Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Payogasiddhipāḷi

प्रयोगसिद्धिपाळी

1. Saññādikaṇḍa

१. संज्ञादिकांड

Siddha-mbatthuṃ sammā vande

सिद्ध अशा (बुद्ध) तत्त्वाला मी सम्यक् वंदन करतो.

Ganthārambhakathā

ग्रंथारंभकथा

Siddha+miṭṭhadadaṃ [Pg.1] buddhaṃ, dhammaṃ maṇiṃva svatthadaṃ;

Saṅghañca sādaraṃ natvā, payogasiddhi vuccate.

इष्ट (कल्याण) प्रदान करणाऱ्या सिद्ध बुद्ध भगवंतांना, मण्याप्रमाणे कल्याण करणाऱ्या धम्माला आणि संघाला आदराने वंदन करून 'प्रयोगसिद्धि' सांगितली जात आहे.

Pabhāvo moggallānassa, byākaraṇe ca peṭake;

Nisseseva kabbātitto, aho acchariyo vata.

व्याकरण आणि पिटकांमध्ये मोग्गल्लानांचा प्रभाव संपूर्णपणे काव्याच्या पलीकडचा आहे, अहो! हे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे.

Vuttañhi pubbasīhaḷācariya+pācariyehi –

कारण पूर्वीच्या सिंहली आचार्यांनी आणि प्राचीन आचार्यांनी असे म्हटले आहे –

Yā satti pāṇine yā ca, candra+kātyāyanādisu;

Sā+yaṃ muttimatī maññe, moggallāyanarūpinī-ti.

जी शक्ती पाणिनीमध्ये आणि जी चंद्र, कात्यायन इत्यादींमध्ये होती; तीच ही मूर्तिमंत शक्ती मोग्गल्लायनांच्या रूपाने अवतरली आहे, असे मी मानतो.

Suttaṃ vutti ca teneva, katā ekena pañcikā;

Tasmā+ssa sattha+maññehi, supasaṭṭhaṃ+tisundaraṃ.

सुत्त (सूत्र), वृत्ती आणि पंचिका हे सर्व त्यांनी एकट्यानेच रचले आहे; म्हणूनच त्यांचे हे शास्त्र इतरांपेक्षा अत्यंत प्रशंसनीय आणि अतिशय सुंदर आहे.

Tamhi ca dubbidhaṃ ñeyyaṃ, suttaṃ kammatthabhedato;

Tesvā+di mītisaddena, dutiyaṃ tippakārato.

आणि त्यामध्ये, कार्य आणि अर्थाच्या भेदाने सुत्त (सूत्र) हे दोन प्रकारचे जाणावे; त्यांपैकी पहिले 'इति' शब्दाने आणि दुसरे तीन प्रकारांनी (जाणावे).

Suvisadaṃ pakāsetvā, subodha+mākumārakaṃ;

Byāpikāvaḷiyā kassaṃ, taṃ suṇātha samāhitāti.

लहान मुलालाही सहज समजेल अशा प्रकारे अतिशय स्पष्टपणे प्रकाशित करून, मी ही 'व्यापिकावली' रचणार आहे; ती तुम्ही एकाग्र चित्ताने ऐका.

1. Aādayo titālīsa vaṇṇā

१. 'अ' इत्यादी त्रेचाळीस वर्ण आहेत.

Akārādayo [Pg.2] niggahītantā tecattālīsakkharā vaṇṇā nāma honti. Taṃ yathā a, ā, i, ī, u, ū, e, ऐ, o, औ, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho ‘‘e ona+ma vaṇṇe’’ti. Titālīsāti vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti, tena ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādi siddhaṃ.

'अ' कारापासून सुरू होऊन निग्गहीतापर्यंत (अनुस्वारापर्यंत) संपणारे त्रेचाळीस अक्षरे 'वर्ण' म्हणून ओळखले जातात. ते याप्रमाणे आहेत: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं. यामुळे काय साध्य होते? "ए ओ न म वर्णे" इत्यादी. 'त्रेचाळीस' हे वचन काही ठिकाणी वर्णाचा लोप दर्शवते, ज्यायोगे "पटिसंखा योनिसो" इत्यादी सिद्ध होते.

Akāro ādi mariyādabhūto yesaṃ te aādayo. Tayo ca cattālīsa ceti titālīsa, iminā nipātanena vā catabhāgalopo. Vaṇṇīyati attho etehīti vaṇṇā.

'अ' कार ज्यांच्या सुरुवातीला आणि मर्यादेत आहे ते 'अ-आदी' (अ इत्यादी). तीन आणि चाळीस मिळून त्रेचाळीस (तितालीस) होतात, किंवा या निपातनाने चतुर्थांशाचा लोप होतो. ज्यांच्याद्वारे अर्थाचे वर्णन केले जाते (वर्णिले जाते), ते 'वर्ण' होत.

Etthā+ha – ‘‘kasmā ācariyakaccāyanādīhi viya ekacattālīsakkharāna+makkharasañña+makatvā titālīsakkharānaṃ vaṇṇasaññā katā’’ti. Vuccate –

येथे विचारले आहे – "आचार्य कच्चायन इत्यादींप्रमाणे एकेचाळीस अक्षरांना 'अक्षर' अशी संज्ञा न देता, त्रेचाळीस अक्षरांना 'वर्ण' अशी संज्ञा का दिली गेली आहे?" याचे उत्तर दिले जाते –

Sā māgadhī mūlabhāsā, narā yāyā+dikappikā;

Brahmāno cā-sutālāpā, sambuddhā cāpi bhāsareti –

"ती मागधी ही मूळ भाषा आहे, जिच्यामध्ये कल्पारंभातील मनुष्य, मानवी संभाषण न ऐकलेले ब्रह्मदेव आणि सम्यक्संबुद्ध देखील बोलतात" –

Vacanato māgadhikānaṃ ettha, seyyo, oṭṭho, sotthi-tyādīsupi asesabyāpikānaṃ titālīsakkharānaṃva ujukānvatthappakkharaguṇikā, neva pana ‘rukkhā vanaṃ’tyādo viya avayave samudāyavohāro, ‘samuddo mayā diṭṭho’tyādo viya ca samudāye avayavavohāroti dassetuṃ paccekaṃ vaṇṇasaññā katāti.

या वचनानुसार, येथे मागधी भाषिकांच्या 'सेय्यो', 'ओट्ठो', 'सोत्थि' इत्यादी शब्दांमध्येही सर्व त्रेचाळीस अक्षरांचा थेट, अन्वर्थक आणि संपूर्ण वापर होतो. हे 'रुक्खा वनं' (झाडे म्हणजे जंगल) याप्रमाणे अवयवासाठी समुदायाचा वापर करण्यासारखे नाही, किंवा 'समुद्दो मया दिट्ठो' (मी समुद्र पाहिला) याप्रमाणे समुदायासाठी अवयवाचा वापर करण्यासारखे नाही, हे दर्शवण्यासाठी प्रत्येक अक्षराला स्वतंत्रपणे 'वर्ण' ही संज्ञा दिली गेली आहे.

‘‘Sakkaccasavanaṃ buddhasāsanasampattī’’ti ‘‘sithiladhanitādi akkharavipattiyañhi atthassa dunnayatā hotī’’ti ca yasmā vuttaṃ.

कारण असे म्हटले आहे की, "आदरपूर्वक ऐकणे ही बुद्धशासनाची संपत्ती (प्राप्ती) आहे" आणि "शिथिल (अल्पप्राण) आणि धनित (महाप्राण) इत्यादी अक्षरांच्या विपत्तीमुळे (चुकीच्या उच्चारणामुळे) अर्थाचा चुकीचा बोध होतो."

Tasmā [Pg.3] akkharakosallaṃ, sampādeyya vicakkhaṇo;

Upaṭṭhahaṃ garuṃ sammā, uṭṭhānādīhi pañcahi.

म्हणून, चतुर (बुद्धिमान) मनुष्याने उठणे इत्यादी पाच प्रकारांनी गुरूंची योग्य सेवा करून अक्षरांचे कौशल्य प्राप्त करावे.

Tattha akārādīna+manukkamo pane+sa ṭhānādikkamasannissito. Tathā hi ṭhāna+karaṇa+payatanehi vaṇṇā jāyanti. Tattha cha ṭhānāni kaṇṭha+tālu+muddha+danta+oṭṭha+nāsikāvasena.

त्यामध्ये, 'अ' इत्यादींचा हा क्रम स्थान इत्यादींच्या क्रमावर आधारित आहे. कारण स्थान, करण आणि प्रयत्न यांच्याद्वारे वर्णांची उत्पत्ती होते. त्यामध्ये कंठ, तालू, मूर्धा, दंत, ओष्ठ आणि नासिका यानुसार सहा स्थाने आहेत.

Tattha avaṇṇa+kavagga+hānaṃ kaṇṭho ṭhānaṃ, ivaṇṇa+cavagga+yānaṃ tālu, ṭavagga+ra+ḷānaṃ muddhā, tavagga+la+sānaṃ dantā, uvaṇṇa+pavaggānaṃ oṭṭho, e vaṇṇassa kaṇṭhatālū, o vaṇṇassa kaṇṭho+ṭṭhā, vakārassa danto+ṭṭhā, niggahītassa nāsikā, ṅa, ñña, ṇa, na, mānaṃ sakaṭhānaṃ nāsikā ca. Ettha ca –

त्यामध्ये, 'अ' वर्ण, 'क' वर्ग आणि 'ह' यांचे स्थान कंठ आहे; 'इ' वर्ण, 'च' वर्ग आणि 'य' यांचे स्थान तालू आहे; 'ट' वर्ग, 'र' आणि 'ळ' यांचे स्थान मूर्धा आहे; 'त' वर्ग, 'ल' आणि 'स' यांचे स्थान दंत आहे; 'उ' वर्ण आणि 'प' वर्ग यांचे स्थान ओष्ठ आहे; 'ए' वर्णाचे स्थान कंठ-तालू आहे; 'ओ' वर्णाचे स्थान कंठ-ओष्ठ आहे; 'व' काराचे स्थान दंत-ओष्ठ आहे; निग्गहीताचे (अनुस्वाराचे) स्थान नासिका आहे; आणि 'ङ', 'ञ', 'ण', 'न', 'म' यांचे स्थान आपापले स्थान आणि नासिका हे आहे. आणि येथे –

Hakāro pañcameheva, antaṭṭhāhi ca saṃyuto;

Oraso iti viññeyyo, kaṇṭhajo tadasaṃyuto.

'ह' कार जेव्हा (वर्गांच्या) पाचव्या अक्षरांशी आणि अंतस्थ (य, र, ल, व) अक्षरांशी संयुक्त असतो, तेव्हा तो उरस्य (छातीतून निघणारा) जाणावा; आणि त्यांच्याशी संयुक्त नसताना तो कंठज (कंठातून निघणारा) जाणावा.

Yathā avaṅhoti (avaṅa hoti., tañhi, taṇhā, pubbanho, amhe, guyhaṃ, gārayhā, ārulho, bahvakkharanti.

जसे की: अवङ्होति, तञ्हि, तण्हा, पुब्बण्हो, अम्हे, गुय्हं, गारय्हा, आरुळ्हो, बह्वक्खरं इत्यादी.

Karaṇaṃ –

करण (उच्चारणाचे साधन) –

Jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ,Jivhopaggaṃ muddhajānaṃ,Jivhaggaṃ dantajānaṃ se-Sā sakaṭhānakaraṇā.

तालुज (तालव्य) वर्णांसाठी जिभेचा मध्य भाग; मूर्धज (मूर्धन्य) वर्णांसाठी जिभेचा उपभाग (टोकाचा जवळील भाग); दंतज (दंत्य) वर्णांसाठी जिभेचे टोक हे करण आहे; आणि उर्वरित वर्णांचे आपापले स्थान हेच करण आहे.

Vaṇṇānaṃ uccāraṇussāho payatanaṃ, taṃ kiṃ – saṃvutādikaraṇaviseso, saṃvutatta+makārassa, vivaṭattaṃ sesasarānaṃ sakāra+hakārānañca, phuṭṭhattaṃ vaggānaṃ, īsaṃphuṭṭhattaṃ ya+ra+la+vānaṃ.

वर्णांच्या उच्चारणाचा उत्साह म्हणजे 'प्रयत्न' होय. तो काय आहे? तो संवृत इत्यादी क्रियांचा विशेष प्रकार आहे. 'अ' काराचा संवृत भाव; उर्वरित स्वर आणि 'स' व 'ह' कारांचा विवृत भाव; वर्गीय व्यंजनांचा स्पृष्ट भाव (स्पर्श); आणि 'य', 'र', 'ल', 'व' यांचा ईषत्-स्पृष्ट भाव (अल्प स्पर्श) होय.

Evaṃ ṭhāna+karaṇa+payatana+suti kālabhinnesu akkharesu sarā nissayā, itare nissitā. Tattha –

अशा प्रकारे स्थान, करण, प्रयत्न, ध्वनी आणि काल यांमुळे भिन्न असलेल्या अक्षरांमध्ये स्वर हे आश्रय (निसय) आहेत आणि इतर (व्यंजने) हे आश्रित (निसित) आहेत. त्यामध्ये –

Nissayā+do [Pg.4] sarā vuttā, nissitā byañjanā tato;

Vagge+kajā bahuttā+do, tato ṭhāna+lahukkamā.

सुरुवातीला आश्रय असणारे स्वर सांगितले आहेत, त्यानंतर आश्रित असणारी व्यंजने. त्यांमध्ये एकाच वर्गात उत्पन्न होणारे वर्ण त्यांच्या बहुसंख्येमुळे आधी येतात, आणि त्यानंतर स्थानाच्या सुलभतेच्या (लघू) क्रमाने येतात.

‘‘Aādayo’’ti vattate yāva ‘‘bindu niggahīta’’nti. Tañca kho ‘‘atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti sattamyanta+mabhisambandhīyate, ‘‘vaṇṇā’’ti vattate –

"अ-आदी" (अ इत्यादी) हे "बिंदू निग्गहीत" पर्यंत अनुवृत्त होते. आणि ते "अत्थवसा विभत्तिविपरिणामो" (अर्थाच्या आवश्यकतेनुसार विभक्तीचा बदल) या नियमाने सप्तम्यंत रूपाशी जोडले जाते, आणि "वर्णा" हे अनुवृत्त होते –

2. Dasā+do sarā

२. सुरुवातीचे दहा स्वर आहेत.

Aādīsvā+dimhi niddiṭṭhā odantā dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Yathā a ā, i ī, u ū, e ऐ, o औ. Saranti=sappadhānabhāvena pavattanti, byañjane vā sārentīti sarā.

'अ' इत्यादींमध्ये सुरुवातीला निर्देश केलेले आणि 'ओ' (किंवा 'औ') पर्यंत संपणारे दहा वर्ण 'स्वर' म्हणून ओळखले जातात. जसे की: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ. ते स्वतः स्वतंत्रपणे प्रवृत्त होतात (सरन्ति) किंवा व्यंजनांना गतिमान करतात (सारेंति), म्हणून त्यांना 'स्वर' म्हणतात.

‘‘Dasā+do sarā’’ti vattate.

"सुरुवातीचे दहा स्वर आहेत" हे अनुवृत्त होते.

3. Dve dve savaṇṇā

३. दोन-दोन (वर्ण) सवर्ण (समान वर्णाचे) असतात.

Aādīsvā+dimesu dasasu dve dve savaṇṇā nāma honti yathākkamaṃ. Yathā a āiti, i īiti, u ū iti, e eiti, o, oiti. Samānā sadisā vaṇṇā savaṇṇā, samānattañca ṭhānato. ‘‘Dve dve’’ti vattate vakkhamānesu dvīsu.

'अ' इत्यादी पहिल्या दहा स्वरांमध्ये अनुक्रमाने दोन-दोन वर्ण 'सवर्ण' म्हणून ओळखले जातात. जसे की: अ-आ, इ-ई, उ-ऊ, ए-ए, ओ-ओ. समान आणि सदृश असणारे वर्ण म्हणजे 'सवर्ण' होत, आणि ही समानता स्थानावरून ठरते. "दोन-दोन" हे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या दोन सूत्रांमध्ये अनुवृत्त होते.

4. Pubbo rasso

४. त्यांतील पहिला (पूर्व) र्‍हस्व असतो.

Tesveva dasasu ye dve dve savaṇṇā, tesu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Yathā a i u e o. Tesu ‘saṃyogato pubbāva dissanti dve panantimā’ta dassetuṃ tattha sādhuttā tesampi idha saṅgaho, yathā ettha seyyo oṭṭho sotthi. Rassakālayogā tabbantatāya vā [Pg.5] rassā. Rassakālo nāma accharāsaṅghāto akkhinimmilanasaṅkhāto vā kālo, tena ekamatto rasso, dvimatto dīgho, aḍḍhamatto byañjano. Chandasi diyaḍḍhamattampi rassanti gaṇhanti ācariyā.

त्याच दहा स्वरांमध्ये जे दोन-दोन सवर्ण आहेत, त्यांपैकी जो जो पहिला (पूर्व) आहे, तो तो 'र्हस्व' संज्ञेचा होतो. जसे की: अ, इ, उ, ए, ओ. त्यांमध्ये "शेवटचे दोन (ए, ओ) केवळ संयोगाच्या पूर्वीच र्‍हस्व दिसतात" हे दर्शवण्यासाठी आणि तेथे त्यांच्या योग्यतेमुळे त्यांचाही येथे संग्रह केला आहे, जसे की: सेय्यो, ओट्ठो, सोत्थि. र्‍हस्व काळाशी संबंध असल्यामुळे किंवा त्या स्वरूपाचे असल्यामुळे ते 'र्हस्व' होत. र्‍हस्व काळ म्हणजे चुटकी वाजवण्याचा किंवा डोळे मिटण्याचा काळ होय; त्यामुळे र्‍हस्व हा एक मात्रा असलेला, दीर्घ हा दोन मात्रा असलेला आणि व्यंजन हे अर्धी मात्रा केलेले असते. छंदशास्त्रामध्ये आचार्य दीड मात्रेलाही र्‍हस्व मानतात.

5. Paro dīgho

५. त्यांतील दुसरा (पर) दीर्घ असतो.

Aādīsvā+dibhūtesu dasasu ye dve dve savaṇṇā, tesu yo yo paro, so so dīghasañño hoti. Taṃ yathā ā ī ū e o. Dīghakālayogā tabbantatāya vā dīghā.

'अ' इत्यादी पहिल्या दहा स्वरांमध्ये जे दोन-दोन सवर्ण आहेत, त्यांपैकी जो जो दुसरा (पर) आहे, तो तो 'दीर्घ' संज्ञेचा होतो. जसे की: आ, ई, ऊ, ए, ओ. दीर्घ काळाशी संबंध असल्यामुळे किंवा त्या स्वरूपाचे असल्यामुळे ते 'दीर्घ' होत.

6. Kādayo byañjanā

६. 'क' इत्यादी व्यंजने आहेत.

Aādīsu kādayo niggahītapariyantā tettiṃsa byañjanā nāma honti. Yathā ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ iti. Byañjīyati attho etehīti byañjanā. Kakārādīsva+kāro uccāraṇattho.

‘अ’ इत्यादी स्वरांच्या पुढे, ‘क’ पासून सुरू होऊन ‘निग्गहीत’ (अनुस्वार) पर्यंत संपणारे तेहतीस वर्ण ‘व्यंजने’ (ब्यंजन) म्हणून ओळखले जातात. जसे की: क, ख, ग, घ, ङ; च, छ, ज, झ, ञ; ट, ठ, ड, ढ, ण; त, थ, द, ध, न; प, फ, ब, भ, म; य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं. ज्यांच्याद्वारे अर्थ स्पष्ट (व्यंजित) केला जातो, ती ‘व्यंजने’ होत. ‘क’ इत्यादी वर्णांमधील ‘अ’ हा स्वर केवळ उच्चारणासाठी आहे.

‘‘Kādayo’’ti vattate.

‘कादयो’ (क इत्यादी) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

7. Pañcapañcakā vaggā

७. पाच-पाचचे वर्ग (वग्ग).

Aādīsu kakārādayo makārantā pañcapañcakā vaggā nāma honti. Yathā ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma iti. Pañca pañca parimāṇa+mesaṃ pañcapañcakā. Vajjenti yakārādayoti vaggā. Te pana paṭhamakkharavasena [Pg.6] kavagga+cavaggādivohāraṃ gatā kusalattikādayo viya.

‘अ’ इत्यादी स्वरांच्या पुढे, ‘क’ पासून सुरू होऊन ‘म’ पर्यंत संपणारे पाच-पाचचे समूह ‘वर्ग’ (वग्ग) म्हणून ओळखले जातात. जसे की: क, ख, ग, घ, ङ; च, छ, ज, झ, ञ; ट, ठ, ड, ढ, ण; त, थ, द, ध, न; प, फ, ब, भ, म. ज्यांचे परिमाण (संख्या) पाच-पाच आहे, ते ‘पंचपंचक’ होत. जे समूहात विभागले जातात, ते ‘वर्ग’ होत. आणि ते पहिल्या अक्षराच्या आधारे ‘क-वर्ग’, ‘च-वर्ग’ इत्यादी व्यवहाराला (संज्ञेला) प्राप्त होतात, जसे की ‘कुसलत्तिक’ (कुशल त्रिक) इत्यादी.

8. Bindu niggahītaṃ

८. बिंदूला ‘निग्गहीत’ (अनुस्वार) म्हणतात.

Akārādīsva+yaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Rassasaraṃ nissāya gahita+muccāritaṃ niggahītaṃ, karaṇaṃ niggahetvā vā.

‘अ’ इत्यादी स्वरांच्या पुढे असलेला हा केवळ बिंदू स्वरूपातील वर्ण ‘निग्गहीत’ संज्ञेचा होतो. र्‍हस्व स्वराचा आश्रय घेऊन ग्रहण केला (उच्चारला) जातो म्हणून तो ‘निग्गहीत’ आहे, किंवा उच्चार स्थान (करण) नियंत्रित करून उच्चारला जातो म्हणून त्याला ‘निग्गहीत’ म्हणतात.

Karaṇaṃ niggahetvāna, mukhenā+vivaṭena yaṃ;

Vuccate niggahītanti, vuttaṃ bindu sarānugaṃ.

उच्चार स्थान (करण) नियंत्रित करून, तोंड पूर्ण न उघडता जे उच्चारले जाते, त्याला ‘निग्गहीत’ म्हटले जाते; स्वराच्या मागे येणाऱ्या बिंदूला ‘निग्गहीत’ म्हटले गेले आहे.

Bahvakkharasaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ, jha+lādayo tu ruḷhīsaññā.

अनेक अक्षरी संज्ञा करणे हे अन्वर्थक (अर्थानुसार अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या) संज्ञेसाठी आहे, तर ‘झ’, ‘ल’ इत्यादी संज्ञा केवळ रूळ्हीसंज्ञा (रूढ संज्ञा) आहेत.

Vaṇṇā sarā savaṇṇā ca, rassā dīghā ca byañjanā;

Vaggā ca niggahītanti, hoti saññāvidhikkamo.

वर्ण, स्वर, सवर्ण, र्‍हस्व, दीर्घ, व्यंजने, वर्ग आणि निग्गहीत, असा हा संज्ञा-विधानाचा (व्याकरणिक संज्ञा ठरवण्याचा) क्रम आहे.

(Saññāvidhānaṃ.)

(संज्ञा-विधान समाप्त.)

Sandhi vuccate –

आता संधी सांगितली जात आहे –

Loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanaṃ me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti itī+dha sarasaññāyaṃ –

‘लोक अग्गपुग्गलो’ (loka aggapuggalo), ‘पञ्ञा इन्द्रियं’ (paññā indriyaṃ), ‘तीणि इमानि’ (tīṇi imāni), ‘नो हि एतं’ (no hi etaṃ), ‘भिक्खुनी ओवादो’ (bhikkhunī ovādo), ‘मातु उपट्ठानं’ (mātu upaṭṭhānaṃ), ‘समेतु आयस्मा’ (sametu āyasmā), ‘अभिभू आयतनं’ (abhibhū āyatanaṃ), ‘धनं मे अत्थि’ (dhanaṃ me atthi), ‘सब्बे एव’ (sabbe eva), ‘तयो अस्सु धम्मा’ (tayo assu dhammā), ‘असन्तो एत्थ न दिस्सन्ति’ (asanto ettha na dissanti) इत्यादी उदाहरणांमध्ये स्वर-संज्ञा असताना –

26. Saro lopo sare

२६. स्वराच्या पुढे स्वर असल्यास स्वराचा लोप होतो.

Sare saro lopanīyo hoti. Saroti kāriyīniddeso, lopoti kāriyaniddeso. Lopo= adassanaṃ anuccāraṇaṃ[Pg.7], saroti jātyekavacanavasena vuttaṃ, sareti opasilesikādhārasattamī, tato vaṇṇa kāla byavadhāne kāriyaṃ na hoti, tva+masi, katamā cānanda aniccasaññāti. Evaṃ sabbasandhīsu.

स्वर पुढे असताना स्वराचा लोप करावा. ‘सरो’ (स्वर) हा कार्यीचा (ज्यावर कार्य करायचे आहे त्याचा) निर्देश आहे, आणि ‘लोपो’ (लोप) हा कार्याचा (जे कार्य करायचे आहे त्याचा) निर्देश आहे. लोप म्हणजे अदृश्य होणे किंवा उच्चार न करणे. ‘सरो’ हा शब्द जाती-एकवचनाच्या अर्थाने वापरला आहे. ‘सरे’ ही औपश्लेषिक आधार सप्तमी विभक्ती आहे, त्यामुळे वर्ण किंवा काळाचे व्यवधान (अंतर) असल्यास हे कार्य होत नाही. जसे की: ‘त्वं असि’ (त्वमसि), ‘कतमा च आनन्द अनिच्चसञ्ञा’ इत्यादी. याचप्रमाणे सर्व संधींमध्ये समजावे.

Vidhīti vattate.

‘विधी’ हा शब्द अनुवृत्त होतो.

14. Sattamiyaṃ pubbassa

१४. सप्तमी विभक्तीचा निर्देश असताना पूर्व स्वराचा लोप होतो.

Therayaṭṭhinyāyena pavattate paribhāsā dubbalavidhino patiṭṭhābhāvato. Sattamīniddese pubbasseva vidhīti pubbasaralopo. Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, no hetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanaṃmatthi, sabbeva, tayassu dhammā, asante+ttha na dissanti. Pubbassa kāriyavidhānā sattamīniddiṭṭhassa paratā+va gamyateti pareti paravacanampi ghaṭate.

‘स्थविर-यष्टी’ (वृद्ध माणसाची काठी) या न्यायाने ही परिभाषा प्रवृत्त होते, कारण दुर्बल नियमाला स्वतःचा आधार नसतो. सप्तमी विभक्तीचा निर्देश असताना पूर्व स्वराचाच विधी (लोप) होतो, म्हणून पूर्व स्वराचा लोप होतो. उदाहरणे: ‘लोकग्गपुग्गलो’, ‘पञ्ञिन्द्रियं’, ‘तीणिमानि’, ‘नो हेतं’, ‘भिक्खुनोवादो’, ‘मातुपट्ठानं’, ‘समेतायस्मा’, ‘अभिभायतनं’, ‘धनमत्थि’, ‘सब्बेव’, ‘तयस्सु धम्मा’, ‘असन्तेत्थ न दिस्सन्ति’. पूर्व स्वरावर कार्य करण्याचे विधान असल्यामुळे, सप्तमीने निर्दिष्ट केलेल्या वर्णाची परता (नंतर असणे) आपोआपच समजली जाते, म्हणून ‘परे’ (नंतर असताना) हा शब्द देखील योग्य ठरतो.

Yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno asi bījako, kathā eva kā, pāto evātī+dha pubbassaralope sampatte ‘‘saro lopo sare’’ tveva.

‘यस्स इदानि’, ‘सञ्ञा इति’, ‘छाया इव’, ‘इति अपि’, ‘अस्समणी असि’, ‘चक्खु इन्द्रियं’, ‘अकतञ्ञू असि’, ‘आकासे इव’, ‘ते अपि’, ‘वन्दे अहं’, ‘सो अहं’, ‘चत्तारो इमे’, ‘वसलो इति’, ‘मोग्गल्लानो असि बीजको’, ‘कथा एव का’, ‘पातो एव’ इत्यादी उदाहरणांमध्ये पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त होत असताना, ‘सरो लोपो सरे’ या सूत्रानेच –

27. Paro kvaci

२७. पर स्वराचा कधीकधी लोप होतो.

Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. Yassa dāni, saññāti, chāyāva, itipi, assamaṇīsi, cakkhundriyaṃ, akataññūsi, ākāseva, tepi, vandehaṃ, sohaṃ, cattārome, vasa- lobhi[Pg.8], moggallānosi bījako, kathāva kā, pātova. Kvacīti kiṃ, paññindriyaṃ, pañcindriyāni, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā. ‘‘Vivakkhāto sandhayo bhavantī’’ti ñāyā vatticchāpi idha sijjhati. Kvacītya+dhikāro sabbasandhīsu, tena nātippasaṅgo. (Lopasandhi).

स्वराच्या पुढील पर स्वराचा कधीकधी लोप करावा. उदाहरणे: ‘यस्स दानि’, ‘सञ्ञाति’, ‘छायाव’, ‘इतिपि’, ‘अस्समणीसि’, ‘चक्खुन्द्रियं’, ‘अकतञ्ञूसि’, ‘आकासेव’, ‘तेपि’, ‘वन्देहा’, ‘सोहं’, ‘चत्तारोमे’, ‘वसलोभि’, ‘मोग्गल्लानोसि बीजको’, ‘कथाव का’, ‘पातोव’. ‘क्वचि’ (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? (कारण जेथे लोप होत नाही:) ‘पञ्ञिन्द्रियं’, ‘पञ्चिन्द्रियानि’, ‘सत्तुत्तमो’, ‘एकूनवीसati’, ‘यस्सेते’, ‘सुगतोवादो’, ‘दिट्ठासवो’, ‘दिट्ठोघो’, ‘चक्खायतनं’, ‘तं कुतेत्थ लब्भा’ इत्यादी. ‘विवक्षेनुसार (बोलणाऱ्याच्या इच्छेनुसार) संधी होतात’ या न्यायाने वक्त्याची इच्छा देखील येथे सिद्ध होते. ‘क्वचि’ हा अधिकार सर्व संधींमध्ये लागू होतो, त्यामुळे अतिप्रसंग (नियमाचा अतिरेक) होत नाही. (लोपसंधी समाप्त).

Saro paro veti ca vattate.

‘स्वर’, ‘पर’ आणि ‘वा’ (विकल्पाने) हे शब्द अनुवृत्त होतात.

Tassa idaṃ, vāta īritaṃ, na upeti, vāma ūru, ati iva aññehi, vi udakaṃ itīdha pubbassaralope –

‘तस्स इदं’, ‘वात ईरितं’, ‘न उपेति’, ‘वाम ऊरु’, ‘अति इव अञ्ञेहि’, ‘वि उदकं’ इत्यादी उदाहरणांमध्ये पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर –

29. Yuvaṇṇāna+meo luttā

२९. पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर पुढील ‘इ-वर्ण’ (इ, ई) आणि ‘उ-वर्ण’ (उ, ऊ) यांचे अनुक्रमे ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात.

Luttā sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ e+o honti vā yathākkamaṃ. Yathāsaṃkhyānuddeso samānānaṃ.

पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर पुढील ‘इ-वर्ण’ आणि ‘उ-वर्ण’ यांचे विकल्पाने अनुक्रमे ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात. समान संख्या असलेल्या घटकांचा निर्देश यथासंख्य (अनुक्रमे) होतो.

24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi

२४. ‘वर्ण’ हा शब्द पुढे असल्यामुळे सवर्ण देखील ग्रहण केला जातो.

Vaṇṇasaddo paro yasmā, tena savaṇṇopi gayhati sayañca rūpaṃti īūnampi e+o. Sabbattha rassassa jātiniddese dīghassāpi gahaṇatthaṃ ida+māraddhaṃ. Tassedaṃ, vāteritaṃ, nopeti, vāmoru, atevaññehi, vodakaṃ. Idañca pacchimodāharaṇadvayaṃ ‘‘avaṇṇe lutte eva e+o hontī’’ti gāhassa nisedhanatthaṃ. Vātveva, tassidaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti, yogavibhāgā. Pati urasminti vibhajja ‘‘yavā sare’’ti yakāre ‘‘tavaggavaraṇā’’dinā co, ‘‘vaggalasehi te’’ti pubbarūpañca, ‘‘yuvaṇṇāna+meo’’ti (yogavibhāgā) ussa o ca. Luttāti kiṃ, dasa ime [Pg.9] dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā. Atippasaṅgabādhakassa kvacisaddassānuvattanato na vikappavidhi niyatā, tena upeto, aveccāti evamādīsu vikappo. Tārakitā, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttarotiādīsu vidhi ca na hoti.

ज्याअर्थी ‘वर्ण’ शब्द पुढे आहे, त्याअर्थी सवर्ण देखील ग्रहण केला जातो आणि स्वतःचे रूप देखील, म्हणून ‘ई’ आणि ‘ऊ’ यांचे देखील ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात. सर्वत्र र्‍हस्व स्वराचा जाती-निर्देश केला असता दीर्घाचे देखील ग्रहण व्हावे, यासाठी हे स्पष्ट केले आहे. उदाहरणे: ‘तस्सेदं’, ‘वातेरितं’, ‘नोपेति’, ‘वामोरु’, ‘अतेवञ्ञेहि’, ‘वोदकं’. आणि ही शेवटची दोन उदाहरणे ‘केवळ अ-वर्णाचा लोप झाल्यावरच ए आणि ओ होतात’ या आग्रहाचा निषेध करण्यासाठी आहेत. विकल्पानेच, जसे की: ‘तस्सिदं’. ‘पच्चोरस्मिं’ हे कसे सिद्ध होते? योगविभागाने (सूत्राचे तुकडे करून). ‘पति उरस्मिं’ अशी विभागणी करून, ‘यवा सरे’ या सूत्राने य-कार झाल्यावर, ‘तवग्गवरण...’ इत्यादी सूत्राने च-कार होतो, ‘वग्गलसेहि ते’ या सूत्राने पूर्वरूप होते, आणि ‘युवण्णानमेओ’ या सूत्राच्या योगविभागाने ‘उ’ चा ‘ओ’ होतो. ‘लुत्ता’ (लोप झाल्यावर) असे का म्हटले आहे? (कारण जेथे लोप होत नाही:) ‘दस इमे धम्मा’, ‘यथा इदं’, ‘कुसलस्स उपसम्पदा’. अतिप्रसंगाचा बाध करणाऱ्या ‘क्वचि’ या शब्दाच्या अनुवृत्तीमुळे हा विकल्प-विधी नियत (अनिवार्य) नाही, त्यामुळे ‘उपेतो’, ‘अवेच्च’ इत्यादींमध्ये विकल्प होतो. ‘तारकिता’, ‘यस्सिन्द्रियानि’, ‘महिद्धिको’, ‘सब्बीतियो’, ‘तेनुपसङ्कमि’, ‘लोकुत्तरो’ इत्यादींमध्ये हा विधी होत नाही.

Paṭisanthāravutti assa, sabbavitti anubhūyate, vi añjanaṃ, vi ākato, dāsī ahaṃ, ahuvā pure, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu eva, bhū āpanalānilaṃ itī+dha ‘‘yuvaṇṇānaṃ’’ ‘‘ve’’ti ca vattate,

‘पटिसन्थारवुत्ति अस्स’, ‘सब्बवित्ति अनुभूयते’, ‘वि अञ्जनं’, ‘वि आ कतो’, ‘दासी अहं’, ‘अहुवा पुरे’, ‘अनु अद्धमासं’, ‘अनु एति’, ‘सु आगतं’, ‘सु आकारो’, ‘दु आकारो’, ‘चक्खु आपाथं’, ‘बहु आबाधो’, ‘पातु अकासि’, ‘न तु एव’, ‘भू आपनलानिलं’ इत्यादी उदाहरणांमध्ये ‘युवण्णानं’ (इ-वर्ण आणि उ-वर्ण यांचे) आणि ‘वा’ (विकल्पाने) हे शब्द अनुवृत्त होतात –

30. Yavā sare

३०. स्वर पुढे असताना इ-वर्ण आणि उ-वर्ण यांचे अनुक्रमे ‘य’ आणि ‘व’ होतात.

Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāra+vakārā honti vā yathākkamaṃ. Paṭisanthāravutyassa, sabbavityanubhūyate, byañjanaṃ, byākato ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīghe dāsyāhaṃ, ahāpure, anvaddhamāsaṃ, anveti, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva, bhvāpanalānilaṃ. Vātveva, viākato, sāgataṃ.

स्वर पुढे असताना इ-वर्ण आणि उ-वर्णांचे विकल्पाने अनुक्रमे ‘य-कार’ (य) आणि ‘व-कार’ (व) होतात. उदाहरणे: ‘पटिसन्थारवुत्यस्स’, ‘सब्बवित्यनुभूयते’, ‘ब्यञ्जनं’, ‘ब्याकतो’. ‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’ या सूत्राने दीर्घ झाल्यावर ‘दास्याहं’, ‘अहापुरे’ (असे रूप होते). तसेच ‘अन्वद्धमासं’, ‘अन्वेति’, ‘स्वागतं’, ‘स्वाकारो’, ‘द्वाकारो’, ‘चक्ख्वापाथं’, ‘बह्वाबाधो’, ‘पात्वाकासि’, ‘न त्वेव’, ‘भ्वापनलानिलं’. विकल्पानेच होत असल्यामुळे (हा विधी न झाल्यास): ‘विआकतो’, ‘सागतं’ (अशी रूपे होतात).

Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā pañca, te ahaṃ, ye assa, te ajja, yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, so ahaṃ, so ajja, so eva, yato adhikaraṇaṃ, so ahaṃ itī+dha ‘‘yavā sare’’ ‘‘ve’’ti ca vattate,

‘अधिगतो खो मे अयं धम्मो’ (हा धम्म खरोखर मला प्राप्त झाला आहे), ‘पुत्तो ते अहं’ (मी तुझा पुत्र आहे), ‘ते अस्स पहीना पञ्च’ (त्याचे ते पाच नष्ट झाले आहेत), ‘ते अहं’ (ते मी), ‘ये अस्स’ (जे त्याचे), ‘ते अज्ज’ (ते आज), ‘यावतको अस्स कायो’ (जेवढी त्याची काया आहे), ‘तावतको अस्स ब्यामो’ (तेवढा त्याचा हातभर विस्तार आहे), ‘को अत्थो’ (काय प्रयोजन), ‘अथ खो अस्स’ (त्यानंतर खरोखर त्याचे), ‘अहं खो अज्ज’ (मी खरोखर आज), ‘सो अहं’ (तो मी), ‘सो अज्ज’ (तो आज), ‘सो एव’ (तोच), ‘यतो अधिकरणं’ (ज्या अधिकरणापासून), ‘सो अहं’ इत्यादींमध्ये येथे “यवा सरे” आणि “वे” (वा) हे अनुवृत्त होते.

30. Eonaṃ

३०. ए आणि ओ यांचे (एओनम्).

Eonaṃ [Pg.10] yakāra+vakārā honti vā sare pare yathākkamaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti dīghe adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā pañca, tyāhaṃ, yyassa, tyajja, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, svāhaṃ, svajja, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, svāhaṃ. Vātveva, tejja, sohaṃ. Kvaci tveva, dhanamatthi, puttāmatthi, te nāgatā, asantettha, cattāro ime.

स्वर पुढे असताना ‘ए’ आणि ‘ओ’ चे अनुक्रमे ‘य’कार आणि ‘व’कार होतात. “ब्यञ्जने दीघरस्सा” या सूत्राने दीर्घ केल्यावर— ‘अधिगतो खो म्यायं धम्मो’ (मे + अयं = म्यायं), ‘पुत्तो त्याहं’ (ते + अहं = त्याहं), ‘त्यास्स पहीना पञ्च’ (ते + अस्स = त्यास्स), ‘त्याहं’ (ते + अहं), ‘य्यस्स’ (ये + अस्स), ‘त्यज्ज’ (ते + अज्ज), ‘यावतक्वस्स कायो’ (को + अस्स = क्वस्स), ‘तावतक्वस्स ब्यामो’, ‘क्वत्थो’ (को + अत्थो), ‘अथ ख्वस्स’ (खो + अस्स), ‘अहं ख्वज्ज’ (खो + अज्ज), ‘स्वाहं’ (सो + अहं), ‘स्वज्ज’ (सो + अज्ज), ‘स्वेव’ (सो + एव), ‘यत्वाधिकरणं’ (यतो + अधिकरणं), ‘स्वाहं’ अशी रूपे होतात. ‘वा’ (पर्यायाने) असल्यामुळे— ‘तेज्ज’ (ते + अज्ज), ‘सोहं’ (सो + अहं) अशीही रूपे होतात. ‘क्वचि’ (काही ठिकाणी) मुळे— ‘धनमत्थि’, ‘पुत्तामत्थि’, ‘ते नागता’, ‘असन्तेत्थ’, ‘चत्तारो इमे’ अशी रूपे होतात.

Go eḷakaṃ, go assaṃ, go ajinaṃ itī+dha ‘‘sare’’ti vattate.

‘गो एळकं’, ‘गो अस्सं’, ‘गो अजिनं’ इत्यादींमध्ये येथे “सरे” (स्वर पुढे असताना) हे अनुवृत्त होते.

32. Gossā+vaṅa

३२. गो-शब्दाला ‘अवङ्’ आदेश होतो.

Sare pare gossa avavādeso hoti. Sa ca ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbassa pasaṅge ‘antassā’’ti vattate.

स्वर पुढे असताना ‘गो’ शब्दाला ‘अव’ आदेश होतो. आणि तो “टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स” या सूत्राने संपूर्ण शब्दाच्या जागी प्राप्त होत असताना, “अन्तस्स” (शेवटच्या वर्णाच्या जागी) हे अनुवृत्त होत असल्यामुळे (फक्त शेवटच्या वर्णाच्या जागी होतो).

18. Ṅa+nubandho

१८. ‘ङ’कार अनुबंध (इत्-संज्ञक) असलेला.

Ṅa-kāro anubandho yassa, so anekavaṇṇopi antassa hotīti okārasseva hoti. ‘‘Saṃketo+navayavo+nubandho’’ti vacanā ṅa-kārassā+ppayogo. Uccāritānantarappadhaṃsino hi anubandhā, payojanaṃ anubandhoti saṃketo. Gaveḷakaṃ, gavāssaṃ, gavājinaṃ.

ज्याला ‘ङ’कार अनुबंध आहे, तो अनेक वर्णांचा (अनेकवण्ण) असला तरीही अंतिम वर्णाच्या जागीच होतो, म्हणून तो केवळ ‘ओ’कारच्या जागीच होतो. “सङ्केतोऽनवयवोऽनुबन्धो” (अनुबंध हा अवयव नसलेला केवळ संकेत आहे) या वचनानुसार ‘ङ’काराचा प्रयोग होत नाही. कारण उच्चारल्याबरोबर नष्ट होणारे ते अनुबंध असतात, आणि विशिष्ट प्रयोजनासाठी अनुबंध हा संकेत केला जातो. उदा. गवेळकं (गो + एळकं), gवास्सं (गो + अस्सं), गवाजिनं (गो + अजिनं).

Iti evā+tī+dha –

‘इति एव’ इत्यादींमध्ये येथे—

36. Vī+tisse+ve vā

३६. ‘वि’ हा ‘इति’च्या जागी ‘एव’ पुढे असताना पर्यायाने (वा) होतो.

Evasadde pare itissa vo hoti vā. Sa ca –

‘एव’ शब्द पुढे असताना ‘इति’चा ‘वि’ (किंवा ‘व’) पर्यायाने होतो. आणि तो—

17. Chaṭṭhiyantassa

१७. षष्ठी विभक्तीने निर्दिष्ट केलेल्याच्या (अंतिम वर्णाच्या जागी).

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa [Pg.11] yaṃ kāriyaṃ, ta+dantassa viññeyyanti ikārassā+deso. Ādesiṭṭhāne ādissatīti ādeso. Itveva. Aññatra yādeso, ‘‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’’ti tassa co, ‘‘vaggalasehi te’’ti yassa cakāro, icceva. Eveti kiṃ, iccāha. (Ādesasandhi).

षष्ठी विभक्तीने निर्दिष्ट केलेले जे कार्य आहे, ते त्याच्या अंतिम वर्णाच्या जागी होते असे समजावे; म्हणून हा ‘इ’काराचा आदेश आहे. मूळ वर्णाच्या जागी जो आदेशित केला जातो त्याला ‘आदेश’ म्हणतात. उदा. ‘इत्वेव’ (इति + एव). इतर ठिकाणी ‘य’कार आदेश होतो, “तवग्गवरणानं ये चवग्गबयञा” या सूत्राने त्याचा ‘च’कार होतो, आणि “वग्गलसेहि ते” या सूत्राने ‘य’काराचा ‘च’कार होऊन ‘इच्चेव’ असे रूप होते. ‘एव’ पुढे असतानाच का? (कारण इतर स्वरांच्या पुढे) ‘इच्चाह’ (इति + आह) असे रूप होते. (आदेशसंधी).

Ti aṅgulaṃ,ti aṅgikaṃ, bhū ādayo, migī bhantā udikkhatityādisandhayo vuccante. ‘‘Mayadā sare’’ti vattate.

‘ति अङ्गुलं’, ‘ति अङ्गिकं’, ‘भू आदयो’, ‘मिगी भन्ता उदिक्खति’ इत्यादी संधी सांगितले जात आहेत. येथे “मयदा सरे” हे अनुवृत्त होते.

45. Vanataragā cā+gamā

४५. ‘व’, ‘न’, ‘त’, ‘र’, ‘ग’ हे देखील आगम होतात.

Ete mayadā ca āgamā honti vā sare kvaci. Āgamino aniyamepi –

हे (व, न, त, र, ग) आणि ‘म, य, द’ हे स्वर पुढे असताना काही ठिकाणी पर्यायाने आगम होतात. आगम होणाऱ्या शब्दाचा नियम नसला तरी—

Saroyevā+gami hoti, vanādinantu ñāpakā;

Aññathā hi padādīnaṃ, yukavidhāna+manatthakaṃ.

केवळ स्वरच आगम स्वीकारणारा (आगमी) असतो, हे ‘व’ इत्यादींच्या ज्ञापकावरून सिद्ध होते; अन्यथा शब्दांच्या सुरुवातीला ‘य’ आणि ‘व’काराचे विधान निरर्थक ठरले असते.

Etthā+gamā aniyatāgamīnameva bhavanti ce, yakārāgameneva ‘‘nipajja’’nti siddhe ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti byañjanassa yukā+gamo niratthakoti adhippāyo. Tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā. Ito nāyati, cinitvā. Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge. Nirantaraṃ, nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ, duratikkamo, durāgataṃ, duruttaraṃ, pāturahosi, punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti, dhīratthu, pātarāso, caturaṅgikaṃ, caturārakkhaṃ, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ, bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā[Pg.12], nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakuṭe, āraggeriva sāsapo, usabhoriva, sabbhireva samāsetha. Puthageva, rasse pageva. Lahumessati, gurumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjaye, ekamekassa, yena midhekacce. Bhātiyeva, hotiyeva, yathāyidaṃ, yathāyeva, māyidaṃ, nayidaṃ, nayidha, chayimāni, navayime dhammā, bodhiyāyeva, pathavīyeva dhātu, tesuyeva, teyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ, viyañjanaṃ, viyākāsi, pariyantaṃ, pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānaṃ, niyāyogo. Udaggo, udayo, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti, sakideva, kiñcideva, kenacideva, kismiñcideva, kocideva, sammadatto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadicchakaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva, yadatthaṃ, yadantaraṃ, tadantaraṃ, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, tadatthaṃ, sadatthapasuto siyā, aññadatthu, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva ratti. Vātveva, attaatthaṃ, dvādhiṭṭhitaṃ, pātuahosi. Vavatthitavibhāsattā vādhikārassa byañjanatopi, bhikkhunīnaṃ vuṭṭhāpeyya, ciraṃ nāyati, taṃyeva.

येथे जर आगम केवळ अनियत आगमींनाच (ज्यांचा आगमी निश्चित नाही त्यांनाच) होत असते, तर ‘य’कार आगमानेच ‘निपज्ज’ रूप सिद्ध होत असताना, “पदादीनं क्वचि” या सूत्राने व्यंजनाचा ‘य’ आणि ‘व’कार आगम करणे निरर्थक ठरले असते, असा अभिप्राय आहे. उदा. तिवङ्गुलं (ति + अङ्गुलं), तिवङ्गिकं (ति + अङ्गिकं), भूवादयो (भू + आदयो), मिगी भन्ता वुदिक्खति (उदिक्खति च्या जागी वुदिक्खति), पवुच्चति (प + उच्चति), पागुञ्ञवुजुता (पागुञ्ञता + उजुता). इतो नायति (इतो + आयति), चिनित्वा (चि + इत्वा). यस्मातिह (यस्मा + इह), तस्मातिह (तस्मा + इह), अज्जतग्गे (अज्जा + अग्गे). निरन्तरं (नि + अन्तरं), निरालयो (नि + आलयो), निरिन्धनो (नि + इन्धनो), निरीहकं (नि + ईहकं), निरुत्तरो (नि + उत्तरो), निरोजं (नि + ओजं), दुरतिक्कमो (du + अतिक्कमो), दुरागतं (दु + आगतं), दुरुत्तरं (दु + उत्तरं), पातुरहोसि (पातु + अहोसि), पुनरागच्छेय्य (पुन + आगच्छेय्य), पुनरुत्तं (पुन + उत्तं), पुनरेव (पुन + एव), पुनरेति (पुन + एति), धीरत्थु (धी + अत्थु), पातरासो (पात + आसो), चतुरङ्गिकं (चतु + अङ्गिकं), चतुरा रक्खं (चतु + आरक्खं), चतुरिद्धिपादपटिलाभो (चतु + इद्धिपाद...), चतुरोघनित्थरणत्थं (चतु + ओघ...), भत्तुरत्थे (भत्तु + अत्थे), वुत्तिरेसा (वुत्ति + एसा), पठवीधातुरेवेसा (पठवीधातु + एव + एसा), नक्खत्तराजारिव तारकानं (नक्खत्तराजा + इव), विज्जुरिवब्भकुटे (विज्जु + इव), आरग्गेरिव सासपो (आरग्गे + इव), उसभोरिव (उसभो + इव), सब्भिरेव समासेथ (सब्भि + एव). पुथगेव (पुथ + एव), रस्से पगेव (प + एव). लहुमेस्सति (लहु + एस्सति), गुरुमेस्सति (गुरु + एस्सति), इधमाहु (इध + आहु), केन ते इध मिज्झति (इध + इज्झति), भद्रो कसामिव (कसा + इव), आकासे मभिपूजये (आकासे + अभिपूजये), एकमेकस्स (एक + एकस्स), येन मिधेकच्चे (येन + इध + एकच्चे). भातियेव (भाति + एव), होतियेव (होति + एव), यथायिदं (यथा + इदं), यथायेव (यथा + एव), मायिदं (मा + इदं), नयिदं (ना + इदं), नयिध (ना + इध), चयिमानि (च + इमानि), नवयिमे धम्मा (नवा + इमे), बोधियायेव (बोधिया + एव), पठवीयेव धातु (पठवी + एव), तेसुयेव (तेसु + एव), तेयेव (ते + एव), सोयेव (सो + एव), पाटियेक्कं (पाटि + एक्कं), वियञ्जनं (वि + अञ्जनं), वियाकासि (वि + अकासि), परियन्तं (परि + अन्तं), परियादानं (परि + आदानं), परियुट्ठानं (परि + उट्ठानं), परियेसति (परि + एसति), परियोसानं (परि + ओसानं), नियायोगो (नि + आयोगो). उदग्गो (उ + अग्गो), उदयो (उ + अयो), उदाहतं (उ + आहतं), उदितो (उ + इतो), उदीरितं (उ + ईरितं), उदेति (उ + एति), सकिदेव (सकि + एव), किञ्चिदेव (किञ्चि + एव), केनचिदेव (केनचि + एव), किस्मिञ्चिदेव (किस्मिञ्चि + एव), कोचिदेव (कोचि + एव), सम्मदत्तो (सम्मा + अत्तो), सम्मदञ्ञा विमुत्तानं (सम्मा + अञ्ञा), सम्मदेव (सम्मा + एव), यावदत्थं (याव + अत्थं), यावदिच्छकं (याव + इच्छकं), यावदेव (याव + एव), तावदेव (ताव + एव), पुनदेव (पुन + एव), यदत्थं (य + अत्थं), यदन्तरं (य + अन्तरं), तदन्तरं (त + अन्तरं), तदङ्गविमुत्ति (त + अङ्ग...), एतदत्थं (एत + अत्थं), अत्तदत्थं (अत्त + अत्थं), तदत्थं (त + अत्थं), सदत्थपसुतो सिया (स + अत्थ...), अञ्ञदत्थु (अञ्ञ + अत्थु), मनसादञ्ञा विमुत्तानं (मनसा + अञ्ञा), bahuदेव रत्ति (bahu + eva -> बहुदेव रत्ति). ‘वा’ (पर्यायाने) असल्यामुळे— अत्तअत्थं (अत्त + अत्थं), द्वाधिट्ठितं (द्वि + अधिट्ठितं), पातुअहोसि (पातु + अहोसि). ‘वा’ अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे व्यंजनाच्या पुढे देखील— भिक्खुनीनं वुट्ठापेय्य (भिक्खुनीनं + उट्ठापेय्य), चिरं नायति (चिरं + आयति), तंयेव (तं + एव) अशी रूपे होतात.

Cha abhiññā, cha aṅgaṃ, cha asīti, cha aṃsā, cha āyatanaṃ itī+dha ‘‘vā sare’’ ‘‘āgamo’’ti ca vattate.

‘छ अभिञ्ञा’, ‘छ अङ्गं’, ‘छ असीति’, ‘छ अंसा’, ‘छ आयतनं’ इत्यादींमध्ये येथे “वा सरे” आणि “आगमो” हे अनुवृत्त होते.

49. Chā ḷo

४९. ‘छ’ शब्दाच्या पुढे ‘ळ’कार होतो.

Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chāti anukaraṇattā ekavacanaṃ. Chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷasīti, chaḷaṃsā, chaḷāyatanaṃ. Vātveva, chaabhiññā. (Āgamasandhi).

‘छ’ शब्दाच्या पुढील स्वराला ‘ळ’कार आगम पर्यायाने होतो. ‘छ’ हे अनुकरण असल्यामुळे एकवचनात आहे. उदा. चळभिञ्ञा (छ + अभिञ्ञा), चळङ्गं (छ + अङ्गं), चळसीति (छ + असीति), चळंसा (छ + अंसा), चळायतनं (छ + आयतनं). ‘वा’ (पर्यायाने) असल्यामुळे— छअभिञ्ञा असेही होते. (आगमसंधी).

Lopo [Pg.13] adassanaṃ, ṭhāniṃ, ya+māmaddiya dissati;

Ādeso nāma so yā tu, asantuppatti āgamo.

लोप म्हणजे अदृश्य होणे; मूळ वर्णाच्या (स्थानीच्या) जागी जो बदल दिसून येतो त्याला ‘आदेश’ म्हणतात; आणि जे आधी अस्तित्वात नव्हते त्याचे नव्याने येणे म्हणजे ‘आगम’ होय.

Sarasandhi.

स्वरसंधी.

Kaññā iva, kaññāva iccādi sarasandhinisedho vuccati, pasaṅgapubbako hi paṭisedho. Pubbasarānaṃ lope sampatte ‘‘saro’’ ‘‘ve’’ti ca vattate.

‘कञ्ञा इव’, ‘कञ्ञाव’ इत्यादींमध्ये स्वरसंधीचा निषेध (प्रतिषेध) सांगितला आहे, कारण निषेध हा नेहमी प्रसंगाच्या (प्राप्तीच्या) अधीन असतो. पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त होत असताना, येथे “सरो” आणि “वे” (वा) हे अनुवृत्त होते.

28. Na dve vā

२८. दोन्ही (स्वर) पर्यायाने लुप्त होत नाहीत.

Pubbaparassarā dvepi vā kvaci na lupyante. Kaññā iva, kaññeva, kaññāva.

पूर्व आणि पर दोन्ही स्वर काही ठिकाणी पर्यायाने लुप्त होत नाहीत. उदा. कञ्ञा इव, कञ्ञेव, कञ्ञाव.

Sāriputta idhekacco, ehi sivaka uṭṭhehi, āyasmā ānando, gāthā abhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhipattā ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā eta+davoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahaṃ assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhū ujjhāyiṃsu, bhikkhū eva+māhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amataṃ padaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ vicessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā, are ahampi, sace imassa kāyassa, no atikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhava+cittakā, tato ā- mantayi [Pg.14] satthāti evamādayo idha kālabyavadhāneneva sijjhanti. Kvacīti kiṃ, āgatā+ttha, āgatā+mhā, katama+ssa vāro, appassutā+yaṃ puriso, camarī+va, sabbe+va, sve+va, ese+va nayo, parisuddhe+tthā+yasmanto, ne+ttha, kute+ttha labbhā, sace+sa brāhmaṇa, tathū+pamaṃ, yathā+ha, jīvhā+yatanaṃ, avijjo+gho, itthindriyaṃ, abhibhā+yatanaṃ, bhayatū+paṭṭhānaṃ, saddhī+dha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ. (Sarasandhinisedho)

सारिपुत्र, येथे एक जण (सारिपुत्त इधेकच्चो), ये सिवक, ऊठ (एहि सिवक उट्ठेहि), आयुष्यमान आनंद (आयस्मा आनन्दो), गाथा म्हणाले (गाथा अभासि), आभास्वर देवांप्रमाणे (देवा आभस्सरा यथा), त्रिविद्य आणि ऋद्धिप्राप्त (तेविज्जा इद्धिपत्ता च), भगवान आसनावरून उठून (भगवा उट्ठायासना), भगवान असे म्हणाले (भगवा एतदवोच), अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले (अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि), जाऊन पाहत असताना (गन्त्वा ओलोकेन्तो), सत्यवादी, अर्थवादी (भूतवादी अत्थवादी), जी स्त्री अर्हत असेल (यं इत्थी अरहं अस्स), सामावती म्हणाली (सामावती आह), पाप करणारा दोन्ही ठिकाणी संतापतो (पापकारी उभयत्थ तप्पति), नदी ओसंडून वाहते (नदी ओत्थरति), जे ते अल्पेच्छ भिक्खू (ये ते भिक्खू अप्पिच्छा), भिक्खूंना आमंत्रित केले (भिक्खू आमन्तेसि), भिक्खू संतापले (भिक्खू उज्झायिंसु), भिक्खू असे म्हणाले (भिक्खू एवमाहंसु), या गावात रक्षक (इमस्मिं गामे आरक्खका), हे सर्व (सब्बे इमे), कोणते अकरा (कतमे एकादस), खोल पाण्याच्या ठिकाणी (गम्भीरे उदकन्तिके), अप्रमाद हे अमृताचे पद आहे (अप्पमादो अमतं पदं), संघ येवो (सङ्घो आगच्छतु), या पृथ्वीला कोण जिंकणार (को इमं पठविं विचेस्सति), प्रकाश उत्पन्न झाला (आलोको उदापादि), एकटा एका स्त्रीसोबत (एको एकाय), चार ओघ (चत्तारो ओघा), अरे, मीसुद्धा (अरे अहम्पि), जर या शरीराचे (सचे इमस्स कायस्स), अतिक्रमण नाही (नो अतिक्कमो), अहो आश्चर्य (अहो अच्छरियो), आणि अंतसुद्धा (अथो अन्तो च), त्यानंतर आयुष्यमान (अथ खो आयस्मा), आणि उंट व चित्ता (अथो ओट्ठवचित्तका), त्यानंतर शास्त्यांनी आमंत्रित केले (ततो आमन्तयि सत्थाति) इत्यादी येथे कालव्यवधानानेच (काळाच्या अंतरानेच) सिद्ध होतात. 'क्वचि' (काही ठिकाणी) म्हणजे काय? आगतातत्थ (आगता + अत्थ), आगताम्हा (आगता + अम्हा), कतमस्स वारो (कतमो + अस्स वारो), अप्पस्सुतायं पुरिसो (अप्पस्सुतो + अयं पुरिसो), चमरीव (चमरी + इव), सब्बेव (सब्बे + एव), स्वेव (सवे + एव), एसेव नयो (एसो + एव नयो), परिसुद्धेत्थायस्मन्तो (परिसुद्धा + एत्थ + आयस्मन्तो), नेत्थ (न + एत्थ), कुतेत्थ लब्भा (कुतो + एत्थ लब्भा), सचेसो ब्राह्मण (सचे + एषो ब्राह्मण), तथूपमं (तथा + उपमं), यथाह (यथा + आह), जिव्हायतनं (जिव्हा + आयतनं), अविज्जोघो (अविज्जा + ओघो), इत्थिन्द्रियं (इत्थी + इन्द्रियं), अभिभायतनं (अभिभू + आयतनं), भयतुपट्ठानं (भय + उपट्ठानं), सद्धीध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठं (सद्धा + इध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठं). (स्वरसंधीचा निषेध).

Tatra abhirati, tatra ayaṃ, buddha anussati, sa atthikā, saññāvā assa, tadā ahaṃ, yāni idha bhūtāni, gacchāmi iti, ati ito, kikī iva, bahu upakāraṃ, madhu udakaṃ, su upadhāritaṃ, sopi ayaṃ, idāni ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto ayaṃ, itara itarena, saddhā idha vittaṃ, kamma upanissayo, tathā upamaṃ, ratti uparato, vi upasamo, lokassa iti, deva iti, vi atipatanti, vi atināmenti, saṅghāṭi api, jīvitahetu api, vijju iva, kiṃsu idha vittaṃ, sādhu iti, te assa pahīnā, so assa, madhuvā maññati bālo, evaṃ gāme muni care, khanti paramaṃ tapo titikkhā, na maṃku bhavissāmi, su akkhāto, yo ahaṃ, so ahaṃ, kāmato jāyati soko, kāmato jāyati bhayaṃ, sakko uju ca suhujuca, anupaghāto, durakkhaṃ, duramaṃ, dubharatā. Yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke, yadi vā sāvake, puggalā dhammadasā te, bhovādī nāma so hoti, yathābhāvī guṇena so, yathā idaṃ, sammā dakkhāto, parā kamo, taṇhā kkhayo, jhānassa lābhī amhi, thullaccayo itī+dha –

तेथे अभिरती (तत्र अभिरति), तेथे हा (तत्र अयं), बुद्ध अनुस्मृती (बुद्ध अनुस्सति), ती अर्थयुक्त (सा अत्थिका), संज्ञावान असावा (सञ्ञावा अस्स), तेव्हा मी (तदा अहं), जे येथे प्राणी आहेत (यानि इध भूतानि), मी जातो असे (गच्छामि इति), याहून पलीकडे (अति इतो), किकी पक्ष्याप्रमाणे (किकी इव), बहु उपकारक (बहु उपकारं), मध आणि पाणी (मधु उदकं), सुयोग्य प्रकारे धारण केलेले (सु उपधारितं), तोसुद्धा हा (सोपि अयं), आता मी (इदानि अहं), जर हा (सचे अयं), अल्पश्रुत हा (अप्पस्सुतो अयं), इतराशी इतराने (इतर इतरेन), श्रद्धा हेच येथे मानवाचे श्रेष्ठ धन (सद्धा इध वित्तं), कर्माचा उपनिश्रय (कम्म उपनिस्सयो), त्याप्रमाणे उपमा (तथा उपमं), रात्री विरक्त झालेला (रत्ति उपरतो), विशेष उपशम (वि उपसमो), लोकाचे असे (लोकस्स इति), देव असे (देव इति), ते उल्लंघन करतात (वि अतिपतन्ति), ते काळ घालवतात (वि अतिनामेन्ति), संघातसुद्धा (सङ्घाटी अपि), जीवितहेतूसाठी सुद्धा (जीवितहेतु अपि), विजेप्रमाणे (विज्जु इव), येथे कोणते धन (किंसु इध वित्तं), साधू असे (साधु इति), त्याचे ते नष्ट झाले (ते अस्स पहीना), तो त्याचा (सो अस्स), मूर्ख मनुष्य मधासारखे मानतो (मधुवा मञ्ञति बालो), मुनीने गावात याप्रमाणे फिरावे (एवं गामे मुनि चरे), क्षमा हा परम तप आणि तितिक्षा आहे (खन्ति परमं तपो तितिक्खा), मी खिन्न होणार नाही (न मंकु भविस्सामि), सुविख्यात (सु अक्खातो), जो मी (यो अहं), तो मी (सो अहं), कामापासून शोक उत्पन्न होतो (कामतो जायति सोको), कामापासून भय उत्पन्न होते (कामतो जायति भयं), समर्थ, सरळ आणि अत्यंत सरळ (सक्को उजु च सुहुजु च), उपद्रव न करणे (अनुपघातो), रक्षण करण्यास कठीण (दुरक्खं), रमण्यास कठीण (दुरमं), पोषण करण्यास कठीण (दुभरता). जगात यज्ञ किंवा हवन (यिट्ठं वा हुतं वा लोके), किंवा श्रावकांमध्ये (यदि वा सावके), ते धर्म पाहणारे पुद्गल (पुग्गला धम्मदसा ते), तो 'भोवादी' नावाचा होतो (भोवादी नाम सो होति), तो गुणाने तसा असणारा (यथाभावी गुणेन सो), ज्याप्रमाणे हे (यथा इदं), सम्यक् प्रकारे आख्यात (सम्मा दक्खातो), पराक्रम (परा कमो), तृष्णाक्षय (तण्हा क्खयो), मी ध्यानाचा लाभ घेणारा आहे (झानस्स लाभी अम्हि), थुल्लच्चय (थुल्लच्चयो) इत्यादी येथे -

33. Byañjane dīgharassā

३३. व्यंजनावर (स्वर) दीर्घ आणि र्‍हस्व होतात.

Rassa+dīghānaṃ [Pg.15] kvaci dīgha+rassā honti byañjane. Tatrābhirati, tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, saññāvā+ssa, tadāhaṃ, yānī+dha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, sopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo, lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti, tyāssa pahīnā, svāssa, madhuvā maññatī bālo, evaṃ gāme munī care, khantī paramaṃ tapo titikkhā, na maṃkū bhavissāmi, svākkhāto, yvāhaṃ, svāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca suhujū ca, anūpaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, dūbharatā. Yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so, yathayidaṃ, sammadakkhāto, parakkamo, taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo. Kvacīti kiṃ, tyajja, svassa, patiliyatīti dīghanisedho, māyidaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ārakkhātītaṃ, dīyati, sūyatīti rassakāriyanisedho. Kathaṃ yāniva antalikkheti, ‘‘dīgharassā’’ti yogavibhāgā. (Dīgha+rassasandhi).

व्यंजनावर र्‍हस्व आणि दीर्घ स्वरांचे काही ठिकाणी दीर्घ आणि र्‍हस्व होतात. (उदा.) तत्राभिरति (तत्र + अभिरति), तत्रायं (तत्र + अयं), बुद्धानुस्सति (बुद्ध + अनुस्सति), सात्थिका (सा + अत्थिका), सञ्ञावास्स (सञ्ञावा + अस्स), तदाहं (तदा + अहं), यानीध भूतानि (यानि + इध भूतानि), gachāmīti (गच्छामि + इति), अतीतो (अति + इतो), किकीव (किकी + इव), बहूपकारं (बहु + उपकारं), मधूदकं (मधु + उदकं), सूपधारितं (सु + उपधारितं), सोपायं (सोपि + अयं), इदानाहं (इदानि + अहं), सचायं (सचे + अयं), अप्पस्सुतायं (अप्पस्सुतो + अयं), इतरीतरेन (इतर + इतरेन), सद्धीध वित्तं (सद्धा + इध वित्तं), कम्मूपनिस्सयो (कम्म + उपनिस्सयो), तथूपमं (तथा + उपमं), रत्तूपरतो (रत्ति + उपरतो), वूपसमो (वि + उपसमो), लोकस्साति (लोकस्स + इति), देवाति (देव + इति), वीतिपतन्ति (वि + अतिपतन्ति), वीतिनामेन्ति (वि + अतिनामेन्ति), सङ्घाटीपि (सङ्घाटि + अपि), जीवितहेतूपी (जीवितहेतु + अपि), विज्जूव (विज्जु + इव), किंसूध वित्तं (किंसु + इध वित्तं), साधूती (साधु + इति), त्यास्स पहीना (ते + अस्स पहीना), स्वास्स (सो + अस्स), 'मूर्ख मनुष्य मधासारखे मानतो' (मधुवा मञ्ञती बालो - येथे 'मञ्ञति' चे 'मञ्ञती' होते), 'मुनीने गावात याप्रमाणे फिरावे' (एवं गामे मुनी चरे - येथे 'मुनि' चे 'मुनी' होते), 'क्षमा हा परम तप आणि तितिक्षा आहे' (खन्ती परमं तपो तितिक्खा - येथे 'खन्ति' चे 'खन्ती' होते), 'मी खिन्न होणार नाही' (न मंकू भविस्सामि - येथे 'मंकु' चे 'मंकू' होते), स्वाक्खातो (सु + अक्खातो), य्वाहं (यो + अहं), स्वाहं (सो + अहं), 'कामापासून शोक उत्पन्न होतो' (कामतो जायती सोको - येथे 'जायति' चे 'जायती' होते), 'कामापासून भय उत्पन्न होते' (कामतो जायती भयं - येथे 'जायति' चे 'जायती' होते), 'समर्थ, सरळ आणि अत्यंत सरळ' (सक्को उजू च सुहुजू च - येथे 'उजु' चे 'उजू' आणि 'सुहुजु' चे 'सुहुजू' होते), अनूपघातो (अनुपघातो -> अनूपघातो), दूरक्खं (दुरक्खं -> दूरक्खं), दूरमं (दुरमं -> दूरमं), दूभरता (दुभरता -> दूभरता). 'यज्ञ किंवा हवन जगात' (यिट्ठं व हुतं व लोके - येथे 'वा' चे 'व' होते), 'किंवा श्रावकांमध्ये' (यदिव सावके - येथे 'यदि वा' चे 'यदिव' होते), 'ते धर्म पाहणारे पुद्गल' (पुग्गल धम्मदसा ते - येथे 'पुग्गला' चे 'पुग्गल' होते), 'तो भोवादी नावाचा होतो' (भोवादि नाम सो होति - येथे 'भोवादी' चे 'भोवादि' होते), 'तो गुणाने तसा असणारा' (यथाभावि गुणेन सो - येथे 'यथाभावी' चे 'यथाभावि' होते), यथयिदं (यथा इदं -> यथयिदं), सम्मदक्खातो (सम्मा -> सम्म), परक्कमो (परा -> पर), तण्हक्खयो (तण्हा -> तण्ह), झानस्स लाभिम्हि (लाभी -> लाभि), वसिम्हि (वसी -> वसि), थुल्लच्चयो (थुल्ला -> थुल्ल). 'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? त्यज्ज (ते + अज्ज), स्वस्स (सो + अस्स), पतिलीयति (पतिलीयती नाही) येथे दीर्घ स्वराचा निषेध होतो. मायिदं (मा + इदं), 'मनसादञ्ञा विमुत्तानं', 'यथाक्कमं', 'आरक्खातीतं', दीयति, सूयति येथे र्‍हस्व स्वराचा निषेध होतो. 'यानीव अन्तलिक्खे' हे कसे सिद्ध होते? 'दीघरस्सा' या योगविभागाने (सूत्राच्या विभागाने) सिद्ध होते. (दीर्घ-र्‍हस्व संधी).

Byañjaneti vattate.

'व्यंजने' (व्यंजनावर) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

34. Saramhā dve

३४. स्वराच्या पुढे (व्यंजनाचे) द्वित्व होते.

Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Ettha ca āvuttidvivacanaṃ ṭhānedvivacananti dvīsu ṭhānedvivacanaṃ veditabbaṃ.

स्वराच्या पुढे असलेल्या व्यंजनाचे काही ठिकाणी द्वित्व (दोन रूपे) होते. येथे 'आवृत्तिद्विवचन' आणि 'स्थानद्विवचन' या दोन प्रकारच्या द्वित्वांचे ज्ञान करून घ्यावे.

Tāni [Pg.16] ca pa+pati+paṭi+kama+kusa+kudha+kī+gaha+juta+ñā+si+ su+sū+sambhū+sara+sasādīnamādibyañjanānañca hoti. Idha pamādo=idhappamādo, evaṃ appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ=sammappadhānaṃ rassattaṃ. Appativattiyo, adhippatipaccayo, suppatiṭṭhito,. Appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipatti. Pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati=akkamati, evaṃ pakkamati, yathākkamaṃ. Akkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati=akkosati. Akkuddho, abhikkuddho. Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo. Paggaho, viggaho, anuggaho, candaggāho, diṭṭhiggāho. Pajjoto, vijjoto, ujjoto. Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anaññāṇaṃ. Avassayo, nissayo, samussayo. Appassuto, vissuto, bahussuto. Āsavā=assavā. Passambhento, vissambhento. Aṭṭassaro, vissarati, anussarati, anussati. Passasanto, vissasanto, muhussasanto, āsāso=assāso. Ādisaddena avissajento, vissajento, abhikkantataro, pariccajento, upaddavo, upakkileso, mittadduno, āyabyayo, abbahi iccādi.

आणि ते (द्वित्व) प, पति, पटि, कम, कुस, कुध, की, गह, जुत, ञा, सि, सु, सू, सम्भू, सर, सस इत्यादींच्या आदि व्यंजनांचे होते. (उदा.) इध प्रमादो = इधप्पमादो (येथे प्रमाद), याचप्रमाणे अप्पमादो (अप्रमाद), विप्पयुत्तो (विप्रयुक्त), सुप्पसन्नो (सुप्रसन्न), सम्मा पधानं = सम्मप्पधानं (सम्यक् प्रधान - येथे र्‍हस्वत्व होते). अप्पतिवत्तियो (अप्रतिवर्त्य), अधिप्पतिपच्चयो (अधिप्रतिप्रत्यय), सुप्पतिट्ठितो (सुप्रतिष्ठित). अप्पटिपुग्गलो (अप्रतिपुद्गल), विप्पटिसारो (विप्रतिसार), सुप्पटिपत्ति (सुप्रतिपत्ति). पक्कमो (प्रक्रम), पटिक्कमो (प्रतिक्रम), हेतुक्कमो (हेतुक्रम), आकमति = अक्कमति (आक्रमण करतो), याचप्रमाणे पक्कमति (प्रस्थान करतो), यथाक्कमं (यथाक्रम). अक्कोसति (आक्रोश करतो/निंदा करतो), पटिक्कोसति (प्रत्याक्रोश करतो), अनुक्कोसति (अनुकंपेने आक्रोश करतो), आकोसति = अक्कोसति. अक्कुद्धो (अक्रुद्ध), अभिक्कुद्धो (अभिक्रुद्ध). धनक्कीतो (धनाने खरेदी केलेले), विक्कयो (विक्रय/विक्री), अनुक्कयो (अनुक्रय). पग्गहो (प्रग्रह), विग्गहो (विग्रह), अनुग्गहो (अनुग्रह), चन्दग्गाहो (चंद्रग्रहण), दिट्ठिग्गाहो (दृष्टिग्रह/चुकीचे मत धरून ठेवणे). पज्जोतो (प्रद्योत/प्रकाश), विज्जोतो (विद्योत), उज्जोतो (उद्योत). कतञ्ञू (कृतज्ञ), विञ्ञू (विज्ञ), पञ्ञाणं (प्रज्ञान), विञ्ञाणं (विज्ञान), अनञ्ञाणं (अज्ञान). अवस्सयो (अपश्रय/आश्रय), निस्सयो (निश्रय/आश्रय), समुस्सयो (समुच्छ्रय/उदय). अप्पस्सुतो (अल्पश्रुत), विस्सुतो (विश्रुत/प्रसिद्ध), बहुस्सुतो (बहुश्रुत). आसवा = अस्सवा (आस्रव). पस्सम्भन्तो (प्रश्रंभन करणारा/शांत होणारा), विस्सम्भन्तो (विश्वास ठेवणारा). अट्ठस्सरो (आर्तस्वर), विस्सरति (विसरतो), अनुस्सरति (अनुस्मरण करतो), अनुस्सति (अनुस्मृती). पस्ससन्तो (प्रश्वास घेणारा), विस्ससन्तो (विश्वास ठेवणारा), मुहुस्ससन्तो (क्षणोक्षणी श्वास घेणारा), आसासो = अस्सासो (आश्वास/श्वास). 'आदि' शब्दाने अविस्सजेन्तो (विसर्जन न करणारा), विस्सजेन्तो (विसर्जन करणारा), अभिक्कन्ततरो (अतिशय सुंदर), परिच्चजेन्तो (परित्याग करणारा), उपद्दवो (उपद्रव), उपक्किलेसो (उपक्लेश), मित्तद्दुनो (मित्रद्रोही), आयब्ययो (आय-व्यय/उत्पन्न आणि खर्च), अब्बही (उपसून काढले) इत्यादी.

Tika+taya+tiṃsa+vatādīna+mādibyañjanassa ca. Kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ. Lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, tettiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato. Sappītiko, samannāgato, punappunaṃ iccādi.

आणि तिक, तय, तिंस, वत इत्यादींच्या आदि व्यंजनांचेही (द्वित्व होते). (उदा.) कुसलत्तिकं (कुशल-त्रिक), पीतित्तिकं (प्रीति-त्रिक), हेतुत्तिकं (हेतु-त्रिक). लोकत्तयं (लोकत्रय), बोधित्तयं (बोधित्रय), वत्थुत्तयं (वस्तुत्रय). एकत्तिंस (एकतीस), द्वत्तिंस (बत्तीस), तेत्तिंस (तेहतीस), चतुत्तिंस (चौतीस). सीलब्बतं (शीलव्रत), सुब्बतो (सुव्रत). सप्पीतिको (सप्रीतिक), समन्नागतो (समन्वागत), पुनप्पुनं (पुन्हा पुन्हा) इत्यादी.

Vatu+vaṭa+disāna+mante, yathā vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso iccādi.

vatu, vaṭa, dis आणि mant यांच्या शेवटी, जसे की vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso इत्यादी.

U+du+niupasagga+ta+catu+cha+santasaddādesādīhi [Pg.17] paresañca. Ukaṃso=ukkaṃso, evaṃ dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro. Takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo, catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ, chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni. Sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.

u, du, ni हे उपसर्ग आणि ta, catu, cha, santa इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या व्यंजनांचे द्वित्व (किंवा आदेश) होते. जसे की, ukaṃso = ukkaṃso, तसेच dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro. Takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo, catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ, chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni. Sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.

Apadantaākāravajjitadīghato yakārassa ca, niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo. Ākāravajjitanti kiṃ, mālāya, dolāya, samādāya.

पदाच्या शेवटी नसलेल्या 'आ' कार व्यतिरिक्त इतर दीर्घ स्वरापुढे 'य' (ya) काराचे द्वित्व होते, जसे की, niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo. 'आकारवज्जित' (आ-कार वगळून) असे का म्हटले आहे? mālāya, dolāya, samādāya (यांच्यासाठी).

Chandānurakkhaṇe-nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ. Saramhāti kiṃ, ñāyo, taṃkhaṇaṃ. Kvacitveva, nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati.

छंदाच्या (वृत्ताच्या) रक्षणासाठी (व्यंजनाचे द्वित्व होते) - जसे की, nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ. 'स्वरापुढे' (saramhā) असे का म्हटले आहे? ñāyo, taṃkhaṇaṃ (यांच्यासाठी). 'क्वचितच' (kvacitveva) असे का? nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati (यांच्यासाठी).

35. Catutthadutiyesve+saṃ tatiyapaṭhamā

३५. चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी (द्वित्व होताना) अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते.

Catutthadutiyesu paresve+saṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiyapaṭhamā honti paccāsatyā. Vagge gha+jha+ḍha+dha+bhā catutthā, kha+cha+ṭha+tha+phā dutiyā, ga+ja+ḍa+da+bā tatiyā, ka+ca+ṭa+ta+pā paṭhamā. Pa+u+du-niādīhi paresaṃ ghādīnaṃ dvibhāve tatiyapaṭhamā honti. Pagarati=paggharati, evaṃ uggharati, nigghoso, ugghāṭeti. Esova tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhā-yati[Pg.18], ujjhāyati. Daḍḍho, buḍḍho. Viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto. Vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi. Saddhā, saddhammo. Mahabbhayaṃ.

चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी (द्वित्व होताना) त्यांच्याच वर्गातील अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन जवळ असल्यामुळे होते. वर्गामध्ये gha, jha, ḍha, dha, bha हे चौथे; kha, cha, ṭha, tha, pha हे दुसरे; ga, ja, ḍa, da, ba हे तिसरे; आणि ka, ca, ṭa, ta, pa हे पहिले वर्ण आहेत. pa, u, du, ni इत्यादी उपसर्गांनंतर येणाऱ्या gha इत्यादी वर्णांचे द्वित्व होताना तिसरे आणि पहिले वर्ण होतात. जसे की, pagarati = paggharati, तसेच uggharati, nigghoso, ugghāṭeti. तसेच tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati. Daḍḍho, buḍḍho. Viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto. Vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi. Saddhā, saddhammo. Mahabbhayaṃ.

Rassasarehi paresaṃ vaggadutiyānaṃ dvibhāvo ce, paṭhamā. Pañcakkhandhā, evaṃ rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setacchattaṃ, evaṃ sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito=tatraṭṭhito, evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito. Sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ. Ākārato, ākhāto=akkhāto, evaṃ taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho. Āchādayi=acchādayi, evaṃ acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti. Kvaci tveva, puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ. (Dvibhāvasandhi).

ऱ्हस्व स्वरांनंतर येणाऱ्या वर्गातील दुसऱ्या व्यंजनांचे द्वित्व झाल्यास, पहिले व्यंजन होते. जसे की, pañcakkhandhā, तसेच rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setacchattaṃ, तसेच sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito = tatraṭṭhito, तसेच thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito. Sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ. 'आ' कारानंतर, ākhāto = akkhāto, तसेच taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho. Āchādayi = acchādayi, तसेच acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti. क्वचितच (kvaci tveva), puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ. (द्वित्वसंधी).

Akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni itī+dha ‘‘ve’’ti vattate.

akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni इत्यादींमध्ये येथे 've' चे अनुवर्तन होते.

37. Eona+ma vaṇṇe

३७. ए आणि ओ यांच्या जागी 'अ' वर्ण होतो.

Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Akaramha sa te, akaramha se te, evaṃ sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho[Pg.19], esa ābhogo, esa idāni. Vaṇṇeti kiṃ, amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi soti. ‘‘Na sandhisamāsā vaddhassā’’ti vuttattā gāthāmajjhe sandhi na hotīti ‘‘tividhassā’’ti vuttatimhi parepi vaṇṇo paro nāma na iti. (Sarabyañjanasandhi).

ए आणि ओ यांच्या जागी व्यंजनापुढे क्वचित 'अ' होतो. जसे की, akaramha sa te (akaramha se te ऐवजी), तसेच sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho, esa ābhogo, esa idāni. 'व्यंजनापुढे' (vaṇṇe) असे का म्हटले आहे? amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi so. 'गाथेच्या मध्यभागी संधी आणि समास होत नाही' असे म्हटल्यामुळे 'tividhassā' असे म्हटले असतानाही पुढील वर्ण संधीयुक्त होत नाही. (स्वरव्यंजनसंधी).

Ata yantaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo itī+dha –

ata yaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo इत्यादींमध्ये -

48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavagga bayañā

४८. त-वर्गातील वर्णांच्या जागी 'य' कार पुढे असताना अनुक्रमे च-वर्ग, 'ब' आणि 'ञ' होतात.

Tavaggavaraṇānaṃ cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. ‘‘Vaggalasehi te’’ti pubbarūpaṃ. Accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño. Apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ. Kvacitveva, ratyā.

त-वर्गातील वर्णांच्या जागी 'य' कार पुढे असताना अनुक्रमे च-वर्ग, 'ब' आणि 'ञ' होतात. 'Vaggalasehi te' या सूत्राने पूर्वरूप होते. जसे की, accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño. तसेच apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ. क्वचितच (kvacitveva), ratyā.

Saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate itī+dha ‘‘ye’’ti vattate vakkhamānesu dvīsu.

saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate इत्यादींमध्ये पुढील दोन सूत्रांमध्ये 'ye' चे अनुवर्तन होते.

49. Vaggalasehite

४९. वर्ग, ल आणि स यांच्यापुढे...

Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti. Sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate. Kvacitveva, kyāhaṃ.

वर्ग, ल आणि स यांच्यापुढील 'य' काराचे क्वचित तेच वर्ग, ल आणि स होतात. जसे की, sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate. क्वचितच (kvacitveva), kyāhaṃ.

Muha yati, guha yati itī+dha –

muha yati, guha yati इत्यादींमध्ये -

50. Hassa vipallāso

५०. ह-काराचा विपर्यास (स्थानबदल) होतो.

Hassa [Pg.20] vipallāso hoti yakāre. Muyhati, guyhati.

'य' कार पुढे असताना ह-काराचा विपर्यास (स्थानबदल) होतो. जसे की, muyhati, guyhati.

Bahu ābādho itī+dha ussavakāre ‘‘hassa vipallāso’’ti vattate.

bahu ābādho इत्यादींमध्ये 'उ' स्वराच्या जागी 'व' कार झाल्यावर 'hassa vipallāso' (ह-काराचा विपर्यास) याचे अनुवर्तन होते.

51. Ve vā

५१. 'व' कार पुढे असताना विकल्पे करून (होतो).

Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho. Vātveva, bahvābādho.

'व' कार पुढे असताना ह-काराचा विकल्पे करून विपर्यास होतो. जसे की, bavhābādho. 'विकल्पे करून' (vā) म्हटल्यामुळे, bahvābādho (असेही होते).

52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā

५२. त, थ, न, र यांच्या जागी अनुक्रमे ट, ठ, ण, ल होतात.

Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā honti vā yathākkamaṃ. Dukkataṃ=dukkaṭaṃ, evaṃ sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo. Aṭṭhakathā. Paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato. Paripanno=palipanno, evaṃ palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo. (Byañjanasandhi).

त, थ, न, र यांच्या जागी विकल्पे करून अनुक्रमे ट, ठ, ण, ल होतात. जसे की, dukkataṃ = dukkaṭaṃ, तसेच sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo. Aṭṭhakathā. Paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato. Paripanno = palipanno, तसेच palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo. (व्यंजनसंधी).

Cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato itī+dha ‘‘ve’’ti vattate yāva ‘‘mayadā sare’’ti.

cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato इत्यादींमध्ये 'mayadā sare' या सूत्रापर्यंत 've' (विकल्पे करून) याचे अनुवर्तन होते.

38. Niggahītaṃ

३८. निग्गहीत (अनुस्वार).

Niggahītāgamo hoti vā kvaci. Sāmatthiyenā+gamova, sa ca rassasarasseva hoti… tassa rassasarānugatattā. Ṭhānīna+māliṅghiya gacchati pavattatīti āgamo. Cakkhuṃ udapādi, akkhiṃ [Pg.21] rujati, purimaṃ jāti, aṇuṃ thūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, taṃsampayuttā, taṃtaṃsabhāvato. Vāggahaṇena cakkhu udapādi iccādi. Avaṃsiro, yāvañcidaṃtiādi niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, vavatthitassa lakkhaṇassā+nurodhena lakkhaṇe pavattitā vibhāsā vavatthitavibhāsā. Vāsaddo hi atthadvaye vattate katthaci vikappe, katthaci yathāvavatthitarūpapariggaheti. Yadā pacchime, tadā nicca+manicca+masantañca vidhiṃ dīpeti. Ettha pana kvacisaddassā+nuvattanā tenevā+santavidhi siddhoti vāsaddeni+taradvayaṃ. Kvaci tveva, na hi etehi, idha ceva.

निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम काही ठिकाणी विकल्पेकरून (किंवा) होतो. सामर्थ्याने तो आगमच असतो, आणि तो र्‍हस्व स्वराच्या नंतरच होतो... कारण तो र्‍हस्व स्वराचे अनुकरण करतो. मूळ वर्णाच्या स्थानाला व्यापून जो प्रवृत्त होतो (येतो) त्याला 'आगम' म्हणतात. उदा. चक्खुं उदपादि (चक्खु उदपादि), अक्खिं रुजति, पुरिमं जाति, अणुं थूलानि, कत्तब्बं कुसलं बहुं, तंसम्पयुत्ता, तंतंसभावतो. 'वा' च्या ग्रहणाने 'चक्खु उदपादि' इत्यादी रूपे होतात. अवंसिरो, यावञ्चिदं इत्यादींमध्ये हा आगम नित्य होतो... 'वा' अधिकाराच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे, व्यवस्थित लक्षणाच्या अनुरोधाने लक्षणामध्ये प्रवृत्त झालेली विभाषा म्हणजे 'व्यवस्थितविभाषा' होय. कारण 'वा' शब्द दोन अर्थांमध्ये वापरला जातो - काही ठिकाणी विकल्प (पर्याय) आणि काही ठिकाणी यथाव्यवस्थितरूपाचा स्वीकार. जेव्हा तो दुसऱ्या अर्थात असतो, तेव्हा तो नित्य, अनित्य आणि असंत (अविद्यमान) विधी दर्शवतो. येथे 'क्वचि' शब्दाच्या अनुवृत्तीमुळे त्यानेच 'असंतविधी' सिद्ध होतो, म्हणून 'वा' शब्दाने इतर दोन (नित्य आणि अनित्य) सिद्ध होतात. 'क्वचि' मुळेच, यांच्यामध्ये होत नाही, येथेच होतो.

Saṃ rambho, saṃ ratto, saṃ rāgo, tāsaṃ ahaṃ santike, evaṃ ayaṃ, puṃ liṅgaṃ, kiṃ ahaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ itī+dha ‘‘niggahītā’’dhikāro ā ‘‘mayadā sare’’ti.

सं रम्भो, सं रत्तो, सं रागो, तासं अहं सन्तिके, एवं अयं, पुं लिङ्गं, किं अहं, तस्स अदासिं अहं इत्यादी उदाहरणांमध्ये 'निग्गहीत' हा अधिकार 'मयदा सरे' या सूत्रापर्यंत चालतो.

39. Lopo

३९. लोप (होतो).

Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Dīghe sārambho saṃrambho, sāratto saṃratto, sārāgo saṃrāgo, pubbassaralope tāsāhaṃ santike, evāyaṃ, dvitte pulliṅgaṃ puṃliṅgaṃ, kyāhaṃ, tassa adāsahaṃ. Paṭisallāno, sallekho, pātukāmo, gantumano, ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, avisāhāro, cirappavāsintiādīsu niccaṃ. Kvacīti kiṃ, eva+mayaṃ, ki+mahaṃ, etaṃ maṅgala+muttamaṃ.

निग्गहीतचा (अनुस्वाराचा) लोप काही ठिकाणी विकल्पेकरून होतो. स्वर दीर्घ झाल्यावर: सारम्भो (सं रम्भो), सारत्तो (सं रत्तो), सारागो (सं रागो). पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर: तासाहं सन्तिके (तासं अहं सन्तिके), एवायं (एवं अयं). द्वित्व झाल्यावर: पुल्लिङ्गं (पुं लिङ्गं), क्याहं (किं अहं), तस्स अदासहं (तस्स अदासिं अहं). पटिसल्लानो, सल्लेखो, पातुकामो, gन्तुमनो, अरियसच्चान दस्सनं, एतं बुद्धान सासनं, अविसाहारो, चिरप्पवासिं इत्यादींमध्ये हा लोप नित्य होतो. 'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण येथे लोप होत नाही:) एवमयं, किमहं, एतं मङ्गलमुत्तमं.

Kataṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃiva, halaṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva itī+dha –

कतं इति, अभिनन्दुं इति, उत्तत्तं इव, चक्कं इव, कलिं इव, हलं इदानि, किं इदानि, त्वं असि, इदं अपि, उत्तरिं अपि, दातुं अपि, सदिसं एव इत्यादी उदाहरणांमध्ये -

40. Parasarassa

४०. परस्वराचा (पुढील स्वराचा).

Niggahītamhā [Pg.22] parasarassa lopo hoti vā kvaci. Katanti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kaliṃva, halaṃdāni, kiṃdāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva. Vāti kiṃ, kataṃiti, kimiti, dātumapi, sadisaṃ eva.

निग्गहीतच्या (अनुस्वाराच्या) पुढील परस्वराचा लोप काही ठिकाणी विकल्पेकरून होतो. उदा. कतन्ति (कतं इति), अभिनन्दुन्ति (अभिनन्दुं इति), उत्तत्तं व (उत्तत्तं इव), चक्कं व (चक्कं इव), कलिं व (कलिं इव), हलं दानि (हलं इदानि), किं दानि (किं इदानि), त्वं सि (त्वं असि), इदम्पि (इदं अपि), उत्तरिम्पि (उत्तरिं अपि), दातुम्पि (दातुं अपि), सदिसं व (सदिसं एव). 'वा' (विकल्पेकरून) असे का म्हटले आहे? (कारण येथे लोप होत नाही:) कतं इति, किमिति, दातुं अपि, सदिसं एव.

Pupphaṃ assā uppajjati, evaṃ assa te āsavā itī+dha parassaralope –

पुप्फं अस्सा उप्पज्जति, एवं अस्स ते आसवा इत्यादी उदाहरणांमध्ये परस्वराचा लोप झाल्यावर -

53. Saṃyogādilopo

५३. संयोगाच्या आदि वर्णाचा (पहिल्या व्यंजनाचा) लोप.

Abyavahitānaṃ dvinnaṃ byañjanānaṃ ekatra ṭhiti saṃyogo, tasmiṃ saṃyoge yo ādibhūtāvayavo, tassa vā kvaci lopo hotītiādibyañjanassa lopo. Pupphaṃsā uppajjati, evaṃsa te āsavā. Tiṇṇaṃ saṃyogānaṃ visaye agyāgāraṃ, vutyassa iti hoti.

कोणतेही व्यवधान नसलेल्या दोन व्यंजनांची एकत्र स्थिती म्हणजे 'संयोग' होय. त्या संयोगामध्ये जो आदिभूत अवयव (पहिला वर्ण) असतो, त्याचा काही ठिकाणी विकल्पेकरून लोप होतो, म्हणजेच आदि व्यंजनाचा लोप होतो. उदा. पुप्फं सा उप्पज्जति (पुप्फं अस्सा उप्पज्जति), एवं सा ते आसवा (एवं अस्स ते आसवा). तीन संयोगांच्या विषयात 'अग्यागारं', 'वुत्यस्स' असे रूप होते.

Taṃ karoti, taṃ khaṇaṃ, saṃ gato, taṃ ghataṃ, dhammaṃ care, taṃ channaṃ, taṃ jātaṃ, taṃ jhānaṃ, taṃ ñāṇaṃ, taṃ ṭhānaṃ, taṃ ḍahati, taṃ tanoti, taṃ thiraṃ, taṃ dānaṃ, taṃ dhanaṃ, taṃ niccutaṃ, taṃ patto, taṃ phalaṃ, tesaṃ bodho, saṃ bhūto, taṃ mittaṃ, kiṃ kato, dātuṃ gato itī+dha –

तं करोति, तं खणं, सं गतो, तं घतं, धम्मं चरे, तं छन्नं, तं जातं, तं झानं, तं ञाणं, तं ठानं, तं डहति, तं तनोति, तं थिरं, तं दानं, तं धनं, तं निच्चुतं, तं पत्तो, तं फलं, तेसं बोधो, सं भूतो, तं मित्तं, किं कतो, दातुं गतो इत्यादी उदाहरणांमध्ये -

41. Vagge vagganto

४१. वर्गात वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक होतो).

Niggahītassa kho vagge vagganto vā hotīti nimittānussarānaṃ paccāsatyā tabbaggapañcamo hoti. Paccāsatti nāma ṭhānato āsannatā guṇato vā, guṇatoti vaṇṇasaññādiguṇato. Niggahītassa [Pg.23] anusarīyatīti pacchā katvā sarīyatīti anussarotipi vuccati. Taṅkaroti=taṃ karoti, evaṃ taṅkhaṇaṃ, saṅgato, taṅghataṃ. Dhammañcare, tañchannaṃ, tañjātaṃ, tañjhānaṃ, taññāṇaṃ. Taṇṭhānaṃ, taṇḍahati. Tantanoti, tanthiraṃ, tandānaṃ, tandhanaṃ, tanniccutaṃ, tampatto, tamphalaṃ, tesammodho, sambhūto, tammittaṃ. Kiṅkato, dātuṅgato, taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammatotiādīsu niccaṃ.

वर्गाचे व्यंजन पुढे असताना निग्गहीतचा (अनुस्वाराचा) विकल्पेकरून त्या वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक) होतो. निमित्त आणि अनुस्वार यांच्या निकटतेमुळे (सामीप्यामुळे) त्या वर्गाचा पाचवा वर्ण होतो. निकटता म्हणजे स्थानाची किंवा गुणाची समीपता होय; गुणाची म्हणजे वर्णसंज्ञा इत्यादी गुणांची समीपता. निग्गहीतचे अनुकरण केले जाते, म्हणजेच स्वराच्या नंतर उच्चारले जाते म्हणून त्याला 'अनुस्वार' असेही म्हणतात. उदा. तङ्करोति = तं करोति, तसेच तङ्खणं, सङ्गतो, तङ्घतं. धम्मञ्चरे, तञ्च्छन्नं, तञ्जातं, तञ्झानं, तञ्ञाणं. तण्ठानं, तण्डहति. तन्तनोति, तन्थिरं, तन्दानं, तन्धमं, तन्निच्चुतं, तम्पत्तो, तम्फलं, तेसम्मोधो, सम्भूतो, तम्मित्तं. किङ्कतो, दातुङ्गतो, तण्हङ्करो, रणञ्जहो, सण्ठितो, जुतिन्धरो, सम्मतो इत्यादींमध्ये हा नियम नित्य होतो.

Ānantarikaṃ ya+māhu, yaṃ yadeva, paccattaṃ eva, taṃ hiitī+dha –

आनन्तरिकं यमाहु, यं यदेव, पच्चत्तं एव, तं हि इत्यादी उदाहरणांमध्ये -

42. Yevahisu ño

४२. य, एव आणि हि पुढे असताना (निग्गहीतचा) 'ञ' होतो.

Ya+eva+hisaddesu niggahītassa vā ño hoti. ‘‘Vaggalasehi te’’ti yassa ñakāro. Ānantarikañña+māhu=ānantarikaṃ ya+māhu, yaññadeva=yaṃyadeva, ñassa dvitte paccattaññeva, paccattaṃ eva, tañhi, tañhi. ‘‘Abyabhicārinā byabhicārī niyamyate’’ti ñāyā evasaddasahacariyā ‘‘ya’’ iti sabbādiyasaddasseva gahaṇaṃ.

य, एव आणि हि हे शब्द पुढे असताना निग्गहीतचा विकल्पेकरून 'ञ' होतो. 'वग्गलसेहि ते' या सूत्राने 'य' चा 'ञ' कार होतो. उदा. आनन्तरिकञ्ञमाहु = आनन्तरिकं यमाहु, यञ्ञदेव = यं यदेव. 'ञ' चे द्वित्व झाल्यावर: पच्चत्तञ्ञेव (पच्चत्तं एव), तञ्हि (तं हि). 'अव्यभिचाऱ्याने व्यभिचारी नियमबद्ध केला जातो' या न्यायानुसार, 'एव' शब्दाच्या सहचर्यामुळे 'य' या शब्दाने केवळ सर्वनाम इत्यादी 'य' शब्दाचेच ग्रहण होते.

Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya itī+dha –

संयोगो, संयोजनं, संयतो, संयाचिकाय इत्यादी उदाहरणांमध्ये -

43. Ye saṃssa

४३. य पुढे असताना 'सं' च्या (निग्गहीतचा 'ञ' होतो).

Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ, tassa vā ño hoti yakāre. Saññogo=saṃyogo, evaṃ saṃyojanaṃ, saññato, saññācikāya. Idha yakāramattova gayhate. Saṃssāti kiṃ, etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, taṃ saraṇaṃ yanti.

'सं' शब्दाचा जो निग्गहीत (अनुस्वार) आहे, त्याचा 'य' कार पुढे असताना विकल्पेकरून 'ञ' होतो. उदा. सञ्ञोगो = संयोगो, तसेच सञ्ञोजनं (संयोजनं), सञ्ञतो, सञ्ञाचिकाय. येथे केवळ 'य' कारच ग्रहण केला जातो. 'सं' च्या असे का म्हटले आहे? (कारण इतर शब्दांच्या निग्गहीतचा 'ञ' होत नाही:) एतं योजनं, तं यानं, तं सरणं यन्ति.

Taṃ [Pg.24] eva, taṃ ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, taṃ idaṃ, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva itī+dha –

तं एव, तं अहं ब्रूमि, यं आहु, धनं एव, किं एतं, niन्दितुं अरहति, तं इदं, यं अनिच्चं, तं अनत्ता, एतं अवोच, एतं एव इत्यादी उदाहरणांमध्ये -

44. Mayadā sare

४४. स्वर पुढे असताना (निग्गहीतचे) म, य, द (हे वर्ण) होतात.

Niggahītassa ma ya dā honti vā sare kvaci. Tameva taṃ eva, tamahaṃ brūmi=taṃ ahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati. Tayidaṃ. Yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva. ‘‘Mayadā’’ti yogavibhāgā buddhama saraṇama iccādi bhavati.

स्वर पुढे असताना निग्गहीतचे (अनुस्वाराचे) काही ठिकाणी विकल्पेकरून म, य, द हे वर्ण होतात. उदा. तमेव (तं एव), तमहं ब्रूमि = तं अहं ब्रूमि, यमाहु, धनमेव, किमेतं, निन्दितुमरहति. तयिदं. यदनिच्चं, तदनत्ता, एतदवोच, एतदेव. 'मयदा' या सूत्राच्या योगविभागाने (सूत्राचे तुकडे केल्याने) 'बुद्धम सरणम' इत्यादी रूपे देखील होतात.

47. Tadaminādīni

४७. तदमिन इत्यादी (रूपे सिद्ध होतात).

Tadaminādīni nippajjanti. ‘‘Ya+dalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā’’ti ñāyā lakkhaṇantarena avihitā desa+lopā+gama+vipallāsā, sabbattha imināva daṭṭhabbā. Idañca paresaṃ pisodarādimiva daṭṭhabbaṃ. Phusitaṃ=jalabindu, phusita+mudara+massa pisodaraṃ. Issa akāre taṃ iminā=tadaminā, sakiṃ āgāmī=sakadāgāmī, dhassa dakāre ekaṃ idha ahaṃ=eka+midā+haṃ, vidhassa vidādeso saṃvidhāya avahāro=saṃvidāvahāro, vārisaddassa vakāre, hassa lakāre ca kate vārivāhako=valāhako, jīvanassa jīādeso, jīvanassa muto=jīmūto. Chavassa suādese, sayanassa sānādese ca kate chavassa sayanaṃ=susānaṃ. Uddhassa uduādese, khassa khalaādese ca ‘‘saramhā dve’’ti dvittādimhi ca kate uddhaṃ khaṃ assa udukkhalaṃ. Pisitassa piādese, asassa sācādese ca kate pisitāso=pisāco.

यावरून 'तदमिना' (tadaminā) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. "जे अलक्षणिक (व्याकरण नियमांनी न ठरलेले) आहे, ते निपातनाने सिद्ध होते" या न्यायानुसार, इतर लक्षणांनी (नियमांनी) न सांगितलेले आदेश, लोप, आगम आणि विपर्यास (वर्णव्यत्यय) सर्व ठिकाणी याच सूत्राने जाणावेत. आणि हे इतरांच्या (संस्कृत व्याकरणातील) 'पृषोदरादि' गणानुसार समजले पाहिजे. फुसित (phusita) = पाण्याचा थेंब; फुसित (ठिपके असलेले) आहे उदर ज्याचे ते 'पिसोदर' (pisodara). 'इ' काराचा 'अ' कार होऊन 'तं इमिना' चे 'तदमिना' (tadaminā) होते. 'सकिं आगामी' चे 'सकदागामी' (sakadāgāmī) होते. 'ध' चा 'द' कार होऊन 'एकं इध अहं' चे 'एकमिदहं' (ekamidahaṃ) होते. 'विध' चा 'विदा' आदेश होऊन 'संविधाय अवहारो' चे 'संविदावहारो' (saṃvidāvahāro) होते. 'वारि' शब्दाचा 'व' कार आणि 'ह' चा 'ल' कार केल्यावर 'वारिवाहको' चे 'वलाहको' (valāhako) होते. 'जीवन' चा 'जी' आदेश होऊन 'जीवनस्स मुतो' चे 'जीमूतो' (jīmūto) होते. 'छव' चा 'सु' आदेश आणि 'सयन' चा 'सान' आदेश केल्यावर 'छवस्स सयनं' चे 'सुसानं' (susānaṃ) होते. 'उद्ध' चा 'उदु' आदेश आणि 'ख' चा 'खल' आदेश केल्यावर, तसेच "सरम्हा द्वे" या सूत्राने द्वित्व इत्यादी केल्यावर 'उद्धं खं अस्स' चे 'उदुक्खलं' (udukkhalaṃ) होते. 'पिसित' चा 'पि' आदेश आणि 'अस' चा 'साच' आदेश केल्यावर 'पिसितासो' चे 'पिसाचो' (pisāco) होते.

Mahīsaddassa [Pg.25] mayūādese, ravatissa rādese ca kate mahiyaṃ ravatīti mayūro. Eva+maññepi payogato+nugantabbā. Ettha ca –

'मही' शब्दाचा 'मयू' आदेश आणि 'रवती' चा 'रा' आदेश केल्यावर 'महियं रवती' (पृथ्वीवर ओरडणारा) या अर्थी 'मयूरो' (mayūro) हा शब्द सिद्ध होतो. याचप्रमाणे इतरही शब्द प्रयोगावरून समजून घ्यावेत. आणि याविषयी –

Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo,Dve cā+pare vaṇṇavikāra+nāsā;

Dhātussa atthātisayena yogo,Ta+duccate pañcavidhaṃ niruttaṃti.

वर्णागम (वर्णाचा आगम), वर्णविपर्यास (वर्णांची अदलाबदल), आणि इतर दोन म्हणजे वर्णविकार (वर्णाचा बदल) व वर्णनाश (वर्णाचा लोप); तसेच धातूचा अर्थाच्या अतिशयाशी योग (संबंध), याला पाच प्रकारचे 'निरुक्त' (शब्दांची व्युत्पत्ती) म्हटले जाते.

Yathā dvāre niyutto=dovārikoti okaāgamo. Hiṃsasaddassa sīhoti vipallāso. Nijako=niyakoti vikāro. Mehanassa khassa mālā mekhalāti vaṇṇalopo, ha+na+makārānaṃ lopo. Mayūroti atthe ravatissa atissayayogoti.

जसे, 'द्वारे नियुक्तो' चे 'दोवारिको' (dovāriko) येथे 'ओक' (oka) चा आगम होतो. 'हिंस' शब्दाचा 'सीहो' (sīho) असा विपर्यास (वर्णव्यत्यय) होतो. 'निजको' चे 'नियको' (niyako) असा विकार (बदल) होतो. 'मेहनस्स खस्स माला' चे 'मेखला' (mekhalā) येथे वर्णलोप होतो, म्हणजे 'ह', 'न' आणि 'म' या वर्णांचा लोप होतो. 'मयूरो' या अर्थामध्ये 'रवती' चा अतिशययोग (अर्थाचा अतिशय संबंध) आहे.

Yathariva tathariveti nipātāva. ‘‘Jaraggavā vicintesuṃ, vara+mhākaṃ bhusāmive’’ti ettha ivasaddo evakārattho. Niggahītasandhi.

'यथरिव' (yathariva) आणि 'तथरिव' (tathariva) हे निपातच आहेत. "जरग्गवा विचिंतेसुं, वरंम्हाकं भुसामिव" येथे 'इव' (iva) हा शब्द 'एव' (eva) या अर्थी वापरला आहे. निग्गहीतसंधी (Niggahītasandhi).

Sandhissarānaṃ paṭisedhasandhi,Atho byañjana+sarabyañjanānaṃ;

Sandhi ca+tho niggahītassa sandhi,Bhavanti sandhi pana pañcadhā ve.

स्वरांचा संधी, प्रतिषेध संधी, तसेच व्यंजन संधी, स्वर-व्यंजन संधी आणि निग्गहीत संधी; अशा प्रकारे संधी निश्चितच पाच प्रकारचे असतात.

Iti payogasiddhiyaṃ sandhikaṇḍo paṭhamo.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील पहिला संधीकांड समाप्त झाला.

2. Nāmakaṇḍa

२. नामकांड (Nāmakaṇḍa)

Atha [Pg.26] nāmāni vuccante. Taṃ atthābhimukhaṃ namanato, attanā ca+tthassa nāmanato nāmaṃ, dabbābhidhānaṃ. Taṃ duvidhaṃ saliṅgā+liṅgato, anvattharuḷhito ca, tividhaṃ pumi+tthi+napuṃsakaliṅgato, rukkho, latā, vananti. Catubbidhaṃ sāmañña+guṇa+kriyā+yadicchānāmato, rukkho, nīlo, pācako, sirivaḍḍhoti. Aṭṭhavidhaṃ avaṇṇi+vaṇṇu+vaṇṇo+kāra+niggahītantapakatibhedato, ettha kiṃsaddo niggahītanto. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati, saddo, dhātu ca.

आता नामांविषयी सांगितले जात आहे. ते अर्थाकडे झुकणारे (नमन करणारे) असल्यामुळे आणि स्वतः अर्थाला नमविणारे (दर्शविणारे) असल्यामुळे त्याला 'नाम' (द्रव्याचे अभिधान/नाव) म्हणतात. ते सलिंग आणि अलिंग भेदाने, तसेच अन्वर्थ (सार्थक) आणि रूढ भेदाने दोन प्रकारचे आहे. पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग भेदाने ते तीन प्रकारचे आहे; जसे - रुक्खो (वृक्ष), लता, वनं (वन). सामान्यनाम, गुणनाम, क्रियानाम आणि यदृच्छानाम (स्वेच्छानाम) भेदाने ते चार प्रकारचे आहे; जसे - रुक्खो (वृक्ष), नीलो (निळा), पाचको (स्वयंपाकी), सिरिवड्ढो (श्रीवर्धन). अ-वर्णान्त, इ-वर्णान्त, उ-वर्णान्त, ओ-कारान्त आणि निग्गहीत-अन्त अशा प्रकृतीभेदाने ते आठ प्रकारचे आहे; येथे 'किं' (kiṃ) हा शब्द निग्गहीत-अन्त आहे. प्रत्ययांच्या आधी जे योजले जाते त्याला 'प्रकृती' म्हणतात; ती शब्द आणि धातू अशी असते.

Tattha saliṅgesu tāva akārantato pulliṅgā sugatasaddā satta vibhattiyo parā yojīyante. Sugataiti ṭhite –

त्यामध्ये सलिंग नामांपैकी प्रथम अ-कारान्त पुल्लिंगी 'सुगत' शब्दापुढे सात विभक्ती प्रत्यय जोडले जातात. 'सुगत' असा शब्द स्थित असताना –

1. Dve dve+kānekesu nāmasmā siyo aṃyo nā hi sa naṃ smā hi sa naṃ smiṃ su

१. दोन दोन (प्रत्यय) अनुक्रमे एकवचन आणि बहुवचनात नामापुढे येतात: सि यो, अं यो, ना हि, स नं, स्मा हि, स नं, स्मिं सु.

Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā yathākkamaṃ. Yato ime satta dukā honti, ‘‘atthavanta+madhātuka+mapaccayaṃ pāṭipadikaṃ kitaka+taddhita+samāsā ce’’ti vuttattā taṃ nāmaṃ pāṭipadikaṃ nāma. Keci sakattha+dabba+liṅga+saṅkhyā+kammādipañcakaṃ pāṭipadikanti vadanti. Tene+taṃ vuccati –

एक आणि अनेक अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या नामापुढे अनुक्रमे हे दोन-दोन (प्रत्यय) येतात. ज्या अर्थी हे सात जोडपे (द्विक) आहेत, आणि "अर्थवान, अधातुक, अप्रत्यय प्रातिपदिक तसेच कृदंत, तद्धित आणि समास" असे म्हटल्यामुळे त्या नामाला 'प्रातिपदिक' असे म्हणतात. काही आचार्य स्वार्थ, द्रव्य, लिंग, संख्या आणि कर्मादी या पाच गोष्टींना 'प्रातिपदिक' म्हणतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

Sakattha+dabba+liṅgāni, saddattha+mabravuṃ pare;

Saṅkhyā+kammādikānantu, vibhatti vācakā matā.

इतर आचार्य स्वार्थ, द्रव्य आणि लिंग यांना शब्दाचा अर्थ मानतात; तर संख्या आणि कर्मादी यांना विभक्तीचे वाचक मानले गेले आहे.

Sakattha+dabba+liṅgāni, saṅkhyā+kammādipañcakaṃ;

Saddattha+mabravuṃ keci, vibhatti pana jotakāti ca.

आणि काही आचार्य स्वार्थ, द्रव्य, लिंग, संख्या आणि कर्मादी या पाचही गोष्टींना शब्दाचा अर्थ मानतात, तर विभक्तीला केवळ द्योतक (स्पष्ट करणारी) मानतात.

Tato [Pg.27] ekamhi vattabbe ekavacanaṃ bahumhi vattabbe bahuvacanañcāti aniyamena pasaṅge ‘‘nāmasmā’’ti adhikāro.

त्यानंतर एक अर्थ सांगायचा असल्यास एकवचन आणि अनेक अर्थ सांगायचे असल्यास बहुवचन होते, अशा अनियमाचा प्रसंग उद्भवल्यास "नामास्मा" (नामापुढे) हा अधिकार लागू होतो.

37. Paṭhamā+tthamatte

३७. प्रथमा केवळ अर्थाच्या ठिकाणी (Paṭhamātthamatte)

Nāmassā+bhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hotīti vatticchāvasā paṭhamāye+kavacanabahuvacanāni. Si yoiti paṭhamā. Sissi+kārassā+nubandhattā appayogo. Payojanaṃ ‘‘ki+maṃsisū’’ti saṃketo, tathā aṃvacanassā+kārassa. Ettha tathāti vuttassātideso aññadīyadhammāna+maññatthapāpana+matideso. Ekamhi vattabbe paṭhamekavacanaṃ si.

नामाच्या केवळ अभिधेय (अर्थ) मात्रेमध्ये प्रथमा विभक्ती होते, या बोलण्याच्या इच्छेनुसार प्रथमेचे एकवचन आणि बहुवचन प्रत्यय येतात. 'सि यो' ही प्रथमा विभक्ती आहे. 'सि' मधील 'इ' कार हा अनुबंध (इत्-संज्ञक) असल्यामुळे त्याचा प्रयोग होत नाही. त्याचे प्रयोजन "किंमंसिसु" या संज्ञेमध्ये आहे, तसेच 'अं' प्रत्ययातील 'अ' काराचेही आहे. येथे 'तथा' असे म्हटल्याने अतिदेश होतो; एका ठिकाणचे धर्म दुसऱ्या ठिकाणी लागू करणे म्हणजे 'अतिदेश' होय. एक अर्थ सांगायचा असल्यास प्रथमेचे एकवचन 'सि' (si) येते.

Atoti vattate, atoti nāmavisesanattā ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti paribhāsato akārantato nāmasmā vidhi.

'अतो' (ato) चे अनुवर्तन होते. 'अतो' हे नामाचे विशेषण असल्यामुळे "विधिर्विशेषणान्तस्य" या परिभाषेनुसार अ-कारान्त नामापुढे हा विधी (नियम) लागू होतो.

109. Sisso

१०९. सि-प्रत्ययाचा 'ओ' होतो (Sisso)

Akārantato nāmasmā sissa o hoti. Pubbasaralope sugato tiṭṭhati. Bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ yo. Evaṃ uparipi yojetabbaṃ.

अ-कारान्त नामापुढील 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो. पूर्व स्वराचा लोप केल्यावर 'सुगतो तिट्ठति' (सुगत उभे आहेत) असे रूप बनते. अनेक अर्थ सांगायचे असल्यास बहुवचनाचा 'यो' प्रत्यय येतो. पुढेही याचप्रमाणे योजना करावी.

41. Ato yonaṃ ṭāṭe

४१. अ-कारान्त नामापुढील 'यो' प्रत्ययाचा 'टा' आणि 'टे' होतो (Ato yonaṃ ṭāṭe)

Akārantato nāmasmā paṭhamādutiyāyonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ. Ṭakārānubandhattā ‘‘ṭānubandhā+nekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbādeso. Sugatā tiṭṭhanti.

अ-कारान्त नामापुढील प्रथमा आणि द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'टा' (ṭā) आणि 'टे' (ṭe) होतात. 'ट' कार अनुबंध असल्यामुळे "टानुबंधानेकवर्णा सर्वस्य" या नियमाने हा सर्वादेश होतो. (उदा.) 'सुगता तिट्ठन्ति' (सुगत उभे आहेत).

‘‘Paṭhamā+tthamatte’’ti vattate.

'प्रथमात्थ मत्ते' (प्रथमा केवळ अर्थाच्या ठिकाणी) याचे अनुवर्तन होते.

38. Āmantaṇe

३८. आमंत्रणात (संबोधनात) (Āmantaṇe)

Āmantaṇādhike [Pg.28] atthamatte paṭhamāvibhatti hotīti ekasmiṃ ekavacanaṃ si.

आमंत्रण (संबोधन) अधिक असलेल्या केवळ अर्थाच्या ठिकाणी प्रथमा विभक्ती होते, म्हणून एकवचनात 'सि' प्रत्यय येतो.

112. Go syā+lapane

११२. संबोधनात 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते (Go syālapane)

Ālapane si gasañño hoti.

आलपनात (संबोधनात) 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते.

‘‘Lopo’’ti vattate.

'लोपो' (लोप होतो) याचे अनुवर्तन होते.

117. Gasīnaṃ

११७. ग-संज्ञक आणि सि-प्रत्ययाचा लोप (Gasīnaṃ)

Nāmasmā ga+sīnaṃ lopo hoti. Bho sugata ciraṃ tiṭṭha.

नामापुढील 'ग' संज्ञक 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. (उदा.) 'भो सुगत चिरं तिट्ठ' (हे सुगत! आपण चिरकाळ राहावे).

‘‘Ge’’ti vattate.

'गे' (ग-संज्ञक प्रत्यय परे असताना) याचे अनुवर्तन होते.

59. Ayunaṃ vā dīgho

५९. अ, इ, उ यांचा विकल्पे करून दीर्घ होतो (Ayunaṃ vā dīgho)

Aiuiccetesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge+ti dīghe bho sugata sugatā ciraṃ tiṭṭha. Sakkate sugatāti dīghaṃ dūrālapaneyevi+cchanti, samīpālapanepi dassanato taṃ na gahetabbaṃ. Bahuvacane yossa ṭā, sugatā ciraṃ tiṭṭhatha.

अ, इ, उ यांचा 'ग' संज्ञक प्रत्यय परे असताना तिन्ही लिंगांत विकल्पे करून दीर्घ होतो. दीर्घ केल्यावर 'भो सुगत, सुगता चिरं तिट्ठ' अशी रूपे होतात. संस्कृतमध्ये 'सुगता' हा दीर्घ केवळ दूरच्या संबोधनातच इच्छितात, परंतु जवळच्या संबोधनातही (पालीमध्ये) प्रयोग आढळत असल्यामुळे तो नियम येथे ग्राह्य धरू नये. बहुवचनात 'यो' प्रत्ययाचा 'टा' होऊन 'सुगता चिरं तिट्ठथ' (हे सुगतहो! आपण चिरकाळ राहावे) असे रूप बनते.

2. Kamme dutiyā

२. कर्म कारकात द्वितीया विभक्ती होते (Kamme dutiyā)

Tasmiṃ kammakārake dutiyāvibhatti hoti. Aṃyoiti dutiyā. Ettha dutiyātatiyādibhāvo vibhattisutte siyo iti paṭhamāvibhatyādīni+mupādāya vuccati, taṃ taṃ upādāya paññattattā. Dutiyekavacanaṃ aṃ, akārassā+payogo. Sugataṃ passa. Dutiyābahuvacanaṃ yo, tassa ṭe, sugate passa.

त्या कर्म कारकामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. 'अं यो' ही द्वितीया विभक्ती आहे. येथे द्वितीया, तृतीया इत्यादी संज्ञा विभक्ती सूत्रात 'सि यो' इत्यादी प्रथमा विभक्तीला आधार मानून सांगितल्या आहेत, कारण त्या-त्या आधारावरच त्यांची रचना केली आहे. द्वितीयेचे एकवचन 'अं' आहे, ज्यातील 'अ' काराचा प्रयोग होत नाही. (उदा.) 'सुगतं पस्स' (सुगतांना पहा). द्वितीयेचे बहुवचन 'यो' आहे, त्याचा 'टे' (ṭe) होऊन 'सुगते पस्स' (सुगतांना पहा) असे रूप बनते.

19. Kattukaraṇesu tatiyā

१९. कर्ता आणि करण कारकात तृतीया विभक्ती होते (Kattukaraṇesu tatiyā)

Tasmiṃ [Pg.29] kattari karaṇe ca kārake tatiyāvibhatti hoti. Nā+hiiti tatiyāvibhatti. Tatiyāekavacanaṃ nā.

त्या कर्ता आणि करण कारकामध्ये तृतीया विभक्ती होते. 'ना हि' ही तृतीया विभक्ती आहे. तृतीयेचे एकवचन 'ना' आहे.

‘‘Nāssā’’ti vattate.

'नास्सा' (ना-प्रत्ययाचा) याचे अनुवर्तन होते.

108. Ate+na

१०८. अ-कारान्त नामापुढील 'ना' चा 'एन' होतो (Atena)

Akārantato nāmasmā parassa nāvacanassa enādeso hoti niccaṃ. Sugatena kataṃ.

अ-कारान्त नामापुढील 'ना' प्रत्ययाचा नित्य 'एन' (ena) आदेश होतो. (उदा.) 'सुगतेन कतं' (सुगतांद्वारे केले गेले).

98. Suhisva+sse

९८. सु आणि हि प्रत्यय परे असताना अ-काराचा ए-कार होतो (Suhisvasse)

Akārantassa suhisve+hoti. Sugatehi.

अ-कारान्त नामाचा 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय परे असताना 'ए' होतो. (उदा.) 'सुगतेhi' (सुगतांद्वारे).

‘‘Ve’’ti vattate.

'वे' (किंवा) याचे अनुवर्तन होते.

95. Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi

९५. स्मा, हि आणि स्मिं प्रत्ययांचे अनुक्रमे म्हा, भि आणि म्ही होतात (Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi)

Nāmasmā paresaṃ smāhismiṃnaṃ mhābhimhi honti yathākkamaṃti hissa bhiādese sugatebhi. Karaṇe sugatena loko puññaṃ karoti, sugatehi sugatehi vā.

प्रातिपदिकानंतर (नामावरून) येणाऱ्या 'स्मा', 'हि', 'स्मिं' आणि 'नं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश होतात. 'हि' च्या जागी 'भि' आदेश झाल्यावर 'सुगतेभि' असे रूप होते. करण कारकात (तृतीया विभक्तीत) 'सुगतेन लोको पुञ्ञं करोति' (जगत सुगतांच्या द्वारे पुण्य करते), किंवा 'सुगतेहि' अथवा 'सुगतेहि' (अशी रूपे होतात).

24. Catutthī sampadāne

२४. संप्रदान कारकात चतुर्थी विभक्ती होते.

Tasmiṃ sampadānakārake catutthī siyā. Sa+naṃiti catutthī. Catutthe+kavacanaṃ sa. Vibhattisutte ssa+naṃti dīghapāṭhena sugatassāti siddhepi ‘‘jhalā sassa no’’ tyādikāriyasuttesu ssassāti akkharagāravatā hotīti lāghavattha+mida+māraddhaṃ –

त्या संप्रदान कारकामध्ये चतुर्थी विभक्ती होते. 'स' आणि 'नं' हे चतुर्थीचे प्रत्यय आहेत. चतुर्थीचे एकवचन 'स' आहे. विभक्ती सूत्रात 'स्स' आणि 'नं' अशा दीर्घ पाठाने 'सुगतस्स' हे रूप सिद्ध होत असले, तरी 'झला सस्स नो' इत्यादी कार्यसूत्रांमध्ये 'स्स' च्या अक्षरगौरवामुळे (लाघवासाठी) हे सूत्र सुरू केले आहे –

51. Suña sassa

५१. 'स' प्रत्ययाला 'सुञ्' चा आगम होतो.

Nāmasmā [Pg.30] parassa sassa suñāgamo hoti. Sa ca ‘‘chaṭṭhiyā’’ti vattamāne –

प्रातिपदिकानंतर (नामावरून) येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला 'सुञ्' चा आगम होतो. आणि तो 'षष्ठीच्या' (षष्ठी विभक्तीच्या) अधिकारात –

1,20. Ñākānu bandhā+dyantā

१,२०. 'ञ' आणि 'क' हे अनुबंध (इत् संज्ञक) ज्यांचे आहेत, ते अनुक्रमे आदी (सुरुवातीला) आणि अंत (शेवटी) अवयव होतात.

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandha+kānubandhā ādyantāhontīti ādyavayavo. Ukāro uccāraṇattho, ññakāro asmiṃ sutte saṃketattho. Sugatassa dānaṃ deti.

षष्ठीने निर्दिष्ट केलेल्या शब्दाचे 'ञ' अनुबंध आणि 'क' अनुबंध असणारे अनुक्रमे आदी आणि अंत अवयव होतात, म्हणून हा आदी अवयव (सुरुवातीचा भाग) आहे. 'उ' कार हा उच्चारणासाठी आहे, आणि 'ञ' कार या सूत्रात संकेतासाठी आहे. 'सुगतस्स दानं देति' (सुगतांना दान देतो).

1,58. ‘‘Bahulaṃ’’tya+dhikāro

१,५८. 'बहुलं' हा अधिकार आहे.

Bahulādhikāraṃ kappadumamiva maññanti saddikā. Tañca –

वैयाकरण 'बहुलं' या अधिकाराला कल्पवृक्षाप्रमाणे मानतात. आणि ते –

Kvaci pavattya+pavatti, kvaca+ññaṃ kvaci vā kvaci;

Siyā bahulasaddena, vidhi sabbo yathāgamaṃti –

"कुठे प्रवृत्ती (नियम लागू होणे), कुठे अप्रवृत्ती (नियम लागू न होणे), कुठे दुसराच नियम, तर कुठे विकल्प होतो; 'बहुलं' या शब्दाने सर्व विधी आगमानुसार (परंपरेनुसार) होतात" –

Catubbidhaṃ bahulaṃ samikkhanti.

अशा प्रकारे चार प्रकारच्या 'बहुला'चा विचार केला जातो.

‘‘Ato vā’’tveva,

'अतो वा' या सूत्रावरूनच,

44. Sassāya catutthiyā

४४. चतुर्थी विभक्तीच्या 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'आय' आदेश होतो.

Akārantato parassa catutthiyā sassa āyo hoti vā bahulaṃ. Sugatāya. Yebhuyyena tādattheyevā+ya+māyo dissatīti ito paraṃ no+dāharīyate. Catutthībahuvacanaṃ naṃ,

अ-कारान्त प्रातिपदिकानंतर येणाऱ्या चतुर्थीच्या 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'आय' हा आदेश बहुधा (विकल्पाने) होतो. जसे – 'सुगताय'. बहुतांश करून हा 'आय' आदेश तादर्थ्य (त्याच्यासाठी या अर्थी) मध्येच दिसून येतो, म्हणून यापुढे याचे उदाहरण दिले जात नाही. चतुर्थीचे बहुवचन 'नं' आहे.

‘‘Dīgho’’ti vattate.

'दीघो' (दीर्घ होणे) हा अधिकार अनुवृत्त होतो.

89. Sunaṃhisu

८९. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय पर असताना.

Nāmassa [Pg.31] dīgho hoti sunaṃhisu. Sugatānaṃ.

'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय पर असताना प्रातिपदिकाचा (नामाचा) अंत्य स्वर दीर्घ होतो. जसे – 'सुगतानां'.

29. Pañcamya+vadhismā

२९. अवधी (मर्यादा किंवा अपादान) कारकात पंचमी विभक्ती होते.

Etasmā avadhikārakā pañcamīvibhatti hoti. Smā+hiiti pañcamī. Pañcamyekavacanaṃ smā,

या अवधी कारकामध्ये पंचमी विभक्ती होते. 'स्मा' आणि 'हि' हे पंचमीचे प्रत्यय आहेत. पंचमीचे एकवचन 'स्मा' आहे,

‘‘Ato’’ ‘‘ṭāṭe’’ ‘‘ve’’ti ca vattate.

'अतो', 'टा-टे' आणि 'वे' (विकल्पाने) हे अनुवृत्त होतात.

43. Smā+smiṃnaṃ

४३. 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी...

Akārantato nāmasmā paresaṃ smā+smiṃnaṃ ṭā+ṭe honti vā yathākkamaṃ. Sugatā apehi sugatamhā sugatasmā vā. Pañcamībahuvacanañhi, sugatebhi sugatehi.

अ-कारान्त प्रातिपदिकानंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'टा' आणि 'टे' हे आदेश विकल्पाने होतात. जसे – 'सुगता अपेहि' (सुगतांपासून दूर जा), किंवा 'सुगतम्हा', 'सुगतस्मा'. पंचमीचे बहुवचन 'हि' आहे, ज्याची रूपे 'सुगतेभि', 'सुगतेहि' अशी होतात.

39. Chaṭṭhī sambandhe

३९. संबंध दर्शवण्यासाठी षष्ठी विभक्ती होते.

Kārakehi añño sambandho, tatra chaṭṭhīvibhatti hoti. Sa+naṃiti chaṭṭhī, chaṭṭhekavacanaṃ sa, sugatassa vihāro, chaṭṭhībahuvacanaṃ naṃ, sugatānaṃ.

कारकांपेक्षा भिन्न असणाऱ्या संबंधात षष्ठी विभक्ती होते. 'स' आणि 'नं' हे षष्ठीचे प्रत्यय आहेत. षष्ठीचे एकवचन 'स' आहे, जसे – 'सुगतस्स विहारो' (सुगतांचा विहार). षष्ठीचे बहुवचन 'नं' आहे, जसे – 'सुगतानां'.

14. Sattamyā+dhāre

१४. अधिकरण (आधार) कारकात सप्तमी विभक्ती होते.

Ādhārakārake sattamīvibhatti hoti. Smiṃ+suiti sattamī. Sattamyekavacanaṃ smiṃ, sugate patiṭṭhitaṃ sugatamhi sugatasmiṃ vā. Sattamībahuvacanaṃ su, ‘‘su+hisva+sse’’ti e, sugatesu.

आधार कारकामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. 'स्मिं' आणि 'सु' हे सप्तमीचे प्रत्यय आहेत. सप्तमीचे एकवचन 'स्मिं' आहे, जसे – 'सुगते पतिट्ठितं' (सुगतांच्या ठिकाणी प्रतिष्ठित), किंवा 'सुगतम्हि', 'सुगतस्मिं'. सप्तमीचे बहुवचन 'सु' आहे, 'सु-हिस्व-स्से' या सूत्राने 'ए' होऊन 'सुगतेसु' असे रूप बनते.

Sugato, sugatā. Bho sugata, bho sugatā, bhavanto sugatā. Sugataṃ, sugate. Sugatena, sugatebhi[Pg.32], sugatehi. Karaṇe sugatena, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatāya, sugatānaṃ. Sugatā, sugatamhā, sugatasmā, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatānaṃ. Sugate, sugatamhi, sugatasmiṃ, sugatesu.

सुगतो, सुगता. भो सुगत, भो सुगता, भवन्तो सुगता. सुगतं, सुगते. सुगतेन, सुगतेभि, सुगतेहि. करण कारकात – सुगतेन, सुगतेभि, सुगतेहि. सुगतस्स, सुगताय, सुगतानां. सुगता, सुगतम्हा, सुगतस्मा, सुगतेभि, सुगतेहि. सुगतस्स, सुगतानां. सुगते, सुगतम्हि, सुगतस्मिं, सुगतेसु.

Sugato sugato. Sugataṃ namati. Sugatena kato. Sugatena jito. Sugatassa dade. Sugatā vigato. Sugatassa suto. Sugate ramate. Evaṃ –

सुगतो सुगतो (सुगत ते सुगत आहेत). सुगतं नमति (सुगतांना नमस्कार करतो). सुगतेन कतो (सुगतांनी केलेले). सुगतेन जितो (सुगतांनी जिंकलेले). सुगतस्स ददे (सुगतांना द्यावे). सुगता विगतो (सुगतांपासून दूर गेलेला). सुगतस्स सुतो (सुगतांचा पुत्र / सुगतांकडून ऐकलेले). सुगते ramate (सुगतांच्या ठिकाणी रममाण होतो). याचप्रमाणे –

Sūrā+sura+naro+raga+nāga+yakkhā,Gandhabba+kinnara+manussa+pisāca+petā;

Mātaṅga+jaṅgama+turaṅga+varāha+sīhā,Byaggha+ccha+kacchapa+taraccha+miga+ssa+soṇā.

शूर, असुर, नर, उरग (सर्प), नाग, यक्ष, गंधर्व, किन्नर, मनुष्य, पिशाच, प्रेत; मातंग (हत्ती), जंगम, तुरंग (घोडा), वराह (डुक्कर), सिंह, व्याघ्र (वाघ), अच्छ (अस्वल), कच्छप (कासव), तरच्छ (तरस), मृग (हरिण), अस्स (घोडा), सोण (कुत्रा).

Āloka+loka+nilayā+nila+cāga+yogā,Vāyāma+gāma+nigamā+gama+dhamma+kāmā;

Saṅgho+gha+ghosa+paṭighā+sava+kodha+lobhā,Sārambha+thambha+mada+māna+pamāda+makkhā.

आलोक (प्रकाश), लोक, निलय (निवास), अनिल (वारा), चाग (त्याग), योग; व्यायाम (प्रयत्न), गाम (गाव), निगम (नगर), आगम, धम्म, काम; संघ, ओघ (प्रवाह), घोस (घोष/आवाज), पटिघ (प्रतिघ/द्वेष), आसव, कोध (क्रोध), लोभ; सारंभ (उद्धटपणा), थंभ (स्तंभ/ताठरपणा), मद, मान, पमाद (प्रमाद/बेसावधपणा), मक्ख (मत्सर).

Punnāga+pūga+panasā+sana+campaka+mba-Hintāla+tāla+vakula+jjuna+kiṃsukā ca;

Mandāra+kunda+pucimanda+karañja+rukkhā,Ñeyyā mayūra+sakuṇa+ṇḍaja+koñca+haṃsā.

पुन्नाग, पूग (सुपारी), पणस (फणस), असन, चम्पक (चाफा), अम्ब (आंबा), हिंताल, taal (ताड), वकुल (बकुळ), अज्जुन (अर्जुन), किंसुक (पळस); मंदार, कुंद, पुचिमंद (कडुनिंब), करंज, रुक्ख (वृक्ष); तसेच मयूर (लांडोर/मोर), सकुण (पक्षी), अण्डज, कोञ्च (क्रौंच), हंस (हे सर्व शब्द याचप्रमाणे जाणावेत).

Sugatasaddova, yato sabbo saddo, na saddatālitatthova, atha kho saṃyogādivasenapi atthaṃ vadanti. Tene+taṃ vuccati –

केवळ 'सुगत' शब्दाप्रमाणेच नव्हे, तर सर्वच शब्द केवळ त्यांच्या ध्वनीवरूनच अर्थ व्यक्त करत नाहीत, तर संयोग इत्यादींच्या आधारे देखील अर्थ व्यक्त करतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

Saṃyogā vippayogā ca, sāhacariyā+virodhato;

Atthā pakaraṇā liṅgā, saddantarasamīpato.

संयोग, विप्रयोग (वियोग), साहचर्य, विरोध, अर्थ, प्रकरण (संदर्भ), लिंग आणि दुसऱ्या शब्दाचे सान्निध्य,

Sāmatthyo+citra+desehi[Pg.33], kāla+byattā+nurūpato;

Upacāra+kākubheda, sambandhehu+palakkhaṇā.

सामर्थ्य, औचित्य, देश (स्थान), काळ, स्पष्टता, अनुरूपता, उपचार (लाक्षणिक प्रयोग), काकूभेद (स्वराचा चढ-उतार) आणि संबंध यांच्याद्वारे (शब्दांचे अर्थ) ओळखले जातात.

Vacanā ca tadaṅgattā, padhānattātiādihi;

Sadda+tthā pavibhajjante, na saddādeva kevalāti.

वचन, तदंगता (त्याचा भाग असणे), प्रधानता इत्यादींच्या द्वारे शब्दांचे अर्थ विभागले जातात, केवळ शब्दावरूनच नव्हे.

Ettha saṃyogato tāva, ‘‘sakisorā dhenu dīyatū’’ti, kisoro assapotako, taṃsaṃyogato vaḷavā eva patīyate.

येथे प्रथम संयोगाचे उदाहरण म्हणजे – "सकिसोरा धेनु दीयतू" (शिंगरासहित घोडी दिली जावी). 'किसोर' म्हणजे घोड्याचे शिंगरू, त्याच्या संयोगामुळे येथे 'धेनु' शब्दाचा अर्थ 'घोडी' (वळवा) असाच समजला जातो.

Vippayogato – ‘‘akisorā ānīyatū’’ti tappaṭisedhā vaḷavā eva patīyate.

विप्पयोग (वियोगा) मुळे – “अकिसोर (शिंगरू नसलेले) आणले जावे” असे म्हटल्यास, शिंगराचा निषेध केल्यामुळे केवळ घोडी (वळवा) असाच अर्थ समजला जातो.

Sahacaraṇato – ‘‘rāma+lakkhaṇa’’iti ubhinnaṃ sahacaraṇena rāmoti dāsarathi eva rāmo, na aññābhidhāno jāmadaganyādi. Lakkhaṇopi somitti eva, na tu yo koci lakkhaṇo.

सहचरण (सहचार्या) मुळे – “राम-लक्खण” (राम-लक्ष्मण) यामध्ये दोघांच्या सहचार्यामुळे ‘राम’ म्हणजे दशरथाचा पुत्र (दासरथी) रामच समजला जातो, जमदग्नीचा पुत्र (जामदग्न्य) इत्यादी इतर नावांचे नव्हे. तसेच ‘लक्खण’ म्हणजे सुमित्रेचा पुत्र (सौमित्र) हाच समजला जातो, इतर कोणताही लक्षण नावाचा व्यक्ती नव्हे.

Virodhato – ‘‘rāma+jjunā’’ iti bhaggavo sahassabāhu ca aññamaññaviruddhāti te eva patīyante, na dāsarathi sabyasāci ca.

विरोधामुळे – “राम-अज्जुन” (राम आणि अर्जुन) यामध्ये भार्गव (परशुराम) आणि सहस्रबाहू हे एकमेकांचे विरोधी असल्यामुळे तेच समजले जातात, दासरथी (राम) आणि सव्यसाची (पांडव अर्जुन) नव्हेत.

Atthato – ‘‘sindhava+mānaya, pavisāmi raṇaṅgaṇa’’miti raṇaṅgaṇapaveso vāhanavisesena hotīti atthato turaṅgapatīti, na tu lavaṇavisesaṃ.

अर्थामुळे (प्रयोजनामुळे) – “सिंधव (घोडा/मीठ) आणा, मी रणांगणात प्रवेश करतो” यामध्ये रणांगणात प्रवेश करणे हे एका विशिष्ट वाहनाने (घोड्याने) होत असल्यामुळे, अर्थावरून ‘घोडा’ (तुरङ्ग) असाच बोध होतो, मिठाचा (लवण) नव्हे.

Pakaraṇato-bhojanavidhimhi upasaṅkhariyamāne ‘‘sindhava+mānaye’’ti, atra hi saddantarassā+bhāvepi bhojanopakaraṇasamavāya+mālokitabhāvato lavaṇe paṭipatti, tādiso hi patthāvoti.

प्रकरणावरून (प्रसंगानुसार) – भोजनाच्या वेळी वाढताना “सिंधव आणा” असे म्हटले असता, येथे इतर शब्दांचा अभाव असला तरीही भोजनाच्या साहित्याचा संबंध दिसत असल्यामुळे ‘मीठ’ असाच अर्थ समजला जातो, कारण तो तसा प्रसंग असतो.

Liṅgato [Pg.34] – ‘‘devadattaṃ paṭhama+mupavesaya samārādhitaguruṃ’’ti, atra samārādhitaguruttena liṅgena tassa bāhussacca+mavagamyate, na tu yo koci devaguṇo.

लिंगावरून (चिन्हावरून) – “ज्याने गुरूंना संतुष्ट केले आहे अशा देवदत्ताला प्रथम बसवावे”, येथे ‘गुरूंना संतुष्ट करणे’ या चिन्हावरून त्याचे बहुश्रुतत्व (विद्वत्ता) समजते, कोणताही दैवी गुण नव्हे.

Sannidhānato – ‘‘ajjuno katavīriyoti’’ patīyate, no akatavīriyo ajjunoti.

संनिधानामुळे (जवळकीमुळे) – “अज्जुन (अर्जुन) हा कृतवीर्यपुत्र आहे” असा बोध होतो, कृतवीर्यपुत्र नसलेला अज्जुन (पांडव अर्जुन) नव्हे.

Sāmatthiyato – ‘‘anudarā kaññā’’ti udare asati kaññā eva natthīti tassā kisāṅgiyā majjhapadesoti patīyate.

सामर्थ्यावरून (योग्यतेवरून) – “उदर नसलेली (बारीक कंबर असलेली) कन्या” असे म्हटले असता, उदर (पोट) नसल्यास कन्याच असणार नाही, म्हणून त्या कृशांगीच्या (बारीक शरीराच्या) मध्यभागाचा (कमरेचा) बारीकपणा असा अर्थ समजला जातो.

Ocitrato – ‘‘rāmasadiso+yaṃ’’ iti, atra hi rāmo payuttadāsarathismiṃ bhiyyo sādhāraṇo paricayoti dāsarathi eva patīyate, na bhaggavarāmo.

औचित्यामुळे (योग्यतेमुळे) – “हा रामासारखा आहे” असे म्हटले असता, येथे ‘राम’ हा शब्द दासरथी (दशरथपुत्र राम) याच्यासाठी अधिक सामान्यपणे परिचयाचा असल्यामुळे दासरथी रामच समजला जातो, भार्गव राम (परशुराम) नव्हे.

Desato – ‘‘poṭṭhapā’’ iti kismiñci dese pasaṃsāvacanaṃ. Kismiñci akkosavacanaṃ.

देशानुसार (प्रदेशानुसार) – “पोट्ठपा” हा शब्द काही प्रदेशात प्रशंसेचा शब्द आहे, तर काही प्रदेशात तो शिवीगाळ (निंदा) करणारा शब्द आहे.

Kālato – ‘‘pace’’ti dakkhiṇāpathe katthaci pubbaṇhe yāgupāke, sāyaṇhe tu odanapāke.

कालानुसार (वेळेनुसार) – “शिजवावे” (पचे) हा शब्द दक्षिणपथात (दक्षिण भारतात) काही ठिकाणी सकाळी पेज (यागु) शिजवण्यासाठी आणि संध्याकाळी भात (ओदन) शिजवण्यासाठी वापरला जातो.

Byattito – ‘‘gāmassa addha’’ miti samabhāge, napuṃsakattā. ‘‘Gāmassa addho’’ti pumattena tu asamabhāge.

लिंगभेदावरून (व्यक्तीवरून) – नपुंसकलिंगी “गामस्स अद्धं” (गावाचा अर्धा भाग) म्हणजे समान अर्धा भाग; तर पुल्लिंगी “गामस्स अद्धो” म्हणजे असमान भाग असा अर्थ होतो.

Anurūpato – ‘‘narapati sādhu rakkhati gomaṇḍala’’miti mahīmaṇḍalapālanaṃ rājino+nurūpa+miti mahīmaṇḍalapālaneva patīti, na tu goyūtharakkhane.

अनुरूपतेमुळे (योग्यतेमुळे) – “नरपती (राजा) गोमंडळाचे चांगले रक्षण करतो” यामध्ये पृथ्वीमंडळाचे पालन करणे हे राजाला अनुरूप असल्यामुळे पृथ्वीमंडळाचे रक्षण असाच अर्थ समजला जातो, गाईंच्या कळपाचे रक्षण नव्हे.

Upacārato – ataṃsabhāve taṃsabhāvāropana+mupacāro, sa ca tadaṭṭho, taddhammo, taṃsahacariyo, taṃsamīpoti catubbidho[Pg.35], tattha yathākkamaṃ mañcā ukkosanti, aggi māṇavo, yaṭṭhiṃ pavesaya, gaṅgāyaṃ vajoti.

उपचारावरून (लाक्षणिक प्रयोगावरून) – जो स्वभाव (धर्म) ज्याचा नाही, त्यावर त्या स्वभावाचा आरोप करणे म्हणजे ‘उपचार’ होय. तो चार प्रकारचा असतो: तदर्थ (त्या प्रयोजनासाठी), तद्धर्म (त्या गुणासाठी), तत्सहचारी (त्याच्या सहचार्यासाठी) आणि तत्समीप (त्याच्या समीपतेसाठी). त्याचे अनुक्रमे उदाहरण असे: “मंचक ओरडतात” (मंचावरील लोक), “माणवक (मुलगा) अग्नी आहे”, “काठ्या आत आणा” (काठी घेतलेल्या लोकांना), आणि “गंगेवर गोठा आहे” (गंगेच्या तीरावर).

Kākuto-kākusaddo itthiyaṃ, sa ca vikāra+soka+bhīti+dhanirūpesu dissati, vattu kāyavikārā kathañci taṃ akatavāapi kenaci aññena ‘‘kiṃ tvaṃ taṃ akāsi ‘‘iti puṭṭho kopena bhamubhedā ‘‘ahaṃ katavā amhī’’ti katheti, tassa bhamubhedakriyā akriyāpaṭiññaṃ sūcayati.

काकूवरून (स्वराच्या चढ-उतारावरून) – ‘काकू’ हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. तो विकार, शोक, भीती आणि ध्वनीच्या रूपांमध्ये दिसून येतो. बोलणाऱ्याने शारीरिक विकारांमुळे एखादी गोष्ट केली नसली तरीही, दुसऱ्या कोणाकडून “तू ते केलेस का?” असे विचारले असता, क्रोधाने भुवया उंचावून तो म्हणतो, “मी केले आहे!” त्याची ही भुवया उंचावण्याची क्रिया त्याने ती गोष्ट न केल्याचे (अक्रिया-प्रतिज्ञा) सूचित करते.

Sambandha to – ‘‘mātari sammā vattitabbaṃ, pitari sussūyitabbaṃ’’ iti, atra hi samātari sapitarīti sambandhisaddābhāvepi sā mātā so pitā ca assa puttassāti patīyate.

संबंधावरून – “मातेशी योग्य वर्तन करावे, पित्याची सेवा करावी” यामध्ये ‘स्वतःची माता’ किंवा ‘स्वतःचा पिता’ असे संबंधवाचक शब्द नसले तरीही, ती माता आणि तो पिता त्या पुत्राचेच आहेत असा बोध होतो.

Upalakkhaṇato – ‘‘kākehi rakkhitabbaṃ dadhī’’ti kākasaddo sabbesa+mupaghātakānaṃ sāmaññaṃ upalakkhetīti sunakhādisabbehipi nivārīyate.

उपलक्षणावरून (लक्ष्यार्थावरून) – “दह्याचे कावळ्यांपासून रक्षण करावे” येथे ‘कावळा’ हा शब्द सर्व उपद्रवी प्राण्यांचे सामान्यपणे उपलक्षण करतो, म्हणून कुत्रे इत्यादी सर्व प्राण्यांपासूनही दह्याचे रक्षण केले जाते.

Vacanato – ‘‘dārā’’iti dārasaddo kalatte bahuvacananto, aññattha aniyatavacano.

वचनावरून – “दारा” (पत्नी) हा शब्द पत्नी या अर्थी नेहमी बहुवचनात असतो, इतर ठिकाणी त्याचे वचन अनियत (अनिश्चित) असते.

Tadaṅgattā – ‘‘sajjitaṃ bhojana’’miti vutte tapparikkhārattā tadupakaraṇa āsana, pāti, byañjanādīnaṃ sampādanampi patīyate.

तदंगत्वामुळे (त्याचाच भाग असल्यामुळे) – “भोजन तयार आहे” असे म्हटले असता, त्याचे अंग असल्यामुळे आसन, ताट, व्यंजने (भाजी-चटणी इत्यादी) या साधनांची तयारी देखील झाली आहे असा बोध होतो.

Padhānabhāvato – ‘‘niggacchati avaninātho’’ti rañño niggamanena tadupajīvīnampi niggamanaṃ viññāyati.

प्रधानभावामुळे (मुख्यत्वामुळे) – “अवनिनाथ (राजा) बाहेर पडत आहे” असे म्हटले असता, राजाच्या बाहेर पडण्याने त्याच्यावर अवलंबून असलेल्या सेवकांचेही बाहेर पडणे समजले जाते.

Vuttañca –

आणि म्हटले आहे की –

Neyyanītatthasuttesu[Pg.36], ñeyyaṃ saddatthamattakaṃ;

Ne+ttha vattabbaatthena, suttaṃ nītatthakaṃ bhaveti.

नेय्यार्थ (ज्याचा अर्थ लावायचा आहे) आणि नीतार्थ (ज्याचा अर्थ स्पष्ट आहे) सूत्रांमध्ये केवळ शब्दाचा अर्थच जाणावा; येथे सांगण्याच्या अर्थाने सूत्र नीतार्थ होत नाही.

Eva+maññesampi akārantānaṃ pulliṅgānaṃ saddānaṃ rūpanayo kriyā+bhisambandho ca. Sugatasaddato yassa saddassa viseso atthi, taṃ vakkhāma. Ito paraṃ chaṭṭhiyā catutthīsamattā pañcamībahuvacanassa ca tatiyābahuvacanena samattā na tā dassiyante.

याचप्रमाणे इतर अ-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांचे रूप आणि क्रियापदाशी असलेला संबंध जाणावा. ‘सुगत’ शब्दापेक्षा ज्या शब्दांमध्ये काही विशेष फरक आहे, ते आम्ही सांगू. यापुढे, षष्ठी विभक्तीची चतुर्थी विभक्तीशी असलेली समानता आणि पंचमी बहुवचनाची तृतीया बहुवचनाशी असलेली समानता दर्शविली जाणार नाही.

Gumba si, ‘‘ato’’ ‘‘sissā’’ti ca vattate.

‘गुम्ब’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय लागल्यास, “अतो” आणि “सिस्सा” हे अधिकार अनुवृत्त होतात.

110. Kvace+vā.

११०. काही ठिकाणीच.

Akārantato nāmasmā parassa sissa e hoti vā kvaci. Gumbe gumbo, gumbā. Bho gumba gumbā, bhavanto gumbā iccādi sugatasamaṃ. Evaṃ phussitagge phussitaggo, vattabbe vattabbo iccādi. Sisso+kārassa niccattā katthaci pakkhe ekāratta+mida+māraddhanti sisso+kārapakkhe eva bhavatīti ‘‘aṃ napuṃsake’’ti a+mādesena ekārassa napuṃsakavisaye bādhitattā ‘‘bahulaṃ’’ vidhānā napuṃsakepi sukhe dukkheti kvaci hoteva.

अ-कारान्त नामापुढे असलेल्या ‘सि’ प्रत्ययाचा काही ठिकाणी ‘ए’ होतो. जसे – गुम्बे, गुम्बो, गुम्बा. भो गुम्ब, गुम्बा, भवन्तो गुम्बा इत्यादी ‘सुगत’ शब्दाप्रमाणे चालतात. याचप्रमाणे फुस्सितग्गे, फुस्सितग्गो; वत्तब्बे, वत्तब्बो इत्यादी. ‘सि’ प्रत्ययाच्या ‘ओ’ काराच्या नित्यत्वामुळे काही ठिकाणी पर्यायाने ‘ए’ कार करण्यासाठी हा नियम सुरू केला आहे, तो ‘सि’ च्या ‘ओ’ कार पक्षाच्या वेळीच होतो. “अं नपुंसके” या सूत्राने ‘अं’ आदेश झाल्यामुळे नपुंसकलिंगात ‘ए’ काराचा बाध होत असला, तरी “बहुलं” या विधानामुळे नपुंसकलिंगातही ‘सुखे’, ‘दुक्खे’ असे काही ठिकाणी रूपे होतातच.

‘‘Yossa’’ ‘‘ṭe’’ti ca vattate.

“योस्स” आणि “टे” हे अनुवृत्त होतात.

135. Ekaccādīha+to

१३५. अ-कारान्त ‘एकच्च’ इत्यादी शब्दांनंतर.

Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti. Ekacco, ekacce. Bho ekacca ekaccā, ekacce. Ekaccaṃ, ekacce. Evaṃ esa+sa+paṭhamasaddānaṃ.

अ-कारान्त ‘एकच्च’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘यो’ प्रत्ययाचा ‘टे’ (ए) होतो. जसे – एकच्चो, एकच्चे. भो एकच्च, एकच्चा, एकच्चे. एकच्चं, एकच्चे. याचप्रमाणे ‘एस’, ‘स’, ‘पठम’ या शब्दांचे रूप होते.

Kodho[Pg.37], kodhā. Bho kodha kodhā, kodhā. Kodhaṃ, kodhe.

कोधो, कोधा. भो कोध, कोधा, कोधा. कोधं, कोधे.

‘‘Nāssa’’ ‘‘sā’’ti ca vattate.

“नास्स” आणि “सा” हे अनुवृत्त होतात.

107. Kodhādīhi

१०७. ‘कोध’ इत्यादी शब्दांनंतर.

Kodhādīhi nāssa sā hoti vā. Kodhasā kodhena. Atthasā atthena. ‘‘Ye uttamatthāni tayi labhimhā’’ti atthasaddo napuṃsakaliṅgopi dissati.

‘कोध’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘ना’ प्रत्ययाचा पर्यायाने ‘सा’ होतो. जसे – कोधसा, कोधेन. अत्थसा, अत्थेन. “ये उत्तमत्थानि तयि लभिम्हा” यामध्ये ‘अत्थ’ शब्द नपुंसकलिंगातही आढळतो.

‘‘Smino ṭī’’ti ca vattate.

“स्मिनो टि” हे अनुवृत्त होते.

175. Divādito

१७५. ‘दिव’ इत्यादी शब्दांनंतर.

Divādīhi nāmehi smino ṭi hoti niccaṃ. Divi, evaṃ bhuvi. Etthaṭimhi niccaṃ vakārāgamo rasso ca. Ettha bhūsaddo vadhūsaddasamaṃ.

‘दिव’ इत्यादी नामांनंतर ‘स्मिं’ प्रत्ययाचा नित्य ‘टि’ (इ) होतो. जसे – दिवि, याचप्रमाणे भुवि. येथे ‘टि’ प्रत्यय असताना नित्य ‘व’ कार आगम आणि र्‍हस्व होतो. येथे ‘भू’ शब्द ‘वधू’ शब्दाप्रमाणे आहे.

‘‘Ve’’ti vattate.

“वे” (पर्यायाने) हे अनुवृत्त होते.

144. Manādīhi smiṃ+saṃ+nā+smānaṃ si+so+o+sā+sā

१४४. ‘मन’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘स्मिं’, ‘स’, ‘ना’, ‘स्मा’ यांच्या जागी अनुक्रमे ‘सि’, ‘सो’, ‘ओ’, ‘सा’, ‘सा’ हे आदेश होतात.

Manādīhi smi+mādīnaṃ si+so+o+sā+sā honti vā yathākkamaṃ. Mano, manā. Bho mana manā, manā. Mano, manaṃ, mane. Manasā manena, manehi manebhi. Manaso manassa, manānaṃ. Manasā manā manamhā manasmā, manehi manebhi. Manasi manamhi manasmiṃ, manesu.

‘मन’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘स्मिं’ इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे ‘सि’, ‘सो’, ‘ओ’, ‘सा’, ‘सा’ हे आदेश पर्यायाने होतात. जसे – मनो, मना. भो मन, मना, मना. मनो, मनं, मने. मनसा, मनेन, मनेहि, मनेभि. मनसो, मनस्स, मनानं. मनसा, मना, मनम्हा, मनस्मा, मनेहि, मनेभि. मनसि, मनम्हि, मनस्मिं, मनेसु.

Evaṃ [Pg.38] vaco payo tejo,Tapo ceto tamo yaso.

याचप्रमाणे वचो (वचस्), पयो (पयस्), तेजो (तेजस्), तपो (तपस्), चेतो (चेतस्), तमो (तमस्), यसो (यशस्) हे शब्द चालतात.

Ayo vayo siro saro,Uro+tye+te manādayo.

अयो (लोखंड), वयो (वय), सिरो (डोके), सरो (तलाव), उरो (छाती) इत्यादी हे 'मनादि' (मन इत्यादी) शब्द आहेत.

Rūpasiddhiyaṃ aha+rahasaddā manādīsu paṭhitā. Ahassa āpādittā rahoti nipātattā rahasīti vibhatyantapaṭirūpakanipātattā idha na gahitā.

रूपसिद्धीमध्ये 'अह' आणि 'रह' हे शब्द 'मनादि' गणात पठित केले आहेत. 'अह' च्या जागी 'आपादि' होत असल्यामुळे आणि 'रह' हा निपात असल्यामुळे, तसेच 'रहसि' हा विभक्ती-प्रत्ययान्त सदृश निपात असल्यामुळे येथे ग्रहण केला नाही.

Gacchanta si, ‘‘sissa’’ ‘‘ve’’ti ca vattate. Parato bhiyyo nānuvattayissāma, vuttiyā eva anuvattassa gamyamānattā.

'गच्छन्त' + 'सि' या स्थितीत, 'सि' प्रत्ययाचा आणि 'वा' (विकल्प) चा अधिकार येतो. यापुढे आम्ही वारंवार अनुवृत्ती करणार नाही, कारण वृत्तीवरूनच अनुवृत्तीचा अर्थ समजून येतो.

148. Ntassaṃ

१४८. न्तस्सं (न्त प्रत्ययाच्या जागी 'अं' होतो).

Simhi ntapaccayassa aṃ hoti vā. ‘‘Sutānumitesu sutasambandhova balavā’’ti ñāyā ‘‘ntassā’’ti sutattā ntasseva aṃ, na tadantassa anumitassa saddassa. Eva+muparipi nta+ntūnaṃ ādesavidhānaṭṭhānesu. ‘‘Gasinaṃ’’ti silopo. Gacchaṃ gacchanto.

'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'अं' आदेश होतो. 'ऐकलेल्या (श्रुत) आणि अनुमानावरील गोष्टींमध्ये श्रुत संबंधच बलवान असतो' या न्यायानुसार 'न्तस्स' असे प्रत्यक्ष ऐकले (सूत्रबद्ध) असल्यामुळे 'न्त' प्रत्ययालाच 'अं' होतो, त्या प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या अनुमित शब्दाला नाही. याचप्रमाणे पुढेही 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या आदेश विधानाच्या ठिकाणी समजावे. 'गसिनं' या सूत्राने 'सि' चा लोप होतो. (उदा.) गच्छं, गच्छन्तो.

215. Nta+ntūnaṃ nto yomhi paṭhame

२१५. न्त-न्तूनं न्तो योम्हि पठमे (प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी 'न्तो' होतो).

Paṭhame yomhi nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso hoti vā. Sa ca bahulādhikārā pumeva, gacchanto gacchantā.

प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'न्तो' हा आदेश होतो. आणि 'बहुळ' अधिकाराने तो केवळ पुल्लिंगातच होतो. (उदा.) गच्छन्तो, गच्छन्ता.

218. Ṭa+ṭā+aṃ ge

२१८. ट-टा-अं गे ('गि' किंवा 'गे' म्हणजे संबोधन एकवचनात 'ट', 'टा' आणि 'अं' आदेश होतात).

Ge pare nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ ṭa+ṭā+aṃiccādesā niccaṃ honti bahulaṃ. Bho gaccha gacchā gacchaṃ, gacchanto gacchantā.

'गे' (संबोधन एकवचन) नंतर असताना विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी 'ट', 'टा' आणि 'अं' हे आदेश बहुधा नित्य होतात. (उदा.) भो गच्छ, गच्छा, गच्छं; गच्छन्तो, गच्छन्ता.

92. Ntassa ca ṭa vaṃ+se

९२. न्तस्स च ट वं-से ('अं' आणि 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' च्या जागी 'ट' होतो).

Aṃsesu [Pg.39] ntapaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Vavatthitavibhāsā+yaṃ. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchante.

'अं' आणि 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' प्रत्ययाच्या जागी आणि 'न्तु' च्या जागीही विकल्पेकरून 'ट' होतो. हा व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) आहे. (उदा.) गच्छं, गच्छन्तं; गच्छन्ते.

217. To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ nāsu

२१७. तो-ता-ति-ता स-स्मा-स्मिं नासु ('स', 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्यय असताना अनुक्रमे 'तो', 'ता', 'ति', 'ता' हे आदेश होतात).

Sa+smā+smiṃ+nāsu nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ to+tā+ti+tā honti vā yathākkamaṃ. Gacchatā gacchantena, gacchantehi gacchantebhi. Gacchato gacchassa gacchantassa.

'स', 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'तो', 'ता', 'ति' आणि 'ता' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. (उदा.) गच्छता, गच्छन्तेन; गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि; गच्छतो, गच्छस्स, गच्छन्तस्स.

216. Taṃ naṃmhi

२१६. तं नंम्हि ('नं' प्रत्यय असताना 'तं' होतो).

Naṃmhi nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ taṃ vā hoti. Gacchataṃ gacchantānaṃ. Gacchatā gacchantā gacchantamhā gacchantasmā. Gacchati gacchante gacchantamhi gacchanthasmiṃ, cchentesu.

'नं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'तं' होतो. (उदा.) गच्छतं, गच्छन्तानं. गच्छता, गच्छन्ता, गच्छन्तम्हा, गच्छन्तस्मा. गच्छति, गच्छन्ते, गच्छन्तम्हि, गच्छन्तस्मिं, गच्छन्तेसु.

Evaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ;

Jayaṃ jīraṃ vacaṃ pīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ.

याचप्रमाणे महं (महान), चरं (चालणारा), तिट्ठं (उभा राहणारा), ददं (देणारा), भुञ्जं (खाणारा), सुणं (ऐकणारा), पचं (शिजवणारा); जयं (जिंकणारा), जीरं (जीर्ण होणारा), वचं (बोलणारा), पीयं (पिणारा), सरं (स्मरण करणारा), कुब्बं (करणारा), जपं (जप करणारा), वजं (जाणारा).

Iccādayo.

इत्यादी.

Bhavanta si,

'भवन्त' + 'सि' या स्थितीत,

149. Bhūto

१४९. भूतो (भू धातूपासून).

Niyamasutta+midaṃ. Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā. Bhavaṃ.

हे नियमसूत्र आहे. 'भू' धातूपासून 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' च्या जागी पुनर्विधानामुळे नित्य 'अं' होतो. (उदा.) भवं.

146. Bhavato vā bhontoga+yo+nā+se

१४६. भवतो वा भोन्तोग-यो-ना-से ('भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भोन्त' आदेश विकल्पेकरून होतो 'गि', 'यो', 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना).

Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti ga+yo+nā+se. Ntoādeso, bhonto bhontā bhavanto bhavantā. Ge [Pg.40] pana bho bhonta bhontā bhava bhavā bhavaṃ, bhonto bhontā bhavanto bhavantā. Bhontādesapakkhe ṭa+ṭā+aṃādesā bahulādhikārā na honti. Bhavaṃ bhavantaṃ, bhonte bhavante. Bhotā bhontena bhavatā bhavantena, bhavantehi bhavantebhi. Bhoto bhontassa bhavato bhavassa bhavantassa, bhavataṃ bhavantānaṃ. Bhavatā iccādi gacchantasamaṃ.

'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'गि' (संबोधन एकवचन), 'यो', 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'भोन्त' आदेश होतो. 'न्तो' आदेश झाल्यावर - भोन्तो, भोन्ता, भवन्तो, भवन्ता. 'गे' (संबोधन) मध्ये - भो, भोन्त, भोन्ता, भव, भवा, भवं; भोन्तो, भोन्ता, भवन्तो, भवन्ता. 'भोन्त' आदेशाच्या पक्षात 'बहुळ' अधिकाराने 'ट', 'टा', 'अं' हे आदेश होत नाहीत. (द्वितीयेत) भवं, भवन्तं; भोन्ते, भवन्ते. (तृतीयेत) भोता, भोन्तेन, भवता, भवन्तेन; भवन्तेहि, भवन्तेभि. (चतुर्थी/षष्टीत) भोतो, भोन्तस्स, भवतो, भवस्स, भवन्तस्स; भवतं, भवन्तानं. 'भवता' इत्यादी रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणेच होतात.

Bhoiti āmantaṇe nipāto, ‘‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’’ti bahuvacanepi dassanato. Evaṃ bhanteti. Bhaddeti bhaddasaddantarena siddhaṃ. Bhaddantaiti dassa dvibhāvena.

'भो' हा संबोधनाचा निपात आहे, 'कुतो नु आगच्छथ भो तयो जना' (हे लोकांनो, तुम्ही तिघे कुठून येत आहात?) या वाक्यात बहुवचनातही त्याचा प्रयोग दर्शविला आहे. याचप्रमाणे 'भन्ते' हा शब्द समजावा. 'भद्दे' हा शब्द 'भद्द' या दुसऱ्या शब्दाने सिद्ध होतो. 'भद्दन्त' हा शब्द 'द' कार द्वित्त होऊन सिद्ध होतो.

Saṃ santo, santo santā. Bho sa sā saṃ, santo santā. Saṃ santaṃ ‘‘saṃyogādilopoti nassa lope ‘‘yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ’’, sante. Satā santena.

(सन्त शब्दाची रूपे) सं, सन्तो; सन्तो, सन्ता. (संबोधनात) भो स, सा, सं; सन्तो, सन्ता. (द्वितीयेत) सं, सन्तं. 'संयोगादिलोपो' या सूत्राने 'न' चा लोप झाल्यावर 'यं यञ्हि राज भजति, सन्तं वा यदि वा असं' (हे राजा, मनुष्य ज्या चांगल्या किंवा वाईट माणसाची संगत करतो...) असे रूप होते; सन्ते. (तृतीयेत) सता, सन्तेन.

145. Sato saba bhe

१४५. सतो सब भे ('भ' प्रत्यय असताना 'सन्त' शब्दाच्या जागी 'स' किंवा 'सब्ब' होतो).

Santasaddassa saba bhavati bhakāre. Sabbhi santehi. Niccattā santebhīti na hoti. Sato sassa santassa iccādi gacchantasamaṃ.

'सन्त' शब्दाच्या जागी 'भ' कार (भि, भ्यस् प्रत्यय) नंतर असताना 'स' (किंवा सब्) होतो. (उदा.) सब्भि, सन्तेहि. नित्यत्वामुळे 'सन्तेभि' असे रूप होत नाही. सतो, सस्स, सन्तस्स इत्यादी रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणेच होतात.

150. Mahantā+rahantānaṃ ṭā vā

१५०. महन्ता-रहन्तानं टा वा ('सि' प्रत्यय असताना 'महन्त' आणि 'अरहन्त' शब्दांच्या 'न्त' च्या जागी विकल्पेकरून 'टा' होतो).

Simhi mahantā+rahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti. Mahā mahaṃ mahanto, mahanto mahantā. Arahā arahaṃ, arahanto arahantā iccādi gacchantasamaṃ.

'सि' प्रत्यय असताना 'महन्त' आणि 'अरहन्त' शब्दांच्या 'न्त' च्या जागी विकल्पेकरून 'टा' (म्हणजे 'आ') होतो. (उदा.) महा, महं, महन्तो; महन्तो, महन्ता. अरहा, अरहं; अरहन्तो, अरहन्ता इत्यादी रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणेच होतात.

Asma si,

'अस्म' + 'सि' या स्थितीत,

154. Rājādīyuvāditvā

१५४. राजादीयुवादित्वा ('राज' आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'सि' प्रत्ययाचा 'आ' होतो).

Rājādīhi [Pg.41] yuvādīhi ca parassa sissa ā hoti. Asmā,

'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'आ' होतो. (उदा.) अस्मा.

156. Yona+māno

१५६. योना-मानो ('राज' आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'आनो' होतो).

Rājādīhi yuvādīhi ca yona+māno vā hoti. Asmāno asmā. Bho asma asmā, asmāno asmā.

'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'आनो' होतो. (उदा.) अस्मानो, अस्मा. (संबोधनात) भो अस्म, अस्मा; अस्मानो, अस्मा.

155. Vā+mhā+naṅa

१५५. वा-म्हा-नङ ('अं' प्रत्यय असताना 'राज' आणि 'युव' इत्यादी शब्दांना विकल्पेकरून 'आनङ' आगम होतो).

Rājādīnaṃ yuvādīnañca ānaṅa hoti vā aṃmhi. Asmānaṃ asmaṃ, asmāno asme.

'अं' प्रत्यय असताना 'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांना विकल्पेकरून 'आनङ' (आन) आगम होतो. (उदा.) अस्मानं, अस्मं; अस्मानो, अस्मे.

80. Nāsse+no

८०. नास्से-नो ('कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर 'ना' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'एन' होतो).

Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Asmena asmanā, asmehi asmebhi. Asmassa, asmānaṃ. Asmā asmamhā asmasmā iccādi.

'कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'एन' होतो. (उदा.) अस्मेन, अस्मना; अस्मेहि, अस्मेभि. (चतुर्थी/षष्टीत) अस्मस्स, अस्मानं. (पंचमीत) अस्मा, अस्मम्हा, अस्मस्मा इत्यादी.

79. Kammādito

७९. कम्मादितो ('कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'नि' होतो).

Kammādito smino ni hoti vā. Asmani asme asmamhi asmasmiṃ, asmesu. Kamma camma vesma bhasma brahma atta ātuma ghamma muddhaiti kammādayo. Muddha gaṇḍivadhanva aṇima laghimādayo asmasamā. Rāja brahma sakha atta ātuma gaṇḍivadhanva asma aṇima laghimādayo rājādayo.

'कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'नि' होतो. (उदा.) अस्मनि, अस्मे, अस्मम्हि, अस्मस्मिं; अस्मेसु. कम्म (कर्म), चम्म (चर्म/कातडे), वेस्म (गृह), bhsस्म (राख), ब्रह्म (ब्रह्म), अत्त (आत्म/स्वतः), आतुम (स्वतः), घम्म (उष्णता), मुद्धा (मस्तक) इत्यादी 'कम्मादि' शब्द आहेत. मुद्धा, गण्डिवधन्व, अणिम, लघिम इत्यादी शब्द 'अस्म' शब्दाप्रमाणे चालतात. राज, ब्रह्म, सख, अत्त, आतुम, गण्डिवधन्व, अस्म, अणिम, लघिम इत्यादी 'राजादि' शब्द आहेत.

‘‘Dhammo vā+ññatthe’’ti gaṇasuttena rājādīsu paṭṭhitattā daḷadhammo daḷadhammāti vā hoti. Yuva sā suvā maghava puma [Pg.42] vattahāti yuvādayo. Rājā, rājāno rājā. Bhorāja rājā, rājāno rājā. Rājānaṃ rājaṃ, rājāno rāje.

'धम्मो वाञ्ञत्थे' या गणसूत्राने 'राजादि' गणात पठित असल्यामुळे 'दळधम्मो' किंवा 'दळधम्मा' असे रूप होते. युव, सा, सुवा, मघव, पुम, वत्तहा इत्यादी 'युवादि' शब्द आहेत. (उदा. राज शब्दाची रूपे) राजा, राजानो, राजा. (संबोधनात) भो राज, राजा; राजानो, राजा. (द्वितीयेत) राजानं, राजं; राजानो, राजे.

123. Rājassi nāmhi

१२३. 'ना' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाला 'इ' होतो.

‘‘Sabbadattena rājinā’’ti pāṭhampati ida+māraddhaṃ. Rājassi vā hoti nāmhi. Rājinā.

“सब्बदत्तेन राजिना” हा पाठही मिळतो, यासाठी हे (सूत्र) सुरू केले आहे. 'ना' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाला 'इ' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) राजिना.

222. Nā+smāsu raññā

२२२. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना 'रञ्ञा' असा आदेश होतो.

Nā+smāsu rājassa savibhattissa raññā hoti niccaṃ. Anekavaṇṇattā sabbassa. Raññā.

'ना' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला 'रञ्ञा' हा आदेश नित्य होतो. अनेक वर्ण असल्यामुळे हा संपूर्ण शब्दाच्या जागी होतो. (उदा.) रञ्ञा.

124. Su+naṃ+hisū

१२४. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना.

Rājassa ū hoti vā su+naṃ+hisu. ‘‘Chaṭṭhiyantassāti antassa hoti. Rājūhi rājehi rājūbhi rājebhi.

'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाला विकल्पेकरून 'ऊ' होतो. 'षष्ठीच्या अंताला' या नियमाने हा अंत्य स्वराला होतो. (उदा.) राजूहि, राजेहि, राजूभि, राजेभि.

223. Rañño+raññassa+rājino se

२२३. 'स' प्रत्यय असताना 'रञ्ञो', 'रञ्ञस्स' आणि 'राजिनो' हे आदेश होतात.

Se rājassa savibhattissa ete ādesā honti. Rañño raññassa rājino, rājūnaṃ.

'स' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला हे आदेश होतात. (उदा.) रञ्ञो, रञ्ञस्स, राजिनो. (बहुवचनात) राजूनां.

221. Rājassa raññaṃ

२२१. 'राज' शब्दाला 'रञ्ञं' होतो.

Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ vā hoti. Raññaṃ. Raññā, rājūhi rājehi rājūbhi rājebhi.

'नं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला विकल्पेकरून 'रञ्ञं' होतो. (उदा.) रञ्ञं. (तृतीया/पंचमी एकवचनात) रञ्ञा, (बहुवचनात) राजूहि, राजेहि, राजूभि, राजेभि.

224. Smimhi raññe+rājini

२२४. 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश होतात.

Smimhi rājassa savibhattissa raññe+rājini honti niccaṃ. Raññe rājini, rājūsu rājesu.

'स्मिं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश नित्य होतात. (उदा.) रञ्ञे, राजिनि. (बहुवचनात) राजूसु, राजेसु.

225. Samāse vā

२२५. समासामध्ये विकल्पेकरून (होते).

Iti [Pg.43] gaṇasuttena rājassa nā+smā+smiṃsu yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti. Kāsiraññā kāsirājinā kāsirājena, kāsirājūbhi kāsirājebhi kāsirājūhi kāsirājehi. Kāsirañño kāsiraññassa kāsirājino kāsirājassa. Kāsiraññā kāsirājasmā. Kāsirājūnaṃ kāsirājānaṃ. Kāsiraññe kāsirājini kāsirāje kāsirājamhi kāsirājasmiṃ, kāsirājūsu kāsirājesu.

या गणसूत्रानुसार 'राज' शब्दाला 'ना', 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्यय असताना जे सांगितले आहे, ते विकल्पेकरून होते. (उदा.) कासिरञ्ञा, कासिराजिना, कासिराजेन; कासिराजूभि, कासिराजेभि, कासिराजूहि, कासिराजेहि; कासिरञ्ञो, कासिरञ्ञस्स, कासिराजिनो, कासिराजस्स; कासिरञ्ञा, कासिराजस्मा; कासिराजूनां, कासिराजानां; कासिरञ्ञे, कासिराजिनि, कासिराजे, कासिराजम्हि, कासिराजस्मिं; कासिराजूसु, कासिराजेसु.

Addhā, addhāno addhā. Bho addha addhā, addhāno addhā. Addhānaṃ addhaṃ, addhāno addhe.

अद्धा (प्रथमा एकवचन), अद्धानो, अद्धा (प्रथमा बहुवचन). भो अद्ध, अद्धा (संबोधन एकवचन), अद्धानो, अद्धा (संबोधन बहुवचन). अद्धानं, अद्धं (द्वितीया एकवचन), अद्धानो, अद्धे (द्वितीया बहुवचन).

192. Puma+kamma+thāma+ddhānaṃ sa+smāsu ca

१९२. 'पुम', 'कम्म', 'थाम' आणि 'अद्धान' शब्दांना 'स' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना (आणि 'ना' प्रत्यय असतानाही)...

Pumādīna+mu hoti vā sa+smāsu nāmhi ce+ti utte addhunā, kammādittā ‘‘nāsse+no’’ti vā eno, addhena addhanā, addhehi addhebhi. Se ukāre ca –

'पुम' इत्यादी शब्दांना 'स', 'स्मा' आणि 'ना' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'उ' होतो असे म्हटले असता, (उदा.) 'अद्धुना' (असे रूप बनते). 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'नास्सेनो' या सूत्राने विकल्पेकरून 'एन' आदेश होऊन 'अद्धेन', 'अद्धना'; 'अद्धेहि', 'अद्धेभि' (अशी रूपे होतात). 'स' प्रत्यय असताना आणि 'उ' कार असताना देखील -

1,9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassa+nte

१,९. नामाच्या शेवटी असणारे 'इ' आणि 'उ' वर्ण अनुक्रमे 'झ' आणि 'ल' संज्ञक होतात.

Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassa ante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. I ca u ca iyu, iyu ca te vaṇṇā ceti iyuvaṇṇā, ‘‘dvandante sūyamānaṃ pacceka+mabhisambandhiya te’’ti vuttattā vaṇṇasaddaṃ pacceka+mabhisambandhiya ‘‘ivaṇṇuvaṇṇā’’ti vuttaṃ.

नाम म्हणजे प्रातिपदिक, त्याच्या शेवटी असणारे 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' अनुक्रमे 'झ' आणि 'ल' संज्ञक होतात. 'इ' आणि 'उ' मिळून 'इयु' होते, आणि ते वर्ण म्हणजे 'इयुवर्ण'. 'द्वंद्वाच्या शेवटी ऐकू येणारा शब्द प्रत्येकाशी जोडला जातो' या नियमानुसार 'वर्ण' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडून 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' असे म्हटले आहे.

81. Jhalā sassa no

८१. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' आदेश होतो.

Jhalato sassa no vā hoti. Addhuno addhussa addhassa, addhānaṃ.

'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' होतो. (उदा.) अद्धुनो, अद्धुस्स, अद्धस्स. (बहुवचनात) अद्धानं.

82. Nā smāssa

८२. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'ना' आदेश होतो.

Jhalato [Pg.44] smāssa nā hoti vā, addhunā addhumhā addhusmā addhā addhamhā addhasmā. ‘‘Kammādito’’ti smino ni, addhani addhe addhamhi addhasmiṃ, addhesu. Addhasaddo ce+tthakāla+ddhānavāci, na bhāgavācī.

'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'ना' होतो. (उदा.) अद्धुना, अद्धुम्हा, अद्धुस्मा, अद्धा, अद्धम्हा, अद्धस्मा. 'कम्मादितो' या सूत्राने 'स्मिं' प्रत्ययाला 'नि' आदेश होऊन 'अद्धनि', 'अद्धे', 'अद्धम्हि', 'अद्धस्मिं'; (बहुवचनात) 'अद्धेसु' (अशी रूपे होतात). येथे 'अद्ध' शब्द काळ आणि मार्ग (अध्वन्) वाचक आहे, भागवाचक नाही.

Attā, attāno iccādi yāva dutiyā rājāva, kammādittā ene attena attanā.

'अत्ता' (आत्मा), 'अत्तानो' इत्यादी रूपे द्वितीया विभक्तीपर्यंत 'राज' शब्दाप्रमाणेच होतात. 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'एन' आदेश होऊन 'अत्तेन', 'अत्तना' (अशी रूपे होतात).

195. Su+hisu naka

१९५. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'नक' आगम होतो.

Atta+ātumānaṃ su+hisu nakāgamo hoti. ‘‘Ñakānubandhā+dyantā’’ti paribhāsato kakāro antāvayavattho, attanehi atthehi attanebhi attebhi.

'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांना 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'नक' आगम होतो. 'ञकार आणि ककार अनुबंध असणारे अनुक्रमे आदी आणि अंत अवयव होतात' या परिभाषेनुसार ककार हा अंत्य अवयव आहे. (उदा.) अत्तनेहि, अत्तेहि, अत्तनेभि, अत्तेभि.

194. No+ttātumā

१९४. 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' आदेश होतो.

Atta+ātumehi sassa no vā hoti. Attano attassa, attānaṃ.

'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' होतो. (उदा.) अत्तनो, अत्तस्स. (बहुवचनात) अत्तानं.

196. Smāssa nā brahmā ca

१९६. 'ब्रह्म', 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला नित्य 'ना' आदेश होतो.

Brahmā atta+ātumehi ca parassa smāssa nā hoti niccaṃ. Attanā. Smimhi kammādittā ni, attani atte attamhi attasmiṃ, attanesu attesu. Ātumā attāva.

'ब्रह्म', 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला नित्य 'ना' होतो. (उदा.) अत्तना. 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'नि' आदेश होऊन 'अत्तनि', 'अत्ते', 'अत्तम्हि', 'अत्तस्मिं'; (बहुवचनात) 'अत्तनेसु', 'अत्तेसु' (अशी रूपे होतात). 'आतुमा' हा शब्द 'अत्ता' प्रमाणेच चालतो.

Brahmā, brahmāno brahmā, ‘‘brahmassu vā’’ti sutte ‘‘brahmassū’’ti yogavibhāgā ānomhi brahmassa u, parassaralope brahmunotipi sijjhati. Ayañca brahmasaṃyutte dissati. Brahmā ge-

'ब्रह्मा' (प्रथमा एकवचन), 'ब्रह्मानो', 'ब्रह्मा' (प्रथमा बहुवचन). 'ब्रह्मस्सु वा' या सूत्रातील 'ब्रह्मस्सू' या योगविभागामुळे 'आनो' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला 'उ' होतो आणि पर स्वराचा लोप होऊन 'ब्रह्मुनो' असे रूप देखील सिद्ध होते. हे रूप ब्रह्मसंयुत्तात आढळते. 'ब्रह्मा'...

60. Gha+brahmādite

६०. 'घ' संज्ञक आणि 'ब्रह्म' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाला 'ए' होतो.

Ākatigaṇo+yaṃ[Pg.45], ākatīti jāti, jātipadhānagaṇotya+ttho. Ghasaññato brahma+kattu+isi+sakhādīhi ca gasse+vā hoti. Bho brahme brahmā, brahmāno brahmā. Brahmānaṃ brahmaṃ, brahmāno brahme.

हा आकृतिगण आहे. 'आकृति' म्हणजे जात (प्रकार), म्हणजेच हा प्रकारप्रधान गण आहे असा अर्थ आहे. 'घ' संज्ञक शब्दांनंतर आणि 'ब्रह्म', 'कत्तु', 'इसि', 'सखा' इत्यादी शब्दांनंतर 'सि' प्रत्ययाला 'ए' होतो. (उदा.) भो ब्रह्मे, ब्रह्मा (संबोधन एकवचन); ब्रह्मानो, ब्रह्मा (संबोधन बहुवचन). ब्रह्मानं, ब्रह्मं (द्वितीया एकवचन); ब्रह्मानो, ब्रह्मे (द्वितीया बहुवचन).

191. Nāmhi

१९१. 'ना' प्रत्यय असताना.

Brahmassu hoti nāmhi niccaṃ. Brahmunā, brahmehi brahmebhi.

'ना' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला नित्य 'उ' होतो. (उदा.) ब्रह्मुना, ब्रह्मेहि, ब्रह्मेभि.

190. Brahmassu vā

१९०. 'स' आणि 'नं' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला विकल्पेकरून 'उ' होतो.

Brahmassu vā hoti sa+naṃsu. ‘‘Jhalā sassa no’’ti no. Brahmuno brahmussa brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ. ‘‘Smāssa nā brahmā ce’’ti smāssa nā, ukāre brahmunā. ‘‘Ambvādīhi’’ti smino ni, imassa ākatigaṇattā brahmassa kammādittepi ettha vuttā. Brahmani brahme brahmamhi brahmasmiṃ, brahmesu.

'स' आणि 'नं' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला विकल्पेकरून 'उ' होतो. 'झला सस्स नो' या सूत्राने 'नो' होतो. (उदा.) ब्रह्मुनो, ब्रह्मुस्स, ब्रह्मस्स; ब्रह् मूनं, ब्रह्मानं. 'स्मास्स ना ब्रह्मा च' या सूत्राने 'स्मा' प्रत्ययाला 'ना' होतो आणि 'उ' कार असताना 'ब्रह्मुना' (असे रूप बनते). 'अम्ब्वदीहि' या सूत्राने 'स्मिं' प्रत्ययाला 'नि' होतो. हा आकृतिगण असल्यामुळे 'ब्रह्म' शब्दाचे 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे होणारे रूप देखील येथे सांगितले आहे. (उदा.) ब्रह्मनि, ब्रह्मे, ब्रह्मम्हि, ब्रह्मस्मिं; (बहुवचनात) ब्रह्मेसु.

Sakhā, rājādittā ā.

'सखा' (प्रथमा एकवचन), 'राजादितो आ' या सूत्राने 'आ' होतो.

2,157. Āyo no ca sakhā

२,१५७. 'सखा' शब्दाहून येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'आयो', 'नो' आणि 'आनो' हे आदेश होतात.

Sakhato yona+māyo no honti vā āno ca. Sakhāyo sakhāno.

'सखा' शब्दाहून येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'आयो', 'नो' आणि 'आनो' हे आदेश होतात. (उदा.) सखायो, सखानो.

159. No+nā+sesvi

१५९. 'नो', 'ना' आणि 'सु' प्रत्यय असताना.

Sakhassa i hoti niccaṃ no+nā+sesu. Sakhino.

'सखि' शब्दाच्या 'इ' काराचा 'नो', 'ना' आणि 'सु' प्रत्यय असताना नित्य (बदल) होतो. जसे की, 'सखिनो'.

161. Yo+svaṃ+hisu cā+raṅa

१६१. 'यो', 'सु', 'अं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'आरङ्' आदेश होतो.

Sakhassa vā āraṅa hoti yo+svaṃ+hisu smā+naṃsuca.

'सखि' शब्दाला 'यो', 'सु', 'अं', 'हि', 'स्मा' आणि 'नं' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'आरङ्' आदेश होतो.

171. Āraṅasmā

१७१. 'आरङ्' आदेशानंतर.

Āravādesato [Pg.46] paresaṃ yonaṃ ṭo hoti. Sakhāro sakhā. Ge tu ‘‘gha+brahmādite’’ti e, sakhe sakha sakhā. Bahuvacanaṃ paṭhamā viya. Aṃmhi ‘‘vā+mhā+naṅa’’ti ānaṅa, sakhānaṃ sakhāraṃ sakhaṃ, sakhāyo sakhāno sakhino.

'आर' आदेशानंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टो' होतो. 'सखारो', 'सखा'. 'गि' (संबोधन एकवचन) प्रत्यय असताना "घ-ब्रह्मादिते" या सूत्राने 'ए' होतो - 'सखे', 'सख', 'सखा'. बहुवचन हे प्रथमेप्रमाणेच होते. 'अं' प्रत्यय असताना "वा म्हा नङ्" या सूत्राने 'आनङ्' होतो - 'सखानं', 'सखारं', 'सखं', 'सखायो', 'सखानो', 'सखिनो'.

172. Ṭo ṭe vā

१७२. 'टो' आणि 'टे' विकल्पेकरून होतात.

Āravādesamhā yonaṃ ṭo ṭe vā honti yathākkamaṃti ṭe. Aññattha ‘‘āraṅasmā’’ti ṭo. Sakhāre sakhāro sakhe. Ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. Sakhinā, sakhārehi sakhehi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti jhato sassa no, sakhino sakhissa, sakhārānaṃ.

'आर' आदेशानंतर 'यो' प्रत्ययाचा अनुक्रमे 'टो' आणि 'टे' विकल्पेकरून होतो. इतर ठिकाणी "आरङ्स्मा" सूत्राने 'टो' होतो. 'सखारे', 'सखारो', 'सखे'. 'टो' चे ग्रहण संक्षेपासाठी (लाघवासाठी) आहे. 'सखिना', 'सखारेहि', 'सखेहि'. "झला सस्स नो" या सूत्राने 'झ' संज्ञक शब्दापुढील 'स' प्रत्ययाचा 'नो' होतो - 'सखिनो', 'सखिस्स', 'सखारानं'.

160. Smā+naṃsu vā

१६०. 'स्मा', 'नं' आणि 'सु' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून (वा) होतो.

Sakhassa vā i hoti smā+naṃsu. Sakhīnaṃ sakhānaṃ.

'सखि' शब्दाच्या 'इ' काराचा 'स्मा', 'नं' आणि 'सु' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून दीर्घ 'ई' होतो. 'सखीनं', 'सखानं'.

171. Ṭā nā+smānaṃ

१७१. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचा 'टा' होतो.

Āravādesamhā nā+smānaṃ ṭā hoti niccaṃ. Sakhārā, bahulādhikārā sakhārasmā. ‘‘Nā smāssā’’ti nā, sakhinā sakhismā sakhā sakhamhā sakhasmā.

'आर' आदेशानंतर 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचा नित्य 'टा' होतो. 'सखारा', बहुल अधिकारामुळे 'सखारस्मा' देखील होतो. "ना स्मास्सा" सूत्राने 'ना' होतो - 'सखिना', 'सखिस्मा', 'सखा', 'सखम्हा', 'सखस्मा'.

158. Ṭe smino

१५८. 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'टे' होतो.

Sakhato smino ṭe hoti niccaṃ. Sakhe, sakhāresu sakhesu. Sakhi sakhīti itthiyaṃyeva payogo dissati, tasmā ‘‘nadādito ṅī’’ti vīmhi ālapanattā vā rasso.

'सखि' शब्दापुढील 'स्मिं' प्रत्ययाचा नित्य 'टे' होतो. 'सखे', 'sakhāresu' (सखारेसु), 'सखेसु'. 'सखि' आणि 'सखी' हा प्रयोग केवळ स्त्रीलिंगातच दिसतो, म्हणून "नदादितो ङी" सूत्राने 'वी' प्रत्यय असताना संबोधनात विकल्पेकरून र्‍हस्व होतो.

Yuvādittā [Pg.47] ā, yuvā.

'युव' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो, जसे की 'युवा'.

181. Yonaṃ no+ne vā

१८१. 'यो' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नो' आणि 'ने' होतो.

Yuvādīhi yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ. ‘‘Yona+māno’’ti ānomhi siddhepi ‘‘dutiyassa ne’’ti ganthagāravo hotīti yathākkamaṃpati lāghavatthaṃ noggahaṇaṃ.

'युव' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा अनुक्रमे 'नो' आणि 'ने' विकल्पेकरून होतो. "योनामानी" सूत्राने 'आन' सिद्ध होत असतानाही, "दुतियस्स ने" या सूत्राने ग्रंथाचा गौरव (विस्तार) टाळण्यासाठी आणि लाघवासाठी (संक्षेपासाठी) 'न' चे ग्रहण केले आहे.

179. No+nā+nesvā

१७९. 'नो', 'ना' आणि 'ने' प्रत्यय असताना 'आ' होतो.

No+nā+nesu yuvādīna+mā hoti. Yuvāno yuvā. Bho yuva yuvā, yuvāno yuvā. Yuvānaṃ yuvaṃ, yuvāno yuvāne yuve. Yuvānā.

'नो', 'ना' आणि 'ने' प्रत्यय असताना 'युव' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. 'युवानो', 'युवा'. 'भो युव', 'युवा', 'युवानो', 'युवा'. 'युवानं', 'युवं', 'युवानो', 'युवाने', 'युवे'. 'युवाना'.

178. Yuvādīnaṃ su+hisvā+naṅa

१७८. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'युव' इत्यादी शब्दांना 'आनङ्' आदेश होतो.

Su+hisu yuvādīna+mānaṅa hoti. Yuvānehi yuvānebhi.

'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'युव' इत्यादी शब्दांना 'आनङ्' आदेश होतो. 'युवानेहि', 'युवानेभि'.

193. Yuvā sassi+no

१९३. 'युव' शब्दापुढील 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'इनो' होतो.

Yuvā sassa vā ino hoti. Yuvino yuvassa, yuvānaṃ.

'युव' शब्दापुढील 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'इनो' होतो. 'युविनो', 'युवस्स', 'युवानं'.

180. Smā+smiṃnaṃ nā+ne

१८०. 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'ना' आणि 'ने' होतो.

Yuvādahi smā+smiṃnaṃ nā+ne niccaṃ honti yathākkamaṃ. Yuvānā, yuvānehi yuvānebhi. Yuvāne, yuvānesu. Maghava+puma+vattahasaddā yuvasaddasamā. Ayaṃ viseso –

'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'ना' आणि 'ने' नित्य होतो. 'युवाना', 'युवानेहि', 'युवानेभि'. 'युवाने', 'युवानेसु'. 'मघव', 'पुम' आणि 'वत्तह' हे शब्द 'युव' शब्दाप्रमाणेच चालतात. हा विशेष फरक आहे -

187. Gassaṃ

१८७. 'ग' प्रत्ययाचा 'अं' होतो.

Pumasaddato gassa aṃ vā hoti. Pumaṃ puma pumā, pumāno pumā. Pumānaṃ pumaṃ, pumāno pumāne pume.

'पुम' शब्दापुढील 'ग' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'अं' होतो. 'पुमं', 'पुम', 'पुमा', 'पुमानो', 'पुमा'. 'पुमानं', 'पुमं', 'पुमानो', 'पुमाने', 'पुमे'.

185. Nāmhi

१८५. 'ना' प्रत्यय असताना.

Pumassā [Pg.48] hoti nāmhi. Pumānā. ‘‘Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā’’ti ñāyā paṭipadottanāvibhatti eva gayhati, na nāsmāssa, katalakkhaṇikattā. Paṭipadanti ca ‘‘nāmhī’’ti nāvibhattiyā paṭipadabhūto anukaraṇasaddo. Na lakkhaṇiko nā. ‘‘Puma+kamma+thāma+ddhānaṃ vā sa+smāsu ce’’ti vā utte pumunā pumena. Pumuno pumussa pumassa. Pumunā pumā.

'पुम' शब्दाला 'ना' प्रत्यय असताना 'आ' होतो. 'पुमाना'. "लक्षणिक आणि प्रतिपदोक्त यांमध्ये प्रतिपदोक्ताचेच ग्रहण करावे, लाक्षणिकाचे नाही" या न्यायाने प्रतिपदोक्त विभक्तीच घेतली जाते, 'ना-स्मा-स' ची नाही, कारण ती लाक्षणिक आहे. प्रतिपद म्हणजे "नाम्हि" या सूत्रातील 'ना' विभक्तीचा प्रतिपदभूत अनुकरण शब्द होय, लाक्षणिक 'ना' नव्हे. "पुम-कम्म-थाम-द्धानं वा स-स्मासु चे" या सूत्राने विकल्पेकरून 'उ' कार झाल्यास 'पुमुना', 'पुमेन'. 'पुमुनो', 'पुमुस्स', 'पुमस्स'. 'पुमुना', 'पुमा'.

184. Pumāti

१८४. 'पुम' शब्दाच्या बाबतीत.

Smino ne vā hoti. Pumāne pume pumamhi pumasmiṃ.

'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'ने' होतो. 'पुमाने', 'पुमे', 'पुमम्हि', 'पुमस्मिं'.

186. Sumhā ca

१८६. 'सु' प्रत्ययानंतर देखील.

Pumassa sumhi pumādīnaṃ yaṃ niccaṃ vuttaṃ, taṃ vā hotīti ānaṅa vā hoti ā ca. Pumānesu pumāsu pumesu. Vattahā, vattahāno vattahā iccādi yuvasaddasamaṃ.

'पुम' शब्दाला 'सु' प्रत्यय असताना 'पुम' इत्यादी शब्दांसाठी जे नित्य सांगितले आहे, ते विकल्पेकरून होते, म्हणजेच 'आनङ्' आणि 'आ' विकल्पेकरून होतात. 'पुमानेसु', 'पुमासु', 'पुमेसु'. 'वत्तहा', 'वत्तहानो', 'वत्तहा' इत्यादी रूपे 'युव' शब्दाप्रमाणेच होतात.

189. Vattahā sa+naṃnaṃ no+nānaṃ

१८९. 'वत्तह' शब्दापुढील 'स' आणि 'नं' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'नो' आणि 'नानं' नित्य होतो.

Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ niccaṃ honti yathākkamaṃ. Vattahāno vattahānānaṃ.

'वत्तहानो', 'वत्तहानानं'.

Akārantaṃ.

अकारान्त (शब्द समाप्त).

Sā si,

'सा' आणि 'सि' प्रत्यय.

64. Ekavacana+yosva+ghonaṃ

६४. एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय असताना 'अघ' संज्ञक शब्दांचा.

Gho ca o ca gho, na gho agho. ‘‘Aghonaṃ’’ti ghappaṭisedhe akate ssa+mādīsu paresu ghassa vikappena rasso, ekavacanādīsu [Pg.49] yosu ca paresu ghassa niccena rassoti viruddhatthagahaṇanivattanattho ghapaṭisedho. Oggahaṇa+muttaratthaṃ. Ekavacane yosu ca gha+okārantavajjitānaṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅgeti rasse sampatte –

'घ' आणि 'ओ' मिळून 'घो' होतो, जो 'घो' नाही तो 'अघो'. "अघोनं" यामध्ये 'घ' चा निषेध न केल्यास 'स्स' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'घ' चा विकल्पेकरून र्‍हस्व होतो, आणि एकवचन इत्यादी तसेच 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'घ' चा नित्य र्‍हस्व होतो, या परस्परविरोधी अर्थांचे निवारण करण्यासाठी 'घ' चा निषेध केला आहे. 'ओ' चे ग्रहण पुढील सूत्रासाठी आहे. एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'घ' आणि 'ओ' कारान्त वगळता इतर नामांचा तिन्ही लिंगांत र्‍हस्व होतो, असा र्‍हस्व प्राप्त झाला असता -

66. Sismiṃ nā+napuṃsakassati

६६. 'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकलिंगी शब्दाचा नाही.

Anapuṃsakassa rasso na hotīti simhi tu na rasso. Sā. ‘‘Pajjunnova lakkhaṇapavutti jalepi vassati, thalepi vassatī’’ti ñāyā yuvādittā sissa ā. Yosu rasse ‘‘yonaṃ no+ne vā’’ti yossa no. ‘‘No nānesvā’’ti ā, sāno. Nottābhāvapakkhe ‘‘yona+māno’’ti vādhikārassa vavatthitavibhāsattā nicca+māno, tasmā no+neabhāvapakkhe sā, seti rūpapasaṅgo na hoti. Sāno. Tathā nettābhāvapakkhe.

"नपुंसकलिंगी नसलेल्या शब्दाचा स्वर र्‍स्व होत नाही" या नियमाने 'सि' प्रत्यय पर असताना र्‍स्व होत नाही. 'सा' (कुत्रा) असे रूप होते. "पर्जन्याप्रमाणे लक्षणाची प्रवृत्ती पाण्यातही वर्षते आणि जमिनीवरही वर्षते" या न्यायाने 'युवा' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'आ' होतो. 'यो' प्रत्यय पर असताना र्‍स्व झाल्यावर "योनां नो-ने वा" या सूत्राने 'यो' च्या जागी 'नो' होतो. "नो नानेस्वा" या सूत्राने 'आ' होऊन 'सानो' असे रूप बनते. 'नो' चा अभाव असलेल्या पक्षात "योनाम आनो" या सूत्रातील 'वा' च्या अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे 'आनो' हा नित्य होतो, त्यामुळे 'नो' आणि 'ने' च्या अभावाच्या पक्षात 'सा' किंवा 'से' अशी रूपे होण्याचा प्रसंग येत नाही. 'सानो' असे रूप बनते. त्याचप्रमाणे 'ने' च्या अभावाच्या पक्षातही जाणावे.

188. Sāssaṃ+se cā+naṅa

१८८. 'सा' शब्दाला 'अं', 'से' आणि 'गे' प्रत्यय पर असताना नित्य 'आनङ' आदेश होतो.

Sāsaddassa ānaṅa hoti aṃ+se ge ca niccaṃ. Bho sāna sānā, sāno. Sānaṃ, sāne sāno. Sānā, sānehi sānebhi. Sānassa, sānaṃ. Sānā, sānehi sānebhi. Sāne, sānesu.

'सा' शब्दाला 'अं', 'से' आणि 'गे' प्रत्यय पर असताना नित्य 'आनङ' आदेश होतो. जसे – भो सान, भो साना, सानो (संबोधन). सानं, साने, सानो (द्वितीया). साना, सानेहि, सानेभि (तृतीया). सानस्स, सानां (चतुर्थी). साना, सानेहि, सानेभि (पंचमी). साने, सानेसु (सप्तमी).

Suvā yuvāva. ‘‘Ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti rassattaṃ viseso. Ge tu –

'सुवा' (कुत्रा) हा शब्द 'युवा' शब्दाप्रमाणे चालतो. "एकवचनयोस्वघोनां" या सूत्राने होणारे र्‍स्वत्व हाच यात विशेष फरक आहे. परंतु 'गे' (संबोधनात) असताना –

130. Ge vā

१३०. 'गे' प्रत्यय पर असताना विकल्पाने (र्‍स्व होतो).

Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge. Bho suva suvā.

तिन्ही लिंगांत 'अघोन्' शब्दांचा 'गे' प्रत्यय पर असताना विकल्पाने र्‍स्व होतो. जसे – भो सुव, भो सुवा.

Ākārantaṃ.

आ-कारान्त (प्रकरण समाप्त).

Muni [Pg.50] silopo. Jhe kate –

'मुनि' शब्दाच्या 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'झि' संज्ञा झाल्यावर –

93. Yosu jhissa pume

९३. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय पर असताना 'झि' संज्ञा असलेल्या 'इ' कारच्या जागी विकल्पाने 'ट' आदेश होतो.

Jhasaññassa issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Munayo, jhaggahaṇaṃ kiṃ, ikārantasamudāyassa mā siyā. Iggahaṇaṃ kiṃ, īkārassa vāti. Atoti sāmaññaniddesā lakkhaṇikaakārato yonaṃ ṭāṭe sampattāpi avidhānasāmatthiyā na honti. Sāmatthiyañca aññathā anupapatti.

पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय पर असताना 'झि' संज्ञा असलेल्या 'इ' कारच्या जागी विकल्पाने 'ट' आदेश होतो. जसे – 'मुनयो'. 'झि' चे ग्रहण कशासाठी? जेणेकरून संपूर्ण इ-कारान्त समुदायाला हा नियम लागू होऊ नये. 'इ' चे ग्रहण कशासाठी? जेणेकरून 'ई' कारला हा नियम लागू होऊ नये. 'अतो' या सामान्य निर्देशामुळे लाक्षणिक 'अ' काराहून 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टा' आणि 'टे' प्राप्त होत असले, तरी विधानाच्या सामर्थ्यामुळे ते होत नाहीत. आणि हे सामर्थ्य अन्य प्रकारे सिद्ध होऊ शकत नाही.

114. Lopo

११४. लोप (प्रत्ययाचा लोप होतो).

Jhalato yonaṃ lopo hotīti yolope –

'झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांच्या पुढे येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'यो' चा लोप झाल्यावर –

88. Yolopa+nisu dīgho

८८. 'यो' प्रत्ययाचा लोप झाला असता आणि 'नि' प्रत्यय पर असताना (पूर्व स्वराचा) दीर्घ होतो.

Yonaṃ lopenisu ca dīgho hoti. Muni. Munayoti ettha yolopo kimatthaṃ na hoti, akkena jhattassa nāsitattā. Kinti paṭhamaṃ na hoti, antaraṅgattā jhattassa. Bho muni munī, munayo munī. Muniṃ, munayo munī. Muninā, munīhi munībhi. ‘‘Yolopanisu’’ ‘‘vīmantuvantūna’’ miccādiñāpakā ikārukārānaṃ sunaṃhisu dīghassā+niccattā munihi muninaṃ munisu itipi hoti. ‘‘Jhalā sassa no’’ti no, munino munissa, munīnaṃ. ‘‘Nāsmāssā’’ti nā, muninā munimhā munismā. Munimhi munismiṃ, munīsu. ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ (gaṇasutta)ti brahmādīsu pāṭhā ‘‘yo ca sisso mahāmune’’ti ettha ‘‘gha+brahmādite’’ti sassa eṭa.

'यो' आणि 'सु' प्रत्यय असताना आणि 'यो' चा लोप झाला असता (इकार-उकारांचा) दीर्घ होतो. 'मुनि' (muni). 'मुनयो' येथे 'यो' चा लोप का होत नाही? कारण 'अक्क' सूत्राने 'झ' संज्ञेचा बाध (नाश) होतो म्हणून. 'किन्ति' (का बरे) आधी होत नाही? कारण 'झ' संज्ञा अंतरंग असल्यामुळे. 'भो मुनि', 'मुनी'; 'मुनयो', 'मुनी'. 'मुनिं', 'मुनयो', 'मुनी'. 'मुनिना', 'मुनीहि', 'मुनीभि'. “योलोपनिषु” आणि “वीमन्तुवन्तूनं” इत्यादी ज्ञापकांमुळे 'सु' आणि 'नं' प्रत्यय असताना इकार आणि उकार यांचा दीर्घ होणे अनित्य असल्यामुळे 'मुनिहि', 'मुनिनं', 'मुनिसु' अशी रूपे देखील होतात. “झला सस्स नो” या सूत्राने 'नो' होतो; 'मुनिनो', 'मुनिस्स', 'मुनीनं'. “नास्मास्सा” या सूत्राने 'ना' होतो; 'मुनिना', 'मुनिम्हा', 'मुनिस्मा'. 'मुनिम्हि', 'मुनिस्मिं', 'मुनीसु'. “इतो क्वचि सस्स ठानुबन्धो” (गणसूत्र) या सूत्राने 'ब्रह्मा' इत्यादी शब्दांच्या पाठात “यो च सिस्सो महामुने” येथे “घ+ब्रह्मादिते” या सूत्राने 'स' प्रत्ययाचा 'ए' (एत्व) होतो.

Evaṃ –

याचप्रमाणे –

Joti [Pg.51] pāṇi gaṇṭhi muṭṭhi, kucchi vatthi sāli vīhi;

Byādhi odhi bodhi sandhi, rāsi kesi sāti dīpi.

जोति, पाणि, गण्ठि, मुट्ठि, कुच्छि, वत्थि, सालि, वीहि; ब्याधि, ओधि, बोधि, सन्धि, रासि, केसि, साति, दीपि.

Isi gini maṇi dhani, giri ravi kavi kapi;

Asi masi nidhi vidhi, ahi kimi pati hari.

इसि, गिनि, मणि, धनि, गिरि, रवि, कवि, कपि; असि, मसि, निधि, विधि, अहि, किमि, pati, हरि.

Ari timi kali bali, jaladhi ca gahapati;

Uramiti varamati, nirupadhi adhipati;

Añjali sārathi atithi, samādhi udadhippabhutayo.

अरि, तिमि, कलि, बलि, जलधि आणि गहपति; उरमिति, वरमति, निरुपधि, अधिपती; अञ्जलि, सारथि, अतिथि, समाधि, उदधि इत्यादी.

Aggi+isīnaṃ ayaṃ viseso –

'अग्गि' (aggi) आणि 'इसि' (isi) या शब्दांचा हा विशेष नियम आहे –

147. Sissā+ggito ni

१४७. सिस्सा+ग्गितो नि

Aggismā sissa ni hoti vā. Aggini aggi, aggayo iccādi munisaddasamaṃ.

'अग्गि' शब्दाहून 'सि' प्रत्ययाचा 'नि' विकल्पेकरून होतो. 'अग्गिनि', 'अग्गि', 'अग्गयो' इत्यादी रूपे 'मुनि' शब्दाप्रमाणे होतात.

133. Ṭe sissi+sismā

१३३. टे सिस्सि+सिस्मा

Isismā sissa ṭe vā hoti. Ise isi. ‘‘Gha+brahmādite’’ti gassa e vā, bho ise isi, isayo isī. Isiṃ.

'इसि' शब्दाहून 'सि' प्रत्ययाचा 'टे' विकल्पेकरून होतो. 'इसे', 'इसि'. “घ+ब्रह्मादिते” या सूत्राने 'घ' चा 'ए' विकल्पेकरून होतो; 'भो इसे', 'इसि', 'इसयो', 'इसी'. 'इसिं' (द्वितीया एकवचन).

134. Dutiyassa yossa

१३४. दुतियस्स योस्स

‘‘Dutiyā yossā’’ti avatvā ‘‘dutiyassa yossā’’ti visuṃ karaṇaṃ ‘‘ekayoganiddiṭṭhāna+mapye+kadeso+nuvattate, na [Pg.52] tve+kavibhattiyuttānaṃ’’ti ñāyā dutiyāyossāti nānuvattiya yossāti sāmaññena anuvuttiya ekaccādito paṭhamā yossāpi ṭevidhānatthaṃ. Isismā parassa dutiyā yossa ṭe vā hoti. Ise isayo isī, sesaṃ munisamaṃ.

“दुतिया योस्सा” असे न म्हणता “दुतियस्स योस्सा” असे वेगळे करणे हे “एकयोगनिर्दिष्टानामप्येकदेशोऽनुवर्तते, न त्वेकविभक्तियुक्तानाम्” (एकाच सूत्रात निर्दिष्ट केलेल्यांपैकी एका भागाची अनुवृत्ती होते, परंतु समान विभक्ती असलेल्यांची होत नाही) या न्यायानुसार आहे. त्यामुळे 'दुतियायोस्सा' याची अनुवृत्ती न होता, केवळ 'योस्सा' अशी सामान्य अनुवृत्ती घेऊन काही शब्दांनंतर प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययाचाही 'टे' आदेश व्हावा यासाठी हे आहे. 'इसि' शब्दाहून पर असलेल्या द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टे' विकल्पेकरून होतो. 'इसे', 'इसयो', 'इसी'; उर्वरित रूपे 'मुनि' शब्दाप्रमाणे होतात.

Ādi, ādayo iccādi, smimhi –

'आदि', 'आदयो' इत्यादी रूपे होतात. 'स्मिं' (सप्तमी एकवचन) प्रत्यय असताना –

55. Ratyādīhi ṭo smino

५५. रत्यादीहि टो स्मिनो

Ratyādīhi smino ṭo vā hoti. Ādo ādimhi ādismiṃ, ādīsu.

'रति' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'टो' (ओ) विकल्पेकरून होतो. 'आदो', 'आदिम्हि', 'आदिस्मिं'; (बहुवचन) 'आदीसु'.

Samāse ikārantato yo+smiṃsu viseso.

समासामध्ये इकारान्त शब्दांनंतर 'यो' आणि 'स्मिं' प्रत्यय असताना होणारा विशेष नियम.

182. Ito+ññatthe pume

१८२. इतो+ञ्ञत्थे पुमे

Aññatthe vattamānato ikārantato nāmasmā yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Bho ariyavutti ariyavuttī, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Ariyavuttiṃ, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Ariyavuttinā iccādi tu munisaddasamaṃ.

अन्य अर्थामध्ये (बहुव्रीहि समासात) वर्तमान असलेल्या इकारान्त नामाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचे पुल्लिंगात अनुक्रमे 'नो' आणि 'ने' विकल्पेकरून होतात. 'अरियवुत्तिनो', 'अरियवुत्तयो', 'अरियवुत्ती'. 'भो अरियवुत्ति', 'अरियवुत्ती'; 'अरियवुत्तिनो', 'अरियवुत्तयो', 'अरियवुत्ती'. 'अरियवुत्तिं', 'अरियवुत्तिनो', 'अरियवुत्तयो', 'अरियवुत्ती'. 'अरियवुत्तिना' इत्यादी रूपे तर 'मुनि' शब्दाप्रमाणेच होतात.

183. Ne smino kvaci

१८३. ने स्मिनो क्वचि

Aññatthe ikārantato nāmasmā smino ne vā hoti kvaci. Ariyavuttine ariyavuttimhi ariyavuttismiṃ, ariyavuttīsu. Evaṃ tomaraṅkusapāṇino sāramatino iccādi. Kvaciggahaṇā na sabbattha neādeso.

अन्य अर्थातील इकारान्त नामाहून पर असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा क्वचित (कधीकधी) 'ने' विकल्पेकरून होतो. 'अरियवुत्तिने', 'अरियवुत्तिम्हि', 'अरियवुत्तिस्मिं'; (बहुवचन) 'अरियवुत्तीसु'. याचप्रमाणे 'तोमरङ्कुसपाणिनो', 'सारमतिनो' इत्यादी रूपे होतात. 'क्वचि' (क्वचित) या ग्रहणामुळे सर्व ठिकाणी 'ने' आदेश होत नाही.

Ikārantaṃ.

इकारान्त प्रकरण समाप्त.

Daṇḍī[Pg.53], silopo. ‘‘Ekavacane’’ ccādinā rasse sampatte anapuṃsakattā ‘‘sismiṃnā+napuṃsakassā’’ti nisedho. Yomhi ekavacane ca sabbattha rasso.

'दण्डी' (daṇḍī) शब्द; 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. “एकवचने” इत्यादी सूत्राने रस्व प्राप्त होत असताना, नपुंसकलिंगी नसल्यामुळे “सिस्मिंनानपुंसकस्स” या सूत्राने रस्वाचा निषेध होतो. 'यो' प्रत्यय असताना आणि एकवचनात सर्वत्र रस्व होतो.

75. Yonaṃ no+ne pume

७५. योनां नो+ने पुमे

Jhasaññito yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍino.

'झ' संज्ञा असलेल्या (ईकारान्त) शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचे पुल्लिंगात अनुक्रमे 'नो' आणि 'ने' विकल्पेकरून होतात. 'दण्डिनो'.

115. Jantuhetvīghapehi vā

११५. जन्तुहेत्वीघपेहि वा

Jantu+hetūhi īkārantehi gha+pasaññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti. ‘‘Yolopanisu dīgho’’ti dīghe daṇḍī daṇḍiyo. Ge tu ‘‘ge vā’’ti vā rasso. Bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo.

'जन्तु', 'हेतु', ईकारान्त शब्द आणि 'घ' व 'प' संज्ञा असलेल्या शब्दांनंतर पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून लोप होतो. “योलोपनिषु दीर्घो” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'दण्डी', 'दण्डियो' अशी रूपे होतात. 'ग' (संबोधन) प्रत्यय असताना “गे वा” या सूत्राने विकल्पेकरून रस्व होतो. 'भो दण्डि', 'दण्डी'; 'दण्डिनो', 'दण्डी', 'दण्डियो'.

74. Naṃ jhīto

७४. नं झीतो

Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍine.

'झ' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'अं' प्रत्ययाचा 'नं' विकल्पेकरून होतो. 'दण्डिनं', 'दण्डिं', 'दण्डिने'.

76. No

७६. नो

Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo. Daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti nomhi kate daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ. ‘‘Nā smāssā’’ti smāssa nā, daṇḍinā daṇḍimhā daṇḍismā.

'झ' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा पुल्लिंगात विकल्पेकरून 'नो' होतो. 'दण्डिनो', 'दण्डी', 'दण्डियो'. 'दण्डिना' (तृतीया एकवचन), 'दण्डीहि', 'दण्डीभि' (बहुवचन). “झला सस्स नो” या सूत्राने 'नो' आदेश केल्यावर 'दण्डिनो', 'दण्डिस्स' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) आणि 'दण्डीनं' (बहुवचन) अशी रूपे होतात. “ना स्मास्सा” या सूत्राने 'स्मा' चा 'ना' होतो; 'दण्डिना', 'दण्डिम्हा', 'दण्डिस्मा' (पंचमी एकवचन).

77. Smino ni

७७. स्मिनो नि

Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā. Daṇḍini daṇḍismiṃ, daṇḍīsu, bahulādhikārā smimhi gāmaṇī+senānī+sudhīpabhutīnaṃ niādesābhāvo ca viseso. Evaṃ –

'झ' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नि' होतो. 'दण्डिनि', 'दण्डिस्मिं'; (बहुवचन) 'दण्डीसु'. 'बहुलाधिकारा'मुळे 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'गामणी', 'सेनानी', 'सुधी' इत्यादी शब्दांना 'नि' आदेश न होणे हा विशेष नियम आहे. याचप्रमाणे –

Dhammī [Pg.54] saṅghī ñāṇī hatthī, cakkī pakkhī dāṭhī raṭṭhī;

Chattī mālī cammī yogī, bhāgī bhogī kāmī sāmī.

धम्मी, सङ्घी, ञाणी, हत्थी, चक्की, पक्खी, दाठी, रट्ठी; छत्ती, माली, चम्मी, योगी, भागी, भोगी, कामी, सामी.

Dhajī gaṇī sasī kuṭṭhī, jaṭī yānī sukhī sikhī;

Dantī mantī karī cāgī, kusalī musalī balī;

(Vācī, rū)

धजी, गणी, ससी, kuट्ठी, जटी, यानी, सुखी, सिखी; दन्ती, मन्ती, करी, चागी, कुसली, मुसली, बली; (वाची, रूप).

Pāpakārī sattughātī, mālyakārī dīghajīvī;

Dhammavādī sīhanādī, bhūmisāyī sīghayāyī.

पापकारी, सत्तुघाती, माल्यकारी, दीघजीवी; धम्मवादी, सीहनादी, भूमिसायी, सीघयायी.

Īkārantaṃ.

ईकारान्त प्रकरण समाप्त.

Bhikkhu, silopo. Lasaññāyaṃ –

'भिक्खु' (bhikkhu) शब्द; 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'ल' संज्ञा असताना –

83. Lā yonaṃ vo pume

८३. ला योनां वो पुमे

Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge.

'ल' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा पुल्लिंगात विकल्पेकरून 'वो' होतो.

94. Ve+vosu lussa

९४. वे+वोसु लुस्स

Lasaññassa ussa ve+vosu ṭa hoti. Ettha ‘‘pumālapane vevo’’ tya+tra vossa sahacaritañāyā anissitattā jātivasena ‘‘lā yonaṃ’’ tyādo vo ca gayhati. Bhikkhavo. Aññatra ‘‘lopo’’ti yolopo. ‘‘Yolopanisu dīgho’’ti dīghe bhikkhū. Bho bhikkhu bhikkhū.

'ल' संज्ञा असलेल्या उकाराचा 'वे' आणि 'वो' प्रत्यय असताना 'अ' (अकार) होतो. येथे “पुमालपने वेवो” या सूत्रातील 'वो' च्या सहचर्य-न्यायाने अनिश्चित असल्यामुळे, जातिविशिष्टतेने “ला योनां” इत्यादी सूत्रातील 'वो' देखील ग्रहण केला जातो. 'भिक्खवो'. इतर ठिकाणी “लोपो” या सूत्राने 'यो' चा लोप होतो. “योलोपनिषु दीर्घो” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'भिक्खू' रूप होते. 'भो भिक्खु', 'भिक्खू'.

96. Pumā+lapane vevo

९६. पुमा+लपने वेवो

Lasaññato uto yossā+lapane ve+vo honti vā pulliṅge. Bhikkhave bhikkhavo bhikkhū. Bhikkhuṃ, bhikkhavo bhikkhū. Bhikkhunā[Pg.55], bhikkhūhi bhikkhūbhi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti lato sassa no vā, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ. ‘‘Nā smāssā’’ti lato vā smāssa nā, bhikkhunā bhikkhumhā bhikkhusmā. Bhikkhumhi bhikkhusmiṃ. Evaṃ –

'ल' संज्ञा असलेल्या उकारान्त शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा संबोधनात पुल्लिंगात विकल्पेकरून 'वे' आणि 'वो' होतात. 'भिक्खवे', 'भिक्खवो', 'भिक्खू'. 'भिक्खुं' (द्वितीया एकवचन), 'भिक्खवो', 'भिक्खू'. 'भिक्खुना' (तृतीया एकवचन), 'भिक्खूहि', 'भिक्खूभि' (बहुवचन). “झला सस्स नो” या सूत्राने 'ल' संज्ञक शब्दाहून पर असलेल्या 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नो' होतो; 'भिक्खुनो', 'भिक्खुस्स' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) आणि 'भिक्खूनं' (बहुवचन). “ना स्मास्सा” या सूत्राने 'ल' संज्ञक शब्दाहून पर असलेल्या 'स्मा' चा विकल्पेकरून 'ना' होतो; 'भिक्खुना', 'भिक्खुम्हा', 'भिक्खुस्मा' (पंचमी एकवचन). 'भिक्खुम्हि', 'भिक्खुस्मिं' (सप्तमी एकवचन). याचप्रमाणे –

Setu ketu rāhu bhāṇu, saṃku ucchu veḷu maccu. (Paṅgu, rū) sindhu bandhu neru meru, sattu kāru hetu jantu. Ruru paṭu – iccādayo.

सेतु, केतु, राहु, भाणु, सङ्कु, उच्छु, वेळु, मच्चु. (पङ्गु, रूप) सिन्धु, बन्धु, नेरु, मेरु, सत्तु, कारु, हेतु, जन्तु. रुरु, पटु – इत्यादी.

Jantu+hetūnaṃ yosva+yaṃ bhedo. ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’ti yolope –

'जन्तु' आणि 'हेतु' शब्दांच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये हा भेद आहे. “जन्तुहेत्वीघपेहि वा” या सूत्राने 'यो' चा लोप झाला असता –

84. Jantvādito no ca

८४. जन्त्वादितो नो च

Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca pulliṅge. Jantuno jantavo jantuyo. Bho jantu jantū, jantuno, ‘‘pumālapane vevo’’ti ve+vo, jantave jantavo jantuyo. Jantuṃ, jantū jantuno jantavo jantuyo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

'जन्तु' इत्यादी शब्दांनंतर पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा पुल्लिंगात 'नो' आणि 'वो' होतो. 'जन्तुनो', 'जन्तवो', 'जन्तुयो'. 'भो जन्तु', 'जन्तू'; 'जन्तुनो'; “पुमालपने वेवो” या सूत्राने 'वे' आणि 'वो' होऊन 'जन्तवे', 'जन्तवो', 'जन्तुयो'. 'जन्तुं', 'जन्तू', 'जन्तुनो', 'जन्तवो', 'जन्तुयो'. उर्वरित रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणे होतात.

Hetu, hetū hetavo. ‘‘Yomhi vā kvacī’’ti lasaññassa ussa vā ṭādeso, hetayo. Yomhi antaraṅgattā paṭhamaṃ ṭādese kate pacchā yolopābhāvo, tathā hi antaraṅga+bāhiraṅgavidhānesva+ntaraṅgavidhiyeva balavā. Ettha ca pakatinissita+mantaraṅgaṃ, paccayanissitaṃ bāhiraṅgaṃ. Hetuyo. Bho hetu, hetū hetave hetavo hetayo hetuyo. Sesaṃ pubbasamaṃ.

हेतु, हेतू, हेतवो. 'यो' विभक्तीमध्ये 'योम्हि वा क्वचि' या सूत्राने 'ल' संज्ञा असलेल्या 'उ' काराचा विकल्पाने 'त' (किंवा 'अ') आदेश होऊन 'हेतयो' रूप बनते. 'यो' विभक्तीमध्ये अंतरंगत्वामुळे प्रथम 'त' आदेश केल्यावर नंतर 'यो' चा लोप होत नाही, कारण अंतरंग आणि बहिरंग नियमांमध्ये अंतरंग नियमच बलवान असतो. आणि येथे प्रकृतीवर (मूळ शब्दावर) आश्रित असलेला नियम अंतरंग आहे, तर प्रत्ययावर आश्रित असलेला नियम बहिरंग आहे. 'हेतुयो'. 'भो हेतु, हेतू, हेतवे, हेतवो, हेतयो, हेतुयो'. उर्वरित रूपे पूर्वीप्रमाणेच (भिक्खु शब्दाप्रमाणे) समजावीत.

Bahuto [Pg.56] naṃmhi –

'बहु' शब्दापुढे 'नं' विभक्ती आल्यास –

48. Bahukatinnaṃ

४८. "बहुकतिन्नं" (हे सूत्र आहे).

Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti tiliṅge. Bahunnaṃ. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

'नं' विभक्तीमध्ये तिन्ही लिंगांत 'बहु' आणि 'कति' शब्दांना 'नुक' (न्) आगम होतो. 'बहुन्नं'. उर्वरित रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणे समजावीत.

Vattu si,

'वत्तु' (वक्ता) शब्दापुढे 'सि' विभक्ती आल्यास,

57. Ltu+pitādīna+mā simhi

५७. "ल्तु-पितादीनमा सिम्हि" (हे सूत्र आहे).

Ltupaccayantānaṃ pitu+mātu+bhātu+dhītu+duhitu+jāmātu+nattu+hotu+potūnañcā hoti simhi. Vattā. ‘‘Kattari ltu+ṇakā’’ti vihitaltupaccayassa gahaṇā yato dhātuto hi so vihito, ‘‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito, tadādino tadantassa ca gahaṇaṃ’’ti ñāyā tadavinābhāvato tadantadhātunopi gahaṇaṃti ltupaccayantānaṃti vuttaṃ.

'ल्तु' (ltu) प्रत्ययान्त शब्दांना आणि पितु, मातु, भातु, धीतु, दुहितु, जामातु, नत्तु, होतु, पोतु यांना 'सि' विभक्तीमध्ये 'आ' होतो. 'वत्ता'. 'कत्तरि ल्तु-णका' या सूत्राने विहित केलेल्या 'ल्तु' प्रत्ययाचे ग्रहण केल्यामुळे, ज्या धातूपासून तो विहित केला आहे, 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य च ग्रहणम्' या न्यायाने त्याच्याशी अविनाभाव संबंध असल्यामुळे तदन्त धातूचेही ग्रहण होते, म्हणूनच 'ल्तुप्रत्ययान्तांना' असे म्हटले आहे.

162. Ltu+pitādīna+ma se

१६२. "ल्तु-पितादीनम से" (हे सूत्र आहे).

Ltupaccayantānaṃ pitādīnañcā+raṅa hoti sato+ññatra. ‘‘Āraṅasmā’’ti ṭo, vattāro.

'ल्तु' प्रत्ययान्त शब्दांना आणि पितु इत्यादी शब्दांना 'स' विभक्तीशिवाय इतर विभक्तींमध्ये 'आर' (आरण) आदेश होतो. 'आरणस्मा' या सूत्राने 'यो' चा 'ओ' होऊन 'वत्तारो' रूप बनते.

58. Ge a ca

५८. "गे अ च" (हे सूत्र आहे).

Geltu+pitādīnaṃ a hoti ā ca. Bho vatta vattā, vattāro. Vattāraṃ, vattāre vattāro. Nāvacanassa ‘‘ṭā nāsmānaṃ’’ti ṭā, vattārā.

'गि' (संबोधन एकवचन) विभक्तीमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'अ' आणि 'आ' होतो. 'भो वत्त, वत्ता', 'वत्तारो'. 'वत्तारं', 'वत्तारे, वत्तारो'. तृतीयेच्या 'ना' विभक्तीच्या ठिकाणी 'ता नास्मानं' या सूत्राने 'ता' (आ) होऊन 'वत्तारा' रूप बनते.

166. Su+hisvā+raṅa

१६६. "सु-हिस्वा रण" (हे सूत्र आहे).

Su+hisu ltu+pitādīna+māraṅa vā hoti. Vattārehi vattārebhi vattūhi vattūbhi.

'सु' आणि 'हि' विभक्तींमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांना 'आर' (आरण) आदेश पर्यायाने (विकल्पाने) होतो. 'वत्तारेहि, वत्तारेभि, वत्तूहि, वत्तूभि'.

165. Salopo

१६५. "सलोपो" (हे सूत्र आहे).

Ltu+pitādīhi [Pg.57] sassa lopo vā hoti. Vattu vattuno vattussa.

'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांपुढील 'स' विभक्तीचा विकल्पाने लोप होतो. 'वत्तु, वत्तुनो, वत्तुस्स'.

163. Naṃmhi vā

१६३. "नंम्हि वा" (हे सूत्र आहे).

Naṃmhi ltu+pitādīna+māraṅa vā hoti. Vattārānaṃ.

'नं' विभक्तीमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांना विकल्पाने 'आर' (आरण) आदेश होतो. 'वत्तारानं'.

164. Ā

१६४. "आ" (हे सूत्र आहे).

Naṃmhi ltu+pitādīna+mā vā hoti. Vattānaṃ vattūnaṃ. Smāssa ṭā, vattārā.

'नं' विभक्तीमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांना विकल्पाने 'आ' होतो. 'वत्तानं, वत्तूनं'. 'स्मा' विभक्तीच्या ठिकाणी 'ता' (आ) होऊन 'वत्तारा' रूप बनते.

174. Ṭi smino

१७४. "ति स्मिनो" (हे सूत्र आहे).

Āravā+desamhā smino ṭi hoti.

'आर' आदेशानंतर येणाऱ्या 'स्मिं' विभक्तीच्या ठिकाणी 'इ' (ति) आदेश होतो.

176. Rassā+raṅa

१७६. "रस्सा रण" (हे सूत्र आहे).

Smimhi āro rasso hoti. Vattari, vattāresu vattūsu vattusu. Evaṃ –

'स्मिं' विभक्तीमध्ये 'आर' चा 'अर' (ऱ्हस्व) होतो. 'वत्तरि', 'वत्तारेसु, वत्तूसु, वत्तुसु'. याचप्रमाणे –

Evaṃ bhattu kattu netu, sotu ñātu jetu chettu;

Bhettu dātu dhātu boddhu, viññāpetādayopi ca.

याचप्रमाणे भत्तु (भर्ता), कत्तु (कर्ता), नेतु (नेता), सोतु (श्रोता), ञातु (ज्ञाता), जेतु (जेता), छेत्तु (छेत्ता), भेत्तु (भेत्ता), दातु (दाता), धातु (धाता), बोद्धु (बोद्धा), विञ्ञापेतु (विज्ञापयिता) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात.

Satthusaddassa pana nāmhi bahulādhikārā ‘‘ltu+pitādīna+mase’’ti vā āravādese satthārā satthunā. Sesaṃ vattusamaṃ.

परंतु 'सत्थु' (शास्ता/गुरु) शब्दाच्या बाबतीत, 'ना' विभक्तीमध्ये 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे 'ल्तु-पितादीनमसे' या सूत्राने विकल्पाने 'आर' आदेश होऊन 'सत्थारा' आणि 'सत्थुना' अशी रूपे बनतात. उर्वरित रूपे 'वत्तु' शब्दाप्रमाणेच असतात.

Simhi ā, pitā. ‘‘Ltu+pitādīna+mase’’ti āravādese –

'सि' विभक्तीमध्ये 'आ' होऊन 'पिता' रूप बनते. 'ल्तु-पितादीनमसे' या सूत्राने 'आर' आदेश झाल्यावर –

177. Pitādīna+manatvādīnaṃ

१७७. "पितादीनमनत्वादीनं" (हे सूत्र आहे).

Natvādivajjitānaṃ [Pg.58] pitādīna+māro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu. ‘‘Ltu+pitādīna+mase’’ ‘‘su+hisvā+raṅa’’ ‘‘naṃmhi vā’’ti ettha vuttavibhattīsu paresu āraṅa hotīti tā vibhattiyo paṭicca sabbāsūti vuttaṃ. Pitaro. Bho pita pitā, pitaro. Pitaraṃ, pitare pitaro. Pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi. Pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitūnaṃ. ‘‘Pitunnaṃ’’ti naṃmhi dīghe rassa+dvittānīti vuttaṃ. ‘‘Sānuvuttaṃ suttaṃ’’ti ñāyā ‘‘bahukatinnaṃ’’ti ettha nuka-iti yogavibhāgenapi sijjhati ettha anuvattitanaṃmhi. Pañcamīchaṭṭhī tatiyācatutthīsamaṃ. Pitari, pitaresu pītūsu, rassābhāvo. Nattā, nattāro. Bho natta nattā, nattāro iccādi vattusamaṃ.

'नत्तु' इत्यादी शब्द वगळून 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या 'आर' चा सर्व विभक्तींमध्ये ऱ्हस्व (अर) होतो. 'ल्तु-पितादीनमसे', 'सु-हिस्वा रण', 'नंम्हि वा' या सूत्रांमध्ये सांगितलेल्या विभक्ती पुढे असताना 'आर' आदेश होतो, म्हणून त्या विभक्तींच्या संदर्भात 'सर्व विभक्तींमध्ये' असे म्हटले आहे. 'पितरो'. 'भो पित, पिता', 'पितरो'. 'पितरं', 'पितरे, पितरो'. 'पितरा', 'पितरेहि, पितरेभि, पितूहि, पितूभि'. 'पितु, पितुनो, पितुस्स', 'पितरानं, पितूनं'. 'पितुन्नं' या रूपामध्ये 'नं' विभक्ती पुढे असताना दीर्घ स्वराचा ऱ्हस्व होऊन द्वित्व होते असे म्हटले आहे. 'सानुवृत्तं सूत्रं' या न्यायाने 'बहुकतिन्नं' या सूत्रातील 'नुक' या पदाच्या योगविभागाने देखील येथे अनुवृत्ती आलेल्या 'नं' विभक्तीमध्ये हे रूप सिद्ध होते. पंचमी आणि षष्ठी विभक्तीची रूपे अनुक्रमे तृतीया आणि चतुर्थी विभक्तीसारखीच असतात. 'पितरि', 'पितरेसु, पितूसु' (येथे ऱ्हस्वाचा अभाव होतो). 'नत्ता', 'नत्तारो'. 'भो नत्त, नत्ता', 'नत्तारो' इत्यादी रूपे 'वत्तु' शब्दाप्रमाणेच होतात.

Guṇavantu si,

'गुणवन्तु' शब्दापुढे 'सि' विभक्ती आल्यास,

151. Ntussa

१५१. "न्तुस्सा" (हे सूत्र आहे).

Simhi ntussa ṭā hoti. Guṇavā. Yomhi ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ti savibhattissa ntussa nto hoti. Ettha ca ‘‘ntu vantu+mantā+vantu+tavantusambandhī’’ti paribhāsato ntu ca vantvādisambandhīyeva gayhate, na jantu tantādīnaṃ. Guṇavanto. Aññatra –

'सि' विभक्तीमध्ये 'न्तु' चा 'आ' (ता) होतो. 'गुणवा'. 'यो' विभक्तीमध्ये 'न्तन्तूनं न्तो योम्हि पठमे' या सूत्राने सविभक्तिक 'न्तु' चा 'न्तो' होतो. आणि येथे 'न्तु वन्तु-मन्ता-वन्तु-तवन्तुसम्बन्धी' या परिभाषेनुसार 'न्तु' हा वन्तु, मन्तु इत्यादी प्रत्ययांशी संबंधितच घेतला जातो, 'जन्तु', 'तन्तु' इत्यादी शब्दांमधील नाही. 'गुणवन्तो'. इतर ठिकाणी –

91. Yvādo ntussa

९१. "य्वादो न्तुस्स" (हे सूत्र आहे).

Yoādīsu ntussa a hoti. Guṇavantaiti akārantā ṭā+ṭeādesā honti, guṇavantā. ‘‘Ṭaṭāaṃ ge’’ti ṭādayo[Pg.59], bho guṇava guṇavā guṇavaṃ, guṇavanto guṇavantā. ‘‘Ntassa ca ṭa vaṃ+se’’ti aṃsesu ntassa ṭo vā, guṇavaṃ guṇavantaṃ, guṇavante. ‘‘To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ+nāsū’’ti tāādayo honti, guṇavatā guṇavantena, guṇavantehi guṇavantebhi. ‘‘Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā’’ti ñāyā ‘‘na lakkhaṇikassā’’ti vuttabyattipakkha+manapekkhitvā ‘‘ato’’ti rassākārajātiyā pekkhitattā guṇavantenāti ‘‘atenā’’ tya+nena sijjhati. Jāti=sāmaññaṃ, byatti=viseso. Guṇavato guṇavassa guṇavantassa, ‘‘taṃ naṃmhi’’ti naṃmhī taṃ vā, guṇavataṃ guṇavantānaṃ. Guṇavatā guṇavantā guṇavantamhā guṇavantasmā. Guṇavati guṇavante guṇavantamhi guṇavantasmiṃ, guṇavantesu. ‘‘Ntassa ca ṭa vā’’ti yogavibhāgā yosu ca ntussa vā ṭādese kate yossa ṭā, ‘‘cakkhumā andhitā honti’’, ‘‘vaggumudātīriyā bhikkhu vaṇṇavā’’ iccādī honti.

'यो' इत्यादी विभक्तींमध्ये 'न्तु' चा 'अ' होतो. 'गुणवन्त' अशा अकारान्त शब्दाला 'ता' आणि 'ते' आदेश होतात, 'गुणवन्ता'. 'तताअं गे' या सूत्राने 'ता' इत्यादी आदेश होऊन 'भो गुणव, गुणवा, गुणवं', 'गुणवन्तो, गुणवन्ता' अशी रूपे बनतात. 'न्तस्स च त वं-से' या सूत्राने 'अं' आणि 'सि' विभक्तींमध्ये 'न्तु' चा विकल्पाने 'त' होऊन 'गुणवं, गुणवन्तं', 'गुणवन्ते' रूपे बनतात. 'तो-ता-ति-ता स-स्मा-स्मिं-नासू' या सूत्राने 'ता' इत्यादी आदेश होऊन 'गुणवता, गुणवन्तेन', 'गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि' रूपे बनतात. 'लाक्षणिकप्रतिपदोक्तेषु प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणं, न लाक्षणिकस्य' या न्यायानुसार 'न लाक्षणिकस्य' या सांगितलेल्या व्यक्तिपक्षाची उपेक्षा करून, 'अतो' या सूत्राने ऱ्हस्व अकार जातीची अपेक्षा असल्यामुळे 'गुणवन्तेन' हे रूप 'अतेन' या सूत्राने सिद्ध होते. येथे जाती म्हणजे सामान्य आणि व्यक्ती म्हणजे विशेष होय. 'गुणवतो, गुणवस्स, गुणवन्तस्स'. 'तं नंम्हि' या सूत्राने 'नं' विभक्तीमध्ये विकल्पाने 'तं' होऊन 'गुणवतं, गुणवन्तानं' रूपे बनतात. 'गुणवता, गुणवन्ता, गुणवन्तम्हा, गुणवन्तस्मा'. 'गुणवति, गुणवन्ते, गुणवन्तम्हि, गुणवन्तस्मिं', 'गुणवन्तेसु'. 'न्तस्स च त वा' या योगविभागाने 'यो' विभक्तीमध्ये देखील 'न्तु' चा विकल्पाने 'त' आदेश केल्यावर 'यो' चा 'आ' होऊन 'चक्खुमा अन्धिता होन्ति', 'वग्गुमुदातीरिया भिक्खु वण्णवा' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

Evaṃ gaṇavā kulavā phalavā yasavā dhanavā sutavā bhagavā himavā balavā sīlavā paññavā iccādī.

याचप्रमाणे गणवा (गणवान्), कुलवा (कुलवान्), फलवा (फलवान्), यसवा (यशस्वी), धनवा (धनवान्), सुतवा (श्रुतवान्), भगवा (भगवान्), हिमवा (हिमवान्), balavā (बलवान्), सीलवा (शीलवान्), पञ्ञवा (प्रज्ञावान्) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात.

153. Himavato vā o

१५३. "हिमवतो वा ओ" (हे सूत्र आहे).

Himavato simhi ntussa o vā hoti, himavanto himavā. Sesaṃ purimasamaṃ.

'हिमवन्तु' शब्दाच्या पुढे 'सि' विभक्ती आल्यास 'न्तु' चा विकल्पाने 'ओ' होतो, 'हिमवन्तो, हिमवा'. उर्वरित रूपे पूर्वीप्रमाणेच असतात.

Āyasmantusaddo kammavācāya kvaci bahulādhikārā dvivacanena āyasmantā, tiṇṇaṃ vacanena āyasmantoti dissati.

'आयुस्मन्तु' (आयुष्मान्) शब्द कर्मवाच्य प्रयोगात काही ठिकाणी बहुलाधिकारामुळे द्विवचनात 'आयुस्मन्ता' आणि बहुवचनात (तीन किंवा अधिक वचनात) 'आयुस्मन्तो' असा दिसून येतो.

Evaṃ [Pg.60] satimā dhitimā gatimā mutimā matimā jutimā sirimā hirimā thutimā ratimā yatimā sucimā kalimā balimā kasimā rucimā buddhimā cakkhumā bandhumā hetumā setumā ketumā rāhumā bhāṇumā khāṇumā vijjumā iccādayo.

याचप्रमाणे सतिमा (स्मृतिमान्), धितिमा (धैर्यवान्), गतिमा (गतिमान्), मुतिमा (मतिमान्), मतिमा (बुद्धिमान्), जुतिमा (द्युतिमान्), सिरिमा (श्रीमान्), हिरिमा (ह्रीमान्/लज्जावान्), थुतिमा (स्तुतिमान्), रतिमा (रतिमान्), यतिमा (यत्नवान्), सुचिमा (शुचिमान्), कलिमा (कलिमान्), बलिमा (बलिमान्), कसिमा (कृषिमान्), रुचिमा (रुचिमान्), बुद्धिमा (बुद्धिमान्), चक्खुमा (चक्षुमान्), बन्धुमा (बन्धुमान्), हेतुमा (हेतुमान्), सेतुमा (सेतुमान्), केतुमा (केतुमान्), राहुमा (राहुमान्), भाणुमा (भानुमान्), खाणुमा (स्थाणुमान्), विज्जुमा (विद्युत्मान्) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात.

Ukārantaṃ.

उकारान्त शब्द समाप्त.

Vessabhū silopo. Te ca rassābhāvova viseso. ‘‘Ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti rasse ‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti vo, vessabhuvo, ‘‘vevosu lussā’’ti vuttattā na ṭādeso, ‘‘lopoti yolope vessabhū. ‘‘Ge vā’’ti vā rasse bho vessabhu vessabhū, vessabhuvo vessabhū. Vessabhuṃ, vessabhuvo vessabhū. Vessabhunā iccādi bhikkhusamaṃ. Evaṃ sayambhū parābhibhū abhibhūādayo. Gotrabhū+sahabhūsaddehi pana yonaṃ ‘‘jantvādito no vā’’ti no, vo vā, gotrabhuno gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno sahabhuvo sahabhū, sesaṃ vessabhūsamaṃ.

'वेस्सभू' शब्दापुढील 'सि' विभक्तीचा लोप होतो. आणि त्यामध्ये ऱ्हस्वाचा अभाव असणे हाच विशेष आहे. 'एकवचनयोस्वघोनं' या सूत्राने ऱ्हस्व झाल्यावर 'ला योनं वो पुमे' या सूत्राने 'वो' होऊन 'वेस्सभुवो' रूप बनते. 'वेवोसु लुस्सा' असे म्हटले असल्यामुळे येथे 'ता' आदेश होत नाही. 'लोपो' या सूत्राने 'यो' चा लोप झाल्यावर 'वेस्सभू' रूप बनते. 'गे वा' या सूत्राने विकल्पाने ऱ्हस्व झाल्यावर 'भो वेस्सभु, वेस्सभू', 'वेस्सभुवो, वेस्सभू' अशी रूपे बनतात. 'वेस्सभुं', 'वेस्सभुवो, वेस्सभू'. 'वेस्सभुना' इत्यादी रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे सयम्भू (स्वयंभू), पराभिभू, अभिभू इत्यादी शब्दांची रूपे होतात. परंतु 'गोत्रभू' आणि 'सहभू' शब्दांच्या पुढे येणाऱ्या 'यो' विभक्तीच्या ठिकाणी 'जन्त्वादितो नो वा' या सूत्राने विकल्पाने 'नो' किंवा 'वो' होऊन 'गोत्रभुनो, gotrabhuvo, गोत्रभू' आणि 'सहभुनो, sahabhuvo, सहभू' अशी रूपे बनतात. उर्वरित रूपे 'वेस्सभू' शब्दाप्रमाणेच असतात.

85. Kūto

८५. कूतो

Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Sabbaññuno. Aññatra ‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti na vo, ‘‘kūto’’ti jantvādīhi puthakkaraṇā. Yolope sabbaññū. Bho sabbaññu sabbaññū, sabbaññuno sabbaññū iccādi.

पुल्लिंगात 'कूपच्चय' (कूप्रत्यय) शेवटी असलेल्या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नो' हा आदेश पर्यायाने होतो. जसे - 'सब्बञ्ञुनो' (सब्बञ्ञू - सर्वज्ञ). 'ला योनां वो पुमे' या सूत्राशिवाय 'वो' आदेश होत नाही, कारण 'कूतः' या सूत्राने 'जन्तु' इत्यादी शब्दांपासून याचे पृथक्करण केले आहे. 'यो' चा लोप झाल्यावर 'सब्बञ्ञू' असे रूप होते. संबोधनात 'भो सब्बञ्ञु', 'सब्बञ्ञू' आणि बहुवचनात 'सब्बञ्ञुनो', 'सब्बञ्ञू' इत्यादी रूपे होतात.

Evaṃ maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū kataññū kathaññū viññū vidū iccādayo. Ettha ‘‘vidā kū’’ ‘‘vito ñāto’’ [Pg.61] ‘‘kammā’’ti tīsu suttesu kūpaccayassa gahitattā vedagūādayo rūpaccayantā na gahitā.

याचप्रमाणे मग्गञ्ञू (मार्गज्ञ), धम्मञ्ञू (धम्मज्ञ), अत्थञ्ञू (अर्थज्ञ), कालञ्ञू (कालज्ञ), रत्तञ्ञू (रात्रज्ञ/अनुभवी), मत्तञ्ञू (प्रमाण जाणणारे), कतञ्ञू (कृतज्ञ), कथञ्ञू (कथाज्ञ), viञ्ञू (विज्ञ), विदू (विद्वान) इत्यादी रूपे होतात. येथे 'विदा कू', 'वितो ञातो', 'कम्मा' या तीन सूत्रांमध्ये 'कूपच्चय' (कूप्रत्यय) ग्रहण केल्यामुळे 'वेदगू' इत्यादी 'रुपच्चय' (रुप्रत्यय) शेवटी असणारे शब्द ग्रहण केले जात नाहीत.

Ūkārantaṃ.

ऊकारान्त (पुल्लिंग समाप्त).

Go, si, silopo. Go.

'गो' शब्दाहून 'सि' प्रत्यय आल्यावर 'सि' चा लोप होतो. रूप बनते - 'गो'.

67. Gossā+ga+si+hi+naṃsu gāva+gavā

६७. 'गो' शब्दाच्या जागी 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश 'सि', 'हि', 'नं' आणि 'सु' प्रत्यय वगळता इतर प्रत्यय असताना होतात.

Ga+si+hi+naṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāva+gavā honti niccaṃ.

'ग', 'सि', 'हि' आणि 'नं' वर्जित (वगळता) इतर विभक्ती प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचे 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश नित्य (नेहमी) होतात.

170. Ubha+gohi ṭo

१७०. 'उभ' आणि 'गो' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टो' आदेश होतो.

Ubha+gohi yonaṃ ṭo hoti. Gāvo gavo. Bho go, gāvo gavo.

'उभ' आणि 'गो' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टो' आदेश होतो. रूपे होतात - 'गावो', 'गवो'. संबोधनात - 'भो गो', 'गावो', 'गवो'.

72. Gāvu+mhi

७२. 'अं' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचा 'गावु' आदेश होतो.

Aṃvacane gossa gāvu vā hoti. Gāvuṃ gāvaṃ gavaṃ, gāvo gavo.

'अं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचा 'गावु' हा आदेश पर्यायाने होतो. रूपे होतात - 'गावुं', 'गावं', 'गवं'; बहुवचनात - 'गावो', 'गवो'.

71. Nāssā

७१. 'गो' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा 'आ' आदेश होतो.

Goto nāssa ā hoti vā. Ekavaṇṇattā na sabbādeso. ‘‘Pañcamiyaṃ parasse’’ti vattante ‘‘ādissā’’ti nāssa ā hoti, paralopo, gāvā gāvena gavā gavena, gohi gobhi.

'गो' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा 'आ' आदेश पर्यायाने होतो. एकाक्षरी (एकवर्ण) असल्यामुळे संपूर्ण आदेश होत नाही. 'पञ्चमियं परस्स' हे सूत्र लागू असताना 'आदिस्सा' या सूत्राने 'ना' प्रत्ययाचा 'आ' होतो आणि पर-लोप होतो. रूपे होतात - 'गावा', 'गावेन', 'गवा', 'गवेन'; बहुवचनात - 'गोहि', 'गोभि'.

69. Gavaṃ sena

६९. 'स' प्रत्ययासोबत 'गो' शब्दाचा 'गवं' आदेश होतो.

Gossa se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ gāvassa gavassa. Kaccāyane ‘‘gavaṃ ce taramānānaṃ’’ti pāḷiṃ paṭicca naṃmhi bahuvacanameva sādhitaṃ, idha ‘‘gavaṃva siṅgino saṅgaṃ’’ti dassanato ekavacanañca.

'गो' शब्दाचा 'स' प्रत्ययासोबत पर्यायाने 'गवं' आदेश होतो. रूपे होतात - 'गवं', 'गावस्स', 'गवस्स'. कच्चायन व्याकरणात 'गवं चे तरमानानं' या पाळी (पाठा) च्या आधारे 'नं' प्रत्ययात केवळ बहुवचनच सिद्ध केले आहे, परंतु येथे 'गवं व सिंगिनो संगं' या प्रयोगावरून एकवचन देखील सिद्ध होते.

70. Gunnañca naṃnā

७०. 'नं' प्रत्ययासोबत 'गो' शब्दाचा 'गुन्नं' आणि 'गवं' हा आदेश होतो.

Naṃvacanena [Pg.62] saha gossa gunnaṃ hoti gavañca vā. Gunnaṃ gavaṃ gonaṃ. Gāvā gāvamhā gāvasmā gavā gavamhā gavasmā. Gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ.

'नं' विभक्ती प्रत्ययासोबत 'गो' शब्दाचा 'गुन्नं' आणि पर्यायाने 'गवं' हा आदेश होतो. रूपे होतात - 'गुन्नं', 'गवं', 'गोनं'. पंचमी एकवचनात - 'गावा', 'गावम्हा', 'गावस्मा', 'गवा', 'गवम्हा', 'गवस्मा'. सप्तमी एकवचनात - 'गावे', 'गावम्हि', 'गावस्मिं', 'गवे', 'गवम्हि', 'गवस्मिं'.

68. Sumhi vā

६८. 'सु' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचे 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश पर्यायाने होतात.

Sumhi gossa gāva+gavā honti vā. Gāvesu gavesu gosu. Gossa goṇādeso na kato, saddantarattā. Goṇasaddo hi sattasu vibhattīsu dissatīti.

'सु' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचे 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश पर्यायाने होतात. रूपे होतात - 'गावेsu', 'गवेसु', 'गोसु'. 'गो' शब्दाचा 'गोण' हा आदेश येथे केला नाही, कारण तो एक भिन्न शब्द आहे. 'गोण' शब्द हा साती विभक्तींमध्ये आढळतो.

Usu+bhūmi+pasu+raṃsi-disā+vācā+mbu+cakkhusu;

Dasasva+tthesu go vutto, lagge ca vajire iti.

'गो' हा शब्द बाण (उषु), भूमी, पशू, किरण (रंसि), दिशा, वाणी (वाचा), पाणी (अम्बु), डोळा (चक्खु), स्वर्ग (लग्ग) आणि वज्र (वजिर) या दहा अर्थांमध्ये वापरला जातो.

Okārantaṃ.

ओ-कारान्त समाप्त.

Iti pulliṅgaṃ.

अशा प्रकारे पुल्लिंग समाप्त झाले.

Kaññā, silopo.

'कञ्ञा' (कन्या), 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

1,11. Ghā

१,११. घा (संज्ञा).

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa+nte vattamāno ākāro ghasañño hoti. ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’ti yolopo vā. Kaññā kaññāyo. ‘‘Gha+brahmādite’’ti gassa e vā, kaññe kaññā, yomhi kaññā kaññāyo. ‘‘Gho ssaṃ+ssā yaṃ+tiṃsū’’ti aṃmhi rasso. Kaññaṃ, kaññā kaññāyo.

स्त्रीलिंगात असलेल्या नामाच्या शेवटी येणाऱ्या 'आ' काराला 'घ' संज्ञा (घसञ्ञा) होते. "जन्तु-हेत्वी-घ-पेहि वा" या सूत्राने 'यो' प्रत्ययाचा वैकल्पिक लोप होतो. (उदा.) कञ्ञा, कञ्ञायो. "घ-ब्रह्मादिते" या सूत्राने 'ग' (संबोधन एकवचन) च्या जागी वैकल्पिक 'ए' होतो, (उदा.) कञ्ञे, कञ्ञा; 'यो' प्रत्यय असताना कञ्ञा, कञ्ञायो. "घो स्सं-स्सा यं-तिंसू" या सूत्राने 'अं' प्रत्यय असताना र्‍हस्व होतो. (उदा.) कञ्ञं, कञ्ञा, कञ्ञायो.

45. Gha+pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā

४५. घ-पते-कस्मिं नादीनं य-या (हे सूत्र आहे).

Ghapato [Pg.63] smiṃvibhattipariyantānaṃ ekatte nādīnaṃ ya+yā honti yathākkamaṃ. Kaññāya, kaññābhi kaññāhi. Kaññāya, kaññānaṃ.

'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर, 'स्मिं' विभक्तीपर्यंतच्या एकवचनात 'ना' इत्यादींच्या जागी अनुक्रमे 'य' आणि 'या' होतात. (उदा.) कञ्ञाय (तृतीया/पंचमी/सप्तमी एकवचन), कञ्ञाभि, कञ्ञाहि (तृतीया/पंचमी बहुवचन). कञ्ञाय (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन), कञ्ञानं (चतुर्थी/षष्ठी बहुवचन).

103. Yaṃ

१०३. यं (सूत्र).

Ghapato smino yaṃ vā hoti. Kaññāyaṃ kaññāya. ‘‘Gha+ pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā’’ ‘‘yaṃ’’ti ca imesaṃ apavādādīnaṃ visaye mhissa ussaggattā pavatti natthīti smino bahulādhikārā ‘‘smā+hi+sminna’’ miccādinā mhikate ‘‘dasasahassimhi dhātumhī’’ti sijjhati. Kaññāsu. Evaṃ –

'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर 'स्मिं' विभक्तीच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'यं' होतो. (उदा.) कञ्ञायं, कञ्ञाय. "घ-पते-कस्मिं नादीनं य-या" आणि "यं" या अपवाद सूत्रांच्या विषयात 'म्हि' प्रत्ययाची सामान्य प्रवृत्ती होत नसल्यामुळे, 'स्मिं' च्या बहुल अधिकारामुळे "स्मा-हि-स्मिन्न..." इत्यादी सूत्राने 'म्हि' प्रत्यय केल्यावर "दससहस्सिम्हि धातुम्हि" असे रूप सिद्ध होते. कञ्ञासु (सप्तमी बहुवचन). याप्रमाणे -

Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā taṇhā vīṇā;

Icchā mucchā ejā māyā, mettā mattā sikkhā bhikkhā.

सद्धा (श्रद्धा), मेधा, पञ्ञा (प्रज्ञा), विज्जा (विद्या), चिन्ता, मन्ता (मंत्र/प्रज्ञा), तण्हा (तृष्णा), वीणा; इच्छा, मुच्छा (मूर्च्छा), एजा (तृष्णा/कंपन), माया, मेत्ता (मैत्री), मत्ता (मात्रा/प्रमाण), सिक्खा (शिक्षा/प्रशिक्षण), भिक्खा (भिक्षा).

Jaṅghā gīvā jīvhā vācā, chāyā āsā gaṅgā nāvā;

Gāthā senā lekhā sālā, mālā velā pūjā khiḍḍā.

जङ्घा (जंघा/पाय), गीवा (ग्रीवा/मान), जीव्हा (जीभ), वाचा (वाणी), छाया, आसा (आशा), गङ्गा (गंगा), नावा (नाव); गाथा, सेना, लेखा (रेघ/लेखन), साला (शाळा/दालन), माला (माळ), वेला (वेळ/वेळा), पूजा, खिड्ढा (क्रीडा/खेळ).

Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasinā pajā;

Devatā vaṭṭakā godhā, balākā parisā sabhā.

पिपासा (तहान), वेदना, सञ्ञा (संज्ञा), चेतना, तसिना (तृष्णा), पजा (प्रजा); देवता, वट्टका (लावा पक्षी), गोधा (घोरपड), बलाका (बगळा), परिसा (परिषद), सभा.

Ūkā sephālikā laṅkā, salākā vālukā sikhā;

Visākhā visikhā sākhā, vācā vañjhā jaṭā ghaṭā.

ऊका (ऊ), सेफालिका (पारिजातक), लङ्का, सलाका (सळई), वालुका (वाळू), सिखा (शिखा/शेंडा); विसाखा (विशाखा), विसिखा (गल्ली/रस्ता), साखा (शाखा/फांदी), वाचा (वाणी), वञ्झा (वांझ), जटा, घटा (गर्दी/घट).

Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā;

Kathā niddā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā.

जेट्ठा (ज्येष्ठा), सोण्डा (सोंड/दारुडी स्त्री), वितण्डा (वितंडवाद), करुणा, वनिता, लता; कथा, निद्दा (झोप), सुधा (अमृत/चुना), राधा, वासना, सिंसपा (शिसवीचे झाड), पपा (पानपोई).

Pabhā [Pg.64] sīmā khamā chāyā, khattiyā sakkharā surā;

Dolā tulā silā lilā, lāle+lā mekhalā kalā.

पभा (प्रभा/प्रकाश), सीमा, khama (क्षमा/पृथ्वी), छाया, खत्तिया (क्षत्रिय स्त्री), सक्खरा (साखर/खडी), सुरा (दारू); दोला (झोपाळा), तुला (तराजू), सिला (शिला/दगड), लीला, लाला (लाळ), एला (वेलची), मेखला (कमरपट्टा), कला.

Vaḷavā+lambusā mūsā, mañjusā sulasā disā;

Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā vasudhādayo.

वळवा (घोडी), लम्बुसा (एक प्रकारचे गवत/अप्सरा), मूसा (मुशी/ओतण्याचे पात्र), मञ्जुसा (पेटी), सुलसा (तुळस/सुलसा), दिसा (दिशा); नासा (नाक), जुण्हा (चांदणे), guha (गुहा), ईहा (चेष्टा/इच्छा), लसिका, वसुधा (पृथ्वी) इत्यादी.

‘‘Na+mmādīhī’’ti ammā+annā+ambāhi gassa ekārā+bhāve –

"न-म्मादीहि" या सूत्राने अम्मा, अन्ना, अम्बा या शब्दांनंतर 'ग' (संबोधन) च्या जागी 'ए' कार होत नसल्यामुळे -

62. Rasso vā

६२. वैकल्पिक र्‍हस्व होतो.

Ammādīnaṃ ge rasso vā hoti. Amma ammā iccādi. Sesaṃ kaññāva. Evaṃ annā ambā. Sabhāparisāhi smino ‘‘tiṃ sabhāparisāyā’’ti tiṃ vā hoti. ‘‘Ghossa’’ mādinā rasse sabhatiṃ sabhāyaṃ sabhāya. Parisatiṃ parisāyaṃ parisāya.

अम्मा इत्यादी शब्दांनंतर 'ग' (संबोधन) मध्ये वैकल्पिक र्‍हस्व होतो. (उदा.) अम्म, अम्मा इत्यादी. उर्वरित रूपे 'कञ्ञा' प्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे अन्ना, अम्बा. 'सभा' आणि 'परिसा' शब्दांनंतर 'स्मिं' विभक्तीच्या जागी "तिं सभापरिसाया" या सूत्राने वैकल्पिकरित्या 'तिं' होतो. "घोस्स..." इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर सभतिं, सभायं, सभाय; आणि परिसतिं, परिसायं, परिसाय अशी रूपे होतात.

Ākārantaṃ.

आ-कारान्त समाप्त.

Mati, yomhi –

'मति' (बुद्धी), 'यो' प्रत्यय असताना -

1,10. Pi+tthiyaṃ

१,१०. पित्थियं (सूत्र).

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa+nte vattamānā ivaṇṇu+vaṇṇā pasaññā honti.

स्त्रीलिंगात असलेल्या नामाच्या शेवटी येणाऱ्या 'इ-वर्ण' (इ, ई) आणि 'उ-वर्ण' (उ, ऊ) यांना 'प' संज्ञा (पसञ्ञा) होते.

116. Ye passi+vaṇṇassa

११६. ये पस्सिवण्णस्स (सूत्र).

Pasaññassa ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre. ‘‘Paro kvacī’’ti anuvattitakvaciggahaṇā ye pare ca-kāra+pubbarūpā- ni [Pg.65] na honti. Matyo. Aññatra ‘‘jantvā’’dinā yolopo, dīgho, matī matiyo. Bho mati matī, matyo matī matiyo. Matiṃ, matyo matī matiyo. Matiyā, matīhi matībhi. Matyā matiyā, matīnaṃ. Smino yaṃ, matyaṃ matiyaṃ matyā matiyā, matīsu. Evaṃ –

'प' संज्ञक 'इ-वर्णा'चा 'य' कार पुढे असताना वैकल्पिक लोप होतो. "परो क्वचि" या सूत्रातील 'क्वचि' च्या अनुवृत्तीमुळे 'य' पुढे असताना 'च' कार इत्यादी पूर्व रूप होत नाहीत. (उदा.) मत्यो. इतर ठिकाणी "जन्त्वा..." इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप आणि दीर्घ होऊन मती, मतियो अशी रूपे होतात. संबोधन: भो मति, मती; मत्यो, मती, मतियो. द्वितीया: मतिं; मत्यो, मती, मतियो. तृतीया/पंचमी: मतिया; मतीहि, मतीभि. चतुर्थी/षष्ठी: मत्या, मतिया; मतीनं. सप्तमी: 'स्मिं' च्या जागी 'यं' होऊन मत्यं, मतियं, मत्या, मतिया; मतीसु अशी रूपे होतात. याप्रमाणे -

Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti;

Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi.

पत्ति (पायदळ/प्राप्ती), युत्ति (युक्ती/योग्यत्व), वुत्ति (वृत्ती/स्पष्टीकरण), कित्ति (कीर्ती), मुत्ति (मुक्ती), तित्ति (तृप्ती), खन्ति (क्षांती/सहनशीलता), कन्ति (कांती/शोभा); सन्ति (शांती), तन्ति (तंतू/तंत्री), सिद्धि, सुद्धि (शुद्धी), इद्धि (ऋद्धी/आत्मिक शक्ती), वुद्धि (वृद्धी), बुद्धि, बोधि.

Bhūmi jāti pīti suti, nandi sandhi soṇi koṭi;

Diṭṭhi vuṭṭhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi.

भूमि (भूमी), जाति (जात/जन्म), पीति (प्रीती/आनंद), सुति (श्रुती/ऐकणे), नन्दि (नंदी/आनंद), सन्धि (संधी), सोणि (कमर/नितंब), कोटि (कोटी/शिखर); दिट्ठि (दृष्टी), वुट्ठि (वृष्टी/पाऊस), तुट्ठि (तुष्टी/संतोष), यट्ठि (यष्टी/काठी), पाळि (पाळी/ओळ), आळि (आळ/ओळ), नाळि (नळी/माप), केळि (क्रीडा/खेळ).

Sati muti gati cuti, dhiti yuvati vikati;

Rati ruci rasmi asani, vasani osadhi aṅguli;

Dhūli dudrabhi doṇi, aṭavi chavi iccādi.

सति (स्मृती), मुति (मती/समज), गति, चुति (च्युती/मृत्यू), धिति (धृती/धैर्य), युवति (युवती), विकति (विकृती/प्रकार); रति, रुचि, रस्मि (किरण), असनि (वीज/वज्र), वसनि (वस्त्र), ओसधि (औषधी), अङ्गुलि (बोट); धूलि (धूळ), दुद्रभि (दुंदुभी/नगारा), दोणि (द्रोणी/नाव), अटवि (अटवी/जंगल), छवि (त्वचा/कांती) इत्यादी.

55. Ratyādīhi ṭo smino

५५. रत्यादीहि टो स्मिनो (सूत्र).

Ratyādīhi smino ṭo vā hoti. Ratto ratyaṃ rattiyaṃ ratyā rattiyā, rattīsu. Sesaṃ matisamaṃ.

'रत्ति' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' विभक्तीच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'तो' होतो. (उदा.) रत्तो, रत्यं, रत्तियं, रत्या, रत्तिया; रत्तीसु (सप्तमी बहुवचन). उर्वरित रूपे 'मति' शब्दाप्रमाणेच होतात.

Ikārantaṃ.

इ-कारान्त समाप्त.

Dāsī, silopo. ‘‘Ekavacane’’ccādinā rasso. ‘‘Ye passi+vaṇṇassā’’ti īlopo, dāsyo. ‘‘Jantvā’’ dinā yolopo. Dāsī dāsiyo. ‘‘Ge vā’’ti rasso. Bho dāsi dāsī, dāsyo dāsī dāsiyo.

'दासी', 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. "एकवचने..." इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व होतो. "ये पस्सिवण्णस्स" या सूत्राने 'ई' चा लोप होऊन दास्यो असे रूप होते. "जन्त्वा..." इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप होतो. (उदा.) दासी, दासियो. "गे वा" या सूत्राने र्‍हस्व होतो. संबोधन: भो दासि, दासी; दास्यो, दासी, दासियो.

73. Yaṃ pito

७३. यं पितो (सूत्र).

Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsiṃ, dāsyo dāsī dāsiyo. ‘‘Ghapatekā’’dinā yā. Dāsyā dāsiyā[Pg.66], dāsīhi dāsībhi. Dāsyā dāsiyā, dāsīnaṃ. Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsyā dāsiyā, dāsīsu. Evaṃ –

'प' संज्ञक 'ई' कारानंतर 'अं' विभक्तीच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'यं' होतो. (उदा.) दास्यं, दासियं, दासिं; दास्यो, दासी, दासियो. "घपतेका..." इत्यादी सूत्राने 'या' होतो. (उदा.) दास्या, दासिया; दासीहि, दासीभि. दास्या, दासिया; दासीनं. दास्यं, दासियं, दास्या, दासिया; दासीसु. याप्रमाणे -

Mahī vetaraṇī vāpī, pāṭalī kadalī ghaṭī;

Nārī kumārī taruṇī, vāruṇī brāhmaṇī sakhī.

मही (पृथ्वी/नदी), वेतरणी, वापी (विहीर/तलाव), पाटली (पाडळ वृक्ष), कदली (केळी), घटी (घडा/घटिका); नारी, कुमारी, तरुणी, वारुणी (दारू), ब्राह्मणी, सखी (मैत्रीण).

Gandhabbī kinnarī nāgī, devī yakkhī ajī migī;

Vānarī sūkarī sīhī, haṃsī kākī ca kukkuṭī.

गन्धब्बी (गंधर्व स्त्री), किन्नरी, नागी (नाग स्त्री), देवी, यक्खी (यक्षिणी), अजी (शेळी), मिगी (हरिणी); वानरी, सूकरी (डुकरीण), सीही (सिंहीण), हंसी (हंसिणी), काकी (कावळीण) आणि कुक्कुटी (कोंबडी).

Iccādayo.

इत्यादी.

Ettha ca īkāralope ññakārapubbarūpo, vetarañño vetaraṇiyo. Vetaraññaṃ vetaraṇiyaṃ vetaraṇiṃ, vetarañño vetaraṇiyo iccādi. Yosu –

आणि येथे 'ई' काराचा लोप झाल्यावर 'ञ्ञ' काराचे पूर्वरूप होऊन वेतरञ्ञो, वेतरणियो; वेतरञ्ञं, वेतरणियं, वेतरणिं; वेतरञ्ञो, वेतरणियो इत्यादी रूपे होतात. 'यो' प्रत्यय असताना -

167. Najjā dhayāsvāma

१६७. नज्जा धयास्वाम (सूत्र).

Yosu nadīsaddassa āma vā hoti. Suña+naka+āma ityādi ññakāra+kakāra+makārā āgamaliṅgā. Sa ca ‘‘mānubandho sarāna+mantā paro’’ti mānubandhattā sarāna+mantā paro hotīti īkārā paro. ‘‘Yavā sare’’ti ye dassa jo, yassa ca pubbarūpaṃ, najjāyo. Vā pa-lopa+yolopesu najjo nadī nadiyo iccādi.

'यो' प्रत्यय असताना 'नदी' शब्दाला 'आम' (āma) हा आदेश विकल्पेकरून होतो. 'सुञ', 'नका', 'आम' इत्यादींमध्ये ञकार, ककार आणि मकार हे आगम दर्शवणारे आहेत. आणि तो (आम) "मानुबन्धो सरानामन्ता परो" या सूत्रानुसार 'म' अनुबन्ध असल्यामुळे स्वरांच्या शेवटी येतो, म्हणजेच 'ई' कारानंतर येतो. "यवा सरे" या सूत्राने 'य' च्या जागी 'ज' होतो, आणि त्याचे पूर्वरूप होऊन 'नज्जायो' (najjāyo) बनते. विकल्पेकरून 'प' चा लोप आणि 'यो' चा लोप झाल्यावर 'नज्जो' (najjo), 'नदी' (nadī), 'नदियो' (nadiyo) इत्यादी रूपे होतात.

Īkārantaṃ.

ई-कारान्त (स्त्रीलिंगी समाप्त).

Yāgu, yāgū yāguyo. Bho yāgu, yāgū yāguyo. Yāguṃ, yāgū yāguyo. Yāguyā, yāgūhi yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu. Evaṃ dhātu+dhenu+kāsu+daddu+kaṇḍu+kacchu+rajju+kareṇu+sassu+piyaṅgu [Pg.67] ādayo.

यागु, यागू, यागुयो (प्रथमा). भो यागु, यागू, यागुयो (संबोधन). यागुं, यागू, यागुयो (द्वितीया). यागुया, यागूहू, यागूब्हि (तृतीया/पंचमी). यागुया, यागूनं (चतुर्थी/षष्ठी). यागुयं, यागुया, यागूसु (सप्तमी). याचप्रमाणे धातु, धेनु, कासु, दद्दु, कण्डु, कच्छु, रज्जु, करेणु, सस्सु, पियङ्गु इत्यादी शब्द चालतात.

Ettha dhātusaddo ‘‘manodhātunā’’ti abhidhammāvatāre vuttattā pulliṅgepi dissati, taṃ sakkaṭamatena vuttanti keci.

येथे 'धातु' शब्द 'अभिधम्मावतार' ग्रंथात "मनोधातुना" असे म्हटल्यामुळे पुल्लिंगातही आढळतो; काही विद्वानांच्या मते ते संस्कृतच्या मतानुसार (संस्कृत व्याकरणाच्या प्रभावामुळे) म्हटले गेले आहे.

Mātā, mātaro. Bho māta mātā, mātaro. Mātaraṃ, mātare mātaro. Mātarā, nāssa yādese ‘‘ye passā’’ti yogavibhāgā palopo, anuññāto ahaṃ matyā, aññatra mātuyā, mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi. Salope mātu, pasaññattā ‘no’ na hoti, matyā mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ. Chaṭṭhivisaye ‘‘mātussa saratī’’tipi dissati. Mātari, mātaresu mātūsu. Visesā+ññatra pitusamaṃ. Evaṃ dhītu+duhitusaddā.

माता, मातरो (प्रथमा). भो मात, माता, मातरो (संबोधन). मातरं, मातरे, मातरो (द्वितीया). मातरा, 'ना' प्रत्ययाचा 'या' आदेश झाल्यावर "ये पस्सा" या सूत्राच्या योगविभागाने 'प' चा लोप होतो, (उदा.) 'अनुञ्ञातो अहं मत्या' (मला आईने परवानगी दिली आहे), इतर ठिकाणी 'मातुया'. मातरेहि, मातरेभि, मातूहू, मातूभि (तृतीया/पंचमी). 'स' चा लोप झाल्यावर 'मातु' होते, 'प' संज्ञा असल्यामुळे 'नो' होत नाही, 'मत्या', 'मातुया'. मातराणं, माताणं, मातूर्णं (षष्ठी/चतुर्थी). षष्ठीच्या विषयात "मातुस्स सरति" (आईची आठवण काढतो) असेही दिसते. मातरी, मातरेसु, मातूसु (सप्तमी). विशेष नियम वगळता इतर रूपे 'पितु' शब्दाप्रमाणे होतात. याचप्रमाणे 'धीतु' आणि 'दुहितु' शब्द चालतात.

Ukārantaṃ.

उ-कारान्त (स्त्रीलिंगी समाप्त).

Rassanisedhe silope ca kate jambū. ‘‘Jantvā’’dinā yolope, jambū jambuyo. ‘‘Ge vā’’ti rasse bho jambu, jambū jambuyo. Jambuṃ, jambū jambuyo. Jambuyā, jambūhi jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyaṃ jambuyā, jambūsu.

र्‍हस्व होण्यास प्रतिबंध केल्यावर आणि 'सि' चा लोप केल्यावर 'जम्बू' रूप होते. "जन्त्वा" इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप झाल्यावर 'जम्बू', 'जम्बुयो' रूपे होतात. "गे वा" या सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर 'भो जम्बु', 'जम्बू', 'जम्बुयो' (संबोधन). जम्बुं, जम्बू, जम्बुयो (द्वितीया). जम्बुया, जम्बूहू, जम्बूब्हि (तृतीया/पंचमी). जम्बुया, जम्बूनं (चतुर्थी/षष्ठी). जम्बुयं, जम्बुया, जम्बूसु (सप्तमी).

Evaṃ vadhū ca sarabhū, sarabū sutanū camū;

Vāmūrū nāganāsurū, samānā khalu jambuyā.

याचप्रमाणे वधू, सरभू, सरबू, सतनू, चमू, वामूरू, नागनासुरू हे शब्द खरोखर 'जम्बू' शब्दाप्रमाणेच चालतात.

Ūkārantaṃ.

ऊ-कारान्त (स्त्रीलिंगी समाप्त).

Go, gāvo gavo iccādi pulliṅgasamaṃ.

'गो' (गाय), 'गावो', 'गवो' इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

Itthiliṅgaṃ.

स्त्रीलिंग समाप्त.

Napuṃsaka[Pg.68], si –

नपुंसकलिंग, 'सि' प्रत्यय –

111. Aṃ napuṃsake

१११. "अं नपुंसके" (नपुंसकलिंगात 'अं' होतो).

Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsake. Napuṃsakaṃ.

अ-कारान्त नामाहून नपुंसकलिंगात 'सि' प्रत्ययाचा 'अं' होतो. (उदा.) 'नपुंसकं'.

112. Yonaṃ ni

११२. "योनां नि" ('यो' प्रत्ययांच्या जागी 'नि' होतो).

Akārantato yonaṃ ni hoti napuṃsake. Nīnaṃ niccavidhānepi ‘‘ninaṃ vā’’ti pakkhe ṭāṭe honti, dīghe napuṃsakā napuṃsakāni. Bho napuṃsaka napuṃsakā, napuṃsakā napuṃsakāni. Napuṃsakaṃ, napuṃsake napuṃsakāni. Napuṃsakena, iccādi sugatasaddasamaṃ. Evaṃ –

अ-कारान्त नामाहून नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'नि' होतो. 'नि' चा नित्य विधी असतानाही "निनां वा" या सूत्राने पर्यायी पक्षात 'टा' आणि 'ते' (किंवा दीर्घत्व) होतात, आणि दीर्घ केल्यावर 'नपुंसका', 'नपुंसकानि' अशी रूपे होतात. भो नपुंसक, नपुंसका, नपुंसका, नपुंसकानि (संबोधन). नपुंसकं, नपुंसके, नपुंसकानि (द्वितीया). नपुंसकेन, इत्यादी रूपे 'सुगत' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे –

Puñña+pāpa+phala+rūpa+sādhanaṃ,Sota+ghāna+sukha+dukkha+kāraṇaṃ;

Dāna+sīla+dhana+jhāna+locanaṃ,Mūla+kūla+bala+jāla+maṅgalaṃ.

पुञ्ञ (पुण्य), पाप, फल (फळ), रूप, साधनं (साधन), सोत (कान), घान (नाक), सुख, दुक्ख (दुःख), कारणं (कारण), दान, सील (शील), धन, झान (ध्यान), लोचनं (डोळा), मूल (मूळ), कूल (काठ), बल (बळ), जाल (जाळे), मङ्गलं (मंगल).

Naḷina+liṅga+mukha+ṅga+jala+mbujaṃ,Pulina+dhañña+hirañña+phalā+mataṃ;

Paduma+paṇṇa+susāna+vanā+yudhaṃ,Hadaya+cīvara+vattha+kuli+ndriyaṃ.

नळिन (कमळ), लिङ्ग (लिंग), मुख, अङ्ग (अंग), जल (पाणी), अम्बुजं (कमळ), पुलिन (वाळूचा किनारा), धञ्ञ (धान्य), हिरञ्ञ (सोने), फल (फळ), अमतं (अमृत), पदुम (कमळ), पण्ण (पान), सुसान (स्मशान), वन (जंगल), आयुधं (शस्त्र), हदय (हृदय), चीवर (चीवर), वत्थ (वस्त्र), कुल (कुळ), इन्द्रियं (इंद्रिय).

Nayana+vadana+yāno+dana+sopāna+pānaṃ,Bhavana+bhuvana+lohā+lāta+tuṇḍa+ṇḍa+pīṭhaṃ,Karaṇa+maraṇa+ñāṇā+rammaṇā+rañña+tāṇaṃ,Tagara+nagara+tīra+cchatta+chiddo+dakāni.iccādi;

नयन (डोळा), वदन (मुख), यान (वाहन), ओदन (भात), सोपान (पायरी), पानं (पेय), भवन (घर), भुवन (विश्व), लोह (लोखंड), अळात (कोलती), तुण्ड (चोच), अण्ड (अंडे), पीठं (आसन), करण (साधन), मरण, ञाण (ज्ञान), आरम्मण (आलंबन), अरञ्ञ (अरण्य), ताणं (रक्षण), तगर (तगर वनस्पती), नगर, तीर (काठ), छत्त (छत्र), छिद्द (छिद्र), उदकानि (पाणी) इत्यादी;

Ekaccaṃ,

'एकच्च' (काही/एक) शब्द,

136. Na [Pg.69] nissa ṭā

१३६. "न निस्स टा" (नि प्रत्ययाचा 'टा' आदेश होत नाही).

Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni. Bho ekacca, ekaccā ekaccāni. Ekaccaṃ, ekacce ekaccāni. Sesaṃ napuṃsakaṃva.

'एकच्च' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नि' प्रत्ययाचा 'टा' आदेश होत नाही, म्हणून 'एकच्चानि' असे रूप होते. भो एकच्च, एकच्चा, एकच्चानि (संबोधन). एकच्चं, एकच्चे, एकच्चानि (द्वितीया). उर्वरित रूपे नपुंसकलिंगाप्रमाणेच होतात.

Evaṃ paṭhamaṃ, paṭhamāni iccādi. Padaṃ, padā padāni iccādi napuṃsakasamaṃ. Nāsmiṃsu bhedo.

याचप्रमाणे 'पठमं', 'पठमानि' इत्यादी रूपे होतात. 'पदं', 'पदा', 'पदानि' इत्यादी रूपे नपुंसकलिंगाप्रमाणेच होतात. 'ना' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांमध्ये भेद (विशेष बदल) होतो.

106. Nāssa sā

१०६. "नास्स सा" ('ना' प्रत्ययाचा 'सा' होतो).

Padādīhi nāssa sā hoti vā. Padasā padena.

'पद' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'सा' होतो. (उदा.) 'पदसा', 'पदेन'.

105. Padādīhi

१०५. "पदादीहि" ('पद' इत्यादी शब्दांनंतर).

Padādīhi smino si hoti vā. Padasi pade padamhi padasmiṃ, padesu. Evaṃ bilasaddo.

'पद' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'सि' होतो. (उदा.) 'पदसि', 'पदे', 'पदम्हि', 'पदस्मिं' (सप्तमी एकवचन); 'पदेसु' (सप्तमी बहुवचन). याचप्रमाणे 'बिल' (बीळ) शब्द चालतो.

Kammasaddato nāssa ‘‘nāsse+no’’ti eno vā, kammena, ‘‘pumakammathāmā’’dinā utte kammunā kammanā. Imināva sasmāsu uttaṃ, ussa lasaññāyaṃ sa+smānaṃ yathāyogaṃ no+nā niccaṃ, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa. Kammuno kammassa. Kammunā kammā kammamhā kammasmā. ‘‘Kammādito’’ti smino vā nimhi kammani kamme kammamhi kammasmiṃ, sesaṃ napuṃsakasamaṃ. Camma+vesma+bhasmādayo kammasamā uttato+ññatra.

'कम्म' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा "नास्सेनो" या सूत्राने विकल्पेकरून 'एन' आदेश होतो, (उदा.) 'कम्मेन'; "पुमकम्मथामा" इत्यादी सूत्राने उ-कार झाल्यावर 'कम्मुना', 'कम्मना' अशी रूपे होतात. याच सूत्राने 'स' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना उ-कार होतो; 'उ' ची 'ल' संज्ञा झाल्यावर 'स' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'नो' आणि 'ना' हे आदेश नित्य होतात, कारण 'वा' (विकल्प) या अधिकाराची व्यवस्था मर्यादित आहे. (उदा.) 'कम्मुनो', 'कम्मस्स' (षष्ठी/चतुर्थी). 'कम्मुना', 'कम्मा', 'कम्मम्हा', 'कम्मस्मा' (पंचमी). "कम्मादितो" या सूत्राने 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नि' आदेश झाल्यावर 'कम्मनि', 'कम्मे', 'कम्मम्हि', 'कम्मस्मिं' (सप्तमी) अशी रूपे होतात. उर्वरित रूपे नपुंसकलिंगाप्रमाणेच होतात. 'चम्म' (चामडे), 'वेस्म' (घर), 'भस्म' (राख) इत्यादी शब्द उ-कार होण्याव्यतिरिक्त इतर बाबतीत 'कम्म' शब्दाप्रमाणेच चालतात.

Gacchanta, si. ‘‘Ntassaṃ’’ti vā aṃmhi silopo gacchaṃ. Aññatra sissa daṃ, gacchantaṃ, gacchantā gacchantāni. Bho gaccha gacchā gacchaṃ, gacchantā gacchantāni. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchante gacchantāni. Gacchatā gacchantene+ccādi pulliṅgasamaṃ. Evaṃ yajanta+vajantādayo.

'गच्छन्त' शब्द, 'सि' प्रत्यय असताना – "न्तस्सं" या सूत्राने विकल्पेकरून 'अं' आदेश झाल्यावर 'सि' चा लोप होऊन 'गच्छं' रूप होते. इतर पक्षात 'सि' चा 'दं' (किंवा अं) होऊन 'गच्छन्तं', 'गच्छन्ता', 'गच्छन्तानि' रूपे होतात. भो गच्छ, गच्छा, गच्छं, गच्छन्ता, गच्छन्तानि (संबोधन). गच्छं, गच्छन्तं, गच्छन्ते, गच्छन्तानि (द्वितीया). गच्छता, गच्छन्तेन इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'यजन्त' (यज्ञ करणारा), 'वजन्त' (जाणारा) इत्यादी शब्द चालतात.

Akārantaṃ.

अ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त).

Aṭṭhi[Pg.70], silopo.

'अट्ठि' (हाड) शब्द, 'सि' चा लोप होतो.

113. Jhalā vā

११३. "झला वा" ('झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांहून विकल्पेकरून).

Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake. Aṭṭhīni. ‘‘Lopo’’ti yolope dīgho, aṭṭhī. Bho aṭṭhi aṭṭhī, aṭṭhīni aṭṭhī. Aṭṭhiṃ, aṭṭhīni aṭṭhī. Aṭṭhinā iccādi munisaddasamaṃ. Evaṃ pacchi+akkhi+dadhi+satthi+vāri+acciādayo.

'झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांहून नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'नि' होतो. (उदा.) 'अट्ठीनि'. "लोपो" या सूत्राने 'यो' चा लोप झाल्यावर दीर्घ होऊन 'अट्ठी' रूप होते. भो अट्ठि, अट्ठी, अट्ठीनि, अट्ठी (संबोधन). अट्ठिं, अट्ठीनि, अट्ठी (द्वितीया). अट्ठिना इत्यादी रूपे 'मुनि' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'पच्छि' (टोपली), 'अक्खि' (डोळा), 'दधि' (दही), 'सत्थि' (मांडी), 'वारि' (पाणी), 'अच्चि' (ज्वाला) इत्यादी शब्द चालतात.

Ikārantaṃ.

इ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त).

Daṇḍi, napuṃsakattā ‘‘ekavacane’’ccādinā rasse silopo. Daṇḍīni daṇḍī. ‘‘Ge vā’’ti rasse bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍīni daṇḍī. ‘‘Naṃ jhīto’’ti naṃ. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍīni daṇḍī. Sesaṃ pulliṅge daṇḍīsamaṃ. Evaṃ sukhakārī+sīghayāyīādayo.

'दण्डी' शब्द, नपुंसकलिंग असल्यामुळे "एकवचने..." इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर 'सि' चा लोप होतो. 'दण्डीनि', 'दण्डी' रूपे होतात. "गे वा" या सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर 'भो दण्डि', 'दण्डी', 'दण्डीनि', 'दण्डी' (संबोधन). "नं झीतो" या सूत्राने 'नं' प्रत्यय असताना 'दण्डिनं', 'दण्डिं', 'दण्डीनि', 'दण्डी' (द्वितीया) रूपे होतात. उर्वरित रूपे पुल्लिंगातील 'दण्डी' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'सुखकारी' (सुख देणारा), 'सीघयायी' (वेगाने जाणारा) इत्यादी शब्द चालतात.

Īkārantaṃ.

ई-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त).

Cakkhu, cakkhūni cakkhū. Sesaṃ aṭṭhisamaṃ. Evaṃ āyu+vasu+dhanu+dāru+tipu+madhu+siṅgu+hiṅgu+vatthu+jatu+ambu+ assuādīni. Āyusaddato nāssa kodhādittā sāva viseso.

'चक्खु' (डोळा) शब्द, 'चक्खूनि', 'चक्खू' रूपे होतात. उर्वरित रूपे 'अट्ठि' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे आयु (आयुष्य), वसु (धन), धनु (धनुष्य), दारु (लाकूड), तिपु (कथील), मधु (मध), सिङ्गु (शेवगा), हिङ्गु (हिंग), वत्थु (वस्तू), जतु (लाख), अम्बु (पाणी), अस्सु (अश्रू) इत्यादी शब्द चालतात. 'आयु' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा 'कोधादि' गणामध्ये असल्यामुळे 'सा' होतो, हाच विशेष फरक आहे.

Ukārantaṃ.

उ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त).

Gotrabhu, rasse silopo. Gotrabhūni gotrabhū. Bho gotrabhu gotrabhū, gotrabhūni gotrabhū. Gotrabhuṃ, gotrabhūni gotrabhū iccādi pulliṅge vessabhūsamaṃ. Evaṃ sayambhū+abhibhū+dhammaññū ādayo.

'गोत्रभू' शब्द, र्‍हस्व झाल्यावर 'सि' चा लोप होतो. 'गोत्रभूनि', 'गोत्रभू' रूपे होतात. भो गोत्रभु, गोत्रभू, गोत्रभूनि, गोत्रभू (संबोधन). गोत्रभुं, गोत्रभूनि, गोत्रभू (द्वितीया) इत्यादी रूपे पुल्लिंगातील 'वेस्सभू' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'सयम्भू' (स्वयंभू), 'अभिभू' (अभिभूत करणारा), 'धम्मञ्ञू' (धर्म जाणणारा) इत्यादी शब्द चालतात.

Ūkārantaṃ.

ऊ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त).

Visadā+visadākāra-vohāro+bhayamuttako[Pg.71];

Pumādijānane hetu-bhāvato liṅga+mīrito.

स्पष्ट आणि अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार आणि या दोन्हीहून मुक्त असणे, जे पुल्लिंग इत्यादी ओळखण्याचे कारण बनते, त्याला 'लिंग' (व्याकरणातील लिंग) म्हटले जाते.

Thana+kesāvatī nārī, massuvā puriso siyā;

Ubhinna+mantaraṃ etaṃ, itaro+bhayamuttako.

स्तन आणि लांब केस असणारी ती 'नारी' (स्त्री) आणि दाढी-मिशा असणारा तो 'पुरुष' असतो; हा या दोघांमधील फरक आहे, तर इतर (नपुंसकलिंग) या दोन्ही लक्षणांपासून मुक्त असते.

Ese+sā eta+mīti ca,Pasiddhiatthesu yesu lokassa;

Thī+puma+napuṃsakānī+ti,Vuccante tāni nāmāni.

'एषः' (हा), 'एषा' (ही) आणि 'एतत्' (हे) या लोकप्रसिद्ध अर्थांमध्ये जे शब्द वापरले जातात, त्यांना अनुक्रमे स्त्री, पुरुष आणि नपुंसकलिंगी नामे म्हटले जाते.

Napuṃsakaliṅgaṃ.

नपुंसकलिंग.

Atha sabbādīnaṃ rūpanayo niddisiyate,

आता 'सब्ब' (सर्व) इत्यादी शब्दांच्या रूपांची पद्धत दर्शविली जात आहे.

Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama, pubba+parā+para+dakkhiṇu+ttarā+dharāni vavatthāya+masaññāyaṃ. ‘‘Ūnapūrattha+madhikapadodāharaṇa+majjhāhāro’’ti ñāyā sabbādīsu paṭhīyanteti yojetabbaṃ. Ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha iccete sabbādayo. Kaccāyane adassitassāpi tyasaddassa –

सब्ब (सर्व), कतर, कतम, उभय, इतर, अञ्ञ (अन्य), अञ्ञतर, अञ्ञतम, पुब्ब (पूर्व), पर, अपर, दक्खिण (दक्षिण), उत्तर, अधर - हे शब्द संज्ञा (नाव) नसताना आणि मर्यादा दर्शविताना (सर्वनाम संज्ञक होतात). 'ऊनपूरत्थं अधिकपदोदाहरणं मज्झाहारो' या न्यायानुसार हे शब्द 'सब्ब' इत्यादी गणात वाचले जातात, असे जाणावे. य, त्य, त, एत, इम, अमु, किं, एक, तुम्ह, अम्ह हे 'सब्ब' इत्यादी (सर्वनाम) शब्द आहेत. कच्चायन व्याकरणात 'त्य' शब्द दर्शविला नसला तरी -

Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā;

Bījāni tyāsu ruhanti, yadidaṃ sattā pajāyareti –

'त्यांच्यामध्ये क्रीडा स्थापित आहे, त्यांच्यामध्ये रती (प्रीती) प्रतिष्ठित आहे; त्यांच्यामध्ये बीजे रुजतात, ज्यांच्यापासून हे प्राणी जन्माला येतात' -

Pāḷiyaṃ dissamānattā idha saṅgaho.

पाळी (त्रिपिटक) साहित्यात हा प्रयोग दिसत असल्यामुळे येथे त्याचा संग्रह (समावेश) केला आहे.

Tattha sabbasaddo niravasesattho. Katara+katamasaddā pucchanatthā. Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano. Itarasaddo vuttapaṭiyogīvacano. Aññasaddo adhikatāparavacano. Añña- tara+aññatamasaddā [Pg.72] aniyamatthā. Pubbādayo disādivavatthāvacanā. Yasaddo aniyamattho. Tya+tasaddā parammukhavacanā. Eta+ima+amu+kiṃ iccete samīpa+accantasamīpa+dūra+pucchanatthavacanā. Ekasaddo saṃkhyādivacano. Tumha+amhasaddā para+atta niddesavacanā.

त्यामध्ये, 'सब्ब' शब्द संपूर्ण (निरवशेष) अर्थ व्यक्त करतो. 'कतर' आणि 'कतम' हे शब्द प्रश्नार्थक आहेत. 'उभय' शब्द दोन अवयवांच्या समूहाचा वाचक आहे. 'इतर' शब्द आधी सांगितलेल्याच्या विरोधी (किंवा भिन्न) अर्थाचा वाचक आहे. 'अञ्ञ' शब्द अधिक किंवा दुसऱ्या अर्थाचा वाचक आहे. 'अञ्ञतर' आणि 'अञ्ञतम' हे शब्द अनिश्चित अर्थाचे वाचक आहेत. 'पुब्ब' इत्यादी शब्द दिशा इत्यादींच्या मर्यादेचे वाचक आहेत. 'य' शब्द अनिश्चित अर्थाचा वाचक आहे. 'त्य' आणि 'त' हे शब्द परोक्ष (तिसऱ्या व्यक्तीच्या) अर्थाचे वाचक आहेत. 'एत', 'इम', 'अमु' आणि 'किं' हे शब्द अनुक्रमे जवळ, अत्यंत जवळ, दूर आणि प्रश्नार्थक अर्थाचे वाचक आहेत. 'एक' शब्द संख्या इत्यादींचा वाचक आहे. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' हे शब्द अनुक्रमे मध्यम पुरुष (दुसरा) आणि उत्तम पुरुष (स्वतः) यांचे वाचक आहेत.

Sabbo, sissa o,

'सब्बो' - 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो.

138. Yona+meṭa

१३८. अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'एत' (ए) आदेश होतो.

Akārantehi sabbādīhi yonaṃ eṭa hoti niccaṃ. Sabbe. Bho sabba sabbā, sabbe. Sabbaṃ, sabbe. Sabbena, sabbehi sabbebhi. Evaṃ karaṇe. Sabbassa.

अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'एत' आदेश नित्य होतो. रूप बनते - 'सब्बे'. संबोधनात - 'भो सब्ब', 'सब्बा', 'सब्बे'. द्वितीयेत - 'सब्बं', 'सब्बे'. तृतीयेत - 'सब्बेन', 'सब्बेहि', 'सब्बेभि'. याचप्रमाणे करणात (तृतीयेत) रूपे होतात. चतुर्थी एकवचनात - 'सब्बस्स'.

99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca

९९. 'नं' प्रत्यय असताना देखील 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'ए' होतो.

Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi su+hisu ca. Ettha ādisaddo avayave, vuttañhi –

अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'नं', 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'ए' होतो. येथे 'आदि' शब्द अवयव अर्थाचा वाचक आहे, कारण म्हटले आहे की -

Mariyādāyaṃ pakāre ca, samīpe+vayave tathā;

Catūsva+tthesu medhāvī, ādisaddaṃ pakāsayeti.

'मर्यादा, प्रकार, समीपता आणि अवयव (भाग) या चार अर्थांमध्ये बुद्धिमान लोक 'आदि' शब्दाचा प्रयोग करतात.'

100. Saṃ+sānaṃ

१००. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' प्रत्ययाचा 'सं' आणि 'सानं' आदेश होतो.

Sabbādito naṃvacanassa saṃ+sānaṃ honti. Sabbesaṃ sabbesānaṃ. Sabbā sabbamhā sabbasmā. Sabbe sabbamhi sabbasmiṃ, sabbesu.

'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'सं' आणि 'सानं' आदेश होतो. रूपे होतात - 'सब्बेसं', 'सब्बेसानं'. पंचमी एकवचनात - 'सब्बा', 'सब्बम्हा', 'सब्बस्मा'. सप्तमी एकवचनात - 'सब्बे', 'सब्बम्हि', 'सब्बस्मिं'; बहुवचनात - 'सब्बेसु'.

Itthiyaṃ ‘‘itthiya+matvā’’ti āpaccaye tassa ghasaññā. Sesaṃ kaññāva. Sabbā, sabbā sabbāyo. Bho sabbe, sabbā sabbāyo. ‘‘Gho ssaṃ+ssā+ssāyaṃ+tiṃ sū’’-ti rasse [Pg.73] sabbaṃ, sabbā sabbāyo. Sabbāya, sabbāhi sabbābhi.

स्त्रीलिंगात 'इत्थिय मत्वा' या सूत्राने 'आ' प्रत्यय लागून त्याची 'घ' संज्ञा होते. उर्वरित रूपे 'कञ्ञा' (कन्या) प्रमाणे होतात. रूपे होतात - 'सब्बा', 'सब्बा', 'सब्बायो'. संबोधनात - 'भो सब्बे', 'सब्बा', 'सब्बायो'. 'घो स्सं+स्सा+स्सायं+तिं सु' या सूत्राने र्‍हस्व होऊन - 'सब्बं', 'सब्बा', 'सब्बायो'. तृतीयेत - 'सब्बाय', 'सब्बाहि', 'सब्बाभि'.

101. Ghapā sassa ssā vā

१०१. 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा 'स्सा' आदेश पर्यायाने होतो.

Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti. Amussāti rūpassa ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti ssādesena siddhattā vāggahaṇa+muttaratthaṃ. Rasse sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ. Pañcamiyaṃ sabbāya.

'सब्ब' इत्यादी 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा 'स्सा' आदेश पर्यायाने होतो. 'अमुस्सा' हे रूप 'स्सा वा ते+ति+मा+मूही' या सूत्राने 'स्सा' आदेश होऊन सिद्ध होत असल्यामुळे, येथे 'वा' चे ग्रहण पुढील सूत्रांसाठी आहे. र्‍हस्व झाल्यावर रूपे होतात - 'सब्बस्सा', 'सब्बाय'; बहुवचनात - 'सब्बासं', 'सब्बासानं'. पंचमीत - 'सब्बाय'.

102. Smino ssaṃ

१०२. 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'स्सं' आदेश पर्यायाने होतो.

Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti. Sabbassaṃ sabbāyaṃ sabbāya, sabbāsu.

'सब्ब' इत्यादी 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'स्सं' आदेश पर्यायाने होतो. रूपे होतात - 'सब्बस्सं', 'सब्बायं', 'सब्बाय'; बहुवचनात - 'सब्बासु'.

Napuṃsake sabbaṃ. ‘‘Yonaṃ nī’’ti napuṃsake yossa nimhi –

nपुंसकलिंगात 'सब्बं' रूप होते. 'योनां नी' या सूत्राने नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्ययाचा 'नि' आदेश झाल्यावर -

137. Sabbādīhi

१३७. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर -

Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti. Dīghe sabbāni. Bho sabba sabbā, sabbāni. Sabbaṃ, sabbe sabbāni. Nādīsu pumeva. Katarakatamaubhayā tīsu liṅgesu sabbasamā. Evaṃ itaraaññasaddā. Ssā+ssaṃsu viseso.

'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नि' प्रत्ययाचा 'टा' आदेश होत नाही. दीर्घ झाल्यावर रूप बनते - 'सब्बानि'. संबोधनात - 'भो सब्ब', 'सब्बा', 'सब्बानि'. द्वितीयेत - 'सब्बं', 'सब्बे', 'सब्बानि'. तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्ये पुल्लिंगाप्रमाणेच रूपे होतात. 'कतर', 'कतम' आणि 'उभय' हे शब्द तिन्ही लिंगांत 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच चालतात. याचप्रमाणे 'इतर' आणि 'अञ्ञ' शब्द देखील चालतात. 'स्सा' आणि 'स्सं' प्रत्ययांमध्ये काही विशेष फरक आहे.

52. Ssaṃ+ssā+ssāyesvi-tare+ka+ññe+ti+māna+mi

५२. 'स्सं', 'स्सा' आणि 'स्साय' प्रत्यय असताना 'इतर', 'एक', 'अञ्ञ', 'एत' आणि 'इम' या शब्दांच्या शेवटी 'इ' हा आदेश नित्य होतो.

Ssamādīsu itara+eka+añña+eta+ima iccetesaṃ i hoti niccaṃ. Itarissā itarāya, aññissā aññāya, aññāsaṃ [Pg.74] aññāsānaṃ. Aññissaṃ aññāyaṃ aññāya. Aññatara+ññatamā liṅgattaye sabbasamā.

'स्सं' इत्यादी प्रत्यय असताना 'इतर', 'एक', 'अञ्ञ', 'एत' आणि 'इम' या शब्दांच्या शेवटी 'इ' हा आदेश नित्य होतो. रूपे होतात - 'इतरिस्सा', 'इतराय'; 'अञ्ञिस्सा', 'अञ्ञाय'; बहुवचनात - 'अञ्ञासं', 'अञ्ञासानं'. सप्तमीत - 'अञ्ञिस्सं', 'अञ्ञायं', 'अञ्ञाय'. 'अञ्ञतर' आणि 'अञ्ञतम' हे शब्द तिन्ही लिंगांत 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच चालतात.

Pubbo,

'पुब्बो' (पूर्व) -

143. Pubbādīhi chahi

१४३. 'पुब्ब' इत्यादी सहा शब्दांनंतर -

Etehi chahi savisaye eṭa vā hotīti yossa eṭa, pubbe pubbā. Bho pubba pubbā, pubbe pubbā. Pubbaṃ, pubbe. Pubbena. Sesaṃ sabbaliṅge sabbasamaṃ. Evaṃ parādayo pañca.

या सहा शब्दांनंतर आपल्या विषयात 'यो' प्रत्ययाचा 'एत' आदेश पर्यायाने होतो, म्हणून 'पुब्बे', 'पुब्बा' अशी रूपे होतात. संबोधनात - 'भो पुब्ब', 'पुब्बा', 'पुब्बे', 'पुब्बा'. द्वितीयेत - 'पुब्बं', 'पुब्बे'. तृतीयेत - 'पुब्बेन'. उर्वरित रूपे सर्व लिंगांत 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'पर' इत्यादी इतर पाच शब्द देखील चालतात.

139. Nā+ññañca nāma+ppadhānā

१३९. नाम (संज्ञा) बनलेल्या आणि अप्रधान असलेल्या 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे 'सब्ब' प्रमाणे कार्य (सर्वनाम कार्य) होत नाही.

Taṃnāmabhūtehi appadhānehi ca sabbādīhi sabbādikāriyaṃ na hoti. Te sabbā, sabbanāmā teti attho. Te piyasabbā, te atisabbā. Nāmabhūte ca aññapadatthādo appadhānavisaye ca sabbādikāriyanisedhena ‘‘paramasabbe tiṭṭhanti’’ tyādito padhānapadantato eṭaādayo honti, visesanasamāsassa uttarapadatthapadhānattā.

नाम बनलेल्या आणि अप्रधान असलेल्या 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे सर्वनाम कार्य होत नाही. जसे - 'ते सब्बा' (ते सर्व), येथे 'सब्ब' हे नाम आहे असा अर्थ आहे. 'ते पियसब्बा', 'ते अतिसब्बा'. नाम बनलेल्या आणि अन्यपदार्थ इत्यादी अप्रधान विषयात सर्वनाम कार्याचा निषेध असल्यामुळे, 'परमसब्बे तिट्ठन्ति' इत्यादी ठिकाणी प्रधान पदाच्या शेवटी 'एत' इत्यादी आदेश होतात, कारण विशेषण समासात उत्तरपदाचा अर्थ प्रधान असतो.

140. Tatiyatthayoge

१४०. तृतीया विभक्तीच्या अर्थाच्या योगात -

Tatiyatthena yoge ca sabbādikāriyaṃ na hoti. Māsena pubbā māsapubbā iccādi.

तृतीयार्थाच्या योगात 'सब्बादि' (सर्व इत्यादी शब्दांचे) कार्य होत नाही. जसे की, 'मासेन पुब्बा' (महिन्याने पूर्व) = 'मासपुब्बा' इत्यादी.

141. Catthasamāse

१४१. च-अर्थ समासात (द्वंद्व समासात).

Catthasamāsavisaye sabbādikāriyaṃ na hoti. Dakkhiṇuttarapubbānantiādi.

च-अर्थ समासाच्या विषयात 'सब्बादि' कार्य होत नाही. जसे की, 'दक्खिणुत्तरपुब्बानं' इत्यादी.

142. Ve+ṭa

१४२. वे+ट.

Iti [Pg.75] catthasamāse sabbādikāriyaṃ na hoti, niccena eṭaādesappasaṅge ayaṃ sampattavibhāsā. Pubbuttare pubbuttarā. Sesaṃ sugatasamaṃ.

अशा प्रकारे च-अर्थ समासात 'सब्बादि' कार्य होत नाही; नित्य 'एत' आदेशाचा प्रसंग असताना हा प्राप्त विकल्प आहे. 'पुब्बुत्तरे', 'पुब्बुत्तरा'. उर्वरित भाग सुगत-समान (आधी सांगितल्याप्रमाणे) आहे.

Yo, ye. Yā, yāyo. Yaṃ, yāni iccādi sabbasamaṃ. Yādīna+mālapane rūpaṃ na sambhavati.

'यो', 'ये'. 'या', 'यायो'. 'यं', 'यानि' इत्यादी सर्व 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच आहेत. 'य' इत्यादी शब्दांचे संबोधन विभक्तीत रूप संभवत नाही.

Tya si –

त्य सि –

128. Tya+te+tānaṃ tassa so

१२८. त्य, ते आणि त यांच्या 'त' चा 'सो' होतो.

Tya+te+tāna+manapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi. Syo, tye. Syā, tyā, tyāyo. Tyaṃ, tyāni iccādi sabbasamaṃ.

त्य, ते आणि त या नपुंसकेतर (पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी) शब्दांच्या 'त' चा 'सि' प्रत्यय असताना 'सो' होतो. स्यो, त्ये. स्या, त्या, त्यायो. त्यं, त्यानि इत्यादी सर्व समान आहे.

So,

सो,

131. Tatassa no sabbāsu

१३१. त-शब्दाच्या 'त' चा सर्व विभक्तींमध्ये 'न' होतो.

Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu. ‘‘Tya+te+tānaṃ tassā’’ti ca ettha tyādīnaṃ takāraggahaṇaṃ syā sā esā nāyoti itthiyaṃ sabbasamā hotīti. Ne te. Naṃ taṃ, ne te. Nena tene, nehi nebhi tehi tebhi.

त-शब्दाच्या 'त' चा सर्व विभक्तींमध्ये विकल्पेकरून 'न' होतो. 'त्य+ते+तानं तस्स' यामध्ये 'त्य' इत्यादींच्या त-काराचे ग्रहण केल्यामुळे 'स्या, सा, एसा, नायो' असे स्त्रीलिंगात सर्व समान होते. ने, ते. नं, तं, ने, ते. नेन, तेने, नेहि, नेभि, तेहि, तेभि.

132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi+massa ca

१३२. टा, स, स्मा, स्मिं, स्साय, स्सं, स्सा, सं, म्हा, म्ही, सु प्रत्यय असताना 'इम' आणि 'त' च्या त-काराचा 'ट' होतो.

‘‘Ṭa sa+smā+smiṃ+naṃsmi+massa cā’’ti vuttepi tesaṃ vibhattīnaṃ ādesesu ssāyādīsu paresu ‘‘tadādesā tadiva [Pg.76] bhavantī’’ti ñāyā ṭādese siddhepi yādiādesantare pare nivattanatthaṃ ssādīnaṃ gahaṇaṃ.

जरी 'टा, स, स्मा, स्मिं, नं, स्मि आणि इम चा' असे म्हटले असले, तरी त्या विभक्तींच्या आदेशांमध्ये 'स्साय' इत्यादी पर असताना 'त्यांचे आदेश त्यांच्यासारखेच होतात' या न्यायाने 'ट' आदेश सिद्ध होत असला, तरी इतर 'य' इत्यादी आदेश पर असताना (त्याची) निवृत्ती करण्यासाठी 'स्सा' इत्यादींचे ग्रहण केले आहे.

Sādīsvi+massa tasaddatakārassa ca ṭo vā hoti. Pubbassaralopo. Eva+muparipi. Assa nassa tassa, nesaṃ nesānaṃ tesaṃ tesānaṃ. Amhā asmā namhā nasmā tamhā tasmā. Amhi asmiṃ namhi nasmiṃ tamhi tasmiṃ, nesu tesu.

'स' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'इम' आणि 'त' शब्दाच्या त-काराचा विकल्पेकरून 'ट' होतो. पूर्वस्वराचा लोप होतो. पुढेही याचप्रमाणे. अस्स, नस्स, तस्स; नेसं, नेसानं, तेसं, तेसानं. अम्हा, अस्मा, नम्हा, नस्मा, तम्हा, तस्मा. अम्हि, अस्मिं, नम्हि, नस्मिं, तम्हि, तस्मिं; नेसु, तेसु.

Itthiyaṃ sā, nā nāyo tā tāyo. Naṃ taṃ, nā nāyo tā tāyo. Nāmhi –

स्त्रीलिंगात - सा, ना, नायो, ता, तायो. नं, तं, ना, नायो, ता, तायो. 'ना' प्रत्यय असताना -

46. Ssā vā te+ti+mā+mūhi

४६. त, एत, इम आणि अमू या शब्दांनंतर विकल्पेकरून 'स्सा' होतो.

Ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhi ekatte nādīnaṃ ssā vā hoti. Antassarānaṃ ghapavohārena taṃsahacaritāpi saddā ‘‘kunte pavesayā’’ti ñāyā gayhantīti ‘‘ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhī’’ti vuttaṃ. Vāṭādese assā nassā nāya.

घप-संज्ञक 'त', 'एत', 'इम' आणि 'अमू' या शब्दांनंतर एकवचनात 'ना' इत्यादींचा विकल्पेकरून 'स्सा' होतो. अंत्य स्वरांच्या 'घप' संज्ञेच्या व्यवहाराने त्यांच्याशी सहचरित असलेले शब्द देखील 'कुंते पवेसय' (भाले प्रवेश करवा) या न्यायाने घेतले जातात, म्हणून 'घप-संज्ञक त, एत, इम, अमू' असे म्हटले आहे. विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर - अस्सा, नस्सा, नाय.

53. Tāya vā

५३. विकल्पेकरून 'ताय' होतो.

Ssaṃssāssā yesu tassa vā i hoti. Tissā tassā tāya, nāhi nābhi tāhi tābhi. Sassa vā ssāmhi assā nassā tissā tassā.

'स्सं', 'स्सा', 'स्साय' पर असताना 'त' चा विकल्पेकरून 'इ' होतो. तिस्सा, तस्सा, ताय; नाहि, नाभि, ताहि, ताभि. 'स' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'स्सा' झाल्यावर - अस्सा, नस्सा, तिस्सा, तस्सा.

54. Te+ti+māto sassa ssāya

५४. त, एत आणि इम या शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा 'स्साय' होतो.

Tā+etā+imāto sassa ssāyo hoti vā. Assāya nassāya tissāya tassāya, ‘‘ghapate’’ccādinā yādese [Pg.77] nāya tāya. Naṃvacanassa sa+mādese takārassa ca vā ṭādese āsaṃ nāsaṃ nāsānaṃ tāsaṃ tāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ assā nassaṃ nassā nāyaṃ nāya tissaṃ tissā tassaṃ tassā tāyaṃ tāya, nāsu tāsu.

ता, एता, इमा या शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'स्साय' होतो. अस्साय, नस्साय, तिस्साय, तस्साय. 'घपतो' इत्यादी सूत्राने 'य' आदेश झाल्यावर - नाय, ताय. 'नं' वचनाचा 'सं' आदेश झाल्यावर आणि त-काराचा विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर - आसं, नासं, नासानं, तासं, तासानं. सप्तमीत - अस्सं, अस्सा, नस्सं, नस्सा, नायं, नाय, तिस्सं, तिस्सा, तस्सं, तस्सा, तायं, ताय; नासु, तासु.

Napuṃsake naṃ taṃ, nāni tāni. Naṃ taṃ, ne nāni te tāni. Sesaṃ pumeva.

नपुंसकलिंगात - नं, तं, नानि, तानि. नं, तं, ने, नानि, ते, तानि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात.

‘‘Yaṃtaṃsaddā niccasambandhā’’ti ñāyā yaṃsaddena aniyamitatthaṃ taṃsaddo niyameti.

'यं आणि तं हे शब्द नित्य संबंध दाखवणारे असतात' या न्यायाने, 'यं' शब्दाने दर्शवलेला अनिश्चित अर्थ 'तं' शब्द निश्चित करतो.

Pasiddhe anubhūtatthe, pakkantavisaye tathā;

Yaṃsadda+manapekkheva, taṃsaddo yujjate sadāti –

प्रसिद्ध आणि अनुभवलेल्या अर्थामध्ये, तसेच प्रकृत विषयात, 'यं' शब्दाची अपेक्षा न ठेवताही 'तं' शब्दाचा नेहमी प्रयोग केला जातो -

Vuttattā ettheva taṃsaddo yaṃsaddaṃ nāpekkhati. Yathākkamaṃ tatri+da+mudāharaṇaṃ –

असे म्हटल्यामुळे, येथे 'तं' शब्द 'यं' शब्दाची अपेक्षा करत नाही. त्याचे अनुक्रमे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे -

(.) ‘‘Namo tassā’’ti ca, (.) ‘‘aggimpa+kkhinā…pe… ñātakārī hi so jino’’ti ca, (..) Purimagāthāya vuttamunisadda+mapekkhitvā ‘‘savāsane kilese so’’ti ca.

(.) १. 'नमो तस्स' (त्यांना नमस्कार असो) असे, २. 'अग्गिम्पक्खिना...पे... ज्ञातकारी हि सो जिनो' (तो जिन ज्ञानी आहे) असे, आणि ३. पूर्व गाथेतील 'मुनि' शब्दाची अपेक्षा करून 'सवासने किलेसे सो' असे.

Eso, ete. Esā, etā etāyo, etaṃ, etāni iccādi ṭa+nādesābhāvova viseso.

एसो, एते. एसा, एता, एतायो, एतं, एतानि इत्यादी. यात 'ट' आणि 'न' आदेशांचा अभाव असणे हाच विशेष फरक आहे.

Ima si,

इम शब्दाला 'सि' प्रत्यय असताना,

127. Simha+napuṃsakassā+yaṃ

१२७. 'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकेतर 'इम' शब्दाचा 'अयं' होतो.

Imasaddassa anapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi. Ayaṃ, ime. Imaṃ, ime.

इम या नपुंसकेतर (पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी) शब्दाचा 'सि' प्रत्यय असताना 'अयं' होतो. अयं, इमे. इमं, इमे.

126. Nāmha+ni+mi

१२६. 'ना' प्रत्यय असताना 'अन' आणि 'इमि' आदेश होतात.

Imasaddassa [Pg.78] anitthiyaṃ nāmhi ana+imiiccādesā honti. ‘‘Ate+nā’’ti ene anena iminā. Himhi –

इम या स्त्रीलिंगेतर (पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी) शब्दाचा 'ना' प्रत्यय असताना 'अन' आणि 'इमि' हे आदेश होतात. 'अतेना' या सूत्राने 'एने' होऊन - अनेन, इमिना. 'हि' प्रत्यय असताना -

125. Imassā+nitthiyaṃ ṭe

१२५. स्त्रीलिंगेतर 'इम' शब्दाचा 'टे' होतो.

Imassā+nitthiyaṃ ṭe hoti vā su+naṃ+hisu. ‘‘Nāmaggahaṇe liṅgavisiṭṭhassāpi gahaṇaṃ’’ti ñāyā ‘anitthiyaṃ’ti itthiliṅganisedhā imassāti nāmaggahaṇavisaye liṅgavisesitassa imasaddassāpi gahaṇaṃ. Tassa phalaṃ ‘‘tatassa no sabbāsu’’ tyādo liṅgattaye kāriyasiddhi. Ehi ebhi imehi imebhi. ‘‘Ṭa sasmāsmi’’miccādinā sabbassi+massa vā ṭādese assa imassa, vā ṭe esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ. Amhā asmā imamhā imasmā. Amhi asmiṃ imamhi imasmiṃ, esu imesu.

सु, नं आणि हि प्रत्यय पर असताना स्त्रीलिंगेतर 'इम' शब्दाचा विकल्पेकरून 'टे' होतो. 'नामाच्या ग्रहणात लिंगविशिष्ट शब्दाचेही ग्रहण होते' या न्यायाने 'अनित्थियं' (स्त्रीलिंगेतर) असा स्त्रीलिंगाचा निषेध केल्यामुळे, 'इमस्स' या नामग्रहणाच्या विषयात लिंगविशेष असलेल्या 'इम' शब्दाचेही ग्रहण होते. त्याचे फळ म्हणजे 'ततस्स नो सम्बासु' इत्यादींमध्ये तिन्ही लिंगांत कार्यसिद्धी होते. एहि, एभि, इमेहि, इमेभि. 'टा सस्मास्मिं' इत्यादी सूत्राने संपूर्ण 'इम' शब्दाचा विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर - अस्स, इमस्स; विकल्पेकरून 'टे' झाल्यावर - एसं, एसानं, इमेसं, इमेसानं. अम्हा, अस्मा, इमम्हा, इमस्मा. अम्हि, अस्मिं, इमम्हि, इमस्मिं; एसु, इमेसु.

Itthiyaṃ ayaṃ, imā imāyo. Imaṃ, imā imāyo. Nā ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti ssā vā, vā ṭādese ‘‘ssa’’ miccādinā iādese ca kate assā imissā imāya, imāhi imābhi. Assā imissā assāya imissāya imāya. Naṃvacanassa sa+mādese imassa ca vā ṭādese assa ‘‘sunaṃhi sū’’ti dīghe ca kate āsaṃ, aññatra imāsaṃ imāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ imissaṃ assā imissā imāyaṃ imāya, imāsu.

स्त्रीलिंगात - अयं, इमा, इमायो. इमं, इमा, इमायो. 'ना' प्रत्यय असताना 'स्सा वा तेतिमामूहि' या सूत्राने विकल्पेकरून 'स्सा' होतो, विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर आणि 'स्स' इत्यादी सूत्राने 'इ' आदेश झाल्यावर - अस्सा, इमिस्सा, इमाय; इमाहि, इमाभि. अस्सा, इमिस्सा, अस्साय, इमिस्साय, इमाय. 'नं' वचनाचा 'सं' आदेश झाल्यावर आणि 'इम' चा विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर 'अस्स' होऊन 'सुनंहीसु' या सूत्राने दीर्घ केल्यावर - आसं, इतर ठिकाणी - इमासं, इमासानं. सप्तमीत - अस्सं, इमिस्सं, अस्सा, इमिस्सा, इमायं, इमाय; इमासु.

Napuṃsake –

नपुंसकलिंगात -

201. Imassi+daṃ vā

२०१. इम शब्दाचा विकल्पेकरून 'इदं' होतो.

Aṃsisu [Pg.79] saha tehi imassi+daṃ hoti vā napuṃsake. Idaṃ imaṃ, ime imāni. Idaṃ imaṃ, ime imāni. Anena iminā iccādi pulliṅgasamaṃ.

नपुंसकलिंगात 'अं' आणि 'सि' प्रत्यय पर असताना त्यांच्यासह 'इम' शब्दाचा विकल्पेकरून 'इदं' होतो. इदं, इमं, इमे, इमानि. इदं, इमं, इमे, इमानि. अनेन, इमिना इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात.

197. Ime+tāna+menā+nvādese dutiyāyaṃ

१९७. अन्वादेशात (पुन्हा उल्लेख करताना) द्वितीया विभक्तीमध्ये 'इम' आणि 'एत' शब्दांचा 'एन' आदेश होतो.

Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāya+menādeso hoti. Imaṃ bhikkhuṃ vinaya+majjhāpaya, atho enaṃ dhamma+majjhāpaya. Ime bhikkhū vinaya+majjhāpaya, atho ene dhamma+majjhāpaya. Eva+metassa ca yojanīyaṃ.

इम आणि एत या शब्दांचा आधी उल्लेख केलेल्याच्या पुन्हा उल्लेख करण्याच्या विषयात (अन्वादेशात) द्वितीया विभक्तीमध्ये 'एन' आदेश होतो. (उदा.) 'इमं भिक्खुं विनयं मज्झापय, अथो एनं धम्मं मज्झापय' (या भिक्खूला विनयाचे अध्यापन कर, आणि नंतर त्याला धम्माचे अध्यापन कर). 'इमे भिक्खू विनयं मज्झापय, अथो एने धम्मं मज्झापय' (या भिक्खूंना विनयाचे अध्यापन कर, आणि नंतर त्यांना धम्माचे अध्यापन कर). याचप्रमाणे 'एत' शब्दाचेही योजन करावे.

Amu si,

अमू शब्दाला 'सि' प्रत्यय असताना,

129. Massā+mussa

१२९. अमू शब्दाच्या 'म' चा 'स' होतो.

Anapuṃsakassā+mussa makārassa so hoti simhi. Asu, yo –

नपुंसकेतर 'अमू' शब्दाच्या म-काराचा 'सि' प्रत्यय असताना 'स' होतो. असु. 'यो' प्रत्यय असताना -

86. Lopo+musmā

८६. 'अमू' शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा लोप होतो.

Niyamasutta+midaṃ, amusaddato yonaṃ lopo hoti niccaṃ pulliṅge. Dīghe amū. Jhalato yonaṃ ‘‘lopo’’ti lope siddhepi vo+pavādo+ya+mārambho.

हे नियमसूत्र आहे, पुल्लिंगात 'अमू' शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा नित्य लोप होतो. दीर्घ केल्यावर - अमू. 'झलतो योनं लोपो' या सूत्राने लोप सिद्ध होत असला, तरी हा आरंभ त्याचा अपवाद आहे.

Ārambho vacanampatti, lakkhaṇaṃ yogalakkhaṇaṃ;

Vākyaṃ satthañca iccādi, suttāna+mabhidhāyakā.

'आरंभ', 'वचनपत्ती', 'लक्षण', 'योगलक्षण', 'वाक्य' आणि 'शास्त्र' इत्यादी सूत्रांचे वाचक (पर्यायवाची) शब्द आहेत.

Amuṃ, amū. Amunā, amūhi amūbhi.

अमुं, अमू। अमुना, अमूहि, अमूभि।

87. Na no sassa

८७. ‘न नो सस्स’

Amusmā [Pg.80] sassa no na hoti. Amussa, amūsaṃ amūsānaṃ. ‘‘Nāsmāssā’’ti lato smāssa nā, amunā amumhā amusmā. Amumhi amusmiṃ, amūsu.

अमुस्मा (पंचमी एकवचन) मध्ये ‘स’ प्रत्ययाचा ‘नो’ होत नाही. अमुस्स, अमूसं, अमूसानं. ‘नास्मास्सा’ या सूत्राने ‘ल’ नंतर ‘स्मा’ चा ‘ना’ होतो, (त्यामुळे) अमुना, अमुम्हा, अमुस्मा. अमुम्हि, अमुस्मिं, अमूसु.

Itthiyaṃ asu, amū amuyo. Amuṃ, amū amuyo. Nā, ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti nādyekavacanānaṃ ssā vā, amussā amuyā, amūhi amūbhi. Amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ. Sattamiyaṃ amussaṃ amussā amuyaṃ amuyā, amūsu.

स्त्रीलिंगात – असु, अमू, अमुयो. अमुं, अमू, अमुयो. ‘ना’ प्रत्यय असताना, ‘स्सा वा ते+ति+मा+मूही’ या सूत्राने ‘ना’ इत्यादी एकवचनांच्या जागी विकल्पेकरून ‘स्सा’ होतो, (त्यामुळे) अमुस्सा, अमुया, अमूहि, अमूभि. अमुस्सा, अमुया, अमूसं, अमूसानं. सप्तमी विभक्तीत – अमुस्सं, अमुस्सा, अमुयं, अमुया, अमूसु.

Napuṃsake –

नपुंसकलिंगात –

202. Amussā+duṃ

२०२. ‘अमुस्सा+दुं’

Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake. Aduṃ, silopo, amuṃ. ‘‘Jhalā vā’’ti vāniādese amūni amū. Aduṃ amuṃ, amūni amū. Amunā iccādi pulliṅgasamaṃ.

नपुंसकलिंगात ‘अं’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना त्यांच्यासह ‘अमु’ शब्दाचा विकल्पेकरून ‘अduं’ असा आदेश होतो. ‘अदुं’ (सि-लोप झाल्यावर) आणि ‘अमुं’. ‘झला वा’ या सूत्राने ‘नि’ आदेश झाल्यावर ‘अमूनि’, ‘अमू’. अदुं, अमुं; अमूनि, अमू. ‘अमुना’ इत्यादी पुढील रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात.

‘‘Sakatte’’ti kapaccaye –

‘सकत्थे’ (स्वतःच्या अर्थात) ‘क’ प्रत्यय लागल्यास –

130. Ke vā

१३०. ‘के वा’

Amu eva amukoti sakatthe kapaccaye taddhitavuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti silope ca kate ‘‘nimittābhāve nemittikassābhāvo’’ti ñāyā nimittabhūtassa sissā+bhāve nemittikassa ‘‘massā+mussā’’ti kattabbassa sakārassa nivuttīti ‘ke vā’ti vikappena massa sakārattha+ mida+māraddhaṃ[Pg.81]. Amussa massa ke sa hoti vā. Asuko amukā, asukā amukā. Asukaṃ amukaṃ iccādi.

‘अमु’ म्हणजेच ‘अमुको’ अशा स्वतःच्या अर्थात ‘क’ प्रत्यय लागल्यामुळे तद्धित वृत्ती असल्यामुळे ‘एकत्थतायं’ या सूत्राने ‘सि’ चा लोप झाल्यावर, ‘निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याभावः’ (निमित्त नसताना नैमित्तिकाचाही अभाव होतो) या न्यायाने, निमित्तभूत असलेल्या ‘सि’ चा अभाव झाल्यामुळे नैमित्तिक ‘मस्स+मुस्स’ या सूत्राने होणाऱ्या ‘स’ काराची निवृत्ती होते. म्हणून ‘के वा’ या सूत्राने विकल्पेकरून ‘म’ च्या जागी ‘स’ कार करण्यासाठी हा नियम सुरू केला आहे. ‘अमु’ च्या ‘म’ च्या जागी ‘क’ प्रत्यय असताना विकल्पेकरून ‘स’ होतो. (त्यामुळे) असुको, अमुको; असुका, अमुका. असुकं, अमुकं इत्यादी रूपे होतात.

Kiṃ si.

‘किं’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय लागल्यास.

198. Kissa ko sabbāsu

१९८. ‘किस्स को सब्बासु’

Sabbāsu vibhattīsu kissa ko hoti. Sisso, ko, ke. Kaṃ, ke. Kena, kehi kebhi.

सर्व विभक्तींमध्ये ‘किं’ शब्दाचा ‘को’ आदेश होतो. ‘सि’ चा लोप झाल्यावर – को, के. कं, के. केन, केहि, केभि.

199. Ki sasmiṃsu vā nitthiyaṃ

१९९. ‘कि सस्मिंसु वा नित्थियं’

Anitthiyaṃ kissa ki vā hoti sasmiṃsu. Kissa kassa, kesaṃ kesānaṃ. Kamhā kasmā. Kimhi kismiṃ kamhi kasmiṃ, kesu.

स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात) ‘किं’ शब्दाचा ‘स’ आणि ‘स्मिं’ प्रत्यय असताना विकल्पेकरून ‘कि’ आदेश होतो. (त्यामुळे) किस्स, कस्स; केसं, केसानं. कम्हा, कस्मा. किम्हि, किस्मिं, कम्हि, कस्मिं; केसु.

Itthiyaṃ vibhattīsu paresu kādese kate akārantattā majjhe āpaccayakaraṇa+maviruddhanti ā, kā, kāyo. Kaṃ, kā kāyo iccādi sabbāva.

स्त्रीलिंगात विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना ‘का’ आदेश झाल्यावर, अकारान्त असल्यामुळे मध्ये ‘आ’ प्रत्यय करणे अविरुद्ध (योग्य) ठरते. म्हणून – का, कायो. कं, का, कायो इत्यादी सर्व रूपे होतात.

Napuṃsake –

नपुंसकलिंगात –

200. Ki+maṃsisu saha napuṃsake

२००. ‘कि+मंसिसु सह नपुंसके’

Aṃsisu saha tehi kiṃ saddassa kiṃhoti napuṃsake. Kādesassa sāmaññattā ‘‘visesavihitā vidhayo sāmaññavidhayo nisedhentī’’ti ñāyā kiṃādesena kādesanivutti. Kiṃ, kāni. Kiṃ, ke kāni. Kene+ccādi pubbeva.

नपुंसकलिंगात ‘अं’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना त्यांच्यासह ‘किं’ शब्दाचा ‘किं’ असाच आदेश होतो. ‘का’ आदेश सामान्य असल्यामुळे ‘विशेषविहिता विधयो सामान्यविधीन् निषेधन्ति’ (विशेष नियम सामान्य नियमांचा बाध करतात) या न्यायाने ‘किं’ आदेशामुळे ‘का’ आदेशाची निवृत्ती होते. (त्यामुळे) किं, कानि. किं, के, कानि. केन इत्यादी पुढील रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात.

Ekasaddo [Pg.82] saṃkhyā+tulya+ñña+sahāyavacano. Yadā saṃkhyāvacano, tadā ekavacananto, atra ekasaddo saṃkhyeyyavāpī. Aññatra tulyādīsu bahuvacanantopi. Eko, eke. Ekā, ekā ekāyo. Ekaṃ, ekāni+ccādi sabbasamaṃ tiliṅge.

‘एक’ शब्द हा संख्या, तुल्य (समान), अन्य (इतर) आणि सहाय (मित्र/सोबत) या अर्थांचा वाचक आहे. जेव्हा तो संख्यावाचक असतो, तेव्हा तो एकवचनातच असतो; येथे ‘एक’ शब्द संख्या मोजण्यायोग्य वस्तूचाही वाचक आहे. इतर अर्थांमध्ये (तुल्य इत्यादींमध्ये) तो बहुवचनातही असू शकतो. (पुल्लिंगात) एको, एके. (स्त्रीलिंगात) एका, एका, एकायो. (नपुंसकलिंगात) एकं, एकानि इत्यादी तिन्ही लिंगांत सर्व रूपे सारखीच असतात.

Tulye eko vilāso dvinnaṃ kumārānaṃ, eke vaṇṇasaddā dvinnaṃ kumārānaṃ. Aññatthe eko ācariyo eva+māha, eke ācariyā eva+māhaṃsu. Asahāyate ekova araññaṃ pavisitvā.

तुल्य (समान) अर्थात – ‘एको विलासो द्विन्नं कुमारानां’ (दोन कुमारांचा एकच विलास/समान विलास), ‘एके वण्णसद्दा द्विन्नं कुमारानां’ (दोन कुमारांचे समान वर्णशब्द). अन्य (इतर) अर्थात – ‘एको आचरियो एवमाह’ (एक आचार्य असे म्हणाले), ‘एके आचरिया एवमाहंसु’ (काही आचार्य असे म्हणाले). असहाय (एकटेपणा) अर्थात – ‘एकोव अरञ्ञं पविसित्वा’ (एकटाच अरण्यात प्रवेश करून).

Eko, eke. Ekā, ekā ekāyo. Ekaṃ ekāni+ccādi sabbasamaṃ tiliṅge. Ssā+ssaṃsu pana ‘‘ssa’’mādinā i, ekissā ekāya, ekissaṃ ekāyaṃ ekāya.

एको, एके. एका, एका, एकायो. एकं, एकानि इत्यादी तिन्ही लिंगांत सर्व रूपे सारखीच असतात. परंतु ‘स्सा’ आणि ‘स्सं’ प्रत्यय असताना ‘स्स’ इत्यादी सूत्राने ‘इ’ कार होऊन – एकिस्सा, एकाय; एकिस्सं, एकायं, एकाय.

Idha attaparagāravavasena ekassāpi ‘‘amhākaṃ rañño’’tipi ‘‘eke ācariyā’’tipi bahuvacanassa lokena icchitattā bahulavidhānā bahuvacaneneva sijjhati.

येथे स्वतःबद्दल किंवा दुसऱ्याबद्दल आदर व्यक्त करण्यासाठी एकवचन असतानाही ‘अम्हाकं रञ्ञो’ (आमचे राजे) किंवा ‘एके आचरिया’ (काही आचार्य) असे बहुवचन वापरणे लोकव्यवहारात इष्ट मानले गेल्यामुळे, ‘बहुल’ विधानाने बहुवचनाचीच रूपे सिद्ध होतात.

Tumha+amhasaddā aliṅgā, tathā ubha+kati+dvisaddā, pañcādayo aṭṭhārasantā ca. Tumha si, amha si.

‘तुम्ह’ (तू) आणि ‘अम्ह’ (मी) हे शब्द लिंगविरहित (अलिंगी) आहेत; तसेच ‘उभ’, ‘कति’, ‘द्वि’ हे शब्द आणि ‘पञ्च’ (पाच) पासून ‘अट्ठाठारस’ (अठरा) पर्यंतचे संख्यावाचक शब्दही अलिंगी आहेत. ‘तुम्ह’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय आणि ‘अम्ह’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय लागल्यास –

212. Tumhassa tuvaṃtva+mamhi ca

२१२. ‘तुम्हस्स तुवंत्त्वमम्हि च’

Amhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃ+tvaṃ honti. Tuvaṃ tvaṃ.

‘अं’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना विभक्तीसह ‘तुम्ह’ शब्दाचे ‘तुवं’ आणि ‘त्वं’ हे आदेश होतात. (त्यामुळे) तुवं, त्वं.

211. Simha+haṃ

२११. ‘सिम्हा+हं’

Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti. Ahaṃ, yevasve+ṭa, tu mhe.

‘सि’ प्रत्यय असताना विभक्तीसह ‘अम्ह’ शब्दाचा ‘अहं’ असा आदेश होतो. (त्यामुळे) अहं. ‘यो’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ शब्दाचे ‘तुम्हे’ असे रूप होते.

2,209. Maya+masmā+mhassa

२,२०९. ‘मय+मस्मा+म्हस्स’

Yosva+mhassa [Pg.83] savibhattissa maya+masmā vā honti yathākkamaṃ. Mayaṃ amhe.

‘यो’ प्रत्यय असताना विभक्तीसह ‘अम्ह’ शब्दाचे अनुक्रमे ‘मय’ आणि ‘मस्मा’ (असे आदेश) विकल्पेकरून होतात. (त्यामुळे) मयं, अम्हे.

227. Aṃmhi taṃ+maṃ+tavaṃ+mamaṃ

२२७. ‘अंम्हि तं+मं+तवं+ममं’

Aṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ+maṃ+tavaṃ+mamaṃ honti yathākkamaṃ. Taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ.

‘अं’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांचे विभक्तीसह अनुक्रमे ‘तं’, ‘मं’, ‘तवं’, ‘ममं’ हे आदेश होतात. (त्यामुळे) तं, मं, तवं, ममं.

231. Dutiyā yomhi vā

२३१. ‘दुतिया योम्हि वा’

Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃ+ṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ tumhākaṃ tumhe, amhaṃ amhākaṃ amhe.

द्वितीयेच्या ‘यो’ प्रत्ययात ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या विभक्तीसह प्रत्येकी विकल्पेकरून ‘णं’ आणि ‘णाकं’ हे आदेश होतात; (त्यामुळे) तुम्हं, तुम्हाकं, तुम्हे; अम्हं, अम्हाकं, अम्हे.

228. Nāsmāsu tayā+mayā

२२८. ‘नास्मासु तया+मया’

Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā+mayā honti yathākkamaṃ. ‘‘Nāsmāsū’’ti bahuvacanesupi vibhattikkama+manapekkhitvā saddakkamena paccekaṃ dve dve honti.

‘ना’ आणि ‘स्मा’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या विभक्तीसह अनुक्रमे ‘तया’ आणि ‘मया’ हे आदेश होतात. ‘नास्मासु’ या बहुवचनातही विभक्तीच्या क्रमाची अपेक्षा न ठेवता, शब्दांच्या क्रमानुसार प्रत्येकी दोन-दोन रूपे होतात.

213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa

२१३. ‘तयातयीनं त्व वा तस्स’

Tumhassa tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā. Tvayā tayā, mayā. Tumhehi tumhebhi, amhehi amhebhi.

‘तुम्ह’ शब्दाच्या ‘तया’ आणि ‘तयी’ मधील ‘त’ काराचा विकल्पेकरून ‘त्व’ होतो. (त्यामुळे) त्वया, तया; मया. (बहुवचनात) तुम्हेहि, तुम्हेभि; अम्हेहि, अम्हेभि.

229. Tava+mama+tuyhaṃ+mayhaṃ se

२२९. ‘तव+मम+तुय्हं+मय्हं से’

Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ete ādesā honti yathākkamaṃ. Tava tuyhaṃ, mama mayhaṃ.

‘स’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या विभक्तीसह अनुक्रमे हे (तव, मम, तुय्हं, मय्हं) आदेश होतात. (त्यामुळे) तव, तुय्हं; मम, मय्हं.

211. Naṃsesva+smākaṃ+mamaṃ.

२११. 'नं' आणि 'स' प्रत्यय असताना 'अस्माकं' आणि 'ममं' हे आदेश होतात.

Naṃsesva+mhassa [Pg.84] savibhattissa asmākaṃ+mamaṃ honti yathākkamaṃ. Mamaṃ.

'नं' आणि 'स' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'अम्ह' शब्दाच्या जागी अनुक्रमे 'अस्माकं' आणि 'ममं' हे आदेश होतात. (उदा.) ममं.

230. Ṅaṃ+ṅākaṃ naṃmhi

२३०. 'नं' प्रत्यय असताना 'ङं' आणि 'ङाकं' हे आदेश होतात.

Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savitattīnaṃ ṅaṃ+ṅākaṃ honti paccekaṃ. Tumhaṃ tumhākaṃ amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ. Kaccāyane ekavacanassa aṃvidhānatthaṃ sutta+māraddhaṃ, ettha pana attagāravavasena aṃmhi tumhaṃ amhaṃbhi sijjhanti bahulādhikārā.

'नं' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी प्रत्येकी 'ङं' आणि 'ङाकं' हे आदेश होतात. (उदा.) तुम्हं, तुम्हाकं, अम्हं, अम्हाकं, अस्माकं. कच्चायनामध्ये एकवचनासाठी 'अं' विधानाच्या उद्देशाने सूत्र सुरू केले आहे, परंतु येथे आत्मगौरवाच्या (स्वतःबद्दल आदर दर्शवण्याच्या) भावनेमुळे 'अं' प्रत्यय असताना 'तुम्हं' आणि 'अम्हं' ही रूपे 'बहुलाधिकार' (बहुळ नियमाच्या) अधिकाराने सिद्ध होतात.

214. Smāmhi tvamhā

२१४. 'स्मा' प्रत्यय असताना 'त्वम्हा' हा आदेश होतो.

Smāmhi tumhassa savitattissa tvamhā hoti vā. Tvamhā tvayā tayā, mayā.

'स्मा' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'तुम्ह' शब्दाच्या जागी 'त्वम्हा' हा आदेश पर्यायाने (विकल्पाने) होतो. (उदा.) त्वम्हा, त्वया, तया; (अम्ह शब्दाचे) मया.

226. Smimhi tumhamhānaṃ tayi+mayi

२२६. 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात.

Smimhi tumhaamhasaddānaṃsavibhattīnaṃ tayi+mayi hoti yathākkamaṃ. Tvayi tayi, mayi. Tumhesu.

'स्मिं' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात. (उदा.) त्वयि, तयि; मयि. (बहुवचनात) तुम्हेसु.

203. Sumhā+mhassā+smā

२०३. 'सु' प्रत्यय असताना 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'अस्मा' हा आदेश पर्यायाने होतो.

Amhassa asmā hoti vā sumhi. Asmāsu amhesu. Sabbādayo vutta+mapekkhantā vakkhamānaṃ vāti ida+mesaṃ lakkhaṇaṃ.

'सु' प्रत्यय असताना 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'अस्मा' हा आदेश विकल्पाने (पर्यायाने) होतो. (उदा.) अस्मासु, अम्हेसु. 'सब्ब' इत्यादी सर्वनामे आधी सांगितलेल्या आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या नियमांची अपेक्षा ठेवणारी असतात, म्हणून 'वा' (विकल्पाने) हे त्यांचे लक्षण आहे.

232. Apādādo padate+kavākyeti

२३२. 'अपादादो पदतो एकवाक्ये' (पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या, पदाच्या पुढे असलेल्या आणि एकाच वाक्यात असलेल्या).

Adhikāro. Ettha pādo nāma gāthāya catutthaṃso, tasmā ‘‘tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’’ti ettha vo na hoti. Ettha padanti vutta saddo sabhāvato –

हा अधिकार (नियम) आहे. येथे 'पाद' म्हणजे गाथेचा चौथा भाग (चरण), म्हणूनच “तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं” (तुम्ही विपुल पुण्य मिळवले आहे) येथे 'वो' हा आदेश होत नाही. येथे 'पद' असे म्हटलेला शब्द स्वभावतः –

Ākāsavāyuppabhavo [Pg.85] sarīrā,Samuccaraṃ vatta+mupeti nādo;

Ṭhānantare suppaṭihaññamāno,Vaṇṇatta+māgacchati so tu saddoti –

“आकाश आणि वायूपासून उत्पन्न होणारा, शरीरातून बाहेर पडणारा नाद (ध्वनी) वाणीचे रूप धारण करतो; वेगवेगळ्या उच्चारण स्थानांवर आदळून तो अक्षरांचे (वर्णांचे) रूप प्राप्त करतो, त्यालाच 'सद्द' (शब्द) असे म्हणतात” –

Vuttattā ekeko vaṇṇo saddo nāma, tabbaṇṇasamūho padaṃ, tappadasamūho vākyañca. Tathā hi –

असे म्हटल्यामुळे प्रत्येक एक-एक वर्ण म्हणजे 'सद्द' (शब्द) होय, त्या वर्णांचा समूह म्हणजे 'पद' होय, आणि त्या पदांचा समूह म्हणजे 'वाक्य' होय. तसेच –

Vitatyantaṃ padaṃ tassa, ca yo vākyanti manvayaṃ;

Upacārā vaṇṇasadda-vāccaṃ taṃ na pariccaje.

विभक्तीने अंत होणारे ते 'पद' आणि त्यांचा जो समूह ते 'वाक्य' असा संकेत आहे; उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) वर्ण आणि शब्द या संज्ञेने जे व्यक्त होते, त्याचा त्याग करू नये.

Taṃ padañca –

आणि ते 'पद' –

Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmā+khyāto+pasaggajaṃ;

Nipātajañca taññū hi, asso khalvā+bhidhāvatīti.

“पद चार प्रकारचे सांगितले आहे: नाम, आख्यात (क्रियापद), उपसर्ग आणि निपात; व्याकरण जाणणारे याचे उदाहरण देतात, जसे की 'अस्सो खल्वाभिधावति' (घोडा खरोखर वेगाने धावतो).”

Taṃ vākyañca –

आणि ते 'वाक्य' –

Ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārakoti –

“एक क्रियापद (आख्यात) आणि कारकांसह असलेला पदांचा समूह म्हणजे 'वाक्य' होय” –

Vuttaṃ. Tasmā ‘‘vibhatyantaṃ padaṃ, padasamūho vākya’’nti ca vuccati.

असे म्हटले आहे. म्हणूनच “विभक्तीने अंत होणारे ते पद, आणि पदांचा समूह म्हणजे वाक्य” असेही म्हटले जाते.

233. Yonaṃhisva+pañcamyā vo+no

२३३. पंचमी (अपादान) सोडून इतर 'यो', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'वो' आणि 'नो' हे आदेश होतात.

Apañcamiyāyonaṃhisva+pādādo vattamānānaṃ padasmā paresa+mekavākye ṭhitānaṃ tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vo+no honti vā yathākkamaṃ. Gāmaṃ vo gaccheyyātha, gāmaṃ tumhe gaccheyyātha. Gāmaṃ no gaccheyyāma, gāmaṃ amhe gaccheyyāma. Pahāya vo gamissāmi, mā no vikantiṃsu. Dīyate vo, dīyate tumhaṃ. Dīyate [Pg.86] no, dīyate amhaṃ. Tuṭṭho+smi vo pakatiyā, tuṭṭho+smi tumhaṃ. Satthā no bhagavā, eso amhākaṃ satthā. Kataṃ vo, kataṃ tumhehi. Kataṃ no, kataṃ amhehi.

पंचमी विभक्ती सोडून, 'यो', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना, पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असलेल्या आणि एकाच वाक्यात असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी विभक्तीसह अनुक्रमे 'वो' आणि 'नो' हे आदेश विकल्पाने (पर्यायाने) होतात. जसे की – “गामं वो गच्छेय्याथ” किंवा “गामं तुम्हे गच्छेय्याथ” (तुम्ही गावात जावे). “गामं नो गच्छेय्याम” किंवा “गामं अम्हे गच्छेय्याम” (आम्ही गावात जावे). “पहाय वो गमिस्सामि” (तुम्हाला सोडून मी जाईन), “मा नो विकन्तिंसु” (ते आम्हास कापू नयेत). “दीयते वो” किंवा “दीयते तुम्हं” (तुम्हाला दिले जाते). “दीयते नो” किंवा “दीयते अम्हं” (आम्हाला दिले जाते). “तुट्ठोऽस्मि वो पकतिया” किंवा “तुट्ठोऽस्मि तुम्हं” (मी तुमच्यावर स्वभावानेच प्रसन्न आहे). “सत्था नो भगवा” (भगवान आमचे शास्ता आहेत) किंवा “एसो अम्हाकं सत्था” (हे आमचे शास्ता आहेत). “कतं वो” किंवा “कतं तुम्हेहि” (तुम्ही केले आहे). “कतं नो” किंवा “कतं अम्हेहि” (आम्ही केले आहे).

234. Te+me nāse

२३४. 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना 'ते' आणि 'मे' हे आदेश होतात.

Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ dasmā paresa+mekavākye ṭhitānaṃ tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ te+me vā honti yathākkamaṃ. Kataṃ te, kataṃ tayā. Kataṃ me, kataṃ mayā. Dīyate te, dīyate tava. Dīyate me, dīyate mama. Dhanaṃ te, dhanaṃ tava. Dhanaṃ me, dhanaṃ mama.

'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना, पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असलेल्या आणि एकाच वाक्यात असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी विभक्तीसह अनुक्रमे 'ते' आणि 'मे' हे आदेश विकल्पाने होतात. जसे की – “कतं ते” किंवा “कतं तया” (तू केले आहेस). “कतं मे” किंवा “कतं मया” (मी केले आहे). “दीयते ते” किंवा “दीयते तव” (तुला दिले जाते). “दीयते मे” किंवा “दीयते मम” (मला दिले जाते). “धनं ते” किंवा “धनं तव” (तुझे धन). “धनं मे” किंवा “धनं मम” (माझे धन).

237. Na ca+vā+hā+he+vayoge

२३७. 'च', 'वा', 'हा', 'हे', 'एव' यांच्याशी योग (संबंध) असताना हे आदेश होत नाहीत.

Cādīhi yoge tumhaamhasaddānaṃ vo+no, te+me na honti. Gacchāma tumhe ca mayañca, passati tumhe ca amhe ca, kataṃ tumhehi ca amhehi ca, dīyate tumhañca amhañca, dhanaṃ tumhañca amhañca, kataṃ tayā ca mayā ca, dīyate tava ca mama ca, dhanaṃ tava ca mama ca. Evaṃ vādiyogepi.

'च' इत्यादींशी योग असताना 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी 'वो', 'नो', 'ते', 'मे' हे आदेश होत नाहीत. जसे की – “गच्छाम तुम्हे च मयञ्च” (तुम्ही आणि आम्ही जातो), “पस्सति तुम्हे च अम्हे च” (तो तुम्हाला आणि आम्हाला पाहतो), “कतं तुम्हेहि च अम्हेहि च” (तुम्ही आणि आम्ही केले आहे), “दीयते तुम्हञ्च अम्हञ्च” (तुम्हाला आणि आम्हाला दिले जाते), “धनं तुम्हञ्च अम्हञ्च” (तुमचे आणि आमचे धन), “कतं तया च मया च” (तू आणि मी केले आहे), “दीयते तव च मम च” (तुला आणि मला दिले जाते), “धनं तव च मम च” (तुझे आणि माझे धन). याचप्रमाणे 'वा' इत्यादींच्या योगातही (हे आदेश होत नाहीत).

235. Anvādese

२३५. अन्वादेशात (पुन्हा उल्लेख करताना).

Kathitānukathitavisaye tumhaamhasaddānaṃ ādesā niccaṃ honti punabbidhānā. Gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho. Anvādese atho athoti vāradvayābhāvā niccanti vuttaṃ. Athosaddo kathitasseva puna kathanato anvādesajotako.

आधी सांगितलेल्या गोष्टीचा पुन्हा उल्लेख करण्याच्या विषयात (अन्वादेशात), 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश पुन्हा विधान केल्यामुळे नित्य (अनिवार्य) होतात. जसे की – “गामो तुम्हं परिग्गहो, अथो जनपदो वो परिग्गहो” (गाव हा तुमचा ताबा आहे, आणि प्रांतही तुमचाच ताबा आहे). अन्वादेशात 'अथो' हा शब्द दोनदा वापरला जात नसल्यामुळे हा नियम 'नित्य' आहे असे म्हटले आहे. 'अथो' हा शब्द आधी सांगितलेल्या गोष्टीचा पुन्हा उल्लेख करत असल्यामुळे तो अन्वादेशाचा द्योतक (दर्शक) आहे.

236. Sapubbā paṭhamantā vā

२३६. पूर्वपद असलेल्या प्रथमान्त पदाच्या पुढे 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश विकल्पाने होतात.

Vijjamānapubbasmā [Pg.87] paṭhamantā paresaṃ tumhāmhānaṃ ādesā vā honti anvādese. Gāme paṭo tumhākaṃ atho nagare kambalo vo atho nagare kambalo tumhākaṃ, athoti anukathanavāradvayattā vikappo sapubbāti kiṃ, paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo. Paṭhamantāti kiṃ, paṭo nagare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo.

विद्यमान पूर्वपद असलेल्या प्रथमान्त पदाच्या पुढे 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश अन्वादेशात विकल्पाने (पर्यायाने) होतात. जसे की – “गामे पटो तुम्हाकं अथो नगरे कम्बलो वो” किंवा “अथो नगरे कम्बलो तुम्हाकं” (गावातील वस्त्र तुमचे आहे आणि शहरातील घोंगडीही तुमचीच आहे). येथे 'अथो' या शब्दाने दोनदा पुन्हा कथन केल्यामुळे विकल्प होतो. 'सपुब्बा' (पूर्वपद असलेले) असे का म्हटले आहे? “पटो तुम्हाकं, अथो कम्बलो वो” (वस्त्र तुमचे आहे, आणि घोंगडीही तुमची आहे). 'पठमन्ता' (प्रथमान्त पदाच्या पुढे) असे का म्हटले आहे? “पटो नगरे तुम्हाकं, अथो कम्बलो गामे वो” (शहरातील वस्त्र तुमचे आहे, आणि गावातील घोंगडीही तुमची आहे).

238. Dassanatthe+nālocane

२३८. दर्शन (पाहणे) या अर्थी, परंतु आलोचन (दिसणे/दाखवणे) नसताना.

Dassanatthe ālovacanavajjite payujjamāne tumhaamhāna+mādesā na honti. Gāmo tumhe uddissa āgato, gāmo amhe uddissa āgato. Anālocaneti kiṃ, gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti.

आलोचन (दिसणे/दाखवणे) वर्ज्य करून, दर्शन (पाहणे) या अर्थी प्रयोग केला असता 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश होत नाहीत. जसे की – “गामो तुम्हे उद्दिस्स आगतो” (गाव तुमच्या उद्देशाने आला आहे), “गामो अम्हे उद्दिस्स आगतो” (गाव आमच्या उद्देशाने आला आहे). 'अनालोचने' (आलोचन नसताना) असे का म्हटले आहे? “गामो वो आलोचेति” (गाव तुम्हाला पाहतो/दाखवतो), “गामो नो आलोचेति” (गाव आम्हाला पाहतो/दाखवतो).

239. Āmantaṇaṃ pubba+masantaṃva

२३९. पूर्वपदी असलेले संबोधन हे (आदेश करण्याच्या बाबतीत) जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे मानले जाते.

Āmantaṇaṃ pubba+vijjamānaṃ viya hoti tumhāmhāna+mādesavisaye. Devadatta tava pariggaho. Āmantaṇanti kiṃ, kambalo te pariggaho.

'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या आदेशाच्या बाबतीत, पूर्वपदी असलेले संबोधन हे जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे मानले जाते. जसे की – “देवदत्त तव परिग्गहो” (हे देवदत्त, हा तुझा ताबा आहे - येथे 'देवदत्त' हे संबोधन असल्यामुळे ते नसल्यासारखे मानले जाते, त्यामुळे 'तव' च्या जागी 'ते' हा आदेश होत नाही कारण तो सुरुवातीला येतो). 'आमन्तणं' (संबोधन) असे का म्हटले आहे? “कम्बलो ते परिग्गहो” (घोंगडी हा तुझा ताबा आहे - येथे 'कम्बलो' हे संबोधन नाही, म्हणून 'ते' हा आदेश होतो).

240. Na sāmaññavacana+mekatthe

२४०. एकाच अर्थी (समानाधिकरण) असलेले सामान्यवाचक संबोधन असल्यास ते (अस्तित्वात नसल्यासारखे) होत नाही.

Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacana+māmantaṇaṃ ekatthe asantaṃ viya na hoti māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parāmanthaṇe asatipi pubba+mupādāya ādeso.

समानाधिकरण (एकाच अर्थी) असलेले सामान्यवाचक संबोधन पुढे असताना, ते जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे होत नाही. जसे की – “माणवक जटिलक ते परिग्गहो” (हे माणवका, हे जटिला, हा तुझा ताबा आहे - येथे 'जटिलक' हे सामान्यवाचक संबोधन असल्यामुळे ते नसल्यासारखे मानले जात नाही, म्हणून 'ते' हा आदेश होतो). दुसरे संबोधन नसले तरीही पूर्वपदाचा आधार घेऊन आदेश होतो.

241. Bahūsu vā

२४१. बहुवचनात विकल्पाने (पर्यायाने) होते.

Bahūsu [Pg.88] vattamāna+māmantaṇaṃ sāmaññavacana+mekatthe asantaṃ viya vā na hoti. ‘‘Siddhe satyārambho nīyamāya vā vikappāyavā’’ti vuttattā vikappattha+midaṃ. Brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho.

बहुवचनात असलेले सामान्यवाचक संबोधन एकाच अर्थी असताना, ते जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे विकल्पाने (पर्यायाने) होत नाही. “सिद्ध गोष्ट असताना नवीन नियम सुरू करणे हे एकतर नियमासाठी असते किंवा विकल्पासाठी असते” असे म्हटल्यामुळे हा नियम विकल्पासाठी आहे. जसे की – “ब्राह्मणा गुणवन्तो तुम्हाकं परिग्गहो” किंवा “ब्राह्मणा गुणवन्तो वो परिग्गहो” (हे गुणवान ब्राह्मणांनो, हा तुमचा ताबा आहे).

Ubha+katisaddā bahuvacanantā. ‘‘Ubha+gohi ṭo’’ti yonaṃ ṭo, ubho. Kathaṃ ‘‘ubhayo vasemase’’ti, ṭomhi yakārāgamo. Ubho.

'उभ' आणि 'कति' हे शब्द नेहमी बहुवचनात असतात. “उभगोहि टो” या सूत्राने 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टो' आदेश होऊन 'उभो' असे रूप बनते. “उभयो वसेमसे” (आम्ही दोघे राहतो) हे रूप कसे सिद्ध होते? तर 'टो' प्रत्यय असताना 'य' काराचा आगम (यकार-आगम) होतो. उभो.

59. Suhisu+bhasso

५९. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'उभ' शब्दाच्या जागी 'ओ' हा आदेश होतो.

Ubhassa suhisvo hoti. Ubhohi ubhobhi.

'उभ' शब्दाच्या पुढे 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'ओ' (o) होतो. (उदा.) उभोहि, उभोभि.

50. Ubhi+nnaṃ

५०. उभिन्नं (दोन्हींना/दोन्हींचे).

Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti. Ubhinnaṃ, ubhosu.

'उभ' शब्दाच्या पुढे 'नं' (naṃ) प्रत्यय असताना 'इन्नं' (innaṃ) आदेश होतो. (उदा.) उभिन्नं, उभोसु.

168. Ṭi katimhā

१६८. 'कति' शब्दाच्या पुढे 'टि' (ṭi) होतो.

Katimhā yonaṃ ṭi hoti. Kati, kati. Jhato yolopapasaṅge dīghanivattanatthaṃ ṭiādeso. Katīhi katībhi. ‘‘Bahukatinnaṃ’’ti nuka, katinnaṃ, katīsu.

'कति' शब्दाच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा 'टि' (ṭi) होतो. कति, कति. 'झ' संज्ञक (इ-कारान्त) शब्दाच्या पुढे 'यो' चा लोप होण्याचा प्रसंग असताना, दीर्घत्व रोखण्यासाठी 'टि' आदेश केला आहे. कतीहि, कतीभि. "बहुकतिन्नं" या सूत्राने 'नुक' (नु-आगम) होऊन 'कतिन्नं' आणि 'कतीसु' असे रूप होते.

1,54. Vicchā+bhikkhaññesu dve

१,५४. वीप्सा (पुनरावृत्ती) आणि आभीक्ष्ण्य (सतत घडणे) या अर्थांमध्ये शब्दाचे द्वित्व (दोन रूपे) होते.

Vicchāya+mābhikkhaññe ca dve rūpāni honti. Kriyā+guṇa+dabbehi byāpetu+micchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcanti, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ. Ābhikkhaññaṃ=ponopuññaṃ, pacati pacati, papacati papacati.

वीप्सा आणि आभीक्ष्ण्य यामध्ये दोन रूपे (द्वित्व) होतात. क्रिया, गुण आणि द्रव्य यांच्याद्वारे व्यापण्याची इच्छा म्हणजे 'वीप्सा' होय. (उदा.) रुक्खं रुक्खं सिंचन्ति (प्रत्येक झाडाला पाणी घालतात), गामो गामो रमणीयो (प्रत्येक गाव रमणीय आहे), गामे गामे पानीयं (प्रत्येक गावात पाणी आहे). आभीक्ष्ण्य म्हणजे वारंवारता (पुनःपुन्हा घडणे), जसे की - पचति पचति (रांधतो रांधतो), पपचति पपचति.

1,55. Syādilopo pubbasse+kassa

१,५५. द्वित्व झालेल्या शब्दांपैकी पहिल्या शब्दाच्या 'स्यादि' (विभक्ती) प्रत्ययाचा लोप होतो.

Vicchāya+mekassa [Pg.89] dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekassa ekassāti dvitte ekekassa. Kathaṃ ‘‘matthakamatthakenā’’ti, ‘‘syādilopo pubbassā’’ti yogavibhāgā, yogavibhāgā ca iṭṭhapasiddhīti.

वीप्सा अर्थामध्ये 'एक' शब्दाचे द्वित्व झाल्यावर पहिल्या शब्दाच्या 'स्यादि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'एकस्स एकस्स' चे द्वित्व होऊन 'एकेकस्स' (ekekassa) बनते. "मत्थकमत्थकेन" (डोक्यावर डोके) हे रूप कसे सिद्ध होते? "स्यादिलोपो पुब्बस्स" या सूत्राच्या योगविभागामुळे (सूत्र विभागल्यामुळे) आणि योगविभागाद्वारे इष्ट रूपांची सिद्धी होते.

1,56. Sabbādīnaṃ vītihāre

१,५६. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे व्यतिहार (परस्पर क्रिया) अर्थामध्ये द्वित्व होते.

Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti. Pubbassa syādilopo ca, aññassa aññassa bhojakā aññamaññassa bhojakā, evaṃ itarītarassa.

व्यतिहार अर्थामध्ये 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे द्वित्व होते आणि पहिल्या शब्दाच्या 'स्यादि' प्रत्ययाचा लोप होतो. जसे की, 'अञ्ञस्स अञ्ञस्स भोजका' चे 'अञ्ञमञ्ञस्स भोजका' (एकमेकांना भोजन देणारे) होते. याचप्रमाणे 'इतरीतरस्स' (itarītarassa) बनते.

1,57. Yāvabodhaṃ sambhame

१,५७. संभ्रमात (घाईघाईत किंवा भीतीने) आकलन होईपर्यंत शब्दांची पुनरावृत्ती होते.

Turitenā+pāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃ sati vattu yāvantehi saddehi so+ttho viññāyate, tāvanto payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho, bhinno bhikkhusaṅgho.

घाईघाईने अपायकारक (धोक्याचे) कारण दाखवणे म्हणजे 'संभ्रम' होय. तो असताना, वक्त्याला जोपर्यंत अर्थ समजेल असे वाटते, तोपर्यंत शब्दांचा प्रयोग केला जातो. जसे की - सप्पो सप्पो सप्पो (साप! साप! साप!), बुज्झस्सु बुज्झस्सु बुज्झस्सु (जागे व्हा! जागे व्हा! जागे व्हा!), भिण्णो भिक्खुसंघो, भिण्णो भिक्खुसंघो (भिक्खू संघात फूट पडली, भिक्खू संघात फूट पडली).

Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhala+cchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho.

भय, क्रोध, प्रशंसा, घाई, कुतूहल, आश्चर्य, हर्ष, शोक आणि प्रसन्नता (प्रसाद) यामध्ये विद्वानांनी शब्दांचे द्वित्व (आम्रेडित) करावे.

Saṅkhyākaṇḍa

संख्याकांड (संख्या प्रकरण).

Atha saṅkhyāsaddā vuccante. Ekādayo aṭṭhārasantā saṅkhyeyyavacanā. Vīsatiādayo ‘‘bhikkhūnaṃ vīsatī’’tiādīsu saṅkhyāvacanā, ‘‘vīsati bhikkhavo’’tiādīsu saṅkhyeyyavacanā. Ekasaddo sabbādīsu vuttova. Dvādayo aṭṭhārasantā bahuvacananthāva.

आता संख्यावाचक शब्दांचे विवेचन केले जात आहे. 'एक' पासून 'अठ्ठारस' (अठरा) पर्यंतचे शब्द हे संख्या मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूंचे वाचक (संख्येयवाचक) असतात. 'वीसति' (वीस) इत्यादी शब्द "भिक्खूनां वीसति" (भिक्खूंची वीस संख्या) इत्यादींमध्ये संख्यावाचक असतात, आणि "वीसति भिक्खवो" (वीस भिक्खू) इत्यादींमध्ये संख्येयवाचक असतात. 'एक' हा शब्द 'सब्बादि' (सर्वनाम) गणात आधीच सांगितला आहे. 'द्वि' (दोन) पासून 'अठ्ठारस' (अठरा) पर्यंतचे शब्द केवळ बहुवचनातच असतात.

219. Yomhi dvinnaṃ duve+dve

२१९. 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचे 'दुवे' आणि 'द्वे' असे आदेश होतात.

Yomhi [Pg.90] dvissa savibhattissa duve+dve honti paccekaṃ. Duve dve, duve dve, dvīhi dvībhi.

'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचे अनुक्रमे 'दुवे' आणि 'द्वे' हे आदेश होतात. (उदा.) दुवे, द्वे; दुवे, द्वे; द्वीहि, द्वीभि.

220. Duvinnaṃ naṃmhi vā

२२०. 'नं' (naṃ) प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचे पर्यायाने (विकल्पाने) 'दुविन्नं' असे रूप होते.

Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā. Duvinnaṃ, aññatra –

'दुविन्नं' होते, इतर ठिकाणी (दुसऱ्या पक्षी) –

47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ

४७. 'नं' प्रत्यय असताना 'द्वि' पासून सुरू होणाऱ्या सतरा संख्यावाचक शब्दांना 'नुक' (नु-आगम) होतो.

Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattimhi. Ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho. Ettha nāgamo vibhattissa ādyāvayavo ce, ‘‘āgamā tagguṇībhūtā taggahaṇena gayhante’’ti ñāyā nāgamopi taṃgahaṇena gayhatīti ‘‘sunaṃhisū’’ti dīghappasaṅge pakatiyā antāvayavabhūte sarantatā natthīti na dīgho. Dvinnaṃ, dvīsu.

'द्वि' पासून सुरू होणाऱ्या सतरा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'नं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'नुक' (नु-आगम) होतो. यातील 'उ' हा उच्चारणासाठी आहे आणि 'क' हा अंत-अवयव (शेवटचा भाग) दर्शवण्यासाठी आहे. येथे जर 'न' हा आगम विभक्तीचा आदि-अवयव (सुरुवातीचा भाग) मानला, तर "आगमा तग्गुणीभूता तग्गहणेन गय्हन्ते" (आगम हे ज्याचे असतात त्याचेच अंग बनतात आणि त्याच्याच ग्रहणाने ग्रहण केले जातात) या न्यायानुसार 'न' आगम देखील विभक्तीच्या ग्रहणाने ग्रहण केला जातो. त्यामुळे "सुनंहीसु" या सूत्राने दीर्घ होण्याचा प्रसंग आला असता, तो प्रकृतीचा (शब्दाचा) अंत-अवयव असल्यामुळे आणि स्वरान्त नसल्यामुळे दीर्घ होत नाही. (उदा.) द्विन्नं, द्वीसु.

207. Pume tayo+cattāro

२०७. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तयो' आणि 'चत्तारो' हे आदेश होतात.

Yomhi savibhattīnaṃ ti+catunnaṃ tayo+cattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge. Tayo, tayo, tīhi tībhi.

पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तयो' आणि 'चत्तारो' हे आदेश होतात. (उदा.) तयो, तयो; तीहि, तीभि.

49. Ṇṇaṃ+ṇṇannaṃ tito jhā

४९. 'झ' संज्ञक 'ति' शब्दाच्या पुढे 'नं' प्रत्ययाचे 'ण्णं' (ṇṇaṃ) आणि 'ण्णन्नं' (ṇṇannaṃ) हे आदेश होतात.

Jhasaññito tito naṃvacanassa ṇṇaṃ+ṇṇannaṃ honti. Tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīsu.

'झ' संज्ञक 'ति' शब्दाच्या पुढे 'नं' प्रत्ययाचे 'ण्णं' आणि 'ण्णन्नं' हे आदेश होतात. (उदा.) तिण्णं, तिण्णन्नं; तीसु.

Itthiyaṃ –

स्त्रीलिंगात –

205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ

२०५. स्त्रीलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्सो' आणि 'चतस्सो' हे आदेश होतात.

Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso+catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ. Tisso, tisso, tīhi tībhi.

स्त्रीलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्सो' आणि 'चतस्सो' हे आदेश होतात. (उदा.) तिस्सो, तिस्सो; तीहि, तीभि.

204. Naṃmhi ticatunna+mitthiyaṃ tissa+catassā

२०४. स्त्रीलिंगात 'नं' प्रत्यय असताना 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्स' आणि 'चतस्स' हे आदेश होतात.

Naṃmhi [Pg.91] ticatunnaṃ tissa+catassā honti+tthiyaṃ yathākkamaṃ. Naṃmhīti catutthīchaṭṭhīnaṃ sāmaññavacanaṃ, no ce naṃsūti vadati, yathākkamaṃti saddadvayāpekkhaṃ. Eva+mīdisa+maññampi. Tissannaṃ tīsu.

स्त्रीलिंगात 'नं' प्रत्यय असताना 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्स' आणि 'चतस्स' हे आदेश होतात. 'नं' (naṃmhi) हा चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीचा सामान्य निर्देश आहे, अन्यथा 'नंसु' असे म्हटले असते. 'यथाक्रमं' हा शब्द दोन्ही शब्दांच्या अपेक्षेने आहे. इतरही अशाच प्रकारे समजावे. (उदा.) तिस्सन्नं, तीसु.

206. Tīṇi+cattāri napuṃsake

२०६. नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तीणि' आणि 'चत्तारि' हे आदेश होतात.

Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇi+cattāri honti napuṃsake. Tīṇi, tīṇi, tīhi iccādi pulliṅgeva.

नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तीणि' आणि 'चत्तारि' हे आदेश होतात. (उदा.) तीणि, तीणि; तीहि इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

Catu yo,

'चतु' शब्दाच्या पुढे 'यो' प्रत्यय असताना –

208. Caturo vā catussa

२०८. विभक्तीसह 'चतु' शब्दाचा 'यो' प्रत्यय असताना पर्यायाने 'चतुरो' आदेश होतो.

Catussa savibhattissa yomhi caturo hoti vā pulliṅge. Caturo cattāro. Kathaṃ ‘‘caturo nimitte nāddasāsi’’nti, liṅgavipallāsena siddhaṃ, cattāri nimittānīti attho. Vipallāso tividho liṅgavipallāso vacanavipallāso vibhattivipallāsoti. Catūhi catūbhi. Catunnaṃ, catūsu.

पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'चतु' शब्दाचे पर्यायाने 'चतुरो' हे रूप होते. (उदा.) चतुरो, चत्तारो. "चतुरो निमित्ते नाद्दसासि" (चार निमित्त पाहिले नाहीत) हे रूप कसे सिद्ध होते? तर हे लिंगविपर्यासामुळे (लिंग बदलल्यामुळे) सिद्ध होते, ज्याचा अर्थ 'चत्तारि निमित्तानि' (नपुंसकलिंगी) असा आहे. विपर्यास तीन प्रकारचा असतो: लिंगविपर्यास, वचनविपर्यास आणि विभक्तीविपर्यास. (उदा.) चतूहि, चतूबि; चतुन्नं, चतूसु.

Itthiyaṃ catasso. Catasso. Catūhi catūbhi. Catassannaṃ. Catassannaṃ. Catūsu.

स्त्रीलिंगात - चतस्सो, चतस्सो; चतूहि, चतूबि; चतस्सन्नं, चतस्सन्नं; चतूसु.

Napuṃsake cattāri. Cattāri. Catūhi catūbhi. Iccādi pumeva.

नपुंसकलिंगात - चत्तारि, चत्तारि; चतूहि, चतूबि; इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi

१६९. 'पंच' (पाच) इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'ट' (ṭa) होतो.

‘‘Sutte liṅgavacanamatta’’nti ñāyā ṭa-iti vuttaṃ. Pañcādīhi cuddasahi saṅkhyāhi yonaṃ ṭa hoti. Pañca. Pañca. Yonaṃ ṭā+ṭenivatthanatthaṃ ṭa-vidhānaṃ.

"सुत्ते लिंगवचनमत्तं" (सूत्रात लिंग आणि वचन केवळ निर्देशमात्र असतात) या न्यायाने 'ट' असे म्हटले आहे. 'पंच' इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा 'ट' होतो. (उदा.) पंच, पंच. 'यो' प्रत्ययाचे 'टा' किंवा 'टे' होणे रोखण्यासाठी 'ट' चे विधान केले आहे.

90. Pañcādīnaṃ cuddasanna+ma

९०. पञ्च इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या शेवटी 'म' होतो.

Pañcādīnaṃ [Pg.92] cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Etta+dīghāpavādo+yaṃ. Apavādati bādhetīti apavādo. Tasmā ‘‘pakapyāpavādavisayamussaggā abhinivisante’’ti ñāyā ‘‘suhisva+sse’’ ‘‘sunaṃhisu’’ti ca ussaggā ‘‘pañcādīnaṃ cuddasanna+ma’’ iti apavādavisayaṃ na pavisanti, sāmaññattā. Eva+muparipi ‘‘pañcamiyaṃ parassa’’ ‘‘ādissā’’ti. Pañcahi pañcabhi pañcannaṃ. Pañcannaṃ. Pañcasu. Evaṃ chādayo aṭṭhārasantā.

पञ्च इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'म' होतो. येथे हा दीर्घाचा अपवाद आहे. जो बाध करतो (नियम रोखतो) त्याला अपवाद म्हणतात. म्हणून 'अपवादाचा विषय सोडून सामान्य नियम प्रवृत्त होतात' या न्यायाने, 'सुहिस्वेस्से' आणि 'सुनंहीसु' हे सामान्य नियम (उत्सर्ग) 'पञ्चादीनं चुद्दसन्नम' या अपवाद विषयात प्रवेश करत नाहीत, कारण ते सामान्य आहेत. याचप्रमाणे पुढेही 'पञ्चमियं परस्स' आणि 'आदिस्सा' हे नियम लागू होतात. उदा. पञ्चहि, पञ्चभि, पञ्चन्नं, पञ्चन्नं, पञ्चसु. याचप्रमाणे 'छ' (सहा) इत्यादी अठरापर्यंतचे शब्द चालतात.

‘‘Catthe’’ti eko ca dasa cāti cattasamāse ‘‘amādī’’ti ekena adhikā dasāti tatiyāsamāse vā kate ‘‘ekatthatāya’’nti vibhattilopo. Eva+mupari ca.

'चत्थे' यामध्ये 'एको च दसो च' असा द्वंद्व समास केल्यावर, किंवा 'एकेन अधिका दसा' असा तृतीया तत्पुरुष समास केल्यावर, 'एकत्थताय' (एकार्थतेमुळे) विभक्तीचा लोप होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे.

3,102. Ekaṭṭhāna+mā

३,१०२. एकट्ठानाम आ

Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare.

'दस' (दहा) शब्द पुढे असताना 'एक' आणि 'अट्ठ' (अष्ट) यांच्या जागी 'आ' होतो.

3,103. Ra saṃkhyāto vā

३,१०३. र संख्यातो वा

Saṃkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Sa ca ‘‘pañcamiyaṃ parassā’’ti vattamāne ‘‘ādissā’’ti dakārasseva hoti. Ekārasa ekādasa. Ekārasahi ekādasahi. Ekārasannaṃ ekādasannaṃ. Ekārasasu ekādasasu. Eva+mekādasaiccādipi.

संख्यावाचक शब्दाच्या पुढील 'दस' च्या जागी विकल्पेकरून 'र' होतो. आणि तो 'पञ्चमियं परस्स' आणि 'आदिस्सा' या सूत्रांच्या अधिकारात 'द' काराच्या जागीच होतो. उदा. एकारस, एकादस (अकरा). एकारसहि, एकादसहि; एकारसन्नं, एकादसन्नं; एकारससु, एकादससु. याचप्रमाणे 'एकादस' इत्यादी रूपे होतात.

3,94. Ā saṃkhyāyā satādo nāññatthe

३,९४. आ संख्याया सतादो नाञ्ञत्थे

Saṃkhyāya+muttarapade [Pg.93] dvissā hoti asatādo nāññatthe.

शंभर इत्यादी सोडून इतर संख्यावाचक उत्तरपद पुढे असताना 'द्वि' च्या जागी 'आ' होतो, इतर अर्थी नाही.

Āviṭṭhaliṅgattā saṃkhyāyaṃ uttarapade saliṅgeneva visesanaṃ bhavati.

'आविट्ठलिंग' (प्रकट लिंग) असल्यामुळे, संख्यावाचक उत्तरपद पुढे असताना आपल्या लिंगानुसारच विशेषण होते.

Suddhaṃ missañca saṃkiṇṇaṃ, upasajjanameva ca;

Āviṭṭha+matha vā+byattaṃ, chadhā liṅgaṃ vivaṃyate.

शुद्ध, मिश्र, संकीर्ण, उपसर्जन, आविट्ठ आणि अव्यक्त अशा सहा प्रकारे लिंगाचे विभाजन केले जाते.

Ettha yathākkamaṃ rukkho latā paṇṇaṃti suddhaṃ. Ghaṭo ghaṭī, vajiro vajiraṃ, vedanā vedanaṃti missaṃ. Taṭo taṭī taṭaṃti saṃkiṇṇaṃ. Sukko paṭo, sukkā paṭi, sukkaṃ vatthaṃti upasajjanaṃ. Rājā saraṇaṃ, guṇo pamāṇaṃti āviṭṭhaṃ. Tuvaṃ ahaṃ kati pañcāti abyattaṃ. Iti liṅgaṃ veditabbaṃ. Dvādasa.

येथे अनुक्रमे 'रुक्खो' (वृक्ष), 'लता', 'पण्णं' (पान) हे 'शुद्ध' लिंग आहे. 'घटो-घटी', 'वजिरो-वजिरं', 'वेदना-वेदनं' हे 'मिश्र' लिंग आहे. 'तटो-तटी-तटं' हे 'संकीर्ण' लिंग आहे. 'सुक्को पटो', 'सुक्का पटि', 'सुक्कं वत्थं' हे 'उपसर्जन' लिंग आहे. 'राजा सरणं', 'गुणो पमाणं' हे 'आविट्ठ' लिंग आहे. 'तुवं', 'अहं', 'कति', 'पञ्च' हे 'अव्यक्त' लिंग आहे. अशा प्रकारे लिंग समजून घ्यावे. उदा. द्वादस (बारा).

3,98. Bā cattālīsā do

३,९८. बा चत्तालीसा दो

Dvissa bā vā hoti cattālīsā do nāññatthe. Rāde se bārasa.

चाळीस इत्यादी सोडून इतर ठिकाणी 'द्वि' च्या जागी विकल्पेकरून 'बा' होतो. 'र' आदेश झाल्यावर 'बारस' (बारा) रूप बनते.

3,95. Tisse

३,९५. तिस्से

Saṃkhyāya+muttarapade tissa e hota+satādo nā+ññatthe.

शंभर इत्यादी सोडून इतर संख्यावाचक उत्तरपद पुढे असताना 'ति' च्या जागी 'ए' होतो, इतर अर्थी नाही.

3,104. Chatīhi ḷo ca

३,१०४. छतीहि ळो च

Chatīhi parassa dasassa ḷo hoti ro ca. Teḷasa terasa.

'छ' आणि 'ति' च्या पुढील 'दस' च्या जागी 'ळ' आणि 'र' होतो. उदा. तेळस, तेरस (तेरा).

3,100. Catussa cuco dase

३,१००. चतुस्स चुचो दसे

Catussa cu+co honti vā dase pare. Dvitte cuddasa coddasa catuddasa.

'दस' पुढे असताना 'चतु' च्या जागी विकल्पेकरून 'चु' आणि 'चो' होतो. द्वित्व झाल्यावर 'चुद्दस', 'चोद्दस', 'चतुद्दस' (चौदा) अशी रूपे होतात.

3,99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇa+pannā

३,९९. वीसतिदसेसु पञ्चस्स पण्णपन्ना

Vīsati [Pg.94] sesu paresu pañcassa paṇṇa+pannā honti yathākkamaṃ. Pannarasa pañcadasa.

'वीसति' आणि 'दस' पुढे असताना 'पञ्च' च्या जागी अनुक्रमे 'पण्ण' आणि 'पन्न' होतो. उदा. पन्नरस, पञ्चदस (पंधरा).

3,101. Chassa so

३,१०१. छस्स सो

Chassa so-icca+ya+mādeso hoti se pare. Soḷasa sorasa. Sattarasa sattadasa. ‘‘Ekaṭṭhāna+mā’’ti ā, aṭṭhārasa aṭṭhādasa.

'दस' (ज्याचा 'स' उरतो) पुढे असताना 'छ' च्या जागी 'सो' हा आदेश होतो. उदा. सोळस, soळस (सोळा). सत्तरस, सत्तदस (सतरा). 'एकट्ठानाम आ' या सूत्राने 'आ' होऊन अठ्ठारस, अठ्ठादस (अठरा) अशी रूपे होतात.

Ūnā ca sā vīsati cāti ‘‘visesana+mekatthene’’ti visesanasamāse ‘‘itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pume+vekatthe’’ti pumatte ca kate ekena ūnā vīsatīti tatiyāsamāse ekūnavīsati.

'ऊना च सा वीसति चाति' असा 'विसेसणमेकत्थेन' या सूत्राने विशेषण समास केल्यावर, आणि 'इत्थियं भासितपुमित्थी पुमेवेकत्थे' या सूत्राने पुल्लिंग भाव केल्यावर, 'एकेन ऊना वीसति' असा तृतीया तत्पुरुष समास केल्यावर 'एकूनावीसति' (एकोणीस) रूप बनते.

Vīsatiādayo ānavutiyā itthiliṅge+kavacanā. Bho ekūnavīsati. Ekūnavīsatiṃ. Ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā. Ekūnavīsatyaṃ ekūnavīsatiyaṃ ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā. Matisamaṃ.

'वीसति' (वीस) पासून 'नवुति' (नव्वद) पर्यंतचे शब्द स्त्रीलिंगी आणि एकवचनी असतात. उदा. भो एकूनावीसति, एकूनावीसतिं, एकूनावीसत्या/एकूनावीसतिया, एकूनावीसत्यं/एकूनावीसतियं/एकूनावीसत्या/एकूनावीसतिया. हे 'मति' शब्दाप्रमाणे चालतात.

Evaṃ vīsati, ekavīsati, dvāvīsati bāvīsati, tevīsati catuvīsatippabhutayo. Paṇṇaādese paṇṇavīsati pañcavīsati. Evaṃ chabbīsati, sattavīsati, aṭṭhavīsati.

याचप्रमाणे वीसति (वीस), एकवीसति (एकवीस), द्वावीसति/बावीसति (बावीस), तेवीसति (तेवीस), चतुवीसति (चौवीस) इत्यादी रूपे होतात. 'पण्ण' आदेश झाल्यावर पण्णवीसति, पञ्चवीसति (पंचवीस) रूपे होतात. याचप्रमाणे छब्बीसति (सव्वीस), सत्तवीसति (सत्तावीस), अट्ठवीसति (अठ्ठावीस) रूपे होतात.

Ekena ūnā tiṃsati tiṃsā vāti ekūnatiṃsati ekūnatiṃsā vā. Karaṇe ekūnatiṃsāya. Ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāyaṃ. Evaṃ tiṃsatiṇiṃsāvabhutayo[Pg.95]. Tiṃsāsaddassa pana silope ‘‘dīghasso’’ti yogavibhāgā rasso, tiṃsa. Niggahītāgamo, tiṃsaṃ. Bhotiṃse+ccādi pumeva.

'एकेन ऊना तिंसति तिंसा वा' यावरून 'एकूनतिंसति' किंवा 'एकूनतिंसा' (एकोणतीस) रूपे होतात. तृतीया विभक्तीत 'एकूनतिंसाय'. चतुर्थी, पंचमी, षष्ठीत 'एकूनतिंसाय', सप्तमीत 'एकूनतिंसायं'. याचप्रमाणे तिंसति (तीस) इत्यादी रूपे होतात. 'तिंसा' शब्दाचा 'सि' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'दीघस्सो' या सूत्राच्या योगविभागाने र्‍हस्व होऊन 'तिंस' रूप बनते. निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होऊन 'तिंसं' रूप बनते. 'भो तिंसे' इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे होतात.

Cattālīsādīsupi yathāsambhavaṃ evameva. Dvitte ekattiṃsati ekattiṃsā. Rassadvitte dvattiṃsati dvattiṃsa. Evaṃ tettiṃsati tettiṃsādayo yāva ekūnacattālīsati ekūnacattālīsā. Cattālīsāya simhi cattārīsā cattālīsā cattālīsaṃ, bho cattālīse+ccādi hoti. Evaṃ ekacattārīsā.

चत्तालीस (चाळीस) इत्यादी शब्दांमध्येही यथासंभव याचप्रमाणे रूपे होतात. द्वित्व झाल्यावर एकत्तिंसति, एकत्तिंसा (एकतीस). र्‍हस्व आणि द्वित्व झाल्यावर द्वत्तिंसति, द्वत्तिंसा (बत्तीस). याचप्रमाणे तेत्तिंसति, तेत्तिंसा (तेहतीस) इत्यादी रूपे एकूनचत्तालीसति, एकूनचत्तालीसा (एकोणचाळीस) पर्यंत होतात. 'चत्तालीसा' शब्दाला 'सि' प्रत्यय लागल्यावर चत्तरीसा, चत्तालीसा, चत्तालीसं, 'भो चत्तालीसे' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे एकचत्तरीसा (एकचाळीस) रूप होते.

3,97. Dvīssā ca

३,९७. द्वीस्सा च

Asatādo nāññatthe cattālīsādo dvissa e vā hoti ā ca. Dvecattālīsā dvecattālīsa dvecattālīsaṃ, evaṃ dvācattālīsa-iccādi. Dvecattārīsā dvecattārīsa dvecattārīsaṃ, evaṃ dvācattārīsā dvācattārīsa iccādi. Cattālīsati ekacattālīsati dvecattālīsati dvācattālīsati iccādi ekūnavīsatisamaṃ.

शंभर इत्यादी सोडून इतर ठिकाणी, चत्तालीस इत्यादी पुढे असताना 'द्वि' च्या जागी विकल्पेकरून 'ए' आणि 'आ' होतो. उदा. द्वेचत्तालीसा, द्वेचत्तालीस, द्वेचत्तालीसं; याचप्रमाणे द्वाचत्तालीस इत्यादी. द्वेचत्तरीसा, द्वेचत्तरीस, द्वेचत्तरीसं; याचप्रमाणे द्वाचत्तरीसा, द्वाचत्तरीस इत्यादी. चत्तालीसति, एकचत्तालीसति, द्वेचत्तालीसति, द्वाचत्तालीसति इत्यादी रूपे एकूनावीसति शब्दाप्रमाणे चालतात.

3,98. Cattālīsādo vā

३,९८. कत्तालीसादो वा

Asatādo nāññatthe cattālīsādo tisse hoti vā. Tecattālīsā tecattālīsa tecattālīsaṃ. Bho tecattālīse iccādi hoti. Evaṃ ticattālīsā tecattārīsā ticattārīsā iccādi, tecattālīsati ticattālīsati iccādi pubbeva.

शंभर इत्यादी सोडून इतर ठिकाणी, चत्तालीस इत्यादी पुढे असताना 'ति' च्या जागी विकल्पेकरून 'ते' होतो. उदा. तेचत्तालीसा, तेचत्तालीस, तेचत्तालीसं. 'भो तेचत्तालीसे' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे तिचत्तालीसा, तेचत्तरीसा, तिचत्तरीसा इत्यादी; आणि तेचत्तालीसति, तिचत्तालीसति इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात.

Evaṃ catucattālīsā pañcacattālīsā catucattālīsati pañcacattālīsati iccādi yāva ekūnapaññāsā.

याचप्रमाणे चतुचत्तालीसा (चव्वेचाळीस), पञ्चचत्तालीसा (पंचेचाळीस), चतुचत्तालीसति, पञ्चचत्तालीसति इत्यादी रूपे एकूनपञ्ञासा (एकोणपन्नास) पर्यंत होतात.

Paññāsā [Pg.96] paññāsa paññāsaṃ iccādi hoti. Evaṃ dvepaññāsā dvāpaññāsā dvipaññāsā dvepaṇṇāsā dvāpaṇṇāsā dvipaṇṇāsā. Tepaññāsā tipaññāsā tipaññāsaṃ tepaṇṇāsā tipaṇṇāsā. Catupaṇṇāsā pañcapaṇṇāsā iccādi yāva ekūnasaṭṭhi.

पञ्ञासा, पञ्ञास, पञ्ञासं (पन्नास) इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे द्वेपञ्ञासा, द्वापञ्ञासा, द्विपञ्ञासा, द्वेपण्णासा, द्वापण्णासा, द्विपण्णासा (बावन). तेपञ्ञासा, तिपञ्ञासं, तेपण्णासा, तिपण्णासा (त्रेपन्न). |चतुपण्णासा (चोपन्न), पञ्चपण्णासा (पंचावन्न) इत्यादी रूपे एकूनसट्ठि (एकोणसाठ) पर्यंत होतात.

Evaṃ saṭṭhi, ekasaṭṭhi, dvesaṭṭhi dvāsaṭṭhi dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, catusaṭṭhi pañcasaṭṭhi iccādi yāva ekūnasattati.

याचप्रमाणे सट्ठि (साठ), एकसट्ठि (एकसष्ट), द्वेसट्ठि/द्वासट्ठि/द्विसट्ठि (बासष्ट), तेसट्ठि/तिसट्ठि (त्रेसष्ट), चतुसट्ठि (चौसष्ट), पञ्चसट्ठि (पाचसष्ट) इत्यादी रूपे एकोनसत्तति (एकोणसत्तर) पर्यंत होतात.

Sattati, ekasattati, dvesattati dvāsattati dvisattati, tesattati tisattati. Dvesattari dvāsattari dvisattari, catusattati, pañcasattati, catusattari, pañcasattarīti yāva ekūnāsīti.

सत्तति (सत्तर), एकसत्तति (एकहत्तर), द्वेसत्तति/द्वासत्तति/द्विसत्तति (ब्याहत्तर), तेसत्तति/तिसत्तति (त्र्याहत्तर). द्वेसत्तरि/द्वासत्तरि/द्विसत्तरि (ब्याहत्तर), चतुसत्तति (चौऱ्याहत्तर), पञ्चसत्तति (पंच्याहत्तर), चतुसत्तरि, पञ्चसत्तरि इत्यादी रूपे एकूनासीति (एकोणऐंशी) पर्यंत होतात.

Asīti, ekāsīti, dvāsīti, yāgame dviyāsīti, teasīti tiyāsīti, caturāsīti, pañcāsīti iccādi yāva ekūnanavuti.

आसीति (ऐंशी), एकासीति (एक्याऐंशी), द्वासीति, 'य' आगम झाल्यावर द्वियासीति (ब्याऐंशी), तेआसीति/तियासीति (त्र्याऐंशी), चतुरासीति (चौऱ्याऐंशी), पञ्चासीति (पंच्याऐंशी) इत्यादी रूपे एकूननवुति (एकोणनव्वद) पर्यंत होतात.

Navuti, ekanavuti, dvenavuti dvānavuti dvinavuti, tenavuti tinavuti, catunavuti, pañcanavuti iccādi yāva ekūnasataṃ, etaṃ napuṃsakaliṅga+mekavacanantaṃ.

नवुति (नव्वद), एकनवुति (एक्क्याण्णव), द्वेनवुति/द्वानवुति/द्विनवुति (ब्याण्णव), तेनवुति/तिनवुति (त्र्याण्णव), चतुनवुति (चौऱ्याण्णव), पञ्चनवुति (पंच्याण्णव) इत्यादी रूपे एकूनसतं (एकोणशंभर) पर्यंत होतात. हे नपुंसकलिंगी आणि एकवचनात असते.

Sataṃ, bho sata satā, sataṃ, sataṃ. Satena, karaṇe satena. Satassa, satā satamhā satasmā, satassa, sate satamhi satasmiṃ. Evaṃ ekasatato pabhuti yāva sahassaṃ.

सतं (शंभर), संबोधन - भो सत/सता, द्वितीया - सतं, तृतीया - सतेन, करण (तृतीया) - सतेन, चतुर्थी - सतस्स, पंचमी - सता/सतम्हा/सतस्मा, षष्ठी - सतस्स, सप्तमी - सते/सतम्हि/सतस्मिं. याचप्रमाणे एकसत (एकशे एक) पासून सहस्स (हजार) पर्यंतचे शब्द चालतात.

Koṭi pakoṭi koṭippakoṭi akkhobhiṇiyo itthiliṅge+kavacanantā. Vaggabhede tu sabbāsampi saṃkhyānaṃ bahuvacanopi hoteva ‘‘dvevīsatiyo jinadantā’’ ‘‘tisso vīsatiyo dinaghaṭikā’’ iccādi.

कोटी (koṭi), पकोटी (pakoṭi), कोटीप्पकोटी (koṭippakoṭi) आणि अक्खोभिणी (akkhobhiṇī) इत्यादी संख्या स्त्रीलिंगी आणि एकवचनान्त असतात. परंतु, गटांच्या विभागात या सर्व संख्यांचे बहुवचन देखील होतेच; जसे की, "द्वेवीसतियो जिनदन्ता" (जिनांचे बावीस दात), "तिस्सो वीसतियो दिनघटिका" (दिवसाच्या तीन विसा [साठ] घटिका) इत्यादी.

Dasadasakaṃ sataṃ nāma, dasasataṃ sahassaṃ nāma, dasasahassaṃ nahutaṃ, dasanahutaṃ lakkhaṃ, satasahassantipi vuccati.

दहाचे दहा पट म्हणजे शंभर (सत), दहा शंभर म्हणजे हजार (सहस्स), दहा हजार म्हणजे नहुत, दहा नहुत म्हणजे लक्ष (लाख), याला 'सतसहस्स' (शतसहस्र) असेही म्हणतात.

Lakkhasataṃ [Pg.97] koṭi, koṭilakkhasataṃ pakoṭi, pakoṭilakkhasataṃ koṭippakoṭi, evaṃ nahutaṃ, ninnahutaṃ, akkhobhiṇī, bindu, abbudaṃ, nirabbudaṃ, ahahaṃ, ababaṃ, aṭaṭaṃ, sogaṇḍikaṃ, uppalaṃ, kumudaṃ, puṇḍarīkaṃ, padumaṃ, kathānaṃ, mahākathānaṃ, asaṅkhyeyyanti yathākkamaṃ satalakkhaguṇaṃ veditabbaṃ.

शंभर लक्ष म्हणजे कोटी, कोटीचे शंभर लक्ष म्हणजे पकोटी, पकोटीचे शंभर लक्ष म्हणजे कोटीप्पकोटी; याचप्रमाणे नहुत, निन्नहुत, अक्खोभिणी, बिन्दू, अब्बुद, निरब्बुद, अहह, अबब, अटट, सोगण्डिक, उप्पल, कुमुद, पुण्डरीक, पदुम, कथान, महाकथान आणि असंख्येय हे अनुक्रमे शंभर लक्ष (एक कोटी) पटीने गुणलेले समजावे.

Iccevaṃ ṭhānato ṭhānaṃ, satalakkhaguṇaṃ mataṃ;

Koṭippabhutīnaṃ vīsa-saṅkhyānañca yathākkamanti.

अशा प्रकारे, स्थानानुसार (एका स्थानापासून दुसऱ्या स्थानापर्यंत) शंभर लक्ष (एक कोटी) पटीने गुणाकार मानला गेला आहे. कोटीपासून सुरू होणाऱ्या या वीस संख्या अनुक्रमे आहेत.

Athā+saṃkhyā vuccate, abyayanti ca vuccate. Taṃ pādi cādi, upasagganipātāti ca duvidhaṃ.

आता अव्ययांचे वर्णन केले जात आहे, ज्याला 'अव्यय' (असंख्या) असेही म्हणतात. ते 'पादि' (प-इत्यादी) आणि 'चादि' (च-इत्यादी) म्हणजेच 'उपसर्ग' आणि 'निपात' अशा दोन प्रकारचे आहे.

Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api ati su u abhi pati pari upa ā ime vīsati pādayo. Pādayo hi jotakā, na vācakā.

प (pa), परा (parā), अप (apa), सं (saṃ), अनु (anu), अव (ava), ओ (o), नि (ni), दु (du), वि (vi), अधि (adhi), अपि (api), अति (ati), सु (su), उ (u), अभि (abhi), पति (pati), परि (pari), उप (upa), आ (ā) - हे वीस 'पादि' (उपसर्ग) आहेत. हे उपसर्ग केवळ द्योतक (अर्थ सूचित करणारे) असतात, वाचक (थेट अर्थ सांगणारे) नसतात.

Tattha pa-saddo pakārā+dikamma, padhāna+ntobhāva, viyoga, tappara, bhusattha, sambhava, titti, anāvila, patthanādīsu. Yathā pakāre-paññā. Ādikamme-vippakataṃ, padhāne-paṇītaṃ, antobhāve-pakkhittaṃ, khittanti peraṇaṃ, pakkhittanti antokaraṇaṃ, dhātvatthassa bādhitattā. Vutthañhi –

त्यापैकी, 'प' हा शब्द प्रकार (उत्कृष्टता), आदिकर्म (कृतीची सुरुवात), प्रधान (प्रमुखता), अंतोभाव (आत समाविष्ट करणे), वियोग (विरह), तत्पर (मग्न असणे), भूसत्थ (अतिशय/तीव्रता), संभव (उत्पत्ती), तित्ती (तृप्ती), अनाविल (स्वच्छता), पत्थना (आकांक्षा) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: प्रकार अर्थी - 'पञ्ञा' (प्रज्ञा). आदिकर्मात - 'विप्पकतं' (सुरू केलेले/अपूर्ण). प्रधानात - 'पणीतं' (प्रणीत/उत्कृष्ट). अंतोभावात - 'पक्खित्तं' (आत टाकलेले); 'खित्त' म्हणजे फेकणे आणि 'पक्खित्त' म्हणजे आत टाकणे, कारण येथे धातूच्या मूळ अर्थाचा बाध होतो. कारण असे म्हटले आहे की –

Dhātvatthaṃ bādhate koci, koci taṃ anuvattate;

Tameva+ñño viseseti, upasaggagatī tidhāti.

"काही उपसर्ग धातूच्या अर्थाचा बाध करतात, काही त्याचे अनुकरण करतात, तर काही त्याच अर्थाला विशेष बनवतात; अशा प्रकारे उपसर्गांची गती तीन प्रकारची असते."

Ettha ca ‘‘anuruddhakā me saṅgāmayuddhe’’ti ca ime upasaggā dhātvatthaṃ visesenti nāma. Viyoge-pavāsī, tappare-pācariyo, bhusatthe-pavuddhakāyo, sambhave-himavantā gaṅgā pabhavati[Pg.98], tittiyaṃ-pahūta+mannaṃ, anāvile-pasanna+mudakaṃ, patthane-paṇihitaṃ.

आणि येथे "अनुरुद्धका मे सङ्गामयुद्धे" यामध्ये हे उपसर्ग धातूच्या अर्थाला विशेष बनवतात. वियोगात - 'पवासी' (प्रवासी/परदेशी राहणारा). तत्पर अर्थी - 'पाचरियो' (प्राचार्य). भूसत्थ (तीव्रता) मध्ये - 'पवुद्धकायो' (पूर्ण वाढलेले शरीर). संभवात - 'हिमवन्ता गङ्गा पभवति' (हिमालयातून गंगा उत्पन्न होते). तृप्तीमध्ये - 'पहूतमन्नं' (प्रचूर अन्न). अनाविल (स्वच्छता) मध्ये - 'पसन्नमुदकं' (स्वच्छ पाणी). पत्थना (आकांक्षा) मध्ये - 'पणिहितं' (प्रणिहित/संकल्पित).

Parāiti parihāni, parājaya, gati, vikkamā+masanādīsu. Yathā parihāniyaṃ-parābhavo. Parājaye-parājito, gatiyaṃ-parāyanaṃ, vikkame-parakkamati, āmasane-aṅgassa parāmasanaṃ.

'परा' हा उपसर्ग परिहानी (ऱ्हास), पराजय, गती, विक्रम (पराक्रम) आणि आमसन (स्पर्श करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: परिहानीमध्ये - 'पराभवो' (पराभव). पराजयात - 'पराजितो' (पराजित झालेला). गतीमध्ये - 'परायनं' (परायण/आश्रय). विक्रमात - 'परक्कमति' (पराक्रम करतो). आमसनात - 'अङ्गस्स परामसनं' (अवयवाला स्पर्श करणे).

Apaiti apagata, garaha, vajjana, pūjā, padussanādīsu. Yathā apagate-apamāno apeto, garahe-apagabbho, vajjane-apasālāya āyanti vāṇijā, pūjāyaṃ-vuddhāpacāyī, padussane-aparajjhanti.

'अप' हा उपसर्ग अपगत (दूर गेलेले), गरहा (निंदा), वज्जन (वर्ज्य करणे), पूजा (आदर) आणि पदुस्सन (अपराध करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: अपगत मध्ये - 'अपमानो' (अपमान) किंवा 'अपेतो' (दूर गेलेला). निंदेमध्ये - 'अपगब्भो' (निर्लज्ज). वर्जनात - 'अपसालाय आयन्ति वाणिजा' (शाळेच्या बाहेरून व्यापारी येतात). पूजेमध्ये - 'वुद्धापचायी' (वृद्धांचा आदर करणारा). पदुस्सन (अपराधात) - 'अपरज्झन्ति' (ते अपराध करतात).

Saṃiti samodhāna, sammāsama, samantabhāva, saṃgata, saṃkhepa, bhusattha, saha+ppattha, pabhavā+bhimukhabhāva, vidhāna, punappuna, karaṇa, samiddhādīsu. Yathā samodhāne-sandhi, sammāsame-samādhi, sampayutto, samantabhāve-saṃkiṇṇaṃ, samullapanā, saṃgate-saṅgamo, saṃkhepe-samāso, bhusatthe-sārattho, sahatthe-saṃvāso, appatthe-samaggho, pabhave-sambhavo, abhimukhabhāve-sammukhaṃ. Saṃgate-saṃgaṇhāti, vidhāne-saṃvutaṃ, punappunakaraṇe-sandhāvati, samiddhiyaṃ-sampanno.

'सं' हा उपसर्ग समोधान (एकत्र आणणे), सम्मासम (सम्यक् समानता/एकाग्रता), समन्तभाव (सर्व बाजूंनी असणे), संगत (एकत्र येणे), संखेप (संक्षेप), भूसत्थ (अतिशय), सह (सोबत), अप्प (अल्प अर्थ), प्रभव (उत्पत्ती), अभिमुखभाव (समोर असणे), विधान (नियमन/संयम), पुनप्पुनकरण (पुन्हा पुन्हा करणे) आणि समिद्धी (समृद्धी) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: समोधानात - 'सन्धि' (संधी). सम्मासम मध्ये - 'समाधि' (समाधी) किंवा 'सम्पयुत्तो' (संप्रयुक्त). समन्तभावात - 'संकिण्णं' (मिश्रित) किंवा 'समुल्लपना' (संभाषण). संगतात - 'sङ्गमो' (संगम). संक्षेपात - 'समासो' (समास). भूसत्थ मध्ये - 'सारत्tho' (अतिशय अर्थपूर्ण). सह अर्थी - 'संवासो' (सहवास). अल्प अर्थी - 'समग्घो' (स्वस्त). प्रभावात - 'सम्भवो' (संभव/उत्पत्ती). अभिमुखभावात - 'सम्मुखं' (संमुख/समोर). संगतात - 'संगण्हाति' (संग्रह करतो). विधानात - 'संवुतं' (संवर/संयमित). पुन्हा पुन्हा करण्यात - 'सन्धावति' (पुन्हा पुन्हा धावतो). समृद्धीमध्ये - 'सम्पन्नो' (संपन्न).

Anuiti anugatā+nupacchinna, pacchāttha, bhusattha, sādissa, hīna, tatiyattha, lakkhaṇi+tthambhūtakkhāna, bhāga, vicchādīsu. Anugate-anveti, anupacchinne-anusayo, pacchātthe-anurathaṃ, bhusatthe-anuratto, sādisse-anurūpaṃ, hīne-anusāriputtaṃ paññavanto, tatiyatthe-nadi+manvavasitā senā, lakkhaṇerukkha+manuvijjotate vijju, itthambhūtakhyāne-sādhu devadatto mātara+manu[Pg.99], bhāge-ya+dettha maṃ anu siyā, taṃ dīyatu, vicchāyaṃ-rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando.

'अनु' हा उपसर्ग अनुगत (मागे जाणे), अनुपच्छिन्न (निरंतर), पश्चात् (नंतर), भूसत्थ (अतिशय), सादिस्स (सादृश्य), हीन (कमी दर्जाचा), ततीयार्थ (तृतीया विभक्तीचा अर्थ), लक्षण (चिन्ह), इत्थंभूताख्यान (अशा प्रकारची स्थिती सांगणे), भाग (हिस्सा) आणि विच्छा (पुनरावृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अनुगत मध्ये - 'अन्वेति' (मागे जातो). अनुपच्छिन्न मध्ये - 'अनुसयो' (अनुशय/सुप्त प्रवृत्ती). पश्चात् अर्थी - 'अनुरथं' (रथाच्या मागे). भूसत्थ मध्ये - 'अनुरत्तो' (अत्यंत आसक्त). सादृश्यात - 'अनुरूपं' (अनुरूप). हीन अर्थी - 'अनुसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (सारिपुत्तांपेक्षा कमी प्रज्ञावान). तृतीयार्थी - 'nदिं अन्ववसिता सेना' (नदीच्या कडेने वसलेली सेना). लक्षणात - 'रुक्खं अनुविज्जोतते विज्जू' (झाडाजवळ वीज चमकते). इत्थंभूताख्यानात - 'साधु देवदत्तो मातरं अनु' (देवदत्त आपल्या आईशी चांगला वागतो). भागात - 'यं देत्थ मं अनु सिया, तं दीयतु' (यात जो माझा हिस्सा असेल, तो मला दिला जावा). विच्छेमध्ये - 'रुक्खं रुक्खं अनु विज्जोतते चन्दो' (चंद्र प्रत्येक झाडावर चमकतो).

Avaiti adhobhāga, viyoga, paribhava, jānana, nicchaya, desa, theyyādīsu. Adhobhāge-avakkhittacakkhu, viyoge-avakokilaṃ vanaṃ, paribhave-avajānanaṃ, avamaññati, jānane-avagacchati., Nicchaye-avadhāraṇaṃ, dese-avakāso, theyye-avahāro.

'अव' हा उपसर्ग अधोभाग (खालील दिशा), वियोग (विरह), परिभव (तिरस्कार), जानन (जाणणे), निश्चय (निश्चिती), देस (स्थान) आणि थेय्य (चोरी) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अधोभागात - 'अवक्खित्तचक्खु' (खाली झुकलेले डोळे असलेला). वियोगात - 'अवकोकिलं वनं' (कोकिळ नसलेले वन). परिभवात - 'अवजाननं' (तिरस्कार करणे) किंवा 'अवमञ्ञति' (तुच्छ मानतो). जाणण्यात - 'अवगच्छति' (समजतो). निश्चयात - 'अवधारणं' (निश्चित करणे). स्थानात - 'अवकासो' (अवकाश/जागा). चोरीमध्ये - 'अवहारो' (चोरी).

Oiti oroharaṇa, nīharaṇa, suddhiādīsu dissati. Orohaṇe-pāsādā orohati, nīharaṇe-omukkupāhano, suddhiyaṃ-odātaṃ.

'ओ' हा उपसर्ग ओरोहरण (खाली उतरणे), नीहरण (काढून टाकणे) आणि शुद्धी इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो. ओरोहरणात - 'पासादा ओरोhति' (महालावरून खाली उतरतो). नीहरणात - 'ओमुक्कुपाहनो' (ज्याने पादत्राणे काढून ठेवले आहेत असा). शुद्धीमध्ये - 'ओदातं' (पांढरे/शुद्ध).

Niiti, nissesa, niggata, nīharaṇa,+ntopavesanā+bhāva, nisedhana, nikkhanta, pātubhāvā+vadhāraṇa, vibhajana, upamu+padhāraṇā+vasāna, cheka, nīharaṇā+varaṇādīsu. Nissese-nirutti, niggate-nikkileso, niyyāti, nīharaṇe-niddhāraṇaṃ, antopavesane-nikhāto, abhāve-nimmakkhikaṃ, nisedhe-nivāreti, nikkhante-nibbānaṃ, pātubhāve-nimmitaṃ, avadhāraṇe-nicchayo, vibhajane-niddeso. Upamāyaṃ-nidassanaṃ, upadhāraṇe-nisāmanaṃ, avasāne-niṭṭhitaṃ, cheke-nipuṇo, nīharaṇe-nīharati, issa dīgho. Āvaraṇe-nīvaraṇaṃ.

'नि' हा उपसर्ग निस्सेस (पूर्णपणे), निग्गत (बाहेर पडलेले), नीहरण (बाहेर काढणे), अंतोप्रवेशन (आत प्रवेश करणे), अभाव, निषेध (अटकाव करणे), निक्खन्त (मुक्त/बाहेर पडलेले), पातुभाव (प्रकट होणे), अवधारण (निश्चिती), विभाजन, opमा, उपधारण (चिंतन), अवसान (समाप्ती), छेक (कुशलता), नीहरण (बाहेर काढणे - यात 'इ' चा दीर्घ 'ई' होतो) आणि आवरण (अडथळा) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. निस्सेस मध्ये - 'निरुत्ति' (निरुक्ती). निग्गत मध्ये - 'निक्किलेसो' (क्लेशरहित) किंवा 'निय्याति' (बाहेर पडतो). नीहरणात - 'निद्धारणं' (निवडणे). अंतोप्रवेशनात - 'निखातो' (खणून पुरलेला). अभावात - 'निम् मक्खिकं' (माशा नसलेले ठिकाण). निषेधात - 'निवारीति' (अटकाव करतो). निक्खन्त मध्ये - 'निब्बानं' (निर्वाण). पातुभावात - 'निम्मितं' (निर्मित). निश्चयात - 'निच्छयो' (निश्चय). विभाजनात - 'निद्देसो' (निर्देश). उपमेमध्ये - 'निदस्सनं' (उदाहरण). उपधारणात - 'निसामनं' (अवलोकन करणे). अवसानात - 'निट्ठितं' (पूर्ण झालेले). कुशलतेत - 'निपुणो' (निपुण). नीहरणात - 'नीहरति' (बाहेर काढतो; येथे 'इ' चा दीर्घ 'ई' होतो). आवरणात - 'नीवरणं' (नीवरण/अडथळा).

Duiti asobhaṇā+bhāva, kucchitā+samiddhi, kiccha, virūpatādīsu. Asobhaṇe-duggandho, abhāve-dubbhikkhaṃ, kucchite – dukkaṭaṃ[Pg.100]. Asamiddhiyaṃ-dussassaṃ, kicche-dukkaraṃ, virūpatāyaṃ-dubbaṇṇo dummukho.

'दु' हा उपसर्ग अशोभण (वाईट), अभाव, कुच्छित (निंद्य), असमृद्धी (अयशस्वी होणे), किच्छ (कठीण) आणि विरूपता इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अशोभण मध्ये - 'दुग्gन्धो' (दुर्गंधी). अभावात - 'दुब्भिक्खं' (दुष्काळ). कुच्छित मध्ये - 'दुक्कटं' (दुष्कृत्य). असमृद्धीमध्ये - 'दुस्सस्सं' (वाईट पीक). कठीण अर्थी - 'दुक्करं' (दुष्कर). विरूपतेमध्ये - 'दुब्बण्णो' (कुरूप) किंवा 'दुम्मुखो' (दुर्मुखलेला).

Viiti visesa, vividha, viruddha, vigata, viyoga, virūpatādīsu. Visese-vimutti, visiṭṭho, vividhe-vimati, viruddhe-vivādo, vigate-vimalaṃ, viyoge-vippayutto, virūpatāyaṃ-virūpo.

'वि' हा उपसर्ग विशेष, विविध, विरुद्ध, विगत (मुक्त), वियोग आणि विरूपता इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. विशेषात - 'विमुत्ति' (विमुक्ती) किंवा 'विसिट्ठो' (विशिष्ट). विविधात - 'विमति' (शंका). विरुद्धाध्ये - 'विवादो' (विवाद). विगतात - 'विमलं' (विमल). वियोगात - 'विप्पयुत्तो' (विप्रयुक्त). विरूपतेमध्ये - 'विरूपो' (विरूप).

Adhiiti adhiki+ssarū+paribhāvā+dhibhavana+jjhāyā+dhiṭṭhāna, nicchaya, pāpuṇanādīsu. Adhike-adhisīlaṃ, issare-adhipati, adhi brahmadatte pañcālā, uparibhāve-adhirohati, pathaviṃ adhisessati, adhibhavane-adhibhavati, ajjhāyane-byākaraṇa+madhīte, adhiṭṭhāne-bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti, nicchaye-adhimokkho, pāpuṇane-bhogakkhandhaṃ adhigacchati.

'अधि' हा उपसर्ग अधिक (श्रेष्ठता), इस्सर (स्वामित्व), उपरिभाव (वर असणे), अधिभवन (वरचढ होणे), अज्झायन (अध्ययन करणे), अधिष्ठान (निश्चय/अधिष्ठित होणे), निश्चय आणि पापुणन (प्राप्त करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अधिक अर्थी - 'अधिसिलं' (अधिशील). स्वामित्वामध्ये - 'अधिपति' (अधिपती) किंवा 'अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला' (ब्रह्मदत्ताच्या अधिपत्याखाली पांचाल देश आहे). उपरिभावात - 'अधिरोहति' (वर चढतो) किंवा 'पथविं अधिसेस्सति' (पृथ्वीवर शयन करेल). अधिभवनात - 'अधिभवति' (वरचढ होतो). अध्ययनात - 'ब्याकरणमधीते' (व्याकरणाचे अध्ययन करतो). अधिष्ठानात - 'भूमिकम्पादितं अधिट्ठाति' (भूकंप इत्यादी घडवून आणतो). निश्चयात - 'अधिmoक्खो' (अधिmoक्ष/दृढ निश्चय). प्राप्त करण्यामध्ये - 'भोगक्खन्धं अधिगच्छति' (भोगसमूहाला प्राप्त करतो).

Apiiti sambhāvanā+pekkhā, samuccaya, garaha, pañhādīsu. Sambhāvanāyaṃ-api dibbesu kāmesu, merumpi vinivijjhitvā gaccheyya, apekkhāyaṃ-ayampi dhammo aniyato, samuccaye-itipi arahaṃ, antampi antaguṇampi ādāya, garahe-api amhākaṃ paṇḍitaka, pañhe-api bhante bhikkhaṃ labhittha.

'अपि' हा अव्यय संभावन (शक्यता), अपेक्षा, समुच्चय (एकत्र करणे), गरहा (निंदा), प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. संभावनेमध्ये (शक्यता दर्शवताना) - 'अपि दिब्बेसु कामेसु' (दिव्य कामांमध्येही), 'मेरुम्पि विनिविज्झित्वा गच्छेय्य' (मेरू पर्वतालाही भेदून जाऊ शकेल). अपेक्षेमध्ये - 'अयम्पि धम्मो अनियतो' (हा धर्म देखील अनियत/अनिश्चित आहे). समुच्चयामध्ये - 'इतिपि अरहं' (अशा प्रकारे देखील ते अर्हत आहेत), 'अन्तम्पि अन्तगुणम्पि आदाय' (आतडे आणि आतड्याचे वेष्टन या दोन्हीला घेऊन). गरहेमध्ये (निंदेमध्ये) - 'अपि अम्हाकं पण्डितक' (अरे, आमचा हा मूर्ख पंडित!). प्रश्नामध्ये - 'अपि भन्ते भिक्खं लभित्थ' (भंते, आपल्याला भिक्षा मिळाली का?).

Atiiti atikkamanā+tikkantā+tisaya, bhusatthādīsu. Atikkame-atirocati amhehi, atīto, atikkante-accantaṃ, atisaye-atikusalo, bhusatthe-atikodho, ativuddhi.

'अति' हा उपसर्ग अतिक्रमण (ओलांडणे), अतिक्रांत (गेलेला काळ), अतिशय (उत्कृष्टता), भृशार्थ (तीव्रता/अतिरेक) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अतिक्रमणामध्ये - 'अतिरोचति अम्हेहि' (तो आमच्यापेक्षा अधिक चमकतो), 'अतीतो' (गेलेला/अतीत). अतिक्रांतामध्ये - 'अच्चन्तं' (अत्यंत/अतिशय). अतिशयामध्ये - 'अतिकुसलो' (अतिशय कुशल). भृशार्थामध्ये (तीव्रतेमध्ये) - 'अतिकोधो' (अतिशय क्रोध), 'अतिवुद्धि' (अतिवृद्धी/अतिशय वाढ).

Suiti sobhaṇa, suṭṭhu, sammā, samiddhi, sukhatthādīsu. Sobhaṇe-sugandho, suṭṭhu+sammādatthesu-suṭṭhu gato sugato, sammā [Pg.101] gatotipi sugato, samiddhiyaṃ-subhikkhaṃ, sukhatthe-sukaro.

'सु' हा उपसर्ग शोभन (सुंदर/चांगले), सुष्ठु (चांगल्या प्रकारे), सम्मा (सम्यक/योग्य प्रकारे), समृद्धी, सुखार्थ (सहजता/सुख) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. शोभनामध्ये - 'सुगन्धो' (सुगंध). सुष्ठु आणि सम्यक अर्थांमध्ये - 'सुट्ठु गतो सुगतो' (चांगल्या प्रकारे गेलेले ते सुगत), 'सम्मा गतोतिपि सुगतो' (सम्यक प्रकारे गेलेले ते देखील सुगत). समृद्धीमध्ये - 'सुभिक्खं' (सुभिक्ष/धान्याची सुबत्ता). सुखार्थामध्ये - 'सुकरो' (करणे सोपे असलेले/सुकर).

Uiti uggatu+ddhakamma, padhāna, viyoga, sambhava, attalābha, satti, sarūpakathanādīsu. Uggate-uggacchati, uddhakamme-āsanā uṭṭhito, ukkhepo, padhāne-uttamo, lokuttaro, viyoge-ubbhāsito, sambhave-ubbhuto, attalābhe-uppannaṃ ñāṇaṃ, sattiyaṃ-ussahati gantuṃ, sarūpakathane-uddisati suttaṃ.

'उ' (किंवा उद्) हा उपसर्ग उद्गत (वर जाणे), ऊर्ध्वकर्म (वरची क्रिया), प्रधान (मुख्य), वियोग (प्रकाशन/वेगळे होणे), संभव (उत्पत्ती), आत्मलाभ (प्राप्ती), शक्ती (सामर्थ्य), स्वरूपकथन (वर्णन करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. उद्गतामध्ये - 'उग्गच्छति' (वर जातो/उदय पावतो). ऊर्ध्वकर्मामध्ये - 'आसना उट्ठितो' (आसनावरून उठलेले), 'उक्खेपो' (वर फेकणे/उचलणे). प्रधानामध्ये - 'उत्तमो' (उत्तम/सर्वश्रेष्ठ), 'लोकुत्तरो' (लोकोत्तर/लोकातीत). वियोगामध्ये - 'उब्भासितो' (प्रकाशित झालेला). संभवामध्ये - 'उब्भुतो' (उत्पन्न झालेला). आत्मलाभामध्ये - 'उप्पन्नं ञाणं' (उत्पन्न झालेले ज्ञान). शक्तीमध्ये - 'उस्सहित गन्तुं' (जाण्यासाठी उत्सुक असणे/सामर्थ्य असणे). स्वरूपकथनामध्ये - 'उद्दिसति सुत्तं' (सुत्ताचा उद्देश करणे/वाचन करणे).

Abhiiti abhimukhabhāva, visiṭṭhā+dhiku+ddhakamma, kula, sāruppa, vandana, lakkhaṇi+tthambhūtakkhāna, vicchādīsu. Abhimukhabhāve-abhimukho, abhikkamati, visiṭṭhe-abhidhammo, adhike-abhivasati, uddhakamme-abhiruhati. Kule-abhijāto, sāruppe-abhirūpo, vandane-abhivādeti, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ.

'अभि' हा उपसर्ग अभिमुखभाव (समोर असणे), विशिष्ट (विशेष), अधिक, ऊर्ध्वकर्म (वर चढणे), कुल (उच्च कुळात जन्म), सारूप्य (योग्य/सुंदर रूप), वंदन (नमस्कार), लक्षण, इत्थंभूताख्यान (अशा प्रकारची स्थिती सांगणे), वीप्सा (पुनरावृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अभिमुखभावामध्ये - 'अभिमुखो' (समोर असलेला), 'अभिक्कमति' (पुढे जातो). विशिष्टामध्ये - 'अभिधम्मो' (अभिधम्म - विशेष धर्म). अधिकामध्ये - 'अभिवसति' (वास्तव्य करतो). ऊर्ध्वकर्मामध्ये - 'अभिरुहति' (वर चढतो). कुळामध्ये - 'अभिजातो' (उच्च कुळात जन्मलेला). सारूप्यामध्ये - 'अभिरूपो' (रूपवान/सुंदर). वंदनामध्ये - 'अभिवादेति' (अभिवादन करतो/नमस्कार करतो). लक्षणादींमध्ये - पूर्वीप्रमाणेच (पुरिमसमं) समजावे.

Patiiti paṭigata, paṭiloma, paṭinidhi, paṭidāna, nisedha, nivattana, sādissa, paṭikaraṇā+dāna, paṭibodha, paṭicca, lakkhaṇitthambhūtakkhāna, bhāga, vicchādīsu. Paṭigate-paccakkhaṃ, paṭilome-paṭisotaṃ, paṭinidhimhi-ācariyato pati sisso, paṭidāne-telatthikassa ghataṃ paṭidadāti, nisedhe-paṭisedheti, nivattane-paṭikkamati, sādisse-paṭirūpakaṃ, paṭikaraṇe-paṭikāro, ādāne-paṭiggaṇhāti, paṭibodhe-paṭivedho, paṭicce-paccayo, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ.

'पति' (किंवा पटि) हा उपसर्ग प्रतिगत (विरुद्ध/समोर), प्रतिलोम (उलटे), प्रतिनिधी (बदली), प्रतिदान (बदल्यात देणे), निषेध (मज्जाव), निवर्तन (मागे फिरणे), सादृश्य (सारखेपणा), प्रतिकरण (प्रतिकार/उपाय), आदान (स्वीकारणे), प्रतिबोध (साक्षात्कार/बोध), प्रतीत्य (अवलंबून असणे), लक्षण, इत्थंभूताख्यान, भाग, वीप्सा इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. प्रतिगतामध्ये - 'पच्चक्खं' (प्रत्यक्ष/डोळ्यांसमोर). प्रतिलोमामध्ये - 'पटिसोतं' (प्रवाहाच्या विरुद्ध). प्रतिनिधीमध्ये - 'आचरियतो पति सिस्सो' (आचार्यांच्या ऐवजी शिष्य). प्रतिदानामध्ये - 'तेलत्थिकस्स घतं पटिददाति' (तेलाची इच्छा करणाऱ्याला बदल्यात तूप देतो). निषेधामध्ये - 'पटिसेधेति' (प्रतिबंध करतो/मज्जाव करतो). निवर्तनामध्ये - 'पटिक्कमति' (मागे फिरतो). सादृश्यतेमध्ये - 'पटिरूपकं' (सारखे दिसणारे/प्रतिरूप). प्रतिकरणामध्ये - 'पटिकारो' (प्रतिकार/उपाय). आदानामध्ये - 'पटिग्गण्हाति' (स्वीकार करतो/ग्रहण करतो). प्रतिबोधामध्ये - 'पटिवेधो' (प्रतिवेध/साक्षात्कार). प्रतीत्यमध्ये - 'पच्चयो' (प्रत्यय/कारण). लक्षणादींमध्ये - पूर्वीप्रमाणेच (पुरिमसमं) समजावे.

Pariiti samantatobhāva, pariccheda, vajjanā+liṅgana, nivasana, pūjā, bhojanā+vajānana, dosakkhāna, lakkhaṇādīsu. Samantha- tobhāve-parivuto[Pg.102], paricchede-pariññeyyaṃ, vajjane-pariharati, āliṅgane-parissajati, nivasane-yo vatthaṃ paridahessati, pūjāyaṃ-paricariyā, bhojane-bhikkhuṃ parivisati, avajānane-paribhavati. Dosakkhāne-paribhāsati, lakkhaṇādīsu-rukkhaṃ pari vijjotate vijju iccādi.

'परि' हा उपसर्ग समंततोभाव (सर्व बाजूंनी/पूर्णपणे), परिच्छेद (मर्यादा/निश्चिती), वर्जन (टाळणे), आलिंगन (मिठी मारणे), निवसन (वस्त्र परिधान करणे), पूजा (सेवा), भोजन (वाढणे), अवज्ञान (अपमान/तुच्छ लेखणे), दोषाख्यान (दोष दाखवणे/निंदा करणे), लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. समंततोभावामध्ये - 'परिवुतो' (वेढलेला/परिवृत). परिच्छेदामध्ये - 'परिञ्ञेय्यं' (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य). वर्जनामध्ये - 'परिहरति' (टाळतो/त्याग करतो). आलिंगनामध्ये - 'परिस्सजति' (आलिंगन देतो). निवसनमध्ये - 'यो वत्थं परिदहेस्सति' (जो वस्त्र परिधान करेल). पूजेमध्ये - 'परिचरिया' (परिचर्या/सेवा). भोजनामध्ये - 'भिक्खुं परिविसति' (भिक्खूला भोजन वाढतो). अवज्ञानामध्ये - 'परिभवति' (अपमान करतो/तुच्छ मानतो). दोषाख्यानामध्ये - 'परिभासति' (शिवीगाळ करतो/भर्त्सना करतो). लक्षणादींमध्ये - 'रुक्खं परि विज्जोतते विज्जु' (झाडाच्या भोवती वीज चमकते) इत्यादी.

Upaiti upagamana, samīpū+papatti, sādissā+dhiku+paribhāvā+nasana, dosakkhāna, saññā, pubbakamma, pūjā, gayhākāra, bhusatthādīsu. Upagamane-nisinnaṃ vā upanisīdeyya, samīpe-upanagaraṃ, upapattiyaṃ-saggaṃ lokaṃ upapajjati, atha vā upapatti=yutti, yathā upapattito ikkhatīti upekkhā, sādisse-upamānaṃ, upamā, adhike-upakhāriyaṃ doṇo, uparibhāve-upasampanno, anasane-upavāso, dosakkhāne-paraṃ upavadati, saññāyaṃ-upadhā, upasaggo, pubbakamme-upakkamo, upakāro, pūjāyaṃ-buddhupaṭṭhāko, mātupaṭṭhānaṃ, gayhākāre-soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, bhusatthe-upādānaṃ, upāyāso, upanissayoti.

'उप' हा उपसर्ग उपगमन (जवळ जाणे), समीप (जवळ असणे), उपपत्ती (उत्पत्ती/जन्म किंवा युक्ती), सादृश्य (सारखेपणा), अधिक, उपरिभाव (वर असणे/श्रेष्ठत्व), अनशन (उपवास), दोषाख्यान (दोष दाखवणे), संज्ञा (नाव/संकेत), पूर्वकर्म (प्रयत्न/मदत), पूजा (सेवा), गृह्याकार (ग्रहण करण्याची पद्धत), भृशार्थ (तीव्रता/अतिरेक) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. उपगमनामध्ये - 'निसिन्नं वा उपनिसीदेय्य' (बसलेल्या व्यक्तीच्या जवळ बसावे). समीपमध्ये - 'उपनगरं' (उपनगर/नगराजवळ). उपपत्तीमध्ये - 'सग्गं लोकं उपपज्जति' (स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो/जन्म घेतो), किंवा उपपत्ती = युक्ती (तर्क), जसे की 'उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा' (तर्कशुद्ध किंवा तटस्थपणे पाहणे म्हणजे उपेक्षा). सादृश्यतेमध्ये - 'उपमानं' (उपमान), 'उपमा' (उपमा). अधिकामध्ये - 'उपखारियं दोणो' (खारीपेक्षा अधिक असलेला द्रोण मापाचा भाग). उपरिभावामध्ये - 'उपसम्पन्नो' (उपसंपदा प्राप्तलेला/दीक्षित). अनशनामध्ये - 'उपवासो' (उपवास). दोषाख्यानामध्ये - 'परं उपवदति' (दुसऱ्याची निंदा करतो). संज्ञेमध्ये - 'उपधा' (उपाधी/आश्रय), 'उपसग्गो' (उपसर्ग). पूर्वकर्मामध्ये - 'उपक्कमो' (उपक्रम/प्रयत्न), 'उपकारो' (उपकार/मदत). पूजेमध्ये - 'बुद्धुपट्ठाको' (बुद्धांचे सेवक/उपस्थायक), 'मातुपट्ठानं' (मातेची सेवा करणे). गृह्याकारामध्ये - 'सोचेय्यपच्चुपट्ठानं' (शुचितेचे प्रकटीकरण). भृशार्थामध्ये (तीव्रतेमध्ये) - 'उपादानं' (उपादान/तीव्र आसक्ती), 'उपायआसो' (उपायास/अतिशय दुःख), 'उपनिस्सयो' (उपनिषय/प्रबळ कारण) असे समजावे.

Āiti abhimukhabhāvu+ddhakamma+mariyādā+bhividhi, patti+cchā, parissajana, ādikamma, gahaṇa, nivāsana, samīpa, āvhānādīsu. Abhimukhabhāve-āgacchanti, uddhakamme-ārohati, mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ, abhividhimhi-ākumāraṃ yaso kaccāyanassa, pattiyaṃ-āpattiṃ āpanno, icchāyaṃ-ākaṅkhā, parissajane-āliṅganaṃ, ādikamme-ārambho, gahaṇe-ādīyati, āliṅgati, (ālimpati, rū), nivāse-āvasatho, āvāso, samīpe-āsannaṃ, āvhāne-āmanteti.

'आ' हा उपसर्ग उपसर्ग अभिमुखभाव (समोर येणे), ऊर्ध्वकर्म (वर चढणे), मर्यादा (सीमा), अभिविधी (व्याप्ती/समावेश), प्राप्ती (पडणे), इच्छा, परिष्वजन (आलिंगन), आदिकर्म (आरंभ), ग्रहण (घेणे), निवास (राहणे), समीप (जवळ), आव्हान (बोलवणे/आमंत्रित करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अभिमुखभावामध्ये - 'आगच्छन्ति' (ते येतात). ऊर्ध्वकर्मामध्ये - 'आरोहति' (वर चढतो). मर्यादेमध्ये - 'आपब्बता खेत्तं' (पर्वतापर्यंत शेत आहे). अभिविधीमध्ये - 'आकुमारं यसो कच्चायनस्स' (कच्चायनाची कीर्ती लहान मुलांपर्यंत पसरली आहे). प्राप्तीमध्ये - 'आपत्तिं आपत्तिं आपन्नो' (आपत्तीमध्ये/गुन्ह्यामध्ये पडलेला). इच्छेमध्ये - 'आकङ्खा' (आकांक्षा/इच्छा). परिष्वजनामध्ये - 'आलिङ्गनं' (आलिंगन). आदिकर्मामध्ये - 'आरम्भो' (आरंभ/सुरुवात). ग्रहणामध्ये - 'आदीयति' (घेतो), 'आलिङ्गति' (आलिंगन देतो), 'आलिम्पति' (लेपन करतो). निवासामध्ये - 'आवासो' (आवास/घर), 'आवसथो' (धर्मशाळा/निवासस्थान). समीपमध्ये - 'आसन्नं' (जवळ/निकट). आव्हानामध्ये - 'आमन्तेति' (आमंत्रित करतो/संबोधित करतो).

Pa [Pg.103] parā+pa sa+manva+va, o ni du rabhi byā+dhisu;

Ati ni ppati pari apayo, upa ā iti vīsati;

Esa hi bho upasagga-vidhi+kkamato kathito.

प, परा, अप, सं, अनु, अव, ओ, नि, दु, वि, अभि, अधि, अति, नि, अपि, पति (प्रति), परि, उप, आ - हे वीस उपसर्ग आहेत. हेच, हे भद्र पुरुषो! उपसर्गांचे विधान क्रमाने सांगितले आहे.

Ettha ca –

आणि येथे –

Upasagga+nipātā ca, paccayā ca ime tayo;

Neke+nekatthavācakā, iti neruttikā+bravuṃ.

उपसर्ग, निपात आणि प्रत्यय हे तिन्ही अनेक अर्थांचे वाचक असतात, असे निरुक्तकारांनी (व्याकरणकारांनी) सांगितले आहे.

118. Asaṃkhyehi sabbāsaṃ

११८. असंख्यांनंतर (संख्या नसलेल्या अव्ययांच्या नंतर) सर्व (विभक्तींचा लोप होतो).

Avijjamānasaṃkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Na santi ekavacanādisaṃkhyā etesanti asaṃkhyā, tesaṃ asaṃkhyānaṃ vibhattīnaṃ bhede asatipi syādividhānaṃ ‘‘mā no ajja vikantiṃsū’’tiādo vibhatyantattā padattasiddhīti vo+noādīnaṃ siddhiyā ca tesaṃ paṭhamādiatthe dassanato ca hoti. Pahāro parābhavo apahāro saṃhāro avahāro ohāro iccādi hoti.

ज्यांच्यामध्ये संख्या (एकवचन, बहुवचन) विद्यमान नसते, अशा शब्दांनंतर येणाऱ्या सर्व विभक्तींचा लोप होतो. ज्यांच्यामध्ये एकवचन इत्यादी संख्या नसतात ते 'असंख्या' (अव्यय) होत. त्या असंख्यांच्या विभक्तींमध्ये भेद नसला तरी, 'मा नो अज्ज विकन्तिंसू' (आज आम्हाला कापू नका) इत्यादी उदाहरणांमध्ये विभक्तीच्या अंतामुळे पदत्व सिद्ध होते, आणि 'वो', 'नो' इत्यादी शब्दांच्या सिद्धीसाठी आणि त्यांच्या प्रथमा इत्यादी अर्थांमध्ये प्रयोगामुळे देखील (विभक्तीचा लोप) होतो. प्रहार (पहारो), पराभव (पराभवो), अपहार (अपहारो), संहार (संहारो), अवहार (अवहारो), ओहार (ओहारो) इत्यादी रूपे होतात.

Upecca+tthaṃ sajantīti, upasaggā hi pādayo;

Cādī padādimajjhante, nipātā nipatantīti.

अर्थाच्या जवळ जाऊन त्याला चिकटतात (किंवा अर्थ बदलतात) म्हणून 'प' इत्यादींना 'उपसर्ग' म्हणतात. 'च' इत्यादी शब्द पदाच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी पडतात (येतात) म्हणून त्यांना 'निपात' म्हणतात.

Opasaggikapadaṃ.

औपसर्गिक पद (उपसर्गयुक्त शब्द).

Samuccaya+vikappana+paṭisedha+pūraṇādiatthaṃ asattavācikaṃ nepātikaṃ.

समुच्चय (एकत्र करणे), विकल्प (पर्याय), प्रतिषेध (मज्जाव/नकार), पूरण (वाक्य पूर्ण करणे) इत्यादी अर्थ असणारे आणि द्रव्यवाचक नसलेले (अद्रव्यवाचक) पद म्हणजे 'निपात' होय.

Ca-iti samuccayā+nvācaya+itaretarayoga+samāhārā+vadhāraṇādīsu. Vā-iti vikappanu+pamāna+samuccaya+vavatthitavibhāsādīsu. Na, no, mā, a, alaṃ, halaṃ iccete paṭisedhe[Pg.104]. ‘‘Dve paṭisedhā pakatiatthaṃ gamayantī’’ti ñāyā ‘‘na tesaṃ pana rūpānaṃ paccayā na ca hontī’’ti ettha na ca na honti-hontevāti pakatiatthaṃ gamayati. Alaṃ pariyatti+bhūsanesu ca.

'च' हा निपात समुच्चय, अन्वाचय (दुय्यम जोडणी), इतरेतरयोग, समाहार, avadhāraṇa (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'वा' हा निपात विकल्प (पर्याय), उपमान (तुलना), समुच्चय, व्यवस्थित विभाषा (निश्चित पर्याय) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'न', 'नो', 'मा', 'अ', 'अलं', 'हलं' हे शब्द प्रतिषेध (नकार) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. 'दोन नकार मूळ अर्थाकडे (होकाराकडे) नेतात' (द्वे पटिसेधा पकतियत्थं गमयन्ति) या न्यायानुसार, 'न तेसं पन रूपानं पच्चया न च होन्ति' यामध्ये 'न च न होन्ति' म्हणजेच 'होन्तेव' (ते होतातच) असा मूळ अर्थ प्राप्त होतो. 'अलं' हा शब्द पर्याप्तता (क्षमता/पुरेसे असणे) आणि भूषण (अलंकार) या अर्थांमध्ये देखील वापरला जातो.

Pūraṇatthaṃ duvidhaṃ attapūraṇaṃ padapūraṇañca, tattha atha, khalu, vata, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, ca, tu, vā, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, (evaṃ, rū) seyyathidaṃ iccevamādi padapūraṇe. Tattha atha-iti pañhā+nantariyā+dhikārādīsu ca. Khalu-iti paṭisedhā+vadhāraṇa, pasiddhīsu ca. Vata+iti ekaṃsa, khedā+nukampa, saṃkappesu ca. Atho-iti anvādese ca. Hi-iti hetu, avadhāraṇesu ca. Tu-iti visesa, hetu, nivattanādīsu ca. Pana-iti visesepi. Have+ve iccete ekaṃsatthepi. Haṃ-visāda, vimhesupi. (Visāda, sambhavesu, rū). Seyyathidaṃti taṃ katamaṃti atthepi.

अर्थ पूर्ण करणे (पूरणार्थ) दोन प्रकारचे आहे - अर्थपूरण (स्वतःचा अर्थ पूर्ण करणे) आणि पदपूरण (शब्दाची पूर्तता करणे). त्यापैकी 'अथ', 'खलु', 'वत', 'अतो', 'अस्सु', 'यग्घे', 'हि', 'चरहि', 'नं', 'तं', 'च', 'तु', 'वा', 'वो', 'पन', 'हवे', 'कीव', 'ह', 'ततो', 'यथा', 'सुदं', 'खो', 'वे', 'हं', 'एनं', (एवं, रू) 'सेय्यथिदं' इत्यादी पदपूरणामध्ये (शब्दाची पूर्तता करण्यासाठी) वापरले जातात. त्यामध्ये 'अथ' हा प्रश्न, आनंतर्य (लगेचच नंतर घडणारी क्रिया), अधिकार इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'खलु' हा निषेध, अवधारण (निश्चय) आणि प्रसिद्धी या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'वत' हा एकांश (निश्चितता), खेद, अनुकंपा (दया) आणि संकल्प या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'अथो' हा अन्वादेश (पुनरुल्लेख) या अर्थात वापरला जातो. 'हि' हा हेतू (कारण) आणि अवधारण (निश्चय) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'तु' हा विशेष, हेतू, निवर्तन (निवृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'पन' हा विशेष अर्थातही वापरला जातो. 'हवे' आणि 'वे' हे एकांश (निश्चितता) अर्थात वापरले जातात. 'हं' हा विषाद (दुःख) आणि विस्मय (आश्चर्य) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. (रूपावतारात 'विषाद आणि संभव' असा पाठ आहे). 'सेय्यथिदं' हा 'ते कोणते?' (तं कतमं) या अर्थातही वापरला जातो.

Atthapūraṇaṃ duvidhaṃ vibhattiyuttaṃ avibhattiyuttañca. Atthi, sakkā, labbhā iccete paṭhamāyaṃ. Āvuso ambho hambho are hare re je iccete āmantaṇe. Divā bhiyyo (namo, rū) iccete paṭhamādutiyāsu. Sayaṃ sāmaṃ saṃ sammā kinti iccete tatiyatthe. So+to+dhāpaccayantā ca suttaso padaso aniccato dukkhato ekadhā dvidhā iccādi. Tave+tuṃ paccayantā catutthiyāva, kātave dātave, kātuṃ kāretuṃ, (dātuṃ, rū) dāpetuṃ iccādi. So+topaccayantā pañcamiyatthe, dīghaso oraso rājato vā corato vā iccādi. To satta- myatthepi [Pg.105] tra+tthādipaccayantā ca, ekato purato pacchato passato piṭṭhito pādato sīsato aggato mūlato, yatra yattha yahiṃ tatra tattha tahiṃ iccādi. Samantā sāmantā parito abhito samantato ekajjhaṃ ekamantaṃ heṭṭhā upari uddhaṃ adho tiriyaṃ sammukhā paramukhā āvi raho tiro uccaṃ nīcaṃ anto antarā antaraṃ ajjhattaṃ bahiddhā bāhirā bāhiraṃ bahi oraṃ pāraṃ ārā ārakā pacchā pure huraṃ pecca iccete sattamiyā. Sampati āyati ajja aparajjha suve sve uttarasuve (kisu, rū) hiyyo pare (parasuve, rū) sajju sāyaṃ pāto kālaṃ kallaṃ divā rattaṃ niccaṃ satataṃ abhiṇhaṃ abhikkhaṇaṃ muhuṃ muhuttaṃ bhūtapubbaṃ purā yadā tadā (kadā, rū) iccādayo kālasattamiyaṃ. Iti vibhattiyuttāni.

अर्थपूरण दोन प्रकारचे आहे - विभक्तियुक्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेले) आणि अविभक्तियुक्त (विभक्ती प्रत्यय नसलेले). 'अत्थि', 'सक्का', 'लब्भा' हे प्रथमा विभक्तीमध्ये वापरले जातात. 'आवुसो', 'अम्भो', 'हम्भो', 'अरे', 'हरे', 'रे', 'जे' हे आमंत्रणात (संबोधनात) वापरले जातात. 'दिवा', 'भिय्यो' (रूपावतारात 'नमो') हे प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीमध्ये वापरले जातात. 'सयं', 'सामं', 'सं', 'सम्मा', 'किन्ति' हे तृतीया विभक्तीच्या अर्थात वापरले जातात. 'सो', 'तो' आणि 'धा' प्रत्ययान्त शब्द जसे की 'सुत्तसो', 'पदसो', 'अनिच्चतो', 'दुक्खतो', 'एकधा', 'द्विधा' इत्यादी. 'तवे' आणि 'तुं' प्रत्ययान्त शब्द चतुर्थी विभक्तीच्या अर्थातच वापरले जातात, जसे की 'कातवे', 'दातवे', 'कातुं', 'कारेतुं', (रूपावतारात 'दातुं') 'दापेतुं' इत्यादी. 'सो' आणि 'तो' प्रत्ययान्त शब्द पंचमी विभक्तीच्या अर्थात वापरले जातात, जसे की 'दीघसो', 'ओरसो', 'राजतो वा चोरतो वा' इत्यादी. 'तो' प्रत्यय सप्तमी विभक्तीच्या अर्थातही वापरला जातो, तसेच 'त्र', 'त्थ' इत्यादी प्रत्ययान्त शब्दही, जसे की 'एकतो', 'पुरतो', 'पच्छतो', 'पस्सतो', 'पिट्ठितो', 'पादतो', 'सीसतो', 'अग्गतो', 'मूलतो', 'यत्र', 'यत्थ', 'यहिं', 'तत्र', 'तत्थ', 'तहिं' इत्यादी. 'समन्ता', 'सामन्ता', 'परितो', 'अभितो', 'समन्ततो', 'एकज्झं', 'एकमन्तं', 'हेट्ठा', 'उपरि', 'उद्धं', 'अधो', 'तिरियं', 'सम्मुखा', 'परमुखा', 'आवि', 'रहो', 'तिरो', 'उच्चं', 'नीचं', 'अन्तो', 'अन्तरा', 'अन्तरं', 'अज्झत्तं', 'बहिद्धा', 'बाहिरा', 'बाहिरं', 'बहि', 'ओरं', 'पारं', 'आरा', 'आरका', 'पच्छा', 'पुरे', 'हुरं', 'पेच्च' हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात वापरले जातात. 'सम्पति', 'आयति', 'अज्ज', 'अपरज्झ', 'सुवे', 'स्वे', 'उत्तरसुवे', (रूपावतारात 'किसु') 'हिय्यो', 'परे', (रूपावतारात 'परसुवे') 'सज्जु', 'सायं', 'पातो', 'कालं', 'कल्लं', 'दिवा', 'रत्तं', 'निच्चं', 'सततं', 'अभिण्हं', 'अभिक्खणं', 'मुहुं', 'मुहुत्तं', 'भूतपुब्बं', 'पुरा', 'यदा', 'तदा', (रूपावतारात 'कदा') इत्यादी कालवाचक सप्तमीमध्ये (कालसप्तमी) वापरले जातात. हे विभक्तियुक्त शब्द आहेत.

Avibhattiyuttesu appeva appevanāma nu iccete saṃsayatthe. Addhā aññadatthu taggha jātu kāmaṃ sasakkaṃ iccete ekaṃsatthe. Evaṃ iti avadhāraṇe. Kacci nu nanu kathaṃ (kiṃsu, rū) kiṃ iccete pucchanatthe. Evaṃ iti itthaṃ iccete nidassanatthe. Iti hetu+vākyaparisamattīsu ca. Yāva tāva yāvatā tāvatā kittāvatā ettāvatā kīva iccete paricchedanatthe. Evaṃ sāhu lahu opāyikaṃ paṭirūpaṃ āma sādhu iccete sampaṭicchanatthe. Tathā yathā yatheva tatheva evaṃ evameva evampi yathāpi seyyathāpi seyyathāpināma viya iva yathariva tathariva yathānāma tathānāma yathāhi tathāhi yathāca tathāca iccete paṭibhāgatthe. Yathāiti yoggatā+vicchā+padatthānativatti+nidassanesu ca. Evaṃiti [Pg.106] upadesa+pañhādīsu ca. Kiñcāpiiti anuggahatthe. Dhiiti garahe. Ahoiti garaha+pasaṃsana+patthanesu. Nāmaiti garaha+pasaṃsana+saññā+pañhesu. Sādhūti pasaṃsana+yācanesu. Iṅgha handa iccete codanatthe. Sādhu suṭṭhu evametaṃti anumodane. Kiraiti anussavana+asaddheyyesu. Nunaiti anumānā+nussaraṇa+parivitakkesu. Kasmāti kāraṇapucchane. Yasmā tasmā tathā hi tena iccete kāraṇacchedanatthe. Saha saddhiṃ amā (samaṃ, rū) iti samakriyāyaṃ. Vinā rite vippayoge. Nānā puthu bahupakāre. Puthu visuṃ asaṅghāte ca. Duṭṭhu ku kucchāyaṃ (jigucchāyaṃ, rū). Puna appaṭhame. Kathaṃ cikicchatthe. Dhā kkhattuṃ so kiñcaiti saṃkhyāvibhāge. Īsakaṃ appamānesu (appamatte, rū). Saṇikaṃ mandatthe. Khippaṃ araṃ lahuṃ āsu tuṇhaṃ aciraṃ sīghatthe. Ciraṃ cirassaṃ dīghakāle. Ce yadi saṃkā+vaṭṭhāne. Dhuraṃ thirā+vadhāraṇesu (dhuvaṃ thirā+vadhāraṇesu, rū). Hā visāde. Tuṇhī abhāsane. Sacchi paccakkhe. Musā micchāalikaṃ asacce. Suvatthi āsiṭṭhe iccādi.

अविभक्तियुक्त शब्दांमध्ये 'अप्पेव', 'अप्पेवनाम', 'नु' हे संशयाच्या (संशयार्थ) अर्थात वापरले जातात. 'अद्धा', 'अञ्ञदत्थु', 'तग्घ', 'जातु', 'कामं', 'ससक्कं' हे एकांश (निश्चितता) अर्थात वापरले जातात. 'एवं' हा अवधारण (निश्चय) अर्थात वापरला जातो. 'कच्चि', 'नु', 'ननु', 'कथं', (रूपावतारात 'किंसु') 'किं' हे प्रश्न विचारण्याच्या (प्रश्नार्थ) अर्थात वापरले जातात. 'एवं', 'इत्थं' हे निदर्शन (उदाहरण दाखवणे) अर्थात वापरले जातात. 'इति' हा हेतू आणि वाक्यसमाप्ती या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'याव', 'ताव', 'यावता', 'तावता', 'कित्तावता', 'एत्तावता', 'कीव' हे परिच्छेद (मर्यादा किंवा सीमा) अर्थात वापरले जातात. 'एवं', 'साहु', 'लहु', 'ओपायिकं', 'पटिरूपं', 'आम', 'साधु' हे संप्रतिच्छन (स्वीकृती किंवा संमती) अर्थात वापरले जातात. 'तथा', 'यथा', 'यथेव', 'तथेव', 'एवं', 'एवमेव', 'एवम्पि', 'यथापि', 'सेय्यथापि', 'सेय्यथापिनाम', 'विय', 'इव', 'यथरिव', 'तथरिव', 'यथानाम', 'तथानाम', 'यथाहि', 'तथाहि', 'यथाच', 'तथाच' हे प्रतिभागाच्या (सादृश्य किंवा उपमा) अर्थात वापरले जातात. 'यथा' हा योग्यता, वीप्सा (पुनरावृत्ती), पदार्थानतिवृत्ती (मर्यादेचे उल्लंघन न करणे) आणि निदर्शन या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'एवं' हा उपदेश, प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'किञ्चापि' हा अनुग्रह (सवलत) अर्थात वापरला जातो. 'धि' हा गर्हा (धिक्कार) अर्थात वापरला जातो. 'अहो' हा गर्हा, प्रशंसा आणि प्रार्थना या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'नाम' हा गर्हा, प्रशंसा, संज्ञा (नाव) आणि प्रश्न या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'साधु' हा प्रशंसा आणि याचना (विनंती) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'इङ्घ', 'हन्द' हे चोदना (प्रेरणा किंवा आज्ञा) अर्थात वापरले जातात. 'साधु', 'सुट्ठु', 'एवमेतं' हे अनुमोदन (संमती किंवा कौतुक) अर्थात वापरले जातात. 'किर' हा अनुश्रवण (ऐकीव गोष्ट) आणि अश्रद्धेय (अविश्वासार्ह गोष्ट) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'नून' हा अनुमान, अनुस्मरण आणि परवितर्क (विचार) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'कस्मा' हा कारण विचारण्याच्या अर्थात वापरला जातो. 'यस्मा', 'तस्मा', 'तथा हि', 'तेन' हे कारण निश्चित करण्याच्या (कारणच्छेद) अर्थात वापरले जातात. 'सह', 'सद्धिं', 'अमा' (रूपावतारात 'समं') हे समक्रिया (एकत्र क्रिया करणे) या अर्थात वापरले जातात. 'विना', 'रिते' हे विप्रयोग (वियोग किंवा विरहित) अर्थात वापरले जातात. 'नाना', 'पुथु' हे बहुप्रकार (विविध प्रकार) अर्थात वापरले जातात. 'पुथु', 'विसुं' हे असंघात (वेगळे असणे) अर्थात वापरले जातात. 'दुट्ठु', 'कु' हे कुत्सा (निंदा किंवा तिरस्कार) अर्थात वापरले जातात (रूपावतारात 'जिगुच्छा' असा पाठ आहे). 'पुन' हा अप्रथम (पुन्हा एकदा) अर्थात वापरला जातो. 'कथं' हा चिकित्सा (संशय किंवा चौकशी) अर्थात वापरला जातो. 'धा', 'क्खत्तुं', 'सो', 'किञ्च' हे संख्याविभागात वापरले जातात. 'ईसकं' हा अल्प प्रमाणात (अप्पमान) वापरला जातो (रूपावतारात 'अप्पमत्त' असा पाठ आहे). 'सणिकं' हा मंद (हळूवार) अर्थात वापरला जातो. 'खिप्पं', 'अरं', 'लहुं', 'आसु', 'तुण्हं' हे शीघ्र (लवकर) अर्थात वापरले जातात. 'चिरं', 'चिरस्सं' हे दीर्घकाळ अर्थात वापरले जातात. 'चे', 'यदि' हे शंका आणि अवस्थापना (अट किंवा शक्यता) या अर्थांमध्ये वापरले जातात. 'धुरं' हा स्थिरता आणि अवधारण या अर्थांमध्ये वापरला जातो (रूपावतारात 'धुवं' असा पाठ आहे). 'हा' हा विषाद (दुःख) अर्थात वापरला जातो. 'तुण्ही' हा अभाषण (मौन) अर्थात वापरला जातो. 'सच्छि' हा प्रत्यक्ष अर्थात वापरला जातो. 'मुसा', 'मिच्छा', 'अलिकं' हे असत्य अर्थात वापरले जातात. 'सुवत्थि' हा आशिष (कल्याण असो) अर्थात वापरला जातो, इत्यादी.

Tuna+ktvāna+ktvāpaccayantā ussukkanatthe bhavanti. Yathā passituna passiya passitvāna passitvā, disvā disvāna dassetvā dātuna datvāna datvā upādāya dāpetvā viññāya viceyya vineyya samecca nihacca upecca ārabbha āgamma iccādi.

'तुन', 'क्त्वान' आणि 'क्त्वा' प्रत्ययान्त शब्द उत्सुकता (किंवा तत्परता) या अर्थात होतात. जसे की 'पस्सितुन', 'पस्सिय', 'पस्सित्वान', 'पस्सित्वा', 'दिस्वा', 'दिस्वान', 'दस्सेत्वा', 'दातुन', 'दत्वान', 'दत्वा', 'उपादाय', 'दापेत्वा', 'विञ्ञाय', 'विचेय्य', 'विनेय्य', 'समेच्च', 'निहच्च', 'उपेच्च', 'आरब्भ', 'आगम्म' इत्यादी.

Vibhattiyā [Pg.107] kato bhedo, saliṅgānaṃ bhave tathā;

Tumhādīnaṃ tva+liṅgesu, neva+tthi pādi+cādinaṃ.

विभक्तीने केलेला भेद जसा सलिंग (लिंग असलेल्या) शब्दांमध्ये होतो, तसा तो 'तुम्ह' इत्यादी लिंगरहित शब्दांमध्ये आणि 'पादि' (प्र, परा इत्यादी उपसर्ग) इत्यादींमध्ये मुळीच होत नाही.

Evaṃ nāmākhyātopasaggehi vinimuttaṃ etaṃ nipātapadaṃ veditabbaṃ.

अशा प्रकारे, नाम, आख्यात (क्रियापद) आणि उपसर्ग यांच्यापासून मुक्त असलेल्या शब्दाला 'निपात पद' (अव्यय) समजावे.

Nepātikapadaṃ.

निपात पद (अव्यय प्रकरण).

Pulliṅgaṃ itthiliṅgañca, napuṃsaka+mathā+paraṃ;

Tiliṅgañca aliṅgañca, nāmikaṃ pañcadhā ṭhitaṃ.

पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि त्यानंतर नपुंसकलिंग; तसेच त्रिलिंग (तिन्ही लिंगांत चालणारे) आणि अलिंग (लिंगरहित); अशा पाच प्रकारे नाम (नामिक) विभागलेले आहे.

Iti payogasiddhiyaṃ nāmakaṇḍo dutiyo.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील 'नामकांड' नावाचा दुसरा अध्याय समाप्त झाला.

3. Kārakakaṇḍa

३. कारककांड (कारकांचा अध्याय).

Atha [Pg.108] vibhattīna+matthabhedā vuccante.

आता विभक्तींच्या अर्थांचे भेद सांगितले जात आहेत.

Tattha ekampi atthaṃ kammādivasena ekattādivasena ca vibhajantīti vibhattiyo, syādayo. Tā pana paṭhamādibhedena sattavidhā. Tā yathā ‘‘paṭhamā+tthamatte’’ti paṭhamāvibhatti hoti. Sissa okāra+lopa+a-mādesesu naro itthī napuṃsakaṃ.

त्यामध्ये, एकाच अर्थाला कर्म इत्यादींच्या द्वारे आणि एकवचन इत्यादींच्या द्वारे ज्या विभागतात, त्या 'विभक्ती' (सि, यो इत्यादी प्रत्यय) होत. त्या प्रथमा इत्यादी भेदांनी सात प्रकारच्या आहेत. जसे की, "केवळ प्रातिपदिकार्थात" प्रथमा विभक्ती होते. 'सि' प्रत्ययाचा ओकार, लोप आणि अ-कार आदेश झाल्यावर 'नरो' (पुरुष), 'इत्थी' (स्त्री), 'नपुंसकं' (नपुंसक) अशी रूपे बनतात.

Sakattha+dabba+liṅgāni, saṃkhyā+kammādipañcakaṃ;

Nāmattho tassa sāmañña-matthamatthaṃ pavuccate.

स्वार्थ (स्वतःचा अर्थ), द्रव्य (वस्तू), लिंग, संख्या आणि कर्म इत्यादी हे पाच नामाचे अर्थ (नामार्थ) आहेत; त्याचा सामान्य अर्थ 'केवळ अर्थ' (अर्थमात्र) म्हटला जातो.

So nāmattho ca –

आणि तो नामाचा अर्थ (नामार्थ) असा आहे –

Jāti kriyā guṇo dabbaṃ, tathā nāmanti pañcadhā;

Saddassa+ttho sa saddopi, pañcadhāva+tra bhijjate.

जाती (वर्ग), क्रिया, गुण, द्रव्य आणि नाम (संज्ञा) अशा पाच प्रकारे शब्दाचा अर्थ होतो; आणि तो शब्द देखील येथे पाच प्रकारेच विभागला जातो.

Kathaṃ jātisaddo guṇasaddotyādinā.

ते कसे? जातीवाचक शब्द, गुणवाचक शब्द इत्यादींद्वारे.

Bhinnesva+bhinnadhī+saddā, sabalādīsu yabbalā;

Vattante jāti esā+ssa, mālā sutta+mivā+nvitā.

वेगवेगळ्या असलेल्या चित्कबरी (सबल) इत्यादी गाईंमध्ये जी शक्ती अभिन्न बुद्धी आणि अभिन्न शब्द निर्माण करते, ती 'जाती' होय; ती त्यामध्ये माळेतील सूत्राप्रमाणे (धाग्याप्रमाणे) ओवलेली असते.

Adabbabhūtaṃ kattādi-kārakaggāmasādhiyaṃ;

Padatthaṃ kattukammaṭṭhaṃ, kriya+micchanti tabbidū.

जे त्या (व्याकरण) शास्त्राचे ज्ञाते आहेत, ते कर्ता इत्यादी कारकसमूहाद्वारे साध्य होणाऱ्या, अद्रव्यरूप (द्रव्य नसलेल्या) आणि कर्ता किंवा कर्माच्या ठिकाणी राहणाऱ्या शब्दार्थाला 'क्रिया' असे मानतात.

Dabbassito tato bhinno, nimitto tappatītiyā;

Vinassanasabhāvo ca, nigguṇova guṇo+ccate.

जो द्रव्याच्या आश्रयाने राहतो, त्याहून भिन्न असतो, त्याच्या ज्ञानाचे (प्रतीतीचे) कारण असतो, विनाशशील स्वभावाचा असतो आणि स्वतः गुणरहित असतो, त्याला 'गुण' असे म्हटले जाते.

Ettha [Pg.109] paṭo sukkoti vinassanasabhāvo ca casaddena vipulo ākāsoti avinassanasabhāvo ca attani visuṃ guṇarahito guṇo+ccate tyattho.

येथे "वस्त्र पांढरे आहे" (पटो सुक्को) हा विनाशशील स्वभाव आहे, आणि 'च' (ca) शब्दाने "विशाल आकाश" (विपुलो आकासो) हा अविनाशशील स्वभाव दर्शविला आहे; जो स्वतःमध्ये स्वतंत्रपणे गुणरहित असतो, त्याला 'गुण' म्हटले जाते, असा याचा अर्थ आहे.

Yaṃ yaṃ visessate kiñci, taṃ taṃ dabba+miho+ccate;

Jātyādinopya+to tādi, dabbattaṃ parikappate.

ज्या ज्या कशाचेही विशेषण केले जाते (ज्याला विशेषित केले जाते), त्याला येथे 'द्रव्य' म्हटले जाते; म्हणूनच जाती इत्यादींना देखील अशाच प्रकारे द्रव्यत्व कल्पिले जाते.

Ettha gojāti assajātīti vutte jāti dabbaṃ. Nīlo guṇoti ca guṇo dabbaṃ. Pacanakriyāti ca gamanādikriyāto visesiyatīti kriyāva dabbaṃ.

येथे "गो-जाती" (गाईची जात) किंवा "अश्व-जाती" (घोड्याची जात) असे म्हटले असता 'जाती' हे द्रव्य ठरते. "निळा गुण" (नीलो गुणो) असे म्हटले असता 'गुण' हे द्रव्य ठरते. आणि "स्वयंपाक करण्याची क्रिया" (पचनक्रिया) असे म्हटले असता, ती गमन इत्यादी क्रियांपासून विशेषित केली जात असल्यामुळे 'क्रिया' हेच द्रव्य ठरते.

Nāmarūpena sadabbe, kvaci saññī kathīyate;

Nāmanti taṃ yathā citto, saññā saddo tu taddhanī.

नाम आणि रूपाने युक्त असलेल्या द्रव्यामध्ये कधीकधी संज्ञा असणाऱ्याला (संज्ञीला) 'नाम' म्हटले जाते, जसे की 'चित्त' (एका व्यक्तीचे नाव); परंतु संज्ञा-शब्द (नाव दर्शवणारा शब्द) हा त्याचा ध्वनी असतो.

Nāmassa dabbattepi cittotyādi nāmeneva pasijjhati, no ghaṭa+paṭādayova dabbattena, tasmā nāma+miti saññī kathīyate, taṃvācakattā tabbatī cittādi saññāsaddoti nicchiyateyya+dhippāyo.

नामाचे द्रव्यत्व असले तरी 'चित्त' इत्यादी नामानेच सिद्ध होतात, घट-पट (घडा-वस्त्र) इत्यादींसारखे केवळ द्रव्यत्वामुळे नाही. म्हणून संज्ञीला (नाव धारण करणाऱ्याला) 'नाम' म्हटले जाते, आणि त्याचा वाचक असल्यामुळे 'चित्त' इत्यादी संज्ञा-शब्द त्या अर्थाने युक्त ठरतात, असा हा अभिप्राय निश्चित केला पाहिजे.

Ayaṃ pañcavidhopi attho saddattho ceva sāmatthiyā gamyamānattho cāti dubbidho. Tathā hi ‘‘pīno divā na bhuñjeyya’’miti bhuttinirākati saddattho. Rattibhutti tu sāmatthiyā+vagamyate. Tene+taṃ vuccati –

हा पाच प्रकारचा अर्थ देखील दोन प्रकारचा आहे: शब्दार्थ (शब्दाने व्यक्त होणारा अर्थ) आणि सामर्थ्याने (व्यंजनेने) समजणारा अर्थ. जसे की, "लठ्ठ माणूस दिवसा जेवत नाही" यामध्ये दिवसा जेवणाचा निषेध करणे हा 'शब्दार्थ' आहे. परंतु रात्री जेवणे हे सामर्थ्याने (अर्थापत्तीने) समजून येते. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave;

Mukhyo lakkhaṇa+byañjana-sabhāvo cāti ettha tu.

अर्थाच्या प्रतीतीमध्ये शब्दाचा व्यापार (कार्य) तीन प्रकारचा असतो: मुख्य (अभिधा), लक्षण (लक्षणा) आणि व्यंजन (व्यंजना) स्वभाव. येथे –

Mukhyo tu nirantaratthe, lakkhaṇo tu tirohite;

Atthe+taro tu vākyassa, attheyeva pavattati.

मुख्य व्यापार हा थेट (व्यवहित नसलेल्या) अर्थामध्ये प्रवृत्त होतो, लक्षण व्यापार हा परोक्ष (लपलेल्या) अर्थामध्ये प्रवृत्त होतो, आणि दुसरा (व्यंजन व्यापार) हा वाक्याच्या अर्थामध्येच प्रवृत्त होतो.

‘‘Mañce’’ti [Pg.110] nirantaratthe vattamāno mukhyo, ‘‘mañcā ugghosantī’’ti tirohitatthe vattamāno lakkhaṇo, gāthādisakalavākyassa+tthe vattamāno byañjanasabhāvo.

"मंचावर" (मंचे) हा थेट अर्थामध्ये प्रवृत्त होणारा 'मुख्य' व्यापार आहे, "मंच ओरडत आहेत" (मंचा उग्घोसन्ती) हा परोक्ष अर्थामध्ये (मंचावरील लोक ओरडत आहेत या अर्थी) प्रवृत्त होणारा 'लक्षण' व्यापार आहे, आणि गाथा इत्यादी संपूर्ण वाक्याच्या अर्थामध्ये प्रवृत्त होणारा 'व्यंजन' स्वभाव आहे.

Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako;

Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato.

व्यापाराच्या भेदानुसार शब्द देखील तीन प्रकारचा असतो: वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक; आणि त्याचा अर्थ देखील तीन प्रकारचा मानला गेला आहे.

Vacco lakkhaṇiko byaṅgyo, cevaṃ saddo suvācako;

Vuttakamena jātyādi-bhedena pañcadhā bhaveti.

वाच्य, लाक्षणिक आणि व्यंग्य अशा प्रकारे सुवाचक शब्द, सांगितलेल्या क्रमाने जाती इत्यादी भेदांमुळे पाच प्रकारचा होतो.

38. Āmantaṇe –

३८. संबोधन (आमंत्रण) अर्थी –

Ti āmantaṇādhike atthamatte paṭhamāvibhatti hoti. Bho nara, bho itthi, bho napuṃsaka.

अशा प्रकारे, संबोधन अधिक असलेल्या केवळ अर्थामध्ये प्रथमा विभक्ती होते. जसे की – हे नरा (भो नर), हे स्त्री (भो इत्थी), हे नपुंसका (भो नपुंसक).

Saddenā+bhimukhīkāro, vijjamānassa vatthuno;

Āmantaṇaṃ vidhātabbe, natthi ‘‘rājā bhave’’ti+daṃ.

शब्दाद्वारे विद्यमान (हजर असलेल्या) वस्तूला आपल्याकडे अभिमुख करणे म्हणजे 'संबोधन' होय. जे विधान करायचे आहे, त्यामध्ये "तो राजा होवो" (राजा भवे) असे संबोधन नसते.

Kriyā nimittaṃ kārakantu kamma, kattu, karaṇa, sampadāna, avadhi, ādhārabhedena chabbidhaṃ, taṃ yathā –

क्रियेचे निमित्त असणारे 'कारक' हे कर्म, कर्ता, करण, संप्रदान, अवधी (अपादान) आणि आधार (अधिकरण) या भेदांनी सहा प्रकारचे असते, ते खालीलप्रमाणे –

2,2. Kamme dutiyā

२,२. कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते.

Karīyati kattukiriyāya sambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ kammakārake dutiyāvibhatti hoti. Taṃ tividhaṃ nibbatti, vikati, patti bhedena, tattha nibbattikamme mātā puttaṃ vijāyati, āhāro sukhaṃ janayati, kaṭaṃ karoti datto. Vikatiyaṃ kaṭṭha+maṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, vīhayo lunāti. Pattiyaṃ datto gharaṃ pavisati, ādiccaṃ passati, dhammaṃ suṇāti, paṇḍite payirupāsati.

जे केले जाते, म्हणजेच कर्त्याच्या क्रियेशी संबंधित असते, ते 'कर्म' होय. त्या कर्म कारकामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. ते निर्वृत्ती (उत्पत्ती), विकृती (रूपांतर) आणि प्राप्ती या भेदांनी तीन प्रकारचे असते. त्यापैकी निर्वृत्ती कर्मामध्ये – "माता पुत्राला जन्म देते" (माता पुत्तं विजायति), "अन्न सुखाला जन्म देते" (आहारो सुखं जनयति), "दत्त चटई बनवतो" (कटं करोति दत्तो). विकृती कर्मामध्ये – "तो लाकडाचा कोळसा करतो" (कट्ठं अङ्गारं करोति), "तो सोन्याचे कडे करतो" (सुवण्णं कटकं करोति), "तो भात (धान्य) कापतो" (वीहयो लुनाति). प्राप्ती कर्मामध्ये – "दत्त घरात प्रवेश करतो" (दत्तो घरं पविसति), "तो सूर्याला पाहतो" (आदिच्चं पस्सति), "तो धम्म ऐकतो" (धम्मं सुणाति), "तो पंडितांची संगत करतो" (पण्डिते पयिरुपासति).

Vuttañca [Pg.111] –

आणि असे म्हटले आहे –

Nibbatti+vikati+patti-bhedā kammaṃ tidhā mataṃ;

Kattukriyābhigammantaṃ, sukha+maṅgāraṃ+gharaṃ yathāti.

कर्त्याच्या क्रियेद्वारे प्राप्त होणारे कर्म हे निर्वृत्ती, विकृती आणि प्राप्ती या भेदांनी तीन प्रकारचे मानले गेले आहे; जसे की अनुक्रमे 'सुख' (सुखं), 'कोळसा' (अङ्गारं) आणि 'घर' (घरं).

Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīyanti attheva guṇayuttassa kammatā, vipulaṃ karoti, dassanīyaṃ karotīti kriyāya sambandhiyamānattā. Odano paccateti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi ākhyātato.

"तो मोठी, प्रेक्षणीय चटई बनवतो" (कटं करोति विपुलां दस्सनीयं) यामध्ये गुणांनी युक्त असलेल्याची कर्मता सिद्ध होतेच, कारण "मोठी करतो", "प्रेक्षणीय करतो" या रूपाने ते क्रियेशी संबंधित आहे. "भात शिजवला जातो" (ओदनो पच्चते) यामध्ये 'ओदन' (भात) या शब्दावरून कर्मता समजत नाही, तर ती आख्यात प्रत्ययावरून (क्रियापदावरून) समजते.

Icchitakammaṃ yathā-gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāva+mava rundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkha+mavacināti phalāni, rukkhātyattho. Sissaṃ dhammaṃ brūte. Ettha payo, gāvaṃ iccādi icchitaṃ, gāvuṃ, gomanta+miccādi anicchitaṃ. Eva+manicchitepi kaṇṭakaṃ maddati, visaṃ gilati. Yaṃ nevi+cchitaṃ, nāpi anicchitaṃ, tatrāpi gāmaṃ gacchanto rukkhamūla+mupasappati.

इच्छित कर्म जसे की – "तो गाईचे दूध काढतो" (गावुं पयो दोहति), "तो गोपाळाकडे गाईची याचना करतो" (गोमन्तं गावं याचति), "तो गाईला गोठ्यात कोंडतो" (गावमवरुन्धति वजं), "तो मुलाला रस्ता विचारतो" (माणवकं मग्गं पुच्छति), "तो गोपाळाकडे गाईची भिक्षा मागतो" (गोमन्तं गावं भिक्खते), "तो झाडावरून फळे गोळा करतो" (रुक्खमवचिनाति फलानि – येथे 'झाडावरून' असा अर्थ आहे), "तो शिष्याला धम्म सांगतो" (सिस्सं धम्मं ब्रूते). येथे 'दूध' (पयो), 'गाईची' (गावं) इत्यादी इच्छित कर्मे आहेत, तर 'गाईचे' (गावुं), 'गोपाळाकडे' (गोमन्तं) इत्यादी अनिच्छित (गौण) कर्मे आहेत. तसेच अनिच्छित कर्मामध्ये देखील – "तो काट्यावर पाय देतो" (कण्टकं मद्दति), "तो विष गिळतो" (विसं गिलति). जे इच्छितही नाही आणि अनिच्छितही नाही, अशा ठिकाणी देखील – "गावाला जात असताना तो झाडाच्या मुळाशी (सावलीत) जातो" (गामं गच्छन्तो रुक्खमूलमुपसप्पति).

Ādhāre adhisi+ṭhā+sānaṃ payoge ca, pathaviṃ adhisessati, gāma+madhitiṭṭhati, rukkha+majjhāsateti. Ettha pathavinti pathaviyanti attho. Eva+mabhi, nipubbavisassāpi, dhamma+mabhinivisate, dhamme vā. Tathā upa, nva+jjhā+pubbavasatissa, gāma+mupavasati, gāma+manuvasati, vihāra+madhivasati, gāma+māvasati, agāraṃ ajjhavasati, ettha gāmanti gāmetyattho. Tathā tappānā+cārepi, nadiṃ pibati, gāmaṃ carati, nadiyaṃtyattho. Sace maṃ nālapissatīti mayā saddhiṃtyattho. Vihitāva paṭi-yogepi dutiyā, paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā, tampaṭi bojjhaṅgā bhāsantūti attho. Upamā maṃ patibhāti[Pg.112], upamā maṃ upaṭṭhātityattho. Dhātunāyutte ‘‘tassa nappaṭibhātī’’ti chaṭṭhī.

आधार (अधिकरण) अर्थी 'अधि' उपसर्गपूर्वक 'सि' (झोपणे), 'ठा' (उभे राहणे) आणि 'आस' (बसणे) यांच्या प्रयोगात द्वितीया विभक्ती होते; जसे की – "तो पृथ्वीवर झोपेल" (पथविं अधिसेस्सति), "तो गावात राहतो" (गाममधितिट्ठति), "तो झाडावर बसतो" (रुक्खमज्झासते). येथे 'पथविं' म्हणजे 'पथवियं' (पृथ्वीवर) असा अर्थ आहे. तसेच 'अभि' आणि 'नि' उपसर्गपूर्वक 'विस' (प्रवेश करणे) धातूच्या प्रयोगात देखील – "तो धम्मामध्ये प्रवेश करतो" (धम्ममभिनिविसते किंवा धम्मे). तसेच 'उप', 'अनु', 'अधि' आणि 'आ' उपसर्गपूर्वक 'वस' (राहणे) धातूच्या प्रयोगात – "तो गावात राहतो" (गाममुपवसति), "तो गावानुसारी राहतो" (गाममनुवसति), "तो विहारात राहतो" (विहारमधिवासति), "तो गावात राहतो" (गाममावसति), "तो घरात राहतो" (अगारं अज्झावसति); येथे 'गामं' म्हणजे 'गामे' (गावात) असा अर्थ आहे. तसेच पिणे आणि फिरणे या अर्थी देखील – "तो नदीचे पाणी पितो" (नदिं पिबति), "तो गावात फिरतो" (गामं चरति); येथे 'नदीमध्ये' (नदियं) असा अर्थ आहे. "जर तो माझ्याशी बोलणार नाही" (सचे मं नालपिस्सति); येथे 'माझ्यासोबत' (मया सद्धिं) असा अर्थ आहे. 'पटि' च्या योगात देखील द्वितीया विहित आहे – "हे चुन्द, तुला बोज्झंग स्पष्ट होवोत" (पटिभन्तु तं चुन्द बोज्झङ्गा); येथे 'तुझ्याप्रती बोज्झंग भासूत' असा अर्थ आहे. "मला उपमा सुचते" (उपमा मं पटिभाति); येथे 'उपमा माझ्यासमोर उपस्थित होते' असा अर्थ आहे. धातूशी संबंध नसताना (किंवा विशिष्ट प्रयोगात) "त्याला सुचत नाही" (तस्स नप्पटिभाति) येथे षष्ठी विभक्ती होते.

3. Kāladdhāna+maccantasaṃyoge

३. काळ आणि मार्ग (अंतर) यांच्या अत्यंत संयोगात (सतत संबंधात) द्वितीया विभक्ती होते.

Kāladdhānaṃ dabba+guṇa+kriyāhi accantasaṃyoge tehi kāladdhānavācīhi dutiyā hoti. Kāle-sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ, saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ, tayo māse abhidhammaṃ deseti. Addhani-yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati.

काळ आणि मार्ग (अंतर) यांचा द्रव्य, गुण किंवा क्रियेशी अत्यंत संयोग (सतत संबंध) असताना, त्या काळ आणि मार्गवाचक शब्दांनंतर द्वितीया विभक्ती होते. काळाच्या बाबतीत – "सात दिवस दुधाचे पान" (सत्ताहं गवपानं), "महिनाभर मांस-भात" (मासं मंसोदनं), "शरद ऋतूत नदी रमणीय असते" (सरदं रमणीया नदी), "नंदनवन सर्वकाळ रमणीय असते" (सब्बकालं रमणीयं नन्दनं), "तो तीन महिने अभिधम्म देशना करतो" (तयो मासे अभिधम्मं देसेति). मार्गाच्या (अंतराच्या) बाबतीत – "एक योजनभर वनराई" (योजनं वनराजि), "एक योजन लांब पर्वत" (योजनं दीघो पब्बतो), "तो एक कोसभर पाठ करतो" (कोसं सज्झायति).

Pubbanhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājānoti evamādīsu kālavācīhi accantasaṃyoge dutiyā, bahulaṃvidhānā vibhattivipallāso vā. Māsenā+nuvāko+dhīto, kosenā+nuvāko+dhītoti karaṇatthe tatiyā.

"पूर्वाह्नसमयी (सकाळी) वस्त्र परिधान करून" (पुब्बन्हसमयं निवासेत्वा), "एका समयी भगवान" (एकं समयं भगवा), "या रात्री चार महाराज" (इमं रत्तिं चत्तारो महाराजानो) इत्यादींमध्ये काळवाचक शब्दांनंतर अत्यंत संयोगात द्वितीया विभक्ती होते, जी बहुल विधानामुळे किंवा विभक्तीच्या विपर्यासाने (बदलाने) होते. "एका महिन्यात अनुवाक (पाठ) शिकला" (मासेनानुवाको अधीतो), "एक कोसात अनुवाक शिकला" (कोसेनानुवाको अधीतो) येथे करण अर्थी तृतीया विभक्ती होते.

4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje

४. गमन (गती), ज्ञान (बोध), आहार (भोजन), शब्दार्थ, अकर्मक आणि 'भज्' इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याच्या योगात (द्वितीया विभक्ती होते).

Gatyatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthāna+makammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Datto gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati vā. Guru bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati vā. Mātā bhojayati putta+modanaṃ, āsayati vā. Guru ajjhāpayati sissaṃ vedaṃ, pāṭhayati vā. Payojjato+ññatra kamme dutiyā. Poso āsayati dattaṃ, sāyayati vā. Poso aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti.

गमनार्थक (गती दर्शवणारे), बोधार्थक (ज्ञान देणारे), आहारार्थक (भोजन दर्शवणारे), शब्दार्थक (ध्वनी करणारे), अकर्मक आणि 'भज्' (भाजणे) इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, दत्त माणवकाला (तरुणाला) गावात पाठवतो किंवा जाण्यास प्रवृत्त करतो. गुरु माणवकाला धम्माचे आकलन करून देतात किंवा जाणवून देतात. माता पुत्राला भात भरवते किंवा खाऊ घालते. गुरु शिष्याला वेदाचे अध्ययन करवतात किंवा शिकवतात. प्रयोज्य कर्त्याव्यतिरिक्त कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. पुरुष दत्ताला खाऊ घालतो किंवा चव चाखवतो. पुरुष दुसऱ्याकडून भाजून घेतो, दुसऱ्याकडून कुटून घेतो, दुसऱ्याकडून अंथरून घेतो.

5. Harādīnaṃ vā

५. 'हर्' (हरण करणे) इत्यादी धातूंच्या बाबतीत विकल्पेकरून (द्वितीया विभक्ती होते).

Harādīnaṃ [Pg.113] payojje kattari dutiyā hoti vā. Poso hāreti bhāraṃ dattaṃ, datteneti vā. Dassayate janaṃ rājā, janeneti vā. Abhivādayate guruṃ dattaṃ, datteneti vā. Ajjhohāreti sattuṃ dattaṃ, datteneti vā. Kāreti datto dattaṃ, datteneti vā. Pakkhe sabbatra kattari tatiyā.

'हर्' इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये विकल्पेकरून द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, पुरुष दत्ताकडून ओझे वाहून नेतो (दत्ताला ओझे वाहण्यास लावतो) किंवा दत्ताद्वारे. राजा लोकांना दर्शन देतो किंवा लोकांद्वारे. तो दत्ताला गुरूंना अभिवादन करायला लावतो किंवा दत्ताद्वारे. तो दत्ताला सत्तू खाऊ घालतो किंवा दत्ताद्वारे. दत्त दत्ताकडून काम करवून घेतो किंवा दत्ताद्वारे. दुसऱ्या पक्षात (विकल्पात) सर्वत्र कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होते.

6. Na khādādīnaṃ

६. 'खाद्' (खाणे) इत्यादी धातूंच्या बाबतीत (प्रयोज्य कर्त्यामध्ये द्वितीया विभक्ती) होत नाही.

Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Gatyatthādīsu kvaci paṭisedhattha+midaṃ. Khādayati datto dattena, ādayati dattena, avhāpayati datthena, saddāyayati dattena, nāyayati dattena, kandayati dattena.

'खाद्' इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये द्वितीया विभक्ती होत नाही. गमनार्थक इत्यादी धातूंच्या बाबतीत काही ठिकाणी निषेध करण्यासाठी हा नियम आहे. जसे की, दत्त दत्ताद्वारे खाऊ घालतो, दत्ताद्वारे ग्रहण करवतो, दत्ताद्वारे बोलावतो, दत्ताद्वारे आवाज करवतो, दत्ताद्वारे नेववतो, दत्ताद्वारे रडवतो.

7. Jhādīhi yuttā

७. 'धि' (धिक्कार असो) इत्यादी शब्दांच्या योगाने (द्वितीया विभक्ती होते).

Dhiādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhi+ratthu+maṃ putikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, rājagahassa ca nālandassa ca vivarabhūte majjheti attho. Samādhāna+mantarena, mucalinda+mabhito saraṃ. Chaṭṭhyatthe+yaṃ dutiyā.

'धि' इत्यादी शब्दांच्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'धि रत्थु मं पूतिकायं' (या दुर्गंधीयुक्त शरीराला धिक्कार असो!), 'अंतरा च राजगहं अंतरा च नालंदं' (राजगृह आणि नालंदा यांच्या दरम्यान; राजगृह आणि नालंदा यांच्यामधील मोकळ्या जागेत म्हणजेच मध्यभागी असा अर्थ आहे), 'समाधानमंतरेण' (समाधानाशिवाय/समाधीशिवाय), 'मुचलिंदमभितो सरं' (मुचलिंद सरोवराच्या सभोवताली). ही द्वितीया विभक्ती षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात आहे.

8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsva+bhinā

८. लक्षण, इत्थंभूत (अशा प्रकारचा भाव) आणि वीप्सा (पुनरावृत्ती) या अर्थांमध्ये 'अभि' च्या योगाने (द्वितीया विभक्ती होते).

Lakkhaṇādīsva+tthesu abhinā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkha+mabhivijjotate cando, ettha rukkho lakkhaṇaṃ, cando lakkhitabbo, tatra abhinā rukkhassa lakkhaṇavuttitā pakāsīyatīti rukkho abhinā yutto nāma. Sādhu devadatto mātara+mabhi, mātari sādhuttaṃ pattotyattho. Rukkhaṃ rukkhaṃabhi vijjotate cando, rukkhe rukkhetyattho.

लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये 'अभि' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खमभिविज्जोतते चंदो' (चंद्र झाडाकडे चमकतो); येथे झाड हे लक्षण (चिन्ह) आहे आणि चंद्र हा लक्षित होणारा आहे. तेथे 'अभि' मुळे झाडाचे लक्षणत्व प्रकट होते, म्हणून झाड हे 'अभि' ने युक्त आहे. 'साधु देवदत्तो मातरमभि' (देवदत्त मातेच्या प्रति चांगला आहे); मातेच्या बाबतीत त्याने चांगुलपणा प्राप्त केला आहे असा अर्थ आहे. 'रुक्खं रुक्खंअभि विज्जोतते चंदो' (चंद्र प्रत्येक झाडावर चमकतो); प्रत्येक झाडावर असा अर्थ आहे.

9. Patiparīhi bhāge ca

९. लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये आणि 'भाग' (हिस्सा) या अर्थात 'पति' आणि 'परि' च्या योगाने देखील (द्वितीया विभक्ती होते).

Patiparīhi [Pg.114] yuttato lakkhaṇādīsu bhāge ca+tthe dutiyā hoti. Rukkhaṃpati vijjotate, sādhu devadatto mātaraṃpati, rukkhaṃ rukkhaṃpati tiṭṭhati, ya+dettha maṃ pati siyā, yo mama bhāgo, so dīyatutyattho. Evaṃ rukkhaṃparityādipi.

'पति' आणि 'परि' च्या योगाने लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये आणि 'भाग' (हिस्सा) या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खंपति विज्जोतते' (झाडाकडे चमकतो), 'साधु देवदत्तो मातरंपति' (देवदत्त मातेच्या प्रति चांगला आहे), 'रुक्खं रुक्खंपति तिट्ठति' (प्रत्येक झाडाजवळ उभा राहतो), 'यदेत्थ मं पति सिया' (येथे जे माझ्या वाट्याला येईल, म्हणजेच जो माझा हिस्सा असेल, तो दिला जावा असा अर्थ आहे). याचप्रमाणे 'रुक्खं परि' इत्यादी देखील समजावे.

10. Anunāti

१०. 'अनु' च्या योगाने देखील (द्वितीया विभक्ती होते).

Lakkhaṇādīsu dutiyā. Rukkhamanu vijjotate, saccakiriya+manu vassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātara+manu, rukkhaṃ rukkha+manu vijjotate, yadettha maṃanu siyā.

लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये ('अनु' च्या योगाने) द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खमनु विज्जोतते' (झाडाच्या अनुषंगाने चमकतो), 'सच्चकिरियं अनु वस्सि' (सत्यक्रियेच्या अनुषंगाने पाऊस पडला; येथे हेतू देखील लक्षण बनतो), 'साधु देवदत्तो मातरमनु' (देवदत्त मातेच्या प्रति चांगला आहे), 'रुक्खं रुक्खंअनु विज्जोतते' (प्रत्येक झाडाच्या अनुषंगाने चमकतो), 'यदेत्थ मंअनु सिया' (येथे जे माझ्या वाट्याला येईल).

11. Sahatthe

११. सह (सोबत) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते.

Sahatthe anunā yuttamhā dutiyā. Pabbata+manu tiṭṭhati, pabbatena saha tyattho.

सह (सोबत) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'पब्बतमनु तिट्ठति' (पर्वताच्या बाजूला उभा आहे); पर्वताच्या सोबत असा अर्थ आहे.

12. Hīne

१२. हीन (कमीपणा) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते.

Hīnatthe anunā yuttamhā dutiyā. Anusāriputtaṃ paññavanto bhikkhū, sāriputtato paññāya hīnātyattho.

हीन (कमीपणा) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'अनुसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो भिक्खू' (बुद्धिमान भिक्खू सारिपुत्तांपेक्षा कमी आहेत); सारिपुत्तांपेक्षा प्रज्ञेने हीन (कमी) आहेत असा अर्थ आहे.

13. Upena

१३. हीन (कमीपणा) या अर्थात 'उप' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते.

Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā. Upasāriputtaṃ paññavanto.

हीन (कमीपणा) या अर्थात 'उप' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'उपसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (बुद्धिमान लोक सारिपुत्तांपेक्षा कमी आहेत).

16. Kattukaraṇesu tatiyā

१६. कर्ता आणि करण या कारकांमध्ये तृतीया विभक्ती होते.

Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Jinena desito dhammo, buddhena jito māro, ahinā daṭṭho naro. Yattha [Pg.115] kāraṇakāraṇampi kāraṇavasena vuccati, tatthāpi tatiyā, corehi gāmo daḍḍho, tiṇehi bhattaṃ siddhaṃ, saddhehi kāritā vihārā.

कर्ता आणि करण या कारकांमध्ये तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'जिनेन देसितो धम्मो' (जिनांद्वारे (बुद्धांद्वारे) धम्म देशित केला गेला), 'बुद्धेन जितो मारो' (बुद्धांद्वारे मार जिंकला गेला), 'अहिना दट्ठो नरो' (सर्पाद्वारे मनुष्य दंशित झाला). जिथे कारणाचे कारण देखील कारणाच्या रूपाने सांगितले जाते, तिथेही तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'चोरेहि गामो दड्ढो' (चोरांद्वारे गाव जाळले गेले), 'तिणेहि भत्तं सिद्धं' (गवताने (इंधनाने) भात शिजवला गेला), 'सद्धेहि कारिता विहारा' (श्रद्धाळू लोकांद्वारे विहार बांधले गेले).

Attapadhāno kiriyaṃ, yo nibbatteti kārako;

Apayutto payutto vā, sa kattāti pavuccati.

जो कारक स्वतः प्रधान (स्वतंत्र) राहून क्रिया पूर्ण करतो, मग तो स्वतः प्रवृत्त असो वा दुसऱ्याने प्रवृत्त केलेला असो, त्याला 'कर्ता' असे म्हटले जाते.

Karaṇe-taṃ pana duvidhaṃ ajjhattikabāhiravasena, yathā hatthena kammaṃ karoti, cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ viññāyati. Dattena vihayo lunāti, agginā kuṭiṃ jhāpeti.

करण (साधन) हे आंतरिक आणि बाह्य अशा दोन प्रकारचे असते. जसे की, हाताने काम करतो, डोळ्याने रूप पाहतो, मनाने धम्म जाणतो. विळ्याने भात कापतो, आगीने कुटी जाळतो.

Bāhirañca tathā+jjhattaṃ, karaṇaṃ duvidhaṃ yathā;

Vīhiṃ lunāti dattena, nettena canda+mikkhate.

अशा प्रकारे करण (साधन) बाह्य आणि आंतरिक असे दोन प्रकारचे असते; जसे की, विळ्याने भात कापतो आणि डोळ्याने चंद्र पाहतो.

Pakatiyā abhirūpo, gottena gotamo iccādi bhūdhātussa sambhavā karaṇe tatiyā. Tathā sāriputtoti nāmena vissuto, jātiyā khattiyo buddho, jātiyā sattavassiko, sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, evaṃ samena dhāvati, visamena dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti.

'पकतिया अभिरूपो' (स्वभावाने/प्रकृतीने सुंदर), 'गोत्तेन गोतमो' (गोत्राने गोतम) इत्यादी उदाहरणांमध्ये 'भू' धातूच्या संबंधामुळे करणात तृतीया विभक्ती होते. तसेच, 'सारिपुत्तोति नामेन विस्सुतो' (नावाने सारिपुत्त म्हणून प्रसिद्ध), 'जातिया खत्तियो बुद्धो' (जन्माने क्षत्रिय असलेले बुद्ध), 'जातिया सत्तवस्सिको' (वयाने सात वर्षांचा), 'सिप्पेन नळकारो सो' (व्यवसायाने तो टोपल्या विणणारा), 'एकूनतिंसो वयसा' (वयाने एकोणतीस वर्षांचा), याचप्रमाणे 'समेन धावति' (सपाट जमिनीवरून धावतो), 'विसमेन धावति' (विषम जमिनीवरून धावतो), 'द्विदोणेन धञ्ञं किणाति' (दोन द्रोण मापाने धान्य खरेदी करतो).

17. Sahatthena

१७. सह (सोबत) या अर्थाच्या योगाने तृतीया विभक्ती होते.

Sahatthena yoge tatiyā siyā. Tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati. Puttena sahā+gato, puttena saddhiṃ āgato, vitakkena saha vattati, puttena saha thūlo, nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā, sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo.

सह (सोबत) या अर्थाच्या योगाने तृतीया विभक्ती होते. तृतीया विभक्ती देखील षष्ठी विभक्तीप्रमाणे केवळ अप्रधान (गौण) पदातच होते. जसे की, 'पुत्तेन सहागतो' (पुत्रासह आला), 'पुत्तेन सद्धिं आगतो' (पुत्रासोबत आला), 'वितक्केन सह वत्तति' (वितर्कासह वर्ततो), 'पुत्तेन सह थूलो' (पुत्रासह स्थूल), 'निसीदि भगवा सद्धिं भिक्खुसङ्घेन' (भगवान भिक्खू संघासोबत बसले), 'सहस्सेन समं मिता' (हजाराच्या समान मोजलेले), 'सब्बेहि मे पियेहि मनापेहि नानाभावो' (माझ्या सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून वियोग).

18. Lakkhaṇe

१८. लक्षण (चिन्ह किंवा वैशिष्ट्य) दर्शवताना तृतीया विभक्ती होते.

Lakkhaṇe [Pg.116] vattamānato tatiyā. Bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭīvissake ujjhāpesi, ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, tidaṇḍakena paribbājaka+maddakkhi, akkhinā kāṇo, hatthena kuṇī, pādena khañjo, piṭṭhiyā khujjo. Tena hi vikalaṅgena vikalaṅgino vikāro lakkhiyate.

लक्षण (वैशिष्ट्य) दर्शवताना तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'भिन्नेन सीसेन पग्घरन्तेन लोहितेन पटीविस्सके उज्झापेसि' (फुटलेल्या डोक्याने आणि वाहणाऱ्या रक्ताने त्याने शेजाऱ्यांना त्रास दिला), 'ऊनपञ्चबन्धनेन पत्तेन अञ्ञं नवं पत्तं चेतापेय्य' (पाचपेक्षा कमी सांधे असलेल्या पात्राच्या ऐवजी दुसरे नवीन पात्र मिळवावे), 'तिदण्डकेन परिब्बाजकमद्दक्खि' (त्रिदंडावरून त्याने परिव्राजकाला पाहिले), 'अक्खिना काणो' (डोळ्याने काणा), 'हत्थेन कुणी' (हाताने लुळा), 'पादेन खञ्जो' (पायाने लंगडा), 'पिट्ठिया खुज्जो' (पाठीने कुबडा). कारण, त्या विकृत अवयवावरूनच विकलांगाचा विकार ओळखला जातो.

19. Hetumhi

१९. हेतू किंवा कारणाच्या अर्थात तृतीया विभक्ती होते.

Vāsādilakkhaṇakriyāya hetuto tatiyā. Annena vasati, vijjāya vasati, na jaccā vasalo hoti, kammunā vasalo hoti, dānena bhogavā, ācārena kulaṃ, tena pāṇi kāmadado.

राहणे इत्यादी लक्षणरूप क्रियेच्या हेतूमध्ये तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'अन्नेन वसति' (अन्नाच्या कारणाने राहतो), 'विज्जाय वसति' (विद्येच्या कारणाने राहतो), 'न जच्चा वसलो होति' (जन्माने कोणीही वृषल (हीन) होत नाही), 'कम्मुना वसलो होति' (कर्मानेच मनुष्य वृषल होतो), 'दानेन भोगवा' (दानाने मनुष्य ऐश्वर्यसंपन्न होतो), 'आचारेन कुलं' (आचरणाने कुळाची श्रेष्ठता ठरते), 'तेन पाणि कामददो' (त्यामुळे तो हात इच्छा पूर्ण करणारा आहे).

20. Pañcamī+ṇe vā

२०. ऋण (कर्ज) या हेतूच्या अर्थात विकल्पेकरून पंचमी विभक्ती होते (किंवा तृतीया होते).

Iṇe hetumhi pañcamī vā. Satasmā baddho, satena vā.

ऋण (कर्ज) या हेतूच्या अर्थात विकल्पेकरून पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'सतस्मा बद्धो' (शंभर नाण्यांच्या कर्जामुळे बांधला गेला आहे) किंवा 'सतेन वा' (तृतीयेमध्ये: शंभराने).

21. Guṇe

२१. गुण या अर्थात (तृतीया किंवा पंचमी विभक्ती होते).

Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho, jaḷattenavā, paññāya mutto, hutvā abhāvato aniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho. Bahulaṃvidhānā sattamyatthehipi, tena samayena, kālena dhammasākacchā, puratthimena dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako, uttarena kapilavatthu, yena bhagavā, tenupasaṅkami, so vo mama+ccayena satthāti. Māsena bhuñjati, ekāheneva bārāṇasiṃ pāvisi, navahi māsehi vihāraṃ kārāpesi[Pg.117], kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo, asinā kalaho, ācārena nipuṇo, guḷena missakaṃ, vācāya sakhilo, maṇinā attho, dhanena attho, yojanena gacchati iccādi hetumhi karaṇe vā tatiyā. Attanāva attānaṃ sammannatīti paccatte bahulaṃvidhānā kattari tatiyā. Evaṃ tilehi khette vapatīti kammatthe, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenāti pañcamyatthe ca.

दुसऱ्या अंगात (वाक्यात) असलेल्या हेतूच्या अर्थी पंचमी विभक्ती विकल्पेकरून (किंवा) होते. जसे की: 'जळत्ता बद्धो' (मूर्खत्वामुळे बांधला गेला - पंचमी), किंवा 'जळत्तेन वा' (मूर्खत्वाने - तृतीया), 'पञ्ञाय मुत्तो' (प्रज्ञेने मुक्त झाला), 'हुत्वा अभावतो अनिच्चा' (होऊन नष्ट होत असल्यामुळे अनित्य), 'sङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधो' (संस्कारांच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो). 'बहुलंविधाना' (विविध नियमांनुसार) सप्तमीच्या अर्थी देखील तृतीया विभक्ती होते, जसे की: 'तेन समयेन' (त्या वेळी), 'कालेन धम्मसाकच्छा' (योग्य वेळी धम्मचर्चा), 'पुरत्थिमेन धतरट्ठो' (पूर्वेला धृतराष्ट्र), 'दक्खिणेन विरूळ्हको' (दक्षिणेला विरूळ्हक), 'उत्तरेन कपिलवत्थु' (उत्तरेला कपिलवस्तू), 'येन भगवा, तेनुपसङ्कमि' (जेथे भगवान होते, तेथे तो गेला), 'सो वो ममाच्चयेन सत्था' (माझ्या मृत्यूनंतर तो तुमचा शास्ता असेल). 'मासेन भुञ्जति' (एका महिन्यात जेवतो), 'एकाहेनेव बाराणसिं पाविसि' (एकाच दिवसात वाराणसीत प्रवेश केला), 'नवहि मासेहि विहारं कारापेसि' (नऊ महिन्यांत विहार बांधवला), 'कहापणेन ऊनो' (कहापणाने कमी), 'धनेन विकलो' (धनाने वंचित), 'असिना कलहो' (तलवारीने कलह), 'आचारेन निपुणो' (आचरणाने निपुण), 'गुळेन मिस्सकं' (गुळाने मिश्रित), 'वाचाय सखिलो' (वाणीने मधुर), 'मणिना अत्थो' (मण्याने प्रयोजन), 'धनेन अत्थो' (धनाने प्रयोजन), 'योजनेन गच्छति' (योजनाने चालतो) इत्यादी उदाहरणांमध्ये हेतू किंवा करण अर्थी तृतीया विभक्ती होते. 'अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नति' (स्वतःच स्वतःला संमत करतो) या अर्थी 'पच्चत्त' (स्वतःच्या) अर्थी बहुल विधानामुळे कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होते. याचप्रमाणे 'तिलेहि खेत्ते वपति' (तिळांनी शेत पेरतो) यात कर्म अर्थी, आणि 'सुमुत्ता मयं तेन महासमणेन' (आम्ही त्या महाश्रमणापासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालो आहोत) यात पंचमीच्या अर्थी तृतीया विभक्ती होते.

24. Catutthī sampadāne

२४. संप्रदानात चतुर्थी विभक्ती होते.

Acetanaṃ sacetanaṃ vā paṭiggāhakabhāvenā+pekkhitaṃ, taṃ sampadānaṃ, tañca dā-dāneti dhātuto byappena yuttameva, tattha catutthī hoti. Tañca dīyamānassa vatthuno anivāraṇa+jjhesanā+numatito tividho, yathā buddhassa pupphaṃ deti, bodhirukkhassa jalaṃ deti, yācakassa dhanaṃ deti, bhikkhūnaṃ dānaṃ deti.

अचेतन किंवा सचेतन जे स्वीकारण्याच्या भावाने (प्रतिग्राहक भावाने) अपेक्षित असते, त्याला 'संप्रदान' म्हणतात. आणि ते 'दा-दाने' (देणे) या धातूच्या अर्थाशी जोडलेले असते, तिथे चतुर्थी विभक्ती होते. आणि ते दिल्या जाणाऱ्या वस्तूच्या अनिवारण (न रोखणे), अध्येषणा (प्रार्थना) आणि अनुमती (संमती) यावरून तीन प्रकारचे असते. जसे की: 'बुद्धस्स पुप्फं देति' (बुद्धांना फूल देतो), 'बोधिरुक्खस्स जलं देति' (बोधिवृक्षाला पाणी देतो), 'याचकस्स धनं देति' (याचकाला धन देतो), 'भिक्खूनं दानं देति' (भिक्खूंना दान देतो).

Anirākaraṇā+rādha-na+bbhanuññavasena hi;

Sampadānaṃ tidhā vuttaṃ, rukkha+yācaka+bhikkhavo.

अनिराकरण (नकार न देणे), आराधना (प्रसन्न करणे) आणि अभ्यनुज्ञा (अनुमती) यांच्या वशामुळे संप्रदान तीन प्रकारचे सांगितले आहे; जसे की अनुक्रमे वृक्ष, याचक आणि भिक्खू.

Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi, saṅghe gotami dehi, saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi, yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiyeti.

आधार सांगण्याची इच्छा (विवक्षा) असल्यास सप्तमी विभक्ती देखील होते; जसे की: 'sङ्घे गोतमि देहि' (हे गौतमी! संघात दान दे), 'sङ्घे दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि' (संघात दिले असता मी देखील पूजित होईन), 'या पलालमयं मालं, नारी दत्वान चेतियेति' (जी स्त्री पेंढ्याची माळ चैत्याला अर्पण करते).

25. Tādatthye

२५. तादर्थ्य (त्याच्यासाठी असणे या अर्थी चतुर्थी विभक्ती होते).

Tādatthye catutthī siyā. Tadatthassa bhāve, tādatthyaṃ, tasmiṃ tadatthabhāve jotanīyeva catutthī siyā. Tadatthassa bhāvoti nimittanimittīsambandhe [Pg.118] chaṭṭhī, tasmā chaṭṭhāpavādo+yaṃ. Samepi nimittanimittīnaṃ sambandhe nimittabhūtayūpatova catutthī, no nimittībhūtadāruto. Yūpāya dāru, pākāya vajati, buddhassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi, neva davāya, na madāya, ūnassa pāripūriyā, atthāya hitāya sukhāya saṃvattati, lokānukampāya, phāsu vihārāya.

तादर्थ्य अर्थी चतुर्थी विभक्ती होते. 'तदर्थ'चा भाव म्हणजे 'तादर्थ्य', त्या तदर्थभावाचे द्योतन करण्यासाठी चतुर्थी विभक्ती होते. 'तदर्थाचा भाव' म्हणजे निमित्त आणि निमित्ती यांच्या संबंधात षष्ठी विभक्ती प्राप्त होते, म्हणून हा षष्ठीचा अपवाद आहे. निमित्त आणि निमित्ती यांच्या संबंधात समानता असली तरी, निमित्तभूत असलेल्या 'यूप' (खांब) शब्दालाच चतुर्थी लागते, निमित्तीभूत असलेल्या 'दारू' (लाकूड) शब्दाला नाही. जसे की: 'यूपाय दारु' (यूपसाठी लाकूड), 'पाकाय वजति' (स्वयंपाकासाठी जातो), 'बुद्धस्सत्थाय जीवितं परिच्चजामि' (बुद्धांच्या कार्यासाठी मी जीवनाचा त्याग करतो), 'नेव दवाय, न मदाय' (खेळण्यासाठी नाही, मदासाठी नाही), 'ऊनस्स पारिपूरियां' (कमी असलेल्याच्या परिपूर्तीसाठी), 'अत्थाय हिताय सुखाय संवत्तति' (हितासाठी, कल्याणासाठी, सुखासाठी कारणीभूत ठरते), 'लोकानुकम्पाय' (जगावरील अनुकंपेसाठी), 'फासु विहाराय' (सुखपूर्वक विहारासाठी).

Iccāyaṃ kaccāyane upari vakkhamānassa catutthīti sādhitattā idha chaṭṭhīti dīpanatthaṃ vuccate –

कच्चायन व्याकरणात पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या सूत्रात चतुर्थी सिद्ध होत असल्यामुळे, येथे षष्ठी विभक्ती दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे –

Kassa sādu naruccati, mā ayasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhatta+massa nacchādetīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na ce+vaṃ virodho siyā, sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā. Tathā hi bhāgavuttiyā ‘‘upapadavibhatti chaṭṭhiyā+pavādā’’ti vuttaṃ, saddantare vihitā vibhatti upapadavibhatti.

'कस्स सादु न रुच्चति' (कोणाला गोड आवडत नाही?), 'मा आयस्मन्तानम्पि sङ्घभेदो रुच्चित्थ' (आयुष्मानांना देखील संघभेद आवडू नये), 'खमति sङ्घस्स' (संघाला क्षम्य वाटते), 'भत्तमस्स नच्छादेति' (त्याला भात आवडत नाही) - येथे संबंध सांगण्याच्या इच्छेमुळे षष्ठी विभक्ती होते. आणि यात कोणताही विरोध नाही, कारण रूपे समान आहेत, आणि अशा प्रकारच्या प्रयोगांमध्ये संबंधाला शाब्दिक मान्यता आहे. तसेच भागवृत्तीमध्ये म्हटले आहे की 'उपपदविभक्ती ही षष्ठीचा अपवाद आहे', दुसऱ्या शब्दाच्या योगाने विहित केलेली विभक्ती म्हणजे उपपदविभक्ती होय.

Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā, kassa vā tuyhanti avatvā kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamāvasena byabhicāradassanā. Eva+maññāpi viññeyyā, paratopi yathāgamaṃ.

'कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसि' (किंवा तू कोणाचा धम्म पसंत करतोस?) यात केवळ अर्थाच्या दृष्टीने प्रथमा विभक्ती होते. 'कस्स वा तुय्हं' (तुला कोणाचा) असे न म्हणता 'कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसि' असे केवळ अर्थाच्या दृष्टीने प्रथमा विभक्तीच्या वापरामुळे व्यभिचार (अपवाद) दिसून येतो. याचप्रमाणे इतरही उदाहरणे समजून घ्यावीत, आणि पुढेही आगमानुसार (परंपरेनुसार) जाणावे.

Rañño sataṃ dhāreti rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhīva. Silāgha=kathane, evaṃ rañño silāghate iccādi, thutiṃ karotītyattho. Hanu=apanayane, rañño hanute, vañcetītyattho. Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī, upagaccheyyātyattho. Sapa=akkose, mayhaṃ sapate, saccaṃ kurutetyattho[Pg.119]. Dhara=dhāraṇe, suvaṇṇaṃ te dhārayate, iṇaṃ te dhārayati, assa rañño nāgaṃ dhārayāma. Piha=icchāyaṃ, devāpi tassa pihayanti tādino, tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ, pihayanti=patthenti. Tassa kujjha mahāvīra, yadi+haṃ tassa pakuppeyyaṃ, dubhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati. Issa=issāyaṃ, titthiyā issayanti samaṇānaṃ. Usūya=dosāvikaraṇe, dujjanā guṇavantānaṃ ussūyanti, kā usuyā vijānataṃ. Idha+sidha+rādha+sādha=saṃsiddhiyaṃ, ārādho me rañño, rañño bhāgya+mārajjhati, kyā+haṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso. Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ, āsuṇanti buddhassa bhikkhū, tassa bhikkhuno janoanugiṇāti, patigiṇāti, sādhukāradānādinā taṃ ussahatītyattho. Ārocayāmi vo bhikkhave, paṭivedayāmi vo, āmantayāmi te mahārāja, dhammaṃ te desissāmi, desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ, yathā no bhagavā byākareyya, niruttiṃ te pavakkhāmi, alaṃ me rajjaṃ, alaṃ bhikkhu pattassa, alaṃ mallo mallassa, arahati mallo mallassa, alaṃ te idha vāsena, kiṃ me ekena tiṇṇenāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī.

'रञ्ञो सतं धारेति' (राजाचे शंभर रुपये धारित करतो/ऋणी आहे), 'रञ्ञो छत्तं धारेति' (राजाचे छत्र धारण करतो) यात संबंध अर्थी षष्ठीच होते. 'सिलाघ' म्हणजे सांगणे/स्तुती करणे, जसे की 'रञ्ञो सिलाघते' इत्यादी, याचा अर्थ स्तुती करतो असा आहे. 'हनु' म्हणजे दूर करणे/लपवणे, 'रञ्ञो हनुते' म्हणजे फसवितो असा अर्थ आहे. 'उपतिट्ठेय्या सक्यपुत्तानं वड्ढकी' म्हणजे सुतार शाक्यपुत्रांकडे उपस्थित व्हावा, याचा अर्थ जवळ जावा असा आहे. 'सप' म्हणजे शिवीगाळ करणे/शपथ घेणे, 'मय्हं स पते' म्हणजे शपथ घेतो असा अर्थ आहे. 'धर' म्हणजे धारण करणे/कर्ज असणे, 'सुवण्णं ते धारयते' (तुला सोने देतो/तुझे सोने धारण करतो), 'इणं ते धारयति' (तुझे कर्ज धारण करतो), 'अस्स रञ्ञो नागं धारयाम' (आम्ही या राजाचा हत्ती सांभाळतो). 'पिह' म्हणजे इच्छा करणे, 'देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो' (त्या तादी पुरुषाची देवही इच्छा करतात), 'तेसं पिहयन्ति सम्बुद्धानं सतीमतं' (त्या स्मृतिमान संबुद्धांची ते इच्छा करतात), 'पिहयन्ति' म्हणजे प्रार्थना करतात/इच्छा करतात. 'तस्स कुज्झ महावीर' (हे महावीरा, त्यावर रागवा), 'यदिहं तस्स पकुप्पेय्यं' (जर मी त्यावर रागवलो), 'दुभयति दिसानं मेघो' (दिशांना मेघ द्रोह करतो), 'यो मित्तानं न दूभति' (जो मित्रांशी द्रोह करत नाही), 'यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति' (जो निष्पाप माणसाचा द्वेष करतो). 'इस्स' म्हणजे ईर्ष्या करणे, 'तित्थिया इस्सयन्ति समणानं' (तीर्थक श्रमणांचा हेवा करतात). 'उसूय' म्हणजे दोष दाखवणे, 'दुज्जना गुणवन्तानं उस्सूंयन्ति' (दुर्जन गुणवानांचे दोष काढतात), 'का उसुया विजानतं' (जाणणाऱ्याला काय ईर्ष्या?). 'इध, सिध, राध, साध' म्हणजे सिद्धी मिळवणे, 'आराधो मे रञ्ञो' (राजा माझ्यावर प्रसन्न आहे), 'रञ्ञो भाग्यमारज्झति' (राजाचे भाग्य सिद्ध होते), 'क्याहं अय्यानं अपराज्झामि' (मी आर्यांचा काय अपराध केला आहे?), 'आयस्मतो उपालित्थेरस्स उपसम्पदापेक्खो उपतिस्सो' (आयुष्मान उपालि थेरांच्या उपसंपदेची अपेक्षा करणारा उपतिस्स आहे). 'भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं' (भिक्खूंनी भगवंतांचे ऐकले/होकार दिला), 'आसुणन्ति बुद्धस्स भिक्खू' (भिक्खू बुद्धांचे ऐकतात), 'तस्स भिक्खुनो जनो अनुगिणाति, पतिगिणाति' (त्या भिक्खूचे लोक अनुमोदन करतात, स्वीकार करतात, साधुकार देणे इत्यादींनी त्याला प्रवृत्त करतात असा अर्थ आहे). 'आरोचयामि वो भिक्खवे' (हे भिक्खूंनो, मी तुम्हाला सांगतो), 'पटिवेदयामि वो' (तुम्हाला कळवतो), 'आमन्तयामि ते महाराज' (हे महाराजा, मी तुम्हाला आमंत्रित करतो), 'धम्मं ते देसिस्सामि' (तुला धम्माचा उपदेश करीन), 'देसेतु भन्ते भगवा धम्मं भिक्खूनं' (भन्ते, भगवंतांनी भिक्खूंना धम्माचा उपदेश करावा), 'यथा नो भगवा ब्याकरेय्य' (जसे भगवंत आम्हाला स्पष्ट करतील), 'निरुत्तिं ते पवक्खामि' (तुला निरुक्ती सांगेन), 'अलं मे रज्जं' (मला राज्य पुरेसे आहे), 'अलं भिक्खु पत्तस्स' (भिक्खूच्या पात्रासाठी पुरेसे आहे), 'अलं मल्लो मल्लस्स' (मल्ल मल्लासाठी पुरेसा आहे), 'अरहति मल्लो मल्लस्स' (मल्ल मल्लासाठी योग्य आहे), 'अलं ते इध वासेन' (तुला येथे राहणे पुरेसे आहे), 'किं मे एकेन तिण्णेनाति' (मी एकट्याने तरून काय करायचे?) या सर्व ठिकाणी संबंध अर्थी षष्ठी विभक्ती होते.

Evaṃ āyu bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ, kalyāṇaṃ, atthaṃ, payojanaṃ, kusalaṃ, anāmayaṃ, hitaṃ, patthaṃ, sukhaṃ, sātaṃ, bhoto hotu, sādhu sammuti me tassa, puttassā+vikareyya guyha+matthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo[Pg.120], ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃte paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassa+ttho, namo te purisājañña, sotthi tassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī.

याचप्रमाणे 'आयु भोतो होतु' (आपले आयुष्य असो), 'चिरं जीवितं' (दीर्घ आयुष्य), 'भद्दं' (कल्याण), 'कल्याणं' (मंगल), 'अत्थं' (हित), 'पयोजनं' (प्रयोजन), 'कुसलं' (कुशल), 'अनामयं' (आरोग्य), 'हितं' (हित), 'पत्थं' (पथ्य), 'सुखं' (सुख), 'सातं' (शांती/सुख आपले असो), 'साधु सम्मुति मे तस्स' (त्याच्याबद्दल माझी चांगली संमती आहे), 'पुत्तस्साविकरेय्य गुय्हमत्थं' (पुत्राला गुप्त गोष्ट प्रकट करावी), 'तस्स मे सक्को पातुरहोसि' (त्या माझ्यासमोर शक्र प्रकट झाला), 'तस्स पहिणेय्य' (त्याला पाठवावे), 'भिक्खूनं दूतं पाहेसि' (भिक्खूंना दूत पाठवला), 'कप्पति समणानं आयोगो' (श्रमणांना योग योग्य आहे), 'एकस्स द्विन्नं तिण्णं वा पहोति' (एकाला, दोघांना किंवा तिघांना पुरेसे होते), 'उपमं ते करिस्सामि' (तुला उपमा देईन), 'अञ्जलिं ते पग्गण्हामि' (तुला अंजली जोडतो), 'तस्स फासु' (त्याला सुखकारक), 'लोकस्सत्थो' (जगाचे कल्याण), 'नमो ते पुरिसाजञ्ञ' (हे पुरुषश्रेष्ठा, तुला नमस्कार असो), 'सोत्थि तस्स' (त्याचे कल्याण असो), 'समत्थो मल्लो मल्लस्स' (मल्ल मल्लासाठी समर्थ आहे), 'तस्स हितं' (त्याचे हित), 'तस्स सुखं' (त्याचे सुख), 'स्वागतं ते महाराजा' (हे महाराजा, आपले स्वागत असो) या सर्व ठिकाणी संबंध अर्थी षष्ठी विभक्ती होते.

26. Pañcamya+vadhismā

२६. अवधीपासून (मर्यादेपासून) पंचमी विभक्ती होते.

Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti.

पदाच्या अर्थाच्या अवधीपासून (मर्यादेपासून) पंचमी विभक्ती होते.

Samepya+pagame dvinnaṃ, pubbarūpā ya+daccutaṃ;

Vuccate ta+dapādānaṃ, taṃ calācalato dvidhā;

Yathā+ssā dhāvatā poso, pato, rukkhāphalanti ca.

दोन वस्तूंच्या दूर जाण्यात (अपगमात) समानता असली तरी, जे स्थिर राहते (न ढळणारे असते), त्याला 'अपादान' म्हटले जाते. ते चल आणि अचल अशा दोन प्रकारचे असते. जसे की: 'अस्सा धावता पोसो पतो' (धावत्या घोड्यावरून माणूस पडतो - चल अपादान), आणि 'रुक्खा फलं' (वृक्षावरून फळ पडते - अचल अपादान).

Tattha calāvadhi dhāvatā assā puriso patati, acalāvadhi pabbatā otaranti vanacārakāti.

त्यामध्ये, चल-अवधी (गतिमान मर्यादा) म्हणजे 'धावत्या घोड्यावरून माणूस पडतो' आणि अचल-अवधी (स्थिर मर्यादा) म्हणजे 'पर्वतावरून वनचारी खाली उतरतात'.

Tañca avadhi visayakriyāvisesassa niddiṭṭhattā niddiṭṭhavisayaṃ, yattha apa apagamanakriyaṃ upāttaṃ=ajjhāhaṭaṃ visayaṃ katvā pavattati, taṃ upāttaṃ. Yaṃ kenaci guṇena ukkaṃsiyati, taṃ anumeyyaṃ. Yathā gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā, pāpā cittaṃ nivārenti. Valāhakā vijjotate, kusulato pacatīti. Ettha ca vaḷāhakā nikkhamma, kusulato apanetvāti ca pubbakriyā ajjhāharīyati. Mathurā pāṭaliputtakehi abhirūpāti anumīyati. Vuttañhi –

आणि तो अवधी (मर्यादा) क्रियाविशेषाच्या स्पष्ट निर्देशामुळे 'निर्दिष्टविषय' असतो; जेथे 'अप' (दूर जाणे) ही अपगमन क्रिया अध्याहृत (गृहीत) धरून विषय बनवून प्रवृत्त होते, तो 'उपात्त' विषय होय; आणि जे कोणत्यातरी गुणाने श्रेष्ठ ठरवले जाते, तो 'अनुमेय' विषय होय. जसे की, 'गावातून मुनी दूर जातात', 'नगरातून राजा बाहेर पडला', 'पापापासून चित्त परावृत्त करतात'. 'वळाहाकातून (ढगातून) वीज चमकते', 'कणगीतून (धान्य काढून) शिजवतो'. येथे 'वळाहाकातून निघून' आणि 'कणगीतून बाहेर काढून' अशी पूर्वक्रिया अध्याहृत धरली जाते. 'मथुरा ही पाटलीपुत्रातील लोकांपेक्षा अधिक सुंदर आहे' यावरून अनुमान केले जाते. कारण असे म्हटले आहे –

Niddiṭṭhavisayaṃ kiñci, upāttavisayaṃ tathā;

Anumeyyavisayañceti, tidhā+hu avadhiṃ budhāti.

"काही निर्दिष्टविषय, तसेच उपात्तविषय आणि अनुमेयविषय अशा तीन प्रकारचा अवधी (मर्यादा) विद्वानांनी सांगितला आहे."

Bhayahetumhi-corā [Pg.121] bhayaṃ jāyati, taṇhāya jāyati bhayaṃ, pāpato uttasati, natthi soko kuto bhayaṃ. Akkhātari-upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti, ācariyamhā adhīto suṇāti vā. Buddhasmā parājenti aññatitthiyā, parājitā bhavantītyattho. Himavatā pabhavati gaṅgā, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo. Urasmā jāto putto, kammato jātaṃ indriyaṃ, upajjhāyā antaradhāyati sisso, mātāpitūhi antaradhārayati putto, nilīyatītyattho. Dūratthayogekīvadūro ito naḷakāragāmo, tato have dūrataraṃ vadanti, gāmato nātidūre, ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā dūratova namassanti, addasa dūratova āgacchantaṃ. Antikatthayoge-antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā. Parimāṇe-ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ, rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi. Kālaparimāṇe-ito ekanavutikappamatthake, ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati. Pāsādā saṃkameyya, pāsādaṃ abhiruhitvā saṃkameyyāti attho, tathā hatthikkhandhā saṃkameyya, abhidhammā pucchanti, abhidhammaṃ sutvāti attho, āsanā vuṭṭhaheyya. Disatthavācīhi yoge-ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, avīcito yāva bhavaggaṃ, uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā. Vibhajane-yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ, kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ, tato mayā bahutaraṃ sutaṃ, sīlameva sutā seyyo. Āratippayoge-ārati virati pāpā, pāṇātipātā [Pg.122] veramaṇi, adinnādānā paṭivirato, appaṭiviratā musāvādā. Suddhatthayoge-lobhanīyehi dhammehi suddho, mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho. Pamocanatthayoge-parimutto dukkhasmāti vadāmi, mutto+smi mārabandhanā, na te muccanti maccunā, mutto+haṃ+sabbapāsehi. Vivecane-vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi. Pamāṇatthe-āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso. Pubbādiyoge-pubbeva me bhikkhave sambodhā, ito pubbe nāhosi, tato paraṃ paccantimā janapadā, tato aparena samayena. Pañhe-kuto+si tvaṃ, kuto bhavaṃ, pāṭaliputtato. Kicchā laddhanti guṇe pañcamī, kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā, evaṃ thokā mutto, thokena muttoti.

भयाच्या कारणात - चोरापासून भय निर्माण होते (corā bhayaṃ jāyati), तृष्णेपासून भय निर्माण होते (taṇhāya jāyati bhayaṃ), पापापासून भयभीत होतो (pāpāto uttasati), शोक नाही तर भय कुठून असणार? (natthi soko kuto bhayaṃ). शिकवणाऱ्याच्या योगात - उपाध्यायांकडून शिक्षण ग्रहण करतो (upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti), आचार्यांकडून शिकतो किंवा ऐकतो (ācariyamhā adhīto suṇāti vā). बुद्धांकडून अन्यतीर्थीय पराभूत होतात (Buddhasmā parājenti aññatitthiyā), म्हणजेच पराजित होतात असा अर्थ आहे. हिमालयातून गंगा उगम पावते (Himavatā pabhavati gaṅgā), अचिरावती नदीतून लहान नद्या उगम पावतात (aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo). छातीतून जन्मलेला पुत्र (urasmā jāto putto), कर्मापासून उत्पन्न झालेली इंद्रिये (kammato jātaṃ indriyaṃ), उपाध्यायांच्या दृष्टीआड शिष्य होतो (upajjhāyā antaradhāyati sisso), मातापित्यांच्या दृष्टीआड पुत्र होतो (mātāpitūhi antaradhārayati putto), म्हणजेच लपतो असा अर्थ आहे. दूर या अर्थाच्या योगात - येथून नळकारग्राम किती दूर आहे? (kīvadūro ito naḷakāragāmo), त्यापेक्षा नक्कीच अधिक दूर असल्याचे म्हणतात (tato have dūrataraṃ vadanti), गावापासून फार दूर नाही (gāmato nātidūre), ते मोघपुरुष या धम्मविनयापासून दूर आहेत (ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā), त्यांच्यापासून भगवान दूर आहेत, ते दूरूनच नमस्कार करतात (ārakā tehi bhagavā dūratova namassanti), दूरूनच येत असताना पाहिले (addasa dūratova āgacchantaṃ). जवळ या अर्थाच्या योगात - गावाच्या जवळ (antikaṃ gāmā), गावाच्या समीप (āsannaṃ gāmā), गावाच्या जवळ (samīpaṃ gāmā). परिमाणात - येथून मथुरेच्या चार योजने अंतरावर संकस्स आहे (ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ), राजगृहापासून पंचेचाळीस योजने अंतरावर सावत्थी आहे (rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi). काळ परिमाणात - येथून ९१ कल्प आधी (ito ekanavutikappamatthake), येथून एक lakh वर्षांच्या समाप्तीनंतर जगात बुद्ध उत्पन्न होतील (ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati). प्रासादावरून संक्रमण करावे (pāsādā saṃkameyya), म्हणजेच प्रासादावर चढून संक्रमण करावे असा अर्थ आहे; तसेच हत्तीच्या खांद्यावरून संक्रमण करावे (hatthikkhandhā saṃkameyya); अभिधम्मावरून विचारतात (abhidhammā pucchanti), म्हणजेच अभिधम्म ऐकून विचारतात असा अर्थ आहे; आसनावरून उठावे (āsanā vuṭṭhaheyya). दिशावाचक शब्दांच्या योगात - येथून ती पूर्व दिशा आहे (ito sā purimā disā), येथून ती दक्षिण दिशा आहे (ito sā dakkhiṇā disā), अवीची नरकापासून भवाग्रापर्यंत (avīcito yāva bhavaggaṃ), पावलांच्या तळव्यापासून वर (uddhaṃ pādatalā), केसांच्या शिखरापासून खाली (adho kesamatthakā). विभाजनात (तुलनेत) - ज्यापेक्षा अधिक प्रणीत किंवा विशिष्ट काही नाही (yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi), स्वतः संयमित असणारा त्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे (attadanto tato varaṃ), दानापेक्षा शील श्रेष्ठ आहे (kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ), त्यापेक्षा मी अधिक ऐकले आहे (tato mayā bahutaraṃ sutaṃ), श्रुतापेक्षा शीलच अधिक श्रेयस्कर आहे (sīlameva sutā seyyo). विरतीच्या योगात - पापापासून आरती आणि विरती (ārati virati pāpā), प्राणातिपातापासून विरती (pāṇātipātā veramaṇi), अदत्तादानापासून परावृत्त (adinnādānā paṭivirato), असत्य भाषणापासून परावृत्त न झालेले (appaṭiviratā musāvādā). शुद्ध या अर्थाच्या योगात - लोभ निर्माण करणाऱ्या धर्मांपासून शुद्ध (lobhanīyehi dhammehi suddho), आई आणि वडिलांच्या बाजूने शुद्ध व दोषरहित (mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho). मुक्त होणे या अर्थाच्या योगात - दुःखापासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे असे मी सांगतो (parimutto dukkhasmāti vadāmi), मी मारबंधनातून मुक्त झालो आहे (mutto smi mārabandhanā), ते मृत्यूपासून मुक्त होत नाहीत (na te muccanti maccunā), मी सर्व पाशांमधून मुक्त झालो आहे (mutto haṃ sabbapāsehi). विवेक (अलिप्तता) या अर्थात - कामांपासून अलिप्त होऊनच (vivicceva kāmehi), अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन (vivicca akusalehi dhammehi). प्रमाणाच्या अर्थात - लांबीने आणि रुंदीने एक योजन (āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ), खोलीने आणि रुंदीने चंद्रभागा नदीचे परिमाण एक योजन आहे (gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ), परिवेष्टनाने (घेरावाने) नऊशे योजने परिमाण असलेला मध्यमदेश (parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso). पूर्व इत्यादींच्या योगात - भिक्खूंनो, माझ्या संबोधीच्या पूर्वीच (pubbeva me bhikkhave sambodhā), यापूर्वी नव्हते (ito pubbe nāhosi), त्यानंतर सीमावर्ती जनपद आहेत (tato paraṃ paccantimā janapadā), त्यानंतरच्या काळात (tato aparena samayena). प्रश्नात - तू कुठून आहेस? (kuto si tvaṃ), आपण कुठून आहात? (kuto bhavaṃ), पाटलीपुत्रातून (pāṭaliputtato). 'किच्छा लद्धं' (कष्टाने मिळालेले) या गुणामध्ये पंचमी विभक्ती होते; 'किच्छेन मे अधिगतं' (कष्टाने मला प्राप्त झाले) यामध्ये हेतू किंवा करणात तृतीया विभक्ती होते; अशा प्रकारे 'थोका मुत्तो' (थोडक्यात सुटला) आणि 'थोकेन मुत्तो' (थोडक्याने सुटला) असे होते.

Kathaṃ ‘‘thokaṃ calatī’’ti, kriyāvisesane kammani dutiyā, thokaṃ calanaṃ karotītyattho, thokanti calanakriyāya visesanattā kriyāvisesanaṃ.

'थोकं चलती' (थोडं हलतो) हे कसे? क्रियाविशेषण कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते; 'थोडं हलण्याची क्रिया करतो' असा याचा अर्थ आहे. 'थोकं' हे हलण्याच्या क्रियेचे विशेषण असल्यामुळे क्रियाविशेषण आहे.

Kriyāvisesanaṃ nāma, kammatte+kattasaṇṭhitā;

Nyāyasiddhaṃ yato tasmā, tadatthaṃ na visuṃ vidhi.

"क्रियाविशेषण हे कर्मत्व आणि एकत्व यामध्ये स्थित असते; कारण ते तर्कसिद्ध (न्यायसिद्ध) आहे, म्हणून त्यासाठी वेगळा नियम नाही."

Nyāyasiddhaṃva=calananti yasmā bhāve ano, tasmā bhāvasse+kattā ekavacananti ñāyā ekattañca, bhāve anattā napuṃsakattañca, karotikriyāya sambandhena kammattañca sijjhatīti. Kara+bhūdhātavo ca –

तर्कसिद्धच आहे, कारण 'चलनं' यामध्ये भाव अर्थात 'अन' प्रत्यय आहे, म्हणून 'भावाचा एकच कर्ता असतो म्हणून एकवचन' या न्यायाने एकत्व, आणि भाव अर्थात 'अन' प्रत्यय असल्यामुळे नपुंसकलिंगत्व, आणि 'करोति' (करतो) या क्रियेच्या संबंधाने कर्मत्व सिद्ध होते. आणि 'कर' व 'भू' धातू सुद्धा –

Kāriyarūpābhidhātvatthā[Pg.123], sabbe sattāya yujjare;

Tato kriyā ca bhāvo ca, sāmaññaṃ tesu gamyate –

"कार्यरूपाने व्यक्त होणारे सर्व धातूंचे अर्थ अस्तित्वाशी जोडलेले असतात; त्यावरून क्रिया आणि भाव हे त्यांच्यातील सामान्य रूप म्हणून जाणले जाते –"

Ti vuttattā yujjanti.

असे म्हटल्यामुळे ते जोडले जातात.

Thokatthe-thokā muccati. Sabbattha savisaye pañcamī. Ettha ‘‘vivakkhā lokikā sā ca, na sakkā anivattituṃ’’ti vuttattā aniṭṭhappasaṅgo na siyā. Mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ. Abhividhimhi-ābrahmalokā saddo abbhuggacchati, pabbataṃ vajjetvā, brahmalokamhi byāpetvāti ca attho. Ettha vajjamānasīmā mariyādā, gayhamānasīmā abhividhi.

थोड्या अर्थात - 'थोका मुच्चति' (थोडक्यात मुक्त होतो). सर्वत्र आपापल्या विषयात पंचमी विभक्ती होते. येथे "विवक्षा (बोलण्याची इच्छा) ही लौकिक असते आणि ती टाळता येणे शक्य नाही" असे म्हटल्यामुळे अनिष्ट प्रसंग उद्भवणार नाही. मर्यादेमध्ये - 'आपब्बता खेत्तं' (पर्वतापर्यंत शेत). अभिविधीमध्ये (व्याप्तीमध्ये) - 'आब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छति' (ब्रह्मलोकापर्यंत आवाज पोहोचतो), पर्वत वगळून आणि ब्रह्मलोकात व्यापून असा अर्थ आहे. येथे वगळली जाणारी सीमा म्हणजे 'मर्यादा' आणि समाविष्ट केली जाणारी सीमा म्हणजे 'अभिविधी' होय.

27. Apaparīhi vajjane

२७. 'अप' आणि 'परी' यांच्या योगात वर्जनात (वगळण्यात).

Vajjane vattamānehī apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apasālāya āyanti vāṇijā, parisālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho.

वर्जनाच्या (वगळण्याच्या) अर्थात प्रवृत्त होणाऱ्या 'अप' आणि 'परी' यांच्या योगात पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'अपसालाय आयन्ति वाणिजा', 'परिसालाय आयन्ति वाणिजा' (शाळा वगळून व्यापारी येतात), शाळा वगळून असा याचा अर्थ आहे.

28. Paṭinidhipatidānesu patinā

२८. प्रतिनिधी आणि प्रतिदान (बदल्यात देणे) यामध्ये 'पति' च्या योगात.

Paṭinidhimhi patidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghata+massa telasmā pati dadāti.

प्रतिनिधी आणि प्रतिदान या अर्थात प्रवृत्त होणाऱ्या 'पति' च्या योगात नामाहून पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'बुद्धस्मा पति सारिपुत्तो' (बुद्धांचे प्रतिनिधी सारिपुत्त आहेत), 'घत मस्स तेलस्मा पति ददाति' (तो तेलाच्या बदल्यात तूप देतो).

29. Rite dutiyā ca

२९. 'ऋते' (शिवाय) च्या योगात द्वितीया विभक्ती सुद्धा होते.

Ritesaddayoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammā, rite saddhammaṃ.

'ऋते' शब्दाच्या योगात नामाहून द्वितीया आणि पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'ऋते सद्धम्मा' (सद्धम्माशिवाय) आणि 'ऋते सद्धम्मं' (सद्धम्माशिवाय).

30. Vinā+ññatra tatiyā ca

३०. 'विना' आणि 'अञ्ञत्र' (शिवाय/खेरीज) च्या योगात तृतीया विभक्ती सुद्धा होते.

Vinā+ññatrayoge [Pg.124] nāmasmā tatiyā dutiyā pañcamī ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā. Aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā.

'विना' (शिवाय) आणि 'अञ्ञत्र' (खेरीज/शिवाय) यांच्या योगात नामाहून तृतीया, द्वितीया आणि पंचमी विभक्ती होते. उदा. विना वातेन (वाऱ्याशिवाय - तृतीया), विना वातं (द्वितीया), विना वातस्मा (पंचमी). अञ्ञत्र एकेन पिण्डपातनीहारकेन (एका पिंडपात वाहून नेणाऱ्याखेरीज - तृतीया), अञ्ञत्र धम्मं (धम्माखेरीज - द्वितीया), अञ्ञत्र धम्मा (धम्माखेरीज - पंचमी).

31. Puthanānāhi

३१. 'पुथ' आणि 'नाना' यांच्या योगात.

Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Bhinnayogakaraṇaṃ dutiyānivattanatthaṃ. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā.

यांच्या योगात तृतीया आणि पंचमी विभक्ती होते. भिन्न सूत्राची रचना ही द्वितीया विभक्तीचा निषेध करण्यासाठी (वगळण्यासाठी) आहे. उदा. पुथगेव जनेन (लोकांपासून वेगळेच - तृतीया), पुथगेव जनस्मा (पंचमी), जनेन नाना (लोकांपासून भिन्न - तृतीया), जनस्मा नाना (पंचमी).

39. Chaṭṭhī sambandhe

३९. संबंधाच्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते.

Sambandhe chaṭṭhī hoti. Rañño purisoti vutte yasmā rājā dadāti, puriso gaṇhāti, tasmā rājapurisoti viññāyati. Evameva yo yassa āyatto sevakādibhāvena bhaṇḍabhāvena vā samīpa+samūhā+vayava+vikāra+kāriya+avatthā+jāti+guṇa+kriyādivasena vā, ṭhānīvasena vā, āgamīvasena vā, so tividhopi attho sambandho nāma. Vuttañhi –

संबंधाच्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते. 'रञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस) असे म्हटले असता, ज्याअर्थी राजा देतो आणि माणूस स्वीकारतो, त्याअर्थी 'राजपुरिसो' (राजाचा माणूस) असे समजले जाते. त्याचप्रमाणे, जो ज्याच्या अधीन असतो—सेवक इत्यादी भावाने किंवा वस्तूच्या भावाने, अथवा समीपता (जवळ असणे), समूह, अवयव (भाग), विकार (रूपांतर), कार्य, अवस्था, जाती, गुण, क्रिया इत्यादींच्या द्वारे, किंवा स्थानी (ṭhānī) भावाने, किंवा आगमी (āgamī) भावाने—तो त्रिविध अर्थ म्हणजेच 'संबंध' होय. कारण असे म्हटले आहे की—

Kriyākārakasañjāto, asse+daṃbhāvahetuko;

Sambandho nāma so attho, tattha chaṭṭhī vidhīyate.

क्रिया आणि कारकांपासून उत्पन्न होणारा, आणि 'हे याचे आहे' या भावाचा हेतू असणारा जो अर्थ, त्याला 'संबंध' असे म्हणतात; त्या अर्थी षष्ठी विभक्ती विहित केली जाते.

Pāratantyañhi sambandho, tattha chaṭṭhī bhave tito;

Upādhi+ṭhānyā+gamito, na visessādito titoti.

परावलंबित्व (परतंत्रता) म्हणजेच संबंध होय, त्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते; ती उपाधी, स्थानी आणि आगम यांच्याद्वारे जाणली जाते, विशेष्य इत्यादींद्वारे नाही.

Upādhisaṅkhātavisesanato tāva-rañño puriso. Ettha ca brāhmaṇādisāmito nivattetīti rājā visesanaṃ, puriso tena [Pg.125] visesiyatīti visesso. Bhaṇḍasambandhato-pahutaṃ me dhanaṃ sakka, ekassa paṭivīso, bhikkhussa pattacīvaraṃ. Samīpato-ambavanassa avidūre, nibbānasseva santike. Samūhe-suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho. Avayave-manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā. Vikāre-suvaṇṇassa vikati, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu. Kāriye-yavassa aṅkuro, meghassa saddo, puttāpi tassa bahavo, kammānaṃ phalaṃ vipāko. Avatthāyaṃ-khandhānaṃ pātubhāvo, jarā, bhedo vā. Jātiyaṃ-manussassa bhāvo, manussānaṃ jāti. Guṇe-suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa buddhassa guṇaghoso, pupphānaṃ gandho, phalānaṃ raso, cittassa phusanā, sippikānaṃ sataṃ natthi, tilānaṃ muṭṭhi, tesaṃ samāyogo, sandhino vimokkho, tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha, sukhaṃ te, dukkhaṃ te, cetaso parivitakko udapādi, paññāya paṭubhāvo, rūpassa lahutā, mudutā vā, upacayo vā. Kriyāsambandhe-pādassa ukkhepanaṃ, avakkhepanaṃ vā, hatthassa samiñjanaṃ, dānaṃ, pasāraṇaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ, ṭhānaṃ, nisajjā, sayanaṃ vā, tathāgatassa nāmagottādi, tassa kāraṇaṃ, tassa mātāpitaro, tassa purato pāturahosi, nagarassa dakkhiṇato, vassānaṃ tatiye māse, na tassa upamā, kuverassa bali iccādi. Api ca –

प्रथम, उपाधी नावाच्या विशेषणाने—'रञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस). येथे ब्राह्मणादी मालकी वगळली जाते म्हणून 'राजा' हे विशेषण आहे, आणि 'माणूस' हा त्याच्याद्वारे विशेषित केला जातो म्हणून तो विशेष्य आहे. वस्तूच्या संबंधाने—'पहुतं मे धनं सक्क' (हे शक्रा, माझ्याकडे भरपूर धन आहे), 'एकस्स पटिवीसॉ' (एकाचा हिस्सा), 'भिक्खुस्स पत्तचीवरं' (भिक्खूचे पात्र आणि चीवर). समीपतेने—'अम्बवनस्स अविदूरे' (आम्रवनापासून जवळच), 'निब्बानस्सेव सन्तिके' (निर्वाणाच्याच जवळ). समूहाने—'सुवण्णस्स रासि' (सोन्याचा ढीग), 'भिक्खूनं समूहो' (भिक्खूंचा समूह). अवयवाने (भागाने)—'मनुस्सस्सेव ते सीसं' (तुझे डोके माणसाचेच आहे), 'रुक्खस्स साखा' (झाडाची फांदी). विकाराने (रूपांतराने)—'सुवण्णस्स विकति' (सोन्याचा विकार/दागिना), 'भट्ठधञ्ञानं सत्तु' (भाजलेल्या धान्याचे पीठ). कार्याने—'यवस्स अङ्कुरो' (यवाचा अंकुर), 'मेघस्स सद्दो' (मेघाचा आवाज), 'पुत्तापि तस्स बहवो' (त्याला अनेक पुत्र आहेत), 'कम्मानं फलं विपाको' (कर्मांचे फळ आणि विपाक). अवस्थेने—'खन्धानं पातुभावो, जरा, भेदो वा' (स्कंधांचा प्रादुर्भाव, जरा किंवा भेद/नाश). जातीने—'मनुस्सस्स भावो' (मनुष्यत्व), 'मनुस्सानं जाति' (मनुष्यांची जात/जन्म). गुणाने—'सुवण्णस्स वण्णो' (सोन्याचा रंग), 'वण्णो न खीयेत तथागतस्स बुद्धस्स गुणघोसो' (ज्यांचा वर्ण क्षीण होत नाही अशा तथागत बुद्धांच्या गुणांचा घोष), 'पुप्फानं गन्धो' (फुलांचा सुगंध), 'फलानं रसो' (फळांचा रस), 'चित्तस्स फुसना' (चित्ताचा स्पर्श), 'सिप्पिकानं सतं नत्थि' (शिंपल्यांचे शंभर नाही), 'तिलानं मुट्ठि' (तिळांची मूठ), 'तेसं समायोगो' (त्यांचा संयोग), 'सन्धिनो विमोक्खो' (सांध्यांची सुटका), 'तथागतस्स पञ्ञापारमिं आरब्भ' (तथागतांच्या प्रज्ञापारमितेला उद्देशून), 'सुखं ते' (तुला सुख लाभो), 'दुक्खं ते' (तुला दुःख होवो), 'चेतसो परिवितक्को उदपादि' (मनात विचार उत्पन्न झाला), 'पञ्ञाय पटुभावो' (प्रज्ञेचे प्रगटीकरण), 'रूपस्स लहुता, मुदुता वा, उपचयो वा' (रूपाची लघुता, मृदुता किंवा उपचय/वाढ). क्रियासंबंधाने—'पादस्स उक्खेपनं, अवक्खेपनं वा' (पाऊल उचलणे किंवा खाली ठेवणे), 'हत्थस्स समिञ्जनं, दानं, पसारणं' (हात आकुंचन करणे, देणे किंवा पसरवणे), 'धातूनं गमनं, ठानं, निसज्जा, सयनं वा' (धातूंचे गमन, उभे राहणे, बसणे किंवा निजणे), 'तथागतस्स नामगोत्तादि' (तथागतांचे नाव, गोत्र इत्यादी), 'तस्स कारणं' (त्याचे कारण), 'तस्स मातापितरो' (त्यांचे माता-पिता), 'तस्स पुरतो पातुरहोसि' (त्यांच्या समोर प्रकट झाले), 'नगरस्स दक्खिणतो' (नगराच्या दक्षिणेला), 'वस्सानं ततिये मासे' (वर्षावासाच्या तिसऱ्या महिन्यात), 'न तस्स उपमा' (त्याला उपमा नाही), 'कुवेरस्स बलि' (कुबेराचा बळी/नैवेद्य) इत्यादी. आणखीही —

Gāvassa jāti, dhavalo, gati, siṅgaṃ, nāmanti+dha;

Dabbassāpi ca jātyādi, visessā honti kāmato.

येथे गाईची जात, पांढरा रंग, गती, शिंग आणि नाव; तसेच द्रव्याची जात इत्यादी देखील इच्छेनुसार विशेष्य होतात.

Gottañca [Pg.126] sabalodissa, pāka+mannassa sukkatā;

Paṭassa, siṅgaṃmeṇḍassa, nā+ññesaṃti visessate.

आणि सबलाचे गोत्र, अन्नाचे शिजणे, वस्त्राचा पांढरेपणा, मेंढ्याचे शिंग, इतरांचे नाही, असे विशेषित केले जाते.

Ṭhānito-yuvaṇṇāna+meo luttā. Āgamito-suña sassa. Sāmiyoge-devāna+mindo, migānaṃ rājā. Rujādiyoge-devadattassa rujati, tassa rogo uppajji, mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ, rajakassa vatthaṃ dadāti, musāvādassa ottappaṃ iccādi. Yajassa yoge-pupphassa buddhassa yajati, pupphenātyattho. Evaṃ ghatassa aggiṃ juhati. Suhitatthe-pattaṃ odanassa pūretvā, pūraṃ nānāpakārassa asucino, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa, pūrati bālo pāpassa. Kitakappayoge-bahulaṃvidhānā chaṭṭhī, rañño sammato, pūjito, sakkato, apacito, mānito vā, amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatā sati aparibhuttā, sādhusammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī. Kammatthe-tassa bhavanti vattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa dātā, bhinnānaṃ sandhātā, sahitānaṃ anuppadātā, bodhetā pajāya, kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo. Sarati+cchāyoge-mātu sarati, na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammapaccayā, puttassa icchati. Karotissa (yoge) – udakassa patikurute, kaṇḍassa patikurute, abhisaṅkharotītyattho. Pañcamiyatthe parihānibhayatthayogepi chaṭṭhī, assavanatāya dhammassa pariyāyanti, kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti [Pg.127] maccuno, bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ iccādi.

स्थानी भावाने—'युवण्णानमेव लुत्ता' (यु आणि वर्ण यांच्या 'ए' आणि 'ओ' चा लोप). आगम भावाने—'सुञ्ञ सस्स' ('सुञ्ञ' ला 'स' चा आगम). स्वामी (मालकी) योगात—'देवानमिन्दो' (देवांचा इंद्र), 'मिगानं राजा' (श्वापदांचा/मृगांचा राजा). रुजती (दुखणे) इत्यादींच्या योगात—'देवदत्तस्स रुजति' (देवदत्ताला दुखते), 'तस्स रोगो उप्पज्जि' (त्याला रोग उत्पन्न झाला), 'महासेनापतीनं उज्झापेतब्बं' (महासेनापतींकडे तक्रार केली पाहिजे), 'रजकस्स वत्थं ददाति' (धोब्याला वस्त्र देतो), 'मुसावादस्स ओत्तप्पं' (असत्य बोलण्याची भीती/लज्जा) इत्यादी. यज (यज्ञ/अर्पण करणे) च्या योगात—'पुप्फस्स बुद्धस्स यजति' (बुद्धांना फुले अर्पण करतो), येथे 'पुप्फेन' (फुलांनी) असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे 'घतस्स अग्गिं जुहति' (अग्नीत तूप अर्पण करतो). तृप्ती/पूर्णतेच्या अर्थी—'पत्तं ओदनस्स पूरेत्वा' (पात्र भाताने भरून), 'पूरं नानापकारस्स असुचिनो' (विविध प्रकारच्या अशुचीने/घाणीने भरलेले), 'पूरं हिरञ्ञसुवण्णस्स' (सोने-नाण्यांनी भरलेले), 'पूरति बालो पापस्स' (मूर्ख माणूस पापाने भरून जातो). कृदन्त (कित) योगात—बहुतांश विधानात षष्ठी विभक्ती होते: 'रञ्ञो सम्मतो' (राजाला संमत), 'पूजितो' (पूजित), 'सक्कतो' (सत्कृत), 'अपचितो' (आदरणीय), 'मानितो वा' (किंवा मानित), 'अमतं तेसं भिक्खवे अपरिभुत्तं, yeसं कायगता सति अपरिभुत्ता' (हे भिक्खूंनो, ज्यांनी कायगता सतीचा उपभोग घेतला नाही, त्यांनी अमृताचा उपभोग घेतला नाही), 'साधुसम्मतो बहुजनस्स' (बहुजनांना चांगला संमत असलेला), 'सुप्पटिविद्धा बुद्धानं धम्मधातु' (बुद्धांनी धम्मधातूचे चांगल्या प्रकारे आकलन केले आहे), 'धम्मस्स गुत्तो मेधावी' (धम्माद्वारे रक्षित असलेला बुद्धिमान). कर्माच्या अर्थी—'तस्स भवन्ति वत्तारो' (ते त्याचे वक्ते होतात), 'सहसा कम्मस्स कत्तारो' (घाईघाईने कर्म करणारे), 'अमतस्स दाता' (अमृताचा दाता), 'भिन्नानं सन्धाता' (भेद झालेल्यांना जोडणारा), 'सहितानं अनुप्पदाता' (एकत्र आलेल्यांना पाठबळ देणारा), 'बोधेता पजाय' (प्रजेला जागृत करणारा), 'कम्मस्स कारको नत्थि, विपाकस्स च वेदको' (कर्माचा कोणी कर्ता नाही आणि विपाकाचा कोणी भोक्ता नाही), 'अविसंवादको लोकस्स' (जगाशी प्रतारणा न करणारा), 'चतुन्नं महाभूतानं उपादाय प्रसादो' (चार महाभूतांवर आधारित असलेली प्रसन्नता). स्मरण (सरति) आणि इच्छा (इच्छति) यांच्या योगात—'मातु सरति' (आईची आठवण काढतो), 'न तेसं कोचि सरति' (त्यांची कोणी आठवण काढत नाही), 'सत्तानं कम्मपच्चया' (प्राण्यांच्या कर्म-प्रत्ययामुळे), 'पुत्तस्स इच्छति' (पुत्राची इच्छा करतो). 'करोति' च्या योगात—'उदकस्स प्रतिकुरुते' (पाण्याचा प्रतिकार करतो), 'कण्डस्स प्रतिकुरुते' (बाणाचा प्रतिकार करतो), म्हणजेच 'अभिसंखरोति' (प्रतिकार/संस्कार करतो) असा अर्थ आहे. पंचमीच्या अर्थी, तसेच हास (पर्‍िहानि) आणि भीती (भय) यांच्या योगातही षष्ठी विभक्ती होते—'अस्सवणताय धम्मस्स परियायन्ति' (धम्म न ऐकल्यामुळे ते धम्मापासून भ्रष्ट होतात), 'किन्नु खो अहं तस्स सुखस्स भाय्यामि' (मी त्या सुखाला का बरे भ्यावे?), 'सब्बे तसन्ति दण्डस्स' (सर्वजण दंडाला घाबरतात), 'सब्बे भायन्ति मच्चुनो' (सर्वजण मृत्यूला घाबरतात), 'भीतो चतुन्नं आसीविसानं घोरविसानं' (चार घोर विषारी सर्पांना घाबरलेला) इत्यादी.

40. Tulyatthena vā tatiyā

४०. 'तुल्य' (समान) या अर्थी तृतीया विभक्ती देखील होते.

Tulyatthena yoge vā chaṭṭhī hoti tatiyā ca. Pitu tulyo, pitarā vā, mātu tulyo, mātarā vā.

'तुल्य' (समान) या अर्थाच्या योगात षष्ठी आणि तृतीया विभक्ती होते. उदा. पितु तुल्यो (वडिलांसारखा - षष्ठी), पितरा वा (किंवा वडिलांसारखा - तृतीया), मातु तुल्यो (आईसारखा - षष्ठी), मातरा वा (किंवा आईसारखा - तृतीया).

32. Sattamyā+dhāre

३२. आधाराच्या अर्थी सप्तमी विभक्ती होते.

Kattukammaṭṭhānaṃ nisajja+pacanādikriyānaṃ yo ādhāro, taṃ ādhārakārakaṃ nāma. Kathaṃ kaṭe nisīdati devadatto, thāliyaṃ odanaṃ pacati, devadatta+taṇḍulānaṃ kattu+kammānaṃ dhāraṇato tadaṭṭhaāsana+pacanakriyaṃ kaṭa+thāliyo dhārenti nāma, tasmiṃ sattamīvibhatti hoti.

कर्ता आणि कर्माच्या ठिकाणी राहणाऱ्या बसणे, शिजवणे इत्यादी क्रियांचा जो आधार असतो, त्याला 'आधारकारक' असे म्हणतात. कसे ते पहा—'कटे निसीदति देवदत्तो' (देवदत्त चटईवर बसतो), 'थालियं ओदनं पचति' (तो भांड्यात भात शिजवतो). येथे कर्ता देवदत्त आणि कर्म तांदूळ (भात) यांना धारण करत असल्यामुळे, चटई आणि भांडे हे अनुक्रमे बसणे आणि शिजवणे या क्रियांना धारण करतात; म्हणून त्यांच्यामध्ये सप्तमी विभक्ती होते.

So byāpiko, opasilesiko, vesayiko, sāmīpikoti catubbidho. Tattha yo ādheyyassa nissesādhārabhūto, so byāpiko, yathā tilesu telaṃ atthi, khīresu jalaṃ, dadhimhi sappi. Paccekasiddhānaṃ bhāvānaṃ yaṃ ādheyyabhāvena upasilesanaṃ allīyanaṃ atthi, so opasilesiko. Yathā āsane nisinno saṅgho, thāliyaṃ odanaṃ pacati, ghaṭe udaka+matthi, dūre ṭhito, samīpe ṭhito. Yattha samīpe samīpīvohāraṃ katvā tadāyattatādīpanatthaṃ ādhārabhāvo upacarīyati, taṃ sāmīpikaṃ, yathā gaṅgāyaṃ ghoso, gaṅgāya samīpe vajotyattho. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Yattha aññathābhāvavasena desantarāvacchedavasena vā ādhāraparikappo[Pg.128], so vesayito. Yathā ākāse sakuṇā caranti, bhūmiyaṃ manussā, jale macchā, pāsādesu patito, pāpasmiṃ ramatī mano, pasanno buddhasāsane, paññāya sādhu, vinaye nipuṇo, mātari sādhu, pitari nipuṇo.

तो (आधार) व्यापी (व्यापिक), औपश्लेषिक (उपश्लेषिक), वैषयिक आणि सामीपिक अशा चार प्रकारचा आहे. त्यापैकी जो आधेयाचा (आश्रिताचा) पूर्ण आधार बनतो, तो 'व्यापी' होय; जसे तिळामध्ये तेल असते, दुधामध्ये पाणी असते, दह्यामध्ये तूप असते. स्वतंत्रपणे सिद्ध असलेल्या पदार्थांचे आधेयभावाने जे एकमेकांशी जोडले जाणे किंवा चिकटणे असते, तो 'औपश्लेषिक' होय; जसे आसनावर बसलेला संघ, पातेल्यात भात शिजवतो, घागरीत पाणी आहे, दूर उभा असलेला, जवळ उभा असलेला. जेथे जवळ असण्याच्या संबंधावरून जवळच्या वस्तूचा व्यवहार करून, त्यावर अवलंबून असणे दर्शवण्यासाठी आधारभावाचा उपचार केला जातो, तो 'सामीपिक' होय; जसे गंगेवर (गंगेच्या काठावर) घोष (गोकुळ) आहे, याचा अर्थ गंगेच्या जवळ गोकुळ आहे असा होतो. श्रावस्तीमध्ये जेतवनात विहार करतात. जेथे अन्य भावामुळे किंवा देशान्तराच्या (स्थानाच्या) मर्यादेमुळे आधाराची कल्पना केली जाते, तो 'वैषयिक' होय; जसे आकाशात पक्षी उडतात, भूमीवर मनुष्य राहतात, पाण्यात मासे असतात, महालावरून पडलेला, पापात मन रमते, बुद्धशासनात प्रसन्न असलेला, प्रज्ञेमध्ये चांगला, विनयात निपुण, मातेच्या ठिकाणी चांगला वागणारा, पित्याच्या ठिकाणी निपुण.

Kiriyā kattu+kammaṭṭhā, ādhārīyati yena so;

Ādhāro catudhā vutto, byāpakādippabhedato.

कर्ता आणि कर्माच्या ठिकाणी राहणारी क्रिया ज्याच्याद्वारे आधारभूत केली जाते, तो 'आधार' होय. व्यापी इत्यादी भेदांमुळे तो आधार चार प्रकारचा सांगितला आहे.

Byāpako tilakhīrādi, kaṭo opasilesiko;

Sāmīpiko tu gaṅgādi, ākāso visayo mato.

व्यापक (उदा. तिळात तेल, दुधात तूप इत्यादी), औपश्लेषिक (उदा. चटईवर बसणे), सामीपिक (उदा. गंगेच्या काठी इत्यादी) आणि विषय (उदा. आकाशात) हे आधार मानले जातात.

33. Nimitte

३३. निमित्त अर्थी (निमित्तामध्ये)

Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, kuñjaro dantesu haññate, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, sampajānamusāvāde pācittiyaṃ. Sabbattha nimityattho.

निमित्त अर्थी सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'कातडीसाठी (अजिनामध्ये) बिबट्या मारला जातो', 'दंतांसाठी (दातात) हत्ती मारला जातो', 'अणुमात्र दोषांमध्येही (वज्जेसु) भय पाहणारा', 'जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात (मुसावादे) पाचित्तिय (प्रायश्चित्त) होते'. या सर्व ठिकाणी निमित्त अर्थ आहे.

34. Yabbhāvo bhāvalakkhaṇaṃ

३४. ज्याचा भाव (क्रिया) हा दुसऱ्या भावाचे लक्षण असतो.

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī. Kāle gāvīsu duyhamānāsugato, duddhāsu āgato. Etthagamanakriyāya dohanakriyācihanaṃ, āgamanakriyāya duddhākriyācihanaṃ, eva+muparipi. Pubbaṇhasamaye gato, sāyanhasamaye āgato, jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu sampakampi.

ज्याचा भाव (क्रिया) दुसऱ्या भावाचे (क्रियेचे) लक्षण (चिन्ह) बनतो, त्यापासून सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'गाईंचे दूध काढले जात असताना (गाई दुभत्या असताना) तो गेला', 'दूध काढून झाल्यावर तो आला'. येथे जाण्याच्या क्रियेचे चिन्ह दूध काढण्याची क्रिया आहे, आणि येण्याच्या क्रियेचे चिन्ह दूध काढून झाल्याची क्रिया आहे; पुढेही असेच समजावे. 'सकाळच्या वेळी तो गेला, संध्याकाळच्या वेळी तो आला.' 'हे सारिपुत्त, बोधिसत्तांचा जन्म होत असताना (जायमाने) ही दहा हजारांची लोकधातू कंपित झाली.'

Pāsāṇā sakkharā ceva, kaṭhalā khāṇukaṇṭakā;

Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.

दगड, गोटे, खडे, खुंट आणि काटे—हे सर्व मार्ग सोडून दूर होतात, जेव्हा लोकनायक (बुद्ध) चालतात.

Imasmiṃ [Pg.129] sati idaṃ hoti iccādi. ‘‘Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī.

'हे असताना हे होते' इत्यादी. 'त्याच्यासाठी अवेळी पाऊस पडतो, वेळी पाऊस पडत नाही' ही विषय-सप्तमी आहे.

35. Chaṭṭhī cā+nādare

३५. अनादर अर्थी षष्ठी सुद्धा होते.

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī hoti sattamī cā+nādare gamyamāne. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji, mātāpitūsu rudantesu vā. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhate’’, ‘‘maccu ādāya gacchati, pekkhamāne mahājane’’.

ज्याचा भाव दुसऱ्या भावाचे लक्षण बनतो, त्यापासून अनादर दर्शविला जात असताना षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'अनिच्छुक माता-पिता रडत असतानाच तो प्रव्रजित झाला' (षष्ठी: अकामकानं मातापितूनं रुदंतानं पब्बजि, किंवा सप्तमी: मातापितूसु रुदंतेसु वा). 'तो त्याला मारत घेऊन जातो, आणि शिविराज पाहत राहतो', 'मृत्यू (प्राण्याला) घेऊन जातो, आणि महाजन (लोक) पाहत राहतात'.

Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī. Evaṃ gunnamissaro, gosvi+ssaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo, gunnaṃ sakkhī, gosu sakkhī, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasuto, gosu pasuto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇe. Tathā ādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani cumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, kadalīsu gaje rakkhanti, ñāṇasmiṃ pasanno, ñāṇasmiṃ ussukkoti visayasattamī.

'गुन्नं स्वामी' (गाईंचा स्वामी) यात संबंध अर्थी षष्ठी आहे, 'गोसु स्वामी' यात विषय-सप्तमी आहे. याचप्रमाणे: गुन्नमिस्सरो / गोस्विस्सरो (गाईंचा ईश्वर), गुन्नं अधिपती / गोसु अधिपती (गाईंचा अधिपती), गुन्नं दायादो / गोसु दायादो (गाईंचा वारसदार), गुन्नं सक्खी / गोसु सक्खी (गाईंचा साक्षीदार), गुन्नं पतिभू / गोसु पतिभू (गाईंचा जामीनदार), गुन्नं पसुतो / गोसु पसुतो (गाईंच्या पालनात मग्न), कुसला नच्चगीतस्स / कुसला नच्चगीते (नृत्य-गीतात कुशल), आयुत्तो कटकरणस्स / आयुत्तो कटकरणे (चटई बनवण्यात गुंतलेला). तसेच, आधार सांगण्याची इच्छा असल्यास सप्तमी होते, जसे की: 'भिक्खूंना अभिवादन करतात' (भिक्खूसु अभिवादेन्ति), 'मस्तकावर चुंबन घेऊन' (मुद्धनि चुम्बित्वा), 'बाहूंना धरून' (बाहासु गहेत्वा), 'हातांनी भिक्षेसाठी फिरतात' (हत्थेसु पिण्डाय चरन्ति), 'केळीच्या बागेत हत्तींचे रक्षण करतात' (कदलीसु गजे रक्खन्ति), 'ज्ञानावर प्रसन्न' (ञाणस्मिं पसन्नो), 'ज्ञानाविषयी उत्सुक' (ञाणस्मिं उस्सुक्को) ही विषय-सप्तमी आहे.

36. Yato niddhāraṇaṃ

३६. ज्यापासून निर्धारण (निवड) केले जाते.

Jātiguṇakriyāhi samudāyate+kadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ, yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sūkadhaññesu sālayo pathyatamā. Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu [Pg.130] sampannakhīratamā. Gacchataṃ dhāvanto sīghatamā, gacchantesu dhāvanto sīghatamā.

जाती, गुण आणि क्रिया यांच्याद्वारे समूहातून एका भागाला वेगळे करणे म्हणजे 'निर्धारण' (निद्धारण) होय. ज्याच्यापासून ते केले जाते, त्या शब्दापासून षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होतात. जसे की, 'धान्यांमध्ये तांदूळ सर्वात पथ्यकर आहे' (षष्ठी: सूकधञ्ञानं सालयो पथ्यतमा, किंवा सप्तमी: सूकधञ्ञेसु सालयो पथ्यतमा). 'गाईंमध्ये काळी गाय सर्वात जास्त दूध देणारी आहे' (षष्ठी: गावीनं कण्हा सम्पन्नखीरतमा, किंवा सप्तमी: गावीसु कण्हा सम्पन्नखीरतमा). 'जाणाऱ्यांमध्ये धावणारा सर्वात वेगवान असतो' (षष्ठी: गच्छतं धावन्तो सीघतमो, किंवा सप्तमी: गच्छन्तेसु धावन्तो सीघतमो).

14. Sattamyā+dhikye

१४. अधिक (श्रेष्ठत्व) अर्थी सप्तमी होते.

Ādhikye atthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upakhāriyaṃ doṇo, khāriyā doṇo adhikotyattho. Tathā upanikkhe kahāpaṇaṃ.

अधिक (श्रेष्ठत्व) अर्थी 'उप' शब्दाशी युक्त असलेल्या शब्दापासून सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'उपखारियं दोणो' म्हणजे खारीपेक्षा दोण अधिक आहे. तसेच 'उपनि क्खे कहापणं' (निक्खापेक्षा कहापण अधिक आहे).

15. Sāmitthe+dhinā

१५. स्वामित्व (मालकी) अर्थी 'अधि' शब्दाशी युक्त असलेल्या शब्दापासून सप्तमी होते.

Sāmibhāvatthe adhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhibrahmadatte pañcālā, adhipañcālesu brahmadatto, brahmadattissarā pañcālāti attho. Adhidevesu buddho, sammutidevādīhi buddho adhikotyattho.

स्वामित्व अर्थी 'अधि' शब्दाशी युक्त असलेल्या शब्दापासून सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'अधिब्रह्मदत्ते पञ्चाला' किंवा 'अधिपञ्चालेसु ब्रह्मदत्तो', याचा अर्थ ब्रह्मदत्त हा पंचालांचा स्वामी आहे असा होतो. 'अधिदेवेसु बुद्धो' म्हणजे संमृति-देव इत्यादींपेक्षा बुद्ध श्रेष्ठ आहेत असा अर्थ होतो.

Ettha ca yathāvuttesu atthesu ayaṃ bhedo –

आणि येथे, वर सांगितलेल्या अर्थांमध्ये हा भेद (फरक) आहे –

Kārakaṃ sādhakaṃ nibbattakaṃ kriyānimittanti atthato ekameva, tañca daṇḍo, dhavalo, pacanaṃ, citto, goti dabba+guṇa+kriyā+nāma+jātibhedena pañcavidhampi kamma+kattādivasena chabbidhaṃ, taṃ sattikārakaṃ, tadādhārabhūtadabbādayo tatraṭṭhakārakaṃ, na mukhyato. Mukhyato ce honti, tesaṃ sattidabbānaṃ aññamaññabyāvaṭarūpattā yo ādhāro, so ādhāroyeva, kismiñcikāle karaṇaṃ vā katturūpabhūto vā na hoti, tasmā thāli pacati, thāliyā pacati, thāliyaṃ pacatītyādinā ekassa vatthuno kattu+karaṇā+dhārabhedo na siyā. Sattipakkhe pana dabbādīnaṃ anekasattiyā ādhārattā sattiyā dabbādayo vivakkhitā taṃ taṃ kārakaṃ hotīti dabbādīnaṃ abhedepi kārakabhedo yujjate. Vuttañhi –

कारक, साधक, निब्बत्तक (उत्पादक) आणि क्रियानिमित्त हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. आणि ते द्रव्य, गुण, क्रिया, नाम आणि जाती या भेदांमुळे पाच प्रकारचे असूनही, कर्म, कर्ता इत्यादींच्या रूपाने सहा प्रकारचे आहे. ते 'शक्ती-कारक' (सत्तिकारक) आहे, आणि त्याचे आधारभूत असलेले द्रव्यादी हे 'तत्रस्थ-कारक' (तत्रट्ठकारक) आहेत, मुख्य रूपाने नव्हे. जर ते मुख्य रूपाने असते, तर त्या शक्तीयुक्त द्रव्यांच्या परस्परांहून भिन्न स्वरूपामुळे जो आधार आहे तो केवळ आधारच राहिला असता; तो कधीही करण किंवा कर्ता बनू शकला नसता. त्यामुळे, 'भांडे शिजवते' (थाली पचति), 'भांड्याने शिजवते' (थालिया पचति), 'भांड्यात शिजवते' (थालियं पचति) इत्यादी प्रकारे एकाच वस्तूचे कर्ता, करण आणि आधार असे भेद होऊ शकले नसते. परंतु, शक्तीच्या पक्षात (सत्तिपक्खे) द्रव्यादी हे अनेक शक्तींचे आधार असल्यामुळे, जेव्हा त्या शक्तींच्या रूपाने द्रव्यादी विवक्षित (इच्छित) असतात, तेव्हा ते ते कारक बनतात; म्हणून द्रव्यादींमध्ये अभेद असतानाही कारकांचा भेद योग्य ठरतो. कारण असे म्हटले आहे –

Vicittakattuādīhi[Pg.131], saṃyogā ekavatthuno;

Nānāttaṃ yujjate nāṭya-bhedena naṭakassi+vāti.

विविध कर्ता इत्यादींच्या संयोगाने एकाच वस्तूचे अनेकत्व (विविध रूपे) योग्य ठरते, ज्याप्रमाणे नाटकातील विविध पात्रांच्या भेदाने एकाच नटाचे अनेक रूपे होतात.

Thāli vatthuto ekā cedapi sattikārakabhūtakattu+karaṇā+dhārādīnaṃ bhedena bheda+mupayāti, kimiva rāma+rāvaṇādivesadhārīnaṭako tesaṃ nāmavasena rāmo, rāvaṇoti bheda+mupayāti, ta+mivāti adhippāyo.

भांडे (थाली) हे वस्तूच्या रूपाने एकच असले, तरी शक्ती-कारकरूप कर्ता, करण, आधार इत्यादींच्या भेदाने ते भिन्नता प्राप्त करते. जसे की, राम, रावण इत्यादींचे वेष धारण करणारा नट त्यांच्या नावावरून 'राम' किंवा 'रावण' अशा भेदाला प्राप्त होतो, त्याचप्रमाणे हा अभिप्राय आहे.

Puna+rapi –

पुन्हा असेही –

Yathe+kopi paṭo sutta, pītādiguṇasaṃyuto;

Sukko paṭoti pītoti, bhedaṃ yātye+vameva+yaṃ.

ज्याप्रमाणे एकच वस्त्र सुताने आणि पिवळ्या इत्यादी गुणांच्या संयोगाने 'पांढरे वस्त्र' किंवा 'पिवळे वस्त्र' अशा भेदाला प्राप्त होते, त्याचप्रमाणे हेही आहे.

Ettha ca sattibhūtakattādayo mukhyakārakaṃ, taṃyogena dabbabhūtathālī guṇakārakaṃ, te ca kathaṃ kriyāya kārakā honti. Kattā attanā patiṭṭhitāya hasati+naccaticcādikriyāya nimittaṃ hoti. Kammañca attanā patiṭṭhitakriyāya tadatthabhūtaindhanādīni pavattentaṃ ‘‘odanaṃ pacatī’’tyādo nimittaṃ. ‘Kaṭṭhehi paccatī’tyādo kaṭṭhāni jalanakriyāya sādhetabbapākassa aṅgabhāvena nimittaṃ. ‘Pharasunā chindatī’tyādo pharasu ca kaṭṭhānaṃ dvidhāpavattiyā nimittaṃ. Kammañca kriyāya sambandhīyamānabyāpye sati nimittabhāvena kriyāya nimittaṃ. Tathā sampadānā+vadhi+ādhārānaṃ ‘gāvo dadāti’ ‘gāmasmā apanayati’ ‘thāliyaṃ pacatī’tyādīsu godānā+panayana+pacanakriyānaṃ nimittattā kriyāya nimittāni honti. Tesaṃ yathāsakaṃ kriyāya pavattako kattā, tasmā sa eva padhāno kattāti vohāraṃ [Pg.132] labhati, aññesaṃ karaṇādīnaṃ kattubhāve satipi appadhānattā taṃ na labhati.

आणि येथे शक्तीरूप कर्ता इत्यादी मुख्य कारक आहेत, त्यांच्या योगाने द्रव्यरूप असलेले भांडे (थाली) हे गौण कारक आहे. आणि ते क्रियेचे कारक कसे बनतात? कर्ता स्वतःमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या हसणे, नाचणे इत्यादी क्रियेचे निमित्त बनतो. आणि कर्म स्वतःमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या क्रियेद्वारे, त्याच्यासाठी उपयुक्त असलेल्या इंधनादींना प्रवृत्त करत 'भात शिजवतो' (ओदनं पचति) इत्यादींमध्ये निमित्त बनते. 'लाकडांनी शिजवले जाते' (कट्ठेहि पच्चति) इत्यादींमध्ये लाकडे जळण्याच्या क्रियेद्वारे साध्य होणाऱ्या पाकाचे अंग बनून निमित्त होतात. 'कुऱ्हाडीने कापतो' (फरसुना छिन्दति) इत्यादींमध्ये कुऱ्हाड लाकडांचे दोन भाग करण्याच्या क्रियेचे निमित्त बनते. आणि कर्म क्रियेशी संबंधित आणि व्याप्य असताना निमित्तभावाने क्रियेचे निमित्त बनते. तसेच संप्रदान, अपादान (अवधी) आणि आधार हे 'गाई दान करतो' (गावो ददाति), 'गावातून दूर करतो' (गामस्मा अपनयति), 'भांड्यात शिजवतो' (थालियं पचति) इत्यादींमध्ये गोदान, दूर करणे आणि शिजवणे या क्रियांचे निमित्त असल्यामुळे क्रियेचे निमित्त बनतात. त्या-त्या क्रियेला प्रवृत्त करणारा कर्ता असतो, म्हणून त्यालाच 'प्रधान कर्ता' असे म्हटले जाते; इतर करण इत्यादींमध्ये कर्तृत्व असले तरी गौणत्वामुळे त्यांना ते नाव मिळत नाही.

Codakena vuttañhi –

शंकाकाराने (चोदकाने) म्हटलेच आहे –

Nanu sāmagyamīnāyaṃ, kriyāsiddhi kathaṃ vada;

Ekassa kattuno eva, sabbesaṃ kattutaṃ vinā.

सर्व साधनांच्या समूहामध्ये (सामग्रीमध्ये) क्रियेची सिद्धी कशी होते ते सांगा; केवळ एकाच कर्त्याच्या कर्तृत्वाने, सर्वांच्या कर्तृत्वाशिवाय ती कशी घडू शकते?

Sabbesaṃ karaṇādīnaṃ, kattutāya viyogato;

Karaṇādīnaṃ abhāvattā, kārakaṃ na hi chabbidhanti.

सर्व करण इत्यादींचा कर्तृत्वाशी वियोग झाल्यामुळे आणि करण इत्यादींचा अभाव झाल्यामुळे कारक सहा प्रकारचे असूच शकत नाही.

Vuccate –

यावर उत्तर दिले जाते –

Yadyapya+tthi hi kattuttaṃ, sabhāvā karaṇādisu;

Kriyāsiddhyā tathāpye+ta+mappadhānaṃ paraṅgato.

जरी क्रिया सिद्ध करण्यासाठी करण इत्यादींमध्ये स्वभावतः कर्तृत्व असते, तरीही ते दुसऱ्याच्या (प्रधान कर्त्याच्या) अधीन असल्यामुळे गौण (अप्रधान) मानले जाते.

Etaṃ sabhāvato upalabbhamānaṃ karaṇādīsu kattuttaṃ paresaṃ karaṇādīnaṃ jalana+dhāraṇādikriyāya aṅgaṃ upāyati appadhānanti adhippāyo.

स्वभावाने उपलब्ध होणारे हे करण इत्यादींमधील कर्तृत्व, इतर करण इत्यादींच्या प्रज्वलन, धारण इत्यादी क्रियेचे अंग (साधन) बनते आणि ते अप्रधान असते, असा अभिप्राय आहे.

Kārakaṃ chabbidhaṃ saññā-vasā chabbīsatividhaṃ;

Pabhedā sattadhā kammaṃ, kattā pañcavidho bhave.

कारक हे सहा प्रकारचे आहे, संज्ञेच्या (नावाच्या) आधारे ते सव्वीस प्रकारचे होते; कर्माचे सात भेद आहेत आणि कर्ता पाच प्रकारचा असतो.

Karaṇaṃ duvidhaṃ hoti, sampadānaṃ tidhā mataṃ;

Apādānaṃ pañcavidhaṃ, ādhāro tu catubbidho.

करण दोन प्रकारचे असते, संप्रदान तीन प्रकारचे मानले गेले आहे; अपादान पाच प्रकारचे आणि आधार चार प्रकारचा असतो.

Vibhattiyo pana –

आणि विभक्ती तर –

Paccatta+mupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ;

Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhumma+mālapana+ṭṭhamaṃti.

पच्चत्त (प्रथमा), उपयोग (द्वितीया), करण (तृतीया), संप्रदान (चतुर्थी), निस्सक्क (पंचमी), सामीवचन (षष्ठी), भुम्म (सप्तमी) आणि आठवे आलपन (संबोधन) आहेत.

Iti payogasiddhiyaṃ kārakakaṇḍo tatiyo.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील हा तिसरा कारककांड समाप्त झाला.

4. Samāsakaṇḍa

४. समासकांड

Atha [Pg.133] nāmānameva aññamaññasambandhīnaṃ samāsoti nāmanissitattā, sayañca nāmikattā nāmānantaraṃ samāso vuccate.

आता, परस्परांशी संबंधित असलेल्या नामांचाच समास होत असल्यामुळे, आणि तो नामावर आश्रित असल्यामुळे व स्वतः नामरूप असल्यामुळे, नामानंतर समासाचे वर्णन केले जाते.

1. Syādi syādine+katthanti

१. ‘स्यादि स्यादिनेकतथं’ (स्यादि प्रत्ययान्त शब्दाचा दुसऱ्या स्यादि प्रत्ययान्त शब्दाशी एका अर्थी होणे) हे सूत्र –

Ida+madhikataṃ veditabbaṃ. Pubbe vuttavidhiggahaṇañāyena syādīti tadantassa gahaṇaṃ. So ca bhinnatthānaṃ nāmāna+mekatthībhāvo samāsoti vuccate.

हे अधिकारसूत्र म्हणून जाणावे. पूर्वी सांगितलेल्या विधीच्या ग्रहण करण्याच्या नियमाने 'स्यादि' याने तदन्त (त्या प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या) शब्दांचे ग्रहण होते. आणि भिन्न अर्थ असलेल्या नामांचे एकार्थी होणे याला 'समास' असे म्हटले जाते.

2. Asaṅkhyaṃ vibhatti+sampatti+samīpa+sākalyā+bhāva+yathā+ pacchā+yugapadatthe

२. असंख्या (अव्ययीभाव समास) हा विभक्ती, समृद्धी, समीप, साकल्य (पूर्णता), अभाव, यथा (योग्यता इत्यादी), पश्चात् (नंतर) आणि युगपत् (एकाच वेळी) या अर्थांमध्ये होतो.

Pubbassa+tthaparaṃ yassa, aññatthaparamañca yaṃ;

Napuṃsakaṃ bhave yañca, ta+dāsaṃkhya+mihe+ssate.

ज्या समासात पूर्वपदाचा अर्थ मुख्य असतो, किंवा जो अन्य अर्थाला प्राधान्य देणारा असतो, आणि जो नपुंसकलिंगी होतो, त्याला येथे 'असंख्या' (अव्ययीभाव) मानले जाते.

Satthantare pasiddhaṃ yaṃ, abyayībhāvanāmato;

Upakumbhaṃ tiṭṭhagu ca, pātameghaṃti taṃ yathā.

इतर शास्त्रांमध्ये जे 'अव्ययीभाव' या नावाने प्रसिद्ध आहे; जसे की 'उपकुंभं', 'तिट्ठगु' आणि 'पातमेघं' इत्यादी.

Asaṅkhyaṃ syādyantaṃ vibhatyādīna+matthe vattamānaṃ syādyantena sahe+katthaṃ bhavati. ‘‘Aviggaho niccasamāso, padantaraviggaho ce’’ti padantaraviggaho. Itthīsu tathā pavattāti viggayha vibhatyatthe samāse kate –

विभक्ती इत्यादी अर्थांमध्ये वर्तमान असलेला 'असंख्या' (अव्ययीभाव) हा स्यादि-प्रत्ययान्त शब्द दुसऱ्या स्यादि-प्रत्ययान्त शब्दासोबत एकार्थी (एकपद) होतो. 'ज्याचा विग्रह होत नाही तो नित्य समास, किंवा ज्याचा दुसऱ्या पदाने विग्रह होतो' या नियमाने येथे दुसऱ्या पदाने विग्रह होतो. 'इत्थीसु तथा पवत्ता' (स्त्रियांच्या बाबतीत तसे घडले) असा विग्रह करून विभक्तीच्या अर्थात समास केला असता –

2,119. Ekatthatāyaṃ

२,११९. ‘एकरूपता किंवा एकार्थी होणे’ या अर्थी –

Eko attho yassa pakatipaccayādisamudāyassa so ekattho. Tassa bhāvo pavattinimittaṃ ekatthatā, īyādi+ṇādi+samāsavidhānaṃ, tasmiṃ sati syādilopo hoti.

ज्या प्रकृती-प्रत्यय इत्यादींच्या समूहाचा एकच अर्थ असतो, तो 'एकार्थ' होय. त्याचा भाव किंवा प्रवृत्तीचे निमित्त म्हणजे 'एकात्मता' (एकार्थता) होय. जसे ईय-प्रत्यय, ण-प्रत्यय आणि समास यांचे विधान केले असता, 'स्यादि' प्रत्ययांचा लोप होतो.

9. Taṃ napuṃsakanti

९. ‘ते नपुंसकलिंगी होते’ या नियमाने –

Napuṃsakaliṅge [Pg.134] ca ‘‘pubbasmā+mādito’’ti sabbavibhattīnaṃ lope ca kate adhitthi tiṭṭhati, bho adhitthi, adhitthi passa, adhitthi kataṃ, adhitti carati, adhitthi dehi, adhitthi apehi, adhitthi āyattaṃ, adhitthi patiṭṭhitaṃ. Evaṃ adhikumāri, antabhūtassa appadhānassa ghapassa ‘‘ghapassa+ntassā+ppadhānassā’’ti passa rasso.

नपुंसकलिंगात आणि 'पुब्बस्मा मादितो' या सूत्राने सर्व विभक्तींचा लोप केला असता 'अधित्थि' (स्त्रियांच्या विषयी) असे रूप राहते. जसे: 'भो अधित्थि' (हे अधित्थि!), 'अधित्थि पस्स' (अधित्थि पहा), 'अधित्थि कतं' (अधित्थि केले), 'अधित्थि चरति' (अधित्थि चालते), 'अधित्थि देहि' (अधित्थि दे), 'अधित्थि अपेहि' (अधित्थिपासून दूर हो), 'अधित्थि आयत्तं' (अधित्थिच्या अधीन), 'अधित्थि पतिट्ठितं' (अधित्थिमध्ये प्रतिष्ठित). याचप्रमाणे 'अधिकुमारि' हे रूप बनते. येथे अंतर्भूत असलेल्या अप्रधान 'घप' संज्ञक दीर्घ स्वराचा 'घपस्सन्तस्साप्पधानस्स' या सूत्राने र्‍हस्व होतो.

Saha=sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ. Vuttanayena ettha ca upari ca samāsādayo honti, ettha ‘‘akāle satatthe’’ti sahassa sādeso. Syādimhi kate ‘‘pubbasmā+mādito’’ti syādīnaṃ lope ca sampatte ‘‘nā+to+mapañcamiyā’’ti apañcamiyā paṭisedho ca akārantaasaṃkhyasamāsato parāsaṃ sabbavibhattīnaṃ aṃādeso ca hoti. Eva+muparipi.

ब्रह्माने युक्त किंवा संपन्न म्हणजे 'सब्रह्मं'. सांगितलेल्या नियमाने येथे आणि पुढेही समास इत्यादी होतात. येथे 'अकाले सतत्थे' या सूत्राने 'सह' च्या जागी 'स' असा आदेश होतो. 'स्यादि' प्रत्यय लावल्यावर 'पुब्बस्मा मादितो' या सूत्राने स्यादि प्रत्ययांचा लोप प्राप्त झाला असता, 'nā+to+mapañcamiyā' (नातो मपंचमिया) या सूत्राने पंचमी सोडून इतर विभक्तींच्या लोपाचा निषेध होतो आणि अकारान्त असंख्या (अव्ययीभाव) समासाच्या पुढील सर्व विभक्तींच्या जागी 'अं' आदेश होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे.

Bhikkhānaṃ samiddhi subhikkhaṃ, ettha ghassa rasso. Subhikkhaṃ tiṭṭhati bho subhikkhaṃ, subhikkhaṃ passa. Nā+smiṃsu ‘‘vā tatiyā sattamīnaṃ’’ti vikappena aṃ, subhikkhaṃ subhikkhena vā kataṃ, subhikkhaṃ subhikkhena vā carati, subhikkhaṃ dehi. Pañcamiyaṃ a+mabbhāvā subhikkhā apagaccha, subhikkha+māyattaṃ, subhikkhaṃ subhikkhe vā patiṭṭhitaṃ.

भिक्षूंची समृद्धी म्हणजे 'सुभिक्खं' (सुभिक्ष), येथे 'घ' चा र्‍हस्व होतो. 'सुभिक्खं तिट्ठति' (सुभिक्ष राहते), 'भो सुभिक्खं' (हे सुभिक्ष!), 'सुभिक्खं पस्स' (सुभिक्ष पहा). तृतीया आणि सप्तमी विभक्तीमध्ये 'वा ततीया सत्तमीनं' या सूत्राने पर्यायाने 'अं' आदेश होतो; जसे 'सुभिक्खं' किंवा 'सुभिक्खेन कतं' (सुभिक्षाने केले), 'सुभिक्खं' किंवा 'सुभिक्खेन चरति' (सुभिक्षाने चालते), 'सुभिक्खं देहि' (सुभिक्ष दे). पंचमी विभक्तीमध्ये 'अं' भाव न झाल्यामुळे 'सुभिक्खा अपगच्छ' (सुभिक्षापासून दूर जा), 'सुभिक्खमायत्तं' (सुभिक्षाच्या अधीन), 'सुभिक्खं' किंवा 'सुभिक्खे पतिट्ठितं' (सुभिक्षामध्ये प्रतिष्ठित) अशी रूपे होतात.

Samīpatthe-kumbhassa samīpaṃ upakumbhaṃ, evaṃ upanagaraṃ, bho upakumbhaṃ iccādi.

समीप (जवळ) या अर्थी – कुंभाच्या (घड्याच्या) जवळ ते 'उपकुंभं', याचप्रमाणे 'उपनगरं', 'भो उपकुंभं' इत्यादी.

Sākalye-tiṇampi asesetvāti satiṇaṃ, tiṇampi asesetvā ajjhoharaṇīya+majjhoharatītyattho. Sesaṃ sabrahmasamaṃ[Pg.135]. Aggimpi asesetvāti sāggi, aggiganthaṃpi asesetvā adhītetyattho. Vāraggahaṇaṃ adhitthisamaṃ.

साकल्य (पूर्णता) या अर्थी – गवतही न उरवता (सर्व गवत खाणे) म्हणजे 'सतिणं'. गवतही न उरवता खाण्यायोग्य वस्तू खातो असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित रूपे 'सब्रह्मं' प्रमाणे होतात. अग्नीलाही न उरवता (पूर्ण अग्नीग्रंथ) शिकणे म्हणजे 'साग्गि'. अग्नीग्रंथही न उरवता अभ्यास करतो असा याचा अर्थ आहे. 'वारि' शब्दाचे रूप 'अधित्थि' प्रमाणे होते.

Abhāvo sambandhībhedā bahuvidho, tatra iddhābhāvevigatā iddhi=vibhūti saddikānanti dussaddikaṃ. Atthābhāvemakkhikānaṃ abhāvo nimmakkhikaṃ, niddarathaṃ, nimmasakaṃ. Atikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ. Upabhogasambandhīvattamānakālassa abhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nā+yaṃ upabhogatā loti attho.

अभाव हा संबंधांच्या भेदांमुळे अनेक प्रकारचा असतो. त्यापैकी समृद्धीच्या अभावामध्ये – 'शब्दांची समृद्धी (कीर्ती) निघून गेली आहे ज्यांची' ते 'दुस्सद्दिकं'. अर्थाच्या (वस्तूच्या) अभावामध्ये – माश्यांचा अभाव म्हणजे 'निम्मक्खिकं' (मक्षिकाविरहित), 'निद्दरथं' (पीडारहित), 'निम्मसकं' (डासविरहित). ओलांडून जाण्याच्या अभावामध्ये – गवत ओलांडून गेलेले ते 'नित्तिणं' (तृणरहित). उपभोगाशी संबंधित वर्तमान काळाच्या अभावामध्ये – हलके पांघरूण ओलांडून गेले ते 'अतिलहुपावरणं', याचा अर्थ आता हलक्या पांघरूणाचा उपभोग घेण्याची वेळ निघून गेली आहे असा होतो.

Yathāttho+nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-yoggaṃ rūpa+manurūpaṃ. Vicchāyaṃ-addhamāsaṃ addhamāsaṃ anu anvaddhamāsaṃ, evaṃ paccattaṃ. Atthānativattiyaṃ-sattiṃ anatikkamma yathāsatti. Evaṃ yathākkamaṃ, yathābalaṃ. Bahulādhikārā yā yā parisā yathāparisā. Sadisatthe-kikhiyā kaṇhavicchitadhenuyā sadiso sakikhi, sahassa sādeso. Ānupubbiyaṃ-jeṭṭhānukkamena anujeṭṭhaṃ.

'यथा' चा अर्थ अनेक प्रकारचा आहे. त्यापैकी योग्यतेच्या अर्थी – रूपाला योग्य ते 'अनुरूपं'. वीप्सा (पुनरावृत्ती) या अर्थी – प्रत्येक पंधरवड्याला ते 'अन्वड्ढमासं', याचप्रमाणे 'पच्चत्तं' (प्रत्येक आत्म्याला/स्वतःला). अर्थाचे उल्लंघन न करणे या अर्थी – शक्तीचे उल्लंघन न करता ते 'यथासत्ति' (यथाशक्ती). याचप्रमाणे 'यथाक्कमं' (यथाक्रम), 'यथाबलं' (यथाबल). बहुल अधिकाराने – जी जी परिषद ती 'यथापरिसा'. सादृश्य (सारखेपणा) या अर्थी – 'किखि' नावाच्या काळ्या ठिपक्यांच्या गाईसारखा तो 'सकिखि', येथे 'सह' च्या जागी 'स' आदेश होतो. आनुपूर्वी (क्रमवारी) या अर्थी – ज्येष्ठाच्या क्रमाने ते 'अनुजेट्ठं'.

Pacchāatthe-rathassa pacchā anurathaṃ.

पश्चात् (मागे) या अर्थी – रथाच्या मागे ते 'अनुरथं'.

Yugapadatthe-cakkena saha=ekakālaṃ sacakkaṃ, cakkena ekakkhaṇe nidhetīti attho.

युगपत् (एकाच वेळी) या अर्थी – चक्रासह एकाच वेळी ते 'सचक्कं', याचा अर्थ चक्राच्या सोबत एकाच क्षणी ठेवतो असा होतो.

3. Yathā na tulye

३. तुलना (सादृश्य) नसलेल्या अर्थी 'यथा' चा प्रयोग होतो.

Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahe+kattho na bhavati. Yathā devadatto, tathā yaññadatto. Ettha upamānabhūto yathāsaddo ‘tathā yaññadatto’ti upameyya+mapekkhati, tasmā ‘‘sāpekkha+masamatthaṃ bhavatī’’ti ñāyā asamāse [Pg.136] ‘‘na tulye’’ti paṭisedho kimattha+miti ce. Yasmā ‘‘yathā devadatto’’ti samudāyameva upamānaṃ bhavati, na visuṃ yathāsaddo, tasmā samudāyasseva upameyyasāpekkhatte na asāmatthiyatā na visuṃ yathāsaddassa, tasmā sādisse pattasamāsassa paṭisedhattha+midaṃ. Tulyattheti vattabbe tulyaṃ vinā tulyatā natthīti tulyattheti avatvā tulyeti vuttaṃ.

'यथा' हा शब्द 'तुल्य' (समान) या अर्थी वर्तत असताना 'सि' आदि प्रत्ययान्त (सुबन्त) शब्दासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होत नाही. जसे 'यथा देवदत्तो, तथा यञ्ञदत्तो' (जसा देवदत्त, तसा यज्ञदत्त). येथे उपमानभूत असलेला 'यथा' शब्द 'तथा यञ्ञदत्तो' या उपमेयाची अपेक्षा करतो, म्हणून 'सापेक्ष असमर्थ असते' या न्यायाने समास न होता 'न तुल्ये' (तुल्य अर्थी नाही) हा निषेध कशासाठी आहे? असे विचारल्यास: कारण 'यथा देवदत्तो' हा समुदायच उपमान होतो, केवळ 'यथा' हा शब्द स्वतंत्रपणे नाही. म्हणून समुदायालाच उपमेयाची अपेक्षा असल्यामुळे असमर्थता येत नाही, केवळ 'यथा' शब्दाला स्वतंत्रपणे नाही. म्हणून सादृश्यामध्ये प्राप्त होणाऱ्या समासाचा निषेध करण्यासाठी हे आहे. 'तुल्य अर्थी' असे म्हणायचे असताना, 'तुल्य' शिवाय 'तुल्यता' नसते, म्हणून 'तुल्य अर्थी' असे न म्हणता 'तुल्य' असे म्हटले आहे.

Yathākathañci sādissaṃ, ñāyate yattha sambhavaṃ;

Upamā nāma sā tassā, papañco bahudhā bhave.

ज्या ठिकाणी जसे काही सादृश्य (समानता) संभवते असे समजते; तिला 'उपमा' असे म्हणतात, तिचा विस्तार अनेक प्रकारे होतो.

4. Yāvā+vadhāraṇe

४. 'याव' हा शब्द अवधारण (मर्यादा निश्चित करणे) अर्थी असताना.

Yāvasaddo avadhāraṇe vattamāno syādyantena sahe+kattho bhavati. Avadhāraṇaṃ=ettakatāparicchedo. Yāvantāni amattāni=bhājanāni yāvāmattaṃ, iminā samāse kate sesaṃ pubbasamaṃ. Jīvassa yattako paricchedo yāvajīvaṃ. Yāvatāyukaṃ, ‘‘sakatthe’’ti kapaccayo. Yattakena attho yāvadatthaṃ.

'याव' हा शब्द अवधारण (मर्यादा निश्चित करणे) अर्थी वर्तत असताना सुबन्तासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होतो. अवधारण म्हणजे एवढेच अशी मर्यादा निश्चित करणे. 'यावन्तानि अमत्तानि' = जेवढी भांडी (अमत्त = भांडी) तेवढी 'यावामत्तं'. या सूत्राने समास केल्यावर उर्वरित कार्य पूर्वीप्रमाणेच होते. जीवनाची जेवढी मर्यादा ते 'यावजीवं' (आयुष्यभर). 'यावतायुकं' यामध्ये 'स्वार्थे' या अर्थी 'क' प्रत्यय लागला आहे. जेवढ्याशी अर्थ (गरज) ते 'यावदत्थं' (गरजेनुसार).

5. Payyapā bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā

५. परि, अप, आ, बहि, तिरो, पुरे, पच्छा हे शब्द पंचम्यन्त (पंचमी विभक्ती असलेल्या) शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी (समासयुक्त) होतात.

Pariādayo pañcamyantena sahe+katthā honti vā. Pari pabbatā paripabbataṃ. Vāssa vākyavikappatthattā pari pabbatā iccādayopi honti. Apa pabbatā apapabbataṃ, ā pāṭaliputtā āpāṭaliputtaṃ, bahi gāmā bahigāmaṃ, tiro pabbatā tiropabbataṃ, pure bhattā purebhattaṃ, pacchā bhattā pacchābhattaṃ, sabbaṃ upakumbhasamaṃ, iminā samāso viseso. Eva+muparisuttepi.

'परि' इत्यादी शब्द पंचम्यन्त शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी होतात. 'परि पब्बता' चे 'परिपब्बतं' (पर्वताच्या भोवती). 'वा' (विकल्प) हा वाक्याच्या विकल्पासाठी असल्यामुळे 'परि पब्बता' इत्यादी वाक्ये देखील होतात. 'अप पब्बता' चे 'अपपब्बतं', 'आ पाटलिपुत्ता' चे 'आपाटलिपुत्तं', 'बहि गामा' चे 'बहिगामं', 'तिरो पब्बता' चे 'तिरोपब्बतं', 'पुरे भत्ता' चे 'पुरेभत्तं', 'पच्छा भत्ता' चे 'पच्छाभत्तं' होते. हे सर्व 'उपकुंभ' प्रमाणेच आहे, या सूत्राने होणारा समास हा विशेष आहे. पुढील सूत्रातही असेच समजावे.

Vātya+dhikāro [Pg.137] –

'वा' हा अधिकार सूत्र आहे –

6. Samīpā+yāmesva+nu

६. समीप (जवळ) आणि आयाम (लांबी/विस्तार) या अर्थांमध्ये 'अनु' हा शब्द (पंचम्यन्त शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी होतो).

‘‘Asaṃkhya’’miccādinā niccasamāsassa vikappatthaṃ samīpaggahaṇaṃ. Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahe+kattho vā hoti. Ettha samīpaggahaṇassa bhāvappadhānattā sāmīpyameva gamyateti sāmīpyeti vuttaṃ. Vanassa anu=samīpaṃ anuvanaṃ, gaṅgāya anu=āyāmo anugaṅgaṃ, gaṅgāya anu vā bārāṇasī.

'असंख्य' इत्यादी सूत्राने होणाऱ्या नित्य समासाला विकल्प देण्यासाठी 'समीप' चे ग्रहण केले आहे. 'अनु' हा शब्द सामीप्य (जवळ असणे) आणि आयाम (लांबी) या अर्थी वर्तत असताना सुबन्तासोबत विकल्प करून एकार्थी होतो. येथे 'समीप' या ग्रहणात भावप्रधानता असल्यामुळे 'सामीप्य' असाच अर्थ घेतला जातो, म्हणून 'सामीप्य' असे म्हटले आहे. 'वनस्स अनु' = वनाच्या जवळ ते 'अनुवनं', 'गङ्गाय अनु' = गंगेच्या लांबीनुसार ते 'अनुगङ्गं', किंवा 'गङ्गाय अनु वा बाराणसी' (गंगेच्या जवळ वाराणसी).

7. Tiṭṭhagvādīni

७. 'तिट्ठगु' इत्यादी शब्द (अव्ययीभाव समासात निपातनाने सिद्ध होतात).

Tiṭṭhaguādīni aññatthena siddhāpi asmiṃ asaṃkhyasamāse nipātiyanti. Tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāleti tiṭṭhantasadda+gosaddehi paṭhamāyomhi kate ‘‘vā+nekaññatthe’’ti samāso, iminā nipātanā lope napuṃsakatthe ca kate simhi gossa ‘‘gossu’’ti ukāre ‘‘pubbasmā+mādito’’ti vibhattilopo. Evaṃ vahantī gāvo yasmiṃ kāleti vahaggu iccādi. Velāppakāsakapātoādīnampi ettheva saṅgaho, pāto nahānanti sattamīamādisamāse pātanahānaṃ, evaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ, sāyakālaṃ, pātameghaṃ, sāyameghaṃ, pātamaggaṃ, sāyamaggaṃ, ettha ‘‘eona+ma vaṇṇe’’ti akāro, niggahītassa lopo ca hoti.

'तिट्ठगु' इत्यादी शब्द अन्य अर्थी सिद्ध होत असले तरी या अव्ययीभाव (असंख्य) समासात निपातनाने सिद्ध केले जातात. ज्या काळात गाई उभ्या राहतात तो काळ, अशा अर्थी 'तिट्ठन्त' शब्द आणि 'गो' शब्द यांच्या प्रथमा विभक्तीमध्ये 'वाऽनेकमन्यपदार्थे' या सूत्राने समास झाल्यावर, या निपातनाने लोप आणि नपुंसकलिंग केल्यावर, 'सि' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाच्या ओ-काराचा 'उ' कार होऊन 'तिट्ठगु' बनते आणि 'पुब्बस्मामादितो' या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. याचप्रमाणे ज्या काळात गाई वाहतात (चालतात) तो काळ 'वहग्गु' इत्यादी रूपे बनतात. वेळ दर्शवणाऱ्या 'पातो' (सकाळी) इत्यादी शब्दांचाही येथेच संग्रह होतो. 'पातो नहानं' (सकाळचे स्नान) या सप्तमी तत्पुरुष समासात 'पातनहानं' होते, तसेच 'सायनहानं' (संध्याकाळचे स्नान), 'पातकालं', 'सायकालं', 'पातमेघं', 'सायमेघं', 'पातमग्गं', 'सायमग्गं' होते. येथे 'एओनम वण्णे' या सूत्राने अ-कार होतो आणि निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो.

8. Ore+pari+paṭi+pāre+majjhe+heṭṭhu+ddhā+dho+nto vā chaṭṭhiyā.

८. ओर, उपरि, पटि, पार, mज्झ, हेट्ठा, उद्धं, अधो, अन्तो हे शब्द षष्ठ्यन्त (षष्ठी विभक्ती असलेल्या) शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी (समासयुक्त) होतात.

Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahe+katthā vā honti. Oraṃ gaṅgāya oregaṅgā, upari sikharassa uparisikharaṃ, paṭi=mukhaṃ sotassa [Pg.138] paṭisotaṃ, pāraṃ yamunāya pāreyamunaṃ, majjhaṃ gaṅgāya majjhegaṅgaṃ, heṭṭhā pāsādassa heṭṭhāpāsādaṃ, uddhaṃ gaṅgāya uddhagaṅgaṃ, adho gaṅgāya adhogaṅgaṃ, anto pāsādassa antopāsādaṃ. Iminā nipātanāva niggahītalope ca ekāre ca kate oreccādi hoti.

'ओर' इत्यादी शब्द षष्ठ्यन्त शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी होतात. गंगेच्या अलीकडे ते 'ओरेगङ्गा' (किंवा ओरगङ्गा), शिखराच्या वर ते 'उपरिसिखरं', प्रवाहाच्या विरुद्ध ते 'पटिसोतं', यमुनेच्या पलीकडे ते 'पारेयमुनं', गंगेच्या मध्ये ते 'मज्झेगङ्गा', प्रासादाच्या (महालाच्या) खाली ते 'हेट्ठापासादं', गंगेच्या वर ते 'उद्धगङ्गा', गंगेच्या खाली ते 'अधोगङ्गा', प्रासादाच्या आत ते 'अन्तोपासादं'. या निपातनानेच निग्गहीताचा लोप आणि ए-कार झाल्यावर 'ओरे' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

10. A+mādi

१०. 'अं' (द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय) इत्यादी अंत असणारे शब्द.

A+mādisyādyantaṃ syādyantena saha bahula+mekattaṃ hoti.

'अं' इत्यादी सुबन्त शब्द दुसऱ्या सुबन्त शब्दासोबत बहुधा एकार्थी (समासयुक्त) होतात.

Uttarassa padassa+ttho, padhānaṃ liṅga+massa ca;

Dutiyantādipadekattho, bahudhā taṃ vibhajjate.

ज्या समासात उत्तर पदाचा अर्थ आणि त्याचे लिंग प्रधान असते; द्वितीयान्त इत्यादी पदांचा एकार्थी होणारा तो (तत्पुरुष) समास अनेक प्रकारे विभागला जातो.

Paresa+missate tañca, bhiyyo tappurisā+khyayā;

Taṃ yathā+tra rājāpaccaṃ, katthacīti+mitīdisaṃ.

आणि तो समास इतरांमध्ये मिसळतो, त्याला प्रामुख्याने 'तत्पुरुष' या नावाने ओळखले जाते; जसे की येथे 'राजापच्चं' (राजाचे अपत्य), काही ठिकाणी अशा प्रकारे रूपे होतात.

A+mādyantānaṃ kārakānaṃ akārakānañca samāso katthacimeva vā hoti. Tañca bahulaṃvidhānenāti daṭṭhabbaṃ.

'अं' इत्यादी अंत असणाऱ्या कारक आणि अकारक शब्दांचा समास काही ठिकाणीच विकल्प करून होतो. आणि तो 'बहुळ' विधानाने होतो असे समजावे.

Tattha dutiyātappuriso amādi gata+nissitā+tītā+tikkanta+pattā+pannādīhi bhavati. Saraṇaṃ gatoti samāse kate ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopādi upari sabbattha pubbasamaṃ. Saraṇagato, saraṇagatā. Saraṇagatā, saraṇagatāyo. Saraṇagataṃ kulaṃ, saraṇagatāni kulāni iccādi. Araññagato, bhūmigato. Dhammaṃ nissito dhammanissito, atthanissito. Bhavaṃ atīto bhavātīto, kālātīto. Pamāṇaṃ atikkantaṃ pamāṇātikkantaṃ, lokātikkantaṃ. Sukhaṃ patto sukhappatto, dukkhappatto. Sotaṃ āpanno sotāpanno, nirodhasamāpanno, maggappaṭipanno. Rathaṃ āruḷho rathāruḷho[Pg.139]. Sabbarattiṃ sobhaṇo sabbarattisobhaṇo, muhuttasukhaṃ. Akārakānaṃ samāso accantasaṃyoge. Vuttiyevo+papadasamāse, tassa niccattā. Yathā kammaṃ karotīti kammakāro, kumbhakāro, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, dhammakāmo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, vinayadharo. Sānaṃ pacatīti sapāko, tantaṃ vāyatīti tantavāyo, varaṃ āharatīti varāharo. Nta+māna+ktavantehi vākyameva. Dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā.

त्यामध्ये द्वितीया तत्पुरुष समास हा 'अं' इत्यादी द्वितीयान्त शब्दांचा 'गत', 'निस्सित', 'अतीत', 'अतिक्कन्त', 'पत्त', 'आपन्न' इत्यादी शब्दांसोबत होतो. 'सरणं गतो' (शरणागत) असा समास केल्यावर 'एकत्थतायं' या सूत्राने विभक्तीचा लोप इत्यादी कार्ये पुढे सर्वत्र पूर्वीप्रमाणेच होतात. सरणगतो (पुल्लिंगी एकवचन), सरणगता (स्त्रीलिंगी एकवचन). सरणगता (पुल्लिंगी बहुवचन), सरणगतायो (स्त्रीलिंगी बहुवचन). सरणगतं कुलं (नपुंसकलिंगी एकवचन), सरणगतानि कुलानि (नपुंसकलिंगी बहुवचन) इत्यादी. अरञ्ञगतो (अरण्यात गेलेला), भूमिगतो (भूमीवर गेलेला). धम्मं निस्सितो = धम्मनिस्सितो (धर्माचा आश्रय घेतलेला), अत्थनिस्सितो (अर्थाचा आश्रय घेतलेला). भवं अतीतो = भवातीतो (भवाच्या पलीकडे गेलेला), कालातीतो (काळाच्या पलीकडे गेलेला). पमाणं अतिक्कन्तं = पमाणातिक्कन्तं (प्रमाणाचे उल्लंघन केलेले), लोकातिक्कन्तं (लोकांचे उल्लंघन केलेले). सुखं पत्तो = सुखप्पत्तो (सुखाला प्राप्त झालेला), दुक्खप्पत्तो (दुःखाला प्राप्त झालेला). सोतं आपन्नो = सोतापन्नो (स्रोतात आपन्न झालेला/प्रविष्ट झालेला), निरोधसमापन्नो (निरोध समापत्तीला प्राप्त झालेला), मग्गप्पटिपन्नो (मार्गावर आरूढ झालेला). रथं आरुळ्हो = रथारुळ्हो (रथावर चढलेला). सब्बरत्तिं सोभणो = सब्बरत्तिसोभणो (रात्रभर शोभणारा), मुहुत्तसुखं (क्षणभराचे सुख). अकारकांचा (क्रियापदाशी थेट संबंध नसलेल्या शब्दांचा) समास अत्यंत संयोगात (काळ किंवा मार्गाच्या निरंतर संबंधात) होतो. उपपद समासात केवळ वृत्तीच (समासयुक्त रूपच) असते, कारण तो नित्य समास असतो. जसे की - कम्मं करोतीति = कम्मकारो (कर्म करणारा), कुंभकारो (कुंभार), अत्थं कामेतीति = अत्थकामो (अर्थाची इच्छा करणारा), धम्मकामो (धर्माची इच्छा करणारा), धम्मं धारेतीति = धम्मधरो (धर्माला धारण करणारा), विनयधरो (विनयाला धारण करणारा). सानं पचतीति = सपाको (कुत्र्याचे मांस शिजवणारा/चांडाल), तन्तं वायतीति = तन्तवायो (विणकर), वरं आहरतीति = वराहरो (वर आणणारा). 'न्त' (कृदन्त), 'मान' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययान्त शब्दांसोबत केवळ वाक्यच राहते (समास होत नाही). जसे की - धम्मं सुणन्तो (धर्म ऐकणारा), धम्मं सुणमानो (धर्म ऐकणारा), ओदनं भुत्तवा (भात खाल्लेला).

Tatiyātappuriso kitaka+pubba+sadisa+samo+nattha+kalaha+nipuṇa+missa+sakhilādīhi. Buddhena bhāsito buddhabhāsito dhammo, evaṃ jinadesito. Satthārā vaṇṇito satthuvaṇṇito. Viññūhi garahito viññugarahito, viññuppasattho, issarakataṃ, sayaṃ kataṃ, sukehi āhaṭaṃ sukāhaṭaṃ, raññā hato rājahato, rājapīḷito. Agginā daḍḍho aggidaḍḍho, sappena daṭṭho sappadaṭṭho, sallehi viddho sallaviddho, icchāya pakato icchāpakato, sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyavippayogo, jātithaddho, guṇahīno, guṇavuddho, catuvaggakaraṇīyaṃ, catuvaggādikattabbaṃ. Kākehi peyyā kākapeyyā, nadī. Kvaci vuttiyeva, urasā gacchatīti urago, pādena pivatīti pādapo. Kvaci vākyameva, pharasunā chinnavā, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā. Pubbādiyoge-māsena pubbo māsapubbo. Evaṃ mātusadiso, mātusamo. Ekūnavīsati, sīlavikalo, asikalaho, vācānipuṇo, yāvakālikasammissaṃ, vācāsakhilo[Pg.140]. Satthārā sadiso satthusadiso, satthukappo, puññena atthiko puññatthiko, guṇādhiko. Dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena saṃsaṭṭho odano guḷodano. Kārakasambandho kriyāya kato, upasittādikriyānaṃ apaññāyanepi vuttiyevo+pasittādikriyāna+mākhyāpanato natthā+yuttatthatā. Evaṃ khīrodano. Assena yutto ratho assaratho, maggacittaṃ, jambuyā paññāto lakkhito dīpo jambudīpo, ekena adhikā dasa ekādasa, jātiyā andho jaccandho, pakatiyā medhāvī pakatimedhāvī iccādi.

तृतीया तत्पुरुष समास हा कृदंत (कितक), पुब्ब (पूर्व), sadis (सदृश), सम, ऊन (उणे/कमी), कलह, निपुण, मिस्स (मिश्र), सखिल (मधुरभाषी) इत्यादी शब्दांच्या योगात होतो. जसे - 'बुद्धेन भासितो' = 'बुद्धभासितो धम्मो' (बुद्धांनी उपदेशिलेला धम्म), याचप्रमाणे 'जिनदेसितो' (जिनांनी उपदेशिलेला). 'सत्थारा वण्णितो' = 'सत्थुवण्णितो' (शास्त्यांनी प्रशंसिलेला). 'विञ्ञूहि गरहितो' = 'विञ्ञुगरहितो' (विद्वानांनी निंदिलेला), 'विञ्ञुप्पसत्थो' (विद्वानांनी प्रशंसिलेला), 'इस्सरकतं' (ईश्वराने केलेले), 'सयं कतं' (स्वतः केलेले), 'सुकेहि आहटं' = 'सुकाहटं' (पोपटांनी आणलेले), 'रञ्ञा हतो' = 'राजहतो' (राजाने मारलेला), 'राजपीळितो' (राजाने पीडित केलेला). 'अग्गिना दड्ढो' = 'अग्गिदड्ढो' (अग्नीने जळालेला), 'सप्पेन दट्ठो' = 'सप्पदट्ठो' (सर्पाने दंश केलेला), 'sallehi viddho' = 'सल्लविद्धो' (शल्यांनी/बाणांनी विंधलेला), 'इच्छाय पकतो' = 'इच्छापकतो' (इच्छेने वश झालेला), 'सीलसम्पन्नो' (शीलसंपन्न). याचप्रमाणे 'सुखसहगतं' (सुखसहगत), 'ञाणसम्पयुत्तं' (ज्ञानसंप्रयुक्त), 'मित्तसंसग्गो' (मित्रांचा संसर्ग), 'पियविप्पयोगो' (प्रियांचा वियोग), 'जातिथद्धो' (जातीचा अभिमान असलेला), 'गुणहीनो' (गुणहीन), 'गुणवुद्धो' (गुणांनी वृद्ध), 'चतुवग्गकरणीयं' (चार वर्गांनी करण्याजोगे), 'चतुवग्गादिकत्तब्बं' (चार वर्गांनी कर्तव्य). 'काकेहि पेय्या' = 'काकपेय्या नदी' (कावळ्यालाही सहज पाणी पिता येईल अशी काठोकाठ भरलेली नदी). काही ठिकाणी केवळ वृत्ती (समास) च होते, जसे - 'उरसा गच्छतीति उरगो' (छातीने चालणारा तो उरग/सर्प), 'पादेन पिवतीति पादपो' (पायाने/मुळांनी पाणी पिणारे ते पादप/झाड). काही ठिकाणी केवळ वाक्यच असते, जसे - 'फरसुना छिन्नवा' (कुऱ्हाडीने तोडलेला), 'काकेहि पातब्बा' (कावळ्यांनी पिण्याजोगी), 'दस्सनेन पहातब्बा' (दर्शनाने नष्ट करण्याजोगी). 'पुब्ब' इत्यादींच्या योगात - 'मासेन पुब्बो' = 'मासपुब्बो' (एका महिन्याने पूर्व/आधीचा). याचप्रमाणे 'मातुसदिसो' (मातेसारखा), 'मातुसमो' (मातेसमान). 'एकूनवीसति' (एकोणीस), 'सीलविकलो' (शीलाने विकल), 'असिकलहो' (तलवारीने कलह), 'वाचानिपुणो' (वाणीत निपुण), 'यावकालिकसमिस्सं' (यावकालिक मिश्रित), 'वाचासखिलो' (वाणीने मधुर). 'सत्थारा सदिसो' = 'सत्थुसदिसो' (शास्त्यांसारखा), 'सत्थुकप्प' (शास्त्यांसमान), 'पुञ्ञेन अत्थिको' = 'पुञ्ञत्थिको' (पुण्यार्थी/पुण्याची इच्छा करणारा), 'गुणाधिको' (गुणांनी अधिक). 'दधिना उपसित्तं भोजनं' = 'दधिभोजनं' (दह्याने कालवलेले भोजन), 'गुळेन संसट्ठो ओदनो' = 'गुळोदनो' (गुळाने मिश्रित भात). कारक संबंध हा क्रियेने सिद्ध होतो, 'उपसित्त' (कालवलेले) इत्यादी क्रिया स्पष्ट दिसत नसतानाही वृत्ती (समास) होतेच, कारण 'उपसित्त' इत्यादी क्रियांचा बोध होत असल्यामुळे ते निरर्थक ठरत नाही. याचप्रमाणे 'खीरोदनो' (दुधात शिजवलेला भात). 'अस्सेन युत्तो रथो' = 'अस्सरथो' (घोड्यांनी जोडलेला रथ), 'मग्गचित्तं' (मार्गचित्त), 'जम्बुया पञ्ञातो लक्खितो दीपो' = 'जम्बुदीपो' (जांभळीच्या झाडाने ओळखला जाणारा द्वीप - जंबूद्दीप), 'एकेन अधिका दसा' = 'एकादस' (एकाने अधिक दहा म्हणजे अकरा), 'जातिया अन्धो' = 'जच्चन्धो' (जन्मांध), 'पकतिया मेधावी' = 'पकतिमेधावी' (स्वभावाने बुद्धिमान) इत्यादी.

Catutthītappuriso tadattha+attha+hita+deyyādīhi. Tadatthe-kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ, kathinacīvarassāti attho. Evaṃ cīvaradussaṃ, cīvaramūlaṃ, yāguyā atthāya taṇḍulā yāgutaṇḍulā, bhattataṇḍulā, saṅghassa atthāya bhattaṃ saṅghabhattaṃ, āgantukabhattaṃ, evaṃ gamikabhattaṃ, pāsādāya dabbaṃ pāsādadabbaṃ. Ettha cā+yaṃ niccasamāso, tassa tiliṅgatā ca-bhikkhusaṅghassa attho vihāro bhikkhusaṅghattho vihāro, bhikkhusaṅghatthā yāgu, bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ. Yassa attho yadattho, yadatthā, yadatthaṃ. Evaṃ tadattho, tadatthā, tadatthaṃ. Tathā lokahito. Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ pupphaṃ. Saṅghadeyyaṃ cīvaraṃ. Idha na hoti ‘‘saṅghassa dātabbaṃ’’.

चतुत्थी तत्पुरुष (चतुर्थी तत्पुरुष) समास हा तदर्थ (त्याच्यासाठी), अर्थ (साठी), हित, देय इत्यादी शब्दांसोबत होतो. तदर्थ या अर्थी - कठिन (कठिन संस्कारासाठी) वस्त्र म्हणजे 'कठिनदुस्स' (कठिनवस्त्र), याचा अर्थ कठिनचीवरासाठी असा आहे. याचप्रमाणे 'चीवरदुस्स' (चीवरासाठी वस्त्र), 'चीवरमूल' (चीवरासाठी मूल्य), यागूसाठी (पेजेसाठी) तांदूळ ते 'यागुतण्डुल', भातासाठी तांदूळ ते 'भत्ततण्डुल', संघासाठी भोजन ते 'सङ्घभत्त' (संघभोजन), आगंतुकांसाठी भोजन ते 'आगन्तुकभत्त', याचप्रमाणे जाणाऱ्यांसाठी भोजन ते 'गमिकभत्त', प्रासादासाठी (इमारतीसाठी) साहित्य ते 'पासाददब्ब' (प्रासादद्रव्य). येथे हा नित्य समास आहे, आणि त्याचे तिन्ही लिंगांत रूप होते - भिक्खूसंघासाठी असलेला विहार तो 'भिक्खुसङ्घत्तो विहारो', भिक्खूसंघासाठी असलेली यागू ती 'भिक्खुसङ्घत्था यागु', भिक्खूसंघासाठी असलेले चीवर ते 'भिक्खुसङ्घत्थं चीवरं'. ज्याच्यासाठी तो 'यदत्तो', 'यदत्था', 'यदत्थं'. याचप्रमाणे 'तदत्तो', 'तदत्था', 'तदत्थं'. तसेच 'लोकहितो' (लोकांसाठी हितकारक). बुद्धांना देण्यायोग्य ते 'बुद्धदेय्यं' पुष्प. संघाला देण्यायोग्य ते 'सङ्घदेय्यं' चीवर. येथे "सङ्घस्स दातब्बं" (संघाला दिले पाहिजे) असा समास होत नाही.

Pañcamītappuriso apagamana+bhaya+virati+mocanatthādīhi. Methunasmā apeto methunāpeto, evaṃ palāpagato, nagaraniggato, piṇḍapātapaṭikkanto, kāmato nikkhantaṃ kāmanikkhantaṃ, rukkhaggā patito rukkhaggapatito, sāsanaccuto, āpatti- vuṭṭhānaṃ[Pg.141], dharaṇītalaggato, sabbabhavehi nissaṭo sabbabhavanissaṭo. Bhayatādiyoge-rājato bhayaṃ rājabhayaṃ, corabhayaṃ, amanussabhayaṃ, aggibhayaṃ, pāpabhīto, pāpabhīruko. Akattabbato virati akattabbavirati, evaṃ kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati. Bandhanā mutto bandhanamutto, vanamutto, bandhanamokkho. Kammasamuṭṭhitaṃ, ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakomakaṃ. Kvaci vuttiyeva, kammato jātaṃ kammajaṃ, evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Idha na hoti ‘pāsādā patito’.

पंचमी तत्पुरुष समास हा अपगमन (दूर जाणे), भय, विरती (दूर राहणे), मोचन (मुक्त होणे) इत्यादी अर्थांच्या शब्दांसोबत होतो. मैथुनापासून दूर गेलेला तो 'मेथुनापेतो'. याचप्रमाणे 'पलापगतो' (पळून गेलेला), 'नगरनिग्गतो' (नगरातून बाहेर पडलेला), 'पिण्डपातपटिक्कन्तो' (पिंडपातावरून परतलेला), कामापासून (वासनेपासून) निष्क्रांत झालेला तो 'कामनिक्खन्तं', वृक्षाच्या शेंड्यावरून पडलेला तो 'रुक्खग्गपतितो', शासनातून च्युत झालेला तो 'सासनच्चुतो', आपत्तीतून उठणे (मुक्त होणे) ते 'आपत्तिवुट्ठाणं', धरणीतलावरून गेलेला तो 'धरणीतलग्गतो', सर्व भावांपासून (अस्तित्वापासून) मुक्त झालेला तो 'सब्बभवनिसटो'. भय इत्यादींच्या योगाने - राजापासून भय ते 'राजभयं', 'चोरभयं' (चोरापासून भय), 'अमनुस्सभयं' (अमानवापासून भय), 'अग्गiभयं' (अग्नीपासून भय), पापाला भिलेला तो 'पापभीतो', पापाची भीती बाळगणारा तो 'पापभीरुको'. न करण्यायोग्य गोष्टींपासून विरती ती 'अकत्तब्बविरति'. याचप्रमाणे 'कायदुच्चरितविरति' (कायिक दुश्चरित्रापासून विरती), 'वचीदुच्चरितविरति' (वाचिक दुश्चरित्रापासून विरती). बंधनातून मुक्त तो 'बन्धनमुत्तो', वनातून मुक्त तो 'वनमुत्तो', बंधनातून मोक्ष (मुक्ती) तो 'बन्धनमोक्खो'. कर्मापासून समुत्थित (उत्पन्न झालेले) ते 'कम्मसमुट्ठितं', उत्कृष्टातून उत्कृष्ट ते 'उक्कट्टुक्कट्टं', कनिष्ठातून कनिष्ठ ते 'ओमकोमकं'. काही ठिकाणी केवळ वृत्तीच (समास) होते, जसे - कर्मापासून उत्पन्न झालेले ते 'कम्मजं', याचप्रमाणे 'चित्तजं' (चित्तापासून उत्पन्न), 'उतुजं' (ऋतूपासून उत्पन्न), 'आहारजं' (आहारापासून उत्पन्न). येथे "पासादा पतितो" (प्रासादावरून पडलेला) असा समास होत नाही.

Chaṭṭhītappuriso rañño putto rājaputto, evaṃ rājapuriso, ācariyapūjako, buddhasāvako, buddharūpaṃ, jinavacanaṃ, samuddaghoso, dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi, pupphagandho, phalaraso, kāyassa lahutā kāyalahutā. Maraṇassati, rukkhamūlaṃ, ayassa patto ayopatto, ettha ‘‘manādyāpādīna+mo maye ce’’ti o. Evaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ, pānīyathālakaṃ, sappikumbho, devānaṃ rājā devarājā. Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘puṃ pumassavā’’ti pumassa puṃ, niggahītalopo, lassa dvibhāvo ca. Hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, bhikkhunisaṅgho, jambusākhā, ettha īkārūkārānaṃ rasso. Bahulādhikārā nta+māna+niddhāriya+pūraṇa+bhāva+tittatthehi na hoti. Mamā+nukubbaṃ, mamā+nukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa suttatā. Kvaci hoteva ‘vattamānasāmīpyaṃ’. Brāhmaṇassa sukkā dantāti sāpekkhatāya na hoti. Phalānaṃ titto, phalāna+māsito, phalānaṃ suhito. ‘‘Brāhmaṇassa uccaṃ gehaṃ’’ti sāpekkhatāya na hoti. ‘‘Rañño pāṭaliputtakassa dhanaṃ’’ti dhanasambandhe [Pg.142] chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hoti. ‘‘Rañño go ca asso ca puriso cā’’ti bhinnatthatāya vākyameva. Rañño gavassapurisā rājagavassapurisāti vutti hoteva, ekatthībhāvā. Sambandhīsaddānaṃ pana niccasāpekkhattepi gamakattā samāso, gamakattampi hi samāsassa nibandhanaṃ, yathā devadattassa gurukulaṃ, bhagavato sāvakasaṅghotiādi.

षष्ठी तत्पुरुष समास - राजाचा पुत्र तो 'राजपुत्तो'. याचप्रमाणे 'राजpuriso' (राजाचा माणूस), 'आचरियपूजको' (आचार्यांची पूजा करणारा), 'बुद्धसावको' (बुद्धांचा श्रावक), 'बुद्धरूपं' (बुद्धांचे रूप), 'जिनवचनं' (जिनांचे वचन), 'समुद्दघोसो' (समुद्राचा घोष), धान्यांची रास ती 'धञ्ञरासि', 'पुप्फगन्धो' (फुलांचा गंध), 'फलरसो' (फळांचा रस), शरीराची लघुता ती 'कायळहुता'. 'मरणस्सति' (मरणाची स्मृती), 'रुक्खमूलं' (वृक्षाचे मूळ), लोहाचे पात्र ते 'अयोपत्तो', येथे "मनाद्यापादीनमो मये चे" या सूत्राने 'ओ' होतो. याचप्रमाणे 'सुवण्णकटाहं' (सोन्याची कढई), 'पानीयथालकं' (पिण्याच्या पाण्याचे भांडे), 'सप्पिकुम्भो' (तुपाचा घडा), देवांचा राजा तो 'देवराजा'. पुरुषाचे लिंग ते 'पुल्लिङ्गं', "पुं पुमस्सवा" या सूत्राने 'पुम' च्या जागी 'पुं' होतो, निग्गहीताचा लोप होतो आणि 'ल' चे द्वित्व होते. 'हत्थिपदं' (हत्तीचे पाऊल), 'इत्थिरूपं' (स्त्रीचे रूप), 'भिक्खुनीसङ्घो' (भिक्षुणींचा संघ), 'जम्बुसाखा' (जांभळाची फांदी), येथे ईकार आणि ऊकार यांचा र्‍हस्व होतो. 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे -न्त, -मान, निर्धारण, पूरण, भाव आणि तृप्त अर्थाच्या शब्दांसोबत षष्ठी तत्पुरुष समास होत नाही. जसे - 'ममानुकुब्बं' (माझे अनुकरण करणारा), 'ममानुकुरुमानो' (माझे अनुकरण करणारा), 'गुन्नं कण्हा सम्पन्नखीरतमा' (गाईंमध्ये काळी गाय सर्वात जास्त दूध देणारी आहे - निर्धारण), 'सिस्सानं पञ्चमो' (शिष्यांमध्ये पाचवा - पूरण), 'पटस्स सुत्तता' (वस्त्राची सूतता - भाव). काही ठिकाणी 'वर्तमानसामीप्य' असताना समास होतोच. "ब्राह्मणस्स सुक्का दन्ता" (ब्राह्मणाचे पांढरे दात) येथे सापेक्षता असल्यामुळे समास होत नाही. "फळानं तित्तो" (फळांनी तृप्त), "फळानमासितो" (फळांनी तृप्त), "फळानं सुहितो" (फळांनी तृप्त) [येथे तृप्त अर्थ असल्यामुळे समास होत नाही]. "ब्राह्मणस्स उच्चं गेहं" (ब्राह्मणाचे उंच घर) येथे सापेक्षता असल्यामुळे समास होत नाही. "रञ्ञो पाटलिपुत्तकस्स धनं" (पाटलिपुत्रक राजाचे धन) येथे धनाचा संबंध राजाशी असल्यामुळे षष्ठी आहे, पाटलिपुत्रकाशी थेट संबंध नसल्यामुळे समास होत नाही. "रञ्ञो गो च अस्सो च पुरिसो च" (राजाची गाय, घोडा आणि माणूस) येथे भिन्न अर्थ असल्यामुळे हे केवळ वाक्यच राहते. परंतु "रञ्ञो गवस्सपुरिसा" यांचा 'राजगवस्सपुरिसा' असा समास होतोच, कारण येथे एकार्थीभाव आहे. परंतु संबंधी शब्दांच्या बाबतीत नित्य सापेक्षता असली तरी 'गमकत्व' (बोधकता) असल्यामुळे समास होतो; कारण गमकत्व हे देखील समासाचे कारण आहे. जसे - 'देवदत्तस्स गुरुकुलं' (देवदत्ताचे गुरुकुल), 'भगवतो सावकसङ्घो' (भगवंतांचा श्रावकसंघ) इत्यादी.

Sattamītappuriso rūpe saññā rūpasaññā, evaṃ rūpasañcetanā, saṃsāradukkhaṃ. Cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Dhamme rato dhammarato, dhammābhirati, dhammaruci, dhammagāravo, dhammesu nirutti dhammanirutti, dānādhimutti, bhavantarakataṃ. Dassane assādo dassanassādo. Araññe vāso araññavāso, vikālabhojanaṃ, kālavassaṃ, vanapupphaṃ, vanamahiso, gāmasūkaro, samuddamacchā, āvāṭakacchapo, āvāṭamaṇḍūko, kūpamaṇḍūko, titthanāvā. Itthīsu dhutto itthidhutto, akkhadhutto. Chāyāyaṃ sukkho chāyāsukkho, aṅgārapakkaṃ, cārakavano. Kvaci vuttiyeva, vane caratīti vanacarako, kucchimhi sayantīti kucchisayā, thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, maggaṭṭho. Paṅke jātaṃ paṅkajaṃ, saroruha+miccādi. Idha na hoti, bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.

सप्तमी तत्पुरुष समास - रूपामध्ये संज्ञा ती 'रूपसञ्ञा' (रूपसंज्ञा). याचप्रमाणे 'रूपसञ्चेतना' (रूपाविषयीची संचेतना), 'संसारदुक्खं' (संसारातील दुःख). चक्षूवर (डोळ्यावर) संश्रित असलेले विज्ञान ते 'चक्खुविञ्ञाणं' (चक्षुर्विज्ञान). धम्मामध्ये रत तो 'धम्मरतो', 'धम्माभिरति' (धम्मामध्ये अभिरती), 'धम्मरुचि' (धम्माची आवड), 'धम्मगारवो' (धम्माविषयी आदर), धम्मांमधील निरुक्ती ती 'धम्मनिरुत्ति', 'दानाधिमुत्ति' (दानाविषयी श्रद्धा), 'भवन्तरकतं' (दुसऱ्या भवात केलेले). दर्शनामध्ये आस्वाद तो 'दस्सनस्सादो'. अरण्यात वास तो 'अरञ्ञवासो', 'विकालभोजनं' (अवेळी भोजन), 'कालवस्सं' (योग्य वेळी पाऊस पडणे), 'वनपुप्फं' (वनातील फूल), 'वनमहिंसो' (रानरेडा), 'गामसूकरो' (गावातील डुक्कर), 'समुद्दमच्छा' (समुद्रातील मासे), 'आवाटकच्छपो' (खड्ड्यातील कासव), 'आवाटमण्डूको' (खड्ड्यातील बेडूक), 'कूपमण्डूको' (विहिरीतील बेडूक), 'तित्थनावा' (घाटावरील नाव). स्त्रियांमध्ये आसक्त तो 'इत्थिधुत्तो', 'अक्खधुत्तो' (जुगारात आसक्त). छायेत सुकलेला तो 'छायासुक्खो', 'अङ्गारपक्कं' (कोळशावर शिजवलेले), 'चारकवनं' (तुरुंगातील वन). काही ठिकाणी केवळ वृत्तीच (समास) होते, जसे - वनात फिरणारा तो 'वनचरको', गर्भात निजलेली ती 'कुच्छिसया', जमिनीवर राहणारा तो 'थलट्ठो', 'जलट्ठो' (जलात राहणारा), 'पब्बतट्ठो' (पर्वतावर राहणारा), 'मग्गट्ठो' (मार्गावर असलेला). चिखलात जन्मलेले ते 'पङ्कजं' (कमळ), 'सरोरुहं' (तलावात उगवणारे) इत्यादी. येथे सप्तमी तत्पुरुष समास होत नाही - "भोजने मत्तञ्ञुता" (भोजनात मात्रा जाणणारा), "इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता" (इंद्रियांमध्ये संयमित असणारा), "आसने निसिन्नो" (आसनावर बसलेला), "आसने निसीदितब्बं" (आसनावर बसावे).

11. Visesana+mekatthena

११. विशेषण एका अर्थाच्या (शब्दासोबत समासाला प्राप्त होते).

Visesanaṃ syādyantaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇenasahe+katthaṃ hoti.

'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागलेले विशेषण पद, 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या आणि समान अधिकरण असलेल्या विशेष्य पदासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होते.

Samānatthe [Pg.143] pade yattha, bhedyabhedakavācake;

Visesanasamāso+yaṃ, visessatthapadhānato.

जेथे समान अर्थाची पदे भेदक (विशेषण) आणि भेद्य (विशेष्य) यांचे वाचक असतात, तेथे विशेष्य पदाच्या अर्थाची प्रधानता असल्यामुळे हा 'विशेषण समास' होतो.

Visessagata+meva+tra, liṅga+metaṃ paraṃ tato;

Kammadhāraya+micce+sa, samāso+ññehi saññito.

येथे (या समासात) विशेष्याचेच लिंग प्राप्त होते आणि नंतर ते परपदाप्रमाणे होते; इतरांनी या समासाला 'कर्मधारय' अशी संज्ञा दिली आहे.

Sutte visessenāti avuttepi visesanassa sambandhīsaddattā sāmatthiyato labbhamānaākaḍḍhitasaddaṃ pati ‘‘visessenā’’ti vuttaṃ. Vuttañca –

सूत्रात "विशेष्येण" (विशेष्यासोबत) असे म्हटले नसले तरी, विशेषण हा संबंधी शब्द असल्यामुळे सामर्थ्याने प्राप्त होणाऱ्या आकृष्ट शब्दाच्या प्रति "विशेष्येण" असे म्हटले आहे. आणि म्हटले देखील आहे -

Sāmaññavatthu yā vattha+ntarato tu visesiya;

Ekappakāre ṭhapanā, visesana+mitī+ritaṃ.

सामान्य वस्तूला इतर वस्तूंपेक्षा वेगळे करून एकाच प्रकारात स्थापित करणे, याला 'विशेषण' असे म्हटले जाते.

Ekappakāragaṃ vatthu, visessanti pavuccati;

Padāni yāni yāneva, sambandha+mupayanti+ha;

Gamyate kāmacārena, visesana+visessatāti.

एकाच प्रकारात असलेल्या वस्तूला 'विशेष्य' असे म्हटले जाते. येथे जी जी पदे संबंधाला प्राप्त होतात, त्यांमध्ये इच्छेनुसार विशेषण-विशेष्य भाव समजला जातो.

Ettha ca uppaladabbaṃ rattuppalādito visesayatīti nīlasaddo visesanaṃ. Tena visesiyatīti uppalasaddo visessaṃ. Api ca bhamara+ṅgārādisāmañña nīlatthato visesiyatīti nīlaṃ visessaṃ. Na vatthādīnaṃ, uppalassevāti visesanato uppalaṃ visesanaṃti kāmacāreneti vuttaṃ. Api ca –

आणि येथे उत्पल (कमळ) द्रव्याला रक्तोत्पल (लाल कमळ) इत्यादींपासून वेगळे करतो म्हणून 'नील' (निळा) हा शब्द विशेषण आहे. त्याच्याद्वारे जे विशेषित केले जाते तो 'उत्पल' शब्द विशेष्य आहे. शिवाय, भ्रमर, कोळसा इत्यादींच्या सामान्य नीलत्वापासून वेगळे केले जाते म्हणून 'नील' हे विशेष्य आहे. वस्त्रादींचे नव्हे, तर केवळ उत्पलाचेच विशेषण असल्यामुळे उत्पल हे विशेषण आहे, म्हणूनच "इच्छेनुसार" असे म्हटले आहे. शिवाय -

Parito ayantya+nena+tthā, pariyāyoti vuccati;

Govācāti pavutte tu, vācattho tu visesanaṃ.

ज्याच्याद्वारे अर्थ चहूबाजूंनी प्राप्त केला जातो त्याला 'पर्याय' असे म्हणतात. जेव्हा "गो-वाचा" (गाईची वाणी) असे म्हटले जाते, तेव्हा वाणीचा अर्थ हे विशेषण असते.

Visesse dissamānā yā, liṅga+saṃkhyā+vibhattiyo;

Tulyādhikaraṇe bhiyyo, kattabbā tā visesaneti –

विशेष्यामध्ये जे लिंग, संख्या आणि विभक्ती दिसून येतात, समान अधिकरण असताना बहुतांश करून तेच विशेषणामध्ये देखील योजले पाहिजेत.

Vuttattā mahanto+ccādīsu samānaliṅgādayo daṭṭhabbā. Bhiyyoti kiṃ, devā pamāṇaṃ iccādi.

'महन्तो' (महान) इत्यादींमध्ये समान लिंग इत्यादी पाहावे, असे म्हटले असल्यामुळे. 'भिय्यो' (अधिक) म्हणजे काय? 'देवा पमाणं' (देव हेच प्रमाण आहेत) इत्यादी.

So [Pg.144] ca chabbidho visesanapubbapado, visesanuttarapado, visesanobhayapado, upamānuttarapado, sambhāvanāpubbapado, avadhāraṇapubbapadoti.

आणि तो (कर्मधारय समास) सहा प्रकारचा आहे: विसेसनपुब्बपद (विशेषणपूर्वपद), विसेसनुत्तरपद (विशेषणोत्तरपद), विसेसनोभयपद (विशेषणोभयपद), उपमानुत्तरपद (उपमानोत्तरपद), सम्भावनावुब्बपद (संभावनापूर्वपद) आणि अवधारणपुब्बपद (अवधारणपूर्वपद).

Tattha visesanapubbapade tāva-mahanto ca so puriso cāti vākye iminā suttena samāso. ‘‘Ṭa nta+ntūnaṃ’’ti ntassa ṭādese dīgho hoti, mahāpuriso, mahāpurisā iccādi.

त्यापैकी, प्रथम 'विसेसनपुब्बपद' (विशेषणपूर्वपद) समासात—'महन्तो च सो पुरिसो च' (तो महान आहे आणि तो पुरुष आहे) या वाक्यात या सूत्राने समास होतो. "ट न्त-न्तूनं" या सूत्राने 'न्त' च्या जागी 'ट' आदेश होऊन दीर्घ होतो, जसे—'महापुरिसो' (महापुरुष), 'महापुरिसा' इत्यादी.

Vākye tulyādhikaraṇabhāva pakāsanatthaṃ ca+ta-saddapayogo. Vuttiyantu samāseneva tappakāsanato na tappayogo. Eva+maññatrāpi vuttatthāna+mappayogo. Evaṃ mahāvīro, mahāmuni. Mahantañca taṃ balañcāti mahābalaṃ, mahabbhayaṃ. Santo ca so puriso cāti sappuriso. Tathā pubbapuriso, aparapuriso, paṭhamapuriso, majjhimapuriso, uttamapuriso, parapuriso, setahatthī, kaṇhasappo, nīluppalaṃ, rattuppalaṃ, lohitacandanaṃ. Kvaci na hoti, puṇṇo mantānīputto, citto gahapati. Pumā ca so kokilo cāti puṅkokilo, uttarapade pumassa puṃ hoti. Evaṃ punnāgo.

वाक्यामध्ये सामानाधिकरण्य (समान विभक्ती असणे) दर्शवण्यासाठी 'च' आणि 'त' या शब्दांचा प्रयोग केला जातो. परंतु वृत्तीमध्ये (समासामध्ये) समासाद्वारेच ते प्रकट होत असल्यामुळे त्यांचा प्रयोग केला जात नाही. याचप्रमाणे इतर ठिकाणीही आधीच व्यक्त झालेल्या अर्थाचा पुन्हा प्रयोग केला जात नाही. जसे—'महावीरो' (महावीर), 'महामुनि' (महामुनी). 'महन्तञ्च तं बलञ्च' म्हणजे 'महाबलं' (महाबल), 'महब्भयं' (महाभय). 'सन्तो च सो पुरिसो च' म्हणजे 'सप्पुरिसो' (सत्पुरुष). तसेच 'पुब्बपुरिसो' (पूर्वपुरुष), 'अपरpuriso' (अपरपुरुष), 'पठमपुरिसो' (प्रथमपुरुष), 'मज्झिमपुरिसो' (मध्यमपुरुष), 'उत्तमपुरिसो' (उत्तमपुरुष), 'परपुरिसो' (परपुरुष), 'सेतहत्यी' (श्वेतहत्ती), 'कण्हसप्पो' (कृष्णसर्प/काळा साप), 'नीलुप्पलं' (नीलोत्पल/निळे कमळ), 'रत्tuप्पलं' (रक्तोत्पल/लाल कमळ), 'लोहितचन्दनं' (लाल चंदन). काही ठिकाणी समास होत नाही, जसे—'पुण्णो मन्तानीपुत्तो' (पुण्ण मन्तानीपुत्त), 'चित्तो गहपति' (चित्त गृहपती). 'पुमा च सो कोकिलो च' म्हणजे 'पुङ्कोकिलो' (नर कोकिळा); उत्तरपद असताना 'पुम' शब्दाचा 'पुं' होतो. याचप्रमाणे 'पुन्नागो' (पुन्नाग).

Khattiyā ca sā kaññā cāti khattiyakaññā.

'खत्तिया च सा कञ्ञा च' (ती क्षत्रिय आहे आणि ती कन्या आहे) म्हणजे 'खत्तियकञ्ञा' (क्षत्रियकन्या).

67. Itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pumeve+kattheti

६७. स्त्रीलिंगात, ज्या शब्दाचे पुल्लिंगी रूपही उपलब्ध असते (भाषितपुंस्का) आणि जो त्याच अर्थाचा वाचक असतो, तो पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो.

Bhāsitapumā itthī pumeva hotīti pumbhāvā itthipaccayānaṃ nivatti hoti. Evaṃ rattalatā, dutiyabhikkhā. Brāhmaṇī ca sā dārikā cāti brāhmaṇadārikā, nāgamāṇavikā. Itthiyanti kiṃ, kumāriratanaṃ, samaṇipadumaṃ. Bhāsitapumāti kiṃ, gaṅgānadī, taṇhānadī[Pg.145], pathavīdhātu. Puratthimo ca so kāyo cāti puratthimakāyo. Ettha ca kāyekadese kāyasaddo. Evaṃ pacchimakāyo, uparimakāyo, heṭṭhimakāyo, sabbakāyo, navāvāso, kataranikāyo, hetupaccayo. Jīvitappadhānaṃ navakaṃ jīvitanavaka+miccādi.

'भाषितपुंस्का स्त्रीलिंगी शब्द पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो' याचा अर्थ असा की, पुल्लिंगी भाव (पुंभाव) झाल्यामुळे स्त्रीलिंगी प्रत्ययांची निवृत्ती (लोप) होते. जसे—'रत्तलता' (लाल वेल), 'दुतियभिक्खा' (दुसरी भिक्षा). 'ब्राह्मणी च सा दारिका च' म्हणजे 'ब्राह्मणदारिका' (ब्राह्मण मुलगी), 'नागमाणविका' (नागकन्या). "स्त्रीलिंगात" असे का म्हटले? 'कुमारिरतनं' (कुमारीरत्न), 'समणिपदुमं' (श्रमणीपद्म) यासाठी. "भाषितपुंस्का" असे का म्हटले? 'गङ्गानदी' (गंगानदी), 'तण्हानदी' (तृष्णानदी), 'पथवीधातु' (पृथ्वीधातू) यासाठी. 'पुरत्थिमो च सो कायो च' म्हणजे 'पुरत्थिमकायो' (शरीराचा पूर्वभाग). येथे 'काय' हा शब्द शरीराच्या एका भागासाठी वापरला आहे. याचप्रमाणे 'पच्छिमकायो' (पश्चिमभाग), 'उपरिमकायो' (वरचा भाग), 'हेट्ठिमकायो' (खालचा भाग), 'सब्बकायो' (पूर्ण शरीर), 'नवावासो' (नवीन निवास), 'कतरनिकायो' (कोणता निकाय), 'हेतुपच्चयो' (हेतुप्रत्यय). 'जीवितप्पधानं नवकं' म्हणजे 'जीवितनवकं' (जीवित-नवक) इत्यादी.

Visesanuttarapade therā+cariya+paṇḍitā visesanaṃ parañca bhavati. Yathā sāriputto ca so thero cāti sāriputtatthero, evaṃ mahāmoggallānatthero, mahākassapatthero, buddhaghosācariyo, dhammapālācariyo, ācariyaguttilo vā. Mahosadho ca so paṇḍito cāti mahosadhapaṇḍito, evaṃ vidhurapaṇḍito.

'विसेसनुत्तरपद' (विशेषणोत्तरपद) समासात 'थेर' (स्थवीर), 'आचरिय' (आचार्य), 'पण्डित' (पंडित) इत्यादी विशेषणे नंतर येतात. जसे—'सारिपुत्तो च सो थेरो च' म्हणजे 'सारिपुत्तत्थेरो' (सारिपुत्त थेर). याचप्रमाणे 'महामोग्गल्लानत्थेरो' (महामोग्गल्लान थेर), 'महाकस्सपत्थेरो' (महाकस्सप थेर), 'बुद्धघोसाचरियो' (बुद्धघोषाचार्य), 'धम्मपालाचरियो' (धम्मपालाचार्य) किंवा 'आचरियगुत्तिलो' (आचार्य गुत्तिल). 'महोसधो च सो पण्डितो च' म्हणजे 'महोसधपण्डितो' (महोसध पंडित), याचप्रमाणे 'विधुरपण्डितो' (विधुर पंडित).

Visesanobhayapade yathā-sītañca taṃ uṇhañcāti sītuṇhaṃ, siniddho ca so uṇho cāti siniddhuṇho māso. Khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo, evaṃ andhabadhiro, katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, gatapaccāgataṃ. Kvaci pubbakālassāpi paranipāto, vāsito ca so litto cāti littavāsito, evaṃ naggamūsito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñjito.

'विसेसनोभयपद' (विशेषणोभयपद) समासात जसे—'सीतञ्च तं उण्हञ्च' म्हणजे 'सीतुण्हं' (शीतोष्ण/थंड आणि गरम). 'सिनिद्धो च सो उण्हो च' म्हणजे 'सिनिद्धुण्हो मासो' (स्निग्ध आणि उष्ण महिना). 'खञ्जो च सो खुज्जो च' म्हणजे 'खञ्जखुज्जो' (लंगडा आणि कुबडा). याचप्रमाणे 'अन्धबधिरो' (आंधळा आणि बहिरा), 'कताकतं' (केलेले आणि न केलेले), 'छिद्दावछिद्दं' (छिद्रयुक्त), 'उच्चावचं' (उंच-सखल/विविध), 'छिन्नभिन्नं' (छिन्नभिन्न), 'गतपच्चागतं' (गेलेले आणि परत आलेले). काही ठिकाणी पूर्वकालवाचक शब्दाचाही परनिपात (नंतर प्रयोग) होतो, जसे—'वासितो च सो लित्तो च' म्हणजे 'लित्तवासितो' (लेप लावलेला आणि सुवासित केलेला). याचप्रमाणे 'नग्गमूसितो' (नग्न आणि लुटलेला), 'सित्तसम्मट्ठो' (सिंचन केलेले आणि झाडलेले), 'भट्ठलुञ्जितो' (भाजलेला आणि उपटलेला).

Upamanuttarapade upamānabhūtaṃ visesanaṃ paraṃ bhavati, yathā sīhoti vutte upacaritā+nupacaritasīhānaṃ sāmaññappatītiyaṃ munisaddo viseseti. Ettha ca –

'उपमानुत्तरपद' (उपमानोत्तरपद) समासात उपमानभूत विशेषण नंतर येते. जसे—'सीहो' (सिंह) असे म्हटले असता, लाक्षणिक आणि वास्तविक सिंहांच्या सामान्य प्रतीतीमध्ये 'मुनि' हा शब्द त्याचे विशेषण बनतो. आणि येथे—

Upamāno+pameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo+pamā.

उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्माला 'उपमा' असे म्हणतात.

Sā ca vatthu+vaṇṇa+ākārānaṃ sāmyena hoti. Sīhova sīho, muni ca so sīho cāti munisīho, munivasabho, munipuṅgavo[Pg.146], buddhanāgo, buddhādicco. Raṃsī viya raṃsī, saddhammo ca so raṃsī cāti saddhammaraṃsī, evaṃ vinayasāgaro. Puṇḍarikamiva puṇḍariko, samaṇo ca so puṇḍariko cāti samaṇapuṇḍariko, samaṇapadumo. Cando viya cando, mukhañca taṃ cando cāti mukhacando, mukhapadumaṃ iccādi.

आणि ती (उपमा) वस्तू, वर्ण (रंग) किंवा आकाराच्या समानतेमुळे होते. सिंहासारखा सिंह, 'मुनि च सो सीहो च' म्हणजे 'मुनिसीहो' (मुनिसिंह), 'मुनिवसभो' (मुनिवृषभ), 'मुनिपुङ्गवो' (मुनिपुंगव), 'बुद्धनागो' (बुद्धनाग), 'बुद्धादिच्चो' (बुद्धादित्य/बुद्धरूपी सूर्य). किरणासारखा किरण, 'सद्धम्मो च सो रंसी च' म्हणजे 'सद्धम्मरंसी' (सद्धर्मरूपी किरण), याचप्रमाणे 'विनयसागरो' (विनयसागर). पुंडरीकासारखा (पांढऱ्या कमळासारखा) पुंडरीक, 'समणो च सो पुण्डरीको च' म्हणजे 'समणपुण्डरीको' (श्रमणपुंडरीक), 'समणपदुमो' (श्रमणपद्म). चंद्रासारखा चंद्र, 'मुखञ्च तं चन्दो च' म्हणजे 'मुखचन्दो' (मुखचंद्र), 'मुखपदुमं' (मुखपद्म) इत्यादी.

Sambhāvanāpubbapade yathā-dhammoti buddhi dhammabuddhi, evaṃ dhammasaññā, dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, dhātusaññā, attasaññā, attadiṭṭhi iccādi.

'सम्भावनावुब्बपद' (संभावनापूर्वपद) समासात जसे—'धम्मो' अशी बुद्धी (विचार) म्हणजे 'धम्मबुद्धी'. याचप्रमाणे 'धम्मसञ्ञा' (धम्मसंज्ञा), 'धम्मसङ्खातो' (धम्मसंख्यात), 'धम्मसम्मतो' (धम्मसम्मत), 'पाणसञ्ञिता' (प्राणसंज्ञिता), 'असुभसञ्ञा' (अशुभसंज्ञा), 'अनिच्चसञ्ञा' (अनित्यसंज्ञा), 'धातुसञ्ञा' (धातू संज्ञा), 'अत्तसञ्ञा' (आत्मसंज्ञा), 'अत्तदिट्ठि' (आत्मदृष्टी) इत्यादी.

Avadhāraṇapubbapade yathā-guṇo eva dhanaṃ guṇadhanaṃ, evaṃ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññāratanaṃ, cakkhu eva indriyaṃ cakkhundriyaṃ, evaṃ cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇa+miccādi.

'अवधारणपुब्बपद' (अवधारणपूर्वपद) समासात जसे—'गुणो एव धनं' म्हणजे 'गुणधनं' (गुण हेच धन). याचप्रमाणे 'सद्धाधनं' (श्रद्धाधन), 'सीलधनं' (शीलधन), 'पञ्ञारतनं' (प्रज्ञारत्न). 'चक्खु एव इन्द्रियं' म्हणजे 'चक्खुन्द्रियं' (चक्षुरिंद्रिय). याचप्रमाणे 'चक्खायतनं' (चक्षुआयतन), 'चक्खुधातु' (चक्षुधातू), 'चक्खुद्वारं' (चक्षुद्वार), 'रूपारम्मणं' (रूपालंबन) इत्यादी.

Visesana+visessehi, kriyāya ca sahe+rito;

Tesaṃ bhāvaṃ vivecetā, nipāto byavacchindati.

विशेषण, विशेष्य आणि क्रिया यांच्यासोबत उच्चारलेला निपात (अव्यय) त्यांच्या भावाचे पृथक्करण करून त्यांना वेगळे (व्यवच्छेद) करतो.

Ayoga+maññayogañca, accantāyoga+mevi+ti;

Vivakkhāto payuttopi, evattho ñāyate yato.

'एव' (च) या शब्दाद्वारे अयोग (संबंध नसणे), अन्ययोग (दुसऱ्याशी संबंध असणे) आणि अत्यंत अयोग (अत्यंत संबंध नसणे) यांचा व्यवच्छेद होतो; कारण वक्त्याच्या विवक्षेनुसार 'एव' शब्दाचा प्रयोग न करताही त्याचा अर्थ समजला जातो.

Byavacchedaphalaṃ vākyaṃ, tato citto dhanuddharo;

Pāttho dhanuddharo nīlu+ppala+matthīti taṃ yathā.

वाक्याचे फळ व्यवच्छेद (नियमन/मर्यादा निश्चित करणे) हे असते. जसे की—'चित्तो धनुद्धरो' (चित्त धनुर्धारी आहे), 'पत्थो धनुद्धरो' (पार्थ धनुर्धारी आहे), 'नीलुप्पलं अत्थि' (निळे कमळ आहे) या उदाहरणांमध्ये.

Ettha nipātoti eva-itinipāto, appayuttopi evasaddo evaṃ yojetabbo – ‘‘citto dhanuddharo evā’’ti visesanena yutto ayogavivacchedako, dhanunā yoge patiṭṭhāpanato ‘‘pāttho eva dhanuddharo’’ti visessena yutto aññayogavivacchedako, dhanuddharattassa pātthasaṃkhātaajjune eva patiṭṭhāpanato. ‘‘Nīluppala+matthevā’’ti [Pg.147] kriyāya yutto accantāyogavivacchedako, nīluppalassa sabbhāveyeva patiṭṭhāpanato.

येथे 'निपात' म्हणजे 'एव' हा निपात होय. प्रयोग न केला असला तरी 'एव' शब्दाची अशी योजना करावी—"चित्तो धनुद्धरो एव" (चित्त धनुर्धारीच आहे) हे विशेषणाशी युक्त असून 'अयोगव्यवच्छेदक' आहे, कारण धनुष्याशी त्याचा संबंध प्रस्थापित केला जातो. "पत्थो एव धनुद्धरो" (पार्थच धनुर्धारी आहे) हे विशेष्याशी युक्त असून 'अन्ययोगव्यवच्छेदक' आहे, कारण धनुर्धारी असणे हे केवळ पार्थ नावाच्या अर्जुनामध्येच प्रस्थापित केले जाते. "नीलुप्पलं अत्थेव" (निळे कमळ आहेच) हे क्रियेशी युक्त असून 'अत्यंतायोगव्यवच्छेदक' आहे, कारण निळ्या कमळाचे अस्तित्वच प्रस्थापित केले जाते.

21. Saṃkhyādi

२१. संख्यादी (संख्या इत्यादी).

Ekatthe samāhāre saṃkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati. Tayo lokā samāhaṭā=cittena sampiṇḍitā, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti vā vākye visesanasamāse kate iminā napuṃsakattaṃ bhavati. Samāhārasse+kattā ekavacanameva, tilokaṃ, bho tiloka, tilokaṃ, tilokena iccādi. Evaṃ tayo daṇḍā tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni, tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāroti vā timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catusaccaṃ, pañcasikkhāpadaṃ, chaṭṭhāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ, satayojanaṃ. Dve rattiyo samāhaṭā dvirattaṃ.

एकत्ववाचक समाहार (समूह) अर्थामध्ये संख्यादी शब्द नपुंसकलिंगी होतात. 'तयो लोका समाहटा' (तीन लोक एकत्र आलेले) म्हणजे मनाने एकत्र केलेले, किंवा 'तिण्णं लोकानां समाहारो' (तीन लोकांचा समूह) या वाक्यात विशेषण समास केल्यावर या सूत्राने नपुंसकलिंग होते. समाहाराच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच होते, जसे—'तिलोकं' (त्रिलोक), 'भो तिलोक' (हे त्रिलोक!), 'तिलोकं', 'तिलोकेन' इत्यादी. याचप्रमाणे 'तयो दण्डा' म्हणजे 'तिदण्डं' (त्रिदंड). 'तीणि मलानि समाहटानि' किंवा 'तिण्णं मलानां समाहारो' म्हणजे 'तिमलं' (त्रिमल), 'तिलक्खणं' (त्रिलक्षण), 'चतुसच्चं' (चतुर्सत्य), 'पञ्चसिक्खापदं' (पंचशील/पंचशिक्षापद), 'छट्ठायातनं' (षडायतन), 'सत्ताहं' (सप्ताह/सात दिवस), 'अट्ठसीलं' (अष्टशील), 'नवलोकूत्तरं' (नऊ लोकोत्तर धर्म), 'दससीलं' (दशशील), 'सतयोजनं' (शंभर योजन). 'द्वे रत्तियो समाहटा' म्हणजे 'द्विरत्तं' (द्विरात्र/दोन रात्री).

12. Naña

१२. नञ् (नकारार्थी 'न' अव्यय).

Naūccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahe+katthaṃ hoti. Ññakāro ‘‘ṭa nañassā’’ti visesanattho ‘pāmanaputtādīsu nassa ṭo mā hotū’ti. Na brāhmaṇo abrāhmaṇo, ‘‘ṭa nañassā’’ti nassa ṭādeso. Ñña-kāro ettheva visesanattho.

हे 'न' (नकारार्थी अव्यय) सुबन्त (विभक्ती प्रत्ययान्त) असून दुसऱ्या सुबन्तासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होते. "ट नञस्स" या सूत्रातील 'ञ' कार हा विशेष स्पष्टतेसाठी आहे, जेणेकरून 'पामनपुत्त' इत्यादी शब्दांमध्ये 'न' च्या जागी 'ट' होऊ नये. 'न ब्राह्मणो' म्हणजे 'अब्राह्मणो' (अब्राह्मण). "ट नञस्स" या सूत्राने 'न' च्या जागी 'ट' (अ) आदेश होतो. येथे 'ञ' कार केवळ विशेष स्पष्टतेसाठी आहे.

Na-nisedho sato yutto, desādiniyamaṃ vinā;

Asato vā+phalo tasmā, katha+mabrāhmaṇotice.

देश (स्थान) इत्यादींच्या नियमाशिवाय विद्यमान (सत्) वस्तूचा निषेध करणे योग्य आहे; किंवा अविद्यमान (असत्) वस्तूचा निषेध निष्फळ ठरतो. म्हणून, 'अब्राह्मण' (ब्राह्मणेतर) असा शब्द कसा काय योग्य ठरेल?

Nisedhatthānuvādena, paṭisedhavidhi kvaci;

Parassa micchāñāṇattā+khyāpanāyo+papajjate.

कधीकधी निषेधाच्या अर्थाचा अनुवाद करून प्रतिषेधाचा नियम (विधान) केला जातो, जो दुसऱ्याच्या मिथ्या ज्ञानाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी योग्य ठरतो.

Duvidho [Pg.148] ca+ssa nassa attho pasajjapaṭisedha+pariyudāsavasena. Tattha yo ‘‘asūrikapassārājadārā’’tiādīsu viya uttarapadatthassa sabbadā abhāvaṃ dīpeti, so pasajjapaṭisedhavācī nāma. Yo pana ‘‘abrāhmaṇa+mānayā’’tiādīsu viya uttarapadatthaṃ pariyudāsitvā paṭikkhipitvā taṃsadise vatthumhi kāriyaṃ paṭipādayati, so pariyudāsavācī nāma. Vuttañca –

आणि या 'न' (निषेधार्थक) शब्दाचा अर्थ 'प्रसज्यप्रतिषेध' आणि 'पर्युदास' या दोन प्रकारांनी होतो. त्यापैकी, जो 'असूर्यमपश्या राजदारा' (सूर्याला न पाहणाऱ्या राजाच्या स्त्रिया) इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदाच्या अर्थाचा नेहमीच अभाव दर्शवतो, त्याला 'प्रसज्यप्रतिषेधवाची' म्हणतात. परंतु, जो 'अब्राह्मणमानय' (ब्राह्मणेतर व्यक्तीला घेऊन ये) इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदाच्या अर्थाचा पर्युदास (वगळणे) करून किंवा नकार देऊन, त्याच्यासारख्याच दुसऱ्या वस्तूमध्ये कार्य सिद्ध करतो, त्याला 'पर्युदासवाची' म्हणतात. आणि असे म्हटले आहे की —

Pasajjapaṭisedhassa, lakkhaṇaṃ vatthunatthitā;

Vatthuto+ññatra yā vutti, pariyudāsalakkhaṇaṃ.

प्रसज्यप्रतिषेधाचे लक्षण म्हणजे वस्तूचा अभाव असणे होय; आणि वस्तूव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी जी प्रवृत्ती (अस्तित्व) असते, ते पर्युदासाचे लक्षण आहे.

Yatra abrāhmaṇādīsu, vatthuṃ pariyudassati;

Takriyāyuttarājādiṃ, vade so pariyudāsako.

जिथे 'अब्राह्मण' इत्यादी शब्दांमध्ये वस्तूचा पर्युदास (वगळणे) केला जातो आणि त्या क्रियेशी संबंधित राजा इत्यादींचा निर्देश केला जातो, त्याला 'पर्युदासक' म्हणतात.

Pasajjapaṭisedho tu, vatthantara+manādiya;

Kiñcivatthunisedhassa, pasaṅgo na bhaveyya so.

परंतु प्रसज्यप्रतिषेध हा इतर कोणत्याही वस्तूचा स्वीकार न करता, केवळ एखाद्या वस्तूचा निषेध करतो, तिथे इतर कशाचाही संबंध येत नाही.

Tadañño ca taṃviruddho,Tadabhāvo ca naññattho.

त्याहून भिन्न (तदन्य), त्याच्या विरुद्ध (तद्विरुद्ध) आणि त्याचा अभाव (तदभाव) हे 'नञ्' चे (निषेधाचे) अर्थ आहेत.

Tadaññatthe – abrāhmaṇo, brāhmaṇato añño taṃsadisoti vuttaṃ hoti. Evaṃ amanusso, assamaṇo, na byākatā abyākatā dhammā. Tabbiruddhatthe-na kusalā akusalā, kusalapaṭipakkhāti attho. Evaṃ alobho, amitto, ayaṃ pariyudāsanayo. Tadabhāve-na katvā akatvā, akātuna puññaṃ, akaronto, abhāvo bhavati. Ayaṃ pasajjapaṭisedhanayo.

त्याहून भिन्न (तदन्य) या अर्थामध्ये – 'अब्राह्मण' म्हणजे ब्राह्मणापेक्षा भिन्न पण त्याच्यासारखाच, असे म्हटले जाते. याचप्रमाणे 'अमनुष्य' (मानवेतर), 'अश्रमण' (श्रमणेतर), 'न ब्याकता अब्याकता धम्मा' (जे अव्याकृत नाहीत ते अव्याकृत धर्म). त्याच्या विरुद्ध (तद्विरुद्ध) या अर्थामध्ये – 'न कुसला अकुसला' (जे कुशल नाहीत ते अकुशल), म्हणजे कुशलाच्या विरोधी असा अर्थ होतो. याचप्रमाणे 'अलोभ', 'अमित्र' (शत्रू), हा 'पर्युदास' नियम आहे. त्याच्या अभावाच्या (तदभाव) अर्थामध्ये – 'न कत्वा अकत्वा' (न करून), 'अकातुन पुञ्ञं' (पुण्य न करून), 'अकरोन्तो' (न करणारा), असा अभाव होतो. हा 'प्रसज्यप्रतिषेध' नियम आहे.

Ettha [Pg.149] ca ubhosu pariyudāse brāhmaṇā añño brāhmaṇadhamme appatiṭṭhito khattiyādi brāhmaṇasadisova abrāhmaṇoti vutte patīyate. Itarasmiṃ pana pakkhe kenaci saṃsayanimittena khattiyādo brāhmaṇoti vuttassa micchāñāṇanivutti karīyati ‘‘brāhmaṇo+yaṃ na bhavati abrāhmaṇo’’ti, brāhmaṇattajjhāsito na bhavatītyattho. Tattha sadisattaṃ vinā micchāñāṇāsambhavā payogasāmatthiyā ca sadisapaṭipatti, taggatā ca liṅga+saṅkhyā bhavanti. Atoyeva uccate ‘‘naññivayutta+maññasadisādhikaraṇe, kathā hi atthasampaccayo’’ti.

आणि येथे, पर्युदासाच्या दोन्ही प्रकारांमध्ये, 'अब्राह्मण' असे म्हटले असता, ब्राह्मणापेक्षा भिन्न असलेला, ब्राह्मणधर्मामध्ये प्रतिष्ठित नसलेला, क्षत्रिय इत्यादी जो ब्राह्मणासारखाच आहे, असा अर्थ समजला जातो. परंतु दुसऱ्या पक्षामध्ये (प्रसज्यप्रतिषेधात), संशयाच्या काही कारणामुळे क्षत्रिय इत्यादींना 'ब्राह्मण' म्हटल्यास, त्याच्या मिथ्या ज्ञानाची निवृत्ती केली जाते की, 'हा ब्राह्मण नाही, हा अब्राह्मण आहे', म्हणजेच त्याच्यामध्ये ब्राह्मणत्व नाही असा अर्थ होतो. तिथे सादृश्याशिवाय (सारखेपणाशिवाय) मिथ्या ज्ञान असणे अशक्य असल्यामुळे आणि प्रयोगाच्या सामर्थ्यामुळे सादृश्याची प्रतीती होते, आणि त्या वस्तूचेच लिंग व वचन लागू होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'नञ्-युक्त शब्द जेव्हा दुसऱ्या परंतु सदृश वस्तूच्या अधिकरणात असतो, तेव्हाच अर्थाचा योग्य बोध होतो.'

75. Ana sareti

७५. स्वराच्या पुढे 'अन' होतो.

Nañasaddassa sare ana, na asso anasso, na ariyo anariyo. Evaṃ anissaro, aniṭṭho, anāsavo. Na ādāya anādāya, anoloketvā icchādi. Bahulādhikārā ayuttatthehi kehici hoti. Puna na gīyantīti apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlāmūlaṃ gantvā, acandamullokikāni mukhāni, asaddhabhojī, alavaṇabhojī.

नञ् शब्दाच्या पुढे स्वर असल्यास 'अन' होतो, जसे – 'न अस्सो' चा 'अनस्सो' (घोडा नसलेला), 'न अरियो' चा 'अनरियो' (आर्य नसलेला). याचप्रमाणे 'अनिस्सरो' (ईश्वर नसलेला), 'अनिट्ठो' (अनिष्ट), 'अनासळो' (आसवरहित). 'न आदाय' चा 'अनादाय' (न घेता), 'अनोलोकेत्वा' (न पाहता) इत्यादी. 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे काही अयोग्य अर्थांमध्येही हा होतो. पुन्हा न गायल्या जाणाऱ्या गाथा म्हणजे 'अपुनगेय्या गाथा', 'अनोकासं कारेत्वा' (संधी न देता), 'अमूलामूलं गत्वा' (मुळापर्यंत न जाता / मुळाशिवाय), 'अचन्दमुल्लोकि कानि मुखानि' (चंद्राकडे न पाहणारे चेहरे), 'अस्सद्धभोजी' (श्रद्धेशिवाय भोजन करणारा), 'अलवणभोजी' (मिठाशिवाय भोजन करणारा).

13. Kupādayo nicca+masyādividhimhi

१३. कु' इत्यादी आणि 'प' इत्यादी शब्द सुबन्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या) शब्दासोबत नेहमी नित्य समास बनवतात, 'अस्यादिविधी' (सुबन्त नसलेल्या विधी) व्यतिरिक्त.

Kusaddo pādayo ca syādyantena sahe+katthā honti niccaṃ syādividhivisayato+ññattha. Ettha abyabhicāripādisahacaraṇatthena kuiti nipātova, na pathavīvācako kusaddo. Syādividhivisayo nāma ‘‘lakkhaṇitthambhūtā’’ dinā patiādīnaṃ visaye katadutiyā, tañca anvaddhamāsanti asaṃkhyasamāsa+miva mā hotūti ‘‘asyādividhimhī’’ti nisedho. Kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, niccasamāsattā asapadena viggaho.

कु' शब्द आणि 'प' इत्यादी शब्द सुबन्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या) शब्दासोबत नेहमी एकार्थी (समास) होतात, 'स्यादिविधी'च्या विषयाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी. येथे अव्यभिचारी 'पादि'च्या सहचर्यामुळे 'कु' हा केवळ एक निपात आहे, पृथ्वीचा वाचक असलेला 'कु' शब्द नाही. 'स्यादिविधीचा विषय' म्हणजे 'लक्खणित्थम्भूता' इत्यादी सूत्राने 'पति' इत्यादींच्या विषयात होणारी द्वितीया विभक्ती होय; आणि 'अन्वद्धमासं' प्रमाणे तो असंख्या समास होऊ नये म्हणून 'अस्यादिविधिम्हि' असा निषेध केला आहे. निंदनीय ब्राह्मण तो 'कुब्राह्मणो'; नित्य समास असल्यामुळे याचा विग्रह असमर्थ (अस्वपद) शब्दाने होतो.

107. Sare kada kussu+ttaratthe

१०७. स्वराच्या पुढे 'कु' शब्दाच्या जागी 'कद' असा आदेश होतो, जेव्हा तो उत्तर अर्थामध्ये असतो.

Kussu+ttaratthe [Pg.150] vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, kucchitaṃ annaṃ kadannaṃ, kadasanaṃ. Sareti kiṃ, kuputtā, kudārā, kudāsā, kudiṭṭhi.

उत्तर अर्थामध्ये असलेल्या 'कु' शब्दाच्या पुढे स्वरादी उत्तरपद आल्यास 'कद' असा आदेश होतो. थोडेसे गरम ते 'कदुण्हं' (कोमट), निंदनीय अन्न ते 'कदन्नं', 'कदसनं' (वाईट भोजन). 'स्वराच्या पुढे' (सरे) असे का म्हटले आहे? (कारण व्यंजन पुढे असल्यास बदल होत नाही, जसे) 'कुपुत्ता' (वाईट पुत्र), 'कुदारा' (वाईट पत्नी), 'कुदासा' (वाईट दास), 'कुदिट्ठि' (मिथ्या दृष्टी).

108. Kā+ppatthe

१०८. अल्प (कमी) अर्थामध्ये 'कु' च्या जागी 'का' असा आदेश होतो.

Appatthe vattamānassa kussa kā hotu+ttarapade. Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Evaṃ kāpupphaṃ.

अल्प अर्थामध्ये असलेल्या 'कु' शब्दाच्या पुढे उत्तरपद आल्यास 'का' होतो. थोडेसे मीठ ते 'कालवणं'. याचप्रमाणे 'कापुप्फं' (अल्प किंवा क्षुद्र फूल).

109. Purise vāti

१०९. 'पुरिस' (पुरुष) शब्द पुढे असताना 'कु' च्या जागी 'का' हा आदेश पर्यायाने (वा) होतो.

Kussa kā vā. Kucchito puriso kāpuriso, kupuriso vā. Pakaṭṭho nāyako panāyako, padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ bhusaṃ vaddhaṃ pavaddhaṃ sarīraṃ, samaṃ sammā vā ādhānaṃ samādhānaṃ, vividhā mati vimati, vividho visiṭṭho vā kappo vikappo, adhiko devo atidevo, evaṃ adhidevo, adhisīlaṃ. Sundaro gandho sugandho, kacchito gandho duggandho, suṭṭhu kataṃ sukataṃ, duṭṭhu kataṃ dukkataṃ abhi siñcanaṃ abhisekoti sananto, atisayena katvā, kataṃ pakaritvā, pakataṃ, atisayena thutaṃ atitthutaṃ, atikkamma thutaṃ atitthutaṃ, īsaṃ kaḷāro ākaḷāro, suṭṭhu baddho ābaddho.

'कु' च्या जागी पर्यायाने 'का' होतो. निंदनीय पुरुष तो 'कापुरिसो' किंवा 'कुपुरिसो'. प्रकृष्ट (उत्कृष्ट) नायक तो 'पनायको', प्रधान वचन ते 'पावचनं' (प्रवचन), अत्यंत वाढलेले शरीर ते 'पवड्ढं सरीरं', सम किंवा सम्यक् प्रकारे धारण करणे ते 'समाधानं', विविध प्रकारची मती (बुद्धी) ती 'विमती', विविध किंवा विशिष्ट कल्प तो 'विकप्पो', अधिक देव तो 'अतिदेवो', याचप्रमाणे 'अधिदेवो', अधिसील (उच्च शील) ते 'अधिसीलं'. सुंदर गंध तो 'सुगन्धो', वाईट गंध तो 'दुग्गन्धो', चांगले केलेले ते 'सुकतं', वाईट केलेले ते 'दुक्कतं', सर्व बाजूंनी सिंचन करणे ते 'अभिसेको', अतिशयाने केलेले किंवा प्रकर्षाने केलेले ते 'पकतं', अतिशयाने स्तुती केलेले ते 'अतित्थुतं', मर्यादेचे उल्लंघन करून स्तुती केलेले ते 'अतित्थुतं', थोडेसे पिवळसर-काळे ते 'आकळारो', चांगल्या प्रकारे बांधलेले ते 'आबद्धो'.

Pādayo gatādyatthe paṭhamāya

'प' इत्यादी उपसर्ग 'गेलेला' (गत) इत्यादी अर्थांमध्ये प्रथमा विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात.

Pagato ācariyo pācariyo, evaṃ pantevāsī.

आगे गेलेले (श्रेष्ठ) आचार्य ते 'पाचरियो' (प्राचार्य), याचप्रमाणे 'पन्तेवासी' (जवळ राहणारा शिष्य).

Accādayo [Pg.151] kantādyatthe dutiyāya

'अति' इत्यादी उपसर्ग 'ओलांडून गेलेला' (क्रान्त) इत्यादी अर्थांमध्ये द्वितीया विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात.

Atikkanto mañcaṃ atimañco. Atimālo, ‘‘ghapassa+ntassā+ppadhānassā’’ti mālāsadde ghassa rasso. Eva+muparipi ghapānaṃ rasso.

मंचाला (खाटेला) ओलांडून गेलेला तो 'अतिमञ्चो'. 'अतिमालो' (माळेला ओलांडून गेलेला), 'घपस्सन्तस्साप्पधानस्स' या सूत्राने 'माला' शब्दातील 'घ' प्रत्ययाचा र्‍हस्व होतो. याचप्रमाणे पुढेही 'घप' प्रत्ययांचा र्‍हस्व होतो.

Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya

'अव' इत्यादी उपसर्ग 'कूजित' (कोकिळेचे कूजन) इत्यादी अर्थांमध्ये तृतीया विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात.

Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ. Avakuṭṭhanti pariccattaṃ.

कोकिळेने कूजन केलेले वन ते 'अवकोकिलं', 'अवमयूरं' (मोराने कूजन केलेले). 'अवकुट्ठं' म्हणजे परित्यक्त (सोडून दिलेले).

Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā

'परि' इत्यादी उपसर्ग 'ग्लान' (थकलेला) इत्यादी अर्थांमध्ये चतुर्थी विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात.

Parigilāno+jjhenāya pariyajjheno.

अध्ययनासाठी अत्यंत थकलेला तो 'परियज्झेनो'.

Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā

'नि' इत्यादी उपसर्ग 'बाहेर पडलेला' (क्रान्त/निर्गत) इत्यादी अर्थांमध्ये पंचमी विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात.

Nikkhanto kosambiyā nikkosambi. Asyādividhimhīti kiṃ, rukkhaṃ pati vijjotate.

कोसंबीतून बाहेर पडलेला तो 'निक्कोसम्बि'. 'अस्यादिविधिम्हि' (सुबन्त नसलेल्या विधीव्यतिरिक्त) असे का म्हटले आहे? (कारण तिथे समास होत नाही, जसे) 'रुक्खं पति विज्जोतते' (झाडाकडे चमकते).

14. Cī kriyatthehi

१४. 'ची' प्रत्ययान्त शब्द क्रियावाचक सुबन्त शब्दांसोबत एकार्थी (समास) होतात.

Cīpaccayanto kriyatthehi syādyantehi sahe+kattho hoti. Amalīnaṃ malīnaṃ karitvāti viggayha ‘‘abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārācī’’ti cīpaccayekate iminā samāso. Ettha ca-kāro ‘‘cī kriyatthehī’’ti visesanattho. ‘‘Pyo vā tvāssa samāse’’ti pya hoti, pa-kāro ‘‘pye sissā’’ti visesanattho. Malinīkariya.

'ची' प्रत्ययान्त शब्द क्रियावाचक सुबन्त शब्दांसोबत एकार्थी (समास) होतात. 'अमलीन (स्वच्छ) वस्तूला मलीन करून' असा विग्रह करून 'अभूततद्भावे करासभूयोगे विकाराची' या सूत्राने 'ची' प्रत्यय केल्यावर या सूत्राने समास होतो. येथे 'ची क्रियत्थेहि' मधील 'च' कार हा विशेषणासाठी आहे. 'प्यो वा त्वास्स समासे' या सूत्राने 'प्य' होतो, आणि 'प्ये सिस्सा' मधील 'प' कार हा विशेषणासाठी आहे. 'मलिनीकरिय' (मलीन करून).

15. Bhūsanā+darā+nādaresva+laṃ+sā+sāti

१५. भूषण (अलंकार), आदर आणि अनादर या अर्थांमध्ये 'अलम्', 'स', 'सा' इत्यादी शब्द एकार्थी (समास) होतात.

Bhūsanādīsva+tthesva+la+mādayo saddā ekatthā honti. Alaṃ karitvā sakkaritvā asakkaritvāti viggayha samāse [Pg.152] kate pye ca ‘‘sā sādhikarā ca cariccā’’ti cādeso pararūpañca. Alaṃkariya, sakkacca, asakkacca.

भूषण इत्यादी अर्थांमध्ये 'अलम्' इत्यादी शब्द एकार्थी (समास) होतात. 'अलं करित्वा' (अलंकृत करून), 'सक्करित्वा' (सत्कार करून), 'असक्करित्वा' (अनादर करून) असा विग्रह करून समास केल्यावर आणि 'प्य' प्रत्यय झाल्यावर 'सा साधिकरा च चरिच्चा' या सूत्राने 'च' आदेश आणि पररूप होते. 'अलंकरिय' (अलंकृत करून), 'सक्कच्च' (आदरपूर्वक/सत्कार करून), 'असक्कच्च' (अनादरपूर्वक/अनादर करून).

16. Aññecā+ti suttena samāse kate… ettha yathā dvāraṃ vivarāti vutte pakaraṇato aggala+miti viññāyati, eva+midhāpi nipātapabhāve aññe cāti sāmaññaṃ ce+ti āgamānusārena labbhamānavibhatyantapaṭirūpanipātāva viññāyanti. Aggato bhavitvā purobhuyya, antarahito hutvā tirobhūya, antaradhānaṃ katvā tirokariya, urasi katvā urasikariya, manasi katvā manasikariya, majjhe katvā majjhekariya, tuṇhī bhavitvā tuṇhī bhūya.

१६. ‘अञ्ञे च’ (इतरही) या सूत्राने समास केला असता... येथे ज्याप्रमाणे ‘दार उघडा’ असे म्हटले असता प्रकरणावरून (संदर्भावरून) ‘कडी/अडसर’ (अग्गल) असा अर्थ समजला जातो, त्याचप्रमाणे येथेही निपाताच्या प्रभावाने ‘अञ्ञे च’ असे सामान्यपणे म्हटले असता, आगम परंपरेनुसार प्राप्त होणारे विभक्ती-प्रत्ययान्त-सदृश निपातच समजले जातात. जसे की— पुढे होऊन (अग्गतो भवित्वा) -> पुरोभुय्य, अंतर्धान पावून (अंतरहितो हुत्वा) -> तिरोभूय, अंतर्धान करून (अंतरधानं कत्वा) -> तिरोकरिय, उरात धरून/स्वीकारून (उरसि कत्वा) -> उरसिकरिय, मनात धरून/मनन करून (मनसि कत्वा) -> मनसिकरिय, मध्ये ठेवून (मज्झे कत्वा) -> मज्झेकरिय, मौन धारण करून (तुण्ही भवित्वा) -> तुण्ही भूय.

17. Vā+neka+ññatthe

१७. ‘वाऽनेकञ्ञत्थे’ (किंवा अनेक पदे अन्य अर्थामध्ये).

Anekaṃ syādyantaṃ aññassa padassa atthe ekatthaṃ vā hoti.

अनेक सुबन्त (विभक्तीप्रत्ययान्त) पदे अन्य पदाच्या अर्थामध्ये पर्यायाने एकार्थी (समासयुक्त) होतात.

Padantarassa yassa+ttho, padhānaṃ liṅga+massa ca;

Samāso so+ya+maññattho, bahubbīhiparavhayo.

ज्या समासात अन्य पदाचा अर्थ प्रधान असतो आणि त्याचे लिंगही (त्या अन्य पदाप्रमाणेच) असते, तो ‘अन्यपदार्थ’ समास ‘बहुव्रीहि’ या नावाने ओळखला जातो.

So ca navavidho dvipado, bhinnādhikaraṇo, tipado, na-nipātapubbapado, sahapubbapado, upamānapubbapado, saṅkhyobhayapado, disantarālattho, byatihāralakkhaṇo cāti.

आणि तो (बहुव्रीहि समास) नऊ प्रकारचा आहे: द्विपद (तुल्याधिकरण), भिन्नाधिकरण, त्रिपद, न-निपातपूर्वपद, सहपूर्वपद, उपमानपूर्वपद, संक्योभयपद (संख्यापूर्वपद/संख्याउभयपद), दिशांतराळार्थ आणि व्यतिहारलक्षण.

1. Tattha dvipado tulyādhikaraṇo kammādīsu chasu vibhatyatthesu bhavati.

१. त्यामध्ये द्विपद तुल्याधिकरण (बहुव्रीहि समास) द्वितीया इत्यादी सहा विभक्तींच्या अर्थांमध्ये होतो.

(Ka) tattha dutiyatthe tāva-āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmanti āgatasamaṇo saṅghārāmo. So ca duvidho tagguṇā+tagguṇavasena. Vuttañhi –

(क) त्यामध्ये प्रथम द्वितीयेच्या अर्थात— ‘आगता समणा इमं संघारामं’ (या संघारामात श्रमण आले आहेत) तो ‘आगतसमणो संघारामों’ (ज्या संघारामात श्रमण आले आहेत तो संघाराम). आणि तो तद्गुण व अतद्गुण या भेदाने दोन प्रकारचा आहे. कारण असे म्हटले आहे—

Tagguṇo+tagguṇo [Pg.153] ce+ti,So samāso dvidhā mato.

‘तद्गुण आणि अतद्गुण’ या भेदाने तो समास दोन प्रकारचा मानला गेला आहे.

Taṃ yathā ‘nīyataṃ lamba-Kaṇṇo+’ ‘yaṃ diṭṭhasāgaro’.

जसे की— ‘लम्बकण्णो’ (लांब कानांचा - आणला जातो) आणि ‘दिट्ठसागरो’ (ज्याने समुद्र पाहिला आहे).

Tesu yattha visesanabhūto attho aññapadatthaggahaṇena gayhati, so tagguṇasaṃviññāṇo, yathā ‘lambakaṇṇa+mānayā’ti. Yattha pana na gayhati, so atagguṇasaṃviññāṇo, yathā ‘bahudhana+mānayā’ti.

त्यांच्यापैकी ज्या समासात अन्य पदाचा अर्थ ग्रहण करताना विशेषणभूत अर्थाचेही ग्रहण होते, तो ‘तद्गुणसंविज्ञान’ (बहुव्रीहि) होय; जसे— ‘लम्बकण्णं आनय’ (लांब कानांच्या माणसाला आण - येथे माणसासोबत त्याचे कानही येतात). परंतु जेथे विशेषणभूत अर्थाचे ग्रहण होत नाही, तो ‘अतद्गुणसंविज्ञान’ होय; जसे— ‘bahudhana+mānayā’ti ऐवजी ‘बहुधनं आनय’ (पुष्कळ धन असलेल्या माणसाला आण - येथे माणसाला आणताना त्याचे धन सोबत आणले जात नाही).

Idha visesanassa pubbanipāto. Ettha ca āgatasaddo ca samaṇasaddo ca attano atthe aṭṭhatvā dutiyāvibhatyatthabhūte saṅghārāmasaṅkhāte aññapadatthe vattanti, tato samāseneva kammatthassa abhihitattā puna dutiyā na hoti. Tathā āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ. Paṭipannā addhikā yaṃ paṭipannaddhiko patho, abhirūḷhāva, ṇijāyaṃ nāvaṃ sā abhirūḷhavāṇijā nāvā.

येथे विशेषणाचा पूर्वनिपात (आधी प्रयोग) होतो. आणि येथे ‘आगत’ शब्द आणि ‘समण’ शब्द आपापल्या अर्थावर न राहता, द्वितीया विभक्तीच्या अर्थरूप असलेल्या ‘संघाराम’ या अन्य पदाच्या अर्थाचे प्रतिपादन करतात; त्यामुळे समासानेच कर्म-अर्थाचे (द्वितीयेच्या अर्थाचे) कथन झाल्यामुळे पुन्हा द्वितीया विभक्ती होत नाही. त्याचप्रमाणे— ‘आगतसमणा सावत्थी’ (ज्या श्रावस्तीमध्ये श्रमण आले आहेत ती श्रावस्ती), ‘आगतसमणं जेतवनं’ (ज्या जेतवनात श्रमण आले आहेत ते जेतवन). ‘पटिपन्ना अद्धिका यं’ तो ‘पटिपन्नद्धिको पथो’ (ज्या मार्गावर प्रवासी चालू लागले आहेत तो मार्ग). ‘अभिरूळ्हा वाणिजा यं नावं सा’ ती ‘अभिरूळ्हवाणिजा नावा’ (ज्या नौकेवर व्यापारी चढले आहेत ती नौका).

(Kha) tatiyatthe-jitāni indriyāni yena so jitindriyo samaṇo, evaṃ diṭṭhadhammo, pattadhammo, katakicco. Vijitā mārā anenāti vijitamāro bhagavā, paṭividdhasabbadhammo. Karaṇatthe-chinno rukkho yena so chinnarukkho pharasu.

(ख) तृतीयेच्या अर्थात— ‘जितानि इन्द्रियानि येन सो’ तो ‘जितिन्द्रियो समणो’ (ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे असा श्रमण). याचप्रमाणे— ‘दिट्ठधम्मो’ (ज्याने धम्म पाहिला आहे तो), ‘पत्तधम्मो’ (ज्याने धम्म प्राप्त केला आहे तो), ‘कतकिच्चो’ (ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे तो). ‘विजिता मारा अनेनाति’ तो ‘विजितमारो भगवा’ (ज्यांनी मारावर विजय मिळवला आहे असे भगवान), ‘पटिविद्धसब्बधम्मो’ (ज्यांनी सर्व धम्मांचे आकलन/साक्षात्कार केला आहे ते). करण अर्थात (साधन अर्थात)— ‘छिण्णो रुक्खो येन सो’ तो ‘छिण्णरुक्खो फरसु’ (ज्या कुऱ्हाडीने झाड तोडले गेले आहे ती कुऱ्हाड).

(Ga) catutthiyatthe-dinno suṅko yassa so dinnasuṅko rājā, dinnaṃ bhojanaṃ assāti dinnabhojano.

(ग) चतुर्थीच्या अर्थात— ‘दिण्णो सुङ्को यस्स सो’ तो ‘दिण्णसुङ्को राजा’ (ज्या राजाला कर/शुल्क दिले गेले आहे तो राजा). ‘दिण्णं भोजनं अस्साति’ तो ‘दिण्णभोजनो’ (ज्याला भोजन दिले गेले आहे तो).

(Gha) pañcamiyatthe-niggatā janā yasmā so niggatajano gāmo, niggato ayo=sukhaṃ yasmāti nirayo, nikkile- so[Pg.154]. Apetaṃ viññāṇaṃ asmāti apetaviññāṇo matakāyo, apagatabhayabheravo arahā.

(घ) पंचमीच्या अर्थात— ‘निग्गता जना यस्मा सो’ तो ‘निग्गतजनो gāmo’ (ज्या गावातून लोक निघून गेले आहेत ते गाव). ‘निग्गतो अयो (सुखं) यस्माति’ तो ‘निरयो’ (नरक - ज्यातून सुख निघून गेले आहे). ‘निक्किलेसो’ (ज्यातून क्लेश निघून गेले आहेत असा - निष्क्लेश). ‘अपेतं विञ्ञाणं अस्माति’ तो ‘अपेतविञ्ञाणो मतकायो’ (ज्या मृत शरीरातून विज्ञान/चेतना निघून गेली आहे ते मृत शरीर). ‘अपगतभयभेरवो अरहा’ (ज्यांच्यामधून भय आणि त्रास निघून गेले आहेत असे अरहंत).

(Ṅa) chaṭṭhiyatthe-chinnā hatthā yassa so chinnahattho. Evaṃ paripuṇṇasaṅkappo khīṇāsavo, vīto rāgo assāti vītarāgo. Dve padāni assāti dvipado, dvihattho paṭo. Tevijjoti ettha tivijjo evāti sakatthe ṇo vuddhi ca. Catuppado, pañca cakkhūni assāti pañcacakkhu bhagavā, chaḷabhiñño, ‘‘ghapassā’’dinā rassattaṃ. Navaṅgaṃ satthusāsanaṃ. Dasabalo, anantañāṇo. Tīṇi dasa parimāṇa+mesaṃti tidasā devā, idha parimāṇasaddasannimānato dasasaddo saṅkhyāne vattate. Ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, uttarapade ‘‘imassi+daṃ vā’’ti imassa idaṃ. Ko pabhavo assāti kiṃ pabhavo kāyo. Vigataṃ malaṃ assāti vimalo, sundaro gandho assāti sugandhaṃ candanaṃ, evaṃ susīlo, sumukho, kucchito gandho assāti duggandhaṃ kuṇapaṃ, dummukho, duṭṭhu mano assāti dummano, evaṃ dussīlo. Tapo eva dhanaṃ assāti tapodhano. Khantisaṅkhātaṃ balaṃ assāti khantibalo. Indoti nāmaṃ etassāti indanāmo.

(ङ) षष्ठीच्या अर्थात— ‘छिन्ना हत्था यस्स सो’ तो ‘छिण्णहत्थो’ (ज्याचे हात कापले गेले आहेत तो). याचप्रमाणे— ‘परिपुण्णसङ्कप्पो’ (ज्याचे संकल्प पूर्ण झाले आहेत तो), ‘खीणासवो’ (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत असा क्षीणासव), ‘वीतो रागो अस्साति’ तो ‘वीतरागो’ (ज्याचा राग/आसक्ती निघून गेली आहे असा वीतराग). ‘द्वे पदानि अस्साति’ तो ‘द्विपदो’ (दोन पाय असलेला - द्विपद), ‘द्विहत्थो पटो’ (दोन हात लांबीचे वस्त्र). ‘तेविज्जो’ येथे ‘तिविज्जो एव’ (तीन विद्या असलेला) या अर्थात स्वार्थे ‘ण’ प्रत्यय आणि वृद्धी झाली आहे. ‘चतुप्पदो’ (चार पाय असलेला), ‘पञ्च चक्खूनि अस्साति’ तो ‘पञ्चचक्खु भगवा’ (ज्यांना पाच चक्षू आहेत असे भगवान), ‘छळभिञ्ञो’ (सहा अभिज्ञा असलेले), ‘घपस्सा’ इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व झाले आहे. ‘नवङ्गं सत्थुसासनं’ (शास्त्यांचे नऊ अंग असलेले शासन). ‘दसबलो’ (दशबल - दहा बळे असलेले), ‘अनन्तञाणो’ (अनंत ज्ञान असलेले). ‘तीणि दसा परिमाणमेसंति’ ते ‘तिदसा देवा’ (ज्यांचे परिमाण तीन वेळा दहा म्हणजे तीस आहे असे देव - तिदश देव); येथे परिमाण शब्दाच्या सान्निध्यामुळे ‘दस’ शब्द संख्येच्या अर्थात वापरला आहे. ‘अयं पच्चयो एतेसंति’ ते ‘इदप्पच्चया’ (हेच ज्यांचे प्रत्यय/कारण आहे ते - इदंप्रत्ययता), उत्तरपदात ‘इमस्सिदं वा’ या सूत्राने ‘इम’ च्या जागी ‘इदं’ झाले आहे. ‘को पभवो अस्साति’ तो ‘किं पभवो कायो’ (ज्याचा उगम काय आहे असा हा काय/शरीर). ‘विगतं मलं अस्साति’ तो ‘विमलो’ (ज्याचा मळ निघून गेला आहे असा विमल/स्वच्छ). ‘सुन्दरो गन्धो अस्साति’ ते ‘सुगन्धं चन्दनं’ (ज्याला सुंदर सुगंध आहे असे सुगंधी चंदन). याचप्रमाणे— ‘सुसीलो’ (सुशील), ‘सुमुखो’ (सुमुख). ‘कुच्छितो गन्धो अस्साति’ ते ‘दुग्गन्धं कुणपं’ (ज्याला दुर्गंध आहे असे प्रेत), ‘दुम्मुखो’ (दुर्मुख), ‘दुट्ठु मनो अस्साति’ तो ‘दुम्मनो’ (ज्याचे मन वाईट/दुःखी झाले आहे तो दुर्मन). याचप्रमाणे— ‘दुस्सीलो’ (दुःशील). ‘तपो एव धनं अस्साति’ तो ‘तपोधनो’ (तप हेच ज्याचे धन आहे असा तपोधन). ‘खन्तिसङ्खातं बलं अस्साति’ तो ‘खन्तिबलो’ (क्षमा हेच ज्याचे बल आहे असा क्षमाबल). ‘इन्दोति नामं एतस्साति’ तो ‘इन्दनामो’ (ज्याचे नाव इंद्र आहे तो).

Chandajātādīsu visesanavisesitabbānaṃ yathicchitattā ubhayaṃ pubbaṃ nipatati, kamātikkame payojanābhāvā. Jāto chando assāti jātachando, evaṃ chandajāto. Sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto. Māsajāto, jātamāso. Chinnahattho, hatthachinno.

‘छन्दजात’ इत्यादी शब्दांमध्ये विशेषण आणि विशेष्य यांचा क्रम ऐच्छिक असल्यामुळे दोन्हीपैकी कोणतेही पद आधी येऊ शकते, कारण क्रमाचे उल्लंघन करण्यात काही विशेष प्रयोजन नाही. ‘जातो छन्दो अस्साति’ तो ‘जातछन्दो’ किंवा ‘छन्दजातो’ (ज्याला छंद/इच्छा उत्पन्न झाली आहे तो). ‘सञ्जातपीतिसोमनस्सो’ किंवा ‘पीतिसोमनस्ससञ्जातो’ (ज्याला प्रीती आणि सोमनस्य उत्पन्न झाले आहे तो). ‘मासजातो’ किंवा ‘जातमासो’ (एक महिन्याचा झालेला). ‘छिण्णहत्थो’ किंवा ‘हत्थछिण्णो’ (ज्याचा हात कापला गेला आहे तो).

Dīghājaṅghā [Pg.155] assāti dīghajaṅgho, ettha pumbhāvo, ‘‘ghapassā’’dinā rasso ca. Tathā pahūtajivho. Mahantī paññā assāti mahāpañño. ‘‘Itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pume+ve+katthe’’ti vīpaccayābhāventassa ṭādeso rassattañca. Itthiyanti kiṃ, khamādhano. Bhāsitapumāti kiṃ, saddhādhuro. Paññāpakatiko, paññāvisuddhiko, ettha ‘‘ltvitthiyūhi ko’’ti ko. Gaṇḍīvadhanvāti pakatantarena siddhaṃ.

‘दीघा जङ्घा अस्साति’ तो ‘दीघजङ्घो’ (ज्याचे पाय लांब आहेत तो); येथे पुंभाव (पुल्लिंगी रूप) आणि ‘घपस्सा’ इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व झाले आहे. त्याचप्रमाणे— ‘पहूतजिव्हो’ (ज्याची जीभ मोठी/विस्तीर्ण आहे तो). ‘महन्ती पञ्ञा अस्साति’ तो ‘महापञ्ञो’ (ज्याची प्रज्ञा महान आहे असा महाप्रज्ञ). ‘इत्थियं भासितपुमित्थी पुमेवेकत्थे’ या सूत्राने ‘वी’ प्रत्ययाच्या अभावी ‘टा’ आदेश आणि र्‍हस्वत्व होते. ‘इत्थियं’ (स्त्रीलिंगात) असे का म्हटले? ‘खमाधनो’ (क्षमा हेच ज्याचे धन आहे तो). ‘भासितपुमा’ (पुल्लिंगात बोलले गेलेले) असे का म्हटले? ‘सद्धाधुरो’ (श्रद्धा हीच ज्याची धुरा आहे तो). ‘पञ्ञापकतिको’ (स्वभावाने प्रज्ञावान), ‘पञ्ञाविसुद्धिको’ (प्रज्ञेने विशुद्ध असलेला); येथे ‘ल्त्वित्थियूहि को’ या सूत्राने ‘क’ प्रत्यय झाला आहे. ‘गण्डीवधन्वा’ हे अन्य प्रक्रियेने सिद्ध होते.

Nānā=ppakārā dumā nānādumā, nānādumehi patitāni nānādumapatitāni, nānādumapatitāni ca tāni pupphāni ceti nānādumapatitapupphāni, tehi vāsitā nānādumapatitapupphavāsitā, nānādumapatitapupphavāsitāsānuyassaso nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato, ayaṃ visesana+amādisamāsagabbho tulyādhikaraṇaaññapadattho.

‘नाना-प्पकारा दुमा’ ते ‘नानादुमा’ (विविध प्रकारचे वृक्ष). ‘नानादुमेहि पतितानि’ ते ‘नानादुमपतितानि’ (विविध वृक्षांवरून पडलेली). ‘नानादुमपतितानि च तानि पुप्फानि च’ ते ‘नानादुमपतितपुप्फानि’ (विविध वृक्षांवरून पडलेली फुले). ‘तेहि वासिता’ ती ‘नानादुमपतितपुप्फवासिता’ (त्या फुलांनी सुवासित झालेली). ‘नानादुमपतितपुप्फवासिता सानू यस्स सो’ तो ‘नानादुमपतितपुप्फवासितसानू पब्बतो’ (ज्याचे पठार विविध वृक्षांवरून पडलेल्या फुलांनी सुवासित झाले आहे असा पर्वत). हा विशेषण इत्यादी समासांना उदरात सामावून घेणारा (गर्भित असलेला) तुल्याधिकरण अन्यपदार्थ (बहुव्रीहि) समास आहे.

(Ca) sattamyatthe-sampannāni sassāni yasmiṃ so sampannasasso janapado. Sulabho piṇḍo imasminti sulabhapiṇḍo deso. Ākiṇṇā manussā yassaṃ sā ākiṇṇamanussā rājadhānī. Bahavo tāpasā etasminti bahutāpaso assamo. Upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ. Bahavo sāmino asminti bahusāmikaṃ nagaraṃ, bahū nadiyo asminti bahunadiko, īkārantattā kapaccayo. Evaṃ bahujambukaṃ vanaṃ, bahavo kattāro asmiṃ assa vāti bahukattuko deso, evaṃ bahubhattuko, ‘‘ltvitthiyūhi ko’’ti ko.

(च) सप्तमीच्या अर्थात— ‘सम्पन्नानि सस्सानी यस्मिं सो’ तो ‘सम्पन्नसस्सो जनपदो’ (ज्या जनपदात पिके समृद्ध आहेत तो जनपद). ‘सुलभो पिण्डो इमस्मिन्ति’ तो ‘सुलभपिण्डो देसो’ (ज्या देशात भिक्षा सहज मिळते तो देश). ‘आकिण्णा मनुस्सा यस्सं सा’ ती ‘आकिण्णमनुस्सा राजधानी’ (ज्या राजधानीत लोकांची दाटी/गर्दी आहे ती राजधानी). ‘बहवो तापसा एतस्मिन्ति’ तो ‘बहुतापसो अस्समो’ (ज्या आश्रमात अनेक तपस्वी आहेत तो आश्रम). ‘उपचितं मंसलोहितं अस्मिन्ति’ ते ‘उपचितमंसलोहितं सरीरं’ (ज्या शरीरात मांस आणि रक्त वाढले/संचित झाले आहे ते शरीर). ‘बहवो सामिनो अस्मिन्ति’ ते ‘बहुसामिकं नगरं’ (ज्या नगरात अनेक स्वामी/मालक आहेत ते नगर). ‘बहू नदियो अस्मिन्ति’ तो ‘बहुनदिको’ (ज्यात अनेक नद्या आहेत तो देश - येथे ‘ई’कारान्त असल्यामुळे ‘क’ प्रत्यय झाला आहे). याचप्रमाणे— ‘बहुजम्बुकं वनं’ (ज्या वनात अनेक कोल्हे आहेत ते वन). ‘बहवो कत्तारो अस्मिं अस्स वाति’ तो ‘बहुकत्तुको देसो’ (ज्या देशात अनेक कर्ते आहेत तो देश). याचप्रमाणे— ‘बहुभत्तुको’ (ज्याला अनेक भक्त/सेवक आहेत तो); येथे ‘ल्त्वित्थियूहि को’ या सूत्राने ‘क’ प्रत्यय झाला आहे.

2. Bhinnādhikaraṇo [Pg.156] yathā-ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso puriso. Ubhato byañjana+massāti ubhatobyañjanako, vibhatyalopo ‘‘vā+ññato’’ti ko ca, chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi, evaṃ daṇḍapāṇi, satthapāṇi, vajirapāṇi, khaggahattho, pattahattho, dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo dānādhimuttiko, buddhabhattiko, saddhammagāravo iccādi.

२. भिन्न-अधिकरण (बहुव्रीहि समास) जसे की - 'एका रात्रीचा वास (मुक्काम) ज्याचा आहे तो' = 'एकरत्तिवासो' (एका रात्रीचा मुक्काम असलेला). 'समान (सारख्याच) माणसासोबत ज्याचा वास आहे तो पुरुष' = 'समानवासो पुरिसो' (समान वास असलेला पुरुष). 'दोन्ही व्यंजने (स्त्री-पुरुष दोन्ही जननेंद्रिये) ज्याला आहेत तो' = 'उभतोब्यञ्जनको' (उभयव्यंजनक), विभक्तीचा लोप आणि 'वा+ञ्ञतो' या सूत्राने 'क' प्रत्यय होतो. 'ज्याच्या हातात छत्री आहे तो' = 'छत्तपाणि' (छत्रपाणि). याचप्रमाणे 'दण्डपाणि' (हातात काठी असलेला), 'सत्थपाणि' (हातात शस्त्र असलेला), 'vajirapāṇi' -> 'वजिरपाणि' (हातात वज्र असलेला), 'खग्गहत्थो' (हातात तलवार असलेला), 'पत्तहत्थो' (हातात पात्र असलेला). 'दानामध्ये ज्याचा आशय (इच्छा) आहे तो' = 'दानज्झासयो' (दान-आशयी), 'दानाधिमुत्तिको' (दानात प्रवृत्त असलेला), 'बुद्धभत्तिको' (बुद्धभक्त), 'सद्धम्मगारवो' (सद्धम्माचा आदर करणारा) इत्यादी.

3. Tipado yathā-parakkamenā+dhigatā sampadā yehi te parakkamādhigatasampadā mahāpurisā. Evaṃ dhammādhigatabhogā. Onīto pattato pāṇi yena so onītapattapāṇi. Sīhassa pubbaddhamiva kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Mattā bahavo mātaṅgā asminti mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ.

३. त्रिपद (तीन पदांचा समास) जसे की - 'पराक्रमाने ज्यांनी संपत्ती (यश) प्राप्त केली आहे ते' = 'परक्कmaधिगतसम्पदा महापुरिसा' (पराक्रमाने संपत्ती प्राप्त केलेले महापुरुष). याचप्रमाणे 'धम्माधिगतभोगा' (धर्माने भोग प्राप्त केलेले). 'ज्याने पात्रातून आपला हात काढून घेतला आहे तो' = 'ओनीतपत्तपाणि' (पात्रातून हात काढलेला). 'सिंहाच्या पूर्वार्धासारखा (पुढच्या भागासारखा) ज्याचा काय (देह) आहे तो' = 'सीहपुब्बद्धकायो' (सिंहपूर्वार्धकाय). 'ज्या वनात अनेक मत्त हत्ती आहेत ते' = 'मत्तबहुमातङ्गं वनं' (मत्त हत्तींनी युक्त असलेले वन).

4. Na-nipātapubbapado yathā-natthi etassa samoti assamo, ‘‘ṭa nañassā’’ti nassa ṭo. Evaṃ appaṭipuggalo, aputtako, ahetuko, kapaccayo, eva+muparipi ñeyyaṃ. Natthi saṃvāso etenāti asaṃvāso, na vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko janapado, abhikkhuko vihāro. Evaṃ anuttaro ‘‘ana sare’’ti ana, evaṃ anantaṃ, anāsavo.

४. 'न' निपात पूर्वपद असलेला (नञ्-बहुव्रीहि) जसे की - 'ज्याला कोणी समान नाही तो' = 'अस्समो' (असम), 'ट नञस्सा' या सूत्राने 'न' चा 'अ' होतो. याचप्रमाणे 'अप्पटिपुग्गलो' (अप्रतिपुद्गल - ज्याच्या तोडीचा दुसरा माणूस नाही), 'अपुत्तको' (पुत्र नसलेला), 'अहेतुको' (हेतू नसलेला), 'क' प्रत्यय लागतो, हे पुढेही असेच समजावे. 'ज्याच्याशी संवास (एकत्र राहणे) नाही तो' = 'असंवासो' (असंवास्य). 'जिथे पाऊस पडत नाही तो' = 'अवुट्ठिको जनपदो' (अनावृष्टी असलेला जनपद), 'भिक्खू नसलेला विहार' = 'अभिक्खुको विहारो'. याचप्रमाणे 'अनुत्तरो' (अनुत्तर - सर्वोत्तम), 'अन सरे' या सूत्राने 'अन' होतो, याचप्रमाणे 'अनन्तं' (अनंत), 'अनासवो' (आसव नसलेला).

5. Paṭhamātthe sahapubbapado yathā-saha hetunā vattati so sahetuko sahetu vā, ‘‘sahassa so+ññatthe’’ti sahassa so, evaṃ sappītikā, sappaccayā, sakileso, saupādāno, saparivāro sahaparivāro vā, saha mūlena uddhaṭo samūluddhaṭo rukkho.

५. प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात 'सह' पूर्वपद असलेला जसे की - 'जो हेतूने युक्त आहे तो' = 'सहेतुको' किंवा 'सहेतु' (सहेतुक). 'सहस्स सो+ञ्ञत्थे' या सूत्राने 'सह' चा 'स' होतो. याचप्रमाणे 'सप्पीतिका' (प्रीतीने युक्त), 'सप्पच्चया' (प्रत्ययाने/कारणाने युक्त), 'सकिलेसो' (क्लेशांनी युक्त), 'सउपादानो' (उपादानाने युक्त), 'सपरिवारो' किंवा 'सहपरिवारो' (परिवारासह). 'मुळासकट उपटून टाकलेला वृक्ष' = 'समूलुद्धटो रुक्खो' (समूलोद्धृत वृक्ष).

6. Upamānopameyyajotakaivayutto [Pg.157] upamānapubbapado paṭhamāya yathā-nigrodho iva parimaṇḍalo yo so nigrodhaparimaṇḍalo. Saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkhapaṇḍaro, kāko viya sūro ayanti kākasūro. Cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti cakkhubhūto bhagavā. Evaṃ atthabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto, andhabhūto. Muñjapabbajamiva bhūtā ayaṃ muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi. Tantākulamiva jātā ayaṃti tantākulajātā.

६. उपमान आणि उपमेय दर्शवणाऱ्या 'इव' (सारखा) शब्दाने युक्त असलेला, प्रथमा विभक्तीतील उपमान-पूर्वपद जसे की - 'जो वडाच्या झाडासारखा परिमंडळ (गोलाकार) आहे तो' = 'निग्रोधपरिमण्डलो' (वटपरिमंडल). 'शंखासारखा पांढरा असलेला हा' = 'सङ्खपण्डरो' (शंखपांढरा). 'कावळ्यासारखा शूर असलेला हा' = 'काकसूरो' (काकशूर). 'परमार्थ दर्शवत असल्यामुळे जे डोळ्यासारखे झाले आहेत ते' = 'चक्खुभूतो भगवा' (चक्षुभूत भगवान). याचप्रमाणे 'अत्थभूतो' (अर्थभूत), 'धम्मभूतो' (धर्मभूत), 'ब्रह्मभूतो' (ब्रह्मभूत), 'अन्धभूतो' (अंधभूत). 'मुंज आणि पब्बज गवत एकत्र झाल्यासारखी झालेली ही' = 'मुञ्जपब्बजभूता कुदिट्ठी' (मुंजपब्बजभूत कुदृष्टी). 'कोळ्याच्या जाळ्यासारखी गुंतागुंतीची झालेली ही' = 'तन्ताकुलजाता' (तंतुव्याकुल झालेली).

Chaṭṭhyatthe-suvaṇṇassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa so suvaṇṇavaṇṇo bhagavā, majjhapadalopo. Nāgassa gati viya gati assāti nāgagati. Evaṃ sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhahanu. Eṇissa viya jaṅghā assāti eṇijaṅgho. Brahmuno viya saro assāti brahmassaro.

षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात - 'ज्यांचा वर्ण सोन्याच्या वर्णासारखा आहे ते' = 'सुवण्णवण्णो भगवा' (सुवर्णवर्णीय भगवान), येथे मध्यमपदलोप होतो. 'ज्याची गती हत्तीच्या गतीसारखी आहे तो' = 'नागगती' (नागगती). याचप्रमाणे 'सीहगती' (सिंहगती), 'नागविक्कमो' (नागविक्रम), 'सीहविक्कमो' (सिंहविक्रम), 'सीहहनु' (सिंहहनु - सिंहासारखा जबडा असलेला). 'हरिणीच्या जंघेसारखी (पिंडरीसारखी) ज्याची जंघा आहे तो' = 'एणिजङ्घो' (एणिजंघ). 'ब्रह्मदेवासारखा ज्याचा स्वर आहे तो' = 'ब्रह्मस्सरो' (ब्रह्मस्वर).

7. Vāsaddatthe saṅkhyāubhayapado yathā-dve vā tayo vā dvatti, dvattayo ca te pattā ceti dvattipattā, ‘‘tisva’’iti tisadde pare dvissa attaṃ. Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā chappañcavācā, evaṃ sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni.

७. 'वा' (किंवा) या अर्थातील दोन्ही पदे संख्या असलेले जसे की - 'दोन किंवा तीन' = 'द्वत्ति' (दोन-तीन), 'दोन किंवा तीन आणि ते पात्र' = 'द्वत्तिपत्ता' (दोन-तीन पात्रे), 'तिस्व' या सूत्राने 'ति' शब्द पुढे असताना 'द्वि' चा 'द्व' होतो. 'दोन दिवस किंवा तीन दिवस' = 'द्वीहतीहं' (दोन-तीन दिवस). 'सहा किंवा पाच वाचा (शब्दांचे वाक्य)' = 'छप्पञ्चवाचा' (पाच-सहा शब्द). याचप्रमाणे 'सत्तट्ठमासा' (सात-आठ महिने), 'एकयोजनद्वियोजनानि' (एक-दोन योजने).

8. Disantarālattho yathā-pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarālaṃ sā pubbadakkhiṇā vidisā. Ettha –

८. दिशांच्या दरम्यानचा भाग (उपदिशा) या अर्थात जसे की - 'पूर्व आणि दक्षिण या दिशांच्या मधील जो अंतराळ (भाग) आहे ती' = 'पुब्बदक्खिणा विदिसा' (आग्नेय उपदिशा). येथे -

69. Sabbādayo vuttimatteti

६९. 'सब्बाद्यो वृत्तिमात्रे...' (सर्व इत्यादी शब्द केवळ वृत्तीमध्ये...)

Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Evaṃ pubbuttarā, aparadakkhiṇā, pacchimuttarā. Pubbā ca sā dakkhiṇā ceti vā.

स्त्रीलिंगी वाचक असलेले 'सब्ब' इत्यादी शब्द केवळ वृत्तीमध्ये (समासात) पुल्लिंगीच होतात. याचप्रमाणे 'पुब्बुत्तरा' (ईशान्य), 'अपरदक्खिणा' (नैऋत्य), 'पच्छिमुत्तरा' (वायव्य). किंवा 'जी पूर्व आहे आणि जी दक्षिण आहे ती' (असाही विग्रह होतो).

9. Byatihāralakkhaṇo [Pg.158] yathā – ‘‘tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ’’ti suttena samāse kate kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesī, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍīti hoti. Ettha ca ‘‘cī vītihāre’’ti cīpaccaye ‘‘cismiṃ’’ti ākāro, evaṃ muṭṭhāmuṭṭhī.

९. व्यतिहार (परस्पर क्रिया) लक्षण असलेला जसे की - 'तत्थ गहेत्वा तेन पहरित्वा युद्धे सरूपं' या सूत्राने समास केल्यावर, 'केसांना आणि केसांना पकडून जे युद्ध झाले ते' = 'केसाकेसी' (केसाकेशी - एकमेकांचे केश पकडून केलेले युद्ध). 'काठ्यांनी आणि काठ्यांनी मारून जे युद्ध झाले ते' = 'दण्डादण्डी' (दंडादंडी - एकमेकांना काठ्यांनी मारून केलेले युद्ध) असे होते. आणि येथे 'ची वीतिहारे' या सूत्राने 'ची' प्रत्यय लागून 'चिस्मिं' या सूत्राने आकार (दीर्घ 'आ') होतो, याचप्रमाणे 'मुट्ठामुट्ठी' (मुठीमुठीने मारामारी).

Sobhaṇo gandho sugandho, so assa atthīti sugandhīhi atthiatthe īpaccayena siddhaṃ. Yasmā ca bhaddāya kāpilāniyā apadāne ‘‘puno pattaṃ gahetvāna, sodhayitvā sugandhinā’’ti vuttaṃ, tasmā vuttiyaṃ ikārantassa abhāvadīpanatthaṃ ‘‘sugandhi duggandhīti payogā na dissatī’’ti vuttaṃ. Sugandhināti ekavacane rasso.

'सुंदर (चांगला) गंध तो सुगंधी, तो ज्याच्याजवळ आहे तो' = 'सुगन्धी' (सुगंधी), हे अस्ति-अर्थात (असण्याच्या अर्थात) 'ई' प्रत्ययाने सिद्ध होते. आणि ज्याअर्थी भद्दा कापिळानीच्या अपदानात 'पुन्हा पात्र घेऊन, सुगंधी द्रव्याने स्वच्छ करून' असे म्हटले आहे, त्याअर्थी वृत्तीमध्ये इकारान्त शब्दाचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'सुगन्धि दुग्गन्धी असे प्रयोग दिसत नाहीत' असे म्हटले आहे. 'सुगन्धिना' यामध्ये एकवचनात र्‍हस्व होतो.

19. Catthe

१९. 'च' (आणि) च्या अर्थात.

Anekaṃsyādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā hoti. Samuccayo anvācayo itarītarayogo samāhāroti casaddassa attho catubbidho.

अनेक पदे शेवटी असलेला 'च' च्या अर्थातील समास एकार्थी होतो. समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग आणि समाहार असे 'च' या शब्दाचे चार प्रकारचे अर्थ आहेत.

Tattha samuccayā+nvācayesu samāso na hoti, kriyāsāpekkhatāya nāmānaṃ aññamaññaṃ ayuttatthattā, yathā-cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi, dānañca dehi, sīlañcarakkhāhi. Itarītarayoge samāhāre ca aññamaññāpekkhattā samāso.

त्यापैकी समुच्चय आणि अन्वाचय यामध्ये समास होत नाही, कारण क्रियापदाच्या अपेक्षेमुळे नामांचा परस्परांशी संबंध जुळत नाही. जसे की - 'चीवर आणि पिंडपात, शयनासन हा प्रत्यय (साधन) दिला', 'दानही दे आणि शीलही राख'. इतरेतरयोग आणि समाहार यामध्ये मात्र परस्परांच्या अपेक्षेमुळे समास होतो.

Ubhayatthapadhāne catthe katha+mekatthībhāvo sambhave+ti ce, vuttañhi –

दोन्ही अर्थ प्रधान असलेल्या 'च' च्या अर्थात एकार्थीभाव कसा संभवतो? असे विचारल्यास, म्हटलेच आहे की -

Sappadhānāpi yattha+tthā, mitho sāpekkhatā iva;

Kriyāsambandhasāmaññā, catthe+katthaṃ ta+duccateti.

'जिथे दोन्ही अर्थ प्रधान असूनही परस्परांवर अवलंबून असल्यासारखे असतात, आणि क्रियापदाशी त्यांचा संबंध समान असतो, तिथे 'च' च्या अर्थात एकार्थीभाव होतो असे म्हटले जाते.'

Yasmā [Pg.159] ekatthībhāvepi satīyasatīyatthe padhānaṃ, tasmā idaṃ vuccate –

ज्याअर्थी एकार्थीभाव असतानाही विद्यमान आणि अविद्यमान अर्थांमध्ये प्रधानता असते, त्याअर्थी हे म्हटले जाते -

Na+ññamaññaṃ visesenti, catthe atthā padāniva;

Satthavutyī ato tesaṃ, padhānatthaṃ+bhiyujjate.

'ज्याप्रमाणे पदे परस्परांचे विशेषण बनत नाहीत, त्याचप्रमाणे 'च' च्या अर्थातील अर्थही परस्परांचे विशेषण बनत नाहीत. म्हणून त्यांच्या शब्दवृत्तीमध्ये प्रधान अर्थाचाच संबंध जोडला जातो.'

Itarītarayogo ca, samāhārotya+yaṃ dvidhā;

Samāso tu imaṃ aññe, jānante dvandanāmato.

'इतरेतरयोग आणि समाहार अशा दोन प्रकारचा हा समास आहे; इतर विद्वान याला 'द्वंद्व' या नावाने ओळखतात.'

Itarītarayogasmiṃ+vayavatthassa sambhavo;

Samudāyatirobhāvo, paraṃva liṅga+massa ca.

'इतरेतरयोगामध्ये अवयवांच्या अर्थाचे अस्तित्व स्पष्ट असते आणि समुदायाचा (समूहाचा) तिरोभाव होतो, तसेच याचे लिंग उत्तरपदाप्रमाणे (शेवटच्या पदाप्रमाणे) असते.'

Samudāyabbhavo yasmiṃ+vayavā ca tirohitā;

Samāhārotya+yaṃ cattho, so ca hoti napuṃsake.

'ज्यामध्ये समुदायाचे अस्तित्व स्पष्ट असते आणि अवयव तिरोहित (अदृश्य) होतात, तो 'च' चा अर्थ 'समाहार' होय, आणि तो नपुंसकलिंगात असतो.'

Itarītarayogo yathā-sāriputto ca moggallāno ca sāriputtamoggallānā, bho sāriputtamoggallānā iccādi. Avayavapadhānattā bahuvacanameva. Samaṇā ca brāhmaṇā ca samaṇabrāhmaṇā, evaṃ brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā.

इतरेतरयोग जसे की - 'सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान' = 'सारिपुत्तमोग्गल्लाना' (सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान), 'हे सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान!' इत्यादी. अवयव प्रधान असल्यामुळे येथे बहुवचनच होते. 'श्रमण आणि ब्राह्मण' = 'समणब्राह्मणा' (श्रमण-ब्राह्मण). याचप्रमाणे 'ब्राह्मणगहपतिका' (ब्राह्मण आणि गृहपती), 'खत्तियब्राह्मणा' (क्षत्रिय आणि ब्राह्मण), 'देवमनुस्सा' (देव आणि मनुष्य), 'चन्दिमसुुरिया' (चंद्र आणि सूर्य).

64. Vijjāyonisambandhīna+mā tatra cattheti

६४. 'विद्या आणि योनी (जन्म) संबंधितांच्या बाबतीत 'च' च्या अर्थात 'आ' होतो.'

Vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnañca catthe ā hotīti ukārassa ā, hotā ca potā ca hotāpotāro. Evaṃ mātāpitaro.

विद्यासंबंधी आणि योनिसंबंधी शब्दांच्या बाबतीत 'च' च्या अर्थात 'आ' होतो, म्हणजेच उकाराचा 'आ' होतो. जसे की - 'होता आणि पोता' = 'होतापोतारो'. याचप्रमाणे 'मातापितरो' (माता आणि पिता).

65. Putteti

६५. 'पुत्त' शब्द उत्तरपदी असताना.

Putte uttarapade pitādīna+mā hoti catthe. Pitā ca putto ca pitāputtā, evaṃ mātāputtā.

'पुत्त' शब्द उत्तरपदी (शेवटी) असताना 'च' च्या अर्थात पिता इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. जसे की - 'पिता आणि पुत्र' = 'पितापुत्ता' (पिता-पुत्र). याचप्रमाणे 'मातापुत्ता' (माता-पुत्र).

78. Jāyāya jayaṃ patimhi

७८. 'पति' शब्द पुढे असताना 'जाया' शब्दाचा 'जय' होतो.

Patimhi [Pg.160] pare jāyāya jayaṃ hoti. Jāyā ca pati ca jayampatayo. Jānipatīti pakatantarena siddhaṃ, jāni ca pati ca jānipati. Evaṃ jampati dampatīti.

'पति' शब्द पुढे असताना 'जाया' शब्दाचा 'जय' होतो. जसे की - 'जाया (पत्नी) आणि पति' = 'जयम्पतयो' (जयापती/पती-पत्नी). 'जानिपति' हे दुसऱ्या रूपाने सिद्ध होते, 'जानी आणि पति' = 'जानिपति'. याचप्रमाणे 'जम्पति' (जंपती), 'दम्पती' (दंपती) असे होते.

Kvaci appasaraṃ pubbaṃ nipatati, yathā-cando ca sūriyo ca candasūriyā, nigamā ca janapadā ca nigamajanapadā. Evaṃ surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā.

काही ठिकाणी कमी स्वर असणारा शब्द आधी येतो, जसे - 'चन्दो च सूरियो च' = 'चन्दसूरिया' (चंद्र आणि सूर्य), 'निगमा च जनपदा च' = 'निगमजनपदा' (निगम आणि जनपद). याचप्रमाणे 'सुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बा' (सूर, असुर, गरुड, मनुज, भुजंग आणि गंधर्व).

Kvaci ivaṇṇu+vaṇṇantānaṃ pubbanipāto, yathā-aggidhumā, gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātuliṅgāni.

काही ठिकाणी 'इ' किंवा 'उ' शेवटी असणाऱ्या शब्दांचा पूर्वपात (आधी येणे) होतो, जसे - 'अग्गिधुमा' (अग्नी आणि धूर), 'गतिबुद्धिभुजपटहहरकरसया', 'धातुलिङ्गानि' (धातू आणि लिंग).

Kvaci sarādiakārantaṃ pubbaṃ nipatati, yathā-atthadhammā, atthasaddā, saddatthā vā.

काही ठिकाणी स्वराने सुरू होणारे आणि अकारान्त असणारे शब्द आधी येतात, जसे - 'अत्थधम्मा' (अर्थ आणि धम्म), 'अत्थसद्दा' (अर्थ आणि शब्द) किंवा 'सद्दत्था' (शब्द आणि अर्थ).

Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyapadhāno samāhāro, yathā-chattañca upāhanā ca chattupāhanaṃ.

परस्परांवर अवलंबून असणाऱ्या आणि ज्यांच्यातील वैयक्तिक अवयवांचा भेद लपलेला असून संपूर्ण समूह प्रधान असतो, त्याला 'समाहार' (समाहार द्वंद्व) म्हणतात, जसे - 'छत्तञ्च उपाहना च' = 'छत्तुपाहनं' (छत्री आणि जोडे यांचा समूह).

20. Samāhāre napuṃsakanti

२०. 'समाहारे नपुंसकं' - समाहार द्वंद्व समासात नपुंसकलिंग होते.

Samāhāre sabbattha napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, samāhārasse+kattā ekavacanameva.

समाहार समासात सर्वत्र नपुंसकलिंग होते आणि समाहाराच्या एकत्वामुळे (एक समूह असल्यामुळे) केवळ एकवचनच वापरले जाते.

23. Syādīsu rassoti

२३. 'स्यादीसु रस्सो' - 'सि' इत्यादी प्रत्यय असताना नपुंसकलिंगात र्‍हस्व होतो.

Napuṃsake vattamānassa syādīsu rasso. Bho chattupāhana, chattupāhanaṃ, chattupāhanena iccādi.

नपुंसकलिंगात वर्तमान असताना 'सि' इत्यादी प्रत्ययांच्या योगात र्‍हस्व होतो. जसे - 'भो छत्तुपाहन', 'छत्तुपाहनं', 'छत्तुपाहनेन' इत्यादी.

Te [Pg.161] ca samāhāritarītarayogā bahulaṃvidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrā+yaṃ visayavibhāgo-niruttipiṭakāgato-pāṇi+tūriya+yogga+senaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇasaññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ, disānaṃ, nadīnañca niccasamāhārekatthaṃ bhavati.

आणि ते समाहार (एकत्र येणे) इतर योगांपेक्षा बहुतांश नियमांनी युक्त आणि निश्चित विषयांचेच असतात. त्यामध्ये हा विषयविभाग निरुत्तिपिटकातून आलेला आहे - प्राण्यंग (प्राण्यांचे अवयव), तूर्यांग (वाद्यांचे अवयव), योग्यांग (शेतीची साधने), सेनांग (सैन्याचे अवयव), नित्यवैरी (नेहमीचे शत्रू), संख्यापरिमाणसंज्ञा (संख्या आणि परिमाणांच्या संज्ञा), क्षुद्रजंतू (लहान जीव), पचनचांडाल (प्राण्यांची हत्या करणारे व चांडाल), चरणसाधारण (आचरणाने समान असणारे), एकध्यायनपावचन (एकाच अध्ययनाचे व प्रवचनाचे), लिंगविशेष (लिंगांचे भेद), विविधविरुद्ध (विविध प्रकारचे विरोधी), दिशा आणि नद्या यांचा नित्य समाहार एकवचनात होतो.

Pāṇaṅgānaṃ-cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ, mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ, ‘‘syādīsu rasso’’ti napuṃsake vattamānassa rasso. Hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ, kaṇṇā ca nāsā ca kaṇṇanāsaṃ, pāṇi ca pādo ca pāṇipādaṃ, chavi ca maṃsañca lohitañca chavimaṃsalohitaṃ, nāmañca rūpañca nāmarūpaṃ, jarā ca maraṇañca jarāmaraṇaṃ.

प्राण्यंगांचे (प्राण्यांच्या अवयवांचे उदाहरण) - चक्षु (डोळा) आणि श्रोत (कान) मिळून 'चक्खुसोतं' (चक्षुश्रोत्र), मुख आणि नासिका मिळून 'मुखनासिकं' (मुखनासिका); 'स्यादीसु रस्सो' या सूत्रानुसार नपुंसकलिंगात वर्तमान शब्दाचा र्‍हस्व होतो. हनु (हनुवटी) आणि ग्रीवा (मान) मिळून 'हनुगीवं', कर्ण (कान) आणि नासा (नाक) मिळून 'कण्णनासं', पाणि (हात) आणि पाद (पाय) मिळून 'पाणिपादं', छवी (त्वचा), मांस आणि लोहित (रक्त) मिळून 'छविमंसलोहितं', नाम आणि रूप मिळून 'नामरूपं', जरा आणि मरण मिळून 'जरामरणं' होते.

Tūriyaṅgānaṃ-alaso ca tālambaro ca alasatālambaraṃ, murajo ca gomukho ca murajagomukhaṃ, saṃkho ca paṇavo ca deṇḍimo ca, saṃkhā ca paṇavā ca deṇḍimā cāti vā saṃkhapaṇavadeṇḍimaṃ, paṇavādayo dvepi bherivisesā, maddaviko ca pāṇaviko ca maddavikapāṇavikaṃ, gītañca vāditañca gītavāditaṃ, sammañca tāḷañca sammatāḷaṃ, sammaṃti kaṃsatālaṃ, tāḷaṃti hatthatāḷaṃ.

तूर्यांगांचे (वाद्यांच्या अवयवांचे उदाहरण) - अलस आणि तालंबर मिळून 'अलसतालंबरं', मुरज आणि गोमुख मिळून 'मुरजगोमुखं', शंख, पणव आणि डेंडिम मिळून किंवा शंखा, पणवा आणि डेंडिमा मिळून 'संखपणवदेण्डिमं' होते. पणव इत्यादी दोन्ही भेरीचे (नगार्‍याचे) विशेष प्रकार आहेत. मद्दविक आणि पाणविक मिळून 'मद्दविकपाणविकं', गीत आणि वादित (गायन आणि वादन) मिळून 'गीतवादितं', सम्म आणि ताळ मिळून 'सम्मताळं' होते. 'सम्मं' म्हणजे कांस्यताल (झांज) आणि 'ताळं' म्हणजे हस्तताळ (टाळी) होय.

Yoggaṅgānaṃ-phālo ca pācanañca phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ.

योग्यांगांचे (शेतीच्या साधनांचे उदाहरण) - फाळ आणि प्राचन (चाबूक/आर) मिळून 'फालपाचनं', जू आणि नांगर मिळून 'युगनंगलं' होते.

Senaṅgānaṃ-hatthino ca assā ca hatthiassaṃ, rathā ca pattikā ca rathapattikaṃ, asi ca satti ca tomarañca piṇḍañca asisattitomarapiṇḍaṃ, asi ca cammañca asicammaṃ, cammanti saravāraṇa-phalakaṃ[Pg.162]. Dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ, kalāpo=tuṇīraṃ. Paharaṇañca āvaraṇañca paharaṇāvaraṇaṃ.

सेनांगांचे (सैन्याच्या अवयवांचे उदाहरण) - हत्ती आणि घोडे मिळून 'हत्थिअस्सं', रथ आणि पायदळ मिळून 'रथपत्तिकं', तलवार, शक्ती (भाला), तोमर आणि पिंड मिळून 'असिसत्तितोमरपिण्डं', तलवार आणि चर्म (ढाल) मिळून 'असिचम्मं' होते; 'चम्म' म्हणजे बाण रोखणारी ढाल (फलक) होय. धनुष्य आणि कलाप मिळून 'धनुक्लापं' होते; 'कलाप' म्हणजे भाता (तुणीर). प्रहरण (शस्त्र) आणि आवरण (कवच) मिळून 'पहरणावरणां' होते.

Niccaverīnaṃ-ahi ca nakulo ca, ahī ca nakulā cāti vā ahinakulaṃ. Evaṃ biḷāramūsikaṃ, antassa rassattaṃ. Kākolukaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, garuḷasappaṃ, nāgasupaṇṇaṃ.

नित्यवैरींचे (नेहमीच्या शत्रूंचे उदाहरण) - सर्प आणि मुंगूस मिळून 'अहिनकुलं'. याचप्रमाणे मांजर आणि उंदीर मिळून 'biḷāramūsikaṃ' (बिळारमूसिकं) होते, येथे अंताचा र्‍हस्व होतो. कावळा आणि घुबड मिळून 'काकोलुकं', सर्प आणि बेडूक मिळून 'सप्पमण्डूकं', गरुड आणि सर्प मिळून 'गरुळसप्पं', नाग आणि सुपर्ण मिळून 'नागसुपण्णं' होते.

Saṅkhyāparimāṇasaññānaṃ-ekakañca dukañca ekakadukaṃ. Evaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ. Dasakañca ekādasakañca dasekādasakaṃ, ‘‘titālīsa’’ iti caka-bhāgalopaniddesena kakārassa lopo.

संख्यापरिमाणसंज्ञांचे (संख्यांच्या संज्ञांचे उदाहरण) - एकक आणि द्विक मिळून 'एककदुकां'. याचप्रमाणे द्विक-त्रिक मिळून 'दुकतिकं', त्रिक-चतुष्क मिळून 'तिकचतुक्कं', चतुष्क-पंचक मिळून 'चतुक्कपञ्चकं'. दशक आणि एकादशक मिळून 'दसेकादसतं' होते. 'तितालीसं' यामध्ये 'चक' भागाचा लोप दर्शविल्याने 'क' काराचा लोप होतो.

Khuddajantukānaṃ-kīṭā ca paṭaṅgā ca kīṭapaṭaṅgaṃ, kīṭā=kapālapiṭṭhikapāṇā. Evaṃ kunthakipillikaṃ, ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ, makkhikā ca kipillikā ca makkhikakipillikaṃ, kīṭā ca sariṃsapā ca kīṭasariṃsapaṃ. Tattha kunthā=sukhumakipillikā.

क्षुद्रजंतूंचे (लहान जीवांचे उदाहरण) - कीटक आणि पतंग मिळून 'कीटपटंगं'; 'कीटक' म्हणजे पाठीवर कडक कवच असणारे जीव. याचप्रमाणे कुंथ (बारीक मुंग्या) आणि मुंग्या मिळून 'कुंथकिपिल्लिकं', डास आणि माश्या मिळून 'डंसमकसं', माश्या आणि मुंग्या मिळून 'मक्खिककिपिल्लिकं', कीटक आणि सरपटणारे प्राणी मिळून 'कीटसरिंसपं' होते. त्यामध्ये 'कुंथ' म्हणजे अत्यंत सूक्ष्म मुंग्या होत.

Khuddajantu anaṭṭhī vā, atha kho khuddakopi vā;

Sataṃ vā pasato yesaṃ, keci ānatulā iti.

क्षुद्रजंतू म्हणजे हाडे नसलेले जीव किंवा जे आकाराने लहान असतात; ज्यांचे प्रमाण शंभर किंवा पसाभर असते, त्यांना काही आचार्य 'आनतुल' (अमर्याद) असे म्हणतात.

Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikā ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ, evaṃ sākuntikamāgavikaṃ. Sapāko ca caṇḍālo ca sapākacaṇḍālaṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ, venarathakāraṃ, tattha venā=tacchakā, rathakārā=cammakārā.

पचनचांडालांचे (प्राण्यांची हत्या करणारे व चांडाल यांचे उदाहरण) - मेंढपाळ (खाटीक) आणि डुकरांचे मांस विकणारे मिळून 'ओरब्भिकसूकरिकं'. याचप्रमाणे पक्षी पकडणारे आणि शिकारी मिळून 'साकुन्तिकमागविकं'. श्वानपाचक (कुत्र्याचे मांस शिजवणारे) आणि चांडाल मिळून 'सपाकचण्डालं', पुक्कुस आणि प्रेत जाळणारे मिळून 'पुक्कुसछवडाहीकं', वेण आणि रथकार मिळून 'वेणरथकारं' होते. त्यामध्ये 'वेण' म्हणजे सुतार (तक्षक) आणि 'रथकार' म्हणजे चांभार (चर्मकार) होत.

Caraṇasādhāraṇānaṃ-atiso ca bhāradvājo ca atisabhāradvājaṃ, kaṭṭho ca kapālo ca kaṭṭhakapālaṃ, sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ, vijjā ca caraṇañca vijjācaraṇaṃ, evaṃ nāmarūpaṃ, hirottappaṃ, satisampa-jaññaṃ[Pg.163], lobhamohaṃ, dosamohaṃ, ahirikānottappaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkucca+miccādi.

सामान्य आचरणांचे (किंवा गुणांचे) - अतिस आणि भारद्वाज म्हणजे अतिसभारद्वाज, काष्ठ (लाकूड) आणि कपाल (खापर) म्हणजे काष्ठकपाल, शील आणि प्रज्ञा म्हणजे शीलप्रज्ञा, शमथ आणि विपश्यना म्हणजे शमथविपश्यना, विद्या आणि चरण म्हणजे विद्याचरण; याचप्रमाणे नामरूप, हिरोत्तप्प (ह्री व ओत्तप्प), सति-संपजन्य (स्मृती व संप्रजन्य), लोभमोह, द्वेषमोह, अहिरिक-अनोत्तप्प, थिनमिद्ध (स्त्यान व मिद्ध), उद्धच्च-कुक्कुच्च इत्यादी.

Ekajjhāyanapāvacanānaṃ-dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ, evaṃ ekuttara saṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ.

एकाच अध्ययनाच्या प्रवचनांचे (ग्रंथांचे) - दीघ (निकाय) आणि मज्झिम (निकाय) म्हणजे दीघमज्झिम; याचप्रमाणे एकुत्तर (अंगुत्तर) आणि संयुत्तक म्हणजे एकुत्तरसंयुत्तक, खन्धक आणि विभंग म्हणजे खन्धकविभंग.

Liṅgavisesānaṃ-itthī ca pumā ca itthipumaṃ, dāsī ca dāso ca dāsidāsaṃ, cīvarañca piṇḍapāto ca senāsanañca gilānapaccayabhesajjaparikkhāro ca cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇañca kaṭṭho ca sākhā ca palāsañca tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ. ‘‘Lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ’’tipi dissati.

लिंगभेदांचे (भिन्न लिंगी शब्दांचे) - स्त्री आणि पुरुष म्हणजे स्त्रीपुरुष, दासी आणि दास म्हणजे दासीदास, चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (औषधोपचार) म्हणजे चीवरपिंडपातसेनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कार, तृण (गवत), काष्ठ (लाकूड), शाखा (फांदी) आणि पलाश (पाने) म्हणजे तृणकाष्ठशाखापलाश. “चीवर-पिंडपात-सेनासन-ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारांचा लाभ घेणारा होतो” असेही दिसून येते.

Vividhaviruddhānaṃ-kusalañca akusalañca kusalākusalaṃ, evaṃ sāvajjānavajjaṃ, hīnapaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ, sukhadukkhaṃ, adhamuttamaṃ, paṭighānunayaṃ, chāyātapaṃ, ālokandhakāraṃ. Rattiñca divā ca rattindivaṃ, ‘‘rattindivadāragavacaturassā’’ti apaccaye kate numaāgamo. Aho ca ratti ca ahorattaṃ, ‘‘dīghā+hovassekadesehi ca ratyā’’ti apaccaye kate ‘‘manādyāpādīna+mo maye ce’’ti okāro.

विविध विरोधी शब्दांचे - कुशल आणि अकुशल म्हणजे कुशलाकुशल; याचप्रमाणे सावज्ज (सदोष) आणि अनवज्ज (निर्दोष) म्हणजे सावज्जानवज्ज, हीन आणि प्रणीत म्हणजे हीनप्रणीत, कण्ण्ह (कृष्ण) आणि सुक्क (शुक्ल) म्हणजे कण्ण्हसुक्क, चतुर (छेक) आणि पापी (पापक) म्हणजे छेकपापक, सुख आणि दुःख म्हणजे सुखदुःख, अधम आणि उत्तम म्हणजे अधमुत्तम, प्रतिघ आणि अनुनय म्हणजे प्रतिघानुनय, छाया आणि आतप (ऊन) म्हणजे छायाताप, आलोक (प्रकाश) आणि अंधकार म्हणजे आलोकांधकार. रात्र आणि दिवस म्हणजे रात्रंदिवस (रत्तिंदिवं); “रत्तिंदिवदारगवचतुरस्सा” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय लागल्यावर 'नुम्' चा आगम होतो. दिवस आणि रात्र म्हणजे अहोरात्र (अहोरत्तं); “दीघा होवस्सेकदेसेहि च रत्या” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय लागल्यावर “मनाद्यापादीन मो मये चे” या सूत्राने 'ओ' कार होतो.

Disānaṃ-pubbā ca aparā ca pubbāparaṃ, evaṃ puratthimapacchimaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ.

दिशांचे - पूर्व आणि अपर (पश्चिम) म्हणजे पूर्वापर; याचप्रमाणे पुरत्थिम (पूर्व) आणि पच्छिम (पश्चिम) म्हणजे पुरत्थिमपच्छिम, दक्षिण आणि उत्तर म्हणजे दक्षिणोत्तर, पूर्व आणि दक्षिण म्हणजे पूर्वदक्षिण, पूर्व आणि उत्तर म्हणजे पूर्वोत्तर, अपर आणि दक्षिण म्हणजे अपरदक्षिण, अपर आणि उत्तर म्हणजे अपरउत्तर.

Nadīnaṃ-gaṅgā ca yamunā ca gaṅgāyamunaṃ, evaṃ mahīsarabhū.

नद्यांचे - गंगा आणि यमुना म्हणजे गंगा-यमुना; याचप्रमाणे मही आणि सरभू म्हणजे मही-सरभू.

Tiṇa+rukkha+pasu+sakuṇa+dhana+khañña+byañjana+janapadānaṃ vā. Tiṇavisesānaṃ-usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇāni vā. Evaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajāni vā, kāsakusaṃ kāsakusā vā.

किंवा तृण (गवत), वृक्ष, पशू, पक्षी, धन, धान्य, व्यंजन आणि जनपद यांचे. तृणविशेषांचे (गवताच्या प्रकारांचे) - उशीर (वाळा) आणि बीरण म्हणजे उशीरबीरण किंवा उशीरबीरणाने; याचप्रमाणे मुंज आणि पब्बज म्हणजे मुंजपब्बज किंवा मुंजपब्बजाने, कास आणि कुस म्हणजे कासकुस किंवा कासकुसाने.

Rukkhavisesānaṃ-assatthā [Pg.164] ca kapiṭṭhā ca assatthakapiṭṭhaṃ assatthakapiṭṭhā vā, evaṃ ambapanasaṃ ambapanasā, khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, dhavāssakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, sākasālaṃ sākasālā.

वृक्षविशेषांच्या बाबतीत—अस्सत्थ (पिंपळ) आणि कपिट्ठ (कवठ) मिळून 'अस्सत्थकपिट्ठं' किंवा 'अस्सत्थकपिट्ठा' होते. याचप्रमाणे 'अम्बपनसं' किंवा 'अम्बपनसा' (आंबा आणि फणस), 'खदिरपलासं' किंवा 'खदिरपलासा' (खैर आणि पळस), 'धवास्सकण्णं' किंवा 'धवास्सकण्णा' (धाय आणि अर्जुन), 'पिलक्खनिग्रोधं' किंवा 'पिलक्खनिग्रोधा' (पिंपरी आणि वडाचे झाड), 'साकसालं' किंवा 'साकसाला' (सागवान आणि साल) असे होते.

Pasuvisesānaṃ-gajā ca gavajā ca gajagavajaṃ gajagavajā vā, ajā ca eḷakā ca ajeḷakaṃ ajeḷakā, hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca hatthīgavassavaḷavaṃ hatthīgavassavaḷavā, rassattaṃ. Evaṃ gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, sīhabyagghataracchaṃ sīhabyagghataracchā, kukkuṭasūkaraṃ kukkuṭasūkarā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā.

पशुविशेषांच्या बाबतीत—गज (हत्ती) आणि गवज (रानगवा) मिळून 'गजगवजं' किंवा 'गजगवजा' होते. अज (बोकड) आणि एळक (मेंढी) मिळून 'अजेळकं' किंवा 'अजेळका' होते. हत्ती, गायी, घोडे आणि घोडी मिळून 'हत्थीगवस्सवळवं' किंवा 'हत्थीगवस्सवळवा' होते, येथे र्‍हस्वत्व होते. याचप्रमाणे 'गोमहिसं' किंवा 'गोमहिसा' (गाय आणि म्हैस), 'एणेय्यवराहं' किंवा 'एणेय्यवराहा' (काळवीट आणि रानडुक्कर), 'सीहब्यग्घतरच्छं' किंवा 'सीहब्यग्घतरच्छा' (सिंह, वाघ आणि तरस), 'कुक्कुटसूकरं' किंवा 'कुक्कुटसूकरा' (कोंबडा आणि डुक्कर), 'एणेय्यगोमहिसं' किंवा 'एणेय्यगोमहिसा' (काळवीट, गाय आणि म्हैस) असे होते.

Sakuṇavisesānaṃ-haṃsā ca bakā ca haṃsabakaṃ haṃsabakā. Evaṃ kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, mayūrakoñcaṃ mayūrakoñcā, sukasālikaṃ sukasālikā, bakabalākaṃ bakabalākā.

पक्षीविशेषांच्या बाबतीत—हंस आणि बक (बगळा) मिळून 'हंसबकं' किंवा 'हंसबका' होते. याचप्रमाणे 'कारण्डवचक्कवाकं' किंवा 'कारण्डवचक्कवाका' (कारंडव आणि चक्रवाक), 'मयूराकोञ्चं' किंवा 'मयूराकोञ्चा' (मोर आणि क्रौंच), 'सुकसालिकं' किंवा 'सुकसालिका' (पोपट आणि साळुंकी), 'बकवलाकं' किंवा 'बकवलाका' (बगळा आणि बलाका) असे होते.

Dhanānaṃ-hiraññañca suvaṇṇañca hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇāni. Evaṃ jātarūparajataṃ jātarūparajatāni, maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā.

धनाच्या बाबतीत—हिरण्य (नाणी नसलेले सोने) आणि सुवर्ण (सोन्याची नाणी) मिळून 'हिरण्यसुवण्णं' किंवा 'हिरण्यसुवण्णानि' होते. याचप्रमाणे 'जातरूपरजतं' किंवा 'जातरूपरजतानि' (सोने आणि चांदी), 'मणिसङ्खमुत्तवेळुरियं' किंवा 'मणिसङ्खमुत्तवेळुरिया' (मणी, शंख, मोती आणि वैडूर्य) असे होते.

Dhaññānaṃ-sālī ca yavā ca sāliyavaṃ sāliyavā vā. Evaṃ tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsāni, nippāvakulatthaṃ nippāvakulatthā.

धान्यांच्या बाबतीत—साली (तांदूळ) आणि यव (जव) मिळून 'सालियवं' किंवा 'सालियवा' होते. याचप्रमाणे 'तिलमुग्गमासं' किंवा 'तिलमुग्गमासानि' (तीळ, मूग आणि उडीद), 'निप्पावकुलत्थं' किंवा 'निप्पावकुलत्था' (पावटा आणि हुलगा) असे होते.

Byañjanānaṃ-sāko ca suvā ca sākasuvaṃ sākasuvā. Evaṃ gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeya, varāhā. Migamayūraṃ migamayūrā.

व्यंजनांच्या (खाद्यपदार्थांच्या) बाबतीत—शाक (भाजी) आणि सुवा (सूप/रस्सा) मिळून 'साकसुवं' किंवा 'साकसुवा' होते. याचप्रमाणे 'गब्यमाहिसं' किंवा 'गब्यमाहिसा' (गाईचे आणि म्हशीचे दूध/तूप), 'एणेय्यवराहं' किंवा 'एणेय्यवराहा' (काळवीट आणि डुकराचे मांस), 'मिगमयूरं' किंवा 'मिगमयूरा' (हरिण आणि मोर) असे होते.

Janapadānaṃ-kāsi [Pg.165] ca kosalā ca kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjī ca mallā ca vajjimallaṃ vajjimallā, aṅgā ca magadhā ca aṅgamagadhaṃ aṅgamagadhā, evaṃ cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanāmarūpanti caturekapañcavokāravasena vattabbe bahulādhikārā sarūpekasesaṃ katvā nāmarūpanti vuttaṃ.

जनपदांच्या (देशांच्या) बाबतीत—कासी आणि कोसल मिळून 'कासिकोसलं' किंवा 'कासिकोसला' होते. वज्जी आणि मल्ल मिळून 'वज्जिमल्लं' किंवा 'वज्जिमल्ला' होते. अंग आणि मगध मिळून 'अङ्गमगधं' किंवा 'अङ्गमगधा' होते. याचप्रमाणे 'चेतिवंसं' किंवा 'चेतिवंसा', 'मच्छसूरसेनं' किंवा 'मच्छसूरसेना', 'कुरुपञ्चालं' किंवा 'कुरुपञ्चाला' होते. 'नाम' आणि 'रूप' मिळून 'नामरूपं' होते. चार, एक आणि पाच वोकार (स्कंध) असलेल्या अस्तित्वाच्या संदर्भात बोलताना, 'बहुलाधिकार' नियमामुळे 'सरूपैकशेष' करून 'नामरूपं' असे म्हटले जाते.

Etasmiṃ ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati, kamātikkame payojanassā+bhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti, bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto. Catthe samāhāre ‘‘sabhāparisāyā’’ti ñāpakā kvaci napuṃsakaliṅgaṃ na bhavati, ādhipaccañca parivāro ca ādhipaccaparivāro. Evaṃ chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ.

या एकार्थीभावकांडात जे आधी सांगितले आहे, तेच आधी येते, कारण क्रमाचे उल्लंघन करण्यात काही प्रयोजन नसते. 'बहुलाधिकार' नियमामुळे काही ठिकाणी विपर्यास (क्रमबदल) देखील होतो, जसे की 'दन्तानं राजा' (दातांचा राजा) चा 'राजदन्तो' होतो. 'च' च्या अर्थातील समाहार समासात 'सभापरिसायं' या ज्ञापकावरून काही ठिकाणी नपुंसकलिंग होत नाही, जसे की 'आधिपच्चं च परिवारो च' मिळून 'आधिपच्चपरिवारो' होते. याचप्रमाणे 'छन्दपारिसुद्धि' आणि 'पटिसन्धिपवत्तियं' हे शब्द होतात.

40. Samāsantva

४०. समासान्त प्रकरण.

Upari aya+madhikarīyati.

यापुढे याचा अधिकार चालतो.

41. Pāpādīhi bhūmiyā

४१. पाप इत्यादी शब्दांनंतर असलेल्या 'भूमी' शब्दाला...

Pāpādīhi parā yā bhūmi, tassā samāsanto a hoti. Pāpā bhūmi yasminti pāpabhūmaṃ, jātiyā upalakkhitā bhūmi jātibhūmaṃ.

पाप इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'भूमी' शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'पापा भूमी यस्मिं' (ज्यामध्ये पापी भूमी आहे) या अर्थी 'पापभूमं' होते. जातीने उपलक्षित असलेली भूमी म्हणजे 'जातिभूमं' होते.

42. Saṃkhyāhiti

४२. संख्यावाचक शब्दांनंतर...

Saṃkhyāhi parāya bhūmiyā a hoti. Dve bhūmiyo assa dvibhūmaṃ. Evaṃ tibhūmaṃ.

संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'भूमी' शब्दाला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'द्वे भूमियो अस्स' (ज्याला दोन मजले/भूमी आहेत) या अर्थी 'द्विभूमं' होते. याचप्रमाणे 'तिभूमं' (तीन मजले असलेला) होते.

43. Nadīgodhāvarīnaṃ

४३. नदी आणि गोदावरी शब्दांच्या बाबतीत...

Saṃkhyāhi parāsaṃ nadīgodhāvarīnaṃ samāsanto a hoti. Pañcannaṃ nadīnaṃ samāhāro pañcanadaṃ. Evaṃ sattagodhāvaraṃ.

संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नदी' आणि 'गोदावरी' शब्दांना समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'पञ्चन्नं नदीनं समाहारो' (पाच नद्यांचा समूह) या अर्थी 'पञ्चनदं' होते. याचप्रमाणे 'सत्तगोधावरं' (सात गोदावरींचा समूह) होते.

44. Asaṃkhyehi cā+ṅgulyā+nāññāsaṃkhyatthesuti

४४. असंख्यावाचक आणि संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अंगुली' शब्दाला, इतर संख्यावाचक अर्थ नसताना...

Asaṃkhyehi [Pg.166] saṃkhyāhi ca parāya aṅguliyā samāsanto a hoti. Niggata+maṅgulīhi niraṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ. Anaññāsaṃkhyatthesūti kiṃ, pañca aṅguliyo asmiṃ hattheti pañcaṅguli, aṅguliyā samīpaṃ upaṅguli.

असंख्यावाचक आणि संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अंगुली' शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'निग्गतं अङ्गुलीहि' (बोटांच्या बाहेर गेलेले) या अर्थी 'निरङ्गुलं' होते. 'द्वे अङ्गुुलियो समाहटा' (दोन बोटे एकत्र केलेली) या अर्थी 'द्वङ्गुुलं' होते. 'इतर संख्यावाचक अर्थ नसताना' असे का म्हटले आहे? कारण 'पञ्च अङ्गुुलियो अस्मिं हत्थे' (या हातात पाच बोटे आहेत) या अर्थी 'पञ्चङ्गुुलि' होते, आणि 'अङ्गुुलिया समीपं' (बोटाच्या जवळ) या अर्थी 'उपङ्गुुलि' होते.

45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyāti

४५. दीर्घ, अह (दिवस), वस्स (वर्षा) आणि एकदेश (भागाचा वाचक) या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'रत्ती' (रात्र) शब्दाला...

Dīghādīhi parāya rattiyā a hoti. Dīghā ca sā ratti cāti dīgharattaṃ. Aho ca ratti ca ahorattaṃ, āpādittā o. Vassāsu ratti vassārattaṃ. Pubbā ca sā ratti cāti pubbarattaṃ. Evaṃ apararattaṃ, aḍḍharattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto. Dve rattiyo samāhaṭā dvirattaṃ. Anaññāsaṃkhyatthesu tveva, dīghā ratti asminti dīgharatti, hemanto. Rattiyā samīpaṃ uparatti. Bahulaṃvidhānā kvaci hoteva, rattiparimāṇānurūpaṃ yathārattaṃ.

दीर्घ इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'रत्ती' (रात्र) शब्दाला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'दीघा च सा रत्ती च' (ती दीर्घ रात्र) या अर्थी 'दीघरत्तं' होते. 'अहो च रत्ती च' (दिवस आणि रात्र) या अर्थी 'अहोरत्तं' होते, येथे 'आ' चा 'ओ' होतो. 'वस्सासु रत्ती' (पावसाळ्यातील रात्र) या अर्थी 'वस्सारत्तं' होते. 'पुब्बा च सा रत्ती च' (रात्रीचा पूर्वभाग) या अर्थी 'पुब्बरत्तं' होते. याचप्रमाणे 'अपररत्तं' (रात्रीचा उत्तरभाग), 'अड्ढरत्तं' (मध्यरात्र), 'अतिक्कन्तो रत्तिं' (रात्र उलटून गेलेला) या अर्थी 'अतिरत्तो' होते. 'द्वे रत्तियो समाहटा' (दोन रात्रींचा समूह) या अर्थी 'द्विरत्तं' होते. 'इतर संख्यावाचक अर्थ नसताना' या नियमामुळेच, 'दीघा रत्ती अस्मिं' (ज्यामध्ये दीर्घ रात्र असते तो हेमंत ऋतू) या अर्थी 'दीघरत्ती' होते. 'रत्तिया समीपं' (रात्रीच्या जवळ) या अर्थी 'उपरत्ती' होते. 'बहुलाधिकार' नियमामुळे काही ठिकाणी हा प्रत्यय लागतोच, जसे की रात्रीच्या परिमाणानुसार 'यथारत्तं' होते.

46. Gotva+catthe cā+lope

४६. लोप न होण्याच्या विषयात 'गो' शब्दाला आणि 'च' च्या अर्थातील समासात नसताना...

Gosaddā alopavisaye samāsanto a hoti na ce catthādīsu samāso. Rañño go rājagavo. Paramo ca so go cāti paramagavo. Pañcannaṃ gunnaṃ samāhāro pañcagavaṃ, ‘‘gossā+vaṅa’’ti avaṅa. Taṃ dhana+massāti pañcagavadhano. Dasagavaṃ.

लोप न होण्याच्या विषयात 'गो' शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो, जर तो 'च' च्या अर्थातील (द्वंद्व) समास नसेल तर. 'रञ्ञो गो' (राजाची गाय) या अर्थी 'राजगवो' होते. 'परमो च सो गो च' (उत्कृष्ट गाय) या अर्थी 'परमगवो' होते. 'पञ्चन्नं गुन्नं समाहारो' (पाच गाईंचा समूह) या अर्थी 'पञ्चगवं' होते, येथे 'गोस्सावण' सूत्राने 'अवण' आदेश होतो. 'ते धनं अस्स' (ते ज्याचे धन आहे तो) या अर्थी 'पञ्चगवधनो' होते. याचप्रमाणे 'दसंगवं' (दहा गाईंचा समूह) होते.

47. Rattindiva+dāragava+caturassā

४७. रत्तिंंदिव, दारगव आणि चतुरस्स हे शब्द...

Ete saddā a-antā nipaccante. Ratti ca divā ca rattindivaṃ, imināva numāga mā. Dārā ca gavo ca dāragavaṃ. Catasso assiyo assa caturasso.

हे शब्द 'अ' कारान्त म्हणून निपातित (सिद्ध) केले जातात. 'रत्ती च दिवा च' (रात्र आणि दिवस) मिळून 'रत्तिंदिवं' होते, याच नियमाने 'नुम्' चा आगम होतो. 'दारा च गवो च' (पत्नी आणि गायी/मालमत्ता) मिळून 'दारगवं' होते. 'चतस्सो अस्सियो अस्स' (ज्याला चार कोन आहेत तो) या अर्थी 'चतुरस्सो' होते.

48. Āyāme+nugavaṃ

४८. लांबी दर्शविताना 'अनुगवं' हा शब्द...

Anugavaṃti [Pg.167] nipaccate āyāmegamyamāne. Gavassa āyāmo anugavaṃ sakaṭaṃ, asaṅkhyasamāso.

लांबीचा अर्थ प्रतीत होत असताना 'अनुगवं' हा शब्द निपातित होतो. 'गवस्स आयामो' (बैलगाडीची लांबी) या अर्थी 'अनुगवं सकटं' (बैलगाडीच्या लांबीची गाडी) होते, हा असंख्या (अव्ययीभाव) समास आहे.

49. Akkhismā+ññatthe

४९. अन्य अर्थ असताना 'अक्खि' (डोळा) शब्दाला...

Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe. Visālāni akkhīni yassa so visālakkho.

अन्य अर्थ (बहुव्रीहि समास) असताना 'अक्खि' (डोळा) शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'विसालानि अक्खीनि यस्स सो' (ज्याचे डोळे मोठे आहेत तो) या अर्थी 'विसालक्खो' होते.

50. Dārumya+ṅgulyā

५०. लाकडाच्या अर्थी 'अंगुली' शब्दाला...

Aṅgulantā aññatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dve aṅguliyo avayavā asseti dvaṅgulaṃ dāru, evaṃ pañcaṅgulaṃ. Aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dārūti vuccate.

अन्य अर्थ असताना लाकडाच्या संदर्भात 'अंगुली' अंत असलेल्या शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'द्वे अङ्गुुलियो अवयवा अस्स' (दोन बोटांएवढा अवयव असलेले) या अर्थी 'द्वङ्गुुलं दारु' (दोन बोटांचे लाकूड) होते, याचप्रमाणे 'पञ्चङ्गुुलं' होते. धान्यादी विखुरण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या बोटांसारख्या अवयवांच्या लाकडाला असे म्हटले जाते.

54. Uttarapade

५४. उत्तरपद असताना...

Idaṃ sabbattha adhikātabbaṃ.

हा अधिकार सर्वत्र लागू होतो.

55. Imassi+danti

५५. 'इम' शब्दाच्या जागी 'इदं'...

Uttarapade imassa idaṃ, imāya attho idamaṭṭho, thassa ṭho, idamaṭṭho assa atthīti idamaṭṭhī, idamaṭṭhino bhāvo idamaṭṭhitā. Imesaṃ paccayā idappaccayā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo.

उत्तरपद असताना 'इम' शब्दाच्या जागी 'इदं' होते. 'इमाय अत्थो' (याचा अर्थ) या अर्थी 'इदमत्यो' होऊन 'थ' चा 'ठ' होतो आणि 'इदमट्ठो' बनते. 'इदमट्ठो अस्स अत्थी' (ज्याला हा अर्थ आहे तो) या अर्थी 'इदमट्ठी' होते, आणि 'इदमट्ठिनो भावो' (या अर्थाची अवस्था) या अर्थी 'इदमट्ठिता' होते. 'इमेसं पच्चया' (यांच्या प्रत्ययाने/कारणाने) या अर्थी 'इदप्पच्चया' होते, येथे निग्गहीताचा लोप होतो आणि 'प' चे द्वित्व होते.

57. Ṭa ntantūnanti

५७. 'नन्त' आणि 'तु' प्रत्ययांच्या जागी 'ट'...

Ntantūnaṃ uttarapade ṭa hoti. Bhavanto patiṭṭhā amhanti bhavaṃpatiṭṭhā mayaṃ, niggahītāgamo, vagganto, yossa ṭā ca. Bhagavā mūlaṃ etesaṃti bhagavaṃmūlakā no dhammā.

उत्तरपद असताना 'नन्त' आणि 'तु' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' होतो. 'भवन्तो पतिट्ठा अम्हं' (आपण आमचे आश्रय आहात) या अर्थी 'भवम्पतिट्ठा मयं' होते, येथे निग्गहीताचा आगम, वर्गान्त वर्ण आणि 'य' च्या जागी 'टा' होतो. 'भगवा मूलं एतेसं' (भगवान हे ज्यांचे मूळ आहेत) या अर्थी 'भगवम्मूलका नो धम्मा' (आमचे धर्म भगवान-मूलक आहेत) होते.

58. A

५८. 'अ' प्रत्यय...

Iti [Pg.168] ntantūnaṃ a hoti. Guṇavanto patiṭṭhā mamāti guṇavantapatiṭṭho+smi.

अशा प्रकारे 'नन्त' आणि 'तु' प्रत्ययांच्या जागी 'अ' होतो. 'गुणवन्तो पतिट्ठा ममा' (गुणवान माझा आश्रय आहेत) या अर्थी 'गुणवन्तपतिट्ठोस्मि' (मी गुणवंतांच्या आश्रयाने आहे) होते.

60. Parassa saṃkhyāsuti

६०. संख्यावाचक शब्दांच्या बाबतीत 'पर' शब्दाला...

Saṃkhyāsu parassa o, paro satasmā adhikā parosataṃ.

संख्यावाचक शब्दांच्या बाबतीत 'पर' शब्दाला 'ओ' होतो. 'परो सतस्मा अधिका' (शंभरापेक्षा अधिक) या अर्थी 'परोसतं' होते.

61. Jane puthassuti

६१. 'जन' शब्द उत्तरपद असताना 'पुथ' शब्दाला 'उ' होतो.

Puthassa jane u hoti. Puthagevā+yaṃ janoti puthujjano, jassa dvittaṃ.

'पुथ' शब्दाला 'जन' शब्द उत्तरपद असताना 'उ' होतो. "हा पृथक् (वेगळा) च जन (लोक) आहे" म्हणून 'पुथुज्जनो' (पृथग्जन) असा शब्द बनतो, येथे 'ज' चे द्वित्व (दोन वेळा होणे) होते.

62. So chassā+hā+yatane vā

६२. 'अह' आणि 'आयतन' उत्तरपद असताना 'छ' (सहा) च्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो.

Ahe āyatane ca uttarapade chassa so hoti vā. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ chaḷāyatanaṃ. (Sambaraṃ)

'अह' आणि 'आयतन' उत्तरपद असताना 'छ' च्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो. जसे - 'साहं' (सहा दिवस), 'छाहं'; 'सळायतनं' (सहा आयतने), 'छळायतनं'. (संवरण)

63. Ltu+pitādīna+māravaraṅa

६३. 'लतु' प्रत्ययान्त आणि 'पितृ' इत्यादी शब्दांना उत्तरपद असताना अनुक्रमे 'आर', 'अर' आणि 'अण' विकल्पेकरून होतात.

Ltupaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkama+māravaraṅa vā hontu+ttarapade. Satthuno dassanaṃ satthāradassanaṃ, kattāraniddeso. Mātarapitaro. Vātveva, satthudassanaṃ, mātujāyo.

'लतु' प्रत्ययान्त शब्दांना आणि 'पितृ' (पिता) इत्यादी शब्दांना उत्तरपद असताना अनुक्रमे 'आर', 'अर' आणि 'अण' विकल्पेकरून होतात. जसे - 'सत्थुनो दस्सनं' = 'सत्थारदस्सनं' (शास्त्याचे दर्शन), 'कत्तारनिद्देसो' (कर्त्याचा निर्देश). 'मातरपितरो' (माता आणि पिता). विकल्पेकरून असल्यामुळे - 'सत्थुदस्सनं', 'मातुजायो'.

68. Kvaci paccayeti

६८. काही ठिकाणी प्रत्यय असताना सुद्धा (बदल होतो).

Paccaye pumabhāve atisayena byattā byattatarā, byattatamā. ‘‘Tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā’’

प्रत्यय असताना पुल्लिंगी भावात अतिशयार्थी 'ब्यत्ततरा' (अधिक स्पष्ट), 'ब्यत्ततमा' (सर्वात स्पष्ट) असे रूप होते. "तस्सं (तिच्यामध्ये) = तत्र, ताय (तिच्यापासून) = ततो, तस्सं वेलायं (त्या वेळी) = तदा".

71. Saññāya+mudo+dakassa

७१. संज्ञा (नाव) दर्शवायची असताना, उत्तरपद पुढे असल्यास 'उदक' शब्दाला 'उद' असा आदेश होतो.

Saññāya+mudakassu+ttarapade [Pg.169] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ.

संज्ञा (नाव) दर्शवायची असताना, उत्तरपद पुढे असल्यास 'उदक' शब्दाला 'उद' असा आदेश होतो. जसे - 'उदधि' (समुद्र), 'उदपानं' (विहीर).

72. Kumbhādīsu vā

७२. 'कुंभ' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना विकल्पेकरून 'उद' असा आदेश होतो.

Kumbhādīsu+ttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho, udakakumbho. Udapatto udakapatto. Udabindu udakabindu. Ākatigaṇo+yaṃ.

'कुंभ' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' शब्दाला विकल्पेकरून 'उद' असा आदेश होतो. जसे - 'उदकुम्भो' किंवा 'उदककुम्भो' (पाण्याचा घडा); 'उदपत्तो' किंवा 'उदकपत्तो' (पाण्याचे भांडे); 'उदबिन्दु' किंवा 'उदकबिन्दु' (पाण्याचा थेंब). हा आकृतिगण आहे.

73. Sotādīsū+lopo

७३. 'सोत' (प्रवाह) इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' मधील 'उ' चा लोप होतो.

Sotādīsu+ttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso.

'सोत' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' शब्दातील 'उ' चा लोप होतो. जसे - 'दकसोतं' (पाण्याचा प्रवाह), 'दकरक्खसो' (जलराक्षस).

26. Itthiya+matvā

२६. स्त्रीलिंगात अकारान्त नामाला 'आ' प्रत्यय होतो.

Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā.

स्त्रीलिंगी अर्थ व्यक्त करणाऱ्या अकारान्त नामाला 'आ' प्रत्यय होतो. जसे - 'धम्मदिन्ना'.

27. Nadādito ṅī

२७. 'नदी' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'ई' (ङी) प्रत्यय होतो.

Nadādīhi itthiyaṃ vīpaccayo hoti. Nadī mahī kumārī taruṇī vāruṇī gotamī.

'नदी' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'ई' (ङी) प्रत्यय होतो. जसे - 'नदी', 'मही', 'कुमारी', 'तरुणी', 'वारुणी', 'गोतमी'.

Goto vā

'गो' शब्दाला स्त्रीलिंगात विकल्पेकरून 'ई' प्रत्यय होतो.

Gāvī go. Ākatigaṇo+yaṃ. Va-kāro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ti visesanattho.

'गावी' (गाय), 'गो'. हा आकृतिगण आहे. 'व' कार हा "न्तन्तूनं वीम्हि तो वा" या सूत्रातील विशेषणार्थासाठी आहे.

28. Yakkhāditvi+nī ca

२८. 'यक्ख' (यक्ष) इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' आणि 'ई' प्रत्यय होतात.

Yakkhādito [Pg.170] itthiyaṃ inī hoti vī ca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī.

'यक्ख' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' आणि 'ई' प्रत्यय होतात. जसे - 'यक्खिनी', 'यक्खी'; 'नागिनी', 'नागी'; 'सीहिनी', 'सीही'.

29. Ārāmikādīhi

२९. 'आरामिक' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' प्रत्यय होतो.

Ārāmikādito inī hoti+tthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī.

'आरामिक' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' प्रत्यय होतो. जसे - 'आरामिकिनी', 'अनन्तरायकिनी'.

Saññāyaṃ mānuso mānusinī, aññatra mānusī.

संज्ञा (नाव) असताना 'मानुसो' चे 'मानुसिनी' होते, इतर ठिकाणी 'मानुसी' होते.

30. Yuvaṇṇehi nī

३०. 'इ' आणि 'उ' वर्णांच्या शेवटी असणाऱ्या शब्दांना स्त्रीलिंगात बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो.

Itthiya+mivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī. Mātuādito kasmā na hoti, itthipaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato.

स्त्रीलिंगात 'इ-वर्ण' (इ, ई) आणि 'उ-वर्ण' (उ, ऊ) शेवटी असणाऱ्या शब्दांना बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो. जसे - 'सदापयतपाणिनी', 'दण्डिनी', 'भिक्खुनी', 'खत्तबन्धुनी', 'परचित्तविदुनी'. 'मातु' (माता) इत्यादी शब्दांना का होत नाही? कारण स्त्रीलिंगी प्रत्ययाशिवाय देखील ते स्त्रीलिंगाचाच बोध करून देतात.

31. Ttimhā+ññatthe

३१. 'ति' प्रत्ययान्त शब्दांनंतर अन्य अर्थी स्त्रीलिंगात बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो.

Ttimhā+ññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sā+haṃ ahiṃsāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī. Aññattheti kiṃ, dhammarati.

'ति' प्रत्ययान्त शब्दांनंतर अन्य अर्थीच स्त्रीलिंगात बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो. जसे - 'साहं अहिंसारतिनी' (ती मी अहिंसेत रमणारी), 'तस्सा मुट्ठस्सतिनिया' (त्या विस्मरणशील स्त्रीची), 'सा गावी वच्छगिद्धिनी' (ती वासरासाठी आसक्त असलेली गाय). 'अन्य अर्थी' असे का म्हटले आहे? (कारण मूळ अर्थात होत नाही, जसे) 'धम्मरति' (धर्मातील रती/प्रीती).

32. Gharaṇyādayoti

३२. 'घरणी' इत्यादी शब्द योग्य मानले जातात.

Gharaṇipabhutayo nīpaccayantā sādhavo honti. Ghara+massā atthīti īmhi ‘‘yuvaṇṇehi nī’’ti nī, gharaṇī. Iminā nassa ṇo, īssa attañca.

'घरणी' इत्यादी 'नी' प्रत्ययान्त शब्द योग्य मानले जातात. 'घरं अस्सा अत्थीति' (जिचे घर आहे ती) या अर्थी 'ई' प्रत्यय असताना "युवण्णेहि नी" या सूत्राने 'नी' प्रत्यय होऊन 'घरणी' बनते. या सूत्राने 'न' चा 'ण' होतो आणि 'ई' चा 'अ' होतो.

Ācariyā [Pg.171] vā yalopo ca iti gaṇasuttena niyāmitattā imināva nīmhi yalopo ca, ācarinī ācariyā.

"आचरिया वा यलोपो च" या गणसूत्राने नियमन केल्यामुळे, यानेच 'नी' प्रत्यय असताना 'य' चा लोप देखील होतो; जसे - 'आचरिनी', 'आचरिया'.

33. Mātulāditvā+nī bhariyāyanti

३३. 'मातुल' (मामा) इत्यादी शब्दांना पत्नी या अर्थी 'आनी' प्रत्यय होतो.

Mātulādito bhariyāya+mānī hoti. Mātulānī, varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī.

'मातुल' इत्यादी शब्दांना पत्नी या अर्थी 'आनी' प्रत्यय होतो. जसे - 'मातुलानी' (मामी), 'वरुणानी' (वरुणाची पत्नी), 'गहपतानी' (गृहपतीची पत्नी), 'आचरियानी' (आचार्यांची पत्नी).

Abhariyāyaṃ khattiyā vā iti gaṇasuttena niyamitattā iminā vā ānī, khattiyānī. Nadādipāṭhā bhariyāyantu ī, khattiyī.

पत्नी नसलेल्या अर्थी "खत्तिया वा" या गणसूत्राने नियमन केल्यामुळे, याने विकल्पेकरून 'आनी' प्रत्यय होऊन 'खत्तियानी' बनते. 'नदादि' पाठाने पत्नी या अर्थी 'ई' प्रत्यय होऊन 'खत्तियी' बनते.

34. Upamā+saṃhita+sahita+saññata+saha+sapha+vāma+lakkhaṇāditū+rutūti

३४. उपमा, संहित, सहित, संञत, सह, सफ, वाम, लक्षण इत्यादी शब्द पूर्वपद असताना 'ऊरु' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ऊ' प्रत्यय होतो.

Ūrusaddato itthiya+mū hoti. Karabho viya ūru yassā sā karabhorū, saṃhito ūru assāti saṃhitorū, evaṃ sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū. Ūti yogavibhāgā brahmabandhū.

'ऊरु' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ऊ' प्रत्यय होतो. जसे - 'करभो विय ऊरु यस्सा सा' = 'करभोरू' (जिची मांडी हत्तीच्या सोंडेसारखी आहे ती), 'संहितो ऊरु अस्साति' = 'संहितोरू' (जिच्या मांड्या जुळलेल्या आहेत ती), तसेच 'सहितोरू', 'सञ्ञतोरू', 'सहोरू', 'सफोरू', 'वामोरू', 'लक्खणोरू'. 'ऊ' या योगविभागाने 'ब्रह्मबन्धू' असा शब्द बनतो.

35. Yuvāti

३५. 'युव' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ति' प्रत्यय होतो.

Yuvasaddatoti hoti+tthiyaṃ. Yuvati.

'युव' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ति' प्रत्यय होतो. जसे - 'युवति'.

36. Ntantūnaṃ vīmhi to vāti

३६. 'न्त' आणि 'तु' प्रत्ययान्त शब्दांना 'ई' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'त' होतो.

Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavata sīlavantī.

"वी" प्रत्यय असताना "न्त" अन्ताचा "त" विकल्पेकरून होतो. (उदा.) गच्छती - गच्छन्ती, सीलवती - सीलवन्ती.

37. Bhavato bhototi

३७. "भवतो भोतो" (हे सूत्र आहे).

Vīmhi [Pg.172] bhavato bhotādeso vā hoti. Bhotī bhavantī.

"वी" प्रत्यय असताना "भवन्त" शब्दाचा "भोत" असा आदेश विकल्पेकरून होतो. (उदा.) भोती - भवन्ती.

39. Puthussa pathavaputhavāti

३९. "पुथुस्स पथवपुथवा" (हे सूत्र आहे).

Vīmhi puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī puthavī, ṭhe pathavī.

"वी" प्रत्यय असताना "पुथु" शब्दाचे "पथव" आणि "पुथव" हे आदेश होतात. (उदा.) पथवी - पुथवी, (तसेच) "ठे" प्रत्यय असताना "पथवी".

Iti payogasiddhiyaṃ samāsakaṇḍo catuttho.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमध्ये "समासकाण्ड" नावाचा चौथा अध्याय समाप्त झाला.

5. Ṇādikaṇḍa

५. णादिकाण्ड

Samāso [Pg.173] padasaṃkhepo, padapaccayasaṃhitaṃ;

Taddhitaṃ nāma hotīti, viññeyyaṃ tesa+mantaraṃ.

समास म्हणजे पदांचा संक्षेप होय, आणि पदांच्या प्रत्ययांनी युक्त असणाऱ्याला "तद्धित" असे म्हणतात; या दोन्हीमधील हा फरक समजून घेतला पाहिजे.

1. Ṇo vā+pacce

१. "णो वापच्चे" (हे सूत्र आहे).

Chaṭṭhīyantā nāmasmā vā ṇapaccayo hoti apacce+bhidheyye. Apaccasaddasambandhittena apaccavantato katasarapaccayo samatthyato chaṭṭhyantato hotīti ‘‘chaṭṭhīyantā nāmasmā’’ti sutte avuttampi vuttaṃ. Ṇādīnaṃ taddhitanti pubbācariyasaññā. Ṇakāro vuddhyattho. Eva+maññatrāpi. Ṇādivuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopo.

षष्ठीविभक्तीने अन्त होणाऱ्या नामापासून "अपत्य" (संतती) हा अर्थ दर्शवायचा असताना "ण" प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. अपत्य शब्दाशी संबंध असल्यामुळे, अपत्यवानापासून होणारा प्रत्यय सामर्थ्यामुळे षष्ठीविभक्त्यन्त नामापासून होतो, हे "छट्ठीयन्ता नामस्मा" या सूत्रात स्पष्टपणे न म्हटले असले तरी अभिप्रेत आहे. "ण" इत्यादी प्रत्ययांना "तद्धित" अशी पूर्वाचार्यांची संज्ञा आहे. "ण" हा वर्ण वृद्धीसाठी (स्वराच्या वृद्धीसाठी) आहे. इतर ठिकाणीही असेच समजावे. "णादि" वृत्ती असल्यामुळे "एकत्थतायं" या नियमाने विभक्तीचा लोप होतो.

124. Sarāna+mādissā+yuvaṇṇassā+eo ṇānubandhe

१२४. "सरामनादिस्सायुवण्णस्साएओ णानुबन्धे" (हे सूत्र आहे).

Sarāna+mādibhūtā ye akāri+vaṇṇu+vaṇṇā, tesaṃ ā+e+o vā honti yathākkamaṃ ṇānubandheti akārassa ākāro. Ā+e+onaṃ vuddhītipi pubbācariyasaññā. Vasiṭṭhassā+paccaṃ vāsiṭṭho. Vīmhi vāsiṭṭhī. Veti vasiṭṭhassā+paccaṃti vākyassa ca vasiṭṭhāpaccaṃti samāsassa ca vikappatthaṃ. So ca vāsaddo yāva ‘‘sakatthe’’ti adhikarīyati.

स्वरांमध्ये जे आदिभूत (पहिले) असणारे "अ", "इ/ई" आणि "उ/ऊ" आहेत, त्यांच्या जागी "ण" अनुबंध असताना अनुक्रमे "आ", "ए" आणि "ओ" हे आदेश विकल्पेकरून होतात; म्हणजेच "अ" कारचा "आ" कार होतो. "आ", "ए", "ओ" यांना "वृद्धी" अशी पूर्वाचार्यांची संज्ञा आहे. वसिष्ठाचे अपत्य ते "वासिट्ठो" (वासिष्ठ). स्त्रीलिंगात "वी" प्रत्यय लागून "वासिट्ठी" (वासिष्ठी) होते. "वा" (विकल्पेकरून) हा शब्द "वसिट्ठस्स अपच्चं" या वाक्याच्या आणि "वसिट्ठापच्चं" या समासाच्या विकल्पासाठी आहे. आणि तो "वा" शब्द "सकत्थे" या सूत्रापर्यंत अधिकार म्हणून चालतो.

Napuṃsakena liṅgena, saddo+dāhu pumena vā;

Niddissatīti ñātabba+mavisese pani+cchiteti –

"नपुंसकलिंगाने किंवा पुल्लिंगाने शब्दाचा निर्देश केला जात असला, तरी विशेष भेद नसताना दोन्हीही अभिप्रेत आहेत असे समजावे" -

Vuttatthā apaccasaddassa napuṃsakatthepi puttaputtīnaṃ dvinnampi vācako hoti.

वरील अर्थानुसार "अपत्य" हा शब्द नपुंसकलिंगी असला तरी तो पुत्र आणि पुत्री (मुलगा आणि मुलगी) या दोघांचाही वाचक असतो.

Ṇādayo+bhidheyyaliṅgā[Pg.174], apacce tva+napuṃsakā;

Napuṃsake sakatthe ṇyo, bhiyyo bhāvasamūhajā;

Tā tu+tthiya+masaṃkhyāne, tvādicīpaccayantakā.

"ण" इत्यादी प्रत्यय हे विशेष्यलिंगी (ज्यांचे वर्णन करायचे आहे त्या लिंगाचे) असतात, परंतु "अपत्य" अर्थामध्ये ते नपुंसकलिंगी नसतात. स्वार्थामध्ये (सकत्थ) आणि नपुंसकलिंगात "ण्य" प्रत्यय होतो, जो बहुधा भाव (अवस्था) आणि समूह या अर्थांतून उत्पन्न होतो. "ता" प्रत्ययान्त शब्द स्त्रीलिंगी असतात (संख्यावाचक नसताना), आणि "त्वा" इत्यादी तसेच "ची" प्रत्ययान्त शब्दही याचप्रमाणे असतात.

Bhāradvājassa apaccaṃ=putto bhāradvājo, evaṃ vessāmitto, gotamo. Ettha ca a+yuvaṇṇantābhāvā ā+e+onaṃ na vuddhi. Vāsudevassa apaccaṃ vāsudevo, baladevo. Cittakotiādīsu pana saṃyogantattā ‘‘saṃyoge kvacī’’ti kvaci na vuddhi. Upaguno apaccaṃ opagavo opagavī. Ettha ‘‘uvaṇṇassā+vaṅa sare’’ti ukārassa avaṅa.

भारद्वाजाचे अपत्य (पुत्र) तो "भारद्वाजो" (भारद्वाज); याचप्रमाणे "वेस्सामित्तो" (विश्वामित्र), "गोतमो" (गौतम). येथे "अ", "इ/ई", "उ/ऊ" वर्णांच्या अभावामुळे "आ", "ए", "ओ" ही वृद्धी होत नाही. वासुदेवाचे अपत्य ते "वासुदेवो" (वासुदेव), बलदेवाचे "बलदेवो" (किंवा बालदेव). "चित्तकोत" इत्यादी शब्दांमध्ये मात्र संयोगान्त असल्यामुळे "संयोगे क्वचि" या सूत्राने काही ठिकाणी वृद्धी होत नाही. उपगूचे अपत्य ते "ओपगवो" (औपगव), स्त्रीलिंगात "ओपगवी". येथे "उवण्णस्सावणं सरे" या सूत्राने "उ" कारचा "अवण्" (अव) आदेश होतो.

Vacchassā+paccanti viggayha pubbasuttena ṇapaccaye kate puna vacchassā+paccaṃti viggaho.

"वच्छस्स अपच्चं" (वत्साचे अपत्य) असा विग्रह करून पूर्वसूत्राने "ण" प्रत्यय केल्यावर, पुन्हा "वच्छस्स अपच्चं" असा विग्रह होतो.

2. Vacchādito ṇāna+ṇāyanā

२. "वच्छादितो णानणायना" (हे सूत्र आहे).

Vacchādīhi apaccapaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇāna+ṇāyanapaccayā vā honti apacce. Vacchāno, vacchāyano, ‘‘saṃyoge kvacī’’ti na vuddhi. Katissā+paccaṃ kacco, ‘‘ṇya diccādīhī’’ti ṇyo, ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti akāralope cavaggapubbarūpāni. Kaccassā+paccaṃ kaccāno, kaccāyano, yāgame kātiyāno. Muggassā+paccaṃ=nattādīti vākye vuddhi+ikāralopa+pubbarūpāni. Moggallassā+paccaṃti punaṇāna+ṇāyanā honti, moggallāno moggallāyano. Ime cattāro apaccapaccayantā. Gottādito yathāsakaṭassā+paccaṃ nattādīhi sakaṭāno sakaṭāyano. Kaṇhassā+paccaṃ nattādi kaṇhāno kaṇhāyano. Evaṃ aggivessāno aggivessāyano[Pg.175], muñjāno muñjāyano, kuñjāno kuñjāyano. Sabbattha saṃyogattā na vuddhi. Ākatigaṇo+yaṃ.

"वच्छ" (वत्स) इत्यादी अपत्य-प्रत्ययान्त शब्दांपासून आणि गोत्र इत्यादी शब्दांपासून "अपत्य" अर्थामध्ये "णान" आणि "णायन" हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. (उदा.) वच्छानो, वच्छायनो; "संयोगे क्वचि" या सूत्राने येथे वृद्धी होत नाही. कतीचे अपत्य ते "कच्चो" (कात्य); "ण्य दिच्चादीहि" या सूत्राने "ण्य" प्रत्यय होतो, आणि "लोपो वण्णिवण्णानं" या सूत्राने "अ" कारचा लोप होऊन च-वर्ग आणि पूर्वरूप होते. कच्चाचे अपत्य ते "कच्चानो" (कात्यायन), "कच्चायनो"; "य" चा आगम झाल्यावर "कातियानो" (कात्यायन) होते. मुग्गाचे अपत्य = नातू इत्यादी, या वाक्यात वृद्धी, "इ" कारचा लोप आणि पूर्वरूप होते. मोग्गल्लाचे अपत्य या अर्थी पुन्हा "णान" आणि "णायन" प्रत्यय होऊन "मोग्गल्लानो" (मोग्गल्लायन), "मोग्गल्लायनो" हे रूप बनते. हे चार अपत्य-प्रत्ययान्त शब्द आहेत. गोत्रादी शब्दांपासून जसे सकटाचे अपत्य (नातू इत्यादी) "सकटानो", "सकटायनो" होते. कण्हाचे अपत्य (नातू इत्यादी) "कण्हानो", "कण्हायनो" होते. याचप्रमाणे अग्गिवेश्शानो - अग्गिवेश्शायनो, मुंजानो - मुंजायनो, kuñjāno - kuñjāyano (कुंजानो - कुंजायनो). सर्व ठिकाणी संयोग (जोडाक्षर) असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. हा "आकृतिगण" आहे.

3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā

३. "कत्तिकाविधवादीहि णेय्यणेरा" (हे सूत्र आहे).

Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerappaccayā honti vā yathākkamaṃ. Kattikāya apaccaṃ kattikeyyo, garuḷo vinatāya=supaṇṇamātuyā apaccaṃ venateyyo. Rohiṇiyā apaccaṃ rohiṇeyyo, gaṅgāya apaccaṃ gaṅgeyyo. Evaṃ bhāgineyyo, nādeyyo, anteyyo, āheyyo, kāpeyyo, suciyā apaccaṃ soceyyo, bāleyyo. Ṇere-vidhavāya apaccaṃ vedhavero. Bandhakiyā=abhisārikāya apaccaṃ bandha-kero. Samaṇassa upajjhāyassā+paccaṃ sāmaṇero, nāḷikero iccādi.

"कत्तिका" इत्यादी आणि "विधवा" इत्यादी शब्दांपासून अनुक्रमे "णेय्य" आणि "णेर" हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. कत्तिकाचे अपत्य ते "कत्तिकेय्यो" (कार्तिकेय); गरुड हा विनतेचा = सुपर्णमातेचा अपत्य असल्यामुळे "वेनतेyयो" (वैनतेय) होतो. रोहिणीचे अपत्य ते "रोहिणेय्यो" (रौहिणेय), गंगेचे अपत्य ते "गंगेय्यो" (गांगेय). याचप्रमाणे भागिनेय्यो (भाचा), नादेय्यो, अन्तेय्यो, आहेय्यो, कापेय्यो; सुचीचे अपत्य ते "सोचेय्यो" (सौचेय), बालेय्यो. "णेर" प्रत्यय असताना - विधवेचे अपत्य ते "वेधवेरो" (वैधवेय). बंधकीचे = अभिसारिकेचे अपत्य ते "बन्धकेरो". समणाच्या उपाध्यायाचे अपत्य (किंवा शिष्य) तो "सामणेरो" (श्रामणेर), नाळिकेरो (नारळ) इत्यादी.

4. Ṇya diccādīhi

४. "ण्य दिच्चादीहि" (हे सूत्र आहे).

Ditippabhutīhi ṇyo hoti apacce.

"दिति" इत्यादी शब्दांपासून "अपत्य" अर्थामध्ये "ण्य" प्रत्यय होतो.

125. Saṃyoge kvaci

१२५. "संयोगे क्वचि" (हे सूत्र आहे).

Saṃyogavisaye kvaci ā+e+ovuddhiyo honti ṇānubandhe.

संयोग (जोडाक्षर) असताना "ण" अनुबंध असल्यास काही ठिकाणी "आ", "ए", "ओ" ही वृद्धी होते.

131. Lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ

१३१. "लोपो वण्णिवण्णानं" (हे सूत्र आहे).

Avaṇṇi+vaṇṇānaṃ lopo hoti yakārādo paccaye. Ditiyā=asuramātuyā apaccaṃ decco ādicco. Kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño, nassa ññe pubbarūpaṃ. Aditīti devamātā.

"य" कारने सुरू होणारा प्रत्यय पुढे असताना "अ" आणि "इ/ई" वर्णांचा लोप होतो. दितीचे = असुरमातेचे अपत्य ते "देच्चो" (दैत्य), "आदिच्चो" (आदित्य). कुण्डनीचे अपत्य ते "कोण्डञ्ञो" (कौंडिण्य), येथे "न" कारचे "ञ्ञ" असे पूर्वरूप होते. अदिती म्हणजे देवमाता होय.

Bhātuno [Pg.176] apaccaṃ bhātabyo, ‘‘yamhi gossa cā’’ti yamhi ussa avaṅa akāralopapubbarūpāni.

भावाचे (भातु) अपत्य ते "भातब्यो" (पुतण्या); "यम्हि गोस्स चा" या सूत्राने "य" पुढे असताना "उ" कारचा "अवण्" (अव) आदेश होतो, आणि "अ" कारचा लोप होऊन पूर्वरूप होते.

5. Ā ṇi

५. "आ णि" (हे सूत्र आहे).

Akārantato ṇi vā hota+pacce bahulaṃ. Ā=ti nāmavisesanattā a-kārantatoti vuttaṃ. Dakkhassā+paccaṃ dakkhi, datti, doṇi, vāsavi, vāruṇi. Jinadattassā+paccaṃ jenadatti, suddhodani, ānuruddhi iccādi.

अकारान्त शब्दापासून "अपत्य" अर्थामध्ये "णि" प्रत्यय बहुधा विकल्पेकरून होतो. "आ" हे नामाचे विशेषण असल्यामुळे "अकारान्त शब्दापासून" असे म्हटले आहे. दक्खाचे (दक्ष) अपत्य ते "दक्खि" (दाक्षि), दत्ति, दोणि, वासवि, वारुणि. जिनदत्ताचे अपत्य ते "जेनदत्ति", सुद्धोदनि, आनुरुद्धि इत्यादी.

6. Rājato ñño jātiyaṃ

६. "राजतो ञ्ञो जातियं" (हे सूत्र आहे).

Rājato ñño vā hota+pacce khatthiyajātiyaṃ gamyamānāyaṃ. Rañño apaccaṃ rājañño. Jātīyanti kiṃ, rājāpaccaṃ.

क्षत्रिय जात अभिप्रेत असताना "राजन्" शब्दापासून "अपत्य" अर्थामध्ये "ञ्ञ" प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. राजाचे अपत्य ते "राजञ्ञो" (राजन्य). "जातीमध्ये" असे का म्हटले आहे? (कारण जात अभिप्रेत नसेल तर) "राजापच्चं" (राजाचे अपत्य) असे होईल.

7. Khattā yi+yā

७. "खत्ता यिया" (हे सूत्र आहे).

Tijātiyaṃ apacce ya+iyā honti. Khattassā+paccaṃ khatyo khattiyo. Jātiyaṃ tveva, khatti.

त्या जातीमध्ये "अपत्य" अर्थी "य" आणि "इय" हे प्रत्यय होतात. खत्ताचे (क्षत्रियाचे) अपत्य ते "खत्यो", "खत्तियो" (क्षत्रिय). जात अभिप्रेत असतानाच हे होते, (अन्यथा) "खत्ति" असे होईल.

8. Manuto ssa+saṇa

८. "मनुतो स्ससण" (हे सूत्र आहे).

Manuto jātisamudāye ssa+saṇa hontu+pacce. Manuno apaccaṃ manusso mānuso, manussī mānusī. Jātiyaṃ tveva, mānavo, nassa ṇo, māṇavo.

"मनु" शब्दापासून मनुष्यजातीच्या समूहामध्ये "अपत्य" अर्थी "स्स" आणि "सण" हे प्रत्यय होतात. मनूचे अपत्य ते "मनुस्सो" (मनुष्य), "मानुसो" (मानुष); स्त्रीलिंगात "मनुस्सी" (मनुष्या), "मानुसी" (मानुषी). जात अभिप्रेत असतानाच हे होते, (अन्यथा) "मानवो" होते, आणि "न" कारचा "ण" कार होऊन "माणवो" (माणवक) असे रूप बनते.

9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo

९. "जनपदनामस्मा khattiyā रञ्ञे च णो" (हे सूत्र आहे).

Janapadassa yaṃ nāmaṃ, taṃ nāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti. Pañcālānaṃ apaccaṃ rājā vā pañcālo, kosalo[Pg.177], māgadho, okkāko. Janapadanāmasmāti kiṃ, dāsarathi. Khattiyāti kiṃ, pañcālassa brāhmaṇassā+paccaṃ pañcāli.

जनपदाचे (देशाचे) जे नाव असेल, त्या नामापासून क्षत्रिय अपत्य आणि राजा या अर्थांमध्ये "ण" प्रत्यय होतो. पंचालांचे अपत्य किंवा राजा तो "पञ्चालो" (पांचाल), "कोसलो" (कोसल), "मागधो" (मागध), "ओक्काको" (इक्ष्वाकु). "जनपदाच्या नामापासून" असे का म्हटले आहे? (कारण व्यक्तीचे नाव असल्यास) "दासरथि" (दशरथाचा पुत्र) असे होईल. "क्षत्रिय" असे का म्हटले आहे? (कारण क्षत्रिय नसलेल्या) पंचालातील ब्राह्मणाच्या अपत्याला "पञ्चालि" असे म्हणतात.

10. Ṇya kurusivīhi

१०. "ण्य कुरुसिवीहि" (हे सूत्र आहे).

Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Kurūnaṃ apaccaṃ rājā vā korabyo. ‘‘Yamhi gossa cā’’timinā avaṅa, bakārapubbarūpāni. Sebbo, ilopo. (Apaccataddhitaṃ).

"कुरु" आणि "सिवि" शब्दांपासून अपत्य आणि राजा या अर्थांमध्ये "ण्य" प्रत्यय होतो. कुरूंचे अपत्य किंवा राजा तो "कोरब्यो" (कौरव्य). "यम्हि गोस्स चा" या सूत्राने "अवण्" (अव) आदेश होतो आणि "ब" कारचे पूर्वरूप होते. सिविचे अपत्य "सेब्बो" (शैब्य), येथे "इ" कारचा लोप होतो. (हे अपत्य-तद्धित प्रकरण आहे).

11. Ṇa rāgā tena rattaṃ

११. रंगावाचक शब्दापासून 'त्याने रंगवलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

Rāgavācītatiyantato ratta+micce+tasmiṃ atte ṇo hoti. Kusumbhādīhi vaṇṇantarapattaṃ rattaṃ nāma. Kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ. Evaṃ kusumbhena rattaṃ kosumbhaṃ, hāliddaṃ, pattaṅgaṃ, mañjeṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ. Idha na hoti nīlaṃ pītanti, guṇavacanattā ṇena vināpi dabbassā+bhidhānato.

रंगवाचक तृतीयान्त शब्दापासून 'रंगवलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. कुसुंभ (करडई) इत्यादींद्वारे दुसरा रंग प्राप्त झालेल्या वस्तूला 'रंगवलेले' (रत्तं) असे म्हणतात. काषाय (काढ्याने) रंगवलेले ते 'कासावं' (काषाय वस्त्र). याचप्रमाणे कुसुंभाने रंगवलेले ते 'कोसुंभं', हळदीने रंगवलेले ते 'हालिद्दं', पतंगाने रंगवलेले ते 'पत्तंगं', मंजिष्ठाने रंगवलेले ते 'मंजेठ्ठं', कुंकुमाने रंगवलेले ते 'कुंकुमं'. येथे 'नीलं' (निळे), 'पीतं' (पिवळे) इत्यादींमध्ये हा प्रत्यय होत नाही, कारण हे गुणवाचक शब्द असल्याने 'ण' प्रत्ययाशिवाय देखील द्रव्याचा (वस्तूचा) बोध होतो.

12. Nakkhatteni+nduyuttena kāle

१२. चंद्राशी युक्त असलेल्या नक्षत्रावाचक तृतीयान्त शब्दापासून त्या नक्षत्राने लक्षित (दर्शविलेल्या) काळाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, taṃ ce nakkhatta+minduyuttaṃ hoti. Phussena induyuttena lakkhitā puṇṇamāsī phussī ratti, phusso aho, maghāya induyuttāya lakkhitā puṇṇamāsī māghī, māgho.

तृतीयान्त नक्षत्रवाचक शब्दापासून त्याने लक्षित काळाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो, जर ते नक्षत्र चंद्राशी युक्त असेल. चंद्राशी युक्त असलेल्या पुष्य नक्षत्राने लक्षित पौर्णिमा म्हणजे 'फुस्सी' रात्र, 'फुस्सो' दिवस; मघा नक्षत्राशी युक्त चंद्राने लक्षित पौर्णिमा म्हणजे 'माघी', 'माघो' (मघा नक्षत्रयुक्त दिवस).

13. Sā+ssa devatā puṇṇamāsī

१३. प्रथमान्त शब्दापासून 'ती त्याची देवता आहे' किंवा 'ती त्याची पौर्णिमा आहे' या षष्ठीच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

Seti paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ṇo hoti, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsī vā. Sugato devatā assa sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo. Buddho assa devatāti [Pg.178] buddho. Phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso māso. Evaṃ māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsāḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. Puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti, puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo, sāgamo ca.

'सा' या प्रथमान्त शब्दापासून 'त्याची' (अस्स) या षष्ठीच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द देवता किंवा पौर्णिमा असेल. सुगत ही ज्याची देवता आहे तो 'सोगतो', महेंद्र ही ज्याची देवता आहे तो 'माहिंदो', यम ही ज्याची देवता आहे तो 'यामो', वरुण ही ज्याची देवता आहे तो 'वारुणो'. बुद्ध ही ज्याची देवता आहे तो 'बुद्धो'. पुष्य पौर्णिमा ज्याच्याशी संबंधित आहे तो 'फुस्सो' महिना. याचप्रमाणे माघो, फग्गुनो, चित्तो, वेसाखो, जेट्ठमूलो, आसाळ्हो, सावणो, पोट्ठपादो, अस्सयुजो, कत्तिको, मागसिरो. आणि पौर्णिमा ही केवळ भृतक (वेतन) महिन्याशी संबंधित नसते, तर 'पुण्णो मा अस्सं' (ज्यामध्ये चंद्र पूर्ण असतो) अशा व्युत्पत्तीमुळे, म्हणूनच निपातनाने 'ण' प्रत्यय आणि 'स' चा आगम होतो.

14. Ta+madhīte taṃ jānāti ka+ṇikā ca

१४. द्वितीयान्त शब्दापासून 'तो ते शिकतो' किंवा 'तो ते जाणतो' या अर्थांमध्ये 'क' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात.

Dutiyantato ta+madhīte taṃ jānātīti etesva+tthesu ṇo hoti ko ṇiko ca. Ettha casaddo ko caṇiko ca hotīti samuccino, no ṇapaccayaṃ. Byākaraṇa+madhīte jānātīti vā veyyākaraṇo, vi+ā+karaṇanti vicchijja katayādesassi+kārassa ‘‘tadādesā tadīva bhavantī’’ti ñāyā ‘‘sarāna’’miccādinā ekāre yāgamadvittāni. Evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, vatthuvijjo, chandaso, ‘‘manā, dīnaṃ saka’’ iti sakāgamo. Kamako, padako, venayiko, suttantiko, ābhidhammiko. Dvitaggahaṇaṃ ajjhenajānane ca visuṃ visuṃ paccayavidhānatthaṃ, ajjhenavisayadassanatthaṃ, pasiddhupasaṃharaṇatthañca.

द्वितीयान्त शब्दापासून 'तो ते शिकतो' किंवा 'तो ते जाणतो' या अर्थांमध्ये 'ण', 'क' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. येथे 'च' शब्द 'क' आणि 'णिक' प्रत्यय देखील होतात हे एकत्रित करण्यासाठी आहे, केवळ 'ण' प्रत्यय नाही. व्याकरण शिकतो किंवा जाणतो तो 'वेय्याकरणो'. 'वि + आ + करणं' अशी फोड करून 'इ' काराचा 'य' आदेश केल्यावर 'तदादेशा तदीव भवन्ति' या न्यायाने 'सराणं...' इत्यादी सूत्राने 'ए' कार होऊन 'य' चा आगम आणि द्वित्व होते. याचप्रमाणे मोहुत्तो (मुहूर्त जाणणारा), नेमित्तो (निमित्त जाणणारा), अंगविज्जो (अंगविद्या जाणणारा), वत्थुविज्जो (वास्तुविद्या जाणणारा), छन्दसो (छंद जाणणारा), 'मना, दीनं सक' या सूत्राने 'स' चा आगम होतो. कमको, पदको, वेनयिको, सुत्तन्तिको, आभिधम्मिको. येथे दोन वेळा ग्रहण (द्वित्व ग्रहण) हे अध्ययन आणि ज्ञान या दोन्ही अर्थांमध्ये स्वतंत्रपणे प्रत्यय विधान करण्यासाठी, अध्ययनाचा विषय दाखवण्यासाठी आणि प्रसिद्धीचा उपसंहार करण्यासाठी आहे.

15. Tassa visaye dese

१५. षष्ठ्यन्त शब्दापासून 'त्याचा विषय' असलेल्या देशाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

Chaṭṭhiyantā visaye desasarūpe ṇo hoti. Vasātīnaṃ visayo deso vāsāto. Deseti kiṃ, cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo+nuvāko.

षष्ठ्यन्त शब्दापासून देशरूप विषयाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. वसाती लोकांचा विषय (देश) तो 'वासातो'. 'देश' असे का म्हटले? डोळ्याचा विषय 'रूप' आहे, देवदत्ताचा विषय 'अनुवाक' आहे (येथे प्रत्यय होणार नाही).

16. Nivāse tannāme

१६. त्याच नावाच्या निवासस्थान असलेल्या देशाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

Ti tannāme [Pg.179] nivāse dese ṇo hoti. Sivīnaṃ nivāso deso sebbo. Ettha ‘‘yavā sare’’ti yakāre bakārapubbarūpāni. Vāsāto.

त्याच नावाच्या निवासस्थान असलेल्या देशाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. शिबी लोकांचे निवासस्थान असलेला देश तो 'सेब्बो'. येथे 'यवा सरे' या सूत्राने 'य' काराचे 'ब' कारात पूर्वरूप होते. वासातो.

17. Adūrabhaveti

१७. 'जवळच असलेल्या' (अदूरभव) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

Ṇo, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ.

'ण' प्रत्यय होतो; विदिशा नगरीच्या जवळ असलेले ते 'वेदिसां'.

18. Tena nibbatteti

१८. तृतीयान्त शब्दापासून 'त्याने निर्माण केलेले' (निबत्त) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

Tatiyantā nibbattatthe ṇo hoti. Kusambena nibbattā kosambī nagaraṃ, evaṃ kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parikhā, hetumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā.

तृतीयान्त शब्दापासून 'निर्माण केलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. कुसंब राजाने निर्माण केलेले ते 'कोसम्बी' नगर; याचप्रमाणे काकंदी, माकंदी; एक हजाराने निर्माण केलेली ती 'साहस्सी' खंदक. येथे हेतू, कर्ता आणि करण या अर्थांमध्ये योग्यतेनुसार तृतीया विभक्ती होते.

19. Ta+midha+tthi

१९. 'ते येथे आहे' या अर्थात प्रथमान्त शब्दापासून सप्तमीच्या अर्थातील देशवाचक नावामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो, जर ते प्रथमान्त तेथे अस्तित्वात असेल.

Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yaṃ taṃ paṭhamanta+matthi ce. Udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, pabbajo.

'तं' या प्रथमान्त शब्दापासून 'येथे' (इध) या सप्तम्यर्थी देशवाचक नावामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द तेथे अस्तित्वात असेल. उदुंबर (उंबर) या देशात आहेत तो 'ओदुंबरो' देश; याचप्रमाणे बादरो, पब्बजो.

20. Tatra bhaveti

२०. सप्तम्यन्त शब्दापासून 'तेथे उत्पन्न झालेले किंवा असलेले' (भव) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

Sattamyantā bhavatthe ṇo. Udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo, manasi bhavaṃ mānasaṃ sukhaṃ, sakāgamo. Sāraso sakuṇo, sārasī sakuṇī, sārasaṃ pupphaṃ. Mitte bhavā mettā mettī vā. Pure bhavā porī vācā. Pāvuse bhavo pāvuso megho. Pāvusā [Pg.180] ratti, pāvusaṃ abbhaṃ. Sārado, sāradā, sāradaṃ pupphaṃ. Mādhuro jano, mādhurā gaṇikā, mādhuraṃ vatthaṃ.

सप्तम्यन्त शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. पाण्यात उत्पन्न झालेले ते 'ओदको', छातीत (उरसि) उत्पन्न झालेला तो 'ओरसो' (औरस पुत्र), जनपदात राहणारा तो 'जानपदो', मगधात राहणारा तो 'मागधो', कपिलवस्तूमध्ये राहणारा तो 'कापिलवत्थवो', कोसंबीत राहणारा तो 'कोसम्बो', मनात उत्पन्न झालेले ते 'मानसं' सुख; येथे 'स' चा आगम होतो. सरोवरात राहणारा तो 'सारसो' पक्षी, 'सारसी' मादी पक्षी, सरोवरात उमललेले ते 'सारसं' फूल. मित्राच्या ठिकाणी असणारी ती 'मेत्ता' (मैत्री) किंवा 'मेत्ती'. नगरात (पुरे) बोलली जाणारी ती 'पोरी' भाषा/वाणी. पावसाळ्यात (पावुसे) असणारा तो 'पावुसो' मेघ. पावसाळ्यातील ती 'पावुसा' रात्र, पावसाळ्यातील ते 'पावुसं' ढग. शरद ऋतूत होणारा 'सारदो', 'सारदा', शरद ऋतूतील ते 'सारदं' फूल. मथुरेचा मनुष्य तो 'माधुरो' जन, मथुरेची ती 'माधुरा' गणिका, मथुरेचे ते 'माधुरं' वस्त्र.

21. Ajjādīhi tanoti

२१. 'अज्ज' (आज) इत्यादी शब्दांपासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'तन' प्रत्यय होतो.

Bhavatthe tano. Ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyatano. ‘‘Eona+ma vaṇṇe’’ti eonaṃ a hoti.

असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'तन' प्रत्यय होतो. आजचे ते 'अज्जतनो', उद्याचे ते 'स्वातनो', कालचे ते 'हिय्यतनो'. 'एओनं अ वण्णे' या सूत्राने 'ए' आणि 'ओ' चा 'अ' होतो.

22. Purāto ṇo cati

२२. 'पुरा' (पूर्वी) या शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'ण' आणि 'तन' प्रत्यय होतात.

Bhavatthe ṇo tano ca. Ettha ṇakāro avayavo, nevā+nubandho. Purāṇo, purātano.

असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'ण' आणि 'तन' प्रत्यय होतात. येथे 'ण' कार हा अवयव आहे, अनुबंध नाही. पूर्वीचे ते 'पुराणो' आणि 'पुरातनो'.

23. Amātva+ccoti

२३. 'अमा' (सोबत) या शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'अच्च' प्रत्यय होतो.

Bhavatthe acco hoti. Amā=saha bhavo amacco.

असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'अच्च' प्रत्यय होतो. 'अमा' म्हणजे सोबत राहणारा तो 'अमच्चो' (अमात्य/मंत्री).

24. Majjhāditvi+moti

२४. 'मज्झ' (मध्य) इत्यादी शब्दांपासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'इम' प्रत्यय होतो.

Bhavatthe imo, majjhe bhavo majjhimo. Evaṃ antimo, heṭṭhimo, uparimo, orimo, pārimo, pacchimo, abbhantaridho, paccantimo.

असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'इम' प्रत्यय होतो; मध्ये असलेले ते 'मज्झिमो'. याचप्रमाणे अन्तिमो (शेवटचे), हेट्ठिमो (खालचे), उपरिमो (वरचे), ओरिमो (अलीकडचे), पारिमो (पलीकडचे), पच्छिमो (मागचे/पश्चिम), अब्भन्तरिमो (आतील), पच्चन्तिमो (सीमावर्ती).

25. Kaṇa+ṇeyya+ṇeyyaka+yi+yāti

२५. 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'कण', 'णेय्य', 'णेय्यक', 'य' आणि 'इय' प्रत्यय होतात.

Bhavatthe kaṇaādayo honti. Kaṇa-kusinārāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro, rājagahako, kosambako, indapattako, kāpilako, bhārukacchako, nāgarako. Aṅgesu jāto aṅgako, kosalako, vedehako, kambojako, gandhārako, sovīrako, sindhavako, assako iccādi. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-kosaleyyako[Pg.181], bārāṇaseyyako, campeyyako, silāya jātaṃ seleyyakaṃ, mithileyyako. Bārāṇaseyyakotyādīsu ‘‘dissanta+ññepi paccayā’’ti eyyako, evaṃ upari sutte dassitapaccayato visuṃ paccaye dassite iminā suttenāti daṭṭhabbaṃ. Ya-gammo, yamhi akāralope pubbarūpaṃ rasso ca. Dibbo. Iya-udariyo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.

असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'कण' इत्यादी प्रत्यय होतात. कण प्रत्यय - कुसिनारा येथे उत्पन्न झालेला तो 'कोसिनारको', मगधातील तो 'मागधको', अरण्यातील तो 'आरञ्ञको' विहार, राजगृहातील तो 'राजगहको', कोसंबीतील तो 'कोसम्बको', इंद्रप्रस्थातील तो 'इन्दपत्तको', कपिलवस्तूतील तो 'कापिलको', भरुकच्छातील तो 'भारुकच्छको', नगरातील तो 'नागरको'. अंग देशात जन्मलेला तो 'अंगको', कोसलातील तो 'कोसलको', विदेहातील तो 'वेदेहको', कंबोजातील तो 'कम्बोजको', गंधारातील तो 'गन्धारको', सोवीरातील तो 'सोवीरको', सिंधूतील तो 'सिन्धवको', अस्सकातील तो 'अस्सको' इत्यादी. णेय्य प्रत्यय - गंगेत उत्पन्न झालेला तो 'गंगेय्यो', पर्वतावरील तो 'पब्बतेय्यो', वनातील तो 'वानेय्यो'. णेय्यक प्रत्यय - कोसलातील तो 'कोसलेय्यको', वाराणसीतील तो 'बाराणसेय्यको', चंपेतील तो 'चम्पेय्यको', शिळेवर (दगडावर) उत्पन्न झालेले ते 'सेलेय्यकं', मिथिला येथील तो 'मिथिलेय्यको'. वाराणसेय्यको इत्यादींमध्ये 'दिस्सन्ति अञ्ञेपि पच्चया' या सूत्राने 'एय्यक' प्रत्यय होतो; अशा प्रकारे वरील सूत्रात दर्शविलेल्या प्रत्ययाव्यतिरिक्त स्वतंत्र प्रत्यय दर्शविला असता तो याच सूत्राने झाला आहे असे समजावे. य प्रत्यय - 'य' प्रत्यय लागल्यावर अ-काराचा लोप होऊन पूर्वरूप आणि र्‍हस्व होते, जसे 'दिब्बो' (दिव्य). इय प्रत्यय - उदरियो (उदरातील), दिवियो (स्वर्गातील), पञ्चालियो (पंचालातील), बोधिपक्खियो (बोधिपक्षीया), lokiyo (लौकिक).

26. Ṇiko

२६. सप्तम्यन्त शब्दापासून 'तेथे उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो.

Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti. Sarade bhavo sāradiko divaso, sāradikā ratti.

सप्तम्यन्त शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो. शरद ऋतूत असणारा तो 'सारदिको' दिवस, शरद ऋतूतील ती 'सारदिका' रात्र.

27. Ta+massa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ

२७. प्रथमान्त शब्दापासून 'ते त्याचे शिल्प (कला), शील (स्वभाव/व्रत), पण्य (व्यापाराची वस्तू), प्रहरण (शस्त्र) किंवा प्रयोजन आहे' या षष्ठीच्या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो.

Paṭhamantā sippādivācakā asseti chaṭṭhyatthe ṇiko hoti. Vīṇāvādanaṃ sippa+massa veṇiko, vīṇāvādanaṃ abhedopacārena vīṇā nāma. Modiṅgiko, vaṃsiko. Paṃsukūladhāraṇaṃ sīla+massa paṃsukūliko, tecīvariko. Gandho paṇya+massa gandhiko, teliko, goḷiko, pūviko, paṇṇiko, tambuliko, loṇiko. Cāpopaharaṇa+massa cāpiko, tomariko, muggariko, mosaliko. Upadhi=kkhandhādi payojana+massa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ.

प्रथमान्त शिल्प इत्यादी वाचक शब्दांपासून 'त्याचे' या षष्ठीच्या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो. वीणा वाजवणे हे ज्याचे शिल्प (कला) आहे तो 'वेणिको'; येथे अभेदापचाराने वीणा वाजवण्यालाच 'वीणा' म्हटले आहे. मृदंग वाजवणारा तो 'मोदिङ्गिको', बासरी वाजवणारा तो 'वंसिको'. पांसुकूल (चिंध्यांचे वस्त्र) धारण करणे हे ज्याचे शील (व्रत) आहे तो 'पंसुकूलिको', तीन वस्त्रे धारण करणे हे ज्याचे शील आहे तो 'तेचीवरिको'. सुगंधित द्रव्ये ही ज्याची व्यापाराची वस्तू आहे तो 'गन्धिको', तेल विकणारा तो 'तेलिको', गूळ विकणारा तो 'गोळिको', पुवे (मालपुवे) विकणारा तो 'पूविको', पाने विकणारा तो 'पण्णिको', तांबूल (विडा) विकणारा तो 'तम्बुलिको', मीठ विकणारा तो 'लोणिको'. धनुष्य हे ज्याचे प्रहरण (शस्त्र) आहे तो 'चापिको', तोमर हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'तोमरिको', मुद्गर (गदा) हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'मुग्गरिको', मुसळ हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'मोसलिको'. उपाधी (स्कंध इत्यादी) हे ज्याचे प्रयोजन आहे ते 'ओपधिकं', शंभर हे ज्याचे प्रयोजन आहे ते 'सातिकं', हजार हे ज्याचे प्रयोजन आहे ते 'साहस्सिकं'.

28. Taṃ hanta+rahati gacchatu+ñchati+carati

२८. द्वितीयान्त शब्दापासून 'तो त्याला मारतो' (हन्त), 'तो त्याला पात्र आहे' (अरहति), 'तो तिकडे जातो' (गच्छति), 'तो त्याची इच्छा करतो/शोधतो' (उच्छति) किंवा 'तो त्यात आचरण करतो' (चरति) या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो.

Dutiyantā hantīti evamādīsva+tthesu ṇiko hoti. Pakkhino hantīti pakkhiko, sākuṇiko, māyūriko, macche hantīti macchiko, meniko. Mige hantīti māgaviko, vakārāgamo[Pg.182]. Migassa ‘‘tadaminā’’dinā magavādesepi māgaviko. Orabbhiko, hāriṇiko. Sūkarikoti iko. Sata+marahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhikaṃ, ehi passa vidhiṃ arahatīti ehipassiko. Ettha tyādyantasamudāyato anukaraṇattā vā taddhitassa abhidhānalakkhaṇattā vā bahulaṃvidhānena vā paccayo. Sāhassiko, kumbhiko, doṇiko, addhamāsiko, kahāpaṇiko, āsītikā gāthā, nāvutikā. Sahassiyoti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko, pathiko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko.

द्वितीयान्त (शब्दां)पासून 'मारतो' (हन्ति) इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. पक्षांना मारतो तो 'पक्खिक' (पक्षिक - पारधी), 'साकुणिक' (पक्षी पकडणारा), 'मायूरिक' (मोर मारणारा). माशांना मारतो तो 'मच्छिक' (कोळी), 'मेनिक' (धीवर). मृगांना (हरणांना) मारतो तो 'मागविक' (शिकारी), येथे 'व' काराचा आगम होतो. मृग शब्दाचा 'तदमिना' इत्यादी सूत्राने 'मगव' असा आदेश झाल्यावरही 'मागविक' असेच रूप बनते. 'ओरब्भिक' (मेंढपाळ/खाटीक), 'हारिणिक' (हरणाची शिकार करणारा). 'सूकरिक' (डुकरांना मारणारा) येथे 'इक' प्रत्यय होतो. शंभर (नाण्यांना) जो योग्य आहे ते 'सातिकं' (शंभराचे मूल्य असलेले), 'सन्दिट्टिकं' (प्रत्यक्ष दिसणारे), 'ये आणि पाहा' (एहि पस्स) या विधीला जो पात्र आहे तो 'एहिपस्सिको' (एहिपस्सिक). येथे 'ति' इत्यादी अन्ताच्या समुदायाचे अनुकरण असल्यामुळे किंवा तद्धिताच्या अभिधानलक्षणत्वामुळे किंवा बहुल विधानामुळे प्रत्यय होतो. 'साहस्सिको' (हजाराचा), 'कुम्भिको' (कुंभाच्या मापाचा), 'दोणिको' (द्रोण मापाचा), 'अद्धमासिको' (अर्धमासिक), 'कहापणिको' (कार्षापण मूल्य असलेला), 'आसीतिका गाथा' (ऐंशी गाथा असलेली), 'नावुतिका' (नव्वद वर्षे वयाची). 'सहस्सियो' येथे 'इय' प्रत्यय होतो. परदारांकडे (परस्त्रीकडे) जातो तो 'पारदारिको', 'मग्गिको' (मार्गाने जाणारा), 'पञ्ञासयोजनिको' (पन्नास योजन जाणारा), 'पथिको' (प्रवासी). बोरे गोळा करतो तो 'बादरिको', 'सामाकिको' (शामाक धान्य गोळा करणारा). धर्माचे आचरण करतो तो 'धम्मिको' (धार्मिक), अधर्माचे आचरण करतो तो 'अधम्मिको' (अधार्मिक).

29. Tena kataṃ kītaṃ baddha+mabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khanati tarati carati vahati jīvatiti

२९. त्याच्याद्वारे केलेले (कृत), खरेदी केलेले (क्रीत), बांधलेले (बद्ध), तयार केलेले (अभिसंखत), मिश्रित केलेले (संसट्ठ), मारलेले (हत), मारतो (हन्ति), जिंकलेले (जित), जिंकतो (जयति), खेळतो/क्रीडा करतो (दिब्बति), खणतो (खनति), पार करतो/तरतो (तरति), चालतो/आचरण करतो (चरति), वाहून नेतो (वहति), जगतो (जीवति) या अर्थांमध्ये...

Katādīsva+tthesu ṇiko. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃti sakāgamo. Vātena kato ābādho vātito, semhiko, pittiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, vatthena kītaṃ vatthikaṃ, kumbhikaṃ, sovaṇṇikaṃ, ghātikaṃ. Mūlatova paccayo, amūlavācittā devadattena kītoti na hoti, tadatthāppatītiyā. Varatthāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko, suttiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dadhikaṃ, mārīcikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālisiko. Akkhehi jitaṃ akkhikaṃ dhanaṃ, sālākikaṃ, tindukiko, ambaphaliko. Akkhehi jayati dibbati vā akkhiko. Khaṇittiyā khanatīti [Pg.183] khāṇittiko, kuddāliko. Devadattena jitaṃ, aṅgulyā khanatīti na hoti, tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, uḷumpikoti iko. Kulliko, gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, rathiko. Parappikoti iko. Khandhena vahatīti khandhiko. Aṃsiko, sīsikoti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayikoti iko.

केलेले (कृत) इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. कायेने (शरीराने) केलेले ते 'कायिकं' (कायिक), 'वाचसिकं' (वाचसिक), 'मानसिकं' (मानसिक) येथे 'स' काराचा आगम होतो. वातामुळे (वायूमुळे) झालेला आजार तो 'वातितो' (वाताचा), 'सेम्हिको' (कफाचा), 'पित्तिको' (पित्ताचा). शंभराने खरेदी केलेले ते 'सातिकं', 'साहस्सिकं' (हजाराने खरेदी केलेले), वस्त्राने खरेदी केलेले ते 'वत्थिकं', 'कुम्भिकं', 'सोवण्णिकं' (सोन्याने खरेदी केलेले), 'घातिकं' (तुपाने खरेदी केलेले). मूळ शब्दापासूनच प्रत्यय होतो, अमूलवाचक असल्यामुळे 'देवदत्ताने खरेदी केलेले' (देवदत्तेन कीतो) असे रूप होत नाही, कारण त्या अर्थाची प्रचीती येत नाही. चामड्याच्या वादीने बांधलेला तो 'वारत्तिको', 'आयसिको' (लोखंडाने बांधलेला), 'पासिको' (पाशाने बांधलेला), 'सुत्तिको' (सुताने बांधलेला). तुपाने तयार केलेले किंवा मिश्रित केलेले ते 'घातिकं', 'गोळिकं' (गुळाने मिश्रित), 'दधिकं' (दह्याने मिश्रित), 'मारीचिकं' (मरीचाने/मिरीने मिश्रित). जाळ्याने मारलेला किंवा मारतो तो 'जาลिको' (कोळी), 'बालिसिको' (गळाने मासे पकडणारा). फाशांनी जिंकलेले धन ते 'अक्खिकं धनं', 'सालाकिंकं', 'तिन्दुकिको', 'अम्बफलिको'. फाशांनी जिंकतो किंवा खेळतो तो 'अक्खिको'. कुदळीने खणतो तो 'खाणित्तिको', 'कुद्दालिको' (फावड्याने खणणारा). 'देवदत्ताने जिंकलेले', 'बोटाने खणतो' असे रूप होत नाही, कारण त्या अर्थाचा बोध होत नाही. तराफ्याने (उळुम्प) पार करतो तो 'ओळुम्पिको', 'उळुम्पिको' येथे 'इक' प्रत्यय होतो. 'कुल्लिको' (कौलाकडून पार करणारा), 'गोपुच्छिको' (गाईच्या शेपटीने पार करणारा), 'नाविको' (नाविक). गाडीने प्रवास करतो तो 'साकटिको', 'रथिको' (रथाने प्रवास करणारा). 'परप्पिको' येथे 'इक' प्रत्यय होतो. खांद्यावरून वाहून नेतो तो 'खन्धिको'. 'अंसिको' (खांद्याने वाहणारा), 'सीसिको' (डोक्याने वाहणारा) येथे 'इक' प्रत्यय होतो. वेतनावर (पगारावर) जगतो तो 'वेतनिको', 'भतिको' (मजुरीवर जगणारा), 'कयिको' (खरेदी करणारा), 'विक्कयिको' (विक्री करणारा), 'कयविक्कयिको' (खरेदी-विक्री करणारा) येथे 'इक' प्रत्यय होतो.

30. Tassa saṃvattati

३०. त्याच्यासाठी कारणीभूत ठरते (संवत्तति)

Catutthyantā saṃvattatīti asmiṃ attheṇiko hoti. Punabbhavāya saṃvattatīti ponobbhaviko, itthiyaṃ ponobbhavikā. Lokāya saṃvattatīti lokiko. Suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sasso+vaka tadaminādīpāṭhā. Dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ.

चतुर्थ्यन्त (शब्दां)पासून 'कारणीभूत ठरते' (संवत्तति) या अर्थामध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. पुनर्जन्मासाठी कारणीभूत ठरते ते 'पोनोब्भविको' (पुनर्भविक), स्त्रीलिंगात 'पोनोब्भविका'. लोकांसाठी (लौकिक कल्याणासाठी) कारणीभूत ठरते ते 'लोकिको' (लौकिक). जे अत्यंत श्रेष्ठ आहे ते 'सग्गो' (स्वर्ग), स्वर्गासाठी कारणीभूत ठरते ते 'सोवग्गिको', येथे 'तदमिना' इत्यादी पाठाने 'स' चा 'सोव' असा आदेश होतो. धनासाठी कारणीभूत ठरते ते 'धञ्ञं' (धान्य).

31. Tato sambhūta+māgataṃ

३१. त्याच्यापासून उत्पन्न झालेले (सम्भूत) किंवा आलेले (आगत)

Pañcamyantā sambhūta+māgatanti etesva+tthesu ṇiko hoti. Mātito sambhūta+māgataṃvā+ti ettha ‘‘mātito ca bhaginiyaṃccho’’ti ‘‘mātito’’ti bhāgena ussa imhi vākyaṃ, rassadvittesu mattikaṃ, pettikaṃ. Ṇya+riyaṇa+ryapaccayāpi dissanti. Surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ. Yamhi thaññaṃ. Ubhayattha ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti lopo. Riyaṇa-pituto sambhūto pettiyo, mātiyo, ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti ulopo, mattiyo. Ryamhi-ulopo, cavaggapubbarūpāni, macco vā.

पंचम्यन्त (शब्दां)पासून 'उत्पन्न झालेले' किंवा 'आलेले' या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. आईपासून उत्पन्न झालेले किंवा आलेले या अर्थी, येथे 'मातितो च भगिनियं च्छो' या सूत्रातील 'मातितो' या भागाने 'उ' चा 'इ' झाल्यावर, र्‍हस्व आणि द्वित्व होऊन 'मत्तिकं' (मातृक), 'पेत्तिकं' (पैतृक) अशी रूपे बनतात. 'ण्य', 'रियण' आणि 'र्य' प्रत्यय देखील आढळतात. सुरभीपासून उत्पन्न झालेले ते 'सोरभ्यं'. 'य' प्रत्यय झाल्यावर 'थञ्ञं' (स्तन्य). दोन्ही ठिकाणी 'लोपो वण्णि वण्णानं' या सूत्राने लोप होतो. 'रियण' प्रत्यय झाल्यावर - पित्यापासून उत्पन्न झालेला तो 'पेत्तियो', 'मातियो', 'रानुबन्धेन्तसरादिस्सा' या सूत्राने 'उ' चा लोप होऊन 'मत्तियो' रूप बनते. 'र्य' प्रत्यय झाल्यावर 'उ' चा लोप होतो, चवर्ग आणि पूर्वरूप होऊन 'मच्चो' (मर्त्य) असे रूप बनते.

32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto

३२. तेथे राहतो (वसति), ओळखला जातो (विदित), भक्त/अनुरक्त असलेला (भत्त), नियुक्त केलेला (नियुत्त)

Sattamyantā [Pg.184] vasatītvevamādīsva+tthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, rājagahiko, māgadhiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā. Dvāre niyutto dovāriko, dassoka tadaminādipāṭhā. Bhaṇḍāgāriko. Ike-navakammiko, ādikammiko. Kiye-jātikiyo, andhakiyo.

सप्तम्यन्त (शब्दां)पासून 'राहतो' इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. वृक्षाच्या मुळाशी (झाडाखाली) राहतो तो 'रुक्खमूलिको', 'आरञ्ञिको' (अरण्यात राहणारा), 'राजगहिको' (राजगृहात राहणारा), 'मागधिको' (मगधात राहणारा), 'सोसानिको' (स्मशानात राहणारा). लोकात प्रसिद्ध असलेला तो 'लोकिको' (लौकिक). चातुर्महाराजांचे भक्त (अनुयायी) ते 'चातुम्महाराजिका'. द्वारावर नियुक्त केलेला तो 'दोवारिको' (द्वारपाल), येथे 'तदमिना' इत्यादी पाठाने 'द' चा 'दो' असा आदेश होतो. 'भण्डागारिको' (भांडारगृह प्रमुख). 'इक' प्रत्यय झाल्यावर - 'नवकम्मिको' (नवीन कामात नियुक्त), 'आदिकम्मिको' (पहिल्या कामात नियुक्त). 'किय' प्रत्यय झाल्यावर - 'जातिकियो', 'अन्धकियो'.

33. Tassi+daṃ

३३. हे त्याचे आहे (तस्सिदं)

Chaṭṭhiyantā ida+micca+smiṃ atthe ṇiko hoti. Saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nāṭaputtiko, jenadattiko. Kiye-sassa idaṃ sakiyo, parakiyo. Niyeattaniyaṃ. Ke-sako, rañño idaṃ rājakaṃ bhaṇḍaṃ.

षष्ठ्यन्त (शब्दां)पासून 'हे याचे आहे' या अर्थामध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. संघाचे जे आहे ते 'संघिकं' (सांघिक), 'पुग्गलिकं' (वैयक्तिक), 'सक्यपुत्तिको' (शाक्यपुत्राचा), 'नाटपुत्तिको' (नातपुत्ताचा), 'जेनदत्तिको' (जिनदत्ताचा). 'किय' प्रत्यय झाल्यावर - स्वतःचे जे आहे ते 'सकियो' (स्वकीय), दुसऱ्याचे जे आहे ते 'परकियो' (परकीय). 'निय' प्रत्यय झाल्यावर - 'अत्तलियं' (आत्मकीय/स्वतःचे). 'क' प्रत्यय झाल्यावर - 'सको' (स्वतःचा), राजाचे जे भांड (वस्तू) आहे ते 'राजकं भण्डं'.

34. Ṇo

३४. 'ण' प्रत्यय

Chaṭṭhiyantā ida+micca+smiṃ atthe ṇo hoti. Kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ, byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi.

षष्ठ्यन्त (शब्दां)पासून 'हे याचे आहे' या अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो. कच्चायनाचे जे आहे ते 'कच्चायनं' (कच्चायन व्याकरण), 'सोगतं सासनं' (सुगतांचे/बुद्धांचे शासन), 'माहिसं मंसं' (म्हशीचे मांस) इत्यादी.

35. Gavādīhi yo

३५. गवादि शब्दांपासून 'य' प्रत्यय

Gavādīhi chaṭṭhiyantehi ida+micca+smiṃ atthe yo hoti. Gunnaṃ idaṃ gabyaṃ, avaṅa, maṃsādi. Ilope kabbaṃ. Duno idaṃ dabbaṃ.

गवादि षष्ठ्यन्त शब्दांपासून 'हे याचे आहे' या अर्थामध्ये 'य' प्रत्यय होतो. गाईंचे जे आहे ते 'गब्यं' (गव्य - दूध, मांस इत्यादी), येथे 'अव' आदेश होतो. 'इ' चा लोप झाल्यावर 'कब्बं' (काव्य). द्रूचे (झाडाचे) जे आहे ते 'दब्बं' (द्रव्य).

36. Pitito bhātari reyyaṇa

३६. पितृ शब्दापासून भावाच्या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय

‘‘Pitito [Pg.185] mātito’’ti tena tena suttanipāteneva ussa i. Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa. Pitu bhātā petteyyo.

'पितितो मातितो' या त्या त्या सूत्रांच्या निपातानेच 'उ' चा 'इ' होतो. पितृ शब्दापासून त्याच्या भावाच्या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय होतो. पित्याचा भाऊ तो 'पेत्तेय्यो' (चुलता).

37. Mātito ca bhaginiyaṃ ccho

३७. मातृ आणि पितृ शब्दांपासून त्यांच्या बहिणीच्या अर्थी 'च्छ' प्रत्यय होतो.

Mātuto ca pituto ca tesaṃ bhaginiyaṃ ccho hoti. Mātu bhagini mātucchā, pitu bhagini pitucchā. Kathaṃ ‘‘mātu bhātā mātulo’’ti, ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā lapaccayo.

मातृ आणि पितृ शब्दांपासून त्यांच्या बहिणीच्या अर्थी 'च्छ' प्रत्यय होतो. मातेची बहीण ती 'मातुच्छा' (मावशी), पित्याची बहीण ती 'पितुच्छा' (आत्या). 'मातेचा भाऊ मातुल (मामा)' हे कसे सिद्ध होते? तर 'मातुलादित्वानी' या सूत्राच्या निपाताने 'ल' प्रत्यय होतो.

38. Mātāpitūsvā+maho

३८. माता आणि पिता शब्दांपासून त्यांच्या माता-पित्यांच्या अर्थी 'आमह' प्रत्यय होतो.

Mātāpitūhi tesaṃ mātāpitūsvā+maho hoti. Mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho. Pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho. Na yathāsaṅkhyaṃ paccekābhisambandhato visuṃ visuṃ mātāpitusaddehi tesaṃ mātāpitunnaṃ atthe paccayo hoti.

माता आणि पिता शब्दांपासून त्यांच्या माता-पित्यांच्या अर्थी 'आमह' प्रत्यय होतो. मातेची माता ती 'मातामही' (आजी), मातेचा पिता तो 'मातामहो' (आजोबा). पित्याची माता ती 'पितामही' (आजी), पित्याचा पिता तो 'पितामहो' (आजोबा). येथे यथासंख्य नियम लागू होत नाही, तर प्रत्येक शब्दाशी स्वतंत्र संबंध असल्यामुळे माता आणि पिता या शब्दांपासून त्यांच्या माता-पित्यांच्या अर्थी स्वतंत्रपणे प्रत्यय होतो.

39. Hite reyyaṇa

३९. हितकारक या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय

Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti. Mātu hito matteyyo, petteyyo.

माता आणि पिता शब्दांपासून त्यांच्यासाठी हितकारक या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय होतो. मातेसाठी हितकारक तो 'मत्तेय्यो' (मातृभक्त), पित्यासाठी हितकारक तो 'पेत्तेय्यो' (पितृभक्त).

40. Nindā+ññāta+ppa paṭibhāga rassa dayā saññāsu ko

४०. निंदा, अज्ञात, अल्प, सादृश्य (प्रतिभाग), र्‍हस्व, दया आणि संज्ञा या अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय होतो.

Nindādīsva+tthesu nāmasmā ko hoti. Nindāyaṃ-nindito muṇḍo muṇḍako, evaṃ samaṇako, paṇḍitako, brāhmaṇako[Pg.186], veyyākaraṇako. Aññāte-kassā+yaṃ asso assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānāvagamo+vagamyate. Appatthe-appakaṃ telaṃ telakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddhako. ‘‘Ime no hatthikā assā, balībaddhā ca no ime’’tyādipāṭhe ‘‘lopo’’ti kapaccayalopena vā abhedopacārena vā daṭṭhabbaṃ, ime ca dāruādīhi katarūpāni. Rasserasso mānuso mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-dayito=nukampito putto puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako, katako, bhatako.

निंदा इत्यादी अर्थांमध्ये नामापासून 'क' प्रत्यय होतो. निंदा अर्थी - निंदित मुंड (बोडका) तो 'मुंडक' (मुण्डको), याचप्रमाणे 'समणक' (श्रमणक), 'पंडितक', 'ब्राह्मणक', 'वेय्याकरणक' (व्याकरणकार). अज्ञात अर्थी - "हा घोडा कोणाचा?" तो 'अस्सक' (अश्वक), प्रयोगाच्या सामर्थ्यामुळे संबंध-विशेषाचे अज्ञान समजले जाते. अल्प अर्थी - अल्प तेल ते 'तेलकर' (तेलुक/तेलकम), 'घतक' (तूप). सादृश्य (प्रतिभाग) अर्थी - हत्तीसारखा तो 'हत्थिक' (हस्तिक), 'अस्सक' (अश्वक), 'बलीबद्धक' (बैल). "इमे नो हत्थिका अस्सा, बलीबद्धा च नो इमे" (हे आमचे लाकडी हत्ती, घोडे आणि बैल आहेत) इत्यादी पाठात "लोपो" या सूत्राने 'क' प्रत्ययाचा लोप झाल्यामुळे किंवा अभेदाच्या उपचाराने (सादृश्यामुळे) असे समजावे; आणि हे लाकूड इत्यादींपासून बनवलेले आकार आहेत. ऱ्हस्व (लहान) अर्थी - लहान माणूस तो 'मानुसक' (मानुषको), 'रुक्खक' (वृक्षक), 'पिलक्खक' (पिंपळ). दया (अनुकंपा) अर्थी - दयेला पात्र असलेला (अनुकंपित) पुत्र तो 'पुत्तक' (पुत्रक), 'वच्छक' (वासरू). संज्ञा (नाव) अर्थी - मोरासारखा तो 'मोरक' (मयूरक), 'कतक' (एक वनस्पती/निवळी), 'भतक' (सेवक/भृतक).

41. Ta+massa parimāṇaṃ ṇiko ca

४१. "ते त्याचे परिमाण (मोजमाप) आहे" या अर्थी 'णिक' प्रत्यय होतो.

Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Doṇādīnaṃ parimitavīhādīnaṃ karaṇattā ‘‘parimīyantya+nenāti parimāṇa’’nti hoti. Doṇo parimāṇa+massāti doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko, āsītiko vayo, upaḍḍhakāyo parimāṇa+massa upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ. Pañcakaṃ, chakkaṃ.

प्रथमान्त शब्दापासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या अर्थी 'णिक' आणि 'क' प्रत्यय होतात, जर तो प्रथमान्त शब्द परिमाण (मोजमाप) दर्शवणारा असेल. द्रोण (एक माप) इत्यादींद्वारे भात (व्रीही) इत्यादी मोजले जात असल्यामुळे "ज्याद्वारे मोजले जाते ते परिमाण" अशी व्याख्या होते. द्रोण हे ज्याचे परिमाण आहे तो 'दोणिको वीहि' (द्रोणिक व्रीही - एक द्रोण भात), 'खारसतिको' (शंभर खार परिमाण असलेला), 'खारसहस्सिको' (हजार खार परिमाण असलेला), 'आसीतिको वयो' (ऐंशी वर्षे वय असलेला), अर्धे शरीर हे ज्याचे परिमाण आहे ते 'उपड्ढकायिकं बिम्बोहनं' (अर्ध्या शरीराच्या आकाराची उशी). 'पञ्चकं' (पाचचा समूह), 'छक्कं' (सहाचा समूह).

42. Ya+te+tehi+ttako

४२. 'य', 'त' आणि 'एत' या प्रथमान्त शब्दांपासून 'त्तक' प्रत्यय होतो.

Yādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Yaṃ parimāṇa+massa yattakaṃ, tattakaṃ, ‘‘etasseṭa ttake’’ti etassa eṭa, ettakaṃ. Āvatake-yaṃ parimāṇa+massa yāvatako, tāvatako.

'य' इत्यादी प्रथमान्त शब्दांपासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या षष्ठीच्या अर्थी 'त्तक' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द परिमाण दर्शवणारा असेल. जेवढे याचे परिमाण ते 'यत्तकं' (जेवढे), 'तत्तकं' (तेवढे). "एतस्सेट त्तके" या सूत्राने 'एत' शब्दाला 'एट्ट' होऊन 'एत्तकं' (एवढे) असे रूप बनते. 'आवतक' प्रत्यय लागून - जेवढे याचे परिमाण तो 'यावतको' (जेवढा), 'तावतको' (तेवढा).

43. Sabbā cā+vantu

४३. 'सब्ब' (सर्व) आणि 'य' इत्यादी प्रथमान्त शब्दांपासून 'आवन्तु' प्रत्यय होतो.

Sabbato [Pg.187] paṭhamantā yādīhi ca asseti chaṭṭhyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇa+massa sabbāvantaṃ, ‘‘aṃṅaṃ napuṃsake’’ti aṃ. Yāvantaṃ, tāvantaṃ.

'सब्ब' या प्रथमान्त शब्दापासून आणि 'य' इत्यादींपासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या षष्ठीच्या अर्थी 'आवन्तु' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द परिमाण दर्शवणारा असेल. सर्व याचे परिमाण ते 'सब्बावन्तं' (सर्व काही), "अंङं नपुंसके" या सूत्राने 'अं' प्रत्यय होतो. 'यावन्तं' (जेवढे), 'तावन्तं' (तेवढे).

44. Kimhā rati+rīva+rīvataka+rittakā

४४. 'किम्' (किं) या प्रथमान्त शब्दापासून 'रति', 'रीव', 'रीवतक' आणि 'रित्तक' प्रत्यय होतात.

Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhyatthe rati+rīva+rīvataka+rittakā honti. Kiṃsaṅkhyānaṃ parimāṇa+mesaṃ kati, rānubandhattā iṃbhāgalopo. Kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṃkhyo.

'किम्' या प्रथमान्त शब्दापासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या षष्ठीच्या अर्थी 'रति', 'रीव', 'रीवतक' आणि 'रित्तक' प्रत्यय होतात. किती संख्या हे ज्यांचे परिमाण आहे ते 'कति' (किती), 'र' अनुबंध असल्यामुळे 'इम्' भागाचा लोप होतो. 'कीव' (किती), 'कीवतकं' (किती प्रमाणात), 'कित्तकं' (किती). 'रीवन्त' (रीव प्रत्ययान्त शब्द) हा स्वभावानेच असंख्यात (मोजता न येणारा) असतो.

45. Sañjātaṃ tārakāditvi+toti

४५. "उत्पन्न झाले" या अर्थी 'तारका' इत्यादी शब्दांपासून 'इत' प्रत्यय होतो.

Sañjātatthe ito. Tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphāni sañjātāni assa pupphito rukkho, pallavitā latā.

उत्पन्न झाले या अर्थी 'इत' प्रत्यय होतो. तारे ज्याच्यामध्ये उत्पन्न झाले आहेत ते 'तारकितं गगनं' (ताऱ्यांनी भरलेले आकाश), फुले ज्याच्यावर उत्पन्न झाली आहेत तो 'पुप्फितो रुक्खो' (फुललेला वृक्ष), 'पल्लविता लता' (पालवी फुटलेली वेल).

46. Māne matto

४६. मान (मोजमाप) अर्थी प्रथमान्त शब्दापासून 'मत्त' प्रत्यय होतो.

Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃ atthe matto hoti. Palaṃ ummāna+massa palamattaṃ. Hattho paṇāma+massa hatthamattaṃ. Sataṃ māna+massa satamattaṃ. Doṇo parimāṇa+massa doṇamattaṃ. Abhedopacārā doṇotipi hoti. Mīyate+nenāti mānaṃ, mānassa sambandhittā chaṭṭhyantabhūtānameva vidhi hoti. Ettha ca –

मान (मोजमाप) दर्शवणाऱ्या प्रथमान्त शब्दापासून "ते याचे (मान) आहे" या अर्थी 'मत्त' प्रत्यय होतो. पल (एक वजन) हे ज्याचे ऊर्ध्वमान (वजन) आहे ते 'पलमत्तं' (पलमात्र). हात हे ज्याचे परिमाण (लांबी) आहे ते 'हत्थमत्तं' (हातभर/हातमात्र). शंभर हे ज्याचे मान (संख्या) आहे ते 'सतमत्तं' (शंभरमात्र). द्रोण हे ज्याचे परिमाण आहे ते 'doṇamattaṃ' (द्रोणमात्र). अभेदोपचाराने 'दोण' असेही रूप होते. "ज्याद्वारे मोजले जाते ते मान", मानाशी संबंध असल्यामुळे षष्ठ्यन्त झालेल्या शब्दांनाच हा नियम लागू होतो. आणि येथे -

Uddhamānantu [Pg.188] ummānaṃ, parimāṇantu sabbato;

Pamāṇaṃ hoti āyāmo, saṃkhyāseso tu sabbato.

"ऊर्ध्वमान (वजन) म्हणजे 'उन्मान' (उम्मान), सर्व बाजूंनी मोजणे म्हणजे 'परिमाण'; लांबी मोजणे म्हणजे 'प्रमाण' आणि उर्वरित सर्व मोजमाप म्हणजे 'संख्या' होय."

47. Taggho cu+ddhaṃ

४७. ऊर्ध्वमान दर्शवणाऱ्या शब्दापासून 'तग्घ' आणि 'मत्त' प्रत्यय होतात.

Uddhamānavuttito taggho hoti matto ca. Jaṇṇu parimāṇa+massa jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ.

ऊर्ध्वमान दर्शवणाऱ्या शब्दापासून 'तग्घ' आणि 'मत्त' प्रत्यय होतात. गुडघा हे ज्याचे परिमाण (उंची) आहे ते 'जण्णुतग्घं' (गुडघाभर), 'जण्णुमत्तं' (गुडघ्याएवढे).

48. Ṇo ca purisāti

४८. 'पुरिस' (पुरुष) शब्दापासून 'ण' प्रत्यय होतो आणि 'मत्त' इत्यादी प्रत्यय देखील होतात.

Purisā ṇo hoti mattādayo ca. Puriso parimāṇa+massa porisaṃ, purisamattaṃ+purisatagghaṃ.

'पुरिस' शब्दापासून 'ण' प्रत्यय होतो आणि 'मत्त' इत्यादी प्रत्यय देखील होतात. पुरुष हे ज्याचे परिमाण (उंची) आहे ते 'पोरिसं' (पुरुषभर उंचीचे), 'पुरिसमत्तं' (पुरुषमात्र), 'पुरिसतग्घं' (पुरुषभर).

49. Ayu+bhadvitīhaṃ+se

४९. 'उभ', 'द्वि' आणि 'ति' या अवयववाचक शब्दांनंतर 'अय' प्रत्यय होतो.

Ubhadvitīhi avayavavuttīhi ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ. Aṃsasambandhena samudāye vidhi hotīti na ubhayādito bahuvacananti ce, ‘‘rāhuno siro’’ tyādo abhedepi bhedavivakkhāya labbhamānato bahuvacanaṃ hoteva.

'उभ', 'द्वि' आणि 'ति' या अवयववाचक शब्दांनंतर 'अय' प्रत्यय होतो. दोन्ही भाग (अवयव) आहेत ज्याचे ते 'उभयं' (दोन्ही), 'द्वयं' (दोनचा समूह), 'तयं' (तीनचा समूह). अवयवाच्या संबंधाने समुदायामध्ये हा नियम होत असल्यामुळे 'उभय' इत्यादी शब्दांनंतर बहुवचन होत नाही असे जर म्हटले, तर "राहुचे डोके" इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे अभेद असतानाही भेदाची विवक्षा (इच्छा) असल्यामुळे बहुवचन होतेच.

50. Saṅkhyāya saccu+tī+sā+sa+dasantāyā+dhikā+smiṃ satasahasse ḍo

५०. 'सति' (ति), 'उति' (ति), 'ईस' (ईस), 'आस' (आस) आणि 'दस' (दश) शेवटी असलेल्या प्रथमान्त संख्येपासून "याच्यामध्ये" या सप्तमीच्या अर्थी 'डो' प्रत्यय होतो, जर ती संख्या अधिक (जास्त) असेल आणि ज्याच्यामध्ये अधिक आहे ते शंभर, हजार किंवा लाख असेल.

Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce [Pg.189] saṅkhyā adhikā hoti, ya+dasminti, taṃ ce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti. Vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃsataṃ.

'सति' (जसे वीसति), 'उति' (जसे नवुति), 'ईस' (जसे चत्तालीस), 'आस' (जसे पञ्ञास) आणि 'दस' (जसे एकादस) शेवटी असलेल्या प्रथमान्त संख्येपासून "याच्यामध्ये" या सप्तमीच्या अर्थी 'डो' प्रत्यय होतो, जर ती संख्या अधिक असेल आणि ज्याच्यामध्ये अधिक आहे ते शंभर, हजार किंवा लाख असेल. "शंभरामध्ये वीस अधिक आहेत" ते 'वीसंसतं' (एकशे वीस).

139. Ḍe satissa tissati

१३९. 'ड' प्रत्यय पुढे असताना 'सति' च्या शेवटी असलेल्या 'ति' चा लोप होतो.

Ḍe pare satyantassa tikārassa lopo hoti. Ekavīsaṃsataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Tiṃsati adhikā asmiṃ satādiketi tiṃsasataṃ ekatiṃsasataṃ iccādi. Utyantāyanavuti adhikā asmiṃ satādiketi navutaṃsataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya-cattālīsaṃ adhikā asmiṃ sate sahasse satasahasseti cattālīsasata+miccādi. Āsantāya evaṃ, paññāsaṃsata+miccādi. Dasantāya-ekādasaṃsata+miccādi.

'ड' प्रत्यय पुढे असताना 'सति' शेवटी असलेल्या शब्दातील 'ति' या अक्षराचा लोप होतो. 'एकवीसंसतं' (एकशे एकवीस), हजार किंवा लाख. "शंभर इत्यादींमध्ये तीस अधिक आहेत" ते 'तिंससतं' (एकशे तीस), 'एकतिंससतं' (एकशे एकतीस) इत्यादी. 'उति' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - "शंभर इत्यादींमध्ये नव्वद अधिक आहेत" ते 'नवुतंसतं' (एकशे नव्वद), हजार किंवा लाख. 'ईस' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - "शंभर, हजार किंवा लाखामध्ये चाळीस अधिक आहेत" ते 'चत्तालीससतं' (एकशे चाळीस) इत्यादी. 'आस' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - याचप्रमाणे 'पञ्ञासंसतं' (एकशे पन्नास) इत्यादी. 'दस' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - 'एकादसंसतं' (एकशे अकरा) इत्यादी.

51. Tassa pūraṇe+kādasādito vā

५१. षष्ठ्यन्त असलेल्या 'एकादस' (अकरा) इत्यादी संख्यावाचक शब्दांपासून 'पूरण' (क्रमवाचक संख्या) अर्थी विकल्प करून 'डो' प्रत्यय होतो.

Chaṭṭhiyantāye+kādasādikāya saṃkhyāya ḍo hoti pūraṇatthe vibhāsā. Sā saṃkhyā pūriyate yena taṃ pūraṇaṃ. Ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Aññatra ‘‘ma pañcādikatīhī’’ti mo, ekādasamo. Vīsatiyā pūraṇo vīso vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo. Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā niccaṃ cattālīso paññāso.

षष्ठ्यन्त असलेल्या 'एकादस' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांपासून 'पूरण' अर्थी विकल्प करून 'डो' प्रत्यय होतो. ती संख्या ज्याच्याद्वारे पूर्ण केली जाते ते 'पूरण' (क्रमवाचक) होय. अकरांची संख्या पूर्ण करणारा तो 'एकादसो' (अकरावा). दुसऱ्या पक्षांत "म पञ्चादिकतीहि" या सूत्राने 'म' प्रत्यय होऊन 'एकादसमो' (अकरावा) असे रूप बनते. वीसची संख्या पूर्ण करणारा तो 'वीसो' किंवा 'वीसतिमो' (विसावा), 'तिंसो' किंवा 'तिंसतिमो' (तिसावा). 'वा' (विकल्प) हा शब्द व्यवस्थित विकल्प दर्शवणारा असल्यामुळे 'चत्तालीसो' (चाळिसावा) आणि 'पञ्ञासो' (पन्नासावा) ही रूपे नित्य (नियमितपणे) होतात.

52. Ma pañcādikatīhiti

५२. "म पञ्चादिकतीहि" या सूत्राने 'म' प्रत्यय होतो.

Mapaccaye pañcamo, pañcamī. Sattamo, sattamī. Aṭṭhamo, aṭṭhamī. Katimo, katimī iccādi.

'म' प्रत्यय लागून - 'पञ्चमो' (पाचवा), 'पञ्चमी' (पाचवी). 'सत्तमो' (सातवा), 'सत्तमी' (सातवी). 'अट्ठमो' (आठवा), 'अट्ठमी' (आठवी). 'कतिमो' (कितवा), 'कतिमी' (कितवी) इत्यादी रूपे होतात.

53. Sathādīna+mi cati

५३. 'सत' (शंभर) इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'इ' आदेश होतो आणि 'म' प्रत्यय देखील होतो.

Satādīnaṃ [Pg.190] mo ca antādeso i ca. Satassa pūraṇo satimo, sahassimo.

'सत' इत्यादी शब्दांना 'म' प्रत्यय होतो आणि त्यांच्या अंत्य स्वराच्या जागी 'इ' आदेश होतो. शंभरची संख्या पूर्ण करणारा तो 'सतिमो' (शंभरावा), 'सहस्सिमो' (हजारावा).

54. Chā ṭṭha+ṭṭhamāti

५४. 'छ' (सहा) शब्दापासून पूरण अर्थी 'ट्ठ' आणि 'ट्ठम' प्रत्यय होतात.

Chasaddā pūraṇatthe ṭṭha+ṭṭhamā. Channaṃ pūraṇo chaṭṭho, chaṭṭhamo. Itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī. ‘‘Catutthadutiyesve+saṃ tatiyapaṭhamā’’ti nipātanā pūraṇatthe dvito tiyo dvissa du ca, ticatūhi tissa a, tiya+tthā ca yathākkamaṃ, dutiyo tatiyo, catuttho.

'छ' शब्दापासून पूरण अर्थी 'ट्ठ' आणि 'ट्ठम' प्रत्यय होतात. सहाची संख्या पूर्ण करणारा तो 'छट्ठो' (सहावा), 'छट्ठमो' (सहावा). स्त्रीलिंगात 'छट्ठी' (सहावी), 'छट्ठमी' (सहावी). "चतुत्थदुतियेस्वेसं ततियपठमा" या निपातनामुळे पूरण अर्थी 'द्वि' शब्दापासून 'तिय' प्रत्यय होतो आणि 'द्वि' च्या जागी 'दु' होतो; 'ति' आणि 'चतु' शब्दांमध्ये 'ति' च्या जागी 'अ' होतो आणि अनुक्रमे 'तिय' व 'त्थ' प्रत्यय होतात; ज्यामुळे 'दुतियो' (दुसरा), 'ततियो' (तिसरा), 'चतुत्थो' (चौथा) अशी रूपे बनतात.

55. Ekā kā+kya+sahāye

५५. 'एक' शब्दापासून असहाय अर्थी 'क' आणि 'आकी' प्रत्यय होतात.

‘‘Sati byabhicāre visesanaṃ sātthakaṃ’’ti ñāyā saṃkhyāto visesetuṃ ‘‘asahāye’’ti vuttaṃ. Ekasmā asahāyatthe ka+ākī honti vā. Ekova ekako, ekākī, eko vā.

"जेव्हा व्यभिचार (अपवाद) असतो तेव्हाच विशेषण सार्थ ठरते" या न्यायाने संख्यावाचक शब्दापासून वेगळे दर्शवण्यासाठी "असहारे" (असहाय अर्थी) असे म्हटले आहे. 'एक' शब्दापासून असहाय (एकटा) या अर्थी विकल्प करून 'क' आणि 'आकी' प्रत्यय होतात. एकटाच तो 'एकको' (एकटा), 'एकाकी' (एकाकी) किंवा 'एको' (एक).

56. Vacchādīhi tanutte taro

५६. 'वच्छ' (वत्स/वासरू) इत्यादी शब्दांच्या स्वभावातील अल्पता (किंचित उरलेला भाग) दर्शवण्यासाठी 'तर' प्रत्यय होतो.

Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte=kiñcimattāvasese taro hoti. So=sako bhāvo sabhāvo attaniyapavattinimittaṃ. Susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī. Yobbanassa tanutte okkhataro. Okkhā=dutiyavayaṭṭhagoṇo. Assabhāvassa tanutte assataro. Gāvoti jātisāmatthiyassa tanutte usabhataro. Ettha tanuttaṃ appabalatā.

'वच्छ' इत्यादी शब्दांच्या स्वभावातील अल्पता (किंचित उरलेला भाग) दर्शवण्यासाठी 'तर' प्रत्यय होतो. तो म्हणजे स्वतःचा भाव (स्वभाव), जो स्वतःच्या प्रवृत्तीचे कारण असतो. शिशुत्वाच्या (लहानपणाच्या) अल्पतेमध्ये 'वच्छतरो' (लहान वासरू), स्त्रीलिंगात 'वच्छतरी'. यौवनाच्या (तरुणपणाच्या) अल्पतेमध्ये 'ओक्खतरो' (तरुण बैल). 'ओक्खा' म्हणजे दुसऱ्या वयातील (तरुण) बैल. अश्वत्वाच्या (घोड्याच्या स्वभावाच्या) अल्पतेमध्ये 'अस्सतरो' (खच्चर/अश्वतर). 'गावो' (गाय/बैल) या जातीच्या सामर्थ्याच्या अल्पतेमध्ये 'उसभतरो' (लहान बैल/वृषभतर). येथे 'तनुत्ता' म्हणजे अल्पबलता (कमी ताकद) होय.

57. Kimhā niddhāraṇe ratara+ratamā

५७. 'किम्' शब्दापासून निर्धारण अर्थी 'तर' आणि 'तम' प्रत्यय होतात.

Kiṃsaddā [Pg.191] niddhāraṇe ratara+ratamā honti. Ko evāti kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭṭho. Katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭṭho. Bhāradvājānaṃ katamo+si brahme.

'किम्' शब्दापासून निर्धारण अर्थी 'तर' आणि 'तम' प्रत्यय होतात. 'कोण' या अर्थी 'कतर' आणि 'कतम' होतात. जसे - "तुमच्यापैकी देवदत्त कोणता (कतर)?", "तुमच्यापैकी लाकूड कोणते (कतर)?", "तुमच्यापैकी देवदत्त कोणता (कतम)?", "तुमच्यापैकी लाकूड कोणते (कतम)?", "हे ब्राह्मणा, भारद्वाजांपैकी तू कोणता (कतम) आहेस?"

58. Tena datte li+yāti

५८. 'त्याच्याद्वारे दिलेले' या अर्थी 'ल' आणि 'इय' प्रत्यय होतात.

Datte+bhidheyye la+iyā honti bahulādhikārā manussasaññāyaṃ. Devena datto devalo deviyo, brahmalo brahmiyo. Sīvalo sīviyo sissa dīgho. Deva+brahma+sivāti tannāmakā manussā. (Rattamiccādianekatthataddhitaṃ).

'दिलेले' या अर्थी मानवी नावांमध्ये बहुल अधिकाराने 'ल' आणि 'इय' प्रत्यय होतात. 'देवाने दिलेला' तो 'देवल' किंवा 'देविय'. 'ब्रह्मदेवाने दिलेला' तो 'ब्रह्मल' किंवा 'ब्रह्मिय'. 'शिवने दिलेला' तो 'सीवल' किंवा 'सीविय' (येथे 'सि' चा दीर्घ 'सी' होतो). देव, ब्रह्म, शिव ही त्या नावांची माणसे आहेत. (हे 'रत्त' इत्यादी अनेक अर्थांचे तद्धित रूप आहे).

59. Tassa bhāvakammesutta+tā+ttana+ṇya+ṇeyya+ṇi+ya+ṇiyā

५९. त्याच्या भाव आणि कर्म अर्थी 'त्त', 'ता', 'त्तन', 'ण्य', 'णेय्य', 'णि', 'य', 'णिय' प्रत्यय होतात.

Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ. Na sabbe paccayā sabbato honti aññatratta+tāhi. Bhavanti etasmā buddhisaddāti bhāvo saddapavattinimittaṃ. Vuttañca –

षष्ठीविभक्तीच्या अंतापासून भाव आणि कर्म अर्थी 'त्त' इत्यादी प्रत्यय बहुधा होतात. 'त्त' आणि 'ता' प्रत्यय सोडून सर्व प्रत्यय सर्व शब्दांपासून होत नाहीत. 'ज्यापासून शब्द आणि बुद्धी निर्माण होते तो भाव' म्हणजे शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त होय. आणि म्हटले आहे की -

Hontya+smā saddabuddhīti, bhāvo taṃ saddavuttiyā;

Nimittabhūtaṃ nāmañca, jāti dabbaṃ kriyā guṇoti.

"ज्यापासून शब्द आणि बुद्धी निर्माण होते, तो शब्दाच्या प्रवृत्तीचा 'भाव' (निमित्त) आहे; तो निमित्तभूत असलेला नाम, जाती, द्रव्य, क्रिया आणि गुण होय."

Nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ nīlatāti guṇo bhāvo. Ettha nīlaguṇavasena paṭe nīlasaddassa vuttiyā paṭabuddhiyā nimittaṃ bhāvo nāma. Nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatāti nīlaguṇajāti, ettha nīlaguṇajāti nimittaṃ hutvā nīlasaddassa guṇavuttiyā [Pg.192] nīlaguṇajāti nimittaṃ. Gottaṃ gotāti gojāti, ettha jātisaddānaṃ dabbavuttiyā sati jāti nimittaṃ. Pācakassa bhāvo pācakattaṃti kriyāsambandhittaṃ bhāvo, ettha pacanakriyāsambandhittaṃ bhāvo. Daṇḍittaṃ visāṇittaṃ rājapurisattaṃti daṇḍa+visāṇa+rājadabbānaṃ sambandhittaṃ bhāvo, daṇḍītyādisaddapavattiyā nimittattā.

'निळ्या वस्त्राचा भाव' म्हणजे 'नीलत्व' (नीलत्तं) किंवा 'नीलता' (नीलता) हा गुणाचा भाव आहे. येथे नील गुणाच्या आधारे वस्त्रावर 'नील' शब्दाच्या प्रवृत्तीने वस्त्रबुद्धीचे जे निमित्त आहे, त्याला 'भाव' म्हणतात. 'निळ्या गुणाचा भाव' म्हणजे 'नीलत्व' किंवा 'नीलता' ही नील गुणाची जाती आहे; येथे नील गुणाची जाती निमित्त बनून 'नील' शब्दाच्या गुणप्रवृत्तीसाठी नील गुणाची जाती निमित्त ठरते. 'गोत्व' (गोत्तं) किंवा 'गोता' म्हणजे 'गो-जाती'; येथे जातीवाचक शब्दांच्या द्रव्यप्रवृत्तीमध्ये 'जाती' हे निमित्त असते. 'पाचकाचा (स्वयंपाक्याचा) भाव' म्हणजे 'पाचकत्व' (पाचकत्तं) हा क्रियेशी संबंधित भाव आहे; येथे स्वयंपाक करण्याच्या क्रियेशी संबंधित भाव आहे. 'दंडित्व', 'विषाणित्व', 'राजपुरुषत्व' म्हणजे दंड, विषाण (शिंग) आणि राजपुरुष या द्रव्यांशी संबंधित भाव आहे, कारण 'दंडी' इत्यादी शब्दांच्या प्रवृत्तीचे ते निमित्त आहे.

Devadattassa bhāvo devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattaṃti tadavatthā visesasāmaññaṃ, devadattassa bālatādiavatthābhedo, candassa kalādiavatthabhedo ca, sūriyassa mandapaṭutādiavatthābhedo ca sāmaññaṃ, tadettha nimittaṃ. Ettha vijjamānapadatthānaṃ visayabhūtasaññāsaddānaṃ pavattinimittaṃ vuttaṃ. Ākāsattaṃ abhāvattaṃti, tattha ghaṭākāsa+pīṭharākāsa, paṭābhāva+ghaṭābhāvādinā upacaritabhedasāmaññaṃ bhāvo.

'देवदत्ताचा भाव' म्हणजे 'देवदत्तत्व' (देवदत्तत्तं), 'चंद्रत्व' (चंदत्तं), 'सूर्यत्व' (सूरियत्तं) हे त्यांच्या अवस्थांच्या विशेषांचे सामान्य रूप आहे. देवदत्ताची बालपण इत्यादी अवस्थांचा भेद, चंद्राच्या कला इत्यादी अवस्थांचा भेद आणि सूर्याच्या मंद-तीव्र इत्यादी अवस्थांचा भेद हे सामान्य रूप आहे, ते येथे निमित्त आहे. येथे विद्यमान पदार्थांच्या विषय बनलेल्या संज्ञावाचक शब्दांच्या प्रवृत्तीचे निमित्त सांगितले आहे. 'आकाशत्व' (आकासत्तं), 'अभावत्व' (अभावत्तं) यामध्ये घट-आकाश, पीठ-आकाश, पट-अभाव, घट-अभाव इत्यादींच्या उपचरित (लाक्षणिक) भेदांचे सामान्य रूप हाच भाव आहे.

Ttana-puthujjanattanaṃ. Vedanāya bhāvo vedanattanaṃ, rasso. Evaṃ jāyattanaṃ, jārattanaṃ.

'त्तन' प्रत्यय - 'पुथुज्जनत्तनं' (पृथग्जनत्व). 'वेदनेचा भाव' म्हणजे 'वेदनात्तनं' (येथे र्‍हस्व होतो). याचप्रमाणे 'जायत्तनं' (पत्नीत्व), 'जारत्तनं' (जारत्व).

Ṇya-alasassa bhāvo kammaṃ vā ālasyaṃ, ettha ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti a-lope ‘‘sarāna+mādissā’’dinā ākāro, eva+mupari ca. Brāhmaṇassa bhāvo brahmaññaṃ, ññakārapubbarūpāni. Cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rañño bhāvo rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ, vesamaṃ, ṇapaccayo. Sakhino bhāvo sakhyaṃ, vāṇijjaṃ, ārogyaṃ, odagyaṃ, ānaṇyaṃ, dubbalyaṃ, balyaṃ, paṇḍiccaṃ, bāhussaccaṃ, porohiccaṃ. Muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ, ilopo. Kosallaṃ, vepullaṃ. Samānassa bhāvo sāmaññaṃ, perissaṃ, somanassaṃ, domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ, nipakassa [Pg.193] bhāvo nepakkaṃ, ādhikkaṃ, dubhagassa bhāvo dobhaggaṃ, sarūpassa bhāvo sāruppaṃ, opammaṃ, sokhummaṃ, tathassa bhāvo tacchaṃ. Dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ. Bhesajassa bhāvo bhesajjaṃ, byāvaṭassa kammaṃ veyyāvaccaṃ yathā veyyākaraṇaṃ.

'ण्य' प्रत्यय - 'अलस' (आळशी) चा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'आलस्यं' (आळस). येथे "लोपो वण्णिवण्णानं" सूत्राने 'अ' चा लोप होऊन "सरानामदिस्सा" सूत्राने आद्य स्वराचा दीर्घ 'आ' होतो, आणि पुढेही असेच होते. 'ब्राह्मणाचा भाव' म्हणजे 'ब्रह्मञ्ञं' (ब्राह्मण्य), येथे 'ञ्ञ' चे पूर्वरूप होते. 'चापल्यं' (चपळता), 'नेपुञ्ञं' (निपुणता), 'पेसुञ्ञं' (चहाडी), 'राजाचा भाव' म्हणजे 'रज्जं' (राज्य), 'आधिपच्चं' (अधिपत्य), 'दायज्जं' (वारसा), 'वेसम्मं' किंवा 'वेसमं' (विषमता - येथे 'ण' प्रत्यय होतो). 'मित्राचा भाव' म्हणजे 'sख्यं' (सख्य), 'वाणिज्जं' (व्यापार), 'आरोग्यं' (आरोग्य), 'ओदग्यं' (आनंद), 'आनण्यं' (कर्जमुक्ती), 'दुब्बल्यं' (दुर्बळता), 'बल्यं' (बळ), 'पंडिच्चं' (पांडित्य), 'बाहुस्सच्चं' (बहुश्रुतता), 'पोरोहित्चं' (पुरोहितपण). 'मुट्ठस्सति' चा भाव म्हणजे 'मुट्ठस्सच्चं' (स्मृतीभ्रंश), येथे 'इ' चा लोप होतो. 'कोसल्लं' (कौशल्य), 'वेपुल्लं' (विपुलता). 'समान' चा भाव म्हणजे 'सामञ्ञं' (समानता/श्रामण्य), 'पेरिस्सं' (परिषदपण), 'सोमनस्सं' (सौमनस्य), 'दोमनस्सं' (दौर्मनस्य), 'सोवचस्सं' (सुवचत्व), 'दोवचस्सं' (दुर्वचत्व). 'निपक' चा भाव म्हणजे 'नेपक्कं' (निपुणता), 'आधिक्कं' (आधिक्य). 'दुभग' चा भाव म्हणजे 'दोभग्गं' (दुर्भाग्य). 'सरूप' चा भाव म्हणजे 'सारुप्पं' (सारूप्य). 'ओपम्मं' (औपम्य), 'सोखुम्मं' (सौक्ष्म्य). 'तथ' चा भाव म्हणजे 'तच्छं' (तथ्य). 'दुम्मेध' चा भाव म्हणजे 'दुम्मेज्झं' (दुर्बुद्धी). 'भेसज' चा भाव म्हणजे 'भेसज्जं' (औषध). 'व्यावट' चे कर्म म्हणजे 'वेय्यावच्चं' (सेवा), जसे 'वेय्याकरणं' (व्याकरण).

Ṇeyya-sucino bhāvo soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ, kapissa bhāvo kāpeyyaṃ. Saṭhassa bhāvo kammaṃ vā sāṭheyyaṃ.

'णेय्य' प्रत्यय - 'सुचि' (पवित्र) चा भाव म्हणजे 'सोचेय्यं' (पवित्रता), 'आधिपतेय्यं' (अधिपत्य), 'कपि' (माकड) चा भाव म्हणजे 'कापेय्यं' (चंचलता). 'सठ' (धूर्त) चा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'साठेय्यं' (धूर्तता).

Ṇa-garūnaṃ bhāvo gāravaṃ, u avaṅa. Pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ, ‘‘kosajjā’’dinā ussa attaṃ dvittañca. Paramānaṃ bhāvo pāramī, vīpaccayo. Samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.

'ण' प्रत्यय - 'गरु' (गुरू) चा भाव म्हणजे 'गारवं' (गौरव), येथे 'उ' चा 'अव' आदेश होतो. 'पाटवं' (पटुता), 'अज्जवं' (सरळपणा), 'मद्दवं' (मृदुता), "कोसज्जा" इत्यादी सूत्राने 'उ' चा 'अ' होतो आणि द्वित्व होते. 'परम' चा भाव म्हणजे 'पारमी' (पारमिता), येथे 'वी' प्रत्यय होतो. 'समग्र' चा भाव म्हणजे 'सामग्गी' (एकता).

Iya-adhipatino bhāvo adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ.

'इय' प्रत्यय - 'अधिपति' चा भाव म्हणजे 'अधिपतियं' (अधिपत्य), 'पंडितियं' (पांडित्य), 'बहुस्suतियं' (बहुश्रुतता), 'नग्गियं' (नग्नता), 'सूरियं' (शौर्य).

Ṇiya-alasassa bhāvo kammaṃ vā ālasiyaṃ, tālusiyaṃ, mandiyaṃ, dakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ.

'णिय' प्रत्यय - 'अलस' चा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'आलसियं' (आळस), 'तालुसियं' (तालुभाव), 'मंदियं' (मंदता), 'दक्खियं' (दक्षता), 'पोरोहितियं' (पुरोहितपण), 'वेय्यत्तियं' (पात्रता).

Kathaṃ rāmaṇīyakaṃti, sakatthe kantā ṇena siddhā. Kammaṃ=kriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ alasatā alasattanaṃ ālasyaṃ ālasiyaṃ vā.

'रामणीयकं' (रमणीयता) कसे सिद्ध होते? स्वार्थ अर्थी 'कन्' प्रत्यय आणि 'ण' प्रत्ययाने ते सिद्ध होते. कर्म = क्रिया, त्यामध्ये 'अलस' चे कर्म म्हणजे 'अलसत्तं' (आळशीपणा), 'अलसता', 'अलसत्तनं', 'आलस्यं' किंवा 'आलसियं' होय.

122. Sakattheti

१२२. 'स्वार्थ अर्थी' (स्वतःच्याच अर्थात).

Sakatthepi yathāyogaṃ ttādayo honti. Yathābhūtameva yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ. Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ, ettha akāralopo, tassa ce pubbarūpe ca kate ‘‘tadaminā’’dinā nassa ñño ca lopo ca hoti, kāyapāguññatā.

स्वार्थ अर्थी सुद्धा योग्यतेनुसार 'त्त' इत्यादी प्रत्यय होतात. जसे - 'यथाभूत' चे 'यथाभुच्चं' (यथातथ्य), 'कारुञ्ञं' (कारुण्य), 'पत्तकल्लं' (प्राप्तकाल). 'आकाशानंत' चे 'आकासानञ्चं' (आकाशानंत्य), येथे 'अ' कारचा लोप होतो, आणि त्याचे पूर्वरूप झाल्यावर "तदमिना" इत्यादी सूत्राने 'न' चा 'ञ' होतो आणि लोप होतो, 'कायपागुञ्ञता' (शरीराची कुशलता).

60. Bya vaddhadāsā vā

६०. 'वृद्ध' आणि 'दास' शब्दांपासून षष्ठीविभक्तीच्या अंती भाव आणि कर्म अर्थी 'ब्य' प्रत्यय विकल्प करून होतो.

Chaṭṭhiyantā [Pg.194] vaddhā dāsā ca byo hoti bhāvakammesu. Vaddhassa bhāvo kammaṃ vā vaddhabyaṃ, vaddhatā. Dāsassa bhāvo kammaṃ vā dāsabyaṃ, dāsyaṃ, dāsatā. Kathaṃ vaddhavaṃti, ṇe vāgamo.

षष्ठीविभक्तीच्या अंतापासून 'वृद्ध' आणि 'दास' शब्दांना भाव आणि कर्म अर्थी 'ब्य' प्रत्यय होतो. 'वृद्धाचा भाव किंवा कर्म' म्हणजे 'वद्धब्यं' (वृद्धत्व) किंवा 'वद्धता'. 'दासाचा भाव किंवा कर्म' म्हणजे 'दासब्यं' (दासत्व), 'दास्यं' किंवा 'दासता'. 'वद्धवं' (वृद्धत्व) कसे सिद्ध होते? 'णे' प्रत्यय झाल्यावर 'व' चा आगम होतो.

61. Nasa yuvā bo ca vassa

६१. 'युवन्' शब्दापासून षष्ठीविभक्तीच्या अंती भाव आणि कर्म अर्थी 'न' प्रत्यय विकल्प करून होतो आणि 'व' चा 'ब' होतो.

Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti vassa bo ca. Yuvassa bhāvo yobbanaṃ, yuvattaṃ yuvatā vā.

षष्ठीविभक्तीच्या अंतापासून 'युव' शब्दाला भाव आणि कर्म अर्थी 'न' किंवा 'ण' प्रत्यय विकल्प करून होतो आणि 'व' चा 'ब' होतो. 'युवकाचा भाव' म्हणजे 'योब्बनं' (यौवन), किंवा 'युवत्तं' (युवत्व) किंवा 'युवता'.

62. Aṇvāditvi+moti

६२. 'अणु' इत्यादी शब्दांपासून भाव अर्थी 'इम' प्रत्यय विकल्प करून होतो.

Bhāve vā imo. Aṇuno bhāvo aṇimā, laghimā, mahato bhāvo mahimā. Kisassa bhāvo kasimā.

भाव अर्थी विकल्प करून 'इम' प्रत्यय होतो. 'अणूचा भाव' म्हणजे 'अणिमा' (अणुत्व), 'लघिमा' (लघुत्व), 'महानचा भाव' म्हणजे 'महिमा' (महत्त्व). 'कृश चा भाव' म्हणजे 'कसिमा' (कृशत्व).

133. Kisa+mahata+mime kasa, mahāti

१३३. 'इम' प्रत्यय झाल्यावर 'महत्' चा 'मह' आणि 'कृश' चा 'कस' असा आदेश होतो.

Imamhi mahato maho ca kisassa kasādeso ca hoti.

'इम' प्रत्यय असताना 'महत्' चा 'मह' आणि 'कृश' चा 'कस' असा आदेश होतो.

63. Bhāvā tena nibbatteti

६३. 'त्याच्याद्वारे निष्पन्न झालेला' या अर्थी क्रियावाचक शब्दापासून 'इम' प्रत्यय होतो.

Kriyāvācakasaddato imo, pākena nibbattaṃ pākimaṃ, sekimaṃ.

क्रियावाचक शब्दापासून 'इम' प्रत्यय होतो. जसे - 'पाकाने निष्पन्न झालेले' ते 'पाकिमं', 'सिंचनाने निष्पन्न झालेले' ते 'सेकिमं'.

127. Kosajjā+jjava+pārisajja+sohajja+maddavā+rissā+sabhā+jañña+theyya+ bāhusaccā

१२७. कोसज्ज (आळस), अज्जव (सरळपणा), पारिसज्ज (परिषदपण), सोहज्ज (मैत्री), मद्दव (मृदुता), अरिस्सा (असूया नसणे), सभा, जञ्ञ (श्रेष्ठ), थेय्य (चोरी), बाहुसच्च (बहुश्रुतता).

Ete saddā nipaccante ṇānubandhe. Kusītassa bhāvoti bhāve ṇyo hoti, iminā īssa akāre ca tassa je ca [Pg.195] kate yassa pubbarūpaṃ, kosajjaṃ. Ujuno bhāve ajjavaṃti ṇo, iminā ussa attaṃ, ‘‘uvaṇṇassā+vaṅa sare’’ti avaṅaādese jassa dvittaṃ. Parisāsu sādhūti vākye ‘‘ṇyo tattha sādhū’’ti ṇyo, iminā jāgamo ca, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti āssa rasse ca kate jassa pubbarūpaṃ, pārisajjo. Iminā kamena vākyeneva saddasiddhi veditabbā. Suhadayova suhajjo, tassa bhāvo sohajjaṃ, iminā ayalopo. Muduno bhāvo maddavaṃ, iminā ussa attaṃ. Isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, ṇyapaccaye iminā ārañāgame ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti antaikāralopo ca. Usabhassa idaṃ bhāvo vā āsabhaṃ, iminā ussa ā. Ājānīyassa bhāvo ājaññaṃ, iminā yalope ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti īkāralopo. Thenassa bhāvo theyyaṃ, iminā nassa yakāro. Bahussutassa bhāvo bāhusaccaṃ, iminā ussa akāro saṃyogādilopo. (Bhāvataddhitaṃ).

हे शब्द 'ण' अनुबंध असताना निपातित केले जातात. 'कुसीतस्स भावो' (आळशाचा भाव) या अर्थी 'ण्यो' प्रत्यय होतो, याने 'ई' चा 'अ' आणि 'त' चा 'ज' झाल्यावर 'य' चे पूर्वरूप होऊन 'कोसज्जं' (आळस) बनते. 'उजुनो भावो' (सरळपणाचा भाव) या अर्थी 'अज्जवं' मध्ये 'ण' प्रत्यय होतो, याने 'उ' चा 'अ' होतो, "उवण्णस्सा+वण सरे" या सूत्राने 'अवण' आदेश झाल्यावर 'ज' चे द्वित्व होते. 'परिसासु साधू' या वाक्यात "ण्यो तत्थ साधू" या सूत्राने 'ण्यो' प्रत्यय होतो, याने 'ज' चा आगम होतो, आणि "ब्यञ्जने दीघरस्सा" या सूत्राने 'आ' चा र्‍हस्व झाल्यावर 'ज' चे पूर्वरूप होऊन 'पारिसज्जो' बनते. याच क्रमाने वाक्याद्वारेच शब्दसिद्धी जाणावी. 'सुहदयो' म्हणजेच 'सुहज्जो' (मित्र), त्याचा भाव 'सोहज्जं' (मैत्री), यात 'अय' चा लोप होतो. 'मुदुनो भावो' (मृदूचा भाव) 'मद्दवं' (मृदुता), यात 'उ' चा 'अ' होतो. 'इसिनो इदं भावो वा' (ऋषीचे हे किंवा भाव) 'आरिस्सं', 'ण्य' प्रत्यय असताना याने 'आर' चा आगम आणि "लोपो+वण्णि+वण्णानं" या सूत्राने अंत्य 'इ' काराचा लोप होतो. 'उसभस्स इदं भावो वा' (वृषभाचे हे किंवा भाव) 'आसभं', यात 'उ' चा 'आ' होतो. 'आजानीयस्स भावो' (आजानीयचा भाव) 'आजञ्ञं', यात 'य' चा लोप झाल्यावर "लोपो+वण्णि+वण्णानं" या सूत्राने 'ई' काराचा लोप होतो. 'थेनस्स भावो' (चोराचा भाव) 'थेय्यं' (चोरी), यात 'न' चा 'य' कार होतो. 'बहुस्सुतस्स भावो' (बहुश्रुताचा भाव) 'बाहुसच्चं' (बहुश्रुतता), यात 'उ' चा 'अ' कार आणि संयोगादीचा लोप होतो. (भावतद्धित समाप्त).

64. Tara+tami+ssiki+yi+ṭṭhā+tisaye

६४. अतिशय (अधिकता) दर्शवण्यासाठी 'तर', 'तम', 'इस्सिक', 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय होतात.

Atisaye vattamānato honte+te paccayā. Atisayena pāpo pāpataro pāpatamo pāpissito pāpiyo pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā iccādi. Atisayappaccayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro pāpiṭṭhatamo. Evaṃ paṭutaro paṭutamo, paṭissiko, paṭiyo, paṭiṭṭho, varataro iccādi paṇītataro iccādi ca.

अतिशय (अधिकता) अर्थ वर्तमान असताना हे प्रत्यय होतात. अतिशय पापी तो 'पापतरी' (अधिक पापी), 'पापतमो' (सर्वात पापी), 'पापिस्सितो', 'पापियो', 'पापिट्ठो'; स्त्रीलिंगात 'पापतरा' इत्यादी रूपे होतात. अतिशय प्रत्ययान्त शब्दांना देखील पुन्हा अतिशय प्रत्यय लागतो, जसे की अतिशय पापिट्ठ तो 'पापिट्ठतरो', 'पापिट्ठतमो'. याचप्रमाणे 'पटुतरो', 'पटुतमो', 'पटिस्सिको', 'पटियो', 'पटिट्ठो', 'वरतरो' इत्यादी आणि 'पणीततरो' इत्यादी रूपे होतात.

135. Jo vuddhassi+yi+ṭṭhesu

१३५. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वुद्ध' शब्दाच्या जागी 'ज' आदेश होतो.

Vuddhassa [Pg.196] jo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena vuddho jeyyo jeṭṭho, jādese pubbasaralope luttā sarā issa ekāre ca yassa dvittaṃ.

'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वुद्ध' च्या जागी 'ज' होतो. अतिशय वृद्ध तो 'जेय्यो', 'जेट्ठो'. 'ज' आदेश झाल्यावर पूर्व स्वराचा लोप होतो, स्वर लुप्त झाल्यावर 'इ' चा 'ए' कार होतो आणि 'य' चे द्वित्व होते.

136. Bāḷha+ntika+pasatthānaṃ sādha+neda+sā

१३६. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'बाळ्ह', 'अन्तिक' आणि 'पसत्थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'साध', 'नेद' आणि 'स' हे आदेश होतात.

Iyaiṭṭhesu bāḷha+ntika+pasatthānaṃ sādha+neda+sā honti yathākkamaṃ. Atisayena bāḷho sādhiyo sādhiṭṭho. Atisayena antiko nediyo nediṭṭho. Atisayena pasattho seyyo seṭṭho, pubbeva sare lutte issa e dvittañca.

'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'बाळ्ह', 'अन्तिक' आणि 'पसत्थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'साध', 'नेद' आणि 'स' होतात. अतिशय दृढ (बाळ्ह) तो 'साधियो', 'साधित्ठो'. अतिशय जवळचा (अन्तिक) तो 'नेदियो', 'नेदिट्ठो'. अतिशय प्रशंसनीय (पसत्थ) तो 'सेय्यो', 'सेट्ठो'; येथे पूर्वीप्रमाणेच स्वराचा लोप झाल्यावर 'इ' चा 'ए' आणि द्वित्व होते.

137. Kaṇa+kana+ppa+yuvānaṃ

१३७. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'अप्प' आणि 'युव' यांच्या जागी अनुक्रमे 'कण' आणि 'कन' आदेश होतात.

Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa+kanā honti yathākkamaṃ. Atisayena appo kaṇiyo kaṇiṭṭho. Atisayena yuvā kaniyo kaniṭṭho.

'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'अप्प' आणि 'युव' यांच्या जागी अनुक्रमे 'कण' आणि 'कन' होतात. अतिशय अल्प (अप्प) तो 'कणियो', 'कणिट्ठो'. अतिशय तरुण (युवा) तो 'कनियो', 'कनिट्ठो'.

138. Lopo vī+mantu+vantūnanti

१३८. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' प्रत्ययांचा लोप होतो.

Iyaiṭṭhesu vī+mantu+vantūnaṃ lopo. Atisayena medhāvī medhiyo medhiṭṭho. Atisayena satimā satiyo satiṭṭho. Atisayena guṇavā guṇiyo guṇiṭṭho. Ettha yathākkamaṃ mantvatthe vī+mantu+vantu hoti.

'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' यांचा लोप होतो. अतिशय बुद्धिमान (मेधावी) तो 'मेधियो', 'मेधित्ठो'. अतिशय स्मृतिमान (सतिमा) तो 'सतियो', 'सतिट्ठो'. अतिशय गुणवान (गुणवा) तो 'गुणियो', 'गुणिट्ठो'. येथे अनुक्रमे 'मन्तु' (अस्तित्व) अर्थी 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' प्रत्यय होतात.

65. Tannissite llo

६५. 'त्यावर आश्रित' या अर्थी द्वितीयान्त शब्दाहून 'ल्ल' प्रत्यय होतो.

Llapaccayo [Pg.197] hoti dutiyantā tannissitatthe. Vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ. Duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Vedanti tuṭṭhi. Ille saṅkhāraṃ nissitaṃ saṅkhārillaṃ.

'त्यावर आश्रित' या अर्थी द्वितीयान्त शब्दाहून 'ल्ल' प्रत्यय होतो. वेदावर (ज्ञानावर/आनंदावर) आश्रित ते 'वेदल्लं'. दुष्टपणे आश्रित ते 'दुट्ठुल्लं'. 'वेद' म्हणजे तुट्ठि (संतुष्टी/आनंद). 'इल्ल' प्रत्यय असताना संस्कारावर आश्रित ते 'सङ्खारिल्लं'.

66. Tassa vikārāvayavesu ṇa+ṇika+ṇeyya+mayā

६६. 'त्याचा विकार किंवा अवयव' या अर्थी 'ण', 'णिक', 'णेय्य' आणि 'मय' प्रत्यय होतात.

Pakatiyā uttara+mavatthantaraṃ vikāro. Chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre+vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ. Ṇa-ayaso vikāro āyasaṃ bandhanaṃ, sakāgamo. Udumbarassa avayavo vikāro vā odumbaraṃ bhasmaṃ paṇṇaṃ vā. Kāpotaṃ maṃsaṃ satti vā. Ṇika-kappāsassa vikāro kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇissa vikāro+vayavo vā eṇeyyaṃ. Kosānaṃ vikāro koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇānaṃ vikāro tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ, suvaṇṇamayo ratho, rūpiyamayaṃ. ‘‘Aññasmiṃ’’ti mayo, gunnaṃ karīsaṃ gomayaṃ.

प्रकृतीची (मूळ रूपाची) पुढील अवस्था म्हणजे 'विकार' होय. षष्ठ्यन्त नामाहून विकार आणि अवयव या अर्थी 'ण' इत्यादी प्रत्यय बहुधा होतात. 'ण' प्रत्यय - लोहाचा (अयस) विकार ते 'आयसं' बंधन, यात 'स' चा आगम होतो. उदुंबराचा (उंबराचा) अवयव किंवा विकार ते 'ओदुम्बरं' भस्म किंवा पान. कबुतराचे (कपोत) मांस किंवा शक्ती ते 'कापोतं'. 'णिक' प्रत्यय - कापसाचा (कप्पास) विकार ते 'कप्पासिकं' वस्त्र. 'णेय्य' प्रत्यय - एणीचा (हरिणीचा) विकार किंवा अवयव ते 'एणेय्यं'. कोशांचा (रेशीम कीटकांच्या कोशांचा) विकार ते 'कोसेय्यं' वस्त्र. 'मय' प्रत्यय - तृणाचा (गवताचा) विकार ते 'तिणमयं', लाकडाचा विकार 'दारुमयं', नळाचा (लव्हाळ्याचा) विकार 'नळमयं', मातीचा विकार 'मत्तिकामयं', सोन्याचा रथ 'सुवण्णमयो रथो', चांदीचा 'रूपियमयं'. "अञ्ञस्मिं" या सूत्राने 'मय' प्रत्यय होतो, गाईचे शेण ते 'गोमयं'.

67. Jatuto ssaṇa vā

६७. 'जतु' (लाख) शब्दाहून विकार आणि अवयव या अर्थी विकल्पेकरून 'स्सण' प्रत्यय होतो.

Vikārāvayavesu jatuto ssaṇa vā hoti. Ettha ‘‘vikārāvayavesū’’ti vattantesupi bahulādhikārā vikāreyeva hoti. Jatuno vikāro jātussaṃ jatumayaṃ.

विकार आणि अवयव या अर्थी 'जतु' शब्दाहून विकल्पेकरून 'स्सण' प्रत्यय होतो. येथे "विकारावयवेसु" चे अनुवर्तन होत असले तरी 'बहुलाधिकारा'मुळे केवळ विकार अर्थीच हा प्रत्यय होतो. जतूचा (लाखेचा) विकार तो 'जातुस्सं' किंवा 'जतुमयं'.

123. Lopoti

१२३. 'लोप' म्हणजे प्रत्ययाचा लोप होणे.

Bahulaṃ paccayalopopi. ‘‘Phalitassa rukkhassa phala+mavayavo vikāro ca, pallavitasseva pallavaṃ’’ti vuttattā phalādayo [Pg.198] avayavā vikārā ca honti, tasmā idaṃ vuccati phalapupphamūlesu vikārāvayavesu-piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usīrassa mūlaṃ usīraṃ. Taṃsaddena vā tadabhidhānaṃ abhedopacārena, tasmā paccayalopaṃ vināpi sijjhati.

बहुधा प्रत्ययाचा लोप देखील होतो. "फळ आलेल्या वृक्षाचे फळ हा त्याचा अवयव आणि विकार आहे, तसेच पालवी फुटलेल्या वृक्षाची पालवी" असे म्हटले असल्यामुळे फळ इत्यादी अवयव आणि विकार असतात, म्हणून हे म्हटले जाते की फळ, फूल आणि मूळ (वनस्पतीचे मूळ) या विकार आणि अवयवांमध्ये - पियालची फळे ती 'पियालानि', मोगऱ्याची (मल्लिका) फुले ती 'मल्लिका', वाळ्याचे (उशीर) मूळ ते 'उसीरं'. किंवा त्या शब्दानेच अभेदोपचाराने त्याचे अभिधान (कथन) होते, म्हणून प्रत्ययलोपाशिवाय देखील सिद्धी होते.

68. Samūhe kaṇa+ṇa+ṇikā

६८. 'समूह' या अर्थी षष्ठ्यन्त शब्दाहून 'कण', 'ण' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात.

Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa+ṇa+ṇikā honti. Gottapaccayantā kaṇa-rājaññānaṃ samūho rājaññakaṃ, mānusakaṃ. Ukkhādīhi ukkhānaṃ samūho okkhakaṃ, ‘‘saṃyoge kvacī’’ti okāro. Oṭṭhakaṃ. Urabbhānaṃ samūho orabbhakaṃ. Rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ, māyūrakaṃ, kāpotakaṃ, māhisakaṃ. Ṇa-kākānaṃ samūho kākaṃ, bhikkhaṃ. Ṇika acittā-apūpānaṃ samūho āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ.

षष्ठ्यन्त शब्दाहून समूह अर्थी 'कण', 'ण' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. गोत्रप्रत्ययान्त शब्दाहून 'कण' प्रत्यय - राजन्य लोकांचा समूह तो 'राजन्यकं', मनुष्यांचा समूह 'मानुसकं'. 'उक्ख' इत्यादी शब्दांपासून - उक्खांचा समूह 'ओक्खकं', "संयोगे क्वचि" या सूत्राने 'ओ' कार होतो. उंटांचा समूह 'ओट्ठकं'. मेंढ्यांचा (उरब्भ) समूह 'ओरब्भकं'. 'राजकं' (राजांचा समूह), 'राजपुत्तकं', 'हत्थिकं' (हत्तींचा समूह), 'धेनुकं' (गाईंचा समूह), 'मायूरकं' (मोरांचा समूह), 'कापोतकं' (कबुतरांचा समूह), 'माहिसकं' (म्हशींचा समूह). 'ण' प्रत्यय - कावळ्यांचा (काक) समूह तो 'काकं', भिक्षूंचा समूह 'भिक्खं'. 'णिक' प्रत्यय अचित्त (अचेतन) शब्दांपासून - अपूपांचा (अनारशांचा/पुऱ्यांचा) समूह तो 'आपूपिकं', संकुलिकांचा समूह 'सङ्कुलिकं'.

69. Janādīhi tāti

६९. 'जन' इत्यादी शब्दांपासून समूह अर्थी 'ता' प्रत्यय होतो.

Samūhatthe tā. Janānaṃ samūho janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā.

समूह अर्थी 'ता' प्रत्यय होतो. जनांचा समूह तो 'जनता', हत्तींचा समूह 'गजता', बंधूंचा समूह 'बंधुता', गावांचा समूह 'गामता', सहायांचा (मित्रांचा) समूह 'सहायता', नागरिकांचा समूह 'नागरता'. 'ता' प्रत्ययान्त शब्द स्वभावाने स्त्रीलिंगी असतात.

Madanīyanti karaṇe+dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. Dhūmāyitattantiktantā nāmadhātuto ttena siddhaṃ, dhūmo viya ācaratīti ‘‘kattutā+yo’’ti āye ‘‘gamanatthākammakādhāre cā’’ti ktapaccaye ūāgame ca kate dhūmāyitassa bhāvoti dhūmāyitattaṃ.

'मदनीयं' हे करण किंवा अधिकरण अर्थी 'अनीय' प्रत्ययाने सिद्ध होते. 'धूमायितत्तं' हे क्तान्त नामधातूपासून 'त्त' प्रत्ययाने सिद्ध होते; धुराप्रमाणे आचरण करतो या अर्थी "कत्तुता+यो" या सूत्राने 'आय' प्रत्यय, "गमनत्थाकम्मकाधारे चा" या सूत्राने 'क्त' प्रत्यय आणि 'ऊ' चा आगम झाल्यावर 'धूमायित' च्या भाव अर्थी 'धूमायितत्तं' (धूर निघण्याची अवस्था) सिद्ध होते.

70. Iyo hiteti

७०. 'हित' (कल्याणकारक) या अर्थी 'इय' प्रत्यय होतो.

Hitatthe [Pg.199] iyo. Upādānānaṃ hitaṃ upādāniyaṃ.

हित अर्थी 'इय' प्रत्यय होतो. उपादानांसाठी जे हितकारक ते 'उपादानियं'.

71. Cakkhādito ssoti

७१. 'चक्खु' (चक्षू) इत्यादी शब्दांपासून हित अर्थी 'स्स' प्रत्यय होतो.

Hitatthe sso. Cakkhuno hitaṃ cakkhussaṃ, āyussaṃ.

हित अर्थी 'स्स' प्रत्यय होतो. चक्षूंसाठी (डोळ्यांसाठी) जे हितकारक ते 'चक्खुस्सं', आयुष्यासाठी जे हितकारक ते 'आयुस्सं'.

72. Ṇyo tattha sādhu

७२. 'तेथे योग्य/कुशल' या अर्थी सप्तम्यन्त शब्दाहून 'ण्यो' प्रत्यय होतो.

Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Sabhāyaṃ kusalo sabbho, ākāralopo. Parisāyaṃ sādhu pārisajjo, ‘‘kosajjā’’dinā jāgame akāravuddhi. Medhāya hitaṃ mejjhaṃ ghataṃ. Pādānaṃ hitaṃ pajjaṃ telaṃ. ‘‘Aññasmiṃ’’ti ṇyo, rathaṃ vahatīti racchā.

सप्तम्यन्त शब्दाहून 'तेथे योग्य/कुशल' या अर्थी 'ण्यो' प्रत्यय होतो. 'साधू' म्हणजे कुशल, योग्य किंवा हितकारक. सभेत कुशल तो 'सब्भो' (सभ्य), यात 'आ' काराचा लोप होतो. परिषदेत (सभेत) योग्य तो 'पारिसज्जो', "कोसज्जा" इत्यादी सूत्राने 'ज' चा आगम आणि 'अ' काराची वृद्धी होते. मेधेसाठी (बुद्धीसाठी) जे हितकारक ते 'मेज्झं' तूप. पायांसाठी जे हितकारक ते 'पज्जं' तेल. "अञ्ञस्मिं" या सूत्राने 'ण्यो' प्रत्यय होतो, रथ वाहून नेणारा तो 'रच्छा' (रस्ता/रथ्या).

73. Kammā niya+ññāti

७३. 'कम्म' (कर्म) शब्दाहून योग्य अर्थी 'निय' आणि 'ञ्ञ' प्रत्यय होतात.

Kammasaddā sādhvatthe niya+ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ kammaññaṃ.

'कम्म' शब्दाहून योग्य अर्थी 'निय' आणि 'ञ्ञ' प्रत्यय होतात. कर्मासाठी जे योग्य ते 'कमनियं' किंवा 'कम्मञ्ञं' (कर्मण्य/कार्यक्षम).

74. Kathāditvi+koti

७४. 'कथा' इत्यादी शब्दांपासून 'इक' प्रत्यय होतो.

Iko. Kathāyaṃ kusalo kathiko. Dhammakathiko, saṅgāmiko, pavāsiko, upavāsiko.

'इक' प्रत्यय होतो. कथेत कुशल तो 'कथिको' (कथक/वक्ता). 'धम्मकथिको' (धर्मोपदेशक), 'सङ्गामिको' (युद्धात कुशल), 'पवासिको' (प्रवासात राहणारा), 'उपवासिको' (उपवास करणारा).

75. Pathādīhi ṇeyyoti

७५. 'पथ' इत्यादी शब्दांपासून 'णेय्य' प्रत्यय होतो.

Ṇeyyo. Pathe hitaṃ pātheyyaṃ, sapatismiṃ hitaṃ sāpateyyaṃ dhanaṃ. Padīpeyyaṃ telaṃ.

णेय्य (प्रत्यय). मार्गासाठी हितकारक ते 'पाथेय्य' (प्रवासातील शिदोरी), स्वतःच्या मालकीसाठी हितकारक ते 'सापतेय्य' धन (संपत्ती). दिव्यासाठी योग्य ते 'पदीपेय्य' तेल.

76. Dakkhiṇāyā+raheti

७६. दक्षिणेसाठी (दानाचा स्वीकार करण्यास) पात्र असणे.

Arahatthe [Pg.200] ṇeyyo. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo.

'पात्र असणे' या अर्थी 'णेय्य' प्रत्यय होतो. जो दक्षिणेस (दानास) पात्र आहे तो 'दक्षिणेय्य' (दक्खिणेय्य).

77. Rāyo tumantāti

७७. 'रायो तुमन्ता' (हे सूत्र).

Arahatthe tumantā rāyo vā. Ghātetuṃ arahatīti ghātetāyaṃ, ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti uṃlopo. Jāpetāyaṃ, pabbājetāyaṃ. Vāti kiṃ, ghātetuṃ. (Saṃkiṇṇataddhitaṃ).

'पात्र असणे' या अर्थी 'तुमुन्' प्रत्ययान्तापुढे 'राय' (किंवा आय) प्रत्यय होतो. मारण्यास पात्र तो 'घातेताय', “रानूबन्धेन्तसरादिस्सा” या सूत्राने 'उं' चा लोप होतो. 'जापेताय' (पराजित करण्यास पात्र), 'पब्बाजेताय' (प्रव्रजित करण्यास/हद्दपार करण्यास पात्र). 'वा' (पर्यायी) कशासाठी? 'घातेतुं' (हे रूप देखील होण्यासाठी). (संकीर्णतद्धित).

78. Ta+mettha+ssa+tthīti mantu

७८. “ते येथे आहे” किंवा “ते याचे आहे” या अर्थी 'मन्तु' प्रत्यय होतो.

Paṭhamantā ettha assa atthīti etesva+tthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese assa vā purisassa santīti gomā, gomanto iccādi guṇavantusamaṃ.

प्रथमान्त शब्दाहून “येथे आहे” किंवा “याचे आहे” या अर्थांमध्ये 'मन्तु' प्रत्यय होतो. गायी या देशात आहेत किंवा या माणसाच्या आहेत म्हणून तो 'गोमा' (किंवा 'गोमन्तो' इत्यादी, जे 'गुणवन्तु' प्रमाणे चालतात).

Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ gomā āsi, gomā bhavissatīti. Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ. Itisaddato visayaniyamo. Vuttañhi –

'अत्थि' (आहे) या वर्तमानकाळाच्या निर्देशामुळे भूतकाळातील किंवा भविष्यकाळातील गायींमुळे कोणी 'गोमा' (गायींचा मालक) ठरत नाही. मग “तो गोमा होता” (गोमा आसि) किंवा “तो गोमा होईल” (गोमा भविस्सति) असे कसे म्हटले जाते? तेव्हाही त्या त्या काळातील वर्तमान गायींमुळेच तो 'गोमा' असतो, आणि 'आसि' किंवा 'भविस्सति' या इतर पदांमुळे काळाचा बदल दर्शवला जातो. 'इति' या शब्दावरून विषयाचा नियम ठरतो. कारण असे म्हटले आहे –

Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcā+tisāyane;

Niccayoge ca saṃsagge, honti+me mantuādayoti.

“प्रचुरता (पुष्कळ असणे), प्रशंसा, निंदा, अतिशयता, नित्ययोग (नेहमीचा संबंध) आणि संसर्ग (संपर्क) या अर्थांमध्ये हे 'मन्तु' इत्यादी प्रत्यय होतात.”

134. Āyussā+yasa mantumhi

१३४. 'मन्तु' प्रत्यय असताना 'आयुस्' शब्दाचा 'आयस' असा आदेश होतो.

Mantumhi āyussa āyasādeso hoti. Āyu assa atthīti āyasmā. Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhāna- sāmatthiyā [Pg.201] mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ seto paṭoti. Yesaṃ tu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva, buddhi assa atthīti buddhimā. ‘‘Vantva+vaṇṇā’’ti vantumhi rūpavā rasavā gandhavā saddavā. ‘‘Daṇḍāditvi+kaī vā’’ti ika+ī, rasī rasiko, rūpī rūpiko, gandhī gandhikoti.

'मन्तु' प्रत्यय असताना 'आयुस्' शब्दाचा 'आयस' असा आदेश होतो. आयुष्य आहे ज्याचे तो 'आयुष्मान' (आयस्मा). 'गो' (गाय) इत्यादी जातीवाचक शब्दांना द्रव्याचे अभिधान करण्याचे सामर्थ्य असल्यामुळे 'मन्तु' इत्यादी प्रत्यय होत नाहीत; तसेच 'सेतो पटो' (पांढरे वस्त्र) यांसारख्या गुणवाचक शब्दांनाही होत नाहीत. परंतु ज्या गुणवाचक शब्दांमध्ये द्रव्याचे अभिधान करण्याचे सामर्थ्य नसते, त्यांच्यापुढे हे प्रत्यय होतातच; जसे की, बुद्धी आहे ज्याची तो 'बुद्धिमान' (बुद्धिमा). “वन्त्ववण्णा” या सूत्राने 'अ' किंवा 'आ' कारान्त शब्दांपुढे 'वन्तु' प्रत्यय होऊन 'रूपवा', 'रसवा', 'गन्धवा', 'सद्दवा' अशी रूपे होतात. “दण्डादित्विकई वा” या सूत्राने 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय होऊन 'रसी', 'रसिको'; 'रूपी', 'रूपिको'; 'गन्धी', 'गन्धिको' अशी रूपे होतात.

79. Vantva+vaṇṇāti

७९. 'वन्त्ववण्णा' (हे सूत्र).

Vantu. Pasatthaṃ sīla+massa atthīti sīlavā. Pahutā pasatthā vā paññā assa atthīti paññavā.

'वन्तु' प्रत्यय. प्रशंसनीय शील आहे ज्याचे तो 'शीलवान' (सीलवा). प्रचुर किंवा प्रशंसनीय प्रज्ञा आहे ज्याची तो 'प्रज्ञावान' (पञ्ञवा).

80. Daṇḍāditvi+ka+ī vāti

८०. 'दण्डादित्विकई वा' (हे सूत्र).

Ika+ī honti vā mantatthe. Bahulaṃvidhānā kutocisaddato dve honti, kuto ce+kamekaṃva. Niccayutto daṇḍo assa atthīti daṇḍiko daṇḍī. Gandhiko gandhī. Vātveva, daṇḍavā.

'मन्तु' च्या अर्थी 'इक' आणि 'ई' हे प्रत्यय पर्यायाने होतात. 'बहुलं' विधानामुळे काही शब्दांपासून दोन्ही प्रत्यय होतात, तर काहींपासून एकच होतो. नेहमी दंड धारण करणारा तो 'दण्डिको' किंवा 'दण्डी'. 'गन्धिको' किंवा 'गन्धी'. 'वा' (पर्यायी) असल्यामुळेच 'दण्डवा' हे रूप देखील होते.

‘‘Uttamiṇeva dhanā iko’’ti gaṇasuttena iko dhaniko. Añño dhanī dhanavā.

“उत्तमिणेव धना इको” या गणसूत्राने 'धन' शब्दापासून केवळ धनको (कर्ज देणारा/ऋणको) या अर्थी 'इक' प्रत्यय होऊन 'धनिको' हे रूप बनते. इतर अर्थांमध्ये 'धनी' किंवा 'धनवा' (धनवान) अशी रूपे होतात.

‘‘Asannihite atthā’’ asannihito attho assa atthīti atthiko atthī. Sannihite atthavā. ‘‘Tadantā ca’’ puññattho assa atthīti puññatthiko puññatthī.

“असन्निहिते अत्था” या सूत्राने संपत्ती किंवा प्रयोजन जवळ नसताना 'अत्थ' शब्दापासून 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय होऊन 'अत्थिको' किंवा 'अत्थी' (गरजू/इच्छुक) अशी रूपे होतात. संपत्ती जवळ असताना 'अत्थवा' (धनवान) असे रूप होते. “तदन्ता च” या सूत्राने, पुण्याचा हेतू आहे ज्याचा तो 'पुञ्ञत्थिको' किंवा 'पुञ्ञत्थी' (पुण्याची इच्छा करणारा).

‘‘Vaṇṇantā īyeva’’. Brahmavaṇṇaṃ assa atthīti brahmavaṇṇī, devavaṇṇī.

“वण्णन्ता ईयेव” या सूत्राने 'वण्ण' (वर्ण) शेवटी असणाऱ्या शब्दांपुढे केवळ 'ई' प्रत्यय होतो. ब्रह्मवर्ण (श्रेष्ठ वर्ण) आहे ज्याचा तो 'ब्रह्मवण्णी', devavaṇṇī (देववर्ण आहे ज्याचा तो 'देववण्णी').

‘‘Hatthadantehi [Pg.202] jātiyaṃ’’. Hattha+massa atthīti hatthī, dantī. Aññatra hatthavā dantavā.

“हत्थदन्तेहि जातियं” या सूत्राने जातीवाचक (प्राणी) अर्थी 'हत्थ' (हस्त) आणि 'दन्त' शब्दांपुढे 'ई' प्रत्यय होऊन 'हत्थी' (हत्ती) आणि 'दन्ती' (सुळा असलेला हत्ती) अशी रूपे होतात. इतर अर्थांमध्ये 'हत्थवा' (हात असलेला) आणि 'दन्तवा' (दात असलेला) अशी रूपे होतात.

‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’. Vaṇṇo assa atthīti vaṇṇiko brahmacārī.

“वण्णतो ब्रह्मचारिम्हि” या सूत्राने ब्रह्मचारी अर्थी 'वण्ण' शब्दापुढे 'इक' प्रत्यय होऊन 'वण्णिको ब्रह्मचारी' असे रूप होते.

‘‘Pokkharādito dese’’. Pokkharaṃ jalaṃ padumaṃ vā assa atthīti pokkharī, ‘‘yuvaṇṇehi nī’’ti nīmhi ‘‘gharaṇyādayo’’ti īssa attaṃ, nassa ṇo ca, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, mulālinī, sālukinī.

“पोक्खरादितो देसे” या सूत्राने स्थान/प्रदेश या अर्थी 'पोक्खर' इत्यादी शब्दांपुढे 'ई' प्रत्यय होतो. 'पोक्खर' (पाणी किंवा कमळ) आहे ज्यामध्ये तो 'पोक्खरी'. “युवण्णेहि नी” या सूत्राने स्त्रीलिंगी 'नी' प्रत्यय लागल्यावर, “घरण्यादयो” या सूत्राने 'ई' चा 'अ' होतो आणि 'न' चा 'ण' होऊन 'पोक्खरणी' (कमळतळे), 'उप्पलिनी', 'कुमुदिनी', 'भिसिनी', 'मुलालिनी', 'सालुकिनी' अशी रूपे होतात.

‘‘Kvacā+desepi’’. Paduma+massa atthīti padumī paduminī paduminīpaṇṇaṃ. Desato+ññatra pokkharavā hatthī.

“क्वचादेसेपि” या सूत्राने कधीकधी स्थान नसलेल्या अर्थी देखील हे प्रत्यय होतात; जसे की, 'पदुम' (कमळ) आहे ज्यामध्ये ती 'पदुमी', 'पदुमिनी', 'पदुमिनीपण्णं' (कमळाचे पान). स्थानाव्यतिरिक्त इतर अर्थी 'पोक्खरवा हत्थी' (ठिपके असलेला हत्ती) असे रूप होते.

‘‘Nāvāyi+ko’’ nāviko. Sikhī, bālī, sīlī, balī.

“नावायिको” या सूत्राने 'नावा' शब्दापुढे 'इक' प्रत्यय होऊन 'नाविको' (नावाडी) असे रूप होते. तसेच 'सिखी' (शिखा असलेला/अग्नी), 'बाली' (केस किंवा शेपूट असलेला), 'सीली' (शीलवान), 'बली' (बलवान).

‘‘Sukhadukkhā ī’’. Sukhī dukkhī. ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’. Bāhubalī, ūrubalī.

“सुखदुक्खा ई” या सूत्राने 'सुख' आणि 'दुक्ख' शब्दांपुढे 'ई' प्रत्यय होऊन 'सुखी', 'दुक्खी' अशी रूपे होतात. “बला बाहूरुपुब्बा च” या सूत्राने 'बाहु' किंवा 'ऊरु' पूर्वपद असलेल्या 'बल' शब्दापुढे 'ई' प्रत्यय होऊन 'बाहुबली' (बाहूंचे बल असलेला), 'ऊरुबली' (मांड्यांचे बल असलेला) अशी रूपे होतात.

81. Tapādīhi ssīti

८१. 'तपादीहि स्सी' (हे सूत्र).

Ssī. Tapo assa atthīti tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva, yasavā.

'स्सी' प्रत्यय. तप आहे ज्याचे तो 'तपस्वी' (तपस्सी), 'यसस्सी' (यशस्वी), 'तेजस्सी' (तेजस्वी), 'मनस्सी' (मनस्वी), 'पयस्सी' (दूध असलेला). 'वा' (पर्यायी) असल्यामुळेच 'यसवा' (यशस्वी) हे रूप देखील होते.

82. Mukhādito roti

८२. 'मुखादितो रो' (हे सूत्र).

Ro. Ninditaṃ mukha+massa atthīti mukharo. Susi=chiddaṃ assa atthīti susiro. Ūso=khāramattikā asmiṃ atthīti ūsaro[Pg.203]. Madhuro guḷo, madhurā sakkharā, madhuraṃ khīraṃ. Khaṃ=gīvāya vivaraṃ assa atthīti kharo gadrabho. Kuñjo=hanu assa atthīti kuñjaro. Nagaro.

'र' प्रत्यय. निंद्य (वाईट) तोंड आहे ज्याचे तो 'मुखरो' (वाचाळ). 'सुसि' म्हणजे छिद्र, छिद्र आहे ज्याला ते 'सुसिरो' (पोकळ). 'ऊस' म्हणजे खारट माती, ती ज्या जमिनीत आहे ती 'ऊसरो' (खारट/नापीक जमीन). 'मधुरो गुळो' (गोड गूळ), 'मधुरा सक्खरा' (गोड साखर), 'मधुरं खीरं' (गोड दूध). 'खं' म्हणजे मानेची पोकळी आहे ज्याला तो 'खरो' (गाढव). 'कुञ्जो' म्हणजे हनुवटी आहे ज्याला तो 'कुञ्जरो' (हत्ती). 'नगरो' (नगर).

‘‘Dantassa ca unnatadante’’ti gaṇasuttena dantassa u ca, unnataṃ danta+massa atthīti danturo.

“दन्तस्स च उन्नतदन्ते” या गणसूत्राने 'दन्त' शब्दाच्या जागी 'उ' होतो आणि 'र' प्रत्यय लागून, पुढे आलेले (उंच) दात आहेत ज्याचे तो 'दन्तुरो' (दंतूर) असे रूप बनते.

83. Tuṭṭhyādīhi bhoti

८३. 'तुट्ठ्यादीहि भो' (हे सूत्र).

Bho vā. Tuṭṭhi assa atthīti tuṭṭhibho, sālibho, vālibho.

'भ' प्रत्यय पर्यायाने होतो. तुष्टी (संतोष) आहे ज्याची तो 'तुट्ठिभो', 'सालिभो', 'वालिभो'.

84. Saddhāditva

८४. 'सद्धादित्व' (हे सूत्र).

Iti vā a hoti. Atisayā saddhā assa atthīti saddho, pañño, paññavā, saddhā kaññā, saddhaṃ kulaṃ.

या सूत्राने पर्यायाने 'अ' प्रत्यय होतो. अतिशय श्रद्धा आहे ज्याची तो 'सद्धो' (श्रद्धाळू), 'पञ्ञो' (प्रज्ञावान), 'पञ्ञवा' (प्रज्ञावान); स्त्रीलिंगात 'सद्धा कञ्ञा' (श्रद्धाळू कन्या), नपुंसकलिंगात 'सद्धं कुलं' (श्रद्धाळू कुल).

85. Ṇo tapāti

८५. 'णो तपा' (हे सूत्र).

Ṇo, tāpaso, sakāgamo. Tāpasī.

'ण' प्रत्यय होऊन, 'स' च्या आगमासह 'तापसो' (तपस्वी) हे रूप बनते. स्त्रीलिंगात 'तापसी'.

86. Ālva+bhijjhādīhiti

८६. 'आल्वभिज्झादीहि' (हे सूत्र).

Ālu vā. Abhijjhā assa atthīti abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu, dayāvā. Abhijjhālu eva abhijjhāluko.

'आलु' प्रत्यय पर्यायाने होतो. अभिध्या (लोभ) आहे ज्याची तो 'अभिज्झालु' (लोभी), 'सीतालु' (थंडी वाजणारा), 'धजालु' (ध्वज असलेला), 'दयालु' (दयाळू), 'दयावा' (दयाळू). 'अभिज्झालु' म्हणजेच 'अभिज्झालुको'.

87. Picchāditvi+loti

८७. 'पिच्छादित्विलो' (हे सूत्र).

Ilo vā. Piccha+massa atthīti picchilo, picchavā. Pheṇilo, jaṭilo, tuṇḍilo. Ninditā vācā assa atthīti vācāloti parassaralopo.

'इल' प्रत्यय पर्यायाने होतो. पिच्छ (पिसे/चिखल) आहे ज्याला तो 'पिच्छिलो', 'पिच्छवा'. 'फेणिलो' (फेसाळलेला), 'जटिलो' (जटा असलेला), 'तुण्डिलो' (तोंड किंवा पोट पुढे आलेला). निंद्य (वाईट) वाणी आहे ज्याची तो 'वाचालो' (वाचाळ), येथे परस्वराचा लोप होतो.

88. Sīlādito voti

८८. 'सीलादितो वो' (हे सूत्र).

Vo [Pg.204] hoti vā. Sīlavo, sīlavā. Kesavo, kesavā.

'वो' (हा प्रत्यय) विकल्पाने होतो. सीलवो, सीलवा. केसवो, केसवा.

‘‘Aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. ‘‘Gaṇḍīrājīhi saññāyaṃ’’ gaṇḍī=meṇḍasiṅgaṃ assa atthīti gaṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ.

"अण्णा निच्चं" या सूत्राने 'अण्णवो' (समुद्र) रूप सिद्ध होते. "गण्डीराजीहि सञ्ञायं" या सूत्राने, गण्डी = मेंढ्याचे शिंग ज्याला आहे ते 'गण्डीवं' (धनुष्य), आणि 'राजीवं' म्हणजे कमळ (ज्याला रेषा आहेत).

89. Māyā medhāhi vīti

८९. 'माया' आणि 'मेधा' या शब्दांनंतर 'वी' (हा प्रत्यय होतो).

Vī. Māyāvī, medhāvī pumā. Nīmhi medhāvinī. Medhāvī kulaṃ, ‘‘ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti simhi rasso. Evaṃ māyāvī.

'वी' प्रत्यय लागून पुल्लिंगात 'मायावी', 'मेधावी' अशी रूपे होतात. स्त्रीलिंगात 'नी' प्रत्यय लागून 'मेधाविनी' होते. नपुंसकलिंगात 'मेधावी कुलम्' होते, आणि "एकवचनयोस्व+घोनं" या सूत्राने 'सि' प्रत्यय असताना र्‍हस्व होतो. याचप्रमाणे 'मायावी' चे रूप होते.

90. Si+ssare āmyu+vāmī

९०. स्वामित्व (ईश्वरत्व) अर्थी 'स' शब्दाहून 'आमी' आणि 'उवामी' हे प्रत्यय होतात.

Issare+bhidheyye sasaddā āmī+uvāmī honti mantvatthe. Saṃ=āyattaṃ assa atthīti sāmī suvāmī. Suvāminī kaññā.

स्वामित्व (ईश्वरत्व) अर्थ व्यक्त करायचा असताना, 'स' शब्दाहून 'मन्तु' (मालकी) अर्थी 'आमी' आणि 'उवामी' हे प्रत्यय होतात. 'सं' म्हणजे स्वाधीन किंवा ज्याच्या अधीन आहे तो 'सामी' (स्वामी) किंवा 'सुवामी' (सुस्वामी) होय. स्त्रीलिंगात 'सुवामिनी कञ्ञा' असे रूप होते.

91. Lakkhyā ṇo a ca

९१. 'लक्खी' (लक्ष्मी) शब्दाहून 'मन्तु' अर्थी 'णो' प्रत्यय होतो आणि अंत्य स्वराच्या जागी 'अ' होतो.

Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a ca+ntassa. Lakkhī assa atthīti lakkhaṇo.

'लक्खी' शब्दाहून 'मन्तु' अर्थी 'णो' प्रत्यय होतो आणि अंत्य स्वराच्या जागी 'अ' होतो. 'लक्खी' (लक्ष्मी किंवा शुभ लक्षणे) ज्याच्याजवळ आहेत तो 'लक्खणो' (लक्षणवान) होय.

92. Aṅgā no kalyāṇeti

९२. कल्याण (सुंदर) हा अर्थ विवक्षित असताना 'अङ्ग' शब्दाहून 'नो' प्रत्यय होतो.

Aṅgasmā no hoti. Kalyāṇāni sobhaṇāni aṅgāni assā atthīti aṅganā.

'अङ्ग' शब्दाहून 'नो' प्रत्यय होतो. कल्याणकारी म्हणजे सुंदर अवयव (अंगे) जिचे आहेत ती 'अङ्गना' (स्त्री) होय.

93. So lomāti

९३. 'लोम' शब्दाहून 'सो' प्रत्यय होतो.

Lomā [Pg.205] so, pahūtā lomā assa atthīti lomaso, lomasā kaññā.

'लोम' शब्दाहून 'सो' प्रत्यय होतो. पुष्कळ केस (लोम) ज्याला आहेत तो 'लोमसो' (लोमश/केसाळ) आणि स्त्रीलिंगात 'लोमसा कञ्ञा' (केसाळ कन्या) असे रूप होते.

94. Imi+yāti

९४. 'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय होतात.

Ima+iyā honti, putto assa atthīti puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo. (Atthyatthataddhitaṃ).

'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय होतात. पुत्र ज्याला आहे तो 'पुत्तिमो', कीर्ती ज्याला आहे तो 'कित्तिमो', तसेच 'पुत्तियो', 'कप्पियो' (कल्पिय), 'जटियो' (जटाधारी), 'हानभागियो' (हानीला कारणीभूत ठरणारा), 'सेनियो' (सैन्याचा स्वामी). (हे 'अत्थ्यत्थ-तद्धित' प्रत्यय आहेत).

95. To pañcamyā

९५. पंचमी विभक्तीच्या अर्थी शब्दाहून 'तो' हा प्रत्यय बहुधा (विकल्पाने) होतो.

Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Toādipaccayantā nipphannanipātā, tehi parāsaṃ vibhattīnaṃ ‘‘asaṃkhyehi sabbāsaṃ’’ti lopova. Gāmato āgacchatīti gāmasmā āgacchati, corato bhāyatīti corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno. Evaṃ purisato, rājato, aggito, hatthito, hetuto, yuttito, itthito, bhikkhunito, yāguto, jambuto, cittato, āyuto. Sabbādito-sabbato, yato, tato iccādi.

पंचम्यन्त शब्दांहून 'तो' प्रत्यय बहुधा विकल्पाने होतो. 'तो' इत्यादी प्रत्यय लागून बनलेले शब्द हे निपात (अव्यय) असतात, त्यामुळे त्यांच्यापुढील विभक्ती प्रत्ययांचा "असंख्येहि सब्बासं" या सूत्राने लोपच होतो. 'गामतो आगच्छति' म्हणजे 'गामस्मा आगच्छति' (गावाकडून येतो), 'चोरतो भायति' म्हणजे 'चोरेहि भायति' (चोरांपासून भितो), 'सत्थतो परिहीनो' म्हणजे 'सत्था परिहीनो' (सार्थापासून किंवा शास्त्यापासून वंचित झालेला). याचप्रमाणे पुरिसतो, राजतो, अग्गितो, हत्थितो, हेतुतो, युत्तितो, इत्थितो, भिक्खुनितो, यागुतो, जम्बुतो, चित्ततो, आयुतो ही रूपे होतात. सर्वादी (सर्व इत्यादी) शब्दांपासून - सब्बतो, यतो, tato इत्यादी रूपे बनतात.

96. Ito+te+tto kuto

९६. 'इतो', 'अतो', 'एत्तो' आणि 'कुतो' ही रूपे सिद्ध होतात.

Tomhi imassa ṭi nipaccate etassa ṭa+eṭa kiṃ saddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā.

'तो' प्रत्यय असताना 'इम' च्या जागी 'इ' (टि-लोप होऊन) निपातित होतो, 'एत' च्या जागी 'अ' आणि 'एत' होतो, आणि 'किं' शब्दाच्या जागी 'कु' होतो. 'इतो' म्हणजे 'इमस्मा' (यापासून), 'अतो' किंवा 'एत्तो' म्हणजे 'एतस्मा' (त्यापासून), 'कुतो' म्हणजे 'कस्मा' (कशापासून/कोठून).

97. Abhyādīhiti

९७. 'अभि' इत्यादी अव्ययांहून ('तो' प्रत्यय होतो).

To. Abhito, parito, pacchato, heṭṭhato.

'तो' प्रत्यय लागून - अभितो (समोर/जवळ), परितो (भोवताली), पच्छतो (मागून), हेट्ठतो (खालून) ही रूपे होतात.

98. Ādyādīhiti

९८. सप्तम्यन्त 'आदि' इत्यादी शब्दांहून 'तो' प्रत्यय होतो.

Sattamyantehi [Pg.206] to hoti. Ādo ādito, majjhato, antato, piṭṭhito, passato, mukhato. Paṭhamantā yato+dakaṃ ta+dādittaṃ, yaṃ udakaṃ, tadevā+dittanti attho.

सप्तम्यन्त शब्दांहून 'तो' प्रत्यय होतो. 'आदो' पासून 'आदितो' (सुरुवातीला/सुरुवातीपासून), मज्झतो (मध्यावर), अन्ततो (शेवटी), पिट्ठितो (पाठीमागे), पस्सतो (बाजूला), मुखतो (मुखातून/समोर). प्रथमान्त शब्दापासून 'यतोदकं' (यतो + उदकं) आणि 'तदादित्तं' (तद् + आदित्तं) म्हणजे 'यं उदकं, तदेवाऽदित्तं' (जे पाणी आहे, तेच पेटलेले आहे) असा अर्थ होतो.

99. Sabbādito sattamyā tra+tthā

९९. सप्तम्यन्त 'सर्वादी' (सर्व इत्यादी) शब्दांहून 'त्र' आणि 'त्थ' हे प्रत्यय विकल्पाने होतात.

Sabbādīhi sattamyantehi tra+tthā vā honti. Sabbatra sabbattha sabbasmiṃ, yatra yattha, tatra tattha iccādi. Bahulādhikārā na tumhaamhehi.

सप्तम्यन्त 'सर्वादी' शब्दांहून 'त्र' आणि 'त्थ' हे प्रत्यय विकल्पाने होतात. 'सब्बत्र', 'सब्बत्थ' म्हणजे 'सब्बस्मिं' (सर्व ठिकाणी/सगळीकडे), 'यत्र', 'यत्थ' (ज्या ठिकाणी), 'तत्र', 'तत्थ' (त्या ठिकाणी) इत्यादी. 'बहुलाधिकारा'मुळे (नियम बहुधा लागू होत असल्यामुळे) 'तुम्ह' (तू) आणि 'अम्ह' (मी) या शब्दांहून हे प्रत्यय होत नाहीत.

100. Katthe+ttha+kutrā+tra kve+hi+dha

१००. 'कत्थ', 'एत्थ', 'कुत्र', 'अत्र', 'क्व', 'इह' आणि 'इध' ही रूपे सिद्ध होतात.

Etehi ‘‘sabbādito’’tiādinā tra+tthā. Sesādesā ca paccayā ca imināva nipaccante. Iminā kissa ka+ku ca, etassa ṭe+ṭā ca, vapaccaye kissa ilopo ca, ha+dhapaccayesu imassa ṭi ca nipaccate. Kasmiṃ kattha kutra kva, etasmiṃ ettha atra, imasmiṃ iha idha.

"सब्बादितो" इत्यादी सूत्राने यांच्याहून 'त्र' आणि 'त्थ' प्रत्यय होतात. उर्वरित आदेश आणि प्रत्यय याच सूत्राने निपातित होतात. या सूत्राने 'किं' च्या जागी 'क' आणि 'कु' होतो; 'एत' च्या जागी 'ए' आणि 'अ' होतो; 'व' प्रत्यय असताना 'किं' मधील 'इ' चा लोप होतो; आणि 'ह' व 'ध' प्रत्यय असताना 'इम' च्या जागी 'इ' (टि-लोप होऊन) निपातित होतो. 'कस्मिं' च्या जागी 'कत्थ', 'कुत्र', 'क्व' (कोठे); 'एतस्मिं' च्या जागी 'एत्थ', 'अत्र' (येथे/तेथे); 'इमस्मिं' च्या जागी 'इह', 'इध' (येथे) अशी रूपे होतात.

101. Dhi sabbā vāti

१०१. 'सब्ब' शब्दाहून 'धि' प्रत्यय विकल्पाने होतो.

Sabbasmā dhi vā. Sabbasmiṃ sabbadhi sabbatra.

'सब्ब' शब्दाहून 'धि' प्रत्यय विकल्पाने होतो. 'सब्बस्मिं' च्या जागी 'सब्बधि' आणि 'सब्बत्र' [सर्व ठिकाणी] अशी रूपे होतात.

102. Yā hinti

१०२. 'य' शब्दाहून 'हिं' प्रत्यय होतो.

Yasaddā hiṃ, yasmiṃ yahiṃ yatra.

'य' शब्दाहून 'हिं' प्रत्यय होतो. 'यस्मिं' च्या जागी 'यहिं' आणि 'यत्र' [ज्या ठिकाणी] अशी रूपे होतात.

103. Tā hañcati

१०३. 'त' शब्दाहून 'हं' आणि 'हिं' हे प्रत्यय होतात.

Tasaddā haṃ hoti hiñca. Tahaṃ tahiṃ tatra.

'त' शब्दाहून 'हं' आणि 'हिं' हे प्रत्यय होतात. 'तहं', 'तहिं' आणि 'तत्र' [त्या ठिकाणी] अशी रूपे होतात.

104. Kuhiṃ kahanti

१०४. 'कुहिं' आणि 'कहं' ही रूपे सिद्ध होतात.

Hiṃ [Pg.207] haṃ nipaccante kissa ku+kā ca. Kuhiṃ kahaṃ. Kuhiñcanaṃti nipātantaraṃ.

'हिं' आणि 'हं' प्रत्यय असताना 'किं' च्या जागी 'कु' आणि 'क' हे आदेश निपातित होतात. 'कुहिं', 'कहं' [कोठे]. 'कुहिञ्चनं' हे दुसरे निपात रूप आहे.

105. Sabbe+ka+ñña+ya+tehi kāle dā

१०५. 'सब्ब' (सर्व), 'एक', 'अञ्ञ' (अन्य), 'य' आणि 'त' या शब्दांनंतर काळ (वेळ) दर्शवण्यासाठी 'दा' प्रत्यय विकल्पाने होतो.

Etehi kāle dā hoti vā. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā.

या शब्दांनंतर काळ दर्शवण्यासाठी 'दा' प्रत्यय विकल्पाने होतो. 'सब्बस्मिं काले' च्या जागी 'सब्बदा' (नेहमी/सर्वदा), 'एकदा', 'अञ्ञदा' (इतर वेळी), 'यदा' (जेव्हा), 'तदा' (तेव्हा) अशी रूपे होतात.

106. Kadā kudā sadā+dhune+dāni

१०६. 'कदा', 'कुदा', 'सदा', 'अधुना' आणि 'इदानि' ही रूपे सिद्ध होतात.

Ete saddā nipaccante. Kasmiṃkāle kadā kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā idāni.

हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'कस्मिं काले' च्या जागी 'कदा', 'कुदा' [केव्हा]; 'सब्बस्मिं काले' च्या जागी 'सदा' [नेहमी]; 'इमस्मिं काले' च्या जागी 'अधुना', 'इदानि' [आता/या वेळी] अशी रूपे होतात.

107. Ajja sajjva+parajjve+tarahi karahā

१०७. 'अज्ज', 'सज्जु', 'अपरज्जु', 'एतरहि' आणि 'करह' ही रूपे सिद्ध होतात.

Pakati paccayo ādeso kālavisesoti sabba+metaṃ nipātanā labbhati. Imassa ṭo jjo cā+hani nipaccante, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sa-bhāvo jju cā+hani. Samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imassa eto, kāle rahi ca, imasmiṃkāle etarahi. Kiṃ saddassa ko, raha cā+najjatane. Kasmiṃ kāle karaha.

प्रकृती (मूळ शब्द), प्रत्यय, आदेश आणि विशिष्ट काळ हे सर्व निपातनाने प्राप्त होते. 'अहनि' (दिवस) हा अर्थ विवक्षित असताना 'इम' च्या जागी 'अ' आणि 'ज्ज' आदेश निपातित होतो, म्हणून 'अस्मिं अहनि' (या दिवशी) चे 'अज्ज' (आज) होते. 'समान' शब्दाच्या जागी 'स' भाव आणि 'अहनि' अर्थी 'ज्जु' प्रत्यय होऊन 'समाने अहनि' चे 'सज्जु' (त्याच दिवशी/त्वरित) होते. 'अपर' शब्दाहून 'ज्जु' प्रत्यय लागून 'अपरस्मिं अहनि' चे 'अपरज्जु' (दुसर्‍या दिवशी) होते. 'इम' च्या जागी 'एत' आणि काळ अर्थी 'रहि' प्रत्यय लागून 'इमस्मिं काले' चे 'एतरहि' (या वेळी/सध्या) होते. 'किं' शब्दाच्या जागी 'क' आणि अनद्यतन (आजचा नसलेला काळ) अर्थी 'रह' प्रत्यय लागून 'कस्मिं काले' चे 'करह' (केव्हा) असे रूप होते.

108. Sabbādīhi pakāre thā

१०८. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांहून प्रकार अर्थी 'था' प्रत्यय होतो.

Sāmaññassa bhedako viseso pakāro, tasmiṃ thāpaccayo hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā.

सामान्य धर्माचा भेद करणारा विशेष म्हणजे 'प्रकार' होय, त्या अर्थी 'था' प्रत्यय होतो. सर्व प्रकारे म्हणजे 'सब्बथा', ज्या प्रकारे म्हणजे 'यथा', त्या प्रकारे म्हणजे 'तथा'.

109. Katha+mitthaṃ

१०९. 'कथं' आणि 'इत्थं'.

Ki+mimehi [Pg.208] thaṃpaccayo, ka+ittaṃ tesaṃ yathākkamaṃ. Kena pakārena kathaṃ, iminā pakārena itthaṃ.

'किं' आणि 'इम' या शब्दांहून 'थं' प्रत्यय होतो, आणि त्यांच्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'इत्त' हे आदेश होतात. कोणत्या प्रकारे म्हणजे 'कथं', या प्रकारे म्हणजे 'इत्थं'.

110. Dhā saṅkhyāhiti

११०. संख्यावाचक शब्दांहून 'धा' प्रत्यय होतो.

Pakāre dhā hoti. Dvīhi pakārehi dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti. Pañcappakāra+mekappakāraṃ karoti ekadhā karoti.

प्रकार अर्थी 'धा' प्रत्यय होतो. दोन प्रकारे किंवा दोन प्रकार करतो म्हणजे 'द्विधा करोति', 'बहुधा करोति', एका राशीचे पाच प्रकार करतो म्हणजे 'पञ्चधा करोति'. पाच प्रकारच्या गोष्टीला एक प्रकार करतो म्हणजे 'एकधा करोति'.

111. Ve+kā+jjhanti

१११. 'एक' शब्दाहून 'ज्झं' प्रत्यय होतो.

Ekasmā pakāre jjhaṃ vā hoti. Ekena pakārena ekaṃ vā pakāraṃ karoti ekajjhaṃ karoti, ekadhā karoti vā.

'एक' शब्दाहून प्रकार अर्थी 'ज्झं' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. एका प्रकारे किंवा एक प्रकार करतो म्हणजे 'एकज्झं करोति' किंवा 'एकधा करोति'.

112. Dvitīhe+dhāti

११२. 'द्वि' आणि 'ति' शब्दांहून 'एधा' प्रत्यय होतो.

Edhā vā. Dvīhi pakārehi dve vā pakāre karoti dvedhā, tedhā. Dvidhā tidhā.

'एधा' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. दोन प्रकारे किंवा दोन प्रकार करतो म्हणजे 'द्वेधा', 'तेधा'. किंवा 'द्विधा', 'तिधा'.

113. Tabbati jātiyo

११३. 'तद्वती' (त्या प्रकारचा गुण असणारा) या अर्थी सामान्यवाचक शब्दांहून 'जातिय' प्रत्यय होतो.

Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti. Paṭujātiyo, mudujātiyo.

प्रकारयुक्त अशा सामान्यवाचक शब्दांहून 'जातिय' प्रत्यय होतो. जसे की, 'पटुजातियो', 'मुदुजातियो'.

114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ

११४. वार (वेळा) दर्शवणाऱ्या संख्यावाचक शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो.

Vārasambandhiniyā saṃkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ, pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ, pahūte vāre bhuñjati.

वार (वेळा) दर्शवणाऱ्या संख्यावाचक शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. दोन वेळा जेवतो म्हणजे दिवसातून दोन वेळा जेवतो 'द्विक्खत्तुं दिवसस्स भुञ्जति'. 'वार' ग्रहण कशासाठी? 'पञ्च भुञ्जति'. 'संख्या' ग्रहण कशासाठी? 'पहूते वारे भुञ्जति'.

115. Katimhāti

११५. 'कति' शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो.

Kkhattuṃ [Pg.209] hoti. Kati vāre bhuñjati katikkhattuṃ bhuñjati.

'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. किती वेळा जेवतो म्हणजे 'कतिक्खत्तुं भुञ्जति'.

116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ

११६. 'बहु' शब्दाहून 'धा' आणि 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतात, जर वारंवारता (जवळपास घडणे) असेल तर.

Vārasambandhiniyā bahusaṃkhyāya dhā hoti kkhattuñca, vārānaṃ ce paccāsatti hoti. Bahuvāre bhuñjati bahudhā divasassa bhuñjati, bahukkhattuṃ vā. Paccāsattiyaṃti kiṃ, bahukkhattuṃ māsassa bhuñjati.

वार दर्शवणाऱ्या 'बहु' शब्दाहून 'धा' आणि 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतात, जर वारांची (वेळांची) जवळीक (वारंवारता) असेल तर. अनेक वेळा जेवतो म्हणजे दिवसातून अनेक वेळा जेवतो 'बहुधा दिवसस्स भुञ्जति' किंवा 'बहुक्खत्तुं'. 'पच्चासत्तियं' (जवळीक) कशासाठी? 'बहुक्खत्तुं मासस्स भुञ्जति'.

117. Sa kiṃ vāti

११७. 'एक' शब्दाहून 'किं' प्रत्यय होतो आणि 'एक' च्या जागी 'स' आदेश होतो.

Kiṃpaccayo ekassa sādeso ca nipaccate. Ekaṃ vāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, ekakkhattuṃ vā.

'किं' प्रत्यय होतो आणि 'एक' च्या जागी 'स' आदेश निपातनाने होतो. एक वेळा जेवतो म्हणजे 'सकिं भुञ्जति' किंवा 'एकक्खत्तुं'.

118. So vicchā+pakāresu

११८. वीप्सा (पुनरावृत्ती) आणि प्रकार अर्थी 'सो' प्रत्यय होतो.

Vicchāyaṃ pakāre ca so hoti. Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti khaṇḍaso karoti. Puthuppakārena puthuso. Sabbena pakārena sabbaso.

वीप्सा आणि प्रकार अर्थी 'सो' प्रत्यय होतो. तुकडा-तुकडा करतो म्हणजे 'खण्डसो करोति'. वेगवेगळ्या प्रकारे म्हणजे 'पुथुसो'. सर्व प्रकारे म्हणजे 'सब्बसो'.

119. Abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārā cī

११९. अभूततद्भाव (जे पूर्वी नव्हते ते होणे) अर्थी, 'कर', 'अस' आणि 'भू' धातूंचा योग असताना विकारवाचक शब्दाहून 'ची' प्रत्यय होतो.

Avatthāvato+vatthantarenā+bhūtassa tāyā+vatthāya bhāve karā+sa+bhūhi sambandhe sati vikāravācakācī hoti. Adhavalaṃ dhavalaṃ karoti dhavalī karoti. Adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā. Adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūtatabbhāveti kiṃ, ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati[Pg.210]. Karāsabhūyogeti kiṃ, adhavalo dhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ, pakatiyā mā hotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalī karoti. (Nipātataddhitaṃ).

एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत जे पूर्वी नव्हते ते होणे या अर्थी, 'कर', 'अस' आणि 'भू' धातूंचा संबंध असताना विकारवाचक शब्दाहून 'ची' प्रत्यय होतो. जे पांढरे नव्हते ते पांढरे करतो म्हणजे 'धवली करोति'. जे पांढरे नव्हते ते पांढरे असावे म्हणजे 'धवली सिया'. जे पांढरे नव्हते ते पांढरे होते म्हणजे 'धवली भवति'. 'अभूततद्भाव' कशासाठी? 'घटं करोति', 'दधि अत्थि', 'घटो भवति'. 'कर-अस-भू' योग कशासाठी? 'अधवलो धवलो जायते'. 'विकार' कशासाठी? मूळ प्रकृतीमध्ये बदल नसावा, 'सुवण्णं कुण्डली करोति'. (हे निपाततद्धित आहे).

120. Dissanta+ññepi paccayāti

१२०. सांगितलेल्या प्रत्ययांव्यतिरिक्त इतरही प्रत्यय आढळतात.

Vuttato+ññepi paccayā dissanti. Vividhā mātaro vimātaroti visesanasamāso, tāsaṃ puttā vemātikāti rikaṇapaccaye rānubandhattā ulope vuddhimhi kate vemātikā. Pathaṃ gacchantīti pathāvino, āvī. Issā assa atthīti issukī, ukī. Dhuraṃ vahantīti dhorayhā, yhaṇa.

सांगितलेल्या प्रत्ययांव्यतिरिक्त इतरही प्रत्यय आढळतात. 'विविधा मातरो विमातरो' हा विशेषण समास आहे, त्यांचे पुत्र म्हणजे 'वेमातिका' - येथे 'रिकण' प्रत्यय होऊन, 'र' चा अनुबंध लोप पावल्याने आणि 'उ' चा लोप होऊन वृद्धी झाल्यावर 'वेमातिका' शब्द बनतो. मार्गाने जाणारे ते 'पथाविनो' - येथे 'आवी' प्रत्यय आहे. जिच्याजवळ ईर्ष्या आहे ती 'इस्सुकी' - येथे 'उकी' प्रत्यय आहे. धुरा वाहणारे ते 'धोरय्हा' - येथे 'य्हण' प्रत्यय आहे.

Sāmaññañca viseso ca, bhāvajo ca nipātajo;

Iti viññūhi viññeyyo, taddhito tu catubbidho.

सामान्य, विशेष, भावज आणि निपातज; अशा प्रकारे तद्धित प्रत्यय चार प्रकारचे आहेत, असे विद्वानांनी जाणावे.

Iti payogasiddhiyaṃ ṇādikaṇḍo pañcamo.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमध्ये 'णादि' नावाचा पाचवा कांड समाप्त झाला.

6. Tyādikaṇḍa

६. त्यादि कांड (तिङन्त प्रकरण).

Atha [Pg.211] tyādayo kriyāvācīhi dhātūhi vuccante.

आता क्रियावाचक धातूंहून 'ति' इत्यादी (त्यादि) प्रत्यय सांगितले जातात.

Kriyaṃ ācikkhatīti ākhyātanti kriyāpadassa pubbācariyasaññā. Kāla+kāraka+purisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇaṃ tyādyantaṃ aliṅgañca, vuttampi ce+taṃ –

जे क्रियेचे कथन करते ते 'आख्यात' होय, ही क्रियापदाची पूर्वाचार्यांनी दिलेली संज्ञा आहे. काळ, कारक आणि पुरुष यांचे प्रकटीकरण करणारे, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांनी युक्त असणारे आणि लिंगरहित असणारे हे क्रियेचे लक्षण आहे. असे म्हटलेही आहे की -

Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvācī tikārakaṃ;

Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, ta+dākhyātanti vuccati.

जे तीन काळ, तीन पुरुष यांनी युक्त, क्रियावाचक, तीन कारकांनी युक्त, लिंगरहित आणि दोन वचनांनी युक्त असते, त्याला 'आख्यात' असे म्हटले जाते.

14. Kriyatthā bahulaṃ –ti

१४. 'क्रियार्था बहुलं' हे सूत्र सर्वत्र लागू होते.

Ca sabbattha vattate. Kriyā attho etassāti kriyattho dhātu, so ca duvidho sakammakā+kammakavasena. Tattha yasmiṃ kriyatthe kattuvācimhā kammaṃ gavesīyate, so sakammako. Itaro akammako.

आणि हे सर्वत्र लागू होते. ज्याचा अर्थ क्रिया आहे तो 'क्रियार्थ' म्हणजेच धातू होय. तो सकर्मक आणि अकर्मक अशा दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी, ज्या क्रियार्थामध्ये कर्त्याव्यतिरिक्त कर्माची अपेक्षा असते, तो सकर्मक होय. इतर तो अकर्मक होय.

Tatra sakammakā kammāpekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā kaṭaṃ karoti, gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacati. Akammakā kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā acchati seti tiṭṭhati. Kriyāti ca gamanapacanādiko asattasammato kattari kamme vā patiṭṭhito kārakasamūhasādhiyo padattho vuccati. Api ca –

त्यापैकी, सकर्मक धातू कर्माची अपेक्षा असणारी क्रिया दर्शवतात, जसे की 'कटं करोति', 'गामं गच्छति', 'ओदनं पचति'. अकर्मक धातू कर्माची अपेक्षा नसलेली क्रिया दर्शवतात, जसे की 'अच्छति', 'सेति', 'तिट्ठति'. क्रिया म्हणजे गमन, पचन इत्यादी, जी द्रव्यरूप नसून कर्ता किंवा कर्मामध्ये प्रतिष्ठित असते आणि कारकांच्या समूहाने साध्य होणारा पदार्थ मानली जाते. आणखी असे की -

Karaṇaṃ bhavanaṃ cāpi, kara+bhūhi kathīyate;

Tato kriyādivācattaṃ, pākādīnaṃ kathaṃ bhave.

'कर' आणि 'भू' धातूंनी करणे आणि होणे सांगितले जाते; मग पचन इत्यादी क्रियांचे क्रियावाचकत्व कसे सिद्ध होईल?

Kara+bhūdhātūhi karaṇañca bhavanañca vuccati, pāka+gamanādīhi tesaṃ kriyābhavanānaṃ vāccattaṃ kathaṃ bhavatīti vuttaṃ hoti. Punapi –

'कर' आणि 'भू' धातूंनी करणे आणि होणे सांगितले जाते, तर पाक, गमन इत्यादींद्वारे त्या क्रिया आणि भवनांचे वाचकत्व कसे होते, असे म्हटले आहे. पुन्हा -

Pākādīnañhi [Pg.212] vāccattaṃ, karabhūsu na yujjati;

Taṃ bahutaravāccattaṃ, pākādīsu na yujjati.

कारण पाक इत्यादींचे वाचकत्व 'कर' आणि 'भू' धातूंमध्ये जुळत नाही; आणि त्यांचे अधिक व्यापक वाचकत्व पाक इत्यादींमध्ये जुळत नाही.

Taṃ nāma –

ते म्हणजे -

Kāriyarūpā hi dhātvatthā, sattāyuttā ca te+khilā;

Tato kriyā ca bhāvo ca, sāmaññaṃ tesu gamyate.

कारण धातूंचे अर्थ हे कार्यरूप असतात आणि ते सर्व सत्तेने (अस्तित्वाने) युक्त असतात; त्यामुळे त्यांच्यामध्ये क्रिया आणि भाव हे सामान्य रूपाने जाणवले जातात.

1. Vattamāneti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe.

१. वर्तमानकाळात (वत्तमाना विभक्तीमध्ये) ति, अन्ति, सि, थ, मि, म, ते, अन्ते, से, व्हे, ए, म्हे (हे प्रत्यय होतात).

Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Kriyādhikārattā ‘‘kriyatthā’’ti vuttaṃ. Tesa+maniyame –

सुरू झालेल्या परंतु पूर्ण न झालेल्या (आरब्ध-अपरिसमाप्त) वर्तमान अर्थामध्ये वर्तमानकाळातील क्रिया दर्शवणारे 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात. क्रिया-अधिकाराच्या संबंधामुळे त्यांना 'क्रियार्थ' (क्रीयत्था) असे म्हटले आहे. त्यांच्या अनियमामध्ये (नियम नसताना) –

14. Pubbaparacchakkāna+mekānekesu tumhā+mha+sesesu dve dve majjhimu+ttama+paṭhamā

१४. पूर्व (परस्मैपद) आणि पर (आत्मनेपद) या दोन्ही सहा-सहा प्रत्ययांच्या गटांमध्ये, एकवचन आणि अनेकवचनात, 'तुम्ह' (तू/तुम्ही), 'अम्ह' (मी/आम्ही) आणि उर्वरित (इतर नामे/सर्वनामे) कर्ते असताना, अनुक्रमे दोन-दोन प्रत्यय मध्यम, उत्तम आणि प्रथम पुरुषी होतात.

Ekānekesu tumhaamhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānañca majjhimu+ttama+paṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ. Tatthati antīti paṭhamapuriso, ādo niddiṭṭhattā. Si tha iti majjhimapuriso, majjhe niddiṭṭhattā. Mi ma iti uttamapuriso. Uttamasaddo+yaṃ sabhāvato tipabhutīna+manta+māha. Paracchakkepi te antetiādinā evaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ sesesu bhavissatiādīsu sattasu paccayavidhānasuttesupi yojetabbaṃ.

एकवचन आणि अनेकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांनी दर्शविल्या जाणाऱ्या आणि त्याव्यतिरिक्त इतर शब्दांनी दर्शविल्या जाणाऱ्या कारकांमध्ये (कर्त्यांमध्ये), पूर्व सहा (परस्मैपद) आणि पर सहा (आत्मनेपद) प्रत्ययांपैकी अनुक्रमे दोन-दोन प्रत्यय मध्यम, उत्तम आणि प्रथम पुरुषी होतात. त्यामध्ये, 'ति' आणि 'अन्ति' हे प्रथम पुरुष आहेत, कारण ते सुरुवातीला निर्दिष्ट केले आहेत. 'सि' आणि 'थ' हे मध्यम पुरुष आहेत, कारण ते मध्ये निर्दिष्ट केले आहेत. 'मि' आणि 'म' हे उत्तम पुरुष आहेत. हा 'उत्तम' शब्द स्वभावतः तीन पुरुषांच्या शेवटी येणाऱ्याला दर्शवतो. पर (आत्मनेपद) सहा प्रत्ययांमध्येही 'ते', 'अन्ते' इत्यादींच्या बाबतीत याच प्रकारे योजना करावी. याचप्रमाणे उर्वरित 'भविस्सती' इत्यादी सात प्रत्यय-विधान सूत्रांमध्येही योजना करावी.

Idāni bhūvādīna+maṭṭhagaṇānaṃ bhūvādigaṇesu bhū=sattāya+miti paṭhamadhātuto parā tyādayo yojīyante. Tattha ‘‘ekamhi vattabbe [Pg.213] ekavacanaṃ’’ti tyādīsu parabhūtesu kattu+kamma+bhāvesuyeva kyavikaraṇalavikaraṇā hontīti ‘‘kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsu’’ ‘‘kattari lo’’ iccādinā tesaṃ vikaraṇānaṃ vidhānā tyādayo kattu+kamma+bhāvesveva viññāyantīti kattari timhilo. Ke te vikaraṇā –

आता, 'भू' इत्यादी आठ गणांपैकी, 'भूवादि' गणातील 'भू' (अस्तित्व/सत्ता या अर्थी) या पहिल्या धातूच्या पुढे 'ति' इत्यादी प्रत्यय जोडले जातात. तिथे, 'एक सांगायचे असताना एकवचन' या नियमाने 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना, कर्ता, कर्म आणि भाव या अर्थांमध्येच 'क्य' आणि 'ल' हे विकरण प्रत्यय होतात. 'क्यो भावकम्मेस्वपरोक्खेसु मान-न्त-त्यादीसु' आणि 'कर्तरि लो' इत्यादी सूत्रांद्वारे त्या विकरणांचे विधान केले जात असल्यामुळे, 'ति' इत्यादी प्रत्यय कर्ता, कर्म आणि भाव या अर्थांमध्येच जाणले जातात; म्हणून कर्तरी प्रयोगात 'ति' इत्यादी प्रत्यय आणि 'ल' विकरण होते. ते विकरण कोणते आहेत?

Pubbāparabhāgaṭṭhānā, bhinnadhātuvibhattiyo;

Nissāya paccayā honti, ete vikaraṇā siyuṃ.

धातू आणि विभक्ती प्रत्यय यांच्या पूर्व व पर भागात राहून, त्यांना वेगळे करणारे आणि त्यांचा आश्रय घेऊन जे प्रत्यय होतात, त्यांना 'विकरण' असे म्हणतात.

5,82. Yuvaṇṇāna+me, o paccaye

५,८२. प्रत्यय पुढे असताना 'इ' आणि 'उ' वर्णांच्या जागी अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात.

Ivaṇṇu+vaṇṇantānaṃ kriyattānaṃ e+o honti yathākkamaṃ paccayeti ūsso+kāro.

'इ' आणि 'उ' वर्णाने अंत होणाऱ्या क्रियावाचक धातूंच्या जागी प्रत्यय पुढे असताना अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात. 'पच्चये' या सूत्रात 'उ' चा 'ओ' कार होतो.

5,89. Eona+maya+vā sare

५,८९. स्वर पुढे असताना 'ए' आणि 'ओ' च्या जागी अनुक्रमे 'अय' आणि 'अव' होतात.

Sare pare eona+mayavā honti yathākkamaṃti ossa avādeso. So puriso sādhu bhavati, sā itthī sādhu bhavati, cittaṃ sādhu bhavati.

स्वर पुढे असताना 'ए' आणि 'ओ' च्या जागी अनुक्रमे 'अय' आणि 'अव' आदेश होतात. या नियमाने 'ओ' चा 'अव' आदेश होतो. (उदा.) 'तो पुरुष चांगला होतो' (सो पुरिसो साधु भवति), 'ती स्त्री चांगली होते' (सा इत्थी साधु भवति), 'चित्त चांगले होते' (चित्तं साधु भवति).

Uttattā kattu ākhyāte, tatiyā na ca kattari;

Paṭhamāvibhatti hoteva, atthamattaṃ apekkhiya.

आख्यात (क्रियापद) द्वारे कर्ता उक्त (व्यक्त) होत असल्यामुळे, कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होत नाही; केवळ अर्थाची अपेक्षा करून प्रथमा विभक्तीच होते.

Satipi kriyāyekatte kattūnaṃ bahuttā ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ’’ti anti.

क्रिया एकवचनी असली तरी, कर्त्यांच्या बहुत्वामुळे (अनेकत्वामुळे) 'अनेक सांगायचे असताना अनेकवचन' या नियमाने 'अन्ति' प्रत्यय होतो.

161. Kvaci vikaraṇānanti

१६१. 'क्वचि विकरणानं' (कधीकधी विकरणांचा...) या सूत्राने -

Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hotīti lavikaraṇassa lopo, sesaṃ purimasadisaṃ. Te purisā bhavanti. Majjhimapuri- sekavacanaṃ [Pg.214] si, tvaṃ bhavasi. Bahuvacanaṃ thapaccayo, tumhe bhavatha. Uttamapurisekavacanaṃ mipaccayo.

'कधीकधी विकरणांचा लोप होतो' या नियमाने 'ल' विकरणाचा लोप होतो, उर्वरित भाग पूर्वीप्रमाणेच राहतो. (उदा.) 'ते पुरुष होतात' (ते पुरिसा भवन्ति). मध्यम पुरुष एकवचनात 'सि' प्रत्यय होऊन 'तू होतोस' (त्वं भवसि) असे होते. अनेकवचनात 'थ' प्रत्यय होऊन 'तुम्ही होता' (तुम्हे भवथ) असे होते. उत्तम पुरुष एकवचनात 'मि' प्रत्यय होतो.

57. Himimesva+ssa

५७. 'हिमिमेसु अस्स' (हि, मि, म पुढे असताना 'अ' चा...) या सूत्राने -

Akārassa dīgho hoti himimesu. Ahaṃ bhavāmi. Bahuvacanaṃ mapaccayo, mayaṃ bhavāma. Evaṃ paracchekkepi-bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavamhe. Keci dīghaṃ katvā paṭhanti, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīgho, bhavāmhe.

'हि', 'मि' आणि 'म' पुढे असताना 'अ' काराचा दीर्घ होतो. (उदा.) 'मी होतो' (अहं भवामि). अनेकवचनात 'म' प्रत्यय होऊन 'आम्ही होतो' (मयं भवाम) असे होते. याचप्रमाणे पर (आत्मनेपद) प्रत्ययांमध्येही होते - भवते, भवन्ते. भवसे, भवव्हे. भवे, भवम्हे. काही लोक दीर्घ करून वाचतात, 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्राने दीर्घ होऊन 'भवाम्हे' असे होते.

Ettha ca –

आणि येथे –

Lajjā sattā ṭhiti jāgaraṇaṃ,Vuddhi kkhaya jīvita maraṇaṃ;

Kīḷā ruci rocate ityevaṃ,Vuttā akammakadhātu sabbe.

लज्जा (लाजणे), सत्ता (अस्तित्व), ठिती (थांबणे), जागरणं (जागे राहणे), वुद्धि (वाढणे), खय (क्षय होणे), जीवित (जपणे/जिवंत राहणे), मरणं (मरणे), कीळा (खेळणे), रुची (आवडणे), रोचते (शोभणे) इत्यादी सर्व अकर्मक धातू म्हटले आहेत.

–Ti vuttattā kammaṃ dutiyā na.

– 'ति' प्रत्ययाद्वारे (कर्म) उक्त (व्यक्त) होत असल्यामुळे, कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होत नाही.

Paca=pāke, akāro uccāraṇattho, eva+muparipi. Paca iti ṭhite lavikaraṇaṃ, vikaraṇalopādi purimasamaṃ. So odanaṃ pacati, te pacanti. Tvaṃ pacasi, tumhe pacatha. Ahaṃ pacāmi, mayaṃ pacāma. Paracchakke-pacate, pacante. Pacase, pacavhe. Pace, pacāmhe.

'पच' हा धातू शिजवणे (पाक) या अर्थी आहे. यातील 'अ' कार केवळ उच्चारणासाठी आहे, पुढेही असेच समजावे. 'पच' अशी स्थिती असताना 'ल' विकरण होते, आणि विकरणाचा लोप इत्यादी प्रक्रिया पूर्वीप्रमाणेच होते. (उदा.) 'तो भात शिजवतो' (सो ओदनं पचति), 'ते शिजवतात' (ते pचन्ति). 'तू शिजवतोस' (त्वं पचसि), 'तुम्ही शिजवता' (तुम्हे पचथ). 'मी शिजवतो' (अहं पचामि), 'आम्ही शिजवतो' (मयं पचाम). पर (आत्मनेपद) प्रत्ययांमध्ये - पचते, पचन्ते. पचसे, पचव्हे. पचे, पचाम्हे.

1,22. Vippaṭisedhe

१,२२. विप्रतिषेध (परस्पर विरोध) असताना –

Vippaṭisedhanaṃ=aññamaññapaṭisedhanaṃ vippaṭisedho. Paṭhamamajjhimapurisānaṃ dvinnaṃ ekattha pasaṅge majjhimapurisabahuvacanaṃ thapaccayo. So [Pg.215] ca pacati, tvañca pacasi, tumhe pacatha. Tulyabalavirodhino hi vippaṭisedhā paṭhamamajjhimauttamapurisānaṃ tiṇṇaṃ ekattha pasaṅge uttamapurisabahuvacanaṃ hoti, so ca pacati, tvañca pacasi, ahañca pacāmi mayaṃ pacāmāti bhavati.

विप्रतिषेध म्हणजे परस्पर विरोध (एकमेकांचा निषेध करणे). जेव्हा प्रथम पुरुष आणि मध्यम पुरुष या दोघांचा एकाच ठिकाणी प्रसंग येतो, तेव्हा मध्यम पुरुष अनेकवचनाचा 'थ' प्रत्यय होतो. (उदा.) 'तो शिजवतो आणि तू शिजवतोस = तुम्ही शिजवता' (सो च पचति, त्वञ्च पचसि = तुम्हे पचथ). समान बल असणाऱ्यांच्या विरोधात (विप्रतिषेधात) प्रथम, मध्यम आणि उत्तम या तिन्ही पुरुषांचा एकाच ठिकाणी प्रसंग आल्यास उत्तम पुरुष अनेकवचन होते. (उदा.) 'तो शिजवतो, तू शिजवतोस आणि मी शिजवतो = आम्ही शिजवतो' (सो च पचति, त्वञ्च पचसि, अहञ्च पचामि = मयं पचाम) असे होते.

Ama+gama=gamane –

'गम' हा धातू जाणे (गमन) या अर्थी आहे –

5,173. Gama yami+sā+sa disānaṃ vā cchaṅa

५,१७३. 'गम', 'यम', 'इसु', 'अस', 'दिस' या धातूंच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना पर्यायाने 'च्छ' आदेश होतो.

Etesaṃ dhātūnaṃ cchaṅa vā hoti nta+māna+tyādīsu. So gāmaṃ gacchati. Anti –

या धातूंच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना पर्यायाने 'च्छ' आदेश होतो. (उदा.) 'तो गावात जातो' (सो गामं गच्छति). 'अन्ति' प्रत्यय पुढे असताना –

74. Garupubbā rassā re+ntentīnaṃ

७४. गुरु (दीर्घ) वर्ण पूर्वी असलेल्या र्‍हस्व स्वराच्या पुढे 'न्ते' आणि 'न्ती' च्या जागी पर्यायाने 'रे' होतो.

Garupubbasmā rassā nte+ntīnaṃ re vā hoti.

गुरु वर्ण पूर्वी असलेल्या र्‍हस्व स्वराच्या पुढे 'न्ते' आणि 'न्ती' च्या जागी पर्यायाने 'रे' आदेश होतो.

Akkharaniyamo chandaṃ,Garulahuniyamo bhave vutti;

Dīgho saṃyogādipubbo,Rasso garu lahu tu rasso.

अक्षरांचा नियम म्हणजे छंद, आणि गुरु-लघूचा नियम म्हणजे वृत्ती होय. दीर्घ स्वर आणि जोडाक्षराच्या आधीचा स्वर 'गुरु' असतो, तर र्‍हस्व स्वर 'लघु' असतो.

Gacchare gacchanti. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. Cchādesābhāvapakkhe ‘‘ū lasse’’ti ekāre gameti. Paralope gamenti. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema. Paracchakkepi so gacchate, gacchare gacchante. Gacchase, gacchavhe. Gacche, gacchāmhe.

गच्छरे, गच्छन्ति. 'तू जातोस' (त्वं गच्छसि), 'तुम्ही जाता' (तुम्हे गच्छथ). 'मी जातो' (अहं गच्छामि), 'आम्ही जातो' (मयं गच्छाम). 'च्छ' आदेश न होण्याच्या पक्षात 'ऊ लस्से' या सूत्राने 'ए' कार होऊन 'गमेति' असे होते. पर-लोप झाल्यावर 'गमन्ति' होते. गमेसि, गमेथ. गमेमि, गमेम. पर (आत्मनेपद) प्रत्ययांमध्येही - सो गच्छते, गच्छरे, गच्छन्ते. गच्छसे, गच्छव्हे. गच्छे, गच्छाम्हे.

Pure adhammo dibbati, purā marāmīti ca taṃsamīpe tabbohārūpacārena vattamānavacanaṃ. Vuttañhi –

'पूर्वी अधर्म वाढत असे' (पुरे अधम्मो दिब्बति) आणि 'लवकरच मी मरेन' (पुरा मरामि) या वाक्यांमध्ये, त्या काळाच्या समीपतेमुळे आणि व्यवहाराच्या उपचारामुळे वर्तमानकाळाचा प्रयोग केला जातो. कारण असे म्हटले आहे –

Āraddhā+niṭṭhitaṃ [Pg.216] kiccaṃ, vattamānanti vuccati;

Vattamānasamīpañca, vattamānanti vuccati.

सुरू केलेले परंतु पूर्ण न झालेले कार्य 'वर्तमान' म्हटले जाते; आणि वर्तमानकाळाच्या समीप असणाऱ्या काळालाही 'वर्तमान' म्हटले जाते.

Kimiva te –

ते कशासारखे आहे? –

Gaṅgāca taṃsamīpañca, yato gaṅgāti ñāyate;

Gaṅgāyaṃ pātu+māgaccha, ghoso gaṅgāya+mityapi.

ज्याप्रमाणे गंगा नदी आणि तिच्या जवळचा प्रदेश या दोन्हीला 'गंगा' म्हणूनच ओळखले जाते; जसे की 'गंगेवर पाणी पिण्यासाठी ये' आणि 'गंगेवर (गंगेच्या काठावर) गवळ्यांची वस्ती आहे' असे म्हटले जाते.

Mukhyā+mukhyatthabhedena, vattamānaṃ tato dvidhā;

Mukhyañhi ruḷhi+māpannaṃ, ta+dāropā amukhyatāti.

म्हणून मुख्य आणि अमुख्य अर्थाच्या भेदाने वर्तमानकाळ दोन प्रकारचा आहे; मुख्य अर्थ रूढीने प्राप्त होतो, तर त्यावर आरोप केल्याने अमुख्य अर्थ प्राप्त होतो.

Pure+purāsaddehi vā anāgatatā gamyate, tadā tassa vattamānattā. Kālabyattayo vā eso, bhavantyeva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘‘santesu parigūhāmi’’ ‘‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa’’ ‘‘ativelaṃ namassissaṃ’’ti. ‘‘Kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmī’’tiādīsu pana paccuppannasamīpe vattamānavacanaṃ.

किंवा 'पुरे' आणि 'पुरा' या शब्दांमुळे भविष्यकाळ समजला जातो, तेव्हा त्याला वर्तमानकाळ मानले जाते. किंवा हा काळाचा व्यत्यय (बदल) आहे, कारण बहुलतेमुळे इतर काळातही 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतातच; जसे की 'सन्तेसु परिगूहामि', 'कायस्स भेदा अभिसम्परायं, सहब्यतं गच्छति वासवस्स', 'अतिवेलं नमस्सिस्सं'. परंतु 'तू कोठून येत आहेस? मी राजगृहाहून येत आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये वर्तमानकाळाचा प्रयोग वर्तमान समीप (नुकत्याच घडून गेलेल्या) अर्थात केला जातो.

5,175. Gama vada dānaṃ ghamma vajja dajjā

५,१७५. 'गम', 'वद' आणि 'दान' (दा) यांच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना अनुक्रमे 'घम्म', 'वज्ज' आणि 'दज्जा' हे आदेश होतात.

Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti nta+māna+tyādīsu. Ghammati, ghammanti iccādi.

'गम' इत्यादी धातूंच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना पर्यायाने 'घम्म' इत्यादी आदेश होतात. जसे की - घम्मति, घम्मन्ति इत्यादी.

Kamme –

कर्मणी प्रयोगात (कम्मे) –

Upasaggavasā koci, akammopi sakammako;

Yathā+bhibhūyate rāgo, tāpasena mahiddhināti –

उपसर्गाच्या प्रभावामुळे एखादा अकर्मक धातू देखील सकर्मक होतो; जसे की 'महान ऋद्धीमान तपस्व्याद्वारे रागाचा पराभव केला जातो (अभिभूत केला जातो)' –

Vuttattā akammakato kammani anupubbā bhūdhātuto tyādayo honti.

असे म्हटले असल्यामुळे, अकर्मक धातूपासून कर्मणी प्रयोगात 'अनु' उपसर्गपूर्वक 'भू' धातूच्या पुढे 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात.

5,17. Kyo [Pg.217] bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsu

५,१७. परोक्ष नसलेल्या (अपरोक्ष) भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये, 'मान', 'अन्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागलेल्या धातूंनंतर 'क्य' प्रत्यय होतो.

Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu māna+nta+tyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Kakāro+nubandhakāriyattho. ‘‘Na te kānubandha+nāgamesū’’ti paṭisedhā okārābhāvo. Anubhūyati sukhaṃ devadattena.

भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये विहित केलेल्या, परोक्ष नसलेल्या (अपरोक्ष), 'मान', 'अन्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागलेल्या क्रियापदांनंतर 'क्य' प्रत्यय होतो. 'क'कार हा अनुबन्धकार्यासाठी आहे. “न ते कानुबन्धनागमेसू” या निषेधामुळे 'ओ'काराचा अभाव होतो. (उदा.) देवदत्ताद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जातो (अनुभूयति सुखं देवदत्तेन).

Ettha ca –

आणि येथे –

Ākhyātena avuttattā, kattuto tatiyā na tu;

Dutiyā hoti kammassa, vuttattā paṭhamāpi+dha.

आख्यात (क्रियापदा) द्वारे कर्ता उक्त (सांगितला) नसल्यामुळे कर्त्याची तृतीया विभक्ती होते, द्वितीया नाही; आणि कर्म उक्त असल्यामुळे येथे कर्माची प्रथमा विभक्ती होते.

Anubhūyanti sampattiyo tayā. Anubhūyasi tvaṃ devadattena. Anubhūyatha tumhe. Ahaṃ anubhūyāmi, tayā mayaṃ anubhūyāma. Dvitte anubhuyyati+ccādi. Evaṃ paracchakke.

तुझ्याद्वारे संपत्तीचा अनुभव घेतला जातो (अनुभूयन्ति सम्पत्तियो तया). देवदत्ताद्वारे तुझा अनुभव घेतला जातो (अनुभूयसि त्वं देवदत्तेन). तुम्हाद्वारे अनुभव घेतला जातो (अनुभूयथ तुम्हे). माझा अनुभव घेतला जातो (अहं अनुभूयामि), तुझ्याद्वारे आमचा अनुभव घेतला जातो (तया मयं अनुभूयाम). द्वित्त्व झाल्यावर 'अनुभुय्यति' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे परस्मैपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) रूपे होतात.

Bhāve adabbavuttino bhāvassa ekattā ekavacanameva. Tañca paṭhamapurisekavacaneyeva sambhavati, neva+ññaṃ, bahulaṃvidhānā. Bhūyati bhūyate devadattena, sampati bhavanantyattho.

भाव (क्रिया) अर्थामध्ये, द्रव्यवाचक नसलेल्या भावाच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच होते. आणि ते केवळ प्रथम पुरुष एकवचनातच संभवते, इतर कुठेही नाही, कारण बहुल विधानामुळे. (उदा.) देवदत्ताद्वारे अस्तित्त्व अनुभवले जाते (भूयति, भूयते देवदत्तेन), याचा अर्थ 'सध्या असणे' असा आहे.

Pacadhātuto kamme kyo.

'पच्' धातूहून कर्म अर्थामध्ये 'क्य' प्रत्यय होतो.

37. Kyassati

३७. क्यस्सति (क्य + सति)

Kriyatthā kyassa īña vā hoti. Ño ādyāvayavattho. Devadattena odano pacīyati paccati, reādese odanā pacīyare pacīyanti, paccare paccanti. Cavaggapubbarūpāni. Tvaṃ pacīyasi paccasi, tumhe pacīyatha paccatha. Ahaṃ pacīyāmi paccāmi, mayaṃ pacīyāma paccāma. Paracchakke devadattena odano pacīyate iccādi.

क्रियापदाच्या 'क्य' प्रत्ययाला 'ईञ्' आदेश विकल्पेकरून होतो. 'ञ्' हा आदि-अवयवासाठी आहे. देवदत्ताद्वारे भात शिजवला जातो (देवदत्तेन ओदनो पचीयति, पच्चति). 'रे' आदेश झाल्यावर 'ओदना पचीयरे, पचीयन्ति, पच्चरे, पच्चन्ति' अशी रूपे होतात. च-वर्गाचे पूर्वरूप होते. तू शिजवला जातोस (त्वं पचीयसि, पच्चसि), तुम्ही शिजवले जाता (तुम्हे पचीयथ, पच्चथ). मी शिजवला जातो (अहं पचीयामि, पच्चामि), आम्ही शिजवले जातो (मयं पचीयाम, पच्चाम). आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) 'देवदत्तेन ओदनो पचीयते' इत्यादी रूपे होतात.

Gamito [Pg.218] kamme cchaṅa ca īñaāgame ca kate tena gāmo gacchīyati, gāmā gacchīyanti. Gacchīyasi, gacchīyatha. Gacchīyāmi, gacchīyāma. Evaṃ paracchakke. Gamīyati gammati, gamīyanti gammanti. Gamīyasi gammasi, gamīyatha gammatha, gamīyāmi gammāmi, gamīyāma gammāma paracchakkepi evaṃ. Tathā ghammīyati, ghammīyanti iccādi.

'गम्' धातूहून कर्म अर्थामध्ये 'च्छङ्' प्रत्यय आणि 'ईञ्' आगम केल्यावर 'तेन गामो गच्छीयति' (त्याच्याद्वारे गावात गेले जाते), 'गामा गच्छीयन्ति' अशी रूपे होतात. 'गच्छीयसि, गच्छीयथ'. 'गच्छीयामि, गच्छीयाम'. याचप्रमाणे आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) रूपे होतात. 'गमीयति, गम्मति', 'गमीयन्ति, गम्मन्ति'. 'गमीयसि, गम्मसि', 'गमीयथ, गम्मथ', 'गमीयामि, गम्मामि', 'गमीयाम, गम्माम' आणि आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्येही याचप्रमाणे रूपे होतात. तसेच 'घम्मीयति, घम्मीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

Kriyatthā kattari tyādi, kammasmiñca sakammakā;

Bhāve vā+kammakā kammā+vacanicchāya maññate.

क्रियापदाचे 'ति' इत्यादी प्रत्यय कर्ता अर्थामध्ये होतात, आणि सकर्मक धातूंहून कर्म अर्थामध्ये होतात; अकर्मक धातूंहून भाव अर्थामध्ये किंवा कर्माची विवक्षा (बोलण्याची इच्छा) नसताना मानले जातात.

Tathā hi vijjamānassāpi kammāssa avacanicchāyaṃ idaṃ vuccati –

कारण, कर्म विद्यमान (उपस्थित) असतानाही त्याची विवक्षा नसताना असे म्हटले जाते –

Satopi na vivakkhā+ssa, asatopi ca sā bhave;

Taṃ yathā+nudarā kaññā, vañjhāvaddhitako yathā.

विद्यमान असलेल्याचीही विवक्षा नसते, आणि अविद्यमान असलेल्याचीही विवक्षा असू शकते; जसे की 'अनुदरा कन्या' (पोट नसलेली मुलगी - बारीक पोटाची मुलगी) आणि 'वंध्येचा मुलगा' (वांझ स्त्रीचा वाढलेला मुलगा).

Vivakkhā lokikā esā, asakya+mativattituṃ;

Katha+mesa vipariyāso, loko evā+nayujjate.

ही विवक्षा लौकिक (लोकाचारातील) आहे, जिचे उल्लंघन करणे अशक्य आहे; हा विपर्यास (उलटा व्यवहार) कसा? कारण लोकच अशा प्रकारे व्यवहार करतात.

(Vattamānapaccayanayo).

(वर्तमानकाळ प्रत्यय पद्धती समाप्त).

2. Bhavissati ssati ssanti ssati ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe

२. भविष्यकाळ (भविस्सति): स्सति, स्सन्ति, स्ससि, स्सथ, स्सामि, स्साम, स्सते, स्सन्ते, स्ससे, स्सव्हे, स्सं, स्साम्हे.

Bhavissati=anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti.

भविष्यकाळ = न सुरू झालेल्या (अनागत/भविष्य) अर्थामध्ये वर्तमानकाळाच्या क्रियापदांनंतर 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय होतात.

35. A+ī+ssādīnaṃ byañjanassiña

३५. 'अ', 'ई' आणि 'स्स' इत्यादी व्यंजनांना 'इञ्' आगम होतो.

Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssādīnañca byañjanassi+ña hoti vibhāsā. Vavatthitavibhāsā+yaṃ. Sseti ssādīnaṃ ssatiādīnañcāvayavo gahito, ‘‘ūbyañjanassā’’ti siddhepi [Pg.219] tyādīsu etesamevāti niyamattho+ya+mārambho. Lassākāralope o+avādese bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe.

क्रियापदांनंतर येणाऱ्या 'अ' इत्यादी, 'ई' इत्यादी आणि 'स्स' इत्यादी व्यंजनांना विकल्पेकरून 'इञ्' आगम होतो. हा व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) आहे. 'स्से' हा 'स्सति' इत्यादींचा अवयव घेतला आहे. “ऊव्यञ्जनस्सा” या सूत्राने सिद्ध होत असतानाही, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये केवळ यांचाच नियम करण्यासाठी हा आरंभ केला आहे. 'ल' च्या अकाराचा लोप आणि 'ओ' चा 'अव्' आदेश झाल्यावर 'भविस्सति, भविस्सन्ति', 'भविस्ससि, भविस्सथ', 'भविस्सामि, भविस्साम', 'भविस्सते, भविस्सन्ते', 'भविस्ससे, भविस्सव्हे', 'भविस्सं, भविस्साम्हे' अशी रूपे होतात.

Kamme –

कर्म अर्थामध्ये –

49. Kyassa sse

४९. 'स्से' प्रत्यय असताना 'क्य' चा लोप होतो.

Kyassa vā lopo hoti sse. Sukhaṃ tayā anubhavissati, anubhavissanti. Anubhavissasi, anubhavissatha. Anubhavissāmi, anubhavissāma. Aññatra anubhūyissati, anubhūyissanti iccādi. Evaṃ paracchakke. Bhāve-bhūyissati bhūyissate.

'स्से' प्रत्यय असताना 'क्य' चा विकल्पेकरून लोप होतो. तुझ्याद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जाईल (सुखं तया अनुभविस्सति, अनुभविस्सन्ति). 'अनुभविस्ससि, अनुभविस्सथ'. 'अनुभविस्सामि, अनुभविस्साम'. इतर ठिकाणी 'अनुभूयिस्सति, अनुभूयिस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) रूपे होतात. भाव अर्थामध्ये - 'भूयिस्सति, भूयिस्सते' अशी रूपे होतात.

Kattari-pacissati, pacissanti iccādi. Kamme-pacissati odano devadattena, pacīyissati, paccissati. Paccissanti odanā pacīyissanti, pacīyissare, paccissare, paccissanti.

कर्ता अर्थामध्ये - 'पचिस्सति, पचिस्सन्ति' इत्यादी. कर्म अर्थामध्ये - देवदत्ताद्वारे भात शिजवला जाईल (पचिस्सति ओदनो देवदत्तेन, पचीयिस्सति, पच्चिस्सति). 'पच्चिस्सन्ति ओदना पचीयिस्सन्ति, पचीयिस्सरे, पच्चिस्सरे, पच्चिस्सन्ति'.

Gamito kattari-so gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. Saggaṃ gamissati, gamissanti. Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma iccādi. Kamme-gacchiyissati, gacchiyissanti iccādi. Kyalope gamissati, gamissanti iccādi. Tathā ghammissati ghammīyissati, ghammissanti, ghammīyissanti iccādi.

'गम्' धातूहून कर्ता अर्थामध्ये - तो जाईल (सो गच्छिस्सति), ते जातील (ते गच्छिस्सन्ति). तू जाशील (त्वं गच्छिस्ससि), तुम्ही जाल (तुम्हे गच्छिस्सथ). मी जाईन (अहं गच्छिस्सामि), आम्ही जाऊ (मयं गच्छिस्साम). 'गच्छिस्सते, gच्छिस्सन्ते'. 'गच्छिस्ससे, gच्छिस्सव्हे'. 'गच्छिस्सं, गच्छिस्साम्हे'. स्वर्गात जाईल (सग्गं गमिस्सति, गमिस्सन्ति). 'गमिस्ससि, गमिस्सथ'. 'गमिस्सामि, गमिस्साम' इत्यादी. कर्म अर्थामध्ये - 'गच्छियिस्सति, गच्छियिस्सन्ति' इत्यादी. 'क्य' चा लोप झाल्यावर 'गमिस्सति, गमिस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'घम्मिस्सति, घम्मीयिस्सति', 'घम्मिस्सन्ति, घम्मीयिस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

3. Nāme garahāvimhayesu

३. 'नाम' शब्द असताना निंदा आणि आश्चर्य अर्थांमध्ये.

Nāmasadde [Pg.220] nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti. Ettha ‘‘jyādīhi knā’’ti knāvikaraṇe ‘‘ñāssane jā’’ti jādeso. Na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati. Kathañhi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati. Vimhaye-acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhiti, na pana saddaṃ sossati. Acchariyaṃ andho nāma pabbata+mārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati. (Bhavissantipaccayanayo).

'नाम' हा निपात शब्द असताना, निंदा आणि आश्चर्य व्यक्त होत असल्यास 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय होतात. (उदा. निंदेमध्ये) "हे लोक स्वतःला कल्याणधर्मी म्हणवून घेतील!" (इमे हि नाम कल्याणधम्मा पटिजानिस्सन्ति). येथे “ज्यादीहि क्ना” या सूत्राने 'क्ना' विकरण झाल्यावर “ञास्सने जा” या सूत्राने 'जा' आदेश होतो. "भिक्खूंनो, त्या मोघपुरुषाच्या मनात प्राण्यांबद्दल दया नसेल काय!" (न हि नाम भिक्खवे तस्स मोघपुरिसस्स पाणेसु अनुद्दया भविस्सति). "भिक्खूंनो, तो मोघपुरुष संपूर्ण मातीची कुटी कशी काय बनवेल!" (कथञ्हि नाम सो भिक्खवे मोघपुरिसो सब्बमत्तिकामयं कुटिकं करिस्सति). आश्चर्यामध्ये - "अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! शांत विहाराने प्रव्रजित लोक विहार करत आहेत, जिथे संज्ञा असलेला आणि जागृत असलेला मनुष्य पाचशे गाड्या जवळून निघून गेल्या तरी त्या पाहणार नाही आणि त्यांचा आवाजही ऐकणार नाही!" (अच्छरियं वत भो, अब्भुतं वत भो, सन्तेन वत भो पब्बजिता विहारेन विहरन्ति, यत्र हि नाम सञ्ञी समानो जागरो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्कन्तानि नेव दक्खिति, न पन सद्दं सोस्सति). "आश्चर्य आहे, आंधळा मनुष्य पर्वतावर चढेल (अच्छरियं अन्धो नाम पब्बतमारोहिस्सति), बहिरा मनुष्य आवाज ऐकेल (बधिरो नाम सद्दं सोस्सति)!" (भविष्यकाळ प्रत्यय पद्धती समाप्त).

4. Bhūte ī uṃ o ttha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe

४. भूतकाळात (भूते): ई, उं, ओ, त्थ, इं, म्हा, आ, ऊ, से, व्हं, अ, म्हे.

Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā īādayo honti. Bhūtānajjatane upari vakkhamānattā ime īādayo bhūtajjatane. ‘‘Suvo ahosi ānando’’tiādīsu bhūtasāmaññeva bhavanti.

भूतकाळात, म्हणजेच समाप्त झालेल्या अर्थामध्ये वर्तमानकाळाच्या क्रियापदांनंतर 'ई' इत्यादी प्रत्यय होतात. अनद्यतन भूतकाळ पुढे सांगितला जाणार असल्यामुळे, हे 'ई' इत्यादी प्रत्यय अद्यतन भूतकाळात होतात. “सुवो अहोसि आनन्दो” (उद्या आनंद होईल - येथे भूतकाळाचा प्रयोग भविष्यासाठी झाला आहे) इत्यादींमध्ये ते सामान्य भूतकाळातच होतात.

Ahassu+bhayato aḍḍha-rattaṃ vā tadupaḍḍhataṃ;

Antokatvāna viññeyyo, aho ajjatano iti;

Tadañño pana yo kālo, so+najjatanasaññito.

दिवसाच्या दोन्ही बाजूंचे अर्धे रात्र किंवा त्याहून अर्धा भाग अंतर्भूत करून 'अद्यतन दिवस' (आजचा दिवस) समजावा; आणि त्याव्यतिरिक्त जो काळ आहे, त्याला 'अनद्यतन' संज्ञा दिली जाते.

Iti paṭhamapurisekavacanaṃ ī,

अशा प्रकारे प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'ई' आहे,

15. Ā+ī+ssādīsva+ña vā

१५. 'आ', 'ई' आणि 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना धातूच्या आधी विकल्पेकरून 'अञ्' (अ) आगम होतो.

Āādo [Pg.221] īādo ssādo ca kriyatthassa vā aña hotīti dhātuto pubbaṃ aña. ‘‘Kattari lo’’ti lo, ekāra+avādesā ca.

'आ' इत्यादी, 'ई' इत्यादी आणि 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना क्रियापदाला विकल्पेकरून 'अञ्' आगम होतो, म्हणजेच धातूच्या आधी 'अञ्' लागतो. “कत्तरि लो” या सूत्राने 'ल' चा लोप होतो, आणि एकाराचा 'अव्' आदेश होतो.

38. Eyyātha+sse+a+ā+ī+thānaṃ o+a+aṃ+ttha+ttho+vhoka

३८. 'एय्याथ', 'स्से', 'अ', 'आ', 'ई' आणि 'थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'ओ', 'अ', 'अं', 'त्थ', 'त्थो' आणि 'व्हो' हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃti īssattho, abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho. ‘‘Ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā’’ti īssa rassattaṃ. So abhavi bhavi, abhavī bhavī.

'एय्याथ' इत्यादींच्या जागी अनुक्रमे 'ओ' इत्यादी आदेश विकल्पेकरून होतात, म्हणून 'ई' च्या जागी 'त्थ' आदेश होऊन 'अभवित्थो, भवित्थो, अभवत्थो, भवत्थो' अशी रूपे होतात. “आ ई ऊ म्हा स्सा स्सम्हानं वा” या सूत्राने 'ई' चा र्‍हस्व होतो. (उदा.) तो झाला (सो अभवि, भवि, अभवी, भवी).

39. Uṃssiṃ+svaṃ+su

३९. 'उं' आणि 'सिं' च्या जागी 'सु' आदेश होतो.

Tiuṃssa iṃsu+aṃsu vā honti. Abhaviṃsu bhaviṃsu, abhavaṃsu bhavaṃsu, abhavuṃ bhavuṃ.

'ति' (ti) आणि 'उं' (uṃ) यांच्या जागी 'इंसु' (iṃsu) आणि 'अंसु' (aṃsu) हे प्रत्यय पर्यायाने होतात. उदा. अभविंसु (abhaviṃsu), भविंसु (bhaviṃsu), अभवंसु (abhavaṃsu), भवंसु (bhavasṃu), अभवुं (abhavuṃ), भवुं (bhavuṃ).

42. Ossa a+i+ttha+ttho

४२. 'ओ' (o) च्या जागी 'अ' (a), 'इ' (i), 'त्थ' (ttha) आणि 'त्थो' (ttho) हे आदेश होतात.

Ossa aādayo vā honti. Abhava bhava, abhavi bhavi, iñāgame abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavittho bhavittho, abhavattho bhavattho.

'ओ' (o) च्या जागी 'अ' (a) इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात. उदा. अभव (abhava), भव (bhava), अभवि (abhavi), भवि (bhavi); 'इ' (i) आगम झाल्यावर - अभवित्थ (abhavittha), भवित्थ (bhavittha), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभवित्तो (abhavittho), भवित्तो (bhavittho), अभवत्थो (abhavattho), भवत्थो (bhavattho).

43. Si

४३. 'सि' (si).

Ossa si vā hoti. Abhavisi bhavisi, abhavasi bhavasi. Abhavo bhavo.

'ओ' (o) च्या जागी पर्यायाने 'सि' (si) होतो. उदा. अभविसि (abhavisi), भविसि (bhavisi), अभवसि (abhavasi), भवसि (bhavasi). अभवो (abhavo), भवो (bhavo).

45. Mhātthāna+muña

४५. 'म्ह' (mha) आणि 'त्थ' (ttha) यांच्या जागी 'उञ' (uña) होतो.

Esaṃ [Pg.222] uña vā hoti. Īādisambandhīnameva gahaṇaṃ. Abhavuttha bhavuttha.

यांच्या जागी पर्यायाने 'उञ' (uña) होतो. 'ई' (ī) इत्यादींशी संबंधित असलेल्यांचेच ग्रहण केले जाते. उदा. अभवुत्थ (abhavuttha), भवुत्थ (bhavuttha).

46. Iṃssa ca siña

४६. आणि 'इं' (iṃ) च्या जागी 'सिञ' (siña) होतो.

Iṃssa ca siña vā hoti mhātthānañca bahulaṃ. Ikāraññakārā uccāraṇaādyāvayavatthā. Abhavasittha bhavasittha, abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavisiṃ bhavisiṃ, abhavasiṃ bhavasiṃ, abhaviṃ bhaviṃ. Uñāgame āssa rasso. Abhavumha bhavumha abhavumhā bhavumhā. Siñāgame abhavasimha bhavasimha abhavasimhā bhavasimhā abhavimha bhavimha abhavimhā bhavimhā abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. Paracchakke – ‘‘eyyāthā’’dinā tthe abhavittha bhavittha abhavattha bhavattha. Rasse abhavatha bhavatha, abhavā bhavā, abhavu bhavu. Abhavise bhavise, abhavase bhavase, abhavivhaṃ bhavivhaṃ abhavavhaṃ bhavavhaṃ, assa a+mādese abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, abhavimhe bhavimhe abhavamhe bhavamhe. Kamme sukhaṃ tayā anubhūyittho anvabhūyattho anubhūyattho anvabhūsi anubhūsī anvabhūyī anubhūyī, anvabhūyiṃsu anubhūyiṃsu anvabhūyaṃsu anubhūyaṃsu anvabhūyuṃ anubhūyuṃ iccādi. Bhāve-tena abhūyittho bhūyittho abhūyattho bhūyattho abhūyi bhūyi abhūyī bhūyī. Tena abhūyattha bhūyattha abhūya bhūya abhūyā bhūyā.

'इं' (iṃ) च्या जागी पर्यायाने 'सिञ' (siña) होतो आणि 'म्ह' (mha) व 'त्थ' (ttha) यांच्या जागी बहुधा होतो. 'इ'कार आणि 'ञ'कार हे केवळ उच्चारणासाठी आहेत. उदा. अभवसित्थ (abhavasittha), भवसित्थ (bhavasittha), अभवित्थ (abhavittha), भवित्थ (bhavittha), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभविसिं (abhavisiṃ), भविसिं (bhavisiṃ), अभवसिं (abhavasiṃ), भवसिं (bhavasiṃ), अभविं (abhaviṃ), भविं (bhaviṃ). 'उञ' आगम झाल्यावर 'आ' चा र्‍हस्व होतो - अभवुम्ह (abhavumha), भवुम्ह (bhavumha), अभवुम्हा (abhavumhā), भवुम्हा (bhavumhā). 'सिञ' आगम झाल्यावर - अभवसिम्ह (abhavasimha), भवसिम्ह (bhavasimha), अभवसिम्हा (abhavasimhā), भवसिम्हा (bhavasimhā), अभविम्ह (abhavimha), भविम्ह (bhavimha), अभविम्हा (abhavimhā), भविम्हा (bhavimhā), अभवम्ह (abhavamha), भवम्ह (bhavamha), अभवम्हा (abhavamhā), भवम्हा (bhavamhā). परस्मैपद षट्कात – “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना - अभवित्थ (abhavittha), भवित्थ (bhavittha), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha). र्‍हस्व झाल्यावर - अभवथ (abhavatha), भवथ (bhavatha), अभवा (abhavā), भवा (bhavā), अभवु (abhavu), भवु (bhavu). अभविसे (abhavise), भविसे (bhavise), अभवसे (abhavase), भवसे (bhavase), अभविव्हं (abhavivhaṃ), भविव्हं (bhavivhaṃ), अभवव्हं (abhavavhaṃ), भवव्हं (bhavavhaṃ). 'अ' च्या जागी 'म' आदेश झाल्यावर - अभवं (abhavaṃ), भवं (bhavaṃ), अभव (abhava), भव (bhava), अभविम्हे (abhavimhe), भविम्हे (bhavimhe), अभवम्हे (abhavamhe), भवम्हे (bhavamhe). कर्मणी प्रयोगात - 'सुखं तया अनुभूयित्थो' (sukhaṃ tayā anubhūyittho), 'अन्वभूयत्थो' (anvabhūyattho), 'अनुभूयत्थो' (anubhūyattho), 'अन्वभूसि' (anvabhūsi), 'अनुभूसी' (anubhūsī), 'अन्वभूयी' (anvabhūyī), 'अनुभूयी' (anubhūyī), 'अन्वभूयिंसु' (anvabhūyiṃsu), 'अनुभूयिंसु' (anubhūyiṃsu), 'अन्वभूयंसु' (anvabhūyaṃsu), 'अनुभूयंसु' (anubhūyaṃsu), 'अन्वभूयुं' (anvabhūyuṃ), 'अनुभूयुं' (anubhūyuṃ) इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'तेन अभूयित्थो' (tena abhūyittho), 'भूयित्थो' (bhūyittho), 'अभूयत्थो' (abhūyattho), 'भूयत्थो' (bhūyattho), 'अभूयि' (abhūyi), 'भूयि' (bhūyi), 'अभूयी' (abhūyī), 'भूयी' (bhūyī). 'तेन अभूयत्थ' (tena abhūyattha), 'भूयत्थ' (bhūyattha), 'अभूय' (abhūya), 'भूय' (bhūya), 'अभूया' (abhūyā), 'भूया' (bhūyā).

So apacittho pacittho iccādi kattusamaṃ. Kamme-apacīyittho pacīyittho apacīyattho pacīyattho. Cavaggapubba- rūpe [Pg.223] apaccittho paccittho apaccattho paccattho apacīyi pacīyi apacīyī pacīyī apacci pacci apaccī paccī, apacīyiṃsu pacīyiṃsu apaciṃsu paciṃsu apacīyaṃsu pacīyaṃsu apaccaṃsu paccaṃsu apacīyuṃ pacīyuṃ apaccuṃ paccuṃ iccādi kattusamaṃ, pubbarūpova viseso.

'सो अपचित्थो' (so apacittho), 'पचित्थो' (pacittho) इत्यादी रूपे कर्तरी प्रयोगाप्रमाणे होतात. कर्मणी प्रयोगात - अपचीयित्थो (apacīyittho), पचीयित्थो (pacīyittho), अपचीयत्थो (apacīyattho), पचीयत्थो (pacīyattho). च-वर्गाचे पूर्वरूप झाल्यावर - अपच्चित्थो (apaccittho), पच्चित्थो (paccittho), अपच्चत्थो (apaccattho), पच्चत्थो (paccattho), अपचीयि (apacīyi), पचीयि (pacīyi), अपचीयी (apacīyī), पचीयी (pacīyī), अपच्चि (apacci), पच्चि (pacci), अपच्ची (apaccī), पच्ची (paccī), अपचीयिंसु (apacīyiṃsu), पचीयिंसु (pacīyiṃsu), अपचिंसु (apaciṃsu), पचिंसु (paciṃsu), अपचीयंसु (apacīyaṃsu), पचीयंसु (pacīyaṃsu), अपच्चंसु (apaccaṃsu), पच्चंसु (paccaṃsu), अपचीयुं (apacīyuṃ), पचीयुं (pacīyuṃ), अपच्चुं (apaccuṃ), पच्चुं (paccuṃ) इत्यादी रूपे कर्तरी प्रयोगाप्रमाणेच होतात, केवळ पूर्वरूप होणे हाच यात विशेष फरक आहे.

So gāmaṃ agacchittho gacchittho iccādi purimasamaṃ.

'सो गामं अगच्छित्थो' (so gāmaṃ agacchittho), 'गच्छित्थो' (gacchittho) इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात.

30. Ḍaṃsassa ca ñchaṅa

३०. 'दंस' (daṃs) धातूच्या जागी 'ञ्छङ' (ñchaṅa) आदेश होतो.

Ḍaṃsassa ca gamissa ca ñchaṅa vā hoti ā+īādīsu. Agañchittho gañchittho agañchattho gañchattho agañchi gañchi agañchī gañchī iccādi.

'दंस' (daṃs) आणि 'गम्' (gam) धातूंच्या जागी 'आ' (ā), 'ई' (ī) इत्यादी प्रत्यय असताना पर्यायाने 'ञ्छङ' (ñchaṅa) आदेश होतो. उदा. अगञ्छित्थो (agañchittho), गञ्छित्थो (gañchittho), अगञ्छत्थो (agañchattho), गञ्छत्तो (gañchattho), अगञ्छि (agañchi), गञ्छि (gañchi), अगञ्छी (agañchī), गञ्छी (gañchī) इत्यादी.

29. Gamissā

२९. 'गम्' (gam) धातूच्या जागी 'आ' (ā) होतो.

Āādo īādo ca gamissa ā hoti vā. So agā agami gami agamittho gamittho agamattho gamattho. Īpaccaye lassākārassa ‘‘himimesva+ssā’’ti ettha ‘‘assā’’ti yogavibhāgā dīghe ‘‘dīghā īssā’’ti īssa siādeso, agamāsi agami gami agamī gamī, agamiṃsu gamiṃsu agamaṃsu gamaṃsu agamuṃ gamuṃ. Ossa aādese ajjhaguṃ. Tvaṃ ajjhagā parassa lopo. Tumhe ajjhaguttha. Ahaṃ ajjhagaṃ, mayaṃ ajjhagamha. Paracchakke – ‘‘eyyāthā’’dinā tthe so agacchittha gacchittha agañchittha gañchittha agamittha gamittha agama gama agamā gamā. Te agamū gamū, ossa āādese ajjhaguṃ. Tvaṃ agamise gamise. Tumhe agamivhaṃ. ‘‘Eyyāthā’’ dinā a+mādese ahaṃ agamaṃ gamaṃ ajjhagaṃ. Mayaṃ agamimhe gamimhe. Kammeagacchīyi agamīyi, agacchiyuṃ agamiyuṃ iccādi. Tathā aghammī ghammī iccādi.

'आ' (ā) आणि 'ई' (ī) इत्यादी प्रत्यय असताना 'गम्' (gam) धातूच्या जागी पर्यायाने 'आ' (ā) होतो. उदा. सो अगा (so agā), अगमि (agami), गमि (gami), अगमित्तो (agamittho), गमित्तो (gamittho), अगमत्तो (agamattho), गमत्तो (gamattho). 'ई' (ī) प्रत्यय असताना र्‍हस्व अकाराचा “हिमिमेस्वेस्स” (himimesvassa) या सूत्रातील “अस्स” (assa) या योगविभागाने दीर्घ होतो आणि “दीघा ईस्स” (dīghā īssā) या सूत्राने 'ई' च्या जागी 'सि' (si) आदेश होतो, उदा. अगमासि (agamāsi), अगमि (agami), गमि (gami), अगमी (agamī), गमी (gamī), अगमिंसु (agamiṃsu), गमिंसु (gamiṃsu), अगमंसु (agamaṃsu), गमंसु (gamaṃsu), अगमुं (agamuṃ), गमुं (gamuṃ). 'ओ' (o) च्या जागी 'अ' (a) आदेश झाल्यावर - अज्झगुं (ajjhaguṃ). त्वं अज्झगा (tvaṃ ajjhagā) - येथे परलोप होतो. तुम्हे अज्झगुत्थ (tumhe ajjhaguttha). अहं अज्झगं (ahaṃ ajjhagaṃ), मयं अज्झगम्ह (mayaṃ ajjhagamha). परस्मैपद षट्कात – “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना - सो अगच्छित्थ (so agacchittha), गच्छित्थ (gacchittha), अगञ्छित्थ (agañchittha), गञ्छित्थ (gañchittha), अगमित्थ (agamittha), गमित्थ (gamittha), अगम (agama), गम (gama), अगमा (agamā), गमा (gamā). ते अगमू (te agamū), गमू (gamū), 'ओ' (o) च्या जागी 'आ' (ā) आदेश झाल्यावर - अज्झगुं (ajjhaguṃ). त्वं अगमिसे (tvaṃ agamise), गमिसे (gamise). तुम्हे अगमिव्हं (tumhe agamivhaṃ). “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'अ' आणि 'म' आदेश झाल्यावर - अहं अगमं (ahaṃ agamaṃ), गमं (gamaṃ), अज्झगं (ajjhagaṃ). मयं अगमिम्हे (mayaṃ agamimhe), गमिम्हे (gamimhe). कर्मणी प्रयोगात - अगच्छीयि (agacchīyi), अगमीयि (agamīyi), अगच्छीयुं (agacchīyuṃ), अगमीयुं (agamīyuṃ) इत्यादी. तसेच अघम्मी (aghammī), घम्मी (ghammī) इत्यादी.

13. Māyoge ī+āādī

१३. 'मा' (mā) चा योग असताना 'ई' (ī), 'आ' (ā) इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात.

Māyoge [Pg.224] sati īādayo āādayo ca vā honti. Sakakālato kālantarepi paccayavidhānattho+yaṃ. Mā bhavaṃ abhavittho iccādi. Vāvidhānāssatyādi+eyyādi+tvādayopi honti, mā bhavaṃ bhavissati, mā bhavaṃ bhaveyya, mā bhavaṃ bhavatu iccādi. (Īādipaccayanayo).

'मा' (mā) चा योग असताना 'ई' (ī) इत्यादी आणि 'आ' (ā) इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात. हा नियम स्वतःच्या काळाव्यतिरिक्त इतर काळातही प्रत्यय विधानासाठी आहे. उदा. मा भवं अभवित्थो (mā bhavaṃ abhavittho) इत्यादी. 'वा' या विधानामुळे भविष्यकाळ (स्सत्यादि), विध्यर्थ (एय्यादि) आणि आज्ञार्थ (त्वादय) प्रत्यय देखील होतात, उदा. मा भवं भविस्सति (mā bhavaṃ bhavissati), मा भवं भवेय्य (mā bhavaṃ bhaveyya), मा भवं भवतु (mā bhavaṃ bhavu) इत्यादी. (हा 'ई' इत्यादी प्रत्ययांचा विधी होय).

5. Anajjatane ā ūo ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase

५. अनद्यतन (आजचा नसलेला) भूतकाळात 'आ, ऊ, ओ, त्थ, अ, म्हा, त्थ, त्थुं, से, व्हं, इं, म्हेसे' हे प्रत्यय होतात.

Avijjamānajjatane bhūtatthe vattamānato kriyatthā āādayo honti vā. ‘‘Eyyāthā’’dinā tthe ‘‘ā ī ū mhā’’ iccādinā rasse ca so abhavattha bhavattha abhava bhava abhavā bhavā, te abhavu bhavu abhavū bhavū. O, ‘‘ossā’’tiādinā aādayo, abhava bhava abhavi bhavi abhavattha bhavattha abhavattho bhavattho, siādese abhavasi bhavasi abhavo bhavo. Tumhe abhavattha bhavattha. Ahaṃ abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, mayaṃ abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. So abhavattha bhavattha. Te abhavatthuṃ bhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase bhavase. Tumhe abhavavhaṃ bhavavhaṃ. ‘‘Issa ca siña’’ti siṃ, ahaṃ abhavasiṃ bhavasiṃ abhaviṃ bhaviṃ. Mayaṃ abhavamhase bhavamhase. Kamme-tthe sukhaṃ tayā anubhūyittha, iñāgamābhāve anubhūyattha iccādi. Bhāve-abhūyattha bhūyattha iccādi.

अनद्यतन (आजचा नसलेला) भूतकाळात क्रिया दर्शवण्यासाठी 'आ' इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात. “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना आणि “आ ई ऊ म्हा” (ā ī ū mhā) इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर - सो अभवत्थ (so abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभव (abhava), भव (bhava), अभवा (abhavā), भवा (bhavā); ते अभवु (te abhavu), भवु (bhavu), अभवू (abhavū), भवू (bhavū). 'ओ' (o) च्या जागी “ओस्सा” (ossā) इत्यादी सूत्राने 'अ' इत्यादी आदेश झाल्यावर - अभव (abhava), भव (bhava), अभवि (abhavi), भवि (bhavi), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभवत्त्थो (abhavattho), भवत्त्थो (bhavattho); 'सि' (si) आदेश झाल्यावर - अभवसि (abhavasi), भवसि (bhavasi), अभवो (abhavo), भवो (bhavo). तुम्हे अभवत्थ (tumhe abhavattha), भवत्थ (bhavattha). अहं अभवं (ahaṃ abhavaṃ), भवं (bhavaṃ), अभव (abhava), भव (bhava); मयं अभवम्ह (mayaṃ abhavamha), भवम्ह (bhavamha), अभवम्हा (abhavamhā), भवम्हा (bhavamhā). सो अभवत्थ (so abhavattha), भवत्थ (bhavattha). ते अभवत्थुं (te abhavatthuṃ), भवत्थुं (bhavatthuṃ). त्वं अभवसे (tvaṃ abhavase), भवसे (bhavase). तुम्हे अभवव्हं (tumhe abhavavhaṃ), भवव्हं (bhavavhaṃ). “इंस च सिञ” (iṃssa ca siña) या सूत्राने 'सिं' (siṃ) झाल्यावर - अहं अभवसिं (ahaṃ abhavasiṃ), भवसिं (bhavasiṃ), अभविं (abhaviṃ), भविं (bhaviṃ). मयं अभवम्हसे (mayaṃ abhavamhase), भवम्हसे (bhavamhase). कर्मणी प्रयोगात 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना - 'सुखं तया अनुभूयित्थ' (sukhaṃ tayā anubhūyittha); 'इ' आगम न झाल्यास - 'अनुभूयत्थ' (anubhūyattha) इत्यादी. भावे प्रयोगात - अभूयत्थ (abhūyattha), भूयत्थ (bhūyattha) इत्यादी.

So [Pg.225] odanaṃ apacattha pacattha iccādi kattusamaṃ. Kamme-apacīyattha pacīyattha apaccattha paccattha apacīya pacīya apacīyā pacīyā apacca pacca apaccā paccā. Apacīyu pacīyu apacīyū pacīyū apaccu paccu apaccū paccū iccādi. ‘‘Māyoge ī+āādī’’ti māyogepi āādayo, mā bhavaṃ apaccattha iccādi.

'सो ओदनं अपचत्थ' (so odanaṃ apacattha), 'पचत्थ' (pacattha) इत्यादी रूपे कर्तरी प्रयोगाप्रमाणे होतात. कर्मणी प्रयोगात - अपचीयत्थ (apacīyattha), पचीयत्थ (pacīyattha), अपच्चत्थ (apaccattha), पच्चत्थ (paccattha), अपचीय (apacīya), पचीय (pacīya), अपचीया (apacīyā), पचीया (pacīyā), अपच्च (apacca), पच्च (pacca), अपच्चा (apaccā), पच्चा (paccā). अपचीयु (apacīyu), पचीयु (pacīyu), अपचीयू (apacīyū), पचीयू (pacīyū), अपच्चु (apaccu), पच्चु (paccu), अपच्चू (apaccū), पच्चू (paccū) इत्यादी. “मायोगे ई+आआदी” (māyoge ī+āādī) या सूत्राने 'मा' चा योग असताना देखील 'आ' इत्यादी प्रत्यय होतात, उदा. मा भवं अपच्चत्थ (mā bhavaṃ apaccattha) इत्यादी.

Tathā agacchattha gacchattha iccādi purimasamaṃ. Tathā agamattha gamattha iccādipi aghammattha ghammattha iccādipi. (Anajjatanapaccayanayo).

तसेच अगच्छत्थ (agacchattha), गच्छत्थ (gacchattha) इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. तसेच अगमत्थ (agamattha), गमत्थ (gamattha) इत्यादी आणि अघम्मत्थ (aghammattha), घम्मत्थ (ghammattha) इत्यादी रूपे देखील होतात. (हा अनद्यतन भूतकाळ प्रत्ययांचा विधी होय).

6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe

६. परोक्ष (डोळ्यांसमोर नसलेल्या) भूतकाळात 'अ, उ, ए, त्थ, अ, म्ह, त्थ, रे, त्त्थो, व्हो, इ, म्हे' हे प्रत्यय होतात.

Apaccakkhe bhūtānajjatane vattamānato kriyatthā aādayo honti. Akkhānaṃ=indriyānaṃ paraṃ parokkhaṃ. Tasmiṃ. ‘‘Aparokkhesū’’ti vacanā kya+lādivikaraṇā na honti.

प्रत्यक्ष नसलेल्या (अपरोक्ष) अनद्यतन भूतकाळात क्रिया दर्शवण्यासाठी 'अ' इत्यादी प्रत्यय होतात. 'अक्खाणं' (akkhānaṃ) म्हणजे इंद्रियांच्या पलीकडचे ते 'परोक्ष' (parokkhaṃ) होय. त्या अर्थी. “अपरोक्खेसु” (aparokkhesu) या वचनामुळे 'क्य' (kya) आणि 'ल' (la) इत्यादी विकरण प्रत्यय होत नाहीत.

5,71. Parokkhāyañca

५,७१. आणि परोक्ष काळात (द्वित्व होते).

Parokkhāyaṃ paṭhama+mekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. ‘‘Bhūssa vuka’’ itiādīsu vuka, bhūva bhūva iti dvitte –

परोक्ष काळात शब्दाचे पहिले एकाक्षरी (एक स्वर असलेले) रूप द्वित्व पावते (दोन वेळा होते). “भूस्स वुक” (bhūssa vuka) इत्यादी सूत्रांनी 'वुक' (vuka) आदेश होऊन, 'भूव भूव' (bhūva bhūva) असे द्वित्व झाल्यावर -

5,75. Lopo+nādibyañjanassa

५,७५. अनादि व्यंजनाचा लोप होतो.

Dvitte pubbassa ādito+ññassa byañjanassa lopo hoti.

द्वित्व (द्विरुक्ती) झाल्यावर, पूर्व (पहिल्या) अक्षराच्या सुरुवातीच्या व्यंजनाखेरीज इतर व्यंजनाचा लोप होतो.

18. Pubbassa a

१८. पूर्व अक्षराचा 'अ' होतो.

Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti.

'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना द्वित्व झाल्यावर, पूर्व 'भू' धातूच्या स्वराचा 'अ' होतो.

5,78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā

५,७८. चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते.

Dvitte [Pg.226] pubbesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti yathākkamaṃti bakāre so babhūva kira, te babhuvu kira. Tvaṃ babhuve kira, iña tumhe babhuvittha kira. Ahaṃ babhuva kira, mayaṃ babhuvimha kira. So babhuvittha kira, te babhuvire kira. Tvaṃ babhuvittho kira, tumhe babhuvivho kira. Ahaṃ babhuvi kira, mayaṃ babhuvimhe kira. Kamme-anupabhuva kira iccādi. Bhāvebabhuva babhuvittha kira.

द्वित्व झाल्यावर, पूर्व अक्षरांमधील चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते. 'ब' कार झाल्यावर - 'सो बभूव किर' (तो झाला म्हणे), 'ते बभुवु किर' (ते झाले म्हणे). 'त्वं बभुवे किर' (तू झालास म्हणे), 'इञ्' आगम झाल्यावर 'तुम्हे बभुवित्थ किर' (तुम्ही झालात म्हणे). 'अहं बभूव किर' (मी झालो म्हणे), 'मयं बभुविम्ह किर' (आम्ही झालो म्हणे). 'सो बभुवित्थ किर' (तो झाला म्हणे - आत्मनेपद), 'ते बभुविरे किर' (ते झाले म्हणे). 'त्वं बभुवित्थो किर' (तू झालास म्हणे), 'तुम्हे बभुविव्हो किर' (तुम्ही झालात म्हणे). 'अहं बभुवि किर' (मी झालो म्हणे), 'मयं बभुविम्हे किर' (आम्ही झालो म्हणे). कर्मणी प्रयोगात - 'अनुपभूव किर' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'बभूव', 'बभुवित्थ किर'.

Papaca, papacu. Papace, iñāgame papacittha. Aññatra ‘‘saṃyogādilopo’’ti lopo, papacittha. Papaca, papacimha. Papacittha, papacire. Papacittho papacitho, papacivho. Papaci, papacimhe. Evaṃ kamme.

'पपच' (त्याने शिजवले म्हणे), 'पपचु' (त्यांनी शिजवले म्हणे). 'पपचे', 'इञ्' आगम झाल्यावर 'पपचित्थ'. इतर ठिकाणी "संयोगादिलोप" या सूत्राने लोप होऊन 'पपचित्थ' होते. 'पपच', 'पपचिम्ह'. 'पपचित्थ', 'पपचिरे'. 'पपचित्थो', 'पपचिथो', 'पपचिव्हो'. 'पपचि', 'पपचिम्हे'. कर्मणी प्रयोगातही याचप्रमाणे होते.

Aādipaccaye dvibhāve anādibyañjanalope pubbassa ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti cavaggajakāre ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīghe ca kate so gāmaṃ jagāma kira, jagamu. Jagame, jagamittha. Jagama, jagamimha. Jagamittha, jagamire. Jagamittho, jagamivho. Jagami, jagamimhe. Evaṃ kamme.

'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना, द्वित्व झाल्यावर, अनादि व्यंजनाचा लोप झाल्यावर, पूर्व अक्षराच्या जागी "कवग्गहानं चवग्गजा" या सूत्राने च-वर्गातील वर्ण (ज्) झाल्यावर आणि "ब्यञ्जने दीघरस्सा" या सूत्राने दीर्घ झाल्यावर - 'सो गामं जगाम किर' (तो गावाला गेला म्हणे), 'जगमु'. 'जगमे', 'जगमित्थ'. 'जगम', 'जगमिम्ह'. 'जगमित्थ', 'जगमिरे'. 'जगमित्थो', 'जगमिव्हो'. 'जगमि', 'जगमिम्हे'. कर्मणी प्रयोगातही याचप्रमाणे होते.

Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyā katā abhinibbattikāle+nupaladdhāsamānā phalenā+numīyamānā parokkhāva vatthuto. Tena uttamavisayepi payogasambhavo. (Parokkhāpaccayanayo).

मोहग्रस्त, विक्षिप्त किंवा आसक्त चित्ताने स्वतः केलेली क्रिया देखील, ती घडत असताना प्रत्यक्ष न समजल्यामुळे, नंतर केवळ परिणामावरून अनुमानित केली जाते, ती प्रत्यक्षात 'परोक्षा' (परोक्ष भूतकाळ) च असते. त्यामुळे उत्तम पुरुषाच्या (प्रथम पुरुष - स्वतःच्या) बाबतीतही याचा प्रयोग संभवतो. (हा परोक्षा प्रत्यय विधी होय).

7. Yyodo [Pg.227] vā+tipattiyaṃ ssā ssaṃsu sse ssatha ssaṃ ssamhā ssatha ssiṃsussasessavhessiṃ ssāmhase.

७. क्रियातिपत्ती (अतिपत्ती - अट किंवा संकेत) अर्थामध्ये 'एय्य' इत्यादींच्या जागी 'स्सा, स्संसु, स्से, स्सथ, स्सं, स्सम्ह, स्सथ, स्सिंसु, स्ससे, स्सव्हे, स्सिं, स्साम्हसे' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

Eyyādo visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti. Vidhurapaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyātipatana+manipphatti kriyātipatti. Ete ca ssādayo sāmatthiyā atītānāgatesveva honti, na vattamāne, tatra kriyātipatyasambhavā. Iñāgame ssāssa vā rasse ca sace so paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissa, arahā abhavissa bhavissa abhavissā bhavissā vā, te ca taṃ alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu bhavissaṃsu. ‘‘Eyyāthā’’dinā ssessa vā akāre tvaṃ abhavissa bhavisse. Tumhe abhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ. Rasse mayaṃ abhavissamha bhavissamha abhavissamhā bhavissamhā. Paracchakke-so abhavissatha, abhavissiṃsu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase.

'एय्य' इत्यादींच्या विषयात क्रियातिपत्ती (संकेतार्थ) असताना 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय होतात. प्रतिकूल कारणांच्या उपस्थितीमुळे किंवा कारणांच्या अभावामुळे क्रियेची असिद्धी (पूर्ण न होणे) म्हणजेच 'क्रियातिपत्ती' होय. आणि हे 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय स्वाभाविकपणे केवळ भूतकाळ आणि भविष्यकाळातच होतात, वर्तमानकाळात नाही; कारण वर्तमानकाळात क्रियातिपत्तीचा (क्रियेच्या असिद्धीचा) संभव नसतो. 'इञ्' आगम झाल्यावर, 'स्सा' चा विकल्पेकरून र्‍हस्व झाल्यावर - 'सचे सो पठमवये पब्बज्जं अलभिस्स, अरहा अभविस्स भविस्स अभविस्सा भविस्सा वा' (जर त्याने तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली असती, तर तो अर्हत झाला असता), 'ते च तं अलभिस्सुं, अरहन्तो अभविस्सुं भविस्सुं'. "एय्याथा" इत्यादी सूत्राने 'स्से' च्या जागी विकल्पेकरून 'अ' कार झाल्यावर - 'त्वं अभविस्स भविस्से'. 'तुम्हे अभविस्सथ'. 'अहं अभविस्सं'. र्‍हस्व झाल्यावर - 'मयं अभविस्सम्ह भविस्सम्ह अभविस्म्हा भविस्म्हा'. परस्मैपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये - 'सो अभविस्सथ', 'अभविस्सिंसु'. 'अभविस्ससे', 'अभविस्सव्हे'. 'अभविस्सिं', 'अभविस्साम्हसे'.

Kamme-tena sukhaṃ anvabhavissa, anvabhavissaṃsu kyalopo. Anvabhūyissa anvabhūyissā iccādi. Bhāve-tena abhūyissa bhūyissa abhūyissā bhūyissā. Abhūyissatha bhūyissatha.

कर्मणी प्रयोगात - 'तेन सुखं अन्वभविस्स' (त्याने सुखाचा अनुभव घेतला असता), 'अन्वभविस्सुं' ('क्य' चा लोप होऊन). 'अन्वभूयिस्स', 'अन्वभूयिस्सा' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'तेन अभूयिस्स', 'भूयिस्स', 'अभूयिस्सा', 'भूयिस्सा'. 'अभूयिस्सथ', 'भूयिस्सथ'.

Evaṃ taṇḍulādisādhanaṃ alabhissa, odanaṃ apacissa pacissa iccādi. Kamme-tena odano apacissa pacissa apacissā pacissā apacīyissa pacīyissa apacīyissā pacīyissā apaccissa paccissa apaccissā paccissā iccādi.

याचप्रमाणे - 'तण्डुलादिसाधनं अलभिस्स' (तांदूळ इत्यादी साधने मिळाली असती तर), 'ओदनं अपचिस्स', 'पचिस्स' (भात शिजवला असता) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'तेन ओदनो अपचिस्स', 'पचिस्स', 'अपचिस्सा', 'पचिस्सा', 'अपचीयिस्स', 'पचीयिस्स', 'अपचीयिस्सा', 'पचीयिस्सा', 'अपच्चिस्स', 'पच्चिस्स', 'अपच्चिस्सा', 'पच्चिस्सा' इत्यादी.

So agacchissa gacchissa agacchissā gacchissā iccādi. Cchādesā+bhāve agamissa gamissa agamissā gamissā iccādi. Kamme-agacchissa [Pg.228] gacchissa agacchīyissa iccādi. Agamissa gamissa agamīyissa iccādi. Tathā aghammissa iccādi. (Kriyātipattipaccayanayo).

'सो अगच्छिस्स', 'गच्छिस्स', 'अगच्छिस्सा', 'गच्छिस्सा' इत्यादी. 'च्छ' आदेश न झाल्यास - 'अगमिस्स', 'गमिस्स', 'अगमिस्सा', 'गमिस्सा' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'agacchissa' (अगच्छिस्स), 'गच्छिस्स', 'अगच्छीयिस्स' इत्यादी. 'अगमिस्स', 'गमिस्स', 'अगमीयिस्स' इत्यादी. तसेच 'अघम्मिस्स' इत्यादी. (हा क्रियातिपत्ती प्रत्यय विधी होय).

8. Hetuphalesve+yya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyāvho eyyaṃ eyyāmhe.

८. कार्य-कारण (हेतू आणि फल) अर्थामध्ये 'एय्य, एय्युं, एय्यासि, एय्याथ, एय्यामि, एय्याम, एथ, एरं, एथो, एय्याव्हो, एय्यं, एय्याम्हे' हे प्रत्यय होतात.

Hetubhūtāyaṃ phalabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo honti vā. Lavikaraṇavuddhiādi pubbasamaṃ. Parikappe –

कारणरूप आणि फलरूप क्रियेमध्ये, वर्तमानकाळातील धातूंच्या पुढे क्रिया दर्शवणारे 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. विकरण, वृद्धी इत्यादी कार्ये पूर्वीप्रमाणेच होतात. परिकल्प (तर्क किंवा कल्पना) अर्थामध्ये -

75. Eyye+yyāse+yyannaṃ ṭe

७५. 'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्यं' यांच्या जागी विकल्पेकरून 'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्यं' हेच होतात.

Eyya+eyyāsi+eyya+miccesa+me vā hoti. So dāni kinnu kho bhave, yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya.

'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्य' हेच विकल्पेकरून होतात. "सो दानि किन्नु खो भवे, यदि सो पठमवये पब्बजेय्य, अरहा भवेय्य" (आता तो काय बरे असेल? जर त्याने तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली असती, तर तो अर्हत झाला असता).

47. Eyyuṃssuṃ

४७. 'एय्युं' च्या जागी 'स्सुं' होतो.

Eyyu+miccassa ñuṃ vā hoti. Sace saṃkhārā niccā bhavuṃ bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ. Yadi tvaṃ bhave bhaveyyāsi. ‘‘Eyyāthā’’ dinā assa okāre tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha katha+mahaṃ devo bhaveyyāmi.

'एय्युं' च्या जागी विकल्पेकरून 'उं' होतो. "सचे संखारा निच्चा भवुं भवेय्युं, न निरुज्झेय्युं" (जर संस्कार नित्य असते, तर ते निरुद्ध झाले नसते). "यदि त्वं भवे भवेय्यासि" (जर तू असशील). "एय्याथ" इत्यादी सूत्राने 'अ' च्या जागी 'ओ' कार झाल्यावर - 'तुम्हे भवेय्याथो', 'भवेय्याथ'. "कथं अहं देवो भवेय्यामि" (मी देव कसा बरे होईन?).

78. Eyyāmasse+mu ca

७८. 'एय्याम' च्या जागी विकल्पेकरून 'एमु' आणि 'उ' कार होतो.

Eyyāmassa emu vā hoti u ca. Kinnu kho mayaṃ bhavemu bhaveyyāmu bhaveyyāma. Paracchakke-bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho. Bhave bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe. Kamme-sukhaṃ [Pg.229] tayā anubhuyye anubhuyyeyya, anubhuyyuṃ anubhūyeyyuṃ. Tena tvaṃ anubhūye anubhūyeyyāsi, tumhe anubhūyeyyātho anubhūyeyyātha. Tenā+haṃ anubhūyeyyāmi, mayaṃ anubhūyemu anubhūyeyyāmu anubhūyeyyāma. Paracchakke-anubhūyetha iccādi. Bhāve-bhūye bhūyeyya bhūyetha.

'एय्याम' च्या जागी विकल्पेकरून 'एमु' आणि 'उ' होतो. "किन्नु खो मयं भवेमु भवेय्यामु भवेय्यामा" (आम्ही काय बरे असू?). आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये - 'भवेथ', 'भवेरं'. 'भवेथो', 'भवेय्याव्हो'. 'भवे', 'भवेय्यं', 'भवेय्याम्हे'. कर्मणी प्रयोगात - 'सुखं तया अनुभुय्ये', 'अनुभुय्येय्य', 'अनुभुय्युं', 'अनुभूयेय्युं'. 'तेन त्वं अनुभूये', 'अनुभूयेय्यासि', 'तुम्हे अनुभूयेय्याथो', 'अनुभूयेय्याथ'. 'तेन अहं अनुभूयेय्यामि', 'मयं अनुभूयेमु', 'अनुभूयेय्यामु', 'अनुभूयेय्याम'. आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये - 'अनुभूयेथ' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'भूये', 'भूयेय्य', 'भूयेथ'.

Vidhimhi-so odanaṃ pace paceyya iccādi. Kamme-pacīye pacīyeyya pacce pacceyya iccādi.

विधी (आज्ञा किंवा कर्तव्य) अर्थामध्ये - 'सो ओदनं पचे', 'पचेय्य' (त्याने भात शिजवावा) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'पचीये', 'पचीयेय्य', 'पच्चे', 'पच्चेय्य' इत्यादी.

Anumatiyaṃ-so gāmaṃ gacche gaccheyya iccādi. Aññatra game gameyya iccādi. Tathā ghamme ghammeyya iccādi.

अनुमती (परवानगी) अर्थामध्ये - 'सो गामं गच्छे', 'गच्छेय्य' (तो गावाला जाऊ शकतो/जावो) इत्यादी. इतर ठिकाणी - 'गमे', 'गमेय्य' इत्यादी. तसेच 'घम्मे', 'घम्मेय्य' इत्यादी.

Pāto paceyya ce bhuñje, icce+ttha pacanakriyā;

Hetubhūtāti viññeyyā, phalaṃ tva+nubhavakriyā.

"जर तो सकाळी शिजवेल तर जेवेल", या वाक्यात शिजवण्याची क्रिया ही 'कारणरूप' (हेतू) आहे आणि जेवण्याची (अनुभव घेण्याची) क्रिया हे 'फलरूप' आहे, असे समजावे.

11. Sattya+rahesve+yyādī

११. शक्ती (सामर्थ्य) आणि योग्यता (पात्रता) अर्थामध्ये 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात.

Sattiyaṃ arahate ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu pattaṃ paceyya, bhavaṃ satto, bhavaṃ araho.

सामर्थ्य आणि योग्यता अर्थामध्ये क्रिया दर्शवणारे 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. "भवं खलु पत्तं पचेय्य" (आपण खरोखरच अन्न शिजवण्यास समर्थ आहात / पात्र आहात), "भवं सत्तो" (आपण समर्थ आहात), "भवं अरहो" (आपण योग्य आहात).

12. Sambhāvane vā

१२. संभावन (शक्यता किंवा कल्पना) अर्थामध्ये विकल्पेकरून 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात.

Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api bhavaṃ gilitaṃ pāsāṇaṃ paceyya udaragginā, sambhāvemi saddahāmi bhavaṃ paceyya, bhavaṃ pacissati, bhavaṃ apaci.

संभावन (शक्यता) सूचित होत असताना किंवा धातूद्वारे व्यक्त होत असताना 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. "अपि भवं गिलितं पासाणं पचेय्य उदरग्गिना" (काय आपण गिळलेला दगडही जठराग्नीने पचवू शकाल?), "संभावेमि सद्दहामि भवं पचेय्य" (मी अशी शक्यता मानतो/विश्वास ठेवतो की आपण शिजवू शकाल), 'भवं पचिस्सति' (आपण शिजवाल), 'भवं अपचि' (आपण शिजवले).

9. Pañha+patthanā+vidhīsu

९. प्रश्न, प्रार्थना (इच्छा) आणि विधी (नियम/आज्ञा) अर्थांमध्ये 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात.

Pañhādīsu kriyatthato eyyādayo honti.

प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये क्रिया दर्शवणाऱ्या धातूंच्या पुढे 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात.

Pañhā [Pg.230] saṃpucchanaṃ, iṭṭhā-siṃsanaṃ yācanaṃ duve;

Patthanā, bhattiyā vā+tha, na vā byāpāraṇā vidhi.

'प्रश्न' म्हणजे विचारणे; 'प्रार्थना' म्हणजे इष्ट गोष्टीची आकांक्षा करणे आणि याचना करणे हे दोन प्रकार; किंवा भक्तीने केलेली विनंती; आणि 'विधी' म्हणजे एखाद्या कार्यात प्रवृत्त करणे (आज्ञा देणे).

Pañhe-kiṃ so bhattaṃ paceyya, udāhu byañjanaṃ. Patthanāyaṃ-aho vata so paceyya ce. Vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya. (Eyyādipaccayanayo).

प्रश्न विचारताना - "किं सो भत्तं पचेय्य, उदाहु ब्यञ्जनं" (तो भात शिजवेल की भाजी?). प्रार्थनेमध्ये - "अहो वत सो पचेय्य चे" (अरेरे, त्याने शिजवले तर किती बरे होईल!). विधीमध्ये - "भवं पत्तं पचेय्य" (आपण अन्न शिजवावे). (हा एय्यादि प्रत्यय विधी होय).

10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase

१०. 'तु, अन्तु, हि, थ, मि, म' आणि 'तं, अन्तं, स्सु, व्हो, ए, आमसे' (हे पंचमी विभक्तीचे - आज्ञार्थाचे प्रत्यय आहेत).

Pañhapatthanāvidhisve+te honti kriyatthato. Āsiṃsanatthe-so sukhī bhavatu, te sukhitā bhavantu.

प्रश्न, प्रार्थना आणि विधी (नियम) या अर्थांमध्ये क्रियापदाच्या रूपाने हे (प्रत्यय) होतात. आशीर्वाद (शुभेच्छा) देण्याच्या अर्थात - 'तो सुखी होवो' (so sukhī bhavatu), 'ते सुखी होवोत' (te sukhitā bhavantu).

48. Hissa+to lopo

४८. 'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'हि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

Ato parassa hissa vā lopo hoti. Tvaṃ sukhī bhava bhavāhi, himhi dīgho. ‘‘Eyyāthā’’dinā vhoka, tumhe sukhitā bhavathavho bhavatha. Ahaṃ sukhī bhavāmi, mayaṃ sukhino bhavāma. Paracchakke-tathā bhavataṃ, bhavantaṃ. Bhavassu, bhavavho. Bhave bhavāmase. Kamme-tayā anubhūyatu, anubhūyantu iccādi. Bhāve-bhūyatu, bhūyataṃ.

'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'हि' प्रत्ययाचा वैकल्पिकरित्या लोप होतो. 'तू सुखी हो' (tvaṃ sukhī bhava / bhavāhi) - 'हि' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो. 'एय्याथा' इत्यादी सूत्राने 'व्हो' चा 'क' होऊन, 'तुम्ही सुखी व्हा' (tumhe sukhitā bhavathavho / bhavatha). 'मी सुखी होवो' (ahaṃ sukhī bhavāmi), 'आम्ही सुखी होवो' (mayaṃ sukhino bhavāma). परपद (दुसऱ्या सहा प्रत्ययांमध्ये) - तसेच 'भवतं' (bhavataṃ), 'भवंतं' (bhavantaṃ) होते. 'भवस्सु' (bhavassu), 'भवव्हो' (bhavavho). भावे प्रयोगात 'भवामसे' (bhavāmase) होते. कर्मणी प्रयोगात - 'तया अनुभूयतु' (तुझ्याद्वारे अनुभवले जावो), 'अनुभूयन्तु' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'भूयतु' (bhūyatu), 'भूयतं' (bhūyataṃ).

Āṇattiyaṃ-devadatto dāni odanaṃ pacatu, pacantu iccādi. Kamme-tena odano paccatu iccādi. Tathā so gāmaṃ gacchatu iccādi. ‘‘Ū lasse’’ti lasse+kāre gametu, gamentu iccādi. Ghammādese ghammatu, ghammantu iccādi. Kamme-gacchīyatu iccādi. Tathā gamīyatu iccādi.

आज्ञा अर्थामध्ये - 'देवदत्त आता भात शिजवो' (devadatto dāni odanaṃ pacatu), 'शिजवोत' (pacantu) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'त्याच्याद्वारे भात शिजवला जावो' (tena odano paccatu) इत्यादी. तसेच 'तो गावात जावो' (so gāmaṃ gacchatu) इत्यादी. 'ऊ लस्स' या सूत्राने 'ल' च्या जागी 'ए' कार होऊन 'गमेतु' (gametu), 'गमेन्तु' (gamentu) इत्यादी रूपे होतात. 'घम्म' आदेश झाल्यावर 'घम्मतु' (ghammatu), 'घम्मन्तु' (ghammantu) इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'गच्छीयतु' (gacchīyatu) इत्यादी, तसेच 'गमीयतु' (gamīyatu) इत्यादी रूपे होतात.

Vidhimhi-lassa lope lutte vuddhi, idha pabbato hotu.

विधी (नियम) अर्थामध्ये - 'ल' चा लोप झाल्यावर वृद्धी होते, जसे - 'येथे पर्वत असो' (idha pabbato hotu).

Nimantane-adhivāsetha [Pg.231] tumhe bhante bhagavā bhojanaṃ, vasatissa ‘‘curādito ṇī’’ti ṇimhi ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā, ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti e ca hoti. Idha nissīdatu bhavaṃ, sadassa ‘‘jara+sadāna+mīma vā’’ti īma, manubandhattā antasarato īma.

निमंत्रण अर्थात - 'भन्ते! भगवंतांनी भोजनाचा स्वीकार करावा' (adhivāsetha tumhe bhante bhagavā bhojanaṃ). 'वसति' धातूला 'चुरादितो णी' या सूत्राने 'णि' प्रत्यय लागून, 'अस्सा णानुबंधे' या सूत्राने 'आ' आणि 'युवण्णानमेओ पच्चये' या सूत्राने 'ए' होतो. 'आपण येथे बसावे' (idha nisīdatu bhavaṃ) - येथे 'सद्' धातूला 'जरासदानमीम वा' या सूत्राने 'ईम' आदेश होतो, आणि 'म्' अनुबंध असल्यामुळे अंत्य स्वराच्या नंतर 'ईम' होतो.

Ajjhesane-desetu bhante bhagavā dhammaṃ, ettha curādittā purimasamaṃ.

अध्येषणा (याचना/विनंती) अर्थात - 'भन्ते! भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करावा' (desetu bhante bhagavā dhammaṃ). येथे 'चुरादि' गण असल्यामुळे पूर्वीप्रमाणेच रूप होते.

Anumatiyaṃ-puccha vāsava maṃ pañhaṃ, pavisatu bhavaṃ. Ettha pucchato hissa lopo. Evaṃ nisīda.

अनुमती (परवानगी) अर्थात - 'हे वासव! मला प्रश्न विचार' (puccha vāsava maṃ pañhaṃ), 'आपण प्रवेश करावा' (pavisatu bhavaṃ). येथे 'पुच्छ' नंतर 'हि' प्रत्ययाचा लोप होतो. याचप्रमाणे 'निसीद' (nisīda) होते.

Patthanā=yācanā, tatra-dada=dāne, dadāhi me gāmavarāni pañca, dāto lassa ekāre ca ekaṃ me nayanaṃ dehi.

प्रार्थना म्हणजे याचना (मागणी). त्यामध्ये 'दद' धातू देण्याच्या अर्थात आहे - 'मला पाच श्रेष्ठ गावे द्या' (dadāhi me gāmavarāni pañca). 'दा' धातूच्या 'ल' प्रत्ययाचा 'ए' कार झाल्यावर 'मला एक डोळा द्या' (ekaṃ me nayanaṃ dehi) असे रूप होते.

Pattakāle-sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ. Ettha ‘‘tanāditvo’’ti o.

योग्य वेळ (प्राप्तकाल) अर्थात - 'तुझ्यासाठी चटई बनवण्याची वेळ आली आहे, आपण चटई बनवावी' (kaṭaṃ karotu bhavaṃ). येथे 'तनादित्वो' या सूत्राने 'ओ' होतो.

Tvādī eyyādayo vatta-mānā sampati,+nāgate;

Bhavissati, parokkhādi-cattāro+tītakālikā.

'तु' इत्यादी आणि 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळात होतात; 'भविष्यन्ती' भविष्यकाळात आणि 'परोक्खा' इत्यादी चार भूतकाळात होतात.

5,173. Gama yami+sā+sa disānaṃ vā cchaṅa

५,१७३. 'गम्', 'यम्', 'इष्', 'आस्' आणि 'दिश्' या धातूंना वैकल्पिकरित्या 'च्छ' आदेश होतो.

Etesaṃ vā cchaṅa hotinta+māna+tyādīsu. So saggaṃ gacchati gameti, gacchanti iccādi. Kamme-gacchīyati gamīyati iccādi. Yama=uparame, parokkhāanajjatanarūpāni sabbattha payoga+manugamma yojetabbāni. Nipubbo, niyacchati niyamati, niyacchanti niyamanti. Saṃpubbo, ‘‘ye saṃssā’’ti ññattaṃ, saññamati, saññamanti. Kamme-niyacchīyati niyamīyati niyammati, saññamīyati vā. Tathā [Pg.232] niyacchissati, saññamissati. Niyacchi, saṃyami. Niyacchissa, saṃyamissa. Niyaccheyya, saṃyameyya. Niyacchatu, saññamatu. Isa+siṃsa=icchāyaṃ, so saggaṃ icchati, icchanti iccādi. ‘‘Lahussupantassā’’ti vuddhimhi esati, esanti iccādi. Kamme-icchīyati, ‘‘vā kvacī’’ti vuddhimhi esīyati. Pubbarūpe issati issate iccādi. Icchissati esissati iccādi. Icchi esi. Icchissa esissa. Iccheyya eseyya. Icchatu esatu iccādi. Āsa=upavesane, so āsane acchati iccādi. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti rasso, upapubbo, tathā upāsati. Acchissati upāsissati. Acchi upāsi. Acchissa upāsissa. Accheyya upāseyya. Acchatu upāsatu iccādi. Disa=pekkhane, dicchati dicchanti iccādi sabbaṃ purimasamaṃ. Labha=lābhe, ito paraṃ visesaṭṭhānamevavakkhāma, sabbavāro vuttānusārena gahetabbo. Labhati, labhanti iccādi. Kamme-kyassa pubbarūpādimhi kate labbhati iccādi.

'अन्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना या धातूंना वैकल्पिकरित्या 'च्छ' आदेश होतो. 'तो स्वर्गात जातो' (so saggaṃ gacchati / gameti), 'जातात' (gacchanti) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'गच्छीयति' (gacchīyati), 'गमीयति' (gamīyati) इत्यादी. 'यम्' धातू उपरम (संयम/थांबणे) अर्थात आहे; परोक्खा आणि अनज्जतनी काळातील रूपे सर्वत्र प्रयोगाला अनुसरून योजावीत. 'नि' उपसर्ग असताना - 'नियच्छति' (niyacchati), 'नियमति' (niyamati), 'नियच्छन्ति' (niyacchanti), 'नियमन्ति' (niyamanti). 'सं' उपसर्ग असताना, 'ये संस्सा' या सूत्राने 'ञ्ञ' होऊन 'संञ्ञमति' (saññamati), 'संञ्ञमन्ति' (saññamanti) रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'नियच्छीयति' (niyacchīyati), 'नियमीयति' (niyamīyati), 'नियम्मति' (niyammati) किंवा 'संञ्ञमीयति' (saññamīyati) रूपे होतात. तसेच 'नियच्छिस्सति' (niyacchissati), 'संञ्ञमिस्सति' (saññamissati). 'नियच्छि' (niyacchi), 'संयमि' (saṃyami). 'नियच्छिस्स' (niyacchissa), 'संयमिस्स' (saṃyamissa). 'नियच्छेय्य' (niyaccheyya), 'संयमेय्य' (saṃyameyya). 'नियच्छतु' (niyacchatu), 'संञ्ञमतु' (saññamatu). 'इष्' आणि 'सिंस्' धातू इच्छेच्या अर्थात आहेत - 'तो स्वर्गाची इच्छा करतो' (so saggaṃ icchati), 'इच्छा करतात' (icchanti) इत्यादी. 'लहुस्सुपन्तस्स' या सूत्राने वृद्धी झाल्यावर 'एसति' (esati), 'एसन्ति' (esanti) इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'इच्छीयति' (icchīyati), 'वा क्वचि' या सूत्राने वृद्धी झाल्यावर 'एसीयति' (esīyati) होते. पूर्वरूप झाल्यावर 'इस्सति' (issati), 'इस्सते' (issate) इत्यादी. 'इच्छिस्सति' (icchissati), 'एसिस्सति' (esissati) इत्यादी. 'इच्छि' (icchi), 'एसि' (esi). 'इच्छिस्स' (icchissa), 'एसिस्स' (esissa). 'इच्छेय्य' (iccheyya), 'एसेय्य' (eseyya). 'इच्छतु' (icchatu), 'एसतु' (esatu) इत्यादी. 'आस्' धातू बसण्याच्या (उपवेशन) अर्थात आहे - 'तो आसनावर बसतो' (so āsane acchati) इत्यादी. 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्राने र्‍हस्व होतो; 'उप' उपसर्ग असताना 'उपासति' (upāsati) असे होते. 'अच्छिस्सति' (acchissati), 'उपासिस्सति' (upāsissati). 'अच्छि' (acchi), 'उपासि' (upāsi). 'अच्छिस्स' (acchissa), 'उपासिस्स' (upāsissa). 'अच्छेय्य' (accheyya), 'उपासेय्य' (upāseyya). 'अच्छतु' (acchatu), 'उपासतु' (upāsatu) इत्यादी. 'दिश्' धातू पाहण्याच्या (प्रेक्षण) अर्थात आहे - 'दिच्छति' (dicchati), 'दिच्छन्ति' (dicchanti) इत्यादी सर्व रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. 'लभ्' धातू मिळवण्याच्या (लाभ) अर्थात आहे; यापुढे आम्ही केवळ विशेष रूपांविषयीच सांगू, सर्व प्रक्रिया पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावी. 'लभति' (labhati), 'लभन्ति' (labhanti) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्ययाचे पूर्वरूप इत्यादी झाल्यावर 'लब्भति' (labbhati) इत्यादी रूपे होतात.

73. Labhā iṃ+īnaṃ thaṃ thā vā

७३. 'लभ्' धातूनंतर येणाऱ्या 'इं' आणि 'ई' प्रत्ययांच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'थं' आणि 'था' आदेश होतात.

Labhasmā iṃ īnaṃ thaṃ+thā vā honti. So alabhittha labhittha alabhi labhi iṃ paccaye alatthaṃ alabhiṃ iccādi.

'लभ्' धातूनंतर येणाऱ्या 'इं' आणि 'ई' प्रत्ययांच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'थं' आणि 'था' होतात. 'त्याने मिळवले' या अर्थात - 'अलभित्थ' (alabhittha), 'लभित्थ' (labhittha), 'अलभि' (alabhi), 'लभि' (labhi); 'इं' प्रत्यय असताना 'अलत्थं' (alatthaṃ), 'अलभिं' (alabhiṃ) इत्यादी रूपे होतात.

26. Labha vasa+cchida bhida rudānaṃ cchaṅa

२६. 'लभ्', 'वस्', 'छिद्', 'भिद्' आणि 'रुद्' या धातूंना 'च्छ' आदेश होतो.

Labhādīnaṃ cchaṅa hoti ssena saha. Lacchati labhissati, lacchanti labhissanti iccādi. Kriyātipattiyaṃ ssābhāgassa cchaṅādese alacchā alabhissa iccādi. Vasa=nivāse, vacchati vasissati. Kamme-bahulādhikārā ‘‘assū’’ti ukāro[Pg.233], pubbarūpe vussati vussissati iccādi. Tathā avacchā avasissā. Chida=dvedhākaraṇe, checchati chindissati, ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ti maṃ lo ca. Lassa lopo ca. Bhida=vidāraṇe, bhecchati bhindissati. Abhecchā abhindissā. Ruda=rodane, rucchati rodissati. Arucchā arodissā iccādi.

'लभ्' इत्यादी धातूंना 'स्स' प्रत्ययासोबत 'च्छ' आदेश होतो. 'लच्छति' (lacchati) / 'लभिस्सति' (labhissati), 'लच्छन्ति' (lacchanti) / 'लभिस्सन्ति' (labhissanti) इत्यादी. क्रियातिपत्ती (अतिपत्ती) मध्ये 'स्स' भागाचा 'च्छ' आदेश झाल्यावर 'अलच्छा' (alacchā), 'अलभिस्स' (alabhissa) इत्यादी रूपे होतात. 'वस्' धातू राहण्याच्या (निवास) अर्थात आहे - 'वच्छति' (vacchati) / 'वसिस्सति' (vasissati). कर्मणी प्रयोगात - बहुलाधिकाराने 'अस्सू' या सूत्राने 'उ' कार होऊन, पूर्वरूप झाल्यावर 'वुस्सति' (vussati), 'वुस्सिस्सति' (vussissati) इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'अवच्छा' (avacchā), 'अवसिस्सा' (avasissā). 'छिद्' धातू दोन तुकडे करण्याच्या (द्वेधाकरण) अर्थात आहे - 'छेच्छति' (checchati) / 'छिन्दिस्सति' (chindissati); 'मञ्च रुधादीनं' या सूत्राने 'म' आणि 'लो' होतो, तसेच 'ल' चा लोप होतो. 'भिद्' धातू फोडण्याच्या (विदारण) अर्थात आहे - 'भेच्छति' (bhecchati) / 'भिन्दिस्सति' (bhindissati). 'अभेच्छा' (abhecchā), 'अभिन्दिस्सा' (abhindissā). 'रुद्' धातू रडण्याच्या (रोदन) अर्थात आहे - 'रुच्छति' (rucchati) / 'रोदिस्सति' (rodissati). 'अरुच्छा' (arucchā), 'अरोदिस्सा' (arodissā) इत्यादी.

Aññapaccayepi chidassa ‘‘cchaṅa’’ iti yogavibhāgā cchaṅa, bhūte ūṃ paccaye acchecchuṃ acchindiṃsu. Vuttato aññadhātūnañca, gama=gamane, gacchaṃ gacchissaṃ. Aññapaccayepi vaca=byattavacane iccādi, kamme-bahulādhikārā tyādīsu parabhūtesupi yathāgamaṃ vacādīnañcassa ‘‘vacādīnaṃ vassuṭa vā’’ti kamme uṭa ca ‘‘assū’’ti assa u ca, tena dhammo uccati vuccati, vuccanti iccādi, yassa ca pubbarūpaṃ.

इतर प्रत्यय असतानाही 'छिद्' धातूला 'च्छङ' या योगविभागाने 'च्छ' होतो; भूतकाळात 'ऊं' प्रत्यय असताना 'अच्छेच्छुं' (acchecchuṃ), 'अच्छिन्दिंसु' (acchindiṃsu) रूपे होतात. आणि सांगितलेल्या धातूंव्यतिरिक्त इतर धातूंचेही, जसे 'गम्' धातू जाण्याच्या (गमन) अर्थात - 'गच्छं' (gacchaṃ), 'गच्छिस्सं' (gacchissaṃ). इतर प्रत्यय असतानाही 'वच्' धातू स्पष्ट बोलण्याच्या (व्यक्तवचन) अर्थात इत्यादी; कर्मणी प्रयोगात - बहुलाधिकाराने 'ति' इत्यादी प्रत्यय पर असतानाही नियमानुसार 'वच्' इत्यादी धातूंच्या 'अ' काराला 'वचादीनं वस्सुट वा' या सूत्राने कर्मणी प्रयोगात 'उट' आणि 'अस्सू' या सूत्राने 'अ' चा 'उ' होतो, त्यामुळे 'धम्मो उच्चति' (dhammo uccati) किंवा 'वुच्चति' (vuccati), 'वुच्चन्ति' (vuccanti) इत्यादी रूपे होतात, आणि 'य' चे पूर्वरूप होते.

27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa

२७. 'भुज्', 'मुच्', 'वच्' आणि 'विस्' या धातूंना 'क्ख' आदेश होतो.

Bhujādīnaṃ kkhaṅa hoti ssena saha. Vakkhati vacissati, vakkhanti vacissanti iccādi.

'भुज्' इत्यादी धातूंना 'स्स' प्रत्ययासोबत 'क्ख' आदेश होतो. 'वक्खति' (vakkhati) / 'वचिस्सति' (vacissati), 'वक्खन्ति' (vakkhanti) / 'वचिस्सन्ति' (vacissanti) इत्यादी रूपे होतात.

21. Īādo vacassoma

२१. 'ई' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'वच्' धातूच्या जागी 'ओम' आदेश होतो.

Īādīsu vacassa oma hoti. Makārānubandhattā ‘‘mānubandho sarāna+mantā paro’’ti paribhāsato sarā paro. Avoci, avocuṃ, avoco iccādi. Anajjatane-avaca avacā vacā iccādi. Kriyātipattiyaṃ-avakkhā avacissā, avakkhiṃsu avacissiṃsu iccādi. Vaceyya iccādi. Kamme-vucceyya iccādi. Tathā vacatu, vuccatu iccādi.

'ई' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'वच्' धातूच्या जागी 'ओम' होतो. 'म्' अनुबंध असल्यामुळे 'मानुबंधो सरानामन्ता परो' या परिभाषेनुसार तो अंत्य स्वराच्या नंतर होतो. 'अवोचि' (avoci), 'अवोचुं' (avocuṃ), 'अवोचो' (avoco) इत्यादी. अनज्जतनी काळात - 'अवच' (avaca), 'अवचा' (avacā), 'वचा' (vacā) इत्यादी. क्रियातिपत्तीमध्ये - 'अवक्खा' (avakkhā), 'अवचिस्सा' (avacissā), 'अवक्खिंसु' (avakkhiṃsu), 'अवचिस्सिंसु' (avacissiṃsu) इत्यादी. 'वचेय्य' (vaceyya) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'वुच्चेय्य' (vucceyya) इत्यादी, तसेच 'वचतु' (vacatu), 'वुच्चतु' (vuccatu) इत्यादी रूपे होतात.

Bhuja=pālanajjhohāresu[Pg.234], ‘‘bhujā’’ dinā kkhavādese bhokkhati bhuñjissati.

'भुज्' धातू पालन आणि खाणे (अभ्यवहार) या अर्थांमध्ये आहे; 'भुजा' इत्यादी सूत्राने 'क्ख' आदेश झाल्यावर 'भोक्खति' (bhokkhati) / 'भुञ्जिस्सति' (bhuñjissati) रूपे होतात.

Kusa=akkose, āpubbo, tassa rasso ca, akkosati iccādi ñeyyaṃ, lavikaraṇalopavuddhiyo.

'कुस्' धातू शिवीगाळ करण्याच्या (आक्रोश) अर्थात आहे; 'आ' उपसर्ग असताना आणि त्याचा र्‍हस्व होऊन 'आक्कोसति' (akkosati) इत्यादी रूपे जाणावीत, येथे 'ल' विकरणाचा लोप आणि वृद्धी होते.

34. Kusa+ruhehī+ssa chi

३४. 'कुस्' आणि 'रुह्' या धातूंनंतर येणाऱ्या 'ई' प्रत्ययाच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'छि' होतो.

Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Pararūpapaṭhamakkharāni, akkocchi akkosi iccādi. Abhipubbo ruha=rohane, abhirucchi abhiruhi iccādi.

'कुस्' आणि 'रुह्' या धातूंनंतर येणाऱ्या 'ई' प्रत्ययाच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'छि' होतो. पररूप आणि पहिले अक्षर होऊन - 'आक्कोच्छि' (akkocchi), 'आक्कोसि' (akkosi) इत्यादी. 'अभि' उपसर्ग असताना 'रुह्' धातू चढण्याच्या (रोहण) अर्थात आहे - 'अभिरुच्छि' (abhirucchi), 'अभिरुहि' (abhiruhi) इत्यादी रूपे होतात.

Vaha=pāpuṇane, vahati, vahanti. Kamme-kye ‘‘hassa vipallāso’’ti vipariyāso, tena so vuyhati, ‘‘assū’’ti uttaṃ. Vahissati, vuyhissati. Avahi, avuyhittha, avuhi. Avahissā, vuyhīssā iccādi. Vaheyya, vuyheyya. Vahatu, vuyhatu iccādi.

वह = प्रापणे (प्राप्त करणे किंवा वाहून नेणे या अर्थी), वहति, वहन्ति. कर्मणि प्रयोगात 'क्य' प्रत्यय असताना 'ह चा विपर्यास (व्यत्यय)' होतो, त्यामुळे तो 'वुय्हति' असा होतो, 'अस्सु' सूत्राने उकार होतो. वहिस्सति, वुय्हिस्सति. अवहि, अवुय्हित्थ, अवुहि. अवहिस्सा, वुय्हिस्सा इत्यादी. वहेय्य, वुय्हेय्य. वहतु, वुय्हतु इत्यादी.

Jara=jīraṇe,

जर = जीरणे (जीर्ण होणे या अर्थी),

5,174. Jara marāna+mīyaṅa

५,१७४. जर आणि मर धातूंच्या जागी 'मीयङ' आदेश होतो.

Jara marānaṃ īyaṅa vā hoti māna+nta+tyādīsu. Jīyati. ‘‘Jara sadāna+mīma’’ti īmaāgamo lo ca, jīrati. Kamme-jīrīyati jīyīyati. Evaṃ jīyissati jīrissati, jīyīyissati jīrīyissati. Ajīyi ajīri, ajīyīyi ajīrīyi. Ajīyissā ajīrissā, ajīyīyissā ajīrīyissā ajīyissā ajīrīyissā iccādi. Mara=pāṇacāge, īyaṅa, mīyati marati, mīyanti maranti iccādi.

मान, अन्त, ति इत्यादी प्रत्यय असताना जर आणि मर धातूंच्या जागी 'मीयङ' (किंवा 'ईयङ') विकल्पेकरून होतो. जीयति. 'जरसदानमीम' या सूत्राने 'ईम' आगम आणि 'ल' चा लोप होऊन 'जीरति' बनते. कर्मणि प्रयोगात - जीरीयति, जीयीयति. याचप्रमाणे जीयिस्सति, जीरिस्सति; जीयीयिस्सति, जीरीयिस्सति. अजीयि, अजीरि; अजीयीयि, अजीरीयि. अजीयिस्सा, अजीरिस्सा; अजीयीयिस्सा, अजीरीयिस्सा, अजीयिस्सा, अजीरीयिस्सा इत्यादी. मर = प्राणत्यागे (प्राण सोडणे या अर्थी), ईयङ प्रत्यय होऊन 'मीयति', 'मरति', 'मीयन्ति', 'मरन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

Disa=pekkhane,

दिस = पेक्खणे (पाहणे या अर्थी),

5,124. Disassa [Pg.235] passa dassa dasa da dakkhāti

५,१२४. दिस धातूच्या जागी पस्स, दस्स, दस, द, दक्ख हे आदेश होतात.

Ete ādesā disassa vā honti. Anekavaṇṇattā sabbādeso. Passati passanti, dakkhati dakkhanti. Kamme-kye pubbarūpo, dissati dissanti, vipassīyati dakkhīyati iccādi.

हे आदेश 'दिस' धातूच्या जागी विकल्पेकरून होतात. अनेक वर्ण असल्यामुळे हा सर्वादेश (पूर्ण धातूच्या जागी) होतो. पस्सति, पस्सन्ति; दक्खति, दक्खन्ति. कर्मणि प्रयोगात - 'क्य' प्रत्यय असताना पूर्वरूप होऊन 'दिस्सति', 'दिस्सन्ति', 'विपस्सीयति', 'दक्खीयति' इत्यादी रूपे होतात.

6,69. Dakkha+kha+heti+hohīti lopo

६,६९. दक्ख, ख, हेहिति, होहिति इत्यादींमध्ये 'स्स' चा लोप होतो.

Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati. Apassi passi, apassiṃsu passiṃsu apasso passo, apassittha passittha. Apassiṃ passiṃ, apassimha passimha. Tathā adassī dassī, adassiṃsu dassiṃsu iccādi. Anajjatane dasādeso, addasā addasa. Addā adda iccādi. Apassissa dakkhissa iccādi. Passeyya dakkheyya, passatu dakkhatu iccādi.

दक्ख इत्यादी आदेशांनंतर येणाऱ्या 'स्स' चा विकल्पेकरून लोप होतो. दक्खति, दक्खिस्सति. अपस्सि, पस्सि; अपस्सिंसु, पस्सिंसु; अपस्सो, पस्सो; अपस्सित्थ, पस्सित्थ. अपस्सिं, पस्सिं; अपस्सिम्ह, पस्सिम्ह. तसेच अदस्सी, दस्सी; अदस्सिंसु, दस्सिंसु इत्यादी. अनद्यतन भूतकाळात 'दस' आदेश होऊन 'अद्दसा', 'अद्दस'; 'अद्द्वा', 'अद्द' इत्यादी रूपे होतात. अपस्सिस्स, दक्खिस्स इत्यादी. पस्सेय्य, दक्खेय्य; पस्सतु, दक्खतु इत्यादी.

Sada=visaraṇagatyāvasādanādānesu, nipubbo, ‘‘jarasadāna+mīma vā’’ti īmaāgamo. Nisīdati, nisīdanti iccādi. Bhāve-nisajjati, nisajjate.

सद = विसरण, गती, अवसादन आणि आदान या अर्थी. 'नि' उपसर्ग असताना 'जरसदानमीम वा' या सूत्राने 'ईम' आगम होतो. निसीदति, niसीदन्ति इत्यादी. भावे प्रयोगात - निसज्जति, निसज्जते.

Yaja=devapūjāsaṃgatikaraṇadānesu, yajati, yajanti iccādi. Kamme –

यज = देवपूजा, संगतीकरण आणि दान या अर्थी. यजति, यजन्ति इत्यादी. कर्मणि प्रयोगात -

5,113. Yajassa yassa ṭi+yīti

५,११३. यज धातूच्या 'य' च्या जागी 'इ' आणि 'यि' होतात.

Yajassa yassa ṭi+yī honti kānubandheti bahulādhikārā tyādivisayepi kye pubbarūpe ca ijjati yijjati mayā buddho. So yajissati, tena ijjissate yijjissate. So yajī[Pg.236], tena ijji yijji. So yajissā, tena ijjissā yijjissā. So yajeyya, tena ijjeyya yijjeyya. So yajatu, tena ijjatu yijjatu iccādi.

यज धातूच्या 'य' च्या जागी 'इ' आणि 'यि' होतात. 'क' अनुबंध असल्यामुळे बहुलाधिकाराने 'ति' इत्यादी प्रत्ययांच्या विषयातही आणि 'क्य' प्रत्यय असताना पूर्वरूप होऊन 'इज्जति', 'यिज्जति' (उदा. मया बुद्धो - माझ्याकडून बुद्धांचे यजन केले जाते) अशी रूपे होतात. तो यजन करील (सो यजिस्सति), त्याच्याकडून यजन केले जाईल (तेन इज्जिस्सते, यिज्जिस्सते). त्याने यजन केले (सो यजी), त्याच्याकडून यजन केले गेले (तेन इज्जि, यिज्जि). त्याने यजन केले असते (सो यजिस्सा), त्याच्याकडून यजन केले गेले असते (तेन इज्जिस्सा, यिज्जिस्सा). त्याने यजन करावे (सो यजेय्य), त्याच्याकडून यजन केले जावे (तेन इज्जेय्य, यिज्जेय्य). त्याने यजन करावे (सो यजतु), त्याच्याकडून यजन केले जावो (तेन इज्जतु, यिज्जतु) इत्यादी.

Vada=vacane, ‘‘gamavadā’’ dinā vadassa vajjādeso vā, lassa ‘‘ūlasse’’ti kvaci e ca, vajjati vadeti vadati, vajjenti vadenti iccādi. Kamme – ‘‘kyassā’’ti īña, vajjīyati vajjati vadīyati, vajjīyanti vajjanti vadīyanti. Vadissati, vadissanti. Avadī vadī, avadiṃsu vadiṃsu. Avadissa vadissa. Vajje vajjeyya vade vadeyya, vajjeyyuṃ vadeyyuṃ. Vajjetu vadetu vadatu iccādi yathāgamaṃ ñeyyaṃ.

वद = वचने (बोलणे या अर्थी). 'गमवदा' इत्यादी सूत्राने 'वद' च्या जागी विकल्पेकरून 'वज्ज' आदेश होतो. 'ल' च्या जागी 'ऊलस्स' सूत्राने काही ठिकाणी 'ए' होऊन 'वज्जति', 'वदेति', 'वदति'; 'वज्जन्ति', 'वदेन्ति', 'वदन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणि प्रयोगात - 'क्यस्स' सूत्राने 'ईञ' होऊन 'वज्जीयति', 'वज्जति', 'वदीयति'; 'वज्जीयन्ति', 'वज्जन्ति', 'वदीयन्ति' अशी रूपे होतात. वदिस्सति, वदिस्सन्ति. अवदी, वदी; अवदिंसु, वदिंसु. अवदिस्स, वदिस्स. वज्जे, वज्जेय्य, वदे, वदेय्य; वज्जेय्युं, वदेय्युं. वज्जेतु, वदेतु, वदतु इत्यादी आगमानुसार जाणावे.

Kamu=padavikkhepe, ‘‘parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena kama kama iti dvitte anādibyañjanalope lavikaraṇe ‘‘kavaggahā’’ dinā kassa ce niggahītāgame ca kate caṃkamati kamati iccādi. Cala=kampane, caṃcalati. Jala+dala=dittiyaṃ, dvitte daddallati iccādi. (Savuddhikabhūvādinayo).

कमु = पदविक्षेपे (पाऊल टाकणे या अर्थी). 'परोक्खायञ्च' या सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने 'कम कम' असे द्वित्व होऊन, अनादी व्यंजनाचा लोप झाल्यावर आणि 'ल' विकरण प्रत्यय लागल्यावर 'कवग्गहा' इत्यादी सूत्राने 'क' च्या जागी 'च' आणि निग्गहीत (अनुस्वार) आगम झाल्यावर 'चङ्कमति', 'कमति' इत्यादी रूपे होतात. चल = कंपने (कापणे या अर्थी), चञ्चलति. जल + दल = दित्तियं (प्रकाशणे या अर्थी), द्वित्व होऊन 'दद्दल्लति' इत्यादी रूपे होतात. (सवृद्धिक भूवादि नय समाप्त).

Hū+bhū=sattāyaṃ, tyādīsu ‘‘kattari lo’’ti lo, tassa lope ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti okāro. So hoti, te honti. Hosi, hotha. Homi, homa iccādi. Bhāve-tena hūyati hūyate.

हू + भू = सत्तायं (अस्तित्व असणे या अर्थी). 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना 'कत्तरि लो' या सूत्राने 'ल' विकरण प्रत्यय होतो, त्याचा लोप झाल्यावर 'युवण्णानमेओ पच्चये' या सूत्राने ओकार होतो. सो होति (तो होतो), ते होन्ति (ते होतात). होसि, होथ. होमि, होम इत्यादी. भावे प्रयोगात - तेन हूयति, हूयते (त्याच्याकडून केले जाते/होते).

31. Hūssa he+hehi+hohi ssatyādo

३१. हू धातूच्या जागी 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना हे, हेहि, होहि हे आदेश होतात.

Hūssa heādayo honti ssaccādo. Hessati hehi ssati hohissati.

हू धातूच्या जागी 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना 'हे' इत्यादी आदेश होतात. हेस्सति, हेहिस्सति, होहिस्सति.

69. Dakkha+kha+hehi+hohīhi lopoti

६९. दक्ख, ख, हेहि, होहि या आदेशांनंतर 'स्स' चा लोप होतो.

Dakkhādīhi [Pg.237] ādesehi parassa ssassa vā lopo hoti. Hehiti hehissati, hohiti hohissati. Hehinti hehissanti, hohinti hohissanti iccādi. Anajjatane īmhi añāgamo, ‘‘paro kvacī’’ti īssa lopo, so ahu. Vuddhimhi ‘‘dīghā īssa’’ iti īssa siādeso, suvo ahosi ānando.

दक्ख इत्यादी आदेशांनंतर येणाऱ्या 'स्स' चा विकल्पेकरून लोप होतो. हेहिति, हेहिस्सति; होहिति, होहिस्सति. हेहिन्ति, हेहिस्सन्ति; होहिन्ति, होहिस्सन्ति इत्यादी. अनद्यतन भूतकाळात 'ई' प्रत्यय असताना 'अ' चा आगम होतो, 'परो क्वचि' सूत्राने 'ई' चा लोप होऊन 'सो अहु' (तो झाला) असे रूप बनते. वृद्धी झाल्यावर 'दीघा ईस्स' या सूत्राने 'ई' च्या जागी 'सि' आदेश होऊन 'सुवो अहोसि आनन्दो' (आनंद सुखी झाला) असे रूप बनते.

41. Hūto resuṃ

४१. हू धातूच्या पुढे 'उं' प्रत्ययाच्या जागी 'रेसुं' आदेश विकल्पेकरून होतो.

Hūto parassa u+miccassa resuṃ vā hoti. Rakārānubandho ‘‘rānubandhentasarādissā’’ti antasarādissa lopo. Ahesuṃ. Okāravuddhi avādese ahavuṃ. Ossa siādese ahosi.

हू धातूच्या पुढे असणाऱ्या 'उं' प्रत्ययाच्या जागी 'रेसुं' विकल्पेकरून होतो. 'र' कार अनुबंध असल्यामुळे 'रानुबन्धन्तसरादिस्सा' या सूत्राने अंत्य स्वरादीचा लोप होतो. अहेसुं. ओकार वृद्धी आणि 'अव' आदेश होऊन 'अहवुं' बनते. 'ओ' च्या जागी 'सि' आदेश होऊन 'अहोसि' बनते.

46. Iṃssa ca siña

४६. आणि 'इं' प्रत्ययाच्या जागी 'सिञ' होतो.

Imiccassa siña hoti mhātthānañca bahulaṃ. Ñākāro ākhyāvayavattho (ukāro) ikāro uccāraṇattho. ‘‘Aīssā’’ dinā iñāgame tumhe ahosittha, ahosi. Parassaralope rasse ca ahuṃ, ahosimha, ahumha, rasso. Bhāve-abhavi, āssatthādeso, abhavittha. Anajjatane āūādipaccaye kate ‘‘yuvaṇṇāna+miya ṅuvaṅa sare’’ti uvaṅādese ahuvā, ahuvu, ahuvo, ahuvattha. Assa amādese ahuṃ ahuvaṃ, ahumha iccādi. Bhāve-tena ahuyi ahuyittha. Ahavissā, ahavissaṃsu iccādi. Bhāve-ahuyissa, ahuyissatha. Pubbassaralopo, heyya[Pg.238], heyyuṃ iccādi. Bhāve-hūyeyya, hūyetha. Hotu, hontu iccādi. Bhāve-hūyatu, hūyataṃ. Anupubbe anubhoti iccādi sabbavāresu yojetabbaṃ. Bhāve rūpābhāvā. Kamme-anubhūyati iccādi viseso.

'इं' प्रत्ययाच्या जागी 'सिञ' होतो आणि 'म्ह' इत्यादींच्या जागी बहुधा होतो. 'ञ' कार आख्यात अवयवाच्या अर्थी आहे आणि 'इ' कार उच्चारणासाठी आहे. 'अईस्सा' इत्यादी सूत्राने 'इञ' आगम झाल्यावर 'तुम्हे अहोसित्थ', 'अहोसि' अशी रूपे होतात. पर स्वराचा लोप आणि र्‍हस्व झाल्यावर 'अहुं', 'अहोसिम्ह', 'अहुम्ह' (र्‍हस्व) अशी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'अभवि', 'आस्सत' आदेश होऊन 'अभवित्थ' बनते. अनद्यतन भूतकाळात 'आ', 'ऊ' इत्यादी प्रत्यय लागल्यावर 'युवण्णानमिय ङुवण सरे' या सूत्राने 'उवण' आदेश होऊन 'अहुवा', 'अहुवु', 'अहुवो', 'अहुवत्थ' अशी रूपे होतात. 'अ' च्या जागी 'अं' आदेश झाल्यावर 'अहुं', 'अहुवं', 'अहुम्ह' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'तेन अहुयि', 'अहुयित्थ'. अहविस्सा, अहविस्सुं इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'अहुयिस्स', 'अहुयिस्सथ'. पूर्व स्वराचा लोप होऊन 'हेय्य', 'हेय्युं' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'हूयेय्य', 'हूयेथ'. होतु, होन्तु इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'हूयतु', 'हूयतं'. 'अनु' उपसर्गाच्या मागे 'अनुभोति' इत्यादी सर्व रूपांमध्ये योजना करावी. भावे प्रयोगात रूपांचा अभाव असतो. कर्मणि प्रयोगात - 'अनुभूयति' इत्यादी विशेष रूपे होतात.

Si=saye, lassa lopo vuddhi, seti. Ayādese sayati, senti sayanti iccādi. Kamme-atipubbo, kye ‘‘dīgho sarassā’’ti issa dīghe ca kate tena atisīyati, atisīyanti iccādi. Bhāve-tena sīyati, sīyate. Tathā bhavissatiādīsu.

सि = सये (झोपणे या अर्थी). 'ल' चा लोप आणि वृद्धी होऊन 'सेति' बनते. 'अय' आदेश झाल्यावर 'सयति', 'सेन्ति', 'सयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणि प्रयोगात - 'अति' उपसर्ग असताना, 'क्य' प्रत्यय लागल्यावर 'दीघो सरस्सा' या सूत्राने 'इ' चा दीर्घ झाल्यावर 'तेन अतिसीयति', 'अतिसीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'तेन सीयति', 'सीयते'. तसेच भविस्सति इत्यादी रूपांमध्ये जाणावे.

Nī=pāpane, dvikammako+yaṃ, ajaṃ gāmaṃ neti nayati, nenti nayanti iccādi. Kamme-nīyate gāmaṃ ajo devadattena iccādi. Tathā sesesupi yojetabbaṃ.

नी = पापणे (नेणे या अर्थी). हा द्विकर्मक धातू आहे. 'अजं गामं नेति/नयति' (शेळीला गावात नेतो), 'नेन्ति', 'नयन्ति' इत्यादी. कर्मणि प्रयोगात - 'नीयते गामं अजो देवदत्तेन' (देवदत्ताकडून शेळी गावात नेली जाते) इत्यादी. तसेच उर्वरित रूपांमध्येही योजना करावी.

Ṭhā=gatinivattiyaṃ –

ठा = गतिनिवत्तियं (गती थांबवणे किंवा उभे राहणे या अर्थी) -

5,175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā

५,१७५. ठा आणि पा धातूंच्या जागी 'तिट्ठ' आणि 'पिब' हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivāhonti vā nta+māna+tyādīsu. Lassa lope tiṭṭhati, tiṭṭhanti, ṭhāti, ṭhānti.

'अन्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना ठा आणि पा धातूंच्या जागी 'तिट्ठ' आणि 'पिब' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. 'ल' चा लोप झाल्यावर 'तिट्ठति', 'तिट्ठन्ति', 'ठाति', 'ठान्ति' अशी रूपे होतात.

5,131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti

५,१३१. 'प' इत्यादी उपसर्गांनंतर येणाऱ्या 'ठा' धातूच्या जागी काही ठिकाणी विकल्पेकरून 'ठह' आदेश होतो.

Pādito parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho hoti vā. Saṇṭhahati, saṇṭhahanti. Lasse, adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti. Kamme –

'प' इत्यादी उपसर्गांनंतर येणाऱ्या 'ठा' धातूच्या जागी काही ठिकाणी विकल्पेकरून 'ठह' आदेश होतो. संठहति, संठहन्ति. 'ल' च्या जागी 'ए' झाल्यावर 'अधिट्ठेति', 'अधिट्ठेन्ति'. कर्मणि प्रयोगात -

5,137. Aññādissā+ssī kye

५,१३७. 'क्य' प्रत्यय असताना इतर आदेशांनंतर 'ई' होतो.

Ñādito+ññassa ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Upaṭhīyati, upaṭhīyanti. Ṭhahādese ‘‘kyassā’’ti īña[Pg.239], tena patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti. Bhāve-īmhi ṭhīyati, ṭhīyate. Tathā papubbe patiṭṭhissati patiṭṭhahissati. Īssa simhi aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu, saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu. Patiṭṭhissa patiṭṭhahissa. Tiṭṭhe tiṭṭheyya, saṇṭhe saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ, saṇṭhahe saṇṭhaheyya. Tiṭṭhatu ṭhātu, saṇṭhahatu iccādi.

'ज्ञा' धातूव्यतिरिक्त इतर आकारांत क्रियावाचक धातूच्या जागी 'क्य' प्रत्यय असताना 'ई' होतो. जसे की, उपठीयति, उपठीयन्ति. 'ठह' आदेश असताना "क्यस्स..." सूत्राने 'ई' होतो, त्याने पतिट्ठहीयति, पतिट्ठहीयन्ति रूपे बनतात. भाववाच्य आणि 'ई' प्रत्यय असताना ठीयति, ठीयते रूपे होतात. तसेच 'प' (किंवा 'पति') उपसर्ग असताना पतिट्ठिस्सति, पतिट्ठहिस्सति रूपे होतात. 'ई' च्या जागी 'सि' प्रत्यय असताना अट्ठासि, अट्ठंसु, सण्ठहि, सण्ठहिंसु रूपे होतात. पतिट्ठिस्स, पतिट्ठहिस्स. तिट्ठे, तिट्ठेय्य, सण्ठे, सण्ठेय्य, सण्ठेय्युं, सण्ठहे, सण्ठहेय्य. तिट्ठतु, ठातु, सण्ठहतु इत्यादी.

Pā=pāne, pivādese pivati. ‘‘Tavaggavaraṇā’’ do ‘‘bayañā’’ti yogavibhāgena vassa bakāro, pibati. Kammepīyati, pīyanti iccādi.

पा = पिणे या अर्थी, 'पिव' आदेश झाल्यावर 'पिवति' रूप बनते. "तवग्गवरणा..." सूत्रातील "बयञा" या योगविभागाने 'व' चा 'ब' होतो, (त्यामुळे) 'पिबति' रूप बनते. कर्मवाच्य मध्ये 'पीयति', 'पीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

Asa=bhuvi,

अस = असणे (होणे) या अर्थी,

52. Tassa thoti

५२. 'त' च्या जागी 'थ' होतो.

Atthito parassa tassa tho hoti. Pararūpe paṭhamakkharatakāre ca atthi. ‘‘Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopo’’ti assa lopo, santi.

'अत्थि' (अस्) धातूच्या पुढील 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'थ' होतो. पररूप आणि पहिल्या अक्षरातील 'त' कार असताना 'अत्थि' रूप बनते. "न्त+मान+न्ति+यि+युंस्वा..." सूत्राने 'अ' चा लोप होऊन 'सन्ति' रूप बनते.

53. Sihisva+ṭa

५३. 'सि' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'अट' होतो.

Atthissa aṭa hoti sihisu. Ṭo sabbādesattho. Tvaṃ asi. Pararūpādimhi kate idāni tumhe attha.

'सि' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'अत्थि' च्या जागी 'अट' होतो. 'ट' हा सर्वादेशासाठी आहे. 'त्वं असि' (तू आहेस). पररूप इत्यादी कार्ये झाल्यावर आता 'तुम्हे अत्थ' (तुम्ही आहात) रूप बनते.

54. Mimānaṃ vā mhimhā ca

५४. 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'म्हि' आणि 'म्ह' होतात.

Asasmā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti taṃsanniyogena asassa aṭa ca. Amhi.

'अस्' धातूच्या पुढील 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'म्हि' आणि 'म्ह' होतात आणि त्यासोबतच 'अस्' च्या जागी 'अट' देखील होतो. (त्यामुळे) 'अम्हि' रूप बनते.

55. Esu sa

५५. या प्रत्ययांमध्ये 'स' होतो.

Esu [Pg.240] mimesu asassa so hoti, pararūpabādhanatthaṃ. Asmi, amha asma. Bhavissatipaccaye –

या 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांमध्ये पररूपाचा बाध करण्यासाठी 'अस्' च्या जागी 'स' होतो. 'अस्मि', 'अम्ह', 'अस्म'. भविष्यकाळ (भविस्सती) प्रत्यय असताना –

5,129. A+ā+ssaādīsu

५,१२९. 'अ', 'आ', 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना.

Parokkhā a-ādo anajjatana ā-ādo kriyātipattissā-ādo bhavissatissatyādo ca atthissa bhu hoti. Ādesavidhānaṃ asassāpayogatthaṃ, kismiñci paccayavisese, tasmā asitabbantiādi na bhavati. Bhavissati, bhavissanti. Abhavā, abhavu. Kriyātipattiyaṃ bhuādese abhavissa, abhavissaṃsu iccādi. Eyyādimhi –

परोक्षा विभक्तीच्या 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना, अनद्यतन विभक्तीच्या 'आ' इत्यादी प्रत्यय असताना, क्रियातिपत्तीच्या 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय असताना आणि भविष्यकाळाच्या 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय असताना 'अत्थि' च्या जागी 'भु' होतो. हा आदेशविधी विशिष्ट प्रत्ययांमध्ये 'अस्' चा प्रयोग न करण्यासाठी आहे, म्हणूनच 'असितब्बं' इत्यादी रूपे होत नाहीत. 'भविस्यति', 'भविस्यन्ति'. 'अभवा', 'अभवु'. क्रियातिपत्तीमध्ये 'भु' आदेश झाल्यावर 'अभविस्स', 'अभविस्संसु' इत्यादी रूपे होतात. 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय असताना –

50. Atthite+yyādicchannaṃ sa+su+sa+satha+saṃ+sāma

५०. 'अत्थि' च्या पुढील 'एय्य' इत्यादी सहा प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'स', 'सु', 'स', 'सथ', 'सं', 'साम' हे आदेश होतात.

Asa=bhuvi+ccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Pararūpe so assa, te assu. Tvaṃ assa, tumhe assatha. Ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma. Tvādimhi so atu, assa lope santhu, ayādese tvaṃ ahi, tumhe attha. Amhi, amha, sādese asmi asma. Bahulādhikārā ajjatane āsi, āsiṃsu, āsuṃ iccādīpi honti.

'अस = असणे' या धातूच्या पुढील 'एय्य' इत्यादी सहा प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'स' इत्यादी आदेश होतात. पररूप झाल्यावर 'सो अस्स' (तो असावा), 'ते अस्सु' (ते असावेत). 'त्वं अस्स' (तू असावास), 'तुम्हे अस्सथ' (तुम्ही असावेत). 'अहं अस्सं' (मी असावा), 'मयं अस्साम' (आम्ही असावे). 'तु' इत्यादी प्रत्यय असताना 'सो अतु' (तो असो), 'अस्' चा लोप झाल्यावर 'सन्तु' (ते असोत), 'अ' चा 'अ' आदेश झाल्यावर 'त्वं अही' (तू अस), 'तुम्हे अत्थ' (तुम्ही असा). 'अम्हि', 'अम्ह', आणि 'स' आदेश झाल्यावर 'अस्मि', 'अस्म' रूपे होतात. बहुल अधिकाराने अद्यतनी (भूतकाळात) 'आसि', 'आसिंसु', 'आसुं' इत्यादी रूपे देखील होतात.

Brū=vacane,

ब्रू = बोलणे या अर्थी,

36. Brūto tissīña

३६. 'ब्रू' धातूच्या पुढील 'ति' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ईञ' होतो.

Brūto parassa tissa īña vā hoti. Vuddhiavādese lassa lope bravīti.

'ब्रू' धातूच्या पुढील 'ति' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ईञ' होतो. वृद्धी आणि 'अव्' आदेश झाल्यावर, तसेच 'ल' चा लोप झाल्यावर 'ब्रवीति' रूप बनते.

5,97. Na brūsso

५,९७. व्यंजन प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'ओ' होत नाही.

Brūssa [Pg.241] o na hoti byañjane. Brūti. Uvaṅādese brūvanti.

व्यंजन प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'ओ' होत नाही. 'ब्रूति'. 'उवङ्' आदेश झाल्यावर 'ब्रूवन्ति' रूप बनते.

20. Tya+ntīnaṃ ṭa+ṭū

२०. 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' आणि 'टू' होतात.

Āhā paresaṃ ti+antīnaṃ ṭa+ṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā. Atoyeva āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭūvidhānañāpakā tiantīsu brūssa āho. Āha, āhu. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma iccādi. Bravissati. Abravi abravī, abravuṃ. Anajjatane abravā, abravu. Parokkhāyaṃ –

'आह' च्या पुढील 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' आणि 'टू' होतात. 'ट' कार हा सर्वादेशासाठी आहे. यावरूनच 'आह' च्या पुढील 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' आणि 'टू' चे विधान ज्ञापक असल्यामुळे 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'आह' आदेश होतो. 'आह', 'आहु'. 'ब्रूसि', 'ब्रूथ'. 'ब्रूमि', 'ब्रूम' इत्यादी. 'ब्रविस्सति'. 'अब्रवि', 'अब्रवी', 'अब्रवुं'. अनद्यतनी मध्ये 'अब्रवा', 'अब्रवु'. परोक्षा विभक्तीमध्ये –

16. Aādīsvā+ho brūssa

१६. 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'आह' होतो.

Brūssa āho hoti parokkhāaādīsu. Supine kira so āha, te āhu iccādi. Abravissa. Brave braveyya. Vuddhippaṭisedhe brūtu, bravantu iccādi.

परोक्षा विभक्तीच्या 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'आह' होतो. जसे की, "स्वप्नात तो म्हणाला (सो आह), ते म्हणाले (ते आहु)" इत्यादी. 'अब्रविस्स'. 'ब्रवे', 'ब्रवेय्य'. वृद्धीचा प्रतिषेध झाल्यावर 'ब्रूतु', 'ब्रवन्तु' इत्यादी रूपे होतात.

Hana=hiṃsāyaṃ, timhi vikaraṇalope so hanati hanti. Te hananti iccādi. Kamme-ye nassa ññe pubbarūpaṃ, tena haññati, haññanti haññare. Tathā hanissati iccādi.

हन = हिंसा करणे या अर्थी, 'ति' प्रत्यय असताना विकरण प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'हनति', 'हन्ति' रूपे होतात. 'ते हनन्ति' इत्यादी. कर्मवाच्य मध्ये 'य' प्रत्यय असताना 'न' च्या जागी 'ञ्ञ' होऊन पूर्वरूप होते, त्याने 'हञ्ञति', 'हञ्ञन्ति', 'हञ्ञरे' रूपे होतात. तसेच 'हनिस्सति' इत्यादी रूपे होतात.

67. Hanā cha+khā

६७. 'हन' च्या पुढील 'स्स' च्या जागी विकल्पेकरून 'छ' आणि 'ख' होतात.

Hanā ssāssa cha+khā vā honti. Paṭihaṃkhāmi paṭihanissāmi. Haṃchema hanissāma. Ahani, ahaniṃsūtiādi sabbattha yojetabbaṃ. Huvādayo

'हन' च्या पुढील 'स्स' च्या जागी विकल्पेकरून 'छ' आणि 'ख' होतात. 'पटिhंखामि', 'पटिहनिस्सामि'. 'हंचेम', 'हनिस्साम'. 'अहनि', 'अहनिंसु' इत्यादी सर्व ठिकाणी योजना करावी. हुवादी धातू.

Hu=havane[Pg.242]. Tyādīsu lo. ‘‘Parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena hu huti dvittaṃ, ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti hassa jo, lalopo vuddhi ca, juhoti aggiṃ, aññatra ‘‘yavā sare’’ti vakāro, juhvati. Juhonti. Juhvanti. Juhosi juhvasi, juhotha juhvatha. Iccādi. Kamme – ‘‘dīgho sarassā’’ti dīghe hūyati tena aggi iccādi. Juhissati, juhissanti. Ajuhavi ajuhosi, ajuhavuṃ ajuhaviṃsu ajuhavaṃsu ajuhosuṃ. Ajuhissa, ajuhissaṃssu. Juhe juheyya. Juhotu, juhontu iccādi.

हु = हवन करणे या अर्थी. 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना विकरणाचा लोप होतो. "परोक्खायञ्च..." या सूत्रातील 'च' कार ग्रहणाने 'हु' चे 'हु हु' असे द्वित्व होते. "कवग्गहानं चवग्गजा..." सूत्राने 'ह' च्या जागी 'ज' होतो, विकरणाचा लोप आणि वृद्धी होऊन 'जुहोति अग्गिं' (अग्नीमध्ये हवन करतो) रूप बनते. इतर ठिकाणी "यवा सरे" सूत्राने 'व' कार होऊन 'जुह्वति' रूप बनते. 'जुहोन्ति', 'जुह्वन्ति'. 'जुहोसि', 'जुह्वसि', 'जुहोथ', 'जुह्वथ' इत्यादी. कर्मवाच्य मध्ये – "दीघो सरस्स..." सूत्राने दीर्घ होऊन 'हूयति तेन अग्गि' इत्यादी रूपे होतात. 'जुहिस्सति', 'जुहिस्सन्ति'. 'अजुहवि', 'अजुहोसि', 'अजुहवुं', 'अजुहविंसु', 'अजुहवंसु', 'अजुहोसुं'. 'अजुहिस्स', 'अजुहिस्सं सु'. 'जुहे', 'जुहेय्य'. 'जुहोतु', 'जुहोन्तु' इत्यादी.

Hā=cāge, pure viya dvebhāvachādesalope ‘‘rasso pubbassā’’ti pubbassa āssa rasso. Jahāti iccādi. Kamme – ‘‘aññādissā+ssī kye’’ti kye āssa ī, hīyati iccādi. Jahissati. Ajahāsi, ‘‘dīghā īssa’’ iti si, pajahi, ajahiṃsu ajahaṃsu, pajahiṃsu pajahuṃ. Kamme-pahīyi pahīyittha. Ssādi+eyyādi+tvādīsupi ñeyyā.

हा = त्याग करणे या अर्थी. पूर्वीप्रमाणेच द्वित्व, 'छ' आदेश आणि लोप झाल्यावर "रस्सो पुब्बस्स..." सूत्राने पूर्व 'आ' चा र्‍हस्व होतो, (त्यामुळे) 'जहाति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मवाच्य मध्ये – "अञ्ञादिस्सा..." सूत्राने 'क्य' प्रत्यय असताना 'आ' चा 'ई' होऊन 'हीयति' इत्यादी रूपे होतात. 'जहिस्सति'. 'अजहासि', "दीघा ईस्स" सूत्राने 'सि' प्रत्यय असताना 'पजहि', 'अजहिंसु', 'अजहंसु', 'पजहिंसु', 'पजहुं'. कर्मवाच्य मध्ये – 'पहीयि', 'पहीयित्थ'. 'स्सादि', 'एय्यादि' आणि 'त्त्वादि' प्रत्ययांमध्ये देखील असेच जाणावे.

Dā=dāne, dvibhāvarassattāni, lalopo, dadāti, dadanti iccādi. ‘‘Gamavadā’’ dinā dajjādese dajjati, dajjanti iccādi. Lasse+kāre dānaṃ deti iccādi.

दा = दान देणे या अर्थी. द्वित्व, र्‍हस्वत्व आणि विकरणाचा लोप झाल्यावर 'ददाति', 'ददन्ति' इत्यादी रूपे होतात. "गमवदा..." सूत्राने 'दज्ज' आदेश झाल्यावर 'दज्जति', 'दज्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. 'ल' च्या जागी 'ए' कार झाल्यावर 'दानं देति' इत्यादी रूपे होतात.

22. Dāssa daṃ vā mimesva+dvitte

२२. द्वित्व नसताना 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना 'दा' च्या जागी विकल्पेकरून 'दं' होतो.

Advitte vattamānassa dāssa daṃ hoti vā mimesu. Vaggantaṃ, dammi demi, damma dema. Īkāre dīyati iccādi. Anāgatatthe iñāgame saraṇopādi, dadissati, dadissanti. Dajjissati, dajjissanti. Lavikaraṇe [Pg.243] dassati, dassanti. Ajjatane-adadi, adadiṃsu, adajji, adajjiṃsu, adāsi, adaṃsu. Anajjatane-adadā, adadu. Kālātipattiyaṃ-adadissa adajjissa, le adassa, dassaṃsu. Eyyādimhi-dade dadeyya dajje dajjeyya. ‘‘Ṭā’’ti bahulādhikārā dajjādesā parassa eyyassa ṭā, dajjā, dajjuṃ dajjeyyaṃ dadeyyuṃ. Tvādīsu-dadātu, dadantu, dajjatu, dajjantu, lasse+kāre detu, dentu iccādi. Sabbattha kammepi yojanīyaṃ.

द्वित्व नसताना वर्तमानकाळात 'दा' च्या जागी 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'दं' होतो. वर्गान्त (अनुस्वार) झाल्यावर 'दम्मि', 'देमि', 'दम्म', 'देम' रूपे होतात. 'ई' कार असताना 'दीयति' इत्यादी. भविष्यकाळात 'इ' चा आगम आणि स्वराचा लोप इत्यादी झाल्यावर 'ददिस्सति', 'ददिस्सन्ति'. 'दज्जिस्सति', 'दज्जिस्सन्ति'. 'ल' विकरण असताना 'दस्सति', 'दस्सन्ति'. अद्यतनी (भूतकाळात) – 'अददि', 'अददिंसु', 'अदज्जि', 'अदज्जिंसु', 'अदासि', 'अदंसु'. अनद्यतनी मध्ये – 'अददा', 'अददु'. कालातिपत्तीमध्ये – 'अददिस्स', 'अदज्जिस्स', 'ल' असताना 'अदस्स', 'दस्सं सु'. 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय असताना – 'ददे', 'ददेय्य', 'दज्जे', 'दज्जेय्य'. "टा" या बहुल अधिकाराने 'दज्ज' आदेशाच्या पुढील 'एय्य' च्या जागी 'टा' होऊन 'दज्जा', 'दज्जुं', 'दज्जेय्यं', 'ददेय्युं' रूपे होतात. 'तु' इत्यादी प्रत्यय असताना – 'ददातु', 'ददन्तु', 'दज्जतु', 'दज्जन्तु', 'ल' च्या जागी 'ए' कार झाल्यावर 'देतु', 'देन्तु' इत्यादी. सर्व ठिकाणी कर्मवाच्य मध्ये देखील योजना करावी.

Dhā=dhāraṇe, tyādimhi caggahaṇena dvitte pubbākārassa rassatte lalope ‘‘catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti pubbadhakārassa dakāre ca kate dadhāti, dadhanti. Pipubbo, ‘‘tadaminā’’ dinā āssa lopo, ‘‘dhāssa ho’’ti dvitte parassa dhāssa hakāro, dvāraṃ pidahati, pidahanti. Lasse+kāre nidheti, nidhenti. Kamme-vidhīyati, vidhīyanti iccādi. Dhassati, pidahissati, paridahessati. Adhāsi, pidahi. Adhassa, pidahissa. Dadhe dadheyya, pidahe pidaheyya. Dadātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu iccādi. (Juhotyādayo).

धा = धारण करणे या अर्थी. 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना 'च' कार ग्रहणाने द्वित्व, पूर्व आकाराचा र्‍हस्व आणि विकरणाचा लोप झाल्यावर, "चतुत्थदुतियानं ततियपठमा..." सूत्राने पूर्व 'ध' कारच्या जागी 'द' कार झाल्यावर 'दधाति', 'दधन्ति' रूपे होतात. 'पि' उपसर्ग असताना "तदमिना..." सूत्राने 'आ' चा लोप होतो, "धास्स हो" सूत्राने द्वित्व झाल्यावर पुढील 'धा' च्या जागी 'ह' कार होऊन 'द्वारं पिदहति' (दार बंद करतो), 'पिदहन्ति' रूपे होतात. 'ल' च्या जागी 'ए' कार झाल्यावर 'निधेति', 'निधेन्ति' रूपे होतात. कर्मवाच्य मध्ये – 'विधीयति', 'विधीयन्ति' इत्यादी. 'धस्सति', 'पिदहिस्सति', 'परिदहेस्सति'. 'अधासि', 'पिदहि'. 'अधस्स', 'पिदहिस्स'. 'दधे', 'दधेय्य', 'पिदहे', 'पिदहेय्य'. 'ददातु', 'पिदहतु', 'निधेतु', 'निधेन्तु' इत्यादी. (जुहोत्यादी धातू समाप्त).

Bhūvādi ca juhādi ca, huvādidhātavo ci+me;

Savuddhikabhūvādīhi, tidhā bhedaṃ upenti te.

भूवादि, जुहादि आणि हुवादि हे धातू आहेत; वृद्धीसह भूवादि धातूंचे तीन प्रकारे वर्गीकरण केले जाते.

(Bhūvādinayo.)

(भूवादि पद्धत.)

Adhunā [Pg.244] vikaraṇapabhedapakāsanatthaṃ rudhādīnaṃ aṭṭhagaṇānaṃ kānici rūpāni udāhariyante –

आता विकरणांचे भेद स्पष्ट करण्यासाठी रुधादि इत्यादी आठ गणांची काही रूपे उदाहरणादाखल दिली जात आहेत –

Rudha=āvaraṇe, tyādayo honti. Eva+muparipi sabbagaṇesu.

रुध् = आवरण (रोखणे) या अर्थी, 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. याचप्रमाणे पुढील सर्व गणांमध्येही समजावे.

5,19. Mañca rudhādīnaṃ

५,१९. रुधादि धातूंना 'म' (अनुस्वार) होतो.

Rudhādiko aparokkhesu kattuvihitamāna+nta+tyādīsu lo hoti mañca+ntasarā paro. Niggahītassa vaggantaṃ, ‘‘lahussupantassā’’ti saṃyogattā na vuddhi. So maggaṃ rundhati, rundhanti iccādi. Kamme-nipubbo kyo dhassa cavagga+pubbarūpa+tatiyakkharajakārā, tena maggo nirujjhati iccādi. Iñāgame rundhissati, nirujjhissati. Arundhi, arundhiṃsu. Nirujjhittho, nirujjhi, nirujjhiṃsu. Arundhissa, arundhissaṃsu, nirujjhissa, nirujjhissaṃsu. Rundhe rundheyya, nirujjhe nirujjheyya. Rundhatu, rundhantu. Tvaṃ rundha rundhāhi. Nirujjhatu, nirujjhantu iccādi.

रुधादि धातूंच्या पुढे परोक्ष नसलेल्या, कर्त्यासाठी विहित केलेल्या 'ति' इत्यादी प्रत्ययांच्या वेळी 'ल' (विकरण) चा लोप होतो आणि अंत्य स्वराच्या पुढे 'म' (अनुस्वार) येतो. अनुस्वाराचा वर्गान्त (परसवर्ण) होतो. 'लहुस्स उपन्तस्स' या सूत्राने संयोगामुळे उपधा र्‍हस्व असल्याने वृद्धी होत नाही. जसे की - 'सो मग्गं रुन्धति' (तो मार्ग रोखतो), 'रुन्धन्ति' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'नि' उपसर्गपूर्वक 'क्य' प्रत्यय लागल्यास 'ध' चा च-वर्ग, पूर्वरूप आणि तिसरा वर्ण 'ज' होतो, त्यायोगे 'मग्गो निरुज्झति' (मार्ग निरुद्ध होतो) इत्यादी रूपे बनतात. 'इ' आगम झाल्यास 'रुन्धिस्सति', 'निरुज्झिस्सति'. भूतकाळात 'अरुन्धि', 'अरुन्धिंसु'. कर्मणीत 'निरुज्झित्थो', 'निरुज्झि', 'निरुज्झिंसु'. संकेतार्थामध्ये 'अरुन्धिस्स', 'अरुन्धिस्संसु', 'निरुज्झिस्स', 'निरुज्झिस्संसु'. विध्यर्थात 'रुन्धे', 'रुन्धेय्य', 'निरुज्झे', 'निरुज्झेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'रुन्धतु', 'रुन्धन्तु'. 'त्वं रुन्ध', 'रुन्धाहि'. 'निरुज्झतु', 'निरुज्झन्तु' इत्यादी.

Chida=dvedhākaraṇe, chindati, chindanti. Kamme-chijjati, chijjanti. Bhavissatipaccaye – ‘‘labha vasacchidā’’ dinā cchaṅādese checchati chindissati. Kamme-pubbarūpaṃ, chijjissati, chijjissanti. Achindi chindi, acchejji, acchejjiṃsu. Acchindissā achijjissā. Chinde chindeyya, chijje chijjeyya, chindatu, chindantu, chijjatu, chijjantu iccādi.

छिद् = द्वेधाकरण (दोन तुकडे करणे) या अर्थी, 'छिन्दति', 'छिन्दन्ति' अशी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'छिज्जति', 'छिज्जन्ति'. भविष्यकाळात - 'लभ वसच्छिदा' इत्यादी सूत्राने 'च्छ' आदेश होऊन 'छेच्छति', 'छिन्दिस्सति' अशी रूपे होतात. कर्मणीत पूर्वरूप होऊन 'छिज्जिस्सति', 'छिज्जिस्सन्ति' अशी रूपे होतात. भूतकाळात 'अछिन्दि', 'छिन्दि', 'अच्छेज्जि', 'अच्छेज्जिंसु'. संकेतार्थामध्ये 'अच्छिन्diस्सा', 'अछिज्जिस्सा'. विध्यर्थात 'छिन्दे', 'छिन्देय्य', 'छिज्जे', 'छिज्जेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'छिन्दतु', 'छिन्दन्तु', 'छिज्जतु', 'छिज्जन्तु' इत्यादी.

Bhuja=pālanajjhohāresu, bhuñjati, bhuñjanti iccādi. Bhavissatimhi ‘‘bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkhaṅa’’ti dhātvantena saha ssassa [Pg.245] kkhaṅādese vuddhi, bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhuñjissanti iccādi.

भुज् = पालन आणि उपभोग (खाणे) या अर्थी, 'भुञ्जति', 'भुञ्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'भुज-मुच-वच-विसां क्खण' या सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णासह 'स्स' च्या जागी 'क्ख' आदेश होऊन वृद्धी होते, जसे की 'भोक्खति', 'भुञ्जिस्सति', 'भोक्खन्ति', 'भुञ्जिस्सन्ति' इत्यादी.

Muca=mocane, muccati, muccanti iccādi. Kamme-muccati, muccanti iccādi. (Rudhādinayo).

मुच् = मोचन (मुक्त करणे) या अर्थी, 'मुच्चति', 'मुच्चन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'मुच्चति', 'मुच्चन्ति' इत्यादी रूपे होतात. (रुधादि पद्धत समाप्त).

Diva=kīḷā vijigiṃsā vohāra juti thuti gatīsu,

दिव् = क्रीडा (खेळणे), विजिगीषा (जिंकण्याची इच्छा), व्यवहार, द्युती (चमकणे), स्तुती आणि गती या अर्थांमध्ये,

5,21. Divādīhi yaka

५,२१. दिवादि धातूंच्या पुढे 'यक' प्रत्यय होतो.

Divādīhi kattari lavisaye yaka hoti. Kakāro kānubandhakāriyattho, eva+mupari ca. Vassa bakāre pubbarūpaṃ, so jutaṃ dibbati, dibbanti iccādi. Kamme-kye tena dibbati, dibbanti iccādi. Dibbissati, tena dibbissati. Adibbi dibbi. Tena adibbi dibbi. Adibbissa. Tena adibbissa. Dibbe dibbeyya. Tena dibbe dibbeyya. Dibbatu. Tena dibbatu iccādi.

दिवादि धातूंच्या पुढे कर्तरी प्रयोगात 'ल' च्या जागी 'यक' प्रत्यय होतो. 'क' हा अनुबंध कार्यासाठी आहे, आणि पुढेही असेच समजावे. 'व' च्या जागी 'ब' होऊन पूर्वरूप होते, जसे की - 'सो जुतं दिब्बति' (तो जुगार खेळतो), 'दिब्बन्ति' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्यय लागल्याने 'दिब्बति', 'दिब्बन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'दिब्बिस्सति', कर्मणीत 'दिब्बिस्सति'. भूतकाळात 'अदिब्बि', 'दिब्बि'. कर्मणीत 'अदिब्बि', 'दिब्बि'. संकेतार्थात 'अदिब्बिस्स', कर्मणीत 'अदिब्बिस्स'. विध्यर्थात 'दिब्बे', 'दिब्बेय्य', कर्मणीत 'दिब्बे', 'दिब्बेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'दिब्बतु', कर्मणीत 'दिब्बतु' इत्यादी.

Siva=tantusantāne, sibbati, sibbanti iccādi. Pada=gamane, upubbo, cavaggapubbarūpāni, uppajjati, uppajjare uppajjanti iccādi. Kammekye tena paṭipajjate iccādi. Bhāve-uppajjate tayā. Budha=avagamane, jhakārapubbarūpāni yakkharesu. Dhammaṃ bujjhati, bujjhare bujjhanti iccādi. Kamme-mayā dhammo bujjhate iccādi. Yudha=sampahāre, yujjhati+ccādi. Naha=bandhane, ‘‘hassa vipallāso’’ti ye vipallāso, sannayhati+ccādi. Mana=ñāṇe, ññakāra+pubbarūpāni, maññati+ccādi. Tusa=tuṭṭhimhi, pubbarūpe tussati+ccādi. Sama=upasame, sammati+ccādi.

सिव् = तंतुसंतान (शिवणकाम करणे) या अर्थी, 'सिब्बति', 'सिब्बन्ति' इत्यादी रूपे होतात. पद् = गमन (जाणे) या अर्थी, 'उ' उपसर्गपूर्वक च-वर्गाचे पूर्वरूप होऊन 'उप्पज्जति', 'उप्पज्जरे', 'उप्पज्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणीत 'क्य' प्रत्यय लागल्याने 'पटिपज्जते' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'उप्पज्जते तया' (तुझ्याद्वारे उत्पन्न केले जाते). बुध् = अवगमन (जाणणे) या अर्थी, 'य' प्रत्यय असताना 'झ' चे पूर्वरूप होऊन 'धम्मं बुज्झति' (धम्म जाणतो), 'बुज्झरे', 'बुज्झन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणीत - 'मया धम्मो बुज्झते' (माझ्याद्वारे धम्म जाणला जातो) इत्यादी. युध् = संप्रहार (युद्ध करणे) या अर्थी, 'युज्झति' इत्यादी. नह् = बंधन (बांधणे) या अर्थी, 'हस्स विपल्लासो' या सूत्राने 'ह' चा विपर्यास होऊन 'सन्नय्हति' इत्यादी. मन् = ज्ञान (जाणणे) या अर्थी, 'ञ' चे पूर्वरूप होऊन 'मञ्ञति' इत्यादी. तुष् = तुष्टी (संतुष्ट होणे) या अर्थी, पूर्वरूप होऊन 'तुस्सति' इत्यादी. शम् = उपशम (शांत होणे) या अर्थी, 'सम्मति' इत्यादी रूपे होतात.

Jana=janane[Pg.246], ‘‘janissā’’ti ā hoti kānubandhe bahulādhikārā, so jāyati, jāyanti+ccādi. Kamme-janituṃ payojetīti ‘‘payojakabyāpāre ṇāpi ce’’ti ṇimhi ‘‘aññatrāpī’’ti vuddhipaṭisedhe kyamhi ‘‘dīgho sarassā’’ti dīghe ca kate tena janīyati, janīyanti iccādi. So jāyissati. Tena janissati. So ajāyi, tena ajanīyi. So ajāyissa, tena ajanīyissa. So jāye jāyeyya, tena janīyeyya. So jāyatu, tena janīyatu iccādi. (Divādinayo).

जन् = जनन (उत्पन्न होणे) या अर्थी, 'जनiस्सा' या सूत्राने 'आ' होतो, 'क' अनुबंधाच्या बहुल अधिकारामुळे 'सो जायति' (तो जन्म घेतो), 'जायन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'उत्पन्न करण्यास प्रवृत्त करतो' या अर्थी 'प्रयोजक व्यापारात णापि प्रत्यय असताना' 'णि' प्रत्यय लागल्यास 'अन्यत्रापि' या सूत्राने वृद्धीचा निषेध होतो आणि 'क्य' प्रत्यय लागल्यास 'दीघो सरस्स' या सूत्राने दीर्घ होऊन 'जनीयति', 'जनीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'सो जायिस्सति', कर्मणीत 'जनिस्सति'. भूतकाळात 'सो अजायि', कर्मणीत 'अजनीयि'. संकेतार्थात 'सो अजायिस्स', कर्मणीत 'अजनीयिस्स'. विध्यर्थात 'सो जाये', 'जायेय्य', कर्मणीत 'जनीयय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'सो जायतु', कर्मणीत 'जनीयतु' इत्यादी. (दिवादि पद्धत समाप्त).

Tuda=byathane,

तुद् = व्यथन (पीडा देणे) या अर्थी,

5,22. Tudādīhi ko

५,२२. तुदादि धातूंच्या पुढे 'को' प्रत्यय होतो.

Tudādīhi kattari lavisaye ko hoti. Tudati, tudanti iccādi. Kamme-tudyati tujjati, tudyare tudyanti, tujjare tujjanti+ccādi. Tathā tudissati tujjissati. Atudi, atudiṃsu, atujji. Atudissa atujjissa, tudeyya tujjeyya. Tudatu, tudantu, tujjatu iccādi.

तुदादि धातूंच्या पुढे कर्तरी प्रयोगात 'ल' च्या जागी 'को' प्रत्यय होतो. 'तुदति', 'तुदन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'तुद्यति' चे 'तुज्जति', 'तुद्यरे' चे 'तुज्जरे', 'तुद्यन्ति' चे 'तुज्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. तसेच भविष्यकाळात 'तुदिस्सति', 'तुज्जिस्सति'. भूतकाळात 'अतुदि', 'अतुदिंसु', 'अतुज्जि'. संकेतार्थात 'अतुदिस्स', 'अतुज्जिस्स'. विध्यर्थात 'तुदेय्य', 'तुज्जेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'तुदतु', 'तुदन्तु', 'तुज्जतु' इत्यादी.

Visa=pavesane, papubbo. So gāmaṃ pavisati iccādi. Kamme-pavisīyati iccādi. Pavisissati. Pavisīyissati. Pāvisi, īmhi ‘‘bhujamucā’’ dinā yogavibhāgā kkhaṅa. Pāvisi, pavisi pāvekkhi, pathaviṃ pāvisiṃsu pavisiṃsu. Pāvisīyi. Pāvisissa pavisissa. Pāvisīyissa. Pavise paviseyya, vikaraṇalopo [Pg.247] pavisīyeyya. Pavisatu, pavisīyatu iccādi. Nudati. Disa=uccāraṇe, uddissati, likhati, tusati iccādi. (Tudādinayo).

विस् = प्रवेश करणे या अर्थी, 'प' उपसर्गपूर्वक 'सो गामं पविसति' (तो गावात प्रवेश करतो) इत्यादी रूपे होतात. कर्मणीत - 'पविसीयति' इत्यादी. भविष्यकाळात 'पविसिस्सति', कर्मणीत 'पविसीयिस्सति'. भूतकाळात 'पाविसि', 'ई' प्रत्यय असताना 'भुजमुच' इत्यादी सूत्राच्या योगविभागाने 'क्खण' आदेश होऊन 'पाविखि' किंवा 'पावेक्खि', 'पथविं पाविसिंसु', 'पविसiंसु' अशी रूपे होतात. कर्मणीत 'पाविसीयि'. संकेतार्थात 'पाविसiस्स', 'पविसiस्स', कर्मणीत 'पाविसीयिस्स'. विध्यर्थात 'पविसे', 'पविसेय्य', विकरणाचा लोप होऊन 'पविसीयेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'पविसतु', 'पविसीयतु' इत्यादी. 'नुदति'. दिश् = उच्चारण (सांगणे) या अर्थी, 'उद्दिसति', 'लिखति', 'तुसति' इत्यादी. (तुदादि पद्धत समाप्त).

Ji=jaye,

जि = जय (जिंकणे) या अर्थी,

5,23. Jyādīhi knā

५,२३. ज्यादि धातूंच्या पुढे 'क्ना' प्रत्यय होतो.

Jyādīhi kattari lavisaye knā hoti. Na vuddhi. Kilese jināti, jinanti. Tena kileso jīyati, jīyanti, kye dīgho. Jinissati, jinissanti. Ajini jini. Ajīyi, ajīyittha. Ajinissa. Ajīyissa. Jineyya. Jinātu iccādi. Ci=caye, tathā cināti, cinanti iccādi.

ज्यादि धातूंच्या पुढे कर्तरी प्रयोगात 'ल' च्या जागी 'क्ना' प्रत्यय होतो. वृद्धी होत नाही. 'किलेसे जिनाति' (क्लेशांना जिंकतो), 'जिनान्ति'. कर्मणी प्रयोगात - 'किलेसो जीयति' (क्लेश जिंकला जातो), 'जीयन्ति', 'क्य' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो. भविष्यकाळात 'जिनिस्सति', 'जिनिस्सन्ति'. भूतकाळात 'अजिनि', 'जिनि'. कर्मणीत 'अजीयि', 'अजीयित्थो'. संकेतार्थात 'अजिनिस्स', कर्मणीत 'अजीयिस्स'. विध्यर्थात 'जिनेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'जिनातु' इत्यादी. चि = चय (एकत्र करणे) या अर्थी, तसेच 'चिनाति', 'चिनान्ति' इत्यादी रूपे होतात.

Ñā=avabodhane,

ञा = अवबोधन (जाणणे) या अर्थी,

5,120. Ñāssa ne jā

५,१२०. ञा धातूच्या जागी 'जा' होतो.

Ñādhātussa jā hoti nakāre. Vijānāti.

ञा धातूच्या जागी 'न' प्रत्यय असताना 'जा' होतो. जसे की - 'विजानाति' (विशेष जाणतो).

61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi

६१. ञा धातूच्या आणि 'सना' प्रत्ययाच्या जागी 'ति' प्रत्यय असताना 'नाय' होतो.

Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, vijānāti iccādi. Kamme-viññāyati iccādi. Kye ‘‘āsse cā’’ti ettha ‘‘āsse’’ti yogavibhāgā āssa e hoti, yassa dvitte ñeyyati, ñeyyanti iccādi. Vijānissati, vijānissanti. Kamme – ‘‘kyassa sse’’ti kyalope rasse ca kate ñāssati, ñāssanti, viññāyissati, paññāyissati.

ञा धातूच्या आणि 'सना' प्रत्ययाच्या जागी 'ति' प्रत्यय असताना पर्यायाने 'नाय' होतो. जसे की - 'नायति', 'विजानाति' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'विञ्ञायति' इत्यादी. 'क्य' प्रत्यय असताना 'आस्से च' या सूत्रातील 'आस्से' या योगविभागाने 'आ' च्या जागी 'ए' होतो, आणि 'य' चे द्वित्व होऊन 'ञेय्यति', 'ञेय्यन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'विजानिस्सति', 'विजानिस्सन्ति'. कर्मणी प्रयोगात - 'क्यस्स स्से' या सूत्राने 'क्य' चा लोप आणि र्‍हस्व होऊन 'ञास्सति', 'ञास्सन्ति', 'विञ्ञायिस्सति', 'पञ्ञायिस्सति' अशी रूपे होतात.

65. Ssassa hi kamme

६५. कर्मणी प्रयोगात 'स्स' च्या जागी 'हि' होतो.

Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme, paññāyihiti, paññāyihinti. Añāgame samajāni, saṃjāni, saṃjāniṃsu. Samajā- niṃsu[Pg.248]. Kamme-paññāyi, paññāyiṃsu. Ajānissa. Kamme-aññāyissa.

ञा धातूच्या पुढील 'स्स' च्या जागी कर्मणी प्रयोगात पर्यायाने 'हि' होतो, जसे की - 'पञ्ञायिहिति', 'पञ्ञायिहिन्ति'. 'अ' आगम झाल्यावर 'समजानि', 'संजानि', 'संजानिंसु', 'समजानिंसु'. कर्मणी प्रयोगात - 'पञ्ञायि', 'पञ्ञायिंसु'. संकेतार्थात 'अजानिस्स'. कर्मणीत - 'अञ्ञायिस्स'.

63. Eyyassi+yāñā vā

६३. विध्यर्थातील 'एय्य' च्या जागी पर्यायाने 'इया' आणि 'ञा' होतात.

Ñāto parassa eyyassa iyā+ñā honti vā. Jāniyā.

ञा धातूच्या पुढील 'एय्य' च्या जागी पर्यायाने 'इया' आणि 'ञा' होतात. जसे की - 'जानिया'.

62. Ñāmhi jaṃ

६२. ञा आदेश असताना 'जं' होतो.

Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ vā hoti. Jaññā, jāneyya, jāneyyuṃ. Kamme-paññāyeyya, paññāyeyyuṃ. Vijānātu, vijānanthu. Kamme-viññāyatu iccādi.

ञा आदेश असताना 'सना' प्रत्यययुक्त 'ञा' च्या जागी पर्यायाने 'जं' होतो. जसे की - 'जञ्ञा', 'जानेय्य', 'जानेय्युं'. कर्मणी प्रयोगात - 'पञ्ञायेय्य', 'पञ्ञायेय्युं'. आज्ञार्थामध्ये 'विजानातु', 'विजानन्तु'. कर्मणीत - 'विञ्ञायतु' इत्यादी.

Mā=māne, ‘‘ā ī ssādīnaṃ byañjanassiña’’ iti iñaiti yogavibhāgā iñāgame pubbasaralopo, mināti, minanti. Kamme-mīyati iccādi. Lū=chedane, ‘‘kṇāknāsu rasso’’ti dhātussa rasso, lunāti, lunanti. Kamme-lūyati iccādi. Dhu=kampane, dhunāti iccādi. (Jyādinayo).

मा = मोजणे (माने), “आ ई स्सादीनं ब्यञ्जनस्सिञ” या सूत्रातील 'इञ' या योगविभागाने 'इञ्' आगम झाल्यावर पूर्वस्वराचा लोप होतो, मिनाति, मिनन्ति. कर्मणी प्रयोगात - मीयति इत्यादी. लू = छेदणे (छेदने), “क्णाक्नासु रस्सो” या सूत्राने धातूचा र्‍हस्व होतो, लुनाति, लुनन्ति. कर्मणी प्रयोगात - लूयति इत्यादी. धु = कंप पावणे (कंपने), धुनाति इत्यादी. (ज्यादि-नय).

Kī=dabbavinīmaye,

की = वस्तूंचा विनिमय करणे (द्रव्यविनिमये),

24. Kyādīhi kṇā

२४. क्यादि धातूंनंतर 'क्णा' प्रत्यय होतो.

Kyādīhi lavisaye kṇā hoti. ‘‘Kṇāknāsu rasso’’ti rasse kiṇāti, kiṇanti iccādi. Kamme-vikkīyati, vikkīyanti. Vikkiṇissati, vikkiṇissanti. Vikkīyissati, vikkīyissanti. Akiṇi, vikkiṇi, vikkīyi. Akiṇissa, vikkiṇissa. Vikkiṇe vikkiṇeyya.

क्यादि धातूंनंतर 'ल' (लकार) च्या विषयात 'क्णा' प्रत्यय होतो. “क्णाक्नासु रस्सो” या सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर किणाति, किणन्ति इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - विक्कीयति, विक्कीयन्ति. भविष्यकाळात - विक्किणिस्सति, विक्किणिस्सन्ति. कर्मणी भविष्यकाळात - विक्कीयिस्सति, विक्कीयिस्सन्ति. भूतकाळात - अकिणि, विक्किणि, विक्कीयि. क्रियातिपत्तीत - अकिणिस्स, विक्किणिस्स. विध्यर्थात - विक्किणे, विक्किणेय्य.

Vikkīye[Pg.249]. Vikkīyeyya. Vikkiṇātu, vikkiṇantu, vikkīyatu, vikkīyantu iccādi. Su=savane, suṇāti, suṇanti iccādi.

विक्कीये, विक्कीयेय्य. आज्ञार्थामध्ये - विक्किणातु, विक्किणन्तु, विक्कीयतु, विक्कीयन्तु इत्यादी. सु = ऐकणे (सवने), सुणाति, सुणन्ति इत्यादी.

Saka=sattiyaṃ,

सक = सामर्थ्य असणे (सत्तियं),

5,121. Sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe

५,१२१. 'सक' धातू आणि 'आप' प्रत्यय यांना 'कुक' आणि 'कु' आगम होतात 'णे' प्रत्यय असताना.

Saka+āpānaṃ kuka+kuiccete āgamā honti ṇe. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Sakkunāti, sakkunanti.

'सक' आणि 'आप' यांना 'कुक' आणि 'कु' हे आगम होतात 'णे' प्रत्यय असताना. सक्कुणाति, सक्कुणन्ति. सक्कुनाति, सक्कुनन्ति.

53. Sse vā

५३. 'स्से' प्रत्यय असताना विकल्पे करून.

Sakasmā kṇāssa kkho vā hoti sse. Sakkhissati, sakkhissanti.

'सक' धातूच्या 'क्णा' प्रत्ययाला 'स्से' प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'क्खो' आदेश होतो. सक्खिस्सति, सक्खिस्सन्ति.

58. Sakā kṇāssa kha īādo

५८. 'सक' धातूच्या 'क्णा' प्रत्ययाला 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ख' आदेश होतो.

Sakasmā kṇāssa kho vā hoti īādīsu. Asakkhi sakkhi, sakkhiṃsu. Asakkhissa, asakkhissaṃsu. Sakkuṇe sakkuṇeyya. Sakkuṇātu, sakkuṇantu.

'सक' धातूच्या 'क्णा' प्रत्ययाला 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'खो' आदेश होतो. असक्खि, सक्खि, सक्खिंसु. असक्खिस्स, असक्खिस्सिंसु. विध्यर्थात - सक्कुणे, सक्कुणेय्य. आज्ञार्थामध्ये - सक्कुणातु, सक्कुणन्तु.

Apa=pāpuṇane, papubbo, ‘‘sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe’’ti kukate sampatti pāpuṇāti, pāpuṇanti iccādi. Kammepāpīyati, pāpīyanti. Pāpuṇissati, pāpuṇissanti. Kamme-pāpīyissati, pāpīyissanti. Pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Kamme-pāpīyi, pāpīyittha. Apāpuṇissa. Kamme-apāpīyissa. Pāpuṇe, pāpuṇeyya. Kamme-pāpīyeyya. Pāpuṇātu, pāpuṇantu. Kamme-pāpīyatu iccādi. (Kyādinayo).

अप = प्राप्त करणे (पापुणने), 'प' उपसर्ग असताना, “सका+पानं कुक+कु णे” या सूत्राने 'कुक' आगम प्राप्त होऊन पापुणाति, पापुणन्ति इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - पापीयति, पापीयन्ति. भविष्यकाळात - पापुणिस्सति, पापुणिस्सन्ति. कर्मणी भविष्यकाळात - पापीयिस्सति, पापीयिस्सन्ति. भूतकाळात - पापुणि, पापुणिंसु. कर्मणी भूतकाळात - पापीयि, पापीयित्थ. क्रियातिपत्तीत - अपापुणिस्स. कर्मणी क्रियातिपत्तीत - अपापीयिस्स. विध्यर्थात - पापुणे, पापुणेय्य. कर्मणी विध्यर्थात - पापीय्य्य. आज्ञार्थामध्ये - पापुणातु, पापुणन्तु. कर्मणी आज्ञार्थामध्ये - पापीयतु इत्यादी. (क्यादि-नय).

Su=savane,

सु = ऐकणे (सवने),

25. Svādīhi kṇo

२५. स्वादि धातूंनंतर 'क्णो' प्रत्यय होतो.

Suādīhi [Pg.250] lavisaye kṇo hoti. Kānubandhattā na vuddhi. Dhammaṃ suṇoti. Parassaralope suṇonti. Kamme-kye dīghe sūyati, sūyanti. Dvitte suyyati suyyanti+ccādi. Iñāgame suṇissati, suṇissanti. Kamme-kyalope vuddhi. Sossati, sossanti iccādi. Asuṇi suṇi, asuṇiṃsu suṇiṃsu.

स्वादि धातूंनंतर 'ल' (लकार) च्या विषयात 'क्णो' प्रत्यय होतो. 'क' हा अनुबंध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. धम्मं सुणोति. परस्वराचा लोप झाल्यावर सुणोन्ति. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्यय असताना आणि दीर्घ झाल्यावर सूयति, सूयन्ति. द्वित्व झाल्यावर सुय्यति, सुय्यन्ति इत्यादी. 'इञ्' आगम झाल्यावर सुणिस्सति, सुणिस्सन्ति. कर्मणी प्रयोगात 'क्य' चा लोप झाल्यावर वृद्धी होते - सोस्सति, सोस्सन्ति इत्यादी. भूतकाळात - असुणि, सुणि, असुणिंसु, सुणिंसु.

60. Tesu suto kṇo+kṇānaṃ roṭa

६०. त्या 'ई' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये, 'सु' धातूच्या पुढील 'क्णो' आणि 'क्णा' प्रत्ययांना विकल्पे करून 'रोट' आदेश होतो.

Tesu īādīsu suto paresaṃ kṇo+kṇānaṃ roṭa vā hoti. Rakāro anubandho. Ṭo sabbādesattho. Ussa lope dvittaṃ īssa si ca. Assosi, assosiṃsu. ‘‘Iṃssa ca siña’’ti yogavibhāgā siña, assosiṃsu, paccassosuṃ. Asuyi, asuyittha. Asuṇissa, tena asuyissa. Suṇe suṇeyya, suṇeyyaṃ. Tena sūye sūyeyya. Suṇātu, suṇantu. Sūyatu, sūyantu iccādi.

त्या 'ई' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये, 'सु' धातूच्या पुढील 'क्णो' आणि 'क्णा' प्रत्ययांना विकल्पे करून 'रोट' आदेश होतो. 'र' हा अनुबंध आहे. 'ट' हा सर्वादेशासाठी आहे. 'उ' चा लोप झाल्यावर द्वित्व होते आणि 'ई' ला 'सि' आदेश होतो. अस्सोसि, अस्सोसिंसु. “इंस च सिञ” या योगविभागाने 'सिञ' आदेश होऊन अस्सोसिंसु, पच्चस्सोसुं. कर्मणी भूतकाळात - असुयि, असुयित्थ. क्रियातिपत्तीत - असुणिस्स, त्यामुळे असुयिस्स. विध्यर्थात - सुणे, सुणेय्य, सुणेय्यं. त्यामुळे सूये, सूयेय्य. आज्ञार्थामध्ये - सुणातु, सुणन्तु. कर्मणी आज्ञार्थामध्ये - सूयतु, सूयन्तु इत्यादी.

Gi=sadde, giṇoti. Giṇanti. Tvaṃ giṇosi. Giṇissati, giṇissanti. Agiṇissa. Giṇeyya. Giṇotu iccādi. Vu=saṃvaraṇe, āvuṇoti, āvuṇanti. Āvuṇosi iccādi. Sesesupi yojetabbaṃ. (Svādinayo).

गि = शब्द करणे (सद्दे), गिणोति, गिणन्ति. त्वं गिणोसि. भविष्यकाळात - गिणिस्सति, गिणिस्सन्ति. क्रियातिपत्तीत - अगिणिस्स. विध्यर्थात - गिणेय्य. आज्ञार्थामध्ये - गिणोतु इत्यादी. वु = झाकणे/आवरण करणे (संवरणे), आउणोति, आउणन्ति. आउणोसि इत्यादी. इतर धातूंमध्येही असेच योजावे. (स्वादि-नय).

Tana=vitthāre,

तन = विस्तार करणे (वित्थारे),

26. Tanāditvo

२६. तनादि धातूंनंतर 'ओ' प्रत्यय होतो.

Tanādito kattari lavisaye o hoti. Kittiṃ tanoti, tanonti iccādi.

तनादि धातूंनंतर कर्तरी प्रयोगात 'ल' (लकार) च्या विषयात 'ओ' प्रत्यय होतो. कित्तिं तनोति, तनोन्ति इत्यादी.

76. Ovikaraṇassu paracchakke

७६. 'ओ' या विकरण प्रत्ययाला 'उ' होतो, परस्मैपद प्रत्ययांच्या (परच्छक्क) विषयात.

Ovikaraṇassa [Pg.251] u hoti paracchakkavisaye. Tanute, tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanvamhe. Kamme –

'ओ' या विकरण प्रत्ययाला परस्मैपद प्रत्ययांच्या विषयात 'उ' होतो. तनुते, तन्वन्ते. तनुसे, तनुव्हे. तन्वे, तन्वम्हे. कर्मणी प्रयोगात -

5,138. Tanassā vā

५,१३८. 'तन' धातूच्या जागी विकल्पे करून 'आ' होतो 'क्य' प्रत्यय असताना.

Tanassa vā ā hoti kye. Papubbo, patāyati. Pataññati, patāyare patāyanti pataññare pataññanti+ccādi. Tathā vikaraṇalope iñāgame ca tanissati, tanissanti. Patāyissati. Atani, ataniṃsu. Atanissa. Patāyissa. Taneyya, taneyyuṃ. Tanotu, tanontu iccādi.

'तन' धातूच्या जागी 'क्य' प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'आ' होतो. 'प' उपसर्ग असताना - पतायति. पतञ्ञति, पतायरे, पतायन्ति, पतञ्ञरे, पतञ्ञन्ति इत्यादी. तसेच विकरणाचा लोप झाल्यावर आणि 'इञ्' आगम झाल्यावर तनिस्सति, तनिस्सन्ति. पतायिस्सति. भूतकाळात - अतनि, अतनिंसु. क्रियातिपत्तीत - अतनिस्स. पतायिस्स. विध्यर्थात - तनेय्य, तनेय्युं. आज्ञार्थामध्ये - तनोतु, तनोन्तु इत्यादी.

Kara=karaṇe,

कर = करणे (करणे),

5,177. Karassa sossa kubba+kuru+kayirā

५,१७७. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'कुब्ब', 'कुरु' आणि 'कयिर' हे आदेश विकल्पे करून होतात.

Karassa sa okārassa kubbādayo vā honti nta+māna+tyādīsu. Kubbati, kubbanti. Karoti, karonti. Karosi, karotha.

'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'कुब्ब' इत्यादी आदेश विकल्पे करून होतात 'न्त', 'मान' आणि 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना. कुब्बति, कुब्बन्ति. करोति, करोन्ति. करोसि, करोथ.

23. Karassa sossa kuṃ

२३. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'कुं' आदेश विकल्पे करून होतो.

Karassa sa okārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi karomi. Kumma karoma. Paracchakke kurute kubbate, kubbante iccādi. Kayirati, kayiranti iccādi. Kamme-kyassa dvitte īssa rasso, kariyyati, karīyati vā iccādi. ‘‘Tavaggavaraṇā’’ dinā [Pg.252] ye rassa yakāre kayyati, kayyanti. Bahulādhakārā kamme kvaci iminā kayirādese tena kayirati, kayiranti iccādi. Bhavissatimhi –

'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'कुं' आदेश होतो. कुम्मि, करोमि. कुम्म, करोम. परस्मैपद प्रत्ययांच्या विषयात - कुरुते, कुब्बते, कुब्बन्ते इत्यादी. कयिरति, कयिरन्ति इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्ययाचे द्वित्व झाल्यावर आणि 'ई' चा र्‍हस्व झाल्यावर करिय्यति, किंवा करीयति इत्यादी. “तवग्गवरण” इत्यादी सूत्राने 'य' आणि र्‍हस्व 'य' कार असताना कय्यति, कय्यन्ति. बहुल अधिकारामुळे कर्मणी प्रयोगात काही ठिकाणी या सूत्राने 'कयिर' आदेश होऊन कयिरति, कयिरन्ति इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात -

25. Hāssa cā+haṅa ssena

२५. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी आणि 'हा' धातूच्या जागी 'आहङ' आदेश विकल्पे करून होतो 'स्से' प्रत्ययासोबत.

Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati, kāhanti iccādi. Iñāgame kāhiti, kāhinti iccādi. Āhaṅādesābhāvapakkhe karissati, karissanti iccādi. Ajjatane –

'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी आणि 'हा' धातूच्या जागी 'स्से' प्रत्ययासोबत विकल्पे करून 'आहङ' आदेश होतो. काहति, काहन्ति इत्यादी. 'इञ्' आगम झाल्यावर काहिति, काहिन्ति इत्यादी. 'आहङ' आदेश न होण्याच्या पक्षात करिस्सति, करिस्सन्ति इत्यादी रूपे होतात. अद्यतनी भूतकाळात (अज्जतने) -

24. Kā īādīsu

२४. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना 'का' आदेश विकल्पे करून होतो.

Karassa sa okārassa kā hoti vā īādīsu.

'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'का' आदेश होतो.

44. Dīghā īssa

४४. दीर्घ स्वराच्या पुढील 'ई' प्रत्ययाला विकल्पे करून 'सि' आदेश होतो.

Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi. Īlope akā, akaṃsu. Ossa siādese akāsi. Siñāgame akāsittha. Akāsi, akāsiṃ, akāsimha. Aññatra akarikari, akariṃsu kariṃsu akaṃsu iccādi. Tena akarīyi iccādi. Akarissa iccādi. Kamme-akarīyissa iccādi. Eyyādimhi ‘‘kvaci vikaraṇānaṃ’’ti ovikaraṇalope karekareyya, kareyyuṃ iccādi. Kubbe kubbeyya iccādi.

दीर्घ स्वराच्या पुढील 'ई' प्रत्ययाला विकल्पे करून 'सि' आदेश होतो. अकासि. 'ई' चा लोप झाल्यावर अका, अकंसु. 'ओ' ला 'सि' आदेश झाल्यावर अकासि. 'सिञ' आगम झाल्यावर अकासित्थ. अकासि, अकासिं, अकासिम्ह. इतर ठिकाणी अकरि, करि, अकरिंसु, करिंसु, अकंसु इत्यादी. त्यामुळे अकरीयि इत्यादी. क्रियातिपत्तीत - अकरिस्स इत्यादी. कर्मणी क्रियातिपत्तीत - अकरीयिस्स इत्यादी. 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय असताना “क्वचि विकरणानं” या सूत्राने 'ओ' विकरणाचा लोप झाल्यावर करे, करेय्य, करेय्युं इत्यादी. कुब्बे, कुब्बेय्य इत्यादी.

71. Ṭā

७१. 'कयिर' च्या पुढील 'एय्य' प्रत्ययाला 'टा' आदेश होतो.

Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā.

'कयिर' च्या पुढील 'एय्य' प्रत्ययाला 'टा' आदेश होतो. तो 'कयिरा' असा होतो.

70. Kayire+yyasse+yyumādīnaṃ

७०. 'कयिर' च्या पुढील 'एय्य' आणि 'एय्युं' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी...

Kayirā [Pg.253] parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ. Tvaṃ kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma.

'कयिरा' च्या पुढे 'एय्युं' इत्यादी प्रत्ययांच्या 'एय्य' चा लोप होतो. उदा. कयिरुं. त्वं कयिरासि, कयिराथ. कयिरामी, कयिरामा.

72. Ethassā

७२. एथस्सा

Kayirā parasse+thassa ā hotītiādissa essa ā hoti. Kayirātha dhīro. Kamme-kariyeyya, kariyeyyu+miccādi. Karotu kurutu vā, kubbantu karontu iccādi. Paracchakke-kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu karassu iccādi. ‘‘Eona+ma vaṇṇe’’ti akāro. Kuruvho, kubbe, kubbāmase. Kamme-karīyatu iccādi.

'कयिरा' च्या पुढील 'एथस्स' च्या 'एस्स' चा 'आ' होतो. उदा. कयिराथ धीरो. कर्मणी प्रयोगात - करियेय्य, करियेय्युं इत्यादी. करोतु किंवा कुरुतु, कुब्बन्तु, करोनतु इत्यादी. परस्मैपदाच्या दुसऱ्या त्रिकात - कुरुतं, कुब्बन्तं. कुरुस्सु, करस्सु इत्यादी. "एओनम वण्णे" या सूत्राने अकार होतो. कुरुव्हो, कुब्बे, कुब्वामसे. कर्मणी प्रयोगात - करीयतु इत्यादी.

5,133. Karotissa kho

५,१३३. करोतिस्स खो

Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Abhisaṅkharoti iccādi. Sabbattha yojetabbaṃ. ‘‘Tadaminā’’dinā khādese abhisaṃkhāsīti viseso. Saka=sattiyaṃ, sakkoti iccādi. Apa=pāpuṇane, papubbo, pappoti iccādi. (Tanādinayo).

'प' इत्यादी उपसर्गांच्या पुढे असलेल्या 'कर' धातूच्या जागी काही वेळा 'ख' होतो. उदा. अभिसङ्खरोति इत्यादी. हे सर्वत्र योजावे. "तदमिना" इत्यादी सूत्राने 'ख' च्या आदेशात 'अभिसङ्खासि' असा विशेष प्रयोग होतो. 'सक' (saka) धातू शक्ती (सामर्थ्य) या अर्थात - सक्कोति इत्यादी. 'अप' (apa) धातू प्राप्ती या अर्थात, 'प' उपसर्गासह - पप्पोति इत्यादी. (हा तनादि गण होय).

Cura=theyye,

चुर (cura) = चोरी करणे (थेय्य) या अर्थात.

1,15. Curādito ṇi

१,१५. चुरादितो णि

Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti. ‘‘Ṇiṇāpyāpīhi vā’’ti vikappena lo. Dhanaṃ corayati coreti iccādi. Kamme-corīyati iccādi. Corayissati coressati [Pg.254] iccādi. Kamme-corīyissati iccādi. Acorayi corayi acoresi coresi iccādi. Acorayissa iccādi. Kamme-acorīyissa iccādi. Coraye corayeyya iccādi. Coretu corentu iccādi.

क्रियावाचक चुरादि धातूंहून स्वार्थात 'णि' प्रत्यय पुढे येतो. "णिणाप्यापीहि वा" या सूत्राने विकल्पाने (णि चा) लोप होतो. उदा. धनं चोरयति, चोरेति इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - चोरीयति इत्यादी. भविष्यकाळात - चोरयिस्सति, चोरेस्सति इत्यादी. कर्मणी भविष्यकाळात - चोरीयिस्सति इत्यादी. भूतकाळात - अचोरयि, चोरयि, अचोरेसि, चोरेसि इत्यादी. क्रियातिपत्तीत - अचोरयिस्स इत्यादी. कर्मणी क्रियातिपत्तीत - अचोरीयिस्स इत्यादी. विध्यर्थात - चोरये, चोरयेय्य इत्यादी. आज्ञार्थात - चोरेतु, चोरेन्तु इत्यादी.

Cinta=cintāyaṃ, saṃyogattā na vuddhi, cinteti cintayati, cintenti. Kamme-cintīyati, cintīyanti iccādi. Manta=guttabhāsane, manteti mantayati iccādi. Pāla=rakkhaṇe, so dhammaṃ pāleti pālayati. Tena pālīyati+ccādi. (Curādinayo).

चिन्त (cinta) = विचार करणे (चिन्ता) या अर्थात; संयोग (जोडाक्षर) असल्यामुळे वृद्धी होत नाही - चिन्तेति, चिन्तयति, चिन्तेन्ति. कर्मणी प्रयोगात - चिन्तीयति, चिन्तीयन्ति इत्यादी. मन्त (manta) = गुप्त संभाषण या अर्थात - मन्तेति, मन्तयति इत्यादी. पाल (pāla) = रक्षण करणे या अर्थात - सो धम्मं पालेति, पालयति. कर्मणी प्रयोगात - तेन पालीयति इत्यादी. (हा चुरादि गण होय).

Bhūvādi ca rudhādi ca, divādi ca tudādayo;

Jyādī kiyādī svādī ca, tanādī ca curādayo.

भूवादि आणि रुधादि, दिवादि आणि तुदादि; ज्यादि, कियादि, स्वादि, तनादि आणि चुरादि (हे धातूंचे गण आहेत).

(Vikaraṇavidhānaṃ).

(विकरण विधान).

5,1. Tija+mānehi kha+sā khamā+vīmaṃsāsu

५,१. तिजमानेहि खसा खमावीमंसासु (तिज आणि मान धातूंहून अनुक्रमे क्षमा आणि मीमांसा या अर्थांमध्ये 'ख' आणि 'स' प्रत्यय होतात).

Khantiyaṃ tijā, vīmaṃsāyaṃ mānā ca kha+sapaccayā honti yathākkamaṃ. Tija=nisāne, akārassā+payogo. Khe ‘‘lahussupantassā’’ti patte+kārassa ‘‘aññatrāpī’’ti paṭisedho. Yakāravajjitabyañjanassa ‘‘pararūpa+mayakāre byañjane’’ti pararūpañca. ‘‘Catutthadutiyā’’ dinā paṭhamakkharakakāre ca ‘‘khachasāna+mekassaro+di dve’’ti tikkha tikkha iti dvibhāve ‘‘lopo+nādibyañjanassā’’tiādito+ññassa byañjanassa lope ca kate titikkhādhātuto tyādipaccaya+lavikaraṇāni. Titikkhati iccādi purimasamaṃ[Pg.255]. Kamme-titikkhīyati iccādi. Ito paraṃ kammodāharaṇaṃ na karissāma.

क्षमा या अर्थात 'तिज' धातूहून आणि मीमांसा या अर्थात 'मान' धातूहून अनुक्रमे 'ख' आणि 'स' प्रत्यय होतात. तिज (tija) = तीक्ष्ण करणे या अर्थात, येथे अकाराचा प्रयोग होत नाही. 'ख' प्रत्यय असताना "लहुस्सुपन्तस्स" या सूत्राने प्राप्त होणाऱ्या एकाराचा "अञ्ञत्रापि" या सूत्राने निषेध होतो. यकार वगळता इतर व्यंजनांच्या बाबतीत "पररूपमयकारे ब्यञ्जने" या सूत्राने पररूप होते. "चतुत्थदुतिया" इत्यादी सूत्राने पहिल्या अक्षराचा ककार होतो आणि "खछसानमेकस्सरोदि द्वे" या सूत्राने 'तिक्ख तिक्ख' असे द्वित्व होते. "लोपोनादिब्यञ्जनस्स" इत्यादी सूत्राने आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त इतर व्यंजनाचा लोप झाल्यावर 'तितिक्खा' धातू बनतो, ज्याला 'ति' इत्यादी प्रत्यय आणि 'अ' विकरण लागतात. 'तितिक्खति' इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'तितिक्खीयति' इत्यादी. यापुढे आम्ही कर्मणी प्रयोगाची उदाहरणे देणार नाही.

Māna=pūjāyaṃ+timasmā sapaccaya, dvittādimhi kate ‘‘mānassa vī parassa ca maṃ’’ti pubbamānassa vī ca paramānassa mañca hoti. Vīmaṃsadhātuto tipaccayādimhi kate vīmaṃsati iccādi. Titikkhissati, vīmaṃsissati iccādi. Eva+muparipi ajjatanādīsupi yojetabbaṃ. Payojakattā ṇi, ‘‘ṇiṇāpyāpīhi vā’’ti lavikaraṇaṃ, tejayati tejeti. Tathā curādittā na lavikaraṇaṃ, mānayati māneti.

मान (māna) = पूजा/आदर करणे या अर्थातील धातूहून 'स' प्रत्यय लागून, द्वित्व इत्यादी झाल्यावर "मानस्स वी परस्स च मं" या सूत्राने पूर्व 'मान' च्या जागी 'वी' आणि पर 'मान' च्या जागी 'मं' होतो. 'वीमंसा' धातूहून 'ति' प्रत्यय इत्यादी लागल्यावर 'वीमंसति' इत्यादी रूपे बनतात. भविष्यकाळात - तितिक्खिस्सति, वीमंसिस्सति इत्यादी. याचप्रमाणे पुढे अद्यतनी इत्यादींमध्येही योजना करावी. प्रयोजक अर्थात 'णि' प्रत्यय आणि "णिणाप्यापीहि वा" या सूत्राने 'अ' विकरण होऊन 'तेजयति', 'तेजेति' रूपे होतात. तसेच चुरादि गण असल्यामुळे 'अ' विकरण न होता 'मानयति', 'मानेति' अशी रूपे होतात.

5,2. Kitā tikicchā+saṃsayesu cho

५,२. किता तिकिच्छासं सयेसु छो (कित् धातूहून चिकित्सा आणि संशय या अर्थांमध्ये 'छ' प्रत्यय होतो).

Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Kita=nivāse, chapaccaye pubbeva pararūpādimhi ca kate ‘‘kitassā+saṃsaye vā’’ti dvitte pubbassa tiādese tikicchadhātuto tyādayo. Tikicchati, tikicchanti+ccādi. Vipubbato kitā chappaccayādimhi kate ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti dvitte pubbassa kassa co. Vicikicchati, vicikicchanti+ccādi. Payojakattā ketayati+ccādi purimasamaṃ.

चिकित्सा आणि संशय या अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या 'कित्' धातूहून 'छ' प्रत्यय होतो. कित (kita) = निवास करणे या अर्थात, 'छ' प्रत्यय लागल्यावर पूर्वीप्रमाणेच पररूप इत्यादी झाल्यावर "कितस्सासं सये वा" या सूत्राने द्वित्व होऊन पूर्व भागाला 'ति' आदेश होतो; या 'तिकिच्छा' धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. तिकिच्छति, तिकिच्छन्ति इत्यादी. 'वि' उपसर्गासह 'कित्' धातूहून 'छ' प्रत्यय इत्यादी झाल्यावर "कवग्गहानं चवग्गजा" या सूत्राने द्वित्वामध्ये पूर्व ककाराचा चकार होतो. उदा. विचिकिच्छति, विचिकिच्छन्ति इत्यादी. प्रयोजक अर्थात 'केतयति' इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात.

5,3. Nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca

५,३. निन्दायं गुपबधा बस्स भो च (निंदा या अर्थात गुप् आणि बध् धातूंहून 'छ' प्रत्यय होतो आणि 'ब' चा 'भ' होतो).

Nindāyaṃ gupa+badhehi cho hoti bassa bho ca. Gupa=rakkhane+tīmasmā chappaccaye ‘‘aññatrāpī’’ti ottābhāve ca pararūpādimhi ‘‘kavaggahā’’ dinā gassa je ca kate ‘‘gupissussā’’ti dvitte pubbassa ussa i hoti. Tyādi+lavikaraṇādimhi [Pg.256] jigucchati iccādi. Nindāyaṃ-badha=bandhane+tīmasmā chappaccaye ca imināva bassa bhakāre ca pararūpe paṭhamakkhare bhacchabhacchaiti dvitte anādibyañjanassa lope ‘‘catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti dvitte pubbassa bhassa bakāre ‘‘khachasesvassī’’ti ikāre dīghe ca kate bībhacchadhātuto tyādayo honti. Bībhacchati, bībhacchanti iccādi. Aññatra gopeti+ccādi.

निंदा या अर्थात 'गुप्' आणि 'बध्' धातूंहून 'छ' प्रत्यय होतो आणि 'ब' चा 'भ' होतो. गुप (gupa) = रक्षण करणे या अर्थातील धातूहून 'छ' प्रत्यय लागल्यावर "अञ्ञत्रापि" या सूत्राने ओकार न होता आणि पररूप इत्यादी झाल्यावर "कवग्गहा" इत्यादी सूत्राने 'ग' चा 'ज' होतो; आणि "गुपिस्सुस्स" या सूत्राने द्वित्वामध्ये पूर्व 'उ' चा 'इ' होतो. 'ति' इत्यादी प्रत्यय आणि 'अ' विकरण लागून 'जिगुच्छति' इत्यादी रूपे बनतात. निंदा या अर्थात - बध (badha) = बांधणे या अर्थातील धातूहून 'छ' प्रत्यय लागल्यावर याच सूत्राने 'ब' चा 'भ' होतो आणि पररूप झाल्यावर पहिल्या अक्षराचे 'भच्छ भच्छ' असे द्वित्व होते; आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त इतर व्यंजनाचा लोप झाल्यावर "चतुत्थदुतियानं ततियपटमा" या सूत्राने पूर्व 'भ' चा 'ब' होतो आणि "खछसेस्वस्सी" या सूत्राने इकार होऊन तो दीर्घ होतो; अशा प्रकारे 'बीभच्छा' धातू बनून त्याला 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. बीभच्छति, बीभच्छन्ति इत्यादी. इतर अर्थांमध्ये 'गोपेति' इत्यादी रूपे होतात.

5,4. Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te

५,४. तुंस्मा लोपो चिच्छायं ते (इच्छा या अर्थात 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो आणि 'ते' म्हणजे ख, स, छ प्रत्यय होतात).

Tumantato icchāya+matthe te kha+sa+chā honti bahulaṃ, tuṃpaccayassa lopo ca hoti, sutattā. Bhuja=pālana+jjhohāresu. Bhojanāyāti viggayha ‘‘tuṃ+tāye’’ccādinā tuṃpaccaye ‘‘lahussupantassā’’ti okāre pararūpe ca kate bhottu+micchatīti viggayha iminā khapaccaye tuṃpaccayassa iminā ca lope ‘‘nimittābhāve nemittikassāpi ca abhāvo’’ti ñāyā pararūpaokārānaṃ abhāve khassa pararūpa+khakārādimhi ca kate bhukkha bhukkha iti dvitte tatiyabakāro hoti, bubhukkhadhātuto tyādayo honti, bubhukkhati, bubhukkhanti iccādi.

'तुं' प्रत्ययान्त शब्दाहून इच्छा या अर्थात 'ते' म्हणजे 'ख', 'स', 'छ' प्रत्यय बहुधा होतात आणि सूत्राच्या नियमानुसार 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो. भुज (bhuja) = पालन करणे आणि खाणे या अर्थात. 'भोजनाय' असा विग्रह करून "तुं ताय" इत्यादी सूत्राने 'तुं' प्रत्यय लागून "लहुस्सुपन्तस्स" या सूत्राने ओकार आणि पररूप झाल्यावर 'भोत्तुं इच्छति' असा विग्रह करून या सूत्राने 'ख' प्रत्यय लागतो आणि 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो. "निमित्ताभावे नैमित्तिकस्यापि च अभावो" या न्यायाने पररूप आणि ओकार यांचा अभाव होतो. 'ख' प्रत्यय असताना पररूप खकार इत्यादी झाल्यावर 'भुक्ख भुक्ख' असे द्वित्व होते आणि तिसरा वर्ण बकार होऊन 'बुभुक्खा' धातू बनतो; या धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. बुभुक्खति, बुभुक्खन्ति इत्यादी.

Ji=jaye, jayanāya iti viggayha pure viya tumādimhi kate jetu+micchatīti viggayha sappaccaye jisa jisa iti dvitte anādibyañjanalope dvitte parassa jissa ‘‘jiharānaṃ giṃ’’ti giṃ. Jigiṃsadhātuto tyādīsu jigiṃsati, jigiṃsanti iccādi.

जि (ji) = जिंकणे या अर्थात. 'जयनाय' असा विग्रह करून पूर्वीप्रमाणे 'तुं' इत्यादी प्रत्यय लागल्यावर 'जेतुं इच्छति' असा विग्रह करून 'स' प्रत्यय लागतो; 'जिस जिस' असे द्वित्व होऊन आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त व्यंजनाचा लोप झाल्यावर द्वित्वामध्ये पुढील 'जि' च्या जागी "जिहरानां गिं" या सूत्राने 'गिं' होतो. 'जिगींसा' धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागून जिगींसति, जिगींसन्ति इत्यादी रूपे बनतात.

Ghasa=adane[Pg.257], ghasitu+micchati chappaccayādimhi pure viya kate ghassa ‘‘kavaggahā’’dinā jhe jhassa ‘‘catutthadutiyā’’ dinā jakāre ‘‘khachasesvassī’’ti ikāre ca kate jighacchadhātuto tyādayo honti. Jighacchati, jighacchanti+ccādi.

घस (ghasa) = खाणे या अर्थात. 'घसितुं इच्छति' असा विग्रह करून पूर्वीप्रमाणे 'छ' प्रत्यय इत्यादी झाल्यावर 'घस' च्या जागी "कवग्गहा" इत्यादी सूत्राने 'झ' होतो, 'झ' च्या जागी "चतुत्थदुतिया" सूत्राने जकार होतो आणि "खछसेस्वस्सी" सूत्राने इकार होऊन 'जिघच्छा' धातू बनतो; या धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. जिघच्छति, जिघच्छन्ति इत्यादी.

5,5. Īyo kammā

५,५. ईयो कम्मा (इच्छेच्या कर्माहून इच्छा या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो).

Icchākammato icchāya+matthe īyapaccayo hoti. Putta+micchatīti īyapaccaye īyādivuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopo. Puttīyati, puttīyanti+ccādi.

इच्छेच्या कर्माहून इच्छा या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो. 'पुत्तं इच्छति' या अर्थात 'ईय' प्रत्यय लागल्यावर, 'ईय' इत्यादी प्रत्ययांच्या वृत्तीमुळे "एकत्थतायं" या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. उदा. पुत्तीयति, पुत्तीयन्ति इत्यादी.

5,6. Upamānā+cāre

५,६. उपमानाचारे (उपमानवाचक कर्माहून आचरण या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो).

Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Putta+mivā+carati puttīyati sissaṃ, puttīyanti+ccādi.

उपमानवाचक कर्माहून आचरण या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो. 'पुत्तं इव आचरति' या अर्थात 'पुत्तीयति सिस्सं', पुत्तीयन्ति इत्यादी.

5,7. Ādhārāti

५,७. आधाराति (आधारवाचक शब्दाहून...)

Īyo hoti. Kuṭiya+mivā+carati kuṭīyati pāsāde. Pāsādevā+carati pāsādīyati kuṭiyaṃ, pāsādīyanti+ccādi.

'ईय' (प्रत्यय) होतो. कुटीप्रमाणे (झोपडीप्रमाणे) आचरण करतो म्हणून 'कुटीयति' (प्रासादात/महालात). प्रासादाप्रमाणे (महालाप्रमाणे) आचरण करतो म्हणून 'पासादीयति' (कुटीमध्ये), 'पासादीयन्ति' इत्यादी.

5,8. Kattutā+yo

५,८. कर्त्यापासून 'आय' (प्रत्यय होतो).

Kattuto+pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivā+carati sīlādiguṇayogatoti pabbatāyati yogī, pabbatāyadhātuto tyādayo.

कर्त्याच्या उपमेवरून आचरणाच्या अर्थात 'आय' प्रत्यय होतो. शील इत्यादी गुणांच्या योगामुळे पर्वताप्रमाणे आचरण करतो म्हणून 'पब्बतायति योगी' (योगी पर्वतासारखा आचरण करतो). 'पब्बताय' धातूपासून 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात.

5,9. Cyatthe

५,९. 'च्वि' च्या अर्थात (अभूततद्भाव - जे आधी नव्हते ते होणे या अर्थात).

Kattuto [Pg.258] abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusoti paṭhamantato abhuso bhuso bhavatīti bhusāyati, bhusāyanti iccādi. ‘‘Vicchābhikkhaññesu dve’’ti ābhikkhaññatthe dvitte apaṭapaṭā paṭapaṭā bhavatīti āye paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyanti+ccādi. Alohito lohito bhavati lohitāyati.

कर्त्यापासून अभूततद्भाव (जे आधी नव्हते ते होणे) या अर्थात बहुधा 'आय' प्रत्यय होतो. 'भुसो' (तीव्र/अधिक) या प्रथमान्त शब्दापासून, जो आधी तीव्र नव्हता तो तीव्र होतो या अर्थात 'भुसायति', 'भुसायन्ति' इत्यादी रूपे होतात. “विच्छाभिक्खञ्ञेसु द्वे” या सूत्राने पौनःपुन्य (वारंवारता) अर्थात द्वित्व (दोनदा उच्चार) होऊन, जो 'पटपटा' असा आवाज करत नव्हता तो 'पटपटा' आवाज करतो या अर्थात 'आय' प्रत्यय लागून 'पटपटायति', 'पटपटायन्ति' इत्यादी रूपे होतात. जो लाल नव्हता तो लाल होतो म्हणून 'लोहितायति'.

5,10. Saddādīni karoti

५,१०. शब्द इत्यादी करतो (या अर्थात).

Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddaṃ karoti saddāyati. Evaṃ verāyati, kalahāyati, dhūpāyati+ccādi.

द्वितीयान्त 'सद्द' (शब्द) इत्यादी शब्दांपासून 'करतो' या अर्थात 'आय' प्रत्यय होतो. शब्द करतो म्हणून 'सद्दायति'. याचप्रमाणे 'वेरायति' (वैर करतो), 'कलहायति' (भांडण करतो), 'धूपायति' (धूर करतो) इत्यादी रूपे होतात.

5,11. Namotva+sso

५,११. 'नमो' शब्दापासून 'अस्स' प्रत्यय होतो.

Namoiccasmā karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namo karotīti asmiṃ atthe assapaccaye tyādayo honti, tathāgataṃ namassati, namassanti iccādi.

'नमो' या शब्दापासून 'करतो' या अर्थात 'अस्स' प्रत्यय होतो. 'नमन करतो' या अर्थात 'अस्स' प्रत्यय लागून 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात; जसे- 'तथागतं नमस्सति' (तथागतांना नमन करतो), 'नमस्सन्ति' इत्यादी.

5,12. Dhātvatthe nāmasmi

५,१२. धातूच्या अर्थात नामापासून (प्रत्यय होतो).

Nāmasmā dhātvatthe bahula+mi hoti. Hatthinā atikkamatīti ipaccaye lavikaraṇa+ekāra+ayādesesu katesu atihatthayati. Evaṃ vīṇāya upagāyati upavīṇāyati, vinayaṃ daḷhaṃ karoti daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhāyati, kusalaṃ pucchati kusalāyati+ccādi.

नामापासून धातूच्या अर्थात बहुधा 'इ' प्रत्यय होतो. हत्तीने ओलांडून जातो (हत्तीवरून जातो) या अर्थात 'इ' प्रत्यय लागून, ल-विकरण, एकार आणि अयादेश झाल्यावर 'अतिहत्थयति' रूप बनते. याचप्रमाणे विणेच्या साथीने गातो म्हणून 'उपवीणायति', विनय दृढ करतो म्हणून 'दळ्हयति', रात्र विशुद्ध (स्वच्छ) होते म्हणून 'विसुद्धायति', कुशल विचारतो म्हणून 'कुसलायति' इत्यादी रूपे होतात.

5,13. Saccādīhā+pi

५,१३. 'सच्च' (सत्य) इत्यादी शब्दांपासून सुद्धा 'आपि' प्रत्यय होतो.

Saccādīhi [Pg.259] dhātvatthe āpi hoti. Sacca+mācikkhatīti āpimhi tyādipaccaye ‘‘ṇi+ṇāpyā+dīhi vā’’ti lavikaraṇa+e+ayādesā. Saccāpayati, saccāpeti iccādi. Attha+mācikkhati atthāpayati. Evaṃ vedāpayati. Sukkhaṃ karotīti sukkhāpayati sukkhāpeti iccādi.

'सच्च' इत्यादी शब्दांपासून धातूच्या अर्थात 'आपि' प्रत्यय होतो. सत्य सांगतो (प्रकट करतो) या अर्थात 'आपि' प्रत्यय आणि 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागल्यावर “णि+णाप्या+दीहि वा” या सूत्राने ल-विकरण, एकार आणि अयादेश होऊन 'सच्चापयति', 'सच्चापेति' इत्यादी रूपे होतात. अर्थ सांगतो म्हणून 'अत्थापयति'. याचप्रमाणे 'वेदापयति'. सुके करतो (वाळवतो) म्हणून 'सुक्खापयति', 'सुक्खापेति' इत्यादी रूपे होतात.

5,16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca

५,१६. आणि प्रयोजकाच्या व्यापारात (प्रेरणार्थक अर्थात) 'णापि' प्रत्यय होतो.

Kattāraṃ yo payojeti, tassa byāpāre kriyatthā ṇi+ṇāpī honti bahulaṃ.

जो कर्त्याला प्रेरित करतो (प्रयोजक), त्याच्या व्यापारात (प्रेरणार्थक अर्थात) क्रिया दर्शवण्यासाठी बहुधा 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय होतात.

Ṇipaccayo uvaṇṇantā, āto ṇāpeva hoti+ha;

Dve dve+ko hoti vā sese, bahulaṃtyanuvuttiyā.

'उ' किंवा 'ऊ' कारान्त धातूंहून 'णि' प्रत्यय होतो, आणि 'आ' कारान्त धातूंहून येथे केवळ 'णापि' प्रत्ययच होतो. उर्वरित धातूंहून 'बहुलं' च्या अनुवृत्तीमुळे दोन्हीपैकी एक किंवा दोन्ही प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

Akammakāpi honteva, ṇi+ṇāpyantā sakammakā;

Sakammakā dvikammā+ssu, dvikammā ca tikammakā.

'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय लागल्याने अकर्मक धातू देखील सकर्मक होतात; सकर्मक धातू द्विकर्मक होतात आणि द्विकर्मक धातू त्रिकर्मक होतात.

Tasmā kattari kamme ca, ṇi+ṇāpīnaṃ tu sambhavo;

Na bhāve suddhakattā tu, kammaṃ hoti payojake.

म्हणून कर्ता आणि कर्म यामध्येच 'णि' आणि 'णापि' प्रत्ययांचा संभव असतो, भाव प्रयोगात नाही. प्रयोजक (प्रेरणार्थक) रचनेत मूळ कर्ता हा कर्म बनतो.

Nayādīnaṃ padhānañca, apadhānaṃ duhādinaṃ;

Suddhakattā ṇi+ṇāpīsu, kamma+makkhyāta gocaraṃ.

'नी' इत्यादी धातूंचे मुख्य कर्म आणि 'दुह्' इत्यादी धातूंचे गौण कर्म; 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय लागल्यावर मूळ कर्ता हा आख्यात (क्रियापदाच्या) क्षेत्रातील कर्म बनतो.

Bhavituṃ payojayatīti atthe iminā ṇippaccayo. Ṇakāro ṇānubandhakāriyattho. ‘‘Yuvaṇṇāna+me+o paccaye’’ti okāre ‘‘āyā+vā ṇānubandhe’’ti ṇānubandhe āvādeso. Tyādimhi ‘‘ṇi+ṇāpyā+pīhi vā’’ti lavikaraṇe ekāre ‘‘eona+mayavā sare’’ti ayādeso. So samādhiṃ bhāvayati bhāveti[Pg.260], bhāvayanti bhāventi+ccādi. Kamme-tena samādhi bhāvīyati+ccādi. Ettha ‘‘dīgho sarassā’’ti kye ikārassa dīgho. Bhāvayissati bhāvessati, bhāvayissanti bhāvessanti+ccādi. Ajjatane īssa simhi abhāvesi bhāvesi, abhāvayi bhāvayi, abhāvayiṃsu bhāvayiṃsu. Parassaralope abhāvesuṃ bhāvesuṃ, abhāvayaṃsu bhāvayaṃsu, abhāvayuṃ bhāvayuṃ iccādi. Kamme-abhāvīyi bhāvīyi iccādi. Abhāvissa abhāvayissa, abhāvissaṃsu abhāvayissaṃsu. Kamme-abhāvayissaṃ iccādi. Bhāve bhāveyya iccādi. Kamme-bhāvīyeyya iccādi. Bhāvayatu bhāvetu iccādi. Kamme-bhāvīyatu iccādi.

'होण्यासाठी प्रेरित करतो' (अस्तित्वात आणतो/भावना करतो) या अर्थात या सूत्राने 'णि' प्रत्यय होतो. 'ण्' हा वर्ण 'ण्' अनुबंधाच्या कार्यासाठी आहे. “युवण्णानमेओ पच्चये” या सूत्राने ओकार झाल्यावर, “आयावा णानुबन्धे” या सूत्राने 'ण्' अनुबंध असताना 'आव' आदेश होतो. 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागताना “णि+णाप्या+पीहि वा” या सूत्राने ल-विकरण आणि एकार झाल्यावर “एओनं अयवा सरे” या सूत्राने 'अय' आदेश होतो. तो समाधीची भावना करतो (समाधी विकसित करतो) म्हणून 'सो समाधिं भावयति', 'भावेति', 'भावयन्ति', 'भावेन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्म प्रयोगात- 'तेन समाधि भावीयति' (त्याच्याद्वारे समाधीची भावना केली जाते) इत्यादी. येथे “दीघो सरस्स” या सूत्राने 'य' प्रत्यय असताना इकाराचा दीर्घ (ई) होतो. भविष्यकाळात- 'भावयिस्सति', 'भावेस्सति', 'भावयिस्सन्ति', 'भावेस्सन्ति' इत्यादी. अद्यतनी भूतकाळात (अज्जतनी)- 'ई' आणि 'सि' प्रत्यय असताना 'अभावेसि', 'भावेसि', 'अभावयि', 'भावयि', 'अभावयिंसु', 'भावयिंसु'. पर-स्वर लोप झाल्यावर 'अभावेसुं', 'भावेसुं', 'अभावयंसु', 'भावयंसु', 'अभावयुं', 'भावयुं' इत्यादी. कर्म प्रयोगात- 'अभावीयि', 'भावीयि' इत्यादी. संकेतार्थ (कालातिपत्ती)- 'अभाविस्स', 'अभावयिस्स', 'अभाविस्संस्', 'अभावयिस्संस्'. कर्म प्रयोगात- 'अभावयिस्सं' इत्यादी. विध्यर्थ (सत्तमी)- 'भावेय्य' इत्यादी. कर्म प्रयोगात- 'भावीयेय्य' इत्यादी. आज्ञार्थ (पञ्चमी)- 'भावयतु', 'भावेतु' इत्यादी. कर्म प्रयोगात- 'भावीयतु' इत्यादी.

Pacituṃ payojetīti atthe ṇi+ṇāpī honti. So devadattena odanaṃ pācayati pāceti iccādi, tathā pācāpayati pācāpeti+ccādi. Kamme-so tena devadattena odano pācīyati pācāpīyati+ccādi, bhavissatyādīsupi yojetabbaṃ.

'शिजवण्यासाठी प्रेरित करतो' (स्वयंपाक करवतो) या अर्थात 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय होतात. तो देवदत्ताकडून भात शिजवून घेतो या अर्थात 'सो देवदत्तेन ओदनं पाचयति', 'पाचेति' इत्यादी, तसेच 'पाचापयति', 'पाचापेति' इत्यादी रूपे होतात. कर्म प्रयोगात- 'सो तेन देवदत्तेन ओदनो पाचीयति', 'पाचापीयति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळ इत्यादींमध्येही याचप्रमाणे योजना करावी.

Gantuṃ payojetīti atthe so taṃ purisaṃ gāmaṃ gamayati gameti gacchāpayati gacchāpeti+ccādi. Kamme-tena so gāmaṃ gamīyati gacchāpīyati+ccādi.

'जाण्यासाठी प्रेरित करतो' (पाठवतो) या अर्थात, तो त्या माणसाला गावात पाठवतो म्हणून 'सो तं पुरिसं गामं गमयति', 'गमेति', 'गच्छापयति', 'गच्छापेति' इत्यादी रूपे होतात. कर्म प्रयोगात- 'तेन सो गामं गमीयति', 'गच्छापीयति' इत्यादी रूपे होतात.

Guha=saṃvaraṇe, guhituṃ payojetīti ṇimhi ‘‘guhissa sare’’ti dīgho. Gūhayati, gūhayanti iccādi.

'गुह' धातू आच्छादन (झाकणे/लपवणे) या अर्थात आहे. 'लपवण्यासाठी प्रेरित करतो' या अर्थात 'णि' प्रत्यय लागल्यावर “गुहिस्स सरे” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'गूहयति', 'गूहयन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

Disa+dusa=appītiyaṃ, dusituṃ payojetīti ṇimhi ‘‘ṇimhi dīgho dusassā’’ti dīghe dūsayati+ccādi.

'दिस' आणि 'दुस' धातू अप्रीती (नावड/द्वेष) या अर्थात आहेत. 'दूषित करण्यासाठी प्रेरित करतो' या अर्थात 'णि' प्रत्यय लागल्यावर “णिम्हि दीघो दुसस्स” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'दूसयति' इत्यादी रूपे होतात.

Tathā icchantaṃ payojayati icchāpayati icchāpeti, esayati eseti. Niyacchantaṃ payojayati niyamayati niyameti. Tathā āsayati [Pg.261] āseti, acchāpayati acchāpeti. Lābhayati lābheti, evaṃ vāsayati vāseti, vāsāpayati vāsāpeti. Vāhayati vāheti, vāhāpayati vāhāpeti+ccādi. Evaṃ jīrayati, mārayati, dassayati iccādi. Hū=sattāyaṃ, pahontaṃ payojayati pahāvayati pahāveti iccādi. Sāyayati sāyāpayati sāyāpeti. Nāyāpayati nāyāpeti. Patiṭṭhāpayati patiṭṭhāpeti. Rasse patiṭṭhapeti. Hantuṃ payojayatīti ṇi+ṇāpī, ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādese ghātayati ghāteti. Tathā juhāvayati juhāveti, jahāpayati jahāpeti. Hāpayati hāpeti. Dāpayati dāpeti. Vidhāpayati vidhāpeti, pidahāpayati pidahāpeti. (Bhūvādinayo).

तसेच, 'इच्छा करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'इच्छापयति', 'इच्छापेति', 'एसयति', 'एसेति' रूपे होतात. 'नियमन करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'नियमयति', 'नियमेति'. तसेच 'आसयति', 'आसेति', 'अच्छापयति', 'अच्छापेति'. 'लाभयति', 'लाभेति'. याचप्रमाणे 'वासयति', 'वासेति', 'वासापयति', 'वासापेति'. 'वाहयति', 'वाहेति', 'वाहापयति', 'वाहापेति' इत्यादी. याचप्रमाणे 'जीरयति' (जीर्ण करवतो), 'मारयति' (मारवतो), 'दस्सयति' (दाखवतो) इत्यादी. 'हू' धातू सत्ता (अस्तित्व) या अर्थात आहे; 'समर्थ असणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'पहावयति', 'पहावेति' इत्यादी रूपे होतात. 'साययति', 'सायापयति', 'सायापेति'. 'नायापयति', 'नायापेति'. 'पतिट्ठापयति', 'पतिट्ठापेति'. र्‍हस्व झाल्यावर 'पतिट्ठपेति'. 'मारण्यासाठी प्रेरित करतो' या अर्थात 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय लागून, “हनस्स घातो णानुबन्धे” या सूत्राने 'घात' आदेश होऊन 'घातयति', 'घातेति' रूपे होतात. तसेच 'जुहावयति', 'जुहावेति', 'जहापयति', 'जहापेति'. 'हापयति', 'हापेति'. 'दापयति', 'दापेति'. 'विधापयति', 'विधापेति', 'पिदहापयति', 'पिदहापेति'. (हा भूवादि गणाचा नियम आहे).

Idāni rudhādiaṭṭhagaṇā dassīyante-rodhayati rodheti. Devayati deveti. Todayati todeti. Jayāpayati jayāpeti. Vikkayati vikkayāpeti. Sāvayati sāveti. Vitānayati vitāneti. Corāpayati corāpeti iccādi.

आता रुधादि इत्यादी आठ गण दर्शवले जात आहेत- 'रोधयति', 'रोधेति'. 'देवयति', 'देवेति'. 'तोदयति', 'तोदेति'. 'जयापयति', 'जयापेति'. 'विक्कयति', 'विक्कयापयति' (विक्री करवतो). 'सावयति', 'सावेति' (ऐकवतो). 'वितानयति', 'वितानेति'. 'चोरापयति', 'चोरापेति' इत्यादी.

Khādīhi paccayantehi, api honti ṇi+ṇāpayo;

Ṇi+ṇāpinā+nakānānaṃ, dassanañcettha sādhanaṃ.

'ख' इत्यादी प्रत्ययान्त शब्दांपासून देखील 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय होतात. येथे 'णि' आणि 'णापि' प्रत्ययांचे दर्शन आणि 'न' इत्यादींचा लोप होणे हेच साधन (सिद्धी) आहे.

Titikkhantaṃ payojayati titikkheti titikkhāpeti, tikicchayati tikiccheti tikicchāpayati tikicchāpeti. Evaṃ bubhukkheti bubhukkhāpeti. Pabbatāyayati. Puttīyayati iccādi. (Khādipaccayanayo).

'सहन करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'तितिक्खेति', 'तितिक्खापेति'. 'चिकित्सा करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'तिकिच्छयति', 'तिकिच्छेति', 'तिकिच्छापयति', 'तिकिच्छापेति'. याचप्रमाणे 'बुभुक्खेति', 'बुभुक्खापेति'. 'पब्बताययति'. 'पुत्तीययति' इत्यादी. (हा 'ख' इत्यादी प्रत्ययांचा नियम आहे).

Iti payogasiddhiyaṃ tyādikaṇḍo chaṭṭho.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील 'त्यादि' नावाचे सहावे कांड समाप्त झाले.

7. Khādikaṇḍa

७. खादि कांड (ख-इत्यादी प्रत्ययांचे कांड).

Atha [Pg.262] dhātūhiyeva bhāva+kamma+kattu+karaṇādisādhanasahitaṃ khādividhānaṃ ārabhīyate –

आता धातूंपासूनच भाव, कर्म, कर्ता, करण इत्यादी साधनांसह (सिद्धींसह) 'खादि' (ख-इत्यादी प्रत्ययांचे) विधान सुरू केले जात आहे –

‘‘Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu’’ iccādīhi paccayavidhānañca pararūpadvittādikāriyañca tyādikaṇḍe vuttanayeneva ñātabbaṃ. Titikkhanaṃ titikkhā, ‘‘itthiya+maṇaktikayakayā ca’’ iti suttena apaccayo ca ‘‘itthiya+matvā’’ti āpaccayo ca hoti. Tathā vīmaṃsanaṃ vīmaṃsā. ‘‘Kitā tikicchāsaṃsayesu cho’’ti chappaccayādimhi kate tikicchanaṃ tikicchā, vicikicchanaṃ vicikicchā. Gupa=gopane, badha=bandhaneti imehi dhātūhi ‘‘nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca’’ iti chapaccayādimhi ca dvitte parabakārassa iminā bhakāre ca kate apaccayādi hoti. Jigucchanaṃ jigucchā, bībhacchanaṃ bībhacchā. ‘‘Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te’’ iti icchāya+matthe kha+sa+chappaccayā honti. Bhuja=pālanajjhohāresu, bubhukkhanaṃ bubhukkhā. Ji=jaye, jigiṃsanaṃ, jigiṃsā. Ghasa=adane, jighacchanaṃ jighacchā.

“तिजमानेहि खसा खमावीमंसासु” इत्यादी सूत्रांद्वारे प्रत्ययविधान आणि पररूप-द्वित्त्व इत्यादी कार्ये 'त्यादि' कांडात (आख्यात कांडात) सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावीत. तितिक्षण (सहन करणे) म्हणजे 'तितिक्खा' (तितिक्षा). “इत्थिय+मणक्तिकयकया च” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय आणि “इत्थिय+मत्वा” याने 'आ' प्रत्यय होतो. तसेच विमंसन (विचार करणे) म्हणजे 'विमंसा' (विमर्शा/मीमांसा). “किता तिकिच्छासंसयेसु छो” या सूत्राने 'छ' प्रत्यय इत्यादी केल्यावर तिकिच्छन म्हणजे 'तिकिच्छा' (चिकित्सा), विचिकिच्छन म्हणजे 'विचिकिच्छा' (विचिकित्सा/शंका) होते. गुप = गोपने (रक्षण करणे), बध = बंधने (बांधणे) या धातूंपासून “निंदायं गुप+बधा बस्स भो च” या सूत्राने 'छ' प्रत्यय इत्यादी आणि द्वित्त्व झाल्यावर, पर-बकाराचा या सूत्राने 'भ'कार केल्यावर 'अ' प्रत्यय इत्यादी होतात. जिगुच्छन म्हणजे 'जिगुच्छा' (जुगुप्सा/घृणा), बीभच्छन म्हणजे 'बीभच्छा' (बीभत्सा). “तुंस्मा लोपो चि+च्छायं ते” या सूत्राने इच्छेच्या अर्थात 'ख', 'स', 'छ' प्रत्यय होतात. भुज = पालनाज्झोहारने (पालन व भक्षण करणे), बुभुक्खण (खाण्याची इच्छा) म्हणजे 'बुभुक्खा' (बुभुक्षा). जि = जये (जिंकणे), जिगींसन (जिंकण्याची इच्छा) म्हणजे 'जिगींसा' (जिगीषा). घस = अदने (खाणे), जिघच्छन (खाण्याची इच्छा) म्हणजे 'जिघच्छा' (जिघत्सा).

27. Bhāvakammesu tabbānīyā

२७. भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात.

Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bhavanti, bahulaṃvidhānā kattukaraṇādīsupi. Bhū=sattāyaṃ, ‘‘yuvaṇṇāna+me opaccaye’’ti okāre ‘‘ūbyañjanassā’’ti ūāgamo, ññakāro ādyāvayavattho. Ossa ‘‘eona+ mayavā [Pg.263] sare’’ti avādeso, bhūyateti bhavitabbaṃ bhavatā bhavanīyaṃ. Bhāvasse+kattā ekavacanameva, tañca napuṃsakaliṅgaṃ.

'तब्ब' आणि 'अनीय' हे प्रत्यय धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये होतात, आणि बहुल विधानामुळे कर्ता, करण इत्यादी अर्थांमध्येही होतात. भू = सत्तायां (अस्तित्व असणे), “युवण्णान+मे ओपच्चये” या सूत्राने 'ओ'कार झाल्यावर “ऊब्यञ्जनस्सा” या सूत्राने 'ऊ' आगम होतो, 'ञ्ञ'कार हा आद्य अवयवासाठी आहे. 'ओ'काराचा “एओन+ मयवा सरे” या सूत्राने 'अव्' आदेश होतो. 'भूयते' (अस्तित्व असणे) या अर्थी आपल्याद्वारे 'भवितब्बं' (व्हावे/असावे) किंवा 'भवनीयं' होते. भावामध्ये (भाववाच्य मध्ये) केवळ एकवचनच असते आणि ते नपुंसकलिंगी असते.

Tabbādyabhihito bhāvo,Dabbamiva pakāsatīti-bahuvacanañca hoti.

'तब्ब' इत्यादी प्रत्ययांनी सांगितलेला भाव द्रव्यासारखा भासतो, म्हणून बहुवचनही होते.

Kamme-abhipubbo, abhibhūyate abhibhūyittha abhibhūyissateti abhibhavitabbo kodho paṇḍitena, abhibhavitabbā taṇhā, abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ. Evaṃ abhibhavanīyo abhibhavanīyā abhibhavanīyaṃ, kamme abhidheyyasseva liṅgavacanāni.

कर्म अर्थामध्ये - 'अभि' उपसर्गपूर्वक, 'अभिभूयते' (पराभूत केले जाते), 'अभिभूयित्थ' (पराभूत केले गेले), 'अभिभूयिस्सते' (पराभूत केले जाईल) या अर्थी पंडिताने 'अभिभवितब्बो कोधो' (क्रोधावर विजय मिळवावा), 'अभिभवितब्बा तण्हा' (तृष्णेवर विजय मिळवावा), 'अभिभवितब्बं दुक्खं' (दुःखावर विजय मिळवावा). याचप्रमाणे 'अभिभवनीयो', 'अभिभवनीया', 'अभिभवनीयं' होतात. कर्म अर्थामध्ये अभिधेयाच्या (कर्मवाचक शब्दाच्या) अनुसारच लिंग आणि वचने होतात.

Visessaliṅgātabbādī, tatthā+do pañca bhāvajā;

Napuṃsake siyuṃ bhāve, kto cā+no akattari.

'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय विशेष्याच्या लिंगानुसार होतात. त्यामध्ये सुरुवातीचे पाच प्रत्यय भाववाचक असतात. भाव अर्थामध्ये ते नपुंसकलिंगात असतात, आणि 'क्त' (त) व 'अन' (यु) प्रत्यय कर्ता सोडून इतर कारकांमध्ये होतात.

Bhāvasmiṃ ghaṇa pume evaṃ, iyuvaṇṇā gahādijo;

Apaccayopi vā+saṃkhyā, tu+māditvantakā siyuṃ.

भाव अर्थामध्ये 'घञ' प्रत्यय पुल्लिंगात होतो. याचप्रमाणे 'इ', 'उ' वर्णांत आणि 'गह' इत्यादी धातूंपासून 'अ' प्रत्यय देखील विकल्प करून होतो. संख्यावाचक शब्द आणि 'तुं' इत्यादी प्रत्ययांत शब्द अव्यय असतात.

Ito paraṃ upasaggapubbatā ca kālattayassa vākyagahaṇañca vuttanayena ñātabbaṃ, tasmā anurūpavākyameva dassayissāma –

यापुढे उपसर्गपूर्वकता, तिन्ही काळ आणि वाक्याचे ग्रहण सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावे, म्हणून आम्ही केवळ अनुरूप वाक्येच दाखवू –

Āsa=upavesane, āsane āsitabbaṃ tayā āsanīyaṃ. Kamme-upāsīyatīti upāsitabbo guru upāsanīyo. Sī=saye, e+ayādesā, sayanaṃ sayitabbaṃ sayanīyaṃ tayā. Atisīyatīti atisayitabbo kaṭo te atisayanīyo. Pada=gamane, ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yuka, kakāro kānubandhakāriyattho, ukāro uccāraṇattho, dassajo pubbarūpañca, uppajjanaṃ uppajjitabbaṃ uppajjanīyaṃ. Paṭipajjīyatīti paṭipajjitabbo maggo paṭipajjanīyo. Budha=ñāṇe, bujjhateti bujjhitabbo [Pg.264] dhammo bujjhanīyo. Su=savane, sūyateti sotabbo dhammo, ññimhi nāgame ‘‘tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā’’ti ṇe ca kate ‘‘na te kānubandha+nāgamesū’’ti okārābhāvo. Suṇitabbo, savanīyo. Kara=karaṇe –

आस = उपवेशने (बसणे), आसनावर तुझ्याद्वारे 'आसितब्बं' (बसावे) किंवा 'आसनीयं'. कर्म अर्थामध्ये - 'उपासीयते' (सेवा केली जाते) या अर्थी 'उपासितब्बो गुरू' (गुरूंची सेवा करावी) किंवा 'उपासनीयो'. सी = शये (झोपणे), 'ए' आणि 'अय्' आदेश होऊन, तुझ्याद्वारे 'सयितब्बं' (झोपावे) किंवा 'सयनीयं'. 'अतिसीयते' (अतिशय झोपले जाते) या अर्थी तुझ्याद्वारे 'अतिसयितब्बो कटो' (चटईवर अतिशय झोपावे) किंवा 'अतिसयनीयो'. पद = गमने (जाणे), “पदादीनं क्वचि” या सूत्राने 'यु' प्रत्यय, 'क'कार हा 'क' अनुबंधाच्या कार्यासाठी आहे, 'उ'कार हा उच्चारणासाठी आहे, 'द'काराचा 'ज'कार आणि पररूप होऊन, 'उप्पज्जितब्बं' (उत्पन्न व्हावे) किंवा 'उप्पज्जनीयं'. 'पटिपज्जीयते' (आचरण केले जाते) या अर्थी 'पटिपज्जितब्बो मग्गो' (मार्गाचे आचरण करावे) किंवा 'पटिपज्जनीयो'. बुध = ज्ञाणे (जाणणे), 'बुज्झते' (जाणले जाते) या अर्थी 'बुज्झितब्बो धम्मो' (धम्म जाणावा) किंवा 'बुज्झनीयो'. सु = सवणे (ऐकणे), 'सूयते' (ऐकले जाते) या अर्थी 'सोतब्बो धम्मो' (धम्म ऐकावा), 'ञ्ञ' प्रत्यय असताना 'न' आगम आणि “तथनरानं ठठणला” या सूत्राने 'ण'कार केल्यावर “न ते कानुबंध+नागमेसू” या सूत्राने 'ओ'काराचा अभाव होतो. 'सुणितब्बो', 'सवनीयो'. कर = करणे –

95. Pararūpa+mayakāre byañjane

९५. मकार आणि यकार नसलेल्या व्यंजनावर पररूप होते.

Kriyatthāna+mantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato aññasmiṃ byañjane. Karīyatīti kattabbo dhammo, kattabbā pūjā, kattabbaṃ kusalaṃ.

यकाराव्यतिरिक्त इतर व्यंजन पुढे असताना धातूंच्या अंतिम व्यंजनाचे पररूप होते. 'करीयते' (केले जाते) या अर्थी 'कत्तब्बो धम्मो' (धम्म करावा/आचरावा), 'कत्तब्बा पूजा' (पूजा करावी), 'कत्तब्बं कुसलं' (कुशल कर्म करावे).

119. Tuṃ+tuna+tabbesu vā

११९. 'तुं', 'तुन' आणि 'तब्ब' प्रत्यय पुढे असताना 'कर' धातूच्या जागी विकल्प करून 'का' होतो.

Tumādīsu karassā hoti vā. Kātabbaṃ hitaṃ.

'तुं' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'कर' धातूच्या जागी विकल्प करून 'का' होतो. 'कातब्बं हितं' (हित करावे).

171. Rā nassa ṇo

१७१. 'र' अंत असलेल्या धातूंच्या पुढील प्रत्ययाच्या 'न'काराचा 'ण'कार होतो.

Rantato kriyatthā paccayanakārassa ṇa hoti. Karaṇīyo.

'र' अंत असलेल्या धातूंच्या पुढील प्रत्ययाच्या 'न'काराचा 'ण'कार होतो. 'करणीयो' (करावा).

Bhara=bharaṇe, bharīyatīti bharitabbo bharaṇīyo. Gaha=upādāne ‘‘maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti antasarā paromaṃ vā hoti. Makāro+nubandho. ‘‘Ṇo niggahītassā’’ti niggahītassa ṇo, saṃgayhatīti saṃgaṇhitabbo saṃgaṇhanīyo, ‘‘tathanarā’’dinā ṇakāre gahaṇīyo. Rama=kīḷāyaṃ, ramīyatīti ramaṇīyo vihāro. Āpa=pāpuṇane, ‘‘sakāpānaṃ kukakū ṇe’’ti ettha ‘sakāpānaṃ kuka+kū’ti yogavibhāgā ku, ūāgame nāgamassa ṇe ca kate pāpīyatīti pāpuṇitabbo. Pararūpe pattabbo, pāpuṇanīyo, pāpanīyo.

भर = भरणे (पोषण करणे), 'भरीयते' (पोषण केले जाते) या अर्थी 'भरितब्बो', 'भरणीयो'. गह = उपादाने (ग्रहण करणे), “मं वा रुधादीनं” या सूत्राने अंतिम स्वराच्या पुढे विकल्प करून 'मं' होतो. 'म'कार हा अनुबंध आहे. “णो निग्गहीतस्सा” या सूत्राने निग्गहीताचा 'ण'कार होतो. 'संगय्हते' (संग्रह केला जातो) या अर्थी 'संगण्हितब्बो', 'संगण्हनीयो', “तथनरा” इत्यादी सूत्राने 'ण'कार केल्यावर 'गहणीयो' होतो. रम = कीळायं (क्रीडा करणे/रमण करणे), 'रमीयते' (रमण केले जाते) या अर्थी 'रमणीयो विहारो' (रमणीय विहार). आप = पापुणने (प्राप्त करणे), “सकापानं कुककू णे” यामध्ये 'सकापानं कुक+कू' या योगविभागाने 'कु' आणि 'ऊ' आगम, 'न' आगम आणि 'ण'कार केल्यावर 'पापीयते' (प्राप्त केले जाते) या अर्थी 'पापुणितब्बो' होतो. पररूप झाल्यावर 'पत्तब्बो', 'पापुणनीयो', 'पापनीयो' होतात.

96. Manānaṃ niggahītaṃ

९६. मकार आणि नकार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी यकार नसलेल्या व्यंजनापुढे निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

Makāra+nakārantānaṃ [Pg.265] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hotya+yakāre byañjane. Vaggantaṃ, gamiyatīti gantabbo. Gamitabbaṃ gamanīyaṃ. Khana=khaṇa=avadāraṇe, niggahītaṃ vaggantattañca, khaññateti khantabbaṃ āvāṭaṃ khanitabbaṃ khananīyaṃ. Hana=hiṃsāyaṃ, haññateti hantabbaṃ hanitabbaṃ hananīyaṃ. Mana=ñāṇe, maññateti mantabbo manitabbo. ‘‘Padādīnaṃ kvacī’’ti yuka, cavaggādimhi kate maññitabbaṃ maññanīyaṃ.

मकार आणि नकार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी यकार नसलेल्या व्यंजनापुढे निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. वर्गांत (वर्ग-अनुनासिक) होऊन, 'गमीयते' (गेले जाते) या अर्थी 'गंतब्बो'. 'गमितब्बं', 'गमनीयं'. खन = खण = अवदारणे (खणणे), निग्गहीत आणि वर्गांत होऊन, 'खञ्ञते' (खणले जाते) या अर्थी 'खंतब्बं आवाटं' (खड्डा खणावा), 'खनितब्बं', 'खननीयं'. हन = हिंसायां (मारणे), 'हञ्ञते' (मारले जाते) या अर्थी 'हंतब्बं', 'हनितब्बं', 'हननीयं'. मन = ज्ञाणे (जाणणे), 'मञ्ञते' (मानले जाते) या अर्थी 'मंतब्बो', 'मनितब्बो'. “पदादीनं क्वचि” या सूत्राने 'यु' प्रत्यय आणि च-वर्ग इत्यादी झाल्यावर 'मञ्ञितब्बं', 'मञ्ञनीयं' होतात.

Pūja=pūjāyaṃ, ‘‘curādito ṇī’’ti ṇimhi ñukārassa guruttā okārāvutti ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti ekāre pūjetabbo ūmhi ayādese pūjayitabbo pūjanīyo bhagavā.

पूज = पूजायं (पूजा करणे), “चुरादितो णी” या सूत्राने 'णि' प्रत्यय झाल्यावर 'ञु'काराच्या गुरुत्वामुळे 'ओ'काराची आवृत्ती (गुण) होऊन आणि “युवण्णान+मेओ पच्चये” या सूत्राने 'ए'कार झाल्यावर 'पूजेतब्बो' होतो. 'ऊ' प्रत्यय असताना 'अय्' आदेश होऊन 'पूजयितब्बो', 'पूजनीयो भगवा' (भगवान पूजनीय आहेत) असे रूप होते.

Kattari-yā=pāpuṇane, nīyatīti niyyāniyo maggo, gacchantīti gamanīyā bhogā. Karaṇe-naha=soceyye, nahāyantya+nenāti nahānīyaṃ cuṇṇaṃ. Sampadāne-dā=dāne, saṃ+papubbo, sammā padīyate assāti sampadāniyo brāhmaṇo.

कर्ता अर्थामध्ये - या = पापुणने (प्राप्त करणे), 'नीयते' (नेला जातो) या अर्थी 'निय्यानीयो मग्गो' (मुक्तीकडे नेणारा मार्ग), 'गच्छन्ति' (जातात/नष्ट होतात) या अर्थी 'गमनीया भोगा' (नष्ट होणारे भोग). करण अर्थामध्ये - नह = सोचेय्ये (स्वच्छ करणे), 'नहायन्ति अनेन' (ज्याने स्नान करतात) या अर्थी 'नहानीयं चुण्णं' (स्नानाचे चूर्ण/उटणे). संप्रदान अर्थामध्ये - दा = दाने (देणे), 'सं' आणि 'प' उपसर्गपूर्वक, 'सम्मा पदीयते अस्सा' (ज्याला चांगल्या प्रकारे दिले जाते) या अर्थी 'संपदानीयो ब्राह्मणो' (दान देण्यास योग्य ब्राह्मण).

28. Ghyaṇa

२८. 'घ्यण' प्रत्यय.

Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Ūmhi kattabbaṃ kāriyaṃ. Hara=haraṇe, harīyatīti hāriyaṃ. Bhara=bharaṇe, bharitabbaṃ bhāriyaṃ. Labha=lābhe, ‘‘vaggalasehi te’’ti pubbarūpabhakāre ‘‘catutthadutiyā’’ dinā tatiyakkhare ca kate labhitabbaṃ labbhaṃ.

भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये धातूंच्या पुढे 'घ्यण' प्रत्यय बहुधा (बहुल करून) होतो. 'ऊ' प्रत्यय असताना 'कत्तब्बं' (करावे) या अर्थी 'कारियं' (कार्य) होते. हर = हरणे (हरण करणे), 'हरीयते' (हरण केले जाते) या अर्थी 'हारियं'. भर = भरणे (पोषण करणे), 'भरितब्बं' (पोषण करावे) या अर्थी 'भारियं'. लभ = लाभे (मिळवणे), “वग्गलसेhi ते” या सूत्राने पूर्व रूप 'भ'कार झाल्यावर “चतुत्थदुतिया” इत्यादी सूत्राने तिसरे अक्षर (ब) झाल्यावर 'लभितब्बं' या अर्थी 'लब्भं' (मिळवण्याजोगे) होते.

Vaca=byattavacane,

वच = ब्यत्तवचने (स्पष्ट बोलणे),

98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe

९८. 'घ' अनुबंध (इत्संज्ञक) असताना 'च'कार आणि 'ज'कार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'क'कार आणि 'ग'कार होतात.

Ghānubandhe [Pg.266] cakāra+jakārantānaṃ kriyatthānaṃ ka+gā honti yathākkamaṃ.

'घ' अनुबंध असताना 'च'कार आणि 'ज'कार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'क'कार आणि 'ग'कार होतात.

84. Assā ṇānubandhe

८४. 'ण' अनुबंध (इत्संज्ञक) असलेला प्रत्यय पुढे असताना उपधा (अंतिम अक्षराच्या आधीचा) 'अ'काराचा 'आ'कार होतो.

Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Vacanaṃ vuccateti vākyaṃ. Bhaja=sevāyaṃ, bhajanīyaṃ bhāgyaṃ, jassa gakāro. Ci=caye, cayanaṃ cīyatīti vā ceyyaṃ. Yassa dvittaṃ.

'ण'कार अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना उपधा 'अ'काराचा 'आ'कार होतो. 'वचनं वुच्चते' (वचन बोलले जाते) या अर्थी 'वाक्यं' (वाक्य). भज = सेवायं (सेवा करणे), 'भजनीयं' या अर्थी 'भाग्यं' (भाग्य), येथे 'ज'काराचा 'ग'कार होतो. चि = चये (एकत्र करणे), 'चयनं चीयते' (एकत्र केले जाते) या अर्थी 'चेय्यं' होते, येथे 'य'काराचे द्वित्त्व होते.

5,122. Nito cissa cho

५,१२२. 'ञ' अनुबंध असताना 'चि' धातूच्या जागी 'छ'कार होतो.

Nito parassa cissa cho hotītiādicakārassa cho. Vinicchayatīti viniccheyyaṃ, nāgame vinicchinitabbaṃ. E+ayādesesu vinicchetabbaṃ vinicchanīyaṃ. Nī=pāpane, nīyatīti neyyo neyyā neyyaṃ, netabbaṃ.

‘नी’ धातूच्या पुढील ‘च’ चा ‘छ’ होतो, इत्यादी सूत्रातील ‘च’ कारामुळे ‘छ’ होतो. ‘विनिच्छयति’ (निर्णय करतो) म्हणून ‘विनिच्छेय्यं’ (निर्णय करण्यायोग्य), ‘न’ आगम झाल्यावर ‘विनिच्छिनितब्बं’ होते. ‘ए’ आणि ‘अय’ आदेश झाल्यावर ‘विनिच्छेतब्बं’ आणि ‘विनिच्छनीयं’ रूपे होतात. ‘नी’ = प्रापण (नेणे) या अर्थी, ‘नीयति’ (नेले जाते) म्हणून ‘नेय्यो’, ‘नेय्या’, ‘नेय्यं’ आणि ‘नेतब्बं’ रूपे होतात.

29. Āsse+ca

२९. ‘आस्से च’ (हे सूत्र).

Ākārantato kriyatthā ghyaṇa hoti bhāvakammesu āssa e ca. Dā=dāne, dātabbaṃ deyyaṃ. Pā=pāne, pīyatīti peyyaṃ. Mā=māne, mīyatīti meyyaṃ. Ñā=avabodhane, ñāyatīti ñeyyaṃ ñātabbaṃ, ūmhi nāgamo ‘‘ñāssa ne+jā’’ti ñāssa jādese jānitabbaṃ, vijāniyaṃ. Khā=pakathane, saṃkhātabbaṃ saṃkheyyaṃ.

आकारांत क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये ‘घ्यण’ प्रत्यय होतो आणि ‘आ’ चा ‘ए’ होतो. ‘दा’ = दान देणे या अर्थी, ‘दातब्बं’ आणि ‘देय्यं’ रूपे होतात. ‘पा’ = पिणे या अर्थी, ‘पीयति’ (पिले जाते) म्हणून ‘पेय्यं’ रूप होते. ‘मा’ = मोजणे या अर्थी, ‘मीयति’ (मोजले जाते) म्हणून ‘मेय्यं’ रूप होते. ‘ञा’ = जाणणे या अर्थी, ‘ञायति’ (जाणले जाते) म्हणून ‘ञेय्यं’ आणि ‘ञातब्बं’ रूपे होतात. ‘उ’ प्रत्यय असताना ‘न’ चा आगम होतो. ‘ञास्स ने+जा’ या सूत्राने ‘ञा’ चा ‘जा’ आदेश झाल्यावर ‘जानितब्बं’ आणि ‘विजानियं’ रूपे होतात. ‘खा’ = सांगणे या अर्थी, ‘संखातब्बं’ आणि ‘संखेय्यं’ रूपे होतात.

30. Vadādīhi yo

३०. ‘वदादीहि यो’ (हे सूत्र).

Vadādīhi [Pg.267] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vada=vacane, vadanaṃ vajjatīti vā vajjaṃ. Mada=ummāde, madanaṃ majjate anenāti vā majjaṃ. Gamanaṃ gammateti vā gammaṃ. Gada=vacane, gajjate gadanīyaṃ vāti gajjaṃ. Pada=gamane, pajjanīyaṃ pajjaṃ gāthā. Ada+khāda=bhakkhane, khajjatīti khajjaṃ khādanīyaṃ. Dama=damane, dammateti dammo damanīyo.

‘वद्’ इत्यादी क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये बहुधा ‘य’ प्रत्यय होतो. ‘वद’ = बोलणे या अर्थी, ‘वदनं’ किंवा ‘वज्जति’ (बोलले जाते) म्हणून ‘वज्जं’ रूप होते. ‘मद’ = उन्माद या अर्थी, ‘मदनं’ किंवा ‘मज्जते अनेन’ (ज्याद्वारे मद चढतो) म्हणून ‘मज्जं’ रूप होते. ‘गमनं’ किंवा ‘गम्मते’ (जातात) म्हणून ‘गम्मं’ रूप होते. ‘गद’ = बोलणे या अर्थी, ‘गज्जते’ किंवा ‘गदनीयं’ म्हणून ‘गज्जं’ रूप होते. ‘पद’ = जाणे या अर्थी, ‘पज्जनीयं’ म्हणून ‘पज्जं’ (गाथा/पद्य) रूप होते. ‘अद’ आणि ‘खाद’ = भक्षण करणे या अर्थी, ‘खज्जति’ (खाल्ले जाते) म्हणून ‘खज्जं’ आणि ‘खादनीयं’ रूपे होतात. ‘दम’ = दमन करणे या अर्थी, ‘दम्मते’ म्हणून ‘दम्मो’ आणि ‘दमनीयो’ रूपे होतात.

Bhujā+nneti gaṇasuttena anne vattabbe yapaccayo.

‘भुजान्न’ या गणसूत्राने ‘अन्न’ अर्थ सांगायचा असताना ‘य’ प्रत्यय होतो.

83. Lahussupantassati

८३. ‘लहुस्सुपन्तस्स’ (हे सूत्र).

Lahubhūtassa upantassa iyuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Yassa pubbarūpe bhuñjitabboti bhojjo odano, bhojjā yāgu.

लघु असलेल्या उपान्त्य ‘इ’ आणि ‘उ’ वर्णांचे अनुक्रमे ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात. ‘य’ चे पूर्वरूप झाल्यावर, ‘भुंजितब्बं’ (खाण्यायोग्य) म्हणून ‘भोज्जो ओदनो’ (खाण्यायोग्य भात) आणि ‘भोज्जा यागु’ (पिण्यायोग्य पेज) अशी रूपे होतात.

31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā

३१. ‘किच्च घच्च भच्च भब्ब लेय्या’ (हे सूत्र).

Ete saddā yapaccayantā nipaccante. Kara=karaṇe, iminā nipātanā ye kicādese ca kate pubbarūpaṃ, kattabbaṃ kiccaṃ. Hana=hiṃsāyaṃ, ghaccādesādimhi kate hananaṃ haññateti vā ghaccaṃ. Bhara=bharaṇe, bhaccādesādimhi kate bharaṇīyo bhacco. Bhū=sattāyaṃ, yamhi okāre iminā avādese bhavatīti bhabbo. Liha=assādane, yamhi iminā hassa yakāre lehitabbaṃ leyyaṃ, ekāravuddhi.

हे शब्द ‘य’ प्रत्ययान्त निपातनाने सिद्ध होतात. ‘कर’ = करणे या अर्थी, या निपातनाने ‘य’ प्रत्यय आणि ‘किच्च’ आदेश झाल्यावर पूर्वरूप होते, ‘कत्तब्बं’ (करण्यायोग्य) म्हणून ‘किच्चं’ रूप होते. ‘हन’ = हिंसा करणे या अर्थी, ‘घच्च’ आदेश इत्यादी झाल्यावर ‘हननं’ किंवा ‘हञ्ञते’ (मारले जाते) म्हणून ‘घच्चं’ रूप होते. ‘भर’ = भरण-पोषण करणे या अर्थी, ‘भच्च’ आदेश इत्यादी झाल्यावर ‘भरणीयो’ म्हणून ‘भच्चो’ रूप होते. ‘भू’ = असणे या अर्थी, ‘य’ प्रत्यय असताना ‘ओ’ कार होऊन या सूत्राने ‘अव्’ आदेश झाल्यावर ‘भवति’ म्हणून ‘भब्बो’ रूप होते. ‘लिह’ = चाटणे या अर्थी, ‘य’ प्रत्यय असताना या सूत्राने ‘ह’ चा ‘य’ कार झाल्यावर ‘लेहितब्बं’ म्हणून ‘लेय्यं’ रूप होते, येथे ‘ए’ कार वृद्धी होते.

32. Guhādīhi yaka

३२. ‘गुहादीहि यक’ (हे सूत्र).

Guhādīhi [Pg.268] kriyatthehi bhāvakammesu yaka hoti. Guha=saṃvaraṇe, ‘‘lahussupantassā’’ti sampattassa okārassa ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti paṭisedho. ‘‘Hassa vipallāso’’ti vipallāse guhanaṃ guhitabbaṃ guyhaṃ. Duha=papūraṇe, dohanaṃ duyhatīti vā duyhaṃ. Sāsa=anusiṭṭhiyaṃ –

‘गुह’ इत्यादी क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये ‘यक’ प्रत्यय होतो. ‘गुह’ = झाकणे या अर्थी, ‘लहुस्सुपन्तस्स’ या सूत्राने प्राप्त होणाऱ्या ‘ओ’ काराचा ‘न ते कानुबन्धनागमेसू’ या सूत्राने निषेध होतो. ‘हस्स विपल्लासो’ या सूत्राने विपर्यास झाल्यावर ‘गुहनं’ किंवा ‘गुहितब्बं’ म्हणून ‘गुय्हं’ रूप होते. ‘दुह’ = दोहन करणे या अर्थी, ‘दोहनं’ किंवा ‘दुय्हति’ म्हणून ‘दुय्हं’ रूप होते. ‘सास’ = उपदेश करणे या अर्थी -

117. Sāsassa sisa vā

११७. ‘सासस्स सिस वा’ (हे सूत्र).

Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe. Pubbarūpaṃ, sāsīyatīti sisso.

‘क’ अनुबन्ध असताना ‘सास’ चा ‘सिस’ विकल्पेकरून होतो. पूर्वरूप झाल्यावर, ‘सासीयति’ (ज्याला उपदेश केला जातो) म्हणून ‘सिस्सो’ (शिष्य) रूप होते.

Siddhā eve+te tabbādayo pesā+tisagga+ppattakālesu gamyamānesupi, sāmaññena vidhānato. Pesanaṃ – ‘‘kattabba+midaṃ bhavatā’’ti āṇāpanaṃ ajjhesanañca. Atisaggo nāma ‘‘ki+midaṃ mayā kattabbaṃ’’ti puṭṭhassa ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā paṭipattidassanamukhena kattabbassa anuññā. Pattakālo nāma sampattasamayo. Yo kiccakaraṇasamayaṃ upaparikkhitvā karoti, tassa samayārocanaṃ, na tattha ajjhesana+matthi. Bhotā khalu kaṭo kattabbo karaṇīyo kāriyo kicco’’ evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe.

हे ‘तब्ब’ इत्यादी प्रत्यय प्रेषण (आज्ञा), अतिसर्ग (अनुज्ञा) आणि प्राप्तकाल (योग्य वेळ) हे अर्थ प्रतीत होत असतानाही सामान्य विधानामुळे सिद्धच आहेत. प्रेषण म्हणजे—‘आपल्याद्वारे हे केले जावे’ अशी आज्ञा देणे आणि प्रार्थना करणे. अतिसर्ग म्हणजे ‘माझ्याद्वारे काय केले जावे?’ असे विचारले असता, ‘प्राण्याची हिंसा करू नये’ इत्यादी प्रकारे आचरणाचा मार्ग दाखवून कर्तव्य करण्याची अनुमती देणे. प्राप्तकाल म्हणजे योग्य वेळ येणे. जो कार्य करण्याच्या वेळेचे परीक्षण करून करतो, त्याला वेळेची सूचना देणे, तिथे प्रार्थना नसते. ‘आपल्याद्वारे चटई विणली जावी (कत्तब्बो, करणीयो, कारियो, किच्चो)’ अशा प्रकारे ‘तुझ्याद्वारे चटई विणली जावी, कारण आपल्यासाठी चटई विणण्याची हीच योग्य वेळ आहे.’

Evaṃ uddhamuhuttepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne, āvassakā+dhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā. Uddhaṃ muhuttato-bhotā kaṭo kattabbo. Bhotā rajjaṃ kātabbaṃ, bhavaṃ araho. Bhotā [Pg.269] bhāro vahitabbo, bhavaṃ sakko. Bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo. Bhotā nikkho dātabbo.

याचप्रमाणे एका मुहूर्तानंतरच्या काळातही वर्तमानकाळाप्रमाणे प्रेषण इत्यादी अर्थांमध्ये हे सिद्धच आहेत. तसेच कर्ता योग्य (अर्ह) असताना, सामर्थ्य विशिष्ट असताना, आणि आवश्यक किंवा कर्जबाजारीपणा विशिष्ट असताना भाव इत्यादी अर्थांमध्ये हे सिद्ध होतात. एका मुहूर्तानंतर—‘आपल्याद्वारे चटई विणली जावी.’ ‘आपल्याद्वारे राज्य केले जावे, आपण यास योग्य आहात.’ ‘आपल्याद्वारे भार वाहिला जावा, आपण समर्थ आहात.’ ‘आपल्याद्वारे नक्कीच चटई विणली जावी.’ ‘आपल्याद्वारे सोन्याचे नाणे (निक्ख) दिले जावे.’

33. Kattari ltu+ṇkā

३३. ‘कत्तरि ल्तु-ण्का’ (हे सूत्र).

Kattari kārake kriyatthā ltu+ṇkā honti. Kara=karaṇe, pararūpe ‘‘ltu+pitādīna+mā simhī’’ti ā silopo ca. Karotīti kattā. Evaṃ bharatīti bhattā. Haratīti hattā. Bhidatīti bhettā, ekāro, ūmhi bheditā. Chindatīti chettā. Bhojanassa dātā bhojanadātā. Sandhātīti sandhātā. Vacatīti vattā. Okārapararūpesu bhuñjatīti bhottā. ‘‘Padādīnaṃ kvacī’’ti yukāgamo, bujjhatīti bujjhitā. Jānātīti ñātā. Chindatīti chetā. Suṇātīti sotā. ‘‘Ū+lasse’’ti ūssa ekāre gaṇhātīti gahetā. Bhavatīti bhavitā. Saratīti saritā. ‘‘Manānaṃ niggahītaṃ’’ti massa niggahīte vaggante ca gacchatīti gantā. Nakārantānampi niggahītaṃ, khanatīti khantā. Sanatīti santā. Maññatīti mantā. Pāletīti pālayitā pāletā, ettha curādittā ṇi.

कर्ता कारकामध्ये क्रियावाचक धातूंहून ‘ल्तु’ आणि ‘ण्क’ प्रत्यय होतात. ‘कर’ = करणे या अर्थी, पररूप झाल्यावर ‘ल्तु-पितादीन-मा सिम्ही’ या सूत्राने ‘आ’ कार आणि ‘सि’ चा लोप होतो. जो करतो तो ‘कत्ता’ (कर्ता). याचप्रमाणे जो भरण-पोषण करतो तो ‘भत्ता’ (भर्ता). जो हरण करतो तो ‘हत्ता’ (हर्ता). जो भेद करतो तो ‘भेत्ता’, येथे ‘ए’ कार होतो, ‘उ’ प्रत्यय असताना ‘भेदित्ता’ रूप होते. जो छेद करतो तो ‘छेत्ता’. भोजनाचा दाता तो ‘भोजनदाता’. जो सांधतो तो ‘संधाता’. जो बोलतो तो ‘वत्ता’ (वक्ता). ‘ओ’ कार आणि पररूप झाल्यावर, जो भोजन करतो तो ‘भोत्ता’ (भोक्ता). ‘पदादीनं क्वची’ या सूत्राने ‘यु’ चा आगम होऊन, जो जाणतो तो ‘बुज्झिता’. जो जाणतो तो ‘ञाता’ (ज्ञाता). जो छेद करतो तो ‘छेता’. जो ऐकतो तो ‘सोता’ (श्रोता). ‘ऊ-लस्से’ या सूत्राने ‘उ’ चा ‘ए’ कार झाल्यावर, जो ग्रहण करतो तो ‘गहेता’. जो होतो तो ‘भविता’. जो स्मरण करतो तो ‘सरिता’. ‘मनानं निग्गहीतं’ या सूत्राने ‘म’ चा निग्गहीत (अनुस्वार) आणि वर्गान्त वर्ण झाल्यावर, जो जातो तो ‘गन्ता’. नकारांत धातूंचाही निग्गहीत होतो, जो खणतो तो ‘खन्ता’. जो शब्द करतो तो ‘सन्ता’. जो मानतो तो ‘मन्ता’. जो पालन करतो तो ‘पालयिता’ किंवा ‘पालेता’, येथे चुरादि गणाचा असल्यामुळे ‘णि’ प्रत्यय होतो.

Ṇiṇāpīsu-bhāvayatīti bhāvayitā bhāvetā. Evaṃ sārayitā sāretā, dāpayitā dāpetā, hāpayitā hāpetā, nirodhayitā nirodhetā, bodhayitā bodhetā, ñāpayitā ñāpetā, sāvayitā sāvetā, gāhayitā gāhetā, kārayitā kāretā, kārāpayitā kārāpetā iccādi.

‘णि’ आणि ‘णापे’ प्रत्यय असताना—जो भावना करतो तो ‘भावयिता’ किंवा ‘भावेता’. याचप्रमाणे ‘सारयिता-सारेता’, ‘दापयिता-दापेता’, ‘हापयिता-हापेता’, ‘निरोधयिता-निरोधेता’, ‘बोधयिता-बोधेता’, ‘ञापयिता-ञापेता’, ‘सावयिता-सावेता’, ‘गाहयिता-गाहेता’, ‘कारयिता-कारेता’, ‘कारापयिता-कारापेता’ इत्यादी रूपे होतात.

Ṇkapaccaye-ṇakāro [Pg.270] vuddhyattho. Rathaṃ karotīti rathakārako, ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā amādisamāso ca. Annaṃ dadātīti annadāyako. ‘‘Adhātussa kā+syādito ghe+ssī’’ti ghe pare assa iādeso, annadāyikā, annadāyakaṃ kulaṃ. ‘‘Āssā+ṇāpimhi yuka’’ itiṇāpito+ññatra yuka. Lokaṃ netīti lokanāyako, ekāre ‘‘āyā+vā ṇānubandhe’’ti āyādeso. Evaṃ vinetīti vināyako.

‘ण्क’ प्रत्ययामध्ये ‘ण’ कार वृद्धीसाठी आहे. जो रथ बनवतो तो ‘रथकारको’ (रथकार), ‘अस्सा णानुबन्धे’ या सूत्राने ‘आ’ कार आणि अम-आदि समास होतो. जो अन्न देतो तो ‘अnnदायको’ (अन्नदाता). ‘अधातुस्स का-स्यादितो घे-स्सी’ या सूत्राने ‘घ’ प्रत्यय असताना ‘आ’ चा ‘इ’ आदेश होऊन स्त्रीलिंगात ‘अन्नदायिका’ आणि नपुंसकलिंगात ‘अन्नदायकं कुलं’ रूपे होतात. ‘आस्सा-णापिम्हि युक’ या सूत्राने ‘णापि’ प्रत्ययाव्यतिरिक्त ‘यु’ चा आगम होतो. जो लोकांचे नेतृत्व करतो तो ‘लोकनायको’ (लोकनायक), ‘ए’ कार असताना ‘आया-वा णानुबन्धे’ या सूत्राने ‘आय’ आदेश होतो. याचप्रमाणे जो विनय शिकवतो तो ‘विनायको’ (विनायक).

Akammupapade-karotīti kārako, evaṃ dāyako nāyako, okāre āvādese suṇātīti sāvako. Pure viya ikāre sāvikā. Lunātīti lāvako. Pu=pavane, punātīti pāvako. Bhavatīti bhāvako, upāsatīti upāsako. Gaṇhātīti gāhako pāvako, yājako. Vadha=hiṃsāyaṃ, vadhetīti vadhako, ‘‘aññatrāpī’’ti vuddhipaṭisedho. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādeso, hanatīti ghātako. ‘‘Maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti maṃ, rundhako, guruttā na vuddhi. Tathā bhuñjatīti bhuñjako. Āyassa rasse kiṇātīti kayako. Pāletīti pālako. Pūjetīti pūjako.

कर्म उपपद नसताना—जो करतो तो ‘कारको’ (कारक), याचप्रमाणे ‘दायको’ (दायक), ‘नायको’ (नायक). ‘ओ’ कार असताना ‘आव’ आदेश होऊन, जो ऐकतो तो ‘सावको’ (श्रावक). पूर्वीप्रमाणेच ‘इ’ कार झाल्यावर स्त्रीलिंगात ‘साविका’ (श्राविका) रूप होते. जो कापतो तो ‘लावको’. ‘पु’ = पवित्र करणे या अर्थी, जो पवित्र करतो तो ‘पावको’ (अग्नी). जो होतो तो ‘भावको’, जो उपासना करतो तो ‘उपासको’ (उपासक). जो ग्रहण करतो तो ‘गाहको’, ‘पावको’, जो यज्ञ करतो तो ‘याजको’. ‘वध’ = हिंसा करणे या अर्थी, जो वध करतो तो ‘वधको’, ‘अञ्ञत्रापी’ या सूत्राने वृद्धीचा निषेध होतो. ‘हनस्स घातो णानुबन्धे’ या सूत्राने ‘घात’ आदेश होऊन, जो मारतो तो ‘घातको’ (घातक). ‘मं वा रुधादीनं’ या सूत्राने ‘म’ चा आगम होऊन ‘रुन्धको’ रूप होते, गुरुत्वामुळे वृद्धी होत नाही. तसेच जो भोजन करतो तो ‘भुञ्जको’. ‘आय’ चा र्‍हस्व झाल्यावर, जो खरेदी करतो तो ‘कयको’. जो पालन करतो तो ‘पालको’ (पालक). जो पूजा करतो तो ‘पूजको’ (पूजक).

Khādīsu-titikkhatīti titikkhako. Vīmaṃsatīti vīmaṃsako iccādi. Panudatīti panūdako, ‘‘byañjane’’ccādinā dīgho. ‘‘Bhītvā+nako’’ti ettha ‘ānako’ti yogavibhāgā ānako, āssa rasse nakārāgame ca ‘‘ñāssa ne jā’’ti jādeso, jānanako. Ṇāpimhi –

खादने इत्यादींमध्ये सहन करतो तो 'तितिक्खको' (सहनशील). विचार करतो तो 'वीमंसको' (परीक्षक) इत्यादी. दूर करतो तो 'पनूदको' (दूर करणारा), 'ब्यञ्जने' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो. 'भीत्वा+नको' यामध्ये 'आनको' हा योगविभागाने 'आनक' प्रत्यय होतो, 'आ' चा र्‍हस्व होऊन आणि 'न' काराचा आगम होऊन 'ञास्स ने जा' या सूत्राने 'जा' आदेश होतो, (त्यामुळे) 'जाननको' (जाणणारा) असा शब्द बनतो. 'णापि' प्रत्यय असताना –

Aṇa-iti [Pg.271] daṇḍakadhātu, āṇāpetīti āṇāpako. Tathā saññāpako, patiṭṭhāpako. Saṃ+pa pubbo āpa=pāpuṇane, nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako. Kārāpako, kārāpikā iccādi.

'अण' हा दण्डकधातू आहे, आज्ञा देतो तो 'आणापको' (आज्ञा देणारा). त्याचप्रमाणे 'सञ्ञापको' (समजावून सांगणारा), 'पतिट्ठापको' (प्रतिष्ठापित करणारा). 'सं' आणि 'प' उपसर्ग पूर्व असलेला 'आप' (आप = प्राप्त करणे अर्थी) धातू, निर्वाण प्राप्त करून देतो तो 'निब्बानसम्पापको' (निर्वाण प्राप्त करून देणारा). 'कारापको' (करवून घेणारा), 'कारापिका' (करवून घेणारी) इत्यादी.

Bahulaṃvidhānā kammepi-pādehi harīyatīti pādahārako. Cupa=mandagamane, gale cuppatīti galacopako.

'बहुलं' विधानामुळे कर्म असतानाही - पायांनी नेले जाते ते 'पादहारको'. 'चुप' (मंद गमन अर्थी) धातू, गळ्यात हळूहळू जातो तो 'गलचोपको'.

Siddhova ltu arahādīsu ‘‘bhavaṃ khalu kaññāya pariggahāraho’’ti (pariggahitā). Sīlatthe-upādānasīloti upādātā. Sādhu gacchatīti gantā. Muṇḍanadhammā muṇḍanācārāti muṇḍayitāro, ettha ‘‘dhātvatthe nāmasmī’’ti imhi ūāgame e+ayādese muṇḍayitusaddamhi āraṅādese ca kate yossa ṭo.

'अरह' इत्यादींमध्ये 'तु' (ल्तु) प्रत्यय सिद्धच आहे, जसे 'भवं खलु कञ्ञाय परिग्गहारहो' (परिग्गहिता - स्वीकारणारा). शील (स्वभाव) अर्थी - उपादान (ग्रहण) करण्याचा स्वभाव असलेला तो 'उपादाता'. चांगल्या प्रकारे जातो तो 'गन्ता'. मुंडण करण्याचा स्वभाव किंवा आचार असलेले ते 'मुण्डयितारो' (मुंडण करणारे); येथे 'धात्वत्थे नामस्मी' या सूत्राने 'ऊ' आगम, 'ए' चा 'अय' आदेश होऊन 'मुण्डयितु' शब्दात 'आरङ्' आदेश केल्यावर 'य' चा 'ट' होतो.

34. Āvī

३४. आवी

Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. ‘‘Disassa passa+dassa=dasa+da+dakkhā’’ti dassādeso, bhayaṃ passatīti bhayadassāvī. Nīmhi bhayadassāvinī. Bhayadassāvi cittaṃ. Appavisayatāñāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ. Sāmaññavihitattā sīlādīsu ca hoteva.

क्रियावाचक धातूंहून कर्ता अर्थी 'आवी' प्रत्यय बहुधा होतो. 'दिसस्स पस्स+दस्स=दस+द+दक्खा' या सूत्राने 'दस्स' आदेश होतो, भय पाहतो तो 'भयदस्सावी' (भय पाहणारा). 'नी' (स्त्रीलिंगी) प्रत्यय असताना 'भयदस्साविनी'. (नपुंसकलिंगात) 'भयदस्सावि चित्तं'. अल्पविषयत्व दर्शवण्यासाठी भिन्नयोग (सूत्राचे विभाजन) केले आहे. सामान्य विधान असल्यामुळे शील इत्यादी अर्थांमध्येही हा होतोच.

35. Āsiṃsāya+mako

३५. आसिंसायं + मको

Āsiṃsāyaṃ gammamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīva=pāṇadhāraṇe, jīvatūti jīvako. Nanda=samiddhiyaṃ, nandatūti nandako. Bhavatūti bhavako.

आकांक्षा (इच्छा) प्रतीत होत असताना क्रियावाचक धातूंहून कर्ता अर्थी 'अको' प्रत्यय होतो. 'जीव' (प्राणधारण अर्थी) धातू, तो जगो म्हणून 'जीवको'. 'नन्द' (समृद्धी अर्थी) धातू, तो आनंदी राहो म्हणून 'नन्दको'. तो होवो म्हणून 'भवको'.

36. Karā ṇano

३६. कर धातूहून णन प्रत्यय होतो

Karato [Pg.272] kattari ṇa no hoti. Karotīti kāraṇaṃ. Kattarīti kiṃ, karoti anenāti karaṇaṃ.

'कर' धातूहून कर्ता अर्थी 'णन' प्रत्यय होतो. करतो तो 'कारणं'. 'कर्ता अर्थी' असे का म्हटले? ज्याच्याद्वारे केले जाते ते 'करणं' (साधन).

37. Hāto vīhi+kālesu

३७. हा धातूहून व्रीही (धान्य) आणि काळ अर्थी णन प्रत्यय होतो

Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti. ‘‘Āssā’’tyādinā yuka, jahanti udakaṃti hāyanā vīhayo. Jahāti bhāve padattheti hāyano saṃvaccharo. Vīhikālesūti kiṃ, jahātīti hātā.

'हा' धातूहून व्रीही (धान्य) आणि काळ अर्थी 'णन' प्रत्यय होतो. 'आस्सा' इत्यादी सूत्राने 'युक्' आगम होऊन, जे पाणी सोडतात ते 'हायना' (हायण नावाचे) व्रीही (धान्य). जो पदार्थांना मागे टाकतो तो 'हायनो' (वर्ष/संवत्सर). 'व्रीही आणि काळ अर्थी' असे का म्हटले? जो सोडतो तो 'हाता'.

38. Vidā kū

३८. विद धातूहून कू प्रत्यय होतो

Vidasmā kū hoti kattari. Kakāro ‘‘kūto’’ti visesanattho. Vidatīti vidū, lokavidū.

'विद' धातूहून कर्ता अर्थी 'कू' प्रत्यय होतो. 'क' कार हा 'कूतो' या सूत्राने विशेष अर्थासाठी आहे. जाणतो तो 'विदू' (जाणकार), जसे 'लोकविदू' (लोकवेत्ता).

39. Vito ñāto

३९. वि पूर्व असलेल्या ञा धातूहून कू प्रत्यय होतो

Vipubbā ñāicca+smā kū hoti kattari. Vijānātīti viññū.

'वि' पूर्व असलेल्या 'ञा' धातूहून कर्ता अर्थी 'कू' प्रत्यय होतो. विशेष रूपाने जाणतो तो 'विञ्ञू' (विज्ञ/बुद्धिमान).

40. Kammā

४०. कर्म उपपद असताना

Kammato parā ñāicca+smā kū hoti kattari. Sabbaṃ jānātīti sabbaññū. Evaṃ mattaññū, dhammaññū, atthaññū kālaññū, kataññū iccādi. (Bhikkhūti pana ‘‘bharādi’’ ṇvādisuttena siddhaṃ).

कर्म उपपदाच्या पुढे असलेल्या 'ञा' धातूहून कर्ता अर्थी 'कू' प्रत्यय होतो. सर्व काही जाणतो तो 'सब्बञ्ञू' (सर्वज्ञ). याचप्रमाणे 'मत्तञ्ञू' (प्रमाण जाणणारा), 'धम्मञ्ञू' (धम्म जाणणारा), 'अत्थञ्ञू' (अर्थ जाणणारा), 'कालञ्ञू' (काळ जाणणारा), 'कतञ्ञू' (कृतज्ञ) इत्यादी. ('भिक्खू' हा शब्द तर 'भरादि' उणादि सूत्राने सिद्ध होतो.)

41. Kvacaṇa

४१. कधीकधी अण प्रत्यय होतो

Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhaṃ karotīti kumbhakāro, amādisamāso. Itthiyaṃ kumbhakārī. Evaṃ kammakāro, māsākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro suvaṇṇakāro[Pg.273], suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro. Saraṃ lunātīti saralāvoti o+avādesā. Mante ajjhāyatīti manthajjhāyo, i=ajjhenagatīsu, adhipubbo, e+ayādesā, adhino issa yakāra+cavaggādayo ca.

कर्म उपपदाच्या पुढे असलेल्या क्रियावाचक धातूहून कधीकधी कर्ता अर्थी 'अण' प्रत्यय होतो. कुंभ (घडा) बनवतो तो 'कुम्भकारो' (कुंभार), हा द्वितीया तत्पुरुष समास आहे. स्त्रीलिंगात 'कुम्भकारी'. याचप्रमाणे 'कम्मकारो' (काम करणारा), 'मासाकारो' (उडीद पिकवणारा), 'कट्ठकारो' (सुतार), 'रथकारो' (रथ बनवणारा), 'सुवण्णकारो' (सोनार), 'सुत्तकारो' (सूत्रकार), 'वुत्तिकारो' (वृत्तिकार), 'टीकाकारो' (टीकाकार). लव्हाळा कापतो तो 'सरलावो', येथे 'ओ' चा 'अव' आदेश होतो. मंत्रांचे अध्ययन करतो तो 'मन्थज्झायो'; येथे 'इ' (अध्ययन व गमन अर्थी) धातू 'अधि' पूर्व असलेला आहे, 'ए' चा 'अय' आदेश आणि 'अधि' मधील 'इ' चा यकार व चवर्ग इत्यादी आदेश होतात.

Bahulādhikārā iha na hoti ‘‘ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati’’. Kvacīti kiṃ, kammakaro, ettha apaccayo.

'बहुलं' च्या अधिकारामुळे येथे (अण प्रत्यय) होत नाही - 'आदिच्चं पस्सति' (सूर्याला पाहतो), 'हिमवन्तं सुणोति' (हिमालयाविषयी ऐकतो), 'गामं गच्छति' (गावाला जातो). 'क्वचि' असे का म्हटले? 'कम्मकरो' (काम करणारा), येथे 'अ' प्रत्यय होतो.

42. Gamā rū

४२. गम धातूहून रू प्रत्यय होतो

Kammato parā gamā rū hoti kattari. Rānubandhattā amabhāgalopo. Vedaṃ gacchatīti vedagū, evaṃ pāragū.

कर्म उपपदाच्या पुढे असलेल्या 'गम' धातूहून कर्ता अर्थी 'रू' प्रत्यय होतो. 'र' कार अनुबंध असल्यामुळे 'अम' भागाचा लोप होतो. वेदाला (ज्ञानाला) प्राप्त करतो तो 'वेदगू' (ज्ञानवान), याचप्रमाणे 'पारगू' (पारंगत).

Sāmaññavidhānato sīlādīsupi hoti. Bhavapāraṃ gacchati sīlenāti bhavapāragū. Antagamanasīlo antagū, evaṃ addhagū.

सामान्य विधान असल्यामुळे शील (स्वभाव) इत्यादी अर्थांमध्येही हा प्रत्यय होतो. स्वभावाने भवाच्या पार जातो तो 'भवपारगू'. अंताप्रत जाण्याचा स्वभाव असलेला तो 'अन्तगू', याचप्रमाणे 'अद्धगू' (प्रवासी).

43. Samāna+ñña+bhavanta+yāditū+pamānā disā kamme rī+rikkha+kā

४३. समान, अञ्ञ, भवन्त, यादि इत्यादी उपमानवाचक शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'दिस' धातूहून कर्म कारकात 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय होतात

Samānādīhi yādīhi co+pamānehi parā disā kammakārake rī+rikkha+kā honti. ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’ti samāse ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti disassa isabhāgalope ‘‘rīrikkhakesū’’ti samānassa sādese ca samāno viya dissatīti sadī, sadikkho. Ke – ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti ettābhāvo, sadiso.

'समान' इत्यादी आणि 'यादि' इत्यादी उपमानवाचक शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'दिस' धातूहून कर्म कारकात 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय होतात. 'स्यादि स्यादिने कत्थं' या सूत्राने समास झाल्यावर, 'रानुबन्धेन्तसरादिस्सा' या सूत्राने 'दिस' च्या 'इस' भागाचा लोप झाल्यावर आणि 'रीरिक्खकेसू' या सूत्राने 'समान' चा 'स' आदेश झाल्यावर, 'समानासारखा दिसतो तो' या अर्थी 'सदी', 'सदिक्खो' हे शब्द बनतात. 'क' प्रत्यय असताना - 'न ते कानुबन्धन आगमेसू' या सूत्राने 'ए'त्वाचा अभाव होतो, (त्यामुळे) 'सदिसो' असा शब्द बनतो.

125. Samānā ro rī+rikkha+kesu

१२५. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय असताना समान शब्दाच्या पुढे असलेल्या दिस च्या जागी विकल्प करून र आदेश होतो

Samānasaddato [Pg.274] parassa disassa ra hoti vā rī+rikkha+kesūti pakkhe dassa rādese sarī, sarikkho, sariso.

'समान' शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'दिस' च्या जागी 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना विकल्प करून 'र' होतो; पक्षामध्ये 'द' चा 'र' आदेश झाल्यावर 'सरी', 'सरिक्खो', 'सरिसो' हे शब्द बनतात.

3,86. Sabbādīna+mā

३,८६. सब्ब इत्यादी शब्दांना आ होतो

Rī+rikkha+kesu sabbādīna+mā hoti. Añño viya dissatīti aññādī, aññādikkho, aññādiso.

'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. दुसऱ्यासारखा दिसतो तो 'अञ्ञादी', 'अञ्ञादिक्खो', 'अञ्ञादिसो'.

3,87. Nta+ki+mi+mānaṃ ṭā+kī+ṭī

३,८७. न्त, किं आणि इम शब्दांच्या जागी अनुक्रमे टा, की आणि टी आदेश होतात

Rī+rikkha+kesu nta+kiṃ+imasaddānaṃ ṭā+kī+ṭī honti yathākkamaṃ. Ṭakārā sabbādesatthā. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso, kīdī kīdikkho kīdiso, ayamiva dissatīti īdī īdikkho īdiso. Ākāre yādī yādikkho yādiso, tyādī tyādikkho tyādiso iccādi.

'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना 'न्त', 'किं' आणि 'इम' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'टा', 'की' आणि 'टी' आदेश होतात. 'ट' कार हा सर्वादेशासाठी आहे. 'भवादी', 'भवादिक्खो', 'भवादिसो'; 'कीदी', 'कीदिक्खो', 'कीदिसो'; याच्यासारखा दिसतो तो 'इदी', 'इदिक्खो', 'इदिसो'. आकार असताना 'यादी', 'यादिक्खो', 'यादिसो', 'त्यादी', 'त्यादिक्खो', 'त्यादिसो' इत्यादी.

3,88. Tumhāmhānaṃ tāme+kasmiṃ

३,८८. एकवचनात तुम्ह आणि अम्ह शब्दांच्या जागी अनुक्रमे ता आणि मा आदेश होतात

Rī+rikkha+kesu tumhāmhānaṃ tāmā honte+kasmiṃ yathākkamaṃ. Tvaṃ viya dissati, ayaṃ viya dissatīti tādī mādī iccādi. Ekasminti kiṃ, tumhādiso amhādiso.

'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना एकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'ता' आणि 'मा' आदेश होतात. तुझ्यासारखा दिसतो तो 'तादी', माझ्यासारखा दिसतो तो 'मादी' इत्यादी. 'एकवचनात' असे का म्हटले? 'तुम्हादिसो', 'अम्हादिसो'.

3,89. Taṃ+ma+maññatra

३,८९. इतरत्र एकवचनात तुम्ह आणि अम्ह च्या जागी अनुक्रमे तं आणि मं आदेश होतात

Rīrikkhakantato+ññasmiṃ uttarapade tumhāmhāna+mekasmiṃ taṃ+maṃ honti yathākkamaṃ. Tvaṃ dīpo esaṃ, ahaṃ dīpo esaṃti aññapadatthe taṃdīpā maṃdīpā. Tvaṃ saraṇa+mesaṃ, ahaṃ saraṇa+ mesanti [Pg.275] taṃsaraṇā maṃsaraṇā. Tayā yogo tayyogo, mayā yogo mayyogoti amādisamāse niggahītalopo.

'री', 'रिक्ख' आणि 'क' हून भिन्न उत्तरपद असताना एकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' च्या जागी अनुक्रमे 'तं' आणि 'मं' आदेश होतात. 'तू त्यांचा दीप आहेस', 'मी त्यांचा दीप आहे' अशा अन्यपदार्थाच्या अर्थी 'तंदीपा', 'मंदीपा' हे शब्द बनतात. 'तू त्यांचे शरण आहेस', 'मी त्यांचे शरण आहे' या अर्थी 'तंसरणा', 'मंसरणा'. 'तुझ्याशी योग' = 'तय्योगो', 'माझ्याशी योग' = 'मय्योगो', अशा द्वितीया इत्यादी समासात निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो.

3,90. Ve+tasse+ṭa

३,९०. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय असताना एतस् शब्दाच्या जागी विकल्प करून एत किंवा ए आदेश होतो

Rī+rikkha+kesu etassa eṭa vā hoti. Edī etādī, edikkho etādikkho, ediso etādiso.

'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना 'एतस्' शब्दाच्या जागी विकल्प करून 'एत' किंवा 'ए' होतो. 'एदी', 'एतादी'; 'एदिक्खो', 'एतादिक्खो'; 'एदिसो', 'एतादिसो'.

44. Bhāvakārake sva+ghaṇa gha kā

४४. भाव आणि कारक अर्थी अ, घण, घ आणि क प्रत्यय होतात

Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ.

भाव आणि कारक अर्थी क्रियावाचक धातूंहून 'अ', 'घण', 'घ' आणि 'क' प्रत्यय बहुधा होतात.

Apaccayo-paggaṇhanaṃ paggaho, evaṃ niggaho, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, evaṃ vinayadharo. Tathā taṃ karotīti takkaro, dvittaṃ. Evaṃ hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro, nisākaro, dhanuṃ gaṇhīti dhanuggaho. Evaṃ kavacaggaho. Dada=dāne, sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado, sabbadado. Āto ‘‘parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena dvitte ‘‘rasso pubbassā’’ti rasse ca annaṃ dadātīti annadado, evaṃ dhanado. Saṃpubbo dhā=dhāraṇe, sabbaṃ sandhahatīti sabbasandho. Nī=pāpane, vipubbo, vinesi vineti vinessati etena etthāti vā vinayo, e+ayādesā. Nayanaṃ nayo. Si=sevāyaṃ, nipubbo, nissīyatīti nissayo. Si=saye, anusayi anuseti anusessatīti anusayo. I=gatimhi, patipubbo, paṭicca etasmā phala+metīti paccayo. Saṃ+upubbo, dāgame samudayo[Pg.276]. Ci=caye, vinicchayate+nena vinicchayanaṃ vā vinicchayo, ‘‘nito cissa cho’’ti cissa cho. Uccayanaṃ uccayo, saṃcayo. Khi=khaye, khayanaṃ khayo. Ji=jaye, vijayanaṃ vijayo, jayo. Kī=dabbavinīmaye, vikkayanaṃ vikkayo, kayo. Lī=silesane, allīyanti etthāti ālayo, layo. (Ivaṇṇantā).

‘अ’ प्रत्यय लागून: प्रग्रहण (स्वीकारणे/उत्साहित करणे) म्हणजे ‘पग्गह’, याचप्रमाणे ‘निग्गह’. जो धम्माचे धारण करतो तो ‘धम्मधरो’, याचप्रमाणे ‘विनयधरो’. तसेच, ते करतो तो ‘तक्करो’ (तत्कर), येथे द्वित्व होते. याचप्रमाणे ‘हितकरो’, ‘दिवसकरो’, ‘दिनकरो’, ‘दिवाकरो’, ‘निशाकरो’. जो धनुष्य ग्रहण करतो तो ‘धनुग्गहो’. याचप्रमाणे ‘कवचग्गहो’. ‘दद’ धातू दानाच्या अर्थात; सर्व कामना देतो तो ‘सब्बकामददो’, सर्व काही देतो तो ‘सब्बददो’. ‘आ’ काराच्या जागी “परोक्खायञ्च” या सूत्रातील ‘च’ च्या ग्रहणाने द्वित्व झाल्यावर “रस्सो पुब्बस्स” या सूत्राने रस्व होऊन, अन्न देतो तो ‘अन्नददो’, याचप्रमाणे ‘धनदो’. ‘सं’ पूर्व ‘धा’ धातू धारण करण्याच्या अर्थात; सर्व सांधतो (एकत्र करतो) तो ‘सब्बसंधो’. ‘नी’ धातू नेण्याच्या (प्रापण) अर्थात, ‘वि’ पूर्व; ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यामध्ये विनय केला गेला, केला जातो किंवा केला जाईल तो ‘विनयो’, येथे ‘ए’ चा ‘अय’ आदेश होतो. नेणे म्हणजे ‘नयो’. ‘सि’ धातू सेवेच्या अर्थात, ‘नि’ पूर्व; ज्याचा आश्रय घेतला जातो तो ‘निस्सयो’. ‘सि’ (शी) धातू शयन करण्याच्या अर्थात; जो अनुशयन करतो, अनुशीत होतो किंवा अनुशीत होईल तो ‘अनुसयो’. ‘इ’ धातू गतीच्या अर्थात, ‘पति’ (प्रति) पूर्व; ज्याच्यावर अवलंबून राहून फळ प्राप्त होते तो ‘पच्चयो’. ‘सं’ आणि ‘उ’ पूर्व, ‘द’ चा आगम होऊन ‘समुदयो’. ‘चि’ धातू गोळा करण्याच्या (चयन) अर्थात; ज्याच्याद्वारे निश्चित केले जाते ते निश्चित करणे म्हणजे ‘विनिच्छयो’, “नितो चिस्स छो” या सूत्राने ‘चि’ च्या जागी ‘छ’ होतो. उच्चयन (एकत्र करणे) म्हणजे ‘उच्चयो’, ‘संचयो’. ‘खि’ (क्षि) धातू क्षयाच्या अर्थात; क्षय होणे म्हणजे ‘खयो’. ‘जि’ धातू विजयाच्या अर्थात; विजय मिळवणे म्हणजे ‘विजयो’, ‘जयो’. ‘क्री’ धातू वस्तूंच्या विनिमयाच्या (खरेदी-विक्रीच्या) अर्थात; विक्री करणे म्हणजे ‘विक्कयो’, खरेदी करणे म्हणजे ‘कयो’. ‘ली’ धातू चिकटण्याच्या (श्लेषण) अर्थात; ज्याच्यामध्ये लीन होतात (आश्रय घेतात) तो ‘आलयो’, ‘लयो’. (हे इ-वर्णान्त धातू आहेत).

Āsuṇantīti assavā, āssa rasso. Paṭissavanaṃ paṭissavo. Su=passavane, ābhavaggā savantīti āsavā. Ru=saddo ravatīti ravo. Bhavatīti bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo. Lū=chedane, lavanaṃ lavo. (Uvaṇṇantā).

जे ऐकतात ते ‘अस्सवा’ (आज्ञाधारक), येथे ‘आ’ चा रस्व होतो. प्रतिश्रवण (स्वीकारणे/प्रतिज्ञा करणे) म्हणजे ‘पटिस्सवो’. ‘सु’ (स्रु) धातू वाहण्याच्या (प्रस्रवण) अर्थात; भवाग्र (अस्तित्वाच्या शिखरा) पर्यंत जे वाहतात ते ‘आसवा’. ‘रु’ धातू शब्दाच्या अर्थात; जो आवाज करतो तो ‘रवो’. जो अस्तित्वात येतो तो ‘भवो’. ज्याच्यापासून उत्पन्न होतो तो ‘पभवो’. ‘लू’ धातू छेदण्याच्या (कापण्याच्या) अर्थात; कापणे म्हणजे ‘लवो’. (हे उ-वर्णान्त धातू आहेत).

Cara=caraṇe, saṃcaraṇaṃ saṃcaro. Dara=vidāraṇe, ādaranaṃ ādaro. Āgacchati āgamanaṃti vā āgamo. Sappa=gamane, sappatīti sappo. Dibbatīti devo. Pakkamanaṃ pakkamatīti vā pakkamo, evaṃ vikkamo. Cara=caraṇe, vanaṃ caratīti vanacaro. Kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko, kāmāvacarā paññā, kāmāvacaraṃ cittaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro. Pādena pivatīti pādapo. Evaṃ kacchapo. Sirasmiṃ ruhatīti siroruho, manādittā o. Guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ, evaṃ kucchisayā vātā. Pabbate tiṭṭhatīti pabbataṭṭho puriso, pabbataṭṭhā nadī, pabbataṭṭhaṃ bhasmaṃ. Evaṃ thalaṭṭhaṃ jalaṭṭhaṃ.

‘चर’ धातू चालण्याच्या (चरण) अर्थात; संचरण करणे म्हणजे ‘संचरो’. ‘दर’ (दृ) धातू फाडण्याच्या (विदारण) अर्थात; आदर करणे म्हणजे ‘आदरो’. जो येतो किंवा येणे म्हणजे ‘आगमो’. ‘सप्प’ (सृप्) धातू गतीच्या (सरपटण्याच्या) अर्थात; जो सरपटतो तो ‘सप्पो’. जो क्रीडा करतो/चमकतो तो ‘देवो’. प्रस्थान करणे किंवा जो प्रस्थान करतो तो ‘पक्कमो’, याचप्रमाणे ‘विक्कमो’. ‘चर’ धातू फिरण्याच्या अर्थात; वनात फिरतो तो ‘वनचरो’. काम ज्याच्यामध्ये संचार करतो तो ‘कामावचरो लोको’ (कामावचर लोक), ‘कामावचरा पञ्ञा’ (कामावचर प्रज्ञा), ‘कामावचरं चित्तं’ (कामावचर चित्त). गाई जेथे चरतात तो ‘गोचरो’. जो पायाने (मुळांनी) पितो तो ‘पादपो’. याचप्रमाणे ‘कच्छपो’. डोक्यावर उगवतो तो ‘सिरोरुहो’ (केस), ‘मनादि’ गणातील असल्यामुळे ‘ओ’ होतो. गुहेत (हृदयगुहेत) शयन करते (राहते) ते ‘गुहासयं चित्तं’ (गुहाशय चित्त), याचप्रमाणे ‘कुच्छिसया वाता’ (पोटात राहणारे वायू). पर्वतावर उभा राहतो तो ‘पब्बतट्ठो पुरिसो’ (पर्वतस्थ पुरुष), पर्वतावर असणारी ‘पब्बतट्ठा नदी’ (पर्वतस्था नदी), पर्वतावर असणारी ‘पब्बतट्ठं भस्मं’ (पर्वतस्थ भस्म). याचप्रमाणे ‘थलट्ठं’ (स्थलस्थ), ‘जलट्ठं’ (जलस्थ).

Kicchatthe dumhi akicchatthe su+īsaṃ+sukha upapadesu-dukkhena karīyati karaṇaṃ vā dukkaraṃ. Evaṃ dussayo, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho. Evaṃ durakkhaṃ cittaṃ, duddaso dhammo, duranubodho dhammo. Īsaṃ sayatīti īsaṃsayo, evaṃ [Pg.277] sukhasayo. Īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ. Sukhena karīyatīti sukaraṃ pāpaṃ bālena. Evaṃ subharo appiccho, sudassaṃ paravajjaṃ, subodha+miccādi. Sabbattha pādiamādisamāsā.

कष्टाच्या अर्थात ‘दु’ उपपद असताना आणि अकष्टाच्या (सहजतेच्या) अर्थात ‘सु’, ‘ईसं’ (ईषत्) व ‘सुख’ हे उपपदे असताना - कष्टाने केले जाते किंवा कष्टाने करणे म्हणजे ‘दुक्करं’. याचप्रमाणे ‘दुस्सयो’ (कष्टाने आश्रय घेण्याजोगा); कष्टाने भरण-पोषण केले जाते तो ‘दुब्भरो’, जसे की ‘महिच्छो’ (अतिलोभी मनुष्य). याचप्रमाणे ‘दुरक्खं चित्तं’ (कठिनतेने रक्षण करण्याजोगे चित्त), ‘दुद्दसो धम्मो’ (कठिनतेने दिसणारा धर्म), ‘दुरनुबोधो धम्मो’ (कठिनतेने समजणारा धर्म). थोडे शयन करतो तो ‘ईसंसयो’, याचप्रमाणे ‘सुखसयो’. थोडे केले जाते ते ‘ईसक्करं कम्मं’. सुखाने (सहजतेने) केले जाते ते ‘सुकरं’; जसे मूर्खाकडून ‘सुकरं पापं’ (सहजतेने होणारे पाप). याचप्रमाणे ‘सुभरो अप्पिच्छो’ (सहजतेने भरण-पोषण होणारा अल्पेच्छ मनुष्य), ‘सुदस्सं परवज्जं’ (सहजतेने दिसणारा दुसऱ्याचा दोष), ‘सुबोधं’ इत्यादी. सर्व ठिकाणी ‘प्रादि’ इत्यादी समास होतात.

Ghaṇa-bhavatīti bhāvo, o+āvādesā. Aya=iti daṇḍakadhātu, ayati itoti āyo, āharatīti āhāro. Upahanatīti upaghāto, ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādeso. Rañjatīti rāgo, ‘‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’’ti jassa go. Rañjanti anenāti rāgo. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti ā, pajjate+nenāti pādo. Tuda=byathane, patujjate+nenāti patodo. Jarīyati anenāti jāro, evaṃ dāro. Bhajīyatīti bhāgo. Evaṃ bhāro. Labbhatīti lābho. Vi+opubbo, voharīyatīti vohāro. Diyyatīti dāyo, yuka. Vihaññati etasmāti vighāto. Viharanti etthāti vihāro. Āramanti etasminti ārāmo. Pacanaṃ vā pāko, cassa ko. Cajanaṃ cāgo. Yajanaṃ yāgo. Rajanaṃ rāgo.

‘घण’ प्रत्यय लागून: जो अस्तित्वात येतो तो ‘भावो’, येथे ‘ओ’ चा ‘आव’ आदेश होतो. ‘अय’ हा दण्डक धातू आहे; जो गमन करतो तो ‘आयो’ (आय/उत्पन्न), जो आणतो तो ‘आहारो’. जो उपघात करतो तो ‘उपघातो’, “हनस्स घातो णानुबन्धे” या सूत्राने ‘हन्’ च्या जागी ‘घात’ आदेश होतो. जो अनुरक्त होतो तो ‘रागो’, “कगा चजानं घानुबन्धे” या सूत्राने ‘ज’ च्या जागी ‘ग’ होतो; ज्याच्याद्वारे अनुरक्त होतात तो ‘रागो’. “अस्सा णानुबन्धे” या सूत्राने ‘अ’ चा ‘आ’ होतो; ज्याच्याद्वारे चालले जाते तो ‘पादो’ (पाय). ‘तुद’ धातू पीडा देण्याच्या (व्यथन) अर्थात; ज्याच्याद्वारे टोचले जाते तो ‘पतोदो’ (चाबूक). ज्याच्याद्वारे जीर्ण केले जाते तो ‘जारो’ (व्यभिचारी), याचप्रमाणे ‘दारो’ (पत्नी). जे विभागले जाते तो ‘भागो’, याचप्रमाणे ‘भारो’. जे प्राप्त केले जाते तो ‘लाभो’. ‘वि’ आणि ‘अव’ पूर्व; ज्याचा व्यवहार केला जातो तो ‘वोहारो’ (व्यवहार). जे दिले जाते तो ‘दायो’, येथे ‘यु’ चा आगम होतो. ज्याच्यापासून विनाश होतो तो ‘विघातो’. जेथे विहार करतात तो ‘विहारो’. ज्याच्यामध्ये रममाण होतात तो ‘आरामो’ (बाग). शिजवणे म्हणजे ‘पाको’, येथे ‘च’ च्या जागी ‘क’ होतो. त्याग करणे म्हणजे ‘चागो’. यज्ञ करणे म्हणजे ‘यागो’. रंगवणे म्हणजे ‘रागो’.

127. Ana+ghaṇasvā+parīhi ḷo

१२७. ‘अन’ आणि ‘घण’ प्रत्यय परे असताना, ‘आ’ आणि ‘परि’ यांच्यानंतर ‘ळ’ होतो.

Ā+parīhi parassa dahassa ḷo hota+na+ghaṇasu. Paridahanaṃ pariḷāho. Evaṃ dāho. Bhañjanaṃ saṅgo. Evaṃ saṅgo. Saṃkharanaṃ saṃkhāro, ‘‘karotissa kho’’ti kassa kho. Evaṃ parikkhāro. ‘‘Purasmā’’ti karassa kho, purekkhāro, ettaṃ tadaminādipāṭhā. Evaṃ upakāro, gāho.

‘आ’ आणि ‘परि’ यांच्यानंतर येणाऱ्या ‘दह’ धातूच्या जागी ‘अन’ आणि ‘घण’ प्रत्यय परे असताना ‘ळ’ होतो. परिदहन (सर्व बाजूंनी जळणे) म्हणजे ‘परिळाहो’. याचप्रमाणे ‘दाहो’. भंजन म्हणजे ‘संगो’, याचप्रमाणे ‘संगो’. संस्कार करणे म्हणजे ‘संखारो’, “करोतिस्स खो” या सूत्राने ‘क’ च्या जागी ‘ख’ होतो. याचप्रमाणे ‘परिक्खारो’. “पुरस्मा” या सूत्राने ‘कर’ च्या जागी ‘ख’ होऊन ‘पुरेक्खारो’ (आदर) होतो, येथे ‘ए’ कार “तदमिनादि” पाठाने होतो. याचप्रमाणे ‘उपकारो’, ‘गाहो’.

Gha-vacatīti [Pg.278] vako. Sica=paggharaṇe, secanaṃ seko. Evaṃ soko, eovuddhiyo. Yuñjanaṃ yogo.

‘घ’ प्रत्यय लागून: जो बोलतो तो ‘वको’ (बगळा). ‘सिच’ धातू पाझरण्याच्या (प्रस्रवण) अर्थात; सिंचन करणे म्हणजे ‘सेको’. याचप्रमाणे ‘सोको’, येथे ‘ए’ आणि ‘ओ’ ची वृद्धी होते. जोडणे म्हणजे ‘योगो’.

Ka-pī=tappane, pīnetīti pīyo, kānubandhattā na vuddhi, ‘‘yuvaṇṇāna+miyaṅuvaṅa sare’’ti iyaṅa. Khipa=peraṇe, khipatīti khipo. Bhuñjantya+nenāti bhujo. Yudha=sampahāre āyujjhanti anenāti āyudhaṃ.

‘क’ प्रत्यय लागून: ‘पी’ धातू तृप्त करण्याच्या अर्थात; जो तृप्त करतो तो ‘पीयो’ (प्रिय), ‘क’ अनुबन्ध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही, “युवण्णानमियङुवण सरा” या सूत्राने ‘इयङ्’ आदेश होतो. ‘खिप’ (क्षिप्) धातू फेकण्याच्या (प्रेरण) अर्थात; जो फेकतो तो ‘खिपो’. ज्याच्याद्वारे उपभोग घेतला जातो तो ‘भुजो’ (बाहू). ‘युध’ धातू युद्धाच्या (संप्रहार) अर्थात; ज्याच्याद्वारे युद्ध केले जाते ते ‘आयुधं’ (शस्त्र).

45. Dādhātvi

४५. ‘दा’ आणि ‘धा’ धातूंनंतर ‘इ’ प्रत्यय.

Dādhāto bahula+mi hoti bhāvakārakesu. Dā=dāne, ādiyatītiādi. Evaṃ upādi. Dhā=dhāraṇe, udakaṃ dadhātīti udadhi, ‘‘saññāya+mudo+dakassā’’ti udakassa udādeso. Jalaṃ dhiyate asminti jaladhi. Vālāni dhīyanti asminti vāladhi. Sandhīyati sandhātīti vā sandhi. Dhīyatīti dhi. Vidhīyati vidhāti vidhānaṃ vā vidhi. Sammā samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti samādhi.

‘दा’ आणि ‘धा’ धातूंनंतर भाव आणि कारक अर्थांमध्ये बहुधा ‘इ’ प्रत्यय होतो. ‘दा’ धातू दानाच्या अर्थात; जे ग्रहण केले जाते ते ‘आदि’ (आरंभ). याचप्रमाणे ‘उपादि’. ‘धा’ धातू धारण करण्याच्या अर्थात; जो पाणी धारण करतो तो ‘उदधि’ (समुद्र), “सञ्ञायमुदोदकस्स” या सूत्राने ‘उदक’ शब्दाचा ‘उद’ असा आदेश होतो. ज्याच्यामध्ये जल धारण केले जाते तो ‘जलधि’. ज्याच्यामध्ये केस धारण केले जातात ती ‘वालधि’ (शेपूट). जे सांधले जाते किंवा जो सांधतो तो ‘संधि’. जे धारण केले जाते ती ‘धि’ (बुद्धी). जे विहित केले जाते, विधान केले जाते किंवा विधान म्हणजे ‘विधि’. चित्ताला चांगल्या प्रकारे किंवा सम्यक रीतीने एकाग्र करतो तो ‘समाधि’.

46. Vamādīhya+thu

४६. ‘वम’ इत्यादी धातूंनंतर ‘अथु’ प्रत्यय होतो.

Vamādīhi bhāvakārakesva+thu hoti. Vama=uggiraṇe, vamanaṃ vamīyatīti vā vamathu. Vepa+kampa=calane, vepanaṃ vepathu.

‘वम’ इत्यादी धातूंनंतर भाव आणि कारक अर्थांमध्ये ‘अथु’ प्रत्यय होतो. ‘वम’ धातू ओकण्याच्या (उद्गीरण) अर्थात; ओकणे किंवा जे ओकले जाते तो ‘वमथु’ (उलटी). ‘वेप’ आणि ‘कम्प’ धातू हलण्याच्या (चलन) अर्थात; कापणे म्हणजे ‘वेपछु’ (थरथराट).

47. Kvi

४७. ‘क्वि’ प्रत्यय.

Kriyatthā kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho.

क्रियावाचक धातूंनंतर भाव आणि कारक अर्थांमध्ये बहुधा ‘क्वि’ प्रत्यय होतो. ‘क’ कार हा ‘क’ अनुबन्धाचे कार्य करण्यासाठी आहे.

159. Kvissa

१५९. ‘क्वि’ प्रत्ययाचा.

Kriyatthā [Pg.279] parassa kvissa lopo hoti. Sambhavatīti sambhū. Evaṃ vibhavatīti vibhū, abhibhū, sayambhū. Tathā dhu=kampane, sandhunātīti sandhu. Vibhātīti vibhā. Pabhātīti pabhā. Saṃgamma bhāsanti etthāti sabhā, ‘‘kvimhi lopo+ntabyañjanassā’’ti antabyañjanassa lopo. Bhujena gacchatīti bhujago. Evaṃ urago. Turaṃ=sīghaṃ gacchatīti turaṅgo. Khena gacchatīti khago. Vihāyase gacchatīti vihago, tadaminādipāṭhā vihādeso. Na gacchatīti nago. Evaṃ ago, ‘‘nago vā+ppāṇinī’’ti vikappena nañasamāse ṭādesanisedho. Jana=janane, kammato jātoti kammajo, amādisamāso, kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Attajo putto, vārimhi jāto vārijo. Evaṃ thalajo. Paṅkajaṃ. Jalajaṃ. Aṇḍajaṃ. Sarasijaṃ, upapadasamāse bahulaṃvidhānā vibhatyalope ‘‘manādīhī’’tiādinā siādeso. Dvikkhattuṃ jāto dvijo, ‘‘tadaminā’’ dinā kkhattuṃlopo. Pacchā jāto anujo. Sañjānātīti saññā. Pajānātīti paññā. Evaṃ patiṭṭhātīti patiṭṭhā. Jhā=cintāyaṃ, parasampattiṃ abhijjhāyatīti abhijjhā. Hitesitaṃ upaṭṭhāpetvā jhāyatīti upajjhā. So eva upajjhāyo, ‘‘sakatthe’’ti yo. Sammā jhāyanti etthāti saṃjhā. Kvidantā dhātvatthaṃ na jahanti, liṅgatthaṃ paṭipādayanti.

क्रियावाचक धातूच्या पुढे आलेल्या 'क्वि' (kvi) प्रत्ययाचा लोप होतो. 'संभवति' (उत्पन्न होतो) तो 'संभू' (sambhū). याचप्रमाणे 'विभवति' तो 'विभू', 'अभिभू', 'सयंभू' (स्वयंभू). तसेच 'धु' = कंपने (कंप पावणे), 'संधुनाति' तो 'संधु'. 'विभाति' ती 'विभा'. 'पभाति' ती 'पभा' (प्रभा). एकत्र येऊन जेथे भाषण करतात ती 'सभा', "क्विम्हि लोपोऽन्तब्यञ्जनस्स" या सूत्राने अंतिम व्यंजनाचा लोप होतो. भुजेने (वक्र गतीने) जातो तो 'भुजगो' (भुजंग/साप). याचप्रमाणे 'उरगो' (छातीने चालणारा). 'तुरं' = वेगाने जो जातो तो 'तुरङ्गो' (घोडा). 'खे' (आकाशात) जो जातो तो 'खगो' (पक्षी). 'विहायसे' (आकाशात) जो जातो तो 'विहगो', 'तदमिना' इत्यादी पाठाने 'विहा' चा आदेश होतो. जो जात नाही (स्थिर राहतो) तो 'नगो' (पर्वत). याचप्रमाणे 'अगो', "नगो वाऽप्पाणिनी" या सूत्राने विकल्पाने नञ्-समासात 'ट' आदेशाचा निषेध होतो. 'जन' = जनने (उत्पन्न होणे), कर्मापासून उत्पन्न होतो तो 'कम्मजो' (कर्मज), हा 'अम्' इत्यादींचा समास (उपपद समास) आहे; जसे - 'कम्मजो विपाको' (कर्मज विपाक), 'कम्मजा पटिसन्धि' (कर्मज प्रतिसंधी), 'कम्मजं रूपं' (कर्मज रूप). याचप्रमाणे 'चित्तजं' (चित्तज), 'उतुजं' (ऋतुज), 'आहारजं' (आहारज). स्वतःपासून उत्पन्न झालेला तो 'अत्तजो पुत्तो' (आत्मज पुत्र), पाण्यात उत्पन्न होतो तो 'वारिजो' (कमळ). याचप्रमाणे 'थलजो' (स्थलज), 'पङ्कजं' (पंकज), 'जलजं' (जलज), 'अण्डजं' (अंडज). 'सरसिजं' (तलावात उत्पन्न होणारे), उपपद समासात बहुल विधानामुळे विभक्तीचा लोप न होता "मनादीहि" इत्यादी सूत्राने 'सि' चा आदेश होतो. दोनदा जन्म घेणारा तो 'द्विजो' (द्विज), "तदमिना" इत्यादी सूत्राने 'क्खत्तुं' (वेळा) चा लोप होतो. नंतर जन्मलेला तो 'अनुजो' (अनुज). जी सम्यक प्रकारे जाणते ती 'सञ्ञा' (संज्ञा). जी प्रकृष्ट प्रकारे जाणते ती 'पञ्ञा' (प्रज्ञा). याचप्रमाणे जी प्रतिष्ठित होते ती 'पतिट्ठा' (प्रतिष्ठा). 'झा' = चिंतने (चिंतन करणे), दुसऱ्याच्या संपत्तीची जी अभिलाषा धरते ती 'अभिज्झा' (अभिध्या). हिताची इच्छा ठेवून जो ध्यान करतो (किंवा मार्गदर्शन करतो) तो 'उपज्झा' (उपाध्याय). तोच 'उपज्झायो' (उपाध्याय) होतो, "सकत्थे" या सूत्राने 'य' प्रत्यय लागतो. जेथे सम्यक प्रकारे ध्यान करतात ती 'संझा' (संध्या). 'क्वि' प्रत्ययान्त शब्द धातूचा अर्थ सोडत नाहीत, तर ते प्रातिपदिकार्थाचे (लिंगार्थाचे) प्रतिपादन करतात.

48. Ano

४८. 'अन' (ana) प्रत्यय.

Kriyatthā [Pg.280] bhāvakārakesu ano hoti. Nanda=samiddhiyaṃ, bhāve-nandiyate nandanaṃ. Kamme-anandīyittha nandīyati nandīyissati nanditabbanti vā nandanaṃ vanaṃ. Gahanaṃ gahanīyaṃ vā gahaṇaṃ, ‘‘tathanarā’’ dinā nassa ṇo. Gaṇhanaṃ, niggahītassa no. Caritabbaṃ caraṇaṃ. Bhuyate bhavanaṃ. Huyate havanaṃ. Rundhitabbaṃ rundhanaṃ rodhanaṃ vā. Bhuñjitabbaṃ bhuñjanaṃ bhojanaṃ vā. Bujjhitabbaṃ bujjhanaṃ, ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yuka. Bodhanaṃ vā. Suti suyyati vā savanaṃ. Pāpīyatīti pāpuṇanaṃ, ‘‘sakāpānaṃ kuka+kū’’ti yogavibhāgā kuāgame nāgame ca tassa ṇo ca. Pālīyatīti pālanaṃ iccādi.

क्रियावाचक धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म कारकांमध्ये 'अन' (ana) प्रत्यय होतो. 'नन्द' = समृद्धी असणे/आनंदी असणे; भाव अर्थात - 'नन्दियते' (आनंदी होणे) ते 'नन्दनं' (नंदन). कर्म अर्थात - ज्याचा आनंद घेतला गेला, घेतला जातो, घेतला जाईल किंवा घेतला जावा ते 'नन्दनं वनं' (नंदनवन). ग्रहण करणे किंवा ग्रहण करण्यायोग्य ते 'गहणं' (ग्रहण), "तथ नरा" इत्यादी सूत्राने 'न' चा 'ण' होतो. 'गण्हनं' (ग्रहण करणे), येथे निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) 'न' होतो. आचरण करण्यायोग्य ते 'चरणं' (चरण/आचरण). जे होते (अस्तित्वात येते) ते 'भवनं' (भवन). जे हवन केले जाते ते 'हवनं' (हवन). रोखण्यायोग्य ते 'रुन्धनं' किंवा 'रोधनं'. उपभोगण्यायोग्य किंवा खाण्यायोग्य ते 'भुञ्जनं' किंवा 'भोजनं'. जाणण्यायोग्य ते 'बुज्झनं', "पदादीनं क्वचि" या सूत्राने 'यु' (अन) प्रत्यय होतो; किंवा 'बोधनं'. ऐकणे किंवा जे ऐकले जाते ते 'सवनं' (श्रवण). जे प्राप्त केले जाते ते 'पापुणनं' (प्राप्ती), "सकापानं कुक-कू" या योगविभागाने 'कु' आगम आणि 'न' आगम होऊन त्याचा 'ण' होतो. ज्याचे पालन केले जाते ते 'पालनं' (पालन) इत्यादी.

Kattari-rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ toyaṃ. Vijānātīti viññāṇaṃ. Ghā=gandhopādāne, ghāyatīti ghānaṃ. Jhā=cintāyaṃ, jhāyatīti jhānaṃ. Karoti anenāti kāraṇaṃ, dīgho. Viākarīyanti etenāti byākaraṇaṃ. Pūrati+nenāti pūraṇaṃ. Dīyate+nenāti dānaṃ. Pamīyate+nenāti pamāṇaṃ. Vuccate+nenāti vacanaṃ. Panudati panujjate+nenāti vā panudanaṃ. Sūda=pagaraṇe, sūdati sujjate+nenāti vā sūdano. Suṇāti suyate+neneti vā savanaṃ. Luyati luyate+neneti vā lavanaṃ. Evaṃ nayanaṃ. Punāti puyate+neneti vā pavano. Sametīti samaṇo samanaṃ vā. Tathā bhāveti bhāvīyati etāyāti vā bhāvanaṃ. Evaṃ pācanaṃ pācāpanaṃ iccādi. ‘‘Ana+saṇasvā parīhi ḷo’’ti ḷo, āḷāhanaṃ.

कर्ता अर्थात - जे धूळ दूर करते ते 'रजोहरणं तोयं' (धूळ साफ करणारे पाणी). जे विशेष रूपाने जाणते ते 'विञ्ञाणं' (विज्ञान/चेतना). 'घा' = गंध ग्रहण करणे; जे गंध घेते ते 'घानं' (घ्राणेंद्रिय/नाक). 'झा' = चिंतन करणे; जे चिंतन करते (किंवा ज्याच्याद्वारे ध्यान केले जाते) ते 'झानं' (ध्यान). ज्याच्याद्वारे केले जाते ते 'कारणं' (कारण), येथे दीर्घ स्वर होतो. ज्याच्याद्वारे स्पष्टीकरण केले जाते ते 'ब्याकरणं' (व्याकरण). ज्याच्याद्वारे पूर्ण केले जाते ते 'पूरणं' (पूरण). जे दिले जाते ते 'दानं' (दान). ज्याच्याद्वारे मोजले जाते ते 'पमाणं' (प्रमाण). ज्याच्याद्वारे बोलले जाते ते 'वचनं' (वचन). जे दूर करते किंवा ज्याच्याद्वारे दूर केले जाते ते 'पनुदनं' (निवारण). 'सूद' = क्षरण/स्वयंपाक करणे; जे क्षरण करते किंवा ज्याच्याद्वारे क्षरण केले जाते ते 'सूदनो' (नाश करणारा/आचारी). जो ऐकतो किंवा ज्याच्याद्वारे ऐकले जाते ते 'सवनं' (श्रवण). जो कापतो किंवा ज्याच्याद्वारे कापले जाते ते 'लवनं' (कापणी). याचप्रमाणे 'नयनं' (डोळा/नेणे). जो पवित्र करतो किंवा ज्याच्याद्वारे पवित्र केले जाते तो 'पवरणो' (वारा). जो शांत करतो तो 'समणो' (श्रमण) किंवा 'समनं' (शमन). तसेच, जी भावना करते किंवा जिच्याद्वारे भावना केली जाते ती 'भावनं' (भावना/ध्यानभावना). याचप्रमाणे 'पाचनं' (पाचविणे), 'पाचापनं' (पाचवायला लावणे) इत्यादी. "अन-सणस्वा परीहि ळो" या सूत्राने 'ळ' होतो; जसे - 'आळाहनं' (स्मशान/दहनभूमी).

Adhikaraṇe-tiṭṭhati asinti ṭhānaṃ. Evaṃ sayanaṃ, senaṃ vā āsanaṃ. Adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ.

अधिकरण (स्थान) अर्थात - जेथे उभे राहतात ते 'ठानं' (स्थान/ठिकाण). याचप्रमाणे 'सयनं' (शयन/झोपण्याची जागा), 'सेनं' (शय्या) किंवा 'आसनं' (आसन/बसण्याची जागा). जेथे अधिकरण (क्रिया) केली जाते ते 'अधिकरणं' (अधिकरण).

Sampadānāpādānesu-sammā [Pg.281] padīyate yassa taṃ sampadānaṃ. Apecca etasmā ādadātīti apādānaṃ. Bahulādhikārā calanādīhipi sīlasādhudhammesupi ano, calati sīlenāti calano evaṃ jalano, kodhano, kopano. Maṇḍa=bhusane, maṇḍeti sīlenāti maṇḍano. Evaṃ bhūsano. ‘‘Aññātrapī’’ti okāranisedho.

संप्रदान आणि अपादान अर्थांमध्ये - ज्याला सम्यक प्रकारे दिले जाते ते 'सम्पादनं' (संप्रदान). ज्याच्यापासून दूर होऊन ग्रहण केले जाते ते 'अपादानं' (अपादान). 'बहुल' अधिकाराने 'चल' इत्यादी धातूंपासून स्वभाव (शील) आणि उत्तम गुणांच्या अर्थातही 'अन' प्रत्यय होतो; जसे - स्वभावाने जो चंचल असतो तो 'चलनो' (चंचल). याचप्रमाणे 'जलनो' (जळणारा/अग्नी), 'कोधनो' (क्रोधी), 'कोपनो' (कोपिष्ट). 'मण्ड' = भूषविणे; स्वभावाने जो भूषवितो तो 'मण्डनो' (मंडन करणारा). याचप्रमाणे 'भूसनो' (भूषविणारा). "अञ्ञात्रपि" या सूत्राने 'ओ' काराचा निषेध होतो.

49. Itthiya+ma+ṇa+kti+ka+yaka+yā ca

४९. स्त्रीलिंगात 'अ', 'ण', 'क्ति', 'क', 'यक' आणि 'या' प्रत्यय देखील होतात.

Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ.

स्त्रीलिंगात भाव आणि कारक अर्थांमध्ये क्रियावाचक धातूंच्या पुढे 'अ' इत्यादी प्रत्यय होतात आणि 'अन' प्रत्यय देखील बहुलतेने होतो.

A-jara=vayohāniyaṃ, jirati jiraṇaṃ vā jarā. ‘‘Itthiya+ma+tvā’’ti āpaccayo. Paṭisambhijjatīti paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā. Upādīyatīti upādā. Ikkha+cakkha=dassane, upaikkhatīti upekkhā. ‘‘Yuvaṇṇāna+meo luttā’’ti ekāro. Cintanaṃ cintā. Sikkha=vijjopādāne, sikkhanaṃ sikkhīyantīti vā sikkhā. Evaṃ bhikkhā. Icchanaṃ icchā. ‘‘Gamayami’’ccādinā cchaṅādeso. Puccha=pucchane, pucchanaṃ pucchā. Midha+medha=saṅgame, apaṭhitadhātu, medhanaṃ medhā. Evaṃ gudha=pariveṭhane, godhanaṃ godhā. Titikkhanaṃ titikkhā. Evaṃ vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā. Īhanaṃ īhā.

'अ' प्रत्यय - 'जर' = वयाची हानी होणे; जीर्ण होणे किंवा जीर्ण होण्याची अवस्था म्हणजे 'जरा' (वृद्धत्व). "इत्थिय-म-त्वा" या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होतो. जी विशेष रूपाने विभक्त (विश्लेषित) होते ती 'पटिसम्भिदा' (प्रतिसंभिदा). जिच्याद्वारे मार्गक्रमण केले जाते ती 'पटिपदा' (प्रतिपदा/मार्ग). याचप्रमाणे 'सम्पदा' (संपदा), 'आपदा' (आपत्ती). जे ग्रहण केले जाते ते 'उपादा' (उपादाय रूप). 'इक्ख' आणि 'चक्ख' = पाहणे; जी तटस्थतेने पाहते ती 'उपेक्खा' (उपेक्षा). "युवण्णान-मेओ लुत्ता" या सूत्राने 'ए' कार होतो. चिंतन करणे ती 'चिन्ता' (चिंता/विचार). 'सिक्ख' = विद्या ग्रहण करणे; शिकणे किंवा जे शिकले जाते ती 'सिक्खा' (शिक्षा/शिक्षण). याचप्रमाणे 'भिक्खा' (भिक्षा). इच्छा करणे ती 'इच्छा'. "गमयमि" इत्यादी सूत्राने 'च्छ' चा आदेश होतो. 'पुच्छ' = विचारणे; विचारणे ती 'पुच्छा' (प्रश्न). 'मिध' आणि 'मेध' = एकत्र येणे (हा अपठित धातू आहे); बुद्धीची धारणा ती 'मेधा' (बुद्धी). याचप्रमाणे 'गुध' = वेढणे; वेढणे ती 'गोधा' (घोरपड). सहन करणे ती 'तितिक्खा' (तितिक्षा/सहनशीलता). याचप्रमाणे 'वीमंसा' (विमर्शा/मीमांसा), 'जिगुच्छा' (जुगुप्सा/घृणा), 'पिपासा' (तहान), 'पुत्तिया' (पुत्राची इच्छा). चेष्टा/प्रयत्न करणे ती 'ईहा' (इच्छा/चेष्टा).

Ṇa-karaṇaṃ kārā, ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā hoti, eva+muparipi. Haraṇaṃ hārā muttāvali. Taraṇaṃ tārā, dharaṇaṃ dhārā. Araṇaṃ ārā.

'ण' प्रत्यय - करणे ती 'कारा' (तुरुंग/क्रिया), "अस्सा णानुबन्धे" या सूत्राने 'आ' होतो, पुढेही याचप्रमाणे समजावे. हरण करणे (मन वेधून घेणे) ती 'हारा' (मोत्यांची माळ). तारण करणे (तारणारा तारा) ती 'तारा'. धारण करणे ती 'धारा'. टोचणे ते 'आरा' (सुई/आर).

Yathākathañci saddamhi, ruḷhiyā atthanicchayo.

शब्दांमध्ये जसा कसाही (व्युत्पत्तीने) अर्थ असला, तरी रूढीनेच अर्थाचा निश्चय होतो.

Kti-sambhuvanaṃ [Pg.282] sambhuti. ‘‘Na te’’ccādinā na vuddhi. Savanaṃ suti. Nayanaṃ nayati etāyāti vā nīti. Maññatīti mati, ‘‘gamādirānaṃ lopontabyañjanassā’’ti gamādittā nalopo. Gamanaṃ gantabbāti vā gati. Upahananaṃ upahati. Ramanti etāya ramanaṃ vā rati. Tananaṃ tati. Niyamanaṃ niyati. Bhuñjanaṃ bhutti. Yuñjanaṃ yutti, pararūpaṃ. Evaṃ samāpajjanaṃ samāpajjateti samāpatti. Sampatti. Yaja=devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, yajanaṃ iṭṭhi, ‘‘yajassa yassa ṭiyī’’ti ṭiādeso, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭho, pararūpapaṭhamakkharā ca. Sāsanaṃ siṭṭhi, ‘‘sāsassa sisa vā’’ti sisa, sānantarassa tassa ṭho’’ti ṭhādeso. Bhedanaṃ bhijjateti vā bhitti. Bhaja=sevāyaṃ, bhajanaṃ bhatti. Tana=vitthāre, tanotīti tanti, nassa niggahītādi.

'क्ति' प्रत्यय - उत्पन्न होणे ती 'सम्भूति' (संभूती). "न ते" इत्यादी सूत्राने वृद्धी होत नाही. ऐकणे ती 'सुति' (श्रुती). नेणे किंवा जिच्याद्वारे नेले जाते ती 'नीति' (नीती). जो विचार करतो ती 'मति' (मती), "गमादिरां लोपोन्तब्यञ्जनस्स" या सूत्राने गमादी धातूंच्या अंतिम व्यंजनाचा (न चा) लोप होतो. जाणे किंवा जेथे जावे ती 'गति' (गती). नष्ट करणे ती 'उपहति' (नाश). जिच्यामध्ये रममाण होतात किंवा रमणे ती 'रति' (रती/प्रीती). विस्तार करणे ती 'तति' (श्रेणी/विस्तार). नियमन करणे ती 'नियति' (नियती). उपभोग घेणे ते 'भुत्ति' (भुक्ती/भोग). जोडणे ती 'युत्ति' (युक्ती), येथे पररूप होते. याचप्रमाणे समापन्न होणे ती 'समापत्ति' (समापत्ती). 'सम्पत्ति' (संपत्ती). 'यज' = देवपूजा, संगतीकरण आणि दान; यज्ञ करणे ती 'इट्ठि' (इष्टी/यज्ञ), "यजस्स यस्स टियी" या सूत्राने 'टि' आदेश होतो, "पुच्छादितो" या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होतो आणि पररूपाचे पहिले अक्षर होते. शासन करणे ती 'सिट्ठि' (शिष्टी/शासन), "सासस्स सिस वा" या सूत्राने 'सिस' आदेश होतो आणि 'स' नंतरच्या 'त' चा 'ठ' होऊन 'ठ' आदेश होतो. भेदणे किंवा जे भेदले जाते ती 'भित्ति' (भिंत). 'भज' = सेवा करणे; सेवा करणे ती 'भत्ति' (भक्ती). 'तन' = विस्तार करणे; जो विस्तार करतो ती 'तन्ति' (तंतू/तंत्री), येथे 'न' चा निग्गहीत (अनुस्वार) इत्यादी होतो.

Ka-guhantī etthāti guhā, okāranivutti. Rujatīti rujā. Modanti etāyāti mudā nāma muditā.

'क' प्रत्यय - जेथे लपतात ती 'गुहा' (गुहा), येथे 'ओ' काराची निवृत्ती होते. जी पीडा देते ती 'रुजा' (रोग/पीडा). जिच्याद्वारे आनंदित होतात ती 'मुदा' म्हणजेच 'मुदिता' (आनंद).

Yaka-vida=ñāṇe, vidanaṃ vidanti etāyāti vā vijjā, dassa je pubbarūpaṃ. Yajanaṃ ijjā, ṭiādeso.

'यक' प्रत्यय - 'विद' = ज्ञान; जाणणे किंवा जिच्याद्वारे जाणतात ती 'विज्जा' (विद्या), येथे 'द' चा 'ज' होऊन पूर्वरूप होते. यज्ञ करणे ती 'इज्जा' (इज्या/यज्ञ), येथे 'टि' चा आदेश होतो.

Ya-sayanti etthāti seyyā, dvittaṃ. Aja=vaja=gamane, samajanaṃ samajanti etthāti vā samajjā. Papubbo, pabbajanaṃ pabbajjā. Tavaggavaraṇā’’dimhi ‘‘cavaggabayañā’’ti yogavibhāgena vassa be dvittaṃ. Ūmhi paricaraṇaṃ paricariyā. Jāgaraṇaṃ jāgariyā.

येथे निजतात (झोपतात) ती 'सेय्या' (शय्या), येथे द्वित्व होते. 'अज' आणि 'वज' हे गमन अर्थाचे धातू आहेत; जेथे लोक एकत्र जमतात ती 'समज्जा' (सभा/मेळावा). 'प' उपसर्ग पूर्वपद असताना, प्रव्रज्या (बाहेर पडणे) म्हणजे 'पब्बज्जा'. 'तवग्गवरणा' इत्यादी सूत्रातील 'चवग्गबयञा' या योगविभागाने 'व' चे 'ब' होऊन द्वित्व होते. 'ऊ' प्रत्यय असताना परिचरण म्हणजे 'परिचरिया'. जागरण म्हणजे 'जागरिया'.

Ana-payojake [Pg.283] kāriyadhātuto kattuṃ payojanaṃ kāraṇaṃ, ekāranisedho nassa ṇo ca. Evaṃ harituṃ payojanaṃ hāraṇaṃ. Vida=anubhave, vitti vedayatīti vā vedanā. Vanda=abhivādanathutīsu, vandanaṃ vandanā. Upāsanaṃ upāsanā. Cita=saṃcetanāyaṃ, cetayatīti cetanā. Desiyatīti desanā. Bhāviyatīti bhāvanā.

प्रयोजक नसताना 'अन' प्रत्यय लागून कार्य धातूपासून 'करण्याचे प्रयोजन' या अर्थी 'कारण' शब्द बनतो, येथे 'ए' काराचा निषेध होतो आणि 'न' चा 'ण' होतो. याचप्रमाणे 'हरणाचे प्रयोजन' म्हणजे 'हारण'. 'विद' धातू अनुभवाच्या अर्थात आहे; जाणीव (वित्ती) किंवा जे अनुभवले जाते ती 'वेदना'. 'वन्द' धातू अभिवादन आणि स्तुती या अर्थात आहे; वंदन म्हणजे 'वंदना'. उपासना म्हणजे 'उपासना'. 'चित' धातू संचेतनाच्या अर्थात आहे; जे चेतविते ती 'चेतना'. जे उपदेशिले जाते ती 'देसना' (देशना). जे भाविले जाते (विकसित केले जाते) ती 'भावना'.

50. Jāhāhi ni

५०. 'जा' आणि 'हा' धातूंपासून 'नि' प्रत्यय होतो.

Jā=vayohānimhi, hā=cāge, imehi itthiyaṃ ni hoti. Jānaṃ=vayaparipāko jāni. Hānaṃ hāni.

'जा' धातू वयोवृद्धत्व (वयोहाणी) अर्थात आणि 'हा' धातू त्यागाच्या अर्थात आहे; या धातूंपासून स्त्रीलिंगात 'नि' प्रत्यय होतो. 'जानं' म्हणजे वयाचा परिपाक (वृद्धत्व) म्हणजेच 'जानि'. 'हानं' (हानी/नाश) म्हणजे 'हानि'.

51. Karā ririyo

५१. 'कर' धातूपासून 'रिरिय' प्रत्यय होतो.

Karato ririyo hoti+tthiyaṃ. Rānubandhattā aralope karaṇaṃ kiriyā. ‘‘Kriyā’’ti ‘‘tuṃtāye’’ccādimhi ‘‘kriyāyaṃ’’ti yogavibhāgā riyaramhi aralopo, rikāro kakāre+nubandho hoti.

'कर' धातूपासून स्त्रीलिंगात 'रिरिय' प्रत्यय होतो. 'र' चा अनुबंध असल्यामुळे 'अ' चा लोप होऊन 'करण' चे 'किरिया' बनते. 'क्रिया' या शब्दात 'तुंताय' इत्यादी सूत्रातील 'क्रियायं' या योगविभागाने 'रिय' प्रत्यय असताना 'अ' चा लोप होतो आणि 'ऋ' कार 'क' कारात अनुबद्ध होतो.

52. I+ki+tī sarūpe

५२. धातूच्या स्वतःच्या स्वरूपाचा बोध करून देण्यासाठी 'इ', 'कि' आणि 'ति' हे प्रत्यय होतात.

Dhātussa sarūpe+bhidheyye ete honti. Vacaicca+yaṃ dhātu eva vaci. Evaṃ yudhi. ‘‘Karotissa kho’’ti vikaraṇassa ñāpitattā ‘‘kattari lo’’ti lo, pacati. Akāro kakāroti ghaṇantena kārasaddena chaṭṭhīsamāso.

धातूचे स्वतःचे स्वरूप सांगायचे असताना हे प्रत्यय होतात. 'वच' हा धातूच 'वचि' होतो. याचप्रमाणे 'युधि' होतो. 'करोतिस्स खो' या सूत्राने विकरणाचे ज्ञापन केल्यामुळे 'कत्तरि लो' या सूत्राने 'लो' प्रत्यय होऊन 'पचति' रूप बनते. 'अकार' आणि 'ककार' हे 'घण्' प्रत्ययान्त 'कार' शब्दासोबत षष्ठी तत्पुरुष समास आहेत.

53. Sīlā+bhikkhaññā+vassakesu ṇī

५३. शील (स्वभाव), आभीक्ष्ण्य (पुनःपुन्हा करणे) आणि आवश्यकता या अर्थांमध्ये 'णी' प्रत्यय होतो.

Kriyatthā [Pg.284] ṇī hoti sīlādīsu. Saṃsa=pasaṃsane, piyapubbo, piyaṃ pasaṃsati sīlenāti piyapasaṃsī rājā. Atha vā piyaṃ pasaṃsati sīlena vā dhammena vā tasmiṃ sādhu vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsanī, piyapasaṃsi kulaṃ, āvuddhimhi tathā saccavādī, dhammavādī. Sīghayāyīti ‘‘assā+ṇāpimhī yuka’’ iti yuka. Pāpakārī, mālakārī iccādi. Uṇhaṃ bhuñjati sīlenāti uṇhabhojī, ‘‘lahussupantassā’’ti okāro.

शील इत्यादी अर्थांमध्ये क्रियावाचक धातूपासून 'णी' प्रत्यय होतो. 'शंस' धातू प्रशंसेच्या अर्थात आहे; 'पिय' पूर्वपद असताना, स्वभावाने प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करतो तो 'पियपसंसी राजा' (प्रियप्रशंसी राजा). अथवा जो स्वभावाने किंवा धर्माने प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करतो किंवा त्यात जो चांगला आहे तो 'पियपसंसी' (पुल्लिंग), 'पियपसंसनी' (स्त्रीलिंग), 'पियपसंसि कुल' (नपुंसकलिंग); वृद्धी झाल्यावर याचप्रमाणे 'सच्चवादी' (सत्यवादी), 'धम्मवादी' (धर्मवादी) रूपे बनतात. 'सीघयायी' (वेगाने जाणारा) यामध्ये 'अस्सा+णापिम्ही युक' या सूत्राने 'युक' आगम होतो. 'पापकारी', 'मालाकारी' इत्यादी. जो स्वभावाने गरम अन्न खातो तो 'उण्हभोजी' (उष्णभोजी), येथे 'लहुस्सुपन्तस्सा' या सूत्राने 'ओ' कार होतो.

Ābhikkhaññe-punappuna khīraṃ pivatīti khīrapāyī, yuka. Avassaṃ karotīti avassakārī. ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’ti samāse vibhattilope ca kate ‘‘lopo’’ti niggahītalopo. Satandāyīti ettha bahulaṃvidhānā vibhattialope amādisamāsapaṭisedhe ca kate vaggantaṃ.

आभीक्ष्ण्य (पुनःपुन्हा करणे) अर्थात - जो पुन्हा पुन्हा दूध पितो तो 'खीरपायी' (दूध पिणारा), येथे 'युक' आगम होतो. जो अवश्य करतो तो 'avassakārī' (अवश्य करणारा). 'स्यादि स्यादिने+कत्थं' या सूत्राने समास आणि विभक्तीचा लोप झाल्यावर 'लोपो' या सूत्राने निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो. 'सतंदायी' यामध्ये बहुल विधानामुळे विभक्तीचा अलोप आणि 'अम्' इत्यादी समासाचा प्रतिषेध (निषेध) झाल्यावर वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक) होतो.

Aññasmiṃ atthepi ‘‘ṇī’’ti yogavibhāgena siddhaṃ. Sādhukārī, brahmacārī, assaddhabhojī. Paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī, bahussutadhārī iccādi.

इतर अर्थांमध्येही 'णी' या योगविभागाने रूप सिद्ध होते. जसे की - 'साधुकारी' (चांगले काम करणारा), 'ब्रह्मचारी', 'अस्सद्धभोजी' (श्रद्धा नसताना खाणारा). स्वतःला पंडित मानणारा तो 'पंडितमानी', 'बहुस्सुतधारी' (बहुश्रुत गोष्टी धारण करणारा) इत्यादी.

Sādhukaraṇaṃ sādhukāro, so assa atthīti sādhukārīti ghaṇantā ī.

चांगले करणे म्हणजे 'साधुकार', तो ज्याच्याकडे आहे तो 'साधुकारी'; येथे 'घण्' प्रत्ययान्त शब्दाला 'ई' प्रत्यय लागतो.

54. Thāvari+ttara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā

५४. 'थावर', 'इत्तर', 'भङ्गुर', 'भिदुर', 'भासुर' आणि 'भस्सर' हे शब्द निपाताने सिद्ध होतात.

Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne. Iminā nipātanā varapaccayo ca thāssa tho ca, tiṭṭhati sīlenāti thāvaro. I=ajjhenagatīsu[Pg.285], ttarapaccayo, gacchati sīlenāti ittaro. Bhañja=omaddane, bhajjate sayameva bhajjati vā attanā attānanti bhaṅguro, kamme kattari vā gurapaccayo. Bhijjate sayameva bhindati vā attānanti bhidūro, ettha kūrapaccayo, kakāro+nubandho. Parabhañjanavisayesupi udāharaṇesu na hoti. Tatthāpi keci ‘‘dosandhakārabhidūro’’ti idaṃ sandhāya icchanti. Bhāsati dippatīti bhāsuro, urapaccayo. Sarapaccaye bhassaro, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti rasso. (Tekālikappaccayā).

शील (स्वभाव) अर्थ प्रतीत होत असताना हे शब्द निपाताने सिद्ध होतात. या निपाताने 'वर' प्रत्यय होतो आणि 'था' चा 'थ' होतो; स्वभावाने जो स्थिर राहतो तो 'थावर' (स्थावर). 'इ' धातू अध्ययन आणि गमन अर्थात आहे, 'त्तर' प्रत्यय होऊन, स्वभावाने जो जातो तो 'इत्तर' (चंचल). 'भञ्ज' धातू मर्दनाच्या अर्थात आहे; जो स्वतःच मोडतो किंवा स्वतःलाच मोडतो तो 'भङ्गुर' (भंगुर); येथे कर्म किंवा कर्ता अर्थात 'गुर' प्रत्यय होतो. जे स्वतःच फुटते किंवा स्वतःलाच फोडते ते 'भिदूर', येथे 'कूर' प्रत्यय होतो आणि 'क' चा अनुबंध होतो. दुसऱ्याला मोडण्याच्या/फोडण्याच्या विषयातील उदाहरणांमध्ये हा प्रत्यय होत नाही. तरीही काही लोक 'दोसन्धकारभिदूरो' (दोषरूपी अंधकाराचा नाश करणारा) याला अनुसरून हा प्रत्यय मानतात. जो चमकतो तो 'भासुर', येथे 'उर' प्रत्यय होतो. 'सर' प्रत्यय असताना 'भस्सर' रूप बनते, 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्राने र्‍हस्व होतो. (हे त्रैकालिक प्रत्यय आहेत).

55. Kattari bhūte ktavantu+ktāvī

५५. भूतकाळात कर्ता अर्थी 'क्तवन्तु' आणि 'क्तावी' हे प्रत्यय होतात.

Bhūte atthe vattamānato kriyatthā ktavantu+ktāvī honti kattari. Vijinīti vijitavā vijitāvī, kānubandhattā na vuddhi. Guṇavantu daṇḍisamaṃ. Hu=havane, aggiṃ ahavīti hutavā hutāvī, hutāvinī hutavānī. ‘‘Bhūte’’ti yāva ‘‘āhāratthā’’ti adhikāro.

भूतकाळात क्रियावाचक धातूपासून कर्ता अर्थी 'क्तवन्तु' आणि 'क्तावी' प्रत्यय होतात. ज्याने जिंकले तो 'विजितवा' किंवा 'विजितावी'; 'क' चा अनुबंध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. हे शब्द 'गुणवन्तु' आणि 'दण्डि' शब्दांसारखे चालतात. 'हु' धातू हवनाच्या अर्थात आहे; ज्याने अग्नीमध्ये हवन केले तो 'हुतवा' किंवा 'हुतावी'; स्त्रीलिंगात 'हुताविनी' किंवा 'हुतवानी' रूपे होतात. 'भूते' या सूत्रापासून 'आहारत्था' या सूत्रापर्यंत हा अधिकार चालतो.

56. Kto bhāvakammesuti

५६. भाव (क्रिया) आणि कर्म अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो.

Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Asanaṃ āsitaṃ bhavatā, ñi. Karīyitthāti kato kaṭo bhavatā, ‘‘gamādirānaṃ’’ tyādinā ralopo. Eva+muparipi.

आपल्याद्वारे बसणे झाले ते 'आसितं'; येथे 'ञि' चा आगम होतो. आपल्याद्वारे चटई केली गेली ती 'कतो कटो' (केलेली चटई); 'गमादिराणं' इत्यादी सूत्राने 'र' चा लोप होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे.

57. Kattari cā+rambhe

५७. आणि क्रियेच्या आरंभाच्या अर्थी कर्ता कारकात 'क्त' प्रत्यय होतो.

Kriyārambhe kattarikto hoti yathāpattañca, pakarīti pakato bhavaṃ kaṭaṃ. Pakarīyitthāti pakato kaṭo bhavatā. Pasupīti [Pg.286] pasutto bhavaṃ. Pasupīyitthāti pasuttaṃ bhavatā, pararūpaṃ.

क्रियेच्या आरंभाच्या अर्थी कर्ता कारकात योग्यतेनुसार 'क्त' प्रत्यय होतो; जसे - ज्याने चटई बनवण्यास सुरुवात केली तो 'पकतो भवं कटं' (आपण चटई बनवण्यास प्रवृत्त झालात). आपल्याद्वारे चटई बनवण्यास सुरुवात केली गेली ती 'पकतो कटो भवता'. जो झोपू लागला तो 'पसुत्तो भवं' (आपण झोपलात). आपल्याद्वारे झोपणे सुरू झाले ते 'पसुत्तं भवता'; येथे पररूप होते.

58. Ṭhā+sa vasa silisa sī ruha jara janīhi

५८. 'ठा', 'स', 'वस', 'सिलिस', 'सी', 'रुह', 'जर' आणि 'जनी' या धातूंपासून कर्ता अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो.

Ṭhādīhi kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhāsīti upaṭṭhīto bhavaṃ guruṃ. Upaṭṭhīyitthāti upaṭṭhito guru bhotā, ‘‘ṭhāssī’’ti ṭhāssa i. Evaṃ upāsīti upāsito. Upāsīyitthāti upāsito. ‘‘Ñi byañjanassā’’ti ñi. Anuvusi anuvusīyitthāti vā anuvusīto. ‘‘Assū’’ti assa ukāro. Āpubbo silisa=āliṅgane, āsilesi āsilesīyitthāti vā āsiliṭṭho. ‘‘Sānantarassa tassa ṭho’’ti ṭhe pararūpaṃ paṭhamakkharañca. Adhisayi adhisīyitthāti vā adhisayito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhisayitā khaṭopikā bhotā. Evaṃ āruhi āruhīyitthāti vā āruḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti tassa hakāro pubbahakārassa ca ḷo. Anujīri anujīrīyitthāti vā anujiṇṇo vasaliṃ bhavaṃ, anujiṇṇā vasalī bhotā, ‘‘tarādīhi riṇṇo’’ti ktassa riṇṇādeso ‘‘rānubandhe’’tyādinā arabhāgassa lopo ca. Anvajāyi anvajāyitthāti vā anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena, ‘‘janissā’’ti nassa ā.

'ठा' इत्यादी धातूंपासून कर्ता कारकात योग्यतेनुसार 'क्त' प्रत्यय होतो. ज्याने गुरूंची सेवा केली तो 'उपट्ठितो भवं गुरुं' (आपण गुरूंची सेवा केली). आपल्याद्वारे गुरूंची सेवा केली गेली ती 'उपट्ठितो गुरु भोता'; 'ठास्सी' या सूत्राने 'ठा' च्या जागी 'इ' होतो. याचप्रमाणे 'उपासी' चे 'उपासितो' आणि 'उपासीयित्था' चे 'उपासितो' होते; 'ञि ब्यञ्जनस्सा' या सूत्राने 'ञि' चा आगम होतो. 'अनुवुसि' किंवा 'अनुवुसीयित्था' चे 'अनुवुसीतो' होते; 'अस्सू' या सूत्राने 'अ' चा 'उ' कार होतो. 'आ' पूर्वपद असलेला 'सिलिस' धातू आलिंगन अर्थात आहे; 'आसिलेस' किंवा 'आसिलेसीयित्था' चे 'आसिलिट्ठो' होते. 'सानन्तरस्स तस्स ठो' या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होतो, पररूप होते आणि पहिले अक्षर द्वित्व होते. 'अधिसयि' किंवा 'अधिसयीयित्था' चे 'अधिसयितो खटोपिकं भवं' (आपण खाटेवर निजलात) किंवा 'अधिसयिता खटोपिका भोता' होते. याचप्रमाणे 'आरुहि' किंवा 'आरुहीयित्था' चे 'आरुळ्हो रुक्खं भवं' (आपण झाडावर चढलात) किंवा 'आरुळ्हो रुक्खो भोता' होते; 'रुहादीहि हो ळ च' या सूत्राने 'त' चा 'ह' कार होतो आणि पूर्व हकाराचा 'ळ' होतो. 'अनुजीरि' किंवा 'अनुजिरीयित्था' चे 'अनुजिण्णो वसलिं भवं' किंवा 'अनुजिण्णा वसली भोता' होते; 'तरादीहि रिण्णो' या सूत्राने 'क्त' प्रत्ययाचा 'रिण्ण' आदेश होतो आणि 'रानुबन्धे' इत्यादी सूत्राने 'अर' भागाचा लोप होतो. 'अnvajayic' किंवा 'अन्वजायित्था' चे 'अनुजातो माणवको माणविकं' किंवा 'अनुजाता माणविका माणवकेन' होते; 'जनिस्सा' या सूत्राने 'न' चा 'आ' होतो.

59. Gamanatthā+kammakā+dhāre ca

५९. गमन अर्थाचे धातू, अकर्मक धातू आणि आधार (अधिकरण) अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो.

Gamanatthato [Pg.287] akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca. Yā=pāpuṇane, yātavanto asminti yātaṃ ṭhānaṃ. Yātavanto yātā, yānaṃ yātaṃ. Ettha santampi kammaṃ anicchitaṃ. Yāyitāti yāto patho. ‘‘Ye gatyatthā, te buddhyatthā. Ye buddhyatthā, te gatyatthā’’ti vuttattā tathalakkhaṇaṃ yāthāvato āgato abhisambuddhoti tathāgato itipi hoti. Āsitavanto asminti āsitaṃ. Āsitavanto āsitā. Āsana+māsitaṃ.

गमन अर्थाच्या आणि अकर्मक क्रियावाचक धातूंपासून आधार (अधिकरण) आणि कर्ता अर्थी योग्यतेनुसार 'क्त' प्रत्यय होतो. 'या' धातू प्राप्त होण्याच्या (गमनाच्या) अर्थात आहे; ज्या ठिकाणी गेले ते 'यातं ठाणं' (गेलेले स्थान). जे गेले ते 'याता' (गेलेले लोक), गमन म्हणजे 'यातं'. येथे कर्म विद्यमान असूनही ते अनपेक्षित (विवक्षित नसलेले) आहे. ज्या मार्गाने गेले तो 'यातो पथो' (गेलेला मार्ग). 'जे गमन अर्थाचे धातू आहेत, ते ज्ञान अर्थाचे आहेत; जे ज्ञान अर्थाचे आहेत, ते गमन अर्थाचे आहेत' असे म्हटल्यामुळे, 'तथा' लक्षणाने यथार्थपणे आलेले आणि पूर्णपणे बुद्ध झालेले ते 'तथागत' असेही रूप बनते. ज्या ठिकाणी बसले ते 'आसितं' (आसन). जे बसले ते 'आसिता' (बसलेले लोक). आसन म्हणजे 'आसितं'.

60. Āhāratthā

६०. आहार (खाणे/पिणे) अर्थाच्या धातूंपासून...

Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca. Bhuttavanto+sminti bhuttaṃ. Evaṃ pītaṃ, ‘‘gāpāna+mī’’ti ī. Bhuñjanaṃ bhuttaṃ pānaṃ pītaṃ. Bhuñjīyitthāti bhutto odano. Evaṃ pītaṃ udakaṃ. Akattatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ. Bahulādhikārā kattaripi ‘‘apiviṃsūti pītā gāvo’’ti hoteva. Sida=pāke, passijjīti passanno, ‘‘gamanattha’’ dinā kto, ‘‘bhidā’’ dinā tassa no pararūpañca. Amaññitthāti mato. Icchīyitthāti iṭṭho. Abujjhitāti buddho, ‘‘dho dhahabhehī’’ti tassa dho. Pūjīyitthāti pūjito, curādittā ṇi. Evaṃ sīlīyitthāti sīlito. Rakkhīyitthāti rakkhito. Khamīyitthāti khanto, massa niggahītaṃ. Akkocchīyitthāti akkuṭṭho, āssa rasso. Rusa=rose, arosīti ruṭṭho, ‘‘gamanatthā’’ dinā kattari kto. Ñimhi rusito. Hara=haraṇe, abhi+ vi+āpubbo[Pg.288], abhibyāharīyitthāti abhibyāhaṭo. Daya=dānagatihiṃsādānesu, adayīyitthāti dayito. Hasa=ālikye, ahasīti haṭṭho. Kāmīyitthāti kanto, ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti ettha ‘‘ṇiṇāpīnaṃ’’ti yogavibhāgā curādiṇilopo. Saṃyamīti saṃyato. Nañapubbo, na marīti amato, nañasamāse nassa ṭo.

गिळणे (अज्झोहार) या अर्थी आणि आधार अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो, तसेच योग्यतेनुसार (यथाप्राप्त) देखील होतो. 'आम्ही भोजन केले आहे' या अर्थी 'भुत्तं' (भोजन/खाल्लेले) असा प्रयोग होतो. याचप्रमाणे 'पीतं' (पिलेले), 'गापानमी' यामध्ये 'ई' होतो. खाणे म्हणजे 'भुत्तं' आणि पिणे म्हणजे 'पीतं'. 'जे खाल्ले गेले' तो 'भुत्तो ओदनो' (खाल्लेला भात). याचप्रमाणे 'पीतं उदकं' (पिलेले पाणी). अकर्तृक अर्थासाठी भिन्नयोग (सूत्राचा विभाग) केला जातो. 'बहुलाधिकारा'मुळे कर्त्यामध्ये देखील 'अपिविंसू' या अर्थी 'पीता गावो' (पिलेल्या गाई) असा प्रयोग होतोच. सिद = शिजणे/पक्व होणे या अर्थी, 'पस्सिज्जी' (प्रसन्न झाला/पक्व झाला) म्हणजे 'पसन्नो'. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि 'भिदा' इत्यादी सूत्राने 'त' चा 'न' आणि पररूप होते. 'अमञ्ञित्थ' (मानले गेले) म्हणजे 'मतो' (मानलेला). 'इच्छीयित्थ' (इच्छिले गेले) म्हणजे 'इट्ठो' (इच्छित). 'अबुज्झित' (बुद्ध झाला/जाणले गेले) म्हणजे 'बुद्धो' (बुद्ध). 'धो धहभेही' या सूत्राने 'त' चा 'ध' होतो. 'पूजीयित्थ' (पूजिले गेले) म्हणजे 'पूजितो' (पूजित), चुरादिगणाचा असल्यामुळे 'णि' प्रत्यय होतो. याचप्रमाणे 'सिलीयित्थ' म्हणजे 'सीलितो'. 'रक्खीयित्थ' म्हणजे 'रक्खितो' (रक्षित). 'खमीयित्थ' म्हणजे 'खन्तो' (क्षमा केलेला), 'म' चा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. 'अक्कोच्छीयित्थ' म्हणजे 'अक्कुट्ठो' (आक्रोशिलेला/निंदिलेला), 'आ' चा र्‍हस्व होतो. रुस = रागवणे या अर्थी, 'अरोसी' (रागावला) म्हणजे 'रुट्ठो'. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय होतो. 'ञि' प्रत्यय असताना 'रुसितो' होतो. हर = हरण करणे या अर्थी, 'अभि + वि + आ' पूर्वपद असताना, 'अभिब्याहरीयित्थ' म्हणजे 'अभिब्याहटो' (उच्चारलेला). दय = दान, गती, हिंसा आणि स्वीकार या अर्थी, 'अदयीयित्थ' म्हणजे 'दयितो' (प्रिय/दया केलेला). हस = आनंद/हसणे या अर्थी, 'अहसी' म्हणजे 'हट्ठो' (हर्षित). 'कामीयित्थ' म्हणजे 'कन्तो' (कांत/प्रिय). 'णिणापीनं तेसू' या सूत्रातील 'णिणापीनं' या योगविभागाने चुरादि 'णि' चा लोप होतो. 'संयमी' म्हणजे 'संयतो' (संयत). 'नञ्' पूर्वपद असताना, 'न मरी' (जो मरत नाही) म्हणजे 'अमतो' (अमृत), नञ् समासामध्ये 'न' चा 'अ' होतो.

Kaṭṭhaṃ dukkhaṃ āpannoti phalabhūte dukkhe kaṭṭhasaddassa vattanato phalassa bhāvittā bhūteyeva kto. Kasa=gatihiṃsāvilekhanesu, akasi=hiṃsīti kaṭṭhaṃ.

'कट्ठं दुक्खं आपन्नो' (कष्टप्रद दुःखाला प्राप्त झालेला) यामध्ये फलभूत दुःखासाठी 'कट्ठ' शब्दाचा वापर होत असल्यामुळे, फलाचा भाव असल्यामुळे भूतकाळातच 'क्त' प्रत्यय होतो. कस = गती, हिंसा आणि नांगरणे या अर्थी, 'अकसि' (हिंसा केली) म्हणजे 'कट्ठं' (कष्ट/दुःख).

150. Bhidādito no kta+ktavantūnaṃ

१५०. 'भिदा' इत्यादी धातूंहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'न' होतो.

Bhidādīhi paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa no hoti. Ākatigaṇo+yaṃ. ‘‘Kto bhāvakammesū’’ti kamme upari sabbattha kto. Bhijjitthoti bhinno, tassa ne pararūpaṃ. Abhindīti bhinnavā, ‘‘kattari bhūte’’ ccādinā ktavantu. Eva+muparipi. Chijjitthāti chinno. Achindīti chinnavā. Chada=apavāraṇe, chādīyitthāti channo. Achādayīti channavā, curādittā ṇi, tassa ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti ettha ‘‘ṇi’’ iti yogavibhāgā lopo. Khida=asahane, khijjīti khinno khinnavā, kattari. Eva+muparipi. Uppajjīti uppanno uppannavā. Sida=pāke, asijjīti sinno sinnavā. Sada=visaraṇagatya vasādanādānesu, sidīti sanno sannavā. Pīnīti pīno pīnavā. Sū=pasave, sūnīti sūno. Pasavīti sūnavā. Dī=khaye, dīyīti dīno dīnavā. Ḍī+lī=ākāsagamane, ḍīyīti ḍīno ḍīnavā. Līyi [Pg.289] leyi alīyīti līno līnavā. Aluyīti lūno lūnavā.

'भिदा' इत्यादी धातूंहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'न' होतो. हा 'आकृतिगण' आहे. 'क्तो भावकम्मेसू' या सूत्राने कर्म अर्थी पुढे सर्वत्र 'क्त' प्रत्यय होतो. 'भिज्जित्थो' (भेदले गेले) म्हणजे 'भिन्नो' (भिन्न/तुटलेला), त्याच्या 'त' चा 'न' होऊन पररूप होते. 'अभिन्दी' म्हणजे 'भिन्नवा' (भेदणारा), 'कर्तरि भूते' इत्यादी सूत्राने 'क्तवन्तु' प्रत्यय होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. 'छिज्जित्था' म्हणजे 'छिन्नो' (छिन्न/कापलेला). 'अछिन्दी' म्हणजे 'छिन्नवा'. छद = झाकणे या अर्थी, 'छादीयित्थ' म्हणजे 'छन्नो' (झाकलेला). 'अछादयी' म्हणजे 'छन्नवा', चुरादिगणाचा असल्यामुळे 'णि' प्रत्यय होतो, त्याचा 'णिणापीनं तेसू' या सूत्रातील 'णि' या योगविभागाने लोप होतो. खिद = सहन न करणे या अर्थी, 'खिज्जी' म्हणजे 'खिन्नो' आणि कर्त्यामध्ये 'खिन्नवा' होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. 'उप्पज्जी' म्हणजे 'उप्पन्नो' (उत्पन्न झालेला) आणि 'उप्पन्नवा'. सिद = शिजणे या अर्थी, 'असिज्जी' म्हणजे 'सिन्नो' (शिजलेला) आणि 'सिन्नवा'. सद = गती, अवसाद आणि स्वीकार या अर्थी, 'सिदी' म्हणजे 'सन्नो' (थकलेला/बसलेला) आणि 'सन्नवा'. 'पीनी' म्हणजे 'पीनो' (पुष्ट) आणि 'पीनवा'. सू = प्रसवणे या अर्थी, 'सूनी' म्हणजे 'सूनो' (पुत्र/उत्पन्न झालेला). 'पसवी' म्हणजे 'सूनवा'. दी = क्षय होणे या अर्थी, 'दीयी' म्हणजे 'दीनो' (दीन/दुर्बळ) आणि 'दीनवा'. डी + ली = आकाशगमन या अर्थी, 'डीयी' म्हणजे 'डीनो' (उडलेला) आणि 'डीनवा'. 'लीयि', 'लेयि', 'अलीयी' म्हणजे 'लीनो' (लीन झालेला) आणि 'लीनवा'. 'अलुयी' म्हणजे 'लूनो' (कापलेला) आणि 'लूनवा'.

151. Dātvi+nno

१५१. 'दा' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'इन्न' होतो.

Dāto kta+ktavantūnaṃ tassa inno hoti. Adāyitthāti dinno. Addīti dinnavā.

'दा' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'इन्न' होतो. 'अदायित्थ' (दिले गेले) म्हणजे 'दिन्नो' (दिलेला). 'अद्दी' म्हणजे 'दिन्नवा' (देणारा).

152. Kirādīhi ṇoti

१५२. 'किर' इत्यादी धातूंहून 'ण' होतो.

Ṇo. Upari sabbattha kta+ktavantūnaṃti yojetabbaṃ. Kira=vikiraṇe, akirīyitthāti kiṇṇo. Akirīti kiṇṇavā. Apurīti puṇṇo puṇṇavā. Akhīyitthāti khīṇo. Akhīyīti khīṇavā.

'ण' होतो. पुढे सर्वत्र 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांचा संबंध जोडावा. किर = विखुरणे या अर्थी, 'अकिरीयित्थ' म्हणजे 'किण्णो' (विखुरलेला). 'अकिरी' म्हणजे 'किण्णवा'. 'अपुरी' म्हणजे 'पुण्णो' (पूर्ण/भरलेला) आणि 'पुण्णवा'. 'अखीयित्थ' म्हणजे 'खीणो' (क्षीण झालेला). 'अखीयी' म्हणजे 'खीणवा'.

153. Tarādīhi riṇṇoti

१५३. 'तर' इत्यादी धातूंहून 'त' चा 'रिण्ण' होतो.

Tassa riṇṇo. Rakāro antasarādilopattho. Atarīti tiṇṇo tiṇṇavā. Ajīrīti jiṇṇo jiṇṇavā. Paricīyitthāti ciṇṇo. Paricīyīti ciṇṇavā. Ettha cissa vikappavidhānattā pana paricita+upacitādayopi siddhā eva.

'त' चा 'रिण्ण' होतो. 'र' कार हा अंत्य स्वरादीच्या लोपासाठी आहे. 'अतरी' म्हणजे 'तिण्णो' (तरलेला/पार झालेला) आणि 'तिण्णवा'. 'अजिरी' म्हणजे 'जिण्णो' (जीर्ण झालेला) आणि 'जिण्णवा'. 'परिचीयित्थ' म्हणजे 'चिण्णो' (आचरलेला/एकत्रित केलेला). 'परिचीयी' म्हणजे 'चिण्णवा'. येथे 'च' चा विकल्प विधानामुळे 'परिचित', 'उपचित' इत्यादी रूपे देखील सिद्ध होतातच.

154. Go bhañjādīhiti

१५४. 'भञ्ज' इत्यादी धातूंहून 'त' चा 'ग' होतो.

Bhañjādito tassa ga hoti. Abhañjīti bhaggo bhaggavā. ‘‘Gamanatthā’’ dinā kattari ktapaccaye tassa iminā gakāre pararūpaṃ niggahītalopo ca. Laga=saṅge, alagīti laggo laggavā. Mujja=mujjane, nimujjīti nimuggo nimuggavā, ettha saṃyogādilopo. Vīja+bhayacalanesu, saṃpubbo, saṃvijjīti saṃviggo saṃviggavā.

'भञ्ज' इत्यादी धातूंहून 'त' चा 'ग' होतो. 'अभञ्जी' म्हणजे 'भग्गो' (भंगलेला/नष्ट झालेला) आणि 'भग्गवा'. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय झाल्यावर, 'त' चा या सूत्राने 'ग' कार होऊन पररूप होते आणि निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो. लग = आसक्ती/चिकटणे या अर्थी, 'अलगी' म्हणजे 'लग्गो' (लागलेला/चिकटलेला) आणि 'लग्गवा'. मुज्ज = बुडणे या अर्थी, 'निमुज्जी' म्हणजे 'निमुग्गो' (बुडालेला) आणि 'निमुग्गवा', येथे संयोगादीचा लोप होतो. वीज = भय आणि कंपन या अर्थी, 'सं' पूर्वपद असताना, 'संविज्जी' म्हणजे 'संविग्गो' (उद्विग्न/भयभीत) आणि 'संविग्गवा'.

155. Susā khoti

१५५. 'सुस' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'ख' होतो.

Susato [Pg.290] paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa kho hoti. Susa=sose. Sussīti sukkho sukkhavā.

'सुस' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'ख' होतो. सुस = सुकणे या अर्थी, 'सुस्सी' म्हणजे 'सुक्खो' (सुकलेला) आणि 'सुक्खवा'.

156. Pacā ko

१५६. 'पच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'क' होतो.

Pacā paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa ko hoti. Paccīti pakko. Pacīti pakkavā.

'पच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'क' होतो. 'पच्ची' म्हणजे 'पक्को' (पक्व झालेला/शिजलेला). 'पची' म्हणजे 'पक्कवा'.

157. Mucā vāti

१५७. 'मुच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा विकल्प करून 'क' होतो.

Mucā paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Muca=mocane, muccīti mukko mutto. Amucīti mukkavā muttavā. Sakko-tiṇvādīsu ‘‘i bhī kā’’ dinā siddhaṃ. Asakkhīti sakko. Kta+ktavantūsu satto sattavātveva hoti.

'मुच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा विकल्प करून 'क' होतो. मुच = मुक्त करणे या अर्थी, 'मुच्ची' म्हणजे 'मुक्को' किंवा 'मुत्तो' (मुक्त झालेला). 'अमुची' म्हणजे 'मुक्कवा' किंवा 'मुत्तवा'. 'सक्को' हे रूप तिण्-प्रत्यय इत्यादींमध्ये 'इ भी का' इत्यादी सूत्राने सिद्ध होते. 'असक्खी' म्हणजे 'सक्को' (समर्थ). 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांमध्ये 'सत्तो' आणि 'सत्तवा' असेच रूप होते.

106. Muha+bahānañca te kānubandhe+tve

१०६. 'मुह', 'बह' आणि 'दुह' धातूंच्या स्वराचा दीर्घ होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययांमध्ये, 'त्वान' आणि 'त्वा' प्रत्यय वगळून.

Muha+bahānaṃ duhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvāna+tvāvajjite. Muha=vecitte, baha+braha+brūha vuddhiyaṃ. Muyhitta bayhitthāti mūḷho bāḷho, ‘‘gamanatthā’’ dinā akammakattā kattari kte dīgho ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti tassa ho ca hassa ḷo ca hoti. Evaṃ gūḷho. ‘‘Kānubandhe+tve’’ti yāva ‘‘sāsassa sisa vā’’ tya+dhikāro.

'मुह', 'बह' आणि 'दुह' धातूंच्या स्वराचा दीर्घ होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययांमध्ये, 'त्वान' आणि 'त्वा' प्रत्यय वगळून. मुह = व्याकुळता/भ्रम या अर्थी, बह, ब्रह, ब्रूह = वृद्धी या अर्थी. 'मुय्हित्त', 'बय्हित्थ' म्हणजे 'मूळ्हो' (मोहित झालेला) आणि 'बाळ्हो' (अतिशय/दृढ). 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय झाल्यावर दीर्घ होतो, आणि 'रुहादीहि हो ळ च' या सूत्राने 'त' चा 'ह' आणि 'ह' चा 'ळ' होतो. याचप्रमाणे 'गूळ्हो' (गुप्त) होतो. 'कानुबन्धेत्वे' हा अधिकार 'सासस्स सिस वा' या सूत्रापर्यंत चालतो.

107. Vahassu+ssa

१०७. 'वह' धातूच्या 'व' चा 'उ' होतो आणि तो दीर्घ होतो, 'त' कार आधी असताना.

Vahassa ussa dīgho hoti te. Vuyhitthāti vūḷho, ‘‘assū’’ti ukāre iminā dīgho.

'वह' धातूच्या 'व' चा 'उ' होतो आणि तो 'त' कार आधी असताना दीर्घ होतो. 'वुय्हित्थ' म्हणजे 'वूळ्हो' (वहन केलेला), 'अस्सू' या सूत्राने उकार झाल्यावर या सूत्राने तो दीर्घ होतो.

108. Dhāssa hi

१०८. 'धा' धातूचा 'हि' होतो, 'त' कार आधी असताना.

Dhā=dhāraṇe+timassa [Pg.291] hi hoti vā te. Nidhīyitthāti nihito. Nidahīti nihitavā nihitāvī.

धा = धारण करणे या अर्थी असलेल्या या धातूचा 'त' कार आधी असताना विकल्प करून 'हि' होतो. 'निधीयित्थ' म्हणजे 'निहितो' (ठेवलेला/स्थापित). 'निदही' म्हणजे 'निहितवा' किंवा 'निहितावी'.

109. Gamādirānaṃ lopo+ntassa

१०९. 'गम' इत्यादी आणि 'र' कारान्त धातूंच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो, 'त' कार आधी असताना.

Gamādīnaṃ rakārantānañca antassa lopo hoti te. Agamīti gato. Khaññitthāti khato, kamme. Evaṃ haññitthāti hato. Tana=vitthāre, taññitthāti tato. Yama=uparame, saṃyamīti saññato, ‘‘gamanatthā’’ dinā kattari kto, ‘‘ye saṃssā’’ti niggahītassa ño pubbarūpañca. Evaṃ aramīti rato. Karīyitthāti kato.

'गम' इत्यादी आणि 'र' कारान्त धातूंच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो, 'त' कार आधी असताना. 'अगमी' म्हणजे 'गतो' (गेलेला). 'खञ्ञित्थ' म्हणजे 'खतो' (खणलेला), कर्म अर्थी. याचप्रमाणे 'हञ्ञित्थ' म्हणजे 'हतो' (मारलेला). तन = विस्तार करणे या अर्थी, 'तञ्ञित्थ' म्हणजे 'ततो' (विस्तारलेला). यम = उपराम/संयम या अर्थी, 'संयमी' म्हणजे 'सञ्ञतो' (संयत), 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि 'ये संस्सा' या सूत्राने निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) 'ञ' होऊन पूर्वरूप होते. याचप्रमाणे 'अरमी' म्हणजे 'रतो' (रक्त/लीन). 'करीयित्थ' म्हणजे 'कतो' (केलेला).

110. Vacādīnaṃ vassu+ṭa vā

११०. 'वच' इत्यादी धातूंच्या 'व' चा विकल्प करून 'उ' होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध नसलेल्या प्रत्ययांमध्ये.

Vacādīnaṃ vassa uṭa vā hoti kānubandhe atve. Vuccitthāti uttaṃ. Assa u vuttaṃ, ubhayattha pararūpaṃ. Vasa=nivāse, vasanaṃ avasi vasiṃsu etthāti vā utthaṃ vutthaṃ, ‘‘gamanatthā’’ dinā kto, ‘‘sāsa vasa saṃsa saṃsā tho’’ti tassa tho.

'वुच्चित्थ' म्हणजे 'उत्तं' (बोललेले). याच्या 'व' चा 'उ' होऊन 'वुत्तं' होते, दोन्ही ठिकाणी पररूप होते. वस = निवास करणे या अर्थी, राहणे किंवा 'अवसि' (राहिला), 'वसिंसू' (राहिले) यामध्ये 'उत्थं' किंवा 'वुत्थं' (राहिलेला) होते. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि 'सास वस संस संसा थो' या सूत्राने 'त' चा 'थ' होतो.

112. Vaddhassa vā

११२. 'वद्ध' धातूच्या 'अ' चा विकल्प करून 'उ' होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध नसलेल्या प्रत्ययांमध्ये.

Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe atve. Avaddhīti vuddho vaddho, kattari kte ‘‘dho dha+habhehī’’ti tassa dho, tatiyakkharado ca saṃyogādilopo ca. Vuttīti ‘‘sabbādayo vuttimatte’’ti yogavibhāgā assa u. Vattītipi yathālakkhaṇaṃ.

'अवद्धी' म्हणजे 'वुद्धो' (वृद्ध/वाढलेला) किंवा 'वद्धो'. कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय झाल्यावर 'धो धहभेही' या सूत्राने 'त' चा 'ध' होतो, तिसरा अक्षर (द) होतो आणि संयोगादीचा लोप होतो. 'वुत्ती' हे रूप 'सब्बादयो वृत्तिमत्ते' या योगविभागाने 'अ' चा 'उ' होऊन सिद्ध होते. नियमानुसार 'वत्ती' असेही रूप होते.

113. Yajassa yassa ṭi+yī

११३. 'यज' धातूच्या 'य' चा 'इ' होतो, 'त' कार आधी असताना.

Yajassa [Pg.292] yassa ṭi+yī honti kānubandhe atve. Yajanaṃti kto, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭhe pararūpādimhi kate iṭṭhaṃ yiṭṭhaṃ.

यज् धातूच्या 'य' च्या जागी 'इ' आणि 'यि' होतात, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'यजन' या अर्थी 'क्त' प्रत्यय लावल्यास, 'पुच्छादितो' या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होऊन आणि पररूप इत्यादी कार्ये झाल्यावर 'इट्ठं' आणि 'यिट्ठं' अशी रूपे बनतात.

114. Ṭhāssi

११४. ठास्स इ

Ṭhāssa i hoti kānubandhe atve. Aṭṭhāsīti ṭhito.

'ठा' (स्था) धातूच्या जागी 'इ' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'अट्ठासि' म्हणजे 'ठितो' (स्थित/उभा असलेला).

115. Gā+pāna+mī

११५. गा-पान-मी

Gā+pāna+mī hoti kānubandhe atve. Gānaṃ gītaṃ. Pānaṃ pītaṃ. Bahulādhikārā pitvā.

'गा' आणि 'पा' धातूंच्या जागी 'ई' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'गान' म्हणजे 'गीतं' (गालेले). 'पान' म्हणजे 'पीतं' (पिलेले). बहुल अधिकाराने 'पित्वा' (पिऊन) असे रूप होते.

116. Janissā

११६. जनिस्सा

Janissa ā hoti kānubandhe atve. Ajanīti jāto, ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti antassa ā hoti.

'जनि' (जन्) धातूच्या जागी 'आ' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'अजनि' म्हणजे 'जातो' (जन्माला आलेला), 'छट्ठियन्तस्सा' या सूत्राने अन्त्य स्वराच्या जागी 'आ' होतो.

117. Sāsassa sisa vā

११७. सासस्स सिस वा

Sāsassa sisa hoti kānubandhe atve. Sāsanaṃti kto, tassa ‘‘sāsa vasa saṃsa sasā tho’’ti the pararūpaṃ paṭhamakkharo ca, ‘‘ta+tha+na+rā’’ dinā tassa ṭo. Thassa ṭho, siṭṭhaṃ. Aññatra satthaṃ. ‘‘Guhādīhi yaka’’ iti yakapaccaye sāsīyatīti sisso. Umhi sāsiyo.

'सास्' धातूच्या जागी 'सिस' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'सासन' म्हणजे 'क्त' प्रत्यय लागल्यावर, त्याला 'सास वस संस ससा थो' या सूत्राने 'थ' झाल्यावर, पररूप आणि पहिला अक्षर लोप होऊन, 'त-थ-न-रा' इत्यादी सूत्राने 'त' चा 'ट' होतो. 'थ' चा 'ठ' होऊन 'सिट्ठं' रूप बनते. इतर ठिकाणी 'सत्थं' रूप बनते. 'गुहादीहि यक' या सूत्राने 'यक' प्रत्यय लागल्यास 'सासीयति' पासून 'सिस्सो' (शिष्य) रूप बनते. 'उ' प्रत्यय लागल्यास 'सासियो' रूप बनते.

140. Sānantarassa tassa ṭho

१४०. सानन्तरस्स तस्स ठो

Sakārantā kriyatthā parassā+nantarassa tassa ṭha hoti. Tussīti tuṭṭho, ‘‘gamanatthā’’ dinā kte iminā tassa ṭhe [Pg.293] pararūpādi. Evaṃ tuṭṭhavā. Tabba+ktīsu tosanaṃ tuṭṭhabbaṃ, ‘‘aññatrāpī’’ti okārābhāvo. Evaṃ tuṭṭhi, kānubandhattā na vuddhi.

सकारान्त क्रियावाचक धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ठ' होतो. 'तुस्सि' (तुष्) पासून 'तुट्ठो' (संतुष्ट) रूप बनते, 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने 'क्त' प्रत्यय लागल्यावर या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होऊन पररूप इत्यादी कार्ये होतात. याचप्रमाणे 'तुट्ठवा' रूप बनते. 'तब्ब' आणि 'क्ति' प्रत्ययांमध्ये 'तोसन' (संतोष) अर्थी 'तुट्ठब्बं' रूप बनते, 'अञ्ञत्रापि' या सूत्राने ओ-कार होत नाही. याचप्रमाणे 'तुट्ठि' रूप बनते, 'क' अनुबंध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही.

141. Kasassi+ma ca vā

१४१. कसस्सिम च वा

Kasasmā parassā+nantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kasīyitthāti kiṭṭhaṃ. Kiṭṭhādiṃ viya duppasuṃ, kamme kto. Imābhāve kaṭṭhaṃ, akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ.

'कस्' (नांगरणे) धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ठ' होतो आणि 'कस्' च्या जागी विकल्पेकरून 'इम' होतो. 'कसीयित्थ' (नांगरले गेले) या अर्थी 'किट्ठं' (पिकलेले शेत) रूप बनते. 'किट्ठ' इत्यादी प्रमाणे 'दुप्पसुं' रूप बनते, कर्मणी प्रयोगात 'क्त' प्रत्यय होतो. 'इम' चा अभाव असताना 'कट्ठं' (नांगरलेले) रूप बनते, जसे की 'अकट्ठपाकिमं सालिं' (न नांगरता पिकलेला शाली भात).

142. Dhasto+trastā

१४२. धस्तो-त्रस्ता

Ete saddā nipaccante. Dhaṃsa+dhaṃsane, dhaṃsīyitthāti dhasto, bindulopo. Utrasīti otrasto.

हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'धंस' (नाश पावणे) धातूपासून 'धंसीयित्थ' या अर्थी 'धस्तो' रूप बनते, येथे अनुस्वाराचा (बिंदूचा) लोप होतो. 'उत्रसि' (घाबरला) या अर्थी 'ओत्रस्तो' रूप बनते.

143. Pucchādito

१४३. पुच्छादितो

Pucchādīhi parassā+nantarassa tassa ṭha hoti. Pucchīyitthāti puṭṭho. Bhajja=pāke, bhajīyitthāti bhaṭṭho, saṃyogādilopo. Yajitthāti yiṭṭho, ‘‘yajassa yassa ṭi+yī’’ti yi.

'पुच्छीयित्थ' (विचारले गेले) या अर्थी 'पुट्ठो' (विचारलेला) रूप बनते. 'भज्ज' (भाजणे) धातूपासून 'भजीयित्थ' या अर्थी 'भट्ठो' रूप बनते, येथे संयोगादीचा लोप होतो. 'यजित्थ' (यज्ञ केला) या अर्थी 'यिट्ठो' रूप बनते, 'यजस्स यस्स टि-यी' या सूत्राने 'यि' होतो.

144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho

१४४. सास वस संस ससा थो

Etehi parassā+nantarassa tassa tha hoti. Sāsanaṃ sāsīyitthāti vā satthaṃ. Vasanaṃ vutthaṃ, ‘‘assū’’ti u. Pasaṃsanaṃ pasaṃsīyitthāti vā pasatthaṃ. Sasa=gati+hiṃsā+pāṇanesu, sasanaṃ gamanaṃ hiṃsanaṃ jīvanañca satthaṃ. Anusāsīyitthāti anusiṭṭho, tthassa ṭṭho.

या धातूंनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'थ' होतो. 'सासन' किंवा 'सासीयित्थ' या अर्थी 'सत्थं' रूप बनते. 'वसन' (राहणे) पासून 'वुत्थं' रूप बनते, 'अस्सू' या सूत्राने 'उ' होतो. 'पसंसन' (प्रशंसा करणे) किंवा 'पसंसीयित्थ' या अर्थी 'पसत्थं' रूप बनते. 'सस्' (गती, हिंसा आणि प्राणन या अर्थी) धातूपासून 'ससन' म्हणजे गमन, हिंसा आणि जीवन या अर्थी 'सत्थं' रूप बनते. 'अनुसासीयित्थ' (अनुशासन केले गेले) या अर्थी 'अनुसिट्ठो' रूप बनते, येथे 'त्थ' च्या जागी 'ट्ठ' होतो.

145. Dho dha+ha+tehi

१४५. धो ध-ह-तेहि

Dhakāra [Pg.294] hakāra bhakārantehi parassa tassa dha hoti. Vaddhitthāti kamme kte tassa dhakārādimhi ca ‘‘vaddhassa vā’’ti ukāre kate saṃyogādilopo, vuddho. Duyhitthāti duddhaṃ. Labhīyitthāti laddhaṃ.

धकार, हकार आणि भकार अन्त्य असलेल्या धातूंनंतर येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ध' होतो. 'वड्ढित्थ' (वाढला) या अर्थी कर्मणी प्रयोगात 'क्त' प्रत्यय लागल्यावर, त्याच्या धकारादीच्या जागी आणि 'वड्ढस्स वा' या सूत्राने 'उ' कार झाल्यावर, संयोगादीचा लोप होऊन 'वुद्धो' (वृद्ध) रूप बनते. 'दुय्हित्थ' (दुभले गेले) या अर्थी 'दुद्धं' रूप बनते. 'लभीयित्थ' (मिळाले) या अर्थी 'लद्धं' रूप बनते.

146. Dahā ḍho

१४६. दहा ढो

Dahā parassā+nantarassa tassa ḍha hoti. Dayhitthāti daḍḍho, pararūpādimhi kate ‘‘catutthadutiye’’ ccādinā ḍakāro.

'दह' (जळणे) धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ढ' होतो. 'दय्हित्थ' (जळाले गेले) या अर्थी 'दड्ढो' (जळालेला) रूप बनते, पररूप इत्यादी कार्ये झाल्यावर 'चतुत्थदुतिये' इत्यादी सूत्राने 'ड' कार होतो.

147. Bahassu+ma ca

१४७. बहस्सु-म च

Bahā parassā+nantarassa tassa ḍha hoti bahassu+ma ca ḍhasanniyogena. Baha+braha+brūha=vuddhiyaṃ. Abahīti buḍḍho.

'बह' धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ढ' होतो आणि 'ढ' च्या संयोगाने 'बह' च्या जागी 'उ' आणि 'म' होतो. 'बह', 'ब्रह', 'ब्रूह' हे वृद्धी (वाढणे) या अर्थी आहेत. 'अबहि' या अर्थी 'बुड्ढो' (वृद्ध) रूप बनते.

148. Ruhādīhi ho ḷa ca

१४८. रुहादीहि हो ळ च

Ruhādīhi parassā+nantarassa tassa ha hoti ḷo ca+ntassa. Āruhīti āruḷho. Guyhitthāti guḷho. Abahīti bāḷho. Dvīsu ‘‘muhabahā’’ dinā dīgho.

'रुह' इत्यादी धातूंनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ह' होतो आणि अन्त्य वर्णाच्या जागी 'ळ' होतो. 'आरुहि' (चढला) या अर्थी 'आरुळ्हो' रूप बनते. 'गुय्हित्थ' (गुप्त राहिले) या अर्थी 'गुळ्हो' रूप बनते. 'अबहि' या अर्थी 'बाळ्हो' रूप बनते. या दोन्हीमध्ये 'मुहबहा' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो.

149. Muhā vāti

१४९. मुहा वा

Ktatassa hakāro antassa vā ḷo ca. Amohīti muḷho, muddho, tassa dho. (Atītakālikapaccayavidhānaṃ).

'क्त' प्रत्ययाच्या 'त' च्या जागी 'ह' होतो आणि अन्त्य वर्णाच्या जागी विकल्पेकरून 'ळ' होतो. 'अमोहि' (मोहित झाला) या अर्थी 'मुळ्हो' किंवा 'मुद्धो' रूप बनते, दुसऱ्या रूपामध्ये 'त' च्या जागी 'ध' होतो. (येथे भूतकाळी प्रत्ययांचे विधान समाप्त झाले).

64. Nto kattari vattamāne

६४. न्तो कत्तरि वत्तमाने

Vattamānatthe [Pg.295] vattamānato kriyatthā nto hoti kattari. Tiṭṭhatīti tiṭṭhanto, ‘‘kattari lo’’ti lo, ‘‘ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā’’ti tiṭhādeso. Kattari māna+nta+tyādisu imināva lo.

वर्तमानकाळात क्रियावाचक धातूपासून कर्तरी प्रयोगात 'न्त' प्रत्यय होतो. 'तिट्ठति' (उभा राहतो) या अर्थी 'तिट्ठन्तो' रूप बनते, 'कत्तरि लो' या सूत्राने 'ल' (लकार) होतो, 'ठापानां तिट्ठपिवा' या सूत्राने 'तिट्ठ' आदेश होतो. कर्तरी प्रयोगात 'मान', 'न्त', 'ति' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये याच सूत्राने 'ल' चा लोप होतो.

65. Mānoti

६५. मानो

Kattari māno. Tiṭṭhamāno.

कर्तरी प्रयोगात 'मान' प्रत्यय होतो. जसे की, 'तिट्ठमानो' (उभा असलेला).

66. Bhāvakammesuti

६६. भावकम्मेसु

Bhāvakammesu māno. Ṭhānaṃ ṭhīyamānaṃ. ‘‘Kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsū’’ti bhāve kamme ca kyo. ‘‘Kyassā’’ti īma. Pacīyatīti paccamā no. Kye pubbarūpaṃ.

भाव आणि कर्म प्रयोगात 'मान' प्रत्यय होतो. 'ठानं' (स्थान) या अर्थी 'ठीयमानं' रूप बनते. 'क्यो भावकम्मेस्वपरोक्खेसु मानन्तत्यादीसू' या सूत्राने भाव आणि कर्म प्रयोगात 'क्य' प्रत्यय होतो. 'क्यस्सा' या सूत्राने 'ईम' होतो. 'पचीयति' (शिजवले जाते) या अर्थी 'पच्चमानो' रूप बनते. 'क्य' प्रत्यय असताना पूर्वरूप होते.

67. Te ssapubbā+nāgate

६७. ते स्सपुब्बानागते

Anāgate atthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti, le āssa lopo, ṭhassatīti ṭhassanto ṭhassamāno. Ṭhīyissatīti ṭhīyissamānaṃ, kye ī, ‘‘ñibyañjanassā’’ti ñi. Assa tyādivisayattā ‘‘āīssā’’ dinā iña na hoti, aīhi sahacaritattā ssāssa. Paccissatīti paccissamāno odano. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti ṇe patte –

भविष्यकाळात क्रियावाचक धातूपासून 'स्स' पूर्वी असलेले 'न्त' आणि 'मान' प्रत्यय होतात, 'ल' चा लोप होतो. 'ठस्सति' (उभा राहील) या अर्थी 'ठस्सन्तो' आणि 'ठस्समानो' रूपे बनतात. 'ठीयिस्सति' या अर्थी 'ठीयिस्समानं' रूप बनते, 'क्य' प्रत्यय असताना 'ई' होतो, 'ञिब्यञ्जनस्सा' या सूत्राने 'ञि' होतो. 'अ' चा 'ति' इत्यादी विषयांमध्ये 'आईस्सा' इत्यादी सूत्राने 'इञ' होत नाही, 'अ' आणि 'इ' यांच्या सहचर्यामुळे 'स्स' चे कार्य होते. 'पच्चिस्सति' या अर्थी 'पच्चिस्समानो ओदनो' (शिजणारा भात) रूप बनते. 'रा नस्स णो' या सूत्राने 'ण' प्राप्त झाला असता -

5,172. Na nta+māna+tyādīnaṃ

५,१७२. न नन्तमानत्यादीनं

Rantato [Pg.296] paresaṃ nta+māna+tyādīnaṃ nassa ṇo na hoti. Karotīti karonto kurumāno, ‘‘tanāditvo’’ti o.

'र' कारान्त धातूनंतर yeणाऱ्या 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्ययांमधील 'न' चा 'ण' होत नाही. 'करोति' (करतो) या अर्थी 'करन्तो' आणि 'कुरुमानो' रूपे बनतात, 'तनादित्वो' या सूत्राने 'ओ' होतो.

5,173. Gama yami+sāsa disānaṃ vā cchaṅa

५,१७३. गम यमि-सास दिसानं वा च्छङ

Etesaṃ vā cchaṅa hoti nta+māna+tyādīsu. Ṅa-nubandhattā antassa hoti, gacchanto gacchamāno. Yama=uparame, yacchanto yacchamāno. Icchanto icchamāno. Āsa=upavesane, acchanto acchamāno, ‘‘byañjane’’ccādinā rasso. Disa=atisajjane, dicchanto dicchamāno. Vavatthitavibhāsattā vāsaddassa aññapaccayesu ca kvaci, icchīyatīti icchitabbaṃ, icchanaṃ icchā, ‘‘itthiya+maṇā’’ dinā appaccayo. Icchitaṃ, icchitabbaṃ, icchituṃ. Aññesañca yogavibhāgā, pavecchanto.

यांच्या जागी 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय असताना 'च्छ' (ccha) आदेश होतो. 'ङ' अनुबंध असल्यामुळे अंत्य स्वराच्या जागी होतो, जसे की - गच्छन्तो (gacchanto), गच्छमानो (gacchamāno). 'यम' (yama) धातू उपरम (थांबणे) अर्थी असताना - यच्छन्तो (yacchanto), यच्छमानो (yacchamāno). इच्छन्तो (icchanto), इच्छमानो (icchamāno). 'आस' (āsa) धातू उपवेशन (बसणे) अर्थी असताना - अच्छन्तो (acchanto), अच्छमानो (acchamāno), 'ब्यञ्जने' (byañjane) इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व होतो. 'दिस' (disa) धातू अतिसर्जन (दान देणे) अर्थी असताना - दिच्छन्तो (dicchanto), दिच्छमानो (dicchamāno). 'वा' शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे इतर प्रत्ययांमध्येही कधीकधी (हा आदेश होतो), जसे की - 'इच्छीयतीति इच्छितब्बं' (icchīyatīti icchitabbaṃ), 'इच्छनं इच्छा' (icchanaṃ icchā), 'इत्थिय+मणा' (itthiya+maṇā) इत्यादी सूत्राने 'अ' प्रत्यय होतो. इच्छितं (icchitaṃ), इच्छितब्बं (icchitabbaṃ), इच्छितुं (icchituṃ). आणि इतरांच्या बाबतीत योगविभागामुळे 'पवेच्छन्तो' (pavecchanto) असे होते.

174. Jara+marāna+mīyaṅa

१७४. जर आणि मर धातूंच्या जागी 'ईयङ' (īyaṅa) आदेश होतो.

Etesa+mīyaṅa vā hoti nta+māna+tyādīsu. Jīyanto. ‘‘Jarasadā’’ diccādinā īma. Jīranto. Jīyamāno jīramāno. Mīyanto maranto, mīyamāno maramāno.

'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय असताना यांच्या जागी विकल्पेकरून 'ईयङ' (īyaṅa) आदेश होतो. जसे की - जीयन्तो (jīyanto). 'जरसदा' (jarasadā) इत्यादी सूत्राने 'ईम' (īma) किंवा 'ईर' (īra) होऊन - जीरन्तो (jīranto). जीयमानो (jīyamāno), जीरमानो (jīramāno). मीयन्तो (mīyanto), मरन्तो (maranto); मीयमानो (mīyamāno), मरमानो (maramāno).

175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā

१७५. 'ठा' (ṭhā) आणि 'पा' (pā) धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'तिट्ठा' (tiṭṭha) आणि 'पिव' (piva) आदेश होतात.

Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti vā ntādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno. Pivanto pivamāno.

'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ठा' (ṭhā) आणि 'पा' (pā) धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'तिट्ठा' (tiṭṭha) आणि 'पिव' (piva) आदेश होतात. जसे की - तिट्ठन्तो (tiṭṭhanto), तिट्ठमानो (tiṭṭhamāno). पिवन्तो (pivanto), पिवमानो (pivamāno).

176. Gama+vada+dānaṃ ghamma+vajja+dajjā

१७६. 'गम' (gama), 'वद' (vada) आणि 'दा' (dā) धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'घम्म' (ghamma), 'वज्ज' (vajja) आणि 'दज्ज' (dajja) आदेश होतात.

Gamādīnaṃ [Pg.297] ghammādayo vā honti ntādīsu. Ghammanto gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto.

'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना 'गम' (gama) इत्यादी धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'घम्म' (ghamma) इत्यादी आदेश होतात. जसे की - घम्मन्तो (ghammanto) किंवा गच्छन्तो (gacchanto); वज्जन्तो (vajjanto) किंवा वदन्तो (vadanto); दज्जन्तो (dajjanto) किंवा ददन्तो (dadanto).

177. Karassa sossa kubba kuru kayirā

१७७. 'कर' (kara) धातूच्या जागी 'सोस्स' (sossa), 'कुब्ब' (kubba), 'कुरु' (kuru) आणि 'कयिर' (kayira) आदेश होतात.

Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, evaṃ kubbamāno iccādi. Aññatra ‘‘mānassa massā’’ti mānassa massa lope karāṇo. ‘‘Sossā’’ti vuttattā kattariyeva.

'ओ' कारयुक्त 'कर' (kara) धातूच्या जागी 'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'कुब्ब' (kubba) इत्यादी आदेश होतात. जसे की - कुब्बन्तो (kubbanto), कयिरन्तो (kayiranto), करोन्तो (karonto); तसेच कुब्बमानो (kubbamāno) इत्यादी. इतर ठिकाणी 'मानस्स मस्सा' (mānassa massā) या सूत्राने 'मान' प्रत्ययाच्या 'म' चा लोप होऊन 'कराणो' (karāṇo) असे रूप बनते. 'सोस्सा' (sossā) असे म्हटल्यामुळे हे केवळ कर्तरि प्रयोगातच होते.

178. Gahassa gheppo

१७८. 'गह' (gaha) धातूच्या जागी 'घेप्प' (gheppa) आदेश होतो.

Gahassa vā gheppo hoti ntādīsu. Gheppanto gheppamāno.

'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना 'गह' (gaha) धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'घेप्प' (gheppa) आदेश होतो. जसे की - घेप्पन्तो (gheppanto), घेप्पमानो (gheppamāno).

179. Ṇo niggahītassa

१७९. निग्गहीतच्या (अनुस्वाराच्या) जागी 'ण' (ṇa) आदेश होतो.

Gahassa niggahītassa ṇo hoti, ‘‘maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti maṃ, gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto.

'गह' (gaha) धातूच्या निग्गहीतच्या जागी 'ण' (ṇa) होतो, 'मं वा रुधादीनं' (maṃ vā rudhādīnaṃ) या सूत्राने 'मं' (maṃ) प्रत्यय होऊन - गण्हितब्बं (gaṇhitabbaṃ), गण्हितुं (gaṇhituṃ), गण्हन्तो (gaṇhanto) अशी रूपे बनतात.

130. Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopoti

१३०. 'न्त', 'मान', 'न्ति', 'यि', 'युं' इत्यादी प्रत्यय असताना आदि-लोप (पहिल्या अक्षराचा लोप) होतो.

Ādilopo. Asa=bhuvi, bhavatīti santo samāno.

आदि-लोप होतो. 'अस' (asa) धातू भू (अस्तित्व) अर्थी असताना, 'भवतीति सन्तो समानो' (bhavatīti santo samāno) - जो अस्तित्वात आहे तो 'सन्तो' (santo) किंवा 'समानो' (samāno) असे रूप बनते.

131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti

१३१. 'प' (pa) इत्यादी उपसर्गांनंतर 'ठा' (ṭhā) धातूच्या जागी कधीकधी विकल्पेकरून 'ठह' (ṭhaho) आदेश होतो.

Ṭhāssa pādīsu ṭhaho. Saṇṭhahanto. Santiṭṭhanto.

'प' (pa) इत्यादी उपसर्गांनंतर 'ठा' (ṭhā) धातूच्या जागी 'ठह' (ṭhaho) आदेश होतो. जसे की - सण्ठहन्तो (saṇṭhahanto), सन्तिट्ठन्तो (santiṭṭhanto).

(Vattamānapaccayantanayo).

(वर्तमानकाळवाचक प्रत्ययांची पद्धत समाप्त).

61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ

६१. भविष्यकाळात, जेव्हा एखादी क्रिया दुसऱ्या क्रियेच्या उद्देशाने (हेतूने) केली जाते, तेव्हा भाव (क्रिया) अर्थी 'तुं' (tuṃ), 'ताये' (tāye) आणि 'तवे' (tave) हे प्रत्यय होतात.

Bhavissatiatthe [Pg.298] vattamānato kriyatthā bhāve tumādayo honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Karaṇāya gacchati kātuṃ gacchati. ‘‘Tuṃtunatabbesu vā’’ti karassa vā ā hoti, pubbarūpe kattāye. ‘‘Karassā tave’’ti niccaṃ ā, kātave. Nipātattā ‘‘asaṅkhyehi sabbāsaṃ’’ti catutthīsassa lopo. Eva+mupari tunādīsu. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo, abhisaṅkharitu+mākaṅkhati. Saddhammaṃ suṇituṃ, ñimhi nāgame tassa ṇo, nāgamattā na vuddhi. Sotave sotuṃ suṇituṃ vā patthehi. Evaṃ anubhavituṃ, pacituṃ. Gantuṃ, ‘‘manānaṃ niggahītaṃ’’ti niggahītaṃ. Gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussarituṃ icchati. Tathā tudituṃ, pavisituṃ, uddisituṃ, bhottuṃ, sayituṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ, roddhuṃ, rundhituṃ, bhottuṃ, bhuñjītuṃ, chettuṃ, chindituṃ, sibbituṃ, ūmhi vassa bo, dvittaṃ, buddhuṃ, tassa dho. Bujjhituṃ, yuka. Jānituṃ ñā=avabodhane. Janituṃ. Jetuṃ jinituṃ. Pattuṃ pāpuṇituṃ. Ketuṃ kiṇituṃ. Vinicchetuṃ, issa e, vinicchinituṃ. Gahetuṃ gaṇhituṃ. Corituṃ coretuṃ corayituṃ, pāletuṃ pālayituṃ. Payojake-bhāvetuṃ bhāvayituṃ, kāretuṃ kārayituṃ kārāpetuṃ kārāpayituṃ icchati+ccādi.

भविष्यकाळात वर्तमानकाळातील क्रियेच्या उद्देशाने दुसरी क्रिया प्रतीत होत असताना भाव अर्थी 'तुं' (tuṃ) इत्यादी प्रत्यय होतात. जसे की - 'करण्यासाठी जातो' या अर्थी 'कातुं गच्छति' (kātuṃ gacchati) असे होते. 'तुंतुनातब्बेसु वा' (tuṃtunatabbesu vā) या सूत्राने 'कर' (kara) धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'आ' होतो, पूर्वरूप होऊन 'कत्ताये' (kattāye) बनते. 'करस्सा तवे' (karassā tave) या सूत्राने नित्य 'आ' होऊन 'कातवे' (kātave) बनते. निपातत्वामुळे 'असंख्येहि सब्बासं' (asaṅkhyehi sabbāsaṃ) या सूत्राने चतुर्थी विभक्तीच्या प्रत्ययाचा लोप होतो. पुढे 'तुन' (tuna) इत्यादी प्रत्ययांच्या बाबतीतही असेच समजावे. 'करण्याची इच्छा करतो' तो 'कत्तूकामो' (kattukāmo), 'अभिसंखरितुं आकङ्खति' (abhisaṅkharituṃ ākaṅkhati - अभिसंस्कार करण्याची आकांक्षा करतो). 'सद्धम्मं सुणितुं' (saddhammaṃ suṇituṃ - सद्धम्म ऐकण्यासाठी), 'ञि' प्रत्यय असताना 'ना' आगम होतो आणि त्याचा 'ण' होतो, 'ना' आगम झाल्यामुळे वृद्धी होत नाही. 'सोतवे' (sotave), 'सोतुं' (sotuṃ) किंवा 'सुणितुं' (suṇituṃ) अशी इच्छा कर. याचप्रमाणे - अनुभवितुं (anubhavituṃ), पचितुं (pacituṃ). गन्तुं (gantuṃ), 'मनानं निग्गहीतं' (manānaṃ niggahītaṃ) या सूत्राने निग्गहीत होतो. गमितुं (gamituṃ), खन्तुं (khantuṃ), खनितुं (khanituṃ), हन्तुं (hantuṃ), हनितुं (hanituṃ), मन्तुं (mantuṃ), मनितुं (manituṃ), हरितुं (harituṃ), अनुस्सरितुं इच्छति (anussarituṃ icchati). तसेच - तुदितुं (tudituṃ), पविसितुं (pavisituṃ), उद्दिसितुं (uddisituṃ), भोत्तुं (bhottuṃ), सयितुं (sayituṃ), नेतुं (netuṃ), जुहोतुं (juhotuṃ), पजहितुं (pajahituṃ), पहातुं (pahātuṃ), दातुं (dātuṃ), रोद्धुं (roddhuṃ), रुन्धितुं (rundhituṃ), भोत्तुं (bhottuṃ), भुञ्जीतुं (bhuñjītuṃ), छेत्तुं (chettuṃ), छिन्दितुं (chindituṃ), सिब्बिकुं (sibbituṃ), 'उ' प्रत्यय असताना 'व' चा 'ब' होतो, द्वित्व होऊन 'बुद्धुं' (buddhuṃ) बनते, त्याच्या जागी 'ध' होतो. बुज्झितुं (bujjhituṃ), 'यु' आगम. जानितुं (jānituṃ) - 'ञा' (ñā) धातू अवबोधन (जाणणे) अर्थी. जनितुं (janituṃ). जेतुं (jetuṃ), जिनितुं (jinituṃ). पत्तुं (pattuṃ), पापुणितुं (pāpuṇituṃ). केतुं (ketuṃ), किणितुं (kiṇituṃ). विनिच्छेतुं (vinicchetuṃ) - 'इ' चा 'ए' होतो, विनिच्छिनितुं (vinicchinituṃ). गहेतुं (gahetuṃ), गण्हितुं (gaṇhituṃ). चोरितुं (corituṃ), चोरेतुं (coretuṃ), चोरयितुं (corayituṃ); पालेतुं (pāletuṃ), पालयितुं (pālayituṃ). प्रयोजक (णिच्) अर्थी - भावेतुं (bhāvetuṃ), भावयितुं (bhāvayituṃ); कारेतुं (kāretuṃ), कारयितुं (kārayituṃ), कारापेतुं (kārāpetuṃ), कारापयितुं इच्छति (kārāpayituṃ icchati) इत्यादी.

Evaṃ kriyatthakriyāyaṃ gamyamānāyaṃ, yathā suboddhuṃ vakkhāmi, evaṃ daṭṭhuṃ gacchati, gantu+mārabhati, gantuṃ payojeti, dassetu+māha iccādi.

अशा प्रकारे क्रियार्थक क्रिया (दुसऱ्या क्रियेसाठी केलेली क्रिया) प्रतीत होत असताना, जसे की - 'सुबोद्धुं वक्खामि' (चांगले समजण्यासाठी मी सांगेन), तसेच 'दट्ठुं गच्छति' (पाहण्यासाठी जातो), 'गन्तुं आरभति' (जाण्यास सुरुवात करतो), 'गन्तुं पयोजेति' (जाण्यासाठी प्रवृत्त करतो), 'दस्सेतुं आह' (दाखवण्यासाठी म्हणाला) इत्यादी.

Arahasakkādīsupi [Pg.299] siddhaṃ, tathā kāla samayavelāsu. Ko taṃ ninditu+marahati, rājā bhavitu+marahati, araho bhavaṃ vattuṃ, sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, bhassa dho. Kattuṃ sakkhissati. Bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ, abhabbo kātuṃ. Anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ, idaṃ kātuṃ anurūpaṃ, dānaṃ dātuṃ yuttaṃ, dātuṃ vattuñca labhati. Evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chindituṃ na ca kappati iccādi. Tathākālo bhuñjituṃ, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ.

'अरह' (arahati), 'सक्का' (sakkā) इत्यादी शब्दांच्या योगात आणि तसेच 'काल' (kāla), 'समय' (samaya), 'वेला' (velā) या शब्दांच्या योगातही हे प्रत्यय सिद्ध होतात. जसे की - 'को तं निन्दितुं अरहति' (त्याची निंदा करण्यास कोण योग्य आहे?), 'राजा भवितुं अरहति' (तो राजा होण्यास योग्य आहे), 'अरहो भवं वत्तुं' (आपण बोलण्यास योग्य आहात), 'सक्का जेतुं धनेन वा' (धनाने जिंकणे शक्य आहे), 'सक्का लद्धुं' (मिळवणे शक्य आहे - येथे 'भ' च्या जागी 'ध' होतो), 'कत्तुं सक्खिस्सति' (करण्यास समर्थ होईल), 'भब्बो नियामं ओक्कमितुं' (नियमात प्रवेश करण्यास योग्य), 'अभब्बो कातुं' (करण्यास अयोग्य), 'अनुच्छविको भवं दानं पटिग्गहेतुं' (आपण दान स्वीकारण्यास योग्य आहात), 'इदं कातुं अनुरूपं' (हे करण्यास अनुरूप आहे), 'दानं दातुं युत्तं' (दान देणे योग्य आहे), 'दातुं वत्तुञ्च लभति' (देण्यास आणि बोलण्यास मिळतो). तसेच 'वट्टति भासितुं' (बोलणे योग्य आहे), 'छिन्दितुं न च कप्पति' (कापणे योग्य नाही) इत्यादी. तसेच 'कालो भुञ्जितुं' (जेवण्याची वेळ), 'समयो भुञ्जितुं' (जेवण्याचा समय), 'वेला भुञ्जितुं' (जेवण्याची वेळ).

Alamatthepi siddhaṃ, alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ.

'अलम्' (alam - पुरेसे/समर्थ) या अर्थी देखील हे प्रत्यय सिद्ध होतात. जसे की - 'अलमेव दानानि दातुं' (दान देण्यास समर्थच आहे), 'अलमेव पुञ्ञानि कातुं' (पुण्य करण्यास समर्थच आहे).

62. Paṭisedhe+laṃkhalūnaṃ ktuna ktvāna ktvā vā

६२. प्रतिषेध (मनाई) अर्थी 'अलं' (alaṃ) आणि 'खलु' (khalu) या शब्दांच्या योगात विकल्पेकरून 'क्तुन' (ktuna), 'क्त्वान' (ktvāna) आणि 'क्त्वा' (ktvā) हे प्रत्यय होतात.

Alaṃ+khalusaddānaṃ paṭisedhanatthānaṃ payoge ktunādayo vā honti bhāve. Alaṃpubbo, su=savane, alaṃ savanaṃ katvā khalu savanaṃ katvāti alaṃ sotuna khalu sotuna alaṃ sutvāna khalu sutvāna alaṃ sutvā khalu sutvā. Nipātattā silopo.

प्रतिषेध (मनाई) अर्थ असलेल्या 'अलं' (alaṃ) आणि 'खलु' (khalu) या शब्दांच्या प्रयोगात भाव अर्थी विकल्पेकरून 'क्तुन' (ktuna) इत्यादी प्रत्यय होतात. 'अलं' पूर्वपद असताना, 'सु' (su) धातू श्रवण (ऐकणे) अर्थी - 'अलं सवणं कत्वा' (ऐकणे पुरे झाले) किंवा 'खलु सवणं कत्वा' (नक्कीच ऐकणे पुरे झाले) या अर्थी - अलं सोतुन (alaṃ sotuna), खलु सोतुन (khalu sotuna); अलं सुत्वान (alaṃ sutvāna), खलु सुत्वान (khalu sutvāna); अलं सुत्वा (alaṃ sutvā), खलु सुत्वा (khalu sutvā) अशी रूपे बनतात. निपातत्वामुळे 'सि' (si) प्रत्ययाचा लोप होतो.

63. Pubbe+kakattukānaṃ

६३. जेव्हा अनेक क्रियांचा कर्ता एकच असतो, तेव्हा पूर्वकाळात (आधी घडलेल्या क्रियेसाठी) भाव अर्थी हे प्रत्यय होतात.

Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve. ‘‘Tuṃtunā’’ dinā karassa ā, so kātuna kammaṃ gacchati, akātuna puññaṃ kilissanti. Ralope kammaṃ katvāna bhadrakaṃ, puññāni katvā saggaṃ gacchati. Abhisaṅkharaṇaṃ katvā abhisaṅkharitvā karitvā vā[Pg.300]. Tathā sibbitvā chādayitvā jānitvā dhammaṃ sutvā sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā pāpuṇitvā, kinitvā, jetvā jinitvā jitvā, coretvā corayitvā, pūjetvā pūjayitvā, tathā mettaṃ bhāvetvā bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā kārayitvā kārāpetvā kārāpayitvā saggaṃ gamissanti+ccādi. Pubbeti kiṃ, bhuñjati ca pacati ca. ‘‘Apatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu bhūdhātussa sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘‘Bhutvā bhutvā gacchatī’’ti imināva siddhaṃ, ābhikkhaññantu dvibbacanāva gamyate. Kathaṃ ‘‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchatī’’ti, ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ, yathā odanapākaṃ sayatīti.

ज्या क्रियांचा कर्ता एकच असतो, त्यांपैकी जी क्रिया आधी घडते, त्या अर्थी भाववाचक 'तुन' (tuna) इत्यादी प्रत्यय होतात. 'तुंतुना' (tuṃtunā) इत्यादी सूत्राने 'कर' (kara) धातूच्या जागी 'आ' होतो, जसे की - 'सो कातुन कम्मं गच्छति' (तो काम करून जातो), 'अकातुन पुञ्ञं किलिस्सन्ति' (पुण्य न केल्यामुळे क्लेश पावतात). 'र' चा लोप झाल्यावर - 'कम्मं कत्वान भद्रकं' (चांगले काम करून), 'पुञ्ञानि कत्वा सग्गं गच्छति' (पुण्य करून स्वर्गात जातो). अभिसंस्कार करून - 'अभिसंखरित्वा' (abhisaṅkharitvā) किंवा 'करित्वा' (karitvā). तसेच - सिब्बित्व (sibbitvā), छादेत्वा (chādayitvā), जानित्वा (jānitvā), 'धम्मं सुत्वा' (dhammaṃ sutvā) किंवा 'सुत्वान धम्मं मोदति' (धम्म ऐकून आनंदित होतो), सुणित्वा (suṇitvā), पत्त्वा (patvā), पापुणित्वा (pāpuṇitvā), किणित्वा (kiṇitvā), जेत्वा (jetvā), जिनित्वा (jinitvā), जित्वा (jitvā), चोरेत्वा (coretvā), चोरयित्वा (corayitvā), पूजेत्वा (pūjetvā), पूजयित्वा (pūjayitvā); तसेच 'मेत्तं भावेत्वा' (mettaṃ bhāvetvā), 'भावयित्वा' (bhāvayitvā), 'विहारं कारेत्वा' (vihāraṃ kāretvā), 'कारयित्वा' (kārayitvā), 'कारापेत्वा' (kārāpetvā), 'कारापयित्वा सग्गं गमिस्सन्ति' (विहार बनवून स्वर्गात जातील) इत्यादी. 'पूर्वे' (आधी घडलेली क्रिया) असे का म्हटले आहे? कारण 'भुञ्जति च पचति च' (तो जेवतो आणि शिजवतो - येथे पूर्वकाळ स्पष्ट नाही). 'अपत्त्वा नदिं पब्बतो, अतिक्कम्म पब्बतं नदी' (नदीला न पोहोचता पर्वत आहे, पर्वताला ओलांडून नदी वाहते) इत्यादी उदाहरणांमध्ये 'भू' (bhū) धातूच्या अस्तित्वामुळे एककर्तुकत्व आणि पूर्वकालत्व समजून येते. 'भुत्वा भुत्वा गच्छति' (पुन्हा पुन्हा जेवून जातो) हे यानेच सिद्ध होते, पौनःपुन्य (वारंवारता) दर्शवण्यासाठी द्वित्व (दोनदा उच्चारणे) केले जाते. मग 'जीवग्गाहं अगाही, कायप्पचालकं गच्छति' (जिवंत पकडले, शरीर हलवत जातो) हे कसे सिद्ध होते? हे 'घञ्' (ghaṇ) प्रत्ययान्त क्रियाविशेषणाने सिद्ध होते, जसे की 'ओदनपाकं सयति' (भात शिजवत असताना झोपतो).

164. Pyo vā tvāssa samāse

१६४. समासामध्ये 'त्वा' (tvā) प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'प्य' (pya) आदेश होतो.

Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ti visesanattho. Abhipubbo pādisamāso, abhivadanaṃ katvā abhivādiya bhāsissaṃ. Tathā abhibhuyya, dvittarassāni. Si=saye –

समासामध्ये 'त्वा' प्रत्ययाचा पर्याय म्हणून 'प्य' होतो. 'प्ये सिस्सा' या सूत्रातील 'प' कार हा विशेष अर्थासाठी आहे. 'अभि' उपसर्गपूर्वक 'पादि' (प्रादि) समास होऊन, 'अभिवंदन करून' या अर्थी 'अभिवानिया' (अभिवंद्य) असा प्रयोग होईल. तसेच 'अभिभूय' (अभिभूत करून) असा प्रयोग होतो, येथे द्वित्व आणि र्‍हस्वत्व होते. 'सि' धातू शयन करणे या अर्थी आहे –

88. Pye sissā

८८. प्ये सिस्सा

Sissa ā hoti pyādese. Nissayanaṃ katvā nissāya. Pubbarūpe vibhajja vibhajiya. Disa=atisajjane, uddissa. Pavissa pavisiya pavisitvā, upanaya, atiseyya atisayitvā, ohāya ohitvā. Ādāya, dāssi+yaṅa, ādiya. Paṭṭhāya, viceyya, viññāya vijānitvā, samāseti kiṃ, patvā. Kvacā+ samāsepi [Pg.301] bahulādhikārā, lataṃ dantehi chindiya. Tathā bhuñjitvā.

'प्य' आदेश असताना 'सिस्सा' चा 'आ' होतो. 'निश्रय करून' या अर्थी 'निस्साय' (निश्रित्य). पूर्वरूप झाल्यावर 'विभज्ज' किंवा 'विभजिय' (विभागून). 'दिस' धातू अतिसर्जन (त्याग/निर्देश) अर्थी आहे, 'उद्दिस्स' (उद्देशून). 'पविस्स', 'पविसिय', 'पविसित्वा' (प्रवेश करून), 'उपनय', 'अतिसेय्य', 'अतिसयित्वा' (अतिशय शयन करून), 'ओहाय', 'ओहित्वा' (त्याग करून). 'आदाय' (घेऊन), 'दास्सि+यङ', 'आदिय'. 'पट्ठाय' (प्रारंभ करून), 'विचेय्य' (विचार करून), 'विञ्ञाय', 'विजानित्वा' (जाणून). 'समासात' असे का म्हटले? 'पत्वा' (प्राप्त करून) यासाठी. 'क्वचा' सूत्राने समासात नसतानाही बहुल अधिकारामुळे 'लतां दन्तेहि छिन्दिय' (वेलीला दातांनी तोडून) असा प्रयोग होतो. तसेच 'भुञ्जित्वा' (भोजन करून).

165. Tuṃ+yānā

१६५. तुं+याना

Tvāssa vā tuṃ+yānā honti samāse kvaci. Abhiharaṇaṃ katvā abhihaṭṭhuṃ, abhiharitvā, pādisamāso, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭho pararūpādi ca. Anumodanaṃ katvā anumodiyāna anumoditvā vā, kānubandhepi ‘‘vā kvacī’’ti vikappattā ‘‘lahussupantassā’’ti okāro. Kvacā+samāsepi bahulādhikārā, daṭṭhuṃ, disato tvāssa tumādese disassa dasa. Aññatra ‘‘disā vāna+vā sa cā’’ti tvāssa vāna+vā sa honti, disvā. Evaṃ labhanaṃ katvā laddhā dhanaṃtiādīsu tassa dho bhavati.

समासामध्ये 'त्वा' प्रत्ययाचा पर्याय म्हणून काही वेळा 'तुं' आणि 'याना' हे प्रत्यय होतात. 'अभिहरण करून' या अर्थी 'अभिहट्ठुं', 'अभिहरित्वा' असा प्रादि समास होतो. 'पुच्छादितो' या सूत्राने 'त' चा 'ठ' आणि पररूप इत्यादी कार्ये होतात. 'अनुमोदन करून' या अर्थी 'अनुमोदियान' किंवा 'अनुमोदित्वा' असा प्रयोग होतो. 'क' अनुबंध असतानाही 'वा क्वचि' या सूत्राच्या विकल्पत्वामुळे 'लहुस्सुपन्तस्स' या सूत्राने 'ओ' कार होतो. समासात नसतानाही बहुल अधिकारामुळे 'दट्ठुं' (पाहण्यासाठी) असा प्रयोग होतो, 'दिस' धातूहून 'त्वा' प्रत्ययाचा 'तुं' आदेश झाल्यावर 'दिस' चा 'दस' होतो. इतर ठिकाणी 'दिसा वान+वा स चा' या सूत्राने 'त्वा' प्रत्ययाचे 'वान', 'वा' आणि 'स' हे आदेश होऊन 'दिस्वा' (पाहून) असा प्रयोग होतो. याचप्रमाणे 'लाभ करून' या अर्थी 'लद्धा धनं' (धन मिळवून) इत्यादींमध्ये 'त' चा 'ध' होतो.

Iti payogasiddhiyaṃ khādikaṇḍo sattamo.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील सातवा 'खादिकांड' समाप्त झाला.

Payogasiddhi nigamanaṃ

प्रयोगसिद्धी उपसंहार (निगमन)

१.

Ye [Pg.302] nantatantaratanākaramanthanena,Manthācalollasitañāṇavarena laddhā;

Sārāmatā+tisukhitā sukhayanti ca+ññe,Te me jayanti guravo guravo guṇehi.

ज्यांनी अनंत शास्त्ररूपी रत्नाकराच्या (समुद्राच्या) मंथनाने, मन्दराचलाप्रमाणे शोभणाऱ्या आपल्या श्रेष्ठ ज्ञानाद्वारे श्रेष्ठ अमृतरूपी सार प्राप्त केले आहे, जे स्वतः अत्यंत सुखी आहेत आणि इतरांनाही सुखी करतात, ते गुणांनी थोर असणारे माझे गुरुदेव विजयी होवोत.

२.

Yassa sādhuguṇubbhūta-kitti sabbatta patthaṭā;

Moggallāno mahāpañño, jayatī so ha sabbadā.

ज्यांची सत्गुणांमुळे निर्माण झालेली कीर्ती सर्वत्र पसरलेली आहे, ते महाप्राज्ञ मोग्गल्लान (महाथेर) नेहमीच विजयी होवोत.

३.

Paramappicchatā+neka-santosūpasamesinaṃ;

Sucisalekhavuttīnaṃ, sadā+raññanivāsinaṃ.

जे अत्यंत अल्पेच्छता (कमी इच्छा असणे), अनेक प्रकारचे समाधान आणि शांततेचे अभिलाषी आहेत, ज्यांचे वर्तन अत्यंत शुद्ध आणि संलेख (संयमपूर्ण) आहे, जे नेहमी अरण्यात निवास करणारे आहेत,

४.

Sāsanujotakārīna+māceratta+mupāgataṃ;

Udumbaragirīkhyātā+yatanaṃ yatipuṅgavaṃ.

जे शासनाला (बुद्ध शासनाला) प्रकाशित करणारे आहेत, ज्यांनी आचार्यपद प्राप्त केले आहे, जे 'उदुंबरगिरी' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या आयतनाचे (विहाराचे) यतिश्रेष्ठ (संन्यासी श्रेष्ठ) आहेत,

५.

Medhaṅkaroti ākhyāta-nāmadheyyaṃ tapodhanaṃ;

Theraṃ thiradayā medhā-nidhānaṃ sādhu pūjitaṃ.

ज्यांचे नाव 'मेधंकर' असे प्रसिद्ध आहे, जे तपोधान आहेत, जे दृढ करुणा आणि प्रज्ञेचे भांडार आहेत, अशा साधू पूजित थेरांना,

६.

Sissaṃ sahāya+māgamma, kalyāṇamitta+mattano;

Sodhetuṃ sāsanaṃ satthu, parakkama+makāsi yo.

ज्यांनी आपल्या शिष्याला आणि कल्याणामित्राला सोबत घेऊन, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाचे शुद्धीकरण करण्यासाठी पराक्रम (प्रयत्न) केला,

७.

Saṅgharakkhitanāmena, mahātherena dhīmatā;

Nivāsabhūtenā+neka-guṇāna+ppicchatādinaṃ.

अल्पेच्छता इत्यादी अनेक गुणांचे निवासस्थान असलेल्या, 'संघरक्षित' नावाच्या बुद्धिमान महाथेरांनी,

८.

Moggallānabyākaraṇa-payogakkamasādhakā;

Ettāvatā katā esā, payogasiddhi niṭṭhitā.

मोग्गल्लान व्याकरणाच्या प्रयोगक्रमाला सिद्ध करणारी ही 'प्रयोगसिद्धी' एवढ्या भागासह रचली गेली असून ती येथे पूर्ण झाली आहे.

९.

Teneva [Pg.303] racitā sādhu, sāsanodayakārinā;

Khuddasikkhāya ṭīkā ca, tathā sambandhacintanā.

त्याच बुद्ध शासनाचा उदय करणाऱ्या (संघरक्षित महाथेरांनी) 'खुद्दसिक्खा' ची उत्तम टीका आणि तसेच 'संबंधचिंता' ची रचना केली.

10.

१०.

Susaddasiddhiṃ yo yoga-nicchayaṃ sabbhi vaṇṇitaṃ;

Akā subodhālaṅkāraṃ, tathā sambandhacintanaṃ.

ज्यांनी सज्जनांद्वारे प्रशंसित अशा व्याकरण नियमांच्या निश्चयाने युक्त 'सुसद्दसिद्धी' ची रचना केली, तसेच 'सुबोधालंकार' आणि 'संबंधचिंता' ची रचना केली.

11.

११.

Satthasañcitapuññena, nibbānasādhakaṃ hitaṃ;

Sādhento lokanāthassa, saddhammo tiṭṭhataṃ ciranti.

या ग्रंथाच्या रचनेने संचित झालेल्या पुण्याच्या प्रभावाने, निर्वाण साधणारे हित साध्य करत, लोकनाथांचा (बुद्धांचा) सद्धम्म चिरकाळ टिकून राहो.

Iti saṅgharakkhitamahāsāmitherapādaviracitā

अशा प्रकारे महास्वामी संघरक्षित महाथेरांनी रचलेली

Payogasiddhi niṭṭhitā.

प्रयोगसिद्धी समाप्त झाली.

(Visesalakkhaṇaṃ). Yathāvuttānaṃ pana payogasiddhinigamana gāthānaṃ ekādasannaṃ pubbeyeva vakkhamānā imā gāthāyo dissanti porāṇe sīhaḷamūlapayogasiddhipāṭhe. Tā ca gāthāyo pacchā sīhaḷamūlapayogasiddhisaṃsodhakena medhaṅkaroti garūhi gahitanāmadheyyena therena pakkhittāti veditabbā, tasmā mayaṃ tā gāthāyo sabbapacchāyeva imasmiṃ-ṭhāne ṭhapema. Tā pana gāthāyo katamāti ce –

(विशेष लक्षण). पूर्वी सांगितलेल्या प्रयोगसिद्धीच्या उपसंहाराच्या अकरा गाथांच्या आधीच, प्राचीन सिंहळी मूळ प्रयोगसिद्धीच्या पाठात खालील गाथा दिसून येतात. त्या गाथा नंतर सिंहळी मूळ प्रयोगसिद्धीचे संशोधक आणि 'मेधंकर' हे नाव धारण करणाऱ्या पूज्य थेरांनी समाविष्ट केल्या आहेत असे समजावे. म्हणूनच आम्ही त्या गाथा सर्वात शेवटी या ठिकाणी ठेवत आहोत. त्या गाथा कोणत्या आहेत असे विचारल्यास –

१.

Cāgavikkamasaddhānu-sampannaguṇasāmino;

Parakkamanarindassa, sīhaḷindassa dhīmato.

त्याग, पराक्रम आणि श्रद्धा यांनी संपन्न गुणांचे स्वामी असलेल्या, बुद्धिमान सिंहळ नरेश पराक्रम राजाच्या,

२.

Atrajenā+nujātena, bhūpālakulaketunā;

Disantapatthaṭodāra-vikkamena yasassinā.

त्यांच्या कुळात जन्मलेल्या, राजांच्या कुळाचे केतू (ध्वज) असलेल्या, ज्यांचा उदार पराक्रम दिशादिशांत पसरलेला आहे अशा यशस्वी,

३.

Bhuvanekabhujavhena, mahārājena dhīmatā;

Catupaccayadānena, satataṃ samupaṭṭhito.

'भुवनेकभुज' या नावाच्या बुद्धिमान महाराजांद्वारे चार प्रत्ययांच्या (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य) दानाने सतत सेवा-उपासना केली गेलेले,

४.

‘‘Jambudoṇī’’ti [Pg.304] vikhyātā –Vāse nivasato sato;

Sumaṅgalamahatthera –Sāmino sucivuttino.

'जंबुदोणी' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या निवासस्थानी राहणारे, अत्यंत शुद्ध चारित्र्य असलेले महास्वामी सुमंगल महाथेर,

५.

Vaṃse visuddhe saṃjāto,Panthasenāsane rato;

Pariyattimahāsindhu –Niyyāmakadhurandharo.

विशुद्ध वंशात जन्मलेले, अरण्यवासात (पंथसेनासनात) रममाण असणारे, परियत्ती (बुद्धवचन) रूपी महासागराचे कुशल नावाडी (धुरंधर) असणारे,

५.

Appicchādiguṇūpeto, jinasāsanamāmako;

Vaneratamahatthero, medhaṅkarasamavhayo.

अल्पेच्छता इत्यादी गुणांनी युक्त, जिनशासनाचे (बुद्धशासनाचे) प्रेमी, अरण्यात रमणारे 'मेधंकर' नावाचे महाथेर,

६.

Pāṭavatthāya bhikkhūnaṃ, vinaye suvisārado;

Payogasiddhiṃ sodhayi, sadā sappaññagocaraṃ.

भिक्खूंच्या कौशल्यासाठी, विनयात अत्यंत विशारद (कुशल) असलेल्या त्यांनी, सुज्ञांच्या बुद्धीचा विषय असलेल्या या 'प्रयोगसिद्धी' चे संशोधन केले.

७.

Imaṃ likhitapuññena, mettekyaṃ upasaṃkami;

Patiṭṭhahitvā saraṇe, suppatiṭṭhāmi sāsaneti.

हा ग्रंथ लिहिण्याच्या पुण्याने मी मैत्रेय बुद्धांच्या चरणी जाईन आणि शरणामध्ये प्रतिष्ठित होऊन बुद्ध शासनात चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होईन.

Payogasiddhisiddhaṃ.

प्रयोगसिद्धी सिद्ध झाली (पूर्ण झाली).

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो. Payogasiddhipāḷi प्रयोगसिद्धिपाळी 1. Saññādikaṇḍa १. संज्ञादिकांड Siddha-mbatthuṃ sammā vande सिद्ध अशा (बुद्ध) तत्त्वाला मी सम्यक् वंदन करतो. Ganthārambhakathā ग्रंथारंभकथा Siddha+miṭṭhadadaṃ [Pg.1] buddhaṃ, dhammaṃ maṇiṃva svatthadaṃ; Saṅghañca sādaraṃ natvā, payogasiddhi vuccate. इष्ट (कल्याण) प्रदान करणाऱ्या सिद्ध बुद्ध भगवंतांना, मण्याप्रमाणे कल्याण करणाऱ्या धम्माला आणि संघाला आदराने वंदन करून 'प्रयोगसिद्धि' सांगितली जात आहे. Pabhāvo moggallānassa, byākaraṇe ca peṭake; Nisseseva kabbātitto, aho acchariyo vata. व्याकरण आणि पिटकांमध्ये मोग्गल्लानांचा प्रभाव संपूर्णपणे काव्याच्या पलीकडचा आहे, अहो! हे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे. Vuttañhi pubbasīhaḷācariya+pācariyehi – कारण पूर्वीच्या सिंहली आचार्यांनी आणि प्राचीन आचार्यांनी असे म्हटले आहे – Yā satti pāṇine yā ca, candra+kātyāyanādisu; Sā+yaṃ muttimatī maññe, moggallāyanarūpinī-ti. जी शक्ती पाणिनीमध्ये आणि जी चंद्र, कात्यायन इत्यादींमध्ये होती; तीच ही मूर्तिमंत शक्ती मोग्गल्लायनांच्या रूपाने अवतरली आहे, असे मी मानतो. Suttaṃ vutti ca teneva, katā ekena pañcikā; Tasmā+ssa sattha+maññehi, supasaṭṭhaṃ+tisundaraṃ. सुत्त (सूत्र), वृत्ती आणि पंचिका हे सर्व त्यांनी एकट्यानेच रचले आहे; म्हणूनच त्यांचे हे शास्त्र इतरांपेक्षा अत्यंत प्रशंसनीय आणि अतिशय सुंदर आहे. Tamhi ca dubbidhaṃ ñeyyaṃ, suttaṃ kammatthabhedato; Tesvā+di mītisaddena, dutiyaṃ tippakārato. आणि त्यामध्ये, कार्य आणि अर्थाच्या भेदाने सुत्त (सूत्र) हे दोन प्रकारचे जाणावे; त्यांपैकी पहिले 'इति' शब्दाने आणि दुसरे तीन प्रकारांनी (जाणावे). Suvisadaṃ pakāsetvā, subodha+mākumārakaṃ; Byāpikāvaḷiyā kassaṃ, taṃ suṇātha samāhitāti. लहान मुलालाही सहज समजेल अशा प्रकारे अतिशय स्पष्टपणे प्रकाशित करून, मी ही 'व्यापिकावली' रचणार आहे; ती तुम्ही एकाग्र चित्ताने ऐका. 1. Aādayo titālīsa vaṇṇā १. 'अ' इत्यादी त्रेचाळीस वर्ण आहेत. Akārādayo [Pg.2] niggahītantā tecattālīsakkharā vaṇṇā nāma honti. Taṃ yathā a, ā, i, ī, u, ū, e, ऐ, o, औ, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho ‘‘e ona+ma vaṇṇe’’ti. Titālīsāti vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti, tena ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādi siddhaṃ. 'अ' कारापासून सुरू होऊन निग्गहीतापर्यंत (अनुस्वारापर्यंत) संपणारे त्रेचाळीस अक्षरे 'वर्ण' म्हणून ओळखले जातात. ते याप्रमाणे आहेत: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं. यामुळे काय साध्य होते? "ए ओ न म वर्णे" इत्यादी. 'त्रेचाळीस' हे वचन काही ठिकाणी वर्णाचा लोप दर्शवते, ज्यायोगे "पटिसंखा योनिसो" इत्यादी सिद्ध होते. Akāro ādi mariyādabhūto yesaṃ te aādayo. Tayo ca cattālīsa ceti titālīsa, iminā nipātanena vā catabhāgalopo. Vaṇṇīyati attho etehīti vaṇṇā. 'अ' कार ज्यांच्या सुरुवातीला आणि मर्यादेत आहे ते 'अ-आदी' (अ इत्यादी). तीन आणि चाळीस मिळून त्रेचाळीस (तितालीस) होतात, किंवा या निपातनाने चतुर्थांशाचा लोप होतो. ज्यांच्याद्वारे अर्थाचे वर्णन केले जाते (वर्णिले जाते), ते 'वर्ण' होत. Etthā+ha – ‘‘kasmā ācariyakaccāyanādīhi viya ekacattālīsakkharāna+makkharasañña+makatvā titālīsakkharānaṃ vaṇṇasaññā katā’’ti. Vuccate – येथे विचारले आहे – "आचार्य कच्चायन इत्यादींप्रमाणे एकेचाळीस अक्षरांना 'अक्षर' अशी संज्ञा न देता, त्रेचाळीस अक्षरांना 'वर्ण' अशी संज्ञा का दिली गेली आहे?" याचे उत्तर दिले जाते – Sā māgadhī mūlabhāsā, narā yāyā+dikappikā; Brahmāno cā-sutālāpā, sambuddhā cāpi bhāsareti – "ती मागधी ही मूळ भाषा आहे, जिच्यामध्ये कल्पारंभातील मनुष्य, मानवी संभाषण न ऐकलेले ब्रह्मदेव आणि सम्यक्संबुद्ध देखील बोलतात" – Vacanato māgadhikānaṃ ettha, seyyo, oṭṭho, sotthi-tyādīsupi asesabyāpikānaṃ titālīsakkharānaṃva ujukānvatthappakkharaguṇikā, neva pana ‘rukkhā vanaṃ’tyādo viya avayave samudāyavohāro, ‘samuddo mayā diṭṭho’tyādo viya ca samudāye avayavavohāroti dassetuṃ paccekaṃ vaṇṇasaññā katāti. या वचनानुसार, येथे मागधी भाषिकांच्या 'सेय्यो', 'ओट्ठो', 'सोत्थि' इत्यादी शब्दांमध्येही सर्व त्रेचाळीस अक्षरांचा थेट, अन्वर्थक आणि संपूर्ण वापर होतो. हे 'रुक्खा वनं' (झाडे म्हणजे जंगल) याप्रमाणे अवयवासाठी समुदायाचा वापर करण्यासारखे नाही, किंवा 'समुद्दो मया दिट्ठो' (मी समुद्र पाहिला) याप्रमाणे समुदायासाठी अवयवाचा वापर करण्यासारखे नाही, हे दर्शवण्यासाठी प्रत्येक अक्षराला स्वतंत्रपणे 'वर्ण' ही संज्ञा दिली गेली आहे. ‘‘Sakkaccasavanaṃ buddhasāsanasampattī’’ti ‘‘sithiladhanitādi akkharavipattiyañhi atthassa dunnayatā hotī’’ti ca yasmā vuttaṃ. कारण असे म्हटले आहे की, "आदरपूर्वक ऐकणे ही बुद्धशासनाची संपत्ती (प्राप्ती) आहे" आणि "शिथिल (अल्पप्राण) आणि धनित (महाप्राण) इत्यादी अक्षरांच्या विपत्तीमुळे (चुकीच्या उच्चारणामुळे) अर्थाचा चुकीचा बोध होतो." Tasmā [Pg.3] akkharakosallaṃ, sampādeyya vicakkhaṇo; Upaṭṭhahaṃ garuṃ sammā, uṭṭhānādīhi pañcahi. म्हणून, चतुर (बुद्धिमान) मनुष्याने उठणे इत्यादी पाच प्रकारांनी गुरूंची योग्य सेवा करून अक्षरांचे कौशल्य प्राप्त करावे. Tattha akārādīna+manukkamo pane+sa ṭhānādikkamasannissito. Tathā hi ṭhāna+karaṇa+payatanehi vaṇṇā jāyanti. Tattha cha ṭhānāni kaṇṭha+tālu+muddha+danta+oṭṭha+nāsikāvasena. त्यामध्ये, 'अ' इत्यादींचा हा क्रम स्थान इत्यादींच्या क्रमावर आधारित आहे. कारण स्थान, करण आणि प्रयत्न यांच्याद्वारे वर्णांची उत्पत्ती होते. त्यामध्ये कंठ, तालू, मूर्धा, दंत, ओष्ठ आणि नासिका यानुसार सहा स्थाने आहेत. Tattha avaṇṇa+kavagga+hānaṃ kaṇṭho ṭhānaṃ, ivaṇṇa+cavagga+yānaṃ tālu, ṭavagga+ra+ḷānaṃ muddhā, tavagga+la+sānaṃ dantā, uvaṇṇa+pavaggānaṃ oṭṭho, e vaṇṇassa kaṇṭhatālū, o vaṇṇassa kaṇṭho+ṭṭhā, vakārassa danto+ṭṭhā, niggahītassa nāsikā, ṅa, ñña, ṇa, na, mānaṃ sakaṭhānaṃ nāsikā ca. Ettha ca – त्यामध्ये, 'अ' वर्ण, 'क' वर्ग आणि 'ह' यांचे स्थान कंठ आहे; 'इ' वर्ण, 'च' वर्ग आणि 'य' यांचे स्थान तालू आहे; 'ट' वर्ग, 'र' आणि 'ळ' यांचे स्थान मूर्धा आहे; 'त' वर्ग, 'ल' आणि 'स' यांचे स्थान दंत आहे; 'उ' वर्ण आणि 'प' वर्ग यांचे स्थान ओष्ठ आहे; 'ए' वर्णाचे स्थान कंठ-तालू आहे; 'ओ' वर्णाचे स्थान कंठ-ओष्ठ आहे; 'व' काराचे स्थान दंत-ओष्ठ आहे; निग्गहीताचे (अनुस्वाराचे) स्थान नासिका आहे; आणि 'ङ', 'ञ', 'ण', 'न', 'म' यांचे स्थान आपापले स्थान आणि नासिका हे आहे. आणि येथे – Hakāro pañcameheva, antaṭṭhāhi ca saṃyuto; Oraso iti viññeyyo, kaṇṭhajo tadasaṃyuto. 'ह' कार जेव्हा (वर्गांच्या) पाचव्या अक्षरांशी आणि अंतस्थ (य, र, ल, व) अक्षरांशी संयुक्त असतो, तेव्हा तो उरस्य (छातीतून निघणारा) जाणावा; आणि त्यांच्याशी संयुक्त नसताना तो कंठज (कंठातून निघणारा) जाणावा. Yathā avaṅhoti (avaṅa hoti., tañhi, taṇhā, pubbanho, amhe, guyhaṃ, gārayhā, ārulho, bahvakkharanti. जसे की: अवङ्होति, तञ्हि, तण्हा, पुब्बण्हो, अम्हे, गुय्हं, गारय्हा, आरुळ्हो, बह्वक्खरं इत्यादी. Karaṇaṃ – करण (उच्चारणाचे साधन) – Jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ,Jivhopaggaṃ muddhajānaṃ,Jivhaggaṃ dantajānaṃ se-Sā sakaṭhānakaraṇā. तालुज (तालव्य) वर्णांसाठी जिभेचा मध्य भाग; मूर्धज (मूर्धन्य) वर्णांसाठी जिभेचा उपभाग (टोकाचा जवळील भाग); दंतज (दंत्य) वर्णांसाठी जिभेचे टोक हे करण आहे; आणि उर्वरित वर्णांचे आपापले स्थान हेच करण आहे. Vaṇṇānaṃ uccāraṇussāho payatanaṃ, taṃ kiṃ – saṃvutādikaraṇaviseso, saṃvutatta+makārassa, vivaṭattaṃ sesasarānaṃ sakāra+hakārānañca, phuṭṭhattaṃ vaggānaṃ, īsaṃphuṭṭhattaṃ ya+ra+la+vānaṃ. वर्णांच्या उच्चारणाचा उत्साह म्हणजे 'प्रयत्न' होय. तो काय आहे? तो संवृत इत्यादी क्रियांचा विशेष प्रकार आहे. 'अ' काराचा संवृत भाव; उर्वरित स्वर आणि 'स' व 'ह' कारांचा विवृत भाव; वर्गीय व्यंजनांचा स्पृष्ट भाव (स्पर्श); आणि 'य', 'र', 'ल', 'व' यांचा ईषत्-स्पृष्ट भाव (अल्प स्पर्श) होय. Evaṃ ṭhāna+karaṇa+payatana+suti kālabhinnesu akkharesu sarā nissayā, itare nissitā. Tattha – अशा प्रकारे स्थान, करण, प्रयत्न, ध्वनी आणि काल यांमुळे भिन्न असलेल्या अक्षरांमध्ये स्वर हे आश्रय (निसय) आहेत आणि इतर (व्यंजने) हे आश्रित (निसित) आहेत. त्यामध्ये – Nissayā+do [Pg.4] sarā vuttā, nissitā byañjanā tato; Vagge+kajā bahuttā+do, tato ṭhāna+lahukkamā. सुरुवातीला आश्रय असणारे स्वर सांगितले आहेत, त्यानंतर आश्रित असणारी व्यंजने. त्यांमध्ये एकाच वर्गात उत्पन्न होणारे वर्ण त्यांच्या बहुसंख्येमुळे आधी येतात, आणि त्यानंतर स्थानाच्या सुलभतेच्या (लघू) क्रमाने येतात. ‘‘Aādayo’’ti vattate yāva ‘‘bindu niggahīta’’nti. Tañca kho ‘‘atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti sattamyanta+mabhisambandhīyate, ‘‘vaṇṇā’’ti vattate – "अ-आदी" (अ इत्यादी) हे "बिंदू निग्गहीत" पर्यंत अनुवृत्त होते. आणि ते "अत्थवसा विभत्तिविपरिणामो" (अर्थाच्या आवश्यकतेनुसार विभक्तीचा बदल) या नियमाने सप्तम्यंत रूपाशी जोडले जाते, आणि "वर्णा" हे अनुवृत्त होते – 2. Dasā+do sarā २. सुरुवातीचे दहा स्वर आहेत. Aādīsvā+dimhi niddiṭṭhā odantā dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Yathā a ā, i ī, u ū, e ऐ, o औ. Saranti=sappadhānabhāvena pavattanti, byañjane vā sārentīti sarā. 'अ' इत्यादींमध्ये सुरुवातीला निर्देश केलेले आणि 'ओ' (किंवा 'औ') पर्यंत संपणारे दहा वर्ण 'स्वर' म्हणून ओळखले जातात. जसे की: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ. ते स्वतः स्वतंत्रपणे प्रवृत्त होतात (सरन्ति) किंवा व्यंजनांना गतिमान करतात (सारेंति), म्हणून त्यांना 'स्वर' म्हणतात. ‘‘Dasā+do sarā’’ti vattate. "सुरुवातीचे दहा स्वर आहेत" हे अनुवृत्त होते. 3. Dve dve savaṇṇā ३. दोन-दोन (वर्ण) सवर्ण (समान वर्णाचे) असतात. Aādīsvā+dimesu dasasu dve dve savaṇṇā nāma honti yathākkamaṃ. Yathā a āiti, i īiti, u ū iti, e eiti, o, oiti. Samānā sadisā vaṇṇā savaṇṇā, samānattañca ṭhānato. ‘‘Dve dve’’ti vattate vakkhamānesu dvīsu. 'अ' इत्यादी पहिल्या दहा स्वरांमध्ये अनुक्रमाने दोन-दोन वर्ण 'सवर्ण' म्हणून ओळखले जातात. जसे की: अ-आ, इ-ई, उ-ऊ, ए-ए, ओ-ओ. समान आणि सदृश असणारे वर्ण म्हणजे 'सवर्ण' होत, आणि ही समानता स्थानावरून ठरते. "दोन-दोन" हे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या दोन सूत्रांमध्ये अनुवृत्त होते. 4. Pubbo rasso ४. त्यांतील पहिला (पूर्व) र्‍हस्व असतो. Tesveva dasasu ye dve dve savaṇṇā, tesu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Yathā a i u e o. Tesu ‘saṃyogato pubbāva dissanti dve panantimā’ta dassetuṃ tattha sādhuttā tesampi idha saṅgaho, yathā ettha seyyo oṭṭho sotthi. Rassakālayogā tabbantatāya vā [Pg.5] rassā. Rassakālo nāma accharāsaṅghāto akkhinimmilanasaṅkhāto vā kālo, tena ekamatto rasso, dvimatto dīgho, aḍḍhamatto byañjano. Chandasi diyaḍḍhamattampi rassanti gaṇhanti ācariyā. त्याच दहा स्वरांमध्ये जे दोन-दोन सवर्ण आहेत, त्यांपैकी जो जो पहिला (पूर्व) आहे, तो तो 'र्हस्व' संज्ञेचा होतो. जसे की: अ, इ, उ, ए, ओ. त्यांमध्ये "शेवटचे दोन (ए, ओ) केवळ संयोगाच्या पूर्वीच र्‍हस्व दिसतात" हे दर्शवण्यासाठी आणि तेथे त्यांच्या योग्यतेमुळे त्यांचाही येथे संग्रह केला आहे, जसे की: सेय्यो, ओट्ठो, सोत्थि. र्‍हस्व काळाशी संबंध असल्यामुळे किंवा त्या स्वरूपाचे असल्यामुळे ते 'र्हस्व' होत. र्‍हस्व काळ म्हणजे चुटकी वाजवण्याचा किंवा डोळे मिटण्याचा काळ होय; त्यामुळे र्‍हस्व हा एक मात्रा असलेला, दीर्घ हा दोन मात्रा असलेला आणि व्यंजन हे अर्धी मात्रा केलेले असते. छंदशास्त्रामध्ये आचार्य दीड मात्रेलाही र्‍हस्व मानतात. 5. Paro dīgho ५. त्यांतील दुसरा (पर) दीर्घ असतो. Aādīsvā+dibhūtesu dasasu ye dve dve savaṇṇā, tesu yo yo paro, so so dīghasañño hoti. Taṃ yathā ā ī ū e o. Dīghakālayogā tabbantatāya vā dīghā. 'अ' इत्यादी पहिल्या दहा स्वरांमध्ये जे दोन-दोन सवर्ण आहेत, त्यांपैकी जो जो दुसरा (पर) आहे, तो तो 'दीर्घ' संज्ञेचा होतो. जसे की: आ, ई, ऊ, ए, ओ. दीर्घ काळाशी संबंध असल्यामुळे किंवा त्या स्वरूपाचे असल्यामुळे ते 'दीर्घ' होत. 6. Kādayo byañjanā ६. 'क' इत्यादी व्यंजने आहेत. Aādīsu kādayo niggahītapariyantā tettiṃsa byañjanā nāma honti. Yathā ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ iti. Byañjīyati attho etehīti byañjanā. Kakārādīsva+kāro uccāraṇattho. ‘अ’ इत्यादी स्वरांच्या पुढे, ‘क’ पासून सुरू होऊन ‘निग्गहीत’ (अनुस्वार) पर्यंत संपणारे तेहतीस वर्ण ‘व्यंजने’ (ब्यंजन) म्हणून ओळखले जातात. जसे की: क, ख, ग, घ, ङ; च, छ, ज, झ, ञ; ट, ठ, ड, ढ, ण; त, थ, द, ध, न; प, फ, ब, भ, म; य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं. ज्यांच्याद्वारे अर्थ स्पष्ट (व्यंजित) केला जातो, ती ‘व्यंजने’ होत. ‘क’ इत्यादी वर्णांमधील ‘अ’ हा स्वर केवळ उच्चारणासाठी आहे. ‘‘Kādayo’’ti vattate. ‘कादयो’ (क इत्यादी) हा शब्द अनुवृत्त होतो. 7. Pañcapañcakā vaggā ७. पाच-पाचचे वर्ग (वग्ग). Aādīsu kakārādayo makārantā pañcapañcakā vaggā nāma honti. Yathā ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma iti. Pañca pañca parimāṇa+mesaṃ pañcapañcakā. Vajjenti yakārādayoti vaggā. Te pana paṭhamakkharavasena [Pg.6] kavagga+cavaggādivohāraṃ gatā kusalattikādayo viya. ‘अ’ इत्यादी स्वरांच्या पुढे, ‘क’ पासून सुरू होऊन ‘म’ पर्यंत संपणारे पाच-पाचचे समूह ‘वर्ग’ (वग्ग) म्हणून ओळखले जातात. जसे की: क, ख, ग, घ, ङ; च, छ, ज, झ, ञ; ट, ठ, ड, ढ, ण; त, थ, द, ध, न; प, फ, ब, भ, म. ज्यांचे परिमाण (संख्या) पाच-पाच आहे, ते ‘पंचपंचक’ होत. जे समूहात विभागले जातात, ते ‘वर्ग’ होत. आणि ते पहिल्या अक्षराच्या आधारे ‘क-वर्ग’, ‘च-वर्ग’ इत्यादी व्यवहाराला (संज्ञेला) प्राप्त होतात, जसे की ‘कुसलत्तिक’ (कुशल त्रिक) इत्यादी. 8. Bindu niggahītaṃ ८. बिंदूला ‘निग्गहीत’ (अनुस्वार) म्हणतात. Akārādīsva+yaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Rassasaraṃ nissāya gahita+muccāritaṃ niggahītaṃ, karaṇaṃ niggahetvā vā. ‘अ’ इत्यादी स्वरांच्या पुढे असलेला हा केवळ बिंदू स्वरूपातील वर्ण ‘निग्गहीत’ संज्ञेचा होतो. र्‍हस्व स्वराचा आश्रय घेऊन ग्रहण केला (उच्चारला) जातो म्हणून तो ‘निग्गहीत’ आहे, किंवा उच्चार स्थान (करण) नियंत्रित करून उच्चारला जातो म्हणून त्याला ‘निग्गहीत’ म्हणतात. Karaṇaṃ niggahetvāna, mukhenā+vivaṭena yaṃ; Vuccate niggahītanti, vuttaṃ bindu sarānugaṃ. उच्चार स्थान (करण) नियंत्रित करून, तोंड पूर्ण न उघडता जे उच्चारले जाते, त्याला ‘निग्गहीत’ म्हटले जाते; स्वराच्या मागे येणाऱ्या बिंदूला ‘निग्गहीत’ म्हटले गेले आहे. Bahvakkharasaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ, jha+lādayo tu ruḷhīsaññā. अनेक अक्षरी संज्ञा करणे हे अन्वर्थक (अर्थानुसार अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या) संज्ञेसाठी आहे, तर ‘झ’, ‘ल’ इत्यादी संज्ञा केवळ रूळ्हीसंज्ञा (रूढ संज्ञा) आहेत. Vaṇṇā sarā savaṇṇā ca, rassā dīghā ca byañjanā; Vaggā ca niggahītanti, hoti saññāvidhikkamo. वर्ण, स्वर, सवर्ण, र्‍हस्व, दीर्घ, व्यंजने, वर्ग आणि निग्गहीत, असा हा संज्ञा-विधानाचा (व्याकरणिक संज्ञा ठरवण्याचा) क्रम आहे. (Saññāvidhānaṃ.) (संज्ञा-विधान समाप्त.) Sandhi vuccate – आता संधी सांगितली जात आहे – Loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanaṃ me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti itī+dha sarasaññāyaṃ – ‘लोक अग्गपुग्गलो’ (loka aggapuggalo), ‘पञ्ञा इन्द्रियं’ (paññā indriyaṃ), ‘तीणि इमानि’ (tīṇi imāni), ‘नो हि एतं’ (no hi etaṃ), ‘भिक्खुनी ओवादो’ (bhikkhunī ovādo), ‘मातु उपट्ठानं’ (mātu upaṭṭhānaṃ), ‘समेतु आयस्मा’ (sametu āyasmā), ‘अभिभू आयतनं’ (abhibhū āyatanaṃ), ‘धनं मे अत्थि’ (dhanaṃ me atthi), ‘सब्बे एव’ (sabbe eva), ‘तयो अस्सु धम्मा’ (tayo assu dhammā), ‘असन्तो एत्थ न दिस्सन्ति’ (asanto ettha na dissanti) इत्यादी उदाहरणांमध्ये स्वर-संज्ञा असताना – 26. Saro lopo sare २६. स्वराच्या पुढे स्वर असल्यास स्वराचा लोप होतो. Sare saro lopanīyo hoti. Saroti kāriyīniddeso, lopoti kāriyaniddeso. Lopo= adassanaṃ anuccāraṇaṃ[Pg.7], saroti jātyekavacanavasena vuttaṃ, sareti opasilesikādhārasattamī, tato vaṇṇa kāla byavadhāne kāriyaṃ na hoti, tva+masi, katamā cānanda aniccasaññāti. Evaṃ sabbasandhīsu. स्वर पुढे असताना स्वराचा लोप करावा. ‘सरो’ (स्वर) हा कार्यीचा (ज्यावर कार्य करायचे आहे त्याचा) निर्देश आहे, आणि ‘लोपो’ (लोप) हा कार्याचा (जे कार्य करायचे आहे त्याचा) निर्देश आहे. लोप म्हणजे अदृश्य होणे किंवा उच्चार न करणे. ‘सरो’ हा शब्द जाती-एकवचनाच्या अर्थाने वापरला आहे. ‘सरे’ ही औपश्लेषिक आधार सप्तमी विभक्ती आहे, त्यामुळे वर्ण किंवा काळाचे व्यवधान (अंतर) असल्यास हे कार्य होत नाही. जसे की: ‘त्वं असि’ (त्वमसि), ‘कतमा च आनन्द अनिच्चसञ्ञा’ इत्यादी. याचप्रमाणे सर्व संधींमध्ये समजावे. Vidhīti vattate. ‘विधी’ हा शब्द अनुवृत्त होतो. 14. Sattamiyaṃ pubbassa १४. सप्तमी विभक्तीचा निर्देश असताना पूर्व स्वराचा लोप होतो. Therayaṭṭhinyāyena pavattate paribhāsā dubbalavidhino patiṭṭhābhāvato. Sattamīniddese pubbasseva vidhīti pubbasaralopo. Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, no hetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanaṃmatthi, sabbeva, tayassu dhammā, asante+ttha na dissanti. Pubbassa kāriyavidhānā sattamīniddiṭṭhassa paratā+va gamyateti pareti paravacanampi ghaṭate. ‘स्थविर-यष्टी’ (वृद्ध माणसाची काठी) या न्यायाने ही परिभाषा प्रवृत्त होते, कारण दुर्बल नियमाला स्वतःचा आधार नसतो. सप्तमी विभक्तीचा निर्देश असताना पूर्व स्वराचाच विधी (लोप) होतो, म्हणून पूर्व स्वराचा लोप होतो. उदाहरणे: ‘लोकग्गपुग्गलो’, ‘पञ्ञिन्द्रियं’, ‘तीणिमानि’, ‘नो हेतं’, ‘भिक्खुनोवादो’, ‘मातुपट्ठानं’, ‘समेतायस्मा’, ‘अभिभायतनं’, ‘धनमत्थि’, ‘सब्बेव’, ‘तयस्सु धम्मा’, ‘असन्तेत्थ न दिस्सन्ति’. पूर्व स्वरावर कार्य करण्याचे विधान असल्यामुळे, सप्तमीने निर्दिष्ट केलेल्या वर्णाची परता (नंतर असणे) आपोआपच समजली जाते, म्हणून ‘परे’ (नंतर असताना) हा शब्द देखील योग्य ठरतो. Yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno asi bījako, kathā eva kā, pāto evātī+dha pubbassaralope sampatte ‘‘saro lopo sare’’ tveva. ‘यस्स इदानि’, ‘सञ्ञा इति’, ‘छाया इव’, ‘इति अपि’, ‘अस्समणी असि’, ‘चक्खु इन्द्रियं’, ‘अकतञ्ञू असि’, ‘आकासे इव’, ‘ते अपि’, ‘वन्दे अहं’, ‘सो अहं’, ‘चत्तारो इमे’, ‘वसलो इति’, ‘मोग्गल्लानो असि बीजको’, ‘कथा एव का’, ‘पातो एव’ इत्यादी उदाहरणांमध्ये पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त होत असताना, ‘सरो लोपो सरे’ या सूत्रानेच – 27. Paro kvaci २७. पर स्वराचा कधीकधी लोप होतो. Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. Yassa dāni, saññāti, chāyāva, itipi, assamaṇīsi, cakkhundriyaṃ, akataññūsi, ākāseva, tepi, vandehaṃ, sohaṃ, cattārome, vasa- lobhi[Pg.8], moggallānosi bījako, kathāva kā, pātova. Kvacīti kiṃ, paññindriyaṃ, pañcindriyāni, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā. ‘‘Vivakkhāto sandhayo bhavantī’’ti ñāyā vatticchāpi idha sijjhati. Kvacītya+dhikāro sabbasandhīsu, tena nātippasaṅgo. (Lopasandhi). स्वराच्या पुढील पर स्वराचा कधीकधी लोप करावा. उदाहरणे: ‘यस्स दानि’, ‘सञ्ञाति’, ‘छायाव’, ‘इतिपि’, ‘अस्समणीसि’, ‘चक्खुन्द्रियं’, ‘अकतञ्ञूसि’, ‘आकासेव’, ‘तेपि’, ‘वन्देहा’, ‘सोहं’, ‘चत्तारोमे’, ‘वसलोभि’, ‘मोग्गल्लानोसि बीजको’, ‘कथाव का’, ‘पातोव’. ‘क्वचि’ (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? (कारण जेथे लोप होत नाही:) ‘पञ्ञिन्द्रियं’, ‘पञ्चिन्द्रियानि’, ‘सत्तुत्तमो’, ‘एकूनवीसati’, ‘यस्सेते’, ‘सुगतोवादो’, ‘दिट्ठासवो’, ‘दिट्ठोघो’, ‘चक्खायतनं’, ‘तं कुतेत्थ लब्भा’ इत्यादी. ‘विवक्षेनुसार (बोलणाऱ्याच्या इच्छेनुसार) संधी होतात’ या न्यायाने वक्त्याची इच्छा देखील येथे सिद्ध होते. ‘क्वचि’ हा अधिकार सर्व संधींमध्ये लागू होतो, त्यामुळे अतिप्रसंग (नियमाचा अतिरेक) होत नाही. (लोपसंधी समाप्त). Saro paro veti ca vattate. ‘स्वर’, ‘पर’ आणि ‘वा’ (विकल्पाने) हे शब्द अनुवृत्त होतात. Tassa idaṃ, vāta īritaṃ, na upeti, vāma ūru, ati iva aññehi, vi udakaṃ itīdha pubbassaralope – ‘तस्स इदं’, ‘वात ईरितं’, ‘न उपेति’, ‘वाम ऊरु’, ‘अति इव अञ्ञेहि’, ‘वि उदकं’ इत्यादी उदाहरणांमध्ये पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर – 29. Yuvaṇṇāna+meo luttā २९. पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर पुढील ‘इ-वर्ण’ (इ, ई) आणि ‘उ-वर्ण’ (उ, ऊ) यांचे अनुक्रमे ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात. Luttā sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ e+o honti vā yathākkamaṃ. Yathāsaṃkhyānuddeso samānānaṃ. पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर पुढील ‘इ-वर्ण’ आणि ‘उ-वर्ण’ यांचे विकल्पाने अनुक्रमे ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात. समान संख्या असलेल्या घटकांचा निर्देश यथासंख्य (अनुक्रमे) होतो. 24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi २४. ‘वर्ण’ हा शब्द पुढे असल्यामुळे सवर्ण देखील ग्रहण केला जातो. Vaṇṇasaddo paro yasmā, tena savaṇṇopi gayhati sayañca rūpaṃti īūnampi e+o. Sabbattha rassassa jātiniddese dīghassāpi gahaṇatthaṃ ida+māraddhaṃ. Tassedaṃ, vāteritaṃ, nopeti, vāmoru, atevaññehi, vodakaṃ. Idañca pacchimodāharaṇadvayaṃ ‘‘avaṇṇe lutte eva e+o hontī’’ti gāhassa nisedhanatthaṃ. Vātveva, tassidaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti, yogavibhāgā. Pati urasminti vibhajja ‘‘yavā sare’’ti yakāre ‘‘tavaggavaraṇā’’dinā co, ‘‘vaggalasehi te’’ti pubbarūpañca, ‘‘yuvaṇṇāna+meo’’ti (yogavibhāgā) ussa o ca. Luttāti kiṃ, dasa ime [Pg.9] dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā. Atippasaṅgabādhakassa kvacisaddassānuvattanato na vikappavidhi niyatā, tena upeto, aveccāti evamādīsu vikappo. Tārakitā, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttarotiādīsu vidhi ca na hoti. ज्याअर्थी ‘वर्ण’ शब्द पुढे आहे, त्याअर्थी सवर्ण देखील ग्रहण केला जातो आणि स्वतःचे रूप देखील, म्हणून ‘ई’ आणि ‘ऊ’ यांचे देखील ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात. सर्वत्र र्‍हस्व स्वराचा जाती-निर्देश केला असता दीर्घाचे देखील ग्रहण व्हावे, यासाठी हे स्पष्ट केले आहे. उदाहरणे: ‘तस्सेदं’, ‘वातेरितं’, ‘नोपेति’, ‘वामोरु’, ‘अतेवञ्ञेहि’, ‘वोदकं’. आणि ही शेवटची दोन उदाहरणे ‘केवळ अ-वर्णाचा लोप झाल्यावरच ए आणि ओ होतात’ या आग्रहाचा निषेध करण्यासाठी आहेत. विकल्पानेच, जसे की: ‘तस्सिदं’. ‘पच्चोरस्मिं’ हे कसे सिद्ध होते? योगविभागाने (सूत्राचे तुकडे करून). ‘पति उरस्मिं’ अशी विभागणी करून, ‘यवा सरे’ या सूत्राने य-कार झाल्यावर, ‘तवग्गवरण...’ इत्यादी सूत्राने च-कार होतो, ‘वग्गलसेहि ते’ या सूत्राने पूर्वरूप होते, आणि ‘युवण्णानमेओ’ या सूत्राच्या योगविभागाने ‘उ’ चा ‘ओ’ होतो. ‘लुत्ता’ (लोप झाल्यावर) असे का म्हटले आहे? (कारण जेथे लोप होत नाही:) ‘दस इमे धम्मा’, ‘यथा इदं’, ‘कुसलस्स उपसम्पदा’. अतिप्रसंगाचा बाध करणाऱ्या ‘क्वचि’ या शब्दाच्या अनुवृत्तीमुळे हा विकल्प-विधी नियत (अनिवार्य) नाही, त्यामुळे ‘उपेतो’, ‘अवेच्च’ इत्यादींमध्ये विकल्प होतो. ‘तारकिता’, ‘यस्सिन्द्रियानि’, ‘महिद्धिको’, ‘सब्बीतियो’, ‘तेनुपसङ्कमि’, ‘लोकुत्तरो’ इत्यादींमध्ये हा विधी होत नाही. Paṭisanthāravutti assa, sabbavitti anubhūyate, vi añjanaṃ, vi ākato, dāsī ahaṃ, ahuvā pure, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu eva, bhū āpanalānilaṃ itī+dha ‘‘yuvaṇṇānaṃ’’ ‘‘ve’’ti ca vattate, ‘पटिसन्थारवुत्ति अस्स’, ‘सब्बवित्ति अनुभूयते’, ‘वि अञ्जनं’, ‘वि आ कतो’, ‘दासी अहं’, ‘अहुवा पुरे’, ‘अनु अद्धमासं’, ‘अनु एति’, ‘सु आगतं’, ‘सु आकारो’, ‘दु आकारो’, ‘चक्खु आपाथं’, ‘बहु आबाधो’, ‘पातु अकासि’, ‘न तु एव’, ‘भू आपनलानिलं’ इत्यादी उदाहरणांमध्ये ‘युवण्णानं’ (इ-वर्ण आणि उ-वर्ण यांचे) आणि ‘वा’ (विकल्पाने) हे शब्द अनुवृत्त होतात – 30. Yavā sare ३०. स्वर पुढे असताना इ-वर्ण आणि उ-वर्ण यांचे अनुक्रमे ‘य’ आणि ‘व’ होतात. Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāra+vakārā honti vā yathākkamaṃ. Paṭisanthāravutyassa, sabbavityanubhūyate, byañjanaṃ, byākato ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīghe dāsyāhaṃ, ahāpure, anvaddhamāsaṃ, anveti, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva, bhvāpanalānilaṃ. Vātveva, viākato, sāgataṃ. स्वर पुढे असताना इ-वर्ण आणि उ-वर्णांचे विकल्पाने अनुक्रमे ‘य-कार’ (य) आणि ‘व-कार’ (व) होतात. उदाहरणे: ‘पटिसन्थारवुत्यस्स’, ‘सब्बवित्यनुभूयते’, ‘ब्यञ्जनं’, ‘ब्याकतो’. ‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’ या सूत्राने दीर्घ झाल्यावर ‘दास्याहं’, ‘अहापुरे’ (असे रूप होते). तसेच ‘अन्वद्धमासं’, ‘अन्वेति’, ‘स्वागतं’, ‘स्वाकारो’, ‘द्वाकारो’, ‘चक्ख्वापाथं’, ‘बह्वाबाधो’, ‘पात्वाकासि’, ‘न त्वेव’, ‘भ्वापनलानिलं’. विकल्पानेच होत असल्यामुळे (हा विधी न झाल्यास): ‘विआकतो’, ‘सागतं’ (अशी रूपे होतात). Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā pañca, te ahaṃ, ye assa, te ajja, yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, so ahaṃ, so ajja, so eva, yato adhikaraṇaṃ, so ahaṃ itī+dha ‘‘yavā sare’’ ‘‘ve’’ti ca vattate, ‘अधिगतो खो मे अयं धम्मो’ (हा धम्म खरोखर मला प्राप्त झाला आहे), ‘पुत्तो ते अहं’ (मी तुझा पुत्र आहे), ‘ते अस्स पहीना पञ्च’ (त्याचे ते पाच नष्ट झाले आहेत), ‘ते अहं’ (ते मी), ‘ये अस्स’ (जे त्याचे), ‘ते अज्ज’ (ते आज), ‘यावतको अस्स कायो’ (जेवढी त्याची काया आहे), ‘तावतको अस्स ब्यामो’ (तेवढा त्याचा हातभर विस्तार आहे), ‘को अत्थो’ (काय प्रयोजन), ‘अथ खो अस्स’ (त्यानंतर खरोखर त्याचे), ‘अहं खो अज्ज’ (मी खरोखर आज), ‘सो अहं’ (तो मी), ‘सो अज्ज’ (तो आज), ‘सो एव’ (तोच), ‘यतो अधिकरणं’ (ज्या अधिकरणापासून), ‘सो अहं’ इत्यादींमध्ये येथे “यवा सरे” आणि “वे” (वा) हे अनुवृत्त होते. 30. Eonaṃ ३०. ए आणि ओ यांचे (एओनम्). Eonaṃ [Pg.10] yakāra+vakārā honti vā sare pare yathākkamaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti dīghe adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā pañca, tyāhaṃ, yyassa, tyajja, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, svāhaṃ, svajja, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, svāhaṃ. Vātveva, tejja, sohaṃ. Kvaci tveva, dhanamatthi, puttāmatthi, te nāgatā, asantettha, cattāro ime. स्वर पुढे असताना ‘ए’ आणि ‘ओ’ चे अनुक्रमे ‘य’कार आणि ‘व’कार होतात. “ब्यञ्जने दीघरस्सा” या सूत्राने दीर्घ केल्यावर— ‘अधिगतो खो म्यायं धम्मो’ (मे + अयं = म्यायं), ‘पुत्तो त्याहं’ (ते + अहं = त्याहं), ‘त्यास्स पहीना पञ्च’ (ते + अस्स = त्यास्स), ‘त्याहं’ (ते + अहं), ‘य्यस्स’ (ये + अस्स), ‘त्यज्ज’ (ते + अज्ज), ‘यावतक्वस्स कायो’ (को + अस्स = क्वस्स), ‘तावतक्वस्स ब्यामो’, ‘क्वत्थो’ (को + अत्थो), ‘अथ ख्वस्स’ (खो + अस्स), ‘अहं ख्वज्ज’ (खो + अज्ज), ‘स्वाहं’ (सो + अहं), ‘स्वज्ज’ (सो + अज्ज), ‘स्वेव’ (सो + एव), ‘यत्वाधिकरणं’ (यतो + अधिकरणं), ‘स्वाहं’ अशी रूपे होतात. ‘वा’ (पर्यायाने) असल्यामुळे— ‘तेज्ज’ (ते + अज्ज), ‘सोहं’ (सो + अहं) अशीही रूपे होतात. ‘क्वचि’ (काही ठिकाणी) मुळे— ‘धनमत्थि’, ‘पुत्तामत्थि’, ‘ते नागता’, ‘असन्तेत्थ’, ‘चत्तारो इमे’ अशी रूपे होतात. Go eḷakaṃ, go assaṃ, go ajinaṃ itī+dha ‘‘sare’’ti vattate. ‘गो एळकं’, ‘गो अस्सं’, ‘गो अजिनं’ इत्यादींमध्ये येथे “सरे” (स्वर पुढे असताना) हे अनुवृत्त होते. 32. Gossā+vaṅa ३२. गो-शब्दाला ‘अवङ्’ आदेश होतो. Sare pare gossa avavādeso hoti. Sa ca ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbassa pasaṅge ‘antassā’’ti vattate. स्वर पुढे असताना ‘गो’ शब्दाला ‘अव’ आदेश होतो. आणि तो “टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स” या सूत्राने संपूर्ण शब्दाच्या जागी प्राप्त होत असताना, “अन्तस्स” (शेवटच्या वर्णाच्या जागी) हे अनुवृत्त होत असल्यामुळे (फक्त शेवटच्या वर्णाच्या जागी होतो). 18. Ṅa+nubandho १८. ‘ङ’कार अनुबंध (इत्-संज्ञक) असलेला. Ṅa-kāro anubandho yassa, so anekavaṇṇopi antassa hotīti okārasseva hoti. ‘‘Saṃketo+navayavo+nubandho’’ti vacanā ṅa-kārassā+ppayogo. Uccāritānantarappadhaṃsino hi anubandhā, payojanaṃ anubandhoti saṃketo. Gaveḷakaṃ, gavāssaṃ, gavājinaṃ. ज्याला ‘ङ’कार अनुबंध आहे, तो अनेक वर्णांचा (अनेकवण्ण) असला तरीही अंतिम वर्णाच्या जागीच होतो, म्हणून तो केवळ ‘ओ’कारच्या जागीच होतो. “सङ्केतोऽनवयवोऽनुबन्धो” (अनुबंध हा अवयव नसलेला केवळ संकेत आहे) या वचनानुसार ‘ङ’काराचा प्रयोग होत नाही. कारण उच्चारल्याबरोबर नष्ट होणारे ते अनुबंध असतात, आणि विशिष्ट प्रयोजनासाठी अनुबंध हा संकेत केला जातो. उदा. गवेळकं (गो + एळकं), gवास्सं (गो + अस्सं), गवाजिनं (गो + अजिनं). Iti evā+tī+dha – ‘इति एव’ इत्यादींमध्ये येथे— 36. Vī+tisse+ve vā ३६. ‘वि’ हा ‘इति’च्या जागी ‘एव’ पुढे असताना पर्यायाने (वा) होतो. Evasadde pare itissa vo hoti vā. Sa ca – ‘एव’ शब्द पुढे असताना ‘इति’चा ‘वि’ (किंवा ‘व’) पर्यायाने होतो. आणि तो— 17. Chaṭṭhiyantassa १७. षष्ठी विभक्तीने निर्दिष्ट केलेल्याच्या (अंतिम वर्णाच्या जागी). Chaṭṭhīniddiṭṭhassa [Pg.11] yaṃ kāriyaṃ, ta+dantassa viññeyyanti ikārassā+deso. Ādesiṭṭhāne ādissatīti ādeso. Itveva. Aññatra yādeso, ‘‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’’ti tassa co, ‘‘vaggalasehi te’’ti yassa cakāro, icceva. Eveti kiṃ, iccāha. (Ādesasandhi). षष्ठी विभक्तीने निर्दिष्ट केलेले जे कार्य आहे, ते त्याच्या अंतिम वर्णाच्या जागी होते असे समजावे; म्हणून हा ‘इ’काराचा आदेश आहे. मूळ वर्णाच्या जागी जो आदेशित केला जातो त्याला ‘आदेश’ म्हणतात. उदा. ‘इत्वेव’ (इति + एव). इतर ठिकाणी ‘य’कार आदेश होतो, “तवग्गवरणानं ये चवग्गबयञा” या सूत्राने त्याचा ‘च’कार होतो, आणि “वग्गलसेहि ते” या सूत्राने ‘य’काराचा ‘च’कार होऊन ‘इच्चेव’ असे रूप होते. ‘एव’ पुढे असतानाच का? (कारण इतर स्वरांच्या पुढे) ‘इच्चाह’ (इति + आह) असे रूप होते. (आदेशसंधी). Ti aṅgulaṃ,ti aṅgikaṃ, bhū ādayo, migī bhantā udikkhatityādisandhayo vuccante. ‘‘Mayadā sare’’ti vattate. ‘ति अङ्गुलं’, ‘ति अङ्गिकं’, ‘भू आदयो’, ‘मिगी भन्ता उदिक्खति’ इत्यादी संधी सांगितले जात आहेत. येथे “मयदा सरे” हे अनुवृत्त होते. 45. Vanataragā cā+gamā ४५. ‘व’, ‘न’, ‘त’, ‘र’, ‘ग’ हे देखील आगम होतात. Ete mayadā ca āgamā honti vā sare kvaci. Āgamino aniyamepi – हे (व, न, त, र, ग) आणि ‘म, य, द’ हे स्वर पुढे असताना काही ठिकाणी पर्यायाने आगम होतात. आगम होणाऱ्या शब्दाचा नियम नसला तरी— Saroyevā+gami hoti, vanādinantu ñāpakā; Aññathā hi padādīnaṃ, yukavidhāna+manatthakaṃ. केवळ स्वरच आगम स्वीकारणारा (आगमी) असतो, हे ‘व’ इत्यादींच्या ज्ञापकावरून सिद्ध होते; अन्यथा शब्दांच्या सुरुवातीला ‘य’ आणि ‘व’काराचे विधान निरर्थक ठरले असते. Etthā+gamā aniyatāgamīnameva bhavanti ce, yakārāgameneva ‘‘nipajja’’nti siddhe ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti byañjanassa yukā+gamo niratthakoti adhippāyo. Tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā. Ito nāyati, cinitvā. Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge. Nirantaraṃ, nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ, duratikkamo, durāgataṃ, duruttaraṃ, pāturahosi, punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti, dhīratthu, pātarāso, caturaṅgikaṃ, caturārakkhaṃ, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ, bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā[Pg.12], nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakuṭe, āraggeriva sāsapo, usabhoriva, sabbhireva samāsetha. Puthageva, rasse pageva. Lahumessati, gurumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjaye, ekamekassa, yena midhekacce. Bhātiyeva, hotiyeva, yathāyidaṃ, yathāyeva, māyidaṃ, nayidaṃ, nayidha, chayimāni, navayime dhammā, bodhiyāyeva, pathavīyeva dhātu, tesuyeva, teyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ, viyañjanaṃ, viyākāsi, pariyantaṃ, pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānaṃ, niyāyogo. Udaggo, udayo, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti, sakideva, kiñcideva, kenacideva, kismiñcideva, kocideva, sammadatto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadicchakaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva, yadatthaṃ, yadantaraṃ, tadantaraṃ, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, tadatthaṃ, sadatthapasuto siyā, aññadatthu, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva ratti. Vātveva, attaatthaṃ, dvādhiṭṭhitaṃ, pātuahosi. Vavatthitavibhāsattā vādhikārassa byañjanatopi, bhikkhunīnaṃ vuṭṭhāpeyya, ciraṃ nāyati, taṃyeva. येथे जर आगम केवळ अनियत आगमींनाच (ज्यांचा आगमी निश्चित नाही त्यांनाच) होत असते, तर ‘य’कार आगमानेच ‘निपज्ज’ रूप सिद्ध होत असताना, “पदादीनं क्वचि” या सूत्राने व्यंजनाचा ‘य’ आणि ‘व’कार आगम करणे निरर्थक ठरले असते, असा अभिप्राय आहे. उदा. तिवङ्गुलं (ति + अङ्गुलं), तिवङ्गिकं (ति + अङ्गिकं), भूवादयो (भू + आदयो), मिगी भन्ता वुदिक्खति (उदिक्खति च्या जागी वुदिक्खति), पवुच्चति (प + उच्चति), पागुञ्ञवुजुता (पागुञ्ञता + उजुता). इतो नायति (इतो + आयति), चिनित्वा (चि + इत्वा). यस्मातिह (यस्मा + इह), तस्मातिह (तस्मा + इह), अज्जतग्गे (अज्जा + अग्गे). निरन्तरं (नि + अन्तरं), निरालयो (नि + आलयो), निरिन्धनो (नि + इन्धनो), निरीहकं (नि + ईहकं), निरुत्तरो (नि + उत्तरो), निरोजं (नि + ओजं), दुरतिक्कमो (du + अतिक्कमो), दुरागतं (दु + आगतं), दुरुत्तरं (दु + उत्तरं), पातुरहोसि (पातु + अहोसि), पुनरागच्छेय्य (पुन + आगच्छेय्य), पुनरुत्तं (पुन + उत्तं), पुनरेव (पुन + एव), पुनरेति (पुन + एति), धीरत्थु (धी + अत्थु), पातरासो (पात + आसो), चतुरङ्गिकं (चतु + अङ्गिकं), चतुरा रक्खं (चतु + आरक्खं), चतुरिद्धिपादपटिलाभो (चतु + इद्धिपाद...), चतुरोघनित्थरणत्थं (चतु + ओघ...), भत्तुरत्थे (भत्तु + अत्थे), वुत्तिरेसा (वुत्ति + एसा), पठवीधातुरेवेसा (पठवीधातु + एव + एसा), नक्खत्तराजारिव तारकानं (नक्खत्तराजा + इव), विज्जुरिवब्भकुटे (विज्जु + इव), आरग्गेरिव सासपो (आरग्गे + इव), उसभोरिव (उसभो + इव), सब्भिरेव समासेथ (सब्भि + एव). पुथगेव (पुथ + एव), रस्से पगेव (प + एव). लहुमेस्सति (लहु + एस्सति), गुरुमेस्सति (गुरु + एस्सति), इधमाहु (इध + आहु), केन ते इध मिज्झति (इध + इज्झति), भद्रो कसामिव (कसा + इव), आकासे मभिपूजये (आकासे + अभिपूजये), एकमेकस्स (एक + एकस्स), येन मिधेकच्चे (येन + इध + एकच्चे). भातियेव (भाति + एव), होतियेव (होति + एव), यथायिदं (यथा + इदं), यथायेव (यथा + एव), मायिदं (मा + इदं), नयिदं (ना + इदं), नयिध (ना + इध), चयिमानि (च + इमानि), नवयिमे धम्मा (नवा + इमे), बोधियायेव (बोधिया + एव), पठवीयेव धातु (पठवी + एव), तेसुयेव (तेसु + एव), तेयेव (ते + एव), सोयेव (सो + एव), पाटियेक्कं (पाटि + एक्कं), वियञ्जनं (वि + अञ्जनं), वियाकासि (वि + अकासि), परियन्तं (परि + अन्तं), परियादानं (परि + आदानं), परियुट्ठानं (परि + उट्ठानं), परियेसति (परि + एसति), परियोसानं (परि + ओसानं), नियायोगो (नि + आयोगो). उदग्गो (उ + अग्गो), उदयो (उ + अयो), उदाहतं (उ + आहतं), उदितो (उ + इतो), उदीरितं (उ + ईरितं), उदेति (उ + एति), सकिदेव (सकि + एव), किञ्चिदेव (किञ्चि + एव), केनचिदेव (केनचि + एव), किस्मिञ्चिदेव (किस्मिञ्चि + एव), कोचिदेव (कोचि + एव), सम्मदत्तो (सम्मा + अत्तो), सम्मदञ्ञा विमुत्तानं (सम्मा + अञ्ञा), सम्मदेव (सम्मा + एव), यावदत्थं (याव + अत्थं), यावदिच्छकं (याव + इच्छकं), यावदेव (याव + एव), तावदेव (ताव + एव), पुनदेव (पुन + एव), यदत्थं (य + अत्थं), यदन्तरं (य + अन्तरं), तदन्तरं (त + अन्तरं), तदङ्गविमुत्ति (त + अङ्ग...), एतदत्थं (एत + अत्थं), अत्तदत्थं (अत्त + अत्थं), तदत्थं (त + अत्थं), सदत्थपसुतो सिया (स + अत्थ...), अञ्ञदत्थु (अञ्ञ + अत्थु), मनसादञ्ञा विमुत्तानं (मनसा + अञ्ञा), bahuदेव रत्ति (bahu + eva -> बहुदेव रत्ति). ‘वा’ (पर्यायाने) असल्यामुळे— अत्तअत्थं (अत्त + अत्थं), द्वाधिट्ठितं (द्वि + अधिट्ठितं), पातुअहोसि (पातु + अहोसि). ‘वा’ अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे व्यंजनाच्या पुढे देखील— भिक्खुनीनं वुट्ठापेय्य (भिक्खुनीनं + उट्ठापेय्य), चिरं नायति (चिरं + आयति), तंयेव (तं + एव) अशी रूपे होतात. Cha abhiññā, cha aṅgaṃ, cha asīti, cha aṃsā, cha āyatanaṃ itī+dha ‘‘vā sare’’ ‘‘āgamo’’ti ca vattate. ‘छ अभिञ्ञा’, ‘छ अङ्गं’, ‘छ असीति’, ‘छ अंसा’, ‘छ आयतनं’ इत्यादींमध्ये येथे “वा सरे” आणि “आगमो” हे अनुवृत्त होते. 49. Chā ḷo ४९. ‘छ’ शब्दाच्या पुढे ‘ळ’कार होतो. Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chāti anukaraṇattā ekavacanaṃ. Chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷasīti, chaḷaṃsā, chaḷāyatanaṃ. Vātveva, chaabhiññā. (Āgamasandhi). ‘छ’ शब्दाच्या पुढील स्वराला ‘ळ’कार आगम पर्यायाने होतो. ‘छ’ हे अनुकरण असल्यामुळे एकवचनात आहे. उदा. चळभिञ्ञा (छ + अभिञ्ञा), चळङ्गं (छ + अङ्गं), चळसीति (छ + असीति), चळंसा (छ + अंसा), चळायतनं (छ + आयतनं). ‘वा’ (पर्यायाने) असल्यामुळे— छअभिञ्ञा असेही होते. (आगमसंधी). Lopo [Pg.13] adassanaṃ, ṭhāniṃ, ya+māmaddiya dissati; Ādeso nāma so yā tu, asantuppatti āgamo. लोप म्हणजे अदृश्य होणे; मूळ वर्णाच्या (स्थानीच्या) जागी जो बदल दिसून येतो त्याला ‘आदेश’ म्हणतात; आणि जे आधी अस्तित्वात नव्हते त्याचे नव्याने येणे म्हणजे ‘आगम’ होय. Sarasandhi. स्वरसंधी. Kaññā iva, kaññāva iccādi sarasandhinisedho vuccati, pasaṅgapubbako hi paṭisedho. Pubbasarānaṃ lope sampatte ‘‘saro’’ ‘‘ve’’ti ca vattate. ‘कञ्ञा इव’, ‘कञ्ञाव’ इत्यादींमध्ये स्वरसंधीचा निषेध (प्रतिषेध) सांगितला आहे, कारण निषेध हा नेहमी प्रसंगाच्या (प्राप्तीच्या) अधीन असतो. पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त होत असताना, येथे “सरो” आणि “वे” (वा) हे अनुवृत्त होते. 28. Na dve vā २८. दोन्ही (स्वर) पर्यायाने लुप्त होत नाहीत. Pubbaparassarā dvepi vā kvaci na lupyante. Kaññā iva, kaññeva, kaññāva. पूर्व आणि पर दोन्ही स्वर काही ठिकाणी पर्यायाने लुप्त होत नाहीत. उदा. कञ्ञा इव, कञ्ञेव, कञ्ञाव. Sāriputta idhekacco, ehi sivaka uṭṭhehi, āyasmā ānando, gāthā abhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhipattā ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā eta+davoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahaṃ assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhū ujjhāyiṃsu, bhikkhū eva+māhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amataṃ padaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ vicessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā, are ahampi, sace imassa kāyassa, no atikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhava+cittakā, tato ā- mantayi [Pg.14] satthāti evamādayo idha kālabyavadhāneneva sijjhanti. Kvacīti kiṃ, āgatā+ttha, āgatā+mhā, katama+ssa vāro, appassutā+yaṃ puriso, camarī+va, sabbe+va, sve+va, ese+va nayo, parisuddhe+tthā+yasmanto, ne+ttha, kute+ttha labbhā, sace+sa brāhmaṇa, tathū+pamaṃ, yathā+ha, jīvhā+yatanaṃ, avijjo+gho, itthindriyaṃ, abhibhā+yatanaṃ, bhayatū+paṭṭhānaṃ, saddhī+dha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ. (Sarasandhinisedho) सारिपुत्र, येथे एक जण (सारिपुत्त इधेकच्चो), ये सिवक, ऊठ (एहि सिवक उट्ठेहि), आयुष्यमान आनंद (आयस्मा आनन्दो), गाथा म्हणाले (गाथा अभासि), आभास्वर देवांप्रमाणे (देवा आभस्सरा यथा), त्रिविद्य आणि ऋद्धिप्राप्त (तेविज्जा इद्धिपत्ता च), भगवान आसनावरून उठून (भगवा उट्ठायासना), भगवान असे म्हणाले (भगवा एतदवोच), अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले (अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि), जाऊन पाहत असताना (गन्त्वा ओलोकेन्तो), सत्यवादी, अर्थवादी (भूतवादी अत्थवादी), जी स्त्री अर्हत असेल (यं इत्थी अरहं अस्स), सामावती म्हणाली (सामावती आह), पाप करणारा दोन्ही ठिकाणी संतापतो (पापकारी उभयत्थ तप्पति), नदी ओसंडून वाहते (नदी ओत्थरति), जे ते अल्पेच्छ भिक्खू (ये ते भिक्खू अप्पिच्छा), भिक्खूंना आमंत्रित केले (भिक्खू आमन्तेसि), भिक्खू संतापले (भिक्खू उज्झायिंसु), भिक्खू असे म्हणाले (भिक्खू एवमाहंसु), या गावात रक्षक (इमस्मिं गामे आरक्खका), हे सर्व (सब्बे इमे), कोणते अकरा (कतमे एकादस), खोल पाण्याच्या ठिकाणी (गम्भीरे उदकन्तिके), अप्रमाद हे अमृताचे पद आहे (अप्पमादो अमतं पदं), संघ येवो (सङ्घो आगच्छतु), या पृथ्वीला कोण जिंकणार (को इमं पठविं विचेस्सति), प्रकाश उत्पन्न झाला (आलोको उदापादि), एकटा एका स्त्रीसोबत (एको एकाय), चार ओघ (चत्तारो ओघा), अरे, मीसुद्धा (अरे अहम्पि), जर या शरीराचे (सचे इमस्स कायस्स), अतिक्रमण नाही (नो अतिक्कमो), अहो आश्चर्य (अहो अच्छरियो), आणि अंतसुद्धा (अथो अन्तो च), त्यानंतर आयुष्यमान (अथ खो आयस्मा), आणि उंट व चित्ता (अथो ओट्ठवचित्तका), त्यानंतर शास्त्यांनी आमंत्रित केले (ततो आमन्तयि सत्थाति) इत्यादी येथे कालव्यवधानानेच (काळाच्या अंतरानेच) सिद्ध होतात. 'क्वचि' (काही ठिकाणी) म्हणजे काय? आगतातत्थ (आगता + अत्थ), आगताम्हा (आगता + अम्हा), कतमस्स वारो (कतमो + अस्स वारो), अप्पस्सुतायं पुरिसो (अप्पस्सुतो + अयं पुरिसो), चमरीव (चमरी + इव), सब्बेव (सब्बे + एव), स्वेव (सवे + एव), एसेव नयो (एसो + एव नयो), परिसुद्धेत्थायस्मन्तो (परिसुद्धा + एत्थ + आयस्मन्तो), नेत्थ (न + एत्थ), कुतेत्थ लब्भा (कुतो + एत्थ लब्भा), सचेसो ब्राह्मण (सचे + एषो ब्राह्मण), तथूपमं (तथा + उपमं), यथाह (यथा + आह), जिव्हायतनं (जिव्हा + आयतनं), अविज्जोघो (अविज्जा + ओघो), इत्थिन्द्रियं (इत्थी + इन्द्रियं), अभिभायतनं (अभिभू + आयतनं), भयतुपट्ठानं (भय + उपट्ठानं), सद्धीध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठं (सद्धा + इध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठं). (स्वरसंधीचा निषेध). Tatra abhirati, tatra ayaṃ, buddha anussati, sa atthikā, saññāvā assa, tadā ahaṃ, yāni idha bhūtāni, gacchāmi iti, ati ito, kikī iva, bahu upakāraṃ, madhu udakaṃ, su upadhāritaṃ, sopi ayaṃ, idāni ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto ayaṃ, itara itarena, saddhā idha vittaṃ, kamma upanissayo, tathā upamaṃ, ratti uparato, vi upasamo, lokassa iti, deva iti, vi atipatanti, vi atināmenti, saṅghāṭi api, jīvitahetu api, vijju iva, kiṃsu idha vittaṃ, sādhu iti, te assa pahīnā, so assa, madhuvā maññati bālo, evaṃ gāme muni care, khanti paramaṃ tapo titikkhā, na maṃku bhavissāmi, su akkhāto, yo ahaṃ, so ahaṃ, kāmato jāyati soko, kāmato jāyati bhayaṃ, sakko uju ca suhujuca, anupaghāto, durakkhaṃ, duramaṃ, dubharatā. Yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke, yadi vā sāvake, puggalā dhammadasā te, bhovādī nāma so hoti, yathābhāvī guṇena so, yathā idaṃ, sammā dakkhāto, parā kamo, taṇhā kkhayo, jhānassa lābhī amhi, thullaccayo itī+dha – तेथे अभिरती (तत्र अभिरति), तेथे हा (तत्र अयं), बुद्ध अनुस्मृती (बुद्ध अनुस्सति), ती अर्थयुक्त (सा अत्थिका), संज्ञावान असावा (सञ्ञावा अस्स), तेव्हा मी (तदा अहं), जे येथे प्राणी आहेत (यानि इध भूतानि), मी जातो असे (गच्छामि इति), याहून पलीकडे (अति इतो), किकी पक्ष्याप्रमाणे (किकी इव), बहु उपकारक (बहु उपकारं), मध आणि पाणी (मधु उदकं), सुयोग्य प्रकारे धारण केलेले (सु उपधारितं), तोसुद्धा हा (सोपि अयं), आता मी (इदानि अहं), जर हा (सचे अयं), अल्पश्रुत हा (अप्पस्सुतो अयं), इतराशी इतराने (इतर इतरेन), श्रद्धा हेच येथे मानवाचे श्रेष्ठ धन (सद्धा इध वित्तं), कर्माचा उपनिश्रय (कम्म उपनिस्सयो), त्याप्रमाणे उपमा (तथा उपमं), रात्री विरक्त झालेला (रत्ति उपरतो), विशेष उपशम (वि उपसमो), लोकाचे असे (लोकस्स इति), देव असे (देव इति), ते उल्लंघन करतात (वि अतिपतन्ति), ते काळ घालवतात (वि अतिनामेन्ति), संघातसुद्धा (सङ्घाटी अपि), जीवितहेतूसाठी सुद्धा (जीवितहेतु अपि), विजेप्रमाणे (विज्जु इव), येथे कोणते धन (किंसु इध वित्तं), साधू असे (साधु इति), त्याचे ते नष्ट झाले (ते अस्स पहीना), तो त्याचा (सो अस्स), मूर्ख मनुष्य मधासारखे मानतो (मधुवा मञ्ञति बालो), मुनीने गावात याप्रमाणे फिरावे (एवं गामे मुनि चरे), क्षमा हा परम तप आणि तितिक्षा आहे (खन्ति परमं तपो तितिक्खा), मी खिन्न होणार नाही (न मंकु भविस्सामि), सुविख्यात (सु अक्खातो), जो मी (यो अहं), तो मी (सो अहं), कामापासून शोक उत्पन्न होतो (कामतो जायति सोको), कामापासून भय उत्पन्न होते (कामतो जायति भयं), समर्थ, सरळ आणि अत्यंत सरळ (सक्को उजु च सुहुजु च), उपद्रव न करणे (अनुपघातो), रक्षण करण्यास कठीण (दुरक्खं), रमण्यास कठीण (दुरमं), पोषण करण्यास कठीण (दुभरता). जगात यज्ञ किंवा हवन (यिट्ठं वा हुतं वा लोके), किंवा श्रावकांमध्ये (यदि वा सावके), ते धर्म पाहणारे पुद्गल (पुग्गला धम्मदसा ते), तो 'भोवादी' नावाचा होतो (भोवादी नाम सो होति), तो गुणाने तसा असणारा (यथाभावी गुणेन सो), ज्याप्रमाणे हे (यथा इदं), सम्यक् प्रकारे आख्यात (सम्मा दक्खातो), पराक्रम (परा कमो), तृष्णाक्षय (तण्हा क्खयो), मी ध्यानाचा लाभ घेणारा आहे (झानस्स लाभी अम्हि), थुल्लच्चय (थुल्लच्चयो) इत्यादी येथे - 33. Byañjane dīgharassā ३३. व्यंजनावर (स्वर) दीर्घ आणि र्‍हस्व होतात. Rassa+dīghānaṃ [Pg.15] kvaci dīgha+rassā honti byañjane. Tatrābhirati, tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, saññāvā+ssa, tadāhaṃ, yānī+dha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, sopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo, lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti, tyāssa pahīnā, svāssa, madhuvā maññatī bālo, evaṃ gāme munī care, khantī paramaṃ tapo titikkhā, na maṃkū bhavissāmi, svākkhāto, yvāhaṃ, svāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca suhujū ca, anūpaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, dūbharatā. Yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so, yathayidaṃ, sammadakkhāto, parakkamo, taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo. Kvacīti kiṃ, tyajja, svassa, patiliyatīti dīghanisedho, māyidaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ārakkhātītaṃ, dīyati, sūyatīti rassakāriyanisedho. Kathaṃ yāniva antalikkheti, ‘‘dīgharassā’’ti yogavibhāgā. (Dīgha+rassasandhi). व्यंजनावर र्‍हस्व आणि दीर्घ स्वरांचे काही ठिकाणी दीर्घ आणि र्‍हस्व होतात. (उदा.) तत्राभिरति (तत्र + अभिरति), तत्रायं (तत्र + अयं), बुद्धानुस्सति (बुद्ध + अनुस्सति), सात्थिका (सा + अत्थिका), सञ्ञावास्स (सञ्ञावा + अस्स), तदाहं (तदा + अहं), यानीध भूतानि (यानि + इध भूतानि), gachāmīti (गच्छामि + इति), अतीतो (अति + इतो), किकीव (किकी + इव), बहूपकारं (बहु + उपकारं), मधूदकं (मधु + उदकं), सूपधारितं (सु + उपधारितं), सोपायं (सोपि + अयं), इदानाहं (इदानि + अहं), सचायं (सचे + अयं), अप्पस्सुतायं (अप्पस्सुतो + अयं), इतरीतरेन (इतर + इतरेन), सद्धीध वित्तं (सद्धा + इध वित्तं), कम्मूपनिस्सयो (कम्म + उपनिस्सयो), तथूपमं (तथा + उपमं), रत्तूपरतो (रत्ति + उपरतो), वूपसमो (वि + उपसमो), लोकस्साति (लोकस्स + इति), देवाति (देव + इति), वीतिपतन्ति (वि + अतिपतन्ति), वीतिनामेन्ति (वि + अतिनामेन्ति), सङ्घाटीपि (सङ्घाटि + अपि), जीवितहेतूपी (जीवितहेतु + अपि), विज्जूव (विज्जु + इव), किंसूध वित्तं (किंसु + इध वित्तं), साधूती (साधु + इति), त्यास्स पहीना (ते + अस्स पहीना), स्वास्स (सो + अस्स), 'मूर्ख मनुष्य मधासारखे मानतो' (मधुवा मञ्ञती बालो - येथे 'मञ्ञति' चे 'मञ्ञती' होते), 'मुनीने गावात याप्रमाणे फिरावे' (एवं गामे मुनी चरे - येथे 'मुनि' चे 'मुनी' होते), 'क्षमा हा परम तप आणि तितिक्षा आहे' (खन्ती परमं तपो तितिक्खा - येथे 'खन्ति' चे 'खन्ती' होते), 'मी खिन्न होणार नाही' (न मंकू भविस्सामि - येथे 'मंकु' चे 'मंकू' होते), स्वाक्खातो (सु + अक्खातो), य्वाहं (यो + अहं), स्वाहं (सो + अहं), 'कामापासून शोक उत्पन्न होतो' (कामतो जायती सोको - येथे 'जायति' चे 'जायती' होते), 'कामापासून भय उत्पन्न होते' (कामतो जायती भयं - येथे 'जायति' चे 'जायती' होते), 'समर्थ, सरळ आणि अत्यंत सरळ' (सक्को उजू च सुहुजू च - येथे 'उजु' चे 'उजू' आणि 'सुहुजु' चे 'सुहुजू' होते), अनूपघातो (अनुपघातो -> अनूपघातो), दूरक्खं (दुरक्खं -> दूरक्खं), दूरमं (दुरमं -> दूरमं), दूभरता (दुभरता -> दूभरता). 'यज्ञ किंवा हवन जगात' (यिट्ठं व हुतं व लोके - येथे 'वा' चे 'व' होते), 'किंवा श्रावकांमध्ये' (यदिव सावके - येथे 'यदि वा' चे 'यदिव' होते), 'ते धर्म पाहणारे पुद्गल' (पुग्गल धम्मदसा ते - येथे 'पुग्गला' चे 'पुग्गल' होते), 'तो भोवादी नावाचा होतो' (भोवादि नाम सो होति - येथे 'भोवादी' चे 'भोवादि' होते), 'तो गुणाने तसा असणारा' (यथाभावि गुणेन सो - येथे 'यथाभावी' चे 'यथाभावि' होते), यथयिदं (यथा इदं -> यथयिदं), सम्मदक्खातो (सम्मा -> सम्म), परक्कमो (परा -> पर), तण्हक्खयो (तण्हा -> तण्ह), झानस्स लाभिम्हि (लाभी -> लाभि), वसिम्हि (वसी -> वसि), थुल्लच्चयो (थुल्ला -> थुल्ल). 'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? त्यज्ज (ते + अज्ज), स्वस्स (सो + अस्स), पतिलीयति (पतिलीयती नाही) येथे दीर्घ स्वराचा निषेध होतो. मायिदं (मा + इदं), 'मनसादञ्ञा विमुत्तानं', 'यथाक्कमं', 'आरक्खातीतं', दीयति, सूयति येथे र्‍हस्व स्वराचा निषेध होतो. 'यानीव अन्तलिक्खे' हे कसे सिद्ध होते? 'दीघरस्सा' या योगविभागाने (सूत्राच्या विभागाने) सिद्ध होते. (दीर्घ-र्‍हस्व संधी). Byañjaneti vattate. 'व्यंजने' (व्यंजनावर) हा शब्द अनुवृत्त होतो. 34. Saramhā dve ३४. स्वराच्या पुढे (व्यंजनाचे) द्वित्व होते. Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Ettha ca āvuttidvivacanaṃ ṭhānedvivacananti dvīsu ṭhānedvivacanaṃ veditabbaṃ. स्वराच्या पुढे असलेल्या व्यंजनाचे काही ठिकाणी द्वित्व (दोन रूपे) होते. येथे 'आवृत्तिद्विवचन' आणि 'स्थानद्विवचन' या दोन प्रकारच्या द्वित्वांचे ज्ञान करून घ्यावे. Tāni [Pg.16] ca pa+pati+paṭi+kama+kusa+kudha+kī+gaha+juta+ñā+si+ su+sū+sambhū+sara+sasādīnamādibyañjanānañca hoti. Idha pamādo=idhappamādo, evaṃ appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ=sammappadhānaṃ rassattaṃ. Appativattiyo, adhippatipaccayo, suppatiṭṭhito,. Appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipatti. Pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati=akkamati, evaṃ pakkamati, yathākkamaṃ. Akkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati=akkosati. Akkuddho, abhikkuddho. Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo. Paggaho, viggaho, anuggaho, candaggāho, diṭṭhiggāho. Pajjoto, vijjoto, ujjoto. Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anaññāṇaṃ. Avassayo, nissayo, samussayo. Appassuto, vissuto, bahussuto. Āsavā=assavā. Passambhento, vissambhento. Aṭṭassaro, vissarati, anussarati, anussati. Passasanto, vissasanto, muhussasanto, āsāso=assāso. Ādisaddena avissajento, vissajento, abhikkantataro, pariccajento, upaddavo, upakkileso, mittadduno, āyabyayo, abbahi iccādi. आणि ते (द्वित्व) प, पति, पटि, कम, कुस, कुध, की, गह, जुत, ञा, सि, सु, सू, सम्भू, सर, सस इत्यादींच्या आदि व्यंजनांचे होते. (उदा.) इध प्रमादो = इधप्पमादो (येथे प्रमाद), याचप्रमाणे अप्पमादो (अप्रमाद), विप्पयुत्तो (विप्रयुक्त), सुप्पसन्नो (सुप्रसन्न), सम्मा पधानं = सम्मप्पधानं (सम्यक् प्रधान - येथे र्‍हस्वत्व होते). अप्पतिवत्तियो (अप्रतिवर्त्य), अधिप्पतिपच्चयो (अधिप्रतिप्रत्यय), सुप्पतिट्ठितो (सुप्रतिष्ठित). अप्पटिपुग्गलो (अप्रतिपुद्गल), विप्पटिसारो (विप्रतिसार), सुप्पटिपत्ति (सुप्रतिपत्ति). पक्कमो (प्रक्रम), पटिक्कमो (प्रतिक्रम), हेतुक्कमो (हेतुक्रम), आकमति = अक्कमति (आक्रमण करतो), याचप्रमाणे पक्कमति (प्रस्थान करतो), यथाक्कमं (यथाक्रम). अक्कोसति (आक्रोश करतो/निंदा करतो), पटिक्कोसति (प्रत्याक्रोश करतो), अनुक्कोसति (अनुकंपेने आक्रोश करतो), आकोसति = अक्कोसति. अक्कुद्धो (अक्रुद्ध), अभिक्कुद्धो (अभिक्रुद्ध). धनक्कीतो (धनाने खरेदी केलेले), विक्कयो (विक्रय/विक्री), अनुक्कयो (अनुक्रय). पग्गहो (प्रग्रह), विग्गहो (विग्रह), अनुग्गहो (अनुग्रह), चन्दग्गाहो (चंद्रग्रहण), दिट्ठिग्गाहो (दृष्टिग्रह/चुकीचे मत धरून ठेवणे). पज्जोतो (प्रद्योत/प्रकाश), विज्जोतो (विद्योत), उज्जोतो (उद्योत). कतञ्ञू (कृतज्ञ), विञ्ञू (विज्ञ), पञ्ञाणं (प्रज्ञान), विञ्ञाणं (विज्ञान), अनञ्ञाणं (अज्ञान). अवस्सयो (अपश्रय/आश्रय), निस्सयो (निश्रय/आश्रय), समुस्सयो (समुच्छ्रय/उदय). अप्पस्सुतो (अल्पश्रुत), विस्सुतो (विश्रुत/प्रसिद्ध), बहुस्सुतो (बहुश्रुत). आसवा = अस्सवा (आस्रव). पस्सम्भन्तो (प्रश्रंभन करणारा/शांत होणारा), विस्सम्भन्तो (विश्वास ठेवणारा). अट्ठस्सरो (आर्तस्वर), विस्सरति (विसरतो), अनुस्सरति (अनुस्मरण करतो), अनुस्सति (अनुस्मृती). पस्ससन्तो (प्रश्वास घेणारा), विस्ससन्तो (विश्वास ठेवणारा), मुहुस्ससन्तो (क्षणोक्षणी श्वास घेणारा), आसासो = अस्सासो (आश्वास/श्वास). 'आदि' शब्दाने अविस्सजेन्तो (विसर्जन न करणारा), विस्सजेन्तो (विसर्जन करणारा), अभिक्कन्ततरो (अतिशय सुंदर), परिच्चजेन्तो (परित्याग करणारा), उपद्दवो (उपद्रव), उपक्किलेसो (उपक्लेश), मित्तद्दुनो (मित्रद्रोही), आयब्ययो (आय-व्यय/उत्पन्न आणि खर्च), अब्बही (उपसून काढले) इत्यादी. Tika+taya+tiṃsa+vatādīna+mādibyañjanassa ca. Kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ. Lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, tettiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato. Sappītiko, samannāgato, punappunaṃ iccādi. आणि तिक, तय, तिंस, वत इत्यादींच्या आदि व्यंजनांचेही (द्वित्व होते). (उदा.) कुसलत्तिकं (कुशल-त्रिक), पीतित्तिकं (प्रीति-त्रिक), हेतुत्तिकं (हेतु-त्रिक). लोकत्तयं (लोकत्रय), बोधित्तयं (बोधित्रय), वत्थुत्तयं (वस्तुत्रय). एकत्तिंस (एकतीस), द्वत्तिंस (बत्तीस), तेत्तिंस (तेहतीस), चतुत्तिंस (चौतीस). सीलब्बतं (शीलव्रत), सुब्बतो (सुव्रत). सप्पीतिको (सप्रीतिक), समन्नागतो (समन्वागत), पुनप्पुनं (पुन्हा पुन्हा) इत्यादी. Vatu+vaṭa+disāna+mante, yathā vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso iccādi. vatu, vaṭa, dis आणि mant यांच्या शेवटी, जसे की vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso इत्यादी. U+du+niupasagga+ta+catu+cha+santasaddādesādīhi [Pg.17] paresañca. Ukaṃso=ukkaṃso, evaṃ dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro. Takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo, catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ, chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni. Sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo. u, du, ni हे उपसर्ग आणि ta, catu, cha, santa इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या व्यंजनांचे द्वित्व (किंवा आदेश) होते. जसे की, ukaṃso = ukkaṃso, तसेच dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro. Takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo, catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ, chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni. Sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo. Apadantaākāravajjitadīghato yakārassa ca, niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo. Ākāravajjitanti kiṃ, mālāya, dolāya, samādāya. पदाच्या शेवटी नसलेल्या 'आ' कार व्यतिरिक्त इतर दीर्घ स्वरापुढे 'य' (ya) काराचे द्वित्व होते, जसे की, niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo. 'आकारवज्जित' (आ-कार वगळून) असे का म्हटले आहे? mālāya, dolāya, samādāya (यांच्यासाठी). Chandānurakkhaṇe-nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ. Saramhāti kiṃ, ñāyo, taṃkhaṇaṃ. Kvacitveva, nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati. छंदाच्या (वृत्ताच्या) रक्षणासाठी (व्यंजनाचे द्वित्व होते) - जसे की, nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ. 'स्वरापुढे' (saramhā) असे का म्हटले आहे? ñāyo, taṃkhaṇaṃ (यांच्यासाठी). 'क्वचितच' (kvacitveva) असे का? nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati (यांच्यासाठी). 35. Catutthadutiyesve+saṃ tatiyapaṭhamā ३५. चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी (द्वित्व होताना) अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते. Catutthadutiyesu paresve+saṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiyapaṭhamā honti paccāsatyā. Vagge gha+jha+ḍha+dha+bhā catutthā, kha+cha+ṭha+tha+phā dutiyā, ga+ja+ḍa+da+bā tatiyā, ka+ca+ṭa+ta+pā paṭhamā. Pa+u+du-niādīhi paresaṃ ghādīnaṃ dvibhāve tatiyapaṭhamā honti. Pagarati=paggharati, evaṃ uggharati, nigghoso, ugghāṭeti. Esova tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhā-yati[Pg.18], ujjhāyati. Daḍḍho, buḍḍho. Viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto. Vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi. Saddhā, saddhammo. Mahabbhayaṃ. चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी (द्वित्व होताना) त्यांच्याच वर्गातील अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन जवळ असल्यामुळे होते. वर्गामध्ये gha, jha, ḍha, dha, bha हे चौथे; kha, cha, ṭha, tha, pha हे दुसरे; ga, ja, ḍa, da, ba हे तिसरे; आणि ka, ca, ṭa, ta, pa हे पहिले वर्ण आहेत. pa, u, du, ni इत्यादी उपसर्गांनंतर येणाऱ्या gha इत्यादी वर्णांचे द्वित्व होताना तिसरे आणि पहिले वर्ण होतात. जसे की, pagarati = paggharati, तसेच uggharati, nigghoso, ugghāṭeti. तसेच tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati. Daḍḍho, buḍḍho. Viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto. Vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi. Saddhā, saddhammo. Mahabbhayaṃ. Rassasarehi paresaṃ vaggadutiyānaṃ dvibhāvo ce, paṭhamā. Pañcakkhandhā, evaṃ rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setacchattaṃ, evaṃ sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito=tatraṭṭhito, evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito. Sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ. Ākārato, ākhāto=akkhāto, evaṃ taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho. Āchādayi=acchādayi, evaṃ acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti. Kvaci tveva, puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ. (Dvibhāvasandhi). ऱ्हस्व स्वरांनंतर येणाऱ्या वर्गातील दुसऱ्या व्यंजनांचे द्वित्व झाल्यास, पहिले व्यंजन होते. जसे की, pañcakkhandhā, तसेच rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setacchattaṃ, तसेच sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito = tatraṭṭhito, तसेच thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito. Sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ. 'आ' कारानंतर, ākhāto = akkhāto, तसेच taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho. Āchādayi = acchādayi, तसेच acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti. क्वचितच (kvaci tveva), puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ. (द्वित्वसंधी). Akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni itī+dha ‘‘ve’’ti vattate. akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni इत्यादींमध्ये येथे 've' चे अनुवर्तन होते. 37. Eona+ma vaṇṇe ३७. ए आणि ओ यांच्या जागी 'अ' वर्ण होतो. Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Akaramha sa te, akaramha se te, evaṃ sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho[Pg.19], esa ābhogo, esa idāni. Vaṇṇeti kiṃ, amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi soti. ‘‘Na sandhisamāsā vaddhassā’’ti vuttattā gāthāmajjhe sandhi na hotīti ‘‘tividhassā’’ti vuttatimhi parepi vaṇṇo paro nāma na iti. (Sarabyañjanasandhi). ए आणि ओ यांच्या जागी व्यंजनापुढे क्वचित 'अ' होतो. जसे की, akaramha sa te (akaramha se te ऐवजी), तसेच sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho, esa ābhogo, esa idāni. 'व्यंजनापुढे' (vaṇṇe) असे का म्हटले आहे? amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi so. 'गाथेच्या मध्यभागी संधी आणि समास होत नाही' असे म्हटल्यामुळे 'tividhassā' असे म्हटले असतानाही पुढील वर्ण संधीयुक्त होत नाही. (स्वरव्यंजनसंधी). Ata yantaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo itī+dha – ata yaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo इत्यादींमध्ये - 48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavagga bayañā ४८. त-वर्गातील वर्णांच्या जागी 'य' कार पुढे असताना अनुक्रमे च-वर्ग, 'ब' आणि 'ञ' होतात. Tavaggavaraṇānaṃ cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. ‘‘Vaggalasehi te’’ti pubbarūpaṃ. Accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño. Apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ. Kvacitveva, ratyā. त-वर्गातील वर्णांच्या जागी 'य' कार पुढे असताना अनुक्रमे च-वर्ग, 'ब' आणि 'ञ' होतात. 'Vaggalasehi te' या सूत्राने पूर्वरूप होते. जसे की, accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño. तसेच apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ. क्वचितच (kvacitveva), ratyā. Saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate itī+dha ‘‘ye’’ti vattate vakkhamānesu dvīsu. saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate इत्यादींमध्ये पुढील दोन सूत्रांमध्ये 'ye' चे अनुवर्तन होते. 49. Vaggalasehite ४९. वर्ग, ल आणि स यांच्यापुढे... Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti. Sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate. Kvacitveva, kyāhaṃ. वर्ग, ल आणि स यांच्यापुढील 'य' काराचे क्वचित तेच वर्ग, ल आणि स होतात. जसे की, sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate. क्वचितच (kvacitveva), kyāhaṃ. Muha yati, guha yati itī+dha – muha yati, guha yati इत्यादींमध्ये - 50. Hassa vipallāso ५०. ह-काराचा विपर्यास (स्थानबदल) होतो. Hassa [Pg.20] vipallāso hoti yakāre. Muyhati, guyhati. 'य' कार पुढे असताना ह-काराचा विपर्यास (स्थानबदल) होतो. जसे की, muyhati, guyhati. Bahu ābādho itī+dha ussavakāre ‘‘hassa vipallāso’’ti vattate. bahu ābādho इत्यादींमध्ये 'उ' स्वराच्या जागी 'व' कार झाल्यावर 'hassa vipallāso' (ह-काराचा विपर्यास) याचे अनुवर्तन होते. 51. Ve vā ५१. 'व' कार पुढे असताना विकल्पे करून (होतो). Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho. Vātveva, bahvābādho. 'व' कार पुढे असताना ह-काराचा विकल्पे करून विपर्यास होतो. जसे की, bavhābādho. 'विकल्पे करून' (vā) म्हटल्यामुळे, bahvābādho (असेही होते). 52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā ५२. त, थ, न, र यांच्या जागी अनुक्रमे ट, ठ, ण, ल होतात. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā honti vā yathākkamaṃ. Dukkataṃ=dukkaṭaṃ, evaṃ sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo. Aṭṭhakathā. Paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato. Paripanno=palipanno, evaṃ palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo. (Byañjanasandhi). त, थ, न, र यांच्या जागी विकल्पे करून अनुक्रमे ट, ठ, ण, ल होतात. जसे की, dukkataṃ = dukkaṭaṃ, तसेच sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo. Aṭṭhakathā. Paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato. Paripanno = palipanno, तसेच palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo. (व्यंजनसंधी). Cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato itī+dha ‘‘ve’’ti vattate yāva ‘‘mayadā sare’’ti. cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato इत्यादींमध्ये 'mayadā sare' या सूत्रापर्यंत 've' (विकल्पे करून) याचे अनुवर्तन होते. 38. Niggahītaṃ ३८. निग्गहीत (अनुस्वार). Niggahītāgamo hoti vā kvaci. Sāmatthiyenā+gamova, sa ca rassasarasseva hoti… tassa rassasarānugatattā. Ṭhānīna+māliṅghiya gacchati pavattatīti āgamo. Cakkhuṃ udapādi, akkhiṃ [Pg.21] rujati, purimaṃ jāti, aṇuṃ thūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, taṃsampayuttā, taṃtaṃsabhāvato. Vāggahaṇena cakkhu udapādi iccādi. Avaṃsiro, yāvañcidaṃtiādi niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, vavatthitassa lakkhaṇassā+nurodhena lakkhaṇe pavattitā vibhāsā vavatthitavibhāsā. Vāsaddo hi atthadvaye vattate katthaci vikappe, katthaci yathāvavatthitarūpapariggaheti. Yadā pacchime, tadā nicca+manicca+masantañca vidhiṃ dīpeti. Ettha pana kvacisaddassā+nuvattanā tenevā+santavidhi siddhoti vāsaddeni+taradvayaṃ. Kvaci tveva, na hi etehi, idha ceva. निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम काही ठिकाणी विकल्पेकरून (किंवा) होतो. सामर्थ्याने तो आगमच असतो, आणि तो र्‍हस्व स्वराच्या नंतरच होतो... कारण तो र्‍हस्व स्वराचे अनुकरण करतो. मूळ वर्णाच्या स्थानाला व्यापून जो प्रवृत्त होतो (येतो) त्याला 'आगम' म्हणतात. उदा. चक्खुं उदपादि (चक्खु उदपादि), अक्खिं रुजति, पुरिमं जाति, अणुं थूलानि, कत्तब्बं कुसलं बहुं, तंसम्पयुत्ता, तंतंसभावतो. 'वा' च्या ग्रहणाने 'चक्खु उदपादि' इत्यादी रूपे होतात. अवंसिरो, यावञ्चिदं इत्यादींमध्ये हा आगम नित्य होतो... 'वा' अधिकाराच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे, व्यवस्थित लक्षणाच्या अनुरोधाने लक्षणामध्ये प्रवृत्त झालेली विभाषा म्हणजे 'व्यवस्थितविभाषा' होय. कारण 'वा' शब्द दोन अर्थांमध्ये वापरला जातो - काही ठिकाणी विकल्प (पर्याय) आणि काही ठिकाणी यथाव्यवस्थितरूपाचा स्वीकार. जेव्हा तो दुसऱ्या अर्थात असतो, तेव्हा तो नित्य, अनित्य आणि असंत (अविद्यमान) विधी दर्शवतो. येथे 'क्वचि' शब्दाच्या अनुवृत्तीमुळे त्यानेच 'असंतविधी' सिद्ध होतो, म्हणून 'वा' शब्दाने इतर दोन (नित्य आणि अनित्य) सिद्ध होतात. 'क्वचि' मुळेच, यांच्यामध्ये होत नाही, येथेच होतो. Saṃ rambho, saṃ ratto, saṃ rāgo, tāsaṃ ahaṃ santike, evaṃ ayaṃ, puṃ liṅgaṃ, kiṃ ahaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ itī+dha ‘‘niggahītā’’dhikāro ā ‘‘mayadā sare’’ti. सं रम्भो, सं रत्तो, सं रागो, तासं अहं सन्तिके, एवं अयं, पुं लिङ्गं, किं अहं, तस्स अदासिं अहं इत्यादी उदाहरणांमध्ये 'निग्गहीत' हा अधिकार 'मयदा सरे' या सूत्रापर्यंत चालतो. 39. Lopo ३९. लोप (होतो). Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Dīghe sārambho saṃrambho, sāratto saṃratto, sārāgo saṃrāgo, pubbassaralope tāsāhaṃ santike, evāyaṃ, dvitte pulliṅgaṃ puṃliṅgaṃ, kyāhaṃ, tassa adāsahaṃ. Paṭisallāno, sallekho, pātukāmo, gantumano, ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, avisāhāro, cirappavāsintiādīsu niccaṃ. Kvacīti kiṃ, eva+mayaṃ, ki+mahaṃ, etaṃ maṅgala+muttamaṃ. निग्गहीतचा (अनुस्वाराचा) लोप काही ठिकाणी विकल्पेकरून होतो. स्वर दीर्घ झाल्यावर: सारम्भो (सं रम्भो), सारत्तो (सं रत्तो), सारागो (सं रागो). पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर: तासाहं सन्तिके (तासं अहं सन्तिके), एवायं (एवं अयं). द्वित्व झाल्यावर: पुल्लिङ्गं (पुं लिङ्गं), क्याहं (किं अहं), तस्स अदासहं (तस्स अदासिं अहं). पटिसल्लानो, सल्लेखो, पातुकामो, gन्तुमनो, अरियसच्चान दस्सनं, एतं बुद्धान सासनं, अविसाहारो, चिरप्पवासिं इत्यादींमध्ये हा लोप नित्य होतो. 'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण येथे लोप होत नाही:) एवमयं, किमहं, एतं मङ्गलमुत्तमं. Kataṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃiva, halaṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva itī+dha – कतं इति, अभिनन्दुं इति, उत्तत्तं इव, चक्कं इव, कलिं इव, हलं इदानि, किं इदानि, त्वं असि, इदं अपि, उत्तरिं अपि, दातुं अपि, सदिसं एव इत्यादी उदाहरणांमध्ये - 40. Parasarassa ४०. परस्वराचा (पुढील स्वराचा). Niggahītamhā [Pg.22] parasarassa lopo hoti vā kvaci. Katanti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kaliṃva, halaṃdāni, kiṃdāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva. Vāti kiṃ, kataṃiti, kimiti, dātumapi, sadisaṃ eva. निग्गहीतच्या (अनुस्वाराच्या) पुढील परस्वराचा लोप काही ठिकाणी विकल्पेकरून होतो. उदा. कतन्ति (कतं इति), अभिनन्दुन्ति (अभिनन्दुं इति), उत्तत्तं व (उत्तत्तं इव), चक्कं व (चक्कं इव), कलिं व (कलिं इव), हलं दानि (हलं इदानि), किं दानि (किं इदानि), त्वं सि (त्वं असि), इदम्पि (इदं अपि), उत्तरिम्पि (उत्तरिं अपि), दातुम्पि (दातुं अपि), सदिसं व (सदिसं एव). 'वा' (विकल्पेकरून) असे का म्हटले आहे? (कारण येथे लोप होत नाही:) कतं इति, किमिति, दातुं अपि, सदिसं एव. Pupphaṃ assā uppajjati, evaṃ assa te āsavā itī+dha parassaralope – पुप्फं अस्सा उप्पज्जति, एवं अस्स ते आसवा इत्यादी उदाहरणांमध्ये परस्वराचा लोप झाल्यावर - 53. Saṃyogādilopo ५३. संयोगाच्या आदि वर्णाचा (पहिल्या व्यंजनाचा) लोप. Abyavahitānaṃ dvinnaṃ byañjanānaṃ ekatra ṭhiti saṃyogo, tasmiṃ saṃyoge yo ādibhūtāvayavo, tassa vā kvaci lopo hotītiādibyañjanassa lopo. Pupphaṃsā uppajjati, evaṃsa te āsavā. Tiṇṇaṃ saṃyogānaṃ visaye agyāgāraṃ, vutyassa iti hoti. कोणतेही व्यवधान नसलेल्या दोन व्यंजनांची एकत्र स्थिती म्हणजे 'संयोग' होय. त्या संयोगामध्ये जो आदिभूत अवयव (पहिला वर्ण) असतो, त्याचा काही ठिकाणी विकल्पेकरून लोप होतो, म्हणजेच आदि व्यंजनाचा लोप होतो. उदा. पुप्फं सा उप्पज्जति (पुप्फं अस्सा उप्पज्जति), एवं सा ते आसवा (एवं अस्स ते आसवा). तीन संयोगांच्या विषयात 'अग्यागारं', 'वुत्यस्स' असे रूप होते. Taṃ karoti, taṃ khaṇaṃ, saṃ gato, taṃ ghataṃ, dhammaṃ care, taṃ channaṃ, taṃ jātaṃ, taṃ jhānaṃ, taṃ ñāṇaṃ, taṃ ṭhānaṃ, taṃ ḍahati, taṃ tanoti, taṃ thiraṃ, taṃ dānaṃ, taṃ dhanaṃ, taṃ niccutaṃ, taṃ patto, taṃ phalaṃ, tesaṃ bodho, saṃ bhūto, taṃ mittaṃ, kiṃ kato, dātuṃ gato itī+dha – तं करोति, तं खणं, सं गतो, तं घतं, धम्मं चरे, तं छन्नं, तं जातं, तं झानं, तं ञाणं, तं ठानं, तं डहति, तं तनोति, तं थिरं, तं दानं, तं धनं, तं निच्चुतं, तं पत्तो, तं फलं, तेसं बोधो, सं भूतो, तं मित्तं, किं कतो, दातुं गतो इत्यादी उदाहरणांमध्ये - 41. Vagge vagganto ४१. वर्गात वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक होतो). Niggahītassa kho vagge vagganto vā hotīti nimittānussarānaṃ paccāsatyā tabbaggapañcamo hoti. Paccāsatti nāma ṭhānato āsannatā guṇato vā, guṇatoti vaṇṇasaññādiguṇato. Niggahītassa [Pg.23] anusarīyatīti pacchā katvā sarīyatīti anussarotipi vuccati. Taṅkaroti=taṃ karoti, evaṃ taṅkhaṇaṃ, saṅgato, taṅghataṃ. Dhammañcare, tañchannaṃ, tañjātaṃ, tañjhānaṃ, taññāṇaṃ. Taṇṭhānaṃ, taṇḍahati. Tantanoti, tanthiraṃ, tandānaṃ, tandhanaṃ, tanniccutaṃ, tampatto, tamphalaṃ, tesammodho, sambhūto, tammittaṃ. Kiṅkato, dātuṅgato, taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammatotiādīsu niccaṃ. वर्गाचे व्यंजन पुढे असताना निग्गहीतचा (अनुस्वाराचा) विकल्पेकरून त्या वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक) होतो. निमित्त आणि अनुस्वार यांच्या निकटतेमुळे (सामीप्यामुळे) त्या वर्गाचा पाचवा वर्ण होतो. निकटता म्हणजे स्थानाची किंवा गुणाची समीपता होय; गुणाची म्हणजे वर्णसंज्ञा इत्यादी गुणांची समीपता. निग्गहीतचे अनुकरण केले जाते, म्हणजेच स्वराच्या नंतर उच्चारले जाते म्हणून त्याला 'अनुस्वार' असेही म्हणतात. उदा. तङ्करोति = तं करोति, तसेच तङ्खणं, सङ्गतो, तङ्घतं. धम्मञ्चरे, तञ्च्छन्नं, तञ्जातं, तञ्झानं, तञ्ञाणं. तण्ठानं, तण्डहति. तन्तनोति, तन्थिरं, तन्दानं, तन्धमं, तन्निच्चुतं, तम्पत्तो, तम्फलं, तेसम्मोधो, सम्भूतो, तम्मित्तं. किङ्कतो, दातुङ्गतो, तण्हङ्करो, रणञ्जहो, सण्ठितो, जुतिन्धरो, सम्मतो इत्यादींमध्ये हा नियम नित्य होतो. Ānantarikaṃ ya+māhu, yaṃ yadeva, paccattaṃ eva, taṃ hiitī+dha – आनन्तरिकं यमाहु, यं यदेव, पच्चत्तं एव, तं हि इत्यादी उदाहरणांमध्ये - 42. Yevahisu ño ४२. य, एव आणि हि पुढे असताना (निग्गहीतचा) 'ञ' होतो. Ya+eva+hisaddesu niggahītassa vā ño hoti. ‘‘Vaggalasehi te’’ti yassa ñakāro. Ānantarikañña+māhu=ānantarikaṃ ya+māhu, yaññadeva=yaṃyadeva, ñassa dvitte paccattaññeva, paccattaṃ eva, tañhi, tañhi. ‘‘Abyabhicārinā byabhicārī niyamyate’’ti ñāyā evasaddasahacariyā ‘‘ya’’ iti sabbādiyasaddasseva gahaṇaṃ. य, एव आणि हि हे शब्द पुढे असताना निग्गहीतचा विकल्पेकरून 'ञ' होतो. 'वग्गलसेहि ते' या सूत्राने 'य' चा 'ञ' कार होतो. उदा. आनन्तरिकञ्ञमाहु = आनन्तरिकं यमाहु, यञ्ञदेव = यं यदेव. 'ञ' चे द्वित्व झाल्यावर: पच्चत्तञ्ञेव (पच्चत्तं एव), तञ्हि (तं हि). 'अव्यभिचाऱ्याने व्यभिचारी नियमबद्ध केला जातो' या न्यायानुसार, 'एव' शब्दाच्या सहचर्यामुळे 'य' या शब्दाने केवळ सर्वनाम इत्यादी 'य' शब्दाचेच ग्रहण होते. Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya itī+dha – संयोगो, संयोजनं, संयतो, संयाचिकाय इत्यादी उदाहरणांमध्ये - 43. Ye saṃssa ४३. य पुढे असताना 'सं' च्या (निग्गहीतचा 'ञ' होतो). Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ, tassa vā ño hoti yakāre. Saññogo=saṃyogo, evaṃ saṃyojanaṃ, saññato, saññācikāya. Idha yakāramattova gayhate. Saṃssāti kiṃ, etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, taṃ saraṇaṃ yanti. 'सं' शब्दाचा जो निग्गहीत (अनुस्वार) आहे, त्याचा 'य' कार पुढे असताना विकल्पेकरून 'ञ' होतो. उदा. सञ्ञोगो = संयोगो, तसेच सञ्ञोजनं (संयोजनं), सञ्ञतो, सञ्ञाचिकाय. येथे केवळ 'य' कारच ग्रहण केला जातो. 'सं' च्या असे का म्हटले आहे? (कारण इतर शब्दांच्या निग्गहीतचा 'ञ' होत नाही:) एतं योजनं, तं यानं, तं सरणं यन्ति. Taṃ [Pg.24] eva, taṃ ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, taṃ idaṃ, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva itī+dha – तं एव, तं अहं ब्रूमि, यं आहु, धनं एव, किं एतं, niन्दितुं अरहति, तं इदं, यं अनिच्चं, तं अनत्ता, एतं अवोच, एतं एव इत्यादी उदाहरणांमध्ये - 44. Mayadā sare ४४. स्वर पुढे असताना (निग्गहीतचे) म, य, द (हे वर्ण) होतात. Niggahītassa ma ya dā honti vā sare kvaci. Tameva taṃ eva, tamahaṃ brūmi=taṃ ahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati. Tayidaṃ. Yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva. ‘‘Mayadā’’ti yogavibhāgā buddhama saraṇama iccādi bhavati. स्वर पुढे असताना निग्गहीतचे (अनुस्वाराचे) काही ठिकाणी विकल्पेकरून म, य, द हे वर्ण होतात. उदा. तमेव (तं एव), तमहं ब्रूमि = तं अहं ब्रूमि, यमाहु, धनमेव, किमेतं, निन्दितुमरहति. तयिदं. यदनिच्चं, तदनत्ता, एतदवोच, एतदेव. 'मयदा' या सूत्राच्या योगविभागाने (सूत्राचे तुकडे केल्याने) 'बुद्धम सरणम' इत्यादी रूपे देखील होतात. 47. Tadaminādīni ४७. तदमिन इत्यादी (रूपे सिद्ध होतात). Tadaminādīni nippajjanti. ‘‘Ya+dalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā’’ti ñāyā lakkhaṇantarena avihitā desa+lopā+gama+vipallāsā, sabbattha imināva daṭṭhabbā. Idañca paresaṃ pisodarādimiva daṭṭhabbaṃ. Phusitaṃ=jalabindu, phusita+mudara+massa pisodaraṃ. Issa akāre taṃ iminā=tadaminā, sakiṃ āgāmī=sakadāgāmī, dhassa dakāre ekaṃ idha ahaṃ=eka+midā+haṃ, vidhassa vidādeso saṃvidhāya avahāro=saṃvidāvahāro, vārisaddassa vakāre, hassa lakāre ca kate vārivāhako=valāhako, jīvanassa jīādeso, jīvanassa muto=jīmūto. Chavassa suādese, sayanassa sānādese ca kate chavassa sayanaṃ=susānaṃ. Uddhassa uduādese, khassa khalaādese ca ‘‘saramhā dve’’ti dvittādimhi ca kate uddhaṃ khaṃ assa udukkhalaṃ. Pisitassa piādese, asassa sācādese ca kate pisitāso=pisāco. यावरून 'तदमिना' (tadaminā) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. "जे अलक्षणिक (व्याकरण नियमांनी न ठरलेले) आहे, ते निपातनाने सिद्ध होते" या न्यायानुसार, इतर लक्षणांनी (नियमांनी) न सांगितलेले आदेश, लोप, आगम आणि विपर्यास (वर्णव्यत्यय) सर्व ठिकाणी याच सूत्राने जाणावेत. आणि हे इतरांच्या (संस्कृत व्याकरणातील) 'पृषोदरादि' गणानुसार समजले पाहिजे. फुसित (phusita) = पाण्याचा थेंब; फुसित (ठिपके असलेले) आहे उदर ज्याचे ते 'पिसोदर' (pisodara). 'इ' काराचा 'अ' कार होऊन 'तं इमिना' चे 'तदमिना' (tadaminā) होते. 'सकिं आगामी' चे 'सकदागामी' (sakadāgāmī) होते. 'ध' चा 'द' कार होऊन 'एकं इध अहं' चे 'एकमिदहं' (ekamidahaṃ) होते. 'विध' चा 'विदा' आदेश होऊन 'संविधाय अवहारो' चे 'संविदावहारो' (saṃvidāvahāro) होते. 'वारि' शब्दाचा 'व' कार आणि 'ह' चा 'ल' कार केल्यावर 'वारिवाहको' चे 'वलाहको' (valāhako) होते. 'जीवन' चा 'जी' आदेश होऊन 'जीवनस्स मुतो' चे 'जीमूतो' (jīmūto) होते. 'छव' चा 'सु' आदेश आणि 'सयन' चा 'सान' आदेश केल्यावर 'छवस्स सयनं' चे 'सुसानं' (susānaṃ) होते. 'उद्ध' चा 'उदु' आदेश आणि 'ख' चा 'खल' आदेश केल्यावर, तसेच "सरम्हा द्वे" या सूत्राने द्वित्व इत्यादी केल्यावर 'उद्धं खं अस्स' चे 'उदुक्खलं' (udukkhalaṃ) होते. 'पिसित' चा 'पि' आदेश आणि 'अस' चा 'साच' आदेश केल्यावर 'पिसितासो' चे 'पिसाचो' (pisāco) होते. Mahīsaddassa [Pg.25] mayūādese, ravatissa rādese ca kate mahiyaṃ ravatīti mayūro. Eva+maññepi payogato+nugantabbā. Ettha ca – 'मही' शब्दाचा 'मयू' आदेश आणि 'रवती' चा 'रा' आदेश केल्यावर 'महियं रवती' (पृथ्वीवर ओरडणारा) या अर्थी 'मयूरो' (mayūro) हा शब्द सिद्ध होतो. याचप्रमाणे इतरही शब्द प्रयोगावरून समजून घ्यावेत. आणि याविषयी – Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo,Dve cā+pare vaṇṇavikāra+nāsā; Dhātussa atthātisayena yogo,Ta+duccate pañcavidhaṃ niruttaṃti. वर्णागम (वर्णाचा आगम), वर्णविपर्यास (वर्णांची अदलाबदल), आणि इतर दोन म्हणजे वर्णविकार (वर्णाचा बदल) व वर्णनाश (वर्णाचा लोप); तसेच धातूचा अर्थाच्या अतिशयाशी योग (संबंध), याला पाच प्रकारचे 'निरुक्त' (शब्दांची व्युत्पत्ती) म्हटले जाते. Yathā dvāre niyutto=dovārikoti okaāgamo. Hiṃsasaddassa sīhoti vipallāso. Nijako=niyakoti vikāro. Mehanassa khassa mālā mekhalāti vaṇṇalopo, ha+na+makārānaṃ lopo. Mayūroti atthe ravatissa atissayayogoti. जसे, 'द्वारे नियुक्तो' चे 'दोवारिको' (dovāriko) येथे 'ओक' (oka) चा आगम होतो. 'हिंस' शब्दाचा 'सीहो' (sīho) असा विपर्यास (वर्णव्यत्यय) होतो. 'निजको' चे 'नियको' (niyako) असा विकार (बदल) होतो. 'मेहनस्स खस्स माला' चे 'मेखला' (mekhalā) येथे वर्णलोप होतो, म्हणजे 'ह', 'न' आणि 'म' या वर्णांचा लोप होतो. 'मयूरो' या अर्थामध्ये 'रवती' चा अतिशययोग (अर्थाचा अतिशय संबंध) आहे. Yathariva tathariveti nipātāva. ‘‘Jaraggavā vicintesuṃ, vara+mhākaṃ bhusāmive’’ti ettha ivasaddo evakārattho. Niggahītasandhi. 'यथरिव' (yathariva) आणि 'तथरिव' (tathariva) हे निपातच आहेत. "जरग्गवा विचिंतेसुं, वरंम्हाकं भुसामिव" येथे 'इव' (iva) हा शब्द 'एव' (eva) या अर्थी वापरला आहे. निग्गहीतसंधी (Niggahītasandhi). Sandhissarānaṃ paṭisedhasandhi,Atho byañjana+sarabyañjanānaṃ; Sandhi ca+tho niggahītassa sandhi,Bhavanti sandhi pana pañcadhā ve. स्वरांचा संधी, प्रतिषेध संधी, तसेच व्यंजन संधी, स्वर-व्यंजन संधी आणि निग्गहीत संधी; अशा प्रकारे संधी निश्चितच पाच प्रकारचे असतात. Iti payogasiddhiyaṃ sandhikaṇḍo paṭhamo. अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील पहिला संधीकांड समाप्त झाला. 2. Nāmakaṇḍa २. नामकांड (Nāmakaṇḍa) Atha [Pg.26] nāmāni vuccante. Taṃ atthābhimukhaṃ namanato, attanā ca+tthassa nāmanato nāmaṃ, dabbābhidhānaṃ. Taṃ duvidhaṃ saliṅgā+liṅgato, anvattharuḷhito ca, tividhaṃ pumi+tthi+napuṃsakaliṅgato, rukkho, latā, vananti. Catubbidhaṃ sāmañña+guṇa+kriyā+yadicchānāmato, rukkho, nīlo, pācako, sirivaḍḍhoti. Aṭṭhavidhaṃ avaṇṇi+vaṇṇu+vaṇṇo+kāra+niggahītantapakatibhedato, ettha kiṃsaddo niggahītanto. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati, saddo, dhātu ca. आता नामांविषयी सांगितले जात आहे. ते अर्थाकडे झुकणारे (नमन करणारे) असल्यामुळे आणि स्वतः अर्थाला नमविणारे (दर्शविणारे) असल्यामुळे त्याला 'नाम' (द्रव्याचे अभिधान/नाव) म्हणतात. ते सलिंग आणि अलिंग भेदाने, तसेच अन्वर्थ (सार्थक) आणि रूढ भेदाने दोन प्रकारचे आहे. पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग भेदाने ते तीन प्रकारचे आहे; जसे - रुक्खो (वृक्ष), लता, वनं (वन). सामान्यनाम, गुणनाम, क्रियानाम आणि यदृच्छानाम (स्वेच्छानाम) भेदाने ते चार प्रकारचे आहे; जसे - रुक्खो (वृक्ष), नीलो (निळा), पाचको (स्वयंपाकी), सिरिवड्ढो (श्रीवर्धन). अ-वर्णान्त, इ-वर्णान्त, उ-वर्णान्त, ओ-कारान्त आणि निग्गहीत-अन्त अशा प्रकृतीभेदाने ते आठ प्रकारचे आहे; येथे 'किं' (kiṃ) हा शब्द निग्गहीत-अन्त आहे. प्रत्ययांच्या आधी जे योजले जाते त्याला 'प्रकृती' म्हणतात; ती शब्द आणि धातू अशी असते. Tattha saliṅgesu tāva akārantato pulliṅgā sugatasaddā satta vibhattiyo parā yojīyante. Sugataiti ṭhite – त्यामध्ये सलिंग नामांपैकी प्रथम अ-कारान्त पुल्लिंगी 'सुगत' शब्दापुढे सात विभक्ती प्रत्यय जोडले जातात. 'सुगत' असा शब्द स्थित असताना – 1. Dve dve+kānekesu nāmasmā siyo aṃyo nā hi sa naṃ smā hi sa naṃ smiṃ su १. दोन दोन (प्रत्यय) अनुक्रमे एकवचन आणि बहुवचनात नामापुढे येतात: सि यो, अं यो, ना हि, स नं, स्मा हि, स नं, स्मिं सु. Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā yathākkamaṃ. Yato ime satta dukā honti, ‘‘atthavanta+madhātuka+mapaccayaṃ pāṭipadikaṃ kitaka+taddhita+samāsā ce’’ti vuttattā taṃ nāmaṃ pāṭipadikaṃ nāma. Keci sakattha+dabba+liṅga+saṅkhyā+kammādipañcakaṃ pāṭipadikanti vadanti. Tene+taṃ vuccati – एक आणि अनेक अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या नामापुढे अनुक्रमे हे दोन-दोन (प्रत्यय) येतात. ज्या अर्थी हे सात जोडपे (द्विक) आहेत, आणि "अर्थवान, अधातुक, अप्रत्यय प्रातिपदिक तसेच कृदंत, तद्धित आणि समास" असे म्हटल्यामुळे त्या नामाला 'प्रातिपदिक' असे म्हणतात. काही आचार्य स्वार्थ, द्रव्य, लिंग, संख्या आणि कर्मादी या पाच गोष्टींना 'प्रातिपदिक' म्हणतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे – Sakattha+dabba+liṅgāni, saddattha+mabravuṃ pare; Saṅkhyā+kammādikānantu, vibhatti vācakā matā. इतर आचार्य स्वार्थ, द्रव्य आणि लिंग यांना शब्दाचा अर्थ मानतात; तर संख्या आणि कर्मादी यांना विभक्तीचे वाचक मानले गेले आहे. Sakattha+dabba+liṅgāni, saṅkhyā+kammādipañcakaṃ; Saddattha+mabravuṃ keci, vibhatti pana jotakāti ca. आणि काही आचार्य स्वार्थ, द्रव्य, लिंग, संख्या आणि कर्मादी या पाचही गोष्टींना शब्दाचा अर्थ मानतात, तर विभक्तीला केवळ द्योतक (स्पष्ट करणारी) मानतात. Tato [Pg.27] ekamhi vattabbe ekavacanaṃ bahumhi vattabbe bahuvacanañcāti aniyamena pasaṅge ‘‘nāmasmā’’ti adhikāro. त्यानंतर एक अर्थ सांगायचा असल्यास एकवचन आणि अनेक अर्थ सांगायचे असल्यास बहुवचन होते, अशा अनियमाचा प्रसंग उद्भवल्यास "नामास्मा" (नामापुढे) हा अधिकार लागू होतो. 37. Paṭhamā+tthamatte ३७. प्रथमा केवळ अर्थाच्या ठिकाणी (Paṭhamātthamatte) Nāmassā+bhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hotīti vatticchāvasā paṭhamāye+kavacanabahuvacanāni. Si yoiti paṭhamā. Sissi+kārassā+nubandhattā appayogo. Payojanaṃ ‘‘ki+maṃsisū’’ti saṃketo, tathā aṃvacanassā+kārassa. Ettha tathāti vuttassātideso aññadīyadhammāna+maññatthapāpana+matideso. Ekamhi vattabbe paṭhamekavacanaṃ si. नामाच्या केवळ अभिधेय (अर्थ) मात्रेमध्ये प्रथमा विभक्ती होते, या बोलण्याच्या इच्छेनुसार प्रथमेचे एकवचन आणि बहुवचन प्रत्यय येतात. 'सि यो' ही प्रथमा विभक्ती आहे. 'सि' मधील 'इ' कार हा अनुबंध (इत्-संज्ञक) असल्यामुळे त्याचा प्रयोग होत नाही. त्याचे प्रयोजन "किंमंसिसु" या संज्ञेमध्ये आहे, तसेच 'अं' प्रत्ययातील 'अ' काराचेही आहे. येथे 'तथा' असे म्हटल्याने अतिदेश होतो; एका ठिकाणचे धर्म दुसऱ्या ठिकाणी लागू करणे म्हणजे 'अतिदेश' होय. एक अर्थ सांगायचा असल्यास प्रथमेचे एकवचन 'सि' (si) येते. Atoti vattate, atoti nāmavisesanattā ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti paribhāsato akārantato nāmasmā vidhi. 'अतो' (ato) चे अनुवर्तन होते. 'अतो' हे नामाचे विशेषण असल्यामुळे "विधिर्विशेषणान्तस्य" या परिभाषेनुसार अ-कारान्त नामापुढे हा विधी (नियम) लागू होतो. 109. Sisso १०९. सि-प्रत्ययाचा 'ओ' होतो (Sisso) Akārantato nāmasmā sissa o hoti. Pubbasaralope sugato tiṭṭhati. Bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ yo. Evaṃ uparipi yojetabbaṃ. अ-कारान्त नामापुढील 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो. पूर्व स्वराचा लोप केल्यावर 'सुगतो तिट्ठति' (सुगत उभे आहेत) असे रूप बनते. अनेक अर्थ सांगायचे असल्यास बहुवचनाचा 'यो' प्रत्यय येतो. पुढेही याचप्रमाणे योजना करावी. 41. Ato yonaṃ ṭāṭe ४१. अ-कारान्त नामापुढील 'यो' प्रत्ययाचा 'टा' आणि 'टे' होतो (Ato yonaṃ ṭāṭe) Akārantato nāmasmā paṭhamādutiyāyonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ. Ṭakārānubandhattā ‘‘ṭānubandhā+nekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbādeso. Sugatā tiṭṭhanti. अ-कारान्त नामापुढील प्रथमा आणि द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'टा' (ṭā) आणि 'टे' (ṭe) होतात. 'ट' कार अनुबंध असल्यामुळे "टानुबंधानेकवर्णा सर्वस्य" या नियमाने हा सर्वादेश होतो. (उदा.) 'सुगता तिट्ठन्ति' (सुगत उभे आहेत). ‘‘Paṭhamā+tthamatte’’ti vattate. 'प्रथमात्थ मत्ते' (प्रथमा केवळ अर्थाच्या ठिकाणी) याचे अनुवर्तन होते. 38. Āmantaṇe ३८. आमंत्रणात (संबोधनात) (Āmantaṇe) Āmantaṇādhike [Pg.28] atthamatte paṭhamāvibhatti hotīti ekasmiṃ ekavacanaṃ si. आमंत्रण (संबोधन) अधिक असलेल्या केवळ अर्थाच्या ठिकाणी प्रथमा विभक्ती होते, म्हणून एकवचनात 'सि' प्रत्यय येतो. 112. Go syā+lapane ११२. संबोधनात 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते (Go syālapane) Ālapane si gasañño hoti. आलपनात (संबोधनात) 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते. ‘‘Lopo’’ti vattate. 'लोपो' (लोप होतो) याचे अनुवर्तन होते. 117. Gasīnaṃ ११७. ग-संज्ञक आणि सि-प्रत्ययाचा लोप (Gasīnaṃ) Nāmasmā ga+sīnaṃ lopo hoti. Bho sugata ciraṃ tiṭṭha. नामापुढील 'ग' संज्ञक 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. (उदा.) 'भो सुगत चिरं तिट्ठ' (हे सुगत! आपण चिरकाळ राहावे). ‘‘Ge’’ti vattate. 'गे' (ग-संज्ञक प्रत्यय परे असताना) याचे अनुवर्तन होते. 59. Ayunaṃ vā dīgho ५९. अ, इ, उ यांचा विकल्पे करून दीर्घ होतो (Ayunaṃ vā dīgho) Aiuiccetesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge+ti dīghe bho sugata sugatā ciraṃ tiṭṭha. Sakkate sugatāti dīghaṃ dūrālapaneyevi+cchanti, samīpālapanepi dassanato taṃ na gahetabbaṃ. Bahuvacane yossa ṭā, sugatā ciraṃ tiṭṭhatha. अ, इ, उ यांचा 'ग' संज्ञक प्रत्यय परे असताना तिन्ही लिंगांत विकल्पे करून दीर्घ होतो. दीर्घ केल्यावर 'भो सुगत, सुगता चिरं तिट्ठ' अशी रूपे होतात. संस्कृतमध्ये 'सुगता' हा दीर्घ केवळ दूरच्या संबोधनातच इच्छितात, परंतु जवळच्या संबोधनातही (पालीमध्ये) प्रयोग आढळत असल्यामुळे तो नियम येथे ग्राह्य धरू नये. बहुवचनात 'यो' प्रत्ययाचा 'टा' होऊन 'सुगता चिरं तिट्ठथ' (हे सुगतहो! आपण चिरकाळ राहावे) असे रूप बनते. 2. Kamme dutiyā २. कर्म कारकात द्वितीया विभक्ती होते (Kamme dutiyā) Tasmiṃ kammakārake dutiyāvibhatti hoti. Aṃyoiti dutiyā. Ettha dutiyātatiyādibhāvo vibhattisutte siyo iti paṭhamāvibhatyādīni+mupādāya vuccati, taṃ taṃ upādāya paññattattā. Dutiyekavacanaṃ aṃ, akārassā+payogo. Sugataṃ passa. Dutiyābahuvacanaṃ yo, tassa ṭe, sugate passa. त्या कर्म कारकामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. 'अं यो' ही द्वितीया विभक्ती आहे. येथे द्वितीया, तृतीया इत्यादी संज्ञा विभक्ती सूत्रात 'सि यो' इत्यादी प्रथमा विभक्तीला आधार मानून सांगितल्या आहेत, कारण त्या-त्या आधारावरच त्यांची रचना केली आहे. द्वितीयेचे एकवचन 'अं' आहे, ज्यातील 'अ' काराचा प्रयोग होत नाही. (उदा.) 'सुगतं पस्स' (सुगतांना पहा). द्वितीयेचे बहुवचन 'यो' आहे, त्याचा 'टे' (ṭe) होऊन 'सुगते पस्स' (सुगतांना पहा) असे रूप बनते. 19. Kattukaraṇesu tatiyā १९. कर्ता आणि करण कारकात तृतीया विभक्ती होते (Kattukaraṇesu tatiyā) Tasmiṃ [Pg.29] kattari karaṇe ca kārake tatiyāvibhatti hoti. Nā+hiiti tatiyāvibhatti. Tatiyāekavacanaṃ nā. त्या कर्ता आणि करण कारकामध्ये तृतीया विभक्ती होते. 'ना हि' ही तृतीया विभक्ती आहे. तृतीयेचे एकवचन 'ना' आहे. ‘‘Nāssā’’ti vattate. 'नास्सा' (ना-प्रत्ययाचा) याचे अनुवर्तन होते. 108. Ate+na १०८. अ-कारान्त नामापुढील 'ना' चा 'एन' होतो (Atena) Akārantato nāmasmā parassa nāvacanassa enādeso hoti niccaṃ. Sugatena kataṃ. अ-कारान्त नामापुढील 'ना' प्रत्ययाचा नित्य 'एन' (ena) आदेश होतो. (उदा.) 'सुगतेन कतं' (सुगतांद्वारे केले गेले). 98. Suhisva+sse ९८. सु आणि हि प्रत्यय परे असताना अ-काराचा ए-कार होतो (Suhisvasse) Akārantassa suhisve+hoti. Sugatehi. अ-कारान्त नामाचा 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय परे असताना 'ए' होतो. (उदा.) 'सुगतेhi' (सुगतांद्वारे). ‘‘Ve’’ti vattate. 'वे' (किंवा) याचे अनुवर्तन होते. 95. Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi ९५. स्मा, हि आणि स्मिं प्रत्ययांचे अनुक्रमे म्हा, भि आणि म्ही होतात (Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi) Nāmasmā paresaṃ smāhismiṃnaṃ mhābhimhi honti yathākkamaṃti hissa bhiādese sugatebhi. Karaṇe sugatena loko puññaṃ karoti, sugatehi sugatehi vā. प्रातिपदिकानंतर (नामावरून) येणाऱ्या 'स्मा', 'हि', 'स्मिं' आणि 'नं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश होतात. 'हि' च्या जागी 'भि' आदेश झाल्यावर 'सुगतेभि' असे रूप होते. करण कारकात (तृतीया विभक्तीत) 'सुगतेन लोको पुञ्ञं करोति' (जगत सुगतांच्या द्वारे पुण्य करते), किंवा 'सुगतेहि' अथवा 'सुगतेहि' (अशी रूपे होतात). 24. Catutthī sampadāne २४. संप्रदान कारकात चतुर्थी विभक्ती होते. Tasmiṃ sampadānakārake catutthī siyā. Sa+naṃiti catutthī. Catutthe+kavacanaṃ sa. Vibhattisutte ssa+naṃti dīghapāṭhena sugatassāti siddhepi ‘‘jhalā sassa no’’ tyādikāriyasuttesu ssassāti akkharagāravatā hotīti lāghavattha+mida+māraddhaṃ – त्या संप्रदान कारकामध्ये चतुर्थी विभक्ती होते. 'स' आणि 'नं' हे चतुर्थीचे प्रत्यय आहेत. चतुर्थीचे एकवचन 'स' आहे. विभक्ती सूत्रात 'स्स' आणि 'नं' अशा दीर्घ पाठाने 'सुगतस्स' हे रूप सिद्ध होत असले, तरी 'झला सस्स नो' इत्यादी कार्यसूत्रांमध्ये 'स्स' च्या अक्षरगौरवामुळे (लाघवासाठी) हे सूत्र सुरू केले आहे – 51. Suña sassa ५१. 'स' प्रत्ययाला 'सुञ्' चा आगम होतो. Nāmasmā [Pg.30] parassa sassa suñāgamo hoti. Sa ca ‘‘chaṭṭhiyā’’ti vattamāne – प्रातिपदिकानंतर (नामावरून) येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला 'सुञ्' चा आगम होतो. आणि तो 'षष्ठीच्या' (षष्ठी विभक्तीच्या) अधिकारात – 1,20. Ñākānu bandhā+dyantā १,२०. 'ञ' आणि 'क' हे अनुबंध (इत् संज्ञक) ज्यांचे आहेत, ते अनुक्रमे आदी (सुरुवातीला) आणि अंत (शेवटी) अवयव होतात. Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandha+kānubandhā ādyantāhontīti ādyavayavo. Ukāro uccāraṇattho, ññakāro asmiṃ sutte saṃketattho. Sugatassa dānaṃ deti. षष्ठीने निर्दिष्ट केलेल्या शब्दाचे 'ञ' अनुबंध आणि 'क' अनुबंध असणारे अनुक्रमे आदी आणि अंत अवयव होतात, म्हणून हा आदी अवयव (सुरुवातीचा भाग) आहे. 'उ' कार हा उच्चारणासाठी आहे, आणि 'ञ' कार या सूत्रात संकेतासाठी आहे. 'सुगतस्स दानं देति' (सुगतांना दान देतो). 1,58. ‘‘Bahulaṃ’’tya+dhikāro १,५८. 'बहुलं' हा अधिकार आहे. Bahulādhikāraṃ kappadumamiva maññanti saddikā. Tañca – वैयाकरण 'बहुलं' या अधिकाराला कल्पवृक्षाप्रमाणे मानतात. आणि ते – Kvaci pavattya+pavatti, kvaca+ññaṃ kvaci vā kvaci; Siyā bahulasaddena, vidhi sabbo yathāgamaṃti – "कुठे प्रवृत्ती (नियम लागू होणे), कुठे अप्रवृत्ती (नियम लागू न होणे), कुठे दुसराच नियम, तर कुठे विकल्प होतो; 'बहुलं' या शब्दाने सर्व विधी आगमानुसार (परंपरेनुसार) होतात" – Catubbidhaṃ bahulaṃ samikkhanti. अशा प्रकारे चार प्रकारच्या 'बहुला'चा विचार केला जातो. ‘‘Ato vā’’tveva, 'अतो वा' या सूत्रावरूनच, 44. Sassāya catutthiyā ४४. चतुर्थी विभक्तीच्या 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'आय' आदेश होतो. Akārantato parassa catutthiyā sassa āyo hoti vā bahulaṃ. Sugatāya. Yebhuyyena tādattheyevā+ya+māyo dissatīti ito paraṃ no+dāharīyate. Catutthībahuvacanaṃ naṃ, अ-कारान्त प्रातिपदिकानंतर येणाऱ्या चतुर्थीच्या 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'आय' हा आदेश बहुधा (विकल्पाने) होतो. जसे – 'सुगताय'. बहुतांश करून हा 'आय' आदेश तादर्थ्य (त्याच्यासाठी या अर्थी) मध्येच दिसून येतो, म्हणून यापुढे याचे उदाहरण दिले जात नाही. चतुर्थीचे बहुवचन 'नं' आहे. ‘‘Dīgho’’ti vattate. 'दीघो' (दीर्घ होणे) हा अधिकार अनुवृत्त होतो. 89. Sunaṃhisu ८९. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय पर असताना. Nāmassa [Pg.31] dīgho hoti sunaṃhisu. Sugatānaṃ. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय पर असताना प्रातिपदिकाचा (नामाचा) अंत्य स्वर दीर्घ होतो. जसे – 'सुगतानां'. 29. Pañcamya+vadhismā २९. अवधी (मर्यादा किंवा अपादान) कारकात पंचमी विभक्ती होते. Etasmā avadhikārakā pañcamīvibhatti hoti. Smā+hiiti pañcamī. Pañcamyekavacanaṃ smā, या अवधी कारकामध्ये पंचमी विभक्ती होते. 'स्मा' आणि 'हि' हे पंचमीचे प्रत्यय आहेत. पंचमीचे एकवचन 'स्मा' आहे, ‘‘Ato’’ ‘‘ṭāṭe’’ ‘‘ve’’ti ca vattate. 'अतो', 'टा-टे' आणि 'वे' (विकल्पाने) हे अनुवृत्त होतात. 43. Smā+smiṃnaṃ ४३. 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी... Akārantato nāmasmā paresaṃ smā+smiṃnaṃ ṭā+ṭe honti vā yathākkamaṃ. Sugatā apehi sugatamhā sugatasmā vā. Pañcamībahuvacanañhi, sugatebhi sugatehi. अ-कारान्त प्रातिपदिकानंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'टा' आणि 'टे' हे आदेश विकल्पाने होतात. जसे – 'सुगता अपेहि' (सुगतांपासून दूर जा), किंवा 'सुगतम्हा', 'सुगतस्मा'. पंचमीचे बहुवचन 'हि' आहे, ज्याची रूपे 'सुगतेभि', 'सुगतेहि' अशी होतात. 39. Chaṭṭhī sambandhe ३९. संबंध दर्शवण्यासाठी षष्ठी विभक्ती होते. Kārakehi añño sambandho, tatra chaṭṭhīvibhatti hoti. Sa+naṃiti chaṭṭhī, chaṭṭhekavacanaṃ sa, sugatassa vihāro, chaṭṭhībahuvacanaṃ naṃ, sugatānaṃ. कारकांपेक्षा भिन्न असणाऱ्या संबंधात षष्ठी विभक्ती होते. 'स' आणि 'नं' हे षष्ठीचे प्रत्यय आहेत. षष्ठीचे एकवचन 'स' आहे, जसे – 'सुगतस्स विहारो' (सुगतांचा विहार). षष्ठीचे बहुवचन 'नं' आहे, जसे – 'सुगतानां'. 14. Sattamyā+dhāre १४. अधिकरण (आधार) कारकात सप्तमी विभक्ती होते. Ādhārakārake sattamīvibhatti hoti. Smiṃ+suiti sattamī. Sattamyekavacanaṃ smiṃ, sugate patiṭṭhitaṃ sugatamhi sugatasmiṃ vā. Sattamībahuvacanaṃ su, ‘‘su+hisva+sse’’ti e, sugatesu. आधार कारकामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. 'स्मिं' आणि 'सु' हे सप्तमीचे प्रत्यय आहेत. सप्तमीचे एकवचन 'स्मिं' आहे, जसे – 'सुगते पतिट्ठितं' (सुगतांच्या ठिकाणी प्रतिष्ठित), किंवा 'सुगतम्हि', 'सुगतस्मिं'. सप्तमीचे बहुवचन 'सु' आहे, 'सु-हिस्व-स्से' या सूत्राने 'ए' होऊन 'सुगतेसु' असे रूप बनते. Sugato, sugatā. Bho sugata, bho sugatā, bhavanto sugatā. Sugataṃ, sugate. Sugatena, sugatebhi[Pg.32], sugatehi. Karaṇe sugatena, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatāya, sugatānaṃ. Sugatā, sugatamhā, sugatasmā, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatānaṃ. Sugate, sugatamhi, sugatasmiṃ, sugatesu. सुगतो, सुगता. भो सुगत, भो सुगता, भवन्तो सुगता. सुगतं, सुगते. सुगतेन, सुगतेभि, सुगतेहि. करण कारकात – सुगतेन, सुगतेभि, सुगतेहि. सुगतस्स, सुगताय, सुगतानां. सुगता, सुगतम्हा, सुगतस्मा, सुगतेभि, सुगतेहि. सुगतस्स, सुगतानां. सुगते, सुगतम्हि, सुगतस्मिं, सुगतेसु. Sugato sugato. Sugataṃ namati. Sugatena kato. Sugatena jito. Sugatassa dade. Sugatā vigato. Sugatassa suto. Sugate ramate. Evaṃ – सुगतो सुगतो (सुगत ते सुगत आहेत). सुगतं नमति (सुगतांना नमस्कार करतो). सुगतेन कतो (सुगतांनी केलेले). सुगतेन जितो (सुगतांनी जिंकलेले). सुगतस्स ददे (सुगतांना द्यावे). सुगता विगतो (सुगतांपासून दूर गेलेला). सुगतस्स सुतो (सुगतांचा पुत्र / सुगतांकडून ऐकलेले). सुगते ramate (सुगतांच्या ठिकाणी रममाण होतो). याचप्रमाणे – Sūrā+sura+naro+raga+nāga+yakkhā,Gandhabba+kinnara+manussa+pisāca+petā; Mātaṅga+jaṅgama+turaṅga+varāha+sīhā,Byaggha+ccha+kacchapa+taraccha+miga+ssa+soṇā. शूर, असुर, नर, उरग (सर्प), नाग, यक्ष, गंधर्व, किन्नर, मनुष्य, पिशाच, प्रेत; मातंग (हत्ती), जंगम, तुरंग (घोडा), वराह (डुक्कर), सिंह, व्याघ्र (वाघ), अच्छ (अस्वल), कच्छप (कासव), तरच्छ (तरस), मृग (हरिण), अस्स (घोडा), सोण (कुत्रा). Āloka+loka+nilayā+nila+cāga+yogā,Vāyāma+gāma+nigamā+gama+dhamma+kāmā; Saṅgho+gha+ghosa+paṭighā+sava+kodha+lobhā,Sārambha+thambha+mada+māna+pamāda+makkhā. आलोक (प्रकाश), लोक, निलय (निवास), अनिल (वारा), चाग (त्याग), योग; व्यायाम (प्रयत्न), गाम (गाव), निगम (नगर), आगम, धम्म, काम; संघ, ओघ (प्रवाह), घोस (घोष/आवाज), पटिघ (प्रतिघ/द्वेष), आसव, कोध (क्रोध), लोभ; सारंभ (उद्धटपणा), थंभ (स्तंभ/ताठरपणा), मद, मान, पमाद (प्रमाद/बेसावधपणा), मक्ख (मत्सर). Punnāga+pūga+panasā+sana+campaka+mba-Hintāla+tāla+vakula+jjuna+kiṃsukā ca; Mandāra+kunda+pucimanda+karañja+rukkhā,Ñeyyā mayūra+sakuṇa+ṇḍaja+koñca+haṃsā. पुन्नाग, पूग (सुपारी), पणस (फणस), असन, चम्पक (चाफा), अम्ब (आंबा), हिंताल, taal (ताड), वकुल (बकुळ), अज्जुन (अर्जुन), किंसुक (पळस); मंदार, कुंद, पुचिमंद (कडुनिंब), करंज, रुक्ख (वृक्ष); तसेच मयूर (लांडोर/मोर), सकुण (पक्षी), अण्डज, कोञ्च (क्रौंच), हंस (हे सर्व शब्द याचप्रमाणे जाणावेत). Sugatasaddova, yato sabbo saddo, na saddatālitatthova, atha kho saṃyogādivasenapi atthaṃ vadanti. Tene+taṃ vuccati – केवळ 'सुगत' शब्दाप्रमाणेच नव्हे, तर सर्वच शब्द केवळ त्यांच्या ध्वनीवरूनच अर्थ व्यक्त करत नाहीत, तर संयोग इत्यादींच्या आधारे देखील अर्थ व्यक्त करतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे – Saṃyogā vippayogā ca, sāhacariyā+virodhato; Atthā pakaraṇā liṅgā, saddantarasamīpato. संयोग, विप्रयोग (वियोग), साहचर्य, विरोध, अर्थ, प्रकरण (संदर्भ), लिंग आणि दुसऱ्या शब्दाचे सान्निध्य, Sāmatthyo+citra+desehi[Pg.33], kāla+byattā+nurūpato; Upacāra+kākubheda, sambandhehu+palakkhaṇā. सामर्थ्य, औचित्य, देश (स्थान), काळ, स्पष्टता, अनुरूपता, उपचार (लाक्षणिक प्रयोग), काकूभेद (स्वराचा चढ-उतार) आणि संबंध यांच्याद्वारे (शब्दांचे अर्थ) ओळखले जातात. Vacanā ca tadaṅgattā, padhānattātiādihi; Sadda+tthā pavibhajjante, na saddādeva kevalāti. वचन, तदंगता (त्याचा भाग असणे), प्रधानता इत्यादींच्या द्वारे शब्दांचे अर्थ विभागले जातात, केवळ शब्दावरूनच नव्हे. Ettha saṃyogato tāva, ‘‘sakisorā dhenu dīyatū’’ti, kisoro assapotako, taṃsaṃyogato vaḷavā eva patīyate. येथे प्रथम संयोगाचे उदाहरण म्हणजे – "सकिसोरा धेनु दीयतू" (शिंगरासहित घोडी दिली जावी). 'किसोर' म्हणजे घोड्याचे शिंगरू, त्याच्या संयोगामुळे येथे 'धेनु' शब्दाचा अर्थ 'घोडी' (वळवा) असाच समजला जातो. Vippayogato – ‘‘akisorā ānīyatū’’ti tappaṭisedhā vaḷavā eva patīyate. विप्पयोग (वियोगा) मुळे – “अकिसोर (शिंगरू नसलेले) आणले जावे” असे म्हटल्यास, शिंगराचा निषेध केल्यामुळे केवळ घोडी (वळवा) असाच अर्थ समजला जातो. Sahacaraṇato – ‘‘rāma+lakkhaṇa’’iti ubhinnaṃ sahacaraṇena rāmoti dāsarathi eva rāmo, na aññābhidhāno jāmadaganyādi. Lakkhaṇopi somitti eva, na tu yo koci lakkhaṇo. सहचरण (सहचार्या) मुळे – “राम-लक्खण” (राम-लक्ष्मण) यामध्ये दोघांच्या सहचार्यामुळे ‘राम’ म्हणजे दशरथाचा पुत्र (दासरथी) रामच समजला जातो, जमदग्नीचा पुत्र (जामदग्न्य) इत्यादी इतर नावांचे नव्हे. तसेच ‘लक्खण’ म्हणजे सुमित्रेचा पुत्र (सौमित्र) हाच समजला जातो, इतर कोणताही लक्षण नावाचा व्यक्ती नव्हे. Virodhato – ‘‘rāma+jjunā’’ iti bhaggavo sahassabāhu ca aññamaññaviruddhāti te eva patīyante, na dāsarathi sabyasāci ca. विरोधामुळे – “राम-अज्जुन” (राम आणि अर्जुन) यामध्ये भार्गव (परशुराम) आणि सहस्रबाहू हे एकमेकांचे विरोधी असल्यामुळे तेच समजले जातात, दासरथी (राम) आणि सव्यसाची (पांडव अर्जुन) नव्हेत. Atthato – ‘‘sindhava+mānaya, pavisāmi raṇaṅgaṇa’’miti raṇaṅgaṇapaveso vāhanavisesena hotīti atthato turaṅgapatīti, na tu lavaṇavisesaṃ. अर्थामुळे (प्रयोजनामुळे) – “सिंधव (घोडा/मीठ) आणा, मी रणांगणात प्रवेश करतो” यामध्ये रणांगणात प्रवेश करणे हे एका विशिष्ट वाहनाने (घोड्याने) होत असल्यामुळे, अर्थावरून ‘घोडा’ (तुरङ्ग) असाच बोध होतो, मिठाचा (लवण) नव्हे. Pakaraṇato-bhojanavidhimhi upasaṅkhariyamāne ‘‘sindhava+mānaye’’ti, atra hi saddantarassā+bhāvepi bhojanopakaraṇasamavāya+mālokitabhāvato lavaṇe paṭipatti, tādiso hi patthāvoti. प्रकरणावरून (प्रसंगानुसार) – भोजनाच्या वेळी वाढताना “सिंधव आणा” असे म्हटले असता, येथे इतर शब्दांचा अभाव असला तरीही भोजनाच्या साहित्याचा संबंध दिसत असल्यामुळे ‘मीठ’ असाच अर्थ समजला जातो, कारण तो तसा प्रसंग असतो. Liṅgato [Pg.34] – ‘‘devadattaṃ paṭhama+mupavesaya samārādhitaguruṃ’’ti, atra samārādhitaguruttena liṅgena tassa bāhussacca+mavagamyate, na tu yo koci devaguṇo. लिंगावरून (चिन्हावरून) – “ज्याने गुरूंना संतुष्ट केले आहे अशा देवदत्ताला प्रथम बसवावे”, येथे ‘गुरूंना संतुष्ट करणे’ या चिन्हावरून त्याचे बहुश्रुतत्व (विद्वत्ता) समजते, कोणताही दैवी गुण नव्हे. Sannidhānato – ‘‘ajjuno katavīriyoti’’ patīyate, no akatavīriyo ajjunoti. संनिधानामुळे (जवळकीमुळे) – “अज्जुन (अर्जुन) हा कृतवीर्यपुत्र आहे” असा बोध होतो, कृतवीर्यपुत्र नसलेला अज्जुन (पांडव अर्जुन) नव्हे. Sāmatthiyato – ‘‘anudarā kaññā’’ti udare asati kaññā eva natthīti tassā kisāṅgiyā majjhapadesoti patīyate. सामर्थ्यावरून (योग्यतेवरून) – “उदर नसलेली (बारीक कंबर असलेली) कन्या” असे म्हटले असता, उदर (पोट) नसल्यास कन्याच असणार नाही, म्हणून त्या कृशांगीच्या (बारीक शरीराच्या) मध्यभागाचा (कमरेचा) बारीकपणा असा अर्थ समजला जातो. Ocitrato – ‘‘rāmasadiso+yaṃ’’ iti, atra hi rāmo payuttadāsarathismiṃ bhiyyo sādhāraṇo paricayoti dāsarathi eva patīyate, na bhaggavarāmo. औचित्यामुळे (योग्यतेमुळे) – “हा रामासारखा आहे” असे म्हटले असता, येथे ‘राम’ हा शब्द दासरथी (दशरथपुत्र राम) याच्यासाठी अधिक सामान्यपणे परिचयाचा असल्यामुळे दासरथी रामच समजला जातो, भार्गव राम (परशुराम) नव्हे. Desato – ‘‘poṭṭhapā’’ iti kismiñci dese pasaṃsāvacanaṃ. Kismiñci akkosavacanaṃ. देशानुसार (प्रदेशानुसार) – “पोट्ठपा” हा शब्द काही प्रदेशात प्रशंसेचा शब्द आहे, तर काही प्रदेशात तो शिवीगाळ (निंदा) करणारा शब्द आहे. Kālato – ‘‘pace’’ti dakkhiṇāpathe katthaci pubbaṇhe yāgupāke, sāyaṇhe tu odanapāke. कालानुसार (वेळेनुसार) – “शिजवावे” (पचे) हा शब्द दक्षिणपथात (दक्षिण भारतात) काही ठिकाणी सकाळी पेज (यागु) शिजवण्यासाठी आणि संध्याकाळी भात (ओदन) शिजवण्यासाठी वापरला जातो. Byattito – ‘‘gāmassa addha’’ miti samabhāge, napuṃsakattā. ‘‘Gāmassa addho’’ti pumattena tu asamabhāge. लिंगभेदावरून (व्यक्तीवरून) – नपुंसकलिंगी “गामस्स अद्धं” (गावाचा अर्धा भाग) म्हणजे समान अर्धा भाग; तर पुल्लिंगी “गामस्स अद्धो” म्हणजे असमान भाग असा अर्थ होतो. Anurūpato – ‘‘narapati sādhu rakkhati gomaṇḍala’’miti mahīmaṇḍalapālanaṃ rājino+nurūpa+miti mahīmaṇḍalapālaneva patīti, na tu goyūtharakkhane. अनुरूपतेमुळे (योग्यतेमुळे) – “नरपती (राजा) गोमंडळाचे चांगले रक्षण करतो” यामध्ये पृथ्वीमंडळाचे पालन करणे हे राजाला अनुरूप असल्यामुळे पृथ्वीमंडळाचे रक्षण असाच अर्थ समजला जातो, गाईंच्या कळपाचे रक्षण नव्हे. Upacārato – ataṃsabhāve taṃsabhāvāropana+mupacāro, sa ca tadaṭṭho, taddhammo, taṃsahacariyo, taṃsamīpoti catubbidho[Pg.35], tattha yathākkamaṃ mañcā ukkosanti, aggi māṇavo, yaṭṭhiṃ pavesaya, gaṅgāyaṃ vajoti. उपचारावरून (लाक्षणिक प्रयोगावरून) – जो स्वभाव (धर्म) ज्याचा नाही, त्यावर त्या स्वभावाचा आरोप करणे म्हणजे ‘उपचार’ होय. तो चार प्रकारचा असतो: तदर्थ (त्या प्रयोजनासाठी), तद्धर्म (त्या गुणासाठी), तत्सहचारी (त्याच्या सहचार्यासाठी) आणि तत्समीप (त्याच्या समीपतेसाठी). त्याचे अनुक्रमे उदाहरण असे: “मंचक ओरडतात” (मंचावरील लोक), “माणवक (मुलगा) अग्नी आहे”, “काठ्या आत आणा” (काठी घेतलेल्या लोकांना), आणि “गंगेवर गोठा आहे” (गंगेच्या तीरावर). Kākuto-kākusaddo itthiyaṃ, sa ca vikāra+soka+bhīti+dhanirūpesu dissati, vattu kāyavikārā kathañci taṃ akatavāapi kenaci aññena ‘‘kiṃ tvaṃ taṃ akāsi ‘‘iti puṭṭho kopena bhamubhedā ‘‘ahaṃ katavā amhī’’ti katheti, tassa bhamubhedakriyā akriyāpaṭiññaṃ sūcayati. काकूवरून (स्वराच्या चढ-उतारावरून) – ‘काकू’ हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. तो विकार, शोक, भीती आणि ध्वनीच्या रूपांमध्ये दिसून येतो. बोलणाऱ्याने शारीरिक विकारांमुळे एखादी गोष्ट केली नसली तरीही, दुसऱ्या कोणाकडून “तू ते केलेस का?” असे विचारले असता, क्रोधाने भुवया उंचावून तो म्हणतो, “मी केले आहे!” त्याची ही भुवया उंचावण्याची क्रिया त्याने ती गोष्ट न केल्याचे (अक्रिया-प्रतिज्ञा) सूचित करते. Sambandha to – ‘‘mātari sammā vattitabbaṃ, pitari sussūyitabbaṃ’’ iti, atra hi samātari sapitarīti sambandhisaddābhāvepi sā mātā so pitā ca assa puttassāti patīyate. संबंधावरून – “मातेशी योग्य वर्तन करावे, पित्याची सेवा करावी” यामध्ये ‘स्वतःची माता’ किंवा ‘स्वतःचा पिता’ असे संबंधवाचक शब्द नसले तरीही, ती माता आणि तो पिता त्या पुत्राचेच आहेत असा बोध होतो. Upalakkhaṇato – ‘‘kākehi rakkhitabbaṃ dadhī’’ti kākasaddo sabbesa+mupaghātakānaṃ sāmaññaṃ upalakkhetīti sunakhādisabbehipi nivārīyate. उपलक्षणावरून (लक्ष्यार्थावरून) – “दह्याचे कावळ्यांपासून रक्षण करावे” येथे ‘कावळा’ हा शब्द सर्व उपद्रवी प्राण्यांचे सामान्यपणे उपलक्षण करतो, म्हणून कुत्रे इत्यादी सर्व प्राण्यांपासूनही दह्याचे रक्षण केले जाते. Vacanato – ‘‘dārā’’iti dārasaddo kalatte bahuvacananto, aññattha aniyatavacano. वचनावरून – “दारा” (पत्नी) हा शब्द पत्नी या अर्थी नेहमी बहुवचनात असतो, इतर ठिकाणी त्याचे वचन अनियत (अनिश्चित) असते. Tadaṅgattā – ‘‘sajjitaṃ bhojana’’miti vutte tapparikkhārattā tadupakaraṇa āsana, pāti, byañjanādīnaṃ sampādanampi patīyate. तदंगत्वामुळे (त्याचाच भाग असल्यामुळे) – “भोजन तयार आहे” असे म्हटले असता, त्याचे अंग असल्यामुळे आसन, ताट, व्यंजने (भाजी-चटणी इत्यादी) या साधनांची तयारी देखील झाली आहे असा बोध होतो. Padhānabhāvato – ‘‘niggacchati avaninātho’’ti rañño niggamanena tadupajīvīnampi niggamanaṃ viññāyati. प्रधानभावामुळे (मुख्यत्वामुळे) – “अवनिनाथ (राजा) बाहेर पडत आहे” असे म्हटले असता, राजाच्या बाहेर पडण्याने त्याच्यावर अवलंबून असलेल्या सेवकांचेही बाहेर पडणे समजले जाते. Vuttañca – आणि म्हटले आहे की – Neyyanītatthasuttesu[Pg.36], ñeyyaṃ saddatthamattakaṃ; Ne+ttha vattabbaatthena, suttaṃ nītatthakaṃ bhaveti. नेय्यार्थ (ज्याचा अर्थ लावायचा आहे) आणि नीतार्थ (ज्याचा अर्थ स्पष्ट आहे) सूत्रांमध्ये केवळ शब्दाचा अर्थच जाणावा; येथे सांगण्याच्या अर्थाने सूत्र नीतार्थ होत नाही. Eva+maññesampi akārantānaṃ pulliṅgānaṃ saddānaṃ rūpanayo kriyā+bhisambandho ca. Sugatasaddato yassa saddassa viseso atthi, taṃ vakkhāma. Ito paraṃ chaṭṭhiyā catutthīsamattā pañcamībahuvacanassa ca tatiyābahuvacanena samattā na tā dassiyante. याचप्रमाणे इतर अ-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांचे रूप आणि क्रियापदाशी असलेला संबंध जाणावा. ‘सुगत’ शब्दापेक्षा ज्या शब्दांमध्ये काही विशेष फरक आहे, ते आम्ही सांगू. यापुढे, षष्ठी विभक्तीची चतुर्थी विभक्तीशी असलेली समानता आणि पंचमी बहुवचनाची तृतीया बहुवचनाशी असलेली समानता दर्शविली जाणार नाही. Gumba si, ‘‘ato’’ ‘‘sissā’’ti ca vattate. ‘गुम्ब’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय लागल्यास, “अतो” आणि “सिस्सा” हे अधिकार अनुवृत्त होतात. 110. Kvace+vā. ११०. काही ठिकाणीच. Akārantato nāmasmā parassa sissa e hoti vā kvaci. Gumbe gumbo, gumbā. Bho gumba gumbā, bhavanto gumbā iccādi sugatasamaṃ. Evaṃ phussitagge phussitaggo, vattabbe vattabbo iccādi. Sisso+kārassa niccattā katthaci pakkhe ekāratta+mida+māraddhanti sisso+kārapakkhe eva bhavatīti ‘‘aṃ napuṃsake’’ti a+mādesena ekārassa napuṃsakavisaye bādhitattā ‘‘bahulaṃ’’ vidhānā napuṃsakepi sukhe dukkheti kvaci hoteva. अ-कारान्त नामापुढे असलेल्या ‘सि’ प्रत्ययाचा काही ठिकाणी ‘ए’ होतो. जसे – गुम्बे, गुम्बो, गुम्बा. भो गुम्ब, गुम्बा, भवन्तो गुम्बा इत्यादी ‘सुगत’ शब्दाप्रमाणे चालतात. याचप्रमाणे फुस्सितग्गे, फुस्सितग्गो; वत्तब्बे, वत्तब्बो इत्यादी. ‘सि’ प्रत्ययाच्या ‘ओ’ काराच्या नित्यत्वामुळे काही ठिकाणी पर्यायाने ‘ए’ कार करण्यासाठी हा नियम सुरू केला आहे, तो ‘सि’ च्या ‘ओ’ कार पक्षाच्या वेळीच होतो. “अं नपुंसके” या सूत्राने ‘अं’ आदेश झाल्यामुळे नपुंसकलिंगात ‘ए’ काराचा बाध होत असला, तरी “बहुलं” या विधानामुळे नपुंसकलिंगातही ‘सुखे’, ‘दुक्खे’ असे काही ठिकाणी रूपे होतातच. ‘‘Yossa’’ ‘‘ṭe’’ti ca vattate. “योस्स” आणि “टे” हे अनुवृत्त होतात. 135. Ekaccādīha+to १३५. अ-कारान्त ‘एकच्च’ इत्यादी शब्दांनंतर. Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti. Ekacco, ekacce. Bho ekacca ekaccā, ekacce. Ekaccaṃ, ekacce. Evaṃ esa+sa+paṭhamasaddānaṃ. अ-कारान्त ‘एकच्च’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘यो’ प्रत्ययाचा ‘टे’ (ए) होतो. जसे – एकच्चो, एकच्चे. भो एकच्च, एकच्चा, एकच्चे. एकच्चं, एकच्चे. याचप्रमाणे ‘एस’, ‘स’, ‘पठम’ या शब्दांचे रूप होते. Kodho[Pg.37], kodhā. Bho kodha kodhā, kodhā. Kodhaṃ, kodhe. कोधो, कोधा. भो कोध, कोधा, कोधा. कोधं, कोधे. ‘‘Nāssa’’ ‘‘sā’’ti ca vattate. “नास्स” आणि “सा” हे अनुवृत्त होतात. 107. Kodhādīhi १०७. ‘कोध’ इत्यादी शब्दांनंतर. Kodhādīhi nāssa sā hoti vā. Kodhasā kodhena. Atthasā atthena. ‘‘Ye uttamatthāni tayi labhimhā’’ti atthasaddo napuṃsakaliṅgopi dissati. ‘कोध’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘ना’ प्रत्ययाचा पर्यायाने ‘सा’ होतो. जसे – कोधसा, कोधेन. अत्थसा, अत्थेन. “ये उत्तमत्थानि तयि लभिम्हा” यामध्ये ‘अत्थ’ शब्द नपुंसकलिंगातही आढळतो. ‘‘Smino ṭī’’ti ca vattate. “स्मिनो टि” हे अनुवृत्त होते. 175. Divādito १७५. ‘दिव’ इत्यादी शब्दांनंतर. Divādīhi nāmehi smino ṭi hoti niccaṃ. Divi, evaṃ bhuvi. Etthaṭimhi niccaṃ vakārāgamo rasso ca. Ettha bhūsaddo vadhūsaddasamaṃ. ‘दिव’ इत्यादी नामांनंतर ‘स्मिं’ प्रत्ययाचा नित्य ‘टि’ (इ) होतो. जसे – दिवि, याचप्रमाणे भुवि. येथे ‘टि’ प्रत्यय असताना नित्य ‘व’ कार आगम आणि र्‍हस्व होतो. येथे ‘भू’ शब्द ‘वधू’ शब्दाप्रमाणे आहे. ‘‘Ve’’ti vattate. “वे” (पर्यायाने) हे अनुवृत्त होते. 144. Manādīhi smiṃ+saṃ+nā+smānaṃ si+so+o+sā+sā १४४. ‘मन’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘स्मिं’, ‘स’, ‘ना’, ‘स्मा’ यांच्या जागी अनुक्रमे ‘सि’, ‘सो’, ‘ओ’, ‘सा’, ‘सा’ हे आदेश होतात. Manādīhi smi+mādīnaṃ si+so+o+sā+sā honti vā yathākkamaṃ. Mano, manā. Bho mana manā, manā. Mano, manaṃ, mane. Manasā manena, manehi manebhi. Manaso manassa, manānaṃ. Manasā manā manamhā manasmā, manehi manebhi. Manasi manamhi manasmiṃ, manesu. ‘मन’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘स्मिं’ इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे ‘सि’, ‘सो’, ‘ओ’, ‘सा’, ‘सा’ हे आदेश पर्यायाने होतात. जसे – मनो, मना. भो मन, मना, मना. मनो, मनं, मने. मनसा, मनेन, मनेहि, मनेभि. मनसो, मनस्स, मनानं. मनसा, मना, मनम्हा, मनस्मा, मनेहि, मनेभि. मनसि, मनम्हि, मनस्मिं, मनेसु. Evaṃ [Pg.38] vaco payo tejo,Tapo ceto tamo yaso. याचप्रमाणे वचो (वचस्), पयो (पयस्), तेजो (तेजस्), तपो (तपस्), चेतो (चेतस्), तमो (तमस्), यसो (यशस्) हे शब्द चालतात. Ayo vayo siro saro,Uro+tye+te manādayo. अयो (लोखंड), वयो (वय), सिरो (डोके), सरो (तलाव), उरो (छाती) इत्यादी हे 'मनादि' (मन इत्यादी) शब्द आहेत. Rūpasiddhiyaṃ aha+rahasaddā manādīsu paṭhitā. Ahassa āpādittā rahoti nipātattā rahasīti vibhatyantapaṭirūpakanipātattā idha na gahitā. रूपसिद्धीमध्ये 'अह' आणि 'रह' हे शब्द 'मनादि' गणात पठित केले आहेत. 'अह' च्या जागी 'आपादि' होत असल्यामुळे आणि 'रह' हा निपात असल्यामुळे, तसेच 'रहसि' हा विभक्ती-प्रत्ययान्त सदृश निपात असल्यामुळे येथे ग्रहण केला नाही. Gacchanta si, ‘‘sissa’’ ‘‘ve’’ti ca vattate. Parato bhiyyo nānuvattayissāma, vuttiyā eva anuvattassa gamyamānattā. 'गच्छन्त' + 'सि' या स्थितीत, 'सि' प्रत्ययाचा आणि 'वा' (विकल्प) चा अधिकार येतो. यापुढे आम्ही वारंवार अनुवृत्ती करणार नाही, कारण वृत्तीवरूनच अनुवृत्तीचा अर्थ समजून येतो. 148. Ntassaṃ १४८. न्तस्सं (न्त प्रत्ययाच्या जागी 'अं' होतो). Simhi ntapaccayassa aṃ hoti vā. ‘‘Sutānumitesu sutasambandhova balavā’’ti ñāyā ‘‘ntassā’’ti sutattā ntasseva aṃ, na tadantassa anumitassa saddassa. Eva+muparipi nta+ntūnaṃ ādesavidhānaṭṭhānesu. ‘‘Gasinaṃ’’ti silopo. Gacchaṃ gacchanto. 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'अं' आदेश होतो. 'ऐकलेल्या (श्रुत) आणि अनुमानावरील गोष्टींमध्ये श्रुत संबंधच बलवान असतो' या न्यायानुसार 'न्तस्स' असे प्रत्यक्ष ऐकले (सूत्रबद्ध) असल्यामुळे 'न्त' प्रत्ययालाच 'अं' होतो, त्या प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या अनुमित शब्दाला नाही. याचप्रमाणे पुढेही 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या आदेश विधानाच्या ठिकाणी समजावे. 'गसिनं' या सूत्राने 'सि' चा लोप होतो. (उदा.) गच्छं, गच्छन्तो. 215. Nta+ntūnaṃ nto yomhi paṭhame २१५. न्त-न्तूनं न्तो योम्हि पठमे (प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी 'न्तो' होतो). Paṭhame yomhi nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso hoti vā. Sa ca bahulādhikārā pumeva, gacchanto gacchantā. प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'न्तो' हा आदेश होतो. आणि 'बहुळ' अधिकाराने तो केवळ पुल्लिंगातच होतो. (उदा.) गच्छन्तो, गच्छन्ता. 218. Ṭa+ṭā+aṃ ge २१८. ट-टा-अं गे ('गि' किंवा 'गे' म्हणजे संबोधन एकवचनात 'ट', 'टा' आणि 'अं' आदेश होतात). Ge pare nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ ṭa+ṭā+aṃiccādesā niccaṃ honti bahulaṃ. Bho gaccha gacchā gacchaṃ, gacchanto gacchantā. 'गे' (संबोधन एकवचन) नंतर असताना विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी 'ट', 'टा' आणि 'अं' हे आदेश बहुधा नित्य होतात. (उदा.) भो गच्छ, गच्छा, गच्छं; गच्छन्तो, गच्छन्ता. 92. Ntassa ca ṭa vaṃ+se ९२. न्तस्स च ट वं-से ('अं' आणि 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' च्या जागी 'ट' होतो). Aṃsesu [Pg.39] ntapaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Vavatthitavibhāsā+yaṃ. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchante. 'अं' आणि 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' प्रत्ययाच्या जागी आणि 'न्तु' च्या जागीही विकल्पेकरून 'ट' होतो. हा व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) आहे. (उदा.) गच्छं, गच्छन्तं; गच्छन्ते. 217. To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ nāsu २१७. तो-ता-ति-ता स-स्मा-स्मिं नासु ('स', 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्यय असताना अनुक्रमे 'तो', 'ता', 'ति', 'ता' हे आदेश होतात). Sa+smā+smiṃ+nāsu nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ to+tā+ti+tā honti vā yathākkamaṃ. Gacchatā gacchantena, gacchantehi gacchantebhi. Gacchato gacchassa gacchantassa. 'स', 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'तो', 'ता', 'ति' आणि 'ता' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. (उदा.) गच्छता, गच्छन्तेन; गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि; गच्छतो, गच्छस्स, गच्छन्तस्स. 216. Taṃ naṃmhi २१६. तं नंम्हि ('नं' प्रत्यय असताना 'तं' होतो). Naṃmhi nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ taṃ vā hoti. Gacchataṃ gacchantānaṃ. Gacchatā gacchantā gacchantamhā gacchantasmā. Gacchati gacchante gacchantamhi gacchanthasmiṃ, cchentesu. 'नं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'तं' होतो. (उदा.) गच्छतं, गच्छन्तानं. गच्छता, गच्छन्ता, गच्छन्तम्हा, गच्छन्तस्मा. गच्छति, गच्छन्ते, गच्छन्तम्हि, गच्छन्तस्मिं, गच्छन्तेसु. Evaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ; Jayaṃ jīraṃ vacaṃ pīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ. याचप्रमाणे महं (महान), चरं (चालणारा), तिट्ठं (उभा राहणारा), ददं (देणारा), भुञ्जं (खाणारा), सुणं (ऐकणारा), पचं (शिजवणारा); जयं (जिंकणारा), जीरं (जीर्ण होणारा), वचं (बोलणारा), पीयं (पिणारा), सरं (स्मरण करणारा), कुब्बं (करणारा), जपं (जप करणारा), वजं (जाणारा). Iccādayo. इत्यादी. Bhavanta si, 'भवन्त' + 'सि' या स्थितीत, 149. Bhūto १४९. भूतो (भू धातूपासून). Niyamasutta+midaṃ. Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā. Bhavaṃ. हे नियमसूत्र आहे. 'भू' धातूपासून 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' च्या जागी पुनर्विधानामुळे नित्य 'अं' होतो. (उदा.) भवं. 146. Bhavato vā bhontoga+yo+nā+se १४६. भवतो वा भोन्तोग-यो-ना-से ('भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भोन्त' आदेश विकल्पेकरून होतो 'गि', 'यो', 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना). Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti ga+yo+nā+se. Ntoādeso, bhonto bhontā bhavanto bhavantā. Ge [Pg.40] pana bho bhonta bhontā bhava bhavā bhavaṃ, bhonto bhontā bhavanto bhavantā. Bhontādesapakkhe ṭa+ṭā+aṃādesā bahulādhikārā na honti. Bhavaṃ bhavantaṃ, bhonte bhavante. Bhotā bhontena bhavatā bhavantena, bhavantehi bhavantebhi. Bhoto bhontassa bhavato bhavassa bhavantassa, bhavataṃ bhavantānaṃ. Bhavatā iccādi gacchantasamaṃ. 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'गि' (संबोधन एकवचन), 'यो', 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'भोन्त' आदेश होतो. 'न्तो' आदेश झाल्यावर - भोन्तो, भोन्ता, भवन्तो, भवन्ता. 'गे' (संबोधन) मध्ये - भो, भोन्त, भोन्ता, भव, भवा, भवं; भोन्तो, भोन्ता, भवन्तो, भवन्ता. 'भोन्त' आदेशाच्या पक्षात 'बहुळ' अधिकाराने 'ट', 'टा', 'अं' हे आदेश होत नाहीत. (द्वितीयेत) भवं, भवन्तं; भोन्ते, भवन्ते. (तृतीयेत) भोता, भोन्तेन, भवता, भवन्तेन; भवन्तेहि, भवन्तेभि. (चतुर्थी/षष्टीत) भोतो, भोन्तस्स, भवतो, भवस्स, भवन्तस्स; भवतं, भवन्तानं. 'भवता' इत्यादी रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणेच होतात. Bhoiti āmantaṇe nipāto, ‘‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’’ti bahuvacanepi dassanato. Evaṃ bhanteti. Bhaddeti bhaddasaddantarena siddhaṃ. Bhaddantaiti dassa dvibhāvena. 'भो' हा संबोधनाचा निपात आहे, 'कुतो नु आगच्छथ भो तयो जना' (हे लोकांनो, तुम्ही तिघे कुठून येत आहात?) या वाक्यात बहुवचनातही त्याचा प्रयोग दर्शविला आहे. याचप्रमाणे 'भन्ते' हा शब्द समजावा. 'भद्दे' हा शब्द 'भद्द' या दुसऱ्या शब्दाने सिद्ध होतो. 'भद्दन्त' हा शब्द 'द' कार द्वित्त होऊन सिद्ध होतो. Saṃ santo, santo santā. Bho sa sā saṃ, santo santā. Saṃ santaṃ ‘‘saṃyogādilopoti nassa lope ‘‘yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ’’, sante. Satā santena. (सन्त शब्दाची रूपे) सं, सन्तो; सन्तो, सन्ता. (संबोधनात) भो स, सा, सं; सन्तो, सन्ता. (द्वितीयेत) सं, सन्तं. 'संयोगादिलोपो' या सूत्राने 'न' चा लोप झाल्यावर 'यं यञ्हि राज भजति, सन्तं वा यदि वा असं' (हे राजा, मनुष्य ज्या चांगल्या किंवा वाईट माणसाची संगत करतो...) असे रूप होते; सन्ते. (तृतीयेत) सता, सन्तेन. 145. Sato saba bhe १४५. सतो सब भे ('भ' प्रत्यय असताना 'सन्त' शब्दाच्या जागी 'स' किंवा 'सब्ब' होतो). Santasaddassa saba bhavati bhakāre. Sabbhi santehi. Niccattā santebhīti na hoti. Sato sassa santassa iccādi gacchantasamaṃ. 'सन्त' शब्दाच्या जागी 'भ' कार (भि, भ्यस् प्रत्यय) नंतर असताना 'स' (किंवा सब्) होतो. (उदा.) सब्भि, सन्तेहि. नित्यत्वामुळे 'सन्तेभि' असे रूप होत नाही. सतो, सस्स, सन्तस्स इत्यादी रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणेच होतात. 150. Mahantā+rahantānaṃ ṭā vā १५०. महन्ता-रहन्तानं टा वा ('सि' प्रत्यय असताना 'महन्त' आणि 'अरहन्त' शब्दांच्या 'न्त' च्या जागी विकल्पेकरून 'टा' होतो). Simhi mahantā+rahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti. Mahā mahaṃ mahanto, mahanto mahantā. Arahā arahaṃ, arahanto arahantā iccādi gacchantasamaṃ. 'सि' प्रत्यय असताना 'महन्त' आणि 'अरहन्त' शब्दांच्या 'न्त' च्या जागी विकल्पेकरून 'टा' (म्हणजे 'आ') होतो. (उदा.) महा, महं, महन्तो; महन्तो, महन्ता. अरहा, अरहं; अरहन्तो, अरहन्ता इत्यादी रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणेच होतात. Asma si, 'अस्म' + 'सि' या स्थितीत, 154. Rājādīyuvāditvā १५४. राजादीयुवादित्वा ('राज' आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'सि' प्रत्ययाचा 'आ' होतो). Rājādīhi [Pg.41] yuvādīhi ca parassa sissa ā hoti. Asmā, 'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'आ' होतो. (उदा.) अस्मा. 156. Yona+māno १५६. योना-मानो ('राज' आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'आनो' होतो). Rājādīhi yuvādīhi ca yona+māno vā hoti. Asmāno asmā. Bho asma asmā, asmāno asmā. 'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'आनो' होतो. (उदा.) अस्मानो, अस्मा. (संबोधनात) भो अस्म, अस्मा; अस्मानो, अस्मा. 155. Vā+mhā+naṅa १५५. वा-म्हा-नङ ('अं' प्रत्यय असताना 'राज' आणि 'युव' इत्यादी शब्दांना विकल्पेकरून 'आनङ' आगम होतो). Rājādīnaṃ yuvādīnañca ānaṅa hoti vā aṃmhi. Asmānaṃ asmaṃ, asmāno asme. 'अं' प्रत्यय असताना 'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांना विकल्पेकरून 'आनङ' (आन) आगम होतो. (उदा.) अस्मानं, अस्मं; अस्मानो, अस्मे. 80. Nāsse+no ८०. नास्से-नो ('कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर 'ना' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'एन' होतो). Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Asmena asmanā, asmehi asmebhi. Asmassa, asmānaṃ. Asmā asmamhā asmasmā iccādi. 'कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'एन' होतो. (उदा.) अस्मेन, अस्मना; अस्मेहि, अस्मेभि. (चतुर्थी/षष्टीत) अस्मस्स, अस्मानं. (पंचमीत) अस्मा, अस्मम्हा, अस्मस्मा इत्यादी. 79. Kammādito ७९. कम्मादितो ('कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'नि' होतो). Kammādito smino ni hoti vā. Asmani asme asmamhi asmasmiṃ, asmesu. Kamma camma vesma bhasma brahma atta ātuma ghamma muddhaiti kammādayo. Muddha gaṇḍivadhanva aṇima laghimādayo asmasamā. Rāja brahma sakha atta ātuma gaṇḍivadhanva asma aṇima laghimādayo rājādayo. 'कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'नि' होतो. (उदा.) अस्मनि, अस्मे, अस्मम्हि, अस्मस्मिं; अस्मेसु. कम्म (कर्म), चम्म (चर्म/कातडे), वेस्म (गृह), bhsस्म (राख), ब्रह्म (ब्रह्म), अत्त (आत्म/स्वतः), आतुम (स्वतः), घम्म (उष्णता), मुद्धा (मस्तक) इत्यादी 'कम्मादि' शब्द आहेत. मुद्धा, गण्डिवधन्व, अणिम, लघिम इत्यादी शब्द 'अस्म' शब्दाप्रमाणे चालतात. राज, ब्रह्म, सख, अत्त, आतुम, गण्डिवधन्व, अस्म, अणिम, लघिम इत्यादी 'राजादि' शब्द आहेत. ‘‘Dhammo vā+ññatthe’’ti gaṇasuttena rājādīsu paṭṭhitattā daḷadhammo daḷadhammāti vā hoti. Yuva sā suvā maghava puma [Pg.42] vattahāti yuvādayo. Rājā, rājāno rājā. Bhorāja rājā, rājāno rājā. Rājānaṃ rājaṃ, rājāno rāje. 'धम्मो वाञ्ञत्थे' या गणसूत्राने 'राजादि' गणात पठित असल्यामुळे 'दळधम्मो' किंवा 'दळधम्मा' असे रूप होते. युव, सा, सुवा, मघव, पुम, वत्तहा इत्यादी 'युवादि' शब्द आहेत. (उदा. राज शब्दाची रूपे) राजा, राजानो, राजा. (संबोधनात) भो राज, राजा; राजानो, राजा. (द्वितीयेत) राजानं, राजं; राजानो, राजे. 123. Rājassi nāmhi १२३. 'ना' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाला 'इ' होतो. ‘‘Sabbadattena rājinā’’ti pāṭhampati ida+māraddhaṃ. Rājassi vā hoti nāmhi. Rājinā. “सब्बदत्तेन राजिना” हा पाठही मिळतो, यासाठी हे (सूत्र) सुरू केले आहे. 'ना' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाला 'इ' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) राजिना. 222. Nā+smāsu raññā २२२. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना 'रञ्ञा' असा आदेश होतो. Nā+smāsu rājassa savibhattissa raññā hoti niccaṃ. Anekavaṇṇattā sabbassa. Raññā. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला 'रञ्ञा' हा आदेश नित्य होतो. अनेक वर्ण असल्यामुळे हा संपूर्ण शब्दाच्या जागी होतो. (उदा.) रञ्ञा. 124. Su+naṃ+hisū १२४. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना. Rājassa ū hoti vā su+naṃ+hisu. ‘‘Chaṭṭhiyantassāti antassa hoti. Rājūhi rājehi rājūbhi rājebhi. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाला विकल्पेकरून 'ऊ' होतो. 'षष्ठीच्या अंताला' या नियमाने हा अंत्य स्वराला होतो. (उदा.) राजूहि, राजेहि, राजूभि, राजेभि. 223. Rañño+raññassa+rājino se २२३. 'स' प्रत्यय असताना 'रञ्ञो', 'रञ्ञस्स' आणि 'राजिनो' हे आदेश होतात. Se rājassa savibhattissa ete ādesā honti. Rañño raññassa rājino, rājūnaṃ. 'स' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला हे आदेश होतात. (उदा.) रञ्ञो, रञ्ञस्स, राजिनो. (बहुवचनात) राजूनां. 221. Rājassa raññaṃ २२१. 'राज' शब्दाला 'रञ्ञं' होतो. Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ vā hoti. Raññaṃ. Raññā, rājūhi rājehi rājūbhi rājebhi. 'नं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला विकल्पेकरून 'रञ्ञं' होतो. (उदा.) रञ्ञं. (तृतीया/पंचमी एकवचनात) रञ्ञा, (बहुवचनात) राजूहि, राजेहि, राजूभि, राजेभि. 224. Smimhi raññe+rājini २२४. 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश होतात. Smimhi rājassa savibhattissa raññe+rājini honti niccaṃ. Raññe rājini, rājūsu rājesu. 'स्मिं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश नित्य होतात. (उदा.) रञ्ञे, राजिनि. (बहुवचनात) राजूसु, राजेसु. 225. Samāse vā २२५. समासामध्ये विकल्पेकरून (होते). Iti [Pg.43] gaṇasuttena rājassa nā+smā+smiṃsu yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti. Kāsiraññā kāsirājinā kāsirājena, kāsirājūbhi kāsirājebhi kāsirājūhi kāsirājehi. Kāsirañño kāsiraññassa kāsirājino kāsirājassa. Kāsiraññā kāsirājasmā. Kāsirājūnaṃ kāsirājānaṃ. Kāsiraññe kāsirājini kāsirāje kāsirājamhi kāsirājasmiṃ, kāsirājūsu kāsirājesu. या गणसूत्रानुसार 'राज' शब्दाला 'ना', 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्यय असताना जे सांगितले आहे, ते विकल्पेकरून होते. (उदा.) कासिरञ्ञा, कासिराजिना, कासिराजेन; कासिराजूभि, कासिराजेभि, कासिराजूहि, कासिराजेहि; कासिरञ्ञो, कासिरञ्ञस्स, कासिराजिनो, कासिराजस्स; कासिरञ्ञा, कासिराजस्मा; कासिराजूनां, कासिराजानां; कासिरञ्ञे, कासिराजिनि, कासिराजे, कासिराजम्हि, कासिराजस्मिं; कासिराजूसु, कासिराजेसु. Addhā, addhāno addhā. Bho addha addhā, addhāno addhā. Addhānaṃ addhaṃ, addhāno addhe. अद्धा (प्रथमा एकवचन), अद्धानो, अद्धा (प्रथमा बहुवचन). भो अद्ध, अद्धा (संबोधन एकवचन), अद्धानो, अद्धा (संबोधन बहुवचन). अद्धानं, अद्धं (द्वितीया एकवचन), अद्धानो, अद्धे (द्वितीया बहुवचन). 192. Puma+kamma+thāma+ddhānaṃ sa+smāsu ca १९२. 'पुम', 'कम्म', 'थाम' आणि 'अद्धान' शब्दांना 'स' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना (आणि 'ना' प्रत्यय असतानाही)... Pumādīna+mu hoti vā sa+smāsu nāmhi ce+ti utte addhunā, kammādittā ‘‘nāsse+no’’ti vā eno, addhena addhanā, addhehi addhebhi. Se ukāre ca – 'पुम' इत्यादी शब्दांना 'स', 'स्मा' आणि 'ना' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'उ' होतो असे म्हटले असता, (उदा.) 'अद्धुना' (असे रूप बनते). 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'नास्सेनो' या सूत्राने विकल्पेकरून 'एन' आदेश होऊन 'अद्धेन', 'अद्धना'; 'अद्धेहि', 'अद्धेभि' (अशी रूपे होतात). 'स' प्रत्यय असताना आणि 'उ' कार असताना देखील - 1,9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassa+nte १,९. नामाच्या शेवटी असणारे 'इ' आणि 'उ' वर्ण अनुक्रमे 'झ' आणि 'ल' संज्ञक होतात. Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassa ante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. I ca u ca iyu, iyu ca te vaṇṇā ceti iyuvaṇṇā, ‘‘dvandante sūyamānaṃ pacceka+mabhisambandhiya te’’ti vuttattā vaṇṇasaddaṃ pacceka+mabhisambandhiya ‘‘ivaṇṇuvaṇṇā’’ti vuttaṃ. नाम म्हणजे प्रातिपदिक, त्याच्या शेवटी असणारे 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' अनुक्रमे 'झ' आणि 'ल' संज्ञक होतात. 'इ' आणि 'उ' मिळून 'इयु' होते, आणि ते वर्ण म्हणजे 'इयुवर्ण'. 'द्वंद्वाच्या शेवटी ऐकू येणारा शब्द प्रत्येकाशी जोडला जातो' या नियमानुसार 'वर्ण' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडून 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' असे म्हटले आहे. 81. Jhalā sassa no ८१. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' आदेश होतो. Jhalato sassa no vā hoti. Addhuno addhussa addhassa, addhānaṃ. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' होतो. (उदा.) अद्धुनो, अद्धुस्स, अद्धस्स. (बहुवचनात) अद्धानं. 82. Nā smāssa ८२. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'ना' आदेश होतो. Jhalato [Pg.44] smāssa nā hoti vā, addhunā addhumhā addhusmā addhā addhamhā addhasmā. ‘‘Kammādito’’ti smino ni, addhani addhe addhamhi addhasmiṃ, addhesu. Addhasaddo ce+tthakāla+ddhānavāci, na bhāgavācī. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'ना' होतो. (उदा.) अद्धुना, अद्धुम्हा, अद्धुस्मा, अद्धा, अद्धम्हा, अद्धस्मा. 'कम्मादितो' या सूत्राने 'स्मिं' प्रत्ययाला 'नि' आदेश होऊन 'अद्धनि', 'अद्धे', 'अद्धम्हि', 'अद्धस्मिं'; (बहुवचनात) 'अद्धेसु' (अशी रूपे होतात). येथे 'अद्ध' शब्द काळ आणि मार्ग (अध्वन्) वाचक आहे, भागवाचक नाही. Attā, attāno iccādi yāva dutiyā rājāva, kammādittā ene attena attanā. 'अत्ता' (आत्मा), 'अत्तानो' इत्यादी रूपे द्वितीया विभक्तीपर्यंत 'राज' शब्दाप्रमाणेच होतात. 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'एन' आदेश होऊन 'अत्तेन', 'अत्तना' (अशी रूपे होतात). 195. Su+hisu naka १९५. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'नक' आगम होतो. Atta+ātumānaṃ su+hisu nakāgamo hoti. ‘‘Ñakānubandhā+dyantā’’ti paribhāsato kakāro antāvayavattho, attanehi atthehi attanebhi attebhi. 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांना 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'नक' आगम होतो. 'ञकार आणि ककार अनुबंध असणारे अनुक्रमे आदी आणि अंत अवयव होतात' या परिभाषेनुसार ककार हा अंत्य अवयव आहे. (उदा.) अत्तनेहि, अत्तेहि, अत्तनेभि, अत्तेभि. 194. No+ttātumā १९४. 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' आदेश होतो. Atta+ātumehi sassa no vā hoti. Attano attassa, attānaṃ. 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' होतो. (उदा.) अत्तनो, अत्तस्स. (बहुवचनात) अत्तानं. 196. Smāssa nā brahmā ca १९६. 'ब्रह्म', 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला नित्य 'ना' आदेश होतो. Brahmā atta+ātumehi ca parassa smāssa nā hoti niccaṃ. Attanā. Smimhi kammādittā ni, attani atte attamhi attasmiṃ, attanesu attesu. Ātumā attāva. 'ब्रह्म', 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला नित्य 'ना' होतो. (उदा.) अत्तना. 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'नि' आदेश होऊन 'अत्तनि', 'अत्ते', 'अत्तम्हि', 'अत्तस्मिं'; (बहुवचनात) 'अत्तनेसु', 'अत्तेसु' (अशी रूपे होतात). 'आतुमा' हा शब्द 'अत्ता' प्रमाणेच चालतो. Brahmā, brahmāno brahmā, ‘‘brahmassu vā’’ti sutte ‘‘brahmassū’’ti yogavibhāgā ānomhi brahmassa u, parassaralope brahmunotipi sijjhati. Ayañca brahmasaṃyutte dissati. Brahmā ge- 'ब्रह्मा' (प्रथमा एकवचन), 'ब्रह्मानो', 'ब्रह्मा' (प्रथमा बहुवचन). 'ब्रह्मस्सु वा' या सूत्रातील 'ब्रह्मस्सू' या योगविभागामुळे 'आनो' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला 'उ' होतो आणि पर स्वराचा लोप होऊन 'ब्रह्मुनो' असे रूप देखील सिद्ध होते. हे रूप ब्रह्मसंयुत्तात आढळते. 'ब्रह्मा'... 60. Gha+brahmādite ६०. 'घ' संज्ञक आणि 'ब्रह्म' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाला 'ए' होतो. Ākatigaṇo+yaṃ[Pg.45], ākatīti jāti, jātipadhānagaṇotya+ttho. Ghasaññato brahma+kattu+isi+sakhādīhi ca gasse+vā hoti. Bho brahme brahmā, brahmāno brahmā. Brahmānaṃ brahmaṃ, brahmāno brahme. हा आकृतिगण आहे. 'आकृति' म्हणजे जात (प्रकार), म्हणजेच हा प्रकारप्रधान गण आहे असा अर्थ आहे. 'घ' संज्ञक शब्दांनंतर आणि 'ब्रह्म', 'कत्तु', 'इसि', 'सखा' इत्यादी शब्दांनंतर 'सि' प्रत्ययाला 'ए' होतो. (उदा.) भो ब्रह्मे, ब्रह्मा (संबोधन एकवचन); ब्रह्मानो, ब्रह्मा (संबोधन बहुवचन). ब्रह्मानं, ब्रह्मं (द्वितीया एकवचन); ब्रह्मानो, ब्रह्मे (द्वितीया बहुवचन). 191. Nāmhi १९१. 'ना' प्रत्यय असताना. Brahmassu hoti nāmhi niccaṃ. Brahmunā, brahmehi brahmebhi. 'ना' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला नित्य 'उ' होतो. (उदा.) ब्रह्मुना, ब्रह्मेहि, ब्रह्मेभि. 190. Brahmassu vā १९०. 'स' आणि 'नं' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला विकल्पेकरून 'उ' होतो. Brahmassu vā hoti sa+naṃsu. ‘‘Jhalā sassa no’’ti no. Brahmuno brahmussa brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ. ‘‘Smāssa nā brahmā ce’’ti smāssa nā, ukāre brahmunā. ‘‘Ambvādīhi’’ti smino ni, imassa ākatigaṇattā brahmassa kammādittepi ettha vuttā. Brahmani brahme brahmamhi brahmasmiṃ, brahmesu. 'स' आणि 'नं' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला विकल्पेकरून 'उ' होतो. 'झला सस्स नो' या सूत्राने 'नो' होतो. (उदा.) ब्रह्मुनो, ब्रह्मुस्स, ब्रह्मस्स; ब्रह् मूनं, ब्रह्मानं. 'स्मास्स ना ब्रह्मा च' या सूत्राने 'स्मा' प्रत्ययाला 'ना' होतो आणि 'उ' कार असताना 'ब्रह्मुना' (असे रूप बनते). 'अम्ब्वदीहि' या सूत्राने 'स्मिं' प्रत्ययाला 'नि' होतो. हा आकृतिगण असल्यामुळे 'ब्रह्म' शब्दाचे 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे होणारे रूप देखील येथे सांगितले आहे. (उदा.) ब्रह्मनि, ब्रह्मे, ब्रह्मम्हि, ब्रह्मस्मिं; (बहुवचनात) ब्रह्मेसु. Sakhā, rājādittā ā. 'सखा' (प्रथमा एकवचन), 'राजादितो आ' या सूत्राने 'आ' होतो. 2,157. Āyo no ca sakhā २,१५७. 'सखा' शब्दाहून येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'आयो', 'नो' आणि 'आनो' हे आदेश होतात. Sakhato yona+māyo no honti vā āno ca. Sakhāyo sakhāno. 'सखा' शब्दाहून येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'आयो', 'नो' आणि 'आनो' हे आदेश होतात. (उदा.) सखायो, सखानो. 159. No+nā+sesvi १५९. 'नो', 'ना' आणि 'सु' प्रत्यय असताना. Sakhassa i hoti niccaṃ no+nā+sesu. Sakhino. 'सखि' शब्दाच्या 'इ' काराचा 'नो', 'ना' आणि 'सु' प्रत्यय असताना नित्य (बदल) होतो. जसे की, 'सखिनो'. 161. Yo+svaṃ+hisu cā+raṅa १६१. 'यो', 'सु', 'अं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'आरङ्' आदेश होतो. Sakhassa vā āraṅa hoti yo+svaṃ+hisu smā+naṃsuca. 'सखि' शब्दाला 'यो', 'सु', 'अं', 'हि', 'स्मा' आणि 'नं' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'आरङ्' आदेश होतो. 171. Āraṅasmā १७१. 'आरङ्' आदेशानंतर. Āravādesato [Pg.46] paresaṃ yonaṃ ṭo hoti. Sakhāro sakhā. Ge tu ‘‘gha+brahmādite’’ti e, sakhe sakha sakhā. Bahuvacanaṃ paṭhamā viya. Aṃmhi ‘‘vā+mhā+naṅa’’ti ānaṅa, sakhānaṃ sakhāraṃ sakhaṃ, sakhāyo sakhāno sakhino. 'आर' आदेशानंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टो' होतो. 'सखारो', 'सखा'. 'गि' (संबोधन एकवचन) प्रत्यय असताना "घ-ब्रह्मादिते" या सूत्राने 'ए' होतो - 'सखे', 'सख', 'सखा'. बहुवचन हे प्रथमेप्रमाणेच होते. 'अं' प्रत्यय असताना "वा म्हा नङ्" या सूत्राने 'आनङ्' होतो - 'सखानं', 'सखारं', 'सखं', 'सखायो', 'सखानो', 'सखिनो'. 172. Ṭo ṭe vā १७२. 'टो' आणि 'टे' विकल्पेकरून होतात. Āravādesamhā yonaṃ ṭo ṭe vā honti yathākkamaṃti ṭe. Aññattha ‘‘āraṅasmā’’ti ṭo. Sakhāre sakhāro sakhe. Ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. Sakhinā, sakhārehi sakhehi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti jhato sassa no, sakhino sakhissa, sakhārānaṃ. 'आर' आदेशानंतर 'यो' प्रत्ययाचा अनुक्रमे 'टो' आणि 'टे' विकल्पेकरून होतो. इतर ठिकाणी "आरङ्स्मा" सूत्राने 'टो' होतो. 'सखारे', 'सखारो', 'सखे'. 'टो' चे ग्रहण संक्षेपासाठी (लाघवासाठी) आहे. 'सखिना', 'सखारेहि', 'सखेहि'. "झला सस्स नो" या सूत्राने 'झ' संज्ञक शब्दापुढील 'स' प्रत्ययाचा 'नो' होतो - 'सखिनो', 'सखिस्स', 'सखारानं'. 160. Smā+naṃsu vā १६०. 'स्मा', 'नं' आणि 'सु' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून (वा) होतो. Sakhassa vā i hoti smā+naṃsu. Sakhīnaṃ sakhānaṃ. 'सखि' शब्दाच्या 'इ' काराचा 'स्मा', 'नं' आणि 'सु' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून दीर्घ 'ई' होतो. 'सखीनं', 'सखानं'. 171. Ṭā nā+smānaṃ १७१. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचा 'टा' होतो. Āravādesamhā nā+smānaṃ ṭā hoti niccaṃ. Sakhārā, bahulādhikārā sakhārasmā. ‘‘Nā smāssā’’ti nā, sakhinā sakhismā sakhā sakhamhā sakhasmā. 'आर' आदेशानंतर 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचा नित्य 'टा' होतो. 'सखारा', बहुल अधिकारामुळे 'सखारस्मा' देखील होतो. "ना स्मास्सा" सूत्राने 'ना' होतो - 'सखिना', 'सखिस्मा', 'सखा', 'सखम्हा', 'सखस्मा'. 158. Ṭe smino १५८. 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'टे' होतो. Sakhato smino ṭe hoti niccaṃ. Sakhe, sakhāresu sakhesu. Sakhi sakhīti itthiyaṃyeva payogo dissati, tasmā ‘‘nadādito ṅī’’ti vīmhi ālapanattā vā rasso. 'सखि' शब्दापुढील 'स्मिं' प्रत्ययाचा नित्य 'टे' होतो. 'सखे', 'sakhāresu' (सखारेसु), 'सखेसु'. 'सखि' आणि 'सखी' हा प्रयोग केवळ स्त्रीलिंगातच दिसतो, म्हणून "नदादितो ङी" सूत्राने 'वी' प्रत्यय असताना संबोधनात विकल्पेकरून र्‍हस्व होतो. Yuvādittā [Pg.47] ā, yuvā. 'युव' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो, जसे की 'युवा'. 181. Yonaṃ no+ne vā १८१. 'यो' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नो' आणि 'ने' होतो. Yuvādīhi yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ. ‘‘Yona+māno’’ti ānomhi siddhepi ‘‘dutiyassa ne’’ti ganthagāravo hotīti yathākkamaṃpati lāghavatthaṃ noggahaṇaṃ. 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा अनुक्रमे 'नो' आणि 'ने' विकल्पेकरून होतो. "योनामानी" सूत्राने 'आन' सिद्ध होत असतानाही, "दुतियस्स ने" या सूत्राने ग्रंथाचा गौरव (विस्तार) टाळण्यासाठी आणि लाघवासाठी (संक्षेपासाठी) 'न' चे ग्रहण केले आहे. 179. No+nā+nesvā १७९. 'नो', 'ना' आणि 'ने' प्रत्यय असताना 'आ' होतो. No+nā+nesu yuvādīna+mā hoti. Yuvāno yuvā. Bho yuva yuvā, yuvāno yuvā. Yuvānaṃ yuvaṃ, yuvāno yuvāne yuve. Yuvānā. 'नो', 'ना' आणि 'ने' प्रत्यय असताना 'युव' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. 'युवानो', 'युवा'. 'भो युव', 'युवा', 'युवानो', 'युवा'. 'युवानं', 'युवं', 'युवानो', 'युवाने', 'युवे'. 'युवाना'. 178. Yuvādīnaṃ su+hisvā+naṅa १७८. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'युव' इत्यादी शब्दांना 'आनङ्' आदेश होतो. Su+hisu yuvādīna+mānaṅa hoti. Yuvānehi yuvānebhi. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'युव' इत्यादी शब्दांना 'आनङ्' आदेश होतो. 'युवानेहि', 'युवानेभि'. 193. Yuvā sassi+no १९३. 'युव' शब्दापुढील 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'इनो' होतो. Yuvā sassa vā ino hoti. Yuvino yuvassa, yuvānaṃ. 'युव' शब्दापुढील 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'इनो' होतो. 'युविनो', 'युवस्स', 'युवानं'. 180. Smā+smiṃnaṃ nā+ne १८०. 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'ना' आणि 'ने' होतो. Yuvādahi smā+smiṃnaṃ nā+ne niccaṃ honti yathākkamaṃ. Yuvānā, yuvānehi yuvānebhi. Yuvāne, yuvānesu. Maghava+puma+vattahasaddā yuvasaddasamā. Ayaṃ viseso – 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'ना' आणि 'ने' नित्य होतो. 'युवाना', 'युवानेहि', 'युवानेभि'. 'युवाने', 'युवानेसु'. 'मघव', 'पुम' आणि 'वत्तह' हे शब्द 'युव' शब्दाप्रमाणेच चालतात. हा विशेष फरक आहे - 187. Gassaṃ १८७. 'ग' प्रत्ययाचा 'अं' होतो. Pumasaddato gassa aṃ vā hoti. Pumaṃ puma pumā, pumāno pumā. Pumānaṃ pumaṃ, pumāno pumāne pume. 'पुम' शब्दापुढील 'ग' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'अं' होतो. 'पुमं', 'पुम', 'पुमा', 'पुमानो', 'पुमा'. 'पुमानं', 'पुमं', 'पुमानो', 'पुमाने', 'पुमे'. 185. Nāmhi १८५. 'ना' प्रत्यय असताना. Pumassā [Pg.48] hoti nāmhi. Pumānā. ‘‘Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā’’ti ñāyā paṭipadottanāvibhatti eva gayhati, na nāsmāssa, katalakkhaṇikattā. Paṭipadanti ca ‘‘nāmhī’’ti nāvibhattiyā paṭipadabhūto anukaraṇasaddo. Na lakkhaṇiko nā. ‘‘Puma+kamma+thāma+ddhānaṃ vā sa+smāsu ce’’ti vā utte pumunā pumena. Pumuno pumussa pumassa. Pumunā pumā. 'पुम' शब्दाला 'ना' प्रत्यय असताना 'आ' होतो. 'पुमाना'. "लक्षणिक आणि प्रतिपदोक्त यांमध्ये प्रतिपदोक्ताचेच ग्रहण करावे, लाक्षणिकाचे नाही" या न्यायाने प्रतिपदोक्त विभक्तीच घेतली जाते, 'ना-स्मा-स' ची नाही, कारण ती लाक्षणिक आहे. प्रतिपद म्हणजे "नाम्हि" या सूत्रातील 'ना' विभक्तीचा प्रतिपदभूत अनुकरण शब्द होय, लाक्षणिक 'ना' नव्हे. "पुम-कम्म-थाम-द्धानं वा स-स्मासु चे" या सूत्राने विकल्पेकरून 'उ' कार झाल्यास 'पुमुना', 'पुमेन'. 'पुमुनो', 'पुमुस्स', 'पुमस्स'. 'पुमुना', 'पुमा'. 184. Pumāti १८४. 'पुम' शब्दाच्या बाबतीत. Smino ne vā hoti. Pumāne pume pumamhi pumasmiṃ. 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'ने' होतो. 'पुमाने', 'पुमे', 'पुमम्हि', 'पुमस्मिं'. 186. Sumhā ca १८६. 'सु' प्रत्ययानंतर देखील. Pumassa sumhi pumādīnaṃ yaṃ niccaṃ vuttaṃ, taṃ vā hotīti ānaṅa vā hoti ā ca. Pumānesu pumāsu pumesu. Vattahā, vattahāno vattahā iccādi yuvasaddasamaṃ. 'पुम' शब्दाला 'सु' प्रत्यय असताना 'पुम' इत्यादी शब्दांसाठी जे नित्य सांगितले आहे, ते विकल्पेकरून होते, म्हणजेच 'आनङ्' आणि 'आ' विकल्पेकरून होतात. 'पुमानेसु', 'पुमासु', 'पुमेसु'. 'वत्तहा', 'वत्तहानो', 'वत्तहा' इत्यादी रूपे 'युव' शब्दाप्रमाणेच होतात. 189. Vattahā sa+naṃnaṃ no+nānaṃ १८९. 'वत्तह' शब्दापुढील 'स' आणि 'नं' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'नो' आणि 'नानं' नित्य होतो. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ niccaṃ honti yathākkamaṃ. Vattahāno vattahānānaṃ. 'वत्तहानो', 'वत्तहानानं'. Akārantaṃ. अकारान्त (शब्द समाप्त). Sā si, 'सा' आणि 'सि' प्रत्यय. 64. Ekavacana+yosva+ghonaṃ ६४. एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय असताना 'अघ' संज्ञक शब्दांचा. Gho ca o ca gho, na gho agho. ‘‘Aghonaṃ’’ti ghappaṭisedhe akate ssa+mādīsu paresu ghassa vikappena rasso, ekavacanādīsu [Pg.49] yosu ca paresu ghassa niccena rassoti viruddhatthagahaṇanivattanattho ghapaṭisedho. Oggahaṇa+muttaratthaṃ. Ekavacane yosu ca gha+okārantavajjitānaṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅgeti rasse sampatte – 'घ' आणि 'ओ' मिळून 'घो' होतो, जो 'घो' नाही तो 'अघो'. "अघोनं" यामध्ये 'घ' चा निषेध न केल्यास 'स्स' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'घ' चा विकल्पेकरून र्‍हस्व होतो, आणि एकवचन इत्यादी तसेच 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'घ' चा नित्य र्‍हस्व होतो, या परस्परविरोधी अर्थांचे निवारण करण्यासाठी 'घ' चा निषेध केला आहे. 'ओ' चे ग्रहण पुढील सूत्रासाठी आहे. एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'घ' आणि 'ओ' कारान्त वगळता इतर नामांचा तिन्ही लिंगांत र्‍हस्व होतो, असा र्‍हस्व प्राप्त झाला असता - 66. Sismiṃ nā+napuṃsakassati ६६. 'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकलिंगी शब्दाचा नाही. Anapuṃsakassa rasso na hotīti simhi tu na rasso. Sā. ‘‘Pajjunnova lakkhaṇapavutti jalepi vassati, thalepi vassatī’’ti ñāyā yuvādittā sissa ā. Yosu rasse ‘‘yonaṃ no+ne vā’’ti yossa no. ‘‘No nānesvā’’ti ā, sāno. Nottābhāvapakkhe ‘‘yona+māno’’ti vādhikārassa vavatthitavibhāsattā nicca+māno, tasmā no+neabhāvapakkhe sā, seti rūpapasaṅgo na hoti. Sāno. Tathā nettābhāvapakkhe. "नपुंसकलिंगी नसलेल्या शब्दाचा स्वर र्‍स्व होत नाही" या नियमाने 'सि' प्रत्यय पर असताना र्‍स्व होत नाही. 'सा' (कुत्रा) असे रूप होते. "पर्जन्याप्रमाणे लक्षणाची प्रवृत्ती पाण्यातही वर्षते आणि जमिनीवरही वर्षते" या न्यायाने 'युवा' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'आ' होतो. 'यो' प्रत्यय पर असताना र्‍स्व झाल्यावर "योनां नो-ने वा" या सूत्राने 'यो' च्या जागी 'नो' होतो. "नो नानेस्वा" या सूत्राने 'आ' होऊन 'सानो' असे रूप बनते. 'नो' चा अभाव असलेल्या पक्षात "योनाम आनो" या सूत्रातील 'वा' च्या अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे 'आनो' हा नित्य होतो, त्यामुळे 'नो' आणि 'ने' च्या अभावाच्या पक्षात 'सा' किंवा 'से' अशी रूपे होण्याचा प्रसंग येत नाही. 'सानो' असे रूप बनते. त्याचप्रमाणे 'ने' च्या अभावाच्या पक्षातही जाणावे. 188. Sāssaṃ+se cā+naṅa १८८. 'सा' शब्दाला 'अं', 'से' आणि 'गे' प्रत्यय पर असताना नित्य 'आनङ' आदेश होतो. Sāsaddassa ānaṅa hoti aṃ+se ge ca niccaṃ. Bho sāna sānā, sāno. Sānaṃ, sāne sāno. Sānā, sānehi sānebhi. Sānassa, sānaṃ. Sānā, sānehi sānebhi. Sāne, sānesu. 'सा' शब्दाला 'अं', 'से' आणि 'गे' प्रत्यय पर असताना नित्य 'आनङ' आदेश होतो. जसे – भो सान, भो साना, सानो (संबोधन). सानं, साने, सानो (द्वितीया). साना, सानेहि, सानेभि (तृतीया). सानस्स, सानां (चतुर्थी). साना, सानेहि, सानेभि (पंचमी). साने, सानेसु (सप्तमी). Suvā yuvāva. ‘‘Ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti rassattaṃ viseso. Ge tu – 'सुवा' (कुत्रा) हा शब्द 'युवा' शब्दाप्रमाणे चालतो. "एकवचनयोस्वघोनां" या सूत्राने होणारे र्‍स्वत्व हाच यात विशेष फरक आहे. परंतु 'गे' (संबोधनात) असताना – 130. Ge vā १३०. 'गे' प्रत्यय पर असताना विकल्पाने (र्‍स्व होतो). Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge. Bho suva suvā. तिन्ही लिंगांत 'अघोन्' शब्दांचा 'गे' प्रत्यय पर असताना विकल्पाने र्‍स्व होतो. जसे – भो सुव, भो सुवा. Ākārantaṃ. आ-कारान्त (प्रकरण समाप्त). Muni [Pg.50] silopo. Jhe kate – 'मुनि' शब्दाच्या 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'झि' संज्ञा झाल्यावर – 93. Yosu jhissa pume ९३. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय पर असताना 'झि' संज्ञा असलेल्या 'इ' कारच्या जागी विकल्पाने 'ट' आदेश होतो. Jhasaññassa issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Munayo, jhaggahaṇaṃ kiṃ, ikārantasamudāyassa mā siyā. Iggahaṇaṃ kiṃ, īkārassa vāti. Atoti sāmaññaniddesā lakkhaṇikaakārato yonaṃ ṭāṭe sampattāpi avidhānasāmatthiyā na honti. Sāmatthiyañca aññathā anupapatti. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय पर असताना 'झि' संज्ञा असलेल्या 'इ' कारच्या जागी विकल्पाने 'ट' आदेश होतो. जसे – 'मुनयो'. 'झि' चे ग्रहण कशासाठी? जेणेकरून संपूर्ण इ-कारान्त समुदायाला हा नियम लागू होऊ नये. 'इ' चे ग्रहण कशासाठी? जेणेकरून 'ई' कारला हा नियम लागू होऊ नये. 'अतो' या सामान्य निर्देशामुळे लाक्षणिक 'अ' काराहून 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टा' आणि 'टे' प्राप्त होत असले, तरी विधानाच्या सामर्थ्यामुळे ते होत नाहीत. आणि हे सामर्थ्य अन्य प्रकारे सिद्ध होऊ शकत नाही. 114. Lopo ११४. लोप (प्रत्ययाचा लोप होतो). Jhalato yonaṃ lopo hotīti yolope – 'झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांच्या पुढे येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'यो' चा लोप झाल्यावर – 88. Yolopa+nisu dīgho ८८. 'यो' प्रत्ययाचा लोप झाला असता आणि 'नि' प्रत्यय पर असताना (पूर्व स्वराचा) दीर्घ होतो. Yonaṃ lopenisu ca dīgho hoti. Muni. Munayoti ettha yolopo kimatthaṃ na hoti, akkena jhattassa nāsitattā. Kinti paṭhamaṃ na hoti, antaraṅgattā jhattassa. Bho muni munī, munayo munī. Muniṃ, munayo munī. Muninā, munīhi munībhi. ‘‘Yolopanisu’’ ‘‘vīmantuvantūna’’ miccādiñāpakā ikārukārānaṃ sunaṃhisu dīghassā+niccattā munihi muninaṃ munisu itipi hoti. ‘‘Jhalā sassa no’’ti no, munino munissa, munīnaṃ. ‘‘Nāsmāssā’’ti nā, muninā munimhā munismā. Munimhi munismiṃ, munīsu. ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ (gaṇasutta)ti brahmādīsu pāṭhā ‘‘yo ca sisso mahāmune’’ti ettha ‘‘gha+brahmādite’’ti sassa eṭa. 'यो' आणि 'सु' प्रत्यय असताना आणि 'यो' चा लोप झाला असता (इकार-उकारांचा) दीर्घ होतो. 'मुनि' (muni). 'मुनयो' येथे 'यो' चा लोप का होत नाही? कारण 'अक्क' सूत्राने 'झ' संज्ञेचा बाध (नाश) होतो म्हणून. 'किन्ति' (का बरे) आधी होत नाही? कारण 'झ' संज्ञा अंतरंग असल्यामुळे. 'भो मुनि', 'मुनी'; 'मुनयो', 'मुनी'. 'मुनिं', 'मुनयो', 'मुनी'. 'मुनिना', 'मुनीहि', 'मुनीभि'. “योलोपनिषु” आणि “वीमन्तुवन्तूनं” इत्यादी ज्ञापकांमुळे 'सु' आणि 'नं' प्रत्यय असताना इकार आणि उकार यांचा दीर्घ होणे अनित्य असल्यामुळे 'मुनिहि', 'मुनिनं', 'मुनिसु' अशी रूपे देखील होतात. “झला सस्स नो” या सूत्राने 'नो' होतो; 'मुनिनो', 'मुनिस्स', 'मुनीनं'. “नास्मास्सा” या सूत्राने 'ना' होतो; 'मुनिना', 'मुनिम्हा', 'मुनिस्मा'. 'मुनिम्हि', 'मुनिस्मिं', 'मुनीसु'. “इतो क्वचि सस्स ठानुबन्धो” (गणसूत्र) या सूत्राने 'ब्रह्मा' इत्यादी शब्दांच्या पाठात “यो च सिस्सो महामुने” येथे “घ+ब्रह्मादिते” या सूत्राने 'स' प्रत्ययाचा 'ए' (एत्व) होतो. Evaṃ – याचप्रमाणे – Joti [Pg.51] pāṇi gaṇṭhi muṭṭhi, kucchi vatthi sāli vīhi; Byādhi odhi bodhi sandhi, rāsi kesi sāti dīpi. जोति, पाणि, गण्ठि, मुट्ठि, कुच्छि, वत्थि, सालि, वीहि; ब्याधि, ओधि, बोधि, सन्धि, रासि, केसि, साति, दीपि. Isi gini maṇi dhani, giri ravi kavi kapi; Asi masi nidhi vidhi, ahi kimi pati hari. इसि, गिनि, मणि, धनि, गिरि, रवि, कवि, कपि; असि, मसि, निधि, विधि, अहि, किमि, pati, हरि. Ari timi kali bali, jaladhi ca gahapati; Uramiti varamati, nirupadhi adhipati; Añjali sārathi atithi, samādhi udadhippabhutayo. अरि, तिमि, कलि, बलि, जलधि आणि गहपति; उरमिति, वरमति, निरुपधि, अधिपती; अञ्जलि, सारथि, अतिथि, समाधि, उदधि इत्यादी. Aggi+isīnaṃ ayaṃ viseso – 'अग्गि' (aggi) आणि 'इसि' (isi) या शब्दांचा हा विशेष नियम आहे – 147. Sissā+ggito ni १४७. सिस्सा+ग्गितो नि Aggismā sissa ni hoti vā. Aggini aggi, aggayo iccādi munisaddasamaṃ. 'अग्गि' शब्दाहून 'सि' प्रत्ययाचा 'नि' विकल्पेकरून होतो. 'अग्गिनि', 'अग्गि', 'अग्गयो' इत्यादी रूपे 'मुनि' शब्दाप्रमाणे होतात. 133. Ṭe sissi+sismā १३३. टे सिस्सि+सिस्मा Isismā sissa ṭe vā hoti. Ise isi. ‘‘Gha+brahmādite’’ti gassa e vā, bho ise isi, isayo isī. Isiṃ. 'इसि' शब्दाहून 'सि' प्रत्ययाचा 'टे' विकल्पेकरून होतो. 'इसे', 'इसि'. “घ+ब्रह्मादिते” या सूत्राने 'घ' चा 'ए' विकल्पेकरून होतो; 'भो इसे', 'इसि', 'इसयो', 'इसी'. 'इसिं' (द्वितीया एकवचन). 134. Dutiyassa yossa १३४. दुतियस्स योस्स ‘‘Dutiyā yossā’’ti avatvā ‘‘dutiyassa yossā’’ti visuṃ karaṇaṃ ‘‘ekayoganiddiṭṭhāna+mapye+kadeso+nuvattate, na [Pg.52] tve+kavibhattiyuttānaṃ’’ti ñāyā dutiyāyossāti nānuvattiya yossāti sāmaññena anuvuttiya ekaccādito paṭhamā yossāpi ṭevidhānatthaṃ. Isismā parassa dutiyā yossa ṭe vā hoti. Ise isayo isī, sesaṃ munisamaṃ. “दुतिया योस्सा” असे न म्हणता “दुतियस्स योस्सा” असे वेगळे करणे हे “एकयोगनिर्दिष्टानामप्येकदेशोऽनुवर्तते, न त्वेकविभक्तियुक्तानाम्” (एकाच सूत्रात निर्दिष्ट केलेल्यांपैकी एका भागाची अनुवृत्ती होते, परंतु समान विभक्ती असलेल्यांची होत नाही) या न्यायानुसार आहे. त्यामुळे 'दुतियायोस्सा' याची अनुवृत्ती न होता, केवळ 'योस्सा' अशी सामान्य अनुवृत्ती घेऊन काही शब्दांनंतर प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययाचाही 'टे' आदेश व्हावा यासाठी हे आहे. 'इसि' शब्दाहून पर असलेल्या द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टे' विकल्पेकरून होतो. 'इसे', 'इसयो', 'इसी'; उर्वरित रूपे 'मुनि' शब्दाप्रमाणे होतात. Ādi, ādayo iccādi, smimhi – 'आदि', 'आदयो' इत्यादी रूपे होतात. 'स्मिं' (सप्तमी एकवचन) प्रत्यय असताना – 55. Ratyādīhi ṭo smino ५५. रत्यादीहि टो स्मिनो Ratyādīhi smino ṭo vā hoti. Ādo ādimhi ādismiṃ, ādīsu. 'रति' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'टो' (ओ) विकल्पेकरून होतो. 'आदो', 'आदिम्हि', 'आदिस्मिं'; (बहुवचन) 'आदीसु'. Samāse ikārantato yo+smiṃsu viseso. समासामध्ये इकारान्त शब्दांनंतर 'यो' आणि 'स्मिं' प्रत्यय असताना होणारा विशेष नियम. 182. Ito+ññatthe pume १८२. इतो+ञ्ञत्थे पुमे Aññatthe vattamānato ikārantato nāmasmā yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Bho ariyavutti ariyavuttī, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Ariyavuttiṃ, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Ariyavuttinā iccādi tu munisaddasamaṃ. अन्य अर्थामध्ये (बहुव्रीहि समासात) वर्तमान असलेल्या इकारान्त नामाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचे पुल्लिंगात अनुक्रमे 'नो' आणि 'ने' विकल्पेकरून होतात. 'अरियवुत्तिनो', 'अरियवुत्तयो', 'अरियवुत्ती'. 'भो अरियवुत्ति', 'अरियवुत्ती'; 'अरियवुत्तिनो', 'अरियवुत्तयो', 'अरियवुत्ती'. 'अरियवुत्तिं', 'अरियवुत्तिनो', 'अरियवुत्तयो', 'अरियवुत्ती'. 'अरियवुत्तिना' इत्यादी रूपे तर 'मुनि' शब्दाप्रमाणेच होतात. 183. Ne smino kvaci १८३. ने स्मिनो क्वचि Aññatthe ikārantato nāmasmā smino ne vā hoti kvaci. Ariyavuttine ariyavuttimhi ariyavuttismiṃ, ariyavuttīsu. Evaṃ tomaraṅkusapāṇino sāramatino iccādi. Kvaciggahaṇā na sabbattha neādeso. अन्य अर्थातील इकारान्त नामाहून पर असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा क्वचित (कधीकधी) 'ने' विकल्पेकरून होतो. 'अरियवुत्तिने', 'अरियवुत्तिम्हि', 'अरियवुत्तिस्मिं'; (बहुवचन) 'अरियवुत्तीसु'. याचप्रमाणे 'तोमरङ्कुसपाणिनो', 'सारमतिनो' इत्यादी रूपे होतात. 'क्वचि' (क्वचित) या ग्रहणामुळे सर्व ठिकाणी 'ने' आदेश होत नाही. Ikārantaṃ. इकारान्त प्रकरण समाप्त. Daṇḍī[Pg.53], silopo. ‘‘Ekavacane’’ ccādinā rasse sampatte anapuṃsakattā ‘‘sismiṃnā+napuṃsakassā’’ti nisedho. Yomhi ekavacane ca sabbattha rasso. 'दण्डी' (daṇḍī) शब्द; 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. “एकवचने” इत्यादी सूत्राने रस्व प्राप्त होत असताना, नपुंसकलिंगी नसल्यामुळे “सिस्मिंनानपुंसकस्स” या सूत्राने रस्वाचा निषेध होतो. 'यो' प्रत्यय असताना आणि एकवचनात सर्वत्र रस्व होतो. 75. Yonaṃ no+ne pume ७५. योनां नो+ने पुमे Jhasaññito yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍino. 'झ' संज्ञा असलेल्या (ईकारान्त) शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचे पुल्लिंगात अनुक्रमे 'नो' आणि 'ने' विकल्पेकरून होतात. 'दण्डिनो'. 115. Jantuhetvīghapehi vā ११५. जन्तुहेत्वीघपेहि वा Jantu+hetūhi īkārantehi gha+pasaññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti. ‘‘Yolopanisu dīgho’’ti dīghe daṇḍī daṇḍiyo. Ge tu ‘‘ge vā’’ti vā rasso. Bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo. 'जन्तु', 'हेतु', ईकारान्त शब्द आणि 'घ' व 'प' संज्ञा असलेल्या शब्दांनंतर पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून लोप होतो. “योलोपनिषु दीर्घो” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'दण्डी', 'दण्डियो' अशी रूपे होतात. 'ग' (संबोधन) प्रत्यय असताना “गे वा” या सूत्राने विकल्पेकरून रस्व होतो. 'भो दण्डि', 'दण्डी'; 'दण्डिनो', 'दण्डी', 'दण्डियो'. 74. Naṃ jhīto ७४. नं झीतो Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍine. 'झ' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'अं' प्रत्ययाचा 'नं' विकल्पेकरून होतो. 'दण्डिनं', 'दण्डिं', 'दण्डिने'. 76. No ७६. नो Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo. Daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti nomhi kate daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ. ‘‘Nā smāssā’’ti smāssa nā, daṇḍinā daṇḍimhā daṇḍismā. 'झ' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा पुल्लिंगात विकल्पेकरून 'नो' होतो. 'दण्डिनो', 'दण्डी', 'दण्डियो'. 'दण्डिना' (तृतीया एकवचन), 'दण्डीहि', 'दण्डीभि' (बहुवचन). “झला सस्स नो” या सूत्राने 'नो' आदेश केल्यावर 'दण्डिनो', 'दण्डिस्स' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) आणि 'दण्डीनं' (बहुवचन) अशी रूपे होतात. “ना स्मास्सा” या सूत्राने 'स्मा' चा 'ना' होतो; 'दण्डिना', 'दण्डिम्हा', 'दण्डिस्मा' (पंचमी एकवचन). 77. Smino ni ७७. स्मिनो नि Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā. Daṇḍini daṇḍismiṃ, daṇḍīsu, bahulādhikārā smimhi gāmaṇī+senānī+sudhīpabhutīnaṃ niādesābhāvo ca viseso. Evaṃ – 'झ' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नि' होतो. 'दण्डिनि', 'दण्डिस्मिं'; (बहुवचन) 'दण्डीसु'. 'बहुलाधिकारा'मुळे 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'गामणी', 'सेनानी', 'सुधी' इत्यादी शब्दांना 'नि' आदेश न होणे हा विशेष नियम आहे. याचप्रमाणे – Dhammī [Pg.54] saṅghī ñāṇī hatthī, cakkī pakkhī dāṭhī raṭṭhī; Chattī mālī cammī yogī, bhāgī bhogī kāmī sāmī. धम्मी, सङ्घी, ञाणी, हत्थी, चक्की, पक्खी, दाठी, रट्ठी; छत्ती, माली, चम्मी, योगी, भागी, भोगी, कामी, सामी. Dhajī gaṇī sasī kuṭṭhī, jaṭī yānī sukhī sikhī; Dantī mantī karī cāgī, kusalī musalī balī; (Vācī, rū) धजी, गणी, ससी, kuट्ठी, जटी, यानी, सुखी, सिखी; दन्ती, मन्ती, करी, चागी, कुसली, मुसली, बली; (वाची, रूप). Pāpakārī sattughātī, mālyakārī dīghajīvī; Dhammavādī sīhanādī, bhūmisāyī sīghayāyī. पापकारी, सत्तुघाती, माल्यकारी, दीघजीवी; धम्मवादी, सीहनादी, भूमिसायी, सीघयायी. Īkārantaṃ. ईकारान्त प्रकरण समाप्त. Bhikkhu, silopo. Lasaññāyaṃ – 'भिक्खु' (bhikkhu) शब्द; 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'ल' संज्ञा असताना – 83. Lā yonaṃ vo pume ८३. ला योनां वो पुमे Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge. 'ल' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा पुल्लिंगात विकल्पेकरून 'वो' होतो. 94. Ve+vosu lussa ९४. वे+वोसु लुस्स Lasaññassa ussa ve+vosu ṭa hoti. Ettha ‘‘pumālapane vevo’’ tya+tra vossa sahacaritañāyā anissitattā jātivasena ‘‘lā yonaṃ’’ tyādo vo ca gayhati. Bhikkhavo. Aññatra ‘‘lopo’’ti yolopo. ‘‘Yolopanisu dīgho’’ti dīghe bhikkhū. Bho bhikkhu bhikkhū. 'ल' संज्ञा असलेल्या उकाराचा 'वे' आणि 'वो' प्रत्यय असताना 'अ' (अकार) होतो. येथे “पुमालपने वेवो” या सूत्रातील 'वो' च्या सहचर्य-न्यायाने अनिश्चित असल्यामुळे, जातिविशिष्टतेने “ला योनां” इत्यादी सूत्रातील 'वो' देखील ग्रहण केला जातो. 'भिक्खवो'. इतर ठिकाणी “लोपो” या सूत्राने 'यो' चा लोप होतो. “योलोपनिषु दीर्घो” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'भिक्खू' रूप होते. 'भो भिक्खु', 'भिक्खू'. 96. Pumā+lapane vevo ९६. पुमा+लपने वेवो Lasaññato uto yossā+lapane ve+vo honti vā pulliṅge. Bhikkhave bhikkhavo bhikkhū. Bhikkhuṃ, bhikkhavo bhikkhū. Bhikkhunā[Pg.55], bhikkhūhi bhikkhūbhi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti lato sassa no vā, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ. ‘‘Nā smāssā’’ti lato vā smāssa nā, bhikkhunā bhikkhumhā bhikkhusmā. Bhikkhumhi bhikkhusmiṃ. Evaṃ – 'ल' संज्ञा असलेल्या उकारान्त शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा संबोधनात पुल्लिंगात विकल्पेकरून 'वे' आणि 'वो' होतात. 'भिक्खवे', 'भिक्खवो', 'भिक्खू'. 'भिक्खुं' (द्वितीया एकवचन), 'भिक्खवो', 'भिक्खू'. 'भिक्खुना' (तृतीया एकवचन), 'भिक्खूहि', 'भिक्खूभि' (बहुवचन). “झला सस्स नो” या सूत्राने 'ल' संज्ञक शब्दाहून पर असलेल्या 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नो' होतो; 'भिक्खुनो', 'भिक्खुस्स' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) आणि 'भिक्खूनं' (बहुवचन). “ना स्मास्सा” या सूत्राने 'ल' संज्ञक शब्दाहून पर असलेल्या 'स्मा' चा विकल्पेकरून 'ना' होतो; 'भिक्खुना', 'भिक्खुम्हा', 'भिक्खुस्मा' (पंचमी एकवचन). 'भिक्खुम्हि', 'भिक्खुस्मिं' (सप्तमी एकवचन). याचप्रमाणे – Setu ketu rāhu bhāṇu, saṃku ucchu veḷu maccu. (Paṅgu, rū) sindhu bandhu neru meru, sattu kāru hetu jantu. Ruru paṭu – iccādayo. सेतु, केतु, राहु, भाणु, सङ्कु, उच्छु, वेळु, मच्चु. (पङ्गु, रूप) सिन्धु, बन्धु, नेरु, मेरु, सत्तु, कारु, हेतु, जन्तु. रुरु, पटु – इत्यादी. Jantu+hetūnaṃ yosva+yaṃ bhedo. ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’ti yolope – 'जन्तु' आणि 'हेतु' शब्दांच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये हा भेद आहे. “जन्तुहेत्वीघपेहि वा” या सूत्राने 'यो' चा लोप झाला असता – 84. Jantvādito no ca ८४. जन्त्वादितो नो च Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca pulliṅge. Jantuno jantavo jantuyo. Bho jantu jantū, jantuno, ‘‘pumālapane vevo’’ti ve+vo, jantave jantavo jantuyo. Jantuṃ, jantū jantuno jantavo jantuyo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. 'जन्तु' इत्यादी शब्दांनंतर पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा पुल्लिंगात 'नो' आणि 'वो' होतो. 'जन्तुनो', 'जन्तवो', 'जन्तुयो'. 'भो जन्तु', 'जन्तू'; 'जन्तुनो'; “पुमालपने वेवो” या सूत्राने 'वे' आणि 'वो' होऊन 'जन्तवे', 'जन्तवो', 'जन्तुयो'. 'जन्तुं', 'जन्तू', 'जन्तुनो', 'जन्तवो', 'जन्तुयो'. उर्वरित रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणे होतात. Hetu, hetū hetavo. ‘‘Yomhi vā kvacī’’ti lasaññassa ussa vā ṭādeso, hetayo. Yomhi antaraṅgattā paṭhamaṃ ṭādese kate pacchā yolopābhāvo, tathā hi antaraṅga+bāhiraṅgavidhānesva+ntaraṅgavidhiyeva balavā. Ettha ca pakatinissita+mantaraṅgaṃ, paccayanissitaṃ bāhiraṅgaṃ. Hetuyo. Bho hetu, hetū hetave hetavo hetayo hetuyo. Sesaṃ pubbasamaṃ. हेतु, हेतू, हेतवो. 'यो' विभक्तीमध्ये 'योम्हि वा क्वचि' या सूत्राने 'ल' संज्ञा असलेल्या 'उ' काराचा विकल्पाने 'त' (किंवा 'अ') आदेश होऊन 'हेतयो' रूप बनते. 'यो' विभक्तीमध्ये अंतरंगत्वामुळे प्रथम 'त' आदेश केल्यावर नंतर 'यो' चा लोप होत नाही, कारण अंतरंग आणि बहिरंग नियमांमध्ये अंतरंग नियमच बलवान असतो. आणि येथे प्रकृतीवर (मूळ शब्दावर) आश्रित असलेला नियम अंतरंग आहे, तर प्रत्ययावर आश्रित असलेला नियम बहिरंग आहे. 'हेतुयो'. 'भो हेतु, हेतू, हेतवे, हेतवो, हेतयो, हेतुयो'. उर्वरित रूपे पूर्वीप्रमाणेच (भिक्खु शब्दाप्रमाणे) समजावीत. Bahuto [Pg.56] naṃmhi – 'बहु' शब्दापुढे 'नं' विभक्ती आल्यास – 48. Bahukatinnaṃ ४८. "बहुकतिन्नं" (हे सूत्र आहे). Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti tiliṅge. Bahunnaṃ. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. 'नं' विभक्तीमध्ये तिन्ही लिंगांत 'बहु' आणि 'कति' शब्दांना 'नुक' (न्) आगम होतो. 'बहुन्नं'. उर्वरित रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणे समजावीत. Vattu si, 'वत्तु' (वक्ता) शब्दापुढे 'सि' विभक्ती आल्यास, 57. Ltu+pitādīna+mā simhi ५७. "ल्तु-पितादीनमा सिम्हि" (हे सूत्र आहे). Ltupaccayantānaṃ pitu+mātu+bhātu+dhītu+duhitu+jāmātu+nattu+hotu+potūnañcā hoti simhi. Vattā. ‘‘Kattari ltu+ṇakā’’ti vihitaltupaccayassa gahaṇā yato dhātuto hi so vihito, ‘‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito, tadādino tadantassa ca gahaṇaṃ’’ti ñāyā tadavinābhāvato tadantadhātunopi gahaṇaṃti ltupaccayantānaṃti vuttaṃ. 'ल्तु' (ltu) प्रत्ययान्त शब्दांना आणि पितु, मातु, भातु, धीतु, दुहितु, जामातु, नत्तु, होतु, पोतु यांना 'सि' विभक्तीमध्ये 'आ' होतो. 'वत्ता'. 'कत्तरि ल्तु-णका' या सूत्राने विहित केलेल्या 'ल्तु' प्रत्ययाचे ग्रहण केल्यामुळे, ज्या धातूपासून तो विहित केला आहे, 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य च ग्रहणम्' या न्यायाने त्याच्याशी अविनाभाव संबंध असल्यामुळे तदन्त धातूचेही ग्रहण होते, म्हणूनच 'ल्तुप्रत्ययान्तांना' असे म्हटले आहे. 162. Ltu+pitādīna+ma se १६२. "ल्तु-पितादीनम से" (हे सूत्र आहे). Ltupaccayantānaṃ pitādīnañcā+raṅa hoti sato+ññatra. ‘‘Āraṅasmā’’ti ṭo, vattāro. 'ल्तु' प्रत्ययान्त शब्दांना आणि पितु इत्यादी शब्दांना 'स' विभक्तीशिवाय इतर विभक्तींमध्ये 'आर' (आरण) आदेश होतो. 'आरणस्मा' या सूत्राने 'यो' चा 'ओ' होऊन 'वत्तारो' रूप बनते. 58. Ge a ca ५८. "गे अ च" (हे सूत्र आहे). Geltu+pitādīnaṃ a hoti ā ca. Bho vatta vattā, vattāro. Vattāraṃ, vattāre vattāro. Nāvacanassa ‘‘ṭā nāsmānaṃ’’ti ṭā, vattārā. 'गि' (संबोधन एकवचन) विभक्तीमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'अ' आणि 'आ' होतो. 'भो वत्त, वत्ता', 'वत्तारो'. 'वत्तारं', 'वत्तारे, वत्तारो'. तृतीयेच्या 'ना' विभक्तीच्या ठिकाणी 'ता नास्मानं' या सूत्राने 'ता' (आ) होऊन 'वत्तारा' रूप बनते. 166. Su+hisvā+raṅa १६६. "सु-हिस्वा रण" (हे सूत्र आहे). Su+hisu ltu+pitādīna+māraṅa vā hoti. Vattārehi vattārebhi vattūhi vattūbhi. 'सु' आणि 'हि' विभक्तींमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांना 'आर' (आरण) आदेश पर्यायाने (विकल्पाने) होतो. 'वत्तारेहि, वत्तारेभि, वत्तूहि, वत्तूभि'. 165. Salopo १६५. "सलोपो" (हे सूत्र आहे). Ltu+pitādīhi [Pg.57] sassa lopo vā hoti. Vattu vattuno vattussa. 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांपुढील 'स' विभक्तीचा विकल्पाने लोप होतो. 'वत्तु, वत्तुनो, वत्तुस्स'. 163. Naṃmhi vā १६३. "नंम्हि वा" (हे सूत्र आहे). Naṃmhi ltu+pitādīna+māraṅa vā hoti. Vattārānaṃ. 'नं' विभक्तीमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांना विकल्पाने 'आर' (आरण) आदेश होतो. 'वत्तारानं'. 164. Ā १६४. "आ" (हे सूत्र आहे). Naṃmhi ltu+pitādīna+mā vā hoti. Vattānaṃ vattūnaṃ. Smāssa ṭā, vattārā. 'नं' विभक्तीमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांना विकल्पाने 'आ' होतो. 'वत्तानं, वत्तूनं'. 'स्मा' विभक्तीच्या ठिकाणी 'ता' (आ) होऊन 'वत्तारा' रूप बनते. 174. Ṭi smino १७४. "ति स्मिनो" (हे सूत्र आहे). Āravā+desamhā smino ṭi hoti. 'आर' आदेशानंतर येणाऱ्या 'स्मिं' विभक्तीच्या ठिकाणी 'इ' (ति) आदेश होतो. 176. Rassā+raṅa १७६. "रस्सा रण" (हे सूत्र आहे). Smimhi āro rasso hoti. Vattari, vattāresu vattūsu vattusu. Evaṃ – 'स्मिं' विभक्तीमध्ये 'आर' चा 'अर' (ऱ्हस्व) होतो. 'वत्तरि', 'वत्तारेसु, वत्तूसु, वत्तुसु'. याचप्रमाणे – Evaṃ bhattu kattu netu, sotu ñātu jetu chettu; Bhettu dātu dhātu boddhu, viññāpetādayopi ca. याचप्रमाणे भत्तु (भर्ता), कत्तु (कर्ता), नेतु (नेता), सोतु (श्रोता), ञातु (ज्ञाता), जेतु (जेता), छेत्तु (छेत्ता), भेत्तु (भेत्ता), दातु (दाता), धातु (धाता), बोद्धु (बोद्धा), विञ्ञापेतु (विज्ञापयिता) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात. Satthusaddassa pana nāmhi bahulādhikārā ‘‘ltu+pitādīna+mase’’ti vā āravādese satthārā satthunā. Sesaṃ vattusamaṃ. परंतु 'सत्थु' (शास्ता/गुरु) शब्दाच्या बाबतीत, 'ना' विभक्तीमध्ये 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे 'ल्तु-पितादीनमसे' या सूत्राने विकल्पाने 'आर' आदेश होऊन 'सत्थारा' आणि 'सत्थुना' अशी रूपे बनतात. उर्वरित रूपे 'वत्तु' शब्दाप्रमाणेच असतात. Simhi ā, pitā. ‘‘Ltu+pitādīna+mase’’ti āravādese – 'सि' विभक्तीमध्ये 'आ' होऊन 'पिता' रूप बनते. 'ल्तु-पितादीनमसे' या सूत्राने 'आर' आदेश झाल्यावर – 177. Pitādīna+manatvādīnaṃ १७७. "पितादीनमनत्वादीनं" (हे सूत्र आहे). Natvādivajjitānaṃ [Pg.58] pitādīna+māro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu. ‘‘Ltu+pitādīna+mase’’ ‘‘su+hisvā+raṅa’’ ‘‘naṃmhi vā’’ti ettha vuttavibhattīsu paresu āraṅa hotīti tā vibhattiyo paṭicca sabbāsūti vuttaṃ. Pitaro. Bho pita pitā, pitaro. Pitaraṃ, pitare pitaro. Pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi. Pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitūnaṃ. ‘‘Pitunnaṃ’’ti naṃmhi dīghe rassa+dvittānīti vuttaṃ. ‘‘Sānuvuttaṃ suttaṃ’’ti ñāyā ‘‘bahukatinnaṃ’’ti ettha nuka-iti yogavibhāgenapi sijjhati ettha anuvattitanaṃmhi. Pañcamīchaṭṭhī tatiyācatutthīsamaṃ. Pitari, pitaresu pītūsu, rassābhāvo. Nattā, nattāro. Bho natta nattā, nattāro iccādi vattusamaṃ. 'नत्तु' इत्यादी शब्द वगळून 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या 'आर' चा सर्व विभक्तींमध्ये ऱ्हस्व (अर) होतो. 'ल्तु-पितादीनमसे', 'सु-हिस्वा रण', 'नंम्हि वा' या सूत्रांमध्ये सांगितलेल्या विभक्ती पुढे असताना 'आर' आदेश होतो, म्हणून त्या विभक्तींच्या संदर्भात 'सर्व विभक्तींमध्ये' असे म्हटले आहे. 'पितरो'. 'भो पित, पिता', 'पितरो'. 'पितरं', 'पितरे, पितरो'. 'पितरा', 'पितरेहि, पितरेभि, पितूहि, पितूभि'. 'पितु, पितुनो, पितुस्स', 'पितरानं, पितूनं'. 'पितुन्नं' या रूपामध्ये 'नं' विभक्ती पुढे असताना दीर्घ स्वराचा ऱ्हस्व होऊन द्वित्व होते असे म्हटले आहे. 'सानुवृत्तं सूत्रं' या न्यायाने 'बहुकतिन्नं' या सूत्रातील 'नुक' या पदाच्या योगविभागाने देखील येथे अनुवृत्ती आलेल्या 'नं' विभक्तीमध्ये हे रूप सिद्ध होते. पंचमी आणि षष्ठी विभक्तीची रूपे अनुक्रमे तृतीया आणि चतुर्थी विभक्तीसारखीच असतात. 'पितरि', 'पितरेसु, पितूसु' (येथे ऱ्हस्वाचा अभाव होतो). 'नत्ता', 'नत्तारो'. 'भो नत्त, नत्ता', 'नत्तारो' इत्यादी रूपे 'वत्तु' शब्दाप्रमाणेच होतात. Guṇavantu si, 'गुणवन्तु' शब्दापुढे 'सि' विभक्ती आल्यास, 151. Ntussa १५१. "न्तुस्सा" (हे सूत्र आहे). Simhi ntussa ṭā hoti. Guṇavā. Yomhi ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ti savibhattissa ntussa nto hoti. Ettha ca ‘‘ntu vantu+mantā+vantu+tavantusambandhī’’ti paribhāsato ntu ca vantvādisambandhīyeva gayhate, na jantu tantādīnaṃ. Guṇavanto. Aññatra – 'सि' विभक्तीमध्ये 'न्तु' चा 'आ' (ता) होतो. 'गुणवा'. 'यो' विभक्तीमध्ये 'न्तन्तूनं न्तो योम्हि पठमे' या सूत्राने सविभक्तिक 'न्तु' चा 'न्तो' होतो. आणि येथे 'न्तु वन्तु-मन्ता-वन्तु-तवन्तुसम्बन्धी' या परिभाषेनुसार 'न्तु' हा वन्तु, मन्तु इत्यादी प्रत्ययांशी संबंधितच घेतला जातो, 'जन्तु', 'तन्तु' इत्यादी शब्दांमधील नाही. 'गुणवन्तो'. इतर ठिकाणी – 91. Yvādo ntussa ९१. "य्वादो न्तुस्स" (हे सूत्र आहे). Yoādīsu ntussa a hoti. Guṇavantaiti akārantā ṭā+ṭeādesā honti, guṇavantā. ‘‘Ṭaṭāaṃ ge’’ti ṭādayo[Pg.59], bho guṇava guṇavā guṇavaṃ, guṇavanto guṇavantā. ‘‘Ntassa ca ṭa vaṃ+se’’ti aṃsesu ntassa ṭo vā, guṇavaṃ guṇavantaṃ, guṇavante. ‘‘To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ+nāsū’’ti tāādayo honti, guṇavatā guṇavantena, guṇavantehi guṇavantebhi. ‘‘Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā’’ti ñāyā ‘‘na lakkhaṇikassā’’ti vuttabyattipakkha+manapekkhitvā ‘‘ato’’ti rassākārajātiyā pekkhitattā guṇavantenāti ‘‘atenā’’ tya+nena sijjhati. Jāti=sāmaññaṃ, byatti=viseso. Guṇavato guṇavassa guṇavantassa, ‘‘taṃ naṃmhi’’ti naṃmhī taṃ vā, guṇavataṃ guṇavantānaṃ. Guṇavatā guṇavantā guṇavantamhā guṇavantasmā. Guṇavati guṇavante guṇavantamhi guṇavantasmiṃ, guṇavantesu. ‘‘Ntassa ca ṭa vā’’ti yogavibhāgā yosu ca ntussa vā ṭādese kate yossa ṭā, ‘‘cakkhumā andhitā honti’’, ‘‘vaggumudātīriyā bhikkhu vaṇṇavā’’ iccādī honti. 'यो' इत्यादी विभक्तींमध्ये 'न्तु' चा 'अ' होतो. 'गुणवन्त' अशा अकारान्त शब्दाला 'ता' आणि 'ते' आदेश होतात, 'गुणवन्ता'. 'तताअं गे' या सूत्राने 'ता' इत्यादी आदेश होऊन 'भो गुणव, गुणवा, गुणवं', 'गुणवन्तो, गुणवन्ता' अशी रूपे बनतात. 'न्तस्स च त वं-से' या सूत्राने 'अं' आणि 'सि' विभक्तींमध्ये 'न्तु' चा विकल्पाने 'त' होऊन 'गुणवं, गुणवन्तं', 'गुणवन्ते' रूपे बनतात. 'तो-ता-ति-ता स-स्मा-स्मिं-नासू' या सूत्राने 'ता' इत्यादी आदेश होऊन 'गुणवता, गुणवन्तेन', 'गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि' रूपे बनतात. 'लाक्षणिकप्रतिपदोक्तेषु प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणं, न लाक्षणिकस्य' या न्यायानुसार 'न लाक्षणिकस्य' या सांगितलेल्या व्यक्तिपक्षाची उपेक्षा करून, 'अतो' या सूत्राने ऱ्हस्व अकार जातीची अपेक्षा असल्यामुळे 'गुणवन्तेन' हे रूप 'अतेन' या सूत्राने सिद्ध होते. येथे जाती म्हणजे सामान्य आणि व्यक्ती म्हणजे विशेष होय. 'गुणवतो, गुणवस्स, गुणवन्तस्स'. 'तं नंम्हि' या सूत्राने 'नं' विभक्तीमध्ये विकल्पाने 'तं' होऊन 'गुणवतं, गुणवन्तानं' रूपे बनतात. 'गुणवता, गुणवन्ता, गुणवन्तम्हा, गुणवन्तस्मा'. 'गुणवति, गुणवन्ते, गुणवन्तम्हि, गुणवन्तस्मिं', 'गुणवन्तेसु'. 'न्तस्स च त वा' या योगविभागाने 'यो' विभक्तीमध्ये देखील 'न्तु' चा विकल्पाने 'त' आदेश केल्यावर 'यो' चा 'आ' होऊन 'चक्खुमा अन्धिता होन्ति', 'वग्गुमुदातीरिया भिक्खु वण्णवा' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात. Evaṃ gaṇavā kulavā phalavā yasavā dhanavā sutavā bhagavā himavā balavā sīlavā paññavā iccādī. याचप्रमाणे गणवा (गणवान्), कुलवा (कुलवान्), फलवा (फलवान्), यसवा (यशस्वी), धनवा (धनवान्), सुतवा (श्रुतवान्), भगवा (भगवान्), हिमवा (हिमवान्), balavā (बलवान्), सीलवा (शीलवान्), पञ्ञवा (प्रज्ञावान्) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात. 153. Himavato vā o १५३. "हिमवतो वा ओ" (हे सूत्र आहे). Himavato simhi ntussa o vā hoti, himavanto himavā. Sesaṃ purimasamaṃ. 'हिमवन्तु' शब्दाच्या पुढे 'सि' विभक्ती आल्यास 'न्तु' चा विकल्पाने 'ओ' होतो, 'हिमवन्तो, हिमवा'. उर्वरित रूपे पूर्वीप्रमाणेच असतात. Āyasmantusaddo kammavācāya kvaci bahulādhikārā dvivacanena āyasmantā, tiṇṇaṃ vacanena āyasmantoti dissati. 'आयुस्मन्तु' (आयुष्मान्) शब्द कर्मवाच्य प्रयोगात काही ठिकाणी बहुलाधिकारामुळे द्विवचनात 'आयुस्मन्ता' आणि बहुवचनात (तीन किंवा अधिक वचनात) 'आयुस्मन्तो' असा दिसून येतो. Evaṃ [Pg.60] satimā dhitimā gatimā mutimā matimā jutimā sirimā hirimā thutimā ratimā yatimā sucimā kalimā balimā kasimā rucimā buddhimā cakkhumā bandhumā hetumā setumā ketumā rāhumā bhāṇumā khāṇumā vijjumā iccādayo. याचप्रमाणे सतिमा (स्मृतिमान्), धितिमा (धैर्यवान्), गतिमा (गतिमान्), मुतिमा (मतिमान्), मतिमा (बुद्धिमान्), जुतिमा (द्युतिमान्), सिरिमा (श्रीमान्), हिरिमा (ह्रीमान्/लज्जावान्), थुतिमा (स्तुतिमान्), रतिमा (रतिमान्), यतिमा (यत्नवान्), सुचिमा (शुचिमान्), कलिमा (कलिमान्), बलिमा (बलिमान्), कसिमा (कृषिमान्), रुचिमा (रुचिमान्), बुद्धिमा (बुद्धिमान्), चक्खुमा (चक्षुमान्), बन्धुमा (बन्धुमान्), हेतुमा (हेतुमान्), सेतुमा (सेतुमान्), केतुमा (केतुमान्), राहुमा (राहुमान्), भाणुमा (भानुमान्), खाणुमा (स्थाणुमान्), विज्जुमा (विद्युत्मान्) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात. Ukārantaṃ. उकारान्त शब्द समाप्त. Vessabhū silopo. Te ca rassābhāvova viseso. ‘‘Ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti rasse ‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti vo, vessabhuvo, ‘‘vevosu lussā’’ti vuttattā na ṭādeso, ‘‘lopoti yolope vessabhū. ‘‘Ge vā’’ti vā rasse bho vessabhu vessabhū, vessabhuvo vessabhū. Vessabhuṃ, vessabhuvo vessabhū. Vessabhunā iccādi bhikkhusamaṃ. Evaṃ sayambhū parābhibhū abhibhūādayo. Gotrabhū+sahabhūsaddehi pana yonaṃ ‘‘jantvādito no vā’’ti no, vo vā, gotrabhuno gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno sahabhuvo sahabhū, sesaṃ vessabhūsamaṃ. 'वेस्सभू' शब्दापुढील 'सि' विभक्तीचा लोप होतो. आणि त्यामध्ये ऱ्हस्वाचा अभाव असणे हाच विशेष आहे. 'एकवचनयोस्वघोनं' या सूत्राने ऱ्हस्व झाल्यावर 'ला योनं वो पुमे' या सूत्राने 'वो' होऊन 'वेस्सभुवो' रूप बनते. 'वेवोसु लुस्सा' असे म्हटले असल्यामुळे येथे 'ता' आदेश होत नाही. 'लोपो' या सूत्राने 'यो' चा लोप झाल्यावर 'वेस्सभू' रूप बनते. 'गे वा' या सूत्राने विकल्पाने ऱ्हस्व झाल्यावर 'भो वेस्सभु, वेस्सभू', 'वेस्सभुवो, वेस्सभू' अशी रूपे बनतात. 'वेस्सभुं', 'वेस्सभुवो, वेस्सभू'. 'वेस्सभुना' इत्यादी रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे सयम्भू (स्वयंभू), पराभिभू, अभिभू इत्यादी शब्दांची रूपे होतात. परंतु 'गोत्रभू' आणि 'सहभू' शब्दांच्या पुढे येणाऱ्या 'यो' विभक्तीच्या ठिकाणी 'जन्त्वादितो नो वा' या सूत्राने विकल्पाने 'नो' किंवा 'वो' होऊन 'गोत्रभुनो, gotrabhuvo, गोत्रभू' आणि 'सहभुनो, sahabhuvo, सहभू' अशी रूपे बनतात. उर्वरित रूपे 'वेस्सभू' शब्दाप्रमाणेच असतात. 85. Kūto ८५. कूतो Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Sabbaññuno. Aññatra ‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti na vo, ‘‘kūto’’ti jantvādīhi puthakkaraṇā. Yolope sabbaññū. Bho sabbaññu sabbaññū, sabbaññuno sabbaññū iccādi. पुल्लिंगात 'कूपच्चय' (कूप्रत्यय) शेवटी असलेल्या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नो' हा आदेश पर्यायाने होतो. जसे - 'सब्बञ्ञुनो' (सब्बञ्ञू - सर्वज्ञ). 'ला योनां वो पुमे' या सूत्राशिवाय 'वो' आदेश होत नाही, कारण 'कूतः' या सूत्राने 'जन्तु' इत्यादी शब्दांपासून याचे पृथक्करण केले आहे. 'यो' चा लोप झाल्यावर 'सब्बञ्ञू' असे रूप होते. संबोधनात 'भो सब्बञ्ञु', 'सब्बञ्ञू' आणि बहुवचनात 'सब्बञ्ञुनो', 'सब्बञ्ञू' इत्यादी रूपे होतात. Evaṃ maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū kataññū kathaññū viññū vidū iccādayo. Ettha ‘‘vidā kū’’ ‘‘vito ñāto’’ [Pg.61] ‘‘kammā’’ti tīsu suttesu kūpaccayassa gahitattā vedagūādayo rūpaccayantā na gahitā. याचप्रमाणे मग्गञ्ञू (मार्गज्ञ), धम्मञ्ञू (धम्मज्ञ), अत्थञ्ञू (अर्थज्ञ), कालञ्ञू (कालज्ञ), रत्तञ्ञू (रात्रज्ञ/अनुभवी), मत्तञ्ञू (प्रमाण जाणणारे), कतञ्ञू (कृतज्ञ), कथञ्ञू (कथाज्ञ), viञ्ञू (विज्ञ), विदू (विद्वान) इत्यादी रूपे होतात. येथे 'विदा कू', 'वितो ञातो', 'कम्मा' या तीन सूत्रांमध्ये 'कूपच्चय' (कूप्रत्यय) ग्रहण केल्यामुळे 'वेदगू' इत्यादी 'रुपच्चय' (रुप्रत्यय) शेवटी असणारे शब्द ग्रहण केले जात नाहीत. Ūkārantaṃ. ऊकारान्त (पुल्लिंग समाप्त). Go, si, silopo. Go. 'गो' शब्दाहून 'सि' प्रत्यय आल्यावर 'सि' चा लोप होतो. रूप बनते - 'गो'. 67. Gossā+ga+si+hi+naṃsu gāva+gavā ६७. 'गो' शब्दाच्या जागी 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश 'सि', 'हि', 'नं' आणि 'सु' प्रत्यय वगळता इतर प्रत्यय असताना होतात. Ga+si+hi+naṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāva+gavā honti niccaṃ. 'ग', 'सि', 'हि' आणि 'नं' वर्जित (वगळता) इतर विभक्ती प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचे 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश नित्य (नेहमी) होतात. 170. Ubha+gohi ṭo १७०. 'उभ' आणि 'गो' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टो' आदेश होतो. Ubha+gohi yonaṃ ṭo hoti. Gāvo gavo. Bho go, gāvo gavo. 'उभ' आणि 'गो' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टो' आदेश होतो. रूपे होतात - 'गावो', 'गवो'. संबोधनात - 'भो गो', 'गावो', 'गवो'. 72. Gāvu+mhi ७२. 'अं' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचा 'गावु' आदेश होतो. Aṃvacane gossa gāvu vā hoti. Gāvuṃ gāvaṃ gavaṃ, gāvo gavo. 'अं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचा 'गावु' हा आदेश पर्यायाने होतो. रूपे होतात - 'गावुं', 'गावं', 'गवं'; बहुवचनात - 'गावो', 'गवो'. 71. Nāssā ७१. 'गो' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा 'आ' आदेश होतो. Goto nāssa ā hoti vā. Ekavaṇṇattā na sabbādeso. ‘‘Pañcamiyaṃ parasse’’ti vattante ‘‘ādissā’’ti nāssa ā hoti, paralopo, gāvā gāvena gavā gavena, gohi gobhi. 'गो' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा 'आ' आदेश पर्यायाने होतो. एकाक्षरी (एकवर्ण) असल्यामुळे संपूर्ण आदेश होत नाही. 'पञ्चमियं परस्स' हे सूत्र लागू असताना 'आदिस्सा' या सूत्राने 'ना' प्रत्ययाचा 'आ' होतो आणि पर-लोप होतो. रूपे होतात - 'गावा', 'गावेन', 'गवा', 'गवेन'; बहुवचनात - 'गोहि', 'गोभि'. 69. Gavaṃ sena ६९. 'स' प्रत्ययासोबत 'गो' शब्दाचा 'गवं' आदेश होतो. Gossa se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ gāvassa gavassa. Kaccāyane ‘‘gavaṃ ce taramānānaṃ’’ti pāḷiṃ paṭicca naṃmhi bahuvacanameva sādhitaṃ, idha ‘‘gavaṃva siṅgino saṅgaṃ’’ti dassanato ekavacanañca. 'गो' शब्दाचा 'स' प्रत्ययासोबत पर्यायाने 'गवं' आदेश होतो. रूपे होतात - 'गवं', 'गावस्स', 'गवस्स'. कच्चायन व्याकरणात 'गवं चे तरमानानं' या पाळी (पाठा) च्या आधारे 'नं' प्रत्ययात केवळ बहुवचनच सिद्ध केले आहे, परंतु येथे 'गवं व सिंगिनो संगं' या प्रयोगावरून एकवचन देखील सिद्ध होते. 70. Gunnañca naṃnā ७०. 'नं' प्रत्ययासोबत 'गो' शब्दाचा 'गुन्नं' आणि 'गवं' हा आदेश होतो. Naṃvacanena [Pg.62] saha gossa gunnaṃ hoti gavañca vā. Gunnaṃ gavaṃ gonaṃ. Gāvā gāvamhā gāvasmā gavā gavamhā gavasmā. Gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ. 'नं' विभक्ती प्रत्ययासोबत 'गो' शब्दाचा 'गुन्नं' आणि पर्यायाने 'गवं' हा आदेश होतो. रूपे होतात - 'गुन्नं', 'गवं', 'गोनं'. पंचमी एकवचनात - 'गावा', 'गावम्हा', 'गावस्मा', 'गवा', 'गवम्हा', 'गवस्मा'. सप्तमी एकवचनात - 'गावे', 'गावम्हि', 'गावस्मिं', 'गवे', 'गवम्हि', 'गवस्मिं'. 68. Sumhi vā ६८. 'सु' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचे 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश पर्यायाने होतात. Sumhi gossa gāva+gavā honti vā. Gāvesu gavesu gosu. Gossa goṇādeso na kato, saddantarattā. Goṇasaddo hi sattasu vibhattīsu dissatīti. 'सु' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचे 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश पर्यायाने होतात. रूपे होतात - 'गावेsu', 'गवेसु', 'गोसु'. 'गो' शब्दाचा 'गोण' हा आदेश येथे केला नाही, कारण तो एक भिन्न शब्द आहे. 'गोण' शब्द हा साती विभक्तींमध्ये आढळतो. Usu+bhūmi+pasu+raṃsi-disā+vācā+mbu+cakkhusu; Dasasva+tthesu go vutto, lagge ca vajire iti. 'गो' हा शब्द बाण (उषु), भूमी, पशू, किरण (रंसि), दिशा, वाणी (वाचा), पाणी (अम्बु), डोळा (चक्खु), स्वर्ग (लग्ग) आणि वज्र (वजिर) या दहा अर्थांमध्ये वापरला जातो. Okārantaṃ. ओ-कारान्त समाप्त. Iti pulliṅgaṃ. अशा प्रकारे पुल्लिंग समाप्त झाले. Kaññā, silopo. 'कञ्ञा' (कन्या), 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 1,11. Ghā १,११. घा (संज्ञा). Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa+nte vattamāno ākāro ghasañño hoti. ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’ti yolopo vā. Kaññā kaññāyo. ‘‘Gha+brahmādite’’ti gassa e vā, kaññe kaññā, yomhi kaññā kaññāyo. ‘‘Gho ssaṃ+ssā yaṃ+tiṃsū’’ti aṃmhi rasso. Kaññaṃ, kaññā kaññāyo. स्त्रीलिंगात असलेल्या नामाच्या शेवटी येणाऱ्या 'आ' काराला 'घ' संज्ञा (घसञ्ञा) होते. "जन्तु-हेत्वी-घ-पेहि वा" या सूत्राने 'यो' प्रत्ययाचा वैकल्पिक लोप होतो. (उदा.) कञ्ञा, कञ्ञायो. "घ-ब्रह्मादिते" या सूत्राने 'ग' (संबोधन एकवचन) च्या जागी वैकल्पिक 'ए' होतो, (उदा.) कञ्ञे, कञ्ञा; 'यो' प्रत्यय असताना कञ्ञा, कञ्ञायो. "घो स्सं-स्सा यं-तिंसू" या सूत्राने 'अं' प्रत्यय असताना र्‍हस्व होतो. (उदा.) कञ्ञं, कञ्ञा, कञ्ञायो. 45. Gha+pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā ४५. घ-पते-कस्मिं नादीनं य-या (हे सूत्र आहे). Ghapato [Pg.63] smiṃvibhattipariyantānaṃ ekatte nādīnaṃ ya+yā honti yathākkamaṃ. Kaññāya, kaññābhi kaññāhi. Kaññāya, kaññānaṃ. 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर, 'स्मिं' विभक्तीपर्यंतच्या एकवचनात 'ना' इत्यादींच्या जागी अनुक्रमे 'य' आणि 'या' होतात. (उदा.) कञ्ञाय (तृतीया/पंचमी/सप्तमी एकवचन), कञ्ञाभि, कञ्ञाहि (तृतीया/पंचमी बहुवचन). कञ्ञाय (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन), कञ्ञानं (चतुर्थी/षष्ठी बहुवचन). 103. Yaṃ १०३. यं (सूत्र). Ghapato smino yaṃ vā hoti. Kaññāyaṃ kaññāya. ‘‘Gha+ pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā’’ ‘‘yaṃ’’ti ca imesaṃ apavādādīnaṃ visaye mhissa ussaggattā pavatti natthīti smino bahulādhikārā ‘‘smā+hi+sminna’’ miccādinā mhikate ‘‘dasasahassimhi dhātumhī’’ti sijjhati. Kaññāsu. Evaṃ – 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर 'स्मिं' विभक्तीच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'यं' होतो. (उदा.) कञ्ञायं, कञ्ञाय. "घ-पते-कस्मिं नादीनं य-या" आणि "यं" या अपवाद सूत्रांच्या विषयात 'म्हि' प्रत्ययाची सामान्य प्रवृत्ती होत नसल्यामुळे, 'स्मिं' च्या बहुल अधिकारामुळे "स्मा-हि-स्मिन्न..." इत्यादी सूत्राने 'म्हि' प्रत्यय केल्यावर "दससहस्सिम्हि धातुम्हि" असे रूप सिद्ध होते. कञ्ञासु (सप्तमी बहुवचन). याप्रमाणे - Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā taṇhā vīṇā; Icchā mucchā ejā māyā, mettā mattā sikkhā bhikkhā. सद्धा (श्रद्धा), मेधा, पञ्ञा (प्रज्ञा), विज्जा (विद्या), चिन्ता, मन्ता (मंत्र/प्रज्ञा), तण्हा (तृष्णा), वीणा; इच्छा, मुच्छा (मूर्च्छा), एजा (तृष्णा/कंपन), माया, मेत्ता (मैत्री), मत्ता (मात्रा/प्रमाण), सिक्खा (शिक्षा/प्रशिक्षण), भिक्खा (भिक्षा). Jaṅghā gīvā jīvhā vācā, chāyā āsā gaṅgā nāvā; Gāthā senā lekhā sālā, mālā velā pūjā khiḍḍā. जङ्घा (जंघा/पाय), गीवा (ग्रीवा/मान), जीव्हा (जीभ), वाचा (वाणी), छाया, आसा (आशा), गङ्गा (गंगा), नावा (नाव); गाथा, सेना, लेखा (रेघ/लेखन), साला (शाळा/दालन), माला (माळ), वेला (वेळ/वेळा), पूजा, खिड्ढा (क्रीडा/खेळ). Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasinā pajā; Devatā vaṭṭakā godhā, balākā parisā sabhā. पिपासा (तहान), वेदना, सञ्ञा (संज्ञा), चेतना, तसिना (तृष्णा), पजा (प्रजा); देवता, वट्टका (लावा पक्षी), गोधा (घोरपड), बलाका (बगळा), परिसा (परिषद), सभा. Ūkā sephālikā laṅkā, salākā vālukā sikhā; Visākhā visikhā sākhā, vācā vañjhā jaṭā ghaṭā. ऊका (ऊ), सेफालिका (पारिजातक), लङ्का, सलाका (सळई), वालुका (वाळू), सिखा (शिखा/शेंडा); विसाखा (विशाखा), विसिखा (गल्ली/रस्ता), साखा (शाखा/फांदी), वाचा (वाणी), वञ्झा (वांझ), जटा, घटा (गर्दी/घट). Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā; Kathā niddā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā. जेट्ठा (ज्येष्ठा), सोण्डा (सोंड/दारुडी स्त्री), वितण्डा (वितंडवाद), करुणा, वनिता, लता; कथा, निद्दा (झोप), सुधा (अमृत/चुना), राधा, वासना, सिंसपा (शिसवीचे झाड), पपा (पानपोई). Pabhā [Pg.64] sīmā khamā chāyā, khattiyā sakkharā surā; Dolā tulā silā lilā, lāle+lā mekhalā kalā. पभा (प्रभा/प्रकाश), सीमा, khama (क्षमा/पृथ्वी), छाया, खत्तिया (क्षत्रिय स्त्री), सक्खरा (साखर/खडी), सुरा (दारू); दोला (झोपाळा), तुला (तराजू), सिला (शिला/दगड), लीला, लाला (लाळ), एला (वेलची), मेखला (कमरपट्टा), कला. Vaḷavā+lambusā mūsā, mañjusā sulasā disā; Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā vasudhādayo. वळवा (घोडी), लम्बुसा (एक प्रकारचे गवत/अप्सरा), मूसा (मुशी/ओतण्याचे पात्र), मञ्जुसा (पेटी), सुलसा (तुळस/सुलसा), दिसा (दिशा); नासा (नाक), जुण्हा (चांदणे), guha (गुहा), ईहा (चेष्टा/इच्छा), लसिका, वसुधा (पृथ्वी) इत्यादी. ‘‘Na+mmādīhī’’ti ammā+annā+ambāhi gassa ekārā+bhāve – "न-म्मादीहि" या सूत्राने अम्मा, अन्ना, अम्बा या शब्दांनंतर 'ग' (संबोधन) च्या जागी 'ए' कार होत नसल्यामुळे - 62. Rasso vā ६२. वैकल्पिक र्‍हस्व होतो. Ammādīnaṃ ge rasso vā hoti. Amma ammā iccādi. Sesaṃ kaññāva. Evaṃ annā ambā. Sabhāparisāhi smino ‘‘tiṃ sabhāparisāyā’’ti tiṃ vā hoti. ‘‘Ghossa’’ mādinā rasse sabhatiṃ sabhāyaṃ sabhāya. Parisatiṃ parisāyaṃ parisāya. अम्मा इत्यादी शब्दांनंतर 'ग' (संबोधन) मध्ये वैकल्पिक र्‍हस्व होतो. (उदा.) अम्म, अम्मा इत्यादी. उर्वरित रूपे 'कञ्ञा' प्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे अन्ना, अम्बा. 'सभा' आणि 'परिसा' शब्दांनंतर 'स्मिं' विभक्तीच्या जागी "तिं सभापरिसाया" या सूत्राने वैकल्पिकरित्या 'तिं' होतो. "घोस्स..." इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर सभतिं, सभायं, सभाय; आणि परिसतिं, परिसायं, परिसाय अशी रूपे होतात. Ākārantaṃ. आ-कारान्त समाप्त. Mati, yomhi – 'मति' (बुद्धी), 'यो' प्रत्यय असताना - 1,10. Pi+tthiyaṃ १,१०. पित्थियं (सूत्र). Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa+nte vattamānā ivaṇṇu+vaṇṇā pasaññā honti. स्त्रीलिंगात असलेल्या नामाच्या शेवटी येणाऱ्या 'इ-वर्ण' (इ, ई) आणि 'उ-वर्ण' (उ, ऊ) यांना 'प' संज्ञा (पसञ्ञा) होते. 116. Ye passi+vaṇṇassa ११६. ये पस्सिवण्णस्स (सूत्र). Pasaññassa ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre. ‘‘Paro kvacī’’ti anuvattitakvaciggahaṇā ye pare ca-kāra+pubbarūpā- ni [Pg.65] na honti. Matyo. Aññatra ‘‘jantvā’’dinā yolopo, dīgho, matī matiyo. Bho mati matī, matyo matī matiyo. Matiṃ, matyo matī matiyo. Matiyā, matīhi matībhi. Matyā matiyā, matīnaṃ. Smino yaṃ, matyaṃ matiyaṃ matyā matiyā, matīsu. Evaṃ – 'प' संज्ञक 'इ-वर्णा'चा 'य' कार पुढे असताना वैकल्पिक लोप होतो. "परो क्वचि" या सूत्रातील 'क्वचि' च्या अनुवृत्तीमुळे 'य' पुढे असताना 'च' कार इत्यादी पूर्व रूप होत नाहीत. (उदा.) मत्यो. इतर ठिकाणी "जन्त्वा..." इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप आणि दीर्घ होऊन मती, मतियो अशी रूपे होतात. संबोधन: भो मति, मती; मत्यो, मती, मतियो. द्वितीया: मतिं; मत्यो, मती, मतियो. तृतीया/पंचमी: मतिया; मतीहि, मतीभि. चतुर्थी/षष्ठी: मत्या, मतिया; मतीनं. सप्तमी: 'स्मिं' च्या जागी 'यं' होऊन मत्यं, मतियं, मत्या, मतिया; मतीसु अशी रूपे होतात. याप्रमाणे - Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti; Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi. पत्ति (पायदळ/प्राप्ती), युत्ति (युक्ती/योग्यत्व), वुत्ति (वृत्ती/स्पष्टीकरण), कित्ति (कीर्ती), मुत्ति (मुक्ती), तित्ति (तृप्ती), खन्ति (क्षांती/सहनशीलता), कन्ति (कांती/शोभा); सन्ति (शांती), तन्ति (तंतू/तंत्री), सिद्धि, सुद्धि (शुद्धी), इद्धि (ऋद्धी/आत्मिक शक्ती), वुद्धि (वृद्धी), बुद्धि, बोधि. Bhūmi jāti pīti suti, nandi sandhi soṇi koṭi; Diṭṭhi vuṭṭhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi. भूमि (भूमी), जाति (जात/जन्म), पीति (प्रीती/आनंद), सुति (श्रुती/ऐकणे), नन्दि (नंदी/आनंद), सन्धि (संधी), सोणि (कमर/नितंब), कोटि (कोटी/शिखर); दिट्ठि (दृष्टी), वुट्ठि (वृष्टी/पाऊस), तुट्ठि (तुष्टी/संतोष), यट्ठि (यष्टी/काठी), पाळि (पाळी/ओळ), आळि (आळ/ओळ), नाळि (नळी/माप), केळि (क्रीडा/खेळ). Sati muti gati cuti, dhiti yuvati vikati; Rati ruci rasmi asani, vasani osadhi aṅguli; Dhūli dudrabhi doṇi, aṭavi chavi iccādi. सति (स्मृती), मुति (मती/समज), गति, चुति (च्युती/मृत्यू), धिति (धृती/धैर्य), युवति (युवती), विकति (विकृती/प्रकार); रति, रुचि, रस्मि (किरण), असनि (वीज/वज्र), वसनि (वस्त्र), ओसधि (औषधी), अङ्गुलि (बोट); धूलि (धूळ), दुद्रभि (दुंदुभी/नगारा), दोणि (द्रोणी/नाव), अटवि (अटवी/जंगल), छवि (त्वचा/कांती) इत्यादी. 55. Ratyādīhi ṭo smino ५५. रत्यादीहि टो स्मिनो (सूत्र). Ratyādīhi smino ṭo vā hoti. Ratto ratyaṃ rattiyaṃ ratyā rattiyā, rattīsu. Sesaṃ matisamaṃ. 'रत्ति' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' विभक्तीच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'तो' होतो. (उदा.) रत्तो, रत्यं, रत्तियं, रत्या, रत्तिया; रत्तीसु (सप्तमी बहुवचन). उर्वरित रूपे 'मति' शब्दाप्रमाणेच होतात. Ikārantaṃ. इ-कारान्त समाप्त. Dāsī, silopo. ‘‘Ekavacane’’ccādinā rasso. ‘‘Ye passi+vaṇṇassā’’ti īlopo, dāsyo. ‘‘Jantvā’’ dinā yolopo. Dāsī dāsiyo. ‘‘Ge vā’’ti rasso. Bho dāsi dāsī, dāsyo dāsī dāsiyo. 'दासी', 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. "एकवचने..." इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व होतो. "ये पस्सिवण्णस्स" या सूत्राने 'ई' चा लोप होऊन दास्यो असे रूप होते. "जन्त्वा..." इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप होतो. (उदा.) दासी, दासियो. "गे वा" या सूत्राने र्‍हस्व होतो. संबोधन: भो दासि, दासी; दास्यो, दासी, दासियो. 73. Yaṃ pito ७३. यं पितो (सूत्र). Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsiṃ, dāsyo dāsī dāsiyo. ‘‘Ghapatekā’’dinā yā. Dāsyā dāsiyā[Pg.66], dāsīhi dāsībhi. Dāsyā dāsiyā, dāsīnaṃ. Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsyā dāsiyā, dāsīsu. Evaṃ – 'प' संज्ञक 'ई' कारानंतर 'अं' विभक्तीच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'यं' होतो. (उदा.) दास्यं, दासियं, दासिं; दास्यो, दासी, दासियो. "घपतेका..." इत्यादी सूत्राने 'या' होतो. (उदा.) दास्या, दासिया; दासीहि, दासीभि. दास्या, दासिया; दासीनं. दास्यं, दासियं, दास्या, दासिया; दासीसु. याप्रमाणे - Mahī vetaraṇī vāpī, pāṭalī kadalī ghaṭī; Nārī kumārī taruṇī, vāruṇī brāhmaṇī sakhī. मही (पृथ्वी/नदी), वेतरणी, वापी (विहीर/तलाव), पाटली (पाडळ वृक्ष), कदली (केळी), घटी (घडा/घटिका); नारी, कुमारी, तरुणी, वारुणी (दारू), ब्राह्मणी, सखी (मैत्रीण). Gandhabbī kinnarī nāgī, devī yakkhī ajī migī; Vānarī sūkarī sīhī, haṃsī kākī ca kukkuṭī. गन्धब्बी (गंधर्व स्त्री), किन्नरी, नागी (नाग स्त्री), देवी, यक्खी (यक्षिणी), अजी (शेळी), मिगी (हरिणी); वानरी, सूकरी (डुकरीण), सीही (सिंहीण), हंसी (हंसिणी), काकी (कावळीण) आणि कुक्कुटी (कोंबडी). Iccādayo. इत्यादी. Ettha ca īkāralope ññakārapubbarūpo, vetarañño vetaraṇiyo. Vetaraññaṃ vetaraṇiyaṃ vetaraṇiṃ, vetarañño vetaraṇiyo iccādi. Yosu – आणि येथे 'ई' काराचा लोप झाल्यावर 'ञ्ञ' काराचे पूर्वरूप होऊन वेतरञ्ञो, वेतरणियो; वेतरञ्ञं, वेतरणियं, वेतरणिं; वेतरञ्ञो, वेतरणियो इत्यादी रूपे होतात. 'यो' प्रत्यय असताना - 167. Najjā dhayāsvāma १६७. नज्जा धयास्वाम (सूत्र). Yosu nadīsaddassa āma vā hoti. Suña+naka+āma ityādi ññakāra+kakāra+makārā āgamaliṅgā. Sa ca ‘‘mānubandho sarāna+mantā paro’’ti mānubandhattā sarāna+mantā paro hotīti īkārā paro. ‘‘Yavā sare’’ti ye dassa jo, yassa ca pubbarūpaṃ, najjāyo. Vā pa-lopa+yolopesu najjo nadī nadiyo iccādi. 'यो' प्रत्यय असताना 'नदी' शब्दाला 'आम' (āma) हा आदेश विकल्पेकरून होतो. 'सुञ', 'नका', 'आम' इत्यादींमध्ये ञकार, ककार आणि मकार हे आगम दर्शवणारे आहेत. आणि तो (आम) "मानुबन्धो सरानामन्ता परो" या सूत्रानुसार 'म' अनुबन्ध असल्यामुळे स्वरांच्या शेवटी येतो, म्हणजेच 'ई' कारानंतर येतो. "यवा सरे" या सूत्राने 'य' च्या जागी 'ज' होतो, आणि त्याचे पूर्वरूप होऊन 'नज्जायो' (najjāyo) बनते. विकल्पेकरून 'प' चा लोप आणि 'यो' चा लोप झाल्यावर 'नज्जो' (najjo), 'नदी' (nadī), 'नदियो' (nadiyo) इत्यादी रूपे होतात. Īkārantaṃ. ई-कारान्त (स्त्रीलिंगी समाप्त). Yāgu, yāgū yāguyo. Bho yāgu, yāgū yāguyo. Yāguṃ, yāgū yāguyo. Yāguyā, yāgūhi yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu. Evaṃ dhātu+dhenu+kāsu+daddu+kaṇḍu+kacchu+rajju+kareṇu+sassu+piyaṅgu [Pg.67] ādayo. यागु, यागू, यागुयो (प्रथमा). भो यागु, यागू, यागुयो (संबोधन). यागुं, यागू, यागुयो (द्वितीया). यागुया, यागूहू, यागूब्हि (तृतीया/पंचमी). यागुया, यागूनं (चतुर्थी/षष्ठी). यागुयं, यागुया, यागूसु (सप्तमी). याचप्रमाणे धातु, धेनु, कासु, दद्दु, कण्डु, कच्छु, रज्जु, करेणु, सस्सु, पियङ्गु इत्यादी शब्द चालतात. Ettha dhātusaddo ‘‘manodhātunā’’ti abhidhammāvatāre vuttattā pulliṅgepi dissati, taṃ sakkaṭamatena vuttanti keci. येथे 'धातु' शब्द 'अभिधम्मावतार' ग्रंथात "मनोधातुना" असे म्हटल्यामुळे पुल्लिंगातही आढळतो; काही विद्वानांच्या मते ते संस्कृतच्या मतानुसार (संस्कृत व्याकरणाच्या प्रभावामुळे) म्हटले गेले आहे. Mātā, mātaro. Bho māta mātā, mātaro. Mātaraṃ, mātare mātaro. Mātarā, nāssa yādese ‘‘ye passā’’ti yogavibhāgā palopo, anuññāto ahaṃ matyā, aññatra mātuyā, mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi. Salope mātu, pasaññattā ‘no’ na hoti, matyā mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ. Chaṭṭhivisaye ‘‘mātussa saratī’’tipi dissati. Mātari, mātaresu mātūsu. Visesā+ññatra pitusamaṃ. Evaṃ dhītu+duhitusaddā. माता, मातरो (प्रथमा). भो मात, माता, मातरो (संबोधन). मातरं, मातरे, मातरो (द्वितीया). मातरा, 'ना' प्रत्ययाचा 'या' आदेश झाल्यावर "ये पस्सा" या सूत्राच्या योगविभागाने 'प' चा लोप होतो, (उदा.) 'अनुञ्ञातो अहं मत्या' (मला आईने परवानगी दिली आहे), इतर ठिकाणी 'मातुया'. मातरेहि, मातरेभि, मातूहू, मातूभि (तृतीया/पंचमी). 'स' चा लोप झाल्यावर 'मातु' होते, 'प' संज्ञा असल्यामुळे 'नो' होत नाही, 'मत्या', 'मातुया'. मातराणं, माताणं, मातूर्णं (षष्ठी/चतुर्थी). षष्ठीच्या विषयात "मातुस्स सरति" (आईची आठवण काढतो) असेही दिसते. मातरी, मातरेसु, मातूसु (सप्तमी). विशेष नियम वगळता इतर रूपे 'पितु' शब्दाप्रमाणे होतात. याचप्रमाणे 'धीतु' आणि 'दुहितु' शब्द चालतात. Ukārantaṃ. उ-कारान्त (स्त्रीलिंगी समाप्त). Rassanisedhe silope ca kate jambū. ‘‘Jantvā’’dinā yolope, jambū jambuyo. ‘‘Ge vā’’ti rasse bho jambu, jambū jambuyo. Jambuṃ, jambū jambuyo. Jambuyā, jambūhi jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyaṃ jambuyā, jambūsu. र्‍हस्व होण्यास प्रतिबंध केल्यावर आणि 'सि' चा लोप केल्यावर 'जम्बू' रूप होते. "जन्त्वा" इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप झाल्यावर 'जम्बू', 'जम्बुयो' रूपे होतात. "गे वा" या सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर 'भो जम्बु', 'जम्बू', 'जम्बुयो' (संबोधन). जम्बुं, जम्बू, जम्बुयो (द्वितीया). जम्बुया, जम्बूहू, जम्बूब्हि (तृतीया/पंचमी). जम्बुया, जम्बूनं (चतुर्थी/षष्ठी). जम्बुयं, जम्बुया, जम्बूसु (सप्तमी). Evaṃ vadhū ca sarabhū, sarabū sutanū camū; Vāmūrū nāganāsurū, samānā khalu jambuyā. याचप्रमाणे वधू, सरभू, सरबू, सतनू, चमू, वामूरू, नागनासुरू हे शब्द खरोखर 'जम्बू' शब्दाप्रमाणेच चालतात. Ūkārantaṃ. ऊ-कारान्त (स्त्रीलिंगी समाप्त). Go, gāvo gavo iccādi pulliṅgasamaṃ. 'गो' (गाय), 'गावो', 'गवो' इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात. Itthiliṅgaṃ. स्त्रीलिंग समाप्त. Napuṃsaka[Pg.68], si – नपुंसकलिंग, 'सि' प्रत्यय – 111. Aṃ napuṃsake १११. "अं नपुंसके" (नपुंसकलिंगात 'अं' होतो). Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsake. Napuṃsakaṃ. अ-कारान्त नामाहून नपुंसकलिंगात 'सि' प्रत्ययाचा 'अं' होतो. (उदा.) 'नपुंसकं'. 112. Yonaṃ ni ११२. "योनां नि" ('यो' प्रत्ययांच्या जागी 'नि' होतो). Akārantato yonaṃ ni hoti napuṃsake. Nīnaṃ niccavidhānepi ‘‘ninaṃ vā’’ti pakkhe ṭāṭe honti, dīghe napuṃsakā napuṃsakāni. Bho napuṃsaka napuṃsakā, napuṃsakā napuṃsakāni. Napuṃsakaṃ, napuṃsake napuṃsakāni. Napuṃsakena, iccādi sugatasaddasamaṃ. Evaṃ – अ-कारान्त नामाहून नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'नि' होतो. 'नि' चा नित्य विधी असतानाही "निनां वा" या सूत्राने पर्यायी पक्षात 'टा' आणि 'ते' (किंवा दीर्घत्व) होतात, आणि दीर्घ केल्यावर 'नपुंसका', 'नपुंसकानि' अशी रूपे होतात. भो नपुंसक, नपुंसका, नपुंसका, नपुंसकानि (संबोधन). नपुंसकं, नपुंसके, नपुंसकानि (द्वितीया). नपुंसकेन, इत्यादी रूपे 'सुगत' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे – Puñña+pāpa+phala+rūpa+sādhanaṃ,Sota+ghāna+sukha+dukkha+kāraṇaṃ; Dāna+sīla+dhana+jhāna+locanaṃ,Mūla+kūla+bala+jāla+maṅgalaṃ. पुञ्ञ (पुण्य), पाप, फल (फळ), रूप, साधनं (साधन), सोत (कान), घान (नाक), सुख, दुक्ख (दुःख), कारणं (कारण), दान, सील (शील), धन, झान (ध्यान), लोचनं (डोळा), मूल (मूळ), कूल (काठ), बल (बळ), जाल (जाळे), मङ्गलं (मंगल). Naḷina+liṅga+mukha+ṅga+jala+mbujaṃ,Pulina+dhañña+hirañña+phalā+mataṃ; Paduma+paṇṇa+susāna+vanā+yudhaṃ,Hadaya+cīvara+vattha+kuli+ndriyaṃ. नळिन (कमळ), लिङ्ग (लिंग), मुख, अङ्ग (अंग), जल (पाणी), अम्बुजं (कमळ), पुलिन (वाळूचा किनारा), धञ्ञ (धान्य), हिरञ्ञ (सोने), फल (फळ), अमतं (अमृत), पदुम (कमळ), पण्ण (पान), सुसान (स्मशान), वन (जंगल), आयुधं (शस्त्र), हदय (हृदय), चीवर (चीवर), वत्थ (वस्त्र), कुल (कुळ), इन्द्रियं (इंद्रिय). Nayana+vadana+yāno+dana+sopāna+pānaṃ,Bhavana+bhuvana+lohā+lāta+tuṇḍa+ṇḍa+pīṭhaṃ,Karaṇa+maraṇa+ñāṇā+rammaṇā+rañña+tāṇaṃ,Tagara+nagara+tīra+cchatta+chiddo+dakāni.iccādi; नयन (डोळा), वदन (मुख), यान (वाहन), ओदन (भात), सोपान (पायरी), पानं (पेय), भवन (घर), भुवन (विश्व), लोह (लोखंड), अळात (कोलती), तुण्ड (चोच), अण्ड (अंडे), पीठं (आसन), करण (साधन), मरण, ञाण (ज्ञान), आरम्मण (आलंबन), अरञ्ञ (अरण्य), ताणं (रक्षण), तगर (तगर वनस्पती), नगर, तीर (काठ), छत्त (छत्र), छिद्द (छिद्र), उदकानि (पाणी) इत्यादी; Ekaccaṃ, 'एकच्च' (काही/एक) शब्द, 136. Na [Pg.69] nissa ṭā १३६. "न निस्स टा" (नि प्रत्ययाचा 'टा' आदेश होत नाही). Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni. Bho ekacca, ekaccā ekaccāni. Ekaccaṃ, ekacce ekaccāni. Sesaṃ napuṃsakaṃva. 'एकच्च' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नि' प्रत्ययाचा 'टा' आदेश होत नाही, म्हणून 'एकच्चानि' असे रूप होते. भो एकच्च, एकच्चा, एकच्चानि (संबोधन). एकच्चं, एकच्चे, एकच्चानि (द्वितीया). उर्वरित रूपे नपुंसकलिंगाप्रमाणेच होतात. Evaṃ paṭhamaṃ, paṭhamāni iccādi. Padaṃ, padā padāni iccādi napuṃsakasamaṃ. Nāsmiṃsu bhedo. याचप्रमाणे 'पठमं', 'पठमानि' इत्यादी रूपे होतात. 'पदं', 'पदा', 'पदानि' इत्यादी रूपे नपुंसकलिंगाप्रमाणेच होतात. 'ना' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांमध्ये भेद (विशेष बदल) होतो. 106. Nāssa sā १०६. "नास्स सा" ('ना' प्रत्ययाचा 'सा' होतो). Padādīhi nāssa sā hoti vā. Padasā padena. 'पद' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'सा' होतो. (उदा.) 'पदसा', 'पदेन'. 105. Padādīhi १०५. "पदादीहि" ('पद' इत्यादी शब्दांनंतर). Padādīhi smino si hoti vā. Padasi pade padamhi padasmiṃ, padesu. Evaṃ bilasaddo. 'पद' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'सि' होतो. (उदा.) 'पदसि', 'पदे', 'पदम्हि', 'पदस्मिं' (सप्तमी एकवचन); 'पदेसु' (सप्तमी बहुवचन). याचप्रमाणे 'बिल' (बीळ) शब्द चालतो. Kammasaddato nāssa ‘‘nāsse+no’’ti eno vā, kammena, ‘‘pumakammathāmā’’dinā utte kammunā kammanā. Imināva sasmāsu uttaṃ, ussa lasaññāyaṃ sa+smānaṃ yathāyogaṃ no+nā niccaṃ, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa. Kammuno kammassa. Kammunā kammā kammamhā kammasmā. ‘‘Kammādito’’ti smino vā nimhi kammani kamme kammamhi kammasmiṃ, sesaṃ napuṃsakasamaṃ. Camma+vesma+bhasmādayo kammasamā uttato+ññatra. 'कम्म' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा "नास्सेनो" या सूत्राने विकल्पेकरून 'एन' आदेश होतो, (उदा.) 'कम्मेन'; "पुमकम्मथामा" इत्यादी सूत्राने उ-कार झाल्यावर 'कम्मुना', 'कम्मना' अशी रूपे होतात. याच सूत्राने 'स' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना उ-कार होतो; 'उ' ची 'ल' संज्ञा झाल्यावर 'स' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'नो' आणि 'ना' हे आदेश नित्य होतात, कारण 'वा' (विकल्प) या अधिकाराची व्यवस्था मर्यादित आहे. (उदा.) 'कम्मुनो', 'कम्मस्स' (षष्ठी/चतुर्थी). 'कम्मुना', 'कम्मा', 'कम्मम्हा', 'कम्मस्मा' (पंचमी). "कम्मादितो" या सूत्राने 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नि' आदेश झाल्यावर 'कम्मनि', 'कम्मे', 'कम्मम्हि', 'कम्मस्मिं' (सप्तमी) अशी रूपे होतात. उर्वरित रूपे नपुंसकलिंगाप्रमाणेच होतात. 'चम्म' (चामडे), 'वेस्म' (घर), 'भस्म' (राख) इत्यादी शब्द उ-कार होण्याव्यतिरिक्त इतर बाबतीत 'कम्म' शब्दाप्रमाणेच चालतात. Gacchanta, si. ‘‘Ntassaṃ’’ti vā aṃmhi silopo gacchaṃ. Aññatra sissa daṃ, gacchantaṃ, gacchantā gacchantāni. Bho gaccha gacchā gacchaṃ, gacchantā gacchantāni. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchante gacchantāni. Gacchatā gacchantene+ccādi pulliṅgasamaṃ. Evaṃ yajanta+vajantādayo. 'गच्छन्त' शब्द, 'सि' प्रत्यय असताना – "न्तस्सं" या सूत्राने विकल्पेकरून 'अं' आदेश झाल्यावर 'सि' चा लोप होऊन 'गच्छं' रूप होते. इतर पक्षात 'सि' चा 'दं' (किंवा अं) होऊन 'गच्छन्तं', 'गच्छन्ता', 'गच्छन्तानि' रूपे होतात. भो गच्छ, गच्छा, गच्छं, गच्छन्ता, गच्छन्तानि (संबोधन). गच्छं, गच्छन्तं, गच्छन्ते, गच्छन्तानि (द्वितीया). गच्छता, गच्छन्तेन इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'यजन्त' (यज्ञ करणारा), 'वजन्त' (जाणारा) इत्यादी शब्द चालतात. Akārantaṃ. अ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त). Aṭṭhi[Pg.70], silopo. 'अट्ठि' (हाड) शब्द, 'सि' चा लोप होतो. 113. Jhalā vā ११३. "झला वा" ('झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांहून विकल्पेकरून). Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake. Aṭṭhīni. ‘‘Lopo’’ti yolope dīgho, aṭṭhī. Bho aṭṭhi aṭṭhī, aṭṭhīni aṭṭhī. Aṭṭhiṃ, aṭṭhīni aṭṭhī. Aṭṭhinā iccādi munisaddasamaṃ. Evaṃ pacchi+akkhi+dadhi+satthi+vāri+acciādayo. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांहून नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'नि' होतो. (उदा.) 'अट्ठीनि'. "लोपो" या सूत्राने 'यो' चा लोप झाल्यावर दीर्घ होऊन 'अट्ठी' रूप होते. भो अट्ठि, अट्ठी, अट्ठीनि, अट्ठी (संबोधन). अट्ठिं, अट्ठीनि, अट्ठी (द्वितीया). अट्ठिना इत्यादी रूपे 'मुनि' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'पच्छि' (टोपली), 'अक्खि' (डोळा), 'दधि' (दही), 'सत्थि' (मांडी), 'वारि' (पाणी), 'अच्चि' (ज्वाला) इत्यादी शब्द चालतात. Ikārantaṃ. इ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त). Daṇḍi, napuṃsakattā ‘‘ekavacane’’ccādinā rasse silopo. Daṇḍīni daṇḍī. ‘‘Ge vā’’ti rasse bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍīni daṇḍī. ‘‘Naṃ jhīto’’ti naṃ. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍīni daṇḍī. Sesaṃ pulliṅge daṇḍīsamaṃ. Evaṃ sukhakārī+sīghayāyīādayo. 'दण्डी' शब्द, नपुंसकलिंग असल्यामुळे "एकवचने..." इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर 'सि' चा लोप होतो. 'दण्डीनि', 'दण्डी' रूपे होतात. "गे वा" या सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर 'भो दण्डि', 'दण्डी', 'दण्डीनि', 'दण्डी' (संबोधन). "नं झीतो" या सूत्राने 'नं' प्रत्यय असताना 'दण्डिनं', 'दण्डिं', 'दण्डीनि', 'दण्डी' (द्वितीया) रूपे होतात. उर्वरित रूपे पुल्लिंगातील 'दण्डी' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'सुखकारी' (सुख देणारा), 'सीघयायी' (वेगाने जाणारा) इत्यादी शब्द चालतात. Īkārantaṃ. ई-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त). Cakkhu, cakkhūni cakkhū. Sesaṃ aṭṭhisamaṃ. Evaṃ āyu+vasu+dhanu+dāru+tipu+madhu+siṅgu+hiṅgu+vatthu+jatu+ambu+ assuādīni. Āyusaddato nāssa kodhādittā sāva viseso. 'चक्खु' (डोळा) शब्द, 'चक्खूनि', 'चक्खू' रूपे होतात. उर्वरित रूपे 'अट्ठि' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे आयु (आयुष्य), वसु (धन), धनु (धनुष्य), दारु (लाकूड), तिपु (कथील), मधु (मध), सिङ्गु (शेवगा), हिङ्गु (हिंग), वत्थु (वस्तू), जतु (लाख), अम्बु (पाणी), अस्सु (अश्रू) इत्यादी शब्द चालतात. 'आयु' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा 'कोधादि' गणामध्ये असल्यामुळे 'सा' होतो, हाच विशेष फरक आहे. Ukārantaṃ. उ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त). Gotrabhu, rasse silopo. Gotrabhūni gotrabhū. Bho gotrabhu gotrabhū, gotrabhūni gotrabhū. Gotrabhuṃ, gotrabhūni gotrabhū iccādi pulliṅge vessabhūsamaṃ. Evaṃ sayambhū+abhibhū+dhammaññū ādayo. 'गोत्रभू' शब्द, र्‍हस्व झाल्यावर 'सि' चा लोप होतो. 'गोत्रभूनि', 'गोत्रभू' रूपे होतात. भो गोत्रभु, गोत्रभू, गोत्रभूनि, गोत्रभू (संबोधन). गोत्रभुं, गोत्रभूनि, गोत्रभू (द्वितीया) इत्यादी रूपे पुल्लिंगातील 'वेस्सभू' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'सयम्भू' (स्वयंभू), 'अभिभू' (अभिभूत करणारा), 'धम्मञ्ञू' (धर्म जाणणारा) इत्यादी शब्द चालतात. Ūkārantaṃ. ऊ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त). Visadā+visadākāra-vohāro+bhayamuttako[Pg.71]; Pumādijānane hetu-bhāvato liṅga+mīrito. स्पष्ट आणि अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार आणि या दोन्हीहून मुक्त असणे, जे पुल्लिंग इत्यादी ओळखण्याचे कारण बनते, त्याला 'लिंग' (व्याकरणातील लिंग) म्हटले जाते. Thana+kesāvatī nārī, massuvā puriso siyā; Ubhinna+mantaraṃ etaṃ, itaro+bhayamuttako. स्तन आणि लांब केस असणारी ती 'नारी' (स्त्री) आणि दाढी-मिशा असणारा तो 'पुरुष' असतो; हा या दोघांमधील फरक आहे, तर इतर (नपुंसकलिंग) या दोन्ही लक्षणांपासून मुक्त असते. Ese+sā eta+mīti ca,Pasiddhiatthesu yesu lokassa; Thī+puma+napuṃsakānī+ti,Vuccante tāni nāmāni. 'एषः' (हा), 'एषा' (ही) आणि 'एतत्' (हे) या लोकप्रसिद्ध अर्थांमध्ये जे शब्द वापरले जातात, त्यांना अनुक्रमे स्त्री, पुरुष आणि नपुंसकलिंगी नामे म्हटले जाते. Napuṃsakaliṅgaṃ. नपुंसकलिंग. Atha sabbādīnaṃ rūpanayo niddisiyate, आता 'सब्ब' (सर्व) इत्यादी शब्दांच्या रूपांची पद्धत दर्शविली जात आहे. Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama, pubba+parā+para+dakkhiṇu+ttarā+dharāni vavatthāya+masaññāyaṃ. ‘‘Ūnapūrattha+madhikapadodāharaṇa+majjhāhāro’’ti ñāyā sabbādīsu paṭhīyanteti yojetabbaṃ. Ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha iccete sabbādayo. Kaccāyane adassitassāpi tyasaddassa – सब्ब (सर्व), कतर, कतम, उभय, इतर, अञ्ञ (अन्य), अञ्ञतर, अञ्ञतम, पुब्ब (पूर्व), पर, अपर, दक्खिण (दक्षिण), उत्तर, अधर - हे शब्द संज्ञा (नाव) नसताना आणि मर्यादा दर्शविताना (सर्वनाम संज्ञक होतात). 'ऊनपूरत्थं अधिकपदोदाहरणं मज्झाहारो' या न्यायानुसार हे शब्द 'सब्ब' इत्यादी गणात वाचले जातात, असे जाणावे. य, त्य, त, एत, इम, अमु, किं, एक, तुम्ह, अम्ह हे 'सब्ब' इत्यादी (सर्वनाम) शब्द आहेत. कच्चायन व्याकरणात 'त्य' शब्द दर्शविला नसला तरी - Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā; Bījāni tyāsu ruhanti, yadidaṃ sattā pajāyareti – 'त्यांच्यामध्ये क्रीडा स्थापित आहे, त्यांच्यामध्ये रती (प्रीती) प्रतिष्ठित आहे; त्यांच्यामध्ये बीजे रुजतात, ज्यांच्यापासून हे प्राणी जन्माला येतात' - Pāḷiyaṃ dissamānattā idha saṅgaho. पाळी (त्रिपिटक) साहित्यात हा प्रयोग दिसत असल्यामुळे येथे त्याचा संग्रह (समावेश) केला आहे. Tattha sabbasaddo niravasesattho. Katara+katamasaddā pucchanatthā. Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano. Itarasaddo vuttapaṭiyogīvacano. Aññasaddo adhikatāparavacano. Añña- tara+aññatamasaddā [Pg.72] aniyamatthā. Pubbādayo disādivavatthāvacanā. Yasaddo aniyamattho. Tya+tasaddā parammukhavacanā. Eta+ima+amu+kiṃ iccete samīpa+accantasamīpa+dūra+pucchanatthavacanā. Ekasaddo saṃkhyādivacano. Tumha+amhasaddā para+atta niddesavacanā. त्यामध्ये, 'सब्ब' शब्द संपूर्ण (निरवशेष) अर्थ व्यक्त करतो. 'कतर' आणि 'कतम' हे शब्द प्रश्नार्थक आहेत. 'उभय' शब्द दोन अवयवांच्या समूहाचा वाचक आहे. 'इतर' शब्द आधी सांगितलेल्याच्या विरोधी (किंवा भिन्न) अर्थाचा वाचक आहे. 'अञ्ञ' शब्द अधिक किंवा दुसऱ्या अर्थाचा वाचक आहे. 'अञ्ञतर' आणि 'अञ्ञतम' हे शब्द अनिश्चित अर्थाचे वाचक आहेत. 'पुब्ब' इत्यादी शब्द दिशा इत्यादींच्या मर्यादेचे वाचक आहेत. 'य' शब्द अनिश्चित अर्थाचा वाचक आहे. 'त्य' आणि 'त' हे शब्द परोक्ष (तिसऱ्या व्यक्तीच्या) अर्थाचे वाचक आहेत. 'एत', 'इम', 'अमु' आणि 'किं' हे शब्द अनुक्रमे जवळ, अत्यंत जवळ, दूर आणि प्रश्नार्थक अर्थाचे वाचक आहेत. 'एक' शब्द संख्या इत्यादींचा वाचक आहे. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' हे शब्द अनुक्रमे मध्यम पुरुष (दुसरा) आणि उत्तम पुरुष (स्वतः) यांचे वाचक आहेत. Sabbo, sissa o, 'सब्बो' - 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो. 138. Yona+meṭa १३८. अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'एत' (ए) आदेश होतो. Akārantehi sabbādīhi yonaṃ eṭa hoti niccaṃ. Sabbe. Bho sabba sabbā, sabbe. Sabbaṃ, sabbe. Sabbena, sabbehi sabbebhi. Evaṃ karaṇe. Sabbassa. अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'एत' आदेश नित्य होतो. रूप बनते - 'सब्बे'. संबोधनात - 'भो सब्ब', 'सब्बा', 'सब्बे'. द्वितीयेत - 'सब्बं', 'सब्बे'. तृतीयेत - 'सब्बेन', 'सब्बेहि', 'सब्बेभि'. याचप्रमाणे करणात (तृतीयेत) रूपे होतात. चतुर्थी एकवचनात - 'सब्बस्स'. 99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca ९९. 'नं' प्रत्यय असताना देखील 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'ए' होतो. Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi su+hisu ca. Ettha ādisaddo avayave, vuttañhi – अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'नं', 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'ए' होतो. येथे 'आदि' शब्द अवयव अर्थाचा वाचक आहे, कारण म्हटले आहे की - Mariyādāyaṃ pakāre ca, samīpe+vayave tathā; Catūsva+tthesu medhāvī, ādisaddaṃ pakāsayeti. 'मर्यादा, प्रकार, समीपता आणि अवयव (भाग) या चार अर्थांमध्ये बुद्धिमान लोक 'आदि' शब्दाचा प्रयोग करतात.' 100. Saṃ+sānaṃ १००. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' प्रत्ययाचा 'सं' आणि 'सानं' आदेश होतो. Sabbādito naṃvacanassa saṃ+sānaṃ honti. Sabbesaṃ sabbesānaṃ. Sabbā sabbamhā sabbasmā. Sabbe sabbamhi sabbasmiṃ, sabbesu. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'सं' आणि 'सानं' आदेश होतो. रूपे होतात - 'सब्बेसं', 'सब्बेसानं'. पंचमी एकवचनात - 'सब्बा', 'सब्बम्हा', 'सब्बस्मा'. सप्तमी एकवचनात - 'सब्बे', 'सब्बम्हि', 'सब्बस्मिं'; बहुवचनात - 'सब्बेसु'. Itthiyaṃ ‘‘itthiya+matvā’’ti āpaccaye tassa ghasaññā. Sesaṃ kaññāva. Sabbā, sabbā sabbāyo. Bho sabbe, sabbā sabbāyo. ‘‘Gho ssaṃ+ssā+ssāyaṃ+tiṃ sū’’-ti rasse [Pg.73] sabbaṃ, sabbā sabbāyo. Sabbāya, sabbāhi sabbābhi. स्त्रीलिंगात 'इत्थिय मत्वा' या सूत्राने 'आ' प्रत्यय लागून त्याची 'घ' संज्ञा होते. उर्वरित रूपे 'कञ्ञा' (कन्या) प्रमाणे होतात. रूपे होतात - 'सब्बा', 'सब्बा', 'सब्बायो'. संबोधनात - 'भो सब्बे', 'सब्बा', 'सब्बायो'. 'घो स्सं+स्सा+स्सायं+तिं सु' या सूत्राने र्‍हस्व होऊन - 'सब्बं', 'सब्बा', 'सब्बायो'. तृतीयेत - 'सब्बाय', 'सब्बाहि', 'सब्बाभि'. 101. Ghapā sassa ssā vā १०१. 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा 'स्सा' आदेश पर्यायाने होतो. Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti. Amussāti rūpassa ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti ssādesena siddhattā vāggahaṇa+muttaratthaṃ. Rasse sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ. Pañcamiyaṃ sabbāya. 'सब्ब' इत्यादी 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा 'स्सा' आदेश पर्यायाने होतो. 'अमुस्सा' हे रूप 'स्सा वा ते+ति+मा+मूही' या सूत्राने 'स्सा' आदेश होऊन सिद्ध होत असल्यामुळे, येथे 'वा' चे ग्रहण पुढील सूत्रांसाठी आहे. र्‍हस्व झाल्यावर रूपे होतात - 'सब्बस्सा', 'सब्बाय'; बहुवचनात - 'सब्बासं', 'सब्बासानं'. पंचमीत - 'सब्बाय'. 102. Smino ssaṃ १०२. 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'स्सं' आदेश पर्यायाने होतो. Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti. Sabbassaṃ sabbāyaṃ sabbāya, sabbāsu. 'सब्ब' इत्यादी 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'स्सं' आदेश पर्यायाने होतो. रूपे होतात - 'सब्बस्सं', 'सब्बायं', 'सब्बाय'; बहुवचनात - 'सब्बासु'. Napuṃsake sabbaṃ. ‘‘Yonaṃ nī’’ti napuṃsake yossa nimhi – nपुंसकलिंगात 'सब्बं' रूप होते. 'योनां नी' या सूत्राने नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्ययाचा 'नि' आदेश झाल्यावर - 137. Sabbādīhi १३७. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर - Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti. Dīghe sabbāni. Bho sabba sabbā, sabbāni. Sabbaṃ, sabbe sabbāni. Nādīsu pumeva. Katarakatamaubhayā tīsu liṅgesu sabbasamā. Evaṃ itaraaññasaddā. Ssā+ssaṃsu viseso. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नि' प्रत्ययाचा 'टा' आदेश होत नाही. दीर्घ झाल्यावर रूप बनते - 'सब्बानि'. संबोधनात - 'भो सब्ब', 'सब्बा', 'सब्बानि'. द्वितीयेत - 'सब्बं', 'सब्बे', 'सब्बानि'. तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्ये पुल्लिंगाप्रमाणेच रूपे होतात. 'कतर', 'कतम' आणि 'उभय' हे शब्द तिन्ही लिंगांत 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच चालतात. याचप्रमाणे 'इतर' आणि 'अञ्ञ' शब्द देखील चालतात. 'स्सा' आणि 'स्सं' प्रत्ययांमध्ये काही विशेष फरक आहे. 52. Ssaṃ+ssā+ssāyesvi-tare+ka+ññe+ti+māna+mi ५२. 'स्सं', 'स्सा' आणि 'स्साय' प्रत्यय असताना 'इतर', 'एक', 'अञ्ञ', 'एत' आणि 'इम' या शब्दांच्या शेवटी 'इ' हा आदेश नित्य होतो. Ssamādīsu itara+eka+añña+eta+ima iccetesaṃ i hoti niccaṃ. Itarissā itarāya, aññissā aññāya, aññāsaṃ [Pg.74] aññāsānaṃ. Aññissaṃ aññāyaṃ aññāya. Aññatara+ññatamā liṅgattaye sabbasamā. 'स्सं' इत्यादी प्रत्यय असताना 'इतर', 'एक', 'अञ्ञ', 'एत' आणि 'इम' या शब्दांच्या शेवटी 'इ' हा आदेश नित्य होतो. रूपे होतात - 'इतरिस्सा', 'इतराय'; 'अञ्ञिस्सा', 'अञ्ञाय'; बहुवचनात - 'अञ्ञासं', 'अञ्ञासानं'. सप्तमीत - 'अञ्ञिस्सं', 'अञ्ञायं', 'अञ्ञाय'. 'अञ्ञतर' आणि 'अञ्ञतम' हे शब्द तिन्ही लिंगांत 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच चालतात. Pubbo, 'पुब्बो' (पूर्व) - 143. Pubbādīhi chahi १४३. 'पुब्ब' इत्यादी सहा शब्दांनंतर - Etehi chahi savisaye eṭa vā hotīti yossa eṭa, pubbe pubbā. Bho pubba pubbā, pubbe pubbā. Pubbaṃ, pubbe. Pubbena. Sesaṃ sabbaliṅge sabbasamaṃ. Evaṃ parādayo pañca. या सहा शब्दांनंतर आपल्या विषयात 'यो' प्रत्ययाचा 'एत' आदेश पर्यायाने होतो, म्हणून 'पुब्बे', 'पुब्बा' अशी रूपे होतात. संबोधनात - 'भो पुब्ब', 'पुब्बा', 'पुब्बे', 'पुब्बा'. द्वितीयेत - 'पुब्बं', 'पुब्बे'. तृतीयेत - 'पुब्बेन'. उर्वरित रूपे सर्व लिंगांत 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'पर' इत्यादी इतर पाच शब्द देखील चालतात. 139. Nā+ññañca nāma+ppadhānā १३९. नाम (संज्ञा) बनलेल्या आणि अप्रधान असलेल्या 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे 'सब्ब' प्रमाणे कार्य (सर्वनाम कार्य) होत नाही. Taṃnāmabhūtehi appadhānehi ca sabbādīhi sabbādikāriyaṃ na hoti. Te sabbā, sabbanāmā teti attho. Te piyasabbā, te atisabbā. Nāmabhūte ca aññapadatthādo appadhānavisaye ca sabbādikāriyanisedhena ‘‘paramasabbe tiṭṭhanti’’ tyādito padhānapadantato eṭaādayo honti, visesanasamāsassa uttarapadatthapadhānattā. नाम बनलेल्या आणि अप्रधान असलेल्या 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे सर्वनाम कार्य होत नाही. जसे - 'ते सब्बा' (ते सर्व), येथे 'सब्ब' हे नाम आहे असा अर्थ आहे. 'ते पियसब्बा', 'ते अतिसब्बा'. नाम बनलेल्या आणि अन्यपदार्थ इत्यादी अप्रधान विषयात सर्वनाम कार्याचा निषेध असल्यामुळे, 'परमसब्बे तिट्ठन्ति' इत्यादी ठिकाणी प्रधान पदाच्या शेवटी 'एत' इत्यादी आदेश होतात, कारण विशेषण समासात उत्तरपदाचा अर्थ प्रधान असतो. 140. Tatiyatthayoge १४०. तृतीया विभक्तीच्या अर्थाच्या योगात - Tatiyatthena yoge ca sabbādikāriyaṃ na hoti. Māsena pubbā māsapubbā iccādi. तृतीयार्थाच्या योगात 'सब्बादि' (सर्व इत्यादी शब्दांचे) कार्य होत नाही. जसे की, 'मासेन पुब्बा' (महिन्याने पूर्व) = 'मासपुब्बा' इत्यादी. 141. Catthasamāse १४१. च-अर्थ समासात (द्वंद्व समासात). Catthasamāsavisaye sabbādikāriyaṃ na hoti. Dakkhiṇuttarapubbānantiādi. च-अर्थ समासाच्या विषयात 'सब्बादि' कार्य होत नाही. जसे की, 'दक्खिणुत्तरपुब्बानं' इत्यादी. 142. Ve+ṭa १४२. वे+ट. Iti [Pg.75] catthasamāse sabbādikāriyaṃ na hoti, niccena eṭaādesappasaṅge ayaṃ sampattavibhāsā. Pubbuttare pubbuttarā. Sesaṃ sugatasamaṃ. अशा प्रकारे च-अर्थ समासात 'सब्बादि' कार्य होत नाही; नित्य 'एत' आदेशाचा प्रसंग असताना हा प्राप्त विकल्प आहे. 'पुब्बुत्तरे', 'पुब्बुत्तरा'. उर्वरित भाग सुगत-समान (आधी सांगितल्याप्रमाणे) आहे. Yo, ye. Yā, yāyo. Yaṃ, yāni iccādi sabbasamaṃ. Yādīna+mālapane rūpaṃ na sambhavati. 'यो', 'ये'. 'या', 'यायो'. 'यं', 'यानि' इत्यादी सर्व 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच आहेत. 'य' इत्यादी शब्दांचे संबोधन विभक्तीत रूप संभवत नाही. Tya si – त्य सि – 128. Tya+te+tānaṃ tassa so १२८. त्य, ते आणि त यांच्या 'त' चा 'सो' होतो. Tya+te+tāna+manapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi. Syo, tye. Syā, tyā, tyāyo. Tyaṃ, tyāni iccādi sabbasamaṃ. त्य, ते आणि त या नपुंसकेतर (पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी) शब्दांच्या 'त' चा 'सि' प्रत्यय असताना 'सो' होतो. स्यो, त्ये. स्या, त्या, त्यायो. त्यं, त्यानि इत्यादी सर्व समान आहे. So, सो, 131. Tatassa no sabbāsu १३१. त-शब्दाच्या 'त' चा सर्व विभक्तींमध्ये 'न' होतो. Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu. ‘‘Tya+te+tānaṃ tassā’’ti ca ettha tyādīnaṃ takāraggahaṇaṃ syā sā esā nāyoti itthiyaṃ sabbasamā hotīti. Ne te. Naṃ taṃ, ne te. Nena tene, nehi nebhi tehi tebhi. त-शब्दाच्या 'त' चा सर्व विभक्तींमध्ये विकल्पेकरून 'न' होतो. 'त्य+ते+तानं तस्स' यामध्ये 'त्य' इत्यादींच्या त-काराचे ग्रहण केल्यामुळे 'स्या, सा, एसा, नायो' असे स्त्रीलिंगात सर्व समान होते. ने, ते. नं, तं, ने, ते. नेन, तेने, नेहि, नेभि, तेहि, तेभि. 132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi+massa ca १३२. टा, स, स्मा, स्मिं, स्साय, स्सं, स्सा, सं, म्हा, म्ही, सु प्रत्यय असताना 'इम' आणि 'त' च्या त-काराचा 'ट' होतो. ‘‘Ṭa sa+smā+smiṃ+naṃsmi+massa cā’’ti vuttepi tesaṃ vibhattīnaṃ ādesesu ssāyādīsu paresu ‘‘tadādesā tadiva [Pg.76] bhavantī’’ti ñāyā ṭādese siddhepi yādiādesantare pare nivattanatthaṃ ssādīnaṃ gahaṇaṃ. जरी 'टा, स, स्मा, स्मिं, नं, स्मि आणि इम चा' असे म्हटले असले, तरी त्या विभक्तींच्या आदेशांमध्ये 'स्साय' इत्यादी पर असताना 'त्यांचे आदेश त्यांच्यासारखेच होतात' या न्यायाने 'ट' आदेश सिद्ध होत असला, तरी इतर 'य' इत्यादी आदेश पर असताना (त्याची) निवृत्ती करण्यासाठी 'स्सा' इत्यादींचे ग्रहण केले आहे. Sādīsvi+massa tasaddatakārassa ca ṭo vā hoti. Pubbassaralopo. Eva+muparipi. Assa nassa tassa, nesaṃ nesānaṃ tesaṃ tesānaṃ. Amhā asmā namhā nasmā tamhā tasmā. Amhi asmiṃ namhi nasmiṃ tamhi tasmiṃ, nesu tesu. 'स' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'इम' आणि 'त' शब्दाच्या त-काराचा विकल्पेकरून 'ट' होतो. पूर्वस्वराचा लोप होतो. पुढेही याचप्रमाणे. अस्स, नस्स, तस्स; नेसं, नेसानं, तेसं, तेसानं. अम्हा, अस्मा, नम्हा, नस्मा, तम्हा, तस्मा. अम्हि, अस्मिं, नम्हि, नस्मिं, तम्हि, तस्मिं; नेसु, तेसु. Itthiyaṃ sā, nā nāyo tā tāyo. Naṃ taṃ, nā nāyo tā tāyo. Nāmhi – स्त्रीलिंगात - सा, ना, नायो, ता, तायो. नं, तं, ना, नायो, ता, तायो. 'ना' प्रत्यय असताना - 46. Ssā vā te+ti+mā+mūhi ४६. त, एत, इम आणि अमू या शब्दांनंतर विकल्पेकरून 'स्सा' होतो. Ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhi ekatte nādīnaṃ ssā vā hoti. Antassarānaṃ ghapavohārena taṃsahacaritāpi saddā ‘‘kunte pavesayā’’ti ñāyā gayhantīti ‘‘ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhī’’ti vuttaṃ. Vāṭādese assā nassā nāya. घप-संज्ञक 'त', 'एत', 'इम' आणि 'अमू' या शब्दांनंतर एकवचनात 'ना' इत्यादींचा विकल्पेकरून 'स्सा' होतो. अंत्य स्वरांच्या 'घप' संज्ञेच्या व्यवहाराने त्यांच्याशी सहचरित असलेले शब्द देखील 'कुंते पवेसय' (भाले प्रवेश करवा) या न्यायाने घेतले जातात, म्हणून 'घप-संज्ञक त, एत, इम, अमू' असे म्हटले आहे. विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर - अस्सा, नस्सा, नाय. 53. Tāya vā ५३. विकल्पेकरून 'ताय' होतो. Ssaṃssāssā yesu tassa vā i hoti. Tissā tassā tāya, nāhi nābhi tāhi tābhi. Sassa vā ssāmhi assā nassā tissā tassā. 'स्सं', 'स्सा', 'स्साय' पर असताना 'त' चा विकल्पेकरून 'इ' होतो. तिस्सा, तस्सा, ताय; नाहि, नाभि, ताहि, ताभि. 'स' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'स्सा' झाल्यावर - अस्सा, नस्सा, तिस्सा, तस्सा. 54. Te+ti+māto sassa ssāya ५४. त, एत आणि इम या शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा 'स्साय' होतो. Tā+etā+imāto sassa ssāyo hoti vā. Assāya nassāya tissāya tassāya, ‘‘ghapate’’ccādinā yādese [Pg.77] nāya tāya. Naṃvacanassa sa+mādese takārassa ca vā ṭādese āsaṃ nāsaṃ nāsānaṃ tāsaṃ tāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ assā nassaṃ nassā nāyaṃ nāya tissaṃ tissā tassaṃ tassā tāyaṃ tāya, nāsu tāsu. ता, एता, इमा या शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'स्साय' होतो. अस्साय, नस्साय, तिस्साय, तस्साय. 'घपतो' इत्यादी सूत्राने 'य' आदेश झाल्यावर - नाय, ताय. 'नं' वचनाचा 'सं' आदेश झाल्यावर आणि त-काराचा विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर - आसं, नासं, नासानं, तासं, तासानं. सप्तमीत - अस्सं, अस्सा, नस्सं, नस्सा, नायं, नाय, तिस्सं, तिस्सा, तस्सं, तस्सा, तायं, ताय; नासु, तासु. Napuṃsake naṃ taṃ, nāni tāni. Naṃ taṃ, ne nāni te tāni. Sesaṃ pumeva. नपुंसकलिंगात - नं, तं, नानि, तानि. नं, तं, ने, नानि, ते, तानि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. ‘‘Yaṃtaṃsaddā niccasambandhā’’ti ñāyā yaṃsaddena aniyamitatthaṃ taṃsaddo niyameti. 'यं आणि तं हे शब्द नित्य संबंध दाखवणारे असतात' या न्यायाने, 'यं' शब्दाने दर्शवलेला अनिश्चित अर्थ 'तं' शब्द निश्चित करतो. Pasiddhe anubhūtatthe, pakkantavisaye tathā; Yaṃsadda+manapekkheva, taṃsaddo yujjate sadāti – प्रसिद्ध आणि अनुभवलेल्या अर्थामध्ये, तसेच प्रकृत विषयात, 'यं' शब्दाची अपेक्षा न ठेवताही 'तं' शब्दाचा नेहमी प्रयोग केला जातो - Vuttattā ettheva taṃsaddo yaṃsaddaṃ nāpekkhati. Yathākkamaṃ tatri+da+mudāharaṇaṃ – असे म्हटल्यामुळे, येथे 'तं' शब्द 'यं' शब्दाची अपेक्षा करत नाही. त्याचे अनुक्रमे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे - (.) ‘‘Namo tassā’’ti ca, (.) ‘‘aggimpa+kkhinā…pe… ñātakārī hi so jino’’ti ca, (..) Purimagāthāya vuttamunisadda+mapekkhitvā ‘‘savāsane kilese so’’ti ca. (.) १. 'नमो तस्स' (त्यांना नमस्कार असो) असे, २. 'अग्गिम्पक्खिना...पे... ज्ञातकारी हि सो जिनो' (तो जिन ज्ञानी आहे) असे, आणि ३. पूर्व गाथेतील 'मुनि' शब्दाची अपेक्षा करून 'सवासने किलेसे सो' असे. Eso, ete. Esā, etā etāyo, etaṃ, etāni iccādi ṭa+nādesābhāvova viseso. एसो, एते. एसा, एता, एतायो, एतं, एतानि इत्यादी. यात 'ट' आणि 'न' आदेशांचा अभाव असणे हाच विशेष फरक आहे. Ima si, इम शब्दाला 'सि' प्रत्यय असताना, 127. Simha+napuṃsakassā+yaṃ १२७. 'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकेतर 'इम' शब्दाचा 'अयं' होतो. Imasaddassa anapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi. Ayaṃ, ime. Imaṃ, ime. इम या नपुंसकेतर (पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी) शब्दाचा 'सि' प्रत्यय असताना 'अयं' होतो. अयं, इमे. इमं, इमे. 126. Nāmha+ni+mi १२६. 'ना' प्रत्यय असताना 'अन' आणि 'इमि' आदेश होतात. Imasaddassa [Pg.78] anitthiyaṃ nāmhi ana+imiiccādesā honti. ‘‘Ate+nā’’ti ene anena iminā. Himhi – इम या स्त्रीलिंगेतर (पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी) शब्दाचा 'ना' प्रत्यय असताना 'अन' आणि 'इमि' हे आदेश होतात. 'अतेना' या सूत्राने 'एने' होऊन - अनेन, इमिना. 'हि' प्रत्यय असताना - 125. Imassā+nitthiyaṃ ṭe १२५. स्त्रीलिंगेतर 'इम' शब्दाचा 'टे' होतो. Imassā+nitthiyaṃ ṭe hoti vā su+naṃ+hisu. ‘‘Nāmaggahaṇe liṅgavisiṭṭhassāpi gahaṇaṃ’’ti ñāyā ‘anitthiyaṃ’ti itthiliṅganisedhā imassāti nāmaggahaṇavisaye liṅgavisesitassa imasaddassāpi gahaṇaṃ. Tassa phalaṃ ‘‘tatassa no sabbāsu’’ tyādo liṅgattaye kāriyasiddhi. Ehi ebhi imehi imebhi. ‘‘Ṭa sasmāsmi’’miccādinā sabbassi+massa vā ṭādese assa imassa, vā ṭe esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ. Amhā asmā imamhā imasmā. Amhi asmiṃ imamhi imasmiṃ, esu imesu. सु, नं आणि हि प्रत्यय पर असताना स्त्रीलिंगेतर 'इम' शब्दाचा विकल्पेकरून 'टे' होतो. 'नामाच्या ग्रहणात लिंगविशिष्ट शब्दाचेही ग्रहण होते' या न्यायाने 'अनित्थियं' (स्त्रीलिंगेतर) असा स्त्रीलिंगाचा निषेध केल्यामुळे, 'इमस्स' या नामग्रहणाच्या विषयात लिंगविशेष असलेल्या 'इम' शब्दाचेही ग्रहण होते. त्याचे फळ म्हणजे 'ततस्स नो सम्बासु' इत्यादींमध्ये तिन्ही लिंगांत कार्यसिद्धी होते. एहि, एभि, इमेहि, इमेभि. 'टा सस्मास्मिं' इत्यादी सूत्राने संपूर्ण 'इम' शब्दाचा विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर - अस्स, इमस्स; विकल्पेकरून 'टे' झाल्यावर - एसं, एसानं, इमेसं, इमेसानं. अम्हा, अस्मा, इमम्हा, इमस्मा. अम्हि, अस्मिं, इमम्हि, इमस्मिं; एसु, इमेसु. Itthiyaṃ ayaṃ, imā imāyo. Imaṃ, imā imāyo. Nā ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti ssā vā, vā ṭādese ‘‘ssa’’ miccādinā iādese ca kate assā imissā imāya, imāhi imābhi. Assā imissā assāya imissāya imāya. Naṃvacanassa sa+mādese imassa ca vā ṭādese assa ‘‘sunaṃhi sū’’ti dīghe ca kate āsaṃ, aññatra imāsaṃ imāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ imissaṃ assā imissā imāyaṃ imāya, imāsu. स्त्रीलिंगात - अयं, इमा, इमायो. इमं, इमा, इमायो. 'ना' प्रत्यय असताना 'स्सा वा तेतिमामूहि' या सूत्राने विकल्पेकरून 'स्सा' होतो, विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर आणि 'स्स' इत्यादी सूत्राने 'इ' आदेश झाल्यावर - अस्सा, इमिस्सा, इमाय; इमाहि, इमाभि. अस्सा, इमिस्सा, अस्साय, इमिस्साय, इमाय. 'नं' वचनाचा 'सं' आदेश झाल्यावर आणि 'इम' चा विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर 'अस्स' होऊन 'सुनंहीसु' या सूत्राने दीर्घ केल्यावर - आसं, इतर ठिकाणी - इमासं, इमासानं. सप्तमीत - अस्सं, इमिस्सं, अस्सा, इमिस्सा, इमायं, इमाय; इमासु. Napuṃsake – नपुंसकलिंगात - 201. Imassi+daṃ vā २०१. इम शब्दाचा विकल्पेकरून 'इदं' होतो. Aṃsisu [Pg.79] saha tehi imassi+daṃ hoti vā napuṃsake. Idaṃ imaṃ, ime imāni. Idaṃ imaṃ, ime imāni. Anena iminā iccādi pulliṅgasamaṃ. नपुंसकलिंगात 'अं' आणि 'सि' प्रत्यय पर असताना त्यांच्यासह 'इम' शब्दाचा विकल्पेकरून 'इदं' होतो. इदं, इमं, इमे, इमानि. इदं, इमं, इमे, इमानि. अनेन, इमिना इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. 197. Ime+tāna+menā+nvādese dutiyāyaṃ १९७. अन्वादेशात (पुन्हा उल्लेख करताना) द्वितीया विभक्तीमध्ये 'इम' आणि 'एत' शब्दांचा 'एन' आदेश होतो. Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāya+menādeso hoti. Imaṃ bhikkhuṃ vinaya+majjhāpaya, atho enaṃ dhamma+majjhāpaya. Ime bhikkhū vinaya+majjhāpaya, atho ene dhamma+majjhāpaya. Eva+metassa ca yojanīyaṃ. इम आणि एत या शब्दांचा आधी उल्लेख केलेल्याच्या पुन्हा उल्लेख करण्याच्या विषयात (अन्वादेशात) द्वितीया विभक्तीमध्ये 'एन' आदेश होतो. (उदा.) 'इमं भिक्खुं विनयं मज्झापय, अथो एनं धम्मं मज्झापय' (या भिक्खूला विनयाचे अध्यापन कर, आणि नंतर त्याला धम्माचे अध्यापन कर). 'इमे भिक्खू विनयं मज्झापय, अथो एने धम्मं मज्झापय' (या भिक्खूंना विनयाचे अध्यापन कर, आणि नंतर त्यांना धम्माचे अध्यापन कर). याचप्रमाणे 'एत' शब्दाचेही योजन करावे. Amu si, अमू शब्दाला 'सि' प्रत्यय असताना, 129. Massā+mussa १२९. अमू शब्दाच्या 'म' चा 'स' होतो. Anapuṃsakassā+mussa makārassa so hoti simhi. Asu, yo – नपुंसकेतर 'अमू' शब्दाच्या म-काराचा 'सि' प्रत्यय असताना 'स' होतो. असु. 'यो' प्रत्यय असताना - 86. Lopo+musmā ८६. 'अमू' शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा लोप होतो. Niyamasutta+midaṃ, amusaddato yonaṃ lopo hoti niccaṃ pulliṅge. Dīghe amū. Jhalato yonaṃ ‘‘lopo’’ti lope siddhepi vo+pavādo+ya+mārambho. हे नियमसूत्र आहे, पुल्लिंगात 'अमू' शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा नित्य लोप होतो. दीर्घ केल्यावर - अमू. 'झलतो योनं लोपो' या सूत्राने लोप सिद्ध होत असला, तरी हा आरंभ त्याचा अपवाद आहे. Ārambho vacanampatti, lakkhaṇaṃ yogalakkhaṇaṃ; Vākyaṃ satthañca iccādi, suttāna+mabhidhāyakā. 'आरंभ', 'वचनपत्ती', 'लक्षण', 'योगलक्षण', 'वाक्य' आणि 'शास्त्र' इत्यादी सूत्रांचे वाचक (पर्यायवाची) शब्द आहेत. Amuṃ, amū. Amunā, amūhi amūbhi. अमुं, अमू। अमुना, अमूहि, अमूभि। 87. Na no sassa ८७. ‘न नो सस्स’ Amusmā [Pg.80] sassa no na hoti. Amussa, amūsaṃ amūsānaṃ. ‘‘Nāsmāssā’’ti lato smāssa nā, amunā amumhā amusmā. Amumhi amusmiṃ, amūsu. अमुस्मा (पंचमी एकवचन) मध्ये ‘स’ प्रत्ययाचा ‘नो’ होत नाही. अमुस्स, अमूसं, अमूसानं. ‘नास्मास्सा’ या सूत्राने ‘ल’ नंतर ‘स्मा’ चा ‘ना’ होतो, (त्यामुळे) अमुना, अमुम्हा, अमुस्मा. अमुम्हि, अमुस्मिं, अमूसु. Itthiyaṃ asu, amū amuyo. Amuṃ, amū amuyo. Nā, ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti nādyekavacanānaṃ ssā vā, amussā amuyā, amūhi amūbhi. Amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ. Sattamiyaṃ amussaṃ amussā amuyaṃ amuyā, amūsu. स्त्रीलिंगात – असु, अमू, अमुयो. अमुं, अमू, अमुयो. ‘ना’ प्रत्यय असताना, ‘स्सा वा ते+ति+मा+मूही’ या सूत्राने ‘ना’ इत्यादी एकवचनांच्या जागी विकल्पेकरून ‘स्सा’ होतो, (त्यामुळे) अमुस्सा, अमुया, अमूहि, अमूभि. अमुस्सा, अमुया, अमूसं, अमूसानं. सप्तमी विभक्तीत – अमुस्सं, अमुस्सा, अमुयं, अमुया, अमूसु. Napuṃsake – नपुंसकलिंगात – 202. Amussā+duṃ २०२. ‘अमुस्सा+दुं’ Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake. Aduṃ, silopo, amuṃ. ‘‘Jhalā vā’’ti vāniādese amūni amū. Aduṃ amuṃ, amūni amū. Amunā iccādi pulliṅgasamaṃ. नपुंसकलिंगात ‘अं’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना त्यांच्यासह ‘अमु’ शब्दाचा विकल्पेकरून ‘अduं’ असा आदेश होतो. ‘अदुं’ (सि-लोप झाल्यावर) आणि ‘अमुं’. ‘झला वा’ या सूत्राने ‘नि’ आदेश झाल्यावर ‘अमूनि’, ‘अमू’. अदुं, अमुं; अमूनि, अमू. ‘अमुना’ इत्यादी पुढील रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. ‘‘Sakatte’’ti kapaccaye – ‘सकत्थे’ (स्वतःच्या अर्थात) ‘क’ प्रत्यय लागल्यास – 130. Ke vā १३०. ‘के वा’ Amu eva amukoti sakatthe kapaccaye taddhitavuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti silope ca kate ‘‘nimittābhāve nemittikassābhāvo’’ti ñāyā nimittabhūtassa sissā+bhāve nemittikassa ‘‘massā+mussā’’ti kattabbassa sakārassa nivuttīti ‘ke vā’ti vikappena massa sakārattha+ mida+māraddhaṃ[Pg.81]. Amussa massa ke sa hoti vā. Asuko amukā, asukā amukā. Asukaṃ amukaṃ iccādi. ‘अमु’ म्हणजेच ‘अमुको’ अशा स्वतःच्या अर्थात ‘क’ प्रत्यय लागल्यामुळे तद्धित वृत्ती असल्यामुळे ‘एकत्थतायं’ या सूत्राने ‘सि’ चा लोप झाल्यावर, ‘निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याभावः’ (निमित्त नसताना नैमित्तिकाचाही अभाव होतो) या न्यायाने, निमित्तभूत असलेल्या ‘सि’ चा अभाव झाल्यामुळे नैमित्तिक ‘मस्स+मुस्स’ या सूत्राने होणाऱ्या ‘स’ काराची निवृत्ती होते. म्हणून ‘के वा’ या सूत्राने विकल्पेकरून ‘म’ च्या जागी ‘स’ कार करण्यासाठी हा नियम सुरू केला आहे. ‘अमु’ च्या ‘म’ च्या जागी ‘क’ प्रत्यय असताना विकल्पेकरून ‘स’ होतो. (त्यामुळे) असुको, अमुको; असुका, अमुका. असुकं, अमुकं इत्यादी रूपे होतात. Kiṃ si. ‘किं’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय लागल्यास. 198. Kissa ko sabbāsu १९८. ‘किस्स को सब्बासु’ Sabbāsu vibhattīsu kissa ko hoti. Sisso, ko, ke. Kaṃ, ke. Kena, kehi kebhi. सर्व विभक्तींमध्ये ‘किं’ शब्दाचा ‘को’ आदेश होतो. ‘सि’ चा लोप झाल्यावर – को, के. कं, के. केन, केहि, केभि. 199. Ki sasmiṃsu vā nitthiyaṃ १९९. ‘कि सस्मिंसु वा नित्थियं’ Anitthiyaṃ kissa ki vā hoti sasmiṃsu. Kissa kassa, kesaṃ kesānaṃ. Kamhā kasmā. Kimhi kismiṃ kamhi kasmiṃ, kesu. स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात) ‘किं’ शब्दाचा ‘स’ आणि ‘स्मिं’ प्रत्यय असताना विकल्पेकरून ‘कि’ आदेश होतो. (त्यामुळे) किस्स, कस्स; केसं, केसानं. कम्हा, कस्मा. किम्हि, किस्मिं, कम्हि, कस्मिं; केसु. Itthiyaṃ vibhattīsu paresu kādese kate akārantattā majjhe āpaccayakaraṇa+maviruddhanti ā, kā, kāyo. Kaṃ, kā kāyo iccādi sabbāva. स्त्रीलिंगात विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना ‘का’ आदेश झाल्यावर, अकारान्त असल्यामुळे मध्ये ‘आ’ प्रत्यय करणे अविरुद्ध (योग्य) ठरते. म्हणून – का, कायो. कं, का, कायो इत्यादी सर्व रूपे होतात. Napuṃsake – नपुंसकलिंगात – 200. Ki+maṃsisu saha napuṃsake २००. ‘कि+मंसिसु सह नपुंसके’ Aṃsisu saha tehi kiṃ saddassa kiṃhoti napuṃsake. Kādesassa sāmaññattā ‘‘visesavihitā vidhayo sāmaññavidhayo nisedhentī’’ti ñāyā kiṃādesena kādesanivutti. Kiṃ, kāni. Kiṃ, ke kāni. Kene+ccādi pubbeva. नपुंसकलिंगात ‘अं’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना त्यांच्यासह ‘किं’ शब्दाचा ‘किं’ असाच आदेश होतो. ‘का’ आदेश सामान्य असल्यामुळे ‘विशेषविहिता विधयो सामान्यविधीन् निषेधन्ति’ (विशेष नियम सामान्य नियमांचा बाध करतात) या न्यायाने ‘किं’ आदेशामुळे ‘का’ आदेशाची निवृत्ती होते. (त्यामुळे) किं, कानि. किं, के, कानि. केन इत्यादी पुढील रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. Ekasaddo [Pg.82] saṃkhyā+tulya+ñña+sahāyavacano. Yadā saṃkhyāvacano, tadā ekavacananto, atra ekasaddo saṃkhyeyyavāpī. Aññatra tulyādīsu bahuvacanantopi. Eko, eke. Ekā, ekā ekāyo. Ekaṃ, ekāni+ccādi sabbasamaṃ tiliṅge. ‘एक’ शब्द हा संख्या, तुल्य (समान), अन्य (इतर) आणि सहाय (मित्र/सोबत) या अर्थांचा वाचक आहे. जेव्हा तो संख्यावाचक असतो, तेव्हा तो एकवचनातच असतो; येथे ‘एक’ शब्द संख्या मोजण्यायोग्य वस्तूचाही वाचक आहे. इतर अर्थांमध्ये (तुल्य इत्यादींमध्ये) तो बहुवचनातही असू शकतो. (पुल्लिंगात) एको, एके. (स्त्रीलिंगात) एका, एका, एकायो. (नपुंसकलिंगात) एकं, एकानि इत्यादी तिन्ही लिंगांत सर्व रूपे सारखीच असतात. Tulye eko vilāso dvinnaṃ kumārānaṃ, eke vaṇṇasaddā dvinnaṃ kumārānaṃ. Aññatthe eko ācariyo eva+māha, eke ācariyā eva+māhaṃsu. Asahāyate ekova araññaṃ pavisitvā. तुल्य (समान) अर्थात – ‘एको विलासो द्विन्नं कुमारानां’ (दोन कुमारांचा एकच विलास/समान विलास), ‘एके वण्णसद्दा द्विन्नं कुमारानां’ (दोन कुमारांचे समान वर्णशब्द). अन्य (इतर) अर्थात – ‘एको आचरियो एवमाह’ (एक आचार्य असे म्हणाले), ‘एके आचरिया एवमाहंसु’ (काही आचार्य असे म्हणाले). असहाय (एकटेपणा) अर्थात – ‘एकोव अरञ्ञं पविसित्वा’ (एकटाच अरण्यात प्रवेश करून). Eko, eke. Ekā, ekā ekāyo. Ekaṃ ekāni+ccādi sabbasamaṃ tiliṅge. Ssā+ssaṃsu pana ‘‘ssa’’mādinā i, ekissā ekāya, ekissaṃ ekāyaṃ ekāya. एको, एके. एका, एका, एकायो. एकं, एकानि इत्यादी तिन्ही लिंगांत सर्व रूपे सारखीच असतात. परंतु ‘स्सा’ आणि ‘स्सं’ प्रत्यय असताना ‘स्स’ इत्यादी सूत्राने ‘इ’ कार होऊन – एकिस्सा, एकाय; एकिस्सं, एकायं, एकाय. Idha attaparagāravavasena ekassāpi ‘‘amhākaṃ rañño’’tipi ‘‘eke ācariyā’’tipi bahuvacanassa lokena icchitattā bahulavidhānā bahuvacaneneva sijjhati. येथे स्वतःबद्दल किंवा दुसऱ्याबद्दल आदर व्यक्त करण्यासाठी एकवचन असतानाही ‘अम्हाकं रञ्ञो’ (आमचे राजे) किंवा ‘एके आचरिया’ (काही आचार्य) असे बहुवचन वापरणे लोकव्यवहारात इष्ट मानले गेल्यामुळे, ‘बहुल’ विधानाने बहुवचनाचीच रूपे सिद्ध होतात. Tumha+amhasaddā aliṅgā, tathā ubha+kati+dvisaddā, pañcādayo aṭṭhārasantā ca. Tumha si, amha si. ‘तुम्ह’ (तू) आणि ‘अम्ह’ (मी) हे शब्द लिंगविरहित (अलिंगी) आहेत; तसेच ‘उभ’, ‘कति’, ‘द्वि’ हे शब्द आणि ‘पञ्च’ (पाच) पासून ‘अट्ठाठारस’ (अठरा) पर्यंतचे संख्यावाचक शब्दही अलिंगी आहेत. ‘तुम्ह’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय आणि ‘अम्ह’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय लागल्यास – 212. Tumhassa tuvaṃtva+mamhi ca २१२. ‘तुम्हस्स तुवंत्त्वमम्हि च’ Amhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃ+tvaṃ honti. Tuvaṃ tvaṃ. ‘अं’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना विभक्तीसह ‘तुम्ह’ शब्दाचे ‘तुवं’ आणि ‘त्वं’ हे आदेश होतात. (त्यामुळे) तुवं, त्वं. 211. Simha+haṃ २११. ‘सिम्हा+हं’ Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti. Ahaṃ, yevasve+ṭa, tu mhe. ‘सि’ प्रत्यय असताना विभक्तीसह ‘अम्ह’ शब्दाचा ‘अहं’ असा आदेश होतो. (त्यामुळे) अहं. ‘यो’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ शब्दाचे ‘तुम्हे’ असे रूप होते. 2,209. Maya+masmā+mhassa २,२०९. ‘मय+मस्मा+म्हस्स’ Yosva+mhassa [Pg.83] savibhattissa maya+masmā vā honti yathākkamaṃ. Mayaṃ amhe. ‘यो’ प्रत्यय असताना विभक्तीसह ‘अम्ह’ शब्दाचे अनुक्रमे ‘मय’ आणि ‘मस्मा’ (असे आदेश) विकल्पेकरून होतात. (त्यामुळे) मयं, अम्हे. 227. Aṃmhi taṃ+maṃ+tavaṃ+mamaṃ २२७. ‘अंम्हि तं+मं+तवं+ममं’ Aṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ+maṃ+tavaṃ+mamaṃ honti yathākkamaṃ. Taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ. ‘अं’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांचे विभक्तीसह अनुक्रमे ‘तं’, ‘मं’, ‘तवं’, ‘ममं’ हे आदेश होतात. (त्यामुळे) तं, मं, तवं, ममं. 231. Dutiyā yomhi vā २३१. ‘दुतिया योम्हि वा’ Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃ+ṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ tumhākaṃ tumhe, amhaṃ amhākaṃ amhe. द्वितीयेच्या ‘यो’ प्रत्ययात ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या विभक्तीसह प्रत्येकी विकल्पेकरून ‘णं’ आणि ‘णाकं’ हे आदेश होतात; (त्यामुळे) तुम्हं, तुम्हाकं, तुम्हे; अम्हं, अम्हाकं, अम्हे. 228. Nāsmāsu tayā+mayā २२८. ‘नास्मासु तया+मया’ Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā+mayā honti yathākkamaṃ. ‘‘Nāsmāsū’’ti bahuvacanesupi vibhattikkama+manapekkhitvā saddakkamena paccekaṃ dve dve honti. ‘ना’ आणि ‘स्मा’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या विभक्तीसह अनुक्रमे ‘तया’ आणि ‘मया’ हे आदेश होतात. ‘नास्मासु’ या बहुवचनातही विभक्तीच्या क्रमाची अपेक्षा न ठेवता, शब्दांच्या क्रमानुसार प्रत्येकी दोन-दोन रूपे होतात. 213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa २१३. ‘तयातयीनं त्व वा तस्स’ Tumhassa tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā. Tvayā tayā, mayā. Tumhehi tumhebhi, amhehi amhebhi. ‘तुम्ह’ शब्दाच्या ‘तया’ आणि ‘तयी’ मधील ‘त’ काराचा विकल्पेकरून ‘त्व’ होतो. (त्यामुळे) त्वया, तया; मया. (बहुवचनात) तुम्हेहि, तुम्हेभि; अम्हेहि, अम्हेभि. 229. Tava+mama+tuyhaṃ+mayhaṃ se २२९. ‘तव+मम+तुय्हं+मय्हं से’ Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ete ādesā honti yathākkamaṃ. Tava tuyhaṃ, mama mayhaṃ. ‘स’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या विभक्तीसह अनुक्रमे हे (तव, मम, तुय्हं, मय्हं) आदेश होतात. (त्यामुळे) तव, तुय्हं; मम, मय्हं. 211. Naṃsesva+smākaṃ+mamaṃ. २११. 'नं' आणि 'स' प्रत्यय असताना 'अस्माकं' आणि 'ममं' हे आदेश होतात. Naṃsesva+mhassa [Pg.84] savibhattissa asmākaṃ+mamaṃ honti yathākkamaṃ. Mamaṃ. 'नं' आणि 'स' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'अम्ह' शब्दाच्या जागी अनुक्रमे 'अस्माकं' आणि 'ममं' हे आदेश होतात. (उदा.) ममं. 230. Ṅaṃ+ṅākaṃ naṃmhi २३०. 'नं' प्रत्यय असताना 'ङं' आणि 'ङाकं' हे आदेश होतात. Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savitattīnaṃ ṅaṃ+ṅākaṃ honti paccekaṃ. Tumhaṃ tumhākaṃ amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ. Kaccāyane ekavacanassa aṃvidhānatthaṃ sutta+māraddhaṃ, ettha pana attagāravavasena aṃmhi tumhaṃ amhaṃbhi sijjhanti bahulādhikārā. 'नं' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी प्रत्येकी 'ङं' आणि 'ङाकं' हे आदेश होतात. (उदा.) तुम्हं, तुम्हाकं, अम्हं, अम्हाकं, अस्माकं. कच्चायनामध्ये एकवचनासाठी 'अं' विधानाच्या उद्देशाने सूत्र सुरू केले आहे, परंतु येथे आत्मगौरवाच्या (स्वतःबद्दल आदर दर्शवण्याच्या) भावनेमुळे 'अं' प्रत्यय असताना 'तुम्हं' आणि 'अम्हं' ही रूपे 'बहुलाधिकार' (बहुळ नियमाच्या) अधिकाराने सिद्ध होतात. 214. Smāmhi tvamhā २१४. 'स्मा' प्रत्यय असताना 'त्वम्हा' हा आदेश होतो. Smāmhi tumhassa savitattissa tvamhā hoti vā. Tvamhā tvayā tayā, mayā. 'स्मा' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'तुम्ह' शब्दाच्या जागी 'त्वम्हा' हा आदेश पर्यायाने (विकल्पाने) होतो. (उदा.) त्वम्हा, त्वया, तया; (अम्ह शब्दाचे) मया. 226. Smimhi tumhamhānaṃ tayi+mayi २२६. 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात. Smimhi tumhaamhasaddānaṃsavibhattīnaṃ tayi+mayi hoti yathākkamaṃ. Tvayi tayi, mayi. Tumhesu. 'स्मिं' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात. (उदा.) त्वयि, तयि; मयि. (बहुवचनात) तुम्हेसु. 203. Sumhā+mhassā+smā २०३. 'सु' प्रत्यय असताना 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'अस्मा' हा आदेश पर्यायाने होतो. Amhassa asmā hoti vā sumhi. Asmāsu amhesu. Sabbādayo vutta+mapekkhantā vakkhamānaṃ vāti ida+mesaṃ lakkhaṇaṃ. 'सु' प्रत्यय असताना 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'अस्मा' हा आदेश विकल्पाने (पर्यायाने) होतो. (उदा.) अस्मासु, अम्हेसु. 'सब्ब' इत्यादी सर्वनामे आधी सांगितलेल्या आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या नियमांची अपेक्षा ठेवणारी असतात, म्हणून 'वा' (विकल्पाने) हे त्यांचे लक्षण आहे. 232. Apādādo padate+kavākyeti २३२. 'अपादादो पदतो एकवाक्ये' (पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या, पदाच्या पुढे असलेल्या आणि एकाच वाक्यात असलेल्या). Adhikāro. Ettha pādo nāma gāthāya catutthaṃso, tasmā ‘‘tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’’ti ettha vo na hoti. Ettha padanti vutta saddo sabhāvato – हा अधिकार (नियम) आहे. येथे 'पाद' म्हणजे गाथेचा चौथा भाग (चरण), म्हणूनच “तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं” (तुम्ही विपुल पुण्य मिळवले आहे) येथे 'वो' हा आदेश होत नाही. येथे 'पद' असे म्हटलेला शब्द स्वभावतः – Ākāsavāyuppabhavo [Pg.85] sarīrā,Samuccaraṃ vatta+mupeti nādo; Ṭhānantare suppaṭihaññamāno,Vaṇṇatta+māgacchati so tu saddoti – “आकाश आणि वायूपासून उत्पन्न होणारा, शरीरातून बाहेर पडणारा नाद (ध्वनी) वाणीचे रूप धारण करतो; वेगवेगळ्या उच्चारण स्थानांवर आदळून तो अक्षरांचे (वर्णांचे) रूप प्राप्त करतो, त्यालाच 'सद्द' (शब्द) असे म्हणतात” – Vuttattā ekeko vaṇṇo saddo nāma, tabbaṇṇasamūho padaṃ, tappadasamūho vākyañca. Tathā hi – असे म्हटल्यामुळे प्रत्येक एक-एक वर्ण म्हणजे 'सद्द' (शब्द) होय, त्या वर्णांचा समूह म्हणजे 'पद' होय, आणि त्या पदांचा समूह म्हणजे 'वाक्य' होय. तसेच – Vitatyantaṃ padaṃ tassa, ca yo vākyanti manvayaṃ; Upacārā vaṇṇasadda-vāccaṃ taṃ na pariccaje. विभक्तीने अंत होणारे ते 'पद' आणि त्यांचा जो समूह ते 'वाक्य' असा संकेत आहे; उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) वर्ण आणि शब्द या संज्ञेने जे व्यक्त होते, त्याचा त्याग करू नये. Taṃ padañca – आणि ते 'पद' – Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmā+khyāto+pasaggajaṃ; Nipātajañca taññū hi, asso khalvā+bhidhāvatīti. “पद चार प्रकारचे सांगितले आहे: नाम, आख्यात (क्रियापद), उपसर्ग आणि निपात; व्याकरण जाणणारे याचे उदाहरण देतात, जसे की 'अस्सो खल्वाभिधावति' (घोडा खरोखर वेगाने धावतो).” Taṃ vākyañca – आणि ते 'वाक्य' – Ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārakoti – “एक क्रियापद (आख्यात) आणि कारकांसह असलेला पदांचा समूह म्हणजे 'वाक्य' होय” – Vuttaṃ. Tasmā ‘‘vibhatyantaṃ padaṃ, padasamūho vākya’’nti ca vuccati. असे म्हटले आहे. म्हणूनच “विभक्तीने अंत होणारे ते पद, आणि पदांचा समूह म्हणजे वाक्य” असेही म्हटले जाते. 233. Yonaṃhisva+pañcamyā vo+no २३३. पंचमी (अपादान) सोडून इतर 'यो', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'वो' आणि 'नो' हे आदेश होतात. Apañcamiyāyonaṃhisva+pādādo vattamānānaṃ padasmā paresa+mekavākye ṭhitānaṃ tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vo+no honti vā yathākkamaṃ. Gāmaṃ vo gaccheyyātha, gāmaṃ tumhe gaccheyyātha. Gāmaṃ no gaccheyyāma, gāmaṃ amhe gaccheyyāma. Pahāya vo gamissāmi, mā no vikantiṃsu. Dīyate vo, dīyate tumhaṃ. Dīyate [Pg.86] no, dīyate amhaṃ. Tuṭṭho+smi vo pakatiyā, tuṭṭho+smi tumhaṃ. Satthā no bhagavā, eso amhākaṃ satthā. Kataṃ vo, kataṃ tumhehi. Kataṃ no, kataṃ amhehi. पंचमी विभक्ती सोडून, 'यो', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना, पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असलेल्या आणि एकाच वाक्यात असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी विभक्तीसह अनुक्रमे 'वो' आणि 'नो' हे आदेश विकल्पाने (पर्यायाने) होतात. जसे की – “गामं वो गच्छेय्याथ” किंवा “गामं तुम्हे गच्छेय्याथ” (तुम्ही गावात जावे). “गामं नो गच्छेय्याम” किंवा “गामं अम्हे गच्छेय्याम” (आम्ही गावात जावे). “पहाय वो गमिस्सामि” (तुम्हाला सोडून मी जाईन), “मा नो विकन्तिंसु” (ते आम्हास कापू नयेत). “दीयते वो” किंवा “दीयते तुम्हं” (तुम्हाला दिले जाते). “दीयते नो” किंवा “दीयते अम्हं” (आम्हाला दिले जाते). “तुट्ठोऽस्मि वो पकतिया” किंवा “तुट्ठोऽस्मि तुम्हं” (मी तुमच्यावर स्वभावानेच प्रसन्न आहे). “सत्था नो भगवा” (भगवान आमचे शास्ता आहेत) किंवा “एसो अम्हाकं सत्था” (हे आमचे शास्ता आहेत). “कतं वो” किंवा “कतं तुम्हेहि” (तुम्ही केले आहे). “कतं नो” किंवा “कतं अम्हेहि” (आम्ही केले आहे). 234. Te+me nāse २३४. 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना 'ते' आणि 'मे' हे आदेश होतात. Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ dasmā paresa+mekavākye ṭhitānaṃ tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ te+me vā honti yathākkamaṃ. Kataṃ te, kataṃ tayā. Kataṃ me, kataṃ mayā. Dīyate te, dīyate tava. Dīyate me, dīyate mama. Dhanaṃ te, dhanaṃ tava. Dhanaṃ me, dhanaṃ mama. 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना, पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असलेल्या आणि एकाच वाक्यात असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी विभक्तीसह अनुक्रमे 'ते' आणि 'मे' हे आदेश विकल्पाने होतात. जसे की – “कतं ते” किंवा “कतं तया” (तू केले आहेस). “कतं मे” किंवा “कतं मया” (मी केले आहे). “दीयते ते” किंवा “दीयते तव” (तुला दिले जाते). “दीयते मे” किंवा “दीयते मम” (मला दिले जाते). “धनं ते” किंवा “धनं तव” (तुझे धन). “धनं मे” किंवा “धनं मम” (माझे धन). 237. Na ca+vā+hā+he+vayoge २३७. 'च', 'वा', 'हा', 'हे', 'एव' यांच्याशी योग (संबंध) असताना हे आदेश होत नाहीत. Cādīhi yoge tumhaamhasaddānaṃ vo+no, te+me na honti. Gacchāma tumhe ca mayañca, passati tumhe ca amhe ca, kataṃ tumhehi ca amhehi ca, dīyate tumhañca amhañca, dhanaṃ tumhañca amhañca, kataṃ tayā ca mayā ca, dīyate tava ca mama ca, dhanaṃ tava ca mama ca. Evaṃ vādiyogepi. 'च' इत्यादींशी योग असताना 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी 'वो', 'नो', 'ते', 'मे' हे आदेश होत नाहीत. जसे की – “गच्छाम तुम्हे च मयञ्च” (तुम्ही आणि आम्ही जातो), “पस्सति तुम्हे च अम्हे च” (तो तुम्हाला आणि आम्हाला पाहतो), “कतं तुम्हेहि च अम्हेहि च” (तुम्ही आणि आम्ही केले आहे), “दीयते तुम्हञ्च अम्हञ्च” (तुम्हाला आणि आम्हाला दिले जाते), “धनं तुम्हञ्च अम्हञ्च” (तुमचे आणि आमचे धन), “कतं तया च मया च” (तू आणि मी केले आहे), “दीयते तव च मम च” (तुला आणि मला दिले जाते), “धनं तव च मम च” (तुझे आणि माझे धन). याचप्रमाणे 'वा' इत्यादींच्या योगातही (हे आदेश होत नाहीत). 235. Anvādese २३५. अन्वादेशात (पुन्हा उल्लेख करताना). Kathitānukathitavisaye tumhaamhasaddānaṃ ādesā niccaṃ honti punabbidhānā. Gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho. Anvādese atho athoti vāradvayābhāvā niccanti vuttaṃ. Athosaddo kathitasseva puna kathanato anvādesajotako. आधी सांगितलेल्या गोष्टीचा पुन्हा उल्लेख करण्याच्या विषयात (अन्वादेशात), 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश पुन्हा विधान केल्यामुळे नित्य (अनिवार्य) होतात. जसे की – “गामो तुम्हं परिग्गहो, अथो जनपदो वो परिग्गहो” (गाव हा तुमचा ताबा आहे, आणि प्रांतही तुमचाच ताबा आहे). अन्वादेशात 'अथो' हा शब्द दोनदा वापरला जात नसल्यामुळे हा नियम 'नित्य' आहे असे म्हटले आहे. 'अथो' हा शब्द आधी सांगितलेल्या गोष्टीचा पुन्हा उल्लेख करत असल्यामुळे तो अन्वादेशाचा द्योतक (दर्शक) आहे. 236. Sapubbā paṭhamantā vā २३६. पूर्वपद असलेल्या प्रथमान्त पदाच्या पुढे 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश विकल्पाने होतात. Vijjamānapubbasmā [Pg.87] paṭhamantā paresaṃ tumhāmhānaṃ ādesā vā honti anvādese. Gāme paṭo tumhākaṃ atho nagare kambalo vo atho nagare kambalo tumhākaṃ, athoti anukathanavāradvayattā vikappo sapubbāti kiṃ, paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo. Paṭhamantāti kiṃ, paṭo nagare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo. विद्यमान पूर्वपद असलेल्या प्रथमान्त पदाच्या पुढे 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश अन्वादेशात विकल्पाने (पर्यायाने) होतात. जसे की – “गामे पटो तुम्हाकं अथो नगरे कम्बलो वो” किंवा “अथो नगरे कम्बलो तुम्हाकं” (गावातील वस्त्र तुमचे आहे आणि शहरातील घोंगडीही तुमचीच आहे). येथे 'अथो' या शब्दाने दोनदा पुन्हा कथन केल्यामुळे विकल्प होतो. 'सपुब्बा' (पूर्वपद असलेले) असे का म्हटले आहे? “पटो तुम्हाकं, अथो कम्बलो वो” (वस्त्र तुमचे आहे, आणि घोंगडीही तुमची आहे). 'पठमन्ता' (प्रथमान्त पदाच्या पुढे) असे का म्हटले आहे? “पटो नगरे तुम्हाकं, अथो कम्बलो गामे वो” (शहरातील वस्त्र तुमचे आहे, आणि गावातील घोंगडीही तुमची आहे). 238. Dassanatthe+nālocane २३८. दर्शन (पाहणे) या अर्थी, परंतु आलोचन (दिसणे/दाखवणे) नसताना. Dassanatthe ālovacanavajjite payujjamāne tumhaamhāna+mādesā na honti. Gāmo tumhe uddissa āgato, gāmo amhe uddissa āgato. Anālocaneti kiṃ, gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti. आलोचन (दिसणे/दाखवणे) वर्ज्य करून, दर्शन (पाहणे) या अर्थी प्रयोग केला असता 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश होत नाहीत. जसे की – “गामो तुम्हे उद्दिस्स आगतो” (गाव तुमच्या उद्देशाने आला आहे), “गामो अम्हे उद्दिस्स आगतो” (गाव आमच्या उद्देशाने आला आहे). 'अनालोचने' (आलोचन नसताना) असे का म्हटले आहे? “गामो वो आलोचेति” (गाव तुम्हाला पाहतो/दाखवतो), “गामो नो आलोचेति” (गाव आम्हाला पाहतो/दाखवतो). 239. Āmantaṇaṃ pubba+masantaṃva २३९. पूर्वपदी असलेले संबोधन हे (आदेश करण्याच्या बाबतीत) जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे मानले जाते. Āmantaṇaṃ pubba+vijjamānaṃ viya hoti tumhāmhāna+mādesavisaye. Devadatta tava pariggaho. Āmantaṇanti kiṃ, kambalo te pariggaho. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या आदेशाच्या बाबतीत, पूर्वपदी असलेले संबोधन हे जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे मानले जाते. जसे की – “देवदत्त तव परिग्गहो” (हे देवदत्त, हा तुझा ताबा आहे - येथे 'देवदत्त' हे संबोधन असल्यामुळे ते नसल्यासारखे मानले जाते, त्यामुळे 'तव' च्या जागी 'ते' हा आदेश होत नाही कारण तो सुरुवातीला येतो). 'आमन्तणं' (संबोधन) असे का म्हटले आहे? “कम्बलो ते परिग्गहो” (घोंगडी हा तुझा ताबा आहे - येथे 'कम्बलो' हे संबोधन नाही, म्हणून 'ते' हा आदेश होतो). 240. Na sāmaññavacana+mekatthe २४०. एकाच अर्थी (समानाधिकरण) असलेले सामान्यवाचक संबोधन असल्यास ते (अस्तित्वात नसल्यासारखे) होत नाही. Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacana+māmantaṇaṃ ekatthe asantaṃ viya na hoti māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parāmanthaṇe asatipi pubba+mupādāya ādeso. समानाधिकरण (एकाच अर्थी) असलेले सामान्यवाचक संबोधन पुढे असताना, ते जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे होत नाही. जसे की – “माणवक जटिलक ते परिग्गहो” (हे माणवका, हे जटिला, हा तुझा ताबा आहे - येथे 'जटिलक' हे सामान्यवाचक संबोधन असल्यामुळे ते नसल्यासारखे मानले जात नाही, म्हणून 'ते' हा आदेश होतो). दुसरे संबोधन नसले तरीही पूर्वपदाचा आधार घेऊन आदेश होतो. 241. Bahūsu vā २४१. बहुवचनात विकल्पाने (पर्यायाने) होते. Bahūsu [Pg.88] vattamāna+māmantaṇaṃ sāmaññavacana+mekatthe asantaṃ viya vā na hoti. ‘‘Siddhe satyārambho nīyamāya vā vikappāyavā’’ti vuttattā vikappattha+midaṃ. Brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho. बहुवचनात असलेले सामान्यवाचक संबोधन एकाच अर्थी असताना, ते जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे विकल्पाने (पर्यायाने) होत नाही. “सिद्ध गोष्ट असताना नवीन नियम सुरू करणे हे एकतर नियमासाठी असते किंवा विकल्पासाठी असते” असे म्हटल्यामुळे हा नियम विकल्पासाठी आहे. जसे की – “ब्राह्मणा गुणवन्तो तुम्हाकं परिग्गहो” किंवा “ब्राह्मणा गुणवन्तो वो परिग्गहो” (हे गुणवान ब्राह्मणांनो, हा तुमचा ताबा आहे). Ubha+katisaddā bahuvacanantā. ‘‘Ubha+gohi ṭo’’ti yonaṃ ṭo, ubho. Kathaṃ ‘‘ubhayo vasemase’’ti, ṭomhi yakārāgamo. Ubho. 'उभ' आणि 'कति' हे शब्द नेहमी बहुवचनात असतात. “उभगोहि टो” या सूत्राने 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टो' आदेश होऊन 'उभो' असे रूप बनते. “उभयो वसेमसे” (आम्ही दोघे राहतो) हे रूप कसे सिद्ध होते? तर 'टो' प्रत्यय असताना 'य' काराचा आगम (यकार-आगम) होतो. उभो. 59. Suhisu+bhasso ५९. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'उभ' शब्दाच्या जागी 'ओ' हा आदेश होतो. Ubhassa suhisvo hoti. Ubhohi ubhobhi. 'उभ' शब्दाच्या पुढे 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'ओ' (o) होतो. (उदा.) उभोहि, उभोभि. 50. Ubhi+nnaṃ ५०. उभिन्नं (दोन्हींना/दोन्हींचे). Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti. Ubhinnaṃ, ubhosu. 'उभ' शब्दाच्या पुढे 'नं' (naṃ) प्रत्यय असताना 'इन्नं' (innaṃ) आदेश होतो. (उदा.) उभिन्नं, उभोसु. 168. Ṭi katimhā १६८. 'कति' शब्दाच्या पुढे 'टि' (ṭi) होतो. Katimhā yonaṃ ṭi hoti. Kati, kati. Jhato yolopapasaṅge dīghanivattanatthaṃ ṭiādeso. Katīhi katībhi. ‘‘Bahukatinnaṃ’’ti nuka, katinnaṃ, katīsu. 'कति' शब्दाच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा 'टि' (ṭi) होतो. कति, कति. 'झ' संज्ञक (इ-कारान्त) शब्दाच्या पुढे 'यो' चा लोप होण्याचा प्रसंग असताना, दीर्घत्व रोखण्यासाठी 'टि' आदेश केला आहे. कतीहि, कतीभि. "बहुकतिन्नं" या सूत्राने 'नुक' (नु-आगम) होऊन 'कतिन्नं' आणि 'कतीसु' असे रूप होते. 1,54. Vicchā+bhikkhaññesu dve १,५४. वीप्सा (पुनरावृत्ती) आणि आभीक्ष्ण्य (सतत घडणे) या अर्थांमध्ये शब्दाचे द्वित्व (दोन रूपे) होते. Vicchāya+mābhikkhaññe ca dve rūpāni honti. Kriyā+guṇa+dabbehi byāpetu+micchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcanti, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ. Ābhikkhaññaṃ=ponopuññaṃ, pacati pacati, papacati papacati. वीप्सा आणि आभीक्ष्ण्य यामध्ये दोन रूपे (द्वित्व) होतात. क्रिया, गुण आणि द्रव्य यांच्याद्वारे व्यापण्याची इच्छा म्हणजे 'वीप्सा' होय. (उदा.) रुक्खं रुक्खं सिंचन्ति (प्रत्येक झाडाला पाणी घालतात), गामो गामो रमणीयो (प्रत्येक गाव रमणीय आहे), गामे गामे पानीयं (प्रत्येक गावात पाणी आहे). आभीक्ष्ण्य म्हणजे वारंवारता (पुनःपुन्हा घडणे), जसे की - पचति पचति (रांधतो रांधतो), पपचति पपचति. 1,55. Syādilopo pubbasse+kassa १,५५. द्वित्व झालेल्या शब्दांपैकी पहिल्या शब्दाच्या 'स्यादि' (विभक्ती) प्रत्ययाचा लोप होतो. Vicchāya+mekassa [Pg.89] dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekassa ekassāti dvitte ekekassa. Kathaṃ ‘‘matthakamatthakenā’’ti, ‘‘syādilopo pubbassā’’ti yogavibhāgā, yogavibhāgā ca iṭṭhapasiddhīti. वीप्सा अर्थामध्ये 'एक' शब्दाचे द्वित्व झाल्यावर पहिल्या शब्दाच्या 'स्यादि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'एकस्स एकस्स' चे द्वित्व होऊन 'एकेकस्स' (ekekassa) बनते. "मत्थकमत्थकेन" (डोक्यावर डोके) हे रूप कसे सिद्ध होते? "स्यादिलोपो पुब्बस्स" या सूत्राच्या योगविभागामुळे (सूत्र विभागल्यामुळे) आणि योगविभागाद्वारे इष्ट रूपांची सिद्धी होते. 1,56. Sabbādīnaṃ vītihāre १,५६. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे व्यतिहार (परस्पर क्रिया) अर्थामध्ये द्वित्व होते. Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti. Pubbassa syādilopo ca, aññassa aññassa bhojakā aññamaññassa bhojakā, evaṃ itarītarassa. व्यतिहार अर्थामध्ये 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे द्वित्व होते आणि पहिल्या शब्दाच्या 'स्यादि' प्रत्ययाचा लोप होतो. जसे की, 'अञ्ञस्स अञ्ञस्स भोजका' चे 'अञ्ञमञ्ञस्स भोजका' (एकमेकांना भोजन देणारे) होते. याचप्रमाणे 'इतरीतरस्स' (itarītarassa) बनते. 1,57. Yāvabodhaṃ sambhame १,५७. संभ्रमात (घाईघाईत किंवा भीतीने) आकलन होईपर्यंत शब्दांची पुनरावृत्ती होते. Turitenā+pāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃ sati vattu yāvantehi saddehi so+ttho viññāyate, tāvanto payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho, bhinno bhikkhusaṅgho. घाईघाईने अपायकारक (धोक्याचे) कारण दाखवणे म्हणजे 'संभ्रम' होय. तो असताना, वक्त्याला जोपर्यंत अर्थ समजेल असे वाटते, तोपर्यंत शब्दांचा प्रयोग केला जातो. जसे की - सप्पो सप्पो सप्पो (साप! साप! साप!), बुज्झस्सु बुज्झस्सु बुज्झस्सु (जागे व्हा! जागे व्हा! जागे व्हा!), भिण्णो भिक्खुसंघो, भिण्णो भिक्खुसंघो (भिक्खू संघात फूट पडली, भिक्खू संघात फूट पडली). Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhala+cchare; Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho. भय, क्रोध, प्रशंसा, घाई, कुतूहल, आश्चर्य, हर्ष, शोक आणि प्रसन्नता (प्रसाद) यामध्ये विद्वानांनी शब्दांचे द्वित्व (आम्रेडित) करावे. Saṅkhyākaṇḍa संख्याकांड (संख्या प्रकरण). Atha saṅkhyāsaddā vuccante. Ekādayo aṭṭhārasantā saṅkhyeyyavacanā. Vīsatiādayo ‘‘bhikkhūnaṃ vīsatī’’tiādīsu saṅkhyāvacanā, ‘‘vīsati bhikkhavo’’tiādīsu saṅkhyeyyavacanā. Ekasaddo sabbādīsu vuttova. Dvādayo aṭṭhārasantā bahuvacananthāva. आता संख्यावाचक शब्दांचे विवेचन केले जात आहे. 'एक' पासून 'अठ्ठारस' (अठरा) पर्यंतचे शब्द हे संख्या मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूंचे वाचक (संख्येयवाचक) असतात. 'वीसति' (वीस) इत्यादी शब्द "भिक्खूनां वीसति" (भिक्खूंची वीस संख्या) इत्यादींमध्ये संख्यावाचक असतात, आणि "वीसति भिक्खवो" (वीस भिक्खू) इत्यादींमध्ये संख्येयवाचक असतात. 'एक' हा शब्द 'सब्बादि' (सर्वनाम) गणात आधीच सांगितला आहे. 'द्वि' (दोन) पासून 'अठ्ठारस' (अठरा) पर्यंतचे शब्द केवळ बहुवचनातच असतात. 219. Yomhi dvinnaṃ duve+dve २१९. 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचे 'दुवे' आणि 'द्वे' असे आदेश होतात. Yomhi [Pg.90] dvissa savibhattissa duve+dve honti paccekaṃ. Duve dve, duve dve, dvīhi dvībhi. 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचे अनुक्रमे 'दुवे' आणि 'द्वे' हे आदेश होतात. (उदा.) दुवे, द्वे; दुवे, द्वे; द्वीहि, द्वीभि. 220. Duvinnaṃ naṃmhi vā २२०. 'नं' (naṃ) प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचे पर्यायाने (विकल्पाने) 'दुविन्नं' असे रूप होते. Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā. Duvinnaṃ, aññatra – 'दुविन्नं' होते, इतर ठिकाणी (दुसऱ्या पक्षी) – 47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ ४७. 'नं' प्रत्यय असताना 'द्वि' पासून सुरू होणाऱ्या सतरा संख्यावाचक शब्दांना 'नुक' (नु-आगम) होतो. Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattimhi. Ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho. Ettha nāgamo vibhattissa ādyāvayavo ce, ‘‘āgamā tagguṇībhūtā taggahaṇena gayhante’’ti ñāyā nāgamopi taṃgahaṇena gayhatīti ‘‘sunaṃhisū’’ti dīghappasaṅge pakatiyā antāvayavabhūte sarantatā natthīti na dīgho. Dvinnaṃ, dvīsu. 'द्वि' पासून सुरू होणाऱ्या सतरा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'नं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'नुक' (नु-आगम) होतो. यातील 'उ' हा उच्चारणासाठी आहे आणि 'क' हा अंत-अवयव (शेवटचा भाग) दर्शवण्यासाठी आहे. येथे जर 'न' हा आगम विभक्तीचा आदि-अवयव (सुरुवातीचा भाग) मानला, तर "आगमा तग्गुणीभूता तग्गहणेन गय्हन्ते" (आगम हे ज्याचे असतात त्याचेच अंग बनतात आणि त्याच्याच ग्रहणाने ग्रहण केले जातात) या न्यायानुसार 'न' आगम देखील विभक्तीच्या ग्रहणाने ग्रहण केला जातो. त्यामुळे "सुनंहीसु" या सूत्राने दीर्घ होण्याचा प्रसंग आला असता, तो प्रकृतीचा (शब्दाचा) अंत-अवयव असल्यामुळे आणि स्वरान्त नसल्यामुळे दीर्घ होत नाही. (उदा.) द्विन्नं, द्वीसु. 207. Pume tayo+cattāro २०७. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तयो' आणि 'चत्तारो' हे आदेश होतात. Yomhi savibhattīnaṃ ti+catunnaṃ tayo+cattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge. Tayo, tayo, tīhi tībhi. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तयो' आणि 'चत्तारो' हे आदेश होतात. (उदा.) तयो, तयो; तीहि, तीभि. 49. Ṇṇaṃ+ṇṇannaṃ tito jhā ४९. 'झ' संज्ञक 'ति' शब्दाच्या पुढे 'नं' प्रत्ययाचे 'ण्णं' (ṇṇaṃ) आणि 'ण्णन्नं' (ṇṇannaṃ) हे आदेश होतात. Jhasaññito tito naṃvacanassa ṇṇaṃ+ṇṇannaṃ honti. Tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīsu. 'झ' संज्ञक 'ति' शब्दाच्या पुढे 'नं' प्रत्ययाचे 'ण्णं' आणि 'ण्णन्नं' हे आदेश होतात. (उदा.) तिण्णं, तिण्णन्नं; तीसु. Itthiyaṃ – स्त्रीलिंगात – 205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ २०५. स्त्रीलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्सो' आणि 'चतस्सो' हे आदेश होतात. Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso+catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ. Tisso, tisso, tīhi tībhi. स्त्रीलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्सो' आणि 'चतस्सो' हे आदेश होतात. (उदा.) तिस्सो, तिस्सो; तीहि, तीभि. 204. Naṃmhi ticatunna+mitthiyaṃ tissa+catassā २०४. स्त्रीलिंगात 'नं' प्रत्यय असताना 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्स' आणि 'चतस्स' हे आदेश होतात. Naṃmhi [Pg.91] ticatunnaṃ tissa+catassā honti+tthiyaṃ yathākkamaṃ. Naṃmhīti catutthīchaṭṭhīnaṃ sāmaññavacanaṃ, no ce naṃsūti vadati, yathākkamaṃti saddadvayāpekkhaṃ. Eva+mīdisa+maññampi. Tissannaṃ tīsu. स्त्रीलिंगात 'नं' प्रत्यय असताना 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्स' आणि 'चतस्स' हे आदेश होतात. 'नं' (naṃmhi) हा चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीचा सामान्य निर्देश आहे, अन्यथा 'नंसु' असे म्हटले असते. 'यथाक्रमं' हा शब्द दोन्ही शब्दांच्या अपेक्षेने आहे. इतरही अशाच प्रकारे समजावे. (उदा.) तिस्सन्नं, तीसु. 206. Tīṇi+cattāri napuṃsake २०६. नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तीणि' आणि 'चत्तारि' हे आदेश होतात. Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇi+cattāri honti napuṃsake. Tīṇi, tīṇi, tīhi iccādi pulliṅgeva. नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तीणि' आणि 'चत्तारि' हे आदेश होतात. (उदा.) तीणि, तीणि; तीहि इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात. Catu yo, 'चतु' शब्दाच्या पुढे 'यो' प्रत्यय असताना – 208. Caturo vā catussa २०८. विभक्तीसह 'चतु' शब्दाचा 'यो' प्रत्यय असताना पर्यायाने 'चतुरो' आदेश होतो. Catussa savibhattissa yomhi caturo hoti vā pulliṅge. Caturo cattāro. Kathaṃ ‘‘caturo nimitte nāddasāsi’’nti, liṅgavipallāsena siddhaṃ, cattāri nimittānīti attho. Vipallāso tividho liṅgavipallāso vacanavipallāso vibhattivipallāsoti. Catūhi catūbhi. Catunnaṃ, catūsu. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'चतु' शब्दाचे पर्यायाने 'चतुरो' हे रूप होते. (उदा.) चतुरो, चत्तारो. "चतुरो निमित्ते नाद्दसासि" (चार निमित्त पाहिले नाहीत) हे रूप कसे सिद्ध होते? तर हे लिंगविपर्यासामुळे (लिंग बदलल्यामुळे) सिद्ध होते, ज्याचा अर्थ 'चत्तारि निमित्तानि' (नपुंसकलिंगी) असा आहे. विपर्यास तीन प्रकारचा असतो: लिंगविपर्यास, वचनविपर्यास आणि विभक्तीविपर्यास. (उदा.) चतूहि, चतूबि; चतुन्नं, चतूसु. Itthiyaṃ catasso. Catasso. Catūhi catūbhi. Catassannaṃ. Catassannaṃ. Catūsu. स्त्रीलिंगात - चतस्सो, चतस्सो; चतूहि, चतूबि; चतस्सन्नं, चतस्सन्नं; चतूसु. Napuṃsake cattāri. Cattāri. Catūhi catūbhi. Iccādi pumeva. नपुंसकलिंगात - चत्तारि, चत्तारि; चतूहि, चतूबि; इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात. 169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi १६९. 'पंच' (पाच) इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'ट' (ṭa) होतो. ‘‘Sutte liṅgavacanamatta’’nti ñāyā ṭa-iti vuttaṃ. Pañcādīhi cuddasahi saṅkhyāhi yonaṃ ṭa hoti. Pañca. Pañca. Yonaṃ ṭā+ṭenivatthanatthaṃ ṭa-vidhānaṃ. "सुत्ते लिंगवचनमत्तं" (सूत्रात लिंग आणि वचन केवळ निर्देशमात्र असतात) या न्यायाने 'ट' असे म्हटले आहे. 'पंच' इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा 'ट' होतो. (उदा.) पंच, पंच. 'यो' प्रत्ययाचे 'टा' किंवा 'टे' होणे रोखण्यासाठी 'ट' चे विधान केले आहे. 90. Pañcādīnaṃ cuddasanna+ma ९०. पञ्च इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या शेवटी 'म' होतो. Pañcādīnaṃ [Pg.92] cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Etta+dīghāpavādo+yaṃ. Apavādati bādhetīti apavādo. Tasmā ‘‘pakapyāpavādavisayamussaggā abhinivisante’’ti ñāyā ‘‘suhisva+sse’’ ‘‘sunaṃhisu’’ti ca ussaggā ‘‘pañcādīnaṃ cuddasanna+ma’’ iti apavādavisayaṃ na pavisanti, sāmaññattā. Eva+muparipi ‘‘pañcamiyaṃ parassa’’ ‘‘ādissā’’ti. Pañcahi pañcabhi pañcannaṃ. Pañcannaṃ. Pañcasu. Evaṃ chādayo aṭṭhārasantā. पञ्च इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'म' होतो. येथे हा दीर्घाचा अपवाद आहे. जो बाध करतो (नियम रोखतो) त्याला अपवाद म्हणतात. म्हणून 'अपवादाचा विषय सोडून सामान्य नियम प्रवृत्त होतात' या न्यायाने, 'सुहिस्वेस्से' आणि 'सुनंहीसु' हे सामान्य नियम (उत्सर्ग) 'पञ्चादीनं चुद्दसन्नम' या अपवाद विषयात प्रवेश करत नाहीत, कारण ते सामान्य आहेत. याचप्रमाणे पुढेही 'पञ्चमियं परस्स' आणि 'आदिस्सा' हे नियम लागू होतात. उदा. पञ्चहि, पञ्चभि, पञ्चन्नं, पञ्चन्नं, पञ्चसु. याचप्रमाणे 'छ' (सहा) इत्यादी अठरापर्यंतचे शब्द चालतात. ‘‘Catthe’’ti eko ca dasa cāti cattasamāse ‘‘amādī’’ti ekena adhikā dasāti tatiyāsamāse vā kate ‘‘ekatthatāya’’nti vibhattilopo. Eva+mupari ca. 'चत्थे' यामध्ये 'एको च दसो च' असा द्वंद्व समास केल्यावर, किंवा 'एकेन अधिका दसा' असा तृतीया तत्पुरुष समास केल्यावर, 'एकत्थताय' (एकार्थतेमुळे) विभक्तीचा लोप होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. 3,102. Ekaṭṭhāna+mā ३,१०२. एकट्ठानाम आ Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare. 'दस' (दहा) शब्द पुढे असताना 'एक' आणि 'अट्ठ' (अष्ट) यांच्या जागी 'आ' होतो. 3,103. Ra saṃkhyāto vā ३,१०३. र संख्यातो वा Saṃkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Sa ca ‘‘pañcamiyaṃ parassā’’ti vattamāne ‘‘ādissā’’ti dakārasseva hoti. Ekārasa ekādasa. Ekārasahi ekādasahi. Ekārasannaṃ ekādasannaṃ. Ekārasasu ekādasasu. Eva+mekādasaiccādipi. संख्यावाचक शब्दाच्या पुढील 'दस' च्या जागी विकल्पेकरून 'र' होतो. आणि तो 'पञ्चमियं परस्स' आणि 'आदिस्सा' या सूत्रांच्या अधिकारात 'द' काराच्या जागीच होतो. उदा. एकारस, एकादस (अकरा). एकारसहि, एकादसहि; एकारसन्नं, एकादसन्नं; एकारससु, एकादससु. याचप्रमाणे 'एकादस' इत्यादी रूपे होतात. 3,94. Ā saṃkhyāyā satādo nāññatthe ३,९४. आ संख्याया सतादो नाञ्ञत्थे Saṃkhyāya+muttarapade [Pg.93] dvissā hoti asatādo nāññatthe. शंभर इत्यादी सोडून इतर संख्यावाचक उत्तरपद पुढे असताना 'द्वि' च्या जागी 'आ' होतो, इतर अर्थी नाही. Āviṭṭhaliṅgattā saṃkhyāyaṃ uttarapade saliṅgeneva visesanaṃ bhavati. 'आविट्ठलिंग' (प्रकट लिंग) असल्यामुळे, संख्यावाचक उत्तरपद पुढे असताना आपल्या लिंगानुसारच विशेषण होते. Suddhaṃ missañca saṃkiṇṇaṃ, upasajjanameva ca; Āviṭṭha+matha vā+byattaṃ, chadhā liṅgaṃ vivaṃyate. शुद्ध, मिश्र, संकीर्ण, उपसर्जन, आविट्ठ आणि अव्यक्त अशा सहा प्रकारे लिंगाचे विभाजन केले जाते. Ettha yathākkamaṃ rukkho latā paṇṇaṃti suddhaṃ. Ghaṭo ghaṭī, vajiro vajiraṃ, vedanā vedanaṃti missaṃ. Taṭo taṭī taṭaṃti saṃkiṇṇaṃ. Sukko paṭo, sukkā paṭi, sukkaṃ vatthaṃti upasajjanaṃ. Rājā saraṇaṃ, guṇo pamāṇaṃti āviṭṭhaṃ. Tuvaṃ ahaṃ kati pañcāti abyattaṃ. Iti liṅgaṃ veditabbaṃ. Dvādasa. येथे अनुक्रमे 'रुक्खो' (वृक्ष), 'लता', 'पण्णं' (पान) हे 'शुद्ध' लिंग आहे. 'घटो-घटी', 'वजिरो-वजिरं', 'वेदना-वेदनं' हे 'मिश्र' लिंग आहे. 'तटो-तटी-तटं' हे 'संकीर्ण' लिंग आहे. 'सुक्को पटो', 'सुक्का पटि', 'सुक्कं वत्थं' हे 'उपसर्जन' लिंग आहे. 'राजा सरणं', 'गुणो पमाणं' हे 'आविट्ठ' लिंग आहे. 'तुवं', 'अहं', 'कति', 'पञ्च' हे 'अव्यक्त' लिंग आहे. अशा प्रकारे लिंग समजून घ्यावे. उदा. द्वादस (बारा). 3,98. Bā cattālīsā do ३,९८. बा चत्तालीसा दो Dvissa bā vā hoti cattālīsā do nāññatthe. Rāde se bārasa. चाळीस इत्यादी सोडून इतर ठिकाणी 'द्वि' च्या जागी विकल्पेकरून 'बा' होतो. 'र' आदेश झाल्यावर 'बारस' (बारा) रूप बनते. 3,95. Tisse ३,९५. तिस्से Saṃkhyāya+muttarapade tissa e hota+satādo nā+ññatthe. शंभर इत्यादी सोडून इतर संख्यावाचक उत्तरपद पुढे असताना 'ति' च्या जागी 'ए' होतो, इतर अर्थी नाही. 3,104. Chatīhi ḷo ca ३,१०४. छतीहि ळो च Chatīhi parassa dasassa ḷo hoti ro ca. Teḷasa terasa. 'छ' आणि 'ति' च्या पुढील 'दस' च्या जागी 'ळ' आणि 'र' होतो. उदा. तेळस, तेरस (तेरा). 3,100. Catussa cuco dase ३,१००. चतुस्स चुचो दसे Catussa cu+co honti vā dase pare. Dvitte cuddasa coddasa catuddasa. 'दस' पुढे असताना 'चतु' च्या जागी विकल्पेकरून 'चु' आणि 'चो' होतो. द्वित्व झाल्यावर 'चुद्दस', 'चोद्दस', 'चतुद्दस' (चौदा) अशी रूपे होतात. 3,99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇa+pannā ३,९९. वीसतिदसेसु पञ्चस्स पण्णपन्ना Vīsati [Pg.94] sesu paresu pañcassa paṇṇa+pannā honti yathākkamaṃ. Pannarasa pañcadasa. 'वीसति' आणि 'दस' पुढे असताना 'पञ्च' च्या जागी अनुक्रमे 'पण्ण' आणि 'पन्न' होतो. उदा. पन्नरस, पञ्चदस (पंधरा). 3,101. Chassa so ३,१०१. छस्स सो Chassa so-icca+ya+mādeso hoti se pare. Soḷasa sorasa. Sattarasa sattadasa. ‘‘Ekaṭṭhāna+mā’’ti ā, aṭṭhārasa aṭṭhādasa. 'दस' (ज्याचा 'स' उरतो) पुढे असताना 'छ' च्या जागी 'सो' हा आदेश होतो. उदा. सोळस, soळस (सोळा). सत्तरस, सत्तदस (सतरा). 'एकट्ठानाम आ' या सूत्राने 'आ' होऊन अठ्ठारस, अठ्ठादस (अठरा) अशी रूपे होतात. Ūnā ca sā vīsati cāti ‘‘visesana+mekatthene’’ti visesanasamāse ‘‘itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pume+vekatthe’’ti pumatte ca kate ekena ūnā vīsatīti tatiyāsamāse ekūnavīsati. 'ऊना च सा वीसति चाति' असा 'विसेसणमेकत्थेन' या सूत्राने विशेषण समास केल्यावर, आणि 'इत्थियं भासितपुमित्थी पुमेवेकत्थे' या सूत्राने पुल्लिंग भाव केल्यावर, 'एकेन ऊना वीसति' असा तृतीया तत्पुरुष समास केल्यावर 'एकूनावीसति' (एकोणीस) रूप बनते. Vīsatiādayo ānavutiyā itthiliṅge+kavacanā. Bho ekūnavīsati. Ekūnavīsatiṃ. Ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā. Ekūnavīsatyaṃ ekūnavīsatiyaṃ ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā. Matisamaṃ. 'वीसति' (वीस) पासून 'नवुति' (नव्वद) पर्यंतचे शब्द स्त्रीलिंगी आणि एकवचनी असतात. उदा. भो एकूनावीसति, एकूनावीसतिं, एकूनावीसत्या/एकूनावीसतिया, एकूनावीसत्यं/एकूनावीसतियं/एकूनावीसत्या/एकूनावीसतिया. हे 'मति' शब्दाप्रमाणे चालतात. Evaṃ vīsati, ekavīsati, dvāvīsati bāvīsati, tevīsati catuvīsatippabhutayo. Paṇṇaādese paṇṇavīsati pañcavīsati. Evaṃ chabbīsati, sattavīsati, aṭṭhavīsati. याचप्रमाणे वीसति (वीस), एकवीसति (एकवीस), द्वावीसति/बावीसति (बावीस), तेवीसति (तेवीस), चतुवीसति (चौवीस) इत्यादी रूपे होतात. 'पण्ण' आदेश झाल्यावर पण्णवीसति, पञ्चवीसति (पंचवीस) रूपे होतात. याचप्रमाणे छब्बीसति (सव्वीस), सत्तवीसति (सत्तावीस), अट्ठवीसति (अठ्ठावीस) रूपे होतात. Ekena ūnā tiṃsati tiṃsā vāti ekūnatiṃsati ekūnatiṃsā vā. Karaṇe ekūnatiṃsāya. Ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāyaṃ. Evaṃ tiṃsatiṇiṃsāvabhutayo[Pg.95]. Tiṃsāsaddassa pana silope ‘‘dīghasso’’ti yogavibhāgā rasso, tiṃsa. Niggahītāgamo, tiṃsaṃ. Bhotiṃse+ccādi pumeva. 'एकेन ऊना तिंसति तिंसा वा' यावरून 'एकूनतिंसति' किंवा 'एकूनतिंसा' (एकोणतीस) रूपे होतात. तृतीया विभक्तीत 'एकूनतिंसाय'. चतुर्थी, पंचमी, षष्ठीत 'एकूनतिंसाय', सप्तमीत 'एकूनतिंसायं'. याचप्रमाणे तिंसति (तीस) इत्यादी रूपे होतात. 'तिंसा' शब्दाचा 'सि' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'दीघस्सो' या सूत्राच्या योगविभागाने र्‍हस्व होऊन 'तिंस' रूप बनते. निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होऊन 'तिंसं' रूप बनते. 'भो तिंसे' इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे होतात. Cattālīsādīsupi yathāsambhavaṃ evameva. Dvitte ekattiṃsati ekattiṃsā. Rassadvitte dvattiṃsati dvattiṃsa. Evaṃ tettiṃsati tettiṃsādayo yāva ekūnacattālīsati ekūnacattālīsā. Cattālīsāya simhi cattārīsā cattālīsā cattālīsaṃ, bho cattālīse+ccādi hoti. Evaṃ ekacattārīsā. चत्तालीस (चाळीस) इत्यादी शब्दांमध्येही यथासंभव याचप्रमाणे रूपे होतात. द्वित्व झाल्यावर एकत्तिंसति, एकत्तिंसा (एकतीस). र्‍हस्व आणि द्वित्व झाल्यावर द्वत्तिंसति, द्वत्तिंसा (बत्तीस). याचप्रमाणे तेत्तिंसति, तेत्तिंसा (तेहतीस) इत्यादी रूपे एकूनचत्तालीसति, एकूनचत्तालीसा (एकोणचाळीस) पर्यंत होतात. 'चत्तालीसा' शब्दाला 'सि' प्रत्यय लागल्यावर चत्तरीसा, चत्तालीसा, चत्तालीसं, 'भो चत्तालीसे' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे एकचत्तरीसा (एकचाळीस) रूप होते. 3,97. Dvīssā ca ३,९७. द्वीस्सा च Asatādo nāññatthe cattālīsādo dvissa e vā hoti ā ca. Dvecattālīsā dvecattālīsa dvecattālīsaṃ, evaṃ dvācattālīsa-iccādi. Dvecattārīsā dvecattārīsa dvecattārīsaṃ, evaṃ dvācattārīsā dvācattārīsa iccādi. Cattālīsati ekacattālīsati dvecattālīsati dvācattālīsati iccādi ekūnavīsatisamaṃ. शंभर इत्यादी सोडून इतर ठिकाणी, चत्तालीस इत्यादी पुढे असताना 'द्वि' च्या जागी विकल्पेकरून 'ए' आणि 'आ' होतो. उदा. द्वेचत्तालीसा, द्वेचत्तालीस, द्वेचत्तालीसं; याचप्रमाणे द्वाचत्तालीस इत्यादी. द्वेचत्तरीसा, द्वेचत्तरीस, द्वेचत्तरीसं; याचप्रमाणे द्वाचत्तरीसा, द्वाचत्तरीस इत्यादी. चत्तालीसति, एकचत्तालीसति, द्वेचत्तालीसति, द्वाचत्तालीसति इत्यादी रूपे एकूनावीसति शब्दाप्रमाणे चालतात. 3,98. Cattālīsādo vā ३,९८. कत्तालीसादो वा Asatādo nāññatthe cattālīsādo tisse hoti vā. Tecattālīsā tecattālīsa tecattālīsaṃ. Bho tecattālīse iccādi hoti. Evaṃ ticattālīsā tecattārīsā ticattārīsā iccādi, tecattālīsati ticattālīsati iccādi pubbeva. शंभर इत्यादी सोडून इतर ठिकाणी, चत्तालीस इत्यादी पुढे असताना 'ति' च्या जागी विकल्पेकरून 'ते' होतो. उदा. तेचत्तालीसा, तेचत्तालीस, तेचत्तालीसं. 'भो तेचत्तालीसे' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे तिचत्तालीसा, तेचत्तरीसा, तिचत्तरीसा इत्यादी; आणि तेचत्तालीसति, तिचत्तालीसति इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. Evaṃ catucattālīsā pañcacattālīsā catucattālīsati pañcacattālīsati iccādi yāva ekūnapaññāsā. याचप्रमाणे चतुचत्तालीसा (चव्वेचाळीस), पञ्चचत्तालीसा (पंचेचाळीस), चतुचत्तालीसति, पञ्चचत्तालीसति इत्यादी रूपे एकूनपञ्ञासा (एकोणपन्नास) पर्यंत होतात. Paññāsā [Pg.96] paññāsa paññāsaṃ iccādi hoti. Evaṃ dvepaññāsā dvāpaññāsā dvipaññāsā dvepaṇṇāsā dvāpaṇṇāsā dvipaṇṇāsā. Tepaññāsā tipaññāsā tipaññāsaṃ tepaṇṇāsā tipaṇṇāsā. Catupaṇṇāsā pañcapaṇṇāsā iccādi yāva ekūnasaṭṭhi. पञ्ञासा, पञ्ञास, पञ्ञासं (पन्नास) इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे द्वेपञ्ञासा, द्वापञ्ञासा, द्विपञ्ञासा, द्वेपण्णासा, द्वापण्णासा, द्विपण्णासा (बावन). तेपञ्ञासा, तिपञ्ञासं, तेपण्णासा, तिपण्णासा (त्रेपन्न). \|चतुपण्णासा (चोपन्न), पञ्चपण्णासा (पंचावन्न) इत्यादी रूपे एकूनसट्ठि (एकोणसाठ) पर्यंत होतात. Evaṃ saṭṭhi, ekasaṭṭhi, dvesaṭṭhi dvāsaṭṭhi dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, catusaṭṭhi pañcasaṭṭhi iccādi yāva ekūnasattati. याचप्रमाणे सट्ठि (साठ), एकसट्ठि (एकसष्ट), द्वेसट्ठि/द्वासट्ठि/द्विसट्ठि (बासष्ट), तेसट्ठि/तिसट्ठि (त्रेसष्ट), चतुसट्ठि (चौसष्ट), पञ्चसट्ठि (पाचसष्ट) इत्यादी रूपे एकोनसत्तति (एकोणसत्तर) पर्यंत होतात. Sattati, ekasattati, dvesattati dvāsattati dvisattati, tesattati tisattati. Dvesattari dvāsattari dvisattari, catusattati, pañcasattati, catusattari, pañcasattarīti yāva ekūnāsīti. सत्तति (सत्तर), एकसत्तति (एकहत्तर), द्वेसत्तति/द्वासत्तति/द्विसत्तति (ब्याहत्तर), तेसत्तति/तिसत्तति (त्र्याहत्तर). द्वेसत्तरि/द्वासत्तरि/द्विसत्तरि (ब्याहत्तर), चतुसत्तति (चौऱ्याहत्तर), पञ्चसत्तति (पंच्याहत्तर), चतुसत्तरि, पञ्चसत्तरि इत्यादी रूपे एकूनासीति (एकोणऐंशी) पर्यंत होतात. Asīti, ekāsīti, dvāsīti, yāgame dviyāsīti, teasīti tiyāsīti, caturāsīti, pañcāsīti iccādi yāva ekūnanavuti. आसीति (ऐंशी), एकासीति (एक्याऐंशी), द्वासीति, 'य' आगम झाल्यावर द्वियासीति (ब्याऐंशी), तेआसीति/तियासीति (त्र्याऐंशी), चतुरासीति (चौऱ्याऐंशी), पञ्चासीति (पंच्याऐंशी) इत्यादी रूपे एकूननवुति (एकोणनव्वद) पर्यंत होतात. Navuti, ekanavuti, dvenavuti dvānavuti dvinavuti, tenavuti tinavuti, catunavuti, pañcanavuti iccādi yāva ekūnasataṃ, etaṃ napuṃsakaliṅga+mekavacanantaṃ. नवुति (नव्वद), एकनवुति (एक्क्याण्णव), द्वेनवुति/द्वानवुति/द्विनवुति (ब्याण्णव), तेनवुति/तिनवुति (त्र्याण्णव), चतुनवुति (चौऱ्याण्णव), पञ्चनवुति (पंच्याण्णव) इत्यादी रूपे एकूनसतं (एकोणशंभर) पर्यंत होतात. हे नपुंसकलिंगी आणि एकवचनात असते. Sataṃ, bho sata satā, sataṃ, sataṃ. Satena, karaṇe satena. Satassa, satā satamhā satasmā, satassa, sate satamhi satasmiṃ. Evaṃ ekasatato pabhuti yāva sahassaṃ. सतं (शंभर), संबोधन - भो सत/सता, द्वितीया - सतं, तृतीया - सतेन, करण (तृतीया) - सतेन, चतुर्थी - सतस्स, पंचमी - सता/सतम्हा/सतस्मा, षष्ठी - सतस्स, सप्तमी - सते/सतम्हि/सतस्मिं. याचप्रमाणे एकसत (एकशे एक) पासून सहस्स (हजार) पर्यंतचे शब्द चालतात. Koṭi pakoṭi koṭippakoṭi akkhobhiṇiyo itthiliṅge+kavacanantā. Vaggabhede tu sabbāsampi saṃkhyānaṃ bahuvacanopi hoteva ‘‘dvevīsatiyo jinadantā’’ ‘‘tisso vīsatiyo dinaghaṭikā’’ iccādi. कोटी (koṭi), पकोटी (pakoṭi), कोटीप्पकोटी (koṭippakoṭi) आणि अक्खोभिणी (akkhobhiṇī) इत्यादी संख्या स्त्रीलिंगी आणि एकवचनान्त असतात. परंतु, गटांच्या विभागात या सर्व संख्यांचे बहुवचन देखील होतेच; जसे की, "द्वेवीसतियो जिनदन्ता" (जिनांचे बावीस दात), "तिस्सो वीसतियो दिनघटिका" (दिवसाच्या तीन विसा [साठ] घटिका) इत्यादी. Dasadasakaṃ sataṃ nāma, dasasataṃ sahassaṃ nāma, dasasahassaṃ nahutaṃ, dasanahutaṃ lakkhaṃ, satasahassantipi vuccati. दहाचे दहा पट म्हणजे शंभर (सत), दहा शंभर म्हणजे हजार (सहस्स), दहा हजार म्हणजे नहुत, दहा नहुत म्हणजे लक्ष (लाख), याला 'सतसहस्स' (शतसहस्र) असेही म्हणतात. Lakkhasataṃ [Pg.97] koṭi, koṭilakkhasataṃ pakoṭi, pakoṭilakkhasataṃ koṭippakoṭi, evaṃ nahutaṃ, ninnahutaṃ, akkhobhiṇī, bindu, abbudaṃ, nirabbudaṃ, ahahaṃ, ababaṃ, aṭaṭaṃ, sogaṇḍikaṃ, uppalaṃ, kumudaṃ, puṇḍarīkaṃ, padumaṃ, kathānaṃ, mahākathānaṃ, asaṅkhyeyyanti yathākkamaṃ satalakkhaguṇaṃ veditabbaṃ. शंभर लक्ष म्हणजे कोटी, कोटीचे शंभर लक्ष म्हणजे पकोटी, पकोटीचे शंभर लक्ष म्हणजे कोटीप्पकोटी; याचप्रमाणे नहुत, निन्नहुत, अक्खोभिणी, बिन्दू, अब्बुद, निरब्बुद, अहह, अबब, अटट, सोगण्डिक, उप्पल, कुमुद, पुण्डरीक, पदुम, कथान, महाकथान आणि असंख्येय हे अनुक्रमे शंभर लक्ष (एक कोटी) पटीने गुणलेले समजावे. Iccevaṃ ṭhānato ṭhānaṃ, satalakkhaguṇaṃ mataṃ; Koṭippabhutīnaṃ vīsa-saṅkhyānañca yathākkamanti. अशा प्रकारे, स्थानानुसार (एका स्थानापासून दुसऱ्या स्थानापर्यंत) शंभर लक्ष (एक कोटी) पटीने गुणाकार मानला गेला आहे. कोटीपासून सुरू होणाऱ्या या वीस संख्या अनुक्रमे आहेत. Athā+saṃkhyā vuccate, abyayanti ca vuccate. Taṃ pādi cādi, upasagganipātāti ca duvidhaṃ. आता अव्ययांचे वर्णन केले जात आहे, ज्याला 'अव्यय' (असंख्या) असेही म्हणतात. ते 'पादि' (प-इत्यादी) आणि 'चादि' (च-इत्यादी) म्हणजेच 'उपसर्ग' आणि 'निपात' अशा दोन प्रकारचे आहे. Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api ati su u abhi pati pari upa ā ime vīsati pādayo. Pādayo hi jotakā, na vācakā. प (pa), परा (parā), अप (apa), सं (saṃ), अनु (anu), अव (ava), ओ (o), नि (ni), दु (du), वि (vi), अधि (adhi), अपि (api), अति (ati), सु (su), उ (u), अभि (abhi), पति (pati), परि (pari), उप (upa), आ (ā) - हे वीस 'पादि' (उपसर्ग) आहेत. हे उपसर्ग केवळ द्योतक (अर्थ सूचित करणारे) असतात, वाचक (थेट अर्थ सांगणारे) नसतात. Tattha pa-saddo pakārā+dikamma, padhāna+ntobhāva, viyoga, tappara, bhusattha, sambhava, titti, anāvila, patthanādīsu. Yathā pakāre-paññā. Ādikamme-vippakataṃ, padhāne-paṇītaṃ, antobhāve-pakkhittaṃ, khittanti peraṇaṃ, pakkhittanti antokaraṇaṃ, dhātvatthassa bādhitattā. Vutthañhi – त्यापैकी, 'प' हा शब्द प्रकार (उत्कृष्टता), आदिकर्म (कृतीची सुरुवात), प्रधान (प्रमुखता), अंतोभाव (आत समाविष्ट करणे), वियोग (विरह), तत्पर (मग्न असणे), भूसत्थ (अतिशय/तीव्रता), संभव (उत्पत्ती), तित्ती (तृप्ती), अनाविल (स्वच्छता), पत्थना (आकांक्षा) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: प्रकार अर्थी - 'पञ्ञा' (प्रज्ञा). आदिकर्मात - 'विप्पकतं' (सुरू केलेले/अपूर्ण). प्रधानात - 'पणीतं' (प्रणीत/उत्कृष्ट). अंतोभावात - 'पक्खित्तं' (आत टाकलेले); 'खित्त' म्हणजे फेकणे आणि 'पक्खित्त' म्हणजे आत टाकणे, कारण येथे धातूच्या मूळ अर्थाचा बाध होतो. कारण असे म्हटले आहे की – Dhātvatthaṃ bādhate koci, koci taṃ anuvattate; Tameva+ñño viseseti, upasaggagatī tidhāti. "काही उपसर्ग धातूच्या अर्थाचा बाध करतात, काही त्याचे अनुकरण करतात, तर काही त्याच अर्थाला विशेष बनवतात; अशा प्रकारे उपसर्गांची गती तीन प्रकारची असते." Ettha ca ‘‘anuruddhakā me saṅgāmayuddhe’’ti ca ime upasaggā dhātvatthaṃ visesenti nāma. Viyoge-pavāsī, tappare-pācariyo, bhusatthe-pavuddhakāyo, sambhave-himavantā gaṅgā pabhavati[Pg.98], tittiyaṃ-pahūta+mannaṃ, anāvile-pasanna+mudakaṃ, patthane-paṇihitaṃ. आणि येथे "अनुरुद्धका मे सङ्गामयुद्धे" यामध्ये हे उपसर्ग धातूच्या अर्थाला विशेष बनवतात. वियोगात - 'पवासी' (प्रवासी/परदेशी राहणारा). तत्पर अर्थी - 'पाचरियो' (प्राचार्य). भूसत्थ (तीव्रता) मध्ये - 'पवुद्धकायो' (पूर्ण वाढलेले शरीर). संभवात - 'हिमवन्ता गङ्गा पभवति' (हिमालयातून गंगा उत्पन्न होते). तृप्तीमध्ये - 'पहूतमन्नं' (प्रचूर अन्न). अनाविल (स्वच्छता) मध्ये - 'पसन्नमुदकं' (स्वच्छ पाणी). पत्थना (आकांक्षा) मध्ये - 'पणिहितं' (प्रणिहित/संकल्पित). Parāiti parihāni, parājaya, gati, vikkamā+masanādīsu. Yathā parihāniyaṃ-parābhavo. Parājaye-parājito, gatiyaṃ-parāyanaṃ, vikkame-parakkamati, āmasane-aṅgassa parāmasanaṃ. 'परा' हा उपसर्ग परिहानी (ऱ्हास), पराजय, गती, विक्रम (पराक्रम) आणि आमसन (स्पर्श करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: परिहानीमध्ये - 'पराभवो' (पराभव). पराजयात - 'पराजितो' (पराजित झालेला). गतीमध्ये - 'परायनं' (परायण/आश्रय). विक्रमात - 'परक्कमति' (पराक्रम करतो). आमसनात - 'अङ्गस्स परामसनं' (अवयवाला स्पर्श करणे). Apaiti apagata, garaha, vajjana, pūjā, padussanādīsu. Yathā apagate-apamāno apeto, garahe-apagabbho, vajjane-apasālāya āyanti vāṇijā, pūjāyaṃ-vuddhāpacāyī, padussane-aparajjhanti. 'अप' हा उपसर्ग अपगत (दूर गेलेले), गरहा (निंदा), वज्जन (वर्ज्य करणे), पूजा (आदर) आणि पदुस्सन (अपराध करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: अपगत मध्ये - 'अपमानो' (अपमान) किंवा 'अपेतो' (दूर गेलेला). निंदेमध्ये - 'अपगब्भो' (निर्लज्ज). वर्जनात - 'अपसालाय आयन्ति वाणिजा' (शाळेच्या बाहेरून व्यापारी येतात). पूजेमध्ये - 'वुद्धापचायी' (वृद्धांचा आदर करणारा). पदुस्सन (अपराधात) - 'अपरज्झन्ति' (ते अपराध करतात). Saṃiti samodhāna, sammāsama, samantabhāva, saṃgata, saṃkhepa, bhusattha, saha+ppattha, pabhavā+bhimukhabhāva, vidhāna, punappuna, karaṇa, samiddhādīsu. Yathā samodhāne-sandhi, sammāsame-samādhi, sampayutto, samantabhāve-saṃkiṇṇaṃ, samullapanā, saṃgate-saṅgamo, saṃkhepe-samāso, bhusatthe-sārattho, sahatthe-saṃvāso, appatthe-samaggho, pabhave-sambhavo, abhimukhabhāve-sammukhaṃ. Saṃgate-saṃgaṇhāti, vidhāne-saṃvutaṃ, punappunakaraṇe-sandhāvati, samiddhiyaṃ-sampanno. 'सं' हा उपसर्ग समोधान (एकत्र आणणे), सम्मासम (सम्यक् समानता/एकाग्रता), समन्तभाव (सर्व बाजूंनी असणे), संगत (एकत्र येणे), संखेप (संक्षेप), भूसत्थ (अतिशय), सह (सोबत), अप्प (अल्प अर्थ), प्रभव (उत्पत्ती), अभिमुखभाव (समोर असणे), विधान (नियमन/संयम), पुनप्पुनकरण (पुन्हा पुन्हा करणे) आणि समिद्धी (समृद्धी) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: समोधानात - 'सन्धि' (संधी). सम्मासम मध्ये - 'समाधि' (समाधी) किंवा 'सम्पयुत्तो' (संप्रयुक्त). समन्तभावात - 'संकिण्णं' (मिश्रित) किंवा 'समुल्लपना' (संभाषण). संगतात - 'sङ्गमो' (संगम). संक्षेपात - 'समासो' (समास). भूसत्थ मध्ये - 'सारत्tho' (अतिशय अर्थपूर्ण). सह अर्थी - 'संवासो' (सहवास). अल्प अर्थी - 'समग्घो' (स्वस्त). प्रभावात - 'सम्भवो' (संभव/उत्पत्ती). अभिमुखभावात - 'सम्मुखं' (संमुख/समोर). संगतात - 'संगण्हाति' (संग्रह करतो). विधानात - 'संवुतं' (संवर/संयमित). पुन्हा पुन्हा करण्यात - 'सन्धावति' (पुन्हा पुन्हा धावतो). समृद्धीमध्ये - 'सम्पन्नो' (संपन्न). Anuiti anugatā+nupacchinna, pacchāttha, bhusattha, sādissa, hīna, tatiyattha, lakkhaṇi+tthambhūtakkhāna, bhāga, vicchādīsu. Anugate-anveti, anupacchinne-anusayo, pacchātthe-anurathaṃ, bhusatthe-anuratto, sādisse-anurūpaṃ, hīne-anusāriputtaṃ paññavanto, tatiyatthe-nadi+manvavasitā senā, lakkhaṇerukkha+manuvijjotate vijju, itthambhūtakhyāne-sādhu devadatto mātara+manu[Pg.99], bhāge-ya+dettha maṃ anu siyā, taṃ dīyatu, vicchāyaṃ-rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando. 'अनु' हा उपसर्ग अनुगत (मागे जाणे), अनुपच्छिन्न (निरंतर), पश्चात् (नंतर), भूसत्थ (अतिशय), सादिस्स (सादृश्य), हीन (कमी दर्जाचा), ततीयार्थ (तृतीया विभक्तीचा अर्थ), लक्षण (चिन्ह), इत्थंभूताख्यान (अशा प्रकारची स्थिती सांगणे), भाग (हिस्सा) आणि विच्छा (पुनरावृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अनुगत मध्ये - 'अन्वेति' (मागे जातो). अनुपच्छिन्न मध्ये - 'अनुसयो' (अनुशय/सुप्त प्रवृत्ती). पश्चात् अर्थी - 'अनुरथं' (रथाच्या मागे). भूसत्थ मध्ये - 'अनुरत्तो' (अत्यंत आसक्त). सादृश्यात - 'अनुरूपं' (अनुरूप). हीन अर्थी - 'अनुसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (सारिपुत्तांपेक्षा कमी प्रज्ञावान). तृतीयार्थी - 'nदिं अन्ववसिता सेना' (नदीच्या कडेने वसलेली सेना). लक्षणात - 'रुक्खं अनुविज्जोतते विज्जू' (झाडाजवळ वीज चमकते). इत्थंभूताख्यानात - 'साधु देवदत्तो मातरं अनु' (देवदत्त आपल्या आईशी चांगला वागतो). भागात - 'यं देत्थ मं अनु सिया, तं दीयतु' (यात जो माझा हिस्सा असेल, तो मला दिला जावा). विच्छेमध्ये - 'रुक्खं रुक्खं अनु विज्जोतते चन्दो' (चंद्र प्रत्येक झाडावर चमकतो). Avaiti adhobhāga, viyoga, paribhava, jānana, nicchaya, desa, theyyādīsu. Adhobhāge-avakkhittacakkhu, viyoge-avakokilaṃ vanaṃ, paribhave-avajānanaṃ, avamaññati, jānane-avagacchati., Nicchaye-avadhāraṇaṃ, dese-avakāso, theyye-avahāro. 'अव' हा उपसर्ग अधोभाग (खालील दिशा), वियोग (विरह), परिभव (तिरस्कार), जानन (जाणणे), निश्चय (निश्चिती), देस (स्थान) आणि थेय्य (चोरी) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अधोभागात - 'अवक्खित्तचक्खु' (खाली झुकलेले डोळे असलेला). वियोगात - 'अवकोकिलं वनं' (कोकिळ नसलेले वन). परिभवात - 'अवजाननं' (तिरस्कार करणे) किंवा 'अवमञ्ञति' (तुच्छ मानतो). जाणण्यात - 'अवगच्छति' (समजतो). निश्चयात - 'अवधारणं' (निश्चित करणे). स्थानात - 'अवकासो' (अवकाश/जागा). चोरीमध्ये - 'अवहारो' (चोरी). Oiti oroharaṇa, nīharaṇa, suddhiādīsu dissati. Orohaṇe-pāsādā orohati, nīharaṇe-omukkupāhano, suddhiyaṃ-odātaṃ. 'ओ' हा उपसर्ग ओरोहरण (खाली उतरणे), नीहरण (काढून टाकणे) आणि शुद्धी इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो. ओरोहरणात - 'पासादा ओरोhति' (महालावरून खाली उतरतो). नीहरणात - 'ओमुक्कुपाहनो' (ज्याने पादत्राणे काढून ठेवले आहेत असा). शुद्धीमध्ये - 'ओदातं' (पांढरे/शुद्ध). Niiti, nissesa, niggata, nīharaṇa,+ntopavesanā+bhāva, nisedhana, nikkhanta, pātubhāvā+vadhāraṇa, vibhajana, upamu+padhāraṇā+vasāna, cheka, nīharaṇā+varaṇādīsu. Nissese-nirutti, niggate-nikkileso, niyyāti, nīharaṇe-niddhāraṇaṃ, antopavesane-nikhāto, abhāve-nimmakkhikaṃ, nisedhe-nivāreti, nikkhante-nibbānaṃ, pātubhāve-nimmitaṃ, avadhāraṇe-nicchayo, vibhajane-niddeso. Upamāyaṃ-nidassanaṃ, upadhāraṇe-nisāmanaṃ, avasāne-niṭṭhitaṃ, cheke-nipuṇo, nīharaṇe-nīharati, issa dīgho. Āvaraṇe-nīvaraṇaṃ. 'नि' हा उपसर्ग निस्सेस (पूर्णपणे), निग्गत (बाहेर पडलेले), नीहरण (बाहेर काढणे), अंतोप्रवेशन (आत प्रवेश करणे), अभाव, निषेध (अटकाव करणे), निक्खन्त (मुक्त/बाहेर पडलेले), पातुभाव (प्रकट होणे), अवधारण (निश्चिती), विभाजन, opमा, उपधारण (चिंतन), अवसान (समाप्ती), छेक (कुशलता), नीहरण (बाहेर काढणे - यात 'इ' चा दीर्घ 'ई' होतो) आणि आवरण (अडथळा) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. निस्सेस मध्ये - 'निरुत्ति' (निरुक्ती). निग्गत मध्ये - 'निक्किलेसो' (क्लेशरहित) किंवा 'निय्याति' (बाहेर पडतो). नीहरणात - 'निद्धारणं' (निवडणे). अंतोप्रवेशनात - 'निखातो' (खणून पुरलेला). अभावात - 'निम् मक्खिकं' (माशा नसलेले ठिकाण). निषेधात - 'निवारीति' (अटकाव करतो). निक्खन्त मध्ये - 'निब्बानं' (निर्वाण). पातुभावात - 'निम्मितं' (निर्मित). निश्चयात - 'निच्छयो' (निश्चय). विभाजनात - 'निद्देसो' (निर्देश). उपमेमध्ये - 'निदस्सनं' (उदाहरण). उपधारणात - 'निसामनं' (अवलोकन करणे). अवसानात - 'निट्ठितं' (पूर्ण झालेले). कुशलतेत - 'निपुणो' (निपुण). नीहरणात - 'नीहरति' (बाहेर काढतो; येथे 'इ' चा दीर्घ 'ई' होतो). आवरणात - 'नीवरणं' (नीवरण/अडथळा). Duiti asobhaṇā+bhāva, kucchitā+samiddhi, kiccha, virūpatādīsu. Asobhaṇe-duggandho, abhāve-dubbhikkhaṃ, kucchite – dukkaṭaṃ[Pg.100]. Asamiddhiyaṃ-dussassaṃ, kicche-dukkaraṃ, virūpatāyaṃ-dubbaṇṇo dummukho. 'दु' हा उपसर्ग अशोभण (वाईट), अभाव, कुच्छित (निंद्य), असमृद्धी (अयशस्वी होणे), किच्छ (कठीण) आणि विरूपता इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अशोभण मध्ये - 'दुग्gन्धो' (दुर्गंधी). अभावात - 'दुब्भिक्खं' (दुष्काळ). कुच्छित मध्ये - 'दुक्कटं' (दुष्कृत्य). असमृद्धीमध्ये - 'दुस्सस्सं' (वाईट पीक). कठीण अर्थी - 'दुक्करं' (दुष्कर). विरूपतेमध्ये - 'दुब्बण्णो' (कुरूप) किंवा 'दुम्मुखो' (दुर्मुखलेला). Viiti visesa, vividha, viruddha, vigata, viyoga, virūpatādīsu. Visese-vimutti, visiṭṭho, vividhe-vimati, viruddhe-vivādo, vigate-vimalaṃ, viyoge-vippayutto, virūpatāyaṃ-virūpo. 'वि' हा उपसर्ग विशेष, विविध, विरुद्ध, विगत (मुक्त), वियोग आणि विरूपता इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. विशेषात - 'विमुत्ति' (विमुक्ती) किंवा 'विसिट्ठो' (विशिष्ट). विविधात - 'विमति' (शंका). विरुद्धाध्ये - 'विवादो' (विवाद). विगतात - 'विमलं' (विमल). वियोगात - 'विप्पयुत्तो' (विप्रयुक्त). विरूपतेमध्ये - 'विरूपो' (विरूप). Adhiiti adhiki+ssarū+paribhāvā+dhibhavana+jjhāyā+dhiṭṭhāna, nicchaya, pāpuṇanādīsu. Adhike-adhisīlaṃ, issare-adhipati, adhi brahmadatte pañcālā, uparibhāve-adhirohati, pathaviṃ adhisessati, adhibhavane-adhibhavati, ajjhāyane-byākaraṇa+madhīte, adhiṭṭhāne-bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti, nicchaye-adhimokkho, pāpuṇane-bhogakkhandhaṃ adhigacchati. 'अधि' हा उपसर्ग अधिक (श्रेष्ठता), इस्सर (स्वामित्व), उपरिभाव (वर असणे), अधिभवन (वरचढ होणे), अज्झायन (अध्ययन करणे), अधिष्ठान (निश्चय/अधिष्ठित होणे), निश्चय आणि पापुणन (प्राप्त करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अधिक अर्थी - 'अधिसिलं' (अधिशील). स्वामित्वामध्ये - 'अधिपति' (अधिपती) किंवा 'अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला' (ब्रह्मदत्ताच्या अधिपत्याखाली पांचाल देश आहे). उपरिभावात - 'अधिरोहति' (वर चढतो) किंवा 'पथविं अधिसेस्सति' (पृथ्वीवर शयन करेल). अधिभवनात - 'अधिभवति' (वरचढ होतो). अध्ययनात - 'ब्याकरणमधीते' (व्याकरणाचे अध्ययन करतो). अधिष्ठानात - 'भूमिकम्पादितं अधिट्ठाति' (भूकंप इत्यादी घडवून आणतो). निश्चयात - 'अधिmoक्खो' (अधिmoक्ष/दृढ निश्चय). प्राप्त करण्यामध्ये - 'भोगक्खन्धं अधिगच्छति' (भोगसमूहाला प्राप्त करतो). Apiiti sambhāvanā+pekkhā, samuccaya, garaha, pañhādīsu. Sambhāvanāyaṃ-api dibbesu kāmesu, merumpi vinivijjhitvā gaccheyya, apekkhāyaṃ-ayampi dhammo aniyato, samuccaye-itipi arahaṃ, antampi antaguṇampi ādāya, garahe-api amhākaṃ paṇḍitaka, pañhe-api bhante bhikkhaṃ labhittha. 'अपि' हा अव्यय संभावन (शक्यता), अपेक्षा, समुच्चय (एकत्र करणे), गरहा (निंदा), प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. संभावनेमध्ये (शक्यता दर्शवताना) - 'अपि दिब्बेसु कामेसु' (दिव्य कामांमध्येही), 'मेरुम्पि विनिविज्झित्वा गच्छेय्य' (मेरू पर्वतालाही भेदून जाऊ शकेल). अपेक्षेमध्ये - 'अयम्पि धम्मो अनियतो' (हा धर्म देखील अनियत/अनिश्चित आहे). समुच्चयामध्ये - 'इतिपि अरहं' (अशा प्रकारे देखील ते अर्हत आहेत), 'अन्तम्पि अन्तगुणम्पि आदाय' (आतडे आणि आतड्याचे वेष्टन या दोन्हीला घेऊन). गरहेमध्ये (निंदेमध्ये) - 'अपि अम्हाकं पण्डितक' (अरे, आमचा हा मूर्ख पंडित!). प्रश्नामध्ये - 'अपि भन्ते भिक्खं लभित्थ' (भंते, आपल्याला भिक्षा मिळाली का?). Atiiti atikkamanā+tikkantā+tisaya, bhusatthādīsu. Atikkame-atirocati amhehi, atīto, atikkante-accantaṃ, atisaye-atikusalo, bhusatthe-atikodho, ativuddhi. 'अति' हा उपसर्ग अतिक्रमण (ओलांडणे), अतिक्रांत (गेलेला काळ), अतिशय (उत्कृष्टता), भृशार्थ (तीव्रता/अतिरेक) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अतिक्रमणामध्ये - 'अतिरोचति अम्हेहि' (तो आमच्यापेक्षा अधिक चमकतो), 'अतीतो' (गेलेला/अतीत). अतिक्रांतामध्ये - 'अच्चन्तं' (अत्यंत/अतिशय). अतिशयामध्ये - 'अतिकुसलो' (अतिशय कुशल). भृशार्थामध्ये (तीव्रतेमध्ये) - 'अतिकोधो' (अतिशय क्रोध), 'अतिवुद्धि' (अतिवृद्धी/अतिशय वाढ). Suiti sobhaṇa, suṭṭhu, sammā, samiddhi, sukhatthādīsu. Sobhaṇe-sugandho, suṭṭhu+sammādatthesu-suṭṭhu gato sugato, sammā [Pg.101] gatotipi sugato, samiddhiyaṃ-subhikkhaṃ, sukhatthe-sukaro. 'सु' हा उपसर्ग शोभन (सुंदर/चांगले), सुष्ठु (चांगल्या प्रकारे), सम्मा (सम्यक/योग्य प्रकारे), समृद्धी, सुखार्थ (सहजता/सुख) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. शोभनामध्ये - 'सुगन्धो' (सुगंध). सुष्ठु आणि सम्यक अर्थांमध्ये - 'सुट्ठु गतो सुगतो' (चांगल्या प्रकारे गेलेले ते सुगत), 'सम्मा गतोतिपि सुगतो' (सम्यक प्रकारे गेलेले ते देखील सुगत). समृद्धीमध्ये - 'सुभिक्खं' (सुभिक्ष/धान्याची सुबत्ता). सुखार्थामध्ये - 'सुकरो' (करणे सोपे असलेले/सुकर). Uiti uggatu+ddhakamma, padhāna, viyoga, sambhava, attalābha, satti, sarūpakathanādīsu. Uggate-uggacchati, uddhakamme-āsanā uṭṭhito, ukkhepo, padhāne-uttamo, lokuttaro, viyoge-ubbhāsito, sambhave-ubbhuto, attalābhe-uppannaṃ ñāṇaṃ, sattiyaṃ-ussahati gantuṃ, sarūpakathane-uddisati suttaṃ. 'उ' (किंवा उद्) हा उपसर्ग उद्गत (वर जाणे), ऊर्ध्वकर्म (वरची क्रिया), प्रधान (मुख्य), वियोग (प्रकाशन/वेगळे होणे), संभव (उत्पत्ती), आत्मलाभ (प्राप्ती), शक्ती (सामर्थ्य), स्वरूपकथन (वर्णन करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. उद्गतामध्ये - 'उग्गच्छति' (वर जातो/उदय पावतो). ऊर्ध्वकर्मामध्ये - 'आसना उट्ठितो' (आसनावरून उठलेले), 'उक्खेपो' (वर फेकणे/उचलणे). प्रधानामध्ये - 'उत्तमो' (उत्तम/सर्वश्रेष्ठ), 'लोकुत्तरो' (लोकोत्तर/लोकातीत). वियोगामध्ये - 'उब्भासितो' (प्रकाशित झालेला). संभवामध्ये - 'उब्भुतो' (उत्पन्न झालेला). आत्मलाभामध्ये - 'उप्पन्नं ञाणं' (उत्पन्न झालेले ज्ञान). शक्तीमध्ये - 'उस्सहित गन्तुं' (जाण्यासाठी उत्सुक असणे/सामर्थ्य असणे). स्वरूपकथनामध्ये - 'उद्दिसति सुत्तं' (सुत्ताचा उद्देश करणे/वाचन करणे). Abhiiti abhimukhabhāva, visiṭṭhā+dhiku+ddhakamma, kula, sāruppa, vandana, lakkhaṇi+tthambhūtakkhāna, vicchādīsu. Abhimukhabhāve-abhimukho, abhikkamati, visiṭṭhe-abhidhammo, adhike-abhivasati, uddhakamme-abhiruhati. Kule-abhijāto, sāruppe-abhirūpo, vandane-abhivādeti, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ. 'अभि' हा उपसर्ग अभिमुखभाव (समोर असणे), विशिष्ट (विशेष), अधिक, ऊर्ध्वकर्म (वर चढणे), कुल (उच्च कुळात जन्म), सारूप्य (योग्य/सुंदर रूप), वंदन (नमस्कार), लक्षण, इत्थंभूताख्यान (अशा प्रकारची स्थिती सांगणे), वीप्सा (पुनरावृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अभिमुखभावामध्ये - 'अभिमुखो' (समोर असलेला), 'अभिक्कमति' (पुढे जातो). विशिष्टामध्ये - 'अभिधम्मो' (अभिधम्म - विशेष धर्म). अधिकामध्ये - 'अभिवसति' (वास्तव्य करतो). ऊर्ध्वकर्मामध्ये - 'अभिरुहति' (वर चढतो). कुळामध्ये - 'अभिजातो' (उच्च कुळात जन्मलेला). सारूप्यामध्ये - 'अभिरूपो' (रूपवान/सुंदर). वंदनामध्ये - 'अभिवादेति' (अभिवादन करतो/नमस्कार करतो). लक्षणादींमध्ये - पूर्वीप्रमाणेच (पुरिमसमं) समजावे. Patiiti paṭigata, paṭiloma, paṭinidhi, paṭidāna, nisedha, nivattana, sādissa, paṭikaraṇā+dāna, paṭibodha, paṭicca, lakkhaṇitthambhūtakkhāna, bhāga, vicchādīsu. Paṭigate-paccakkhaṃ, paṭilome-paṭisotaṃ, paṭinidhimhi-ācariyato pati sisso, paṭidāne-telatthikassa ghataṃ paṭidadāti, nisedhe-paṭisedheti, nivattane-paṭikkamati, sādisse-paṭirūpakaṃ, paṭikaraṇe-paṭikāro, ādāne-paṭiggaṇhāti, paṭibodhe-paṭivedho, paṭicce-paccayo, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ. 'पति' (किंवा पटि) हा उपसर्ग प्रतिगत (विरुद्ध/समोर), प्रतिलोम (उलटे), प्रतिनिधी (बदली), प्रतिदान (बदल्यात देणे), निषेध (मज्जाव), निवर्तन (मागे फिरणे), सादृश्य (सारखेपणा), प्रतिकरण (प्रतिकार/उपाय), आदान (स्वीकारणे), प्रतिबोध (साक्षात्कार/बोध), प्रतीत्य (अवलंबून असणे), लक्षण, इत्थंभूताख्यान, भाग, वीप्सा इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. प्रतिगतामध्ये - 'पच्चक्खं' (प्रत्यक्ष/डोळ्यांसमोर). प्रतिलोमामध्ये - 'पटिसोतं' (प्रवाहाच्या विरुद्ध). प्रतिनिधीमध्ये - 'आचरियतो पति सिस्सो' (आचार्यांच्या ऐवजी शिष्य). प्रतिदानामध्ये - 'तेलत्थिकस्स घतं पटिददाति' (तेलाची इच्छा करणाऱ्याला बदल्यात तूप देतो). निषेधामध्ये - 'पटिसेधेति' (प्रतिबंध करतो/मज्जाव करतो). निवर्तनामध्ये - 'पटिक्कमति' (मागे फिरतो). सादृश्यतेमध्ये - 'पटिरूपकं' (सारखे दिसणारे/प्रतिरूप). प्रतिकरणामध्ये - 'पटिकारो' (प्रतिकार/उपाय). आदानामध्ये - 'पटिग्गण्हाति' (स्वीकार करतो/ग्रहण करतो). प्रतिबोधामध्ये - 'पटिवेधो' (प्रतिवेध/साक्षात्कार). प्रतीत्यमध्ये - 'पच्चयो' (प्रत्यय/कारण). लक्षणादींमध्ये - पूर्वीप्रमाणेच (पुरिमसमं) समजावे. Pariiti samantatobhāva, pariccheda, vajjanā+liṅgana, nivasana, pūjā, bhojanā+vajānana, dosakkhāna, lakkhaṇādīsu. Samantha- tobhāve-parivuto[Pg.102], paricchede-pariññeyyaṃ, vajjane-pariharati, āliṅgane-parissajati, nivasane-yo vatthaṃ paridahessati, pūjāyaṃ-paricariyā, bhojane-bhikkhuṃ parivisati, avajānane-paribhavati. Dosakkhāne-paribhāsati, lakkhaṇādīsu-rukkhaṃ pari vijjotate vijju iccādi. 'परि' हा उपसर्ग समंततोभाव (सर्व बाजूंनी/पूर्णपणे), परिच्छेद (मर्यादा/निश्चिती), वर्जन (टाळणे), आलिंगन (मिठी मारणे), निवसन (वस्त्र परिधान करणे), पूजा (सेवा), भोजन (वाढणे), अवज्ञान (अपमान/तुच्छ लेखणे), दोषाख्यान (दोष दाखवणे/निंदा करणे), लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. समंततोभावामध्ये - 'परिवुतो' (वेढलेला/परिवृत). परिच्छेदामध्ये - 'परिञ्ञेय्यं' (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य). वर्जनामध्ये - 'परिहरति' (टाळतो/त्याग करतो). आलिंगनामध्ये - 'परिस्सजति' (आलिंगन देतो). निवसनमध्ये - 'यो वत्थं परिदहेस्सति' (जो वस्त्र परिधान करेल). पूजेमध्ये - 'परिचरिया' (परिचर्या/सेवा). भोजनामध्ये - 'भिक्खुं परिविसति' (भिक्खूला भोजन वाढतो). अवज्ञानामध्ये - 'परिभवति' (अपमान करतो/तुच्छ मानतो). दोषाख्यानामध्ये - 'परिभासति' (शिवीगाळ करतो/भर्त्सना करतो). लक्षणादींमध्ये - 'रुक्खं परि विज्जोतते विज्जु' (झाडाच्या भोवती वीज चमकते) इत्यादी. Upaiti upagamana, samīpū+papatti, sādissā+dhiku+paribhāvā+nasana, dosakkhāna, saññā, pubbakamma, pūjā, gayhākāra, bhusatthādīsu. Upagamane-nisinnaṃ vā upanisīdeyya, samīpe-upanagaraṃ, upapattiyaṃ-saggaṃ lokaṃ upapajjati, atha vā upapatti=yutti, yathā upapattito ikkhatīti upekkhā, sādisse-upamānaṃ, upamā, adhike-upakhāriyaṃ doṇo, uparibhāve-upasampanno, anasane-upavāso, dosakkhāne-paraṃ upavadati, saññāyaṃ-upadhā, upasaggo, pubbakamme-upakkamo, upakāro, pūjāyaṃ-buddhupaṭṭhāko, mātupaṭṭhānaṃ, gayhākāre-soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, bhusatthe-upādānaṃ, upāyāso, upanissayoti. 'उप' हा उपसर्ग उपगमन (जवळ जाणे), समीप (जवळ असणे), उपपत्ती (उत्पत्ती/जन्म किंवा युक्ती), सादृश्य (सारखेपणा), अधिक, उपरिभाव (वर असणे/श्रेष्ठत्व), अनशन (उपवास), दोषाख्यान (दोष दाखवणे), संज्ञा (नाव/संकेत), पूर्वकर्म (प्रयत्न/मदत), पूजा (सेवा), गृह्याकार (ग्रहण करण्याची पद्धत), भृशार्थ (तीव्रता/अतिरेक) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. उपगमनामध्ये - 'निसिन्नं वा उपनिसीदेय्य' (बसलेल्या व्यक्तीच्या जवळ बसावे). समीपमध्ये - 'उपनगरं' (उपनगर/नगराजवळ). उपपत्तीमध्ये - 'सग्गं लोकं उपपज्जति' (स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो/जन्म घेतो), किंवा उपपत्ती = युक्ती (तर्क), जसे की 'उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा' (तर्कशुद्ध किंवा तटस्थपणे पाहणे म्हणजे उपेक्षा). सादृश्यतेमध्ये - 'उपमानं' (उपमान), 'उपमा' (उपमा). अधिकामध्ये - 'उपखारियं दोणो' (खारीपेक्षा अधिक असलेला द्रोण मापाचा भाग). उपरिभावामध्ये - 'उपसम्पन्नो' (उपसंपदा प्राप्तलेला/दीक्षित). अनशनामध्ये - 'उपवासो' (उपवास). दोषाख्यानामध्ये - 'परं उपवदति' (दुसऱ्याची निंदा करतो). संज्ञेमध्ये - 'उपधा' (उपाधी/आश्रय), 'उपसग्गो' (उपसर्ग). पूर्वकर्मामध्ये - 'उपक्कमो' (उपक्रम/प्रयत्न), 'उपकारो' (उपकार/मदत). पूजेमध्ये - 'बुद्धुपट्ठाको' (बुद्धांचे सेवक/उपस्थायक), 'मातुपट्ठानं' (मातेची सेवा करणे). गृह्याकारामध्ये - 'सोचेय्यपच्चुपट्ठानं' (शुचितेचे प्रकटीकरण). भृशार्थामध्ये (तीव्रतेमध्ये) - 'उपादानं' (उपादान/तीव्र आसक्ती), 'उपायआसो' (उपायास/अतिशय दुःख), 'उपनिस्सयो' (उपनिषय/प्रबळ कारण) असे समजावे. Āiti abhimukhabhāvu+ddhakamma+mariyādā+bhividhi, patti+cchā, parissajana, ādikamma, gahaṇa, nivāsana, samīpa, āvhānādīsu. Abhimukhabhāve-āgacchanti, uddhakamme-ārohati, mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ, abhividhimhi-ākumāraṃ yaso kaccāyanassa, pattiyaṃ-āpattiṃ āpanno, icchāyaṃ-ākaṅkhā, parissajane-āliṅganaṃ, ādikamme-ārambho, gahaṇe-ādīyati, āliṅgati, (ālimpati, rū), nivāse-āvasatho, āvāso, samīpe-āsannaṃ, āvhāne-āmanteti. 'आ' हा उपसर्ग उपसर्ग अभिमुखभाव (समोर येणे), ऊर्ध्वकर्म (वर चढणे), मर्यादा (सीमा), अभिविधी (व्याप्ती/समावेश), प्राप्ती (पडणे), इच्छा, परिष्वजन (आलिंगन), आदिकर्म (आरंभ), ग्रहण (घेणे), निवास (राहणे), समीप (जवळ), आव्हान (बोलवणे/आमंत्रित करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अभिमुखभावामध्ये - 'आगच्छन्ति' (ते येतात). ऊर्ध्वकर्मामध्ये - 'आरोहति' (वर चढतो). मर्यादेमध्ये - 'आपब्बता खेत्तं' (पर्वतापर्यंत शेत आहे). अभिविधीमध्ये - 'आकुमारं यसो कच्चायनस्स' (कच्चायनाची कीर्ती लहान मुलांपर्यंत पसरली आहे). प्राप्तीमध्ये - 'आपत्तिं आपत्तिं आपन्नो' (आपत्तीमध्ये/गुन्ह्यामध्ये पडलेला). इच्छेमध्ये - 'आकङ्खा' (आकांक्षा/इच्छा). परिष्वजनामध्ये - 'आलिङ्गनं' (आलिंगन). आदिकर्मामध्ये - 'आरम्भो' (आरंभ/सुरुवात). ग्रहणामध्ये - 'आदीयति' (घेतो), 'आलिङ्गति' (आलिंगन देतो), 'आलिम्पति' (लेपन करतो). निवासामध्ये - 'आवासो' (आवास/घर), 'आवसथो' (धर्मशाळा/निवासस्थान). समीपमध्ये - 'आसन्नं' (जवळ/निकट). आव्हानामध्ये - 'आमन्तेति' (आमंत्रित करतो/संबोधित करतो). Pa [Pg.103] parā+pa sa+manva+va, o ni du rabhi byā+dhisu; Ati ni ppati pari apayo, upa ā iti vīsati; Esa hi bho upasagga-vidhi+kkamato kathito. प, परा, अप, सं, अनु, अव, ओ, नि, दु, वि, अभि, अधि, अति, नि, अपि, पति (प्रति), परि, उप, आ - हे वीस उपसर्ग आहेत. हेच, हे भद्र पुरुषो! उपसर्गांचे विधान क्रमाने सांगितले आहे. Ettha ca – आणि येथे – Upasagga+nipātā ca, paccayā ca ime tayo; Neke+nekatthavācakā, iti neruttikā+bravuṃ. उपसर्ग, निपात आणि प्रत्यय हे तिन्ही अनेक अर्थांचे वाचक असतात, असे निरुक्तकारांनी (व्याकरणकारांनी) सांगितले आहे. 118. Asaṃkhyehi sabbāsaṃ ११८. असंख्यांनंतर (संख्या नसलेल्या अव्ययांच्या नंतर) सर्व (विभक्तींचा लोप होतो). Avijjamānasaṃkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Na santi ekavacanādisaṃkhyā etesanti asaṃkhyā, tesaṃ asaṃkhyānaṃ vibhattīnaṃ bhede asatipi syādividhānaṃ ‘‘mā no ajja vikantiṃsū’’tiādo vibhatyantattā padattasiddhīti vo+noādīnaṃ siddhiyā ca tesaṃ paṭhamādiatthe dassanato ca hoti. Pahāro parābhavo apahāro saṃhāro avahāro ohāro iccādi hoti. ज्यांच्यामध्ये संख्या (एकवचन, बहुवचन) विद्यमान नसते, अशा शब्दांनंतर येणाऱ्या सर्व विभक्तींचा लोप होतो. ज्यांच्यामध्ये एकवचन इत्यादी संख्या नसतात ते 'असंख्या' (अव्यय) होत. त्या असंख्यांच्या विभक्तींमध्ये भेद नसला तरी, 'मा नो अज्ज विकन्तिंसू' (आज आम्हाला कापू नका) इत्यादी उदाहरणांमध्ये विभक्तीच्या अंतामुळे पदत्व सिद्ध होते, आणि 'वो', 'नो' इत्यादी शब्दांच्या सिद्धीसाठी आणि त्यांच्या प्रथमा इत्यादी अर्थांमध्ये प्रयोगामुळे देखील (विभक्तीचा लोप) होतो. प्रहार (पहारो), पराभव (पराभवो), अपहार (अपहारो), संहार (संहारो), अवहार (अवहारो), ओहार (ओहारो) इत्यादी रूपे होतात. Upecca+tthaṃ sajantīti, upasaggā hi pādayo; Cādī padādimajjhante, nipātā nipatantīti. अर्थाच्या जवळ जाऊन त्याला चिकटतात (किंवा अर्थ बदलतात) म्हणून 'प' इत्यादींना 'उपसर्ग' म्हणतात. 'च' इत्यादी शब्द पदाच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी पडतात (येतात) म्हणून त्यांना 'निपात' म्हणतात. Opasaggikapadaṃ. औपसर्गिक पद (उपसर्गयुक्त शब्द). Samuccaya+vikappana+paṭisedha+pūraṇādiatthaṃ asattavācikaṃ nepātikaṃ. समुच्चय (एकत्र करणे), विकल्प (पर्याय), प्रतिषेध (मज्जाव/नकार), पूरण (वाक्य पूर्ण करणे) इत्यादी अर्थ असणारे आणि द्रव्यवाचक नसलेले (अद्रव्यवाचक) पद म्हणजे 'निपात' होय. Ca-iti samuccayā+nvācaya+itaretarayoga+samāhārā+vadhāraṇādīsu. Vā-iti vikappanu+pamāna+samuccaya+vavatthitavibhāsādīsu. Na, no, mā, a, alaṃ, halaṃ iccete paṭisedhe[Pg.104]. ‘‘Dve paṭisedhā pakatiatthaṃ gamayantī’’ti ñāyā ‘‘na tesaṃ pana rūpānaṃ paccayā na ca hontī’’ti ettha na ca na honti-hontevāti pakatiatthaṃ gamayati. Alaṃ pariyatti+bhūsanesu ca. 'च' हा निपात समुच्चय, अन्वाचय (दुय्यम जोडणी), इतरेतरयोग, समाहार, avadhāraṇa (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'वा' हा निपात विकल्प (पर्याय), उपमान (तुलना), समुच्चय, व्यवस्थित विभाषा (निश्चित पर्याय) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'न', 'नो', 'मा', 'अ', 'अलं', 'हलं' हे शब्द प्रतिषेध (नकार) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. 'दोन नकार मूळ अर्थाकडे (होकाराकडे) नेतात' (द्वे पटिसेधा पकतियत्थं गमयन्ति) या न्यायानुसार, 'न तेसं पन रूपानं पच्चया न च होन्ति' यामध्ये 'न च न होन्ति' म्हणजेच 'होन्तेव' (ते होतातच) असा मूळ अर्थ प्राप्त होतो. 'अलं' हा शब्द पर्याप्तता (क्षमता/पुरेसे असणे) आणि भूषण (अलंकार) या अर्थांमध्ये देखील वापरला जातो. Pūraṇatthaṃ duvidhaṃ attapūraṇaṃ padapūraṇañca, tattha atha, khalu, vata, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, ca, tu, vā, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, (evaṃ, rū) seyyathidaṃ iccevamādi padapūraṇe. Tattha atha-iti pañhā+nantariyā+dhikārādīsu ca. Khalu-iti paṭisedhā+vadhāraṇa, pasiddhīsu ca. Vata+iti ekaṃsa, khedā+nukampa, saṃkappesu ca. Atho-iti anvādese ca. Hi-iti hetu, avadhāraṇesu ca. Tu-iti visesa, hetu, nivattanādīsu ca. Pana-iti visesepi. Have+ve iccete ekaṃsatthepi. Haṃ-visāda, vimhesupi. (Visāda, sambhavesu, rū). Seyyathidaṃti taṃ katamaṃti atthepi. अर्थ पूर्ण करणे (पूरणार्थ) दोन प्रकारचे आहे - अर्थपूरण (स्वतःचा अर्थ पूर्ण करणे) आणि पदपूरण (शब्दाची पूर्तता करणे). त्यापैकी 'अथ', 'खलु', 'वत', 'अतो', 'अस्सु', 'यग्घे', 'हि', 'चरहि', 'नं', 'तं', 'च', 'तु', 'वा', 'वो', 'पन', 'हवे', 'कीव', 'ह', 'ततो', 'यथा', 'सुदं', 'खो', 'वे', 'हं', 'एनं', (एवं, रू) 'सेय्यथिदं' इत्यादी पदपूरणामध्ये (शब्दाची पूर्तता करण्यासाठी) वापरले जातात. त्यामध्ये 'अथ' हा प्रश्न, आनंतर्य (लगेचच नंतर घडणारी क्रिया), अधिकार इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'खलु' हा निषेध, अवधारण (निश्चय) आणि प्रसिद्धी या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'वत' हा एकांश (निश्चितता), खेद, अनुकंपा (दया) आणि संकल्प या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'अथो' हा अन्वादेश (पुनरुल्लेख) या अर्थात वापरला जातो. 'हि' हा हेतू (कारण) आणि अवधारण (निश्चय) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'तु' हा विशेष, हेतू, निवर्तन (निवृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'पन' हा विशेष अर्थातही वापरला जातो. 'हवे' आणि 'वे' हे एकांश (निश्चितता) अर्थात वापरले जातात. 'हं' हा विषाद (दुःख) आणि विस्मय (आश्चर्य) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. (रूपावतारात 'विषाद आणि संभव' असा पाठ आहे). 'सेय्यथिदं' हा 'ते कोणते?' (तं कतमं) या अर्थातही वापरला जातो. Atthapūraṇaṃ duvidhaṃ vibhattiyuttaṃ avibhattiyuttañca. Atthi, sakkā, labbhā iccete paṭhamāyaṃ. Āvuso ambho hambho are hare re je iccete āmantaṇe. Divā bhiyyo (namo, rū) iccete paṭhamādutiyāsu. Sayaṃ sāmaṃ saṃ sammā kinti iccete tatiyatthe. So+to+dhāpaccayantā ca suttaso padaso aniccato dukkhato ekadhā dvidhā iccādi. Tave+tuṃ paccayantā catutthiyāva, kātave dātave, kātuṃ kāretuṃ, (dātuṃ, rū) dāpetuṃ iccādi. So+topaccayantā pañcamiyatthe, dīghaso oraso rājato vā corato vā iccādi. To satta- myatthepi [Pg.105] tra+tthādipaccayantā ca, ekato purato pacchato passato piṭṭhito pādato sīsato aggato mūlato, yatra yattha yahiṃ tatra tattha tahiṃ iccādi. Samantā sāmantā parito abhito samantato ekajjhaṃ ekamantaṃ heṭṭhā upari uddhaṃ adho tiriyaṃ sammukhā paramukhā āvi raho tiro uccaṃ nīcaṃ anto antarā antaraṃ ajjhattaṃ bahiddhā bāhirā bāhiraṃ bahi oraṃ pāraṃ ārā ārakā pacchā pure huraṃ pecca iccete sattamiyā. Sampati āyati ajja aparajjha suve sve uttarasuve (kisu, rū) hiyyo pare (parasuve, rū) sajju sāyaṃ pāto kālaṃ kallaṃ divā rattaṃ niccaṃ satataṃ abhiṇhaṃ abhikkhaṇaṃ muhuṃ muhuttaṃ bhūtapubbaṃ purā yadā tadā (kadā, rū) iccādayo kālasattamiyaṃ. Iti vibhattiyuttāni. अर्थपूरण दोन प्रकारचे आहे - विभक्तियुक्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेले) आणि अविभक्तियुक्त (विभक्ती प्रत्यय नसलेले). 'अत्थि', 'सक्का', 'लब्भा' हे प्रथमा विभक्तीमध्ये वापरले जातात. 'आवुसो', 'अम्भो', 'हम्भो', 'अरे', 'हरे', 'रे', 'जे' हे आमंत्रणात (संबोधनात) वापरले जातात. 'दिवा', 'भिय्यो' (रूपावतारात 'नमो') हे प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीमध्ये वापरले जातात. 'सयं', 'सामं', 'सं', 'सम्मा', 'किन्ति' हे तृतीया विभक्तीच्या अर्थात वापरले जातात. 'सो', 'तो' आणि 'धा' प्रत्ययान्त शब्द जसे की 'सुत्तसो', 'पदसो', 'अनिच्चतो', 'दुक्खतो', 'एकधा', 'द्विधा' इत्यादी. 'तवे' आणि 'तुं' प्रत्ययान्त शब्द चतुर्थी विभक्तीच्या अर्थातच वापरले जातात, जसे की 'कातवे', 'दातवे', 'कातुं', 'कारेतुं', (रूपावतारात 'दातुं') 'दापेतुं' इत्यादी. 'सो' आणि 'तो' प्रत्ययान्त शब्द पंचमी विभक्तीच्या अर्थात वापरले जातात, जसे की 'दीघसो', 'ओरसो', 'राजतो वा चोरतो वा' इत्यादी. 'तो' प्रत्यय सप्तमी विभक्तीच्या अर्थातही वापरला जातो, तसेच 'त्र', 'त्थ' इत्यादी प्रत्ययान्त शब्दही, जसे की 'एकतो', 'पुरतो', 'पच्छतो', 'पस्सतो', 'पिट्ठितो', 'पादतो', 'सीसतो', 'अग्गतो', 'मूलतो', 'यत्र', 'यत्थ', 'यहिं', 'तत्र', 'तत्थ', 'तहिं' इत्यादी. 'समन्ता', 'सामन्ता', 'परितो', 'अभितो', 'समन्ततो', 'एकज्झं', 'एकमन्तं', 'हेट्ठा', 'उपरि', 'उद्धं', 'अधो', 'तिरियं', 'सम्मुखा', 'परमुखा', 'आवि', 'रहो', 'तिरो', 'उच्चं', 'नीचं', 'अन्तो', 'अन्तरा', 'अन्तरं', 'अज्झत्तं', 'बहिद्धा', 'बाहिरा', 'बाहिरं', 'बहि', 'ओरं', 'पारं', 'आरा', 'आरका', 'पच्छा', 'पुरे', 'हुरं', 'पेच्च' हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात वापरले जातात. 'सम्पति', 'आयति', 'अज्ज', 'अपरज्झ', 'सुवे', 'स्वे', 'उत्तरसुवे', (रूपावतारात 'किसु') 'हिय्यो', 'परे', (रूपावतारात 'परसुवे') 'सज्जु', 'सायं', 'पातो', 'कालं', 'कल्लं', 'दिवा', 'रत्तं', 'निच्चं', 'सततं', 'अभिण्हं', 'अभिक्खणं', 'मुहुं', 'मुहुत्तं', 'भूतपुब्बं', 'पुरा', 'यदा', 'तदा', (रूपावतारात 'कदा') इत्यादी कालवाचक सप्तमीमध्ये (कालसप्तमी) वापरले जातात. हे विभक्तियुक्त शब्द आहेत. Avibhattiyuttesu appeva appevanāma nu iccete saṃsayatthe. Addhā aññadatthu taggha jātu kāmaṃ sasakkaṃ iccete ekaṃsatthe. Evaṃ iti avadhāraṇe. Kacci nu nanu kathaṃ (kiṃsu, rū) kiṃ iccete pucchanatthe. Evaṃ iti itthaṃ iccete nidassanatthe. Iti hetu+vākyaparisamattīsu ca. Yāva tāva yāvatā tāvatā kittāvatā ettāvatā kīva iccete paricchedanatthe. Evaṃ sāhu lahu opāyikaṃ paṭirūpaṃ āma sādhu iccete sampaṭicchanatthe. Tathā yathā yatheva tatheva evaṃ evameva evampi yathāpi seyyathāpi seyyathāpināma viya iva yathariva tathariva yathānāma tathānāma yathāhi tathāhi yathāca tathāca iccete paṭibhāgatthe. Yathāiti yoggatā+vicchā+padatthānativatti+nidassanesu ca. Evaṃiti [Pg.106] upadesa+pañhādīsu ca. Kiñcāpiiti anuggahatthe. Dhiiti garahe. Ahoiti garaha+pasaṃsana+patthanesu. Nāmaiti garaha+pasaṃsana+saññā+pañhesu. Sādhūti pasaṃsana+yācanesu. Iṅgha handa iccete codanatthe. Sādhu suṭṭhu evametaṃti anumodane. Kiraiti anussavana+asaddheyyesu. Nunaiti anumānā+nussaraṇa+parivitakkesu. Kasmāti kāraṇapucchane. Yasmā tasmā tathā hi tena iccete kāraṇacchedanatthe. Saha saddhiṃ amā (samaṃ, rū) iti samakriyāyaṃ. Vinā rite vippayoge. Nānā puthu bahupakāre. Puthu visuṃ asaṅghāte ca. Duṭṭhu ku kucchāyaṃ (jigucchāyaṃ, rū). Puna appaṭhame. Kathaṃ cikicchatthe. Dhā kkhattuṃ so kiñcaiti saṃkhyāvibhāge. Īsakaṃ appamānesu (appamatte, rū). Saṇikaṃ mandatthe. Khippaṃ araṃ lahuṃ āsu tuṇhaṃ aciraṃ sīghatthe. Ciraṃ cirassaṃ dīghakāle. Ce yadi saṃkā+vaṭṭhāne. Dhuraṃ thirā+vadhāraṇesu (dhuvaṃ thirā+vadhāraṇesu, rū). Hā visāde. Tuṇhī abhāsane. Sacchi paccakkhe. Musā micchāalikaṃ asacce. Suvatthi āsiṭṭhe iccādi. अविभक्तियुक्त शब्दांमध्ये 'अप्पेव', 'अप्पेवनाम', 'नु' हे संशयाच्या (संशयार्थ) अर्थात वापरले जातात. 'अद्धा', 'अञ्ञदत्थु', 'तग्घ', 'जातु', 'कामं', 'ससक्कं' हे एकांश (निश्चितता) अर्थात वापरले जातात. 'एवं' हा अवधारण (निश्चय) अर्थात वापरला जातो. 'कच्चि', 'नु', 'ननु', 'कथं', (रूपावतारात 'किंसु') 'किं' हे प्रश्न विचारण्याच्या (प्रश्नार्थ) अर्थात वापरले जातात. 'एवं', 'इत्थं' हे निदर्शन (उदाहरण दाखवणे) अर्थात वापरले जातात. 'इति' हा हेतू आणि वाक्यसमाप्ती या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'याव', 'ताव', 'यावता', 'तावता', 'कित्तावता', 'एत्तावता', 'कीव' हे परिच्छेद (मर्यादा किंवा सीमा) अर्थात वापरले जातात. 'एवं', 'साहु', 'लहु', 'ओपायिकं', 'पटिरूपं', 'आम', 'साधु' हे संप्रतिच्छन (स्वीकृती किंवा संमती) अर्थात वापरले जातात. 'तथा', 'यथा', 'यथेव', 'तथेव', 'एवं', 'एवमेव', 'एवम्पि', 'यथापि', 'सेय्यथापि', 'सेय्यथापिनाम', 'विय', 'इव', 'यथरिव', 'तथरिव', 'यथानाम', 'तथानाम', 'यथाहि', 'तथाहि', 'यथाच', 'तथाच' हे प्रतिभागाच्या (सादृश्य किंवा उपमा) अर्थात वापरले जातात. 'यथा' हा योग्यता, वीप्सा (पुनरावृत्ती), पदार्थानतिवृत्ती (मर्यादेचे उल्लंघन न करणे) आणि निदर्शन या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'एवं' हा उपदेश, प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'किञ्चापि' हा अनुग्रह (सवलत) अर्थात वापरला जातो. 'धि' हा गर्हा (धिक्कार) अर्थात वापरला जातो. 'अहो' हा गर्हा, प्रशंसा आणि प्रार्थना या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'नाम' हा गर्हा, प्रशंसा, संज्ञा (नाव) आणि प्रश्न या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'साधु' हा प्रशंसा आणि याचना (विनंती) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'इङ्घ', 'हन्द' हे चोदना (प्रेरणा किंवा आज्ञा) अर्थात वापरले जातात. 'साधु', 'सुट्ठु', 'एवमेतं' हे अनुमोदन (संमती किंवा कौतुक) अर्थात वापरले जातात. 'किर' हा अनुश्रवण (ऐकीव गोष्ट) आणि अश्रद्धेय (अविश्वासार्ह गोष्ट) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'नून' हा अनुमान, अनुस्मरण आणि परवितर्क (विचार) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'कस्मा' हा कारण विचारण्याच्या अर्थात वापरला जातो. 'यस्मा', 'तस्मा', 'तथा हि', 'तेन' हे कारण निश्चित करण्याच्या (कारणच्छेद) अर्थात वापरले जातात. 'सह', 'सद्धिं', 'अमा' (रूपावतारात 'समं') हे समक्रिया (एकत्र क्रिया करणे) या अर्थात वापरले जातात. 'विना', 'रिते' हे विप्रयोग (वियोग किंवा विरहित) अर्थात वापरले जातात. 'नाना', 'पुथु' हे बहुप्रकार (विविध प्रकार) अर्थात वापरले जातात. 'पुथु', 'विसुं' हे असंघात (वेगळे असणे) अर्थात वापरले जातात. 'दुट्ठु', 'कु' हे कुत्सा (निंदा किंवा तिरस्कार) अर्थात वापरले जातात (रूपावतारात 'जिगुच्छा' असा पाठ आहे). 'पुन' हा अप्रथम (पुन्हा एकदा) अर्थात वापरला जातो. 'कथं' हा चिकित्सा (संशय किंवा चौकशी) अर्थात वापरला जातो. 'धा', 'क्खत्तुं', 'सो', 'किञ्च' हे संख्याविभागात वापरले जातात. 'ईसकं' हा अल्प प्रमाणात (अप्पमान) वापरला जातो (रूपावतारात 'अप्पमत्त' असा पाठ आहे). 'सणिकं' हा मंद (हळूवार) अर्थात वापरला जातो. 'खिप्पं', 'अरं', 'लहुं', 'आसु', 'तुण्हं' हे शीघ्र (लवकर) अर्थात वापरले जातात. 'चिरं', 'चिरस्सं' हे दीर्घकाळ अर्थात वापरले जातात. 'चे', 'यदि' हे शंका आणि अवस्थापना (अट किंवा शक्यता) या अर्थांमध्ये वापरले जातात. 'धुरं' हा स्थिरता आणि अवधारण या अर्थांमध्ये वापरला जातो (रूपावतारात 'धुवं' असा पाठ आहे). 'हा' हा विषाद (दुःख) अर्थात वापरला जातो. 'तुण्ही' हा अभाषण (मौन) अर्थात वापरला जातो. 'सच्छि' हा प्रत्यक्ष अर्थात वापरला जातो. 'मुसा', 'मिच्छा', 'अलिकं' हे असत्य अर्थात वापरले जातात. 'सुवत्थि' हा आशिष (कल्याण असो) अर्थात वापरला जातो, इत्यादी. Tuna+ktvāna+ktvāpaccayantā ussukkanatthe bhavanti. Yathā passituna passiya passitvāna passitvā, disvā disvāna dassetvā dātuna datvāna datvā upādāya dāpetvā viññāya viceyya vineyya samecca nihacca upecca ārabbha āgamma iccādi. 'तुन', 'क्त्वान' आणि 'क्त्वा' प्रत्ययान्त शब्द उत्सुकता (किंवा तत्परता) या अर्थात होतात. जसे की 'पस्सितुन', 'पस्सिय', 'पस्सित्वान', 'पस्सित्वा', 'दिस्वा', 'दिस्वान', 'दस्सेत्वा', 'दातुन', 'दत्वान', 'दत्वा', 'उपादाय', 'दापेत्वा', 'विञ्ञाय', 'विचेय्य', 'विनेय्य', 'समेच्च', 'निहच्च', 'उपेच्च', 'आरब्भ', 'आगम्म' इत्यादी. Vibhattiyā [Pg.107] kato bhedo, saliṅgānaṃ bhave tathā; Tumhādīnaṃ tva+liṅgesu, neva+tthi pādi+cādinaṃ. विभक्तीने केलेला भेद जसा सलिंग (लिंग असलेल्या) शब्दांमध्ये होतो, तसा तो 'तुम्ह' इत्यादी लिंगरहित शब्दांमध्ये आणि 'पादि' (प्र, परा इत्यादी उपसर्ग) इत्यादींमध्ये मुळीच होत नाही. Evaṃ nāmākhyātopasaggehi vinimuttaṃ etaṃ nipātapadaṃ veditabbaṃ. अशा प्रकारे, नाम, आख्यात (क्रियापद) आणि उपसर्ग यांच्यापासून मुक्त असलेल्या शब्दाला 'निपात पद' (अव्यय) समजावे. Nepātikapadaṃ. निपात पद (अव्यय प्रकरण). Pulliṅgaṃ itthiliṅgañca, napuṃsaka+mathā+paraṃ; Tiliṅgañca aliṅgañca, nāmikaṃ pañcadhā ṭhitaṃ. पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि त्यानंतर नपुंसकलिंग; तसेच त्रिलिंग (तिन्ही लिंगांत चालणारे) आणि अलिंग (लिंगरहित); अशा पाच प्रकारे नाम (नामिक) विभागलेले आहे. Iti payogasiddhiyaṃ nāmakaṇḍo dutiyo. अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील 'नामकांड' नावाचा दुसरा अध्याय समाप्त झाला. 3. Kārakakaṇḍa ३. कारककांड (कारकांचा अध्याय). Atha [Pg.108] vibhattīna+matthabhedā vuccante. आता विभक्तींच्या अर्थांचे भेद सांगितले जात आहेत. Tattha ekampi atthaṃ kammādivasena ekattādivasena ca vibhajantīti vibhattiyo, syādayo. Tā pana paṭhamādibhedena sattavidhā. Tā yathā ‘‘paṭhamā+tthamatte’’ti paṭhamāvibhatti hoti. Sissa okāra+lopa+a-mādesesu naro itthī napuṃsakaṃ. त्यामध्ये, एकाच अर्थाला कर्म इत्यादींच्या द्वारे आणि एकवचन इत्यादींच्या द्वारे ज्या विभागतात, त्या 'विभक्ती' (सि, यो इत्यादी प्रत्यय) होत. त्या प्रथमा इत्यादी भेदांनी सात प्रकारच्या आहेत. जसे की, "केवळ प्रातिपदिकार्थात" प्रथमा विभक्ती होते. 'सि' प्रत्ययाचा ओकार, लोप आणि अ-कार आदेश झाल्यावर 'नरो' (पुरुष), 'इत्थी' (स्त्री), 'नपुंसकं' (नपुंसक) अशी रूपे बनतात. Sakattha+dabba+liṅgāni, saṃkhyā+kammādipañcakaṃ; Nāmattho tassa sāmañña-matthamatthaṃ pavuccate. स्वार्थ (स्वतःचा अर्थ), द्रव्य (वस्तू), लिंग, संख्या आणि कर्म इत्यादी हे पाच नामाचे अर्थ (नामार्थ) आहेत; त्याचा सामान्य अर्थ 'केवळ अर्थ' (अर्थमात्र) म्हटला जातो. So nāmattho ca – आणि तो नामाचा अर्थ (नामार्थ) असा आहे – Jāti kriyā guṇo dabbaṃ, tathā nāmanti pañcadhā; Saddassa+ttho sa saddopi, pañcadhāva+tra bhijjate. जाती (वर्ग), क्रिया, गुण, द्रव्य आणि नाम (संज्ञा) अशा पाच प्रकारे शब्दाचा अर्थ होतो; आणि तो शब्द देखील येथे पाच प्रकारेच विभागला जातो. Kathaṃ jātisaddo guṇasaddotyādinā. ते कसे? जातीवाचक शब्द, गुणवाचक शब्द इत्यादींद्वारे. Bhinnesva+bhinnadhī+saddā, sabalādīsu yabbalā; Vattante jāti esā+ssa, mālā sutta+mivā+nvitā. वेगवेगळ्या असलेल्या चित्कबरी (सबल) इत्यादी गाईंमध्ये जी शक्ती अभिन्न बुद्धी आणि अभिन्न शब्द निर्माण करते, ती 'जाती' होय; ती त्यामध्ये माळेतील सूत्राप्रमाणे (धाग्याप्रमाणे) ओवलेली असते. Adabbabhūtaṃ kattādi-kārakaggāmasādhiyaṃ; Padatthaṃ kattukammaṭṭhaṃ, kriya+micchanti tabbidū. जे त्या (व्याकरण) शास्त्राचे ज्ञाते आहेत, ते कर्ता इत्यादी कारकसमूहाद्वारे साध्य होणाऱ्या, अद्रव्यरूप (द्रव्य नसलेल्या) आणि कर्ता किंवा कर्माच्या ठिकाणी राहणाऱ्या शब्दार्थाला 'क्रिया' असे मानतात. Dabbassito tato bhinno, nimitto tappatītiyā; Vinassanasabhāvo ca, nigguṇova guṇo+ccate. जो द्रव्याच्या आश्रयाने राहतो, त्याहून भिन्न असतो, त्याच्या ज्ञानाचे (प्रतीतीचे) कारण असतो, विनाशशील स्वभावाचा असतो आणि स्वतः गुणरहित असतो, त्याला 'गुण' असे म्हटले जाते. Ettha [Pg.109] paṭo sukkoti vinassanasabhāvo ca casaddena vipulo ākāsoti avinassanasabhāvo ca attani visuṃ guṇarahito guṇo+ccate tyattho. येथे "वस्त्र पांढरे आहे" (पटो सुक्को) हा विनाशशील स्वभाव आहे, आणि 'च' (ca) शब्दाने "विशाल आकाश" (विपुलो आकासो) हा अविनाशशील स्वभाव दर्शविला आहे; जो स्वतःमध्ये स्वतंत्रपणे गुणरहित असतो, त्याला 'गुण' म्हटले जाते, असा याचा अर्थ आहे. Yaṃ yaṃ visessate kiñci, taṃ taṃ dabba+miho+ccate; Jātyādinopya+to tādi, dabbattaṃ parikappate. ज्या ज्या कशाचेही विशेषण केले जाते (ज्याला विशेषित केले जाते), त्याला येथे 'द्रव्य' म्हटले जाते; म्हणूनच जाती इत्यादींना देखील अशाच प्रकारे द्रव्यत्व कल्पिले जाते. Ettha gojāti assajātīti vutte jāti dabbaṃ. Nīlo guṇoti ca guṇo dabbaṃ. Pacanakriyāti ca gamanādikriyāto visesiyatīti kriyāva dabbaṃ. येथे "गो-जाती" (गाईची जात) किंवा "अश्व-जाती" (घोड्याची जात) असे म्हटले असता 'जाती' हे द्रव्य ठरते. "निळा गुण" (नीलो गुणो) असे म्हटले असता 'गुण' हे द्रव्य ठरते. आणि "स्वयंपाक करण्याची क्रिया" (पचनक्रिया) असे म्हटले असता, ती गमन इत्यादी क्रियांपासून विशेषित केली जात असल्यामुळे 'क्रिया' हेच द्रव्य ठरते. Nāmarūpena sadabbe, kvaci saññī kathīyate; Nāmanti taṃ yathā citto, saññā saddo tu taddhanī. नाम आणि रूपाने युक्त असलेल्या द्रव्यामध्ये कधीकधी संज्ञा असणाऱ्याला (संज्ञीला) 'नाम' म्हटले जाते, जसे की 'चित्त' (एका व्यक्तीचे नाव); परंतु संज्ञा-शब्द (नाव दर्शवणारा शब्द) हा त्याचा ध्वनी असतो. Nāmassa dabbattepi cittotyādi nāmeneva pasijjhati, no ghaṭa+paṭādayova dabbattena, tasmā nāma+miti saññī kathīyate, taṃvācakattā tabbatī cittādi saññāsaddoti nicchiyateyya+dhippāyo. नामाचे द्रव्यत्व असले तरी 'चित्त' इत्यादी नामानेच सिद्ध होतात, घट-पट (घडा-वस्त्र) इत्यादींसारखे केवळ द्रव्यत्वामुळे नाही. म्हणून संज्ञीला (नाव धारण करणाऱ्याला) 'नाम' म्हटले जाते, आणि त्याचा वाचक असल्यामुळे 'चित्त' इत्यादी संज्ञा-शब्द त्या अर्थाने युक्त ठरतात, असा हा अभिप्राय निश्चित केला पाहिजे. Ayaṃ pañcavidhopi attho saddattho ceva sāmatthiyā gamyamānattho cāti dubbidho. Tathā hi ‘‘pīno divā na bhuñjeyya’’miti bhuttinirākati saddattho. Rattibhutti tu sāmatthiyā+vagamyate. Tene+taṃ vuccati – हा पाच प्रकारचा अर्थ देखील दोन प्रकारचा आहे: शब्दार्थ (शब्दाने व्यक्त होणारा अर्थ) आणि सामर्थ्याने (व्यंजनेने) समजणारा अर्थ. जसे की, "लठ्ठ माणूस दिवसा जेवत नाही" यामध्ये दिवसा जेवणाचा निषेध करणे हा 'शब्दार्थ' आहे. परंतु रात्री जेवणे हे सामर्थ्याने (अर्थापत्तीने) समजून येते. म्हणूनच असे म्हटले आहे – Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave; Mukhyo lakkhaṇa+byañjana-sabhāvo cāti ettha tu. अर्थाच्या प्रतीतीमध्ये शब्दाचा व्यापार (कार्य) तीन प्रकारचा असतो: मुख्य (अभिधा), लक्षण (लक्षणा) आणि व्यंजन (व्यंजना) स्वभाव. येथे – Mukhyo tu nirantaratthe, lakkhaṇo tu tirohite; Atthe+taro tu vākyassa, attheyeva pavattati. मुख्य व्यापार हा थेट (व्यवहित नसलेल्या) अर्थामध्ये प्रवृत्त होतो, लक्षण व्यापार हा परोक्ष (लपलेल्या) अर्थामध्ये प्रवृत्त होतो, आणि दुसरा (व्यंजन व्यापार) हा वाक्याच्या अर्थामध्येच प्रवृत्त होतो. ‘‘Mañce’’ti [Pg.110] nirantaratthe vattamāno mukhyo, ‘‘mañcā ugghosantī’’ti tirohitatthe vattamāno lakkhaṇo, gāthādisakalavākyassa+tthe vattamāno byañjanasabhāvo. "मंचावर" (मंचे) हा थेट अर्थामध्ये प्रवृत्त होणारा 'मुख्य' व्यापार आहे, "मंच ओरडत आहेत" (मंचा उग्घोसन्ती) हा परोक्ष अर्थामध्ये (मंचावरील लोक ओरडत आहेत या अर्थी) प्रवृत्त होणारा 'लक्षण' व्यापार आहे, आणि गाथा इत्यादी संपूर्ण वाक्याच्या अर्थामध्ये प्रवृत्त होणारा 'व्यंजन' स्वभाव आहे. Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako; Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato. व्यापाराच्या भेदानुसार शब्द देखील तीन प्रकारचा असतो: वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक; आणि त्याचा अर्थ देखील तीन प्रकारचा मानला गेला आहे. Vacco lakkhaṇiko byaṅgyo, cevaṃ saddo suvācako; Vuttakamena jātyādi-bhedena pañcadhā bhaveti. वाच्य, लाक्षणिक आणि व्यंग्य अशा प्रकारे सुवाचक शब्द, सांगितलेल्या क्रमाने जाती इत्यादी भेदांमुळे पाच प्रकारचा होतो. 38. Āmantaṇe – ३८. संबोधन (आमंत्रण) अर्थी – Ti āmantaṇādhike atthamatte paṭhamāvibhatti hoti. Bho nara, bho itthi, bho napuṃsaka. अशा प्रकारे, संबोधन अधिक असलेल्या केवळ अर्थामध्ये प्रथमा विभक्ती होते. जसे की – हे नरा (भो नर), हे स्त्री (भो इत्थी), हे नपुंसका (भो नपुंसक). Saddenā+bhimukhīkāro, vijjamānassa vatthuno; Āmantaṇaṃ vidhātabbe, natthi ‘‘rājā bhave’’ti+daṃ. शब्दाद्वारे विद्यमान (हजर असलेल्या) वस्तूला आपल्याकडे अभिमुख करणे म्हणजे 'संबोधन' होय. जे विधान करायचे आहे, त्यामध्ये "तो राजा होवो" (राजा भवे) असे संबोधन नसते. Kriyā nimittaṃ kārakantu kamma, kattu, karaṇa, sampadāna, avadhi, ādhārabhedena chabbidhaṃ, taṃ yathā – क्रियेचे निमित्त असणारे 'कारक' हे कर्म, कर्ता, करण, संप्रदान, अवधी (अपादान) आणि आधार (अधिकरण) या भेदांनी सहा प्रकारचे असते, ते खालीलप्रमाणे – 2,2. Kamme dutiyā २,२. कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. Karīyati kattukiriyāya sambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ kammakārake dutiyāvibhatti hoti. Taṃ tividhaṃ nibbatti, vikati, patti bhedena, tattha nibbattikamme mātā puttaṃ vijāyati, āhāro sukhaṃ janayati, kaṭaṃ karoti datto. Vikatiyaṃ kaṭṭha+maṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, vīhayo lunāti. Pattiyaṃ datto gharaṃ pavisati, ādiccaṃ passati, dhammaṃ suṇāti, paṇḍite payirupāsati. जे केले जाते, म्हणजेच कर्त्याच्या क्रियेशी संबंधित असते, ते 'कर्म' होय. त्या कर्म कारकामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. ते निर्वृत्ती (उत्पत्ती), विकृती (रूपांतर) आणि प्राप्ती या भेदांनी तीन प्रकारचे असते. त्यापैकी निर्वृत्ती कर्मामध्ये – "माता पुत्राला जन्म देते" (माता पुत्तं विजायति), "अन्न सुखाला जन्म देते" (आहारो सुखं जनयति), "दत्त चटई बनवतो" (कटं करोति दत्तो). विकृती कर्मामध्ये – "तो लाकडाचा कोळसा करतो" (कट्ठं अङ्गारं करोति), "तो सोन्याचे कडे करतो" (सुवण्णं कटकं करोति), "तो भात (धान्य) कापतो" (वीहयो लुनाति). प्राप्ती कर्मामध्ये – "दत्त घरात प्रवेश करतो" (दत्तो घरं पविसति), "तो सूर्याला पाहतो" (आदिच्चं पस्सति), "तो धम्म ऐकतो" (धम्मं सुणाति), "तो पंडितांची संगत करतो" (पण्डिते पयिरुपासति). Vuttañca [Pg.111] – आणि असे म्हटले आहे – Nibbatti+vikati+patti-bhedā kammaṃ tidhā mataṃ; Kattukriyābhigammantaṃ, sukha+maṅgāraṃ+gharaṃ yathāti. कर्त्याच्या क्रियेद्वारे प्राप्त होणारे कर्म हे निर्वृत्ती, विकृती आणि प्राप्ती या भेदांनी तीन प्रकारचे मानले गेले आहे; जसे की अनुक्रमे 'सुख' (सुखं), 'कोळसा' (अङ्गारं) आणि 'घर' (घरं). Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīyanti attheva guṇayuttassa kammatā, vipulaṃ karoti, dassanīyaṃ karotīti kriyāya sambandhiyamānattā. Odano paccateti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi ākhyātato. "तो मोठी, प्रेक्षणीय चटई बनवतो" (कटं करोति विपुलां दस्सनीयं) यामध्ये गुणांनी युक्त असलेल्याची कर्मता सिद्ध होतेच, कारण "मोठी करतो", "प्रेक्षणीय करतो" या रूपाने ते क्रियेशी संबंधित आहे. "भात शिजवला जातो" (ओदनो पच्चते) यामध्ये 'ओदन' (भात) या शब्दावरून कर्मता समजत नाही, तर ती आख्यात प्रत्ययावरून (क्रियापदावरून) समजते. Icchitakammaṃ yathā-gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāva+mava rundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkha+mavacināti phalāni, rukkhātyattho. Sissaṃ dhammaṃ brūte. Ettha payo, gāvaṃ iccādi icchitaṃ, gāvuṃ, gomanta+miccādi anicchitaṃ. Eva+manicchitepi kaṇṭakaṃ maddati, visaṃ gilati. Yaṃ nevi+cchitaṃ, nāpi anicchitaṃ, tatrāpi gāmaṃ gacchanto rukkhamūla+mupasappati. इच्छित कर्म जसे की – "तो गाईचे दूध काढतो" (गावुं पयो दोहति), "तो गोपाळाकडे गाईची याचना करतो" (गोमन्तं गावं याचति), "तो गाईला गोठ्यात कोंडतो" (गावमवरुन्धति वजं), "तो मुलाला रस्ता विचारतो" (माणवकं मग्गं पुच्छति), "तो गोपाळाकडे गाईची भिक्षा मागतो" (गोमन्तं गावं भिक्खते), "तो झाडावरून फळे गोळा करतो" (रुक्खमवचिनाति फलानि – येथे 'झाडावरून' असा अर्थ आहे), "तो शिष्याला धम्म सांगतो" (सिस्सं धम्मं ब्रूते). येथे 'दूध' (पयो), 'गाईची' (गावं) इत्यादी इच्छित कर्मे आहेत, तर 'गाईचे' (गावुं), 'गोपाळाकडे' (गोमन्तं) इत्यादी अनिच्छित (गौण) कर्मे आहेत. तसेच अनिच्छित कर्मामध्ये देखील – "तो काट्यावर पाय देतो" (कण्टकं मद्दति), "तो विष गिळतो" (विसं गिलति). जे इच्छितही नाही आणि अनिच्छितही नाही, अशा ठिकाणी देखील – "गावाला जात असताना तो झाडाच्या मुळाशी (सावलीत) जातो" (गामं गच्छन्तो रुक्खमूलमुपसप्पति). Ādhāre adhisi+ṭhā+sānaṃ payoge ca, pathaviṃ adhisessati, gāma+madhitiṭṭhati, rukkha+majjhāsateti. Ettha pathavinti pathaviyanti attho. Eva+mabhi, nipubbavisassāpi, dhamma+mabhinivisate, dhamme vā. Tathā upa, nva+jjhā+pubbavasatissa, gāma+mupavasati, gāma+manuvasati, vihāra+madhivasati, gāma+māvasati, agāraṃ ajjhavasati, ettha gāmanti gāmetyattho. Tathā tappānā+cārepi, nadiṃ pibati, gāmaṃ carati, nadiyaṃtyattho. Sace maṃ nālapissatīti mayā saddhiṃtyattho. Vihitāva paṭi-yogepi dutiyā, paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā, tampaṭi bojjhaṅgā bhāsantūti attho. Upamā maṃ patibhāti[Pg.112], upamā maṃ upaṭṭhātityattho. Dhātunāyutte ‘‘tassa nappaṭibhātī’’ti chaṭṭhī. आधार (अधिकरण) अर्थी 'अधि' उपसर्गपूर्वक 'सि' (झोपणे), 'ठा' (उभे राहणे) आणि 'आस' (बसणे) यांच्या प्रयोगात द्वितीया विभक्ती होते; जसे की – "तो पृथ्वीवर झोपेल" (पथविं अधिसेस्सति), "तो गावात राहतो" (गाममधितिट्ठति), "तो झाडावर बसतो" (रुक्खमज्झासते). येथे 'पथविं' म्हणजे 'पथवियं' (पृथ्वीवर) असा अर्थ आहे. तसेच 'अभि' आणि 'नि' उपसर्गपूर्वक 'विस' (प्रवेश करणे) धातूच्या प्रयोगात देखील – "तो धम्मामध्ये प्रवेश करतो" (धम्ममभिनिविसते किंवा धम्मे). तसेच 'उप', 'अनु', 'अधि' आणि 'आ' उपसर्गपूर्वक 'वस' (राहणे) धातूच्या प्रयोगात – "तो गावात राहतो" (गाममुपवसति), "तो गावानुसारी राहतो" (गाममनुवसति), "तो विहारात राहतो" (विहारमधिवासति), "तो गावात राहतो" (गाममावसति), "तो घरात राहतो" (अगारं अज्झावसति); येथे 'गामं' म्हणजे 'गामे' (गावात) असा अर्थ आहे. तसेच पिणे आणि फिरणे या अर्थी देखील – "तो नदीचे पाणी पितो" (नदिं पिबति), "तो गावात फिरतो" (गामं चरति); येथे 'नदीमध्ये' (नदियं) असा अर्थ आहे. "जर तो माझ्याशी बोलणार नाही" (सचे मं नालपिस्सति); येथे 'माझ्यासोबत' (मया सद्धिं) असा अर्थ आहे. 'पटि' च्या योगात देखील द्वितीया विहित आहे – "हे चुन्द, तुला बोज्झंग स्पष्ट होवोत" (पटिभन्तु तं चुन्द बोज्झङ्गा); येथे 'तुझ्याप्रती बोज्झंग भासूत' असा अर्थ आहे. "मला उपमा सुचते" (उपमा मं पटिभाति); येथे 'उपमा माझ्यासमोर उपस्थित होते' असा अर्थ आहे. धातूशी संबंध नसताना (किंवा विशिष्ट प्रयोगात) "त्याला सुचत नाही" (तस्स नप्पटिभाति) येथे षष्ठी विभक्ती होते. 3. Kāladdhāna+maccantasaṃyoge ३. काळ आणि मार्ग (अंतर) यांच्या अत्यंत संयोगात (सतत संबंधात) द्वितीया विभक्ती होते. Kāladdhānaṃ dabba+guṇa+kriyāhi accantasaṃyoge tehi kāladdhānavācīhi dutiyā hoti. Kāle-sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ, saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ, tayo māse abhidhammaṃ deseti. Addhani-yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati. काळ आणि मार्ग (अंतर) यांचा द्रव्य, गुण किंवा क्रियेशी अत्यंत संयोग (सतत संबंध) असताना, त्या काळ आणि मार्गवाचक शब्दांनंतर द्वितीया विभक्ती होते. काळाच्या बाबतीत – "सात दिवस दुधाचे पान" (सत्ताहं गवपानं), "महिनाभर मांस-भात" (मासं मंसोदनं), "शरद ऋतूत नदी रमणीय असते" (सरदं रमणीया नदी), "नंदनवन सर्वकाळ रमणीय असते" (सब्बकालं रमणीयं नन्दनं), "तो तीन महिने अभिधम्म देशना करतो" (तयो मासे अभिधम्मं देसेति). मार्गाच्या (अंतराच्या) बाबतीत – "एक योजनभर वनराई" (योजनं वनराजि), "एक योजन लांब पर्वत" (योजनं दीघो पब्बतो), "तो एक कोसभर पाठ करतो" (कोसं सज्झायति). Pubbanhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājānoti evamādīsu kālavācīhi accantasaṃyoge dutiyā, bahulaṃvidhānā vibhattivipallāso vā. Māsenā+nuvāko+dhīto, kosenā+nuvāko+dhītoti karaṇatthe tatiyā. "पूर्वाह्नसमयी (सकाळी) वस्त्र परिधान करून" (पुब्बन्हसमयं निवासेत्वा), "एका समयी भगवान" (एकं समयं भगवा), "या रात्री चार महाराज" (इमं रत्तिं चत्तारो महाराजानो) इत्यादींमध्ये काळवाचक शब्दांनंतर अत्यंत संयोगात द्वितीया विभक्ती होते, जी बहुल विधानामुळे किंवा विभक्तीच्या विपर्यासाने (बदलाने) होते. "एका महिन्यात अनुवाक (पाठ) शिकला" (मासेनानुवाको अधीतो), "एक कोसात अनुवाक शिकला" (कोसेनानुवाको अधीतो) येथे करण अर्थी तृतीया विभक्ती होते. 4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje ४. गमन (गती), ज्ञान (बोध), आहार (भोजन), शब्दार्थ, अकर्मक आणि 'भज्' इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याच्या योगात (द्वितीया विभक्ती होते). Gatyatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthāna+makammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Datto gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati vā. Guru bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati vā. Mātā bhojayati putta+modanaṃ, āsayati vā. Guru ajjhāpayati sissaṃ vedaṃ, pāṭhayati vā. Payojjato+ññatra kamme dutiyā. Poso āsayati dattaṃ, sāyayati vā. Poso aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti. गमनार्थक (गती दर्शवणारे), बोधार्थक (ज्ञान देणारे), आहारार्थक (भोजन दर्शवणारे), शब्दार्थक (ध्वनी करणारे), अकर्मक आणि 'भज्' (भाजणे) इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, दत्त माणवकाला (तरुणाला) गावात पाठवतो किंवा जाण्यास प्रवृत्त करतो. गुरु माणवकाला धम्माचे आकलन करून देतात किंवा जाणवून देतात. माता पुत्राला भात भरवते किंवा खाऊ घालते. गुरु शिष्याला वेदाचे अध्ययन करवतात किंवा शिकवतात. प्रयोज्य कर्त्याव्यतिरिक्त कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. पुरुष दत्ताला खाऊ घालतो किंवा चव चाखवतो. पुरुष दुसऱ्याकडून भाजून घेतो, दुसऱ्याकडून कुटून घेतो, दुसऱ्याकडून अंथरून घेतो. 5. Harādīnaṃ vā ५. 'हर्' (हरण करणे) इत्यादी धातूंच्या बाबतीत विकल्पेकरून (द्वितीया विभक्ती होते). Harādīnaṃ [Pg.113] payojje kattari dutiyā hoti vā. Poso hāreti bhāraṃ dattaṃ, datteneti vā. Dassayate janaṃ rājā, janeneti vā. Abhivādayate guruṃ dattaṃ, datteneti vā. Ajjhohāreti sattuṃ dattaṃ, datteneti vā. Kāreti datto dattaṃ, datteneti vā. Pakkhe sabbatra kattari tatiyā. 'हर्' इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये विकल्पेकरून द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, पुरुष दत्ताकडून ओझे वाहून नेतो (दत्ताला ओझे वाहण्यास लावतो) किंवा दत्ताद्वारे. राजा लोकांना दर्शन देतो किंवा लोकांद्वारे. तो दत्ताला गुरूंना अभिवादन करायला लावतो किंवा दत्ताद्वारे. तो दत्ताला सत्तू खाऊ घालतो किंवा दत्ताद्वारे. दत्त दत्ताकडून काम करवून घेतो किंवा दत्ताद्वारे. दुसऱ्या पक्षात (विकल्पात) सर्वत्र कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होते. 6. Na khādādīnaṃ ६. 'खाद्' (खाणे) इत्यादी धातूंच्या बाबतीत (प्रयोज्य कर्त्यामध्ये द्वितीया विभक्ती) होत नाही. Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Gatyatthādīsu kvaci paṭisedhattha+midaṃ. Khādayati datto dattena, ādayati dattena, avhāpayati datthena, saddāyayati dattena, nāyayati dattena, kandayati dattena. 'खाद्' इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये द्वितीया विभक्ती होत नाही. गमनार्थक इत्यादी धातूंच्या बाबतीत काही ठिकाणी निषेध करण्यासाठी हा नियम आहे. जसे की, दत्त दत्ताद्वारे खाऊ घालतो, दत्ताद्वारे ग्रहण करवतो, दत्ताद्वारे बोलावतो, दत्ताद्वारे आवाज करवतो, दत्ताद्वारे नेववतो, दत्ताद्वारे रडवतो. 7. Jhādīhi yuttā ७. 'धि' (धिक्कार असो) इत्यादी शब्दांच्या योगाने (द्वितीया विभक्ती होते). Dhiādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhi+ratthu+maṃ putikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, rājagahassa ca nālandassa ca vivarabhūte majjheti attho. Samādhāna+mantarena, mucalinda+mabhito saraṃ. Chaṭṭhyatthe+yaṃ dutiyā. 'धि' इत्यादी शब्दांच्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'धि रत्थु मं पूतिकायं' (या दुर्गंधीयुक्त शरीराला धिक्कार असो!), 'अंतरा च राजगहं अंतरा च नालंदं' (राजगृह आणि नालंदा यांच्या दरम्यान; राजगृह आणि नालंदा यांच्यामधील मोकळ्या जागेत म्हणजेच मध्यभागी असा अर्थ आहे), 'समाधानमंतरेण' (समाधानाशिवाय/समाधीशिवाय), 'मुचलिंदमभितो सरं' (मुचलिंद सरोवराच्या सभोवताली). ही द्वितीया विभक्ती षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात आहे. 8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsva+bhinā ८. लक्षण, इत्थंभूत (अशा प्रकारचा भाव) आणि वीप्सा (पुनरावृत्ती) या अर्थांमध्ये 'अभि' च्या योगाने (द्वितीया विभक्ती होते). Lakkhaṇādīsva+tthesu abhinā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkha+mabhivijjotate cando, ettha rukkho lakkhaṇaṃ, cando lakkhitabbo, tatra abhinā rukkhassa lakkhaṇavuttitā pakāsīyatīti rukkho abhinā yutto nāma. Sādhu devadatto mātara+mabhi, mātari sādhuttaṃ pattotyattho. Rukkhaṃ rukkhaṃabhi vijjotate cando, rukkhe rukkhetyattho. लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये 'अभि' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खमभिविज्जोतते चंदो' (चंद्र झाडाकडे चमकतो); येथे झाड हे लक्षण (चिन्ह) आहे आणि चंद्र हा लक्षित होणारा आहे. तेथे 'अभि' मुळे झाडाचे लक्षणत्व प्रकट होते, म्हणून झाड हे 'अभि' ने युक्त आहे. 'साधु देवदत्तो मातरमभि' (देवदत्त मातेच्या प्रति चांगला आहे); मातेच्या बाबतीत त्याने चांगुलपणा प्राप्त केला आहे असा अर्थ आहे. 'रुक्खं रुक्खंअभि विज्जोतते चंदो' (चंद्र प्रत्येक झाडावर चमकतो); प्रत्येक झाडावर असा अर्थ आहे. 9. Patiparīhi bhāge ca ९. लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये आणि 'भाग' (हिस्सा) या अर्थात 'पति' आणि 'परि' च्या योगाने देखील (द्वितीया विभक्ती होते). Patiparīhi [Pg.114] yuttato lakkhaṇādīsu bhāge ca+tthe dutiyā hoti. Rukkhaṃpati vijjotate, sādhu devadatto mātaraṃpati, rukkhaṃ rukkhaṃpati tiṭṭhati, ya+dettha maṃ pati siyā, yo mama bhāgo, so dīyatutyattho. Evaṃ rukkhaṃparityādipi. 'पति' आणि 'परि' च्या योगाने लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये आणि 'भाग' (हिस्सा) या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खंपति विज्जोतते' (झाडाकडे चमकतो), 'साधु देवदत्तो मातरंपति' (देवदत्त मातेच्या प्रति चांगला आहे), 'रुक्खं रुक्खंपति तिट्ठति' (प्रत्येक झाडाजवळ उभा राहतो), 'यदेत्थ मं पति सिया' (येथे जे माझ्या वाट्याला येईल, म्हणजेच जो माझा हिस्सा असेल, तो दिला जावा असा अर्थ आहे). याचप्रमाणे 'रुक्खं परि' इत्यादी देखील समजावे. 10. Anunāti १०. 'अनु' च्या योगाने देखील (द्वितीया विभक्ती होते). Lakkhaṇādīsu dutiyā. Rukkhamanu vijjotate, saccakiriya+manu vassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātara+manu, rukkhaṃ rukkha+manu vijjotate, yadettha maṃanu siyā. लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये ('अनु' च्या योगाने) द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खमनु विज्जोतते' (झाडाच्या अनुषंगाने चमकतो), 'सच्चकिरियं अनु वस्सि' (सत्यक्रियेच्या अनुषंगाने पाऊस पडला; येथे हेतू देखील लक्षण बनतो), 'साधु देवदत्तो मातरमनु' (देवदत्त मातेच्या प्रति चांगला आहे), 'रुक्खं रुक्खंअनु विज्जोतते' (प्रत्येक झाडाच्या अनुषंगाने चमकतो), 'यदेत्थ मंअनु सिया' (येथे जे माझ्या वाट्याला येईल). 11. Sahatthe ११. सह (सोबत) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. Sahatthe anunā yuttamhā dutiyā. Pabbata+manu tiṭṭhati, pabbatena saha tyattho. सह (सोबत) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'पब्बतमनु तिट्ठति' (पर्वताच्या बाजूला उभा आहे); पर्वताच्या सोबत असा अर्थ आहे. 12. Hīne १२. हीन (कमीपणा) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. Hīnatthe anunā yuttamhā dutiyā. Anusāriputtaṃ paññavanto bhikkhū, sāriputtato paññāya hīnātyattho. हीन (कमीपणा) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'अनुसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो भिक्खू' (बुद्धिमान भिक्खू सारिपुत्तांपेक्षा कमी आहेत); सारिपुत्तांपेक्षा प्रज्ञेने हीन (कमी) आहेत असा अर्थ आहे. 13. Upena १३. हीन (कमीपणा) या अर्थात 'उप' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā. Upasāriputtaṃ paññavanto. हीन (कमीपणा) या अर्थात 'उप' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'उपसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (बुद्धिमान लोक सारिपुत्तांपेक्षा कमी आहेत). 16. Kattukaraṇesu tatiyā १६. कर्ता आणि करण या कारकांमध्ये तृतीया विभक्ती होते. Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Jinena desito dhammo, buddhena jito māro, ahinā daṭṭho naro. Yattha [Pg.115] kāraṇakāraṇampi kāraṇavasena vuccati, tatthāpi tatiyā, corehi gāmo daḍḍho, tiṇehi bhattaṃ siddhaṃ, saddhehi kāritā vihārā. कर्ता आणि करण या कारकांमध्ये तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'जिनेन देसितो धम्मो' (जिनांद्वारे (बुद्धांद्वारे) धम्म देशित केला गेला), 'बुद्धेन जितो मारो' (बुद्धांद्वारे मार जिंकला गेला), 'अहिना दट्ठो नरो' (सर्पाद्वारे मनुष्य दंशित झाला). जिथे कारणाचे कारण देखील कारणाच्या रूपाने सांगितले जाते, तिथेही तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'चोरेहि गामो दड्ढो' (चोरांद्वारे गाव जाळले गेले), 'तिणेहि भत्तं सिद्धं' (गवताने (इंधनाने) भात शिजवला गेला), 'सद्धेहि कारिता विहारा' (श्रद्धाळू लोकांद्वारे विहार बांधले गेले). Attapadhāno kiriyaṃ, yo nibbatteti kārako; Apayutto payutto vā, sa kattāti pavuccati. जो कारक स्वतः प्रधान (स्वतंत्र) राहून क्रिया पूर्ण करतो, मग तो स्वतः प्रवृत्त असो वा दुसऱ्याने प्रवृत्त केलेला असो, त्याला 'कर्ता' असे म्हटले जाते. Karaṇe-taṃ pana duvidhaṃ ajjhattikabāhiravasena, yathā hatthena kammaṃ karoti, cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ viññāyati. Dattena vihayo lunāti, agginā kuṭiṃ jhāpeti. करण (साधन) हे आंतरिक आणि बाह्य अशा दोन प्रकारचे असते. जसे की, हाताने काम करतो, डोळ्याने रूप पाहतो, मनाने धम्म जाणतो. विळ्याने भात कापतो, आगीने कुटी जाळतो. Bāhirañca tathā+jjhattaṃ, karaṇaṃ duvidhaṃ yathā; Vīhiṃ lunāti dattena, nettena canda+mikkhate. अशा प्रकारे करण (साधन) बाह्य आणि आंतरिक असे दोन प्रकारचे असते; जसे की, विळ्याने भात कापतो आणि डोळ्याने चंद्र पाहतो. Pakatiyā abhirūpo, gottena gotamo iccādi bhūdhātussa sambhavā karaṇe tatiyā. Tathā sāriputtoti nāmena vissuto, jātiyā khattiyo buddho, jātiyā sattavassiko, sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, evaṃ samena dhāvati, visamena dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti. 'पकतिया अभिरूपो' (स्वभावाने/प्रकृतीने सुंदर), 'गोत्तेन गोतमो' (गोत्राने गोतम) इत्यादी उदाहरणांमध्ये 'भू' धातूच्या संबंधामुळे करणात तृतीया विभक्ती होते. तसेच, 'सारिपुत्तोति नामेन विस्सुतो' (नावाने सारिपुत्त म्हणून प्रसिद्ध), 'जातिया खत्तियो बुद्धो' (जन्माने क्षत्रिय असलेले बुद्ध), 'जातिया सत्तवस्सिको' (वयाने सात वर्षांचा), 'सिप्पेन नळकारो सो' (व्यवसायाने तो टोपल्या विणणारा), 'एकूनतिंसो वयसा' (वयाने एकोणतीस वर्षांचा), याचप्रमाणे 'समेन धावति' (सपाट जमिनीवरून धावतो), 'विसमेन धावति' (विषम जमिनीवरून धावतो), 'द्विदोणेन धञ्ञं किणाति' (दोन द्रोण मापाने धान्य खरेदी करतो). 17. Sahatthena १७. सह (सोबत) या अर्थाच्या योगाने तृतीया विभक्ती होते. Sahatthena yoge tatiyā siyā. Tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati. Puttena sahā+gato, puttena saddhiṃ āgato, vitakkena saha vattati, puttena saha thūlo, nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā, sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo. सह (सोबत) या अर्थाच्या योगाने तृतीया विभक्ती होते. तृतीया विभक्ती देखील षष्ठी विभक्तीप्रमाणे केवळ अप्रधान (गौण) पदातच होते. जसे की, 'पुत्तेन सहागतो' (पुत्रासह आला), 'पुत्तेन सद्धिं आगतो' (पुत्रासोबत आला), 'वितक्केन सह वत्तति' (वितर्कासह वर्ततो), 'पुत्तेन सह थूलो' (पुत्रासह स्थूल), 'निसीदि भगवा सद्धिं भिक्खुसङ्घेन' (भगवान भिक्खू संघासोबत बसले), 'सहस्सेन समं मिता' (हजाराच्या समान मोजलेले), 'सब्बेहि मे पियेहि मनापेहि नानाभावो' (माझ्या सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून वियोग). 18. Lakkhaṇe १८. लक्षण (चिन्ह किंवा वैशिष्ट्य) दर्शवताना तृतीया विभक्ती होते. Lakkhaṇe [Pg.116] vattamānato tatiyā. Bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭīvissake ujjhāpesi, ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, tidaṇḍakena paribbājaka+maddakkhi, akkhinā kāṇo, hatthena kuṇī, pādena khañjo, piṭṭhiyā khujjo. Tena hi vikalaṅgena vikalaṅgino vikāro lakkhiyate. लक्षण (वैशिष्ट्य) दर्शवताना तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'भिन्नेन सीसेन पग्घरन्तेन लोहितेन पटीविस्सके उज्झापेसि' (फुटलेल्या डोक्याने आणि वाहणाऱ्या रक्ताने त्याने शेजाऱ्यांना त्रास दिला), 'ऊनपञ्चबन्धनेन पत्तेन अञ्ञं नवं पत्तं चेतापेय्य' (पाचपेक्षा कमी सांधे असलेल्या पात्राच्या ऐवजी दुसरे नवीन पात्र मिळवावे), 'तिदण्डकेन परिब्बाजकमद्दक्खि' (त्रिदंडावरून त्याने परिव्राजकाला पाहिले), 'अक्खिना काणो' (डोळ्याने काणा), 'हत्थेन कुणी' (हाताने लुळा), 'पादेन खञ्जो' (पायाने लंगडा), 'पिट्ठिया खुज्जो' (पाठीने कुबडा). कारण, त्या विकृत अवयवावरूनच विकलांगाचा विकार ओळखला जातो. 19. Hetumhi १९. हेतू किंवा कारणाच्या अर्थात तृतीया विभक्ती होते. Vāsādilakkhaṇakriyāya hetuto tatiyā. Annena vasati, vijjāya vasati, na jaccā vasalo hoti, kammunā vasalo hoti, dānena bhogavā, ācārena kulaṃ, tena pāṇi kāmadado. राहणे इत्यादी लक्षणरूप क्रियेच्या हेतूमध्ये तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'अन्नेन वसति' (अन्नाच्या कारणाने राहतो), 'विज्जाय वसति' (विद्येच्या कारणाने राहतो), 'न जच्चा वसलो होति' (जन्माने कोणीही वृषल (हीन) होत नाही), 'कम्मुना वसलो होति' (कर्मानेच मनुष्य वृषल होतो), 'दानेन भोगवा' (दानाने मनुष्य ऐश्वर्यसंपन्न होतो), 'आचारेन कुलं' (आचरणाने कुळाची श्रेष्ठता ठरते), 'तेन पाणि कामददो' (त्यामुळे तो हात इच्छा पूर्ण करणारा आहे). 20. Pañcamī+ṇe vā २०. ऋण (कर्ज) या हेतूच्या अर्थात विकल्पेकरून पंचमी विभक्ती होते (किंवा तृतीया होते). Iṇe hetumhi pañcamī vā. Satasmā baddho, satena vā. ऋण (कर्ज) या हेतूच्या अर्थात विकल्पेकरून पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'सतस्मा बद्धो' (शंभर नाण्यांच्या कर्जामुळे बांधला गेला आहे) किंवा 'सतेन वा' (तृतीयेमध्ये: शंभराने). 21. Guṇe २१. गुण या अर्थात (तृतीया किंवा पंचमी विभक्ती होते). Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho, jaḷattenavā, paññāya mutto, hutvā abhāvato aniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho. Bahulaṃvidhānā sattamyatthehipi, tena samayena, kālena dhammasākacchā, puratthimena dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako, uttarena kapilavatthu, yena bhagavā, tenupasaṅkami, so vo mama+ccayena satthāti. Māsena bhuñjati, ekāheneva bārāṇasiṃ pāvisi, navahi māsehi vihāraṃ kārāpesi[Pg.117], kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo, asinā kalaho, ācārena nipuṇo, guḷena missakaṃ, vācāya sakhilo, maṇinā attho, dhanena attho, yojanena gacchati iccādi hetumhi karaṇe vā tatiyā. Attanāva attānaṃ sammannatīti paccatte bahulaṃvidhānā kattari tatiyā. Evaṃ tilehi khette vapatīti kammatthe, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenāti pañcamyatthe ca. दुसऱ्या अंगात (वाक्यात) असलेल्या हेतूच्या अर्थी पंचमी विभक्ती विकल्पेकरून (किंवा) होते. जसे की: 'जळत्ता बद्धो' (मूर्खत्वामुळे बांधला गेला - पंचमी), किंवा 'जळत्तेन वा' (मूर्खत्वाने - तृतीया), 'पञ्ञाय मुत्तो' (प्रज्ञेने मुक्त झाला), 'हुत्वा अभावतो अनिच्चा' (होऊन नष्ट होत असल्यामुळे अनित्य), 'sङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधो' (संस्कारांच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो). 'बहुलंविधाना' (विविध नियमांनुसार) सप्तमीच्या अर्थी देखील तृतीया विभक्ती होते, जसे की: 'तेन समयेन' (त्या वेळी), 'कालेन धम्मसाकच्छा' (योग्य वेळी धम्मचर्चा), 'पुरत्थिमेन धतरट्ठो' (पूर्वेला धृतराष्ट्र), 'दक्खिणेन विरूळ्हको' (दक्षिणेला विरूळ्हक), 'उत्तरेन कपिलवत्थु' (उत्तरेला कपिलवस्तू), 'येन भगवा, तेनुपसङ्कमि' (जेथे भगवान होते, तेथे तो गेला), 'सो वो ममाच्चयेन सत्था' (माझ्या मृत्यूनंतर तो तुमचा शास्ता असेल). 'मासेन भुञ्जति' (एका महिन्यात जेवतो), 'एकाहेनेव बाराणसिं पाविसि' (एकाच दिवसात वाराणसीत प्रवेश केला), 'नवहि मासेहि विहारं कारापेसि' (नऊ महिन्यांत विहार बांधवला), 'कहापणेन ऊनो' (कहापणाने कमी), 'धनेन विकलो' (धनाने वंचित), 'असिना कलहो' (तलवारीने कलह), 'आचारेन निपुणो' (आचरणाने निपुण), 'गुळेन मिस्सकं' (गुळाने मिश्रित), 'वाचाय सखिलो' (वाणीने मधुर), 'मणिना अत्थो' (मण्याने प्रयोजन), 'धनेन अत्थो' (धनाने प्रयोजन), 'योजनेन गच्छति' (योजनाने चालतो) इत्यादी उदाहरणांमध्ये हेतू किंवा करण अर्थी तृतीया विभक्ती होते. 'अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नति' (स्वतःच स्वतःला संमत करतो) या अर्थी 'पच्चत्त' (स्वतःच्या) अर्थी बहुल विधानामुळे कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होते. याचप्रमाणे 'तिलेहि खेत्ते वपति' (तिळांनी शेत पेरतो) यात कर्म अर्थी, आणि 'सुमुत्ता मयं तेन महासमणेन' (आम्ही त्या महाश्रमणापासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालो आहोत) यात पंचमीच्या अर्थी तृतीया विभक्ती होते. 24. Catutthī sampadāne २४. संप्रदानात चतुर्थी विभक्ती होते. Acetanaṃ sacetanaṃ vā paṭiggāhakabhāvenā+pekkhitaṃ, taṃ sampadānaṃ, tañca dā-dāneti dhātuto byappena yuttameva, tattha catutthī hoti. Tañca dīyamānassa vatthuno anivāraṇa+jjhesanā+numatito tividho, yathā buddhassa pupphaṃ deti, bodhirukkhassa jalaṃ deti, yācakassa dhanaṃ deti, bhikkhūnaṃ dānaṃ deti. अचेतन किंवा सचेतन जे स्वीकारण्याच्या भावाने (प्रतिग्राहक भावाने) अपेक्षित असते, त्याला 'संप्रदान' म्हणतात. आणि ते 'दा-दाने' (देणे) या धातूच्या अर्थाशी जोडलेले असते, तिथे चतुर्थी विभक्ती होते. आणि ते दिल्या जाणाऱ्या वस्तूच्या अनिवारण (न रोखणे), अध्येषणा (प्रार्थना) आणि अनुमती (संमती) यावरून तीन प्रकारचे असते. जसे की: 'बुद्धस्स पुप्फं देति' (बुद्धांना फूल देतो), 'बोधिरुक्खस्स जलं देति' (बोधिवृक्षाला पाणी देतो), 'याचकस्स धनं देति' (याचकाला धन देतो), 'भिक्खूनं दानं देति' (भिक्खूंना दान देतो). Anirākaraṇā+rādha-na+bbhanuññavasena hi; Sampadānaṃ tidhā vuttaṃ, rukkha+yācaka+bhikkhavo. अनिराकरण (नकार न देणे), आराधना (प्रसन्न करणे) आणि अभ्यनुज्ञा (अनुमती) यांच्या वशामुळे संप्रदान तीन प्रकारचे सांगितले आहे; जसे की अनुक्रमे वृक्ष, याचक आणि भिक्खू. Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi, saṅghe gotami dehi, saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi, yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiyeti. आधार सांगण्याची इच्छा (विवक्षा) असल्यास सप्तमी विभक्ती देखील होते; जसे की: 'sङ्घे गोतमि देहि' (हे गौतमी! संघात दान दे), 'sङ्घे दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि' (संघात दिले असता मी देखील पूजित होईन), 'या पलालमयं मालं, नारी दत्वान चेतियेति' (जी स्त्री पेंढ्याची माळ चैत्याला अर्पण करते). 25. Tādatthye २५. तादर्थ्य (त्याच्यासाठी असणे या अर्थी चतुर्थी विभक्ती होते). Tādatthye catutthī siyā. Tadatthassa bhāve, tādatthyaṃ, tasmiṃ tadatthabhāve jotanīyeva catutthī siyā. Tadatthassa bhāvoti nimittanimittīsambandhe [Pg.118] chaṭṭhī, tasmā chaṭṭhāpavādo+yaṃ. Samepi nimittanimittīnaṃ sambandhe nimittabhūtayūpatova catutthī, no nimittībhūtadāruto. Yūpāya dāru, pākāya vajati, buddhassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi, neva davāya, na madāya, ūnassa pāripūriyā, atthāya hitāya sukhāya saṃvattati, lokānukampāya, phāsu vihārāya. तादर्थ्य अर्थी चतुर्थी विभक्ती होते. 'तदर्थ'चा भाव म्हणजे 'तादर्थ्य', त्या तदर्थभावाचे द्योतन करण्यासाठी चतुर्थी विभक्ती होते. 'तदर्थाचा भाव' म्हणजे निमित्त आणि निमित्ती यांच्या संबंधात षष्ठी विभक्ती प्राप्त होते, म्हणून हा षष्ठीचा अपवाद आहे. निमित्त आणि निमित्ती यांच्या संबंधात समानता असली तरी, निमित्तभूत असलेल्या 'यूप' (खांब) शब्दालाच चतुर्थी लागते, निमित्तीभूत असलेल्या 'दारू' (लाकूड) शब्दाला नाही. जसे की: 'यूपाय दारु' (यूपसाठी लाकूड), 'पाकाय वजति' (स्वयंपाकासाठी जातो), 'बुद्धस्सत्थाय जीवितं परिच्चजामि' (बुद्धांच्या कार्यासाठी मी जीवनाचा त्याग करतो), 'नेव दवाय, न मदाय' (खेळण्यासाठी नाही, मदासाठी नाही), 'ऊनस्स पारिपूरियां' (कमी असलेल्याच्या परिपूर्तीसाठी), 'अत्थाय हिताय सुखाय संवत्तति' (हितासाठी, कल्याणासाठी, सुखासाठी कारणीभूत ठरते), 'लोकानुकम्पाय' (जगावरील अनुकंपेसाठी), 'फासु विहाराय' (सुखपूर्वक विहारासाठी). Iccāyaṃ kaccāyane upari vakkhamānassa catutthīti sādhitattā idha chaṭṭhīti dīpanatthaṃ vuccate – कच्चायन व्याकरणात पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या सूत्रात चतुर्थी सिद्ध होत असल्यामुळे, येथे षष्ठी विभक्ती दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे – Kassa sādu naruccati, mā ayasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhatta+massa nacchādetīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na ce+vaṃ virodho siyā, sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā. Tathā hi bhāgavuttiyā ‘‘upapadavibhatti chaṭṭhiyā+pavādā’’ti vuttaṃ, saddantare vihitā vibhatti upapadavibhatti. 'कस्स सादु न रुच्चति' (कोणाला गोड आवडत नाही?), 'मा आयस्मन्तानम्पि sङ्घभेदो रुच्चित्थ' (आयुष्मानांना देखील संघभेद आवडू नये), 'खमति sङ्घस्स' (संघाला क्षम्य वाटते), 'भत्तमस्स नच्छादेति' (त्याला भात आवडत नाही) - येथे संबंध सांगण्याच्या इच्छेमुळे षष्ठी विभक्ती होते. आणि यात कोणताही विरोध नाही, कारण रूपे समान आहेत, आणि अशा प्रकारच्या प्रयोगांमध्ये संबंधाला शाब्दिक मान्यता आहे. तसेच भागवृत्तीमध्ये म्हटले आहे की 'उपपदविभक्ती ही षष्ठीचा अपवाद आहे', दुसऱ्या शब्दाच्या योगाने विहित केलेली विभक्ती म्हणजे उपपदविभक्ती होय. Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā, kassa vā tuyhanti avatvā kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamāvasena byabhicāradassanā. Eva+maññāpi viññeyyā, paratopi yathāgamaṃ. 'कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसि' (किंवा तू कोणाचा धम्म पसंत करतोस?) यात केवळ अर्थाच्या दृष्टीने प्रथमा विभक्ती होते. 'कस्स वा तुय्हं' (तुला कोणाचा) असे न म्हणता 'कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसि' असे केवळ अर्थाच्या दृष्टीने प्रथमा विभक्तीच्या वापरामुळे व्यभिचार (अपवाद) दिसून येतो. याचप्रमाणे इतरही उदाहरणे समजून घ्यावीत, आणि पुढेही आगमानुसार (परंपरेनुसार) जाणावे. Rañño sataṃ dhāreti rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhīva. Silāgha=kathane, evaṃ rañño silāghate iccādi, thutiṃ karotītyattho. Hanu=apanayane, rañño hanute, vañcetītyattho. Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī, upagaccheyyātyattho. Sapa=akkose, mayhaṃ sapate, saccaṃ kurutetyattho[Pg.119]. Dhara=dhāraṇe, suvaṇṇaṃ te dhārayate, iṇaṃ te dhārayati, assa rañño nāgaṃ dhārayāma. Piha=icchāyaṃ, devāpi tassa pihayanti tādino, tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ, pihayanti=patthenti. Tassa kujjha mahāvīra, yadi+haṃ tassa pakuppeyyaṃ, dubhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati. Issa=issāyaṃ, titthiyā issayanti samaṇānaṃ. Usūya=dosāvikaraṇe, dujjanā guṇavantānaṃ ussūyanti, kā usuyā vijānataṃ. Idha+sidha+rādha+sādha=saṃsiddhiyaṃ, ārādho me rañño, rañño bhāgya+mārajjhati, kyā+haṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso. Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ, āsuṇanti buddhassa bhikkhū, tassa bhikkhuno janoanugiṇāti, patigiṇāti, sādhukāradānādinā taṃ ussahatītyattho. Ārocayāmi vo bhikkhave, paṭivedayāmi vo, āmantayāmi te mahārāja, dhammaṃ te desissāmi, desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ, yathā no bhagavā byākareyya, niruttiṃ te pavakkhāmi, alaṃ me rajjaṃ, alaṃ bhikkhu pattassa, alaṃ mallo mallassa, arahati mallo mallassa, alaṃ te idha vāsena, kiṃ me ekena tiṇṇenāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī. 'रञ्ञो सतं धारेति' (राजाचे शंभर रुपये धारित करतो/ऋणी आहे), 'रञ्ञो छत्तं धारेति' (राजाचे छत्र धारण करतो) यात संबंध अर्थी षष्ठीच होते. 'सिलाघ' म्हणजे सांगणे/स्तुती करणे, जसे की 'रञ्ञो सिलाघते' इत्यादी, याचा अर्थ स्तुती करतो असा आहे. 'हनु' म्हणजे दूर करणे/लपवणे, 'रञ्ञो हनुते' म्हणजे फसवितो असा अर्थ आहे. 'उपतिट्ठेय्या सक्यपुत्तानं वड्ढकी' म्हणजे सुतार शाक्यपुत्रांकडे उपस्थित व्हावा, याचा अर्थ जवळ जावा असा आहे. 'सप' म्हणजे शिवीगाळ करणे/शपथ घेणे, 'मय्हं स पते' म्हणजे शपथ घेतो असा अर्थ आहे. 'धर' म्हणजे धारण करणे/कर्ज असणे, 'सुवण्णं ते धारयते' (तुला सोने देतो/तुझे सोने धारण करतो), 'इणं ते धारयति' (तुझे कर्ज धारण करतो), 'अस्स रञ्ञो नागं धारयाम' (आम्ही या राजाचा हत्ती सांभाळतो). 'पिह' म्हणजे इच्छा करणे, 'देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो' (त्या तादी पुरुषाची देवही इच्छा करतात), 'तेसं पिहयन्ति सम्बुद्धानं सतीमतं' (त्या स्मृतिमान संबुद्धांची ते इच्छा करतात), 'पिहयन्ति' म्हणजे प्रार्थना करतात/इच्छा करतात. 'तस्स कुज्झ महावीर' (हे महावीरा, त्यावर रागवा), 'यदिहं तस्स पकुप्पेय्यं' (जर मी त्यावर रागवलो), 'दुभयति दिसानं मेघो' (दिशांना मेघ द्रोह करतो), 'यो मित्तानं न दूभति' (जो मित्रांशी द्रोह करत नाही), 'यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति' (जो निष्पाप माणसाचा द्वेष करतो). 'इस्स' म्हणजे ईर्ष्या करणे, 'तित्थिया इस्सयन्ति समणानं' (तीर्थक श्रमणांचा हेवा करतात). 'उसूय' म्हणजे दोष दाखवणे, 'दुज्जना गुणवन्तानं उस्सूंयन्ति' (दुर्जन गुणवानांचे दोष काढतात), 'का उसुया विजानतं' (जाणणाऱ्याला काय ईर्ष्या?). 'इध, सिध, राध, साध' म्हणजे सिद्धी मिळवणे, 'आराधो मे रञ्ञो' (राजा माझ्यावर प्रसन्न आहे), 'रञ्ञो भाग्यमारज्झति' (राजाचे भाग्य सिद्ध होते), 'क्याहं अय्यानं अपराज्झामि' (मी आर्यांचा काय अपराध केला आहे?), 'आयस्मतो उपालित्थेरस्स उपसम्पदापेक्खो उपतिस्सो' (आयुष्मान उपालि थेरांच्या उपसंपदेची अपेक्षा करणारा उपतिस्स आहे). 'भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं' (भिक्खूंनी भगवंतांचे ऐकले/होकार दिला), 'आसुणन्ति बुद्धस्स भिक्खू' (भिक्खू बुद्धांचे ऐकतात), 'तस्स भिक्खुनो जनो अनुगिणाति, पतिगिणाति' (त्या भिक्खूचे लोक अनुमोदन करतात, स्वीकार करतात, साधुकार देणे इत्यादींनी त्याला प्रवृत्त करतात असा अर्थ आहे). 'आरोचयामि वो भिक्खवे' (हे भिक्खूंनो, मी तुम्हाला सांगतो), 'पटिवेदयामि वो' (तुम्हाला कळवतो), 'आमन्तयामि ते महाराज' (हे महाराजा, मी तुम्हाला आमंत्रित करतो), 'धम्मं ते देसिस्सामि' (तुला धम्माचा उपदेश करीन), 'देसेतु भन्ते भगवा धम्मं भिक्खूनं' (भन्ते, भगवंतांनी भिक्खूंना धम्माचा उपदेश करावा), 'यथा नो भगवा ब्याकरेय्य' (जसे भगवंत आम्हाला स्पष्ट करतील), 'निरुत्तिं ते पवक्खामि' (तुला निरुक्ती सांगेन), 'अलं मे रज्जं' (मला राज्य पुरेसे आहे), 'अलं भिक्खु पत्तस्स' (भिक्खूच्या पात्रासाठी पुरेसे आहे), 'अलं मल्लो मल्लस्स' (मल्ल मल्लासाठी पुरेसा आहे), 'अरहति मल्लो मल्लस्स' (मल्ल मल्लासाठी योग्य आहे), 'अलं ते इध वासेन' (तुला येथे राहणे पुरेसे आहे), 'किं मे एकेन तिण्णेनाति' (मी एकट्याने तरून काय करायचे?) या सर्व ठिकाणी संबंध अर्थी षष्ठी विभक्ती होते. Evaṃ āyu bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ, kalyāṇaṃ, atthaṃ, payojanaṃ, kusalaṃ, anāmayaṃ, hitaṃ, patthaṃ, sukhaṃ, sātaṃ, bhoto hotu, sādhu sammuti me tassa, puttassā+vikareyya guyha+matthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo[Pg.120], ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃte paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassa+ttho, namo te purisājañña, sotthi tassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī. याचप्रमाणे 'आयु भोतो होतु' (आपले आयुष्य असो), 'चिरं जीवितं' (दीर्घ आयुष्य), 'भद्दं' (कल्याण), 'कल्याणं' (मंगल), 'अत्थं' (हित), 'पयोजनं' (प्रयोजन), 'कुसलं' (कुशल), 'अनामयं' (आरोग्य), 'हितं' (हित), 'पत्थं' (पथ्य), 'सुखं' (सुख), 'सातं' (शांती/सुख आपले असो), 'साधु सम्मुति मे तस्स' (त्याच्याबद्दल माझी चांगली संमती आहे), 'पुत्तस्साविकरेय्य गुय्हमत्थं' (पुत्राला गुप्त गोष्ट प्रकट करावी), 'तस्स मे सक्को पातुरहोसि' (त्या माझ्यासमोर शक्र प्रकट झाला), 'तस्स पहिणेय्य' (त्याला पाठवावे), 'भिक्खूनं दूतं पाहेसि' (भिक्खूंना दूत पाठवला), 'कप्पति समणानं आयोगो' (श्रमणांना योग योग्य आहे), 'एकस्स द्विन्नं तिण्णं वा पहोति' (एकाला, दोघांना किंवा तिघांना पुरेसे होते), 'उपमं ते करिस्सामि' (तुला उपमा देईन), 'अञ्जलिं ते पग्गण्हामि' (तुला अंजली जोडतो), 'तस्स फासु' (त्याला सुखकारक), 'लोकस्सत्थो' (जगाचे कल्याण), 'नमो ते पुरिसाजञ्ञ' (हे पुरुषश्रेष्ठा, तुला नमस्कार असो), 'सोत्थि तस्स' (त्याचे कल्याण असो), 'समत्थो मल्लो मल्लस्स' (मल्ल मल्लासाठी समर्थ आहे), 'तस्स हितं' (त्याचे हित), 'तस्स सुखं' (त्याचे सुख), 'स्वागतं ते महाराजा' (हे महाराजा, आपले स्वागत असो) या सर्व ठिकाणी संबंध अर्थी षष्ठी विभक्ती होते. 26. Pañcamya+vadhismā २६. अवधीपासून (मर्यादेपासून) पंचमी विभक्ती होते. Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti. पदाच्या अर्थाच्या अवधीपासून (मर्यादेपासून) पंचमी विभक्ती होते. Samepya+pagame dvinnaṃ, pubbarūpā ya+daccutaṃ; Vuccate ta+dapādānaṃ, taṃ calācalato dvidhā; Yathā+ssā dhāvatā poso, pato, rukkhāphalanti ca. दोन वस्तूंच्या दूर जाण्यात (अपगमात) समानता असली तरी, जे स्थिर राहते (न ढळणारे असते), त्याला 'अपादान' म्हटले जाते. ते चल आणि अचल अशा दोन प्रकारचे असते. जसे की: 'अस्सा धावता पोसो पतो' (धावत्या घोड्यावरून माणूस पडतो - चल अपादान), आणि 'रुक्खा फलं' (वृक्षावरून फळ पडते - अचल अपादान). Tattha calāvadhi dhāvatā assā puriso patati, acalāvadhi pabbatā otaranti vanacārakāti. त्यामध्ये, चल-अवधी (गतिमान मर्यादा) म्हणजे 'धावत्या घोड्यावरून माणूस पडतो' आणि अचल-अवधी (स्थिर मर्यादा) म्हणजे 'पर्वतावरून वनचारी खाली उतरतात'. Tañca avadhi visayakriyāvisesassa niddiṭṭhattā niddiṭṭhavisayaṃ, yattha apa apagamanakriyaṃ upāttaṃ=ajjhāhaṭaṃ visayaṃ katvā pavattati, taṃ upāttaṃ. Yaṃ kenaci guṇena ukkaṃsiyati, taṃ anumeyyaṃ. Yathā gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā, pāpā cittaṃ nivārenti. Valāhakā vijjotate, kusulato pacatīti. Ettha ca vaḷāhakā nikkhamma, kusulato apanetvāti ca pubbakriyā ajjhāharīyati. Mathurā pāṭaliputtakehi abhirūpāti anumīyati. Vuttañhi – आणि तो अवधी (मर्यादा) क्रियाविशेषाच्या स्पष्ट निर्देशामुळे 'निर्दिष्टविषय' असतो; जेथे 'अप' (दूर जाणे) ही अपगमन क्रिया अध्याहृत (गृहीत) धरून विषय बनवून प्रवृत्त होते, तो 'उपात्त' विषय होय; आणि जे कोणत्यातरी गुणाने श्रेष्ठ ठरवले जाते, तो 'अनुमेय' विषय होय. जसे की, 'गावातून मुनी दूर जातात', 'नगरातून राजा बाहेर पडला', 'पापापासून चित्त परावृत्त करतात'. 'वळाहाकातून (ढगातून) वीज चमकते', 'कणगीतून (धान्य काढून) शिजवतो'. येथे 'वळाहाकातून निघून' आणि 'कणगीतून बाहेर काढून' अशी पूर्वक्रिया अध्याहृत धरली जाते. 'मथुरा ही पाटलीपुत्रातील लोकांपेक्षा अधिक सुंदर आहे' यावरून अनुमान केले जाते. कारण असे म्हटले आहे – Niddiṭṭhavisayaṃ kiñci, upāttavisayaṃ tathā; Anumeyyavisayañceti, tidhā+hu avadhiṃ budhāti. "काही निर्दिष्टविषय, तसेच उपात्तविषय आणि अनुमेयविषय अशा तीन प्रकारचा अवधी (मर्यादा) विद्वानांनी सांगितला आहे." Bhayahetumhi-corā [Pg.121] bhayaṃ jāyati, taṇhāya jāyati bhayaṃ, pāpato uttasati, natthi soko kuto bhayaṃ. Akkhātari-upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti, ācariyamhā adhīto suṇāti vā. Buddhasmā parājenti aññatitthiyā, parājitā bhavantītyattho. Himavatā pabhavati gaṅgā, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo. Urasmā jāto putto, kammato jātaṃ indriyaṃ, upajjhāyā antaradhāyati sisso, mātāpitūhi antaradhārayati putto, nilīyatītyattho. Dūratthayogekīvadūro ito naḷakāragāmo, tato have dūrataraṃ vadanti, gāmato nātidūre, ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā dūratova namassanti, addasa dūratova āgacchantaṃ. Antikatthayoge-antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā. Parimāṇe-ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ, rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi. Kālaparimāṇe-ito ekanavutikappamatthake, ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati. Pāsādā saṃkameyya, pāsādaṃ abhiruhitvā saṃkameyyāti attho, tathā hatthikkhandhā saṃkameyya, abhidhammā pucchanti, abhidhammaṃ sutvāti attho, āsanā vuṭṭhaheyya. Disatthavācīhi yoge-ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, avīcito yāva bhavaggaṃ, uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā. Vibhajane-yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ, kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ, tato mayā bahutaraṃ sutaṃ, sīlameva sutā seyyo. Āratippayoge-ārati virati pāpā, pāṇātipātā [Pg.122] veramaṇi, adinnādānā paṭivirato, appaṭiviratā musāvādā. Suddhatthayoge-lobhanīyehi dhammehi suddho, mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho. Pamocanatthayoge-parimutto dukkhasmāti vadāmi, mutto+smi mārabandhanā, na te muccanti maccunā, mutto+haṃ+sabbapāsehi. Vivecane-vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi. Pamāṇatthe-āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso. Pubbādiyoge-pubbeva me bhikkhave sambodhā, ito pubbe nāhosi, tato paraṃ paccantimā janapadā, tato aparena samayena. Pañhe-kuto+si tvaṃ, kuto bhavaṃ, pāṭaliputtato. Kicchā laddhanti guṇe pañcamī, kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā, evaṃ thokā mutto, thokena muttoti. भयाच्या कारणात - चोरापासून भय निर्माण होते (corā bhayaṃ jāyati), तृष्णेपासून भय निर्माण होते (taṇhāya jāyati bhayaṃ), पापापासून भयभीत होतो (pāpāto uttasati), शोक नाही तर भय कुठून असणार? (natthi soko kuto bhayaṃ). शिकवणाऱ्याच्या योगात - उपाध्यायांकडून शिक्षण ग्रहण करतो (upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti), आचार्यांकडून शिकतो किंवा ऐकतो (ācariyamhā adhīto suṇāti vā). बुद्धांकडून अन्यतीर्थीय पराभूत होतात (Buddhasmā parājenti aññatitthiyā), म्हणजेच पराजित होतात असा अर्थ आहे. हिमालयातून गंगा उगम पावते (Himavatā pabhavati gaṅgā), अचिरावती नदीतून लहान नद्या उगम पावतात (aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo). छातीतून जन्मलेला पुत्र (urasmā jāto putto), कर्मापासून उत्पन्न झालेली इंद्रिये (kammato jātaṃ indriyaṃ), उपाध्यायांच्या दृष्टीआड शिष्य होतो (upajjhāyā antaradhāyati sisso), मातापित्यांच्या दृष्टीआड पुत्र होतो (mātāpitūhi antaradhārayati putto), म्हणजेच लपतो असा अर्थ आहे. दूर या अर्थाच्या योगात - येथून नळकारग्राम किती दूर आहे? (kīvadūro ito naḷakāragāmo), त्यापेक्षा नक्कीच अधिक दूर असल्याचे म्हणतात (tato have dūrataraṃ vadanti), गावापासून फार दूर नाही (gāmato nātidūre), ते मोघपुरुष या धम्मविनयापासून दूर आहेत (ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā), त्यांच्यापासून भगवान दूर आहेत, ते दूरूनच नमस्कार करतात (ārakā tehi bhagavā dūratova namassanti), दूरूनच येत असताना पाहिले (addasa dūratova āgacchantaṃ). जवळ या अर्थाच्या योगात - गावाच्या जवळ (antikaṃ gāmā), गावाच्या समीप (āsannaṃ gāmā), गावाच्या जवळ (samīpaṃ gāmā). परिमाणात - येथून मथुरेच्या चार योजने अंतरावर संकस्स आहे (ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ), राजगृहापासून पंचेचाळीस योजने अंतरावर सावत्थी आहे (rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi). काळ परिमाणात - येथून ९१ कल्प आधी (ito ekanavutikappamatthake), येथून एक lakh वर्षांच्या समाप्तीनंतर जगात बुद्ध उत्पन्न होतील (ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati). प्रासादावरून संक्रमण करावे (pāsādā saṃkameyya), म्हणजेच प्रासादावर चढून संक्रमण करावे असा अर्थ आहे; तसेच हत्तीच्या खांद्यावरून संक्रमण करावे (hatthikkhandhā saṃkameyya); अभिधम्मावरून विचारतात (abhidhammā pucchanti), म्हणजेच अभिधम्म ऐकून विचारतात असा अर्थ आहे; आसनावरून उठावे (āsanā vuṭṭhaheyya). दिशावाचक शब्दांच्या योगात - येथून ती पूर्व दिशा आहे (ito sā purimā disā), येथून ती दक्षिण दिशा आहे (ito sā dakkhiṇā disā), अवीची नरकापासून भवाग्रापर्यंत (avīcito yāva bhavaggaṃ), पावलांच्या तळव्यापासून वर (uddhaṃ pādatalā), केसांच्या शिखरापासून खाली (adho kesamatthakā). विभाजनात (तुलनेत) - ज्यापेक्षा अधिक प्रणीत किंवा विशिष्ट काही नाही (yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi), स्वतः संयमित असणारा त्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे (attadanto tato varaṃ), दानापेक्षा शील श्रेष्ठ आहे (kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ), त्यापेक्षा मी अधिक ऐकले आहे (tato mayā bahutaraṃ sutaṃ), श्रुतापेक्षा शीलच अधिक श्रेयस्कर आहे (sīlameva sutā seyyo). विरतीच्या योगात - पापापासून आरती आणि विरती (ārati virati pāpā), प्राणातिपातापासून विरती (pāṇātipātā veramaṇi), अदत्तादानापासून परावृत्त (adinnādānā paṭivirato), असत्य भाषणापासून परावृत्त न झालेले (appaṭiviratā musāvādā). शुद्ध या अर्थाच्या योगात - लोभ निर्माण करणाऱ्या धर्मांपासून शुद्ध (lobhanīyehi dhammehi suddho), आई आणि वडिलांच्या बाजूने शुद्ध व दोषरहित (mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho). मुक्त होणे या अर्थाच्या योगात - दुःखापासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे असे मी सांगतो (parimutto dukkhasmāti vadāmi), मी मारबंधनातून मुक्त झालो आहे (mutto smi mārabandhanā), ते मृत्यूपासून मुक्त होत नाहीत (na te muccanti maccunā), मी सर्व पाशांमधून मुक्त झालो आहे (mutto haṃ sabbapāsehi). विवेक (अलिप्तता) या अर्थात - कामांपासून अलिप्त होऊनच (vivicceva kāmehi), अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन (vivicca akusalehi dhammehi). प्रमाणाच्या अर्थात - लांबीने आणि रुंदीने एक योजन (āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ), खोलीने आणि रुंदीने चंद्रभागा नदीचे परिमाण एक योजन आहे (gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ), परिवेष्टनाने (घेरावाने) नऊशे योजने परिमाण असलेला मध्यमदेश (parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso). पूर्व इत्यादींच्या योगात - भिक्खूंनो, माझ्या संबोधीच्या पूर्वीच (pubbeva me bhikkhave sambodhā), यापूर्वी नव्हते (ito pubbe nāhosi), त्यानंतर सीमावर्ती जनपद आहेत (tato paraṃ paccantimā janapadā), त्यानंतरच्या काळात (tato aparena samayena). प्रश्नात - तू कुठून आहेस? (kuto si tvaṃ), आपण कुठून आहात? (kuto bhavaṃ), पाटलीपुत्रातून (pāṭaliputtato). 'किच्छा लद्धं' (कष्टाने मिळालेले) या गुणामध्ये पंचमी विभक्ती होते; 'किच्छेन मे अधिगतं' (कष्टाने मला प्राप्त झाले) यामध्ये हेतू किंवा करणात तृतीया विभक्ती होते; अशा प्रकारे 'थोका मुत्तो' (थोडक्यात सुटला) आणि 'थोकेन मुत्तो' (थोडक्याने सुटला) असे होते. Kathaṃ ‘‘thokaṃ calatī’’ti, kriyāvisesane kammani dutiyā, thokaṃ calanaṃ karotītyattho, thokanti calanakriyāya visesanattā kriyāvisesanaṃ. 'थोकं चलती' (थोडं हलतो) हे कसे? क्रियाविशेषण कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते; 'थोडं हलण्याची क्रिया करतो' असा याचा अर्थ आहे. 'थोकं' हे हलण्याच्या क्रियेचे विशेषण असल्यामुळे क्रियाविशेषण आहे. Kriyāvisesanaṃ nāma, kammatte+kattasaṇṭhitā; Nyāyasiddhaṃ yato tasmā, tadatthaṃ na visuṃ vidhi. "क्रियाविशेषण हे कर्मत्व आणि एकत्व यामध्ये स्थित असते; कारण ते तर्कसिद्ध (न्यायसिद्ध) आहे, म्हणून त्यासाठी वेगळा नियम नाही." Nyāyasiddhaṃva=calananti yasmā bhāve ano, tasmā bhāvasse+kattā ekavacananti ñāyā ekattañca, bhāve anattā napuṃsakattañca, karotikriyāya sambandhena kammattañca sijjhatīti. Kara+bhūdhātavo ca – तर्कसिद्धच आहे, कारण 'चलनं' यामध्ये भाव अर्थात 'अन' प्रत्यय आहे, म्हणून 'भावाचा एकच कर्ता असतो म्हणून एकवचन' या न्यायाने एकत्व, आणि भाव अर्थात 'अन' प्रत्यय असल्यामुळे नपुंसकलिंगत्व, आणि 'करोति' (करतो) या क्रियेच्या संबंधाने कर्मत्व सिद्ध होते. आणि 'कर' व 'भू' धातू सुद्धा – Kāriyarūpābhidhātvatthā[Pg.123], sabbe sattāya yujjare; Tato kriyā ca bhāvo ca, sāmaññaṃ tesu gamyate – "कार्यरूपाने व्यक्त होणारे सर्व धातूंचे अर्थ अस्तित्वाशी जोडलेले असतात; त्यावरून क्रिया आणि भाव हे त्यांच्यातील सामान्य रूप म्हणून जाणले जाते –" Ti vuttattā yujjanti. असे म्हटल्यामुळे ते जोडले जातात. Thokatthe-thokā muccati. Sabbattha savisaye pañcamī. Ettha ‘‘vivakkhā lokikā sā ca, na sakkā anivattituṃ’’ti vuttattā aniṭṭhappasaṅgo na siyā. Mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ. Abhividhimhi-ābrahmalokā saddo abbhuggacchati, pabbataṃ vajjetvā, brahmalokamhi byāpetvāti ca attho. Ettha vajjamānasīmā mariyādā, gayhamānasīmā abhividhi. थोड्या अर्थात - 'थोका मुच्चति' (थोडक्यात मुक्त होतो). सर्वत्र आपापल्या विषयात पंचमी विभक्ती होते. येथे "विवक्षा (बोलण्याची इच्छा) ही लौकिक असते आणि ती टाळता येणे शक्य नाही" असे म्हटल्यामुळे अनिष्ट प्रसंग उद्भवणार नाही. मर्यादेमध्ये - 'आपब्बता खेत्तं' (पर्वतापर्यंत शेत). अभिविधीमध्ये (व्याप्तीमध्ये) - 'आब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छति' (ब्रह्मलोकापर्यंत आवाज पोहोचतो), पर्वत वगळून आणि ब्रह्मलोकात व्यापून असा अर्थ आहे. येथे वगळली जाणारी सीमा म्हणजे 'मर्यादा' आणि समाविष्ट केली जाणारी सीमा म्हणजे 'अभिविधी' होय. 27. Apaparīhi vajjane २७. 'अप' आणि 'परी' यांच्या योगात वर्जनात (वगळण्यात). Vajjane vattamānehī apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apasālāya āyanti vāṇijā, parisālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. वर्जनाच्या (वगळण्याच्या) अर्थात प्रवृत्त होणाऱ्या 'अप' आणि 'परी' यांच्या योगात पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'अपसालाय आयन्ति वाणिजा', 'परिसालाय आयन्ति वाणिजा' (शाळा वगळून व्यापारी येतात), शाळा वगळून असा याचा अर्थ आहे. 28. Paṭinidhipatidānesu patinā २८. प्रतिनिधी आणि प्रतिदान (बदल्यात देणे) यामध्ये 'पति' च्या योगात. Paṭinidhimhi patidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghata+massa telasmā pati dadāti. प्रतिनिधी आणि प्रतिदान या अर्थात प्रवृत्त होणाऱ्या 'पति' च्या योगात नामाहून पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'बुद्धस्मा पति सारिपुत्तो' (बुद्धांचे प्रतिनिधी सारिपुत्त आहेत), 'घत मस्स तेलस्मा पति ददाति' (तो तेलाच्या बदल्यात तूप देतो). 29. Rite dutiyā ca २९. 'ऋते' (शिवाय) च्या योगात द्वितीया विभक्ती सुद्धा होते. Ritesaddayoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammā, rite saddhammaṃ. 'ऋते' शब्दाच्या योगात नामाहून द्वितीया आणि पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'ऋते सद्धम्मा' (सद्धम्माशिवाय) आणि 'ऋते सद्धम्मं' (सद्धम्माशिवाय). 30. Vinā+ññatra tatiyā ca ३०. 'विना' आणि 'अञ्ञत्र' (शिवाय/खेरीज) च्या योगात तृतीया विभक्ती सुद्धा होते. Vinā+ññatrayoge [Pg.124] nāmasmā tatiyā dutiyā pañcamī ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā. Aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā. 'विना' (शिवाय) आणि 'अञ्ञत्र' (खेरीज/शिवाय) यांच्या योगात नामाहून तृतीया, द्वितीया आणि पंचमी विभक्ती होते. उदा. विना वातेन (वाऱ्याशिवाय - तृतीया), विना वातं (द्वितीया), विना वातस्मा (पंचमी). अञ्ञत्र एकेन पिण्डपातनीहारकेन (एका पिंडपात वाहून नेणाऱ्याखेरीज - तृतीया), अञ्ञत्र धम्मं (धम्माखेरीज - द्वितीया), अञ्ञत्र धम्मा (धम्माखेरीज - पंचमी). 31. Puthanānāhi ३१. 'पुथ' आणि 'नाना' यांच्या योगात. Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Bhinnayogakaraṇaṃ dutiyānivattanatthaṃ. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā. यांच्या योगात तृतीया आणि पंचमी विभक्ती होते. भिन्न सूत्राची रचना ही द्वितीया विभक्तीचा निषेध करण्यासाठी (वगळण्यासाठी) आहे. उदा. पुथगेव जनेन (लोकांपासून वेगळेच - तृतीया), पुथगेव जनस्मा (पंचमी), जनेन नाना (लोकांपासून भिन्न - तृतीया), जनस्मा नाना (पंचमी). 39. Chaṭṭhī sambandhe ३९. संबंधाच्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते. Sambandhe chaṭṭhī hoti. Rañño purisoti vutte yasmā rājā dadāti, puriso gaṇhāti, tasmā rājapurisoti viññāyati. Evameva yo yassa āyatto sevakādibhāvena bhaṇḍabhāvena vā samīpa+samūhā+vayava+vikāra+kāriya+avatthā+jāti+guṇa+kriyādivasena vā, ṭhānīvasena vā, āgamīvasena vā, so tividhopi attho sambandho nāma. Vuttañhi – संबंधाच्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते. 'रञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस) असे म्हटले असता, ज्याअर्थी राजा देतो आणि माणूस स्वीकारतो, त्याअर्थी 'राजपुरिसो' (राजाचा माणूस) असे समजले जाते. त्याचप्रमाणे, जो ज्याच्या अधीन असतो—सेवक इत्यादी भावाने किंवा वस्तूच्या भावाने, अथवा समीपता (जवळ असणे), समूह, अवयव (भाग), विकार (रूपांतर), कार्य, अवस्था, जाती, गुण, क्रिया इत्यादींच्या द्वारे, किंवा स्थानी (ṭhānī) भावाने, किंवा आगमी (āgamī) भावाने—तो त्रिविध अर्थ म्हणजेच 'संबंध' होय. कारण असे म्हटले आहे की— Kriyākārakasañjāto, asse+daṃbhāvahetuko; Sambandho nāma so attho, tattha chaṭṭhī vidhīyate. क्रिया आणि कारकांपासून उत्पन्न होणारा, आणि 'हे याचे आहे' या भावाचा हेतू असणारा जो अर्थ, त्याला 'संबंध' असे म्हणतात; त्या अर्थी षष्ठी विभक्ती विहित केली जाते. Pāratantyañhi sambandho, tattha chaṭṭhī bhave tito; Upādhi+ṭhānyā+gamito, na visessādito titoti. परावलंबित्व (परतंत्रता) म्हणजेच संबंध होय, त्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते; ती उपाधी, स्थानी आणि आगम यांच्याद्वारे जाणली जाते, विशेष्य इत्यादींद्वारे नाही. Upādhisaṅkhātavisesanato tāva-rañño puriso. Ettha ca brāhmaṇādisāmito nivattetīti rājā visesanaṃ, puriso tena [Pg.125] visesiyatīti visesso. Bhaṇḍasambandhato-pahutaṃ me dhanaṃ sakka, ekassa paṭivīso, bhikkhussa pattacīvaraṃ. Samīpato-ambavanassa avidūre, nibbānasseva santike. Samūhe-suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho. Avayave-manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā. Vikāre-suvaṇṇassa vikati, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu. Kāriye-yavassa aṅkuro, meghassa saddo, puttāpi tassa bahavo, kammānaṃ phalaṃ vipāko. Avatthāyaṃ-khandhānaṃ pātubhāvo, jarā, bhedo vā. Jātiyaṃ-manussassa bhāvo, manussānaṃ jāti. Guṇe-suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa buddhassa guṇaghoso, pupphānaṃ gandho, phalānaṃ raso, cittassa phusanā, sippikānaṃ sataṃ natthi, tilānaṃ muṭṭhi, tesaṃ samāyogo, sandhino vimokkho, tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha, sukhaṃ te, dukkhaṃ te, cetaso parivitakko udapādi, paññāya paṭubhāvo, rūpassa lahutā, mudutā vā, upacayo vā. Kriyāsambandhe-pādassa ukkhepanaṃ, avakkhepanaṃ vā, hatthassa samiñjanaṃ, dānaṃ, pasāraṇaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ, ṭhānaṃ, nisajjā, sayanaṃ vā, tathāgatassa nāmagottādi, tassa kāraṇaṃ, tassa mātāpitaro, tassa purato pāturahosi, nagarassa dakkhiṇato, vassānaṃ tatiye māse, na tassa upamā, kuverassa bali iccādi. Api ca – प्रथम, उपाधी नावाच्या विशेषणाने—'रञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस). येथे ब्राह्मणादी मालकी वगळली जाते म्हणून 'राजा' हे विशेषण आहे, आणि 'माणूस' हा त्याच्याद्वारे विशेषित केला जातो म्हणून तो विशेष्य आहे. वस्तूच्या संबंधाने—'पहुतं मे धनं सक्क' (हे शक्रा, माझ्याकडे भरपूर धन आहे), 'एकस्स पटिवीसॉ' (एकाचा हिस्सा), 'भिक्खुस्स पत्तचीवरं' (भिक्खूचे पात्र आणि चीवर). समीपतेने—'अम्बवनस्स अविदूरे' (आम्रवनापासून जवळच), 'निब्बानस्सेव सन्तिके' (निर्वाणाच्याच जवळ). समूहाने—'सुवण्णस्स रासि' (सोन्याचा ढीग), 'भिक्खूनं समूहो' (भिक्खूंचा समूह). अवयवाने (भागाने)—'मनुस्सस्सेव ते सीसं' (तुझे डोके माणसाचेच आहे), 'रुक्खस्स साखा' (झाडाची फांदी). विकाराने (रूपांतराने)—'सुवण्णस्स विकति' (सोन्याचा विकार/दागिना), 'भट्ठधञ्ञानं सत्तु' (भाजलेल्या धान्याचे पीठ). कार्याने—'यवस्स अङ्कुरो' (यवाचा अंकुर), 'मेघस्स सद्दो' (मेघाचा आवाज), 'पुत्तापि तस्स बहवो' (त्याला अनेक पुत्र आहेत), 'कम्मानं फलं विपाको' (कर्मांचे फळ आणि विपाक). अवस्थेने—'खन्धानं पातुभावो, जरा, भेदो वा' (स्कंधांचा प्रादुर्भाव, जरा किंवा भेद/नाश). जातीने—'मनुस्सस्स भावो' (मनुष्यत्व), 'मनुस्सानं जाति' (मनुष्यांची जात/जन्म). गुणाने—'सुवण्णस्स वण्णो' (सोन्याचा रंग), 'वण्णो न खीयेत तथागतस्स बुद्धस्स गुणघोसो' (ज्यांचा वर्ण क्षीण होत नाही अशा तथागत बुद्धांच्या गुणांचा घोष), 'पुप्फानं गन्धो' (फुलांचा सुगंध), 'फलानं रसो' (फळांचा रस), 'चित्तस्स फुसना' (चित्ताचा स्पर्श), 'सिप्पिकानं सतं नत्थि' (शिंपल्यांचे शंभर नाही), 'तिलानं मुट्ठि' (तिळांची मूठ), 'तेसं समायोगो' (त्यांचा संयोग), 'सन्धिनो विमोक्खो' (सांध्यांची सुटका), 'तथागतस्स पञ्ञापारमिं आरब्भ' (तथागतांच्या प्रज्ञापारमितेला उद्देशून), 'सुखं ते' (तुला सुख लाभो), 'दुक्खं ते' (तुला दुःख होवो), 'चेतसो परिवितक्को उदपादि' (मनात विचार उत्पन्न झाला), 'पञ्ञाय पटुभावो' (प्रज्ञेचे प्रगटीकरण), 'रूपस्स लहुता, मुदुता वा, उपचयो वा' (रूपाची लघुता, मृदुता किंवा उपचय/वाढ). क्रियासंबंधाने—'पादस्स उक्खेपनं, अवक्खेपनं वा' (पाऊल उचलणे किंवा खाली ठेवणे), 'हत्थस्स समिञ्जनं, दानं, पसारणं' (हात आकुंचन करणे, देणे किंवा पसरवणे), 'धातूनं गमनं, ठानं, निसज्जा, सयनं वा' (धातूंचे गमन, उभे राहणे, बसणे किंवा निजणे), 'तथागतस्स नामगोत्तादि' (तथागतांचे नाव, गोत्र इत्यादी), 'तस्स कारणं' (त्याचे कारण), 'तस्स मातापितरो' (त्यांचे माता-पिता), 'तस्स पुरतो पातुरहोसि' (त्यांच्या समोर प्रकट झाले), 'नगरस्स दक्खिणतो' (नगराच्या दक्षिणेला), 'वस्सानं ततिये मासे' (वर्षावासाच्या तिसऱ्या महिन्यात), 'न तस्स उपमा' (त्याला उपमा नाही), 'कुवेरस्स बलि' (कुबेराचा बळी/नैवेद्य) इत्यादी. आणखीही — Gāvassa jāti, dhavalo, gati, siṅgaṃ, nāmanti+dha; Dabbassāpi ca jātyādi, visessā honti kāmato. येथे गाईची जात, पांढरा रंग, गती, शिंग आणि नाव; तसेच द्रव्याची जात इत्यादी देखील इच्छेनुसार विशेष्य होतात. Gottañca [Pg.126] sabalodissa, pāka+mannassa sukkatā; Paṭassa, siṅgaṃmeṇḍassa, nā+ññesaṃti visessate. आणि सबलाचे गोत्र, अन्नाचे शिजणे, वस्त्राचा पांढरेपणा, मेंढ्याचे शिंग, इतरांचे नाही, असे विशेषित केले जाते. Ṭhānito-yuvaṇṇāna+meo luttā. Āgamito-suña sassa. Sāmiyoge-devāna+mindo, migānaṃ rājā. Rujādiyoge-devadattassa rujati, tassa rogo uppajji, mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ, rajakassa vatthaṃ dadāti, musāvādassa ottappaṃ iccādi. Yajassa yoge-pupphassa buddhassa yajati, pupphenātyattho. Evaṃ ghatassa aggiṃ juhati. Suhitatthe-pattaṃ odanassa pūretvā, pūraṃ nānāpakārassa asucino, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa, pūrati bālo pāpassa. Kitakappayoge-bahulaṃvidhānā chaṭṭhī, rañño sammato, pūjito, sakkato, apacito, mānito vā, amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatā sati aparibhuttā, sādhusammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī. Kammatthe-tassa bhavanti vattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa dātā, bhinnānaṃ sandhātā, sahitānaṃ anuppadātā, bodhetā pajāya, kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo. Sarati+cchāyoge-mātu sarati, na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammapaccayā, puttassa icchati. Karotissa (yoge) – udakassa patikurute, kaṇḍassa patikurute, abhisaṅkharotītyattho. Pañcamiyatthe parihānibhayatthayogepi chaṭṭhī, assavanatāya dhammassa pariyāyanti, kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti [Pg.127] maccuno, bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ iccādi. स्थानी भावाने—'युवण्णानमेव लुत्ता' (यु आणि वर्ण यांच्या 'ए' आणि 'ओ' चा लोप). आगम भावाने—'सुञ्ञ सस्स' ('सुञ्ञ' ला 'स' चा आगम). स्वामी (मालकी) योगात—'देवानमिन्दो' (देवांचा इंद्र), 'मिगानं राजा' (श्वापदांचा/मृगांचा राजा). रुजती (दुखणे) इत्यादींच्या योगात—'देवदत्तस्स रुजति' (देवदत्ताला दुखते), 'तस्स रोगो उप्पज्जि' (त्याला रोग उत्पन्न झाला), 'महासेनापतीनं उज्झापेतब्बं' (महासेनापतींकडे तक्रार केली पाहिजे), 'रजकस्स वत्थं ददाति' (धोब्याला वस्त्र देतो), 'मुसावादस्स ओत्तप्पं' (असत्य बोलण्याची भीती/लज्जा) इत्यादी. यज (यज्ञ/अर्पण करणे) च्या योगात—'पुप्फस्स बुद्धस्स यजति' (बुद्धांना फुले अर्पण करतो), येथे 'पुप्फेन' (फुलांनी) असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे 'घतस्स अग्गिं जुहति' (अग्नीत तूप अर्पण करतो). तृप्ती/पूर्णतेच्या अर्थी—'पत्तं ओदनस्स पूरेत्वा' (पात्र भाताने भरून), 'पूरं नानापकारस्स असुचिनो' (विविध प्रकारच्या अशुचीने/घाणीने भरलेले), 'पूरं हिरञ्ञसुवण्णस्स' (सोने-नाण्यांनी भरलेले), 'पूरति बालो पापस्स' (मूर्ख माणूस पापाने भरून जातो). कृदन्त (कित) योगात—बहुतांश विधानात षष्ठी विभक्ती होते: 'रञ्ञो सम्मतो' (राजाला संमत), 'पूजितो' (पूजित), 'सक्कतो' (सत्कृत), 'अपचितो' (आदरणीय), 'मानितो वा' (किंवा मानित), 'अमतं तेसं भिक्खवे अपरिभुत्तं, yeसं कायगता सति अपरिभुत्ता' (हे भिक्खूंनो, ज्यांनी कायगता सतीचा उपभोग घेतला नाही, त्यांनी अमृताचा उपभोग घेतला नाही), 'साधुसम्मतो बहुजनस्स' (बहुजनांना चांगला संमत असलेला), 'सुप्पटिविद्धा बुद्धानं धम्मधातु' (बुद्धांनी धम्मधातूचे चांगल्या प्रकारे आकलन केले आहे), 'धम्मस्स गुत्तो मेधावी' (धम्माद्वारे रक्षित असलेला बुद्धिमान). कर्माच्या अर्थी—'तस्स भवन्ति वत्तारो' (ते त्याचे वक्ते होतात), 'सहसा कम्मस्स कत्तारो' (घाईघाईने कर्म करणारे), 'अमतस्स दाता' (अमृताचा दाता), 'भिन्नानं सन्धाता' (भेद झालेल्यांना जोडणारा), 'सहितानं अनुप्पदाता' (एकत्र आलेल्यांना पाठबळ देणारा), 'बोधेता पजाय' (प्रजेला जागृत करणारा), 'कम्मस्स कारको नत्थि, विपाकस्स च वेदको' (कर्माचा कोणी कर्ता नाही आणि विपाकाचा कोणी भोक्ता नाही), 'अविसंवादको लोकस्स' (जगाशी प्रतारणा न करणारा), 'चतुन्नं महाभूतानं उपादाय प्रसादो' (चार महाभूतांवर आधारित असलेली प्रसन्नता). स्मरण (सरति) आणि इच्छा (इच्छति) यांच्या योगात—'मातु सरति' (आईची आठवण काढतो), 'न तेसं कोचि सरति' (त्यांची कोणी आठवण काढत नाही), 'सत्तानं कम्मपच्चया' (प्राण्यांच्या कर्म-प्रत्ययामुळे), 'पुत्तस्स इच्छति' (पुत्राची इच्छा करतो). 'करोति' च्या योगात—'उदकस्स प्रतिकुरुते' (पाण्याचा प्रतिकार करतो), 'कण्डस्स प्रतिकुरुते' (बाणाचा प्रतिकार करतो), म्हणजेच 'अभिसंखरोति' (प्रतिकार/संस्कार करतो) असा अर्थ आहे. पंचमीच्या अर्थी, तसेच हास (पर्‍िहानि) आणि भीती (भय) यांच्या योगातही षष्ठी विभक्ती होते—'अस्सवणताय धम्मस्स परियायन्ति' (धम्म न ऐकल्यामुळे ते धम्मापासून भ्रष्ट होतात), 'किन्नु खो अहं तस्स सुखस्स भाय्यामि' (मी त्या सुखाला का बरे भ्यावे?), 'सब्बे तसन्ति दण्डस्स' (सर्वजण दंडाला घाबरतात), 'सब्बे भायन्ति मच्चुनो' (सर्वजण मृत्यूला घाबरतात), 'भीतो चतुन्नं आसीविसानं घोरविसानं' (चार घोर विषारी सर्पांना घाबरलेला) इत्यादी. 40. Tulyatthena vā tatiyā ४०. 'तुल्य' (समान) या अर्थी तृतीया विभक्ती देखील होते. Tulyatthena yoge vā chaṭṭhī hoti tatiyā ca. Pitu tulyo, pitarā vā, mātu tulyo, mātarā vā. 'तुल्य' (समान) या अर्थाच्या योगात षष्ठी आणि तृतीया विभक्ती होते. उदा. पितु तुल्यो (वडिलांसारखा - षष्ठी), पितरा वा (किंवा वडिलांसारखा - तृतीया), मातु तुल्यो (आईसारखा - षष्ठी), मातरा वा (किंवा आईसारखा - तृतीया). 32. Sattamyā+dhāre ३२. आधाराच्या अर्थी सप्तमी विभक्ती होते. Kattukammaṭṭhānaṃ nisajja+pacanādikriyānaṃ yo ādhāro, taṃ ādhārakārakaṃ nāma. Kathaṃ kaṭe nisīdati devadatto, thāliyaṃ odanaṃ pacati, devadatta+taṇḍulānaṃ kattu+kammānaṃ dhāraṇato tadaṭṭhaāsana+pacanakriyaṃ kaṭa+thāliyo dhārenti nāma, tasmiṃ sattamīvibhatti hoti. कर्ता आणि कर्माच्या ठिकाणी राहणाऱ्या बसणे, शिजवणे इत्यादी क्रियांचा जो आधार असतो, त्याला 'आधारकारक' असे म्हणतात. कसे ते पहा—'कटे निसीदति देवदत्तो' (देवदत्त चटईवर बसतो), 'थालियं ओदनं पचति' (तो भांड्यात भात शिजवतो). येथे कर्ता देवदत्त आणि कर्म तांदूळ (भात) यांना धारण करत असल्यामुळे, चटई आणि भांडे हे अनुक्रमे बसणे आणि शिजवणे या क्रियांना धारण करतात; म्हणून त्यांच्यामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. So byāpiko, opasilesiko, vesayiko, sāmīpikoti catubbidho. Tattha yo ādheyyassa nissesādhārabhūto, so byāpiko, yathā tilesu telaṃ atthi, khīresu jalaṃ, dadhimhi sappi. Paccekasiddhānaṃ bhāvānaṃ yaṃ ādheyyabhāvena upasilesanaṃ allīyanaṃ atthi, so opasilesiko. Yathā āsane nisinno saṅgho, thāliyaṃ odanaṃ pacati, ghaṭe udaka+matthi, dūre ṭhito, samīpe ṭhito. Yattha samīpe samīpīvohāraṃ katvā tadāyattatādīpanatthaṃ ādhārabhāvo upacarīyati, taṃ sāmīpikaṃ, yathā gaṅgāyaṃ ghoso, gaṅgāya samīpe vajotyattho. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Yattha aññathābhāvavasena desantarāvacchedavasena vā ādhāraparikappo[Pg.128], so vesayito. Yathā ākāse sakuṇā caranti, bhūmiyaṃ manussā, jale macchā, pāsādesu patito, pāpasmiṃ ramatī mano, pasanno buddhasāsane, paññāya sādhu, vinaye nipuṇo, mātari sādhu, pitari nipuṇo. तो (आधार) व्यापी (व्यापिक), औपश्लेषिक (उपश्लेषिक), वैषयिक आणि सामीपिक अशा चार प्रकारचा आहे. त्यापैकी जो आधेयाचा (आश्रिताचा) पूर्ण आधार बनतो, तो 'व्यापी' होय; जसे तिळामध्ये तेल असते, दुधामध्ये पाणी असते, दह्यामध्ये तूप असते. स्वतंत्रपणे सिद्ध असलेल्या पदार्थांचे आधेयभावाने जे एकमेकांशी जोडले जाणे किंवा चिकटणे असते, तो 'औपश्लेषिक' होय; जसे आसनावर बसलेला संघ, पातेल्यात भात शिजवतो, घागरीत पाणी आहे, दूर उभा असलेला, जवळ उभा असलेला. जेथे जवळ असण्याच्या संबंधावरून जवळच्या वस्तूचा व्यवहार करून, त्यावर अवलंबून असणे दर्शवण्यासाठी आधारभावाचा उपचार केला जातो, तो 'सामीपिक' होय; जसे गंगेवर (गंगेच्या काठावर) घोष (गोकुळ) आहे, याचा अर्थ गंगेच्या जवळ गोकुळ आहे असा होतो. श्रावस्तीमध्ये जेतवनात विहार करतात. जेथे अन्य भावामुळे किंवा देशान्तराच्या (स्थानाच्या) मर्यादेमुळे आधाराची कल्पना केली जाते, तो 'वैषयिक' होय; जसे आकाशात पक्षी उडतात, भूमीवर मनुष्य राहतात, पाण्यात मासे असतात, महालावरून पडलेला, पापात मन रमते, बुद्धशासनात प्रसन्न असलेला, प्रज्ञेमध्ये चांगला, विनयात निपुण, मातेच्या ठिकाणी चांगला वागणारा, पित्याच्या ठिकाणी निपुण. Kiriyā kattu+kammaṭṭhā, ādhārīyati yena so; Ādhāro catudhā vutto, byāpakādippabhedato. कर्ता आणि कर्माच्या ठिकाणी राहणारी क्रिया ज्याच्याद्वारे आधारभूत केली जाते, तो 'आधार' होय. व्यापी इत्यादी भेदांमुळे तो आधार चार प्रकारचा सांगितला आहे. Byāpako tilakhīrādi, kaṭo opasilesiko; Sāmīpiko tu gaṅgādi, ākāso visayo mato. व्यापक (उदा. तिळात तेल, दुधात तूप इत्यादी), औपश्लेषिक (उदा. चटईवर बसणे), सामीपिक (उदा. गंगेच्या काठी इत्यादी) आणि विषय (उदा. आकाशात) हे आधार मानले जातात. 33. Nimitte ३३. निमित्त अर्थी (निमित्तामध्ये) Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, kuñjaro dantesu haññate, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, sampajānamusāvāde pācittiyaṃ. Sabbattha nimityattho. निमित्त अर्थी सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'कातडीसाठी (अजिनामध्ये) बिबट्या मारला जातो', 'दंतांसाठी (दातात) हत्ती मारला जातो', 'अणुमात्र दोषांमध्येही (वज्जेसु) भय पाहणारा', 'जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात (मुसावादे) पाचित्तिय (प्रायश्चित्त) होते'. या सर्व ठिकाणी निमित्त अर्थ आहे. 34. Yabbhāvo bhāvalakkhaṇaṃ ३४. ज्याचा भाव (क्रिया) हा दुसऱ्या भावाचे लक्षण असतो. Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī. Kāle gāvīsu duyhamānāsugato, duddhāsu āgato. Etthagamanakriyāya dohanakriyācihanaṃ, āgamanakriyāya duddhākriyācihanaṃ, eva+muparipi. Pubbaṇhasamaye gato, sāyanhasamaye āgato, jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu sampakampi. ज्याचा भाव (क्रिया) दुसऱ्या भावाचे (क्रियेचे) लक्षण (चिन्ह) बनतो, त्यापासून सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'गाईंचे दूध काढले जात असताना (गाई दुभत्या असताना) तो गेला', 'दूध काढून झाल्यावर तो आला'. येथे जाण्याच्या क्रियेचे चिन्ह दूध काढण्याची क्रिया आहे, आणि येण्याच्या क्रियेचे चिन्ह दूध काढून झाल्याची क्रिया आहे; पुढेही असेच समजावे. 'सकाळच्या वेळी तो गेला, संध्याकाळच्या वेळी तो आला.' 'हे सारिपुत्त, बोधिसत्तांचा जन्म होत असताना (जायमाने) ही दहा हजारांची लोकधातू कंपित झाली.' Pāsāṇā sakkharā ceva, kaṭhalā khāṇukaṇṭakā; Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake. दगड, गोटे, खडे, खुंट आणि काटे—हे सर्व मार्ग सोडून दूर होतात, जेव्हा लोकनायक (बुद्ध) चालतात. Imasmiṃ [Pg.129] sati idaṃ hoti iccādi. ‘‘Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī. 'हे असताना हे होते' इत्यादी. 'त्याच्यासाठी अवेळी पाऊस पडतो, वेळी पाऊस पडत नाही' ही विषय-सप्तमी आहे. 35. Chaṭṭhī cā+nādare ३५. अनादर अर्थी षष्ठी सुद्धा होते. Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī hoti sattamī cā+nādare gamyamāne. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji, mātāpitūsu rudantesu vā. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhate’’, ‘‘maccu ādāya gacchati, pekkhamāne mahājane’’. ज्याचा भाव दुसऱ्या भावाचे लक्षण बनतो, त्यापासून अनादर दर्शविला जात असताना षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'अनिच्छुक माता-पिता रडत असतानाच तो प्रव्रजित झाला' (षष्ठी: अकामकानं मातापितूनं रुदंतानं पब्बजि, किंवा सप्तमी: मातापितूसु रुदंतेसु वा). 'तो त्याला मारत घेऊन जातो, आणि शिविराज पाहत राहतो', 'मृत्यू (प्राण्याला) घेऊन जातो, आणि महाजन (लोक) पाहत राहतात'. Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī. Evaṃ gunnamissaro, gosvi+ssaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo, gunnaṃ sakkhī, gosu sakkhī, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasuto, gosu pasuto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇe. Tathā ādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani cumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, kadalīsu gaje rakkhanti, ñāṇasmiṃ pasanno, ñāṇasmiṃ ussukkoti visayasattamī. 'गुन्नं स्वामी' (गाईंचा स्वामी) यात संबंध अर्थी षष्ठी आहे, 'गोसु स्वामी' यात विषय-सप्तमी आहे. याचप्रमाणे: गुन्नमिस्सरो / गोस्विस्सरो (गाईंचा ईश्वर), गुन्नं अधिपती / गोसु अधिपती (गाईंचा अधिपती), गुन्नं दायादो / गोसु दायादो (गाईंचा वारसदार), गुन्नं सक्खी / गोसु सक्खी (गाईंचा साक्षीदार), गुन्नं पतिभू / गोसु पतिभू (गाईंचा जामीनदार), गुन्नं पसुतो / गोसु पसुतो (गाईंच्या पालनात मग्न), कुसला नच्चगीतस्स / कुसला नच्चगीते (नृत्य-गीतात कुशल), आयुत्तो कटकरणस्स / आयुत्तो कटकरणे (चटई बनवण्यात गुंतलेला). तसेच, आधार सांगण्याची इच्छा असल्यास सप्तमी होते, जसे की: 'भिक्खूंना अभिवादन करतात' (भिक्खूसु अभिवादेन्ति), 'मस्तकावर चुंबन घेऊन' (मुद्धनि चुम्बित्वा), 'बाहूंना धरून' (बाहासु गहेत्वा), 'हातांनी भिक्षेसाठी फिरतात' (हत्थेसु पिण्डाय चरन्ति), 'केळीच्या बागेत हत्तींचे रक्षण करतात' (कदलीसु गजे रक्खन्ति), 'ज्ञानावर प्रसन्न' (ञाणस्मिं पसन्नो), 'ज्ञानाविषयी उत्सुक' (ञाणस्मिं उस्सुक्को) ही विषय-सप्तमी आहे. 36. Yato niddhāraṇaṃ ३६. ज्यापासून निर्धारण (निवड) केले जाते. Jātiguṇakriyāhi samudāyate+kadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ, yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sūkadhaññesu sālayo pathyatamā. Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu [Pg.130] sampannakhīratamā. Gacchataṃ dhāvanto sīghatamā, gacchantesu dhāvanto sīghatamā. जाती, गुण आणि क्रिया यांच्याद्वारे समूहातून एका भागाला वेगळे करणे म्हणजे 'निर्धारण' (निद्धारण) होय. ज्याच्यापासून ते केले जाते, त्या शब्दापासून षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होतात. जसे की, 'धान्यांमध्ये तांदूळ सर्वात पथ्यकर आहे' (षष्ठी: सूकधञ्ञानं सालयो पथ्यतमा, किंवा सप्तमी: सूकधञ्ञेसु सालयो पथ्यतमा). 'गाईंमध्ये काळी गाय सर्वात जास्त दूध देणारी आहे' (षष्ठी: गावीनं कण्हा सम्पन्नखीरतमा, किंवा सप्तमी: गावीसु कण्हा सम्पन्नखीरतमा). 'जाणाऱ्यांमध्ये धावणारा सर्वात वेगवान असतो' (षष्ठी: गच्छतं धावन्तो सीघतमो, किंवा सप्तमी: गच्छन्तेसु धावन्तो सीघतमो). 14. Sattamyā+dhikye १४. अधिक (श्रेष्ठत्व) अर्थी सप्तमी होते. Ādhikye atthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upakhāriyaṃ doṇo, khāriyā doṇo adhikotyattho. Tathā upanikkhe kahāpaṇaṃ. अधिक (श्रेष्ठत्व) अर्थी 'उप' शब्दाशी युक्त असलेल्या शब्दापासून सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'उपखारियं दोणो' म्हणजे खारीपेक्षा दोण अधिक आहे. तसेच 'उपनि क्खे कहापणं' (निक्खापेक्षा कहापण अधिक आहे). 15. Sāmitthe+dhinā १५. स्वामित्व (मालकी) अर्थी 'अधि' शब्दाशी युक्त असलेल्या शब्दापासून सप्तमी होते. Sāmibhāvatthe adhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhibrahmadatte pañcālā, adhipañcālesu brahmadatto, brahmadattissarā pañcālāti attho. Adhidevesu buddho, sammutidevādīhi buddho adhikotyattho. स्वामित्व अर्थी 'अधि' शब्दाशी युक्त असलेल्या शब्दापासून सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'अधिब्रह्मदत्ते पञ्चाला' किंवा 'अधिपञ्चालेसु ब्रह्मदत्तो', याचा अर्थ ब्रह्मदत्त हा पंचालांचा स्वामी आहे असा होतो. 'अधिदेवेसु बुद्धो' म्हणजे संमृति-देव इत्यादींपेक्षा बुद्ध श्रेष्ठ आहेत असा अर्थ होतो. Ettha ca yathāvuttesu atthesu ayaṃ bhedo – आणि येथे, वर सांगितलेल्या अर्थांमध्ये हा भेद (फरक) आहे – Kārakaṃ sādhakaṃ nibbattakaṃ kriyānimittanti atthato ekameva, tañca daṇḍo, dhavalo, pacanaṃ, citto, goti dabba+guṇa+kriyā+nāma+jātibhedena pañcavidhampi kamma+kattādivasena chabbidhaṃ, taṃ sattikārakaṃ, tadādhārabhūtadabbādayo tatraṭṭhakārakaṃ, na mukhyato. Mukhyato ce honti, tesaṃ sattidabbānaṃ aññamaññabyāvaṭarūpattā yo ādhāro, so ādhāroyeva, kismiñcikāle karaṇaṃ vā katturūpabhūto vā na hoti, tasmā thāli pacati, thāliyā pacati, thāliyaṃ pacatītyādinā ekassa vatthuno kattu+karaṇā+dhārabhedo na siyā. Sattipakkhe pana dabbādīnaṃ anekasattiyā ādhārattā sattiyā dabbādayo vivakkhitā taṃ taṃ kārakaṃ hotīti dabbādīnaṃ abhedepi kārakabhedo yujjate. Vuttañhi – कारक, साधक, निब्बत्तक (उत्पादक) आणि क्रियानिमित्त हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. आणि ते द्रव्य, गुण, क्रिया, नाम आणि जाती या भेदांमुळे पाच प्रकारचे असूनही, कर्म, कर्ता इत्यादींच्या रूपाने सहा प्रकारचे आहे. ते 'शक्ती-कारक' (सत्तिकारक) आहे, आणि त्याचे आधारभूत असलेले द्रव्यादी हे 'तत्रस्थ-कारक' (तत्रट्ठकारक) आहेत, मुख्य रूपाने नव्हे. जर ते मुख्य रूपाने असते, तर त्या शक्तीयुक्त द्रव्यांच्या परस्परांहून भिन्न स्वरूपामुळे जो आधार आहे तो केवळ आधारच राहिला असता; तो कधीही करण किंवा कर्ता बनू शकला नसता. त्यामुळे, 'भांडे शिजवते' (थाली पचति), 'भांड्याने शिजवते' (थालिया पचति), 'भांड्यात शिजवते' (थालियं पचति) इत्यादी प्रकारे एकाच वस्तूचे कर्ता, करण आणि आधार असे भेद होऊ शकले नसते. परंतु, शक्तीच्या पक्षात (सत्तिपक्खे) द्रव्यादी हे अनेक शक्तींचे आधार असल्यामुळे, जेव्हा त्या शक्तींच्या रूपाने द्रव्यादी विवक्षित (इच्छित) असतात, तेव्हा ते ते कारक बनतात; म्हणून द्रव्यादींमध्ये अभेद असतानाही कारकांचा भेद योग्य ठरतो. कारण असे म्हटले आहे – Vicittakattuādīhi[Pg.131], saṃyogā ekavatthuno; Nānāttaṃ yujjate nāṭya-bhedena naṭakassi+vāti. विविध कर्ता इत्यादींच्या संयोगाने एकाच वस्तूचे अनेकत्व (विविध रूपे) योग्य ठरते, ज्याप्रमाणे नाटकातील विविध पात्रांच्या भेदाने एकाच नटाचे अनेक रूपे होतात. Thāli vatthuto ekā cedapi sattikārakabhūtakattu+karaṇā+dhārādīnaṃ bhedena bheda+mupayāti, kimiva rāma+rāvaṇādivesadhārīnaṭako tesaṃ nāmavasena rāmo, rāvaṇoti bheda+mupayāti, ta+mivāti adhippāyo. भांडे (थाली) हे वस्तूच्या रूपाने एकच असले, तरी शक्ती-कारकरूप कर्ता, करण, आधार इत्यादींच्या भेदाने ते भिन्नता प्राप्त करते. जसे की, राम, रावण इत्यादींचे वेष धारण करणारा नट त्यांच्या नावावरून 'राम' किंवा 'रावण' अशा भेदाला प्राप्त होतो, त्याचप्रमाणे हा अभिप्राय आहे. Puna+rapi – पुन्हा असेही – Yathe+kopi paṭo sutta, pītādiguṇasaṃyuto; Sukko paṭoti pītoti, bhedaṃ yātye+vameva+yaṃ. ज्याप्रमाणे एकच वस्त्र सुताने आणि पिवळ्या इत्यादी गुणांच्या संयोगाने 'पांढरे वस्त्र' किंवा 'पिवळे वस्त्र' अशा भेदाला प्राप्त होते, त्याचप्रमाणे हेही आहे. Ettha ca sattibhūtakattādayo mukhyakārakaṃ, taṃyogena dabbabhūtathālī guṇakārakaṃ, te ca kathaṃ kriyāya kārakā honti. Kattā attanā patiṭṭhitāya hasati+naccaticcādikriyāya nimittaṃ hoti. Kammañca attanā patiṭṭhitakriyāya tadatthabhūtaindhanādīni pavattentaṃ ‘‘odanaṃ pacatī’’tyādo nimittaṃ. ‘Kaṭṭhehi paccatī’tyādo kaṭṭhāni jalanakriyāya sādhetabbapākassa aṅgabhāvena nimittaṃ. ‘Pharasunā chindatī’tyādo pharasu ca kaṭṭhānaṃ dvidhāpavattiyā nimittaṃ. Kammañca kriyāya sambandhīyamānabyāpye sati nimittabhāvena kriyāya nimittaṃ. Tathā sampadānā+vadhi+ādhārānaṃ ‘gāvo dadāti’ ‘gāmasmā apanayati’ ‘thāliyaṃ pacatī’tyādīsu godānā+panayana+pacanakriyānaṃ nimittattā kriyāya nimittāni honti. Tesaṃ yathāsakaṃ kriyāya pavattako kattā, tasmā sa eva padhāno kattāti vohāraṃ [Pg.132] labhati, aññesaṃ karaṇādīnaṃ kattubhāve satipi appadhānattā taṃ na labhati. आणि येथे शक्तीरूप कर्ता इत्यादी मुख्य कारक आहेत, त्यांच्या योगाने द्रव्यरूप असलेले भांडे (थाली) हे गौण कारक आहे. आणि ते क्रियेचे कारक कसे बनतात? कर्ता स्वतःमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या हसणे, नाचणे इत्यादी क्रियेचे निमित्त बनतो. आणि कर्म स्वतःमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या क्रियेद्वारे, त्याच्यासाठी उपयुक्त असलेल्या इंधनादींना प्रवृत्त करत 'भात शिजवतो' (ओदनं पचति) इत्यादींमध्ये निमित्त बनते. 'लाकडांनी शिजवले जाते' (कट्ठेहि पच्चति) इत्यादींमध्ये लाकडे जळण्याच्या क्रियेद्वारे साध्य होणाऱ्या पाकाचे अंग बनून निमित्त होतात. 'कुऱ्हाडीने कापतो' (फरसुना छिन्दति) इत्यादींमध्ये कुऱ्हाड लाकडांचे दोन भाग करण्याच्या क्रियेचे निमित्त बनते. आणि कर्म क्रियेशी संबंधित आणि व्याप्य असताना निमित्तभावाने क्रियेचे निमित्त बनते. तसेच संप्रदान, अपादान (अवधी) आणि आधार हे 'गाई दान करतो' (गावो ददाति), 'गावातून दूर करतो' (गामस्मा अपनयति), 'भांड्यात शिजवतो' (थालियं पचति) इत्यादींमध्ये गोदान, दूर करणे आणि शिजवणे या क्रियांचे निमित्त असल्यामुळे क्रियेचे निमित्त बनतात. त्या-त्या क्रियेला प्रवृत्त करणारा कर्ता असतो, म्हणून त्यालाच 'प्रधान कर्ता' असे म्हटले जाते; इतर करण इत्यादींमध्ये कर्तृत्व असले तरी गौणत्वामुळे त्यांना ते नाव मिळत नाही. Codakena vuttañhi – शंकाकाराने (चोदकाने) म्हटलेच आहे – Nanu sāmagyamīnāyaṃ, kriyāsiddhi kathaṃ vada; Ekassa kattuno eva, sabbesaṃ kattutaṃ vinā. सर्व साधनांच्या समूहामध्ये (सामग्रीमध्ये) क्रियेची सिद्धी कशी होते ते सांगा; केवळ एकाच कर्त्याच्या कर्तृत्वाने, सर्वांच्या कर्तृत्वाशिवाय ती कशी घडू शकते? Sabbesaṃ karaṇādīnaṃ, kattutāya viyogato; Karaṇādīnaṃ abhāvattā, kārakaṃ na hi chabbidhanti. सर्व करण इत्यादींचा कर्तृत्वाशी वियोग झाल्यामुळे आणि करण इत्यादींचा अभाव झाल्यामुळे कारक सहा प्रकारचे असूच शकत नाही. Vuccate – यावर उत्तर दिले जाते – Yadyapya+tthi hi kattuttaṃ, sabhāvā karaṇādisu; Kriyāsiddhyā tathāpye+ta+mappadhānaṃ paraṅgato. जरी क्रिया सिद्ध करण्यासाठी करण इत्यादींमध्ये स्वभावतः कर्तृत्व असते, तरीही ते दुसऱ्याच्या (प्रधान कर्त्याच्या) अधीन असल्यामुळे गौण (अप्रधान) मानले जाते. Etaṃ sabhāvato upalabbhamānaṃ karaṇādīsu kattuttaṃ paresaṃ karaṇādīnaṃ jalana+dhāraṇādikriyāya aṅgaṃ upāyati appadhānanti adhippāyo. स्वभावाने उपलब्ध होणारे हे करण इत्यादींमधील कर्तृत्व, इतर करण इत्यादींच्या प्रज्वलन, धारण इत्यादी क्रियेचे अंग (साधन) बनते आणि ते अप्रधान असते, असा अभिप्राय आहे. Kārakaṃ chabbidhaṃ saññā-vasā chabbīsatividhaṃ; Pabhedā sattadhā kammaṃ, kattā pañcavidho bhave. कारक हे सहा प्रकारचे आहे, संज्ञेच्या (नावाच्या) आधारे ते सव्वीस प्रकारचे होते; कर्माचे सात भेद आहेत आणि कर्ता पाच प्रकारचा असतो. Karaṇaṃ duvidhaṃ hoti, sampadānaṃ tidhā mataṃ; Apādānaṃ pañcavidhaṃ, ādhāro tu catubbidho. करण दोन प्रकारचे असते, संप्रदान तीन प्रकारचे मानले गेले आहे; अपादान पाच प्रकारचे आणि आधार चार प्रकारचा असतो. Vibhattiyo pana – आणि विभक्ती तर – Paccatta+mupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ; Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhumma+mālapana+ṭṭhamaṃti. पच्चत्त (प्रथमा), उपयोग (द्वितीया), करण (तृतीया), संप्रदान (चतुर्थी), निस्सक्क (पंचमी), सामीवचन (षष्ठी), भुम्म (सप्तमी) आणि आठवे आलपन (संबोधन) आहेत. Iti payogasiddhiyaṃ kārakakaṇḍo tatiyo. अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील हा तिसरा कारककांड समाप्त झाला. 4. Samāsakaṇḍa ४. समासकांड Atha [Pg.133] nāmānameva aññamaññasambandhīnaṃ samāsoti nāmanissitattā, sayañca nāmikattā nāmānantaraṃ samāso vuccate. आता, परस्परांशी संबंधित असलेल्या नामांचाच समास होत असल्यामुळे, आणि तो नामावर आश्रित असल्यामुळे व स्वतः नामरूप असल्यामुळे, नामानंतर समासाचे वर्णन केले जाते. 1. Syādi syādine+katthanti १. ‘स्यादि स्यादिनेकतथं’ (स्यादि प्रत्ययान्त शब्दाचा दुसऱ्या स्यादि प्रत्ययान्त शब्दाशी एका अर्थी होणे) हे सूत्र – Ida+madhikataṃ veditabbaṃ. Pubbe vuttavidhiggahaṇañāyena syādīti tadantassa gahaṇaṃ. So ca bhinnatthānaṃ nāmāna+mekatthībhāvo samāsoti vuccate. हे अधिकारसूत्र म्हणून जाणावे. पूर्वी सांगितलेल्या विधीच्या ग्रहण करण्याच्या नियमाने 'स्यादि' याने तदन्त (त्या प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या) शब्दांचे ग्रहण होते. आणि भिन्न अर्थ असलेल्या नामांचे एकार्थी होणे याला 'समास' असे म्हटले जाते. 2. Asaṅkhyaṃ vibhatti+sampatti+samīpa+sākalyā+bhāva+yathā+ pacchā+yugapadatthe २. असंख्या (अव्ययीभाव समास) हा विभक्ती, समृद्धी, समीप, साकल्य (पूर्णता), अभाव, यथा (योग्यता इत्यादी), पश्चात् (नंतर) आणि युगपत् (एकाच वेळी) या अर्थांमध्ये होतो. Pubbassa+tthaparaṃ yassa, aññatthaparamañca yaṃ; Napuṃsakaṃ bhave yañca, ta+dāsaṃkhya+mihe+ssate. ज्या समासात पूर्वपदाचा अर्थ मुख्य असतो, किंवा जो अन्य अर्थाला प्राधान्य देणारा असतो, आणि जो नपुंसकलिंगी होतो, त्याला येथे 'असंख्या' (अव्ययीभाव) मानले जाते. Satthantare pasiddhaṃ yaṃ, abyayībhāvanāmato; Upakumbhaṃ tiṭṭhagu ca, pātameghaṃti taṃ yathā. इतर शास्त्रांमध्ये जे 'अव्ययीभाव' या नावाने प्रसिद्ध आहे; जसे की 'उपकुंभं', 'तिट्ठगु' आणि 'पातमेघं' इत्यादी. Asaṅkhyaṃ syādyantaṃ vibhatyādīna+matthe vattamānaṃ syādyantena sahe+katthaṃ bhavati. ‘‘Aviggaho niccasamāso, padantaraviggaho ce’’ti padantaraviggaho. Itthīsu tathā pavattāti viggayha vibhatyatthe samāse kate – विभक्ती इत्यादी अर्थांमध्ये वर्तमान असलेला 'असंख्या' (अव्ययीभाव) हा स्यादि-प्रत्ययान्त शब्द दुसऱ्या स्यादि-प्रत्ययान्त शब्दासोबत एकार्थी (एकपद) होतो. 'ज्याचा विग्रह होत नाही तो नित्य समास, किंवा ज्याचा दुसऱ्या पदाने विग्रह होतो' या नियमाने येथे दुसऱ्या पदाने विग्रह होतो. 'इत्थीसु तथा पवत्ता' (स्त्रियांच्या बाबतीत तसे घडले) असा विग्रह करून विभक्तीच्या अर्थात समास केला असता – 2,119. Ekatthatāyaṃ २,११९. ‘एकरूपता किंवा एकार्थी होणे’ या अर्थी – Eko attho yassa pakatipaccayādisamudāyassa so ekattho. Tassa bhāvo pavattinimittaṃ ekatthatā, īyādi+ṇādi+samāsavidhānaṃ, tasmiṃ sati syādilopo hoti. ज्या प्रकृती-प्रत्यय इत्यादींच्या समूहाचा एकच अर्थ असतो, तो 'एकार्थ' होय. त्याचा भाव किंवा प्रवृत्तीचे निमित्त म्हणजे 'एकात्मता' (एकार्थता) होय. जसे ईय-प्रत्यय, ण-प्रत्यय आणि समास यांचे विधान केले असता, 'स्यादि' प्रत्ययांचा लोप होतो. 9. Taṃ napuṃsakanti ९. ‘ते नपुंसकलिंगी होते’ या नियमाने – Napuṃsakaliṅge [Pg.134] ca ‘‘pubbasmā+mādito’’ti sabbavibhattīnaṃ lope ca kate adhitthi tiṭṭhati, bho adhitthi, adhitthi passa, adhitthi kataṃ, adhitti carati, adhitthi dehi, adhitthi apehi, adhitthi āyattaṃ, adhitthi patiṭṭhitaṃ. Evaṃ adhikumāri, antabhūtassa appadhānassa ghapassa ‘‘ghapassa+ntassā+ppadhānassā’’ti passa rasso. नपुंसकलिंगात आणि 'पुब्बस्मा मादितो' या सूत्राने सर्व विभक्तींचा लोप केला असता 'अधित्थि' (स्त्रियांच्या विषयी) असे रूप राहते. जसे: 'भो अधित्थि' (हे अधित्थि!), 'अधित्थि पस्स' (अधित्थि पहा), 'अधित्थि कतं' (अधित्थि केले), 'अधित्थि चरति' (अधित्थि चालते), 'अधित्थि देहि' (अधित्थि दे), 'अधित्थि अपेहि' (अधित्थिपासून दूर हो), 'अधित्थि आयत्तं' (अधित्थिच्या अधीन), 'अधित्थि पतिट्ठितं' (अधित्थिमध्ये प्रतिष्ठित). याचप्रमाणे 'अधिकुमारि' हे रूप बनते. येथे अंतर्भूत असलेल्या अप्रधान 'घप' संज्ञक दीर्घ स्वराचा 'घपस्सन्तस्साप्पधानस्स' या सूत्राने र्‍हस्व होतो. Saha=sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ. Vuttanayena ettha ca upari ca samāsādayo honti, ettha ‘‘akāle satatthe’’ti sahassa sādeso. Syādimhi kate ‘‘pubbasmā+mādito’’ti syādīnaṃ lope ca sampatte ‘‘nā+to+mapañcamiyā’’ti apañcamiyā paṭisedho ca akārantaasaṃkhyasamāsato parāsaṃ sabbavibhattīnaṃ aṃādeso ca hoti. Eva+muparipi. ब्रह्माने युक्त किंवा संपन्न म्हणजे 'सब्रह्मं'. सांगितलेल्या नियमाने येथे आणि पुढेही समास इत्यादी होतात. येथे 'अकाले सतत्थे' या सूत्राने 'सह' च्या जागी 'स' असा आदेश होतो. 'स्यादि' प्रत्यय लावल्यावर 'पुब्बस्मा मादितो' या सूत्राने स्यादि प्रत्ययांचा लोप प्राप्त झाला असता, 'nā+to+mapañcamiyā' (नातो मपंचमिया) या सूत्राने पंचमी सोडून इतर विभक्तींच्या लोपाचा निषेध होतो आणि अकारान्त असंख्या (अव्ययीभाव) समासाच्या पुढील सर्व विभक्तींच्या जागी 'अं' आदेश होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. Bhikkhānaṃ samiddhi subhikkhaṃ, ettha ghassa rasso. Subhikkhaṃ tiṭṭhati bho subhikkhaṃ, subhikkhaṃ passa. Nā+smiṃsu ‘‘vā tatiyā sattamīnaṃ’’ti vikappena aṃ, subhikkhaṃ subhikkhena vā kataṃ, subhikkhaṃ subhikkhena vā carati, subhikkhaṃ dehi. Pañcamiyaṃ a+mabbhāvā subhikkhā apagaccha, subhikkha+māyattaṃ, subhikkhaṃ subhikkhe vā patiṭṭhitaṃ. भिक्षूंची समृद्धी म्हणजे 'सुभिक्खं' (सुभिक्ष), येथे 'घ' चा र्‍हस्व होतो. 'सुभिक्खं तिट्ठति' (सुभिक्ष राहते), 'भो सुभिक्खं' (हे सुभिक्ष!), 'सुभिक्खं पस्स' (सुभिक्ष पहा). तृतीया आणि सप्तमी विभक्तीमध्ये 'वा ततीया सत्तमीनं' या सूत्राने पर्यायाने 'अं' आदेश होतो; जसे 'सुभिक्खं' किंवा 'सुभिक्खेन कतं' (सुभिक्षाने केले), 'सुभिक्खं' किंवा 'सुभिक्खेन चरति' (सुभिक्षाने चालते), 'सुभिक्खं देहि' (सुभिक्ष दे). पंचमी विभक्तीमध्ये 'अं' भाव न झाल्यामुळे 'सुभिक्खा अपगच्छ' (सुभिक्षापासून दूर जा), 'सुभिक्खमायत्तं' (सुभिक्षाच्या अधीन), 'सुभिक्खं' किंवा 'सुभिक्खे पतिट्ठितं' (सुभिक्षामध्ये प्रतिष्ठित) अशी रूपे होतात. Samīpatthe-kumbhassa samīpaṃ upakumbhaṃ, evaṃ upanagaraṃ, bho upakumbhaṃ iccādi. समीप (जवळ) या अर्थी – कुंभाच्या (घड्याच्या) जवळ ते 'उपकुंभं', याचप्रमाणे 'उपनगरं', 'भो उपकुंभं' इत्यादी. Sākalye-tiṇampi asesetvāti satiṇaṃ, tiṇampi asesetvā ajjhoharaṇīya+majjhoharatītyattho. Sesaṃ sabrahmasamaṃ[Pg.135]. Aggimpi asesetvāti sāggi, aggiganthaṃpi asesetvā adhītetyattho. Vāraggahaṇaṃ adhitthisamaṃ. साकल्य (पूर्णता) या अर्थी – गवतही न उरवता (सर्व गवत खाणे) म्हणजे 'सतिणं'. गवतही न उरवता खाण्यायोग्य वस्तू खातो असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित रूपे 'सब्रह्मं' प्रमाणे होतात. अग्नीलाही न उरवता (पूर्ण अग्नीग्रंथ) शिकणे म्हणजे 'साग्गि'. अग्नीग्रंथही न उरवता अभ्यास करतो असा याचा अर्थ आहे. 'वारि' शब्दाचे रूप 'अधित्थि' प्रमाणे होते. Abhāvo sambandhībhedā bahuvidho, tatra iddhābhāvevigatā iddhi=vibhūti saddikānanti dussaddikaṃ. Atthābhāvemakkhikānaṃ abhāvo nimmakkhikaṃ, niddarathaṃ, nimmasakaṃ. Atikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ. Upabhogasambandhīvattamānakālassa abhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nā+yaṃ upabhogatā loti attho. अभाव हा संबंधांच्या भेदांमुळे अनेक प्रकारचा असतो. त्यापैकी समृद्धीच्या अभावामध्ये – 'शब्दांची समृद्धी (कीर्ती) निघून गेली आहे ज्यांची' ते 'दुस्सद्दिकं'. अर्थाच्या (वस्तूच्या) अभावामध्ये – माश्यांचा अभाव म्हणजे 'निम्मक्खिकं' (मक्षिकाविरहित), 'निद्दरथं' (पीडारहित), 'निम्मसकं' (डासविरहित). ओलांडून जाण्याच्या अभावामध्ये – गवत ओलांडून गेलेले ते 'नित्तिणं' (तृणरहित). उपभोगाशी संबंधित वर्तमान काळाच्या अभावामध्ये – हलके पांघरूण ओलांडून गेले ते 'अतिलहुपावरणं', याचा अर्थ आता हलक्या पांघरूणाचा उपभोग घेण्याची वेळ निघून गेली आहे असा होतो. Yathāttho+nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-yoggaṃ rūpa+manurūpaṃ. Vicchāyaṃ-addhamāsaṃ addhamāsaṃ anu anvaddhamāsaṃ, evaṃ paccattaṃ. Atthānativattiyaṃ-sattiṃ anatikkamma yathāsatti. Evaṃ yathākkamaṃ, yathābalaṃ. Bahulādhikārā yā yā parisā yathāparisā. Sadisatthe-kikhiyā kaṇhavicchitadhenuyā sadiso sakikhi, sahassa sādeso. Ānupubbiyaṃ-jeṭṭhānukkamena anujeṭṭhaṃ. 'यथा' चा अर्थ अनेक प्रकारचा आहे. त्यापैकी योग्यतेच्या अर्थी – रूपाला योग्य ते 'अनुरूपं'. वीप्सा (पुनरावृत्ती) या अर्थी – प्रत्येक पंधरवड्याला ते 'अन्वड्ढमासं', याचप्रमाणे 'पच्चत्तं' (प्रत्येक आत्म्याला/स्वतःला). अर्थाचे उल्लंघन न करणे या अर्थी – शक्तीचे उल्लंघन न करता ते 'यथासत्ति' (यथाशक्ती). याचप्रमाणे 'यथाक्कमं' (यथाक्रम), 'यथाबलं' (यथाबल). बहुल अधिकाराने – जी जी परिषद ती 'यथापरिसा'. सादृश्य (सारखेपणा) या अर्थी – 'किखि' नावाच्या काळ्या ठिपक्यांच्या गाईसारखा तो 'सकिखि', येथे 'सह' च्या जागी 'स' आदेश होतो. आनुपूर्वी (क्रमवारी) या अर्थी – ज्येष्ठाच्या क्रमाने ते 'अनुजेट्ठं'. Pacchāatthe-rathassa pacchā anurathaṃ. पश्चात् (मागे) या अर्थी – रथाच्या मागे ते 'अनुरथं'. Yugapadatthe-cakkena saha=ekakālaṃ sacakkaṃ, cakkena ekakkhaṇe nidhetīti attho. युगपत् (एकाच वेळी) या अर्थी – चक्रासह एकाच वेळी ते 'सचक्कं', याचा अर्थ चक्राच्या सोबत एकाच क्षणी ठेवतो असा होतो. 3. Yathā na tulye ३. तुलना (सादृश्य) नसलेल्या अर्थी 'यथा' चा प्रयोग होतो. Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahe+kattho na bhavati. Yathā devadatto, tathā yaññadatto. Ettha upamānabhūto yathāsaddo ‘tathā yaññadatto’ti upameyya+mapekkhati, tasmā ‘‘sāpekkha+masamatthaṃ bhavatī’’ti ñāyā asamāse [Pg.136] ‘‘na tulye’’ti paṭisedho kimattha+miti ce. Yasmā ‘‘yathā devadatto’’ti samudāyameva upamānaṃ bhavati, na visuṃ yathāsaddo, tasmā samudāyasseva upameyyasāpekkhatte na asāmatthiyatā na visuṃ yathāsaddassa, tasmā sādisse pattasamāsassa paṭisedhattha+midaṃ. Tulyattheti vattabbe tulyaṃ vinā tulyatā natthīti tulyattheti avatvā tulyeti vuttaṃ. 'यथा' हा शब्द 'तुल्य' (समान) या अर्थी वर्तत असताना 'सि' आदि प्रत्ययान्त (सुबन्त) शब्दासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होत नाही. जसे 'यथा देवदत्तो, तथा यञ्ञदत्तो' (जसा देवदत्त, तसा यज्ञदत्त). येथे उपमानभूत असलेला 'यथा' शब्द 'तथा यञ्ञदत्तो' या उपमेयाची अपेक्षा करतो, म्हणून 'सापेक्ष असमर्थ असते' या न्यायाने समास न होता 'न तुल्ये' (तुल्य अर्थी नाही) हा निषेध कशासाठी आहे? असे विचारल्यास: कारण 'यथा देवदत्तो' हा समुदायच उपमान होतो, केवळ 'यथा' हा शब्द स्वतंत्रपणे नाही. म्हणून समुदायालाच उपमेयाची अपेक्षा असल्यामुळे असमर्थता येत नाही, केवळ 'यथा' शब्दाला स्वतंत्रपणे नाही. म्हणून सादृश्यामध्ये प्राप्त होणाऱ्या समासाचा निषेध करण्यासाठी हे आहे. 'तुल्य अर्थी' असे म्हणायचे असताना, 'तुल्य' शिवाय 'तुल्यता' नसते, म्हणून 'तुल्य अर्थी' असे न म्हणता 'तुल्य' असे म्हटले आहे. Yathākathañci sādissaṃ, ñāyate yattha sambhavaṃ; Upamā nāma sā tassā, papañco bahudhā bhave. ज्या ठिकाणी जसे काही सादृश्य (समानता) संभवते असे समजते; तिला 'उपमा' असे म्हणतात, तिचा विस्तार अनेक प्रकारे होतो. 4. Yāvā+vadhāraṇe ४. 'याव' हा शब्द अवधारण (मर्यादा निश्चित करणे) अर्थी असताना. Yāvasaddo avadhāraṇe vattamāno syādyantena sahe+kattho bhavati. Avadhāraṇaṃ=ettakatāparicchedo. Yāvantāni amattāni=bhājanāni yāvāmattaṃ, iminā samāse kate sesaṃ pubbasamaṃ. Jīvassa yattako paricchedo yāvajīvaṃ. Yāvatāyukaṃ, ‘‘sakatthe’’ti kapaccayo. Yattakena attho yāvadatthaṃ. 'याव' हा शब्द अवधारण (मर्यादा निश्चित करणे) अर्थी वर्तत असताना सुबन्तासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होतो. अवधारण म्हणजे एवढेच अशी मर्यादा निश्चित करणे. 'यावन्तानि अमत्तानि' = जेवढी भांडी (अमत्त = भांडी) तेवढी 'यावामत्तं'. या सूत्राने समास केल्यावर उर्वरित कार्य पूर्वीप्रमाणेच होते. जीवनाची जेवढी मर्यादा ते 'यावजीवं' (आयुष्यभर). 'यावतायुकं' यामध्ये 'स्वार्थे' या अर्थी 'क' प्रत्यय लागला आहे. जेवढ्याशी अर्थ (गरज) ते 'यावदत्थं' (गरजेनुसार). 5. Payyapā bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā ५. परि, अप, आ, बहि, तिरो, पुरे, पच्छा हे शब्द पंचम्यन्त (पंचमी विभक्ती असलेल्या) शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी (समासयुक्त) होतात. Pariādayo pañcamyantena sahe+katthā honti vā. Pari pabbatā paripabbataṃ. Vāssa vākyavikappatthattā pari pabbatā iccādayopi honti. Apa pabbatā apapabbataṃ, ā pāṭaliputtā āpāṭaliputtaṃ, bahi gāmā bahigāmaṃ, tiro pabbatā tiropabbataṃ, pure bhattā purebhattaṃ, pacchā bhattā pacchābhattaṃ, sabbaṃ upakumbhasamaṃ, iminā samāso viseso. Eva+muparisuttepi. 'परि' इत्यादी शब्द पंचम्यन्त शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी होतात. 'परि पब्बता' चे 'परिपब्बतं' (पर्वताच्या भोवती). 'वा' (विकल्प) हा वाक्याच्या विकल्पासाठी असल्यामुळे 'परि पब्बता' इत्यादी वाक्ये देखील होतात. 'अप पब्बता' चे 'अपपब्बतं', 'आ पाटलिपुत्ता' चे 'आपाटलिपुत्तं', 'बहि गामा' चे 'बहिगामं', 'तिरो पब्बता' चे 'तिरोपब्बतं', 'पुरे भत्ता' चे 'पुरेभत्तं', 'पच्छा भत्ता' चे 'पच्छाभत्तं' होते. हे सर्व 'उपकुंभ' प्रमाणेच आहे, या सूत्राने होणारा समास हा विशेष आहे. पुढील सूत्रातही असेच समजावे. Vātya+dhikāro [Pg.137] – 'वा' हा अधिकार सूत्र आहे – 6. Samīpā+yāmesva+nu ६. समीप (जवळ) आणि आयाम (लांबी/विस्तार) या अर्थांमध्ये 'अनु' हा शब्द (पंचम्यन्त शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी होतो). ‘‘Asaṃkhya’’miccādinā niccasamāsassa vikappatthaṃ samīpaggahaṇaṃ. Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahe+kattho vā hoti. Ettha samīpaggahaṇassa bhāvappadhānattā sāmīpyameva gamyateti sāmīpyeti vuttaṃ. Vanassa anu=samīpaṃ anuvanaṃ, gaṅgāya anu=āyāmo anugaṅgaṃ, gaṅgāya anu vā bārāṇasī. 'असंख्य' इत्यादी सूत्राने होणाऱ्या नित्य समासाला विकल्प देण्यासाठी 'समीप' चे ग्रहण केले आहे. 'अनु' हा शब्द सामीप्य (जवळ असणे) आणि आयाम (लांबी) या अर्थी वर्तत असताना सुबन्तासोबत विकल्प करून एकार्थी होतो. येथे 'समीप' या ग्रहणात भावप्रधानता असल्यामुळे 'सामीप्य' असाच अर्थ घेतला जातो, म्हणून 'सामीप्य' असे म्हटले आहे. 'वनस्स अनु' = वनाच्या जवळ ते 'अनुवनं', 'गङ्गाय अनु' = गंगेच्या लांबीनुसार ते 'अनुगङ्गं', किंवा 'गङ्गाय अनु वा बाराणसी' (गंगेच्या जवळ वाराणसी). 7. Tiṭṭhagvādīni ७. 'तिट्ठगु' इत्यादी शब्द (अव्ययीभाव समासात निपातनाने सिद्ध होतात). Tiṭṭhaguādīni aññatthena siddhāpi asmiṃ asaṃkhyasamāse nipātiyanti. Tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāleti tiṭṭhantasadda+gosaddehi paṭhamāyomhi kate ‘‘vā+nekaññatthe’’ti samāso, iminā nipātanā lope napuṃsakatthe ca kate simhi gossa ‘‘gossu’’ti ukāre ‘‘pubbasmā+mādito’’ti vibhattilopo. Evaṃ vahantī gāvo yasmiṃ kāleti vahaggu iccādi. Velāppakāsakapātoādīnampi ettheva saṅgaho, pāto nahānanti sattamīamādisamāse pātanahānaṃ, evaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ, sāyakālaṃ, pātameghaṃ, sāyameghaṃ, pātamaggaṃ, sāyamaggaṃ, ettha ‘‘eona+ma vaṇṇe’’ti akāro, niggahītassa lopo ca hoti. 'तिट्ठगु' इत्यादी शब्द अन्य अर्थी सिद्ध होत असले तरी या अव्ययीभाव (असंख्य) समासात निपातनाने सिद्ध केले जातात. ज्या काळात गाई उभ्या राहतात तो काळ, अशा अर्थी 'तिट्ठन्त' शब्द आणि 'गो' शब्द यांच्या प्रथमा विभक्तीमध्ये 'वाऽनेकमन्यपदार्थे' या सूत्राने समास झाल्यावर, या निपातनाने लोप आणि नपुंसकलिंग केल्यावर, 'सि' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाच्या ओ-काराचा 'उ' कार होऊन 'तिट्ठगु' बनते आणि 'पुब्बस्मामादितो' या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. याचप्रमाणे ज्या काळात गाई वाहतात (चालतात) तो काळ 'वहग्गु' इत्यादी रूपे बनतात. वेळ दर्शवणाऱ्या 'पातो' (सकाळी) इत्यादी शब्दांचाही येथेच संग्रह होतो. 'पातो नहानं' (सकाळचे स्नान) या सप्तमी तत्पुरुष समासात 'पातनहानं' होते, तसेच 'सायनहानं' (संध्याकाळचे स्नान), 'पातकालं', 'सायकालं', 'पातमेघं', 'सायमेघं', 'पातमग्गं', 'सायमग्गं' होते. येथे 'एओनम वण्णे' या सूत्राने अ-कार होतो आणि निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो. 8. Ore+pari+paṭi+pāre+majjhe+heṭṭhu+ddhā+dho+nto vā chaṭṭhiyā. ८. ओर, उपरि, पटि, पार, mज्झ, हेट्ठा, उद्धं, अधो, अन्तो हे शब्द षष्ठ्यन्त (षष्ठी विभक्ती असलेल्या) शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी (समासयुक्त) होतात. Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahe+katthā vā honti. Oraṃ gaṅgāya oregaṅgā, upari sikharassa uparisikharaṃ, paṭi=mukhaṃ sotassa [Pg.138] paṭisotaṃ, pāraṃ yamunāya pāreyamunaṃ, majjhaṃ gaṅgāya majjhegaṅgaṃ, heṭṭhā pāsādassa heṭṭhāpāsādaṃ, uddhaṃ gaṅgāya uddhagaṅgaṃ, adho gaṅgāya adhogaṅgaṃ, anto pāsādassa antopāsādaṃ. Iminā nipātanāva niggahītalope ca ekāre ca kate oreccādi hoti. 'ओर' इत्यादी शब्द षष्ठ्यन्त शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी होतात. गंगेच्या अलीकडे ते 'ओरेगङ्गा' (किंवा ओरगङ्गा), शिखराच्या वर ते 'उपरिसिखरं', प्रवाहाच्या विरुद्ध ते 'पटिसोतं', यमुनेच्या पलीकडे ते 'पारेयमुनं', गंगेच्या मध्ये ते 'मज्झेगङ्गा', प्रासादाच्या (महालाच्या) खाली ते 'हेट्ठापासादं', गंगेच्या वर ते 'उद्धगङ्गा', गंगेच्या खाली ते 'अधोगङ्गा', प्रासादाच्या आत ते 'अन्तोपासादं'. या निपातनानेच निग्गहीताचा लोप आणि ए-कार झाल्यावर 'ओरे' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात. 10. A+mādi १०. 'अं' (द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय) इत्यादी अंत असणारे शब्द. A+mādisyādyantaṃ syādyantena saha bahula+mekattaṃ hoti. 'अं' इत्यादी सुबन्त शब्द दुसऱ्या सुबन्त शब्दासोबत बहुधा एकार्थी (समासयुक्त) होतात. Uttarassa padassa+ttho, padhānaṃ liṅga+massa ca; Dutiyantādipadekattho, bahudhā taṃ vibhajjate. ज्या समासात उत्तर पदाचा अर्थ आणि त्याचे लिंग प्रधान असते; द्वितीयान्त इत्यादी पदांचा एकार्थी होणारा तो (तत्पुरुष) समास अनेक प्रकारे विभागला जातो. Paresa+missate tañca, bhiyyo tappurisā+khyayā; Taṃ yathā+tra rājāpaccaṃ, katthacīti+mitīdisaṃ. आणि तो समास इतरांमध्ये मिसळतो, त्याला प्रामुख्याने 'तत्पुरुष' या नावाने ओळखले जाते; जसे की येथे 'राजापच्चं' (राजाचे अपत्य), काही ठिकाणी अशा प्रकारे रूपे होतात. A+mādyantānaṃ kārakānaṃ akārakānañca samāso katthacimeva vā hoti. Tañca bahulaṃvidhānenāti daṭṭhabbaṃ. 'अं' इत्यादी अंत असणाऱ्या कारक आणि अकारक शब्दांचा समास काही ठिकाणीच विकल्प करून होतो. आणि तो 'बहुळ' विधानाने होतो असे समजावे. Tattha dutiyātappuriso amādi gata+nissitā+tītā+tikkanta+pattā+pannādīhi bhavati. Saraṇaṃ gatoti samāse kate ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopādi upari sabbattha pubbasamaṃ. Saraṇagato, saraṇagatā. Saraṇagatā, saraṇagatāyo. Saraṇagataṃ kulaṃ, saraṇagatāni kulāni iccādi. Araññagato, bhūmigato. Dhammaṃ nissito dhammanissito, atthanissito. Bhavaṃ atīto bhavātīto, kālātīto. Pamāṇaṃ atikkantaṃ pamāṇātikkantaṃ, lokātikkantaṃ. Sukhaṃ patto sukhappatto, dukkhappatto. Sotaṃ āpanno sotāpanno, nirodhasamāpanno, maggappaṭipanno. Rathaṃ āruḷho rathāruḷho[Pg.139]. Sabbarattiṃ sobhaṇo sabbarattisobhaṇo, muhuttasukhaṃ. Akārakānaṃ samāso accantasaṃyoge. Vuttiyevo+papadasamāse, tassa niccattā. Yathā kammaṃ karotīti kammakāro, kumbhakāro, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, dhammakāmo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, vinayadharo. Sānaṃ pacatīti sapāko, tantaṃ vāyatīti tantavāyo, varaṃ āharatīti varāharo. Nta+māna+ktavantehi vākyameva. Dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā. त्यामध्ये द्वितीया तत्पुरुष समास हा 'अं' इत्यादी द्वितीयान्त शब्दांचा 'गत', 'निस्सित', 'अतीत', 'अतिक्कन्त', 'पत्त', 'आपन्न' इत्यादी शब्दांसोबत होतो. 'सरणं गतो' (शरणागत) असा समास केल्यावर 'एकत्थतायं' या सूत्राने विभक्तीचा लोप इत्यादी कार्ये पुढे सर्वत्र पूर्वीप्रमाणेच होतात. सरणगतो (पुल्लिंगी एकवचन), सरणगता (स्त्रीलिंगी एकवचन). सरणगता (पुल्लिंगी बहुवचन), सरणगतायो (स्त्रीलिंगी बहुवचन). सरणगतं कुलं (नपुंसकलिंगी एकवचन), सरणगतानि कुलानि (नपुंसकलिंगी बहुवचन) इत्यादी. अरञ्ञगतो (अरण्यात गेलेला), भूमिगतो (भूमीवर गेलेला). धम्मं निस्सितो = धम्मनिस्सितो (धर्माचा आश्रय घेतलेला), अत्थनिस्सितो (अर्थाचा आश्रय घेतलेला). भवं अतीतो = भवातीतो (भवाच्या पलीकडे गेलेला), कालातीतो (काळाच्या पलीकडे गेलेला). पमाणं अतिक्कन्तं = पमाणातिक्कन्तं (प्रमाणाचे उल्लंघन केलेले), लोकातिक्कन्तं (लोकांचे उल्लंघन केलेले). सुखं पत्तो = सुखप्पत्तो (सुखाला प्राप्त झालेला), दुक्खप्पत्तो (दुःखाला प्राप्त झालेला). सोतं आपन्नो = सोतापन्नो (स्रोतात आपन्न झालेला/प्रविष्ट झालेला), निरोधसमापन्नो (निरोध समापत्तीला प्राप्त झालेला), मग्गप्पटिपन्नो (मार्गावर आरूढ झालेला). रथं आरुळ्हो = रथारुळ्हो (रथावर चढलेला). सब्बरत्तिं सोभणो = सब्बरत्तिसोभणो (रात्रभर शोभणारा), मुहुत्तसुखं (क्षणभराचे सुख). अकारकांचा (क्रियापदाशी थेट संबंध नसलेल्या शब्दांचा) समास अत्यंत संयोगात (काळ किंवा मार्गाच्या निरंतर संबंधात) होतो. उपपद समासात केवळ वृत्तीच (समासयुक्त रूपच) असते, कारण तो नित्य समास असतो. जसे की - कम्मं करोतीति = कम्मकारो (कर्म करणारा), कुंभकारो (कुंभार), अत्थं कामेतीति = अत्थकामो (अर्थाची इच्छा करणारा), धम्मकामो (धर्माची इच्छा करणारा), धम्मं धारेतीति = धम्मधरो (धर्माला धारण करणारा), विनयधरो (विनयाला धारण करणारा). सानं पचतीति = सपाको (कुत्र्याचे मांस शिजवणारा/चांडाल), तन्तं वायतीति = तन्तवायो (विणकर), वरं आहरतीति = वराहरो (वर आणणारा). 'न्त' (कृदन्त), 'मान' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययान्त शब्दांसोबत केवळ वाक्यच राहते (समास होत नाही). जसे की - धम्मं सुणन्तो (धर्म ऐकणारा), धम्मं सुणमानो (धर्म ऐकणारा), ओदनं भुत्तवा (भात खाल्लेला). Tatiyātappuriso kitaka+pubba+sadisa+samo+nattha+kalaha+nipuṇa+missa+sakhilādīhi. Buddhena bhāsito buddhabhāsito dhammo, evaṃ jinadesito. Satthārā vaṇṇito satthuvaṇṇito. Viññūhi garahito viññugarahito, viññuppasattho, issarakataṃ, sayaṃ kataṃ, sukehi āhaṭaṃ sukāhaṭaṃ, raññā hato rājahato, rājapīḷito. Agginā daḍḍho aggidaḍḍho, sappena daṭṭho sappadaṭṭho, sallehi viddho sallaviddho, icchāya pakato icchāpakato, sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyavippayogo, jātithaddho, guṇahīno, guṇavuddho, catuvaggakaraṇīyaṃ, catuvaggādikattabbaṃ. Kākehi peyyā kākapeyyā, nadī. Kvaci vuttiyeva, urasā gacchatīti urago, pādena pivatīti pādapo. Kvaci vākyameva, pharasunā chinnavā, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā. Pubbādiyoge-māsena pubbo māsapubbo. Evaṃ mātusadiso, mātusamo. Ekūnavīsati, sīlavikalo, asikalaho, vācānipuṇo, yāvakālikasammissaṃ, vācāsakhilo[Pg.140]. Satthārā sadiso satthusadiso, satthukappo, puññena atthiko puññatthiko, guṇādhiko. Dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena saṃsaṭṭho odano guḷodano. Kārakasambandho kriyāya kato, upasittādikriyānaṃ apaññāyanepi vuttiyevo+pasittādikriyāna+mākhyāpanato natthā+yuttatthatā. Evaṃ khīrodano. Assena yutto ratho assaratho, maggacittaṃ, jambuyā paññāto lakkhito dīpo jambudīpo, ekena adhikā dasa ekādasa, jātiyā andho jaccandho, pakatiyā medhāvī pakatimedhāvī iccādi. तृतीया तत्पुरुष समास हा कृदंत (कितक), पुब्ब (पूर्व), sadis (सदृश), सम, ऊन (उणे/कमी), कलह, निपुण, मिस्स (मिश्र), सखिल (मधुरभाषी) इत्यादी शब्दांच्या योगात होतो. जसे - 'बुद्धेन भासितो' = 'बुद्धभासितो धम्मो' (बुद्धांनी उपदेशिलेला धम्म), याचप्रमाणे 'जिनदेसितो' (जिनांनी उपदेशिलेला). 'सत्थारा वण्णितो' = 'सत्थुवण्णितो' (शास्त्यांनी प्रशंसिलेला). 'विञ्ञूहि गरहितो' = 'विञ्ञुगरहितो' (विद्वानांनी निंदिलेला), 'विञ्ञुप्पसत्थो' (विद्वानांनी प्रशंसिलेला), 'इस्सरकतं' (ईश्वराने केलेले), 'सयं कतं' (स्वतः केलेले), 'सुकेहि आहटं' = 'सुकाहटं' (पोपटांनी आणलेले), 'रञ्ञा हतो' = 'राजहतो' (राजाने मारलेला), 'राजपीळितो' (राजाने पीडित केलेला). 'अग्गिना दड्ढो' = 'अग्गिदड्ढो' (अग्नीने जळालेला), 'सप्पेन दट्ठो' = 'सप्पदट्ठो' (सर्पाने दंश केलेला), 'sallehi viddho' = 'सल्लविद्धो' (शल्यांनी/बाणांनी विंधलेला), 'इच्छाय पकतो' = 'इच्छापकतो' (इच्छेने वश झालेला), 'सीलसम्पन्नो' (शीलसंपन्न). याचप्रमाणे 'सुखसहगतं' (सुखसहगत), 'ञाणसम्पयुत्तं' (ज्ञानसंप्रयुक्त), 'मित्तसंसग्गो' (मित्रांचा संसर्ग), 'पियविप्पयोगो' (प्रियांचा वियोग), 'जातिथद्धो' (जातीचा अभिमान असलेला), 'गुणहीनो' (गुणहीन), 'गुणवुद्धो' (गुणांनी वृद्ध), 'चतुवग्गकरणीयं' (चार वर्गांनी करण्याजोगे), 'चतुवग्गादिकत्तब्बं' (चार वर्गांनी कर्तव्य). 'काकेहि पेय्या' = 'काकपेय्या नदी' (कावळ्यालाही सहज पाणी पिता येईल अशी काठोकाठ भरलेली नदी). काही ठिकाणी केवळ वृत्ती (समास) च होते, जसे - 'उरसा गच्छतीति उरगो' (छातीने चालणारा तो उरग/सर्प), 'पादेन पिवतीति पादपो' (पायाने/मुळांनी पाणी पिणारे ते पादप/झाड). काही ठिकाणी केवळ वाक्यच असते, जसे - 'फरसुना छिन्नवा' (कुऱ्हाडीने तोडलेला), 'काकेहि पातब्बा' (कावळ्यांनी पिण्याजोगी), 'दस्सनेन पहातब्बा' (दर्शनाने नष्ट करण्याजोगी). 'पुब्ब' इत्यादींच्या योगात - 'मासेन पुब्बो' = 'मासपुब्बो' (एका महिन्याने पूर्व/आधीचा). याचप्रमाणे 'मातुसदिसो' (मातेसारखा), 'मातुसमो' (मातेसमान). 'एकूनवीसति' (एकोणीस), 'सीलविकलो' (शीलाने विकल), 'असिकलहो' (तलवारीने कलह), 'वाचानिपुणो' (वाणीत निपुण), 'यावकालिकसमिस्सं' (यावकालिक मिश्रित), 'वाचासखिलो' (वाणीने मधुर). 'सत्थारा सदिसो' = 'सत्थुसदिसो' (शास्त्यांसारखा), 'सत्थुकप्प' (शास्त्यांसमान), 'पुञ्ञेन अत्थिको' = 'पुञ्ञत्थिको' (पुण्यार्थी/पुण्याची इच्छा करणारा), 'गुणाधिको' (गुणांनी अधिक). 'दधिना उपसित्तं भोजनं' = 'दधिभोजनं' (दह्याने कालवलेले भोजन), 'गुळेन संसट्ठो ओदनो' = 'गुळोदनो' (गुळाने मिश्रित भात). कारक संबंध हा क्रियेने सिद्ध होतो, 'उपसित्त' (कालवलेले) इत्यादी क्रिया स्पष्ट दिसत नसतानाही वृत्ती (समास) होतेच, कारण 'उपसित्त' इत्यादी क्रियांचा बोध होत असल्यामुळे ते निरर्थक ठरत नाही. याचप्रमाणे 'खीरोदनो' (दुधात शिजवलेला भात). 'अस्सेन युत्तो रथो' = 'अस्सरथो' (घोड्यांनी जोडलेला रथ), 'मग्गचित्तं' (मार्गचित्त), 'जम्बुया पञ्ञातो लक्खितो दीपो' = 'जम्बुदीपो' (जांभळीच्या झाडाने ओळखला जाणारा द्वीप - जंबूद्दीप), 'एकेन अधिका दसा' = 'एकादस' (एकाने अधिक दहा म्हणजे अकरा), 'जातिया अन्धो' = 'जच्चन्धो' (जन्मांध), 'पकतिया मेधावी' = 'पकतिमेधावी' (स्वभावाने बुद्धिमान) इत्यादी. Catutthītappuriso tadattha+attha+hita+deyyādīhi. Tadatthe-kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ, kathinacīvarassāti attho. Evaṃ cīvaradussaṃ, cīvaramūlaṃ, yāguyā atthāya taṇḍulā yāgutaṇḍulā, bhattataṇḍulā, saṅghassa atthāya bhattaṃ saṅghabhattaṃ, āgantukabhattaṃ, evaṃ gamikabhattaṃ, pāsādāya dabbaṃ pāsādadabbaṃ. Ettha cā+yaṃ niccasamāso, tassa tiliṅgatā ca-bhikkhusaṅghassa attho vihāro bhikkhusaṅghattho vihāro, bhikkhusaṅghatthā yāgu, bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ. Yassa attho yadattho, yadatthā, yadatthaṃ. Evaṃ tadattho, tadatthā, tadatthaṃ. Tathā lokahito. Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ pupphaṃ. Saṅghadeyyaṃ cīvaraṃ. Idha na hoti ‘‘saṅghassa dātabbaṃ’’. चतुत्थी तत्पुरुष (चतुर्थी तत्पुरुष) समास हा तदर्थ (त्याच्यासाठी), अर्थ (साठी), हित, देय इत्यादी शब्दांसोबत होतो. तदर्थ या अर्थी - कठिन (कठिन संस्कारासाठी) वस्त्र म्हणजे 'कठिनदुस्स' (कठिनवस्त्र), याचा अर्थ कठिनचीवरासाठी असा आहे. याचप्रमाणे 'चीवरदुस्स' (चीवरासाठी वस्त्र), 'चीवरमूल' (चीवरासाठी मूल्य), यागूसाठी (पेजेसाठी) तांदूळ ते 'यागुतण्डुल', भातासाठी तांदूळ ते 'भत्ततण्डुल', संघासाठी भोजन ते 'सङ्घभत्त' (संघभोजन), आगंतुकांसाठी भोजन ते 'आगन्तुकभत्त', याचप्रमाणे जाणाऱ्यांसाठी भोजन ते 'गमिकभत्त', प्रासादासाठी (इमारतीसाठी) साहित्य ते 'पासाददब्ब' (प्रासादद्रव्य). येथे हा नित्य समास आहे, आणि त्याचे तिन्ही लिंगांत रूप होते - भिक्खूसंघासाठी असलेला विहार तो 'भिक्खुसङ्घत्तो विहारो', भिक्खूसंघासाठी असलेली यागू ती 'भिक्खुसङ्घत्था यागु', भिक्खूसंघासाठी असलेले चीवर ते 'भिक्खुसङ्घत्थं चीवरं'. ज्याच्यासाठी तो 'यदत्तो', 'यदत्था', 'यदत्थं'. याचप्रमाणे 'तदत्तो', 'तदत्था', 'तदत्थं'. तसेच 'लोकहितो' (लोकांसाठी हितकारक). बुद्धांना देण्यायोग्य ते 'बुद्धदेय्यं' पुष्प. संघाला देण्यायोग्य ते 'सङ्घदेय्यं' चीवर. येथे "सङ्घस्स दातब्बं" (संघाला दिले पाहिजे) असा समास होत नाही. Pañcamītappuriso apagamana+bhaya+virati+mocanatthādīhi. Methunasmā apeto methunāpeto, evaṃ palāpagato, nagaraniggato, piṇḍapātapaṭikkanto, kāmato nikkhantaṃ kāmanikkhantaṃ, rukkhaggā patito rukkhaggapatito, sāsanaccuto, āpatti- vuṭṭhānaṃ[Pg.141], dharaṇītalaggato, sabbabhavehi nissaṭo sabbabhavanissaṭo. Bhayatādiyoge-rājato bhayaṃ rājabhayaṃ, corabhayaṃ, amanussabhayaṃ, aggibhayaṃ, pāpabhīto, pāpabhīruko. Akattabbato virati akattabbavirati, evaṃ kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati. Bandhanā mutto bandhanamutto, vanamutto, bandhanamokkho. Kammasamuṭṭhitaṃ, ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakomakaṃ. Kvaci vuttiyeva, kammato jātaṃ kammajaṃ, evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Idha na hoti ‘pāsādā patito’. पंचमी तत्पुरुष समास हा अपगमन (दूर जाणे), भय, विरती (दूर राहणे), मोचन (मुक्त होणे) इत्यादी अर्थांच्या शब्दांसोबत होतो. मैथुनापासून दूर गेलेला तो 'मेथुनापेतो'. याचप्रमाणे 'पलापगतो' (पळून गेलेला), 'नगरनिग्गतो' (नगरातून बाहेर पडलेला), 'पिण्डपातपटिक्कन्तो' (पिंडपातावरून परतलेला), कामापासून (वासनेपासून) निष्क्रांत झालेला तो 'कामनिक्खन्तं', वृक्षाच्या शेंड्यावरून पडलेला तो 'रुक्खग्गपतितो', शासनातून च्युत झालेला तो 'सासनच्चुतो', आपत्तीतून उठणे (मुक्त होणे) ते 'आपत्तिवुट्ठाणं', धरणीतलावरून गेलेला तो 'धरणीतलग्गतो', सर्व भावांपासून (अस्तित्वापासून) मुक्त झालेला तो 'सब्बभवनिसटो'. भय इत्यादींच्या योगाने - राजापासून भय ते 'राजभयं', 'चोरभयं' (चोरापासून भय), 'अमनुस्सभयं' (अमानवापासून भय), 'अग्गiभयं' (अग्नीपासून भय), पापाला भिलेला तो 'पापभीतो', पापाची भीती बाळगणारा तो 'पापभीरुको'. न करण्यायोग्य गोष्टींपासून विरती ती 'अकत्तब्बविरति'. याचप्रमाणे 'कायदुच्चरितविरति' (कायिक दुश्चरित्रापासून विरती), 'वचीदुच्चरितविरति' (वाचिक दुश्चरित्रापासून विरती). बंधनातून मुक्त तो 'बन्धनमुत्तो', वनातून मुक्त तो 'वनमुत्तो', बंधनातून मोक्ष (मुक्ती) तो 'बन्धनमोक्खो'. कर्मापासून समुत्थित (उत्पन्न झालेले) ते 'कम्मसमुट्ठितं', उत्कृष्टातून उत्कृष्ट ते 'उक्कट्टुक्कट्टं', कनिष्ठातून कनिष्ठ ते 'ओमकोमकं'. काही ठिकाणी केवळ वृत्तीच (समास) होते, जसे - कर्मापासून उत्पन्न झालेले ते 'कम्मजं', याचप्रमाणे 'चित्तजं' (चित्तापासून उत्पन्न), 'उतुजं' (ऋतूपासून उत्पन्न), 'आहारजं' (आहारापासून उत्पन्न). येथे "पासादा पतितो" (प्रासादावरून पडलेला) असा समास होत नाही. Chaṭṭhītappuriso rañño putto rājaputto, evaṃ rājapuriso, ācariyapūjako, buddhasāvako, buddharūpaṃ, jinavacanaṃ, samuddaghoso, dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi, pupphagandho, phalaraso, kāyassa lahutā kāyalahutā. Maraṇassati, rukkhamūlaṃ, ayassa patto ayopatto, ettha ‘‘manādyāpādīna+mo maye ce’’ti o. Evaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ, pānīyathālakaṃ, sappikumbho, devānaṃ rājā devarājā. Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘puṃ pumassavā’’ti pumassa puṃ, niggahītalopo, lassa dvibhāvo ca. Hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, bhikkhunisaṅgho, jambusākhā, ettha īkārūkārānaṃ rasso. Bahulādhikārā nta+māna+niddhāriya+pūraṇa+bhāva+tittatthehi na hoti. Mamā+nukubbaṃ, mamā+nukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa suttatā. Kvaci hoteva ‘vattamānasāmīpyaṃ’. Brāhmaṇassa sukkā dantāti sāpekkhatāya na hoti. Phalānaṃ titto, phalāna+māsito, phalānaṃ suhito. ‘‘Brāhmaṇassa uccaṃ gehaṃ’’ti sāpekkhatāya na hoti. ‘‘Rañño pāṭaliputtakassa dhanaṃ’’ti dhanasambandhe [Pg.142] chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hoti. ‘‘Rañño go ca asso ca puriso cā’’ti bhinnatthatāya vākyameva. Rañño gavassapurisā rājagavassapurisāti vutti hoteva, ekatthībhāvā. Sambandhīsaddānaṃ pana niccasāpekkhattepi gamakattā samāso, gamakattampi hi samāsassa nibandhanaṃ, yathā devadattassa gurukulaṃ, bhagavato sāvakasaṅghotiādi. षष्ठी तत्पुरुष समास - राजाचा पुत्र तो 'राजपुत्तो'. याचप्रमाणे 'राजpuriso' (राजाचा माणूस), 'आचरियपूजको' (आचार्यांची पूजा करणारा), 'बुद्धसावको' (बुद्धांचा श्रावक), 'बुद्धरूपं' (बुद्धांचे रूप), 'जिनवचनं' (जिनांचे वचन), 'समुद्दघोसो' (समुद्राचा घोष), धान्यांची रास ती 'धञ्ञरासि', 'पुप्फगन्धो' (फुलांचा गंध), 'फलरसो' (फळांचा रस), शरीराची लघुता ती 'कायळहुता'. 'मरणस्सति' (मरणाची स्मृती), 'रुक्खमूलं' (वृक्षाचे मूळ), लोहाचे पात्र ते 'अयोपत्तो', येथे "मनाद्यापादीनमो मये चे" या सूत्राने 'ओ' होतो. याचप्रमाणे 'सुवण्णकटाहं' (सोन्याची कढई), 'पानीयथालकं' (पिण्याच्या पाण्याचे भांडे), 'सप्पिकुम्भो' (तुपाचा घडा), देवांचा राजा तो 'देवराजा'. पुरुषाचे लिंग ते 'पुल्लिङ्गं', "पुं पुमस्सवा" या सूत्राने 'पुम' च्या जागी 'पुं' होतो, निग्गहीताचा लोप होतो आणि 'ल' चे द्वित्व होते. 'हत्थिपदं' (हत्तीचे पाऊल), 'इत्थिरूपं' (स्त्रीचे रूप), 'भिक्खुनीसङ्घो' (भिक्षुणींचा संघ), 'जम्बुसाखा' (जांभळाची फांदी), येथे ईकार आणि ऊकार यांचा र्‍हस्व होतो. 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे -न्त, -मान, निर्धारण, पूरण, भाव आणि तृप्त अर्थाच्या शब्दांसोबत षष्ठी तत्पुरुष समास होत नाही. जसे - 'ममानुकुब्बं' (माझे अनुकरण करणारा), 'ममानुकुरुमानो' (माझे अनुकरण करणारा), 'गुन्नं कण्हा सम्पन्नखीरतमा' (गाईंमध्ये काळी गाय सर्वात जास्त दूध देणारी आहे - निर्धारण), 'सिस्सानं पञ्चमो' (शिष्यांमध्ये पाचवा - पूरण), 'पटस्स सुत्तता' (वस्त्राची सूतता - भाव). काही ठिकाणी 'वर्तमानसामीप्य' असताना समास होतोच. "ब्राह्मणस्स सुक्का दन्ता" (ब्राह्मणाचे पांढरे दात) येथे सापेक्षता असल्यामुळे समास होत नाही. "फळानं तित्तो" (फळांनी तृप्त), "फळानमासितो" (फळांनी तृप्त), "फळानं सुहितो" (फळांनी तृप्त) [येथे तृप्त अर्थ असल्यामुळे समास होत नाही]. "ब्राह्मणस्स उच्चं गेहं" (ब्राह्मणाचे उंच घर) येथे सापेक्षता असल्यामुळे समास होत नाही. "रञ्ञो पाटलिपुत्तकस्स धनं" (पाटलिपुत्रक राजाचे धन) येथे धनाचा संबंध राजाशी असल्यामुळे षष्ठी आहे, पाटलिपुत्रकाशी थेट संबंध नसल्यामुळे समास होत नाही. "रञ्ञो गो च अस्सो च पुरिसो च" (राजाची गाय, घोडा आणि माणूस) येथे भिन्न अर्थ असल्यामुळे हे केवळ वाक्यच राहते. परंतु "रञ्ञो गवस्सपुरिसा" यांचा 'राजगवस्सपुरिसा' असा समास होतोच, कारण येथे एकार्थीभाव आहे. परंतु संबंधी शब्दांच्या बाबतीत नित्य सापेक्षता असली तरी 'गमकत्व' (बोधकता) असल्यामुळे समास होतो; कारण गमकत्व हे देखील समासाचे कारण आहे. जसे - 'देवदत्तस्स गुरुकुलं' (देवदत्ताचे गुरुकुल), 'भगवतो सावकसङ्घो' (भगवंतांचा श्रावकसंघ) इत्यादी. Sattamītappuriso rūpe saññā rūpasaññā, evaṃ rūpasañcetanā, saṃsāradukkhaṃ. Cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Dhamme rato dhammarato, dhammābhirati, dhammaruci, dhammagāravo, dhammesu nirutti dhammanirutti, dānādhimutti, bhavantarakataṃ. Dassane assādo dassanassādo. Araññe vāso araññavāso, vikālabhojanaṃ, kālavassaṃ, vanapupphaṃ, vanamahiso, gāmasūkaro, samuddamacchā, āvāṭakacchapo, āvāṭamaṇḍūko, kūpamaṇḍūko, titthanāvā. Itthīsu dhutto itthidhutto, akkhadhutto. Chāyāyaṃ sukkho chāyāsukkho, aṅgārapakkaṃ, cārakavano. Kvaci vuttiyeva, vane caratīti vanacarako, kucchimhi sayantīti kucchisayā, thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, maggaṭṭho. Paṅke jātaṃ paṅkajaṃ, saroruha+miccādi. Idha na hoti, bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ. सप्तमी तत्पुरुष समास - रूपामध्ये संज्ञा ती 'रूपसञ्ञा' (रूपसंज्ञा). याचप्रमाणे 'रूपसञ्चेतना' (रूपाविषयीची संचेतना), 'संसारदुक्खं' (संसारातील दुःख). चक्षूवर (डोळ्यावर) संश्रित असलेले विज्ञान ते 'चक्खुविञ्ञाणं' (चक्षुर्विज्ञान). धम्मामध्ये रत तो 'धम्मरतो', 'धम्माभिरति' (धम्मामध्ये अभिरती), 'धम्मरुचि' (धम्माची आवड), 'धम्मगारवो' (धम्माविषयी आदर), धम्मांमधील निरुक्ती ती 'धम्मनिरुत्ति', 'दानाधिमुत्ति' (दानाविषयी श्रद्धा), 'भवन्तरकतं' (दुसऱ्या भवात केलेले). दर्शनामध्ये आस्वाद तो 'दस्सनस्सादो'. अरण्यात वास तो 'अरञ्ञवासो', 'विकालभोजनं' (अवेळी भोजन), 'कालवस्सं' (योग्य वेळी पाऊस पडणे), 'वनपुप्फं' (वनातील फूल), 'वनमहिंसो' (रानरेडा), 'गामसूकरो' (गावातील डुक्कर), 'समुद्दमच्छा' (समुद्रातील मासे), 'आवाटकच्छपो' (खड्ड्यातील कासव), 'आवाटमण्डूको' (खड्ड्यातील बेडूक), 'कूपमण्डूको' (विहिरीतील बेडूक), 'तित्थनावा' (घाटावरील नाव). स्त्रियांमध्ये आसक्त तो 'इत्थिधुत्तो', 'अक्खधुत्तो' (जुगारात आसक्त). छायेत सुकलेला तो 'छायासुक्खो', 'अङ्गारपक्कं' (कोळशावर शिजवलेले), 'चारकवनं' (तुरुंगातील वन). काही ठिकाणी केवळ वृत्तीच (समास) होते, जसे - वनात फिरणारा तो 'वनचरको', गर्भात निजलेली ती 'कुच्छिसया', जमिनीवर राहणारा तो 'थलट्ठो', 'जलट्ठो' (जलात राहणारा), 'पब्बतट्ठो' (पर्वतावर राहणारा), 'मग्गट्ठो' (मार्गावर असलेला). चिखलात जन्मलेले ते 'पङ्कजं' (कमळ), 'सरोरुहं' (तलावात उगवणारे) इत्यादी. येथे सप्तमी तत्पुरुष समास होत नाही - "भोजने मत्तञ्ञुता" (भोजनात मात्रा जाणणारा), "इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता" (इंद्रियांमध्ये संयमित असणारा), "आसने निसिन्नो" (आसनावर बसलेला), "आसने निसीदितब्बं" (आसनावर बसावे). 11. Visesana+mekatthena ११. विशेषण एका अर्थाच्या (शब्दासोबत समासाला प्राप्त होते). Visesanaṃ syādyantaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇenasahe+katthaṃ hoti. 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागलेले विशेषण पद, 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या आणि समान अधिकरण असलेल्या विशेष्य पदासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होते. Samānatthe [Pg.143] pade yattha, bhedyabhedakavācake; Visesanasamāso+yaṃ, visessatthapadhānato. जेथे समान अर्थाची पदे भेदक (विशेषण) आणि भेद्य (विशेष्य) यांचे वाचक असतात, तेथे विशेष्य पदाच्या अर्थाची प्रधानता असल्यामुळे हा 'विशेषण समास' होतो. Visessagata+meva+tra, liṅga+metaṃ paraṃ tato; Kammadhāraya+micce+sa, samāso+ññehi saññito. येथे (या समासात) विशेष्याचेच लिंग प्राप्त होते आणि नंतर ते परपदाप्रमाणे होते; इतरांनी या समासाला 'कर्मधारय' अशी संज्ञा दिली आहे. Sutte visessenāti avuttepi visesanassa sambandhīsaddattā sāmatthiyato labbhamānaākaḍḍhitasaddaṃ pati ‘‘visessenā’’ti vuttaṃ. Vuttañca – सूत्रात "विशेष्येण" (विशेष्यासोबत) असे म्हटले नसले तरी, विशेषण हा संबंधी शब्द असल्यामुळे सामर्थ्याने प्राप्त होणाऱ्या आकृष्ट शब्दाच्या प्रति "विशेष्येण" असे म्हटले आहे. आणि म्हटले देखील आहे - Sāmaññavatthu yā vattha+ntarato tu visesiya; Ekappakāre ṭhapanā, visesana+mitī+ritaṃ. सामान्य वस्तूला इतर वस्तूंपेक्षा वेगळे करून एकाच प्रकारात स्थापित करणे, याला 'विशेषण' असे म्हटले जाते. Ekappakāragaṃ vatthu, visessanti pavuccati; Padāni yāni yāneva, sambandha+mupayanti+ha; Gamyate kāmacārena, visesana+visessatāti. एकाच प्रकारात असलेल्या वस्तूला 'विशेष्य' असे म्हटले जाते. येथे जी जी पदे संबंधाला प्राप्त होतात, त्यांमध्ये इच्छेनुसार विशेषण-विशेष्य भाव समजला जातो. Ettha ca uppaladabbaṃ rattuppalādito visesayatīti nīlasaddo visesanaṃ. Tena visesiyatīti uppalasaddo visessaṃ. Api ca bhamara+ṅgārādisāmañña nīlatthato visesiyatīti nīlaṃ visessaṃ. Na vatthādīnaṃ, uppalassevāti visesanato uppalaṃ visesanaṃti kāmacāreneti vuttaṃ. Api ca – आणि येथे उत्पल (कमळ) द्रव्याला रक्तोत्पल (लाल कमळ) इत्यादींपासून वेगळे करतो म्हणून 'नील' (निळा) हा शब्द विशेषण आहे. त्याच्याद्वारे जे विशेषित केले जाते तो 'उत्पल' शब्द विशेष्य आहे. शिवाय, भ्रमर, कोळसा इत्यादींच्या सामान्य नीलत्वापासून वेगळे केले जाते म्हणून 'नील' हे विशेष्य आहे. वस्त्रादींचे नव्हे, तर केवळ उत्पलाचेच विशेषण असल्यामुळे उत्पल हे विशेषण आहे, म्हणूनच "इच्छेनुसार" असे म्हटले आहे. शिवाय - Parito ayantya+nena+tthā, pariyāyoti vuccati; Govācāti pavutte tu, vācattho tu visesanaṃ. ज्याच्याद्वारे अर्थ चहूबाजूंनी प्राप्त केला जातो त्याला 'पर्याय' असे म्हणतात. जेव्हा "गो-वाचा" (गाईची वाणी) असे म्हटले जाते, तेव्हा वाणीचा अर्थ हे विशेषण असते. Visesse dissamānā yā, liṅga+saṃkhyā+vibhattiyo; Tulyādhikaraṇe bhiyyo, kattabbā tā visesaneti – विशेष्यामध्ये जे लिंग, संख्या आणि विभक्ती दिसून येतात, समान अधिकरण असताना बहुतांश करून तेच विशेषणामध्ये देखील योजले पाहिजेत. Vuttattā mahanto+ccādīsu samānaliṅgādayo daṭṭhabbā. Bhiyyoti kiṃ, devā pamāṇaṃ iccādi. 'महन्तो' (महान) इत्यादींमध्ये समान लिंग इत्यादी पाहावे, असे म्हटले असल्यामुळे. 'भिय्यो' (अधिक) म्हणजे काय? 'देवा पमाणं' (देव हेच प्रमाण आहेत) इत्यादी. So [Pg.144] ca chabbidho visesanapubbapado, visesanuttarapado, visesanobhayapado, upamānuttarapado, sambhāvanāpubbapado, avadhāraṇapubbapadoti. आणि तो (कर्मधारय समास) सहा प्रकारचा आहे: विसेसनपुब्बपद (विशेषणपूर्वपद), विसेसनुत्तरपद (विशेषणोत्तरपद), विसेसनोभयपद (विशेषणोभयपद), उपमानुत्तरपद (उपमानोत्तरपद), सम्भावनावुब्बपद (संभावनापूर्वपद) आणि अवधारणपुब्बपद (अवधारणपूर्वपद). Tattha visesanapubbapade tāva-mahanto ca so puriso cāti vākye iminā suttena samāso. ‘‘Ṭa nta+ntūnaṃ’’ti ntassa ṭādese dīgho hoti, mahāpuriso, mahāpurisā iccādi. त्यापैकी, प्रथम 'विसेसनपुब्बपद' (विशेषणपूर्वपद) समासात—'महन्तो च सो पुरिसो च' (तो महान आहे आणि तो पुरुष आहे) या वाक्यात या सूत्राने समास होतो. "ट न्त-न्तूनं" या सूत्राने 'न्त' च्या जागी 'ट' आदेश होऊन दीर्घ होतो, जसे—'महापुरिसो' (महापुरुष), 'महापुरिसा' इत्यादी. Vākye tulyādhikaraṇabhāva pakāsanatthaṃ ca+ta-saddapayogo. Vuttiyantu samāseneva tappakāsanato na tappayogo. Eva+maññatrāpi vuttatthāna+mappayogo. Evaṃ mahāvīro, mahāmuni. Mahantañca taṃ balañcāti mahābalaṃ, mahabbhayaṃ. Santo ca so puriso cāti sappuriso. Tathā pubbapuriso, aparapuriso, paṭhamapuriso, majjhimapuriso, uttamapuriso, parapuriso, setahatthī, kaṇhasappo, nīluppalaṃ, rattuppalaṃ, lohitacandanaṃ. Kvaci na hoti, puṇṇo mantānīputto, citto gahapati. Pumā ca so kokilo cāti puṅkokilo, uttarapade pumassa puṃ hoti. Evaṃ punnāgo. वाक्यामध्ये सामानाधिकरण्य (समान विभक्ती असणे) दर्शवण्यासाठी 'च' आणि 'त' या शब्दांचा प्रयोग केला जातो. परंतु वृत्तीमध्ये (समासामध्ये) समासाद्वारेच ते प्रकट होत असल्यामुळे त्यांचा प्रयोग केला जात नाही. याचप्रमाणे इतर ठिकाणीही आधीच व्यक्त झालेल्या अर्थाचा पुन्हा प्रयोग केला जात नाही. जसे—'महावीरो' (महावीर), 'महामुनि' (महामुनी). 'महन्तञ्च तं बलञ्च' म्हणजे 'महाबलं' (महाबल), 'महब्भयं' (महाभय). 'सन्तो च सो पुरिसो च' म्हणजे 'सप्पुरिसो' (सत्पुरुष). तसेच 'पुब्बपुरिसो' (पूर्वपुरुष), 'अपरpuriso' (अपरपुरुष), 'पठमपुरिसो' (प्रथमपुरुष), 'मज्झिमपुरिसो' (मध्यमपुरुष), 'उत्तमपुरिसो' (उत्तमपुरुष), 'परपुरिसो' (परपुरुष), 'सेतहत्यी' (श्वेतहत्ती), 'कण्हसप्पो' (कृष्णसर्प/काळा साप), 'नीलुप्पलं' (नीलोत्पल/निळे कमळ), 'रत्tuप्पलं' (रक्तोत्पल/लाल कमळ), 'लोहितचन्दनं' (लाल चंदन). काही ठिकाणी समास होत नाही, जसे—'पुण्णो मन्तानीपुत्तो' (पुण्ण मन्तानीपुत्त), 'चित्तो गहपति' (चित्त गृहपती). 'पुमा च सो कोकिलो च' म्हणजे 'पुङ्कोकिलो' (नर कोकिळा); उत्तरपद असताना 'पुम' शब्दाचा 'पुं' होतो. याचप्रमाणे 'पुन्नागो' (पुन्नाग). Khattiyā ca sā kaññā cāti khattiyakaññā. 'खत्तिया च सा कञ्ञा च' (ती क्षत्रिय आहे आणि ती कन्या आहे) म्हणजे 'खत्तियकञ्ञा' (क्षत्रियकन्या). 67. Itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pumeve+kattheti ६७. स्त्रीलिंगात, ज्या शब्दाचे पुल्लिंगी रूपही उपलब्ध असते (भाषितपुंस्का) आणि जो त्याच अर्थाचा वाचक असतो, तो पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो. Bhāsitapumā itthī pumeva hotīti pumbhāvā itthipaccayānaṃ nivatti hoti. Evaṃ rattalatā, dutiyabhikkhā. Brāhmaṇī ca sā dārikā cāti brāhmaṇadārikā, nāgamāṇavikā. Itthiyanti kiṃ, kumāriratanaṃ, samaṇipadumaṃ. Bhāsitapumāti kiṃ, gaṅgānadī, taṇhānadī[Pg.145], pathavīdhātu. Puratthimo ca so kāyo cāti puratthimakāyo. Ettha ca kāyekadese kāyasaddo. Evaṃ pacchimakāyo, uparimakāyo, heṭṭhimakāyo, sabbakāyo, navāvāso, kataranikāyo, hetupaccayo. Jīvitappadhānaṃ navakaṃ jīvitanavaka+miccādi. 'भाषितपुंस्का स्त्रीलिंगी शब्द पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो' याचा अर्थ असा की, पुल्लिंगी भाव (पुंभाव) झाल्यामुळे स्त्रीलिंगी प्रत्ययांची निवृत्ती (लोप) होते. जसे—'रत्तलता' (लाल वेल), 'दुतियभिक्खा' (दुसरी भिक्षा). 'ब्राह्मणी च सा दारिका च' म्हणजे 'ब्राह्मणदारिका' (ब्राह्मण मुलगी), 'नागमाणविका' (नागकन्या). "स्त्रीलिंगात" असे का म्हटले? 'कुमारिरतनं' (कुमारीरत्न), 'समणिपदुमं' (श्रमणीपद्म) यासाठी. "भाषितपुंस्का" असे का म्हटले? 'गङ्गानदी' (गंगानदी), 'तण्हानदी' (तृष्णानदी), 'पथवीधातु' (पृथ्वीधातू) यासाठी. 'पुरत्थिमो च सो कायो च' म्हणजे 'पुरत्थिमकायो' (शरीराचा पूर्वभाग). येथे 'काय' हा शब्द शरीराच्या एका भागासाठी वापरला आहे. याचप्रमाणे 'पच्छिमकायो' (पश्चिमभाग), 'उपरिमकायो' (वरचा भाग), 'हेट्ठिमकायो' (खालचा भाग), 'सब्बकायो' (पूर्ण शरीर), 'नवावासो' (नवीन निवास), 'कतरनिकायो' (कोणता निकाय), 'हेतुपच्चयो' (हेतुप्रत्यय). 'जीवितप्पधानं नवकं' म्हणजे 'जीवितनवकं' (जीवित-नवक) इत्यादी. Visesanuttarapade therā+cariya+paṇḍitā visesanaṃ parañca bhavati. Yathā sāriputto ca so thero cāti sāriputtatthero, evaṃ mahāmoggallānatthero, mahākassapatthero, buddhaghosācariyo, dhammapālācariyo, ācariyaguttilo vā. Mahosadho ca so paṇḍito cāti mahosadhapaṇḍito, evaṃ vidhurapaṇḍito. 'विसेसनुत्तरपद' (विशेषणोत्तरपद) समासात 'थेर' (स्थवीर), 'आचरिय' (आचार्य), 'पण्डित' (पंडित) इत्यादी विशेषणे नंतर येतात. जसे—'सारिपुत्तो च सो थेरो च' म्हणजे 'सारिपुत्तत्थेरो' (सारिपुत्त थेर). याचप्रमाणे 'महामोग्गल्लानत्थेरो' (महामोग्गल्लान थेर), 'महाकस्सपत्थेरो' (महाकस्सप थेर), 'बुद्धघोसाचरियो' (बुद्धघोषाचार्य), 'धम्मपालाचरियो' (धम्मपालाचार्य) किंवा 'आचरियगुत्तिलो' (आचार्य गुत्तिल). 'महोसधो च सो पण्डितो च' म्हणजे 'महोसधपण्डितो' (महोसध पंडित), याचप्रमाणे 'विधुरपण्डितो' (विधुर पंडित). Visesanobhayapade yathā-sītañca taṃ uṇhañcāti sītuṇhaṃ, siniddho ca so uṇho cāti siniddhuṇho māso. Khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo, evaṃ andhabadhiro, katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, gatapaccāgataṃ. Kvaci pubbakālassāpi paranipāto, vāsito ca so litto cāti littavāsito, evaṃ naggamūsito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñjito. 'विसेसनोभयपद' (विशेषणोभयपद) समासात जसे—'सीतञ्च तं उण्हञ्च' म्हणजे 'सीतुण्हं' (शीतोष्ण/थंड आणि गरम). 'सिनिद्धो च सो उण्हो च' म्हणजे 'सिनिद्धुण्हो मासो' (स्निग्ध आणि उष्ण महिना). 'खञ्जो च सो खुज्जो च' म्हणजे 'खञ्जखुज्जो' (लंगडा आणि कुबडा). याचप्रमाणे 'अन्धबधिरो' (आंधळा आणि बहिरा), 'कताकतं' (केलेले आणि न केलेले), 'छिद्दावछिद्दं' (छिद्रयुक्त), 'उच्चावचं' (उंच-सखल/विविध), 'छिन्नभिन्नं' (छिन्नभिन्न), 'गतपच्चागतं' (गेलेले आणि परत आलेले). काही ठिकाणी पूर्वकालवाचक शब्दाचाही परनिपात (नंतर प्रयोग) होतो, जसे—'वासितो च सो लित्तो च' म्हणजे 'लित्तवासितो' (लेप लावलेला आणि सुवासित केलेला). याचप्रमाणे 'नग्गमूसितो' (नग्न आणि लुटलेला), 'सित्तसम्मट्ठो' (सिंचन केलेले आणि झाडलेले), 'भट्ठलुञ्जितो' (भाजलेला आणि उपटलेला). Upamanuttarapade upamānabhūtaṃ visesanaṃ paraṃ bhavati, yathā sīhoti vutte upacaritā+nupacaritasīhānaṃ sāmaññappatītiyaṃ munisaddo viseseti. Ettha ca – 'उपमानुत्तरपद' (उपमानोत्तरपद) समासात उपमानभूत विशेषण नंतर येते. जसे—'सीहो' (सिंह) असे म्हटले असता, लाक्षणिक आणि वास्तविक सिंहांच्या सामान्य प्रतीतीमध्ये 'मुनि' हा शब्द त्याचे विशेषण बनतो. आणि येथे— Upamāno+pameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo+pamā. उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्माला 'उपमा' असे म्हणतात. Sā ca vatthu+vaṇṇa+ākārānaṃ sāmyena hoti. Sīhova sīho, muni ca so sīho cāti munisīho, munivasabho, munipuṅgavo[Pg.146], buddhanāgo, buddhādicco. Raṃsī viya raṃsī, saddhammo ca so raṃsī cāti saddhammaraṃsī, evaṃ vinayasāgaro. Puṇḍarikamiva puṇḍariko, samaṇo ca so puṇḍariko cāti samaṇapuṇḍariko, samaṇapadumo. Cando viya cando, mukhañca taṃ cando cāti mukhacando, mukhapadumaṃ iccādi. आणि ती (उपमा) वस्तू, वर्ण (रंग) किंवा आकाराच्या समानतेमुळे होते. सिंहासारखा सिंह, 'मुनि च सो सीहो च' म्हणजे 'मुनिसीहो' (मुनिसिंह), 'मुनिवसभो' (मुनिवृषभ), 'मुनिपुङ्गवो' (मुनिपुंगव), 'बुद्धनागो' (बुद्धनाग), 'बुद्धादिच्चो' (बुद्धादित्य/बुद्धरूपी सूर्य). किरणासारखा किरण, 'सद्धम्मो च सो रंसी च' म्हणजे 'सद्धम्मरंसी' (सद्धर्मरूपी किरण), याचप्रमाणे 'विनयसागरो' (विनयसागर). पुंडरीकासारखा (पांढऱ्या कमळासारखा) पुंडरीक, 'समणो च सो पुण्डरीको च' म्हणजे 'समणपुण्डरीको' (श्रमणपुंडरीक), 'समणपदुमो' (श्रमणपद्म). चंद्रासारखा चंद्र, 'मुखञ्च तं चन्दो च' म्हणजे 'मुखचन्दो' (मुखचंद्र), 'मुखपदुमं' (मुखपद्म) इत्यादी. Sambhāvanāpubbapade yathā-dhammoti buddhi dhammabuddhi, evaṃ dhammasaññā, dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, dhātusaññā, attasaññā, attadiṭṭhi iccādi. 'सम्भावनावुब्बपद' (संभावनापूर्वपद) समासात जसे—'धम्मो' अशी बुद्धी (विचार) म्हणजे 'धम्मबुद्धी'. याचप्रमाणे 'धम्मसञ्ञा' (धम्मसंज्ञा), 'धम्मसङ्खातो' (धम्मसंख्यात), 'धम्मसम्मतो' (धम्मसम्मत), 'पाणसञ्ञिता' (प्राणसंज्ञिता), 'असुभसञ्ञा' (अशुभसंज्ञा), 'अनिच्चसञ्ञा' (अनित्यसंज्ञा), 'धातुसञ्ञा' (धातू संज्ञा), 'अत्तसञ्ञा' (आत्मसंज्ञा), 'अत्तदिट्ठि' (आत्मदृष्टी) इत्यादी. Avadhāraṇapubbapade yathā-guṇo eva dhanaṃ guṇadhanaṃ, evaṃ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññāratanaṃ, cakkhu eva indriyaṃ cakkhundriyaṃ, evaṃ cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇa+miccādi. 'अवधारणपुब्बपद' (अवधारणपूर्वपद) समासात जसे—'गुणो एव धनं' म्हणजे 'गुणधनं' (गुण हेच धन). याचप्रमाणे 'सद्धाधनं' (श्रद्धाधन), 'सीलधनं' (शीलधन), 'पञ्ञारतनं' (प्रज्ञारत्न). 'चक्खु एव इन्द्रियं' म्हणजे 'चक्खुन्द्रियं' (चक्षुरिंद्रिय). याचप्रमाणे 'चक्खायतनं' (चक्षुआयतन), 'चक्खुधातु' (चक्षुधातू), 'चक्खुद्वारं' (चक्षुद्वार), 'रूपारम्मणं' (रूपालंबन) इत्यादी. Visesana+visessehi, kriyāya ca sahe+rito; Tesaṃ bhāvaṃ vivecetā, nipāto byavacchindati. विशेषण, विशेष्य आणि क्रिया यांच्यासोबत उच्चारलेला निपात (अव्यय) त्यांच्या भावाचे पृथक्करण करून त्यांना वेगळे (व्यवच्छेद) करतो. Ayoga+maññayogañca, accantāyoga+mevi+ti; Vivakkhāto payuttopi, evattho ñāyate yato. 'एव' (च) या शब्दाद्वारे अयोग (संबंध नसणे), अन्ययोग (दुसऱ्याशी संबंध असणे) आणि अत्यंत अयोग (अत्यंत संबंध नसणे) यांचा व्यवच्छेद होतो; कारण वक्त्याच्या विवक्षेनुसार 'एव' शब्दाचा प्रयोग न करताही त्याचा अर्थ समजला जातो. Byavacchedaphalaṃ vākyaṃ, tato citto dhanuddharo; Pāttho dhanuddharo nīlu+ppala+matthīti taṃ yathā. वाक्याचे फळ व्यवच्छेद (नियमन/मर्यादा निश्चित करणे) हे असते. जसे की—'चित्तो धनुद्धरो' (चित्त धनुर्धारी आहे), 'पत्थो धनुद्धरो' (पार्थ धनुर्धारी आहे), 'नीलुप्पलं अत्थि' (निळे कमळ आहे) या उदाहरणांमध्ये. Ettha nipātoti eva-itinipāto, appayuttopi evasaddo evaṃ yojetabbo – ‘‘citto dhanuddharo evā’’ti visesanena yutto ayogavivacchedako, dhanunā yoge patiṭṭhāpanato ‘‘pāttho eva dhanuddharo’’ti visessena yutto aññayogavivacchedako, dhanuddharattassa pātthasaṃkhātaajjune eva patiṭṭhāpanato. ‘‘Nīluppala+matthevā’’ti [Pg.147] kriyāya yutto accantāyogavivacchedako, nīluppalassa sabbhāveyeva patiṭṭhāpanato. येथे 'निपात' म्हणजे 'एव' हा निपात होय. प्रयोग न केला असला तरी 'एव' शब्दाची अशी योजना करावी—"चित्तो धनुद्धरो एव" (चित्त धनुर्धारीच आहे) हे विशेषणाशी युक्त असून 'अयोगव्यवच्छेदक' आहे, कारण धनुष्याशी त्याचा संबंध प्रस्थापित केला जातो. "पत्थो एव धनुद्धरो" (पार्थच धनुर्धारी आहे) हे विशेष्याशी युक्त असून 'अन्ययोगव्यवच्छेदक' आहे, कारण धनुर्धारी असणे हे केवळ पार्थ नावाच्या अर्जुनामध्येच प्रस्थापित केले जाते. "नीलुप्पलं अत्थेव" (निळे कमळ आहेच) हे क्रियेशी युक्त असून 'अत्यंतायोगव्यवच्छेदक' आहे, कारण निळ्या कमळाचे अस्तित्वच प्रस्थापित केले जाते. 21. Saṃkhyādi २१. संख्यादी (संख्या इत्यादी). Ekatthe samāhāre saṃkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati. Tayo lokā samāhaṭā=cittena sampiṇḍitā, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti vā vākye visesanasamāse kate iminā napuṃsakattaṃ bhavati. Samāhārasse+kattā ekavacanameva, tilokaṃ, bho tiloka, tilokaṃ, tilokena iccādi. Evaṃ tayo daṇḍā tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni, tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāroti vā timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catusaccaṃ, pañcasikkhāpadaṃ, chaṭṭhāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ, satayojanaṃ. Dve rattiyo samāhaṭā dvirattaṃ. एकत्ववाचक समाहार (समूह) अर्थामध्ये संख्यादी शब्द नपुंसकलिंगी होतात. 'तयो लोका समाहटा' (तीन लोक एकत्र आलेले) म्हणजे मनाने एकत्र केलेले, किंवा 'तिण्णं लोकानां समाहारो' (तीन लोकांचा समूह) या वाक्यात विशेषण समास केल्यावर या सूत्राने नपुंसकलिंग होते. समाहाराच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच होते, जसे—'तिलोकं' (त्रिलोक), 'भो तिलोक' (हे त्रिलोक!), 'तिलोकं', 'तिलोकेन' इत्यादी. याचप्रमाणे 'तयो दण्डा' म्हणजे 'तिदण्डं' (त्रिदंड). 'तीणि मलानि समाहटानि' किंवा 'तिण्णं मलानां समाहारो' म्हणजे 'तिमलं' (त्रिमल), 'तिलक्खणं' (त्रिलक्षण), 'चतुसच्चं' (चतुर्सत्य), 'पञ्चसिक्खापदं' (पंचशील/पंचशिक्षापद), 'छट्ठायातनं' (षडायतन), 'सत्ताहं' (सप्ताह/सात दिवस), 'अट्ठसीलं' (अष्टशील), 'नवलोकूत्तरं' (नऊ लोकोत्तर धर्म), 'दससीलं' (दशशील), 'सतयोजनं' (शंभर योजन). 'द्वे रत्तियो समाहटा' म्हणजे 'द्विरत्तं' (द्विरात्र/दोन रात्री). 12. Naña १२. नञ् (नकारार्थी 'न' अव्यय). Naūccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahe+katthaṃ hoti. Ññakāro ‘‘ṭa nañassā’’ti visesanattho ‘pāmanaputtādīsu nassa ṭo mā hotū’ti. Na brāhmaṇo abrāhmaṇo, ‘‘ṭa nañassā’’ti nassa ṭādeso. Ñña-kāro ettheva visesanattho. हे 'न' (नकारार्थी अव्यय) सुबन्त (विभक्ती प्रत्ययान्त) असून दुसऱ्या सुबन्तासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होते. "ट नञस्स" या सूत्रातील 'ञ' कार हा विशेष स्पष्टतेसाठी आहे, जेणेकरून 'पामनपुत्त' इत्यादी शब्दांमध्ये 'न' च्या जागी 'ट' होऊ नये. 'न ब्राह्मणो' म्हणजे 'अब्राह्मणो' (अब्राह्मण). "ट नञस्स" या सूत्राने 'न' च्या जागी 'ट' (अ) आदेश होतो. येथे 'ञ' कार केवळ विशेष स्पष्टतेसाठी आहे. Na-nisedho sato yutto, desādiniyamaṃ vinā; Asato vā+phalo tasmā, katha+mabrāhmaṇotice. देश (स्थान) इत्यादींच्या नियमाशिवाय विद्यमान (सत्) वस्तूचा निषेध करणे योग्य आहे; किंवा अविद्यमान (असत्) वस्तूचा निषेध निष्फळ ठरतो. म्हणून, 'अब्राह्मण' (ब्राह्मणेतर) असा शब्द कसा काय योग्य ठरेल? Nisedhatthānuvādena, paṭisedhavidhi kvaci; Parassa micchāñāṇattā+khyāpanāyo+papajjate. कधीकधी निषेधाच्या अर्थाचा अनुवाद करून प्रतिषेधाचा नियम (विधान) केला जातो, जो दुसऱ्याच्या मिथ्या ज्ञानाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी योग्य ठरतो. Duvidho [Pg.148] ca+ssa nassa attho pasajjapaṭisedha+pariyudāsavasena. Tattha yo ‘‘asūrikapassārājadārā’’tiādīsu viya uttarapadatthassa sabbadā abhāvaṃ dīpeti, so pasajjapaṭisedhavācī nāma. Yo pana ‘‘abrāhmaṇa+mānayā’’tiādīsu viya uttarapadatthaṃ pariyudāsitvā paṭikkhipitvā taṃsadise vatthumhi kāriyaṃ paṭipādayati, so pariyudāsavācī nāma. Vuttañca – आणि या 'न' (निषेधार्थक) शब्दाचा अर्थ 'प्रसज्यप्रतिषेध' आणि 'पर्युदास' या दोन प्रकारांनी होतो. त्यापैकी, जो 'असूर्यमपश्या राजदारा' (सूर्याला न पाहणाऱ्या राजाच्या स्त्रिया) इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदाच्या अर्थाचा नेहमीच अभाव दर्शवतो, त्याला 'प्रसज्यप्रतिषेधवाची' म्हणतात. परंतु, जो 'अब्राह्मणमानय' (ब्राह्मणेतर व्यक्तीला घेऊन ये) इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदाच्या अर्थाचा पर्युदास (वगळणे) करून किंवा नकार देऊन, त्याच्यासारख्याच दुसऱ्या वस्तूमध्ये कार्य सिद्ध करतो, त्याला 'पर्युदासवाची' म्हणतात. आणि असे म्हटले आहे की — Pasajjapaṭisedhassa, lakkhaṇaṃ vatthunatthitā; Vatthuto+ññatra yā vutti, pariyudāsalakkhaṇaṃ. प्रसज्यप्रतिषेधाचे लक्षण म्हणजे वस्तूचा अभाव असणे होय; आणि वस्तूव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी जी प्रवृत्ती (अस्तित्व) असते, ते पर्युदासाचे लक्षण आहे. Yatra abrāhmaṇādīsu, vatthuṃ pariyudassati; Takriyāyuttarājādiṃ, vade so pariyudāsako. जिथे 'अब्राह्मण' इत्यादी शब्दांमध्ये वस्तूचा पर्युदास (वगळणे) केला जातो आणि त्या क्रियेशी संबंधित राजा इत्यादींचा निर्देश केला जातो, त्याला 'पर्युदासक' म्हणतात. Pasajjapaṭisedho tu, vatthantara+manādiya; Kiñcivatthunisedhassa, pasaṅgo na bhaveyya so. परंतु प्रसज्यप्रतिषेध हा इतर कोणत्याही वस्तूचा स्वीकार न करता, केवळ एखाद्या वस्तूचा निषेध करतो, तिथे इतर कशाचाही संबंध येत नाही. Tadañño ca taṃviruddho,Tadabhāvo ca naññattho. त्याहून भिन्न (तदन्य), त्याच्या विरुद्ध (तद्विरुद्ध) आणि त्याचा अभाव (तदभाव) हे 'नञ्' चे (निषेधाचे) अर्थ आहेत. Tadaññatthe – abrāhmaṇo, brāhmaṇato añño taṃsadisoti vuttaṃ hoti. Evaṃ amanusso, assamaṇo, na byākatā abyākatā dhammā. Tabbiruddhatthe-na kusalā akusalā, kusalapaṭipakkhāti attho. Evaṃ alobho, amitto, ayaṃ pariyudāsanayo. Tadabhāve-na katvā akatvā, akātuna puññaṃ, akaronto, abhāvo bhavati. Ayaṃ pasajjapaṭisedhanayo. त्याहून भिन्न (तदन्य) या अर्थामध्ये – 'अब्राह्मण' म्हणजे ब्राह्मणापेक्षा भिन्न पण त्याच्यासारखाच, असे म्हटले जाते. याचप्रमाणे 'अमनुष्य' (मानवेतर), 'अश्रमण' (श्रमणेतर), 'न ब्याकता अब्याकता धम्मा' (जे अव्याकृत नाहीत ते अव्याकृत धर्म). त्याच्या विरुद्ध (तद्विरुद्ध) या अर्थामध्ये – 'न कुसला अकुसला' (जे कुशल नाहीत ते अकुशल), म्हणजे कुशलाच्या विरोधी असा अर्थ होतो. याचप्रमाणे 'अलोभ', 'अमित्र' (शत्रू), हा 'पर्युदास' नियम आहे. त्याच्या अभावाच्या (तदभाव) अर्थामध्ये – 'न कत्वा अकत्वा' (न करून), 'अकातुन पुञ्ञं' (पुण्य न करून), 'अकरोन्तो' (न करणारा), असा अभाव होतो. हा 'प्रसज्यप्रतिषेध' नियम आहे. Ettha [Pg.149] ca ubhosu pariyudāse brāhmaṇā añño brāhmaṇadhamme appatiṭṭhito khattiyādi brāhmaṇasadisova abrāhmaṇoti vutte patīyate. Itarasmiṃ pana pakkhe kenaci saṃsayanimittena khattiyādo brāhmaṇoti vuttassa micchāñāṇanivutti karīyati ‘‘brāhmaṇo+yaṃ na bhavati abrāhmaṇo’’ti, brāhmaṇattajjhāsito na bhavatītyattho. Tattha sadisattaṃ vinā micchāñāṇāsambhavā payogasāmatthiyā ca sadisapaṭipatti, taggatā ca liṅga+saṅkhyā bhavanti. Atoyeva uccate ‘‘naññivayutta+maññasadisādhikaraṇe, kathā hi atthasampaccayo’’ti. आणि येथे, पर्युदासाच्या दोन्ही प्रकारांमध्ये, 'अब्राह्मण' असे म्हटले असता, ब्राह्मणापेक्षा भिन्न असलेला, ब्राह्मणधर्मामध्ये प्रतिष्ठित नसलेला, क्षत्रिय इत्यादी जो ब्राह्मणासारखाच आहे, असा अर्थ समजला जातो. परंतु दुसऱ्या पक्षामध्ये (प्रसज्यप्रतिषेधात), संशयाच्या काही कारणामुळे क्षत्रिय इत्यादींना 'ब्राह्मण' म्हटल्यास, त्याच्या मिथ्या ज्ञानाची निवृत्ती केली जाते की, 'हा ब्राह्मण नाही, हा अब्राह्मण आहे', म्हणजेच त्याच्यामध्ये ब्राह्मणत्व नाही असा अर्थ होतो. तिथे सादृश्याशिवाय (सारखेपणाशिवाय) मिथ्या ज्ञान असणे अशक्य असल्यामुळे आणि प्रयोगाच्या सामर्थ्यामुळे सादृश्याची प्रतीती होते, आणि त्या वस्तूचेच लिंग व वचन लागू होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'नञ्-युक्त शब्द जेव्हा दुसऱ्या परंतु सदृश वस्तूच्या अधिकरणात असतो, तेव्हाच अर्थाचा योग्य बोध होतो.' 75. Ana sareti ७५. स्वराच्या पुढे 'अन' होतो. Nañasaddassa sare ana, na asso anasso, na ariyo anariyo. Evaṃ anissaro, aniṭṭho, anāsavo. Na ādāya anādāya, anoloketvā icchādi. Bahulādhikārā ayuttatthehi kehici hoti. Puna na gīyantīti apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlāmūlaṃ gantvā, acandamullokikāni mukhāni, asaddhabhojī, alavaṇabhojī. नञ् शब्दाच्या पुढे स्वर असल्यास 'अन' होतो, जसे – 'न अस्सो' चा 'अनस्सो' (घोडा नसलेला), 'न अरियो' चा 'अनरियो' (आर्य नसलेला). याचप्रमाणे 'अनिस्सरो' (ईश्वर नसलेला), 'अनिट्ठो' (अनिष्ट), 'अनासळो' (आसवरहित). 'न आदाय' चा 'अनादाय' (न घेता), 'अनोलोकेत्वा' (न पाहता) इत्यादी. 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे काही अयोग्य अर्थांमध्येही हा होतो. पुन्हा न गायल्या जाणाऱ्या गाथा म्हणजे 'अपुनगेय्या गाथा', 'अनोकासं कारेत्वा' (संधी न देता), 'अमूलामूलं गत्वा' (मुळापर्यंत न जाता / मुळाशिवाय), 'अचन्दमुल्लोकि कानि मुखानि' (चंद्राकडे न पाहणारे चेहरे), 'अस्सद्धभोजी' (श्रद्धेशिवाय भोजन करणारा), 'अलवणभोजी' (मिठाशिवाय भोजन करणारा). 13. Kupādayo nicca+masyādividhimhi १३. कु' इत्यादी आणि 'प' इत्यादी शब्द सुबन्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या) शब्दासोबत नेहमी नित्य समास बनवतात, 'अस्यादिविधी' (सुबन्त नसलेल्या विधी) व्यतिरिक्त. Kusaddo pādayo ca syādyantena sahe+katthā honti niccaṃ syādividhivisayato+ññattha. Ettha abyabhicāripādisahacaraṇatthena kuiti nipātova, na pathavīvācako kusaddo. Syādividhivisayo nāma ‘‘lakkhaṇitthambhūtā’’ dinā patiādīnaṃ visaye katadutiyā, tañca anvaddhamāsanti asaṃkhyasamāsa+miva mā hotūti ‘‘asyādividhimhī’’ti nisedho. Kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, niccasamāsattā asapadena viggaho. कु' शब्द आणि 'प' इत्यादी शब्द सुबन्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या) शब्दासोबत नेहमी एकार्थी (समास) होतात, 'स्यादिविधी'च्या विषयाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी. येथे अव्यभिचारी 'पादि'च्या सहचर्यामुळे 'कु' हा केवळ एक निपात आहे, पृथ्वीचा वाचक असलेला 'कु' शब्द नाही. 'स्यादिविधीचा विषय' म्हणजे 'लक्खणित्थम्भूता' इत्यादी सूत्राने 'पति' इत्यादींच्या विषयात होणारी द्वितीया विभक्ती होय; आणि 'अन्वद्धमासं' प्रमाणे तो असंख्या समास होऊ नये म्हणून 'अस्यादिविधिम्हि' असा निषेध केला आहे. निंदनीय ब्राह्मण तो 'कुब्राह्मणो'; नित्य समास असल्यामुळे याचा विग्रह असमर्थ (अस्वपद) शब्दाने होतो. 107. Sare kada kussu+ttaratthe १०७. स्वराच्या पुढे 'कु' शब्दाच्या जागी 'कद' असा आदेश होतो, जेव्हा तो उत्तर अर्थामध्ये असतो. Kussu+ttaratthe [Pg.150] vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, kucchitaṃ annaṃ kadannaṃ, kadasanaṃ. Sareti kiṃ, kuputtā, kudārā, kudāsā, kudiṭṭhi. उत्तर अर्थामध्ये असलेल्या 'कु' शब्दाच्या पुढे स्वरादी उत्तरपद आल्यास 'कद' असा आदेश होतो. थोडेसे गरम ते 'कदुण्हं' (कोमट), निंदनीय अन्न ते 'कदन्नं', 'कदसनं' (वाईट भोजन). 'स्वराच्या पुढे' (सरे) असे का म्हटले आहे? (कारण व्यंजन पुढे असल्यास बदल होत नाही, जसे) 'कुपुत्ता' (वाईट पुत्र), 'कुदारा' (वाईट पत्नी), 'कुदासा' (वाईट दास), 'कुदिट्ठि' (मिथ्या दृष्टी). 108. Kā+ppatthe १०८. अल्प (कमी) अर्थामध्ये 'कु' च्या जागी 'का' असा आदेश होतो. Appatthe vattamānassa kussa kā hotu+ttarapade. Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Evaṃ kāpupphaṃ. अल्प अर्थामध्ये असलेल्या 'कु' शब्दाच्या पुढे उत्तरपद आल्यास 'का' होतो. थोडेसे मीठ ते 'कालवणं'. याचप्रमाणे 'कापुप्फं' (अल्प किंवा क्षुद्र फूल). 109. Purise vāti १०९. 'पुरिस' (पुरुष) शब्द पुढे असताना 'कु' च्या जागी 'का' हा आदेश पर्यायाने (वा) होतो. Kussa kā vā. Kucchito puriso kāpuriso, kupuriso vā. Pakaṭṭho nāyako panāyako, padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ bhusaṃ vaddhaṃ pavaddhaṃ sarīraṃ, samaṃ sammā vā ādhānaṃ samādhānaṃ, vividhā mati vimati, vividho visiṭṭho vā kappo vikappo, adhiko devo atidevo, evaṃ adhidevo, adhisīlaṃ. Sundaro gandho sugandho, kacchito gandho duggandho, suṭṭhu kataṃ sukataṃ, duṭṭhu kataṃ dukkataṃ abhi siñcanaṃ abhisekoti sananto, atisayena katvā, kataṃ pakaritvā, pakataṃ, atisayena thutaṃ atitthutaṃ, atikkamma thutaṃ atitthutaṃ, īsaṃ kaḷāro ākaḷāro, suṭṭhu baddho ābaddho. 'कु' च्या जागी पर्यायाने 'का' होतो. निंदनीय पुरुष तो 'कापुरिसो' किंवा 'कुपुरिसो'. प्रकृष्ट (उत्कृष्ट) नायक तो 'पनायको', प्रधान वचन ते 'पावचनं' (प्रवचन), अत्यंत वाढलेले शरीर ते 'पवड्ढं सरीरं', सम किंवा सम्यक् प्रकारे धारण करणे ते 'समाधानं', विविध प्रकारची मती (बुद्धी) ती 'विमती', विविध किंवा विशिष्ट कल्प तो 'विकप्पो', अधिक देव तो 'अतिदेवो', याचप्रमाणे 'अधिदेवो', अधिसील (उच्च शील) ते 'अधिसीलं'. सुंदर गंध तो 'सुगन्धो', वाईट गंध तो 'दुग्गन्धो', चांगले केलेले ते 'सुकतं', वाईट केलेले ते 'दुक्कतं', सर्व बाजूंनी सिंचन करणे ते 'अभिसेको', अतिशयाने केलेले किंवा प्रकर्षाने केलेले ते 'पकतं', अतिशयाने स्तुती केलेले ते 'अतित्थुतं', मर्यादेचे उल्लंघन करून स्तुती केलेले ते 'अतित्थुतं', थोडेसे पिवळसर-काळे ते 'आकळारो', चांगल्या प्रकारे बांधलेले ते 'आबद्धो'. Pādayo gatādyatthe paṭhamāya 'प' इत्यादी उपसर्ग 'गेलेला' (गत) इत्यादी अर्थांमध्ये प्रथमा विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात. Pagato ācariyo pācariyo, evaṃ pantevāsī. आगे गेलेले (श्रेष्ठ) आचार्य ते 'पाचरियो' (प्राचार्य), याचप्रमाणे 'पन्तेवासी' (जवळ राहणारा शिष्य). Accādayo [Pg.151] kantādyatthe dutiyāya 'अति' इत्यादी उपसर्ग 'ओलांडून गेलेला' (क्रान्त) इत्यादी अर्थांमध्ये द्वितीया विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात. Atikkanto mañcaṃ atimañco. Atimālo, ‘‘ghapassa+ntassā+ppadhānassā’’ti mālāsadde ghassa rasso. Eva+muparipi ghapānaṃ rasso. मंचाला (खाटेला) ओलांडून गेलेला तो 'अतिमञ्चो'. 'अतिमालो' (माळेला ओलांडून गेलेला), 'घपस्सन्तस्साप्पधानस्स' या सूत्राने 'माला' शब्दातील 'घ' प्रत्ययाचा र्‍हस्व होतो. याचप्रमाणे पुढेही 'घप' प्रत्ययांचा र्‍हस्व होतो. Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya 'अव' इत्यादी उपसर्ग 'कूजित' (कोकिळेचे कूजन) इत्यादी अर्थांमध्ये तृतीया विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात. Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ. Avakuṭṭhanti pariccattaṃ. कोकिळेने कूजन केलेले वन ते 'अवकोकिलं', 'अवमयूरं' (मोराने कूजन केलेले). 'अवकुट्ठं' म्हणजे परित्यक्त (सोडून दिलेले). Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā 'परि' इत्यादी उपसर्ग 'ग्लान' (थकलेला) इत्यादी अर्थांमध्ये चतुर्थी विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात. Parigilāno+jjhenāya pariyajjheno. अध्ययनासाठी अत्यंत थकलेला तो 'परियज्झेनो'. Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā 'नि' इत्यादी उपसर्ग 'बाहेर पडलेला' (क्रान्त/निर्गत) इत्यादी अर्थांमध्ये पंचमी विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात. Nikkhanto kosambiyā nikkosambi. Asyādividhimhīti kiṃ, rukkhaṃ pati vijjotate. कोसंबीतून बाहेर पडलेला तो 'निक्कोसम्बि'. 'अस्यादिविधिम्हि' (सुबन्त नसलेल्या विधीव्यतिरिक्त) असे का म्हटले आहे? (कारण तिथे समास होत नाही, जसे) 'रुक्खं पति विज्जोतते' (झाडाकडे चमकते). 14. Cī kriyatthehi १४. 'ची' प्रत्ययान्त शब्द क्रियावाचक सुबन्त शब्दांसोबत एकार्थी (समास) होतात. Cīpaccayanto kriyatthehi syādyantehi sahe+kattho hoti. Amalīnaṃ malīnaṃ karitvāti viggayha ‘‘abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārācī’’ti cīpaccayekate iminā samāso. Ettha ca-kāro ‘‘cī kriyatthehī’’ti visesanattho. ‘‘Pyo vā tvāssa samāse’’ti pya hoti, pa-kāro ‘‘pye sissā’’ti visesanattho. Malinīkariya. 'ची' प्रत्ययान्त शब्द क्रियावाचक सुबन्त शब्दांसोबत एकार्थी (समास) होतात. 'अमलीन (स्वच्छ) वस्तूला मलीन करून' असा विग्रह करून 'अभूततद्भावे करासभूयोगे विकाराची' या सूत्राने 'ची' प्रत्यय केल्यावर या सूत्राने समास होतो. येथे 'ची क्रियत्थेहि' मधील 'च' कार हा विशेषणासाठी आहे. 'प्यो वा त्वास्स समासे' या सूत्राने 'प्य' होतो, आणि 'प्ये सिस्सा' मधील 'प' कार हा विशेषणासाठी आहे. 'मलिनीकरिय' (मलीन करून). 15. Bhūsanā+darā+nādaresva+laṃ+sā+sāti १५. भूषण (अलंकार), आदर आणि अनादर या अर्थांमध्ये 'अलम्', 'स', 'सा' इत्यादी शब्द एकार्थी (समास) होतात. Bhūsanādīsva+tthesva+la+mādayo saddā ekatthā honti. Alaṃ karitvā sakkaritvā asakkaritvāti viggayha samāse [Pg.152] kate pye ca ‘‘sā sādhikarā ca cariccā’’ti cādeso pararūpañca. Alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. भूषण इत्यादी अर्थांमध्ये 'अलम्' इत्यादी शब्द एकार्थी (समास) होतात. 'अलं करित्वा' (अलंकृत करून), 'सक्करित्वा' (सत्कार करून), 'असक्करित्वा' (अनादर करून) असा विग्रह करून समास केल्यावर आणि 'प्य' प्रत्यय झाल्यावर 'सा साधिकरा च चरिच्चा' या सूत्राने 'च' आदेश आणि पररूप होते. 'अलंकरिय' (अलंकृत करून), 'सक्कच्च' (आदरपूर्वक/सत्कार करून), 'असक्कच्च' (अनादरपूर्वक/अनादर करून). 16. Aññecā+ti suttena samāse kate… ettha yathā dvāraṃ vivarāti vutte pakaraṇato aggala+miti viññāyati, eva+midhāpi nipātapabhāve aññe cāti sāmaññaṃ ce+ti āgamānusārena labbhamānavibhatyantapaṭirūpanipātāva viññāyanti. Aggato bhavitvā purobhuyya, antarahito hutvā tirobhūya, antaradhānaṃ katvā tirokariya, urasi katvā urasikariya, manasi katvā manasikariya, majjhe katvā majjhekariya, tuṇhī bhavitvā tuṇhī bhūya. १६. ‘अञ्ञे च’ (इतरही) या सूत्राने समास केला असता... येथे ज्याप्रमाणे ‘दार उघडा’ असे म्हटले असता प्रकरणावरून (संदर्भावरून) ‘कडी/अडसर’ (अग्गल) असा अर्थ समजला जातो, त्याचप्रमाणे येथेही निपाताच्या प्रभावाने ‘अञ्ञे च’ असे सामान्यपणे म्हटले असता, आगम परंपरेनुसार प्राप्त होणारे विभक्ती-प्रत्ययान्त-सदृश निपातच समजले जातात. जसे की— पुढे होऊन (अग्गतो भवित्वा) -> पुरोभुय्य, अंतर्धान पावून (अंतरहितो हुत्वा) -> तिरोभूय, अंतर्धान करून (अंतरधानं कत्वा) -> तिरोकरिय, उरात धरून/स्वीकारून (उरसि कत्वा) -> उरसिकरिय, मनात धरून/मनन करून (मनसि कत्वा) -> मनसिकरिय, मध्ये ठेवून (मज्झे कत्वा) -> मज्झेकरिय, मौन धारण करून (तुण्ही भवित्वा) -> तुण्ही भूय. 17. Vā+neka+ññatthe १७. ‘वाऽनेकञ्ञत्थे’ (किंवा अनेक पदे अन्य अर्थामध्ये). Anekaṃ syādyantaṃ aññassa padassa atthe ekatthaṃ vā hoti. अनेक सुबन्त (विभक्तीप्रत्ययान्त) पदे अन्य पदाच्या अर्थामध्ये पर्यायाने एकार्थी (समासयुक्त) होतात. Padantarassa yassa+ttho, padhānaṃ liṅga+massa ca; Samāso so+ya+maññattho, bahubbīhiparavhayo. ज्या समासात अन्य पदाचा अर्थ प्रधान असतो आणि त्याचे लिंगही (त्या अन्य पदाप्रमाणेच) असते, तो ‘अन्यपदार्थ’ समास ‘बहुव्रीहि’ या नावाने ओळखला जातो. So ca navavidho dvipado, bhinnādhikaraṇo, tipado, na-nipātapubbapado, sahapubbapado, upamānapubbapado, saṅkhyobhayapado, disantarālattho, byatihāralakkhaṇo cāti. आणि तो (बहुव्रीहि समास) नऊ प्रकारचा आहे: द्विपद (तुल्याधिकरण), भिन्नाधिकरण, त्रिपद, न-निपातपूर्वपद, सहपूर्वपद, उपमानपूर्वपद, संक्योभयपद (संख्यापूर्वपद/संख्याउभयपद), दिशांतराळार्थ आणि व्यतिहारलक्षण. 1. Tattha dvipado tulyādhikaraṇo kammādīsu chasu vibhatyatthesu bhavati. १. त्यामध्ये द्विपद तुल्याधिकरण (बहुव्रीहि समास) द्वितीया इत्यादी सहा विभक्तींच्या अर्थांमध्ये होतो. (Ka) tattha dutiyatthe tāva-āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmanti āgatasamaṇo saṅghārāmo. So ca duvidho tagguṇā+tagguṇavasena. Vuttañhi – (क) त्यामध्ये प्रथम द्वितीयेच्या अर्थात— ‘आगता समणा इमं संघारामं’ (या संघारामात श्रमण आले आहेत) तो ‘आगतसमणो संघारामों’ (ज्या संघारामात श्रमण आले आहेत तो संघाराम). आणि तो तद्गुण व अतद्गुण या भेदाने दोन प्रकारचा आहे. कारण असे म्हटले आहे— Tagguṇo+tagguṇo [Pg.153] ce+ti,So samāso dvidhā mato. ‘तद्गुण आणि अतद्गुण’ या भेदाने तो समास दोन प्रकारचा मानला गेला आहे. Taṃ yathā ‘nīyataṃ lamba-Kaṇṇo+’ ‘yaṃ diṭṭhasāgaro’. जसे की— ‘लम्बकण्णो’ (लांब कानांचा - आणला जातो) आणि ‘दिट्ठसागरो’ (ज्याने समुद्र पाहिला आहे). Tesu yattha visesanabhūto attho aññapadatthaggahaṇena gayhati, so tagguṇasaṃviññāṇo, yathā ‘lambakaṇṇa+mānayā’ti. Yattha pana na gayhati, so atagguṇasaṃviññāṇo, yathā ‘bahudhana+mānayā’ti. त्यांच्यापैकी ज्या समासात अन्य पदाचा अर्थ ग्रहण करताना विशेषणभूत अर्थाचेही ग्रहण होते, तो ‘तद्गुणसंविज्ञान’ (बहुव्रीहि) होय; जसे— ‘लम्बकण्णं आनय’ (लांब कानांच्या माणसाला आण - येथे माणसासोबत त्याचे कानही येतात). परंतु जेथे विशेषणभूत अर्थाचे ग्रहण होत नाही, तो ‘अतद्गुणसंविज्ञान’ होय; जसे— ‘bahudhana+mānayā’ti ऐवजी ‘बहुधनं आनय’ (पुष्कळ धन असलेल्या माणसाला आण - येथे माणसाला आणताना त्याचे धन सोबत आणले जात नाही). Idha visesanassa pubbanipāto. Ettha ca āgatasaddo ca samaṇasaddo ca attano atthe aṭṭhatvā dutiyāvibhatyatthabhūte saṅghārāmasaṅkhāte aññapadatthe vattanti, tato samāseneva kammatthassa abhihitattā puna dutiyā na hoti. Tathā āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ. Paṭipannā addhikā yaṃ paṭipannaddhiko patho, abhirūḷhāva, ṇijāyaṃ nāvaṃ sā abhirūḷhavāṇijā nāvā. येथे विशेषणाचा पूर्वनिपात (आधी प्रयोग) होतो. आणि येथे ‘आगत’ शब्द आणि ‘समण’ शब्द आपापल्या अर्थावर न राहता, द्वितीया विभक्तीच्या अर्थरूप असलेल्या ‘संघाराम’ या अन्य पदाच्या अर्थाचे प्रतिपादन करतात; त्यामुळे समासानेच कर्म-अर्थाचे (द्वितीयेच्या अर्थाचे) कथन झाल्यामुळे पुन्हा द्वितीया विभक्ती होत नाही. त्याचप्रमाणे— ‘आगतसमणा सावत्थी’ (ज्या श्रावस्तीमध्ये श्रमण आले आहेत ती श्रावस्ती), ‘आगतसमणं जेतवनं’ (ज्या जेतवनात श्रमण आले आहेत ते जेतवन). ‘पटिपन्ना अद्धिका यं’ तो ‘पटिपन्नद्धिको पथो’ (ज्या मार्गावर प्रवासी चालू लागले आहेत तो मार्ग). ‘अभिरूळ्हा वाणिजा यं नावं सा’ ती ‘अभिरूळ्हवाणिजा नावा’ (ज्या नौकेवर व्यापारी चढले आहेत ती नौका). (Kha) tatiyatthe-jitāni indriyāni yena so jitindriyo samaṇo, evaṃ diṭṭhadhammo, pattadhammo, katakicco. Vijitā mārā anenāti vijitamāro bhagavā, paṭividdhasabbadhammo. Karaṇatthe-chinno rukkho yena so chinnarukkho pharasu. (ख) तृतीयेच्या अर्थात— ‘जितानि इन्द्रियानि येन सो’ तो ‘जितिन्द्रियो समणो’ (ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे असा श्रमण). याचप्रमाणे— ‘दिट्ठधम्मो’ (ज्याने धम्म पाहिला आहे तो), ‘पत्तधम्मो’ (ज्याने धम्म प्राप्त केला आहे तो), ‘कतकिच्चो’ (ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे तो). ‘विजिता मारा अनेनाति’ तो ‘विजितमारो भगवा’ (ज्यांनी मारावर विजय मिळवला आहे असे भगवान), ‘पटिविद्धसब्बधम्मो’ (ज्यांनी सर्व धम्मांचे आकलन/साक्षात्कार केला आहे ते). करण अर्थात (साधन अर्थात)— ‘छिण्णो रुक्खो येन सो’ तो ‘छिण्णरुक्खो फरसु’ (ज्या कुऱ्हाडीने झाड तोडले गेले आहे ती कुऱ्हाड). (Ga) catutthiyatthe-dinno suṅko yassa so dinnasuṅko rājā, dinnaṃ bhojanaṃ assāti dinnabhojano. (ग) चतुर्थीच्या अर्थात— ‘दिण्णो सुङ्को यस्स सो’ तो ‘दिण्णसुङ्को राजा’ (ज्या राजाला कर/शुल्क दिले गेले आहे तो राजा). ‘दिण्णं भोजनं अस्साति’ तो ‘दिण्णभोजनो’ (ज्याला भोजन दिले गेले आहे तो). (Gha) pañcamiyatthe-niggatā janā yasmā so niggatajano gāmo, niggato ayo=sukhaṃ yasmāti nirayo, nikkile- so[Pg.154]. Apetaṃ viññāṇaṃ asmāti apetaviññāṇo matakāyo, apagatabhayabheravo arahā. (घ) पंचमीच्या अर्थात— ‘निग्गता जना यस्मा सो’ तो ‘निग्गतजनो gāmo’ (ज्या गावातून लोक निघून गेले आहेत ते गाव). ‘निग्गतो अयो (सुखं) यस्माति’ तो ‘निरयो’ (नरक - ज्यातून सुख निघून गेले आहे). ‘निक्किलेसो’ (ज्यातून क्लेश निघून गेले आहेत असा - निष्क्लेश). ‘अपेतं विञ्ञाणं अस्माति’ तो ‘अपेतविञ्ञाणो मतकायो’ (ज्या मृत शरीरातून विज्ञान/चेतना निघून गेली आहे ते मृत शरीर). ‘अपगतभयभेरवो अरहा’ (ज्यांच्यामधून भय आणि त्रास निघून गेले आहेत असे अरहंत). (Ṅa) chaṭṭhiyatthe-chinnā hatthā yassa so chinnahattho. Evaṃ paripuṇṇasaṅkappo khīṇāsavo, vīto rāgo assāti vītarāgo. Dve padāni assāti dvipado, dvihattho paṭo. Tevijjoti ettha tivijjo evāti sakatthe ṇo vuddhi ca. Catuppado, pañca cakkhūni assāti pañcacakkhu bhagavā, chaḷabhiñño, ‘‘ghapassā’’dinā rassattaṃ. Navaṅgaṃ satthusāsanaṃ. Dasabalo, anantañāṇo. Tīṇi dasa parimāṇa+mesaṃti tidasā devā, idha parimāṇasaddasannimānato dasasaddo saṅkhyāne vattate. Ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, uttarapade ‘‘imassi+daṃ vā’’ti imassa idaṃ. Ko pabhavo assāti kiṃ pabhavo kāyo. Vigataṃ malaṃ assāti vimalo, sundaro gandho assāti sugandhaṃ candanaṃ, evaṃ susīlo, sumukho, kucchito gandho assāti duggandhaṃ kuṇapaṃ, dummukho, duṭṭhu mano assāti dummano, evaṃ dussīlo. Tapo eva dhanaṃ assāti tapodhano. Khantisaṅkhātaṃ balaṃ assāti khantibalo. Indoti nāmaṃ etassāti indanāmo. (ङ) षष्ठीच्या अर्थात— ‘छिन्ना हत्था यस्स सो’ तो ‘छिण्णहत्थो’ (ज्याचे हात कापले गेले आहेत तो). याचप्रमाणे— ‘परिपुण्णसङ्कप्पो’ (ज्याचे संकल्प पूर्ण झाले आहेत तो), ‘खीणासवो’ (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत असा क्षीणासव), ‘वीतो रागो अस्साति’ तो ‘वीतरागो’ (ज्याचा राग/आसक्ती निघून गेली आहे असा वीतराग). ‘द्वे पदानि अस्साति’ तो ‘द्विपदो’ (दोन पाय असलेला - द्विपद), ‘द्विहत्थो पटो’ (दोन हात लांबीचे वस्त्र). ‘तेविज्जो’ येथे ‘तिविज्जो एव’ (तीन विद्या असलेला) या अर्थात स्वार्थे ‘ण’ प्रत्यय आणि वृद्धी झाली आहे. ‘चतुप्पदो’ (चार पाय असलेला), ‘पञ्च चक्खूनि अस्साति’ तो ‘पञ्चचक्खु भगवा’ (ज्यांना पाच चक्षू आहेत असे भगवान), ‘छळभिञ्ञो’ (सहा अभिज्ञा असलेले), ‘घपस्सा’ इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व झाले आहे. ‘नवङ्गं सत्थुसासनं’ (शास्त्यांचे नऊ अंग असलेले शासन). ‘दसबलो’ (दशबल - दहा बळे असलेले), ‘अनन्तञाणो’ (अनंत ज्ञान असलेले). ‘तीणि दसा परिमाणमेसंति’ ते ‘तिदसा देवा’ (ज्यांचे परिमाण तीन वेळा दहा म्हणजे तीस आहे असे देव - तिदश देव); येथे परिमाण शब्दाच्या सान्निध्यामुळे ‘दस’ शब्द संख्येच्या अर्थात वापरला आहे. ‘अयं पच्चयो एतेसंति’ ते ‘इदप्पच्चया’ (हेच ज्यांचे प्रत्यय/कारण आहे ते - इदंप्रत्ययता), उत्तरपदात ‘इमस्सिदं वा’ या सूत्राने ‘इम’ च्या जागी ‘इदं’ झाले आहे. ‘को पभवो अस्साति’ तो ‘किं पभवो कायो’ (ज्याचा उगम काय आहे असा हा काय/शरीर). ‘विगतं मलं अस्साति’ तो ‘विमलो’ (ज्याचा मळ निघून गेला आहे असा विमल/स्वच्छ). ‘सुन्दरो गन्धो अस्साति’ ते ‘सुगन्धं चन्दनं’ (ज्याला सुंदर सुगंध आहे असे सुगंधी चंदन). याचप्रमाणे— ‘सुसीलो’ (सुशील), ‘सुमुखो’ (सुमुख). ‘कुच्छितो गन्धो अस्साति’ ते ‘दुग्गन्धं कुणपं’ (ज्याला दुर्गंध आहे असे प्रेत), ‘दुम्मुखो’ (दुर्मुख), ‘दुट्ठु मनो अस्साति’ तो ‘दुम्मनो’ (ज्याचे मन वाईट/दुःखी झाले आहे तो दुर्मन). याचप्रमाणे— ‘दुस्सीलो’ (दुःशील). ‘तपो एव धनं अस्साति’ तो ‘तपोधनो’ (तप हेच ज्याचे धन आहे असा तपोधन). ‘खन्तिसङ्खातं बलं अस्साति’ तो ‘खन्तिबलो’ (क्षमा हेच ज्याचे बल आहे असा क्षमाबल). ‘इन्दोति नामं एतस्साति’ तो ‘इन्दनामो’ (ज्याचे नाव इंद्र आहे तो). Chandajātādīsu visesanavisesitabbānaṃ yathicchitattā ubhayaṃ pubbaṃ nipatati, kamātikkame payojanābhāvā. Jāto chando assāti jātachando, evaṃ chandajāto. Sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto. Māsajāto, jātamāso. Chinnahattho, hatthachinno. ‘छन्दजात’ इत्यादी शब्दांमध्ये विशेषण आणि विशेष्य यांचा क्रम ऐच्छिक असल्यामुळे दोन्हीपैकी कोणतेही पद आधी येऊ शकते, कारण क्रमाचे उल्लंघन करण्यात काही विशेष प्रयोजन नाही. ‘जातो छन्दो अस्साति’ तो ‘जातछन्दो’ किंवा ‘छन्दजातो’ (ज्याला छंद/इच्छा उत्पन्न झाली आहे तो). ‘सञ्जातपीतिसोमनस्सो’ किंवा ‘पीतिसोमनस्ससञ्जातो’ (ज्याला प्रीती आणि सोमनस्य उत्पन्न झाले आहे तो). ‘मासजातो’ किंवा ‘जातमासो’ (एक महिन्याचा झालेला). ‘छिण्णहत्थो’ किंवा ‘हत्थछिण्णो’ (ज्याचा हात कापला गेला आहे तो). Dīghājaṅghā [Pg.155] assāti dīghajaṅgho, ettha pumbhāvo, ‘‘ghapassā’’dinā rasso ca. Tathā pahūtajivho. Mahantī paññā assāti mahāpañño. ‘‘Itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pume+ve+katthe’’ti vīpaccayābhāventassa ṭādeso rassattañca. Itthiyanti kiṃ, khamādhano. Bhāsitapumāti kiṃ, saddhādhuro. Paññāpakatiko, paññāvisuddhiko, ettha ‘‘ltvitthiyūhi ko’’ti ko. Gaṇḍīvadhanvāti pakatantarena siddhaṃ. ‘दीघा जङ्घा अस्साति’ तो ‘दीघजङ्घो’ (ज्याचे पाय लांब आहेत तो); येथे पुंभाव (पुल्लिंगी रूप) आणि ‘घपस्सा’ इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व झाले आहे. त्याचप्रमाणे— ‘पहूतजिव्हो’ (ज्याची जीभ मोठी/विस्तीर्ण आहे तो). ‘महन्ती पञ्ञा अस्साति’ तो ‘महापञ्ञो’ (ज्याची प्रज्ञा महान आहे असा महाप्रज्ञ). ‘इत्थियं भासितपुमित्थी पुमेवेकत्थे’ या सूत्राने ‘वी’ प्रत्ययाच्या अभावी ‘टा’ आदेश आणि र्‍हस्वत्व होते. ‘इत्थियं’ (स्त्रीलिंगात) असे का म्हटले? ‘खमाधनो’ (क्षमा हेच ज्याचे धन आहे तो). ‘भासितपुमा’ (पुल्लिंगात बोलले गेलेले) असे का म्हटले? ‘सद्धाधुरो’ (श्रद्धा हीच ज्याची धुरा आहे तो). ‘पञ्ञापकतिको’ (स्वभावाने प्रज्ञावान), ‘पञ्ञाविसुद्धिको’ (प्रज्ञेने विशुद्ध असलेला); येथे ‘ल्त्वित्थियूहि को’ या सूत्राने ‘क’ प्रत्यय झाला आहे. ‘गण्डीवधन्वा’ हे अन्य प्रक्रियेने सिद्ध होते. Nānā=ppakārā dumā nānādumā, nānādumehi patitāni nānādumapatitāni, nānādumapatitāni ca tāni pupphāni ceti nānādumapatitapupphāni, tehi vāsitā nānādumapatitapupphavāsitā, nānādumapatitapupphavāsitāsānuyassaso nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato, ayaṃ visesana+amādisamāsagabbho tulyādhikaraṇaaññapadattho. ‘नाना-प्पकारा दुमा’ ते ‘नानादुमा’ (विविध प्रकारचे वृक्ष). ‘नानादुमेहि पतितानि’ ते ‘नानादुमपतितानि’ (विविध वृक्षांवरून पडलेली). ‘नानादुमपतितानि च तानि पुप्फानि च’ ते ‘नानादुमपतितपुप्फानि’ (विविध वृक्षांवरून पडलेली फुले). ‘तेहि वासिता’ ती ‘नानादुमपतितपुप्फवासिता’ (त्या फुलांनी सुवासित झालेली). ‘नानादुमपतितपुप्फवासिता सानू यस्स सो’ तो ‘नानादुमपतितपुप्फवासितसानू पब्बतो’ (ज्याचे पठार विविध वृक्षांवरून पडलेल्या फुलांनी सुवासित झाले आहे असा पर्वत). हा विशेषण इत्यादी समासांना उदरात सामावून घेणारा (गर्भित असलेला) तुल्याधिकरण अन्यपदार्थ (बहुव्रीहि) समास आहे. (Ca) sattamyatthe-sampannāni sassāni yasmiṃ so sampannasasso janapado. Sulabho piṇḍo imasminti sulabhapiṇḍo deso. Ākiṇṇā manussā yassaṃ sā ākiṇṇamanussā rājadhānī. Bahavo tāpasā etasminti bahutāpaso assamo. Upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ. Bahavo sāmino asminti bahusāmikaṃ nagaraṃ, bahū nadiyo asminti bahunadiko, īkārantattā kapaccayo. Evaṃ bahujambukaṃ vanaṃ, bahavo kattāro asmiṃ assa vāti bahukattuko deso, evaṃ bahubhattuko, ‘‘ltvitthiyūhi ko’’ti ko. (च) सप्तमीच्या अर्थात— ‘सम्पन्नानि सस्सानी यस्मिं सो’ तो ‘सम्पन्नसस्सो जनपदो’ (ज्या जनपदात पिके समृद्ध आहेत तो जनपद). ‘सुलभो पिण्डो इमस्मिन्ति’ तो ‘सुलभपिण्डो देसो’ (ज्या देशात भिक्षा सहज मिळते तो देश). ‘आकिण्णा मनुस्सा यस्सं सा’ ती ‘आकिण्णमनुस्सा राजधानी’ (ज्या राजधानीत लोकांची दाटी/गर्दी आहे ती राजधानी). ‘बहवो तापसा एतस्मिन्ति’ तो ‘बहुतापसो अस्समो’ (ज्या आश्रमात अनेक तपस्वी आहेत तो आश्रम). ‘उपचितं मंसलोहितं अस्मिन्ति’ ते ‘उपचितमंसलोहितं सरीरं’ (ज्या शरीरात मांस आणि रक्त वाढले/संचित झाले आहे ते शरीर). ‘बहवो सामिनो अस्मिन्ति’ ते ‘बहुसामिकं नगरं’ (ज्या नगरात अनेक स्वामी/मालक आहेत ते नगर). ‘बहू नदियो अस्मिन्ति’ तो ‘बहुनदिको’ (ज्यात अनेक नद्या आहेत तो देश - येथे ‘ई’कारान्त असल्यामुळे ‘क’ प्रत्यय झाला आहे). याचप्रमाणे— ‘बहुजम्बुकं वनं’ (ज्या वनात अनेक कोल्हे आहेत ते वन). ‘बहवो कत्तारो अस्मिं अस्स वाति’ तो ‘बहुकत्तुको देसो’ (ज्या देशात अनेक कर्ते आहेत तो देश). याचप्रमाणे— ‘बहुभत्तुको’ (ज्याला अनेक भक्त/सेवक आहेत तो); येथे ‘ल्त्वित्थियूहि को’ या सूत्राने ‘क’ प्रत्यय झाला आहे. 2. Bhinnādhikaraṇo [Pg.156] yathā-ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso puriso. Ubhato byañjana+massāti ubhatobyañjanako, vibhatyalopo ‘‘vā+ññato’’ti ko ca, chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi, evaṃ daṇḍapāṇi, satthapāṇi, vajirapāṇi, khaggahattho, pattahattho, dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo dānādhimuttiko, buddhabhattiko, saddhammagāravo iccādi. २. भिन्न-अधिकरण (बहुव्रीहि समास) जसे की - 'एका रात्रीचा वास (मुक्काम) ज्याचा आहे तो' = 'एकरत्तिवासो' (एका रात्रीचा मुक्काम असलेला). 'समान (सारख्याच) माणसासोबत ज्याचा वास आहे तो पुरुष' = 'समानवासो पुरिसो' (समान वास असलेला पुरुष). 'दोन्ही व्यंजने (स्त्री-पुरुष दोन्ही जननेंद्रिये) ज्याला आहेत तो' = 'उभतोब्यञ्जनको' (उभयव्यंजनक), विभक्तीचा लोप आणि 'वा+ञ्ञतो' या सूत्राने 'क' प्रत्यय होतो. 'ज्याच्या हातात छत्री आहे तो' = 'छत्तपाणि' (छत्रपाणि). याचप्रमाणे 'दण्डपाणि' (हातात काठी असलेला), 'सत्थपाणि' (हातात शस्त्र असलेला), 'vajirapāṇi' -> 'वजिरपाणि' (हातात वज्र असलेला), 'खग्गहत्थो' (हातात तलवार असलेला), 'पत्तहत्थो' (हातात पात्र असलेला). 'दानामध्ये ज्याचा आशय (इच्छा) आहे तो' = 'दानज्झासयो' (दान-आशयी), 'दानाधिमुत्तिको' (दानात प्रवृत्त असलेला), 'बुद्धभत्तिको' (बुद्धभक्त), 'सद्धम्मगारवो' (सद्धम्माचा आदर करणारा) इत्यादी. 3. Tipado yathā-parakkamenā+dhigatā sampadā yehi te parakkamādhigatasampadā mahāpurisā. Evaṃ dhammādhigatabhogā. Onīto pattato pāṇi yena so onītapattapāṇi. Sīhassa pubbaddhamiva kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Mattā bahavo mātaṅgā asminti mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ. ३. त्रिपद (तीन पदांचा समास) जसे की - 'पराक्रमाने ज्यांनी संपत्ती (यश) प्राप्त केली आहे ते' = 'परक्कmaधिगतसम्पदा महापुरिसा' (पराक्रमाने संपत्ती प्राप्त केलेले महापुरुष). याचप्रमाणे 'धम्माधिगतभोगा' (धर्माने भोग प्राप्त केलेले). 'ज्याने पात्रातून आपला हात काढून घेतला आहे तो' = 'ओनीतपत्तपाणि' (पात्रातून हात काढलेला). 'सिंहाच्या पूर्वार्धासारखा (पुढच्या भागासारखा) ज्याचा काय (देह) आहे तो' = 'सीहपुब्बद्धकायो' (सिंहपूर्वार्धकाय). 'ज्या वनात अनेक मत्त हत्ती आहेत ते' = 'मत्तबहुमातङ्गं वनं' (मत्त हत्तींनी युक्त असलेले वन). 4. Na-nipātapubbapado yathā-natthi etassa samoti assamo, ‘‘ṭa nañassā’’ti nassa ṭo. Evaṃ appaṭipuggalo, aputtako, ahetuko, kapaccayo, eva+muparipi ñeyyaṃ. Natthi saṃvāso etenāti asaṃvāso, na vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko janapado, abhikkhuko vihāro. Evaṃ anuttaro ‘‘ana sare’’ti ana, evaṃ anantaṃ, anāsavo. ४. 'न' निपात पूर्वपद असलेला (नञ्-बहुव्रीहि) जसे की - 'ज्याला कोणी समान नाही तो' = 'अस्समो' (असम), 'ट नञस्सा' या सूत्राने 'न' चा 'अ' होतो. याचप्रमाणे 'अप्पटिपुग्गलो' (अप्रतिपुद्गल - ज्याच्या तोडीचा दुसरा माणूस नाही), 'अपुत्तको' (पुत्र नसलेला), 'अहेतुको' (हेतू नसलेला), 'क' प्रत्यय लागतो, हे पुढेही असेच समजावे. 'ज्याच्याशी संवास (एकत्र राहणे) नाही तो' = 'असंवासो' (असंवास्य). 'जिथे पाऊस पडत नाही तो' = 'अवुट्ठिको जनपदो' (अनावृष्टी असलेला जनपद), 'भिक्खू नसलेला विहार' = 'अभिक्खुको विहारो'. याचप्रमाणे 'अनुत्तरो' (अनुत्तर - सर्वोत्तम), 'अन सरे' या सूत्राने 'अन' होतो, याचप्रमाणे 'अनन्तं' (अनंत), 'अनासवो' (आसव नसलेला). 5. Paṭhamātthe sahapubbapado yathā-saha hetunā vattati so sahetuko sahetu vā, ‘‘sahassa so+ññatthe’’ti sahassa so, evaṃ sappītikā, sappaccayā, sakileso, saupādāno, saparivāro sahaparivāro vā, saha mūlena uddhaṭo samūluddhaṭo rukkho. ५. प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात 'सह' पूर्वपद असलेला जसे की - 'जो हेतूने युक्त आहे तो' = 'सहेतुको' किंवा 'सहेतु' (सहेतुक). 'सहस्स सो+ञ्ञत्थे' या सूत्राने 'सह' चा 'स' होतो. याचप्रमाणे 'सप्पीतिका' (प्रीतीने युक्त), 'सप्पच्चया' (प्रत्ययाने/कारणाने युक्त), 'सकिलेसो' (क्लेशांनी युक्त), 'सउपादानो' (उपादानाने युक्त), 'सपरिवारो' किंवा 'सहपरिवारो' (परिवारासह). 'मुळासकट उपटून टाकलेला वृक्ष' = 'समूलुद्धटो रुक्खो' (समूलोद्धृत वृक्ष). 6. Upamānopameyyajotakaivayutto [Pg.157] upamānapubbapado paṭhamāya yathā-nigrodho iva parimaṇḍalo yo so nigrodhaparimaṇḍalo. Saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkhapaṇḍaro, kāko viya sūro ayanti kākasūro. Cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti cakkhubhūto bhagavā. Evaṃ atthabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto, andhabhūto. Muñjapabbajamiva bhūtā ayaṃ muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi. Tantākulamiva jātā ayaṃti tantākulajātā. ६. उपमान आणि उपमेय दर्शवणाऱ्या 'इव' (सारखा) शब्दाने युक्त असलेला, प्रथमा विभक्तीतील उपमान-पूर्वपद जसे की - 'जो वडाच्या झाडासारखा परिमंडळ (गोलाकार) आहे तो' = 'निग्रोधपरिमण्डलो' (वटपरिमंडल). 'शंखासारखा पांढरा असलेला हा' = 'सङ्खपण्डरो' (शंखपांढरा). 'कावळ्यासारखा शूर असलेला हा' = 'काकसूरो' (काकशूर). 'परमार्थ दर्शवत असल्यामुळे जे डोळ्यासारखे झाले आहेत ते' = 'चक्खुभूतो भगवा' (चक्षुभूत भगवान). याचप्रमाणे 'अत्थभूतो' (अर्थभूत), 'धम्मभूतो' (धर्मभूत), 'ब्रह्मभूतो' (ब्रह्मभूत), 'अन्धभूतो' (अंधभूत). 'मुंज आणि पब्बज गवत एकत्र झाल्यासारखी झालेली ही' = 'मुञ्जपब्बजभूता कुदिट्ठी' (मुंजपब्बजभूत कुदृष्टी). 'कोळ्याच्या जाळ्यासारखी गुंतागुंतीची झालेली ही' = 'तन्ताकुलजाता' (तंतुव्याकुल झालेली). Chaṭṭhyatthe-suvaṇṇassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa so suvaṇṇavaṇṇo bhagavā, majjhapadalopo. Nāgassa gati viya gati assāti nāgagati. Evaṃ sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhahanu. Eṇissa viya jaṅghā assāti eṇijaṅgho. Brahmuno viya saro assāti brahmassaro. षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात - 'ज्यांचा वर्ण सोन्याच्या वर्णासारखा आहे ते' = 'सुवण्णवण्णो भगवा' (सुवर्णवर्णीय भगवान), येथे मध्यमपदलोप होतो. 'ज्याची गती हत्तीच्या गतीसारखी आहे तो' = 'नागगती' (नागगती). याचप्रमाणे 'सीहगती' (सिंहगती), 'नागविक्कमो' (नागविक्रम), 'सीहविक्कमो' (सिंहविक्रम), 'सीहहनु' (सिंहहनु - सिंहासारखा जबडा असलेला). 'हरिणीच्या जंघेसारखी (पिंडरीसारखी) ज्याची जंघा आहे तो' = 'एणिजङ्घो' (एणिजंघ). 'ब्रह्मदेवासारखा ज्याचा स्वर आहे तो' = 'ब्रह्मस्सरो' (ब्रह्मस्वर). 7. Vāsaddatthe saṅkhyāubhayapado yathā-dve vā tayo vā dvatti, dvattayo ca te pattā ceti dvattipattā, ‘‘tisva’’iti tisadde pare dvissa attaṃ. Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā chappañcavācā, evaṃ sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni. ७. 'वा' (किंवा) या अर्थातील दोन्ही पदे संख्या असलेले जसे की - 'दोन किंवा तीन' = 'द्वत्ति' (दोन-तीन), 'दोन किंवा तीन आणि ते पात्र' = 'द्वत्तिपत्ता' (दोन-तीन पात्रे), 'तिस्व' या सूत्राने 'ति' शब्द पुढे असताना 'द्वि' चा 'द्व' होतो. 'दोन दिवस किंवा तीन दिवस' = 'द्वीहतीहं' (दोन-तीन दिवस). 'सहा किंवा पाच वाचा (शब्दांचे वाक्य)' = 'छप्पञ्चवाचा' (पाच-सहा शब्द). याचप्रमाणे 'सत्तट्ठमासा' (सात-आठ महिने), 'एकयोजनद्वियोजनानि' (एक-दोन योजने). 8. Disantarālattho yathā-pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarālaṃ sā pubbadakkhiṇā vidisā. Ettha – ८. दिशांच्या दरम्यानचा भाग (उपदिशा) या अर्थात जसे की - 'पूर्व आणि दक्षिण या दिशांच्या मधील जो अंतराळ (भाग) आहे ती' = 'पुब्बदक्खिणा विदिसा' (आग्नेय उपदिशा). येथे - 69. Sabbādayo vuttimatteti ६९. 'सब्बाद्यो वृत्तिमात्रे...' (सर्व इत्यादी शब्द केवळ वृत्तीमध्ये...) Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Evaṃ pubbuttarā, aparadakkhiṇā, pacchimuttarā. Pubbā ca sā dakkhiṇā ceti vā. स्त्रीलिंगी वाचक असलेले 'सब्ब' इत्यादी शब्द केवळ वृत्तीमध्ये (समासात) पुल्लिंगीच होतात. याचप्रमाणे 'पुब्बुत्तरा' (ईशान्य), 'अपरदक्खिणा' (नैऋत्य), 'पच्छिमुत्तरा' (वायव्य). किंवा 'जी पूर्व आहे आणि जी दक्षिण आहे ती' (असाही विग्रह होतो). 9. Byatihāralakkhaṇo [Pg.158] yathā – ‘‘tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ’’ti suttena samāse kate kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesī, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍīti hoti. Ettha ca ‘‘cī vītihāre’’ti cīpaccaye ‘‘cismiṃ’’ti ākāro, evaṃ muṭṭhāmuṭṭhī. ९. व्यतिहार (परस्पर क्रिया) लक्षण असलेला जसे की - 'तत्थ गहेत्वा तेन पहरित्वा युद्धे सरूपं' या सूत्राने समास केल्यावर, 'केसांना आणि केसांना पकडून जे युद्ध झाले ते' = 'केसाकेसी' (केसाकेशी - एकमेकांचे केश पकडून केलेले युद्ध). 'काठ्यांनी आणि काठ्यांनी मारून जे युद्ध झाले ते' = 'दण्डादण्डी' (दंडादंडी - एकमेकांना काठ्यांनी मारून केलेले युद्ध) असे होते. आणि येथे 'ची वीतिहारे' या सूत्राने 'ची' प्रत्यय लागून 'चिस्मिं' या सूत्राने आकार (दीर्घ 'आ') होतो, याचप्रमाणे 'मुट्ठामुट्ठी' (मुठीमुठीने मारामारी). Sobhaṇo gandho sugandho, so assa atthīti sugandhīhi atthiatthe īpaccayena siddhaṃ. Yasmā ca bhaddāya kāpilāniyā apadāne ‘‘puno pattaṃ gahetvāna, sodhayitvā sugandhinā’’ti vuttaṃ, tasmā vuttiyaṃ ikārantassa abhāvadīpanatthaṃ ‘‘sugandhi duggandhīti payogā na dissatī’’ti vuttaṃ. Sugandhināti ekavacane rasso. 'सुंदर (चांगला) गंध तो सुगंधी, तो ज्याच्याजवळ आहे तो' = 'सुगन्धी' (सुगंधी), हे अस्ति-अर्थात (असण्याच्या अर्थात) 'ई' प्रत्ययाने सिद्ध होते. आणि ज्याअर्थी भद्दा कापिळानीच्या अपदानात 'पुन्हा पात्र घेऊन, सुगंधी द्रव्याने स्वच्छ करून' असे म्हटले आहे, त्याअर्थी वृत्तीमध्ये इकारान्त शब्दाचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'सुगन्धि दुग्गन्धी असे प्रयोग दिसत नाहीत' असे म्हटले आहे. 'सुगन्धिना' यामध्ये एकवचनात र्‍हस्व होतो. 19. Catthe १९. 'च' (आणि) च्या अर्थात. Anekaṃsyādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā hoti. Samuccayo anvācayo itarītarayogo samāhāroti casaddassa attho catubbidho. अनेक पदे शेवटी असलेला 'च' च्या अर्थातील समास एकार्थी होतो. समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग आणि समाहार असे 'च' या शब्दाचे चार प्रकारचे अर्थ आहेत. Tattha samuccayā+nvācayesu samāso na hoti, kriyāsāpekkhatāya nāmānaṃ aññamaññaṃ ayuttatthattā, yathā-cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi, dānañca dehi, sīlañcarakkhāhi. Itarītarayoge samāhāre ca aññamaññāpekkhattā samāso. त्यापैकी समुच्चय आणि अन्वाचय यामध्ये समास होत नाही, कारण क्रियापदाच्या अपेक्षेमुळे नामांचा परस्परांशी संबंध जुळत नाही. जसे की - 'चीवर आणि पिंडपात, शयनासन हा प्रत्यय (साधन) दिला', 'दानही दे आणि शीलही राख'. इतरेतरयोग आणि समाहार यामध्ये मात्र परस्परांच्या अपेक्षेमुळे समास होतो. Ubhayatthapadhāne catthe katha+mekatthībhāvo sambhave+ti ce, vuttañhi – दोन्ही अर्थ प्रधान असलेल्या 'च' च्या अर्थात एकार्थीभाव कसा संभवतो? असे विचारल्यास, म्हटलेच आहे की - Sappadhānāpi yattha+tthā, mitho sāpekkhatā iva; Kriyāsambandhasāmaññā, catthe+katthaṃ ta+duccateti. 'जिथे दोन्ही अर्थ प्रधान असूनही परस्परांवर अवलंबून असल्यासारखे असतात, आणि क्रियापदाशी त्यांचा संबंध समान असतो, तिथे 'च' च्या अर्थात एकार्थीभाव होतो असे म्हटले जाते.' Yasmā [Pg.159] ekatthībhāvepi satīyasatīyatthe padhānaṃ, tasmā idaṃ vuccate – ज्याअर्थी एकार्थीभाव असतानाही विद्यमान आणि अविद्यमान अर्थांमध्ये प्रधानता असते, त्याअर्थी हे म्हटले जाते - Na+ññamaññaṃ visesenti, catthe atthā padāniva; Satthavutyī ato tesaṃ, padhānatthaṃ+bhiyujjate. 'ज्याप्रमाणे पदे परस्परांचे विशेषण बनत नाहीत, त्याचप्रमाणे 'च' च्या अर्थातील अर्थही परस्परांचे विशेषण बनत नाहीत. म्हणून त्यांच्या शब्दवृत्तीमध्ये प्रधान अर्थाचाच संबंध जोडला जातो.' Itarītarayogo ca, samāhārotya+yaṃ dvidhā; Samāso tu imaṃ aññe, jānante dvandanāmato. 'इतरेतरयोग आणि समाहार अशा दोन प्रकारचा हा समास आहे; इतर विद्वान याला 'द्वंद्व' या नावाने ओळखतात.' Itarītarayogasmiṃ+vayavatthassa sambhavo; Samudāyatirobhāvo, paraṃva liṅga+massa ca. 'इतरेतरयोगामध्ये अवयवांच्या अर्थाचे अस्तित्व स्पष्ट असते आणि समुदायाचा (समूहाचा) तिरोभाव होतो, तसेच याचे लिंग उत्तरपदाप्रमाणे (शेवटच्या पदाप्रमाणे) असते.' Samudāyabbhavo yasmiṃ+vayavā ca tirohitā; Samāhārotya+yaṃ cattho, so ca hoti napuṃsake. 'ज्यामध्ये समुदायाचे अस्तित्व स्पष्ट असते आणि अवयव तिरोहित (अदृश्य) होतात, तो 'च' चा अर्थ 'समाहार' होय, आणि तो नपुंसकलिंगात असतो.' Itarītarayogo yathā-sāriputto ca moggallāno ca sāriputtamoggallānā, bho sāriputtamoggallānā iccādi. Avayavapadhānattā bahuvacanameva. Samaṇā ca brāhmaṇā ca samaṇabrāhmaṇā, evaṃ brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā. इतरेतरयोग जसे की - 'सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान' = 'सारिपुत्तमोग्गल्लाना' (सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान), 'हे सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान!' इत्यादी. अवयव प्रधान असल्यामुळे येथे बहुवचनच होते. 'श्रमण आणि ब्राह्मण' = 'समणब्राह्मणा' (श्रमण-ब्राह्मण). याचप्रमाणे 'ब्राह्मणगहपतिका' (ब्राह्मण आणि गृहपती), 'खत्तियब्राह्मणा' (क्षत्रिय आणि ब्राह्मण), 'देवमनुस्सा' (देव आणि मनुष्य), 'चन्दिमसुुरिया' (चंद्र आणि सूर्य). 64. Vijjāyonisambandhīna+mā tatra cattheti ६४. 'विद्या आणि योनी (जन्म) संबंधितांच्या बाबतीत 'च' च्या अर्थात 'आ' होतो.' Vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnañca catthe ā hotīti ukārassa ā, hotā ca potā ca hotāpotāro. Evaṃ mātāpitaro. विद्यासंबंधी आणि योनिसंबंधी शब्दांच्या बाबतीत 'च' च्या अर्थात 'आ' होतो, म्हणजेच उकाराचा 'आ' होतो. जसे की - 'होता आणि पोता' = 'होतापोतारो'. याचप्रमाणे 'मातापितरो' (माता आणि पिता). 65. Putteti ६५. 'पुत्त' शब्द उत्तरपदी असताना. Putte uttarapade pitādīna+mā hoti catthe. Pitā ca putto ca pitāputtā, evaṃ mātāputtā. 'पुत्त' शब्द उत्तरपदी (शेवटी) असताना 'च' च्या अर्थात पिता इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. जसे की - 'पिता आणि पुत्र' = 'पितापुत्ता' (पिता-पुत्र). याचप्रमाणे 'मातापुत्ता' (माता-पुत्र). 78. Jāyāya jayaṃ patimhi ७८. 'पति' शब्द पुढे असताना 'जाया' शब्दाचा 'जय' होतो. Patimhi [Pg.160] pare jāyāya jayaṃ hoti. Jāyā ca pati ca jayampatayo. Jānipatīti pakatantarena siddhaṃ, jāni ca pati ca jānipati. Evaṃ jampati dampatīti. 'पति' शब्द पुढे असताना 'जाया' शब्दाचा 'जय' होतो. जसे की - 'जाया (पत्नी) आणि पति' = 'जयम्पतयो' (जयापती/पती-पत्नी). 'जानिपति' हे दुसऱ्या रूपाने सिद्ध होते, 'जानी आणि पति' = 'जानिपति'. याचप्रमाणे 'जम्पति' (जंपती), 'दम्पती' (दंपती) असे होते. Kvaci appasaraṃ pubbaṃ nipatati, yathā-cando ca sūriyo ca candasūriyā, nigamā ca janapadā ca nigamajanapadā. Evaṃ surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā. काही ठिकाणी कमी स्वर असणारा शब्द आधी येतो, जसे - 'चन्दो च सूरियो च' = 'चन्दसूरिया' (चंद्र आणि सूर्य), 'निगमा च जनपदा च' = 'निगमजनपदा' (निगम आणि जनपद). याचप्रमाणे 'सुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बा' (सूर, असुर, गरुड, मनुज, भुजंग आणि गंधर्व). Kvaci ivaṇṇu+vaṇṇantānaṃ pubbanipāto, yathā-aggidhumā, gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātuliṅgāni. काही ठिकाणी 'इ' किंवा 'उ' शेवटी असणाऱ्या शब्दांचा पूर्वपात (आधी येणे) होतो, जसे - 'अग्गिधुमा' (अग्नी आणि धूर), 'गतिबुद्धिभुजपटहहरकरसया', 'धातुलिङ्गानि' (धातू आणि लिंग). Kvaci sarādiakārantaṃ pubbaṃ nipatati, yathā-atthadhammā, atthasaddā, saddatthā vā. काही ठिकाणी स्वराने सुरू होणारे आणि अकारान्त असणारे शब्द आधी येतात, जसे - 'अत्थधम्मा' (अर्थ आणि धम्म), 'अत्थसद्दा' (अर्थ आणि शब्द) किंवा 'सद्दत्था' (शब्द आणि अर्थ). Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyapadhāno samāhāro, yathā-chattañca upāhanā ca chattupāhanaṃ. परस्परांवर अवलंबून असणाऱ्या आणि ज्यांच्यातील वैयक्तिक अवयवांचा भेद लपलेला असून संपूर्ण समूह प्रधान असतो, त्याला 'समाहार' (समाहार द्वंद्व) म्हणतात, जसे - 'छत्तञ्च उपाहना च' = 'छत्तुपाहनं' (छत्री आणि जोडे यांचा समूह). 20. Samāhāre napuṃsakanti २०. 'समाहारे नपुंसकं' - समाहार द्वंद्व समासात नपुंसकलिंग होते. Samāhāre sabbattha napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, samāhārasse+kattā ekavacanameva. समाहार समासात सर्वत्र नपुंसकलिंग होते आणि समाहाराच्या एकत्वामुळे (एक समूह असल्यामुळे) केवळ एकवचनच वापरले जाते. 23. Syādīsu rassoti २३. 'स्यादीसु रस्सो' - 'सि' इत्यादी प्रत्यय असताना नपुंसकलिंगात र्‍हस्व होतो. Napuṃsake vattamānassa syādīsu rasso. Bho chattupāhana, chattupāhanaṃ, chattupāhanena iccādi. नपुंसकलिंगात वर्तमान असताना 'सि' इत्यादी प्रत्ययांच्या योगात र्‍हस्व होतो. जसे - 'भो छत्तुपाहन', 'छत्तुपाहनं', 'छत्तुपाहनेन' इत्यादी. Te [Pg.161] ca samāhāritarītarayogā bahulaṃvidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrā+yaṃ visayavibhāgo-niruttipiṭakāgato-pāṇi+tūriya+yogga+senaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇasaññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ, disānaṃ, nadīnañca niccasamāhārekatthaṃ bhavati. आणि ते समाहार (एकत्र येणे) इतर योगांपेक्षा बहुतांश नियमांनी युक्त आणि निश्चित विषयांचेच असतात. त्यामध्ये हा विषयविभाग निरुत्तिपिटकातून आलेला आहे - प्राण्यंग (प्राण्यांचे अवयव), तूर्यांग (वाद्यांचे अवयव), योग्यांग (शेतीची साधने), सेनांग (सैन्याचे अवयव), नित्यवैरी (नेहमीचे शत्रू), संख्यापरिमाणसंज्ञा (संख्या आणि परिमाणांच्या संज्ञा), क्षुद्रजंतू (लहान जीव), पचनचांडाल (प्राण्यांची हत्या करणारे व चांडाल), चरणसाधारण (आचरणाने समान असणारे), एकध्यायनपावचन (एकाच अध्ययनाचे व प्रवचनाचे), लिंगविशेष (लिंगांचे भेद), विविधविरुद्ध (विविध प्रकारचे विरोधी), दिशा आणि नद्या यांचा नित्य समाहार एकवचनात होतो. Pāṇaṅgānaṃ-cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ, mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ, ‘‘syādīsu rasso’’ti napuṃsake vattamānassa rasso. Hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ, kaṇṇā ca nāsā ca kaṇṇanāsaṃ, pāṇi ca pādo ca pāṇipādaṃ, chavi ca maṃsañca lohitañca chavimaṃsalohitaṃ, nāmañca rūpañca nāmarūpaṃ, jarā ca maraṇañca jarāmaraṇaṃ. प्राण्यंगांचे (प्राण्यांच्या अवयवांचे उदाहरण) - चक्षु (डोळा) आणि श्रोत (कान) मिळून 'चक्खुसोतं' (चक्षुश्रोत्र), मुख आणि नासिका मिळून 'मुखनासिकं' (मुखनासिका); 'स्यादीसु रस्सो' या सूत्रानुसार नपुंसकलिंगात वर्तमान शब्दाचा र्‍हस्व होतो. हनु (हनुवटी) आणि ग्रीवा (मान) मिळून 'हनुगीवं', कर्ण (कान) आणि नासा (नाक) मिळून 'कण्णनासं', पाणि (हात) आणि पाद (पाय) मिळून 'पाणिपादं', छवी (त्वचा), मांस आणि लोहित (रक्त) मिळून 'छविमंसलोहितं', नाम आणि रूप मिळून 'नामरूपं', जरा आणि मरण मिळून 'जरामरणं' होते. Tūriyaṅgānaṃ-alaso ca tālambaro ca alasatālambaraṃ, murajo ca gomukho ca murajagomukhaṃ, saṃkho ca paṇavo ca deṇḍimo ca, saṃkhā ca paṇavā ca deṇḍimā cāti vā saṃkhapaṇavadeṇḍimaṃ, paṇavādayo dvepi bherivisesā, maddaviko ca pāṇaviko ca maddavikapāṇavikaṃ, gītañca vāditañca gītavāditaṃ, sammañca tāḷañca sammatāḷaṃ, sammaṃti kaṃsatālaṃ, tāḷaṃti hatthatāḷaṃ. तूर्यांगांचे (वाद्यांच्या अवयवांचे उदाहरण) - अलस आणि तालंबर मिळून 'अलसतालंबरं', मुरज आणि गोमुख मिळून 'मुरजगोमुखं', शंख, पणव आणि डेंडिम मिळून किंवा शंखा, पणवा आणि डेंडिमा मिळून 'संखपणवदेण्डिमं' होते. पणव इत्यादी दोन्ही भेरीचे (नगार्‍याचे) विशेष प्रकार आहेत. मद्दविक आणि पाणविक मिळून 'मद्दविकपाणविकं', गीत आणि वादित (गायन आणि वादन) मिळून 'गीतवादितं', सम्म आणि ताळ मिळून 'सम्मताळं' होते. 'सम्मं' म्हणजे कांस्यताल (झांज) आणि 'ताळं' म्हणजे हस्तताळ (टाळी) होय. Yoggaṅgānaṃ-phālo ca pācanañca phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ. योग्यांगांचे (शेतीच्या साधनांचे उदाहरण) - फाळ आणि प्राचन (चाबूक/आर) मिळून 'फालपाचनं', जू आणि नांगर मिळून 'युगनंगलं' होते. Senaṅgānaṃ-hatthino ca assā ca hatthiassaṃ, rathā ca pattikā ca rathapattikaṃ, asi ca satti ca tomarañca piṇḍañca asisattitomarapiṇḍaṃ, asi ca cammañca asicammaṃ, cammanti saravāraṇa-phalakaṃ[Pg.162]. Dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ, kalāpo=tuṇīraṃ. Paharaṇañca āvaraṇañca paharaṇāvaraṇaṃ. सेनांगांचे (सैन्याच्या अवयवांचे उदाहरण) - हत्ती आणि घोडे मिळून 'हत्थिअस्सं', रथ आणि पायदळ मिळून 'रथपत्तिकं', तलवार, शक्ती (भाला), तोमर आणि पिंड मिळून 'असिसत्तितोमरपिण्डं', तलवार आणि चर्म (ढाल) मिळून 'असिचम्मं' होते; 'चम्म' म्हणजे बाण रोखणारी ढाल (फलक) होय. धनुष्य आणि कलाप मिळून 'धनुक्लापं' होते; 'कलाप' म्हणजे भाता (तुणीर). प्रहरण (शस्त्र) आणि आवरण (कवच) मिळून 'पहरणावरणां' होते. Niccaverīnaṃ-ahi ca nakulo ca, ahī ca nakulā cāti vā ahinakulaṃ. Evaṃ biḷāramūsikaṃ, antassa rassattaṃ. Kākolukaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, garuḷasappaṃ, nāgasupaṇṇaṃ. नित्यवैरींचे (नेहमीच्या शत्रूंचे उदाहरण) - सर्प आणि मुंगूस मिळून 'अहिनकुलं'. याचप्रमाणे मांजर आणि उंदीर मिळून 'biḷāramūsikaṃ' (बिळारमूसिकं) होते, येथे अंताचा र्‍हस्व होतो. कावळा आणि घुबड मिळून 'काकोलुकं', सर्प आणि बेडूक मिळून 'सप्पमण्डूकं', गरुड आणि सर्प मिळून 'गरुळसप्पं', नाग आणि सुपर्ण मिळून 'नागसुपण्णं' होते. Saṅkhyāparimāṇasaññānaṃ-ekakañca dukañca ekakadukaṃ. Evaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ. Dasakañca ekādasakañca dasekādasakaṃ, ‘‘titālīsa’’ iti caka-bhāgalopaniddesena kakārassa lopo. संख्यापरिमाणसंज्ञांचे (संख्यांच्या संज्ञांचे उदाहरण) - एकक आणि द्विक मिळून 'एककदुकां'. याचप्रमाणे द्विक-त्रिक मिळून 'दुकतिकं', त्रिक-चतुष्क मिळून 'तिकचतुक्कं', चतुष्क-पंचक मिळून 'चतुक्कपञ्चकं'. दशक आणि एकादशक मिळून 'दसेकादसतं' होते. 'तितालीसं' यामध्ये 'चक' भागाचा लोप दर्शविल्याने 'क' काराचा लोप होतो. Khuddajantukānaṃ-kīṭā ca paṭaṅgā ca kīṭapaṭaṅgaṃ, kīṭā=kapālapiṭṭhikapāṇā. Evaṃ kunthakipillikaṃ, ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ, makkhikā ca kipillikā ca makkhikakipillikaṃ, kīṭā ca sariṃsapā ca kīṭasariṃsapaṃ. Tattha kunthā=sukhumakipillikā. क्षुद्रजंतूंचे (लहान जीवांचे उदाहरण) - कीटक आणि पतंग मिळून 'कीटपटंगं'; 'कीटक' म्हणजे पाठीवर कडक कवच असणारे जीव. याचप्रमाणे कुंथ (बारीक मुंग्या) आणि मुंग्या मिळून 'कुंथकिपिल्लिकं', डास आणि माश्या मिळून 'डंसमकसं', माश्या आणि मुंग्या मिळून 'मक्खिककिपिल्लिकं', कीटक आणि सरपटणारे प्राणी मिळून 'कीटसरिंसपं' होते. त्यामध्ये 'कुंथ' म्हणजे अत्यंत सूक्ष्म मुंग्या होत. Khuddajantu anaṭṭhī vā, atha kho khuddakopi vā; Sataṃ vā pasato yesaṃ, keci ānatulā iti. क्षुद्रजंतू म्हणजे हाडे नसलेले जीव किंवा जे आकाराने लहान असतात; ज्यांचे प्रमाण शंभर किंवा पसाभर असते, त्यांना काही आचार्य 'आनतुल' (अमर्याद) असे म्हणतात. Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikā ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ, evaṃ sākuntikamāgavikaṃ. Sapāko ca caṇḍālo ca sapākacaṇḍālaṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ, venarathakāraṃ, tattha venā=tacchakā, rathakārā=cammakārā. पचनचांडालांचे (प्राण्यांची हत्या करणारे व चांडाल यांचे उदाहरण) - मेंढपाळ (खाटीक) आणि डुकरांचे मांस विकणारे मिळून 'ओरब्भिकसूकरिकं'. याचप्रमाणे पक्षी पकडणारे आणि शिकारी मिळून 'साकुन्तिकमागविकं'. श्वानपाचक (कुत्र्याचे मांस शिजवणारे) आणि चांडाल मिळून 'सपाकचण्डालं', पुक्कुस आणि प्रेत जाळणारे मिळून 'पुक्कुसछवडाहीकं', वेण आणि रथकार मिळून 'वेणरथकारं' होते. त्यामध्ये 'वेण' म्हणजे सुतार (तक्षक) आणि 'रथकार' म्हणजे चांभार (चर्मकार) होत. Caraṇasādhāraṇānaṃ-atiso ca bhāradvājo ca atisabhāradvājaṃ, kaṭṭho ca kapālo ca kaṭṭhakapālaṃ, sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ, vijjā ca caraṇañca vijjācaraṇaṃ, evaṃ nāmarūpaṃ, hirottappaṃ, satisampa-jaññaṃ[Pg.163], lobhamohaṃ, dosamohaṃ, ahirikānottappaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkucca+miccādi. सामान्य आचरणांचे (किंवा गुणांचे) - अतिस आणि भारद्वाज म्हणजे अतिसभारद्वाज, काष्ठ (लाकूड) आणि कपाल (खापर) म्हणजे काष्ठकपाल, शील आणि प्रज्ञा म्हणजे शीलप्रज्ञा, शमथ आणि विपश्यना म्हणजे शमथविपश्यना, विद्या आणि चरण म्हणजे विद्याचरण; याचप्रमाणे नामरूप, हिरोत्तप्प (ह्री व ओत्तप्प), सति-संपजन्य (स्मृती व संप्रजन्य), लोभमोह, द्वेषमोह, अहिरिक-अनोत्तप्प, थिनमिद्ध (स्त्यान व मिद्ध), उद्धच्च-कुक्कुच्च इत्यादी. Ekajjhāyanapāvacanānaṃ-dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ, evaṃ ekuttara saṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ. एकाच अध्ययनाच्या प्रवचनांचे (ग्रंथांचे) - दीघ (निकाय) आणि मज्झिम (निकाय) म्हणजे दीघमज्झिम; याचप्रमाणे एकुत्तर (अंगुत्तर) आणि संयुत्तक म्हणजे एकुत्तरसंयुत्तक, खन्धक आणि विभंग म्हणजे खन्धकविभंग. Liṅgavisesānaṃ-itthī ca pumā ca itthipumaṃ, dāsī ca dāso ca dāsidāsaṃ, cīvarañca piṇḍapāto ca senāsanañca gilānapaccayabhesajjaparikkhāro ca cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇañca kaṭṭho ca sākhā ca palāsañca tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ. ‘‘Lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ’’tipi dissati. लिंगभेदांचे (भिन्न लिंगी शब्दांचे) - स्त्री आणि पुरुष म्हणजे स्त्रीपुरुष, दासी आणि दास म्हणजे दासीदास, चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (औषधोपचार) म्हणजे चीवरपिंडपातसेनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कार, तृण (गवत), काष्ठ (लाकूड), शाखा (फांदी) आणि पलाश (पाने) म्हणजे तृणकाष्ठशाखापलाश. “चीवर-पिंडपात-सेनासन-ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारांचा लाभ घेणारा होतो” असेही दिसून येते. Vividhaviruddhānaṃ-kusalañca akusalañca kusalākusalaṃ, evaṃ sāvajjānavajjaṃ, hīnapaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ, sukhadukkhaṃ, adhamuttamaṃ, paṭighānunayaṃ, chāyātapaṃ, ālokandhakāraṃ. Rattiñca divā ca rattindivaṃ, ‘‘rattindivadāragavacaturassā’’ti apaccaye kate numaāgamo. Aho ca ratti ca ahorattaṃ, ‘‘dīghā+hovassekadesehi ca ratyā’’ti apaccaye kate ‘‘manādyāpādīna+mo maye ce’’ti okāro. विविध विरोधी शब्दांचे - कुशल आणि अकुशल म्हणजे कुशलाकुशल; याचप्रमाणे सावज्ज (सदोष) आणि अनवज्ज (निर्दोष) म्हणजे सावज्जानवज्ज, हीन आणि प्रणीत म्हणजे हीनप्रणीत, कण्ण्ह (कृष्ण) आणि सुक्क (शुक्ल) म्हणजे कण्ण्हसुक्क, चतुर (छेक) आणि पापी (पापक) म्हणजे छेकपापक, सुख आणि दुःख म्हणजे सुखदुःख, अधम आणि उत्तम म्हणजे अधमुत्तम, प्रतिघ आणि अनुनय म्हणजे प्रतिघानुनय, छाया आणि आतप (ऊन) म्हणजे छायाताप, आलोक (प्रकाश) आणि अंधकार म्हणजे आलोकांधकार. रात्र आणि दिवस म्हणजे रात्रंदिवस (रत्तिंदिवं); “रत्तिंदिवदारगवचतुरस्सा” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय लागल्यावर 'नुम्' चा आगम होतो. दिवस आणि रात्र म्हणजे अहोरात्र (अहोरत्तं); “दीघा होवस्सेकदेसेहि च रत्या” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय लागल्यावर “मनाद्यापादीन मो मये चे” या सूत्राने 'ओ' कार होतो. Disānaṃ-pubbā ca aparā ca pubbāparaṃ, evaṃ puratthimapacchimaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. दिशांचे - पूर्व आणि अपर (पश्चिम) म्हणजे पूर्वापर; याचप्रमाणे पुरत्थिम (पूर्व) आणि पच्छिम (पश्चिम) म्हणजे पुरत्थिमपच्छिम, दक्षिण आणि उत्तर म्हणजे दक्षिणोत्तर, पूर्व आणि दक्षिण म्हणजे पूर्वदक्षिण, पूर्व आणि उत्तर म्हणजे पूर्वोत्तर, अपर आणि दक्षिण म्हणजे अपरदक्षिण, अपर आणि उत्तर म्हणजे अपरउत्तर. Nadīnaṃ-gaṅgā ca yamunā ca gaṅgāyamunaṃ, evaṃ mahīsarabhū. नद्यांचे - गंगा आणि यमुना म्हणजे गंगा-यमुना; याचप्रमाणे मही आणि सरभू म्हणजे मही-सरभू. Tiṇa+rukkha+pasu+sakuṇa+dhana+khañña+byañjana+janapadānaṃ vā. Tiṇavisesānaṃ-usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇāni vā. Evaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajāni vā, kāsakusaṃ kāsakusā vā. किंवा तृण (गवत), वृक्ष, पशू, पक्षी, धन, धान्य, व्यंजन आणि जनपद यांचे. तृणविशेषांचे (गवताच्या प्रकारांचे) - उशीर (वाळा) आणि बीरण म्हणजे उशीरबीरण किंवा उशीरबीरणाने; याचप्रमाणे मुंज आणि पब्बज म्हणजे मुंजपब्बज किंवा मुंजपब्बजाने, कास आणि कुस म्हणजे कासकुस किंवा कासकुसाने. Rukkhavisesānaṃ-assatthā [Pg.164] ca kapiṭṭhā ca assatthakapiṭṭhaṃ assatthakapiṭṭhā vā, evaṃ ambapanasaṃ ambapanasā, khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, dhavāssakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, sākasālaṃ sākasālā. वृक्षविशेषांच्या बाबतीत—अस्सत्थ (पिंपळ) आणि कपिट्ठ (कवठ) मिळून 'अस्सत्थकपिट्ठं' किंवा 'अस्सत्थकपिट्ठा' होते. याचप्रमाणे 'अम्बपनसं' किंवा 'अम्बपनसा' (आंबा आणि फणस), 'खदिरपलासं' किंवा 'खदिरपलासा' (खैर आणि पळस), 'धवास्सकण्णं' किंवा 'धवास्सकण्णा' (धाय आणि अर्जुन), 'पिलक्खनिग्रोधं' किंवा 'पिलक्खनिग्रोधा' (पिंपरी आणि वडाचे झाड), 'साकसालं' किंवा 'साकसाला' (सागवान आणि साल) असे होते. Pasuvisesānaṃ-gajā ca gavajā ca gajagavajaṃ gajagavajā vā, ajā ca eḷakā ca ajeḷakaṃ ajeḷakā, hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca hatthīgavassavaḷavaṃ hatthīgavassavaḷavā, rassattaṃ. Evaṃ gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, sīhabyagghataracchaṃ sīhabyagghataracchā, kukkuṭasūkaraṃ kukkuṭasūkarā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā. पशुविशेषांच्या बाबतीत—गज (हत्ती) आणि गवज (रानगवा) मिळून 'गजगवजं' किंवा 'गजगवजा' होते. अज (बोकड) आणि एळक (मेंढी) मिळून 'अजेळकं' किंवा 'अजेळका' होते. हत्ती, गायी, घोडे आणि घोडी मिळून 'हत्थीगवस्सवळवं' किंवा 'हत्थीगवस्सवळवा' होते, येथे र्‍हस्वत्व होते. याचप्रमाणे 'गोमहिसं' किंवा 'गोमहिसा' (गाय आणि म्हैस), 'एणेय्यवराहं' किंवा 'एणेय्यवराहा' (काळवीट आणि रानडुक्कर), 'सीहब्यग्घतरच्छं' किंवा 'सीहब्यग्घतरच्छा' (सिंह, वाघ आणि तरस), 'कुक्कुटसूकरं' किंवा 'कुक्कुटसूकरा' (कोंबडा आणि डुक्कर), 'एणेय्यगोमहिसं' किंवा 'एणेय्यगोमहिसा' (काळवीट, गाय आणि म्हैस) असे होते. Sakuṇavisesānaṃ-haṃsā ca bakā ca haṃsabakaṃ haṃsabakā. Evaṃ kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, mayūrakoñcaṃ mayūrakoñcā, sukasālikaṃ sukasālikā, bakabalākaṃ bakabalākā. पक्षीविशेषांच्या बाबतीत—हंस आणि बक (बगळा) मिळून 'हंसबकं' किंवा 'हंसबका' होते. याचप्रमाणे 'कारण्डवचक्कवाकं' किंवा 'कारण्डवचक्कवाका' (कारंडव आणि चक्रवाक), 'मयूराकोञ्चं' किंवा 'मयूराकोञ्चा' (मोर आणि क्रौंच), 'सुकसालिकं' किंवा 'सुकसालिका' (पोपट आणि साळुंकी), 'बकवलाकं' किंवा 'बकवलाका' (बगळा आणि बलाका) असे होते. Dhanānaṃ-hiraññañca suvaṇṇañca hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇāni. Evaṃ jātarūparajataṃ jātarūparajatāni, maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā. धनाच्या बाबतीत—हिरण्य (नाणी नसलेले सोने) आणि सुवर्ण (सोन्याची नाणी) मिळून 'हिरण्यसुवण्णं' किंवा 'हिरण्यसुवण्णानि' होते. याचप्रमाणे 'जातरूपरजतं' किंवा 'जातरूपरजतानि' (सोने आणि चांदी), 'मणिसङ्खमुत्तवेळुरियं' किंवा 'मणिसङ्खमुत्तवेळुरिया' (मणी, शंख, मोती आणि वैडूर्य) असे होते. Dhaññānaṃ-sālī ca yavā ca sāliyavaṃ sāliyavā vā. Evaṃ tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsāni, nippāvakulatthaṃ nippāvakulatthā. धान्यांच्या बाबतीत—साली (तांदूळ) आणि यव (जव) मिळून 'सालियवं' किंवा 'सालियवा' होते. याचप्रमाणे 'तिलमुग्गमासं' किंवा 'तिलमुग्गमासानि' (तीळ, मूग आणि उडीद), 'निप्पावकुलत्थं' किंवा 'निप्पावकुलत्था' (पावटा आणि हुलगा) असे होते. Byañjanānaṃ-sāko ca suvā ca sākasuvaṃ sākasuvā. Evaṃ gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeya, varāhā. Migamayūraṃ migamayūrā. व्यंजनांच्या (खाद्यपदार्थांच्या) बाबतीत—शाक (भाजी) आणि सुवा (सूप/रस्सा) मिळून 'साकसुवं' किंवा 'साकसुवा' होते. याचप्रमाणे 'गब्यमाहिसं' किंवा 'गब्यमाहिसा' (गाईचे आणि म्हशीचे दूध/तूप), 'एणेय्यवराहं' किंवा 'एणेय्यवराहा' (काळवीट आणि डुकराचे मांस), 'मिगमयूरं' किंवा 'मिगमयूरा' (हरिण आणि मोर) असे होते. Janapadānaṃ-kāsi [Pg.165] ca kosalā ca kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjī ca mallā ca vajjimallaṃ vajjimallā, aṅgā ca magadhā ca aṅgamagadhaṃ aṅgamagadhā, evaṃ cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanāmarūpanti caturekapañcavokāravasena vattabbe bahulādhikārā sarūpekasesaṃ katvā nāmarūpanti vuttaṃ. जनपदांच्या (देशांच्या) बाबतीत—कासी आणि कोसल मिळून 'कासिकोसलं' किंवा 'कासिकोसला' होते. वज्जी आणि मल्ल मिळून 'वज्जिमल्लं' किंवा 'वज्जिमल्ला' होते. अंग आणि मगध मिळून 'अङ्गमगधं' किंवा 'अङ्गमगधा' होते. याचप्रमाणे 'चेतिवंसं' किंवा 'चेतिवंसा', 'मच्छसूरसेनं' किंवा 'मच्छसूरसेना', 'कुरुपञ्चालं' किंवा 'कुरुपञ्चाला' होते. 'नाम' आणि 'रूप' मिळून 'नामरूपं' होते. चार, एक आणि पाच वोकार (स्कंध) असलेल्या अस्तित्वाच्या संदर्भात बोलताना, 'बहुलाधिकार' नियमामुळे 'सरूपैकशेष' करून 'नामरूपं' असे म्हटले जाते. Etasmiṃ ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati, kamātikkame payojanassā+bhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti, bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto. Catthe samāhāre ‘‘sabhāparisāyā’’ti ñāpakā kvaci napuṃsakaliṅgaṃ na bhavati, ādhipaccañca parivāro ca ādhipaccaparivāro. Evaṃ chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ. या एकार्थीभावकांडात जे आधी सांगितले आहे, तेच आधी येते, कारण क्रमाचे उल्लंघन करण्यात काही प्रयोजन नसते. 'बहुलाधिकार' नियमामुळे काही ठिकाणी विपर्यास (क्रमबदल) देखील होतो, जसे की 'दन्तानं राजा' (दातांचा राजा) चा 'राजदन्तो' होतो. 'च' च्या अर्थातील समाहार समासात 'सभापरिसायं' या ज्ञापकावरून काही ठिकाणी नपुंसकलिंग होत नाही, जसे की 'आधिपच्चं च परिवारो च' मिळून 'आधिपच्चपरिवारो' होते. याचप्रमाणे 'छन्दपारिसुद्धि' आणि 'पटिसन्धिपवत्तियं' हे शब्द होतात. 40. Samāsantva ४०. समासान्त प्रकरण. Upari aya+madhikarīyati. यापुढे याचा अधिकार चालतो. 41. Pāpādīhi bhūmiyā ४१. पाप इत्यादी शब्दांनंतर असलेल्या 'भूमी' शब्दाला... Pāpādīhi parā yā bhūmi, tassā samāsanto a hoti. Pāpā bhūmi yasminti pāpabhūmaṃ, jātiyā upalakkhitā bhūmi jātibhūmaṃ. पाप इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'भूमी' शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'पापा भूमी यस्मिं' (ज्यामध्ये पापी भूमी आहे) या अर्थी 'पापभूमं' होते. जातीने उपलक्षित असलेली भूमी म्हणजे 'जातिभूमं' होते. 42. Saṃkhyāhiti ४२. संख्यावाचक शब्दांनंतर... Saṃkhyāhi parāya bhūmiyā a hoti. Dve bhūmiyo assa dvibhūmaṃ. Evaṃ tibhūmaṃ. संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'भूमी' शब्दाला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'द्वे भूमियो अस्स' (ज्याला दोन मजले/भूमी आहेत) या अर्थी 'द्विभूमं' होते. याचप्रमाणे 'तिभूमं' (तीन मजले असलेला) होते. 43. Nadīgodhāvarīnaṃ ४३. नदी आणि गोदावरी शब्दांच्या बाबतीत... Saṃkhyāhi parāsaṃ nadīgodhāvarīnaṃ samāsanto a hoti. Pañcannaṃ nadīnaṃ samāhāro pañcanadaṃ. Evaṃ sattagodhāvaraṃ. संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नदी' आणि 'गोदावरी' शब्दांना समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'पञ्चन्नं नदीनं समाहारो' (पाच नद्यांचा समूह) या अर्थी 'पञ्चनदं' होते. याचप्रमाणे 'सत्तगोधावरं' (सात गोदावरींचा समूह) होते. 44. Asaṃkhyehi cā+ṅgulyā+nāññāsaṃkhyatthesuti ४४. असंख्यावाचक आणि संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अंगुली' शब्दाला, इतर संख्यावाचक अर्थ नसताना... Asaṃkhyehi [Pg.166] saṃkhyāhi ca parāya aṅguliyā samāsanto a hoti. Niggata+maṅgulīhi niraṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ. Anaññāsaṃkhyatthesūti kiṃ, pañca aṅguliyo asmiṃ hattheti pañcaṅguli, aṅguliyā samīpaṃ upaṅguli. असंख्यावाचक आणि संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अंगुली' शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'निग्गतं अङ्गुलीहि' (बोटांच्या बाहेर गेलेले) या अर्थी 'निरङ्गुलं' होते. 'द्वे अङ्गुुलियो समाहटा' (दोन बोटे एकत्र केलेली) या अर्थी 'द्वङ्गुुलं' होते. 'इतर संख्यावाचक अर्थ नसताना' असे का म्हटले आहे? कारण 'पञ्च अङ्गुुलियो अस्मिं हत्थे' (या हातात पाच बोटे आहेत) या अर्थी 'पञ्चङ्गुुलि' होते, आणि 'अङ्गुुलिया समीपं' (बोटाच्या जवळ) या अर्थी 'उपङ्गुुलि' होते. 45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyāti ४५. दीर्घ, अह (दिवस), वस्स (वर्षा) आणि एकदेश (भागाचा वाचक) या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'रत्ती' (रात्र) शब्दाला... Dīghādīhi parāya rattiyā a hoti. Dīghā ca sā ratti cāti dīgharattaṃ. Aho ca ratti ca ahorattaṃ, āpādittā o. Vassāsu ratti vassārattaṃ. Pubbā ca sā ratti cāti pubbarattaṃ. Evaṃ apararattaṃ, aḍḍharattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto. Dve rattiyo samāhaṭā dvirattaṃ. Anaññāsaṃkhyatthesu tveva, dīghā ratti asminti dīgharatti, hemanto. Rattiyā samīpaṃ uparatti. Bahulaṃvidhānā kvaci hoteva, rattiparimāṇānurūpaṃ yathārattaṃ. दीर्घ इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'रत्ती' (रात्र) शब्दाला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'दीघा च सा रत्ती च' (ती दीर्घ रात्र) या अर्थी 'दीघरत्तं' होते. 'अहो च रत्ती च' (दिवस आणि रात्र) या अर्थी 'अहोरत्तं' होते, येथे 'आ' चा 'ओ' होतो. 'वस्सासु रत्ती' (पावसाळ्यातील रात्र) या अर्थी 'वस्सारत्तं' होते. 'पुब्बा च सा रत्ती च' (रात्रीचा पूर्वभाग) या अर्थी 'पुब्बरत्तं' होते. याचप्रमाणे 'अपररत्तं' (रात्रीचा उत्तरभाग), 'अड्ढरत्तं' (मध्यरात्र), 'अतिक्कन्तो रत्तिं' (रात्र उलटून गेलेला) या अर्थी 'अतिरत्तो' होते. 'द्वे रत्तियो समाहटा' (दोन रात्रींचा समूह) या अर्थी 'द्विरत्तं' होते. 'इतर संख्यावाचक अर्थ नसताना' या नियमामुळेच, 'दीघा रत्ती अस्मिं' (ज्यामध्ये दीर्घ रात्र असते तो हेमंत ऋतू) या अर्थी 'दीघरत्ती' होते. 'रत्तिया समीपं' (रात्रीच्या जवळ) या अर्थी 'उपरत्ती' होते. 'बहुलाधिकार' नियमामुळे काही ठिकाणी हा प्रत्यय लागतोच, जसे की रात्रीच्या परिमाणानुसार 'यथारत्तं' होते. 46. Gotva+catthe cā+lope ४६. लोप न होण्याच्या विषयात 'गो' शब्दाला आणि 'च' च्या अर्थातील समासात नसताना... Gosaddā alopavisaye samāsanto a hoti na ce catthādīsu samāso. Rañño go rājagavo. Paramo ca so go cāti paramagavo. Pañcannaṃ gunnaṃ samāhāro pañcagavaṃ, ‘‘gossā+vaṅa’’ti avaṅa. Taṃ dhana+massāti pañcagavadhano. Dasagavaṃ. लोप न होण्याच्या विषयात 'गो' शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो, जर तो 'च' च्या अर्थातील (द्वंद्व) समास नसेल तर. 'रञ्ञो गो' (राजाची गाय) या अर्थी 'राजगवो' होते. 'परमो च सो गो च' (उत्कृष्ट गाय) या अर्थी 'परमगवो' होते. 'पञ्चन्नं गुन्नं समाहारो' (पाच गाईंचा समूह) या अर्थी 'पञ्चगवं' होते, येथे 'गोस्सावण' सूत्राने 'अवण' आदेश होतो. 'ते धनं अस्स' (ते ज्याचे धन आहे तो) या अर्थी 'पञ्चगवधनो' होते. याचप्रमाणे 'दसंगवं' (दहा गाईंचा समूह) होते. 47. Rattindiva+dāragava+caturassā ४७. रत्तिंंदिव, दारगव आणि चतुरस्स हे शब्द... Ete saddā a-antā nipaccante. Ratti ca divā ca rattindivaṃ, imināva numāga mā. Dārā ca gavo ca dāragavaṃ. Catasso assiyo assa caturasso. हे शब्द 'अ' कारान्त म्हणून निपातित (सिद्ध) केले जातात. 'रत्ती च दिवा च' (रात्र आणि दिवस) मिळून 'रत्तिंदिवं' होते, याच नियमाने 'नुम्' चा आगम होतो. 'दारा च गवो च' (पत्नी आणि गायी/मालमत्ता) मिळून 'दारगवं' होते. 'चतस्सो अस्सियो अस्स' (ज्याला चार कोन आहेत तो) या अर्थी 'चतुरस्सो' होते. 48. Āyāme+nugavaṃ ४८. लांबी दर्शविताना 'अनुगवं' हा शब्द... Anugavaṃti [Pg.167] nipaccate āyāmegamyamāne. Gavassa āyāmo anugavaṃ sakaṭaṃ, asaṅkhyasamāso. लांबीचा अर्थ प्रतीत होत असताना 'अनुगवं' हा शब्द निपातित होतो. 'गवस्स आयामो' (बैलगाडीची लांबी) या अर्थी 'अनुगवं सकटं' (बैलगाडीच्या लांबीची गाडी) होते, हा असंख्या (अव्ययीभाव) समास आहे. 49. Akkhismā+ññatthe ४९. अन्य अर्थ असताना 'अक्खि' (डोळा) शब्दाला... Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe. Visālāni akkhīni yassa so visālakkho. अन्य अर्थ (बहुव्रीहि समास) असताना 'अक्खि' (डोळा) शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'विसालानि अक्खीनि यस्स सो' (ज्याचे डोळे मोठे आहेत तो) या अर्थी 'विसालक्खो' होते. 50. Dārumya+ṅgulyā ५०. लाकडाच्या अर्थी 'अंगुली' शब्दाला... Aṅgulantā aññatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dve aṅguliyo avayavā asseti dvaṅgulaṃ dāru, evaṃ pañcaṅgulaṃ. Aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dārūti vuccate. अन्य अर्थ असताना लाकडाच्या संदर्भात 'अंगुली' अंत असलेल्या शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'द्वे अङ्गुुलियो अवयवा अस्स' (दोन बोटांएवढा अवयव असलेले) या अर्थी 'द्वङ्गुुलं दारु' (दोन बोटांचे लाकूड) होते, याचप्रमाणे 'पञ्चङ्गुुलं' होते. धान्यादी विखुरण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या बोटांसारख्या अवयवांच्या लाकडाला असे म्हटले जाते. 54. Uttarapade ५४. उत्तरपद असताना... Idaṃ sabbattha adhikātabbaṃ. हा अधिकार सर्वत्र लागू होतो. 55. Imassi+danti ५५. 'इम' शब्दाच्या जागी 'इदं'... Uttarapade imassa idaṃ, imāya attho idamaṭṭho, thassa ṭho, idamaṭṭho assa atthīti idamaṭṭhī, idamaṭṭhino bhāvo idamaṭṭhitā. Imesaṃ paccayā idappaccayā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo. उत्तरपद असताना 'इम' शब्दाच्या जागी 'इदं' होते. 'इमाय अत्थो' (याचा अर्थ) या अर्थी 'इदमत्यो' होऊन 'थ' चा 'ठ' होतो आणि 'इदमट्ठो' बनते. 'इदमट्ठो अस्स अत्थी' (ज्याला हा अर्थ आहे तो) या अर्थी 'इदमट्ठी' होते, आणि 'इदमट्ठिनो भावो' (या अर्थाची अवस्था) या अर्थी 'इदमट्ठिता' होते. 'इमेसं पच्चया' (यांच्या प्रत्ययाने/कारणाने) या अर्थी 'इदप्पच्चया' होते, येथे निग्गहीताचा लोप होतो आणि 'प' चे द्वित्व होते. 57. Ṭa ntantūnanti ५७. 'नन्त' आणि 'तु' प्रत्ययांच्या जागी 'ट'... Ntantūnaṃ uttarapade ṭa hoti. Bhavanto patiṭṭhā amhanti bhavaṃpatiṭṭhā mayaṃ, niggahītāgamo, vagganto, yossa ṭā ca. Bhagavā mūlaṃ etesaṃti bhagavaṃmūlakā no dhammā. उत्तरपद असताना 'नन्त' आणि 'तु' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' होतो. 'भवन्तो पतिट्ठा अम्हं' (आपण आमचे आश्रय आहात) या अर्थी 'भवम्पतिट्ठा मयं' होते, येथे निग्गहीताचा आगम, वर्गान्त वर्ण आणि 'य' च्या जागी 'टा' होतो. 'भगवा मूलं एतेसं' (भगवान हे ज्यांचे मूळ आहेत) या अर्थी 'भगवम्मूलका नो धम्मा' (आमचे धर्म भगवान-मूलक आहेत) होते. 58. A ५८. 'अ' प्रत्यय... Iti [Pg.168] ntantūnaṃ a hoti. Guṇavanto patiṭṭhā mamāti guṇavantapatiṭṭho+smi. अशा प्रकारे 'नन्त' आणि 'तु' प्रत्ययांच्या जागी 'अ' होतो. 'गुणवन्तो पतिट्ठा ममा' (गुणवान माझा आश्रय आहेत) या अर्थी 'गुणवन्तपतिट्ठोस्मि' (मी गुणवंतांच्या आश्रयाने आहे) होते. 60. Parassa saṃkhyāsuti ६०. संख्यावाचक शब्दांच्या बाबतीत 'पर' शब्दाला... Saṃkhyāsu parassa o, paro satasmā adhikā parosataṃ. संख्यावाचक शब्दांच्या बाबतीत 'पर' शब्दाला 'ओ' होतो. 'परो सतस्मा अधिका' (शंभरापेक्षा अधिक) या अर्थी 'परोसतं' होते. 61. Jane puthassuti ६१. 'जन' शब्द उत्तरपद असताना 'पुथ' शब्दाला 'उ' होतो. Puthassa jane u hoti. Puthagevā+yaṃ janoti puthujjano, jassa dvittaṃ. 'पुथ' शब्दाला 'जन' शब्द उत्तरपद असताना 'उ' होतो. "हा पृथक् (वेगळा) च जन (लोक) आहे" म्हणून 'पुथुज्जनो' (पृथग्जन) असा शब्द बनतो, येथे 'ज' चे द्वित्व (दोन वेळा होणे) होते. 62. So chassā+hā+yatane vā ६२. 'अह' आणि 'आयतन' उत्तरपद असताना 'छ' (सहा) च्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो. Ahe āyatane ca uttarapade chassa so hoti vā. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ chaḷāyatanaṃ. (Sambaraṃ) 'अह' आणि 'आयतन' उत्तरपद असताना 'छ' च्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो. जसे - 'साहं' (सहा दिवस), 'छाहं'; 'सळायतनं' (सहा आयतने), 'छळायतनं'. (संवरण) 63. Ltu+pitādīna+māravaraṅa ६३. 'लतु' प्रत्ययान्त आणि 'पितृ' इत्यादी शब्दांना उत्तरपद असताना अनुक्रमे 'आर', 'अर' आणि 'अण' विकल्पेकरून होतात. Ltupaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkama+māravaraṅa vā hontu+ttarapade. Satthuno dassanaṃ satthāradassanaṃ, kattāraniddeso. Mātarapitaro. Vātveva, satthudassanaṃ, mātujāyo. 'लतु' प्रत्ययान्त शब्दांना आणि 'पितृ' (पिता) इत्यादी शब्दांना उत्तरपद असताना अनुक्रमे 'आर', 'अर' आणि 'अण' विकल्पेकरून होतात. जसे - 'सत्थुनो दस्सनं' = 'सत्थारदस्सनं' (शास्त्याचे दर्शन), 'कत्तारनिद्देसो' (कर्त्याचा निर्देश). 'मातरपितरो' (माता आणि पिता). विकल्पेकरून असल्यामुळे - 'सत्थुदस्सनं', 'मातुजायो'. 68. Kvaci paccayeti ६८. काही ठिकाणी प्रत्यय असताना सुद्धा (बदल होतो). Paccaye pumabhāve atisayena byattā byattatarā, byattatamā. ‘‘Tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā’’ प्रत्यय असताना पुल्लिंगी भावात अतिशयार्थी 'ब्यत्ततरा' (अधिक स्पष्ट), 'ब्यत्ततमा' (सर्वात स्पष्ट) असे रूप होते. "तस्सं (तिच्यामध्ये) = तत्र, ताय (तिच्यापासून) = ततो, तस्सं वेलायं (त्या वेळी) = तदा". 71. Saññāya+mudo+dakassa ७१. संज्ञा (नाव) दर्शवायची असताना, उत्तरपद पुढे असल्यास 'उदक' शब्दाला 'उद' असा आदेश होतो. Saññāya+mudakassu+ttarapade [Pg.169] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ. संज्ञा (नाव) दर्शवायची असताना, उत्तरपद पुढे असल्यास 'उदक' शब्दाला 'उद' असा आदेश होतो. जसे - 'उदधि' (समुद्र), 'उदपानं' (विहीर). 72. Kumbhādīsu vā ७२. 'कुंभ' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना विकल्पेकरून 'उद' असा आदेश होतो. Kumbhādīsu+ttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho, udakakumbho. Udapatto udakapatto. Udabindu udakabindu. Ākatigaṇo+yaṃ. 'कुंभ' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' शब्दाला विकल्पेकरून 'उद' असा आदेश होतो. जसे - 'उदकुम्भो' किंवा 'उदककुम्भो' (पाण्याचा घडा); 'उदपत्तो' किंवा 'उदकपत्तो' (पाण्याचे भांडे); 'उदबिन्दु' किंवा 'उदकबिन्दु' (पाण्याचा थेंब). हा आकृतिगण आहे. 73. Sotādīsū+lopo ७३. 'सोत' (प्रवाह) इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' मधील 'उ' चा लोप होतो. Sotādīsu+ttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso. 'सोत' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' शब्दातील 'उ' चा लोप होतो. जसे - 'दकसोतं' (पाण्याचा प्रवाह), 'दकरक्खसो' (जलराक्षस). 26. Itthiya+matvā २६. स्त्रीलिंगात अकारान्त नामाला 'आ' प्रत्यय होतो. Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā. स्त्रीलिंगी अर्थ व्यक्त करणाऱ्या अकारान्त नामाला 'आ' प्रत्यय होतो. जसे - 'धम्मदिन्ना'. 27. Nadādito ṅī २७. 'नदी' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'ई' (ङी) प्रत्यय होतो. Nadādīhi itthiyaṃ vīpaccayo hoti. Nadī mahī kumārī taruṇī vāruṇī gotamī. 'नदी' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'ई' (ङी) प्रत्यय होतो. जसे - 'नदी', 'मही', 'कुमारी', 'तरुणी', 'वारुणी', 'गोतमी'. Goto vā 'गो' शब्दाला स्त्रीलिंगात विकल्पेकरून 'ई' प्रत्यय होतो. Gāvī go. Ākatigaṇo+yaṃ. Va-kāro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ti visesanattho. 'गावी' (गाय), 'गो'. हा आकृतिगण आहे. 'व' कार हा "न्तन्तूनं वीम्हि तो वा" या सूत्रातील विशेषणार्थासाठी आहे. 28. Yakkhāditvi+nī ca २८. 'यक्ख' (यक्ष) इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' आणि 'ई' प्रत्यय होतात. Yakkhādito [Pg.170] itthiyaṃ inī hoti vī ca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī. 'यक्ख' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' आणि 'ई' प्रत्यय होतात. जसे - 'यक्खिनी', 'यक्खी'; 'नागिनी', 'नागी'; 'सीहिनी', 'सीही'. 29. Ārāmikādīhi २९. 'आरामिक' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' प्रत्यय होतो. Ārāmikādito inī hoti+tthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī. 'आरामिक' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' प्रत्यय होतो. जसे - 'आरामिकिनी', 'अनन्तरायकिनी'. Saññāyaṃ mānuso mānusinī, aññatra mānusī. संज्ञा (नाव) असताना 'मानुसो' चे 'मानुसिनी' होते, इतर ठिकाणी 'मानुसी' होते. 30. Yuvaṇṇehi nī ३०. 'इ' आणि 'उ' वर्णांच्या शेवटी असणाऱ्या शब्दांना स्त्रीलिंगात बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो. Itthiya+mivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī. Mātuādito kasmā na hoti, itthipaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato. स्त्रीलिंगात 'इ-वर्ण' (इ, ई) आणि 'उ-वर्ण' (उ, ऊ) शेवटी असणाऱ्या शब्दांना बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो. जसे - 'सदापयतपाणिनी', 'दण्डिनी', 'भिक्खुनी', 'खत्तबन्धुनी', 'परचित्तविदुनी'. 'मातु' (माता) इत्यादी शब्दांना का होत नाही? कारण स्त्रीलिंगी प्रत्ययाशिवाय देखील ते स्त्रीलिंगाचाच बोध करून देतात. 31. Ttimhā+ññatthe ३१. 'ति' प्रत्ययान्त शब्दांनंतर अन्य अर्थी स्त्रीलिंगात बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो. Ttimhā+ññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sā+haṃ ahiṃsāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī. Aññattheti kiṃ, dhammarati. 'ति' प्रत्ययान्त शब्दांनंतर अन्य अर्थीच स्त्रीलिंगात बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो. जसे - 'साहं अहिंसारतिनी' (ती मी अहिंसेत रमणारी), 'तस्सा मुट्ठस्सतिनिया' (त्या विस्मरणशील स्त्रीची), 'सा गावी वच्छगिद्धिनी' (ती वासरासाठी आसक्त असलेली गाय). 'अन्य अर्थी' असे का म्हटले आहे? (कारण मूळ अर्थात होत नाही, जसे) 'धम्मरति' (धर्मातील रती/प्रीती). 32. Gharaṇyādayoti ३२. 'घरणी' इत्यादी शब्द योग्य मानले जातात. Gharaṇipabhutayo nīpaccayantā sādhavo honti. Ghara+massā atthīti īmhi ‘‘yuvaṇṇehi nī’’ti nī, gharaṇī. Iminā nassa ṇo, īssa attañca. 'घरणी' इत्यादी 'नी' प्रत्ययान्त शब्द योग्य मानले जातात. 'घरं अस्सा अत्थीति' (जिचे घर आहे ती) या अर्थी 'ई' प्रत्यय असताना "युवण्णेहि नी" या सूत्राने 'नी' प्रत्यय होऊन 'घरणी' बनते. या सूत्राने 'न' चा 'ण' होतो आणि 'ई' चा 'अ' होतो. Ācariyā [Pg.171] vā yalopo ca iti gaṇasuttena niyāmitattā imināva nīmhi yalopo ca, ācarinī ācariyā. "आचरिया वा यलोपो च" या गणसूत्राने नियमन केल्यामुळे, यानेच 'नी' प्रत्यय असताना 'य' चा लोप देखील होतो; जसे - 'आचरिनी', 'आचरिया'. 33. Mātulāditvā+nī bhariyāyanti ३३. 'मातुल' (मामा) इत्यादी शब्दांना पत्नी या अर्थी 'आनी' प्रत्यय होतो. Mātulādito bhariyāya+mānī hoti. Mātulānī, varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī. 'मातुल' इत्यादी शब्दांना पत्नी या अर्थी 'आनी' प्रत्यय होतो. जसे - 'मातुलानी' (मामी), 'वरुणानी' (वरुणाची पत्नी), 'गहपतानी' (गृहपतीची पत्नी), 'आचरियानी' (आचार्यांची पत्नी). Abhariyāyaṃ khattiyā vā iti gaṇasuttena niyamitattā iminā vā ānī, khattiyānī. Nadādipāṭhā bhariyāyantu ī, khattiyī. पत्नी नसलेल्या अर्थी "खत्तिया वा" या गणसूत्राने नियमन केल्यामुळे, याने विकल्पेकरून 'आनी' प्रत्यय होऊन 'खत्तियानी' बनते. 'नदादि' पाठाने पत्नी या अर्थी 'ई' प्रत्यय होऊन 'खत्तियी' बनते. 34. Upamā+saṃhita+sahita+saññata+saha+sapha+vāma+lakkhaṇāditū+rutūti ३४. उपमा, संहित, सहित, संञत, सह, सफ, वाम, लक्षण इत्यादी शब्द पूर्वपद असताना 'ऊरु' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ऊ' प्रत्यय होतो. Ūrusaddato itthiya+mū hoti. Karabho viya ūru yassā sā karabhorū, saṃhito ūru assāti saṃhitorū, evaṃ sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū. Ūti yogavibhāgā brahmabandhū. 'ऊरु' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ऊ' प्रत्यय होतो. जसे - 'करभो विय ऊरु यस्सा सा' = 'करभोरू' (जिची मांडी हत्तीच्या सोंडेसारखी आहे ती), 'संहितो ऊरु अस्साति' = 'संहितोरू' (जिच्या मांड्या जुळलेल्या आहेत ती), तसेच 'सहितोरू', 'सञ्ञतोरू', 'सहोरू', 'सफोरू', 'वामोरू', 'लक्खणोरू'. 'ऊ' या योगविभागाने 'ब्रह्मबन्धू' असा शब्द बनतो. 35. Yuvāti ३५. 'युव' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ति' प्रत्यय होतो. Yuvasaddatoti hoti+tthiyaṃ. Yuvati. 'युव' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ति' प्रत्यय होतो. जसे - 'युवति'. 36. Ntantūnaṃ vīmhi to vāti ३६. 'न्त' आणि 'तु' प्रत्ययान्त शब्दांना 'ई' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'त' होतो. Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavata sīlavantī. "वी" प्रत्यय असताना "न्त" अन्ताचा "त" विकल्पेकरून होतो. (उदा.) गच्छती - गच्छन्ती, सीलवती - सीलवन्ती. 37. Bhavato bhototi ३७. "भवतो भोतो" (हे सूत्र आहे). Vīmhi [Pg.172] bhavato bhotādeso vā hoti. Bhotī bhavantī. "वी" प्रत्यय असताना "भवन्त" शब्दाचा "भोत" असा आदेश विकल्पेकरून होतो. (उदा.) भोती - भवन्ती. 39. Puthussa pathavaputhavāti ३९. "पुथुस्स पथवपुथवा" (हे सूत्र आहे). Vīmhi puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī puthavī, ṭhe pathavī. "वी" प्रत्यय असताना "पुथु" शब्दाचे "पथव" आणि "पुथव" हे आदेश होतात. (उदा.) पथवी - पुथवी, (तसेच) "ठे" प्रत्यय असताना "पथवी". Iti payogasiddhiyaṃ samāsakaṇḍo catuttho. अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमध्ये "समासकाण्ड" नावाचा चौथा अध्याय समाप्त झाला. 5. Ṇādikaṇḍa ५. णादिकाण्ड Samāso [Pg.173] padasaṃkhepo, padapaccayasaṃhitaṃ; Taddhitaṃ nāma hotīti, viññeyyaṃ tesa+mantaraṃ. समास म्हणजे पदांचा संक्षेप होय, आणि पदांच्या प्रत्ययांनी युक्त असणाऱ्याला "तद्धित" असे म्हणतात; या दोन्हीमधील हा फरक समजून घेतला पाहिजे. 1. Ṇo vā+pacce १. "णो वापच्चे" (हे सूत्र आहे). Chaṭṭhīyantā nāmasmā vā ṇapaccayo hoti apacce+bhidheyye. Apaccasaddasambandhittena apaccavantato katasarapaccayo samatthyato chaṭṭhyantato hotīti ‘‘chaṭṭhīyantā nāmasmā’’ti sutte avuttampi vuttaṃ. Ṇādīnaṃ taddhitanti pubbācariyasaññā. Ṇakāro vuddhyattho. Eva+maññatrāpi. Ṇādivuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopo. षष्ठीविभक्तीने अन्त होणाऱ्या नामापासून "अपत्य" (संतती) हा अर्थ दर्शवायचा असताना "ण" प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. अपत्य शब्दाशी संबंध असल्यामुळे, अपत्यवानापासून होणारा प्रत्यय सामर्थ्यामुळे षष्ठीविभक्त्यन्त नामापासून होतो, हे "छट्ठीयन्ता नामस्मा" या सूत्रात स्पष्टपणे न म्हटले असले तरी अभिप्रेत आहे. "ण" इत्यादी प्रत्ययांना "तद्धित" अशी पूर्वाचार्यांची संज्ञा आहे. "ण" हा वर्ण वृद्धीसाठी (स्वराच्या वृद्धीसाठी) आहे. इतर ठिकाणीही असेच समजावे. "णादि" वृत्ती असल्यामुळे "एकत्थतायं" या नियमाने विभक्तीचा लोप होतो. 124. Sarāna+mādissā+yuvaṇṇassā+eo ṇānubandhe १२४. "सरामनादिस्सायुवण्णस्साएओ णानुबन्धे" (हे सूत्र आहे). Sarāna+mādibhūtā ye akāri+vaṇṇu+vaṇṇā, tesaṃ ā+e+o vā honti yathākkamaṃ ṇānubandheti akārassa ākāro. Ā+e+onaṃ vuddhītipi pubbācariyasaññā. Vasiṭṭhassā+paccaṃ vāsiṭṭho. Vīmhi vāsiṭṭhī. Veti vasiṭṭhassā+paccaṃti vākyassa ca vasiṭṭhāpaccaṃti samāsassa ca vikappatthaṃ. So ca vāsaddo yāva ‘‘sakatthe’’ti adhikarīyati. स्वरांमध्ये जे आदिभूत (पहिले) असणारे "अ", "इ/ई" आणि "उ/ऊ" आहेत, त्यांच्या जागी "ण" अनुबंध असताना अनुक्रमे "आ", "ए" आणि "ओ" हे आदेश विकल्पेकरून होतात; म्हणजेच "अ" कारचा "आ" कार होतो. "आ", "ए", "ओ" यांना "वृद्धी" अशी पूर्वाचार्यांची संज्ञा आहे. वसिष्ठाचे अपत्य ते "वासिट्ठो" (वासिष्ठ). स्त्रीलिंगात "वी" प्रत्यय लागून "वासिट्ठी" (वासिष्ठी) होते. "वा" (विकल्पेकरून) हा शब्द "वसिट्ठस्स अपच्चं" या वाक्याच्या आणि "वसिट्ठापच्चं" या समासाच्या विकल्पासाठी आहे. आणि तो "वा" शब्द "सकत्थे" या सूत्रापर्यंत अधिकार म्हणून चालतो. Napuṃsakena liṅgena, saddo+dāhu pumena vā; Niddissatīti ñātabba+mavisese pani+cchiteti – "नपुंसकलिंगाने किंवा पुल्लिंगाने शब्दाचा निर्देश केला जात असला, तरी विशेष भेद नसताना दोन्हीही अभिप्रेत आहेत असे समजावे" - Vuttatthā apaccasaddassa napuṃsakatthepi puttaputtīnaṃ dvinnampi vācako hoti. वरील अर्थानुसार "अपत्य" हा शब्द नपुंसकलिंगी असला तरी तो पुत्र आणि पुत्री (मुलगा आणि मुलगी) या दोघांचाही वाचक असतो. Ṇādayo+bhidheyyaliṅgā[Pg.174], apacce tva+napuṃsakā; Napuṃsake sakatthe ṇyo, bhiyyo bhāvasamūhajā; Tā tu+tthiya+masaṃkhyāne, tvādicīpaccayantakā. "ण" इत्यादी प्रत्यय हे विशेष्यलिंगी (ज्यांचे वर्णन करायचे आहे त्या लिंगाचे) असतात, परंतु "अपत्य" अर्थामध्ये ते नपुंसकलिंगी नसतात. स्वार्थामध्ये (सकत्थ) आणि नपुंसकलिंगात "ण्य" प्रत्यय होतो, जो बहुधा भाव (अवस्था) आणि समूह या अर्थांतून उत्पन्न होतो. "ता" प्रत्ययान्त शब्द स्त्रीलिंगी असतात (संख्यावाचक नसताना), आणि "त्वा" इत्यादी तसेच "ची" प्रत्ययान्त शब्दही याचप्रमाणे असतात. Bhāradvājassa apaccaṃ=putto bhāradvājo, evaṃ vessāmitto, gotamo. Ettha ca a+yuvaṇṇantābhāvā ā+e+onaṃ na vuddhi. Vāsudevassa apaccaṃ vāsudevo, baladevo. Cittakotiādīsu pana saṃyogantattā ‘‘saṃyoge kvacī’’ti kvaci na vuddhi. Upaguno apaccaṃ opagavo opagavī. Ettha ‘‘uvaṇṇassā+vaṅa sare’’ti ukārassa avaṅa. भारद्वाजाचे अपत्य (पुत्र) तो "भारद्वाजो" (भारद्वाज); याचप्रमाणे "वेस्सामित्तो" (विश्वामित्र), "गोतमो" (गौतम). येथे "अ", "इ/ई", "उ/ऊ" वर्णांच्या अभावामुळे "आ", "ए", "ओ" ही वृद्धी होत नाही. वासुदेवाचे अपत्य ते "वासुदेवो" (वासुदेव), बलदेवाचे "बलदेवो" (किंवा बालदेव). "चित्तकोत" इत्यादी शब्दांमध्ये मात्र संयोगान्त असल्यामुळे "संयोगे क्वचि" या सूत्राने काही ठिकाणी वृद्धी होत नाही. उपगूचे अपत्य ते "ओपगवो" (औपगव), स्त्रीलिंगात "ओपगवी". येथे "उवण्णस्सावणं सरे" या सूत्राने "उ" कारचा "अवण्" (अव) आदेश होतो. Vacchassā+paccanti viggayha pubbasuttena ṇapaccaye kate puna vacchassā+paccaṃti viggaho. "वच्छस्स अपच्चं" (वत्साचे अपत्य) असा विग्रह करून पूर्वसूत्राने "ण" प्रत्यय केल्यावर, पुन्हा "वच्छस्स अपच्चं" असा विग्रह होतो. 2. Vacchādito ṇāna+ṇāyanā २. "वच्छादितो णानणायना" (हे सूत्र आहे). Vacchādīhi apaccapaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇāna+ṇāyanapaccayā vā honti apacce. Vacchāno, vacchāyano, ‘‘saṃyoge kvacī’’ti na vuddhi. Katissā+paccaṃ kacco, ‘‘ṇya diccādīhī’’ti ṇyo, ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti akāralope cavaggapubbarūpāni. Kaccassā+paccaṃ kaccāno, kaccāyano, yāgame kātiyāno. Muggassā+paccaṃ=nattādīti vākye vuddhi+ikāralopa+pubbarūpāni. Moggallassā+paccaṃti punaṇāna+ṇāyanā honti, moggallāno moggallāyano. Ime cattāro apaccapaccayantā. Gottādito yathāsakaṭassā+paccaṃ nattādīhi sakaṭāno sakaṭāyano. Kaṇhassā+paccaṃ nattādi kaṇhāno kaṇhāyano. Evaṃ aggivessāno aggivessāyano[Pg.175], muñjāno muñjāyano, kuñjāno kuñjāyano. Sabbattha saṃyogattā na vuddhi. Ākatigaṇo+yaṃ. "वच्छ" (वत्स) इत्यादी अपत्य-प्रत्ययान्त शब्दांपासून आणि गोत्र इत्यादी शब्दांपासून "अपत्य" अर्थामध्ये "णान" आणि "णायन" हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. (उदा.) वच्छानो, वच्छायनो; "संयोगे क्वचि" या सूत्राने येथे वृद्धी होत नाही. कतीचे अपत्य ते "कच्चो" (कात्य); "ण्य दिच्चादीहि" या सूत्राने "ण्य" प्रत्यय होतो, आणि "लोपो वण्णिवण्णानं" या सूत्राने "अ" कारचा लोप होऊन च-वर्ग आणि पूर्वरूप होते. कच्चाचे अपत्य ते "कच्चानो" (कात्यायन), "कच्चायनो"; "य" चा आगम झाल्यावर "कातियानो" (कात्यायन) होते. मुग्गाचे अपत्य = नातू इत्यादी, या वाक्यात वृद्धी, "इ" कारचा लोप आणि पूर्वरूप होते. मोग्गल्लाचे अपत्य या अर्थी पुन्हा "णान" आणि "णायन" प्रत्यय होऊन "मोग्गल्लानो" (मोग्गल्लायन), "मोग्गल्लायनो" हे रूप बनते. हे चार अपत्य-प्रत्ययान्त शब्द आहेत. गोत्रादी शब्दांपासून जसे सकटाचे अपत्य (नातू इत्यादी) "सकटानो", "सकटायनो" होते. कण्हाचे अपत्य (नातू इत्यादी) "कण्हानो", "कण्हायनो" होते. याचप्रमाणे अग्गिवेश्शानो - अग्गिवेश्शायनो, मुंजानो - मुंजायनो, kuñjāno - kuñjāyano (कुंजानो - कुंजायनो). सर्व ठिकाणी संयोग (जोडाक्षर) असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. हा "आकृतिगण" आहे. 3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā ३. "कत्तिकाविधवादीहि णेय्यणेरा" (हे सूत्र आहे). Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerappaccayā honti vā yathākkamaṃ. Kattikāya apaccaṃ kattikeyyo, garuḷo vinatāya=supaṇṇamātuyā apaccaṃ venateyyo. Rohiṇiyā apaccaṃ rohiṇeyyo, gaṅgāya apaccaṃ gaṅgeyyo. Evaṃ bhāgineyyo, nādeyyo, anteyyo, āheyyo, kāpeyyo, suciyā apaccaṃ soceyyo, bāleyyo. Ṇere-vidhavāya apaccaṃ vedhavero. Bandhakiyā=abhisārikāya apaccaṃ bandha-kero. Samaṇassa upajjhāyassā+paccaṃ sāmaṇero, nāḷikero iccādi. "कत्तिका" इत्यादी आणि "विधवा" इत्यादी शब्दांपासून अनुक्रमे "णेय्य" आणि "णेर" हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. कत्तिकाचे अपत्य ते "कत्तिकेय्यो" (कार्तिकेय); गरुड हा विनतेचा = सुपर्णमातेचा अपत्य असल्यामुळे "वेनतेyयो" (वैनतेय) होतो. रोहिणीचे अपत्य ते "रोहिणेय्यो" (रौहिणेय), गंगेचे अपत्य ते "गंगेय्यो" (गांगेय). याचप्रमाणे भागिनेय्यो (भाचा), नादेय्यो, अन्तेय्यो, आहेय्यो, कापेय्यो; सुचीचे अपत्य ते "सोचेय्यो" (सौचेय), बालेय्यो. "णेर" प्रत्यय असताना - विधवेचे अपत्य ते "वेधवेरो" (वैधवेय). बंधकीचे = अभिसारिकेचे अपत्य ते "बन्धकेरो". समणाच्या उपाध्यायाचे अपत्य (किंवा शिष्य) तो "सामणेरो" (श्रामणेर), नाळिकेरो (नारळ) इत्यादी. 4. Ṇya diccādīhi ४. "ण्य दिच्चादीहि" (हे सूत्र आहे). Ditippabhutīhi ṇyo hoti apacce. "दिति" इत्यादी शब्दांपासून "अपत्य" अर्थामध्ये "ण्य" प्रत्यय होतो. 125. Saṃyoge kvaci १२५. "संयोगे क्वचि" (हे सूत्र आहे). Saṃyogavisaye kvaci ā+e+ovuddhiyo honti ṇānubandhe. संयोग (जोडाक्षर) असताना "ण" अनुबंध असल्यास काही ठिकाणी "आ", "ए", "ओ" ही वृद्धी होते. 131. Lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ १३१. "लोपो वण्णिवण्णानं" (हे सूत्र आहे). Avaṇṇi+vaṇṇānaṃ lopo hoti yakārādo paccaye. Ditiyā=asuramātuyā apaccaṃ decco ādicco. Kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño, nassa ññe pubbarūpaṃ. Aditīti devamātā. "य" कारने सुरू होणारा प्रत्यय पुढे असताना "अ" आणि "इ/ई" वर्णांचा लोप होतो. दितीचे = असुरमातेचे अपत्य ते "देच्चो" (दैत्य), "आदिच्चो" (आदित्य). कुण्डनीचे अपत्य ते "कोण्डञ्ञो" (कौंडिण्य), येथे "न" कारचे "ञ्ञ" असे पूर्वरूप होते. अदिती म्हणजे देवमाता होय. Bhātuno [Pg.176] apaccaṃ bhātabyo, ‘‘yamhi gossa cā’’ti yamhi ussa avaṅa akāralopapubbarūpāni. भावाचे (भातु) अपत्य ते "भातब्यो" (पुतण्या); "यम्हि गोस्स चा" या सूत्राने "य" पुढे असताना "उ" कारचा "अवण्" (अव) आदेश होतो, आणि "अ" कारचा लोप होऊन पूर्वरूप होते. 5. Ā ṇi ५. "आ णि" (हे सूत्र आहे). Akārantato ṇi vā hota+pacce bahulaṃ. Ā=ti nāmavisesanattā a-kārantatoti vuttaṃ. Dakkhassā+paccaṃ dakkhi, datti, doṇi, vāsavi, vāruṇi. Jinadattassā+paccaṃ jenadatti, suddhodani, ānuruddhi iccādi. अकारान्त शब्दापासून "अपत्य" अर्थामध्ये "णि" प्रत्यय बहुधा विकल्पेकरून होतो. "आ" हे नामाचे विशेषण असल्यामुळे "अकारान्त शब्दापासून" असे म्हटले आहे. दक्खाचे (दक्ष) अपत्य ते "दक्खि" (दाक्षि), दत्ति, दोणि, वासवि, वारुणि. जिनदत्ताचे अपत्य ते "जेनदत्ति", सुद्धोदनि, आनुरुद्धि इत्यादी. 6. Rājato ñño jātiyaṃ ६. "राजतो ञ्ञो जातियं" (हे सूत्र आहे). Rājato ñño vā hota+pacce khatthiyajātiyaṃ gamyamānāyaṃ. Rañño apaccaṃ rājañño. Jātīyanti kiṃ, rājāpaccaṃ. क्षत्रिय जात अभिप्रेत असताना "राजन्" शब्दापासून "अपत्य" अर्थामध्ये "ञ्ञ" प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. राजाचे अपत्य ते "राजञ्ञो" (राजन्य). "जातीमध्ये" असे का म्हटले आहे? (कारण जात अभिप्रेत नसेल तर) "राजापच्चं" (राजाचे अपत्य) असे होईल. 7. Khattā yi+yā ७. "खत्ता यिया" (हे सूत्र आहे). Tijātiyaṃ apacce ya+iyā honti. Khattassā+paccaṃ khatyo khattiyo. Jātiyaṃ tveva, khatti. त्या जातीमध्ये "अपत्य" अर्थी "य" आणि "इय" हे प्रत्यय होतात. खत्ताचे (क्षत्रियाचे) अपत्य ते "खत्यो", "खत्तियो" (क्षत्रिय). जात अभिप्रेत असतानाच हे होते, (अन्यथा) "खत्ति" असे होईल. 8. Manuto ssa+saṇa ८. "मनुतो स्ससण" (हे सूत्र आहे). Manuto jātisamudāye ssa+saṇa hontu+pacce. Manuno apaccaṃ manusso mānuso, manussī mānusī. Jātiyaṃ tveva, mānavo, nassa ṇo, māṇavo. "मनु" शब्दापासून मनुष्यजातीच्या समूहामध्ये "अपत्य" अर्थी "स्स" आणि "सण" हे प्रत्यय होतात. मनूचे अपत्य ते "मनुस्सो" (मनुष्य), "मानुसो" (मानुष); स्त्रीलिंगात "मनुस्सी" (मनुष्या), "मानुसी" (मानुषी). जात अभिप्रेत असतानाच हे होते, (अन्यथा) "मानवो" होते, आणि "न" कारचा "ण" कार होऊन "माणवो" (माणवक) असे रूप बनते. 9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo ९. "जनपदनामस्मा khattiyā रञ्ञे च णो" (हे सूत्र आहे). Janapadassa yaṃ nāmaṃ, taṃ nāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti. Pañcālānaṃ apaccaṃ rājā vā pañcālo, kosalo[Pg.177], māgadho, okkāko. Janapadanāmasmāti kiṃ, dāsarathi. Khattiyāti kiṃ, pañcālassa brāhmaṇassā+paccaṃ pañcāli. जनपदाचे (देशाचे) जे नाव असेल, त्या नामापासून क्षत्रिय अपत्य आणि राजा या अर्थांमध्ये "ण" प्रत्यय होतो. पंचालांचे अपत्य किंवा राजा तो "पञ्चालो" (पांचाल), "कोसलो" (कोसल), "मागधो" (मागध), "ओक्काको" (इक्ष्वाकु). "जनपदाच्या नामापासून" असे का म्हटले आहे? (कारण व्यक्तीचे नाव असल्यास) "दासरथि" (दशरथाचा पुत्र) असे होईल. "क्षत्रिय" असे का म्हटले आहे? (कारण क्षत्रिय नसलेल्या) पंचालातील ब्राह्मणाच्या अपत्याला "पञ्चालि" असे म्हणतात. 10. Ṇya kurusivīhi १०. "ण्य कुरुसिवीहि" (हे सूत्र आहे). Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Kurūnaṃ apaccaṃ rājā vā korabyo. ‘‘Yamhi gossa cā’’timinā avaṅa, bakārapubbarūpāni. Sebbo, ilopo. (Apaccataddhitaṃ). "कुरु" आणि "सिवि" शब्दांपासून अपत्य आणि राजा या अर्थांमध्ये "ण्य" प्रत्यय होतो. कुरूंचे अपत्य किंवा राजा तो "कोरब्यो" (कौरव्य). "यम्हि गोस्स चा" या सूत्राने "अवण्" (अव) आदेश होतो आणि "ब" कारचे पूर्वरूप होते. सिविचे अपत्य "सेब्बो" (शैब्य), येथे "इ" कारचा लोप होतो. (हे अपत्य-तद्धित प्रकरण आहे). 11. Ṇa rāgā tena rattaṃ ११. रंगावाचक शब्दापासून 'त्याने रंगवलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. Rāgavācītatiyantato ratta+micce+tasmiṃ atte ṇo hoti. Kusumbhādīhi vaṇṇantarapattaṃ rattaṃ nāma. Kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ. Evaṃ kusumbhena rattaṃ kosumbhaṃ, hāliddaṃ, pattaṅgaṃ, mañjeṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ. Idha na hoti nīlaṃ pītanti, guṇavacanattā ṇena vināpi dabbassā+bhidhānato. रंगवाचक तृतीयान्त शब्दापासून 'रंगवलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. कुसुंभ (करडई) इत्यादींद्वारे दुसरा रंग प्राप्त झालेल्या वस्तूला 'रंगवलेले' (रत्तं) असे म्हणतात. काषाय (काढ्याने) रंगवलेले ते 'कासावं' (काषाय वस्त्र). याचप्रमाणे कुसुंभाने रंगवलेले ते 'कोसुंभं', हळदीने रंगवलेले ते 'हालिद्दं', पतंगाने रंगवलेले ते 'पत्तंगं', मंजिष्ठाने रंगवलेले ते 'मंजेठ्ठं', कुंकुमाने रंगवलेले ते 'कुंकुमं'. येथे 'नीलं' (निळे), 'पीतं' (पिवळे) इत्यादींमध्ये हा प्रत्यय होत नाही, कारण हे गुणवाचक शब्द असल्याने 'ण' प्रत्ययाशिवाय देखील द्रव्याचा (वस्तूचा) बोध होतो. 12. Nakkhatteni+nduyuttena kāle १२. चंद्राशी युक्त असलेल्या नक्षत्रावाचक तृतीयान्त शब्दापासून त्या नक्षत्राने लक्षित (दर्शविलेल्या) काळाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, taṃ ce nakkhatta+minduyuttaṃ hoti. Phussena induyuttena lakkhitā puṇṇamāsī phussī ratti, phusso aho, maghāya induyuttāya lakkhitā puṇṇamāsī māghī, māgho. तृतीयान्त नक्षत्रवाचक शब्दापासून त्याने लक्षित काळाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो, जर ते नक्षत्र चंद्राशी युक्त असेल. चंद्राशी युक्त असलेल्या पुष्य नक्षत्राने लक्षित पौर्णिमा म्हणजे 'फुस्सी' रात्र, 'फुस्सो' दिवस; मघा नक्षत्राशी युक्त चंद्राने लक्षित पौर्णिमा म्हणजे 'माघी', 'माघो' (मघा नक्षत्रयुक्त दिवस). 13. Sā+ssa devatā puṇṇamāsī १३. प्रथमान्त शब्दापासून 'ती त्याची देवता आहे' किंवा 'ती त्याची पौर्णिमा आहे' या षष्ठीच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. Seti paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ṇo hoti, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsī vā. Sugato devatā assa sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo. Buddho assa devatāti [Pg.178] buddho. Phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso māso. Evaṃ māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsāḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. Puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti, puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo, sāgamo ca. 'सा' या प्रथमान्त शब्दापासून 'त्याची' (अस्स) या षष्ठीच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द देवता किंवा पौर्णिमा असेल. सुगत ही ज्याची देवता आहे तो 'सोगतो', महेंद्र ही ज्याची देवता आहे तो 'माहिंदो', यम ही ज्याची देवता आहे तो 'यामो', वरुण ही ज्याची देवता आहे तो 'वारुणो'. बुद्ध ही ज्याची देवता आहे तो 'बुद्धो'. पुष्य पौर्णिमा ज्याच्याशी संबंधित आहे तो 'फुस्सो' महिना. याचप्रमाणे माघो, फग्गुनो, चित्तो, वेसाखो, जेट्ठमूलो, आसाळ्हो, सावणो, पोट्ठपादो, अस्सयुजो, कत्तिको, मागसिरो. आणि पौर्णिमा ही केवळ भृतक (वेतन) महिन्याशी संबंधित नसते, तर 'पुण्णो मा अस्सं' (ज्यामध्ये चंद्र पूर्ण असतो) अशा व्युत्पत्तीमुळे, म्हणूनच निपातनाने 'ण' प्रत्यय आणि 'स' चा आगम होतो. 14. Ta+madhīte taṃ jānāti ka+ṇikā ca १४. द्वितीयान्त शब्दापासून 'तो ते शिकतो' किंवा 'तो ते जाणतो' या अर्थांमध्ये 'क' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. Dutiyantato ta+madhīte taṃ jānātīti etesva+tthesu ṇo hoti ko ṇiko ca. Ettha casaddo ko caṇiko ca hotīti samuccino, no ṇapaccayaṃ. Byākaraṇa+madhīte jānātīti vā veyyākaraṇo, vi+ā+karaṇanti vicchijja katayādesassi+kārassa ‘‘tadādesā tadīva bhavantī’’ti ñāyā ‘‘sarāna’’miccādinā ekāre yāgamadvittāni. Evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, vatthuvijjo, chandaso, ‘‘manā, dīnaṃ saka’’ iti sakāgamo. Kamako, padako, venayiko, suttantiko, ābhidhammiko. Dvitaggahaṇaṃ ajjhenajānane ca visuṃ visuṃ paccayavidhānatthaṃ, ajjhenavisayadassanatthaṃ, pasiddhupasaṃharaṇatthañca. द्वितीयान्त शब्दापासून 'तो ते शिकतो' किंवा 'तो ते जाणतो' या अर्थांमध्ये 'ण', 'क' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. येथे 'च' शब्द 'क' आणि 'णिक' प्रत्यय देखील होतात हे एकत्रित करण्यासाठी आहे, केवळ 'ण' प्रत्यय नाही. व्याकरण शिकतो किंवा जाणतो तो 'वेय्याकरणो'. 'वि + आ + करणं' अशी फोड करून 'इ' काराचा 'य' आदेश केल्यावर 'तदादेशा तदीव भवन्ति' या न्यायाने 'सराणं...' इत्यादी सूत्राने 'ए' कार होऊन 'य' चा आगम आणि द्वित्व होते. याचप्रमाणे मोहुत्तो (मुहूर्त जाणणारा), नेमित्तो (निमित्त जाणणारा), अंगविज्जो (अंगविद्या जाणणारा), वत्थुविज्जो (वास्तुविद्या जाणणारा), छन्दसो (छंद जाणणारा), 'मना, दीनं सक' या सूत्राने 'स' चा आगम होतो. कमको, पदको, वेनयिको, सुत्तन्तिको, आभिधम्मिको. येथे दोन वेळा ग्रहण (द्वित्व ग्रहण) हे अध्ययन आणि ज्ञान या दोन्ही अर्थांमध्ये स्वतंत्रपणे प्रत्यय विधान करण्यासाठी, अध्ययनाचा विषय दाखवण्यासाठी आणि प्रसिद्धीचा उपसंहार करण्यासाठी आहे. 15. Tassa visaye dese १५. षष्ठ्यन्त शब्दापासून 'त्याचा विषय' असलेल्या देशाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. Chaṭṭhiyantā visaye desasarūpe ṇo hoti. Vasātīnaṃ visayo deso vāsāto. Deseti kiṃ, cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo+nuvāko. षष्ठ्यन्त शब्दापासून देशरूप विषयाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. वसाती लोकांचा विषय (देश) तो 'वासातो'. 'देश' असे का म्हटले? डोळ्याचा विषय 'रूप' आहे, देवदत्ताचा विषय 'अनुवाक' आहे (येथे प्रत्यय होणार नाही). 16. Nivāse tannāme १६. त्याच नावाच्या निवासस्थान असलेल्या देशाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. Ti tannāme [Pg.179] nivāse dese ṇo hoti. Sivīnaṃ nivāso deso sebbo. Ettha ‘‘yavā sare’’ti yakāre bakārapubbarūpāni. Vāsāto. त्याच नावाच्या निवासस्थान असलेल्या देशाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. शिबी लोकांचे निवासस्थान असलेला देश तो 'सेब्बो'. येथे 'यवा सरे' या सूत्राने 'य' काराचे 'ब' कारात पूर्वरूप होते. वासातो. 17. Adūrabhaveti १७. 'जवळच असलेल्या' (अदूरभव) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. Ṇo, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ. 'ण' प्रत्यय होतो; विदिशा नगरीच्या जवळ असलेले ते 'वेदिसां'. 18. Tena nibbatteti १८. तृतीयान्त शब्दापासून 'त्याने निर्माण केलेले' (निबत्त) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. Tatiyantā nibbattatthe ṇo hoti. Kusambena nibbattā kosambī nagaraṃ, evaṃ kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parikhā, hetumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā. तृतीयान्त शब्दापासून 'निर्माण केलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. कुसंब राजाने निर्माण केलेले ते 'कोसम्बी' नगर; याचप्रमाणे काकंदी, माकंदी; एक हजाराने निर्माण केलेली ती 'साहस्सी' खंदक. येथे हेतू, कर्ता आणि करण या अर्थांमध्ये योग्यतेनुसार तृतीया विभक्ती होते. 19. Ta+midha+tthi १९. 'ते येथे आहे' या अर्थात प्रथमान्त शब्दापासून सप्तमीच्या अर्थातील देशवाचक नावामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो, जर ते प्रथमान्त तेथे अस्तित्वात असेल. Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yaṃ taṃ paṭhamanta+matthi ce. Udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, pabbajo. 'तं' या प्रथमान्त शब्दापासून 'येथे' (इध) या सप्तम्यर्थी देशवाचक नावामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द तेथे अस्तित्वात असेल. उदुंबर (उंबर) या देशात आहेत तो 'ओदुंबरो' देश; याचप्रमाणे बादरो, पब्बजो. 20. Tatra bhaveti २०. सप्तम्यन्त शब्दापासून 'तेथे उत्पन्न झालेले किंवा असलेले' (भव) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. Sattamyantā bhavatthe ṇo. Udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo, manasi bhavaṃ mānasaṃ sukhaṃ, sakāgamo. Sāraso sakuṇo, sārasī sakuṇī, sārasaṃ pupphaṃ. Mitte bhavā mettā mettī vā. Pure bhavā porī vācā. Pāvuse bhavo pāvuso megho. Pāvusā [Pg.180] ratti, pāvusaṃ abbhaṃ. Sārado, sāradā, sāradaṃ pupphaṃ. Mādhuro jano, mādhurā gaṇikā, mādhuraṃ vatthaṃ. सप्तम्यन्त शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. पाण्यात उत्पन्न झालेले ते 'ओदको', छातीत (उरसि) उत्पन्न झालेला तो 'ओरसो' (औरस पुत्र), जनपदात राहणारा तो 'जानपदो', मगधात राहणारा तो 'मागधो', कपिलवस्तूमध्ये राहणारा तो 'कापिलवत्थवो', कोसंबीत राहणारा तो 'कोसम्बो', मनात उत्पन्न झालेले ते 'मानसं' सुख; येथे 'स' चा आगम होतो. सरोवरात राहणारा तो 'सारसो' पक्षी, 'सारसी' मादी पक्षी, सरोवरात उमललेले ते 'सारसं' फूल. मित्राच्या ठिकाणी असणारी ती 'मेत्ता' (मैत्री) किंवा 'मेत्ती'. नगरात (पुरे) बोलली जाणारी ती 'पोरी' भाषा/वाणी. पावसाळ्यात (पावुसे) असणारा तो 'पावुसो' मेघ. पावसाळ्यातील ती 'पावुसा' रात्र, पावसाळ्यातील ते 'पावुसं' ढग. शरद ऋतूत होणारा 'सारदो', 'सारदा', शरद ऋतूतील ते 'सारदं' फूल. मथुरेचा मनुष्य तो 'माधुरो' जन, मथुरेची ती 'माधुरा' गणिका, मथुरेचे ते 'माधुरं' वस्त्र. 21. Ajjādīhi tanoti २१. 'अज्ज' (आज) इत्यादी शब्दांपासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'तन' प्रत्यय होतो. Bhavatthe tano. Ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyatano. ‘‘Eona+ma vaṇṇe’’ti eonaṃ a hoti. असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'तन' प्रत्यय होतो. आजचे ते 'अज्जतनो', उद्याचे ते 'स्वातनो', कालचे ते 'हिय्यतनो'. 'एओनं अ वण्णे' या सूत्राने 'ए' आणि 'ओ' चा 'अ' होतो. 22. Purāto ṇo cati २२. 'पुरा' (पूर्वी) या शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'ण' आणि 'तन' प्रत्यय होतात. Bhavatthe ṇo tano ca. Ettha ṇakāro avayavo, nevā+nubandho. Purāṇo, purātano. असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'ण' आणि 'तन' प्रत्यय होतात. येथे 'ण' कार हा अवयव आहे, अनुबंध नाही. पूर्वीचे ते 'पुराणो' आणि 'पुरातनो'. 23. Amātva+ccoti २३. 'अमा' (सोबत) या शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'अच्च' प्रत्यय होतो. Bhavatthe acco hoti. Amā=saha bhavo amacco. असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'अच्च' प्रत्यय होतो. 'अमा' म्हणजे सोबत राहणारा तो 'अमच्चो' (अमात्य/मंत्री). 24. Majjhāditvi+moti २४. 'मज्झ' (मध्य) इत्यादी शब्दांपासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'इम' प्रत्यय होतो. Bhavatthe imo, majjhe bhavo majjhimo. Evaṃ antimo, heṭṭhimo, uparimo, orimo, pārimo, pacchimo, abbhantaridho, paccantimo. असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'इम' प्रत्यय होतो; मध्ये असलेले ते 'मज्झिमो'. याचप्रमाणे अन्तिमो (शेवटचे), हेट्ठिमो (खालचे), उपरिमो (वरचे), ओरिमो (अलीकडचे), पारिमो (पलीकडचे), पच्छिमो (मागचे/पश्चिम), अब्भन्तरिमो (आतील), पच्चन्तिमो (सीमावर्ती). 25. Kaṇa+ṇeyya+ṇeyyaka+yi+yāti २५. 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'कण', 'णेय्य', 'णेय्यक', 'य' आणि 'इय' प्रत्यय होतात. Bhavatthe kaṇaādayo honti. Kaṇa-kusinārāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro, rājagahako, kosambako, indapattako, kāpilako, bhārukacchako, nāgarako. Aṅgesu jāto aṅgako, kosalako, vedehako, kambojako, gandhārako, sovīrako, sindhavako, assako iccādi. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-kosaleyyako[Pg.181], bārāṇaseyyako, campeyyako, silāya jātaṃ seleyyakaṃ, mithileyyako. Bārāṇaseyyakotyādīsu ‘‘dissanta+ññepi paccayā’’ti eyyako, evaṃ upari sutte dassitapaccayato visuṃ paccaye dassite iminā suttenāti daṭṭhabbaṃ. Ya-gammo, yamhi akāralope pubbarūpaṃ rasso ca. Dibbo. Iya-udariyo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo. असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'कण' इत्यादी प्रत्यय होतात. कण प्रत्यय - कुसिनारा येथे उत्पन्न झालेला तो 'कोसिनारको', मगधातील तो 'मागधको', अरण्यातील तो 'आरञ्ञको' विहार, राजगृहातील तो 'राजगहको', कोसंबीतील तो 'कोसम्बको', इंद्रप्रस्थातील तो 'इन्दपत्तको', कपिलवस्तूतील तो 'कापिलको', भरुकच्छातील तो 'भारुकच्छको', नगरातील तो 'नागरको'. अंग देशात जन्मलेला तो 'अंगको', कोसलातील तो 'कोसलको', विदेहातील तो 'वेदेहको', कंबोजातील तो 'कम्बोजको', गंधारातील तो 'गन्धारको', सोवीरातील तो 'सोवीरको', सिंधूतील तो 'सिन्धवको', अस्सकातील तो 'अस्सको' इत्यादी. णेय्य प्रत्यय - गंगेत उत्पन्न झालेला तो 'गंगेय्यो', पर्वतावरील तो 'पब्बतेय्यो', वनातील तो 'वानेय्यो'. णेय्यक प्रत्यय - कोसलातील तो 'कोसलेय्यको', वाराणसीतील तो 'बाराणसेय्यको', चंपेतील तो 'चम्पेय्यको', शिळेवर (दगडावर) उत्पन्न झालेले ते 'सेलेय्यकं', मिथिला येथील तो 'मिथिलेय्यको'. वाराणसेय्यको इत्यादींमध्ये 'दिस्सन्ति अञ्ञेपि पच्चया' या सूत्राने 'एय्यक' प्रत्यय होतो; अशा प्रकारे वरील सूत्रात दर्शविलेल्या प्रत्ययाव्यतिरिक्त स्वतंत्र प्रत्यय दर्शविला असता तो याच सूत्राने झाला आहे असे समजावे. य प्रत्यय - 'य' प्रत्यय लागल्यावर अ-काराचा लोप होऊन पूर्वरूप आणि र्‍हस्व होते, जसे 'दिब्बो' (दिव्य). इय प्रत्यय - उदरियो (उदरातील), दिवियो (स्वर्गातील), पञ्चालियो (पंचालातील), बोधिपक्खियो (बोधिपक्षीया), lokiyo (लौकिक). 26. Ṇiko २६. सप्तम्यन्त शब्दापासून 'तेथे उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो. Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti. Sarade bhavo sāradiko divaso, sāradikā ratti. सप्तम्यन्त शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो. शरद ऋतूत असणारा तो 'सारदिको' दिवस, शरद ऋतूतील ती 'सारदिका' रात्र. 27. Ta+massa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ २७. प्रथमान्त शब्दापासून 'ते त्याचे शिल्प (कला), शील (स्वभाव/व्रत), पण्य (व्यापाराची वस्तू), प्रहरण (शस्त्र) किंवा प्रयोजन आहे' या षष्ठीच्या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो. Paṭhamantā sippādivācakā asseti chaṭṭhyatthe ṇiko hoti. Vīṇāvādanaṃ sippa+massa veṇiko, vīṇāvādanaṃ abhedopacārena vīṇā nāma. Modiṅgiko, vaṃsiko. Paṃsukūladhāraṇaṃ sīla+massa paṃsukūliko, tecīvariko. Gandho paṇya+massa gandhiko, teliko, goḷiko, pūviko, paṇṇiko, tambuliko, loṇiko. Cāpopaharaṇa+massa cāpiko, tomariko, muggariko, mosaliko. Upadhi=kkhandhādi payojana+massa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ. प्रथमान्त शिल्प इत्यादी वाचक शब्दांपासून 'त्याचे' या षष्ठीच्या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो. वीणा वाजवणे हे ज्याचे शिल्प (कला) आहे तो 'वेणिको'; येथे अभेदापचाराने वीणा वाजवण्यालाच 'वीणा' म्हटले आहे. मृदंग वाजवणारा तो 'मोदिङ्गिको', बासरी वाजवणारा तो 'वंसिको'. पांसुकूल (चिंध्यांचे वस्त्र) धारण करणे हे ज्याचे शील (व्रत) आहे तो 'पंसुकूलिको', तीन वस्त्रे धारण करणे हे ज्याचे शील आहे तो 'तेचीवरिको'. सुगंधित द्रव्ये ही ज्याची व्यापाराची वस्तू आहे तो 'गन्धिको', तेल विकणारा तो 'तेलिको', गूळ विकणारा तो 'गोळिको', पुवे (मालपुवे) विकणारा तो 'पूविको', पाने विकणारा तो 'पण्णिको', तांबूल (विडा) विकणारा तो 'तम्बुलिको', मीठ विकणारा तो 'लोणिको'. धनुष्य हे ज्याचे प्रहरण (शस्त्र) आहे तो 'चापिको', तोमर हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'तोमरिको', मुद्गर (गदा) हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'मुग्गरिको', मुसळ हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'मोसलिको'. उपाधी (स्कंध इत्यादी) हे ज्याचे प्रयोजन आहे ते 'ओपधिकं', शंभर हे ज्याचे प्रयोजन आहे ते 'सातिकं', हजार हे ज्याचे प्रयोजन आहे ते 'साहस्सिकं'. 28. Taṃ hanta+rahati gacchatu+ñchati+carati २८. द्वितीयान्त शब्दापासून 'तो त्याला मारतो' (हन्त), 'तो त्याला पात्र आहे' (अरहति), 'तो तिकडे जातो' (गच्छति), 'तो त्याची इच्छा करतो/शोधतो' (उच्छति) किंवा 'तो त्यात आचरण करतो' (चरति) या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. Dutiyantā hantīti evamādīsva+tthesu ṇiko hoti. Pakkhino hantīti pakkhiko, sākuṇiko, māyūriko, macche hantīti macchiko, meniko. Mige hantīti māgaviko, vakārāgamo[Pg.182]. Migassa ‘‘tadaminā’’dinā magavādesepi māgaviko. Orabbhiko, hāriṇiko. Sūkarikoti iko. Sata+marahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhikaṃ, ehi passa vidhiṃ arahatīti ehipassiko. Ettha tyādyantasamudāyato anukaraṇattā vā taddhitassa abhidhānalakkhaṇattā vā bahulaṃvidhānena vā paccayo. Sāhassiko, kumbhiko, doṇiko, addhamāsiko, kahāpaṇiko, āsītikā gāthā, nāvutikā. Sahassiyoti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko, pathiko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko. द्वितीयान्त (शब्दां)पासून 'मारतो' (हन्ति) इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. पक्षांना मारतो तो 'पक्खिक' (पक्षिक - पारधी), 'साकुणिक' (पक्षी पकडणारा), 'मायूरिक' (मोर मारणारा). माशांना मारतो तो 'मच्छिक' (कोळी), 'मेनिक' (धीवर). मृगांना (हरणांना) मारतो तो 'मागविक' (शिकारी), येथे 'व' काराचा आगम होतो. मृग शब्दाचा 'तदमिना' इत्यादी सूत्राने 'मगव' असा आदेश झाल्यावरही 'मागविक' असेच रूप बनते. 'ओरब्भिक' (मेंढपाळ/खाटीक), 'हारिणिक' (हरणाची शिकार करणारा). 'सूकरिक' (डुकरांना मारणारा) येथे 'इक' प्रत्यय होतो. शंभर (नाण्यांना) जो योग्य आहे ते 'सातिकं' (शंभराचे मूल्य असलेले), 'सन्दिट्टिकं' (प्रत्यक्ष दिसणारे), 'ये आणि पाहा' (एहि पस्स) या विधीला जो पात्र आहे तो 'एहिपस्सिको' (एहिपस्सिक). येथे 'ति' इत्यादी अन्ताच्या समुदायाचे अनुकरण असल्यामुळे किंवा तद्धिताच्या अभिधानलक्षणत्वामुळे किंवा बहुल विधानामुळे प्रत्यय होतो. 'साहस्सिको' (हजाराचा), 'कुम्भिको' (कुंभाच्या मापाचा), 'दोणिको' (द्रोण मापाचा), 'अद्धमासिको' (अर्धमासिक), 'कहापणिको' (कार्षापण मूल्य असलेला), 'आसीतिका गाथा' (ऐंशी गाथा असलेली), 'नावुतिका' (नव्वद वर्षे वयाची). 'सहस्सियो' येथे 'इय' प्रत्यय होतो. परदारांकडे (परस्त्रीकडे) जातो तो 'पारदारिको', 'मग्गिको' (मार्गाने जाणारा), 'पञ्ञासयोजनिको' (पन्नास योजन जाणारा), 'पथिको' (प्रवासी). बोरे गोळा करतो तो 'बादरिको', 'सामाकिको' (शामाक धान्य गोळा करणारा). धर्माचे आचरण करतो तो 'धम्मिको' (धार्मिक), अधर्माचे आचरण करतो तो 'अधम्मिको' (अधार्मिक). 29. Tena kataṃ kītaṃ baddha+mabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khanati tarati carati vahati jīvatiti २९. त्याच्याद्वारे केलेले (कृत), खरेदी केलेले (क्रीत), बांधलेले (बद्ध), तयार केलेले (अभिसंखत), मिश्रित केलेले (संसट्ठ), मारलेले (हत), मारतो (हन्ति), जिंकलेले (जित), जिंकतो (जयति), खेळतो/क्रीडा करतो (दिब्बति), खणतो (खनति), पार करतो/तरतो (तरति), चालतो/आचरण करतो (चरति), वाहून नेतो (वहति), जगतो (जीवति) या अर्थांमध्ये... Katādīsva+tthesu ṇiko. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃti sakāgamo. Vātena kato ābādho vātito, semhiko, pittiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, vatthena kītaṃ vatthikaṃ, kumbhikaṃ, sovaṇṇikaṃ, ghātikaṃ. Mūlatova paccayo, amūlavācittā devadattena kītoti na hoti, tadatthāppatītiyā. Varatthāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko, suttiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dadhikaṃ, mārīcikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālisiko. Akkhehi jitaṃ akkhikaṃ dhanaṃ, sālākikaṃ, tindukiko, ambaphaliko. Akkhehi jayati dibbati vā akkhiko. Khaṇittiyā khanatīti [Pg.183] khāṇittiko, kuddāliko. Devadattena jitaṃ, aṅgulyā khanatīti na hoti, tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, uḷumpikoti iko. Kulliko, gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, rathiko. Parappikoti iko. Khandhena vahatīti khandhiko. Aṃsiko, sīsikoti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayikoti iko. केलेले (कृत) इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. कायेने (शरीराने) केलेले ते 'कायिकं' (कायिक), 'वाचसिकं' (वाचसिक), 'मानसिकं' (मानसिक) येथे 'स' काराचा आगम होतो. वातामुळे (वायूमुळे) झालेला आजार तो 'वातितो' (वाताचा), 'सेम्हिको' (कफाचा), 'पित्तिको' (पित्ताचा). शंभराने खरेदी केलेले ते 'सातिकं', 'साहस्सिकं' (हजाराने खरेदी केलेले), वस्त्राने खरेदी केलेले ते 'वत्थिकं', 'कुम्भिकं', 'सोवण्णिकं' (सोन्याने खरेदी केलेले), 'घातिकं' (तुपाने खरेदी केलेले). मूळ शब्दापासूनच प्रत्यय होतो, अमूलवाचक असल्यामुळे 'देवदत्ताने खरेदी केलेले' (देवदत्तेन कीतो) असे रूप होत नाही, कारण त्या अर्थाची प्रचीती येत नाही. चामड्याच्या वादीने बांधलेला तो 'वारत्तिको', 'आयसिको' (लोखंडाने बांधलेला), 'पासिको' (पाशाने बांधलेला), 'सुत्तिको' (सुताने बांधलेला). तुपाने तयार केलेले किंवा मिश्रित केलेले ते 'घातिकं', 'गोळिकं' (गुळाने मिश्रित), 'दधिकं' (दह्याने मिश्रित), 'मारीचिकं' (मरीचाने/मिरीने मिश्रित). जाळ्याने मारलेला किंवा मारतो तो 'जาลिको' (कोळी), 'बालिसिको' (गळाने मासे पकडणारा). फाशांनी जिंकलेले धन ते 'अक्खिकं धनं', 'सालाकिंकं', 'तिन्दुकिको', 'अम्बफलिको'. फाशांनी जिंकतो किंवा खेळतो तो 'अक्खिको'. कुदळीने खणतो तो 'खाणित्तिको', 'कुद्दालिको' (फावड्याने खणणारा). 'देवदत्ताने जिंकलेले', 'बोटाने खणतो' असे रूप होत नाही, कारण त्या अर्थाचा बोध होत नाही. तराफ्याने (उळुम्प) पार करतो तो 'ओळुम्पिको', 'उळुम्पिको' येथे 'इक' प्रत्यय होतो. 'कुल्लिको' (कौलाकडून पार करणारा), 'गोपुच्छिको' (गाईच्या शेपटीने पार करणारा), 'नाविको' (नाविक). गाडीने प्रवास करतो तो 'साकटिको', 'रथिको' (रथाने प्रवास करणारा). 'परप्पिको' येथे 'इक' प्रत्यय होतो. खांद्यावरून वाहून नेतो तो 'खन्धिको'. 'अंसिको' (खांद्याने वाहणारा), 'सीसिको' (डोक्याने वाहणारा) येथे 'इक' प्रत्यय होतो. वेतनावर (पगारावर) जगतो तो 'वेतनिको', 'भतिको' (मजुरीवर जगणारा), 'कयिको' (खरेदी करणारा), 'विक्कयिको' (विक्री करणारा), 'कयविक्कयिको' (खरेदी-विक्री करणारा) येथे 'इक' प्रत्यय होतो. 30. Tassa saṃvattati ३०. त्याच्यासाठी कारणीभूत ठरते (संवत्तति) Catutthyantā saṃvattatīti asmiṃ attheṇiko hoti. Punabbhavāya saṃvattatīti ponobbhaviko, itthiyaṃ ponobbhavikā. Lokāya saṃvattatīti lokiko. Suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sasso+vaka tadaminādīpāṭhā. Dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ. चतुर्थ्यन्त (शब्दां)पासून 'कारणीभूत ठरते' (संवत्तति) या अर्थामध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. पुनर्जन्मासाठी कारणीभूत ठरते ते 'पोनोब्भविको' (पुनर्भविक), स्त्रीलिंगात 'पोनोब्भविका'. लोकांसाठी (लौकिक कल्याणासाठी) कारणीभूत ठरते ते 'लोकिको' (लौकिक). जे अत्यंत श्रेष्ठ आहे ते 'सग्गो' (स्वर्ग), स्वर्गासाठी कारणीभूत ठरते ते 'सोवग्गिको', येथे 'तदमिना' इत्यादी पाठाने 'स' चा 'सोव' असा आदेश होतो. धनासाठी कारणीभूत ठरते ते 'धञ्ञं' (धान्य). 31. Tato sambhūta+māgataṃ ३१. त्याच्यापासून उत्पन्न झालेले (सम्भूत) किंवा आलेले (आगत) Pañcamyantā sambhūta+māgatanti etesva+tthesu ṇiko hoti. Mātito sambhūta+māgataṃvā+ti ettha ‘‘mātito ca bhaginiyaṃccho’’ti ‘‘mātito’’ti bhāgena ussa imhi vākyaṃ, rassadvittesu mattikaṃ, pettikaṃ. Ṇya+riyaṇa+ryapaccayāpi dissanti. Surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ. Yamhi thaññaṃ. Ubhayattha ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti lopo. Riyaṇa-pituto sambhūto pettiyo, mātiyo, ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti ulopo, mattiyo. Ryamhi-ulopo, cavaggapubbarūpāni, macco vā. पंचम्यन्त (शब्दां)पासून 'उत्पन्न झालेले' किंवा 'आलेले' या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. आईपासून उत्पन्न झालेले किंवा आलेले या अर्थी, येथे 'मातितो च भगिनियं च्छो' या सूत्रातील 'मातितो' या भागाने 'उ' चा 'इ' झाल्यावर, र्‍हस्व आणि द्वित्व होऊन 'मत्तिकं' (मातृक), 'पेत्तिकं' (पैतृक) अशी रूपे बनतात. 'ण्य', 'रियण' आणि 'र्य' प्रत्यय देखील आढळतात. सुरभीपासून उत्पन्न झालेले ते 'सोरभ्यं'. 'य' प्रत्यय झाल्यावर 'थञ्ञं' (स्तन्य). दोन्ही ठिकाणी 'लोपो वण्णि वण्णानं' या सूत्राने लोप होतो. 'रियण' प्रत्यय झाल्यावर - पित्यापासून उत्पन्न झालेला तो 'पेत्तियो', 'मातियो', 'रानुबन्धेन्तसरादिस्सा' या सूत्राने 'उ' चा लोप होऊन 'मत्तियो' रूप बनते. 'र्य' प्रत्यय झाल्यावर 'उ' चा लोप होतो, चवर्ग आणि पूर्वरूप होऊन 'मच्चो' (मर्त्य) असे रूप बनते. 32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto ३२. तेथे राहतो (वसति), ओळखला जातो (विदित), भक्त/अनुरक्त असलेला (भत्त), नियुक्त केलेला (नियुत्त) Sattamyantā [Pg.184] vasatītvevamādīsva+tthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, rājagahiko, māgadhiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā. Dvāre niyutto dovāriko, dassoka tadaminādipāṭhā. Bhaṇḍāgāriko. Ike-navakammiko, ādikammiko. Kiye-jātikiyo, andhakiyo. सप्तम्यन्त (शब्दां)पासून 'राहतो' इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. वृक्षाच्या मुळाशी (झाडाखाली) राहतो तो 'रुक्खमूलिको', 'आरञ्ञिको' (अरण्यात राहणारा), 'राजगहिको' (राजगृहात राहणारा), 'मागधिको' (मगधात राहणारा), 'सोसानिको' (स्मशानात राहणारा). लोकात प्रसिद्ध असलेला तो 'लोकिको' (लौकिक). चातुर्महाराजांचे भक्त (अनुयायी) ते 'चातुम्महाराजिका'. द्वारावर नियुक्त केलेला तो 'दोवारिको' (द्वारपाल), येथे 'तदमिना' इत्यादी पाठाने 'द' चा 'दो' असा आदेश होतो. 'भण्डागारिको' (भांडारगृह प्रमुख). 'इक' प्रत्यय झाल्यावर - 'नवकम्मिको' (नवीन कामात नियुक्त), 'आदिकम्मिको' (पहिल्या कामात नियुक्त). 'किय' प्रत्यय झाल्यावर - 'जातिकियो', 'अन्धकियो'. 33. Tassi+daṃ ३३. हे त्याचे आहे (तस्सिदं) Chaṭṭhiyantā ida+micca+smiṃ atthe ṇiko hoti. Saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nāṭaputtiko, jenadattiko. Kiye-sassa idaṃ sakiyo, parakiyo. Niyeattaniyaṃ. Ke-sako, rañño idaṃ rājakaṃ bhaṇḍaṃ. षष्ठ्यन्त (शब्दां)पासून 'हे याचे आहे' या अर्थामध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. संघाचे जे आहे ते 'संघिकं' (सांघिक), 'पुग्गलिकं' (वैयक्तिक), 'सक्यपुत्तिको' (शाक्यपुत्राचा), 'नाटपुत्तिको' (नातपुत्ताचा), 'जेनदत्तिको' (जिनदत्ताचा). 'किय' प्रत्यय झाल्यावर - स्वतःचे जे आहे ते 'सकियो' (स्वकीय), दुसऱ्याचे जे आहे ते 'परकियो' (परकीय). 'निय' प्रत्यय झाल्यावर - 'अत्तलियं' (आत्मकीय/स्वतःचे). 'क' प्रत्यय झाल्यावर - 'सको' (स्वतःचा), राजाचे जे भांड (वस्तू) आहे ते 'राजकं भण्डं'. 34. Ṇo ३४. 'ण' प्रत्यय Chaṭṭhiyantā ida+micca+smiṃ atthe ṇo hoti. Kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ, byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi. षष्ठ्यन्त (शब्दां)पासून 'हे याचे आहे' या अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो. कच्चायनाचे जे आहे ते 'कच्चायनं' (कच्चायन व्याकरण), 'सोगतं सासनं' (सुगतांचे/बुद्धांचे शासन), 'माहिसं मंसं' (म्हशीचे मांस) इत्यादी. 35. Gavādīhi yo ३५. गवादि शब्दांपासून 'य' प्रत्यय Gavādīhi chaṭṭhiyantehi ida+micca+smiṃ atthe yo hoti. Gunnaṃ idaṃ gabyaṃ, avaṅa, maṃsādi. Ilope kabbaṃ. Duno idaṃ dabbaṃ. गवादि षष्ठ्यन्त शब्दांपासून 'हे याचे आहे' या अर्थामध्ये 'य' प्रत्यय होतो. गाईंचे जे आहे ते 'गब्यं' (गव्य - दूध, मांस इत्यादी), येथे 'अव' आदेश होतो. 'इ' चा लोप झाल्यावर 'कब्बं' (काव्य). द्रूचे (झाडाचे) जे आहे ते 'दब्बं' (द्रव्य). 36. Pitito bhātari reyyaṇa ३६. पितृ शब्दापासून भावाच्या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय ‘‘Pitito [Pg.185] mātito’’ti tena tena suttanipāteneva ussa i. Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa. Pitu bhātā petteyyo. 'पितितो मातितो' या त्या त्या सूत्रांच्या निपातानेच 'उ' चा 'इ' होतो. पितृ शब्दापासून त्याच्या भावाच्या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय होतो. पित्याचा भाऊ तो 'पेत्तेय्यो' (चुलता). 37. Mātito ca bhaginiyaṃ ccho ३७. मातृ आणि पितृ शब्दांपासून त्यांच्या बहिणीच्या अर्थी 'च्छ' प्रत्यय होतो. Mātuto ca pituto ca tesaṃ bhaginiyaṃ ccho hoti. Mātu bhagini mātucchā, pitu bhagini pitucchā. Kathaṃ ‘‘mātu bhātā mātulo’’ti, ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā lapaccayo. मातृ आणि पितृ शब्दांपासून त्यांच्या बहिणीच्या अर्थी 'च्छ' प्रत्यय होतो. मातेची बहीण ती 'मातुच्छा' (मावशी), पित्याची बहीण ती 'पितुच्छा' (आत्या). 'मातेचा भाऊ मातुल (मामा)' हे कसे सिद्ध होते? तर 'मातुलादित्वानी' या सूत्राच्या निपाताने 'ल' प्रत्यय होतो. 38. Mātāpitūsvā+maho ३८. माता आणि पिता शब्दांपासून त्यांच्या माता-पित्यांच्या अर्थी 'आमह' प्रत्यय होतो. Mātāpitūhi tesaṃ mātāpitūsvā+maho hoti. Mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho. Pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho. Na yathāsaṅkhyaṃ paccekābhisambandhato visuṃ visuṃ mātāpitusaddehi tesaṃ mātāpitunnaṃ atthe paccayo hoti. माता आणि पिता शब्दांपासून त्यांच्या माता-पित्यांच्या अर्थी 'आमह' प्रत्यय होतो. मातेची माता ती 'मातामही' (आजी), मातेचा पिता तो 'मातामहो' (आजोबा). पित्याची माता ती 'पितामही' (आजी), पित्याचा पिता तो 'पितामहो' (आजोबा). येथे यथासंख्य नियम लागू होत नाही, तर प्रत्येक शब्दाशी स्वतंत्र संबंध असल्यामुळे माता आणि पिता या शब्दांपासून त्यांच्या माता-पित्यांच्या अर्थी स्वतंत्रपणे प्रत्यय होतो. 39. Hite reyyaṇa ३९. हितकारक या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti. Mātu hito matteyyo, petteyyo. माता आणि पिता शब्दांपासून त्यांच्यासाठी हितकारक या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय होतो. मातेसाठी हितकारक तो 'मत्तेय्यो' (मातृभक्त), पित्यासाठी हितकारक तो 'पेत्तेय्यो' (पितृभक्त). 40. Nindā+ññāta+ppa paṭibhāga rassa dayā saññāsu ko ४०. निंदा, अज्ञात, अल्प, सादृश्य (प्रतिभाग), र्‍हस्व, दया आणि संज्ञा या अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय होतो. Nindādīsva+tthesu nāmasmā ko hoti. Nindāyaṃ-nindito muṇḍo muṇḍako, evaṃ samaṇako, paṇḍitako, brāhmaṇako[Pg.186], veyyākaraṇako. Aññāte-kassā+yaṃ asso assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānāvagamo+vagamyate. Appatthe-appakaṃ telaṃ telakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddhako. ‘‘Ime no hatthikā assā, balībaddhā ca no ime’’tyādipāṭhe ‘‘lopo’’ti kapaccayalopena vā abhedopacārena vā daṭṭhabbaṃ, ime ca dāruādīhi katarūpāni. Rasserasso mānuso mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-dayito=nukampito putto puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako, katako, bhatako. निंदा इत्यादी अर्थांमध्ये नामापासून 'क' प्रत्यय होतो. निंदा अर्थी - निंदित मुंड (बोडका) तो 'मुंडक' (मुण्डको), याचप्रमाणे 'समणक' (श्रमणक), 'पंडितक', 'ब्राह्मणक', 'वेय्याकरणक' (व्याकरणकार). अज्ञात अर्थी - "हा घोडा कोणाचा?" तो 'अस्सक' (अश्वक), प्रयोगाच्या सामर्थ्यामुळे संबंध-विशेषाचे अज्ञान समजले जाते. अल्प अर्थी - अल्प तेल ते 'तेलकर' (तेलुक/तेलकम), 'घतक' (तूप). सादृश्य (प्रतिभाग) अर्थी - हत्तीसारखा तो 'हत्थिक' (हस्तिक), 'अस्सक' (अश्वक), 'बलीबद्धक' (बैल). "इमे नो हत्थिका अस्सा, बलीबद्धा च नो इमे" (हे आमचे लाकडी हत्ती, घोडे आणि बैल आहेत) इत्यादी पाठात "लोपो" या सूत्राने 'क' प्रत्ययाचा लोप झाल्यामुळे किंवा अभेदाच्या उपचाराने (सादृश्यामुळे) असे समजावे; आणि हे लाकूड इत्यादींपासून बनवलेले आकार आहेत. ऱ्हस्व (लहान) अर्थी - लहान माणूस तो 'मानुसक' (मानुषको), 'रुक्खक' (वृक्षक), 'पिलक्खक' (पिंपळ). दया (अनुकंपा) अर्थी - दयेला पात्र असलेला (अनुकंपित) पुत्र तो 'पुत्तक' (पुत्रक), 'वच्छक' (वासरू). संज्ञा (नाव) अर्थी - मोरासारखा तो 'मोरक' (मयूरक), 'कतक' (एक वनस्पती/निवळी), 'भतक' (सेवक/भृतक). 41. Ta+massa parimāṇaṃ ṇiko ca ४१. "ते त्याचे परिमाण (मोजमाप) आहे" या अर्थी 'णिक' प्रत्यय होतो. Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Doṇādīnaṃ parimitavīhādīnaṃ karaṇattā ‘‘parimīyantya+nenāti parimāṇa’’nti hoti. Doṇo parimāṇa+massāti doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko, āsītiko vayo, upaḍḍhakāyo parimāṇa+massa upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ. Pañcakaṃ, chakkaṃ. प्रथमान्त शब्दापासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या अर्थी 'णिक' आणि 'क' प्रत्यय होतात, जर तो प्रथमान्त शब्द परिमाण (मोजमाप) दर्शवणारा असेल. द्रोण (एक माप) इत्यादींद्वारे भात (व्रीही) इत्यादी मोजले जात असल्यामुळे "ज्याद्वारे मोजले जाते ते परिमाण" अशी व्याख्या होते. द्रोण हे ज्याचे परिमाण आहे तो 'दोणिको वीहि' (द्रोणिक व्रीही - एक द्रोण भात), 'खारसतिको' (शंभर खार परिमाण असलेला), 'खारसहस्सिको' (हजार खार परिमाण असलेला), 'आसीतिको वयो' (ऐंशी वर्षे वय असलेला), अर्धे शरीर हे ज्याचे परिमाण आहे ते 'उपड्ढकायिकं बिम्बोहनं' (अर्ध्या शरीराच्या आकाराची उशी). 'पञ्चकं' (पाचचा समूह), 'छक्कं' (सहाचा समूह). 42. Ya+te+tehi+ttako ४२. 'य', 'त' आणि 'एत' या प्रथमान्त शब्दांपासून 'त्तक' प्रत्यय होतो. Yādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Yaṃ parimāṇa+massa yattakaṃ, tattakaṃ, ‘‘etasseṭa ttake’’ti etassa eṭa, ettakaṃ. Āvatake-yaṃ parimāṇa+massa yāvatako, tāvatako. 'य' इत्यादी प्रथमान्त शब्दांपासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या षष्ठीच्या अर्थी 'त्तक' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द परिमाण दर्शवणारा असेल. जेवढे याचे परिमाण ते 'यत्तकं' (जेवढे), 'तत्तकं' (तेवढे). "एतस्सेट त्तके" या सूत्राने 'एत' शब्दाला 'एट्ट' होऊन 'एत्तकं' (एवढे) असे रूप बनते. 'आवतक' प्रत्यय लागून - जेवढे याचे परिमाण तो 'यावतको' (जेवढा), 'तावतको' (तेवढा). 43. Sabbā cā+vantu ४३. 'सब्ब' (सर्व) आणि 'य' इत्यादी प्रथमान्त शब्दांपासून 'आवन्तु' प्रत्यय होतो. Sabbato [Pg.187] paṭhamantā yādīhi ca asseti chaṭṭhyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇa+massa sabbāvantaṃ, ‘‘aṃṅaṃ napuṃsake’’ti aṃ. Yāvantaṃ, tāvantaṃ. 'सब्ब' या प्रथमान्त शब्दापासून आणि 'य' इत्यादींपासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या षष्ठीच्या अर्थी 'आवन्तु' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द परिमाण दर्शवणारा असेल. सर्व याचे परिमाण ते 'सब्बावन्तं' (सर्व काही), "अंङं नपुंसके" या सूत्राने 'अं' प्रत्यय होतो. 'यावन्तं' (जेवढे), 'तावन्तं' (तेवढे). 44. Kimhā rati+rīva+rīvataka+rittakā ४४. 'किम्' (किं) या प्रथमान्त शब्दापासून 'रति', 'रीव', 'रीवतक' आणि 'रित्तक' प्रत्यय होतात. Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhyatthe rati+rīva+rīvataka+rittakā honti. Kiṃsaṅkhyānaṃ parimāṇa+mesaṃ kati, rānubandhattā iṃbhāgalopo. Kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṃkhyo. 'किम्' या प्रथमान्त शब्दापासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या षष्ठीच्या अर्थी 'रति', 'रीव', 'रीवतक' आणि 'रित्तक' प्रत्यय होतात. किती संख्या हे ज्यांचे परिमाण आहे ते 'कति' (किती), 'र' अनुबंध असल्यामुळे 'इम्' भागाचा लोप होतो. 'कीव' (किती), 'कीवतकं' (किती प्रमाणात), 'कित्तकं' (किती). 'रीवन्त' (रीव प्रत्ययान्त शब्द) हा स्वभावानेच असंख्यात (मोजता न येणारा) असतो. 45. Sañjātaṃ tārakāditvi+toti ४५. "उत्पन्न झाले" या अर्थी 'तारका' इत्यादी शब्दांपासून 'इत' प्रत्यय होतो. Sañjātatthe ito. Tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphāni sañjātāni assa pupphito rukkho, pallavitā latā. उत्पन्न झाले या अर्थी 'इत' प्रत्यय होतो. तारे ज्याच्यामध्ये उत्पन्न झाले आहेत ते 'तारकितं गगनं' (ताऱ्यांनी भरलेले आकाश), फुले ज्याच्यावर उत्पन्न झाली आहेत तो 'पुप्फितो रुक्खो' (फुललेला वृक्ष), 'पल्लविता लता' (पालवी फुटलेली वेल). 46. Māne matto ४६. मान (मोजमाप) अर्थी प्रथमान्त शब्दापासून 'मत्त' प्रत्यय होतो. Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃ atthe matto hoti. Palaṃ ummāna+massa palamattaṃ. Hattho paṇāma+massa hatthamattaṃ. Sataṃ māna+massa satamattaṃ. Doṇo parimāṇa+massa doṇamattaṃ. Abhedopacārā doṇotipi hoti. Mīyate+nenāti mānaṃ, mānassa sambandhittā chaṭṭhyantabhūtānameva vidhi hoti. Ettha ca – मान (मोजमाप) दर्शवणाऱ्या प्रथमान्त शब्दापासून "ते याचे (मान) आहे" या अर्थी 'मत्त' प्रत्यय होतो. पल (एक वजन) हे ज्याचे ऊर्ध्वमान (वजन) आहे ते 'पलमत्तं' (पलमात्र). हात हे ज्याचे परिमाण (लांबी) आहे ते 'हत्थमत्तं' (हातभर/हातमात्र). शंभर हे ज्याचे मान (संख्या) आहे ते 'सतमत्तं' (शंभरमात्र). द्रोण हे ज्याचे परिमाण आहे ते 'doṇamattaṃ' (द्रोणमात्र). अभेदोपचाराने 'दोण' असेही रूप होते. "ज्याद्वारे मोजले जाते ते मान", मानाशी संबंध असल्यामुळे षष्ठ्यन्त झालेल्या शब्दांनाच हा नियम लागू होतो. आणि येथे - Uddhamānantu [Pg.188] ummānaṃ, parimāṇantu sabbato; Pamāṇaṃ hoti āyāmo, saṃkhyāseso tu sabbato. "ऊर्ध्वमान (वजन) म्हणजे 'उन्मान' (उम्मान), सर्व बाजूंनी मोजणे म्हणजे 'परिमाण'; लांबी मोजणे म्हणजे 'प्रमाण' आणि उर्वरित सर्व मोजमाप म्हणजे 'संख्या' होय." 47. Taggho cu+ddhaṃ ४७. ऊर्ध्वमान दर्शवणाऱ्या शब्दापासून 'तग्घ' आणि 'मत्त' प्रत्यय होतात. Uddhamānavuttito taggho hoti matto ca. Jaṇṇu parimāṇa+massa jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ. ऊर्ध्वमान दर्शवणाऱ्या शब्दापासून 'तग्घ' आणि 'मत्त' प्रत्यय होतात. गुडघा हे ज्याचे परिमाण (उंची) आहे ते 'जण्णुतग्घं' (गुडघाभर), 'जण्णुमत्तं' (गुडघ्याएवढे). 48. Ṇo ca purisāti ४८. 'पुरिस' (पुरुष) शब्दापासून 'ण' प्रत्यय होतो आणि 'मत्त' इत्यादी प्रत्यय देखील होतात. Purisā ṇo hoti mattādayo ca. Puriso parimāṇa+massa porisaṃ, purisamattaṃ+purisatagghaṃ. 'पुरिस' शब्दापासून 'ण' प्रत्यय होतो आणि 'मत्त' इत्यादी प्रत्यय देखील होतात. पुरुष हे ज्याचे परिमाण (उंची) आहे ते 'पोरिसं' (पुरुषभर उंचीचे), 'पुरिसमत्तं' (पुरुषमात्र), 'पुरिसतग्घं' (पुरुषभर). 49. Ayu+bhadvitīhaṃ+se ४९. 'उभ', 'द्वि' आणि 'ति' या अवयववाचक शब्दांनंतर 'अय' प्रत्यय होतो. Ubhadvitīhi avayavavuttīhi ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ. Aṃsasambandhena samudāye vidhi hotīti na ubhayādito bahuvacananti ce, ‘‘rāhuno siro’’ tyādo abhedepi bhedavivakkhāya labbhamānato bahuvacanaṃ hoteva. 'उभ', 'द्वि' आणि 'ति' या अवयववाचक शब्दांनंतर 'अय' प्रत्यय होतो. दोन्ही भाग (अवयव) आहेत ज्याचे ते 'उभयं' (दोन्ही), 'द्वयं' (दोनचा समूह), 'तयं' (तीनचा समूह). अवयवाच्या संबंधाने समुदायामध्ये हा नियम होत असल्यामुळे 'उभय' इत्यादी शब्दांनंतर बहुवचन होत नाही असे जर म्हटले, तर "राहुचे डोके" इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे अभेद असतानाही भेदाची विवक्षा (इच्छा) असल्यामुळे बहुवचन होतेच. 50. Saṅkhyāya saccu+tī+sā+sa+dasantāyā+dhikā+smiṃ satasahasse ḍo ५०. 'सति' (ति), 'उति' (ति), 'ईस' (ईस), 'आस' (आस) आणि 'दस' (दश) शेवटी असलेल्या प्रथमान्त संख्येपासून "याच्यामध्ये" या सप्तमीच्या अर्थी 'डो' प्रत्यय होतो, जर ती संख्या अधिक (जास्त) असेल आणि ज्याच्यामध्ये अधिक आहे ते शंभर, हजार किंवा लाख असेल. Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce [Pg.189] saṅkhyā adhikā hoti, ya+dasminti, taṃ ce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti. Vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃsataṃ. 'सति' (जसे वीसति), 'उति' (जसे नवुति), 'ईस' (जसे चत्तालीस), 'आस' (जसे पञ्ञास) आणि 'दस' (जसे एकादस) शेवटी असलेल्या प्रथमान्त संख्येपासून "याच्यामध्ये" या सप्तमीच्या अर्थी 'डो' प्रत्यय होतो, जर ती संख्या अधिक असेल आणि ज्याच्यामध्ये अधिक आहे ते शंभर, हजार किंवा लाख असेल. "शंभरामध्ये वीस अधिक आहेत" ते 'वीसंसतं' (एकशे वीस). 139. Ḍe satissa tissati १३९. 'ड' प्रत्यय पुढे असताना 'सति' च्या शेवटी असलेल्या 'ति' चा लोप होतो. Ḍe pare satyantassa tikārassa lopo hoti. Ekavīsaṃsataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Tiṃsati adhikā asmiṃ satādiketi tiṃsasataṃ ekatiṃsasataṃ iccādi. Utyantāyanavuti adhikā asmiṃ satādiketi navutaṃsataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya-cattālīsaṃ adhikā asmiṃ sate sahasse satasahasseti cattālīsasata+miccādi. Āsantāya evaṃ, paññāsaṃsata+miccādi. Dasantāya-ekādasaṃsata+miccādi. 'ड' प्रत्यय पुढे असताना 'सति' शेवटी असलेल्या शब्दातील 'ति' या अक्षराचा लोप होतो. 'एकवीसंसतं' (एकशे एकवीस), हजार किंवा लाख. "शंभर इत्यादींमध्ये तीस अधिक आहेत" ते 'तिंससतं' (एकशे तीस), 'एकतिंससतं' (एकशे एकतीस) इत्यादी. 'उति' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - "शंभर इत्यादींमध्ये नव्वद अधिक आहेत" ते 'नवुतंसतं' (एकशे नव्वद), हजार किंवा लाख. 'ईस' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - "शंभर, हजार किंवा लाखामध्ये चाळीस अधिक आहेत" ते 'चत्तालीससतं' (एकशे चाळीस) इत्यादी. 'आस' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - याचप्रमाणे 'पञ्ञासंसतं' (एकशे पन्नास) इत्यादी. 'दस' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - 'एकादसंसतं' (एकशे अकरा) इत्यादी. 51. Tassa pūraṇe+kādasādito vā ५१. षष्ठ्यन्त असलेल्या 'एकादस' (अकरा) इत्यादी संख्यावाचक शब्दांपासून 'पूरण' (क्रमवाचक संख्या) अर्थी विकल्प करून 'डो' प्रत्यय होतो. Chaṭṭhiyantāye+kādasādikāya saṃkhyāya ḍo hoti pūraṇatthe vibhāsā. Sā saṃkhyā pūriyate yena taṃ pūraṇaṃ. Ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Aññatra ‘‘ma pañcādikatīhī’’ti mo, ekādasamo. Vīsatiyā pūraṇo vīso vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo. Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā niccaṃ cattālīso paññāso. षष्ठ्यन्त असलेल्या 'एकादस' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांपासून 'पूरण' अर्थी विकल्प करून 'डो' प्रत्यय होतो. ती संख्या ज्याच्याद्वारे पूर्ण केली जाते ते 'पूरण' (क्रमवाचक) होय. अकरांची संख्या पूर्ण करणारा तो 'एकादसो' (अकरावा). दुसऱ्या पक्षांत "म पञ्चादिकतीहि" या सूत्राने 'म' प्रत्यय होऊन 'एकादसमो' (अकरावा) असे रूप बनते. वीसची संख्या पूर्ण करणारा तो 'वीसो' किंवा 'वीसतिमो' (विसावा), 'तिंसो' किंवा 'तिंसतिमो' (तिसावा). 'वा' (विकल्प) हा शब्द व्यवस्थित विकल्प दर्शवणारा असल्यामुळे 'चत्तालीसो' (चाळिसावा) आणि 'पञ्ञासो' (पन्नासावा) ही रूपे नित्य (नियमितपणे) होतात. 52. Ma pañcādikatīhiti ५२. "म पञ्चादिकतीहि" या सूत्राने 'म' प्रत्यय होतो. Mapaccaye pañcamo, pañcamī. Sattamo, sattamī. Aṭṭhamo, aṭṭhamī. Katimo, katimī iccādi. 'म' प्रत्यय लागून - 'पञ्चमो' (पाचवा), 'पञ्चमी' (पाचवी). 'सत्तमो' (सातवा), 'सत्तमी' (सातवी). 'अट्ठमो' (आठवा), 'अट्ठमी' (आठवी). 'कतिमो' (कितवा), 'कतिमी' (कितवी) इत्यादी रूपे होतात. 53. Sathādīna+mi cati ५३. 'सत' (शंभर) इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'इ' आदेश होतो आणि 'म' प्रत्यय देखील होतो. Satādīnaṃ [Pg.190] mo ca antādeso i ca. Satassa pūraṇo satimo, sahassimo. 'सत' इत्यादी शब्दांना 'म' प्रत्यय होतो आणि त्यांच्या अंत्य स्वराच्या जागी 'इ' आदेश होतो. शंभरची संख्या पूर्ण करणारा तो 'सतिमो' (शंभरावा), 'सहस्सिमो' (हजारावा). 54. Chā ṭṭha+ṭṭhamāti ५४. 'छ' (सहा) शब्दापासून पूरण अर्थी 'ट्ठ' आणि 'ट्ठम' प्रत्यय होतात. Chasaddā pūraṇatthe ṭṭha+ṭṭhamā. Channaṃ pūraṇo chaṭṭho, chaṭṭhamo. Itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī. ‘‘Catutthadutiyesve+saṃ tatiyapaṭhamā’’ti nipātanā pūraṇatthe dvito tiyo dvissa du ca, ticatūhi tissa a, tiya+tthā ca yathākkamaṃ, dutiyo tatiyo, catuttho. 'छ' शब्दापासून पूरण अर्थी 'ट्ठ' आणि 'ट्ठम' प्रत्यय होतात. सहाची संख्या पूर्ण करणारा तो 'छट्ठो' (सहावा), 'छट्ठमो' (सहावा). स्त्रीलिंगात 'छट्ठी' (सहावी), 'छट्ठमी' (सहावी). "चतुत्थदुतियेस्वेसं ततियपठमा" या निपातनामुळे पूरण अर्थी 'द्वि' शब्दापासून 'तिय' प्रत्यय होतो आणि 'द्वि' च्या जागी 'दु' होतो; 'ति' आणि 'चतु' शब्दांमध्ये 'ति' च्या जागी 'अ' होतो आणि अनुक्रमे 'तिय' व 'त्थ' प्रत्यय होतात; ज्यामुळे 'दुतियो' (दुसरा), 'ततियो' (तिसरा), 'चतुत्थो' (चौथा) अशी रूपे बनतात. 55. Ekā kā+kya+sahāye ५५. 'एक' शब्दापासून असहाय अर्थी 'क' आणि 'आकी' प्रत्यय होतात. ‘‘Sati byabhicāre visesanaṃ sātthakaṃ’’ti ñāyā saṃkhyāto visesetuṃ ‘‘asahāye’’ti vuttaṃ. Ekasmā asahāyatthe ka+ākī honti vā. Ekova ekako, ekākī, eko vā. "जेव्हा व्यभिचार (अपवाद) असतो तेव्हाच विशेषण सार्थ ठरते" या न्यायाने संख्यावाचक शब्दापासून वेगळे दर्शवण्यासाठी "असहारे" (असहाय अर्थी) असे म्हटले आहे. 'एक' शब्दापासून असहाय (एकटा) या अर्थी विकल्प करून 'क' आणि 'आकी' प्रत्यय होतात. एकटाच तो 'एकको' (एकटा), 'एकाकी' (एकाकी) किंवा 'एको' (एक). 56. Vacchādīhi tanutte taro ५६. 'वच्छ' (वत्स/वासरू) इत्यादी शब्दांच्या स्वभावातील अल्पता (किंचित उरलेला भाग) दर्शवण्यासाठी 'तर' प्रत्यय होतो. Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte=kiñcimattāvasese taro hoti. So=sako bhāvo sabhāvo attaniyapavattinimittaṃ. Susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī. Yobbanassa tanutte okkhataro. Okkhā=dutiyavayaṭṭhagoṇo. Assabhāvassa tanutte assataro. Gāvoti jātisāmatthiyassa tanutte usabhataro. Ettha tanuttaṃ appabalatā. 'वच्छ' इत्यादी शब्दांच्या स्वभावातील अल्पता (किंचित उरलेला भाग) दर्शवण्यासाठी 'तर' प्रत्यय होतो. तो म्हणजे स्वतःचा भाव (स्वभाव), जो स्वतःच्या प्रवृत्तीचे कारण असतो. शिशुत्वाच्या (लहानपणाच्या) अल्पतेमध्ये 'वच्छतरो' (लहान वासरू), स्त्रीलिंगात 'वच्छतरी'. यौवनाच्या (तरुणपणाच्या) अल्पतेमध्ये 'ओक्खतरो' (तरुण बैल). 'ओक्खा' म्हणजे दुसऱ्या वयातील (तरुण) बैल. अश्वत्वाच्या (घोड्याच्या स्वभावाच्या) अल्पतेमध्ये 'अस्सतरो' (खच्चर/अश्वतर). 'गावो' (गाय/बैल) या जातीच्या सामर्थ्याच्या अल्पतेमध्ये 'उसभतरो' (लहान बैल/वृषभतर). येथे 'तनुत्ता' म्हणजे अल्पबलता (कमी ताकद) होय. 57. Kimhā niddhāraṇe ratara+ratamā ५७. 'किम्' शब्दापासून निर्धारण अर्थी 'तर' आणि 'तम' प्रत्यय होतात. Kiṃsaddā [Pg.191] niddhāraṇe ratara+ratamā honti. Ko evāti kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭṭho. Katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭṭho. Bhāradvājānaṃ katamo+si brahme. 'किम्' शब्दापासून निर्धारण अर्थी 'तर' आणि 'तम' प्रत्यय होतात. 'कोण' या अर्थी 'कतर' आणि 'कतम' होतात. जसे - "तुमच्यापैकी देवदत्त कोणता (कतर)?", "तुमच्यापैकी लाकूड कोणते (कतर)?", "तुमच्यापैकी देवदत्त कोणता (कतम)?", "तुमच्यापैकी लाकूड कोणते (कतम)?", "हे ब्राह्मणा, भारद्वाजांपैकी तू कोणता (कतम) आहेस?" 58. Tena datte li+yāti ५८. 'त्याच्याद्वारे दिलेले' या अर्थी 'ल' आणि 'इय' प्रत्यय होतात. Datte+bhidheyye la+iyā honti bahulādhikārā manussasaññāyaṃ. Devena datto devalo deviyo, brahmalo brahmiyo. Sīvalo sīviyo sissa dīgho. Deva+brahma+sivāti tannāmakā manussā. (Rattamiccādianekatthataddhitaṃ). 'दिलेले' या अर्थी मानवी नावांमध्ये बहुल अधिकाराने 'ल' आणि 'इय' प्रत्यय होतात. 'देवाने दिलेला' तो 'देवल' किंवा 'देविय'. 'ब्रह्मदेवाने दिलेला' तो 'ब्रह्मल' किंवा 'ब्रह्मिय'. 'शिवने दिलेला' तो 'सीवल' किंवा 'सीविय' (येथे 'सि' चा दीर्घ 'सी' होतो). देव, ब्रह्म, शिव ही त्या नावांची माणसे आहेत. (हे 'रत्त' इत्यादी अनेक अर्थांचे तद्धित रूप आहे). 59. Tassa bhāvakammesutta+tā+ttana+ṇya+ṇeyya+ṇi+ya+ṇiyā ५९. त्याच्या भाव आणि कर्म अर्थी 'त्त', 'ता', 'त्तन', 'ण्य', 'णेय्य', 'णि', 'य', 'णिय' प्रत्यय होतात. Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ. Na sabbe paccayā sabbato honti aññatratta+tāhi. Bhavanti etasmā buddhisaddāti bhāvo saddapavattinimittaṃ. Vuttañca – षष्ठीविभक्तीच्या अंतापासून भाव आणि कर्म अर्थी 'त्त' इत्यादी प्रत्यय बहुधा होतात. 'त्त' आणि 'ता' प्रत्यय सोडून सर्व प्रत्यय सर्व शब्दांपासून होत नाहीत. 'ज्यापासून शब्द आणि बुद्धी निर्माण होते तो भाव' म्हणजे शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त होय. आणि म्हटले आहे की - Hontya+smā saddabuddhīti, bhāvo taṃ saddavuttiyā; Nimittabhūtaṃ nāmañca, jāti dabbaṃ kriyā guṇoti. "ज्यापासून शब्द आणि बुद्धी निर्माण होते, तो शब्दाच्या प्रवृत्तीचा 'भाव' (निमित्त) आहे; तो निमित्तभूत असलेला नाम, जाती, द्रव्य, क्रिया आणि गुण होय." Nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ nīlatāti guṇo bhāvo. Ettha nīlaguṇavasena paṭe nīlasaddassa vuttiyā paṭabuddhiyā nimittaṃ bhāvo nāma. Nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatāti nīlaguṇajāti, ettha nīlaguṇajāti nimittaṃ hutvā nīlasaddassa guṇavuttiyā [Pg.192] nīlaguṇajāti nimittaṃ. Gottaṃ gotāti gojāti, ettha jātisaddānaṃ dabbavuttiyā sati jāti nimittaṃ. Pācakassa bhāvo pācakattaṃti kriyāsambandhittaṃ bhāvo, ettha pacanakriyāsambandhittaṃ bhāvo. Daṇḍittaṃ visāṇittaṃ rājapurisattaṃti daṇḍa+visāṇa+rājadabbānaṃ sambandhittaṃ bhāvo, daṇḍītyādisaddapavattiyā nimittattā. 'निळ्या वस्त्राचा भाव' म्हणजे 'नीलत्व' (नीलत्तं) किंवा 'नीलता' (नीलता) हा गुणाचा भाव आहे. येथे नील गुणाच्या आधारे वस्त्रावर 'नील' शब्दाच्या प्रवृत्तीने वस्त्रबुद्धीचे जे निमित्त आहे, त्याला 'भाव' म्हणतात. 'निळ्या गुणाचा भाव' म्हणजे 'नीलत्व' किंवा 'नीलता' ही नील गुणाची जाती आहे; येथे नील गुणाची जाती निमित्त बनून 'नील' शब्दाच्या गुणप्रवृत्तीसाठी नील गुणाची जाती निमित्त ठरते. 'गोत्व' (गोत्तं) किंवा 'गोता' म्हणजे 'गो-जाती'; येथे जातीवाचक शब्दांच्या द्रव्यप्रवृत्तीमध्ये 'जाती' हे निमित्त असते. 'पाचकाचा (स्वयंपाक्याचा) भाव' म्हणजे 'पाचकत्व' (पाचकत्तं) हा क्रियेशी संबंधित भाव आहे; येथे स्वयंपाक करण्याच्या क्रियेशी संबंधित भाव आहे. 'दंडित्व', 'विषाणित्व', 'राजपुरुषत्व' म्हणजे दंड, विषाण (शिंग) आणि राजपुरुष या द्रव्यांशी संबंधित भाव आहे, कारण 'दंडी' इत्यादी शब्दांच्या प्रवृत्तीचे ते निमित्त आहे. Devadattassa bhāvo devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattaṃti tadavatthā visesasāmaññaṃ, devadattassa bālatādiavatthābhedo, candassa kalādiavatthabhedo ca, sūriyassa mandapaṭutādiavatthābhedo ca sāmaññaṃ, tadettha nimittaṃ. Ettha vijjamānapadatthānaṃ visayabhūtasaññāsaddānaṃ pavattinimittaṃ vuttaṃ. Ākāsattaṃ abhāvattaṃti, tattha ghaṭākāsa+pīṭharākāsa, paṭābhāva+ghaṭābhāvādinā upacaritabhedasāmaññaṃ bhāvo. 'देवदत्ताचा भाव' म्हणजे 'देवदत्तत्व' (देवदत्तत्तं), 'चंद्रत्व' (चंदत्तं), 'सूर्यत्व' (सूरियत्तं) हे त्यांच्या अवस्थांच्या विशेषांचे सामान्य रूप आहे. देवदत्ताची बालपण इत्यादी अवस्थांचा भेद, चंद्राच्या कला इत्यादी अवस्थांचा भेद आणि सूर्याच्या मंद-तीव्र इत्यादी अवस्थांचा भेद हे सामान्य रूप आहे, ते येथे निमित्त आहे. येथे विद्यमान पदार्थांच्या विषय बनलेल्या संज्ञावाचक शब्दांच्या प्रवृत्तीचे निमित्त सांगितले आहे. 'आकाशत्व' (आकासत्तं), 'अभावत्व' (अभावत्तं) यामध्ये घट-आकाश, पीठ-आकाश, पट-अभाव, घट-अभाव इत्यादींच्या उपचरित (लाक्षणिक) भेदांचे सामान्य रूप हाच भाव आहे. Ttana-puthujjanattanaṃ. Vedanāya bhāvo vedanattanaṃ, rasso. Evaṃ jāyattanaṃ, jārattanaṃ. 'त्तन' प्रत्यय - 'पुथुज्जनत्तनं' (पृथग्जनत्व). 'वेदनेचा भाव' म्हणजे 'वेदनात्तनं' (येथे र्‍हस्व होतो). याचप्रमाणे 'जायत्तनं' (पत्नीत्व), 'जारत्तनं' (जारत्व). Ṇya-alasassa bhāvo kammaṃ vā ālasyaṃ, ettha ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti a-lope ‘‘sarāna+mādissā’’dinā ākāro, eva+mupari ca. Brāhmaṇassa bhāvo brahmaññaṃ, ññakārapubbarūpāni. Cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rañño bhāvo rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ, vesamaṃ, ṇapaccayo. Sakhino bhāvo sakhyaṃ, vāṇijjaṃ, ārogyaṃ, odagyaṃ, ānaṇyaṃ, dubbalyaṃ, balyaṃ, paṇḍiccaṃ, bāhussaccaṃ, porohiccaṃ. Muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ, ilopo. Kosallaṃ, vepullaṃ. Samānassa bhāvo sāmaññaṃ, perissaṃ, somanassaṃ, domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ, nipakassa [Pg.193] bhāvo nepakkaṃ, ādhikkaṃ, dubhagassa bhāvo dobhaggaṃ, sarūpassa bhāvo sāruppaṃ, opammaṃ, sokhummaṃ, tathassa bhāvo tacchaṃ. Dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ. Bhesajassa bhāvo bhesajjaṃ, byāvaṭassa kammaṃ veyyāvaccaṃ yathā veyyākaraṇaṃ. 'ण्य' प्रत्यय - 'अलस' (आळशी) चा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'आलस्यं' (आळस). येथे "लोपो वण्णिवण्णानं" सूत्राने 'अ' चा लोप होऊन "सरानामदिस्सा" सूत्राने आद्य स्वराचा दीर्घ 'आ' होतो, आणि पुढेही असेच होते. 'ब्राह्मणाचा भाव' म्हणजे 'ब्रह्मञ्ञं' (ब्राह्मण्य), येथे 'ञ्ञ' चे पूर्वरूप होते. 'चापल्यं' (चपळता), 'नेपुञ्ञं' (निपुणता), 'पेसुञ्ञं' (चहाडी), 'राजाचा भाव' म्हणजे 'रज्जं' (राज्य), 'आधिपच्चं' (अधिपत्य), 'दायज्जं' (वारसा), 'वेसम्मं' किंवा 'वेसमं' (विषमता - येथे 'ण' प्रत्यय होतो). 'मित्राचा भाव' म्हणजे 'sख्यं' (सख्य), 'वाणिज्जं' (व्यापार), 'आरोग्यं' (आरोग्य), 'ओदग्यं' (आनंद), 'आनण्यं' (कर्जमुक्ती), 'दुब्बल्यं' (दुर्बळता), 'बल्यं' (बळ), 'पंडिच्चं' (पांडित्य), 'बाहुस्सच्चं' (बहुश्रुतता), 'पोरोहित्चं' (पुरोहितपण). 'मुट्ठस्सति' चा भाव म्हणजे 'मुट्ठस्सच्चं' (स्मृतीभ्रंश), येथे 'इ' चा लोप होतो. 'कोसल्लं' (कौशल्य), 'वेपुल्लं' (विपुलता). 'समान' चा भाव म्हणजे 'सामञ्ञं' (समानता/श्रामण्य), 'पेरिस्सं' (परिषदपण), 'सोमनस्सं' (सौमनस्य), 'दोमनस्सं' (दौर्मनस्य), 'सोवचस्सं' (सुवचत्व), 'दोवचस्सं' (दुर्वचत्व). 'निपक' चा भाव म्हणजे 'नेपक्कं' (निपुणता), 'आधिक्कं' (आधिक्य). 'दुभग' चा भाव म्हणजे 'दोभग्गं' (दुर्भाग्य). 'सरूप' चा भाव म्हणजे 'सारुप्पं' (सारूप्य). 'ओपम्मं' (औपम्य), 'सोखुम्मं' (सौक्ष्म्य). 'तथ' चा भाव म्हणजे 'तच्छं' (तथ्य). 'दुम्मेध' चा भाव म्हणजे 'दुम्मेज्झं' (दुर्बुद्धी). 'भेसज' चा भाव म्हणजे 'भेसज्जं' (औषध). 'व्यावट' चे कर्म म्हणजे 'वेय्यावच्चं' (सेवा), जसे 'वेय्याकरणं' (व्याकरण). Ṇeyya-sucino bhāvo soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ, kapissa bhāvo kāpeyyaṃ. Saṭhassa bhāvo kammaṃ vā sāṭheyyaṃ. 'णेय्य' प्रत्यय - 'सुचि' (पवित्र) चा भाव म्हणजे 'सोचेय्यं' (पवित्रता), 'आधिपतेय्यं' (अधिपत्य), 'कपि' (माकड) चा भाव म्हणजे 'कापेय्यं' (चंचलता). 'सठ' (धूर्त) चा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'साठेय्यं' (धूर्तता). Ṇa-garūnaṃ bhāvo gāravaṃ, u avaṅa. Pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ, ‘‘kosajjā’’dinā ussa attaṃ dvittañca. Paramānaṃ bhāvo pāramī, vīpaccayo. Samaggānaṃ bhāvo sāmaggī. 'ण' प्रत्यय - 'गरु' (गुरू) चा भाव म्हणजे 'गारवं' (गौरव), येथे 'उ' चा 'अव' आदेश होतो. 'पाटवं' (पटुता), 'अज्जवं' (सरळपणा), 'मद्दवं' (मृदुता), "कोसज्जा" इत्यादी सूत्राने 'उ' चा 'अ' होतो आणि द्वित्व होते. 'परम' चा भाव म्हणजे 'पारमी' (पारमिता), येथे 'वी' प्रत्यय होतो. 'समग्र' चा भाव म्हणजे 'सामग्गी' (एकता). Iya-adhipatino bhāvo adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ. 'इय' प्रत्यय - 'अधिपति' चा भाव म्हणजे 'अधिपतियं' (अधिपत्य), 'पंडितियं' (पांडित्य), 'बहुस्suतियं' (बहुश्रुतता), 'नग्गियं' (नग्नता), 'सूरियं' (शौर्य). Ṇiya-alasassa bhāvo kammaṃ vā ālasiyaṃ, tālusiyaṃ, mandiyaṃ, dakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ. 'णिय' प्रत्यय - 'अलस' चा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'आलसियं' (आळस), 'तालुसियं' (तालुभाव), 'मंदियं' (मंदता), 'दक्खियं' (दक्षता), 'पोरोहितियं' (पुरोहितपण), 'वेय्यत्तियं' (पात्रता). Kathaṃ rāmaṇīyakaṃti, sakatthe kantā ṇena siddhā. Kammaṃ=kriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ alasatā alasattanaṃ ālasyaṃ ālasiyaṃ vā. 'रामणीयकं' (रमणीयता) कसे सिद्ध होते? स्वार्थ अर्थी 'कन्' प्रत्यय आणि 'ण' प्रत्ययाने ते सिद्ध होते. कर्म = क्रिया, त्यामध्ये 'अलस' चे कर्म म्हणजे 'अलसत्तं' (आळशीपणा), 'अलसता', 'अलसत्तनं', 'आलस्यं' किंवा 'आलसियं' होय. 122. Sakattheti १२२. 'स्वार्थ अर्थी' (स्वतःच्याच अर्थात). Sakatthepi yathāyogaṃ ttādayo honti. Yathābhūtameva yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ. Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ, ettha akāralopo, tassa ce pubbarūpe ca kate ‘‘tadaminā’’dinā nassa ñño ca lopo ca hoti, kāyapāguññatā. स्वार्थ अर्थी सुद्धा योग्यतेनुसार 'त्त' इत्यादी प्रत्यय होतात. जसे - 'यथाभूत' चे 'यथाभुच्चं' (यथातथ्य), 'कारुञ्ञं' (कारुण्य), 'पत्तकल्लं' (प्राप्तकाल). 'आकाशानंत' चे 'आकासानञ्चं' (आकाशानंत्य), येथे 'अ' कारचा लोप होतो, आणि त्याचे पूर्वरूप झाल्यावर "तदमिना" इत्यादी सूत्राने 'न' चा 'ञ' होतो आणि लोप होतो, 'कायपागुञ्ञता' (शरीराची कुशलता). 60. Bya vaddhadāsā vā ६०. 'वृद्ध' आणि 'दास' शब्दांपासून षष्ठीविभक्तीच्या अंती भाव आणि कर्म अर्थी 'ब्य' प्रत्यय विकल्प करून होतो. Chaṭṭhiyantā [Pg.194] vaddhā dāsā ca byo hoti bhāvakammesu. Vaddhassa bhāvo kammaṃ vā vaddhabyaṃ, vaddhatā. Dāsassa bhāvo kammaṃ vā dāsabyaṃ, dāsyaṃ, dāsatā. Kathaṃ vaddhavaṃti, ṇe vāgamo. षष्ठीविभक्तीच्या अंतापासून 'वृद्ध' आणि 'दास' शब्दांना भाव आणि कर्म अर्थी 'ब्य' प्रत्यय होतो. 'वृद्धाचा भाव किंवा कर्म' म्हणजे 'वद्धब्यं' (वृद्धत्व) किंवा 'वद्धता'. 'दासाचा भाव किंवा कर्म' म्हणजे 'दासब्यं' (दासत्व), 'दास्यं' किंवा 'दासता'. 'वद्धवं' (वृद्धत्व) कसे सिद्ध होते? 'णे' प्रत्यय झाल्यावर 'व' चा आगम होतो. 61. Nasa yuvā bo ca vassa ६१. 'युवन्' शब्दापासून षष्ठीविभक्तीच्या अंती भाव आणि कर्म अर्थी 'न' प्रत्यय विकल्प करून होतो आणि 'व' चा 'ब' होतो. Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti vassa bo ca. Yuvassa bhāvo yobbanaṃ, yuvattaṃ yuvatā vā. षष्ठीविभक्तीच्या अंतापासून 'युव' शब्दाला भाव आणि कर्म अर्थी 'न' किंवा 'ण' प्रत्यय विकल्प करून होतो आणि 'व' चा 'ब' होतो. 'युवकाचा भाव' म्हणजे 'योब्बनं' (यौवन), किंवा 'युवत्तं' (युवत्व) किंवा 'युवता'. 62. Aṇvāditvi+moti ६२. 'अणु' इत्यादी शब्दांपासून भाव अर्थी 'इम' प्रत्यय विकल्प करून होतो. Bhāve vā imo. Aṇuno bhāvo aṇimā, laghimā, mahato bhāvo mahimā. Kisassa bhāvo kasimā. भाव अर्थी विकल्प करून 'इम' प्रत्यय होतो. 'अणूचा भाव' म्हणजे 'अणिमा' (अणुत्व), 'लघिमा' (लघुत्व), 'महानचा भाव' म्हणजे 'महिमा' (महत्त्व). 'कृश चा भाव' म्हणजे 'कसिमा' (कृशत्व). 133. Kisa+mahata+mime kasa, mahāti १३३. 'इम' प्रत्यय झाल्यावर 'महत्' चा 'मह' आणि 'कृश' चा 'कस' असा आदेश होतो. Imamhi mahato maho ca kisassa kasādeso ca hoti. 'इम' प्रत्यय असताना 'महत्' चा 'मह' आणि 'कृश' चा 'कस' असा आदेश होतो. 63. Bhāvā tena nibbatteti ६३. 'त्याच्याद्वारे निष्पन्न झालेला' या अर्थी क्रियावाचक शब्दापासून 'इम' प्रत्यय होतो. Kriyāvācakasaddato imo, pākena nibbattaṃ pākimaṃ, sekimaṃ. क्रियावाचक शब्दापासून 'इम' प्रत्यय होतो. जसे - 'पाकाने निष्पन्न झालेले' ते 'पाकिमं', 'सिंचनाने निष्पन्न झालेले' ते 'सेकिमं'. 127. Kosajjā+jjava+pārisajja+sohajja+maddavā+rissā+sabhā+jañña+theyya+ bāhusaccā १२७. कोसज्ज (आळस), अज्जव (सरळपणा), पारिसज्ज (परिषदपण), सोहज्ज (मैत्री), मद्दव (मृदुता), अरिस्सा (असूया नसणे), सभा, जञ्ञ (श्रेष्ठ), थेय्य (चोरी), बाहुसच्च (बहुश्रुतता). Ete saddā nipaccante ṇānubandhe. Kusītassa bhāvoti bhāve ṇyo hoti, iminā īssa akāre ca tassa je ca [Pg.195] kate yassa pubbarūpaṃ, kosajjaṃ. Ujuno bhāve ajjavaṃti ṇo, iminā ussa attaṃ, ‘‘uvaṇṇassā+vaṅa sare’’ti avaṅaādese jassa dvittaṃ. Parisāsu sādhūti vākye ‘‘ṇyo tattha sādhū’’ti ṇyo, iminā jāgamo ca, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti āssa rasse ca kate jassa pubbarūpaṃ, pārisajjo. Iminā kamena vākyeneva saddasiddhi veditabbā. Suhadayova suhajjo, tassa bhāvo sohajjaṃ, iminā ayalopo. Muduno bhāvo maddavaṃ, iminā ussa attaṃ. Isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, ṇyapaccaye iminā ārañāgame ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti antaikāralopo ca. Usabhassa idaṃ bhāvo vā āsabhaṃ, iminā ussa ā. Ājānīyassa bhāvo ājaññaṃ, iminā yalope ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti īkāralopo. Thenassa bhāvo theyyaṃ, iminā nassa yakāro. Bahussutassa bhāvo bāhusaccaṃ, iminā ussa akāro saṃyogādilopo. (Bhāvataddhitaṃ). हे शब्द 'ण' अनुबंध असताना निपातित केले जातात. 'कुसीतस्स भावो' (आळशाचा भाव) या अर्थी 'ण्यो' प्रत्यय होतो, याने 'ई' चा 'अ' आणि 'त' चा 'ज' झाल्यावर 'य' चे पूर्वरूप होऊन 'कोसज्जं' (आळस) बनते. 'उजुनो भावो' (सरळपणाचा भाव) या अर्थी 'अज्जवं' मध्ये 'ण' प्रत्यय होतो, याने 'उ' चा 'अ' होतो, "उवण्णस्सा+वण सरे" या सूत्राने 'अवण' आदेश झाल्यावर 'ज' चे द्वित्व होते. 'परिसासु साधू' या वाक्यात "ण्यो तत्थ साधू" या सूत्राने 'ण्यो' प्रत्यय होतो, याने 'ज' चा आगम होतो, आणि "ब्यञ्जने दीघरस्सा" या सूत्राने 'आ' चा र्‍हस्व झाल्यावर 'ज' चे पूर्वरूप होऊन 'पारिसज्जो' बनते. याच क्रमाने वाक्याद्वारेच शब्दसिद्धी जाणावी. 'सुहदयो' म्हणजेच 'सुहज्जो' (मित्र), त्याचा भाव 'सोहज्जं' (मैत्री), यात 'अय' चा लोप होतो. 'मुदुनो भावो' (मृदूचा भाव) 'मद्दवं' (मृदुता), यात 'उ' चा 'अ' होतो. 'इसिनो इदं भावो वा' (ऋषीचे हे किंवा भाव) 'आरिस्सं', 'ण्य' प्रत्यय असताना याने 'आर' चा आगम आणि "लोपो+वण्णि+वण्णानं" या सूत्राने अंत्य 'इ' काराचा लोप होतो. 'उसभस्स इदं भावो वा' (वृषभाचे हे किंवा भाव) 'आसभं', यात 'उ' चा 'आ' होतो. 'आजानीयस्स भावो' (आजानीयचा भाव) 'आजञ्ञं', यात 'य' चा लोप झाल्यावर "लोपो+वण्णि+वण्णानं" या सूत्राने 'ई' काराचा लोप होतो. 'थेनस्स भावो' (चोराचा भाव) 'थेय्यं' (चोरी), यात 'न' चा 'य' कार होतो. 'बहुस्सुतस्स भावो' (बहुश्रुताचा भाव) 'बाहुसच्चं' (बहुश्रुतता), यात 'उ' चा 'अ' कार आणि संयोगादीचा लोप होतो. (भावतद्धित समाप्त). 64. Tara+tami+ssiki+yi+ṭṭhā+tisaye ६४. अतिशय (अधिकता) दर्शवण्यासाठी 'तर', 'तम', 'इस्सिक', 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय होतात. Atisaye vattamānato honte+te paccayā. Atisayena pāpo pāpataro pāpatamo pāpissito pāpiyo pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā iccādi. Atisayappaccayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro pāpiṭṭhatamo. Evaṃ paṭutaro paṭutamo, paṭissiko, paṭiyo, paṭiṭṭho, varataro iccādi paṇītataro iccādi ca. अतिशय (अधिकता) अर्थ वर्तमान असताना हे प्रत्यय होतात. अतिशय पापी तो 'पापतरी' (अधिक पापी), 'पापतमो' (सर्वात पापी), 'पापिस्सितो', 'पापियो', 'पापिट्ठो'; स्त्रीलिंगात 'पापतरा' इत्यादी रूपे होतात. अतिशय प्रत्ययान्त शब्दांना देखील पुन्हा अतिशय प्रत्यय लागतो, जसे की अतिशय पापिट्ठ तो 'पापिट्ठतरो', 'पापिट्ठतमो'. याचप्रमाणे 'पटुतरो', 'पटुतमो', 'पटिस्सिको', 'पटियो', 'पटिट्ठो', 'वरतरो' इत्यादी आणि 'पणीततरो' इत्यादी रूपे होतात. 135. Jo vuddhassi+yi+ṭṭhesu १३५. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वुद्ध' शब्दाच्या जागी 'ज' आदेश होतो. Vuddhassa [Pg.196] jo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena vuddho jeyyo jeṭṭho, jādese pubbasaralope luttā sarā issa ekāre ca yassa dvittaṃ. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वुद्ध' च्या जागी 'ज' होतो. अतिशय वृद्ध तो 'जेय्यो', 'जेट्ठो'. 'ज' आदेश झाल्यावर पूर्व स्वराचा लोप होतो, स्वर लुप्त झाल्यावर 'इ' चा 'ए' कार होतो आणि 'य' चे द्वित्व होते. 136. Bāḷha+ntika+pasatthānaṃ sādha+neda+sā १३६. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'बाळ्ह', 'अन्तिक' आणि 'पसत्थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'साध', 'नेद' आणि 'स' हे आदेश होतात. Iyaiṭṭhesu bāḷha+ntika+pasatthānaṃ sādha+neda+sā honti yathākkamaṃ. Atisayena bāḷho sādhiyo sādhiṭṭho. Atisayena antiko nediyo nediṭṭho. Atisayena pasattho seyyo seṭṭho, pubbeva sare lutte issa e dvittañca. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'बाळ्ह', 'अन्तिक' आणि 'पसत्थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'साध', 'नेद' आणि 'स' होतात. अतिशय दृढ (बाळ्ह) तो 'साधियो', 'साधित्ठो'. अतिशय जवळचा (अन्तिक) तो 'नेदियो', 'नेदिट्ठो'. अतिशय प्रशंसनीय (पसत्थ) तो 'सेय्यो', 'सेट्ठो'; येथे पूर्वीप्रमाणेच स्वराचा लोप झाल्यावर 'इ' चा 'ए' आणि द्वित्व होते. 137. Kaṇa+kana+ppa+yuvānaṃ १३७. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'अप्प' आणि 'युव' यांच्या जागी अनुक्रमे 'कण' आणि 'कन' आदेश होतात. Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa+kanā honti yathākkamaṃ. Atisayena appo kaṇiyo kaṇiṭṭho. Atisayena yuvā kaniyo kaniṭṭho. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'अप्प' आणि 'युव' यांच्या जागी अनुक्रमे 'कण' आणि 'कन' होतात. अतिशय अल्प (अप्प) तो 'कणियो', 'कणिट्ठो'. अतिशय तरुण (युवा) तो 'कनियो', 'कनिट्ठो'. 138. Lopo vī+mantu+vantūnanti १३८. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' प्रत्ययांचा लोप होतो. Iyaiṭṭhesu vī+mantu+vantūnaṃ lopo. Atisayena medhāvī medhiyo medhiṭṭho. Atisayena satimā satiyo satiṭṭho. Atisayena guṇavā guṇiyo guṇiṭṭho. Ettha yathākkamaṃ mantvatthe vī+mantu+vantu hoti. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' यांचा लोप होतो. अतिशय बुद्धिमान (मेधावी) तो 'मेधियो', 'मेधित्ठो'. अतिशय स्मृतिमान (सतिमा) तो 'सतियो', 'सतिट्ठो'. अतिशय गुणवान (गुणवा) तो 'गुणियो', 'गुणिट्ठो'. येथे अनुक्रमे 'मन्तु' (अस्तित्व) अर्थी 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' प्रत्यय होतात. 65. Tannissite llo ६५. 'त्यावर आश्रित' या अर्थी द्वितीयान्त शब्दाहून 'ल्ल' प्रत्यय होतो. Llapaccayo [Pg.197] hoti dutiyantā tannissitatthe. Vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ. Duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Vedanti tuṭṭhi. Ille saṅkhāraṃ nissitaṃ saṅkhārillaṃ. 'त्यावर आश्रित' या अर्थी द्वितीयान्त शब्दाहून 'ल्ल' प्रत्यय होतो. वेदावर (ज्ञानावर/आनंदावर) आश्रित ते 'वेदल्लं'. दुष्टपणे आश्रित ते 'दुट्ठुल्लं'. 'वेद' म्हणजे तुट्ठि (संतुष्टी/आनंद). 'इल्ल' प्रत्यय असताना संस्कारावर आश्रित ते 'सङ्खारिल्लं'. 66. Tassa vikārāvayavesu ṇa+ṇika+ṇeyya+mayā ६६. 'त्याचा विकार किंवा अवयव' या अर्थी 'ण', 'णिक', 'णेय्य' आणि 'मय' प्रत्यय होतात. Pakatiyā uttara+mavatthantaraṃ vikāro. Chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre+vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ. Ṇa-ayaso vikāro āyasaṃ bandhanaṃ, sakāgamo. Udumbarassa avayavo vikāro vā odumbaraṃ bhasmaṃ paṇṇaṃ vā. Kāpotaṃ maṃsaṃ satti vā. Ṇika-kappāsassa vikāro kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇissa vikāro+vayavo vā eṇeyyaṃ. Kosānaṃ vikāro koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇānaṃ vikāro tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ, suvaṇṇamayo ratho, rūpiyamayaṃ. ‘‘Aññasmiṃ’’ti mayo, gunnaṃ karīsaṃ gomayaṃ. प्रकृतीची (मूळ रूपाची) पुढील अवस्था म्हणजे 'विकार' होय. षष्ठ्यन्त नामाहून विकार आणि अवयव या अर्थी 'ण' इत्यादी प्रत्यय बहुधा होतात. 'ण' प्रत्यय - लोहाचा (अयस) विकार ते 'आयसं' बंधन, यात 'स' चा आगम होतो. उदुंबराचा (उंबराचा) अवयव किंवा विकार ते 'ओदुम्बरं' भस्म किंवा पान. कबुतराचे (कपोत) मांस किंवा शक्ती ते 'कापोतं'. 'णिक' प्रत्यय - कापसाचा (कप्पास) विकार ते 'कप्पासिकं' वस्त्र. 'णेय्य' प्रत्यय - एणीचा (हरिणीचा) विकार किंवा अवयव ते 'एणेय्यं'. कोशांचा (रेशीम कीटकांच्या कोशांचा) विकार ते 'कोसेय्यं' वस्त्र. 'मय' प्रत्यय - तृणाचा (गवताचा) विकार ते 'तिणमयं', लाकडाचा विकार 'दारुमयं', नळाचा (लव्हाळ्याचा) विकार 'नळमयं', मातीचा विकार 'मत्तिकामयं', सोन्याचा रथ 'सुवण्णमयो रथो', चांदीचा 'रूपियमयं'. "अञ्ञस्मिं" या सूत्राने 'मय' प्रत्यय होतो, गाईचे शेण ते 'गोमयं'. 67. Jatuto ssaṇa vā ६७. 'जतु' (लाख) शब्दाहून विकार आणि अवयव या अर्थी विकल्पेकरून 'स्सण' प्रत्यय होतो. Vikārāvayavesu jatuto ssaṇa vā hoti. Ettha ‘‘vikārāvayavesū’’ti vattantesupi bahulādhikārā vikāreyeva hoti. Jatuno vikāro jātussaṃ jatumayaṃ. विकार आणि अवयव या अर्थी 'जतु' शब्दाहून विकल्पेकरून 'स्सण' प्रत्यय होतो. येथे "विकारावयवेसु" चे अनुवर्तन होत असले तरी 'बहुलाधिकारा'मुळे केवळ विकार अर्थीच हा प्रत्यय होतो. जतूचा (लाखेचा) विकार तो 'जातुस्सं' किंवा 'जतुमयं'. 123. Lopoti १२३. 'लोप' म्हणजे प्रत्ययाचा लोप होणे. Bahulaṃ paccayalopopi. ‘‘Phalitassa rukkhassa phala+mavayavo vikāro ca, pallavitasseva pallavaṃ’’ti vuttattā phalādayo [Pg.198] avayavā vikārā ca honti, tasmā idaṃ vuccati phalapupphamūlesu vikārāvayavesu-piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usīrassa mūlaṃ usīraṃ. Taṃsaddena vā tadabhidhānaṃ abhedopacārena, tasmā paccayalopaṃ vināpi sijjhati. बहुधा प्रत्ययाचा लोप देखील होतो. "फळ आलेल्या वृक्षाचे फळ हा त्याचा अवयव आणि विकार आहे, तसेच पालवी फुटलेल्या वृक्षाची पालवी" असे म्हटले असल्यामुळे फळ इत्यादी अवयव आणि विकार असतात, म्हणून हे म्हटले जाते की फळ, फूल आणि मूळ (वनस्पतीचे मूळ) या विकार आणि अवयवांमध्ये - पियालची फळे ती 'पियालानि', मोगऱ्याची (मल्लिका) फुले ती 'मल्लिका', वाळ्याचे (उशीर) मूळ ते 'उसीरं'. किंवा त्या शब्दानेच अभेदोपचाराने त्याचे अभिधान (कथन) होते, म्हणून प्रत्ययलोपाशिवाय देखील सिद्धी होते. 68. Samūhe kaṇa+ṇa+ṇikā ६८. 'समूह' या अर्थी षष्ठ्यन्त शब्दाहून 'कण', 'ण' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa+ṇa+ṇikā honti. Gottapaccayantā kaṇa-rājaññānaṃ samūho rājaññakaṃ, mānusakaṃ. Ukkhādīhi ukkhānaṃ samūho okkhakaṃ, ‘‘saṃyoge kvacī’’ti okāro. Oṭṭhakaṃ. Urabbhānaṃ samūho orabbhakaṃ. Rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ, māyūrakaṃ, kāpotakaṃ, māhisakaṃ. Ṇa-kākānaṃ samūho kākaṃ, bhikkhaṃ. Ṇika acittā-apūpānaṃ samūho āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ. षष्ठ्यन्त शब्दाहून समूह अर्थी 'कण', 'ण' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. गोत्रप्रत्ययान्त शब्दाहून 'कण' प्रत्यय - राजन्य लोकांचा समूह तो 'राजन्यकं', मनुष्यांचा समूह 'मानुसकं'. 'उक्ख' इत्यादी शब्दांपासून - उक्खांचा समूह 'ओक्खकं', "संयोगे क्वचि" या सूत्राने 'ओ' कार होतो. उंटांचा समूह 'ओट्ठकं'. मेंढ्यांचा (उरब्भ) समूह 'ओरब्भकं'. 'राजकं' (राजांचा समूह), 'राजपुत्तकं', 'हत्थिकं' (हत्तींचा समूह), 'धेनुकं' (गाईंचा समूह), 'मायूरकं' (मोरांचा समूह), 'कापोतकं' (कबुतरांचा समूह), 'माहिसकं' (म्हशींचा समूह). 'ण' प्रत्यय - कावळ्यांचा (काक) समूह तो 'काकं', भिक्षूंचा समूह 'भिक्खं'. 'णिक' प्रत्यय अचित्त (अचेतन) शब्दांपासून - अपूपांचा (अनारशांचा/पुऱ्यांचा) समूह तो 'आपूपिकं', संकुलिकांचा समूह 'सङ्कुलिकं'. 69. Janādīhi tāti ६९. 'जन' इत्यादी शब्दांपासून समूह अर्थी 'ता' प्रत्यय होतो. Samūhatthe tā. Janānaṃ samūho janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā. समूह अर्थी 'ता' प्रत्यय होतो. जनांचा समूह तो 'जनता', हत्तींचा समूह 'गजता', बंधूंचा समूह 'बंधुता', गावांचा समूह 'गामता', सहायांचा (मित्रांचा) समूह 'सहायता', नागरिकांचा समूह 'नागरता'. 'ता' प्रत्ययान्त शब्द स्वभावाने स्त्रीलिंगी असतात. Madanīyanti karaṇe+dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. Dhūmāyitattantiktantā nāmadhātuto ttena siddhaṃ, dhūmo viya ācaratīti ‘‘kattutā+yo’’ti āye ‘‘gamanatthākammakādhāre cā’’ti ktapaccaye ūāgame ca kate dhūmāyitassa bhāvoti dhūmāyitattaṃ. 'मदनीयं' हे करण किंवा अधिकरण अर्थी 'अनीय' प्रत्ययाने सिद्ध होते. 'धूमायितत्तं' हे क्तान्त नामधातूपासून 'त्त' प्रत्ययाने सिद्ध होते; धुराप्रमाणे आचरण करतो या अर्थी "कत्तुता+यो" या सूत्राने 'आय' प्रत्यय, "गमनत्थाकम्मकाधारे चा" या सूत्राने 'क्त' प्रत्यय आणि 'ऊ' चा आगम झाल्यावर 'धूमायित' च्या भाव अर्थी 'धूमायितत्तं' (धूर निघण्याची अवस्था) सिद्ध होते. 70. Iyo hiteti ७०. 'हित' (कल्याणकारक) या अर्थी 'इय' प्रत्यय होतो. Hitatthe [Pg.199] iyo. Upādānānaṃ hitaṃ upādāniyaṃ. हित अर्थी 'इय' प्रत्यय होतो. उपादानांसाठी जे हितकारक ते 'उपादानियं'. 71. Cakkhādito ssoti ७१. 'चक्खु' (चक्षू) इत्यादी शब्दांपासून हित अर्थी 'स्स' प्रत्यय होतो. Hitatthe sso. Cakkhuno hitaṃ cakkhussaṃ, āyussaṃ. हित अर्थी 'स्स' प्रत्यय होतो. चक्षूंसाठी (डोळ्यांसाठी) जे हितकारक ते 'चक्खुस्सं', आयुष्यासाठी जे हितकारक ते 'आयुस्सं'. 72. Ṇyo tattha sādhu ७२. 'तेथे योग्य/कुशल' या अर्थी सप्तम्यन्त शब्दाहून 'ण्यो' प्रत्यय होतो. Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Sabhāyaṃ kusalo sabbho, ākāralopo. Parisāyaṃ sādhu pārisajjo, ‘‘kosajjā’’dinā jāgame akāravuddhi. Medhāya hitaṃ mejjhaṃ ghataṃ. Pādānaṃ hitaṃ pajjaṃ telaṃ. ‘‘Aññasmiṃ’’ti ṇyo, rathaṃ vahatīti racchā. सप्तम्यन्त शब्दाहून 'तेथे योग्य/कुशल' या अर्थी 'ण्यो' प्रत्यय होतो. 'साधू' म्हणजे कुशल, योग्य किंवा हितकारक. सभेत कुशल तो 'सब्भो' (सभ्य), यात 'आ' काराचा लोप होतो. परिषदेत (सभेत) योग्य तो 'पारिसज्जो', "कोसज्जा" इत्यादी सूत्राने 'ज' चा आगम आणि 'अ' काराची वृद्धी होते. मेधेसाठी (बुद्धीसाठी) जे हितकारक ते 'मेज्झं' तूप. पायांसाठी जे हितकारक ते 'पज्जं' तेल. "अञ्ञस्मिं" या सूत्राने 'ण्यो' प्रत्यय होतो, रथ वाहून नेणारा तो 'रच्छा' (रस्ता/रथ्या). 73. Kammā niya+ññāti ७३. 'कम्म' (कर्म) शब्दाहून योग्य अर्थी 'निय' आणि 'ञ्ञ' प्रत्यय होतात. Kammasaddā sādhvatthe niya+ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ kammaññaṃ. 'कम्म' शब्दाहून योग्य अर्थी 'निय' आणि 'ञ्ञ' प्रत्यय होतात. कर्मासाठी जे योग्य ते 'कमनियं' किंवा 'कम्मञ्ञं' (कर्मण्य/कार्यक्षम). 74. Kathāditvi+koti ७४. 'कथा' इत्यादी शब्दांपासून 'इक' प्रत्यय होतो. Iko. Kathāyaṃ kusalo kathiko. Dhammakathiko, saṅgāmiko, pavāsiko, upavāsiko. 'इक' प्रत्यय होतो. कथेत कुशल तो 'कथिको' (कथक/वक्ता). 'धम्मकथिको' (धर्मोपदेशक), 'सङ्गामिको' (युद्धात कुशल), 'पवासिको' (प्रवासात राहणारा), 'उपवासिको' (उपवास करणारा). 75. Pathādīhi ṇeyyoti ७५. 'पथ' इत्यादी शब्दांपासून 'णेय्य' प्रत्यय होतो. Ṇeyyo. Pathe hitaṃ pātheyyaṃ, sapatismiṃ hitaṃ sāpateyyaṃ dhanaṃ. Padīpeyyaṃ telaṃ. णेय्य (प्रत्यय). मार्गासाठी हितकारक ते 'पाथेय्य' (प्रवासातील शिदोरी), स्वतःच्या मालकीसाठी हितकारक ते 'सापतेय्य' धन (संपत्ती). दिव्यासाठी योग्य ते 'पदीपेय्य' तेल. 76. Dakkhiṇāyā+raheti ७६. दक्षिणेसाठी (दानाचा स्वीकार करण्यास) पात्र असणे. Arahatthe [Pg.200] ṇeyyo. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo. 'पात्र असणे' या अर्थी 'णेय्य' प्रत्यय होतो. जो दक्षिणेस (दानास) पात्र आहे तो 'दक्षिणेय्य' (दक्खिणेय्य). 77. Rāyo tumantāti ७७. 'रायो तुमन्ता' (हे सूत्र). Arahatthe tumantā rāyo vā. Ghātetuṃ arahatīti ghātetāyaṃ, ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti uṃlopo. Jāpetāyaṃ, pabbājetāyaṃ. Vāti kiṃ, ghātetuṃ. (Saṃkiṇṇataddhitaṃ). 'पात्र असणे' या अर्थी 'तुमुन्' प्रत्ययान्तापुढे 'राय' (किंवा आय) प्रत्यय होतो. मारण्यास पात्र तो 'घातेताय', “रानूबन्धेन्तसरादिस्सा” या सूत्राने 'उं' चा लोप होतो. 'जापेताय' (पराजित करण्यास पात्र), 'पब्बाजेताय' (प्रव्रजित करण्यास/हद्दपार करण्यास पात्र). 'वा' (पर्यायी) कशासाठी? 'घातेतुं' (हे रूप देखील होण्यासाठी). (संकीर्णतद्धित). 78. Ta+mettha+ssa+tthīti mantu ७८. “ते येथे आहे” किंवा “ते याचे आहे” या अर्थी 'मन्तु' प्रत्यय होतो. Paṭhamantā ettha assa atthīti etesva+tthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese assa vā purisassa santīti gomā, gomanto iccādi guṇavantusamaṃ. प्रथमान्त शब्दाहून “येथे आहे” किंवा “याचे आहे” या अर्थांमध्ये 'मन्तु' प्रत्यय होतो. गायी या देशात आहेत किंवा या माणसाच्या आहेत म्हणून तो 'गोमा' (किंवा 'गोमन्तो' इत्यादी, जे 'गुणवन्तु' प्रमाणे चालतात). Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ gomā āsi, gomā bhavissatīti. Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ. Itisaddato visayaniyamo. Vuttañhi – 'अत्थि' (आहे) या वर्तमानकाळाच्या निर्देशामुळे भूतकाळातील किंवा भविष्यकाळातील गायींमुळे कोणी 'गोमा' (गायींचा मालक) ठरत नाही. मग “तो गोमा होता” (गोमा आसि) किंवा “तो गोमा होईल” (गोमा भविस्सति) असे कसे म्हटले जाते? तेव्हाही त्या त्या काळातील वर्तमान गायींमुळेच तो 'गोमा' असतो, आणि 'आसि' किंवा 'भविस्सति' या इतर पदांमुळे काळाचा बदल दर्शवला जातो. 'इति' या शब्दावरून विषयाचा नियम ठरतो. कारण असे म्हटले आहे – Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcā+tisāyane; Niccayoge ca saṃsagge, honti+me mantuādayoti. “प्रचुरता (पुष्कळ असणे), प्रशंसा, निंदा, अतिशयता, नित्ययोग (नेहमीचा संबंध) आणि संसर्ग (संपर्क) या अर्थांमध्ये हे 'मन्तु' इत्यादी प्रत्यय होतात.” 134. Āyussā+yasa mantumhi १३४. 'मन्तु' प्रत्यय असताना 'आयुस्' शब्दाचा 'आयस' असा आदेश होतो. Mantumhi āyussa āyasādeso hoti. Āyu assa atthīti āyasmā. Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhāna- sāmatthiyā [Pg.201] mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ seto paṭoti. Yesaṃ tu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva, buddhi assa atthīti buddhimā. ‘‘Vantva+vaṇṇā’’ti vantumhi rūpavā rasavā gandhavā saddavā. ‘‘Daṇḍāditvi+kaī vā’’ti ika+ī, rasī rasiko, rūpī rūpiko, gandhī gandhikoti. 'मन्तु' प्रत्यय असताना 'आयुस्' शब्दाचा 'आयस' असा आदेश होतो. आयुष्य आहे ज्याचे तो 'आयुष्मान' (आयस्मा). 'गो' (गाय) इत्यादी जातीवाचक शब्दांना द्रव्याचे अभिधान करण्याचे सामर्थ्य असल्यामुळे 'मन्तु' इत्यादी प्रत्यय होत नाहीत; तसेच 'सेतो पटो' (पांढरे वस्त्र) यांसारख्या गुणवाचक शब्दांनाही होत नाहीत. परंतु ज्या गुणवाचक शब्दांमध्ये द्रव्याचे अभिधान करण्याचे सामर्थ्य नसते, त्यांच्यापुढे हे प्रत्यय होतातच; जसे की, बुद्धी आहे ज्याची तो 'बुद्धिमान' (बुद्धिमा). “वन्त्ववण्णा” या सूत्राने 'अ' किंवा 'आ' कारान्त शब्दांपुढे 'वन्तु' प्रत्यय होऊन 'रूपवा', 'रसवा', 'गन्धवा', 'सद्दवा' अशी रूपे होतात. “दण्डादित्विकई वा” या सूत्राने 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय होऊन 'रसी', 'रसिको'; 'रूपी', 'रूपिको'; 'गन्धी', 'गन्धिको' अशी रूपे होतात. 79. Vantva+vaṇṇāti ७९. 'वन्त्ववण्णा' (हे सूत्र). Vantu. Pasatthaṃ sīla+massa atthīti sīlavā. Pahutā pasatthā vā paññā assa atthīti paññavā. 'वन्तु' प्रत्यय. प्रशंसनीय शील आहे ज्याचे तो 'शीलवान' (सीलवा). प्रचुर किंवा प्रशंसनीय प्रज्ञा आहे ज्याची तो 'प्रज्ञावान' (पञ्ञवा). 80. Daṇḍāditvi+ka+ī vāti ८०. 'दण्डादित्विकई वा' (हे सूत्र). Ika+ī honti vā mantatthe. Bahulaṃvidhānā kutocisaddato dve honti, kuto ce+kamekaṃva. Niccayutto daṇḍo assa atthīti daṇḍiko daṇḍī. Gandhiko gandhī. Vātveva, daṇḍavā. 'मन्तु' च्या अर्थी 'इक' आणि 'ई' हे प्रत्यय पर्यायाने होतात. 'बहुलं' विधानामुळे काही शब्दांपासून दोन्ही प्रत्यय होतात, तर काहींपासून एकच होतो. नेहमी दंड धारण करणारा तो 'दण्डिको' किंवा 'दण्डी'. 'गन्धिको' किंवा 'गन्धी'. 'वा' (पर्यायी) असल्यामुळेच 'दण्डवा' हे रूप देखील होते. ‘‘Uttamiṇeva dhanā iko’’ti gaṇasuttena iko dhaniko. Añño dhanī dhanavā. “उत्तमिणेव धना इको” या गणसूत्राने 'धन' शब्दापासून केवळ धनको (कर्ज देणारा/ऋणको) या अर्थी 'इक' प्रत्यय होऊन 'धनिको' हे रूप बनते. इतर अर्थांमध्ये 'धनी' किंवा 'धनवा' (धनवान) अशी रूपे होतात. ‘‘Asannihite atthā’’ asannihito attho assa atthīti atthiko atthī. Sannihite atthavā. ‘‘Tadantā ca’’ puññattho assa atthīti puññatthiko puññatthī. “असन्निहिते अत्था” या सूत्राने संपत्ती किंवा प्रयोजन जवळ नसताना 'अत्थ' शब्दापासून 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय होऊन 'अत्थिको' किंवा 'अत्थी' (गरजू/इच्छुक) अशी रूपे होतात. संपत्ती जवळ असताना 'अत्थवा' (धनवान) असे रूप होते. “तदन्ता च” या सूत्राने, पुण्याचा हेतू आहे ज्याचा तो 'पुञ्ञत्थिको' किंवा 'पुञ्ञत्थी' (पुण्याची इच्छा करणारा). ‘‘Vaṇṇantā īyeva’’. Brahmavaṇṇaṃ assa atthīti brahmavaṇṇī, devavaṇṇī. “वण्णन्ता ईयेव” या सूत्राने 'वण्ण' (वर्ण) शेवटी असणाऱ्या शब्दांपुढे केवळ 'ई' प्रत्यय होतो. ब्रह्मवर्ण (श्रेष्ठ वर्ण) आहे ज्याचा तो 'ब्रह्मवण्णी', devavaṇṇī (देववर्ण आहे ज्याचा तो 'देववण्णी'). ‘‘Hatthadantehi [Pg.202] jātiyaṃ’’. Hattha+massa atthīti hatthī, dantī. Aññatra hatthavā dantavā. “हत्थदन्तेहि जातियं” या सूत्राने जातीवाचक (प्राणी) अर्थी 'हत्थ' (हस्त) आणि 'दन्त' शब्दांपुढे 'ई' प्रत्यय होऊन 'हत्थी' (हत्ती) आणि 'दन्ती' (सुळा असलेला हत्ती) अशी रूपे होतात. इतर अर्थांमध्ये 'हत्थवा' (हात असलेला) आणि 'दन्तवा' (दात असलेला) अशी रूपे होतात. ‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’. Vaṇṇo assa atthīti vaṇṇiko brahmacārī. “वण्णतो ब्रह्मचारिम्हि” या सूत्राने ब्रह्मचारी अर्थी 'वण्ण' शब्दापुढे 'इक' प्रत्यय होऊन 'वण्णिको ब्रह्मचारी' असे रूप होते. ‘‘Pokkharādito dese’’. Pokkharaṃ jalaṃ padumaṃ vā assa atthīti pokkharī, ‘‘yuvaṇṇehi nī’’ti nīmhi ‘‘gharaṇyādayo’’ti īssa attaṃ, nassa ṇo ca, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, mulālinī, sālukinī. “पोक्खरादितो देसे” या सूत्राने स्थान/प्रदेश या अर्थी 'पोक्खर' इत्यादी शब्दांपुढे 'ई' प्रत्यय होतो. 'पोक्खर' (पाणी किंवा कमळ) आहे ज्यामध्ये तो 'पोक्खरी'. “युवण्णेहि नी” या सूत्राने स्त्रीलिंगी 'नी' प्रत्यय लागल्यावर, “घरण्यादयो” या सूत्राने 'ई' चा 'अ' होतो आणि 'न' चा 'ण' होऊन 'पोक्खरणी' (कमळतळे), 'उप्पलिनी', 'कुमुदिनी', 'भिसिनी', 'मुलालिनी', 'सालुकिनी' अशी रूपे होतात. ‘‘Kvacā+desepi’’. Paduma+massa atthīti padumī paduminī paduminīpaṇṇaṃ. Desato+ññatra pokkharavā hatthī. “क्वचादेसेपि” या सूत्राने कधीकधी स्थान नसलेल्या अर्थी देखील हे प्रत्यय होतात; जसे की, 'पदुम' (कमळ) आहे ज्यामध्ये ती 'पदुमी', 'पदुमिनी', 'पदुमिनीपण्णं' (कमळाचे पान). स्थानाव्यतिरिक्त इतर अर्थी 'पोक्खरवा हत्थी' (ठिपके असलेला हत्ती) असे रूप होते. ‘‘Nāvāyi+ko’’ nāviko. Sikhī, bālī, sīlī, balī. “नावायिको” या सूत्राने 'नावा' शब्दापुढे 'इक' प्रत्यय होऊन 'नाविको' (नावाडी) असे रूप होते. तसेच 'सिखी' (शिखा असलेला/अग्नी), 'बाली' (केस किंवा शेपूट असलेला), 'सीली' (शीलवान), 'बली' (बलवान). ‘‘Sukhadukkhā ī’’. Sukhī dukkhī. ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’. Bāhubalī, ūrubalī. “सुखदुक्खा ई” या सूत्राने 'सुख' आणि 'दुक्ख' शब्दांपुढे 'ई' प्रत्यय होऊन 'सुखी', 'दुक्खी' अशी रूपे होतात. “बला बाहूरुपुब्बा च” या सूत्राने 'बाहु' किंवा 'ऊरु' पूर्वपद असलेल्या 'बल' शब्दापुढे 'ई' प्रत्यय होऊन 'बाहुबली' (बाहूंचे बल असलेला), 'ऊरुबली' (मांड्यांचे बल असलेला) अशी रूपे होतात. 81. Tapādīhi ssīti ८१. 'तपादीहि स्सी' (हे सूत्र). Ssī. Tapo assa atthīti tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva, yasavā. 'स्सी' प्रत्यय. तप आहे ज्याचे तो 'तपस्वी' (तपस्सी), 'यसस्सी' (यशस्वी), 'तेजस्सी' (तेजस्वी), 'मनस्सी' (मनस्वी), 'पयस्सी' (दूध असलेला). 'वा' (पर्यायी) असल्यामुळेच 'यसवा' (यशस्वी) हे रूप देखील होते. 82. Mukhādito roti ८२. 'मुखादितो रो' (हे सूत्र). Ro. Ninditaṃ mukha+massa atthīti mukharo. Susi=chiddaṃ assa atthīti susiro. Ūso=khāramattikā asmiṃ atthīti ūsaro[Pg.203]. Madhuro guḷo, madhurā sakkharā, madhuraṃ khīraṃ. Khaṃ=gīvāya vivaraṃ assa atthīti kharo gadrabho. Kuñjo=hanu assa atthīti kuñjaro. Nagaro. 'र' प्रत्यय. निंद्य (वाईट) तोंड आहे ज्याचे तो 'मुखरो' (वाचाळ). 'सुसि' म्हणजे छिद्र, छिद्र आहे ज्याला ते 'सुसिरो' (पोकळ). 'ऊस' म्हणजे खारट माती, ती ज्या जमिनीत आहे ती 'ऊसरो' (खारट/नापीक जमीन). 'मधुरो गुळो' (गोड गूळ), 'मधुरा सक्खरा' (गोड साखर), 'मधुरं खीरं' (गोड दूध). 'खं' म्हणजे मानेची पोकळी आहे ज्याला तो 'खरो' (गाढव). 'कुञ्जो' म्हणजे हनुवटी आहे ज्याला तो 'कुञ्जरो' (हत्ती). 'नगरो' (नगर). ‘‘Dantassa ca unnatadante’’ti gaṇasuttena dantassa u ca, unnataṃ danta+massa atthīti danturo. “दन्तस्स च उन्नतदन्ते” या गणसूत्राने 'दन्त' शब्दाच्या जागी 'उ' होतो आणि 'र' प्रत्यय लागून, पुढे आलेले (उंच) दात आहेत ज्याचे तो 'दन्तुरो' (दंतूर) असे रूप बनते. 83. Tuṭṭhyādīhi bhoti ८३. 'तुट्ठ्यादीहि भो' (हे सूत्र). Bho vā. Tuṭṭhi assa atthīti tuṭṭhibho, sālibho, vālibho. 'भ' प्रत्यय पर्यायाने होतो. तुष्टी (संतोष) आहे ज्याची तो 'तुट्ठिभो', 'सालिभो', 'वालिभो'. 84. Saddhāditva ८४. 'सद्धादित्व' (हे सूत्र). Iti vā a hoti. Atisayā saddhā assa atthīti saddho, pañño, paññavā, saddhā kaññā, saddhaṃ kulaṃ. या सूत्राने पर्यायाने 'अ' प्रत्यय होतो. अतिशय श्रद्धा आहे ज्याची तो 'सद्धो' (श्रद्धाळू), 'पञ्ञो' (प्रज्ञावान), 'पञ्ञवा' (प्रज्ञावान); स्त्रीलिंगात 'सद्धा कञ्ञा' (श्रद्धाळू कन्या), नपुंसकलिंगात 'सद्धं कुलं' (श्रद्धाळू कुल). 85. Ṇo tapāti ८५. 'णो तपा' (हे सूत्र). Ṇo, tāpaso, sakāgamo. Tāpasī. 'ण' प्रत्यय होऊन, 'स' च्या आगमासह 'तापसो' (तपस्वी) हे रूप बनते. स्त्रीलिंगात 'तापसी'. 86. Ālva+bhijjhādīhiti ८६. 'आल्वभिज्झादीहि' (हे सूत्र). Ālu vā. Abhijjhā assa atthīti abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu, dayāvā. Abhijjhālu eva abhijjhāluko. 'आलु' प्रत्यय पर्यायाने होतो. अभिध्या (लोभ) आहे ज्याची तो 'अभिज्झालु' (लोभी), 'सीतालु' (थंडी वाजणारा), 'धजालु' (ध्वज असलेला), 'दयालु' (दयाळू), 'दयावा' (दयाळू). 'अभिज्झालु' म्हणजेच 'अभिज्झालुको'. 87. Picchāditvi+loti ८७. 'पिच्छादित्विलो' (हे सूत्र). Ilo vā. Piccha+massa atthīti picchilo, picchavā. Pheṇilo, jaṭilo, tuṇḍilo. Ninditā vācā assa atthīti vācāloti parassaralopo. 'इल' प्रत्यय पर्यायाने होतो. पिच्छ (पिसे/चिखल) आहे ज्याला तो 'पिच्छिलो', 'पिच्छवा'. 'फेणिलो' (फेसाळलेला), 'जटिलो' (जटा असलेला), 'तुण्डिलो' (तोंड किंवा पोट पुढे आलेला). निंद्य (वाईट) वाणी आहे ज्याची तो 'वाचालो' (वाचाळ), येथे परस्वराचा लोप होतो. 88. Sīlādito voti ८८. 'सीलादितो वो' (हे सूत्र). Vo [Pg.204] hoti vā. Sīlavo, sīlavā. Kesavo, kesavā. 'वो' (हा प्रत्यय) विकल्पाने होतो. सीलवो, सीलवा. केसवो, केसवा. ‘‘Aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. ‘‘Gaṇḍīrājīhi saññāyaṃ’’ gaṇḍī=meṇḍasiṅgaṃ assa atthīti gaṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ. "अण्णा निच्चं" या सूत्राने 'अण्णवो' (समुद्र) रूप सिद्ध होते. "गण्डीराजीहि सञ्ञायं" या सूत्राने, गण्डी = मेंढ्याचे शिंग ज्याला आहे ते 'गण्डीवं' (धनुष्य), आणि 'राजीवं' म्हणजे कमळ (ज्याला रेषा आहेत). 89. Māyā medhāhi vīti ८९. 'माया' आणि 'मेधा' या शब्दांनंतर 'वी' (हा प्रत्यय होतो). Vī. Māyāvī, medhāvī pumā. Nīmhi medhāvinī. Medhāvī kulaṃ, ‘‘ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti simhi rasso. Evaṃ māyāvī. 'वी' प्रत्यय लागून पुल्लिंगात 'मायावी', 'मेधावी' अशी रूपे होतात. स्त्रीलिंगात 'नी' प्रत्यय लागून 'मेधाविनी' होते. नपुंसकलिंगात 'मेधावी कुलम्' होते, आणि "एकवचनयोस्व+घोनं" या सूत्राने 'सि' प्रत्यय असताना र्‍हस्व होतो. याचप्रमाणे 'मायावी' चे रूप होते. 90. Si+ssare āmyu+vāmī ९०. स्वामित्व (ईश्वरत्व) अर्थी 'स' शब्दाहून 'आमी' आणि 'उवामी' हे प्रत्यय होतात. Issare+bhidheyye sasaddā āmī+uvāmī honti mantvatthe. Saṃ=āyattaṃ assa atthīti sāmī suvāmī. Suvāminī kaññā. स्वामित्व (ईश्वरत्व) अर्थ व्यक्त करायचा असताना, 'स' शब्दाहून 'मन्तु' (मालकी) अर्थी 'आमी' आणि 'उवामी' हे प्रत्यय होतात. 'सं' म्हणजे स्वाधीन किंवा ज्याच्या अधीन आहे तो 'सामी' (स्वामी) किंवा 'सुवामी' (सुस्वामी) होय. स्त्रीलिंगात 'सुवामिनी कञ्ञा' असे रूप होते. 91. Lakkhyā ṇo a ca ९१. 'लक्खी' (लक्ष्मी) शब्दाहून 'मन्तु' अर्थी 'णो' प्रत्यय होतो आणि अंत्य स्वराच्या जागी 'अ' होतो. Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a ca+ntassa. Lakkhī assa atthīti lakkhaṇo. 'लक्खी' शब्दाहून 'मन्तु' अर्थी 'णो' प्रत्यय होतो आणि अंत्य स्वराच्या जागी 'अ' होतो. 'लक्खी' (लक्ष्मी किंवा शुभ लक्षणे) ज्याच्याजवळ आहेत तो 'लक्खणो' (लक्षणवान) होय. 92. Aṅgā no kalyāṇeti ९२. कल्याण (सुंदर) हा अर्थ विवक्षित असताना 'अङ्ग' शब्दाहून 'नो' प्रत्यय होतो. Aṅgasmā no hoti. Kalyāṇāni sobhaṇāni aṅgāni assā atthīti aṅganā. 'अङ्ग' शब्दाहून 'नो' प्रत्यय होतो. कल्याणकारी म्हणजे सुंदर अवयव (अंगे) जिचे आहेत ती 'अङ्गना' (स्त्री) होय. 93. So lomāti ९३. 'लोम' शब्दाहून 'सो' प्रत्यय होतो. Lomā [Pg.205] so, pahūtā lomā assa atthīti lomaso, lomasā kaññā. 'लोम' शब्दाहून 'सो' प्रत्यय होतो. पुष्कळ केस (लोम) ज्याला आहेत तो 'लोमसो' (लोमश/केसाळ) आणि स्त्रीलिंगात 'लोमसा कञ्ञा' (केसाळ कन्या) असे रूप होते. 94. Imi+yāti ९४. 'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय होतात. Ima+iyā honti, putto assa atthīti puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo. (Atthyatthataddhitaṃ). 'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय होतात. पुत्र ज्याला आहे तो 'पुत्तिमो', कीर्ती ज्याला आहे तो 'कित्तिमो', तसेच 'पुत्तियो', 'कप्पियो' (कल्पिय), 'जटियो' (जटाधारी), 'हानभागियो' (हानीला कारणीभूत ठरणारा), 'सेनियो' (सैन्याचा स्वामी). (हे 'अत्थ्यत्थ-तद्धित' प्रत्यय आहेत). 95. To pañcamyā ९५. पंचमी विभक्तीच्या अर्थी शब्दाहून 'तो' हा प्रत्यय बहुधा (विकल्पाने) होतो. Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Toādipaccayantā nipphannanipātā, tehi parāsaṃ vibhattīnaṃ ‘‘asaṃkhyehi sabbāsaṃ’’ti lopova. Gāmato āgacchatīti gāmasmā āgacchati, corato bhāyatīti corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno. Evaṃ purisato, rājato, aggito, hatthito, hetuto, yuttito, itthito, bhikkhunito, yāguto, jambuto, cittato, āyuto. Sabbādito-sabbato, yato, tato iccādi. पंचम्यन्त शब्दांहून 'तो' प्रत्यय बहुधा विकल्पाने होतो. 'तो' इत्यादी प्रत्यय लागून बनलेले शब्द हे निपात (अव्यय) असतात, त्यामुळे त्यांच्यापुढील विभक्ती प्रत्ययांचा "असंख्येहि सब्बासं" या सूत्राने लोपच होतो. 'गामतो आगच्छति' म्हणजे 'गामस्मा आगच्छति' (गावाकडून येतो), 'चोरतो भायति' म्हणजे 'चोरेहि भायति' (चोरांपासून भितो), 'सत्थतो परिहीनो' म्हणजे 'सत्था परिहीनो' (सार्थापासून किंवा शास्त्यापासून वंचित झालेला). याचप्रमाणे पुरिसतो, राजतो, अग्गितो, हत्थितो, हेतुतो, युत्तितो, इत्थितो, भिक्खुनितो, यागुतो, जम्बुतो, चित्ततो, आयुतो ही रूपे होतात. सर्वादी (सर्व इत्यादी) शब्दांपासून - सब्बतो, यतो, tato इत्यादी रूपे बनतात. 96. Ito+te+tto kuto ९६. 'इतो', 'अतो', 'एत्तो' आणि 'कुतो' ही रूपे सिद्ध होतात. Tomhi imassa ṭi nipaccate etassa ṭa+eṭa kiṃ saddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā. 'तो' प्रत्यय असताना 'इम' च्या जागी 'इ' (टि-लोप होऊन) निपातित होतो, 'एत' च्या जागी 'अ' आणि 'एत' होतो, आणि 'किं' शब्दाच्या जागी 'कु' होतो. 'इतो' म्हणजे 'इमस्मा' (यापासून), 'अतो' किंवा 'एत्तो' म्हणजे 'एतस्मा' (त्यापासून), 'कुतो' म्हणजे 'कस्मा' (कशापासून/कोठून). 97. Abhyādīhiti ९७. 'अभि' इत्यादी अव्ययांहून ('तो' प्रत्यय होतो). To. Abhito, parito, pacchato, heṭṭhato. 'तो' प्रत्यय लागून - अभितो (समोर/जवळ), परितो (भोवताली), पच्छतो (मागून), हेट्ठतो (खालून) ही रूपे होतात. 98. Ādyādīhiti ९८. सप्तम्यन्त 'आदि' इत्यादी शब्दांहून 'तो' प्रत्यय होतो. Sattamyantehi [Pg.206] to hoti. Ādo ādito, majjhato, antato, piṭṭhito, passato, mukhato. Paṭhamantā yato+dakaṃ ta+dādittaṃ, yaṃ udakaṃ, tadevā+dittanti attho. सप्तम्यन्त शब्दांहून 'तो' प्रत्यय होतो. 'आदो' पासून 'आदितो' (सुरुवातीला/सुरुवातीपासून), मज्झतो (मध्यावर), अन्ततो (शेवटी), पिट्ठितो (पाठीमागे), पस्सतो (बाजूला), मुखतो (मुखातून/समोर). प्रथमान्त शब्दापासून 'यतोदकं' (यतो + उदकं) आणि 'तदादित्तं' (तद् + आदित्तं) म्हणजे 'यं उदकं, तदेवाऽदित्तं' (जे पाणी आहे, तेच पेटलेले आहे) असा अर्थ होतो. 99. Sabbādito sattamyā tra+tthā ९९. सप्तम्यन्त 'सर्वादी' (सर्व इत्यादी) शब्दांहून 'त्र' आणि 'त्थ' हे प्रत्यय विकल्पाने होतात. Sabbādīhi sattamyantehi tra+tthā vā honti. Sabbatra sabbattha sabbasmiṃ, yatra yattha, tatra tattha iccādi. Bahulādhikārā na tumhaamhehi. सप्तम्यन्त 'सर्वादी' शब्दांहून 'त्र' आणि 'त्थ' हे प्रत्यय विकल्पाने होतात. 'सब्बत्र', 'सब्बत्थ' म्हणजे 'सब्बस्मिं' (सर्व ठिकाणी/सगळीकडे), 'यत्र', 'यत्थ' (ज्या ठिकाणी), 'तत्र', 'तत्थ' (त्या ठिकाणी) इत्यादी. 'बहुलाधिकारा'मुळे (नियम बहुधा लागू होत असल्यामुळे) 'तुम्ह' (तू) आणि 'अम्ह' (मी) या शब्दांहून हे प्रत्यय होत नाहीत. 100. Katthe+ttha+kutrā+tra kve+hi+dha १००. 'कत्थ', 'एत्थ', 'कुत्र', 'अत्र', 'क्व', 'इह' आणि 'इध' ही रूपे सिद्ध होतात. Etehi ‘‘sabbādito’’tiādinā tra+tthā. Sesādesā ca paccayā ca imināva nipaccante. Iminā kissa ka+ku ca, etassa ṭe+ṭā ca, vapaccaye kissa ilopo ca, ha+dhapaccayesu imassa ṭi ca nipaccate. Kasmiṃ kattha kutra kva, etasmiṃ ettha atra, imasmiṃ iha idha. "सब्बादितो" इत्यादी सूत्राने यांच्याहून 'त्र' आणि 'त्थ' प्रत्यय होतात. उर्वरित आदेश आणि प्रत्यय याच सूत्राने निपातित होतात. या सूत्राने 'किं' च्या जागी 'क' आणि 'कु' होतो; 'एत' च्या जागी 'ए' आणि 'अ' होतो; 'व' प्रत्यय असताना 'किं' मधील 'इ' चा लोप होतो; आणि 'ह' व 'ध' प्रत्यय असताना 'इम' च्या जागी 'इ' (टि-लोप होऊन) निपातित होतो. 'कस्मिं' च्या जागी 'कत्थ', 'कुत्र', 'क्व' (कोठे); 'एतस्मिं' च्या जागी 'एत्थ', 'अत्र' (येथे/तेथे); 'इमस्मिं' च्या जागी 'इह', 'इध' (येथे) अशी रूपे होतात. 101. Dhi sabbā vāti १०१. 'सब्ब' शब्दाहून 'धि' प्रत्यय विकल्पाने होतो. Sabbasmā dhi vā. Sabbasmiṃ sabbadhi sabbatra. 'सब्ब' शब्दाहून 'धि' प्रत्यय विकल्पाने होतो. 'सब्बस्मिं' च्या जागी 'सब्बधि' आणि 'सब्बत्र' [सर्व ठिकाणी] अशी रूपे होतात. 102. Yā hinti १०२. 'य' शब्दाहून 'हिं' प्रत्यय होतो. Yasaddā hiṃ, yasmiṃ yahiṃ yatra. 'य' शब्दाहून 'हिं' प्रत्यय होतो. 'यस्मिं' च्या जागी 'यहिं' आणि 'यत्र' [ज्या ठिकाणी] अशी रूपे होतात. 103. Tā hañcati १०३. 'त' शब्दाहून 'हं' आणि 'हिं' हे प्रत्यय होतात. Tasaddā haṃ hoti hiñca. Tahaṃ tahiṃ tatra. 'त' शब्दाहून 'हं' आणि 'हिं' हे प्रत्यय होतात. 'तहं', 'तहिं' आणि 'तत्र' [त्या ठिकाणी] अशी रूपे होतात. 104. Kuhiṃ kahanti १०४. 'कुहिं' आणि 'कहं' ही रूपे सिद्ध होतात. Hiṃ [Pg.207] haṃ nipaccante kissa ku+kā ca. Kuhiṃ kahaṃ. Kuhiñcanaṃti nipātantaraṃ. 'हिं' आणि 'हं' प्रत्यय असताना 'किं' च्या जागी 'कु' आणि 'क' हे आदेश निपातित होतात. 'कुहिं', 'कहं' [कोठे]. 'कुहिञ्चनं' हे दुसरे निपात रूप आहे. 105. Sabbe+ka+ñña+ya+tehi kāle dā १०५. 'सब्ब' (सर्व), 'एक', 'अञ्ञ' (अन्य), 'य' आणि 'त' या शब्दांनंतर काळ (वेळ) दर्शवण्यासाठी 'दा' प्रत्यय विकल्पाने होतो. Etehi kāle dā hoti vā. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā. या शब्दांनंतर काळ दर्शवण्यासाठी 'दा' प्रत्यय विकल्पाने होतो. 'सब्बस्मिं काले' च्या जागी 'सब्बदा' (नेहमी/सर्वदा), 'एकदा', 'अञ्ञदा' (इतर वेळी), 'यदा' (जेव्हा), 'तदा' (तेव्हा) अशी रूपे होतात. 106. Kadā kudā sadā+dhune+dāni १०६. 'कदा', 'कुदा', 'सदा', 'अधुना' आणि 'इदानि' ही रूपे सिद्ध होतात. Ete saddā nipaccante. Kasmiṃkāle kadā kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā idāni. हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'कस्मिं काले' च्या जागी 'कदा', 'कुदा' [केव्हा]; 'सब्बस्मिं काले' च्या जागी 'सदा' [नेहमी]; 'इमस्मिं काले' च्या जागी 'अधुना', 'इदानि' [आता/या वेळी] अशी रूपे होतात. 107. Ajja sajjva+parajjve+tarahi karahā १०७. 'अज्ज', 'सज्जु', 'अपरज्जु', 'एतरहि' आणि 'करह' ही रूपे सिद्ध होतात. Pakati paccayo ādeso kālavisesoti sabba+metaṃ nipātanā labbhati. Imassa ṭo jjo cā+hani nipaccante, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sa-bhāvo jju cā+hani. Samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imassa eto, kāle rahi ca, imasmiṃkāle etarahi. Kiṃ saddassa ko, raha cā+najjatane. Kasmiṃ kāle karaha. प्रकृती (मूळ शब्द), प्रत्यय, आदेश आणि विशिष्ट काळ हे सर्व निपातनाने प्राप्त होते. 'अहनि' (दिवस) हा अर्थ विवक्षित असताना 'इम' च्या जागी 'अ' आणि 'ज्ज' आदेश निपातित होतो, म्हणून 'अस्मिं अहनि' (या दिवशी) चे 'अज्ज' (आज) होते. 'समान' शब्दाच्या जागी 'स' भाव आणि 'अहनि' अर्थी 'ज्जु' प्रत्यय होऊन 'समाने अहनि' चे 'सज्जु' (त्याच दिवशी/त्वरित) होते. 'अपर' शब्दाहून 'ज्जु' प्रत्यय लागून 'अपरस्मिं अहनि' चे 'अपरज्जु' (दुसर्‍या दिवशी) होते. 'इम' च्या जागी 'एत' आणि काळ अर्थी 'रहि' प्रत्यय लागून 'इमस्मिं काले' चे 'एतरहि' (या वेळी/सध्या) होते. 'किं' शब्दाच्या जागी 'क' आणि अनद्यतन (आजचा नसलेला काळ) अर्थी 'रह' प्रत्यय लागून 'कस्मिं काले' चे 'करह' (केव्हा) असे रूप होते. 108. Sabbādīhi pakāre thā १०८. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांहून प्रकार अर्थी 'था' प्रत्यय होतो. Sāmaññassa bhedako viseso pakāro, tasmiṃ thāpaccayo hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā. सामान्य धर्माचा भेद करणारा विशेष म्हणजे 'प्रकार' होय, त्या अर्थी 'था' प्रत्यय होतो. सर्व प्रकारे म्हणजे 'सब्बथा', ज्या प्रकारे म्हणजे 'यथा', त्या प्रकारे म्हणजे 'तथा'. 109. Katha+mitthaṃ १०९. 'कथं' आणि 'इत्थं'. Ki+mimehi [Pg.208] thaṃpaccayo, ka+ittaṃ tesaṃ yathākkamaṃ. Kena pakārena kathaṃ, iminā pakārena itthaṃ. 'किं' आणि 'इम' या शब्दांहून 'थं' प्रत्यय होतो, आणि त्यांच्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'इत्त' हे आदेश होतात. कोणत्या प्रकारे म्हणजे 'कथं', या प्रकारे म्हणजे 'इत्थं'. 110. Dhā saṅkhyāhiti ११०. संख्यावाचक शब्दांहून 'धा' प्रत्यय होतो. Pakāre dhā hoti. Dvīhi pakārehi dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti. Pañcappakāra+mekappakāraṃ karoti ekadhā karoti. प्रकार अर्थी 'धा' प्रत्यय होतो. दोन प्रकारे किंवा दोन प्रकार करतो म्हणजे 'द्विधा करोति', 'बहुधा करोति', एका राशीचे पाच प्रकार करतो म्हणजे 'पञ्चधा करोति'. पाच प्रकारच्या गोष्टीला एक प्रकार करतो म्हणजे 'एकधा करोति'. 111. Ve+kā+jjhanti १११. 'एक' शब्दाहून 'ज्झं' प्रत्यय होतो. Ekasmā pakāre jjhaṃ vā hoti. Ekena pakārena ekaṃ vā pakāraṃ karoti ekajjhaṃ karoti, ekadhā karoti vā. 'एक' शब्दाहून प्रकार अर्थी 'ज्झं' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. एका प्रकारे किंवा एक प्रकार करतो म्हणजे 'एकज्झं करोति' किंवा 'एकधा करोति'. 112. Dvitīhe+dhāti ११२. 'द्वि' आणि 'ति' शब्दांहून 'एधा' प्रत्यय होतो. Edhā vā. Dvīhi pakārehi dve vā pakāre karoti dvedhā, tedhā. Dvidhā tidhā. 'एधा' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. दोन प्रकारे किंवा दोन प्रकार करतो म्हणजे 'द्वेधा', 'तेधा'. किंवा 'द्विधा', 'तिधा'. 113. Tabbati jātiyo ११३. 'तद्वती' (त्या प्रकारचा गुण असणारा) या अर्थी सामान्यवाचक शब्दांहून 'जातिय' प्रत्यय होतो. Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti. Paṭujātiyo, mudujātiyo. प्रकारयुक्त अशा सामान्यवाचक शब्दांहून 'जातिय' प्रत्यय होतो. जसे की, 'पटुजातियो', 'मुदुजातियो'. 114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ ११४. वार (वेळा) दर्शवणाऱ्या संख्यावाचक शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. Vārasambandhiniyā saṃkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ, pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ, pahūte vāre bhuñjati. वार (वेळा) दर्शवणाऱ्या संख्यावाचक शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. दोन वेळा जेवतो म्हणजे दिवसातून दोन वेळा जेवतो 'द्विक्खत्तुं दिवसस्स भुञ्जति'. 'वार' ग्रहण कशासाठी? 'पञ्च भुञ्जति'. 'संख्या' ग्रहण कशासाठी? 'पहूते वारे भुञ्जति'. 115. Katimhāti ११५. 'कति' शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. Kkhattuṃ [Pg.209] hoti. Kati vāre bhuñjati katikkhattuṃ bhuñjati. 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. किती वेळा जेवतो म्हणजे 'कतिक्खत्तुं भुञ्जति'. 116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ ११६. 'बहु' शब्दाहून 'धा' आणि 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतात, जर वारंवारता (जवळपास घडणे) असेल तर. Vārasambandhiniyā bahusaṃkhyāya dhā hoti kkhattuñca, vārānaṃ ce paccāsatti hoti. Bahuvāre bhuñjati bahudhā divasassa bhuñjati, bahukkhattuṃ vā. Paccāsattiyaṃti kiṃ, bahukkhattuṃ māsassa bhuñjati. वार दर्शवणाऱ्या 'बहु' शब्दाहून 'धा' आणि 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतात, जर वारांची (वेळांची) जवळीक (वारंवारता) असेल तर. अनेक वेळा जेवतो म्हणजे दिवसातून अनेक वेळा जेवतो 'बहुधा दिवसस्स भुञ्जति' किंवा 'बहुक्खत्तुं'. 'पच्चासत्तियं' (जवळीक) कशासाठी? 'बहुक्खत्तुं मासस्स भुञ्जति'. 117. Sa kiṃ vāti ११७. 'एक' शब्दाहून 'किं' प्रत्यय होतो आणि 'एक' च्या जागी 'स' आदेश होतो. Kiṃpaccayo ekassa sādeso ca nipaccate. Ekaṃ vāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, ekakkhattuṃ vā. 'किं' प्रत्यय होतो आणि 'एक' च्या जागी 'स' आदेश निपातनाने होतो. एक वेळा जेवतो म्हणजे 'सकिं भुञ्जति' किंवा 'एकक्खत्तुं'. 118. So vicchā+pakāresu ११८. वीप्सा (पुनरावृत्ती) आणि प्रकार अर्थी 'सो' प्रत्यय होतो. Vicchāyaṃ pakāre ca so hoti. Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti khaṇḍaso karoti. Puthuppakārena puthuso. Sabbena pakārena sabbaso. वीप्सा आणि प्रकार अर्थी 'सो' प्रत्यय होतो. तुकडा-तुकडा करतो म्हणजे 'खण्डसो करोति'. वेगवेगळ्या प्रकारे म्हणजे 'पुथुसो'. सर्व प्रकारे म्हणजे 'सब्बसो'. 119. Abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārā cī ११९. अभूततद्भाव (जे पूर्वी नव्हते ते होणे) अर्थी, 'कर', 'अस' आणि 'भू' धातूंचा योग असताना विकारवाचक शब्दाहून 'ची' प्रत्यय होतो. Avatthāvato+vatthantarenā+bhūtassa tāyā+vatthāya bhāve karā+sa+bhūhi sambandhe sati vikāravācakācī hoti. Adhavalaṃ dhavalaṃ karoti dhavalī karoti. Adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā. Adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūtatabbhāveti kiṃ, ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati[Pg.210]. Karāsabhūyogeti kiṃ, adhavalo dhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ, pakatiyā mā hotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalī karoti. (Nipātataddhitaṃ). एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत जे पूर्वी नव्हते ते होणे या अर्थी, 'कर', 'अस' आणि 'भू' धातूंचा संबंध असताना विकारवाचक शब्दाहून 'ची' प्रत्यय होतो. जे पांढरे नव्हते ते पांढरे करतो म्हणजे 'धवली करोति'. जे पांढरे नव्हते ते पांढरे असावे म्हणजे 'धवली सिया'. जे पांढरे नव्हते ते पांढरे होते म्हणजे 'धवली भवति'. 'अभूततद्भाव' कशासाठी? 'घटं करोति', 'दधि अत्थि', 'घटो भवति'. 'कर-अस-भू' योग कशासाठी? 'अधवलो धवलो जायते'. 'विकार' कशासाठी? मूळ प्रकृतीमध्ये बदल नसावा, 'सुवण्णं कुण्डली करोति'. (हे निपाततद्धित आहे). 120. Dissanta+ññepi paccayāti १२०. सांगितलेल्या प्रत्ययांव्यतिरिक्त इतरही प्रत्यय आढळतात. Vuttato+ññepi paccayā dissanti. Vividhā mātaro vimātaroti visesanasamāso, tāsaṃ puttā vemātikāti rikaṇapaccaye rānubandhattā ulope vuddhimhi kate vemātikā. Pathaṃ gacchantīti pathāvino, āvī. Issā assa atthīti issukī, ukī. Dhuraṃ vahantīti dhorayhā, yhaṇa. सांगितलेल्या प्रत्ययांव्यतिरिक्त इतरही प्रत्यय आढळतात. 'विविधा मातरो विमातरो' हा विशेषण समास आहे, त्यांचे पुत्र म्हणजे 'वेमातिका' - येथे 'रिकण' प्रत्यय होऊन, 'र' चा अनुबंध लोप पावल्याने आणि 'उ' चा लोप होऊन वृद्धी झाल्यावर 'वेमातिका' शब्द बनतो. मार्गाने जाणारे ते 'पथाविनो' - येथे 'आवी' प्रत्यय आहे. जिच्याजवळ ईर्ष्या आहे ती 'इस्सुकी' - येथे 'उकी' प्रत्यय आहे. धुरा वाहणारे ते 'धोरय्हा' - येथे 'य्हण' प्रत्यय आहे. Sāmaññañca viseso ca, bhāvajo ca nipātajo; Iti viññūhi viññeyyo, taddhito tu catubbidho. सामान्य, विशेष, भावज आणि निपातज; अशा प्रकारे तद्धित प्रत्यय चार प्रकारचे आहेत, असे विद्वानांनी जाणावे. Iti payogasiddhiyaṃ ṇādikaṇḍo pañcamo. अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमध्ये 'णादि' नावाचा पाचवा कांड समाप्त झाला. 6. Tyādikaṇḍa ६. त्यादि कांड (तिङन्त प्रकरण). Atha [Pg.211] tyādayo kriyāvācīhi dhātūhi vuccante. आता क्रियावाचक धातूंहून 'ति' इत्यादी (त्यादि) प्रत्यय सांगितले जातात. Kriyaṃ ācikkhatīti ākhyātanti kriyāpadassa pubbācariyasaññā. Kāla+kāraka+purisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇaṃ tyādyantaṃ aliṅgañca, vuttampi ce+taṃ – जे क्रियेचे कथन करते ते 'आख्यात' होय, ही क्रियापदाची पूर्वाचार्यांनी दिलेली संज्ञा आहे. काळ, कारक आणि पुरुष यांचे प्रकटीकरण करणारे, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांनी युक्त असणारे आणि लिंगरहित असणारे हे क्रियेचे लक्षण आहे. असे म्हटलेही आहे की - Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvācī tikārakaṃ; Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, ta+dākhyātanti vuccati. जे तीन काळ, तीन पुरुष यांनी युक्त, क्रियावाचक, तीन कारकांनी युक्त, लिंगरहित आणि दोन वचनांनी युक्त असते, त्याला 'आख्यात' असे म्हटले जाते. 14. Kriyatthā bahulaṃ –ti १४. 'क्रियार्था बहुलं' हे सूत्र सर्वत्र लागू होते. Ca sabbattha vattate. Kriyā attho etassāti kriyattho dhātu, so ca duvidho sakammakā+kammakavasena. Tattha yasmiṃ kriyatthe kattuvācimhā kammaṃ gavesīyate, so sakammako. Itaro akammako. आणि हे सर्वत्र लागू होते. ज्याचा अर्थ क्रिया आहे तो 'क्रियार्थ' म्हणजेच धातू होय. तो सकर्मक आणि अकर्मक अशा दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी, ज्या क्रियार्थामध्ये कर्त्याव्यतिरिक्त कर्माची अपेक्षा असते, तो सकर्मक होय. इतर तो अकर्मक होय. Tatra sakammakā kammāpekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā kaṭaṃ karoti, gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacati. Akammakā kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā acchati seti tiṭṭhati. Kriyāti ca gamanapacanādiko asattasammato kattari kamme vā patiṭṭhito kārakasamūhasādhiyo padattho vuccati. Api ca – त्यापैकी, सकर्मक धातू कर्माची अपेक्षा असणारी क्रिया दर्शवतात, जसे की 'कटं करोति', 'गामं गच्छति', 'ओदनं पचति'. अकर्मक धातू कर्माची अपेक्षा नसलेली क्रिया दर्शवतात, जसे की 'अच्छति', 'सेति', 'तिट्ठति'. क्रिया म्हणजे गमन, पचन इत्यादी, जी द्रव्यरूप नसून कर्ता किंवा कर्मामध्ये प्रतिष्ठित असते आणि कारकांच्या समूहाने साध्य होणारा पदार्थ मानली जाते. आणखी असे की - Karaṇaṃ bhavanaṃ cāpi, kara+bhūhi kathīyate; Tato kriyādivācattaṃ, pākādīnaṃ kathaṃ bhave. 'कर' आणि 'भू' धातूंनी करणे आणि होणे सांगितले जाते; मग पचन इत्यादी क्रियांचे क्रियावाचकत्व कसे सिद्ध होईल? Kara+bhūdhātūhi karaṇañca bhavanañca vuccati, pāka+gamanādīhi tesaṃ kriyābhavanānaṃ vāccattaṃ kathaṃ bhavatīti vuttaṃ hoti. Punapi – 'कर' आणि 'भू' धातूंनी करणे आणि होणे सांगितले जाते, तर पाक, गमन इत्यादींद्वारे त्या क्रिया आणि भवनांचे वाचकत्व कसे होते, असे म्हटले आहे. पुन्हा - Pākādīnañhi [Pg.212] vāccattaṃ, karabhūsu na yujjati; Taṃ bahutaravāccattaṃ, pākādīsu na yujjati. कारण पाक इत्यादींचे वाचकत्व 'कर' आणि 'भू' धातूंमध्ये जुळत नाही; आणि त्यांचे अधिक व्यापक वाचकत्व पाक इत्यादींमध्ये जुळत नाही. Taṃ nāma – ते म्हणजे - Kāriyarūpā hi dhātvatthā, sattāyuttā ca te+khilā; Tato kriyā ca bhāvo ca, sāmaññaṃ tesu gamyate. कारण धातूंचे अर्थ हे कार्यरूप असतात आणि ते सर्व सत्तेने (अस्तित्वाने) युक्त असतात; त्यामुळे त्यांच्यामध्ये क्रिया आणि भाव हे सामान्य रूपाने जाणवले जातात. 1. Vattamāneti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe. १. वर्तमानकाळात (वत्तमाना विभक्तीमध्ये) ति, अन्ति, सि, थ, मि, म, ते, अन्ते, से, व्हे, ए, म्हे (हे प्रत्यय होतात). Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Kriyādhikārattā ‘‘kriyatthā’’ti vuttaṃ. Tesa+maniyame – सुरू झालेल्या परंतु पूर्ण न झालेल्या (आरब्ध-अपरिसमाप्त) वर्तमान अर्थामध्ये वर्तमानकाळातील क्रिया दर्शवणारे 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात. क्रिया-अधिकाराच्या संबंधामुळे त्यांना 'क्रियार्थ' (क्रीयत्था) असे म्हटले आहे. त्यांच्या अनियमामध्ये (नियम नसताना) – 14. Pubbaparacchakkāna+mekānekesu tumhā+mha+sesesu dve dve majjhimu+ttama+paṭhamā १४. पूर्व (परस्मैपद) आणि पर (आत्मनेपद) या दोन्ही सहा-सहा प्रत्ययांच्या गटांमध्ये, एकवचन आणि अनेकवचनात, 'तुम्ह' (तू/तुम्ही), 'अम्ह' (मी/आम्ही) आणि उर्वरित (इतर नामे/सर्वनामे) कर्ते असताना, अनुक्रमे दोन-दोन प्रत्यय मध्यम, उत्तम आणि प्रथम पुरुषी होतात. Ekānekesu tumhaamhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānañca majjhimu+ttama+paṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ. Tatthati antīti paṭhamapuriso, ādo niddiṭṭhattā. Si tha iti majjhimapuriso, majjhe niddiṭṭhattā. Mi ma iti uttamapuriso. Uttamasaddo+yaṃ sabhāvato tipabhutīna+manta+māha. Paracchakkepi te antetiādinā evaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ sesesu bhavissatiādīsu sattasu paccayavidhānasuttesupi yojetabbaṃ. एकवचन आणि अनेकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांनी दर्शविल्या जाणाऱ्या आणि त्याव्यतिरिक्त इतर शब्दांनी दर्शविल्या जाणाऱ्या कारकांमध्ये (कर्त्यांमध्ये), पूर्व सहा (परस्मैपद) आणि पर सहा (आत्मनेपद) प्रत्ययांपैकी अनुक्रमे दोन-दोन प्रत्यय मध्यम, उत्तम आणि प्रथम पुरुषी होतात. त्यामध्ये, 'ति' आणि 'अन्ति' हे प्रथम पुरुष आहेत, कारण ते सुरुवातीला निर्दिष्ट केले आहेत. 'सि' आणि 'थ' हे मध्यम पुरुष आहेत, कारण ते मध्ये निर्दिष्ट केले आहेत. 'मि' आणि 'म' हे उत्तम पुरुष आहेत. हा 'उत्तम' शब्द स्वभावतः तीन पुरुषांच्या शेवटी येणाऱ्याला दर्शवतो. पर (आत्मनेपद) सहा प्रत्ययांमध्येही 'ते', 'अन्ते' इत्यादींच्या बाबतीत याच प्रकारे योजना करावी. याचप्रमाणे उर्वरित 'भविस्सती' इत्यादी सात प्रत्यय-विधान सूत्रांमध्येही योजना करावी. Idāni bhūvādīna+maṭṭhagaṇānaṃ bhūvādigaṇesu bhū=sattāya+miti paṭhamadhātuto parā tyādayo yojīyante. Tattha ‘‘ekamhi vattabbe [Pg.213] ekavacanaṃ’’ti tyādīsu parabhūtesu kattu+kamma+bhāvesuyeva kyavikaraṇalavikaraṇā hontīti ‘‘kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsu’’ ‘‘kattari lo’’ iccādinā tesaṃ vikaraṇānaṃ vidhānā tyādayo kattu+kamma+bhāvesveva viññāyantīti kattari timhilo. Ke te vikaraṇā – आता, 'भू' इत्यादी आठ गणांपैकी, 'भूवादि' गणातील 'भू' (अस्तित्व/सत्ता या अर्थी) या पहिल्या धातूच्या पुढे 'ति' इत्यादी प्रत्यय जोडले जातात. तिथे, 'एक सांगायचे असताना एकवचन' या नियमाने 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना, कर्ता, कर्म आणि भाव या अर्थांमध्येच 'क्य' आणि 'ल' हे विकरण प्रत्यय होतात. 'क्यो भावकम्मेस्वपरोक्खेसु मान-न्त-त्यादीसु' आणि 'कर्तरि लो' इत्यादी सूत्रांद्वारे त्या विकरणांचे विधान केले जात असल्यामुळे, 'ति' इत्यादी प्रत्यय कर्ता, कर्म आणि भाव या अर्थांमध्येच जाणले जातात; म्हणून कर्तरी प्रयोगात 'ति' इत्यादी प्रत्यय आणि 'ल' विकरण होते. ते विकरण कोणते आहेत? Pubbāparabhāgaṭṭhānā, bhinnadhātuvibhattiyo; Nissāya paccayā honti, ete vikaraṇā siyuṃ. धातू आणि विभक्ती प्रत्यय यांच्या पूर्व व पर भागात राहून, त्यांना वेगळे करणारे आणि त्यांचा आश्रय घेऊन जे प्रत्यय होतात, त्यांना 'विकरण' असे म्हणतात. 5,82. Yuvaṇṇāna+me, o paccaye ५,८२. प्रत्यय पुढे असताना 'इ' आणि 'उ' वर्णांच्या जागी अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात. Ivaṇṇu+vaṇṇantānaṃ kriyattānaṃ e+o honti yathākkamaṃ paccayeti ūsso+kāro. 'इ' आणि 'उ' वर्णाने अंत होणाऱ्या क्रियावाचक धातूंच्या जागी प्रत्यय पुढे असताना अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात. 'पच्चये' या सूत्रात 'उ' चा 'ओ' कार होतो. 5,89. Eona+maya+vā sare ५,८९. स्वर पुढे असताना 'ए' आणि 'ओ' च्या जागी अनुक्रमे 'अय' आणि 'अव' होतात. Sare pare eona+mayavā honti yathākkamaṃti ossa avādeso. So puriso sādhu bhavati, sā itthī sādhu bhavati, cittaṃ sādhu bhavati. स्वर पुढे असताना 'ए' आणि 'ओ' च्या जागी अनुक्रमे 'अय' आणि 'अव' आदेश होतात. या नियमाने 'ओ' चा 'अव' आदेश होतो. (उदा.) 'तो पुरुष चांगला होतो' (सो पुरिसो साधु भवति), 'ती स्त्री चांगली होते' (सा इत्थी साधु भवति), 'चित्त चांगले होते' (चित्तं साधु भवति). Uttattā kattu ākhyāte, tatiyā na ca kattari; Paṭhamāvibhatti hoteva, atthamattaṃ apekkhiya. आख्यात (क्रियापद) द्वारे कर्ता उक्त (व्यक्त) होत असल्यामुळे, कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होत नाही; केवळ अर्थाची अपेक्षा करून प्रथमा विभक्तीच होते. Satipi kriyāyekatte kattūnaṃ bahuttā ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ’’ti anti. क्रिया एकवचनी असली तरी, कर्त्यांच्या बहुत्वामुळे (अनेकत्वामुळे) 'अनेक सांगायचे असताना अनेकवचन' या नियमाने 'अन्ति' प्रत्यय होतो. 161. Kvaci vikaraṇānanti १६१. 'क्वचि विकरणानं' (कधीकधी विकरणांचा...) या सूत्राने - Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hotīti lavikaraṇassa lopo, sesaṃ purimasadisaṃ. Te purisā bhavanti. Majjhimapuri- sekavacanaṃ [Pg.214] si, tvaṃ bhavasi. Bahuvacanaṃ thapaccayo, tumhe bhavatha. Uttamapurisekavacanaṃ mipaccayo. 'कधीकधी विकरणांचा लोप होतो' या नियमाने 'ल' विकरणाचा लोप होतो, उर्वरित भाग पूर्वीप्रमाणेच राहतो. (उदा.) 'ते पुरुष होतात' (ते पुरिसा भवन्ति). मध्यम पुरुष एकवचनात 'सि' प्रत्यय होऊन 'तू होतोस' (त्वं भवसि) असे होते. अनेकवचनात 'थ' प्रत्यय होऊन 'तुम्ही होता' (तुम्हे भवथ) असे होते. उत्तम पुरुष एकवचनात 'मि' प्रत्यय होतो. 57. Himimesva+ssa ५७. 'हिमिमेसु अस्स' (हि, मि, म पुढे असताना 'अ' चा...) या सूत्राने - Akārassa dīgho hoti himimesu. Ahaṃ bhavāmi. Bahuvacanaṃ mapaccayo, mayaṃ bhavāma. Evaṃ paracchekkepi-bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavamhe. Keci dīghaṃ katvā paṭhanti, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīgho, bhavāmhe. 'हि', 'मि' आणि 'म' पुढे असताना 'अ' काराचा दीर्घ होतो. (उदा.) 'मी होतो' (अहं भवामि). अनेकवचनात 'म' प्रत्यय होऊन 'आम्ही होतो' (मयं भवाम) असे होते. याचप्रमाणे पर (आत्मनेपद) प्रत्ययांमध्येही होते - भवते, भवन्ते. भवसे, भवव्हे. भवे, भवम्हे. काही लोक दीर्घ करून वाचतात, 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्राने दीर्घ होऊन 'भवाम्हे' असे होते. Ettha ca – आणि येथे – Lajjā sattā ṭhiti jāgaraṇaṃ,Vuddhi kkhaya jīvita maraṇaṃ; Kīḷā ruci rocate ityevaṃ,Vuttā akammakadhātu sabbe. लज्जा (लाजणे), सत्ता (अस्तित्व), ठिती (थांबणे), जागरणं (जागे राहणे), वुद्धि (वाढणे), खय (क्षय होणे), जीवित (जपणे/जिवंत राहणे), मरणं (मरणे), कीळा (खेळणे), रुची (आवडणे), रोचते (शोभणे) इत्यादी सर्व अकर्मक धातू म्हटले आहेत. –Ti vuttattā kammaṃ dutiyā na. – 'ति' प्रत्ययाद्वारे (कर्म) उक्त (व्यक्त) होत असल्यामुळे, कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होत नाही. Paca=pāke, akāro uccāraṇattho, eva+muparipi. Paca iti ṭhite lavikaraṇaṃ, vikaraṇalopādi purimasamaṃ. So odanaṃ pacati, te pacanti. Tvaṃ pacasi, tumhe pacatha. Ahaṃ pacāmi, mayaṃ pacāma. Paracchakke-pacate, pacante. Pacase, pacavhe. Pace, pacāmhe. 'पच' हा धातू शिजवणे (पाक) या अर्थी आहे. यातील 'अ' कार केवळ उच्चारणासाठी आहे, पुढेही असेच समजावे. 'पच' अशी स्थिती असताना 'ल' विकरण होते, आणि विकरणाचा लोप इत्यादी प्रक्रिया पूर्वीप्रमाणेच होते. (उदा.) 'तो भात शिजवतो' (सो ओदनं पचति), 'ते शिजवतात' (ते pचन्ति). 'तू शिजवतोस' (त्वं पचसि), 'तुम्ही शिजवता' (तुम्हे पचथ). 'मी शिजवतो' (अहं पचामि), 'आम्ही शिजवतो' (मयं पचाम). पर (आत्मनेपद) प्रत्ययांमध्ये - पचते, पचन्ते. पचसे, पचव्हे. पचे, पचाम्हे. 1,22. Vippaṭisedhe १,२२. विप्रतिषेध (परस्पर विरोध) असताना – Vippaṭisedhanaṃ=aññamaññapaṭisedhanaṃ vippaṭisedho. Paṭhamamajjhimapurisānaṃ dvinnaṃ ekattha pasaṅge majjhimapurisabahuvacanaṃ thapaccayo. So [Pg.215] ca pacati, tvañca pacasi, tumhe pacatha. Tulyabalavirodhino hi vippaṭisedhā paṭhamamajjhimauttamapurisānaṃ tiṇṇaṃ ekattha pasaṅge uttamapurisabahuvacanaṃ hoti, so ca pacati, tvañca pacasi, ahañca pacāmi mayaṃ pacāmāti bhavati. विप्रतिषेध म्हणजे परस्पर विरोध (एकमेकांचा निषेध करणे). जेव्हा प्रथम पुरुष आणि मध्यम पुरुष या दोघांचा एकाच ठिकाणी प्रसंग येतो, तेव्हा मध्यम पुरुष अनेकवचनाचा 'थ' प्रत्यय होतो. (उदा.) 'तो शिजवतो आणि तू शिजवतोस = तुम्ही शिजवता' (सो च पचति, त्वञ्च पचसि = तुम्हे पचथ). समान बल असणाऱ्यांच्या विरोधात (विप्रतिषेधात) प्रथम, मध्यम आणि उत्तम या तिन्ही पुरुषांचा एकाच ठिकाणी प्रसंग आल्यास उत्तम पुरुष अनेकवचन होते. (उदा.) 'तो शिजवतो, तू शिजवतोस आणि मी शिजवतो = आम्ही शिजवतो' (सो च पचति, त्वञ्च पचसि, अहञ्च पचामि = मयं पचाम) असे होते. Ama+gama=gamane – 'गम' हा धातू जाणे (गमन) या अर्थी आहे – 5,173. Gama yami+sā+sa disānaṃ vā cchaṅa ५,१७३. 'गम', 'यम', 'इसु', 'अस', 'दिस' या धातूंच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना पर्यायाने 'च्छ' आदेश होतो. Etesaṃ dhātūnaṃ cchaṅa vā hoti nta+māna+tyādīsu. So gāmaṃ gacchati. Anti – या धातूंच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना पर्यायाने 'च्छ' आदेश होतो. (उदा.) 'तो गावात जातो' (सो गामं गच्छति). 'अन्ति' प्रत्यय पुढे असताना – 74. Garupubbā rassā re+ntentīnaṃ ७४. गुरु (दीर्घ) वर्ण पूर्वी असलेल्या र्‍हस्व स्वराच्या पुढे 'न्ते' आणि 'न्ती' च्या जागी पर्यायाने 'रे' होतो. Garupubbasmā rassā nte+ntīnaṃ re vā hoti. गुरु वर्ण पूर्वी असलेल्या र्‍हस्व स्वराच्या पुढे 'न्ते' आणि 'न्ती' च्या जागी पर्यायाने 'रे' आदेश होतो. Akkharaniyamo chandaṃ,Garulahuniyamo bhave vutti; Dīgho saṃyogādipubbo,Rasso garu lahu tu rasso. अक्षरांचा नियम म्हणजे छंद, आणि गुरु-लघूचा नियम म्हणजे वृत्ती होय. दीर्घ स्वर आणि जोडाक्षराच्या आधीचा स्वर 'गुरु' असतो, तर र्‍हस्व स्वर 'लघु' असतो. Gacchare gacchanti. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. Cchādesābhāvapakkhe ‘‘ū lasse’’ti ekāre gameti. Paralope gamenti. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema. Paracchakkepi so gacchate, gacchare gacchante. Gacchase, gacchavhe. Gacche, gacchāmhe. गच्छरे, गच्छन्ति. 'तू जातोस' (त्वं गच्छसि), 'तुम्ही जाता' (तुम्हे गच्छथ). 'मी जातो' (अहं गच्छामि), 'आम्ही जातो' (मयं गच्छाम). 'च्छ' आदेश न होण्याच्या पक्षात 'ऊ लस्से' या सूत्राने 'ए' कार होऊन 'गमेति' असे होते. पर-लोप झाल्यावर 'गमन्ति' होते. गमेसि, गमेथ. गमेमि, गमेम. पर (आत्मनेपद) प्रत्ययांमध्येही - सो गच्छते, गच्छरे, गच्छन्ते. गच्छसे, गच्छव्हे. गच्छे, गच्छाम्हे. Pure adhammo dibbati, purā marāmīti ca taṃsamīpe tabbohārūpacārena vattamānavacanaṃ. Vuttañhi – 'पूर्वी अधर्म वाढत असे' (पुरे अधम्मो दिब्बति) आणि 'लवकरच मी मरेन' (पुरा मरामि) या वाक्यांमध्ये, त्या काळाच्या समीपतेमुळे आणि व्यवहाराच्या उपचारामुळे वर्तमानकाळाचा प्रयोग केला जातो. कारण असे म्हटले आहे – Āraddhā+niṭṭhitaṃ [Pg.216] kiccaṃ, vattamānanti vuccati; Vattamānasamīpañca, vattamānanti vuccati. सुरू केलेले परंतु पूर्ण न झालेले कार्य 'वर्तमान' म्हटले जाते; आणि वर्तमानकाळाच्या समीप असणाऱ्या काळालाही 'वर्तमान' म्हटले जाते. Kimiva te – ते कशासारखे आहे? – Gaṅgāca taṃsamīpañca, yato gaṅgāti ñāyate; Gaṅgāyaṃ pātu+māgaccha, ghoso gaṅgāya+mityapi. ज्याप्रमाणे गंगा नदी आणि तिच्या जवळचा प्रदेश या दोन्हीला 'गंगा' म्हणूनच ओळखले जाते; जसे की 'गंगेवर पाणी पिण्यासाठी ये' आणि 'गंगेवर (गंगेच्या काठावर) गवळ्यांची वस्ती आहे' असे म्हटले जाते. Mukhyā+mukhyatthabhedena, vattamānaṃ tato dvidhā; Mukhyañhi ruḷhi+māpannaṃ, ta+dāropā amukhyatāti. म्हणून मुख्य आणि अमुख्य अर्थाच्या भेदाने वर्तमानकाळ दोन प्रकारचा आहे; मुख्य अर्थ रूढीने प्राप्त होतो, तर त्यावर आरोप केल्याने अमुख्य अर्थ प्राप्त होतो. Pure+purāsaddehi vā anāgatatā gamyate, tadā tassa vattamānattā. Kālabyattayo vā eso, bhavantyeva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘‘santesu parigūhāmi’’ ‘‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa’’ ‘‘ativelaṃ namassissaṃ’’ti. ‘‘Kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmī’’tiādīsu pana paccuppannasamīpe vattamānavacanaṃ. किंवा 'पुरे' आणि 'पुरा' या शब्दांमुळे भविष्यकाळ समजला जातो, तेव्हा त्याला वर्तमानकाळ मानले जाते. किंवा हा काळाचा व्यत्यय (बदल) आहे, कारण बहुलतेमुळे इतर काळातही 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतातच; जसे की 'सन्तेसु परिगूहामि', 'कायस्स भेदा अभिसम्परायं, सहब्यतं गच्छति वासवस्स', 'अतिवेलं नमस्सिस्सं'. परंतु 'तू कोठून येत आहेस? मी राजगृहाहून येत आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये वर्तमानकाळाचा प्रयोग वर्तमान समीप (नुकत्याच घडून गेलेल्या) अर्थात केला जातो. 5,175. Gama vada dānaṃ ghamma vajja dajjā ५,१७५. 'गम', 'वद' आणि 'दान' (दा) यांच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना अनुक्रमे 'घम्म', 'वज्ज' आणि 'दज्जा' हे आदेश होतात. Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti nta+māna+tyādīsu. Ghammati, ghammanti iccādi. 'गम' इत्यादी धातूंच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना पर्यायाने 'घम्म' इत्यादी आदेश होतात. जसे की - घम्मति, घम्मन्ति इत्यादी. Kamme – कर्मणी प्रयोगात (कम्मे) – Upasaggavasā koci, akammopi sakammako; Yathā+bhibhūyate rāgo, tāpasena mahiddhināti – उपसर्गाच्या प्रभावामुळे एखादा अकर्मक धातू देखील सकर्मक होतो; जसे की 'महान ऋद्धीमान तपस्व्याद्वारे रागाचा पराभव केला जातो (अभिभूत केला जातो)' – Vuttattā akammakato kammani anupubbā bhūdhātuto tyādayo honti. असे म्हटले असल्यामुळे, अकर्मक धातूपासून कर्मणी प्रयोगात 'अनु' उपसर्गपूर्वक 'भू' धातूच्या पुढे 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात. 5,17. Kyo [Pg.217] bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsu ५,१७. परोक्ष नसलेल्या (अपरोक्ष) भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये, 'मान', 'अन्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागलेल्या धातूंनंतर 'क्य' प्रत्यय होतो. Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu māna+nta+tyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Kakāro+nubandhakāriyattho. ‘‘Na te kānubandha+nāgamesū’’ti paṭisedhā okārābhāvo. Anubhūyati sukhaṃ devadattena. भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये विहित केलेल्या, परोक्ष नसलेल्या (अपरोक्ष), 'मान', 'अन्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागलेल्या क्रियापदांनंतर 'क्य' प्रत्यय होतो. 'क'कार हा अनुबन्धकार्यासाठी आहे. “न ते कानुबन्धनागमेसू” या निषेधामुळे 'ओ'काराचा अभाव होतो. (उदा.) देवदत्ताद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जातो (अनुभूयति सुखं देवदत्तेन). Ettha ca – आणि येथे – Ākhyātena avuttattā, kattuto tatiyā na tu; Dutiyā hoti kammassa, vuttattā paṭhamāpi+dha. आख्यात (क्रियापदा) द्वारे कर्ता उक्त (सांगितला) नसल्यामुळे कर्त्याची तृतीया विभक्ती होते, द्वितीया नाही; आणि कर्म उक्त असल्यामुळे येथे कर्माची प्रथमा विभक्ती होते. Anubhūyanti sampattiyo tayā. Anubhūyasi tvaṃ devadattena. Anubhūyatha tumhe. Ahaṃ anubhūyāmi, tayā mayaṃ anubhūyāma. Dvitte anubhuyyati+ccādi. Evaṃ paracchakke. तुझ्याद्वारे संपत्तीचा अनुभव घेतला जातो (अनुभूयन्ति सम्पत्तियो तया). देवदत्ताद्वारे तुझा अनुभव घेतला जातो (अनुभूयसि त्वं देवदत्तेन). तुम्हाद्वारे अनुभव घेतला जातो (अनुभूयथ तुम्हे). माझा अनुभव घेतला जातो (अहं अनुभूयामि), तुझ्याद्वारे आमचा अनुभव घेतला जातो (तया मयं अनुभूयाम). द्वित्त्व झाल्यावर 'अनुभुय्यति' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे परस्मैपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) रूपे होतात. Bhāve adabbavuttino bhāvassa ekattā ekavacanameva. Tañca paṭhamapurisekavacaneyeva sambhavati, neva+ññaṃ, bahulaṃvidhānā. Bhūyati bhūyate devadattena, sampati bhavanantyattho. भाव (क्रिया) अर्थामध्ये, द्रव्यवाचक नसलेल्या भावाच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच होते. आणि ते केवळ प्रथम पुरुष एकवचनातच संभवते, इतर कुठेही नाही, कारण बहुल विधानामुळे. (उदा.) देवदत्ताद्वारे अस्तित्त्व अनुभवले जाते (भूयति, भूयते देवदत्तेन), याचा अर्थ 'सध्या असणे' असा आहे. Pacadhātuto kamme kyo. 'पच्' धातूहून कर्म अर्थामध्ये 'क्य' प्रत्यय होतो. 37. Kyassati ३७. क्यस्सति (क्य + सति) Kriyatthā kyassa īña vā hoti. Ño ādyāvayavattho. Devadattena odano pacīyati paccati, reādese odanā pacīyare pacīyanti, paccare paccanti. Cavaggapubbarūpāni. Tvaṃ pacīyasi paccasi, tumhe pacīyatha paccatha. Ahaṃ pacīyāmi paccāmi, mayaṃ pacīyāma paccāma. Paracchakke devadattena odano pacīyate iccādi. क्रियापदाच्या 'क्य' प्रत्ययाला 'ईञ्' आदेश विकल्पेकरून होतो. 'ञ्' हा आदि-अवयवासाठी आहे. देवदत्ताद्वारे भात शिजवला जातो (देवदत्तेन ओदनो पचीयति, पच्चति). 'रे' आदेश झाल्यावर 'ओदना पचीयरे, पचीयन्ति, पच्चरे, पच्चन्ति' अशी रूपे होतात. च-वर्गाचे पूर्वरूप होते. तू शिजवला जातोस (त्वं पचीयसि, पच्चसि), तुम्ही शिजवले जाता (तुम्हे पचीयथ, पच्चथ). मी शिजवला जातो (अहं पचीयामि, पच्चामि), आम्ही शिजवले जातो (मयं पचीयाम, पच्चाम). आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) 'देवदत्तेन ओदनो पचीयते' इत्यादी रूपे होतात. Gamito [Pg.218] kamme cchaṅa ca īñaāgame ca kate tena gāmo gacchīyati, gāmā gacchīyanti. Gacchīyasi, gacchīyatha. Gacchīyāmi, gacchīyāma. Evaṃ paracchakke. Gamīyati gammati, gamīyanti gammanti. Gamīyasi gammasi, gamīyatha gammatha, gamīyāmi gammāmi, gamīyāma gammāma paracchakkepi evaṃ. Tathā ghammīyati, ghammīyanti iccādi. 'गम्' धातूहून कर्म अर्थामध्ये 'च्छङ्' प्रत्यय आणि 'ईञ्' आगम केल्यावर 'तेन गामो गच्छीयति' (त्याच्याद्वारे गावात गेले जाते), 'गामा गच्छीयन्ति' अशी रूपे होतात. 'गच्छीयसि, गच्छीयथ'. 'गच्छीयामि, गच्छीयाम'. याचप्रमाणे आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) रूपे होतात. 'गमीयति, गम्मति', 'गमीयन्ति, गम्मन्ति'. 'गमीयसि, गम्मसि', 'गमीयथ, गम्मथ', 'गमीयामि, गम्मामि', 'गमीयाम, गम्माम' आणि आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्येही याचप्रमाणे रूपे होतात. तसेच 'घम्मीयति, घम्मीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. Kriyatthā kattari tyādi, kammasmiñca sakammakā; Bhāve vā+kammakā kammā+vacanicchāya maññate. क्रियापदाचे 'ति' इत्यादी प्रत्यय कर्ता अर्थामध्ये होतात, आणि सकर्मक धातूंहून कर्म अर्थामध्ये होतात; अकर्मक धातूंहून भाव अर्थामध्ये किंवा कर्माची विवक्षा (बोलण्याची इच्छा) नसताना मानले जातात. Tathā hi vijjamānassāpi kammāssa avacanicchāyaṃ idaṃ vuccati – कारण, कर्म विद्यमान (उपस्थित) असतानाही त्याची विवक्षा नसताना असे म्हटले जाते – Satopi na vivakkhā+ssa, asatopi ca sā bhave; Taṃ yathā+nudarā kaññā, vañjhāvaddhitako yathā. विद्यमान असलेल्याचीही विवक्षा नसते, आणि अविद्यमान असलेल्याचीही विवक्षा असू शकते; जसे की 'अनुदरा कन्या' (पोट नसलेली मुलगी - बारीक पोटाची मुलगी) आणि 'वंध्येचा मुलगा' (वांझ स्त्रीचा वाढलेला मुलगा). Vivakkhā lokikā esā, asakya+mativattituṃ; Katha+mesa vipariyāso, loko evā+nayujjate. ही विवक्षा लौकिक (लोकाचारातील) आहे, जिचे उल्लंघन करणे अशक्य आहे; हा विपर्यास (उलटा व्यवहार) कसा? कारण लोकच अशा प्रकारे व्यवहार करतात. (Vattamānapaccayanayo). (वर्तमानकाळ प्रत्यय पद्धती समाप्त). 2. Bhavissati ssati ssanti ssati ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe २. भविष्यकाळ (भविस्सति): स्सति, स्सन्ति, स्ससि, स्सथ, स्सामि, स्साम, स्सते, स्सन्ते, स्ससे, स्सव्हे, स्सं, स्साम्हे. Bhavissati=anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti. भविष्यकाळ = न सुरू झालेल्या (अनागत/भविष्य) अर्थामध्ये वर्तमानकाळाच्या क्रियापदांनंतर 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय होतात. 35. A+ī+ssādīnaṃ byañjanassiña ३५. 'अ', 'ई' आणि 'स्स' इत्यादी व्यंजनांना 'इञ्' आगम होतो. Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssādīnañca byañjanassi+ña hoti vibhāsā. Vavatthitavibhāsā+yaṃ. Sseti ssādīnaṃ ssatiādīnañcāvayavo gahito, ‘‘ūbyañjanassā’’ti siddhepi [Pg.219] tyādīsu etesamevāti niyamattho+ya+mārambho. Lassākāralope o+avādese bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe. क्रियापदांनंतर येणाऱ्या 'अ' इत्यादी, 'ई' इत्यादी आणि 'स्स' इत्यादी व्यंजनांना विकल्पेकरून 'इञ्' आगम होतो. हा व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) आहे. 'स्से' हा 'स्सति' इत्यादींचा अवयव घेतला आहे. “ऊव्यञ्जनस्सा” या सूत्राने सिद्ध होत असतानाही, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये केवळ यांचाच नियम करण्यासाठी हा आरंभ केला आहे. 'ल' च्या अकाराचा लोप आणि 'ओ' चा 'अव्' आदेश झाल्यावर 'भविस्सति, भविस्सन्ति', 'भविस्ससि, भविस्सथ', 'भविस्सामि, भविस्साम', 'भविस्सते, भविस्सन्ते', 'भविस्ससे, भविस्सव्हे', 'भविस्सं, भविस्साम्हे' अशी रूपे होतात. Kamme – कर्म अर्थामध्ये – 49. Kyassa sse ४९. 'स्से' प्रत्यय असताना 'क्य' चा लोप होतो. Kyassa vā lopo hoti sse. Sukhaṃ tayā anubhavissati, anubhavissanti. Anubhavissasi, anubhavissatha. Anubhavissāmi, anubhavissāma. Aññatra anubhūyissati, anubhūyissanti iccādi. Evaṃ paracchakke. Bhāve-bhūyissati bhūyissate. 'स्से' प्रत्यय असताना 'क्य' चा विकल्पेकरून लोप होतो. तुझ्याद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जाईल (सुखं तया अनुभविस्सति, अनुभविस्सन्ति). 'अनुभविस्ससि, अनुभविस्सथ'. 'अनुभविस्सामि, अनुभविस्साम'. इतर ठिकाणी 'अनुभूयिस्सति, अनुभूयिस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) रूपे होतात. भाव अर्थामध्ये - 'भूयिस्सति, भूयिस्सते' अशी रूपे होतात. Kattari-pacissati, pacissanti iccādi. Kamme-pacissati odano devadattena, pacīyissati, paccissati. Paccissanti odanā pacīyissanti, pacīyissare, paccissare, paccissanti. कर्ता अर्थामध्ये - 'पचिस्सति, पचिस्सन्ति' इत्यादी. कर्म अर्थामध्ये - देवदत्ताद्वारे भात शिजवला जाईल (पचिस्सति ओदनो देवदत्तेन, पचीयिस्सति, पच्चिस्सति). 'पच्चिस्सन्ति ओदना पचीयिस्सन्ति, पचीयिस्सरे, पच्चिस्सरे, पच्चिस्सन्ति'. Gamito kattari-so gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. Saggaṃ gamissati, gamissanti. Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma iccādi. Kamme-gacchiyissati, gacchiyissanti iccādi. Kyalope gamissati, gamissanti iccādi. Tathā ghammissati ghammīyissati, ghammissanti, ghammīyissanti iccādi. 'गम्' धातूहून कर्ता अर्थामध्ये - तो जाईल (सो गच्छिस्सति), ते जातील (ते गच्छिस्सन्ति). तू जाशील (त्वं गच्छिस्ससि), तुम्ही जाल (तुम्हे गच्छिस्सथ). मी जाईन (अहं गच्छिस्सामि), आम्ही जाऊ (मयं गच्छिस्साम). 'गच्छिस्सते, gच्छिस्सन्ते'. 'गच्छिस्ससे, gच्छिस्सव्हे'. 'गच्छिस्सं, गच्छिस्साम्हे'. स्वर्गात जाईल (सग्गं गमिस्सति, गमिस्सन्ति). 'गमिस्ससि, गमिस्सथ'. 'गमिस्सामि, गमिस्साम' इत्यादी. कर्म अर्थामध्ये - 'गच्छियिस्सति, गच्छियिस्सन्ति' इत्यादी. 'क्य' चा लोप झाल्यावर 'गमिस्सति, गमिस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'घम्मिस्सति, घम्मीयिस्सति', 'घम्मिस्सन्ति, घम्मीयिस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात. 3. Nāme garahāvimhayesu ३. 'नाम' शब्द असताना निंदा आणि आश्चर्य अर्थांमध्ये. Nāmasadde [Pg.220] nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti. Ettha ‘‘jyādīhi knā’’ti knāvikaraṇe ‘‘ñāssane jā’’ti jādeso. Na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati. Kathañhi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati. Vimhaye-acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhiti, na pana saddaṃ sossati. Acchariyaṃ andho nāma pabbata+mārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati. (Bhavissantipaccayanayo). 'नाम' हा निपात शब्द असताना, निंदा आणि आश्चर्य व्यक्त होत असल्यास 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय होतात. (उदा. निंदेमध्ये) "हे लोक स्वतःला कल्याणधर्मी म्हणवून घेतील!" (इमे हि नाम कल्याणधम्मा पटिजानिस्सन्ति). येथे “ज्यादीहि क्ना” या सूत्राने 'क्ना' विकरण झाल्यावर “ञास्सने जा” या सूत्राने 'जा' आदेश होतो. "भिक्खूंनो, त्या मोघपुरुषाच्या मनात प्राण्यांबद्दल दया नसेल काय!" (न हि नाम भिक्खवे तस्स मोघपुरिसस्स पाणेसु अनुद्दया भविस्सति). "भिक्खूंनो, तो मोघपुरुष संपूर्ण मातीची कुटी कशी काय बनवेल!" (कथञ्हि नाम सो भिक्खवे मोघपुरिसो सब्बमत्तिकामयं कुटिकं करिस्सति). आश्चर्यामध्ये - "अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! शांत विहाराने प्रव्रजित लोक विहार करत आहेत, जिथे संज्ञा असलेला आणि जागृत असलेला मनुष्य पाचशे गाड्या जवळून निघून गेल्या तरी त्या पाहणार नाही आणि त्यांचा आवाजही ऐकणार नाही!" (अच्छरियं वत भो, अब्भुतं वत भो, सन्तेन वत भो पब्बजिता विहारेन विहरन्ति, यत्र हि नाम सञ्ञी समानो जागरो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्कन्तानि नेव दक्खिति, न पन सद्दं सोस्सति). "आश्चर्य आहे, आंधळा मनुष्य पर्वतावर चढेल (अच्छरियं अन्धो नाम पब्बतमारोहिस्सति), बहिरा मनुष्य आवाज ऐकेल (बधिरो नाम सद्दं सोस्सति)!" (भविष्यकाळ प्रत्यय पद्धती समाप्त). 4. Bhūte ī uṃ o ttha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe ४. भूतकाळात (भूते): ई, उं, ओ, त्थ, इं, म्हा, आ, ऊ, से, व्हं, अ, म्हे. Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā īādayo honti. Bhūtānajjatane upari vakkhamānattā ime īādayo bhūtajjatane. ‘‘Suvo ahosi ānando’’tiādīsu bhūtasāmaññeva bhavanti. भूतकाळात, म्हणजेच समाप्त झालेल्या अर्थामध्ये वर्तमानकाळाच्या क्रियापदांनंतर 'ई' इत्यादी प्रत्यय होतात. अनद्यतन भूतकाळ पुढे सांगितला जाणार असल्यामुळे, हे 'ई' इत्यादी प्रत्यय अद्यतन भूतकाळात होतात. “सुवो अहोसि आनन्दो” (उद्या आनंद होईल - येथे भूतकाळाचा प्रयोग भविष्यासाठी झाला आहे) इत्यादींमध्ये ते सामान्य भूतकाळातच होतात. Ahassu+bhayato aḍḍha-rattaṃ vā tadupaḍḍhataṃ; Antokatvāna viññeyyo, aho ajjatano iti; Tadañño pana yo kālo, so+najjatanasaññito. दिवसाच्या दोन्ही बाजूंचे अर्धे रात्र किंवा त्याहून अर्धा भाग अंतर्भूत करून 'अद्यतन दिवस' (आजचा दिवस) समजावा; आणि त्याव्यतिरिक्त जो काळ आहे, त्याला 'अनद्यतन' संज्ञा दिली जाते. Iti paṭhamapurisekavacanaṃ ī, अशा प्रकारे प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'ई' आहे, 15. Ā+ī+ssādīsva+ña vā १५. 'आ', 'ई' आणि 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना धातूच्या आधी विकल्पेकरून 'अञ्' (अ) आगम होतो. Āādo [Pg.221] īādo ssādo ca kriyatthassa vā aña hotīti dhātuto pubbaṃ aña. ‘‘Kattari lo’’ti lo, ekāra+avādesā ca. 'आ' इत्यादी, 'ई' इत्यादी आणि 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना क्रियापदाला विकल्पेकरून 'अञ्' आगम होतो, म्हणजेच धातूच्या आधी 'अञ्' लागतो. “कत्तरि लो” या सूत्राने 'ल' चा लोप होतो, आणि एकाराचा 'अव्' आदेश होतो. 38. Eyyātha+sse+a+ā+ī+thānaṃ o+a+aṃ+ttha+ttho+vhoka ३८. 'एय्याथ', 'स्से', 'अ', 'आ', 'ई' आणि 'थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'ओ', 'अ', 'अं', 'त्थ', 'त्थो' आणि 'व्हो' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃti īssattho, abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho. ‘‘Ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā’’ti īssa rassattaṃ. So abhavi bhavi, abhavī bhavī. 'एय्याथ' इत्यादींच्या जागी अनुक्रमे 'ओ' इत्यादी आदेश विकल्पेकरून होतात, म्हणून 'ई' च्या जागी 'त्थ' आदेश होऊन 'अभवित्थो, भवित्थो, अभवत्थो, भवत्थो' अशी रूपे होतात. “आ ई ऊ म्हा स्सा स्सम्हानं वा” या सूत्राने 'ई' चा र्‍हस्व होतो. (उदा.) तो झाला (सो अभवि, भवि, अभवी, भवी). 39. Uṃssiṃ+svaṃ+su ३९. 'उं' आणि 'सिं' च्या जागी 'सु' आदेश होतो. Tiuṃssa iṃsu+aṃsu vā honti. Abhaviṃsu bhaviṃsu, abhavaṃsu bhavaṃsu, abhavuṃ bhavuṃ. 'ति' (ti) आणि 'उं' (uṃ) यांच्या जागी 'इंसु' (iṃsu) आणि 'अंसु' (aṃsu) हे प्रत्यय पर्यायाने होतात. उदा. अभविंसु (abhaviṃsu), भविंसु (bhaviṃsu), अभवंसु (abhavaṃsu), भवंसु (bhavasṃu), अभवुं (abhavuṃ), भवुं (bhavuṃ). 42. Ossa a+i+ttha+ttho ४२. 'ओ' (o) च्या जागी 'अ' (a), 'इ' (i), 'त्थ' (ttha) आणि 'त्थो' (ttho) हे आदेश होतात. Ossa aādayo vā honti. Abhava bhava, abhavi bhavi, iñāgame abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavittho bhavittho, abhavattho bhavattho. 'ओ' (o) च्या जागी 'अ' (a) इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात. उदा. अभव (abhava), भव (bhava), अभवि (abhavi), भवि (bhavi); 'इ' (i) आगम झाल्यावर - अभवित्थ (abhavittha), भवित्थ (bhavittha), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभवित्तो (abhavittho), भवित्तो (bhavittho), अभवत्थो (abhavattho), भवत्थो (bhavattho). 43. Si ४३. 'सि' (si). Ossa si vā hoti. Abhavisi bhavisi, abhavasi bhavasi. Abhavo bhavo. 'ओ' (o) च्या जागी पर्यायाने 'सि' (si) होतो. उदा. अभविसि (abhavisi), भविसि (bhavisi), अभवसि (abhavasi), भवसि (bhavasi). अभवो (abhavo), भवो (bhavo). 45. Mhātthāna+muña ४५. 'म्ह' (mha) आणि 'त्थ' (ttha) यांच्या जागी 'उञ' (uña) होतो. Esaṃ [Pg.222] uña vā hoti. Īādisambandhīnameva gahaṇaṃ. Abhavuttha bhavuttha. यांच्या जागी पर्यायाने 'उञ' (uña) होतो. 'ई' (ī) इत्यादींशी संबंधित असलेल्यांचेच ग्रहण केले जाते. उदा. अभवुत्थ (abhavuttha), भवुत्थ (bhavuttha). 46. Iṃssa ca siña ४६. आणि 'इं' (iṃ) च्या जागी 'सिञ' (siña) होतो. Iṃssa ca siña vā hoti mhātthānañca bahulaṃ. Ikāraññakārā uccāraṇaādyāvayavatthā. Abhavasittha bhavasittha, abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavisiṃ bhavisiṃ, abhavasiṃ bhavasiṃ, abhaviṃ bhaviṃ. Uñāgame āssa rasso. Abhavumha bhavumha abhavumhā bhavumhā. Siñāgame abhavasimha bhavasimha abhavasimhā bhavasimhā abhavimha bhavimha abhavimhā bhavimhā abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. Paracchakke – ‘‘eyyāthā’’dinā tthe abhavittha bhavittha abhavattha bhavattha. Rasse abhavatha bhavatha, abhavā bhavā, abhavu bhavu. Abhavise bhavise, abhavase bhavase, abhavivhaṃ bhavivhaṃ abhavavhaṃ bhavavhaṃ, assa a+mādese abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, abhavimhe bhavimhe abhavamhe bhavamhe. Kamme sukhaṃ tayā anubhūyittho anvabhūyattho anubhūyattho anvabhūsi anubhūsī anvabhūyī anubhūyī, anvabhūyiṃsu anubhūyiṃsu anvabhūyaṃsu anubhūyaṃsu anvabhūyuṃ anubhūyuṃ iccādi. Bhāve-tena abhūyittho bhūyittho abhūyattho bhūyattho abhūyi bhūyi abhūyī bhūyī. Tena abhūyattha bhūyattha abhūya bhūya abhūyā bhūyā. 'इं' (iṃ) च्या जागी पर्यायाने 'सिञ' (siña) होतो आणि 'म्ह' (mha) व 'त्थ' (ttha) यांच्या जागी बहुधा होतो. 'इ'कार आणि 'ञ'कार हे केवळ उच्चारणासाठी आहेत. उदा. अभवसित्थ (abhavasittha), भवसित्थ (bhavasittha), अभवित्थ (abhavittha), भवित्थ (bhavittha), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभविसिं (abhavisiṃ), भविसिं (bhavisiṃ), अभवसिं (abhavasiṃ), भवसिं (bhavasiṃ), अभविं (abhaviṃ), भविं (bhaviṃ). 'उञ' आगम झाल्यावर 'आ' चा र्‍हस्व होतो - अभवुम्ह (abhavumha), भवुम्ह (bhavumha), अभवुम्हा (abhavumhā), भवुम्हा (bhavumhā). 'सिञ' आगम झाल्यावर - अभवसिम्ह (abhavasimha), भवसिम्ह (bhavasimha), अभवसिम्हा (abhavasimhā), भवसिम्हा (bhavasimhā), अभविम्ह (abhavimha), भविम्ह (bhavimha), अभविम्हा (abhavimhā), भविम्हा (bhavimhā), अभवम्ह (abhavamha), भवम्ह (bhavamha), अभवम्हा (abhavamhā), भवम्हा (bhavamhā). परस्मैपद षट्कात – “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना - अभवित्थ (abhavittha), भवित्थ (bhavittha), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha). र्‍हस्व झाल्यावर - अभवथ (abhavatha), भवथ (bhavatha), अभवा (abhavā), भवा (bhavā), अभवु (abhavu), भवु (bhavu). अभविसे (abhavise), भविसे (bhavise), अभवसे (abhavase), भवसे (bhavase), अभविव्हं (abhavivhaṃ), भविव्हं (bhavivhaṃ), अभवव्हं (abhavavhaṃ), भवव्हं (bhavavhaṃ). 'अ' च्या जागी 'म' आदेश झाल्यावर - अभवं (abhavaṃ), भवं (bhavaṃ), अभव (abhava), भव (bhava), अभविम्हे (abhavimhe), भविम्हे (bhavimhe), अभवम्हे (abhavamhe), भवम्हे (bhavamhe). कर्मणी प्रयोगात - 'सुखं तया अनुभूयित्थो' (sukhaṃ tayā anubhūyittho), 'अन्वभूयत्थो' (anvabhūyattho), 'अनुभूयत्थो' (anubhūyattho), 'अन्वभूसि' (anvabhūsi), 'अनुभूसी' (anubhūsī), 'अन्वभूयी' (anvabhūyī), 'अनुभूयी' (anubhūyī), 'अन्वभूयिंसु' (anvabhūyiṃsu), 'अनुभूयिंसु' (anubhūyiṃsu), 'अन्वभूयंसु' (anvabhūyaṃsu), 'अनुभूयंसु' (anubhūyaṃsu), 'अन्वभूयुं' (anvabhūyuṃ), 'अनुभूयुं' (anubhūyuṃ) इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'तेन अभूयित्थो' (tena abhūyittho), 'भूयित्थो' (bhūyittho), 'अभूयत्थो' (abhūyattho), 'भूयत्थो' (bhūyattho), 'अभूयि' (abhūyi), 'भूयि' (bhūyi), 'अभूयी' (abhūyī), 'भूयी' (bhūyī). 'तेन अभूयत्थ' (tena abhūyattha), 'भूयत्थ' (bhūyattha), 'अभूय' (abhūya), 'भूय' (bhūya), 'अभूया' (abhūyā), 'भूया' (bhūyā). So apacittho pacittho iccādi kattusamaṃ. Kamme-apacīyittho pacīyittho apacīyattho pacīyattho. Cavaggapubba- rūpe [Pg.223] apaccittho paccittho apaccattho paccattho apacīyi pacīyi apacīyī pacīyī apacci pacci apaccī paccī, apacīyiṃsu pacīyiṃsu apaciṃsu paciṃsu apacīyaṃsu pacīyaṃsu apaccaṃsu paccaṃsu apacīyuṃ pacīyuṃ apaccuṃ paccuṃ iccādi kattusamaṃ, pubbarūpova viseso. 'सो अपचित्थो' (so apacittho), 'पचित्थो' (pacittho) इत्यादी रूपे कर्तरी प्रयोगाप्रमाणे होतात. कर्मणी प्रयोगात - अपचीयित्थो (apacīyittho), पचीयित्थो (pacīyittho), अपचीयत्थो (apacīyattho), पचीयत्थो (pacīyattho). च-वर्गाचे पूर्वरूप झाल्यावर - अपच्चित्थो (apaccittho), पच्चित्थो (paccittho), अपच्चत्थो (apaccattho), पच्चत्थो (paccattho), अपचीयि (apacīyi), पचीयि (pacīyi), अपचीयी (apacīyī), पचीयी (pacīyī), अपच्चि (apacci), पच्चि (pacci), अपच्ची (apaccī), पच्ची (paccī), अपचीयिंसु (apacīyiṃsu), पचीयिंसु (pacīyiṃsu), अपचिंसु (apaciṃsu), पचिंसु (paciṃsu), अपचीयंसु (apacīyaṃsu), पचीयंसु (pacīyaṃsu), अपच्चंसु (apaccaṃsu), पच्चंसु (paccaṃsu), अपचीयुं (apacīyuṃ), पचीयुं (pacīyuṃ), अपच्चुं (apaccuṃ), पच्चुं (paccuṃ) इत्यादी रूपे कर्तरी प्रयोगाप्रमाणेच होतात, केवळ पूर्वरूप होणे हाच यात विशेष फरक आहे. So gāmaṃ agacchittho gacchittho iccādi purimasamaṃ. 'सो गामं अगच्छित्थो' (so gāmaṃ agacchittho), 'गच्छित्थो' (gacchittho) इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. 30. Ḍaṃsassa ca ñchaṅa ३०. 'दंस' (daṃs) धातूच्या जागी 'ञ्छङ' (ñchaṅa) आदेश होतो. Ḍaṃsassa ca gamissa ca ñchaṅa vā hoti ā+īādīsu. Agañchittho gañchittho agañchattho gañchattho agañchi gañchi agañchī gañchī iccādi. 'दंस' (daṃs) आणि 'गम्' (gam) धातूंच्या जागी 'आ' (ā), 'ई' (ī) इत्यादी प्रत्यय असताना पर्यायाने 'ञ्छङ' (ñchaṅa) आदेश होतो. उदा. अगञ्छित्थो (agañchittho), गञ्छित्थो (gañchittho), अगञ्छत्थो (agañchattho), गञ्छत्तो (gañchattho), अगञ्छि (agañchi), गञ्छि (gañchi), अगञ्छी (agañchī), गञ्छी (gañchī) इत्यादी. 29. Gamissā २९. 'गम्' (gam) धातूच्या जागी 'आ' (ā) होतो. Āādo īādo ca gamissa ā hoti vā. So agā agami gami agamittho gamittho agamattho gamattho. Īpaccaye lassākārassa ‘‘himimesva+ssā’’ti ettha ‘‘assā’’ti yogavibhāgā dīghe ‘‘dīghā īssā’’ti īssa siādeso, agamāsi agami gami agamī gamī, agamiṃsu gamiṃsu agamaṃsu gamaṃsu agamuṃ gamuṃ. Ossa aādese ajjhaguṃ. Tvaṃ ajjhagā parassa lopo. Tumhe ajjhaguttha. Ahaṃ ajjhagaṃ, mayaṃ ajjhagamha. Paracchakke – ‘‘eyyāthā’’dinā tthe so agacchittha gacchittha agañchittha gañchittha agamittha gamittha agama gama agamā gamā. Te agamū gamū, ossa āādese ajjhaguṃ. Tvaṃ agamise gamise. Tumhe agamivhaṃ. ‘‘Eyyāthā’’ dinā a+mādese ahaṃ agamaṃ gamaṃ ajjhagaṃ. Mayaṃ agamimhe gamimhe. Kammeagacchīyi agamīyi, agacchiyuṃ agamiyuṃ iccādi. Tathā aghammī ghammī iccādi. 'आ' (ā) आणि 'ई' (ī) इत्यादी प्रत्यय असताना 'गम्' (gam) धातूच्या जागी पर्यायाने 'आ' (ā) होतो. उदा. सो अगा (so agā), अगमि (agami), गमि (gami), अगमित्तो (agamittho), गमित्तो (gamittho), अगमत्तो (agamattho), गमत्तो (gamattho). 'ई' (ī) प्रत्यय असताना र्‍हस्व अकाराचा “हिमिमेस्वेस्स” (himimesvassa) या सूत्रातील “अस्स” (assa) या योगविभागाने दीर्घ होतो आणि “दीघा ईस्स” (dīghā īssā) या सूत्राने 'ई' च्या जागी 'सि' (si) आदेश होतो, उदा. अगमासि (agamāsi), अगमि (agami), गमि (gami), अगमी (agamī), गमी (gamī), अगमिंसु (agamiṃsu), गमिंसु (gamiṃsu), अगमंसु (agamaṃsu), गमंसु (gamaṃsu), अगमुं (agamuṃ), गमुं (gamuṃ). 'ओ' (o) च्या जागी 'अ' (a) आदेश झाल्यावर - अज्झगुं (ajjhaguṃ). त्वं अज्झगा (tvaṃ ajjhagā) - येथे परलोप होतो. तुम्हे अज्झगुत्थ (tumhe ajjhaguttha). अहं अज्झगं (ahaṃ ajjhagaṃ), मयं अज्झगम्ह (mayaṃ ajjhagamha). परस्मैपद षट्कात – “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना - सो अगच्छित्थ (so agacchittha), गच्छित्थ (gacchittha), अगञ्छित्थ (agañchittha), गञ्छित्थ (gañchittha), अगमित्थ (agamittha), गमित्थ (gamittha), अगम (agama), गम (gama), अगमा (agamā), गमा (gamā). ते अगमू (te agamū), गमू (gamū), 'ओ' (o) च्या जागी 'आ' (ā) आदेश झाल्यावर - अज्झगुं (ajjhaguṃ). त्वं अगमिसे (tvaṃ agamise), गमिसे (gamise). तुम्हे अगमिव्हं (tumhe agamivhaṃ). “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'अ' आणि 'म' आदेश झाल्यावर - अहं अगमं (ahaṃ agamaṃ), गमं (gamaṃ), अज्झगं (ajjhagaṃ). मयं अगमिम्हे (mayaṃ agamimhe), गमिम्हे (gamimhe). कर्मणी प्रयोगात - अगच्छीयि (agacchīyi), अगमीयि (agamīyi), अगच्छीयुं (agacchīyuṃ), अगमीयुं (agamīyuṃ) इत्यादी. तसेच अघम्मी (aghammī), घम्मी (ghammī) इत्यादी. 13. Māyoge ī+āādī १३. 'मा' (mā) चा योग असताना 'ई' (ī), 'आ' (ā) इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात. Māyoge [Pg.224] sati īādayo āādayo ca vā honti. Sakakālato kālantarepi paccayavidhānattho+yaṃ. Mā bhavaṃ abhavittho iccādi. Vāvidhānāssatyādi+eyyādi+tvādayopi honti, mā bhavaṃ bhavissati, mā bhavaṃ bhaveyya, mā bhavaṃ bhavatu iccādi. (Īādipaccayanayo). 'मा' (mā) चा योग असताना 'ई' (ī) इत्यादी आणि 'आ' (ā) इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात. हा नियम स्वतःच्या काळाव्यतिरिक्त इतर काळातही प्रत्यय विधानासाठी आहे. उदा. मा भवं अभवित्थो (mā bhavaṃ abhavittho) इत्यादी. 'वा' या विधानामुळे भविष्यकाळ (स्सत्यादि), विध्यर्थ (एय्यादि) आणि आज्ञार्थ (त्वादय) प्रत्यय देखील होतात, उदा. मा भवं भविस्सति (mā bhavaṃ bhavissati), मा भवं भवेय्य (mā bhavaṃ bhaveyya), मा भवं भवतु (mā bhavaṃ bhavu) इत्यादी. (हा 'ई' इत्यादी प्रत्ययांचा विधी होय). 5. Anajjatane ā ūo ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase ५. अनद्यतन (आजचा नसलेला) भूतकाळात 'आ, ऊ, ओ, त्थ, अ, म्हा, त्थ, त्थुं, से, व्हं, इं, म्हेसे' हे प्रत्यय होतात. Avijjamānajjatane bhūtatthe vattamānato kriyatthā āādayo honti vā. ‘‘Eyyāthā’’dinā tthe ‘‘ā ī ū mhā’’ iccādinā rasse ca so abhavattha bhavattha abhava bhava abhavā bhavā, te abhavu bhavu abhavū bhavū. O, ‘‘ossā’’tiādinā aādayo, abhava bhava abhavi bhavi abhavattha bhavattha abhavattho bhavattho, siādese abhavasi bhavasi abhavo bhavo. Tumhe abhavattha bhavattha. Ahaṃ abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, mayaṃ abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. So abhavattha bhavattha. Te abhavatthuṃ bhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase bhavase. Tumhe abhavavhaṃ bhavavhaṃ. ‘‘Issa ca siña’’ti siṃ, ahaṃ abhavasiṃ bhavasiṃ abhaviṃ bhaviṃ. Mayaṃ abhavamhase bhavamhase. Kamme-tthe sukhaṃ tayā anubhūyittha, iñāgamābhāve anubhūyattha iccādi. Bhāve-abhūyattha bhūyattha iccādi. अनद्यतन (आजचा नसलेला) भूतकाळात क्रिया दर्शवण्यासाठी 'आ' इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात. “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना आणि “आ ई ऊ म्हा” (ā ī ū mhā) इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर - सो अभवत्थ (so abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभव (abhava), भव (bhava), अभवा (abhavā), भवा (bhavā); ते अभवु (te abhavu), भवु (bhavu), अभवू (abhavū), भवू (bhavū). 'ओ' (o) च्या जागी “ओस्सा” (ossā) इत्यादी सूत्राने 'अ' इत्यादी आदेश झाल्यावर - अभव (abhava), भव (bhava), अभवि (abhavi), भवि (bhavi), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभवत्त्थो (abhavattho), भवत्त्थो (bhavattho); 'सि' (si) आदेश झाल्यावर - अभवसि (abhavasi), भवसि (bhavasi), अभवो (abhavo), भवो (bhavo). तुम्हे अभवत्थ (tumhe abhavattha), भवत्थ (bhavattha). अहं अभवं (ahaṃ abhavaṃ), भवं (bhavaṃ), अभव (abhava), भव (bhava); मयं अभवम्ह (mayaṃ abhavamha), भवम्ह (bhavamha), अभवम्हा (abhavamhā), भवम्हा (bhavamhā). सो अभवत्थ (so abhavattha), भवत्थ (bhavattha). ते अभवत्थुं (te abhavatthuṃ), भवत्थुं (bhavatthuṃ). त्वं अभवसे (tvaṃ abhavase), भवसे (bhavase). तुम्हे अभवव्हं (tumhe abhavavhaṃ), भवव्हं (bhavavhaṃ). “इंस च सिञ” (iṃssa ca siña) या सूत्राने 'सिं' (siṃ) झाल्यावर - अहं अभवसिं (ahaṃ abhavasiṃ), भवसिं (bhavasiṃ), अभविं (abhaviṃ), भविं (bhaviṃ). मयं अभवम्हसे (mayaṃ abhavamhase), भवम्हसे (bhavamhase). कर्मणी प्रयोगात 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना - 'सुखं तया अनुभूयित्थ' (sukhaṃ tayā anubhūyittha); 'इ' आगम न झाल्यास - 'अनुभूयत्थ' (anubhūyattha) इत्यादी. भावे प्रयोगात - अभूयत्थ (abhūyattha), भूयत्थ (bhūyattha) इत्यादी. So [Pg.225] odanaṃ apacattha pacattha iccādi kattusamaṃ. Kamme-apacīyattha pacīyattha apaccattha paccattha apacīya pacīya apacīyā pacīyā apacca pacca apaccā paccā. Apacīyu pacīyu apacīyū pacīyū apaccu paccu apaccū paccū iccādi. ‘‘Māyoge ī+āādī’’ti māyogepi āādayo, mā bhavaṃ apaccattha iccādi. 'सो ओदनं अपचत्थ' (so odanaṃ apacattha), 'पचत्थ' (pacattha) इत्यादी रूपे कर्तरी प्रयोगाप्रमाणे होतात. कर्मणी प्रयोगात - अपचीयत्थ (apacīyattha), पचीयत्थ (pacīyattha), अपच्चत्थ (apaccattha), पच्चत्थ (paccattha), अपचीय (apacīya), पचीय (pacīya), अपचीया (apacīyā), पचीया (pacīyā), अपच्च (apacca), पच्च (pacca), अपच्चा (apaccā), पच्चा (paccā). अपचीयु (apacīyu), पचीयु (pacīyu), अपचीयू (apacīyū), पचीयू (pacīyū), अपच्चु (apaccu), पच्चु (paccu), अपच्चू (apaccū), पच्चू (paccū) इत्यादी. “मायोगे ई+आआदी” (māyoge ī+āādī) या सूत्राने 'मा' चा योग असताना देखील 'आ' इत्यादी प्रत्यय होतात, उदा. मा भवं अपच्चत्थ (mā bhavaṃ apaccattha) इत्यादी. Tathā agacchattha gacchattha iccādi purimasamaṃ. Tathā agamattha gamattha iccādipi aghammattha ghammattha iccādipi. (Anajjatanapaccayanayo). तसेच अगच्छत्थ (agacchattha), गच्छत्थ (gacchattha) इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. तसेच अगमत्थ (agamattha), गमत्थ (gamattha) इत्यादी आणि अघम्मत्थ (aghammattha), घम्मत्थ (ghammattha) इत्यादी रूपे देखील होतात. (हा अनद्यतन भूतकाळ प्रत्ययांचा विधी होय). 6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe ६. परोक्ष (डोळ्यांसमोर नसलेल्या) भूतकाळात 'अ, उ, ए, त्थ, अ, म्ह, त्थ, रे, त्त्थो, व्हो, इ, म्हे' हे प्रत्यय होतात. Apaccakkhe bhūtānajjatane vattamānato kriyatthā aādayo honti. Akkhānaṃ=indriyānaṃ paraṃ parokkhaṃ. Tasmiṃ. ‘‘Aparokkhesū’’ti vacanā kya+lādivikaraṇā na honti. प्रत्यक्ष नसलेल्या (अपरोक्ष) अनद्यतन भूतकाळात क्रिया दर्शवण्यासाठी 'अ' इत्यादी प्रत्यय होतात. 'अक्खाणं' (akkhānaṃ) म्हणजे इंद्रियांच्या पलीकडचे ते 'परोक्ष' (parokkhaṃ) होय. त्या अर्थी. “अपरोक्खेसु” (aparokkhesu) या वचनामुळे 'क्य' (kya) आणि 'ल' (la) इत्यादी विकरण प्रत्यय होत नाहीत. 5,71. Parokkhāyañca ५,७१. आणि परोक्ष काळात (द्वित्व होते). Parokkhāyaṃ paṭhama+mekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. ‘‘Bhūssa vuka’’ itiādīsu vuka, bhūva bhūva iti dvitte – परोक्ष काळात शब्दाचे पहिले एकाक्षरी (एक स्वर असलेले) रूप द्वित्व पावते (दोन वेळा होते). “भूस्स वुक” (bhūssa vuka) इत्यादी सूत्रांनी 'वुक' (vuka) आदेश होऊन, 'भूव भूव' (bhūva bhūva) असे द्वित्व झाल्यावर - 5,75. Lopo+nādibyañjanassa ५,७५. अनादि व्यंजनाचा लोप होतो. Dvitte pubbassa ādito+ññassa byañjanassa lopo hoti. द्वित्व (द्विरुक्ती) झाल्यावर, पूर्व (पहिल्या) अक्षराच्या सुरुवातीच्या व्यंजनाखेरीज इतर व्यंजनाचा लोप होतो. 18. Pubbassa a १८. पूर्व अक्षराचा 'अ' होतो. Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti. 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना द्वित्व झाल्यावर, पूर्व 'भू' धातूच्या स्वराचा 'अ' होतो. 5,78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā ५,७८. चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते. Dvitte [Pg.226] pubbesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti yathākkamaṃti bakāre so babhūva kira, te babhuvu kira. Tvaṃ babhuve kira, iña tumhe babhuvittha kira. Ahaṃ babhuva kira, mayaṃ babhuvimha kira. So babhuvittha kira, te babhuvire kira. Tvaṃ babhuvittho kira, tumhe babhuvivho kira. Ahaṃ babhuvi kira, mayaṃ babhuvimhe kira. Kamme-anupabhuva kira iccādi. Bhāvebabhuva babhuvittha kira. द्वित्व झाल्यावर, पूर्व अक्षरांमधील चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते. 'ब' कार झाल्यावर - 'सो बभूव किर' (तो झाला म्हणे), 'ते बभुवु किर' (ते झाले म्हणे). 'त्वं बभुवे किर' (तू झालास म्हणे), 'इञ्' आगम झाल्यावर 'तुम्हे बभुवित्थ किर' (तुम्ही झालात म्हणे). 'अहं बभूव किर' (मी झालो म्हणे), 'मयं बभुविम्ह किर' (आम्ही झालो म्हणे). 'सो बभुवित्थ किर' (तो झाला म्हणे - आत्मनेपद), 'ते बभुविरे किर' (ते झाले म्हणे). 'त्वं बभुवित्थो किर' (तू झालास म्हणे), 'तुम्हे बभुविव्हो किर' (तुम्ही झालात म्हणे). 'अहं बभुवि किर' (मी झालो म्हणे), 'मयं बभुविम्हे किर' (आम्ही झालो म्हणे). कर्मणी प्रयोगात - 'अनुपभूव किर' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'बभूव', 'बभुवित्थ किर'. Papaca, papacu. Papace, iñāgame papacittha. Aññatra ‘‘saṃyogādilopo’’ti lopo, papacittha. Papaca, papacimha. Papacittha, papacire. Papacittho papacitho, papacivho. Papaci, papacimhe. Evaṃ kamme. 'पपच' (त्याने शिजवले म्हणे), 'पपचु' (त्यांनी शिजवले म्हणे). 'पपचे', 'इञ्' आगम झाल्यावर 'पपचित्थ'. इतर ठिकाणी "संयोगादिलोप" या सूत्राने लोप होऊन 'पपचित्थ' होते. 'पपच', 'पपचिम्ह'. 'पपचित्थ', 'पपचिरे'. 'पपचित्थो', 'पपचिथो', 'पपचिव्हो'. 'पपचि', 'पपचिम्हे'. कर्मणी प्रयोगातही याचप्रमाणे होते. Aādipaccaye dvibhāve anādibyañjanalope pubbassa ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti cavaggajakāre ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīghe ca kate so gāmaṃ jagāma kira, jagamu. Jagame, jagamittha. Jagama, jagamimha. Jagamittha, jagamire. Jagamittho, jagamivho. Jagami, jagamimhe. Evaṃ kamme. 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना, द्वित्व झाल्यावर, अनादि व्यंजनाचा लोप झाल्यावर, पूर्व अक्षराच्या जागी "कवग्गहानं चवग्गजा" या सूत्राने च-वर्गातील वर्ण (ज्) झाल्यावर आणि "ब्यञ्जने दीघरस्सा" या सूत्राने दीर्घ झाल्यावर - 'सो गामं जगाम किर' (तो गावाला गेला म्हणे), 'जगमु'. 'जगमे', 'जगमित्थ'. 'जगम', 'जगमिम्ह'. 'जगमित्थ', 'जगमिरे'. 'जगमित्थो', 'जगमिव्हो'. 'जगमि', 'जगमिम्हे'. कर्मणी प्रयोगातही याचप्रमाणे होते. Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyā katā abhinibbattikāle+nupaladdhāsamānā phalenā+numīyamānā parokkhāva vatthuto. Tena uttamavisayepi payogasambhavo. (Parokkhāpaccayanayo). मोहग्रस्त, विक्षिप्त किंवा आसक्त चित्ताने स्वतः केलेली क्रिया देखील, ती घडत असताना प्रत्यक्ष न समजल्यामुळे, नंतर केवळ परिणामावरून अनुमानित केली जाते, ती प्रत्यक्षात 'परोक्षा' (परोक्ष भूतकाळ) च असते. त्यामुळे उत्तम पुरुषाच्या (प्रथम पुरुष - स्वतःच्या) बाबतीतही याचा प्रयोग संभवतो. (हा परोक्षा प्रत्यय विधी होय). 7. Yyodo [Pg.227] vā+tipattiyaṃ ssā ssaṃsu sse ssatha ssaṃ ssamhā ssatha ssiṃsussasessavhessiṃ ssāmhase. ७. क्रियातिपत्ती (अतिपत्ती - अट किंवा संकेत) अर्थामध्ये 'एय्य' इत्यादींच्या जागी 'स्सा, स्संसु, स्से, स्सथ, स्सं, स्सम्ह, स्सथ, स्सिंसु, स्ससे, स्सव्हे, स्सिं, स्साम्हसे' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. Eyyādo visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti. Vidhurapaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyātipatana+manipphatti kriyātipatti. Ete ca ssādayo sāmatthiyā atītānāgatesveva honti, na vattamāne, tatra kriyātipatyasambhavā. Iñāgame ssāssa vā rasse ca sace so paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissa, arahā abhavissa bhavissa abhavissā bhavissā vā, te ca taṃ alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu bhavissaṃsu. ‘‘Eyyāthā’’dinā ssessa vā akāre tvaṃ abhavissa bhavisse. Tumhe abhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ. Rasse mayaṃ abhavissamha bhavissamha abhavissamhā bhavissamhā. Paracchakke-so abhavissatha, abhavissiṃsu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase. 'एय्य' इत्यादींच्या विषयात क्रियातिपत्ती (संकेतार्थ) असताना 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय होतात. प्रतिकूल कारणांच्या उपस्थितीमुळे किंवा कारणांच्या अभावामुळे क्रियेची असिद्धी (पूर्ण न होणे) म्हणजेच 'क्रियातिपत्ती' होय. आणि हे 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय स्वाभाविकपणे केवळ भूतकाळ आणि भविष्यकाळातच होतात, वर्तमानकाळात नाही; कारण वर्तमानकाळात क्रियातिपत्तीचा (क्रियेच्या असिद्धीचा) संभव नसतो. 'इञ्' आगम झाल्यावर, 'स्सा' चा विकल्पेकरून र्‍हस्व झाल्यावर - 'सचे सो पठमवये पब्बज्जं अलभिस्स, अरहा अभविस्स भविस्स अभविस्सा भविस्सा वा' (जर त्याने तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली असती, तर तो अर्हत झाला असता), 'ते च तं अलभिस्सुं, अरहन्तो अभविस्सुं भविस्सुं'. "एय्याथा" इत्यादी सूत्राने 'स्से' च्या जागी विकल्पेकरून 'अ' कार झाल्यावर - 'त्वं अभविस्स भविस्से'. 'तुम्हे अभविस्सथ'. 'अहं अभविस्सं'. र्‍हस्व झाल्यावर - 'मयं अभविस्सम्ह भविस्सम्ह अभविस्म्हा भविस्म्हा'. परस्मैपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये - 'सो अभविस्सथ', 'अभविस्सिंसु'. 'अभविस्ससे', 'अभविस्सव्हे'. 'अभविस्सिं', 'अभविस्साम्हसे'. Kamme-tena sukhaṃ anvabhavissa, anvabhavissaṃsu kyalopo. Anvabhūyissa anvabhūyissā iccādi. Bhāve-tena abhūyissa bhūyissa abhūyissā bhūyissā. Abhūyissatha bhūyissatha. कर्मणी प्रयोगात - 'तेन सुखं अन्वभविस्स' (त्याने सुखाचा अनुभव घेतला असता), 'अन्वभविस्सुं' ('क्य' चा लोप होऊन). 'अन्वभूयिस्स', 'अन्वभूयिस्सा' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'तेन अभूयिस्स', 'भूयिस्स', 'अभूयिस्सा', 'भूयिस्सा'. 'अभूयिस्सथ', 'भूयिस्सथ'. Evaṃ taṇḍulādisādhanaṃ alabhissa, odanaṃ apacissa pacissa iccādi. Kamme-tena odano apacissa pacissa apacissā pacissā apacīyissa pacīyissa apacīyissā pacīyissā apaccissa paccissa apaccissā paccissā iccādi. याचप्रमाणे - 'तण्डुलादिसाधनं अलभिस्स' (तांदूळ इत्यादी साधने मिळाली असती तर), 'ओदनं अपचिस्स', 'पचिस्स' (भात शिजवला असता) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'तेन ओदनो अपचिस्स', 'पचिस्स', 'अपचिस्सा', 'पचिस्सा', 'अपचीयिस्स', 'पचीयिस्स', 'अपचीयिस्सा', 'पचीयिस्सा', 'अपच्चिस्स', 'पच्चिस्स', 'अपच्चिस्सा', 'पच्चिस्सा' इत्यादी. So agacchissa gacchissa agacchissā gacchissā iccādi. Cchādesā+bhāve agamissa gamissa agamissā gamissā iccādi. Kamme-agacchissa [Pg.228] gacchissa agacchīyissa iccādi. Agamissa gamissa agamīyissa iccādi. Tathā aghammissa iccādi. (Kriyātipattipaccayanayo). 'सो अगच्छिस्स', 'गच्छिस्स', 'अगच्छिस्सा', 'गच्छिस्सा' इत्यादी. 'च्छ' आदेश न झाल्यास - 'अगमिस्स', 'गमिस्स', 'अगमिस्सा', 'गमिस्सा' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'agacchissa' (अगच्छिस्स), 'गच्छिस्स', 'अगच्छीयिस्स' इत्यादी. 'अगमिस्स', 'गमिस्स', 'अगमीयिस्स' इत्यादी. तसेच 'अघम्मिस्स' इत्यादी. (हा क्रियातिपत्ती प्रत्यय विधी होय). 8. Hetuphalesve+yya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyāvho eyyaṃ eyyāmhe. ८. कार्य-कारण (हेतू आणि फल) अर्थामध्ये 'एय्य, एय्युं, एय्यासि, एय्याथ, एय्यामि, एय्याम, एथ, एरं, एथो, एय्याव्हो, एय्यं, एय्याम्हे' हे प्रत्यय होतात. Hetubhūtāyaṃ phalabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo honti vā. Lavikaraṇavuddhiādi pubbasamaṃ. Parikappe – कारणरूप आणि फलरूप क्रियेमध्ये, वर्तमानकाळातील धातूंच्या पुढे क्रिया दर्शवणारे 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. विकरण, वृद्धी इत्यादी कार्ये पूर्वीप्रमाणेच होतात. परिकल्प (तर्क किंवा कल्पना) अर्थामध्ये - 75. Eyye+yyāse+yyannaṃ ṭe ७५. 'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्यं' यांच्या जागी विकल्पेकरून 'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्यं' हेच होतात. Eyya+eyyāsi+eyya+miccesa+me vā hoti. So dāni kinnu kho bhave, yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya. 'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्य' हेच विकल्पेकरून होतात. "सो दानि किन्नु खो भवे, यदि सो पठमवये पब्बजेय्य, अरहा भवेय्य" (आता तो काय बरे असेल? जर त्याने तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली असती, तर तो अर्हत झाला असता). 47. Eyyuṃssuṃ ४७. 'एय्युं' च्या जागी 'स्सुं' होतो. Eyyu+miccassa ñuṃ vā hoti. Sace saṃkhārā niccā bhavuṃ bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ. Yadi tvaṃ bhave bhaveyyāsi. ‘‘Eyyāthā’’ dinā assa okāre tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha katha+mahaṃ devo bhaveyyāmi. 'एय्युं' च्या जागी विकल्पेकरून 'उं' होतो. "सचे संखारा निच्चा भवुं भवेय्युं, न निरुज्झेय्युं" (जर संस्कार नित्य असते, तर ते निरुद्ध झाले नसते). "यदि त्वं भवे भवेय्यासि" (जर तू असशील). "एय्याथ" इत्यादी सूत्राने 'अ' च्या जागी 'ओ' कार झाल्यावर - 'तुम्हे भवेय्याथो', 'भवेय्याथ'. "कथं अहं देवो भवेय्यामि" (मी देव कसा बरे होईन?). 78. Eyyāmasse+mu ca ७८. 'एय्याम' च्या जागी विकल्पेकरून 'एमु' आणि 'उ' कार होतो. Eyyāmassa emu vā hoti u ca. Kinnu kho mayaṃ bhavemu bhaveyyāmu bhaveyyāma. Paracchakke-bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho. Bhave bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe. Kamme-sukhaṃ [Pg.229] tayā anubhuyye anubhuyyeyya, anubhuyyuṃ anubhūyeyyuṃ. Tena tvaṃ anubhūye anubhūyeyyāsi, tumhe anubhūyeyyātho anubhūyeyyātha. Tenā+haṃ anubhūyeyyāmi, mayaṃ anubhūyemu anubhūyeyyāmu anubhūyeyyāma. Paracchakke-anubhūyetha iccādi. Bhāve-bhūye bhūyeyya bhūyetha. 'एय्याम' च्या जागी विकल्पेकरून 'एमु' आणि 'उ' होतो. "किन्नु खो मयं भवेमु भवेय्यामु भवेय्यामा" (आम्ही काय बरे असू?). आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये - 'भवेथ', 'भवेरं'. 'भवेथो', 'भवेय्याव्हो'. 'भवे', 'भवेय्यं', 'भवेय्याम्हे'. कर्मणी प्रयोगात - 'सुखं तया अनुभुय्ये', 'अनुभुय्येय्य', 'अनुभुय्युं', 'अनुभूयेय्युं'. 'तेन त्वं अनुभूये', 'अनुभूयेय्यासि', 'तुम्हे अनुभूयेय्याथो', 'अनुभूयेय्याथ'. 'तेन अहं अनुभूयेय्यामि', 'मयं अनुभूयेमु', 'अनुभूयेय्यामु', 'अनुभूयेय्याम'. आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये - 'अनुभूयेथ' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'भूये', 'भूयेय्य', 'भूयेथ'. Vidhimhi-so odanaṃ pace paceyya iccādi. Kamme-pacīye pacīyeyya pacce pacceyya iccādi. विधी (आज्ञा किंवा कर्तव्य) अर्थामध्ये - 'सो ओदनं पचे', 'पचेय्य' (त्याने भात शिजवावा) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'पचीये', 'पचीयेय्य', 'पच्चे', 'पच्चेय्य' इत्यादी. Anumatiyaṃ-so gāmaṃ gacche gaccheyya iccādi. Aññatra game gameyya iccādi. Tathā ghamme ghammeyya iccādi. अनुमती (परवानगी) अर्थामध्ये - 'सो गामं गच्छे', 'गच्छेय्य' (तो गावाला जाऊ शकतो/जावो) इत्यादी. इतर ठिकाणी - 'गमे', 'गमेय्य' इत्यादी. तसेच 'घम्मे', 'घम्मेय्य' इत्यादी. Pāto paceyya ce bhuñje, icce+ttha pacanakriyā; Hetubhūtāti viññeyyā, phalaṃ tva+nubhavakriyā. "जर तो सकाळी शिजवेल तर जेवेल", या वाक्यात शिजवण्याची क्रिया ही 'कारणरूप' (हेतू) आहे आणि जेवण्याची (अनुभव घेण्याची) क्रिया हे 'फलरूप' आहे, असे समजावे. 11. Sattya+rahesve+yyādī ११. शक्ती (सामर्थ्य) आणि योग्यता (पात्रता) अर्थामध्ये 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. Sattiyaṃ arahate ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu pattaṃ paceyya, bhavaṃ satto, bhavaṃ araho. सामर्थ्य आणि योग्यता अर्थामध्ये क्रिया दर्शवणारे 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. "भवं खलु पत्तं पचेय्य" (आपण खरोखरच अन्न शिजवण्यास समर्थ आहात / पात्र आहात), "भवं सत्तो" (आपण समर्थ आहात), "भवं अरहो" (आपण योग्य आहात). 12. Sambhāvane vā १२. संभावन (शक्यता किंवा कल्पना) अर्थामध्ये विकल्पेकरून 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api bhavaṃ gilitaṃ pāsāṇaṃ paceyya udaragginā, sambhāvemi saddahāmi bhavaṃ paceyya, bhavaṃ pacissati, bhavaṃ apaci. संभावन (शक्यता) सूचित होत असताना किंवा धातूद्वारे व्यक्त होत असताना 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. "अपि भवं गिलितं पासाणं पचेय्य उदरग्गिना" (काय आपण गिळलेला दगडही जठराग्नीने पचवू शकाल?), "संभावेमि सद्दहामि भवं पचेय्य" (मी अशी शक्यता मानतो/विश्वास ठेवतो की आपण शिजवू शकाल), 'भवं पचिस्सति' (आपण शिजवाल), 'भवं अपचि' (आपण शिजवले). 9. Pañha+patthanā+vidhīsu ९. प्रश्न, प्रार्थना (इच्छा) आणि विधी (नियम/आज्ञा) अर्थांमध्ये 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. Pañhādīsu kriyatthato eyyādayo honti. प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये क्रिया दर्शवणाऱ्या धातूंच्या पुढे 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. Pañhā [Pg.230] saṃpucchanaṃ, iṭṭhā-siṃsanaṃ yācanaṃ duve; Patthanā, bhattiyā vā+tha, na vā byāpāraṇā vidhi. 'प्रश्न' म्हणजे विचारणे; 'प्रार्थना' म्हणजे इष्ट गोष्टीची आकांक्षा करणे आणि याचना करणे हे दोन प्रकार; किंवा भक्तीने केलेली विनंती; आणि 'विधी' म्हणजे एखाद्या कार्यात प्रवृत्त करणे (आज्ञा देणे). Pañhe-kiṃ so bhattaṃ paceyya, udāhu byañjanaṃ. Patthanāyaṃ-aho vata so paceyya ce. Vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya. (Eyyādipaccayanayo). प्रश्न विचारताना - "किं सो भत्तं पचेय्य, उदाहु ब्यञ्जनं" (तो भात शिजवेल की भाजी?). प्रार्थनेमध्ये - "अहो वत सो पचेय्य चे" (अरेरे, त्याने शिजवले तर किती बरे होईल!). विधीमध्ये - "भवं पत्तं पचेय्य" (आपण अन्न शिजवावे). (हा एय्यादि प्रत्यय विधी होय). 10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase १०. 'तु, अन्तु, हि, थ, मि, म' आणि 'तं, अन्तं, स्सु, व्हो, ए, आमसे' (हे पंचमी विभक्तीचे - आज्ञार्थाचे प्रत्यय आहेत). Pañhapatthanāvidhisve+te honti kriyatthato. Āsiṃsanatthe-so sukhī bhavatu, te sukhitā bhavantu. प्रश्न, प्रार्थना आणि विधी (नियम) या अर्थांमध्ये क्रियापदाच्या रूपाने हे (प्रत्यय) होतात. आशीर्वाद (शुभेच्छा) देण्याच्या अर्थात - 'तो सुखी होवो' (so sukhī bhavatu), 'ते सुखी होवोत' (te sukhitā bhavantu). 48. Hissa+to lopo ४८. 'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'हि' प्रत्ययाचा लोप होतो. Ato parassa hissa vā lopo hoti. Tvaṃ sukhī bhava bhavāhi, himhi dīgho. ‘‘Eyyāthā’’dinā vhoka, tumhe sukhitā bhavathavho bhavatha. Ahaṃ sukhī bhavāmi, mayaṃ sukhino bhavāma. Paracchakke-tathā bhavataṃ, bhavantaṃ. Bhavassu, bhavavho. Bhave bhavāmase. Kamme-tayā anubhūyatu, anubhūyantu iccādi. Bhāve-bhūyatu, bhūyataṃ. 'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'हि' प्रत्ययाचा वैकल्पिकरित्या लोप होतो. 'तू सुखी हो' (tvaṃ sukhī bhava / bhavāhi) - 'हि' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो. 'एय्याथा' इत्यादी सूत्राने 'व्हो' चा 'क' होऊन, 'तुम्ही सुखी व्हा' (tumhe sukhitā bhavathavho / bhavatha). 'मी सुखी होवो' (ahaṃ sukhī bhavāmi), 'आम्ही सुखी होवो' (mayaṃ sukhino bhavāma). परपद (दुसऱ्या सहा प्रत्ययांमध्ये) - तसेच 'भवतं' (bhavataṃ), 'भवंतं' (bhavantaṃ) होते. 'भवस्सु' (bhavassu), 'भवव्हो' (bhavavho). भावे प्रयोगात 'भवामसे' (bhavāmase) होते. कर्मणी प्रयोगात - 'तया अनुभूयतु' (तुझ्याद्वारे अनुभवले जावो), 'अनुभूयन्तु' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'भूयतु' (bhūyatu), 'भूयतं' (bhūyataṃ). Āṇattiyaṃ-devadatto dāni odanaṃ pacatu, pacantu iccādi. Kamme-tena odano paccatu iccādi. Tathā so gāmaṃ gacchatu iccādi. ‘‘Ū lasse’’ti lasse+kāre gametu, gamentu iccādi. Ghammādese ghammatu, ghammantu iccādi. Kamme-gacchīyatu iccādi. Tathā gamīyatu iccādi. आज्ञा अर्थामध्ये - 'देवदत्त आता भात शिजवो' (devadatto dāni odanaṃ pacatu), 'शिजवोत' (pacantu) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'त्याच्याद्वारे भात शिजवला जावो' (tena odano paccatu) इत्यादी. तसेच 'तो गावात जावो' (so gāmaṃ gacchatu) इत्यादी. 'ऊ लस्स' या सूत्राने 'ल' च्या जागी 'ए' कार होऊन 'गमेतु' (gametu), 'गमेन्तु' (gamentu) इत्यादी रूपे होतात. 'घम्म' आदेश झाल्यावर 'घम्मतु' (ghammatu), 'घम्मन्तु' (ghammantu) इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'गच्छीयतु' (gacchīyatu) इत्यादी, तसेच 'गमीयतु' (gamīyatu) इत्यादी रूपे होतात. Vidhimhi-lassa lope lutte vuddhi, idha pabbato hotu. विधी (नियम) अर्थामध्ये - 'ल' चा लोप झाल्यावर वृद्धी होते, जसे - 'येथे पर्वत असो' (idha pabbato hotu). Nimantane-adhivāsetha [Pg.231] tumhe bhante bhagavā bhojanaṃ, vasatissa ‘‘curādito ṇī’’ti ṇimhi ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā, ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti e ca hoti. Idha nissīdatu bhavaṃ, sadassa ‘‘jara+sadāna+mīma vā’’ti īma, manubandhattā antasarato īma. निमंत्रण अर्थात - 'भन्ते! भगवंतांनी भोजनाचा स्वीकार करावा' (adhivāsetha tumhe bhante bhagavā bhojanaṃ). 'वसति' धातूला 'चुरादितो णी' या सूत्राने 'णि' प्रत्यय लागून, 'अस्सा णानुबंधे' या सूत्राने 'आ' आणि 'युवण्णानमेओ पच्चये' या सूत्राने 'ए' होतो. 'आपण येथे बसावे' (idha nisīdatu bhavaṃ) - येथे 'सद्' धातूला 'जरासदानमीम वा' या सूत्राने 'ईम' आदेश होतो, आणि 'म्' अनुबंध असल्यामुळे अंत्य स्वराच्या नंतर 'ईम' होतो. Ajjhesane-desetu bhante bhagavā dhammaṃ, ettha curādittā purimasamaṃ. अध्येषणा (याचना/विनंती) अर्थात - 'भन्ते! भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करावा' (desetu bhante bhagavā dhammaṃ). येथे 'चुरादि' गण असल्यामुळे पूर्वीप्रमाणेच रूप होते. Anumatiyaṃ-puccha vāsava maṃ pañhaṃ, pavisatu bhavaṃ. Ettha pucchato hissa lopo. Evaṃ nisīda. अनुमती (परवानगी) अर्थात - 'हे वासव! मला प्रश्न विचार' (puccha vāsava maṃ pañhaṃ), 'आपण प्रवेश करावा' (pavisatu bhavaṃ). येथे 'पुच्छ' नंतर 'हि' प्रत्ययाचा लोप होतो. याचप्रमाणे 'निसीद' (nisīda) होते. Patthanā=yācanā, tatra-dada=dāne, dadāhi me gāmavarāni pañca, dāto lassa ekāre ca ekaṃ me nayanaṃ dehi. प्रार्थना म्हणजे याचना (मागणी). त्यामध्ये 'दद' धातू देण्याच्या अर्थात आहे - 'मला पाच श्रेष्ठ गावे द्या' (dadāhi me gāmavarāni pañca). 'दा' धातूच्या 'ल' प्रत्ययाचा 'ए' कार झाल्यावर 'मला एक डोळा द्या' (ekaṃ me nayanaṃ dehi) असे रूप होते. Pattakāle-sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ. Ettha ‘‘tanāditvo’’ti o. योग्य वेळ (प्राप्तकाल) अर्थात - 'तुझ्यासाठी चटई बनवण्याची वेळ आली आहे, आपण चटई बनवावी' (kaṭaṃ karotu bhavaṃ). येथे 'तनादित्वो' या सूत्राने 'ओ' होतो. Tvādī eyyādayo vatta-mānā sampati,+nāgate; Bhavissati, parokkhādi-cattāro+tītakālikā. 'तु' इत्यादी आणि 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळात होतात; 'भविष्यन्ती' भविष्यकाळात आणि 'परोक्खा' इत्यादी चार भूतकाळात होतात. 5,173. Gama yami+sā+sa disānaṃ vā cchaṅa ५,१७३. 'गम्', 'यम्', 'इष्', 'आस्' आणि 'दिश्' या धातूंना वैकल्पिकरित्या 'च्छ' आदेश होतो. Etesaṃ vā cchaṅa hotinta+māna+tyādīsu. So saggaṃ gacchati gameti, gacchanti iccādi. Kamme-gacchīyati gamīyati iccādi. Yama=uparame, parokkhāanajjatanarūpāni sabbattha payoga+manugamma yojetabbāni. Nipubbo, niyacchati niyamati, niyacchanti niyamanti. Saṃpubbo, ‘‘ye saṃssā’’ti ññattaṃ, saññamati, saññamanti. Kamme-niyacchīyati niyamīyati niyammati, saññamīyati vā. Tathā [Pg.232] niyacchissati, saññamissati. Niyacchi, saṃyami. Niyacchissa, saṃyamissa. Niyaccheyya, saṃyameyya. Niyacchatu, saññamatu. Isa+siṃsa=icchāyaṃ, so saggaṃ icchati, icchanti iccādi. ‘‘Lahussupantassā’’ti vuddhimhi esati, esanti iccādi. Kamme-icchīyati, ‘‘vā kvacī’’ti vuddhimhi esīyati. Pubbarūpe issati issate iccādi. Icchissati esissati iccādi. Icchi esi. Icchissa esissa. Iccheyya eseyya. Icchatu esatu iccādi. Āsa=upavesane, so āsane acchati iccādi. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti rasso, upapubbo, tathā upāsati. Acchissati upāsissati. Acchi upāsi. Acchissa upāsissa. Accheyya upāseyya. Acchatu upāsatu iccādi. Disa=pekkhane, dicchati dicchanti iccādi sabbaṃ purimasamaṃ. Labha=lābhe, ito paraṃ visesaṭṭhānamevavakkhāma, sabbavāro vuttānusārena gahetabbo. Labhati, labhanti iccādi. Kamme-kyassa pubbarūpādimhi kate labbhati iccādi. 'अन्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना या धातूंना वैकल्पिकरित्या 'च्छ' आदेश होतो. 'तो स्वर्गात जातो' (so saggaṃ gacchati / gameti), 'जातात' (gacchanti) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'गच्छीयति' (gacchīyati), 'गमीयति' (gamīyati) इत्यादी. 'यम्' धातू उपरम (संयम/थांबणे) अर्थात आहे; परोक्खा आणि अनज्जतनी काळातील रूपे सर्वत्र प्रयोगाला अनुसरून योजावीत. 'नि' उपसर्ग असताना - 'नियच्छति' (niyacchati), 'नियमति' (niyamati), 'नियच्छन्ति' (niyacchanti), 'नियमन्ति' (niyamanti). 'सं' उपसर्ग असताना, 'ये संस्सा' या सूत्राने 'ञ्ञ' होऊन 'संञ्ञमति' (saññamati), 'संञ्ञमन्ति' (saññamanti) रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'नियच्छीयति' (niyacchīyati), 'नियमीयति' (niyamīyati), 'नियम्मति' (niyammati) किंवा 'संञ्ञमीयति' (saññamīyati) रूपे होतात. तसेच 'नियच्छिस्सति' (niyacchissati), 'संञ्ञमिस्सति' (saññamissati). 'नियच्छि' (niyacchi), 'संयमि' (saṃyami). 'नियच्छिस्स' (niyacchissa), 'संयमिस्स' (saṃyamissa). 'नियच्छेय्य' (niyaccheyya), 'संयमेय्य' (saṃyameyya). 'नियच्छतु' (niyacchatu), 'संञ्ञमतु' (saññamatu). 'इष्' आणि 'सिंस्' धातू इच्छेच्या अर्थात आहेत - 'तो स्वर्गाची इच्छा करतो' (so saggaṃ icchati), 'इच्छा करतात' (icchanti) इत्यादी. 'लहुस्सुपन्तस्स' या सूत्राने वृद्धी झाल्यावर 'एसति' (esati), 'एसन्ति' (esanti) इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'इच्छीयति' (icchīyati), 'वा क्वचि' या सूत्राने वृद्धी झाल्यावर 'एसीयति' (esīyati) होते. पूर्वरूप झाल्यावर 'इस्सति' (issati), 'इस्सते' (issate) इत्यादी. 'इच्छिस्सति' (icchissati), 'एसिस्सति' (esissati) इत्यादी. 'इच्छि' (icchi), 'एसि' (esi). 'इच्छिस्स' (icchissa), 'एसिस्स' (esissa). 'इच्छेय्य' (iccheyya), 'एसेय्य' (eseyya). 'इच्छतु' (icchatu), 'एसतु' (esatu) इत्यादी. 'आस्' धातू बसण्याच्या (उपवेशन) अर्थात आहे - 'तो आसनावर बसतो' (so āsane acchati) इत्यादी. 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्राने र्‍हस्व होतो; 'उप' उपसर्ग असताना 'उपासति' (upāsati) असे होते. 'अच्छिस्सति' (acchissati), 'उपासिस्सति' (upāsissati). 'अच्छि' (acchi), 'उपासि' (upāsi). 'अच्छिस्स' (acchissa), 'उपासिस्स' (upāsissa). 'अच्छेय्य' (accheyya), 'उपासेय्य' (upāseyya). 'अच्छतु' (acchatu), 'उपासतु' (upāsatu) इत्यादी. 'दिश्' धातू पाहण्याच्या (प्रेक्षण) अर्थात आहे - 'दिच्छति' (dicchati), 'दिच्छन्ति' (dicchanti) इत्यादी सर्व रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. 'लभ्' धातू मिळवण्याच्या (लाभ) अर्थात आहे; यापुढे आम्ही केवळ विशेष रूपांविषयीच सांगू, सर्व प्रक्रिया पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावी. 'लभति' (labhati), 'लभन्ति' (labhanti) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्ययाचे पूर्वरूप इत्यादी झाल्यावर 'लब्भति' (labbhati) इत्यादी रूपे होतात. 73. Labhā iṃ+īnaṃ thaṃ thā vā ७३. 'लभ्' धातूनंतर येणाऱ्या 'इं' आणि 'ई' प्रत्ययांच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'थं' आणि 'था' आदेश होतात. Labhasmā iṃ īnaṃ thaṃ+thā vā honti. So alabhittha labhittha alabhi labhi iṃ paccaye alatthaṃ alabhiṃ iccādi. 'लभ्' धातूनंतर येणाऱ्या 'इं' आणि 'ई' प्रत्ययांच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'थं' आणि 'था' होतात. 'त्याने मिळवले' या अर्थात - 'अलभित्थ' (alabhittha), 'लभित्थ' (labhittha), 'अलभि' (alabhi), 'लभि' (labhi); 'इं' प्रत्यय असताना 'अलत्थं' (alatthaṃ), 'अलभिं' (alabhiṃ) इत्यादी रूपे होतात. 26. Labha vasa+cchida bhida rudānaṃ cchaṅa २६. 'लभ्', 'वस्', 'छिद्', 'भिद्' आणि 'रुद्' या धातूंना 'च्छ' आदेश होतो. Labhādīnaṃ cchaṅa hoti ssena saha. Lacchati labhissati, lacchanti labhissanti iccādi. Kriyātipattiyaṃ ssābhāgassa cchaṅādese alacchā alabhissa iccādi. Vasa=nivāse, vacchati vasissati. Kamme-bahulādhikārā ‘‘assū’’ti ukāro[Pg.233], pubbarūpe vussati vussissati iccādi. Tathā avacchā avasissā. Chida=dvedhākaraṇe, checchati chindissati, ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ti maṃ lo ca. Lassa lopo ca. Bhida=vidāraṇe, bhecchati bhindissati. Abhecchā abhindissā. Ruda=rodane, rucchati rodissati. Arucchā arodissā iccādi. 'लभ्' इत्यादी धातूंना 'स्स' प्रत्ययासोबत 'च्छ' आदेश होतो. 'लच्छति' (lacchati) / 'लभिस्सति' (labhissati), 'लच्छन्ति' (lacchanti) / 'लभिस्सन्ति' (labhissanti) इत्यादी. क्रियातिपत्ती (अतिपत्ती) मध्ये 'स्स' भागाचा 'च्छ' आदेश झाल्यावर 'अलच्छा' (alacchā), 'अलभिस्स' (alabhissa) इत्यादी रूपे होतात. 'वस्' धातू राहण्याच्या (निवास) अर्थात आहे - 'वच्छति' (vacchati) / 'वसिस्सति' (vasissati). कर्मणी प्रयोगात - बहुलाधिकाराने 'अस्सू' या सूत्राने 'उ' कार होऊन, पूर्वरूप झाल्यावर 'वुस्सति' (vussati), 'वुस्सिस्सति' (vussissati) इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'अवच्छा' (avacchā), 'अवसिस्सा' (avasissā). 'छिद्' धातू दोन तुकडे करण्याच्या (द्वेधाकरण) अर्थात आहे - 'छेच्छति' (checchati) / 'छिन्दिस्सति' (chindissati); 'मञ्च रुधादीनं' या सूत्राने 'म' आणि 'लो' होतो, तसेच 'ल' चा लोप होतो. 'भिद्' धातू फोडण्याच्या (विदारण) अर्थात आहे - 'भेच्छति' (bhecchati) / 'भिन्दिस्सति' (bhindissati). 'अभेच्छा' (abhecchā), 'अभिन्दिस्सा' (abhindissā). 'रुद्' धातू रडण्याच्या (रोदन) अर्थात आहे - 'रुच्छति' (rucchati) / 'रोदिस्सति' (rodissati). 'अरुच्छा' (arucchā), 'अरोदिस्सा' (arodissā) इत्यादी. Aññapaccayepi chidassa ‘‘cchaṅa’’ iti yogavibhāgā cchaṅa, bhūte ūṃ paccaye acchecchuṃ acchindiṃsu. Vuttato aññadhātūnañca, gama=gamane, gacchaṃ gacchissaṃ. Aññapaccayepi vaca=byattavacane iccādi, kamme-bahulādhikārā tyādīsu parabhūtesupi yathāgamaṃ vacādīnañcassa ‘‘vacādīnaṃ vassuṭa vā’’ti kamme uṭa ca ‘‘assū’’ti assa u ca, tena dhammo uccati vuccati, vuccanti iccādi, yassa ca pubbarūpaṃ. इतर प्रत्यय असतानाही 'छिद्' धातूला 'च्छङ' या योगविभागाने 'च्छ' होतो; भूतकाळात 'ऊं' प्रत्यय असताना 'अच्छेच्छुं' (acchecchuṃ), 'अच्छिन्दिंसु' (acchindiṃsu) रूपे होतात. आणि सांगितलेल्या धातूंव्यतिरिक्त इतर धातूंचेही, जसे 'गम्' धातू जाण्याच्या (गमन) अर्थात - 'गच्छं' (gacchaṃ), 'गच्छिस्सं' (gacchissaṃ). इतर प्रत्यय असतानाही 'वच्' धातू स्पष्ट बोलण्याच्या (व्यक्तवचन) अर्थात इत्यादी; कर्मणी प्रयोगात - बहुलाधिकाराने 'ति' इत्यादी प्रत्यय पर असतानाही नियमानुसार 'वच्' इत्यादी धातूंच्या 'अ' काराला 'वचादीनं वस्सुट वा' या सूत्राने कर्मणी प्रयोगात 'उट' आणि 'अस्सू' या सूत्राने 'अ' चा 'उ' होतो, त्यामुळे 'धम्मो उच्चति' (dhammo uccati) किंवा 'वुच्चति' (vuccati), 'वुच्चन्ति' (vuccanti) इत्यादी रूपे होतात, आणि 'य' चे पूर्वरूप होते. 27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa २७. 'भुज्', 'मुच्', 'वच्' आणि 'विस्' या धातूंना 'क्ख' आदेश होतो. Bhujādīnaṃ kkhaṅa hoti ssena saha. Vakkhati vacissati, vakkhanti vacissanti iccādi. 'भुज्' इत्यादी धातूंना 'स्स' प्रत्ययासोबत 'क्ख' आदेश होतो. 'वक्खति' (vakkhati) / 'वचिस्सति' (vacissati), 'वक्खन्ति' (vakkhanti) / 'वचिस्सन्ति' (vacissanti) इत्यादी रूपे होतात. 21. Īādo vacassoma २१. 'ई' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'वच्' धातूच्या जागी 'ओम' आदेश होतो. Īādīsu vacassa oma hoti. Makārānubandhattā ‘‘mānubandho sarāna+mantā paro’’ti paribhāsato sarā paro. Avoci, avocuṃ, avoco iccādi. Anajjatane-avaca avacā vacā iccādi. Kriyātipattiyaṃ-avakkhā avacissā, avakkhiṃsu avacissiṃsu iccādi. Vaceyya iccādi. Kamme-vucceyya iccādi. Tathā vacatu, vuccatu iccādi. 'ई' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'वच्' धातूच्या जागी 'ओम' होतो. 'म्' अनुबंध असल्यामुळे 'मानुबंधो सरानामन्ता परो' या परिभाषेनुसार तो अंत्य स्वराच्या नंतर होतो. 'अवोचि' (avoci), 'अवोचुं' (avocuṃ), 'अवोचो' (avoco) इत्यादी. अनज्जतनी काळात - 'अवच' (avaca), 'अवचा' (avacā), 'वचा' (vacā) इत्यादी. क्रियातिपत्तीमध्ये - 'अवक्खा' (avakkhā), 'अवचिस्सा' (avacissā), 'अवक्खिंसु' (avakkhiṃsu), 'अवचिस्सिंसु' (avacissiṃsu) इत्यादी. 'वचेय्य' (vaceyya) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'वुच्चेय्य' (vucceyya) इत्यादी, तसेच 'वचतु' (vacatu), 'वुच्चतु' (vuccatu) इत्यादी रूपे होतात. Bhuja=pālanajjhohāresu[Pg.234], ‘‘bhujā’’ dinā kkhavādese bhokkhati bhuñjissati. 'भुज्' धातू पालन आणि खाणे (अभ्यवहार) या अर्थांमध्ये आहे; 'भुजा' इत्यादी सूत्राने 'क्ख' आदेश झाल्यावर 'भोक्खति' (bhokkhati) / 'भुञ्जिस्सति' (bhuñjissati) रूपे होतात. Kusa=akkose, āpubbo, tassa rasso ca, akkosati iccādi ñeyyaṃ, lavikaraṇalopavuddhiyo. 'कुस्' धातू शिवीगाळ करण्याच्या (आक्रोश) अर्थात आहे; 'आ' उपसर्ग असताना आणि त्याचा र्‍हस्व होऊन 'आक्कोसति' (akkosati) इत्यादी रूपे जाणावीत, येथे 'ल' विकरणाचा लोप आणि वृद्धी होते. 34. Kusa+ruhehī+ssa chi ३४. 'कुस्' आणि 'रुह्' या धातूंनंतर येणाऱ्या 'ई' प्रत्ययाच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'छि' होतो. Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Pararūpapaṭhamakkharāni, akkocchi akkosi iccādi. Abhipubbo ruha=rohane, abhirucchi abhiruhi iccādi. 'कुस्' आणि 'रुह्' या धातूंनंतर येणाऱ्या 'ई' प्रत्ययाच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'छि' होतो. पररूप आणि पहिले अक्षर होऊन - 'आक्कोच्छि' (akkocchi), 'आक्कोसि' (akkosi) इत्यादी. 'अभि' उपसर्ग असताना 'रुह्' धातू चढण्याच्या (रोहण) अर्थात आहे - 'अभिरुच्छि' (abhirucchi), 'अभिरुहि' (abhiruhi) इत्यादी रूपे होतात. Vaha=pāpuṇane, vahati, vahanti. Kamme-kye ‘‘hassa vipallāso’’ti vipariyāso, tena so vuyhati, ‘‘assū’’ti uttaṃ. Vahissati, vuyhissati. Avahi, avuyhittha, avuhi. Avahissā, vuyhīssā iccādi. Vaheyya, vuyheyya. Vahatu, vuyhatu iccādi. वह = प्रापणे (प्राप्त करणे किंवा वाहून नेणे या अर्थी), वहति, वहन्ति. कर्मणि प्रयोगात 'क्य' प्रत्यय असताना 'ह चा विपर्यास (व्यत्यय)' होतो, त्यामुळे तो 'वुय्हति' असा होतो, 'अस्सु' सूत्राने उकार होतो. वहिस्सति, वुय्हिस्सति. अवहि, अवुय्हित्थ, अवुहि. अवहिस्सा, वुय्हिस्सा इत्यादी. वहेय्य, वुय्हेय्य. वहतु, वुय्हतु इत्यादी. Jara=jīraṇe, जर = जीरणे (जीर्ण होणे या अर्थी), 5,174. Jara marāna+mīyaṅa ५,१७४. जर आणि मर धातूंच्या जागी 'मीयङ' आदेश होतो. Jara marānaṃ īyaṅa vā hoti māna+nta+tyādīsu. Jīyati. ‘‘Jara sadāna+mīma’’ti īmaāgamo lo ca, jīrati. Kamme-jīrīyati jīyīyati. Evaṃ jīyissati jīrissati, jīyīyissati jīrīyissati. Ajīyi ajīri, ajīyīyi ajīrīyi. Ajīyissā ajīrissā, ajīyīyissā ajīrīyissā ajīyissā ajīrīyissā iccādi. Mara=pāṇacāge, īyaṅa, mīyati marati, mīyanti maranti iccādi. मान, अन्त, ति इत्यादी प्रत्यय असताना जर आणि मर धातूंच्या जागी 'मीयङ' (किंवा 'ईयङ') विकल्पेकरून होतो. जीयति. 'जरसदानमीम' या सूत्राने 'ईम' आगम आणि 'ल' चा लोप होऊन 'जीरति' बनते. कर्मणि प्रयोगात - जीरीयति, जीयीयति. याचप्रमाणे जीयिस्सति, जीरिस्सति; जीयीयिस्सति, जीरीयिस्सति. अजीयि, अजीरि; अजीयीयि, अजीरीयि. अजीयिस्सा, अजीरिस्सा; अजीयीयिस्सा, अजीरीयिस्सा, अजीयिस्सा, अजीरीयिस्सा इत्यादी. मर = प्राणत्यागे (प्राण सोडणे या अर्थी), ईयङ प्रत्यय होऊन 'मीयति', 'मरति', 'मीयन्ति', 'मरन्ति' इत्यादी रूपे होतात. Disa=pekkhane, दिस = पेक्खणे (पाहणे या अर्थी), 5,124. Disassa [Pg.235] passa dassa dasa da dakkhāti ५,१२४. दिस धातूच्या जागी पस्स, दस्स, दस, द, दक्ख हे आदेश होतात. Ete ādesā disassa vā honti. Anekavaṇṇattā sabbādeso. Passati passanti, dakkhati dakkhanti. Kamme-kye pubbarūpo, dissati dissanti, vipassīyati dakkhīyati iccādi. हे आदेश 'दिस' धातूच्या जागी विकल्पेकरून होतात. अनेक वर्ण असल्यामुळे हा सर्वादेश (पूर्ण धातूच्या जागी) होतो. पस्सति, पस्सन्ति; दक्खति, दक्खन्ति. कर्मणि प्रयोगात - 'क्य' प्रत्यय असताना पूर्वरूप होऊन 'दिस्सति', 'दिस्सन्ति', 'विपस्सीयति', 'दक्खीयति' इत्यादी रूपे होतात. 6,69. Dakkha+kha+heti+hohīti lopo ६,६९. दक्ख, ख, हेहिति, होहिति इत्यादींमध्ये 'स्स' चा लोप होतो. Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati. Apassi passi, apassiṃsu passiṃsu apasso passo, apassittha passittha. Apassiṃ passiṃ, apassimha passimha. Tathā adassī dassī, adassiṃsu dassiṃsu iccādi. Anajjatane dasādeso, addasā addasa. Addā adda iccādi. Apassissa dakkhissa iccādi. Passeyya dakkheyya, passatu dakkhatu iccādi. दक्ख इत्यादी आदेशांनंतर येणाऱ्या 'स्स' चा विकल्पेकरून लोप होतो. दक्खति, दक्खिस्सति. अपस्सि, पस्सि; अपस्सिंसु, पस्सिंसु; अपस्सो, पस्सो; अपस्सित्थ, पस्सित्थ. अपस्सिं, पस्सिं; अपस्सिम्ह, पस्सिम्ह. तसेच अदस्सी, दस्सी; अदस्सिंसु, दस्सिंसु इत्यादी. अनद्यतन भूतकाळात 'दस' आदेश होऊन 'अद्दसा', 'अद्दस'; 'अद्द्वा', 'अद्द' इत्यादी रूपे होतात. अपस्सिस्स, दक्खिस्स इत्यादी. पस्सेय्य, दक्खेय्य; पस्सतु, दक्खतु इत्यादी. Sada=visaraṇagatyāvasādanādānesu, nipubbo, ‘‘jarasadāna+mīma vā’’ti īmaāgamo. Nisīdati, nisīdanti iccādi. Bhāve-nisajjati, nisajjate. सद = विसरण, गती, अवसादन आणि आदान या अर्थी. 'नि' उपसर्ग असताना 'जरसदानमीम वा' या सूत्राने 'ईम' आगम होतो. निसीदति, niसीदन्ति इत्यादी. भावे प्रयोगात - निसज्जति, निसज्जते. Yaja=devapūjāsaṃgatikaraṇadānesu, yajati, yajanti iccādi. Kamme – यज = देवपूजा, संगतीकरण आणि दान या अर्थी. यजति, यजन्ति इत्यादी. कर्मणि प्रयोगात - 5,113. Yajassa yassa ṭi+yīti ५,११३. यज धातूच्या 'य' च्या जागी 'इ' आणि 'यि' होतात. Yajassa yassa ṭi+yī honti kānubandheti bahulādhikārā tyādivisayepi kye pubbarūpe ca ijjati yijjati mayā buddho. So yajissati, tena ijjissate yijjissate. So yajī[Pg.236], tena ijji yijji. So yajissā, tena ijjissā yijjissā. So yajeyya, tena ijjeyya yijjeyya. So yajatu, tena ijjatu yijjatu iccādi. यज धातूच्या 'य' च्या जागी 'इ' आणि 'यि' होतात. 'क' अनुबंध असल्यामुळे बहुलाधिकाराने 'ति' इत्यादी प्रत्ययांच्या विषयातही आणि 'क्य' प्रत्यय असताना पूर्वरूप होऊन 'इज्जति', 'यिज्जति' (उदा. मया बुद्धो - माझ्याकडून बुद्धांचे यजन केले जाते) अशी रूपे होतात. तो यजन करील (सो यजिस्सति), त्याच्याकडून यजन केले जाईल (तेन इज्जिस्सते, यिज्जिस्सते). त्याने यजन केले (सो यजी), त्याच्याकडून यजन केले गेले (तेन इज्जि, यिज्जि). त्याने यजन केले असते (सो यजिस्सा), त्याच्याकडून यजन केले गेले असते (तेन इज्जिस्सा, यिज्जिस्सा). त्याने यजन करावे (सो यजेय्य), त्याच्याकडून यजन केले जावे (तेन इज्जेय्य, यिज्जेय्य). त्याने यजन करावे (सो यजतु), त्याच्याकडून यजन केले जावो (तेन इज्जतु, यिज्जतु) इत्यादी. Vada=vacane, ‘‘gamavadā’’ dinā vadassa vajjādeso vā, lassa ‘‘ūlasse’’ti kvaci e ca, vajjati vadeti vadati, vajjenti vadenti iccādi. Kamme – ‘‘kyassā’’ti īña, vajjīyati vajjati vadīyati, vajjīyanti vajjanti vadīyanti. Vadissati, vadissanti. Avadī vadī, avadiṃsu vadiṃsu. Avadissa vadissa. Vajje vajjeyya vade vadeyya, vajjeyyuṃ vadeyyuṃ. Vajjetu vadetu vadatu iccādi yathāgamaṃ ñeyyaṃ. वद = वचने (बोलणे या अर्थी). 'गमवदा' इत्यादी सूत्राने 'वद' च्या जागी विकल्पेकरून 'वज्ज' आदेश होतो. 'ल' च्या जागी 'ऊलस्स' सूत्राने काही ठिकाणी 'ए' होऊन 'वज्जति', 'वदेति', 'वदति'; 'वज्जन्ति', 'वदेन्ति', 'वदन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणि प्रयोगात - 'क्यस्स' सूत्राने 'ईञ' होऊन 'वज्जीयति', 'वज्जति', 'वदीयति'; 'वज्जीयन्ति', 'वज्जन्ति', 'वदीयन्ति' अशी रूपे होतात. वदिस्सति, वदिस्सन्ति. अवदी, वदी; अवदिंसु, वदिंसु. अवदिस्स, वदिस्स. वज्जे, वज्जेय्य, वदे, वदेय्य; वज्जेय्युं, वदेय्युं. वज्जेतु, वदेतु, वदतु इत्यादी आगमानुसार जाणावे. Kamu=padavikkhepe, ‘‘parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena kama kama iti dvitte anādibyañjanalope lavikaraṇe ‘‘kavaggahā’’ dinā kassa ce niggahītāgame ca kate caṃkamati kamati iccādi. Cala=kampane, caṃcalati. Jala+dala=dittiyaṃ, dvitte daddallati iccādi. (Savuddhikabhūvādinayo). कमु = पदविक्षेपे (पाऊल टाकणे या अर्थी). 'परोक्खायञ्च' या सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने 'कम कम' असे द्वित्व होऊन, अनादी व्यंजनाचा लोप झाल्यावर आणि 'ल' विकरण प्रत्यय लागल्यावर 'कवग्गहा' इत्यादी सूत्राने 'क' च्या जागी 'च' आणि निग्गहीत (अनुस्वार) आगम झाल्यावर 'चङ्कमति', 'कमति' इत्यादी रूपे होतात. चल = कंपने (कापणे या अर्थी), चञ्चलति. जल + दल = दित्तियं (प्रकाशणे या अर्थी), द्वित्व होऊन 'दद्दल्लति' इत्यादी रूपे होतात. (सवृद्धिक भूवादि नय समाप्त). Hū+bhū=sattāyaṃ, tyādīsu ‘‘kattari lo’’ti lo, tassa lope ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti okāro. So hoti, te honti. Hosi, hotha. Homi, homa iccādi. Bhāve-tena hūyati hūyate. हू + भू = सत्तायं (अस्तित्व असणे या अर्थी). 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना 'कत्तरि लो' या सूत्राने 'ल' विकरण प्रत्यय होतो, त्याचा लोप झाल्यावर 'युवण्णानमेओ पच्चये' या सूत्राने ओकार होतो. सो होति (तो होतो), ते होन्ति (ते होतात). होसि, होथ. होमि, होम इत्यादी. भावे प्रयोगात - तेन हूयति, हूयते (त्याच्याकडून केले जाते/होते). 31. Hūssa he+hehi+hohi ssatyādo ३१. हू धातूच्या जागी 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना हे, हेहि, होहि हे आदेश होतात. Hūssa heādayo honti ssaccādo. Hessati hehi ssati hohissati. हू धातूच्या जागी 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना 'हे' इत्यादी आदेश होतात. हेस्सति, हेहिस्सति, होहिस्सति. 69. Dakkha+kha+hehi+hohīhi lopoti ६९. दक्ख, ख, हेहि, होहि या आदेशांनंतर 'स्स' चा लोप होतो. Dakkhādīhi [Pg.237] ādesehi parassa ssassa vā lopo hoti. Hehiti hehissati, hohiti hohissati. Hehinti hehissanti, hohinti hohissanti iccādi. Anajjatane īmhi añāgamo, ‘‘paro kvacī’’ti īssa lopo, so ahu. Vuddhimhi ‘‘dīghā īssa’’ iti īssa siādeso, suvo ahosi ānando. दक्ख इत्यादी आदेशांनंतर येणाऱ्या 'स्स' चा विकल्पेकरून लोप होतो. हेहिति, हेहिस्सति; होहिति, होहिस्सति. हेहिन्ति, हेहिस्सन्ति; होहिन्ति, होहिस्सन्ति इत्यादी. अनद्यतन भूतकाळात 'ई' प्रत्यय असताना 'अ' चा आगम होतो, 'परो क्वचि' सूत्राने 'ई' चा लोप होऊन 'सो अहु' (तो झाला) असे रूप बनते. वृद्धी झाल्यावर 'दीघा ईस्स' या सूत्राने 'ई' च्या जागी 'सि' आदेश होऊन 'सुवो अहोसि आनन्दो' (आनंद सुखी झाला) असे रूप बनते. 41. Hūto resuṃ ४१. हू धातूच्या पुढे 'उं' प्रत्ययाच्या जागी 'रेसुं' आदेश विकल्पेकरून होतो. Hūto parassa u+miccassa resuṃ vā hoti. Rakārānubandho ‘‘rānubandhentasarādissā’’ti antasarādissa lopo. Ahesuṃ. Okāravuddhi avādese ahavuṃ. Ossa siādese ahosi. हू धातूच्या पुढे असणाऱ्या 'उं' प्रत्ययाच्या जागी 'रेसुं' विकल्पेकरून होतो. 'र' कार अनुबंध असल्यामुळे 'रानुबन्धन्तसरादिस्सा' या सूत्राने अंत्य स्वरादीचा लोप होतो. अहेसुं. ओकार वृद्धी आणि 'अव' आदेश होऊन 'अहवुं' बनते. 'ओ' च्या जागी 'सि' आदेश होऊन 'अहोसि' बनते. 46. Iṃssa ca siña ४६. आणि 'इं' प्रत्ययाच्या जागी 'सिञ' होतो. Imiccassa siña hoti mhātthānañca bahulaṃ. Ñākāro ākhyāvayavattho (ukāro) ikāro uccāraṇattho. ‘‘Aīssā’’ dinā iñāgame tumhe ahosittha, ahosi. Parassaralope rasse ca ahuṃ, ahosimha, ahumha, rasso. Bhāve-abhavi, āssatthādeso, abhavittha. Anajjatane āūādipaccaye kate ‘‘yuvaṇṇāna+miya ṅuvaṅa sare’’ti uvaṅādese ahuvā, ahuvu, ahuvo, ahuvattha. Assa amādese ahuṃ ahuvaṃ, ahumha iccādi. Bhāve-tena ahuyi ahuyittha. Ahavissā, ahavissaṃsu iccādi. Bhāve-ahuyissa, ahuyissatha. Pubbassaralopo, heyya[Pg.238], heyyuṃ iccādi. Bhāve-hūyeyya, hūyetha. Hotu, hontu iccādi. Bhāve-hūyatu, hūyataṃ. Anupubbe anubhoti iccādi sabbavāresu yojetabbaṃ. Bhāve rūpābhāvā. Kamme-anubhūyati iccādi viseso. 'इं' प्रत्ययाच्या जागी 'सिञ' होतो आणि 'म्ह' इत्यादींच्या जागी बहुधा होतो. 'ञ' कार आख्यात अवयवाच्या अर्थी आहे आणि 'इ' कार उच्चारणासाठी आहे. 'अईस्सा' इत्यादी सूत्राने 'इञ' आगम झाल्यावर 'तुम्हे अहोसित्थ', 'अहोसि' अशी रूपे होतात. पर स्वराचा लोप आणि र्‍हस्व झाल्यावर 'अहुं', 'अहोसिम्ह', 'अहुम्ह' (र्‍हस्व) अशी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'अभवि', 'आस्सत' आदेश होऊन 'अभवित्थ' बनते. अनद्यतन भूतकाळात 'आ', 'ऊ' इत्यादी प्रत्यय लागल्यावर 'युवण्णानमिय ङुवण सरे' या सूत्राने 'उवण' आदेश होऊन 'अहुवा', 'अहुवु', 'अहुवो', 'अहुवत्थ' अशी रूपे होतात. 'अ' च्या जागी 'अं' आदेश झाल्यावर 'अहुं', 'अहुवं', 'अहुम्ह' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'तेन अहुयि', 'अहुयित्थ'. अहविस्सा, अहविस्सुं इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'अहुयिस्स', 'अहुयिस्सथ'. पूर्व स्वराचा लोप होऊन 'हेय्य', 'हेय्युं' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'हूयेय्य', 'हूयेथ'. होतु, होन्तु इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'हूयतु', 'हूयतं'. 'अनु' उपसर्गाच्या मागे 'अनुभोति' इत्यादी सर्व रूपांमध्ये योजना करावी. भावे प्रयोगात रूपांचा अभाव असतो. कर्मणि प्रयोगात - 'अनुभूयति' इत्यादी विशेष रूपे होतात. Si=saye, lassa lopo vuddhi, seti. Ayādese sayati, senti sayanti iccādi. Kamme-atipubbo, kye ‘‘dīgho sarassā’’ti issa dīghe ca kate tena atisīyati, atisīyanti iccādi. Bhāve-tena sīyati, sīyate. Tathā bhavissatiādīsu. सि = सये (झोपणे या अर्थी). 'ल' चा लोप आणि वृद्धी होऊन 'सेति' बनते. 'अय' आदेश झाल्यावर 'सयति', 'सेन्ति', 'सयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणि प्रयोगात - 'अति' उपसर्ग असताना, 'क्य' प्रत्यय लागल्यावर 'दीघो सरस्सा' या सूत्राने 'इ' चा दीर्घ झाल्यावर 'तेन अतिसीयति', 'अतिसीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'तेन सीयति', 'सीयते'. तसेच भविस्सति इत्यादी रूपांमध्ये जाणावे. Nī=pāpane, dvikammako+yaṃ, ajaṃ gāmaṃ neti nayati, nenti nayanti iccādi. Kamme-nīyate gāmaṃ ajo devadattena iccādi. Tathā sesesupi yojetabbaṃ. नी = पापणे (नेणे या अर्थी). हा द्विकर्मक धातू आहे. 'अजं गामं नेति/नयति' (शेळीला गावात नेतो), 'नेन्ति', 'नयन्ति' इत्यादी. कर्मणि प्रयोगात - 'नीयते गामं अजो देवदत्तेन' (देवदत्ताकडून शेळी गावात नेली जाते) इत्यादी. तसेच उर्वरित रूपांमध्येही योजना करावी. Ṭhā=gatinivattiyaṃ – ठा = गतिनिवत्तियं (गती थांबवणे किंवा उभे राहणे या अर्थी) - 5,175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā ५,१७५. ठा आणि पा धातूंच्या जागी 'तिट्ठ' आणि 'पिब' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivāhonti vā nta+māna+tyādīsu. Lassa lope tiṭṭhati, tiṭṭhanti, ṭhāti, ṭhānti. 'अन्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना ठा आणि पा धातूंच्या जागी 'तिट्ठ' आणि 'पिब' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. 'ल' चा लोप झाल्यावर 'तिट्ठति', 'तिट्ठन्ति', 'ठाति', 'ठान्ति' अशी रूपे होतात. 5,131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti ५,१३१. 'प' इत्यादी उपसर्गांनंतर येणाऱ्या 'ठा' धातूच्या जागी काही ठिकाणी विकल्पेकरून 'ठह' आदेश होतो. Pādito parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho hoti vā. Saṇṭhahati, saṇṭhahanti. Lasse, adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti. Kamme – 'प' इत्यादी उपसर्गांनंतर येणाऱ्या 'ठा' धातूच्या जागी काही ठिकाणी विकल्पेकरून 'ठह' आदेश होतो. संठहति, संठहन्ति. 'ल' च्या जागी 'ए' झाल्यावर 'अधिट्ठेति', 'अधिट्ठेन्ति'. कर्मणि प्रयोगात - 5,137. Aññādissā+ssī kye ५,१३७. 'क्य' प्रत्यय असताना इतर आदेशांनंतर 'ई' होतो. Ñādito+ññassa ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Upaṭhīyati, upaṭhīyanti. Ṭhahādese ‘‘kyassā’’ti īña[Pg.239], tena patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti. Bhāve-īmhi ṭhīyati, ṭhīyate. Tathā papubbe patiṭṭhissati patiṭṭhahissati. Īssa simhi aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu, saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu. Patiṭṭhissa patiṭṭhahissa. Tiṭṭhe tiṭṭheyya, saṇṭhe saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ, saṇṭhahe saṇṭhaheyya. Tiṭṭhatu ṭhātu, saṇṭhahatu iccādi. 'ज्ञा' धातूव्यतिरिक्त इतर आकारांत क्रियावाचक धातूच्या जागी 'क्य' प्रत्यय असताना 'ई' होतो. जसे की, उपठीयति, उपठीयन्ति. 'ठह' आदेश असताना "क्यस्स..." सूत्राने 'ई' होतो, त्याने पतिट्ठहीयति, पतिट्ठहीयन्ति रूपे बनतात. भाववाच्य आणि 'ई' प्रत्यय असताना ठीयति, ठीयते रूपे होतात. तसेच 'प' (किंवा 'पति') उपसर्ग असताना पतिट्ठिस्सति, पतिट्ठहिस्सति रूपे होतात. 'ई' च्या जागी 'सि' प्रत्यय असताना अट्ठासि, अट्ठंसु, सण्ठहि, सण्ठहिंसु रूपे होतात. पतिट्ठिस्स, पतिट्ठहिस्स. तिट्ठे, तिट्ठेय्य, सण्ठे, सण्ठेय्य, सण्ठेय्युं, सण्ठहे, सण्ठहेय्य. तिट्ठतु, ठातु, सण्ठहतु इत्यादी. Pā=pāne, pivādese pivati. ‘‘Tavaggavaraṇā’’ do ‘‘bayañā’’ti yogavibhāgena vassa bakāro, pibati. Kammepīyati, pīyanti iccādi. पा = पिणे या अर्थी, 'पिव' आदेश झाल्यावर 'पिवति' रूप बनते. "तवग्गवरणा..." सूत्रातील "बयञा" या योगविभागाने 'व' चा 'ब' होतो, (त्यामुळे) 'पिबति' रूप बनते. कर्मवाच्य मध्ये 'पीयति', 'पीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. Asa=bhuvi, अस = असणे (होणे) या अर्थी, 52. Tassa thoti ५२. 'त' च्या जागी 'थ' होतो. Atthito parassa tassa tho hoti. Pararūpe paṭhamakkharatakāre ca atthi. ‘‘Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopo’’ti assa lopo, santi. 'अत्थि' (अस्) धातूच्या पुढील 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'थ' होतो. पररूप आणि पहिल्या अक्षरातील 'त' कार असताना 'अत्थि' रूप बनते. "न्त+मान+न्ति+यि+युंस्वा..." सूत्राने 'अ' चा लोप होऊन 'सन्ति' रूप बनते. 53. Sihisva+ṭa ५३. 'सि' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'अट' होतो. Atthissa aṭa hoti sihisu. Ṭo sabbādesattho. Tvaṃ asi. Pararūpādimhi kate idāni tumhe attha. 'सि' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'अत्थि' च्या जागी 'अट' होतो. 'ट' हा सर्वादेशासाठी आहे. 'त्वं असि' (तू आहेस). पररूप इत्यादी कार्ये झाल्यावर आता 'तुम्हे अत्थ' (तुम्ही आहात) रूप बनते. 54. Mimānaṃ vā mhimhā ca ५४. 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'म्हि' आणि 'म्ह' होतात. Asasmā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti taṃsanniyogena asassa aṭa ca. Amhi. 'अस्' धातूच्या पुढील 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'म्हि' आणि 'म्ह' होतात आणि त्यासोबतच 'अस्' च्या जागी 'अट' देखील होतो. (त्यामुळे) 'अम्हि' रूप बनते. 55. Esu sa ५५. या प्रत्ययांमध्ये 'स' होतो. Esu [Pg.240] mimesu asassa so hoti, pararūpabādhanatthaṃ. Asmi, amha asma. Bhavissatipaccaye – या 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांमध्ये पररूपाचा बाध करण्यासाठी 'अस्' च्या जागी 'स' होतो. 'अस्मि', 'अम्ह', 'अस्म'. भविष्यकाळ (भविस्सती) प्रत्यय असताना – 5,129. A+ā+ssaādīsu ५,१२९. 'अ', 'आ', 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना. Parokkhā a-ādo anajjatana ā-ādo kriyātipattissā-ādo bhavissatissatyādo ca atthissa bhu hoti. Ādesavidhānaṃ asassāpayogatthaṃ, kismiñci paccayavisese, tasmā asitabbantiādi na bhavati. Bhavissati, bhavissanti. Abhavā, abhavu. Kriyātipattiyaṃ bhuādese abhavissa, abhavissaṃsu iccādi. Eyyādimhi – परोक्षा विभक्तीच्या 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना, अनद्यतन विभक्तीच्या 'आ' इत्यादी प्रत्यय असताना, क्रियातिपत्तीच्या 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय असताना आणि भविष्यकाळाच्या 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय असताना 'अत्थि' च्या जागी 'भु' होतो. हा आदेशविधी विशिष्ट प्रत्ययांमध्ये 'अस्' चा प्रयोग न करण्यासाठी आहे, म्हणूनच 'असितब्बं' इत्यादी रूपे होत नाहीत. 'भविस्यति', 'भविस्यन्ति'. 'अभवा', 'अभवु'. क्रियातिपत्तीमध्ये 'भु' आदेश झाल्यावर 'अभविस्स', 'अभविस्संसु' इत्यादी रूपे होतात. 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय असताना – 50. Atthite+yyādicchannaṃ sa+su+sa+satha+saṃ+sāma ५०. 'अत्थि' च्या पुढील 'एय्य' इत्यादी सहा प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'स', 'सु', 'स', 'सथ', 'सं', 'साम' हे आदेश होतात. Asa=bhuvi+ccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Pararūpe so assa, te assu. Tvaṃ assa, tumhe assatha. Ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma. Tvādimhi so atu, assa lope santhu, ayādese tvaṃ ahi, tumhe attha. Amhi, amha, sādese asmi asma. Bahulādhikārā ajjatane āsi, āsiṃsu, āsuṃ iccādīpi honti. 'अस = असणे' या धातूच्या पुढील 'एय्य' इत्यादी सहा प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'स' इत्यादी आदेश होतात. पररूप झाल्यावर 'सो अस्स' (तो असावा), 'ते अस्सु' (ते असावेत). 'त्वं अस्स' (तू असावास), 'तुम्हे अस्सथ' (तुम्ही असावेत). 'अहं अस्सं' (मी असावा), 'मयं अस्साम' (आम्ही असावे). 'तु' इत्यादी प्रत्यय असताना 'सो अतु' (तो असो), 'अस्' चा लोप झाल्यावर 'सन्तु' (ते असोत), 'अ' चा 'अ' आदेश झाल्यावर 'त्वं अही' (तू अस), 'तुम्हे अत्थ' (तुम्ही असा). 'अम्हि', 'अम्ह', आणि 'स' आदेश झाल्यावर 'अस्मि', 'अस्म' रूपे होतात. बहुल अधिकाराने अद्यतनी (भूतकाळात) 'आसि', 'आसिंसु', 'आसुं' इत्यादी रूपे देखील होतात. Brū=vacane, ब्रू = बोलणे या अर्थी, 36. Brūto tissīña ३६. 'ब्रू' धातूच्या पुढील 'ति' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ईञ' होतो. Brūto parassa tissa īña vā hoti. Vuddhiavādese lassa lope bravīti. 'ब्रू' धातूच्या पुढील 'ति' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ईञ' होतो. वृद्धी आणि 'अव्' आदेश झाल्यावर, तसेच 'ल' चा लोप झाल्यावर 'ब्रवीति' रूप बनते. 5,97. Na brūsso ५,९७. व्यंजन प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'ओ' होत नाही. Brūssa [Pg.241] o na hoti byañjane. Brūti. Uvaṅādese brūvanti. व्यंजन प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'ओ' होत नाही. 'ब्रूति'. 'उवङ्' आदेश झाल्यावर 'ब्रूवन्ति' रूप बनते. 20. Tya+ntīnaṃ ṭa+ṭū २०. 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' आणि 'टू' होतात. Āhā paresaṃ ti+antīnaṃ ṭa+ṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā. Atoyeva āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭūvidhānañāpakā tiantīsu brūssa āho. Āha, āhu. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma iccādi. Bravissati. Abravi abravī, abravuṃ. Anajjatane abravā, abravu. Parokkhāyaṃ – 'आह' च्या पुढील 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' आणि 'टू' होतात. 'ट' कार हा सर्वादेशासाठी आहे. यावरूनच 'आह' च्या पुढील 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' आणि 'टू' चे विधान ज्ञापक असल्यामुळे 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'आह' आदेश होतो. 'आह', 'आहु'. 'ब्रूसि', 'ब्रूथ'. 'ब्रूमि', 'ब्रूम' इत्यादी. 'ब्रविस्सति'. 'अब्रवि', 'अब्रवी', 'अब्रवुं'. अनद्यतनी मध्ये 'अब्रवा', 'अब्रवु'. परोक्षा विभक्तीमध्ये – 16. Aādīsvā+ho brūssa १६. 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'आह' होतो. Brūssa āho hoti parokkhāaādīsu. Supine kira so āha, te āhu iccādi. Abravissa. Brave braveyya. Vuddhippaṭisedhe brūtu, bravantu iccādi. परोक्षा विभक्तीच्या 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'आह' होतो. जसे की, "स्वप्नात तो म्हणाला (सो आह), ते म्हणाले (ते आहु)" इत्यादी. 'अब्रविस्स'. 'ब्रवे', 'ब्रवेय्य'. वृद्धीचा प्रतिषेध झाल्यावर 'ब्रूतु', 'ब्रवन्तु' इत्यादी रूपे होतात. Hana=hiṃsāyaṃ, timhi vikaraṇalope so hanati hanti. Te hananti iccādi. Kamme-ye nassa ññe pubbarūpaṃ, tena haññati, haññanti haññare. Tathā hanissati iccādi. हन = हिंसा करणे या अर्थी, 'ति' प्रत्यय असताना विकरण प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'हनति', 'हन्ति' रूपे होतात. 'ते हनन्ति' इत्यादी. कर्मवाच्य मध्ये 'य' प्रत्यय असताना 'न' च्या जागी 'ञ्ञ' होऊन पूर्वरूप होते, त्याने 'हञ्ञति', 'हञ्ञन्ति', 'हञ्ञरे' रूपे होतात. तसेच 'हनिस्सति' इत्यादी रूपे होतात. 67. Hanā cha+khā ६७. 'हन' च्या पुढील 'स्स' च्या जागी विकल्पेकरून 'छ' आणि 'ख' होतात. Hanā ssāssa cha+khā vā honti. Paṭihaṃkhāmi paṭihanissāmi. Haṃchema hanissāma. Ahani, ahaniṃsūtiādi sabbattha yojetabbaṃ. Huvādayo 'हन' च्या पुढील 'स्स' च्या जागी विकल्पेकरून 'छ' आणि 'ख' होतात. 'पटिhंखामि', 'पटिहनिस्सामि'. 'हंचेम', 'हनिस्साम'. 'अहनि', 'अहनिंसु' इत्यादी सर्व ठिकाणी योजना करावी. हुवादी धातू. Hu=havane[Pg.242]. Tyādīsu lo. ‘‘Parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena hu huti dvittaṃ, ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti hassa jo, lalopo vuddhi ca, juhoti aggiṃ, aññatra ‘‘yavā sare’’ti vakāro, juhvati. Juhonti. Juhvanti. Juhosi juhvasi, juhotha juhvatha. Iccādi. Kamme – ‘‘dīgho sarassā’’ti dīghe hūyati tena aggi iccādi. Juhissati, juhissanti. Ajuhavi ajuhosi, ajuhavuṃ ajuhaviṃsu ajuhavaṃsu ajuhosuṃ. Ajuhissa, ajuhissaṃssu. Juhe juheyya. Juhotu, juhontu iccādi. हु = हवन करणे या अर्थी. 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना विकरणाचा लोप होतो. "परोक्खायञ्च..." या सूत्रातील 'च' कार ग्रहणाने 'हु' चे 'हु हु' असे द्वित्व होते. "कवग्गहानं चवग्गजा..." सूत्राने 'ह' च्या जागी 'ज' होतो, विकरणाचा लोप आणि वृद्धी होऊन 'जुहोति अग्गिं' (अग्नीमध्ये हवन करतो) रूप बनते. इतर ठिकाणी "यवा सरे" सूत्राने 'व' कार होऊन 'जुह्वति' रूप बनते. 'जुहोन्ति', 'जुह्वन्ति'. 'जुहोसि', 'जुह्वसि', 'जुहोथ', 'जुह्वथ' इत्यादी. कर्मवाच्य मध्ये – "दीघो सरस्स..." सूत्राने दीर्घ होऊन 'हूयति तेन अग्गि' इत्यादी रूपे होतात. 'जुहिस्सति', 'जुहिस्सन्ति'. 'अजुहवि', 'अजुहोसि', 'अजुहवुं', 'अजुहविंसु', 'अजुहवंसु', 'अजुहोसुं'. 'अजुहिस्स', 'अजुहिस्सं सु'. 'जुहे', 'जुहेय्य'. 'जुहोतु', 'जुहोन्तु' इत्यादी. Hā=cāge, pure viya dvebhāvachādesalope ‘‘rasso pubbassā’’ti pubbassa āssa rasso. Jahāti iccādi. Kamme – ‘‘aññādissā+ssī kye’’ti kye āssa ī, hīyati iccādi. Jahissati. Ajahāsi, ‘‘dīghā īssa’’ iti si, pajahi, ajahiṃsu ajahaṃsu, pajahiṃsu pajahuṃ. Kamme-pahīyi pahīyittha. Ssādi+eyyādi+tvādīsupi ñeyyā. हा = त्याग करणे या अर्थी. पूर्वीप्रमाणेच द्वित्व, 'छ' आदेश आणि लोप झाल्यावर "रस्सो पुब्बस्स..." सूत्राने पूर्व 'आ' चा र्‍हस्व होतो, (त्यामुळे) 'जहाति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मवाच्य मध्ये – "अञ्ञादिस्सा..." सूत्राने 'क्य' प्रत्यय असताना 'आ' चा 'ई' होऊन 'हीयति' इत्यादी रूपे होतात. 'जहिस्सति'. 'अजहासि', "दीघा ईस्स" सूत्राने 'सि' प्रत्यय असताना 'पजहि', 'अजहिंसु', 'अजहंसु', 'पजहिंसु', 'पजहुं'. कर्मवाच्य मध्ये – 'पहीयि', 'पहीयित्थ'. 'स्सादि', 'एय्यादि' आणि 'त्त्वादि' प्रत्ययांमध्ये देखील असेच जाणावे. Dā=dāne, dvibhāvarassattāni, lalopo, dadāti, dadanti iccādi. ‘‘Gamavadā’’ dinā dajjādese dajjati, dajjanti iccādi. Lasse+kāre dānaṃ deti iccādi. दा = दान देणे या अर्थी. द्वित्व, र्‍हस्वत्व आणि विकरणाचा लोप झाल्यावर 'ददाति', 'ददन्ति' इत्यादी रूपे होतात. "गमवदा..." सूत्राने 'दज्ज' आदेश झाल्यावर 'दज्जति', 'दज्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. 'ल' च्या जागी 'ए' कार झाल्यावर 'दानं देति' इत्यादी रूपे होतात. 22. Dāssa daṃ vā mimesva+dvitte २२. द्वित्व नसताना 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना 'दा' च्या जागी विकल्पेकरून 'दं' होतो. Advitte vattamānassa dāssa daṃ hoti vā mimesu. Vaggantaṃ, dammi demi, damma dema. Īkāre dīyati iccādi. Anāgatatthe iñāgame saraṇopādi, dadissati, dadissanti. Dajjissati, dajjissanti. Lavikaraṇe [Pg.243] dassati, dassanti. Ajjatane-adadi, adadiṃsu, adajji, adajjiṃsu, adāsi, adaṃsu. Anajjatane-adadā, adadu. Kālātipattiyaṃ-adadissa adajjissa, le adassa, dassaṃsu. Eyyādimhi-dade dadeyya dajje dajjeyya. ‘‘Ṭā’’ti bahulādhikārā dajjādesā parassa eyyassa ṭā, dajjā, dajjuṃ dajjeyyaṃ dadeyyuṃ. Tvādīsu-dadātu, dadantu, dajjatu, dajjantu, lasse+kāre detu, dentu iccādi. Sabbattha kammepi yojanīyaṃ. द्वित्व नसताना वर्तमानकाळात 'दा' च्या जागी 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'दं' होतो. वर्गान्त (अनुस्वार) झाल्यावर 'दम्मि', 'देमि', 'दम्म', 'देम' रूपे होतात. 'ई' कार असताना 'दीयति' इत्यादी. भविष्यकाळात 'इ' चा आगम आणि स्वराचा लोप इत्यादी झाल्यावर 'ददिस्सति', 'ददिस्सन्ति'. 'दज्जिस्सति', 'दज्जिस्सन्ति'. 'ल' विकरण असताना 'दस्सति', 'दस्सन्ति'. अद्यतनी (भूतकाळात) – 'अददि', 'अददिंसु', 'अदज्जि', 'अदज्जिंसु', 'अदासि', 'अदंसु'. अनद्यतनी मध्ये – 'अददा', 'अददु'. कालातिपत्तीमध्ये – 'अददिस्स', 'अदज्जिस्स', 'ल' असताना 'अदस्स', 'दस्सं सु'. 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय असताना – 'ददे', 'ददेय्य', 'दज्जे', 'दज्जेय्य'. "टा" या बहुल अधिकाराने 'दज्ज' आदेशाच्या पुढील 'एय्य' च्या जागी 'टा' होऊन 'दज्जा', 'दज्जुं', 'दज्जेय्यं', 'ददेय्युं' रूपे होतात. 'तु' इत्यादी प्रत्यय असताना – 'ददातु', 'ददन्तु', 'दज्जतु', 'दज्जन्तु', 'ल' च्या जागी 'ए' कार झाल्यावर 'देतु', 'देन्तु' इत्यादी. सर्व ठिकाणी कर्मवाच्य मध्ये देखील योजना करावी. Dhā=dhāraṇe, tyādimhi caggahaṇena dvitte pubbākārassa rassatte lalope ‘‘catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti pubbadhakārassa dakāre ca kate dadhāti, dadhanti. Pipubbo, ‘‘tadaminā’’ dinā āssa lopo, ‘‘dhāssa ho’’ti dvitte parassa dhāssa hakāro, dvāraṃ pidahati, pidahanti. Lasse+kāre nidheti, nidhenti. Kamme-vidhīyati, vidhīyanti iccādi. Dhassati, pidahissati, paridahessati. Adhāsi, pidahi. Adhassa, pidahissa. Dadhe dadheyya, pidahe pidaheyya. Dadātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu iccādi. (Juhotyādayo). धा = धारण करणे या अर्थी. 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना 'च' कार ग्रहणाने द्वित्व, पूर्व आकाराचा र्‍हस्व आणि विकरणाचा लोप झाल्यावर, "चतुत्थदुतियानं ततियपठमा..." सूत्राने पूर्व 'ध' कारच्या जागी 'द' कार झाल्यावर 'दधाति', 'दधन्ति' रूपे होतात. 'पि' उपसर्ग असताना "तदमिना..." सूत्राने 'आ' चा लोप होतो, "धास्स हो" सूत्राने द्वित्व झाल्यावर पुढील 'धा' च्या जागी 'ह' कार होऊन 'द्वारं पिदहति' (दार बंद करतो), 'पिदहन्ति' रूपे होतात. 'ल' च्या जागी 'ए' कार झाल्यावर 'निधेति', 'निधेन्ति' रूपे होतात. कर्मवाच्य मध्ये – 'विधीयति', 'विधीयन्ति' इत्यादी. 'धस्सति', 'पिदहिस्सति', 'परिदहेस्सति'. 'अधासि', 'पिदहि'. 'अधस्स', 'पिदहिस्स'. 'दधे', 'दधेय्य', 'पिदहे', 'पिदहेय्य'. 'ददातु', 'पिदहतु', 'निधेतु', 'निधेन्तु' इत्यादी. (जुहोत्यादी धातू समाप्त). Bhūvādi ca juhādi ca, huvādidhātavo ci+me; Savuddhikabhūvādīhi, tidhā bhedaṃ upenti te. भूवादि, जुहादि आणि हुवादि हे धातू आहेत; वृद्धीसह भूवादि धातूंचे तीन प्रकारे वर्गीकरण केले जाते. (Bhūvādinayo.) (भूवादि पद्धत.) Adhunā [Pg.244] vikaraṇapabhedapakāsanatthaṃ rudhādīnaṃ aṭṭhagaṇānaṃ kānici rūpāni udāhariyante – आता विकरणांचे भेद स्पष्ट करण्यासाठी रुधादि इत्यादी आठ गणांची काही रूपे उदाहरणादाखल दिली जात आहेत – Rudha=āvaraṇe, tyādayo honti. Eva+muparipi sabbagaṇesu. रुध् = आवरण (रोखणे) या अर्थी, 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. याचप्रमाणे पुढील सर्व गणांमध्येही समजावे. 5,19. Mañca rudhādīnaṃ ५,१९. रुधादि धातूंना 'म' (अनुस्वार) होतो. Rudhādiko aparokkhesu kattuvihitamāna+nta+tyādīsu lo hoti mañca+ntasarā paro. Niggahītassa vaggantaṃ, ‘‘lahussupantassā’’ti saṃyogattā na vuddhi. So maggaṃ rundhati, rundhanti iccādi. Kamme-nipubbo kyo dhassa cavagga+pubbarūpa+tatiyakkharajakārā, tena maggo nirujjhati iccādi. Iñāgame rundhissati, nirujjhissati. Arundhi, arundhiṃsu. Nirujjhittho, nirujjhi, nirujjhiṃsu. Arundhissa, arundhissaṃsu, nirujjhissa, nirujjhissaṃsu. Rundhe rundheyya, nirujjhe nirujjheyya. Rundhatu, rundhantu. Tvaṃ rundha rundhāhi. Nirujjhatu, nirujjhantu iccādi. रुधादि धातूंच्या पुढे परोक्ष नसलेल्या, कर्त्यासाठी विहित केलेल्या 'ति' इत्यादी प्रत्ययांच्या वेळी 'ल' (विकरण) चा लोप होतो आणि अंत्य स्वराच्या पुढे 'म' (अनुस्वार) येतो. अनुस्वाराचा वर्गान्त (परसवर्ण) होतो. 'लहुस्स उपन्तस्स' या सूत्राने संयोगामुळे उपधा र्‍हस्व असल्याने वृद्धी होत नाही. जसे की - 'सो मग्गं रुन्धति' (तो मार्ग रोखतो), 'रुन्धन्ति' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'नि' उपसर्गपूर्वक 'क्य' प्रत्यय लागल्यास 'ध' चा च-वर्ग, पूर्वरूप आणि तिसरा वर्ण 'ज' होतो, त्यायोगे 'मग्गो निरुज्झति' (मार्ग निरुद्ध होतो) इत्यादी रूपे बनतात. 'इ' आगम झाल्यास 'रुन्धिस्सति', 'निरुज्झिस्सति'. भूतकाळात 'अरुन्धि', 'अरुन्धिंसु'. कर्मणीत 'निरुज्झित्थो', 'निरुज्झि', 'निरुज्झिंसु'. संकेतार्थामध्ये 'अरुन्धिस्स', 'अरुन्धिस्संसु', 'निरुज्झिस्स', 'निरुज्झिस्संसु'. विध्यर्थात 'रुन्धे', 'रुन्धेय्य', 'निरुज्झे', 'निरुज्झेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'रुन्धतु', 'रुन्धन्तु'. 'त्वं रुन्ध', 'रुन्धाहि'. 'निरुज्झतु', 'निरुज्झन्तु' इत्यादी. Chida=dvedhākaraṇe, chindati, chindanti. Kamme-chijjati, chijjanti. Bhavissatipaccaye – ‘‘labha vasacchidā’’ dinā cchaṅādese checchati chindissati. Kamme-pubbarūpaṃ, chijjissati, chijjissanti. Achindi chindi, acchejji, acchejjiṃsu. Acchindissā achijjissā. Chinde chindeyya, chijje chijjeyya, chindatu, chindantu, chijjatu, chijjantu iccādi. छिद् = द्वेधाकरण (दोन तुकडे करणे) या अर्थी, 'छिन्दति', 'छिन्दन्ति' अशी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'छिज्जति', 'छिज्जन्ति'. भविष्यकाळात - 'लभ वसच्छिदा' इत्यादी सूत्राने 'च्छ' आदेश होऊन 'छेच्छति', 'छिन्दिस्सति' अशी रूपे होतात. कर्मणीत पूर्वरूप होऊन 'छिज्जिस्सति', 'छिज्जिस्सन्ति' अशी रूपे होतात. भूतकाळात 'अछिन्दि', 'छिन्दि', 'अच्छेज्जि', 'अच्छेज्जिंसु'. संकेतार्थामध्ये 'अच्छिन्diस्सा', 'अछिज्जिस्सा'. विध्यर्थात 'छिन्दे', 'छिन्देय्य', 'छिज्जे', 'छिज्जेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'छिन्दतु', 'छिन्दन्तु', 'छिज्जतु', 'छिज्जन्तु' इत्यादी. Bhuja=pālanajjhohāresu, bhuñjati, bhuñjanti iccādi. Bhavissatimhi ‘‘bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkhaṅa’’ti dhātvantena saha ssassa [Pg.245] kkhaṅādese vuddhi, bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhuñjissanti iccādi. भुज् = पालन आणि उपभोग (खाणे) या अर्थी, 'भुञ्जति', 'भुञ्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'भुज-मुच-वच-विसां क्खण' या सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णासह 'स्स' च्या जागी 'क्ख' आदेश होऊन वृद्धी होते, जसे की 'भोक्खति', 'भुञ्जिस्सति', 'भोक्खन्ति', 'भुञ्जिस्सन्ति' इत्यादी. Muca=mocane, muccati, muccanti iccādi. Kamme-muccati, muccanti iccādi. (Rudhādinayo). मुच् = मोचन (मुक्त करणे) या अर्थी, 'मुच्चति', 'मुच्चन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'मुच्चति', 'मुच्चन्ति' इत्यादी रूपे होतात. (रुधादि पद्धत समाप्त). Diva=kīḷā vijigiṃsā vohāra juti thuti gatīsu, दिव् = क्रीडा (खेळणे), विजिगीषा (जिंकण्याची इच्छा), व्यवहार, द्युती (चमकणे), स्तुती आणि गती या अर्थांमध्ये, 5,21. Divādīhi yaka ५,२१. दिवादि धातूंच्या पुढे 'यक' प्रत्यय होतो. Divādīhi kattari lavisaye yaka hoti. Kakāro kānubandhakāriyattho, eva+mupari ca. Vassa bakāre pubbarūpaṃ, so jutaṃ dibbati, dibbanti iccādi. Kamme-kye tena dibbati, dibbanti iccādi. Dibbissati, tena dibbissati. Adibbi dibbi. Tena adibbi dibbi. Adibbissa. Tena adibbissa. Dibbe dibbeyya. Tena dibbe dibbeyya. Dibbatu. Tena dibbatu iccādi. दिवादि धातूंच्या पुढे कर्तरी प्रयोगात 'ल' च्या जागी 'यक' प्रत्यय होतो. 'क' हा अनुबंध कार्यासाठी आहे, आणि पुढेही असेच समजावे. 'व' च्या जागी 'ब' होऊन पूर्वरूप होते, जसे की - 'सो जुतं दिब्बति' (तो जुगार खेळतो), 'दिब्बन्ति' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्यय लागल्याने 'दिब्बति', 'दिब्बन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'दिब्बिस्सति', कर्मणीत 'दिब्बिस्सति'. भूतकाळात 'अदिब्बि', 'दिब्बि'. कर्मणीत 'अदिब्बि', 'दिब्बि'. संकेतार्थात 'अदिब्बिस्स', कर्मणीत 'अदिब्बिस्स'. विध्यर्थात 'दिब्बे', 'दिब्बेय्य', कर्मणीत 'दिब्बे', 'दिब्बेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'दिब्बतु', कर्मणीत 'दिब्बतु' इत्यादी. Siva=tantusantāne, sibbati, sibbanti iccādi. Pada=gamane, upubbo, cavaggapubbarūpāni, uppajjati, uppajjare uppajjanti iccādi. Kammekye tena paṭipajjate iccādi. Bhāve-uppajjate tayā. Budha=avagamane, jhakārapubbarūpāni yakkharesu. Dhammaṃ bujjhati, bujjhare bujjhanti iccādi. Kamme-mayā dhammo bujjhate iccādi. Yudha=sampahāre, yujjhati+ccādi. Naha=bandhane, ‘‘hassa vipallāso’’ti ye vipallāso, sannayhati+ccādi. Mana=ñāṇe, ññakāra+pubbarūpāni, maññati+ccādi. Tusa=tuṭṭhimhi, pubbarūpe tussati+ccādi. Sama=upasame, sammati+ccādi. सिव् = तंतुसंतान (शिवणकाम करणे) या अर्थी, 'सिब्बति', 'सिब्बन्ति' इत्यादी रूपे होतात. पद् = गमन (जाणे) या अर्थी, 'उ' उपसर्गपूर्वक च-वर्गाचे पूर्वरूप होऊन 'उप्पज्जति', 'उप्पज्जरे', 'उप्पज्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणीत 'क्य' प्रत्यय लागल्याने 'पटिपज्जते' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'उप्पज्जते तया' (तुझ्याद्वारे उत्पन्न केले जाते). बुध् = अवगमन (जाणणे) या अर्थी, 'य' प्रत्यय असताना 'झ' चे पूर्वरूप होऊन 'धम्मं बुज्झति' (धम्म जाणतो), 'बुज्झरे', 'बुज्झन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणीत - 'मया धम्मो बुज्झते' (माझ्याद्वारे धम्म जाणला जातो) इत्यादी. युध् = संप्रहार (युद्ध करणे) या अर्थी, 'युज्झति' इत्यादी. नह् = बंधन (बांधणे) या अर्थी, 'हस्स विपल्लासो' या सूत्राने 'ह' चा विपर्यास होऊन 'सन्नय्हति' इत्यादी. मन् = ज्ञान (जाणणे) या अर्थी, 'ञ' चे पूर्वरूप होऊन 'मञ्ञति' इत्यादी. तुष् = तुष्टी (संतुष्ट होणे) या अर्थी, पूर्वरूप होऊन 'तुस्सति' इत्यादी. शम् = उपशम (शांत होणे) या अर्थी, 'सम्मति' इत्यादी रूपे होतात. Jana=janane[Pg.246], ‘‘janissā’’ti ā hoti kānubandhe bahulādhikārā, so jāyati, jāyanti+ccādi. Kamme-janituṃ payojetīti ‘‘payojakabyāpāre ṇāpi ce’’ti ṇimhi ‘‘aññatrāpī’’ti vuddhipaṭisedhe kyamhi ‘‘dīgho sarassā’’ti dīghe ca kate tena janīyati, janīyanti iccādi. So jāyissati. Tena janissati. So ajāyi, tena ajanīyi. So ajāyissa, tena ajanīyissa. So jāye jāyeyya, tena janīyeyya. So jāyatu, tena janīyatu iccādi. (Divādinayo). जन् = जनन (उत्पन्न होणे) या अर्थी, 'जनiस्सा' या सूत्राने 'आ' होतो, 'क' अनुबंधाच्या बहुल अधिकारामुळे 'सो जायति' (तो जन्म घेतो), 'जायन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'उत्पन्न करण्यास प्रवृत्त करतो' या अर्थी 'प्रयोजक व्यापारात णापि प्रत्यय असताना' 'णि' प्रत्यय लागल्यास 'अन्यत्रापि' या सूत्राने वृद्धीचा निषेध होतो आणि 'क्य' प्रत्यय लागल्यास 'दीघो सरस्स' या सूत्राने दीर्घ होऊन 'जनीयति', 'जनीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'सो जायिस्सति', कर्मणीत 'जनिस्सति'. भूतकाळात 'सो अजायि', कर्मणीत 'अजनीयि'. संकेतार्थात 'सो अजायिस्स', कर्मणीत 'अजनीयिस्स'. विध्यर्थात 'सो जाये', 'जायेय्य', कर्मणीत 'जनीयय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'सो जायतु', कर्मणीत 'जनीयतु' इत्यादी. (दिवादि पद्धत समाप्त). Tuda=byathane, तुद् = व्यथन (पीडा देणे) या अर्थी, 5,22. Tudādīhi ko ५,२२. तुदादि धातूंच्या पुढे 'को' प्रत्यय होतो. Tudādīhi kattari lavisaye ko hoti. Tudati, tudanti iccādi. Kamme-tudyati tujjati, tudyare tudyanti, tujjare tujjanti+ccādi. Tathā tudissati tujjissati. Atudi, atudiṃsu, atujji. Atudissa atujjissa, tudeyya tujjeyya. Tudatu, tudantu, tujjatu iccādi. तुदादि धातूंच्या पुढे कर्तरी प्रयोगात 'ल' च्या जागी 'को' प्रत्यय होतो. 'तुदति', 'तुदन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'तुद्यति' चे 'तुज्जति', 'तुद्यरे' चे 'तुज्जरे', 'तुद्यन्ति' चे 'तुज्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. तसेच भविष्यकाळात 'तुदिस्सति', 'तुज्जिस्सति'. भूतकाळात 'अतुदि', 'अतुदिंसु', 'अतुज्जि'. संकेतार्थात 'अतुदिस्स', 'अतुज्जिस्स'. विध्यर्थात 'तुदेय्य', 'तुज्जेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'तुदतु', 'तुदन्तु', 'तुज्जतु' इत्यादी. Visa=pavesane, papubbo. So gāmaṃ pavisati iccādi. Kamme-pavisīyati iccādi. Pavisissati. Pavisīyissati. Pāvisi, īmhi ‘‘bhujamucā’’ dinā yogavibhāgā kkhaṅa. Pāvisi, pavisi pāvekkhi, pathaviṃ pāvisiṃsu pavisiṃsu. Pāvisīyi. Pāvisissa pavisissa. Pāvisīyissa. Pavise paviseyya, vikaraṇalopo [Pg.247] pavisīyeyya. Pavisatu, pavisīyatu iccādi. Nudati. Disa=uccāraṇe, uddissati, likhati, tusati iccādi. (Tudādinayo). विस् = प्रवेश करणे या अर्थी, 'प' उपसर्गपूर्वक 'सो गामं पविसति' (तो गावात प्रवेश करतो) इत्यादी रूपे होतात. कर्मणीत - 'पविसीयति' इत्यादी. भविष्यकाळात 'पविसिस्सति', कर्मणीत 'पविसीयिस्सति'. भूतकाळात 'पाविसि', 'ई' प्रत्यय असताना 'भुजमुच' इत्यादी सूत्राच्या योगविभागाने 'क्खण' आदेश होऊन 'पाविखि' किंवा 'पावेक्खि', 'पथविं पाविसिंसु', 'पविसiंसु' अशी रूपे होतात. कर्मणीत 'पाविसीयि'. संकेतार्थात 'पाविसiस्स', 'पविसiस्स', कर्मणीत 'पाविसीयिस्स'. विध्यर्थात 'पविसे', 'पविसेय्य', विकरणाचा लोप होऊन 'पविसीयेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'पविसतु', 'पविसीयतु' इत्यादी. 'नुदति'. दिश् = उच्चारण (सांगणे) या अर्थी, 'उद्दिसति', 'लिखति', 'तुसति' इत्यादी. (तुदादि पद्धत समाप्त). Ji=jaye, जि = जय (जिंकणे) या अर्थी, 5,23. Jyādīhi knā ५,२३. ज्यादि धातूंच्या पुढे 'क्ना' प्रत्यय होतो. Jyādīhi kattari lavisaye knā hoti. Na vuddhi. Kilese jināti, jinanti. Tena kileso jīyati, jīyanti, kye dīgho. Jinissati, jinissanti. Ajini jini. Ajīyi, ajīyittha. Ajinissa. Ajīyissa. Jineyya. Jinātu iccādi. Ci=caye, tathā cināti, cinanti iccādi. ज्यादि धातूंच्या पुढे कर्तरी प्रयोगात 'ल' च्या जागी 'क्ना' प्रत्यय होतो. वृद्धी होत नाही. 'किलेसे जिनाति' (क्लेशांना जिंकतो), 'जिनान्ति'. कर्मणी प्रयोगात - 'किलेसो जीयति' (क्लेश जिंकला जातो), 'जीयन्ति', 'क्य' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो. भविष्यकाळात 'जिनिस्सति', 'जिनिस्सन्ति'. भूतकाळात 'अजिनि', 'जिनि'. कर्मणीत 'अजीयि', 'अजीयित्थो'. संकेतार्थात 'अजिनिस्स', कर्मणीत 'अजीयिस्स'. विध्यर्थात 'जिनेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'जिनातु' इत्यादी. चि = चय (एकत्र करणे) या अर्थी, तसेच 'चिनाति', 'चिनान्ति' इत्यादी रूपे होतात. Ñā=avabodhane, ञा = अवबोधन (जाणणे) या अर्थी, 5,120. Ñāssa ne jā ५,१२०. ञा धातूच्या जागी 'जा' होतो. Ñādhātussa jā hoti nakāre. Vijānāti. ञा धातूच्या जागी 'न' प्रत्यय असताना 'जा' होतो. जसे की - 'विजानाति' (विशेष जाणतो). 61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi ६१. ञा धातूच्या आणि 'सना' प्रत्ययाच्या जागी 'ति' प्रत्यय असताना 'नाय' होतो. Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, vijānāti iccādi. Kamme-viññāyati iccādi. Kye ‘‘āsse cā’’ti ettha ‘‘āsse’’ti yogavibhāgā āssa e hoti, yassa dvitte ñeyyati, ñeyyanti iccādi. Vijānissati, vijānissanti. Kamme – ‘‘kyassa sse’’ti kyalope rasse ca kate ñāssati, ñāssanti, viññāyissati, paññāyissati. ञा धातूच्या आणि 'सना' प्रत्ययाच्या जागी 'ति' प्रत्यय असताना पर्यायाने 'नाय' होतो. जसे की - 'नायति', 'विजानाति' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'विञ्ञायति' इत्यादी. 'क्य' प्रत्यय असताना 'आस्से च' या सूत्रातील 'आस्से' या योगविभागाने 'आ' च्या जागी 'ए' होतो, आणि 'य' चे द्वित्व होऊन 'ञेय्यति', 'ञेय्यन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'विजानिस्सति', 'विजानिस्सन्ति'. कर्मणी प्रयोगात - 'क्यस्स स्से' या सूत्राने 'क्य' चा लोप आणि र्‍हस्व होऊन 'ञास्सति', 'ञास्सन्ति', 'विञ्ञायिस्सति', 'पञ्ञायिस्सति' अशी रूपे होतात. 65. Ssassa hi kamme ६५. कर्मणी प्रयोगात 'स्स' च्या जागी 'हि' होतो. Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme, paññāyihiti, paññāyihinti. Añāgame samajāni, saṃjāni, saṃjāniṃsu. Samajā- niṃsu[Pg.248]. Kamme-paññāyi, paññāyiṃsu. Ajānissa. Kamme-aññāyissa. ञा धातूच्या पुढील 'स्स' च्या जागी कर्मणी प्रयोगात पर्यायाने 'हि' होतो, जसे की - 'पञ्ञायिहिति', 'पञ्ञायिहिन्ति'. 'अ' आगम झाल्यावर 'समजानि', 'संजानि', 'संजानिंसु', 'समजानिंसु'. कर्मणी प्रयोगात - 'पञ्ञायि', 'पञ्ञायिंसु'. संकेतार्थात 'अजानिस्स'. कर्मणीत - 'अञ्ञायिस्स'. 63. Eyyassi+yāñā vā ६३. विध्यर्थातील 'एय्य' च्या जागी पर्यायाने 'इया' आणि 'ञा' होतात. Ñāto parassa eyyassa iyā+ñā honti vā. Jāniyā. ञा धातूच्या पुढील 'एय्य' च्या जागी पर्यायाने 'इया' आणि 'ञा' होतात. जसे की - 'जानिया'. 62. Ñāmhi jaṃ ६२. ञा आदेश असताना 'जं' होतो. Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ vā hoti. Jaññā, jāneyya, jāneyyuṃ. Kamme-paññāyeyya, paññāyeyyuṃ. Vijānātu, vijānanthu. Kamme-viññāyatu iccādi. ञा आदेश असताना 'सना' प्रत्यययुक्त 'ञा' च्या जागी पर्यायाने 'जं' होतो. जसे की - 'जञ्ञा', 'जानेय्य', 'जानेय्युं'. कर्मणी प्रयोगात - 'पञ्ञायेय्य', 'पञ्ञायेय्युं'. आज्ञार्थामध्ये 'विजानातु', 'विजानन्तु'. कर्मणीत - 'विञ्ञायतु' इत्यादी. Mā=māne, ‘‘ā ī ssādīnaṃ byañjanassiña’’ iti iñaiti yogavibhāgā iñāgame pubbasaralopo, mināti, minanti. Kamme-mīyati iccādi. Lū=chedane, ‘‘kṇāknāsu rasso’’ti dhātussa rasso, lunāti, lunanti. Kamme-lūyati iccādi. Dhu=kampane, dhunāti iccādi. (Jyādinayo). मा = मोजणे (माने), “आ ई स्सादीनं ब्यञ्जनस्सिञ” या सूत्रातील 'इञ' या योगविभागाने 'इञ्' आगम झाल्यावर पूर्वस्वराचा लोप होतो, मिनाति, मिनन्ति. कर्मणी प्रयोगात - मीयति इत्यादी. लू = छेदणे (छेदने), “क्णाक्नासु रस्सो” या सूत्राने धातूचा र्‍हस्व होतो, लुनाति, लुनन्ति. कर्मणी प्रयोगात - लूयति इत्यादी. धु = कंप पावणे (कंपने), धुनाति इत्यादी. (ज्यादि-नय). Kī=dabbavinīmaye, की = वस्तूंचा विनिमय करणे (द्रव्यविनिमये), 24. Kyādīhi kṇā २४. क्यादि धातूंनंतर 'क्णा' प्रत्यय होतो. Kyādīhi lavisaye kṇā hoti. ‘‘Kṇāknāsu rasso’’ti rasse kiṇāti, kiṇanti iccādi. Kamme-vikkīyati, vikkīyanti. Vikkiṇissati, vikkiṇissanti. Vikkīyissati, vikkīyissanti. Akiṇi, vikkiṇi, vikkīyi. Akiṇissa, vikkiṇissa. Vikkiṇe vikkiṇeyya. क्यादि धातूंनंतर 'ल' (लकार) च्या विषयात 'क्णा' प्रत्यय होतो. “क्णाक्नासु रस्सो” या सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर किणाति, किणन्ति इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - विक्कीयति, विक्कीयन्ति. भविष्यकाळात - विक्किणिस्सति, विक्किणिस्सन्ति. कर्मणी भविष्यकाळात - विक्कीयिस्सति, विक्कीयिस्सन्ति. भूतकाळात - अकिणि, विक्किणि, विक्कीयि. क्रियातिपत्तीत - अकिणिस्स, विक्किणिस्स. विध्यर्थात - विक्किणे, विक्किणेय्य. Vikkīye[Pg.249]. Vikkīyeyya. Vikkiṇātu, vikkiṇantu, vikkīyatu, vikkīyantu iccādi. Su=savane, suṇāti, suṇanti iccādi. विक्कीये, विक्कीयेय्य. आज्ञार्थामध्ये - विक्किणातु, विक्किणन्तु, विक्कीयतु, विक्कीयन्तु इत्यादी. सु = ऐकणे (सवने), सुणाति, सुणन्ति इत्यादी. Saka=sattiyaṃ, सक = सामर्थ्य असणे (सत्तियं), 5,121. Sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe ५,१२१. 'सक' धातू आणि 'आप' प्रत्यय यांना 'कुक' आणि 'कु' आगम होतात 'णे' प्रत्यय असताना. Saka+āpānaṃ kuka+kuiccete āgamā honti ṇe. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Sakkunāti, sakkunanti. 'सक' आणि 'आप' यांना 'कुक' आणि 'कु' हे आगम होतात 'णे' प्रत्यय असताना. सक्कुणाति, सक्कुणन्ति. सक्कुनाति, सक्कुनन्ति. 53. Sse vā ५३. 'स्से' प्रत्यय असताना विकल्पे करून. Sakasmā kṇāssa kkho vā hoti sse. Sakkhissati, sakkhissanti. 'सक' धातूच्या 'क्णा' प्रत्ययाला 'स्से' प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'क्खो' आदेश होतो. सक्खिस्सति, सक्खिस्सन्ति. 58. Sakā kṇāssa kha īādo ५८. 'सक' धातूच्या 'क्णा' प्रत्ययाला 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ख' आदेश होतो. Sakasmā kṇāssa kho vā hoti īādīsu. Asakkhi sakkhi, sakkhiṃsu. Asakkhissa, asakkhissaṃsu. Sakkuṇe sakkuṇeyya. Sakkuṇātu, sakkuṇantu. 'सक' धातूच्या 'क्णा' प्रत्ययाला 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'खो' आदेश होतो. असक्खि, सक्खि, सक्खिंसु. असक्खिस्स, असक्खिस्सिंसु. विध्यर्थात - सक्कुणे, सक्कुणेय्य. आज्ञार्थामध्ये - सक्कुणातु, सक्कुणन्तु. Apa=pāpuṇane, papubbo, ‘‘sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe’’ti kukate sampatti pāpuṇāti, pāpuṇanti iccādi. Kammepāpīyati, pāpīyanti. Pāpuṇissati, pāpuṇissanti. Kamme-pāpīyissati, pāpīyissanti. Pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Kamme-pāpīyi, pāpīyittha. Apāpuṇissa. Kamme-apāpīyissa. Pāpuṇe, pāpuṇeyya. Kamme-pāpīyeyya. Pāpuṇātu, pāpuṇantu. Kamme-pāpīyatu iccādi. (Kyādinayo). अप = प्राप्त करणे (पापुणने), 'प' उपसर्ग असताना, “सका+पानं कुक+कु णे” या सूत्राने 'कुक' आगम प्राप्त होऊन पापुणाति, पापुणन्ति इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - पापीयति, पापीयन्ति. भविष्यकाळात - पापुणिस्सति, पापुणिस्सन्ति. कर्मणी भविष्यकाळात - पापीयिस्सति, पापीयिस्सन्ति. भूतकाळात - पापुणि, पापुणिंसु. कर्मणी भूतकाळात - पापीयि, पापीयित्थ. क्रियातिपत्तीत - अपापुणिस्स. कर्मणी क्रियातिपत्तीत - अपापीयिस्स. विध्यर्थात - पापुणे, पापुणेय्य. कर्मणी विध्यर्थात - पापीय्य्य. आज्ञार्थामध्ये - पापुणातु, पापुणन्तु. कर्मणी आज्ञार्थामध्ये - पापीयतु इत्यादी. (क्यादि-नय). Su=savane, सु = ऐकणे (सवने), 25. Svādīhi kṇo २५. स्वादि धातूंनंतर 'क्णो' प्रत्यय होतो. Suādīhi [Pg.250] lavisaye kṇo hoti. Kānubandhattā na vuddhi. Dhammaṃ suṇoti. Parassaralope suṇonti. Kamme-kye dīghe sūyati, sūyanti. Dvitte suyyati suyyanti+ccādi. Iñāgame suṇissati, suṇissanti. Kamme-kyalope vuddhi. Sossati, sossanti iccādi. Asuṇi suṇi, asuṇiṃsu suṇiṃsu. स्वादि धातूंनंतर 'ल' (लकार) च्या विषयात 'क्णो' प्रत्यय होतो. 'क' हा अनुबंध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. धम्मं सुणोति. परस्वराचा लोप झाल्यावर सुणोन्ति. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्यय असताना आणि दीर्घ झाल्यावर सूयति, सूयन्ति. द्वित्व झाल्यावर सुय्यति, सुय्यन्ति इत्यादी. 'इञ्' आगम झाल्यावर सुणिस्सति, सुणिस्सन्ति. कर्मणी प्रयोगात 'क्य' चा लोप झाल्यावर वृद्धी होते - सोस्सति, सोस्सन्ति इत्यादी. भूतकाळात - असुणि, सुणि, असुणिंसु, सुणिंसु. 60. Tesu suto kṇo+kṇānaṃ roṭa ६०. त्या 'ई' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये, 'सु' धातूच्या पुढील 'क्णो' आणि 'क्णा' प्रत्ययांना विकल्पे करून 'रोट' आदेश होतो. Tesu īādīsu suto paresaṃ kṇo+kṇānaṃ roṭa vā hoti. Rakāro anubandho. Ṭo sabbādesattho. Ussa lope dvittaṃ īssa si ca. Assosi, assosiṃsu. ‘‘Iṃssa ca siña’’ti yogavibhāgā siña, assosiṃsu, paccassosuṃ. Asuyi, asuyittha. Asuṇissa, tena asuyissa. Suṇe suṇeyya, suṇeyyaṃ. Tena sūye sūyeyya. Suṇātu, suṇantu. Sūyatu, sūyantu iccādi. त्या 'ई' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये, 'सु' धातूच्या पुढील 'क्णो' आणि 'क्णा' प्रत्ययांना विकल्पे करून 'रोट' आदेश होतो. 'र' हा अनुबंध आहे. 'ट' हा सर्वादेशासाठी आहे. 'उ' चा लोप झाल्यावर द्वित्व होते आणि 'ई' ला 'सि' आदेश होतो. अस्सोसि, अस्सोसिंसु. “इंस च सिञ” या योगविभागाने 'सिञ' आदेश होऊन अस्सोसिंसु, पच्चस्सोसुं. कर्मणी भूतकाळात - असुयि, असुयित्थ. क्रियातिपत्तीत - असुणिस्स, त्यामुळे असुयिस्स. विध्यर्थात - सुणे, सुणेय्य, सुणेय्यं. त्यामुळे सूये, सूयेय्य. आज्ञार्थामध्ये - सुणातु, सुणन्तु. कर्मणी आज्ञार्थामध्ये - सूयतु, सूयन्तु इत्यादी. Gi=sadde, giṇoti. Giṇanti. Tvaṃ giṇosi. Giṇissati, giṇissanti. Agiṇissa. Giṇeyya. Giṇotu iccādi. Vu=saṃvaraṇe, āvuṇoti, āvuṇanti. Āvuṇosi iccādi. Sesesupi yojetabbaṃ. (Svādinayo). गि = शब्द करणे (सद्दे), गिणोति, गिणन्ति. त्वं गिणोसि. भविष्यकाळात - गिणिस्सति, गिणिस्सन्ति. क्रियातिपत्तीत - अगिणिस्स. विध्यर्थात - गिणेय्य. आज्ञार्थामध्ये - गिणोतु इत्यादी. वु = झाकणे/आवरण करणे (संवरणे), आउणोति, आउणन्ति. आउणोसि इत्यादी. इतर धातूंमध्येही असेच योजावे. (स्वादि-नय). Tana=vitthāre, तन = विस्तार करणे (वित्थारे), 26. Tanāditvo २६. तनादि धातूंनंतर 'ओ' प्रत्यय होतो. Tanādito kattari lavisaye o hoti. Kittiṃ tanoti, tanonti iccādi. तनादि धातूंनंतर कर्तरी प्रयोगात 'ल' (लकार) च्या विषयात 'ओ' प्रत्यय होतो. कित्तिं तनोति, तनोन्ति इत्यादी. 76. Ovikaraṇassu paracchakke ७६. 'ओ' या विकरण प्रत्ययाला 'उ' होतो, परस्मैपद प्रत्ययांच्या (परच्छक्क) विषयात. Ovikaraṇassa [Pg.251] u hoti paracchakkavisaye. Tanute, tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanvamhe. Kamme – 'ओ' या विकरण प्रत्ययाला परस्मैपद प्रत्ययांच्या विषयात 'उ' होतो. तनुते, तन्वन्ते. तनुसे, तनुव्हे. तन्वे, तन्वम्हे. कर्मणी प्रयोगात - 5,138. Tanassā vā ५,१३८. 'तन' धातूच्या जागी विकल्पे करून 'आ' होतो 'क्य' प्रत्यय असताना. Tanassa vā ā hoti kye. Papubbo, patāyati. Pataññati, patāyare patāyanti pataññare pataññanti+ccādi. Tathā vikaraṇalope iñāgame ca tanissati, tanissanti. Patāyissati. Atani, ataniṃsu. Atanissa. Patāyissa. Taneyya, taneyyuṃ. Tanotu, tanontu iccādi. 'तन' धातूच्या जागी 'क्य' प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'आ' होतो. 'प' उपसर्ग असताना - पतायति. पतञ्ञति, पतायरे, पतायन्ति, पतञ्ञरे, पतञ्ञन्ति इत्यादी. तसेच विकरणाचा लोप झाल्यावर आणि 'इञ्' आगम झाल्यावर तनिस्सति, तनिस्सन्ति. पतायिस्सति. भूतकाळात - अतनि, अतनिंसु. क्रियातिपत्तीत - अतनिस्स. पतायिस्स. विध्यर्थात - तनेय्य, तनेय्युं. आज्ञार्थामध्ये - तनोतु, तनोन्तु इत्यादी. Kara=karaṇe, कर = करणे (करणे), 5,177. Karassa sossa kubba+kuru+kayirā ५,१७७. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'कुब्ब', 'कुरु' आणि 'कयिर' हे आदेश विकल्पे करून होतात. Karassa sa okārassa kubbādayo vā honti nta+māna+tyādīsu. Kubbati, kubbanti. Karoti, karonti. Karosi, karotha. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'कुब्ब' इत्यादी आदेश विकल्पे करून होतात 'न्त', 'मान' आणि 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना. कुब्बति, कुब्बन्ति. करोति, करोन्ति. करोसि, करोथ. 23. Karassa sossa kuṃ २३. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'कुं' आदेश विकल्पे करून होतो. Karassa sa okārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi karomi. Kumma karoma. Paracchakke kurute kubbate, kubbante iccādi. Kayirati, kayiranti iccādi. Kamme-kyassa dvitte īssa rasso, kariyyati, karīyati vā iccādi. ‘‘Tavaggavaraṇā’’ dinā [Pg.252] ye rassa yakāre kayyati, kayyanti. Bahulādhakārā kamme kvaci iminā kayirādese tena kayirati, kayiranti iccādi. Bhavissatimhi – 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'कुं' आदेश होतो. कुम्मि, करोमि. कुम्म, करोम. परस्मैपद प्रत्ययांच्या विषयात - कुरुते, कुब्बते, कुब्बन्ते इत्यादी. कयिरति, कयिरन्ति इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्ययाचे द्वित्व झाल्यावर आणि 'ई' चा र्‍हस्व झाल्यावर करिय्यति, किंवा करीयति इत्यादी. “तवग्गवरण” इत्यादी सूत्राने 'य' आणि र्‍हस्व 'य' कार असताना कय्यति, कय्यन्ति. बहुल अधिकारामुळे कर्मणी प्रयोगात काही ठिकाणी या सूत्राने 'कयिर' आदेश होऊन कयिरति, कयिरन्ति इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात - 25. Hāssa cā+haṅa ssena २५. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी आणि 'हा' धातूच्या जागी 'आहङ' आदेश विकल्पे करून होतो 'स्से' प्रत्ययासोबत. Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati, kāhanti iccādi. Iñāgame kāhiti, kāhinti iccādi. Āhaṅādesābhāvapakkhe karissati, karissanti iccādi. Ajjatane – 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी आणि 'हा' धातूच्या जागी 'स्से' प्रत्ययासोबत विकल्पे करून 'आहङ' आदेश होतो. काहति, काहन्ति इत्यादी. 'इञ्' आगम झाल्यावर काहिति, काहिन्ति इत्यादी. 'आहङ' आदेश न होण्याच्या पक्षात करिस्सति, करिस्सन्ति इत्यादी रूपे होतात. अद्यतनी भूतकाळात (अज्जतने) - 24. Kā īādīsu २४. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना 'का' आदेश विकल्पे करून होतो. Karassa sa okārassa kā hoti vā īādīsu. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'का' आदेश होतो. 44. Dīghā īssa ४४. दीर्घ स्वराच्या पुढील 'ई' प्रत्ययाला विकल्पे करून 'सि' आदेश होतो. Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi. Īlope akā, akaṃsu. Ossa siādese akāsi. Siñāgame akāsittha. Akāsi, akāsiṃ, akāsimha. Aññatra akarikari, akariṃsu kariṃsu akaṃsu iccādi. Tena akarīyi iccādi. Akarissa iccādi. Kamme-akarīyissa iccādi. Eyyādimhi ‘‘kvaci vikaraṇānaṃ’’ti ovikaraṇalope karekareyya, kareyyuṃ iccādi. Kubbe kubbeyya iccādi. दीर्घ स्वराच्या पुढील 'ई' प्रत्ययाला विकल्पे करून 'सि' आदेश होतो. अकासि. 'ई' चा लोप झाल्यावर अका, अकंसु. 'ओ' ला 'सि' आदेश झाल्यावर अकासि. 'सिञ' आगम झाल्यावर अकासित्थ. अकासि, अकासिं, अकासिम्ह. इतर ठिकाणी अकरि, करि, अकरिंसु, करिंसु, अकंसु इत्यादी. त्यामुळे अकरीयि इत्यादी. क्रियातिपत्तीत - अकरिस्स इत्यादी. कर्मणी क्रियातिपत्तीत - अकरीयिस्स इत्यादी. 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय असताना “क्वचि विकरणानं” या सूत्राने 'ओ' विकरणाचा लोप झाल्यावर करे, करेय्य, करेय्युं इत्यादी. कुब्बे, कुब्बेय्य इत्यादी. 71. Ṭā ७१. 'कयिर' च्या पुढील 'एय्य' प्रत्ययाला 'टा' आदेश होतो. Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā. 'कयिर' च्या पुढील 'एय्य' प्रत्ययाला 'टा' आदेश होतो. तो 'कयिरा' असा होतो. 70. Kayire+yyasse+yyumādīnaṃ ७०. 'कयिर' च्या पुढील 'एय्य' आणि 'एय्युं' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी... Kayirā [Pg.253] parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ. Tvaṃ kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. 'कयिरा' च्या पुढे 'एय्युं' इत्यादी प्रत्ययांच्या 'एय्य' चा लोप होतो. उदा. कयिरुं. त्वं कयिरासि, कयिराथ. कयिरामी, कयिरामा. 72. Ethassā ७२. एथस्सा Kayirā parasse+thassa ā hotītiādissa essa ā hoti. Kayirātha dhīro. Kamme-kariyeyya, kariyeyyu+miccādi. Karotu kurutu vā, kubbantu karontu iccādi. Paracchakke-kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu karassu iccādi. ‘‘Eona+ma vaṇṇe’’ti akāro. Kuruvho, kubbe, kubbāmase. Kamme-karīyatu iccādi. 'कयिरा' च्या पुढील 'एथस्स' च्या 'एस्स' चा 'आ' होतो. उदा. कयिराथ धीरो. कर्मणी प्रयोगात - करियेय्य, करियेय्युं इत्यादी. करोतु किंवा कुरुतु, कुब्बन्तु, करोनतु इत्यादी. परस्मैपदाच्या दुसऱ्या त्रिकात - कुरुतं, कुब्बन्तं. कुरुस्सु, करस्सु इत्यादी. "एओनम वण्णे" या सूत्राने अकार होतो. कुरुव्हो, कुब्बे, कुब्वामसे. कर्मणी प्रयोगात - करीयतु इत्यादी. 5,133. Karotissa kho ५,१३३. करोतिस्स खो Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Abhisaṅkharoti iccādi. Sabbattha yojetabbaṃ. ‘‘Tadaminā’’dinā khādese abhisaṃkhāsīti viseso. Saka=sattiyaṃ, sakkoti iccādi. Apa=pāpuṇane, papubbo, pappoti iccādi. (Tanādinayo). 'प' इत्यादी उपसर्गांच्या पुढे असलेल्या 'कर' धातूच्या जागी काही वेळा 'ख' होतो. उदा. अभिसङ्खरोति इत्यादी. हे सर्वत्र योजावे. "तदमिना" इत्यादी सूत्राने 'ख' च्या आदेशात 'अभिसङ्खासि' असा विशेष प्रयोग होतो. 'सक' (saka) धातू शक्ती (सामर्थ्य) या अर्थात - सक्कोति इत्यादी. 'अप' (apa) धातू प्राप्ती या अर्थात, 'प' उपसर्गासह - पप्पोति इत्यादी. (हा तनादि गण होय). Cura=theyye, चुर (cura) = चोरी करणे (थेय्य) या अर्थात. 1,15. Curādito ṇi १,१५. चुरादितो णि Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti. ‘‘Ṇiṇāpyāpīhi vā’’ti vikappena lo. Dhanaṃ corayati coreti iccādi. Kamme-corīyati iccādi. Corayissati coressati [Pg.254] iccādi. Kamme-corīyissati iccādi. Acorayi corayi acoresi coresi iccādi. Acorayissa iccādi. Kamme-acorīyissa iccādi. Coraye corayeyya iccādi. Coretu corentu iccādi. क्रियावाचक चुरादि धातूंहून स्वार्थात 'णि' प्रत्यय पुढे येतो. "णिणाप्यापीहि वा" या सूत्राने विकल्पाने (णि चा) लोप होतो. उदा. धनं चोरयति, चोरेति इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - चोरीयति इत्यादी. भविष्यकाळात - चोरयिस्सति, चोरेस्सति इत्यादी. कर्मणी भविष्यकाळात - चोरीयिस्सति इत्यादी. भूतकाळात - अचोरयि, चोरयि, अचोरेसि, चोरेसि इत्यादी. क्रियातिपत्तीत - अचोरयिस्स इत्यादी. कर्मणी क्रियातिपत्तीत - अचोरीयिस्स इत्यादी. विध्यर्थात - चोरये, चोरयेय्य इत्यादी. आज्ञार्थात - चोरेतु, चोरेन्तु इत्यादी. Cinta=cintāyaṃ, saṃyogattā na vuddhi, cinteti cintayati, cintenti. Kamme-cintīyati, cintīyanti iccādi. Manta=guttabhāsane, manteti mantayati iccādi. Pāla=rakkhaṇe, so dhammaṃ pāleti pālayati. Tena pālīyati+ccādi. (Curādinayo). चिन्त (cinta) = विचार करणे (चिन्ता) या अर्थात; संयोग (जोडाक्षर) असल्यामुळे वृद्धी होत नाही - चिन्तेति, चिन्तयति, चिन्तेन्ति. कर्मणी प्रयोगात - चिन्तीयति, चिन्तीयन्ति इत्यादी. मन्त (manta) = गुप्त संभाषण या अर्थात - मन्तेति, मन्तयति इत्यादी. पाल (pāla) = रक्षण करणे या अर्थात - सो धम्मं पालेति, पालयति. कर्मणी प्रयोगात - तेन पालीयति इत्यादी. (हा चुरादि गण होय). Bhūvādi ca rudhādi ca, divādi ca tudādayo; Jyādī kiyādī svādī ca, tanādī ca curādayo. भूवादि आणि रुधादि, दिवादि आणि तुदादि; ज्यादि, कियादि, स्वादि, तनादि आणि चुरादि (हे धातूंचे गण आहेत). (Vikaraṇavidhānaṃ). (विकरण विधान). 5,1. Tija+mānehi kha+sā khamā+vīmaṃsāsu ५,१. तिजमानेहि खसा खमावीमंसासु (तिज आणि मान धातूंहून अनुक्रमे क्षमा आणि मीमांसा या अर्थांमध्ये 'ख' आणि 'स' प्रत्यय होतात). Khantiyaṃ tijā, vīmaṃsāyaṃ mānā ca kha+sapaccayā honti yathākkamaṃ. Tija=nisāne, akārassā+payogo. Khe ‘‘lahussupantassā’’ti patte+kārassa ‘‘aññatrāpī’’ti paṭisedho. Yakāravajjitabyañjanassa ‘‘pararūpa+mayakāre byañjane’’ti pararūpañca. ‘‘Catutthadutiyā’’ dinā paṭhamakkharakakāre ca ‘‘khachasāna+mekassaro+di dve’’ti tikkha tikkha iti dvibhāve ‘‘lopo+nādibyañjanassā’’tiādito+ññassa byañjanassa lope ca kate titikkhādhātuto tyādipaccaya+lavikaraṇāni. Titikkhati iccādi purimasamaṃ[Pg.255]. Kamme-titikkhīyati iccādi. Ito paraṃ kammodāharaṇaṃ na karissāma. क्षमा या अर्थात 'तिज' धातूहून आणि मीमांसा या अर्थात 'मान' धातूहून अनुक्रमे 'ख' आणि 'स' प्रत्यय होतात. तिज (tija) = तीक्ष्ण करणे या अर्थात, येथे अकाराचा प्रयोग होत नाही. 'ख' प्रत्यय असताना "लहुस्सुपन्तस्स" या सूत्राने प्राप्त होणाऱ्या एकाराचा "अञ्ञत्रापि" या सूत्राने निषेध होतो. यकार वगळता इतर व्यंजनांच्या बाबतीत "पररूपमयकारे ब्यञ्जने" या सूत्राने पररूप होते. "चतुत्थदुतिया" इत्यादी सूत्राने पहिल्या अक्षराचा ककार होतो आणि "खछसानमेकस्सरोदि द्वे" या सूत्राने 'तिक्ख तिक्ख' असे द्वित्व होते. "लोपोनादिब्यञ्जनस्स" इत्यादी सूत्राने आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त इतर व्यंजनाचा लोप झाल्यावर 'तितिक्खा' धातू बनतो, ज्याला 'ति' इत्यादी प्रत्यय आणि 'अ' विकरण लागतात. 'तितिक्खति' इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'तितिक्खीयति' इत्यादी. यापुढे आम्ही कर्मणी प्रयोगाची उदाहरणे देणार नाही. Māna=pūjāyaṃ+timasmā sapaccaya, dvittādimhi kate ‘‘mānassa vī parassa ca maṃ’’ti pubbamānassa vī ca paramānassa mañca hoti. Vīmaṃsadhātuto tipaccayādimhi kate vīmaṃsati iccādi. Titikkhissati, vīmaṃsissati iccādi. Eva+muparipi ajjatanādīsupi yojetabbaṃ. Payojakattā ṇi, ‘‘ṇiṇāpyāpīhi vā’’ti lavikaraṇaṃ, tejayati tejeti. Tathā curādittā na lavikaraṇaṃ, mānayati māneti. मान (māna) = पूजा/आदर करणे या अर्थातील धातूहून 'स' प्रत्यय लागून, द्वित्व इत्यादी झाल्यावर "मानस्स वी परस्स च मं" या सूत्राने पूर्व 'मान' च्या जागी 'वी' आणि पर 'मान' च्या जागी 'मं' होतो. 'वीमंसा' धातूहून 'ति' प्रत्यय इत्यादी लागल्यावर 'वीमंसति' इत्यादी रूपे बनतात. भविष्यकाळात - तितिक्खिस्सति, वीमंसिस्सति इत्यादी. याचप्रमाणे पुढे अद्यतनी इत्यादींमध्येही योजना करावी. प्रयोजक अर्थात 'णि' प्रत्यय आणि "णिणाप्यापीहि वा" या सूत्राने 'अ' विकरण होऊन 'तेजयति', 'तेजेति' रूपे होतात. तसेच चुरादि गण असल्यामुळे 'अ' विकरण न होता 'मानयति', 'मानेति' अशी रूपे होतात. 5,2. Kitā tikicchā+saṃsayesu cho ५,२. किता तिकिच्छासं सयेसु छो (कित् धातूहून चिकित्सा आणि संशय या अर्थांमध्ये 'छ' प्रत्यय होतो). Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Kita=nivāse, chapaccaye pubbeva pararūpādimhi ca kate ‘‘kitassā+saṃsaye vā’’ti dvitte pubbassa tiādese tikicchadhātuto tyādayo. Tikicchati, tikicchanti+ccādi. Vipubbato kitā chappaccayādimhi kate ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti dvitte pubbassa kassa co. Vicikicchati, vicikicchanti+ccādi. Payojakattā ketayati+ccādi purimasamaṃ. चिकित्सा आणि संशय या अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या 'कित्' धातूहून 'छ' प्रत्यय होतो. कित (kita) = निवास करणे या अर्थात, 'छ' प्रत्यय लागल्यावर पूर्वीप्रमाणेच पररूप इत्यादी झाल्यावर "कितस्सासं सये वा" या सूत्राने द्वित्व होऊन पूर्व भागाला 'ति' आदेश होतो; या 'तिकिच्छा' धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. तिकिच्छति, तिकिच्छन्ति इत्यादी. 'वि' उपसर्गासह 'कित्' धातूहून 'छ' प्रत्यय इत्यादी झाल्यावर "कवग्गहानं चवग्गजा" या सूत्राने द्वित्वामध्ये पूर्व ककाराचा चकार होतो. उदा. विचिकिच्छति, विचिकिच्छन्ति इत्यादी. प्रयोजक अर्थात 'केतयति' इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. 5,3. Nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca ५,३. निन्दायं गुपबधा बस्स भो च (निंदा या अर्थात गुप् आणि बध् धातूंहून 'छ' प्रत्यय होतो आणि 'ब' चा 'भ' होतो). Nindāyaṃ gupa+badhehi cho hoti bassa bho ca. Gupa=rakkhane+tīmasmā chappaccaye ‘‘aññatrāpī’’ti ottābhāve ca pararūpādimhi ‘‘kavaggahā’’ dinā gassa je ca kate ‘‘gupissussā’’ti dvitte pubbassa ussa i hoti. Tyādi+lavikaraṇādimhi [Pg.256] jigucchati iccādi. Nindāyaṃ-badha=bandhane+tīmasmā chappaccaye ca imināva bassa bhakāre ca pararūpe paṭhamakkhare bhacchabhacchaiti dvitte anādibyañjanassa lope ‘‘catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti dvitte pubbassa bhassa bakāre ‘‘khachasesvassī’’ti ikāre dīghe ca kate bībhacchadhātuto tyādayo honti. Bībhacchati, bībhacchanti iccādi. Aññatra gopeti+ccādi. निंदा या अर्थात 'गुप्' आणि 'बध्' धातूंहून 'छ' प्रत्यय होतो आणि 'ब' चा 'भ' होतो. गुप (gupa) = रक्षण करणे या अर्थातील धातूहून 'छ' प्रत्यय लागल्यावर "अञ्ञत्रापि" या सूत्राने ओकार न होता आणि पररूप इत्यादी झाल्यावर "कवग्गहा" इत्यादी सूत्राने 'ग' चा 'ज' होतो; आणि "गुपिस्सुस्स" या सूत्राने द्वित्वामध्ये पूर्व 'उ' चा 'इ' होतो. 'ति' इत्यादी प्रत्यय आणि 'अ' विकरण लागून 'जिगुच्छति' इत्यादी रूपे बनतात. निंदा या अर्थात - बध (badha) = बांधणे या अर्थातील धातूहून 'छ' प्रत्यय लागल्यावर याच सूत्राने 'ब' चा 'भ' होतो आणि पररूप झाल्यावर पहिल्या अक्षराचे 'भच्छ भच्छ' असे द्वित्व होते; आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त इतर व्यंजनाचा लोप झाल्यावर "चतुत्थदुतियानं ततियपटमा" या सूत्राने पूर्व 'भ' चा 'ब' होतो आणि "खछसेस्वस्सी" या सूत्राने इकार होऊन तो दीर्घ होतो; अशा प्रकारे 'बीभच्छा' धातू बनून त्याला 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. बीभच्छति, बीभच्छन्ति इत्यादी. इतर अर्थांमध्ये 'गोपेति' इत्यादी रूपे होतात. 5,4. Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te ५,४. तुंस्मा लोपो चिच्छायं ते (इच्छा या अर्थात 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो आणि 'ते' म्हणजे ख, स, छ प्रत्यय होतात). Tumantato icchāya+matthe te kha+sa+chā honti bahulaṃ, tuṃpaccayassa lopo ca hoti, sutattā. Bhuja=pālana+jjhohāresu. Bhojanāyāti viggayha ‘‘tuṃ+tāye’’ccādinā tuṃpaccaye ‘‘lahussupantassā’’ti okāre pararūpe ca kate bhottu+micchatīti viggayha iminā khapaccaye tuṃpaccayassa iminā ca lope ‘‘nimittābhāve nemittikassāpi ca abhāvo’’ti ñāyā pararūpaokārānaṃ abhāve khassa pararūpa+khakārādimhi ca kate bhukkha bhukkha iti dvitte tatiyabakāro hoti, bubhukkhadhātuto tyādayo honti, bubhukkhati, bubhukkhanti iccādi. 'तुं' प्रत्ययान्त शब्दाहून इच्छा या अर्थात 'ते' म्हणजे 'ख', 'स', 'छ' प्रत्यय बहुधा होतात आणि सूत्राच्या नियमानुसार 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो. भुज (bhuja) = पालन करणे आणि खाणे या अर्थात. 'भोजनाय' असा विग्रह करून "तुं ताय" इत्यादी सूत्राने 'तुं' प्रत्यय लागून "लहुस्सुपन्तस्स" या सूत्राने ओकार आणि पररूप झाल्यावर 'भोत्तुं इच्छति' असा विग्रह करून या सूत्राने 'ख' प्रत्यय लागतो आणि 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो. "निमित्ताभावे नैमित्तिकस्यापि च अभावो" या न्यायाने पररूप आणि ओकार यांचा अभाव होतो. 'ख' प्रत्यय असताना पररूप खकार इत्यादी झाल्यावर 'भुक्ख भुक्ख' असे द्वित्व होते आणि तिसरा वर्ण बकार होऊन 'बुभुक्खा' धातू बनतो; या धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. बुभुक्खति, बुभुक्खन्ति इत्यादी. Ji=jaye, jayanāya iti viggayha pure viya tumādimhi kate jetu+micchatīti viggayha sappaccaye jisa jisa iti dvitte anādibyañjanalope dvitte parassa jissa ‘‘jiharānaṃ giṃ’’ti giṃ. Jigiṃsadhātuto tyādīsu jigiṃsati, jigiṃsanti iccādi. जि (ji) = जिंकणे या अर्थात. 'जयनाय' असा विग्रह करून पूर्वीप्रमाणे 'तुं' इत्यादी प्रत्यय लागल्यावर 'जेतुं इच्छति' असा विग्रह करून 'स' प्रत्यय लागतो; 'जिस जिस' असे द्वित्व होऊन आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त व्यंजनाचा लोप झाल्यावर द्वित्वामध्ये पुढील 'जि' च्या जागी "जिहरानां गिं" या सूत्राने 'गिं' होतो. 'जिगींसा' धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागून जिगींसति, जिगींसन्ति इत्यादी रूपे बनतात. Ghasa=adane[Pg.257], ghasitu+micchati chappaccayādimhi pure viya kate ghassa ‘‘kavaggahā’’dinā jhe jhassa ‘‘catutthadutiyā’’ dinā jakāre ‘‘khachasesvassī’’ti ikāre ca kate jighacchadhātuto tyādayo honti. Jighacchati, jighacchanti+ccādi. घस (ghasa) = खाणे या अर्थात. 'घसितुं इच्छति' असा विग्रह करून पूर्वीप्रमाणे 'छ' प्रत्यय इत्यादी झाल्यावर 'घस' च्या जागी "कवग्गहा" इत्यादी सूत्राने 'झ' होतो, 'झ' च्या जागी "चतुत्थदुतिया" सूत्राने जकार होतो आणि "खछसेस्वस्सी" सूत्राने इकार होऊन 'जिघच्छा' धातू बनतो; या धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. जिघच्छति, जिघच्छन्ति इत्यादी. 5,5. Īyo kammā ५,५. ईयो कम्मा (इच्छेच्या कर्माहून इच्छा या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो). Icchākammato icchāya+matthe īyapaccayo hoti. Putta+micchatīti īyapaccaye īyādivuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopo. Puttīyati, puttīyanti+ccādi. इच्छेच्या कर्माहून इच्छा या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो. 'पुत्तं इच्छति' या अर्थात 'ईय' प्रत्यय लागल्यावर, 'ईय' इत्यादी प्रत्ययांच्या वृत्तीमुळे "एकत्थतायं" या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. उदा. पुत्तीयति, पुत्तीयन्ति इत्यादी. 5,6. Upamānā+cāre ५,६. उपमानाचारे (उपमानवाचक कर्माहून आचरण या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो). Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Putta+mivā+carati puttīyati sissaṃ, puttīyanti+ccādi. उपमानवाचक कर्माहून आचरण या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो. 'पुत्तं इव आचरति' या अर्थात 'पुत्तीयति सिस्सं', पुत्तीयन्ति इत्यादी. 5,7. Ādhārāti ५,७. आधाराति (आधारवाचक शब्दाहून...) Īyo hoti. Kuṭiya+mivā+carati kuṭīyati pāsāde. Pāsādevā+carati pāsādīyati kuṭiyaṃ, pāsādīyanti+ccādi. 'ईय' (प्रत्यय) होतो. कुटीप्रमाणे (झोपडीप्रमाणे) आचरण करतो म्हणून 'कुटीयति' (प्रासादात/महालात). प्रासादाप्रमाणे (महालाप्रमाणे) आचरण करतो म्हणून 'पासादीयति' (कुटीमध्ये), 'पासादीयन्ति' इत्यादी. 5,8. Kattutā+yo ५,८. कर्त्यापासून 'आय' (प्रत्यय होतो). Kattuto+pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivā+carati sīlādiguṇayogatoti pabbatāyati yogī, pabbatāyadhātuto tyādayo. कर्त्याच्या उपमेवरून आचरणाच्या अर्थात 'आय' प्रत्यय होतो. शील इत्यादी गुणांच्या योगामुळे पर्वताप्रमाणे आचरण करतो म्हणून 'पब्बतायति योगी' (योगी पर्वतासारखा आचरण करतो). 'पब्बताय' धातूपासून 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात. 5,9. Cyatthe ५,९. 'च्वि' च्या अर्थात (अभूततद्भाव - जे आधी नव्हते ते होणे या अर्थात). Kattuto [Pg.258] abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusoti paṭhamantato abhuso bhuso bhavatīti bhusāyati, bhusāyanti iccādi. ‘‘Vicchābhikkhaññesu dve’’ti ābhikkhaññatthe dvitte apaṭapaṭā paṭapaṭā bhavatīti āye paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyanti+ccādi. Alohito lohito bhavati lohitāyati. कर्त्यापासून अभूततद्भाव (जे आधी नव्हते ते होणे) या अर्थात बहुधा 'आय' प्रत्यय होतो. 'भुसो' (तीव्र/अधिक) या प्रथमान्त शब्दापासून, जो आधी तीव्र नव्हता तो तीव्र होतो या अर्थात 'भुसायति', 'भुसायन्ति' इत्यादी रूपे होतात. “विच्छाभिक्खञ्ञेसु द्वे” या सूत्राने पौनःपुन्य (वारंवारता) अर्थात द्वित्व (दोनदा उच्चार) होऊन, जो 'पटपटा' असा आवाज करत नव्हता तो 'पटपटा' आवाज करतो या अर्थात 'आय' प्रत्यय लागून 'पटपटायति', 'पटपटायन्ति' इत्यादी रूपे होतात. जो लाल नव्हता तो लाल होतो म्हणून 'लोहितायति'. 5,10. Saddādīni karoti ५,१०. शब्द इत्यादी करतो (या अर्थात). Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddaṃ karoti saddāyati. Evaṃ verāyati, kalahāyati, dhūpāyati+ccādi. द्वितीयान्त 'सद्द' (शब्द) इत्यादी शब्दांपासून 'करतो' या अर्थात 'आय' प्रत्यय होतो. शब्द करतो म्हणून 'सद्दायति'. याचप्रमाणे 'वेरायति' (वैर करतो), 'कलहायति' (भांडण करतो), 'धूपायति' (धूर करतो) इत्यादी रूपे होतात. 5,11. Namotva+sso ५,११. 'नमो' शब्दापासून 'अस्स' प्रत्यय होतो. Namoiccasmā karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namo karotīti asmiṃ atthe assapaccaye tyādayo honti, tathāgataṃ namassati, namassanti iccādi. 'नमो' या शब्दापासून 'करतो' या अर्थात 'अस्स' प्रत्यय होतो. 'नमन करतो' या अर्थात 'अस्स' प्रत्यय लागून 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात; जसे- 'तथागतं नमस्सति' (तथागतांना नमन करतो), 'नमस्सन्ति' इत्यादी. 5,12. Dhātvatthe nāmasmi ५,१२. धातूच्या अर्थात नामापासून (प्रत्यय होतो). Nāmasmā dhātvatthe bahula+mi hoti. Hatthinā atikkamatīti ipaccaye lavikaraṇa+ekāra+ayādesesu katesu atihatthayati. Evaṃ vīṇāya upagāyati upavīṇāyati, vinayaṃ daḷhaṃ karoti daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhāyati, kusalaṃ pucchati kusalāyati+ccādi. नामापासून धातूच्या अर्थात बहुधा 'इ' प्रत्यय होतो. हत्तीने ओलांडून जातो (हत्तीवरून जातो) या अर्थात 'इ' प्रत्यय लागून, ल-विकरण, एकार आणि अयादेश झाल्यावर 'अतिहत्थयति' रूप बनते. याचप्रमाणे विणेच्या साथीने गातो म्हणून 'उपवीणायति', विनय दृढ करतो म्हणून 'दळ्हयति', रात्र विशुद्ध (स्वच्छ) होते म्हणून 'विसुद्धायति', कुशल विचारतो म्हणून 'कुसलायति' इत्यादी रूपे होतात. 5,13. Saccādīhā+pi ५,१३. 'सच्च' (सत्य) इत्यादी शब्दांपासून सुद्धा 'आपि' प्रत्यय होतो. Saccādīhi [Pg.259] dhātvatthe āpi hoti. Sacca+mācikkhatīti āpimhi tyādipaccaye ‘‘ṇi+ṇāpyā+dīhi vā’’ti lavikaraṇa+e+ayādesā. Saccāpayati, saccāpeti iccādi. Attha+mācikkhati atthāpayati. Evaṃ vedāpayati. Sukkhaṃ karotīti sukkhāpayati sukkhāpeti iccādi. 'सच्च' इत्यादी शब्दांपासून धातूच्या अर्थात 'आपि' प्रत्यय होतो. सत्य सांगतो (प्रकट करतो) या अर्थात 'आपि' प्रत्यय आणि 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागल्यावर “णि+णाप्या+दीहि वा” या सूत्राने ल-विकरण, एकार आणि अयादेश होऊन 'सच्चापयति', 'सच्चापेति' इत्यादी रूपे होतात. अर्थ सांगतो म्हणून 'अत्थापयति'. याचप्रमाणे 'वेदापयति'. सुके करतो (वाळवतो) म्हणून 'सुक्खापयति', 'सुक्खापेति' इत्यादी रूपे होतात. 5,16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca ५,१६. आणि प्रयोजकाच्या व्यापारात (प्रेरणार्थक अर्थात) 'णापि' प्रत्यय होतो. Kattāraṃ yo payojeti, tassa byāpāre kriyatthā ṇi+ṇāpī honti bahulaṃ. जो कर्त्याला प्रेरित करतो (प्रयोजक), त्याच्या व्यापारात (प्रेरणार्थक अर्थात) क्रिया दर्शवण्यासाठी बहुधा 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय होतात. Ṇipaccayo uvaṇṇantā, āto ṇāpeva hoti+ha; Dve dve+ko hoti vā sese, bahulaṃtyanuvuttiyā. 'उ' किंवा 'ऊ' कारान्त धातूंहून 'णि' प्रत्यय होतो, आणि 'आ' कारान्त धातूंहून येथे केवळ 'णापि' प्रत्ययच होतो. उर्वरित धातूंहून 'बहुलं' च्या अनुवृत्तीमुळे दोन्हीपैकी एक किंवा दोन्ही प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. Akammakāpi honteva, ṇi+ṇāpyantā sakammakā; Sakammakā dvikammā+ssu, dvikammā ca tikammakā. 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय लागल्याने अकर्मक धातू देखील सकर्मक होतात; सकर्मक धातू द्विकर्मक होतात आणि द्विकर्मक धातू त्रिकर्मक होतात. Tasmā kattari kamme ca, ṇi+ṇāpīnaṃ tu sambhavo; Na bhāve suddhakattā tu, kammaṃ hoti payojake. म्हणून कर्ता आणि कर्म यामध्येच 'णि' आणि 'णापि' प्रत्ययांचा संभव असतो, भाव प्रयोगात नाही. प्रयोजक (प्रेरणार्थक) रचनेत मूळ कर्ता हा कर्म बनतो. Nayādīnaṃ padhānañca, apadhānaṃ duhādinaṃ; Suddhakattā ṇi+ṇāpīsu, kamma+makkhyāta gocaraṃ. 'नी' इत्यादी धातूंचे मुख्य कर्म आणि 'दुह्' इत्यादी धातूंचे गौण कर्म; 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय लागल्यावर मूळ कर्ता हा आख्यात (क्रियापदाच्या) क्षेत्रातील कर्म बनतो. Bhavituṃ payojayatīti atthe iminā ṇippaccayo. Ṇakāro ṇānubandhakāriyattho. ‘‘Yuvaṇṇāna+me+o paccaye’’ti okāre ‘‘āyā+vā ṇānubandhe’’ti ṇānubandhe āvādeso. Tyādimhi ‘‘ṇi+ṇāpyā+pīhi vā’’ti lavikaraṇe ekāre ‘‘eona+mayavā sare’’ti ayādeso. So samādhiṃ bhāvayati bhāveti[Pg.260], bhāvayanti bhāventi+ccādi. Kamme-tena samādhi bhāvīyati+ccādi. Ettha ‘‘dīgho sarassā’’ti kye ikārassa dīgho. Bhāvayissati bhāvessati, bhāvayissanti bhāvessanti+ccādi. Ajjatane īssa simhi abhāvesi bhāvesi, abhāvayi bhāvayi, abhāvayiṃsu bhāvayiṃsu. Parassaralope abhāvesuṃ bhāvesuṃ, abhāvayaṃsu bhāvayaṃsu, abhāvayuṃ bhāvayuṃ iccādi. Kamme-abhāvīyi bhāvīyi iccādi. Abhāvissa abhāvayissa, abhāvissaṃsu abhāvayissaṃsu. Kamme-abhāvayissaṃ iccādi. Bhāve bhāveyya iccādi. Kamme-bhāvīyeyya iccādi. Bhāvayatu bhāvetu iccādi. Kamme-bhāvīyatu iccādi. 'होण्यासाठी प्रेरित करतो' (अस्तित्वात आणतो/भावना करतो) या अर्थात या सूत्राने 'णि' प्रत्यय होतो. 'ण्' हा वर्ण 'ण्' अनुबंधाच्या कार्यासाठी आहे. “युवण्णानमेओ पच्चये” या सूत्राने ओकार झाल्यावर, “आयावा णानुबन्धे” या सूत्राने 'ण्' अनुबंध असताना 'आव' आदेश होतो. 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागताना “णि+णाप्या+पीहि वा” या सूत्राने ल-विकरण आणि एकार झाल्यावर “एओनं अयवा सरे” या सूत्राने 'अय' आदेश होतो. तो समाधीची भावना करतो (समाधी विकसित करतो) म्हणून 'सो समाधिं भावयति', 'भावेति', 'भावयन्ति', 'भावेन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्म प्रयोगात- 'तेन समाधि भावीयति' (त्याच्याद्वारे समाधीची भावना केली जाते) इत्यादी. येथे “दीघो सरस्स” या सूत्राने 'य' प्रत्यय असताना इकाराचा दीर्घ (ई) होतो. भविष्यकाळात- 'भावयिस्सति', 'भावेस्सति', 'भावयिस्सन्ति', 'भावेस्सन्ति' इत्यादी. अद्यतनी भूतकाळात (अज्जतनी)- 'ई' आणि 'सि' प्रत्यय असताना 'अभावेसि', 'भावेसि', 'अभावयि', 'भावयि', 'अभावयिंसु', 'भावयिंसु'. पर-स्वर लोप झाल्यावर 'अभावेसुं', 'भावेसुं', 'अभावयंसु', 'भावयंसु', 'अभावयुं', 'भावयुं' इत्यादी. कर्म प्रयोगात- 'अभावीयि', 'भावीयि' इत्यादी. संकेतार्थ (कालातिपत्ती)- 'अभाविस्स', 'अभावयिस्स', 'अभाविस्संस्', 'अभावयिस्संस्'. कर्म प्रयोगात- 'अभावयिस्सं' इत्यादी. विध्यर्थ (सत्तमी)- 'भावेय्य' इत्यादी. कर्म प्रयोगात- 'भावीयेय्य' इत्यादी. आज्ञार्थ (पञ्चमी)- 'भावयतु', 'भावेतु' इत्यादी. कर्म प्रयोगात- 'भावीयतु' इत्यादी. Pacituṃ payojetīti atthe ṇi+ṇāpī honti. So devadattena odanaṃ pācayati pāceti iccādi, tathā pācāpayati pācāpeti+ccādi. Kamme-so tena devadattena odano pācīyati pācāpīyati+ccādi, bhavissatyādīsupi yojetabbaṃ. 'शिजवण्यासाठी प्रेरित करतो' (स्वयंपाक करवतो) या अर्थात 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय होतात. तो देवदत्ताकडून भात शिजवून घेतो या अर्थात 'सो देवदत्तेन ओदनं पाचयति', 'पाचेति' इत्यादी, तसेच 'पाचापयति', 'पाचापेति' इत्यादी रूपे होतात. कर्म प्रयोगात- 'सो तेन देवदत्तेन ओदनो पाचीयति', 'पाचापीयति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळ इत्यादींमध्येही याचप्रमाणे योजना करावी. Gantuṃ payojetīti atthe so taṃ purisaṃ gāmaṃ gamayati gameti gacchāpayati gacchāpeti+ccādi. Kamme-tena so gāmaṃ gamīyati gacchāpīyati+ccādi. 'जाण्यासाठी प्रेरित करतो' (पाठवतो) या अर्थात, तो त्या माणसाला गावात पाठवतो म्हणून 'सो तं पुरिसं गामं गमयति', 'गमेति', 'गच्छापयति', 'गच्छापेति' इत्यादी रूपे होतात. कर्म प्रयोगात- 'तेन सो गामं गमीयति', 'गच्छापीयति' इत्यादी रूपे होतात. Guha=saṃvaraṇe, guhituṃ payojetīti ṇimhi ‘‘guhissa sare’’ti dīgho. Gūhayati, gūhayanti iccādi. 'गुह' धातू आच्छादन (झाकणे/लपवणे) या अर्थात आहे. 'लपवण्यासाठी प्रेरित करतो' या अर्थात 'णि' प्रत्यय लागल्यावर “गुहिस्स सरे” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'गूहयति', 'गूहयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. Disa+dusa=appītiyaṃ, dusituṃ payojetīti ṇimhi ‘‘ṇimhi dīgho dusassā’’ti dīghe dūsayati+ccādi. 'दिस' आणि 'दुस' धातू अप्रीती (नावड/द्वेष) या अर्थात आहेत. 'दूषित करण्यासाठी प्रेरित करतो' या अर्थात 'णि' प्रत्यय लागल्यावर “णिम्हि दीघो दुसस्स” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'दूसयति' इत्यादी रूपे होतात. Tathā icchantaṃ payojayati icchāpayati icchāpeti, esayati eseti. Niyacchantaṃ payojayati niyamayati niyameti. Tathā āsayati [Pg.261] āseti, acchāpayati acchāpeti. Lābhayati lābheti, evaṃ vāsayati vāseti, vāsāpayati vāsāpeti. Vāhayati vāheti, vāhāpayati vāhāpeti+ccādi. Evaṃ jīrayati, mārayati, dassayati iccādi. Hū=sattāyaṃ, pahontaṃ payojayati pahāvayati pahāveti iccādi. Sāyayati sāyāpayati sāyāpeti. Nāyāpayati nāyāpeti. Patiṭṭhāpayati patiṭṭhāpeti. Rasse patiṭṭhapeti. Hantuṃ payojayatīti ṇi+ṇāpī, ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādese ghātayati ghāteti. Tathā juhāvayati juhāveti, jahāpayati jahāpeti. Hāpayati hāpeti. Dāpayati dāpeti. Vidhāpayati vidhāpeti, pidahāpayati pidahāpeti. (Bhūvādinayo). तसेच, 'इच्छा करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'इच्छापयति', 'इच्छापेति', 'एसयति', 'एसेति' रूपे होतात. 'नियमन करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'नियमयति', 'नियमेति'. तसेच 'आसयति', 'आसेति', 'अच्छापयति', 'अच्छापेति'. 'लाभयति', 'लाभेति'. याचप्रमाणे 'वासयति', 'वासेति', 'वासापयति', 'वासापेति'. 'वाहयति', 'वाहेति', 'वाहापयति', 'वाहापेति' इत्यादी. याचप्रमाणे 'जीरयति' (जीर्ण करवतो), 'मारयति' (मारवतो), 'दस्सयति' (दाखवतो) इत्यादी. 'हू' धातू सत्ता (अस्तित्व) या अर्थात आहे; 'समर्थ असणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'पहावयति', 'पहावेति' इत्यादी रूपे होतात. 'साययति', 'सायापयति', 'सायापेति'. 'नायापयति', 'नायापेति'. 'पतिट्ठापयति', 'पतिट्ठापेति'. र्‍हस्व झाल्यावर 'पतिट्ठपेति'. 'मारण्यासाठी प्रेरित करतो' या अर्थात 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय लागून, “हनस्स घातो णानुबन्धे” या सूत्राने 'घात' आदेश होऊन 'घातयति', 'घातेति' रूपे होतात. तसेच 'जुहावयति', 'जुहावेति', 'जहापयति', 'जहापेति'. 'हापयति', 'हापेति'. 'दापयति', 'दापेति'. 'विधापयति', 'विधापेति', 'पिदहापयति', 'पिदहापेति'. (हा भूवादि गणाचा नियम आहे). Idāni rudhādiaṭṭhagaṇā dassīyante-rodhayati rodheti. Devayati deveti. Todayati todeti. Jayāpayati jayāpeti. Vikkayati vikkayāpeti. Sāvayati sāveti. Vitānayati vitāneti. Corāpayati corāpeti iccādi. आता रुधादि इत्यादी आठ गण दर्शवले जात आहेत- 'रोधयति', 'रोधेति'. 'देवयति', 'देवेति'. 'तोदयति', 'तोदेति'. 'जयापयति', 'जयापेति'. 'विक्कयति', 'विक्कयापयति' (विक्री करवतो). 'सावयति', 'सावेति' (ऐकवतो). 'वितानयति', 'वितानेति'. 'चोरापयति', 'चोरापेति' इत्यादी. Khādīhi paccayantehi, api honti ṇi+ṇāpayo; Ṇi+ṇāpinā+nakānānaṃ, dassanañcettha sādhanaṃ. 'ख' इत्यादी प्रत्ययान्त शब्दांपासून देखील 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय होतात. येथे 'णि' आणि 'णापि' प्रत्ययांचे दर्शन आणि 'न' इत्यादींचा लोप होणे हेच साधन (सिद्धी) आहे. Titikkhantaṃ payojayati titikkheti titikkhāpeti, tikicchayati tikiccheti tikicchāpayati tikicchāpeti. Evaṃ bubhukkheti bubhukkhāpeti. Pabbatāyayati. Puttīyayati iccādi. (Khādipaccayanayo). 'सहन करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'तितिक्खेति', 'तितिक्खापेति'. 'चिकित्सा करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'तिकिच्छयति', 'तिकिच्छेति', 'तिकिच्छापयति', 'तिकिच्छापेति'. याचप्रमाणे 'बुभुक्खेति', 'बुभुक्खापेति'. 'पब्बताययति'. 'पुत्तीययति' इत्यादी. (हा 'ख' इत्यादी प्रत्ययांचा नियम आहे). Iti payogasiddhiyaṃ tyādikaṇḍo chaṭṭho. अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील 'त्यादि' नावाचे सहावे कांड समाप्त झाले. 7. Khādikaṇḍa ७. खादि कांड (ख-इत्यादी प्रत्ययांचे कांड). Atha [Pg.262] dhātūhiyeva bhāva+kamma+kattu+karaṇādisādhanasahitaṃ khādividhānaṃ ārabhīyate – आता धातूंपासूनच भाव, कर्म, कर्ता, करण इत्यादी साधनांसह (सिद्धींसह) 'खादि' (ख-इत्यादी प्रत्ययांचे) विधान सुरू केले जात आहे – ‘‘Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu’’ iccādīhi paccayavidhānañca pararūpadvittādikāriyañca tyādikaṇḍe vuttanayeneva ñātabbaṃ. Titikkhanaṃ titikkhā, ‘‘itthiya+maṇaktikayakayā ca’’ iti suttena apaccayo ca ‘‘itthiya+matvā’’ti āpaccayo ca hoti. Tathā vīmaṃsanaṃ vīmaṃsā. ‘‘Kitā tikicchāsaṃsayesu cho’’ti chappaccayādimhi kate tikicchanaṃ tikicchā, vicikicchanaṃ vicikicchā. Gupa=gopane, badha=bandhaneti imehi dhātūhi ‘‘nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca’’ iti chapaccayādimhi ca dvitte parabakārassa iminā bhakāre ca kate apaccayādi hoti. Jigucchanaṃ jigucchā, bībhacchanaṃ bībhacchā. ‘‘Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te’’ iti icchāya+matthe kha+sa+chappaccayā honti. Bhuja=pālanajjhohāresu, bubhukkhanaṃ bubhukkhā. Ji=jaye, jigiṃsanaṃ, jigiṃsā. Ghasa=adane, jighacchanaṃ jighacchā. “तिजमानेहि खसा खमावीमंसासु” इत्यादी सूत्रांद्वारे प्रत्ययविधान आणि पररूप-द्वित्त्व इत्यादी कार्ये 'त्यादि' कांडात (आख्यात कांडात) सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावीत. तितिक्षण (सहन करणे) म्हणजे 'तितिक्खा' (तितिक्षा). “इत्थिय+मणक्तिकयकया च” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय आणि “इत्थिय+मत्वा” याने 'आ' प्रत्यय होतो. तसेच विमंसन (विचार करणे) म्हणजे 'विमंसा' (विमर्शा/मीमांसा). “किता तिकिच्छासंसयेसु छो” या सूत्राने 'छ' प्रत्यय इत्यादी केल्यावर तिकिच्छन म्हणजे 'तिकिच्छा' (चिकित्सा), विचिकिच्छन म्हणजे 'विचिकिच्छा' (विचिकित्सा/शंका) होते. गुप = गोपने (रक्षण करणे), बध = बंधने (बांधणे) या धातूंपासून “निंदायं गुप+बधा बस्स भो च” या सूत्राने 'छ' प्रत्यय इत्यादी आणि द्वित्त्व झाल्यावर, पर-बकाराचा या सूत्राने 'भ'कार केल्यावर 'अ' प्रत्यय इत्यादी होतात. जिगुच्छन म्हणजे 'जिगुच्छा' (जुगुप्सा/घृणा), बीभच्छन म्हणजे 'बीभच्छा' (बीभत्सा). “तुंस्मा लोपो चि+च्छायं ते” या सूत्राने इच्छेच्या अर्थात 'ख', 'स', 'छ' प्रत्यय होतात. भुज = पालनाज्झोहारने (पालन व भक्षण करणे), बुभुक्खण (खाण्याची इच्छा) म्हणजे 'बुभुक्खा' (बुभुक्षा). जि = जये (जिंकणे), जिगींसन (जिंकण्याची इच्छा) म्हणजे 'जिगींसा' (जिगीषा). घस = अदने (खाणे), जिघच्छन (खाण्याची इच्छा) म्हणजे 'जिघच्छा' (जिघत्सा). 27. Bhāvakammesu tabbānīyā २७. भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात. Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bhavanti, bahulaṃvidhānā kattukaraṇādīsupi. Bhū=sattāyaṃ, ‘‘yuvaṇṇāna+me opaccaye’’ti okāre ‘‘ūbyañjanassā’’ti ūāgamo, ññakāro ādyāvayavattho. Ossa ‘‘eona+ mayavā [Pg.263] sare’’ti avādeso, bhūyateti bhavitabbaṃ bhavatā bhavanīyaṃ. Bhāvasse+kattā ekavacanameva, tañca napuṃsakaliṅgaṃ. 'तब्ब' आणि 'अनीय' हे प्रत्यय धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये होतात, आणि बहुल विधानामुळे कर्ता, करण इत्यादी अर्थांमध्येही होतात. भू = सत्तायां (अस्तित्व असणे), “युवण्णान+मे ओपच्चये” या सूत्राने 'ओ'कार झाल्यावर “ऊब्यञ्जनस्सा” या सूत्राने 'ऊ' आगम होतो, 'ञ्ञ'कार हा आद्य अवयवासाठी आहे. 'ओ'काराचा “एओन+ मयवा सरे” या सूत्राने 'अव्' आदेश होतो. 'भूयते' (अस्तित्व असणे) या अर्थी आपल्याद्वारे 'भवितब्बं' (व्हावे/असावे) किंवा 'भवनीयं' होते. भावामध्ये (भाववाच्य मध्ये) केवळ एकवचनच असते आणि ते नपुंसकलिंगी असते. Tabbādyabhihito bhāvo,Dabbamiva pakāsatīti-bahuvacanañca hoti. 'तब्ब' इत्यादी प्रत्ययांनी सांगितलेला भाव द्रव्यासारखा भासतो, म्हणून बहुवचनही होते. Kamme-abhipubbo, abhibhūyate abhibhūyittha abhibhūyissateti abhibhavitabbo kodho paṇḍitena, abhibhavitabbā taṇhā, abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ. Evaṃ abhibhavanīyo abhibhavanīyā abhibhavanīyaṃ, kamme abhidheyyasseva liṅgavacanāni. कर्म अर्थामध्ये - 'अभि' उपसर्गपूर्वक, 'अभिभूयते' (पराभूत केले जाते), 'अभिभूयित्थ' (पराभूत केले गेले), 'अभिभूयिस्सते' (पराभूत केले जाईल) या अर्थी पंडिताने 'अभिभवितब्बो कोधो' (क्रोधावर विजय मिळवावा), 'अभिभवितब्बा तण्हा' (तृष्णेवर विजय मिळवावा), 'अभिभवितब्बं दुक्खं' (दुःखावर विजय मिळवावा). याचप्रमाणे 'अभिभवनीयो', 'अभिभवनीया', 'अभिभवनीयं' होतात. कर्म अर्थामध्ये अभिधेयाच्या (कर्मवाचक शब्दाच्या) अनुसारच लिंग आणि वचने होतात. Visessaliṅgātabbādī, tatthā+do pañca bhāvajā; Napuṃsake siyuṃ bhāve, kto cā+no akattari. 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय विशेष्याच्या लिंगानुसार होतात. त्यामध्ये सुरुवातीचे पाच प्रत्यय भाववाचक असतात. भाव अर्थामध्ये ते नपुंसकलिंगात असतात, आणि 'क्त' (त) व 'अन' (यु) प्रत्यय कर्ता सोडून इतर कारकांमध्ये होतात. Bhāvasmiṃ ghaṇa pume evaṃ, iyuvaṇṇā gahādijo; Apaccayopi vā+saṃkhyā, tu+māditvantakā siyuṃ. भाव अर्थामध्ये 'घञ' प्रत्यय पुल्लिंगात होतो. याचप्रमाणे 'इ', 'उ' वर्णांत आणि 'गह' इत्यादी धातूंपासून 'अ' प्रत्यय देखील विकल्प करून होतो. संख्यावाचक शब्द आणि 'तुं' इत्यादी प्रत्ययांत शब्द अव्यय असतात. Ito paraṃ upasaggapubbatā ca kālattayassa vākyagahaṇañca vuttanayena ñātabbaṃ, tasmā anurūpavākyameva dassayissāma – यापुढे उपसर्गपूर्वकता, तिन्ही काळ आणि वाक्याचे ग्रहण सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावे, म्हणून आम्ही केवळ अनुरूप वाक्येच दाखवू – Āsa=upavesane, āsane āsitabbaṃ tayā āsanīyaṃ. Kamme-upāsīyatīti upāsitabbo guru upāsanīyo. Sī=saye, e+ayādesā, sayanaṃ sayitabbaṃ sayanīyaṃ tayā. Atisīyatīti atisayitabbo kaṭo te atisayanīyo. Pada=gamane, ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yuka, kakāro kānubandhakāriyattho, ukāro uccāraṇattho, dassajo pubbarūpañca, uppajjanaṃ uppajjitabbaṃ uppajjanīyaṃ. Paṭipajjīyatīti paṭipajjitabbo maggo paṭipajjanīyo. Budha=ñāṇe, bujjhateti bujjhitabbo [Pg.264] dhammo bujjhanīyo. Su=savane, sūyateti sotabbo dhammo, ññimhi nāgame ‘‘tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā’’ti ṇe ca kate ‘‘na te kānubandha+nāgamesū’’ti okārābhāvo. Suṇitabbo, savanīyo. Kara=karaṇe – आस = उपवेशने (बसणे), आसनावर तुझ्याद्वारे 'आसितब्बं' (बसावे) किंवा 'आसनीयं'. कर्म अर्थामध्ये - 'उपासीयते' (सेवा केली जाते) या अर्थी 'उपासितब्बो गुरू' (गुरूंची सेवा करावी) किंवा 'उपासनीयो'. सी = शये (झोपणे), 'ए' आणि 'अय्' आदेश होऊन, तुझ्याद्वारे 'सयितब्बं' (झोपावे) किंवा 'सयनीयं'. 'अतिसीयते' (अतिशय झोपले जाते) या अर्थी तुझ्याद्वारे 'अतिसयितब्बो कटो' (चटईवर अतिशय झोपावे) किंवा 'अतिसयनीयो'. पद = गमने (जाणे), “पदादीनं क्वचि” या सूत्राने 'यु' प्रत्यय, 'क'कार हा 'क' अनुबंधाच्या कार्यासाठी आहे, 'उ'कार हा उच्चारणासाठी आहे, 'द'काराचा 'ज'कार आणि पररूप होऊन, 'उप्पज्जितब्बं' (उत्पन्न व्हावे) किंवा 'उप्पज्जनीयं'. 'पटिपज्जीयते' (आचरण केले जाते) या अर्थी 'पटिपज्जितब्बो मग्गो' (मार्गाचे आचरण करावे) किंवा 'पटिपज्जनीयो'. बुध = ज्ञाणे (जाणणे), 'बुज्झते' (जाणले जाते) या अर्थी 'बुज्झितब्बो धम्मो' (धम्म जाणावा) किंवा 'बुज्झनीयो'. सु = सवणे (ऐकणे), 'सूयते' (ऐकले जाते) या अर्थी 'सोतब्बो धम्मो' (धम्म ऐकावा), 'ञ्ञ' प्रत्यय असताना 'न' आगम आणि “तथनरानं ठठणला” या सूत्राने 'ण'कार केल्यावर “न ते कानुबंध+नागमेसू” या सूत्राने 'ओ'काराचा अभाव होतो. 'सुणितब्बो', 'सवनीयो'. कर = करणे – 95. Pararūpa+mayakāre byañjane ९५. मकार आणि यकार नसलेल्या व्यंजनावर पररूप होते. Kriyatthāna+mantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato aññasmiṃ byañjane. Karīyatīti kattabbo dhammo, kattabbā pūjā, kattabbaṃ kusalaṃ. यकाराव्यतिरिक्त इतर व्यंजन पुढे असताना धातूंच्या अंतिम व्यंजनाचे पररूप होते. 'करीयते' (केले जाते) या अर्थी 'कत्तब्बो धम्मो' (धम्म करावा/आचरावा), 'कत्तब्बा पूजा' (पूजा करावी), 'कत्तब्बं कुसलं' (कुशल कर्म करावे). 119. Tuṃ+tuna+tabbesu vā ११९. 'तुं', 'तुन' आणि 'तब्ब' प्रत्यय पुढे असताना 'कर' धातूच्या जागी विकल्प करून 'का' होतो. Tumādīsu karassā hoti vā. Kātabbaṃ hitaṃ. 'तुं' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'कर' धातूच्या जागी विकल्प करून 'का' होतो. 'कातब्बं हितं' (हित करावे). 171. Rā nassa ṇo १७१. 'र' अंत असलेल्या धातूंच्या पुढील प्रत्ययाच्या 'न'काराचा 'ण'कार होतो. Rantato kriyatthā paccayanakārassa ṇa hoti. Karaṇīyo. 'र' अंत असलेल्या धातूंच्या पुढील प्रत्ययाच्या 'न'काराचा 'ण'कार होतो. 'करणीयो' (करावा). Bhara=bharaṇe, bharīyatīti bharitabbo bharaṇīyo. Gaha=upādāne ‘‘maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti antasarā paromaṃ vā hoti. Makāro+nubandho. ‘‘Ṇo niggahītassā’’ti niggahītassa ṇo, saṃgayhatīti saṃgaṇhitabbo saṃgaṇhanīyo, ‘‘tathanarā’’dinā ṇakāre gahaṇīyo. Rama=kīḷāyaṃ, ramīyatīti ramaṇīyo vihāro. Āpa=pāpuṇane, ‘‘sakāpānaṃ kukakū ṇe’’ti ettha ‘sakāpānaṃ kuka+kū’ti yogavibhāgā ku, ūāgame nāgamassa ṇe ca kate pāpīyatīti pāpuṇitabbo. Pararūpe pattabbo, pāpuṇanīyo, pāpanīyo. भर = भरणे (पोषण करणे), 'भरीयते' (पोषण केले जाते) या अर्थी 'भरितब्बो', 'भरणीयो'. गह = उपादाने (ग्रहण करणे), “मं वा रुधादीनं” या सूत्राने अंतिम स्वराच्या पुढे विकल्प करून 'मं' होतो. 'म'कार हा अनुबंध आहे. “णो निग्गहीतस्सा” या सूत्राने निग्गहीताचा 'ण'कार होतो. 'संगय्हते' (संग्रह केला जातो) या अर्थी 'संगण्हितब्बो', 'संगण्हनीयो', “तथनरा” इत्यादी सूत्राने 'ण'कार केल्यावर 'गहणीयो' होतो. रम = कीळायं (क्रीडा करणे/रमण करणे), 'रमीयते' (रमण केले जाते) या अर्थी 'रमणीयो विहारो' (रमणीय विहार). आप = पापुणने (प्राप्त करणे), “सकापानं कुककू णे” यामध्ये 'सकापानं कुक+कू' या योगविभागाने 'कु' आणि 'ऊ' आगम, 'न' आगम आणि 'ण'कार केल्यावर 'पापीयते' (प्राप्त केले जाते) या अर्थी 'पापुणितब्बो' होतो. पररूप झाल्यावर 'पत्तब्बो', 'पापुणनीयो', 'पापनीयो' होतात. 96. Manānaṃ niggahītaṃ ९६. मकार आणि नकार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी यकार नसलेल्या व्यंजनापुढे निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. Makāra+nakārantānaṃ [Pg.265] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hotya+yakāre byañjane. Vaggantaṃ, gamiyatīti gantabbo. Gamitabbaṃ gamanīyaṃ. Khana=khaṇa=avadāraṇe, niggahītaṃ vaggantattañca, khaññateti khantabbaṃ āvāṭaṃ khanitabbaṃ khananīyaṃ. Hana=hiṃsāyaṃ, haññateti hantabbaṃ hanitabbaṃ hananīyaṃ. Mana=ñāṇe, maññateti mantabbo manitabbo. ‘‘Padādīnaṃ kvacī’’ti yuka, cavaggādimhi kate maññitabbaṃ maññanīyaṃ. मकार आणि नकार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी यकार नसलेल्या व्यंजनापुढे निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. वर्गांत (वर्ग-अनुनासिक) होऊन, 'गमीयते' (गेले जाते) या अर्थी 'गंतब्बो'. 'गमितब्बं', 'गमनीयं'. खन = खण = अवदारणे (खणणे), निग्गहीत आणि वर्गांत होऊन, 'खञ्ञते' (खणले जाते) या अर्थी 'खंतब्बं आवाटं' (खड्डा खणावा), 'खनितब्बं', 'खननीयं'. हन = हिंसायां (मारणे), 'हञ्ञते' (मारले जाते) या अर्थी 'हंतब्बं', 'हनितब्बं', 'हननीयं'. मन = ज्ञाणे (जाणणे), 'मञ्ञते' (मानले जाते) या अर्थी 'मंतब्बो', 'मनितब्बो'. “पदादीनं क्वचि” या सूत्राने 'यु' प्रत्यय आणि च-वर्ग इत्यादी झाल्यावर 'मञ्ञितब्बं', 'मञ्ञनीयं' होतात. Pūja=pūjāyaṃ, ‘‘curādito ṇī’’ti ṇimhi ñukārassa guruttā okārāvutti ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti ekāre pūjetabbo ūmhi ayādese pūjayitabbo pūjanīyo bhagavā. पूज = पूजायं (पूजा करणे), “चुरादितो णी” या सूत्राने 'णि' प्रत्यय झाल्यावर 'ञु'काराच्या गुरुत्वामुळे 'ओ'काराची आवृत्ती (गुण) होऊन आणि “युवण्णान+मेओ पच्चये” या सूत्राने 'ए'कार झाल्यावर 'पूजेतब्बो' होतो. 'ऊ' प्रत्यय असताना 'अय्' आदेश होऊन 'पूजयितब्बो', 'पूजनीयो भगवा' (भगवान पूजनीय आहेत) असे रूप होते. Kattari-yā=pāpuṇane, nīyatīti niyyāniyo maggo, gacchantīti gamanīyā bhogā. Karaṇe-naha=soceyye, nahāyantya+nenāti nahānīyaṃ cuṇṇaṃ. Sampadāne-dā=dāne, saṃ+papubbo, sammā padīyate assāti sampadāniyo brāhmaṇo. कर्ता अर्थामध्ये - या = पापुणने (प्राप्त करणे), 'नीयते' (नेला जातो) या अर्थी 'निय्यानीयो मग्गो' (मुक्तीकडे नेणारा मार्ग), 'गच्छन्ति' (जातात/नष्ट होतात) या अर्थी 'गमनीया भोगा' (नष्ट होणारे भोग). करण अर्थामध्ये - नह = सोचेय्ये (स्वच्छ करणे), 'नहायन्ति अनेन' (ज्याने स्नान करतात) या अर्थी 'नहानीयं चुण्णं' (स्नानाचे चूर्ण/उटणे). संप्रदान अर्थामध्ये - दा = दाने (देणे), 'सं' आणि 'प' उपसर्गपूर्वक, 'सम्मा पदीयते अस्सा' (ज्याला चांगल्या प्रकारे दिले जाते) या अर्थी 'संपदानीयो ब्राह्मणो' (दान देण्यास योग्य ब्राह्मण). 28. Ghyaṇa २८. 'घ्यण' प्रत्यय. Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Ūmhi kattabbaṃ kāriyaṃ. Hara=haraṇe, harīyatīti hāriyaṃ. Bhara=bharaṇe, bharitabbaṃ bhāriyaṃ. Labha=lābhe, ‘‘vaggalasehi te’’ti pubbarūpabhakāre ‘‘catutthadutiyā’’ dinā tatiyakkhare ca kate labhitabbaṃ labbhaṃ. भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये धातूंच्या पुढे 'घ्यण' प्रत्यय बहुधा (बहुल करून) होतो. 'ऊ' प्रत्यय असताना 'कत्तब्बं' (करावे) या अर्थी 'कारियं' (कार्य) होते. हर = हरणे (हरण करणे), 'हरीयते' (हरण केले जाते) या अर्थी 'हारियं'. भर = भरणे (पोषण करणे), 'भरितब्बं' (पोषण करावे) या अर्थी 'भारियं'. लभ = लाभे (मिळवणे), “वग्गलसेhi ते” या सूत्राने पूर्व रूप 'भ'कार झाल्यावर “चतुत्थदुतिया” इत्यादी सूत्राने तिसरे अक्षर (ब) झाल्यावर 'लभितब्बं' या अर्थी 'लब्भं' (मिळवण्याजोगे) होते. Vaca=byattavacane, वच = ब्यत्तवचने (स्पष्ट बोलणे), 98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe ९८. 'घ' अनुबंध (इत्संज्ञक) असताना 'च'कार आणि 'ज'कार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'क'कार आणि 'ग'कार होतात. Ghānubandhe [Pg.266] cakāra+jakārantānaṃ kriyatthānaṃ ka+gā honti yathākkamaṃ. 'घ' अनुबंध असताना 'च'कार आणि 'ज'कार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'क'कार आणि 'ग'कार होतात. 84. Assā ṇānubandhe ८४. 'ण' अनुबंध (इत्संज्ञक) असलेला प्रत्यय पुढे असताना उपधा (अंतिम अक्षराच्या आधीचा) 'अ'काराचा 'आ'कार होतो. Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Vacanaṃ vuccateti vākyaṃ. Bhaja=sevāyaṃ, bhajanīyaṃ bhāgyaṃ, jassa gakāro. Ci=caye, cayanaṃ cīyatīti vā ceyyaṃ. Yassa dvittaṃ. 'ण'कार अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना उपधा 'अ'काराचा 'आ'कार होतो. 'वचनं वुच्चते' (वचन बोलले जाते) या अर्थी 'वाक्यं' (वाक्य). भज = सेवायं (सेवा करणे), 'भजनीयं' या अर्थी 'भाग्यं' (भाग्य), येथे 'ज'काराचा 'ग'कार होतो. चि = चये (एकत्र करणे), 'चयनं चीयते' (एकत्र केले जाते) या अर्थी 'चेय्यं' होते, येथे 'य'काराचे द्वित्त्व होते. 5,122. Nito cissa cho ५,१२२. 'ञ' अनुबंध असताना 'चि' धातूच्या जागी 'छ'कार होतो. Nito parassa cissa cho hotītiādicakārassa cho. Vinicchayatīti viniccheyyaṃ, nāgame vinicchinitabbaṃ. E+ayādesesu vinicchetabbaṃ vinicchanīyaṃ. Nī=pāpane, nīyatīti neyyo neyyā neyyaṃ, netabbaṃ. ‘नी’ धातूच्या पुढील ‘च’ चा ‘छ’ होतो, इत्यादी सूत्रातील ‘च’ कारामुळे ‘छ’ होतो. ‘विनिच्छयति’ (निर्णय करतो) म्हणून ‘विनिच्छेय्यं’ (निर्णय करण्यायोग्य), ‘न’ आगम झाल्यावर ‘विनिच्छिनितब्बं’ होते. ‘ए’ आणि ‘अय’ आदेश झाल्यावर ‘विनिच्छेतब्बं’ आणि ‘विनिच्छनीयं’ रूपे होतात. ‘नी’ = प्रापण (नेणे) या अर्थी, ‘नीयति’ (नेले जाते) म्हणून ‘नेय्यो’, ‘नेय्या’, ‘नेय्यं’ आणि ‘नेतब्बं’ रूपे होतात. 29. Āsse+ca २९. ‘आस्से च’ (हे सूत्र). Ākārantato kriyatthā ghyaṇa hoti bhāvakammesu āssa e ca. Dā=dāne, dātabbaṃ deyyaṃ. Pā=pāne, pīyatīti peyyaṃ. Mā=māne, mīyatīti meyyaṃ. Ñā=avabodhane, ñāyatīti ñeyyaṃ ñātabbaṃ, ūmhi nāgamo ‘‘ñāssa ne+jā’’ti ñāssa jādese jānitabbaṃ, vijāniyaṃ. Khā=pakathane, saṃkhātabbaṃ saṃkheyyaṃ. आकारांत क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये ‘घ्यण’ प्रत्यय होतो आणि ‘आ’ चा ‘ए’ होतो. ‘दा’ = दान देणे या अर्थी, ‘दातब्बं’ आणि ‘देय्यं’ रूपे होतात. ‘पा’ = पिणे या अर्थी, ‘पीयति’ (पिले जाते) म्हणून ‘पेय्यं’ रूप होते. ‘मा’ = मोजणे या अर्थी, ‘मीयति’ (मोजले जाते) म्हणून ‘मेय्यं’ रूप होते. ‘ञा’ = जाणणे या अर्थी, ‘ञायति’ (जाणले जाते) म्हणून ‘ञेय्यं’ आणि ‘ञातब्बं’ रूपे होतात. ‘उ’ प्रत्यय असताना ‘न’ चा आगम होतो. ‘ञास्स ने+जा’ या सूत्राने ‘ञा’ चा ‘जा’ आदेश झाल्यावर ‘जानितब्बं’ आणि ‘विजानियं’ रूपे होतात. ‘खा’ = सांगणे या अर्थी, ‘संखातब्बं’ आणि ‘संखेय्यं’ रूपे होतात. 30. Vadādīhi yo ३०. ‘वदादीहि यो’ (हे सूत्र). Vadādīhi [Pg.267] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vada=vacane, vadanaṃ vajjatīti vā vajjaṃ. Mada=ummāde, madanaṃ majjate anenāti vā majjaṃ. Gamanaṃ gammateti vā gammaṃ. Gada=vacane, gajjate gadanīyaṃ vāti gajjaṃ. Pada=gamane, pajjanīyaṃ pajjaṃ gāthā. Ada+khāda=bhakkhane, khajjatīti khajjaṃ khādanīyaṃ. Dama=damane, dammateti dammo damanīyo. ‘वद्’ इत्यादी क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये बहुधा ‘य’ प्रत्यय होतो. ‘वद’ = बोलणे या अर्थी, ‘वदनं’ किंवा ‘वज्जति’ (बोलले जाते) म्हणून ‘वज्जं’ रूप होते. ‘मद’ = उन्माद या अर्थी, ‘मदनं’ किंवा ‘मज्जते अनेन’ (ज्याद्वारे मद चढतो) म्हणून ‘मज्जं’ रूप होते. ‘गमनं’ किंवा ‘गम्मते’ (जातात) म्हणून ‘गम्मं’ रूप होते. ‘गद’ = बोलणे या अर्थी, ‘गज्जते’ किंवा ‘गदनीयं’ म्हणून ‘गज्जं’ रूप होते. ‘पद’ = जाणे या अर्थी, ‘पज्जनीयं’ म्हणून ‘पज्जं’ (गाथा/पद्य) रूप होते. ‘अद’ आणि ‘खाद’ = भक्षण करणे या अर्थी, ‘खज्जति’ (खाल्ले जाते) म्हणून ‘खज्जं’ आणि ‘खादनीयं’ रूपे होतात. ‘दम’ = दमन करणे या अर्थी, ‘दम्मते’ म्हणून ‘दम्मो’ आणि ‘दमनीयो’ रूपे होतात. Bhujā+nneti gaṇasuttena anne vattabbe yapaccayo. ‘भुजान्न’ या गणसूत्राने ‘अन्न’ अर्थ सांगायचा असताना ‘य’ प्रत्यय होतो. 83. Lahussupantassati ८३. ‘लहुस्सुपन्तस्स’ (हे सूत्र). Lahubhūtassa upantassa iyuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Yassa pubbarūpe bhuñjitabboti bhojjo odano, bhojjā yāgu. लघु असलेल्या उपान्त्य ‘इ’ आणि ‘उ’ वर्णांचे अनुक्रमे ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात. ‘य’ चे पूर्वरूप झाल्यावर, ‘भुंजितब्बं’ (खाण्यायोग्य) म्हणून ‘भोज्जो ओदनो’ (खाण्यायोग्य भात) आणि ‘भोज्जा यागु’ (पिण्यायोग्य पेज) अशी रूपे होतात. 31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā ३१. ‘किच्च घच्च भच्च भब्ब लेय्या’ (हे सूत्र). Ete saddā yapaccayantā nipaccante. Kara=karaṇe, iminā nipātanā ye kicādese ca kate pubbarūpaṃ, kattabbaṃ kiccaṃ. Hana=hiṃsāyaṃ, ghaccādesādimhi kate hananaṃ haññateti vā ghaccaṃ. Bhara=bharaṇe, bhaccādesādimhi kate bharaṇīyo bhacco. Bhū=sattāyaṃ, yamhi okāre iminā avādese bhavatīti bhabbo. Liha=assādane, yamhi iminā hassa yakāre lehitabbaṃ leyyaṃ, ekāravuddhi. हे शब्द ‘य’ प्रत्ययान्त निपातनाने सिद्ध होतात. ‘कर’ = करणे या अर्थी, या निपातनाने ‘य’ प्रत्यय आणि ‘किच्च’ आदेश झाल्यावर पूर्वरूप होते, ‘कत्तब्बं’ (करण्यायोग्य) म्हणून ‘किच्चं’ रूप होते. ‘हन’ = हिंसा करणे या अर्थी, ‘घच्च’ आदेश इत्यादी झाल्यावर ‘हननं’ किंवा ‘हञ्ञते’ (मारले जाते) म्हणून ‘घच्चं’ रूप होते. ‘भर’ = भरण-पोषण करणे या अर्थी, ‘भच्च’ आदेश इत्यादी झाल्यावर ‘भरणीयो’ म्हणून ‘भच्चो’ रूप होते. ‘भू’ = असणे या अर्थी, ‘य’ प्रत्यय असताना ‘ओ’ कार होऊन या सूत्राने ‘अव्’ आदेश झाल्यावर ‘भवति’ म्हणून ‘भब्बो’ रूप होते. ‘लिह’ = चाटणे या अर्थी, ‘य’ प्रत्यय असताना या सूत्राने ‘ह’ चा ‘य’ कार झाल्यावर ‘लेहितब्बं’ म्हणून ‘लेय्यं’ रूप होते, येथे ‘ए’ कार वृद्धी होते. 32. Guhādīhi yaka ३२. ‘गुहादीहि यक’ (हे सूत्र). Guhādīhi [Pg.268] kriyatthehi bhāvakammesu yaka hoti. Guha=saṃvaraṇe, ‘‘lahussupantassā’’ti sampattassa okārassa ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti paṭisedho. ‘‘Hassa vipallāso’’ti vipallāse guhanaṃ guhitabbaṃ guyhaṃ. Duha=papūraṇe, dohanaṃ duyhatīti vā duyhaṃ. Sāsa=anusiṭṭhiyaṃ – ‘गुह’ इत्यादी क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये ‘यक’ प्रत्यय होतो. ‘गुह’ = झाकणे या अर्थी, ‘लहुस्सुपन्तस्स’ या सूत्राने प्राप्त होणाऱ्या ‘ओ’ काराचा ‘न ते कानुबन्धनागमेसू’ या सूत्राने निषेध होतो. ‘हस्स विपल्लासो’ या सूत्राने विपर्यास झाल्यावर ‘गुहनं’ किंवा ‘गुहितब्बं’ म्हणून ‘गुय्हं’ रूप होते. ‘दुह’ = दोहन करणे या अर्थी, ‘दोहनं’ किंवा ‘दुय्हति’ म्हणून ‘दुय्हं’ रूप होते. ‘सास’ = उपदेश करणे या अर्थी - 117. Sāsassa sisa vā ११७. ‘सासस्स सिस वा’ (हे सूत्र). Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe. Pubbarūpaṃ, sāsīyatīti sisso. ‘क’ अनुबन्ध असताना ‘सास’ चा ‘सिस’ विकल्पेकरून होतो. पूर्वरूप झाल्यावर, ‘सासीयति’ (ज्याला उपदेश केला जातो) म्हणून ‘सिस्सो’ (शिष्य) रूप होते. Siddhā eve+te tabbādayo pesā+tisagga+ppattakālesu gamyamānesupi, sāmaññena vidhānato. Pesanaṃ – ‘‘kattabba+midaṃ bhavatā’’ti āṇāpanaṃ ajjhesanañca. Atisaggo nāma ‘‘ki+midaṃ mayā kattabbaṃ’’ti puṭṭhassa ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā paṭipattidassanamukhena kattabbassa anuññā. Pattakālo nāma sampattasamayo. Yo kiccakaraṇasamayaṃ upaparikkhitvā karoti, tassa samayārocanaṃ, na tattha ajjhesana+matthi. Bhotā khalu kaṭo kattabbo karaṇīyo kāriyo kicco’’ evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. हे ‘तब्ब’ इत्यादी प्रत्यय प्रेषण (आज्ञा), अतिसर्ग (अनुज्ञा) आणि प्राप्तकाल (योग्य वेळ) हे अर्थ प्रतीत होत असतानाही सामान्य विधानामुळे सिद्धच आहेत. प्रेषण म्हणजे—‘आपल्याद्वारे हे केले जावे’ अशी आज्ञा देणे आणि प्रार्थना करणे. अतिसर्ग म्हणजे ‘माझ्याद्वारे काय केले जावे?’ असे विचारले असता, ‘प्राण्याची हिंसा करू नये’ इत्यादी प्रकारे आचरणाचा मार्ग दाखवून कर्तव्य करण्याची अनुमती देणे. प्राप्तकाल म्हणजे योग्य वेळ येणे. जो कार्य करण्याच्या वेळेचे परीक्षण करून करतो, त्याला वेळेची सूचना देणे, तिथे प्रार्थना नसते. ‘आपल्याद्वारे चटई विणली जावी (कत्तब्बो, करणीयो, कारियो, किच्चो)’ अशा प्रकारे ‘तुझ्याद्वारे चटई विणली जावी, कारण आपल्यासाठी चटई विणण्याची हीच योग्य वेळ आहे.’ Evaṃ uddhamuhuttepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne, āvassakā+dhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā. Uddhaṃ muhuttato-bhotā kaṭo kattabbo. Bhotā rajjaṃ kātabbaṃ, bhavaṃ araho. Bhotā [Pg.269] bhāro vahitabbo, bhavaṃ sakko. Bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo. Bhotā nikkho dātabbo. याचप्रमाणे एका मुहूर्तानंतरच्या काळातही वर्तमानकाळाप्रमाणे प्रेषण इत्यादी अर्थांमध्ये हे सिद्धच आहेत. तसेच कर्ता योग्य (अर्ह) असताना, सामर्थ्य विशिष्ट असताना, आणि आवश्यक किंवा कर्जबाजारीपणा विशिष्ट असताना भाव इत्यादी अर्थांमध्ये हे सिद्ध होतात. एका मुहूर्तानंतर—‘आपल्याद्वारे चटई विणली जावी.’ ‘आपल्याद्वारे राज्य केले जावे, आपण यास योग्य आहात.’ ‘आपल्याद्वारे भार वाहिला जावा, आपण समर्थ आहात.’ ‘आपल्याद्वारे नक्कीच चटई विणली जावी.’ ‘आपल्याद्वारे सोन्याचे नाणे (निक्ख) दिले जावे.’ 33. Kattari ltu+ṇkā ३३. ‘कत्तरि ल्तु-ण्का’ (हे सूत्र). Kattari kārake kriyatthā ltu+ṇkā honti. Kara=karaṇe, pararūpe ‘‘ltu+pitādīna+mā simhī’’ti ā silopo ca. Karotīti kattā. Evaṃ bharatīti bhattā. Haratīti hattā. Bhidatīti bhettā, ekāro, ūmhi bheditā. Chindatīti chettā. Bhojanassa dātā bhojanadātā. Sandhātīti sandhātā. Vacatīti vattā. Okārapararūpesu bhuñjatīti bhottā. ‘‘Padādīnaṃ kvacī’’ti yukāgamo, bujjhatīti bujjhitā. Jānātīti ñātā. Chindatīti chetā. Suṇātīti sotā. ‘‘Ū+lasse’’ti ūssa ekāre gaṇhātīti gahetā. Bhavatīti bhavitā. Saratīti saritā. ‘‘Manānaṃ niggahītaṃ’’ti massa niggahīte vaggante ca gacchatīti gantā. Nakārantānampi niggahītaṃ, khanatīti khantā. Sanatīti santā. Maññatīti mantā. Pāletīti pālayitā pāletā, ettha curādittā ṇi. कर्ता कारकामध्ये क्रियावाचक धातूंहून ‘ल्तु’ आणि ‘ण्क’ प्रत्यय होतात. ‘कर’ = करणे या अर्थी, पररूप झाल्यावर ‘ल्तु-पितादीन-मा सिम्ही’ या सूत्राने ‘आ’ कार आणि ‘सि’ चा लोप होतो. जो करतो तो ‘कत्ता’ (कर्ता). याचप्रमाणे जो भरण-पोषण करतो तो ‘भत्ता’ (भर्ता). जो हरण करतो तो ‘हत्ता’ (हर्ता). जो भेद करतो तो ‘भेत्ता’, येथे ‘ए’ कार होतो, ‘उ’ प्रत्यय असताना ‘भेदित्ता’ रूप होते. जो छेद करतो तो ‘छेत्ता’. भोजनाचा दाता तो ‘भोजनदाता’. जो सांधतो तो ‘संधाता’. जो बोलतो तो ‘वत्ता’ (वक्ता). ‘ओ’ कार आणि पररूप झाल्यावर, जो भोजन करतो तो ‘भोत्ता’ (भोक्ता). ‘पदादीनं क्वची’ या सूत्राने ‘यु’ चा आगम होऊन, जो जाणतो तो ‘बुज्झिता’. जो जाणतो तो ‘ञाता’ (ज्ञाता). जो छेद करतो तो ‘छेता’. जो ऐकतो तो ‘सोता’ (श्रोता). ‘ऊ-लस्से’ या सूत्राने ‘उ’ चा ‘ए’ कार झाल्यावर, जो ग्रहण करतो तो ‘गहेता’. जो होतो तो ‘भविता’. जो स्मरण करतो तो ‘सरिता’. ‘मनानं निग्गहीतं’ या सूत्राने ‘म’ चा निग्गहीत (अनुस्वार) आणि वर्गान्त वर्ण झाल्यावर, जो जातो तो ‘गन्ता’. नकारांत धातूंचाही निग्गहीत होतो, जो खणतो तो ‘खन्ता’. जो शब्द करतो तो ‘सन्ता’. जो मानतो तो ‘मन्ता’. जो पालन करतो तो ‘पालयिता’ किंवा ‘पालेता’, येथे चुरादि गणाचा असल्यामुळे ‘णि’ प्रत्यय होतो. Ṇiṇāpīsu-bhāvayatīti bhāvayitā bhāvetā. Evaṃ sārayitā sāretā, dāpayitā dāpetā, hāpayitā hāpetā, nirodhayitā nirodhetā, bodhayitā bodhetā, ñāpayitā ñāpetā, sāvayitā sāvetā, gāhayitā gāhetā, kārayitā kāretā, kārāpayitā kārāpetā iccādi. ‘णि’ आणि ‘णापे’ प्रत्यय असताना—जो भावना करतो तो ‘भावयिता’ किंवा ‘भावेता’. याचप्रमाणे ‘सारयिता-सारेता’, ‘दापयिता-दापेता’, ‘हापयिता-हापेता’, ‘निरोधयिता-निरोधेता’, ‘बोधयिता-बोधेता’, ‘ञापयिता-ञापेता’, ‘सावयिता-सावेता’, ‘गाहयिता-गाहेता’, ‘कारयिता-कारेता’, ‘कारापयिता-कारापेता’ इत्यादी रूपे होतात. Ṇkapaccaye-ṇakāro [Pg.270] vuddhyattho. Rathaṃ karotīti rathakārako, ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā amādisamāso ca. Annaṃ dadātīti annadāyako. ‘‘Adhātussa kā+syādito ghe+ssī’’ti ghe pare assa iādeso, annadāyikā, annadāyakaṃ kulaṃ. ‘‘Āssā+ṇāpimhi yuka’’ itiṇāpito+ññatra yuka. Lokaṃ netīti lokanāyako, ekāre ‘‘āyā+vā ṇānubandhe’’ti āyādeso. Evaṃ vinetīti vināyako. ‘ण्क’ प्रत्ययामध्ये ‘ण’ कार वृद्धीसाठी आहे. जो रथ बनवतो तो ‘रथकारको’ (रथकार), ‘अस्सा णानुबन्धे’ या सूत्राने ‘आ’ कार आणि अम-आदि समास होतो. जो अन्न देतो तो ‘अnnदायको’ (अन्नदाता). ‘अधातुस्स का-स्यादितो घे-स्सी’ या सूत्राने ‘घ’ प्रत्यय असताना ‘आ’ चा ‘इ’ आदेश होऊन स्त्रीलिंगात ‘अन्नदायिका’ आणि नपुंसकलिंगात ‘अन्नदायकं कुलं’ रूपे होतात. ‘आस्सा-णापिम्हि युक’ या सूत्राने ‘णापि’ प्रत्ययाव्यतिरिक्त ‘यु’ चा आगम होतो. जो लोकांचे नेतृत्व करतो तो ‘लोकनायको’ (लोकनायक), ‘ए’ कार असताना ‘आया-वा णानुबन्धे’ या सूत्राने ‘आय’ आदेश होतो. याचप्रमाणे जो विनय शिकवतो तो ‘विनायको’ (विनायक). Akammupapade-karotīti kārako, evaṃ dāyako nāyako, okāre āvādese suṇātīti sāvako. Pure viya ikāre sāvikā. Lunātīti lāvako. Pu=pavane, punātīti pāvako. Bhavatīti bhāvako, upāsatīti upāsako. Gaṇhātīti gāhako pāvako, yājako. Vadha=hiṃsāyaṃ, vadhetīti vadhako, ‘‘aññatrāpī’’ti vuddhipaṭisedho. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādeso, hanatīti ghātako. ‘‘Maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti maṃ, rundhako, guruttā na vuddhi. Tathā bhuñjatīti bhuñjako. Āyassa rasse kiṇātīti kayako. Pāletīti pālako. Pūjetīti pūjako. कर्म उपपद नसताना—जो करतो तो ‘कारको’ (कारक), याचप्रमाणे ‘दायको’ (दायक), ‘नायको’ (नायक). ‘ओ’ कार असताना ‘आव’ आदेश होऊन, जो ऐकतो तो ‘सावको’ (श्रावक). पूर्वीप्रमाणेच ‘इ’ कार झाल्यावर स्त्रीलिंगात ‘साविका’ (श्राविका) रूप होते. जो कापतो तो ‘लावको’. ‘पु’ = पवित्र करणे या अर्थी, जो पवित्र करतो तो ‘पावको’ (अग्नी). जो होतो तो ‘भावको’, जो उपासना करतो तो ‘उपासको’ (उपासक). जो ग्रहण करतो तो ‘गाहको’, ‘पावको’, जो यज्ञ करतो तो ‘याजको’. ‘वध’ = हिंसा करणे या अर्थी, जो वध करतो तो ‘वधको’, ‘अञ्ञत्रापी’ या सूत्राने वृद्धीचा निषेध होतो. ‘हनस्स घातो णानुबन्धे’ या सूत्राने ‘घात’ आदेश होऊन, जो मारतो तो ‘घातको’ (घातक). ‘मं वा रुधादीनं’ या सूत्राने ‘म’ चा आगम होऊन ‘रुन्धको’ रूप होते, गुरुत्वामुळे वृद्धी होत नाही. तसेच जो भोजन करतो तो ‘भुञ्जको’. ‘आय’ चा र्‍हस्व झाल्यावर, जो खरेदी करतो तो ‘कयको’. जो पालन करतो तो ‘पालको’ (पालक). जो पूजा करतो तो ‘पूजको’ (पूजक). Khādīsu-titikkhatīti titikkhako. Vīmaṃsatīti vīmaṃsako iccādi. Panudatīti panūdako, ‘‘byañjane’’ccādinā dīgho. ‘‘Bhītvā+nako’’ti ettha ‘ānako’ti yogavibhāgā ānako, āssa rasse nakārāgame ca ‘‘ñāssa ne jā’’ti jādeso, jānanako. Ṇāpimhi – खादने इत्यादींमध्ये सहन करतो तो 'तितिक्खको' (सहनशील). विचार करतो तो 'वीमंसको' (परीक्षक) इत्यादी. दूर करतो तो 'पनूदको' (दूर करणारा), 'ब्यञ्जने' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो. 'भीत्वा+नको' यामध्ये 'आनको' हा योगविभागाने 'आनक' प्रत्यय होतो, 'आ' चा र्‍हस्व होऊन आणि 'न' काराचा आगम होऊन 'ञास्स ने जा' या सूत्राने 'जा' आदेश होतो, (त्यामुळे) 'जाननको' (जाणणारा) असा शब्द बनतो. 'णापि' प्रत्यय असताना – Aṇa-iti [Pg.271] daṇḍakadhātu, āṇāpetīti āṇāpako. Tathā saññāpako, patiṭṭhāpako. Saṃ+pa pubbo āpa=pāpuṇane, nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako. Kārāpako, kārāpikā iccādi. 'अण' हा दण्डकधातू आहे, आज्ञा देतो तो 'आणापको' (आज्ञा देणारा). त्याचप्रमाणे 'सञ्ञापको' (समजावून सांगणारा), 'पतिट्ठापको' (प्रतिष्ठापित करणारा). 'सं' आणि 'प' उपसर्ग पूर्व असलेला 'आप' (आप = प्राप्त करणे अर्थी) धातू, निर्वाण प्राप्त करून देतो तो 'निब्बानसम्पापको' (निर्वाण प्राप्त करून देणारा). 'कारापको' (करवून घेणारा), 'कारापिका' (करवून घेणारी) इत्यादी. Bahulaṃvidhānā kammepi-pādehi harīyatīti pādahārako. Cupa=mandagamane, gale cuppatīti galacopako. 'बहुलं' विधानामुळे कर्म असतानाही - पायांनी नेले जाते ते 'पादहारको'. 'चुप' (मंद गमन अर्थी) धातू, गळ्यात हळूहळू जातो तो 'गलचोपको'. Siddhova ltu arahādīsu ‘‘bhavaṃ khalu kaññāya pariggahāraho’’ti (pariggahitā). Sīlatthe-upādānasīloti upādātā. Sādhu gacchatīti gantā. Muṇḍanadhammā muṇḍanācārāti muṇḍayitāro, ettha ‘‘dhātvatthe nāmasmī’’ti imhi ūāgame e+ayādese muṇḍayitusaddamhi āraṅādese ca kate yossa ṭo. 'अरह' इत्यादींमध्ये 'तु' (ल्तु) प्रत्यय सिद्धच आहे, जसे 'भवं खलु कञ्ञाय परिग्गहारहो' (परिग्गहिता - स्वीकारणारा). शील (स्वभाव) अर्थी - उपादान (ग्रहण) करण्याचा स्वभाव असलेला तो 'उपादाता'. चांगल्या प्रकारे जातो तो 'गन्ता'. मुंडण करण्याचा स्वभाव किंवा आचार असलेले ते 'मुण्डयितारो' (मुंडण करणारे); येथे 'धात्वत्थे नामस्मी' या सूत्राने 'ऊ' आगम, 'ए' चा 'अय' आदेश होऊन 'मुण्डयितु' शब्दात 'आरङ्' आदेश केल्यावर 'य' चा 'ट' होतो. 34. Āvī ३४. आवी Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. ‘‘Disassa passa+dassa=dasa+da+dakkhā’’ti dassādeso, bhayaṃ passatīti bhayadassāvī. Nīmhi bhayadassāvinī. Bhayadassāvi cittaṃ. Appavisayatāñāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ. Sāmaññavihitattā sīlādīsu ca hoteva. क्रियावाचक धातूंहून कर्ता अर्थी 'आवी' प्रत्यय बहुधा होतो. 'दिसस्स पस्स+दस्स=दस+द+दक्खा' या सूत्राने 'दस्स' आदेश होतो, भय पाहतो तो 'भयदस्सावी' (भय पाहणारा). 'नी' (स्त्रीलिंगी) प्रत्यय असताना 'भयदस्साविनी'. (नपुंसकलिंगात) 'भयदस्सावि चित्तं'. अल्पविषयत्व दर्शवण्यासाठी भिन्नयोग (सूत्राचे विभाजन) केले आहे. सामान्य विधान असल्यामुळे शील इत्यादी अर्थांमध्येही हा होतोच. 35. Āsiṃsāya+mako ३५. आसिंसायं + मको Āsiṃsāyaṃ gammamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīva=pāṇadhāraṇe, jīvatūti jīvako. Nanda=samiddhiyaṃ, nandatūti nandako. Bhavatūti bhavako. आकांक्षा (इच्छा) प्रतीत होत असताना क्रियावाचक धातूंहून कर्ता अर्थी 'अको' प्रत्यय होतो. 'जीव' (प्राणधारण अर्थी) धातू, तो जगो म्हणून 'जीवको'. 'नन्द' (समृद्धी अर्थी) धातू, तो आनंदी राहो म्हणून 'नन्दको'. तो होवो म्हणून 'भवको'. 36. Karā ṇano ३६. कर धातूहून णन प्रत्यय होतो Karato [Pg.272] kattari ṇa no hoti. Karotīti kāraṇaṃ. Kattarīti kiṃ, karoti anenāti karaṇaṃ. 'कर' धातूहून कर्ता अर्थी 'णन' प्रत्यय होतो. करतो तो 'कारणं'. 'कर्ता अर्थी' असे का म्हटले? ज्याच्याद्वारे केले जाते ते 'करणं' (साधन). 37. Hāto vīhi+kālesu ३७. हा धातूहून व्रीही (धान्य) आणि काळ अर्थी णन प्रत्यय होतो Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti. ‘‘Āssā’’tyādinā yuka, jahanti udakaṃti hāyanā vīhayo. Jahāti bhāve padattheti hāyano saṃvaccharo. Vīhikālesūti kiṃ, jahātīti hātā. 'हा' धातूहून व्रीही (धान्य) आणि काळ अर्थी 'णन' प्रत्यय होतो. 'आस्सा' इत्यादी सूत्राने 'युक्' आगम होऊन, जे पाणी सोडतात ते 'हायना' (हायण नावाचे) व्रीही (धान्य). जो पदार्थांना मागे टाकतो तो 'हायनो' (वर्ष/संवत्सर). 'व्रीही आणि काळ अर्थी' असे का म्हटले? जो सोडतो तो 'हाता'. 38. Vidā kū ३८. विद धातूहून कू प्रत्यय होतो Vidasmā kū hoti kattari. Kakāro ‘‘kūto’’ti visesanattho. Vidatīti vidū, lokavidū. 'विद' धातूहून कर्ता अर्थी 'कू' प्रत्यय होतो. 'क' कार हा 'कूतो' या सूत्राने विशेष अर्थासाठी आहे. जाणतो तो 'विदू' (जाणकार), जसे 'लोकविदू' (लोकवेत्ता). 39. Vito ñāto ३९. वि पूर्व असलेल्या ञा धातूहून कू प्रत्यय होतो Vipubbā ñāicca+smā kū hoti kattari. Vijānātīti viññū. 'वि' पूर्व असलेल्या 'ञा' धातूहून कर्ता अर्थी 'कू' प्रत्यय होतो. विशेष रूपाने जाणतो तो 'विञ्ञू' (विज्ञ/बुद्धिमान). 40. Kammā ४०. कर्म उपपद असताना Kammato parā ñāicca+smā kū hoti kattari. Sabbaṃ jānātīti sabbaññū. Evaṃ mattaññū, dhammaññū, atthaññū kālaññū, kataññū iccādi. (Bhikkhūti pana ‘‘bharādi’’ ṇvādisuttena siddhaṃ). कर्म उपपदाच्या पुढे असलेल्या 'ञा' धातूहून कर्ता अर्थी 'कू' प्रत्यय होतो. सर्व काही जाणतो तो 'सब्बञ्ञू' (सर्वज्ञ). याचप्रमाणे 'मत्तञ्ञू' (प्रमाण जाणणारा), 'धम्मञ्ञू' (धम्म जाणणारा), 'अत्थञ्ञू' (अर्थ जाणणारा), 'कालञ्ञू' (काळ जाणणारा), 'कतञ्ञू' (कृतज्ञ) इत्यादी. ('भिक्खू' हा शब्द तर 'भरादि' उणादि सूत्राने सिद्ध होतो.) 41. Kvacaṇa ४१. कधीकधी अण प्रत्यय होतो Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhaṃ karotīti kumbhakāro, amādisamāso. Itthiyaṃ kumbhakārī. Evaṃ kammakāro, māsākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro suvaṇṇakāro[Pg.273], suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro. Saraṃ lunātīti saralāvoti o+avādesā. Mante ajjhāyatīti manthajjhāyo, i=ajjhenagatīsu, adhipubbo, e+ayādesā, adhino issa yakāra+cavaggādayo ca. कर्म उपपदाच्या पुढे असलेल्या क्रियावाचक धातूहून कधीकधी कर्ता अर्थी 'अण' प्रत्यय होतो. कुंभ (घडा) बनवतो तो 'कुम्भकारो' (कुंभार), हा द्वितीया तत्पुरुष समास आहे. स्त्रीलिंगात 'कुम्भकारी'. याचप्रमाणे 'कम्मकारो' (काम करणारा), 'मासाकारो' (उडीद पिकवणारा), 'कट्ठकारो' (सुतार), 'रथकारो' (रथ बनवणारा), 'सुवण्णकारो' (सोनार), 'सुत्तकारो' (सूत्रकार), 'वुत्तिकारो' (वृत्तिकार), 'टीकाकारो' (टीकाकार). लव्हाळा कापतो तो 'सरलावो', येथे 'ओ' चा 'अव' आदेश होतो. मंत्रांचे अध्ययन करतो तो 'मन्थज्झायो'; येथे 'इ' (अध्ययन व गमन अर्थी) धातू 'अधि' पूर्व असलेला आहे, 'ए' चा 'अय' आदेश आणि 'अधि' मधील 'इ' चा यकार व चवर्ग इत्यादी आदेश होतात. Bahulādhikārā iha na hoti ‘‘ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati’’. Kvacīti kiṃ, kammakaro, ettha apaccayo. 'बहुलं' च्या अधिकारामुळे येथे (अण प्रत्यय) होत नाही - 'आदिच्चं पस्सति' (सूर्याला पाहतो), 'हिमवन्तं सुणोति' (हिमालयाविषयी ऐकतो), 'गामं गच्छति' (गावाला जातो). 'क्वचि' असे का म्हटले? 'कम्मकरो' (काम करणारा), येथे 'अ' प्रत्यय होतो. 42. Gamā rū ४२. गम धातूहून रू प्रत्यय होतो Kammato parā gamā rū hoti kattari. Rānubandhattā amabhāgalopo. Vedaṃ gacchatīti vedagū, evaṃ pāragū. कर्म उपपदाच्या पुढे असलेल्या 'गम' धातूहून कर्ता अर्थी 'रू' प्रत्यय होतो. 'र' कार अनुबंध असल्यामुळे 'अम' भागाचा लोप होतो. वेदाला (ज्ञानाला) प्राप्त करतो तो 'वेदगू' (ज्ञानवान), याचप्रमाणे 'पारगू' (पारंगत). Sāmaññavidhānato sīlādīsupi hoti. Bhavapāraṃ gacchati sīlenāti bhavapāragū. Antagamanasīlo antagū, evaṃ addhagū. सामान्य विधान असल्यामुळे शील (स्वभाव) इत्यादी अर्थांमध्येही हा प्रत्यय होतो. स्वभावाने भवाच्या पार जातो तो 'भवपारगू'. अंताप्रत जाण्याचा स्वभाव असलेला तो 'अन्तगू', याचप्रमाणे 'अद्धगू' (प्रवासी). 43. Samāna+ñña+bhavanta+yāditū+pamānā disā kamme rī+rikkha+kā ४३. समान, अञ्ञ, भवन्त, यादि इत्यादी उपमानवाचक शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'दिस' धातूहून कर्म कारकात 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय होतात Samānādīhi yādīhi co+pamānehi parā disā kammakārake rī+rikkha+kā honti. ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’ti samāse ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti disassa isabhāgalope ‘‘rīrikkhakesū’’ti samānassa sādese ca samāno viya dissatīti sadī, sadikkho. Ke – ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti ettābhāvo, sadiso. 'समान' इत्यादी आणि 'यादि' इत्यादी उपमानवाचक शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'दिस' धातूहून कर्म कारकात 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय होतात. 'स्यादि स्यादिने कत्थं' या सूत्राने समास झाल्यावर, 'रानुबन्धेन्तसरादिस्सा' या सूत्राने 'दिस' च्या 'इस' भागाचा लोप झाल्यावर आणि 'रीरिक्खकेसू' या सूत्राने 'समान' चा 'स' आदेश झाल्यावर, 'समानासारखा दिसतो तो' या अर्थी 'सदी', 'सदिक्खो' हे शब्द बनतात. 'क' प्रत्यय असताना - 'न ते कानुबन्धन आगमेसू' या सूत्राने 'ए'त्वाचा अभाव होतो, (त्यामुळे) 'सदिसो' असा शब्द बनतो. 125. Samānā ro rī+rikkha+kesu १२५. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय असताना समान शब्दाच्या पुढे असलेल्या दिस च्या जागी विकल्प करून र आदेश होतो Samānasaddato [Pg.274] parassa disassa ra hoti vā rī+rikkha+kesūti pakkhe dassa rādese sarī, sarikkho, sariso. 'समान' शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'दिस' च्या जागी 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना विकल्प करून 'र' होतो; पक्षामध्ये 'द' चा 'र' आदेश झाल्यावर 'सरी', 'सरिक्खो', 'सरिसो' हे शब्द बनतात. 3,86. Sabbādīna+mā ३,८६. सब्ब इत्यादी शब्दांना आ होतो Rī+rikkha+kesu sabbādīna+mā hoti. Añño viya dissatīti aññādī, aññādikkho, aññādiso. 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. दुसऱ्यासारखा दिसतो तो 'अञ्ञादी', 'अञ्ञादिक्खो', 'अञ्ञादिसो'. 3,87. Nta+ki+mi+mānaṃ ṭā+kī+ṭī ३,८७. न्त, किं आणि इम शब्दांच्या जागी अनुक्रमे टा, की आणि टी आदेश होतात Rī+rikkha+kesu nta+kiṃ+imasaddānaṃ ṭā+kī+ṭī honti yathākkamaṃ. Ṭakārā sabbādesatthā. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso, kīdī kīdikkho kīdiso, ayamiva dissatīti īdī īdikkho īdiso. Ākāre yādī yādikkho yādiso, tyādī tyādikkho tyādiso iccādi. 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना 'न्त', 'किं' आणि 'इम' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'टा', 'की' आणि 'टी' आदेश होतात. 'ट' कार हा सर्वादेशासाठी आहे. 'भवादी', 'भवादिक्खो', 'भवादिसो'; 'कीदी', 'कीदिक्खो', 'कीदिसो'; याच्यासारखा दिसतो तो 'इदी', 'इदिक्खो', 'इदिसो'. आकार असताना 'यादी', 'यादिक्खो', 'यादिसो', 'त्यादी', 'त्यादिक्खो', 'त्यादिसो' इत्यादी. 3,88. Tumhāmhānaṃ tāme+kasmiṃ ३,८८. एकवचनात तुम्ह आणि अम्ह शब्दांच्या जागी अनुक्रमे ता आणि मा आदेश होतात Rī+rikkha+kesu tumhāmhānaṃ tāmā honte+kasmiṃ yathākkamaṃ. Tvaṃ viya dissati, ayaṃ viya dissatīti tādī mādī iccādi. Ekasminti kiṃ, tumhādiso amhādiso. 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना एकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'ता' आणि 'मा' आदेश होतात. तुझ्यासारखा दिसतो तो 'तादी', माझ्यासारखा दिसतो तो 'मादी' इत्यादी. 'एकवचनात' असे का म्हटले? 'तुम्हादिसो', 'अम्हादिसो'. 3,89. Taṃ+ma+maññatra ३,८९. इतरत्र एकवचनात तुम्ह आणि अम्ह च्या जागी अनुक्रमे तं आणि मं आदेश होतात Rīrikkhakantato+ññasmiṃ uttarapade tumhāmhāna+mekasmiṃ taṃ+maṃ honti yathākkamaṃ. Tvaṃ dīpo esaṃ, ahaṃ dīpo esaṃti aññapadatthe taṃdīpā maṃdīpā. Tvaṃ saraṇa+mesaṃ, ahaṃ saraṇa+ mesanti [Pg.275] taṃsaraṇā maṃsaraṇā. Tayā yogo tayyogo, mayā yogo mayyogoti amādisamāse niggahītalopo. 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' हून भिन्न उत्तरपद असताना एकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' च्या जागी अनुक्रमे 'तं' आणि 'मं' आदेश होतात. 'तू त्यांचा दीप आहेस', 'मी त्यांचा दीप आहे' अशा अन्यपदार्थाच्या अर्थी 'तंदीपा', 'मंदीपा' हे शब्द बनतात. 'तू त्यांचे शरण आहेस', 'मी त्यांचे शरण आहे' या अर्थी 'तंसरणा', 'मंसरणा'. 'तुझ्याशी योग' = 'तय्योगो', 'माझ्याशी योग' = 'मय्योगो', अशा द्वितीया इत्यादी समासात निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो. 3,90. Ve+tasse+ṭa ३,९०. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय असताना एतस् शब्दाच्या जागी विकल्प करून एत किंवा ए आदेश होतो Rī+rikkha+kesu etassa eṭa vā hoti. Edī etādī, edikkho etādikkho, ediso etādiso. 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना 'एतस्' शब्दाच्या जागी विकल्प करून 'एत' किंवा 'ए' होतो. 'एदी', 'एतादी'; 'एदिक्खो', 'एतादिक्खो'; 'एदिसो', 'एतादिसो'. 44. Bhāvakārake sva+ghaṇa gha kā ४४. भाव आणि कारक अर्थी अ, घण, घ आणि क प्रत्यय होतात Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ. भाव आणि कारक अर्थी क्रियावाचक धातूंहून 'अ', 'घण', 'घ' आणि 'क' प्रत्यय बहुधा होतात. Apaccayo-paggaṇhanaṃ paggaho, evaṃ niggaho, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, evaṃ vinayadharo. Tathā taṃ karotīti takkaro, dvittaṃ. Evaṃ hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro, nisākaro, dhanuṃ gaṇhīti dhanuggaho. Evaṃ kavacaggaho. Dada=dāne, sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado, sabbadado. Āto ‘‘parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena dvitte ‘‘rasso pubbassā’’ti rasse ca annaṃ dadātīti annadado, evaṃ dhanado. Saṃpubbo dhā=dhāraṇe, sabbaṃ sandhahatīti sabbasandho. Nī=pāpane, vipubbo, vinesi vineti vinessati etena etthāti vā vinayo, e+ayādesā. Nayanaṃ nayo. Si=sevāyaṃ, nipubbo, nissīyatīti nissayo. Si=saye, anusayi anuseti anusessatīti anusayo. I=gatimhi, patipubbo, paṭicca etasmā phala+metīti paccayo. Saṃ+upubbo, dāgame samudayo[Pg.276]. Ci=caye, vinicchayate+nena vinicchayanaṃ vā vinicchayo, ‘‘nito cissa cho’’ti cissa cho. Uccayanaṃ uccayo, saṃcayo. Khi=khaye, khayanaṃ khayo. Ji=jaye, vijayanaṃ vijayo, jayo. Kī=dabbavinīmaye, vikkayanaṃ vikkayo, kayo. Lī=silesane, allīyanti etthāti ālayo, layo. (Ivaṇṇantā). ‘अ’ प्रत्यय लागून: प्रग्रहण (स्वीकारणे/उत्साहित करणे) म्हणजे ‘पग्गह’, याचप्रमाणे ‘निग्गह’. जो धम्माचे धारण करतो तो ‘धम्मधरो’, याचप्रमाणे ‘विनयधरो’. तसेच, ते करतो तो ‘तक्करो’ (तत्कर), येथे द्वित्व होते. याचप्रमाणे ‘हितकरो’, ‘दिवसकरो’, ‘दिनकरो’, ‘दिवाकरो’, ‘निशाकरो’. जो धनुष्य ग्रहण करतो तो ‘धनुग्गहो’. याचप्रमाणे ‘कवचग्गहो’. ‘दद’ धातू दानाच्या अर्थात; सर्व कामना देतो तो ‘सब्बकामददो’, सर्व काही देतो तो ‘सब्बददो’. ‘आ’ काराच्या जागी “परोक्खायञ्च” या सूत्रातील ‘च’ च्या ग्रहणाने द्वित्व झाल्यावर “रस्सो पुब्बस्स” या सूत्राने रस्व होऊन, अन्न देतो तो ‘अन्नददो’, याचप्रमाणे ‘धनदो’. ‘सं’ पूर्व ‘धा’ धातू धारण करण्याच्या अर्थात; सर्व सांधतो (एकत्र करतो) तो ‘सब्बसंधो’. ‘नी’ धातू नेण्याच्या (प्रापण) अर्थात, ‘वि’ पूर्व; ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यामध्ये विनय केला गेला, केला जातो किंवा केला जाईल तो ‘विनयो’, येथे ‘ए’ चा ‘अय’ आदेश होतो. नेणे म्हणजे ‘नयो’. ‘सि’ धातू सेवेच्या अर्थात, ‘नि’ पूर्व; ज्याचा आश्रय घेतला जातो तो ‘निस्सयो’. ‘सि’ (शी) धातू शयन करण्याच्या अर्थात; जो अनुशयन करतो, अनुशीत होतो किंवा अनुशीत होईल तो ‘अनुसयो’. ‘इ’ धातू गतीच्या अर्थात, ‘पति’ (प्रति) पूर्व; ज्याच्यावर अवलंबून राहून फळ प्राप्त होते तो ‘पच्चयो’. ‘सं’ आणि ‘उ’ पूर्व, ‘द’ चा आगम होऊन ‘समुदयो’. ‘चि’ धातू गोळा करण्याच्या (चयन) अर्थात; ज्याच्याद्वारे निश्चित केले जाते ते निश्चित करणे म्हणजे ‘विनिच्छयो’, “नितो चिस्स छो” या सूत्राने ‘चि’ च्या जागी ‘छ’ होतो. उच्चयन (एकत्र करणे) म्हणजे ‘उच्चयो’, ‘संचयो’. ‘खि’ (क्षि) धातू क्षयाच्या अर्थात; क्षय होणे म्हणजे ‘खयो’. ‘जि’ धातू विजयाच्या अर्थात; विजय मिळवणे म्हणजे ‘विजयो’, ‘जयो’. ‘क्री’ धातू वस्तूंच्या विनिमयाच्या (खरेदी-विक्रीच्या) अर्थात; विक्री करणे म्हणजे ‘विक्कयो’, खरेदी करणे म्हणजे ‘कयो’. ‘ली’ धातू चिकटण्याच्या (श्लेषण) अर्थात; ज्याच्यामध्ये लीन होतात (आश्रय घेतात) तो ‘आलयो’, ‘लयो’. (हे इ-वर्णान्त धातू आहेत). Āsuṇantīti assavā, āssa rasso. Paṭissavanaṃ paṭissavo. Su=passavane, ābhavaggā savantīti āsavā. Ru=saddo ravatīti ravo. Bhavatīti bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo. Lū=chedane, lavanaṃ lavo. (Uvaṇṇantā). जे ऐकतात ते ‘अस्सवा’ (आज्ञाधारक), येथे ‘आ’ चा रस्व होतो. प्रतिश्रवण (स्वीकारणे/प्रतिज्ञा करणे) म्हणजे ‘पटिस्सवो’. ‘सु’ (स्रु) धातू वाहण्याच्या (प्रस्रवण) अर्थात; भवाग्र (अस्तित्वाच्या शिखरा) पर्यंत जे वाहतात ते ‘आसवा’. ‘रु’ धातू शब्दाच्या अर्थात; जो आवाज करतो तो ‘रवो’. जो अस्तित्वात येतो तो ‘भवो’. ज्याच्यापासून उत्पन्न होतो तो ‘पभवो’. ‘लू’ धातू छेदण्याच्या (कापण्याच्या) अर्थात; कापणे म्हणजे ‘लवो’. (हे उ-वर्णान्त धातू आहेत). Cara=caraṇe, saṃcaraṇaṃ saṃcaro. Dara=vidāraṇe, ādaranaṃ ādaro. Āgacchati āgamanaṃti vā āgamo. Sappa=gamane, sappatīti sappo. Dibbatīti devo. Pakkamanaṃ pakkamatīti vā pakkamo, evaṃ vikkamo. Cara=caraṇe, vanaṃ caratīti vanacaro. Kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko, kāmāvacarā paññā, kāmāvacaraṃ cittaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro. Pādena pivatīti pādapo. Evaṃ kacchapo. Sirasmiṃ ruhatīti siroruho, manādittā o. Guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ, evaṃ kucchisayā vātā. Pabbate tiṭṭhatīti pabbataṭṭho puriso, pabbataṭṭhā nadī, pabbataṭṭhaṃ bhasmaṃ. Evaṃ thalaṭṭhaṃ jalaṭṭhaṃ. ‘चर’ धातू चालण्याच्या (चरण) अर्थात; संचरण करणे म्हणजे ‘संचरो’. ‘दर’ (दृ) धातू फाडण्याच्या (विदारण) अर्थात; आदर करणे म्हणजे ‘आदरो’. जो येतो किंवा येणे म्हणजे ‘आगमो’. ‘सप्प’ (सृप्) धातू गतीच्या (सरपटण्याच्या) अर्थात; जो सरपटतो तो ‘सप्पो’. जो क्रीडा करतो/चमकतो तो ‘देवो’. प्रस्थान करणे किंवा जो प्रस्थान करतो तो ‘पक्कमो’, याचप्रमाणे ‘विक्कमो’. ‘चर’ धातू फिरण्याच्या अर्थात; वनात फिरतो तो ‘वनचरो’. काम ज्याच्यामध्ये संचार करतो तो ‘कामावचरो लोको’ (कामावचर लोक), ‘कामावचरा पञ्ञा’ (कामावचर प्रज्ञा), ‘कामावचरं चित्तं’ (कामावचर चित्त). गाई जेथे चरतात तो ‘गोचरो’. जो पायाने (मुळांनी) पितो तो ‘पादपो’. याचप्रमाणे ‘कच्छपो’. डोक्यावर उगवतो तो ‘सिरोरुहो’ (केस), ‘मनादि’ गणातील असल्यामुळे ‘ओ’ होतो. गुहेत (हृदयगुहेत) शयन करते (राहते) ते ‘गुहासयं चित्तं’ (गुहाशय चित्त), याचप्रमाणे ‘कुच्छिसया वाता’ (पोटात राहणारे वायू). पर्वतावर उभा राहतो तो ‘पब्बतट्ठो पुरिसो’ (पर्वतस्थ पुरुष), पर्वतावर असणारी ‘पब्बतट्ठा नदी’ (पर्वतस्था नदी), पर्वतावर असणारी ‘पब्बतट्ठं भस्मं’ (पर्वतस्थ भस्म). याचप्रमाणे ‘थलट्ठं’ (स्थलस्थ), ‘जलट्ठं’ (जलस्थ). Kicchatthe dumhi akicchatthe su+īsaṃ+sukha upapadesu-dukkhena karīyati karaṇaṃ vā dukkaraṃ. Evaṃ dussayo, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho. Evaṃ durakkhaṃ cittaṃ, duddaso dhammo, duranubodho dhammo. Īsaṃ sayatīti īsaṃsayo, evaṃ [Pg.277] sukhasayo. Īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ. Sukhena karīyatīti sukaraṃ pāpaṃ bālena. Evaṃ subharo appiccho, sudassaṃ paravajjaṃ, subodha+miccādi. Sabbattha pādiamādisamāsā. कष्टाच्या अर्थात ‘दु’ उपपद असताना आणि अकष्टाच्या (सहजतेच्या) अर्थात ‘सु’, ‘ईसं’ (ईषत्) व ‘सुख’ हे उपपदे असताना - कष्टाने केले जाते किंवा कष्टाने करणे म्हणजे ‘दुक्करं’. याचप्रमाणे ‘दुस्सयो’ (कष्टाने आश्रय घेण्याजोगा); कष्टाने भरण-पोषण केले जाते तो ‘दुब्भरो’, जसे की ‘महिच्छो’ (अतिलोभी मनुष्य). याचप्रमाणे ‘दुरक्खं चित्तं’ (कठिनतेने रक्षण करण्याजोगे चित्त), ‘दुद्दसो धम्मो’ (कठिनतेने दिसणारा धर्म), ‘दुरनुबोधो धम्मो’ (कठिनतेने समजणारा धर्म). थोडे शयन करतो तो ‘ईसंसयो’, याचप्रमाणे ‘सुखसयो’. थोडे केले जाते ते ‘ईसक्करं कम्मं’. सुखाने (सहजतेने) केले जाते ते ‘सुकरं’; जसे मूर्खाकडून ‘सुकरं पापं’ (सहजतेने होणारे पाप). याचप्रमाणे ‘सुभरो अप्पिच्छो’ (सहजतेने भरण-पोषण होणारा अल्पेच्छ मनुष्य), ‘सुदस्सं परवज्जं’ (सहजतेने दिसणारा दुसऱ्याचा दोष), ‘सुबोधं’ इत्यादी. सर्व ठिकाणी ‘प्रादि’ इत्यादी समास होतात. Ghaṇa-bhavatīti bhāvo, o+āvādesā. Aya=iti daṇḍakadhātu, ayati itoti āyo, āharatīti āhāro. Upahanatīti upaghāto, ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādeso. Rañjatīti rāgo, ‘‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’’ti jassa go. Rañjanti anenāti rāgo. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti ā, pajjate+nenāti pādo. Tuda=byathane, patujjate+nenāti patodo. Jarīyati anenāti jāro, evaṃ dāro. Bhajīyatīti bhāgo. Evaṃ bhāro. Labbhatīti lābho. Vi+opubbo, voharīyatīti vohāro. Diyyatīti dāyo, yuka. Vihaññati etasmāti vighāto. Viharanti etthāti vihāro. Āramanti etasminti ārāmo. Pacanaṃ vā pāko, cassa ko. Cajanaṃ cāgo. Yajanaṃ yāgo. Rajanaṃ rāgo. ‘घण’ प्रत्यय लागून: जो अस्तित्वात येतो तो ‘भावो’, येथे ‘ओ’ चा ‘आव’ आदेश होतो. ‘अय’ हा दण्डक धातू आहे; जो गमन करतो तो ‘आयो’ (आय/उत्पन्न), जो आणतो तो ‘आहारो’. जो उपघात करतो तो ‘उपघातो’, “हनस्स घातो णानुबन्धे” या सूत्राने ‘हन्’ च्या जागी ‘घात’ आदेश होतो. जो अनुरक्त होतो तो ‘रागो’, “कगा चजानं घानुबन्धे” या सूत्राने ‘ज’ च्या जागी ‘ग’ होतो; ज्याच्याद्वारे अनुरक्त होतात तो ‘रागो’. “अस्सा णानुबन्धे” या सूत्राने ‘अ’ चा ‘आ’ होतो; ज्याच्याद्वारे चालले जाते तो ‘पादो’ (पाय). ‘तुद’ धातू पीडा देण्याच्या (व्यथन) अर्थात; ज्याच्याद्वारे टोचले जाते तो ‘पतोदो’ (चाबूक). ज्याच्याद्वारे जीर्ण केले जाते तो ‘जारो’ (व्यभिचारी), याचप्रमाणे ‘दारो’ (पत्नी). जे विभागले जाते तो ‘भागो’, याचप्रमाणे ‘भारो’. जे प्राप्त केले जाते तो ‘लाभो’. ‘वि’ आणि ‘अव’ पूर्व; ज्याचा व्यवहार केला जातो तो ‘वोहारो’ (व्यवहार). जे दिले जाते तो ‘दायो’, येथे ‘यु’ चा आगम होतो. ज्याच्यापासून विनाश होतो तो ‘विघातो’. जेथे विहार करतात तो ‘विहारो’. ज्याच्यामध्ये रममाण होतात तो ‘आरामो’ (बाग). शिजवणे म्हणजे ‘पाको’, येथे ‘च’ च्या जागी ‘क’ होतो. त्याग करणे म्हणजे ‘चागो’. यज्ञ करणे म्हणजे ‘यागो’. रंगवणे म्हणजे ‘रागो’. 127. Ana+ghaṇasvā+parīhi ḷo १२७. ‘अन’ आणि ‘घण’ प्रत्यय परे असताना, ‘आ’ आणि ‘परि’ यांच्यानंतर ‘ळ’ होतो. Ā+parīhi parassa dahassa ḷo hota+na+ghaṇasu. Paridahanaṃ pariḷāho. Evaṃ dāho. Bhañjanaṃ saṅgo. Evaṃ saṅgo. Saṃkharanaṃ saṃkhāro, ‘‘karotissa kho’’ti kassa kho. Evaṃ parikkhāro. ‘‘Purasmā’’ti karassa kho, purekkhāro, ettaṃ tadaminādipāṭhā. Evaṃ upakāro, gāho. ‘आ’ आणि ‘परि’ यांच्यानंतर येणाऱ्या ‘दह’ धातूच्या जागी ‘अन’ आणि ‘घण’ प्रत्यय परे असताना ‘ळ’ होतो. परिदहन (सर्व बाजूंनी जळणे) म्हणजे ‘परिळाहो’. याचप्रमाणे ‘दाहो’. भंजन म्हणजे ‘संगो’, याचप्रमाणे ‘संगो’. संस्कार करणे म्हणजे ‘संखारो’, “करोतिस्स खो” या सूत्राने ‘क’ च्या जागी ‘ख’ होतो. याचप्रमाणे ‘परिक्खारो’. “पुरस्मा” या सूत्राने ‘कर’ च्या जागी ‘ख’ होऊन ‘पुरेक्खारो’ (आदर) होतो, येथे ‘ए’ कार “तदमिनादि” पाठाने होतो. याचप्रमाणे ‘उपकारो’, ‘गाहो’. Gha-vacatīti [Pg.278] vako. Sica=paggharaṇe, secanaṃ seko. Evaṃ soko, eovuddhiyo. Yuñjanaṃ yogo. ‘घ’ प्रत्यय लागून: जो बोलतो तो ‘वको’ (बगळा). ‘सिच’ धातू पाझरण्याच्या (प्रस्रवण) अर्थात; सिंचन करणे म्हणजे ‘सेको’. याचप्रमाणे ‘सोको’, येथे ‘ए’ आणि ‘ओ’ ची वृद्धी होते. जोडणे म्हणजे ‘योगो’. Ka-pī=tappane, pīnetīti pīyo, kānubandhattā na vuddhi, ‘‘yuvaṇṇāna+miyaṅuvaṅa sare’’ti iyaṅa. Khipa=peraṇe, khipatīti khipo. Bhuñjantya+nenāti bhujo. Yudha=sampahāre āyujjhanti anenāti āyudhaṃ. ‘क’ प्रत्यय लागून: ‘पी’ धातू तृप्त करण्याच्या अर्थात; जो तृप्त करतो तो ‘पीयो’ (प्रिय), ‘क’ अनुबन्ध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही, “युवण्णानमियङुवण सरा” या सूत्राने ‘इयङ्’ आदेश होतो. ‘खिप’ (क्षिप्) धातू फेकण्याच्या (प्रेरण) अर्थात; जो फेकतो तो ‘खिपो’. ज्याच्याद्वारे उपभोग घेतला जातो तो ‘भुजो’ (बाहू). ‘युध’ धातू युद्धाच्या (संप्रहार) अर्थात; ज्याच्याद्वारे युद्ध केले जाते ते ‘आयुधं’ (शस्त्र). 45. Dādhātvi ४५. ‘दा’ आणि ‘धा’ धातूंनंतर ‘इ’ प्रत्यय. Dādhāto bahula+mi hoti bhāvakārakesu. Dā=dāne, ādiyatītiādi. Evaṃ upādi. Dhā=dhāraṇe, udakaṃ dadhātīti udadhi, ‘‘saññāya+mudo+dakassā’’ti udakassa udādeso. Jalaṃ dhiyate asminti jaladhi. Vālāni dhīyanti asminti vāladhi. Sandhīyati sandhātīti vā sandhi. Dhīyatīti dhi. Vidhīyati vidhāti vidhānaṃ vā vidhi. Sammā samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti samādhi. ‘दा’ आणि ‘धा’ धातूंनंतर भाव आणि कारक अर्थांमध्ये बहुधा ‘इ’ प्रत्यय होतो. ‘दा’ धातू दानाच्या अर्थात; जे ग्रहण केले जाते ते ‘आदि’ (आरंभ). याचप्रमाणे ‘उपादि’. ‘धा’ धातू धारण करण्याच्या अर्थात; जो पाणी धारण करतो तो ‘उदधि’ (समुद्र), “सञ्ञायमुदोदकस्स” या सूत्राने ‘उदक’ शब्दाचा ‘उद’ असा आदेश होतो. ज्याच्यामध्ये जल धारण केले जाते तो ‘जलधि’. ज्याच्यामध्ये केस धारण केले जातात ती ‘वालधि’ (शेपूट). जे सांधले जाते किंवा जो सांधतो तो ‘संधि’. जे धारण केले जाते ती ‘धि’ (बुद्धी). जे विहित केले जाते, विधान केले जाते किंवा विधान म्हणजे ‘विधि’. चित्ताला चांगल्या प्रकारे किंवा सम्यक रीतीने एकाग्र करतो तो ‘समाधि’. 46. Vamādīhya+thu ४६. ‘वम’ इत्यादी धातूंनंतर ‘अथु’ प्रत्यय होतो. Vamādīhi bhāvakārakesva+thu hoti. Vama=uggiraṇe, vamanaṃ vamīyatīti vā vamathu. Vepa+kampa=calane, vepanaṃ vepathu. ‘वम’ इत्यादी धातूंनंतर भाव आणि कारक अर्थांमध्ये ‘अथु’ प्रत्यय होतो. ‘वम’ धातू ओकण्याच्या (उद्गीरण) अर्थात; ओकणे किंवा जे ओकले जाते तो ‘वमथु’ (उलटी). ‘वेप’ आणि ‘कम्प’ धातू हलण्याच्या (चलन) अर्थात; कापणे म्हणजे ‘वेपछु’ (थरथराट). 47. Kvi ४७. ‘क्वि’ प्रत्यय. Kriyatthā kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho. क्रियावाचक धातूंनंतर भाव आणि कारक अर्थांमध्ये बहुधा ‘क्वि’ प्रत्यय होतो. ‘क’ कार हा ‘क’ अनुबन्धाचे कार्य करण्यासाठी आहे. 159. Kvissa १५९. ‘क्वि’ प्रत्ययाचा. Kriyatthā [Pg.279] parassa kvissa lopo hoti. Sambhavatīti sambhū. Evaṃ vibhavatīti vibhū, abhibhū, sayambhū. Tathā dhu=kampane, sandhunātīti sandhu. Vibhātīti vibhā. Pabhātīti pabhā. Saṃgamma bhāsanti etthāti sabhā, ‘‘kvimhi lopo+ntabyañjanassā’’ti antabyañjanassa lopo. Bhujena gacchatīti bhujago. Evaṃ urago. Turaṃ=sīghaṃ gacchatīti turaṅgo. Khena gacchatīti khago. Vihāyase gacchatīti vihago, tadaminādipāṭhā vihādeso. Na gacchatīti nago. Evaṃ ago, ‘‘nago vā+ppāṇinī’’ti vikappena nañasamāse ṭādesanisedho. Jana=janane, kammato jātoti kammajo, amādisamāso, kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Attajo putto, vārimhi jāto vārijo. Evaṃ thalajo. Paṅkajaṃ. Jalajaṃ. Aṇḍajaṃ. Sarasijaṃ, upapadasamāse bahulaṃvidhānā vibhatyalope ‘‘manādīhī’’tiādinā siādeso. Dvikkhattuṃ jāto dvijo, ‘‘tadaminā’’ dinā kkhattuṃlopo. Pacchā jāto anujo. Sañjānātīti saññā. Pajānātīti paññā. Evaṃ patiṭṭhātīti patiṭṭhā. Jhā=cintāyaṃ, parasampattiṃ abhijjhāyatīti abhijjhā. Hitesitaṃ upaṭṭhāpetvā jhāyatīti upajjhā. So eva upajjhāyo, ‘‘sakatthe’’ti yo. Sammā jhāyanti etthāti saṃjhā. Kvidantā dhātvatthaṃ na jahanti, liṅgatthaṃ paṭipādayanti. क्रियावाचक धातूच्या पुढे आलेल्या 'क्वि' (kvi) प्रत्ययाचा लोप होतो. 'संभवति' (उत्पन्न होतो) तो 'संभू' (sambhū). याचप्रमाणे 'विभवति' तो 'विभू', 'अभिभू', 'सयंभू' (स्वयंभू). तसेच 'धु' = कंपने (कंप पावणे), 'संधुनाति' तो 'संधु'. 'विभाति' ती 'विभा'. 'पभाति' ती 'पभा' (प्रभा). एकत्र येऊन जेथे भाषण करतात ती 'सभा', "क्विम्हि लोपोऽन्तब्यञ्जनस्स" या सूत्राने अंतिम व्यंजनाचा लोप होतो. भुजेने (वक्र गतीने) जातो तो 'भुजगो' (भुजंग/साप). याचप्रमाणे 'उरगो' (छातीने चालणारा). 'तुरं' = वेगाने जो जातो तो 'तुरङ्गो' (घोडा). 'खे' (आकाशात) जो जातो तो 'खगो' (पक्षी). 'विहायसे' (आकाशात) जो जातो तो 'विहगो', 'तदमिना' इत्यादी पाठाने 'विहा' चा आदेश होतो. जो जात नाही (स्थिर राहतो) तो 'नगो' (पर्वत). याचप्रमाणे 'अगो', "नगो वाऽप्पाणिनी" या सूत्राने विकल्पाने नञ्-समासात 'ट' आदेशाचा निषेध होतो. 'जन' = जनने (उत्पन्न होणे), कर्मापासून उत्पन्न होतो तो 'कम्मजो' (कर्मज), हा 'अम्' इत्यादींचा समास (उपपद समास) आहे; जसे - 'कम्मजो विपाको' (कर्मज विपाक), 'कम्मजा पटिसन्धि' (कर्मज प्रतिसंधी), 'कम्मजं रूपं' (कर्मज रूप). याचप्रमाणे 'चित्तजं' (चित्तज), 'उतुजं' (ऋतुज), 'आहारजं' (आहारज). स्वतःपासून उत्पन्न झालेला तो 'अत्तजो पुत्तो' (आत्मज पुत्र), पाण्यात उत्पन्न होतो तो 'वारिजो' (कमळ). याचप्रमाणे 'थलजो' (स्थलज), 'पङ्कजं' (पंकज), 'जलजं' (जलज), 'अण्डजं' (अंडज). 'सरसिजं' (तलावात उत्पन्न होणारे), उपपद समासात बहुल विधानामुळे विभक्तीचा लोप न होता "मनादीहि" इत्यादी सूत्राने 'सि' चा आदेश होतो. दोनदा जन्म घेणारा तो 'द्विजो' (द्विज), "तदमिना" इत्यादी सूत्राने 'क्खत्तुं' (वेळा) चा लोप होतो. नंतर जन्मलेला तो 'अनुजो' (अनुज). जी सम्यक प्रकारे जाणते ती 'सञ्ञा' (संज्ञा). जी प्रकृष्ट प्रकारे जाणते ती 'पञ्ञा' (प्रज्ञा). याचप्रमाणे जी प्रतिष्ठित होते ती 'पतिट्ठा' (प्रतिष्ठा). 'झा' = चिंतने (चिंतन करणे), दुसऱ्याच्या संपत्तीची जी अभिलाषा धरते ती 'अभिज्झा' (अभिध्या). हिताची इच्छा ठेवून जो ध्यान करतो (किंवा मार्गदर्शन करतो) तो 'उपज्झा' (उपाध्याय). तोच 'उपज्झायो' (उपाध्याय) होतो, "सकत्थे" या सूत्राने 'य' प्रत्यय लागतो. जेथे सम्यक प्रकारे ध्यान करतात ती 'संझा' (संध्या). 'क्वि' प्रत्ययान्त शब्द धातूचा अर्थ सोडत नाहीत, तर ते प्रातिपदिकार्थाचे (लिंगार्थाचे) प्रतिपादन करतात. 48. Ano ४८. 'अन' (ana) प्रत्यय. Kriyatthā [Pg.280] bhāvakārakesu ano hoti. Nanda=samiddhiyaṃ, bhāve-nandiyate nandanaṃ. Kamme-anandīyittha nandīyati nandīyissati nanditabbanti vā nandanaṃ vanaṃ. Gahanaṃ gahanīyaṃ vā gahaṇaṃ, ‘‘tathanarā’’ dinā nassa ṇo. Gaṇhanaṃ, niggahītassa no. Caritabbaṃ caraṇaṃ. Bhuyate bhavanaṃ. Huyate havanaṃ. Rundhitabbaṃ rundhanaṃ rodhanaṃ vā. Bhuñjitabbaṃ bhuñjanaṃ bhojanaṃ vā. Bujjhitabbaṃ bujjhanaṃ, ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yuka. Bodhanaṃ vā. Suti suyyati vā savanaṃ. Pāpīyatīti pāpuṇanaṃ, ‘‘sakāpānaṃ kuka+kū’’ti yogavibhāgā kuāgame nāgame ca tassa ṇo ca. Pālīyatīti pālanaṃ iccādi. क्रियावाचक धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म कारकांमध्ये 'अन' (ana) प्रत्यय होतो. 'नन्द' = समृद्धी असणे/आनंदी असणे; भाव अर्थात - 'नन्दियते' (आनंदी होणे) ते 'नन्दनं' (नंदन). कर्म अर्थात - ज्याचा आनंद घेतला गेला, घेतला जातो, घेतला जाईल किंवा घेतला जावा ते 'नन्दनं वनं' (नंदनवन). ग्रहण करणे किंवा ग्रहण करण्यायोग्य ते 'गहणं' (ग्रहण), "तथ नरा" इत्यादी सूत्राने 'न' चा 'ण' होतो. 'गण्हनं' (ग्रहण करणे), येथे निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) 'न' होतो. आचरण करण्यायोग्य ते 'चरणं' (चरण/आचरण). जे होते (अस्तित्वात येते) ते 'भवनं' (भवन). जे हवन केले जाते ते 'हवनं' (हवन). रोखण्यायोग्य ते 'रुन्धनं' किंवा 'रोधनं'. उपभोगण्यायोग्य किंवा खाण्यायोग्य ते 'भुञ्जनं' किंवा 'भोजनं'. जाणण्यायोग्य ते 'बुज्झनं', "पदादीनं क्वचि" या सूत्राने 'यु' (अन) प्रत्यय होतो; किंवा 'बोधनं'. ऐकणे किंवा जे ऐकले जाते ते 'सवनं' (श्रवण). जे प्राप्त केले जाते ते 'पापुणनं' (प्राप्ती), "सकापानं कुक-कू" या योगविभागाने 'कु' आगम आणि 'न' आगम होऊन त्याचा 'ण' होतो. ज्याचे पालन केले जाते ते 'पालनं' (पालन) इत्यादी. Kattari-rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ toyaṃ. Vijānātīti viññāṇaṃ. Ghā=gandhopādāne, ghāyatīti ghānaṃ. Jhā=cintāyaṃ, jhāyatīti jhānaṃ. Karoti anenāti kāraṇaṃ, dīgho. Viākarīyanti etenāti byākaraṇaṃ. Pūrati+nenāti pūraṇaṃ. Dīyate+nenāti dānaṃ. Pamīyate+nenāti pamāṇaṃ. Vuccate+nenāti vacanaṃ. Panudati panujjate+nenāti vā panudanaṃ. Sūda=pagaraṇe, sūdati sujjate+nenāti vā sūdano. Suṇāti suyate+neneti vā savanaṃ. Luyati luyate+neneti vā lavanaṃ. Evaṃ nayanaṃ. Punāti puyate+neneti vā pavano. Sametīti samaṇo samanaṃ vā. Tathā bhāveti bhāvīyati etāyāti vā bhāvanaṃ. Evaṃ pācanaṃ pācāpanaṃ iccādi. ‘‘Ana+saṇasvā parīhi ḷo’’ti ḷo, āḷāhanaṃ. कर्ता अर्थात - जे धूळ दूर करते ते 'रजोहरणं तोयं' (धूळ साफ करणारे पाणी). जे विशेष रूपाने जाणते ते 'विञ्ञाणं' (विज्ञान/चेतना). 'घा' = गंध ग्रहण करणे; जे गंध घेते ते 'घानं' (घ्राणेंद्रिय/नाक). 'झा' = चिंतन करणे; जे चिंतन करते (किंवा ज्याच्याद्वारे ध्यान केले जाते) ते 'झानं' (ध्यान). ज्याच्याद्वारे केले जाते ते 'कारणं' (कारण), येथे दीर्घ स्वर होतो. ज्याच्याद्वारे स्पष्टीकरण केले जाते ते 'ब्याकरणं' (व्याकरण). ज्याच्याद्वारे पूर्ण केले जाते ते 'पूरणं' (पूरण). जे दिले जाते ते 'दानं' (दान). ज्याच्याद्वारे मोजले जाते ते 'पमाणं' (प्रमाण). ज्याच्याद्वारे बोलले जाते ते 'वचनं' (वचन). जे दूर करते किंवा ज्याच्याद्वारे दूर केले जाते ते 'पनुदनं' (निवारण). 'सूद' = क्षरण/स्वयंपाक करणे; जे क्षरण करते किंवा ज्याच्याद्वारे क्षरण केले जाते ते 'सूदनो' (नाश करणारा/आचारी). जो ऐकतो किंवा ज्याच्याद्वारे ऐकले जाते ते 'सवनं' (श्रवण). जो कापतो किंवा ज्याच्याद्वारे कापले जाते ते 'लवनं' (कापणी). याचप्रमाणे 'नयनं' (डोळा/नेणे). जो पवित्र करतो किंवा ज्याच्याद्वारे पवित्र केले जाते तो 'पवरणो' (वारा). जो शांत करतो तो 'समणो' (श्रमण) किंवा 'समनं' (शमन). तसेच, जी भावना करते किंवा जिच्याद्वारे भावना केली जाते ती 'भावनं' (भावना/ध्यानभावना). याचप्रमाणे 'पाचनं' (पाचविणे), 'पाचापनं' (पाचवायला लावणे) इत्यादी. "अन-सणस्वा परीहि ळो" या सूत्राने 'ळ' होतो; जसे - 'आळाहनं' (स्मशान/दहनभूमी). Adhikaraṇe-tiṭṭhati asinti ṭhānaṃ. Evaṃ sayanaṃ, senaṃ vā āsanaṃ. Adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ. अधिकरण (स्थान) अर्थात - जेथे उभे राहतात ते 'ठानं' (स्थान/ठिकाण). याचप्रमाणे 'सयनं' (शयन/झोपण्याची जागा), 'सेनं' (शय्या) किंवा 'आसनं' (आसन/बसण्याची जागा). जेथे अधिकरण (क्रिया) केली जाते ते 'अधिकरणं' (अधिकरण). Sampadānāpādānesu-sammā [Pg.281] padīyate yassa taṃ sampadānaṃ. Apecca etasmā ādadātīti apādānaṃ. Bahulādhikārā calanādīhipi sīlasādhudhammesupi ano, calati sīlenāti calano evaṃ jalano, kodhano, kopano. Maṇḍa=bhusane, maṇḍeti sīlenāti maṇḍano. Evaṃ bhūsano. ‘‘Aññātrapī’’ti okāranisedho. संप्रदान आणि अपादान अर्थांमध्ये - ज्याला सम्यक प्रकारे दिले जाते ते 'सम्पादनं' (संप्रदान). ज्याच्यापासून दूर होऊन ग्रहण केले जाते ते 'अपादानं' (अपादान). 'बहुल' अधिकाराने 'चल' इत्यादी धातूंपासून स्वभाव (शील) आणि उत्तम गुणांच्या अर्थातही 'अन' प्रत्यय होतो; जसे - स्वभावाने जो चंचल असतो तो 'चलनो' (चंचल). याचप्रमाणे 'जलनो' (जळणारा/अग्नी), 'कोधनो' (क्रोधी), 'कोपनो' (कोपिष्ट). 'मण्ड' = भूषविणे; स्वभावाने जो भूषवितो तो 'मण्डनो' (मंडन करणारा). याचप्रमाणे 'भूसनो' (भूषविणारा). "अञ्ञात्रपि" या सूत्राने 'ओ' काराचा निषेध होतो. 49. Itthiya+ma+ṇa+kti+ka+yaka+yā ca ४९. स्त्रीलिंगात 'अ', 'ण', 'क्ति', 'क', 'यक' आणि 'या' प्रत्यय देखील होतात. Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ. स्त्रीलिंगात भाव आणि कारक अर्थांमध्ये क्रियावाचक धातूंच्या पुढे 'अ' इत्यादी प्रत्यय होतात आणि 'अन' प्रत्यय देखील बहुलतेने होतो. A-jara=vayohāniyaṃ, jirati jiraṇaṃ vā jarā. ‘‘Itthiya+ma+tvā’’ti āpaccayo. Paṭisambhijjatīti paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā. Upādīyatīti upādā. Ikkha+cakkha=dassane, upaikkhatīti upekkhā. ‘‘Yuvaṇṇāna+meo luttā’’ti ekāro. Cintanaṃ cintā. Sikkha=vijjopādāne, sikkhanaṃ sikkhīyantīti vā sikkhā. Evaṃ bhikkhā. Icchanaṃ icchā. ‘‘Gamayami’’ccādinā cchaṅādeso. Puccha=pucchane, pucchanaṃ pucchā. Midha+medha=saṅgame, apaṭhitadhātu, medhanaṃ medhā. Evaṃ gudha=pariveṭhane, godhanaṃ godhā. Titikkhanaṃ titikkhā. Evaṃ vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā. Īhanaṃ īhā. 'अ' प्रत्यय - 'जर' = वयाची हानी होणे; जीर्ण होणे किंवा जीर्ण होण्याची अवस्था म्हणजे 'जरा' (वृद्धत्व). "इत्थिय-म-त्वा" या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होतो. जी विशेष रूपाने विभक्त (विश्लेषित) होते ती 'पटिसम्भिदा' (प्रतिसंभिदा). जिच्याद्वारे मार्गक्रमण केले जाते ती 'पटिपदा' (प्रतिपदा/मार्ग). याचप्रमाणे 'सम्पदा' (संपदा), 'आपदा' (आपत्ती). जे ग्रहण केले जाते ते 'उपादा' (उपादाय रूप). 'इक्ख' आणि 'चक्ख' = पाहणे; जी तटस्थतेने पाहते ती 'उपेक्खा' (उपेक्षा). "युवण्णान-मेओ लुत्ता" या सूत्राने 'ए' कार होतो. चिंतन करणे ती 'चिन्ता' (चिंता/विचार). 'सिक्ख' = विद्या ग्रहण करणे; शिकणे किंवा जे शिकले जाते ती 'सिक्खा' (शिक्षा/शिक्षण). याचप्रमाणे 'भिक्खा' (भिक्षा). इच्छा करणे ती 'इच्छा'. "गमयमि" इत्यादी सूत्राने 'च्छ' चा आदेश होतो. 'पुच्छ' = विचारणे; विचारणे ती 'पुच्छा' (प्रश्न). 'मिध' आणि 'मेध' = एकत्र येणे (हा अपठित धातू आहे); बुद्धीची धारणा ती 'मेधा' (बुद्धी). याचप्रमाणे 'गुध' = वेढणे; वेढणे ती 'गोधा' (घोरपड). सहन करणे ती 'तितिक्खा' (तितिक्षा/सहनशीलता). याचप्रमाणे 'वीमंसा' (विमर्शा/मीमांसा), 'जिगुच्छा' (जुगुप्सा/घृणा), 'पिपासा' (तहान), 'पुत्तिया' (पुत्राची इच्छा). चेष्टा/प्रयत्न करणे ती 'ईहा' (इच्छा/चेष्टा). Ṇa-karaṇaṃ kārā, ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā hoti, eva+muparipi. Haraṇaṃ hārā muttāvali. Taraṇaṃ tārā, dharaṇaṃ dhārā. Araṇaṃ ārā. 'ण' प्रत्यय - करणे ती 'कारा' (तुरुंग/क्रिया), "अस्सा णानुबन्धे" या सूत्राने 'आ' होतो, पुढेही याचप्रमाणे समजावे. हरण करणे (मन वेधून घेणे) ती 'हारा' (मोत्यांची माळ). तारण करणे (तारणारा तारा) ती 'तारा'. धारण करणे ती 'धारा'. टोचणे ते 'आरा' (सुई/आर). Yathākathañci saddamhi, ruḷhiyā atthanicchayo. शब्दांमध्ये जसा कसाही (व्युत्पत्तीने) अर्थ असला, तरी रूढीनेच अर्थाचा निश्चय होतो. Kti-sambhuvanaṃ [Pg.282] sambhuti. ‘‘Na te’’ccādinā na vuddhi. Savanaṃ suti. Nayanaṃ nayati etāyāti vā nīti. Maññatīti mati, ‘‘gamādirānaṃ lopontabyañjanassā’’ti gamādittā nalopo. Gamanaṃ gantabbāti vā gati. Upahananaṃ upahati. Ramanti etāya ramanaṃ vā rati. Tananaṃ tati. Niyamanaṃ niyati. Bhuñjanaṃ bhutti. Yuñjanaṃ yutti, pararūpaṃ. Evaṃ samāpajjanaṃ samāpajjateti samāpatti. Sampatti. Yaja=devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, yajanaṃ iṭṭhi, ‘‘yajassa yassa ṭiyī’’ti ṭiādeso, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭho, pararūpapaṭhamakkharā ca. Sāsanaṃ siṭṭhi, ‘‘sāsassa sisa vā’’ti sisa, sānantarassa tassa ṭho’’ti ṭhādeso. Bhedanaṃ bhijjateti vā bhitti. Bhaja=sevāyaṃ, bhajanaṃ bhatti. Tana=vitthāre, tanotīti tanti, nassa niggahītādi. 'क्ति' प्रत्यय - उत्पन्न होणे ती 'सम्भूति' (संभूती). "न ते" इत्यादी सूत्राने वृद्धी होत नाही. ऐकणे ती 'सुति' (श्रुती). नेणे किंवा जिच्याद्वारे नेले जाते ती 'नीति' (नीती). जो विचार करतो ती 'मति' (मती), "गमादिरां लोपोन्तब्यञ्जनस्स" या सूत्राने गमादी धातूंच्या अंतिम व्यंजनाचा (न चा) लोप होतो. जाणे किंवा जेथे जावे ती 'गति' (गती). नष्ट करणे ती 'उपहति' (नाश). जिच्यामध्ये रममाण होतात किंवा रमणे ती 'रति' (रती/प्रीती). विस्तार करणे ती 'तति' (श्रेणी/विस्तार). नियमन करणे ती 'नियति' (नियती). उपभोग घेणे ते 'भुत्ति' (भुक्ती/भोग). जोडणे ती 'युत्ति' (युक्ती), येथे पररूप होते. याचप्रमाणे समापन्न होणे ती 'समापत्ति' (समापत्ती). 'सम्पत्ति' (संपत्ती). 'यज' = देवपूजा, संगतीकरण आणि दान; यज्ञ करणे ती 'इट्ठि' (इष्टी/यज्ञ), "यजस्स यस्स टियी" या सूत्राने 'टि' आदेश होतो, "पुच्छादितो" या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होतो आणि पररूपाचे पहिले अक्षर होते. शासन करणे ती 'सिट्ठि' (शिष्टी/शासन), "सासस्स सिस वा" या सूत्राने 'सिस' आदेश होतो आणि 'स' नंतरच्या 'त' चा 'ठ' होऊन 'ठ' आदेश होतो. भेदणे किंवा जे भेदले जाते ती 'भित्ति' (भिंत). 'भज' = सेवा करणे; सेवा करणे ती 'भत्ति' (भक्ती). 'तन' = विस्तार करणे; जो विस्तार करतो ती 'तन्ति' (तंतू/तंत्री), येथे 'न' चा निग्गहीत (अनुस्वार) इत्यादी होतो. Ka-guhantī etthāti guhā, okāranivutti. Rujatīti rujā. Modanti etāyāti mudā nāma muditā. 'क' प्रत्यय - जेथे लपतात ती 'गुहा' (गुहा), येथे 'ओ' काराची निवृत्ती होते. जी पीडा देते ती 'रुजा' (रोग/पीडा). जिच्याद्वारे आनंदित होतात ती 'मुदा' म्हणजेच 'मुदिता' (आनंद). Yaka-vida=ñāṇe, vidanaṃ vidanti etāyāti vā vijjā, dassa je pubbarūpaṃ. Yajanaṃ ijjā, ṭiādeso. 'यक' प्रत्यय - 'विद' = ज्ञान; जाणणे किंवा जिच्याद्वारे जाणतात ती 'विज्जा' (विद्या), येथे 'द' चा 'ज' होऊन पूर्वरूप होते. यज्ञ करणे ती 'इज्जा' (इज्या/यज्ञ), येथे 'टि' चा आदेश होतो. Ya-sayanti etthāti seyyā, dvittaṃ. Aja=vaja=gamane, samajanaṃ samajanti etthāti vā samajjā. Papubbo, pabbajanaṃ pabbajjā. Tavaggavaraṇā’’dimhi ‘‘cavaggabayañā’’ti yogavibhāgena vassa be dvittaṃ. Ūmhi paricaraṇaṃ paricariyā. Jāgaraṇaṃ jāgariyā. येथे निजतात (झोपतात) ती 'सेय्या' (शय्या), येथे द्वित्व होते. 'अज' आणि 'वज' हे गमन अर्थाचे धातू आहेत; जेथे लोक एकत्र जमतात ती 'समज्जा' (सभा/मेळावा). 'प' उपसर्ग पूर्वपद असताना, प्रव्रज्या (बाहेर पडणे) म्हणजे 'पब्बज्जा'. 'तवग्गवरणा' इत्यादी सूत्रातील 'चवग्गबयञा' या योगविभागाने 'व' चे 'ब' होऊन द्वित्व होते. 'ऊ' प्रत्यय असताना परिचरण म्हणजे 'परिचरिया'. जागरण म्हणजे 'जागरिया'. Ana-payojake [Pg.283] kāriyadhātuto kattuṃ payojanaṃ kāraṇaṃ, ekāranisedho nassa ṇo ca. Evaṃ harituṃ payojanaṃ hāraṇaṃ. Vida=anubhave, vitti vedayatīti vā vedanā. Vanda=abhivādanathutīsu, vandanaṃ vandanā. Upāsanaṃ upāsanā. Cita=saṃcetanāyaṃ, cetayatīti cetanā. Desiyatīti desanā. Bhāviyatīti bhāvanā. प्रयोजक नसताना 'अन' प्रत्यय लागून कार्य धातूपासून 'करण्याचे प्रयोजन' या अर्थी 'कारण' शब्द बनतो, येथे 'ए' काराचा निषेध होतो आणि 'न' चा 'ण' होतो. याचप्रमाणे 'हरणाचे प्रयोजन' म्हणजे 'हारण'. 'विद' धातू अनुभवाच्या अर्थात आहे; जाणीव (वित्ती) किंवा जे अनुभवले जाते ती 'वेदना'. 'वन्द' धातू अभिवादन आणि स्तुती या अर्थात आहे; वंदन म्हणजे 'वंदना'. उपासना म्हणजे 'उपासना'. 'चित' धातू संचेतनाच्या अर्थात आहे; जे चेतविते ती 'चेतना'. जे उपदेशिले जाते ती 'देसना' (देशना). जे भाविले जाते (विकसित केले जाते) ती 'भावना'. 50. Jāhāhi ni ५०. 'जा' आणि 'हा' धातूंपासून 'नि' प्रत्यय होतो. Jā=vayohānimhi, hā=cāge, imehi itthiyaṃ ni hoti. Jānaṃ=vayaparipāko jāni. Hānaṃ hāni. 'जा' धातू वयोवृद्धत्व (वयोहाणी) अर्थात आणि 'हा' धातू त्यागाच्या अर्थात आहे; या धातूंपासून स्त्रीलिंगात 'नि' प्रत्यय होतो. 'जानं' म्हणजे वयाचा परिपाक (वृद्धत्व) म्हणजेच 'जानि'. 'हानं' (हानी/नाश) म्हणजे 'हानि'. 51. Karā ririyo ५१. 'कर' धातूपासून 'रिरिय' प्रत्यय होतो. Karato ririyo hoti+tthiyaṃ. Rānubandhattā aralope karaṇaṃ kiriyā. ‘‘Kriyā’’ti ‘‘tuṃtāye’’ccādimhi ‘‘kriyāyaṃ’’ti yogavibhāgā riyaramhi aralopo, rikāro kakāre+nubandho hoti. 'कर' धातूपासून स्त्रीलिंगात 'रिरिय' प्रत्यय होतो. 'र' चा अनुबंध असल्यामुळे 'अ' चा लोप होऊन 'करण' चे 'किरिया' बनते. 'क्रिया' या शब्दात 'तुंताय' इत्यादी सूत्रातील 'क्रियायं' या योगविभागाने 'रिय' प्रत्यय असताना 'अ' चा लोप होतो आणि 'ऋ' कार 'क' कारात अनुबद्ध होतो. 52. I+ki+tī sarūpe ५२. धातूच्या स्वतःच्या स्वरूपाचा बोध करून देण्यासाठी 'इ', 'कि' आणि 'ति' हे प्रत्यय होतात. Dhātussa sarūpe+bhidheyye ete honti. Vacaicca+yaṃ dhātu eva vaci. Evaṃ yudhi. ‘‘Karotissa kho’’ti vikaraṇassa ñāpitattā ‘‘kattari lo’’ti lo, pacati. Akāro kakāroti ghaṇantena kārasaddena chaṭṭhīsamāso. धातूचे स्वतःचे स्वरूप सांगायचे असताना हे प्रत्यय होतात. 'वच' हा धातूच 'वचि' होतो. याचप्रमाणे 'युधि' होतो. 'करोतिस्स खो' या सूत्राने विकरणाचे ज्ञापन केल्यामुळे 'कत्तरि लो' या सूत्राने 'लो' प्रत्यय होऊन 'पचति' रूप बनते. 'अकार' आणि 'ककार' हे 'घण्' प्रत्ययान्त 'कार' शब्दासोबत षष्ठी तत्पुरुष समास आहेत. 53. Sīlā+bhikkhaññā+vassakesu ṇī ५३. शील (स्वभाव), आभीक्ष्ण्य (पुनःपुन्हा करणे) आणि आवश्यकता या अर्थांमध्ये 'णी' प्रत्यय होतो. Kriyatthā [Pg.284] ṇī hoti sīlādīsu. Saṃsa=pasaṃsane, piyapubbo, piyaṃ pasaṃsati sīlenāti piyapasaṃsī rājā. Atha vā piyaṃ pasaṃsati sīlena vā dhammena vā tasmiṃ sādhu vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsanī, piyapasaṃsi kulaṃ, āvuddhimhi tathā saccavādī, dhammavādī. Sīghayāyīti ‘‘assā+ṇāpimhī yuka’’ iti yuka. Pāpakārī, mālakārī iccādi. Uṇhaṃ bhuñjati sīlenāti uṇhabhojī, ‘‘lahussupantassā’’ti okāro. शील इत्यादी अर्थांमध्ये क्रियावाचक धातूपासून 'णी' प्रत्यय होतो. 'शंस' धातू प्रशंसेच्या अर्थात आहे; 'पिय' पूर्वपद असताना, स्वभावाने प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करतो तो 'पियपसंसी राजा' (प्रियप्रशंसी राजा). अथवा जो स्वभावाने किंवा धर्माने प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करतो किंवा त्यात जो चांगला आहे तो 'पियपसंसी' (पुल्लिंग), 'पियपसंसनी' (स्त्रीलिंग), 'पियपसंसि कुल' (नपुंसकलिंग); वृद्धी झाल्यावर याचप्रमाणे 'सच्चवादी' (सत्यवादी), 'धम्मवादी' (धर्मवादी) रूपे बनतात. 'सीघयायी' (वेगाने जाणारा) यामध्ये 'अस्सा+णापिम्ही युक' या सूत्राने 'युक' आगम होतो. 'पापकारी', 'मालाकारी' इत्यादी. जो स्वभावाने गरम अन्न खातो तो 'उण्हभोजी' (उष्णभोजी), येथे 'लहुस्सुपन्तस्सा' या सूत्राने 'ओ' कार होतो. Ābhikkhaññe-punappuna khīraṃ pivatīti khīrapāyī, yuka. Avassaṃ karotīti avassakārī. ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’ti samāse vibhattilope ca kate ‘‘lopo’’ti niggahītalopo. Satandāyīti ettha bahulaṃvidhānā vibhattialope amādisamāsapaṭisedhe ca kate vaggantaṃ. आभीक्ष्ण्य (पुनःपुन्हा करणे) अर्थात - जो पुन्हा पुन्हा दूध पितो तो 'खीरपायी' (दूध पिणारा), येथे 'युक' आगम होतो. जो अवश्य करतो तो 'avassakārī' (अवश्य करणारा). 'स्यादि स्यादिने+कत्थं' या सूत्राने समास आणि विभक्तीचा लोप झाल्यावर 'लोपो' या सूत्राने निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो. 'सतंदायी' यामध्ये बहुल विधानामुळे विभक्तीचा अलोप आणि 'अम्' इत्यादी समासाचा प्रतिषेध (निषेध) झाल्यावर वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक) होतो. Aññasmiṃ atthepi ‘‘ṇī’’ti yogavibhāgena siddhaṃ. Sādhukārī, brahmacārī, assaddhabhojī. Paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī, bahussutadhārī iccādi. इतर अर्थांमध्येही 'णी' या योगविभागाने रूप सिद्ध होते. जसे की - 'साधुकारी' (चांगले काम करणारा), 'ब्रह्मचारी', 'अस्सद्धभोजी' (श्रद्धा नसताना खाणारा). स्वतःला पंडित मानणारा तो 'पंडितमानी', 'बहुस्सुतधारी' (बहुश्रुत गोष्टी धारण करणारा) इत्यादी. Sādhukaraṇaṃ sādhukāro, so assa atthīti sādhukārīti ghaṇantā ī. चांगले करणे म्हणजे 'साधुकार', तो ज्याच्याकडे आहे तो 'साधुकारी'; येथे 'घण्' प्रत्ययान्त शब्दाला 'ई' प्रत्यय लागतो. 54. Thāvari+ttara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā ५४. 'थावर', 'इत्तर', 'भङ्गुर', 'भिदुर', 'भासुर' आणि 'भस्सर' हे शब्द निपाताने सिद्ध होतात. Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne. Iminā nipātanā varapaccayo ca thāssa tho ca, tiṭṭhati sīlenāti thāvaro. I=ajjhenagatīsu[Pg.285], ttarapaccayo, gacchati sīlenāti ittaro. Bhañja=omaddane, bhajjate sayameva bhajjati vā attanā attānanti bhaṅguro, kamme kattari vā gurapaccayo. Bhijjate sayameva bhindati vā attānanti bhidūro, ettha kūrapaccayo, kakāro+nubandho. Parabhañjanavisayesupi udāharaṇesu na hoti. Tatthāpi keci ‘‘dosandhakārabhidūro’’ti idaṃ sandhāya icchanti. Bhāsati dippatīti bhāsuro, urapaccayo. Sarapaccaye bhassaro, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti rasso. (Tekālikappaccayā). शील (स्वभाव) अर्थ प्रतीत होत असताना हे शब्द निपाताने सिद्ध होतात. या निपाताने 'वर' प्रत्यय होतो आणि 'था' चा 'थ' होतो; स्वभावाने जो स्थिर राहतो तो 'थावर' (स्थावर). 'इ' धातू अध्ययन आणि गमन अर्थात आहे, 'त्तर' प्रत्यय होऊन, स्वभावाने जो जातो तो 'इत्तर' (चंचल). 'भञ्ज' धातू मर्दनाच्या अर्थात आहे; जो स्वतःच मोडतो किंवा स्वतःलाच मोडतो तो 'भङ्गुर' (भंगुर); येथे कर्म किंवा कर्ता अर्थात 'गुर' प्रत्यय होतो. जे स्वतःच फुटते किंवा स्वतःलाच फोडते ते 'भिदूर', येथे 'कूर' प्रत्यय होतो आणि 'क' चा अनुबंध होतो. दुसऱ्याला मोडण्याच्या/फोडण्याच्या विषयातील उदाहरणांमध्ये हा प्रत्यय होत नाही. तरीही काही लोक 'दोसन्धकारभिदूरो' (दोषरूपी अंधकाराचा नाश करणारा) याला अनुसरून हा प्रत्यय मानतात. जो चमकतो तो 'भासुर', येथे 'उर' प्रत्यय होतो. 'सर' प्रत्यय असताना 'भस्सर' रूप बनते, 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्राने र्‍हस्व होतो. (हे त्रैकालिक प्रत्यय आहेत). 55. Kattari bhūte ktavantu+ktāvī ५५. भूतकाळात कर्ता अर्थी 'क्तवन्तु' आणि 'क्तावी' हे प्रत्यय होतात. Bhūte atthe vattamānato kriyatthā ktavantu+ktāvī honti kattari. Vijinīti vijitavā vijitāvī, kānubandhattā na vuddhi. Guṇavantu daṇḍisamaṃ. Hu=havane, aggiṃ ahavīti hutavā hutāvī, hutāvinī hutavānī. ‘‘Bhūte’’ti yāva ‘‘āhāratthā’’ti adhikāro. भूतकाळात क्रियावाचक धातूपासून कर्ता अर्थी 'क्तवन्तु' आणि 'क्तावी' प्रत्यय होतात. ज्याने जिंकले तो 'विजितवा' किंवा 'विजितावी'; 'क' चा अनुबंध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. हे शब्द 'गुणवन्तु' आणि 'दण्डि' शब्दांसारखे चालतात. 'हु' धातू हवनाच्या अर्थात आहे; ज्याने अग्नीमध्ये हवन केले तो 'हुतवा' किंवा 'हुतावी'; स्त्रीलिंगात 'हुताविनी' किंवा 'हुतवानी' रूपे होतात. 'भूते' या सूत्रापासून 'आहारत्था' या सूत्रापर्यंत हा अधिकार चालतो. 56. Kto bhāvakammesuti ५६. भाव (क्रिया) आणि कर्म अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो. Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Asanaṃ āsitaṃ bhavatā, ñi. Karīyitthāti kato kaṭo bhavatā, ‘‘gamādirānaṃ’’ tyādinā ralopo. Eva+muparipi. आपल्याद्वारे बसणे झाले ते 'आसितं'; येथे 'ञि' चा आगम होतो. आपल्याद्वारे चटई केली गेली ती 'कतो कटो' (केलेली चटई); 'गमादिराणं' इत्यादी सूत्राने 'र' चा लोप होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. 57. Kattari cā+rambhe ५७. आणि क्रियेच्या आरंभाच्या अर्थी कर्ता कारकात 'क्त' प्रत्यय होतो. Kriyārambhe kattarikto hoti yathāpattañca, pakarīti pakato bhavaṃ kaṭaṃ. Pakarīyitthāti pakato kaṭo bhavatā. Pasupīti [Pg.286] pasutto bhavaṃ. Pasupīyitthāti pasuttaṃ bhavatā, pararūpaṃ. क्रियेच्या आरंभाच्या अर्थी कर्ता कारकात योग्यतेनुसार 'क्त' प्रत्यय होतो; जसे - ज्याने चटई बनवण्यास सुरुवात केली तो 'पकतो भवं कटं' (आपण चटई बनवण्यास प्रवृत्त झालात). आपल्याद्वारे चटई बनवण्यास सुरुवात केली गेली ती 'पकतो कटो भवता'. जो झोपू लागला तो 'पसुत्तो भवं' (आपण झोपलात). आपल्याद्वारे झोपणे सुरू झाले ते 'पसुत्तं भवता'; येथे पररूप होते. 58. Ṭhā+sa vasa silisa sī ruha jara janīhi ५८. 'ठा', 'स', 'वस', 'सिलिस', 'सी', 'रुह', 'जर' आणि 'जनी' या धातूंपासून कर्ता अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो. Ṭhādīhi kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhāsīti upaṭṭhīto bhavaṃ guruṃ. Upaṭṭhīyitthāti upaṭṭhito guru bhotā, ‘‘ṭhāssī’’ti ṭhāssa i. Evaṃ upāsīti upāsito. Upāsīyitthāti upāsito. ‘‘Ñi byañjanassā’’ti ñi. Anuvusi anuvusīyitthāti vā anuvusīto. ‘‘Assū’’ti assa ukāro. Āpubbo silisa=āliṅgane, āsilesi āsilesīyitthāti vā āsiliṭṭho. ‘‘Sānantarassa tassa ṭho’’ti ṭhe pararūpaṃ paṭhamakkharañca. Adhisayi adhisīyitthāti vā adhisayito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhisayitā khaṭopikā bhotā. Evaṃ āruhi āruhīyitthāti vā āruḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti tassa hakāro pubbahakārassa ca ḷo. Anujīri anujīrīyitthāti vā anujiṇṇo vasaliṃ bhavaṃ, anujiṇṇā vasalī bhotā, ‘‘tarādīhi riṇṇo’’ti ktassa riṇṇādeso ‘‘rānubandhe’’tyādinā arabhāgassa lopo ca. Anvajāyi anvajāyitthāti vā anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena, ‘‘janissā’’ti nassa ā. 'ठा' इत्यादी धातूंपासून कर्ता कारकात योग्यतेनुसार 'क्त' प्रत्यय होतो. ज्याने गुरूंची सेवा केली तो 'उपट्ठितो भवं गुरुं' (आपण गुरूंची सेवा केली). आपल्याद्वारे गुरूंची सेवा केली गेली ती 'उपट्ठितो गुरु भोता'; 'ठास्सी' या सूत्राने 'ठा' च्या जागी 'इ' होतो. याचप्रमाणे 'उपासी' चे 'उपासितो' आणि 'उपासीयित्था' चे 'उपासितो' होते; 'ञि ब्यञ्जनस्सा' या सूत्राने 'ञि' चा आगम होतो. 'अनुवुसि' किंवा 'अनुवुसीयित्था' चे 'अनुवुसीतो' होते; 'अस्सू' या सूत्राने 'अ' चा 'उ' कार होतो. 'आ' पूर्वपद असलेला 'सिलिस' धातू आलिंगन अर्थात आहे; 'आसिलेस' किंवा 'आसिलेसीयित्था' चे 'आसिलिट्ठो' होते. 'सानन्तरस्स तस्स ठो' या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होतो, पररूप होते आणि पहिले अक्षर द्वित्व होते. 'अधिसयि' किंवा 'अधिसयीयित्था' चे 'अधिसयितो खटोपिकं भवं' (आपण खाटेवर निजलात) किंवा 'अधिसयिता खटोपिका भोता' होते. याचप्रमाणे 'आरुहि' किंवा 'आरुहीयित्था' चे 'आरुळ्हो रुक्खं भवं' (आपण झाडावर चढलात) किंवा 'आरुळ्हो रुक्खो भोता' होते; 'रुहादीहि हो ळ च' या सूत्राने 'त' चा 'ह' कार होतो आणि पूर्व हकाराचा 'ळ' होतो. 'अनुजीरि' किंवा 'अनुजिरीयित्था' चे 'अनुजिण्णो वसलिं भवं' किंवा 'अनुजिण्णा वसली भोता' होते; 'तरादीहि रिण्णो' या सूत्राने 'क्त' प्रत्ययाचा 'रिण्ण' आदेश होतो आणि 'रानुबन्धे' इत्यादी सूत्राने 'अर' भागाचा लोप होतो. 'अnvajayic' किंवा 'अन्वजायित्था' चे 'अनुजातो माणवको माणविकं' किंवा 'अनुजाता माणविका माणवकेन' होते; 'जनिस्सा' या सूत्राने 'न' चा 'आ' होतो. 59. Gamanatthā+kammakā+dhāre ca ५९. गमन अर्थाचे धातू, अकर्मक धातू आणि आधार (अधिकरण) अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो. Gamanatthato [Pg.287] akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca. Yā=pāpuṇane, yātavanto asminti yātaṃ ṭhānaṃ. Yātavanto yātā, yānaṃ yātaṃ. Ettha santampi kammaṃ anicchitaṃ. Yāyitāti yāto patho. ‘‘Ye gatyatthā, te buddhyatthā. Ye buddhyatthā, te gatyatthā’’ti vuttattā tathalakkhaṇaṃ yāthāvato āgato abhisambuddhoti tathāgato itipi hoti. Āsitavanto asminti āsitaṃ. Āsitavanto āsitā. Āsana+māsitaṃ. गमन अर्थाच्या आणि अकर्मक क्रियावाचक धातूंपासून आधार (अधिकरण) आणि कर्ता अर्थी योग्यतेनुसार 'क्त' प्रत्यय होतो. 'या' धातू प्राप्त होण्याच्या (गमनाच्या) अर्थात आहे; ज्या ठिकाणी गेले ते 'यातं ठाणं' (गेलेले स्थान). जे गेले ते 'याता' (गेलेले लोक), गमन म्हणजे 'यातं'. येथे कर्म विद्यमान असूनही ते अनपेक्षित (विवक्षित नसलेले) आहे. ज्या मार्गाने गेले तो 'यातो पथो' (गेलेला मार्ग). 'जे गमन अर्थाचे धातू आहेत, ते ज्ञान अर्थाचे आहेत; जे ज्ञान अर्थाचे आहेत, ते गमन अर्थाचे आहेत' असे म्हटल्यामुळे, 'तथा' लक्षणाने यथार्थपणे आलेले आणि पूर्णपणे बुद्ध झालेले ते 'तथागत' असेही रूप बनते. ज्या ठिकाणी बसले ते 'आसितं' (आसन). जे बसले ते 'आसिता' (बसलेले लोक). आसन म्हणजे 'आसितं'. 60. Āhāratthā ६०. आहार (खाणे/पिणे) अर्थाच्या धातूंपासून... Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca. Bhuttavanto+sminti bhuttaṃ. Evaṃ pītaṃ, ‘‘gāpāna+mī’’ti ī. Bhuñjanaṃ bhuttaṃ pānaṃ pītaṃ. Bhuñjīyitthāti bhutto odano. Evaṃ pītaṃ udakaṃ. Akattatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ. Bahulādhikārā kattaripi ‘‘apiviṃsūti pītā gāvo’’ti hoteva. Sida=pāke, passijjīti passanno, ‘‘gamanattha’’ dinā kto, ‘‘bhidā’’ dinā tassa no pararūpañca. Amaññitthāti mato. Icchīyitthāti iṭṭho. Abujjhitāti buddho, ‘‘dho dhahabhehī’’ti tassa dho. Pūjīyitthāti pūjito, curādittā ṇi. Evaṃ sīlīyitthāti sīlito. Rakkhīyitthāti rakkhito. Khamīyitthāti khanto, massa niggahītaṃ. Akkocchīyitthāti akkuṭṭho, āssa rasso. Rusa=rose, arosīti ruṭṭho, ‘‘gamanatthā’’ dinā kattari kto. Ñimhi rusito. Hara=haraṇe, abhi+ vi+āpubbo[Pg.288], abhibyāharīyitthāti abhibyāhaṭo. Daya=dānagatihiṃsādānesu, adayīyitthāti dayito. Hasa=ālikye, ahasīti haṭṭho. Kāmīyitthāti kanto, ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti ettha ‘‘ṇiṇāpīnaṃ’’ti yogavibhāgā curādiṇilopo. Saṃyamīti saṃyato. Nañapubbo, na marīti amato, nañasamāse nassa ṭo. गिळणे (अज्झोहार) या अर्थी आणि आधार अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो, तसेच योग्यतेनुसार (यथाप्राप्त) देखील होतो. 'आम्ही भोजन केले आहे' या अर्थी 'भुत्तं' (भोजन/खाल्लेले) असा प्रयोग होतो. याचप्रमाणे 'पीतं' (पिलेले), 'गापानमी' यामध्ये 'ई' होतो. खाणे म्हणजे 'भुत्तं' आणि पिणे म्हणजे 'पीतं'. 'जे खाल्ले गेले' तो 'भुत्तो ओदनो' (खाल्लेला भात). याचप्रमाणे 'पीतं उदकं' (पिलेले पाणी). अकर्तृक अर्थासाठी भिन्नयोग (सूत्राचा विभाग) केला जातो. 'बहुलाधिकारा'मुळे कर्त्यामध्ये देखील 'अपिविंसू' या अर्थी 'पीता गावो' (पिलेल्या गाई) असा प्रयोग होतोच. सिद = शिजणे/पक्व होणे या अर्थी, 'पस्सिज्जी' (प्रसन्न झाला/पक्व झाला) म्हणजे 'पसन्नो'. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि 'भिदा' इत्यादी सूत्राने 'त' चा 'न' आणि पररूप होते. 'अमञ्ञित्थ' (मानले गेले) म्हणजे 'मतो' (मानलेला). 'इच्छीयित्थ' (इच्छिले गेले) म्हणजे 'इट्ठो' (इच्छित). 'अबुज्झित' (बुद्ध झाला/जाणले गेले) म्हणजे 'बुद्धो' (बुद्ध). 'धो धहभेही' या सूत्राने 'त' चा 'ध' होतो. 'पूजीयित्थ' (पूजिले गेले) म्हणजे 'पूजितो' (पूजित), चुरादिगणाचा असल्यामुळे 'णि' प्रत्यय होतो. याचप्रमाणे 'सिलीयित्थ' म्हणजे 'सीलितो'. 'रक्खीयित्थ' म्हणजे 'रक्खितो' (रक्षित). 'खमीयित्थ' म्हणजे 'खन्तो' (क्षमा केलेला), 'म' चा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. 'अक्कोच्छीयित्थ' म्हणजे 'अक्कुट्ठो' (आक्रोशिलेला/निंदिलेला), 'आ' चा र्‍हस्व होतो. रुस = रागवणे या अर्थी, 'अरोसी' (रागावला) म्हणजे 'रुट्ठो'. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय होतो. 'ञि' प्रत्यय असताना 'रुसितो' होतो. हर = हरण करणे या अर्थी, 'अभि + वि + आ' पूर्वपद असताना, 'अभिब्याहरीयित्थ' म्हणजे 'अभिब्याहटो' (उच्चारलेला). दय = दान, गती, हिंसा आणि स्वीकार या अर्थी, 'अदयीयित्थ' म्हणजे 'दयितो' (प्रिय/दया केलेला). हस = आनंद/हसणे या अर्थी, 'अहसी' म्हणजे 'हट्ठो' (हर्षित). 'कामीयित्थ' म्हणजे 'कन्तो' (कांत/प्रिय). 'णिणापीनं तेसू' या सूत्रातील 'णिणापीनं' या योगविभागाने चुरादि 'णि' चा लोप होतो. 'संयमी' म्हणजे 'संयतो' (संयत). 'नञ्' पूर्वपद असताना, 'न मरी' (जो मरत नाही) म्हणजे 'अमतो' (अमृत), नञ् समासामध्ये 'न' चा 'अ' होतो. Kaṭṭhaṃ dukkhaṃ āpannoti phalabhūte dukkhe kaṭṭhasaddassa vattanato phalassa bhāvittā bhūteyeva kto. Kasa=gatihiṃsāvilekhanesu, akasi=hiṃsīti kaṭṭhaṃ. 'कट्ठं दुक्खं आपन्नो' (कष्टप्रद दुःखाला प्राप्त झालेला) यामध्ये फलभूत दुःखासाठी 'कट्ठ' शब्दाचा वापर होत असल्यामुळे, फलाचा भाव असल्यामुळे भूतकाळातच 'क्त' प्रत्यय होतो. कस = गती, हिंसा आणि नांगरणे या अर्थी, 'अकसि' (हिंसा केली) म्हणजे 'कट्ठं' (कष्ट/दुःख). 150. Bhidādito no kta+ktavantūnaṃ १५०. 'भिदा' इत्यादी धातूंहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'न' होतो. Bhidādīhi paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa no hoti. Ākatigaṇo+yaṃ. ‘‘Kto bhāvakammesū’’ti kamme upari sabbattha kto. Bhijjitthoti bhinno, tassa ne pararūpaṃ. Abhindīti bhinnavā, ‘‘kattari bhūte’’ ccādinā ktavantu. Eva+muparipi. Chijjitthāti chinno. Achindīti chinnavā. Chada=apavāraṇe, chādīyitthāti channo. Achādayīti channavā, curādittā ṇi, tassa ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti ettha ‘‘ṇi’’ iti yogavibhāgā lopo. Khida=asahane, khijjīti khinno khinnavā, kattari. Eva+muparipi. Uppajjīti uppanno uppannavā. Sida=pāke, asijjīti sinno sinnavā. Sada=visaraṇagatya vasādanādānesu, sidīti sanno sannavā. Pīnīti pīno pīnavā. Sū=pasave, sūnīti sūno. Pasavīti sūnavā. Dī=khaye, dīyīti dīno dīnavā. Ḍī+lī=ākāsagamane, ḍīyīti ḍīno ḍīnavā. Līyi [Pg.289] leyi alīyīti līno līnavā. Aluyīti lūno lūnavā. 'भिदा' इत्यादी धातूंहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'न' होतो. हा 'आकृतिगण' आहे. 'क्तो भावकम्मेसू' या सूत्राने कर्म अर्थी पुढे सर्वत्र 'क्त' प्रत्यय होतो. 'भिज्जित्थो' (भेदले गेले) म्हणजे 'भिन्नो' (भिन्न/तुटलेला), त्याच्या 'त' चा 'न' होऊन पररूप होते. 'अभिन्दी' म्हणजे 'भिन्नवा' (भेदणारा), 'कर्तरि भूते' इत्यादी सूत्राने 'क्तवन्तु' प्रत्यय होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. 'छिज्जित्था' म्हणजे 'छिन्नो' (छिन्न/कापलेला). 'अछिन्दी' म्हणजे 'छिन्नवा'. छद = झाकणे या अर्थी, 'छादीयित्थ' म्हणजे 'छन्नो' (झाकलेला). 'अछादयी' म्हणजे 'छन्नवा', चुरादिगणाचा असल्यामुळे 'णि' प्रत्यय होतो, त्याचा 'णिणापीनं तेसू' या सूत्रातील 'णि' या योगविभागाने लोप होतो. खिद = सहन न करणे या अर्थी, 'खिज्जी' म्हणजे 'खिन्नो' आणि कर्त्यामध्ये 'खिन्नवा' होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. 'उप्पज्जी' म्हणजे 'उप्पन्नो' (उत्पन्न झालेला) आणि 'उप्पन्नवा'. सिद = शिजणे या अर्थी, 'असिज्जी' म्हणजे 'सिन्नो' (शिजलेला) आणि 'सिन्नवा'. सद = गती, अवसाद आणि स्वीकार या अर्थी, 'सिदी' म्हणजे 'सन्नो' (थकलेला/बसलेला) आणि 'सन्नवा'. 'पीनी' म्हणजे 'पीनो' (पुष्ट) आणि 'पीनवा'. सू = प्रसवणे या अर्थी, 'सूनी' म्हणजे 'सूनो' (पुत्र/उत्पन्न झालेला). 'पसवी' म्हणजे 'सूनवा'. दी = क्षय होणे या अर्थी, 'दीयी' म्हणजे 'दीनो' (दीन/दुर्बळ) आणि 'दीनवा'. डी + ली = आकाशगमन या अर्थी, 'डीयी' म्हणजे 'डीनो' (उडलेला) आणि 'डीनवा'. 'लीयि', 'लेयि', 'अलीयी' म्हणजे 'लीनो' (लीन झालेला) आणि 'लीनवा'. 'अलुयी' म्हणजे 'लूनो' (कापलेला) आणि 'लूनवा'. 151. Dātvi+nno १५१. 'दा' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'इन्न' होतो. Dāto kta+ktavantūnaṃ tassa inno hoti. Adāyitthāti dinno. Addīti dinnavā. 'दा' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'इन्न' होतो. 'अदायित्थ' (दिले गेले) म्हणजे 'दिन्नो' (दिलेला). 'अद्दी' म्हणजे 'दिन्नवा' (देणारा). 152. Kirādīhi ṇoti १५२. 'किर' इत्यादी धातूंहून 'ण' होतो. Ṇo. Upari sabbattha kta+ktavantūnaṃti yojetabbaṃ. Kira=vikiraṇe, akirīyitthāti kiṇṇo. Akirīti kiṇṇavā. Apurīti puṇṇo puṇṇavā. Akhīyitthāti khīṇo. Akhīyīti khīṇavā. 'ण' होतो. पुढे सर्वत्र 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांचा संबंध जोडावा. किर = विखुरणे या अर्थी, 'अकिरीयित्थ' म्हणजे 'किण्णो' (विखुरलेला). 'अकिरी' म्हणजे 'किण्णवा'. 'अपुरी' म्हणजे 'पुण्णो' (पूर्ण/भरलेला) आणि 'पुण्णवा'. 'अखीयित्थ' म्हणजे 'खीणो' (क्षीण झालेला). 'अखीयी' म्हणजे 'खीणवा'. 153. Tarādīhi riṇṇoti १५३. 'तर' इत्यादी धातूंहून 'त' चा 'रिण्ण' होतो. Tassa riṇṇo. Rakāro antasarādilopattho. Atarīti tiṇṇo tiṇṇavā. Ajīrīti jiṇṇo jiṇṇavā. Paricīyitthāti ciṇṇo. Paricīyīti ciṇṇavā. Ettha cissa vikappavidhānattā pana paricita+upacitādayopi siddhā eva. 'त' चा 'रिण्ण' होतो. 'र' कार हा अंत्य स्वरादीच्या लोपासाठी आहे. 'अतरी' म्हणजे 'तिण्णो' (तरलेला/पार झालेला) आणि 'तिण्णवा'. 'अजिरी' म्हणजे 'जिण्णो' (जीर्ण झालेला) आणि 'जिण्णवा'. 'परिचीयित्थ' म्हणजे 'चिण्णो' (आचरलेला/एकत्रित केलेला). 'परिचीयी' म्हणजे 'चिण्णवा'. येथे 'च' चा विकल्प विधानामुळे 'परिचित', 'उपचित' इत्यादी रूपे देखील सिद्ध होतातच. 154. Go bhañjādīhiti १५४. 'भञ्ज' इत्यादी धातूंहून 'त' चा 'ग' होतो. Bhañjādito tassa ga hoti. Abhañjīti bhaggo bhaggavā. ‘‘Gamanatthā’’ dinā kattari ktapaccaye tassa iminā gakāre pararūpaṃ niggahītalopo ca. Laga=saṅge, alagīti laggo laggavā. Mujja=mujjane, nimujjīti nimuggo nimuggavā, ettha saṃyogādilopo. Vīja+bhayacalanesu, saṃpubbo, saṃvijjīti saṃviggo saṃviggavā. 'भञ्ज' इत्यादी धातूंहून 'त' चा 'ग' होतो. 'अभञ्जी' म्हणजे 'भग्गो' (भंगलेला/नष्ट झालेला) आणि 'भग्गवा'. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय झाल्यावर, 'त' चा या सूत्राने 'ग' कार होऊन पररूप होते आणि निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो. लग = आसक्ती/चिकटणे या अर्थी, 'अलगी' म्हणजे 'लग्गो' (लागलेला/चिकटलेला) आणि 'लग्गवा'. मुज्ज = बुडणे या अर्थी, 'निमुज्जी' म्हणजे 'निमुग्गो' (बुडालेला) आणि 'निमुग्गवा', येथे संयोगादीचा लोप होतो. वीज = भय आणि कंपन या अर्थी, 'सं' पूर्वपद असताना, 'संविज्जी' म्हणजे 'संविग्गो' (उद्विग्न/भयभीत) आणि 'संविग्गवा'. 155. Susā khoti १५५. 'सुस' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'ख' होतो. Susato [Pg.290] paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa kho hoti. Susa=sose. Sussīti sukkho sukkhavā. 'सुस' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'ख' होतो. सुस = सुकणे या अर्थी, 'सुस्सी' म्हणजे 'सुक्खो' (सुकलेला) आणि 'सुक्खवा'. 156. Pacā ko १५६. 'पच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'क' होतो. Pacā paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa ko hoti. Paccīti pakko. Pacīti pakkavā. 'पच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'क' होतो. 'पच्ची' म्हणजे 'पक्को' (पक्व झालेला/शिजलेला). 'पची' म्हणजे 'पक्कवा'. 157. Mucā vāti १५७. 'मुच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा विकल्प करून 'क' होतो. Mucā paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Muca=mocane, muccīti mukko mutto. Amucīti mukkavā muttavā. Sakko-tiṇvādīsu ‘‘i bhī kā’’ dinā siddhaṃ. Asakkhīti sakko. Kta+ktavantūsu satto sattavātveva hoti. 'मुच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा विकल्प करून 'क' होतो. मुच = मुक्त करणे या अर्थी, 'मुच्ची' म्हणजे 'मुक्को' किंवा 'मुत्तो' (मुक्त झालेला). 'अमुची' म्हणजे 'मुक्कवा' किंवा 'मुत्तवा'. 'सक्को' हे रूप तिण्-प्रत्यय इत्यादींमध्ये 'इ भी का' इत्यादी सूत्राने सिद्ध होते. 'असक्खी' म्हणजे 'सक्को' (समर्थ). 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांमध्ये 'सत्तो' आणि 'सत्तवा' असेच रूप होते. 106. Muha+bahānañca te kānubandhe+tve १०६. 'मुह', 'बह' आणि 'दुह' धातूंच्या स्वराचा दीर्घ होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययांमध्ये, 'त्वान' आणि 'त्वा' प्रत्यय वगळून. Muha+bahānaṃ duhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvāna+tvāvajjite. Muha=vecitte, baha+braha+brūha vuddhiyaṃ. Muyhitta bayhitthāti mūḷho bāḷho, ‘‘gamanatthā’’ dinā akammakattā kattari kte dīgho ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti tassa ho ca hassa ḷo ca hoti. Evaṃ gūḷho. ‘‘Kānubandhe+tve’’ti yāva ‘‘sāsassa sisa vā’’ tya+dhikāro. 'मुह', 'बह' आणि 'दुह' धातूंच्या स्वराचा दीर्घ होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययांमध्ये, 'त्वान' आणि 'त्वा' प्रत्यय वगळून. मुह = व्याकुळता/भ्रम या अर्थी, बह, ब्रह, ब्रूह = वृद्धी या अर्थी. 'मुय्हित्त', 'बय्हित्थ' म्हणजे 'मूळ्हो' (मोहित झालेला) आणि 'बाळ्हो' (अतिशय/दृढ). 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय झाल्यावर दीर्घ होतो, आणि 'रुहादीहि हो ळ च' या सूत्राने 'त' चा 'ह' आणि 'ह' चा 'ळ' होतो. याचप्रमाणे 'गूळ्हो' (गुप्त) होतो. 'कानुबन्धेत्वे' हा अधिकार 'सासस्स सिस वा' या सूत्रापर्यंत चालतो. 107. Vahassu+ssa १०७. 'वह' धातूच्या 'व' चा 'उ' होतो आणि तो दीर्घ होतो, 'त' कार आधी असताना. Vahassa ussa dīgho hoti te. Vuyhitthāti vūḷho, ‘‘assū’’ti ukāre iminā dīgho. 'वह' धातूच्या 'व' चा 'उ' होतो आणि तो 'त' कार आधी असताना दीर्घ होतो. 'वुय्हित्थ' म्हणजे 'वूळ्हो' (वहन केलेला), 'अस्सू' या सूत्राने उकार झाल्यावर या सूत्राने तो दीर्घ होतो. 108. Dhāssa hi १०८. 'धा' धातूचा 'हि' होतो, 'त' कार आधी असताना. Dhā=dhāraṇe+timassa [Pg.291] hi hoti vā te. Nidhīyitthāti nihito. Nidahīti nihitavā nihitāvī. धा = धारण करणे या अर्थी असलेल्या या धातूचा 'त' कार आधी असताना विकल्प करून 'हि' होतो. 'निधीयित्थ' म्हणजे 'निहितो' (ठेवलेला/स्थापित). 'निदही' म्हणजे 'निहितवा' किंवा 'निहितावी'. 109. Gamādirānaṃ lopo+ntassa १०९. 'गम' इत्यादी आणि 'र' कारान्त धातूंच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो, 'त' कार आधी असताना. Gamādīnaṃ rakārantānañca antassa lopo hoti te. Agamīti gato. Khaññitthāti khato, kamme. Evaṃ haññitthāti hato. Tana=vitthāre, taññitthāti tato. Yama=uparame, saṃyamīti saññato, ‘‘gamanatthā’’ dinā kattari kto, ‘‘ye saṃssā’’ti niggahītassa ño pubbarūpañca. Evaṃ aramīti rato. Karīyitthāti kato. 'गम' इत्यादी आणि 'र' कारान्त धातूंच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो, 'त' कार आधी असताना. 'अगमी' म्हणजे 'गतो' (गेलेला). 'खञ्ञित्थ' म्हणजे 'खतो' (खणलेला), कर्म अर्थी. याचप्रमाणे 'हञ्ञित्थ' म्हणजे 'हतो' (मारलेला). तन = विस्तार करणे या अर्थी, 'तञ्ञित्थ' म्हणजे 'ततो' (विस्तारलेला). यम = उपराम/संयम या अर्थी, 'संयमी' म्हणजे 'सञ्ञतो' (संयत), 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि 'ये संस्सा' या सूत्राने निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) 'ञ' होऊन पूर्वरूप होते. याचप्रमाणे 'अरमी' म्हणजे 'रतो' (रक्त/लीन). 'करीयित्थ' म्हणजे 'कतो' (केलेला). 110. Vacādīnaṃ vassu+ṭa vā ११०. 'वच' इत्यादी धातूंच्या 'व' चा विकल्प करून 'उ' होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध नसलेल्या प्रत्ययांमध्ये. Vacādīnaṃ vassa uṭa vā hoti kānubandhe atve. Vuccitthāti uttaṃ. Assa u vuttaṃ, ubhayattha pararūpaṃ. Vasa=nivāse, vasanaṃ avasi vasiṃsu etthāti vā utthaṃ vutthaṃ, ‘‘gamanatthā’’ dinā kto, ‘‘sāsa vasa saṃsa saṃsā tho’’ti tassa tho. 'वुच्चित्थ' म्हणजे 'उत्तं' (बोललेले). याच्या 'व' चा 'उ' होऊन 'वुत्तं' होते, दोन्ही ठिकाणी पररूप होते. वस = निवास करणे या अर्थी, राहणे किंवा 'अवसि' (राहिला), 'वसिंसू' (राहिले) यामध्ये 'उत्थं' किंवा 'वुत्थं' (राहिलेला) होते. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि 'सास वस संस संसा थो' या सूत्राने 'त' चा 'थ' होतो. 112. Vaddhassa vā ११२. 'वद्ध' धातूच्या 'अ' चा विकल्प करून 'उ' होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध नसलेल्या प्रत्ययांमध्ये. Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe atve. Avaddhīti vuddho vaddho, kattari kte ‘‘dho dha+habhehī’’ti tassa dho, tatiyakkharado ca saṃyogādilopo ca. Vuttīti ‘‘sabbādayo vuttimatte’’ti yogavibhāgā assa u. Vattītipi yathālakkhaṇaṃ. 'अवद्धी' म्हणजे 'वुद्धो' (वृद्ध/वाढलेला) किंवा 'वद्धो'. कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय झाल्यावर 'धो धहभेही' या सूत्राने 'त' चा 'ध' होतो, तिसरा अक्षर (द) होतो आणि संयोगादीचा लोप होतो. 'वुत्ती' हे रूप 'सब्बादयो वृत्तिमत्ते' या योगविभागाने 'अ' चा 'उ' होऊन सिद्ध होते. नियमानुसार 'वत्ती' असेही रूप होते. 113. Yajassa yassa ṭi+yī ११३. 'यज' धातूच्या 'य' चा 'इ' होतो, 'त' कार आधी असताना. Yajassa [Pg.292] yassa ṭi+yī honti kānubandhe atve. Yajanaṃti kto, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭhe pararūpādimhi kate iṭṭhaṃ yiṭṭhaṃ. यज् धातूच्या 'य' च्या जागी 'इ' आणि 'यि' होतात, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'यजन' या अर्थी 'क्त' प्रत्यय लावल्यास, 'पुच्छादितो' या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होऊन आणि पररूप इत्यादी कार्ये झाल्यावर 'इट्ठं' आणि 'यिट्ठं' अशी रूपे बनतात. 114. Ṭhāssi ११४. ठास्स इ Ṭhāssa i hoti kānubandhe atve. Aṭṭhāsīti ṭhito. 'ठा' (स्था) धातूच्या जागी 'इ' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'अट्ठासि' म्हणजे 'ठितो' (स्थित/उभा असलेला). 115. Gā+pāna+mī ११५. गा-पान-मी Gā+pāna+mī hoti kānubandhe atve. Gānaṃ gītaṃ. Pānaṃ pītaṃ. Bahulādhikārā pitvā. 'गा' आणि 'पा' धातूंच्या जागी 'ई' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'गान' म्हणजे 'गीतं' (गालेले). 'पान' म्हणजे 'पीतं' (पिलेले). बहुल अधिकाराने 'पित्वा' (पिऊन) असे रूप होते. 116. Janissā ११६. जनिस्सा Janissa ā hoti kānubandhe atve. Ajanīti jāto, ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti antassa ā hoti. 'जनि' (जन्) धातूच्या जागी 'आ' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'अजनि' म्हणजे 'जातो' (जन्माला आलेला), 'छट्ठियन्तस्सा' या सूत्राने अन्त्य स्वराच्या जागी 'आ' होतो. 117. Sāsassa sisa vā ११७. सासस्स सिस वा Sāsassa sisa hoti kānubandhe atve. Sāsanaṃti kto, tassa ‘‘sāsa vasa saṃsa sasā tho’’ti the pararūpaṃ paṭhamakkharo ca, ‘‘ta+tha+na+rā’’ dinā tassa ṭo. Thassa ṭho, siṭṭhaṃ. Aññatra satthaṃ. ‘‘Guhādīhi yaka’’ iti yakapaccaye sāsīyatīti sisso. Umhi sāsiyo. 'सास्' धातूच्या जागी 'सिस' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'सासन' म्हणजे 'क्त' प्रत्यय लागल्यावर, त्याला 'सास वस संस ससा थो' या सूत्राने 'थ' झाल्यावर, पररूप आणि पहिला अक्षर लोप होऊन, 'त-थ-न-रा' इत्यादी सूत्राने 'त' चा 'ट' होतो. 'थ' चा 'ठ' होऊन 'सिट्ठं' रूप बनते. इतर ठिकाणी 'सत्थं' रूप बनते. 'गुहादीहि यक' या सूत्राने 'यक' प्रत्यय लागल्यास 'सासीयति' पासून 'सिस्सो' (शिष्य) रूप बनते. 'उ' प्रत्यय लागल्यास 'सासियो' रूप बनते. 140. Sānantarassa tassa ṭho १४०. सानन्तरस्स तस्स ठो Sakārantā kriyatthā parassā+nantarassa tassa ṭha hoti. Tussīti tuṭṭho, ‘‘gamanatthā’’ dinā kte iminā tassa ṭhe [Pg.293] pararūpādi. Evaṃ tuṭṭhavā. Tabba+ktīsu tosanaṃ tuṭṭhabbaṃ, ‘‘aññatrāpī’’ti okārābhāvo. Evaṃ tuṭṭhi, kānubandhattā na vuddhi. सकारान्त क्रियावाचक धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ठ' होतो. 'तुस्सि' (तुष्) पासून 'तुट्ठो' (संतुष्ट) रूप बनते, 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने 'क्त' प्रत्यय लागल्यावर या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होऊन पररूप इत्यादी कार्ये होतात. याचप्रमाणे 'तुट्ठवा' रूप बनते. 'तब्ब' आणि 'क्ति' प्रत्ययांमध्ये 'तोसन' (संतोष) अर्थी 'तुट्ठब्बं' रूप बनते, 'अञ्ञत्रापि' या सूत्राने ओ-कार होत नाही. याचप्रमाणे 'तुट्ठि' रूप बनते, 'क' अनुबंध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. 141. Kasassi+ma ca vā १४१. कसस्सिम च वा Kasasmā parassā+nantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kasīyitthāti kiṭṭhaṃ. Kiṭṭhādiṃ viya duppasuṃ, kamme kto. Imābhāve kaṭṭhaṃ, akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ. 'कस्' (नांगरणे) धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ठ' होतो आणि 'कस्' च्या जागी विकल्पेकरून 'इम' होतो. 'कसीयित्थ' (नांगरले गेले) या अर्थी 'किट्ठं' (पिकलेले शेत) रूप बनते. 'किट्ठ' इत्यादी प्रमाणे 'दुप्पसुं' रूप बनते, कर्मणी प्रयोगात 'क्त' प्रत्यय होतो. 'इम' चा अभाव असताना 'कट्ठं' (नांगरलेले) रूप बनते, जसे की 'अकट्ठपाकिमं सालिं' (न नांगरता पिकलेला शाली भात). 142. Dhasto+trastā १४२. धस्तो-त्रस्ता Ete saddā nipaccante. Dhaṃsa+dhaṃsane, dhaṃsīyitthāti dhasto, bindulopo. Utrasīti otrasto. हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'धंस' (नाश पावणे) धातूपासून 'धंसीयित्थ' या अर्थी 'धस्तो' रूप बनते, येथे अनुस्वाराचा (बिंदूचा) लोप होतो. 'उत्रसि' (घाबरला) या अर्थी 'ओत्रस्तो' रूप बनते. 143. Pucchādito १४३. पुच्छादितो Pucchādīhi parassā+nantarassa tassa ṭha hoti. Pucchīyitthāti puṭṭho. Bhajja=pāke, bhajīyitthāti bhaṭṭho, saṃyogādilopo. Yajitthāti yiṭṭho, ‘‘yajassa yassa ṭi+yī’’ti yi. 'पुच्छीयित्थ' (विचारले गेले) या अर्थी 'पुट्ठो' (विचारलेला) रूप बनते. 'भज्ज' (भाजणे) धातूपासून 'भजीयित्थ' या अर्थी 'भट्ठो' रूप बनते, येथे संयोगादीचा लोप होतो. 'यजित्थ' (यज्ञ केला) या अर्थी 'यिट्ठो' रूप बनते, 'यजस्स यस्स टि-यी' या सूत्राने 'यि' होतो. 144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho १४४. सास वस संस ससा थो Etehi parassā+nantarassa tassa tha hoti. Sāsanaṃ sāsīyitthāti vā satthaṃ. Vasanaṃ vutthaṃ, ‘‘assū’’ti u. Pasaṃsanaṃ pasaṃsīyitthāti vā pasatthaṃ. Sasa=gati+hiṃsā+pāṇanesu, sasanaṃ gamanaṃ hiṃsanaṃ jīvanañca satthaṃ. Anusāsīyitthāti anusiṭṭho, tthassa ṭṭho. या धातूंनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'थ' होतो. 'सासन' किंवा 'सासीयित्थ' या अर्थी 'सत्थं' रूप बनते. 'वसन' (राहणे) पासून 'वुत्थं' रूप बनते, 'अस्सू' या सूत्राने 'उ' होतो. 'पसंसन' (प्रशंसा करणे) किंवा 'पसंसीयित्थ' या अर्थी 'पसत्थं' रूप बनते. 'सस्' (गती, हिंसा आणि प्राणन या अर्थी) धातूपासून 'ससन' म्हणजे गमन, हिंसा आणि जीवन या अर्थी 'सत्थं' रूप बनते. 'अनुसासीयित्थ' (अनुशासन केले गेले) या अर्थी 'अनुसिट्ठो' रूप बनते, येथे 'त्थ' च्या जागी 'ट्ठ' होतो. 145. Dho dha+ha+tehi १४५. धो ध-ह-तेहि Dhakāra [Pg.294] hakāra bhakārantehi parassa tassa dha hoti. Vaddhitthāti kamme kte tassa dhakārādimhi ca ‘‘vaddhassa vā’’ti ukāre kate saṃyogādilopo, vuddho. Duyhitthāti duddhaṃ. Labhīyitthāti laddhaṃ. धकार, हकार आणि भकार अन्त्य असलेल्या धातूंनंतर येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ध' होतो. 'वड्ढित्थ' (वाढला) या अर्थी कर्मणी प्रयोगात 'क्त' प्रत्यय लागल्यावर, त्याच्या धकारादीच्या जागी आणि 'वड्ढस्स वा' या सूत्राने 'उ' कार झाल्यावर, संयोगादीचा लोप होऊन 'वुद्धो' (वृद्ध) रूप बनते. 'दुय्हित्थ' (दुभले गेले) या अर्थी 'दुद्धं' रूप बनते. 'लभीयित्थ' (मिळाले) या अर्थी 'लद्धं' रूप बनते. 146. Dahā ḍho १४६. दहा ढो Dahā parassā+nantarassa tassa ḍha hoti. Dayhitthāti daḍḍho, pararūpādimhi kate ‘‘catutthadutiye’’ ccādinā ḍakāro. 'दह' (जळणे) धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ढ' होतो. 'दय्हित्थ' (जळाले गेले) या अर्थी 'दड्ढो' (जळालेला) रूप बनते, पररूप इत्यादी कार्ये झाल्यावर 'चतुत्थदुतिये' इत्यादी सूत्राने 'ड' कार होतो. 147. Bahassu+ma ca १४७. बहस्सु-म च Bahā parassā+nantarassa tassa ḍha hoti bahassu+ma ca ḍhasanniyogena. Baha+braha+brūha=vuddhiyaṃ. Abahīti buḍḍho. 'बह' धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ढ' होतो आणि 'ढ' च्या संयोगाने 'बह' च्या जागी 'उ' आणि 'म' होतो. 'बह', 'ब्रह', 'ब्रूह' हे वृद्धी (वाढणे) या अर्थी आहेत. 'अबहि' या अर्थी 'बुड्ढो' (वृद्ध) रूप बनते. 148. Ruhādīhi ho ḷa ca १४८. रुहादीहि हो ळ च Ruhādīhi parassā+nantarassa tassa ha hoti ḷo ca+ntassa. Āruhīti āruḷho. Guyhitthāti guḷho. Abahīti bāḷho. Dvīsu ‘‘muhabahā’’ dinā dīgho. 'रुह' इत्यादी धातूंनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ह' होतो आणि अन्त्य वर्णाच्या जागी 'ळ' होतो. 'आरुहि' (चढला) या अर्थी 'आरुळ्हो' रूप बनते. 'गुय्हित्थ' (गुप्त राहिले) या अर्थी 'गुळ्हो' रूप बनते. 'अबहि' या अर्थी 'बाळ्हो' रूप बनते. या दोन्हीमध्ये 'मुहबहा' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो. 149. Muhā vāti १४९. मुहा वा Ktatassa hakāro antassa vā ḷo ca. Amohīti muḷho, muddho, tassa dho. (Atītakālikapaccayavidhānaṃ). 'क्त' प्रत्ययाच्या 'त' च्या जागी 'ह' होतो आणि अन्त्य वर्णाच्या जागी विकल्पेकरून 'ळ' होतो. 'अमोहि' (मोहित झाला) या अर्थी 'मुळ्हो' किंवा 'मुद्धो' रूप बनते, दुसऱ्या रूपामध्ये 'त' च्या जागी 'ध' होतो. (येथे भूतकाळी प्रत्ययांचे विधान समाप्त झाले). 64. Nto kattari vattamāne ६४. न्तो कत्तरि वत्तमाने Vattamānatthe [Pg.295] vattamānato kriyatthā nto hoti kattari. Tiṭṭhatīti tiṭṭhanto, ‘‘kattari lo’’ti lo, ‘‘ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā’’ti tiṭhādeso. Kattari māna+nta+tyādisu imināva lo. वर्तमानकाळात क्रियावाचक धातूपासून कर्तरी प्रयोगात 'न्त' प्रत्यय होतो. 'तिट्ठति' (उभा राहतो) या अर्थी 'तिट्ठन्तो' रूप बनते, 'कत्तरि लो' या सूत्राने 'ल' (लकार) होतो, 'ठापानां तिट्ठपिवा' या सूत्राने 'तिट्ठ' आदेश होतो. कर्तरी प्रयोगात 'मान', 'न्त', 'ति' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये याच सूत्राने 'ल' चा लोप होतो. 65. Mānoti ६५. मानो Kattari māno. Tiṭṭhamāno. कर्तरी प्रयोगात 'मान' प्रत्यय होतो. जसे की, 'तिट्ठमानो' (उभा असलेला). 66. Bhāvakammesuti ६६. भावकम्मेसु Bhāvakammesu māno. Ṭhānaṃ ṭhīyamānaṃ. ‘‘Kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsū’’ti bhāve kamme ca kyo. ‘‘Kyassā’’ti īma. Pacīyatīti paccamā no. Kye pubbarūpaṃ. भाव आणि कर्म प्रयोगात 'मान' प्रत्यय होतो. 'ठानं' (स्थान) या अर्थी 'ठीयमानं' रूप बनते. 'क्यो भावकम्मेस्वपरोक्खेसु मानन्तत्यादीसू' या सूत्राने भाव आणि कर्म प्रयोगात 'क्य' प्रत्यय होतो. 'क्यस्सा' या सूत्राने 'ईम' होतो. 'पचीयति' (शिजवले जाते) या अर्थी 'पच्चमानो' रूप बनते. 'क्य' प्रत्यय असताना पूर्वरूप होते. 67. Te ssapubbā+nāgate ६७. ते स्सपुब्बानागते Anāgate atthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti, le āssa lopo, ṭhassatīti ṭhassanto ṭhassamāno. Ṭhīyissatīti ṭhīyissamānaṃ, kye ī, ‘‘ñibyañjanassā’’ti ñi. Assa tyādivisayattā ‘‘āīssā’’ dinā iña na hoti, aīhi sahacaritattā ssāssa. Paccissatīti paccissamāno odano. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti ṇe patte – भविष्यकाळात क्रियावाचक धातूपासून 'स्स' पूर्वी असलेले 'न्त' आणि 'मान' प्रत्यय होतात, 'ल' चा लोप होतो. 'ठस्सति' (उभा राहील) या अर्थी 'ठस्सन्तो' आणि 'ठस्समानो' रूपे बनतात. 'ठीयिस्सति' या अर्थी 'ठीयिस्समानं' रूप बनते, 'क्य' प्रत्यय असताना 'ई' होतो, 'ञिब्यञ्जनस्सा' या सूत्राने 'ञि' होतो. 'अ' चा 'ति' इत्यादी विषयांमध्ये 'आईस्सा' इत्यादी सूत्राने 'इञ' होत नाही, 'अ' आणि 'इ' यांच्या सहचर्यामुळे 'स्स' चे कार्य होते. 'पच्चिस्सति' या अर्थी 'पच्चिस्समानो ओदनो' (शिजणारा भात) रूप बनते. 'रा नस्स णो' या सूत्राने 'ण' प्राप्त झाला असता - 5,172. Na nta+māna+tyādīnaṃ ५,१७२. न नन्तमानत्यादीनं Rantato [Pg.296] paresaṃ nta+māna+tyādīnaṃ nassa ṇo na hoti. Karotīti karonto kurumāno, ‘‘tanāditvo’’ti o. 'र' कारान्त धातूनंतर yeणाऱ्या 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्ययांमधील 'न' चा 'ण' होत नाही. 'करोति' (करतो) या अर्थी 'करन्तो' आणि 'कुरुमानो' रूपे बनतात, 'तनादित्वो' या सूत्राने 'ओ' होतो. 5,173. Gama yami+sāsa disānaṃ vā cchaṅa ५,१७३. गम यमि-सास दिसानं वा च्छङ Etesaṃ vā cchaṅa hoti nta+māna+tyādīsu. Ṅa-nubandhattā antassa hoti, gacchanto gacchamāno. Yama=uparame, yacchanto yacchamāno. Icchanto icchamāno. Āsa=upavesane, acchanto acchamāno, ‘‘byañjane’’ccādinā rasso. Disa=atisajjane, dicchanto dicchamāno. Vavatthitavibhāsattā vāsaddassa aññapaccayesu ca kvaci, icchīyatīti icchitabbaṃ, icchanaṃ icchā, ‘‘itthiya+maṇā’’ dinā appaccayo. Icchitaṃ, icchitabbaṃ, icchituṃ. Aññesañca yogavibhāgā, pavecchanto. यांच्या जागी 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय असताना 'च्छ' (ccha) आदेश होतो. 'ङ' अनुबंध असल्यामुळे अंत्य स्वराच्या जागी होतो, जसे की - गच्छन्तो (gacchanto), गच्छमानो (gacchamāno). 'यम' (yama) धातू उपरम (थांबणे) अर्थी असताना - यच्छन्तो (yacchanto), यच्छमानो (yacchamāno). इच्छन्तो (icchanto), इच्छमानो (icchamāno). 'आस' (āsa) धातू उपवेशन (बसणे) अर्थी असताना - अच्छन्तो (acchanto), अच्छमानो (acchamāno), 'ब्यञ्जने' (byañjane) इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व होतो. 'दिस' (disa) धातू अतिसर्जन (दान देणे) अर्थी असताना - दिच्छन्तो (dicchanto), दिच्छमानो (dicchamāno). 'वा' शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे इतर प्रत्ययांमध्येही कधीकधी (हा आदेश होतो), जसे की - 'इच्छीयतीति इच्छितब्बं' (icchīyatīti icchitabbaṃ), 'इच्छनं इच्छा' (icchanaṃ icchā), 'इत्थिय+मणा' (itthiya+maṇā) इत्यादी सूत्राने 'अ' प्रत्यय होतो. इच्छितं (icchitaṃ), इच्छितब्बं (icchitabbaṃ), इच्छितुं (icchituṃ). आणि इतरांच्या बाबतीत योगविभागामुळे 'पवेच्छन्तो' (pavecchanto) असे होते. 174. Jara+marāna+mīyaṅa १७४. जर आणि मर धातूंच्या जागी 'ईयङ' (īyaṅa) आदेश होतो. Etesa+mīyaṅa vā hoti nta+māna+tyādīsu. Jīyanto. ‘‘Jarasadā’’ diccādinā īma. Jīranto. Jīyamāno jīramāno. Mīyanto maranto, mīyamāno maramāno. 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय असताना यांच्या जागी विकल्पेकरून 'ईयङ' (īyaṅa) आदेश होतो. जसे की - जीयन्तो (jīyanto). 'जरसदा' (jarasadā) इत्यादी सूत्राने 'ईम' (īma) किंवा 'ईर' (īra) होऊन - जीरन्तो (jīranto). जीयमानो (jīyamāno), जीरमानो (jīramāno). मीयन्तो (mīyanto), मरन्तो (maranto); मीयमानो (mīyamāno), मरमानो (maramāno). 175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā १७५. 'ठा' (ṭhā) आणि 'पा' (pā) धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'तिट्ठा' (tiṭṭha) आणि 'पिव' (piva) आदेश होतात. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti vā ntādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno. Pivanto pivamāno. 'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ठा' (ṭhā) आणि 'पा' (pā) धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'तिट्ठा' (tiṭṭha) आणि 'पिव' (piva) आदेश होतात. जसे की - तिट्ठन्तो (tiṭṭhanto), तिट्ठमानो (tiṭṭhamāno). पिवन्तो (pivanto), पिवमानो (pivamāno). 176. Gama+vada+dānaṃ ghamma+vajja+dajjā १७६. 'गम' (gama), 'वद' (vada) आणि 'दा' (dā) धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'घम्म' (ghamma), 'वज्ज' (vajja) आणि 'दज्ज' (dajja) आदेश होतात. Gamādīnaṃ [Pg.297] ghammādayo vā honti ntādīsu. Ghammanto gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto. 'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना 'गम' (gama) इत्यादी धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'घम्म' (ghamma) इत्यादी आदेश होतात. जसे की - घम्मन्तो (ghammanto) किंवा गच्छन्तो (gacchanto); वज्जन्तो (vajjanto) किंवा वदन्तो (vadanto); दज्जन्तो (dajjanto) किंवा ददन्तो (dadanto). 177. Karassa sossa kubba kuru kayirā १७७. 'कर' (kara) धातूच्या जागी 'सोस्स' (sossa), 'कुब्ब' (kubba), 'कुरु' (kuru) आणि 'कयिर' (kayira) आदेश होतात. Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, evaṃ kubbamāno iccādi. Aññatra ‘‘mānassa massā’’ti mānassa massa lope karāṇo. ‘‘Sossā’’ti vuttattā kattariyeva. 'ओ' कारयुक्त 'कर' (kara) धातूच्या जागी 'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'कुब्ब' (kubba) इत्यादी आदेश होतात. जसे की - कुब्बन्तो (kubbanto), कयिरन्तो (kayiranto), करोन्तो (karonto); तसेच कुब्बमानो (kubbamāno) इत्यादी. इतर ठिकाणी 'मानस्स मस्सा' (mānassa massā) या सूत्राने 'मान' प्रत्ययाच्या 'म' चा लोप होऊन 'कराणो' (karāṇo) असे रूप बनते. 'सोस्सा' (sossā) असे म्हटल्यामुळे हे केवळ कर्तरि प्रयोगातच होते. 178. Gahassa gheppo १७८. 'गह' (gaha) धातूच्या जागी 'घेप्प' (gheppa) आदेश होतो. Gahassa vā gheppo hoti ntādīsu. Gheppanto gheppamāno. 'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना 'गह' (gaha) धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'घेप्प' (gheppa) आदेश होतो. जसे की - घेप्पन्तो (gheppanto), घेप्पमानो (gheppamāno). 179. Ṇo niggahītassa १७९. निग्गहीतच्या (अनुस्वाराच्या) जागी 'ण' (ṇa) आदेश होतो. Gahassa niggahītassa ṇo hoti, ‘‘maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti maṃ, gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto. 'गह' (gaha) धातूच्या निग्गहीतच्या जागी 'ण' (ṇa) होतो, 'मं वा रुधादीनं' (maṃ vā rudhādīnaṃ) या सूत्राने 'मं' (maṃ) प्रत्यय होऊन - गण्हितब्बं (gaṇhitabbaṃ), गण्हितुं (gaṇhituṃ), गण्हन्तो (gaṇhanto) अशी रूपे बनतात. 130. Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopoti १३०. 'न्त', 'मान', 'न्ति', 'यि', 'युं' इत्यादी प्रत्यय असताना आदि-लोप (पहिल्या अक्षराचा लोप) होतो. Ādilopo. Asa=bhuvi, bhavatīti santo samāno. आदि-लोप होतो. 'अस' (asa) धातू भू (अस्तित्व) अर्थी असताना, 'भवतीति सन्तो समानो' (bhavatīti santo samāno) - जो अस्तित्वात आहे तो 'सन्तो' (santo) किंवा 'समानो' (samāno) असे रूप बनते. 131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti १३१. 'प' (pa) इत्यादी उपसर्गांनंतर 'ठा' (ṭhā) धातूच्या जागी कधीकधी विकल्पेकरून 'ठह' (ṭhaho) आदेश होतो. Ṭhāssa pādīsu ṭhaho. Saṇṭhahanto. Santiṭṭhanto. 'प' (pa) इत्यादी उपसर्गांनंतर 'ठा' (ṭhā) धातूच्या जागी 'ठह' (ṭhaho) आदेश होतो. जसे की - सण्ठहन्तो (saṇṭhahanto), सन्तिट्ठन्तो (santiṭṭhanto). (Vattamānapaccayantanayo). (वर्तमानकाळवाचक प्रत्ययांची पद्धत समाप्त). 61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ ६१. भविष्यकाळात, जेव्हा एखादी क्रिया दुसऱ्या क्रियेच्या उद्देशाने (हेतूने) केली जाते, तेव्हा भाव (क्रिया) अर्थी 'तुं' (tuṃ), 'ताये' (tāye) आणि 'तवे' (tave) हे प्रत्यय होतात. Bhavissatiatthe [Pg.298] vattamānato kriyatthā bhāve tumādayo honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Karaṇāya gacchati kātuṃ gacchati. ‘‘Tuṃtunatabbesu vā’’ti karassa vā ā hoti, pubbarūpe kattāye. ‘‘Karassā tave’’ti niccaṃ ā, kātave. Nipātattā ‘‘asaṅkhyehi sabbāsaṃ’’ti catutthīsassa lopo. Eva+mupari tunādīsu. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo, abhisaṅkharitu+mākaṅkhati. Saddhammaṃ suṇituṃ, ñimhi nāgame tassa ṇo, nāgamattā na vuddhi. Sotave sotuṃ suṇituṃ vā patthehi. Evaṃ anubhavituṃ, pacituṃ. Gantuṃ, ‘‘manānaṃ niggahītaṃ’’ti niggahītaṃ. Gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussarituṃ icchati. Tathā tudituṃ, pavisituṃ, uddisituṃ, bhottuṃ, sayituṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ, roddhuṃ, rundhituṃ, bhottuṃ, bhuñjītuṃ, chettuṃ, chindituṃ, sibbituṃ, ūmhi vassa bo, dvittaṃ, buddhuṃ, tassa dho. Bujjhituṃ, yuka. Jānituṃ ñā=avabodhane. Janituṃ. Jetuṃ jinituṃ. Pattuṃ pāpuṇituṃ. Ketuṃ kiṇituṃ. Vinicchetuṃ, issa e, vinicchinituṃ. Gahetuṃ gaṇhituṃ. Corituṃ coretuṃ corayituṃ, pāletuṃ pālayituṃ. Payojake-bhāvetuṃ bhāvayituṃ, kāretuṃ kārayituṃ kārāpetuṃ kārāpayituṃ icchati+ccādi. भविष्यकाळात वर्तमानकाळातील क्रियेच्या उद्देशाने दुसरी क्रिया प्रतीत होत असताना भाव अर्थी 'तुं' (tuṃ) इत्यादी प्रत्यय होतात. जसे की - 'करण्यासाठी जातो' या अर्थी 'कातुं गच्छति' (kātuṃ gacchati) असे होते. 'तुंतुनातब्बेसु वा' (tuṃtunatabbesu vā) या सूत्राने 'कर' (kara) धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'आ' होतो, पूर्वरूप होऊन 'कत्ताये' (kattāye) बनते. 'करस्सा तवे' (karassā tave) या सूत्राने नित्य 'आ' होऊन 'कातवे' (kātave) बनते. निपातत्वामुळे 'असंख्येहि सब्बासं' (asaṅkhyehi sabbāsaṃ) या सूत्राने चतुर्थी विभक्तीच्या प्रत्ययाचा लोप होतो. पुढे 'तुन' (tuna) इत्यादी प्रत्ययांच्या बाबतीतही असेच समजावे. 'करण्याची इच्छा करतो' तो 'कत्तूकामो' (kattukāmo), 'अभिसंखरितुं आकङ्खति' (abhisaṅkharituṃ ākaṅkhati - अभिसंस्कार करण्याची आकांक्षा करतो). 'सद्धम्मं सुणितुं' (saddhammaṃ suṇituṃ - सद्धम्म ऐकण्यासाठी), 'ञि' प्रत्यय असताना 'ना' आगम होतो आणि त्याचा 'ण' होतो, 'ना' आगम झाल्यामुळे वृद्धी होत नाही. 'सोतवे' (sotave), 'सोतुं' (sotuṃ) किंवा 'सुणितुं' (suṇituṃ) अशी इच्छा कर. याचप्रमाणे - अनुभवितुं (anubhavituṃ), पचितुं (pacituṃ). गन्तुं (gantuṃ), 'मनानं निग्गहीतं' (manānaṃ niggahītaṃ) या सूत्राने निग्गहीत होतो. गमितुं (gamituṃ), खन्तुं (khantuṃ), खनितुं (khanituṃ), हन्तुं (hantuṃ), हनितुं (hanituṃ), मन्तुं (mantuṃ), मनितुं (manituṃ), हरितुं (harituṃ), अनुस्सरितुं इच्छति (anussarituṃ icchati). तसेच - तुदितुं (tudituṃ), पविसितुं (pavisituṃ), उद्दिसितुं (uddisituṃ), भोत्तुं (bhottuṃ), सयितुं (sayituṃ), नेतुं (netuṃ), जुहोतुं (juhotuṃ), पजहितुं (pajahituṃ), पहातुं (pahātuṃ), दातुं (dātuṃ), रोद्धुं (roddhuṃ), रुन्धितुं (rundhituṃ), भोत्तुं (bhottuṃ), भुञ्जीतुं (bhuñjītuṃ), छेत्तुं (chettuṃ), छिन्दितुं (chindituṃ), सिब्बिकुं (sibbituṃ), 'उ' प्रत्यय असताना 'व' चा 'ब' होतो, द्वित्व होऊन 'बुद्धुं' (buddhuṃ) बनते, त्याच्या जागी 'ध' होतो. बुज्झितुं (bujjhituṃ), 'यु' आगम. जानितुं (jānituṃ) - 'ञा' (ñā) धातू अवबोधन (जाणणे) अर्थी. जनितुं (janituṃ). जेतुं (jetuṃ), जिनितुं (jinituṃ). पत्तुं (pattuṃ), पापुणितुं (pāpuṇituṃ). केतुं (ketuṃ), किणितुं (kiṇituṃ). विनिच्छेतुं (vinicchetuṃ) - 'इ' चा 'ए' होतो, विनिच्छिनितुं (vinicchinituṃ). गहेतुं (gahetuṃ), गण्हितुं (gaṇhituṃ). चोरितुं (corituṃ), चोरेतुं (coretuṃ), चोरयितुं (corayituṃ); पालेतुं (pāletuṃ), पालयितुं (pālayituṃ). प्रयोजक (णिच्) अर्थी - भावेतुं (bhāvetuṃ), भावयितुं (bhāvayituṃ); कारेतुं (kāretuṃ), कारयितुं (kārayituṃ), कारापेतुं (kārāpetuṃ), कारापयितुं इच्छति (kārāpayituṃ icchati) इत्यादी. Evaṃ kriyatthakriyāyaṃ gamyamānāyaṃ, yathā suboddhuṃ vakkhāmi, evaṃ daṭṭhuṃ gacchati, gantu+mārabhati, gantuṃ payojeti, dassetu+māha iccādi. अशा प्रकारे क्रियार्थक क्रिया (दुसऱ्या क्रियेसाठी केलेली क्रिया) प्रतीत होत असताना, जसे की - 'सुबोद्धुं वक्खामि' (चांगले समजण्यासाठी मी सांगेन), तसेच 'दट्ठुं गच्छति' (पाहण्यासाठी जातो), 'गन्तुं आरभति' (जाण्यास सुरुवात करतो), 'गन्तुं पयोजेति' (जाण्यासाठी प्रवृत्त करतो), 'दस्सेतुं आह' (दाखवण्यासाठी म्हणाला) इत्यादी. Arahasakkādīsupi [Pg.299] siddhaṃ, tathā kāla samayavelāsu. Ko taṃ ninditu+marahati, rājā bhavitu+marahati, araho bhavaṃ vattuṃ, sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, bhassa dho. Kattuṃ sakkhissati. Bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ, abhabbo kātuṃ. Anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ, idaṃ kātuṃ anurūpaṃ, dānaṃ dātuṃ yuttaṃ, dātuṃ vattuñca labhati. Evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chindituṃ na ca kappati iccādi. Tathākālo bhuñjituṃ, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ. 'अरह' (arahati), 'सक्का' (sakkā) इत्यादी शब्दांच्या योगात आणि तसेच 'काल' (kāla), 'समय' (samaya), 'वेला' (velā) या शब्दांच्या योगातही हे प्रत्यय सिद्ध होतात. जसे की - 'को तं निन्दितुं अरहति' (त्याची निंदा करण्यास कोण योग्य आहे?), 'राजा भवितुं अरहति' (तो राजा होण्यास योग्य आहे), 'अरहो भवं वत्तुं' (आपण बोलण्यास योग्य आहात), 'सक्का जेतुं धनेन वा' (धनाने जिंकणे शक्य आहे), 'सक्का लद्धुं' (मिळवणे शक्य आहे - येथे 'भ' च्या जागी 'ध' होतो), 'कत्तुं सक्खिस्सति' (करण्यास समर्थ होईल), 'भब्बो नियामं ओक्कमितुं' (नियमात प्रवेश करण्यास योग्य), 'अभब्बो कातुं' (करण्यास अयोग्य), 'अनुच्छविको भवं दानं पटिग्गहेतुं' (आपण दान स्वीकारण्यास योग्य आहात), 'इदं कातुं अनुरूपं' (हे करण्यास अनुरूप आहे), 'दानं दातुं युत्तं' (दान देणे योग्य आहे), 'दातुं वत्तुञ्च लभति' (देण्यास आणि बोलण्यास मिळतो). तसेच 'वट्टति भासितुं' (बोलणे योग्य आहे), 'छिन्दितुं न च कप्पति' (कापणे योग्य नाही) इत्यादी. तसेच 'कालो भुञ्जितुं' (जेवण्याची वेळ), 'समयो भुञ्जितुं' (जेवण्याचा समय), 'वेला भुञ्जितुं' (जेवण्याची वेळ). Alamatthepi siddhaṃ, alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ. 'अलम्' (alam - पुरेसे/समर्थ) या अर्थी देखील हे प्रत्यय सिद्ध होतात. जसे की - 'अलमेव दानानि दातुं' (दान देण्यास समर्थच आहे), 'अलमेव पुञ्ञानि कातुं' (पुण्य करण्यास समर्थच आहे). 62. Paṭisedhe+laṃkhalūnaṃ ktuna ktvāna ktvā vā ६२. प्रतिषेध (मनाई) अर्थी 'अलं' (alaṃ) आणि 'खलु' (khalu) या शब्दांच्या योगात विकल्पेकरून 'क्तुन' (ktuna), 'क्त्वान' (ktvāna) आणि 'क्त्वा' (ktvā) हे प्रत्यय होतात. Alaṃ+khalusaddānaṃ paṭisedhanatthānaṃ payoge ktunādayo vā honti bhāve. Alaṃpubbo, su=savane, alaṃ savanaṃ katvā khalu savanaṃ katvāti alaṃ sotuna khalu sotuna alaṃ sutvāna khalu sutvāna alaṃ sutvā khalu sutvā. Nipātattā silopo. प्रतिषेध (मनाई) अर्थ असलेल्या 'अलं' (alaṃ) आणि 'खलु' (khalu) या शब्दांच्या प्रयोगात भाव अर्थी विकल्पेकरून 'क्तुन' (ktuna) इत्यादी प्रत्यय होतात. 'अलं' पूर्वपद असताना, 'सु' (su) धातू श्रवण (ऐकणे) अर्थी - 'अलं सवणं कत्वा' (ऐकणे पुरे झाले) किंवा 'खलु सवणं कत्वा' (नक्कीच ऐकणे पुरे झाले) या अर्थी - अलं सोतुन (alaṃ sotuna), खलु सोतुन (khalu sotuna); अलं सुत्वान (alaṃ sutvāna), खलु सुत्वान (khalu sutvāna); अलं सुत्वा (alaṃ sutvā), खलु सुत्वा (khalu sutvā) अशी रूपे बनतात. निपातत्वामुळे 'सि' (si) प्रत्ययाचा लोप होतो. 63. Pubbe+kakattukānaṃ ६३. जेव्हा अनेक क्रियांचा कर्ता एकच असतो, तेव्हा पूर्वकाळात (आधी घडलेल्या क्रियेसाठी) भाव अर्थी हे प्रत्यय होतात. Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve. ‘‘Tuṃtunā’’ dinā karassa ā, so kātuna kammaṃ gacchati, akātuna puññaṃ kilissanti. Ralope kammaṃ katvāna bhadrakaṃ, puññāni katvā saggaṃ gacchati. Abhisaṅkharaṇaṃ katvā abhisaṅkharitvā karitvā vā[Pg.300]. Tathā sibbitvā chādayitvā jānitvā dhammaṃ sutvā sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā pāpuṇitvā, kinitvā, jetvā jinitvā jitvā, coretvā corayitvā, pūjetvā pūjayitvā, tathā mettaṃ bhāvetvā bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā kārayitvā kārāpetvā kārāpayitvā saggaṃ gamissanti+ccādi. Pubbeti kiṃ, bhuñjati ca pacati ca. ‘‘Apatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu bhūdhātussa sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘‘Bhutvā bhutvā gacchatī’’ti imināva siddhaṃ, ābhikkhaññantu dvibbacanāva gamyate. Kathaṃ ‘‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchatī’’ti, ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ, yathā odanapākaṃ sayatīti. ज्या क्रियांचा कर्ता एकच असतो, त्यांपैकी जी क्रिया आधी घडते, त्या अर्थी भाववाचक 'तुन' (tuna) इत्यादी प्रत्यय होतात. 'तुंतुना' (tuṃtunā) इत्यादी सूत्राने 'कर' (kara) धातूच्या जागी 'आ' होतो, जसे की - 'सो कातुन कम्मं गच्छति' (तो काम करून जातो), 'अकातुन पुञ्ञं किलिस्सन्ति' (पुण्य न केल्यामुळे क्लेश पावतात). 'र' चा लोप झाल्यावर - 'कम्मं कत्वान भद्रकं' (चांगले काम करून), 'पुञ्ञानि कत्वा सग्गं गच्छति' (पुण्य करून स्वर्गात जातो). अभिसंस्कार करून - 'अभिसंखरित्वा' (abhisaṅkharitvā) किंवा 'करित्वा' (karitvā). तसेच - सिब्बित्व (sibbitvā), छादेत्वा (chādayitvā), जानित्वा (jānitvā), 'धम्मं सुत्वा' (dhammaṃ sutvā) किंवा 'सुत्वान धम्मं मोदति' (धम्म ऐकून आनंदित होतो), सुणित्वा (suṇitvā), पत्त्वा (patvā), पापुणित्वा (pāpuṇitvā), किणित्वा (kiṇitvā), जेत्वा (jetvā), जिनित्वा (jinitvā), जित्वा (jitvā), चोरेत्वा (coretvā), चोरयित्वा (corayitvā), पूजेत्वा (pūjetvā), पूजयित्वा (pūjayitvā); तसेच 'मेत्तं भावेत्वा' (mettaṃ bhāvetvā), 'भावयित्वा' (bhāvayitvā), 'विहारं कारेत्वा' (vihāraṃ kāretvā), 'कारयित्वा' (kārayitvā), 'कारापेत्वा' (kārāpetvā), 'कारापयित्वा सग्गं गमिस्सन्ति' (विहार बनवून स्वर्गात जातील) इत्यादी. 'पूर्वे' (आधी घडलेली क्रिया) असे का म्हटले आहे? कारण 'भुञ्जति च पचति च' (तो जेवतो आणि शिजवतो - येथे पूर्वकाळ स्पष्ट नाही). 'अपत्त्वा नदिं पब्बतो, अतिक्कम्म पब्बतं नदी' (नदीला न पोहोचता पर्वत आहे, पर्वताला ओलांडून नदी वाहते) इत्यादी उदाहरणांमध्ये 'भू' (bhū) धातूच्या अस्तित्वामुळे एककर्तुकत्व आणि पूर्वकालत्व समजून येते. 'भुत्वा भुत्वा गच्छति' (पुन्हा पुन्हा जेवून जातो) हे यानेच सिद्ध होते, पौनःपुन्य (वारंवारता) दर्शवण्यासाठी द्वित्व (दोनदा उच्चारणे) केले जाते. मग 'जीवग्गाहं अगाही, कायप्पचालकं गच्छति' (जिवंत पकडले, शरीर हलवत जातो) हे कसे सिद्ध होते? हे 'घञ्' (ghaṇ) प्रत्ययान्त क्रियाविशेषणाने सिद्ध होते, जसे की 'ओदनपाकं सयति' (भात शिजवत असताना झोपतो). 164. Pyo vā tvāssa samāse १६४. समासामध्ये 'त्वा' (tvā) प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'प्य' (pya) आदेश होतो. Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ti visesanattho. Abhipubbo pādisamāso, abhivadanaṃ katvā abhivādiya bhāsissaṃ. Tathā abhibhuyya, dvittarassāni. Si=saye – समासामध्ये 'त्वा' प्रत्ययाचा पर्याय म्हणून 'प्य' होतो. 'प्ये सिस्सा' या सूत्रातील 'प' कार हा विशेष अर्थासाठी आहे. 'अभि' उपसर्गपूर्वक 'पादि' (प्रादि) समास होऊन, 'अभिवंदन करून' या अर्थी 'अभिवानिया' (अभिवंद्य) असा प्रयोग होईल. तसेच 'अभिभूय' (अभिभूत करून) असा प्रयोग होतो, येथे द्वित्व आणि र्‍हस्वत्व होते. 'सि' धातू शयन करणे या अर्थी आहे – 88. Pye sissā ८८. प्ये सिस्सा Sissa ā hoti pyādese. Nissayanaṃ katvā nissāya. Pubbarūpe vibhajja vibhajiya. Disa=atisajjane, uddissa. Pavissa pavisiya pavisitvā, upanaya, atiseyya atisayitvā, ohāya ohitvā. Ādāya, dāssi+yaṅa, ādiya. Paṭṭhāya, viceyya, viññāya vijānitvā, samāseti kiṃ, patvā. Kvacā+ samāsepi [Pg.301] bahulādhikārā, lataṃ dantehi chindiya. Tathā bhuñjitvā. 'प्य' आदेश असताना 'सिस्सा' चा 'आ' होतो. 'निश्रय करून' या अर्थी 'निस्साय' (निश्रित्य). पूर्वरूप झाल्यावर 'विभज्ज' किंवा 'विभजिय' (विभागून). 'दिस' धातू अतिसर्जन (त्याग/निर्देश) अर्थी आहे, 'उद्दिस्स' (उद्देशून). 'पविस्स', 'पविसिय', 'पविसित्वा' (प्रवेश करून), 'उपनय', 'अतिसेय्य', 'अतिसयित्वा' (अतिशय शयन करून), 'ओहाय', 'ओहित्वा' (त्याग करून). 'आदाय' (घेऊन), 'दास्सि+यङ', 'आदिय'. 'पट्ठाय' (प्रारंभ करून), 'विचेय्य' (विचार करून), 'विञ्ञाय', 'विजानित्वा' (जाणून). 'समासात' असे का म्हटले? 'पत्वा' (प्राप्त करून) यासाठी. 'क्वचा' सूत्राने समासात नसतानाही बहुल अधिकारामुळे 'लतां दन्तेहि छिन्दिय' (वेलीला दातांनी तोडून) असा प्रयोग होतो. तसेच 'भुञ्जित्वा' (भोजन करून). 165. Tuṃ+yānā १६५. तुं+याना Tvāssa vā tuṃ+yānā honti samāse kvaci. Abhiharaṇaṃ katvā abhihaṭṭhuṃ, abhiharitvā, pādisamāso, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭho pararūpādi ca. Anumodanaṃ katvā anumodiyāna anumoditvā vā, kānubandhepi ‘‘vā kvacī’’ti vikappattā ‘‘lahussupantassā’’ti okāro. Kvacā+samāsepi bahulādhikārā, daṭṭhuṃ, disato tvāssa tumādese disassa dasa. Aññatra ‘‘disā vāna+vā sa cā’’ti tvāssa vāna+vā sa honti, disvā. Evaṃ labhanaṃ katvā laddhā dhanaṃtiādīsu tassa dho bhavati. समासामध्ये 'त्वा' प्रत्ययाचा पर्याय म्हणून काही वेळा 'तुं' आणि 'याना' हे प्रत्यय होतात. 'अभिहरण करून' या अर्थी 'अभिहट्ठुं', 'अभिहरित्वा' असा प्रादि समास होतो. 'पुच्छादितो' या सूत्राने 'त' चा 'ठ' आणि पररूप इत्यादी कार्ये होतात. 'अनुमोदन करून' या अर्थी 'अनुमोदियान' किंवा 'अनुमोदित्वा' असा प्रयोग होतो. 'क' अनुबंध असतानाही 'वा क्वचि' या सूत्राच्या विकल्पत्वामुळे 'लहुस्सुपन्तस्स' या सूत्राने 'ओ' कार होतो. समासात नसतानाही बहुल अधिकारामुळे 'दट्ठुं' (पाहण्यासाठी) असा प्रयोग होतो, 'दिस' धातूहून 'त्वा' प्रत्ययाचा 'तुं' आदेश झाल्यावर 'दिस' चा 'दस' होतो. इतर ठिकाणी 'दिसा वान+वा स चा' या सूत्राने 'त्वा' प्रत्ययाचे 'वान', 'वा' आणि 'स' हे आदेश होऊन 'दिस्वा' (पाहून) असा प्रयोग होतो. याचप्रमाणे 'लाभ करून' या अर्थी 'लद्धा धनं' (धन मिळवून) इत्यादींमध्ये 'त' चा 'ध' होतो. Iti payogasiddhiyaṃ khādikaṇḍo sattamo. अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील सातवा 'खादिकांड' समाप्त झाला. Payogasiddhi nigamanaṃ प्रयोगसिद्धी उपसंहार (निगमन) 1. १. Ye [Pg.302] nantatantaratanākaramanthanena,Manthācalollasitañāṇavarena laddhā; Sārāmatā+tisukhitā sukhayanti ca+ññe,Te me jayanti guravo guravo guṇehi. ज्यांनी अनंत शास्त्ररूपी रत्नाकराच्या (समुद्राच्या) मंथनाने, मन्दराचलाप्रमाणे शोभणाऱ्या आपल्या श्रेष्ठ ज्ञानाद्वारे श्रेष्ठ अमृतरूपी सार प्राप्त केले आहे, जे स्वतः अत्यंत सुखी आहेत आणि इतरांनाही सुखी करतात, ते गुणांनी थोर असणारे माझे गुरुदेव विजयी होवोत. 2. २. Yassa sādhuguṇubbhūta-kitti sabbatta patthaṭā; Moggallāno mahāpañño, jayatī so ha sabbadā. ज्यांची सत्गुणांमुळे निर्माण झालेली कीर्ती सर्वत्र पसरलेली आहे, ते महाप्राज्ञ मोग्गल्लान (महाथेर) नेहमीच विजयी होवोत. 3. ३. Paramappicchatā+neka-santosūpasamesinaṃ; Sucisalekhavuttīnaṃ, sadā+raññanivāsinaṃ. जे अत्यंत अल्पेच्छता (कमी इच्छा असणे), अनेक प्रकारचे समाधान आणि शांततेचे अभिलाषी आहेत, ज्यांचे वर्तन अत्यंत शुद्ध आणि संलेख (संयमपूर्ण) आहे, जे नेहमी अरण्यात निवास करणारे आहेत, 4. ४. Sāsanujotakārīna+māceratta+mupāgataṃ; Udumbaragirīkhyātā+yatanaṃ yatipuṅgavaṃ. जे शासनाला (बुद्ध शासनाला) प्रकाशित करणारे आहेत, ज्यांनी आचार्यपद प्राप्त केले आहे, जे 'उदुंबरगिरी' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या आयतनाचे (विहाराचे) यतिश्रेष्ठ (संन्यासी श्रेष्ठ) आहेत, 5. ५. Medhaṅkaroti ākhyāta-nāmadheyyaṃ tapodhanaṃ; Theraṃ thiradayā medhā-nidhānaṃ sādhu pūjitaṃ. ज्यांचे नाव 'मेधंकर' असे प्रसिद्ध आहे, जे तपोधान आहेत, जे दृढ करुणा आणि प्रज्ञेचे भांडार आहेत, अशा साधू पूजित थेरांना, 6. ६. Sissaṃ sahāya+māgamma, kalyāṇamitta+mattano; Sodhetuṃ sāsanaṃ satthu, parakkama+makāsi yo. ज्यांनी आपल्या शिष्याला आणि कल्याणामित्राला सोबत घेऊन, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाचे शुद्धीकरण करण्यासाठी पराक्रम (प्रयत्न) केला, 7. ७. Saṅgharakkhitanāmena, mahātherena dhīmatā; Nivāsabhūtenā+neka-guṇāna+ppicchatādinaṃ. अल्पेच्छता इत्यादी अनेक गुणांचे निवासस्थान असलेल्या, 'संघरक्षित' नावाच्या बुद्धिमान महाथेरांनी, 8. ८. Moggallānabyākaraṇa-payogakkamasādhakā; Ettāvatā katā esā, payogasiddhi niṭṭhitā. मोग्गल्लान व्याकरणाच्या प्रयोगक्रमाला सिद्ध करणारी ही 'प्रयोगसिद्धी' एवढ्या भागासह रचली गेली असून ती येथे पूर्ण झाली आहे. 9. ९. Teneva [Pg.303] racitā sādhu, sāsanodayakārinā; Khuddasikkhāya ṭīkā ca, tathā sambandhacintanā. त्याच बुद्ध शासनाचा उदय करणाऱ्या (संघरक्षित महाथेरांनी) 'खुद्दसिक्खा' ची उत्तम टीका आणि तसेच 'संबंधचिंता' ची रचना केली. 10. १०. Susaddasiddhiṃ yo yoga-nicchayaṃ sabbhi vaṇṇitaṃ; Akā subodhālaṅkāraṃ, tathā sambandhacintanaṃ. ज्यांनी सज्जनांद्वारे प्रशंसित अशा व्याकरण नियमांच्या निश्चयाने युक्त 'सुसद्दसिद्धी' ची रचना केली, तसेच 'सुबोधालंकार' आणि 'संबंधचिंता' ची रचना केली. 11. ११. Satthasañcitapuññena, nibbānasādhakaṃ hitaṃ; Sādhento lokanāthassa, saddhammo tiṭṭhataṃ ciranti. या ग्रंथाच्या रचनेने संचित झालेल्या पुण्याच्या प्रभावाने, निर्वाण साधणारे हित साध्य करत, लोकनाथांचा (बुद्धांचा) सद्धम्म चिरकाळ टिकून राहो. Iti saṅgharakkhitamahāsāmitherapādaviracitā अशा प्रकारे महास्वामी संघरक्षित महाथेरांनी रचलेली Payogasiddhi niṭṭhitā. प्रयोगसिद्धी समाप्त झाली. (Visesalakkhaṇaṃ). Yathāvuttānaṃ pana payogasiddhinigamana gāthānaṃ ekādasannaṃ pubbeyeva vakkhamānā imā gāthāyo dissanti porāṇe sīhaḷamūlapayogasiddhipāṭhe. Tā ca gāthāyo pacchā sīhaḷamūlapayogasiddhisaṃsodhakena medhaṅkaroti garūhi gahitanāmadheyyena therena pakkhittāti veditabbā, tasmā mayaṃ tā gāthāyo sabbapacchāyeva imasmiṃ-ṭhāne ṭhapema. Tā pana gāthāyo katamāti ce – (विशेष लक्षण). पूर्वी सांगितलेल्या प्रयोगसिद्धीच्या उपसंहाराच्या अकरा गाथांच्या आधीच, प्राचीन सिंहळी मूळ प्रयोगसिद्धीच्या पाठात खालील गाथा दिसून येतात. त्या गाथा नंतर सिंहळी मूळ प्रयोगसिद्धीचे संशोधक आणि 'मेधंकर' हे नाव धारण करणाऱ्या पूज्य थेरांनी समाविष्ट केल्या आहेत असे समजावे. म्हणूनच आम्ही त्या गाथा सर्वात शेवटी या ठिकाणी ठेवत आहोत. त्या गाथा कोणत्या आहेत असे विचारल्यास – 1. १. Cāgavikkamasaddhānu-sampannaguṇasāmino; Parakkamanarindassa, sīhaḷindassa dhīmato. त्याग, पराक्रम आणि श्रद्धा यांनी संपन्न गुणांचे स्वामी असलेल्या, बुद्धिमान सिंहळ नरेश पराक्रम राजाच्या, 2. २. Atrajenā+nujātena, bhūpālakulaketunā; Disantapatthaṭodāra-vikkamena yasassinā. त्यांच्या कुळात जन्मलेल्या, राजांच्या कुळाचे केतू (ध्वज) असलेल्या, ज्यांचा उदार पराक्रम दिशादिशांत पसरलेला आहे अशा यशस्वी, 3. ३. Bhuvanekabhujavhena, mahārājena dhīmatā; Catupaccayadānena, satataṃ samupaṭṭhito. 'भुवनेकभुज' या नावाच्या बुद्धिमान महाराजांद्वारे चार प्रत्ययांच्या (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य) दानाने सतत सेवा-उपासना केली गेलेले, 4. ४. ‘‘Jambudoṇī’’ti [Pg.304] vikhyātā –Vāse nivasato sato; Sumaṅgalamahatthera –Sāmino sucivuttino. 'जंबुदोणी' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या निवासस्थानी राहणारे, अत्यंत शुद्ध चारित्र्य असलेले महास्वामी सुमंगल महाथेर, 5. ५. Vaṃse visuddhe saṃjāto,Panthasenāsane rato; Pariyattimahāsindhu –Niyyāmakadhurandharo. विशुद्ध वंशात जन्मलेले, अरण्यवासात (पंथसेनासनात) रममाण असणारे, परियत्ती (बुद्धवचन) रूपी महासागराचे कुशल नावाडी (धुरंधर) असणारे, 5. ५. Appicchādiguṇūpeto, jinasāsanamāmako; Vaneratamahatthero, medhaṅkarasamavhayo. अल्पेच्छता इत्यादी गुणांनी युक्त, जिनशासनाचे (बुद्धशासनाचे) प्रेमी, अरण्यात रमणारे 'मेधंकर' नावाचे महाथेर, 6. ६. Pāṭavatthāya bhikkhūnaṃ, vinaye suvisārado; Payogasiddhiṃ sodhayi, sadā sappaññagocaraṃ. भिक्खूंच्या कौशल्यासाठी, विनयात अत्यंत विशारद (कुशल) असलेल्या त्यांनी, सुज्ञांच्या बुद्धीचा विषय असलेल्या या 'प्रयोगसिद्धी' चे संशोधन केले. 7. ७. Imaṃ likhitapuññena, mettekyaṃ upasaṃkami; Patiṭṭhahitvā saraṇe, suppatiṭṭhāmi sāsaneti. हा ग्रंथ लिहिण्याच्या पुण्याने मी मैत्रेय बुद्धांच्या चरणी जाईन आणि शरणामध्ये प्रतिष्ठित होऊन बुद्ध शासनात चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होईन. Payogasiddhisiddhaṃ. प्रयोगसिद्धी सिद्ध झाली (पूर्ण झाली).
မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi