Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

Payogasiddhipāḷi

បយោគសិទ្ធិបាឡី

1. Saññādikaṇḍa

១. សញ្ញាទិកណ្ឌ

Siddha-mbatthuṃ sammā vande

ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំដោយប្រពៃ នូវព្រះសិទ្ធត្ថវត្ថុ (ព្រះរតនត្រ័យដ៏សម្រេចប្រយោជន៍)។

Ganthārambhakathā

គន្ថារម្ភកថា

Siddha+miṭṭhadadaṃ [Pg.1] buddhaṃ, dhammaṃ maṇiṃva svatthadaṃ;

Saṅghañca sādaraṃ natvā, payogasiddhi vuccate.

ខ្ញុំព្រះករុណា ថ្វាយបង្គំដោយគោរព នូវព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ព្រះអង្គប្រទាននូវសេចក្តីសម្រេច និងផលដ៏ជាទីគាប់ចិត្ត នូវព្រះធម៌ប្រៀបដូចជាកែវមណីដែលប្រទាននូវសេចក្តីសួស្តី និងនូវព្រះសង្ឃ ហើយនឹងពោលនូវគម្ពីរបយោគសិទ្ធិ។

Pabhāvo moggallānassa, byākaraṇe ca peṭake;

Nisseseva kabbātitto, aho acchariyo vata.

ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ហ្ន៎ អានុភាពរបស់ព្រះមោគ្គល្លានត្ថេរ ក្នុងវ្យាករណ៍ និងក្នុងព្រះត្រៃបិដក ហាក់ដូចជាឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយកាព្យ (កាព្យសាស្ត្រ) ទាំងស្រុង។

Vuttañhi pubbasīhaḷācariya+pācariyehi –

ព្រោះថា ពាក្យនេះ ព្រះបុព្វសីហឡាចារ្យ និងព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយ បានពោលទុកថា៖

Yā satti pāṇine yā ca, candra+kātyāyanādisu;

Sā+yaṃ muttimatī maññe, moggallāyanarūpinī-ti.

«សក្តិ (សមត្ថភាព) ណា មាននៅក្នុងសំណាក់ព្រះបាណិនិ និងសក្តិណា មាននៅក្នុងសំណាក់ព្រះចន្ទ្រ និងព្រះកាត្យាយនៈជាដើម ខ្ញុំយល់ថា សក្តិនោះឯង មានរូបរាងកាយដ៏រស់រវើក ក្នុងរូបភាពនៃព្រះមោគ្គល្លាន»។

Suttaṃ vutti ca teneva, katā ekena pañcikā;

Tasmā+ssa sattha+maññehi, supasaṭṭhaṃ+tisundaraṃ.

ព្រះសូត្រ វុត្តិ និងបញ្ចិកា ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយព្រះថេរៈអង្គនោះតែមួយអង្គឯង ហេតុនោះ គម្ពីររបស់ព្រះអង្គនេះ ទើបជាគម្ពីរដែលអ្នកប្រាជ្ញដទៃសរសើរយ៉ាងក្រៃលែង និងល្អប្រពៃបំផុត។

Tamhi ca dubbidhaṃ ñeyyaṃ, suttaṃ kammatthabhedato;

Tesvā+di mītisaddena, dutiyaṃ tippakārato.

ក្នុងគម្ពីរនោះ ព្រះសូត្រ គប្បីដឹងថាមានពីរយ៉ាង ដោយការបែងចែកតាមកម្ម និងអត្ថ។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ សូត្រទីមួយ (ដឹងបាន) ដោយសព្ទមាន 'មិ' ជាដើម សូត្រទីពីរ (ដឹងបាន) ដោយប្រការ ៣ យ៉ាង។

Suvisadaṃ pakāsetvā, subodha+mākumārakaṃ;

Byāpikāvaḷiyā kassaṃ, taṃ suṇātha samāhitāti.

ខ្ញុំនឹងធ្វើការសម្តែងឲ្យច្បាស់លាស់ ឲ្យងាយយល់ រហូតដល់កុមារតូចៗក៏អាចយល់បាន ដោយការរៀបរាប់ជាលំដាប់លំដោយដ៏ផ្សព្វផ្សាយ សូមអ្នកទាំងឡាយចូរមានចិត្តតម្កល់មាំ ស្តាប់នូវគម្ពីរនោះចុះ។

1. Aādayo titālīsa vaṇṇā

១. អក្សរ ៤៣ តួ មានអក្សរ 'អ' ជាដើម ហៅថា វណ្ណៈ

Akārādayo [Pg.2] niggahītantā tecattālīsakkharā vaṇṇā nāma honti. Taṃ yathā a, ā, i, ī, u, ū, e, ऐ, o, औ, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho ‘‘e ona+ma vaṇṇe’’ti. Titālīsāti vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti, tena ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādi siddhaṃ.

អក្សរ ៤៣ តួ មានអក្សរ 'អ' ជាដើម រហូតដល់ 'និគ្គហិត' ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា វណ្ណៈ។ វណ្ណៈទាំងនោះ គឺ៖ អ, អា, ឥ, អី, ឧ, ဦ, ឯ, ឰ, ឱ, ឳ, ក, ខ, គ, ឃ, ង, ច, ឆ, ជ, ឈ, ញ, ដ, ឋ, ឌ, ឍ, ណ, ត, ថ, ទ, ធ, ន, ប, ផ, ព, ភ, ម, យ, រ, ល, វ, ស, ហ, ឡ, អំ។ ដោយពាក្យនោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍) ដូចជាក្នុងសូត្រថា «ឯ ឱនម វណ្ណេ» ជាដើម។ ពាក្យថា «៤៣» នេះ ញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវការលុបវណ្ណៈក្នុងទីខ្លះ ហេតុនោះ ពាក្យជាដើមថា «បដិសង្ខា យោនិសោ» ទើបសម្រេចបាន។

Akāro ādi mariyādabhūto yesaṃ te aādayo. Tayo ca cattālīsa ceti titālīsa, iminā nipātanena vā catabhāgalopo. Vaṇṇīyati attho etehīti vaṇṇā.

អក្សរទាំងឡាយណា មានអក្សរ 'អ' ជាដើម និងជាទីកំណត់ ហេតុនោះ អក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា 'អអាទិ' (មានអក្សរ អ និង អា ជាដើម)។ ៣ និង ៤០ ឈ្មោះថា ៤៣ (តិតាលីសៈ) ដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាត) នេះ ឬក៏លុបភាគទីបួនចេញ។ អត្ថទាំងឡាយ តែងត្រូវគេសម្តែង (ឬពណ៌នា) ដោយអក្សរទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ អក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា 'វណ្ណៈ'។

Etthā+ha – ‘‘kasmā ācariyakaccāyanādīhi viya ekacattālīsakkharāna+makkharasañña+makatvā titālīsakkharānaṃ vaṇṇasaññā katā’’ti. Vuccate –

ក្នុងទីនេះ មានចោទសួរថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាមិនធ្វើការកំណត់ឈ្មោះថា 'អក្ខរៈ' ចំពោះអក្សរ ៤១ តួ ដូចជាព្រះអាចារ្យកច្ចាយនៈជាដើម ប៉ុន្តែបែរជាធ្វើការកំណត់ឈ្មោះថា 'វណ្ណៈ' ចំពោះអក្សរ ៤៣ តួទៅវិញ?»។ ឆ្លើយថា៖

Sā māgadhī mūlabhāsā, narā yāyā+dikappikā;

Brahmāno cā-sutālāpā, sambuddhā cāpi bhāsareti –

«ភាសាមគធៈនោះឯង ជាភាសាដើម ដែលមនុស្សក្នុងដើមកប្បក្តី ពួកព្រហ្មដែលមិនទាន់បានឮពាក្យនិយាយរបស់ដទៃក្តី ព្រះសម្ពុទ្ធទាំងឡាយក្តី តែងតែត្រាស់សម្តែង»។

Vacanato māgadhikānaṃ ettha, seyyo, oṭṭho, sotthi-tyādīsupi asesabyāpikānaṃ titālīsakkharānaṃva ujukānvatthappakkharaguṇikā, neva pana ‘rukkhā vanaṃ’tyādo viya avayave samudāyavohāro, ‘samuddo mayā diṭṭho’tyādo viya ca samudāye avayavavohāroti dassetuṃ paccekaṃ vaṇṇasaññā katāti.

ពីព្រោះព្រះតម្រាស់នោះ ក្នុងភាសាមគធៈនេះ សូម្បីក្នុងពាក្យថា សេយ្យោ, ឱដ្ឋោ, សោត្ថិ ជាដើម ក៏មានគុណនៃអក្សរដ៏សមស្របតាមសេចក្តីដោយត្រង់ នៃអក្សរទាំង ៤៣ តួ ដែលផ្សព្វផ្សាយមិនមានសេសសល់ មិនមែនជាការហៅឈ្មោះចំណែកតូចក្នុងចំណែកធំ ដូចជាពាក្យថា 'ដើមឈើទាំងឡាយជាព្រៃ' នោះទេ ហើយក៏មិនមែនជាការហៅឈ្មោះចំណែកធំក្នុងចំណែកតូច ដូចជាពាក្យថា 'សមុទ្រ ខ្ញុំបានឃើញហើយ' នោះដែរ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបលោកធ្វើការកំណត់ឈ្មោះថា 'វណ្ណៈ' ដល់អក្សរនីមួយៗ។

‘‘Sakkaccasavanaṃ buddhasāsanasampattī’’ti ‘‘sithiladhanitādi akkharavipattiyañhi atthassa dunnayatā hotī’’ti ca yasmā vuttaṃ.

ព្រោះហេតុតែលោកពោលទុកថា «ការស្តាប់ដោយគោរព ជាការសម្រេចក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា» និងពោលថា «ព្រោះថា កាលបើមានការវិបត្តិនៃអក្ខរៈ មានសំឡេងធូរ (សិថិល) និងសំឡេងខ្លាំង (ធនិត) ជាដើម ការយល់ដឹងនូវអត្ថ ក៏រមែងលំបាក»។

Tasmā [Pg.3] akkharakosallaṃ, sampādeyya vicakkhaṇo;

Upaṭṭhahaṃ garuṃ sammā, uṭṭhānādīhi pañcahi.

ហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា គប្បីញ៉ាំងភាពឈ្លាសវៃក្នុងអក្ខរៈឲ្យសម្រេច ដោយការចូលទៅបម្រើគ្រូដោយប្រពៃ ដោយធម៌ ៥ ប្រការ មានការក្រោកឈរទទួលជាដើម។

Tattha akārādīna+manukkamo pane+sa ṭhānādikkamasannissito. Tathā hi ṭhāna+karaṇa+payatanehi vaṇṇā jāyanti. Tattha cha ṭhānāni kaṇṭha+tālu+muddha+danta+oṭṭha+nāsikāvasena.

ក្នុងអក្សរទាំងនោះ លំដាប់នៃអក្សរមាន 'អ' ជាដើមនេះ គឺអាស្រ័យទៅតាមលំដាប់នៃឋាន (ទីកើត) ជាដើម។ ព្រោះថា វណ្ណៈទាំងឡាយ រមែងកើតឡើងដោយ ឋាន ករណៈ និងបយតនៈ។ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ ឋាន មាន ៦ យ៉ាង គឺ៖ កោដ្ឋ (ក), តាលុ (ពិដាន), មុទ្ធា (ក្បាល), ទន្ត (ធ្មេញ), ឱដ្ឋ (បបូរមាត់) និងនាសិកា (ច្រមុះ)។

Tattha avaṇṇa+kavagga+hānaṃ kaṇṭho ṭhānaṃ, ivaṇṇa+cavagga+yānaṃ tālu, ṭavagga+ra+ḷānaṃ muddhā, tavagga+la+sānaṃ dantā, uvaṇṇa+pavaggānaṃ oṭṭho, e vaṇṇassa kaṇṭhatālū, o vaṇṇassa kaṇṭho+ṭṭhā, vakārassa danto+ṭṭhā, niggahītassa nāsikā, ṅa, ñña, ṇa, na, mānaṃ sakaṭhānaṃ nāsikā ca. Ettha ca –

ក្នុងឋានទាំងនោះ អវណ្ណៈ (អ, អា), កវគ្គ (ក, ខ, គ, ឃ, ង) និងហការៈ មានកោដ្ឋ (ក) ជាឋាន; ឥវណ្ណៈ (ឥ, អី), ចវគ្គ (ច, ឆ, ជ, ឈ, ញ) និងយការៈ មានតាលុ (ពិដាន) ជាឋាន; ឋវគ្គ (ដ, ឋ, ឌ, ឍ, ណ), រការៈ និងឡការៈ មានមុទ្ធា ជាឋាន; តវគ្គ (ត, ថ, ទ, ធ, ន), លការៈ និងសការៈ មានទន្ត (ធ្មេញ) ជាឋាន; ឧវណ្ណៈ (ឧ, ဦ) និងបវគ្គ (ប, ផ, ព, ភ, ម) មានឱដ្ឋ (បបូរមាត់) ជាឋាន; ឯវណ្ណៈ មានកោដ្ឋនិងតាលុជាឋាន; ឱវណ្ណៈ មានកោដ្ឋនិងឱដ្ឋជាឋាន; វការៈ មានទន្តនិងឱដ្ឋជាឋាន; និគ្គហិត មាននាសិកា (ច្រមុះ) ជាឋាន; ចំណែកឯ ង, ញ, ណ, ន, ម មានឋានផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ខ្លួន និងនាសិកាផង។ ហើយក្នុងទីនេះទៀតសោត៖

Hakāro pañcameheva, antaṭṭhāhi ca saṃyuto;

Oraso iti viññeyyo, kaṇṭhajo tadasaṃyuto.

«ហការៈ ដែលផ្សំជាមួយតួអក្សរទី ៥ ទាំងឡាយក្តី ជាមួយអន្តស្ថៈ (យ, រ, ល, វ) ទាំងឡាយក្តី គប្បីដឹងថា កើតអំពីទ្រូង (ឱរសៈ) ប៉ុន្តែបើមិនបានផ្សំជាមួយតួអក្សរទាំងនោះទេ រមែងកើតអំពីក (កណ្ឋជៈ)»។

Yathā avaṅhoti (avaṅa hoti., tañhi, taṇhā, pubbanho, amhe, guyhaṃ, gārayhā, ārulho, bahvakkharanti.

ដូចជាពាក្យថា អវង្ហោតិ (អវង្ហោ ហោតិ), តញ្ហិ, តណ្ហា, បុព្វណ្ហោ, អម្ហេ, គុយហំ, គារយ្ហា, អារុឡ្ហោ, ពហ្វក្ខរំ ជាដើម។

Karaṇaṃ –

ករណៈ (គ្រឿងធ្វើសំឡេង) ៖

Jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ,Jivhopaggaṃ muddhajānaṃ,Jivhaggaṃ dantajānaṃ se-Sā sakaṭhānakaraṇā.

«កណ្តាលអណ្តាត ជាករណៈនៃអក្សរដែលកើតអំពីពិដាន (តាលុជៈ), ផ្នែកជិតចុងអណ្តាត ជាករណៈនៃអក្សរដែលកើតអំពីមុទ្ធា (មុទ្ធជៈ), ចុងអណ្តាត ជាករណៈនៃអក្សរដែលកើតអំពីធ្មេញ (ទន្តជៈ), ចំណែកអក្សរដែលសេសសល់ មានឋានរបស់ខ្លួនជាករណៈ»។

Vaṇṇānaṃ uccāraṇussāho payatanaṃ, taṃ kiṃ – saṃvutādikaraṇaviseso, saṃvutatta+makārassa, vivaṭattaṃ sesasarānaṃ sakāra+hakārānañca, phuṭṭhattaṃ vaggānaṃ, īsaṃphuṭṭhattaṃ ya+ra+la+vānaṃ.

សេចក្តីព្យាយាមក្នុងការបញ្ចេញសំឡេងវណ្ណៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បយតនៈ។ បយតនៈនោះ តើដូចម្តេច? គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការធ្វើសំឡេង មានការបិទ (សំវុតៈ) ជាដើម គឺភាពជាសំឡេងបិទនៃអក្សរ 'អ', ភាពជាសំឡេងបើក (វិវដៈ) នៃស្រៈដែលសេសសល់ និងសការៈ ហការៈ, ភាពជាសំឡេងប៉ះ (ផុដ្ឋៈ) នៃអក្សរវគ្គទាំងឡាយ, ភាពជាសំឡេងប៉ះបន្តិចបន្តួច (អ៊ីសំផុដ្ឋៈ) នៃអក្សរ យ, រ, ល, វ។

Evaṃ ṭhāna+karaṇa+payatana+suti kālabhinnesu akkharesu sarā nissayā, itare nissitā. Tattha –

កាលបើអក្ខរៈទាំងឡាយ ខុសប្លែកគ្នាដោយ ឋាន, ករណៈ, បយតនៈ, សុតិ (ការឮ) និងកាល (ខ្នាតពេល) យ៉ាងនេះហើយ ស្រៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទីអាស្រ័យ (និស្សយៈ), អក្សរក្រៅពីនេះ (ព្យញ្ជនៈ) ឈ្មោះថា អ្នកអាស្រ័យ (និស្សិតៈ)។ ក្នុងចំណោមអក្សរទាំងនោះ៖

Nissayā+do [Pg.4] sarā vuttā, nissitā byañjanā tato;

Vagge+kajā bahuttā+do, tato ṭhāna+lahukkamā.

«ស្រៈទាំងឡាយដែលជាទីអាស្រ័យ លោកពោលទុកមុន បន្ទាប់មក ទើបពោលព្យញ្ជនៈដែលជាអ្នកអាស្រ័យ; ក្នុងវគ្គនីមួយៗ លោកពោលតួអក្សរដែលមានច្រើនមុន បន្ទាប់មក ទើបពោលតាមលំដាប់នៃឋាន និងភាពស្រាល (លហុ)»។

‘‘Aādayo’’ti vattate yāva ‘‘bindu niggahīta’’nti. Tañca kho ‘‘atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti sattamyanta+mabhisambandhīyate, ‘‘vaṇṇā’’ti vattate –

ពាក្យថា «អអាទយោ» តែងតែតាមទៅ រហូតដល់ពាក្យថា «ពិន្ទុ និគ្គហីតំ»។ ហើយពាក្យនោះឯង តែងភ្ជាប់ទៅជាសត្តមីវិភត្តិ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា «ការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិដោយអំណាចនៃអត្ថ» ចំណែកពាក្យថា «វណ្ណា» ក៏តាមទៅដែរ៖

2. Dasā+do sarā

២. ស្រៈ ១០ តួខាងដើម

Aādīsvā+dimhi niddiṭṭhā odantā dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Yathā a ā, i ī, u ū, e ऐ, o औ. Saranti=sappadhānabhāvena pavattanti, byañjane vā sārentīti sarā.

ក្នុងចំណោមអក្សរមាន 'អ' ជាដើម វណ្ណៈ ១០ តួ ដែលលោកសម្តែងទុកក្នុងខាងដើម មានអក្សរ 'ឱ' (និង ឳ) ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ស្រៈ។ ដូចជា អ, អា, ឥ, អី, ឧ, ဦ, ឯ, ឰ, ឱ, ឳ។ ស្រៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា 'សរៈ' ព្រោះអត្ថថា តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាប្រធាន (សរន្តិ) ឬញ៉ាំងព្យញ្ជនៈឲ្យបញ្ចេញសំឡេងបាន (សារេន្តិ)។

‘‘Dasā+do sarā’’ti vattate.

ពាក្យថា «ទសាទោ សរា» តែងតាមទៅ។

3. Dve dve savaṇṇā

៣. ពីរៗតួ ជាសវណ្ណៈ

Aādīsvā+dimesu dasasu dve dve savaṇṇā nāma honti yathākkamaṃ. Yathā a āiti, i īiti, u ū iti, e eiti, o, oiti. Samānā sadisā vaṇṇā savaṇṇā, samānattañca ṭhānato. ‘‘Dve dve’’ti vattate vakkhamānesu dvīsu.

ក្នុងចំណោមស្រៈ ១០ តួខាងដើមនោះ ពីរៗតួ ឈ្មោះថា សវណ្ណៈ (មានវណ្ណៈដូចគ្នា) តាមលំដាប់។ ដូចជា អ និង អា, ឥ និង អី, ឧ និង ဦ, ឯ និង ឯ, ឱ និង ឱ។ វណ្ណៈទាំងឡាយដែលស្មើគ្នា គឺដូចគ្នា ឈ្មោះថា សវណ្ណៈ ហើយភាពស្មើគ្នានោះ គឺដោយសារឋាន។ ពាក្យថា «ទ្វេ ទ្វេ» (ពីរៗ) តែងតាមទៅក្នុងពាក្យពីរម៉ាត់ដែលនឹងពោលខាងមុខ។

4. Pubbo rasso

៤. តួខាងដើម ជាលហុ (រស្សៈ)

Tesveva dasasu ye dve dve savaṇṇā, tesu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Yathā a i u e o. Tesu ‘saṃyogato pubbāva dissanti dve panantimā’ta dassetuṃ tattha sādhuttā tesampi idha saṅgaho, yathā ettha seyyo oṭṭho sotthi. Rassakālayogā tabbantatāya vā [Pg.5] rassā. Rassakālo nāma accharāsaṅghāto akkhinimmilanasaṅkhāto vā kālo, tena ekamatto rasso, dvimatto dīgho, aḍḍhamatto byañjano. Chandasi diyaḍḍhamattampi rassanti gaṇhanti ācariyā.

ក្នុងចំណោមស្រៈ ១០ តួដដែលនោះ ស្រៈណាដែលជាសវណ្ណៈពីរៗតួ ក្នុងសវណ្ណៈទាំងនោះ ស្រៈណាដែលនៅខាងដើម ស្រៈនោះៗ ឈ្មោះថា រស្សៈ។ ដូចជា អ, ឥ, ឧ, ឯ, ឱ។ ក្នុងស្រៈទាំងនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា «ស្រៈពីរតួខាងចុង តែងប្រាកដជាស្រៈនៅខាងដើមនៃសំយោគ» ព្រោះភាពជាស្រៈត្រឹមត្រូវក្នុងទីនោះ ទើបលោកសង្គ្រោះយកស្រៈទាំងនោះមកក្នុងទីនេះដែរ ដូចជាពាក្យក្នុងទីនេះថា សេយ្យោ, ឱដ្ឋោ, សោត្ថិ។ ស្រៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រស្សៈ ព្រោះប្រកបដោយខ្នាតពេលខ្លី (រស្សកាល) ឬព្រោះមានខ្នាតពេលខ្លីនោះជាទីបំផុត។ ខ្នាតពេលខ្លី គឺខ្នាតពេលស្មើនឹងការខ្ទប់ម្រាមដៃ ឬស្មើនឹងការធ្មេចភ្នែក ហេតុនោះ ស្រៈរស្សៈ មានខ្នាត ១ មាត្រា, ស្រៈទីឃៈ មានខ្នាត ២ មាត្រា, ព្យញ្ជនៈ មានខ្នាតកន្លះមាត្រា (១/២)។ ក្នុងក្បួនឆន្ទៈ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយ តែងកាន់យកសូម្បីខ្នាតពេលមួយមាត្រាកន្លះ (១ មាត្រានិងកន្លះ) ថាជារស្សៈដែរ។

5. Paro dīgho

៥. តួខាងចុង ជាទីឃៈ

Aādīsvā+dibhūtesu dasasu ye dve dve savaṇṇā, tesu yo yo paro, so so dīghasañño hoti. Taṃ yathā ā ī ū e o. Dīghakālayogā tabbantatāya vā dīghā.

ក្នុងចំណោមស្រៈ ១០ តួខាងដើមនោះ ស្រៈណាដែលជាសវណ្ណៈពីរៗតួ ក្នុងសវណ្ណៈទាំងនោះ ស្រៈណាដែលនៅខាងចុង ស្រៈនោះៗ ឈ្មោះថា ទីឃៈ។ ដូចជា អា, អី, ဦ, ឯ, ឱ។ ស្រៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទីឃៈ ព្រោះប្រកបដោយខ្នាតពេលវែង (ទីឃកាល) ឬព្រោះមានខ្នាតពេលវែងនោះជាទីបំផុត។

6. Kādayo byañjanā

៦. អក្សរមាន 'ក' ជាដើម ជាព្យញ្ជនៈ

Aādīsu kādayo niggahītapariyantā tettiṃsa byañjanā nāma honti. Yathā ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ iti. Byañjīyati attho etehīti byañjanā. Kakārādīsva+kāro uccāraṇattho.

ក្នុងចំណោមអក្សរទាំងឡាយ អក្សរ ៣៣ តួ មានអក្សរ 'ក' ជាដើម រហូតដល់ 'និគ្គហិត' ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។ ដូចជា ក, ខ, គ, ឃ, ង, ច, ឆ, ជ, ឈ, ញ, ដ, ឋ, ឌ, ឍ, ណ, ត, ថ, ទ, ធ, ន, ប, ផ, ព, ភ, ម, យ, រ, ល, វ, ស, ហ, ឡ, អំ។ អត្ថទាំងឡាយ តែងត្រូវគេសម្តែងឲ្យច្បាស់លាស់ដោយអក្សរទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ អក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។ ស្រៈ 'អ' ក្នុងអក្សរមាន 'ក' ជាដើម គឺសម្រាប់បញ្ចេញសំឡេង។

‘‘Kādayo’’ti vattate.

ពាក្យថា «កាទយោ» តែងតាមទៅ។

7. Pañcapañcakā vaggā

៧. អក្សរប្រាំៗតួ ជាវគ្គ

Aādīsu kakārādayo makārantā pañcapañcakā vaggā nāma honti. Yathā ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma iti. Pañca pañca parimāṇa+mesaṃ pañcapañcakā. Vajjenti yakārādayoti vaggā. Te pana paṭhamakkharavasena [Pg.6] kavagga+cavaggādivohāraṃ gatā kusalattikādayo viya.

ក្នុងចំណោមអក្សរទាំងឡាយ អក្សរប្រាំៗតួ មានអក្សរ 'ក' ជាដើម និងមានអក្សរ 'ម' ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា វគ្គ។ ដូចជា ក, ខ, គ, ឃ, ង, ច, ឆ, ជ, ឈ, ញ, ដ, ឋ, ឌ, ឍ, ណ, ត, ថ, ទ, ធ, ន, ប, ផ, ព, ភ, ម។ អក្សរទាំងឡាយណា មានប្រមាណប្រាំៗ ហេតុនោះ អក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា បញ្ចបញ្ចកៈ (ប្រាំៗតួ)។ អក្សរទាំងឡាយណា តែងវៀរចាកអក្សរមាន 'យ' ជាដើម ហេតុនោះ អក្សរទាំងនោះ ឈ្មោះថា វគ្គ។ ម្យ៉ាងទៀត វគ្គទាំងនោះ តែងដល់នូវការហៅឈ្មោះថា កវគ្គ, ចវគ្គ ជាដើម ដោយអំណាចនៃអក្សរទីមួយ ដូចជាកុសលត្តិកៈ (ពួកបីនៃកុសលធម៌) ជាដើម។

8. Bindu niggahītaṃ

៨. ពិន្ទុ ជាគ្គហិត (និគ្គហិត)

Akārādīsva+yaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Rassasaraṃ nissāya gahita+muccāritaṃ niggahītaṃ, karaṇaṃ niggahetvā vā.

ក្នុងចំណោមអក្សរមាន 'អ' ជាដើម វណ្ណៈនេះ ដែលមានត្រឹមតែចំណុចសូន្យ (ពិន្ទុ) ឈ្មោះថា និគ្គហិត។ អក្សរដែលគេកាន់យក ឬបញ្ចេញសំឡេងដោយអាស្រ័យនឹងស្រៈរស្សៈ ឈ្មោះថា និគ្គហិត ឬព្រោះការសង្កត់ (ខាំង) នូវករណៈ ទើបឈ្មោះថា និគ្គហិត។

Karaṇaṃ niggahetvāna, mukhenā+vivaṭena yaṃ;

Vuccate niggahītanti, vuttaṃ bindu sarānugaṃ.

«អក្សរណា ដែលគេបញ្ចេញសំឡេងដោយការសង្កត់ករណៈ ដោយមាត់មិនបើកហើប អក្សរនោះ លោកហៅថា និគ្គហិត លោកពោលថា ពិន្ទុ (ចំណុចសូន្យ) នោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមក្រោយស្រៈ»។

Bahvakkharasaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ, jha+lādayo tu ruḷhīsaññā.

ការកំណត់ឈ្មោះដោយអក្សរច្រើនតួ គឺដើម្បីឲ្យឈ្មោះនោះមានសេចក្តីសមស្របតាមអត្ថ ចំណែកឯឈ្មោះមាន 'ឈ' និង 'ឡ' ជាដើម គឺជាឈ្មោះដែលធ្លាប់ប្រើប្រាស់មក (រុឡ្ហីសញ្ញា)។

Vaṇṇā sarā savaṇṇā ca, rassā dīghā ca byañjanā;

Vaggā ca niggahītanti, hoti saññāvidhikkamo.

«វណ្ណៈ, ស្រៈ, សវណ្ណៈ, រស្សៈ, ទីឃៈ, ព្យញ្ជនៈ, វគ្គ និងនិគ្គហិត នេះជាលំដាប់នៃវិធីកំណត់ឈ្មោះ»។

(Saññāvidhānaṃ.)

(ចប់ វិធីកំណត់ឈ្មោះ។)

Sandhi vuccate –

សន្ធិ (ការតភ្ជាប់ពាក្យ) នឹងត្រូវពោលតទៅ៖

Loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanaṃ me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti itī+dha sarasaññāyaṃ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ គឺ លោក អគ្គបុគ្គលោ, បញ្ញា ឥន្ទ្រិយំ, តីណិ ឥមានិ, នោ ហិ ឯតំ, ភិក្ខុនី ឱវាទោ, មាតុ ឧបដ្ឋានំ, សមេតុ អាយស្មា, អភិភូ អាយតនំ, ធនំ មេ អត្ថិ, សព្វេ ឯវ, តយោ អស្សុ ធម្មា, អសន្តោ ឯត្ថ ន ទិស្សន្តិ ក្នុងទីនេះ កាលបើមានការកំណត់ឈ្មោះថា ស្រៈហើយ៖

26. Saro lopo sare

២៦. លុបស្រៈ ក្នុងព្រោះស្រៈ

Sare saro lopanīyo hoti. Saroti kāriyīniddeso, lopoti kāriyaniddeso. Lopo= adassanaṃ anuccāraṇaṃ[Pg.7], saroti jātyekavacanavasena vuttaṃ, sareti opasilesikādhārasattamī, tato vaṇṇa kāla byavadhāne kāriyaṃ na hoti, tva+masi, katamā cānanda aniccasaññāti. Evaṃ sabbasandhīsu.

កាលបើមានស្រៈនៅខាងចុង ស្រៈ (ខាងដើម) គប្បីលុបចេញ។ ពាក្យថា «សរោ» ជាការចង្អុលបង្ហាញតួអក្សរដែលត្រូវធ្វើ (ការិយី), ពាក្យថា «លោបោ» ជាការចង្អុលបង្ហាញកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើ (ការិយៈ)។ លោបៈ គឺការមិនបង្ហាញឲ្យឃើញ ឬការមិនបញ្ចេញសំឡេង។ ពាក្យថា «សរោ» លោកពោលដោយអំណាចឯកវចនៈនៃជាតិ (តំណាងឲ្យស្រៈទាំងអស់)។ ពាក្យថា «សរេ» ជាឱបសិលេសិកាធារសត្តមី (សត្តមីវិភត្តិសម្តែងទីតាំងដែលនៅជិតបង្កើយ) ហេតុនោះ កាលបើមានការរារាំងដោយវណ្ណៈដទៃ ឬដោយខ្នាតពេល កិច្ចការនោះរមែងមិនសម្រេច ដូចជាពាក្យថា ត្វមសិ, កតមា ចានន្ទ អនិច្ចសញ្ញា ជាដើម។ ក្នុងសន្ធិទាំងពួង ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

Vidhīti vattate.

ពាក្យថា «វិធិ» (វិធី) តែងតាមទៅ។

14. Sattamiyaṃ pubbassa

១៤. កិច្ចការក្នុងសត្តមីវិភត្តិ គប្បីមានដល់តួខាងដើម

Therayaṭṭhinyāyena pavattate paribhāsā dubbalavidhino patiṭṭhābhāvato. Sattamīniddese pubbasseva vidhīti pubbasaralopo. Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, no hetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanaṃmatthi, sabbeva, tayassu dhammā, asante+ttha na dissanti. Pubbassa kāriyavidhānā sattamīniddiṭṭhassa paratā+va gamyateti pareti paravacanampi ghaṭate.

វិធានទូទៅ (បរិភាសា) នេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយសេចក្តីប្រៀបប្រដូចនឹងឈើច្រត់របស់ព្រះថេរៈ ព្រោះភាពមិនមានទីតាំងមាំមួននៃវិធីដែលទន់ខ្សោយ។ កាលបើមានការចង្អុលបង្ហាញដោយសត្តមីវិភត្តិ វិធីរមែងមានដល់តួខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបមានការលុបស្រៈខាងដើម។ ដូចជា លោកគ្គបុគ្គលោ, បញ្ញិន្ទ្រិយំ, តីណិមានិ, នោ ហេតំ, ភិក្ខុនោវាទោ, មាតុបដ្ឋានំ, សមេតាយស្មា, អភិភាយតនំ, ធនម្មត្ថិ, សព្វេវ, តយស្សុ ធម្មា, អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ។ ព្រោះការបញ្ញត្តិវិធីដល់តួខាងដើម ភាពជាតួនៅខាងចុងនៃតួដែលចង្អុលបង្ហាញដោយសត្តមីវិភត្តិ ទើបដឹងបានដោយពិត ហេតុនោះ សូម្បីពាក្យថា «ក្នុងព្រោះតួខាងចុង» (បរេ) ក៏សមស្របដែរ។

Yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno asi bījako, kathā eva kā, pāto evātī+dha pubbassaralope sampatte ‘‘saro lopo sare’’ tveva.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ គឺ យស្ស ឥទានិ, សញ្ញា ឥតិ, ឆាយា ឥវ, ឥតិ អបិ, អស្សមណី អសិ, ចក្ខុ ឥន្ទ្រិយំ, អកតញ្ញូ អសិ, អាកាសេ ឥវ, តេ អបិ, វន្ទេ អហំ, សោ អហំ, ចត្តារោ ឥមេ, វសលោ ឥតិ, មោគ្គល្លានោ អសិ ពីជកោ, កថា ឯវ កា, បាតោ ឯវ ក្នុងទីនេះ កាលបើការលុបស្រៈខាងដើមសម្រេចហើយ ដោយសូត្រថា «សរោ លោបោ សរេ» នោះឯង៖

27. Paro kvaci

២៧. លុបស្រៈខាងចុង ក្នុងទីខ្លះ

Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. Yassa dāni, saññāti, chāyāva, itipi, assamaṇīsi, cakkhundriyaṃ, akataññūsi, ākāseva, tepi, vandehaṃ, sohaṃ, cattārome, vasa- lobhi[Pg.8], moggallānosi bījako, kathāva kā, pātova. Kvacīti kiṃ, paññindriyaṃ, pañcindriyāni, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā. ‘‘Vivakkhāto sandhayo bhavantī’’ti ñāyā vatticchāpi idha sijjhati. Kvacītya+dhikāro sabbasandhīsu, tena nātippasaṅgo. (Lopasandhi).

ស្រៈដែលនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈ គប្បីលុបចេញក្នុងទីខ្លះ។ ដូចជា យស្សទានិ, សញ្ញាតិ, ឆាយាវ, ឥតិបិ, អស្សមណីសិ, ចក្ខុន្ទ្រិយំ, អកតញ្ញូសិ, អាកាសេវ, តេបិ, វន្ទេហំ, សោហំ, ចត្តារោមេ, វសលោភិ, មោគ្គល្លានោសិ ពីជកោ, កថាវ កា, បាតោវ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ក្នុងទីខ្លះ) តើមានប្រយោជន៍អ្វី? (មានប្រយោជន៍ដើម្បីកុំឲ្យលុបក្នុងទីខ្លះ) ដូចជា បញ្ញិន្ទ្រិយំ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, សត្តុត្តមោ, ឯកូនវីសតិ, យស្សេតេ, សុគតោវាទោ, ទិដ្ឋាសវោ, ទិដ្ឋោឃោ, ចក្ខាយតនំ, តំ កុតេត្ថ លព្ភា។ ដោយក្បួនថា «សន្ធិទាំងឡាយ រមែងមានដោយការចង់ពោល» សូម្បីសេចក្តីប្រាថ្នារបស់អ្នកពោល ក៏រមែងសម្រេចបានក្នុងទីនេះដែរ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» នេះ ជាអធិការ (តាមទៅ) ក្នុងសន្ធិទាំងពួង ហេតុនោះ ទើបមិនមានការអនុវត្តហួសប្រមាណ។ (ចប់ លោបសន្ធិ)។

Saro paro veti ca vattate.

បទថា «សរោ» ក្ដី «បរោ» ក្ដី «វេ» ក្ដី តែងតាមទៅ។

Tassa idaṃ, vāta īritaṃ, na upeti, vāma ūru, ati iva aññehi, vi udakaṃ itīdha pubbassaralope –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Tassa idaṃ, vāta īritaṃ, na upeti, vāma ūru, ati iva aññehi, vi udakaṃ កាលបើមានការលុបស្រៈខាងដើមហើយ–

29. Yuvaṇṇāna+meo luttā

២៩. «យុវណ្ណានមេឱ លុត្តា» (កាលបើស្រៈខាងដើមលុបហើយ ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ តែងជា ឯ និង ឱ ខ្លះ)។

Luttā sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ e+o honti vā yathākkamaṃ. Yathāsaṃkhyānuddeso samānānaṃ.

កាលបើស្រៈខាងដើមលុបហើយ ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយដ៏ទៃទៀត តែងជា ឯ និង ឱ តាមលំដាប់ ខ្លះ។ ការសំដែងទៅតាមលំដាប់ (នៃធម៌ទាំងឡាយ) ដែលមានចំនួនស្មើគ្នា។

24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi

២៤. ដោយបទថា «វណ្ណៈ» នៅខាងចុង សូម្បីតែសវណ្ណៈ (ស្រៈមានចំណែកស្មើគ្នា) ក៏ត្រូវយកដែរ។

Vaṇṇasaddo paro yasmā, tena savaṇṇopi gayhati sayañca rūpaṃti īūnampi e+o. Sabbattha rassassa jātiniddese dīghassāpi gahaṇatthaṃ ida+māraddhaṃ. Tassedaṃ, vāteritaṃ, nopeti, vāmoru, atevaññehi, vodakaṃ. Idañca pacchimodāharaṇadvayaṃ ‘‘avaṇṇe lutte eva e+o hontī’’ti gāhassa nisedhanatthaṃ. Vātveva, tassidaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti, yogavibhāgā. Pati urasminti vibhajja ‘‘yavā sare’’ti yakāre ‘‘tavaggavaraṇā’’dinā co, ‘‘vaggalasehi te’’ti pubbarūpañca, ‘‘yuvaṇṇāna+meo’’ti (yogavibhāgā) ussa o ca. Luttāti kiṃ, dasa ime [Pg.9] dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā. Atippasaṅgabādhakassa kvacisaddassānuvattanato na vikappavidhi niyatā, tena upeto, aveccāti evamādīsu vikappo. Tārakitā, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttarotiādīsu vidhi ca na hoti.

ព្រោះហេតុតែពាក្យថា «វណ្ណៈ» នៅខាងចុង ហេតុនោះ សូម្បីតែសវណ្ណៈ (ស្រៈដែលមានខ្យល់ដូចគ្នា) និងរូបរបស់ខ្លួន ក៏ត្រូវយកដែរ គឺសូម្បីតែ ឦ និង ဦ ទាំងឡាយ ក៏ក្លាយជា ឯ និង ឱ ដែរ។ ក្នុងទីទាំងពួង ការសំដែងដោយជាតិ (ប្រភេទ) នៃស្រៈខ្លី គឺដើម្បីចង់យកស្រៈវែងផងដែរ ហេតុនោះទើបផ្ដើមពាក្យនេះឡើង។ (ឧទាហរណ៍) Tassedaṃ, vāteritaṃ, nopeti, vāmoru, atevaññehi, vodakaṃ។ ម្យ៉ាងទៀត គូនៃឧទាហរណ៍ខាងចុងនេះ (atevaññehi, vodakaṃ) គឺដើម្បីហាមឃាត់ការយល់ឃើញថា «កាលបើអវណ្ណៈលុបហើយ ទើបមានការប្រែជា ឯ និង ឱ»។ ព្រោះតែពាក្យថា «វា» (ខ្លះ) តាមទៅ ហេតុនោះទើបមានរូបជា tassidaṃ។ ចុះពាក្យថា «paccorasmiṃ» សម្រេចដូចម្ដេច? សម្រេចដោយការចែកសូត្រ (យោគវិភាគ)។ គឺបំបែកជា pati urasmiṃ ហើយតម្រូវឲ្យមាន យ-ការៈ ដោយសូត្រថា «យវា សរេ» រួចហើយផ្លាស់ជា ច-ការៈ ដោយសូត្រថា «តវគ្គវរណានំ...» ជាដើម និងធ្វើជាបុព្វរូបដោយសូត្រថា «វគ្គលសេហិ តេ» ផង និងផ្លាស់ ឧ-ការៈ ជា ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «យុវណ្ណានមេឱ» (ដោយការចែកសូត្រ) ផង។ ពាក្យថា «លុត្តា» (កាលបើលុបហើយ) ធ្វើប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីការពាររូបដូចជា) dasa ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā។ ព្រោះតែការតាមទៅនៃពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) ដែលជាគ្រឿងរារាំងការអនុវត្តហួសប្រមាណ វិធីវិកប្ប (ការធ្វើមិនទៀងទាត់) ទើបមិនកំណត់ជាដាច់ខាត ហេតុនោះទើបមានការធ្វើជាវិកប្ប (ប្រែប្រួលខ្លះ មិនប្រែប្រួលខ្លះ) ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន tena upeto, aveccā ជាដើម។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន tārakitā, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttaro ជាដើម វិធីនេះមិនមានឡើយ។

Paṭisanthāravutti assa, sabbavitti anubhūyate, vi añjanaṃ, vi ākato, dāsī ahaṃ, ahuvā pure, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu eva, bhū āpanalānilaṃ itī+dha ‘‘yuvaṇṇānaṃ’’ ‘‘ve’’ti ca vattate,

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Paṭisanthāravutti assa, sabbavitti anubhūyate, vi añjanaṃ, vi ākato, dāsī ahaṃ, ahuvā pure, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu eva, bhū āpanalānilaṃ បទថា «យុវណ្ណានំ» ក្ដី បទថា «វេ» ក្ដី តែងតាមទៅក្នុងសូត្រនេះ។

30. Yavā sare

៣០. «យវា សរេ» (កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ តែងដល់នូវភាពជា យ-ការៈ និង វ-ការៈ ខ្លះ តាមលំដាប់)។

Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāra+vakārā honti vā yathākkamaṃ. Paṭisanthāravutyassa, sabbavityanubhūyate, byañjanaṃ, byākato ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīghe dāsyāhaṃ, ahāpure, anvaddhamāsaṃ, anveti, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva, bhvāpanalānilaṃ. Vātveva, viākato, sāgataṃ.

កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ តែងជា យ-ការៈ និង វ-ការៈ តាមលំដាប់ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) Paṭisanthāravutyassa, sabbavityanubhūyate, byañjanaṃ, byākato (កាលបើធ្វើជាទីឃៈដោយសូត្រថា «ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា» ទើបមានរូបជា) dāsyāhaṃ, ahāpure, anvaddhamāsaṃ, anveti, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva, bhvāpanalānilaṃ។ ព្រោះតែពាក្យថា «វា» (ខ្លះ) តាមទៅ ហេតុនោះទើបមានរូបជា viākato, sāgataṃ។

Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā pañca, te ahaṃ, ye assa, te ajja, yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, so ahaṃ, so ajja, so eva, yato adhikaraṇaṃ, so ahaṃ itī+dha ‘‘yavā sare’’ ‘‘ve’’ti ca vattate,

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā pañca, te ahaṃ, ye assa, te ajja, yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, so ahaṃ, so ajja, so eva, yato adhikaraṇaṃ, so ahaṃ បទថា «យវា សរេ» ក្ដី បទថា «វេ» ក្ដី តែងតាមទៅក្នុងសូត្រនេះ។

30. Eonaṃ

៣០. «ឯឱនំ» (កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ តែងដល់នូវភាពជា យ-ការៈ និង វ-ការៈ ខ្លះ តាមលំដាប់)។

Eonaṃ [Pg.10] yakāra+vakārā honti vā sare pare yathākkamaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti dīghe adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā pañca, tyāhaṃ, yyassa, tyajja, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, svāhaṃ, svajja, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, svāhaṃ. Vātveva, tejja, sohaṃ. Kvaci tveva, dhanamatthi, puttāmatthi, te nāgatā, asantettha, cattāro ime.

កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ តែងជា យ-ការៈ និង វ-ការៈ តាមលំដាប់ ខ្លះ។ (កាលបើធ្វើជាទីឃៈដោយសូត្រថា «ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា» ទើបមានរូបជា) adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā pañca, tyāhaṃ, yyassa, tyajja, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, svāhaṃ, svajja, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, svāhaṃ។ ព្រោះតែពាក្យថា «វា» (ខ្លះ) តាមទៅ ហេតុនោះទើបមានរូបជា tejja, sohaṃ។ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) ទើបមានរូបជា dhanamatthi, puttāmatthi, te nāgatā, asantettha, cattāro ime។

Go eḷakaṃ, go assaṃ, go ajinaṃ itī+dha ‘‘sare’’ti vattate.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Go eḷakaṃ, go assaṃ, go ajinaṃ បទថា «សរេ» តែងតាមទៅក្នុងសូត្រនេះ។

32. Gossā+vaṅa

៣២. «គោស្សាវង» (កាលបើស្រៈនៅខាងចុង គោសព្ទ តែងដល់នូវការផ្លាស់ជា អវៈ មាន ង-ការៈ ជាអនុពន្ធ ខ្លះ)។

Sare pare gossa avavādeso hoti. Sa ca ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbassa pasaṅge ‘antassā’’ti vattate.

កាលបើស្រៈនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ គោសព្ទ ជា អវៈ។ ហើយការផ្លាស់នោះ កាលបើមានការប្រឈមនឹងការផ្លាស់សព្ទទាំងមូល ដោយសូត្រថា «ឋានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្វស្ស» តែងមានបទថា «អន្តស្ស» តាមទៅ (ដើម្បីកំណត់យកតែអក្សរខាងចុង)។

18. Ṅa+nubandho

១៨. «ងានុពន្ធោ» (ការផ្លាស់ដែលមាន ង-ការៈ ជាអនុពន្ធ សូម្បីតែមានច្រើនព្យញ្ជនៈ ក៏ត្រូវមានដល់អក្សរខាងចុងដែរ)។

Ṅa-kāro anubandho yassa, so anekavaṇṇopi antassa hotīti okārasseva hoti. ‘‘Saṃketo+navayavo+nubandho’’ti vacanā ṅa-kārassā+ppayogo. Uccāritānantarappadhaṃsino hi anubandhā, payojanaṃ anubandhoti saṃketo. Gaveḷakaṃ, gavāssaṃ, gavājinaṃ.

ការផ្លាស់ណាដែលមាន ង-ការៈ ជាអនុពន្ធ ការផ្លាស់នោះ សូម្បីតែមានច្រើនព្យញ្ជនៈ ក៏រមែងមានដល់អក្សរខាងចុងដែរ គឺមានដល់ ឱ-ការៈ តែម្យ៉ាង។ ព្រោះតែពាក្យថា «សង្កេតោនវយវោនុពន្ធោ» (អនុពន្ធជាសញ្ញាសម្គាល់ មិនមែនជាចំណែកនៃពាក្យឡើយ) ហេតុនោះទើបមិនមានការប្រើប្រាស់ ង-ការៈ។ ព្រោះថា អនុពន្ធទាំងឡាយ តែងវិនាសទៅភ្លាមៗបន្ទាប់ពីបញ្ចេញសំឡេងរួច ឯសញ្ញាសម្គាល់ដែលមានប្រយោជន៍ ហៅថា អនុពន្ធ។ (ឧទាហរណ៍) Gaveḷakaṃ, gavāssaṃ, gavājinaṃ។

Iti evā+tī+dha –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Iti eva –

36. Vī+tisse+ve vā

៣៦. «វីតិស្សេវេ វា» (កាលបើ ឯវសព្ទ នៅខាងចុង ឥតិសព្ទ តែងដល់នូវការផ្លាស់ជា វិ ខ្លះ)។

Evasadde pare itissa vo hoti vā. Sa ca –

កាលបើ ឯវសព្ទ នៅខាងចុង ឥតិសព្ទ តែងជា វ-ការៈ (ឬ វិ) ខ្លះ។ ហើយការផ្លាស់នោះ–

17. Chaṭṭhiyantassa

១៧. «ឆដ្ឋិយន្តស្ស» (កិច្ចណាដែលសម្ដែងដោយឆដ្ឋីវិភត្តិ កិច្ចនោះត្រូវដឹងថាមានដល់អក្សរខាងចុងនៃសព្ទនោះ)។

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa [Pg.11] yaṃ kāriyaṃ, ta+dantassa viññeyyanti ikārassā+deso. Ādesiṭṭhāne ādissatīti ādeso. Itveva. Aññatra yādeso, ‘‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’’ti tassa co, ‘‘vaggalasehi te’’ti yassa cakāro, icceva. Eveti kiṃ, iccāha. (Ādesasandhi).

កិច្ចណាដែលសម្ដែងដោយឆដ្ឋីវិភត្តិ កិច្ចនោះត្រូវដឹងថាមានដល់អក្សរខាងចុងនៃសព្ទនោះ គឺការផ្លាស់ ឥ-ការៈ។ អ្វីដែលគេផ្លាស់ជំនួសក្នុងទីតាំងដែលត្រូវផ្លាស់ ហៅថា អាទេស (ការផ្លាស់ប្ដូរ)។ (ឧទាហរណ៍) Itveva។ ក្នុងទីដទៃទៀត មានការផ្លាស់ជា យ-ការៈ ហើយផ្លាស់ យ-ការៈ នោះជា ច-ការៈ ដោយសូត្រថា «តវគ្គវរណានំ យេ ចវគ្គព្យញ្ជនា» និងផ្លាស់ យ-ការៈ ជា ច-ការៈ ដោយសូត្រថា «វគ្គលសេហិ តេ» ទើបមានរូបជា icceva។ ពាក្យថា «ឯវេ» (កាលបើ ឯវសព្ទ នៅខាងចុង) ធ្វើប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីការពាររូបដូចជា) iccāha។ (ចប់ អាទេសសន្ធិ)។

Ti aṅgulaṃ,ti aṅgikaṃ, bhū ādayo, migī bhantā udikkhatityādisandhayo vuccante. ‘‘Mayadā sare’’ti vattate.

សន្ធិទាំងឡាយមាន Ti aṅgulaṃ, ti aṅgikaṃ, bhū ādayo, migī bhantā udikkhati ជាដើម នឹងត្រូវពោលទៅខាងមុខ។ បទថា «មយទា សរេ» តែងតាមទៅ។

45. Vanataragā cā+gamā

៤៥. «វនតរគា ចាគមា» (តួអក្សរទាំងឡាយមាន វ ន ត រ គ និង ម យ ទ ទាំងឡាយ តែងជាអាគម ខ្លះ កាលបើស្រៈនៅខាងចុង)។

Ete mayadā ca āgamā honti vā sare kvaci. Āgamino aniyamepi –

តួអក្សរទាំងនេះ (វ ន ត រ គ) និង ម យ ទ ទាំងឡាយ តែងជាអាគមខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ កាលបើស្រៈនៅខាងចុង។ សូម្បីតែកាលបើអាគមី (តួអក្សរដែលត្រូវចុះអាគម) មិនមានការកំណត់ពិតប្រាកដក៏ដោយ–

Saroyevā+gami hoti, vanādinantu ñāpakā;

Aññathā hi padādīnaṃ, yukavidhāna+manatthakaṃ.

ស្រៈតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះជាអាគមី (តួដែលត្រូវចុះអាគម) ព្រោះតែសញ្ញាសម្គាល់នៃអក្សរមាន វ ជាដើម។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ការបញ្ញត្តិ យុ-អាគម ដល់តួដើមនៃបទទាំងឡាយ មុខជាមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។

Etthā+gamā aniyatāgamīnameva bhavanti ce, yakārāgameneva ‘‘nipajja’’nti siddhe ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti byañjanassa yukā+gamo niratthakoti adhippāyo. Tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā. Ito nāyati, cinitvā. Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge. Nirantaraṃ, nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ, duratikkamo, durāgataṃ, duruttaraṃ, pāturahosi, punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti, dhīratthu, pātarāso, caturaṅgikaṃ, caturārakkhaṃ, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ, bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā[Pg.12], nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakuṭe, āraggeriva sāsapo, usabhoriva, sabbhireva samāsetha. Puthageva, rasse pageva. Lahumessati, gurumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjaye, ekamekassa, yena midhekacce. Bhātiyeva, hotiyeva, yathāyidaṃ, yathāyeva, māyidaṃ, nayidaṃ, nayidha, chayimāni, navayime dhammā, bodhiyāyeva, pathavīyeva dhātu, tesuyeva, teyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ, viyañjanaṃ, viyākāsi, pariyantaṃ, pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānaṃ, niyāyogo. Udaggo, udayo, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti, sakideva, kiñcideva, kenacideva, kismiñcideva, kocideva, sammadatto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadicchakaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva, yadatthaṃ, yadantaraṃ, tadantaraṃ, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, tadatthaṃ, sadatthapasuto siyā, aññadatthu, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva ratti. Vātveva, attaatthaṃ, dvādhiṭṭhitaṃ, pātuahosi. Vavatthitavibhāsattā vādhikārassa byañjanatopi, bhikkhunīnaṃ vuṭṭhāpeyya, ciraṃ nāyati, taṃyeva.

សេចក្ដីអធិប្បាយថា ក្នុងទីនេះ ប្រសិនបើអាគមទាំងឡាយមានដល់តែអាគមីដែលមិនកំណត់ពិតប្រាកដមែននោះ កាលបើសម្រេចរូបជា «nipajjanti» ដោយសារតែ យ-ការាគម តែម្យ៉ាងហើយ ការចុះ យុ-អាគម នៃព្យញ្ជនៈដោយសូត្រថា «បទាទីនំ ក្វចិ» មុខជាឥតប្រយោជន៍ឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā។ Ito nāyati, cinitvā។ Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge។ Nirantaraṃ, nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ, duratikkamo, durāgataṃ, duruttaraṃ, pāturahosi, punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti, dhīratthu, pātarāso, caturaṅgikaṃ, caturārakkhaṃ, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ, bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakuṭe, āraggeriva sāsapo, usabhoriva, sabbhireva samāsetha។ Puthageva, rasse pageva។ Lahumessati, gurumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjaye, ekamekassa, yena midhekacce។ Bhātiyeva, hotiyeva, yathāyidaṃ, yathāyeva, māyidaṃ, nayidaṃ, nayidha, chayimāni, navayime dhammā, bodhiyāyeva, pathavīyeva dhātu, tesuyeva, teyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ, viyañjanaṃ, viyākāsi, pariyantaṃ, pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānaṃ, niyāyogo។ Udaggo, udayo, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti, sakideva, kiñcideva, kenacideva, kismiñcideva, kocideva, sammadatto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadicchakaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva, yadatthaṃ, yadantaraṃ, tadantaraṃ, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, tadatthaṃ, sadatthapasuto siyā, aññadatthu, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva ratti។ ព្រោះតែពាក្យថា «វា» (ខ្លះ) តាមទៅ ហេតុនោះទើបមានរូបជា attaatthaṃ, dvādhiṭṭhitaṃ, pātuahosi។ ព្រោះតែភាពជាវិភាសាដែលបានកំណត់ទុកនៃអធិការនៃពាក្យថា «វា» សូម្បីតែមកពីព្យញ្ជនៈក៏ដោយ (ក៏ចុះអាគមបានដែរ ដូចជា) bhikkhunīnaṃ vuṭṭhāpeyya, ciraṃ nāyati, taṃyeva។

Cha abhiññā, cha aṅgaṃ, cha asīti, cha aṃsā, cha āyatanaṃ itī+dha ‘‘vā sare’’ ‘‘āgamo’’ti ca vattate.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Cha abhiññā, cha aṅgaṃ, cha asīti, cha aṃsā, cha āyatanaṃ បទថា «វា សរេ» ក្ដី បទថា «អាគមោ» ក្ដី តែងតាមទៅក្នុងសូត្រនេះ។

49. Chā ḷo

៤៩. «ឆា ឡោ» (កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ឡ-ការាគម តែងចុះខាងក្រោយ ឆសព្ទ ខ្លះ)។

Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chāti anukaraṇattā ekavacanaṃ. Chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷasīti, chaḷaṃsā, chaḷāyatanaṃ. Vātveva, chaabhiññā. (Āgamasandhi).

ឡ-ការៈ តែងជាអាគមនៃស្រៈខាងក្រោយ ឆសព្ទ ខ្លះ។ បទថា «ឆា» នេះ ជាឯកវចនៈ ព្រោះជាការធ្វើសេចក្ដីត្រាប់តាម។ (ឧទាហរណ៍) Chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷasīti, chaḷaṃsā, chaḷāyatanaṃ។ ព្រោះតែពាក្យថា «វា» (ខ្លះ) តាមទៅ ហេតុនោះទើបមានរូបជា chaabhiññā។ (ចប់ អាគមសន្ធិ)។

Lopo [Pg.13] adassanaṃ, ṭhāniṃ, ya+māmaddiya dissati;

Ādeso nāma so yā tu, asantuppatti āgamo.

ការមិនប្រាកដ (ការបាត់បង់ទៅ) នៃតួអក្សរដើម ឈ្មោះថា លោបៈ។ ការប្រាកដឡើងដោយការសង្កត់សង្កិន (ជំនួស) តួអក្សរដើម ឈ្មោះថា អាទេស។ ចំណែកឯការកើតឡើងនៃតួអក្សរដែលមិនធ្លាប់មានពីមុន ឈ្មោះថា អាគម។

Sarasandhi.

សរៈសន្ធិ។

Kaññā iva, kaññāva iccādi sarasandhinisedho vuccati, pasaṅgapubbako hi paṭisedho. Pubbasarānaṃ lope sampatte ‘‘saro’’ ‘‘ve’’ti ca vattate.

ការហាមឃាត់សរៈសន្ធិក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន Kaññā iva, kaññāva ជាដើម នឹងត្រូវពោលទៅខាងមុខ ព្រោះថាការហាមឃាត់រមែងមានការប្រឈម (នឹងការធ្វើសន្ធិ) ជាមុន។ កាលបើការលុបស្រៈខាងដើមទាំងឡាយត្រូវដល់វេនហើយ បទថា «សរោ» ក្ដី បទថា «វេ» ក្ដី តែងតាមទៅ។

28. Na dve vā

២៨. «ន ទ្វេ វា» (ស្រៈទាំងពីរ គឺស្រៈខាងដើម និងស្រៈខាងចុង សូម្បីតែទាំងពីរក៏មិនត្រូវលុបខ្លះដែរ)។

Pubbaparassarā dvepi vā kvaci na lupyante. Kaññā iva, kaññeva, kaññāva.

ស្រៈទាំងពីរ គឺស្រៈខាងដើម និងស្រៈខាងចុង សូម្បីតែទាំងពីរក៏មិនត្រូវលុបខ្លះ ក្នុងទីខ្លះដែរ។ (ឧទាហរណ៍) Kaññā iva, kaññeva, kaññāva។

Sāriputta idhekacco, ehi sivaka uṭṭhehi, āyasmā ānando, gāthā abhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhipattā ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā eta+davoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahaṃ assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhū ujjhāyiṃsu, bhikkhū eva+māhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amataṃ padaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ vicessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā, are ahampi, sace imassa kāyassa, no atikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhava+cittakā, tato ā- mantayi [Pg.14] satthāti evamādayo idha kālabyavadhāneneva sijjhanti. Kvacīti kiṃ, āgatā+ttha, āgatā+mhā, katama+ssa vāro, appassutā+yaṃ puriso, camarī+va, sabbe+va, sve+va, ese+va nayo, parisuddhe+tthā+yasmanto, ne+ttha, kute+ttha labbhā, sace+sa brāhmaṇa, tathū+pamaṃ, yathā+ha, jīvhā+yatanaṃ, avijjo+gho, itthindriyaṃ, abhibhā+yatanaṃ, bhayatū+paṭṭhānaṃ, saddhī+dha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ. (Sarasandhinisedho)

ពាក្យទាំងឡាយមាន Sāriputta idhekacco, ehi sivaka uṭṭhehi, āyasmā ānando, gāthā abhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhipattā ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā etadavoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahaṃ assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhū ujjhāyiṃsu, bhikkhū evamāhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amataṃ padaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ vicessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā, are ahampi, sace imassa kāyassa, no atikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhavacittakā, tato āmantayi satthā ជាដើម ក្នុងទីនេះ តែងសម្រេចរូបបានដោយគ្រាន់តែការខណ្ឌខ្វះនៃកាល (ការបញ្ចេញសំឡេងបង្អង់បន្តិច) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) ធ្វើប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីសម្រេចរូបក្នុងទីដទៃទៀតដូចជា) āgatāttha, āgatāmhā, katamassa vāro, appassutāyaṃ puriso, camarīva, sabbeva, sveva, eseva nayo, parisuddhetthāyasmanto, nettha, kutettha labbhā, sacesa brāhmaṇa, tathūpamaṃ, yathāha, jīvhāyatanaṃ, avijjogho, itthindriyaṃ, abhibhāyatanaṃ, bhayatūpaṭṭhānaṃ, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ។ (ចប់ ការហាមឃាត់សរៈសន្ធិ)។

Tatra abhirati, tatra ayaṃ, buddha anussati, sa atthikā, saññāvā assa, tadā ahaṃ, yāni idha bhūtāni, gacchāmi iti, ati ito, kikī iva, bahu upakāraṃ, madhu udakaṃ, su upadhāritaṃ, sopi ayaṃ, idāni ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto ayaṃ, itara itarena, saddhā idha vittaṃ, kamma upanissayo, tathā upamaṃ, ratti uparato, vi upasamo, lokassa iti, deva iti, vi atipatanti, vi atināmenti, saṅghāṭi api, jīvitahetu api, vijju iva, kiṃsu idha vittaṃ, sādhu iti, te assa pahīnā, so assa, madhuvā maññati bālo, evaṃ gāme muni care, khanti paramaṃ tapo titikkhā, na maṃku bhavissāmi, su akkhāto, yo ahaṃ, so ahaṃ, kāmato jāyati soko, kāmato jāyati bhayaṃ, sakko uju ca suhujuca, anupaghāto, durakkhaṃ, duramaṃ, dubharatā. Yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke, yadi vā sāvake, puggalā dhammadasā te, bhovādī nāma so hoti, yathābhāvī guṇena so, yathā idaṃ, sammā dakkhāto, parā kamo, taṇhā kkhayo, jhānassa lābhī amhi, thullaccayo itī+dha –

តត្រ អភិរតិ, តត្រ អយំ, ពុទ្ធ អនុស្សតិ, ស អត្ថិកា, សញ្ញាវា អស្ស, តទា អហំ, យានិ ឥធ ភូតានិ, គច្ឆាមិ ឥតិ, អតិ ឥតោ, កិកី ឥវ, ពហុ ឧបការំ, មធុ ឧទកំ, សុ ឧបធារិតំ, សោបិ អយំ, ឥទានិ អហំ, សចេ អយំ, អប្បស្សុតោ អយំ, ឥតរ ឥតរេន, សទ្ធា ឥធ វិត្តំ, កម្ម ឧបនិស្សយោ, តថា ឧបមំ, រត្តិ ឧបរតោ, វិ ឧបសមោ, លោកស្ស ឥតិ, ទេវ ឥតិ, វិ អតិបតន្តិ, វិ អតិនាមេន្តិ, សង្ឃាដិ អបិ, ជីវិតហេតុ អបិ, វិជ្ជុ ឥវ, កឹសុ ឥធ វិត្តំ, សាធុ ឥតិ, តេ អស្ស បហីនា, សោ អស្ស, មធុវា មញ្ញតិ ពាលោ, ឯវំ គាមេ មុនិ ចរេ, ខន្តិ បរមំ តបោ តិតិក្ខា, ន មំកុ ភវិស្សាមិ, សុ អក្ខាតោ, យោ អហំ, សោ អហំ, កាមតោ ជាយតិ សោកោ, កាមតោ ជាយតិ ភយំ, សក្កោ ឧជុ ច សុហុជុច, អនុបឃាតោ, ទុរក្ខំ, ទុរមំ, ទុភរតា។ យិដ្ឋំ វា ហុតំ វា លោកេ, យទិ វា សាវកេ, បុគ្គលា ធម្មទសា តេ, ភោវាទី នាម សោ ហោតិ, យថាភាវី គុណេន សោ, យថា ឥទំ, សម្មា ទក្ខាតោ, បរា កមោ, តណ្ហា ក្ខយោ, ឈានស្ស លាភី អម្ហិ, ថុល្លច្ចយោ ដូច្នេះជាដើម ក្នុងទីនេះ–

33. Byañjane dīgharassā

៣៣. ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា។ (កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ ស្រៈវែង និងស្រៈខ្លី តែងមានការធ្វើឲ្យវែង និងឲ្យខ្លីខ្លះ)។

Rassa+dīghānaṃ [Pg.15] kvaci dīgha+rassā honti byañjane. Tatrābhirati, tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, saññāvā+ssa, tadāhaṃ, yānī+dha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, sopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo, lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti, tyāssa pahīnā, svāssa, madhuvā maññatī bālo, evaṃ gāme munī care, khantī paramaṃ tapo titikkhā, na maṃkū bhavissāmi, svākkhāto, yvāhaṃ, svāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca suhujū ca, anūpaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, dūbharatā. Yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so, yathayidaṃ, sammadakkhāto, parakkamo, taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo. Kvacīti kiṃ, tyajja, svassa, patiliyatīti dīghanisedho, māyidaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ārakkhātītaṃ, dīyati, sūyatīti rassakāriyanisedho. Kathaṃ yāniva antalikkheti, ‘‘dīgharassā’’ti yogavibhāgā. (Dīgha+rassasandhi).

កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ ការធ្វើស្រៈខ្លីឲ្យទៅជាវែង និងការធ្វើស្រៈវែងឲ្យទៅជាខ្លី តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ តត្រាភិរតិ, តត្រាយំ, ពុទ្ធានុស្សតិ, សាត្ថិកា, សញ្ញាវាស្ស, តទាហំ, យានីធ ភូតានិ, គច្ឆាមីតិ, អតីតោ, កិកីវ, ពហូបការំ, មធូទកំ, សូពធារិតំ, សោបាយំ, ឥទានាហំ, សចាយំ, អប្បស្សុតាយំ, ឥតរីតរេន, សទ្ធីធ វិត្តំ, កម្មូបនិស្សយោ, តថូបមំ, រត្តូបរតោ, វូបសមោ, លោកស្សាតិ, ទេវាតិ, វីតិបតន្តិ, វីតិនាមេន្តិ, សង្ឃាដីបិ, ជីវិតហេតូបិ, វិជ្ជូវ, កឹសូធ វិត្តំ, សាធូតិ, ត្យាស្ស បហីនា, ស្វាស្ស, មធុវា មញ្ញតី ពាលោ, ឯវំ គាមេ មុនី ចរេ, ខន្តី បរមំ តបោ តិតិក្ខា, ន មំកូ ភវិស្សាមិ, ស្វាក្ខាតោ, យ្វាហំ, ស្វាហំ, កាមតោ ជាយតី សោកោ, កាមតោ ជាយតី ភយំ, សក្កោ ឧជូ ច សុហុជូ ច, អនូបឃាតោ, ទូរក្ខំ, ទូរមំ, ទូភរតា។ យិដ្ឋំវ ហុតំវ លោកេ, យទិវ សាវកេ, បុគ្គល ធម្មទសា តេ, ភោវាទិ នាម សោ ហោតិ, យថាភាវិ គុណេន សោ, យថយិទំ, សម្មទក្ខាតោ, បរក្កមោ, តណ្ហក្ខយោ, ឈានស្ស លាភិម្ហិ, វសិម្ហិ, ថុល្លច្ចយោ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) នោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីហាមឃាត់ការធ្វើឲ្យវែង ដូចជាពាក្យថា ត្យជ្ជ, ស្វស្ស, បតិលីយតិ ជាដើម និងដើម្បីហាមឃាត់ការធ្វើឲ្យខ្លី ដូចជាពាក្យថា ម៉ាយិទំ, មនសាទញ្ញា វិមុត្តានំ, យថាក្កមំ, អារក្ខាតីតំ, ទីយតិ, សូយតិ ជាដើម។ ចុះពាក្យថា យានីវ អន្តលិក្ខេ នោះ តើសម្រេចរូបដោយរបៀបណា? សម្រេចរូបបានដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «ទីឃរស្សា»។ (ទីឃរស្សសន្ធិ)។

Byañjaneti vattate.

បទថា «ព្យញ្ជនេ» តែងអណ្តែតទៅ (តាមទៅក្នុងសូត្រខាងមុខ)។

34. Saramhā dve

៣៤. សរម្ហា ទ្វេ។ (កាលបើស្រៈនៅខាងមុខ ព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ តែងមានរូបជាពីរខ្លះ)។

Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Ettha ca āvuttidvivacanaṃ ṭhānedvivacananti dvīsu ṭhānedvivacanaṃ veditabbaṃ.

ព្យញ្ជនៈដែលនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈ តែងមានរូបជាពីរ (តម្រួតគ្នា) ខ្លះ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ការធ្វើជាពីរមាន ២ យ៉ាង គឺ អាវុត្តិទ្វិវចនៈ (ការធ្វើជាពីរដោយការសូត្រដដែលៗ) និង ឋានេទ្វិវចនៈ (ការធ្វើជាពីរក្នុងទីកន្លែងរបស់ខ្លួន)។

Tāni [Pg.16] ca pa+pati+paṭi+kama+kusa+kudha+kī+gaha+juta+ñā+si+ su+sū+sambhū+sara+sasādīnamādibyañjanānañca hoti. Idha pamādo=idhappamādo, evaṃ appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ=sammappadhānaṃ rassattaṃ. Appativattiyo, adhippatipaccayo, suppatiṭṭhito,. Appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipatti. Pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati=akkamati, evaṃ pakkamati, yathākkamaṃ. Akkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati=akkosati. Akkuddho, abhikkuddho. Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo. Paggaho, viggaho, anuggaho, candaggāho, diṭṭhiggāho. Pajjoto, vijjoto, ujjoto. Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anaññāṇaṃ. Avassayo, nissayo, samussayo. Appassuto, vissuto, bahussuto. Āsavā=assavā. Passambhento, vissambhento. Aṭṭassaro, vissarati, anussarati, anussati. Passasanto, vissasanto, muhussasanto, āsāso=assāso. Ādisaddena avissajento, vissajento, abhikkantataro, pariccajento, upaddavo, upakkileso, mittadduno, āyabyayo, abbahi iccādi.

ការធ្វើជាពីរនោះ តែងមានដល់ព្យញ្ជនៈដើមនៃសព្ទទាំងឡាយមាន ប, បតិ, បដិ, កម, កុស, កុធ, គី, គហ, ជុត, ញា, សិ, សុ, សូ, សម្ភូ, សរ, សស ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ ឥធ បមាទោ = ឥធប្បមាទោ, ដូចគ្នាដែរ អប្បមាទោ, វិប្បយុត្តោ, សុប្បសន្នោ, សម្មា បធានំ = សម្មប្បធានំ (មានការធ្វើឲ្យខ្លី)។ អប្បតិវត្តិយោ, អធិប្បតិបច្ចយោ, សុប្បតិដ្ឋិតោ។ អប្បដិបុគ្គលោ, វិប្បដិសារោ, សុប្បដិបត្តិ។ បក្កមោ, បដិក្កមោ, ហេតុគ្គមោ, អាករតិ = អក្កមតិ, ដូចគ្នាដែរ បក្កមតិ, យថាក្កមំ។ អក្កោសតិ, បដិក្កោសតិ, អនុគ្កោសតិ, អាកោសតិ = អក្កោសតិ។ អក្កុទ្ធោ, អភិក្កុទ្ធោ។ ធនក្កីតោ, វិក្កយោ, អនុគ្កយោ។ បគ្គហោ, វិគ្គហោ, អនុគ្គហោ, ចន្ទគ្គាហោ, ទិដ្ឋិគ្គាហោ។ បជ្ជោតោ, វិជ្ជោតោ, ឧជ្ជោតោ។ កតញ្ញូ, វិញ្ញូ, បញ្ញាណំ, វិញ្ញាណំ, អនញ្ញាណំ។ អវស្សយោ, និស្សយោ, សមុស្សយោ។ អប្បស្សុតោ, វិស្សុតោ, ពហុស្សុតោ។ អាសវា = អស្សវា។ បស្សម្ភេន្តោ, វិស្សម្ភេន្តោ។ អដ្ឋស្សរោ, វិស្សរតិ, អនុស្សរតិ, អនុស្សតិ។ បស្សសន្តោ, វិស្សសន្តោ, មុហុស្សសន្តោ, អាសាសោ = អស្សាសោ។ ដោយសព្ទថា «អាទិ» (ជាដើម) រួមមានពាក្យថា អវិស្សជេន្តោ, វិស្សជេន្តោ, អភិក្កន្តតរោ, បរិច្ចជេន្តោ, ឧបទ្ទវោ, ឧបក្កិលេសោ, មិត្តទ្ទុនោ, អាយព្យយោ, អព្ពហិ ដូច្នេះជាដើម។

Tika+taya+tiṃsa+vatādīna+mādibyañjanassa ca. Kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ. Lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, tettiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato. Sappītiko, samannāgato, punappunaṃ iccādi.

និងមានដល់ព្យញ្ជនៈដើមនៃសព្ទទាំងឡាយមាន តិក, តយ, តិំស, វត ជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ កុសលត្តិកំ, បីតិត្តិកំ, ហេតុត្តិកំ។ លោកត្តយំ, ពោធិត្តយំ, វត្ថុត្តយំ។ ឯកត្តិំស, ទ្វត្តិំស, តេត្តិំស, ចតុត្តិំស។ សីលព្ពតំ, សុព្ពតោ។ សប្បីតិកោ, សមន្នាគតោ, បុណប្បុណំ ដូច្នេះជាដើម។

Vatu+vaṭa+disāna+mante, yathā vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso iccādi.

និងមានក្នុងខាងចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន វតុ, វដ, ទិស ជាដើម ដូចជាពាក្យថា វត្តតិ, វដ្ដតិ, ទស្សនំ, ផស្សោ ដូច្នេះជាដើម។

U+du+niupasagga+ta+catu+cha+santasaddādesādīhi [Pg.17] paresañca. Ukaṃso=ukkaṃso, evaṃ dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro. Takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo, catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ, chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni. Sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.

និងមានដល់ព្យញ្ជនៈដែលនៅខាងក្រោយអំពីឧបសគ្គគឺ ឧ, ទុ, និ និងសព្ទទាំងឡាយមាន ត, ចតុ, ឆ, សន្ត និងអាទេសសព្ទជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ ឧកំសោ = ឧក្កំសោ, ដូចគ្នាដែរ ទុក្ករំ, និក្កង្ខោ, ឧគ្គតំ, ទុច្ចរិតំ, និជ្ជដំ, ឧជ្ជហំ, ឧច្ចង្គំ, ឧន្នមតិ, ទុក្ករោ, និទ្ទរោ, ឧន្នតោ, ទុប្បញ្ញោ, និម្មលោ, ឧយ្យុត្តោ, ទុល្លភោ, និព្ពត្តោ, ឧស្សាហោ, និស្សារោ។ តក្ករោ, តជ្ជោ, តន្និន្នោ, តប្បភវោ, តម្មយោ, ចតុគ្កំ, ចតុទ្ទិសំ, ចតុប្បទោ, ចតុព្ពិធំ, ចតុស្សាលំ, ឆក្កំ, ឆន្នវុតិ, ឆប្បទិកោ, ឆព្ពស្សានិ។ សក្ការោ, សគ្គុណោ, សន្ទិដ្ឋិ, សប្បុរិសោ, មហព្ពលោ។

Apadantaākāravajjitadīghato yakārassa ca, niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo. Ākāravajjitanti kiṃ, mālāya, dolāya, samādāya.

និងមានដល់យការៈ (យ) ដែលនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈវែង វៀរលែងតែអាករៈ (អា) ដែលមិនមែនជាទីបំផុតនៃបទ។ ឧទាហរណ៍៖ និយ្យាតិ, សុយ្យតិ, អភិភុយ្យ, វិចេយ្យ, វិណេយ្យ, ធេយ្យំ, នេយ្យំ, សេយ្យោ, ជេយ្យោ, វេយ្យាករណោ។ ពាក្យថា «អាកាវជ្ជិត» (វៀរលែងតែអាករៈ) នោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីហាមឃាត់ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន មាលាយ, ដោលាយ, សមាទាយ ជាដើម។

Chandānurakkhaṇe-nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ. Saramhāti kiṃ, ñāyo, taṃkhaṇaṃ. Kvacitveva, nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati.

ក្នុងការរក្សាគាថា (ឆន្ទៈ) ដូចជាពាក្យថា នប្បជហេ វណ្ណពលំ បុរាណំ, ឧជ្ជុគតេសុ សេយ្យោ, គច្ឆន្តិ សុគ្គតឹ។ ពាក្យថា «សរម្ហា» (អំពីស្រៈ) នោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីហាមឃាត់ក្នុងពាក្យថា ញាយោ, តំខណំ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) នោះ គឺគ្រាន់តែជាការមិនកំណត់ពិតប្រាកដ ដូចជាពាក្យថា និកាយោ, និទានំ, និវាសោ, តតោ, ឆសដ្ឋិ, ឧបនីយតិ, សូយតិ (ដែលមិនមានការតម្រួតព្យញ្ជនៈ)។

35. Catutthadutiyesve+saṃ tatiyapaṭhamā

៣៥. ចតុត្ថទុតិយេស្វេសំ តតិយបឋមា។ (កាលបើព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៅខាងក្រោយ ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ ទាំងនោះតាមលំដាប់)។

Catutthadutiyesu paresve+saṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiyapaṭhamā honti paccāsatyā. Vagge gha+jha+ḍha+dha+bhā catutthā, kha+cha+ṭha+tha+phā dutiyā, ga+ja+ḍa+da+bā tatiyā, ka+ca+ṭa+ta+pā paṭhamā. Pa+u+du-niādīhi paresaṃ ghādīnaṃ dvibhāve tatiyapaṭhamā honti. Pagarati=paggharati, evaṃ uggharati, nigghoso, ugghāṭeti. Esova tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhā-yati[Pg.18], ujjhāyati. Daḍḍho, buḍḍho. Viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto. Vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi. Saddhā, saddhammo. Mahabbhayaṃ.

កាលបើព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៅខាងក្រោយ ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ ក្នុងវគ្គរបស់ខ្លួន តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ ទាំងនោះ ព្រោះការនៅជិតគ្នា។ ក្នុងវគ្គ ព្យញ្ជនៈ ឃ, ឈ, ឍ, ធ, ភ ជាព្យញ្ជនៈទី ៤; ខ, ឆ, ឋ, ថ, ផ ជាព្យញ្ជនៈទី ២; គ, ជ, ឌ, ទ, ព ជាព្យញ្ជនៈទី ៣; ក, ច, ដ, ត, ប ជាព្យញ្ជនៈទី ១។ កាលបើមានទ្វិភាវៈ (ការធ្វើជាពីរ) នៃព្យញ្ជនៈមាន ឃ ជាដើម ដែលនៅខាងក្រោយអំពីឧបសគ្គមាន ប, ឧ, ទុ, និ ជាដើម ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តែងមានជំនួស។ ឧទាហរណ៍៖ បគរតិ = បគ្ឃរតិ, ដូចគ្នាដែរ ឧគ្ឃរតិ, និគ្ឃោសោ, ឧគ្ឃាដេតិ។ ឯសោវ តជ្ឈានផលោ, បឋមជ្ឈានំ, អភិជ្ឈាយតិ, ឧជ្ឈាយតិ។ ទឌ្ឍោ, ពុទ្ធោ។ វិទ្ធំសេតិ, ឧទ្ធំសិតោ, ឧទ្ធារោ, និទ្ធនោ, និទ្ធុតោ។ វិព្ភន្តោ, ឧព្ភន្តោ, សមុព្ភន្តោ, ទុព្ភិក្ខំ, និព្ភយំ, តព្ភាវោ, ចតុព្ភិ។ សទ្ធា, សទ្ធម្មោ។ មហព្ភយំ។

Rassasarehi paresaṃ vaggadutiyānaṃ dvibhāvo ce, paṭhamā. Pañcakkhandhā, evaṃ rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setacchattaṃ, evaṃ sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito=tatraṭṭhito, evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito. Sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ. Ākārato, ākhāto=akkhāto, evaṃ taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho. Āchādayi=acchādayi, evaṃ acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti. Kvaci tveva, puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ. (Dvibhāvasandhi).

ប្រសិនបើមានទ្វិភាវៈនៃព្យញ្ជនៈទី ២ ក្នុងវគ្គ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈខ្លី ព្យញ្ជនៈទី ១ តែងមានជំនួស។ ឧទាហរណ៍៖ បញ្ចក្ខន្ធា, ដូចគ្នាដែរ រូបក្ខន្ធោ, អក្ខមោ, អភិក្ខណំ, អវិក្ខេបោ, ជាតិក្ខេត្តំ, ធាតុក្ខោភោ, អាយុក្ខយោ។ សេតច្ឆត្តំ, ដូចគ្នាដែរ សព្ពច្ឆន្នំ, វិច្ឆន្នំ, ពោធិច្ឆាយា, ជម្ពុច្ឆាយា, សមុច្ឆេទោ។ តត្រ ឋិតោ = តត្រដ្ឋិតោ, ដូចគ្នាដែរ ថលដ្ឋំ, ជលដ្ឋំ, អដ្ឋិតំ, និដ្ឋិតំ, ចត្តារិដ្ឋានានិ, គរុដ្ឋានិយោ, សមុដ្ឋិតោ។ សព្ពត្ថាមាន, យសត្ថេរោ, បត្ថរតិ, វិត្ថារោ, អភិត្ថុតោ, វិត្ថម្ភិតោ, អនុត្ថុនំ។ បប្ផោដេតិ, មហប្ផលំ, អនិប្ផលំ, វិប្ផារោ, បរិប្ផុដេយ្យ, មធុប្ផាណិតំ។ អំពីអាករៈ (ស្រៈ អា) ដូចជា អាខាតោ = អក្ខាតោ, ដូចគ្នាដែរ តណ្ហក្ខយោ, អាណាក្ខេត្តំ, សញ្ញាក្ខន្ធោ។ អាឆាទយិ = អច្ឆាទយិ, ដូចគ្នាដែរ អច្ឆិន្ទតិ, នាវដ្ឋំ, អត្ថរតិ, អប្ផោដេតិ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) នោះ គឺគ្រាន់តែជាការមិនកំណត់ពិតប្រាកដ ដូចជាពាក្យថា បុវខជ្ជកំ, តស្ស ឆវិអាទីនិ ឆិន្ទិត្វា, យថាឋិតំ, កម្មផលំ, សីលំ តស្ស ឈាយិនោ, យេ ឈានប្បសុតា ធីរា, និធនំ, មហាធនំ។ (ទ្វិភាវសន្ធិ)។

Akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni itī+dha ‘‘ve’’ti vattate.

ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះគឺ៖ អករម្ហ សេ តេ, សោ ខោ ព្យន្តិ កាហិតិ, សោ គច្ឆំ ន និវត្តតិ, ឯសោ អត្ថោ, ឯសោ អាភោគោ, ឯសោ ឥទានិ ដូច្នេះជាដើម ក្នុងទីនេះ បទថា «វេ» តែងអណ្តែតទៅ។

37. Eona+ma vaṇṇe

៣៧. ឯឱនម វណ្ណេ។ (កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ ស្រៈ ឯ និង ឱ តែងមានការប្តូរទៅជា អ ខ្លះ)។

Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Akaramha sa te, akaramha se te, evaṃ sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho[Pg.19], esa ābhogo, esa idāni. Vaṇṇeti kiṃ, amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi soti. ‘‘Na sandhisamāsā vaddhassā’’ti vuttattā gāthāmajjhe sandhi na hotīti ‘‘tividhassā’’ti vuttatimhi parepi vaṇṇo paro nāma na iti. (Sarabyañjanasandhi).

ស្រៈ ឯ និង ឱ ទាំងឡាយ តែងមានការប្តូរទៅជា អ ខ្លះ កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ។ ឧទាហរណ៍៖ អករម្ហ សា តេ (មកពី អករម្ហ សេ តេ), ដូចគ្នាដែរ សា ខោ ព្យន្តិ កាហិតិ, សា គច្ឆំ ន និវត្តតិ, ឯសា អត្ថោ, ឯសា អាភោគោ, ឯសា ឥទានិ។ ពាក្យថា «វណ្ណេ» (កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ) នោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីហាមឃាត់ក្នុងពាក្យថា អមោឃវចនោ ច សោ, គន្ធព្ពានំ អធិបតិ, មហារាជា យសស្សិ សោ ដូច្នេះជាដើម។ ព្រោះមានពាក្យពោលថា «ន សន្ធិសនាសា វឌ្ឍស្សា» (មិនមានសន្ធិ និងសម៉ាសក្នុងកណ្តាលគាថា) ដូច្នេះ សន្ធិមិនមានក្នុងកណ្តាលគាថាឡើយ ទោះបីជាមានព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយក៏ដោយ ដូចជាពាក្យថា «តិវិធស្សា» ដូច្នេះជាដើម។ (សរព្យញ្ជនសន្ធិ)។

Ata yantaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo itī+dha –

ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះគឺ៖ អត យន្តំ, តថ យំ, មទ យំ, ពុធ យតិ, ធន យំ, សេវ យោ, បរ យេសនា, បោក្ខរណ យោ ដូច្នេះជាដើម ក្នុងទីនេះ–

48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavagga bayañā

៤៨. តវគ្គវរណានំ យេ ចវគ្គ ពយញា។ (កាលបើ យការៈ នៅខាងក្រោយ ព្យញ្ជនៈក្នុង តវគ្គ តែងមានការប្តូរទៅជា ចវគ្គ តាមលំដាប់)។

Tavaggavaraṇānaṃ cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. ‘‘Vaggalasehi te’’ti pubbarūpaṃ. Accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño. Apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ. Kvacitveva, ratyā.

ព្យញ្ជនៈក្នុង តវគ្គ ទាំងឡាយ តែងមានការប្តូរទៅជាព្យញ្ជនៈក្នុង ចវគ្គ តាមលំដាប់ កាលបើ យការៈ នៅខាងក្រោយ។ ហើយមានរូបជាបុព្វរូប (តម្រួតព្យញ្ជនៈខាងដើម) ដោយសូត្រថា «វគ្គលសេហិ តេ»។ ឧទាហរណ៍៖ អច្ចន្តំ, តច្ឆំ, មជ្ជំ, ពុជ្ឈតិ, ធញ្ញំ, សេព្ពោ, បយ្យេសនា, បោក្ខរញ្ញោ។ អបុច្ចណ្ឌកាយំ, ជច្ចន្ធោ, យជ្ជេវំ, អជ្ឈគមា, អជ្ឈត្តំ, អជ្ឈុបគតោ, អជ្ឈោគាហេត្វា, ទិព្ពំ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) នោះ គឺគ្រាន់តែជាការមិនកំណត់ពិតប្រាកដ ដូចជាពាក្យថា រត្យា (ដែលមិនមានការប្តូរ)។

Saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate itī+dha ‘‘ye’’ti vattate vakkhamānesu dvīsu.

ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះគឺ៖ សក យតេ, រុច យតេ, បច យតេ, អដ យតេ, លុប យតេ, កុប យតេ, សល យតេ, ផល យតេ, ទិស យតេ, អស យតេ ដូច្នេះជាដើម ក្នុងទីនេះ បទថា «យេ» តែងអណ្តែតទៅក្នុងសូត្រទាំងពីរខាងមុខដែលនឹងពោលទៅ។

49. Vaggalasehite

៤៩. វគ្គលសេហិតេ។ (កាលបើ យការៈ នៅខាងក្រោយអំពីព្យញ្ជនៈក្នុងវគ្គ និង ល ស តែងមានការប្តូរ យការៈ នោះទៅជាព្យញ្ជនៈក្នុងវគ្គ និង ល ស ទាំងនោះខ្លះ)។

Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti. Sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate. Kvacitveva, kyāhaṃ.

យការៈ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីព្យញ្ជនៈក្នុងវគ្គ និង ល ស ទាំងឡាយ តែងមានការប្តូរទៅជាព្យញ្ជនៈក្នុងវគ្គ និង ល ស ទាំងនោះខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ សក្កតេ, រុច្ចតេ, បច្ចតេ, អដ្ដតេ, luppate, កុប្បតេ, សល្លតេ, ផល្លតេ, ទិស្សតេ, អស្សតេ។ ពាក្យថា «ក្វចិ» (ខ្លះ) នោះ គឺគ្រាន់តែជាការមិនកំណត់ពិតប្រាកដ ដូចជាពាក្យថា ក្យាហំ។

Muha yati, guha yati itī+dha –

ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះគឺ៖ មុហ យតិ, គុហ យតិ ដូច្នេះជាដើម ក្នុងទីនេះ–

50. Hassa vipallāso

៥០. ហស្ស វិបល្លាសោ។ (ការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងនៃ ហការៈ តែងមានខ្លះ)។

Hassa [Pg.20] vipallāso hoti yakāre. Muyhati, guyhati.

ការត្រឡប់នៃហក្សរ រមែងមានក្នុងព្រោះយការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ មុយហតិ, គុយហតិ។

Bahu ābādho itī+dha ussavakāre ‘‘hassa vipallāso’’ti vattate.

ក្នុងសូត្រនេះថា Bahu ābādho ជាដើម បទថា “hassa vipallāso” រមែងតាមទៅ។

51. Ve vā

៥១. វេ វា។

Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho. Vātveva, bahvābādho.

ការត្រឡប់នៃហក្សរ រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះវការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ ពវ្ហាពាធោ។ ព្រោះតែបទថា វា (ខ្លះ) នោះ ទើបមានរូបជា ពហ្វាពាធោ ខ្លះ។

52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā

៥២. តថនរានំ ឋឋណលា។

Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā honti vā yathākkamaṃ. Dukkataṃ=dukkaṭaṃ, evaṃ sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo. Aṭṭhakathā. Paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato. Paripanno=palipanno, evaṃ palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo. (Byañjanasandhi).

តថនរៈទាំងឡាយ (ត ថ ន រ) រមែងទៅជា ឋឋណលៈ (ដ ឋ ណ ល) ខ្លះ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ ទុក្កតំ ជា ទុក្កដំ, ដូចគ្នាជា សុកដំ, បត្ថដោ, បតដោ, ឧទ្ធដោ, វិសដោ។ អដ្ឋកថា។ បណិធានំ, បណិបាតោ, បណាមោ, បណីតំ, បរិណតោ, បរិណាមោ, ទុណ្ណយោ, និណ្ណយោ, ឱណតោ។ បរិបន្នោ ជា បលិបន្នោ, ដូចគ្នាជា បលិពោធោ, បល្លង្កំ, តលុនោ, មហាសាលោ, មាលុតោ, សុខុមាលោ។ (ព្យញ្ជនសន្ធិ)។

Cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato itī+dha ‘‘ve’’ti vattate yāva ‘‘mayadā sare’’ti.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato ជាដើម បទថា “ve” រមែងតាមទៅ រហូតដល់សូត្រថា “mayadā sare”។

38. Niggahītaṃ

៣៨. និគ្គហីតំ។

Niggahītāgamo hoti vā kvaci. Sāmatthiyenā+gamova, sa ca rassasarasseva hoti… tassa rassasarānugatattā. Ṭhānīna+māliṅghiya gacchati pavattatīti āgamo. Cakkhuṃ udapādi, akkhiṃ [Pg.21] rujati, purimaṃ jāti, aṇuṃ thūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, taṃsampayuttā, taṃtaṃsabhāvato. Vāggahaṇena cakkhu udapādi iccādi. Avaṃsiro, yāvañcidaṃtiādi niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, vavatthitassa lakkhaṇassā+nurodhena lakkhaṇe pavattitā vibhāsā vavatthitavibhāsā. Vāsaddo hi atthadvaye vattate katthaci vikappe, katthaci yathāvavatthitarūpapariggaheti. Yadā pacchime, tadā nicca+manicca+masantañca vidhiṃ dīpeti. Ettha pana kvacisaddassā+nuvattanā tenevā+santavidhi siddhoti vāsaddeni+taradvayaṃ. Kvaci tveva, na hi etehi, idha ceva.

ការចុះនិគ្គហីតអាគម រមែងមានខ្លះក្នុងទីខ្លះ។ ដោយសមត្ថភាព គឺគ្រាន់តែជាអាគមប៉ុណ្ណោះ ហើយអាគមនោះ រមែងមានតែក្រោយរស្សស្រៈប៉ុណ្ណោះ... ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមក្រោយរស្សស្រៈនៃអាគមនោះ។ ការចូលទៅជំនួសកន្លែងនៃតួដើមហើយប្រព្រឹត្តទៅ ហៅថា អាគម។ ឧទាហរណ៍៖ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, អក្ខឹ រុជតិ, បុរិមំ ជាតិ, អណុំ ថូលានិ, កត្តព្វំ កុសលំ ពហុំ, តំសម្បយុត្តា, តំតំសភាវតោ។ ដោយការកាន់យកនូវបទថា វា (ខ្លះ) ទើបមានរូបជា ចក្ខុ ឧទបាទិ ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា អវំសិរោ, យាវញ្ចិទំ ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ (និច្ច)... ព្រោះភាពជាវវត្ថិតវិភាសានៃអធិការនៃបទថា វា, វិភាសាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលក្ខណៈដោយអនុលោមតាមលក្ខណៈដែលបានកំណត់ទុក ហៅថា វវត្ថិតវិភាសា។ ព្រោះថា វ៉ាសព្ទ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថពីរយ៉ាង គឺក្នុងទីខ្លះជាវិកប្បៈ (ជម្រើស) ក្នុងទីខ្លះជាការកាន់យកនូវរូបដែលបានកំណត់ទុក (យថាវវត្ថិតរូបបរិគ្គហៈ)។ កាលបើជាអត្ថខាងក្រោយ នោះ រមែងសម្តែងនូវវិធីដែលជា និច្ចៈ (ទៀងទាត់) អនិច្ចៈ (មិនទៀងទាត់) និងអសន្តៈ (មិនមាន)។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រោះការតាមទៅនៃក្វចិសព្ទ វិធីដែលជាអសន្តៈ ទើបសម្រេចបានដោយក្វចិសព្ទនោះឯង ដូច្នេះ វ៉ាសព្ទ ទើបសម្តែងនូវអត្ថពីរក្រៅពីនេះ។ តែក្នុងទីខ្លះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយសព្ទទាំងនេះទេ គឺក្នុងទីនេះឯង។

Saṃ rambho, saṃ ratto, saṃ rāgo, tāsaṃ ahaṃ santike, evaṃ ayaṃ, puṃ liṅgaṃ, kiṃ ahaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ itī+dha ‘‘niggahītā’’dhikāro ā ‘‘mayadā sare’’ti.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Saṃ rambho, saṃ ratto, saṃ rāgo, tāsaṃ ahaṃ santike, evaṃ ayaṃ, puṃ liṅgaṃ, kiṃ ahaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ ជាដើម អធិការនៃបទថា “niggahīta” រមែងតាមទៅ រហូតដល់សូត្រថា “mayadā sare”។

39. Lopo

៣៩. លោបោ។

Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Dīghe sārambho saṃrambho, sāratto saṃratto, sārāgo saṃrāgo, pubbassaralope tāsāhaṃ santike, evāyaṃ, dvitte pulliṅgaṃ puṃliṅgaṃ, kyāhaṃ, tassa adāsahaṃ. Paṭisallāno, sallekho, pātukāmo, gantumano, ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, avisāhāro, cirappavāsintiādīsu niccaṃ. Kvacīti kiṃ, eva+mayaṃ, ki+mahaṃ, etaṃ maṅgala+muttamaṃ.

ការលុបនិគ្គហីត រមែងមានខ្លះក្នុងទីខ្លះ។ កាលបើធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ)៖ សារម្ភោ (មកពី សំរម្ភោ), សារត្តោ (មកពី សំរត្តោ), សារាកោ (មកពី សំរាកោ)។ កាលបើលុបស្រៈខាងដើម៖ តាសាហំ សន្តិកេ (មកពី តាសំ អហំ សន្តិកេ), ឯវាយំ (មកពី ឯវំ អយំ)។ កាលបើធ្វើជាទ្វេភាវៈ (តម្រួត)៖ បុល្លិង្គំ (មកពី បុំលិង្គំ), គ្យាហំ (មកពី កឹ អហំ), តស្ស អទាសហំ (មកពី តស្ស អទាសឹ អហំ)។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន បដិសល្លានោ, សល្លេខោ, បាតុការមោ, គន្តុមនោ, អរិយសច្ចាន ទស្សនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនំ, អវិសាហារោ, ចិរប្បវាសិ ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ (និច្ច)។ ម៉េចបានជាពោលថា “ក្វចិ” (ខ្លះ)? ដើម្បីកុំឲ្យលុបក្នុងពាក្យថា ឯវមយំ, កិមហំ, ឯតំ មង្គលមុត្តមំ។

Kataṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃiva, halaṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva itī+dha –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Kataṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃiva, halaṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva ជាដើម—

40. Parasarassa

៤០. បរសរស្ស។

Niggahītamhā [Pg.22] parasarassa lopo hoti vā kvaci. Katanti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kaliṃva, halaṃdāni, kiṃdāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva. Vāti kiṃ, kataṃiti, kimiti, dātumapi, sadisaṃ eva.

ការលុបស្រៈខាងក្រោយ ពីនិគ្គហីត រមែងមានខ្លះក្នុងទីខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ កតន្តិ, អភិនន្ទុន្តិ, ឧត្តត្តំវ, ចក្កំវ, កលឹវ, ហលំទានិ, កឹទានិ, ត្វំសិ, ឥទម្បិ, ឧត្តរិម្បិ, ទាតុម្និ, សទិសំវ។ ម៉េចបានជាពោលថា “វា” (ខ្លះ)? ដើម្បីបង្ហាញថាជាជម្រើស ដូចជា កតំ ឥតិ, កិមិតិ, ទាតុមបិ, សទិសំ ឯវ។

Pupphaṃ assā uppajjati, evaṃ assa te āsavā itī+dha parassaralope –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Pupphaṃ assā uppajjati, evaṃ assa te āsavā កាលបើលុបស្រៈខាងក្រោយហើយ—

53. Saṃyogādilopo

៥៣. សំយោគាទិលោបោ។

Abyavahitānaṃ dvinnaṃ byañjanānaṃ ekatra ṭhiti saṃyogo, tasmiṃ saṃyoge yo ādibhūtāvayavo, tassa vā kvaci lopo hotītiādibyañjanassa lopo. Pupphaṃsā uppajjati, evaṃsa te āsavā. Tiṇṇaṃ saṃyogānaṃ visaye agyāgāraṃ, vutyassa iti hoti.

ការស្ថិតនៅជាមួយគ្នានៃព្យញ្ជនៈពីរដែលមិនមានអ្វីចន្លោះ ហៅថា សំយោគ (ព្យញ្ជនៈផ្សំ)។ ក្នុងសំយោគនោះ តួដែលជាចំណែកខាងដើម រមែងត្រូវបានលុបខ្លះក្នុងទីខ្លះ នេះជាការលុបព្យញ្ជនៈខាងដើម។ ឧទាហរណ៍៖ បុប្ផំសា ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំស តេ អាសវា។ ក្នុងវិស័យនៃសំយោគបីតួ រមែងមានរូបជា អគ្យាគារំ, វុត្យស្ស ដូច្នេះជាដើម។

Taṃ karoti, taṃ khaṇaṃ, saṃ gato, taṃ ghataṃ, dhammaṃ care, taṃ channaṃ, taṃ jātaṃ, taṃ jhānaṃ, taṃ ñāṇaṃ, taṃ ṭhānaṃ, taṃ ḍahati, taṃ tanoti, taṃ thiraṃ, taṃ dānaṃ, taṃ dhanaṃ, taṃ niccutaṃ, taṃ patto, taṃ phalaṃ, tesaṃ bodho, saṃ bhūto, taṃ mittaṃ, kiṃ kato, dātuṃ gato itī+dha –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Taṃ karoti, taṃ khaṇaṃ, saṃ gato, taṃ ghataṃ, dhammaṃ care, taṃ channaṃ, taṃ jātaṃ, taṃ jhānaṃ, taṃ ñāṇaṃ, taṃ ṭhānaṃ, taṃ ḍahati, taṃ tanoti, taṃ thiraṃ, taṃ dānaṃ, taṃ dhanaṃ, taṃ niccutaṃ, taṃ patto, taṃ phalaṃ, tesaṃ bodho, saṃ bhūto, taṃ mittaṃ, kiṃ kato, dātuṃ gato ជាដើម—

41. Vagge vagganto

៤១. វគ្គេ វគ្គន្តោ។

Niggahītassa kho vagge vagganto vā hotīti nimittānussarānaṃ paccāsatyā tabbaggapañcamo hoti. Paccāsatti nāma ṭhānato āsannatā guṇato vā, guṇatoti vaṇṇasaññādiguṇato. Niggahītassa [Pg.23] anusarīyatīti pacchā katvā sarīyatīti anussarotipi vuccati. Taṅkaroti=taṃ karoti, evaṃ taṅkhaṇaṃ, saṅgato, taṅghataṃ. Dhammañcare, tañchannaṃ, tañjātaṃ, tañjhānaṃ, taññāṇaṃ. Taṇṭhānaṃ, taṇḍahati. Tantanoti, tanthiraṃ, tandānaṃ, tandhanaṃ, tanniccutaṃ, tampatto, tamphalaṃ, tesammodho, sambhūto, tammittaṃ. Kiṅkato, dātuṅgato, taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammatotiādīsu niccaṃ.

និគ្គហីត រមែងទៅជាព្យញ្ជនៈទីបំផុតវគ្គ (វគ្គន្តៈ) ខ្លះ ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈវគ្គខាងក្រោយ។ ព្រោះភាពជិតស្និទ្ធគ្នានៃនិមិត្តនិងអនុស្វារៈ ទើបទៅជាព្យញ្ជនៈទី ៥ នៃវគ្គនោះ។ ភាពជិតស្និទ្ធ (បច្ចាសត្តិ) នោះ គឺភាពជិតស្និទ្ធដោយទីកន្លែងកើត (ឋាន) ឬដោយគុណ (គុណ)។ ដោយគុណ គឺដោយគុណមានការសម្គាល់តួអក្សរជាដើម។ និគ្គហីត ហៅថា អនុស្វារៈ ផងដែរ ព្រោះការបញ្ចេញសំឡេងតាមក្រោយ (អនុសរីយតិ គឺធ្វើជាខាងក្រោយហើយបញ្ចេញសំឡេង)។ ឧទាហរណ៍៖ តង្ករោតិ ស្មើនឹង តំ ករោតិ, ដូចគ្នាជា តង្ខណំ, សង្គតោ, តង្ឃតំ។ ធម្មញ្ចរេ, តញ្ឆន្នំ, តញ្ជាតំ, តញ្ឈានំ, តញ្ញាណំ។ តណ្ឋានំ, តណ្ឌហតិ។ តន្តនោតិ, តន្ថិរំ, តន្ទានំ, តន្ធនំ, តន្និច្ចុតំ, តម្បត្តោ, តម្ផលំ, តេសម្មោធោ, សម្ភូតោ, តម្មិត្តំ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន កិង្កតោ, ទាតុង្គតោ, តណ្ហង្ករោ, រណញ្ជហោ, សណ្ឋិតោ, ជុតិន្ធរោ, សម្មតោ ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ (និច្ច)។

Ānantarikaṃ ya+māhu, yaṃ yadeva, paccattaṃ eva, taṃ hiitī+dha –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Ānantarikaṃ ya+māhu, yaṃ yadeva, paccattaṃ eva, taṃ hi ជាដើម—

42. Yevahisu ño

៤២. យេវហិសុ ញោ។

Ya+eva+hisaddesu niggahītassa vā ño hoti. ‘‘Vaggalasehi te’’ti yassa ñakāro. Ānantarikañña+māhu=ānantarikaṃ ya+māhu, yaññadeva=yaṃyadeva, ñassa dvitte paccattaññeva, paccattaṃ eva, tañhi, tañhi. ‘‘Abyabhicārinā byabhicārī niyamyate’’ti ñāyā evasaddasahacariyā ‘‘ya’’ iti sabbādiyasaddasseva gahaṇaṃ.

ក្នុងព្រោះសព្ទទាំងឡាយគឺ យ, ឯវ, ហិ និគ្គហីត រមែងទៅជា ញ ខ្លះ។ ដោយសូត្រថា “Vaggalasehi te” យការៈ ទើបទៅជា ញការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ អានន្តរិកញ្ញមាហុ ស្មើនឹង អានន្តរិកំ យមាហុ, យញ្ញទេវ ស្មើនឹង យំយទេវ។ កាលបើធ្វើទ្វេភាវៈនៃ ញ៖ បច្ចត្តញ្ញេវ ស្មើនឹង បច្ចត្តំ ឯវ, តញ្ហិ, តញ្ហិ។ ដោយញាយថា “អព្យភិចារិនា ព្យភិចារី និយម្យតេ” (តួដែលមិនប្រែប្រួល រមែងកំណត់តួដែលប្រែប្រួល) ព្រោះការរួមដំណើរជាមួយសព្ទថា ឯវ នោះ បទថា “យ” ក្នុងទីនេះ ទើបកាន់យកតែសព្ទថា យ ដែលជាសព្វនាម (សព្វាទិយសព្ទ) ប៉ុណ្ណោះ។

Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya itī+dha –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya ជាដើម—

43. Ye saṃssa

៤៣. យេ សំស្ស។

Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ, tassa vā ño hoti yakāre. Saññogo=saṃyogo, evaṃ saṃyojanaṃ, saññato, saññācikāya. Idha yakāramattova gayhate. Saṃssāti kiṃ, etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, taṃ saraṇaṃ yanti.

និគ្គហីតរបស់ សំ-សព្ទ រមែងទៅជា ញ ខ្លះ ក្នុងព្រោះយការៈ។ ឧទាហរណ៍៖ សញ្ញោគោ ស្មើនឹង សំយោគោ, ដូចគ្នាជា សំយោជនំ, សញ្ញតោ, សញ្ញាចិកាយ។ ក្នុងទីនេះ កាន់យកតែយការៈប៉ុណ្ណោះ។ ម៉េចបានជាពោលថា “សំស្ស” (របស់ សំ-សព្ទ)? ដើម្បីកុំឲ្យមានក្នុងពាក្យថា ឯតំ យោជនំ, តំ យានំ, តំ សរណំ យន្តិ។

Taṃ [Pg.24] eva, taṃ ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, taṃ idaṃ, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva itī+dha –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះថា Taṃ eva, taṃ ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, taṃ idaṃ, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva ជាដើម—

44. Mayadā sare

៤៤. មយទា សរេ។

Niggahītassa ma ya dā honti vā sare kvaci. Tameva taṃ eva, tamahaṃ brūmi=taṃ ahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati. Tayidaṃ. Yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva. ‘‘Mayadā’’ti yogavibhāgā buddhama saraṇama iccādi bhavati.

និគ្គហីត រមែងទៅជា ម, យ, ទ ខ្លះ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងក្រោយ ក្នុងទីខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ តមេវ ស្មើនឹង តំ ឯវ, តមហំ ព្រូមិ ស្មើនឹង តំ អហំ ព្រូមិ, យមាហុ, ធនមេវ, កិមេតំ, និន្ទិតុមរហតិ។ តយិទំ។ យទនិច្ចំ, តទនត្តា, ឯតទវោច, ឯតទេវ។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) នៃបទថា “មយទា” ទើបមានរូបជា ពុទ្ធម សរណម ដូច្នេះជាដើម។

47. Tadaminādīni

៤៧. តទមិនាទីនិ។

Tadaminādīni nippajjanti. ‘‘Ya+dalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā’’ti ñāyā lakkhaṇantarena avihitā desa+lopā+gama+vipallāsā, sabbattha imināva daṭṭhabbā. Idañca paresaṃ pisodarādimiva daṭṭhabbaṃ. Phusitaṃ=jalabindu, phusita+mudara+massa pisodaraṃ. Issa akāre taṃ iminā=tadaminā, sakiṃ āgāmī=sakadāgāmī, dhassa dakāre ekaṃ idha ahaṃ=eka+midā+haṃ, vidhassa vidādeso saṃvidhāya avahāro=saṃvidāvahāro, vārisaddassa vakāre, hassa lakāre ca kate vārivāhako=valāhako, jīvanassa jīādeso, jīvanassa muto=jīmūto. Chavassa suādese, sayanassa sānādese ca kate chavassa sayanaṃ=susānaṃ. Uddhassa uduādese, khassa khalaādese ca ‘‘saramhā dve’’ti dvittādimhi ca kate uddhaṃ khaṃ assa udukkhalaṃ. Pisitassa piādese, asassa sācādese ca kate pisitāso=pisāco.

ពាក្យទាំងឡាយមាន តទមិនា ជាដើម រមែងសម្រេចរូប។ ដោយញាយថា “យទលក្ខណិកំ តំ និបាតនា” (អ្វីដែលមិនបានកំណត់ដោយលក្ខណៈ ត្រូវសម្រេចដោយនិបាត) ការផ្លាស់ប្តូរ (អាទេស) ការលុប (លោបៈ) ការចុះអាគម (អាគមៈ) និងការត្រឡប់ (វិបល្លាសៈ) ដែលមិនបានចែងទុកដោយលក្ខណៈដទៃ ត្រូវយល់ថាសម្រេចដោយសូត្រនេះក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង។ សូត្រនេះ ត្រូវយល់ថាដូចជា ពិសោទរៈ ជាដើម របស់គ្រូដទៃ។ ផុសិតំ ប្រែថា ដំណក់ទឹក, ផុសិតំ ឧទរំ អស្ស ទៅជា ពិសោទរំ (ពោះមានចំណុចៗ)។ កាលបើផ្លាស់ ឥការៈ ជា អការៈ តំ ឥមិនា ទៅជា តទមិនា, សកឹ អាគាមី ទៅជា សកទាគាមី, កាលបើផ្លាស់ ធការៈ ជា ទការៈ ឯកំ ឥធ អហំ ទៅជា ឯកមិទាហំ, កាលបើផ្លាស់ វិធៈ ជា វិទៈ សំវិធាយ អវហារោ ទៅជា សំវិទាវហារោ, កាលបើផ្លាស់ វារិសព្ទ ជា វការៈ និង ហការៈ ជា លការៈ វារិវាហកោ ទៅជា វលាហកោ, កាលបើផ្លាស់ ជីវនៈ ជា ជី, ជីវនស្ស មុតោ ទៅជា ជីមូតោ។ កាលបើផ្លាស់ ឆវៈ ជា សុ, សយនៈ ជា សានៈ ឆវស្ស សយនំ ទៅជា សុសានំ។ កាលបើផ្លាស់ ឧទ្ធៈ ជា ឧទុ, ខៈ ជា ខលៈ និងធ្វើទ្វេភាវៈជាដើមដោយសូត្រថា “សរម្ហា ទ្វេ” ឧទ្ធំ ខំ ទៅជា ឧទុខលំ។ កាលបើផ្លាស់ ពិសិតៈ ជា ពិ, អសៈ ជា សាចៈ ពិសិតាសោ ទៅជា ពិសាចោ។

Mahīsaddassa [Pg.25] mayūādese, ravatissa rādese ca kate mahiyaṃ ravatīti mayūro. Eva+maññepi payogato+nugantabbā. Ettha ca –

កាលបើផ្លាស់ មហីសព្ទ ជា មយូ, រវតិសព្ទ ជា រ មហិយំ រវតីតិ ទៅជា មយូរោ (ក្ងោក)។ យ៉ាងនេះ សូម្បីពាក្យដទៃទៀត ក៏គប្បីយល់តាមការប្រើប្រាស់ចុះ។ ហើយក្នុងទីនេះ—

Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo,Dve cā+pare vaṇṇavikāra+nāsā;

Dhātussa atthātisayena yogo,Ta+duccate pañcavidhaṃ niruttaṃti.

ការចុះអក្សរអាគម (វណ្ណគមៈ) ១, ការត្រឡប់អក្សរ (វណ្ណវិបរិយាយៈ) ១, ការប្រែប្រួលអក្សរ (វណ្ណវិការៈ) និងការលុបអក្សរ (វណ្ណនាសៈ) ទាំងពីរដទៃទៀត ១, ការប្រកបដោយអត្ថដ៏ក្រៃលែងនៃធាតុ ១, ទាំង ៥ យ៉ាងនេះ ហៅថា និរុត្តិ (ក្បួនពន្យល់ពាក្យ)។

Yathā dvāre niyutto=dovārikoti okaāgamo. Hiṃsasaddassa sīhoti vipallāso. Nijako=niyakoti vikāro. Mehanassa khassa mālā mekhalāti vaṇṇalopo, ha+na+makārānaṃ lopo. Mayūroti atthe ravatissa atissayayogoti.

ដូចជា ទ្វារេ និយុត្តោ ទៅជា ទោវារិកោ (អ្នកចាំទ្វារ) នេះជាការចុះ ឱក-អាគម។ ហឹសសព្ទ ទៅជា សីហោ (សីហៈ) នេះជាការត្រឡប់ (វិបរិយាយ)។ និជកោ ទៅជា និយកោ នេះជាការប្រែប្រួល (វិការៈ)។ មេហនស្ស ខស្ស មាលា ទៅជា មេខលា (ខ្សែក្រវាត់) នេះជាការលុបអក្សរ (វណ្ណលោបៈ) គឺលុប ហការៈ នការៈ និងមការៈ។ ក្នុងអត្ថថា មយូរោ នេះជាការប្រកបដោយអត្ថដ៏ក្រៃលែងនៃ រវតិសព្ទ។

Yathariva tathariveti nipātāva. ‘‘Jaraggavā vicintesuṃ, vara+mhākaṃ bhusāmive’’ti ettha ivasaddo evakārattho. Niggahītasandhi.

ពាក្យថា យថរិវ និង តថរិវ គឺជាសព្ទនិបាតពិតប្រាកដ។ ក្នុងគាថាថា “Jaraggavā vicintesuṃ, vara+mhākaṃ bhusāmive” នេះ ឥវសព្ទ មានអត្ថស្មើនឹង ឯវសព្ទ។ និគ្គហីតសន្ធិ (ចប់)។

Sandhissarānaṃ paṭisedhasandhi,Atho byañjana+sarabyañjanānaṃ;

Sandhi ca+tho niggahītassa sandhi,Bhavanti sandhi pana pañcadhā ve.

សរៈសន្ធិ (ការតស្រៈ) ១, បដិសេធសន្ធិ (ការហាមមិនឲ្យត) ១, ព្យញ្ជនសន្ធិ (ការតព្យញ្ជនៈ) ១, សរប្យញ្ជនសន្ធិ (ការតស្រៈនិងព្យញ្ជនៈ) ១, និងនិគ្គហីតសន្ធិ (ការតនិគ្គហីត) ១, សន្ធិទាំងឡាយ រមែងមាន ៥ យ៉ាងពិតប្រាកដ។

Iti payogasiddhiyaṃ sandhikaṇḍo paṭhamo.

សន្មតថាចប់ កណ្ឌទី ១ គឺសន្ធិកណ្ឌ ក្នុងគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ តែប៉ុណ្ណេះ។

2. Nāmakaṇḍa

២. នាមកណ្ឌ។

Atha [Pg.26] nāmāni vuccante. Taṃ atthābhimukhaṃ namanato, attanā ca+tthassa nāmanato nāmaṃ, dabbābhidhānaṃ. Taṃ duvidhaṃ saliṅgā+liṅgato, anvattharuḷhito ca, tividhaṃ pumi+tthi+napuṃsakaliṅgato, rukkho, latā, vananti. Catubbidhaṃ sāmañña+guṇa+kriyā+yadicchānāmato, rukkho, nīlo, pācako, sirivaḍḍhoti. Aṭṭhavidhaṃ avaṇṇi+vaṇṇu+vaṇṇo+kāra+niggahītantapakatibhedato, ettha kiṃsaddo niggahītanto. Paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati, saddo, dhātu ca.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីនាមទាំងឡាយ។ ពាក្យដែលបង្អោនទៅរកអត្ថ (អត្ថភិមុខំ នមនតោ) និងការបង្អោននូវអត្ថដោយខ្លួនឯង (អត្តនា ច អត្ថស្ស នាមនតោ) ហៅថា នាម គឺពាក្យសម្រាប់ហៅនូវវត្ថុធាតុ (ទព្វាភិធាន)។ នាមនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺដោយមានលិង្គ (សលិង្គ) និងមិនមានលិង្គ (អលិង្គ) ព្រមទាំងដោយអន្វត្ថនាម (នាមមានអត្ថសមស្រប) និងរុឡ្ហីនាម (នាមដែលនិយមហៅ)។ មាន ៣ យ៉ាង ដោយបែងចែកជា បុំលិង្គ ឥត្ថីលិង្គ និងនបុំសកលិង្គ ដូចជា រុក្ខោ (ដើមឈើ), លតា (វល្លិ), វនំ (ព្រៃ)។ មាន ៤ យ៉ាង ដោយបែងចែកជា សាមញ្ញនាម, គុណនាម, កិរិយានាម និងយទិច្ឆានាម (នាមតាំងឡើងតាមចិត្តប្រាថ្នា) ដូចជា រុក្ខោ, នីលោ (ពណ៌ខៀវ), បាចកោ (អ្នកស្លដណ្តាំ), សិរិវឌ្ឍោ (ឈ្មោះមនុស្ស)។ មាន ៨ យ៉ាង ដោយការបែងចែកប្រក្រតី (តួដើម) ដែលមានទីបំផុតជា អវណ្ណៈ, ឥវណ្ណៈ, ឧវណ្ណៈ, ឱការៈ និងនិគ្គហីតៈ ក្នុងប្រការទាំងនេះ គឹសព្ទ មាននិគ្គហីតៈជាទីបំផុត។ អ្វីដែលគេធ្វើមុននឹងចុះបច្ច័យ ហៅថា ប្រក្រតី (តួដើម) បានแก่ សព្ទ និងធាតុ។

Tattha saliṅgesu tāva akārantato pulliṅgā sugatasaddā satta vibhattiyo parā yojīyante. Sugataiti ṭhite –

ក្នុងបណ្តានាមដែលមានលិង្គទាំងនោះ ជាដំបូង វិភត្តិទាំង ៧ ខាងចុង ត្រូវយកមកប្រកបក្រោយ សុគតសព្ទ ដែលមានអការៈជាទីបំផុត ជាបុំលិង្គ។ កាលបើឋិតនៅក្នុងពាក្យថា សុគត ហើយ—

1. Dve dve+kānekesu nāmasmā siyo aṃyo nā hi sa naṃ smā hi sa naṃ smiṃ su

១. ទ្វេ ទ្វេកានេកេសុ នាមស្មា សិយោ អំយោ នា ហិ ស នំ ស្មា ហិ ស នំ ស្មឹ សុ។

Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā yathākkamaṃ. Yato ime satta dukā honti, ‘‘atthavanta+madhātuka+mapaccayaṃ pāṭipadikaṃ kitaka+taddhita+samāsā ce’’ti vuttattā taṃ nāmaṃ pāṭipadikaṃ nāma. Keci sakattha+dabba+liṅga+saṅkhyā+kammādipañcakaṃ pāṭipadikanti vadanti. Tene+taṃ vuccati –

វិភត្តិទាំងឡាយនេះ រមែងមានជាគូៗ (ពីរៗ) ក្រោយនាមដែលសម្តែងនូវអត្ថឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ តាមលំដាប់។ ព្រោះហេតុតែវិភត្តិទាំងនេះមាន ៧ គូ ហើយព្រោះមានពាក្យពោលទុកថា “អ្វីដែលមានអត្ថ មិនមែនជាធាតុ មិនមែនជាបច្ច័យ ហៅថា បាតិបទិកៈ (តួដើម) ព្រមទាំងកិតកៈ តទ្ធិតៈ និងសមាសៈផង” នាមនោះ ទើបឈ្មោះថា បាតិបទិកៈ។ គ្រូខ្លះពោលថា ធម៌ ៥ យ៉ាងគឺ សកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន), ទព្វៈ (វត្ថុ), លិង្គៈ (ភេទ), សង្ខ្យា (ចំនួន) និងកម្មាទិ (អត្ថមានកម្មជាដើម) ហៅថា បាតិបទិកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា—

Sakattha+dabba+liṅgāni, saddattha+mabravuṃ pare;

Saṅkhyā+kammādikānantu, vibhatti vācakā matā.

គ្រូដទៃទាំងឡាយ ពោលថា សកត្ថៈ ទព្វៈ និងលិង្គៈ ជាអត្ថរបស់សព្ទ (សព្ទត្ថ) ចំណែកឯសង្ខ្យា និងកម្មាទិ (អត្ថមានកម្មជាដើម) វិញ ត្រូវបានយល់ថាជាអត្ថដែលសម្តែងដោយវិភត្តិ។

Sakattha+dabba+liṅgāni, saṅkhyā+kammādipañcakaṃ;

Saddattha+mabravuṃ keci, vibhatti pana jotakāti ca.

អាចារ្យខ្លះពោលថា សភាវៈ ៥ យ៉ាងគឺ សកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន) ទព្វៈ (វត្ថុ) លិង្គ សង្ខ្យា និងកម្មជាដើម ជាអត្ថរបស់សព្ទ ចំណែកឯវិភត្តិវិញ គ្រាន់តែជាគ្រឿងញ៉ាំងអត្ថនោះឲ្យភ្លឺច្បាស់ប៉ុណ្ណោះ។

Tato [Pg.27] ekamhi vattabbe ekavacanaṃ bahumhi vattabbe bahuvacanañcāti aniyamena pasaṅge ‘‘nāmasmā’’ti adhikāro.

ព្រោះហេតុនោះ កាលបើត្រូវពោលចំពោះឯកវចនៈ (វត្ថុតែមួយ) ឯកវចនៈក៏កើតឡើង កាលបើត្រូវពោលចំពោះពហុវចនៈ (វត្ថុច្រើន) ពហុវចនៈក៏កើតឡើង ក្នុងកាលដែលការប្រព្រឹត្តទៅមិនទាន់កំណត់យ៉ាងនេះ វិធាន (អធិការ) ថា «នាមស្មា» (ចាកនាម) តែងដើរទៅរក។

37. Paṭhamā+tthamatte

៣៧. «បឋមាត្ថមត្តេ» (វិភត្តិទី ១ ចុះក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីរបស់នាមសព្ទ)

Nāmassā+bhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hotīti vatticchāvasā paṭhamāye+kavacanabahuvacanāni. Si yoiti paṭhamā. Sissi+kārassā+nubandhattā appayogo. Payojanaṃ ‘‘ki+maṃsisū’’ti saṃketo, tathā aṃvacanassā+kārassa. Ettha tathāti vuttassātideso aññadīyadhammāna+maññatthapāpana+matideso. Ekamhi vattabbe paṭhamekavacanaṃ si.

បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីដែលត្រូវពោលរបស់នាម ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈនៃបឋមាវិភត្តិនោះ តែងមានទៅតាមបំណងរបស់អ្នកពោល។ វិភត្តិថា «សិ យោ» ឈ្មោះថា បឋមាវិភត្តិ។ ស្រៈ អិ ក្នុង សិ វិភត្តិ ព្រោះជាអនុពន្ធ (តួផ្សំ) ទើបមិនមានការប្រើប្រាស់ (ត្រូវលុបចេញ)។ ប្រយោជន៍របស់ស្រៈ អិ នោះ គឺដើម្បីជាសញ្ញាសម្គាល់ ដូចជាក្នុងសូត្រថា «កិមំសិសុ» ជាដើម ស្រៈ អ នៃ អំ វិភត្តិ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «តថា» (ដូច្នោះ) ក្នុងទីនេះ ជាអតិទេស (ការបញ្ជូនទៅ) ការនាំយកធម៌របស់លក្ខណៈដទៃទៅសម្រេចក្នុងទីដទៃ ឈ្មោះថា អតិទេស。 កាលបើត្រូវពោលចំពោះវត្ថុតែមួយ បឋមាវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ សិ តែងចុះមក។

Atoti vattate, atoti nāmavisesanattā ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti paribhāsato akārantato nāmasmā vidhi.

បទថា «អតោ» តែងដើរទៅរក, ព្រោះបទថា «អតោ» នេះ ជាវិសេសនៈរបស់នាម តាមបរិភាសាថា «វិធិវិសេសនន្តស្ស» វិធាននេះ ទើបសម្រេចចាកនាមដែលមាន អការន្ត (មានស្រៈ អ នៅខាងចុង)។

109. Sisso

១០៩. «សិស្សោ» (ព្រោះអការន្ត ឲ្យប្តូរ សិ ទៅជា ឱ)

Akārantato nāmasmā sissa o hoti. Pubbasaralope sugato tiṭṭhati. Bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ yo. Evaṃ uparipi yojetabbaṃ.

ការប្តូរ សិ វិភត្តិ ទៅជា ឱ តែងមាន ចាកនាមដែលជាអការន្ត។ កាលបើលុបស្រៈខាងដើមហើយ សម្រេចរូបជា «សុគតោ តិដ្ឋតិ» (ព្រះសុគត គង់នៅ)។ កាលបើត្រូវពោលចំពោះវត្ថុច្រើន ពហុវចនៈ គឺ យោ តែងចុះមក។ គប្បីប្រកបយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងវិភត្តិខាងលើៗទៅ។

41. Ato yonaṃ ṭāṭe

៤១. «អតោ យោនំ ដ្ឋាដេ» (ចាកអការន្ត ឲ្យប្តូរ យោ ទាំងឡាយ ទៅជា ដ្ឋា និង ដ្ឋេ)

Akārantato nāmasmā paṭhamādutiyāyonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ. Ṭakārānubandhattā ‘‘ṭānubandhā+nekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbādeso. Sugatā tiṭṭhanti.

ការប្តូរ យោ វិភត្តិ នៃបឋមាវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិ ចាកនាមដែលជាអការន្ត ទៅជា ដ្ឋា និង ដ្ឋេ តែងមានតាមលំដាប់។ ព្រោះមាន ដ្ឋ-អក្សរ ជាអនុពន្ធ តាមសូត្រថា «ដ្ឋានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្វស្ស» ទើបជាការប្តូរជំនួសទាំងអស់ (សព្វាទេស)។ សម្រេចរូបជា «សុគតា តិដ្ឋន្តិ» (ព្រះសុគតទាំងឡាយ គង់នៅ)។

‘‘Paṭhamā+tthamatte’’ti vattate.

បទថា «បឋមាត្ថមត្តេ» តែងដើរទៅរក។

38. Āmantaṇe

៣៨. «អាមន្តណេ» (ក្នុងអត្ថហៅរក)

Āmantaṇādhike [Pg.28] atthamatte paṭhamāvibhatti hotīti ekasmiṃ ekavacanaṃ si.

បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីរបស់នាម ដែលមានអត្ថហៅរក (អាលបនៈ) បន្ថែមពីលើ ក្នុងឯកវចនៈ គឺចុះ សិ វិភត្តិ។

112. Go syā+lapane

១១២. «គោ ស្យាលបនេ» (ក្នុងអាលបនៈ ឲ្យហៅ សិ វិភត្តិថា គ)

Ālapane si gasañño hoti.

ក្នុងអាលបនៈ សិ វិភត្តិ តែងមានឈ្មោះថា គ។

‘‘Lopo’’ti vattate.

បទថា «លោបោ» តែងដើរទៅរក។

117. Gasīnaṃ

១១៧. «គសីនំ» (ឲ្យលុប គ និង សិ វិភត្តិ)

Nāmasmā ga+sīnaṃ lopo hoti. Bho sugata ciraṃ tiṭṭha.

ការលុប គ សញ្ញា និង សិ វិភត្តិ ចាកនាម តែងមាន។ សម្រេចរូបជា «ភោ សុគត ចិរំ តិដ្ឋ» (បពិត្រព្រះសុគត សូមគង់នៅអស់កាលជាអង្វែង)។

‘‘Ge’’ti vattate.

បទថា «គេ» តែងដើរទៅរក។

59. Ayunaṃ vā dīgho

៥៩. «អយុនំ វា ទីឃោ» (ឲ្យធ្វើស្រៈ អ អិ អុ ឲ្យទៅជាទីឃៈខ្លះ)

Aiuiccetesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge+ti dīghe bho sugata sugatā ciraṃ tiṭṭha. Sakkate sugatāti dīghaṃ dūrālapaneyevi+cchanti, samīpālapanepi dassanato taṃ na gahetabbaṃ. Bahuvacane yossa ṭā, sugatā ciraṃ tiṭṭhatha.

ការធ្វើស្រៈ អ អិ អុ ទាំងឡាយនេះ ឲ្យទៅជាទីឃៈខ្លះ កាលបើមាន គ សញ្ញា នៅខាងចុង ក្នុងលិង្គទាំង ៣ តែងមាន កាលបើធ្វើជាទីឃៈហើយ សម្រេចរូបជា «ភោ សុគត, សុគតា ចិរំ តិដ្ឋ»។ ក្នុងភាសាសំស្ក្រឹត អាចារ្យទាំងឡាយប្រាថ្នាការធ្វើទីឃៈថា «សុគតា» នេះ តែក្នុងទូរាលបនៈ (ការហៅរកពីចម្ងាយ) ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែមានការឃើញការប្រើប្រាស់សូម្បីក្នុងសមីបាលបនៈ (ការហៅរកក្នុងទីជិត) ហេតុនោះ ការកំណត់ (របស់សំស្ក្រឹត) នោះ មិនគប្បីកាន់យកឡើយ។ ក្នុងពហុវចនៈ យោ វិភត្តិ ប្តូរទៅជា ដ្ឋា សម្រេចរូបជា «សុគតា ចិរំ តិដ្ឋថ»។

2. Kamme dutiyā

២. «កម្មេ ទុតិយា» (ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកម្ម)

Tasmiṃ kammakārake dutiyāvibhatti hoti. Aṃyoiti dutiyā. Ettha dutiyātatiyādibhāvo vibhattisutte siyo iti paṭhamāvibhatyādīni+mupādāya vuccati, taṃ taṃ upādāya paññattattā. Dutiyekavacanaṃ aṃ, akārassā+payogo. Sugataṃ passa. Dutiyābahuvacanaṃ yo, tassa ṭe, sugate passa.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកម្មការកៈនោះ។ វិភត្តិថា «អំ យោ» ឈ្មោះថា ទុតិយាវិភត្តិ。 ភាពជាវិភត្តិទី ២ ទី ៣ ជាដើមក្នុងទីនេះ លោកពោលដោយអាស្រ័យបឋមាវិភត្តិជាដើមថា «សិ យោ» ក្នុងវិភត្តិសូត្រ ព្រោះតែបញ្ញត្តិឡើងដោយអាស្រ័យវិភត្តិទាំងនោះៗ។ ទុតិយាវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ អំ ស្រៈ អ មិនមានការប្រើប្រាស់ឡើយ។ សម្រេចរូបជា «សុគតំ បស្ស» (ចូរមើលនូវព្រះសុគត)។ ទុតិយាវិភត្តិពហុវចនៈ គឺ យោ ប្តូរទៅជា ដ្ឋេ សម្រេចរូបជា «សុគតេ បស្ស» (ចូរមើលនូវព្រះសុគតទាំងឡាយ)។

19. Kattukaraṇesu tatiyā

១៩. «កត្តុករណេសុ តតិយា» (តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកត្តុ និងករណៈ)

Tasmiṃ [Pg.29] kattari karaṇe ca kārake tatiyāvibhatti hoti. Nā+hiiti tatiyāvibhatti. Tatiyāekavacanaṃ nā.

តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ និងករណការកៈនោះ។ វិភត្តិថា «នា ហិ» ឈ្មោះថា តតិយាវិភត្តិ។ តតិយាវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ នា។

‘‘Nāssā’’ti vattate.

បទថា «នាសា» តែងដើរទៅរក។

108. Ate+na

១០៨. «អតេន» (ចាកអការន្ត ឲ្យប្តូរ នា ទៅជា ឯន)

Akārantato nāmasmā parassa nāvacanassa enādeso hoti niccaṃ. Sugatena kataṃ.

ការប្តូរ នា វិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងចាកនាមជាអការន្ត ទៅជា ឯន តែងមានជាប្រាកដ។ សម្រេចរូបជា «សុគតេន កតំ» (អំពើដែលព្រះសុគតធ្វើហើយ)។

98. Suhisva+sse

៩៨. «សុហិស្វស្សេ» (ព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិ ឲ្យប្តូរ អ ទៅជា ឯ)

Akārantassa suhisve+hoti. Sugatehi.

ការប្តូរ អការន្ត ទៅជា ឯ ព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិ តែងមាន។ សម្រេចរូបជា «សុគតេហិ»។

‘‘Ve’’ti vattate.

បទថា «វេ» តែងដើរទៅរក។

95. Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi

៩៥. «ស្មាហិស្មឹនំ ម្ហាភិម្ហិ» (ឲ្យប្តូរ ស្មា ហិ ស្មឹ ទៅជា ម្ហា ភិ ម្ហិ តាមលំដាប់)

Nāmasmā paresaṃ smāhismiṃnaṃ mhābhimhi honti yathākkamaṃti hissa bhiādese sugatebhi. Karaṇe sugatena loko puññaṃ karoti, sugatehi sugatehi vā.

ការប្តូរ ស្មា ហិ ស្មឹ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងចាកនាម ទៅជា ម្ហា ភិ ម្ហិ តែងមានតាមលំដាប់ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើប្តូរ ហិ ទៅជា ភិ ហើយ សម្រេចរូបជា «សុគតេភិ»។ ក្នុងអត្ថករណៈ ដូចជា «សុគតេន លោកោ បុញ្ញំ ករោតិ» (សត្វលោកតែងធ្វើបុណ្យដោយសារព្រះសុគត) ឬ «សុគតេហិ» «សុគតេភិ»។

24. Catutthī sampadāne

២៤. «ចតុត្ថី សម្បទានេ» (ចតុត្ថីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថសម្បទាន)

Tasmiṃ sampadānakārake catutthī siyā. Sa+naṃiti catutthī. Catutthe+kavacanaṃ sa. Vibhattisutte ssa+naṃti dīghapāṭhena sugatassāti siddhepi ‘‘jhalā sassa no’’ tyādikāriyasuttesu ssassāti akkharagāravatā hotīti lāghavattha+mida+māraddhaṃ –

ចតុត្ថីវិភត្តិ គប្បីចុះក្នុងសម្បទានការកៈនោះ។ វិភត្តិថា «ស នំ» ឈ្មោះថា ចតុត្ថីវិភត្តិ។ ចតុត្ថីវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ ស។ ទោះបីជាសម្រេចរូបជា «សុគតស្ស» ដោយការសូត្រវែងថា «ស្ស នំ» ក្នុងវិភត្តិសូត្រហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រដែលត្រូវធ្វើការងារតទៅទៀត ដូចជា «ឈលា សស្ស នោ» ជាដើម តែងមានភាពធ្ងន់នៃអក្សរថា «ស្សស្ស» ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកផ្តើមសូត្រនេះឡើង ដើម្បីភាពស្រាល (សម្រួលការសូត្រ) ថា៖

51. Suña sassa

៥១. «សុញ សស្ស» (ឲ្យចុះ សុញ អាគម ដល់ ស វិភត្តិ)

Nāmasmā [Pg.30] parassa sassa suñāgamo hoti. Sa ca ‘‘chaṭṭhiyā’’ti vattamāne –

ការចុះ សុញ អាគម ដល់ ស វិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងចាកនាម តែងមាន។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបទថា «ឆដ្ឋិយា» តែងដើរទៅរក៖

1,20. Ñākānu bandhā+dyantā

១,២០. «ញកានុពន្ធាទ្យន្តា» (អាគមដែលមាន ញ និង ក ជាអនុពន្ធ តែងជាអវយវៈខាងដើម និងខាងចុង)

Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandha+kānubandhā ādyantāhontīti ādyavayavo. Ukāro uccāraṇattho, ññakāro asmiṃ sutte saṃketattho. Sugatassa dānaṃ deti.

អាគមដែលមាន ញ-អនុពន្ធ និង ក-អនុពន្ធ នៃបទដែលសម្តែងដោយឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងជាអវយវៈខាងដើម និងខាងចុង ព្រោះហេតុនោះ (សុញ អាគមនេះ) ទើបជាអវយវៈខាងដើម។ ស្រៈ អុ ក្នុង សុញ អាគមនោះ មានប្រយោជន៍ក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង ឯ ញ-អក្សរ មានប្រយោជន៍ជាសញ្ញាសម្គាល់ក្នុងសូត្រនេះ។ សម្រេចរូបជា «សុគតស្ស ទានំ ទេតិ» (តែងថ្វាយទានដល់ព្រះសុគត)។

1,58. ‘‘Bahulaṃ’’tya+dhikāro

១,៥៨. អធិការថា «ពហុលំ» តែងដើរទៅរក។

Bahulādhikāraṃ kappadumamiva maññanti saddikā. Tañca –

អ្នកលម្អិតខាងសព្ទសាស្ត្រ តែងយល់ឃើញនូវពហុលាធិការ (វិធានដែលធ្វើបានច្រើនយ៉ាង) ថា ដូចជាដើមកប្បព្រឹក្ស។ ម្យ៉ាងទៀត វិធាននោះ៖

Kvaci pavattya+pavatti, kvaca+ññaṃ kvaci vā kvaci;

Siyā bahulasaddena, vidhi sabbo yathāgamaṃti –

«ការប្រព្រឹត្តទៅខ្លះ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅខ្លះ ការប្រព្រឹត្តទៅជាយ៉ាងដទៃខ្លះ ការប្រព្រឹត្តទៅជាជម្រើសខ្លះ វិធានទាំងអស់គប្បីមានដោយសព្ទថា ពហុលំ ទៅតាមគម្ពីរ» ដូច្នេះ

Catubbidhaṃ bahulaṃ samikkhanti.

លោកតែងពិចារណាឃើញនូវ ពហុលវិធាន មាន ៤ យ៉ាង។

‘‘Ato vā’’tveva,

បទថា «អតោ វា» តែងដើរទៅរកដោយពិត

44. Sassāya catutthiyā

៤៤. «សស្សាយ ចតុត្ថិយា» (ឲ្យប្តូរ ស នៃចតុត្ថីវិភត្តិ ទៅជា អាយ)

Akārantato parassa catutthiyā sassa āyo hoti vā bahulaṃ. Sugatāya. Yebhuyyena tādattheyevā+ya+māyo dissatīti ito paraṃ no+dāharīyate. Catutthībahuvacanaṃ naṃ,

ការប្តូរ ស នៃចតុត្ថីវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងចាកអការន្ត ទៅជា អាយ តែងមានខ្លះដោយច្រើន។ សម្រេចរូបជា «សុគតាយ»។ ព្រោះតែការប្តូរទៅជា អាយ នេះ ដោយភាគច្រើន តែងប្រាកដក្នុងអត្ថតាទត្ថ្យៈ (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់វត្ថុនោះ) ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ លោកទើបមិនសម្តែងឧទាហរណ៍ខាងមុខទៀតឡើយ។ ចតុត្ថីវិភត្តិពហុវចនៈ គឺ នំ។

‘‘Dīgho’’ti vattate.

បទថា «ទីឃោ» តែងដើរទៅរក។

89. Sunaṃhisu

៨៩. «សុនំហិសុ» (ព្រោះ សុ នំ ហិ វិភត្តិ ឲ្យធ្វើជាទីឃៈ)

Nāmassa [Pg.31] dīgho hoti sunaṃhisu. Sugatānaṃ.

ការធ្វើស្រៈចុងនាមឲ្យទៅជាទីឃៈ ព្រោះ សុ នំ ហិ វិភត្តិ តែងមាន។ សម្រេចរូបជា «សុគតានំ»។

29. Pañcamya+vadhismā

២៩. «បញ្ចម្យវធិស្មា» (បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអវធិ)

Etasmā avadhikārakā pañcamīvibhatti hoti. Smā+hiiti pañcamī. Pañcamyekavacanaṃ smā,

បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះចាកអវធិការកៈនេះ។ វិភត្តិថា «ស្មា ហិ» ឈ្មោះថា បញ្ចមីវិភត្តិ។ បញ្ចមីវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ ស្មា។

‘‘Ato’’ ‘‘ṭāṭe’’ ‘‘ve’’ti ca vattate.

បទថា «អតោ» «ដ្ឋាដេ» និង «វេ» តែងដើរទៅរក។

43. Smā+smiṃnaṃ

៤៣. «ស្មាស្មឹនំ» (ឲ្យប្តូរ ស្មា និង ស្មឹ ទៅជា ដ្ឋា និង ដ្ឋេ)

Akārantato nāmasmā paresaṃ smā+smiṃnaṃ ṭā+ṭe honti vā yathākkamaṃ. Sugatā apehi sugatamhā sugatasmā vā. Pañcamībahuvacanañhi, sugatebhi sugatehi.

ការប្តូរ ស្មា និង ស្មឹ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងចាកអការន្ត ទៅជា ដ្ឋា និង ដ្ឋេ តែងមានខ្លះតាមលំដាប់។ សម្រេចរូបជា «សុគតា អបេហិ» (ចូរចៀសចេញទៅចាកព្រះសុគត) ឬ «សុគតម្ហា» «សុគតស្មា»។ បញ្ចមីវិភត្តិពហុវចនៈ គឺ ហិ សម្រេចរូបជា «សុគតេភិ» «សុគតេហិ»។

39. Chaṭṭhī sambandhe

៣៩. «ឆដ្ឋី សម្ពន្ធេ» (ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថសម្ពន្ធ)

Kārakehi añño sambandho, tatra chaṭṭhīvibhatti hoti. Sa+naṃiti chaṭṭhī, chaṭṭhekavacanaṃ sa, sugatassa vihāro, chaṭṭhībahuvacanaṃ naṃ, sugatānaṃ.

សម្ពន្ធ (ការទាក់ទងគ្នា) ក្រៅអំពីការកៈទាំងឡាយ ឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថសម្ពន្ធនោះ។ វិភត្តិថា «ស នំ» ឈ្មោះថា ឆដ្ឋីវិភត្តិ។ ឆដ្ឋីវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ ស សម្រេចរូបជា «សុគតស្ស វិហារោ» (វត្តរបស់ព្រះសុគត)។ ឆដ្ឋីវិភត្តិពហុវចនៈ គឺ នំ សម្រេចរូបជា «សុគតានំ»។

14. Sattamyā+dhāre

១៤. «សត្តម្យាធារេ» (សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអាធារៈ)

Ādhārakārake sattamīvibhatti hoti. Smiṃ+suiti sattamī. Sattamyekavacanaṃ smiṃ, sugate patiṭṭhitaṃ sugatamhi sugatasmiṃ vā. Sattamībahuvacanaṃ su, ‘‘su+hisva+sse’’ti e, sugatesu.

សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអាធារការកៈ។ វិភត្តិថា «ស្មឹ សុ» ឈ្មោះថា សត្តមីវិភត្តិ។ សត្តមីវិភត្តិឯកវចនៈ គឺ ស្មឹ សម្រេចរូបជា «សុគតេ បតិដ្ឋិតំ» (តម្កល់នៅហើយក្នុងព្រះសុគត) ឬ «សុគតម្ហិ» «សុគតស្មឹ»។ សត្តមីវិភត្តិពហុវចនៈ គឺ សុ ព្រោះ សុ វិភត្តិ ឲ្យប្តូរ អ ទៅជា ឯ តាមសូត្រថា «សុហិស្វស្សេ» សម្រេចរូបជា «សុគតេសុ»។

Sugato, sugatā. Bho sugata, bho sugatā, bhavanto sugatā. Sugataṃ, sugate. Sugatena, sugatebhi[Pg.32], sugatehi. Karaṇe sugatena, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatāya, sugatānaṃ. Sugatā, sugatamhā, sugatasmā, sugatebhi, sugatehi. Sugatassa, sugatānaṃ. Sugate, sugatamhi, sugatasmiṃ, sugatesu.

សុគតោ, សុគតា។ ភោ សុគត, ភោ សុគតា, ភវន្តោ សុគតា។ សុគតំ, សុគតេ។ សុគតេន, សុគតេភិ, សុគតេហិ។ ក្នុងអត្ថករណៈ សុគតេន, សុគតេភិ, សុគតេហិ។ សុគតស្ស, សុគតាយ, សុគតានំ។ សុគតា, សុគតម្ហា, សុគតស្មា, សុគតេភិ, សុគតេហិ。 សុគតស្ស, សុគតានំ។ សុគតេ, សុគតម្ហិ, សុគតស្មឹ, សុគតេសុ។

Sugato sugato. Sugataṃ namati. Sugatena kato. Sugatena jito. Sugatassa dade. Sugatā vigato. Sugatassa suto. Sugate ramate. Evaṃ –

សុគតោ សុគតោ (ព្រះសុគត គឺព្រះសុគត)។ សុគតំ នមតិ (តែងថ្វាយបង្គំនូវព្រះសុគត)។ សុគតេន កតោ (បុណ្យដែលព្រះសុគតធ្វើហើយ)។ សុគតេន ជិតោ (មារដែលព្រះសុគតឈ្នះហើយ)。 សុគតស្ស ទទេ (គប្បីថ្វាយដល់ព្រះសុគត)។ សុគតា វិគតោ (ចៀសចេញទៅចាកព្រះសុគត)។ សុគតស្ស សុតោ (សាវករបស់ព្រះសុគត)។ សុគតេ រមតេ (តែងត្រេកអរក្នុងព្រះសុគត)។ យ៉ាងនេះ៖

Sūrā+sura+naro+raga+nāga+yakkhā,Gandhabba+kinnara+manussa+pisāca+petā;

Mātaṅga+jaṅgama+turaṅga+varāha+sīhā,Byaggha+ccha+kacchapa+taraccha+miga+ssa+soṇā.

សូរៈ (អ្នកក្លាហាន), អសុរៈ (អសូរ), នរៈ (មនុស្ស), ឧរគៈ (សត្វលូនវារ/ពស់), នាគៈ (នាគ), យក្ខៈ (យក្ស), គន្ធព្វៈ (គន្ធព្វ), កិន្នរៈ (កិន្នរ), មនុស្សៈ (មនុស្ស), បិសាចៈ (បិសាច), បេតៈ (ប្រេត), មាតង្គៈ (ដំរី), ជង្គមៈ (សត្វមានជើងដើរបាន), តុរង្គៈ (សេះ), វរាហៈ (ជ្រូកព្រៃ), សីហៈ (សីហៈ/តោ), ព្យគ្ឃៈ (ខ្លាធំ), អច្ឆៈ (ខ្លាឃ្មុំ), កច្ឆបៈ (អណ្តើក), តរច្ឆៈ (ខ្លាឆ្កែ), មិគៈ (ម្រឹគ/សត្វព្រៃ), អស្សៈ (សេះ), សោណៈ (ឆ្កែ)។

Āloka+loka+nilayā+nila+cāga+yogā,Vāyāma+gāma+nigamā+gama+dhamma+kāmā;

Saṅgho+gha+ghosa+paṭighā+sava+kodha+lobhā,Sārambha+thambha+mada+māna+pamāda+makkhā.

អាលោកៈ (ពន្លឺ) លោកៈ (លោក) និលយៈ (ទីលំនៅ) អនិលៈ (ខ្យល់) ចាគៈ (ការលះបង់) យោគៈ (យោគៈ), វាយាមៈ (ព្យាយាម) គាមៈ (ភូមិ) និគមៈ (និគម) អាគមៈ (អាគម) ធម្មៈ (ធម៌) កាមៈ (កាម), សង្ឃៈ (សង្ឃ) ឃៈ (ផ្ទះ) ឃោសៈ (សំឡេង) បដិឃៈ (ថ្នាំងថ្នាក់) អាសវៈ (អាសវៈ) កោធៈ (ក្រោធ) លោភៈ (លោភៈ), សារម្ភៈ (ការប្រណាំងប្រជែង) ថម្ភៈ (ភាពរឹងត្អឹង) មទៈ (ភាពស្រវឹង) មានៈ (មានះ) បមាទៈ (សេចក្តីប្រមាទ) មក្ខៈ (ការលុបគុណ)។

Punnāga+pūga+panasā+sana+campaka+mba-Hintāla+tāla+vakula+jjuna+kiṃsukā ca;

Mandāra+kunda+pucimanda+karañja+rukkhā,Ñeyyā mayūra+sakuṇa+ṇḍaja+koñca+haṃsā.

ដើមឈើទាំងឡាយគឺ បុណ្ណាកៈ (ខ្ទឹង) ពូគៈ (ស្លា) បនសៈ (ខ្នុរ) អសនៈ (ធ្នង់) ចម្បកៈ (ចំប៉ា) អម្ពៈ (ស្វាយ) ហិន្តាលៈ (ចាក) តាលៈ (ត្នោត) វកុលៈ (ពិកុល) អជ្ជុណៈ (អរជូន) និងកឹសុកៈ (ចារ) មន្ទារៈ (មន្ទារ) កុន្ទៈ (កុន្ទ) បុចិមន្ទៈ (ស្តៅ) ករញ្ជៈ (កញ្ចាញ) និងសត្វទាំងឡាយគឺ មយូរៈ (ក្ងោក) សកុណៈ (សត្វស្លាប) អណ្ឌជៈ (សត្វកើតអំពីពង) កោញ្ចៈ (ក្រៀល) ហង្សៈ (ហង្ស) គប្បីដឹងចុះ។

Sugatasaddova, yato sabbo saddo, na saddatālitatthova, atha kho saṃyogādivasenapi atthaṃ vadanti. Tene+taṃ vuccati –

ដូចជាសព្ទថា សុគតៈ ព្រោះថា សព្ទទាំងអស់ មិនមែនពោលនូវសេចក្តីដោយគ្រាន់តែជាសព្ទប៉ុណ្ណោះទេ តែថាតែងតែពោលនូវសេចក្តីដោយអំណាចនៃសំយោគ (ការផ្សំ) ជាដើមផងដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យនេះថា —

Saṃyogā vippayogā ca, sāhacariyā+virodhato;

Atthā pakaraṇā liṅgā, saddantarasamīpato.

សេចក្តីទាំងឡាយ (នៃសព្ទ) តែងចែកចេញបានដោយ សំយោគ (ការផ្សំ) វិប្បយោគ (ការប្រាសចាក) សាហចរិយៈ (ការទៅជាមួយគ្នា) វិរោធៈ (ការប្រឆាំងគ្នា) អត្ថៈ (ប្រយោជន៍) បករណៈ (ប្រធានរឿង) លិង្គៈ (គ្រឿងសម្គាល់) សទ្ទន្តរសមីបតៈ (ការនៅជិតនៃសព្ទដទៃ)

Sāmatthyo+citra+desehi[Pg.33], kāla+byattā+nurūpato;

Upacāra+kākubheda, sambandhehu+palakkhaṇā.

សាមត្ថិយៈ (សមត្ថភាព) ឱចិត្រៈ (ភាពសមគួរ) ទេសៈ (ទីកន្លែង) កាលៈ (ពេលវេលា) ព្យត្តិ (ការសម្តែងច្បាស់) អនុរូបៈ (ភាពសមស្រប) ឧបចារៈ (ការប្រៀបធៀប) កាកុភេទៈ (ការប្លែកនៃសំឡេង) សម្ពន្ធៈ (ការទាក់ទង) ឧបលក្ខណៈ (ការកំណត់សម្គាល់)

Vacanā ca tadaṅgattā, padhānattātiādihi;

Sadda+tthā pavibhajjante, na saddādeva kevalāti.

វចនៈ (វចនៈ) តទង្គត្តៈ (ភាពជាចំណែកនៃសេចក្តីនោះ) បធានត្តៈ (ភាពជាប្រធាន) ជាដើម។ សេចក្តីនៃសព្ទទាំងឡាយ តែងត្រូវបានចែករំលែក (កំណត់ដឹង) ដោយហេតុទាំងនេះ មិនមែនដោយសារតែសព្ទតែម្យ៉ាងនោះឡើយ។

Ettha saṃyogato tāva, ‘‘sakisorā dhenu dīyatū’’ti, kisoro assapotako, taṃsaṃyogato vaḷavā eva patīyate.

ក្នុងចំណោមហេតុទាំងនោះ ជាដំបូង ដោយអំណាចនៃសំយោគ ដូចជាពាក្យថា «សកិសោរា ធេនុ ទីយតុ» (ចូរប្រគល់មេគោ/មេសេះ ព្រមទាំងកូនសេះមក)។ ពាក្យថា កិសោរៈ សំដៅលើកូនសេះ, ដោយការផ្សំជាមួយនឹងកូនសេះនោះ ពាក្យថា ធេនុ គឺគេដឹងបានថា សំដៅយកតែមេសេះ (វឡវា) ប៉ុណ្ណោះ។

Vippayogato – ‘‘akisorā ānīyatū’’ti tappaṭisedhā vaḷavā eva patīyate.

ដោយអំណាចនៃវិប្បយោគ ដូចជាពាក្យថា «អកិសោរា អានីយតុ» (ចូរនាំយកមេសេះដែលគ្មានកូនមក)។ ដោយការបដិសេធនូវកូនសេះនោះ ពាក្យថា ធេនុ គឺគេដឹងបានថា សំដៅយកតែមេសេះប៉ុណ្ណោះ។

Sahacaraṇato – ‘‘rāma+lakkhaṇa’’iti ubhinnaṃ sahacaraṇena rāmoti dāsarathi eva rāmo, na aññābhidhāno jāmadaganyādi. Lakkhaṇopi somitti eva, na tu yo koci lakkhaṇo.

ដោយអំណាចនៃសាហចរិយៈ (ការទៅជាមួយគ្នា) ដូចជាពាក្យថា «រាមលក្ខណៈ» ដោយការទៅជាមួយគ្នានៃបុគ្គលទាំងពីរនេះ ពាក្យថា រាមៈ គឺសំដៅយកតែព្រះរាមជាបុត្ររបស់ព្រះបាទទសរថ (ទាសរថិ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកអ្នកដែលមានឈ្មោះផ្សេងដូចជាជាមទគន្យៈ (រាមបរមសូរ) ជាដើមឡើយ។ ចំណែកឯពាក្យថា លក្ខណៈ ក៏សំដៅយកតែព្រះលក្សណ៍ជាបុត្ររបស់នាងសុមិត្រា (សោមិត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកអ្នកណាម្នាក់ដែលមានឈ្មោះថាលក្ខណៈនោះឡើយ។

Virodhato – ‘‘rāma+jjunā’’ iti bhaggavo sahassabāhu ca aññamaññaviruddhāti te eva patīyante, na dāsarathi sabyasāci ca.

ដោយអំណាចនៃវិរោធៈ (ការប្រឆាំងគ្នា) ដូចជាពាក្យថា «រាមជ្ជុនា» (រាម និងអរជុន) ព្រោះភគ្គវៈ (រាមបរមសូរ) និងសហស្សពាហុ (កាតវីរ្យអរជុន) ជាសត្រូវប្រឆាំងនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក ហេតុនោះ គេទើបដឹងបានថា សំដៅយកតែបុគ្គលទាំងពីរនោះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកព្រះរាមជាបុត្រទសរថ និងសព្យសាចិន (អរជុនក្នុងភារតយុទ្ធ) ឡើយ។

Atthato – ‘‘sindhava+mānaya, pavisāmi raṇaṅgaṇa’’miti raṇaṅgaṇapaveso vāhanavisesena hotīti atthato turaṅgapatīti, na tu lavaṇavisesaṃ.

ដោយអំណាចនៃអត្ថៈ (ប្រយោជន៍/សេចក្តីត្រូវការ) ដូចជាពាក្យថា «សិន្ធវមានយ, បវិសាមិ រណង្គណំ» (ចូរនាំយកសិន្ធវៈមក ខ្ញុំនឹងចូលទៅកាន់សមរភូមិ)។ ព្រោះការចូលទៅកាន់សមរភូមិ ត្រូវធ្វើឡើងដោយយានជំនិះដ៏វិសេស ហេតុនោះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រូវការ គេទើបដឹងថា សំដៅយកសេះ (តុរង្គៈ) មិនមែនសំដៅយកអំបិលឡើយ។

Pakaraṇato-bhojanavidhimhi upasaṅkhariyamāne ‘‘sindhava+mānaye’’ti, atra hi saddantarassā+bhāvepi bhojanopakaraṇasamavāya+mālokitabhāvato lavaṇe paṭipatti, tādiso hi patthāvoti.

ដោយអំណាចនៃបករណៈ (ប្រធានរឿង/បរិបទ) ក្នុងកាលដែលគេកំពុងរៀបចំភោជនាហារ ហើយពោលថា «សិន្ធវមានយ» (ចូរនាំយកសិន្ធវៈមក) ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាគ្មានសព្ទដទៃ (មកបញ្ជាក់) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយសារគេឃើញការប្រមូលផ្តុំនូវគ្រឿងឧបភោគបរិភោគ គេក៏ដឹងបានថា សំដៅយកអំបិល ព្រោះឱកាសនោះជាឱកាសបែបនោះ។

Liṅgato [Pg.34] – ‘‘devadattaṃ paṭhama+mupavesaya samārādhitaguruṃ’’ti, atra samārādhitaguruttena liṅgena tassa bāhussacca+mavagamyate, na tu yo koci devaguṇo.

ដោយអំណាចនៃលិង្គៈ (គ្រឿងសម្គាល់) ដូចជាពាក្យថា «ទេវទត្តំ បឋមមុបវេសយ សមារាធិតគរុំ» (ចូរឱ្យទេវទត្តដែលបានធ្វើឱ្យគ្រូពេញចិត្តហើយ អង្គុយមុនគេ) ក្នុងទីនេះ ដោយសារគ្រឿងសម្គាល់គឺ «ការធ្វើឱ្យគ្រូពេញចិត្ត» គេទើបដឹងនូវភាពជាពហុស្សូតរបស់គាត់ មិនមែនសំដៅយកគុណរបស់ទេវតាណាមួយឡើយ។

Sannidhānato – ‘‘ajjuno katavīriyoti’’ patīyate, no akatavīriyo ajjunoti.

ដោយអំណាចនៃសន្និធានៈ (ការនៅជិត/ការបញ្ជាក់បន្ថែម) ដូចជាពាក្យថា «អជ្ជុនោ កតវីរិយោ» (អរជុនជាអ្នកមានវីរភាពដែលបានធ្វើហើយ) គេទើបដឹងថា សំដៅយកអរជុនកតវីរិយៈ មិនមែនសំដៅយកអរជុនដែលមិនមានវីរភាពឡើយ។

Sāmatthiyato – ‘‘anudarā kaññā’’ti udare asati kaññā eva natthīti tassā kisāṅgiyā majjhapadesoti patīyate.

ដោយអំណាចនៃសាមត្ថិយៈ (សមត្ថភាពនៃសេចក្តី) ដូចជាពាក្យថា «អនុទរា កញ្ញា» (នាងកញ្ញាគ្មានពោះ) ព្រោះថាកាលបើគ្មានពោះទេ នាងកញ្ញាក៏មិនអាចមានដែរ ហេតុនោះ គេទើបដឹងថា សំដៅយកចំណែកកណ្តាលខ្លួន (ចង្កេះ) ដ៏រាវស្តើងរបស់នាងកញ្ញាដែលមានរាងកាយស្គមច្រឡឹងនោះ។

Ocitrato – ‘‘rāmasadiso+yaṃ’’ iti, atra hi rāmo payuttadāsarathismiṃ bhiyyo sādhāraṇo paricayoti dāsarathi eva patīyate, na bhaggavarāmo.

ដោយអំណាចនៃឱចិត្រៈ (ភាពសមគួរ) ដូចជាពាក្យថា «រាមសទិសោយំ» (បុគ្គលនេះដូចជាព្រះរាម) ក្នុងទីនេះ ព្រោះពាក្យថា រាមៈ តែងប្រើប្រាស់ជាទូទៅ និងស៊ាំជាងចំពោះព្រះរាមជាបុត្ររបស់ព្រះបាទទសរថ ហេតុនោះ គេទើបដឹងថា សំដៅយកតែព្រះរាមបុត្រទសរថប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកភគ្គវរាម (រាមបរមសូរ) ឡើយ។

Desato – ‘‘poṭṭhapā’’ iti kismiñci dese pasaṃsāvacanaṃ. Kismiñci akkosavacanaṃ.

ដោយអំណាចនៃទេសៈ (ទីកន្លែង/តំបន់) ដូចជាពាក្យថា «បោដ្ឋបា» ក្នុងប្រទេសខ្លះ ជាពាក្យសរសើរ តែក្នុងប្រទេសខ្លះ ជាពាក្យជេរប្រមាថ។

Kālato – ‘‘pace’’ti dakkhiṇāpathe katthaci pubbaṇhe yāgupāke, sāyaṇhe tu odanapāke.

ដោយអំណាចនៃកាលៈ (ពេលវេលា) ដូចជាពាក្យថា «បចេ» (ចម្អិន) ក្នុងតំបន់ខ្លះនៃទក្ខិណាគិរី (ទិសខាងត្បូង) បើក្នុងពេលព្រឹក សំដៅលើការស្លាយាគូ (បបរ) តែបើក្នុងពេលល្ងាច សំដៅលើការដាំបាយ។

Byattito – ‘‘gāmassa addha’’ miti samabhāge, napuṃsakattā. ‘‘Gāmassa addho’’ti pumattena tu asamabhāge.

ដោយអំណាចនៃព្យត្តិ (ការសម្តែងច្បាស់/ភេទ) ដូចជាពាក្យថា «គាមស្ស អទ្ធំ» (ពាក់កណ្តាលនៃភូមិ) សំដៅលើចំណែកស្មើគ្នា ព្រោះជាណបុំសកលិង្គ។ តែពាក្យថា «គាមស្ស អទ្ធោ» សំដៅលើចំណែកមិនស្មើគ្នា ព្រោះជាបុល្លិង្គ។

Anurūpato – ‘‘narapati sādhu rakkhati gomaṇḍala’’miti mahīmaṇḍalapālanaṃ rājino+nurūpa+miti mahīmaṇḍalapālaneva patīti, na tu goyūtharakkhane.

ដោយអំណាចនៃអនុរូបៈ (ភាពសមស្រប) ដូចជាពាក្យថា «នរបតិ សាធុ រក្ខតិ គោសណ្ឌលំ» (ព្រះរាជាតែងរក្សាទុកជាល្អនូវគោសណ្ឌល) ព្រោះការរក្សាមណ្ឌលនៃផែនដី (មហីមណ្ឌល) ជាការសមស្របដល់ព្រះរាជា ហេតុនោះ គេទើបដឹងថា សំដៅយកតែការរក្សាមណ្ឌលនៃផែនដីប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកការរក្សាฝូងគោឡើយ។

Upacārato – ataṃsabhāve taṃsabhāvāropana+mupacāro, sa ca tadaṭṭho, taddhammo, taṃsahacariyo, taṃsamīpoti catubbidho[Pg.35], tattha yathākkamaṃ mañcā ukkosanti, aggi māṇavo, yaṭṭhiṃ pavesaya, gaṅgāyaṃ vajoti.

ដោយអំណាចនៃឧបចារៈ (ការប្រៀបធៀប) ឧបចារៈ គឺការបង្គាប់លក្ខណៈដែលមិនមែនជារបស់ខ្លួន ឱ្យទៅជាលក្ខណៈរបស់ខ្លួន ឧបចារៈនោះមាន ៤ យ៉ាងគឺ៖ តទដ្ឋៈ (មានប្រយោជន៍នោះ) តទ្ធម្មៈ (មានធម៌នោះ) តំសហចរិយៈ (មានការទៅជាមួយគ្នានោះ) តំសមីបៈ (មានការនៅជិតនោះ) ក្នុងឧបចារៈទាំងនោះ មានឧទាហរណ៍តាមលំដាប់ដូចជា «មញ្ចា ឧក្កោសន្តិ» (គ្រែទាំងឡាយស្រែកយំ - សំដៅលើមនុស្សនៅលើគ្រែ) «អគ្គិ មាណវោ» (មាណពជាភ្លើង - សំដៅលើមាណពមានពន្លឺឬក្តៅដូចភ្លើង) «យដ្ឋិំ បវេសយ» (ចូរឱ្យដំបងចូលមក - សំដៅលើអ្នកកាន់ដំបង) «គង្គាយំ វជោ» (ហ្វូងគោនៅក្នុងទន្លេគង្គា - សំដៅលើច្រាំងទន្លេគង្គា)។

Kākuto-kākusaddo itthiyaṃ, sa ca vikāra+soka+bhīti+dhanirūpesu dissati, vattu kāyavikārā kathañci taṃ akatavāapi kenaci aññena ‘‘kiṃ tvaṃ taṃ akāsi ‘‘iti puṭṭho kopena bhamubhedā ‘‘ahaṃ katavā amhī’’ti katheti, tassa bhamubhedakriyā akriyāpaṭiññaṃ sūcayati.

ដោយអំណាចនៃកាកុ (ការប្លែកនៃសំឡេង) សព្ទថា កាកុ នេះជាឥត្ថីលិង្គ តែងប្រាកដក្នុងរូបនៃសេចក្តីប្រែប្រួល សេចក្តីសោក សេចក្តីខ្លាច និងសំឡេង។ កាលបើអ្នកនិយាយ ទោះបីជាមិនបានធ្វើនូវអំពើនោះដោយប្រការណាមួយក៏ដោយ កាលបើត្រូវអ្នកដទៃសួរថា «តើអ្នកបានធ្វើអំពើនោះឬ?» ក៏និយាយដោយក្រោធ ទាំងចិញ្ចើមជ្រួញថា «ខ្ញុំបានធ្វើហើយ!» កិរិយាដែលគាត់ជ្រួញចិញ្ចើមនោះ តែងញ៉ាំងការបដិសេធថាមិនបានធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់។

Sambandha to – ‘‘mātari sammā vattitabbaṃ, pitari sussūyitabbaṃ’’ iti, atra hi samātari sapitarīti sambandhisaddābhāvepi sā mātā so pitā ca assa puttassāti patīyate.

ដោយអំណាចនៃសម្ពន្ធៈ (ការទាក់ទង) ដូចជាពាក្យថា «មាតរិ សម្មា វត្តិភព្វំ, បិតរិ សុស្សូយិតព្វំ» (កូនគប្បីប្រព្រឹត្តល្អចំពោះមាតា គប្បីស្តាប់បង្គាប់បិតា) ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាគ្មានសព្ទដែលទាក់ទងគ្នាថា មាតារបស់ខ្លួន ឬបិតារបស់ខ្លួន ក៏ដោយ ក៏គេដឹងបានថា មាតានោះ និងបិតានោះ គឺជារបស់កូននោះឯង។

Upalakkhaṇato – ‘‘kākehi rakkhitabbaṃ dadhī’’ti kākasaddo sabbesa+mupaghātakānaṃ sāmaññaṃ upalakkhetīti sunakhādisabbehipi nivārīyate.

ដោយអំណាចនៃឧបលក្ខណៈ (ការកំណត់សម្គាល់/ការបញ្ជាក់ជាទូទៅ) ដូចជាពាក្យថា «កាកេហិ រក្ខិតព្វំ ទធិ» (ទឹកដោះជូរ គប្បីរក្សាការពារពីក្អែកទាំងឡាយ) សព្ទថា ក្អែក ក្នុងទីនេះ តែងកំណត់សម្គាល់ជាទូទៅដល់សត្វដែលបំផ្លាញទាំងអស់ ហេតុនោះ ការការពារនោះ ក៏រាប់បញ្ចូលទាំងការការពារពីសត្វសុនខជាដើមទាំងអស់ផងដែរ។

Vacanato – ‘‘dārā’’iti dārasaddo kalatte bahuvacananto, aññattha aniyatavacano.

ដោយអំណាចនៃវចនៈ ដូចជាពាក្យថា «ទារា» សព្ទថា ទារៈ នេះ កាលបើមានសេចក្តីថា ភរិយា តែងតែជាពហុវចនៈជានិច្ច ក្នុងទីដទៃមានវចនៈមិនទៀងទាត់ឡើយ។

Tadaṅgattā – ‘‘sajjitaṃ bhojana’’miti vutte tapparikkhārattā tadupakaraṇa āsana, pāti, byañjanādīnaṃ sampādanampi patīyate.

ដោយអំណាចនៃតទង្គត្តៈ (ភាពជាចំណែកនៃសេចក្តីនោះ) កាលបើពោលថា «សជ្ជិតំ ភោជនំ» (ភោជនាហាររៀបចំរួចហើយ) ព្រោះភាពជាគ្រឿងបរិក្ខារនៃភោជននោះ ការរៀបចំនូវគ្រឿងឧបករណ៍មាន អាសនៈ ភាជន៍ និងគ្រឿងកំប៉ិកកំប៉ុកជាដើម ក៏ត្រូវបានដឹងផងដែរ។

Padhānabhāvato – ‘‘niggacchati avaninātho’’ti rañño niggamanena tadupajīvīnampi niggamanaṃ viññāyati.

ដោយអំណាចនៃបធានភាវៈ (ភាពជាប្រធាន) ដូចជាពាក្យថា «និគ្គច្ឆតិ អវនិនាថោ» (ព្រះរាជាយាងចេញទៅ) ដោយការយាងចេញទៅនៃព្រះរាជា គេក៏ដឹងនូវការចេញទៅនៃពួកជនដែលអាស្រ័យព្រះរាជានោះផងដែរ។

Vuttañca –

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកថា —

Neyyanītatthasuttesu[Pg.36], ñeyyaṃ saddatthamattakaṃ;

Ne+ttha vattabbaatthena, suttaṃ nītatthakaṃ bhaveti.

ក្នុងសូត្រទាំងឡាយដែលមាននេយ្យត្ថៈ (សេចក្តីត្រូវនាំទៅ) និងនីតត្ថៈ (សេចក្តីនាំទៅហើយ) គប្បីដឹងត្រឹមតែសព្ទត្ថៈ (សេចក្តីនៃសព្ទ) ប៉ុណ្ណោះ, សូត្រមិនមែនជានីតត្ថៈ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងទីនេះឡើយ។

Eva+maññesampi akārantānaṃ pulliṅgānaṃ saddānaṃ rūpanayo kriyā+bhisambandho ca. Sugatasaddato yassa saddassa viseso atthi, taṃ vakkhāma. Ito paraṃ chaṭṭhiyā catutthīsamattā pañcamībahuvacanassa ca tatiyābahuvacanena samattā na tā dassiyante.

វិធីនៃការសម្រេចរូប (រូបន័យ) និងការទាក់ទងនឹងកិរិយា (កិរិយាភិសម្ពន្ធ) នៃសព្ទជាបុល្លិង្គដែលមានអការន្តដទៃទៀត ក៏មានដូច្នោះដែរ។ យើងនឹងពោលនូវសព្ទដែលមានសេចក្តីប្លែកពីសព្ទថា សុគតៈ។ ចាប់ពីពេលនេះទៅ ព្រោះវិភត្តិទី ៦ (ឆដ្ឋី) ដូចគ្នាគ្នានឹងវិភត្តិទី ៤ (ចតុត្ថី) និងវិភត្តិទី ៥ ពហុវចនៈ (បញ្ចមីពហុវចនៈ) ដូចគ្នាគ្នានឹងវិភត្តិទី ៣ ពហុវចនៈ (តតិយាពហុវចនៈ) ហេតុនោះ យើងនឹងមិនបង្ហាញនូវវិភត្តិទាំងនោះឡើយ។

Gumba si, ‘‘ato’’ ‘‘sissā’’ti ca vattate.

ក្នុងរូបថា គុម្ពៈ ផ្សំនឹង សិ-វិភត្តិ, សព្ទថា «អតោ» និង «សិស្សា» តែងអណ្តែតមក (តាមមក)។

110. Kvace+vā.

១១០. «ក្វចេវ» (ខ្លះខ្លះឯង)។

Akārantato nāmasmā parassa sissa e hoti vā kvaci. Gumbe gumbo, gumbā. Bho gumba gumbā, bhavanto gumbā iccādi sugatasamaṃ. Evaṃ phussitagge phussitaggo, vattabbe vattabbo iccādi. Sisso+kārassa niccattā katthaci pakkhe ekāratta+mida+māraddhanti sisso+kārapakkhe eva bhavatīti ‘‘aṃ napuṃsake’’ti a+mādesena ekārassa napuṃsakavisaye bādhitattā ‘‘bahulaṃ’’ vidhānā napuṃsakepi sukhe dukkheti kvaci hoteva.

ក្រោយពីនាមសព្ទជាអការន្ត សិ-វិភត្តិ តែងទៅជា ឯ ខ្លះ។ ដូចជា គុម្ពេ, គុម្ពោ, គុម្បា។ ភោ គុម្ព គុម្បា, ភវន្តោ គុម្បា ជាដើម ស្មើនឹងសព្ទថា សុគតៈ។ ដូចគ្នាដែរ ផុស្សិតគ្គេ ផុស្សិតគ្គោ, វត្តព្វេ វត្តព្វោ ជាដើម។ ព្រោះភាពជានិច្ចនៃឱការៈរបស់សិ-វិភត្តិ ក្នុងទីខ្លះ លោកទើបផ្តើមវិធីធ្វើឱ្យទៅជាឯការៈនេះក្នុងចំណែកខ្លះ ហេតុនោះ វាតែងមានតែក្នុងចំណែកនៃសិ-វិភត្តិដែលទៅជាឱការៈប៉ុណ្ណោះ។ ដោយសារឯការៈត្រូវបានឃាត់ក្នុងវិស័យនៃណបុំសកលិង្គ ដោយការទេសជា អំ ដោយសូត្រថា «អំ ណបុំសកេ» ប៉ុន្តែដោយការបញ្ញត្តិថា «ពហុឡំ» (ច្រើនយ៉ាង) ទោះបីក្នុងណបុំសកលិង្គ ក៏គង់តែមានខ្លះ ដូចជា សុខេ, ទុក្ខេ ជាដើម។

‘‘Yossa’’ ‘‘ṭe’’ti ca vattate.

សព្ទថា «យោស្ស» និង «ដេ» តែងតាមមក។

135. Ekaccādīha+to

១៣៥. «ឯកច្ចាទីហតោ» (ចំពោះសព្ទមានឯកច្ចៈជាដើម ដែលជាអការន្ត)។

Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti. Ekacco, ekacce. Bho ekacca ekaccā, ekacce. Ekaccaṃ, ekacce. Evaṃ esa+sa+paṭhamasaddānaṃ.

ក្រោយពីសព្ទមានឯកច្ចៈជាដើម ដែលជាអការន្ត យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ តែងទៅជា ដេ។ ដូចជា ឯកច្ចោ, ឯកច្ចេ។ ភោ ឯកច្ច ឯកច្ចា, ឯកច្ចេ។ ឯកច្ចំ, ឯកច្ចេ។ វិធីនេះ ក៏មានដល់សព្ទទាំងឡាយគឺ ឯសៈ, សៈ, បឋមៈ ផងដែរ។

Kodho[Pg.37], kodhā. Bho kodha kodhā, kodhā. Kodhaṃ, kodhe.

កោធោ, កោធា។ ភោ កោធ កោធា, កោធា។ កោធំ, កោធេ។

‘‘Nāssa’’ ‘‘sā’’ti ca vattate.

សព្ទថា «ណាសៈ» និង «សា» តែងតាមមក។

107. Kodhādīhi

១០៧. «កោធាទីហិ» (ពីសព្ទមានកោធៈជាដើម)។

Kodhādīhi nāssa sā hoti vā. Kodhasā kodhena. Atthasā atthena. ‘‘Ye uttamatthāni tayi labhimhā’’ti atthasaddo napuṃsakaliṅgopi dissati.

ក្រោយពីសព្ទមានកោធៈជាដើម ណា-វិភត្តិ តែងទៅជា សា ខ្លះ។ ដូចជា កោធសា, កោធេន។ អត្ថសា, អត្ថេន។ ក្នុងប្រយោគថា «យេ ឧត្តមត្ថានិ តយិ លភិម្ហា» សព្ទថា អត្ថៈ នេះ តែងប្រាកដក្នុងណបុំសកលិង្គផងដែរ។

‘‘Smino ṭī’’ti ca vattate.

សព្ទថា «ស្មិនោ ដិ» តែងតាមមក។

175. Divādito

១៧៥. «ទិវាទិតោ» (ពីសព្ទមានទិវៈជាដើម)។

Divādīhi nāmehi smino ṭi hoti niccaṃ. Divi, evaṃ bhuvi. Etthaṭimhi niccaṃ vakārāgamo rasso ca. Ettha bhūsaddo vadhūsaddasamaṃ.

ក្រោយពីនាមសព្ទមានទិវៈជាដើម ស្មិំ-វិភត្តិ តែងទៅជា ដិ ជានិច្ច។ ដូចជា ទិវិ, ដូចគ្នាដែរ ភុវិ។ ក្នុងទីនេះ កាលបើមាន ដិ-វិភត្តិ វការាគម (ការចុះ វ) និងរស្សៈ (ការធ្វើសំឡេងខ្លី) តែងមានជានិច្ច។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា ភូ គឺស្មើនឹងសព្ទថា វធូ។

‘‘Ve’’ti vattate.

សព្ទថា «វា» (ខ្លះ) តែងតាមមក។

144. Manādīhi smiṃ+saṃ+nā+smānaṃ si+so+o+sā+sā

១៤៤. «មនាទីហិ ស្មិំសណាស្មានំ សិសោឱសាសា» (ក្រោយពីសព្ទមានមនៈជាដើម ស្មិំ-ស-ណា-ស្មា-វិភត្តិទាំងឡាយ តែងទៅជា សិ-សោ-ឱ-សា-សា តាមលំដាប់)។

Manādīhi smi+mādīnaṃ si+so+o+sā+sā honti vā yathākkamaṃ. Mano, manā. Bho mana manā, manā. Mano, manaṃ, mane. Manasā manena, manehi manebhi. Manaso manassa, manānaṃ. Manasā manā manamhā manasmā, manehi manebhi. Manasi manamhi manasmiṃ, manesu.

ក្រោយពីសព្ទមានមនៈជាដើម ស្មិំ-វិភត្តិជាដើម តែងទៅជា សិ-សោ-ឱ-សា-សា ខ្លះ តាមលំដាប់។ ដូចជា មនោ, មនា។ ភោ មន មនា, មនា។ មនោ, មនំ, មនេ។ មនសា មនេន, មនេហិ មនេភិ។ មនសោ មនស្ស, មនានំ។ មនសា មនា មនម្ហា មនស្មា, មនេហិ មនេភិ។ មនសិ មនម្ហិ មនស្មិំ, មនេសុ។

Evaṃ [Pg.38] vaco payo tejo,Tapo ceto tamo yaso.

ដូចគ្នាដែរ វចោ (វាចា) បយោ (ទឹកដោះ/ទឹក) តេជោ (តេជៈ), តបោ (តបៈ) ចេតោ (ចិត្ត) តមោ (ងងឹត) យសោ (យស)។

Ayo vayo siro saro,Uro+tye+te manādayo.

អយោ (ដែក) វយោ (វ័យ) សិរោ (ក្បាល) សរោ (ស្រះ/ព្រួញ), ឧរោ (ទ្រូង) ទាំងនេះ គឺជាពួកសព្ទមានមនៈជាដើម។

Rūpasiddhiyaṃ aha+rahasaddā manādīsu paṭhitā. Ahassa āpādittā rahoti nipātattā rahasīti vibhatyantapaṭirūpakanipātattā idha na gahitā.

ក្នុងគម្ពីររូបសិទ្ធិ សព្ទថា អហៈ និង រហៈ លោកបានរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកសព្ទមានមនៈជាដើម។ ប៉ុន្តែព្រោះ អហសព្ទ តែងទៅជា អាបៈ និង រហសព្ទ ជាសព្ទនិបាត ចំណែកឯពាក្យថា រហសិ ជានិបាតមានរូបដូចជាវិភត្តិដែលសម្រេចហើយ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកមិនបានកាន់យកឡើយ។

Gacchanta si, ‘‘sissa’’ ‘‘ve’’ti ca vattate. Parato bhiyyo nānuvattayissāma, vuttiyā eva anuvattassa gamyamānattā.

ក្នុងរូបថា គច្ឆន្តៈ ផ្សំនឹង សិ-វិភត្តិ, សព្ទថា «សិស្សា» និង «វា» តែងតាមមក។ ចាប់ពីពេលនេះទៅ យើងនឹងមិននាំពាក្យតាមមកឱ្យច្រើនឡើយ ព្រោះការតាមមកនោះ តែងដឹងបានដោយសារវុត្តិ (សេចក្តីពន្យល់) នោះឯង។

148. Ntassaṃ

១៤៨. «ន្តស្សំ» (ចំពោះ ន្ត-បច្ច័យ តែងទៅជា អំ)។

Simhi ntapaccayassa aṃ hoti vā. ‘‘Sutānumitesu sutasambandhova balavā’’ti ñāyā ‘‘ntassā’’ti sutattā ntasseva aṃ, na tadantassa anumitassa saddassa. Eva+muparipi nta+ntūnaṃ ādesavidhānaṭṭhānesu. ‘‘Gasinaṃ’’ti silopo. Gacchaṃ gacchanto.

ក្នុងកាលដែល សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ តែងទៅជា អំ ខ្លះ។ ដោយសេចក្តីសម្រេចថា «ក្នុងចំណោមសព្ទដែលឮផ្ទាល់ និងសព្ទដែលអនុមានដឹង សម្ពន្ធនៃសព្ទដែលឮផ្ទាល់ តែងមានកម្លាំងជាង» ព្រោះតែឮពាក្យថា «ន្តស្ស» ហេតុនោះ ការទៅជា អំ គឺមានចំពោះតែ ន្ត-បច្ច័យ ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានចំពោះសព្ទដែលមាន ន្ត-បច្ច័យ នៅចុងដែលអនុមានដឹងនោះឡើយ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងទីដែលបញ្ញត្តិនូវអាទេស (ការផ្លាស់ប្តូរ) នៃ ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ខាងលើផងដែរ។ ដោយសូត្រថា «គសិនំ» ទើបមានការលុប សិ-វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា គច្ឆំ, គច្ឆន្តោ។

215. Nta+ntūnaṃ nto yomhi paṭhame

២១៥. «ន្តន្តូនំ ន្តោ យោម្ហិ បឋមេ» (ក្នុងកាលដែល យោ-វិភត្តិ ទី ១ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងទៅជា ន្តោ)។

Paṭhame yomhi nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso hoti vā. Sa ca bahulādhikārā pumeva, gacchanto gacchantā.

ក្នុងកាលដែល យោ-វិភត្តិ ទី ១ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមានអាទេសជា ន្តោ ខ្លះ។ អាទេសនោះ ដោយអំណាចនៃសិទ្ធិ «ពហុឡំ» តែងមានតែក្នុងបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ។ សម្រេចរូបជា គច្ឆន្តោ, គច្ឆន្តា។

218. Ṭa+ṭā+aṃ ge

២១៨. «ដដាអំ គេ» (ក្នុងកាលដែល គិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងទៅជា ដ, ដា, អំ ជានិច្ច ខ្លះ)។

Ge pare nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ ṭa+ṭā+aṃiccādesā niccaṃ honti bahulaṃ. Bho gaccha gacchā gacchaṃ, gacchanto gacchantā.

កាលបើ គិ-វិភត្តិ (អាលបនៈ ឯកវចនៈ) នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមានអាទេសជា ដ, ដា, អំ ជានិច្ច ដោយច្រើន។ ដូចជា ភោ គច្ឆ, គច្ឆា, គច្ឆំ, គច្ឆន្តោ, គច្ឆន្តា។

92. Ntassa ca ṭa vaṃ+se

៩២. «ន្តស្ស ច ដ វំសេ» (ក្នុងកាលដែល អំ-វិភត្តិ និង សេ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ តែងទៅជា ដ ខ្លះ)។

Aṃsesu [Pg.39] ntapaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Vavatthitavibhāsā+yaṃ. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchante.

ក្នុងកាលដែល អំ-វិភត្តិ និង សេ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ តែងទៅជា ដ ខ្លះ និង ន្តុ-បច្ច័យ ផងដែរ។ វិធីនេះ ជាវវត្ថិតវិភាសា (ការបែងចែកមិនទៀងទាត់)។ សម្រេចរូបជា គច្ឆំ, គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តេ។

217. To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ nāsu

២១៧. «តោតាតិតា សស្មាស្មិំ នាសុ» (ក្នុងកាលដែល ស-ស្មា-ស្មិំ-ណា-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងទៅជា តោ-តា-តិ-តា ខ្លះ តាមលំដាប់)។

Sa+smā+smiṃ+nāsu nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ to+tā+ti+tā honti vā yathākkamaṃ. Gacchatā gacchantena, gacchantehi gacchantebhi. Gacchato gacchassa gacchantassa.

ក្នុងកាលដែល ស-ស្មា-ស្មិំ-ណា-វិភត្តិ នៅខាងចុង ន្ត-បច្ច័យ និង ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងទៅជា តោ-តា-តិ-តា ខ្លះ តាមលំដាប់។ ដូចជា គច្ឆតា, គច្ឆន្តេន, គច្ឆន្តេហិ, គច្ឆន្តេភិ។ គច្ឆតោ, គច្ឆស្ស, គច្ឆន្តស្ស។

216. Taṃ naṃmhi

២១៦. តំ នម្ហិ។

Naṃmhi nta+ntūnaṃ savibhattīnaṃ taṃ vā hoti. Gacchataṃ gacchantānaṃ. Gacchatā gacchantā gacchantamhā gacchantasmā. Gacchati gacchante gacchantamhi gacchanthasmiṃ, cchentesu.

ក្នុងព្រោះណំវិភត្តិ ការបំលែងជា «តំ» នៃអន្តនិងអន្តុប្បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ Gacchataṃ, gacchantānaṃ។ (តតិយាវិភត្តិជាដើម) Gacchatā, gacchantā, gacchantamhā, gacchantasmā។ Gacchati, gacchante, gacchantamhi, gacchantasmiṃ, gacchantesu។

Evaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ;

Jayaṃ jīraṃ vacaṃ pīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ.

ដូចគ្នាដែរ ការសម្រេចរូបនៃសព្ទទាំងនេះគឺ mahaṃ, caraṃ, tiṭṭhaṃ, dadaṃ, bhuñjaṃ, suṇaṃ, pacaṃ; jayaṃ, jīraṃ, vacaṃ, pīyaṃ, saraṃ, kubbaṃ, japaṃ, vajaṃ។

Iccādayo.

សព្ទទាំងឡាយមានជាដើមយ៉ាងនេះ។

Bhavanta si,

ភវន្ត សិ

149. Bhūto

១៤៩. ភូតោ

Niyamasutta+midaṃ. Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā. Bhavaṃ.

នេះជាសូត្រកំណត់ (និយមសូត្រ)។ ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ ការបំលែង «អន្ត» បច្ច័យ ខាងក្រោយពីភូធាតុ ទៅជា «អំ» តែងមានជាដាច់ខាត ព្រោះការបញ្ញត្តិឡើងវិញ។ សម្រេចរូបជា Bhavaṃ។

146. Bhavato vā bhontoga+yo+nā+se

១៤៦. ភវតោ វា ភោន្តោគយោនាសេ

Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti ga+yo+nā+se. Ntoādeso, bhonto bhontā bhavanto bhavantā. Ge [Pg.40] pana bho bhonta bhontā bhava bhavā bhavaṃ, bhonto bhontā bhavanto bhavantā. Bhontādesapakkhe ṭa+ṭā+aṃādesā bahulādhikārā na honti. Bhavaṃ bhavantaṃ, bhonte bhavante. Bhotā bhontena bhavatā bhavantena, bhavantehi bhavantebhi. Bhoto bhontassa bhavato bhavassa bhavantassa, bhavataṃ bhavantānaṃ. Bhavatā iccādi gacchantasamaṃ.

ការបំលែង «ភវន្ត» សព្ទ ទៅជា «ភោន្ត» តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ គ, យោ, នា, និង សេ វិភត្តិ។ និងមានការបំលែងជា «ន្តោ» (សម្រេចរូបជា) bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā។ ឯក្នុង គ (អាលបនៈ) វិញ សម្រេចរូបជា bho, bhonta, bhontā, bhava, bhavā, bhavaṃ, bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā។ ក្នុងបក្ខៈនៃការបំលែងជា «ភោន្ត» នោះ ការបំលែងជា ដ្ឋ, ដ្ឋា, និង អំ មិនមានឡើយ ដោយអំណាចពហុលាធិការ។ (ទុតិយាវិភត្តិ) Bhavaṃ, bhavantaṃ, bhonte, bhavante។ (តតិយាវិភត្តិ) Bhotā, bhontena, bhavatā, bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi។ (ចតុត្ថីវិភត្តិ) Bhoto, bhontassa, bhavato, bhavassa, bhavantassa, bhavataṃ, bhavantānaṃ។ (បញ្ចមីវិភត្តិជាដើម) Bhavatā ដូចគ្នាទៅនឹង Gacchanta សព្ទ។

Bhoiti āmantaṇe nipāto, ‘‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’’ti bahuvacanepi dassanato. Evaṃ bhanteti. Bhaddeti bhaddasaddantarena siddhaṃ. Bhaddantaiti dassa dvibhāvena.

ពាក្យថា «ភោ» នេះ ជាសព្ទនិបាតក្នុងអត្ថអាលបនៈ (ការហៅ) តែងឃើញប្រើសូម្បីក្នុងពហុវចនៈ ដូចជា “kuto nu āgacchatha bho tayo janā” (ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏ចម្រើន មនុស្សទាំងបីនាក់ ដើរមកពីណា?)។ ដូចគ្នាដែរ ចំពោះពាក្យថា «ភន្តេ»។ ចំណែកពាក្យថា «ភទ្ទេ» សម្រេចមកពី «ភទ្ទ» សព្ទផ្សេងទៀត។ ពាក្យថា «ភទ្ទន្ត» សម្រេចដោយការធ្វើទ្វេភាវៈ (តម្រួត) នៃ ទ-អក្សរ។

Saṃ santo, santo santā. Bho sa sā saṃ, santo santā. Saṃ santaṃ ‘‘saṃyogādilopoti nassa lope ‘‘yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ’’, sante. Satā santena.

(សន្តសព្ទ) Saṃ, santo, santo, santā។ (អាលបនៈ) Bho sa, sā, saṃ, santo, santā។ (ទុតិយាវិភត្តិ) Saṃ, santaṃ (ដោយការលុប ន-អក្សរ តាមសូត្រ «សំយោគាទិលោបោ» ដូចក្នុងល្បះថា “yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ” - បពិត្រព្រះរាជា បុគ្គលសេពគប់នូវបុគ្គលណាៗ ទោះជាសប្បុរស ឬអសប្បុរសក្តី), sante។ (តតិយាវិភត្តិ) Satā, santena។

145. Sato saba bhe

១៤៥. សតោ សព្វ ភេ

Santasaddassa saba bhavati bhakāre. Sabbhi santehi. Niccattā santebhīti na hoti. Sato sassa santassa iccādi gacchantasamaṃ.

ការបំលែង «សន្ត» សព្ទ ទៅជា «សព្វ» តែងមានក្នុងព្រោះ ភ-អក្សរ (ភិវិភត្តិ)។ (សម្រេចរូបជា) Sabbhi, santehi។ ព្រោះភាពជាអំពើដាច់ខាត រូបថា «santebhi» មិនមានឡើយ។ (ចតុត្ថីវិភត្តិ) Sato, sassa, santassa ជាដើម គឺដូចគ្នាទៅនឹង Gacchanta សព្ទ។

150. Mahantā+rahantānaṃ ṭā vā

១៥០. មហន្តារហន្តានំ ដ្ឋា វា

Simhi mahantā+rahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti. Mahā mahaṃ mahanto, mahanto mahantā. Arahā arahaṃ, arahanto arahantā iccādi gacchantasamaṃ.

ក្នុងព្រោះសិវិភត្តិ ការបំលែង «ន្ត» នៃ មហន្ត និង អរហន្ត សព្ទ ទៅជា «ដ្ឋា» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Mahā, mahaṃ, mahanto, mahanto, mahantā។ Arahā, arahaṃ, arahanto, arahantā ជាដើម គឺដូចគ្នាទៅនឹង Gacchanta សព្ទ។

Asma si,

អស្ម សិ

154. Rājādīyuvāditvā

១៥៤. រាជាទីយុវាទិត្វា

Rājādīhi [Pg.41] yuvādīhi ca parassa sissa ā hoti. Asmā,

ការបំលែង សិវិភត្តិ ខាងក្រោយពី រាជាទិគណៈ និង យុវាទិគណៈ ទៅជា «អា» តែងមាន។ (សម្រេចរូបជា) Asmā។

156. Yona+māno

១៥៦. យោនមានោ

Rājādīhi yuvādīhi ca yona+māno vā hoti. Asmāno asmā. Bho asma asmā, asmāno asmā.

ការបំលែង យោវិភត្តិ ខាងក្រោយពី រាជាទិគណៈ និង យុវាទិគណៈ ទៅជា «អានោ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Asmāno, asmā។ (អាលបនៈ) Bho asma, asmā, asmāno, asmā។

155. Vā+mhā+naṅa

១៥៥. វាម្ហាណង

Rājādīnaṃ yuvādīnañca ānaṅa hoti vā aṃmhi. Asmānaṃ asmaṃ, asmāno asme.

ការបំលែង «អានង» នៃ រាជាទិគណៈ និង យុវាទិគណៈ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ អំវិភត្តិ។ (សម្រេចរូបជា) Asmānaṃ, asmaṃ, asmāno, asme។

80. Nāsse+no

៨០. នាសេនោ

Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Asmena asmanā, asmehi asmebhi. Asmassa, asmānaṃ. Asmā asmamhā asmasmā iccādi.

ការបំលែង នាវិភត្តិ ខាងក្រោយពី កម្មាទិគណៈ ទៅជា «អេនោ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Asmena, asmanā, asmehi, asmebhi។ (ចតុត្ថីវិភត្តិ) Asmassa, asmānaṃ។ (បញ្ចមីវិភត្តិ) Asmā, asmamhā, asmasmā ជាដើម។

79. Kammādito

៧៩. កម្មាទិតោ

Kammādito smino ni hoti vā. Asmani asme asmamhi asmasmiṃ, asmesu. Kamma camma vesma bhasma brahma atta ātuma ghamma muddhaiti kammādayo. Muddha gaṇḍivadhanva aṇima laghimādayo asmasamā. Rāja brahma sakha atta ātuma gaṇḍivadhanva asma aṇima laghimādayo rājādayo.

ការបំលែង ស្មិវិភត្តិ ខាងក្រោយពី កម្មាទិគណៈ ទៅជា «និ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Asmani, asme, asmamhi, asmasmiṃ, asmesu។ សព្ទទាំងឡាយមាន Kamma, camma, vesma, bhasma, brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha ហៅថា កម្មាទិគណៈ។ សព្ទទាំងឡាយមាន Muddha, gaṇḍivadhanva, aṇima, laghima ជាដើម មានវិធីសម្រេចរូបស្មើនឹង Asma សព្ទ។ សព្ទទាំងឡាយមាន Rāja, brahma, sakha, atta, ātuma, gaṇḍivadhanva, asma, aṇima, laghima ជាដើម ហៅថា រាជាទិគណៈ។

‘‘Dhammo vā+ññatthe’’ti gaṇasuttena rājādīsu paṭṭhitattā daḷadhammo daḷadhammāti vā hoti. Yuva sā suvā maghava puma [Pg.42] vattahāti yuvādayo. Rājā, rājāno rājā. Bhorāja rājā, rājāno rājā. Rājānaṃ rājaṃ, rājāno rāje.

ព្រោះការរាប់បញ្ចូលក្នុងរាជាទិគណៈ ដោយគណសូត្រថា “Dhammo vāññatthe” សម្រេចរូបជា daḷadhammo ឬ daḷadhammā ខ្លះ។ សព្ទទាំងឡាយមាន Yuva, sā, suvā, maghava, puma, vattaha ជាដើម ហៅថា យុវាទិគណៈ។ (រាជសព្ទ) Rājā, rājāno, rājā។ (អាលបនៈ) Bho rāja, rājā, rājāno, rājā។ (ទុតិយាវិភត្តិ) Rājānaṃ, rājaṃ, rājāno, rāje។

123. Rājassi nāmhi

១២៣. រាជស្សិ ណម្ហិ

‘‘Sabbadattena rājinā’’ti pāṭhampati ida+māraddhaṃ. Rājassi vā hoti nāmhi. Rājinā.

សូត្រនេះត្រូវបានផ្តើមឡើង ដើម្បីសម្រេចតាមគន្លងព្រះបាលីថា “Sabbadattena rājinā”។ ការបំលែង រាជសព្ទ ទៅជា «រាជិ» តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ នាវិភត្តិ។ (សម្រេចរូបជា) Rājinā។

222. Nā+smāsu raññā

២២២. នាស្មាសុ រញ្ញា

Nā+smāsu rājassa savibhattissa raññā hoti niccaṃ. Anekavaṇṇattā sabbassa. Raññā.

ក្នុងព្រោះ នា និង ស្មា វិភត្តិ ការបំលែង រាជសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ទៅជា «រញ្ញា» តែងមានជាដាច់ខាត។ ព្រោះមានអក្សរច្រើនតួ (អនេកវណ្ណៈ) ការបំលែងនេះទើបមានដល់សព្ទទាំងមូល។ (សម្រេចរូបជា) Raññā។

124. Su+naṃ+hisū

១២៤. សុណំហិសុ

Rājassa ū hoti vā su+naṃ+hisu. ‘‘Chaṭṭhiyantassāti antassa hoti. Rājūhi rājehi rājūbhi rājebhi.

ការបំលែង រាជសព្ទ ទៅជា «អ៊ូ» តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ សុ, ណំ, និង ហិ វិភត្តិ។ ដោយអំណាចសូត្រថា “Chaṭṭhiyantassa” ការបំលែងនេះមានដល់អក្សរខាងចុង។ (សម្រេចរូបជា) Rājūhi, rājehi, rājūbhi, rājebhi។

223. Rañño+raññassa+rājino se

២២៣. រញ្ញោរញ្ញស្សរាជិនោ សេ

Se rājassa savibhattissa ete ādesā honti. Rañño raññassa rājino, rājūnaṃ.

ក្នុងព្រោះ សេវិភត្តិ ការបំលែងទាំងឡាយនេះ នៃ រាជសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមាន។ (សម្រេចរូបជា) Rañño, raññassa, rājino, rājūnaṃ។

221. Rājassa raññaṃ

២២១. រាជស្ស រញ្ញំ

Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ vā hoti. Raññaṃ. Raññā, rājūhi rājehi rājūbhi rājebhi.

ក្នុងព្រោះ ណំវិភត្តិ ការបំលែង រាជសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ទៅជា «រញ្ញំ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Raññaṃ។ (បញ្ចមីវិភត្តិ) Raññā, rājūhi, rājehi, rājūbhi, rājebhi។

224. Smimhi raññe+rājini

២២៤. ស្មិម្ហិ រញ្ញេរាជិនិ

Smimhi rājassa savibhattissa raññe+rājini honti niccaṃ. Raññe rājini, rājūsu rājesu.

ក្នុងព្រោះ ស្មិវិភត្តិ ការបំលែង រាជសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ទៅជា «រញ្ញេ» និង «រាជិនិ» តែងមានជាដាច់ខាត។ (សម្រេចរូបជា) Raññេ, rājini, rājūsu, rājesu។

225. Samāse vā

២២៥. សមាសេ វា

Iti [Pg.43] gaṇasuttena rājassa nā+smā+smiṃsu yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti. Kāsiraññā kāsirājinā kāsirājena, kāsirājūbhi kāsirājebhi kāsirājūhi kāsirājehi. Kāsirañño kāsiraññassa kāsirājino kāsirājassa. Kāsiraññā kāsirājasmā. Kāsirājūnaṃ kāsirājānaṃ. Kāsiraññe kāsirājini kāsirāje kāsirājamhi kāsirājasmiṃ, kāsirājūsu kāsirājesu.

ដោយគណសូត្រនេះ វិធីណាដែលពោលទុកហើយ ចំពោះ រាជសព្ទ ក្នុងព្រោះ នា, ស្មា, និង ស្មិ វិភត្តិ វិធីនោះតែងមានខ្លះ (ក្នុងសមាស)។ (សម្រេចរូបជា) Kāsiraññā, kāsirājinā, kāsirājena, kāsirājūbhi, kāsirājebhi, kāsirājūhi, kāsirājehi។ Kāsirañño, kāsiraññassa, kāsirājino, kāsirājassa។ Kāsiraññā, kāsirājasmā។ Kāsirājūnaṃ, kāsirājānaṃ។ Kāsiraññe, kāsirājini, kāsirāje, kāsirājamhi, kāsirājasmiṃ, kāsirājūsu, kāsirājesu។

Addhā, addhāno addhā. Bho addha addhā, addhāno addhā. Addhānaṃ addhaṃ, addhāno addhe.

(អទ្ធាសព្ទ) Addhā, addhāno, addhā។ (អាលបនៈ) Bho addha, addhā, addhāno, addhā។ (ទុតិយាវិភត្តិ) Addhānaṃ, addhaṃ, addhāno, addhe។

192. Puma+kamma+thāma+ddhānaṃ sa+smāsu ca

១៩២. បុមកម្មថាមទ្ធានំ សស្មាសុ ច

Pumādīna+mu hoti vā sa+smāsu nāmhi ce+ti utte addhunā, kammādittā ‘‘nāsse+no’’ti vā eno, addhena addhanā, addhehi addhebhi. Se ukāre ca –

ការបំលែងជា «អ៊ុ» នៃសព្ទទាំងឡាយមាន បុមៈ ជាដើម តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស, ស្មា, និង នា វិភត្តិ។ កាលបើបំលែងជា «អ៊ុ» ហើយ សម្រេចរូបជា addhunā។ ព្រោះភាពជាកម្មាទិគណៈ ការបំលែងជា «អេនោ» តាមសូត្រ “Nāsseno” តែងមានខ្លះ សម្រេចរូបជា addhena, addhanā, addhehi, addhebhi។ ក្នុងព្រោះ សេវិភត្តិ និងកាលបើមាន ឧ-ការៈ នោះ...

1,9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassa+nte

១,៩. ឥយុវណ្ណា ឈលា នាមស្សន្តេ

Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassa ante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. I ca u ca iyu, iyu ca te vaṇṇā ceti iyuvaṇṇā, ‘‘dvandante sūyamānaṃ pacceka+mabhisambandhiya te’’ti vuttattā vaṇṇasaddaṃ pacceka+mabhisambandhiya ‘‘ivaṇṇuvaṇṇā’’ti vuttaṃ.

នាម គឺ បាតិបទិកៈ។ ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ដែលមាននៅខាងចុងនៃនាមនោះ តែងមានឈ្មោះថា «ឈ» និង «ល» តាមលំដាប់។ ឥ និង ឧ ឈ្មោះថា ឥយុ, ឥយុ ផង វណ្ណៈទាំងឡាយនោះផង ឈ្មោះថា ឥយុវណ្ណៈ។ ព្រោះពាក្យដែលពោលទុកថា “សព្ទដែលឮនៅខាងចុងនៃទ្វន្ទសមាស ត្រូវភ្ជាប់ទៅនឹងសព្ទនីមួយៗ” ដូច្នេះ ទើបភ្ជាប់សព្ទថា «វណ្ណៈ» ទៅនឹងសព្ទនីមួយៗ ហើយពោលថា «ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ»។

81. Jhalā sassa no

៨១. ឈលា សស្ស នោ

Jhalato sassa no vā hoti. Addhuno addhussa addhassa, addhānaṃ.

ការបំលែង សវិភត្តិ ខាងក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញា ទៅជា «នោ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Addhuno, addhussa, addhassa, addhānaṃ។

82. Nā smāssa

៨២. នា ស្មស្ស

Jhalato [Pg.44] smāssa nā hoti vā, addhunā addhumhā addhusmā addhā addhamhā addhasmā. ‘‘Kammādito’’ti smino ni, addhani addhe addhamhi addhasmiṃ, addhesu. Addhasaddo ce+tthakāla+ddhānavāci, na bhāgavācī.

ការបំលែង ស្មាវិភត្តិ ខាងក្រោយពី ឈ និង ល សញ្ញា ទៅជា «នា» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Addhunā, addhumhā, addhusmā, addhā, addhamhā, addhasmā។ ដោយអំណាចសូត្រថា “Kammādito” ស្មិវិភត្តិ បំលែងជា «និ» សម្រេចរូបជា addhani, addhe, addhamhi, addhasmiṃ, addhesu។ ម៉្យាងទៀត អទ្ធាសព្ទ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកកាល និងផ្លូវ (កាលទ្ធាន) មិនមែនសំដៅយកចំណែក (ភាគ) ឡើយ។

Attā, attāno iccādi yāva dutiyā rājāva, kammādittā ene attena attanā.

(អត្តាសព្ទ) Attā, attāno ជាដើម រហូតដល់ទុតិយាវិភត្តិ គឺដូចគ្នាទៅនឹង រាជសព្ទ ដែរ។ ព្រោះភាពជាកម្មាទិគណៈ ការបំលែងជា «អេនោ» សម្រេចរូបជា attena, attanā។

195. Su+hisu naka

១៩៥. សុហិសុ នក

Atta+ātumānaṃ su+hisu nakāgamo hoti. ‘‘Ñakānubandhā+dyantā’’ti paribhāsato kakāro antāvayavattho, attanehi atthehi attanebhi attebhi.

ការចុះ «នក» អាគម នៃ អត្ត និង អាតុម សព្ទ តែងមានក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិ។ ដោយអំណាចបរិភាសាថា “Ñakānubandhādyantā” ក-អក្សរ មានប្រយោជន៍ជាអវយវៈខាងចុង។ (សម្រេចរូបជា) Attanehi, atthehi, attanebhi, attebhi។

194. No+ttātumā

១៩៤. នោត្តាតុមា

Atta+ātumehi sassa no vā hoti. Attano attassa, attānaṃ.

ការបំលែង សវិភត្តិ ខាងក្រោយពី អត្ត និង អាតុម សព្ទ ទៅជា «នោ» តែងមានខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) Attano, attassa, attānaṃ។

196. Smāssa nā brahmā ca

១៩៦. ស្មស្ស នា ព្រហ្មា ច

Brahmā atta+ātumehi ca parassa smāssa nā hoti niccaṃ. Attanā. Smimhi kammādittā ni, attani atte attamhi attasmiṃ, attanesu attesu. Ātumā attāva.

ការបំលែង ស្មាវិភត្តិ ខាងក្រោយពី ព្រហ្ម, អត្ត, និង អាតុម សព្ទ ទៅជា «នា» តែងមានជាដាច់ខាត។ (សម្រេចរូបជា) Attanā។ ក្នុងព្រោះ ស្មិវិភត្តិ ព្រោះភាពជាកម្មាទិគណៈ បំលែងជា «និ» សម្រេចរូបជា attani, atte, attamhi, attasmiṃ, attanesu, attesu។ ចំណែក អាតុមសព្ទ គឺដូចគ្នាទៅនឹង អត្តសព្ទ ដែរ។

Brahmā, brahmāno brahmā, ‘‘brahmassu vā’’ti sutte ‘‘brahmassū’’ti yogavibhāgā ānomhi brahmassa u, parassaralope brahmunotipi sijjhati. Ayañca brahmasaṃyutte dissati. Brahmā ge-

(ព្រហ្មសព្ទ) Brahmā, brahmāno, brahmā។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “Brahmassū” ក្នុងសូត្រថា “Brahmassu vā” ការបំលែង ព្រហ្មសព្ទ ទៅជា «ឧ» ក្នុងព្រោះ អានោវិភត្តិ តែងមាន កាលបើលុបស្រៈខាងក្រោយហើយ ក៏សម្រេចរូបជា brahmuno ខ្លះដែរ។ រូបនេះ តែងឃើញមានក្នុងព្រហ្មសំយុត្ត។ Brahmā ge...

60. Gha+brahmādite

៦០. ឃព្រហ្មាទិតេ

Ākatigaṇo+yaṃ[Pg.45], ākatīti jāti, jātipadhānagaṇotya+ttho. Ghasaññato brahma+kattu+isi+sakhādīhi ca gasse+vā hoti. Bho brahme brahmā, brahmāno brahmā. Brahmānaṃ brahmaṃ, brahmāno brahme.

នេះជាអាកតិគណៈ។ ពាក្យថា អាកតិ គឺ ជាតិ (ប្រភេទ) សេចក្តីថា ជាគណៈដែលមានជាតិជាប្រធាន។ ការបំលែង គវិភត្តិ ខាងក្រោយពី ឃសញ្ញា និង ព្រហ្ម, កត្តុ, ឥសិ, សខិ សព្ទជាដើម ទៅជា «អេ» តែងមាន។ (សម្រេចរូបជា) Bho brahme, brahmā, brahmāno, brahmā។ (ទុតិយាវិភត្តិ) Brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno, brahme។

191. Nāmhi

១៩១. ក្នុងព្រះវិភត្តិ ណា

Brahmassu hoti nāmhi niccaṃ. Brahmunā, brahmehi brahmebhi.

ការតម្រូវជាអក្សរ អុ (ឧការៈ) ដល់ព្រហ្មសព្ទ តែងមានជាដាច់ខាត ក្នុងព្រះវិភត្តិ ណា។ សម្រេចរូបជា ព្រហ្មុនា, ព្រហ្មេហិ, ព្រហ្មេភិ។

190. Brahmassu vā

១៩០. ព្រហ្មស្សុ វា

Brahmassu vā hoti sa+naṃsu. ‘‘Jhalā sassa no’’ti no. Brahmuno brahmussa brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ. ‘‘Smāssa nā brahmā ce’’ti smāssa nā, ukāre brahmunā. ‘‘Ambvādīhi’’ti smino ni, imassa ākatigaṇattā brahmassa kammādittepi ettha vuttā. Brahmani brahme brahmamhi brahmasmiṃ, brahmesu.

ការតម្រូវជាអក្សរ អុ ដល់ព្រហ្មសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រះវិភត្តិ ស និង នំ។ ដោយសូត្រថា «ជលា សស្ស នោ» តែងមានការតម្រូវជា នោ។ សម្រេចរូបជា ព្រហ្មុនោ, ព្រហ្មុស្ស, ព្រហ្មស្ស, ព្រហ្មូនំ, ព្រហ្មានំ។ ដោយសូត្រថា «ស្មាស្ស នា ព្រហ្មា ចេ» តែងមានការតម្រូវជា នា ក្នុងព្រះវិភត្តិ ស្មា, កាលបើមានអក្សរ អុ (ឧការៈ) សម្រេចរូបជា ព្រហ្មុនា។ ដោយសូត្រថា «អម្ព្វាទីហិ» តែងមានការតម្រូវជា និ ជំនួស ស្មឹ, ដោយព្រហ្មសព្ទនេះ ចូលក្នុងអាកតិគណៈ ការតម្រូវជាកម្មជាដើម ដល់ព្រហ្មសព្ទនេះ ក៏ត្រូវបានពោលទុកក្នុងទីនេះដែរ។ សម្រេចរូបជា ព្រហ្មនិ, ព្រហ្មេ, ព្រហ្មម្ហិ, ព្រហ្មស្មឹ, ព្រហ្មេសុ។

Sakhā, rājādittā ā.

សខា (សម្រេចរូបដោយសូត្រថា) «រាជាទិត្តា អា»។

2,157. Āyo no ca sakhā

២,១៥៧. អាយោ នោ ច សខា

Sakhato yona+māyo no honti vā āno ca. Sakhāyo sakhāno.

បន្ទាប់ពីសខាសព្ទ តែងមានការតម្រូវវិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ ជា អាយោ និង នោ ខ្លះ និងជា អានោ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា សខាយោ, សខានោ។

159. No+nā+sesvi

១៥៩. នោនាសេស្វិ

Sakhassa i hoti niccaṃ no+nā+sesu. Sakhino.

ការតម្រូវជាអក្សរ អិ (ឥការៈ) ដល់សខាសព្ទ តែងមានជាដាច់ខាត ក្នុងព្រះវិភត្តិ នោ, ណា និង សេ ទាំងឡាយ។ សម្រេចរូបជា សខិនោ។

161. Yo+svaṃ+hisu cā+raṅa

១៦១. យោស្វំហិសុ ចារគៈ

Sakhassa vā āraṅa hoti yo+svaṃ+hisu smā+naṃsuca.

ការតម្រូវជា អារគៈ ដល់សខាសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រះវិភត្តិ យោ, សុ, អំ, ហិ, ស្មា និង នំ ទាំងឡាយ។

171. Āraṅasmā

១៧១. អារគស្មា

Āravādesato [Pg.46] paresaṃ yonaṃ ṭo hoti. Sakhāro sakhā. Ge tu ‘‘gha+brahmādite’’ti e, sakhe sakha sakhā. Bahuvacanaṃ paṭhamā viya. Aṃmhi ‘‘vā+mhā+naṅa’’ti ānaṅa, sakhānaṃ sakhāraṃ sakhaṃ, sakhāyo sakhāno sakhino.

បន្ទាប់ពីការតម្រូវជា អារៈ (អារទេសៈ) វិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា ដោ។ សម្រេចរូបជា សខារោ, សខា។ ចំណែកក្នុងព្រះវិភត្តិ គេ (អាលបនៈ) ដោយសូត្រថា «ឃព្រហ្មាទិតេ» តែងមានការតម្រូវជា អេ, សម្រេចរូបជា សខេ, សខ, សខា។ ពហុវចនៈ ដូចជាបឋមាវិភត្តិដែរ។ ក្នុងព្រះវិភត្តិ អំ ដោយសូត្រថា «វាម្ហានគៈ» តែងមានការតម្រូវជា អានគៈ (ānaṅa), សម្រេចរូបជា សខានំ, សខារំ, សខំ, សខាយោ, សខានោ, សខិនោ។

172. Ṭo ṭe vā

១៧២. ដោ ដេ វា

Āravādesamhā yonaṃ ṭo ṭe vā honti yathākkamaṃti ṭe. Aññattha ‘‘āraṅasmā’’ti ṭo. Sakhāre sakhāro sakhe. Ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. Sakhinā, sakhārehi sakhehi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti jhato sassa no, sakhino sakhissa, sakhārānaṃ.

បន្ទាប់ពីការតម្រូវជា អារៈ វិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា ដោ និង ដេ ខ្លះ តាមលំដាប់ គឺ ដេ។ ក្នុងទីដទៃ ដោយសូត្រថា «អារគស្មា» តែងមានការតម្រូវជា ដោ។ សម្រេចរូបជា សខារេ, សខារោ, សខេ។ ការយក ដ-អក្សរ (ដោ) គឺដើម្បីភាពងាយស្រួល (សម្រាលអក្សរ)។ សម្រេចរូបជា សខិនា, សខារេហិ, សខេហិ។ ដោយសូត្រថា «ជលា សស្ស នោ» បន្ទាប់ពី ឈៈ (jha) វិភត្តិ ស តែងមានការតម្រូវជា នោ, សម្រេចរូបជា សខិនោ, សខិស្ស, សខារានំ។

160. Smā+naṃsu vā

១៦០. ស្មានំសុ វា

Sakhassa vā i hoti smā+naṃsu. Sakhīnaṃ sakhānaṃ.

ការតម្រូវជាអក្សរ អិ (ឥការៈ) ដល់សខាសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រះវិភត្តិ ស្មា, នំ និង សុ។ សម្រេចរូបជា សខីនំ, សខានំ។

171. Ṭā nā+smānaṃ

១៧១. ដា នាសម្មានំ

Āravādesamhā nā+smānaṃ ṭā hoti niccaṃ. Sakhārā, bahulādhikārā sakhārasmā. ‘‘Nā smāssā’’ti nā, sakhinā sakhismā sakhā sakhamhā sakhasmā.

បន្ទាប់ពីការតម្រូវជា អារៈ វិភត្តិ ណា និង ស្មា តែងមានការតម្រូវជា ដា ជាដាច់ខាត។ សម្រេចរូបជា សខារា, ដោយអំណាចពាក្យថា ពហុលំ (bahula) សម្រេចរូបជា សខារស្មា។ ដោយសូត្រថា «នា ស្មាស្សា» តែងមានការតម្រូវជា ណា, សម្រេចរូបជា សខិនា, សខិស្មា, សខា, សខម្ហា, សខស្មា។

158. Ṭe smino

១៥៨. ដេ ស្មិនោ

Sakhato smino ṭe hoti niccaṃ. Sakhe, sakhāresu sakhesu. Sakhi sakhīti itthiyaṃyeva payogo dissati, tasmā ‘‘nadādito ṅī’’ti vīmhi ālapanattā vā rasso.

បន្ទាប់ពីសខាសព្ទ វិភត្តិ ស្មឹ តែងមានការតម្រូវជា ដេ ជាដាច់ខាត។ សម្រេចរូបជា សខេ, សខារេសុ, សខេសុ។ ពាក្យថា សខិ និង សខី តែងឃើញប្រើប្រាស់តែក្នុងឥត្ថីលិង្គប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ដោយសូត្រថា «នទាទិតោ ងី» ក្នុងវិភត្តិ វី (vī) ឬព្រោះជាអាលបនៈ តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ខ្លះ។

Yuvādittā [Pg.47] ā, yuvā.

យុវាទិត្តា អា, យុវា។

181. Yonaṃ no+ne vā

១៨១. យោនំ នោនេ វា

Yuvādīhi yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ. ‘‘Yona+māno’’ti ānomhi siddhepi ‘‘dutiyassa ne’’ti ganthagāravo hotīti yathākkamaṃpati lāghavatthaṃ noggahaṇaṃ.

បន្ទាប់ពីយុវាសព្ទជាដើម វិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា នោ និង នេ ខ្លះ តាមលំដាប់។ ទោះបីជាសម្រេចរូបជា អានោ ដោយសូត្រថា «យោនមានោ» ហើយក៏ដោយ ការពោលថា «ទុតិយស្ស នេ» នាំឲ្យធ្ងន់ដល់គម្ពីរ ហេតុនោះ ការយក ន-អក្សរ (នោ) គឺដើម្បីភាពងាយស្រួល (សម្រាលអក្សរ) តាមលំដាប់។

179. No+nā+nesvā

១៧៩. នោណានេស្វា

No+nā+nesu yuvādīna+mā hoti. Yuvāno yuvā. Bho yuva yuvā, yuvāno yuvā. Yuvānaṃ yuvaṃ, yuvāno yuvāne yuve. Yuvānā.

ក្នុងព្រះវិភត្តិ នោ, ណា និង នេ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា អា ដល់យុវាសព្ទជាដើម។ សម្រេចរូបជា យុវានោ, យុវា។ ភោ យុវ, យុវា, យុវានោ, យុវា។ យុវានំ, យុវំ, យុវានោ, យុវានេ, យុវេ។ យុវានា។

178. Yuvādīnaṃ su+hisvā+naṅa

១៧៨. យុវាទីនំ សុហិស្វានគៈ

Su+hisu yuvādīna+mānaṅa hoti. Yuvānehi yuvānebhi.

ក្នុងព្រះវិភត្តិ សុ និង ហិ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា អានគៈ (ānaṅa) ដល់យុវាសព្ទជាដើម។ សម្រេចរូបជា យុវានេហិ, យុវានេភិ។

193. Yuvā sassi+no

១៩៣. យុវា សស្សិនោ

Yuvā sassa vā ino hoti. Yuvino yuvassa, yuvānaṃ.

បន្ទាប់ពីយុវាសព្ទ វិភត្តិ ស តែងមានការតម្រូវជា អិនោ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា យុវិនោ, យុវស្ស, យុវានំ។

180. Smā+smiṃnaṃ nā+ne

១៨០. ស្មាស៊្មឹនំ នានេ

Yuvādahi smā+smiṃnaṃ nā+ne niccaṃ honti yathākkamaṃ. Yuvānā, yuvānehi yuvānebhi. Yuvāne, yuvānesu. Maghava+puma+vattahasaddā yuvasaddasamā. Ayaṃ viseso –

បន្ទាប់ពីយុវាសព្ទជាដើម វិភត្តិ ស្មា និង ស្មឹ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា ណា និង នេ ជាដាច់ខាត តាមលំដាប់។ សម្រេចរូបជា យុវានា, យុវានេហិ, យុវានេភិ។ យុវានេ, យុវានេសុ។ មឃវសព្ទ, បុមសព្ទ និង វត្តហសព្ទ មានវិធីដូចជាយុវាសព្ទដែរ។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា —

187. Gassaṃ

១៨៧. គស្សំ

Pumasaddato gassa aṃ vā hoti. Pumaṃ puma pumā, pumāno pumā. Pumānaṃ pumaṃ, pumāno pumāne pume.

បន្ទាប់ពីបុមសព្ទ វិភត្តិ គេ (អាលបនៈ) តែងមានការតម្រូវជា អំ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា បុមំ, បុម, បុមា, បុមានោ, បុមា។ បុមានំ, បុមំ, បុមានោ, បុមានេ, បុមេ។

185. Nāmhi

១៨៥. ណាម្ហិ

Pumassā [Pg.48] hoti nāmhi. Pumānā. ‘‘Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā’’ti ñāyā paṭipadottanāvibhatti eva gayhati, na nāsmāssa, katalakkhaṇikattā. Paṭipadanti ca ‘‘nāmhī’’ti nāvibhattiyā paṭipadabhūto anukaraṇasaddo. Na lakkhaṇiko nā. ‘‘Puma+kamma+thāma+ddhānaṃ vā sa+smāsu ce’’ti vā utte pumunā pumena. Pumuno pumussa pumassa. Pumunā pumā.

ការតម្រូវជា អា ដល់បុមសព្ទ តែងមានក្នុងព្រះវិភត្តិ ណា។ សម្រេចរូបជា បុមានា។ ដោយញាយវិធីថា «លក្ខណិកបដិបទោត្តេសុ បដិបទោត្តស្សេវ គហណំ, ន លក្ខណិកស្សា» វិភត្តិដែលជាបដិបទោត្តៈពិតប្រាកដប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវយកមកប្រើ មិនមែនយក ណា ពីសូត្រ «ណា ស្មាស្សា» ឡើយ ព្រោះជាលក្ខណិកៈដែលបានធ្វើរួចហើយ។ ពាក្យថា បដិបទៈ ក្នុងសូត្រថា «ណាម្ហិ» នេះ គឺសូត្រតម្រាប់ដែលជាបដិបទៈនៃណាករណវិភត្តិ។ មិនមែនជា ណា ដែលជាលក្ខណិកៈឡើយ។ ដោយសូត្រថា «បុមកម្មថាមទ្ធានំ វា សស្មាសុ ចេ» កាលបើមានការតម្រូវជា អុ ខ្លះ សម្រេចរូបជា បុមុនា, បុមេន។ បុមុនោ, បុមុស្ស, បុមស្ស។ បុមុនា, បុមា។

184. Pumāti

១៨៤. បុមាទិ

Smino ne vā hoti. Pumāne pume pumamhi pumasmiṃ.

វិភត្តិ ស្មឹ តែងមានការតម្រូវជា នេ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា បុមានេ, បុមេ, បុមម្ហិ, បុមស្មឹ។

186. Sumhā ca

១៨៦. ស៊ុម្ហា ច

Pumassa sumhi pumādīnaṃ yaṃ niccaṃ vuttaṃ, taṃ vā hotīti ānaṅa vā hoti ā ca. Pumānesu pumāsu pumesu. Vattahā, vattahāno vattahā iccādi yuvasaddasamaṃ.

ក្នុងព្រះវិភត្តិ សុ របស់បុមសព្ទ វិធីណាដែលបានពោលទុកជាដាច់ខាតដល់បុមសព្ទជាដើម វិធីនោះតែងមានខ្លះ គឺមានការតម្រូវជា អានគៈ (ānaṅa) ខ្លះ និងជា អា ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា បុមានេសុ, បុម៉ាសុ, បុមេសុ។ វត្តហា, វត្តហានោ, វត្តហា ជាដើម នេះមានវិធីដូចជាយុវាសព្ទដែរ។

189. Vattahā sa+naṃnaṃ no+nānaṃ

១៨៩. វត្តហា សនំនំ នោនានំ

Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ niccaṃ honti yathākkamaṃ. Vattahāno vattahānānaṃ.

បន្ទាប់ពីវត្តហាសព្ទ វិភត្តិ ស និង នំ ទាំងឡាយ តែងមានការតម្រូវជា នោ និង នានំ ជាដាច់ខាត តាមលំដាប់។ សម្រេចរូបជា វត្តហានោ, វត្តហានានំ។

Akārantaṃ.

ចប់ អការន្ត។

Sā si,

សា សិ,

64. Ekavacana+yosva+ghonaṃ

៦៤. ឯកវចនយោស្វឃោនំ

Gho ca o ca gho, na gho agho. ‘‘Aghonaṃ’’ti ghappaṭisedhe akate ssa+mādīsu paresu ghassa vikappena rasso, ekavacanādīsu [Pg.49] yosu ca paresu ghassa niccena rassoti viruddhatthagahaṇanivattanattho ghapaṭisedho. Oggahaṇa+muttaratthaṃ. Ekavacane yosu ca gha+okārantavajjitānaṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅgeti rasse sampatte –

ឃៈ ផង អូ ផង ឈ្មោះថា ឃោ, មិនមែន ឃោ ឈ្មោះថា អឃោ។ ពាក្យថា «អឃោនំ» នេះ កាលបើមិនធ្វើការបដិសេធ ឃោ ទេ កាលបើមានវិភត្តិ ស ជាដើមនៅខាងចុង តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃ ឃោ តាមការគួរ, កាលបើមានឯកវចនៈជាដើម និងវិភត្តិ យោ នៅខាងចុង តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លីនៃ ឃោ ជាដាច់ខាត ហេតុនោះ ការបដិសេធ ឃោ គឺដើម្បីការពារការកាន់យកសេចក្តីដែលផ្ទុយគ្នា។ ការយក អូ (o-gahaṇa) គឺសម្រាប់ប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រខាងមុខ។ កាលបើមានឯកវចនៈ និងវិភត្តិ យោ នៅខាងចុង តែងមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ដល់នាមទាំងឡាយដែលវៀរចាក ឃោ និង ឱការន្ត ក្នុងលិង្គទាំងបី កាលបើការធ្វើឲ្យខ្លីសម្រេចហើយ —

66. Sismiṃ nā+napuṃsakassati

៦៦. សិស្មឹ នានបុំសកស្សតិ

Anapuṃsakassa rasso na hotīti simhi tu na rasso. Sā. ‘‘Pajjunnova lakkhaṇapavutti jalepi vassati, thalepi vassatī’’ti ñāyā yuvādittā sissa ā. Yosu rasse ‘‘yonaṃ no+ne vā’’ti yossa no. ‘‘No nānesvā’’ti ā, sāno. Nottābhāvapakkhe ‘‘yona+māno’’ti vādhikārassa vavatthitavibhāsattā nicca+māno, tasmā no+neabhāvapakkhe sā, seti rūpapasaṅgo na hoti. Sāno. Tathā nettābhāvapakkhe.

ការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) មិនមានដល់អនបុំសកលិង្គឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងវិភត្តិ សិ មិនមានការធ្វើឲ្យខ្លីឡើយ។ សម្រេចរូបជា សា។ ដោយញាយវិធីថា «បជ្ជុន្នោវ លក្ខណបវុត្តិ ជលេបិ វស្សតិ, ថលេបិ វស្សតិ» (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃលក្ខណៈ ដូចជាភ្លៀងបង្អុរចុះ តែងធ្លាក់ទាំងក្នុងទឹក ទាំងលើគោក) វិភត្តិ សិ តែងមានការតម្រូវជា អា ដូចជាយុវាសព្ទជាដើម។ កាលបើមានការធ្វើឲ្យខ្លីក្នុងវិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ ដោយសូត្រថា «យោនំ នោនេ វា» វិភត្តិ យោ តែងមានការតម្រូវជា នោ។ ដោយសូត្រថា «នោ ណានេស្វា» តែងមានការតម្រូវជា អា, សម្រេចរូបជា សានោ។ ក្នុងចំណែកដែលមិនមានការតម្រូវជា នោ ដោយសូត្រថា «យោនមានោ» ព្រោះការបែងចែកវិធីមិនទៀងទាត់នៃអធិការៈ តែងមានការតម្រូវជា អានោ ជាដាច់ខាត ហេតុនោះ ក្នុងចំណែកដែលមិនមាន នោ និង នេ មិនមានការឆ្គងរូបជា សា, សេ ឡើយ។ សម្រេចរូបជា សានោ។ ក្នុងចំណែកដែលមិនមានការតម្រូវជា នេ ក៏ដូច្នោះដែរ។

188. Sāssaṃ+se cā+naṅa

១៨៨. សាស្សំសេ ចានគៈ

Sāsaddassa ānaṅa hoti aṃ+se ge ca niccaṃ. Bho sāna sānā, sāno. Sānaṃ, sāne sāno. Sānā, sānehi sānebhi. Sānassa, sānaṃ. Sānā, sānehi sānebhi. Sāne, sānesu.

ការតម្រូវជា អានគៈ (ānaṅa) ដល់សាសព្ទ តែងមានក្នុងវិភត្តិ អំ, សេ និង គេ (អាលបនៈ) ជាដាច់ខាត។ សម្រេចរូបជា ភោ សាន, សានា, សានោ។ សានំ, សានេ, សានោ។ សានា, សានេហិ, សានេភិ។ សានស្ស, សានំ។ សានា, សានេហិ, សានេភិ។ សានេ, សានេសុ។

Suvā yuvāva. ‘‘Ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti rassattaṃ viseso. Ge tu –

សុវាសព្ទ មានវិធីដូចជាយុវាសព្ទដែរ។ សេចក្តីប្លែកគ្នាគឺការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «ឯកវចនយោស្វឃោនំ»។ ចំណែកក្នុងវិភត្តិ គេ (អាលបនៈ) —

130. Ge vā

១៣០. គេ វា

Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge. Bho suva suvā.

ការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ដល់អឃោនាមទាំងឡាយ ក្នុងវិភត្តិ គេ តែងមានខ្លះ ក្នុងលិង្គទាំងបី។ សម្រេចរូបជា ភោ សុវ, សុវា។

Ākārantaṃ.

ចប់ អាការន្ត។

Muni [Pg.50] silopo. Jhe kate –

មុនិសព្ទ មានការលុបវិភត្តិ សិ (សិលោបៈ)។ កាលបើបានកំណត់ឈ្មោះថា ឈៈ (jha) ហើយ —

93. Yosu jhissa pume

៩៣. យោសុ ឈិស្ស បុមេ

Jhasaññassa issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Munayo, jhaggahaṇaṃ kiṃ, ikārantasamudāyassa mā siyā. Iggahaṇaṃ kiṃ, īkārassa vāti. Atoti sāmaññaniddesā lakkhaṇikaakārato yonaṃ ṭāṭe sampattāpi avidhānasāmatthiyā na honti. Sāmatthiyañca aññathā anupapatti.

ការតម្រូវជា ដៈ (ដ-ការៈ) ដល់អក្សរ អិ (ឥការៈ) ដែលមានឈ្មោះថា ឈៈ ក្នុងវិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា មុនយោ។ ការពោលថា ឈៈ (jhaggahaṇa) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឲ្យមានដល់ពួកឥការន្តទាំងពួង។ ការពោលថា អិ (iggahaṇa) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីកុំឲ្យមានដល់អក្សរ អី (អ៊ីការៈ) ខ្លះ។ ដោយការសម្តែងជាទូទៅថា «អតោ» ទោះបីជាការតម្រូវជា ដា និង ដេ ដល់វិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ សម្រេចមកពីអក្សរ អៈ ដែលជាលក្ខណិកៈក៏ដោយ ក៏មិនមានឡើយ ព្រោះគ្មានសមត្ថភាពនៃវិធាន។ ម្យ៉ាងទៀត សមត្ថភាពនោះ កាលបើមិនមានទេ វិធីក៏មិនសម្រេចដែរ។

114. Lopo

១១៤. លោបោ

Jhalato yonaṃ lopo hotīti yolope –

ការលុបវិភត្តិ យោ ទាំងឡាយ បន្ទាប់ពី ឈៈ និង ឡៈ តែងមាន ដូច្នេះ កាលបើលុបវិភត្តិ យោ ហើយ —

88. Yolopa+nisu dīgho

៨៨. យោលោបនិសុ ទីឃោ

Yonaṃ lopenisu ca dīgho hoti. Muni. Munayoti ettha yolopo kimatthaṃ na hoti, akkena jhattassa nāsitattā. Kinti paṭhamaṃ na hoti, antaraṅgattā jhattassa. Bho muni munī, munayo munī. Muniṃ, munayo munī. Muninā, munīhi munībhi. ‘‘Yolopanisu’’ ‘‘vīmantuvantūna’’ miccādiñāpakā ikārukārānaṃ sunaṃhisu dīghassā+niccattā munihi muninaṃ munisu itipi hoti. ‘‘Jhalā sassa no’’ti no, munino munissa, munīnaṃ. ‘‘Nāsmāssā’’ti nā, muninā munimhā munismā. Munimhi munismiṃ, munīsu. ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ (gaṇasutta)ti brahmādīsu pāṭhā ‘‘yo ca sisso mahāmune’’ti ettha ‘‘gha+brahmādite’’ti sassa eṭa.

ព្រោះលុប យោ វិភត្តិ និងក្នុងព្រោះ និ វិភត្តិ ស្រៈចុងនាម (ឥ) តែងមានទីឃៈ។ ក្នុងពាក្យថា Muni និង Munayo នេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានការលុប យោ វិភត្តិ? ព្រោះភាពជា ឈៈ (ជ្ហ) ត្រូវបានបំផ្លាញដោយអក្សរ ក (អក្កេន)។ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានការលុបមុន? ព្រោះភាពជា ឈៈ ជាអន្តរង្គៈ (មានក្នុងចំណែកខាងក្នុង)។ ភោ មុនិ មុនី, មុនយោ មុនី។ មុនិំ, មុនយោ មុនី។ មុនិនា, មុនីហិ មុនីភិ។ ព្រោះភាពមិនទៀងទាត់នៃទីឃៈនៃ ឥការៈ និង ឧការៈ ក្នុងព្រោះ សុ និង នំ វិភត្តិ ដោយសូត្រជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹងជាដើមថា “Yolopanisu” “vīmantuvantūna” ដូច្នេះ រូបថា munihi muninaṃ munisu ទាំងនេះ ក៏មានខ្លះដែរ។ ដោយសូត្រថា “Jhalā sassa no” ឲ្យអាទេស ស វិភត្តិ ជា នោ, សម្រេចរូបជា munino munissa, munīnaṃ។ ដោយសូត្រថា “Nāsmāssā” ឲ្យអាទេស ស្មា វិភត្តិ ជា នា, សម្រេចរូបជា muninā munimhā munismā។ munimhi munismiṃ, munīsu។ ដោយសូត្រថា “Ito kvaci sassa ṭānubandho” (គណសូត្រ) ព្រោះការអានក្នុងព្រហ្មាទិគណជាដើម ក្នុងពាក្យថា “yo ca sisso mahāmune” នេះ ឲ្យអាទេស ស វិភត្តិ ជា ឯ ដោយសូត្រថា “gha+brahmādite”។

Evaṃ –

ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ –

Joti [Pg.51] pāṇi gaṇṭhi muṭṭhi, kucchi vatthi sāli vīhi;

Byādhi odhi bodhi sandhi, rāsi kesi sāti dīpi.

ជោតិ បាណិ គណ្ឋិ មុដ្ឋិ, កុច្ឆិ វត្ថិ សាលិ វីហិ; ព្យាធិ ឱធិ ពោធិ សន្ធិ, រាសិ កេសិ សាតិ ទីបិ។

Isi gini maṇi dhani, giri ravi kavi kapi;

Asi masi nidhi vidhi, ahi kimi pati hari.

ឥសិ គិនិ មណិ ធនិ, គិរិ រវិ កវិ កបិ; អសិ មសិ និធិ វិធិ, អហិ គិមិ បតិ ហរិ។

Ari timi kali bali, jaladhi ca gahapati;

Uramiti varamati, nirupadhi adhipati;

Añjali sārathi atithi, samādhi udadhippabhutayo.

អរិ តិមិ កលិ ពលិ, ជលធិ ច គហបតិ; ឧរមិតិ វរមតិ, និរុបធិ អធិបតិ; អញ្ជលិ សារថិ អតិថិ, សមាධិ ឧទធិប្បភុតយោ។

Aggi+isīnaṃ ayaṃ viseso –

នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា (នៃសព្ទ) អគ្គិ និង ឥសិ –

147. Sissā+ggito ni

១៤៧. Sissā+ggito ni (សូត្រ)

Aggismā sissa ni hoti vā. Aggini aggi, aggayo iccādi munisaddasamaṃ.

ព្រោះ អគ្គិ សព្ទ ឲ្យអាទេស សិ វិភត្តិ ជា និ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា aggini aggi, aggayo ជាដើម ស្មើនឹង មុនិសព្ទ។

133. Ṭe sissi+sismā

១៣៣. Ṭe sissi+sismā (សូត្រ)

Isismā sissa ṭe vā hoti. Ise isi. ‘‘Gha+brahmādite’’ti gassa e vā, bho ise isi, isayo isī. Isiṃ.

ព្រោះ ឥសិ សព្ទ ឲ្យអាទេស សិ វិភត្តិ ជា ឌេ (ដេ) ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ise isi។ ដោយសូត្រថា “Gha+brahmādite” ឲ្យអាទេស ឃៈ (ឃសញ្ញា) ជា ឯ ខ្លះ, សម្រេចរូបជា bho ise isi, isayo isī។ isiṃ។

134. Dutiyassa yossa

១៣៤. Dutiyassa yossa (សូត្រ)

‘‘Dutiyā yossā’’ti avatvā ‘‘dutiyassa yossā’’ti visuṃ karaṇaṃ ‘‘ekayoganiddiṭṭhāna+mapye+kadeso+nuvattate, na [Pg.52] tve+kavibhattiyuttānaṃ’’ti ñāyā dutiyāyossāti nānuvattiya yossāti sāmaññena anuvuttiya ekaccādito paṭhamā yossāpi ṭevidhānatthaṃ. Isismā parassa dutiyā yossa ṭe vā hoti. Ise isayo isī, sesaṃ munisamaṃ.

ការមិនពោលថា “Dutiyā yossā” តែពោលដោយឡែកថា “dutiyassa yossā” នេះ តាមន័យថា “ekayoganiddiṭṭhānamapyekadesonuvattate, na tvekavibhattiyuttānaṃ” (ចំណែកខ្លះនៃសូត្រដែលសំដែងក្នុងយោគៈតែមួយ តែងតាមទៅបាន តែចំណែកដែលប្រកបដោយវិភត្តិតែមួយ មិនតាមទៅឡើយ) មិនឲ្យតាមទៅនូវពាក្យថា dutiyāyossā ឡើយ តែឲ្យតាមទៅនូវពាក្យថា yossā ដោយទូទៅ ដើម្បីបញ្ញត្តិកាត់ យោ វិភត្តិ ទី១ ឲ្យជា ឌេ (ដេ) ពីឯកច្ចសព្ទជាដើមផង។ ព្រោះ ឥសិ សព្ទ ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ទី២ ខាងចុង ជា ឌេ (ដេ) ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ise isayo isī, សេសសល់ពីនេះ ស្មើនឹង មុនិសព្ទ។

Ādi, ādayo iccādi, smimhi –

រូបថា Ādi, ādayo ជាដើម ក្នុងព្រោះ ស្មិំ វិភត្តិ –

55. Ratyādīhi ṭo smino

៥៥. Ratyādīhi ṭo smino (សូត្រ)

Ratyādīhi smino ṭo vā hoti. Ādo ādimhi ādismiṃ, ādīsu.

ព្រោះ រតិសព្ទ ជាដើម ឲ្យអាទេស ស្មិំ វិភត្តិ ជា ឌោ (ដោ) ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ādo ādimhi ādismiṃ, ādīsu។

Samāse ikārantato yo+smiṃsu viseso.

ក្នុងសមាសៈ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងព្រោះ យោ និង ស្មិំ វិភត្តិ ខាងចុង ឥការន្តៈ។

182. Ito+ññatthe pume

១៨២. Ito+ññatthe pume (សូត្រ)

Aññatthe vattamānato ikārantato nāmasmā yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Bho ariyavutti ariyavuttī, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Ariyavuttiṃ, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī. Ariyavuttinā iccādi tu munisaddasamaṃ.

ព្រោះ ឥការន្តនាម ដែលមានអត្ថផ្សេង (អញ្ញត្ថៈ) ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា នោ និង នេ ខ្លះ តាមលំដាប់ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī។ bho ariyavutti ariyavuttī, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī។ ariyavuttiṃ, ariyavuttino ariyavuttayo ariyavuttī។ ចំណែកឯ ariyavuttinā ជាដើម ស្មើនឹង មុនិសព្ទ។

183. Ne smino kvaci

១៨៣. Ne smino kvaci (សូត្រ)

Aññatthe ikārantato nāmasmā smino ne vā hoti kvaci. Ariyavuttine ariyavuttimhi ariyavuttismiṃ, ariyavuttīsu. Evaṃ tomaraṅkusapāṇino sāramatino iccādi. Kvaciggahaṇā na sabbattha neādeso.

ព្រោះ ឥការន្តនាម ដែលមានអត្ថផ្សេង ឲ្យអាទេស ស្មិំ វិភត្តិ ជា នេ ខ្លះ ក្នុងទីខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ariyavuttine ariyavuttimhi ariyavuttismiṃ, ariyavuttīsu។ ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ tomaraṅkusapāṇino sāramatino ជាដើម។ ព្រោះមានពាក្យថា Kvaci (ខ្លះ) មិនមែនឲ្យអាទេសជា នេ ក្នុងទីទាំងពួងឡើយ។

Ikārantaṃ.

ចប់ ឥការន្តៈ។

Daṇḍī[Pg.53], silopo. ‘‘Ekavacane’’ ccādinā rasse sampatte anapuṃsakattā ‘‘sismiṃnā+napuṃsakassā’’ti nisedho. Yomhi ekavacane ca sabbattha rasso.

Daṇḍī, លុប សិ វិភត្តិ។ កាលបើដល់នូវការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រជាដើមថា “Ekavacane” ព្រោះភាពមិនមែនជានបុំសកលិង្គ ទើបមានការហាមឃាត់ដោយសូត្រថា “sismiṃnānapuṃsakassā”។ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ និងក្នុងឯកវចនៈទាំងពួង ឲ្យធ្វើជារស្សៈ។

75. Yonaṃ no+ne pume

៧៥. Yonaṃ no+ne pume (សូត្រ)

Jhasaññito yonaṃ no+ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍino.

ព្រោះ ឈសញ្ញា (នាមដែលមានសញ្ញាថា ឈៈ) ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា នោ និង នេ ខ្លះ តាមលំដាប់ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា daṇḍino។

115. Jantuhetvīghapehi vā

១១៥. Jantuhetvīghapehi vā (សូត្រ)

Jantu+hetūhi īkārantehi gha+pasaññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti. ‘‘Yolopanisu dīgho’’ti dīghe daṇḍī daṇḍiyo. Ge tu ‘‘ge vā’’ti vā rasso. Bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo.

ព្រោះ ជន្តុ និង ហេតុ សព្ទ ព្រមទាំង ឦការន្តៈ និង ឃសញ្ញា ផសញ្ញា ខាងចុង ឲ្យលុប យោ វិភត្តិ ខ្លះ។ ព្រោះមានទីឃៈដោយសូត្រថា “Yolopanisu dīgho” សម្រេចរូបជា daṇḍī daṇḍiyo។ ចំណែកក្នុង ឃៈ (ឃសញ្ញា) ឲ្យធ្វើជារស្សៈខ្លះ ដោយសូត្រថា “ge vā”។ សម្រេចរូបជា bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo។

74. Naṃ jhīto

៧៤. Naṃ jhīto (សូត្រ)

Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍine.

ព្រោះ ឈសញ្ញា ឲ្យអាទេស អំ វិភត្តិ ជា នំ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍine។

76. No

៧៦. No (សូត្រ)

Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo. Daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti nomhi kate daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ. ‘‘Nā smāssā’’ti smāssa nā, daṇḍinā daṇḍimhā daṇḍismā.

ព្រោះ ឈសញ្ញា ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo។ daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi។ កាលបើធ្វើជា នោ ដោយសូត្រថា “Jhalā sassa no” សម្រេចរូបជា daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ។ ដោយសូត្រថា “Nā smāssā” ឲ្យអាទេស ស្មា វិភត្តិ ជា នា, សម្រេចរូបជា daṇḍinā daṇḍimhā daṇḍismā។

77. Smino ni

៧៧. Smino ni (សូត្រ)

Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā. Daṇḍini daṇḍismiṃ, daṇḍīsu, bahulādhikārā smimhi gāmaṇī+senānī+sudhīpabhutīnaṃ niādesābhāvo ca viseso. Evaṃ –

ព្រោះ ឈសញ្ញា ឲ្យអាទេស ស្មិំ វិភត្តិ ជា និ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា daṇḍini daṇḍismiṃ, daṇḍīsu, ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលៈ (Bahula) ក្នុងព្រោះ ស្មិំ វិភត្តិ នៃគាមណី សេនានី សុធីសព្ទ ជាដើម មិនមានការអាទេសជា និ ឡើយ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ –

Dhammī [Pg.54] saṅghī ñāṇī hatthī, cakkī pakkhī dāṭhī raṭṭhī;

Chattī mālī cammī yogī, bhāgī bhogī kāmī sāmī.

ធម្មី សង្ឃី ញាណី ហត្ថី, ចក្កី បក្ខី ទាឋី រដ្ឋី; ឆត្តី មាលី ចម្មី យោគី, ភាគី ភោគី កាមី សាមី។

Dhajī gaṇī sasī kuṭṭhī, jaṭī yānī sukhī sikhī;

Dantī mantī karī cāgī, kusalī musalī balī;

(Vācī, rū)

ធជី គណី សសី កុដ្ឋី, ជដី យានី សុខី សិខី; ទន្តី មន្តី ករី ចាគី, កុសលី មុសលី ពលី; (វាចី, រូប)

Pāpakārī sattughātī, mālyakārī dīghajīvī;

Dhammavādī sīhanādī, bhūmisāyī sīghayāyī.

បាបការី សត្តុឃាតី, មាល្យការី ទីឃជីវី; ធម្មវាទី សីហនាទី, ភូមិសាយី សីឃយាយី។

Īkārantaṃ.

ចប់ ឦការន្តៈ។

Bhikkhu, silopo. Lasaññāyaṃ –

Bhikkhu, លុប សិ វិភត្តិ។ ក្នុង លសញ្ញា (នាមដែលមានសញ្ញាថា លៈ) –

83. Lā yonaṃ vo pume

៨៣. Lā yonaṃ vo pume (សូត្រ)

Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge.

ព្រោះ លសញ្ញា ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ជា វោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។

94. Ve+vosu lussa

៩៤. Ve+vosu lussa (សូត្រ)

Lasaññassa ussa ve+vosu ṭa hoti. Ettha ‘‘pumālapane vevo’’ tya+tra vossa sahacaritañāyā anissitattā jātivasena ‘‘lā yonaṃ’’ tyādo vo ca gayhati. Bhikkhavo. Aññatra ‘‘lopo’’ti yolopo. ‘‘Yolopanisu dīgho’’ti dīghe bhikkhū. Bho bhikkhu bhikkhū.

ព្រោះ លសញ្ញា ឲ្យអាទេស ឧការៈ ជា ឱ ក្នុងព្រោះ វេ និង វោ វិភត្តិ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនអាស្រ័យនឹងន័យនៃសហចរិតៈនៃ វោសព្ទ ក្នុងសូត្រថា “pumālapane vevo” នេះ តាមលក្ខណៈនៃជាតិ ទើបយក វោ ក្នុងសូត្រជាដើមថា “lā yonaṃ” នោះផង។ សម្រេចរូបជា bhikkhavo។ ក្នុងទីដទៃ ឲ្យលុប យោ វិភត្តិ ដោយសូត្រថា “lopo”។ ព្រោះមានទីឃៈដោយសូត្រថា “Yolopanisu dīgho” សម្រេចរូបជា bhikkhū។ bho bhikkhu bhikkhū។

96. Pumā+lapane vevo

៩៦. Pumā+lapane vevo (សូត្រ)

Lasaññato uto yossā+lapane ve+vo honti vā pulliṅge. Bhikkhave bhikkhavo bhikkhū. Bhikkhuṃ, bhikkhavo bhikkhū. Bhikkhunā[Pg.55], bhikkhūhi bhikkhūbhi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti lato sassa no vā, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ. ‘‘Nā smāssā’’ti lato vā smāssa nā, bhikkhunā bhikkhumhā bhikkhusmā. Bhikkhumhi bhikkhusmiṃ. Evaṃ –

ព្រោះ លសញ្ញា ឲ្យអាទេស ឧការៈ និង យោ វិភត្តិ ក្នុងអាលបនៈ ជា វេ និង វោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា bhikkhave bhikkhavo bhikkhū។ bhikkhuṃ, bhikkhavo bhikkhū។ bhikkhunā, bhikkhūhi bhikkhūbhi។ ដោយសូត្រថា “Jhalā sassa no” ឲ្យអាទេស ស វិភត្តិ ខាងចុង លសញ្ញា ជា នោ ខ្លះ, សម្រេចរូបជា bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ។ ដោយសូត្រថា “Nā smāssā” ឲ្យអាទេស ស្មា វិភត្តិ ខាងចុង លសញ្ញា ជា នា ខ្លះ, សម្រេចរូបជា bhikkhunā bhikkhumhā bhikkhusmā។ bhikkhumhi bhikkhusmiṃ។ ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ –

Setu ketu rāhu bhāṇu, saṃku ucchu veḷu maccu. (Paṅgu, rū) sindhu bandhu neru meru, sattu kāru hetu jantu. Ruru paṭu – iccādayo.

សេតុ កេតុ រាហុ ភាណុ, សំកុ ឧច្ឆុ វេឡុ មច្ចុ។ (បងុ, រូប) សិន្ធុ ពន្ធុ នេរុ មេរុ, សត្តុ ការុ ហេតុ ជន្តុ។ រុរុ បដុ – ជាដើម។

Jantu+hetūnaṃ yosva+yaṃ bhedo. ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’ti yolope –

នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ នៃ ជន្តុ និង ហេតុ សព្ទ។ កាលបើលុប យោ វិភត្តិ ដោយសូត្រថា “Jantu+hetvī+gha+pehi vā” –

84. Jantvādito no ca

៨៤. Jantvādito no ca (សូត្រ)

Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca pulliṅge. Jantuno jantavo jantuyo. Bho jantu jantū, jantuno, ‘‘pumālapane vevo’’ti ve+vo, jantave jantavo jantuyo. Jantuṃ, jantū jantuno jantavo jantuyo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

ព្រោះ ជន្តុសព្ទ ជាដើម ឲ្យអាទេស យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា នោ និង វោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សម្រេចរូបជា jantuno jantavo jantuyo។ bho jantu jantū, jantuno, ដោយសូត្រថា “pumālapane vevo” ឲ្យអាទេសជា វេ និង វោ, សម្រេចរូបជា jantave jantavo jantuyo។ jantuṃ, jantū jantuno jantavo jantuyo។ សេសសល់ពីនេះ ស្មើនឹង ភិក្ខុសព្ទ។

Hetu, hetū hetavo. ‘‘Yomhi vā kvacī’’ti lasaññassa ussa vā ṭādeso, hetayo. Yomhi antaraṅgattā paṭhamaṃ ṭādese kate pacchā yolopābhāvo, tathā hi antaraṅga+bāhiraṅgavidhānesva+ntaraṅgavidhiyeva balavā. Ettha ca pakatinissita+mantaraṅgaṃ, paccayanissitaṃ bāhiraṅgaṃ. Hetuyo. Bho hetu, hetū hetave hetavo hetayo hetuyo. Sesaṃ pubbasamaṃ.

Hetu, hetū hetavo។ ដោយសូត្រថា “Yomhi vā kvacī” ឲ្យអាទេស ឧការៈ នៃ លសញ្ញា ជា អ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ, សម្រេចរូបជា hetayo។ ក្នុងព្រោះ យោ វិភត្តិ ព្រោះភាពជាអន្តរង្គៈ កាលបើធ្វើអាទេសមុនហើយ ខាងក្រោយមិនមានការលុប យោ វិភត្តិឡើយ ព្រោះថា ក្នុងវិធីដែលជាអន្តរង្គៈ និងពាហិរង្គៈ វិធីដែលជាអន្តរង្គៈតែងមានកម្លាំងជាង។ ហើយក្នុងទីនេះ វិធីដែលអាស្រ័យនឹងប្រកតី ឈ្មោះថា អន្តរង្គៈ វិធីដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ ឈ្មោះថា ពាហិរង្គៈ។ សម្រេចរូបជា hetuyo។ bho hetu, hetū hetave hetavo hetayo hetuyo។ សេសសល់ពីនេះ ស្មើនឹងពាក្យមុន។

Bahuto [Pg.56] naṃmhi –

ព្រោះ ពហុសព្ទ ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ –

48. Bahukatinnaṃ

៤៨. Bahukatinnaṃ (សូត្រ)

Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti tiliṅge. Bahunnaṃ. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

ក្នុងព្រោះ នំ វិភត្តិ ឲ្យមាន នុគមៈ (ការចុះ នុ) ដល់ ពហុសព្ទ និង កតិសព្ទ ក្នុងត្រីលិង្គ។ សម្រេចរូបជា bahunnaṃ។ សេសសល់ពីនេះ ស្មើនឹង ភិក្ខុសព្ទ។

Vattu si,

Vattu ក្នុងព្រោះ សិ វិភត្តិ,

57. Ltu+pitādīna+mā simhi

៥៧. Ltu+pitādīna+mā simhi (សូត្រ)

Ltupaccayantānaṃ pitu+mātu+bhātu+dhītu+duhitu+jāmātu+nattu+hotu+potūnañcā hoti simhi. Vattā. ‘‘Kattari ltu+ṇakā’’ti vihitaltupaccayassa gahaṇā yato dhātuto hi so vihito, ‘‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito, tadādino tadantassa ca gahaṇaṃ’’ti ñāyā tadavinābhāvato tadantadhātunopi gahaṇaṃti ltupaccayantānaṃti vuttaṃ.

ឲ្យអាទេស ឧការៈ នៃសព្ទដែលមាន ល្តុ បច្ច័យជាខាងចុង និងសព្ទមាន បិតុ មាតុ ភាតុ ធីតុ ទុហិតុ ជាមាតុ នត្តុ ហោតុ បោតុ ជាដើម ជា អា ក្នុងព្រោះ សិ វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា vattā។ ព្រោះការកាន់យកនូវ ល្តុ បច្ច័យដែលបានបញ្ញត្តិទុកដោយសូត្រថា “Kattari ltu+ṇakā” គឺបានបញ្ញត្តិអំពីធាតុណា តាមន័យថា “paccayaggahaṇe yasmā so vihito, tadādino tadantassa ca gahaṇaṃ” (ក្នុងការកាន់យកបច្ច័យ តែងកាន់យកនូវសព្ទដែលមានបច្ច័យនោះជាខាងចុង និងមានធាតុនោះជាដើម ដែលបច្ច័យនោះបានបញ្ញត្តិមក) ព្រោះមិនអាចខ្វះគ្នានឹងសព្ទនោះបាន ទើបមានការកាន់យកនូវធាតុដែលមានបច្ច័យនោះជាខាងចុងផង ហេតុនោះទើបពោលថា ltupaccayantānaṃ (សព្ទដែលមាន ល្តុ បច្ច័យជាខាងចុង)។

162. Ltu+pitādīna+ma se

១៦២. Ltu+pitādīna+ma se (សូត្រ)

Ltupaccayantānaṃ pitādīnañcā+raṅa hoti sato+ññatra. ‘‘Āraṅasmā’’ti ṭo, vattāro.

ឲ្យអាទេស ឧការៈ នៃសព្ទដែលមាន ល្តុ បច្ច័យជាខាងចុង និងសព្ទមាន បិតុ ជាដើម ជា អរ ក្នុងទីដទៃក្រៅពី សិ វិភត្តិ។ ព្រោះមាន ឌោ (ដោ) ខាងចុង អារំ ដោយសូត្រថា “Āraṅasmā” សម្រេចរូបជា vattāro។

58. Ge a ca

៥៨. Ge a ca (សូត្រ)

Geltu+pitādīnaṃ a hoti ā ca. Bho vatta vattā, vattāro. Vattāraṃ, vattāre vattāro. Nāvacanassa ‘‘ṭā nāsmānaṃ’’ti ṭā, vattārā.

ក្នុងព្រោះ ឃៈ (ឃសញ្ញា) ឲ្យអាទេស ឧការៈ នៃសព្ទដែលមាន ល្តុ បច្ច័យជាខាងចុង និងសព្ទមាន បិតុ ជាដើម ជា អ និង អា។ សម្រេចរូបជា bho vatta vattā, vattāro។ vattāraṃ, vattāre vattāro។ អាទេស នា វិភត្តិ ជា អា ដោយសូត្រថា “ṭā nāsmānaṃ” សម្រេចរូបជា vattārā។

166. Su+hisvā+raṅa

១៦៦. Su+hisvā+raṅa (សូត្រ)

Su+hisu ltu+pitādīna+māraṅa vā hoti. Vattārehi vattārebhi vattūhi vattūbhi.

ក្នុងព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិ ឲ្យអាទេស ឧការៈ នៃសព្ទដែលមាន ល្តុ បច្ច័យជាខាងចុង និងសព្ទមាន បិតុ ជាដើម ជា អារំ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា vattārehi vattārebhi vattūhi vattūbhi។

165. Salopo

១៦៥. សលោបោ

Ltu+pitādīhi [Pg.57] sassa lopo vā hoti. Vattu vattuno vattussa.

ក្រោយពីសព្ទដែលមានល្តុបច្ច័យ និងបិតាសព្ទជាដើម តែងមានការលុប ស-វិភត្តិ ខ្លះ។ វត្ថុ, វត្ថុនោ, វត្ថុស្ស។

163. Naṃmhi vā

១៦៣. ណម្ហិ វា

Naṃmhi ltu+pitādīna+māraṅa vā hoti. Vattārānaṃ.

កាលបើ ណំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង តែងមានការអាទេសទីបំផុតនៃសព្ទដែលមានល្តុបច្ច័យ និងបិតាសព្ទជាដើម ជា អារៈ ខ្លះ។ វត្តារានំ។

164. Ā

១៦៤. អា

Naṃmhi ltu+pitādīna+mā vā hoti. Vattānaṃ vattūnaṃ. Smāssa ṭā, vattārā.

កាលបើ ណំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង តែងមានការអាទេសទីបំផុតនៃសព្ទដែលមានល្តុបច្ច័យ និងបិតាសព្ទជាដើម ជា អា ខ្លះ។ វត្តានំ, វត្តូនំ។ ស្មា-វិភត្តិ របស់សព្ទទាំងនោះ ផ្លាស់ជា តា, វត្តារា។

174. Ṭi smino

១៧៤. ដិ ស្មិនោ

Āravā+desamhā smino ṭi hoti.

ក្រោយពី អារ-អាទេស តែងមានការផ្លាស់ ស្មឹ-វិភត្តិ ជា ដិ។

176. Rassā+raṅa

១៧៦. រស្សារគំ

Smimhi āro rasso hoti. Vattari, vattāresu vattūsu vattusu. Evaṃ –

កាលបើ ស្មឹ-វិភត្តិ នៅខាងចុង អារ-អាទេស តែងធ្វើជារស្សៈ។ វត្តរិ, វត្តារេសុ, វត្តូសុ, វត្តុសុ។ យ៉ាងនេះដែរ –

Evaṃ bhattu kattu netu, sotu ñātu jetu chettu;

Bhettu dātu dhātu boddhu, viññāpetādayopi ca.

យ៉ាងនេះដែរ ភត្តុ, កត្តុ, នេតុ, សោតុ, ញាតុ, ជេតុ, ឆេត្តុ, ភេត្តុ, ទាតុ, ធាតុ, ពោទ្ធុ, វិញ្ញាបេតុ ជាដើម ក៏ដូចគ្នាដែរ។

Satthusaddassa pana nāmhi bahulādhikārā ‘‘ltu+pitādīna+mase’’ti vā āravādese satthārā satthunā. Sesaṃ vattusamaṃ.

ចំណែកឯ សត្ថុសព្ទ កាលបើ នា-វិភត្តិ នៅខាងចុង ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ឬដោយការផ្លាស់ជា អារៈ តាមសូត្រថា “ល្តុបិតាទីនមសេ” តែងសម្រេចរូបជា សត្ថារា, សត្ថុនា។ ក្រៅពីនេះ ស្មើនឹង វត្ថុសព្ទ។

Simhi ā, pitā. ‘‘Ltu+pitādīna+mase’’ti āravādese –

កាលបើ សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ជា អា, បិតា។ កាលបើផ្លាស់ជា អារៈ តាមសូត្រថា “ល្តុបិតាទីនមសេ” –

177. Pitādīna+manatvādīnaṃ

១៧៧. បិតាទីនមនត្វាទីនំ

Natvādivajjitānaṃ [Pg.58] pitādīna+māro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu. ‘‘Ltu+pitādīna+mase’’ ‘‘su+hisvā+raṅa’’ ‘‘naṃmhi vā’’ti ettha vuttavibhattīsu paresu āraṅa hotīti tā vibhattiyo paṭicca sabbāsūti vuttaṃ. Pitaro. Bho pita pitā, pitaro. Pitaraṃ, pitare pitaro. Pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi. Pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitūnaṃ. ‘‘Pitunnaṃ’’ti naṃmhi dīghe rassa+dvittānīti vuttaṃ. ‘‘Sānuvuttaṃ suttaṃ’’ti ñāyā ‘‘bahukatinnaṃ’’ti ettha nuka-iti yogavibhāgenapi sijjhati ettha anuvattitanaṃmhi. Pañcamīchaṭṭhī tatiyācatutthīsamaṃ. Pitari, pitaresu pītūsu, rassābhāvo. Nattā, nattāro. Bho natta nattā, nattāro iccādi vattusamaṃ.

អារ-អាទេស របស់បិតាសព្ទជាដើម ដែលវៀរចាកនត្តាសព្ទជាដើម តែងធ្វើជារស្សៈ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។ ពាក្យថា 'ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង' នេះ គឺសំដៅយកវិភត្តិទាំងឡាយដែលនៅខាងចុង ដែលបានពោលទុកក្នុងសូត្រទាំងនេះគឺ “ល្តុបិតាទីនមសេ” “សុហិស្វារគំ” “ណម្ហិ វា” ដែលមានការផ្លាស់ជា អារៈ។ សម្រេចរូបជា បិតរោ។ ភោ បិត, បិតា, បិតរោ។ បិតរំ, បិតរេ, បិតរោ។ បិតរា, បិតរេហិ, បិតរេភិ, បិតូហិ, បិតូភិ។ បិតុ, បិតុនោ, បិតុស្ស, បិតារានំ, បិតូនំ។ ចំពោះរូបថា “បិតុន្នំ” គឺលោកពោលថា កាលបើ ណំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ត្រូវធ្វើរស្សៈ និងទ្វិត្តៈ។ តាមន័យថា “សានុវុត្តំ សុត្តំ” ក្នុងសូត្រថា “ពហុកតិន្នំ” នេះ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា នុ-ករណៈ ក៏សម្រេចរូបបានដែរ ក្នុងកាលដែល ណំ-វិភត្តិ អនុវត្តមកក្នុងទីនេះ។ វិភត្តិទី ៥ និងទី ៦ ស្មើនឹងវិភត្តិទី ៣ និងទី ៤។ បិតរិ, បិតរេសុ, បិតូសុ, គ្មានការធ្វើរស្សៈ។ នត្តា, នត្តារោ។ ភោ នត្ត, នត្តា, នត្តារោ ជាដើម ស្មើនឹង វត្ថុសព្ទ។

Guṇavantu si,

គុណវន្តុ + សិ,

151. Ntussa

១៥១. ន្តុស្ស

Simhi ntussa ṭā hoti. Guṇavā. Yomhi ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ti savibhattissa ntussa nto hoti. Ettha ca ‘‘ntu vantu+mantā+vantu+tavantusambandhī’’ti paribhāsato ntu ca vantvādisambandhīyeva gayhate, na jantu tantādīnaṃ. Guṇavanto. Aññatra –

កាលបើ សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ ន្តុ ជា អា។ គុណវា។ កាលបើ យោ-វិភត្តិ នៅខាងចុង តាមសូត្រថា “ន្តន្តូនំ ន្តោ យោម្ហិ បឋមេ” ន្តុ-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ ផ្លាស់ជា ន្តោ។ ក្នុងទីនេះ តាមបរិភាសាថា “ន្តុ វន្តុមន្តាវន្តុតវន្តុសម្ពន្ធី” ន្តុ-បច្ច័យ ត្រូវយកតែដែលទាក់ទងនឹង វន្តុ-បច្ច័យ ជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនយក ជន្តុ, តន្តុ សព្ទជាដើមឡើយ។ គុណវន្តោ។ ក្នុងទីដទៃ –

91. Yvādo ntussa

៩១. យ្វាទោ ន្តុស្ស

Yoādīsu ntussa a hoti. Guṇavantaiti akārantā ṭā+ṭeādesā honti, guṇavantā. ‘‘Ṭaṭāaṃ ge’’ti ṭādayo[Pg.59], bho guṇava guṇavā guṇavaṃ, guṇavanto guṇavantā. ‘‘Ntassa ca ṭa vaṃ+se’’ti aṃsesu ntassa ṭo vā, guṇavaṃ guṇavantaṃ, guṇavante. ‘‘To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ+nāsū’’ti tāādayo honti, guṇavatā guṇavantena, guṇavantehi guṇavantebhi. ‘‘Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā’’ti ñāyā ‘‘na lakkhaṇikassā’’ti vuttabyattipakkha+manapekkhitvā ‘‘ato’’ti rassākārajātiyā pekkhitattā guṇavantenāti ‘‘atenā’’ tya+nena sijjhati. Jāti=sāmaññaṃ, byatti=viseso. Guṇavato guṇavassa guṇavantassa, ‘‘taṃ naṃmhi’’ti naṃmhī taṃ vā, guṇavataṃ guṇavantānaṃ. Guṇavatā guṇavantā guṇavantamhā guṇavantasmā. Guṇavati guṇavante guṇavantamhi guṇavantasmiṃ, guṇavantesu. ‘‘Ntassa ca ṭa vā’’ti yogavibhāgā yosu ca ntussa vā ṭādese kate yossa ṭā, ‘‘cakkhumā andhitā honti’’, ‘‘vaggumudātīriyā bhikkhu vaṇṇavā’’ iccādī honti.

កាលបើ យោ-វិភត្តិ ជាដើម នៅខាងចុង ផ្លាស់ ន្តុ ជា អ។ គុណវន្ត-សព្ទ ដែលជាអការន្ត តែងមានការផ្លាស់ជា ដ្ឋា និង ដ្ឋេ, គុណវន្តា។ តាមសូត្រថា “ដ្ឋដ្ឋាបំ គេ” ជាដើម សម្រេចរូបជា ភោ គុណវ, គុណវា, គុណវំ, គុណវន្តោ, គុណវន្តា។ តាមសូត្រថា “ន្តស្ស ច ដ្ឋ វំសេ” កាលបើ អំ-វិភត្តិ និង ស-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ ន្តុ ជា ដ្ឋ ខ្លះ, គុណវំ, គុណវន្តំ, គុណវន្តេ។ តាមសូត្រថា “តោតាទិតា សស្មាស្មឹនាសុ” តែងមានការផ្លាស់ជា តា-អាទេស ជាដើម, គុណវតា, គុណវន្តេន, គុណវន្តេហិ, គុណវន្តេភិ។ តាមន័យថា “លក្ខណិកបដិបទោត្តេសុ បដិបទោត្តស្សេវ គហណំ, ន លក្ខណិកស្ស” ដោយមិនគិតដល់ភាគនៃព្យត្តិដែលពោលថា “មិនយកសព្ទដែលសម្រេចដោយលក្ខណៈ” ព្រោះសំដៅយកជាតិគឺរស្សអការៈ តាមសូត្រថា “អតោ” សម្រេចរូបជា គុណវន្តេន ដោយសូត្រថា “អតេន” នេះឯង។ ជាតិ = សាមញ្ញ, ព្យត្តិ = វិសេស។ គុណវតោ, គុណវស្ស, គុណវន្តស្ស។ តាមសូត្រថា “តំ ណម្ហិ” កាលបើ ណំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ជា តំ ខ្លះ, គុណវតំ, គុណវន្តានំ។ គុណវតា, គុណវន្តា, គុណវន្តម្ហា, គុណវន្តស្មា។ គុណវតិ, គុណវន្តេ, គុណវន្តម្ហិ, គុណវន្តស្មឹ, គុណវន្តេសុ។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “ន្តស្ស ច ដ្ឋ វា” កាលបើ យោ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ ន្តុ ជា ដ្ឋ ខ្លះ ហើយផ្លាស់ យោ ជា ដ្ឋា, សម្រេចរូបជា “ចក្ខុមា អន្ធិតា ហោន្តិ”, “វគ្គុមុទាតីរិយា ភិក្ខុ វណ្ណវា” ជាដើម។

Evaṃ gaṇavā kulavā phalavā yasavā dhanavā sutavā bhagavā himavā balavā sīlavā paññavā iccādī.

យ៉ាងនេះដែរ គណវា, កុលវា, ផលវា, យសវា, ធនវា, សុតវា, ភគវា, ហិមវា, ពលវា, សីលវា, បញ្ញវា ជាដើម។

153. Himavato vā o

១៥៣. ហិមវតោ វា ឱ

Himavato simhi ntussa o vā hoti, himavanto himavā. Sesaṃ purimasamaṃ.

ចំពោះហិមវន្តសព្ទ កាលបើ សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង ផ្លាស់ ន្តុ ជា ឱ ខ្លះ, ហិមវន្តោ, ហិមវា។ ក្រៅពីនេះ ស្មើនឹងសព្ទមុន។

Āyasmantusaddo kammavācāya kvaci bahulādhikārā dvivacanena āyasmantā, tiṇṇaṃ vacanena āyasmantoti dissati.

អាយស្មន្តុសព្ទ ក្នុងកម្មវាចា ជួនកាលដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ តែងឃើញប្រើជា ទ្វិវចនៈ ថា អាយស្មន្តា, ប្រើជា ពហុវចនៈ ថា អាយស្មន្តោ។

Evaṃ [Pg.60] satimā dhitimā gatimā mutimā matimā jutimā sirimā hirimā thutimā ratimā yatimā sucimā kalimā balimā kasimā rucimā buddhimā cakkhumā bandhumā hetumā setumā ketumā rāhumā bhāṇumā khāṇumā vijjumā iccādayo.

យ៉ាងនេះដែរ សតិមា, ធិតិមា, គតិមា, មុតិមា, មតិមា, ជុតិមា, សិរិមា, ហិរិមា, ថុតិមា, រតិមា, យតិមា, សុចិមា, កលិមា, ពលិមា, កសិមា, រុចិមា, ពុទ្ធិមា, ចក្ខុមា, ពន្ធុមា, ហេតុមា, សេតុមា, កេតុមា, រាហុមា, ភាណុមា, ខាណុមា, វិជ្ជុមា ជាដើម។

Ukārantaṃ.

ឧការន្ត។

Vessabhū silopo. Te ca rassābhāvova viseso. ‘‘Ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti rasse ‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti vo, vessabhuvo, ‘‘vevosu lussā’’ti vuttattā na ṭādeso, ‘‘lopoti yolope vessabhū. ‘‘Ge vā’’ti vā rasse bho vessabhu vessabhū, vessabhuvo vessabhū. Vessabhuṃ, vessabhuvo vessabhū. Vessabhunā iccādi bhikkhusamaṃ. Evaṃ sayambhū parābhibhū abhibhūādayo. Gotrabhū+sahabhūsaddehi pana yonaṃ ‘‘jantvādito no vā’’ti no, vo vā, gotrabhuno gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno sahabhuvo sahabhū, sesaṃ vessabhūsamaṃ.

វេសភូសព្ទ, លុប សិ-វិភត្តិ។ វេសភូ។ សព្ទទាំងនោះមានសេចក្ដីប្លែកគ្នាត្រង់ការមិនធ្វើរស្សៈប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើធ្វើរស្សៈតាមសូត្រថា “ឯកវចនយោស្វឃោនំ” ហើយផ្លាស់ យោ ជា វោ ក្នុងបុល្លិង្គ តាមសូត្រថា “លា យោនំ វោ បុមេ” សម្រេចរូបជា វេសភុវោ, ព្រោះលោកពោលថា “វេវោសុ លុស្សា” ទើបគ្មានការផ្លាស់ជា ដ្ឋា, កាលបើលុប យោ-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា វេសភូ។ កាលបើធ្វើរស្សៈខ្លះតាមសូត្រថា “គេ វា” សម្រេចរូបជា ភោ វេសភុ, វេសភូ, វេសភុវោ, វេសភូ។ វេសភុំ, វេសភុវោ, វេសភូ។ វេសភុណា ជាដើម ស្មើនឹង ភិក្ខុសព្ទ។ យ៉ាងនេះដែរ សយម្ភូ, បរាភិភូ, អភិភូ ជាដើម។ ចំណែកឯ គោត្រភូ និង សហភូ សព្ទ ផ្លាស់ យោ-វិភត្តិ ជា នោ ឬ វោ ខ្លះ តាមសូត្រថា “ជន្ត្វាទិតោ នោ វា” សម្រេចរូបជា គោត្រភុនោ, គោត្រភុវោ, គោត្រភូ។ សហភុនោ, សហភុវោ, សហភូ។ ក្រៅពីនេះ ស្មើនឹង វេសភូសព្ទ។

85. Kūto

៨៥. កូតោ

Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Sabbaññuno. Aññatra ‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti na vo, ‘‘kūto’’ti jantvādīhi puthakkaraṇā. Yolope sabbaññū. Bho sabbaññu sabbaññū, sabbaññuno sabbaññū iccādi.

ក្រោយពីសព្ទដែលមាន កូ-បច្ច័យ នៅខាងចុង ផ្លាស់ យោ-វិភត្តិ ជា នោ ខ្លះ ក្នុងបុល្លិង្គ។ សព្វញ្ញុនោ។ ក្នុងទីដទៃ មិនផ្លាស់ជា វោ តាមសូត្រថា “លា យោនំ វោ បុមេ” ឡើយ ព្រោះលោកបំបែកចេញពី ជន្តុសព្ទជាដើម ដោយសូត្រថា “កូតោ”។ កាលបើលុប យោ-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា សព្វញ្ញូ។ ភោ សព្វញ្ញុ, សព្វញ្ញូ, សព្វញ្ញុនោ, សព្វញ្ញូ ជាដើម។

Evaṃ maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū kataññū kathaññū viññū vidū iccādayo. Ettha ‘‘vidā kū’’ ‘‘vito ñāto’’ [Pg.61] ‘‘kammā’’ti tīsu suttesu kūpaccayassa gahitattā vedagūādayo rūpaccayantā na gahitā.

យ៉ាងនេះដែរ មគ្គញ្ញូ, ធម្មញ្ញូ, អត្ថញ្ញូ, កាលញ្ញូ, រត្តញ្ញូ, មត្តញ្ញូ, កតញ្ញូ, កថញ្ញូ, វិញ្ញូ, វិទូ ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះលោកកាន់យក កូ-បច្ច័យ ក្នុងសូត្រទាំងបីគឺ “វិទា កូ” “វិតោ ញាតោ” “កម្មា” ដូច្នេះ សព្ទដែលមាន រូ-បច្ច័យ នៅខាងចុង មាន វេទគូ ជាដើម មិនត្រូវកាន់យកឡើយ។

Ūkārantaṃ.

ូការន្ត។

Go, si, silopo. Go.

គោ, សិ, លុប សិ។ គោ។

67. Gossā+ga+si+hi+naṃsu gāva+gavā

៦៧. គោស្សាគសិហិណំសុ គាវគវា

Ga+si+hi+naṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāva+gavā honti niccaṃ.

ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយដែលវៀរចាក គ, សិ, ហិ, ណំ វិភត្តិ គោសព្ទ តែងផ្លាស់ជា គាវ និង គវ ជានិច្ច។

170. Ubha+gohi ṭo

១៧០. ឧភគោហិ ដោ

Ubha+gohi yonaṃ ṭo hoti. Gāvo gavo. Bho go, gāvo gavo.

ក្រោយពី ឧភ និង គោ សព្ទ ផ្លាស់ យោ-វិភត្តិ ជា ឱ។ គាវោ, គវោ។ ភោ គោ, គាវោ, គវោ។

72. Gāvu+mhi

៧២. គាវុម្ហិ

Aṃvacane gossa gāvu vā hoti. Gāvuṃ gāvaṃ gavaṃ, gāvo gavo.

កាលបើ អំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង គោសព្ទ តែងផ្លាស់ជា គាវុ ខ្លះ។ គាវុំ, គាវំ, គវំ, គាវោ, គវោ។

71. Nāssā

៧១. ណាសា

Goto nāssa ā hoti vā. Ekavaṇṇattā na sabbādeso. ‘‘Pañcamiyaṃ parasse’’ti vattante ‘‘ādissā’’ti nāssa ā hoti, paralopo, gāvā gāvena gavā gavena, gohi gobhi.

ក្រោយពី គោសព្ទ ផ្លាស់ នា-វិភត្តិ ជា អា ខ្លះ។ ព្រោះជាសព្ទមានស្រៈតែមួយ ទើបមិនផ្លាស់ទាំងអស់។ កាលបើពាក្យថា “បញ្ចមិយំ បរស្ស” អនុវត្តមក តាមសូត្រថា “អាទិស្សា” ផ្លាស់ នា-វិភត្តិ ជា អា, លុបស្រៈខាងចុង, គាវា, គាវេន, គវា, គវេន, គោហិ, គោភិ។

69. Gavaṃ sena

៦៩. គវំ សេន

Gossa se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ gāvassa gavassa. Kaccāyane ‘‘gavaṃ ce taramānānaṃ’’ti pāḷiṃ paṭicca naṃmhi bahuvacanameva sādhitaṃ, idha ‘‘gavaṃva siṅgino saṅgaṃ’’ti dassanato ekavacanañca.

គោសព្ទ ព្រមទាំង ស-វិភត្តិ តែងផ្លាស់ជា គវំ ខ្លះ។ គវំ, គាវស្ស, គវស្ស។ ក្នុងគម្ពីរកច្ចាយនៈ ផ្អែកលើបាលីថា “គវំ ចេ តរមានានំ” លោកសម្រេចរូបជាពហុវចនៈប៉ុណ្ណោះ, តែក្នុងទីនេះ ផ្អែកលើការឃើញគាថាថា “គវំវ សិង្គិនោ សង្គំ” ទើបសម្រេចរូបជាឯកវចនៈផង។

70. Gunnañca naṃnā

៧០. គុន្នញ្ច ណំណា

Naṃvacanena [Pg.62] saha gossa gunnaṃ hoti gavañca vā. Gunnaṃ gavaṃ gonaṃ. Gāvā gāvamhā gāvasmā gavā gavamhā gavasmā. Gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ.

គោសព្ទ ព្រមទាំង ណំ-វិភត្តិ តែងផ្លាស់ជា គុន្នំ ឬ គវំ ខ្លះ។ គុន្នំ, គវំ, គោនំ។ គាវា, គាវម្ហា, គាវស្មា, គវា, គវម្ហា, គវស្មា។ គាវេ, គាវម្ហិ, គាវស្មឹ, គវេ, គវម្ហិ, គវស្មឹ។

68. Sumhi vā

៦៨. សុមហិ វា

Sumhi gossa gāva+gavā honti vā. Gāvesu gavesu gosu. Gossa goṇādeso na kato, saddantarattā. Goṇasaddo hi sattasu vibhattīsu dissatīti.

កាលបើ សុ-វិភត្តិ នៅខាងចុង គោសព្ទ តែងផ្លាស់ជា គាវ និង គវ ខ្លះ។ គាវេសុ, គវេសុ, គោសុ។ គោសព្ទ មិនផ្លាស់ជា គោណ-អាទេស ឡើយ ព្រោះជាសព្ទផ្សេងគ្នា។ ព្រោះថា គោណសព្ទ តែងប្រាកដក្នុងវិភត្តិទាំង ៧។

Usu+bhūmi+pasu+raṃsi-disā+vācā+mbu+cakkhusu;

Dasasva+tthesu go vutto, lagge ca vajire iti.

គោសព្ទ លោកពោលថា មានអត្ថ ១០ យ៉ាង គឺ ព្រួញ, ផែនដី, សត្វពាហនៈ, រស្មី, ទិស, វាចា, ទឹក, ភ្នែក, ស្ថានសួគ៌ និងវជិរៈ។

Okārantaṃ.

ឱការន្ត។

Iti pulliṅgaṃ.

ចប់ បុល្លិង្គ។

Kaññā, silopo.

កញ្ញាសព្ទ, លុប សិ-វិភត្តិ។

1,11. Ghā

១,១១. ឃា

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa+nte vattamāno ākāro ghasañño hoti. ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’ti yolopo vā. Kaññā kaññāyo. ‘‘Gha+brahmādite’’ti gassa e vā, kaññe kaññā, yomhi kaññā kaññāyo. ‘‘Gho ssaṃ+ssā yaṃ+tiṃsū’’ti aṃmhi rasso. Kaññaṃ, kaññā kaññāyo.

ស្រៈ អា ដែលនៅខាងចុងនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានឈ្មោះថា ឃៈ។ តាមសូត្រថា “ជន្តុហេត្វីឃបេហិ វា” តែងមានការលុប យោ-វិភត្តិ ខ្លះ។ កញ្ញា, កញ្ញាយោ។ តាមសូត្រថា “ឃព្រហ្មាទិតេ” ផ្លាស់ ឃៈ ជា អេ ខ្លះ, កញ្ញេ, កញ្ញា, កាលបើ យោ-វិភត្តិ នៅខាងចុង, កញ្ញា, កញ្ញាយោ។ តាមសូត្រថា “ឃោ ស្សំស្សា យំតឹសុ” ធ្វើជារស្សៈ កាលបើ អំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង។ កញ្ញំ, កញ្ញា, កញ្ញាយោ។

45. Gha+pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā

៤៥. ឃបតេកស្មឹ នាទីនំ យយា

Ghapato [Pg.63] smiṃvibhattipariyantānaṃ ekatte nādīnaṃ ya+yā honti yathākkamaṃ. Kaññāya, kaññābhi kaññāhi. Kaññāya, kaññānaṃ.

ក្រោយពី ឃ-សញ្ញា និង បតិ-សព្ទ ក្នុងឯកវចនៈ វិភត្តិទាំងឡាយមាន នា-វិភត្តិ ជាដើម រហូតដល់ ស្មឹ-វិភត្តិ ជាទីបំផុត តែងផ្លាស់ជា យ និង យា តាមលំដាប់។ កញ្ញាយ, កញ្ញាភិ, កញ្ញាហិ។ កញ្ញាយ, កញ្ញានំ។

103. Yaṃ

១០៣. យំ

Ghapato smino yaṃ vā hoti. Kaññāyaṃ kaññāya. ‘‘Gha+ pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā’’ ‘‘yaṃ’’ti ca imesaṃ apavādādīnaṃ visaye mhissa ussaggattā pavatti natthīti smino bahulādhikārā ‘‘smā+hi+sminna’’ miccādinā mhikate ‘‘dasasahassimhi dhātumhī’’ti sijjhati. Kaññāsu. Evaṃ –

ក្រោយពី ឃ-សញ្ញា និង បតិ-សព្ទ ផ្លាស់ ស្មឹ-វិភត្តិ ជា យំ ខ្លះ។ កញ្ញាយំ, កញ្ញាយ។ ក្នុងវិស័យនៃអបវាទសូត្រទាំងនេះគឺ “ឃបតេកស្មឹ នាទីនំ យយា” និង “យំ” ព្រោះគ្មានការប្រព្រឹត្តទៅនៃ មហិ-អាទេស ដែលជាឧស្សគ្គៈ ដូច្នេះ កាលបើផ្លាស់ ស្មឹ-វិភត្តិ ជា មហិ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ តាមសូត្រថា “ស្មាហិស្មិន្ន...” ជាដើម តែងសម្រេចរូបជា “ទសសហស្សិម្ហិ ធាតុម្ហិ”។ កញ្ញាសុ។ យ៉ាងនេះដែរ –

Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā taṇhā vīṇā;

Icchā mucchā ejā māyā, mettā mattā sikkhā bhikkhā.

សទ្ធា, មេធា, បញ្ញា, វិជ្ជា, ចិន្តា, មន្តា, តណ្ហា, វីណា; ឥច្ឆា, មុច្ឆា, អេជា, មាយា, មេត្តា, មត្តា, សិក្ខា, ភិក្ខា។

Jaṅghā gīvā jīvhā vācā, chāyā āsā gaṅgā nāvā;

Gāthā senā lekhā sālā, mālā velā pūjā khiḍḍā.

ជង្ឃា, គីវា, ជិវ្ហា, វាចា, ឆាយា, អាសា, គង្គា, នាវា; គាថា, សេនា, លេខា, សាលា, មាលា, វេលា, បូជា, ខិឌ្ឌា។

Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasinā pajā;

Devatā vaṭṭakā godhā, balākā parisā sabhā.

ពិបាសា, វេទនា, សញ្ញា, ចេតនា, តសិណា, បជា; ទេវតា, វដ្តកា, គោធា, ពលាកា, បរិសា, សភា។

Ūkā sephālikā laṅkā, salākā vālukā sikhā;

Visākhā visikhā sākhā, vācā vañjhā jaṭā ghaṭā.

អូកា, សេផាលិកា, លង្កា, សលាកា, វាលុកា, សិខា; វិសាខា, វិសិខា, សាខា, វាចា, វញ្ឈា, ជដា, ឃដា។

Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā;

Kathā niddā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā.

សព្ទទាំងឡាយគឺ ជេដ្ឋា (បងស្រី), សោណ្ឌា (ស្រីប្រមឹក), វិតណ្ឌា (ការនិយាយទទឹងទាស់) ផង, ករុណា (សេចក្ដីអាណិតអាសូរ), វនិតា (ស្ត្រីជាទីស្រឡាញ់), លតា (វល្លិ); កថា (ពាក្យសម្ដី), និទ្ទា (សេចក្ដីដេកលក់), សុធា (ទឹកអម្រឹត), រាធា (ផ្កាយវិសាខា), វាសនា (សេចក្ដីអប់រំ), សិំសបា (ដើមធ្នង់), បបា (កន្លែងផឹកទឹក)។

Pabhā [Pg.64] sīmā khamā chāyā, khattiyā sakkharā surā;

Dolā tulā silā lilā, lāle+lā mekhalā kalā.

សព្ទទាំងឡាយគឺ បភា (ពន្លឺ), សីមា (សីមា), ខមា (សេចក្តីអត់ធន់), ឆាយា (ស្រមោល), ខត្តិយា (ក្សត្រី), សក្ខរា (ក្រួស), សុរា (ស្រា); ដោលា (អង្រឹង), តុលា (ជញ្ជីង), សិលា (ថ្ម), លីលា (កិរិយាល្អមើល), លាលា (ទឹកមាត់), ឯលា (ក្រវាញ), មេខលា (ខ្សែក្រវាត់), កលា (ចំណែក)។

Vaḷavā+lambusā mūsā, mañjusā sulasā disā;

Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā vasudhādayo.

សព្ទទាំងឡាយគឺ វឡវា (មេសេះ), អលម្ពុសា (នាងអលម្ពុសា), មូសា (ពុម្ពស្លដែក), មញ្ជូសា (ហឹប), សុលសា (នាងសុលសា), ទិសា (ទិស); នាសា (ច្រមុះ), ជុណ្ហា (ពន្លឺព្រះច័ន្ទ), គុហា (គុហា), អីហា (សេចក្តីព្យាយាម), លសិកា (ទឹកសន្លាក់), វសុធា (ផែនដី) ជាដើម។

‘‘Na+mmādīhī’’ti ammā+annā+ambāhi gassa ekārā+bhāve –

ដោយសូត្រថា «នម្មាទីហិ» (ឬ អម្មាទីហិ) ក្នុងកាលដែលមិនមានឯការៈ (ការផ្លាស់ជា ឯ) នៃ គ-សញ្ញា (អាលបនៈ) ពីក្រោយ អម្មា, អន្នា និង អម្ពាសព្ទទាំងឡាយ–

62. Rasso vā

៦២. រស្សោ វា (រស្សៈខ្លះ)។

Ammādīnaṃ ge rasso vā hoti. Amma ammā iccādi. Sesaṃ kaññāva. Evaṃ annā ambā. Sabhāparisāhi smino ‘‘tiṃ sabhāparisāyā’’ti tiṃ vā hoti. ‘‘Ghossa’’ mādinā rasse sabhatiṃ sabhāyaṃ sabhāya. Parisatiṃ parisāyaṃ parisāya.

ការធ្វើឲ្យមានសំឡេងខ្លី (រស្សៈ) នៃស្រៈចុងក្រោយរបស់អម្មាសព្ទជាដើម ក្នុងកាលដែលមាន គ-សញ្ញា (អាលបនៈ) តែងមានខ្លះ។ ដូចជា អម្ម, អម្មា ជាដើម។ វិធីដែលនៅសល់ ដូចជា កញ្ញាសព្ទដែរ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ អន្នា, អម្ពា។ ឯ ស្មិ-វិភត្តិ ពីក្រោយ សភា និង បរិសាសព្ទ តែងផ្លាស់ជា «តិំ» ខ្លះ ដោយសូត្រថា «តិំ សភាបរិសាយា»។ កាលបើធ្វើរស្សៈដោយសូត្រមាន «ឃោស្ស» ជាដើមហើយ សម្រេចរូបជា សភតិំ, សភាយំ, សភាយ។ បរិសតិំ, បរិសាយំ, បរិសាយ។

Ākārantaṃ.

ចប់ អាការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន អា ជាទីបំផុត)។

Mati, yomhi –

មតិសព្ទ (គំនិត), ក្នុងកាលដែលមាន យោ-វិភត្តិ–

1,10. Pi+tthiyaṃ

១,១០. បិត្ថិយំ (ប-សញ្ញា ក្នុងឥត្ថីលិង្គ)

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa+nte vattamānā ivaṇṇu+vaṇṇā pasaññā honti.

ឥវណ្ណៈ (ឥ, ី) និង ឧវណ្ណៈ (ឧ, ូ) ដែលស្ថិតនៅខាងចុងនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានឈ្មោះថា «ប» (ប-សញ្ញា)។

116. Ye passi+vaṇṇassa

១១៦. យេ បស្សិវណ្ណស្ស

Pasaññassa ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre. ‘‘Paro kvacī’’ti anuvattitakvaciggahaṇā ye pare ca-kāra+pubbarūpā- ni [Pg.65] na honti. Matyo. Aññatra ‘‘jantvā’’dinā yolopo, dīgho, matī matiyo. Bho mati matī, matyo matī matiyo. Matiṃ, matyo matī matiyo. Matiyā, matīhi matībhi. Matyā matiyā, matīnaṃ. Smino yaṃ, matyaṃ matiyaṃ matyā matiyā, matīsu. Evaṃ –

ការលុប ឥវណ្ណៈ ដែលមានឈ្មោះថា ប-សញ្ញា តែងមានខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន យ-អក្សរ (ដែលប្តូរមកពី យោ) នៅខាងចុង។ ព្រោះការនាំមកនូវពាក្យថា «ក្វចិ» ដោយសូត្រថា «បរោ ក្វចិ» នោះ ទើបមិនមានការធ្វើរូបជា ច-អក្សរ និង បុព្វរូប ក្នុងកាលដែលមាន យ-អក្សរ នៅខាងចុងឡើយ, សម្រេចរូបជា មត្យោ។ ក្នុងទីដទៃ (កាលបើមិនលុប ឥ) តែងមានការលុប យោ-វិភត្តិ និងធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រមាន «ជន្ត្វា» ជាដើម, សម្រេចរូបជា មតី, មតិយោ។ អាលបនៈ៖ ភោ មតិ, មតី, មត្យោ, មតី, មតិយោ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ មតិំ, មត្យោ, មតី, មតិយោ។ តតិយាវិភត្តិ៖ មតិយា, មតីហិ, មតីភិ។ ចតុត្ថីវិភត្តិ៖ មត្យា, មតិយា, មតីនំ។ ឯ ស្មិ-វិភត្តិ ផ្លាស់ជា យំ, សម្រេចរូបជា មត្យំ, មតិយំ, មត្យា, មតិយា, មតីសុ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទទាំងឡាយគឺ–

Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti;

Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi.

បត្តិ, យុត្តិ, វុត្តិ, កិត្តិ, មុត្តិ, តិត្តិ, ខន្តិ, កន្តិ, សន្តិ, តន្តិ, សិទ្ធិ, សុទ្ធិ, ឥទ្ធិ, វុទ្ធិ, ពុទ្ធិ, ពោធិ។

Bhūmi jāti pīti suti, nandi sandhi soṇi koṭi;

Diṭṭhi vuṭṭhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi.

ភូមិ, ជាតិ, បីតិ, សុតិ, នន្ទិ, សន្ធិ, សោណិ, កោដិ, ទិដ្ឋិ, វុដ្ឋិ, តុដ្ឋិ, យដ្ឋិ, បាឡិ, អាឡិ, នាឡិ, កេឡិ។

Sati muti gati cuti, dhiti yuvati vikati;

Rati ruci rasmi asani, vasani osadhi aṅguli;

Dhūli dudrabhi doṇi, aṭavi chavi iccādi.

សតិ, មុតិ, គតិ, ចុតិ, ធិតិ, យុវតិ, វិកតិ, រតិ, រុចិ, រស្មិ, អសនិ, វសនិ, ឱសធិ, អង្គុលិ, ធូលិ, ទុទ្រភិ, ទោណិ, អដវិ, ឆវិ ជាដើម។

55. Ratyādīhi ṭo smino

៥៥. រត្យាទីហិ ដោ ស្មិនោ (សូត្រ)

Ratyādīhi smino ṭo vā hoti. Ratto ratyaṃ rattiyaṃ ratyā rattiyā, rattīsu. Sesaṃ matisamaṃ.

ស្មិ-វិភត្តិ ពីក្រោយ រត្យាទិសព្ទ (រត្តិសព្ទជាដើម) តែងផ្លាស់ជា «ដោ» ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា រត្តោ, រត្យំ, រត្តិយំ, រត្យា, រត្តិយា, រត្តីសុ។ វិធីដែលនៅសល់ ដូចជា មតិសព្ទដែរ។

Ikārantaṃ.

ចប់ ឥការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ឥ ជាទីបំផុត)។

Dāsī, silopo. ‘‘Ekavacane’’ccādinā rasso. ‘‘Ye passi+vaṇṇassā’’ti īlopo, dāsyo. ‘‘Jantvā’’ dinā yolopo. Dāsī dāsiyo. ‘‘Ge vā’’ti rasso. Bho dāsi dāsī, dāsyo dāsī dāsiyo.

ទាសីសព្ទ (ស្រីបម្រើ)៖ លុប សិ-វិភត្តិ។ ធ្វើឲ្យមានសំឡេងខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រមាន «ឯកវចនេ» ជាដើម។ លុប ី (អ៊ី) ដោយសូត្រថា «យេ បស្សិវណ្ណស្ស» សម្រេចរូបជា ទាស្យោ។ លុប យោ-វិភត្តិ ដោយសូត្រមាន «ជន្ត្វា» ជាដើម សម្រេចរូបជា ទាសី, ទាសិយោ។ ធ្វើរស្សៈដោយសូត្រថា «គេ វា» សម្រេចរូបជា ភោ ទាសិ, ទាសី, ទាស្យោ, ទាសី, ទាសិយោ។

73. Yaṃ pito

៧៣. យំ បិតោ (សូត្រ)

Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsiṃ, dāsyo dāsī dāsiyo. ‘‘Ghapatekā’’dinā yā. Dāsyā dāsiyā[Pg.66], dāsīhi dāsībhi. Dāsyā dāsiyā, dāsīnaṃ. Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsyā dāsiyā, dāsīsu. Evaṃ –

អំ-វិភត្តិ ពីក្រោយស្រៈដែលមានឈ្មោះថា ប-សញ្ញា តែងផ្លាស់ជា «យំ» ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ទាស្យំ, ទាសិយំ, ទាសិំ, ទាស្យោ, ទាសី, ទាសិយោ។ ផ្លាស់វិភត្តិជា «យា» ដោយសូត្រមាន «ឃបតេកា» ជាដើម សម្រេចរូបជា ទាស្យា, ទាសិយា, ទាសីហិ, ទាសីភិ។ ទាស្យា, ទាសិយា, ទាសីនំ។ ទាស្យំ, ទាសិយំ, ទាស្យា, ទាសិយា, ទាសីសុ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទទាំងឡាយគឺ–

Mahī vetaraṇī vāpī, pāṭalī kadalī ghaṭī;

Nārī kumārī taruṇī, vāruṇī brāhmaṇī sakhī.

មហី, វេតរណី, វាបី, បាដលី, កទលី, ឃដី, នារី, កុមារី, តរុណី, វារុណី, ព្រាហ្មណី, សខី។

Gandhabbī kinnarī nāgī, devī yakkhī ajī migī;

Vānarī sūkarī sīhī, haṃsī kākī ca kukkuṭī.

គន្ធព្វី, កិន្នរី, នាគី, ទេវី, យក្ខី, អជី, មិគី, វាណរី, សូករី, សីហី, ហំសី, កាកី និង កុក្កុដី។

Iccādayo.

សព្ទទាំងឡាយមានប្រការដូច្នេះជាដើម។

Ettha ca īkāralope ññakārapubbarūpo, vetarañño vetaraṇiyo. Vetaraññaṃ vetaraṇiyaṃ vetaraṇiṃ, vetarañño vetaraṇiyo iccādi. Yosu –

ក្នុងសព្ទទាំងនេះ កាលបើលុប ី (អ៊ី) ហើយ តែងមានការធ្វើរូបជា ញ្ញ-អក្សរ និង បុព្វរូប សម្រេចរូបជា វេតរញ្ញោ, វេតរណិយោ។ វេតរញ្ញំ, វេតរណិយំ, វេតរណិំ, វេតរញ្ញោ, វេតរណិយោ ជាដើម។ ក្នុងកាលដែលមាន យោ-វិភត្តិ–

167. Najjā dhayāsvāma

១៦៧. នជ្ញា ធយាស្វាម (សូត្រ)

Yosu nadīsaddassa āma vā hoti. Suña+naka+āma ityādi ññakāra+kakāra+makārā āgamaliṅgā. Sa ca ‘‘mānubandho sarāna+mantā paro’’ti mānubandhattā sarāna+mantā paro hotīti īkārā paro. ‘‘Yavā sare’’ti ye dassa jo, yassa ca pubbarūpaṃ, najjāyo. Vā pa-lopa+yolopesu najjo nadī nadiyo iccādi.

ក្នុងកាលដែលមាន យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ តែងមានការផ្លាស់ នទីសព្ទ ជា «អាម» ខ្លះ។ អក្សរ ញ្ញ, ក, ម ក្នុងពាក្យមាន សុញ្ញ, នក, អាម ជាដើម គឺជាអាគមលិង្គ។ ម្យ៉ាងទៀត អាគមនោះ ព្រោះមាន ម-អក្សរជាអនុពន្ធ ទើបចុះខាងក្រោយស្រៈជាទីបំផុត ដោយសូត្រថា «មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ» គឺចុះខាងក្រោយ ី (អ៊ី)។ ផ្លាស់ ទ-អក្សរ ជា ជ-អក្សរ និងធ្វើបុព្វរូបនៃ យ-អក្សរ ក្នុងកាលដែលមានស្រៈនៅខាងចុង ដោយសូត្រថា «យវា សរេ» សម្រេចរូបជា នជ្ញាយោ។ ក្នុងកាលដែលលុប ប-សញ្ញា និងលុប យោ-វិភត្តិ ខ្លះ សម្រេចរូបជា នជ្ជោ, នទី, នទិយោ ជាដើម។

Īkārantaṃ.

ចប់ ីការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ី ជាទីបំផុត)។

Yāgu, yāgū yāguyo. Bho yāgu, yāgū yāguyo. Yāguṃ, yāgū yāguyo. Yāguyā, yāgūhi yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu. Evaṃ dhātu+dhenu+kāsu+daddu+kaṇḍu+kacchu+rajju+kareṇu+sassu+piyaṅgu [Pg.67] ādayo.

យាគុសព្ទ (បបរ)៖ យាគូ, យាគុយោ។ អាលបនៈ៖ ភោ យាគុ, យាគូ, យាគុយោ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ យាគុំ, យាគូ, យាគុយោ។ តតិយាវិភត្តិ៖ យាគុយា, យាគូហិ, យាគូភិ។ ចតុត្ថីវិភត្តិ៖ យាគុយា, យាគូនំ។ ស្មិ-វិភត្តិ៖ យាគុយំ, យាគុយា, យាគូសុ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទទាំងឡាយមាន ធាតុ, ធេនុ, កាសុ, ទទ្ទុ, កណ្ឌុ, កច្ឆុ, រជ្ជុ, ករេណុ, សស្សុ, បិយង្គុ ជាដើម។

Ettha dhātusaddo ‘‘manodhātunā’’ti abhidhammāvatāre vuttattā pulliṅgepi dissati, taṃ sakkaṭamatena vuttanti keci.

ក្នុងសព្ទទាំងនេះ ធាតុសព្ទ ព្រោះមានពោលទុកក្នុងគម្ពីរអភិធម្មាវតារថា «មនោធាតុនា» ដូច្នេះ ទើបឃើញមានប្រើក្នុងបុល្លិង្គផង, អាចារ្យខ្លះពោលថា ការពោលនោះគឺពោលទៅតាមមតិភាសាសំស្ក្រឹត។

Mātā, mātaro. Bho māta mātā, mātaro. Mātaraṃ, mātare mātaro. Mātarā, nāssa yādese ‘‘ye passā’’ti yogavibhāgā palopo, anuññāto ahaṃ matyā, aññatra mātuyā, mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi. Salope mātu, pasaññattā ‘no’ na hoti, matyā mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ. Chaṭṭhivisaye ‘‘mātussa saratī’’tipi dissati. Mātari, mātaresu mātūsu. Visesā+ññatra pitusamaṃ. Evaṃ dhītu+duhitusaddā.

មាតាសព្ទ (ម្តាយ)៖ មាតា, មាតរោ។ អាលបនៈ៖ ភោ មាត, មាតា, មាតរោ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ មាតរំ, មាតរេ, មាតរោ។ តតិយាវិភត្តិ៖ មាតរា, កាលបើផ្លាស់ នា-វិភត្តិ ជា យា ហើយ លុប ប-សញ្ញា ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «យេ បស្សា» សម្រេចរូបជា មត្យា ដូចក្នុងប្រយោគថា «អនុញ្ញាតោ អហំ មត្យា» (ខ្ញុំត្រូវម្តាយអនុញ្ញាតហើយ), ក្នុងទីដទៃសម្រេចរូបជា មាតុយា, មាតរេហិ, មាតរេភិ, មាតូហិ, មាតូភិ។ កាលបើលុប ស-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា មាតុ, ព្រោះមានឈ្មោះថា ប-សញ្ញា ទើបមិនមានការផ្លាស់ជា «នោ» ឡើយ, សម្រេចរូបជា មត្យា, មាតុយា, មាតរានំ, មាតានំ, មាតូនំ។ ក្នុងវិស័យនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងឃើញមានប្រើជា «មាតុស្ស សរតិ» (រលឹកដល់ម្តាយ) ខ្លះដែរ។ សត្តមីវិភត្តិ៖ មាតរិ, មាតរេសុ, មាតូសុ។ ក្រៅពីសេចក្តីប្លែកនេះ វិធីដែលនៅសល់ ដូចជា បិតុសព្ទដែរ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ ធីតុ និង ទុហិតុសព្ទ។

Ukārantaṃ.

ចប់ ឧការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ឧ ជាទីបំផុត)។

Rassanisedhe silope ca kate jambū. ‘‘Jantvā’’dinā yolope, jambū jambuyo. ‘‘Ge vā’’ti rasse bho jambu, jambū jambuyo. Jambuṃ, jambū jambuyo. Jambuyā, jambūhi jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyaṃ jambuyā, jambūsu.

ជម្ពូសព្ទ (ដើមព្រីង)៖ កាលបើហាមឃាត់ការធ្វើរស្សៈ និងលុប សិ-វិភត្តិ រួចហើយ សម្រេចរូបជា ជម្ពូ។ លុប យោ-វិភត្តិ ដោយសូត្រមាន «ជន្ត្វា» ជាដើម សម្រេចរូបជា ជម្ពូ, ជម្ពុយោ។ ធ្វើរស្សៈដោយសូត្រថា «គេ វា» សម្រេចរូបជា ភោ ជម្ពុ, ជម្ពូ, ជម្ពុយោ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ ជម្ពុំ, ជម្ពូ, ជម្ពុយោ។ តតិយាវិភត្តិ៖ ជម្ពុយា, ជម្ពូហិ, ជម្ពូភិ។ ចតុត្ថីវិភត្តិ៖ ជម្ពុយា, ជម្ពូនំ។ ស្មិ-វិភត្តិ៖ ជម្ពុយំ, ជម្ពុយា, ជម្ពូសុ។

Evaṃ vadhū ca sarabhū, sarabū sutanū camū;

Vāmūrū nāganāsurū, samānā khalu jambuyā.

ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទទាំងឡាយគឺ វធូ ផង, សរភូ, សរបូ, សុតនូ, ចមូ, វាមូរូ, នាគនាសុរូ តែងមានវិធីដូចគ្នាជាមួយ ជម្ពូសព្ទ ពិតប្រាកដណាស់។

Ūkārantaṃ.

ចប់ ូការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ូ ជាទីបំផុត)។

Go, gāvo gavo iccādi pulliṅgasamaṃ.

គោសព្ទ៖ គាវោ, គវោ ជាដើម ដូចជាបុល្លិង្គដែរ។

Itthiliṅgaṃ.

ចប់ ឥត្ថីលិង្គ។

Napuṃsaka[Pg.68], si –

នបុំសកលិង្គ, ក្នុងកាលដែលមាន សិ-វិភត្តិ–

111. Aṃ napuṃsake

១១១. អំ នបុំសកេ (សូត្រ)

Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsake. Napuṃsakaṃ.

សិ-វិភត្តិ ពីក្រោយនាមសព្ទដែលមាន អការន្ត ក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងផ្លាស់ជា «អំ»។ សម្រេចរូបជា នបុំសកំ។

112. Yonaṃ ni

១១២. យោនំ និ (សូត្រ)

Akārantato yonaṃ ni hoti napuṃsake. Nīnaṃ niccavidhānepi ‘‘ninaṃ vā’’ti pakkhe ṭāṭe honti, dīghe napuṃsakā napuṃsakāni. Bho napuṃsaka napuṃsakā, napuṃsakā napuṃsakāni. Napuṃsakaṃ, napuṃsake napuṃsakāni. Napuṃsakena, iccādi sugatasaddasamaṃ. Evaṃ –

យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ ពីក្រោយនាមសព្ទដែលមាន អការន្ត ក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងផ្លាស់ជា «និ»។ ទោះបីជាមានការបញ្ញត្តិឲ្យផ្លាស់ជា និ ជានិច្ចក៏ដោយ ក៏ក្នុងចំណែកខ្លះដោយសូត្រថា «និនំ វា» តែងមានការផ្លាស់ជា អា និង ឯ ខ្លះ, កាលបើធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) សម្រេចរូបជា នបុំសកា, នបុំសកានិ។ អាលបនៈ៖ ភោ នបុំសក, នបុំសកា, នបុំសកា, នបុំសកានិ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ នបុំសកំ, នបុំសកេ, នបុំសកានិ។ តតិយាវិភត្តិ៖ នបុំសកេន ជាដើម ដូចជា សុគតសព្ទដែរ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទទាំងឡាយគឺ–

Puñña+pāpa+phala+rūpa+sādhanaṃ,Sota+ghāna+sukha+dukkha+kāraṇaṃ;

Dāna+sīla+dhana+jhāna+locanaṃ,Mūla+kūla+bala+jāla+maṅgalaṃ.

បុញ្ញ, បាប, ផល, រូប, សាធនៈ, សោតៈ, ឃានៈ, សុខៈ, ទុក្ខៈ, ការណៈ, ទាន, សីល, ធន, ឈាន, លោចនៈ, មូល, កូល, ពល, ជាល, មង្គល។

Naḷina+liṅga+mukha+ṅga+jala+mbujaṃ,Pulina+dhañña+hirañña+phalā+mataṃ;

Paduma+paṇṇa+susāna+vanā+yudhaṃ,Hadaya+cīvara+vattha+kuli+ndriyaṃ.

នឡិនៈ, លិង្គ, មុខៈ, អង្គៈ, ជលៈ, អម្ពុជៈ, បុលិនៈ, ធញ្ញ, ហិរញ្ញ, ផលៈ, អមតៈ, បទុមៈ, បណ្ណៈ, សុសានៈ, វនៈ, អាយុធៈ, ហទយៈ, ចីវរ, វត្ថ, កុលៈ, ឥន្ទ្រិយ។

Nayana+vadana+yāno+dana+sopāna+pānaṃ,Bhavana+bhuvana+lohā+lāta+tuṇḍa+ṇḍa+pīṭhaṃ,Karaṇa+maraṇa+ñāṇā+rammaṇā+rañña+tāṇaṃ,Tagara+nagara+tīra+cchatta+chiddo+dakāni.iccādi;

នយនៈ, វទនៈ, យានៈ, ឱទនៈ, សោបានៈ, បានៈ, ភវនៈ, ភុវនៈ, លោហៈ, អលាតៈ, តុណ្ឌៈ, អណ្ឌៈ, បីឋៈ, ករណៈ, មរណៈ, ញាណ, អារម្មណ៍, អរញ្ញ, តាណៈ, តគរៈ, នគរ, តីរៈ, ឆត្តៈ, ឆិទ្ទៈ, ឧទកៈ ជាដើម។

Ekaccaṃ,

ឯកច្ចសព្ទ (ខ្លះ/មួយចំនួន),

136. Na [Pg.69] nissa ṭā

១៣៦. ន និស្ស ដ្ឋា (សូត្រ)

Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni. Bho ekacca, ekaccā ekaccāni. Ekaccaṃ, ekacce ekaccāni. Sesaṃ napuṃsakaṃva.

ការផ្លាស់ និ-វិភត្តិ ទៅជា ដ្ឋា (ឬ ដ្ឋ) ពីក្រោយ ឯកច្ចសព្ទ ជាដើម មិនមានឡើយ, សម្រេចរូបជា ឯកច្ចានិ។ អាលបនៈ៖ ភោ ឯកច្ច, ឯកច្ចា, ឯកច្ចានិ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ ឯកច្ចំ, ឯកច្ចេ, ឯកច្ចានិ។ វិធីដែលនៅសល់ ដូចជានបុំសកលិង្គដែរ។

Evaṃ paṭhamaṃ, paṭhamāni iccādi. Padaṃ, padā padāni iccādi napuṃsakasamaṃ. Nāsmiṃsu bhedo.

ដូចគ្នាដែរចំពោះ បឋមំ, បឋមានិ ជាដើម។ បទសព្ទ៖ បទំ, បទា, បទានិ ជាដើម ដូចជានបុំសកលិង្គដែរ។ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុង នា និង ស្មិ-វិភត្តិ ឡើយ។

106. Nāssa sā

១០៦. នាស សា (សូត្រ)

Padādīhi nāssa sā hoti vā. Padasā padena.

នា-វិភត្តិ ពីក្រោយ បទសព្ទ ជាដើម តែងផ្លាស់ជា «សា» ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា បទសា, បទេន។

105. Padādīhi

១០៥. បទាទីហិ (សូត្រ)

Padādīhi smino si hoti vā. Padasi pade padamhi padasmiṃ, padesu. Evaṃ bilasaddo.

ស្មិ-វិភត្តិ ពីក្រោយ បទសព្ទ ជាដើម តែងផ្លាស់ជា «សិ» ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា បទសិ, បទេ, បទម្ហិ, បទស្មិំ, បទេសុ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ ពិលសព្ទ (រន្ធ)។

Kammasaddato nāssa ‘‘nāsse+no’’ti eno vā, kammena, ‘‘pumakammathāmā’’dinā utte kammunā kammanā. Imināva sasmāsu uttaṃ, ussa lasaññāyaṃ sa+smānaṃ yathāyogaṃ no+nā niccaṃ, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa. Kammuno kammassa. Kammunā kammā kammamhā kammasmā. ‘‘Kammādito’’ti smino vā nimhi kammani kamme kammamhi kammasmiṃ, sesaṃ napuṃsakasamaṃ. Camma+vesma+bhasmādayo kammasamā uttato+ññatra.

នា-វិភត្តិ ពីក្រោយ កម្មសព្ទ តែងផ្លាស់ជា «អេន» ខ្លះ ដោយសូត្រថា «នាសេនោ» សម្រេចរូបជា កម្មេន, កាលបើធ្វើជា ឧការៈ ដោយសូត្រមាន «បុមកម្មថាមា» ជាដើម សម្រេចរូបជា កម្មុនា, កម្មនា។ ដោយសូត្រនេះឯង តែងមានការធ្វើជា ឧការៈ ក្នុងកាលដែលមាន ស និង ស្មា-វិភត្តិ, កាលបើ ឧការៈ នោះមានឈ្មោះថា ល-សញ្ញា ហើយ តែងមានការផ្លាស់ ស និង ស្មា-វិភត្តិ ទាំងឡាយជា «នោ» និង «នា» តាមសមគួរជានិច្ច ព្រោះអំណាចនៃការបែងចែកវិភាសា (វវត្ថិតវិភាសា) ក្នុងអធិការនៃពាក្យថា «វា»។ សម្រេចរូបជា កម្មុនោ, កម្មស្ស។ កម្មុនា, កម្មា, កម្មម្ហា, កម្មស្មា។ ស្មិ-វិភត្តិ ពីក្រោយ កម្មសព្ទ តែងផ្លាស់ជា «និ» ខ្លះ ដោយសូត្រថា «កម្មាទិតោ» សម្រេចរូបជា កម្មនិ, កម្មេ, កម្មម្ហិ, កម្មស្មិំ, វិធីដែលនៅសល់ ដូចជានបុំសកលិង្គដែរ។ ចម្ម, វេស្ម, ភស្មសព្ទ ជាដើម ដូចជា កម្មសព្ទដែរ លើកលែងតែការធ្វើជា ឧការៈ ចេញ។

Gacchanta, si. ‘‘Ntassaṃ’’ti vā aṃmhi silopo gacchaṃ. Aññatra sissa daṃ, gacchantaṃ, gacchantā gacchantāni. Bho gaccha gacchā gacchaṃ, gacchantā gacchantāni. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchante gacchantāni. Gacchatā gacchantene+ccādi pulliṅgasamaṃ. Evaṃ yajanta+vajantādayo.

គច្ឆន្តសព្ទ (អ្នកកំពុងទៅ)៖ ក្នុងកាលដែលមាន សិ-វិភត្តិ, កាលបើផ្លាស់ជា «អំ» និងលុប សិ-វិភត្តិ ខ្លះ ដោយសូត្រថា «ន្តស្សំ» សម្រេចរូបជា គច្ឆំ។ ក្នុងទីដទៃ ផ្លាស់ សិ-វិភត្តិ ជា «ទំ» សម្រេចរូបជា គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តា, គច្ឆន្តានិ។ អាលបនៈ៖ ភោ គច្ឆ, គច្ឆា, គច្ឆំ, គច្ឆន្តា, គច្ឆន្តានិ។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ គច្ឆំ, គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តេ, គច្ឆន្តានិ។ តតិយាវិភត្តិ៖ គច្ឆតា, គច្ឆន្តេន ជាដើម ដូចជាបុល្លិង្គដែរ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ យជន្ត, វជន្តសព្ទ ជាដើម។

Akārantaṃ.

ចប់ អការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន អ ជាទីបំផុត)។

Aṭṭhi[Pg.70], silopo.

អដ្ឋិសព្ទ (ឆ្អឹង)៖ លុប សិ-វិភត្តិ។

113. Jhalā vā

១១៣. ឈលា វា (សូត្រ)

Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake. Aṭṭhīni. ‘‘Lopo’’ti yolope dīgho, aṭṭhī. Bho aṭṭhi aṭṭhī, aṭṭhīni aṭṭhī. Aṭṭhiṃ, aṭṭhīni aṭṭhī. Aṭṭhinā iccādi munisaddasamaṃ. Evaṃ pacchi+akkhi+dadhi+satthi+vāri+acciādayo.

យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ ពីក្រោយស្រៈដែលមានឈ្មោះថា ឈ និង ល (ឈល-សញ្ញា) ក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងផ្លាស់ជា «និ» ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា អដ្ឋីនិ។ កាលបើលុប យោ-វិភត្តិ ដោយសូត្រថា «លោបោ» ហើយធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) សម្រេចរូបជា អដ្ឋី។ អាលបនៈ៖ ភោ អដ្ឋិ, អដ្ឋី, អដ្ឋីនិ, អដ្ឋី។ ទុតិយាវិភត្តិ៖ អដ្ឋិំ, អដ្ឋីនិ, អដ្ឋី។ តតិយាវិភត្តិ៖ អដ្ឋិនា ជាដើម ដូចជា មុនិសព្ទដែរ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ បច្ឆិ, អក្ខិ, ទធិ, សត្ថិ, វារិ, អច្ចិសព្ទ ជាដើម។

Ikārantaṃ.

ចប់ ឥការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ឥ ជាទីបំផុត)។

Daṇḍi, napuṃsakattā ‘‘ekavacane’’ccādinā rasse silopo. Daṇḍīni daṇḍī. ‘‘Ge vā’’ti rasse bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍīni daṇḍī. ‘‘Naṃ jhīto’’ti naṃ. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍīni daṇḍī. Sesaṃ pulliṅge daṇḍīsamaṃ. Evaṃ sukhakārī+sīghayāyīādayo.

សព្ទថា Daṇḍi (អ្នកមានដំបង) ព្រោះជាណបុំសកលិង្គ ឱ្យលុបសិវិភត្តិដោយរូបសូត្រថា “ekavacane” ជាដើម ក្រោយពីធ្វើរស្សៈរួចហើយ។ Daṇḍīni daṇḍī។ ក្នុងអាលបនៈ ឱ្យធ្វើរស្សៈដោយរូបសូត្រថា “Ge vā” ជា bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍīni daṇḍī។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ឱ្យចុះ naṃ អាទេសដោយរូបសូត្រថា “Naṃ jhīto”។ Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍīni daṇḍī។ សេសៈពីនេះ ដូចគ្នាខ្លះនឹង Daṇḍī ក្នុងបុល្លិង្គ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទ sukhakārī (អ្នកធ្វើសេចក្តីសុខ), sīghayāyī (អ្នកទៅយ៉ាងលឿន) ជាដើម។

Īkārantaṃ.

ចប់ ីការន្ត (ឦការន្ត)។

Cakkhu, cakkhūni cakkhū. Sesaṃ aṭṭhisamaṃ. Evaṃ āyu+vasu+dhanu+dāru+tipu+madhu+siṅgu+hiṅgu+vatthu+jatu+ambu+ assuādīni. Āyusaddato nāssa kodhādittā sāva viseso.

Cakkhu, cakkhūni cakkhū។ សេសៈពីនេះ ដូចគ្នាខ្លះនឹង aṭṭhisadda (សព្ទថា ឆ្អឹង)។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទ āyu (អាយុ), vasu (ទ្រព្យ), dhanu (ធ្នូ), dāru (ឈើ), tipu (សំណភក់), madhu (ទឹកឃ្មុំ), siṅgu (ខ្ញីស្រស់), hiṅgu (ជ័រអម្ពុល), vatthu (វត្ថុ), jatu (ជ័រល័ក្ត), ambu (ទឹក), assu (ទឹកភ្នែក) ជាដើម។ ចំពោះ āyusadda មិនមានការអាទេសជា sā ក្នុងនាវិភត្តិឡើយ ព្រោះមិនមែនជាពួក kodhādigaណៈ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។

Ukārantaṃ.

ចប់ ុការន្ត (ឧការន្ត)។

Gotrabhu, rasse silopo. Gotrabhūni gotrabhū. Bho gotrabhu gotrabhū, gotrabhūni gotrabhū. Gotrabhuṃ, gotrabhūni gotrabhū iccādi pulliṅge vessabhūsamaṃ. Evaṃ sayambhū+abhibhū+dhammaññū ādayo.

Gotrabhu ឱ្យលុបសិវិភត្តិក្រោយពីធ្វើរស្សៈរួចហើយ។ Gotrabhūni gotrabhū។ ក្នុងអាលបនៈ bho gotrabhu gotrabhū, gotrabhūni gotrabhū។ Gotrabhuṃ, gotrabhūni gotrabhū ជាដើម ដូចគ្នាខ្លះនឹង vessabhūsadda ក្នុងបុល្លិង្គ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទ sayambhū (ព្រះសយម្ភូ), abhibhū (ព្រះអភិភូ), dhammaññū (អ្នកដឹងធម៌) ជាដើម។

Ūkārantaṃ.

ចប់ ូការន្ត (ឩការន្ត)។

Visadā+visadākāra-vohāro+bhayamuttako[Pg.71];

Pumādijānane hetu-bhāvato liṅga+mīrito.

វោហារដែលប្រកបដោយអាការៈច្បាស់លាស់ និងមិនច្បាស់លាស់ និងរួចផុតពីអាការៈទាំងពីរ (គឺណបុំសកលិង្គ) ហៅថា លិង្គ ព្រោះជាហេតុឱ្យដឹងនូវបុល្លិង្គជាដើម។

Thana+kesāvatī nārī, massuvā puriso siyā;

Ubhinna+mantaraṃ etaṃ, itaro+bhayamuttako.

ស្ត្រីរមែងមានដោះ និងសក់វែង, បុរសរមែងមានពុកមាត់; នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃលិង្គទាំងពីរ, ចំណែកលិង្គក្រៅពីនេះ (ណបុំសកលិង្គ) រមែងរួចផុតពីលក្ខណៈទាំងពីរនោះ។

Ese+sā eta+mīti ca,Pasiddhiatthesu yesu lokassa;

Thī+puma+napuṃsakānī+ti,Vuccante tāni nāmāni.

សព្ទទាំងឡាយណាដែលប្រាកដក្នុងលោក ក្នុងអត្ថដែលសម្រេចហើយថា Eso (នេះ-បុរស), Sā (នេះ-ស្ត្រី), Etaṃ (នេះ-ណបុំសកៈ), សព្ទទាំងនោះ លោកហៅថា ឥត្ថីលិង្គ បុល្លិង្គ និងណបុំសកលិង្គ។

Napuṃsakaliṅgaṃ.

ចប់ ណបុំសកលិង្គ។

Atha sabbādīnaṃ rūpanayo niddisiyate,

លំដាប់នេះ នឹងសម្តែងនូវវិធីសម្រេចរូបនៃសព្ទមានសព្វសព្ទជាដើម។

Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama, pubba+parā+para+dakkhiṇu+ttarā+dharāni vavatthāya+masaññāyaṃ. ‘‘Ūnapūrattha+madhikapadodāharaṇa+majjhāhāro’’ti ñāyā sabbādīsu paṭhīyanteti yojetabbaṃ. Ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha iccete sabbādayo. Kaccāyane adassitassāpi tyasaddassa –

សព្ទទាំងឡាយគឺ Sabba (ទាំងអស់), katara (ណាមួយ), katama (ណាមួយ), ubhaya (ទាំងពីរ), itara (ក្រៅពីនេះ), añña (ដទៃ), aññatara (ណាមួយ), aññatama (ណាមួយ), pubba (មុន, ខាងកើត), para (ក្រោយ, ខាងលិច), apara (ដទៃទៀត), dakkhiṇa (ខាងត្បូង), uttara (ខាងជើង), adhara (ខាងក្រោម) ក្នុងអត្ថកំណត់ និងមិនមែនជាសញ្ញានាម។ គប្បីប្រកបដោយន័យថា “ការបំពេញពាក្យដែលខ្វះខាត និងការនាំមកនូវឧទាហរណ៍នៃបទដែលលើស” ដែលលោកអានក្នុងសព្វាទិគណៈ។ សព្ទទាំងនេះគឺ Ya, tya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, eka, tumha, amha ហៅថា សព្វាទិសព្ទ។ ទោះបីជា tya-sadda មិនបានបង្ហាញក្នុងកច្ចាយនៈក៏ដោយ ក៏-

Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā;

Bījāni tyāsu ruhanti, yadidaṃ sattā pajāyareti –

“ការលេងរមែងតាំងនៅក្នុងពួកសត្វទាំងនោះ, សេចក្តីត្រេកអររមែងតាំងនៅក្នុងពួកសត្វទាំងនោះ; ពូជទាំងឡាយរមែងដុះឡើងក្នុងពួកសត្វទាំងនោះ គឺសត្វទាំងឡាយរមែងកើតឡើង” -

Pāḷiyaṃ dissamānattā idha saṅgaho.

ព្រោះមានប្រាកដក្នុងបាលី ទើបលោកសង្គ្រោះ (រាប់បញ្ចូល) ក្នុងទីនេះ។

Tattha sabbasaddo niravasesattho. Katara+katamasaddā pucchanatthā. Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano. Itarasaddo vuttapaṭiyogīvacano. Aññasaddo adhikatāparavacano. Añña- tara+aññatamasaddā [Pg.72] aniyamatthā. Pubbādayo disādivavatthāvacanā. Yasaddo aniyamattho. Tya+tasaddā parammukhavacanā. Eta+ima+amu+kiṃ iccete samīpa+accantasamīpa+dūra+pucchanatthavacanā. Ekasaddo saṃkhyādivacano. Tumha+amhasaddā para+atta niddesavacanā.

ក្នុងសព្វាទិសព្ទនោះ Sabba-sadda មានអត្ថថាមិនមានសេសសល់ (ទាំងអស់)។ Katara និង Katama-sadda មានអត្ថជាសំណួរ។ Ubhayasaddo ពោលនូវការរួមនៃចំណែកពីរ។ Itarasaddo ពោលនូវសព្ទដែលផ្ទុយនឹងអ្វីដែលបានពោលហើយ។ Aññasaddo ពោលនូវសព្ទដទៃពីអ្វីដែលលើកយកមកនិយាយ។ Aññatara និង Aññatamasadda មានអត្ថមិនកំណត់។ Pubbādayo ពោលនូវការកំណត់មានទិសជាដើម។ Yasaddo មានអត្ថមិនកំណត់។ Tya និង Tasaddā ពោលនូវបុគ្គលដែលមិននៅចំពោះមុខ (បុរសទី ៣)។ Eta, ima, amu, kiṃ សព្ទទាំងនេះ ពោលនូវអត្ថថា ជិត, ជិតបំផុត, ឆ្ងាយ និងសំណួរ។ Ekasaddo ពោលនូវចំនួនជាដើម។ Tumha និង Amhasaddā ពោលនូវការបញ្ជាក់ដល់អ្នកដទៃ (អ្នក) និងខ្លួនឯង (ខ្ញុំ)។

Sabbo, sissa o,

Sabbo, អាទេសសិ ជា o,

138. Yona+meṭa

១៣៨. Yonaṃ eṭa (អាទេសយោវិភត្តិទាំងពីរ ជា eṭa)

Akārantehi sabbādīhi yonaṃ eṭa hoti niccaṃ. Sabbe. Bho sabba sabbā, sabbe. Sabbaṃ, sabbe. Sabbena, sabbehi sabbebhi. Evaṃ karaṇe. Sabbassa.

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលមានអការន្ត ឱ្យអាទេសយោវិភត្តិទាំងពីរជា eṭa ជាដាច់ខាត។ Sabbe។ ក្នុងអាលបនៈ bho sabba sabbā, sabbe។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ sabbaṃ, sabbe។ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ sabbena, sabbehi sabbebhi។ ក្នុងករណៈ (តតិយា) ក៏ដូចគ្នា។ ក្នុងចតុត្ថីវិភត្តិ sabbassa។

99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca

៩៩. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca (និងក្រោយពីសព្វាទិសព្ទ ក្នុងកាលដែលមានណំវិភត្តិ)

Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi su+hisu ca. Ettha ādisaddo avayave, vuttañhi –

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលមានអការន្ត ឱ្យអាទេស (អ) ជា e ក្នុងកាលដែលមានណំវិភត្តិ សុវិភត្តិ និងហិវិភត្តិ។ ក្នុងទីនេះ អាទិសព្ទ មានអត្ថថាជាចំណែក (អវយវៈ) ដូចដែលលោកពោលថា -

Mariyādāyaṃ pakāre ca, samīpe+vayave tathā;

Catūsva+tthesu medhāvī, ādisaddaṃ pakāsayeti.

“អ្នកប្រាជ្ញរមែងសម្តែងនូវអាទិសព្ទ ក្នុងអត្ថ ៤ យ៉ាងគឺ ការកំណត់ (មរិយាទ), អាការៈ (បការៈ), ទីជិត (សមីបៈ) និងចំណែក (អវយវៈ)។”

100. Saṃ+sānaṃ

១០០. Saṃ sānaṃ (អាទេសណំ ជា សំ និង សានំ)

Sabbādito naṃvacanassa saṃ+sānaṃ honti. Sabbesaṃ sabbesānaṃ. Sabbā sabbamhā sabbasmā. Sabbe sabbamhi sabbasmiṃ, sabbesu.

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទ ឱ្យអាទេសណំវិភត្តិជា saṃ និង sānaṃ។ Sabbesaṃ sabbesānaṃ។ ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ sabbā sabbamhā sabbasmā។ ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ sabbe sabbamhi sabbasmiṃ, sabbesu។

Itthiyaṃ ‘‘itthiya+matvā’’ti āpaccaye tassa ghasaññā. Sesaṃ kaññāva. Sabbā, sabbā sabbāyo. Bho sabbe, sabbā sabbāyo. ‘‘Gho ssaṃ+ssā+ssāyaṃ+tiṃ sū’’-ti rasse [Pg.73] sabbaṃ, sabbā sabbāyo. Sabbāya, sabbāhi sabbābhi.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ឱ្យចុះ អា-បច្ច័យ ដោយរូបសូត្រថា “itthiya matvā” ហើយអា-បច្ច័យនោះមានឈ្មោះថា ឃៈ (ghasaññā)។ សេសៈពីនេះ ដូចជាកញ្ញាសព្ទ។ Sabbā, sabbā sabbāyo។ ក្នុងអាលបនៈ bho sabbe, sabbā sabbāyo។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ឱ្យធ្វើរស្សៈដោយរូបសូត្រថា “Gho ssaṃ ssā ssāyaṃ tiṃ sū” ជា sabbaṃ, sabbā sabbāyo។ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ sabbāya, sabbāhi sabbābhi។

101. Ghapā sassa ssā vā

១០១. Ghapā sassa ssā vā (ក្រោយពី ឃៈ និង បៈ ឱ្យអាទេស ស-វិភត្តិ ជា ស្សា ខ្លះ)

Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti. Amussāti rūpassa ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti ssādesena siddhattā vāggahaṇa+muttaratthaṃ. Rasse sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ. Pañcamiyaṃ sabbāya.

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលមានឈ្មោះថា ឃៈ និង បៈ ឱ្យអាទេស ស-វិភត្តិ ជា ssā ខ្លះ។ ចំពោះរូបថា Amussā សម្រេចដោយការអាទេសជា ssā ដោយរូបសូត្រថា “ssā vā te ti mā mūhī” ដូច្នេះ ការដាក់ វ-សព្ទ (vā) ក្នុងទីនេះ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់រូបសូត្រខាងមុខ។ ក្រោយពីធ្វើរស្សៈរួចហើយ ជា sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ។ ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ ជា sabbāya។

102. Smino ssaṃ

១០២. Smino ssaṃ (អាទេស ស្មឹ ជា ស្សំ)

Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti. Sabbassaṃ sabbāyaṃ sabbāya, sabbāsu.

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលមានឈ្មោះថា ឃៈ និង បៈ ឱ្យអាទេស ស្មឹ-វិភត្តិ ជា ssaṃ ខ្លះ។ Sabbassaṃ sabbāyaṃ sabbāya, sabbāsu។

Napuṃsake sabbaṃ. ‘‘Yonaṃ nī’’ti napuṃsake yossa nimhi –

ក្នុងណបុំសកលិង្គ ជា sabbaṃ។ ក្នុងកាលដែលអាទេស យោ-វិភត្តិ ជា ni ក្នុងណបុំសកលិង្គ ដោយរូបសូត្រថា “Yonaṃ nī” -

137. Sabbādīhi

១៣៧. Sabbādīhi (ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទ)

Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti. Dīghe sabbāni. Bho sabba sabbā, sabbāni. Sabbaṃ, sabbe sabbāni. Nādīsu pumeva. Katarakatamaubhayā tīsu liṅgesu sabbasamā. Evaṃ itaraaññasaddā. Ssā+ssaṃsu viseso.

មិនឱ្យអាទេស ni-វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយសព្វាទិសព្ទ ជា ṭā ឡើយ។ ក្រោយពីធ្វើទីឃៈរួចហើយ ជា sabbāni។ ក្នុងអាលបនៈ bho sabba sabbā, sabbāni។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ sabbaṃ, sabbe sabbāni។ ក្នុងវិភត្តិមាន នា-វិភត្តិ ជាដើម ដូចក្នុងបុល្លិង្គដែរ។ សព្ទថា Katara, katama, ubhaya ក្នុងលិង្គទាំង ៣ ដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះ itara និង añña-sadda។ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុង ssā និង ssaṃ វិភត្តិ។

52. Ssaṃ+ssā+ssāyesvi-tare+ka+ññe+ti+māna+mi

៥២. Ssaṃ ssā ssāyesu itarekaññetimānami (ឱ្យអាទេស (អ) នៃសព្ទទាំងនេះជា i ក្នុងកាលដែលមាន ssaṃ, ssā, ssāya វិភត្តិ)

Ssamādīsu itara+eka+añña+eta+ima iccetesaṃ i hoti niccaṃ. Itarissā itarāya, aññissā aññāya, aññāsaṃ [Pg.74] aññāsānaṃ. Aññissaṃ aññāyaṃ aññāya. Aññatara+ññatamā liṅgattaye sabbasamā.

ក្នុងកាលដែលមាន ssaṃ-វិភត្តិ ជាដើម ឱ្យអាទេស (អ) នៃសព្ទទាំងនេះគឺ itara, eka, añña, eta, ima ជា i ជាដាច់ខាត។ Itarissā itarāya, aññissā aññāya, aññāsaṃ aññāsānaṃ។ Aññissaṃ aññāyaṃ aññāya។ ចំណែក Aññatara និង Aññatama ក្នុងលិង្គទាំង ៣ ដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទ។

Pubbo,

Pubbo,

143. Pubbādīhi chahi

១៤៣. Pubbādīhi chahi (ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទទាំង ៦ មានបុព្វសព្ទជាដើម)

Etehi chahi savisaye eṭa vā hotīti yossa eṭa, pubbe pubbā. Bho pubba pubbā, pubbe pubbā. Pubbaṃ, pubbe. Pubbena. Sesaṃ sabbaliṅge sabbasamaṃ. Evaṃ parādayo pañca.

ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទទាំង ៦ នេះ ក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន ឱ្យអាទេស យោ-វិភត្តិ ជា eṭa ខ្លះ ដូច្នេះ ក្នុងកាលដែលអាទេសយោជា eṭa ទើបសម្រេចជា pubbe pubbā។ ក្នុងអាលបនៈ bho pubba pubbā, pubbe pubbā។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ pubbaṃ, pubbe។ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ pubbena។ សេសៈពីនេះ ក្នុងលិង្គទាំងអស់ ដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទ។ ដូចគ្នាដែរចំពោះសព្ទ ៥ ទៀត មាន បរសព្ទ ជាដើម។

139. Nā+ññañca nāma+ppadhānā

១៣៩. Nāññañca nāma ppadhānā (មិនឱ្យធ្វើសព្វាទិវិធី ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលជាសញ្ញានាម និងដែលមិនមែនជាបទប្រធាន)

Taṃnāmabhūtehi appadhānehi ca sabbādīhi sabbādikāriyaṃ na hoti. Te sabbā, sabbanāmā teti attho. Te piyasabbā, te atisabbā. Nāmabhūte ca aññapadatthādo appadhānavisaye ca sabbādikāriyanisedhena ‘‘paramasabbe tiṭṭhanti’’ tyādito padhānapadantato eṭaādayo honti, visesanasamāsassa uttarapadatthapadhānattā.

មិនឱ្យធ្វើសព្វាទិវិធី ក្រោយពីសព្វាទិសព្ទដែលជាឈ្មោះ (សញ្ញានាម) និងដែលមិនមែនជាបទប្រធានឡើយ។ Te sabbā (ពួកសត្វទាំងនោះទាំងអស់) មានន័យថា សត្វទាំងនោះមានឈ្មោះថា សព្វៈ។ Te piyasabbā, te atisabbā។ ក្នុងសព្វាទិសព្ទដែលជាឈ្មោះ និងក្នុងវិស័យដែលមិនមែនជាបទប្រធាន មានអត្ថនៃបទដទៃជាដើម ព្រោះការហាមឃាត់សព្វាទិវិធី ទើបមានការអាទេសជា eṭa ជាដើម ក្នុងបទដែលជាប្រធាន ដូចជា “paramasabbe tiṭṭhanti” ជាដើម ព្រោះថាវិសេសនសមាស រមែងមានអត្ថនៃបទក្រោយជាប្រធាន។

140. Tatiyatthayoge

១៤០. Tatiyatthayoge (ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ)

Tatiyatthena yoge ca sabbādikāriyaṃ na hoti. Māsena pubbā māsapubbā iccādi.

ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ ក៏មិនឱ្យធ្វើសព្វាទិវិធីដែរ។ ដូចជា māsena pubbā māsapubbā (មុនមួយខែ) ជាដើម។

141. Catthasamāse

១៤១. Catthasamāse (ក្នុងចត្ថសមាស)

Catthasamāsavisaye sabbādikāriyaṃ na hoti. Dakkhiṇuttarapubbānantiādi.

ក្នុងវិស័យនៃចត្ថសមាស (ទ្វន្ទសមាស) មិនឱ្យធ្វើសព្វាទិវិធីឡើយ។ ដូចជា dakkhiṇuttarapubbānaṃ ជាដើម។

142. Ve+ṭa

១៤២. Veṭa (អាទេសយោ ជា eṭa ខ្លះ)

Iti [Pg.75] catthasamāse sabbādikāriyaṃ na hoti, niccena eṭaādesappasaṅge ayaṃ sampattavibhāsā. Pubbuttare pubbuttarā. Sesaṃ sugatasamaṃ.

ដូច្នេះ ក្នុងចត្ថសមាស មិនឱ្យធ្វើសព្វាទិវិធីឡើយ, ក្នុងកាលដែលត្រូវអាទេសជា eṭa ជាដាច់ខាត វិភសានេះ (ការចែកវិភត្តិ) ក៏សម្រេចបាន។ Pubbuttare pubbuttarā។ សេសៈពីនេះ ដូចគ្នាខ្លះនឹងសុគតសព្ទ។

Yo, ye. Yā, yāyo. Yaṃ, yāni iccādi sabbasamaṃ. Yādīna+mālapane rūpaṃ na sambhavati.

Yo, ye។ Yā, yāyo។ Yaṃ, yāni ជាដើម ដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទ។ ចំពោះសព្ទមាន យសព្ទ ជាដើម មិនមានរូបក្នុងអាលបនៈឡើយ។

Tya si –

Tya si -

128. Tya+te+tānaṃ tassa so

១២៨. Tya te tānaṃ tassa so (អាទេស ត-អក្សរ នៃ ត្យ, តេ, ត សព្ទ ជា ស)

Tya+te+tāna+manapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi. Syo, tye. Syā, tyā, tyāyo. Tyaṃ, tyāni iccādi sabbasamaṃ.

ក្នុងកាលដែលមាន សិ-វិភត្តិ ឱ្យអាទេស ត-អក្សរ នៃសព្ទទាំងនេះគឺ tya, te, ta ដែលមិនមែនជាណបុំសកលិង្គ ជា ស។ Syo, tye។ Syā, tyā, tyāyo។ Tyaṃ, tyāni ជាដើម ដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទ។

So,

So,

131. Tatassa no sabbāsu

១៣១. Tatassa no sabbāsu (អាទេស ត-សព្ទ ជា ន ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង)

Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu. ‘‘Tya+te+tānaṃ tassā’’ti ca ettha tyādīnaṃ takāraggahaṇaṃ syā sā esā nāyoti itthiyaṃ sabbasamā hotīti. Ne te. Naṃ taṃ, ne te. Nena tene, nehi nebhi tehi tebhi.

ឱ្យអាទេស ត-សព្ទ ជា ន ខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។ ក្នុងរូបសូត្រថា “Tya te tānaṃ tassā” នេះ ការយក ត-អក្សរ នៃសព្ទមាន ត្យសព្ទ ជាដើម គឺដើម្បីឱ្យដូចគ្នាខ្លះនឹងសព្វសព្ទក្នុងឥត្ថីលិង្គថា syā, sā, esā, nā ដូច្នេះឯង។ Ne te។ Naṃ taṃ, ne te។ Nena tene, nehi nebhi tehi tebhi។

132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi+massa ca

១៣២. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca (អាទេស ត-អក្សរ នៃ ត-សព្ទ និង ឥម-សព្ទ ជា ជ)

‘‘Ṭa sa+smā+smiṃ+naṃsmi+massa cā’’ti vuttepi tesaṃ vibhattīnaṃ ādesesu ssāyādīsu paresu ‘‘tadādesā tadiva [Pg.76] bhavantī’’ti ñāyā ṭādese siddhepi yādiādesantare pare nivattanatthaṃ ssādīnaṃ gahaṇaṃ.

ទោះបីជាលោកពោលថា “Ṭa sa smā smiṃ naṃ smi massa ca” ក៏ដោយ ក៏ក្នុងកាលដែលមានការអាទេសវិភត្តិទាំងនោះជា ssāya ជាដើមនៅខាងក្រោយ ការសម្រេចនូវការអាទេសជា ជ (ṭa) ក៏សម្រេចបានតាមន័យថា “ការអាទេសទាំងនោះ រមែងមានសភាពដូចជាវិភត្តិដើម” ប៉ុន្តែការដាក់ ssā ជាដើម គឺដើម្បីការពារការអាទេសដទៃទៀតមាន យ-អាទេស ជាដើម។

Sādīsvi+massa tasaddatakārassa ca ṭo vā hoti. Pubbassaralopo. Eva+muparipi. Assa nassa tassa, nesaṃ nesānaṃ tesaṃ tesānaṃ. Amhā asmā namhā nasmā tamhā tasmā. Amhi asmiṃ namhi nasmiṃ tamhi tasmiṃ, nesu tesu.

ក្នុងកាលដែលមាន ស-វិភត្តិ ជាដើមនៅខាងក្រោយ ឱ្យអាទេស ឥម-សព្ទ និង ត-អក្សរ នៃ ត-សព្ទ ជា ជ (ṭa) ខ្លះ។ លុបស្រៈខាងដើម។ ខាងមុខក៏ដូចគ្នាដែរ។ Assa nassa tassa, nesaṃ nesānaṃ tesaṃ tesānaṃ។ Amhā asmā namhā nasmā tamhā tasmā។ Amhi asmiṃ namhi nasmiṃ tamhi tasmiṃ, nesu tesu។

Itthiyaṃ sā, nā nāyo tā tāyo. Naṃ taṃ, nā nāyo tā tāyo. Nāmhi –

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា sā, nā nāyo tā tāyo។ Naṃ taṃ, nā nāyo tā tāyo។ ក្នុងនាវិភត្តិ -

46. Ssā vā te+ti+mā+mūhi

៤៦. Ssā vā te ti mā mūhi (អាទេស ស-វិភត្តិ ជា ស្សា ខ្លះ ក្រោយពី ត, ឥតិ, ឥម, អមុ សព្ទ)

Ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhi ekatte nādīnaṃ ssā vā hoti. Antassarānaṃ ghapavohārena taṃsahacaritāpi saddā ‘‘kunte pavesayā’’ti ñāyā gayhantīti ‘‘ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhī’’ti vuttaṃ. Vāṭādese assā nassā nāya.

ក្នុងឯកវចនៈ វិភត្តិទាំងឡាយមាន នា ជាដើម របស់សព្ទទាំងឡាយគឺ ត ឯត ឥម អមុ ដែលមានឈ្មោះថា ឃ និង ប តែងមានរូបជា ស្សា ខ្លះ។ ព្រោះការហៅឈ្មោះថា ឃ និង ប សូម្បីសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានោះ ក៏លោកកាន់យកតាមន័យថា “កុន្តេ បវេសយ” (ចូរបញ្ចូលលំពែងទាំងឡាយទៅ) ដូច្នេះ ទើបលោកពោលថា “ឃបសញ្ញេហិ ត+ឯត+ឥម+អមូហិ”។ ក្នុងកាលដែលអាទេសជា វាតា ស្សា របស់នាង ក៏មានរូបជា នស្សា ដែរ។

53. Tāya vā

៥៣. តាយ វា (ឬ តាយ)។

Ssaṃssāssā yesu tassa vā i hoti. Tissā tassā tāya, nāhi nābhi tāhi tābhi. Sassa vā ssāmhi assā nassā tissā tassā.

ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សំ ស្សា ស្សា ស្រៈ អ របស់ ត សព្ទ តែងមានរូបជា ឥ ខ្លះ។ (ដូចជា) តិស្សា តស្សា តាយ, នាហិ នាភិ តាហិ តាភិ។ ក្នុងកាលដែលមានរូបជា ស្សា ខ្លះ ក្នុង ស្សា វិភត្តិ (ត សព្ទ មានរូបជា) អស្សា នស្សា តិស្សា តស្សា។

54. Te+ti+māto sassa ssāya

៥៤. ក្នុងវិភត្តិ ស្ស របស់សព្ទទាំងឡាយគឺ តេ តិ ឥមា តែងមានរូបជា ស្សាយ។

Tā+etā+imāto sassa ssāyo hoti vā. Assāya nassāya tissāya tassāya, ‘‘ghapate’’ccādinā yādese [Pg.77] nāya tāya. Naṃvacanassa sa+mādese takārassa ca vā ṭādese āsaṃ nāsaṃ nāsānaṃ tāsaṃ tāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ assā nassaṃ nassā nāyaṃ nāya tissaṃ tissā tassaṃ tassā tāyaṃ tāya, nāsu tāsu.

ពី តា ឯតា និងឥមា សព្វនាមទាំងនេះ ព្រោះ ស-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេសជា ស្សាយ ខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) assāya, nassāya, tissāya, tassāya, កាលបើមានអាទេសជា យ ដោយសូត្រជាដើមថា “ghapate” សម្រេចរូបជា nāya, tāya។ ព្រោះ ណំ-វចនៈ កាលបើមានអាទេសជា ស និងការអាទេស ត-អក្សរ ជា ត ខ្លះ សម្រេចរូបជា āsaṃ, nāsaṃ, nāsānaṃ, tāsaṃ, tāsānaṃ។ ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា assaṃ, assā, nassaṃ, nassā, nāyaṃ, nāya, tissaṃ, tissā, tassaṃ, tassā, tāyaṃ, tāya, nāsu, tāsu។

Napuṃsake naṃ taṃ, nāni tāni. Naṃ taṃ, ne nāni te tāni. Sesaṃ pumeva.

ក្នុងណបុំសកលិង្គ (សម្រេចរូបជា) naṃ, taṃ, nāni, tāni។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) naṃ, taṃ, ne, nāni, te, tāni។ ផ្នែកដែលសេសសល់ ដូចជាបុល្លិង្គដែរ។

‘‘Yaṃtaṃsaddā niccasambandhā’’ti ñāyā yaṃsaddena aniyamitatthaṃ taṃsaddo niyameti.

តាមន័យថា «យសព្ទ និងតសព្ទ តែងមានការទាក់ទងគ្នាជានិច្ច» តសព្ទ តែងកំណត់នូវសេចក្តីដែលមិនទាន់កំណត់ដោយយសព្ទ។

Pasiddhe anubhūtatthe, pakkantavisaye tathā;

Yaṃsadda+manapekkheva, taṃsaddo yujjate sadāti –

ព្រោះមានពោលទុកថា «តសព្ទ តែងប្រកប (ប្រើប្រាស់) ជានិច្ច ដោយមិនបាច់រំពឹងដល់យសព្ទឡើយ ក្នុងសេចក្តីដែលល្បីល្បាញ ក្នុងសេចក្តីដែលធ្លាប់បានទទួលដឹង និងក្នុងវិស័យដែលកន្លងទៅហើយ យ៉ាងនោះដែរ»—

Vuttattā ettheva taṃsaddo yaṃsaddaṃ nāpekkhati. Yathākkamaṃ tatri+da+mudāharaṇaṃ –

ព្រោះហេតុដែលបានពោលមកនេះ ក្នុងទីនេះ តសព្ទ មិនរំពឹងដល់យសព្ទឡើយ។ ឧទាហរណ៍ក្នុងទីនោះ តាមលំដាប់ ដូចតទៅនេះ៖

(.) ‘‘Namo tassā’’ti ca, (.) ‘‘aggimpa+kkhinā…pe… ñātakārī hi so jino’’ti ca, (..) Purimagāthāya vuttamunisadda+mapekkhitvā ‘‘savāsane kilese so’’ti ca.

(.) ដូចជាពាក្យថា “Namo tassa” ផង, ដូចជាពាក្យថា “aggimpakkhinā…ល… ñātakārī hi so jino” ផង, និងដូចជាពាក្យថា “savāsane kilese so” ផង ដោយរំពឹងដល់មុនិសព្ទដែលពោលទុកក្នុងគាថាមុន។

Eso, ete. Esā, etā etāyo, etaṃ, etāni iccādi ṭa+nādesābhāvova viseso.

(សម្រេចរូបជា) eso, ete, esā, etā, etāyo, etaṃ, etāni ជាដើម សេចក្តីប្លែកគ្នា គឺការមិនមានអាទេសជា ត និង ណ តែប៉ុណ្ណោះ។

Ima si,

ឥម សព្ទ និង សិ-វិភត្តិ,

127. Simha+napuṃsakassā+yaṃ

១២៧. ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ ជា អយំ។

Imasaddassa anapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi. Ayaṃ, ime. Imaṃ, ime.

ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ ជា អយំ។ (សម្រេចរូបជា) ayaṃ, ime។ imaṃ, ime។

126. Nāmha+ni+mi

១២៦. ព្រោះ ណា-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា អន និង ឥមិ។

Imasaddassa [Pg.78] anitthiyaṃ nāmhi ana+imiiccādesā honti. ‘‘Ate+nā’’ti ene anena iminā. Himhi –

ព្រោះ ណា-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា អន និង ឥមិ ទាំងឡាយ។ ដោយសូត្រថា “Atenā” ឱ្យមានអាទេសជា ឯន (សម្រេចរូបជា) anena, iminā។ ព្រោះ ហិ-វិភត្តិ—

125. Imassā+nitthiyaṃ ṭe

១២៥. ព្រោះ ហិ, ណំ, សុ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា ដេ ខ្លះ។

Imassā+nitthiyaṃ ṭe hoti vā su+naṃ+hisu. ‘‘Nāmaggahaṇe liṅgavisiṭṭhassāpi gahaṇaṃ’’ti ñāyā ‘anitthiyaṃ’ti itthiliṅganisedhā imassāti nāmaggahaṇavisaye liṅgavisesitassa imasaddassāpi gahaṇaṃ. Tassa phalaṃ ‘‘tatassa no sabbāsu’’ tyādo liṅgattaye kāriyasiddhi. Ehi ebhi imehi imebhi. ‘‘Ṭa sasmāsmi’’miccādinā sabbassi+massa vā ṭādese assa imassa, vā ṭe esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ. Amhā asmā imamhā imasmā. Amhi asmiṃ imamhi imasmiṃ, esu imesu.

ព្រោះ សុ, ណំ, ហិ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា ដេ ខ្លះ។ តាមន័យថា «កាលបើមានការកាន់យកនូវនាម សូម្បីនាមដែលប្លែកដោយលិង្គ ក៏ត្រូវកាន់យកដែរ» ព្រោះការហាមឃាត់ឥត្ថីលិង្គដោយពាក្យថា ‘anitthiyaṃ’ ក្នុងវិស័យនៃការកាន់យកនូវនាមថា ‘imassa’ នេះ សូម្បីតែ ឥម សព្ទ ដែលប្លែកដោយលិង្គ ក៏ត្រូវកាន់យកដែរ។ ផលនៃសេចក្តីនោះ គឺការសម្រេចកិច្ចក្នុងលិង្គទាំងបី ក្នុងសូត្រជាដើមថា “tatassa no sabbāsu”។ (សម្រេចរូបជា) ehi, ebhi, imehi, imebhi។ ដោយសូត្រជាដើមថា “Ṭa sasmāsmi” កាលបើមានអាទេស ឥម សព្ទ ទាំងអស់ ជា ត ខ្លះ សម្រេចរូបជា assa, imassa, កាលបើមានអាទេសជា ដេ ខ្លះ សម្រេចរូបជា esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ។ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) amhā, asmā, imamhā, imasmā។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) amhi, asmiṃ, imamhi, imasmiṃ, esu, imesu។

Itthiyaṃ ayaṃ, imā imāyo. Imaṃ, imā imāyo. Nā ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti ssā vā, vā ṭādese ‘‘ssa’’ miccādinā iādese ca kate assā imissā imāya, imāhi imābhi. Assā imissā assāya imissāya imāya. Naṃvacanassa sa+mādese imassa ca vā ṭādese assa ‘‘sunaṃhi sū’’ti dīghe ca kate āsaṃ, aññatra imāsaṃ imāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ imissaṃ assā imissā imāyaṃ imāya, imāsu.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ (សម្រេចរូបជា) ayaṃ, imā, imāyo។ imaṃ, imā, imāyo។ ព្រោះ ណា-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេសជា ស្សា ខ្លះ ដោយសូត្រថា “ssā vā teti-māmūhi” កាលបើមានអាទេសជា ត ខ្លះ និងការអាទេសជា ឥ ដោយសូត្រជាដើមថា “ssa” សម្រេចរូបជា assā, imissā, imāya, imāhi, imābhi។ (ក្នុងចតុត្ថីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) assā, imissā, assāya, imissāya, imāya។ ព្រោះ ណំ-វចនៈ កាលបើមានអាទេសជា ស និងការអាទេស ឥម សព្ទ ជា ត ខ្លះ និងធ្វើទីឃៈដោយសូត្រថា “sunaṃhi sū” សម្រេចរូបជា āsaṃ, ក្នុងទីដទៃពីនេះ សម្រេចរូបជា imāsaṃ, imāsānaṃ។ ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា assaṃ, imissaṃ, assā, imissā, imāyaṃ, imāya, imāsu។

Napuṃsake –

ក្នុងណបុំសកលិង្គ—

201. Imassi+daṃ vā

២០១. ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ជា ឥទំ ខ្លះ។

Aṃsisu [Pg.79] saha tehi imassi+daṃ hoti vā napuṃsake. Idaṃ imaṃ, ime imāni. Idaṃ imaṃ, ime imāni. Anena iminā iccādi pulliṅgasamaṃ.

ព្រោះ អំ និង សិ-វិភត្តិ រួមជាមួយវិភត្តិទាំងនោះ ឱ្យមានអាទេស ឥម សព្ទ ជា ឥទំ ខ្លះ ក្នុងណបុំសកលិង្គ។ (សម្រេចរូបជា) aduṃ, (កាលបើមានការលុប សិ-វិភត្តិ) amuṃ។ កាលបើមានអាទេសជា និ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “Jhalā vā” សម្រេចរូបជា amūni, amū។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) aduṃ, amuṃ, amūni, amū។ ចាប់ពី amunā ជាដើម គឺស្មើនឹងបុល្លិង្គ។

197. Ime+tāna+menā+nvādese dutiyāyaṃ

១៩៧. ព្រោះ ទុតិយាវិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ឥម និង ឯត សព្ទ ទាំងឡាយ ជា ឯន ក្នុងអន្វាទេស។

Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāya+menādeso hoti. Imaṃ bhikkhuṃ vinaya+majjhāpaya, atho enaṃ dhamma+majjhāpaya. Ime bhikkhū vinaya+majjhāpaya, atho ene dhamma+majjhāpaya. Eva+metassa ca yojanīyaṃ.

ក្នុងវិស័យនៃការនិយាយសំដៅទៅលើពាក្យដែលបានពោលរួចហើយ ឱ្យមានអាទេស ឥម និង ឯត សព្ទ ទាំងឡាយ ជា ឯន ព្រោះទុតិយាវិភត្តិ។ (ឧទាហរណ៍៖) “Imaṃ bhikkhuṃ vinayaṃ ajjhāpaya, atho enaṃ dhammaṃ ajjhāpaya” (ចូរញ៉ាំងភិក្ខុនេះឱ្យរៀនវិន័យ ហើយចូរញ៉ាំងភិក្ខុនោះឱ្យរៀនធម៌)។ “Ime bhikkhū vinayaṃ ajjhāpaya, atho ene dhammaṃ ajjhāpaya” (ចូរញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយនេះឱ្យរៀនវិន័យ ហើយចូរញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយនោះឱ្យរៀនធម៌)។ សូម្បីតែ ឯត សព្ទ ក៏ត្រូវប្រកបយ៉ាងនេះដែរ។

Amu si,

អមុ សព្ទ និង សិ-វិភត្តិ,

129. Massā+mussa

១២៩. ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ម-អក្សរ នៃ អមុ សព្ទ ដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ ជា ស។

Anapuṃsakassā+mussa makārassa so hoti simhi. Asu, yo –

ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស ម-អក្សរ នៃ អមុ សព្ទ ដ៏ជាអណបុំសកលិង្គ ជា ស។ (សម្រេចរូបជា) asu។ ព្រោះ យោ-វិភត្តិ—

86. Lopo+musmā

៨៦. ឱ្យមានការលុប (យោ-វិភត្តិ) ពី អមុ សព្ទ។

Niyamasutta+midaṃ, amusaddato yonaṃ lopo hoti niccaṃ pulliṅge. Dīghe amū. Jhalato yonaṃ ‘‘lopo’’ti lope siddhepi vo+pavādo+ya+mārambho.

នេះជាសូត្រកំណត់ (និយមសូត្រ) ការលុប យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ ពី អមុ សព្ទ តែងមានជានិច្ច ក្នុងបុល្លិង្គ។ កាលបើធ្វើទីឃៈហើយ សម្រេចរូបជា amū។ សូម្បីតែការលុបសម្រេចហើយដោយសូត្រថា “lopo” ព្រោះ ឈ និង ឡ ក៏ដោយ ក៏ការចាប់ផ្តើម (សូត្រនេះ) ឡើង ដើម្បីជាអបវាទ (ការលើកលែង) ខ្លះ។

Ārambho vacanampatti, lakkhaṇaṃ yogalakkhaṇaṃ;

Vākyaṃ satthañca iccādi, suttāna+mabhidhāyakā.

ពាក្យថា ārambha, vacanampatti, lakkhaṇa, yogalakkhaṇa, vākya, sattha ជាដើម ទាំងនេះ គឺជាពាក្យសំដៅដល់ សូត្រ។

Amuṃ, amū. Amunā, amūhi amūbhi.

(សម្រេចរូបជា) amuṃ, amū។ amunā, amūhi, amūbhi។

87. Na no sassa

៨៧. ព្រោះ ស-វិភត្តិ ខាងចុង អមុ សព្ទ មិនមានអាទេសជា នោ ឡើយ។

Amusmā [Pg.80] sassa no na hoti. Amussa, amūsaṃ amūsānaṃ. ‘‘Nāsmāssā’’ti lato smāssa nā, amunā amumhā amusmā. Amumhi amusmiṃ, amūsu.

ព្រោះ ស-វិភត្តិ ខាងចុង អមុ សព្ទ មិនមានអាទេសជា នោ ឡើយ។ (សម្រេចរូបជា) amussa, amūsaṃ, amūsānaṃ។ ដោយសូត្រថា “Nāsmāssā” ឱ្យមានអាទេស ស្មា-វិភត្តិ ខាងចុង ល-អក្សរ ជា ណា (សម្រេចរូបជា) amunā, amumhā, amusmā។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) amumhi, amusmiṃ, amūsu។

Itthiyaṃ asu, amū amuyo. Amuṃ, amū amuyo. Nā, ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti nādyekavacanānaṃ ssā vā, amussā amuyā, amūhi amūbhi. Amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ. Sattamiyaṃ amussaṃ amussā amuyaṃ amuyā, amūsu.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ (សម្រេចរូបជា) asu, amū, amuyo។ amuṃ, amū, amuyo។ ព្រោះ ណា-វិភត្តិ ជាដើម ឱ្យមានអាទេស ឯកវចនៈទាំងឡាយ មាន ណា-វិភត្តិ ជាដើម ជា ស្សា ខ្លះ ដោយសូត្រថា “ssā vā teti-māmūhi” សម្រេចរូបជា amussā, amuyā, amūhi, amūbhi។ (ក្នុងចតុត្ថីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ។ ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា amussaṃ, amussā, amuyaṃ, amuyā, amūsu។

Napuṃsake –

ក្នុងណបុំសកលិង្គ—

202. Amussā+duṃ

២០២. ឱ្យមានអាទេស អមុ សព្ទ ជា អទុំ ខ្លះ។

Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake. Aduṃ, silopo, amuṃ. ‘‘Jhalā vā’’ti vāniādese amūni amū. Aduṃ amuṃ, amūni amū. Amunā iccādi pulliṅgasamaṃ.

ព្រោះ អំ និង សិ-វិភត្តិ រួមជាមួយវិភត្តិទាំងនោះ ឱ្យមានអាទេស អមុ សព្ទ ជា អទុំ ខ្លះ ក្នុងណបុំសកលិង្គ។ (សម្រេចរូបជា) aduṃ, (កាលបើមានការលុប សិ-វិភត្តិ) amuṃ។ កាលបើមានអាទេសជា និ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “Jhalā vā” សម្រេចរូបជា amūni, amū។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) aduṃ, amuṃ, amūni, amū។ ចាប់ពី amunā ជាដើម គឺស្មើនឹងបុល្លិង្គ។

‘‘Sakatte’’ti kapaccaye –

កាលបើមាន ក-បច្ច័យ ក្នុងសកត្ថ (សេចក្តីរបស់ខ្លួន)—

130. Ke vā

១៣០. ព្រោះ ក-បច្ច័យ ឱ្យមានអាទេស ម-អក្សរ ជា ស ខ្លះ។

Amu eva amukoti sakatthe kapaccaye taddhitavuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti silope ca kate ‘‘nimittābhāve nemittikassābhāvo’’ti ñāyā nimittabhūtassa sissā+bhāve nemittikassa ‘‘massā+mussā’’ti kattabbassa sakārassa nivuttīti ‘ke vā’ti vikappena massa sakārattha+ mida+māraddhaṃ[Pg.81]. Amussa massa ke sa hoti vā. Asuko amukā, asukā amukā. Asukaṃ amukaṃ iccādi.

ពាក្យថា amu នោះឯង សម្រេចជា amuko ព្រោះមាន ក-បច្ច័យ ក្នុងសកត្ថ ដោយភាពជាតទ្ធិតវុត្តិ។ កាលបើមានការលុប សិ-វិភត្តិ ដោយសូត្រថា “ekatthatāyaṃ” តាមន័យថា «កាលបើមិនមាននិមិត្ត ផលដែលកើតអំពីនិមិត្តក៏មិនមានដែរ» កាលបើមិនមាន សិ-វិភត្តិ ដែលជានិមិត្ត ការមិនកើតឡើងនៃ ស-ការ ដែលត្រូវធ្វើដោយសូត្រថា “massāmussa” ដែលជាផលកើតអំពីនិមិត្តនោះ ដូច្នេះ សូត្រនេះថា ‘ke vā’ នេះ ត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើង ដើម្បីឱ្យមានអាទេស ម-អក្សរ ជា ស ខ្លះ ដោយវិធីវិកប្ប។ ព្រោះ ក-បច្ច័យ ឱ្យមានអាទេស ម-អក្សរ នៃ អមុ សព្ទ ជា ស ខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) asuko, amuko, asukā, amukā, asukaṃ, amukaṃ ជាដើម។

Kiṃ si.

កិំ សព្ទ និង សិ-វិភត្តិ។

198. Kissa ko sabbāsu

១៩៨. ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ជា ក ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។

Sabbāsu vibhattīsu kissa ko hoti. Sisso, ko, ke. Kaṃ, ke. Kena, kehi kebhi.

ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ជា ក។ កាលបើលុប សិ-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា ko, ke។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kaṃ, ke។ (ក្នុងតតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kena, kehi, kebhi។

199. Ki sasmiṃsu vā nitthiyaṃ

១៩៩. ព្រោះ ស និង ស្មិំ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា កិ ខ្លះ។

Anitthiyaṃ kissa ki vā hoti sasmiṃsu. Kissa kassa, kesaṃ kesānaṃ. Kamhā kasmā. Kimhi kismiṃ kamhi kasmiṃ, kesu.

ព្រោះ ស និង ស្មិំ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ដ៏ជាអនិតថីលិង្គ ជា កិ ខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) kissa, kassa, kesaṃ, kesānaṃ។ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kamhā, kasmā។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kimhi, kismiṃ, kamhi, kasmiṃ, kesu។

Itthiyaṃ vibhattīsu paresu kādese kate akārantattā majjhe āpaccayakaraṇa+maviruddhanti ā, kā, kāyo. Kaṃ, kā kāyo iccādi sabbāva.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ កាលបើវិភត្តិទាំងឡាយនៅខាងចុង មានអាទេសជា ក រួចហើយ ព្រោះភាពជាអការន្ត ការធ្វើ អា-បច្ច័យ ក្នុងកណ្តាល មិនផ្ទុយគ្នាឡើយ ដូច្នេះ (សម្រេចរូបជា) kā, kāyo។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kaṃ, kā, kāyo ជាដើម ទាំងអស់។

Napuṃsake –

ក្នុងណបុំសកលិង្គ—

200. Ki+maṃsisu saha napuṃsake

២០០. ព្រោះ អំ និង សិ-វិភត្តិ រួមជាមួយវិភត្តិទាំងនោះ ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ជា កិំ ក្នុងណបុំសកលិង្គ។

Aṃsisu saha tehi kiṃ saddassa kiṃhoti napuṃsake. Kādesassa sāmaññattā ‘‘visesavihitā vidhayo sāmaññavidhayo nisedhentī’’ti ñāyā kiṃādesena kādesanivutti. Kiṃ, kāni. Kiṃ, ke kāni. Kene+ccādi pubbeva.

ព្រោះ អំ និង សិ-វិភត្តិ រួមជាមួយវិភត្តិទាំងនោះ ឱ្យមានអាទេស កិំ សព្ទ ជា កិំ ក្នុងណបុំសកលិង្គ។ ព្រោះការអាទេសជា ក មានសភាពទូទៅ តាមន័យថា «វិធីដែលបញ្ញត្តិទុកដោយឡែក តែងហាមឃាត់នូវវិធីទូទៅ» ការមិនមានអាទេសជា ក ព្រោះការអាទេសជា កិំ នេះ។ (សម្រេចរូបជា) kiṃ, kāni។ (ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ សម្រេចរូបជា) kiṃ, ke, kāni។ ចាប់ពី kena ជាដើម គឺដូចមុនរួចហើយ។

Ekasaddo [Pg.82] saṃkhyā+tulya+ñña+sahāyavacano. Yadā saṃkhyāvacano, tadā ekavacananto, atra ekasaddo saṃkhyeyyavāpī. Aññatra tulyādīsu bahuvacanantopi. Eko, eke. Ekā, ekā ekāyo. Ekaṃ, ekāni+ccādi sabbasamaṃ tiliṅge.

ឯកសព្ទ តែងពោលនូវសេចក្តីថា សង្ខ្យា (ចំនួន), ស្មើគ្នា (តុល្យ), ដទៃ (អញ្ញ) និង គូកន (សហាយ)។ កាលណាពោលនូវសេចក្តីថា សង្ខ្យា កាលនោះ តែងមានឯកវចនៈជាទីបំផុត ក្នុងទីនេះ ឯកសព្ទ សូម្បីតែពោលនូវសង្ខេយ្យៈ ក៏ដោយ។ ក្នុងទីដទៃ មានសេចក្តីថា ស្មើគ្នា ជាដើម តែងមានពហុវចនៈជាទីបំផុតផង។ (សម្រេចរូបជា) eko, eke, ekā, ekā, ekāyo, ekaṃ, ekāni ជាដើម ស្មើនឹងសព្វនាមទាំងអស់ ក្នុងលិង្គទាំងបី។

Tulye eko vilāso dvinnaṃ kumārānaṃ, eke vaṇṇasaddā dvinnaṃ kumārānaṃ. Aññatthe eko ācariyo eva+māha, eke ācariyā eva+māhaṃsu. Asahāyate ekova araññaṃ pavisitvā.

ក្នុងសេចក្តីថា ស្មើគ្នា (ដូចជា៖) “eko vilāso dvinnaṃ kumārānaṃ” (លំនាំស្មើគ្នានៃកុមារទាំងពីរ), “eke vaṇṇasaddā dvinnaṃ kumārānaṃ” (សូរសព្ទនៃពណ៌ស្មើគ្នានៃកុមារទាំងពីរ)។ ក្នុងសេចក្តីថា ដទៃ (ដូចជា៖) “eko ācariyo evamāha” (អាចារ្យម្នាក់ទៀតពោលយ៉ាងនេះ), “eke ācariyā evamāhaṃsu” (អាចារ្យដទៃទៀតទាំងឡាយពោលយ៉ាងនេះ)។ ក្នុងសេចក្តីថា គ្មានគូកន (ដូចជា៖) “ekova araññaṃ pavisitvā” (ចូលទៅកាន់ព្រៃតែម្នាក់ឯងប៉ុណ្ណោះ)។

Eko, eke. Ekā, ekā ekāyo. Ekaṃ ekāni+ccādi sabbasamaṃ tiliṅge. Ssā+ssaṃsu pana ‘‘ssa’’mādinā i, ekissā ekāya, ekissaṃ ekāyaṃ ekāya.

(សម្រេចរូបជា) eko, eke, ekā, ekā, ekāyo, ekaṃ, ekāni ជាដើម ស្មើនឹងសព្វនាមទាំងអស់ ក្នុងលិង្គទាំងបី។ ចំណែកឯក្នុង ស្សា និង ស្សំ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឱ្យមានអាទេសជា ឥ ដោយសូត្រជាដើមថា “ssa” សម្រេចរូបជា ekissā, ekāya, ekissaṃ, ekāyaṃ, ekāya។

Idha attaparagāravavasena ekassāpi ‘‘amhākaṃ rañño’’tipi ‘‘eke ācariyā’’tipi bahuvacanassa lokena icchitattā bahulavidhānā bahuvacaneneva sijjhati.

ក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃការគោរពខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃ សូម្បីតែបុគ្គលម្នាក់ ក៏លោកប្រាថ្នានូវពហុវចនៈ ដូចជាពាក្យថា “amhākaṃ rañño” ខ្លះ ឬ “eke ācariyā” ខ្លះ ព្រោះហេតុនោះ ដោយវិធីពហុលៈ ការសម្រេចរូប សម្រេចដោយពហុវចនៈនោះឯង។

Tumha+amhasaddā aliṅgā, tathā ubha+kati+dvisaddā, pañcādayo aṭṭhārasantā ca. Tumha si, amha si.

តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ មិនមានលិង្គ យ៉ាងនោះដែរ សូម្បីតែ ឧភ, កតិ, ទ្វិ សព្ទ និងសព្ទទាំងឡាយមាន បញ្ច ជាដើម រហូតដល់ អដ្ឋារស ជាទីបំផុត ក៏មិនមានលិង្គដែរ។ តុម្ហ សព្ទ និង សិ-វិភត្តិ, អម្ហ សព្ទ និង សិ-វិភត្តិ។

212. Tumhassa tuvaṃtva+mamhi ca

២១២. ព្រោះ អំ និង សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា តុវំ និង ត្វំ ខ្លះ។

Amhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃ+tvaṃ honti. Tuvaṃ tvaṃ.

ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា តុវំ និង ត្វំ។ (សម្រេចរូបជា) tuvaṃ, tvaṃ។

211. Simha+haṃ

២១១. ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា អហំ។

Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti. Ahaṃ, yevasve+ṭa, tu mhe.

ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា អហំ។ (សម្រេចរូបជា) ahaṃ។ ព្រោះ យោ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា តុម្ហេ។

2,209. Maya+masmā+mhassa

២,២០៩. ព្រោះ យោ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឱ្យមានអាទេស អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា មយ និង មស្មា ខ្លះ តាមលំដាប់។

Yosva+mhassa [Pg.83] savibhattissa maya+masmā vā honti yathākkamaṃ. Mayaṃ amhe.

ព្រោះ យោ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឱ្យមានអាទេស អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា មយ និង មស្មា ខ្លះ តាមលំដាប់។ (សម្រេចរូបជា) mayaṃ, amhe។

227. Aṃmhi taṃ+maṃ+tavaṃ+mamaṃ

២២៧. ព្រោះ អំ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា តំ, មំ, តវំ, មមំ តាមលំដាប់។

Aṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ+maṃ+tavaṃ+mamaṃ honti yathākkamaṃ. Taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ.

ព្រោះ អំ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ ជា តំ, មំ, តវំ, មមំ តាមលំដាប់។ (សម្រេចរូបជា) taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ។

231. Dutiyā yomhi vā

២៣១. ព្រោះ ទុតិយា យោ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ នីមួយៗ ជា ងំ និង ងាកំ ខ្លះ។

Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃ+ṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ tumhākaṃ tumhe, amhaṃ amhākaṃ amhe.

ព្រោះ ទុតិយា យោ-វិភត្តិ ឱ្យមានអាទេស តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ រួមជាមួយវិភត្តិ នីមួយៗ ជា ងំ និង ងាកំ ខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, amhe។

228. Nāsmāsu tayā+mayā

២២៨. «នាស្មាសុ តយា+មយា» (ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន នា និងស្មា ជាដើម អាទេសជា តយា និងមយា ទាំងឡាយ)។

Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā+mayā honti yathākkamaṃ. ‘‘Nāsmāsū’’ti bahuvacanesupi vibhattikkama+manapekkhitvā saddakkamena paccekaṃ dve dve honti.

«នាស្មាសុ» នេះ (មានសេចក្តីថា) កាលបើវិភត្តិទាំងឡាយមាន នា និងស្មា ជាដើម (នៅពីក្រោយ) អាទេសទាំងឡាយគឺ តយា និងមយា តែងមានជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់។ ក្នុងពាក្យថា «នាស្មាសុ» នេះ ទោះបីជាពហុវចនៈក៏ដោយ ក៏មិនត្រូវគិតដល់លំដាប់វិភត្តិឡើយ តែត្រូវគិតតាមលំដាប់សព្ទវិញ ដោយសព្ទនីមួយៗ តែងមានអាទេសពីរៗ។

213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa

២១៣. «តយាតយីនំ ត្វ វា តស្ស» (តការៈ របស់តុម្ហសព្ទ ដែលមាន តយា និងតយី ជាខាងចុង តែងជា ត្វ ខ្លះ)។

Tumhassa tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā. Tvayā tayā, mayā. Tumhehi tumhebhi, amhehi amhebhi.

តការៈ របស់តុម្ហសព្ទ ដែលមាន តយា និងតយី ជាខាងចុង តែងជា ត្វ ខ្លះ។ (រូបជា) ត្វយា, តយា, មយា។ (ក្នុងពហុវចនៈជា) តុម្ហេហិ, តុម្ហេភិ, អម្ហេហិ, អម្ហេភិ។

229. Tava+mama+tuyhaṃ+mayhaṃ se

២២៩. «តវ+មម+តុយ្ហំ+មយ្ហំ សេ» (ក្នុងព្រោះ សវិភត្តិ អាទេសជា តវ, មម, តុយ្ហំ, មយ្ហំ ទាំងឡាយ)។

Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ete ādesā honti yathākkamaṃ. Tava tuyhaṃ, mama mayhaṃ.

ក្នុងព្រោះ សវិភត្តិ អាទេសទាំងឡាយនេះ តែងមានជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់។ (រូបជា) តវ, តុយ្ហំ, មម, មយ្ហំ។

211. Naṃsesva+smākaṃ+mamaṃ.

២១១. «ណំសេស្វ+ស្មាកំ+មមំ» (ក្នុងព្រោះ ណំ និងស វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា អស្មាកំ និងមមំ ទាំងឡាយ)។

Naṃsesva+mhassa [Pg.84] savibhattissa asmākaṃ+mamaṃ honti yathākkamaṃ. Mamaṃ.

ក្នុងព្រោះ ណំ និងស វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសទាំងឡាយគឺ អស្មាកំ និងមមំ តែងមានជំនួសអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់។ (រូបជា) មមំ។

230. Ṅaṃ+ṅākaṃ naṃmhi

២៣០. «ងំ+ងាកំ ណំម្ហិ» (ក្នុងព្រោះ ណំវិភត្តិ អាទេសជា ងំ និងងាកំ ទាំងឡាយ)។

Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savitattīnaṃ ṅaṃ+ṅākaṃ honti paccekaṃ. Tumhaṃ tumhākaṃ amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ. Kaccāyane ekavacanassa aṃvidhānatthaṃ sutta+māraddhaṃ, ettha pana attagāravavasena aṃmhi tumhaṃ amhaṃbhi sijjhanti bahulādhikārā.

ក្នុងព្រោះ ណំវិភត្តិ អាទេសទាំងឡាយគឺ ងំ និងងាកំ តែងមានជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ដោយឡែកៗពីគ្នា។ (រូបជា) តុម្ហំ, តុម្ហាកំ, អម្ហំ, អម្ហាកំ, អស្មាកំ។ ក្នុងកច្ចាយនវ្យាករណ៍ សូត្រនេះត្រូវបានផ្តើមឡើងដើម្បីបញ្ញត្តិ អំវិភត្តិ ឯកវចនៈ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃការគោរពខ្លួនឯង (អត្តគារវៈ) ក្នុងព្រោះ អំវិភត្តិ រូបថា តុម្ហំ និងអម្ហំ តែងសម្រេចបាន ដោយអំណាចពាក្យថា ពហុលំ (ពហុលាធិការ)។

214. Smāmhi tvamhā

២១៤. «ស្មាម្ហិ ត្វម្ហា» (ក្នុងព្រោះ ស្មាវិភត្តិ អាទេសជា ត្វម្ហា ខ្លះ)។

Smāmhi tumhassa savitattissa tvamhā hoti vā. Tvamhā tvayā tayā, mayā.

ក្នុងព្រោះ ស្មាវិភត្តិ អាទេសជា ត្វម្ហា តែងមានជំនួសតុម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ខ្លះ។ (រូបជា) ត្វម្ហា, ត្វយា, តយា, មយា។

226. Smimhi tumhamhānaṃ tayi+mayi

២២៦. «ស្មិម្ហិ តុម្ហម្ហានំ តយិ+មយិ» (ក្នុងព្រោះ ស្មិវិភត្តិ អាទេសរបស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទទាំងឡាយ ជា តយិ និងមយិ)។

Smimhi tumhaamhasaddānaṃsavibhattīnaṃ tayi+mayi hoti yathākkamaṃ. Tvayi tayi, mayi. Tumhesu.

ក្នុងព្រោះ ស្មិវិភត្តិ អាទេសទាំងឡាយគឺ តយិ និងមយិ តែងមានជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់។ (រូបជា) ត្វយិ, តយិ, មយិ។ (ក្នុងពហុវចនៈជា) តុម្ហេសុ។

203. Sumhā+mhassā+smā

២០៣. «សុម្ហា+ម្ហស្សា+ស្មា» (ក្នុងព្រោះ សុវិភត្តិ អាទេសរបស់អម្ហសព្ទ ជា អស្មា ខ្លះ)។

Amhassa asmā hoti vā sumhi. Asmāsu amhesu. Sabbādayo vutta+mapekkhantā vakkhamānaṃ vāti ida+mesaṃ lakkhaṇaṃ.

អាទេសជា អស្មា របស់អម្ហសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ សុវិភត្តិ។ (រូបជា) អស្មាសុ, អម្ហេសុ។ សព្វនាមសព្ទទាំងឡាយមាន សព្វសព្ទ ជាដើម កាលរំពឹងដល់សេចក្តីដែលពោលហើយ តែងមានលក្ខណៈនេះថា «វា» (ខ្លះ) ដែលនឹងពោលខាងមុខ។

232. Apādādo padate+kavākyeti

២៣២. «អបាទាទោ បទតេ+កវាក្យេ» (មិនឋិតនៅដើមបាទគាថា ឋិតនៅក្រោយបទ ក្នុងវាក្យៈតែមួយ)។

Adhikāro. Ettha pādo nāma gāthāya catutthaṃso, tasmā ‘‘tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’’ti ettha vo na hoti. Ettha padanti vutta saddo sabhāvato –

ជាអធិការសូត្រ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «បាទ» គឺចំណែកមួយភាគបួននៃគាថា ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះថា «tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ» មិនមានការអាទេសជា «vo» ឡើយ។ ក្នុងទីនេះ សព្ទដែលពោលថា «បទ» នោះ ដោយសភាវៈគឺ៖

Ākāsavāyuppabhavo [Pg.85] sarīrā,Samuccaraṃ vatta+mupeti nādo;

Ṭhānantare suppaṭihaññamāno,Vaṇṇatta+māgacchati so tu saddoti –

«សម្លេង (ណា) មានអាកាស និងខ្យល់ជាប្រភព កាលកើតឡើងពីសរីរៈ តែងដល់នូវការបញ្ចេញវាចា សម្លេងនោះ កាលប៉ះទង្គិចល្អក្នុងទីតាំងផ្សេងៗ តែងដល់នូវភាពជាអក្សរ (វណ្ណៈ) សម្លេងនោះឯង ឈ្មោះថា សព្ទ» ដូច្នេះ។

Vuttattā ekeko vaṇṇo saddo nāma, tabbaṇṇasamūho padaṃ, tappadasamūho vākyañca. Tathā hi –

ព្រោះហេតុដែលពោលមកនេះ អក្សរ (វណ្ណៈ) នីមួយៗ ឈ្មោះថា សព្ទ, ប្រជុំនៃអក្សរទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បទ, និងប្រជុំនៃបទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា វាក្យៈ។ ព្រោះថា៖

Vitatyantaṃ padaṃ tassa, ca yo vākyanti manvayaṃ;

Upacārā vaṇṇasadda-vāccaṃ taṃ na pariccaje.

«បទ គឺពាក្យដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត, និងប្រជុំនៃបទទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា វាក្យៈ នេះជាលំដាប់លំដោយ មិនគួរលះបង់នូវពាក្យដែលត្រូវហៅថា វណ្ណសព្ទ ដោយឧបចារវិធីឡើយ»។

Taṃ padañca –

ម្យ៉ាងទៀត បទនោះ៖

Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ, nāmā+khyāto+pasaggajaṃ;

Nipātajañca taññū hi, asso khalvā+bhidhāvatīti.

«បទ លោកពោលថាមាន ៤ យ៉ាង គឺកើតអំពីនាម, អំពីអាខ្យាត, អំពីឧបសគ្គ និងអំពីនិបាត ដូចអ្នកប្រាជ្ញដឹងច្បាស់ (នូវឧទាហរណ៍) ថា asso khalvā+bhidhāvati (សេះរត់ទៅពិតមែន)» ដូច្នេះ។

Taṃ vākyañca –

ម្យ៉ាងទៀត វាក្យៈនោះ៖

Ekākhyāto padaccayo, siyā vākyaṃ sakārakoti –

«ប្រជុំនៃបទដែលមានកិរិយាអាខ្យាតតែមួយ ព្រមទាំងការកៈ គប្បីជាវាក្យៈ» ដូច្នេះ៖

Vuttaṃ. Tasmā ‘‘vibhatyantaṃ padaṃ, padasamūho vākya’’nti ca vuccati.

ដែលលោកពោលទុកហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពាក្យដែលមានវិភត្តិជាទីបំផុត ឈ្មោះថា បទ, ប្រជុំនៃបទទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វាក្យៈ»។

233. Yonaṃhisva+pañcamyā vo+no

២៣៣. «យោណំហិស្វ+បញ្ចម្យា វោ+នោ» (ក្នុងព្រោះ យោ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ វៀរលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ អាទេសជា វោ និងនោ ទាំងឡាយ)។

Apañcamiyāyonaṃhisva+pādādo vattamānānaṃ padasmā paresa+mekavākye ṭhitānaṃ tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vo+no honti vā yathākkamaṃ. Gāmaṃ vo gaccheyyātha, gāmaṃ tumhe gaccheyyātha. Gāmaṃ no gaccheyyāma, gāmaṃ amhe gaccheyyāma. Pahāya vo gamissāmi, mā no vikantiṃsu. Dīyate vo, dīyate tumhaṃ. Dīyate [Pg.86] no, dīyate amhaṃ. Tuṭṭho+smi vo pakatiyā, tuṭṭho+smi tumhaṃ. Satthā no bhagavā, eso amhākaṃ satthā. Kataṃ vo, kataṃ tumhehi. Kataṃ no, kataṃ amhehi.

ក្នុងព្រោះ យោ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ វៀរលែងតែបញ្ចមីវិភត្តិ អាទេសទាំងឡាយគឺ វោ និងនោ តែងមានខ្លះ ជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ដែលមិនឋិតនៅដើមបាទគាថា ឋិតនៅក្រោយបទដទៃ ក្នុងវាក្យៈតែមួយ តាមលំដាប់។ (ឧទាហរណ៍) Gāmaṃ vo gaccheyyātha (អ្នកទាំងឡាយគប្បីទៅកាន់ស្រុក), gāmaṃ tumhe gaccheyyātha។ Gāmaṃ no gaccheyyāma (យើងទាំងឡាយគប្បីទៅកាន់ស្រុក), gāmaṃ amhe gaccheyyāma។ Pahāya vo gamissāmi (ខ្ញុំនឹងលះបង់អ្នកទាំងឡាយហើយទៅ), mā no vikantiṃsu (សូមកុំកាត់យើងទាំងឡាយឡើយ)។ Dīyate vo (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់អ្នកទាំងឡាយ), dīyate tumhaṃ។ Dīyate no (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់យើងទាំងឡាយ), dīyate amhaṃ។ Tuṭṭho+smi vo pakatiyā (ខ្ញុំត្រេកអរនឹងអ្នកទាំងឡាយដោយប្រក្រតី), tuṭṭho+smi tumhaṃ។ Satthā no bhagavā (ព្រះភគវន្ត ជាព្រះសាស្តារបស់យើងទាំងឡាយ), eso amhākaṃ satthā។ Kataṃ vo (កិច្ចការ គឺអ្នកទាំងឡាយធ្វើហើយ), kataṃ tumhehi។ Kataṃ no (កិច្ចការ គឺយើងទាំងឡាយធ្វើហើយ), kataṃ amhehi។

234. Te+me nāse

២៣៤. «តេ+មេ ណាសេ» (ក្នុងព្រោះ ណា និងស វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា តេ និងមេ ទាំងឡាយ)។

Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ dasmā paresa+mekavākye ṭhitānaṃ tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ te+me vā honti yathākkamaṃ. Kataṃ te, kataṃ tayā. Kataṃ me, kataṃ mayā. Dīyate te, dīyate tava. Dīyate me, dīyate mama. Dhanaṃ te, dhanaṃ tava. Dhanaṃ me, dhanaṃ mama.

ក្នុងព្រោះ ណាវិភត្តិ និងសវិភត្តិ អាទេសទាំងឡាយគឺ តេ និងមេ តែងមានខ្លះ ជំនួសតុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ដែលមិនឋិតនៅដើមបាទគាថា ឋិតនៅក្រោយបទដទៃ ក្នុងវាក្យៈតែមួយ តាមលំដាប់។ (ឧទាហរណ៍) Kataṃ te (កិច្ចការ គឺអ្នកធ្វើហើយ), kataṃ tayā។ Kataṃ me (កិច្ចការ គឺខ្ញុំធ្វើហើយ), kataṃ mayā។ Dīyate te (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់អ្នក), dīyate tava។ Dīyate me (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់ខ្ញុំ), dīyate mama។ Dhanaṃ te (ទ្រព្យរបស់អ្នក), dhanaṃ tava។ Dhanaṃ me (ទ្រព្យរបស់ខ្ញុំ), dhanaṃ mama។

237. Na ca+vā+hā+he+vayoge

២៣៧. «ន ច+វា+ហា+ហេ+វយោគេ» (មិនមានការអាទេស ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយ ច, វា, ហា, ហេ, វ សព្ទជាដើម)។

Cādīhi yoge tumhaamhasaddānaṃ vo+no, te+me na honti. Gacchāma tumhe ca mayañca, passati tumhe ca amhe ca, kataṃ tumhehi ca amhehi ca, dīyate tumhañca amhañca, dhanaṃ tumhañca amhañca, kataṃ tayā ca mayā ca, dīyate tava ca mama ca, dhanaṃ tava ca mama ca. Evaṃ vādiyogepi.

ក្នុងកាលដែលប្រកបដោយ ចសព្ទ ជាដើម ការអាទេសជា វោ, នោ, តេ, មេ ទាំងឡាយ របស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ មិនតែងមានឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Gacchāma tumhe ca mayañca (អ្នកទាំងឡាយ និងខ្ញុំទាំងឡាយ តែងទៅ), passati tumhe ca amhe ca (គេតែងឃើញអ្នកទាំងឡាយ និងយើងទាំងឡាយ), kataṃ tumhehi ca amhehi ca (កិច្ចការ គឺអ្នកទាំងឡាយ និងយើងទាំងឡាយធ្វើហើយ), dīyate tumhañca amhañca (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់អ្នកទាំងឡាយ និងយើងទាំងឡាយ), dhanaṃ tumhañca amhañca (ទ្រព្យរបស់អ្នកទាំងឡាយ និងយើងទាំងឡាយ), kataṃ tayā ca mayā ca (កិច្ចការ គឺអ្នក និងខ្ញុំធ្វើហើយ), dīyate tava ca mama ca (ទាន គេតែងប្រគល់ឲ្យដល់អ្នក និងខ្ញុំ), dhanaṃ tava ca mama ca (ទ្រព្យរបស់អ្នក និងខ្ញុំ)។ សូម្បីក្នុងកាលដែលប្រកបដោយ វាសព្ទ ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

235. Anvādese

២៣៥. «អន្វាទេសេ» (ក្នុងអន្វាទេសៈ គឺការនិយាយបញ្ជាក់បន្ថែម)។

Kathitānukathitavisaye tumhaamhasaddānaṃ ādesā niccaṃ honti punabbidhānā. Gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho. Anvādese atho athoti vāradvayābhāvā niccanti vuttaṃ. Athosaddo kathitasseva puna kathanato anvādesajotako.

ក្នុងវិស័យនៃការនិយាយបញ្ជាក់បន្ថែមនូវអ្វីដែលបាននិយាយរួចហើយ (កថិតានុកថិតវិស័យ) ការអាទេសទាំងឡាយរបស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ តែងមានជាដាច់ខាត (និច្ចៈ) ព្រោះជាការបញ្ញត្តិឡើងវិញ។ (ឧទាហរណ៍) Gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho (ស្រុកជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នកទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ជនបទក៏ជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នកទាំងឡាយដែរ)។ ក្នុងអន្វាទេសៈនេះ ព្រោះមិនមានពាក្យថា atho atho ពីរដង ទើបលោកពោលថា ជាដាច់ខាត (និច្ចៈ)។ អថោសព្ទ (atho) នេះ ជាគ្រឿងញ៉ាំងអន្វាទេសៈឲ្យភ្លឺច្បាស់ ព្រោះជាការនិយាយឡើងវិញនូវអ្វីដែលបាននិយាយរួចហើយ។

236. Sapubbā paṭhamantā vā

២៣៦. «សបុព្វា បឋមន្តា វា» (ឋិតនៅក្រោយបទដែលមានពាក្យដទៃនៅខាងមុខ និងមានវិភត្តិជាទីបំផុតជាបឋមវិភត្តិ តែងមានខ្លះ)។

Vijjamānapubbasmā [Pg.87] paṭhamantā paresaṃ tumhāmhānaṃ ādesā vā honti anvādese. Gāme paṭo tumhākaṃ atho nagare kambalo vo atho nagare kambalo tumhākaṃ, athoti anukathanavāradvayattā vikappo sapubbāti kiṃ, paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo. Paṭhamantāti kiṃ, paṭo nagare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo.

ក្នុងអន្វាទេសៈ ការអាទេសទាំងឡាយរបស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ដែលឋិតនៅក្រោយបទដែលមានពាក្យដទៃនៅខាងមុខ និងមានវិភត្តិជាទីបំផុតជាបឋមវិភត្តិ តែងមានខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) Gāme paṭo tumhākaṃ atho nagare kambalo vo ឬ atho nagare kambalo tumhākaṃ (សំពត់ក្នុងស្រុកជារបស់អ្នកទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ភួយក្នុងនគរក៏ជារបស់អ្នកទាំងឡាយដែរ)។ ព្រោះការនិយាយបញ្ជាក់ដោយពាក្យថា atho មានពីរលើក ទើបមានការអនុញ្ញាតឲ្យជ្រើសរើស (វិកប្បៈ)។ ពាក្យថា «សបុព្វា» (មានពាក្យដទៃនៅខាងមុខ) មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងឧទាហរណ៍ថា paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo។ ពាក្យថា «បឋមន្តា» (មានបឋមវិភត្តិជាទីបំផុត) មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងឧទាហរណ៍ថា paṭo nagare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo។

238. Dassanatthe+nālocane

២៣៨. «ទស្សនត្ថេ+នាលោចនេ» (ក្នុងអត្ថថាឃើញ វៀរលែងតែការប្រាប់ឲ្យដឹង)។

Dassanatthe ālovacanavajjite payujjamāne tumhaamhāna+mādesā na honti. Gāmo tumhe uddissa āgato, gāmo amhe uddissa āgato. Anālocaneti kiṃ, gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti.

កាលបើប្រើប្រាស់ក្នុងអត្ថថាឃើញ ដែលវៀរលែងតែការប្រាប់ឲ្យដឹង (អាឡោចនៈ) ការអាទេសទាំងឡាយរបស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ មិនតែងមានឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Gāmo tumhe uddissa āgato (ស្រុកលេចឡើងចំពោះអ្នកទាំងឡាយ), gāmo amhe uddissa āgato (ស្រុកលេចឡើងចំពោះយើងទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា «អនាលោចនេ» (វៀរលែងតែការប្រាប់ឲ្យដឹង) មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងឧទាហរណ៍ថា gāmo vo āloceti (ស្រុកប្រាប់ដល់អ្នកទាំងឡាយ), gāmo no āloceti (ស្រុកប្រាប់ដល់យើងទាំងឡាយ)។

239. Āmantaṇaṃ pubba+masantaṃva

២៣៩. «អាមន្តណំ បុព្វ+មសន្តំវ» (អាលបនៈដែលនៅខាងមុខ ដូចជាមិនមាន)។

Āmantaṇaṃ pubba+vijjamānaṃ viya hoti tumhāmhāna+mādesavisaye. Devadatta tava pariggaho. Āmantaṇanti kiṃ, kambalo te pariggaho.

អាលបនៈ (ពាក្យហៅ) ដែលឋិតនៅខាងមុខ តែងមានសភាពដូចជាមិនមាន ក្នុងវិស័យនៃការអាទេសរបស់តុម្ហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ។ (ឧទាហរណ៍) Devadatta tava pariggaho (ម្នាលទេវទត្ត! [ស្រុកនេះ] ជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នក)។ ពាក្យថា «អាមន្តណំ» (អាលបនៈ) មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាគ្រឿងប្រៀបធៀបនឹងឧទាហរណ៍ថា kambalo te pariggaho (ភួយជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នក)។

240. Na sāmaññavacana+mekatthe

២៤០. «ន សាមញ្ញវចន+មេកត្ថេ» (មិនមាន [ការដូចជាមិនមាន] ចំពោះសាមញ្ញវចនៈ ក្នុងអត្ថតែមួយ)។

Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacana+māmantaṇaṃ ekatthe asantaṃ viya na hoti māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parāmanthaṇe asatipi pubba+mupādāya ādeso.

កាលបើមានសមានាធិករណ៍នៅខាងចុង អាលបនៈដែលជាសាមញ្ញវចនៈ ក្នុងអត្ថតែមួយ មិនមានសភាពដូចជាមិនមានឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Māṇavaka jaṭilaka te pariggaho (ម្នាលមាណព! ម្នាលជដិលកៈ! [ទ្រព្យនេះ] ជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នក)។ ទោះបីជាមិនមានអាលបនៈដទៃទៀតក៏ដោយ ក៏ការអាទេសតែងមានដោយអាស្រ័យបទខាងមុខ។

241. Bahūsu vā

២៤១. «ពហូសុ វា» (ក្នុងពហុវចនៈ តែងមានខ្លះ)។

Bahūsu [Pg.88] vattamāna+māmantaṇaṃ sāmaññavacana+mekatthe asantaṃ viya vā na hoti. ‘‘Siddhe satyārambho nīyamāya vā vikappāyavā’’ti vuttattā vikappattha+midaṃ. Brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho.

អាលបនៈដែលជាសាមញ្ញវចនៈ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពហុវចនៈ ក្នុងអត្ថតែមួយ តែងមានសភាពដូចជាមិនមានខ្លះ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា «កាលបើសម្រេចហើយ ការចាប់ផ្តើមធ្វើ គឺដើម្បីកំណត់ ឬដើម្បីជាវិកប្បៈ» ហេតុនោះ សូត្រនេះទើបមានអត្ថជាវិកប្បៈ (ការជ្រើសរើស)។ (ឧទាហរណ៍) Brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho ឬ brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho (ម្នាលព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយដ៏មានគុណ! [ទ្រព្យនេះ] ជាកម្មសិទ្ធិរបស់អ្នកទាំងឡាយ)។

Ubha+katisaddā bahuvacanantā. ‘‘Ubha+gohi ṭo’’ti yonaṃ ṭo, ubho. Kathaṃ ‘‘ubhayo vasemase’’ti, ṭomhi yakārāgamo. Ubho.

ឧបភសព្ទ និងកតិសព្ទ តែងមានពហុវចនៈជាទីបំផុត។ ដោយសូត្រថា «ឧប្ភ+គោហិ ដោ» អាទេស យោវិភត្តិ ជា ដោ សម្រេចរូបជា ឧប្ភោ (Ubho)។ ចុះពាក្យថា «ubhayo vasemase» សម្រេចរូបដូចម្តេច? (ឆ្លើយថា) មានយការាគម ក្នុងព្រោះ ដោវិភត្តិ។ (រូបជា) ឧប្ភោ។

59. Suhisu+bhasso

៥៩. «សុហីសុ+ភស្សោ» (ក្នុងព្រោះ សុ និងហិ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសអក្សរចុងក្រោយរបស់ឧប្ភសព្ទ ជា ឱ)។

Ubhassa suhisvo hoti. Ubhohi ubhobhi.

អាទេសជា ឱ របស់ឧប្ភសព្ទ តែងមានក្នុងព្រោះ សុ និងហិ វិភត្តិទាំងឡាយ។ (រូបជា) ឧប្ភោហិ, ឧប្ភោភិ។

50. Ubhi+nnaṃ

៥០. «ឧប្ភិ+ន្នំ» (អាទេស អា របស់ឧប្ភសព្ទ និងណំវិភត្តិ ជា អិន្នំ)។

Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti. Ubhinnaṃ, ubhosu.

អាទេស អា របស់ឧប្ភសព្ទ និងណំវិភត្តិ តែងជា អិន្នំ។ (រូបជា) ឧប្ភិន្នំ, ឧប្ភោសុ។

168. Ṭi katimhā

១៦៨. «ដិ កតិម្ហា» (ក្នុងក្រោយកតិសព្ទ អាទេស យោវិភត្តិ ជា ដិ)។

Katimhā yonaṃ ṭi hoti. Kati, kati. Jhato yolopapasaṅge dīghanivattanatthaṃ ṭiādeso. Katīhi katībhi. ‘‘Bahukatinnaṃ’’ti nuka, katinnaṃ, katīsu.

ក្នុងក្រោយកតិសព្ទ អាទេស យោវិភត្តិ ទាំងឡាយ តែងជា ដិ។ (រូបជា) កតិ, កតិ។ កាលបើមានការលុប យោវិភត្តិ ព្រោះនៅក្រោយឥការន្ត (ឈៈ) ការអាទេសជា ដិ នេះ គឺដើម្បីការពារការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ)។ (រូបជា) កតីហិ, កតីភិ។ ដោយសូត្រថា «ពហុកតិន្នំ» មាន នុការាគម សម្រេចរូបជា កតិន្នំ, កតីសុ។

1,54. Vicchā+bhikkhaññesu dve

១,៥៤. «វិច្ឆា+ភិក្ខញ្ញេសុ ទ្វេ» (ក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា និងអាភិក្ខញ្ញៈ តែងមានរូបពីរ)។

Vicchāya+mābhikkhaññe ca dve rūpāni honti. Kriyā+guṇa+dabbehi byāpetu+micchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcanti, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ. Ābhikkhaññaṃ=ponopuññaṃ, pacati pacati, papacati papacati.

ក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា និងអាភិក្ខញ្ញៈ តែងមានរូបពីរ។ សេចក្តីប្រាថ្នាដើម្បីផ្សាយទៅដោយកិរិយា គុណ និងទ្រព្យ ឈ្មោះថា វិច្ឆា។ (ឧទាហរណ៍) Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcanti (គេតែងស្រោចទឹកចំពោះដើមឈើនីមួយៗ), gāmo gāmo ramaṇīyo (ស្រុកនីមួយៗ គួរជាទីត្រេកអរ), gāme gāme pānīyaṃ (ទឹកផឹកមាននៅក្នុងស្រុកនីមួយៗ)។ អាភិក្ខញ្ញៈ គឺការធ្វើរឿយៗ (បុនប្បុណ្ណៈ)។ (ឧទាហរណ៍) Pacati pacati (តែងស្លរឿយៗ), papacati papacati (តែងស្លរឿយៗ)។

1,55. Syādilopo pubbasse+kassa

១,៥៥. «ស្យាទិលោបោ បុព្វស្សេ+កស្ស» (ការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម របស់សព្ទខាងមុខ ក្នុងកាលដែលមានរូបពីរ)។

Vicchāya+mekassa [Pg.89] dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekassa ekassāti dvitte ekekassa. Kathaṃ ‘‘matthakamatthakenā’’ti, ‘‘syādilopo pubbassā’’ti yogavibhāgā, yogavibhāgā ca iṭṭhapasiddhīti.

ក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា កាលបើមានរូបពីររបស់សព្ទតែមួយ ការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម របស់សព្ទខាងមុខ តែងមាន។ ក្នុងកាលដែលមានរូបពីរថា ekassa ekassa សម្រេចរូបជា ekekassa (ដល់ម្នាក់ៗ)។ ចុះពាក្យថា «matthakamatthakena» (ដោយក្បាលនិងក្បាល) សម្រេចរូបដូចម្តេច? (ឆ្លើយថា) សម្រេចបានដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «syādilopo pubbassa» ហើយការសម្រេចរូបដែលប្រាថ្នា តែងមានបានដោយសារការបំបែកសូត្រនោះឯង។

1,56. Sabbādīnaṃ vītihāre

១,៥៦. «សព្វាទីនំ វីតិហារេ» (ក្នុងអត្ថថា វីតិហារៈ គឺការដោះដូរគ្នា របស់សព្វនាមសព្ទមាន សព្វសព្ទ ជាដើម តែងមានរូបពីរ)។

Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti. Pubbassa syādilopo ca, aññassa aññassa bhojakā aññamaññassa bhojakā, evaṃ itarītarassa.

ក្នុងអត្ថថា វីតិហារៈ របស់សព្វនាមសព្ទមាន សព្វសព្ទ ជាដើម តែងមានរូបពីរ និងមានការលុបវិភត្តិមាន សិ ជាដើម របស់សព្ទខាងមុខផង។ (ឧទាហរណ៍) Aññassa aññassa bhojakā សម្រេចរូបជា aññamaññassa bhojakā (អ្នកបរិភោគដល់គ្នាទៅវិញទៅមក), ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងពាក្យថា itarītarassa (ដល់គ្នាទៅវិញទៅមក)។

1,57. Yāvabodhaṃ sambhame

១,៥៧. «យាវពោធំ សម្ភមេ» (ក្នុងអត្ថថា ភ័យស្លន់ស្លោ តែងមានការប្រើប្រាស់សព្ទច្រើនដងរហូតដល់យល់សេចក្តី)។

Turitenā+pāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃ sati vattu yāvantehi saddehi so+ttho viññāyate, tāvanto payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho, bhinno bhikkhusaṅgho.

ការបង្ហាញនូវហេតុនៃអន្តរាយដោយប្រញាប់ប្រញាល់ ឈ្មោះថា សម្ភមៈ (ភ័យស្លន់ស្លោ) កាលបើមានសម្ភមៈនោះ អ្នកពោលតែងប្រើប្រាស់សព្ទទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន ដែលអាចធ្វើឲ្យយល់សេចក្តីនោះបាន។ (ឧទាហរណ៍) Sappo sappo sappo (ពស់! ពស់! ពស់!), bujjhassu bujjhassu bujjhassu (ចូរដឹងខ្លួន! ចូរដឹងខ្លួន! ចូរដឹងខ្លួន!), bhinno bhikkhusaṅgho, bhinno bhikkhusaṅgho (ព្រះភិក្ខុសង្ឃបែកបាក់គ្នាហើយ! ព្រះភិក្ខុសង្ឃបែកបាក់គ្នាហើយ!)។

Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhala+cchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho.

«អ្នកប្រាជ្ញ គប្បីធ្វើនូវអាមេឌិតៈ (ការនិយាយត្រួតគ្នា) ក្នុងព្រោះភ័យ, ក្នុងព្រោះខឹង, ក្នុងព្រោះសរសើរ, ក្នុងព្រោះប្រញាប់ប្រញាល់, ក្នុងព្រោះចង់ដឹងចង់ឃើញ, ក្នុងព្រោះអស្ចារ្យ, ក្នុងព្រោះរីករាយ, ក្នុងព្រោះសោកសៅ និងក្នុងព្រោះជ្រះថ្លា»។

Saṅkhyākaṇḍa

សង្ខ្យាកណ្ឌ

Atha saṅkhyāsaddā vuccante. Ekādayo aṭṭhārasantā saṅkhyeyyavacanā. Vīsatiādayo ‘‘bhikkhūnaṃ vīsatī’’tiādīsu saṅkhyāvacanā, ‘‘vīsati bhikkhavo’’tiādīsu saṅkhyeyyavacanā. Ekasaddo sabbādīsu vuttova. Dvādayo aṭṭhārasantā bahuvacananthāva.

លំដាប់នោះ សព្ទសង្ខ្យាទាំងឡាយ នឹងត្រូវពោលទៅ។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «ឯក» (១) ជាដើម មាន «អដ្ឋារស» (១៨) ជាទីបំផុត ជាសង្ខ្យេយ្យវចនៈ (ពាក្យសម្រាប់សម្គាល់របស់ដែលត្រូវរាប់)។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «វីសតិ» (២០) ជាដើម ក្នុងឧទាហរណ៍ជាដើមថា «bhikkhūnaṃ vīsati» (ភិក្ខុទាំងឡាយ ២០ រូប) ជាសង្ខ្យាវចនៈ (ពាក្យសម្រាប់សម្គាល់ចំនួនរាប់) ក្នុងឧទាហរណ៍ជាដើមថា «vīsati bhikkhavo» (ភិក្ខុ ២០ រូប) ជាសង្ខ្យេយ្យវចនៈ។ ចំណែកឯ «ឯក» សព្ទ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងសព្វាទិគណៈ។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «ទ្វិ» (២) ជាដើម មាន «អដ្ឋារស» (១៨) ជាទីបំផុត មានតែពហុវចនៈប៉ុណ្ណោះ។

219. Yomhi dvinnaṃ duve+dve

២១៩. យោម្ហិ ទ្វិន្នំ ទុវេ+ទុវេ

Yomhi [Pg.90] dvissa savibhattissa duve+dve honti paccekaṃ. Duve dve, duve dve, dvīhi dvībhi.

កាលបើ «យោ» វិភត្តិនៅខាងចុង «ទ្វិ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមានរូបជា «ទុវេ» និង «ទ្វេ» រៀងៗខ្លួន។ ដូចជា Duve dve (ទុវេ, ទ្វេ), duve dve (ទុវេ, ទ្វេ), dvīhi dvībhi (ទ្វីហិ, ទ្វីភិ)។

220. Duvinnaṃ naṃmhi vā

២២០. ទុវិន្នំ ណម្ហិ វា

Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā. Duvinnaṃ, aññatra –

កាលបើ «ណំ» វិភត្តិនៅខាងចុង «ទ្វិ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ តែងមានរូបជា «ទុវិន្នំ» ខ្លះ។ ដូចជា Duvinnaṃ (ទុវិន្នំ), ក្នុងទីដទៃ (កាលបើមិនមានរូបជា ទុវិន្នំ ទេ) —

47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ

៤៧. ណម្ហិ នុក ទ្វាទីនំ សត្តរសន្នំ

Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattimhi. Ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho. Ettha nāgamo vibhattissa ādyāvayavo ce, ‘‘āgamā tagguṇībhūtā taggahaṇena gayhante’’ti ñāyā nāgamopi taṃgahaṇena gayhatīti ‘‘sunaṃhisū’’ti dīghappasaṅge pakatiyā antāvayavabhūte sarantatā natthīti na dīgho. Dvinnaṃ, dvīsu.

កាលបើ «ណំ» វិភត្តិនៅខាងចុង តែងមាន «នុក» អាគម ដល់សង្ខ្យាទាំងឡាយ ១៧ មាន «ទ្វិ» ជាដើម។ ស្រៈ «ឧ» មានប្រយោជន៍ក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង, អក្សរ «ក» មានប្រយោជន៍ជាចំណែកខាងចុង (អន្តាវយវៈ)។ ក្នុងសូត្រនេះ បើ «ន» អាគម ជាចំណែកខាងដើម (អាទ្យាវយវៈ) នៃវិភត្តិ តាមន័យថា «អាគមទាំងឡាយដែលចូលទៅផ្សំ តែងត្រូវរាប់បញ្ចូលដោយការកាន់យកនូវតួអក្សរនោះ» សូម្បីតែ «ន» អាគម ក៏ត្រូវរាប់បញ្ចូលដោយការកាន់យកនូវវិភត្តិនោះដែរ ដូចនេះ កាលបើមានការប្រឈមនឹងការធ្វើទីឃៈដោយសូត្រថា «សិណម្ហិសុ» តែដោយហេតុថា «ន» អាគមនោះ ជាចំណែកខាងចុងនៃប្រកតី មិនមែនជាស្រៈខាងចុង ទើបមិនមានការធ្វើទីឃៈឡើយ។ ដូចជា Dvinnaṃ (ទ្វិន្នំ), dvīsu (ទ្វីសុ)។

207. Pume tayo+cattāro

២០៧. បុម្មេ តយោ+ចត្តារោ

Yomhi savibhattīnaṃ ti+catunnaṃ tayo+cattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge. Tayo, tayo, tīhi tībhi.

កាលបើ «យោ» វិភត្តិនៅខាងចុង «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងបុល្លិង្គ តែងមានរូបជា «តយោ» និង «ចត្តារោ» តាមលំដាប់។ ដូចជា Tayo (តយោ), tayo (តយោ), tīhi tībhi (តីហិ, តីភិ)។

49. Ṇṇaṃ+ṇṇannaṃ tito jhā

៤៩. ណ្ណំ+ណ្ណន្នំ តិសោ ឈា

Jhasaññito tito naṃvacanassa ṇṇaṃ+ṇṇannaṃ honti. Tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīsu.

ខាងចុងពី «តិ» សព្ទ ដែលមានឈ្មោះថា «ឈ» តែងមានការផ្លាស់ «ណំ» វិភត្តិ ជា «ណ្ណំ» និង «ណ្ណន្នំ»។ ដូចជា Tiṇṇaṃ (តិណ្ណំ), tiṇṇannaṃ (តិណ្ណន្នំ), tīsu (តីសុ)។

Itthiyaṃ –

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ —

205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ

២០៥. តិស្សោ ចតស្សោ យោម្ហិ សវិភត្តីនំ

Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso+catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ. Tisso, tisso, tīhi tībhi.

កាលបើ «យោ» វិភត្តិនៅខាងចុង «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានរូបជា «តិស្សោ» និង «ចតស្សោ» តាមលំដាប់។ ដូចជា Tisso (តិស្សោ), tisso (តិស្សោ), tīhi tībhi (តីហិ, តីភិ)។

204. Naṃmhi ticatunna+mitthiyaṃ tissa+catassā

២០៤. ណម្ហិ តិចតុណ្ណមិត្ថិយំ តិស្សាចតស្សា

Naṃmhi [Pg.91] ticatunnaṃ tissa+catassā honti+tthiyaṃ yathākkamaṃ. Naṃmhīti catutthīchaṭṭhīnaṃ sāmaññavacanaṃ, no ce naṃsūti vadati, yathākkamaṃti saddadvayāpekkhaṃ. Eva+mīdisa+maññampi. Tissannaṃ tīsu.

កាលបើ «ណំ» វិភត្តិនៅខាងចុង «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានរូបជា «តិស្សា» និង «ចតស្សា» តាមលំដាប់។ ពាក្យថា «ណម្ហិ» នេះ ជាពាក្យទូទៅសម្រាប់ចតុត្ថីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ ព្រោះលោកមិនបានពោលថា «ណំសុ» ឡើយ, ចំណែកពាក្យថា «យថាក្កមំ» គឺត្រូវរំពឹងដល់សព្ទទាំងពីរ។ សូម្បីតែរូបដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏ត្រូវដឹងដូច្នោះដែរ។ ដូចជា Tissannaṃ (តិស្សន្នំ), tīsu (តីសុ)។

206. Tīṇi+cattāri napuṃsake

២០៦. តីណិ+ចត្តារិ នបុំសកេ

Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇi+cattāri honti napuṃsake. Tīṇi, tīṇi, tīhi iccādi pulliṅgeva.

កាលបើ «យោ» វិភត្តិនៅខាងចុង «តិ» និង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងមានរូបជា «តីណិ» និង «ចត្តារិ» តាមលំដាប់។ ដូចជា Tīṇi (តីណិ), tīṇi (តីណិ), ចំណែកឯ tīhi (តីហិ) ជាដើម គឺមានរូបដូចជាបុល្លិង្គដែរ។

Catu yo,

ចតុ យោ,

208. Caturo vā catussa

២០៨. ចតុរោ វា ចតុស្ស

Catussa savibhattissa yomhi caturo hoti vā pulliṅge. Caturo cattāro. Kathaṃ ‘‘caturo nimitte nāddasāsi’’nti, liṅgavipallāsena siddhaṃ, cattāri nimittānīti attho. Vipallāso tividho liṅgavipallāso vacanavipallāso vibhattivipallāsoti. Catūhi catūbhi. Catunnaṃ, catūsu.

កាលបើ «យោ» វិភត្តិនៅខាងចុង «ចតុ» សព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុងបុល្លិង្គ តែងមានរូបជា «ចតុរោ» ខ្លះ។ ដូចជា Caturo (ចតុរោ), cattāro (ចត្តារោ)។ ចុះពាក្យថា «caturo nimitte nāddasāsi» (មិនបានឃើញនូវនិមិត្តទាំង ៤) នោះ សម្រេចដោយរបៀបណា? សម្រេចបានដោយសារការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (លិង្គវិបល្លាស) មានន័យថា «cattāri nimittāni»។ វិបល្លាស (ការផ្លាស់ប្តូរ) មាន ៣ យ៉ាង គឺ លិង្គវិបល្លាស (ការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ), វចនវិបល្លាស (ការផ្លាស់ប្តូរវចនៈ), និងវិភត្តិវិបល្លាស (ការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ)។ ដូចជា Catūhi catūbhi (ចតូហិ, ចតូភិ), catunnaṃ (ចតុន្នំ), catūsu (ចតូសុ)។

Itthiyaṃ catasso. Catasso. Catūhi catūbhi. Catassannaṃ. Catassannaṃ. Catūsu.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មានរូបជា Catasso (ចតស្សោ), catasso (ចតស្សោ), catūhi catūbhi (ចតូហិ, ចតូភិ), catassannaṃ (ចតស្សន្នំ), catassannaṃ (ចតស្សន្នំ), catūsu (ចតូសុ)។

Napuṃsake cattāri. Cattāri. Catūhi catūbhi. Iccādi pumeva.

ក្នុងនបុំសកលិង្គ មានរូបជា Cattāri (ចត្តារិ), cattāri (ចត្តារិ), catūhi catūbhi (ចតូហិ, ចតូភិ)។ រូបដែលនៅសល់ពីនេះ មានរូបដូចជាបុល្លិង្គដែរ។

169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi

១៦៩. ដ បញ្ចាទីហិ ចុទ្ទសហិ

‘‘Sutte liṅgavacanamatta’’nti ñāyā ṭa-iti vuttaṃ. Pañcādīhi cuddasahi saṅkhyāhi yonaṃ ṭa hoti. Pañca. Pañca. Yonaṃ ṭā+ṭenivatthanatthaṃ ṭa-vidhānaṃ.

តាមន័យថា «ក្នុងសូត្រ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញលិង្គ និងវចនៈប៉ុណ្ណោះ» ទើបលោកពោលថា «ដ»។ កាលបើនៅខាងចុងសង្ខ្យាទាំងឡាយ ១៤ មាន «បញ្ច» (៥) ជាដើម តែងមានការផ្លាស់ «យោ» វិភត្តិ ជា «ដ»។ ដូចជា Pañca (បញ្ច), pañca (បញ្ច)។ ការបញ្ញត្តិ «ដ» នេះ គឺដើម្បីការពារកុំឱ្យមានរូបជា «ដា» និង «ដេ»។

90. Pañcādīnaṃ cuddasanna+ma

៩០. បញ្ចាទីនំ ចុទ្ទសន្នម

Pañcādīnaṃ [Pg.92] cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Etta+dīghāpavādo+yaṃ. Apavādati bādhetīti apavādo. Tasmā ‘‘pakapyāpavādavisayamussaggā abhinivisante’’ti ñāyā ‘‘suhisva+sse’’ ‘‘sunaṃhisu’’ti ca ussaggā ‘‘pañcādīnaṃ cuddasanna+ma’’ iti apavādavisayaṃ na pavisanti, sāmaññattā. Eva+muparipi ‘‘pañcamiyaṃ parassa’’ ‘‘ādissā’’ti. Pañcahi pañcabhi pañcannaṃ. Pañcannaṃ. Pañcasu. Evaṃ chādayo aṭṭhārasantā.

កាលបើ «សុ» «ណំ» និង «ហិ» វិភត្តិនៅខាងចុងសង្ខ្យាទាំងឡាយ ១៤ មាន «បញ្ច» ជាដើម តែងមានការផ្លាស់ស្រៈខាងចុងជា «អ»។ នេះជាការបដិសេធការធ្វើទីឃៈ (ទីឃាបវាទ)។ ពាក្យថា «អបវាទ» គឺមានន័យថា ការរារាំង ឬការបដិសេធ។ ហេតុនោះ តាមន័យថា «ច្បាប់ទូទៅ (ឧស្សគ្គៈ) មិនចូលទៅកាន់ដែននៃច្បាប់ពិសេស (អបវាទ) ឡើយ» ច្បាប់ទូទៅទាំងឡាយគឺ «សុហិស្វស្សេ» និង «សិណម្ហិសុ» មិនចូលទៅកាន់ដែននៃច្បាប់ពិសេសគឺ «បញ្ចាទីនំ ចុទ្ទសន្នម» ឡើយ ព្រោះតែភាពជាច្បាប់ទូទៅ។ សូម្បីតែក្នុងសូត្រខាងលើៗទៅទៀត ដូចជា «បញ្ចមិយំ បរស្ស» និង «អាទិស្សា» ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ។ ដូចជា Pañcahi pañcabhi (បញ្ចហិ, បញ្ចភិ), pañcannaṃ (បញ្ចន្នំ), pañcannaṃ (បញ្ចន្នំ), pañcasu (បញ្ចសុ)។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «ឆ» (៦) ជាដើម មាន «អដ្ឋារស» (១៨) ជាទីបំផុត ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘Catthe’’ti eko ca dasa cāti cattasamāse ‘‘amādī’’ti ekena adhikā dasāti tatiyāsamāse vā kate ‘‘ekatthatāya’’nti vibhattilopo. Eva+mupari ca.

តាមសូត្រថា «ចត្ថេ» កាលបើធ្វើចតុត្ថីសមាស (ទ្វន្ទសមាស) ថា «eko ca dasa ca» (មួយផង ដប់ផង) ឬធ្វើតតិយាសមាសដោយសូត្រថា «អមាទិ» ថា «ekena adhikā dasa» (ដប់ក្រៅពីមួយ) ហើយ តែងមានការលុបវិភត្តិដោយសូត្រថា «ឯកត្ថតាយំ»។ សូម្បីតែក្នុងសង្ខ្យាខាងលើៗទៅទៀត ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ។

3,102. Ekaṭṭhāna+mā

៣,១០២. ឯកដ្ឋានមា

Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare.

កាលបើ «ទស» សព្ទនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ «ឯក» និង «អដ្ឋ» សព្ទ ជា «អា»។

3,103. Ra saṃkhyāto vā

៣,១០៣. រ សង្ខ្យាតោ វា

Saṃkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Sa ca ‘‘pañcamiyaṃ parassā’’ti vattamāne ‘‘ādissā’’ti dakārasseva hoti. Ekārasa ekādasa. Ekārasahi ekādasahi. Ekārasannaṃ ekādasannaṃ. Ekārasasu ekādasasu. Eva+mekādasaiccādipi.

តែងមានការផ្លាស់អក្សរ «ទ» នៃ «ទស» សព្ទ ដែលនៅខាងចុងសង្ខ្យា ជា «រ» ខ្លះ。 ការផ្លាស់ប្តូរនោះ កាលបើមានអធិការមកពីសូត្រថា «បញ្ចមិយំ បរស្ស» តែងមានការផ្លាស់ប្តូរចំពោះតែតួអក្សរ «ទ» ខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ដោយសូត្រថា «អាទិស្សា»។ ដូចជា Ekārasa ekādasa (ឯការស, ឯកាទស), ekārasahi ekādasahi (ឯការសហិ, ឯកាទសហិ), ekārasannaṃ ekādasannaṃ (ឯការសន្នំ, ឯកាទសន្នំ), ekārasasu ekādasasu (ឯការសសុ, ឯកាទសសុ)។ សូម្បីតែសង្ខ្យាមាន ឯកាទស ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

3,94. Ā saṃkhyāyā satādo nāññatthe

៣,៩៤. អា សង្ខ្យាយា សតាទោ នាញ្ញត្ថេ

Saṃkhyāya+muttarapade [Pg.93] dvissā hoti asatādo nāññatthe.

កាលបើមានសង្ខ្យាសព្ទនៅខាងចុង (ឧត្តរបទ) តែងមានការផ្លាស់ «ទ្វិ» សព្ទ ជា «អា» លើកលែងតែសង្ខ្យាដែលមាន «សត» (១០០) ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។

Āviṭṭhaliṅgattā saṃkhyāyaṃ uttarapade saliṅgeneva visesanaṃ bhavati.

ព្រោះតែភាពជាអាវិដ្ឋលិង្គ (លិង្គដែលបានកំណត់ទុកច្បាស់លាស់) កាលបើមានសង្ខ្យាសព្ទនៅខាងចុង តែងមានគុណនាម (វិសេសនៈ) ស្របតាមលិង្គរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។

Suddhaṃ missañca saṃkiṇṇaṃ, upasajjanameva ca;

Āviṭṭha+matha vā+byattaṃ, chadhā liṅgaṃ vivaṃyate.

លិង្គ តែងត្រូវបានពន្យល់ជា ៦ យ៉ាង គឺ សុទ្ធលិង្គ (លិង្គសុទ្ធ), មិស្សលិង្គ (លិង្គលាយ), សំកិណ្ណលិង្គ (លិង្គច្របូកច្របល់), ឧបសជ្ជនលិង្គ (លិង្គបន្ទាប់បន្សំ), អាវិដ្ឋលិង្គ (លិង្គដែលបានកំណត់ទុកច្បាស់លាស់), និងអព្យត្តលិង្គ (លិង្គមិនច្បាស់លាស់)។

Ettha yathākkamaṃ rukkho latā paṇṇaṃti suddhaṃ. Ghaṭo ghaṭī, vajiro vajiraṃ, vedanā vedanaṃti missaṃ. Taṭo taṭī taṭaṃti saṃkiṇṇaṃ. Sukko paṭo, sukkā paṭi, sukkaṃ vatthaṃti upasajjanaṃ. Rājā saraṇaṃ, guṇo pamāṇaṃti āviṭṭhaṃ. Tuvaṃ ahaṃ kati pañcāti abyattaṃ. Iti liṅgaṃ veditabbaṃ. Dvādasa.

ក្នុងលិង្គទាំងនោះ ឧទាហរណ៍តាមលំដាប់គឺ៖ rukkho (ដើមឈើ - បុល្លិង្គ), latā (វល្លិ - ឥត្ថីលិង្គ), paṇṇaṃ (ស្លឹកឈើ - នបុំសកលិង្គ) នេះជា សុទ្ធលិង្គ។ ghaṭo ghaṭī (ក្អម), vajiro vajiraṃ (ពេជ្រ), vedanā vedanaṃ (វេទនា) នេះជា មិស្សលិង្គ។ taṭo taṭī taṭaṃ (ឆ្នេរ) នេះជា សំកិណ្ណលិង្គ។ sukko paṭo (សំពត់ស), sukkā paṭi (បន្ទះសំពត់ស), sukkaṃ vatthaṃ (សំពត់ស) នេះជា ឧបសជ្ជនលិង្គ。 rājā saraṇaṃ (ព្រះរាជាជាទីពឹង), guṇo pamāṇaṃ (គុណជាប្រមាណ) នេះជា អាវិដ្ឋលិង្គ។ tuvaṃ (អ្នក), ahaṃ (ខ្ញុំ), kati (ប៉ុន្មាន), pañca (ប្រាំ) នេះជា អព្យត្តលិង្គ។ លិង្គ គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះ។ ដូចជា Dvādasa (ទ្វាទស)។

3,98. Bā cattālīsā do

៣,៩៨. ពា ចត្តាលីសា ទោ

Dvissa bā vā hoti cattālīsā do nāññatthe. Rāde se bārasa.

តែងមានការផ្លាស់ «ទ្វិ» សព្ទ ជា «ពា» ខ្លះ កាលបើនៅខាងចុង «ចត្តាលីស» សព្ទ និង «ទស» សព្ទ និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។ កាលបើមានការផ្លាស់ «ទ» ជា «រ» តែងមានរូបជា Bārasa (ពារស)។

3,95. Tisse

៣,៩៥. តិស្សេ

Saṃkhyāya+muttarapade tissa e hota+satādo nā+ññatthe.

កាលបើមានសង្ខ្យាសព្ទនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ «តិ» សព្ទ ជា «ឯ» លើកលែងតែសង្ខ្យាដែលមាន «សត» ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។

3,104. Chatīhi ḷo ca

៣,១០៤. ឆតីហិ ឡោ ច

Chatīhi parassa dasassa ḷo hoti ro ca. Teḷasa terasa.

តែងមានការផ្លាស់ «ទ» នៃ «ទស» សព្ទ ដែលនៅខាងចុង «ឆ» និង «តិ» សព្ទ ជា «ឡ» និង «រ»។ ដូចជា Teḷasa (តេឡស), terasa (តេរ ស)។

3,100. Catussa cuco dase

៣,១០០. ចតុស្ស ចុចោ ទសេ

Catussa cu+co honti vā dase pare. Dvitte cuddasa coddasa catuddasa.

កាលបើ «ទស» សព្ទនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ «ចតុ» សព្ទ ជា «ចុ» និង «ចោ» ខ្លះ។ កាលបើធ្វើទ្វិត្តៈ (តម្រួតតួ) តែងមានរូបជា Cuddasa (ចុទ្ទស), coddasa (ចោទ្ទស), catuddasa (ចតុទ្ទស)។

3,99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇa+pannā

៣,៩៩. វីសតិទសេសុ បញ្ចស្ស បណ្ណ+បន្នា

Vīsati [Pg.94] sesu paresu pañcassa paṇṇa+pannā honti yathākkamaṃ. Pannarasa pañcadasa.

កាលបើ «វីសតិ» និង «ទស» សព្ទនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ «បញ្ច» សព្ទ ជា «បណ្ណ» និង «បន្ន» តាមលំដាប់។ ដូចជា Pannarasa (បន្នរស), pañcadasa (បញ្ចទស)។

3,101. Chassa so

៣,១០១. ឆស្ស សោ

Chassa so-icca+ya+mādeso hoti se pare. Soḷasa sorasa. Sattarasa sattadasa. ‘‘Ekaṭṭhāna+mā’’ti ā, aṭṭhārasa aṭṭhādasa.

កាលបើ «ទស» សព្ទនៅខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ «ឆ» សព្ទ ជា «សោ»។ ដូចជា Soḷasa (សោឡស), sorasa (សោរស)។ Sattarasa (សត្តរស), sattadasa (សត្តទស)។ ដោយសូត្រថា «ឯកដ្ឋានមា» តែងមានការធ្វើទីឃៈជា «អា» មានរូបជា Aṭṭhārasa (អដ្ឋារស), aṭṭhādasa (អដ្ឋាទស)។

Ūnā ca sā vīsati cāti ‘‘visesana+mekatthene’’ti visesanasamāse ‘‘itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pume+vekatthe’’ti pumatte ca kate ekena ūnā vīsatīti tatiyāsamāse ekūnavīsati.

កាលបើធ្វើវិសេសនសមាសថា «ūnā ca sā vīsati ca» (ម្ភៃនោះផង ថយចុះផង) ដោយសូត្រថា «វិសេសនមេកត្ថេន» ហើយធ្វើបុល្លិង្គដោយសូត្រថា «ឥត្ថិយំ ភាសិតបុមិន្ថី បុមេវេកត្ថេ» រួចធ្វើតតិយាសមាសថា «ekena ūnā vīsati» (ម្ភៃថយមួយ) តែងសម្រេចរូបជា Ekūnavīsati (ឯកូនវីសតិ)។

Vīsatiādayo ānavutiyā itthiliṅge+kavacanā. Bho ekūnavīsati. Ekūnavīsatiṃ. Ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā. Ekūnavīsatyaṃ ekūnavīsatiyaṃ ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā. Matisamaṃ.

សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «វីសតិ» (២០) ជាដើម រហូតដល់ «នវុតិ» (៩០) ជាឥត្ថីលិង្គ ឯកវចនៈ។ ដូចជា Bho ekūnavīsati (ភោ ឯកូនវីសតិ), ekūnavīsatiṃ (ឯកូនវីសតឹ), ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā (ឯកូនវីសត្យា, ឯកូនវីសតិយា), ekūnavīsatyaṃ ekūnavīsatiyaṃ ekūnavīsatyā ekūnavīsatiyā (ឯកូនវីសត្យំ, ឯកូនវីសតិយំ, ឯកូនវីសត្យា, ឯកូនវីសតិយា)។ ការសម្រេចរូបគឺដូចជា «មតិ» សព្ទ។

Evaṃ vīsati, ekavīsati, dvāvīsati bāvīsati, tevīsati catuvīsatippabhutayo. Paṇṇaādese paṇṇavīsati pañcavīsati. Evaṃ chabbīsati, sattavīsati, aṭṭhavīsati.

សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន Vīsati (វីសតិ), ekavīsati (ឯកវីសតិ), dvāvīsati bāvīsati (ទ្វាវីសតិ, ពាវីសតិ), tevīsati (តេវីសតិ), catuvīsati (ចតុវីសតិ) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ កាលបើមានការផ្លាស់ជា «បណ្ណ» តែងមានរូបជា Paṇṇavīsati (បណ្ណវីសតិ), pañcavīsati (បញ្ចវីសតិ)។ សង្ខ្យាដទៃទៀតគឺ Chabbīsati (ឆព្វីសតិ), sattavīsati (សត្តវីសតិ), aṭṭhavīsati (អដ្ឋវីសតិ) ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

Ekena ūnā tiṃsati tiṃsā vāti ekūnatiṃsati ekūnatiṃsā vā. Karaṇe ekūnatiṃsāya. Ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāyaṃ. Evaṃ tiṃsatiṇiṃsāvabhutayo[Pg.95]. Tiṃsāsaddassa pana silope ‘‘dīghasso’’ti yogavibhāgā rasso, tiṃsa. Niggahītāgamo, tiṃsaṃ. Bhotiṃse+ccādi pumeva.

សង្ខ្យាថា «សាមសិបថយមួយ» តែងមានរូបជា Ekūnatiṃsati (ឯកូនតឹសតិ) ឬ ekūnatiṃsā (ឯកូនតឹសា)។ ក្នុងករណវិភត្តិ មានរូបជា Ekūnatiṃsāya (ឯកូនតឹសាយ)។ វិភត្តិដទៃទៀតគឺ Ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāya, ekūnatiṃsāyaṃ។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន Tiṃsati (តឹសតិ) និង tiṃsā (តឹសា) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ ចំណែកឯ «តឹសា» សព្ទ កាលបើលុប «សិ» វិភត្តិហើយ តែងមានការធ្វើរស្សៈដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «ទីឃស្សោ» មានរូបជា Tiṃsa (តឹស)។ កាលបើមាននិគ្គហិតអាគម តែងមានរូបជា Tiṃsaṃ (តឹសំ)។ ដូចជា Bho tiṃsa (ភោ តឹស) ជាដើម គឺមានរូបដូចជាបុល្លិង្គដែរ។

Cattālīsādīsupi yathāsambhavaṃ evameva. Dvitte ekattiṃsati ekattiṃsā. Rassadvitte dvattiṃsati dvattiṃsa. Evaṃ tettiṃsati tettiṃsādayo yāva ekūnacattālīsati ekūnacattālīsā. Cattālīsāya simhi cattārīsā cattālīsā cattālīsaṃ, bho cattālīse+ccādi hoti. Evaṃ ekacattārīsā.

សូម្បីតែក្នុងសង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «ចត្តាលីស» (៤០) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ តាមដែលគួរសម្រេចបាន។ កាលបើធ្វើទ្វិត្តៈ តែងមានរូបជា Ekattiṃsati (ឯកត្តឹសតិ), ekattiṃsā (ឯកត្តឹសា)។ កាលបើធ្វើរស្សៈនិងទ្វិត្តៈ តែងមានរូបជា Dvattiṃsati (ទ្វត្តឹសតិ), dvattiṃsa (ទ្វត្តឹស)។ សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន Tettiṃsati (តេត្តឹសតិ), tettiṃsā (តេត្តឹសា) ជាដើម រហូតដល់ Ekūnacattālīsati (ឯកូនចត្តាលីសតិ), ekūnacattālīsā (ឯកូនចត្តាលីសា) ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ ចំណែកឯ «ចត្តាលីសា» សព្ទ កាលបើនៅខាងចុង «សិ» វិភត្តិ តែងមានរូបជា Cattārīsā (ចត្តារីសា), cattālīsā (ចត្តាលីសា), cattālīsaṃ (ចត្តាលីសំ), bho cattālīsa (ភោ ចត្តាលីស) ជាដើម។ សូម្បីតែ Ekacattālīsā (ឯកចត្តាលីសា) ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

3,97. Dvīssā ca

៣,៩៧. ទ្វីស្សា ច

Asatādo nāññatthe cattālīsādo dvissa e vā hoti ā ca. Dvecattālīsā dvecattālīsa dvecattālīsaṃ, evaṃ dvācattālīsa-iccādi. Dvecattārīsā dvecattārīsa dvecattārīsaṃ, evaṃ dvācattārīsā dvācattārīsa iccādi. Cattālīsati ekacattālīsati dvecattālīsati dvācattālīsati iccādi ekūnavīsatisamaṃ.

កាលបើនៅខាងចុង «ចត្តាលីស» សព្ទជាដើម តែងមានការផ្លាស់ «ទ្វិ» សព្ទ ជា «ឯ» ខ្លះ និង «អា» ខ្លះ លើកលែងតែសង្ខ្យាដែលមាន «សត» ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។ ដូចជា Dvecattālīsā (ទ្វេចត្តាលីសា), dvecattālīsa (ទ្វេចត្តាលីស), dvecattālīsaṃ (ទ្វេចត្តាលីសំ), សូម្បីតែ dvācattālīsa (ទ្វាចត្តាលីស) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ Dvecattārīsā (ទ្វេចត្តារីសា), dvecattārīsa (ទ្វេចត្តារីស), dvecattārīsaṃ (ទ្វេចត្តារីសំ), សូម្បីតែ dvācattārīsā (ទ្វាចត្តារីសា), dvācattārīsa (ទ្វាចត្តារីស) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ ចំណែកឯ Cattālīsati (ចត្តាលីសតិ), ekacattālīsati (ឯកចត្តាលីសតិ), dvecattālīsati (ទ្វេចត្តាលីសតិ), dvācattālīsati (ទ្វាចត្តាលីសតិ) ជាដើម គឺមានការសម្រេចរូបដូចជា «ឯកូនវីសតិ» សព្ទដែរ។

3,98. Cattālīsādo vā

៣,៩៨. ចត្តាលីសាទោ វា

Asatādo nāññatthe cattālīsādo tisse hoti vā. Tecattālīsā tecattālīsa tecattālīsaṃ. Bho tecattālīse iccādi hoti. Evaṃ ticattālīsā tecattārīsā ticattārīsā iccādi, tecattālīsati ticattālīsati iccādi pubbeva.

កាលបើនៅខាងចុង «ចត្តាលីស» សព្ទជាដើម តែងមានការផ្លាស់ «តិ» សព្ទ ជា «ឯ» ខ្លះ លើកលែងតែសង្ខ្យាដែលមាន «សត» ជាដើម និងមិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។ ដូចជា Tecattālīsā (តេចត្តាលីសា), tecattālīsa (តេចត្តាលីស), tecattālīsaṃ (តេចត្តាលីសំ)។ ដូចជា Bho tecattālīsa (ភោ តេចត្តាលីស) ជាដើម ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។ សូម្បីតែ Ticattālīsā (តិចត្តាលីសា), tecattārīsā (តេចត្តារីសា), ticattārīsā (តិចត្តារីសា) ជាដើម និង tecattālīsati (តេចត្តាលីសតិ), ticattālīsati (តិចត្តាលីសតិ) ជាដើម ក៏មានរូបដូចដែលបានពោលរួចមកហើយខាងដើមដែរ។

Evaṃ catucattālīsā pañcacattālīsā catucattālīsati pañcacattālīsati iccādi yāva ekūnapaññāsā.

សង្ខ្យាទាំងឡាយមាន Catucattālīsā (ចតុចត្តាលីសា), pañcacattālīsā (បញ្ចចត្តាលីសា), catucattālīsati (ចតុចត្តាលីសតិ), pañcacattālīsati (បញ្ចចត្តាលីសតិ) ជាដើម រហូតដល់ Ekūnapaññāsā (ឯកូនបញ្ញាសា) ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ。

Paññāsā [Pg.96] paññāsa paññāsaṃ iccādi hoti. Evaṃ dvepaññāsā dvāpaññāsā dvipaññāsā dvepaṇṇāsā dvāpaṇṇāsā dvipaṇṇāsā. Tepaññāsā tipaññāsā tipaññāsaṃ tepaṇṇāsā tipaṇṇāsā. Catupaṇṇāsā pañcapaṇṇāsā iccādi yāva ekūnasaṭṭhi.

ពាក្យថា បញ្ញាសា បញ្ញាស បញ្ញាសំ ជាដើម រមែងមាន (ក្នុងន័យថា ៥០)។ យ៉ាងនេះគឺ ទ្វេបញ្ញាសា ទ្វាបញ្ញាសា ទ្វិបញ្ញាសា ទ្វេបណ្ណាសា ទ្វាបណ្ណាសា ទ្វិបណ្ណាសា (៥២)។ តេបញ្ញាសា តិបញ្ញាសា តិបញ្ញាសំ តេបណ្ណាសា តិបណ្ណាសា (៥៣)។ ចតុបណ្ណាសា (៥៤) បញ្ចបណ្ណាសា (៥៥) ជាដើម រហូតដល់ ឯកូនសដ្ឋិ (៥៩)។

Evaṃ saṭṭhi, ekasaṭṭhi, dvesaṭṭhi dvāsaṭṭhi dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, catusaṭṭhi pañcasaṭṭhi iccādi yāva ekūnasattati.

យ៉ាងនេះគឺ សដ្ឋិ (៦០), ឯកសដ្ឋិ (៦១), ទ្វេសដ្ឋិ ទ្វាសដ្ឋិ ទ្វិសដ្ឋិ (៦២), តេសដ្ឋិ តិសដ្ឋិ (៦៣), ចតុសដ្ឋិ (៦៤) បញ្ចសដ្ឋិ (៦៥) ជាដើម រហូតដល់ ឯកូនសត្តតិ (៦៩)។

Sattati, ekasattati, dvesattati dvāsattati dvisattati, tesattati tisattati. Dvesattari dvāsattari dvisattari, catusattati, pañcasattati, catusattari, pañcasattarīti yāva ekūnāsīti.

សត្តតិ (៧០), ឯកសត្តតិ (៧១), ទ្វេសត្តតិ ទ្វាសត្តតិ ទ្វិសត្តតិ (៧២), តេសត្តតិ តិសត្តតិ (៧៣)។ ទ្វេសត្តរិ ទ្វាសត្តរិ ទ្វិសត្តរិ (៧២), ចតុសត្តតិ (៧៤), បញ្ចសត្តតិ (៧៥), ចតុសត្តរិ (៧៤), បញ្ចសត្តរី (៧៥) ដូច្នេះ រហូតដល់ ឯកូណាសីតិ (៧៩)។

Asīti, ekāsīti, dvāsīti, yāgame dviyāsīti, teasīti tiyāsīti, caturāsīti, pañcāsīti iccādi yāva ekūnanavuti.

អសីតិ (៨០), ឯកាសីតិ (៨១), ទ្វាសីតិ (៨២), កាលបើមាន យ-អាគម ជា ទ្វិយាសីតិ (៨២), តេអសីតិ (៨៣) តិយាសីតិ (៨៣), ចតុរាសីតិ (៨៤), បញ្ចាសីតិ (៨៥) ជាដើម រហូតដល់ ឯកូននវុតិ (៨៩)។

Navuti, ekanavuti, dvenavuti dvānavuti dvinavuti, tenavuti tinavuti, catunavuti, pañcanavuti iccādi yāva ekūnasataṃ, etaṃ napuṃsakaliṅga+mekavacanantaṃ.

នវុតិ (៩០), ឯកនវុតិ (៩១), ទ្វេនវុតិ ទ្វានវុតិ ទ្វិនវុតិ (៩២), តេនវុតិ តិនវុតិ (៩៣), ចតុនវុតិ (៩៤), បញ្ចនវុតិ (៩៥) ជាដើម រហូតដល់ ឯកូនសតំ (៩៩) សព្ទ (សតំ) នេះ ជាណបុំសកលិង្គ មានឯកវចនៈជាទីបំផុត។

Sataṃ, bho sata satā, sataṃ, sataṃ. Satena, karaṇe satena. Satassa, satā satamhā satasmā, satassa, sate satamhi satasmiṃ. Evaṃ ekasatato pabhuti yāva sahassaṃ.

សតំ (បឋមាវិភត្តិ), ភោ សត សតា (អាលបនៈ), សតំ (ទុតិយាវិភត្តិ)។ សតេន (តតិយាវិភត្តិ), ក្នុងករណត្ថ គឺ សតេន។ សតស្ស (ចតុត្ថីវិភត្តិ), សតា សតម្ហា សតស្មា (បញ្ចមីវិភត្តិ), សតស្ស (ឆដ្ឋីវិភត្តិ), សតេ សតម្ហិ សតស្មឹ (សត្តមីវិភត្តិ)។ យ៉ាងនេះ ចាប់តាំងពី ឯកសតៈ (១០១) ជាដើម រហូតដល់ សហស្សំ (១០០០)។

Koṭi pakoṭi koṭippakoṭi akkhobhiṇiyo itthiliṅge+kavacanantā. Vaggabhede tu sabbāsampi saṃkhyānaṃ bahuvacanopi hoteva ‘‘dvevīsatiyo jinadantā’’ ‘‘tisso vīsatiyo dinaghaṭikā’’ iccādi.

សព្ទទាំងឡាយគឺ កោដិ បកោដិ កោដិប្បកោដិ អក្ខោភិណី ជាឥត្ថីលិង្គ មានឯកវចនៈជាទីបំផុត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវិភាគនៃវគ្គ (ការបែងចែកជាក្រុម) សូម្បីតែសង្ខ្យាទាំងអស់ ក៏រមែងមានពហុវចនៈបានដែរ ដូចជា «ទ្វេវីសតិយោ ជិនទន្តា» (ព្រះទន្តនៃព្រះជិនស្រីមាន ២២) «តិស្សោ វីសតិយោ ទិនឃដិកា» (ម៉ោងនៃថ្ងៃមាន ២០ ចំនួន ៣ ដង) ជាដើម។

Dasadasakaṃ sataṃ nāma, dasasataṃ sahassaṃ nāma, dasasahassaṃ nahutaṃ, dasanahutaṃ lakkhaṃ, satasahassantipi vuccati.

ដប់ដងនៃដប់ ឈ្មោះថា សតៈ (រយ), ដប់ដងនៃរយ ឈ្មោះថា សហស្សៈ (ពាន់), ដប់ដងនៃពាន់ ឈ្មោះថា នហុតៈ (ម៉ឺន), ដប់ដងនៃនហុតៈ ឈ្មោះថា លក្ខៈ (សែន) សូម្បីតែពាក្យថា សតសហស្សៈ ក៏ហៅបានដែរ។

Lakkhasataṃ [Pg.97] koṭi, koṭilakkhasataṃ pakoṭi, pakoṭilakkhasataṃ koṭippakoṭi, evaṃ nahutaṃ, ninnahutaṃ, akkhobhiṇī, bindu, abbudaṃ, nirabbudaṃ, ahahaṃ, ababaṃ, aṭaṭaṃ, sogaṇḍikaṃ, uppalaṃ, kumudaṃ, puṇḍarīkaṃ, padumaṃ, kathānaṃ, mahākathānaṃ, asaṅkhyeyyanti yathākkamaṃ satalakkhaguṇaṃ veditabbaṃ.

មួយរយលក្ខៈ (ដប់លាន) ជា កោដិ, មួយរយលក្ខៈនៃកោដិ ជា បកោដិ, មួយរយលក្ខៈនៃបកោដិ ជា កោដិប្បកោដិ, យ៉ាងនេះ សព្ទទាំងឡាយគឺ នហុតៈ, និន្នហុតៈ, អក្ខោភិណី, ពិន្ទុ, អព្វុទៈ, និរព្វុទៈ, អហហៈ, អពពៈ, អដដៈ, សោគណ្ឌិកៈ, ឧប្បលៈ, កុមុទៈ, បុណ្ឌរីកៈ, បទុមៈ, កថានៈ, មហាកថានៈ, អសង្ខេយ្យៈ គប្បីជ្រាបថា មានគុណដោយមួយរយលក្ខៈ (ដប់លាន) តាមលំដាប់។

Iccevaṃ ṭhānato ṭhānaṃ, satalakkhaguṇaṃ mataṃ;

Koṭippabhutīnaṃ vīsa-saṅkhyānañca yathākkamanti.

សង្ខ្យាទាំង ២០ មានកោដិជាដើម តាមលំដាប់ គប្បីដឹងថា មានគុណដោយមួយរយលក្ខៈ (ដប់លាន) ពីឋានមួយទៅឋានមួយ យ៉ាងនេះឯង។

Athā+saṃkhyā vuccate, abyayanti ca vuccate. Taṃ pādi cādi, upasagganipātāti ca duvidhaṃ.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីអសង្ខ្យា (ពាក្យមិនមែនសង្ខ្យា) ដែលហៅថា អព្យយៈ ផង។ អព្យយៈនោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ បាទិ (មាន ប ជាដើម) និង ចាទិ (មាន ច ជាដើម) គឺ ឧបសគ្គ និង និបាត។

Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api ati su u abhi pati pari upa ā ime vīsati pādayo. Pādayo hi jotakā, na vācakā.

ប, បរា, អប, សំ, អនុ, អវ, ឱ, និ, ទុ, វិ, អធិ, អបិ, អតិ, សុ, ឧ, អភិ, បតិ, បរិ, ឧប, អា ទាំង ២០ នេះ ឈ្មោះថា បាទិ (ឧបសគ្គមាន ប ជាដើម)។ ព្រោះថា បាទិទាំងឡាយ ជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យប្រាកដ (ជោតកៈ) មិនមែនជាអ្នកពោលសេចក្តីដោយផ្ទាល់ (វាចកៈ) ឡើយ។

Tattha pa-saddo pakārā+dikamma, padhāna+ntobhāva, viyoga, tappara, bhusattha, sambhava, titti, anāvila, patthanādīsu. Yathā pakāre-paññā. Ādikamme-vippakataṃ, padhāne-paṇītaṃ, antobhāve-pakkhittaṃ, khittanti peraṇaṃ, pakkhittanti antokaraṇaṃ, dhātvatthassa bādhitattā. Vutthañhi –

ក្នុងឧបសគ្គទាំងនោះ ប-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ បការៈ (ប្រការ, ប្លែក), អាទិកម្ម (ការផ្តើមធ្វើ), បធានៈ (ចម្បង, ឧត្តម), អន្តោភាវៈ (ការបញ្ចូលទៅខាងក្នុង), វិយោគៈ (ការប្រាសប្រាស), តប្បរៈ (ការខ្វល់ខ្វាយ), ភុសត្ថៈ (សេចក្តីខ្លាំងក្លា), សម្ភវៈ (ការកើតឡើង), តិត្តិ (ការឆ្អែតស្កប់ស្កល់), អនាវិលៈ (ការមិនល្អក់, ថ្លា), បត្ថនៈ (ការប្រាថ្នា) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា បការៈ ដូចពាក្យថា បញ្ញា (សេចក្តីដឹងប្លែក)។ ក្នុងអត្ថថា អាទិកម្ម ដូចពាក្យថា វិប្បកតំ (ការផ្តើមធ្វើទុកពាក់កណ្តាល)។ ក្នុងអត្ថថា បធានៈ ដូចពាក្យថា បណីតំ (របស់ដ៏ឧត្តម)។ ក្នុងអត្ថថា អន្តោភាវៈ ដូចពាក្យថា បក្ខិត្តំ (ការបោះបញ្ចូលទៅខាងក្នុង) ពាក្យថា ខិត្តំ ប្រែថា ការបោះទៅ, ពាក្យថា បក្ខិត្តំ ប្រែថា ការធ្វើទុកខាងក្នុង ព្រោះតែអត្ថរបស់ធាតុត្រូវបានរារាំង។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាចារ្យបានពោលទុកថា៖

Dhātvatthaṃ bādhate koci, koci taṃ anuvattate;

Tameva+ñño viseseti, upasaggagatī tidhāti.

«ឧបសគ្គខ្លះ រមែងរារាំងអត្ថរបស់ធាតុ, ឧបសគ្គខ្លះ រមែងអនុវត្តតាមអត្ថរបស់ធាតុនោះ, ឧបសគ្គដទៃទៀត រមែងធ្វើអត្ថរបស់ធាតុនោះឱ្យប្លែក (វិសេស) ទៅ ដំណើរនៃឧបសគ្គ មាន ៣ យ៉ាង យ៉ាងនេះ»។

Ettha ca ‘‘anuruddhakā me saṅgāmayuddhe’’ti ca ime upasaggā dhātvatthaṃ visesenti nāma. Viyoge-pavāsī, tappare-pācariyo, bhusatthe-pavuddhakāyo, sambhave-himavantā gaṅgā pabhavati[Pg.98], tittiyaṃ-pahūta+mannaṃ, anāvile-pasanna+mudakaṃ, patthane-paṇihitaṃ.

ក្នុងទីនេះផង ដូចជាពាក្យថា «អនុរុទ្ធកា មេ សង្គាមយុទ្ធេ» ឧបសគ្គទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ធ្វើអត្ថរបស់ធាតុឱ្យវិសេស (ប្លែក)។ ក្នុងអត្ថថា វិយោគៈ ដូចពាក្យថា បវាសី (អ្នកទៅនៅប្រាស)។ ក្នុងអត្ថថា តប្បរៈ ដូចពាក្យថា បាចរិយោ (អាចារ្យធំ)។ ក្នុងអត្ថថា ភុសត្ថៈ ដូចពាក្យថា បវុទ្ធកាយោ (អ្នកមានកាយចម្រើនខ្លាំង)។ ក្នុងអត្ថថា សម្ភវៈ ដូចពាក្យថា ហិមវន្តា គង្គា បភវតិ (ទន្លេគង្គារមែងហូរចេញពីព្រៃហិមពាន្ត)។ ក្នុងអត្ថថា តិត្តិ ដូចពាក្យថា ពហូតមន្នំ (ភោជនដ៏ច្រើនសន្ធឹក)។ ក្នុងអត្ថថា អនាវិលៈ ដូចពាក្យថា បសន្នមុទកំ (ទឹកដ៏ថ្លាស្អាត)។ ក្នុងអត្ថថា បត្ថនៈ ដូចពាក្យថា បណិហិតំ (ចិត្តដែលតាំងទុកដោយប្រពៃ)។

Parāiti parihāni, parājaya, gati, vikkamā+masanādīsu. Yathā parihāniyaṃ-parābhavo. Parājaye-parājito, gatiyaṃ-parāyanaṃ, vikkame-parakkamati, āmasane-aṅgassa parāmasanaṃ.

បរា-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ បរិហានិ (សេចក្តីវិនាស), បរាជ័យ (ការចាញ់), គតិ (ទីពឹង, ដំណើរ), វិក្កមៈ (សេចក្តីព្យាយាម, យាងទៅ), អាមសនៈ (ការស្ទាបអង្អែល) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា បរិហានិ ដូចពាក្យថា បរាភវោ (សេចក្តីវិនាស)។ ក្នុងអត្ថថា បរាជ័យ ដូចពាក្យថា បរាជិតោ (អ្នកចាញ់ហើយ)。 ក្នុងអត្ថថា គតិ ដូចពាក្យថា បរាយនំ (ទីពឹងទៅខាងមុខ)។ ក្នុងអត្ថថា វិក្កមៈ ដូចពាក្យថា បរក្កមតិ (រមែងព្យាយាម)។ ក្នុងអត្ថថា អាមសនៈ ដូចពាក្យថា អង្គស្ស បរាមសនំ (ការស្ទាបអង្អែលនូវអវយវៈ)។

Apaiti apagata, garaha, vajjana, pūjā, padussanādīsu. Yathā apagate-apamāno apeto, garahe-apagabbho, vajjane-apasālāya āyanti vāṇijā, pūjāyaṃ-vuddhāpacāyī, padussane-aparajjhanti.

អប-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អបគតៈ (ការប្រាសចេញទៅ), គរហៈ (ការតិះដៀល), វជ្ជានៈ (ការវៀរចាក), បូជា (ការបូជា, គោរព), បទុស្សនៈ (ការប្រទូស្ត, ធ្វើខុស) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អបគតៈ ដូចពាក្យថា អបមានោ (ការមិនមានប្រមាណ), អបេតោ (អ្នកប្រាសចេញទៅហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា គរហៈ ដូចពាក្យថា អបគព្ភោ (អ្នកមិនមានគភ៌, អ្នកគួរតិះដៀល)។ ក្នុងអត្ថថា វជ្ជានៈ ដូចពាក្យថា អបសាលាយ អាយន្តិ វាណិជា (ពួកឈ្មួញរមែងមកដោយវៀរចាកសាលា)។ ក្នុងអត្ថថា បូជា ដូចពាក្យថា វុទ្ធាបចាយី (អ្នកគោរពចំពោះបុគ្គលរៀមច្បង)។ ក្នុងអត្ថថា បទុស្សនៈ ដូចពាក្យថា អបរជ្ឈន្តិ (រមែងធ្វើខុស)។

Saṃiti samodhāna, sammāsama, samantabhāva, saṃgata, saṃkhepa, bhusattha, saha+ppattha, pabhavā+bhimukhabhāva, vidhāna, punappuna, karaṇa, samiddhādīsu. Yathā samodhāne-sandhi, sammāsame-samādhi, sampayutto, samantabhāve-saṃkiṇṇaṃ, samullapanā, saṃgate-saṅgamo, saṃkhepe-samāso, bhusatthe-sārattho, sahatthe-saṃvāso, appatthe-samaggho, pabhave-sambhavo, abhimukhabhāve-sammukhaṃ. Saṃgate-saṃgaṇhāti, vidhāne-saṃvutaṃ, punappunakaraṇe-sandhāvati, samiddhiyaṃ-sampanno.

សំ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ សមោធានៈ (ការរួមចូលគ្នា), សម្មាសមៈ (ការស្មើដោយប្រពៃ), សមន្តភាវៈ (ភាពជុំវិញ), Sanggata (ការជួបជុំ), សង្ខេបៈ (ការសង្ខេប), ភុសត្ថៈ (សេចក្តីខ្លាំងក្លា), សហត្ថៈ (ការរួមជាមួយ), អប្បត្ថៈ (សេចក្តីតិចតួច), បភវៈ (ការកើតឡើង), អភិមុខភាវៈ (ភាពចំពោះមុខ), វិធានៈ (ការចាត់ចែង, សំរែសំរាំង), បុណប្បុនករណៈ (ការធ្វើរឿយៗ), សមិទ្ធិ (ការសម្រេច, បរិបូណ៌) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា សមោធានៈ ដូចពាក្យថា សន្ធិ (ការតភ្ជាប់)។ ក្នុងអត្ថថា សម្មាសមៈ ដូចពាក្យថា សមាធិ (ការតាំងចិត្តមាំ), សម្បយុត្តោ (អ្នកប្រកបព្រម)។ ក្នុងអត្ថថា សមន្តភាវៈ ដូចពាក្យថា សំកិណ្ណំ (របស់ច្របូកច្របល់), សមុល្លបនា (ការនិយាយចរចា)។ ក្នុងអត្ថថា សង្គតៈ ដូចពាក្យថា សង្គមោ (ការជួបជុំ)។ ក្នុងអត្ថថា សង្ខេបៈ ដូចពាក្យថា សមាសោ (ការសង្ខេប, សមាស)។ ក្នុងអត្ថថា ភុសត្ថៈ ដូចពាក្យថា សារត្ថោ (សេចក្តីសំខាន់ខ្លាំង)។ ក្នុងអត្ថថា សហត្ថៈ ដូចពាក្យថា សំវាសោ (ការនៅរួមគ្នា)។ ក្នុងអត្ថថា អប្បត្ថៈ ដូចពាក្យថា សមគ្ឃោ (ការព្រមព្រៀងគ្នា, តម្លៃថោក)។ ក្នុងអត្ថថា បភវៈ ដូចពាក្យថា សម្ភវោ (ការកើតឡើង)។ ក្នុងអត្ថថា អភិមុខភាវៈ ដូចពាក្យថា សម្មុខំ (ចំពោះមុខ)។ ក្នុងអត្ថថា សង្គតៈ ដូចពាក្យថា សង្គណ្ហាតិ (រមែងសង្គ្រោះ, ប្រមូលទុក)។ ក្នុងអត្ថថា វិធានៈ ដូចពាក្យថា សំវុតំ (ការសង្រួម)។ ក្នុងអត្ថថា បុណប្បុនករណៈ ដូចពាក្យថា សន្ធាវតិ (រមែងអន្ទោលទៅរឿយៗ)។ ក្នុងអត្ថថា សមិទ្ធិ ដូចពាក្យថា សម្បន្នោ (អ្នកបរិបូណ៌ហើយ)។

Anuiti anugatā+nupacchinna, pacchāttha, bhusattha, sādissa, hīna, tatiyattha, lakkhaṇi+tthambhūtakkhāna, bhāga, vicchādīsu. Anugate-anveti, anupacchinne-anusayo, pacchātthe-anurathaṃ, bhusatthe-anuratto, sādisse-anurūpaṃ, hīne-anusāriputtaṃ paññavanto, tatiyatthe-nadi+manvavasitā senā, lakkhaṇerukkha+manuvijjotate vijju, itthambhūtakhyāne-sādhu devadatto mātara+manu[Pg.99], bhāge-ya+dettha maṃ anu siyā, taṃ dīyatu, vicchāyaṃ-rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando.

អនុ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អនុគតៈ (ការតាមទៅ), អនុបច្ឆិន្នៈ (ការមិនដាច់សង្វាត), បច្ឆាត្ថៈ (អត្ថថា ខាងក្រោយ), ភុសត្ថៈ (សេចក្តីខ្លាំងក្លា), សាទិស្សៈ (ភាពស្រដៀងគ្នា), ហីនៈ (ភាពថោកទាប, ថយថោក), តតិយត្ថៈ (អត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ), លក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់), ឥត្ថម្ភូតក្ខានៈ (ការនិយាយប្រាប់ពីសភាពយ៉ាងនោះ), ភាគៈ (ចំណែក), វិច្ឆា (ការផ្ទួនៗ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អនុគតៈ ដូចពាក្យថា អន្វេតិ (រមែងតាមទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា អនុបច្ឆិន្នៈ ដូចពាក្យថា អនុសយោ (កិលេសដែលដេកត្រាំមិនដាច់សង្វាត)។ ក្នុងអត្ថថា បច្ឆាត្ថៈ ដូចពាក្យថា អនុរថំ (តាមក្រោយរថ)។ ក្នុងអត្ថថា ភុសត្ថៈ ដូចពាក្យថា អនុរត្តោ (អ្នកត្រេកអរខ្លាំង)។ ក្នុងអត្ថថា សាទិស្សៈ ដូចពាក្យថា អនុរូបំ (សមគួរ, ស្រដៀងគ្នា)។ ក្នុងអត្ថថា ហីនៈ ដូចពាក្យថា អនុសារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ (ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញា ថយថោកជាងព្រះសារីបុត្រ)។ ក្នុងអត្ថថា តតិយត្ថៈ ដូចពាក្យថា នទឹ អន្វវសិតា សេនា (កងទ័ពតាំងនៅតាមបណ្តោយដងទន្លេ)។ ក្នុងអត្ថថា លក្ខណៈ ដូចពាក្យថា រុក្ខំ អនុវិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោររមែងភ្លឺស្វាងចំពោះដើមឈើ)។ ក្នុងអត្ថថា ឥត្ថម្ភូតក្ខានៈ ដូចពាក្យថា សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ អនុ (ទេវទត្តជាមនុស្សល្អចំពោះមាតា)។ ក្នុងអត្ថថា ភាគៈ ដូចពាក្យថា យទេត្ថ មំ អនុ សិយា, តំ ទីយតុ (ចំណែកណាក្នុងទីនេះដែលជាចំណែករបស់ខ្ញុំ គប្បីឱ្យចំណែកនោះ)។ ក្នុងអត្ថថា វិច្ឆា ដូចពាក្យថា រុក្ខំ រុក្ខំ អនុ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ (ព្រះចន្ទរមែងភ្លឺស្វាងចំពោះដើមឈើនីមួយៗ)។

Avaiti adhobhāga, viyoga, paribhava, jānana, nicchaya, desa, theyyādīsu. Adhobhāge-avakkhittacakkhu, viyoge-avakokilaṃ vanaṃ, paribhave-avajānanaṃ, avamaññati, jānane-avagacchati., Nicchaye-avadhāraṇaṃ, dese-avakāso, theyye-avahāro.

អវ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អធោភាគៈ (ចំណែកខាងក្រោម), វិយោគៈ (ការប្រាសប្រាស), បរិភវៈ (ការមើលងាយ), ជាននៈ (ការដឹង), និច្ឆយៈ (ការកំណត់ពិត), ទេសៈ (ទីកន្លែង), ថេយ្យៈ (ការលួច) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អធោភាគៈ ដូចពាក្យថា អវក្ខិត្តចក្ខុ (អ្នកមានភ្នែកដាក់ចុះក្រោម)។ ក្នុងអត្ថថា វិយោគៈ ដូចពាក្យថា អវកោកិលំ វនំ (ព្រៃប្រាសចាកសត្វតាវៅ)។ ក្នុងអត្ថថា បរិភវៈ ដូចពាក្យថា អវជាននំ (ការមើលងាយ), អវមញ្ញតិ (រមែងមើលងាយ)។ ក្នុងអត្ថថា ជាននៈ ដូចពាក្យថា អវគច្ឆតិ (រមែងដឹងច្បាស់)។ ក្នុងអត្ថថា និច្ឆយៈ ដូចពាក្យថា អវធារណំ (ការកំណត់ពិត)។ ក្នុងអត្ថថា ទេសៈ ដូចពាក្យថា អវកាសោ (ឱកាស, ទីកន្លែង)។ ក្នុងអត្ថថា ថេយ្យៈ ដូចពាក្យថា អវហារោ (ការលួច, ការនាំយកទៅ)។

Oiti oroharaṇa, nīharaṇa, suddhiādīsu dissati. Orohaṇe-pāsādā orohati, nīharaṇe-omukkupāhano, suddhiyaṃ-odātaṃ.

ឱ-ឧបសគ្គ រមែងឃើញក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ ឱរោហរណៈ (ការចុះ), នីហរណៈ (ការដោះចេញ, នាំចេញ), សុទ្ធិ (សេចក្តីបរិសុទ្ធ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា ឱរោហរណៈ ដូចពាក្យថា បាសាទា ឱរោហតិ (រមែងចុះអំពីប្រាសាទ)។ ក្នុងអត្ថថា នីហរណៈ ដូចពាក្យថា ឱមុល្កុបាហនោ (អ្នកមានស្បែកជើងដោះចេញហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា សុទ្ធិ ដូចពាក្យថា ឱទាតំ (ពណ៌ស, ស្អាតស្អំ)។

Niiti, nissesa, niggata, nīharaṇa,+ntopavesanā+bhāva, nisedhana, nikkhanta, pātubhāvā+vadhāraṇa, vibhajana, upamu+padhāraṇā+vasāna, cheka, nīharaṇā+varaṇādīsu. Nissese-nirutti, niggate-nikkileso, niyyāti, nīharaṇe-niddhāraṇaṃ, antopavesane-nikhāto, abhāve-nimmakkhikaṃ, nisedhe-nivāreti, nikkhante-nibbānaṃ, pātubhāve-nimmitaṃ, avadhāraṇe-nicchayo, vibhajane-niddeso. Upamāyaṃ-nidassanaṃ, upadhāraṇe-nisāmanaṃ, avasāne-niṭṭhitaṃ, cheke-nipuṇo, nīharaṇe-nīharati, issa dīgho. Āvaraṇe-nīvaraṇaṃ.

និ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ និស្សេសៈ (ការមិនមានសេសសល់), និគ្គតៈ (ការចេញទៅ), នីហរណៈ (ការនាំចេញ), អន្តោបវេសនៈ (ការចូលទៅខាងក្នុង), អភាវៈ (ការមិនមាន), និសេធនៈ (ការហាមឃាត់), និក្ខន្តៈ (ការចេញផុតទៅ), បាតុភាវៈ (ការប្រាកដឡើង), អវធារណៈ (ការកំណត់ពិត), វិភជនៈ (ការចែករំលែក, សេចក្តីពន្យល់), ឧបមា (ការប្រៀបធៀប), ឧបធារណៈ (ការពិចារណា), អវសានៈ (ការបញ្ចប់), ឆេកៈ (ភាពឈ្លាសវៃ), នីហរណៈ (ការនាំចេញ), អាវរណៈ (ការបិទបាំង, រារាំង) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា និស្សេសៈ ដូចពាក្យថា និរុត្តិ (ភាសា, និរុត្តិ)។ ក្នុងអត្ថថា និគ្គតៈ ដូចពាក្យថា និក្កិលេសោ (អ្នកមិនមានកិលេស), និយ្យាតិ (រមែងចេញទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា នីហរណៈ ដូចពាក្យថា និទ្ធារណំ (ការដកចេញ)។ ក្នុងអត្ថថា អន្តោបវេសនៈ ដូចពាក្យថា និខាតោ (របស់ដែលកប់ទុកហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា អភាវៈ ដូចពាក្យថា និម្មក្ខិកំ (កន្លែងមិនមានរុយ)។ ក្នុងអត្ថថា និសេធនៈ ដូចពាក្យថា និវារេតិ (រមែងហាមឃាត់)។ ក្នុងអត្ថថា និក្ខន្តៈ ដូចពាក្យថា និព្វានំ (ព្រះនិព្វាន, ការរលត់ទុក្ខ)។ ក្នុងអត្ថថា បាតុភាវៈ ដូចពាក្យថា និម្មិតំ (របស់ដែលនិមិត្តឡើង)។ ក្នុងអត្ថថា អវធារណៈ ដូចពាក្យថា និច្ឆយោ (ការសម្រេចចិត្ត)។ ក្នុងអត្ថថា វិភជនៈ ដូចពាក្យថា និទ្ទេសោ (សេចក្តីពន្យល់)។ ក្នុងអត្ថថា ឧបមា ដូចពាក្យថា និទស្សនំ (ការបង្ហាញ, ឧទាហរណ៍)។ ក្នុងអត្ថថា ឧបធារណៈ ដូចពាក្យថា និសាមនំ (ការស្តាប់, ពិចារណា)។ ក្នុងអត្ថថា អវសានៈ ដូចពាក្យថា និដ្ឋិតំ (ការសម្រេចហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា ឆេកៈ ដូចពាក្យថា និបុណោ (អ្នកឈ្លាសវៃ)។ ក្នុងអត្ថថា នីហរណៈ ដូចពាក្យថា នីហរតិ (រមែងនាំចេញ, មានការធ្វើ ឥ ឱ្យជា ឦ)។ ក្នុងអត្ថថា អាវរណៈ ដូចពាក្យថា នីវរណំ (ធម៌រារាំងចិត្ត)។

Duiti asobhaṇā+bhāva, kucchitā+samiddhi, kiccha, virūpatādīsu. Asobhaṇe-duggandho, abhāve-dubbhikkhaṃ, kucchite – dukkaṭaṃ[Pg.100]. Asamiddhiyaṃ-dussassaṃ, kicche-dukkaraṃ, virūpatāyaṃ-dubbaṇṇo dummukho.

ទុ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អសោភណៈ (ភាពមិនល្អមើល, មិនល្អ), អភាវៈ (ការមិនមាន), គុច្ឆិតៈ (របស់គួរខ្ពើម, មិនល្អ), អសមិទ្ធិ (ការមិនសម្រេច, មិនបរិបូណ៌), កិច្ឆៈ (សេចក្តីលំបាក), វិរូបតា (ភាពមានរូបអាក្រក់) ជាដើម。 ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អសោភណៈ ដូចពាក្យថា ទុគ្គន្ធោ (ក្លិនអាក្រក់)។ ក្នុងអត្ថថា អភាវៈ ដូចពាក្យថា ទុព្ភិក្ខំ (ទុរ្ភិក្ស, ការខ្សត់បាយ)។ ក្នុងអត្ថថា គុច្ឆិតៈ ដូចពាក្យថា ទុក្កដំ (អំពើអាក្រក់, អាបត្តិទុក្កដ)។ ក្នុងអត្ថថា អសមិទ្ធិ ដូចពាក្យថា ទុស្សស្សំ (ស្រូវមិនល្អ)។ ក្នុងអត្ថថា កិច្ឆៈ ដូចពាក្យថា ទុក្ករំ (ការធ្វើបានដោយកម្រ)។ ក្នុងអត្ថថា វិរូបតា ដូចពាក្យថា ទុព្វណ្ណោ (អ្នកមានសម្បុរអាក្រក់), ទុម្មុខោ (អ្នកមានមុខក្រញូវ, មុខអាក្រក់)។

Viiti visesa, vividha, viruddha, vigata, viyoga, virūpatādīsu. Visese-vimutti, visiṭṭho, vividhe-vimati, viruddhe-vivādo, vigate-vimalaṃ, viyoge-vippayutto, virūpatāyaṃ-virūpo.

វិ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ វិសេសៈ (សេចក្តីប្លែក, វិសេស), វិវិធៈ (ភាពផ្សេងៗ), វិរុទ្ធៈ (ការផ្ទុយគ្នា), វិគតៈ (ការប្រាសចេញ), វិយោគៈ (ការប្រាសប្រាស), វិរូបតា (ភាពមានរូបអាក្រក់) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា វិសេសៈ ដូចពាក្យថា វិមុត្តិ (ការរួចចាកទុក្ខ), វិសិដ្ឋោ (របស់ដ៏វិសេស)។ ក្នុងអត្ថថា វិវិធៈ ដូចពាក្យថា វិមតិ (សេចក្តីសង្ស័យផ្សេងៗ)។ ក្នុងអត្ថថា វិរុទ្ធៈ ដូចពាក្យថា វិវាទោ (ការជជែកទាស់ទែងគ្នា)។ ក្នុងអត្ថថា វិគតៈ ដូចពាក្យថា វិមលំ (របស់មិនមានមន្ទិល, ស្អាតស្អំ)។ ក្នុងអត្ថថា វិយោគៈ ដូចពាក្យថា វិប្បយុត្តោ (អ្នកប្រាសចេញហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា វិរូបតា ដូចពាក្យថា វិរូបោ (អ្នកមានរូបអាក្រក់)។

Adhiiti adhiki+ssarū+paribhāvā+dhibhavana+jjhāyā+dhiṭṭhāna, nicchaya, pāpuṇanādīsu. Adhike-adhisīlaṃ, issare-adhipati, adhi brahmadatte pañcālā, uparibhāve-adhirohati, pathaviṃ adhisessati, adhibhavane-adhibhavati, ajjhāyane-byākaraṇa+madhīte, adhiṭṭhāne-bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti, nicchaye-adhimokkho, pāpuṇane-bhogakkhandhaṃ adhigacchati.

អធិ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អធិកៈ (ការលើសលុប), ឥស្សរៈ (ភាពជាធំ), ឧបរិភាវៈ (ភាពខាងលើ), អធិភវនៈ (ការគ្របសង្កត់), អជ្ឈាយនៈ (ការរៀនសូត្រ), អធិដ្ឋានៈ (ការអធិដ្ឋាន, តាំងចិត្ត), និច្ឆយៈ (ការកំណត់ពិត), បាុបុណនៈ (ការដល់, សម្រេច) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អធិកៈ ដូចពាក្យថា អធិសីលំ (សីលដ៏ក្រៃលែង)។ ក្នុងអត្ថថា ឥស្សរៈ ដូចពាក្យថា អធិបតិ (អ្នកជាធំ), អធិ ព្រហ្មទត្តេ បញ្ចាលា (ដែនបញ្ចាលៈស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទព្រហ្មទត្ត)។ ក្នុងអត្ថថា ឧបរិភាវៈ ដូចពាក្យថា អធិរោហតិ (រមែងឡើងលើ), បថវឹ អធិសេស្សតិ (រមែងដេកលើផែនដី)។ ក្នុងអត្ថថា អធិភវនៈ ដូចពាក្យថា អធិភវតិ (រមែងគ្របសង្កត់)។ ក្នុងអត្ថថា អជ្ឈាយនៈ ដូចពាក្យថា ព្យាករណមធីតេ (រមែងរៀនសូត្រនូវក្បួនព្យាករណ៍)។ ក្នុងអត្ថថា អធិដ្ឋានៈ ដូចពាក្យថា ភូមិកម្បាទឹ អធិដ្ឋាតិ (រមែងអធិដ្ឋាននូវការញាប់ញ័រនៃផែនដីជាដើម)។ ក្នុងអត្ថថា និច្ឆយៈ ដូចពាក្យថា អធិមោក្ខោ (ការសម្រេចចិត្តស៊ប់)។ ក្នុងអត្ថថា បាុបុណនៈ ដូចពាក្យថា ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆតិ (រមែងបានសម្រេចនូវគំនរភោគទ្រព្យ)។

Apiiti sambhāvanā+pekkhā, samuccaya, garaha, pañhādīsu. Sambhāvanāyaṃ-api dibbesu kāmesu, merumpi vinivijjhitvā gaccheyya, apekkhāyaṃ-ayampi dhammo aniyato, samuccaye-itipi arahaṃ, antampi antaguṇampi ādāya, garahe-api amhākaṃ paṇḍitaka, pañhe-api bhante bhikkhaṃ labhittha.

អបិ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ សម្ភាវនា (ការសន្មត, លើកតម្កើង), អបេក្ខា (ការរំពឹងទុក, សម្លឹងរក), សមុច្ចយៈ (ការប្រមូលរួមគ្នា), គរហៈ (ការតិះដៀល), បញ្ហា (សេចក្តីសួរ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា សម្ភាវនា ដូចពាក្យថា អបិ ទិព្វេសុ កាមេសុ (សូម្បីក្នុងកាមទាំងឡាយជាទិព្វ...), មេរុម្បិ វិនិវិជ្ឈិត្វា គច្ឆេយ្យ (សូម្បីភ្នំព្រះសុមេរុ ក៏អាចទម្លុះទៅបាន)។ ក្នុងអត្ថថា អបេក្ខា ដូចពាក្យថា អយម្បិ ធម្មោ អនិយតោ (ធម៌នេះសូម្បីតែមួយ ក៏ជាអនិយតធម៌)។ ក្នុងអត្ថថា សមុច្ចយៈ ដូចពាក្យថា ឥតិបិ អរហំ (ព្រះអង្គជាព្រះអរហន្ត ព្រោះហេតុយ៉ាងនេះខ្លះ), អន្តម្បិ អន្តគុណម្បិ អាទាយ (កាន់យកទាំងពោះវៀនធំ ទាំងពោះវៀនតូច)។ ក្នុងអត្ថថា គរហៈ ដូចពាក្យថា អបិ អម្ហាកំ បណ្ឌិតកៈ (ឱ! កូនអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងអើយ!)។ ក្នុងអត្ថថា បញ្ហា ដូចពាក្យថា អបិ ភន្តេ ភិក្ខំ លភិត្ថ (បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន លោកម្ចាស់បានចង្ហាន់ខ្លះដែរឬទេ?)។

Atiiti atikkamanā+tikkantā+tisaya, bhusatthādīsu. Atikkame-atirocati amhehi, atīto, atikkante-accantaṃ, atisaye-atikusalo, bhusatthe-atikodho, ativuddhi.

អតិ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អតិក្កមនៈ (ការកន្លង), អតិក្កន្តៈ (ការកន្លងហួស), អតិសយៈ (ភាពក្រៃលែង), ភុសត្ថៈ (សេចក្តីខ្លាំងក្លា) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អតិក្កមនៈ ដូចពាក្យថា អតិរោចតិ អម្ហេហិ (រមែងភ្លឺរុងរឿងកន្លងហួសពួកយើង), អតីតោ (កន្លងទៅហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា អតិក្កន្តៈ ដូចពាក្យថា អច្ចន្តំ (ក្រៃលែង, ជាដាច់ខាត)។ ក្នុងអត្ថថា អតិសយៈ ដូចពាក្យថា អតិកុសលោ (អ្នកឈ្លាសវៃក្រៃលែង)។ ក្នុងអត្ថថា ភុសត្ថៈ ដូចពាក្យថា អតិកោធោ (សេចក្តីក្រោធខ្លាំង), អតិវុទ្ធិ (ការចម្រើនខ្លាំង)។

Suiti sobhaṇa, suṭṭhu, sammā, samiddhi, sukhatthādīsu. Sobhaṇe-sugandho, suṭṭhu+sammādatthesu-suṭṭhu gato sugato, sammā [Pg.101] gatotipi sugato, samiddhiyaṃ-subhikkhaṃ, sukhatthe-sukaro.

សុ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ សោភណៈ (ភាពល្អ, ស្រស់ស្អាត), សុដ្ឋុ (ដោយប្រពៃ), សម្មា (ដោយត្រឹមត្រូវ), សមិទ្ធិ (ការសម្រេច, បរិបូណ៌), សុខត្ថៈ (អត្ថថា ងាយស្រួល, សុខ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា សោភណៈ ដូចពាក្យថា សុគន្ធោ (ក្លិនក្រអូប)។ ក្នុងអត្ថថា សុដ្ឋុ និង សម្មា ដូចពាក្យថា សុដ្ឋុ គតោ សុគតោ (ព្រះអង្គយាងទៅដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សុគត), សម្មា គតោតិបិ សុគតោ (សូម្បីព្រះអង្គយាងទៅដោយត្រឹមត្រូវ ក៏ឈ្មោះថា សុគត)។ ក្នុងអត្ថថា សមិទ្ធិ ដូចពាក្យថា សុភិក្ខំ (ស្រុកសម្បូរបាយ)។ ក្នុងអត្ថថា សុខត្ថៈ ដូចពាក្យថា សុករំ (របស់ធ្វើបានដោយងាយ)។

Uiti uggatu+ddhakamma, padhāna, viyoga, sambhava, attalābha, satti, sarūpakathanādīsu. Uggate-uggacchati, uddhakamme-āsanā uṭṭhito, ukkhepo, padhāne-uttamo, lokuttaro, viyoge-ubbhāsito, sambhave-ubbhuto, attalābhe-uppannaṃ ñāṇaṃ, sattiyaṃ-ussahati gantuṃ, sarūpakathane-uddisati suttaṃ.

ឧ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ ឧគ្គតៈ (ការឡើងលើ), ឧទ្ធកម្ម (ការធ្វើឡើងលើ), បធានៈ (ចម្បង, ឧត្តម), វិយោគៈ (ការប្រាសប្រាស), សម្ភវៈ (ការកើតឡើង), អត្តលាភៈ (ការបានចំពោះខ្លួន), សត្តិ (សមត្ថភាព, កម្លាំង), សរូបកថនៈ (ការសម្តែងតាមរូបសេចក្តី) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា ឧគ្គតៈ ដូចពាក្យថា ឧគ្គច្ឆតិ (រមែងឡើងទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា ឧទ្ធកម្ម ដូចពាក្យថា អាសនា ឧដ្ឋិតោ (អ្នកក្រោកឡើងអំពីអាសនៈ), ឧក្ខេបោ (ការបោះឡើងលើ)។ ក្នុងអត្ថថា បធានៈ ដូចពាក្យថា ឧត្តមោ (របស់ដ៏ឧត្តម), លោកុត្តរោ (ធម៌កន្លងលោក)។ ក្នុងអត្ថថា វិយោគៈ ដូចពាក្យថា ឧព្ភាសិតោ (ភ្លឺស្វាងចេញទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា សម្ភវៈ ដូចពាក្យថា ឧព្ភុតោ (កើតឡើងហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា អត្តលាភៈ ដូចពាក្យថា ឧប្បន្នំ ញាណំ (ប្រាជ្ញាកើតឡើងហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា សត្តិ ដូចពាក្យថា ឧស្សហតិ គន្តុំ (រមែងព្យាយាមដើម្បីទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា សរូបកថនៈ ដូចពាក្យថា ឧទ្ទិសតិ សុត្តំ (រមែងសំដែងនូវសូត្រ)。

Abhiiti abhimukhabhāva, visiṭṭhā+dhiku+ddhakamma, kula, sāruppa, vandana, lakkhaṇi+tthambhūtakkhāna, vicchādīsu. Abhimukhabhāve-abhimukho, abhikkamati, visiṭṭhe-abhidhammo, adhike-abhivasati, uddhakamme-abhiruhati. Kule-abhijāto, sāruppe-abhirūpo, vandane-abhivādeti, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ.

អភិ-ឧបសគ្គ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ អភិមុខភាវៈ (ភាពចំពោះមុខ), វិសិដ្ឋៈ (ភាពវិសេស), អធិកៈ (ការលើសលុប), ឧទ្ធកម្ម (ការធ្វើឡើងលើ), កុលៈ (ត្រកូល, ជាតិកំណើត), សារុប្បៈ (ភាពសមគួរ), វន្ទនៈ (ការថ្វាយបង្គំ), លក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់), ឥត្ថម្ភូតក្ខានៈ (ការនិយាយប្រាប់ពីសភាពយ៉ាងនោះ), វិច្ឆា (ការផ្ទួនៗ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា អភិមុខភាវៈ ដូចពាក្យថា អភិមុខោ (អ្នកចំពោះមុខ), អភិក្កមតិ (រមែងឈានទៅមុខ)។ ក្នុងអត្ថថា វិសិដ្ឋៈ ដូចពាក្យថា អភិធម្មោ (ធម៌ដ៏វិសេស, ព្រះអភិធម្ម)។ ក្នុងអត្ថថា អធិកៈ ដូចពាក្យថា អភិវសតិ (រមែងនៅក្រៃលែង, ភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំង)។ ក្នុងអត្ថថា ឧទ្ធកម្ម ដូចពាក្យថា អភិរុហតិ (រមែងឡើងលើ)។ ក្នុងអត្ថថា កុលៈ ដូចពាក្យថា អភិជាតោ (អ្នកមានកំណើតដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់)។ ក្នុងអត្ថថា សារុប្បៈ ដូចពាក្យថា អភិរូបោ (អ្នកមានរូបល្អសមគួរ)។ ក្នុងអត្ថថា វន្ទនៈ ដូចពាក្យថា អភិវាទេតិ (រមែងថ្វាយបង្គំ)។ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានលក្ខណៈជាដើម គឺមានន័យដូចមុន (ដូចជា អនុ-ឧបសគ្គ)។

Patiiti paṭigata, paṭiloma, paṭinidhi, paṭidāna, nisedha, nivattana, sādissa, paṭikaraṇā+dāna, paṭibodha, paṭicca, lakkhaṇitthambhūtakkhāna, bhāga, vicchādīsu. Paṭigate-paccakkhaṃ, paṭilome-paṭisotaṃ, paṭinidhimhi-ācariyato pati sisso, paṭidāne-telatthikassa ghataṃ paṭidadāti, nisedhe-paṭisedheti, nivattane-paṭikkamati, sādisse-paṭirūpakaṃ, paṭikaraṇe-paṭikāro, ādāne-paṭiggaṇhāti, paṭibodhe-paṭivedho, paṭicce-paccayo, lakkhaṇādīsu purimasamaṃ.

បតិ-ឧបសគ្គ (ឬ បដិ) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ បដិគតៈ (ការត្រឡប់ទៅ, ចំពោះមុខ), បដិលោមៈ (ការច្រាសទិស, បញ្ច្រាស), បដិនិធិ (តំណាង, ជំនួស), បដិទានៈ (ការឱ្យត្រឡប់, ថ្នូរ), និសេធៈ (ការហាមឃាត់), និវត្តនៈ (ការត្រឡប់ថយក្រោយ), សាទិស្សៈ (ភាពស្រដៀងគ្នា), បដិករណៈ (ការតបស្នង, កែខៃ), អាទានៈ (ការកាន់យក, ទទួល), បដិពោធៈ (ការត្រាស់ដឹង, ចាក់ធ្លុះ), បដិច្ចៈ (ការអាស្រ័យ), លក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់), ឥត្ថម្ភូតក្ខានៈ (ការនិយាយប្រាប់ពីសភាពយ៉ាងនោះ), ភាគៈ (ចំណែក), វិច្ឆា (ការផ្ទួនៗ) ជាដើម។ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា បដិគតៈ ដូចពាក្យថា បច្ចក្ខំ (ចំពោះមុខ, ប្រចក្ស)។ ក្នុងអត្ថថា បដិលោមៈ ដូចពាក្យថា បដិសោតំ (ច្រាសទឹក)។ ក្នុងអត្ថថា បដិនិធិ ដូចពាក្យថា អាចរិយតោ បតិ សិស្សោ (សិស្សជាតំណាងនៃអាចារ្យ)។ ក្នុងអត្ថថា បដិទានៈ ដូចពាក្យថា តេលត្ថិកស្ស ឃតំ បដិទទាតិ (រមែងឱ្យទឹកដោះថ្លាជាថ្នូរដល់អ្នកត្រូវការប្រេង)។ ក្នុងអត្ថថា និសេធៈ ដូចពាក្យថា បដិសេធេតិ (រមែងហាមឃាត់)។ ក្នុងអត្ថថា និវត្តនៈ ដូចពាក្យថា បដិក្កមតិ (រមែងថយក្រោយ)។ ក្នុងអត្ថថា សាទិស្សៈ ដូចពាក្យថា បដិរូបកំ (របស់ស្រដៀងគ្នា, ក្លែងក្លាយ)។ ក្នុងអត្ថថា បដិករណៈ ដូចពាក្យថា បដិការោ (ការតបស្នង, កែខៃ)។ ក្នុងអត្ថថា អាទានៈ ដូចពាក្យថា បដិគ្គណ្ហាតិ (រមែងទទួលយក)។ ក្នុងអត្ថថា បដិពោធៈ ដូចពាក្យថា បដិវេធោ (ការចាក់ធ្លុះ, ត្រាស់ដឹង)។ ក្នុងអត្ថថា បដិច្ចៈ ដូចពាក្យថា បច្ចយោ (បច្ច័យ, ហេតុអាស្រ័យ)។ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានលក្ខណៈជាដើម គឺមានន័យដូចមុន។

Pariiti samantatobhāva, pariccheda, vajjanā+liṅgana, nivasana, pūjā, bhojanā+vajānana, dosakkhāna, lakkhaṇādīsu. Samantha- tobhāve-parivuto[Pg.102], paricchede-pariññeyyaṃ, vajjane-pariharati, āliṅgane-parissajati, nivasane-yo vatthaṃ paridahessati, pūjāyaṃ-paricariyā, bhojane-bhikkhuṃ parivisati, avajānane-paribhavati. Dosakkhāne-paribhāsati, lakkhaṇādīsu-rukkhaṃ pari vijjotate vijju iccādi.

ឧបសគ្គថា បរិ (pari) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ភាពជុំវិញ, ការកំណត់, ការវៀរ, ការឱបក្រសោប, ការស្លៀកដណ្តប់, ការបូជា, ការបរិភោគ, ការមើលងាយ, ការពោលទោស និងលក្ខណៈជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា ភាពជុំវិញ ដូចជា parivuto (ព័ទ្ធជុំវិញ)។ ក្នុងអត្ថថា ការកំណត់ ដូចជា pariññeyyaṃ (ធម៌ដែលគួរកំណត់ដឹង)។ ក្នុងអត្ថថា ការវៀរ ដូចជា pariharati (វៀរចាក)។ ក្នុងអត្ថថា ការឱបក្រសោប ដូចជា parissajati (ឱបក្រសោប)។ ក្នុងអត្ថថា ការស្លៀកដណ្តប់ ដូចជា yo vatthaṃ paridahessati (បុគ្គលណា ស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់)។ ក្នុងអត្ថថា ការបូជា ដូចជា paricariyā (ការបម្រើ, ការបូជា)។ ក្នុងអត្ថថា ការបរិភោគ ដូចជា bhikkhuṃ parivisati (អង្គាសភិក្ខុ)។ ក្នុងអត្ថថា ការមើលងាយ ដូចជា paribhavati (មើលងាយ)។ ក្នុងអត្ថថា ការពោលទោស ដូចជា paribhāsati (ជេរប្រមាថ)។ ក្នុងអត្ថថា លក្ខណៈជាដើម ដូចជា rukkhaṃ pari vijjotate vijju (ផ្លេកបន្ទោរ ភ្លឺស្វាងចំពោះដើមឈើ) ជាដើម។

Upaiti upagamana, samīpū+papatti, sādissā+dhiku+paribhāvā+nasana, dosakkhāna, saññā, pubbakamma, pūjā, gayhākāra, bhusatthādīsu. Upagamane-nisinnaṃ vā upanisīdeyya, samīpe-upanagaraṃ, upapattiyaṃ-saggaṃ lokaṃ upapajjati, atha vā upapatti=yutti, yathā upapattito ikkhatīti upekkhā, sādisse-upamānaṃ, upamā, adhike-upakhāriyaṃ doṇo, uparibhāve-upasampanno, anasane-upavāso, dosakkhāne-paraṃ upavadati, saññāyaṃ-upadhā, upasaggo, pubbakamme-upakkamo, upakāro, pūjāyaṃ-buddhupaṭṭhāko, mātupaṭṭhānaṃ, gayhākāre-soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, bhusatthe-upādānaṃ, upāyāso, upanissayoti.

ឧបសគ្គថា ឧប (upa) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ការចូលទៅជិត, ទីជិត, ការកើតឡើង, ភាពស្រដៀងគ្នា, ភាពលើសលុប, ភាពខាងលើ, ការមិនបរិភោគអាហារ, ការពោលទោស, សញ្ញា, បុព្វកម្ម, ការបូជា, អាការៈដែលគួរកាន់យក និងអត្ថដ៏ក្រៃលែងជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា ការចូលទៅជិត ដូចជា nisinnaṃ vā upanisīdeyya (ឬគួរចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលដែលអង្គុយហើយ)។ ក្នុងអត្ថថា ទីជិត ដូចជា upanagaraṃ (ទីជិតនៃនគរ)។ ក្នុងអត្ថថា ការកើតឡើង ដូចជា saggaṃ lokaṃ upapajjati (រមែងទៅកើតក្នុងសួគ៌លោក) មួយវិញទៀត upapatti ប្រែថា យុត្តិ (ហេតុផល) ដូចជាពាក្យថា upekkhā (ការពិនិត្យមើលដោយយុត្តិធម៌ គឺឧបេក្ខា)។ ក្នុងអត្ថថា ភាពស្រដៀងគ្នា ដូចជា upamānaṃ (ឧបមាន), upamā (ឧបមា)។ ក្នុងអត្ថថា ភាពលើសលុប ដូចជា upakhāriyaṃ doṇo (ធុងវាល់ស្រូវដែលលើសពីមួយខារី)។ ក្នុងអត្ថថា ភាពខាងលើ ដូចជា upasampanno (ឧបសម្បន្ន)។ ក្នុងអត្ថថា ការមិនបរិភោគអាហារ ដូចជា upavāso (ការរក្សាសីលឧបោសថ)។ ក្នុងអត្ថថា ការពោលទោស ដូចជា paraṃ upavadati (ពោលទោសចំពោះបុគ្គលដទៃ)។ ក្នុងអត្ថថា សញ្ញា ដូចជា upadhā (ឧបធិ), upasaggo (ឧបសគ្គ)។ ក្នុងអត្ថថា បុព្វកម្ម ដូចជា upakkamo (ការព្យាយាម), upakāro (ការឧបការៈ)។ ក្នុងអត្ថថា ការបូជា ដូចជា buddhupaṭṭhāko (អ្នកបម្រើព្រះពុទ្ធ), mātupaṭṭhānaṃ (ការបម្រើមាតា)។ ក្នុងអត្ថថា អាការៈដែលគួរកាន់យក ដូចជា soceyyapaccupaṭṭhānaṃ (មានសេចក្តីស្អាតជាទីប្រាកដ)។ ក្នុងអត្ថដ៏ក្រៃលែង ដូចជា upādānaṃ (ឧបាទាន), upāyāso (ឧបាយាស), upanissayo (ឧបនិស្ស័យ)។

Āiti abhimukhabhāvu+ddhakamma+mariyādā+bhividhi, patti+cchā, parissajana, ādikamma, gahaṇa, nivāsana, samīpa, āvhānādīsu. Abhimukhabhāve-āgacchanti, uddhakamme-ārohati, mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ, abhividhimhi-ākumāraṃ yaso kaccāyanassa, pattiyaṃ-āpattiṃ āpanno, icchāyaṃ-ākaṅkhā, parissajane-āliṅganaṃ, ādikamme-ārambho, gahaṇe-ādīyati, āliṅgati, (ālimpati, rū), nivāse-āvasatho, āvāso, samīpe-āsannaṃ, āvhāne-āmanteti.

ឧបសគ្គថា អា (ā) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ភាពឆ្ពោះទៅរក, ការឡើងលើ, ព្រំដែន, ការគ្របដណ្តប់ទូទៅ, ការដល់, សេចក្តីប្រាថ្នា, ការឱបក្រសោប, ការចាប់ផ្តើម, ការកាន់យក, ទីលំនៅ, ទីជិត និងការហៅជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា ភាពឆ្ពោះទៅរក ដូចជា āgacchanti (មកដល់)។ ក្នុងអត្ថថា ការឡើងលើ ដូចជា ārohati (ឡើងទៅ)។ ក្នុងអត្ថថា ព្រំដែន ដូចជា āpabbatā khettaṃ (ស្រែមានព្រំប្រទល់ត្រឹមភ្នំ)។ ក្នុងអត្ថថា ការគ្របដណ្តប់ទូទៅ ដូចជា ākumāraṃ yaso kaccāyanassa (កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ព្រះកច្ចាយនៈល្បីខ្ចរខ្ចាយរហូតដល់ក្មេងៗ)។ ក្នុងអត្ថថា ការដល់ ដូចជា āpattiṃ āpanno (ត្រូវអាបត្តិ)។ ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីប្រាថ្នា ដូចជា ākaṅkhā (សេចក្តីប្រាថ្នា)។ ក្នុងអត្ថថា ការឱបក្រសោប ដូចជា āliṅganaṃ (ការឱបក្រសោប)។ ក្នុងអត្ថថា ការចាប់ផ្តើម ដូចជា ārambho (ការចាប់ផ្តើម)។ ក្នុងអត្ថថា ការកាន់យក ដូចជា ādīyati (កាន់យក), āliṅgati (ឱប), ālimpati (លាប)។ ក្នុងអត្ថថា ទីលំនៅ ដូចជា āvasatho (សាលាសំណាក់), āvāso (ទីលំនៅ)។ ក្នុងអត្ថថា ទីជិត ដូចជា āsannaṃ (ទីជិត)។ ក្នុងអត្ថថា ការហៅ ដូចជា āmanteti (ហៅ, អញ្ជើញ)។

Pa [Pg.103] parā+pa sa+manva+va, o ni du rabhi byā+dhisu;

Ati ni ppati pari apayo, upa ā iti vīsati;

Esa hi bho upasagga-vidhi+kkamato kathito.

ប (pa) បរា (parā) អប (apa) សំ (saṃ) អនុ (anu) អវ (ava) [ឬ ឱ (o)] និ (ni) ទុ (du) វិ (vi) អភិ (abhi) អធិ (adhi) សុ (su) អតិ (ati) អបិ (api) បដិ (pati) បរិ (pari) អប (apa) ឧប (upa) អា (ā) ទាំង ២០ នេះឯង។ ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ នេះជាវិធីនៃឧបសគ្គដែលពោលទុកតាមលំដាប់។

Ettha ca –

ក៏ក្នុងទីនេះ (មានសេចក្តីពន្យល់ថា)៖

Upasagga+nipātā ca, paccayā ca ime tayo;

Neke+nekatthavācakā, iti neruttikā+bravuṃ.

ពួកអ្នកនិរុត្តិសាស្ត្រ (អ្នកប្រាជ្ញខាងភាសា) តែងពោលថា ធម៌ទាំង ៣ នេះ គឺ ឧបសគ្គ និបាត និងបច្ច័យ រមែងជាតួសម្តែងនូវអត្ថដ៏ច្រើនផ្សេងៗគ្នា។

118. Asaṃkhyehi sabbāsaṃ

១១៨. ដោយវិភត្តិទាំងឡាយទាំងពួងដែលមិនមានចំនួនកំណត់

Avijjamānasaṃkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Na santi ekavacanādisaṃkhyā etesanti asaṃkhyā, tesaṃ asaṃkhyānaṃ vibhattīnaṃ bhede asatipi syādividhānaṃ ‘‘mā no ajja vikantiṃsū’’tiādo vibhatyantattā padattasiddhīti vo+noādīnaṃ siddhiyā ca tesaṃ paṭhamādiatthe dassanato ca hoti. Pahāro parābhavo apahāro saṃhāro avahāro ohāro iccādi hoti.

ការលុបវិភត្តិទាំងពួងខាងចុង ដែលមិនមានចំនួនកំណត់ រមែងមាន។ ចំនួនមានឯកវចនៈជាដើម មិនមានដល់វិភត្តិទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ វិភត្តិទាំងនោះ ឈ្មោះថា អសង្ខ្យា (មិនមានចំនួន)។ ទោះបីជាមិនមានការបែងចែកនៃវិភត្តិដែលមិនមានចំនួនទាំងនោះក៏ដោយ ក៏ការបញ្ញត្តិវិភត្តិមាន សិ (syādi) ជាដើម ក្នុងពាក្យជាដើមថា “mā no ajja vikantiṃsū” រមែងសម្រេចជាបទបាន ព្រោះមានវិភត្តិនៅចុងបទ និងដើម្បីសម្រេចនូវបទទាំងឡាយមាន vo និង no ជាដើម ហើយការសម្តែងនូវអត្ថមានបឋមវិភត្តិជាដើមនៃវិភត្តិទាំងនោះ ក៏រមែងមាន។ ដូចជាពាក្យថា pahāro (ការប្រហារ), parābhavo (សេចក្តីវិនាស), apahāro (ការនាំយកទៅ), saṃhāro (ការប្រមូលមក), avahāro (ការលួចប្លន់), ohāro (ការលះបង់) ជាដើម រមែងមាន។

Upecca+tthaṃ sajantīti, upasaggā hi pādayo;

Cādī padādimajjhante, nipātā nipatantīti.

ពិតណាស់ ពួកសព្ទមាន ប (pa) ជាដើម តែងចូលទៅជិតហើយសម្តែងនូវអត្ថ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឧបសគ្គ។ ចំណែកឯពួកសព្ទមាន ច (ca) ជាដើម តែងធ្លាក់ចុះ (ប្រព្រឹត្តទៅ) ក្នុងដើមបទ កណ្តាលបទ និងចុងបទ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា និបាត។

Opasaggikapadaṃ.

ចប់ ផ្នែកបទដែលប្រកបដោយឧបសគ្គ។

Samuccaya+vikappana+paṭisedha+pūraṇādiatthaṃ asattavācikaṃ nepātikaṃ.

បទនិបាត គឺជាសព្ទដែលមិនសម្តែងនូវរូបធាតុ (asattavācika) មានអត្ថជាគ្រឿងប្រមូលរួម (samuccaya), ការចែករំលែក (vikappana), ការហាមឃាត់ (paṭisedha) និងការបំពេញបទ (pūraṇa) ជាដើម។

Ca-iti samuccayā+nvācaya+itaretarayoga+samāhārā+vadhāraṇādīsu. Vā-iti vikappanu+pamāna+samuccaya+vavatthitavibhāsādīsu. Na, no, mā, a, alaṃ, halaṃ iccete paṭisedhe[Pg.104]. ‘‘Dve paṭisedhā pakatiatthaṃ gamayantī’’ti ñāyā ‘‘na tesaṃ pana rūpānaṃ paccayā na ca hontī’’ti ettha na ca na honti-hontevāti pakatiatthaṃ gamayati. Alaṃ pariyatti+bhūsanesu ca.

និបាតថា ច (ca) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ការប្រមូលរួម (samuccaya), ការប្រមូលរួមដោយឡែក (anvācaya), ការរួមគ្នាដោយឡែកៗ (itaretarayoga), ការរួមគ្នាជាក្រុម (samāhāra), ការកំណត់ពិតប្រាកដ (avadhāraṇa) ជាដើម។ និបាតថា វា (vā) ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ការចែករំលែក (vikappana), ឧបមាន (upamāna), ការប្រមូលរួម (samuccaya), ការកំណត់ជម្រើសពិតប្រាកដ (vavatthitavibhāsā) ជាដើម។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ na, no, mā, a, alaṃ, halaṃ ប្រើក្នុងអត្ថហាមឃាត់ (paṭisedha)។ តាមទ្រឹស្តីថា «ការហាមឃាត់ពីរដង រមែងនាំទៅរកអត្ថដើម (បដិសេធពីរដងស្មើនឹងស្រប)» ដូចជាក្នុងប្រយោគថា “na tesaṃ pana rūpānaṃ paccayā na ca hontī” ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា na ca na honti (មិនមែនជាមិនមាន) មានន័យថា hontevā (រមែងមានពិតប្រាកដ) គឺនាំទៅរកអត្ថដើម។ មួយវិញទៀត សព្ទថា alaṃ ប្រើក្នុងអត្ថថា គ្រប់គ្រាន់ (pariyatti) និងការតាក់តែង (bhūsana) ផងដែរ។

Pūraṇatthaṃ duvidhaṃ attapūraṇaṃ padapūraṇañca, tattha atha, khalu, vata, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, ca, tu, vā, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, (evaṃ, rū) seyyathidaṃ iccevamādi padapūraṇe. Tattha atha-iti pañhā+nantariyā+dhikārādīsu ca. Khalu-iti paṭisedhā+vadhāraṇa, pasiddhīsu ca. Vata+iti ekaṃsa, khedā+nukampa, saṃkappesu ca. Atho-iti anvādese ca. Hi-iti hetu, avadhāraṇesu ca. Tu-iti visesa, hetu, nivattanādīsu ca. Pana-iti visesepi. Have+ve iccete ekaṃsatthepi. Haṃ-visāda, vimhesupi. (Visāda, sambhavesu, rū). Seyyathidaṃti taṃ katamaṃti atthepi.

អត្ថបំពេញ មាន ២ យ៉ាង គឺ ការបំពេញសេចក្តី (attapūraṇa) និងការបំពេញបទ (padapūraṇa)។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ និបាតទាំងឡាយមាន atha, khalu, vata, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, ca, tu, vā, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, seyyathidaṃ ជាដើម ប្រើក្នុងអត្ថបំពេញបទ។ ក្នុងនិបាតទាំងនោះ និបាតថា atha ប្រើក្នុងអត្ថសួរ (pañha), លំដាប់បន្ទាប់ (anantariya) និងការផ្តើមរឿង (adhikāra) ជាដើមផង។ និបាតថា khalu ប្រើក្នុងអត្ថហាមឃាត់ (paṭisedha), ការកំណត់ពិតប្រាកដ (avadhāraṇa) និងការល្បីល្បាញ (pasiddhi) ផង។ និបាតថា vata ប្រើក្នុងអត្ថពិតប្រាកដ (ekaṃsa), សេចក្តីនឿយណាយ (kheda), សេចក្តីអនុគ្រោះ (anukampā) និងសេចក្តីត្រិះរិះ (saṅkappa) ផង។ និបាតថា atho ប្រើក្នុងអត្ថពោលតាមក្រោយ (anvādesa) ផង។ និបាតថា hi ប្រើក្នុងអត្ថហេតុ (hetu) និងការកំណត់ពិតប្រាកដ (avadhāraṇa) ផង។ និបាតថា tu ប្រើក្នុងអត្ថពិសេស (visesa), ហេតុ (hetu) និងការឃាត់ (nivattana) ជាដើមផង។ និបាតថា pana ប្រើក្នុងអត្ថពិសេសផងដែរ។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ have និង ve ប្រើក្នុងអត្ថពិតប្រាកដផងដែរ។ និបាតថា haṃ ប្រើក្នុងអត្ថសេចក្តីសោកសៅ (visāda) និងសេចក្តីអស្ចារ្យ (vimhasa) ផងដែរ។ សព្ទថា seyyathidaṃ ប្រើក្នុងអត្ថថា «តើធម៌នោះជាអ្វី?» (taṃ katamaṃ) ផងដែរ។

Atthapūraṇaṃ duvidhaṃ vibhattiyuttaṃ avibhattiyuttañca. Atthi, sakkā, labbhā iccete paṭhamāyaṃ. Āvuso ambho hambho are hare re je iccete āmantaṇe. Divā bhiyyo (namo, rū) iccete paṭhamādutiyāsu. Sayaṃ sāmaṃ saṃ sammā kinti iccete tatiyatthe. So+to+dhāpaccayantā ca suttaso padaso aniccato dukkhato ekadhā dvidhā iccādi. Tave+tuṃ paccayantā catutthiyāva, kātave dātave, kātuṃ kāretuṃ, (dātuṃ, rū) dāpetuṃ iccādi. So+topaccayantā pañcamiyatthe, dīghaso oraso rājato vā corato vā iccādi. To satta- myatthepi [Pg.105] tra+tthādipaccayantā ca, ekato purato pacchato passato piṭṭhito pādato sīsato aggato mūlato, yatra yattha yahiṃ tatra tattha tahiṃ iccādi. Samantā sāmantā parito abhito samantato ekajjhaṃ ekamantaṃ heṭṭhā upari uddhaṃ adho tiriyaṃ sammukhā paramukhā āvi raho tiro uccaṃ nīcaṃ anto antarā antaraṃ ajjhattaṃ bahiddhā bāhirā bāhiraṃ bahi oraṃ pāraṃ ārā ārakā pacchā pure huraṃ pecca iccete sattamiyā. Sampati āyati ajja aparajjha suve sve uttarasuve (kisu, rū) hiyyo pare (parasuve, rū) sajju sāyaṃ pāto kālaṃ kallaṃ divā rattaṃ niccaṃ satataṃ abhiṇhaṃ abhikkhaṇaṃ muhuṃ muhuttaṃ bhūtapubbaṃ purā yadā tadā (kadā, rū) iccādayo kālasattamiyaṃ. Iti vibhattiyuttāni.

ការបំពេញសេចក្តី (atthapūraṇa) មាន ២ យ៉ាង គឺ ប្រកបដោយវិភត្តិ (vibhattiyutta) និងមិនប្រកបដោយវិភត្តិ (avibhattiyutta)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ atthi, sakkā, labbhā ប្រើក្នុងអត្ថបឋមវិភត្តិ។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ āvuso, ambho, hambho, are, hare, re, je ប្រើក្នុងអត្ថអាលបនៈ (ការហៅ)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ divā, bhiyyo, namo ប្រើក្នុងអត្ថបឋមវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិ។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ sayaṃ, sāmaṃ, saṃ, sammā, kinti ប្រើក្នុងអត្ថតតិយាវិភត្តិ។ ពួកសព្ទដែលមានបច្ច័យខាងចុងជា so, to, dhā ដូចជា suttaso, padaso, aniccato, dukkhato, ekadhā, dvidhā ជាដើម។ ពួកសព្ទដែលមានបច្ច័យខាងចុងជា tave, tuṃ ប្រើក្នុងអត្ថចតុត្ថីវិភត្តិប៉ុណ្ណោះ ដូចជា kātave, dātave, kātuṃ, kāretuṃ, dātuṃ, dāpetuṃ ជាដើម។ ពួកសព្ទដែលមានបច្ច័យខាងចុងជា so, to ប្រើក្នុងអត្ថបញ្ចមីវិភត្តិ ដូចជា dīghaso, oraso, rājato, corato ជាដើម។ បច្ច័យ to ប្រើក្នុងអត្ថសត្តមីវិភត្តិផងដែរ និងពួកសព្ទដែលមានបច្ច័យខាងចុងជា tra, ttha ជាដើម ដូចជា ekato, purato, pacchato, passato, piṭṭhito, pādato, sīsato, aggato, mūlato, yatra, yattha, yahiṃ, tatra, tattha, tahiṃ ជាដើម។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ samantā, sāmantā, parito, abhito, samantato, ekajjhaṃ, ekamantaṃ, heṭṭhā, upari, uddhaṃ, adho, tiriyaṃ, sammukhā, paramukhā, āvi, raho, tiro, uccaṃ, nīcaṃ, anto, antarā, antaraṃ, ajjhattaṃ, bahiddhā, bāhirā, bāhiraṃ, bahi, oraṃ, pāraṃ, ārā, ārakā, pacchā, pure, huraṃ, pecca ប្រើក្នុងអត្ថសត្តមីវិភត្តិ។ និបាតទាំងឡាយមាន sampati, āyati, ajja, aparajjha, suve, sve, uttarasuve, kisu, hiyyo, pare, parasuve, sajju, sāyaṃ, pāto, kālaṃ, kallaṃ, divā, rattaṃ, niccaṃ, satataṃ, abhiṇhaṃ, abhikkhaṇaṃ, muhuṃ, muhuttaṃ, bhūtapubbaṃ, purā, yadā, tadā, kadā ជាដើម ប្រើក្នុងអត្ថកាលសត្តមីវិភត្តិ។ ទាំងនេះ ឈ្មោះថា និបាតប្រកបដោយវិភត្តិ។

Avibhattiyuttesu appeva appevanāma nu iccete saṃsayatthe. Addhā aññadatthu taggha jātu kāmaṃ sasakkaṃ iccete ekaṃsatthe. Evaṃ iti avadhāraṇe. Kacci nu nanu kathaṃ (kiṃsu, rū) kiṃ iccete pucchanatthe. Evaṃ iti itthaṃ iccete nidassanatthe. Iti hetu+vākyaparisamattīsu ca. Yāva tāva yāvatā tāvatā kittāvatā ettāvatā kīva iccete paricchedanatthe. Evaṃ sāhu lahu opāyikaṃ paṭirūpaṃ āma sādhu iccete sampaṭicchanatthe. Tathā yathā yatheva tatheva evaṃ evameva evampi yathāpi seyyathāpi seyyathāpināma viya iva yathariva tathariva yathānāma tathānāma yathāhi tathāhi yathāca tathāca iccete paṭibhāgatthe. Yathāiti yoggatā+vicchā+padatthānativatti+nidassanesu ca. Evaṃiti [Pg.106] upadesa+pañhādīsu ca. Kiñcāpiiti anuggahatthe. Dhiiti garahe. Ahoiti garaha+pasaṃsana+patthanesu. Nāmaiti garaha+pasaṃsana+saññā+pañhesu. Sādhūti pasaṃsana+yācanesu. Iṅgha handa iccete codanatthe. Sādhu suṭṭhu evametaṃti anumodane. Kiraiti anussavana+asaddheyyesu. Nunaiti anumānā+nussaraṇa+parivitakkesu. Kasmāti kāraṇapucchane. Yasmā tasmā tathā hi tena iccete kāraṇacchedanatthe. Saha saddhiṃ amā (samaṃ, rū) iti samakriyāyaṃ. Vinā rite vippayoge. Nānā puthu bahupakāre. Puthu visuṃ asaṅghāte ca. Duṭṭhu ku kucchāyaṃ (jigucchāyaṃ, rū). Puna appaṭhame. Kathaṃ cikicchatthe. Dhā kkhattuṃ so kiñcaiti saṃkhyāvibhāge. Īsakaṃ appamānesu (appamatte, rū). Saṇikaṃ mandatthe. Khippaṃ araṃ lahuṃ āsu tuṇhaṃ aciraṃ sīghatthe. Ciraṃ cirassaṃ dīghakāle. Ce yadi saṃkā+vaṭṭhāne. Dhuraṃ thirā+vadhāraṇesu (dhuvaṃ thirā+vadhāraṇesu, rū). Hā visāde. Tuṇhī abhāsane. Sacchi paccakkhe. Musā micchāalikaṃ asacce. Suvatthi āsiṭṭhe iccādi.

ក្នុងបណ្តានិបាតមិនប្រកបដោយវិភត្តិទាំងឡាយ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ appeva, appevanāma, nu ប្រើក្នុងអត្ថសង្ស័យ (saṃsaya)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ addhā, aññadatthu, taggha, jātu, kāmaṃ, sasakkaṃ ប្រើក្នុងអត្ថពិតប្រាកដ (ekaṃsa)។ និបាតថា evaṃ ប្រើក្នុងអត្ថកំណត់ពិតប្រាកដ (avadhāraṇa)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ kacci, nu, nanu, kathaṃ, kiṃsu, kiṃ ប្រើក្នុងអត្ថសួរ (pucchana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ evaṃ, iti, itthaṃ ប្រើក្នុងអត្ថបង្ហាញ (nidassana)។ និបាតថា iti ប្រើក្នុងអត្ថហេតុ (hetu) និងការបញ្ចប់ប្រយោគ (vākyaparisamatti) ផងដែរ។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ yāva, tāva, yāvatā, tāvatā, kittāvatā, ettāvatā, kīva ប្រើក្នុងអត្ថកំណត់ភាគ (pariccheda)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ evaṃ, sāhu, lahu, opāyikaṃ, paṭirūpaṃ, āma, sādhu ប្រើក្នុងអត្ថទទួលព្រម (sampaṭicchana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ tathā, yathā, yatheva, tatheva, evaṃ, evameva, evampi, yathāpi, seyyathāpi, seyyathāpināma, viya, iva, yathariva, tathariva, yathānāma, tathānāma, yathāhi, tathāhi, yathāca, tathāca ប្រើក្នុងអត្ថប្រៀបធៀប (paṭibhāga)។ និបាតថា yathā ប្រើក្នុងអត្ថសមគួរ (yoggatā), ការច្រំដែល (vicchā), ការមិនកន្លងនូវអត្ថនៃបទ (padatthānativatti) និងការបង្ហាញ (nidassana) ផងដែរ។ និបាតថា evaṃ ប្រើក្នុងអត្ថប្រដៅ (upadesa) និងសួរ (pañha) ជាដើមផងដែរ។ និបាតថា kiñcāpi ប្រើក្នុងអត្ថអនុគ្រោះ (anuggaha)។ និបាតថា dhi ប្រើក្នុងអត្ថតិះដៀល (garaha)។ និបាតថា aho ប្រើក្នុងអត្ថតិះដៀល (garaha), សរសើរ (pasaṃsana) និងប្រាថ្នា (patthanā)។ និបាតថា nāma ប្រើក្នុងអត្ថតិះដៀល (garaha), សរសើរ (pasaṃsana), ឈ្មោះ (saññā) និងសួរ (pañha)។ និបាតថា sādhu ប្រើក្នុងអត្ថសរសើរ (pasaṃsana) និងសូមពរ (yācana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ iṅgha, handa ប្រើក្នុងអត្ថតឿន (codana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ sādhu, suṭṭhu, evametaṃ ប្រើក្នុងអត្ថអនុមោទនា (anumodana)។ និបាតថា kira ប្រើក្នុងអត្ថឮមក (anussavana) និងមិនគួរជឿ (asaddheyya)។ និបាតថា nuna ប្រើក្នុងអត្ថស្មាន (anumāna), រលឹកនឹក (anussaraṇa) និងត្រិះរិះ (parivitakka)។ និបាតថា kasmā ប្រើក្នុងអត្ថសួររកហេតុផល (kāraṇapucchana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ yasmā, tasmā, tathā hi, tena ប្រើក្នុងអត្ថកាត់សេចក្តីនៃហេតុផល (kāraṇacchedana)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ saha, saddhiṃ, amā, samaṃ ប្រើក្នុងអត្ថកិរិយារួមគ្នា (samakriyā)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ vinā, rite ប្រើក្នុងអត្ថប្រាសចាក (vippayoga)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ nānā, puthu ប្រើក្នុងអត្ថច្រើនប្រការ (bahupakāra)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ puthu, visuṃ ប្រើក្នុងអត្ថមិនរួមគ្នា (asaṅghāta) ផងដែរ។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ duṭṭhu, ku ប្រើក្នុងអត្ថខ្ពើមរអើម (kucchā/jigucchā)។ និបាតថា puna ប្រើក្នុងអត្ថមិនមែនជាលើកដំបូង (appaṭhama)។ និបាតថា kathaṃ ប្រើក្នុងអត្ថព្យាបាល (cikicchā)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ dhā, kkhattuṃ, so, kiñca ប្រើក្នុងអត្ថបែងចែកចំនួន (saṅkhyāvibhāga)។ និបាតថា īsakaṃ ប្រើក្នុងអត្ថតិចតួច (appamāṇa)។ និបាតថា saṇikaṃ ប្រើក្នុងអត្ថយឺតៗ (manda)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ khippaṃ, araṃ, lahuṃ, āsu, tuṇhaṃ, aciraṃ ប្រើក្នុងអត្ថឆាប់រហ័ស (sīgha)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ ciraṃ, cirassaṃ ប្រើក្នុងអត្ថកាលយូរ (dīghakāla)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ ce, yadi ប្រើក្នុងអត្ថសង្ស័យ និងតាំងឡើង (saṅkā/vavatthāna)។ និបាតថា dhuraṃ (ឬ dhuvaṃ) ប្រើក្នុងអត្ថមាំមួន និងកំណត់ពិតប្រាកដ (thira/avadhāraṇa)។ និបាតថា hā ប្រើក្នុងអត្ថសោកសៅ (visāda)។ និបាតថា tuṇhī ប្រើក្នុងអត្ថមិននិយាយ (abhāsana)។ និបាតថា sacchi ប្រើក្នុងអត្ថចំពោះមុខ (paccakkha)។ និបាតទាំងឡាយនេះ គឺ musā, micchā, alikaṃ ប្រើក្នុងអត្ថមិនពិត (asacca)។ និបាតថា suvatthi ប្រើក្នុងអត្ថប្រាថ្នាល្អ (āsiṭṭha) ជាដើម។

Tuna+ktvāna+ktvāpaccayantā ussukkanatthe bhavanti. Yathā passituna passiya passitvāna passitvā, disvā disvāna dassetvā dātuna datvāna datvā upādāya dāpetvā viññāya viceyya vineyya samecca nihacca upecca ārabbha āgamma iccādi.

ពួកសព្ទដែលមានបច្ច័យ tuna, ktvāna, ktvā ខាងចុង រមែងប្រើក្នុងអត្ថខ្វល់ខ្វាយ (ussukkana)។ ដូចជាពាក្យថា passituna, passiya, passitvāna, passitvā (ឃើញហើយ), disvā, disvāna, dassetvā (បង្ហាញហើយ), dātuna, datvāna, datvā (ឱ្យហើយ), upādāya (កាន់យកហើយ), dāpetvā (ឱ្យឱ្យហើយ), viññāya (ដឹងច្បាស់ហើយ), viceyya (ជ្រើសរើសហើយ), vineyya (កំចាត់បង់ហើយ), samecca (មកជួបហើយ), nihacca (សម្លាប់ហើយ), upecca (ចូលទៅជិតហើយ), ārabbha (ប្រារព្ធហើយ), āgamma (មកដល់ហើយ) ជាដើម។

Vibhattiyā [Pg.107] kato bhedo, saliṅgānaṃ bhave tathā;

Tumhādīnaṃ tva+liṅgesu, neva+tthi pādi+cādinaṃ.

ការបែងចែកដែលធ្វើឡើងដោយវិភត្តិ និងការមានភេទ (លិង្គ) នៃនាមសព្ទទាំងឡាយ រមែងមានយ៉ាងណា ចំណែកឯពួកសព្ទមាន tumha ជាដើម ទោះបីជាមិនមានលិង្គ (aliṅga) ក៏ដោយ ក៏ការបែងចែកដោយវិភត្តិ និងលិង្គ មិនមានឡើយ ដល់ពួកសព្ទមាន ប (pa) ជាដើម និង ច (ca) ជាដើម (គឺពួកឧបសគ្គ និងនិបាត)។

Evaṃ nāmākhyātopasaggehi vinimuttaṃ etaṃ nipātapadaṃ veditabbaṃ.

បទនិបាតនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាបទដែលរួចផុត (ដាច់ដោយឡែក) ពីនាម អាខ្យាត និងឧបសគ្គ យ៉ាងនេះឯង។

Nepātikapadaṃ.

ចប់ ផ្នែកបទនិបាត។

Pulliṅgaṃ itthiliṅgañca, napuṃsaka+mathā+paraṃ;

Tiliṅgañca aliṅgañca, nāmikaṃ pañcadhā ṭhitaṃ.

នាមសព្ទ តែងតាំងនៅជា ៥ យ៉ាង គឺ បុល្លិង្គ (ភេទប្រុស), ឥត្ថីលិង្គ (ភេទស្រី), ណបុំសកលិង្គ (មិនមែនប្រុសស្រី), តិលិង្គ (មានលិង្គទាំងបី) និងអលិង្គ (មិនមានលិង្គ)។

Iti payogasiddhiyaṃ nāmakaṇḍo dutiyo.

ចប់ នាមកណ្ឌ ទី ២ ក្នុងគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ តែប៉ុណ្ណេះ។

3. Kārakakaṇḍa

៣. ការកកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីពីការកៈ)

Atha [Pg.108] vibhattīna+matthabhedā vuccante.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអត្ថរបស់វិភត្តិទាំងឡាយ។

Tattha ekampi atthaṃ kammādivasena ekattādivasena ca vibhajantīti vibhattiyo, syādayo. Tā pana paṭhamādibhedena sattavidhā. Tā yathā ‘‘paṭhamā+tthamatte’’ti paṭhamāvibhatti hoti. Sissa okāra+lopa+a-mādesesu naro itthī napuṃsakaṃ.

ក្នុងវិភត្តិទាំងនោះ ពួកសព្ទមាន សិ (syādi) ជាដើម តែងបែងចែកនូវអត្ថ ទោះបីជាអត្ថតែមួយ ដោយអំណាចនៃកម្មជាដើម និងដោយអំណាចនៃឯកវចនៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិភត្តិ។ វិភត្តិទាំងនោះ តែងមាន ៧ យ៉ាង ដោយការបែងចែកមានបឋមវិភត្តិជាដើម។ វិភត្តិទាំងនោះ ដូចជា បឋមវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងអត្ថគ្រាន់តែជាអត្ថនៃនាម (paṭhamātthamatte)។ កាលបើមានការបំលែង សិ (si) ទៅជា ឱការៈ (okāra), ការលុប (lopa) និងការបំលែងទៅជា អការៈ (a-mādesa) ជាដើម រមែងសម្រេចជាបទថា naro (មនុស្សប្រុស), itthī (មនុស្សស្រី), napuṃsakaṃ (ខ្ទើយ)។

Sakattha+dabba+liṅgāni, saṃkhyā+kammādipañcakaṃ;

Nāmattho tassa sāmañña-matthamatthaṃ pavuccate.

សកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន), ទព្វៈ (វត្ថុធាតុ), លិង្គ (ភេទ), សង្ខ្យា (ចំនួន) និងកម្មជាដើម ទាំង ៥ នេះ ឈ្មោះថា អត្ថនៃនាម (nāmattha)។ អត្ថទូទៅនៃនាមនោះ តែងពោលថា គ្រាន់តែជាអត្ថ (atthamattha)។

So nāmattho ca –

ហើយអត្ថនៃនាមនោះ (មានការបែងចែកដូចតទៅ)៖

Jāti kriyā guṇo dabbaṃ, tathā nāmanti pañcadhā;

Saddassa+ttho sa saddopi, pañcadhāva+tra bhijjate.

អត្ថរបស់សព្ទ តែងមាន ៥ យ៉ាង គឺ ជាតិ (សភាវៈ), កិរិយា, គុណ, ទព្វៈ (វត្ថុធាតុ) និងនាម (ឈ្មោះ)។ សព្ទនោះឯង ក៏រមែងបែងចែកជា ៥ យ៉ាង ក្នុងទីនេះដែរ។

Kathaṃ jātisaddo guṇasaddotyādinā.

តើដូចម្តេច? គឺដោយពាក្យថា ជាតិសព្ទ (សព្ទសម្តែងជាតិ), គុណសព្ទ (សព្ទសម្តែងគុណ) ជាដើម។

Bhinnesva+bhinnadhī+saddā, sabalādīsu yabbalā;

Vattante jāti esā+ssa, mālā sutta+mivā+nvitā.

ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលប្លែកគ្នា មានគោពពាលជាដើម គំនិត និងសព្ទដែលមិនប្លែកគ្នា តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវត្ថុណា វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ជាតិ (jāti) នៃវត្ថុនោះ ដូចជាខ្សែអំបោះដែលដោតក្រងនូវកម្រងផ្កាដូច្នោះឯង។

Adabbabhūtaṃ kattādi-kārakaggāmasādhiyaṃ;

Padatthaṃ kattukammaṭṭhaṃ, kriya+micchanti tabbidū.

អ្នកចេះដឹងទាំងឡាយ (អ្នកប្រាជ្ញវ្យាករណ៍) តែងតែហៅសភាវៈដែលមិនមែនជាទ្រព្យ (អទព្វភូត) ដែលសម្រេចបានដោយក្រុមការកៈមានកត្តុជាដើម ដែលជាអត្ថនៃបទ និងដែលតាំងនៅក្នុងកត្តុនិងកម្មនោះថា «កិរិយា»។

Dabbassito tato bhinno, nimitto tappatītiyā;

Vinassanasabhāvo ca, nigguṇova guṇo+ccate.

សភាវៈដែលអាស្រ័យនឹងទ្រព្យ ផ្សេងពីទ្រព្យនោះ ជាហេតុឲ្យដឹងនូវទ្រព្យនោះ មានសភាវៈវិនាសទៅជាធម្មតា និងជាសភាវៈមិនមានគុណដទៃទៀត (ក្នុងខ្លួន) ហៅថា «គុណ»។

Ettha [Pg.109] paṭo sukkoti vinassanasabhāvo ca casaddena vipulo ākāsoti avinassanasabhāvo ca attani visuṃ guṇarahito guṇo+ccate tyattho.

ក្នុងសេចក្តីនេះ មានអត្ថន័យថា គុណដែលហៅថា មិនមានគុណដទៃទៀតនៅក្នុងខ្លួនវាផ្ទាល់ ដូចជាពាក្យថា «សំពត់ស» ដែលមានសភាវៈវិនាសទៅ និងដោយសារ «ច» សព្ទ (ក្នុងគាថា) ក៏រួមបញ្ចូលទាំងគុណដែលមានសភាវៈមិនវិនាសទៅ ដូចជាពាក្យថា «អាកាសធំទូលាយ» ផងដែរ។

Yaṃ yaṃ visessate kiñci, taṃ taṃ dabba+miho+ccate;

Jātyādinopya+to tādi, dabbattaṃ parikappate.

អ្វីៗដែលត្រូវបានគេកំណត់លក្ខណៈពិសេស (វិសេសនៈ) អ្វីៗនោះហៅថា «ទ្រព្យ» (ទព្វៈ) ក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែជាតិជាដើម ក៏ត្រូវបានគេសន្មតថាជាទ្រព្យដែរ ដោយសារមានលក្ខណៈបែបនោះ។

Ettha gojāti assajātīti vutte jāti dabbaṃ. Nīlo guṇoti ca guṇo dabbaṃ. Pacanakriyāti ca gamanādikriyāto visesiyatīti kriyāva dabbaṃ.

ក្នុងទីនេះ កាលបើពោលថា «គោជាតិ (ជាតិជាគោ) សេះជាតិ (ជាតិជាសេះ)» ជាតិ ក៏ឈ្មោះថាជាទ្រព្យ។ កាលបើពោលថា «គុណពណ៌ខៀវ» គុណ ក៏ឈ្មោះថាជាទ្រព្យ។ កាលបើពោលថា «ការចម្អិន» ព្រោះជាសកម្មភាពដែលប្លែកពីសកម្មភាពដទៃមានការទៅជាដើម កិរិយា ក៏ឈ្មោះថាជាទ្រព្យដែរ។

Nāmarūpena sadabbe, kvaci saññī kathīyate;

Nāmanti taṃ yathā citto, saññā saddo tu taddhanī.

ក្នុងទ្រព្យដែលមានទាំងនាមនិងរូប ជួនកាលលោកហៅថា «សញ្ញី» (វត្ថុដែលមានឈ្មោះ)។ ឈ្មោះនោះ ដូចជាពាក្យថា «ចិត្តៈ» (ឈ្មោះមនុស្ស) ចំណែកឯសព្ទដែលជាសញ្ញា (ឈ្មោះ) នោះ គឺសំឡេងនៃឈ្មោះនោះឯង។

Nāmassa dabbattepi cittotyādi nāmeneva pasijjhati, no ghaṭa+paṭādayova dabbattena, tasmā nāma+miti saññī kathīyate, taṃvācakattā tabbatī cittādi saññāsaddoti nicchiyateyya+dhippāyo.

សូម្បីតែឈ្មោះមានសភាពជាទ្រព្យក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះមានជាដើមថា «ចិត្តៈ» តែងសម្រេចបានដោយឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រេចដោយភាពជាទ្រព្យដូចជាក្អមនិងសំពត់ជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សញ្ញី (វត្ថុដែលមានឈ្មោះ) ទើបលោកហៅថា «នាម»។ បំណងក្នុងទីនេះគឺត្រូវកំណត់ថា សព្ទដែលជាសញ្ញាមានចិត្តៈជាដើម ដែលមានឈ្មោះនោះ ព្រោះជាតួសម្តែងនូវឈ្មោះនោះ។

Ayaṃ pañcavidhopi attho saddattho ceva sāmatthiyā gamyamānattho cāti dubbidho. Tathā hi ‘‘pīno divā na bhuñjeyya’’miti bhuttinirākati saddattho. Rattibhutti tu sāmatthiyā+vagamyate. Tene+taṃ vuccati –

អត្ថទាំង ៥ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ចែកចេញជា ២ យ៉ាងគឺ សទ្ទត្ថៈ (អត្ថដែលសម្តែងដោយសព្ទផ្ទាល់) និង សាមត្ថិយាគម្យមានត្ថៈ (អត្ថដែលដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី)។ ដូចជាពាក្យថា «មនុស្សធាត់ មិនបរិភោគក្នុងពេលថ្ងៃឡើយ» ការបដិសេធការបរិភោគ (ក្នុងពេលថ្ងៃ) ជាសទ្ទត្ថៈ។ ចំណែកឯការបរិភោគក្នុងពេលយប់ គេអាចដឹងបានដោយកម្លាំងនៃសេចក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា៖

Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave;

Mukhyo lakkhaṇa+byañjana-sabhāvo cāti ettha tu.

ក្នុងការយល់ដឹងនូវអត្ថ មុខងាររបស់សព្ទមាន ៣ យ៉ាងគឺ មុខ្យៈ (មុខងារផ្ទាល់) លក្ខណៈ (មុខងារប្រៀបធៀប) និងព្យញ្ជនៈ (មុខងារសម្តែងន័យបង្កប់) ក្នុងទីនេះ៖

Mukhyo tu nirantaratthe, lakkhaṇo tu tirohite;

Atthe+taro tu vākyassa, attheyeva pavattati.

មុខ្យៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដែលមិនចន្លោះ (អត្ថផ្ទាល់)។ លក្ខណៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដែលលាក់កំបាំង (អត្ថប្រៀបធៀប)។ ចំណែកឯមុខងារម្យ៉ាងទៀត (ព្យញ្ជនៈ) តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃប្រយោគទាំងមូល។

‘‘Mañce’’ti [Pg.110] nirantaratthe vattamāno mukhyo, ‘‘mañcā ugghosantī’’ti tirohitatthe vattamāno lakkhaṇo, gāthādisakalavākyassa+tthe vattamāno byañjanasabhāvo.

ពាក្យថា «លើគ្រែ» ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថផ្ទាល់ ជាមុខ្យៈ។ ពាក្យថា «គ្រែទាំងឡាយស្រែកហ៊ោ» ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថលាក់កំបាំង (មានន័យថា មនុស្សនៅលើគ្រែស្រែកហ៊ោ) ជាលក្ខណៈ។ ចំណែកឯសភាវៈដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃប្រយោគទាំងមូលមានគាថាជាដើម ជាព្យញ្ជនៈ។

Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako;

Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato.

ដោយការបែងចែកនៃមុខងារ សូម្បីតែសព្ទក៏មាន ៣ យ៉ាងគឺ វាចកៈ (សព្ទសម្តែងអត្ថផ្ទាល់) លក្ខណិកៈ (សព្ទសម្តែងអត្ថប្រៀបធៀប) និងព្យញ្ជកៈ (សព្ទសម្តែងអត្ថបង្កប់) ហើយអត្ថនៃសព្ទនោះ ក៏ត្រូវបានគេយល់ថាមាន ៣ យ៉ាងដែរ។

Vacco lakkhaṇiko byaṅgyo, cevaṃ saddo suvācako;

Vuttakamena jātyādi-bhedena pañcadhā bhaveti.

អត្ថនោះគឺ វច្ចៈ (អត្ថផ្ទាល់) លក្ខណិកៈ (អត្ថប្រៀបធៀប) និងព្យង្គ្យៈ (អត្ថបង្កប់) យ៉ាងនេះ សព្ទដែលសម្តែងបានល្អ តែងមាន ៥ យ៉ាង តាមលំដាប់ដែលបានពោលមកហើយ ដោយការបែងចែកមានជាតិជាដើម។

38. Āmantaṇe –

៣៨. ក្នុងអាមន្តនៈ (ពាក្យហៅ ឬពាក្យទិតៀន)៖

Ti āmantaṇādhike atthamatte paṭhamāvibhatti hoti. Bho nara, bho itthi, bho napuṃsaka.

បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថត្រឹមតែជាអត្ថនៃបដិបទិក ដែលបន្ថែមអាមន្តនៈ (ការហៅ) ចូលមក។ ដូចជា៖ ភោ នរៈ (នែបុរស), ភោ ឥត្ថិ (នែនាង), ភោ នបំសកៈ (នែខ្ទើយ)។

Saddenā+bhimukhīkāro, vijjamānassa vatthuno;

Āmantaṇaṃ vidhātabbe, natthi ‘‘rājā bhave’’ti+daṃ.

ការធ្វើវត្ថុដែលមានស្រាប់ឲ្យបែរមុខមករកខ្លួនដោយសំឡេង ឈ្មោះថា «អាមន្តនៈ»។ កាលបើត្រូវធ្វើការហៅ (អាមន្តនៈ) មិនមានការប្រើប្រាស់ដូចជាពាក្យថា «រាជា ភវេ» (សូមទ្រង់ជាស្តេច) នេះឡើយ។

Kriyā nimittaṃ kārakantu kamma, kattu, karaṇa, sampadāna, avadhi, ādhārabhedena chabbidhaṃ, taṃ yathā –

ចំណែកឯការកៈ ដែលជាហេតុនៃកិរិយា មាន ៦ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជា កម្ម, កត្តុ, ករណៈ, សម្បទាន, អវធិ (អបាទាន) និងអាធារៈ (អធិករណៈ) ដូចតទៅនេះ៖

2,2. Kamme dutiyā

២,២. ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងកម្មការកៈ។

Karīyati kattukiriyāya sambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ kammakārake dutiyāvibhatti hoti. Taṃ tividhaṃ nibbatti, vikati, patti bhedena, tattha nibbattikamme mātā puttaṃ vijāyati, āhāro sukhaṃ janayati, kaṭaṃ karoti datto. Vikatiyaṃ kaṭṭha+maṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, vīhayo lunāti. Pattiyaṃ datto gharaṃ pavisati, ādiccaṃ passati, dhammaṃ suṇāti, paṇḍite payirupāsati.

អ្វីដែលគេធ្វើ ឬអ្វីដែលទាក់ទងនឹងកិរិយារបស់កត្តុ ឈ្មោះថា «កម្ម»។ ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកម្មការកៈនោះ។ កម្មនោះមាន ៣ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជា និព្វត្តិកម្ម (កម្មដែលកើតឡើងថ្មី), វិកតិកម្ម (កម្មដែលប្រែប្រួលផ្លាស់ប្តូរ) និងបត្តិកម្ម (កម្មដែលទៅដល់ ឬសម្រេចបាន)។ ក្នុងកម្មទាំងនោះ ឧទាហរណ៍នៃនិព្វត្តិកម្ម ដូចជា៖ មាតា បុត្តំ វិជាយតិ (មាតាបង្កើតកូន), អាហារោ សុខំ ជនយតិ (អាហារបង្កើតនូវសេចក្តីសុខ), កដំ ករោតិ ទត្តោ (នាយទត្តៈធ្វើនូវកន្ទេល)។ ក្នុងវិកតិកម្ម ដូចជា៖ កដ្ឋំ អង្គារំ ករោតិ (ធ្វើឈើឲ្យទៅជាធ្យូង), សុវណ្ណំ កដកំ ករោតិ (ធ្វើមាសឲ្យទៅជាកងដៃ), វីហយោ លុនាទិ (ច្រូតស្រូវ)។ ក្នុងបត្តិកម្ម ដូចជា៖ ទត្តោ ឃរំ បវិសតិ (នាយទត្តៈចូលទៅកាន់ផ្ទះ), អាទិច្ចំ បស្សតិ (មើលព្រះអាទិត្យ), ធម្មំ សុណាតិ (ស្តាប់ធម៌), បណ្ឌិតេ បយិរុបាសតិ (ចូលទៅអង្គុយជិតពួកបណ្ឌិត)។

Vuttañca [Pg.111] –

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកថា៖

Nibbatti+vikati+patti-bhedā kammaṃ tidhā mataṃ;

Kattukriyābhigammantaṃ, sukha+maṅgāraṃ+gharaṃ yathāti.

កម្មដែលសម្រេចបានដោយកិរិយារបស់កត្តុ ត្រូវបានគេដឹងថាមាន ៣ យ៉ាង គឺដោយការបែងចែកជា និព្វត្តិកម្ម វិកតិកម្ម និងបត្តិកម្ម ដូចជាពាក្យថា សុខៈ (សេចក្តីសុខ), អង្គារៈ (ធ្យូង) និងឃរៈ (ផ្ទះ) ជាដើម។

Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīyanti attheva guṇayuttassa kammatā, vipulaṃ karoti, dassanīyaṃ karotīti kriyāya sambandhiyamānattā. Odano paccateti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi ākhyātato.

ក្នុងប្រយោគថា «កដំ ករោតិ វិបុលំ ទស្សនីយំ» (ធ្វើកន្ទេលឲ្យធំ ឲ្យគួរជាទីពិនិត្យ) ភាពជាកម្មនៃវត្ថុដែលប្រកបដោយគុណ (វិសេសនៈ) ពិតជាមានមែន ព្រោះទាក់ទងនឹងកិរិយាថា «ធ្វើឲ្យធំ» «ធ្វើឲ្យគួរជាទីពិនិត្យ»។ ក្នុងប្រយោគថា «ឱទនោ បច្ចតេ» (បាយត្រូវបានគេចម្អិន) ភាពជាកម្មមិនត្រូវបានដឹងមកពីសព្ទថា «ឱទន» (បាយ) ឡើយ តើដឹងមកពីណា? គឺដឹងមកពីអាខ្យាត (កិរិយា) វិញ។

Icchitakammaṃ yathā-gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāva+mava rundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkha+mavacināti phalāni, rukkhātyattho. Sissaṃ dhammaṃ brūte. Ettha payo, gāvaṃ iccādi icchitaṃ, gāvuṃ, gomanta+miccādi anicchitaṃ. Eva+manicchitepi kaṇṭakaṃ maddati, visaṃ gilati. Yaṃ nevi+cchitaṃ, nāpi anicchitaṃ, tatrāpi gāmaṃ gacchanto rukkhamūla+mupasappati.

ឥច្ឆិតកម្ម (កម្មដែលប្រាថ្នា) ដូចជា៖ គាវុំ បយោ ទោហតិ (រំគូតទឹកដោះអំពីមេគោ), គោហន្តំ គាវំ យាចតិ (សូមមេគោអំពីម្ចាស់គោ), គាវំ អវរុន្ធតិ វជំ (ឃាំងមេគោទុកក្នុងក្រោល), មាណវកំ មគ្គំ បុច្ឆតិ (សួរផ្លូវនឹងមាណព), គោហន្តំ គាវំ ភិក្ខតេ (សូមមេគោអំពីម្ចាស់គោ), រុក្ខំ អវចិនាតិ ផលានិ (បេះផលឈើអំពីដើមឈើ - មានន័យថា អំពីដើមឈើ), សិស្សំ ធម្មំ ព្រូតិ (សម្តែងធម៌ដល់សិស្ស)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ ពាក្យថា បយោ (ទឹកដោះ), គាវំ (មេគោ) ជាដើម ជាឥច្ឆិតកម្ម (កម្មចម្បងដែលប្រាថ្នា)។ ចំណែកឯពាក្យថា គាវុំ (មេគោ), គោហន្តំ (ម្ចាស់គោ) ជាដើម ជាអនិច្ឆិតកម្ម (កម្មបន្ទាប់បន្សំដែលមិនប្រាថ្នា)។ ដូចគ្នានេះដែរ សូម្បីតែក្នុងអនិច្ឆិតកម្ម (កម្មដែលមិនប្រាថ្នា) ដូចជា៖ កណ្ដកំ មទ្ទតិ (ជាន់បន្លា), វិសំ គិលតិ (លេបថ្នាំពិស)។ ចំណែកឯកម្មដែលមិនមែនជាឥច្ឆិតកម្ម និងមិនមែនជាអនិច្ឆិតកម្ម (កម្មកណ្តាលៗ) ដូចជា៖ គាមំ គច្ឆន្តោ រុក្ខមូលំ ឧបសប្បតិ (កាលដើរទៅកាន់ស្រុក ក៏ចូលទៅជិតគល់ឈើ)។

Ādhāre adhisi+ṭhā+sānaṃ payoge ca, pathaviṃ adhisessati, gāma+madhitiṭṭhati, rukkha+majjhāsateti. Ettha pathavinti pathaviyanti attho. Eva+mabhi, nipubbavisassāpi, dhamma+mabhinivisate, dhamme vā. Tathā upa, nva+jjhā+pubbavasatissa, gāma+mupavasati, gāma+manuvasati, vihāra+madhivasati, gāma+māvasati, agāraṃ ajjhavasati, ettha gāmanti gāmetyattho. Tathā tappānā+cārepi, nadiṃ pibati, gāmaṃ carati, nadiyaṃtyattho. Sace maṃ nālapissatīti mayā saddhiṃtyattho. Vihitāva paṭi-yogepi dutiyā, paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā, tampaṭi bojjhaṅgā bhāsantūti attho. Upamā maṃ patibhāti[Pg.112], upamā maṃ upaṭṭhātityattho. Dhātunāyutte ‘‘tassa nappaṭibhātī’’ti chaṭṭhī.

ក្នុងអាធារៈ (ទីតាំង) កាលបើប្រើប្រាស់រួមជាមួយធាតុមាន អធិ-សី (ដេកលើ), អធិ-ឋា (ឈរលើ/ស្ថិតនៅ), អធិ-អាស (អង្គុយលើ) ក៏ចុះទុតិយាវិភត្តិដែរ ដូចជា៖ បថវឹ អធិសេស្សតិ (នឹងដេកលើផែនដី), គាមំ អធិដ្ឋតិ (ស្ថិតនៅក្នុងស្រុក), រុក្ខំ អជ្ឈាសតេ (អង្គុយលើដើមឈើ)។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា បថវឹ មានន័យថា បថវិយំ (លើផែនដី)។ ដូចគ្នានេះដែរ ចំពោះធាតុ វិស ដែលមាន អភិ និង និ នៅខាងមុខ ដូចជា៖ ធម្មំ អភិនិវិសតេ ឬ ធម្មេ អភិនិវិសតេ (ចូលទៅស៊ប់ក្នុងធម៌)។ ដូចគ្នានេះដែរ ចំពោះធាតុ វស ដែលមាន ឧប, អនុ, អធិ, អា នៅខាងមុខ ដូចជា៖ គាមំ ឧបវសតិ, គាមំ អនុវសតិ, វិហារំ អធិវសតិ, គាមំ អាវសតិ, អគារំ អជ្ឈវសតិ (រស់នៅក្នុងស្រុក, នៅក្នុងវិហារ, នៅក្នុងផ្ទះ) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា គាមំ មានន័យថា គាមេ (ក្នុងស្រុក)។ ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងការផឹក ឬការដើរទៅក្នុងទីនោះ ដូចជា៖ នទឹ បិពតិ (ផឹកទឹកទន្លេ), គាមំ ចរតិ (ដើរក្នុងស្រុក) មានន័យថា ក្នុងទន្លេ, ក្នុងស្រុក។ ពាក្យថា សចេ មំ នាលបិស្សតិ (ប្រសិនបើមិននិយាយរកខ្ញុំ) មានន័យថា ជាមួយខ្ញុំ (មយា សទ្ធឹ)។ ទុតិយាវិភត្តិ ក៏ត្រូវបានបញ្ញត្តិទុកក្នុងយោគៈ (ការប្រកប) នៃ បដិ ផងដែរ ដូចជា៖ បដិភន្តុ តំ ចុន្ទ ពោជ្ឈង្គា មានន័យថា ឱចុន្ទៈ សូមពោជ្ឈង្គទាំងឡាយភ្លឺច្បាស់ដល់អ្នក (តំ បដិ) ចុះ។ ឧបមា មំ បដិភាតិ មានន័យថា ឧបមាឧបមេយ្យតែងប្រាកដដល់ខ្ញុំ (មំ ឧបដ្ឋាតិ)។ កាលបើប្រកបជាមួយធាតុ (ដែលមិនមានឧបសគ្គ) តែងប្រើឆដ្ឋីវិភត្តិ ដូចជា៖ តស្ស នប្បដិភាតិ (សេចក្តីនោះមិនប្រាកដដល់គាត់ឡើយ)។

3. Kāladdhāna+maccantasaṃyoge

៣. ក្នុងកាលនិងផ្លូវដែលទាក់ទងគ្នាជាប់មិនដាច់ (អច្ចន្តសំយោគ)៖

Kāladdhānaṃ dabba+guṇa+kriyāhi accantasaṃyoge tehi kāladdhānavācīhi dutiyā hoti. Kāle-sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ, saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ, tayo māse abhidhammaṃ deseti. Addhani-yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati.

កាលបើមានការទាក់ទងគ្នាជាប់មិនដាច់នៃកាលនិងផ្លូវ ជាមួយទ្រព្យ គុណ និងកិរិយា ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលសម្តែងនូវកាលនិងផ្លូវទាំងនោះ។ ក្នុងកាល ដូចជា៖ សត្តាហំ គវបានំ (ផឹកទឹកដោះអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ - ទ្រព្យ), មាសំ មំសោទនំ (បរិភោគបាយលាយសាច់អស់មួយខែ - ទ្រព្យ), សរទំ រមណីយា នទី (ទន្លេគួរឲ្យត្រេកអរអស់រដូវសរទៈ - គុណ), សព្វកាលំ រមណីយំ នន្ទនំ (សួននន្ទនៈគួរឲ្យត្រេកអរគ្រប់កាល - គុណ), តយោ មាសេ អភិធម្មំ ទេសេតិ (សម្តែងព្រះអភិធម៌អស់បីខែ - កិរិយា)។ ក្នុងផ្លូវ ដូចជា៖ យោជនំ វនរាជិ (ជួរព្រៃឈើវែងមួយយោជន៍ - ទ្រព្យ), យោជនំ ទីឃោ បព្វតោ (ភ្នំវែងមួយយោជន៍ - គុណ), កោសំ សជ្ឈាយតិ (ស្វាធ្យាយអស់ចម្ងាយមួយកោសៈ - កិរិយា)។

Pubbanhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājānoti evamādīsu kālavācīhi accantasaṃyoge dutiyā, bahulaṃvidhānā vibhattivipallāso vā. Māsenā+nuvāko+dhīto, kosenā+nuvāko+dhītoti karaṇatthe tatiyā.

ក្នុងប្រយោគមានជាដើមថា បុព្វណ្ហសមយំ និវាសេត្វា (ស្លៀកស្បង់ក្នុងវេលាព្រឹក), ឯកំ សមយំ ភគវា (សម័យមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ...), ឥមំ រត្តឹ ចត្តារោ មហារាជានោ (ក្នុងរាត្រីនេះ ស្តេចមហារាជទាំងបួន...) ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្រោយសព្ទសម្តែងកាលដែលមានការទាក់ទងគ្នាជាប់មិនដាច់ ឬជាការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ (វិភត្តិវិបល្លាស) ដោយសារពហុលវិធាន។ ចំណែកឯពាក្យថា មាសេន អនុវាកោ អធីតោ (រៀនសូត្រអនុវាកៈចប់ក្នុងមួយខែ), កោសេន អនុវាកោ អធីតោ (រៀនសូត្រអនុវាកៈចប់ក្នុងចម្ងាយមួយកោសៈ) គឺជាតតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃករណៈ (ការសម្រេចផល)។

4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje

៤. ក្នុងបយោជ្យកត្តុ (អ្នកដែលគេប្រើ) នៃធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ (គតិ), ដឹង (ពោធិ), បរិភោគ (អាហារ), សម្តែងសំឡេង (សទ្ទត្ថៈ), អកម្មកធាតុ (ធាតុមិនមានកម្ម) និងធាតុមានភជ្ជៈ (លីង/បំពង) ជាដើម៖

Gatyatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthāna+makammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Datto gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati vā. Guru bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati vā. Mātā bhojayati putta+modanaṃ, āsayati vā. Guru ajjhāpayati sissaṃ vedaṃ, pāṭhayati vā. Payojjato+ññatra kamme dutiyā. Poso āsayati dattaṃ, sāyayati vā. Poso aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងបយោជ្យកត្តុ (អ្នកដែលគេប្រើ) នៃធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ, ដឹង, បរិភោគ, សម្តែងសំឡេង, អកម្មកធាតុ និងធាតុមានភជ្ជៈជាដើម។ ដូចជា៖ ទត្តោ គមយតិ មាណវកំ គាមំ ឬ យាបយតិ (នាយទត្តៈញ៉ាំងមាណពឲ្យទៅកាន់ស្រុក), គរុ ពោធយតិ មាណវកំ ធម្មំ ឬ វេទយតិ (គ្រូញ៉ាំងមាណពឲ្យដឹងនូវធម៌), មាតា ភោជយតិ បុត្តំ ឱទនំ ឬ អាសយតិ (មាតាញ៉ាំងកូនឲ្យបរិភោគបាយ), គរុ អជ្ឈាបយតិ សិស្សំ វេទំ ឬ បាឋយតិ (គ្រូញ៉ាំងសិស្សឲ្យរៀននូវវេទ)។ ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងកម្មដទៃក្រៅពីបយោជ្យកត្តុ ដូចជា៖ បោសោ អាសយតិ ទត្តំ ឬ សាយយតិ (បុរសញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យអង្គុយ), បោសោ អញ្ញំ ភជ្ជាបេតិ (បុរសញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យលីង), អញ្ញំ កោដ្ដាបេតិ (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យបុក), អញ្ញំ សន្ថរាបេតិ (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យក្រាល)។

5. Harādīnaṃ vā

៥. ក្នុងបយោជ្យកត្តុនៃធាតុមានហរៈ (នាំទៅ) ជាដើម តែងចុះទុតិយាវិភត្តិខ្លះ (តាមជម្រើស)៖

Harādīnaṃ [Pg.113] payojje kattari dutiyā hoti vā. Poso hāreti bhāraṃ dattaṃ, datteneti vā. Dassayate janaṃ rājā, janeneti vā. Abhivādayate guruṃ dattaṃ, datteneti vā. Ajjhohāreti sattuṃ dattaṃ, datteneti vā. Kāreti datto dattaṃ, datteneti vā. Pakkhe sabbatra kattari tatiyā.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងបយោជ្យកត្តុនៃធាតុមានហរៈជាដើមខ្លះ ដូចជា៖ បោសោ ហារេតិ ភារំ ទត្តំ ឬ ទត្តេន (បុរសញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យនាំទៅនូវធ្ងន់), ទស្សយតេ ជនំ រាជា ឬ ជនេន (ព្រះរាជាញ៉ាំងជនឲ្យមើល), អភិវាទយតេ គរុំ ទត្តំ ឬ ទត្តេន (ញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យថ្វាយបង្គំគ្រូ), អជ្ឈោហារេតិ សត្តុំ ទត្តំ ឬ ទត្តេន (ញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យស៊ីនូវម្សៅលីង), ការេតិ ទត្តោ ទត្តំ ឬ ទត្តេន (នាយទត្តៈញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យធ្វើ)។ ក្នុងចំណែកម្ខាងទៀត (កាលបើមិនចុះទុតិយាវិភត្តិ) តែងចុះតតិយាវិភត្តិក្នុងកត្តុគ្រប់ទីកន្លែង។

6. Na khādādīnaṃ

៦. មិនចុះក្នុងបយោជ្យកត្តុនៃធាតុមានខាទៈ (ស៊ី) ជាដើមឡើយ៖

Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Gatyatthādīsu kvaci paṭisedhattha+midaṃ. Khādayati datto dattena, ādayati dattena, avhāpayati datthena, saddāyayati dattena, nāyayati dattena, kandayati dattena.

ទុតិយាវិភត្តិ មិនចុះក្នុងបយោជ្យកត្តុនៃធាតុមានខាទៈជាដើមឡើយ។ វិធាននេះ គឺដើម្បីបដិសេធក្នុងធាតុខ្លះមានធាតុមានអត្ថថាទៅជាដើម។ ដូចជា៖ ខាទយតិ ទត្តោ ទត្តេន (នាយទត្តៈញ៉ាំងនាយទត្តៈឲ្យស៊ី), អាទយតិ ទត្តេន (ញ៉ាំងឲ្យកាន់យក), អវ្ហាបយតិ ទត្តេន (ញ៉ាំងឲ្យហៅ), សទ្ទាយយតិ ទត្តេន (ញ៉ាំងឲ្យធ្វើសំឡេង), នាយយតិ ទត្តេន (ញ៉ាំងឲ្យនាំទៅ), កន្ទយតិ ទត្តេន (ញ៉ាំងឲ្យយំ)។

7. Jhādīhi yuttā

៧. ក្នុងយោគៈ (ការប្រកប) នៃសព្ទមាន ធិ (គួរឲ្យខ្ពើម) ជាដើម៖

Dhiādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhi+ratthu+maṃ putikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, rājagahassa ca nālandassa ca vivarabhūte majjheti attho. Samādhāna+mantarena, mucalinda+mabhito saraṃ. Chaṭṭhyatthe+yaṃ dutiyā.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងយោគៈនៃសព្ទមាន ធិ ជាដើម។ ដូចជា៖ ធិរត្ថុ មំ បូតិកាយំ (គួរឲ្យខ្ពើមណាស់ រូបកាយស្អុយនេះ!), អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទំ មានន័យថា ក្នុងចន្លោះកណ្តាលនៃក្រុងរាជគ្រឹះនិងក្រុងនាឡន្ទា។ សមាធានំ អន្តរេន (វៀរលែងតែការសមាទាន), មុចលិន្ទំ អភិតោ សរំ (ជុំវិញស្រះមុចលិន្ទ)។ ទុតិយាវិភត្តិនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ។

8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsva+bhinā

៨. ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់), ឥត្ថម្ភូតៈ (ភាពបែបនោះ) និងវិច្ឆា (ការផ្ទួន) ក្នុងយោគៈនៃ អភិ ឧបសគ្គ៖

Lakkhaṇādīsva+tthesu abhinā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkha+mabhivijjotate cando, ettha rukkho lakkhaṇaṃ, cando lakkhitabbo, tatra abhinā rukkhassa lakkhaṇavuttitā pakāsīyatīti rukkho abhinā yutto nāma. Sādhu devadatto mātara+mabhi, mātari sādhuttaṃ pattotyattho. Rukkhaṃ rukkhaṃabhi vijjotate cando, rukkhe rukkhetyattho.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលប្រកបដោយ អភិ ក្នុងអត្ថមានលក្ខណៈជាដើម។ ដូចជា៖ រុក្ខំ អភិវិជ្ជោតតេ ចន្ទោ (ព្រះចន្ទបញ្ចេញពន្លឺតម្រង់ទៅរកដើមឈើ) ក្នុងទីនេះ ដើមឈើជាលក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់) ព្រះចន្ទជាលក្ខិតព្វៈ (វត្ថុដែលគេសម្គាល់) ក្នុងទីនោះ ដោយសារ អភិ សព្ទ ភាពជាគ្រឿងសម្គាល់នៃដើមឈើត្រូវបានសម្តែងចេញមក ព្រោះហេតុនោះ ដើមឈើទើបឈ្មោះថាប្រកបដោយ អភិ។ សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ អភិ មានន័យថា នាយទេវទត្តជាមនុស្សល្អចំពោះមាតា (សម្រេចនូវភាពជាមនុស្សល្អក្នុងមាតា)។ រុក្ខំ រុក្ខំ អភិ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ មានន័យថា ព្រះចន្ទបញ្ចេញពន្លឺលើដើមឈើគ្រប់ៗដើម (រុក្ខេ រុក្ខេ)។

9. Patiparīhi bhāge ca

៩. ក្នុងយោគៈនៃ បដិ និង បរិ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានលក្ខណៈជាដើម និងក្នុងអត្ថថា ភាគ (ចំណែក) ផង៖

Patiparīhi [Pg.114] yuttato lakkhaṇādīsu bhāge ca+tthe dutiyā hoti. Rukkhaṃpati vijjotate, sādhu devadatto mātaraṃpati, rukkhaṃ rukkhaṃpati tiṭṭhati, ya+dettha maṃ pati siyā, yo mama bhāgo, so dīyatutyattho. Evaṃ rukkhaṃparityādipi.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលប្រកបដោយ បដិ និង បរិ ក្នុងអត្ថមានលក្ខណៈជាដើម និងក្នុងអត្ថថាភាគ។ ដូចជា៖ រុក្ខំ បដិ វិជ្ជោតតេ (បញ្ចេញពន្លឺតម្រង់ទៅរកដើមឈើ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បដិ (នាយទេវទត្តជាមនុស្សល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខំ បដិ តិដ្ឋតិ (ឈរក្បែរដើមឈើគ្រប់ៗដើម)។ យទេត្ថ មំ បដិ សិយា មានន័យថា ចំណែកណារបស់ខ្ញុំដែលមានក្នុងទីនេះ (យោ មម ភាគោ) សូមប្រគល់ចំណែកនោះឲ្យខ្ញុំចុះ (សោ ទិយតុ)។ ចំពោះ បរិ ដូចជា រុក្ខំ បរិ ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

10. Anunāti

១០. ក្នុងយោគៈនៃ អនុ ផងដែរ៖

Lakkhaṇādīsu dutiyā. Rukkhamanu vijjotate, saccakiriya+manu vassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātara+manu, rukkhaṃ rukkha+manu vijjotate, yadettha maṃanu siyā.

ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថមានលក្ខណៈជាដើម។ ដូចជា៖ រុក្ខមនុ វិជ្ជោតតេ (បញ្ចេញពន្លឺតម្រង់ទៅរកដើមឈើ), សច្ចកិរិយមនុ វស្សិ (ភ្លៀងបង្អុរចុះមកព្រោះការធ្វើសច្ចកិរិយា - ក្នុងទីនេះ ហេតុក៏ជាលក្ខណៈដែរ), សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមនុ (នាយទេវទត្តជាមនុស្សល្អចំពោះមាតា), រុក្ខំ រុក្ខមនុ វិជ្ជោតតេ (បញ្ចេញពន្លឺលើដើមឈើគ្រប់ៗដើម), យទេត្ថ មមនុ សិយា (ចំណែកណារបស់ខ្ញុំដែលមានក្នុងទីនេះ)។

11. Sahatthe

១១. ក្នុងអត្ថថា ជាមួយ (សហត្ថៈ)៖

Sahatthe anunā yuttamhā dutiyā. Pabbata+manu tiṭṭhati, pabbatena saha tyattho.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលប្រកបដោយ អនុ ក្នុងអត្ថថាជាមួយ។ ដូចជា៖ បព្វតមនុ តិដ្ឋតិ មានន័យថា ស្ថិតនៅជាមួយភ្នំ (បព្វតេន សហ)។

12. Hīne

១២. ក្នុងអត្ថថា ថោកទាប ឬថយថោក (ហីនត្ថៈ)៖

Hīnatthe anunā yuttamhā dutiyā. Anusāriputtaṃ paññavanto bhikkhū, sāriputtato paññāya hīnātyattho.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលប្រកបដោយ អនុ ក្នុងអត្ថថាថយថោក។ ដូចជា៖ អនុសារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ ភិក្ខូ មានន័យថា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានប្រាជ្ញា គឺថយថោកជាងព្រះសារីបុត្តដោយប្រាជ្ញា (សារិបុត្តតោ បញ្ញាយ ហីនា)។

13. Upena

១៣. ក្នុងយោគៈនៃ ឧប (ក្នុងអត្ថថាថយថោក)៖

Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā. Upasāriputtaṃ paññavanto.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្រោយសព្ទដែលប្រកបដោយ ឧប ក្នុងអត្ថថាថយថោក។ ដូចជា៖ ឧបសារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ (ពួកអ្នកមានប្រាជ្ញា គឺថយថោកជាងព្រះសារីបុត្ត)។

16. Kattukaraṇesu tatiyā

១៦. តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងកត្តុការកៈនិងករណការកៈ៖

Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Jinena desito dhammo, buddhena jito māro, ahinā daṭṭho naro. Yattha [Pg.115] kāraṇakāraṇampi kāraṇavasena vuccati, tatthāpi tatiyā, corehi gāmo daḍḍho, tiṇehi bhattaṃ siddhaṃ, saddhehi kāritā vihārā.

តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈនិងករណការកៈ។ ដូចជា៖ ជិនេន ទេសិតោ ធម្មោ (ធម៌ដែលព្រះជិនស្រីសម្តែងហើយ), ពុទ្ធេន ជិតោ មារោ (មារដែលព្រះពុទ្ធផ្ចាញ់ហើយ), អហិនា ទដ្ឋោ នរោ (មនុស្សដែលពស់ខាំហើយ)។ ក្នុងទីណា សូម្បីតែហេតុនៃហេតុ (ការណការណៈ) ក៏លោកហៅថាជាហេតុដែរ ក្នុងទីនោះក៏ចុះតតិយាវិភត្តិដែរ ដូចជា៖ ចោរេហិ គាមោ ទឌ្ឍោ (ស្រុកដែលពួកចោរដុតបំផ្លាញហើយ - ពួកចោរជាហេតុឲ្យកើតភ្លើងដែលជាហេតុដុត), តិណេហិ ភត្តំ សិទ្ធំ (បាយដែលសម្រេចដោយស្មៅ - ស្មៅជាហេតុឲ្យកើតភ្លើងដែលជាហេតុចម្អិន), សទ្ធេហិ ការិតា វិហារា (វិហារទាំងឡាយដែលពួកជនអ្នកមានសទ្ធាញ៉ាំងគេឲ្យសាងសង់ហើយ - ពួកជនអ្នកមានសទ្ធាជាហេតុញ៉ាំងជាងសាងសង់)។

Attapadhāno kiriyaṃ, yo nibbatteti kārako;

Apayutto payutto vā, sa kattāti pavuccati.

ការកៈណាដែលជាប្រធានដោយខ្លួនឯង តែងសម្រេចនូវកិរិយា ទោះបីជាអ្នកមិនត្រូវបានគេប្រើ (សុទ្ធកត្តុ) ឬជាអ្នកដែលគេប្រើ (បយោជ្យកត្តុ) ក៏ដោយ ការកៈនោះ លោកហៅថា «កត្តុ»។

Karaṇe-taṃ pana duvidhaṃ ajjhattikabāhiravasena, yathā hatthena kammaṃ karoti, cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ viññāyati. Dattena vihayo lunāti, agginā kuṭiṃ jhāpeti.

ក្នុងករណៈ (គ្រឿងសម្រេច) ករណៈនោះមាន ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃគ្រឿងសម្រេចខាងក្នុង (អជ្ឈត្តិកៈ) និងគ្រឿងសម្រេចខាងក្រៅ (ពាហិរៈ)។ ដូចជា៖ ហត្ថេន កម្មំ ករោតិ (ធ្វើការងារដោយដៃ), ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ (មើលរូបដោយភ្នែក), មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយតិ (ដឹងធម៌ដោយចិត្ត)។ ទត្តេន វីហយោ លុនាទិ (ច្រូតស្រូវដោយកណ្តៀវ), អគ្គិនា កុដឹ ឈាបេតិ (ដុតកុដិដោយភ្លើង)។

Bāhirañca tathā+jjhattaṃ, karaṇaṃ duvidhaṃ yathā;

Vīhiṃ lunāti dattena, nettena canda+mikkhate.

ករណៈ (គ្រឿងសម្រេច) មាន ២ យ៉ាង គឺខាងក្រៅ និងខាងក្នុង ដូចជាពាក្យថា ច្រូតស្រូវដោយកណ្តៀវ (ខាងក្រៅ) និងមើលព្រះចន្ទដោយភ្នែក (ខាងក្នុង)។

Pakatiyā abhirūpo, gottena gotamo iccādi bhūdhātussa sambhavā karaṇe tatiyā. Tathā sāriputtoti nāmena vissuto, jātiyā khattiyo buddho, jātiyā sattavassiko, sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, evaṃ samena dhāvati, visamena dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti.

តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថករណៈ ដែលកើតអំពីភូធាតុ (ធាតុដែលមានសេចក្តីថាមាន ឬជា) ដូចជា Pakatiyā abhirūpo (មានរូបល្អដោយប្រក្រតី), gottena gotamo (ជាគោតមៈដោយគោត្រ) ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ (ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ) sāriputtoti nāmena vissuto (ជាអ្នកល្បីល្បាញដោយឈ្មោះថា សារីបុត្ត), jātiyā khattiyo buddho (ព្រះពុទ្ធជាក្សត្រដោយជាតិ), jātiyā sattavassiko (មានអាយុ ៧ ឆ្នាំដោយជាតិ), sippena naḷakāro so (គាត់ជាជាងប្លុងដោយសិល្បៈ), ekūnatiṃso vayasā (មានអាយុ ២៩ ឆ្នាំដោយវ័យ), evaṃ samena dhāvati (រត់ទៅដោយស្មើយ៉ាងនេះ), visamena dhāvati (រត់ទៅដោយមិនស្មើ), dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti (ទិញនូវស្រូវដោយរង្វាស់ពីរទោណៈ)។

17. Sahatthena

១៧. សហត្ថេន

Sahatthena yoge tatiyā siyā. Tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati. Puttena sahā+gato, puttena saddhiṃ āgato, vitakkena saha vattati, puttena saha thūlo, nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā, sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo.

តតិយាវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងយោគៈ (ការប្រកប) នៃសហសព្ទ។ តតិយាវិភត្តិនោះ សូម្បីចុះក្នុងអត្ថអប្បធានៈ (អធ្យាស្រ័យមិនសំខាន់) ក៏មានរូបដូចជាឆដ្ឋីវិភត្តិដែរ ដូចជា Puttena sahāgato (មកជាមួយដោយកូន), puttena saddhiṃ āgato (មកជាមួយដោយកូន), vitakkena saha vattati (ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយវិតក្កៈ), puttena saha thūlo (ធាត់ធំស្មើដោយកូន), nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena (ព្រះភគវន្តគង់នៅជាមួយដោយភិក្ខុសង្ឃ), sahassena samaṃ mitā (វាស់ស្មើដោយមួយពាន់), sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo (ការព្រាត់ប្រាសចាកសត្វនិងសង្ខារទាំងឡាយដែលជាទីស្រឡាញ់ជាទីគាប់ចិត្តទាំងអស់របស់ខ្ញុំ)។

18. Lakkhaṇe

១៨. លក្ខណេ

Lakkhaṇe [Pg.116] vattamānato tatiyā. Bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭīvissake ujjhāpesi, ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, tidaṇḍakena paribbājaka+maddakkhi, akkhinā kāṇo, hatthena kuṇī, pādena khañjo, piṭṭhiyā khujjo. Tena hi vikalaṅgena vikalaṅgino vikāro lakkhiyate.

តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថលក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់) ដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជា Bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭīvissake ujjhāpesi (ញ៉ាំងអ្នកជិតខាងឱ្យខឹងសម្បារ ដោយក្បាលដែលបែកមានឈាមហូរចេញ), ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya (គប្បីសូមនូវបាត្រថ្មីផ្សេងទៀត ដោយបាត្រដែលមានធរណីពន្ធថយជាងប្រាំ), tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhi (បានឃើញនូវបរិព្វាជកដោយឈើច្រត់បី), akkhinā kāṇo (ជាមនុស្សខ្វាក់ដោយភ្នែក), hatthena kuṇī (ជាមនុស្សកំបុតដោយដៃ), pādena khañjo (ជាមនុស្សខើចដោយជើង), piṭṭhiyā khujjo (ជាមនុស្សកោងដោយខ្នង)។ ព្រោះថា វិការៈ (ភាពខុសប្រក្រតី) នៃបុគ្គលមានអវយវៈពិការ តែងត្រូវបានសម្គាល់ដោយអវយវៈដែលពិការនោះ។

19. Hetumhi

១៩. ហេតុមហិ

Vāsādilakkhaṇakriyāya hetuto tatiyā. Annena vasati, vijjāya vasati, na jaccā vasalo hoti, kammunā vasalo hoti, dānena bhogavā, ācārena kulaṃ, tena pāṇi kāmadado.

តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថហេតុ នៃកិរិយាមានការនៅជាដើម ដែលជាគ្រឿងសម្គាល់ ដូចជា Annena vasati (រស់នៅព្រោះតែអាហារ), vijjāya vasati (រស់នៅព្រោះតែវិជ្ជា), na jaccā vasalo hoti (បុគ្គលមិនមែនជាអ្នកថោកទាបព្រោះតែជាតិឡើយ), kammunā vasalo hoti (បុគ្គលជាអ្នកថោកទាបព្រោះតែអំពើ), dānena bhogavā (ជាអ្នកមានភោគៈព្រោះតែទាន), ācārena kulaṃ (ត្រកូលរមែងរុងរឿងព្រោះតែមារយាទ), tena pāṇi kāmadado (ព្រោះហេតុនោះ ព្រះហស្តទើបប្រទាននូវវត្ថុគួរប្រាថ្នា)។

20. Pañcamī+ṇe vā

២០. បញ្ចមីណេ វា

Iṇe hetumhi pañcamī vā. Satasmā baddho, satena vā.

បញ្ចមីវិភត្តិ ឬតតិយាវិភត្តិ គប្បីចុះក្នុងអត្ថហេតុដែលជាបំណុល ដូចជា Satasmā baddho (ជាប់ចំណងព្រោះតែប្រាក់មួយរយ) ឬ Satena vā (ជាប់ចំណងដោយប្រាក់មួយរយ)។

21. Guṇe

២១. គុណេ

Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho, jaḷattenavā, paññāya mutto, hutvā abhāvato aniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho. Bahulaṃvidhānā sattamyatthehipi, tena samayena, kālena dhammasākacchā, puratthimena dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako, uttarena kapilavatthu, yena bhagavā, tenupasaṅkami, so vo mama+ccayena satthāti. Māsena bhuñjati, ekāheneva bārāṇasiṃ pāvisi, navahi māsehi vihāraṃ kārāpesi[Pg.117], kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo, asinā kalaho, ācārena nipuṇo, guḷena missakaṃ, vācāya sakhilo, maṇinā attho, dhanena attho, yojanena gacchati iccādi hetumhi karaṇe vā tatiyā. Attanāva attānaṃ sammannatīti paccatte bahulaṃvidhānā kattari tatiyā. Evaṃ tilehi khette vapatīti kammatthe, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenāti pañcamyatthe ca.

បញ្ចមីវិភត្តិ ឬតតិយាវិភត្តិ គប្បីចុះក្នុងអត្ថហេតុដែលជាគុណជាអវយវៈដទៃ ដូចជា Jaḷattā baddho (ជាប់ចំណងព្រោះតែភាពល្ងង់ខ្លៅ) ឬ Jaḷattena vā (ជាប់ចំណងដោយភាពល្ងង់ខ្លៅ), paññāya mutto (រួចផុតព្រោះតែបញ្ញា), hutvā abhāvato aniccā (សង្ខារទាំងឡាយមិនទៀង ព្រោះកើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅវិញ), saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho (ព្រោះការរលត់ទៅនៃសង្ខារ វិញ្ញាណទើបរលត់ទៅ)។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុឡំ (ធ្វើឱ្យច្រើន) តតិយាវិភត្តិ សូម្បីចុះក្នុងអត្ថសត្តមីវិភត្តិក៏មាន ដូចជា tena samayena (ក្នុងសម័យនោះ), kālena dhammasākacchā (ការសន្ទនាធម៌តាមកាល), puratthimena dhataraṭṭho (ព្រះបាទធតរដ្ឋស្ថិតនៅទិសខាងកើត), dakkhiṇena virūḷhako (ព្រះបាទវិរុលហកស្ថិតនៅទិសខាងត្បូង), uttarena kapilavatthu (ក្រុងកបិលពស្តុស្ថិតនៅទិសខាងជើង), yena bhagavā, tenupasaṅkami (ព្រះភគវន្តគង់នៅទីណា ក៏ចូលទៅជិតទីនោះ), so vo mamaccayena satthā (ធម៌និងវិន័យនោះ នឹងជាសាស្តារបស់អ្នកទាំងឡាយ ក្នុងកាលជាចំណែកខាងក្រោយនៃសេចក្តីស្លាប់របស់តថាគត)។ ម្យ៉ាងទៀត តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថហេតុ ឬក្នុងអត្ថករណៈ ដូចជា māsena bhuñjati (បរិភោគអស់មួយខែ), ekāheneva bārāṇasiṃ pāvisi (បានចូលទៅកាន់ក្រុងពារាណសីដោយថ្ងៃតែមួយប៉ុណ្ណោះ), navahi māsehi vihāraṃ kārāpesi (បានញ៉ាំងវិហារឱ្យកសាងរួចដោយប្រាំបួនខែ), kahāpaṇena ūno (ខ្វះខាតដោយប្រាក់កហាបណៈ), dhanena vikalo (ខ្វះខាតដោយទ្រព្យ), asinā kalaho (ការឈ្លោះប្រកែកគ្នាដោយដាវ), ācārena nipuṇo (ជាអ្នកឈ្លាសវៃដោយមារយាទ), guḷena missakaṃ (លាយច្របល់ដោយស្ករអំពៅ), vācāya sakhilo (ជាអ្នកមានវាចាទន់ភ្លន់ដោយពាក្យសម្តី), maṇinā attho (សេចក្តីត្រូវការដោយកែវមណី), dhanena attho (សេចក្តីត្រូវការដោយទ្រព្យ), yojanena gacchati (ដើរទៅអស់ចម្ងាយមួយយោជន៍) ជាដើម។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Attanāva attānaṃ sammannati (បុគ្គលសន្មតនូវខ្លួនដោយខ្លួនឯង) តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកត្តា (បច្ចត្តៈ) ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុឡំ។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា tilehi khette vapati (ព្រោះគ្រាប់ល្ងក្នុងស្រែ) ចុះក្នុងអត្ថកម្ម និងក្នុងឧទាហរណ៍ថា sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena (យើងទាំងឡាយរួចផុតល្អហើយ ចាកមហាសមណៈនោះ) ចុះក្នុងអត្ថបញ្ចមីវិភត្តិ។

24. Catutthī sampadāne

២៤. ចតុត្ថី សម្បទានេ

Acetanaṃ sacetanaṃ vā paṭiggāhakabhāvenā+pekkhitaṃ, taṃ sampadānaṃ, tañca dā-dāneti dhātuto byappena yuttameva, tattha catutthī hoti. Tañca dīyamānassa vatthuno anivāraṇa+jjhesanā+numatito tividho, yathā buddhassa pupphaṃ deti, bodhirukkhassa jalaṃ deti, yācakassa dhanaṃ deti, bhikkhūnaṃ dānaṃ deti.

វត្ថុមានចិត្តក្តី គ្មានចិត្តក្តី ដែលគេប្រាថ្នាទុកក្នុងនាមជាអ្នកទទួល វត្ថុនោះឈ្មោះថា សម្បទាន។ សម្បទាននោះ រមែងប្រកបដោយអត្ថដែលសមគួរកើតអំពី «ទា» ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ឱ្យ, ចតុត្ថីវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងអត្ថសម្បទាននោះ។ សម្បទាននោះ មាន ៣ ប្រភេទ ដោយអំណាចនៃការមិនហាមឃាត់ (អនិវារណៈ) ការអញ្ជើញ (អជ្ឈេសនា) និងការអនុញ្ញាត (អនុមតិ) ចំពោះវត្ថុដែលគេកំពុងប្រគល់ឱ្យ ដូចជា buddhassa pupphaṃ deti (ថ្វាយផ្កាចំពោះព្រះពុទ្ធ), bodhirukkhassa jalaṃ deti (ស្រោចទឹកចំពោះដើមពោធិព្រឹក្ស), yācakassa dhanaṃ deti (ឱ្យទ្រព្យចំពោះស្មូម), bhikkhūnaṃ dānaṃ deti (ប្រគេនទានចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ)។

Anirākaraṇā+rādha-na+bbhanuññavasena hi;

Sampadānaṃ tidhā vuttaṃ, rukkha+yācaka+bhikkhavo.

ពិតណាស់ សម្បទាន លោកពោលថាមាន ៣ ប្រភេទ ដោយអំណាចនៃការមិនហាមឃាត់ (អនិរាករណៈ) ការធ្វើឱ្យពេញចិត្ត (អារាធនៈ) និងការអនុញ្ញាត (អព្ភានុញ្ញា) ដូចជា ដើមឈើ (ពោធិព្រឹក្ស), ស្មូម, និងភិក្ខុទាំងឡាយ។

Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi, saṅghe gotami dehi, saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi, yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiyeti.

សូម្បីសត្តមីវិភត្តិក៏ចុះក្នុងអត្ថអាធារៈ (ទីទ្រទ្រង់) ដែលគេចង់ពោលដែរ ដូចជា saṅghe gotami dehi (នែនាងគោតមី នាងចូរថ្វាយចំពោះសង្ឃចុះ), saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi (កាលបើទានដែលនាងប្រគល់សង្ឃហើយ តថាគតក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកដែលនាងបូជាហើយដែរ), yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiyeti (ស្ត្រីណាបានថ្វាយនូវកម្រងផ្កាធ្វើដោយចំបើង ចំពោះព្រះចេតិយ)។

25. Tādatthye

២៥. តាទត្ថ្យេ

Tādatthye catutthī siyā. Tadatthassa bhāve, tādatthyaṃ, tasmiṃ tadatthabhāve jotanīyeva catutthī siyā. Tadatthassa bhāvoti nimittanimittīsambandhe [Pg.118] chaṭṭhī, tasmā chaṭṭhāpavādo+yaṃ. Samepi nimittanimittīnaṃ sambandhe nimittabhūtayūpatova catutthī, no nimittībhūtadāruto. Yūpāya dāru, pākāya vajati, buddhassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi, neva davāya, na madāya, ūnassa pāripūriyā, atthāya hitāya sukhāya saṃvattati, lokānukampāya, phāsu vihārāya.

ចតុត្ថីវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងអត្ថតាទត្ថ្យៈ (ដើម្បីប្រយោជន៍នោះ)។ ភាពនៃប្រយោជន៍នោះ ឈ្មោះថា តាទត្ថ្យៈ, ចតុត្ថីវិភត្តិ គប្បីមានដើម្បីសម្តែងនូវភាពនៃប្រយោជន៍នោះឯង។ ពាក្យថា «ភាពនៃប្រយោជន៍នោះ» គឺឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងទំនាក់ទំនងរវាងហេតុនិងផល (និមិត្តនិងនិមិត្តី), ព្រោះហេតុនោះ វិភត្តិនេះទើបជាអបវាទ (ការលើកលែង) នៃឆដ្ឋីវិភត្តិ។ សូម្បីតែក្នុងទំនាក់ទំនងរវាងហេតុនិងផលដូចគ្នាក៏ដោយ ក៏ចតុត្ថីវិភត្តិរមែងចុះតែពីក្រោយសព្ទដែលជាហេតុ (និមិត្ត) ដូចជាសសរយញ្ញជាដើម ប៉ុន្តែមិនចុះពីក្រោយសព្ទដែលជាផល (និមិត្តី) ដូចជាឈើឡើយ ដូចជា Yūpāya dāru (ឈើដើម្បីធ្វើសសរយញ្ញ), pākāya vajati (ទៅដើម្បីស្ល), buddhassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi (ខ្ញុំលះបង់ជីវិតដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះពុទ្ធ), neva davāya (មិនមែនដើម្បីលេងឡើយ), na madāya (មិនមែនដើម្បីស្រវឹងឡើយ), ūnassa pāripūriyā (ដើម្បីបំពេញនូវចំណែកដែលខ្វះខាត), atthāya hitāya sukhāya saṃvattati (រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដើម្បីសេចក្តីចម្រើន), lokānukampāya (ដើម្បីអនុគ្រោះដល់សត្វលោក), phāsu vihārāya (ដើម្បីការនៅជាសុខ)។

Iccāyaṃ kaccāyane upari vakkhamānassa catutthīti sādhitattā idha chaṭṭhīti dīpanatthaṃ vuccate –

ព្រោះហេតុតែចតុត្ថីវិភត្តិនេះ ត្រូវបានសម្រេចដោយសូត្រដែលនឹងពោលខាងមុខក្នុងកច្ចាយនក្បួនថា «ចតុត្ថី» ដូច្នេះ ក្នុងទីនេះ លោកទើបពោលដើម្បីបង្ហាញថាជា «ឆដ្ឋីវិភត្តិ» ដូចតទៅនេះ៖

Kassa sādu naruccati, mā ayasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhatta+massa nacchādetīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na ce+vaṃ virodho siyā, sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā. Tathā hi bhāgavuttiyā ‘‘upapadavibhatti chaṭṭhiyā+pavādā’’ti vuttaṃ, saddantare vihitā vibhatti upapadavibhatti.

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Kassa sādu naruccati (របស់ផ្អែមរមែងមិនគាប់ចិត្តដល់នរណា?), mā ayasmantānampi saṅghabhedo ruccittha (ការបែកបាក់សង្ឃ កុំបីគាប់ចិត្តដល់លោកដ៏មានអាយុទាំងឡាយឡើយ), khamati saṅghassa (រមែងគួរដល់សង្ឃ), bhattammassa nacchādeti (ភត្តរមែងមិនពេញចិត្តដល់បុគ្គលនោះ) ទាំងនេះជាឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងកាលដែលគេប្រាថ្នានឹងពោលនូវសេចក្តីទាក់ទង (សម្ពន្ធ)។ ប្រសិនបើមិនដូច្នោះទេ ភាពផ្ទុយគ្នាក៏មិនគប្បីមាន ព្រោះមានរូបដូចគ្នា ហើយក្នុងទីបែបនេះ សម្ពន្ធរមែងត្រូវបានយល់ស្របដោយអ្នកអក្សរសាស្ត្រ។ ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងភាគវុត្តិថា «ឧបបទវិភត្តិ ជាអបវាទនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ» វិភត្តិដែលត្រូវបានបញ្ញត្តក្នុងសព្ទដទៃ ឈ្មោះថា ឧបបទវិភត្តិ។

Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā, kassa vā tuyhanti avatvā kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamāvasena byabhicāradassanā. Eva+maññāpi viññeyyā, paratopi yathāgamaṃ.

ឬក្នុងឧទាហរណ៍ថា Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesi (អ្នកពេញចិត្តធម៌របស់នរណា?) ជាបឋមាវិភត្តិក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនពោលថា kassa vā tuyhaṃ ឡើយ ប៉ុន្តែពោលថា kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesi ព្រោះការបង្ហាញនូវភាពលម្អៀងដោយអំណាចនៃបឋមាវិភត្តិក្នុងអត្ថត្រឹមតែសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ។ វិភត្តិដទៃទៀត ក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ ក្នុងចំណែកខាងមុខតាមគម្ពីរដែលមកដល់។

Rañño sataṃ dhāreti rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhīva. Silāgha=kathane, evaṃ rañño silāghate iccādi, thutiṃ karotītyattho. Hanu=apanayane, rañño hanute, vañcetītyattho. Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī, upagaccheyyātyattho. Sapa=akkose, mayhaṃ sapate, saccaṃ kurutetyattho[Pg.119]. Dhara=dhāraṇe, suvaṇṇaṃ te dhārayate, iṇaṃ te dhārayati, assa rañño nāgaṃ dhārayāma. Piha=icchāyaṃ, devāpi tassa pihayanti tādino, tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ, pihayanti=patthenti. Tassa kujjha mahāvīra, yadi+haṃ tassa pakuppeyyaṃ, dubhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati. Issa=issāyaṃ, titthiyā issayanti samaṇānaṃ. Usūya=dosāvikaraṇe, dujjanā guṇavantānaṃ ussūyanti, kā usuyā vijānataṃ. Idha+sidha+rādha+sādha=saṃsiddhiyaṃ, ārādho me rañño, rañño bhāgya+mārajjhati, kyā+haṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso. Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ, āsuṇanti buddhassa bhikkhū, tassa bhikkhuno janoanugiṇāti, patigiṇāti, sādhukāradānādinā taṃ ussahatītyattho. Ārocayāmi vo bhikkhave, paṭivedayāmi vo, āmantayāmi te mahārāja, dhammaṃ te desissāmi, desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ, yathā no bhagavā byākareyya, niruttiṃ te pavakkhāmi, alaṃ me rajjaṃ, alaṃ bhikkhu pattassa, alaṃ mallo mallassa, arahati mallo mallassa, alaṃ te idha vāsena, kiṃ me ekena tiṇṇenāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī.

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Rañño sataṃ dhāreti (ជំពាក់ប្រាក់មួយរយរបស់ស្តេច), rañño chattaṃ dhāreti (ទ្រទ្រង់នូវឆត្ររបស់ស្តេច) ទាំងនេះជាឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធពិតៗ។ សិលាឃធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ពោលសរសើរ ដូចជា rañño silāghate (សរសើរចំពោះស្តេច) ជាដើម មានន័យថា ធ្វើនូវការសរសើរ។ ហនុធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា នាំចេញទៅ ដូចជា rañño hanute មានន័យថា បោកប្រាស់។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī មានន័យថា ជាងឈើគប្បីចូលទៅជិតពួកសក្យបុត្រ។ សបធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ជេរប្រទេច ដូចជា mayhaṃ sapate មានន័យថា ធ្វើនូវការសច្ចាប្រណិធាន។ ធរធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ទ្រទ្រង់ ដូចជា suvaṇṇaṃ te dhārayate (ទ្រទ្រង់មាសដល់អ្នក), iṇaṃ te dhārayati (ជំពាក់បំណុលអ្នក), assa rañño nāgaṃ dhārayāma (យើងទាំងឡាយទ្រទ្រង់ដំរីថ្វាយស្តេចនោះ)។ បិហធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ប្រាថ្ន ដូចជា devāpi tassa pihayanti tādino (សូម្បីទេវតាទាំងឡាយក៏ប្រាថ្នាចំពោះបុគ្គលបែបនោះ), tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ (រមែងប្រាថ្នាចំពោះព្រះសម្ពុទ្ធទាំងឡាយដែលមានសតិទាំងនោះ), pihayanti មានន័យថា ប្រាថ្នា។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Tassa kujjha mahāvīra (បពិត្រព្រះមហាវីរៈ សូមព្រះអង្គខឹងចំពោះបុគ្គលនោះចុះ), yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ (ប្រសិនបើខ្ញុំខឹងចំពោះបុគ្គលនោះ), dubhayati disānaṃ megho (មេឃរមែងប្រទូស្តចំពោះទិសទាំងឡាយ), yo mittānaṃ na dūbhati (បុគ្គលណាដែលមិនប្រទូស្តចំពោះមិត្តទាំងឡាយ), yo appaduṭṭhassa narassa dussati (បុគ្គលណាប្រទូស្តចំពោះនរជនដែលមិនប្រទូស្ត)។ ឥស្សធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ច្រណែន ដូចជា titthiyā issayanti samaṇānaṃ (ពួកដេយ្យរថីយ៍ច្រណែនចំពោះសមណៈទាំងឡាយ)។ ឧសូយធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា សម្តែងទោស ដូចជា dujjanā guṇavantānaṃ ussūyanti (ពួកជនពាលរមែងសម្តែងទោសចំពោះអ្នកមានគុណ), kā usuyā vijānataṃ (ការច្រណែនរបស់ពួកអ្នកដឹង នឹងមានមកពីណា)។ ក្នុងទីនេះ ឥធធាតុ, សិធធាតុ, រាធធាតុ, សាធធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា សម្រេច ដូចជា ārādho me rañño (ការធ្វើឱ្យពេញចិត្តស្តេចរបស់ខ្ញុំ), rañño bhāgyamārajjhati (លាភរមែងសម្រេចដល់ស្តេច), kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi (តើខ្ញុំធ្វើខុសចំពោះលោកម្ចាស់ទាំងឡាយដូចម្តេចខ្លះ?), āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso (ឧបតិស្សៈជាអ្នកប្រាថ្នានូវការឧបសម្បទាចំពោះព្រះឧបាលិត្ថេរដ៏មានអាយុ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ (ភិក្ខុទាំងឡាយបានទទួលស្តាប់ចំពោះព្រះភគវន្ត), āsuṇanti buddhassa bhikkhū (ភិក្ខុទាំងឡាយស្តាប់ចំពោះព្រះពុទ្ធ), tassa bhikkhuno jano anugiṇāti, patigiṇāti មានន័យថា ជនរមែងអនុមោទនា ទទួលព្រម ដោយការឱ្យសាធុការជាដើមចំពោះភិក្ខុនោះ។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Ārocayāmi vo bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតប្រាប់ដល់អ្នកទាំងឡាយ), paṭivedayāmi vo (តថាគតឱ្យអ្នកទាំងឡាយដឹង), āmantayāmi te mahārāja (បពិត្រមហារាជ តថាគតហៅរកអ្នក), dhammaṃ te desissāmi (តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដល់អ្នក), desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះភគវន្តសម្តែងធម៌ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ), yathā no bhagavā byākareyya (ដើម្បីឱ្យព្រះភគវន្តដោះស្រាយដល់យើងទាំងឡាយ), niruttiṃ te pavakkhāmi (តថាគតនឹងពោលនូវនិរុត្តិដល់អ្នក), alaṃ me rajjaṃ (រាជសម្បត្តិល្មមដល់ខ្ញុំហើយ), alaṃ bhikkhu pattassa (បាត្រល្មមដល់ភិក្ខុហើយ), alaṃ mallo mallassa (អ្នកចំបាប់ម្នាក់ល្មមទប់ទល់នឹងអ្នកចំបាប់ម្នាក់ទៀតហើយ), arahati mallo mallassa (អ្នកចំបាប់ម្នាក់សមគួរនឹងអ្នកចំបាប់ម្នាក់ទៀតហើយ), alaṃ te idha vāsena (ការរស់នៅទីនេះល្មមដល់អ្នកហើយ), kiṃ me ekena tiṇṇenāti (តើការចម្លងតែម្នាក់ឯងមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ) ក្នុងទីទាំងពួងនេះ សុទ្ធតែជាឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធទាំងអស់។

Evaṃ āyu bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ, kalyāṇaṃ, atthaṃ, payojanaṃ, kusalaṃ, anāmayaṃ, hitaṃ, patthaṃ, sukhaṃ, sātaṃ, bhoto hotu, sādhu sammuti me tassa, puttassā+vikareyya guyha+matthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo[Pg.120], ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃte paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassa+ttho, namo te purisājañña, sotthi tassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī.

ដូចគ្នាដែរ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា āyu bhoto hotu (សូមអាយុចូរមានដល់លោកដ៏ចម្រើន), ciraṃ jīvitaṃ (សូមជីវិតយូរអង្វែងចូរមាន), bhaddaṃ (សូមសេចក្តីចម្រើនចូរមាន), kalyāṇaṃ (សូមសេចក្តីល្អចូរមាន), atthaṃ (សូមប្រយោជន៍ចូរមាន), payojanaṃ (សូមប្រយោជន៍ចូរមាន), kusalaṃ (សូមសេចក្តីសុខសួស្តីចូរមាន), anāmayaṃ (សូមភាពមិនមានរោគចូរមាន), hitaṃ (សូមប្រយោជន៍ចូរមាន), patthaṃ (សូមវត្ថុគួរប្រាថ្នាចូរមាន), sukhaṃ (សូមសេចក្តីសុខចូរមាន), sātaṃ (សូមសេចក្តីសប្បាយចូរមានដល់លោកដ៏ចម្រើន), sādhu sammuti me tassa (ការយល់ព្រមរបស់ខ្ញុំចំពោះបុគ្គលនោះជាការល្អ), puttassāvikareyya guyhamatthaṃ (គប្បីបើកចំហនូវសេចក្តីកំបាំងដល់កូន), tassa me sakko pāturahosi (ព្រះសក្កៈបានប្រាកដខ្លួនដល់ខ្ញុំនោះ), tassa pahiṇeyya (គប្បីបញ្ជូនទៅកាន់បុគ្គលនោះ), bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi (បានបញ្ជូនទូតទៅកាន់ភិក្ខុទាំងឡាយ), kappati samaṇānaṃ āyogo (ការប្រកបព្យាយាមរមែងគួរដល់សមណៈទាំងឡាយ), ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti (រមែងគ្រប់គ្រាន់ដល់ម្នាក់ ពីរនាក់ ឬបីនាក់), upamaṃ te karissāmi (តថាគតនឹងធ្វើឧបមាដល់អ្នក), añjaliṃ te paggaṇhāmi (ខ្ញុំលើកដៃសំពះចំពោះអ្នក), tassa phāsu (ការនៅជាសុខរបស់បុគ្គលនោះ), lokassattho (ប្រយោជន៍របស់សត្វលោក), namo te purisājañña (សូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះអង្គជាបុរសអាជានេយ្យ), sotthi tassa (សូមសេចក្តីសួស្តីចូរមានដល់បុគ្គលនោះ), samattho mallo mallassa (អ្នកចំបាប់ម្នាក់មានសមត្ថភាពទប់ទល់នឹងអ្នកចំបាប់ម្នាក់ទៀត), tassa hitaṃ (ប្រយោជន៍របស់បុគ្គលនោះ), tassa sukhaṃ (សេចក្តីសុខរបស់បុគ្គលនោះ), svāgataṃ te mahārāja (សូមស្វាគមន៍ចំពោះព្រះអង្គ បពិត្រមហារាជ) ក្នុងទីទាំងពួងនេះ សុទ្ធតែជាឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសម្ពន្ធទាំងអស់។

26. Pañcamya+vadhismā

២៦. បញ្ចម្យវធិស្មា

Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti.

បញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះពីក្រោយអវធិ (ដែនកំណត់) ដែលជាអត្ថនៃបទ។

Samepya+pagame dvinnaṃ, pubbarūpā ya+daccutaṃ;

Vuccate ta+dapādānaṃ, taṃ calācalato dvidhā;

Yathā+ssā dhāvatā poso, pato, rukkhāphalanti ca.

សូម្បីតែកាលដែលវត្ថុទាំងពីរឃ្លាតចេញពីគ្នាស្មើគ្នាក៏ដោយ វត្ថុណាដែលមិនឃ្លាតទៅ (មិនរំកិល) វត្ថុនោះលោកហៅថា អបាទាន។ អបាទាននោះ មាន ២ ប្រភេទ ដោយអំណាចនៃវត្ថុមានចលនា (ចលៈ) និងវត្ថុគ្មានចលនា (អចលៈ) ដូចជា assā dhāvatā poso pato (បុរសធ្លាក់ចុះអំពីសេះដែលកំពុងរត់) និង rukkhā phalaṃ (ផ្លែឈើធ្លាក់អំពីដើមឈើ) ជាដើម។

Tattha calāvadhi dhāvatā assā puriso patati, acalāvadhi pabbatā otaranti vanacārakāti.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនោះ ឧទាហរណ៍ថា dhāvatā assā puriso patati (បុរសធ្លាក់ចុះអំពីសេះដែលកំពុងរត់) ជាចលាវធិ (ដែនកំណត់មានចលនា), ឧទាហរណ៍ថា pabbatā otaranti vanacārakā (ពួកព្រានព្រៃចុះចាកភ្នំ) ជាអចលាវធិ (ដែនកំណត់គ្មានចលនា)។

Tañca avadhi visayakriyāvisesassa niddiṭṭhattā niddiṭṭhavisayaṃ, yattha apa apagamanakriyaṃ upāttaṃ=ajjhāhaṭaṃ visayaṃ katvā pavattati, taṃ upāttaṃ. Yaṃ kenaci guṇena ukkaṃsiyati, taṃ anumeyyaṃ. Yathā gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā, pāpā cittaṃ nivārenti. Valāhakā vijjotate, kusulato pacatīti. Ettha ca vaḷāhakā nikkhamma, kusulato apanetvāti ca pubbakriyā ajjhāharīyati. Mathurā pāṭaliputtakehi abhirūpāti anumīyati. Vuttañhi –

ម្យ៉ាងទៀត អវធិនោះ ឈ្មោះថា និទ្ទិដ្ឋវិស័យ ព្រោះការសម្តែងនូវកិរិយាវិសេសជាវិស័យ, ឈ្មោះថា ឧបាត្តវិស័យ ក្នុងកាលដែលកិរិយាឃ្លាតចេញ (អបគមនកិរិយា) ត្រូវបាននាំចូលមក (អជ្ឈាហរណៈ) ធ្វើជាវិស័យហើយប្រព្រឹត្តទៅ, ឈ្មោះថា អនុមេយ្យវិស័យ ចំពោះវត្ថុដែលគេលើកតម្កើងដោយគុណណាមួយ។ ដូចជា gāmā apenti munayo (ពួកមុនីរមែងចៀសចេញចាកស្រុក), nagarā niggato rājā (ព្រះរាជាយាងចេញចាកនគរ), pāpā cittaṃ nivārenti (រមែងហាមឃាត់ចិត្តចាកបាប)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Valāhakā vijjotate (ផ្លេកបន្ទោរញ៉ាំងពពកឱ្យភ្លឺស្វាង), kusulato pacati (ដាំស្លដោយនាំចេញអំពីជង្រុក) ក្នុងទីនេះ កិរិយាខាងដើមថា vaḷāhakā nikkhamma (ចេញអំពីពពក) និង kusulato apanetvā (នាំចេញអំពីជង្រុក) ត្រូវបាននាំចូលមកបំពេញ (អជ្ឈាហរណៈ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Mathurā pāṭaliputtakehi abhirūpā (ក្រុងមធុរាមានរូបល្អជាងពួកអ្នកក្រុងបាដលីបុត្ត) ត្រូវបានអនុមានដឹង។ ព្រោះលោកពោលទុកថា៖

Niddiṭṭhavisayaṃ kiñci, upāttavisayaṃ tathā;

Anumeyyavisayañceti, tidhā+hu avadhiṃ budhāti.

ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ ពោលនូវអវធិថាមាន ៣ ប្រភេទ គឺ និទ្ទិដ្ឋវិស័យខ្លះ, ឧបាត្តវិស័យខ្លះ, និងអនុមេយ្យវិស័យខ្លះ យ៉ាងនេះ។

Bhayahetumhi-corā [Pg.121] bhayaṃ jāyati, taṇhāya jāyati bhayaṃ, pāpato uttasati, natthi soko kuto bhayaṃ. Akkhātari-upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti, ācariyamhā adhīto suṇāti vā. Buddhasmā parājenti aññatitthiyā, parājitā bhavantītyattho. Himavatā pabhavati gaṅgā, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo. Urasmā jāto putto, kammato jātaṃ indriyaṃ, upajjhāyā antaradhāyati sisso, mātāpitūhi antaradhārayati putto, nilīyatītyattho. Dūratthayogekīvadūro ito naḷakāragāmo, tato have dūrataraṃ vadanti, gāmato nātidūre, ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā dūratova namassanti, addasa dūratova āgacchantaṃ. Antikatthayoge-antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā. Parimāṇe-ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ, rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi. Kālaparimāṇe-ito ekanavutikappamatthake, ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati. Pāsādā saṃkameyya, pāsādaṃ abhiruhitvā saṃkameyyāti attho, tathā hatthikkhandhā saṃkameyya, abhidhammā pucchanti, abhidhammaṃ sutvāti attho, āsanā vuṭṭhaheyya. Disatthavācīhi yoge-ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, avīcito yāva bhavaggaṃ, uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā. Vibhajane-yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ, kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ, tato mayā bahutaraṃ sutaṃ, sīlameva sutā seyyo. Āratippayoge-ārati virati pāpā, pāṇātipātā [Pg.122] veramaṇi, adinnādānā paṭivirato, appaṭiviratā musāvādā. Suddhatthayoge-lobhanīyehi dhammehi suddho, mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho. Pamocanatthayoge-parimutto dukkhasmāti vadāmi, mutto+smi mārabandhanā, na te muccanti maccunā, mutto+haṃ+sabbapāsehi. Vivecane-vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi. Pamāṇatthe-āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso. Pubbādiyoge-pubbeva me bhikkhave sambodhā, ito pubbe nāhosi, tato paraṃ paccantimā janapadā, tato aparena samayena. Pañhe-kuto+si tvaṃ, kuto bhavaṃ, pāṭaliputtato. Kicchā laddhanti guṇe pañcamī, kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā, evaṃ thokā mutto, thokena muttoti.

ក្នុងហេតុជាទីកើតភ័យ - corā bhayaṃ jāyati ភ័យរមែងកើតឡើងព្រោះចោរ, taṇhāya jāyati bhayaṃ ភ័យរមែងកើតឡើងព្រោះតណ្ហា, pāpato uttasati រមែងតក់ស្លុតចំពោះបាប, natthi soko kuto bhayaṃ សេចក្តីសោកមិនមាន ភ័យនឹងមានមកពីណា។ ក្នុងបុគ្គលអ្នកប្រាប់ - upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti រមែងរៀនសិក្ខាអំពីព្រះឧបជ្ឈាយ៍, ācariyamhā adhīto suṇāti vā រមែងស្តាប់ធម៌ដែលរៀនហើយអំពីអាចារ្យ។ buddhasmā parājenti aññatitthiyā ពួកអន្យតីរ្ថីយរមែងចាញ់ព្រះពុទ្ធ, parājitā bhavantītyattho មានន័យថា ជាអ្នកចាញ់។ himavatā pabhavati gaṅgā ទន្លេគង្គារមែងហូរចេញអំពីព្រៃហេមពាន្ត, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo ស្ទឹងតូចៗរមែងហូរចេញអំពីទន្លេអចិរវតី។ urasmā jāto putto កូនកើតអំពីទ្រូង, kammato jātaṃ indriyaṃ ឥន្ទ្រិយកើតអំពីកម្ម, upajjhāyā antaradhāyati sisso សិស្សបាត់ខ្លួនទៅពីព្រះឧបជ្ឈាយ៍, mātāpitūhi antaradhārayati putto កូនបាត់ខ្លួនទៅពីមាតាបិតា, nilīyatītyattho មានន័យថា លាក់ខ្លួន។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថថាឆ្ងាយ - kīvadūro ito naḷakāragāmo ភូមិជាងបំពង់អំពីទីនេះឆ្ងាយប៉ុនណា, tato have dūrataraṃ vadanti អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយពោលថា ឆ្ងាយជាងទីនោះពិតមែន, gāmato nātidūre មិនឆ្ងាយពេកអំពីស្រុក, ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā មោឃបុរសទាំងនោះជាអ្នកឆ្ងាយអំពីធម្មវិន័យនេះ, ārakā tehi bhagavā ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះឆ្ងាយអំពីមោឃបុរសទាំងនោះ, dūratova namassanti រមែងថ្វាយបង្គំអំពីចម្ងាយតែម្តង, addasa dūratova āgacchantaṃ បានឃើញបុគ្គលអ្នកមកអំពីចម្ងាយ។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថថាជិត - antikaṃ gāmā ជិតស្រុក, āsannaṃ gāmā ជិតស្រុក, samīpaṃ gāmā ជិតស្រុក។ ក្នុងកំណត់ប្រមាណ - ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ ក្រុងសង្កស្សៈ នៅក្នុងយោជន៍ទាំងឡាយ ៤ អំពីក្រុងមធុរានេះ, rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi ក្រុងសាវត្ថី នៅក្នុងទីបំផុតនៃយោជន៍ ៤៥ អំពីក្រុងរាជគ្រឹះ។ ក្នុងកំណត់កាល - ito ekanavutikappamatthake ក្នុងទីបំផុតនៃកប្បទី ៩១ អំពីកប្បនេះ, ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati ព្រះពុទ្ធនឹងកើតឡើងក្នុងលោក ដោយកន្លងទៅនៃរយពាន់ឆ្នាំអំពីកាលនេះ។ pāsādā saṃkameyya គប្បីឆ្លងកាត់អំពីប្រាសាទ, pāsādaṃ abhiruhitvā saṃkameyyāti attho មានន័យថា ឡើងកាន់ប្រាសាទហើយគប្បីឆ្លងកាត់, tathā hatthikkhandhā saṃkameyya គប្បីឆ្លងកាត់អំពីកនៃដំរី ក៏ដូច្នោះដែរ, abhidhammā pucchanti រមែងសួរអំពីអភិធម្ម, abhidhammaṃ sutvāti attho មានន័យថា ស្តាប់អភិធម្មហើយ, āsanā vuṭṭhaheyya គប្បីក្រោកឡើងអំពីអាសនៈ។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទពោលនូវទិស - ito sā purimā disā ទិសខាងកើតនោះ អំពីទីនេះ, ito sā dakkhiṇā disā ទិសខាងត្បូងនោះ អំពីទីនេះ, avīcito yāva bhavaggaṃ អំពីអវិចីមហានរក រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម, uddhaṃ pādatalā ខាងលើអំពីបាតជើង, adho kesamatthakā ខាងក្រោមអំពីចុងសក់។ ក្នុងការបែងចែក - yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi គុណជាតិឯណាដែលថ្លៃថ្លាជាង ឬវិសេសជាងអំពីព្រះនិព្វាននោះ មិនមានឡើយ, attadanto tato varaṃ បុគ្គលអ្នកទូន្មានខ្លួនហើយ ប្រសើរជាងបុគ្គលនោះ, kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ សីលប្រសើរជាងទាន សូម្បីដោយប្រការណាក៏ដោយ, tato mayā bahutaraṃ sutaṃ ធម៌ដែលខ្ញុំបានស្តាប់ហើយ ច្រើនជាងធម៌នោះ, sīlameva sutā seyyo សីលប្រសើរជាងការស្តាប់ពិតមែន។ ក្នុងការប្រកបដោយការវៀរ - ārati virati pāpā ការវៀរ ការវៀរចាកអំពីបាប, pāṇātipātā veramaṇi ការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ, adinnādānā paṭivirato អ្នកវៀរចាកការកាន់យកវត្ថុដែលគេមិនបានឲ្យ, appaṭiviratā musāvādā អ្នកមិនវៀរចាកការនិយាយកុហក។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថថាស្អាត - lobhanīyehi dhammehi suddho ជាអ្នកស្អាតចាកធម៌ជាទីតាំងនៃលោភៈ, mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho ជាអ្នកស្អាត មិនមានអ្នកណាត្មះតិះដៀលបាន ទាំងខាងមាតា ទាំងខាងបិតា។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថថារួចផុត - parimutto dukkhasmāti vadāmi តថាគតពោលថា ជាអ្នករួចផុតចាកទុក្ខ, mutto'smi mārabandhanā តថាគតរួចហើយចាកចំណងនៃមារ, na te muccanti maccunā សត្វទាំងនោះរមែងមិនរួចផុតចាកសេចក្តីស្លាប់ឡើយ, mutto'haṃ sabbapāsehi តថាគតរួចហើយចាកអន្ទាក់ទាំងពួង។ ក្នុងការស្ងាត់ - vivicceva kāmehi ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ, vivicca akusalehi dhammehi ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ក្នុងអត្ថជាគ្រឿងវាស់វែង - āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ មួយយោជន៍ ទាំងបណ្តោយ ទាំងទទឹង, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ ប្រមាណនៃស្ទឹងចន្ទភាគ មួយយោជន៍ ទាំងជម្រៅ ទាំងទទឹង, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso មជ្ឈិមប្រទេស មានប្រមាណ ៩ រយយោជន៍ ដោយជុំវិញ។ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានបុព្វសព្ទជាដើម - pubbeva me bhikkhave sambodhā ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មុនអំពីការត្រាស់ដឹងរបស់តថាគតពិតមែន, ito pubbe nāhosi មុនអំពីកាលនេះ មិនមានឡើយ, tato paraṃ paccantimā janapadā ជនបទចុងកាត់មាត់ញក ក្នុងខាងនាយអំពីទីនោះ, tato aparena samayena ដោយសម័យដទៃអំពីសម័យនោះ។ ក្នុងសំណួរ - kuto'si tvaṃ អ្នកមកអំពីណា, kuto bhavaṃ លោកដ៏ចម្រើនមកអំពីណា, pāṭaliputtato មកអំពីក្រុងបាដលីបុត្ត។ ក្នុងពាក្យថា kicchā laddhanti នេះ បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាគុណ, kicchena me adhigatanti នេះ តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាហេតុ ឬករណៈ, evaṃ thokā mutto, thokena muttoti ដូចជាពាក្យថា thokā mutto និង thokena mutto ដូច្នោះដែរ។

Kathaṃ ‘‘thokaṃ calatī’’ti, kriyāvisesane kammani dutiyā, thokaṃ calanaṃ karotītyattho, thokanti calanakriyāya visesanattā kriyāvisesanaṃ.

ដូចម្តេចដែលហៅថា «thokaṃ calati» (ញាប់ញ័រតិចតួច)? ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាកម្ម ក្នុងកិរិយាវិសេសនៈ មានន័យថា ធ្វើនូវការញាប់ញ័រតិចតួច សព្ទថា thoka នេះ ជាកិរិយាវិសេសនៈ ព្រោះជាវិសេសនៈនៃកិរិយាញាប់ញ័រ។

Kriyāvisesanaṃ nāma, kammatte+kattasaṇṭhitā;

Nyāyasiddhaṃ yato tasmā, tadatthaṃ na visuṃ vidhi.

ឈ្មោះថាកិរិយាវិសេសនៈ រមែងតាំងនៅក្នុងភាពជាកម្ម និងឯកវចនៈ ព្រោះសម្រេចដោយសេចក្តីសមគួរ ហេតុនោះ ទើបមិនមានវិធីបញ្ញត្តិដោយឡែកសម្រាប់អត្ថនោះឡើយ។

Nyāyasiddhaṃva=calananti yasmā bhāve ano, tasmā bhāvasse+kattā ekavacananti ñāyā ekattañca, bhāve anattā napuṃsakattañca, karotikriyāya sambandhena kammattañca sijjhatīti. Kara+bhūdhātavo ca –

ពាក្យថា Nyāyasiddhaṃva គឺដូចជាពាក្យថា calanaṃ ព្រោះចុះ អន-បច្ច័យ ក្នុងភាវៈ ហេតុនោះ ភាពជាឯកវចនៈ ព្រោះភាវៈជាឯកវចនៈ តាមសេចក្តីសមគួរផង ភាពជានបុំសកលិង្គ ព្រោះអន-បច្ច័យក្នុងភាវៈផង ភាពជាកម្ម ព្រោះទាក់ទងនឹងកិរិយាថា ធ្វើ ផង រមែងសម្រេច។ ម្យ៉ាងទៀត ករធាតុ និងភូធាតុទាំងឡាយ...

Kāriyarūpābhidhātvatthā[Pg.123], sabbe sattāya yujjare;

Tato kriyā ca bhāvo ca, sāmaññaṃ tesu gamyate –

ធាតុទាំងពួងដែលមានអត្ថពោលនូវរូបដែលត្រូវធ្វើ រមែងប្រកបក្នុងសត្តា (ភាពមាន) ហេតុនោះ កិរិយាផង ភាវៈផង ដែលជាសាធារណៈ រមែងដឹងបានក្នុងធាតុទាំងនោះ។

Ti vuttattā yujjanti.

ព្រោះពោលទុកយ៉ាងនេះ ទើបប្រកបគ្នា។

Thokatthe-thokā muccati. Sabbattha savisaye pañcamī. Ettha ‘‘vivakkhā lokikā sā ca, na sakkā anivattituṃ’’ti vuttattā aniṭṭhappasaṅgo na siyā. Mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ. Abhividhimhi-ābrahmalokā saddo abbhuggacchati, pabbataṃ vajjetvā, brahmalokamhi byāpetvāti ca attho. Ettha vajjamānasīmā mariyādā, gayhamānasīmā abhividhi.

ក្នុងអត្ថថា តិចតួច - thokā muccati រួចផុតបន្តិចបន្តួច។ បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួនក្នុងទីទាំងពួង។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះពោលថា «សេចក្តីប្រាថ្នាចង់ពោលជារបស់លោកិយ ហើយសេចក្តីប្រាថ្នានោះ មិនអាចនឹងហាមឃាត់បានឡើយ» ហេតុនោះ ការធ្លាក់ចុះក្នុងអត្ថដែលមិនប្រាថ្នា មិនគប្បីមានឡើយ។ ក្នុងអត្ថកំណត់ព្រំដែន (មរិយាទា) - āpabbatā khettaṃ ស្រែត្រឹមភ្នំ។ ក្នុងអត្ថរួមបញ្ចូល (អភិវិធិ) - ābrahmalokā saddo abbhuggacchati សំឡេងលាន់ឮឡើងទៅរហូតដល់ព្រហ្មលោក មានន័យថា វៀរលែងតែភ្នំ ហើយផ្សាយទៅក្នុងព្រហ្មលោក។ ក្នុងទីនេះ ព្រំដែនដែលត្រូវវៀរលែង ឈ្មោះថា មរិយាទា ព្រំដែនដែលត្រូវកាន់យក ឈ្មោះថា អភិវិធិ។

27. Apaparīhi vajjane

២៧. សូត្រថា Apaparīhi vajjane។

Vajjane vattamānehī apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apasālāya āyanti vāṇijā, parisālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho.

ក្នុងការប្រកបដោយ អប-សព្ទ និង បរិ-សព្ទ ដែលមានអត្ថថា វៀរលែង បញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះ។ apasālāya āyanti vāṇijā ពួកឈ្មួញមកវៀរលែងតែសាលា, parisālāya āyanti vāṇijā ពួកឈ្មួញមកវៀរលែងតែសាលា មានន័យថា វៀរលែងតែសាលា។

28. Paṭinidhipatidānesu patinā

២៨. សូត្រថា Paṭinidhipatidānesu patinā។

Paṭinidhimhi patidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghata+massa telasmā pati dadāti.

ក្នុងការប្រកបដោយ បតិ-សព្ទ ដែលមានអត្ថជាតំណាង (បដិនិធិ) និងការសងជំនួស (បដិទាន) បញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះបន្ទាប់ពីនាមសព្ទ។ buddhasmā pati sāriputto ព្រះសារីបុត្តជាតំណាងនៃព្រះពុទ្ធ, ghata'massa telasmā pati dadāti រមែងឲ្យទឹកដោះថ្លាជំនួសប្រេងដល់បុគ្គលនោះ។

29. Rite dutiyā ca

២៩. សូត្រថា Rite dutiyā ca។

Ritesaddayoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammā, rite saddhammaṃ.

ក្នុងការប្រកបដោយ រិតេ-សព្ទ ទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះបន្ទាប់ពីនាមសព្ទ។ rite saddhammā វៀរចាកព្រះសទ្ធម៌, rite saddhammaṃ វៀរចាកព្រះសទ្ធម៌។

30. Vinā+ññatra tatiyā ca

៣០. សូត្រថា Vinā'ññatra tatiyā ca។

Vinā+ññatrayoge [Pg.124] nāmasmā tatiyā dutiyā pañcamī ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā. Aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā.

ក្នុងការប្រកបដោយ វិនា-សព្ទ និង អញ្ញត្រ-សព្ទ តតិយាវិភត្តិ ទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះបន្ទាប់ពីនាមសព្ទ។ vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā វៀរចាកខ្យល់។ aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena វៀរលែងតែភិក្ខុអ្នកនាំទៅនូវបិណ្ឌបាតមួយរូប, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā វៀរលែងតែធម៌។

31. Puthanānāhi

៣១. សូត្រថា Puthanānāhi។

Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Bhinnayogakaraṇaṃ dutiyānivattanatthaṃ. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā.

ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទទាំងនេះ (បុថកៈ និង នានា) តតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ រមែងចុះ។ ការធ្វើសូត្រដោយឡែកពីគ្នា ដើម្បីការពារកុំឲ្យចុះទុតិយាវិភត្តិ។ puthageva janena, puthageva janasmā ផ្សេងអំពីជនពិតមែន, janena nānā, janasmā nānā ផ្សេងអំពីជន។

39. Chaṭṭhī sambandhe

៣៩. សូត្រថា Chaṭṭhī sambandhe។

Sambandhe chaṭṭhī hoti. Rañño purisoti vutte yasmā rājā dadāti, puriso gaṇhāti, tasmā rājapurisoti viññāyati. Evameva yo yassa āyatto sevakādibhāvena bhaṇḍabhāvena vā samīpa+samūhā+vayava+vikāra+kāriya+avatthā+jāti+guṇa+kriyādivasena vā, ṭhānīvasena vā, āgamīvasena vā, so tividhopi attho sambandho nāma. Vuttañhi –

ឆដ្ឋីវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងអត្ថជាសហព័ន្ធ (សំបន្ធៈ)។ កាលបើពោលថា rañño puriso (បុរសរបស់ព្រះរាជា) ព្រោះហេតុតែព្រះរាជាជាអ្នកប្រទាន បុរសជាអ្នកទទួល ហេតុនោះ ទើបដឹងបានថា រាជបុរស។ យ៉ាងនោះឯង អត្ថណាដែលទាក់ទងនឹងអត្ថណា ដោយភាពជាអ្នកបម្រើជាដើម ឬដោយភាពជាទ្រព្យសម្បត្តិ ឬដោយអំណាចនៃទីជិត ក្រុម អវយវៈ ការប្រែប្រួល ផលដែលត្រូវធ្វើ ស្ថានភាព ជាតិ គុណ កិរិយាជាដើម ឬដោយអំណាចនៃឋានី ឬដោយអំណាចនៃអាគមី អត្ថទាំង ៣ ប្រការនោះ ឈ្មោះថា សំបន្ធៈ។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាចារ្យពោលទុកថា៖

Kriyākārakasañjāto, asse+daṃbhāvahetuko;

Sambandho nāma so attho, tattha chaṭṭhī vidhīyate.

អត្ថណាដែលកើតឡើងអំពីកិរិយានិងការកៈ មានហេតុគឺភាពនៃពាក្យថា «របស់បុគ្គលនេះ» អត្ថនោះឈ្មោះថា សំបន្ធៈ ឆដ្ឋីវិភត្តិ រមែងត្រូវបានបញ្ញត្តិក្នុងអត្ថនោះ។

Pāratantyañhi sambandho, tattha chaṭṭhī bhave tito;

Upādhi+ṭhānyā+gamito, na visessādito titoti.

ភាពជាអធិនៃបុគ្គលដទៃ ឈ្មោះថា សំបន្ធៈ ឆដ្ឋីវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងអត្ថនោះ ព្រោះសំបន្ធៈនោះ ព្រោះកើតអំពីឧបាធិ ឋានី និងអាគមី មិនមែនកើតអំពីវិសេសនៈជាដើមឡើយ។

Upādhisaṅkhātavisesanato tāva-rañño puriso. Ettha ca brāhmaṇādisāmito nivattetīti rājā visesanaṃ, puriso tena [Pg.125] visesiyatīti visesso. Bhaṇḍasambandhato-pahutaṃ me dhanaṃ sakka, ekassa paṭivīso, bhikkhussa pattacīvaraṃ. Samīpato-ambavanassa avidūre, nibbānasseva santike. Samūhe-suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho. Avayave-manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā. Vikāre-suvaṇṇassa vikati, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu. Kāriye-yavassa aṅkuro, meghassa saddo, puttāpi tassa bahavo, kammānaṃ phalaṃ vipāko. Avatthāyaṃ-khandhānaṃ pātubhāvo, jarā, bhedo vā. Jātiyaṃ-manussassa bhāvo, manussānaṃ jāti. Guṇe-suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa buddhassa guṇaghoso, pupphānaṃ gandho, phalānaṃ raso, cittassa phusanā, sippikānaṃ sataṃ natthi, tilānaṃ muṭṭhi, tesaṃ samāyogo, sandhino vimokkho, tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha, sukhaṃ te, dukkhaṃ te, cetaso parivitakko udapādi, paññāya paṭubhāvo, rūpassa lahutā, mudutā vā, upacayo vā. Kriyāsambandhe-pādassa ukkhepanaṃ, avakkhepanaṃ vā, hatthassa samiñjanaṃ, dānaṃ, pasāraṇaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ, ṭhānaṃ, nisajjā, sayanaṃ vā, tathāgatassa nāmagottādi, tassa kāraṇaṃ, tassa mātāpitaro, tassa purato pāturahosi, nagarassa dakkhiṇato, vassānaṃ tatiye māse, na tassa upamā, kuverassa bali iccādi. Api ca –

ជាដំបូង ដោយអំណាចនៃវិសេសនៈដែលរាប់ថាជាឧបាធិ - rañño puriso (បុរសរបស់ព្រះរាជា)។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា rājā ជាវិសេសនៈ ព្រោះជាគ្រឿងញែកចេញអំពីភាពជាម្ចាស់របស់ព្រាហ្មណ៍ជាដើម សព្ទថា puriso ជាវិសេស្យៈ ព្រោះត្រូវញែកចេញដោយវិសេសនៈនោះ។ ដោយអំណាចនៃទ្រព្យសម្បត្តិ (ភណ្ឌសំបន្ធៈ) - pahutaṃ me dhanaṃ sakka (ម្នាលសក្កៈ ទ្រព្យរបស់ខ្ញុំមានច្រើន), ekassa paṭivīso (ចំណែករបស់បុគ្គលម្នាក់), bhikkhussa pattacīvaraṃ (បាត្រនិងចីវររបស់ភិក្ខុ)។ ដោយអំណាចនៃទីជិត (សមីបៈ) - ambavanassa avidūre (ក្នុងទីមិនឆ្ងាយអំពីព្រៃស្វាយ), nibbānasseva santike (ក្នុងទីជិតនៃព្រះនិព្វានពិតមែន)។ ក្នុងក្រុម (សមូហៈ) - suvaṇṇassa rāsi (គំនរនៃមាស), bhikkhūnaṃ samūho (ក្រុមនៃភិក្ខុទាំងឡាយ)។ ក្នុងអវយវៈ - manussasseva te sīsaṃ (ក្បាលរបស់អ្នកដូចជាក្បាលនៃមនុស្សពិតមែន), rukkhassa sākhā (មែកនៃដើមឈើ)។ ក្នុងការប្រែប្រួល (វិការៈ) - suvaṇṇassa vikati (គ្រឿងប្រែប្រួលនៃមាស), bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu (ម្សៅលីងនៃធញ្ញជាតិដែលលីងហើយ)។ ក្នុងផលដែលត្រូវធ្វើ (ការិយៈ) - yavassa aṅkuro (ពន្លកនៃស្រូវសាលី), meghassa saddo (សំឡេងនៃផ្គរ), puttāpi tassa bahavo (កូនទាំងឡាយរបស់គាត់សូម្បីច្រើនក៏មាន), kammānaṃ phalaṃ vipāko (ផលវិបាកនៃកម្មទាំងឡាយ)។ ក្នុងស្ថានភាព (អវត្ថា) - khandhānaṃ pātubhāvo (ការប្រាកដឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយ), jarā (សេចក្តីគ្រាំគ្រា), bhedo vā (ឬការបែកធ្លាយ)។ ក្នុងជាតិ - manussassa bhāvo (ភាពនៃមនុស្ស), manussānaṃ jāti (ជាតិរបស់មនុស្សទាំងឡាយ)។ ក្នុងគុណ - suvaṇṇassa vaṇṇo (ពណ៌នៃមាស), vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa (ពណ៌សម្បុររបស់ព្រះតថាគតមិនគប្បីសាបសូន្យឡើយ), buddhassa guṇaghoso (សំឡេងល្បីនៃព្រះគុណរបស់ព្រះពុទ្ធ), pupphānaṃ gandho (ក្លិននៃផ្កាទាំងឡាយ), phalānaṃ raso (រសនៃផលឈើទាំងឡាយ), cittassa phusanā (ការប៉ះពាល់នៃចិត្ត), sippikānaṃ sataṃ natthi (មួយរយនៃខ្ចៅមិនមានឡើយ), tilānaṃ muṭṭhi (ល្ងមួយក្តាប់), tesaṃ samāyogo (ការជួបជុំគ្នានៃជនទាំងនោះ), sandhino vimokkho (ការរួចផុតនៃសន្លាក់), tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha (ប្រារព្ធនូវបញ្ញាបារមីរបស់ព្រះតថាគត), sukhaṃ te (សេចក្តីសុខចូរមានដល់អ្នក), dukkhaṃ te (សេចក្តីទុក្ខចូរមានដល់អ្នក), cetaso parivitakko udapādi (សេចក្តីត្រិះរិះនៃចិត្តកើតឡើងហើយ), paññāya paṭubhāvo (ភាពឈ្លាសវៃនៃបញ្ញា), rūpassa lahutā (ភាពស្រាលនៃរូប), mudutā vā (ឬភាពទន់), upacayo vā (ឬការសន្សំឡើង)។ ក្នុងកិរិយាសំបន្ធៈ - pādassa ukkhepanaṃ (ការលើកឡើងនៃជើង), avakkhepanaṃ vā (ឬការដាក់ចុះ), hatthassa samiñjanaṃ (ការបត់ចូលនៃដៃ), dānaṃ (ការឲ្យ), pasāraṇaṃ (ការលាតចេញ), dhātūnaṃ gamanaṃ (ការទៅនៃធាតុទាំងឡាយ), ṭhānaṃ (ការឈរ), nisajjā (ការអង្គុយ), sayanaṃ vā (ឬការដេក), tathāgatassa nāmagottādi (នាមនិងគោត្រជាដើមរបស់ព្រះតថាគត), tassa kāraṇaṃ (ហេតុរបស់រឿងនោះ), tassa mātāpitaro (មាតាបិតារបស់គាត់), tassa purato pāturahosi (បានប្រាកដឡើងនៅខាងមុខរបស់គាត់), nagarassa dakkhiṇato (នៅទិសខាងត្បូងនៃទីក្រុង), vassānaṃ tatiye māse (ក្នុងខែទី ៣ នៃវស្សាទាំងឡាយ), na tassa upamā (គ្រឿងប្រៀបធៀបរបស់ព្រះអង្គមិនមានឡើយ), kuverassa bali (ការសែនព្រេនរបស់ស្តេចកុវេរៈ) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត៖

Gāvassa jāti, dhavalo, gati, siṅgaṃ, nāmanti+dha;

Dabbassāpi ca jātyādi, visessā honti kāmato.

ក្នុងលោកនេះ ជាតិ ពណ៌ស កិរិយាទៅ ស្នែង និងឈ្មោះ របស់គោ ព្រមទាំងជាតិជាដើមរបស់ទ្រព្យ សុទ្ធតែជាវិសេសនៈតាមសេចក្តីប្រាថ្នា។

Gottañca [Pg.126] sabalodissa, pāka+mannassa sukkatā;

Paṭassa, siṅgaṃmeṇḍassa, nā+ññesaṃti visessate.

គោត្ររបស់ទេវទត្តជាដើម ពណ៌ពពាលរបស់គោ សេចក្តីឆ្អិននៃបាយ ពណ៌សនៃសំពត់ ស្នែងរបស់ចៀម រមែងជាវិសេសនៈ មិនមែនជារបស់ដទៃឡើយ។

Ṭhānito-yuvaṇṇāna+meo luttā. Āgamito-suña sassa. Sāmiyoge-devāna+mindo, migānaṃ rājā. Rujādiyoge-devadattassa rujati, tassa rogo uppajji, mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ, rajakassa vatthaṃ dadāti, musāvādassa ottappaṃ iccādi. Yajassa yoge-pupphassa buddhassa yajati, pupphenātyattho. Evaṃ ghatassa aggiṃ juhati. Suhitatthe-pattaṃ odanassa pūretvā, pūraṃ nānāpakārassa asucino, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa, pūrati bālo pāpassa. Kitakappayoge-bahulaṃvidhānā chaṭṭhī, rañño sammato, pūjito, sakkato, apacito, mānito vā, amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatā sati aparibhuttā, sādhusammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī. Kammatthe-tassa bhavanti vattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa dātā, bhinnānaṃ sandhātā, sahitānaṃ anuppadātā, bodhetā pajāya, kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo. Sarati+cchāyoge-mātu sarati, na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammapaccayā, puttassa icchati. Karotissa (yoge) – udakassa patikurute, kaṇḍassa patikurute, abhisaṅkharotītyattho. Pañcamiyatthe parihānibhayatthayogepi chaṭṭhī, assavanatāya dhammassa pariyāyanti, kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti [Pg.127] maccuno, bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ iccādi.

ដោយអំណាចនៃឋានី - yuvaṇṇāna'meo luttā (ការលុបនៃអក្សរ អ និង ឧ នៃយុវសព្ទនិងវណ្ណសព្ទទាំងឡាយ)។ ដោយអំណាចនៃអាគមី - suña sassa (ចុះ ស-អាគម នៃសុញ្ញសព្ទ)។ ក្នុងការប្រកបដោយសាមីសព្ទ - devāna'mindo (ព្រះឥន្ទ្ររបស់ទេវតាទាំងឡាយ), migānaṃ rājā (ស្តេចនៃម្រឹគទាំងឡាយ)។ ក្នុងការប្រកបដោយរុជាសព្ទជាដើម - devadattassa rujati (រមែងឈឺដល់ទេវទត្ត), tassa rogo uppajji (រោគកើតឡើងហើយដល់គាត់), mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ (គប្បីញ៉ាំងមហាសេនាបតីទាំងឡាយឲ្យតិះដៀល), rajakassa vatthaṃ dadāti (រមែងឲ្យសំពត់ដល់ជាងជ្រលក់), musāvādassa ottappaṃ (សេចក្តីក្រែងខ្ពើមចំពោះការនិយាយកុហក) ជាដើម។ ក្នុងការប្រកបដោយយជធាតុ - pupphassa buddhassa yajati (រមែងបូជាព្រះពុទ្ធដោយផ្កា) មានន័យថា ដោយផ្កា។ ដូចជាពាក្យថា ghatassa aggiṃ juhati (រមែងបូជាភ្លើងដោយទឹកដោះថ្លា)។ ក្នុងអត្ថឆ្អែត ឬពេញ (សុហិតត្ថៈ) - pattaṃ odanassa pūretvā (បំពេញបាត្រដោយបាយ), pūraṃ nānāpakārassa asucino (ពេញដោយវត្ថុមិនស្អាតមានប្រការផ្សេងៗ), pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa (ពេញដោយប្រាក់និងមាស), pūrati bālo pāpassa (បុគ្គលពាលរមែងពេញដោយបាប)។ ក្នុងការប្រកបដោយកិតកប្បៈ - ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះដោយការចាត់ចែងដ៏ច្រើន rañño sammato (ជាអ្នកដែលព្រះរាជាយល់ព្រមហើយ), pūjito (បូជាហើយ), sakkato (ធ្វើសក្ការៈហើយ), apacito (កោតក្រែងហើយ), mānito vā (ឬរាប់អានហើយ), amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatā sati aparibhuttā (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌មិនស្លាប់ ឈ្មោះថាពួកជនទាំងនោះមិនបានបរិភោគហើយ ជនទាំងឡាយណា មិនបានបរិភោគកាយគតាសតិហើយ), sādhusammato bahujanassa (ជាអ្នកដែលមហាជនយល់ព្រមថាជាសប្បុរស), suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu (ធម្មធាតុដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ដឹងល្អហើយ), dhammassa gutto medhāvī (ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា ជាអ្នកគ្រប់គ្រងនូវធម៌)។ ក្នុងអត្ថជាកម្ម - tassa bhavanti vattāro (ពួកជនអ្នកពោលនូវទោសរបស់បុគ្គលនោះ រមែងមាន), sahasā kammassa kattāro (ពួកជនអ្នកធ្វើនូវកម្មដោយរួសរាន់), amatassa dātā (អ្នកប្រទាននូវធម៌មិនស្លាប់), bhinnānaṃ sandhātā (អ្នកតភ្ជាប់នូវពួកជនដែលបែកបាក់គ្នា), sahitānaṃ anuppadātā (អ្នកជួយទំនុកបម្រុងនូវពួកជនដែលព្រមព្រៀងគ្នា), bodhetā pajāya (អ្នកញ៉ាំងប្រជានិករឲ្យត្រាស់ដឹង), kammassa kārako natthi (អ្នកធ្វើនូវកម្មមិនមានឡើយ), vipākassa ca vedako (និងអ្នកទទួលនូវផលវិបាកក៏មិនមានឡើយ), avisaṃvādako lokassa (អ្នកមិនពោលកុហកចំពោះសត្វលោក), catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo (រូបថ្លាដែលអាស្រ័យនូវមហាភូតរូបទាំង ៤)។ ក្នុងការប្រកបដោយសរធាតុ និងឥច្ឆាធាតុ - mātu sarati (រមែងរលឹកដល់មាតា), na tesaṃ koci sarati (ជនណាម្នាក់រមែងមិនរលឹកដល់ជនទាំងនោះឡើយ), sattānaṃ kammapaccayā (ព្រោះកម្មជាបច្ច័យរបស់សត្វទាំងឡាយ), puttassa icchati (រមែងប្រាថ្នានូវកូន)។ ក្នុងការប្រកបដោយករធាតុ - udakassa patikurute (រមែងធ្វើតបដោយទឹក), kaṇḍassa patikurute (រមែងធ្វើតបដោយព្រួញ) មានន័យថា រមែងតាក់តែង។ ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងការប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថថាសាបសូន្យនិងភ័យ ក៏មានដែរ ដូចជា assavanatāya dhammassa pariyāyanti (រមែងសាបសូន្យចាកធម៌ ព្រោះការមិនបានស្តាប់), kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi (តើតថាគតខ្លាចចំពោះសេចក្តីសុខនោះឬអ្វី), sabbe tasanti daṇḍassa (សត្វទាំងពួងរមែងតក់ស្លុតចំពោះអាជ្ញា), sabbe bhāyanti maccuno (សត្វទាំងពួងរមែងខ្លាចចំពោះសេចក្តីស្លាប់), bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ (ខ្លាចចំពោះអាសិរពិសទាំង ៤ ដែលមានពិសដ៏ពន្លឹក) ជាដើម។

40. Tulyatthena vā tatiyā

៤០. សូត្រថា Tulyatthena vā tatiyā។

Tulyatthena yoge vā chaṭṭhī hoti tatiyā ca. Pitu tulyo, pitarā vā, mātu tulyo, mātarā vā.

ក្នុងកាលប្រកបដោយសព្ទមានអត្ថស្មើគ្នា (តុល្យត្ថៈ) វិភត្តិទី ៦ (ឆដ្ឋី) ឬវិភត្តិទី ៣ (តតិយា) តែងចុះខ្លះ។ ដូចជា Pitu tulyo (ស្មើនឹងឪពុក) ឬ pitarā vā, mātu tulyo (ស្មើនឹងម្តាយ) ឬ mātarā vā។

32. Sattamyā+dhāre

៣២. សូត្រថា “សត្តម្យាធារេ” (ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថជាអាធារៈ)។

Kattukammaṭṭhānaṃ nisajja+pacanādikriyānaṃ yo ādhāro, taṃ ādhārakārakaṃ nāma. Kathaṃ kaṭe nisīdati devadatto, thāliyaṃ odanaṃ pacati, devadatta+taṇḍulānaṃ kattu+kammānaṃ dhāraṇato tadaṭṭhaāsana+pacanakriyaṃ kaṭa+thāliyo dhārenti nāma, tasmiṃ sattamīvibhatti hoti.

ទីតាំង (អាធារៈ) នៃកិរិយាទាំងឡាយមានការអង្គុយ និងការស្លជាដើម ដែលតាំងនៅក្នុងកត្វា និងកម្ម ឈ្មោះថា អាធារការកៈ។ ដូចម្តេច? ដូចជា kaṭe nisīdati devadatto (ទេវទត្តអង្គុយលើកន្ទេល), thāliyaṃ odanaṃ pacati (ស្លបាយក្នុងឆ្នាំង)។ ព្រោះតែការទ្រទ្រង់នូវកត្វានិងកម្ម គឺទេវទត្តនិងអង្ករ នាំឲ្យកន្ទេលនិងឆ្នាំង ឈ្មោះថាទ្រទ្រង់នូវកិរិយាអង្គុយនិងកិរិយាស្លដែលមាននៅក្នុងទីនោះ ហេតុនោះ សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងទីនោះ។

So byāpiko, opasilesiko, vesayiko, sāmīpikoti catubbidho. Tattha yo ādheyyassa nissesādhārabhūto, so byāpiko, yathā tilesu telaṃ atthi, khīresu jalaṃ, dadhimhi sappi. Paccekasiddhānaṃ bhāvānaṃ yaṃ ādheyyabhāvena upasilesanaṃ allīyanaṃ atthi, so opasilesiko. Yathā āsane nisinno saṅgho, thāliyaṃ odanaṃ pacati, ghaṭe udaka+matthi, dūre ṭhito, samīpe ṭhito. Yattha samīpe samīpīvohāraṃ katvā tadāyattatādīpanatthaṃ ādhārabhāvo upacarīyati, taṃ sāmīpikaṃ, yathā gaṅgāyaṃ ghoso, gaṅgāya samīpe vajotyattho. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Yattha aññathābhāvavasena desantarāvacchedavasena vā ādhāraparikappo[Pg.128], so vesayito. Yathā ākāse sakuṇā caranti, bhūmiyaṃ manussā, jale macchā, pāsādesu patito, pāpasmiṃ ramatī mano, pasanno buddhasāsane, paññāya sādhu, vinaye nipuṇo, mātari sādhu, pitari nipuṇo.

អាធារៈនោះ មាន ៤ ប្រការ គឺ ព្យាពិកៈ (ផ្សព្វផ្សាយទៅ), ឱបសិលេសិកៈ (ប៉ះពាល់/ជិតដិត), វេសយិកៈ (វិស័យ/ដែនកំណត់) និង សាមីបិកៈ (ជិតខាង/ក្បែរ)។ ក្នុងអាធារៈទាំងនោះ អាធារៈណាដែលជាទីតាំងផ្សព្វផ្សាយទៅមិនមានសេសសល់នៃអាធេយ្យៈ (របស់ដែលត្រូវទ្រទ្រង់) អាធារៈនោះឈ្មោះថា ព្យាពិកៈ ដូចជា tilesu telaṃ atthi (ប្រេងមាននៅក្នុងល្ងទាំងឡាយ), khīresu jalaṃ (ទឹកមាននៅក្នុងទឹកដោះ), dadhimhi sappi (ទឹកដោះថ្លាមាននៅក្នុងទឹកដោះជូរ)។ ការប៉ះពាល់ ឬការតោងទាក់ដោយសភាវៈជាអាធេយ្យៈ នៃសភាវៈទាំងឡាយដែលសម្រេចដោយឡែកៗពីគ្នា អាធារៈនោះឈ្មោះថា ឱបសិលេសិកៈ ដូចជា āsane nisinno saṅgho (ព្រះសង្ឃអង្គុយលើអាសនៈ), thāliyaṃ odanaṃ pacati (ស្លបាយក្នុងឆ្នាំង), ghaṭe udakam atthi (ទឹកមាននៅក្នុងក្អម), dūre ṭhito (ឈរក្នុងទីឆ្ងាយ), samīpe ṭhito (ឈរក្នុងទីជិត)។ ក្នុងទីណា ការពោលពាក្យថាជិតក្នុងរបស់ដែលនៅជិត ហើយឧបចារៈនូវភាពជាអាធារៈ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីទាក់ទងនឹងរបស់នោះ អាធារៈនោះឈ្មោះថា សាមីបិកៈ ដូចជា gaṅgāyaṃ ghoso (ភូមិអ្នកគង្វាលគោនៅទៀបឆ្នេរទន្លេគង្គា សេចក្តីថា នៅជិតទន្លេគង្គា), sāvatthiyaṃ viharati jetavane (គង់នៅក្នុងព្រៃជេតពន ជិតក្រុងសាវត្ថី)។ ក្នុងទីណា ការសន្មតអាធារៈដោយអំណាចនៃការប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ ឬដោយអំណាចនៃការកំណត់ដែនដីផ្សេង អាធារៈនោះឈ្មោះថា វេសយិកៈ ដូចជា ākāse sakuṇā caranti (សត្វស្លាបទាំងឡាយហើរទៅក្នុងអាកាស), bhūmiyaṃ manussā (មនុស្សទាំងឡាយនៅលើផែនដី), jale macchā (ត្រីទាំងឡាយក្នុងទឹក), pāsādesu patito (ធ្លាក់ចុះលើប្រាសាទទាំងឡាយ), pāpasmiṃ ramatī mano (ចិត្តត្រេកអរក្នុងបាប), pasanno buddhasāsane (ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា), paññāya sādhu (ល្អដោយប្រាជ្ញា), vinaye nipuṇo (ឈ្លាសវៃក្នុងវិន័យ), mātari sādhu (ល្អចំពោះម្តាយ), pitari nipuṇo (ឈ្លាសវៃចំពោះឪពុក)។

Kiriyā kattu+kammaṭṭhā, ādhārīyati yena so;

Ādhāro catudhā vutto, byāpakādippabhedato.

កិរិយាដែលតាំងនៅក្នុងកត្វានិងកម្ម ត្រូវបានទ្រទ្រង់ដោយរបស់ណា របស់នោះឈ្មោះថា អាធារៈ។ អាធារៈនោះ លោកពោលថាមាន ៤ ប្រការ ដោយការបែងចែកមានព្យាពិកៈជាដើម។

Byāpako tilakhīrādi, kaṭo opasilesiko;

Sāmīpiko tu gaṅgādi, ākāso visayo mato.

ព្យាពិកៈ ដូចជាល្ងនិងទឹកដោះជាដើម, ឱបសិលេសិកៈ ដូចជាកន្ទេលជាដើម, ចំណែកឯសាមីបិកៈ ដូចជាទន្លេគង្គាជាដើម, អាកាស លោកដឹងថាជាវិស័យ (វេសយិកៈ)។

33. Nimitte

៣៣. សូត្រថា “និមិត្តេ” (ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថជានិមិត្ត/ហេតុ)។

Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, kuñjaro dantesu haññate, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, sampajānamusāvāde pācittiyaṃ. Sabbattha nimityattho.

សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថជានិមិត្ត។ ដូចជា ajinamhi haññate dīpi (ខ្លាធំ គេសម្លាប់ព្រោះតែស្បែក), kuñjaro dantesu haññate (ដំរី គេសម្លាប់ព្រោះតែភ្លុកទាំងឡាយ), aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī (អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច), sampajānamusāvāde pācittiyaṃ (អាបត្តិបាចិត្តិយ ព្រោះពោលពាក្យកុហកទាំងដឹងខ្លួន)។ ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាអត្ថនិមិត្ត។

34. Yabbhāvo bhāvalakkhaṇaṃ

៣៤. សូត្រថា “យព្ភាវោ ភាវលក្ខណំ” (ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថជាភាវលក្ខណៈ គឺកិរិយារបស់នាមណាមួយជាគ្រឿងសម្គាល់កិរិយារបស់នាមដទៃ)។

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī. Kāle gāvīsu duyhamānāsugato, duddhāsu āgato. Etthagamanakriyāya dohanakriyācihanaṃ, āgamanakriyāya duddhākriyācihanaṃ, eva+muparipi. Pubbaṇhasamaye gato, sāyanhasamaye āgato, jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu sampakampi.

កិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយារបស់នាមដទៃ សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីនាមនោះ។ ក្នុងផ្នែកកាល ដូចជា gāvīsu duyhamānāsu gato (កាលបើមេគោទាំងឡាយ គេកំពុងរំគូតទឹកដោះ គាត់ក៏ទៅហើយ), duddhāsu āgato (កាលបើមេគោទាំងឡាយ គេរំគូតទឹកដោះរួចហើយ គាត់ក៏មកដល់ហើយ)។ ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ កិរិយារំគូតទឹកដោះ ជាគ្រឿងសម្គាល់នៃកិរិយាទៅ, កិរិយារំគូតទឹកដោះរួចហើយ ជាគ្រឿងសម្គាល់នៃកិរិយាមកដល់, ខាងមុខៗទៅទៀតក៏ដូច្នោះដែរ។ ដូចជា pubbaṇhasamaye gato (ទៅក្នុងពេលព្រឹក), sāyanhasamaye āgato (មកក្នុងពេលល្ងាច), jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu sampakampi (ម្នាលសារីបុត្ត កាលបើព្រះពោធិសត្វកំពុងប្រសូត មហាលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺននេះ ក៏កម្រើកញាប់ញ័រ)។

Pāsāṇā sakkharā ceva, kaṭhalā khāṇukaṇṭakā;

Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.

ថ្ម គ្រួស អំបែង អង្កត់ឈើ និងបន្លាទាំងឡាយ តែងវៀរចាកផ្លូវទាំងអស់ កាលបើព្រះលោកនាយក (ព្រះពុទ្ធ) កំពុងយាងទៅ។

Imasmiṃ [Pg.129] sati idaṃ hoti iccādi. ‘‘Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī.

កាលបើរឿងនេះមាន រឿងនេះក៏មាន ដូច្នេះជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ដូចជា “Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassatī” (ភ្លៀងតែងបង្អុរចុះក្នុងកាលមិនគួរដល់បុគ្គលនោះ តែងមិនបង្អុរចុះក្នុងកាលគួរដល់បុគ្គលនោះ) នេះជាវិសយសត្តមី។

35. Chaṭṭhī cā+nādare

៣៥. សូត្រថា “ឆដ្ឋី ចានាទរេ” (ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថមិនអើពើ/អនាទរៈ)។

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī hoti sattamī cā+nādare gamyamāne. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji, mātāpitūsu rudantesu vā. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhate’’, ‘‘maccu ādāya gacchati, pekkhamāne mahājane’’.

កាលបើយល់ឃើញនូវសេចក្តីមិនអើពើ (អនាទរៈ) កិរិយារបស់នាមណា ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយារបស់នាមដទៃ ឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីនាមនោះ។ ដូចជា akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji ឬ mātāpitūsu rudantesu vā (កាលបើមាតាបិតាទាំងឡាយមិនប្រាថ្នា កំពុងយំសោក គាត់ក៏បានបួសហើយ)។ “Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhate” (ជននោះវាយដំហើយនាំយកទៅ កាលបើព្រះរាជាសិវិកំពុងទតមើល), “maccu ādāya gacchati, pekkhamāne mahājane” (មច្ចុរាជតែងនាំយកទៅ កាលបើមហាជនកំពុងសម្លឹងមើល)។

Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī. Evaṃ gunnamissaro, gosvi+ssaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo, gunnaṃ sakkhī, gosu sakkhī, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasuto, gosu pasuto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇe. Tathā ādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani cumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, kadalīsu gaje rakkhanti, ñāṇasmiṃ pasanno, ñāṇasmiṃ ussukkoti visayasattamī.

ក្នុងពាក្យថា gunnaṃ sāmī (ម្ចាស់នៃហ្វូងគោទាំងឡាយ) ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិក្នុងអត្ថសំបន្ធៈ, ក្នុងពាក្យថា gosu sāmī (ម្ចាស់ក្នុងហ្វូងគោទាំងឡាយ) ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថវិសយសត្តមី។ ដូចគ្នាដែរ gunnamissaro, gosvissaro (អ្នកជាធំនៃហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ adhipati, gosu adhipati (អធិបតីនៃហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo (ទាយាទនៃហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ sakkhī, gosu sakkhī (សាក្សីនៃហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ patibhū, gosu patibhū (អ្នកធានានៃហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), gunnaṃ pasuto, gosu pasuto (អ្នកខ្វល់ខ្វាយចំពោះហ្វូងគោ ឬក្នុងហ្វូងគោ), kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការរាំច្រៀង ឬក្នុងការរាំច្រៀង), āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇe (អ្នកប្រកបការងារធ្វើកន្ទេល ឬក្នុងការធ្វើកន្ទេល)។ ម៉្យាងទៀត កាលបើប្រាថ្នានឹងពោលជាអាធារៈ សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះ ដូចជា bhikkhūsu abhivādenti (ថ្វាយបង្គំក្នុងភិក្ខុទាំងឡាយ), muddhani cumbitvā (ថើបត្រង់ក្បាល), bāhāsu gahetvā (ចាប់ត្រង់ដៃទាំងឡាយ), hatthesu piṇḍāya caranti (ដើរទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតដោយដៃទាំងឡាយ), kadalīsu gaje rakkhanti (រក្សាដំរីទាំងឡាយក្នុងព្រៃចេក), ñāṇasmiṃ pasanno (ជ្រះថ្លាក្នុងញាណ), ñāṇasmiṃ ussukko (ខ្វល់ខ្វាយក្នុងញាណ) ទាំងនេះជាវិសយសត្តមី។

36. Yato niddhāraṇaṃ

៣៦. សូត្រថា “យតោ និទ្ធារណំ” (ចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិបន្ទាប់ពីនាមដែលជាទីដកចេញ/និទ្ធារណៈ)។

Jātiguṇakriyāhi samudāyate+kadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ, yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sūkadhaññesu sālayo pathyatamā. Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu [Pg.130] sampannakhīratamā. Gacchataṃ dhāvanto sīghatamā, gacchantesu dhāvanto sīghatamā.

ការញែកចេញនូវចំណែកមួយពីក្រុមទាំងមូល ដោយសារជាតិ គុណ ឬកិរិយា ឈ្មោះថា និទ្ធារណៈ (ការដកចេញ)។ របស់ណាដែលត្រូវបានដកចេញ ឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីរំលែកនោះ។ ដូចជា sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā ឬ sūkadhaññesu sālayo pathyatamā (ស្រូវសាលី ជាស្រូវប្រសើរបំផុតក្នុងបណ្តាស្រូវមានពុកទាំងឡាយ)។ Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā ឬ kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā (មេគោខ្មៅ មានទឹកដោះច្រើនបំផុតក្នុងបណ្តាមេគោទាំងឡាយ)។ Gacchataṃ dhāvanto sīghatamā ឬ gacchantesu dhāvanto sīghatamā (អ្នករត់ លឿនបំផុតក្នុងបណ្តាអ្នកដើរទាំងឡាយ)។

14. Sattamyā+dhikye

១៤. សូត្រថា “សត្តម្យាធិក្យេ” (ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថលើសលុប)។

Ādhikye atthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upakhāriyaṃ doṇo, khāriyā doṇo adhikotyattho. Tathā upanikkhe kahāpaṇaṃ.

ក្នុងអត្ថលើសលុប សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីសព្ទដែលប្រកបដោយឧបសគ្គថា Upa (ឧប)។ ដូចជា upakhāriyaṃ doṇo សេចក្តីថា រង្វាល់ដោណៈ លើសជាងរង្វាល់ខារី។ ដូចគ្នាដែរ upanikkhe kahāpaṇaṃ (កហាបណៈ លើសជាងនិក្ខៈ)។

15. Sāmitthe+dhinā

១៥. សូត្រថា “សាមិត្តេធិនា” (ចុះសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថជាម្ចាស់ ដែលប្រកបដោយសព្ទថា Adhi)។

Sāmibhāvatthe adhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhibrahmadatte pañcālā, adhipañcālesu brahmadatto, brahmadattissarā pañcālāti attho. Adhidevesu buddho, sammutidevādīhi buddho adhikotyattho.

ក្នុងអត្ថជាម្ចាស់ (សាមិភាវៈ) សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីសព្ទដែលប្រកបដោយសព្ទថា Adhi (អធិ)។ ដូចជា adhibrahmadatte pañcālā, adhipañcālesu brahmadatto សេចក្តីថា ដែនបញ្ចាលៈ មានព្រះបាទព្រហ្មទត្តជាម្ចាស់។ Adhidevesu buddho សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធទ្រង់លើសលុបជាងទេវតាទាំងឡាយ មានសម្មតិទេវតាជាដើម។

Ettha ca yathāvuttesu atthesu ayaṃ bhedo –

ម៉្យាងទៀត ក្នុងអត្ថទាំងឡាយដែលបានពោលមកហើយនេះ មានការបែងចែកដូចតទៅ៖

Kārakaṃ sādhakaṃ nibbattakaṃ kriyānimittanti atthato ekameva, tañca daṇḍo, dhavalo, pacanaṃ, citto, goti dabba+guṇa+kriyā+nāma+jātibhedena pañcavidhampi kamma+kattādivasena chabbidhaṃ, taṃ sattikārakaṃ, tadādhārabhūtadabbādayo tatraṭṭhakārakaṃ, na mukhyato. Mukhyato ce honti, tesaṃ sattidabbānaṃ aññamaññabyāvaṭarūpattā yo ādhāro, so ādhāroyeva, kismiñcikāle karaṇaṃ vā katturūpabhūto vā na hoti, tasmā thāli pacati, thāliyā pacati, thāliyaṃ pacatītyādinā ekassa vatthuno kattu+karaṇā+dhārabhedo na siyā. Sattipakkhe pana dabbādīnaṃ anekasattiyā ādhārattā sattiyā dabbādayo vivakkhitā taṃ taṃ kārakaṃ hotīti dabbādīnaṃ abhedepi kārakabhedo yujjate. Vuttañhi –

ពាក្យថា ការកៈ (អ្នកធ្វើ), សាធកៈ (អ្នកឲ្យសម្រេច), និព្វត្តកៈ (អ្នកបង្កើត), ក្រិយានិមិត្តៈ (ហេតុនៃកិរិយា) ដោយអត្ថគឺតែមួយគត់។ ការកៈនោះ ទោះបីជាមាន ៥ ប្រការ ដោយការបែងចែកជា ទ្រព្យ (ទព្វៈ), គុណ, កិរិយា, នាម និង ជាតិ ដូចជា daṇḍo (ដំបង), dhavalo (ពណ៌ស), pacanaṃ (ការស្ល), citto (ឈ្មោះចិត្តៈ), go (គោ) ក៏ដោយ ក៏នៅតែមាន ៦ ប្រការ ដោយអំណាចនៃកម្ម និងកត្វាជាដើម។ ការកៈនោះ ហៅថា សត្តិការកៈ (ការកៈដោយអំណាចសក្តិ/កម្លាំង) ចំណែកឯទ្រព្យជាដើមដែលជាទីតាំងនៃសត្តិនោះ ហៅថា តត្រដ្ឋការកៈ (ការកៈដែលតាំងនៅក្នុងទីនោះ) មិនមែនជាការកៈដោយផ្ទាល់ (មុខ្យៈ) ឡើយ។ ប្រសិនបើជាការកៈដោយផ្ទាល់មែននោះ ព្រោះតែសភាពផ្សេងៗគ្នានៃសត្តិនិងទ្រព្យទាំងឡាយនោះ របស់ណាដែលជាអាធារៈ ក៏ត្រូវតែជាអាធារៈតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ មិនអាចទៅជាករណៈ ឬកត្វាបានឡើយ ហេតុនោះ ការបែងចែកជាកត្វា ករណៈ និងអាធារៈ នៃវត្ថុតែមួយ ដូចជា thāli pacati (ឆ្នាំងស្ល), thāliyā pacati (ស្លដោយឆ្នាំង), thāliyaṃ pacati (ស្លក្នុងឆ្នាំង) ជាដើម ក៏មិនអាចមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងផ្នែកនៃសត្តិ (សត្តិបក្ខៈ) ព្រោះតែទ្រព្យជាដើមជាទីតាំងនៃសត្តិជាច្រើន កាលបើគេចង់ពោលដល់ទ្រព្យជាដើមដោយអំណាចនៃសត្តិ ទ្រព្យនោះក៏ក្លាយជាការកៈនោះៗ ហេតុនេះ ទោះបីជាទ្រព្យជាដើមមិនមានការបែងចែក ក៏ការបែងចែកការកៈនៅតែសមរម្យ។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

Vicittakattuādīhi[Pg.131], saṃyogā ekavatthuno;

Nānāttaṃ yujjate nāṭya-bhedena naṭakassi+vāti.

“ភាពប្លែកៗគ្នានៃវត្ថុតែមួយ តែងសមរម្យ ព្រោះការប្រកបដោយកត្វាដ៏វិចិត្រជាដើម ដូចជាតួសម្តែង (នាយរោង) ដោយការបែងចែកនូវការលេងល្ខោនដូច្នោះដែរ។”

Thāli vatthuto ekā cedapi sattikārakabhūtakattu+karaṇā+dhārādīnaṃ bhedena bheda+mupayāti, kimiva rāma+rāvaṇādivesadhārīnaṭako tesaṃ nāmavasena rāmo, rāvaṇoti bheda+mupayāti, ta+mivāti adhippāyo.

ឆ្នាំង ទោះបីជាវត្ថុតែមួយដោយរូបធាតុ ក៏រមែងដល់នូវការបែងចែកទៅតាមការបែងចែកនៃកត្វា ករណៈ និងអាធារៈជាដើម ដែលជាសត្តិការកៈ ដូចជាតួសម្តែងដែលតែងខ្លួនជាព្រះរាម ឬរាពណ៍ជាដើម រមែងដល់នូវការបែងចែកជា “ព្រះរាម” ឬ “រាពណ៍” ទៅតាមឈ្មោះរបស់តួអង្គទាំងនោះដូច្នោះដែរ នេះជាអធិប្បាយ។

Puna+rapi –

ម៉្យាងទៀត៖

Yathe+kopi paṭo sutta, pītādiguṇasaṃyuto;

Sukko paṭoti pītoti, bhedaṃ yātye+vameva+yaṃ.

“សំពត់ទោះបីជាមានតែមួយ ប៉ុន្តែនៅពេលប្រកបដោយសរសៃអំបោះ និងគុណមានពណ៌លឿងជាដើម រមែងដល់នូវការបែងចែកថា ‘សំពត់ស’ ឬ ‘សំពត់លឿង’ យ៉ាងណាមិញ របស់នេះក៏ដូច្នោះដែរ។”

Ettha ca sattibhūtakattādayo mukhyakārakaṃ, taṃyogena dabbabhūtathālī guṇakārakaṃ, te ca kathaṃ kriyāya kārakā honti. Kattā attanā patiṭṭhitāya hasati+naccaticcādikriyāya nimittaṃ hoti. Kammañca attanā patiṭṭhitakriyāya tadatthabhūtaindhanādīni pavattentaṃ ‘‘odanaṃ pacatī’’tyādo nimittaṃ. ‘Kaṭṭhehi paccatī’tyādo kaṭṭhāni jalanakriyāya sādhetabbapākassa aṅgabhāvena nimittaṃ. ‘Pharasunā chindatī’tyādo pharasu ca kaṭṭhānaṃ dvidhāpavattiyā nimittaṃ. Kammañca kriyāya sambandhīyamānabyāpye sati nimittabhāvena kriyāya nimittaṃ. Tathā sampadānā+vadhi+ādhārānaṃ ‘gāvo dadāti’ ‘gāmasmā apanayati’ ‘thāliyaṃ pacatī’tyādīsu godānā+panayana+pacanakriyānaṃ nimittattā kriyāya nimittāni honti. Tesaṃ yathāsakaṃ kriyāya pavattako kattā, tasmā sa eva padhāno kattāti vohāraṃ [Pg.132] labhati, aññesaṃ karaṇādīnaṃ kattubhāve satipi appadhānattā taṃ na labhati.

ក្នុងទីនេះ កត្វាជាដើមដែលជាសត្តិ គឺជាមុខ្យការកៈ (ការកៈចម្បង) ចំណែកឯឆ្នាំងដែលជាទ្រព្យ ព្រោះតែប្រកបដោយសត្តិនោះ ទើបជាគុណការកៈ (ការកៈបន្ទាប់បន្សំ)។ ចុះការកៈទាំងនោះ ក្លាយជាការកៈនៃកិរិយាដោយរបៀបណា? កត្វា តែងជាហេតុនៃកិរិយាមានការសើច និងការរាំជាដើម ដែលតាំងនៅក្នុងខ្លួនរបស់ខ្លួន។ ចំណែកឯកម្ម ក្នុងពាក្យថា “odanaṃ pacati” (ស្លបាយ) ជាដើម តែងជាហេតុដោយញ៉ាំងឧសជាដើមដែលជាប្រយោជន៍ដល់ការស្លនោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយកិរិយាដែលតាំងនៅក្នុងខ្លួនរបស់ខ្លួន។ ក្នុងពាក្យថា “kaṭṭhehi paccati” (ស្លដោយឧសទាំងឡាយ) ជាដើម ឧសទាំងឡាយជាហេតុដោយភាពជាអង្គនៃការពុះពារដែលត្រូវសម្រេចដោយកិរិយាឆេះ។ ក្នុងពាក្យថា “pharasunā chindati” (កាប់ដោយពូថៅ) ជាដើម ពូថៅជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅជាពីរចំណែកនៃឈើទាំងឡាយ។ ចំណែកឯកម្ម កាលបើជាវត្ថុដែលត្រូវផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងកិរិយា ក៏ជាហេតុនៃកិរិយាដោយភាពជាហេតុ។ ដូចគ្នាដែរ សម្បទានៈ អវធិ (អបាទានៈ) និងអាធារៈ ក្នុងពាក្យថា “gāvo dadāti” (ឲ្យមេគោទាំងឡាយ), “gāmasmā apanayati” (នាំចេញពីភូមិ), “thāliyaṃ pacati” (ស្លក្នុងឆ្នាំង) ជាដើម ព្រោះតែជាហេតុនៃកិរិយាឲ្យគោ កិរិយានាំចេញ និងកិរិយាស្ល ទើបជាហេតុនៃកិរិយាទាំងឡាយនោះ។ ក្នុងកិរិយាទាំងនោះ កត្វាជាអ្នកញ៉ាំងកិរិយាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណែករបស់ខ្លួន ហេតុនោះ កត្វានោះឯងទើបជាប្រធាន និងទទួលបាននូវការហៅថា “កត្វា” ចំណែកឯករណៈជាដើមដទៃទៀត ទោះបីជាមានភាពជាកត្វាក៏ដោយ ក៏មិនទទួលបាននូវការហៅនោះឡើយ ព្រោះតែមិនមែនជាប្រធាន។

Codakena vuttañhi –

ព្រោះថា ជនអ្នកចោទសួរបានពោលទុកថា៖

Nanu sāmagyamīnāyaṃ, kriyāsiddhi kathaṃ vada;

Ekassa kattuno eva, sabbesaṃ kattutaṃ vinā.

“កាលបើមានការព្រមព្រៀងគ្នានៃហេតុទាំងឡាយ តើកិរិយាសម្រេចទៅបានយ៉ាងដូចម្តេច? សូមប្រាប់មកចុះ តើសម្រេចបានដោយសារកត្វាតែមួយរូបប៉ុណ្ណោះ ឬក៏ដោយមិនបាច់មានភាពជាកត្វានៃវត្ថុទាំងអស់?”

Sabbesaṃ karaṇādīnaṃ, kattutāya viyogato;

Karaṇādīnaṃ abhāvattā, kārakaṃ na hi chabbidhanti.

“ព្រោះតែការប្រាសចាកភាពជាកត្វានៃករណៈជាដើមទាំងអស់ និងព្រោះតែការមិនមាននៃករណៈជាដើមទាំងនោះ នាំឲ្យការកៈមិនមែនមាន ៦ ប្រការឡើយ។”

Vuccate –

ឆ្លើយតបថា៖

Yadyapya+tthi hi kattuttaṃ, sabhāvā karaṇādisu;

Kriyāsiddhyā tathāpye+ta+mappadhānaṃ paraṅgato.

“ទោះបីជាមានភាពជាកត្វាដោយសភាវៈនៅក្នុងករណៈជាដើមទាំងឡាយ ដើម្បីឲ្យកិរិយាសម្រេចទៅបានក៏ដោយ ក៏ភាពជាកត្វានោះនៅតែមិនមែនជាប្រធាន ព្រោះតែជាអង្គរបស់របស់ដទៃ។”

Etaṃ sabhāvato upalabbhamānaṃ karaṇādīsu kattuttaṃ paresaṃ karaṇādīnaṃ jalana+dhāraṇādikriyāya aṅgaṃ upāyati appadhānanti adhippāyo.

ភាពជាកត្វាដែលរកបានដោយសភាវៈនៅក្នុងករណៈជាដើមទាំងឡាយនេះ តែងចូលទៅជាអង្គនៃកិរិយាមានការឆេះ និងការទ្រទ្រង់ជាដើម នៃករណៈជាដើមដទៃទៀត ទើបមិនមែនជាប្រធាន នេះជាអធិប្បាយ។

Kārakaṃ chabbidhaṃ saññā-vasā chabbīsatividhaṃ;

Pabhedā sattadhā kammaṃ, kattā pañcavidho bhave.

ការកៈមាន ៦ ប្រការ ដោយអំណាចនៃសញ្ញា (ការហៅឈ្មោះ) មាន ២៦ ប្រការ, កម្មមានការបែងចែកជា ៧ ប្រការ, ចំណែកឯកត្វាមាន ៥ ប្រការ។

Karaṇaṃ duvidhaṃ hoti, sampadānaṃ tidhā mataṃ;

Apādānaṃ pañcavidhaṃ, ādhāro tu catubbidho.

ករណៈមាន ២ ប្រការ, សម្បទានៈ លោកដឹងថាមាន ៣ ប្រការ, អបាទានៈមាន ៥ ប្រការ, ចំណែកឯអាធារៈមាន ៤ ប្រការ។

Vibhattiyo pana –

ចំណែកឯវិភត្តិទាំងឡាយគឺ៖

Paccatta+mupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ;

Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhumma+mālapana+ṭṭhamaṃti.

“បច្ចត្តវិភត្តិ (ទី ១), ឧបយោគវិភត្តិ (ទី ២), ករណវិភត្តិ (ទី ៣), សម្បទានិយវិភត្តិ (ទី ៤), និស្សក្កវិភត្តិ (ទី ៥), សាមីវចនវិភត្តិ (ទី ៦), ភុម្មវិភត្តិ (ទី ៧) និងអាលបនវិភត្តិជាទី ៨។”

Iti payogasiddhiyaṃ kārakakaṇḍo tatiyo.

ចប់កណ្ឌទី ៣ គឺការកកណ្ឌ ក្នុងគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ តែប៉ុណ្ណេះ។

4. Samāsakaṇḍa

៤. សមាសកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីអំពីសមាស)

Atha [Pg.133] nāmānameva aññamaññasambandhīnaṃ samāsoti nāmanissitattā, sayañca nāmikattā nāmānantaraṃ samāso vuccate.

លំដាប់នោះ ការរួមគ្នានៃនាមទាំងឡាយដែលទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា សមាសៈ ព្រោះតែអាស្រ័យនឹងនាម និងព្រោះតែខ្លួនឯងជាចំណែកនៃនាម ហេតុនោះ លោកទើបពោលអំពីសមាសបន្ទាប់ពីនាម។

1. Syādi syādine+katthanti

១. សូត្រថា “ស្យាទិ ស្យាទិនេកត្ថំ” (ពាក្យមានស្យាវិភត្តិជាដើម រួមជាមួយពាក្យមានស្យាវិភត្តិជាដើម មានអត្ថតែមួយ)។

Ida+madhikataṃ veditabbaṃ. Pubbe vuttavidhiggahaṇañāyena syādīti tadantassa gahaṇaṃ. So ca bhinnatthānaṃ nāmāna+mekatthībhāvo samāsoti vuccate.

សូត្រនេះ គប្បីដឹងថាជាសូត្រអធិការៈ (សូត្រដែលត្រូវតាមទៅជួយក្នុងសូត្រដទៃ)។ ដោយន័យនៃការកាន់យកនូវវិធីដែលបានពោលមកហើយពីមុន ពាក្យថា “ស្យាទិ” គឺការកាន់យកនូវពាក្យដែលមានវិភត្តិទាំងនោះនៅចុង។ ម៉្យាងទៀត ការធ្វើឲ្យមានអត្ថតែមួយនៃនាមទាំងឡាយដែលមានអត្ថផ្សេងគ្នា នោះលោកហៅថា សមាសៈ។

2. Asaṅkhyaṃ vibhatti+sampatti+samīpa+sākalyā+bhāva+yathā+ pacchā+yugapadatthe

២. សូត្រថា “អសង្ខ្យំ វិភត្តិសម្បត្តិសមីបសាកល្យាភាវយថាបច្ឆាយុគបទត្ថេ” (អព្យយីភាវសមាស តែងមានក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិ សម្បត្តិ ទីជិត ភាពទាំងអស់ ភាពមិនមាន សេចក្តីប្រៀបធៀប ខាងក្រោយ និងព្រមគ្នា)។

Pubbassa+tthaparaṃ yassa, aññatthaparamañca yaṃ;

Napuṃsakaṃ bhave yañca, ta+dāsaṃkhya+mihe+ssate.

“សមាសណា មានអត្ថនៃបទដើមជាប្រធាន ឬមានអត្ថនៃបទដទៃជាប្រធាន និងជាណបុំសកលិង្គ សមាសនោះ លោកប្រាថ្នាថាជា អសង្ខ្យៈ (អព្យយីភាវសមាស) ក្នុងទីនេះ។”

Satthantare pasiddhaṃ yaṃ, abyayībhāvanāmato;

Upakumbhaṃ tiṭṭhagu ca, pātameghaṃti taṃ yathā.

“សមាសណា ដែលល្បីល្បាញក្នុងគម្ពីរដទៃ ដោយឈ្មោះថា អព្យយីភាវសមាស ដូចជា Upakumbhaṃ (ជិតក្អម), tiṭṭhagu (កាលហ្វូងគោឈរ) និង pātameghaṃ (កាលភ្លៀងធ្លាក់) ដូច្នោះជាដើម។”

Asaṅkhyaṃ syādyantaṃ vibhatyādīna+matthe vattamānaṃ syādyantena sahe+katthaṃ bhavati. ‘‘Aviggaho niccasamāso, padantaraviggaho ce’’ti padantaraviggaho. Itthīsu tathā pavattāti viggayha vibhatyatthe samāse kate –

ពាក្យអសង្ខ្យៈដែលមានវិភត្តិនៅចុង កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិជាដើម តែងមានអត្ថតែមួយជាមួយពាក្យដែលមានវិភត្តិនៅចុង។ ដូចពាក្យថា “សមាសដែលមិនមានវិគ្គហៈ ឈ្មោះថា និច្ចសមាស ឬសមាសដែលមានវិគ្គហៈដោយបទដទៃ” នេះជាបទន្តរវិគ្គហៈ (ការវិភាគដោយបទដទៃ)។ កាលបើវិភាគថា Itthīsu tathā pavattā (ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះក្នុងស្រីទាំងឡាយ) ហើយធ្វើសមាសក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិរួចហើយ៖

2,119. Ekatthatāyaṃ

២,១១៩. សូត្រថា “ឯកត្ថតាយំ” (កាលបើមានអត្ថតែមួយ...)។

Eko attho yassa pakatipaccayādisamudāyassa so ekattho. Tassa bhāvo pavattinimittaṃ ekatthatā, īyādi+ṇādi+samāsavidhānaṃ, tasmiṃ sati syādilopo hoti.

ឯកត្ថៈ (មានអត្ថតែមួយ) គឺអត្ថតែមួយរបស់សមុទាយៈ (ការប្រជុំ) មានប្រកតិ និងបច្ច័យជាដើមណា សមុទាយៈនោះ ឈ្មោះថា ឯកត្ថៈ។ ភាវៈ (ភាព) នៃឯកត្ថៈនោះ ដែលជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា ឯកត្ថតា (ភាពមានអត្ថតែមួយ) បានแก่ វិធីនៃបច្ច័យមាន ីយ-បច្ច័យ និង ណ-បច្ច័យជាដើម និងវិធីសមាស្រ។ កាលបើឯកត្ថតានោះមាន សិ-វិភត្តិជាដើម (ស្យាទិវិភត្តិ) រមែងលុបបាត់ទៅ។

9. Taṃ napuṃsakanti

៩. សមាស្រនោះ ជាណបុំសកលិង្គ។

Napuṃsakaliṅge [Pg.134] ca ‘‘pubbasmā+mādito’’ti sabbavibhattīnaṃ lope ca kate adhitthi tiṭṭhati, bho adhitthi, adhitthi passa, adhitthi kataṃ, adhitti carati, adhitthi dehi, adhitthi apehi, adhitthi āyattaṃ, adhitthi patiṭṭhitaṃ. Evaṃ adhikumāri, antabhūtassa appadhānassa ghapassa ‘‘ghapassa+ntassā+ppadhānassā’’ti passa rasso.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងណបុំសកលិង្គ កាលបើការលុបវិភត្តិទាំងពួងត្រូវបានធ្វើហើយ ដោយសូត្រថា «បុព្វស្មា មាទិតោ» រូបថា adhitthi (ក្នុងស្រី) រមែងតាំងនៅ, adhitthi tiṭṭhati, bho adhitthi, adhitthi passa, adhitthi kataṃ, adhitthi carati, adhitthi dehi, adhitthi apehi, adhitthi āyattaṃ, adhitthi patiṭṭhitaṃ។ ដូចគ្នាដែរ adhikumāri (ក្នុងកុមារី)។ ការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃ ឃប-បច្ច័យ (អា ី ូ) ដែលមិនជាប្រធាន ដែលស្ថិតនៅខាងចុង រមែងមាន ដោយសូត្រថា «ឃបស្សន្តស្សាប្បធានស្ស»។

Saha=sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ. Vuttanayena ettha ca upari ca samāsādayo honti, ettha ‘‘akāle satatthe’’ti sahassa sādeso. Syādimhi kate ‘‘pubbasmā+mādito’’ti syādīnaṃ lope ca sampatte ‘‘nā+to+mapañcamiyā’’ti apañcamiyā paṭisedho ca akārantaasaṃkhyasamāsato parāsaṃ sabbavibhattīnaṃ aṃādeso ca hoti. Eva+muparipi.

ព្រហ្មដែលព្រមព្រៀងគ្នា (សហៈ) ឈ្មោះថា sabrahmaṃ (សព្រហ្ម)។ ដោយន័យដែលពោលហើយ សមាស្រជាដើម រមែងមានក្នុងទីនេះ និងក្នុងទីខាងលើ។ ក្នុងទីនេះ ការផ្លាស់ប្តូរ សហ-សព្ទ ជា ស-អក្សរ រមែងមាន ដោយសូត្រថា «អកាលេ សតត្ថេ»។ កាលបើចុះសិវិភត្តិជាដើមហើយ កាលបើការលុបសិវិភត្តិជាដើមនឹងត្រូវសម្រេច ដោយសូត្រថា «បុព្វស្មា មាទិតោ» ការហាមឃាត់ការលុបវិភត្តិដែលមិនមែនជាបញ្ចមីវិភត្តិ ដោយសូត្រថា «នាតោ មបញ្ចមិយា» និងការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិទាំងពួងដែលនៅខាងចុងពីអការន្តអសង្ខ្យសមាស្រ (អព្យយីភាវសមាស្រ) ទៅជា អំ-ការៈ រមែងមាន។ ក្នុងទីខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។

Bhikkhānaṃ samiddhi subhikkhaṃ, ettha ghassa rasso. Subhikkhaṃ tiṭṭhati bho subhikkhaṃ, subhikkhaṃ passa. Nā+smiṃsu ‘‘vā tatiyā sattamīnaṃ’’ti vikappena aṃ, subhikkhaṃ subhikkhena vā kataṃ, subhikkhaṃ subhikkhena vā carati, subhikkhaṃ dehi. Pañcamiyaṃ a+mabbhāvā subhikkhā apagaccha, subhikkha+māyattaṃ, subhikkhaṃ subhikkhe vā patiṭṭhitaṃ.

សេចក្តីចម្រើននៃភិក្ខា (អាហារបិណ្ឌបាត) ឈ្មោះថា subhikkhaṃ (សុភិក្ខៈ - ភាពសម្បូរបែបនៃអាហារ) ក្នុងទីនេះ មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃ ឃ-បច្ច័យ (ស្រៈវែង)។ ឧទាហរណ៍៖ subhikkhaṃ tiṭṭhati, bho subhikkhaṃ, subhikkhaṃ passa។ ក្នុង នា-វិភត្តិ និង ស្មឹ-វិភត្តិ រមែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា អំ-ការៈ ដោយមិនទៀងទាត់ (វិកប្បៈ) ដោយសូត្រថា «វា តតិយា សត្តមីនំ» ដូចជា subhikkhaṃ ឬ subhikkhena kataṃ, subhikkhaṃ ឬ subhikkhena carati, subhikkhaṃ dehi។ ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ ព្រោះមិនមានការផ្លាស់ប្តូរជា អំ-ការៈ ទើបមានរូបថា subhikkhā apagaccha, subhikkhamāyattaṃ, subhikkhaṃ ឬ subhikkhe patiṭṭhitaṃ។

Samīpatthe-kumbhassa samīpaṃ upakumbhaṃ, evaṃ upanagaraṃ, bho upakumbhaṃ iccādi.

ក្នុងអត្ថថាជិត (សមីបត្ថៈ)៖ ទីជិតនៃក្អម ឈ្មោះថា upakumbhaṃ (ឧបកុម្ភៈ) ដូចគ្នាដែរ upanagaraṃ (ឧបនគរៈ - ជិតទីក្រុង), bho upakumbhaṃ ជាដើម។

Sākalye-tiṇampi asesetvāti satiṇaṃ, tiṇampi asesetvā ajjhoharaṇīya+majjhoharatītyattho. Sesaṃ sabrahmasamaṃ[Pg.135]. Aggimpi asesetvāti sāggi, aggiganthaṃpi asesetvā adhītetyattho. Vāraggahaṇaṃ adhitthisamaṃ.

ក្នុងអត្ថថាសព្វគ្រប់ (សាកល្យៈ)៖ មិនទុកសេសសល់សូម្បីតែស្មៅ ឈ្មោះថា satiṇaṃ (សតិណៈ) អត្ថថា បរិភោគនូវរបស់ដែលគួរភោគ ដោយមិនទុកសេសសល់សូម្បីតែស្មៅ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ដូចគ្នានឹង sabrahmaṃ ដែរ។ មិនទុកសេសសល់សូម្បីតែភ្លើង ឈ្មោះថា sāggi (សគ្គិ) អត្ថថា រៀនសូត្រនូវគម្ពីរភ្លើង (អគ្គិគន្ថៈ) ដោយមិនទុកសេសសល់សូម្បីតែបន្តិច។ ការកាន់យកនូវ វារៈ (ឬពាក្យថា វា) ដូចគ្នានឹង adhitthi ដែរ។

Abhāvo sambandhībhedā bahuvidho, tatra iddhābhāvevigatā iddhi=vibhūti saddikānanti dussaddikaṃ. Atthābhāvemakkhikānaṃ abhāvo nimmakkhikaṃ, niddarathaṃ, nimmasakaṃ. Atikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ. Upabhogasambandhīvattamānakālassa abhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nā+yaṃ upabhogatā loti attho.

ភាវៈមិនមាន (អភាវៈ) មានច្រើនប្រការ ដោយការប្លែកគ្នានៃសេចក្តីទាក់ទង (សម្ពន្ធៈ) ក្នុងអភាវៈទាំងនោះ ក្នុងសេចក្តីមិនមាននៃសេចក្តីចម្រើន (ឥទ្ធាភាវៈ)៖ សេចក្តីចម្រើន (ឥទ្ធិ ឬ វិភូតិ) នៃពួកជនដែលមានសំឡេងអឺងកង បានប្រាសចាកទៅហើយ ឈ្មោះថា dussaddikaṃ (ទុស្សទ្ទិកៈ)។ ក្នុងសេចក្តីមិនមាននៃវត្ថុ (អត្ថភាវៈ)៖ ភាពមិនមាននៃរុយ ឈ្មោះថា nimmakkhikaṃ (និម្មក្ខិកៈ - គ្មានរុយ), niddarathaṃ (និទ្ទរថៈ - គ្មានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ), nimmasakaṃ (និម្មសកៈ - គ្មានមូស)។ ក្នុងសេចក្តីមិនមានដោយការកន្លងហួស (អតិក្កមាភាវៈ)៖ ស្មៅទាំងឡាយដែលកន្លងហួសទៅហើយ ឈ្មោះថា nittiṇaṃ (និត្តិណៈ - គ្មានស្មៅ)។ ក្នុងសេចក្តីមិនមាននៃកាលបច្ចុប្បន្នដែលទាក់ទងនឹងការប្រើប្រាស់ (ឧបភោគសម្ពន្ធី)៖ គ្រឿងដណ្តប់ដ៏ស្រាល (លហុបាវុរណៈ) ដែលកន្លងហួសទៅហើយ ឈ្មោះថា atilahupāvuraṇaṃ (អតិលហុបាវុរណៈ) អត្ថថា នេះមិនមែនជាកាលនៃការប្រើប្រាស់នូវគ្រឿងដណ្តប់ដ៏ស្រាលនោះឡើយ។

Yathāttho+nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-yoggaṃ rūpa+manurūpaṃ. Vicchāyaṃ-addhamāsaṃ addhamāsaṃ anu anvaddhamāsaṃ, evaṃ paccattaṃ. Atthānativattiyaṃ-sattiṃ anatikkamma yathāsatti. Evaṃ yathākkamaṃ, yathābalaṃ. Bahulādhikārā yā yā parisā yathāparisā. Sadisatthe-kikhiyā kaṇhavicchitadhenuyā sadiso sakikhi, sahassa sādeso. Ānupubbiyaṃ-jeṭṭhānukkamena anujeṭṭhaṃ.

អត្ថរបស់ យថា-សព្ទ មានច្រើនប្រការ ក្នុងអត្ថទាំងនោះ ក្នុងភាពសមគួរ (យោគ្គតា)៖ រូបដែលសមគួរ ឈ្មោះថា anurūpaṃ (អនុរូប)។ ក្នុងភាពដដែលៗ (វិច្ឆា)៖ រាល់កន្លះខែ (អឌ្ឍមាសៈ) ឈ្មោះថា anvaddhamāsaṃ (អន្វឌ្ឍមាសៈ) ដូចគ្នាដែរ paccattaṃ (បច្ចត្តៈ - ចំពោះខ្លួន)។ ក្នុងភាពមិនកន្លងហួសនូវអត្ថ (អត្ថានតិវត្តិ)៖ មិនកន្លងហួសនូវសមត្ថភាព (សត្តិ) ឈ្មោះថា yathāsatti (យថាសត្តិ - តាមសមត្ថភាព) ដូចគ្នាដែរ yathākkamaṃ (យថាក្កមៈ - តាមលំដាប់), yathābalaṃ (យថាពលៈ - តាមកម្លាំង)។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលៈ (ច្រើន)៖ ក្រុមហ៊ុនណាៗ (បរិស័ទណាៗ) ឈ្មោះថា yathāparisā (យថាបរិសា)។ ក្នុងអត្ថថាដូចគ្នា (សទិសត្ថៈ)៖ ដូចគ្នានឹងមេគោដែលមានចំណុចអុជៗខ្មៅ (កិខិ) ឈ្មោះថា sakikhi (សកិខិ) មានការផ្លាស់ប្តូរ សហ-សព្ទ ជា ស-អក្សរ។ ក្នុងលំដាប់ (អានុបុព្វិយៈ)៖ តាមលំដាប់នៃបុគ្គលជាច្បង (ជេដ្ឋៈ) ឈ្មោះថា anujeṭṭhaṃ (អនុជេដ្ឋៈ)។

Pacchāatthe-rathassa pacchā anurathaṃ.

ក្នុងអត្ថថាខាងក្រោយ (បច្ឆាអត្ថៈ)៖ ខាងក្រោយនៃរថ ឈ្មោះថា anurathaṃ (អនុរថៈ)។

Yugapadatthe-cakkena saha=ekakālaṃ sacakkaṃ, cakkena ekakkhaṇe nidhetīti attho.

ក្នុងអត្ថថាព្រមគ្នា (យុគបទត្ថៈ)៖ ព្រមគ្នាជាមួយនឹងកង់ក្នុងកាលតែមួយ ឈ្មោះថា sacakkaṃ (សចក្កៈ) អត្ថថា តម្កល់ទុកក្នុងខណៈតែមួយជាមួយនឹងកង់។

3. Yathā na tulye

៣. យថា-សព្ទ មិនមានសមាស្រក្នុងអត្ថថាស្មើគ្នា (តុល្យៈ) ឡើយ។

Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahe+kattho na bhavati. Yathā devadatto, tathā yaññadatto. Ettha upamānabhūto yathāsaddo ‘tathā yaññadatto’ti upameyya+mapekkhati, tasmā ‘‘sāpekkha+masamatthaṃ bhavatī’’ti ñāyā asamāse [Pg.136] ‘‘na tulye’’ti paṭisedho kimattha+miti ce. Yasmā ‘‘yathā devadatto’’ti samudāyameva upamānaṃ bhavati, na visuṃ yathāsaddo, tasmā samudāyasseva upameyyasāpekkhatte na asāmatthiyatā na visuṃ yathāsaddassa, tasmā sādisse pattasamāsassa paṭisedhattha+midaṃ. Tulyattheti vattabbe tulyaṃ vinā tulyatā natthīti tulyattheti avatvā tulyeti vuttaṃ.

យថា-សព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថាស្មើគ្នា (តុល្យត្ថៈ) រមែងមិនមានអត្ថតែមួយ (មិនធ្វើសមាស្រ) ជាមួយនឹងបទដែលមានសិវិភត្តិជាចុងឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ Yathā devadatto, tathā yaññadatto (ទេវទត្តយ៉ាងណា យញ្ញទត្តក៏យ៉ាងនោះដែរ)។ ក្នុងទីនេះ យថា-សព្ទ ដែលជាឧបមានៈ រមែងរំពឹងរកឧបមេយ្យថា «tathā yaññadatto» ព្រោះហេតុនោះ ដោយសេចក្តីសម្រេចថា «បទដែលមានសេចក្តីរំពឹង រមែងជាបទមិនមានសមត្ថភាព (ក្នុងការធ្វើសមាស្រ)» កាលបើមិនមានសមាស្រហើយ សួរថា ការហាមឃាត់ថា «na tulye» មានប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះហេតុតែការប្រជុំពាក្យថា «yathā devadatto» នោះឯង ជាឧបមានៈ មិនមែនតែ យថា-សព្ទ មួយម៉ាត់នោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើការប្រជុំពាក្យនោះឯងរំពឹងរកឧបមេយ្យ ភាពមិនមានសមត្ថភាពនៃ យថា-សព្ទ តែមួយម៉ាត់ក៏មិនមាន ហេតុនោះ ការហាមឃាត់នេះ គឺដើម្បីហាមឃាត់សមាស្រដែលត្រូវសម្រេចក្នុងអត្ថថាដូចគ្នា។ កាលបើគួរពោលថា «tulyatthe» (ក្នុងអត្ថថាស្មើគ្នា) តែព្រោះហេតុតែភាពស្មើគ្នាមិនមាន ប្រាសចាកវត្ថុដែលស្មើគ្នា ទើបមិនពោលថា «tulyatthe» តែពោលថា «tulye» វិញ។

Yathākathañci sādissaṃ, ñāyate yattha sambhavaṃ;

Upamā nāma sā tassā, papañco bahudhā bhave.

សេចក្តីដូចគ្នាដោយប្រការណាមួយ ដែលគេដឹងក្នុងទីណាដែលសមគួរ សេចក្តីដូចគ្នានោះ ឈ្មោះថា ឧបមា (ការប្រៀបធៀប) សេចក្តីពិស្តារនៃឧបមានោះ រមែងមានច្រើនប្រការ។

4. Yāvā+vadhāraṇe

៤. យាវ-សព្ទ ក្នុងអត្ថថាកំណត់ (អវធារណៈ)។

Yāvasaddo avadhāraṇe vattamāno syādyantena sahe+kattho bhavati. Avadhāraṇaṃ=ettakatāparicchedo. Yāvantāni amattāni=bhājanāni yāvāmattaṃ, iminā samāse kate sesaṃ pubbasamaṃ. Jīvassa yattako paricchedo yāvajīvaṃ. Yāvatāyukaṃ, ‘‘sakatthe’’ti kapaccayo. Yattakena attho yāvadatthaṃ.

យាវ-សព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថាកំណត់ (អវធារណៈ) រមែងមានអត្ថតែមួយ (ធ្វើសមាស្រ) ជាមួយនឹងបទដែលមានសិវិភត្តិជាចុង។ ពាក្យថា អវធារណៈ គឺការកំណត់នូវប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ ភាជនៈទាំងឡាយមានប្រមាណត្រឹមណា ឈ្មោះថា yāvāmattaṃ (យាវាបត្តៈ) កាលបើធ្វើសមាស្រដោយសូត្រនេះហើយ សេចក្តីដែលសេសសល់ ដូចជាសេចក្តីមុនដែរ។ ការកំណត់នៃជីវិតមានប្រមាណត្រឹមណា ឈ្មោះថា yāvajīvaṃ (យាវជីវៈ - អស់មួយជីវិត)។ រូបថា yāvatāyukaṃ (យាវតាយុកៈ - អស់អាយុ) មាន ក-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ)។ សេចក្តីត្រូវការមានប្រមាណត្រឹមណា ឈ្មោះថា yāvadatthaṃ (យាវទត្ថៈ - តាមតម្រូវការ)។

5. Payyapā bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā

៥. បរិ, អប, អា, ពហិ, តិរោ, បុរេ, បច្ឆា-សព្ទ ទាំងឡាយ រមែងមានសមាស្រជាមួយនឹងបទដែលមានបញ្ចមីវិភត្តិជាចុង ដោយមិនទៀងទាត់ (វា)។

Pariādayo pañcamyantena sahe+katthā honti vā. Pari pabbatā paripabbataṃ. Vāssa vākyavikappatthattā pari pabbatā iccādayopi honti. Apa pabbatā apapabbataṃ, ā pāṭaliputtā āpāṭaliputtaṃ, bahi gāmā bahigāmaṃ, tiro pabbatā tiropabbataṃ, pure bhattā purebhattaṃ, pacchā bhattā pacchābhattaṃ, sabbaṃ upakumbhasamaṃ, iminā samāso viseso. Eva+muparisuttepi.

បរិ-សព្ទជាដើម រមែងមានអត្ថតែមួយជាមួយនឹងបទដែលមានបញ្ចមីវិភត្តិជាចុង ដោយមិនទៀងទាត់ (វា)។ ជុំវិញភ្នំ ឈ្មោះថា paripabbataṃ (បរិពព្វតៈ)។ ព្រោះតែ វារៈ (វា-សព្ទ) មានអត្ថជាវិកប្បៈ (ជម្រើស) នៃវាក្យៈ ទើបមានរូបថា pari pabbatā ជាដើមផងដែរ។ ប្រាសចាកភ្នំ ឈ្មោះថា apapabbataṃ (អបពព្វតៈ), ដរាបដល់ក្រុងបាដលិបុត្រ ឈ្មោះថា āpāṭaliputtaṃ (អាបាដលិបុត្តៈ), ខាងក្រៅភូមិ ឈ្មោះថា bahigāmaṃ (ពហិគាមៈ), នាយភ្នំ ឈ្មោះថា tiropabbataṃ (តិរោពព្វតៈ), មុនភត្ត ឈ្មោះថា purebhattaṃ (បុរេភត្តៈ), ក្រោយភត្ត ឈ្មោះថា pacchābhattaṃ (បច្ឆាភត្តៈ)។ ទាំងអស់នេះ ដូចគ្នានឹង upakumbhaṃ ដែរ សមាស្រដោយសូត្រនេះ មានសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ក្នុងសូត្រខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។

Vātya+dhikāro [Pg.137] –

អធិការៈ (ការតាមទៅ) នៃពាក្យថា «វា» —

6. Samīpā+yāmesva+nu

៦. អនុ-សព្ទ ក្នុងអត្ថថាជិត (សមីបៈ) និងបណ្តោយ (អាយាមៈ)។

‘‘Asaṃkhya’’miccādinā niccasamāsassa vikappatthaṃ samīpaggahaṇaṃ. Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahe+kattho vā hoti. Ettha samīpaggahaṇassa bhāvappadhānattā sāmīpyameva gamyateti sāmīpyeti vuttaṃ. Vanassa anu=samīpaṃ anuvanaṃ, gaṅgāya anu=āyāmo anugaṅgaṃ, gaṅgāya anu vā bārāṇasī.

ការកាន់យកនូវពាក្យថា «សមីបៈ» គឺដើម្បីធ្វើឲ្យជាវិកប្បៈ (មិនទៀងទាត់) នៃនិច្ចសមាស្រ (សមាស្រដែលត្រូវធ្វើជានិច្ច) ដោយសូត្រថា «អសង្ខ្យៈ» ជាដើម។ អនុ-សព្ទ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភាពជិត (សាមីព្យៈ) និងបណ្តោយ (អាយាមៈ) រមែងមានអត្ថតែមួយជាមួយនឹងបទដែលមានសិវិភត្តិជាចុង ដោយមិនទៀងទាត់។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការកាន់យកនូវពាក្យថា «សមីបៈ» មានភាវៈជាប្រធាន ទើបដឹងបាននូវភាពជិត (សាមីព្យៈ) តែម៉្យាង ហេតុនោះ ទើបពោលថា «sāmīpye» (ក្នុងភាពជិត)។ ជិតព្រៃ ឈ្មោះថា anuvanaṃ (អនុវនៈ)។ បណ្តោយតាមទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា anugaṅgaṃ (អនុគង្គៈ) ឬ gaṅgāya anu bārāṇasī (ក្រុងពារាណសីនៅតាមបណ្តោយទន្លេគង្គា)។

7. Tiṭṭhagvādīni

៧. បទទាំងឡាយមាន Tiṭṭhagu (តិដ្ឋគុ) ជាដើម។

Tiṭṭhaguādīni aññatthena siddhāpi asmiṃ asaṃkhyasamāse nipātiyanti. Tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāleti tiṭṭhantasadda+gosaddehi paṭhamāyomhi kate ‘‘vā+nekaññatthe’’ti samāso, iminā nipātanā lope napuṃsakatthe ca kate simhi gossa ‘‘gossu’’ti ukāre ‘‘pubbasmā+mādito’’ti vibhattilopo. Evaṃ vahantī gāvo yasmiṃ kāleti vahaggu iccādi. Velāppakāsakapātoādīnampi ettheva saṅgaho, pāto nahānanti sattamīamādisamāse pātanahānaṃ, evaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ, sāyakālaṃ, pātameghaṃ, sāyameghaṃ, pātamaggaṃ, sāyamaggaṃ, ettha ‘‘eona+ma vaṇṇe’’ti akāro, niggahītassa lopo ca hoti.

បទទាំងឡាយមាន tiṭṭhagu ជាដើម ទោះបីសម្រេចក្នុងអត្ថដទៃ (អញ្ញត្ថៈ) ក៏ដោយ ក៏រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាត (ការចែងទុកជាពិសេស) ក្នុងអសង្ខ្យសមាស្រនេះ។ កាលណាពួកគោឈរនៅ (tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāle) កាលបើចុះបឋមាវិភត្តិ ខាងចុង tiṭṭhanta-សព្ទ និង go-សព្ទ ហើយ រមែងមានសមាស្រដោយសូត្រថា «វា នេកញ្ញត្ថេ» ដោយវិធីនិបាតនេះ កាលបើការលុបវិភត្តិ និងការធ្វើឲ្យជាណបុំសកលិង្គត្រូវបានធ្វើហើយ កាលបើផ្លាស់ប្តូរ go-សព្ទ ទៅជា ឧ-ការៈ ក្នុង សិ-វិភត្តិ ដោយសូត្រថា «គោស្សុ» ការលុបវិភត្តិរមែងមាន ដោយសូត្រថា «បុព្វស្មា មាទិតោ»។ ដូចគ្នាដែរ កាលណាពួកគោដើរទៅ ឈ្មោះថា vahaggu ជាដើម។ ការប្រមូលផ្តុំនូវសព្ទដែលសម្តែងនូវកាល មាន pāto (ព្រឹក) ជាដើម ក៏មានក្នុងទីនេះឯង ដូចជា ការងូតទឹកក្នុងពេលព្រឹក (pāto nahānaṃ) ក្នុងសត្តមីសមាស្រជាដើម មានរូបថា pātanahānaṃ ដូចគ្នាដែរ sāyanahānaṃ (ការងូតទឹកពេលល្ងាច), pātakālaṃ (ពេលព្រឹក), sāyakālaṃ (ពេលល្ងាច), pātameghaṃ (មេឃពេលព្រឹក), sāyameghaṃ (មេឃពេលល្ងាច), pātamaggaṃ (ផ្លូវពេលព្រឹក), sāyamaggaṃ (ផ្លូវពេលល្ងាច) ក្នុងទីនេះ មានការផ្លាស់ប្តូរជា អ-ការៈ ដោយសូត្រថា «ឯអោនម វណ្ណេ» និងការលុបនិគ្គហិត។

8. Ore+pari+paṭi+pāre+majjhe+heṭṭhu+ddhā+dho+nto vā chaṭṭhiyā.

៨. ឱរ, បរិ, បដិ, បារ, មជ្ឈេ, ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ, អធោ, អន្តោ-សព្ទ ទាំងឡាយ រមែងមានសមាស្រជាមួយនឹងបទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាចុង ដោយមិនទៀងទាត់ (វា)។

Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahe+katthā vā honti. Oraṃ gaṅgāya oregaṅgā, upari sikharassa uparisikharaṃ, paṭi=mukhaṃ sotassa [Pg.138] paṭisotaṃ, pāraṃ yamunāya pāreyamunaṃ, majjhaṃ gaṅgāya majjhegaṅgaṃ, heṭṭhā pāsādassa heṭṭhāpāsādaṃ, uddhaṃ gaṅgāya uddhagaṅgaṃ, adho gaṅgāya adhogaṅgaṃ, anto pāsādassa antopāsādaṃ. Iminā nipātanāva niggahītalope ca ekāre ca kate oreccādi hoti.

ឱរ-សព្ទជាដើម រមែងមានអត្ថតែមួយជាមួយនឹងបទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាចុង ដោយមិនទៀងទាត់ (វា)។ ខាងអាយនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា oregaṅgā (ឱរេគង្គា), ខាងលើនៃកំពូលភ្នំ ឈ្មោះថា uparisikharaṃ (ឧបរិសិខរៈ), ឈមមុខនឹងខ្សែទឹក ឈ្មោះថា paṭisotaṃ (បដិសោតៈ), ត្រើយម្ខាងនៃទន្លេយមុនា ឈ្មោះថា pāreyamunaṃ (បារេយមុនា), កណ្តាលនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា majjhegaṅgaṃ (មជ្ឈេគង្គា), ខាងក្រោមនៃប្រាសាទ ឈ្មោះថា heṭṭhāpāsādaṃ (ហេដ្ឋាប្រាសាទ), ខាងលើនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា uddhagaṅgaṃ (ឧទ្ធគង្គៈ), ខាងក្រោមនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា adhogaṅgaṃ (អធោគង្គៈ), ខាងក្នុងនៃប្រាសាទ ឈ្មោះថា antopāsādaṃ (អន្តោប្រាសាទ)។ ដោយវិធីនិបាតនេះឯង កាលបើការលុបនិគ្គហិត និងការធ្វើឲ្យជា ឯ-ការៈ ត្រូវបានធ្វើហើយ ទើបមានរូបថា oregaṅgā ជាដើម។

10. A+mādi

១០. បទមាន អំ-វិភត្តិ ជាដើម។

A+mādisyādyantaṃ syādyantena saha bahula+mekattaṃ hoti.

បទដែលមាន អំ-វិភត្តិជាដើមជាចុង រមែងមានអត្ថតែមួយ (ធ្វើសមាស្រ) ជាមួយនឹងបទដែលមានសិវិភត្តិជាចុង ដោយច្រើន (ពហុឡំ)។

Uttarassa padassa+ttho, padhānaṃ liṅga+massa ca;

Dutiyantādipadekattho, bahudhā taṃ vibhajjate.

អត្ថរបស់បទក្រោយជាប្រធាន និងលិង្គរបស់បទក្រោយនោះក៏ជាប្រធានដែរ ភាពមានអត្ថតែមួយនៃបទមានទុតិយាវិភត្តិជាដើមជាចុងនោះ រមែងចែកចេញជាច្រើនប្រការ។

Paresa+missate tañca, bhiyyo tappurisā+khyayā;

Taṃ yathā+tra rājāpaccaṃ, katthacīti+mitīdisaṃ.

ម្យ៉ាងទៀត សមាស្រនោះ អាចារ្យទាំងឡាយដទៃប្រាថ្នាចង់បាន ដោយច្រើនហៅថា តប្បុរិសសមាស្រ ដូចជាក្នុងទីនេះ រូបថា rājāpaccaṃ (កូនស្តេច) និងក្នុងទីខ្លះមានសភាពបែបនេះជាដើម។

A+mādyantānaṃ kārakānaṃ akārakānañca samāso katthacimeva vā hoti. Tañca bahulaṃvidhānenāti daṭṭhabbaṃ.

សមាស្រនៃកាលកៈ និងអការកៈទាំងឡាយដែលមាន អំ-វិភត្តិជាដើមជាចុង រមែងមានក្នុងទីខ្លះ ដោយមិនទៀងទាត់ (វា)។ សមាស្រនោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយអំណាចនៃវិធីពហុឡៈ (ដោយច្រើន)។

Tattha dutiyātappuriso amādi gata+nissitā+tītā+tikkanta+pattā+pannādīhi bhavati. Saraṇaṃ gatoti samāse kate ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopādi upari sabbattha pubbasamaṃ. Saraṇagato, saraṇagatā. Saraṇagatā, saraṇagatāyo. Saraṇagataṃ kulaṃ, saraṇagatāni kulāni iccādi. Araññagato, bhūmigato. Dhammaṃ nissito dhammanissito, atthanissito. Bhavaṃ atīto bhavātīto, kālātīto. Pamāṇaṃ atikkantaṃ pamāṇātikkantaṃ, lokātikkantaṃ. Sukhaṃ patto sukhappatto, dukkhappatto. Sotaṃ āpanno sotāpanno, nirodhasamāpanno, maggappaṭipanno. Rathaṃ āruḷho rathāruḷho[Pg.139]. Sabbarattiṃ sobhaṇo sabbarattisobhaṇo, muhuttasukhaṃ. Akārakānaṃ samāso accantasaṃyoge. Vuttiyevo+papadasamāse, tassa niccattā. Yathā kammaṃ karotīti kammakāro, kumbhakāro, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, dhammakāmo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, vinayadharo. Sānaṃ pacatīti sapāko, tantaṃ vāyatīti tantavāyo, varaṃ āharatīti varāharo. Nta+māna+ktavantehi vākyameva. Dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā.

ក្នុងសមាស្រទាំងនោះ ទុតិយាតប្បុរិសសមាស្រ រមែងមានដោយការរួមផ្សំគ្នានៃបទមាន អំ-វិភត្តិជាដើម ជាមួយនឹងបទថា gata (ទៅហើយ), nissita (អាស្រ័យហើយ), atīta (កន្លងទៅហើយ), atikkanta (កន្លងហួសហើយ), patta (ដល់ហើយ), āpanna (ដល់ព្រមហើយ) ជាដើម។ វិគ្រោះថា Saraṇaṃ gato (អ្នកទៅកាន់ទីពឹង) កាលបើធ្វើសមាស្រហើយ ការលុបវិភត្តិជាដើម ដោយសូត្រថា «ឯកត្ថតាយំ» រមែងដូចគ្នានឹងសេចក្តីមុនក្នុងទីទាំងពួងខាងលើ។ ឧទាហរណ៍៖ saraṇagato, saraṇagatā។ saraṇagatā, saraṇagatāyo។ saraṇagataṃ kulaṃ, saraṇagatāni kulāni ជាដើម។ araññagato (អ្នកទៅកាន់ព្រៃ), bhūmigato (អ្នកទៅកាន់ផែនដី)។ Dhammaṃ nissito ឈ្មោះថា dhammanissito (អ្នកអាស្រ័យធម៌), atthanissito (អ្នកអាស្រ័យអត្ថ)។ Bhavaṃ atīto ឈ្មោះថា bhavātīto (អ្នកកន្លងភព), kālātīto (អ្នកកន្លងកាល)។ Pamāṇaṃ atikkantaṃ ឈ្មោះថា pamāṇātikkantaṃ (ការកន្លងហួសប្រមាណ), lokātikkantaṃ (ការកន្លងហួសលោក)។ Sukhaṃ patto ឈ្មោះថា sukhappatto (អ្នកដល់នូវសុខ), dukkhappatto (អ្នកដល់នូវទុក្ខ)។ Sotaṃ āpanno ឈ្មោះថា sotāpanno (អ្នកដល់នូវខ្សែទឹកគឺព្រះសោតៈ), nirodhasamāpanno (អ្នកចូលកាន់និរោធសមាបត្តិ), maggappaṭipanno (អ្នកប្រតិបត្តិផ្លូវ)។ Rathaṃ āruḷho ឈ្មោះថា rathāruḷho (អ្នកឡើងកាន់រថ)។ Sabbarattiṃ sobhaṇo ឈ្មោះថា sabbarattisobhaṇo (អ្នកល្អអស់រាត្រីទាំងពួង), muhuttasukhaṃ (សេចក្តីសុខមួយរំពេច)។ សមាស្រនៃអការកៈទាំងឡាយ រមែងមានក្នុងអច្ចន្តសំយោគៈ (ការទាក់ទងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធមិនដាច់)។ ក្នុងវុត្តិ (សេចក្តីពន្យល់) នោះឯង មានឧបបទសមាស្រ ព្រោះភាពជាសមាស្រដែលត្រូវធ្វើជានិច្ច (និច្ចសមាស្រ) របស់ឧបបទសមាស្រនោះ។ ដូចជា វិគ្រោះថា kammaṃ karotīti kammakāro (អ្នកធ្វើនូវការងារ ឈ្មោះថា កម្មការៈ), kumbhakāro (ជាងឆ្នាំង), atthaṃ kāmetīti atthakāmo (អ្នកប្រាថ្នានូវអត្ថប្រយោជន៍), dhammakāmo (អ្នកប្រាថ្នានូវធម៌), dhammaṃ dhāretīti dhammadharo (អ្នកទ្រទ្រង់នូវធម៌), vinayadharo (អ្នកទ្រទ្រង់នូវវិន័យ)។ Sānaṃ pacatīti sapāko (អ្នកស្លនូវឆ្កែ ឈ្មោះថា សបាកៈ), tantaṃ vāyatīti tantavāyo (ជាងត្បាញ), varaṃ āharatīti varāharo (អ្នកនាំមកនូវពរ)។ ចំពោះបទដែលមាន ន្ត-បច្ច័យ, មាន-បច្ច័យ និង តវន្តុ-បច្ច័យ ជាចុង រមែងមានតែវាក្យៈ (ប្រយោគ) ប៉ុណ្ណោះ (មិនធ្វើសមាស្រឡើយ) ដូចជា dhammaṃ suṇanto (កាលស្តាប់នូវធម៌), dhammaṃ suṇamāno (កាលស្តាប់នូវធម៌), odanaṃ bhuttavā (អ្នកបរិភោគហើយនូវបាយ)។

Tatiyātappuriso kitaka+pubba+sadisa+samo+nattha+kalaha+nipuṇa+missa+sakhilādīhi. Buddhena bhāsito buddhabhāsito dhammo, evaṃ jinadesito. Satthārā vaṇṇito satthuvaṇṇito. Viññūhi garahito viññugarahito, viññuppasattho, issarakataṃ, sayaṃ kataṃ, sukehi āhaṭaṃ sukāhaṭaṃ, raññā hato rājahato, rājapīḷito. Agginā daḍḍho aggidaḍḍho, sappena daṭṭho sappadaṭṭho, sallehi viddho sallaviddho, icchāya pakato icchāpakato, sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyavippayogo, jātithaddho, guṇahīno, guṇavuddho, catuvaggakaraṇīyaṃ, catuvaggādikattabbaṃ. Kākehi peyyā kākapeyyā, nadī. Kvaci vuttiyeva, urasā gacchatīti urago, pādena pivatīti pādapo. Kvaci vākyameva, pharasunā chinnavā, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā. Pubbādiyoge-māsena pubbo māsapubbo. Evaṃ mātusadiso, mātusamo. Ekūnavīsati, sīlavikalo, asikalaho, vācānipuṇo, yāvakālikasammissaṃ, vācāsakhilo[Pg.140]. Satthārā sadiso satthusadiso, satthukappo, puññena atthiko puññatthiko, guṇādhiko. Dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena saṃsaṭṭho odano guḷodano. Kārakasambandho kriyāya kato, upasittādikriyānaṃ apaññāyanepi vuttiyevo+pasittādikriyāna+mākhyāpanato natthā+yuttatthatā. Evaṃ khīrodano. Assena yutto ratho assaratho, maggacittaṃ, jambuyā paññāto lakkhito dīpo jambudīpo, ekena adhikā dasa ekādasa, jātiyā andho jaccandho, pakatiyā medhāvī pakatimedhāvī iccādi.

តតិយាតប្បុរិសសមាស កើតឡើងដោយការផ្សំជាមួយកិតកសព្វ បុព្វសព្វ សទិសសព្វ សមសព្វ ឧនសព្វ (ឬ នត្ថសព្វ) កលហសព្វ និបុណសព្វ មិស្សសព្វ សខិលសព្វ ជាដើម។ ធម៌ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្ដែងហើយ ឈ្មោះថា ពុទ្ធភាសិតោ, ដូចគ្នាដែរ ជិនទេសិតោ។ គុណដែលព្រះសាស្តាទ្រង់សរសើរហើយ ឈ្មោះថា សត្ថុវណ្ណិតោ។ អំពើដែលអ្នកប្រាជ្ញតិះដៀលហើយ ឈ្មោះថា វិញ្ញូគរហិតោ, វិញ្ញុប្បសត្ថោ, ឥស្សរកតំ, សយំកតំ, វត្ថុដែលសេកនាំមកហើយ ឈ្មោះថា សុកាហតំ, បុគ្គលដែលស្ដេចសម្លាប់ហើយ ឈ្មោះថា រាជហតោ, រាជបីឡិតោ។ វត្ថុដែលភ្លើងឆេះហើយ ឈ្មោះថា អគ្គិទឌ្ឍោ, បុគ្គលដែលពស់ខាំហើយ ឈ្មោះថា សប្បទដ្ឋោ, បុគ្គលដែលត្រូវសរចាក់ដោតហើយ ឈ្មោះថា សល្លវិទ្ធោ, បុគ្គលដែលត្រូវសេចក្ដីប្រាថ្នាគ្របសង្កត់ហើយ ឈ្មោះថា ឥច្ឆាបកតោ, សីលសម្បន្នោ។ ដូចគ្នាដែរ សុខសហគតំ, ញាណសម្បយុត្តំ, មិត្តសំសគ្គោ, បិយវិប្បយោគោ, ជាតិថទ្ធោ, គុណហីនោ, គុណវុទ្ធោ, ចតុវគ្គករណីយំ, ចតុវគ្គាទិកត្តព្វំ។ ស្ទឹងដែលក្អែកអាចផឹកទឹកបាន ឈ្មោះថា កាកបេយ្យា (នទី)។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មានតែរូបសម្រេច (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា សត្វដែលទៅដោយទ្រូង ឈ្មោះថា ឧរគោ, ដើមឈើដែលផឹកទឹកដោយជើង ឈ្មោះថា បាទបោ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មានតែរូបវិគ្រោះ (វាក្យៈ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា ផរុសុតា ឆិន្នវា, កាកេហិ បាតព្វា, ទស្សនេន បហាតព្វា។ ក្នុងការផ្សំជាមួយសព្វមាន បុព្វសព្វ ជាដើម ដូចជា មុនមួយខែ ឈ្មោះថា មាសបុព្វោ។ ដូចគ្នាដែរ មាតុសទិសោ, មាតុសមោ, ឯកូនវីសតិ, សីលវិកលោ, អសិកលហោ, វាចានិបុណោ, យាវកាលិកសម្មិស្សំ, វាចាសខិលោ។ អ្នកដូចជាព្រះសាស្តា ឈ្មោះថា សត្ថុសទិសោ, សត្ថុកប្បោ, បុគ្គលអ្នកត្រូវការដោយបុណ្យ ឈ្មោះថា បុញ្ញត្ថិកោ, គុណាធិកោ។ ភោជនដែលស្រោចស្រពដោយទឹកដោះជូរ ឈ្មោះថា ទធិភោជនំ, បាយដែលលាយឡំដោយស្ករអំពៅ ឈ្មោះថា គុឡោទនោ។ ការទាក់ទងនៃតួការកៈ (ការកសម្ពន្ធ) គឺធ្វើឡើងដោយកិរិយា, ទោះបីជាកិរិយាមានការស្រោចស្រព (ឧបសិត្ត) ជាដើម មិនប្រាកដច្បាស់ (ក្នុងរូបសម្រេច) ក៏ដោយ ក៏នៅតែមានរូបសម្រេច (វុត្តិ) ព្រោះកិរិយាមានការស្រោចស្រពជាដើមនោះ ត្រូវបានសម្ដែងឱ្យដឹងរួចហើយ ហេតុនេះ ទើបមិនមានសេចក្ដីមិនសមហេតុផលឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ខីរោទនោ។ រថដែលទឹមដោយសេះ ឈ្មោះថា អស្សរថោ, មគ្គចិត្តំ, ទ្វីបដែលគេស្គាល់ឬសម្គាល់ដោយដើមព្រីង ឈ្មោះថា ជម្ពូទីបោ, ដប់ដែលក្រៃលែងដោយមួយ ឈ្មោះថា ឯកាទស, បុគ្គលខ្វាក់តាំងពីកំណើត ឈ្មោះថា ជច្ចន្ធោ, បុគ្គលមានប្រាជ្ញាដោយប្រក្រតី ឈ្មោះថា បកតិមេធាវី ជាដើម។

Catutthītappuriso tadattha+attha+hita+deyyādīhi. Tadatthe-kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ, kathinacīvarassāti attho. Evaṃ cīvaradussaṃ, cīvaramūlaṃ, yāguyā atthāya taṇḍulā yāgutaṇḍulā, bhattataṇḍulā, saṅghassa atthāya bhattaṃ saṅghabhattaṃ, āgantukabhattaṃ, evaṃ gamikabhattaṃ, pāsādāya dabbaṃ pāsādadabbaṃ. Ettha cā+yaṃ niccasamāso, tassa tiliṅgatā ca-bhikkhusaṅghassa attho vihāro bhikkhusaṅghattho vihāro, bhikkhusaṅghatthā yāgu, bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ. Yassa attho yadattho, yadatthā, yadatthaṃ. Evaṃ tadattho, tadatthā, tadatthaṃ. Tathā lokahito. Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ pupphaṃ. Saṅghadeyyaṃ cīvaraṃ. Idha na hoti ‘‘saṅghassa dātabbaṃ’’.

ចតុត្ថីតប្បុរិសសមាស កើតឡើងដោយការផ្សំជាមួយតទត្ថសព្វ អត្ថសព្វ ហិតសព្វ ទេយ្យសព្វ ជាដើម។ ក្នុងតទត្ថសព្វនោះ សំពត់សម្រាប់កឋិន ឈ្មោះថា កឋិនទុស្សំ មានន័យថា សំពត់សម្រាប់ចីវរកឋិន។ ដូចគ្នាដែរ ចីវរទុស្សំ, ចីវរមូលំ, អង្ករដើម្បីប្រយោជន៍ដល់យាគូ ឈ្មោះថា យាគុតណ្ឌុលា, ភត្តតណ្ឌុលា, ភត្តដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សង្ឃ ឈ្មោះថា សង្ឃភត្តំ, អាគន្តុកភត្តំ, ដូចគ្នាដែរ គមិកភត្តំ, ឈើសម្រាប់ប្រាសាទ ឈ្មោះថា បាសាទទព្វំ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ សមាសនេះជា និច្ចសមាស និងមានលិង្គទាំងបី ដូចជា វិហារដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុសង្ឃ ឈ្មោះថា ភិក្ខុសង្ឃត្ថោ វិហារោ, ភិក្ខុសង្ឃត្ថា យាគុ, ភិក្ខុសង្ឃត្ថំ ចីវរំ។ វត្ថុណាដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលណា ឈ្មោះថា យទត្ថោ, យទត្ថា, យទត្ថំ។ ដូចគ្នាដែរ តទត្ថោ, តទត្ថា, តទត្ថំ។ ដូចគ្នាដែរ លោកហិតោ។ ផ្កាដែលគប្បីថ្វាយដល់ព្រះពុទ្ធ ឈ្មោះថា ពុទ្ធទេយ្យំ បុប្ផំ។ ចីវរដែលគប្បីប្រគេនដល់សង្ឃ ឈ្មោះថា សង្ឃទេយ្យំ ចីវរំ។ ក្នុងទីនេះ មិនអាចធ្វើជាសមាសបានឡើយ ក្នុងប្រយោគថា «សង្ឃស្ស ទាតព្វំ»។

Pañcamītappuriso apagamana+bhaya+virati+mocanatthādīhi. Methunasmā apeto methunāpeto, evaṃ palāpagato, nagaraniggato, piṇḍapātapaṭikkanto, kāmato nikkhantaṃ kāmanikkhantaṃ, rukkhaggā patito rukkhaggapatito, sāsanaccuto, āpatti- vuṭṭhānaṃ[Pg.141], dharaṇītalaggato, sabbabhavehi nissaṭo sabbabhavanissaṭo. Bhayatādiyoge-rājato bhayaṃ rājabhayaṃ, corabhayaṃ, amanussabhayaṃ, aggibhayaṃ, pāpabhīto, pāpabhīruko. Akattabbato virati akattabbavirati, evaṃ kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati. Bandhanā mutto bandhanamutto, vanamutto, bandhanamokkho. Kammasamuṭṭhitaṃ, ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakomakaṃ. Kvaci vuttiyeva, kammato jātaṃ kammajaṃ, evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Idha na hoti ‘pāsādā patito’.

បញ្ចមីតប្បុរិសសមាស កើតឡើងដោយការផ្សំជាមួយសព្វដែលមានសេចក្ដីថា ការចៀសចេញ ភ័យ ការវៀរចាក ការរួចផុត ជាដើម។ បុគ្គលអ្នកចៀសចេញចាកមេថុនធម្ម ឈ្មោះថា មេថុនាបេតោ, ដូចគ្នាដែរ បលាបគតោ, នគរនិគ្គតោ, បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ, វត្ថុដែលចេញចាកកាម ឈ្មោះថា កាមនិក្ខន្តំ, បុគ្គលធ្លាក់ចុះចាកចុងឈើ ឈ្មោះថា រុក្ខគ្គបតិតោ, សាសនច្ចុតោ, អាបត្តិវុដ្ឋានំ, ធរណីតលគ្គតោ, បុគ្គលអ្នករំដោះខ្លួនចេញចាកភពទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វភវនិស្សដោ។ ក្នុងការផ្សំជាមួយសព្វមាន ភ័យ ជាដើម ដូចជា ភ័យអំពីស្ដេច ឈ្មោះថា រាជភយំ, ចោរភយំ, អមនុស្សភយំ, អគ្គិភយំ, បាបភីតោ, បាបភីរុកោ។ ការវៀរចាកអំពើមិនគប្បីធ្វើ ឈ្មោះថា អកត្តព្វវិរតិ, ដូចគ្នាដែរ កាយទុច្ចរិតវិរតិ, វចីទុច្ចរិតវិរតិ។ បុគ្គលរួចផុតចាកចំណង ឈ្មោះថា ពន្ធនមុត្តោ, វនមុត្តោ, ពន្ធនមោក្ខោ។ កម្មសមុដ្ឋានំ, ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋំ, ឱមកោមកំ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មានតែរូបសម្រេច (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា រូបដែលកើតអំពីកម្ម ឈ្មោះថា កម្មជំ, ដូចគ្នាដែរ ចិត្តជំ, ឧតុជំ, អាហារជំ។ ក្នុងទីនេះ មិនអាចធ្វើជាសមាសបានឡើយ ក្នុងប្រយោគថា «បាសាទា បតិតោ»។

Chaṭṭhītappuriso rañño putto rājaputto, evaṃ rājapuriso, ācariyapūjako, buddhasāvako, buddharūpaṃ, jinavacanaṃ, samuddaghoso, dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi, pupphagandho, phalaraso, kāyassa lahutā kāyalahutā. Maraṇassati, rukkhamūlaṃ, ayassa patto ayopatto, ettha ‘‘manādyāpādīna+mo maye ce’’ti o. Evaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ, pānīyathālakaṃ, sappikumbho, devānaṃ rājā devarājā. Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘puṃ pumassavā’’ti pumassa puṃ, niggahītalopo, lassa dvibhāvo ca. Hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, bhikkhunisaṅgho, jambusākhā, ettha īkārūkārānaṃ rasso. Bahulādhikārā nta+māna+niddhāriya+pūraṇa+bhāva+tittatthehi na hoti. Mamā+nukubbaṃ, mamā+nukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa suttatā. Kvaci hoteva ‘vattamānasāmīpyaṃ’. Brāhmaṇassa sukkā dantāti sāpekkhatāya na hoti. Phalānaṃ titto, phalāna+māsito, phalānaṃ suhito. ‘‘Brāhmaṇassa uccaṃ gehaṃ’’ti sāpekkhatāya na hoti. ‘‘Rañño pāṭaliputtakassa dhanaṃ’’ti dhanasambandhe [Pg.142] chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hoti. ‘‘Rañño go ca asso ca puriso cā’’ti bhinnatthatāya vākyameva. Rañño gavassapurisā rājagavassapurisāti vutti hoteva, ekatthībhāvā. Sambandhīsaddānaṃ pana niccasāpekkhattepi gamakattā samāso, gamakattampi hi samāsassa nibandhanaṃ, yathā devadattassa gurukulaṃ, bhagavato sāvakasaṅghotiādi.

ឆដ្ឋីតប្បុរិសសមាស ដូចជា កូនរបស់ស្ដេច ឈ្មោះថា រាជបុត្តោ, ដូចគ្នាដែរ រាជបុរិសោ, អាចរិយបូជកោ, ពុទ្ធសាវកោ, ពុទ្ធរូបំ, ជិនវចនំ, សមុទ្ទឃោសោ, គំនរនៃធញ្ញជាតិ ឈ្មោះថា ធញ្ញរាសិ, បុប្ផគន្ធោ, ផលរតោ, សេចក្ដីស្រាលនៃកាយ ឈ្មោះថា កាយលហុតា។ មរណស្សតិ, រុក្ខមូលំ, បាត្រធ្វើដោយដែក ឈ្មោះថា អយោបត្តោ, ក្នុងទីនេះ មានការប្ដូរជា អូ ដោយសូត្រថា «មនាទ្យាបាទីនមោ មយេ ចេ»។ ដូចគ្នាដែរ សុវណ្ណកដាហំ, បានីយថាលកំ, សប្បិកុម្ភោ, ស្ដេចនៃទេវតាទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទេវរាជា។ លិង្គរបស់បុរស ឈ្មោះថា បុល្លិង្គំ, ដោយសូត្រថា «បុំ បុមស្សវា» ប្ដូរ បុមសព្វ ជា បុំ, លុបនិគ្គហិត និងតម្រួត ល-សព្វ។ ហត្ថិបទំ, ឥត្ថិរូបំ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ, ជម្ពុសាខា, ក្នុងទីនេះ មានការធ្វើ ឦការ និង ឧការ ឱ្យជា រស្សៈ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ សមាសនេះមិនមានជាមួយសព្វដែលមានបច្ច័យ អន្ត, មាន, និទ្ធារណៈ, បូរណៈ, ភាវៈ និងតិត្តត្ថៈ ឡើយ។ ដូចជា មមានុកុព្វំ, មមានុកុរុមានោ, គុន្នំ កណ្ហា សម្បន្នខីរតមា, សិស្សានំ បញ្ចមោ, បដស្ស សុត្តតា។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ ក៏មានសមាសដែរ ដូចជា វត្តមានសាមីប្យៈ។ ក្នុងប្រយោគថា «ព្រាហ្មណស្ស សុក្កា ទន្តា» មិនអាចធ្វើជាសមាសបានឡើយ ព្រោះមានសេចក្ដីទាក់ទងគ្នា។ ផលានំ ទិត្តោ, ផលានមាសិតោ, ផលានំ សុហិតោ។ ក្នុងប្រយោគថា «ព្រាហ្មណស្ស ឧច្ចំ គេហំ» មិនអាចធ្វើជាសមាសបានឡើយ ព្រោះមានសេចក្ដីទាក់ទងគ្នា។ ក្នុងប្រយោគថា «រញ្ញោ បាដលិបុត្តកស្ស ធនំ» ឆដ្ឋីវិភត្តិទាក់ទងនឹងទ្រព្យ មិនមានការទាក់ទងនឹងពាក្យ បាដលិបុត្តកៈ ឡើយ ហេតុនេះ ទើបមិនអាចធ្វើជាសមាសបាន។ ក្នុងប្រយោគថា «រញ្ញោ គោ ច អស្សោ ច បុរិសោ ច» ព្រោះមានសេចក្ដីផ្សេងគ្នា ទើបមានតែរូបវិគ្រោះ (វាក្យៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ រូបសម្រេចថា រាជគវស្សបុរិសា តែងមានបាន ព្រោះមានសេចក្ដីរួមគ្នាតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ចំពោះសព្វដែលទាក់ទងគ្នា ទោះបីជាត្រូវទាក់ទងគ្នានិច្ចកាលក៏ដោយ ក៏អាចធ្វើជាសមាសបានដែរ ព្រោះមានសេចក្ដីអាចយល់បាន ព្រោះភាពអាចយល់បាននោះជាហេតុនៃការធ្វើសមាស ដូចជា ទេវទត្តស្ស គុរុកុលំ, ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ជាដើម។

Sattamītappuriso rūpe saññā rūpasaññā, evaṃ rūpasañcetanā, saṃsāradukkhaṃ. Cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Dhamme rato dhammarato, dhammābhirati, dhammaruci, dhammagāravo, dhammesu nirutti dhammanirutti, dānādhimutti, bhavantarakataṃ. Dassane assādo dassanassādo. Araññe vāso araññavāso, vikālabhojanaṃ, kālavassaṃ, vanapupphaṃ, vanamahiso, gāmasūkaro, samuddamacchā, āvāṭakacchapo, āvāṭamaṇḍūko, kūpamaṇḍūko, titthanāvā. Itthīsu dhutto itthidhutto, akkhadhutto. Chāyāyaṃ sukkho chāyāsukkho, aṅgārapakkaṃ, cārakavano. Kvaci vuttiyeva, vane caratīti vanacarako, kucchimhi sayantīti kucchisayā, thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, maggaṭṭho. Paṅke jātaṃ paṅkajaṃ, saroruha+miccādi. Idha na hoti, bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.

សត្តមីតប្បុរិសសមាស ដូចជា សេចក្ដីសម្គាល់ក្នុងរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, ដូចគ្នាដែរ រូបសញ្ចេតនា, សំសារទុក្ខំ។ វិញ្ញាណដែលអាស្រ័យនៅក្នុងភ្នែក ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណំ។ បុគ្គលអ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មរតោ, ធម្មាភិរតិ, ធម្មរុចិ, ធម្មគារវោ, ភាសានិរុត្តិក្នុងធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ធម្មនិរុត្តិ, ទានាធិមុត្តិ, ភវន្តរកតំ។ សេចក្ដីត្រេកអរក្នុងការឃើញ ឈ្មោះថា ទស្សនស្សាដោ។ ការនៅក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា អរញ្ញវាសោ, វិកាលភោជនំ, កាលវស្សំ, វនបុប្ផំ, វនមហិសោ, គាមសូករោ, សមុទ្ទមច្ឆា, អាវាដកច្ឆបោ, អាវាដមណ្ឌូកោ, គូបមណ្ឌូកោ, ទិត្ថនាវា។ បុគ្គលអ្នកលេងក្នុងស្រីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឥត្ថិធុត្តោ, អក្ខធុត្តោ។ វត្ថុដែលស្ងួតក្នុងម្លប់ ឈ្មោះថា ឆាយាសុខោ, អង្គារបក្កំ, ចារកវនំ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មានតែរូបសម្រេច (វុត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា បុគ្គលអ្នកត្រេកត្រអាលដើរក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា វនចរកោ, សត្វដែលដេកក្នុងផ្ទៃ ឈ្មោះថា កុច្ឆិសយា, បុគ្គលអ្នកឈរនៅលើគោក ឈ្មោះថា ថលដ្ឋោ, ជលដ្ឋោ, បព្វតដ្ឋោ, មគ្គដ្ឋោ។ ផ្កាដែលកើតក្នុងភក់ ឈ្មោះថា បង្កជំ, សរោរុហំ ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ មិនអាចធ្វើជាសមាសបានឡើយ ក្នុងប្រយោគថា «ភោជនេ មត្តញ្ញុតា», «ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា», «អាសនេ និសិន្នោ», «អាសនេ និសីទិតព្វំ»។

11. Visesana+mekatthena

១១. វិសេសនំ ឯកត្ថេន (វិសេសនសព្វ ផ្សំជាមួយវិសេស្យសព្វដែលមានអត្ថតែមួយ)

Visesanaṃ syādyantaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇenasahe+katthaṃ hoti.

វិសេសនសព្វដែលមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើមនៅចុង តែងផ្សំជាមួយវិសេស្យសព្វដែលមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើមនៅចុង ដែលមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (សមានាធិករណ៍) ឱ្យមានអត្ថតែមួយ។

Samānatthe [Pg.143] pade yattha, bhedyabhedakavācake;

Visesanasamāso+yaṃ, visessatthapadhānato.

ក្នុងទីណា កាលបើបទទាំងឡាយមានអត្ថស្មើគ្នា ជាបទសម្ដែងនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នា (ភេជ្ជៈ និងភេទកៈ), សមាសនេះ ឈ្មោះថា វិសេសនសមាស ព្រោះមានអត្ថរបស់វិសេស្យៈជាប្រធាន។

Visessagata+meva+tra, liṅga+metaṃ paraṃ tato;

Kammadhāraya+micce+sa, samāso+ññehi saññito.

ក្នុងសមាសនេះ លិង្គរបស់វិសេស្យៈតែងជាប្រធាន ឯបទដទៃក្រៅពីនោះ តែងមានលិង្គទៅតាមវិសេស្យៈនោះ, សមាសនេះ អាចារ្យដទៃទាំងឡាយ តែងហៅថា កម្មធារយសមាស។

Sutte visessenāti avuttepi visesanassa sambandhīsaddattā sāmatthiyato labbhamānaākaḍḍhitasaddaṃ pati ‘‘visessenā’’ti vuttaṃ. Vuttañca –

ទោះបីជាក្នុងសូត្រមិនបានពោលពាក្យថា «វិសេសេន» ក៏ដោយ ក៏ព្រោះវិសេសនសព្វជាសព្វដែលត្រូវទាក់ទងគ្នា តាមលទ្ធភាពដែលបានមកពីអំណាចនៃសូត្រ ទើបលោកពោលពាក្យថា «វិសេសេន» ដើម្បីទាញយកសព្វនោះមក។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលទុកថា៖

Sāmaññavatthu yā vattha+ntarato tu visesiya;

Ekappakāre ṭhapanā, visesana+mitī+ritaṃ.

ការញែកវត្ថុទូទៅចាកវត្ថុដទៃ ហើយតម្កល់ទុកក្នុងប្រការតែមួយ នេះលោកហៅថា វិសេសនៈ។

Ekappakāragaṃ vatthu, visessanti pavuccati;

Padāni yāni yāneva, sambandha+mupayanti+ha;

Gamyate kāmacārena, visesana+visessatāti.

វត្ថុដែលស្ថិតនៅក្នុងប្រការតែមួយនោះ លោកហៅថា វិសេស្យៈ។ បទទាំងឡាយណាដែលចូលទៅដល់ការទាក់ទងគ្នាក្នុងទីនេះ ភាពជាវិសេសនៈ និងវិសេស្យៈ តែងដឹងបានទៅតាមការចង់បាន។

Ettha ca uppaladabbaṃ rattuppalādito visesayatīti nīlasaddo visesanaṃ. Tena visesiyatīti uppalasaddo visessaṃ. Api ca bhamara+ṅgārādisāmañña nīlatthato visesiyatīti nīlaṃ visessaṃ. Na vatthādīnaṃ, uppalassevāti visesanato uppalaṃ visesanaṃti kāmacāreneti vuttaṃ. Api ca –

ក្នុងទីនេះ ព្រោះញែកផ្កាឧប្បលចាកផ្កាឧប្បលក្រហមជាដើម ហេតុនេះ នីលសព្វ ទើបជាវិសេសនៈ។ ព្រោះផ្កាឧប្បលត្រូវគេញែកដោយនីលសព្វនោះ ហេតុនេះ ឧប្បលសព្វ ទើបជាវិសេស្យៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះញែកពណ៌ខៀវទូទៅចាកពណ៌ខ្មៅរបស់ខ្មុំនិងរងើកភ្លើងជាដើម ហេតុនេះ នីលសព្វ ទើបជាវិសេស្យៈវិញ។ មិនមែនជាវិសេស្យៈនៃវត្ថុដទៃឡើយ គឺរបស់ផ្កាឧប្បលប៉ុណ្ណោះ ព្រោះការញែកនោះ ឧប្បលសព្វ ទើបជាវិសេសនៈវិញ ហេតុនេះ លោកទើបពោលថា «តាមការចង់បាន»។ ម្យ៉ាងទៀត៖

Parito ayantya+nena+tthā, pariyāyoti vuccati;

Govācāti pavutte tu, vācattho tu visesanaṃ.

សេចក្ដីទាំងឡាយដែលគេដឹងបានសព្វគ្រប់ដោយបទនេះ ហេតុនេះ បទនោះ លោកហៅថា បរិយាយ។ កាលបើពោលថា «គោវាចា» សេចក្ដីនៃវាចានោះឯង ជាវិសេសនៈ។

Visesse dissamānā yā, liṅga+saṃkhyā+vibhattiyo;

Tulyādhikaraṇe bhiyyo, kattabbā tā visesaneti –

លិង្គ សង្ខ្យា និងវិភត្តិទាំងឡាយណា ដែលប្រាកដច្បាស់ក្នុងវិសេស្យៈ ក្នុងអធិករណ៍ស្មើគ្នា គប្បីធ្វើលិង្គ សង្ខ្យា និងវិភត្តិទាំងនោះ ឱ្យដូចគ្នាក្នុងវិសេសនៈដោយច្រើន។

Vuttattā mahanto+ccādīsu samānaliṅgādayo daṭṭhabbā. Bhiyyoti kiṃ, devā pamāṇaṃ iccādi.

ព្រោះលោកពោលទុកយ៉ាងនេះ ក្នុងសព្វមាន មហន្តសព្វ ជាដើម គប្បីឃើញថាមានលិង្គស្មើគ្នាជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយច្រើន» នោះ តើដើម្បីអ្វី? ដើម្បីជាគ្រឿងសម្គាល់ក្នុងប្រយោគមាន «ទេវា បមាណំ» ជាដើម។

So [Pg.144] ca chabbidho visesanapubbapado, visesanuttarapado, visesanobhayapado, upamānuttarapado, sambhāvanāpubbapado, avadhāraṇapubbapadoti.

សមាសនោះ មាន៦ប្រការគឺ៖ វិសេសនបុព្វបទ, វិសេសនុត្តរបទ, វិសេសនោភយបទ, ឧបមានុត្តរបទ, សម្ភាវនាបុព្វបទ, អវធារណបុព្វបទ។

Tattha visesanapubbapade tāva-mahanto ca so puriso cāti vākye iminā suttena samāso. ‘‘Ṭa nta+ntūnaṃ’’ti ntassa ṭādese dīgho hoti, mahāpuriso, mahāpurisā iccādi.

ក្នុងសមាសទាំងនោះ ក្នុងវិសេសនបុព្វបទជាដំបូង ក្នុងប្រយោគវិគ្រោះថា «មហន្តោ ច សោ បុរិសោ ច» តែងធ្វើជាសមាសដោយសូត្រនេះ។ ដោយសូត្រថា «ដ ន្ត ន្តូនំ» ប្ដូរ ន្ត-បច្ច័យ ជា ដ-អាទេស ហើយធ្វើឱ្យវែង សម្រេចរូបជា មហាបុរិសោ, មហាបុរិសា ជាដើម។

Vākye tulyādhikaraṇabhāva pakāsanatthaṃ ca+ta-saddapayogo. Vuttiyantu samāseneva tappakāsanato na tappayogo. Eva+maññatrāpi vuttatthāna+mappayogo. Evaṃ mahāvīro, mahāmuni. Mahantañca taṃ balañcāti mahābalaṃ, mahabbhayaṃ. Santo ca so puriso cāti sappuriso. Tathā pubbapuriso, aparapuriso, paṭhamapuriso, majjhimapuriso, uttamapuriso, parapuriso, setahatthī, kaṇhasappo, nīluppalaṃ, rattuppalaṃ, lohitacandanaṃ. Kvaci na hoti, puṇṇo mantānīputto, citto gahapati. Pumā ca so kokilo cāti puṅkokilo, uttarapade pumassa puṃ hoti. Evaṃ punnāgo.

ក្នុងប្រយោគវិគ្រោះ ការប្រើប្រាស់ ច-សព្វ និង ត-សព្វ គឺដើម្បីសម្ដែងនូវភាពជាអធិករណ៍ស្មើគ្នា។ ប៉ុន្តែ ក្នុងរូបសម្រេច ព្រោះសមាសនោះឯងបានសម្ដែងនូវសេចក្ដីនោះរួចហើយ ហេតុនេះ ទើបមិនបាច់ប្រើសព្វទាំងនោះឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងកន្លែងដទៃទៀត ក៏មិនបាច់ប្រើសព្វដែលមានអត្ថពោលរួចហើយនោះឡើយ។ ដូចជា មហាវីរោ, មហាមុនិ។ កម្លាំងនោះផង ធំផង ឈ្មោះថា មហាបលំ, មហព្ភយំ។ បុរសនោះផង ល្អផង ឈ្មោះថា សប្បុរិសោ។ ដូចគ្នាដែរ បុព្វបុរិសោ, អបរបុរិសោ, បឋមបុរិសោ, មជ្ឈិមបុរិសោ, ឧត្តមបុរិសោ, បរបុរិសោ, សេតហត្ថី, កណ្ហសប្បោ, នីលុប្បលំ, រត្តុប្បលំ, លោហិតចន្ទនំ។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា បុណ្ណោ មន្តានីបុត្តោ, ចិត្តោ គហបតិ។ សត្វតាវៅនោះផង ជាឈ្មោលផង ឈ្មោះថា បុង្កោកិលោ, កាលបើមានបទក្រោយ តែងប្ដូរ បុមសព្វ ជា បុំ។ ដូចគ្នាដែរ បុន្នាគោ។

Khattiyā ca sā kaññā cāti khattiyakaññā.

នាងកញ្ញានោះផង ជាក្សត្រផង ឈ្មោះថា ខត្តិយកញ្ញា។

67. Itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pumeve+kattheti

៦៧. ឥត្ថិយំ ភាសិតបុមិន្ថី បុមេវេកត្ថេ (សព្វដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ ក្នុងកាលមុន កាលបើមកប្រើក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានរូបដូចជាបុល្លិង្គវិញ កាលបើមានអត្ថតែមួយ)

Bhāsitapumā itthī pumeva hotīti pumbhāvā itthipaccayānaṃ nivatti hoti. Evaṃ rattalatā, dutiyabhikkhā. Brāhmaṇī ca sā dārikā cāti brāhmaṇadārikā, nāgamāṇavikā. Itthiyanti kiṃ, kumāriratanaṃ, samaṇipadumaṃ. Bhāsitapumāti kiṃ, gaṅgānadī, taṇhānadī[Pg.145], pathavīdhātu. Puratthimo ca so kāyo cāti puratthimakāyo. Ettha ca kāyekadese kāyasaddo. Evaṃ pacchimakāyo, uparimakāyo, heṭṭhimakāyo, sabbakāyo, navāvāso, kataranikāyo, hetupaccayo. Jīvitappadhānaṃ navakaṃ jīvitanavaka+miccādi.

ពាក្យថា Bhāsitapumā itthī pumeva hotī គឺនាមអិត្ថីលិង្គដែលមានរូបជាបុល្លិង្គ ត្រឡប់ជាមានរូបដូចជាបុល្លិង្គវិញ ព្រោះការលះបង់ចោលនូវអិត្ថីបច្ច័យទាំងឡាយ ដោយភាវៈជាបុល្លិង្គ។ ដូចជាពាក្យថា rattalatā, dutiyabhikkhā។ នាងនោះផងជាព្រាហ្មណីផង ជានាងកុមារីផង ឈ្មោះថា brāhmaṇadārikā, nāgamāṇavikā។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា itthiyaṃ (ក្នុងអិត្ថីលិង្គ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យទាំងឡាយមាន kumāriratanaṃ, samaṇipadumaṃ ជាដើម។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា bhāsitapumā? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ពាក្យទាំងឡាយមាន gaṅgānadī, taṇhānadī, pathavīdhātu ជាដើម។ កាយនោះផង ជាកាយខាងកើត (ខាងមុខ) ផង ឈ្មោះថា puratthimakāyo។ ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា kāya ប្រើក្នុងន័យជាចំណែកមួយនៃរាងកាយ។ ដូចជាពាក្យថា pacchimakāyo, uparimakāyo, heṭṭhimakāyo, sabbakāyo, navāvāso, kataranikāyo, hetupaccayo។ ពួកប្រាំបួនមានជីវិតជាប្រធាន ឈ្មោះថា jīvitanavakaṃ ជាដើម។

Visesanuttarapade therā+cariya+paṇḍitā visesanaṃ parañca bhavati. Yathā sāriputto ca so thero cāti sāriputtatthero, evaṃ mahāmoggallānatthero, mahākassapatthero, buddhaghosācariyo, dhammapālācariyo, ācariyaguttilo vā. Mahosadho ca so paṇḍito cāti mahosadhapaṇḍito, evaṃ vidhurapaṇḍito.

ក្នុងវិសេសនុត្តរបទកម្មធារយសមាស សព្ទទាំងឡាយមាន thera, ācariya, paṇḍita ជាដើម តែងជាវិសេសនៈនៅខាងចុង។ ដូចជា សារីបុត្តនោះផង ជាព្រះថេរៈផង ឈ្មោះថា sāriputtatthero, ដូចគ្នាដែរ mahāmoggallānatthero, mahākassapatthero, buddhaghosācariyo, dhammapālācariyo, ឬ ācariyaguttilo។ មហោសថនោះផង ជាបណ្ឌិតផង ឈ្មោះថា mahosadhapaṇḍito, ដូចគ្នាដែរ vidhurapaṇḍito។

Visesanobhayapade yathā-sītañca taṃ uṇhañcāti sītuṇhaṃ, siniddho ca so uṇho cāti siniddhuṇho māso. Khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo, evaṃ andhabadhiro, katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, gatapaccāgataṃ. Kvaci pubbakālassāpi paranipāto, vāsito ca so litto cāti littavāsito, evaṃ naggamūsito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñjito.

ក្នុងវិសេសនោភយបទកម្មធារយសមាស ដូចជា អ្វីដែលត្រជាក់ផង ក្តៅផង ឈ្មោះថា sītuṇhaṃ, ខែនោះរលោងផង ក្តៅផង ឈ្មោះថា siniddhuṇho māso។ ជននោះខើចផង គមផង ឈ្មោះថា khañjakhujjo, ដូចគ្នាដែរ andhabadhiro, katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, gatapaccāgataṃ។ ជួនកាល សព្ទដែលជាបុព្វកាល (កើតមុន) តែងធ្លាក់ទៅនៅខាងចុង (បរនិបាត) ដូចជា វត្ថុដែលអប់ផង លាបផង ឈ្មោះថា littavāsito, ដូចគ្នាដែរ naggamūsito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñjito។

Upamanuttarapade upamānabhūtaṃ visesanaṃ paraṃ bhavati, yathā sīhoti vutte upacaritā+nupacaritasīhānaṃ sāmaññappatītiyaṃ munisaddo viseseti. Ettha ca –

ក្នុងឧបមានុត្តរបទកម្មធារយសមាស សព្ទដែលជាឧបមានៈ (គ្រឿងប្រៀបធៀប) ដែលជាវិសេសនៈ តែងនៅខាងចុង ដូចជា កាលបើពោលថា sīha (សីហៈ) សព្ទថា muni (មុនី) តែងធ្វើសេចក្តីប្លែកក្នុងការយល់ដឹងទូទៅ ទាំងសីហៈដោយឧបចារៈ និងសីហៈមិនមែនឧបចារៈ។ ហើយក្នុងទីនេះ៖

Upamāno+pameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo+pamā.

សេចក្តីមានធម៌ស្មើគ្នា នៃឧបមានៈ និងឧបមេយ្យៈ ឈ្មោះថា ឧបមា។

Sā ca vatthu+vaṇṇa+ākārānaṃ sāmyena hoti. Sīhova sīho, muni ca so sīho cāti munisīho, munivasabho, munipuṅgavo[Pg.146], buddhanāgo, buddhādicco. Raṃsī viya raṃsī, saddhammo ca so raṃsī cāti saddhammaraṃsī, evaṃ vinayasāgaro. Puṇḍarikamiva puṇḍariko, samaṇo ca so puṇḍariko cāti samaṇapuṇḍariko, samaṇapadumo. Cando viya cando, mukhañca taṃ cando cāti mukhacando, mukhapadumaṃ iccādi.

ហើយឧបមានោះ តែងមានដោយភាពស្មើគ្នានៃវត្ថុ ពណ៌ និងអាការៈ។ ដូចជាសីហៈ មុនីនោះផង ជាសីហៈផង ឈ្មោះថា munisīho, munivasabho, munipuṅgavo, buddhanāgo, buddhādicco។ ដូចជាកាំរស្មី ព្រះសទ្ធម្មនោះផង ជាកាំរស្មីផង ឈ្មោះថា saddhammaraṃsī, ដូចគ្នាដែរ vinayasāgaro។ ដូចជាផ្កាឈូកស ព្រះសមណៈនោះផង ជាផ្កាឈូកសផង ឈ្មោះថា samaṇapuṇḍariko, samaṇapadumo។ ដូចជាព្រះចន្ទ មុខនោះផង ជាព្រះចន្ទផង ឈ្មោះថា mukhacando, mukhapadumaṃ ជាដើម។

Sambhāvanāpubbapade yathā-dhammoti buddhi dhammabuddhi, evaṃ dhammasaññā, dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, dhātusaññā, attasaññā, attadiṭṭhi iccādi.

ក្នុងសម្ភាវនាបុព្វបទកម្មធារយសមាស ដូចជា សេចក្តីដឹងថា ធម៌ ឈ្មោះថា dhammabuddhi, ដូចគ្នាដែរ dhammasaññā, dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, dhātusaññā, attasaññā, attadiṭṭhi ជាដើម។

Avadhāraṇapubbapade yathā-guṇo eva dhanaṃ guṇadhanaṃ, evaṃ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññāratanaṃ, cakkhu eva indriyaṃ cakkhundriyaṃ, evaṃ cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇa+miccādi.

ក្នុងអវធារណបុព្វបទកម្មធារយសមាស ដូចជា គុណនោះឯងជាទ្រព្យ ឈ្មោះថា guṇadhanaṃ, ដូចគ្នាដែរ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññāratanaṃ, ចក្ខុនោះឯងជាឥន្ទ្រិយ ឈ្មោះថា cakkhundriyaṃ, ដូចគ្នាដែរ cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇaṃ ជាដើម។

Visesana+visessehi, kriyāya ca sahe+rito;

Tesaṃ bhāvaṃ vivecetā, nipāto byavacchindati.

និបាត (គឺសព្ទថា eva) ដែលពោលរួមជាមួយវិសេសនៈ វិសេស្យៈ និងកិរិយា តែងញែកចេញ (កាត់សេចក្តី) នូវសភាវៈនៃធម៌ទាំងនោះ។

Ayoga+maññayogañca, accantāyoga+mevi+ti;

Vivakkhāto payuttopi, evattho ñāyate yato.

ព្រោះថា សេចក្តីនៃសព្ទថា eva តែងដឹងបានថាជាការឃាត់នូវអយោគៈ (ការមិនប្រកប) ការឃាត់នូវអញ្ញយោគៈ (ការប្រកបនឹងរបស់ដទៃ) និងការឃាត់នូវអច្ចន្តាយោគៈ (ការមិនប្រកបដោយដាច់ខាត) ទោះបីជាមិនបានប្រើប្រាស់ផ្ទាល់ តែមានបំណងចង់និយាយក៏ដោយ។

Byavacchedaphalaṃ vākyaṃ, tato citto dhanuddharo;

Pāttho dhanuddharo nīlu+ppala+matthīti taṃ yathā.

ព្រោះហេតុនោះ វាក្យៈ (ប្រយោគ) តែងមានការកាត់សេចក្តី (ឃាត់) ជាផល ដូចជាពាក្យថា citto dhanuddharo, pāttho dhanuddharo, nīluppalam atthi នេះជាដើម។

Ettha nipātoti eva-itinipāto, appayuttopi evasaddo evaṃ yojetabbo – ‘‘citto dhanuddharo evā’’ti visesanena yutto ayogavivacchedako, dhanunā yoge patiṭṭhāpanato ‘‘pāttho eva dhanuddharo’’ti visessena yutto aññayogavivacchedako, dhanuddharattassa pātthasaṃkhātaajjune eva patiṭṭhāpanato. ‘‘Nīluppala+matthevā’’ti [Pg.147] kriyāya yutto accantāyogavivacchedako, nīluppalassa sabbhāveyeva patiṭṭhāpanato.

ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា nipāto គឺនិបាតសព្ទថា eva។ ទោះបីជាមិនបានប្រើប្រាស់ ក៏គប្បីផ្សំសព្ទថា eva យ៉ាងនេះថា៖ “citto dhanuddharo eva” (ចិត្ត្រៈជាអ្នកកាន់ធ្នូពិតប្រាកដ) ដែលប្រកបដោយវិសេសនៈ ឈ្មោះថា អយោគវិវច្ឆេទកៈ (ការឃាត់ការមិនប្រកប) ព្រោះការតម្កល់ទុកនូវការប្រកបដោយធ្នូ។ “pāttho eva dhanuddharo” (បាត្ថៈម្នាក់ឯងជាអ្នកកាន់ធ្នូ) ដែលប្រកបដោយវិសេស្យៈ ឈ្មោះថា អញ្ញយោគវិវច្ឆេទកៈ (ការឃាត់ការប្រកបនឹងអ្នកដទៃ) ព្រោះការតម្កល់ទុកនូវភាពជាអ្នកកាន់ធ្នូ ចំពោះតែអរជុនៈដែលហៅថាបាត្ថៈប៉ុណ្ណោះ។ “nīluppalam atth'eva” (ផ្កាឈូកខៀវមានពិតប្រាកដ) ដែលប្រកបដោយកិរិយា ឈ្មោះថា អច្ចន្តាយោគវិវច្ឆេទកៈ (ការឃាត់ការមិនប្រកបដោយដាច់ខាត) ព្រោះការតម្កល់ទុកនូវការមានពិតប្រាកដនៃផ្កាឈូកខៀវ។

21. Saṃkhyādi

២១. សង្ខ្យាទិ (សមាសមានសង្ខ្យាជាដើម ឬទ្វិគុស្មាស)

Ekatthe samāhāre saṃkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati. Tayo lokā samāhaṭā=cittena sampiṇḍitā, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti vā vākye visesanasamāse kate iminā napuṃsakattaṃ bhavati. Samāhārasse+kattā ekavacanameva, tilokaṃ, bho tiloka, tilokaṃ, tilokena iccādi. Evaṃ tayo daṇḍā tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni, tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāroti vā timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catusaccaṃ, pañcasikkhāpadaṃ, chaṭṭhāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ, satayojanaṃ. Dve rattiyo samāhaṭā dvirattaṃ.

ក្នុងអត្ថជាឯកវចនៈ និងសមហរៈ (ការរួមប្រជុំ) សមាសដែលមានសង្ខ្យា (លេខ) នៅខាងដើម តែងជាណបុំសកលិង្គ។ កាលបើធ្វើវិសេសនសមាស (ទ្វិគុ) ក្នុងវាក្យៈថា tayo lokā samāhaṭā (លោកទាំងបីដែលប្រជុំគ្នា គឺប្រមូលមកដោយចិត្ត) ឬថា tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāro (ការប្រជុំនៃលោកទាំងបី) តែងមានភាពជាណបុំសកលិង្គដោយសូត្រនេះ។ ព្រោះភាពជាឯកវចនៈនៃសមហរៈ តែងមានតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ ដូចជា tilokaṃ, bho tiloka, tilokaṃ, tilokena ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ tayo daṇḍā ជា tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni ឬ tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāro ជា timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catusaccaṃ, pañcasikkhāpadaṃ, chaṭṭhāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ, satayojanaṃ។ រាត្រីទាំងពីរប្រជុំគ្នា ជា dvirattaṃ។

12. Naña

១២. នញ (សមាសមាន ន-និបាត ជាដើម)

Naūccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahe+katthaṃ hoti. Ññakāro ‘‘ṭa nañassā’’ti visesanattho ‘pāmanaputtādīsu nassa ṭo mā hotū’ti. Na brāhmaṇo abrāhmaṇo, ‘‘ṭa nañassā’’ti nassa ṭādeso. Ñña-kāro ettheva visesanattho.

ពាក្យថា Na នេះ ដែលមានវិភត្តិនៅខាងចុង តែងមានអត្ថជាមួយគ្នាជាមួយពាក្យដែលមានវិភត្តិនៅខាងចុង។ អក្សរ Ññ (ក្នុងសព្ទថា Nañ) មានប្រយោជន៍សម្រាប់ធ្វើសេចក្តីប្លែកក្នុងសូត្រថា “ṭa nañassa” ដើម្បីកុំឲ្យមានការទេសជា ṭ ចំពោះ Na-សព្ទ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន pāmanaputta ជាដើម។ មិនមែនព្រាហ្មណ៍ ឈ្មោះថា abrāhmaṇo, ដោយសូត្រថា “ṭa nañassa” តែងមានការទេស Na ជា ṭ។ អក្សរ Ññ ក្នុងទីនេះ មានប្រយោជន៍សម្រាប់ធ្វើសេចក្តីប្លែក។

Na-nisedho sato yutto, desādiniyamaṃ vinā;

Asato vā+phalo tasmā, katha+mabrāhmaṇotice.

ការបដិសេធដោយ Na-សព្ទ តែងសមគួរចំពោះរបស់ដែលមានពិត ដោយវៀរលែងការកំណត់ទីកន្លែងជាដើម ឬមួយក៏គ្មានផលចំពោះរបស់ដែលមិនមាន ព្រោះហេតុនោះ សួរថា ពាក្យថា abrāhmaṇo នោះ តើសម្រេចបានដូចម្តេច?

Nisedhatthānuvādena, paṭisedhavidhi kvaci;

Parassa micchāñāṇattā+khyāpanāyo+papajjate.

ជួនកាល វិធីបដិសេធ ដោយការអនុវាទ (ពោលតាម) នូវអត្ថនៃការបដិសេធ តែងសមគួរដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាមិច្ឆាញាណ (សេចក្តីដឹងខុស) របស់អ្នកដទៃ។

Duvidho [Pg.148] ca+ssa nassa attho pasajjapaṭisedha+pariyudāsavasena. Tattha yo ‘‘asūrikapassārājadārā’’tiādīsu viya uttarapadatthassa sabbadā abhāvaṃ dīpeti, so pasajjapaṭisedhavācī nāma. Yo pana ‘‘abrāhmaṇa+mānayā’’tiādīsu viya uttarapadatthaṃ pariyudāsitvā paṭikkhipitvā taṃsadise vatthumhi kāriyaṃ paṭipādayati, so pariyudāsavācī nāma. Vuttañca –

ម៉្យាងទៀត អត្ថនៃ Na-សព្ទនោះ មានពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃបសជ្ជបដិសេធ និងបរិយុទាសៈ។ ក្នុងអត្ថទាំងពីរនោះ Na-សព្ទណា សម្តែងនូវការមិនមានជានិច្ចនៃអត្ថរបស់ឧត្តរបទ (បទចុង) ដូចជាក្នុងពាក្យថា “asūrikampassā rājadārā” (ព្រះរាជទេវីដែលមិនដែលឃើញព្រះអាទិត្យ) ជាដើម Na-សព្ទនោះ ឈ្មោះថា បសជ្ជបដិសេធវាចី។ ចំណែកឯ Na-សព្ទណា វៀរលែង ឬបដិសេធនូវអត្ថរបស់ឧត្តរបទ ហើយសម្តែងនូវកិច្ចក្នុងវត្ថុដែលស្រដៀងគ្នានឹងវត្ថុនោះ ដូចជាក្នុងពាក្យថា “abrāhmaṇam ānaya” (ចូរនាំមកនូវអ្នកដែលមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ គឺក្សត្រជាដើម) ជាដើម Na-សព្ទនោះ ឈ្មោះថា បរិយុទាសវាចី។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

Pasajjapaṭisedhassa, lakkhaṇaṃ vatthunatthitā;

Vatthuto+ññatra yā vutti, pariyudāsalakkhaṇaṃ.

លក្ខណៈនៃបសជ្ជបដិសេធ គឺការមិនមាននៃវត្ថុ ចំណែកឯការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវត្ថុដទៃក្រៅពីវត្ថុនោះ គឺជាលក្ខណៈនៃបរិយុទាសៈ។

Yatra abrāhmaṇādīsu, vatthuṃ pariyudassati;

Takriyāyuttarājādiṃ, vade so pariyudāsako.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន abrāhmaṇa ជាដើម Na-សព្ទណា វៀរលែងនូវវត្ថុ (គឺព្រាហ្មណ៍) ហើយពោលសំដៅដល់ស្តេច (ក្សត្រ) ជាដើម ដែលប្រកបដោយកិរិយានោះ Na-សព្ទនោះ លោកហៅថា បរិយុទាសកៈ។

Pasajjapaṭisedho tu, vatthantara+manādiya;

Kiñcivatthunisedhassa, pasaṅgo na bhaveyya so.

ចំណែកឯបសជ្ជបដិសេធ មិនកាន់យកនូវវត្ថុដទៃឡើយ វានឹងមិនជាហេតុនៃការបដិសេធវត្ថុណាមួយឡើយ (គឺគ្រាន់តែបដិសេធការមាននៃវត្ថុនោះប៉ុណ្ណោះ)។

Tadañño ca taṃviruddho,Tadabhāvo ca naññattho.

សេចក្តីដទៃពីនោះ (តទញ្ញៈ) សេចក្តីផ្ទុយពីនោះ (តំវិរុទ្ធៈ) និងសេចក្តីមិនមាននៃវត្ថុនោះ (តទភាវៈ) ទាំងនេះជាអត្ថនៃ Nañ (នញ)។

Tadaññatthe – abrāhmaṇo, brāhmaṇato añño taṃsadisoti vuttaṃ hoti. Evaṃ amanusso, assamaṇo, na byākatā abyākatā dhammā. Tabbiruddhatthe-na kusalā akusalā, kusalapaṭipakkhāti attho. Evaṃ alobho, amitto, ayaṃ pariyudāsanayo. Tadabhāve-na katvā akatvā, akātuna puññaṃ, akaronto, abhāvo bhavati. Ayaṃ pasajjapaṭisedhanayo.

ក្នុងអត្ថថាដទៃពីនោះ (តទញ្ញត្ថៈ) ដូចជា abrāhmaṇo មានន័យថា អ្នកដទៃពីព្រាហ្មណ៍ តែស្រដៀងនឹងព្រាហ្មណ៍នោះ។ ដូចគ្នាដែរ amanusso, assamaṇo, na byākatā ជា abyākatā dhammā។ ក្នុងអត្ថថាផ្ទុយពីនោះ (តំវិរុទ្ធត្ថៈ) ដូចជា na kusalā ជា akusalā មានន័យថា ធម៌ជាបដិបក្ខ (ផ្ទុយ) នឹងកុសល។ ដូចគ្នាដែរ alobho, amitto នេះជាវិធីនៃបរិយុទាសៈ។ ក្នុងអត្ថថាការមិនមាននៃវត្ថុនោះ (តទភាវៈ) ដូចជា na katvā ជា akatvā, akātuna puññaṃ, akaronto តែងជាការមិនមាន។ នេះជាវិធីនៃបសជ្ជបដិសេធ។

Ettha [Pg.149] ca ubhosu pariyudāse brāhmaṇā añño brāhmaṇadhamme appatiṭṭhito khattiyādi brāhmaṇasadisova abrāhmaṇoti vutte patīyate. Itarasmiṃ pana pakkhe kenaci saṃsayanimittena khattiyādo brāhmaṇoti vuttassa micchāñāṇanivutti karīyati ‘‘brāhmaṇo+yaṃ na bhavati abrāhmaṇo’’ti, brāhmaṇattajjhāsito na bhavatītyattho. Tattha sadisattaṃ vinā micchāñāṇāsambhavā payogasāmatthiyā ca sadisapaṭipatti, taggatā ca liṅga+saṅkhyā bhavanti. Atoyeva uccate ‘‘naññivayutta+maññasadisādhikaraṇe, kathā hi atthasampaccayo’’ti.

ហើយក្នុងវិធីទាំងពីរនោះ ក្នុងបរិយុទាសៈ កាលបើពោលថា abrāhmaṇo តែងយល់បាននូវជនដទៃពីព្រាហ្មណ៍ ដែលមិនតម្កល់នៅក្នុងព្រាហ្មណធម៌ មានក្សត្រជាដើម ដែលស្រដៀងនឹងព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯក្នុងចំណែកម្ខាងទៀត (បសជ្ជបដិសេធ) តែងធ្វើនូវការលះបង់មិច្ឆាញាណរបស់បុគ្គលដែលពោលចំពោះក្សត្រជាដើមថាជាព្រាហ្មណ៍ ព្រោះហេតុនៃសេចក្តីសង្ស័យណាមួយថា “ជននេះមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ទេ គឺជានរណាដែលមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍” មានន័យថា មិនមែនជាអ្នកមានអធ្យាស្រ័យជាព្រាហ្មណ៍ឡើយ។ ក្នុងវិធីនោះ ព្រោះហេតុតែមិច្ឆាញាណមិនអាចមានបានបើគ្មានភាពស្រដៀងគ្នា និងដោយកម្លាំងនៃការប្រើប្រាស់ តែងមានការយល់ដឹងនូវភាពស្រដៀងគ្នា ហើយលិង្គ និងសង្ខ្យាក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមវត្ថុដែលស្រដៀងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបពោលថា “សព្ទដែលប្រកបដោយ Nañ តែងមានអធិករណ៍ (ទីតាំង) ក្នុងរបស់ដទៃដែលស្រដៀងគ្នា ព្រោះការយល់ដឹងនូវអត្ថប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះឯង”។

75. Ana sareti

៧៥. អន សរេ (ទេស Nañ-សព្ទ ជា Ana ក្នុងព្រោះស្រៈ)

Nañasaddassa sare ana, na asso anasso, na ariyo anariyo. Evaṃ anissaro, aniṭṭho, anāsavo. Na ādāya anādāya, anoloketvā icchādi. Bahulādhikārā ayuttatthehi kehici hoti. Puna na gīyantīti apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlāmūlaṃ gantvā, acandamullokikāni mukhāni, asaddhabhojī, alavaṇabhojī.

ទេស Nañ-សព្ទ ជា Ana ក្នុងព្រោះស្រៈ ដូចជា na asso ជា anasso, na ariyo ជា anariyo។ ដូចគ្នាដែរ anissaro, aniṭṭho, anāsavo។ na ādāya ជា anādāya, anoloketvā ជាដើម។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា Bahula (ច្រើនយ៉ាង) តែងមានការសម្រេចរូបជាមួយពាក្យខ្លះក្នុងអត្ថដែលមិនសមគួរ។ គាថាទាំងឡាយដែលគេមិនច្រៀងម្តងទៀត ឈ្មោះថា apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlāmūlaṃ gantvā, acandamullokikāni mukhāni, asaddhabhojī, alavaṇabhojī។

13. Kupādayo nicca+masyādividhimhi

១៣. កុបាទយោ និច្ចំ អស្យាទិវិធិម្ហិ (កុ-សព្ទ និងបា-សព្ទជាដើម តែងចូលសមាសជានិច្ច វៀរលែងតែក្នុងវិធិមានស្យាទិវិភត្តិជាដើម)

Kusaddo pādayo ca syādyantena sahe+katthā honti niccaṃ syādividhivisayato+ññattha. Ettha abyabhicāripādisahacaraṇatthena kuiti nipātova, na pathavīvācako kusaddo. Syādividhivisayo nāma ‘‘lakkhaṇitthambhūtā’’ dinā patiādīnaṃ visaye katadutiyā, tañca anvaddhamāsanti asaṃkhyasamāsa+miva mā hotūti ‘‘asyādividhimhī’’ti nisedho. Kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, niccasamāsattā asapadena viggaho.

កុ-សព្ទ និងបា-សព្ទជាដើម តែងមានអត្ថជាមួយគ្នាជាមួយពាក្យដែលមានវិភត្តិនៅខាងចុង ជានិច្ច ក្នុងទីដទៃក្រៅពីវិស័យនៃស្យាទិវិធិ។ ក្នុងទីនេះ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានឹងបា-សព្ទជាដើមដែលមិនប្រែប្រួល សព្ទថា ku គឺជានិបាតសព្ទប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាកុ-សព្ទដែលពោលនូវផែនដីឡើយ។ ឯវិស័យនៃស្យាទិវិធិនោះ គឺទុតិយាវិភត្តិដែលធ្វើក្នុងវិស័យនៃបតិ-សព្ទជាដើម ដោយសូត្រមាន “lakkhaṇitthambhūtā...” ជាដើម ហើយការហាមឃាត់ថា “asyādividhimhi” គឺដើម្បីកុំឲ្យមានសមាសនោះ ដូចជាអសង្ខ្យាសមាសក្នុងពាក្យថា anvaddhamāsaṃ ដូច្នោះដែរ។ ព្រាហ្មណ៍ដែលគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា kubrāhmaṇo, ព្រោះភាពជាកិច្ចសមាស (និច្ចសមាស) ទើបមានការវិគ្គហៈដោយបទដទៃ (អសបទវិគ្គហៈ)។

107. Sare kada kussu+ttaratthe

១០៧. សរេ កទ កុស្សុត្តរត្ថេ (ទេស កុ-សព្ទ ជា កទ ក្នុងព្រោះស្រៈនៅខាងចុង)

Kussu+ttaratthe [Pg.150] vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, kucchitaṃ annaṃ kadannaṃ, kadasanaṃ. Sareti kiṃ, kuputtā, kudārā, kudāsā, kudiṭṭhi.

កុ-សព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឧត្តរបទ តែងមានការទេសជា កទ ក្នុងព្រោះឧត្តរបទដែលមានស្រៈនៅខាងដើម។ ក្តៅបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា kaduṇhaṃ, បាយដែលគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា kadannaṃ, kadasanaṃ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា sare (ក្នុងព្រោះស្រៈ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន kuputtā, kudārā, kudāsā, kudiṭṭhi ជាដើម។

108. Kā+ppatthe

១០៨. កា ប្បត្ថេ (ទេស កុ-សព្ទ ជា កា ក្នុងអត្ថថាបន្តិចបន្តួច)

Appatthe vattamānassa kussa kā hotu+ttarapade. Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Evaṃ kāpupphaṃ.

កុ-សព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថាបន្តិចបន្តួច តែងមានការទេសជា កា ក្នុងព្រោះឧត្តរបទ។ អំបិលបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា kālavaṇaṃ។ ដូចគ្នាដែរ kāpupphaṃ។

109. Purise vāti

១០៩. បុរិសេ វា (ទេស កុ-សព្ទ ជា កា ខ្លះ ក្នុងព្រោះ បុរិស-សព្ទ)

Kussa kā vā. Kucchito puriso kāpuriso, kupuriso vā. Pakaṭṭho nāyako panāyako, padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ bhusaṃ vaddhaṃ pavaddhaṃ sarīraṃ, samaṃ sammā vā ādhānaṃ samādhānaṃ, vividhā mati vimati, vividho visiṭṭho vā kappo vikappo, adhiko devo atidevo, evaṃ adhidevo, adhisīlaṃ. Sundaro gandho sugandho, kacchito gandho duggandho, suṭṭhu kataṃ sukataṃ, duṭṭhu kataṃ dukkataṃ abhi siñcanaṃ abhisekoti sananto, atisayena katvā, kataṃ pakaritvā, pakataṃ, atisayena thutaṃ atitthutaṃ, atikkamma thutaṃ atitthutaṃ, īsaṃ kaḷāro ākaḷāro, suṭṭhu baddho ābaddho.

ទេស កុ-សព្ទ ជា កា ខ្លះ។ បុរសដែលគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា kāpuriso, ឬ kupuriso។ នាយកដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា panāyako, ពាក្យជាប្រធាន ឈ្មោះថា pāvacanaṃ, រាងកាយដែលចម្រើនខ្លាំង ឈ្មោះថា pavaddhaṃ sarīraṃ, ការតម្កល់ទុកស្មើ ឬដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា samādhānaṃ, មតិផ្សេងៗ ឈ្មោះថា vimati, កប្បៈផ្សេងៗ ឬដ៏វិសេស ឈ្មោះថា vikappo, ទេវតាដ៏ក្រៃលែង ឈ្មោះថា atidevo, ដូចគ្នាដែរ adhidevo, adhisīlaṃ។ ក្លិនល្អ ឈ្មោះថា sugandho, ក្លិនគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា duggandho, ការធ្វើដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា sukataṃ, ការធ្វើមិនល្អ ឈ្មោះថា dukkataṃ, ការស្រោចស្រព ឈ្មោះថា abhiseko (មានការទេសជា ស), ធ្វើដោយក្រៃលែង, ធ្វើដោយធ្វើឲ្យប្លែក ឈ្មោះថា pakataṃ, ការសរសើរដោយក្រៃលែង ឈ្មោះថា atitthutaṃ, ការសរសើរកន្លងហួស ឈ្មោះថា atitthutaṃ, ខ្មៅបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា ākaḷāro, ការចងយ៉ាងមាំ ឈ្មោះថា ābaddho។

Pādayo gatādyatthe paṭhamāya

បាទយោ គតាទ្យត្ថេ បឋមាយ (បា-សព្ទជាដើម តែងចូលសមាសជាមួយបទបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាទៅហើយជាដើម)

Pagato ācariyo pācariyo, evaṃ pantevāsī.

អាចារ្យដែលទៅហើយដោយវិសេស ឈ្មោះថា pācariyo, ដូចគ្នាដែរ pantevāsī។

Accādayo [Pg.151] kantādyatthe dutiyāya

អច្ចាទយោ កន្តាទ្យត្ថេ ទុតិយាយ (អតិ-សព្ទជាដើម តែងចូលសមាសជាមួយបទទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាកន្លងទៅហើយជាដើម)

Atikkanto mañcaṃ atimañco. Atimālo, ‘‘ghapassa+ntassā+ppadhānassā’’ti mālāsadde ghassa rasso. Eva+muparipi ghapānaṃ rasso.

កន្លងហួសនូវគ្រែ ឈ្មោះថា atimañco។ ពាក្យថា atimālo, ដោយសូត្រថា “ghapassantassāppadhānassa” តែងមានការធ្វើឃៈ (ស្រៈ អា) ឲ្យជាស្រៈរស្សៈ ក្នុងមាលា-សព្ទ។ ខាងក្រោមៗទៅទៀត ក៏មានការធ្វើឃៈ និងបៈ ឲ្យជាស្រៈរស្សៈ យ៉ាងនេះដែរ។

Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya

អវាទយោ កុដ្ឋាទ្យត្ថេ តតិយាយ (អវ-សព្ទជាដើម តែងចូលសមាសជាមួយបទតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាស្រែកច្រៀងជាដើម)

Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ. Avakuṭṭhanti pariccattaṃ.

ព្រៃដែលសត្វតាវៅស្រែកច្រៀងហើយ ឈ្មោះថា avakokilaṃ, avamayūraṃ។ ពាក្យថា avakuṭṭhaṃ មានន័យថា លះបង់ហើយ (ឬស្រែកច្រៀងហើយ)។

Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā

បរិយាទយោ គិលានាទ្យត្ថេ ចតុត្ថិយា (បរិ-សព្ទជាដើម តែងចូលសមាសជាមួយបទចតុត្ថីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាឈឺចាប់ជាដើម)

Parigilāno+jjhenāya pariyajjheno.

បុគ្គលអ្នកលំបាកក្រៃលែងដោយការតិះដៀល ឈ្មោះថា បរិយជ្ឈេនៈ។

Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā

និបាតទាំងឡាយមាន និ- ជាដើម ក្នុងអត្ថមានកន្តៈ (កន្លងទៅហើយ) ជាដើម ផ្សំជាមួយវិភត្តិទី ៥ (បញ្ចមីវិភត្តិ)។

Nikkhanto kosambiyā nikkosambi. Asyādividhimhīti kiṃ, rukkhaṃ pati vijjotate.

បុគ្គលអ្នកចេញទៅហើយចាកក្រុងកោសម្ពី ឈ្មោះថា និក្កោសម្ពិ។ ពាក្យថា «ក្នុងវិធិមាន អស្យា ជាដើម» នោះ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ (ផ្លេកបន្ទោរភ្លឺស្វាងឆ្ពោះទៅរកដើមឈើ)។

14. Cī kriyatthehi

១៤. ចីបច្ច័យ ផ្សំជាមួយសព្ទដែលមានអត្ថជាកិរិយាទាំងឡាយ។

Cīpaccayanto kriyatthehi syādyantehi sahe+kattho hoti. Amalīnaṃ malīnaṃ karitvāti viggayha ‘‘abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārācī’’ti cīpaccayekate iminā samāso. Ettha ca-kāro ‘‘cī kriyatthehī’’ti visesanattho. ‘‘Pyo vā tvāssa samāse’’ti pya hoti, pa-kāro ‘‘pye sissā’’ti visesanattho. Malinīkariya.

សព្ទដែលមាន ចីបច្ច័យ នៅខាងចុង មានអត្ថជាមួយគ្នា (រួមជាបទតែមួយ) ជាមួយសព្ទដែលមានអត្ថជាកិរិយា ដែលមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើមនៅខាងចុង។ វិគ្គហៈថា អមលីនំ មលីនំ ករិត្វា (ធ្វើរបស់ដែលមិនសៅហ្មង ឲ្យទៅជាសៅហ្មង) កាលបើធ្វើ ចីបច្ច័យ ដោយសូត្រថា «អភូតតព្ភាវេ ករាសភូយោគេ វិការាចី» ហើយ យោជនាជាសមាសដោយសូត្រនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ច-អក្សរ ក្នុងសូត្រថា «ចី ក្រិយត្ថេហិ» មានប្រយោជន៍ជាវិសេសនៈ។ ដោយសូត្រថា «ព្យោ វា ត្វាស្ស សមាសេ» យ-បច្ច័យ ត្រឡប់ជា ព្យ, ព-អក្សរ ក្នុងសូត្រថា «ព្យេ សិស្សា» មានប្រយោជន៍ជាវិសេសនៈ។ សម្រេចរូបជា មលិនីករិយ (ធ្វើឲ្យសៅហ្មងហើយ)។

15. Bhūsanā+darā+nādaresva+laṃ+sā+sāti

១៥. សព្ទទាំងឡាយមាន អលំ សា សា ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានការតាក់តែង ការគោរព និងការមិនគោរព។

Bhūsanādīsva+tthesva+la+mādayo saddā ekatthā honti. Alaṃ karitvā sakkaritvā asakkaritvāti viggayha samāse [Pg.152] kate pye ca ‘‘sā sādhikarā ca cariccā’’ti cādeso pararūpañca. Alaṃkariya, sakkacca, asakkacca.

សព្ទទាំងឡាយមាន អលំ ជាដើម ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានការតាក់តែងជាដើម រមែងរួមជាអត្ថតែមួយ (ជាមួយកិរិយាសព្ទ)។ វិគ្គហៈថា អលំ ករិត្វា (តាក់តែងហើយ), សក្ករិត្វា (ធ្វើសក្ការៈហើយ), អសក្ករិត្វា (មិនធ្វើសក្ការៈហើយ) កាលបើធ្វើសមាសហើយ និងធ្វើ ព្យ-បច្ច័យ ហើយ ដោយសូត្រថា «សា សាធិករា ច ចរិច្ចា» ឲ្យមានការទេសជា ច-អក្សរ និងការធ្វើឲ្យមានរូបដូចតួខាងក្រោយ។ សម្រេចរូបជា អលង្ករិយ, សក្កច្ច, អសក្កច្ច។

16. Aññecā+ti suttena samāse kate… ettha yathā dvāraṃ vivarāti vutte pakaraṇato aggala+miti viññāyati, eva+midhāpi nipātapabhāve aññe cāti sāmaññaṃ ce+ti āgamānusārena labbhamānavibhatyantapaṭirūpanipātāva viññāyanti. Aggato bhavitvā purobhuyya, antarahito hutvā tirobhūya, antaradhānaṃ katvā tirokariya, urasi katvā urasikariya, manasi katvā manasikariya, majjhe katvā majjhekariya, tuṇhī bhavitvā tuṇhī bhūya.

១៦. កាលបើធ្វើសមាសដោយសូត្រថា អញ្ញេ ច... ក្នុងទីនេះ ដូចពាក្យដែលពោលថា ទ្វារំ វិវរាតិ (ចូរចំហទ្វារ) គេរមែងដឹងតាមប្រដាប់ (សេចក្តីទាក់ទង) ថា អគ្គលំ (សន្លឹកទ្វារ/គន្លឹះទ្វារ) យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏ដូច្នោះដែរ និបាតទាំងឡាយដែលមានរូបប្រហាក់ប្រហែលនឹងវិភត្តិខាងចុង ដែលបានមកតាមរយៈអាគម គេរមែងដឹងបានដោយភាពជាសាមញ្ញថា អញ្ញេ ច។ (ឧទាហរណ៍) អគ្គតោ ភវិត្វា បុរោភុយ្យ (ទៅជាខាងមុខហើយ ឈ្មោះថា បុរោភូយ្យ), អន្តរហិតោ ហុត្វា តិរោភូយ (បាត់ខ្លួនទៅហើយ ឈ្មោះថា តិរោភូយ), អន្តរធានំ ករិត្វា តិរោករិយ (ធ្វើការបាត់ខ្លួនហើយ ឈ្មោះថា តិរោករិយ), ឧរសិ ករិត្វា ឧរសិករិយ (ធ្វើទុកក្នុងទ្រូងហើយ ឈ្មោះថា ឧរសិករិយ), មនសិ ករិត្វា មនសិករិយ (ធ្វើទុកក្នុងចិត្តហើយ ឈ្មោះថា មនសិករិយ), មជ្ឈេ ករិត្វា មជ្ឈេករិយ (ធ្វើទុកក្នុងកណ្តាលហើយ ឈ្មោះថា មជ្ឈេករិយ), តុណ្ហី ភវិត្វា តុណ្ហី ភូយ (ស្ងៀមស្ងាត់ទៅហើយ ឈ្មោះថា តុណ្ហីភូយ)។

17. Vā+neka+ññatthe

១៧. សូត្រថា វាநேកញ្ញត្ថេ។

Anekaṃ syādyantaṃ aññassa padassa atthe ekatthaṃ vā hoti.

បទដែលមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើម ច្រើនបទ រមែងរួមជាអត្ថតែមួយ ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ តាមចំណង់។

Padantarassa yassa+ttho, padhānaṃ liṅga+massa ca;

Samāso so+ya+maññattho, bahubbīhiparavhayo.

សមាសណា មានអត្ថនៃបទដទៃជាប្រធាន និងមានលិង្គនៃបទដទៃនោះជាប្រធាន សមាសនោះឈ្មោះថា អញ្ញត្ថសមាស ឬហៅថា ពហុព្វិហិសមាស។

So ca navavidho dvipado, bhinnādhikaraṇo, tipado, na-nipātapubbapado, sahapubbapado, upamānapubbapado, saṅkhyobhayapado, disantarālattho, byatihāralakkhaṇo cāti.

ពហុព្វិហិសមាសនោះ មាន ៩ យ៉ាង គឺ ទ្វិបទសមាស (មានបទពីរ), ភិន្នាធិករណសមាស (មានវិភត្តិមិនស្មើគ្នា), តិបទសមាស (មានបទបី), ន-និបាតបុព្វបទសមាស (មាន ន-និបាតជាបុព្វបទ), សហបុព្វបទសមាស (មាន សហ-សព្ទជាបុព្វបទ), ឧបមានបុព្វបទសមាស (មានឧបមានសព្ទជាបុព្វបទ), សង្ខ្យោភយបទសមាស (មានសង្ខ្យាសព្ទទាំងសងខាង), ទិសន្តរាលត្ថសមាស (មានអត្ថក្នុងចន្លោះទិស), និងព្យតិហារលក្ខណសមាស (មានលក្ខណៈប្តូរវេនគ្នា)។

1. Tattha dvipado tulyādhikaraṇo kammādīsu chasu vibhatyatthesu bhavati.

១. ក្នុងសមាសទាំងនោះ ទ្វិបទតុល្យាធិករណសមាស រមែងមានក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិទាំង ៦ មានកម្មវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ជាដើម។

(Ka) tattha dutiyatthe tāva-āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmanti āgatasamaṇo saṅghārāmo. So ca duvidho tagguṇā+tagguṇavasena. Vuttañhi –

(ក) ក្នុងសមាសទាំងនោះ ជាដំបូង ក្នុងអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ ដូចជា វិគ្គហៈថា អាគតា សមណា ឥមំ សង្ឃារាមំ (ព្រះសង្ឃទាំងឡាយ មកហើយ កាន់សង្ឃារាមនេះ) សម្រេចរូបជា អាគតសមណោ សង្ឃារាមោ (សង្ឃារាមដែលព្រះសង្ឃមកដល់ហើយ)។ ពហុព្វិហិសមាសនោះ មាន ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃ តគ្គុណ និង អតគ្គុណ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា -

Tagguṇo+tagguṇo [Pg.153] ce+ti,So samāso dvidhā mato.

សមាសនោះ លោកដឹងថាមាន ២ យ៉ាង គឺ តគ្គុណសមាស និងអតគ្គុណសមាស។

Taṃ yathā ‘nīyataṃ lamba-Kaṇṇo+’ ‘yaṃ diṭṭhasāgaro’.

ដូចជាពាក្យថា «នីយតំ លម្ពកណ្ណោ» (ចូរនាំទៅនូវបុគ្គលមានត្រចៀកយារចុះ) និងពាក្យថា «យំ ទិដ្ឋសាគរោ» (មហាសមុទ្រដែលបុគ្គលឃើញហើយ)។

Tesu yattha visesanabhūto attho aññapadatthaggahaṇena gayhati, so tagguṇasaṃviññāṇo, yathā ‘lambakaṇṇa+mānayā’ti. Yattha pana na gayhati, so atagguṇasaṃviññāṇo, yathā ‘bahudhana+mānayā’ti.

ក្នុងសមាសទាំងពីរនោះ សមាសណាដែលអត្ថជាវិសេសនៈ ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវអត្ថនៃបទដទៃ សមាសនោះឈ្មោះថា តគ្គុណសំវិញ្ញាណ ដូចជាពាក្យថា «លម្ពកណ្ណមានយ» (ចូរនាំបុគ្គលមានត្រចៀកយារមក)។ ចំណែកសមាសណាដែលមិនត្រូវបានកាន់យក (នូវអត្ថជាវិសេសនៈ) សមាសនោះឈ្មោះថា អតគ្គុណសំវិញ្ញាណ ដូចជាពាក្យថា «ពហុធនមានយ» (ចូរនាំបុគ្គលមានទ្រព្យច្រើនមក)។

Idha visesanassa pubbanipāto. Ettha ca āgatasaddo ca samaṇasaddo ca attano atthe aṭṭhatvā dutiyāvibhatyatthabhūte saṅghārāmasaṅkhāte aññapadatthe vattanti, tato samāseneva kammatthassa abhihitattā puna dutiyā na hoti. Tathā āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ. Paṭipannā addhikā yaṃ paṭipannaddhiko patho, abhirūḷhāva, ṇijāyaṃ nāvaṃ sā abhirūḷhavāṇijā nāvā.

ក្នុងទីនេះ មានការដាក់វិសេសនៈទុកខាងមុខ។ ក្នុងសមាសនេះ អាគតសព្ទ និងសមណសព្ទ មិនស្ថិតនៅក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួនឡើយ តែរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ ពោលគឺសង្ឃារាម ដែលជាអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ ហេតុនោះ ព្រោះអត្ថនៃកម្មត្រូវបានពោលរួចហើយដោយសមាស ទើបមិនមានទុតិយាវិភត្តិម្តងទៀតឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ អាគតសមណា សាវត្ថិ (ក្រុងសាវត្ថីដែលព្រះសង្ឃមកដល់ហើយ), អាគតសមណំ ជេតវនំ (វត្តជេតពនដែលព្រះសង្ឃមកដល់ហើយ)។ វិគ្គហៈថា បដិបន្នា អទ្ធិកា យំ (ផ្លូវណាដែលអ្នកដំណើរដើរទៅហើយ) សម្រេចរូបជា បដិបន្នទ្ធិកោ បថោ (ផ្លូវដែលអ្នកដំណើរដើរទៅហើយ), វិគ្គហៈថា អភិរូឡ្ហា វាណិជា យំ នាវំ (ទូកណាដែលពួកឈ្មួញឡើងជិះហើយ) សម្រេចរូបជា អភិរូឡ្ហវាណិជា នាវា (ទូកដែលពួកឈ្មួញឡើងជិះហើយ)។

(Kha) tatiyatthe-jitāni indriyāni yena so jitindriyo samaṇo, evaṃ diṭṭhadhammo, pattadhammo, katakicco. Vijitā mārā anenāti vijitamāro bhagavā, paṭividdhasabbadhammo. Karaṇatthe-chinno rukkho yena so chinnarukkho pharasu.

(ខ) ក្នុងអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា ជិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ យេន (ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលបុគ្គលណាឈ្នះហើយ) សម្រេចរូបជា ជិតិន្ទ្រិយោ សមណោ (សមណៈអ្នកមានឥន្ទ្រីយឈ្នះហើយ) ដូចគ្នាដែរ ទិដ្ឋធម្មោ (បុគ្គលអ្នកឃើញធម៌ហើយ), បត្តធម្មោ (បុគ្គលអ្នកដល់ធម៌ហើយ), កតកិច្ចោ (បុគ្គលអ្នកធ្វើកិច្ចរួចហើយ)។ វិគ្គហៈថា វិជិតា មារា អនេន (មារទាំងឡាយដែលព្រះមានព្រះភាគណាឈ្នះហើយ) សម្រេចរូបជា វិជិតមារោ ភគវា (ព្រះមានព្រះភាគអ្នកមានមារឈ្នះហើយ), បដិវិទ្ធសព្វធម្មោ (ព្រះមានព្រះភាគអ្នកត្រាស់ដឹងធម៌ទាំងពួងហើយ)។ ក្នុងអត្ថនៃករណៈ-វិគ្គហៈថា ឆិន្នោ រុក្ខោ យេន (ដើមឈើដែលបុគ្គលកាប់ហើយដោយដឹងណា) សម្រេចរូបជា ឆិន្នរុក្ខោ ផរស្វុ (ដឹងសម្រាប់កាប់ដើមឈើ)។

(Ga) catutthiyatthe-dinno suṅko yassa so dinnasuṅko rājā, dinnaṃ bhojanaṃ assāti dinnabhojano.

(គ) ក្នុងអត្ថនៃចតុត្ថីវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា ទិន្នោ សុង្កោ យស្ស (ពន្ធដារដែលគេថ្វាយហើយដល់ស្តេចណា) សម្រេចរូបជា ទិន្នសុង្កោ រាជា (ស្តេចដែលគេថ្វាយពន្ធដារហើយ), វិគ្គហៈថា ទិន្នំ ភោជនំ អស្ស (ភោជនដែលគេប្រគល់ឲ្យហើយដល់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ទិន្នភោជនោ (បុគ្គលដែលគេប្រគល់ភោជនឲ្យហើយ)។

(Gha) pañcamiyatthe-niggatā janā yasmā so niggatajano gāmo, niggato ayo=sukhaṃ yasmāti nirayo, nikkile- so[Pg.154]. Apetaṃ viññāṇaṃ asmāti apetaviññāṇo matakāyo, apagatabhayabheravo arahā.

(ឃ) ក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា និគ្គតា ជនា យស្មា (ជនទាំងឡាយចេញទៅហើយចាកភូមិណា) សម្រេចរូបជា និគ្គតជនោ គាមោ (ភូមិមានជនចេញទៅអស់ហើយ), វិគ្គហៈថា និគ្គតោ អយោ (សុខំ) យស្មា (សេចក្តីសុខចេញទៅហើយចាកកន្លែងណា) សម្រេចរូបជា និរយោ (នរក), និក្កិលេសោ (បុគ្គលមានកិលេសប្រាសចេញហើយ)។ វិគ្គហៈថា អបេតំ វិញ្ញាណំ អស្មា (វិញ្ញាណប្រាសចេញហើយចាកកាយណា) សម្រេចរូបជា អបេតវិញ្ញាណោ មតកាយោ (រាងកាយស្លាប់ដែលប្រាសចាកវិញ្ញាណហើយ), អបគតភយភេរវោ អរហា (ព្រះអរហន្តអ្នកមានភ័យនិងសេចក្តីតក់ស្លុតប្រាសចេញហើយ)។

(Ṅa) chaṭṭhiyatthe-chinnā hatthā yassa so chinnahattho. Evaṃ paripuṇṇasaṅkappo khīṇāsavo, vīto rāgo assāti vītarāgo. Dve padāni assāti dvipado, dvihattho paṭo. Tevijjoti ettha tivijjo evāti sakatthe ṇo vuddhi ca. Catuppado, pañca cakkhūni assāti pañcacakkhu bhagavā, chaḷabhiñño, ‘‘ghapassā’’dinā rassattaṃ. Navaṅgaṃ satthusāsanaṃ. Dasabalo, anantañāṇo. Tīṇi dasa parimāṇa+mesaṃti tidasā devā, idha parimāṇasaddasannimānato dasasaddo saṅkhyāne vattate. Ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, uttarapade ‘‘imassi+daṃ vā’’ti imassa idaṃ. Ko pabhavo assāti kiṃ pabhavo kāyo. Vigataṃ malaṃ assāti vimalo, sundaro gandho assāti sugandhaṃ candanaṃ, evaṃ susīlo, sumukho, kucchito gandho assāti duggandhaṃ kuṇapaṃ, dummukho, duṭṭhu mano assāti dummano, evaṃ dussīlo. Tapo eva dhanaṃ assāti tapodhano. Khantisaṅkhātaṃ balaṃ assāti khantibalo. Indoti nāmaṃ etassāti indanāmo.

(ង) ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា ឆិន្នា ហត្ថា យស្ស (ដៃទាំងឡាយរបស់បុគ្គលណាដាច់ហើយ) សម្រេចរូបជា ឆិន្នហត្ថោ (បុគ្គលមានដៃដាច់ហើយ)។ ដូចគ្នាដែរ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ (បុគ្គលមានសេចក្តីត្រិះរិះពេញលេញហើយ), ខីណាសវោ (ព្រះខីណាសព), វិគ្គហៈថា វីតោ រាគោ អស្ស (រាគៈប្រាសចេញហើយពីបុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា វីតរាគោ (បុគ្គលមានរាគៈប្រាសចេញហើយ)។ វិគ្គហៈថា ទ្វេ បទានិ អស្ស (ជើងពីររបស់សត្វណា) សម្រេចរូបជា ទ្វិបទោ (សត្វមានជើងពីរ), ទ្វិហត្ថោ បដោ (សំពត់មានប្រវែងពីរហត្ថ)។ ពាក្យថា តេវិជ្ជោ ក្នុងទីនេះ គឺ តិវិជ្ជោ នោះឯង ដោយចុះ ណ-បច្ច័យ ក្នុងសកត្ថៈ និងធ្វើវុទ្ធិ។ ចតុប្បទោ (សត្វមានជើងបួន), វិគ្គហៈថា បញ្ច ចក្ខូនិ អស្ស (ចក្ខុទាំងប្រាំរបស់ព្រះមានព្រះភាគណា) សម្រេចរូបជា បញ្ចចក្ខុ ភគវា (ព្រះមានព្រះភាគមានចក្ខុប្រាំ), ឆឡភិញ្ញោ (ព្រះអរហន្តមានអភិញ្ញាប្រាំមួយ) មានការធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «ឃបស្សា» ជាដើម។ នវង្គំ សត្ថុសាសនំ (ព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តាមានអង្គប្រាំបួន)។ ទសពលោ (ព្រះទសពល), អនន្តញាណោ (ព្រះមានព្រះភាគមានញាណមិនមានទីបំផុត)។ វិគ្គហៈថា តីណិ ទស បរិមាណមេសំ (ចំនួនដប់បីដងជាប្រមាណរបស់ទេវតាទាំងឡាយណា) សម្រេចរូបជា តិទសា ទេវា (ទេវតាទាំងឡាយមានចំនួនសាមសិប) ក្នុងទីនេះ ព្រោះការប្រៀបធៀបនឹងពាក្យថា បរិមាណ ទើប ទសសព្ទ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសង្ខ្យា។ វិគ្គហៈថា អយំ បច្ចយោ ឯតេសំ (បច្ច័យនេះជារបស់ធម៌ទាំងឡាយណា) សម្រេចរូបជា ឥទប្បច្ចយា (ធម៌ទាំងឡាយមានបច្ច័យនេះ) ក្នុងកាលដែលមានឧត្តរបទនៅខាងចុង ទេសជា ឥទំ ជំនួស ឥមសព្ទ ដោយសូត្រថា «ឥមស្សិទំ វា»។ វិគ្គហៈថា កោ បភវោ អស្ស (កំណើតអ្វីជារបស់កាយណា) សម្រេចរូបជា កិម្បភវោ កាយោ (កាយមានកំណើតអំពីអ្វី)។ វិគ្គហៈថា វិគតំ មលំ អស្ស (មន្ទិលប្រាសចេញហើយពីរបស់ណា) សម្រេចរូបជា វិមលោ (របស់មិនមានមន្ទិល), វិគ្គហៈថា សុន្ទរោ គន្ធោ អស្ស (ក្លិនល្អជារបស់ឈើចន្ទន៍ណា) សម្រេចរូបជា សុគន្ធំ ចន្ទនំ (ឈើចន្ទន៍មានក្លិនក្រអូប), ដូចគ្នាដែរ សុសីលោ (បុគ្គលមានសីលល្អ), សុមុខោ (បុគ្គលមានមុខល្អ), វិគ្គហៈថា កុច្ឆិតោ គន្ធោ អស្ស (ក្លិនគួរខ្ពើមជារបស់សាកសពណា) សម្រេចរូបជា ទុគ្គន្ធំ កុណបំ (សាកសពមានក្លិនស្អុយ), ទុម្មុខោ (បុគ្គលមានមុខអាក្រក់), វិគ្គហៈថា ទុដ្ឋុ មនោ អស្ស (ចិត្តអាក្រក់ជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ទុម្មនោ (បុគ្គលមានចិត្តអាក្រក់/ទោមនស្ស), ដូចគ្នាដែរ ទុស្សីលោ (បុគ្គលមានសីលអាក្រក់)។ វិគ្គហៈថា តបោ ឯវ ធនំ អស្ស (តបៈជាទ្រព្យរបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា តបោធនោ (បុគ្គលមានតបៈជាទ្រព្យ)។ វិគ្គហៈថា ខន្តិសង្ខាតំ ពលំ អស្ស (កម្លាំងគឺខន្តិជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ខន្តិពលោ (បុគ្គលមានខន្តិជាកម្លាំង)។ វិគ្គហៈថា ឥន្ទោតិ នាមំ ឯតស្ស (ឈ្មោះថា ឥន្ទៈ ជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ឥន្ទនាមោ (បុគ្គលមានឈ្មោះថា ឥន្ទៈ)។

Chandajātādīsu visesanavisesitabbānaṃ yathicchitattā ubhayaṃ pubbaṃ nipatati, kamātikkame payojanābhāvā. Jāto chando assāti jātachando, evaṃ chandajāto. Sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto. Māsajāto, jātamāso. Chinnahattho, hatthachinno.

ក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន ឆន្ទជាត ជាដើម ព្រោះភាពជាវិសេសនៈនិងវិសេសិតព្វៈតាមចំណង់ បទទាំងពីររមែងធ្លាក់ចុះខាងមុខ (ដាក់ខាងមុខបានទាំងពីរ) ព្រោះមិនមានប្រយោជន៍ក្នុងការកន្លងលំដាប់ឡើយ។ វិគ្គហៈថា ជាតោ ឆន្ទោ អស្ស (សេចក្តីពេញចិត្តកើតឡើងហើយដល់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ជាតឆន្ទោ ដូចគ្នាដែរ ឆន្ទជាតោ។ សញ្ជាតបីតិសោមនស្សោ, បីតិសោមនស្សសញ្ជាតោ។ មាសជាតោ, ជាតមាសោ។ ឆិន្នហត្ថោ, ហត្ថឆិន្នោ។

Dīghājaṅghā [Pg.155] assāti dīghajaṅgho, ettha pumbhāvo, ‘‘ghapassā’’dinā rasso ca. Tathā pahūtajivho. Mahantī paññā assāti mahāpañño. ‘‘Itthiyaṃ bhāsitapumi+tthī pume+ve+katthe’’ti vīpaccayābhāventassa ṭādeso rassattañca. Itthiyanti kiṃ, khamādhano. Bhāsitapumāti kiṃ, saddhādhuro. Paññāpakatiko, paññāvisuddhiko, ettha ‘‘ltvitthiyūhi ko’’ti ko. Gaṇḍīvadhanvāti pakatantarena siddhaṃ.

វិគ្គហៈថា ទីឃា ជង្ឃា អស្ស (ស្មងជើងវែងរបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ទីឃជង្ឃោ ក្នុងទីនេះ មានការធ្វើឲ្យដូចជាបុល្លិង្គ (បុម្ភាវៈ) និងធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «ឃបស្សា» ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ ពហូតជិវ្ហោ។ វិគ្គហៈថា មហន្តី បញ្ញា អស្ស (បញ្ញាធំរបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា មហាបញ្ញោ។ ដោយសូត្រថា «ឥត្ថិយំ ភាសិតបុមិន្ថី បុមេវេកត្ថេ» ក្នុងកាលដែលមិនមាន វី-បច្ច័យ ឲ្យមានការទេសជា ដ្ឋ-អក្សរ និងការធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី។ ពាក្យថា «ក្នុងឥត្ថីលិង្គ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា ខមាធនោ។ ពាក្យថា «ភាសិតបុរិសៈ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា សទ្ធាធុរោ។ បញ្ញាបកតិកោ, បញ្ញាវិសុទ្ធិកោ ក្នុងទីនេះ ចុះ ក-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «ល្ទ្វិត្ថិយូហិ កោ»។ ពាក្យថា គណ្ឌីវធន្វា សម្រេចដោយប្រកតីផ្សេងទៀត។

Nānā=ppakārā dumā nānādumā, nānādumehi patitāni nānādumapatitāni, nānādumapatitāni ca tāni pupphāni ceti nānādumapatitapupphāni, tehi vāsitā nānādumapatitapupphavāsitā, nānādumapatitapupphavāsitāsānuyassaso nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato, ayaṃ visesana+amādisamāsagabbho tulyādhikaraṇaaññapadattho.

វិគ្គហៈថា នានាប្បការា ទុមា នានាទុមា (ដើមឈើមានប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា នានាទុមៈ), នានាទុមេហិ បតិតានិ នានាទុមបតិតានិ (ផ្កាធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើផ្សេងៗ ឈ្មោះថា នានាទុមបតិតៈ), នានាទុមបតិតានិ ច តានិ បុប្ផានិ ចេតិ នានាទុមបតិតបុប្ផានិ (ផ្កាទាំងឡាយផង ផ្កាទាំងនោះធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើផ្សេងៗផង ឈ្មោះថា នានាទុមបតិតបុប្ផៈ), តេហិ វាសិតា នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតា (ទីដែលអប់ដោយផ្កាទាំងនោះ ឈ្មោះថា នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតៈ), នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតា សានុ យស្ស សោ នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតសានុ បព្វតោ (ភ្នំណាមានចង្កេះភ្នំអប់ដោយផ្កាធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើផ្សេងៗ ភ្នំនោះឈ្មោះថា នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតសានុ) សមាសនេះមានវិសេសនសមាសជាដើមនៅខាងក្នុង និងមានអត្ថនៃបទដទៃជាតុល្យាធិករណៈ។

(Ca) sattamyatthe-sampannāni sassāni yasmiṃ so sampannasasso janapado. Sulabho piṇḍo imasminti sulabhapiṇḍo deso. Ākiṇṇā manussā yassaṃ sā ākiṇṇamanussā rājadhānī. Bahavo tāpasā etasminti bahutāpaso assamo. Upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ. Bahavo sāmino asminti bahusāmikaṃ nagaraṃ, bahū nadiyo asminti bahunadiko, īkārantattā kapaccayo. Evaṃ bahujambukaṃ vanaṃ, bahavo kattāro asmiṃ assa vāti bahukattuko deso, evaṃ bahubhattuko, ‘‘ltvitthiyūhi ko’’ti ko.

(ច) ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា សម្បន្នានិ សស្សានិ យស្មិំ (ស្រូវទាំងឡាយបរិបូណ៌ហើយក្នុងជនបទណា) សម្រេចរូបជា សម្បន្នសស្សោ ជនបទោ (ជនបទមានស្រូវបរិបូណ៌ហើយ)។ វិគ្គហៈថា សុលភោ បិណ្ឌោ ឥមស្មិំ (ដុំបាយរកបានដោយងាយក្នុងប្រទេសណា) សម្រេចរូបជា សុលភបិណ្ឌោ ទេសោ (ប្រទេសមានដុំបាយរកបានដោយងាយ)។ វិគ្គហៈថា អាគិណ្ណា មនុស្សា យស្សំ (មនុស្សទាំងឡាយកកកុញក្នុងរាជធានីណា) សម្រេចរូបជា អាគិណ្ណមនុស្សា រាជធានី (រាជធានីមានមនុស្សកកកុញ)។ វិគ្គហៈថា ពហវោ តាបសា ឯតស្មិំ (តាបសទាំងឡាយច្រើនក្នុងអាស្រមណា) សម្រេចរូបជា ពហុតាបសោ អាសមោ (អាស្រមមានតាបសច្រើន)។ វិគ្គហៈថា ឧបចិតំ មំសលោហិតំ អស្មិំ (សាច់និងឈាមដុះដាលឡើងក្នុងរាងកាយណា) សម្រេចរូបជា ឧបចិតមំសលោហិតំ សរីរំ (រាងកាយមានសាច់និងឈាមដុះដាលឡើង)។ វិគ្គហៈថា ពហវោ សាមិនោ អស្មិំ (ម្ចាស់ទាំងឡាយច្រើនក្នុងនគរណា) សម្រេចរូបជា ពហុសាមិកំ នគរំ (នគរមានម្ចាស់ច្រើន), វិគ្គហៈថា ពហូ នទិយោ អស្មិំ (ស្ទឹងទាំងឡាយច្រើនក្នុងទីណា) សម្រេចរូបជា ពហុនទិកោ (ទីមានស្ទឹងច្រើន) ចុះ ក-បច្ច័យ ព្រោះភាពជា ី-ការន្ត។ ដូចគ្នាដែរ ពហុជម្ពុកំ វនំ (ព្រៃមានដើមព្រីងច្រើន)។ វិគ្គហៈថា ពហវោ កត្តារោ អស្មិំ អស្ស វា (អ្នកធ្វើទាំងឡាយច្រើនក្នុងប្រទេសណា ឬជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ពហុកត្តុកោ ទេសោ (ប្រទេសមានអ្នកធ្វើច្រើន), ដូចគ្នាដែរ ពហុភត្តុកោ ចុះ ក-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «ល្ទ្វិត្ថិយូហិ កោ»។

2. Bhinnādhikaraṇo [Pg.156] yathā-ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso puriso. Ubhato byañjana+massāti ubhatobyañjanako, vibhatyalopo ‘‘vā+ññato’’ti ko ca, chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi, evaṃ daṇḍapāṇi, satthapāṇi, vajirapāṇi, khaggahattho, pattahattho, dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo dānādhimuttiko, buddhabhattiko, saddhammagāravo iccādi.

២. ភិន្នាធិករណសមាស ដូចជា-វិគ្គហៈថា ឯករត្តិំ វាសោ អស្ស (ការនៅអស់រាត្រីមួយជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ឯករត្តិវាសោ, វិគ្គហៈថា សមានេន ជនេន សទ្ធិំ វាសោ អស្ស (ការនៅជាមួយជនស្មើគ្នាជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា សមានវាសោ បុរិសោ (បុរសមានការនៅជាមួយជនស្មើគ្នា)។ វិគ្គហៈថា ឧភតោ ព្យញ្ជនំ អស្ស (អវយវៈភេទទាំងពីរជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ឧភតោព្យញ្ជនកោ (បុគ្គលមានភេទទាំងពីរ) មានការលុបវិភត្តិ និងចុះ ក-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «វាញ្ញតោ»។ វិគ្គហៈថា ឆត្តំ បាណិម្ហិ អស្ស (ឆត្រក្នុងដៃរបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ឆត្តបាណិ (បុគ្គលមានឆត្រក្នុងដៃ), ដូចគ្នាដែរ ទណ្ឌបាណិ (បុគ្គលមានដំបងក្នុងដៃ), សត្ថបាណិ (បុគ្គលមានគ្រឿងសស្ត្រាក្នុងដៃ), វជិរបាណិ (ព្រះឥន្ទ្រមានវជិរៈក្នុងដៃ), ខគ្គហត្ថោ (បុគ្គលមានដាវក្នុងដៃ), បត្តហត្ថោ (បុគ្គលមានសបាត្រក្នុងដៃ)។ វិគ្គហៈថា ទានេ អជ្ឈាសយោ អស្ស (អធ្យាស្រ័យក្នុងទានជារបស់បុគ្គលណា) សម្រេចរូបជា ទានជ្ឈាសយោ (បុគ្គលមានអធ្យាស្រ័យក្នុងទាន), ទានាធិមុត្តិកោ (បុគ្គលមានការបង្អោនទៅក្នុងទាន), ពុទ្ធភត្តិកោ (បុគ្គលមានសេចក្តីភក្តីចំពោះព្រះពុទ្ធ), សទ្ធម្មគារវោ (បុគ្គលមានសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះសទ្ធម៌) ជាដើម។

3. Tipado yathā-parakkamenā+dhigatā sampadā yehi te parakkamādhigatasampadā mahāpurisā. Evaṃ dhammādhigatabhogā. Onīto pattato pāṇi yena so onītapattapāṇi. Sīhassa pubbaddhamiva kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Mattā bahavo mātaṅgā asminti mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ.

៣. តិបទសមាស ដូចជា-វិគ្គហៈថា បរក្កមេន អធិគតា សម្បទា យេហិ តេ (សម្បទាដែលមហាបុរសទាំងឡាយណាសម្រេចបានដោយសេចក្តីព្យាយាម) សម្រេចរូបជា បរក្កមាធិគតសម្បទា មហាបុរិសា (មហាបុរសទាំងឡាយមានសម្បទាសម្រេចបានដោយសេចក្តីព្យាយាម)។ ដូចគ្នាដែរ ធម្មាធិគតភោគា (បុគ្គលទាំងឡាយមានភោគៈសម្រេចបានដោយធម៌)។ វិគ្គហៈថា ឱនីតោ បត្តតោ បាណិ យេន (ដៃដែលបុគ្គលណាដកចេញហើយចាកបាត្រ) សម្រេចរូបជា ឱនីតបត្តបាណិ (បុគ្គលមានដៃដកចេញហើយចាកបាត្រ)។ វិគ្គហៈថា Sīhassa pubbaddhamiva kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo (រាងកាយរបស់បុគ្គលណាដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសត្វសីហៈ) សម្រេចរូបជា សីហបុព្វទ្ធកាយោ (បុគ្គលមានរាងកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈ)។ វិគ្គហៈថា មត្តា ពហវោ មាតង្គា អស្មិំ (ដំរីចុះប្រេងទាំងឡាយច្រើនក្នុងព្រៃណា) សម្រេចរូបជា មត្តពហុមាតង្គំ វនំ (ព្រៃមានដំរីចុះប្រេងច្រើន)។

4. Na-nipātapubbapado yathā-natthi etassa samoti assamo, ‘‘ṭa nañassā’’ti nassa ṭo. Evaṃ appaṭipuggalo, aputtako, ahetuko, kapaccayo, eva+muparipi ñeyyaṃ. Natthi saṃvāso etenāti asaṃvāso, na vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko janapado, abhikkhuko vihāro. Evaṃ anuttaro ‘‘ana sare’’ti ana, evaṃ anantaṃ, anāsavo.

៤. ន-និបាតបុព្វបទសមាស ដូចជា-វិគ្គហៈថា នត្ថិ ឯតស្ស សមោ (បុគ្គលស្មើនឹងបុគ្គលនេះមិនមាន) សម្រេចរូបជា អសមោ (បុគ្គលមិនមានបុគ្គលស្មើ) មានការទេសជា អ-អក្សរ ជំនួស ន-និបាត ដោយសូត្រថា «ដ នញ្ញស្ស»។ ដូចគ្នាដែរ អប្បដិបុគ្គលោ (បុគ្គលមិនមានបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹម), អបុត្តកោ (បុគ្គលមិនមានកូន), អហេតុកោ (ធម៌មិនមានហេតុ) ចុះ ក-បច្ច័យ គប្បីដឹងក្នុងឧទាហរណ៍ខាងលើៗទៅទៀតយ៉ាងនេះដែរ។ វិគ្គហៈថា នត្ថិ សំវាសោ ឯតេន (ការនៅរួមជាមួយបុគ្គលនេះមិនមាន) សម្រេចរូបជា អសំវាសោ (បុគ្គលមិនគួរនៅរួមជាមួយ), វិគ្គហៈថា ន វិជ្ជតេ វុដ្ឋិ ឯត្ថ (ភ្លៀងមិនមានក្នុងប្រទេសណា) សម្រេចរូបជា អវុដ្ឋិកោ ជនបទោ (ជនបទមិនមានភ្លៀង), អភិក្ខុកោ វិហារោ (វត្តមិនមានភិក្ខុ)។ ដូចគ្នាដែរ អនុត្តរោ (ធម៌មិនមានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង) ទេសជា អន-សព្ទ ជំនួស ន-និបាត ក្នុងកាលដែលមានស្រៈនៅខាងចុង ដោយសូត្រថា «អន សរេ» ដូចគ្នាដែរ អនន្តំ (របស់មិនមានទីបំផុត), អនាសវោ (ធម៌មិនមានអាសវៈ)។

5. Paṭhamātthe sahapubbapado yathā-saha hetunā vattati so sahetuko sahetu vā, ‘‘sahassa so+ññatthe’’ti sahassa so, evaṃ sappītikā, sappaccayā, sakileso, saupādāno, saparivāro sahaparivāro vā, saha mūlena uddhaṭo samūluddhaṭo rukkho.

៥. សហបុព្វបទសមាស ក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្តិ ដូចជា-វិគ្គហៈថា សហ ហេតុនា វត្តតីតិ សហេតុកោ ឬ សហេតុ (ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយហេតុ) មានការទេស សហ ជា ស ដោយសូត្រថា «សហស្ស សោញ្ញត្ថេ» ដូចគ្នាដែរ សប្បីតិកា (ធម៌ប្រកបដោយបីតិ), សប្បច្ចយា (ធម៌ប្រកបដោយបច្ច័យ), សកិលេសោ (បុគ្គលប្រកបដោយកិលេស), សឧបាទានោ (ធម៌ប្រកបដោយឧបាទាន), សបរិវារោ ឬ សហបរិវារោ (បុគ្គលប្រកបដោយបរិវារ)។ វិគ្គហៈថា សហ មូលេន ឧទ្ធដោ (ដើមឈើដែលគេដកឡើងព្រមទាំងឫស) សម្រេចរូបជា សមូលុទ្ធដោ រុក្ខោ (ដើមឈើដែលគេដកឡើងព្រមទាំងឫស)។

6. Upamānopameyyajotakaivayutto [Pg.157] upamānapubbapado paṭhamāya yathā-nigrodho iva parimaṇḍalo yo so nigrodhaparimaṇḍalo. Saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkhapaṇḍaro, kāko viya sūro ayanti kākasūro. Cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti cakkhubhūto bhagavā. Evaṃ atthabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto, andhabhūto. Muñjapabbajamiva bhūtā ayaṃ muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi. Tantākulamiva jātā ayaṃti tantākulajātā.

៦. ឧបមានបុព្វបទសមាស ដែលប្រកបដោយសព្ទជាគ្រឿងសម្តែងនូវឧបមាននិងឧបមេយ្យ ក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្តិ ដូចជា-វិគ្គហៈថា និគ្រោធោ អិវ បរិមណ្ឌលោ យោ សោ (បុគ្គលណាមានមណ្ឌលមូលដូចជាដើមជ្រៃ) សម្រេចរូបជា និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ (បុគ្គលមានមណ្ឌលមូលដូចជាដើមជ្រៃ)។ វិគ្គហៈថា សង្ខោ វិយ បណ្ឌរោ អយំ (វត្ថុនេះសស្ងាត់ដូចជាសង្ខ) សម្រេចរូបជា សង្ខបណ្ឌរោ, វិគ្គហៈថា កាកោ វិយ សូរោ អយំ (បុគ្គលនេះក្លាហានដូចជាក្អែក) សម្រេចរូបជា កាកសូរោ។ វិគ្គហៈថា ចក្ខុ អិវ ភូតោ អយំ បរមត្ថទស្សនតោ (ព្រះមានព្រះភាគនេះប្រៀបដូចជាភ្នែក ព្រោះការឃើញនូវបរមត្ថ) សម្រេចរូបជា ចក្ខុភូតោ ភគវា (ព្រះមានព្រះភាគជាបុគ្គលប្រៀបដូចជាភ្នែក)។ ដូចគ្នាដែរ អត្ថភូតោ, ធម្មភូតោ, ព្រហ្មភូតោ, អន្ធភូតោ។ វិគ្គហៈថា មុញ្ជបព្វជមិវ ភូតា អយំ (ទិដ្ឋិអាក្រក់នេះប្រៀបដូចជាស្មៅយាប្លងនិងស្មៅដំណេកទន្សាយ) សម្រេចរូបជា មុញ្ជបព្វជភូតា កុទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិអាក្រក់ប្រៀបដូចជាស្មៅយាប្លងនិងស្មៅដំណេកទន្សាយ)។ វិគ្គហៈថា តន្តាកុលមិវ ជាតា អយំ (សត្វលោកនេះកើតឡើងច្របូកច្របល់ដូចជាសរសៃអំបោះដែលជំពាក់គ្នា) សម្រេចរូបជា តន្តាកុលជាតា (សត្វលោកកើតឡើងច្របូកច្របល់ដូចជាសរសៃអំបោះដែលជំពាក់គ្នា)។

Chaṭṭhyatthe-suvaṇṇassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa so suvaṇṇavaṇṇo bhagavā, majjhapadalopo. Nāgassa gati viya gati assāti nāgagati. Evaṃ sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhahanu. Eṇissa viya jaṅghā assāti eṇijaṅgho. Brahmuno viya saro assāti brahmassaro.

ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ-វិគ្គហៈថា សុវណ្ណស្ស វណ្ណោ វិយ វណ្ណោ យស្ស (សម្បុរកាយរបស់ព្រះមានព្រះភាគណា ដូចជាពណ៌នៃមាស) សម្រេចរូបជា សុវណ្ណវណ្ណោ ភគវា (ព្រះមានព្រះភាគមានសម្បុរកាយដូចជាពណ៌នៃមាស) មានការលុបបទកណ្តាល (មជ្ឈបទលោបៈ)។ វិគ្គហៈថា នាគស្ស គតិ វិយ គតិ អស្ស (ដំណើររបស់បុគ្គលណា ដូចជាដំណើរនៃដំរី) សម្រេចរូបជា នាគគតិ (បុគ្គលមានដំណើរដូចជាដំណើរនៃដំរី)។ ដូចគ្នាដែរ សីហគតិ (ដំណើរដូចជាដំណើរនៃសីហៈ), នាគវិក្កមោ (ដំណើរឈានទៅដូចជាដំរី), សីហវិក្កមោ (ដំណើរឈានទៅដូចជាសីហៈ), សីហហនុ (ចង្កាដូចជាចង្កានៃសីហៈ)។ វិគ្គហៈថា ឯណិស្ស វិយ ជង្ឃា អស្ស (ស្មងជើងរបស់បុគ្គលណា ដូចជាស្មងជើងនៃសត្វទ្រាយ) សម្រេចរូបជា ឯណិជង្ឃោ (បុគ្គលមានស្មងជើងដូចជាស្មងជើងនៃសត្វទ្រាយ)។ វិគ្គហៈថា ព្រហ្មុនោ វិយ សរោ អស្ស (សំឡេងរបស់បុគ្គលណា ដូចជាសំឡេងនៃព្រហ្ម) សម្រេចរូបជា ព្រហ្មស្សរោ (បុគ្គលមានសំឡេងដូចជាសំឡេងនៃព្រហ្ម)។

7. Vāsaddatthe saṅkhyāubhayapado yathā-dve vā tayo vā dvatti, dvattayo ca te pattā ceti dvattipattā, ‘‘tisva’’iti tisadde pare dvissa attaṃ. Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā chappañcavācā, evaṃ sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni.

៧. សមាសដែលមានបទទាំងពីរជាសង្ខ្យា (នាមសព្វនាមលេខ) ក្នុងអត្ថនៃ វ៉ា-សព្ទ (ឬ) ដូចជា dve vā tayo vā ជា dvatti (ពីរឬបី)។ dvattayo ca te pattā ceti ជា dvattipattā (បាត្រពីរឬបី)។ ក្នុងសូត្រថា “tisva” កាលបើមាន តិ-សព្ទ នៅខាងចុង ការបំលែង ទ្វិ-សព្ទ ទៅជា អ-ការៈ (ជា ទ្វ) តែងមាន។ dvīhaṃ vā tīhaṃ vā ជា dvīhatīhaṃ (ពីរថ្ងៃឬបីថ្ងៃ)។ cha vā pañca vā vācā ជា chappañcavācā (វាចាប្រាំឬប្រាំមួយម៉ាត់)។ ដូចគ្នាដែរ sattaṭṭhamāsā (ប្រាំពីរឬប្រាំបីខែ), ekayojanadviyojanāni (មួយយោជន៍ឬពីរយោជន៍)។

8. Disantarālattho yathā-pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarālaṃ sā pubbadakkhiṇā vidisā. Ettha –

៨. សមាសក្នុងអត្ថនៃចន្លោះទិស ដូចជា ចន្លោះណាដែលមាននៅក្នុងចន្លោះនៃទិសបូព៌ា (កើត) និងទិសទក្សិណ (ត្បូង) ទិសចន្លោះនោះ ឈ្មោះថា បុព្វទក្ខិណា (ទិសអាគ្នេយ៍)។ ក្នុងសមាសនេះ—

69. Sabbādayo vuttimatteti

៦៩. (មានសូត្រថា) “Sabbādayo vuttimatte” (សព្វាសព្ទជាដើម ក្នុងកាលគ្រាន់តែជាវុត្តិ...)

Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Evaṃ pubbuttarā, aparadakkhiṇā, pacchimuttarā. Pubbā ca sā dakkhiṇā ceti vā.

សព្វាសព្ទជាដើមដែលជាឥត្ថីលិង្គ ក្នុងកាលគ្រាន់តែជាវុត្តិ (ក្នុងសមាស) តែងមានរូបជាបុល្លិង្គប៉ុណ្ណោះ។ ដូចជា pubbuttarā (ទិសឦសាន), aparadakkhiṇā (ទិសនិរតី), pacchimuttarā (ទិសពាយព្យ)។ ឬមួយថា pubbā ca sā dakkhiṇā ceti (ទិសនោះផង ជាទិសខាងកើតផង ជាទិសខាងត្បូងផង)។

9. Byatihāralakkhaṇo [Pg.158] yathā – ‘‘tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ’’ti suttena samāse kate kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesī, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍīti hoti. Ettha ca ‘‘cī vītihāre’’ti cīpaccaye ‘‘cismiṃ’’ti ākāro, evaṃ muṭṭhāmuṭṭhī.

៩. សមាសដែលមានលក្ខណៈជាការតបតគ្នា (ព្យតិហារៈ) ដូចជា កាលបើធ្វើសមាសដោយសូត្រថា “tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ” ហើយ, ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅដោយការចាប់សក់និងសក់ ឈ្មោះថា kesākesī (ការច្បាំងគ្នាចាប់សក់), ការច្បាំងគ្នាប្រព្រឹត្តទៅដោយការវាយនឹងដំបងនិងដំបង ឈ្មោះថា daṇḍādaṇḍī (ការច្បាំងគ្នាវាយនឹងដំបង)។ ហើយក្នុងសមាសនេះ ព្រោះមាន ចី-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “cī vītihāre” តែងមាន អា-ការៈ (ការបំលែងជាស្រៈ អា) ដោយសូត្រថា “cismiṃ” ដូចជា muṭṭhāmuṭṭhī (ការច្បាំងគ្នាវាយនឹងកណ្តាប់ដៃ)។

Sobhaṇo gandho sugandho, so assa atthīti sugandhīhi atthiatthe īpaccayena siddhaṃ. Yasmā ca bhaddāya kāpilāniyā apadāne ‘‘puno pattaṃ gahetvāna, sodhayitvā sugandhinā’’ti vuttaṃ, tasmā vuttiyaṃ ikārantassa abhāvadīpanatthaṃ ‘‘sugandhi duggandhīti payogā na dissatī’’ti vuttaṃ. Sugandhināti ekavacane rasso.

ក្លិនដ៏ល្អ ឈ្មោះថា sugandho (ក្លិនក្រអូប), ក្លិនក្រអូបនោះ មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា sugandhī (អ្នកមានក្លិនក្រអូប) សម្រេចដោយ ឦ-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថាមាន (អត្ថិអត្ថ)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះក្នុងភទ្ទាកាបិលានីអបទាន មានពោលទុកថា “puno pattaṃ gahetvāna, sodhayitvā sugandhinā” (កាលកាន់យកបាត្រម្តងទៀត លាងជម្រះដោយទឹកមានក្លិនក្រអូប) ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមាន ឥ-ការន្ត ក្នុងវុត្តិ លោកទើបពោលថា “ការប្រើប្រាស់ជា sugandhi និង duggandhi មិនដែលឃើញឡើយ”។ ពាក្យថា sugandhinā គឺមានរស្សៈ (ធ្វើស្រៈឱ្យខ្លី) ក្នុងឯកវចនៈ។

19. Catthe

១៩. ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ (ចត្ថ)

Anekaṃsyādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā hoti. Samuccayo anvācayo itarītarayogo samāhāroti casaddassa attho catubbidho.

នាមសព្វនាមច្រើនបទដែលមានវិភត្តិនៅខាងចុង តែងជាឯកត្ថៈ (មានអត្ថតែមួយ/ចូលជាសមាសតែមួយ) ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ ដោយវិកប្ប។ អត្ថរបស់ ច-សព្ទ មាន ៤ យ៉ាងគឺ សមុច្ចយៈ (ការប្រមូលរួមគ្នា), អន្វាចយៈ (ការភ្ជាប់តាមក្រោយ), ឥតរីតរយោគៈ (ការផ្សំគ្នានៃបទផ្សេងគ្នា), និង សមាហារៈ (ការរួមប្រមូលជាក្រុមតែមួយ)។

Tattha samuccayā+nvācayesu samāso na hoti, kriyāsāpekkhatāya nāmānaṃ aññamaññaṃ ayuttatthattā, yathā-cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi, dānañca dehi, sīlañcarakkhāhi. Itarītarayoge samāhāre ca aññamaññāpekkhattā samāso.

ក្នុងអត្ថទាំងនោះ ក្នុងសមុច្ចយអត្ថ និងអន្វាចយអត្ថ មិនមានសមាសឡើយ ព្រោះនាមទាំងឡាយត្រូវអាស្រ័យនឹងកិរិយា ទើបគ្មានអត្ថទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមក ដូចជា cīvaraṃ piṇډapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi (បានថ្វាយចីវរផង ចង្ហាន់ផង និងសេនាសនប្បច្ច័យផង), dānañca dehi, sīlañcarakkhāhi (ចូរឲ្យទានផង ចូររក្សាសីលផង)។ ចំណែកក្នុងឥតរីតរយោគអត្ថ និងសមាហារអត្ថ តែងមានសមាស ព្រោះមានការអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក។

Ubhayatthapadhāne catthe katha+mekatthībhāvo sambhave+ti ce, vuttañhi –

ប្រសិនបើមានចោទថា «ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ ដែលមានបទទាំងពីរជាប្រធាន (ឧភយត្ថប្បធាន) តើការរួមចូលជាអត្ថតែមួយ (ឯកត្ថីភាវៈ) អាចសម្រេចបានដោយរបៀបណា?» ព្រោះលោកពោលទុកថា៖

Sappadhānāpi yattha+tthā, mitho sāpekkhatā iva;

Kriyāsambandhasāmaññā, catthe+katthaṃ ta+duccateti.

«ទោះបីជាអត្ថទាំងឡាយជាប្រធានក៏ដោយ ក្នុងទីណាដែលមានការអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ហាក់បីដូចជាមានទំនាក់ទំនងទូទៅជាមួយកិរិយា ទីនោះលោកហៅថា ឯកត្ថៈ (ការរួមជាអត្ថតែមួយ) ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ»។

Yasmā [Pg.159] ekatthībhāvepi satīyasatīyatthe padhānaṃ, tasmā idaṃ vuccate –

ព្រោះហេតុតែទោះបីជាមានឯកត្ថីភាវៈ (ការរួមជាអត្ថតែមួយ) ក៏ដោយ ក៏អត្ថនីមួយៗនៅតែជាប្រធានដដែល ហេតុនោះ លោកទើបពោលគាថានេះថា៖

Na+ññamaññaṃ visesenti, catthe atthā padāniva;

Satthavutyī ato tesaṃ, padhānatthaṃ+bhiyujjate.

«អត្ថទាំងឡាយក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ មិនធ្វើគ្នាទៅវិញទៅមកឲ្យមានលក្ខណៈពិសេសឡើយ ដូចជាបទទាំងឡាយដែរ ហេតុនោះ ក្នុងការសម្តែងអត្ថរបស់បទទាំងនោះ ភាពជាអត្ថដ៏ជាប្រធានទើបត្រូវបានប្រើប្រាស់»។

Itarītarayogo ca, samāhārotya+yaṃ dvidhā;

Samāso tu imaṃ aññe, jānante dvandanāmato.

«សមាសនេះមាន ២ យ៉ាងគឺ ឥតរីតរយោគៈ និងសមាហារៈ ចំណែកអាចារ្យដទៃទៀត តែងស្គាល់សមាសនេះដោយឈ្មោះថា ទ្វន្ទសមាស»។

Itarītarayogasmiṃ+vayavatthassa sambhavo;

Samudāyatirobhāvo, paraṃva liṅga+massa ca.

«ក្នុងឥតរីតរយោគសមាស តែងមានការប្រាកដឡើងនៃអត្ថរបស់ចំណែករង (អវយវត្ថៈ) និងមានការបាត់បង់ទៅនៃអត្ថរួម (សមុទាយៈ) ហើយលិង្គរបស់សមាសនេះ តែងស្របតាមលិង្គនៃបទខាងចុង»។

Samudāyabbhavo yasmiṃ+vayavā ca tirohitā;

Samāhārotya+yaṃ cattho, so ca hoti napuṃsake.

«សមាសណាដែលមានការប្រាកដឡើងនៃអត្ថរួម (សមុទាយៈ) ហើយចំណែករងទាំងឡាយត្រូវបានលាក់បាត់ទៅ សមាសនោះឈ្មោះថា សមាហារសមាស ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ ហើយសមាសនោះតែងមាននៅក្នុងនបុំសកលិង្គ»។

Itarītarayogo yathā-sāriputto ca moggallāno ca sāriputtamoggallānā, bho sāriputtamoggallānā iccādi. Avayavapadhānattā bahuvacanameva. Samaṇā ca brāhmaṇā ca samaṇabrāhmaṇā, evaṃ brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā.

ឥតរីតរយោគសមាស ដូចជា sāriputto ca moggallāno ca ជា sāriputtamoggallānā (ព្រះសារីបុត្តនិងព្រះមោគ្គល្លាន), bho sāriputtamoggallānā (ម្នាលសារីបុត្តនិងមោគ្គល្លានទាំងឡាយ) ជាដើម។ ព្រោះមានអត្ថរបស់ចំណែករងជាប្រធាន ទើបមានតែពហុវចនៈប៉ុណ្ណោះ។ samaṇā ca brāhmaṇā ca ជា samaṇabrāhmaṇā (សមណៈនិងព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ) ដូចគ្នាដែរ brāhmaṇagahapatikā (ព្រាហ្មណ៍និងគហបតីទាំងឡាយ), khattiyabrāhmaṇā (ក្សត្រនិងព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ), devamanussā (ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ), candimasūriyā (ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ)។

64. Vijjāyonisambandhīna+mā tatra cattheti

៦៤. (មានសូត្រថា) “Vijjāyonisambandhīnamā tatra catthe” (ការបំលែងជា អា-ការៈ តែងមានដល់សព្ទដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងទាក់ទងនឹងកំណើត ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ នោះ)។

Vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnañca catthe ā hotīti ukārassa ā, hotā ca potā ca hotāpotāro. Evaṃ mātāpitaro.

ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ តែងមានការបំលែងជា អា-ការៈ ដល់សព្ទដែលទាក់ទងនឹងវិជ្ជា និងទាក់ទងនឹងកំណើត គឺការបំលែង ឧ-ការៈ ទៅជា អា, ដូចជា hotā ca potā ca ជា hotāpotāro (ព្រះភិក្ខុអ្នកសូត្រធម៌ និងព្រះភិក្ខុអ្នកជម្រះអាបត្តិ)។ ដូចគ្នាដែរ mātāpitaro (មាតានិងបិតា)។

65. Putteti

៦៥. (មានសូត្រថា) “Putte” (កាលបើមាន បុត្ត-សព្ទ នៅខាងចុង)។

Putte uttarapade pitādīna+mā hoti catthe. Pitā ca putto ca pitāputtā, evaṃ mātāputtā.

កាលបើមាន បុត្ត-សព្ទ ជាឧត្តរបទ (បទខាងចុង) តែងមានការបំលែងជា អា-ការៈ ដល់ បិតុ-សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថនៃ ច-សព្ទ។ pitā ca putto ca ជា pitāputtā (បិតានិងបុត្រ) ដូចគ្នាដែរ mātāputtā (មាតានិងបុត្រ)។

78. Jāyāya jayaṃ patimhi

៧៨. (មានសូត្រថា) “Jāyāya jayaṃ patimhi” (ការបំលែង ជាយា-សព្ទ ទៅជា ជយ-សព្ទ តែងមាន កាលបើមាន បតិ-សព្ទ នៅខាងចុង)។

Patimhi [Pg.160] pare jāyāya jayaṃ hoti. Jāyā ca pati ca jayampatayo. Jānipatīti pakatantarena siddhaṃ, jāni ca pati ca jānipati. Evaṃ jampati dampatīti.

កាលបើមាន បតិ-សព្ទ នៅខាងចុង តែងមានការបំលែង ជាយា-សព្ទ ទៅជា ជយ-សព្ទ។ jāyā ca pati ca ជា jayampatayo (ភរិយានិងស្វាមី)។ ចំណែកពាក្យថា jānipatī សម្រេចដោយវិធីម្យ៉ាងទៀត (បកតន្តរៈ) គឺ jāni ca pati ca ជា jānipati។ ដូចគ្នាដែរ jampati និង dampatī។

Kvaci appasaraṃ pubbaṃ nipatati, yathā-cando ca sūriyo ca candasūriyā, nigamā ca janapadā ca nigamajanapadā. Evaṃ surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā.

ក្នុងទីខ្លះ បទដែលមានស្រៈតិចជាង (អប្បសរៈ) តែងធ្លាក់ចុះមុន (ឋិតនៅខាងដើម) ដូចជា cando ca sūriyo ca ជា candasūriyā (ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ), nigamā ca janapadā ca ជា nigamajanapadā (និគមនិងជនបទទាំងឡាយ)។ ដូចគ្នាដែរ surāsuragaruḍamanujabhujagagandhabbā (ទេវតា អសូរ គ្រុឌ មនុស្ស នាគ និងគន្ធព្វទាំងឡាយ)។

Kvaci ivaṇṇu+vaṇṇantānaṃ pubbanipāto, yathā-aggidhumā, gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātuliṅgāni.

ក្នុងទីខ្លះ បទដែលមាន ឥ-វណ្ណៈ ឬ ឧ-វណ្ណៈ នៅខាងចុង តែងឋិតនៅខាងដើម ដូចជា aggidhumā (ភ្លើងនិងផ្សែង), gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātuliṅgāni (ធាតុនិងលិង្គទាំងឡាយ)។

Kvaci sarādiakārantaṃ pubbaṃ nipatati, yathā-atthadhammā, atthasaddā, saddatthā vā.

ក្នុងទីខ្លះ បទដែលមានស្រៈនៅខាងដើម និងមាន អ-ការៈ នៅខាងចុង តែងឋិតនៅខាងដើម ដូចជា atthadhammā (អត្ថនិងធម៌), atthasaddā (អត្ថនិងសព្ទ) ឬ saddatthā (សព្ទនិងអត្ថ)។

Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyapadhāno samāhāro, yathā-chattañca upāhanā ca chattupāhanaṃ.

សមាសដែលមានអត្ថរួមជាប្រធាន (សមុទាយប្បធាន) ដោយការលាក់បាត់នូវការបែងចែកចំណែករង នៃបទទាំងឡាយដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកនោះ ឈ្មោះថា សមាហារសមាស ដូចជា chattañca upāhanā ca ជា chattupāhanaṃ (ឆត្រនិងស្បែកជើង)។

20. Samāhāre napuṃsakanti

២០. (Grid/មានសូត្រថា) “Samāhāre napuṃsakaṃ” (ក្នុងសមាហារសមាស តែងមានរូបជានបុំសកលិង្គ)។

Samāhāre sabbattha napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, samāhārasse+kattā ekavacanameva.

ក្នុងសមាហារសមាស តែងមានរូបជានបុំសកលិង្គក្នុងគ្រប់ទីទាំងអស់ ហើយព្រោះភាពជាឯកវចនៈនៃសមាសដែលរួមគ្នានោះ ទើបមានតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ។

23. Syādīsu rassoti

២៣. (មានសូត្រថា) “Syādīsu rasso” (ការធ្វើរស្សៈ តែងមានក្នុងកាលបើមានវិភត្តិមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើមនៅខាងចុង)។

Napuṃsake vattamānassa syādīsu rasso. Bho chattupāhana, chattupāhanaṃ, chattupāhanena iccādi.

ការធ្វើរស្សៈ (ស្រៈខ្លី) ដល់បទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងមានក្នុងកាលបើមានវិភត្តិមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា bho chattupāhana (ម្នាលឆត្រនិងស្បែកជើង), chattupāhanaṃ (នូវឆត្រនិងស្បែកជើង), chattupāhanena (ដោយឆត្រនិងស្បែកជើង) ជាដើម។

Te [Pg.161] ca samāhāritarītarayogā bahulaṃvidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrā+yaṃ visayavibhāgo-niruttipiṭakāgato-pāṇi+tūriya+yogga+senaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇasaññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ, disānaṃ, nadīnañca niccasamāhārekatthaṃ bhavati.

ម៉្យាងទៀត សមាហារសមាស និងឥតរីតរយោគសមាសទាំងនោះ ព្រោះមានវិធានដ៏ច្រើន (ពហុលវិធាន) ទើបមានដែនកំណត់ពិតប្រាកដ ក្នុងទីនោះ នេះជាការបែងចែកដែនកំណត់ ដែលមកពីគម្ពីរនិរុត្តិបិដក៖ តែងមានអត្ថជាសមាហារៈជានិច្ច (ឯកវចនៈ នបុំសកលិង្គ) ដល់ពួកអវយវៈនៃសត្វមានជីវិត (ឬអវយវៈដៃជើង), គ្រឿងតន្ត្រី, គ្រឿងទឹម, អវយវៈនៃកងទ័ព, សត្វជាសត្រូវនឹងគ្នានិច្ច, ឈ្មោះនៃសង្ខ្យានិងបរិមាណ, សត្វល្អិតតូចៗ, ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វនិងចណ្ឌាល, ធម៌ជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទូទៅ, ព្រះសូត្រដែលត្រូវសិក្សារួមគ្នា, ភាពខុសគ្នានៃលិង្គ, វត្ថុផ្ទុយគ្នាផ្សេងៗ, ទិសទាំងឡាយ, និងទន្លេទាំងឡាយ។

Pāṇaṅgānaṃ-cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ, mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ, ‘‘syādīsu rasso’’ti napuṃsake vattamānassa rasso. Hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ, kaṇṇā ca nāsā ca kaṇṇanāsaṃ, pāṇi ca pādo ca pāṇipādaṃ, chavi ca maṃsañca lohitañca chavimaṃsalohitaṃ, nāmañca rūpañca nāmarūpaṃ, jarā ca maraṇañca jarāmaraṇaṃ.

ពួកអវយវៈនៃសត្វមានជីវិត (បាណង្គៈ) ដូចជា cakkhu ca sotañca ជា cakkhusotaṃ (ភ្នែកនិងត្រចៀក), mukhañca nāsikā ca ជា mukhanāsikaṃ (មាត់និងច្រមុះ) មានការធ្វើរស្សៈដល់បទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនបុំសកលិង្គដោយសូត្រថា “syādīsu rasso”។ hanu ca gīvā ca ជា hanugīvaṃ (ចង្កានិងក), kaṇṇā ca nāsā ca ជា kaṇṇanāsaṃ (ត្រចៀកនិងច្រមុះ), pāṇi ca pādo ca ជា pāṇipādaṃ (ដៃនិងជើង), chavi ca maṃsañca lohitañca ជា chavimaṃsalohitaṃ (ស្បែក សាច់ និងឈាម), nāmañca rūpañca ជា nāmarūpaṃ (នាមនិងរូប), jarā ca maraṇañca ជា jarāmaraṇaṃ (ជរានិងមរណៈ)។

Tūriyaṅgānaṃ-alaso ca tālambaro ca alasatālambaraṃ, murajo ca gomukho ca murajagomukhaṃ, saṃkho ca paṇavo ca deṇḍimo ca, saṃkhā ca paṇavā ca deṇḍimā cāti vā saṃkhapaṇavadeṇḍimaṃ, paṇavādayo dvepi bherivisesā, maddaviko ca pāṇaviko ca maddavikapāṇavikaṃ, gītañca vāditañca gītavāditaṃ, sammañca tāḷañca sammatāḷaṃ, sammaṃti kaṃsatālaṃ, tāḷaṃti hatthatāḷaṃ.

ពួកគ្រឿងតន្ត្រី (ទូរិយង្គៈ) ដូចជា alaso ca tālambaro ca ជា alasatālambaraṃ (ស្គរអាលសៈនិងស្គរតាលម្ពរៈ), murajo ca gomukho ca ជា murajagomukhaṃ (ស្គរមុរជៈនិងស្គរគោមុខៈ), saṃkho ca paṇavo ca deṇḍimo ca ឬ saṃkhā ca paṇavā ca deṇḍimā cā ជា saṃkhapaṇavadeṇḍimaṃ (សង្ខ ស្គរបណវៈ និងស្គរដេណ្ឌិមៈ) បណវសព្ទជាដើមទាំងពីរនេះជាប្រភេទស្គរពិសេស, maddaviko ca pāṇaviko ca ជា maddavikapāṇavikaṃ (អ្នកលេងស្គរមទ្ទវិកៈនិងអ្នកលេងស្គរបាណវិកៈ), gītañca vāditañca ជា gītavāditaṃ (ការច្រៀងនិងការប្រគំតន្ត្រី), sammañca tāḷañca ជា sammatāḷaṃ (ឈឹងនិងការទះដៃ) ពាក្យថា samma គឺ ឈឹងលង្ហិន ពាក្យថា tāḷa គឺ ការទះដៃ។

Yoggaṅgānaṃ-phālo ca pācanañca phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ.

ពួកគ្រឿងទឹម (យោគ្គង្គៈ) ដូចជា phālo ca pācanañca ជា phālapācanaṃ (ផាលនង្គ័លនិងឈើជលួច), yugañca naṅgalañca ជា yuganaṅgalaṃ (នឹមនិងនង្គ័ល)។

Senaṅgānaṃ-hatthino ca assā ca hatthiassaṃ, rathā ca pattikā ca rathapattikaṃ, asi ca satti ca tomarañca piṇḍañca asisattitomarapiṇḍaṃ, asi ca cammañca asicammaṃ, cammanti saravāraṇa-phalakaṃ[Pg.162]. Dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ, kalāpo=tuṇīraṃ. Paharaṇañca āvaraṇañca paharaṇāvaraṇaṃ.

ពួកអវយវៈនៃកងទ័ព (សេនង្គៈ) ដូចជា hatthino ca assā ca ជា hatthiassaṃ (ដំរីនិងសេះទាំងឡាយ), rathā ca pattikā ca ជា rathapattikaṃ (រថនិងទាហានថ្មើរជើងទាំងឡាយ), asi ca satti ca tomarañca piṇḍañca ជា asisattitomarapiṇḍaṃ (ដាវ លំពែង កំពង់សរ និងដុំដែក), asi ca cammañca ជា asicammaṃ (ដាវនិងខែល) ពាក្យថា camma គឺ ខែលការពារព្រួញ, dhanu ca kalāpo ca ជា dhanukalāpaṃ (ធ្នូនិងបំពង់ព្រួញ) ពាក្យថា kalāpa គឺ បំពង់ព្រួញ, paharaṇañca āvaraṇañca ជា paharaṇāvaraṇaṃ (គ្រឿងប្រហារនិងគ្រឿងការពារ)។

Niccaverīnaṃ-ahi ca nakulo ca, ahī ca nakulā cāti vā ahinakulaṃ. Evaṃ biḷāramūsikaṃ, antassa rassattaṃ. Kākolukaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, garuḷasappaṃ, nāgasupaṇṇaṃ.

ពួកសត្វជាសត្រូវនឹងគ្នានិច្ច (និច្ចវេរី) ដូចជា ahi ca nakulo ca ឬ ahī ca nakulā ca ជា ahinakulaṃ (ពស់និងពង្រូល)។ ដូចគ្នាដែរ biḷāramūsikaṃ (ឆ្មានិងកណ្តុរ) មានការធ្វើរស្សៈនៅខាងចុង, kākolukaṃ (ក្អែកនិងទីទុយ), sappamaṇḍūkaṃ (ពស់និងកង្កែប), garuḷasappaṃ (គ្រុឌនិងពស់), nāgasupaṇṇaṃ (នាគនិងគ្រុឌ)។

Saṅkhyāparimāṇasaññānaṃ-ekakañca dukañca ekakadukaṃ. Evaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ. Dasakañca ekādasakañca dasekādasakaṃ, ‘‘titālīsa’’ iti caka-bhāgalopaniddesena kakārassa lopo.

ពួកឈ្មោះនៃសង្ខ្យានិងបរិមាណ ដូចជា ekakañca dukañca ជា ekakadukaṃ (ក្រុមមួយនិងក្រុមពីរ)។ ដូចគ្នាដែរ dukatikaṃ (ក្រុមពីរនិងក្រុមបី), tikacatukkaṃ (ក្រុមបីនិងក្រុមបួន), catukkapañcakaṃ (ក្រុមបួននិងក្រុមប្រាំ)។ dasakañca ekādasakañca ជា dasekādasakaṃ (ក្រុមដប់និងក្រុមដប់មួយ) មានការលុប ក-អក្សរ ដោយការសំដែងនូវការលុបភាគនៃ ក-សព្ទ ដូចក្នុងសូត្រថា “titālīsa”។

Khuddajantukānaṃ-kīṭā ca paṭaṅgā ca kīṭapaṭaṅgaṃ, kīṭā=kapālapiṭṭhikapāṇā. Evaṃ kunthakipillikaṃ, ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ, makkhikā ca kipillikā ca makkhikakipillikaṃ, kīṭā ca sariṃsapā ca kīṭasariṃsapaṃ. Tattha kunthā=sukhumakipillikā.

ពួកសត្វល្អិតតូចៗ (ខុទ្ទជន្តុកៈ) ដូចជា kīṭā ca paṭaṅgā ca ជា kīṭapaṭaṅgaṃ (សត្វល្អិតនិងកណ្ដូប) ពាក្យថា kīṭā គឺ សត្វមានស្នូកខ្នងរឹង។ ដូចគ្នាដែរ kunthakipillikaṃ (ស្រមោចតូចនិងស្រមោចធំ), ḍaṃsā ca makasā ca ជា ḍaṃsamakasaṃ (របោមនិងមូស), makkhikā ca kipillikā ca ជា makkhikakipillikaṃ (រុយនិងស្រមោច), kīṭā ca sariṃsapā ca ជា kīṭasariṃsapaṃ (សត្វល្អិតនិងសត្វលូនវារ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា kunthā គឺ ស្រមោចតូចល្អិតបំផុត។

Khuddajantu anaṭṭhī vā, atha kho khuddakopi vā;

Sataṃ vā pasato yesaṃ, keci ānatulā iti.

«សត្វល្អិតតូច (ខុទ្ទជន្តុ) គឺសត្វដែលគ្មានឆ្អឹង ឬមួយជាសត្វដែលមានទំហំតូចខ្លាំង ឬមួយសត្វទាំងឡាយណាដែលពេញមួយក្តាប់ដៃមានចំនួនដល់ទៅមួយរយ ដូចដែលអាចារ្យខ្លះពោលទុក»។

Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikā ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ, evaṃ sākuntikamāgavikaṃ. Sapāko ca caṇḍālo ca sapākacaṇḍālaṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ, venarathakāraṃ, tattha venā=tacchakā, rathakārā=cammakārā.

ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វនិងចណ្ឌាល (បចនចណ្ឌាលៈ) ដូចជា orabbhikā ca sūkarikā ca ជា orabbhikasūkarikaṃ (អ្នកសម្លាប់ចៀមនិងអ្នកសម្លាប់ជ្រូក)។ ដូចគ្នាដែរ sākuntikamāgavikaṃ (អ្នកទាក់សត្វស្លាបនិងព្រានព្រៃ)។ sapāko ca caṇḍālo ca ជា sapākacaṇḍālaṃ (អ្នកស៊ីសាច់ឆ្កែនិងចណ្ឌាល), pukkusachavaḍāhakaṃ (ពួកបុគ្កុសៈនិងអ្នកដុតខ្មោច), venarathakāraṃ (ជាងត្បាញឫស្សីនិងជាងរទេះ) ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា venā គឺ ជាងឈើ/ជាងត្បាញ, rathakārā គឺ ជាងស្បែក។

Caraṇasādhāraṇānaṃ-atiso ca bhāradvājo ca atisabhāradvājaṃ, kaṭṭho ca kapālo ca kaṭṭhakapālaṃ, sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ, vijjā ca caraṇañca vijjācaraṇaṃ, evaṃ nāmarūpaṃ, hirottappaṃ, satisampa-jaññaṃ[Pg.163], lobhamohaṃ, dosamohaṃ, ahirikānottappaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkucca+miccādi.

ពួកធម៌ជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទូទៅ (ចរណសាធារណៈ) ដូចជា atiso ca bhāradvājo ca ជា atisabhāradvājaṃ (អតិសៈនិងភារទ្វាជៈ), kaṭṭho ca kapālo ca ជា kaṭṭhakapālaṃ (ឈើនិងអំបែង), sīlañca paññāṇañca ជា sīlapaññāṇaṃ (សីលនិងប្រាជ្ញា), samatho ca vipassanā ca ជា samathavipassanaṃ (សមថៈនិងវិបស្សនា), vijjā ca caraṇañca ជា vijjācaraṇaṃ (វិជ្ជានិងចរណៈ)។ ដូចគ្នាដែរ nāmarūpaṃ (នាមនិងរូប), hirottappaṃ (ហិរិនិងឱត្តប្បៈ), satisampajaññaṃ (សតិនឹងសម្បជញ្ញៈ), lobhamohaṃ (លោភៈនិងមោហៈ), dosamohaṃ (ទោសៈនិងមោហៈ), ahirikānottappaṃ (អហិរិកៈនិងអនោត្តប្បៈ), thinamiddhaṃ (ថីនៈនិងមិទ្ធៈ), uddhaccakukkuccaṃ (ឧទ្ធច្ចៈនិងកុក្កុច្ចៈ) ជាដើម។

Ekajjhāyanapāvacanānaṃ-dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ, evaṃ ekuttara saṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ.

ពួកព្រះសូត្រដែលត្រូវសិក្សារួមគ្នា (ឯកជ្ឈាយនបាវចនៈ) ដូចជា dīgho ca majjhimo ca ជា dīghamajjhimaṃ (ទីឃនិកាយនិងមជ្ឈិមនិកាយ)។ ដូចគ្នាដែរ ekuttarasaṃyuttakaṃ (អង្គុត្តរនិកាយនិងសំយុត្តនិកាយ), khandhakavibhaṅgaṃ (ខន្ធកៈនិងវិភង្គៈ)។

Liṅgavisesānaṃ-itthī ca pumā ca itthipumaṃ, dāsī ca dāso ca dāsidāsaṃ, cīvarañca piṇḍapāto ca senāsanañca gilānapaccayabhesajjaparikkhāro ca cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇañca kaṭṭho ca sākhā ca palāsañca tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ. ‘‘Lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ’’tipi dissati.

ពួកភាពខុសគ្នានៃលិង្គ (លិង្គវិសេសៈ) ដូចជា itthī ca pumā ca ជា itthipumaṃ (ស្ត្រីនិងបុរស), dāsī ca dāso ca ជា dāsidāsaṃ (ទាសីនិងទាសៈ), cīvarañca piṇដapāto ca senāsanañca gilānapaccayabhesajjaparikkhāro ca ជា cīvarapiṇដapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ (ចីវរ ចង្ហាន់ សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារ), tiṇañca kaṭṭho ca sākhā ca palāsañca ជា tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ (ស្មៅ ឈើ មែកឈើ និងស្លឹកឈើ)។ តែងមានឃើញប្រើប្រាស់ជា “Lābhī hoti cīvarapiṇដapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ” (ជាអ្នកបាននូវចីវរ ចង្ហាន់ សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារទាំងឡាយ) ខ្លះដែរ។

Vividhaviruddhānaṃ-kusalañca akusalañca kusalākusalaṃ, evaṃ sāvajjānavajjaṃ, hīnapaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ, sukhadukkhaṃ, adhamuttamaṃ, paṭighānunayaṃ, chāyātapaṃ, ālokandhakāraṃ. Rattiñca divā ca rattindivaṃ, ‘‘rattindivadāragavacaturassā’’ti apaccaye kate numaāgamo. Aho ca ratti ca ahorattaṃ, ‘‘dīghā+hovassekadesehi ca ratyā’’ti apaccaye kate ‘‘manādyāpādīna+mo maye ce’’ti okāro.

ពួកវត្ថុផ្ទុយគ្នាផ្សេងៗ (វិវិធវិរុទ្ធៈ) ដូចជា kusalañca akusalañca ជា kusalākusalaṃ (កុសលនិងអកុសល)។ ដូចគ្នាដែរ sāvajjānavajjaṃ (មានទោសនិងគ្មានទោស), hīnapaṇītaṃ (ថោកទាបនិងឧត្តម), kaṇhasukkaṃ (ធម៌ខ្មៅនិងធម៌ស), chekapāpakaṃ (ឈ្លាសវៃនិងល្ងង់ខ្លៅ), sukhadukkhaṃ (សុខនិងទុក្ខ), adhamuttamaṃ (ថោកទាបនិងខ្ពង់ខ្ពស់), paṭighānunayaṃ (បដិឃៈនិងអនុន័យ), chāyātapaṃ (ម្លប់និងកំដៅថ្ងៃ), ālokandhakāraṃ (ពន្លឺនិងងងឹត)។ rattiñca divā ca ជា rattindivaṃ (យប់និងថ្ងៃ) កាលបើធ្វើ អ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “rattindivadāragavacaturassā” ហើយ តែងមាន នុម-អាគម។ aho ca ratti ca ជា ahorattaṃ (ថ្ងៃនិងយប់) កាលបើធ្វើ អ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “dīghāhovassekadesehi ca ratyā” ហើយ តែងមានការបំលែងជា ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា “manādyāpādīnamo maye ce”។

Disānaṃ-pubbā ca aparā ca pubbāparaṃ, evaṃ puratthimapacchimaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ.

ពួកទិសទាំងឡាយ (ទិសានំ) ដូចជា pubbā ca aparā ca ជា pubbāparaṃ (ទិសខាងកើតនិងទិសខាងលិច)។ ដូចគ្នាដែរ puratthimapacchimaṃ (ទិសខាងកើតនិងទិសខាងលិច), dakkhiṇuttaraṃ (ទិសខាងត្បូងនិងទិសខាងជើង), pubbadakkhiṇaṃ (ទិសខាងកើតនិងទិសខាងត្បូង), pubbuttaraṃ (ទិសខាងកើតនិងទិសខាងជើង), aparadakkhiṇaṃ (ទិសខាងលិចនិងទិសខាងត្បូង), aparuttaraṃ (ទិសខាងលិចនិងទិសខាងជើង)។

Nadīnaṃ-gaṅgā ca yamunā ca gaṅgāyamunaṃ, evaṃ mahīsarabhū.

ពួកទន្លេទាំងឡាយ (នទីនំ) ដូចជា gaṅgā ca yamunā ca ជា gaṅgāyamunaṃ (ទន្លេគង្គានិងទន្លេយមុនា)។ ដូចគ្នាដែរ mahīsarabhū (ទន្លេមហីនិងទន្លេសរភូ)។

Tiṇa+rukkha+pasu+sakuṇa+dhana+khañña+byañjana+janapadānaṃ vā. Tiṇavisesānaṃ-usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇāni vā. Evaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajāni vā, kāsakusaṃ kāsakusā vā.

ឬ (សមាស) នៃស្មៅ ឈើ សត្វជើងបួន សត្វស្លាប ទ្រព្យ ធញ្ញជាតិ គ្រឿងផ្សំម្ហូបអាហារ និងជនបទទាំងឡាយ។ ក្នុងចំណោមស្មៅពិសេសទាំងឡាយ៖ ស្មៅលំពង់ផង ស្មៅស្រងែផង ហៅថា ឧសីរពីរណំ ឬ ឧសីរពីរណានិ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ស្មៅស្បូវភ្លាំងនិងស្មៅយាប្លង ហៅថា មុញ្ជបព្វជំ ឬ មុញ្ជបព្វជានិ, ស្មៅកាសនិងស្មៅស្បូវ ហៅថា កាសកុសំ ឬ កាសកុសា។

Rukkhavisesānaṃ-assatthā [Pg.164] ca kapiṭṭhā ca assatthakapiṭṭhaṃ assatthakapiṭṭhā vā, evaṃ ambapanasaṃ ambapanasā, khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, dhavāssakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, sākasālaṃ sākasālā.

ក្នុងចំណោមដើមឈើពិសេសទាំងឡាយ៖ ដើមពោធិ៍ផង ដើមខ្វិតផង ហៅថា អស្សត្ថកបិដ្ឋំ ឬ អស្សត្ថកបិដ្ឋា។ ដូចគ្នាដែរ៖ ស្វាយនិងខ្នុរ ហៅថា អម្ពបនសំ ឬ អម្ពបនសា, ឈើធ្នង់និងឈើចាន ហៅថា ខទិរបលាសំ ឬ ខទិរបលាសា, ឈើធ្លកនិងឈើរាំងភ្នំ ហៅថា ធវស្សកណ្ណំ ឬ ធវស្សកណ្ណា, ដើមជ្រៃក្រសាំងនិងដើមជ្រៃជ្រឹង ហៅថា បិលក្ខនិគ្រោធំ ឬ បិលក្ខនិគ្រោធា, ដើមសាក់និងដើមរាំង ហៅថា សាកសាលំ ឬ សាកសាលា។

Pasuvisesānaṃ-gajā ca gavajā ca gajagavajaṃ gajagavajā vā, ajā ca eḷakā ca ajeḷakaṃ ajeḷakā, hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca hatthīgavassavaḷavaṃ hatthīgavassavaḷavā, rassattaṃ. Evaṃ gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, sīhabyagghataracchaṃ sīhabyagghataracchā, kukkuṭasūkaraṃ kukkuṭasūkarā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā.

ក្នុងចំណោមសត្វជើងបួនពិសេសទាំងឡាយ៖ ដំរីផង ខ្ទីងផង ហៅថា គជគវជំ ឬ គជគវជា។ ពពែផង ចៀមផង ហៅថា អជេឡកំ ឬ អជេឡកា។ ដំរីផង គោទាំងឡាយផង សេះទាំងឡាយផង សេះញីទាំងឡាយផង ហៅថា ហត្ថីគវស្សវឡវំ ឬ ហត្ថីគវស្សវឡវា (មានការធ្វើឲ្យខ្លី/រស្សៈ)។ ដូចគ្នាដែរ៖ គោនិងក្របី ហៅថា គោហិសំ ឬ គោហិសា, សត្វទ្រាយនិងជ្រូកព្រៃ ហៅថា ឯណេយ្យវរាហំ ឬ ឯណេយ្យវរាហា, សីហៈ ខ្លាធំ និងខ្លារខិន ហៅថា សីហព្យគ្ឃតរច្ឆំ ឬ សីហព្យគ្ឃតរច្ឆា, មាន់និងជ្រូក ហៅថា កុក្កុដសូករំ ឬ កុក្កុដសូករា, សត្វទ្រាយ គោ និងក្របី ហៅថា ឯណេយ្យគោហិសំ ឬ ឯណេយ្យគោហិសា។

Sakuṇavisesānaṃ-haṃsā ca bakā ca haṃsabakaṃ haṃsabakā. Evaṃ kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, mayūrakoñcaṃ mayūrakoñcā, sukasālikaṃ sukasālikā, bakabalākaṃ bakabalākā.

ក្នុងចំណោមសត្វស្លាបពិសេសទាំងឡាយ៖ ហង្សទាំងឡាយផង ក្រសារទាំងឡាយផង ហៅថា ហំសពកំ ឬ ហំសពកា។ ដូចគ្នាដែរ៖ ទាកាបនិងទទា ហៅថា ការណ្ឌវចក្កវាកំ ឬ ការណ្ឌវចក្កវាកា, ក្ងោកនិងគ្រលីងគ្រឡោង ហៅថា មយូរគោញ្ចំ ឬ មយូរគោញ្ចា, សត្វសេកនិងសត្វសារិកា ហៅថា សុកសាលិកំ ឬ សុកសាលិកា, ស្ទាំងនិងកុក ហៅថា ពកពលាកំ ឬ ពកពលាកា។

Dhanānaṃ-hiraññañca suvaṇṇañca hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇāni. Evaṃ jātarūparajataṃ jātarūparajatāni, maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā.

ក្នុងចំណោមទ្រព្យទាំងឡាយ៖ ប្រាក់ផង មាសផង ហៅថា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ឬ ហិរញ្ញសុវណ្ណានិ។ ដូចគ្នាដែរ៖ មាសនិងប្រាក់ ហៅថា ជាតរូបរជតំ ឬ ជាតរូបរជតានិ, កែវមណី លៀស គជខ្យង គុជខ្យង និងកែវពិទូរ្យ ហៅថា មណិសង្ខមុត្តវេឡុរិយំ ឬ មណិសង្ខមុត្តវេឡុរិយា។

Dhaññānaṃ-sālī ca yavā ca sāliyavaṃ sāliyavā vā. Evaṃ tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsāni, nippāvakulatthaṃ nippāvakulatthā.

ក្នុងចំណោមធញ្ញជាតិទាំងឡាយ៖ ស្រូវសាលីផង ស្រូវយវៈផង ហៅថា សាលិយវំ ឬ សាលិយវា។ ដូចគ្នាដែរ៖ ល្ង សណ្តែកខៀវ និងសណ្តែករាជមាស ហៅថា តិលមុគ្គمាសំ ឬ តិលមុគ្គមាសានិ, សណ្តែកសំប៉ែតនិងសណ្តែកសេះ ហៅថា និប្បាវកុលត្ថំ ឬ និប្បាវកុលត្ថា។

Byañjanānaṃ-sāko ca suvā ca sākasuvaṃ sākasuvā. Evaṃ gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeya, varāhā. Migamayūraṃ migamayūrā.

ក្នុងចំណោមគ្រឿងផ្សំម្ហូបអាហារទាំងឡាយ៖ បន្លែផង ទឹកសម្លផង ហៅថា សាកសុវំ ឬ សាកសុវា។ ដូចគ្នាដែរ៖ សាច់គោនិងសាច់ក្របី ហៅថា គព្យមាហិសំ ឬ គព្យមាហិសា, សាច់ទ្រាយនិងសាច់ជ្រូកព្រៃ ហៅថា ឯណេយ្យវរាហំ ឬ ឯណេយ្យវរាហា, សាច់ម្រឹគនិងសាច់ក្ងោក ហៅថា មិគមយូរំ ឬ មិគមយូរា។

Janapadānaṃ-kāsi [Pg.165] ca kosalā ca kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjī ca mallā ca vajjimallaṃ vajjimallā, aṅgā ca magadhā ca aṅgamagadhaṃ aṅgamagadhā, evaṃ cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanāmarūpanti caturekapañcavokāravasena vattabbe bahulādhikārā sarūpekasesaṃ katvā nāmarūpanti vuttaṃ.

ក្នុងចំណោមជនបទទាំងឡាយ៖ ដែនកាសីផង ដែនកោសលផង ហៅថា កាសិកោសលំ ឬ កាសិកោសលា។ ដែនវជ្ជីផង ដែនមល្លៈផង ហៅថា វជ្ជីមល្លំ ឬ វជ្ជីមល្លា។ ដែនអង្គៈផង ដែនមគធៈផង ហៅថា អង្គមគធំ ឬ អង្គមគធា។ ដូចគ្នាដែរ៖ ដែនចេតីនិងដែនវំសៈ ហៅថា ចេតិវំសំ ឬ ចេតិវំសា, ដែនមច្ឆៈនិងដែនសូរេសនៈ ហៅថា មច្ឆសូរ សេនំ ឬ មច្ឆសូរ សេនា, ដែនកុរុនិងដែនបញ្ចាលៈ ហៅថា កុរុបញ្ចាលំ ឬ កុរុបញ្ចាលា។ ពាក្យថា នាមផង រូបផង ហៅថា នាមរូបំ។ ពាក្យថា នាមរូបំ នេះ ក្នុងកាលដែលត្រូវពោលដោយអំណាចនៃភូមិដែលមានខន្ធ ៤ ខន្ធ ១ និងខន្ធ ៥ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ (ច្រើន) លោកធ្វើឲ្យសល់តែរូបដូចគ្នា (សរូបេកសេសៈ) ហើយពោលថា នាមរូបំ។

Etasmiṃ ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati, kamātikkame payojanassā+bhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti, bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto. Catthe samāhāre ‘‘sabhāparisāyā’’ti ñāpakā kvaci napuṃsakaliṅgaṃ na bhavati, ādhipaccañca parivāro ca ādhipaccaparivāro. Evaṃ chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ.

ក្នុងឯកត្ថីភាវកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីពីការធ្វើឲ្យមានន័យតែមួយ) នេះ បទណាដែលពោលមុន បទនោះឯងរមែងធ្លាក់ចុះមុន (ស្ថិតនៅខាងមុខ) ព្រោះគ្មានប្រយោជន៍ក្នុងការរំលងលំដាប់។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ ក៏មានការត្រឡប់គ្នាខ្លះដែរ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ដូចជា ស្ដេចនៃធ្មេញទាំងឡាយ ហៅថា រាជទន្តោ (ធ្មេញមុខ)។ ក្នុងសមាសដែលមានអត្ថថា "ច" (និង) ជាសមាហារៈ ដោយសារមានសេចក្តីបញ្ជាក់ថា "សភាបរិសាយំ" ជួនកាលមិនទៅជាណបុំសកលិង្គទេ ដូចជា ភាពជាធំផង បរិវារផង ហៅថា អាធិបច្ចបរិវារោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ឆន្ទបារិសុទ្ធិ, បដិសន្ធិបវត្តិតោ។

40. Samāsantva

៤០. សមាសន្តៈ (បច្ច័យខាងចុងសមាស)។

Upari aya+madhikarīyati.

បទនេះ រមែងជាអធិការ (តាមទៅគ្រប់គ្រង) ក្នុងសូត្រខាងលើៗទៅ។

41. Pāpādīhi bhūmiyā

៤១. (សូត្រថា) បាបាទីហិ ភូមិយា។

Pāpādīhi parā yā bhūmi, tassā samāsanto a hoti. Pāpā bhūmi yasminti pāpabhūmaṃ, jātiyā upalakkhitā bhūmi jātibhūmaṃ.

ពាក្យថា ភូមិ ណាដែលនៅខាងក្រោយពីបទមាន បាបំ ជាដើម សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យភូមិនោះ។ ដែនដីដែលមានបាប ហៅថា បាពភូមំ, ដែនដីដែលសម្គាល់ដោយជាតិ ហៅថា ជាតិភូមំ។

42. Saṃkhyāhiti

៤២. (សូត្រថា) សង្ខ្យាហិ។

Saṃkhyāhi parāya bhūmiyā a hoti. Dve bhūmiyo assa dvibhūmaṃ. Evaṃ tibhūmaṃ.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យភូមិ ដែលនៅខាងក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។ ផ្ទះមានជាន់ពីរ ហៅថា ទ្វិភូមំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ តិភូមំ (មានជាន់បី)។

43. Nadīgodhāvarīnaṃ

៤៣. (សូត្រថា) នទីគោធាវរីនំ។

Saṃkhyāhi parāsaṃ nadīgodhāvarīnaṃ samāsanto a hoti. Pañcannaṃ nadīnaṃ samāhāro pañcanadaṃ. Evaṃ sattagodhāvaraṃ.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យ នទី និង គោធាវរី ដែលនៅខាងក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។ ការប្រជុំនៃស្ទឹងប្រាំ ហៅថា បញ្ចនទំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សត្តគោធាវរំ (ការប្រជុំនៃស្ទឹងគោធាវរីប្រាំពីរ)។

44. Asaṃkhyehi cā+ṅgulyā+nāññāsaṃkhyatthesuti

៤៤. (សូត្រថា) អសង្ខ្យេហិ ចង្គុល្យានញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ។

Asaṃkhyehi [Pg.166] saṃkhyāhi ca parāya aṅguliyā samāsanto a hoti. Niggata+maṅgulīhi niraṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ. Anaññāsaṃkhyatthesūti kiṃ, pañca aṅguliyo asmiṃ hattheti pañcaṅguli, aṅguliyā samīpaṃ upaṅguli.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យ អង្គុលិ ដែលនៅខាងក្រោយពីអសង្ខ្យាសព្ទ និងសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។ វត្ថុដែលកន្លងហួសពីធ្នាប់ដៃ ហៅថា និរង្គុលំ, ធ្នាប់ដៃពីរដែលប្រជុំគ្នា ហៅថា ទ្វង្គុលំ។ ពាក្យថា "លើកលែងតែក្នុងអត្ថនៃសង្ខ្យាផ្សេង" តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីការពាររូបដូចជា៖ ម្រាមដៃប្រាំមាននៅក្នុងដៃនេះ ហៅថា បញ្ចង្គុលិ, ទីជិតម្រាមដៃ ហៅថា ឧបង្គុលិ។

45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyāti

៤៥. (សូត្រថា) ទីឃាហោវស្សេកទេសេហិ ច រត្យា។

Dīghādīhi parāya rattiyā a hoti. Dīghā ca sā ratti cāti dīgharattaṃ. Aho ca ratti ca ahorattaṃ, āpādittā o. Vassāsu ratti vassārattaṃ. Pubbā ca sā ratti cāti pubbarattaṃ. Evaṃ apararattaṃ, aḍḍharattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto. Dve rattiyo samāhaṭā dvirattaṃ. Anaññāsaṃkhyatthesu tveva, dīghā ratti asminti dīgharatti, hemanto. Rattiyā samīpaṃ uparatti. Bahulaṃvidhānā kvaci hoteva, rattiparimāṇānurūpaṃ yathārattaṃ.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យ រត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពីបទមាន ទីឃៈ ជាដើម។ រាត្រីនោះវែងផង ហៅថា ទីឃរត្តំ។ ថ្ងៃផង យប់ផង ហៅថា អហោរត្តំ (មានការប្តូរជា ឱ ដោយអំណាចនៃអាបាទិ)។ រាត្រីក្នុងវស្សានរដូវ ហៅថា វស្សារត្តំ។ រាត្រីភាគដើម ហៅថា បុព្វរត្តំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ អបររត្តំ (រាត្រីភាគចុង), អឌ្ឍរត្តំ (ពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រ), កន្លងហួសរាត្រី ហៅថា អតិរត្តោ។ រាត្រីពីរដែលប្រជុំគ្នា ហៅថា ទ្វិរត្តំ។ ប៉ុន្តែក្នុងអត្ថនៃសង្ខ្យាផ្សេង៖ រាត្រីវែងមានក្នុងរដូវនេះ ហៅថា ទីឃរត្តិ (គឺហេមន្តរដូវ)។ ទីជិតរាត្រី ហៅថា ឧបរត្តិ។ ដោយសារការចាត់ចែងពាក្យថា ពហុលំ ក្នុងកន្លែងខ្លះក៏មានដែរ ដូចជា តាមសមគួរដល់កំណត់រាត្រី ហៅថា យថារត្តំ។

46. Gotva+catthe cā+lope

៤៦. (សូត្រថា) គោត្វ ចត្ថេ ចាលោបេ។

Gosaddā alopavisaye samāsanto a hoti na ce catthādīsu samāso. Rañño go rājagavo. Paramo ca so go cāti paramagavo. Pañcannaṃ gunnaṃ samāhāro pañcagavaṃ, ‘‘gossā+vaṅa’’ti avaṅa. Taṃ dhana+massāti pañcagavadhano. Dasagavaṃ.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ គោសព្ទ ក្នុងវិស័យដែលមិនលុបបច្ច័យ និងមិនមែនជាសមាសក្នុងអត្ថថា "ច" (និង) ជាដើម។ គោរបស់ព្រះរាជា ហៅថា រាជគវោ។ គោដ៏ប្រសើរ ហៅថា បរមគវោ។ ការប្រជុំនៃគោប្រាំ ហៅថា បញ្ចគវំ (មានការទេសៈជា អវង ដោយសូត្រថា "គោស្សាវង")។ បុគ្គលដែលមានគោប្រាំនោះជាទ្រព្យ ហៅថា បញ្ចគវធនោ។ ទសគវំ (ការប្រជុំនៃគោដប់)។

47. Rattindiva+dāragava+caturassā

៤៧. (សូត្រថា) រត្តិន្ទិវទារគវចតុរស្សា។

Ete saddā a-antā nipaccante. Ratti ca divā ca rattindivaṃ, imināva numāga mā. Dārā ca gavo ca dāragavaṃ. Catasso assiyo assa caturasso.

សព្ទទាំងឡាយនេះ រមែងសម្រេចដោយមាន អក្សរ អ នៅខាងចុង (ដោយវិធីនិបាតនៈ)។ យប់ផង ថ្ងៃផង ហៅថា រត្តិន្ទិវំ (ដោយសូត្រនេះឯង ទើបមាន នុម-អាគម)។ ប្រពន្ធផង គោទាំងឡាយផង ហៅថា ទារគវំ។ វត្ថុដែលមានជ្រុងបួន ហៅថា ចតុរស្សោ។

48. Āyāme+nugavaṃ

៤៨. (សូត្រថា) អាយាមេនុគវំ។

Anugavaṃti [Pg.167] nipaccate āyāmegamyamāne. Gavassa āyāmo anugavaṃ sakaṭaṃ, asaṅkhyasamāso.

ពាក្យថា អនុគវំ លោកធ្វើនិបាតនៈក្នុងកាលដែលដឹងច្បាស់នូវប្រវែង។ ប្រវែងនៃគោ ហៅថា អនុគវំ (រទេះ) នេះជាអសង្ខ្យាសមាស (អព្យយីភាវសមាស)។

49. Akkhismā+ññatthe

៤៩. (សូត្រថា) អក្ខិស្មាញ្ញត្ថេ។

Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe. Visālāni akkhīni yassa so visālakkho.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់ពាក្យ អក្ខិ ក្នុងអត្ថផ្សេង (ពហុព្វីហិសមាស)។ បុគ្គលណាមានភ្នែកធំទូលាយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វិសាលក្ខោ។

50. Dārumya+ṅgulyā

៥០. (សូត្រថា) ទារុម្យង្គុល្យា។

Aṅgulantā aññatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dve aṅguliyo avayavā asseti dvaṅgulaṃ dāru, evaṃ pañcaṅgulaṃ. Aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dārūti vuccate.

សមាសន្តបច្ច័យគឺ អ រមែងមានដល់បទដែលមាន អង្គុលិ នៅខាងចុង ក្នុងអត្ថផ្សេង កាលបើពោលសំដៅលើឈើ។ ឈើដែលមានចំណែកពីរធ្នាប់ដៃជាអវយវៈ ហៅថា ទ្វង្គុលំ ទារុ, ដូចគ្នាដែរ៖ បញ្ចង្គុលំ។ ឈើដែលមានអវយវៈដូចជាម្រាមដៃ សម្រាប់បាចសាចនូវធញ្ញជាតិជាដើម លោកហៅថា ទារុ។

54. Uttarapade

៥៤. (សូត្រថា) ឧត្តរបទេ (ក្នុងកាលដែលបទខាងក្រោយនៅជិត)។

Idaṃ sabbattha adhikātabbaṃ.

បទនេះ គួរនាំទៅគ្រប់គ្រងក្នុងទីទាំងពួង។

55. Imassi+danti

៥៥. (សូត្រថា) ឥមស្សិទំ។

Uttarapade imassa idaṃ, imāya attho idamaṭṭho, thassa ṭho, idamaṭṭho assa atthīti idamaṭṭhī, idamaṭṭhino bhāvo idamaṭṭhitā. Imesaṃ paccayā idappaccayā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo.

ក្នុងកាលដែលបទខាងក្រោយនៅជិត ការផ្លាស់ប្តូរជា ឥទំ រមែងមានជំនួស ឥម សព្ទ។ សេចក្តីត្រូវការនៃរបស់នេះ ហៅថា ឥទមដ្ឋោ (មានការផ្លាស់ ថ ជា ឋ)។ សេចក្តីត្រូវការនៃរបស់នេះ មានដល់បុគ្គលនោះ ហៅថា ឥទមដ្ឋី។ ភាវៈនៃបុគ្គលដែលមានសេចក្តីត្រូវការនៃរបស់នេះ ហៅថា ឥទមដ្ឋិតា។ បច្ច័យនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ ហៅថា ឥទប្បច្ចយា (មានការលុបនិគ្គហិត និងតម្រួតអក្សរ ព)។

57. Ṭa ntantūnanti

៥៧. (សូត្រថា) ឋ ន្តន្តូនំ។

Ntantūnaṃ uttarapade ṭa hoti. Bhavanto patiṭṭhā amhanti bhavaṃpatiṭṭhā mayaṃ, niggahītāgamo, vagganto, yossa ṭā ca. Bhagavā mūlaṃ etesaṃti bhagavaṃmūlakā no dhammā.

ការផ្លាស់ប្តូរជា ឋ រមែងមានដល់សព្ទដែលមាន ន្តុ បច្ច័យនៅខាងចុង ក្នុងកាលដែលបទខាងក្រោយនៅជិត។ លោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយជាទីពឹងរបស់យើង ហៅថា ភវម្បតិដ្ឋា មយំ (មាននិគ្គហិតាគម វគ្គន្តៈ និងការផ្លាស់ យោ ជា ឋា)។ ព្រះភគវាជាឫសគល់នៃធម៌ទាំងឡាយនេះ ហៅថា ភគវម្មូលកា នោ ធម្មា។

58. A

៥៨. (សូត្រថា) អ។

Iti [Pg.168] ntantūnaṃ a hoti. Guṇavanto patiṭṭhā mamāti guṇavantapatiṭṭho+smi.

ដោយសូត្រនេះ ការផ្លាស់ប្តូរជា អ រមែងមានដល់សព្ទដែលមាន ន្តុ បច្ច័យនៅខាងចុង។ លោកអ្នកមានគុណជាទីពឹងរបស់ខ្ញុំ ហៅថា គុណវន្តបតិដ្ឋោស្មិ។

60. Parassa saṃkhyāsuti

៦០. (សូត្រថា) បរស្ស សង្ខ្យាសុ។

Saṃkhyāsu parassa o, paro satasmā adhikā parosataṃ.

ក្នុងសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ ការផ្លាស់ប្តូរជា ឱ រមែងមានដល់ បរ សព្ទ។ ចំនួនដែលលើសហួសពីមួយរយ ហៅថា បរោសតំ។

61. Jane puthassuti

៦១. (សូត្រថា) ជនេ បុថស្ស។

Puthassa jane u hoti. Puthagevā+yaṃ janoti puthujjano, jassa dvittaṃ.

ការផ្លាស់ប្តូរជា ឧ រមែងមានដល់ បុថ សព្ទ ក្នុងកាលដែល ជន សព្ទ នៅជិត។ ជននេះជាអ្នកក្រាស់ (ដោយកិលេស) ហៅថា បុថុជ្ជនោ (មានការតម្រួតអក្សរ ជ)។

62. So chassā+hā+yatane vā

៦២. (សូត្រថា) សោ ឆស្សាហាយតនេ វា។

Ahe āyatane ca uttarapade chassa so hoti vā. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ chaḷāyatanaṃ. (Sambaraṃ)

ក្នុងកាលដែល អហ សព្ទ និង អាយតន សព្ទ ជាបទខាងក្រោយ ការផ្លាស់ប្តូរ ឆ សព្ទ ជា ស រមែងមានខ្លះ។ សាហំ (ប្រាំមួយថ្ងៃ) ឬ ឆាហំ, សឡាយតនំ (អាយតនៈប្រាំមួយ) ឬ ឆឡាយតនំ។ (សំវរំ)។

63. Ltu+pitādīna+māravaraṅa

៦៣. (សូត្រថា) ល្ទុបិតាទីនមារវរង្គ។

Ltupaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkama+māravaraṅa vā hontu+ttarapade. Satthuno dassanaṃ satthāradassanaṃ, kattāraniddeso. Mātarapitaro. Vātveva, satthudassanaṃ, mātujāyo.

ការផ្លាស់ប្តូរជា អារ, វរ និង អង្គ តាមលំដាប់ រមែងមានខ្លះ ដល់សព្ទដែលមាន ល្ទុ បច្ច័យនៅខាងចុង និង បិតា សព្ទ ជាដើម ក្នុងកាលដែលបទខាងក្រោយនៅជិត។ ការជួបព្រះសាស្តា ហៅថា សត្ថារទស្សនំ, ការសម្តែងនូវអ្នកធ្វើ (កត្តា)។ មាតានិងបិតា ហៅថា មាតរបិតរោ។ ដោយសារពាក្យថា "វា" (ខ្លះ) នោះឯង ទើបមានរូបជា៖ សត្ថុទស្សនំ, មាតុជាយោ។

68. Kvaci paccayeti

៦៨. (សូត្រថា) ក្វចិ បច្ចយេ។

Paccaye pumabhāve atisayena byattā byattatarā, byattatamā. ‘‘Tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā’’

កាលបើបច្ច័យនៅជិត ក្នុងភាវៈជាបុរស (បុល្លិង្គ) បុគ្គលដែលឈ្លាសវៃក្រៃលែង ហៅថា ព្យត្តតរា, ព្យត្តតមា។ "ក្នុងទីនោះ ហៅថា តត្រ, អំពីនោះ ហៅថា តតោ, ក្នុងកាលនោះ ហៅថា តទា"។

71. Saññāya+mudo+dakassa

៧១. (សូត្រថា) សញ្ញាយមុទោទកស្ស។

Saññāya+mudakassu+ttarapade [Pg.169] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ.

ក្នុងកាលដែលជាឈ្មោះសម្គាល់ និងមានបទខាងក្រោយនៅជិត ការផ្លាស់ប្តូរ ឧទក សព្ទ ជា ឧទ រមែងមាន។ ឧទកធារា (សមុទ្រ) ហៅថា ឧទធិ, អណ្តូងទឹក ហៅថា ឧទបានំ។

72. Kumbhādīsu vā

៧២. (សូត្រថា) កុម្ភាទីសុ វា។

Kumbhādīsu+ttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho, udakakumbho. Udapatto udakapatto. Udabindu udakabindu. Ākatigaṇo+yaṃ.

ក្នុងកាលដែលបទមាន កុម្ភៈ ជាដើម ជាបទខាងក្រោយ ការផ្លាស់ប្តូរ ឧទក សព្ទ ជា ឧទ រមែងមានខ្លះ។ ឧទកុម្ភោ ឬ ឧទកកុម្ភោ (ក្អមទឹក)។ ឧទបត្តោ ឬ ឧទកបត្តោ (ភាជន៍ទឹក)។ ឧទពិន្ទុ ឬ ឧទកពិន្ទុ (តំណក់ទឹក)។ ពួកសព្ទនេះជាអាកតិគណៈ (ពួកសព្ទដែលសម្រេចតាមបែបយ៉ាង)។

73. Sotādīsū+lopo

៧៣. (សូត្រថា) សោតាទីសូលោបោ។

Sotādīsu+ttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso.

ក្នុងកាលដែលបទមាន សោតៈ ជាដើម ជាបទខាងក្រោយ ការលុបអក្សរ ឧ នៃ ឧទក សព្ទ រមែងមាន (សល់ត្រឹម ទក)។ ខ្សែទឹក ហៅថា ទកសោតំ, យក្សទឹក ហៅថា ទករក្ខសោ។

26. Itthiya+matvā

២៦. (សូត្រថា) ឥត្ថិយមត្វា។

Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā.

ក្នុងនាមសព្ទដែលជាឥត្ថីលិង្គ និងមាន អក្សរ អ នៅខាងចុង បច្ច័យគឺ អា រមែងមាន។ ធម្មទិន្នា។

27. Nadādito ṅī

២៧. (សូត្រថា) នទាទីតោ ងី។

Nadādīhi itthiyaṃ vīpaccayo hoti. Nadī mahī kumārī taruṇī vāruṇī gotamī.

បច្ច័យគឺ ងី (សម្រេចជា ី) រមែងមានក្រោយពីសព្ទមាន នទី ជាដើម ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ នទី (ស្ទឹង), មហី (ផែនដី), កុមារី (ក្មេងស្រី), តរុណី (ស្ត្រីក្រមុំ), វារុណី (ស្រា), គោតមី (នាងគោតមី)។

Goto vā

(សូត្រថា) គោតោ វា។

Gāvī go. Ākatigaṇo+yaṃ. Va-kāro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ti visesanattho.

"Gāvī" មកពី "go" សព្ទ។ នេះជាអាកតិគណៈ។ វ-ការៈ ក្នុងសូត្រថា “ntantūnaṃ vīmhi to vā” មានសេចក្តីជាវិសេសនៈ។

28. Yakkhāditvi+nī ca

២៨. "Yakkhāditvi+nī ca" (សូត្រ)។

Yakkhādito [Pg.170] itthiyaṃ inī hoti vī ca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī.

ខាងក្រោយពីយក្ខសព្ទជាដើម ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មានឥនីបច្ច័យ និងវីបច្ច័យ (គឺ ី បច្ច័យ)។ ដូចជា យក្ខិនី យក្ខី, នាគិនី នាគី, Sīhinī sīhī (សីហិនី សីហី)។

29. Ārāmikādīhi

២៩. "Ārāmikādīhi" (សូត្រ)។

Ārāmikādito inī hoti+tthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī.

ខាងក្រោយពីអារាមិកសព្ទជាដើម មានឥនីបច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ ដូចជា អារាមិកិនី, អនន្តរាយិកិនី។

Saññāyaṃ mānuso mānusinī, aññatra mānusī.

ក្នុងសញ្ញា (ឈ្មោះសម្គាល់) មនុស្សសព្ទ ជា មនុស្សិនី, ក្នុងទីដទៃ ជា មនុស្សី។

30. Yuvaṇṇehi nī

៣០. "Yuvaṇṇehi nī" (សូត្រ)។

Itthiya+mivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī. Mātuādito kasmā na hoti, itthipaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមានឥវណ្ណៈ (ឥ, អី) និងឧវណ្ណៈ (ឧ, ဦ) ជាទីបំផុត មាននីបច្ច័យជាច្រើន។ ដូចជា សទាបយតបាណិនី, ទណ្ឌិនី, ភិក្ខុនី, ខត្តពន្ធុនី, បរចិត្តវិទុនី។ ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្រោយពីមាតុសព្ទជាដើម? ព្រោះថា សូម្បីតែគ្មានឥត្ថីបច្ច័យ ក៏សំដែងនូវភាពជាឥត្ថីលិង្គបានដែរ។

31. Ttimhā+ññatthe

៣១. "Ttimhā+ññatthe" (សូត្រ)។

Ttimhā+ññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sā+haṃ ahiṃsāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī. Aññattheti kiṃ, dhammarati.

ខាងក្រោយពី ត្តិ-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថដទៃប៉ុណ្ណោះ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មាននីបច្ច័យជាច្រើន។ ដូចជា សាហំ អហិំសារតិនី, តស្សា មុដ្ឋស្សតិនីយា, សា គាវី វច្ឆគិទ្ធិនី។ ពាក្យថា "ក្នុងអត្ថដទៃ" ដើម្បីអ្វី? ដូចជា ធម្មរតិ។

32. Gharaṇyādayoti

៣២. "Gharaṇyādayoti" (សូត្រ)។

Gharaṇipabhutayo nīpaccayantā sādhavo honti. Ghara+massā atthīti īmhi ‘‘yuvaṇṇehi nī’’ti nī, gharaṇī. Iminā nassa ṇo, īssa attañca.

សព្ទទាំងឡាយមានឃរណីជាដើម ដែលមាននីបច្ច័យជាទីបំផុត ជាសព្ទសម្រេចត្រឹមត្រូវ។ វិគ្រោះថា Gharaṃ assā atthi (ផ្ទះរបស់នាងមាន) កាលបើមាន ី បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “yuvaṇṇehi nī” នាំឲ្យមាន នី បច្ច័យ ជា ឃរណី។ ដោយសូត្រនេះ ន-ការៈ ជា ណ-ការៈ និង ី-ការៈ ជា អ-ការៈ។

Ācariyā [Pg.171] vā yalopo ca iti gaṇasuttena niyāmitattā imināva nīmhi yalopo ca, ācarinī ācariyā.

ព្រោះតែការកំណត់ដោយគណសូត្រថា “Ācariyā vā yalopo ca” ដោយសូត្រនេះឯង កាលបើមាននីបច្ច័យ ក៏មានការលុប យ-ការៈ ខ្លះ ដូចជា អាចរិនី, អាចរិយា។

33. Mātulāditvā+nī bhariyāyanti

៣៣. "Mātulāditvā+nī bhariyāyanti" (សូត្រ)។

Mātulādito bhariyāya+mānī hoti. Mātulānī, varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī.

ខាងក្រោយពីមាតុលសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថាជាភរិយា មានអានីបច្ច័យ។ ដូចជា មាតុលានី, វរុណានី, គហបតានី, អាចរិយានី។

Abhariyāyaṃ khattiyā vā iti gaṇasuttena niyamitattā iminā vā ānī, khattiyānī. Nadādipāṭhā bhariyāyantu ī, khattiyī.

ក្នុងអត្ថមិនមែនជាភរិយា ព្រោះតែការកំណត់ដោយគណសូត្រថា “khattiyā vā” ដោយសូត្រនេះ មានអានីបច្ច័យខ្លះ ជា ខត្តិយានី។ ចំណែកក្នុងអត្ថជាភរិយា តាមការសូត្រក្នុងនទាទិគណៈ មាន ី បច្ច័យ ជា ខត្តិយី។

34. Upamā+saṃhita+sahita+saññata+saha+sapha+vāma+lakkhaṇāditū+rutūti

៣៤. "Upamā+saṃhita+sahita+saññata+saha+sapha+vāma+lakkhaṇāditū+rutūti" (សូត្រ)។

Ūrusaddato itthiya+mū hoti. Karabho viya ūru yassā sā karabhorū, saṃhito ūru assāti saṃhitorū, evaṃ sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū. Ūti yogavibhāgā brahmabandhū.

ខាងក្រោយពីឧរុសព្ទ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មាន ូ បច្ច័យ។ ស្រីណាមានភ្លៅដូចជាប្រមោយដំរី ស្រីនោះឈ្មោះថា ករភោរូ, ភ្លៅរបស់នាងជិតគ្នា ជា សំហិតោរូ, ដូចគ្នាដែរ សហិតោរូ, សញ្ញតោរូ, សហោរូ, សផោរូ, វាមោរូ, លក្ខណោរូ។ ដោយការចែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ត្រង់ ូ បានជា ព្រហ្មពន្ធូ។

35. Yuvāti

៣៥. "Yuvāti" (សូត្រ)។

Yuvasaddatoti hoti+tthiyaṃ. Yuvati.

ខាងក្រោយពីយុវសព្ទ មាន តិ បច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ ជា យុវតិ។

36. Ntantūnaṃ vīmhi to vāti

៣៦. "Ntantūnaṃ vīmhi to vāti" (សូត្រ)។

Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavata sīlavantī.

កាលបើមាន វី បច្ច័យ (គឺ ី បច្ច័យ) ខាងក្រោយពីសព្ទដែលមាន ន្ត និង តុ ជាទីបំផុត មាន ត-ការៈ ខ្លះ។ ដូចជា គច្ឆតី គច្ឆន្តី, សីលវតា សីលវន្តី។

37. Bhavato bhototi

៣៧. "Bhavato bhototi" (សូត្រ)។

Vīmhi [Pg.172] bhavato bhotādeso vā hoti. Bhotī bhavantī.

កាលបើមាន វី បច្ច័យ ខាងក្រោយពីភវន្តសព្ទ មានការទេសជា ភោត ខ្លះ។ ដូចជា ភោតី ភវន្តី។

39. Puthussa pathavaputhavāti

៣៩. "Puthussa pathavaputhavāti" (សូត្រ)។

Vīmhi puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī puthavī, ṭhe pathavī.

កាលបើមាន វី បច្ច័យ ខាងក្រោយពីបុថុសព្ទ មានការទេសជា បថវ និង បុថវ។ ដូចជា បថវី បុថវី, (ក្នុងគម្ពីរដ្ឋៈ ជា បថវី)។

Iti payogasiddhiyaṃ samāsakaṇḍo catuttho.

ចប់ កណ្ឌទី ៤ គឺសមាសកណ្ឌ ក្នុងបយោគសិទ្ធិ ដោយប្រការដូច្នេះ។

5. Ṇādikaṇḍa

៥. ណាទិកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីពីណាបច្ច័យជាដើម)

Samāso [Pg.173] padasaṃkhepo, padapaccayasaṃhitaṃ;

Taddhitaṃ nāma hotīti, viññeyyaṃ tesa+mantaraṃ.

សមាសៈ គឺការសង្ខេបបទ, ចំណែកឯតទ្ធិតៈ គឺការប្រកបដោយបច្ច័យនៃបទ, ភាពខុសគ្នាដទៃនៃសមាសៈ និងតទ្ធិតៈទាំងនោះ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះ។

1. Ṇo vā+pacce

១. "Ṇo vā+pacce" (សូត្រ)។

Chaṭṭhīyantā nāmasmā vā ṇapaccayo hoti apacce+bhidheyye. Apaccasaddasambandhittena apaccavantato katasarapaccayo samatthyato chaṭṭhyantato hotīti ‘‘chaṭṭhīyantā nāmasmā’’ti sutte avuttampi vuttaṃ. Ṇādīnaṃ taddhitanti pubbācariyasaññā. Ṇakāro vuddhyattho. Eva+maññatrāpi. Ṇādivuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopo.

ខាងក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត មានណបច្ច័យខ្លះ ក្នុងអត្ថថាជាកូន (អបច្ចៈ)។ ព្រោះតែការទាក់ទងនឹងអបច្ចសព្ទ បច្ច័យដែលមានស្រៈដែលធ្វើហើយពីអបច្ចវន្តសព្ទ គប្បីមានក្រោយពីសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុតដោយសមត្ថភាព ហេតុនោះ សូម្បីតែមិនបានពោលទុកក្នុងសូត្រថា “chaṭṭhīyantā nāmasmā” ក៏ឈ្មោះថាបានពោលទុកដែរ។ ពាក្យថា "តទ្ធិតៈ" នៃណាបច្ច័យជាដើម គឺជាសញ្ញារបស់បុព្វាចារ្យ។ ណ-ការៈ មានប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើវុទ្ធិ។ ក្នុងទីដទៃទៀតក៏ដូចគ្នាដែរ។ ព្រោះតែការសម្រេចដោយណាបច្ច័យជាដើម ទើបមានការលុបវិភត្តិដោយសូត្រថា “ekatthatāyaṃ”។

124. Sarāna+mādissā+yuvaṇṇassā+eo ṇānubandhe

១២៤. "Sarāna+mādissā+yuvaṇṇassā+eo ṇānubandhe" (សូត្រ)។

Sarāna+mādibhūtā ye akāri+vaṇṇu+vaṇṇā, tesaṃ ā+e+o vā honti yathākkamaṃ ṇānubandheti akārassa ākāro. Ā+e+onaṃ vuddhītipi pubbācariyasaññā. Vasiṭṭhassā+paccaṃ vāsiṭṭho. Vīmhi vāsiṭṭhī. Veti vasiṭṭhassā+paccaṃti vākyassa ca vasiṭṭhāpaccaṃti samāsassa ca vikappatthaṃ. So ca vāsaddo yāva ‘‘sakatthe’’ti adhikarīyati.

ក្នុងបណ្តាស្រៈទាំងឡាយ ស្រៈណាដែលជាស្រៈខាងដើម គឺ អ-ការៈ, ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ស្រៈទាំងនោះ រមែងមានការទេសជា អា, អេ, ឱ តាមលំដាប់ កាលបើមាន ណ-ការៈ ជាអនុពន្ធ (តួសម្គាល់) គឺ អ-ការៈ ជា អា-ការៈ។ ពាក្យថា "វុទ្ធិ

Napuṃsakena liṅgena, saddo+dāhu pumena vā;

Niddissatīti ñātabba+mavisese pani+cchiteti –

គប្បីដឹងថា សព្ទដែលលោកសំដៅយកដោយមិនវិសេស (មិនបញ្ជាក់ច្បាស់) តែងសម្ដែងដោយនបុំសកលិង្គ ឬបុល្លិង្គ។

Vuttatthā apaccasaddassa napuṃsakatthepi puttaputtīnaṃ dvinnampi vācako hoti.

សព្ទថា អបច្ចៈ ដែលមានសេចក្ដីពោលរួចហើយនោះ សូម្បីក្នុងអត្ថជានបុំសកៈ ក៏ជាពាក្យសម្រាប់ហៅទាំងកូនប្រុសនិងកូនស្រីទាំងពីរនាក់ដែរ។

Ṇādayo+bhidheyyaliṅgā[Pg.174], apacce tva+napuṃsakā;

Napuṃsake sakatthe ṇyo, bhiyyo bhāvasamūhajā;

Tā tu+tthiya+masaṃkhyāne, tvādicīpaccayantakā.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន ណ ជាដើម មានលិង្គតាមអភិធេយ្យ (វត្ថុដែលត្រូវហៅ) ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ (កូន) មិនមែនជានបុំសកលិង្គទេ។ ណ្យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថជានបុំសកៈ និងក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន តែងចុះក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និងសមុហៈ (សំណុំ) ជាច្រើន។ ចំណែក តា បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អសង្ខ្យានៈ (ការមិនរាប់) និងបច្ច័យមាន ត្វា ជាដើម ដែលមាន ឥចី បច្ច័យ ជាទីបំផុត តែងជានិត្យិត្ថីលិង្គ។

Bhāradvājassa apaccaṃ=putto bhāradvājo, evaṃ vessāmitto, gotamo. Ettha ca a+yuvaṇṇantābhāvā ā+e+onaṃ na vuddhi. Vāsudevassa apaccaṃ vāsudevo, baladevo. Cittakotiādīsu pana saṃyogantattā ‘‘saṃyoge kvacī’’ti kvaci na vuddhi. Upaguno apaccaṃ opagavo opagavī. Ettha ‘‘uvaṇṇassā+vaṅa sare’’ti ukārassa avaṅa.

កូនរបស់ភារទ្វាជៈ ឈ្មោះថា ភារទ្វាជៈ, ដូចគ្នាដែរ វេស្សាមិត្តៈ, គោតមៈ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនមានស្រៈ អ និង វណ្ណៈ (ឥ ឧ) នៅខាងចុង ទើបមិនមានវុឌ្ឍិ អា ឯ ឱ។ កូនរបស់វាសុទេវៈ ឈ្មោះថា វាសុទេវៈ, ពលទេវៈ។ ចំណែកក្នុងសព្ទមាន ចិត្តកោតៈ ជាដើម ព្រោះមានសយោគៈនៅខាងចុង តាមសូត្រថា “សំយោគេ ក្វចិ” ទើបមិនមានវុឌ្ឍិខ្លះ។ កូនរបស់ឧបគុ ឈ្មោះថា ឱបគវៈ (ប្រុស) ឱបគវី (ស្រី)។ ក្នុងទីនេះ តាមសូត្រថា “ឧវណ្ណស្សាវង សរេ” អាទេស ឧ ជា អវង។

Vacchassā+paccanti viggayha pubbasuttena ṇapaccaye kate puna vacchassā+paccaṃti viggaho.

វិគ្គហៈថា វច្ឆស្ស អបច្ចំ កាលបើចុះ ណ បច្ច័យ ដោយសូត្រមុនហើយ ធ្វើវិគ្គហៈម្ដងទៀតថា វច្ឆស្ស អបច្ចំ។

2. Vacchādito ṇāna+ṇāyanā

២. វច្ឆាទិតោ ណាន+ណាយនា (ចុះ ណាន និង ណាយន បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទមាន វច្ឆៈ ជាដើម)។

Vacchādīhi apaccapaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇāna+ṇāyanapaccayā vā honti apacce. Vacchāno, vacchāyano, ‘‘saṃyoge kvacī’’ti na vuddhi. Katissā+paccaṃ kacco, ‘‘ṇya diccādīhī’’ti ṇyo, ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti akāralope cavaggapubbarūpāni. Kaccassā+paccaṃ kaccāno, kaccāyano, yāgame kātiyāno. Muggassā+paccaṃ=nattādīti vākye vuddhi+ikāralopa+pubbarūpāni. Moggallassā+paccaṃti punaṇāna+ṇāyanā honti, moggallāno moggallāyano. Ime cattāro apaccapaccayantā. Gottādito yathāsakaṭassā+paccaṃ nattādīhi sakaṭāno sakaṭāyano. Kaṇhassā+paccaṃ nattādi kaṇhāno kaṇhāyano. Evaṃ aggivessāno aggivessāyano[Pg.175], muñjāno muñjāyano, kuñjāno kuñjāyano. Sabbattha saṃyogattā na vuddhi. Ākatigaṇo+yaṃ.

ក្រោយពីសព្ទមាន វច្ឆៈ ជាដើម ដែលមានអបច្ចបច្ច័យនៅខាងចុង និងសព្ទមាន គោត្តៈ ជាដើម តែងចុះ ណាន និង ណាយន បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ ខ្លះ។ (ដូចជា) វច្ឆានៈ, វច្ឆាយនៈ, តាមសូត្រថា “សំយោគេ ក្វចិ” មិនមានវុឌ្ឍិ។ កូនរបស់កតិស្សៈ ឈ្មោះថា កច្ចៈ, ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ណ្យ ទិច្ចាទីហិ”, តាមសូត្រថា “លោបោវណ្ណិវណ្ណានំ” លុបស្រៈ អ ហើយមានរូបជាចវគ្គបុព្វរូប។ កូនរបស់កច្ចៈ ឈ្មោះថា កច្ចានៈ, កច្ចាយនៈ, កាលបើមាន យ អាគម ជា កាតិយានៈ។ កូនឬចៅរបស់មុគ្គៈ ក្នុងវាក្យៈនេះ មានវុឌ្ឍិ លុបស្រៈ ឥ និងធ្វើបុព្វរូប។ កូនរបស់មោគ្គល្លៈ ឈ្មោះថា មោគ្គល្លានៈ មោគ្គល្លាយនៈ (ចុះ ណាន និង ណាយន បច្ច័យ ម្ដងទៀត)។ ពាក្យទាំង ៤ នេះ មានអបច្ចបច្ច័យនៅខាងចុង។ ក្រោយពីគោត្តសព្ទជាដើម ដូចជា កូនឬចៅរបស់សកដៈ ឈ្មោះថា សកដានៈ សកដាយនៈ។ កូនឬចៅរបស់កណ្ហៈ ឈ្មោះថា កណ្ហានៈ កណ្ហាយនៈ។ ដូចគ្នាដែរ អគ្គិវេស្សានៈ អគ្គិវេស្សាយនៈ, មុញ្ជានៈ មុញ្ជាយនៈ, កុញ្ជានៈ កុញ្ជាយនៈ។ គ្រប់ទីកន្លែង ព្រោះមានសយោគៈ ទើបមិនមានវុឌ្ឍិ។ នេះជាអាកតិគណៈ។

3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā

៣. កត្តិការិធវាទីហិ ណេយ្យណេរា (ចុះ ណេយ្យ និង ណេរ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទមាន កត្តិកា និង វិធវា ជាដើម)។

Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerappaccayā honti vā yathākkamaṃ. Kattikāya apaccaṃ kattikeyyo, garuḷo vinatāya=supaṇṇamātuyā apaccaṃ venateyyo. Rohiṇiyā apaccaṃ rohiṇeyyo, gaṅgāya apaccaṃ gaṅgeyyo. Evaṃ bhāgineyyo, nādeyyo, anteyyo, āheyyo, kāpeyyo, suciyā apaccaṃ soceyyo, bāleyyo. Ṇere-vidhavāya apaccaṃ vedhavero. Bandhakiyā=abhisārikāya apaccaṃ bandha-kero. Samaṇassa upajjhāyassā+paccaṃ sāmaṇero, nāḷikero iccādi.

ក្រោយពីសព្ទមាន កត្តិកា ជាដើម និង វិធវា ជាដើម តែងចុះ ណេយ្យ និង ណេរ បច្ច័យ តាមលំដាប់ខ្លះ។ កូនរបស់នាងកត្តិកា ឈ្មោះថា កត្តិគេយ្យៈ, គ្រុឌជាកូនរបស់នាងវិនតា (មាតារបស់សុបណ្ណៈ) ឈ្មោះថា វេនតេយ្យៈ។ កូនរបស់នាងរោហិណី ឈ្មោះថា រោហិណេយ្យៈ, កូនរបស់នាងគង្គា ឈ្មោះថា គង្គេយ្យៈ។ ដូចគ្នាដែរ ភាគិនេយ្យៈ (កូនស្រីបង្កើត/ក្មួយ), នាទេយ្យៈ, អន្តេយ្យៈ, អាហេយ្យៈ, កាបេយ្យៈ, កូនរបស់នាងសុចិ ឈ្មោះថា សោចេយ្យៈ, ពាលេយ្យៈ។ ក្នុង ណេរ បច្ច័យ-កូនរបស់ស្រីមេម៉ាយ (វិធវា) ឈ្មោះថា វេធវេរៈ។ កូនរបស់ស្រីពេស្យា (ពន្ធកី) ឈ្មោះថា ពន្ធកេរៈ។ កូនសិស្សរបស់សមណៈ ឬឧបជ្ឈាយ៍ ឈ្មោះថា សាមណេរ, នាឡិកេរៈ ជាដើម។

4. Ṇya diccādīhi

៤. ណ្យ ទិច្ចាទីហិ (ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទមាន ទិតិ ជាដើម)។

Ditippabhutīhi ṇyo hoti apacce.

ក្រោយពីសព្ទមាន ទិតិ ជាដើម តែងចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ។

125. Saṃyoge kvaci

១២៥. សំយោគេ ក្វចិ (ក្នុងទីដែលមានសយោគៈ វុឌ្ឍិមានខ្លះ)។

Saṃyogavisaye kvaci ā+e+ovuddhiyo honti ṇānubandhe.

ក្នុងវិស័យនៃសយោគៈ វុឌ្ឍិជា អា ឯ ឱ តែងមានខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ណ ជាអនុពន្ធ។

131. Lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ

១៣១. លោបោវណ្ណិវណ្ណានំ (ការលុបអវណ្ណៈ និងឥវណ្ណៈ)។

Avaṇṇi+vaṇṇānaṃ lopo hoti yakārādo paccaye. Ditiyā=asuramātuyā apaccaṃ decco ādicco. Kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño, nassa ññe pubbarūpaṃ. Aditīti devamātā.

ការលុបអវណ្ណៈ និងឥវណ្ណៈ តែងមានក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យមាន យ ជាដើមនៅខាងចុង។ កូនរបស់នាងទិតិ (មាតារបស់អសុរ) ឈ្មោះថា ទេច្ចៈ, អាទិច្ចៈ។ កូនរបស់នាងកុណ្ឌនី ឈ្មោះថា កោណ្ឌញ្ញៈ, ធ្វើបុព្វរូប ន ជា ញ្ញ។ នាងអទិតិ គឺជាមាតារបស់ទេវតា។

Bhātuno [Pg.176] apaccaṃ bhātabyo, ‘‘yamhi gossa cā’’ti yamhi ussa avaṅa akāralopapubbarūpāni.

កូនរបស់បងប្អូនប្រុស ឈ្មោះថា ភាតព្យៈ, តាមសូត្រថា “យម្ហិ គោស្ស ចា” ក្នុងកាលដែលមាន យ នៅខាងចុង អាទេស ឧ របស់ ភាតុ ជា អវង លុបស្រៈ អ និងធ្វើបុព្វរូប។

5. Ā ṇi

៥. អា ណិ (ចុះ ណិ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទដែលមាន អា ជាទីបំផុត)។

Akārantato ṇi vā hota+pacce bahulaṃ. Ā=ti nāmavisesanattā a-kārantatoti vuttaṃ. Dakkhassā+paccaṃ dakkhi, datti, doṇi, vāsavi, vāruṇi. Jinadattassā+paccaṃ jenadatti, suddhodani, ānuruddhi iccādi.

ក្រោយពីសព្ទដែលមាន អ ការន្តៈ តែងចុះ ណិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ ជាច្រើនខ្លះ។ ព្រោះពាក្យថា អា ជាវិសេសនៈរបស់នាម ទើបលោកពោលថា ក្រោយពីសព្ទដែលមាន អ ការន្តៈ។ កូនរបស់ទក្ខៈ ឈ្មោះថា ទក្ខិ, ទត្តិ, ទោណិ, វាសវិ, វារុណិ។ កូនរបស់ជិនទត្តៈ ឈ្មោះថា ជេនទត្តិ, សុទ្ធោទនិ, អានុរុទ្ធិ ជាដើម។

6. Rājato ñño jātiyaṃ

៦. រាជតោ ញ្ញោ ជាតិយំ (ចុះ ញ្ញោ បច្ច័យ ក្រោយពី រាជ សព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាតិ)។

Rājato ñño vā hota+pacce khatthiyajātiyaṃ gamyamānāyaṃ. Rañño apaccaṃ rājañño. Jātīyanti kiṃ, rājāpaccaṃ.

ក្រោយពី រាជ សព្ទ តែងចុះ ញ្ញោ បច្ច័យ ខ្លះ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ កាលបើលោកសំដៅយកខត្តិយជាតិ។ កូនរបស់ព្រះរាជា ឈ្មោះថា រាជញ្ញៈ។ ចុះពាក្យថា ជាតិយំ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សព្ទថា រាជាបច្ចៈ (កូនរបស់ស្ដេចដែលមិនមែនជាខត្តិយជាតិ)។

7. Khattā yi+yā

៧. ខត្តា យិ+យា (ចុះ យិ និង យា បច្ច័យ ក្រោយពី ខត្ត សព្ទ)។

Tijātiyaṃ apacce ya+iyā honti. Khattassā+paccaṃ khatyo khattiyo. Jātiyaṃ tveva, khatti.

ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ ក្នុងជាតិទាំង ៣ តែងចុះ យ និង ឥយា បច្ច័យ។ កូនរបស់ខត្តៈ ឈ្មោះថា ខត្យៈ ខត្តិយៈ។ ក្នុងអត្ថថា ជាតិប៉ុណ្ណោះ (ទើបចុះបាន) បើមិនដូច្នោះទេ ជា ខត្តិ។

8. Manuto ssa+saṇa

៨. មនុតោ ស្ស+សណ (ចុះ ស្ស និង សណ បច្ច័យ ក្រោយពី មនុ សព្ទ)។

Manuto jātisamudāye ssa+saṇa hontu+pacce. Manuno apaccaṃ manusso mānuso, manussī mānusī. Jātiyaṃ tveva, mānavo, nassa ṇo, māṇavo.

ក្រោយពី មនុ សព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាតិសមុទាយៈ (សំណុំនៃជាតិ) តែងចុះ ស្ស និង សណ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ។ កូនរបស់មនុ ឈ្មោះថា មនុស្សោ (មនុស្ស) មានុសោ, មនុស្សី មានុសី។ ក្នុងអត្ថថា ជាតិប៉ុណ្ណោះ (ទើបចុះបាន) ដូចជា មាណវោ, អាទេស ន ជា ណ ជា មាណវោ។

9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo

៩. ជនបទនាមស្មា ខត្តិយា រញ្ញេ ច ណោ (ចុះ ណោ បច្ច័យ ក្រោយពីឈ្មោះជនបទ ក្នុងអត្ថថា ខត្តិយាភិសេក និងព្រះរាជា)។

Janapadassa yaṃ nāmaṃ, taṃ nāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti. Pañcālānaṃ apaccaṃ rājā vā pañcālo, kosalo[Pg.177], māgadho, okkāko. Janapadanāmasmāti kiṃ, dāsarathi. Khattiyāti kiṃ, pañcālassa brāhmaṇassā+paccaṃ pañcāli.

ឈ្មោះឯណាជារបស់ជនបទ ក្រោយពីឈ្មោះនោះ តែងចុះ ណោ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អបច្ចៈ របស់ខត្តិយៈ និងក្នុងអត្ថថា ព្រះរាជា។ កូនឬព្រះរាជារបស់ពួកបញ្ចាលៈ ឈ្មោះថា បញ្ចាលោ, កោសលោ, មាគធោ, ឱក្កាកោ។ ចុះពាក្យថា ជនបទនាមស្មា ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សព្ទថា ទាសរថិ។ ចុះពាក្យថា ខត្តិយា ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីឃាត់សព្ទថា បញ្ចាលិ (កូនរបស់ព្រាហ្មណ៍ក្នុងស្រុកបញ្ចាលៈ)។

10. Ṇya kurusivīhi

១០. ណ្យ កុរុសិវីហិ (ចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក្រោយពី កុរុ និង សិវិ សព្ទ)។

Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Kurūnaṃ apaccaṃ rājā vā korabyo. ‘‘Yamhi gossa cā’’timinā avaṅa, bakārapubbarūpāni. Sebbo, ilopo. (Apaccataddhitaṃ).

ណ្យបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី កុរុ និង សិវិ សព្ទ ក្នុងអត្ថថា កូន (អបច្ចៈ) និង ស្តេច (រាជា)។ កូន ឬស្តេចរបស់ពួកកុរុ ឈ្មោះថា កោរព្យៈ (korabyo)។ ដោយសូត្រថា “យម្ហិ គោស្ស ច” នេះ ធ្វើអវង្គទេស (avaṅa) និងមានរូបខាងដើមជាពការៈ (bakārapubbarūpāni)។ សេព្វៈ (sebbo) [សិវិ + ណ្យ], លុប ឥ (ilopo)។ (អបច្ចតទ្ធិត)។

11. Ṇa rāgā tena rattaṃ

១១. ណ រាគា តេន រត្តំ

Rāgavācītatiyantato ratta+micce+tasmiṃ atte ṇo hoti. Kusumbhādīhi vaṇṇantarapattaṃ rattaṃ nāma. Kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ. Evaṃ kusumbhena rattaṃ kosumbhaṃ, hāliddaṃ, pattaṅgaṃ, mañjeṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ. Idha na hoti nīlaṃ pītanti, guṇavacanattā ṇena vināpi dabbassā+bhidhānato.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលជាតតិយាវិភត្តិ សម្តែងនូវគ្រឿងជ្រលក់ (រាគៈ) ក្នុងអត្ថថា “ជ្រលក់ហើយដោយគ្រឿងជ្រលក់នោះ”។ ការប្រែពណ៌ទៅជាពណ៌ផ្សេងដោយសារផ្កាចង្ក្រង់ជាដើម ឈ្មោះថា រត្តៈ (ជ្រលក់ហើយ)។ សំពត់ដែលជ្រលក់ហើយដោយទឹកអម្ចត់ ឈ្មោះថា កាសាវៈ (កាសាវពស្ត្រ)។ ដូចគ្នាដែរ សំពត់ដែលជ្រលក់ហើយដោយផ្កាចង្ក្រង់ ឈ្មោះថា កោសុមភៈ, ជ្រលក់ដោយរមៀត ឈ្មោះថា ហាលិទ្ទៈ, ជ្រលក់ដោយឈើហ្វាង ឈ្មោះថា បត្តង្គៈ, ជ្រលក់ដោយមន្ទារ ឈ្មោះថា មញ្ជេដ្ឋៈ, ជ្រលក់ដោយកុង្គុមៈ ឈ្មោះថា កុង្កុមៈ។ ក្នុងទីនេះ មិនចុះបច្ច័យក្រោយពីសព្ទថា នីលៈ (ពណ៌ខៀវ) និង បីតៈ (ពណ៌លឿង) ឡើយ ព្រោះជាគុណសព្ទ ដែលអាចសម្តែងដល់រូបធាតុ (ទ្រព្យ) បានដោយមិនបាច់មាន ណបច្ច័យ។

12. Nakkhatteni+nduyuttena kāle

១២. នក្ខត្តេនិន្ទុយុត្តេន កាលេ

Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, taṃ ce nakkhatta+minduyuttaṃ hoti. Phussena induyuttena lakkhitā puṇṇamāsī phussī ratti, phusso aho, maghāya induyuttāya lakkhitā puṇṇamāsī māghī, māgho.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីនក្ខត្តសព្ទដែលជាតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “កាលដែលកំណត់ដោយនក្ខត្តឫក្សនោះ” ប្រសិនបើនក្ខត្តឫក្សនោះប្រកបដោយព្រះចន្ទ។ រាត្រីពេញបូណ៌មីដែលកំណត់ដោយនក្ខត្តឫក្សឈ្មោះបុស្សៈ ប្រកបដោយព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា ផុស្សី រត្តិ (រាត្រីបុស្សី), ថ្ងៃឈ្មោះថា ផុស្សោ អហោ (ថ្ងៃបុស្សៈ)។ រាត្រីពេញបូណ៌មីដែលកំណត់ដោយនក្ខត្តឫក្សឈ្មោះមឃៈ ប្រកបដោយព្រះចន្ទ ឈ្មោះថា មាឃី, ថ្ងៃឈ្មោះថា មាឃោ។

13. Sā+ssa devatā puṇṇamāsī

១៣. សាស្ស ទេវតា បុណ្ណមាសី

Seti paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ṇo hoti, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsī vā. Sugato devatā assa sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo. Buddho assa devatāti [Pg.178] buddho. Phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso māso. Evaṃ māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsāḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. Puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti, puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo, sāgamo ca.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបឋមាវិភត្តិថា “សា” ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិថា “អស្ស” ប្រសិនបើពាក្យជាបឋមាវិភត្តិនោះ ជាទេវតា ឬជាថ្ងៃពេញបូណ៌មី។ ព្រះសុគតជាទេវតារបស់ជននោះ ឈ្មោះថា សោគតៈ, ព្រះមហិន្ទៈជាទេវតារបស់ជននោះ ឈ្មោះថា មាហិន្ទៈ, ព្រះយមៈជាទេវតារបស់ជននោះ ឈ្មោះថា យាមៈ, ព្រះវរុណៈជាទេវតារបស់ជននោះ ឈ្មោះថា វារុណៈ។ ព្រះពុទ្ធជាទេវតារបស់ជននោះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធោ (ក្នុងទីនេះមិនមានការផ្លាស់ប្តូរទេ)។ ថ្ងៃពេញបូណ៌មីឈ្មោះផុស្សី ជាគ្រឿងសម្គាល់នៃខែនេះ ឈ្មោះថា ផុស្សោ ម៉ាសោ (ខែបុស្ស)។ ដូចគ្នាដែរ គឺខែ មាឃោ (មាឃ), ផគ្គុនោ (ផល្គុន), ចិត្តោ (ចេត្រ), វេសាខោ (ពិសាខ), ជេដ្ឋមូលោ (ជេស្ឋ), អាសាឡ្ហោ (អាសាឍ), សាវណោ (ស្រាពណ៍), បោដ្ឋបាទោ (ភទ្របទ), អស្សយុជោ (អស្សុជ), កត្តិគោ (កត្តិក), មាគសិរោ (មិគសិរ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា បុណ្ណមាសី មិនមែនជាគ្រឿងសម្គាល់នៃខែដែលពេញនោះទេ, វិគ្រោះថា “បុណ្ណោ មា អស្ស” (ព្រះចន្ទពេញក្នុងខែនោះ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ ចុះ ណបច្ច័យ និង ស-អាគម។

14. Ta+madhīte taṃ jānāti ka+ṇikā ca

១៤. តមធីតេ តំ ជានាតិ កណិកា ច

Dutiyantato ta+madhīte taṃ jānātīti etesva+tthesu ṇo hoti ko ṇiko ca. Ettha casaddo ko caṇiko ca hotīti samuccino, no ṇapaccayaṃ. Byākaraṇa+madhīte jānātīti vā veyyākaraṇo, vi+ā+karaṇanti vicchijja katayādesassi+kārassa ‘‘tadādesā tadīva bhavantī’’ti ñāyā ‘‘sarāna’’miccādinā ekāre yāgamadvittāni. Evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, vatthuvijjo, chandaso, ‘‘manā, dīnaṃ saka’’ iti sakāgamo. Kamako, padako, venayiko, suttantiko, ābhidhammiko. Dvitaggahaṇaṃ ajjhenajānane ca visuṃ visuṃ paccayavidhānatthaṃ, ajjhenavisayadassanatthaṃ, pasiddhupasaṃharaṇatthañca.

ណបច្ច័យ, កបច្ច័យ និង ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “រៀននូវគម្ពីរនោះ” ឬ “ដឹងនូវគម្ពីរនោះ”។ ក្នុងសូត្រនេះ សព្ទថា “ច” គឺសម្រាប់ប្រមូលយក កបច្ច័យ និង ណិកបច្ច័យ មិនមែនសម្រាប់ប្រមូលយក ណបច្ច័យ ឡើយ។ ជនណា រៀន ឬដឹងនូវគម្ពីរវ្យាករណ៍ ជននោះឈ្មោះថា វេយ្យាករណោ (វ្យាករណ៍ + ណ)។ វិគ្រោះថា វិ + អា + ករណំ រួចហើយផ្លាស់ ឥ ជា យ ដោយសូត្រថា “តទាទេសា តទីវ ភវន្តិ” ហើយតម្រូវតាមន័យនៃសូត្រថា “សរានំ” ជាដើម ផ្លាស់ជា ឯការៈ រួចចុះ យ-អាគម និងតម្រួត (ទ្វិត្តៈ)។ ដូចគ្នាដែរ គឺ មោហុត្តោ (ដឹងនូវខណៈ), នេមិត្តោ (ដឹងនូវនិមិត្ត), អង្គវិជ្ជោ (ដឹងនូវអង្គវិជ្ជា), វត្ថុវិជ្ជោ (ដឹងនូវវត្ថុវិជ្ជា), ឆន្ទសោ (រៀននូវឆន្ទៈ) ដោយសូត្រថា “មនា, ទីនំ សក” ទើបចុះ ស-អាគម។ កមកោ (កបច្ច័យ), បទកោ, វេនយិកោ (ណិកបច្ច័យ), សុត្តន្តិកោ, អាភិធម្មិកោ។ ការពោលពាក្យពីរដង (ទ្វិត្តគ្គហណៈ) គឺដើម្បីបញ្ញត្តបច្ច័យផ្សេងៗគ្នា ក្នុងអត្ថនៃការរៀន និងការដឹង ដើម្បីបង្ហាញនូវកម្មវត្ថុនៃការរៀន និងដើម្បីប្រមូលយកពាក្យដែលល្បីៗ។

15. Tassa visaye dese

១៥. តស្ស វិសយេ ទេសេ

Chaṭṭhiyantā visaye desasarūpe ṇo hoti. Vasātīnaṃ visayo deso vāsāto. Deseti kiṃ, cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo+nuvāko.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “ដែនដីដែលជាវិស័យ (ទីកន្លែង) របស់ជននោះ”។ ដែនដីដែលជាវិស័យរបស់ពួកវសាតិ ឈ្មោះថា វាសាតោ (vāsāto)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា “ទេសេ” (ក្នុងដែនដី)? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងទីដទៃ ដូចជា រូបជាវិស័យរបស់ចក្ខុ (ចក្ខុស្ស វិសយោ រូបំ), អនុវាកៈជាវិស័យរបស់ទេវទត្ត (ទេវទត្តស្ស វិសយោ អនុវាកោ)។

16. Nivāse tannāme

១៦. និវាសេ តន្នាមេ

Ti tannāme [Pg.179] nivāse dese ṇo hoti. Sivīnaṃ nivāso deso sebbo. Ettha ‘‘yavā sare’’ti yakāre bakārapubbarūpāni. Vāsāto.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីវិភត្តិ [ដែលជាម្ចាស់នៃទីលំនៅ] ក្នុងអត្ថថា “ដែនដីដែលជាទីលំនៅ និងមានឈ្មោះដូចគ្នានឹងជននោះ”។ ដែនដីដែលជាទីលំនៅរបស់ពួកសិវិ ឈ្មោះថា សេព្វោ (sebbo)។ ក្នុងទីនេះ ដោយសូត្រថា “យវា សរេ” ផ្លាស់ជា យការៈ ហើយធ្វើជាពការៈខាងដើម (ទ្វិត្តៈ)។ វាសាតោ (vāsāto)។

17. Adūrabhaveti

១៧. អទូរភវេតិ

Ṇo, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ.

ចុះ ណបច្ច័យ, អ្វីដែលកើតឡើងក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីក្រុងវិទិសា ឈ្មោះថា វេទិសំ (vedisaṃ)។

18. Tena nibbatteti

១៨. តេន និព្វត្តេតិ

Tatiyantā nibbattatthe ṇo hoti. Kusambena nibbattā kosambī nagaraṃ, evaṃ kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parikhā, hetumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “កើតឡើង ឬសាងសង់ដោយអ្នកនោះ ឬវត្ថុនោះ”។ នគរដែលកសាងឡើងដោយព្រះបាទកុសម្ពៈ ឈ្មោះថា កោសម្ពី នគរំ (ក្រុងកោសម្ពី)។ ដូចគ្នាដែរ គឺ កាកន្ទី, មាគន្ទី។ គូទឹកដែលជីកដោយកម្លាំងមនុស្សមួយពាន់នាក់ ឈ្មោះថា សាហស្សី បរិខា។ តតិយាវិភត្តិក្នុងទីនេះ ចុះក្នុងអត្ថជា ហេតុ, កត្តុ ឬ ករណៈ តាមដែលគួរ។

19. Ta+midha+tthi

១៩. តមិធត្ថិ

Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yaṃ taṃ paṭhamanta+matthi ce. Udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, pabbajo.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបឋមាវិភត្តិថា “តំ” ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិថា “ឥធ” (ក្នុងដែនដីនេះ) ដែលមានឈ្មោះដូចគ្នានឹងវត្ថុនោះ ប្រសិនបើវត្ថុជាបឋមាវិភត្តិនោះមានពិតមែន។ ដើមល្វាទាំងឡាយ មាននៅក្នុងដែនដីនេះ ហេតុនោះ ដែនដីនោះឈ្មោះថា ឱទុម្ពរោ (odumbaro)។ ដូចគ្នាដែរ គឺ ពាទរោ (bādaro), បព្វជោ (pabbajo)។

20. Tatra bhaveti

២០. តត្រ ភវេតិ

Sattamyantā bhavatthe ṇo. Udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo, manasi bhavaṃ mānasaṃ sukhaṃ, sakāgamo. Sāraso sakuṇo, sārasī sakuṇī, sārasaṃ pupphaṃ. Mitte bhavā mettā mettī vā. Pure bhavā porī vācā. Pāvuse bhavo pāvuso megho. Pāvusā [Pg.180] ratti, pāvusaṃ abbhaṃ. Sārado, sāradā, sāradaṃ pupphaṃ. Mādhuro jano, mādhurā gaṇikā, mādhuraṃ vatthaṃ.

ណបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “កើត ឬមាននៅក្នុងទីនោះ”។ អ្វីដែលកើតក្នុងទឹក ឈ្មោះថា ឱទកៈ (odako)។ កូនដែលកើតអំពីទ្រូង ឈ្មោះថា ឱរសៈ (oraso)។ ជនដែលកើតក្នុងជនបទ ឈ្មោះថា ជានបទៈ (jānapado)។ ជនដែលកើតក្នុងដែនមគធៈ ឈ្មោះថា មាគធៈ (māgadho)។ ជនដែលកើតក្នុងក្រុងកបិលព័ស្ដុ ឈ្មោះថា កាបិលវត្ថវៈ (kāpilavatthavo)។ ជនដែលកើតក្នុងក្រុងកោសម្ពី ឈ្មោះថា កោសម្ពៈ (kosambo)។ សេចក្តីសុខដែលកើតក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា មានសំ សុខំ (mānasaṃ sukhaṃ) ដោយចុះ ស-អាគម។ សត្វស្លាបដែលកើតក្នុងស្រះ ឈ្មោះថា សารសោ សកុណោ, មេបក្សី ឈ្មោះថា សារសី សកុណី, ផ្កាឈូកដែលកើតក្នុងស្រះ ឈ្មោះថា សារសំ បុប្ផំ។ សេចក្តីស្រឡាញ់ដែលកើតមានក្នុងមិត្ត ឈ្មោះថា មេត្តា ឬ មេត្តី។ វាចាដែលកើតក្នុងក្រុង ឈ្មោះថា បោរី វាចា។ មេឃដែលកើតក្នុងរដូវវស្សា ឈ្មោះថា បាវុសោ មេឃោ, រាត្រីក្នុងរដូវវស្សា ឈ្មោះថា បាវុសា រត្តិ, ពពកក្នុងរដូវវស្សា ឈ្មោះថា បាវុសំ អព្ភំ។ សារទោ (កើតក្នុងរដូវសរទៈ), សារទា, សារទំ បុប្ផំ។ ជនដែលកើតក្នុងក្រុងមធុរា ឈ្មោះថា មាធុរោ ជនោ, ស្រីពេស្យាដែលកើតក្នុងក្រុងមធុរា ឈ្មោះថា មាធុរា គណិកា, សំពត់ដែលកើតក្នុងក្រុងមធុរា ឈ្មោះថា មាធុរំ វត្ថំ។

21. Ajjādīhi tanoti

២១. អជ្ជាទីហិ តនោតិ

Bhavatthe tano. Ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyatano. ‘‘Eona+ma vaṇṇe’’ti eonaṃ a hoti.

តនបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា “កើត ឬមាននៅក្នុងកាលនោះ”។ អ្វីដែលកើតក្នុងថ្ងៃនេះ ឈ្មោះថា អជ្ជតនៈ (ajjatano), កើតក្នុងថ្ងៃស្អែក ឈ្មោះថា ស្វាតនៈ (svātano), កើតក្នុងថ្ងៃម្សិលមិញ ឈ្មោះថា ហិយ្យតនៈ (hiyyatano)។ ដោយសូត្រថា “ឯឱនម វណ្ណេ” ផ្លាស់ ឯ និង ឱ ជា អ។

22. Purāto ṇo cati

២២. បុរាតោ ណោ ចាតិ

Bhavatthe ṇo tano ca. Ettha ṇakāro avayavo, nevā+nubandho. Purāṇo, purātano.

ណបច្ច័យ និង តនបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី បុរា សព្ទ ក្នុងអត្ថថា “កើតក្នុងកាលមុន”។ ក្នុងទីនេះ ណការៈ ជាចំណែកមួយនៃបច្ច័យ មិនមែនជាអនុពន្ធឡើយ។ សម្រេចរូបជា បុរាណោ (purāṇo), បុរាតនោ (purātano)។

23. Amātva+ccoti

២៣. អមាត្វច្ចោតិ

Bhavatthe acco hoti. Amā=saha bhavo amacco.

អច្ចបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា “កើត ឬនៅជាមួយ”។ ជនដែលនៅជាមួយគ្នា (អមា = ជាមួយគ្នា) ឈ្មោះថា អមច្ចោ (អាមាត្យ ឬមិត្តភក្តិ)។

24. Majjhāditvi+moti

២៤. មជ្ឈាទិត្វិមោតិ

Bhavatthe imo, majjhe bhavo majjhimo. Evaṃ antimo, heṭṭhimo, uparimo, orimo, pārimo, pacchimo, abbhantaridho, paccantimo.

ឥមបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី មជ្ឈ សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា “កើត ឬស្ថិតនៅ”។ អ្វីដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាល ឈ្មោះថា មជ្ឈិមៈ (majjhimo)។ ដូចគ្នាដែរ គឺ អន្តិមៈ (ចុងក្រោយ), ហេដ្ឋិមៈ (ខាងក្រោម), ឧបរិមៈ (ខាងលើ), ឱរិមៈ (ខាងអាយ), បារិមៈ (ខាងនាយ), បច្ឆិមៈ (ខាងលិច ឬខាងក្រោយ), អព្ភន្តរិមៈ (ខាងក្នុង), បច្ចន្តិមៈ (ចុងកាត់មាត់ញក)។

25. Kaṇa+ṇeyya+ṇeyyaka+yi+yāti

២៥. កណណេយ្យណេយ្យកយិយាតិ

Bhavatthe kaṇaādayo honti. Kaṇa-kusinārāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro, rājagahako, kosambako, indapattako, kāpilako, bhārukacchako, nāgarako. Aṅgesu jāto aṅgako, kosalako, vedehako, kambojako, gandhārako, sovīrako, sindhavako, assako iccādi. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-kosaleyyako[Pg.181], bārāṇaseyyako, campeyyako, silāya jātaṃ seleyyakaṃ, mithileyyako. Bārāṇaseyyakotyādīsu ‘‘dissanta+ññepi paccayā’’ti eyyako, evaṃ upari sutte dassitapaccayato visuṃ paccaye dassite iminā suttenāti daṭṭhabbaṃ. Ya-gammo, yamhi akāralope pubbarūpaṃ rasso ca. Dibbo. Iya-udariyo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.

កណបច្ច័យ ជាដើម រមែងចុះក្នុងអត្ថថា “កើត ឬមាននៅក្នុងទីនោះ”។ កណបច្ច័យ៖ អ្វីដែលកើតក្នុងក្រុងកុសិនារា ឈ្មោះថា កោសិនារកៈ (kosinārako), មាគធកៈ (māgadhako), វិហារដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា អារញ្ញកោ វិហារោ, រាជគហកៈ, កោសម្ពកៈ, ឥន្ទបត្តកៈ, កាបិលកៈ, ភារុកច្ឆកៈ, នាគរកៈ។ ជនដែលកើតក្នុងដែនអង្គៈ ឈ្មោះថា អង្គកៈ, កោសលកៈ, វេទេហកៈ, កម្ពោជកៈ, គន្ធារកៈ, សោវីរកៈ, សិន្ធវកៈ, អស្សកៈ ជាដើម។ ណេយ្យបច្ច័យ៖ គង្គេយ្យៈ (កើតក្នុងទន្លេគង្គា), បព្វតេយ្យៈ (កើតលើភ្នំ), វាណេយ្យៈ (កើតក្នុងព្រៃ)។ ណេយ្យកបច្ច័យ៖ កោសលេយ្យកៈ, ពារាណសេយ្យកៈ, ចម្បេយ្យកៈ, អ្វីដែលកើតលើថ្មភ្នំ ឈ្មោះថា សេលេយ្យកៈ, មិថិលេយ្យកៈ។ ក្នុងពាក្យថា ពារាណសេយ្យកៈ ជាដើមនេះ ដោយសូត្រថា “ទិស្សន្តញ្ញេបិ បច្ចយា” ទើបចុះ េយ្យកបច្ច័យ (eyyako) ដូចគ្នាដែរ ក្នុងសូត្រខាងលើដែលបានបង្ហាញបច្ច័យផ្សេងៗគ្នា គប្បីជ្រាបថាសម្រេចដោយសូត្រនេះ។ យបច្ច័យ៖ គម្មៈ (gammo), ក្នុង យបច្ច័យ នេះ កាលបើលុប អការៈ ហើយ ធ្វើរូបខាងដើម និងតម្រួត (រស្សៈ)។ ទិព្វៈ (dibbo) [ទិវ + យ]។ ឥយបច្ច័យ៖ ឧទរិយៈ (udariyo), ទិវិយៈ (diviyo), បញ្ចាលិយៈ (pañcāliyo), ពោធិបក្ខិយៈ (bodhipakkhiyo), លោកិយៈ (lokiyo)។

26. Ṇiko

២៦. ណិកោ

Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti. Sarade bhavo sāradiko divaso, sāradikā ratti.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “កើត ឬមាននៅក្នុងកាលនោះ”។ ថ្ងៃដែលកើតក្នុងរដូវសរទៈ ឈ្មោះថា សារទិកោ ទិវសោ, រាត្រីដែលកើតក្នុងរដូវសរទៈ ឈ្មោះថា សារទិកា រត្តិ។

27. Ta+massa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ

២៧. តមស្ស សិប្បំ សីលំ បណ្យំ បហរណំ បយោជនំ

Paṭhamantā sippādivācakā asseti chaṭṭhyatthe ṇiko hoti. Vīṇāvādanaṃ sippa+massa veṇiko, vīṇāvādanaṃ abhedopacārena vīṇā nāma. Modiṅgiko, vaṃsiko. Paṃsukūladhāraṇaṃ sīla+massa paṃsukūliko, tecīvariko. Gandho paṇya+massa gandhiko, teliko, goḷiko, pūviko, paṇṇiko, tambuliko, loṇiko. Cāpopaharaṇa+massa cāpiko, tomariko, muggariko, mosaliko. Upadhi=kkhandhādi payojana+massa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបឋមាវិភត្តិដែលសម្តែងនូវសិល្បៈជាដើម ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិថា “អស្ស” (របស់ជននោះ)។ ការដេញពិណជាសិល្បៈរបស់ជននោះ ឈ្មោះថា វេណិកោ (veṇiko) (ការដេញពិណ ហៅថា ពិណ ដោយអភេទោបចារៈ)។ មោទិង្គិកៈ (អ្នកទះស្គរ), វំសិកៈ (អ្នកផ្លុំខ្លុយ)។ ការទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូលជាសីល (ទម្លាប់) របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា បំសុកូលិកោ (paṃsukūliko), តេចីវរិកោ (tecīvariko)។ គ្រឿងក្រអូបជាទំនិញរបស់ជននោះ ឈ្មោះថា គន្ធិកោ (gandhiko), តេលិកោ (អ្នកលក់ប្រេង), គោឡិកោ (អ្នកលក់ស្ករអំពៅ), ពូវិកោ (អ្នកលក់នំ), បណ្ណិកោ (អ្នកលក់ស្លឹកឈើ/បន្លែ), តម្ពុលិកោ (អ្នកលក់ម្លូ), លោណិកោ (អ្នកលក់អំបិល)។ ធ្នូជាគ្រឿងប្រហាររបស់ជននោះ ឈ្មោះថា ចាបិកោ (cāpiko), តោបរិកោ (អ្នកប្រើលំពែង), មុគ្គរិកោ (អ្នកប្រើដំបងត្បាល់), មោសលិកោ (អ្នកប្រើអង្រែ)។ ឧបធិ (មានខន្ធជាដើម) ជាប្រយោជន៍របស់ធម៌នោះ ឈ្មោះថា ឱបធិកំ (opadhikaṃ), សាតិកំ (មានតម្លៃមួយរយ), សាហស្សិកំ (មានតម្លៃមួយពាន់)។

28. Taṃ hanta+rahati gacchatu+ñchati+carati

២៨. តំ ហន្តរហតិ គច្ឆតុញ្ឆតិចរតិ

Dutiyantā hantīti evamādīsva+tthesu ṇiko hoti. Pakkhino hantīti pakkhiko, sākuṇiko, māyūriko, macche hantīti macchiko, meniko. Mige hantīti māgaviko, vakārāgamo[Pg.182]. Migassa ‘‘tadaminā’’dinā magavādesepi māgaviko. Orabbhiko, hāriṇiko. Sūkarikoti iko. Sata+marahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhikaṃ, ehi passa vidhiṃ arahatīti ehipassiko. Ettha tyādyantasamudāyato anukaraṇattā vā taddhitassa abhidhānalakkhaṇattā vā bahulaṃvidhānena vā paccayo. Sāhassiko, kumbhiko, doṇiko, addhamāsiko, kahāpaṇiko, āsītikā gāthā, nāvutikā. Sahassiyoti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko, pathiko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីទុតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “សម្លាប់នូវសត្វនោះ” ជាដើម។ ជនណា សម្លាប់នូវសត្វស្លាប ជននោះឈ្មោះថា បក្ខិកោ (pakkhiko), សាកុណិកោ, ម៉ាយូរិកោ (អ្នកសម្លាប់ក្ងោក)។ ជនណា សម្លាប់នូវត្រី ជននោះឈ្មោះថា មច្ឆិកោ (macchiko), មេនិកោ។ ជនណា សម្លាប់នូវម្រឹគ ជននោះឈ្មោះថា មាគវិកោ (māgaviko) ដោយចុះ វ-អាគម។ ទោះបីជាមានការផ្លាស់ប្តូរ មិគៈ ជា មគវៈ ដោយសូត្រថា “តទមិនា” ជាដើមក៏ដោយ ក៏នៅតែជា មាគវិកោ ដដែល។ ឱរព្ភិកោ (អ្នកសម្លាប់ចៀម), ហារិណិកោ (អ្នកសម្លាប់ក្តាន់)។ សូករិកោ (អ្នកសម្លាប់ជ្រូក) ចុះ ឥកបច្ច័យ។ អ្វីដែលគួរដល់តម្លៃមួយរយ ឈ្មោះថា សាតិកំ (sātikaṃ), សន្ទិដ្ឋិកំ (ធម៌ដែលព្រះអរិយៈគប្បីឃើញផ្ទាល់), ធម៌ដែលគួរដល់វិធីថា “ចូរមកមើលចុះ” ឈ្មោះថា ឯហិបស្សិកោ (ehipassiko)។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះជាការយកពាក្យដែលចប់ដោយវិភត្តិ (តិ-អន្តៈ) មកធ្វើជាអនុករណៈ ឬព្រោះតទ្ធិតបច្ច័យមានលក្ខណៈសម្តែងសេចក្តី ឬព្រោះការចាត់ចែងដោយវិធីពហុឡៈ ទើបចុះបច្ច័យនេះបាន។ សាហស្សិកោ (គួរដល់តម្លៃមួយពាន់), កុម្ភិកោ (គួរដល់ឆ្នាំងមួយ), ទោណិកោ (គួរដល់រង្វាល់មួយទោណៈ), អឌ្ឍមាសិកោ (គួរដល់កន្លះខែ), កហាបណិកោ (គួរដល់មួយកហាបណៈ), គាថាដែលគួរដល់តម្លៃប៉ែតសិប ឈ្មោះថា អាសីតិកា គាថា, ណាវុតិកា (គួរដល់កៅសិប)។ សហស្សិយោ ចុះ ឥយបច្ច័យ។ ជនណា ទៅកាន់ភរិយារបស់អ្នកដទៃ ជននោះឈ្មោះថា បារទារិកោ (pāradāriko), មគ្គិកោ (អ្នកដើរផ្លូវ), បញ្ញាសយោជនិកោ (អ្នកដើរផ្លូវហាសិបយោជន៍), បថិកោ (អ្នកដើរផ្លូវ)។ ជនណា រើសរាវនូវផ្លែពុទ្រា ជននោះឈ្មោះថា បាទរិកោ (bādariko), សាមាកិកោ (អ្នករើសស្រូវសាមាកៈ)។ ជនណា ប្រព្រឹត្តធម៌ ជននោះឈ្មោះថា ធម្មិកោ (dhammiko), អធម្មិកោ (អ្នកប្រព្រឹត្តខុសធម៌)។

29. Tena kataṃ kītaṃ baddha+mabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khanati tarati carati vahati jīvatiti

២៩. តេន កតំ គីតំ ពទ្ធមភិសង្ខតំ សំសដ្ឋំ ហតំ ហន្តិ ជិតំ ជយតិ ទិព្វតិ ខនតិ តរតិ ចរតិ វហតិ ជីវតីតិ

Katādīsva+tthesu ṇiko. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃti sakāgamo. Vātena kato ābādho vātito, semhiko, pittiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, vatthena kītaṃ vatthikaṃ, kumbhikaṃ, sovaṇṇikaṃ, ghātikaṃ. Mūlatova paccayo, amūlavācittā devadattena kītoti na hoti, tadatthāppatītiyā. Varatthāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko, suttiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dadhikaṃ, mārīcikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālisiko. Akkhehi jitaṃ akkhikaṃ dhanaṃ, sālākikaṃ, tindukiko, ambaphaliko. Akkhehi jayati dibbati vā akkhiko. Khaṇittiyā khanatīti [Pg.183] khāṇittiko, kuddāliko. Devadattena jitaṃ, aṅgulyā khanatīti na hoti, tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, uḷumpikoti iko. Kulliko, gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, rathiko. Parappikoti iko. Khandhena vahatīti khandhiko. Aṃsiko, sīsikoti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayikoti iko.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា “ធ្វើហើយដោយវត្ថុនោះ” ជាដើម។ អ្វីដែលធ្វើហើយដោយកាយ ឈ្មោះថា កាយិកំ (kāyikaṃ), វាចសិកំ (vācasikaṃ), មានសិកំ (mānasikaṃ) ដោយចុះ ស-អាគម។ ជំងឺដែលកើតឡើង (ធ្វើហើយ) ដោយខ្យល់ ឈ្មោះថា វាតិតោ (vātito), សេម្ហិកោ (កើតអំពីស្លេស្ម), បិត្តិកោ (កើតអំពីប្រមាត់)។ អ្វីដែលទិញហើយដោយប្រាក់មួយរយ ឈ្មោះថា សាតិកំ (sātikaṃ), សាហស្សិកំ (ទិញដោយប្រាក់មួយពាន់), វត្ថិកំ (ទិញដោយសំពត់), កុម្ភិកំ, សោវណ្ណិកំ, ឃាតិកំ។ បច្ច័យនេះចុះក្រោយពីសព្ទដែលជាមូលហេតុ (តម្លៃ) ប៉ុណ្ណោះ, ចំពោះពាក្យដែលមិនមែនជាតម្លៃ ដូចជា “ទិញដោយទេវទត្ត” (ទេវទត្តេន គីតោ) គឺមិនចុះបច្ច័យនេះឡើយ ព្រោះមិនសម្តែងនូវអត្ថនោះ។ អ្វីដែលចងហើយដោយខ្សែវល្លិ (ឬខ្សែស្បែក) ឈ្មោះថា វារត្តិកោ (vārattiko), អាយសិកោ (ចងដោយដែក), បាសិកោ (ចងដោយអន្ទាក់), សុត្តិកោ (ចងដោយអំបោះ)។ អ្វីដែលปรุง ឬលាយហើយដោយទឹកដោះថ្លា ឈ្មោះថា ឃាតិកំ (ghātikaṃ), គោឡិកំ (លាយដោយស្ករអំពៅ), ទធិកំ (លាយដោយទឹកដោះជូរ), ម៉ារីចិកំ (លាយដោយម្រេច)។ ជនណា ត្រូវសម្លាប់ដោយសំណាញ់ ឬសម្លាប់សត្វដោយសំណាញ់ ជននោះឈ្មោះថា ជាលិកោ (jāliko), ពាលិសិកោ (អ្នកស្ទូចត្រី)។ ទ្រព្យដែលឈ្នះដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់ ឈ្មោះថា អក្ខិកំ ធនំ (akkhikaṃ dhanaṃ), សាឡាកិកំ, ទិន្ទុកិកោ, អម្ពផលិកោ។ ជនណា ឈ្នះ ឬលេងដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់ ជននោះឈ្មោះថា អក្ខិកោ (akkhiko)។ ជនណា ជីកដីដោយចបជីក ឈ្មោះថា ខាណិត្តិកោ (khāṇittiko), កុទ្ទាលិកោ (អ្នកជីកដោយចបកាប់)។ ចំពោះពាក្យថា “ឈ្នះដោយទេវទត្ត” ឬ “ជីកដោយម្រាមដៃ” គឺមិនចុះបច្ច័យនេះឡើយ ព្រោះមិនយល់នូវអត្ថនោះ។ ជនណា ឆ្លងដោយក្បូន ឈ្មោះថា ឱឡុម្បិកោ (oḷumpiko), ឧឡុម្បិកោ ចុះ ឥកបច្ច័យ។ កុល្លិកោ (អ្នកឆ្លងដោយក្បូនឈើ), គោបុច្ឆិកោ, នាវិកោ (អ្នកដើរកប៉ាល់)។ ជនណា ដើរទៅដោយរទេះ ឈ្មោះថា សាកដិកោ (sākaṭiko), រថិកោ (អ្នកដើរទៅដោយរថ)។ បរប្ពិកោ ចុះ ឥកបច្ច័យ។ ជនណា ផ្ទុក (ឬសែង) ដោយស្មា ឈ្មោះថា ខន្ធិកោ (khandhiko)។ អំសិកោ, សីសិកោ ចុះ ឥកបច្ច័យ។ ជនណា ចិញ្ចឹមជីវិតដោយឈ្នួល ឈ្មោះថា វេតនិកោ (vetaniko), ភតិកោ (អ្នកស៊ីឈ្នួល), កយិកោ (អ្នកទិញ), វិក្កយិកោ (អ្នកលក់), កយវិក្កយិកោ ចុះ ឥកបច្ច័យ។

30. Tassa saṃvattati

៣០. តស្ស សំវត្តតិ

Catutthyantā saṃvattatīti asmiṃ attheṇiko hoti. Punabbhavāya saṃvattatīti ponobbhaviko, itthiyaṃ ponobbhavikā. Lokāya saṃvattatīti lokiko. Suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sasso+vaka tadaminādīpāṭhā. Dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីចតុត្ថីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីនោះ”។ អ្វីដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភពថ្មីទៀត ឈ្មោះថា បោណោព្ភវិកោ (ponobbhaviko), ក្នុងភេទស្រីជា បោណោព្ភវិកា (ponobbhavikā)។ អ្វីដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលោក ឈ្មោះថា លោកិកោ (lokiko)។ ពាក្យថា សគ្គៈ គឺ អរិយធម៌ដ៏ប្រសើរ (សុដ្ឋុ អគ្គោ), អ្វីដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីឋានសួគ៌ ឈ្មោះថា សោវគ្គិកោ (sovaggiko) ដោយផ្លាស់ ស ជា វ តាមគំរូនៃការអានមាន “តទមិនា” ជាដើម។ អ្វីដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីទ្រព្យ ឈ្មោះថា ធញ្ញំ (dhaññaṃ)។

31. Tato sambhūta+māgataṃ

៣១. តតោ សម្ភូតមាគតំ

Pañcamyantā sambhūta+māgatanti etesva+tthesu ṇiko hoti. Mātito sambhūta+māgataṃvā+ti ettha ‘‘mātito ca bhaginiyaṃccho’’ti ‘‘mātito’’ti bhāgena ussa imhi vākyaṃ, rassadvittesu mattikaṃ, pettikaṃ. Ṇya+riyaṇa+ryapaccayāpi dissanti. Surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ. Yamhi thaññaṃ. Ubhayattha ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti lopo. Riyaṇa-pituto sambhūto pettiyo, mātiyo, ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti ulopo, mattiyo. Ryamhi-ulopo, cavaggapubbarūpāni, macco vā.

ណិកបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា “កើតឡើងអំពីអ្នកនោះ” ឬ “មកអំពីទីនោះ”។ ក្នុងពាក្យថា “កើត ឬមកអំពីមាតា” នេះ ដោយសូត្រថា “មាតិតោ ច ភគិនិយញ្ឆោ” យកភាគនៃពាក្យថា “មាតិតោ” ផ្លាស់ ឧ ជា ឥ រួចធ្វើរស្សៈ និងតម្រួត (ទ្វិត្តៈ) សម្រេចរូបជា មត្តិកំ (mattikaṃ), បេត្តិកំ (pettikaṃ) (កើតអំពីបិតា)។ ម្យ៉ាងទៀត ណ្យបច្ច័យ, រិយណបច្ច័យ និង រ្យបច្ច័យ ក៏រមែងមានប្រាកដដែរ។ អ្វីដែលកើតអំពីផ្កាដែកគោល (សុរភិ) ឈ្មោះថា សោរភ្យំ (sorabhyaṃ)។ ក្នុង យបច្ច័យ សម្រេចរូបជា ថញ្ញំ (thaññaṃ) (ទឹកដោះដែលកើតអំពីដោះ)។ ក្នុងទីទាំងពីរនេះ ដោយសូត្រថា “លោបោវណ្ណិវណ្ណានំ” ទើបលុបស្រៈ។ រិយណបច្ច័យ៖ កើតអំពីបិតា ឈ្មោះថា បេត្តិយោ (pettiyo), កើតអំពីមាតា ឈ្មោះថា ម៉ាតិយោ (mātiyo) ដោយសូត្រថា “រានុពន្ធេន្តសរាទិស្សា” លុប ឧ ទៅជា មត្តិយោ (mattiyo)។ រ្យបច្ច័យ៖ លុប ឧ, ផ្លាស់ជាចវគ្គ និងធ្វើរូបខាងដើម សម្រេចរូបជា មច្ចោ (macco) (កើតអំពីមរណៈ គឺមនុស្សលោក)។

32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto

៣២. តត្ថ វសតិ វិទិតោ ភត្តោ និយុត្តោ

Sattamyantā [Pg.184] vasatītvevamādīsva+tthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, rājagahiko, māgadhiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā. Dvāre niyutto dovāriko, dassoka tadaminādipāṭhā. Bhaṇḍāgāriko. Ike-navakammiko, ādikammiko. Kiye-jātikiyo, andhakiyo.

ណិកបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានអត្ថថា «រស់នៅ» (vasatī) ជាដើម។ ជនដែលរស់នៅទៀបគល់ឈើ ឈ្មោះថា រុក្ខមូលិកៈ (អ្នកនៅទៀបគល់ឈើ), អារញ្ញិកៈ (អ្នកនៅក្នុងព្រៃ), រាជគហិកៈ (អ្នកនៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ), មាគធិកៈ (អ្នកនៅក្នុងដែនមគធៈ), សោសានិកៈ (អ្នកនៅក្នុងព្រៃស្មសាន)។ ធម៌ដែលគេដឹងច្បាស់ក្នុងលោក ឈ្មោះថា លោកិកៈ (របស់លោក)។ ទេវតាដែលរាប់អានក្នុងស្តេចចតុមហារាជទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ចាតុម្មហារាជិកា។ ជនដែលគេតម្រូវទុកក្នុងទ្វារ ឈ្មោះថា ទោវារិកៈ (អ្នកចាំទ្វារ), ការលុប ណ-អក្សរ និងការធ្វើ ឧ ឲ្យជា ឱ ព្រមទាំងការតម្រួត វ-អក្សរ មានក្នុងពាក្យនេះ ព្រោះការសូត្រថា តទមិនា ជាដើម។ ភណ្ឌាគារិកៈ (អ្នករក្សាឃ្លាំង)។ ក្នុងអត្ថថា ឥកៈ ដូចជា នវកម្មិកៈ (អ្នកធ្វើការថ្មី), អាទិកម្មិកៈ (អ្នកធ្វើការដំបូង)។ ក្នុងអត្ថថា កិយៈ ដូចជា ជាតិកិយៈ (អ្នកកើតក្នុងជាតិ), អន្ធកិយៈ (អ្នកនៅក្នុងដែនអន្ធកៈ)។

33. Tassi+daṃ

៣៣. តស្សិទំ (របស់នេះជារបស់នោះ)។

Chaṭṭhiyantā ida+micca+smiṃ atthe ṇiko hoti. Saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nāṭaputtiko, jenadattiko. Kiye-sassa idaṃ sakiyo, parakiyo. Niyeattaniyaṃ. Ke-sako, rañño idaṃ rājakaṃ bhaṇḍaṃ.

ណិកបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះជារបស់នោះ» (idaṃ)។ វត្ថុនេះជារបស់សង្ឃ ឈ្មោះថា សង្ឃិកៈ (ជារបស់សង្ឃ), បុគ្គលិកៈ (ជារបស់បុគ្គល), សក្យបុត្តិកៈ (ជាបុត្ររបស់សក្យៈ), នាដបុត្តិកៈ (ជាកូនរបស់អ្នករបាំ), ជេនទត្តិកៈ (ជារបស់ដែលជេនទត្តប្រគល់ឲ្យ)។ ក្នុងអត្ថថា កិយៈ ដូចជា សកិយៈ (ជារបស់ខ្លួន), បរកិយៈ (ជារបស់អ្នកដទៃ)។ ក្នុងអត្ថថា និយៈ ដូចជា អត្តនិយំ (ជារបស់ខ្លួន)។ ក្នុងអត្ថថា កៈ ដូចជា សកៈ (ជារបស់ខ្លួន), ទ្រព្យនេះជារបស់ស្តេច ឈ្មោះថា រាជកំ ភណ្ឌំ (ទ្រព្យរបស់ស្តេច)។

34. Ṇo

៣៤. ណបច្ច័យ។

Chaṭṭhiyantā ida+micca+smiṃ atthe ṇo hoti. Kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ, byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi.

ណបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះជារបស់នោះ» (idaṃ)។ ក្បួននេះជារបស់កច្ចាយនៈ ឈ្មោះថា កច្ចាយនំ (ក្បួនកច្ចាយនៈ), វ្យាករណំ (វ្យាករណ៍), សោគតំ សាសនំ (សាសនារបស់ព្រះសុគត), មាហិសំ មំសាទិ (សាច់របស់ក្របីជាដើម)។

35. Gavādīhi yo

៣៥. យបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយគវសព្ទជាដើម។

Gavādīhi chaṭṭhiyantehi ida+micca+smiṃ atthe yo hoti. Gunnaṃ idaṃ gabyaṃ, avaṅa, maṃsādi. Ilope kabbaṃ. Duno idaṃ dabbaṃ.

យបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយគវសព្ទជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះជារបស់នោះ» (idaṃ)។ របស់នេះជារបស់គោទាំងឡាយ ឈ្មោះថា គវ្យំ (របស់កើតអំពីគោ), អវំ, មំសាទិ (សាច់ជាដើម)។ កាលបើលុប ឥ-អក្សរ ទៅជា កវ្យំ (កាព្យ)។ របស់នេះជារបស់ដើមឈើ (ទុ) ឈ្មោះថា ទព្វំ (គ្រឿងឈើ ឬវត្ថុ)។

36. Pitito bhātari reyyaṇa

៣៦. រេយ្យណបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «បងប្អូនប្រុស»។

‘‘Pitito [Pg.185] mātito’’ti tena tena suttanipāteneva ussa i. Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa. Pitu bhātā petteyyo.

ដោយការធ្លាក់ចុះនៃសូត្រនោះៗថា «pitito mātito» ដូច្នេះ យ่อมមានការធ្វើ ឧ ឲ្យជា ឥ។ រេយ្យណបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនប្រុសរបស់ឪពុកនោះ។ បងប្អូនប្រុសរបស់ឪពុក ឈ្មោះថា បេត្តេយ្យោ (ឪពុកមា)។

37. Mātito ca bhaginiyaṃ ccho

៣៧. ច្ឆបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «បងប្អូនស្រី»។

Mātuto ca pituto ca tesaṃ bhaginiyaṃ ccho hoti. Mātu bhagini mātucchā, pitu bhagini pitucchā. Kathaṃ ‘‘mātu bhātā mātulo’’ti, ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā lapaccayo.

ច្ឆបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា បងប្អូនស្រីរបស់មាតានិងបិតាទាំងនោះ។ បងប្អូនស្រីរបស់ម្តាយ ឈ្មោះថា មាតុច្ឆា (ម្តាយមីងខាងម្តាយ), បងប្អូនស្រីរបស់ឪពុក ឈ្មោះថា បិតុច្ឆា (ម្តាយមីងខាងឪពុក)។ សួរថា ចុះពាក្យថា «mātu bhātā mātulo» (បងប្អូនប្រុសរបស់ម្តាយ ឈ្មោះថា ម៉ាតុលៈ) សម្រេចដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សម្រេចដោយការចុះ ល-បច្ច័យ ជាការនិបាត ព្រោះសូត្រថា «mātulāditvāni» ជាដើម។

38. Mātāpitūsvā+maho

៣៨. អាមហបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «មាតានិងបិតា» របស់មាតានិងបិតាទាំងនោះ។

Mātāpitūhi tesaṃ mātāpitūsvā+maho hoti. Mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho. Pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho. Na yathāsaṅkhyaṃ paccekābhisambandhato visuṃ visuṃ mātāpitusaddehi tesaṃ mātāpitunnaṃ atthe paccayo hoti.

អាមហបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា មាតានិងបិតារបស់មាតានិងបិតាទាំងនោះ។ ម្តាយរបស់ម្តាយ ឈ្មោះថា មាតាមហី (យាយទួតខាងម្តាយ), ឪពុករបស់ម្តាយ ឈ្មោះថា មាតាមហោ (តាទួតខាងម្តាយ)។ ម្តាយរបស់ឪពុក ឈ្មោះថា បិតាមហី (យាយទួតខាងឪពុក), ឪពុករបស់ឪពុក ឈ្មោះថា បិតាមហោ (តាទួតខាងឪពុក)។ បច្ច័យនេះមិនមែនចុះតាមលំដាប់ (យថាសង្ខ្យៈ) ទេ ប៉ុន្តែចុះដោយការទាក់ទងដោយឡែកៗពីគ្នា ពីមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា មាតានិងបិតារបស់ខ្លួនផ្សេងៗគ្នា។

39. Hite reyyaṇa

៣៩. រេយ្យណបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «ជាប្រយោជន៍» (hita)។

Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti. Mātu hito matteyyo, petteyyo.

រេយ្យណបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយមាតុសព្ទ និងបិតុសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍។ ជនដែលធ្វើប្រយោជន៍ដល់ម្តាយ ឈ្មោះថា មត្តេយ្យោ (អ្នកបម្រើម្តាយ), ជនដែលធ្វើប្រយោជន៍ដល់ឪពុក ឈ្មោះថា បេត្តេយ្យោ (អ្នកបម្រើឪពុក)។

40. Nindā+ññāta+ppa paṭibhāga rassa dayā saññāsu ko

៤០. កបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន និន្ទា (ការតិះដៀល), អញ្ញាត (ការមិនដឹង), អប្ប (ការតិចតួច), បដិភាគ (ការប្រៀបធៀប), រស្ស (ការខ្លី), ទយា (ការអាណិតអាសូរ) និងសញ្ញា (ការសម្គាល់)។

Nindādīsva+tthesu nāmasmā ko hoti. Nindāyaṃ-nindito muṇḍo muṇḍako, evaṃ samaṇako, paṇḍitako, brāhmaṇako[Pg.186], veyyākaraṇako. Aññāte-kassā+yaṃ asso assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānāvagamo+vagamyate. Appatthe-appakaṃ telaṃ telakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddhako. ‘‘Ime no hatthikā assā, balībaddhā ca no ime’’tyādipāṭhe ‘‘lopo’’ti kapaccayalopena vā abhedopacārena vā daṭṭhabbaṃ, ime ca dāruādīhi katarūpāni. Rasserasso mānuso mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-dayito=nukampito putto puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako, katako, bhatako.

កបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាននិន្ទាជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា និន្ទា ដូចជា មនុស្សក្បាលកោរដែលគេតិះដៀល ឈ្មោះថា មុណ្ឌកៈ (អាមនុស្សក្បាលកោរ), ដូចគ្នាដែរ សមណកៈ (អាសមណៈ), បណ្ឌិតកៈ (អាបណ្ឌិត), ព្រាហ្មណកៈ (អាព្រាហ្មណ៍), វេយ្យាករណកៈ (អាអ្នករៀនវ្យាករណ៍)។ ក្នុងអត្ថថា អញ្ញាត (មិនស្គាល់ម្ចាស់) ដូចជា សេះរបស់នរណាមិនដឹង ឈ្មោះថា អស្សកៈ (សេះមិនស្គាល់ម្ចាស់), ព្រោះអំណាចនៃការប្រើប្រាស់ យ่อมធ្វើឲ្យដឹងនូវការមិនស្គាល់ទំនាក់ទំនងពិសេសនោះ។ ក្នុងអត្ថថា អប្ប (តិចតួច) ដូចជា ប្រេងបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា តេលកៈ (ប្រេងបន្តិច), ឃតកៈ (ទឹកដោះថ្លាបន្តិច)។ ក្នុងអត្ថថា បដិភាគ (ប្រៀបធៀប) ដូចជា សត្វដូចជាដំរី ឈ្មោះថា ហត្ថិកៈ (រូបដំរី), អស្សកៈ (រូបសេះ), ពលីពទ្ទកៈ (រូបគោបា)។ ក្នុងបាឋថា «Ime no hatthikā assā, balībaddhā ca no ime» ជាដើម គួរយល់ថា ព្រោះការលុប ក-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «lopo» ឬដោយការឧបចារៈមិនខុសគ្នា, រូបទាំងនេះធ្វើអំពីឈើជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា រស្ស (ខ្លី/តូច) ដូចជា មនុស្សតឿ ឈ្មោះថា មានុសកៈ (មនុស្សតឿ), រុក្ខកៈ (ដើមឈើតូច), បិលក្ខកៈ (ដើមជ្រៃតូច)។ ក្នុងអត្ថថា ទយា (អាណិតអាសូរ) ដូចជា កូនដែលគេអាណិតអាសូរ ឈ្មោះថា បុត្តកៈ (កូនសម្លាញ់), វច្ឆកៈ (កូនគោសម្លាញ់)។ ក្នុងអត្ថថា សញ្ញា (ការសម្គាល់) ដូចជា សត្វដូចជាក្ងោក ឈ្មោះថា មោរកៈ (សត្វក្ងោក), កតកៈ (ឈ្មោះដើមឈើម្យ៉ាង), ភតកៈ (អ្នកបម្រើ)។

41. Ta+massa parimāṇaṃ ṇiko ca

៤១. ណិកបច្ច័យ និងកបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «របស់នោះជាប្រមាណរបស់វត្ថុនេះ» (tassa parimāṇaṃ)។

Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Doṇādīnaṃ parimitavīhādīnaṃ karaṇattā ‘‘parimīyantya+nenāti parimāṇa’’nti hoti. Doṇo parimāṇa+massāti doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko, āsītiko vayo, upaḍḍhakāyo parimāṇa+massa upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ. Pañcakaṃ, chakkaṃ.

ណិកបច្ច័យ និងកបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» (asseti) បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង (បរិមាណ)។ ព្រោះការធ្វើនូវស្រូវដែលគេវាស់វែងមានទោណៈជាដើម ទើំមមានវិគ្រោះថា «parimīyantyanenāti parimāṇaṃ» (គ្រឿងវាស់វែងដែលគេវាស់ដោយវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បរិមាណ)។ ស្រូវមានទោណៈជាប្រមាណ ឈ្មោះថា ទោណិកោ វីហិ (ស្រូវមួយទោណៈ), ខារសតិកៈ (មានមួយរយខារីជាប្រមាណ), ខារសហស្សិកៈ (មានមួយពាន់ខារីជាប្រមាណ), អាសីតិកោ វយោ (វ័យមានប៉ែតសិបឆ្នាំជាប្រមាណ), ខ្នើយមានកន្លះខ្លួនជាប្រមាណ ឈ្មោះថា ឧបឌ្ឍកាយិកំ ពម្ពោហនំ។ បញ្ចកំ (ពួកប្រាំ), ឆក្កំ (ពួកប្រាំមួយ)។

42. Ya+te+tehi+ttako

៤២. ត្តកបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយ យ, ត, ឯត សព្ទ។

Yādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Yaṃ parimāṇa+massa yattakaṃ, tattakaṃ, ‘‘etasseṭa ttake’’ti etassa eṭa, ettakaṃ. Āvatake-yaṃ parimāṇa+massa yāvatako, tāvatako.

ត្តកបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយ យសព្ទជាដើម ដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នេះ» (asseti) បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង។ ប្រមាណរបស់វត្ថុនេះមានត្រឹមណា ឈ្មោះថា យត្តកំ (មានប្រមាណត្រឹមណា), តត្តកំ (មានប្រមាណត្រឹមណោះ), ព្រោះសូត្រថា «etasseṭa ttake» យ่อมមានការធ្វើ ឯត ឲ្យជា ឯដ ទើបសម្រេចជា ឯត្តកំ (មានប្រមាណត្រឹមណេះ)។ ក្នុងអត្ថថា អាវតកៈ ដូចជា យាវតកោ (មានប្រមាណត្រឹមណា), តាវតកោ (មានប្រមាណត្រឹមណោះ)។

43. Sabbā cā+vantu

៤៣. អាវន្តុបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយសព្វសព្ទ និងយសព្ទជាដើម។

Sabbato [Pg.187] paṭhamantā yādīhi ca asseti chaṭṭhyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇa+massa sabbāvantaṃ, ‘‘aṃṅaṃ napuṃsake’’ti aṃ. Yāvantaṃ, tāvantaṃ.

អាវន្តុបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយសព្វសព្ទ និងយសព្ទជាដើម ដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នេះ» (asseti) បើនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិនោះ ជាគ្រឿងវាស់វែង។ ប្រមាណរបស់វត្ថុនេះទាំងអស់ ឈ្មោះថា សព្វាវន្តំ (ទាំងអស់), ព្រោះសូត្រថា «aṃṅaṃ napuṃsake» យ่อมមានការសម្រេចជា អំ-អក្សរ។ យាវន្តំ (មានប្រមាណត្រឹមណា), តាវន្តំ (មានប្រមាណត្រឹមណោះ)។

44. Kimhā rati+rīva+rīvataka+rittakā

៤៤. រតិ, រីវ, រីវតក, រិត្តក បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្រោយកឹសព្ទ។

Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhyatthe rati+rīva+rīvataka+rittakā honti. Kiṃsaṅkhyānaṃ parimāṇa+mesaṃ kati, rānubandhattā iṃbhāgalopo. Kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṃkhyo.

រតិ, រីវ, រីវតក, រិត្តក បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្រោយកឹសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិថា «របស់នេះ» (asseti)។ ចំនួនរបស់វត្ថុទាំងឡាយនេះមានប៉ុន្មាន ឈ្មោះថា កតិ (ប៉ុន្មាន), ព្រោះមាន រ-អនុពន្ធ ទើបលុបភាគនៃ អឹ-អក្សរ។ គីវៈ (ត្រឹមណា), គីវតកំ (មានប្រមាណត្រឹមណា), កិត្តកំ (មានប្រមាណប៉ុន្មាន)។ រីវន្តបច្ច័យ ដោយសភាវៈគឺមិនកំណត់ចំនួនឡើយ។

45. Sañjātaṃ tārakāditvi+toti

៤៥. ឥតបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «កើតឡើងហើយ» (sañjātaṃ) ក្រោយតារកាសព្ទជាដើម។

Sañjātatthe ito. Tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphāni sañjātāni assa pupphito rukkho, pallavitā latā.

ឥតបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា កើតឡើងហើយ។ ផ្កាយទាំងឡាយកើតឡើងហើយក្នុងអាកាសនេះ ឈ្មោះថា តារកិតំ គគនំ (អាកាសដ៏ពាសពេញដោយផ្កាយ), ផ្កាទាំងឡាយកើតឡើងហើយលើដើមឈើនេះ ឈ្មោះថា បុប្ផិតោ រុក្ខោ (ដើមឈើមានផ្ការីកហើយ), បល្លវិតា លតា (វល្លិមានលាស់ត្រួយហើយ)។

46. Māne matto

៤៦. មត្តបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «គ្រឿងវាស់វែង» (māna)។

Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃ atthe matto hoti. Palaṃ ummāna+massa palamattaṃ. Hattho paṇāma+massa hatthamattaṃ. Sataṃ māna+massa satamattaṃ. Doṇo parimāṇa+massa doṇamattaṃ. Abhedopacārā doṇotipi hoti. Mīyate+nenāti mānaṃ, mānassa sambandhittā chaṭṭhyantabhūtānameva vidhi hoti. Ettha ca –

មត្តបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ដែលមានអត្ថថា គ្រឿងវាស់វែង ក្នុងអត្ថថា «របស់នេះ» (asseti)។ ផឡៈជាគ្រឿងវាស់ទម្ងន់របស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ផលមត្តំ (មានប្រមាណមួយផលៈ)។ ហត្ថៈជាគ្រឿងវាស់ប្រវែងរបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ហត្ថមត្តំ (មានប្រមាណមួយហត្ថ)។ មួយរយជាគ្រឿងរាប់របស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា សតមត្តំ (មានប្រមាណមួយរយ)។ ទោណៈជាគ្រឿងវាស់បរិមាណរបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ទោណមត្តំ (មានប្រមាណមួយទោណៈ)។ ដោយការឧបចារៈមិនខុសគ្នា សូម្បីតែពាក្យថា ទោណៈ ក៏ប្រើបានដែរ។ វិគ្រោះថា «mīyate nenāti mānaṃ» (គ្រឿងវាស់វែងដែលគេវាស់ដោយវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា មានៈ), ព្រោះការទាក់ទងនឹងគ្រឿងវាស់វែង វិធីនេះទើបមានដល់នាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុតប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ –

Uddhamānantu [Pg.188] ummānaṃ, parimāṇantu sabbato;

Pamāṇaṃ hoti āyāmo, saṃkhyāseso tu sabbato.

«គ្រឿងវាស់វែងឡើងលើ ឈ្មោះថា ឧម្មានៈ (គ្រឿងវាស់ទម្ងន់), គ្រឿងវាស់វែងជុំវិញ ឈ្មោះថា បរិមាណ (គ្រឿងវាស់ទំហំ), គ្រឿងវាស់វែងបណ្តោយ ឈ្មោះថា បមាណ (គ្រឿងវាស់ប្រវែង), ចំណែកឯការរាប់ក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា សង្ខ្យា (គ្រឿងរាប់) ទាំងអស់»។

47. Taggho cu+ddhaṃ

៤៧. តគ្ឃបច្ច័យ និងមត្តបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលជាគ្រឿងវាស់ឡើងលើ (uddhamāna)។

Uddhamānavuttito taggho hoti matto ca. Jaṇṇu parimāṇa+massa jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ.

តគ្ឃបច្ច័យ និងមត្តបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលជាគ្រឿងវាស់ឡើងលើ។ ជង្គង់ជាគ្រឿងវាស់របស់ទឹកនេះ ឈ្មោះថា ជណ្ណុតគ្ឃំ (ទឹកមានកម្ពស់ត្រឹមជង្គង់), ជណ្ណុមត្តំ (មានប្រមាណត្រឹមជង្គង់)។

48. Ṇo ca purisāti

៤៨. ណបច្ច័យ, មត្តបច្ច័យ និងតគ្ឃបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយបុរិសសព្ទ។

Purisā ṇo hoti mattādayo ca. Puriso parimāṇa+massa porisaṃ, purisamattaṃ+purisatagghaṃ.

ណបច្ច័យ និងមត្តបច្ច័យជាដើម យ่อมចុះក្រោយបុរិសសព្ទ។ មនុស្សជាគ្រឿងវាស់កម្ពស់របស់ទឹកនេះ ឈ្មោះថា បោរិសំ (ទឹកមានកម្ពស់ត្រឹមមនុស្ស), បុរិសមត្តំ (មានប្រមាណត្រឹមមនុស្ស), បុរិសតគ្ឃំ (មានកម្ពស់ត្រឹមមនុស្ស)។

49. Ayu+bhadvitīhaṃ+se

៤៩. អយបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយ ឧភ, ទ្វិ, តិ សព្ទ ដែលមានអត្ថថា «ចំណែក» (aṃsa)។

Ubhadvitīhi avayavavuttīhi ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ. Aṃsasambandhena samudāye vidhi hotīti na ubhayādito bahuvacananti ce, ‘‘rāhuno siro’’ tyādo abhedepi bhedavivakkhāya labbhamānato bahuvacanaṃ hoteva.

ចំណែកទាំងពីររបស់វត្ថុនេះ ឈ្មោះថា ឧភយំ (ទាំងពីរ), ទ្វយំ (គូ ឬពីរចំណែក), តយំ (បីចំណែក)។ ប្រសិនបើពោលថា វិធីនេះមានដល់សហគមន៍ (សមុទាយៈ) ដោយការទាក់ទងនឹងចំណែក ហេតុនេះមិនគួរមានពហុវចនៈក្រោយឧភយសព្ទជាដើមទេនោះ ឆ្លើយថា សូម្បីតែមិនមានការប្លែកគ្នា ដូចជាពាក្យថា «rāhuno siro» (ក្បាលរបស់រាហូ) ក៏ដោយ ក៏ព្រោះការចង់ពោលឲ្យប្លែកគ្នា ទើបនៅតែមានពហុវចនៈបានដដែល។

50. Saṅkhyāya saccu+tī+sā+sa+dasantāyā+dhikā+smiṃ satasahasse ḍo

៥០. ឌបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយសង្ខ្យាសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត ដែលមាន តិ, ឧតិ, ី, ា, ទស ជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «ក្នុងវត្ថុនេះ» (asmiṃ) ដែលជាសត្តមីវិភត្តិ កាលបើសង្ខ្យានោះលើស (adhikā) ក្នុងមួយរយ មួយពាន់ ឬមួយសែន។

Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce [Pg.189] saṅkhyā adhikā hoti, ya+dasminti, taṃ ce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti. Vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃsataṃ.

ក្រោយសង្ខ្យាដែលមាន តិ ជាទីបំផុត, ឧតិ ជាទីបំផុត... ដូចជា ម្ភៃលើសក្នុងមួយរយនេះ ឈ្មោះថា វីសំសតំ (មួយរយម្ភៃ)។

139. Ḍe satissa tissati

១៣៩. កាលបើ ឌ-បច្ច័យ នៅខាងចុង យ่อมមានការលុប តិ-អក្សរ របស់សង្ខ្យាដែលមាន តិ ជាទីបំផុត។

Ḍe pare satyantassa tikārassa lopo hoti. Ekavīsaṃsataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Tiṃsati adhikā asmiṃ satādiketi tiṃsasataṃ ekatiṃsasataṃ iccādi. Utyantāyanavuti adhikā asmiṃ satādiketi navutaṃsataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya-cattālīsaṃ adhikā asmiṃ sate sahasse satasahasseti cattālīsasata+miccādi. Āsantāya evaṃ, paññāsaṃsata+miccādi. Dasantāya-ekādasaṃsata+miccādi.

កាលបើ ឌ-បច្ច័យ នៅខាងចុង យ่อมមានការលុប តិ-អក្សរ របស់សង្ខ្យាដែលមាន តិ ជាទីបំផុត។ ឯកវីសំសតំ (មួយរយម្ភៃមួយ), សហស្សំ (មួយពាន់ម្ភៃមួយ) ឬ សតសហស្សំ (មួយសែនម្ភៃមួយ)។ សាមសិបលើសក្នុងមួយរយជាដើមនេះ ឈ្មោះថា តិំសសតំ (មួយរយសាមសិប), ឯកតិំសសតំ (មួយរយសាមសិបមួយ) ជាដើម។ ក្រោយសង្ខ្យាដែលមាន ឧតិ ជាទីបំផុត ដូចជា កៅសិបលើសក្នុងមួយរយជាដើមនេះ ឈ្មោះថា នវុតំសតំ (មួយរយកៅសិប), សហស្សំ (មួយពាន់កៅសិប) ឬ សតសហស្សំ (មួយសែនកៅសិប)។ ក្រោយសង្ខ្យាដែលមាន ី ជាទីបំផុត ដូចជា សែសិបលើសក្នុងមួយរយ មួយពាន់ មួយសែននេះ ឈ្មោះថា ចត្តាលីសសតំ (មួយរយសែសិប) ជាដើម។ ក្រោយសង្ខ្យាដែលមាន ា ជាទីបំផុត ក៏ដូចគ្នាដែរ ដូចជា បញ្ញាសំសតំ (មួយរយហាសិប) ជាដើម។ ក្រោយសង្ខ្យាដែលមាន ទស ជាទីបំផុត ដូចជា ឯកាទសំសតំ (មួយរយដប់មួយ) ជាដើម។

51. Tassa pūraṇe+kādasādito vā

៥១. ឌបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយសង្ខ្យាមានឯកាទសជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «ការបំពេញ» (pūraṇa) តាមការកំណត់ផ្សេងៗ (វារៈ)។

Chaṭṭhiyantāye+kādasādikāya saṃkhyāya ḍo hoti pūraṇatthe vibhāsā. Sā saṃkhyā pūriyate yena taṃ pūraṇaṃ. Ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Aññatra ‘‘ma pañcādikatīhī’’ti mo, ekādasamo. Vīsatiyā pūraṇo vīso vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo. Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā niccaṃ cattālīso paññāso.

ឌបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយសង្ខ្យាមានឯកាទសជាដើម ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា ការបំពេញ តាមការកំណត់ផ្សេងៗ។ ចំនួនដែលគេបំពេញដោយវត្ថុណា វត្ថុនោះឈ្មោះថា បូរណៈ (គ្រឿងបំពេញ)។ គ្រឿងបំពេញនៃដប់មួយ ឈ្មោះថា ឯកាទសោ (ទីដប់មួយ)។ ក្នុងទីដទៃ ព្រោះសូត្រថា «ma pañcādikatīhi» យ่อมចុះ ម-បច្ច័យ សម្រេចជា ឯកាទសមោ (ទីដប់មួយ)។ គ្រឿងបំពេញនៃម្ភៃ ឈ្មោះថា វីសោ (ទីម្ភៃ) ឬ វីសតិមោ (ទីម្ភៃ), តិំសោ (ទីសាមសិប), តិំសតិមោ (ទីសាមសិប)។ ព្រោះ វ៉ា-សព្ទ ជាការកំណត់ផ្សេងៗ ទើបសម្រេចជា ចត្តាលីសោ (ទីសែសិប), បញ្ញាសោ (ទីហាសិប) ជាប្រាកដ។

52. Ma pañcādikatīhiti

៥២. ព្រោះសូត្រថា «ma pañcādikatīhi» ដូច្នេះ។

Mapaccaye pañcamo, pañcamī. Sattamo, sattamī. Aṭṭhamo, aṭṭhamī. Katimo, katimī iccādi.

កាលបើចុះ ម-បច្ច័យ សម្រេចជា បញ្ចមោ (ទីប្រាំ), ឥត្ថីលិង្គជា បញ្ចមី។ សត្តមោ (ទីប្រាំពីរ), សត្តមី។ អដ្ឋមោ (ទីប្រាំបី), អដ្ឋមី។ កតិមោ (ទីប៉ុន្មាន), កតិមី ជាដើម។

53. Sathādīna+mi cati

៥៣. យ่อมមានការចុះ ម-បច្ច័យ និងការទេសៈអក្សរខាងចុងរបស់សតសព្ទជាដើម ឲ្យជា ឥ-អក្សរ។

Satādīnaṃ [Pg.190] mo ca antādeso i ca. Satassa pūraṇo satimo, sahassimo.

យ่อมមានការចុះ ម-បច្ច័យ និងការទេសៈអក្សរខាងចុងរបស់សតសព្ទជាដើម ឲ្យជា ឥ-អក្សរ។ គ្រឿងបំពេញនៃមួយរយ ឈ្មោះថា សតិមោ (ទីមួយរយ), សហស្សិមោ (ទីមួយពាន់)។

54. Chā ṭṭha+ṭṭhamāti

៥៤. ដ្ឋបច្ច័យ និងដ្ឋមបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយឆសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «ការបំពេញ»។

Chasaddā pūraṇatthe ṭṭha+ṭṭhamā. Channaṃ pūraṇo chaṭṭho, chaṭṭhamo. Itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī. ‘‘Catutthadutiyesve+saṃ tatiyapaṭhamā’’ti nipātanā pūraṇatthe dvito tiyo dvissa du ca, ticatūhi tissa a, tiya+tthā ca yathākkamaṃ, dutiyo tatiyo, catuttho.

ដ្ឋបច្ច័យ និងដ្ឋមបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយឆសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ការបំពេញ។ គ្រឿងបំពេញនៃប្រាំមួយ ឈ្មោះថា ឆដ្ឋោ (ទីប្រាំមួយ), ឆដ្ឋមោ (ទីប្រាំមួយ)។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា ឆដ្ឋី, ឆដ្ឋមី។ ព្រោះការនិបាតដោយសូត្រថា «Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā» ក្នុងអត្ថថា ការបំពេញ យ่อมមានការចុះ តិយ-បច្ច័យ ក្រោយ ទ្វិ-សព្ទ និងការទេសៈ ទ្វិ ឲ្យជា ទុ, ចុះ តិយ-បច្ច័យ ក្រោយ តិ-សព្ទ និងចុះ ថ-បច្ច័យ ក្រោយ ចតុ-សព្ទ ព្រមទាំងការទេសៈ តិ នៃ តិ-សព្ទ និង ចតុ-សព្ទ ឲ្យជា អ-អក្សរ តាមលំដាប់ ទើបសម្រេចជា ទុតិយោ (ទីពីរ), តតិយោ (ទីបី), ចតុត្ថោ (ទីបួន)។

55. Ekā kā+kya+sahāye

៥៥. កបច្ច័យ និងអាកិនបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយឯកសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «មិនមានគ្នា» (asahāya)។

‘‘Sati byabhicāre visesanaṃ sātthakaṃ’’ti ñāyā saṃkhyāto visesetuṃ ‘‘asahāye’’ti vuttaṃ. Ekasmā asahāyatthe ka+ākī honti vā. Ekova ekako, ekākī, eko vā.

តាមន័យថា «sati byabhicāre visesanaṃ sātthakaṃ» (កាលបើមានការឆ្គាំឆ្គង គុណនាមទើបមានប្រយោជន៍) ដើម្បីញែកចេញពីសង្ខ្យា ទើបពោលថា «asahāye» (មិនមានគ្នា)។ កបច្ច័យ និងអាកីបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយឯកសព្ទ ក្នុងអត្ថថា មិនមានគ្នា តាមការកំណត់ផ្សេងៗ។ តែម្នាក់ឯង ឈ្មោះថា ឯកកោ (តែម្នាក់ឯង), ឯកាកី (អ្នកនៅម្នាក់ឯង) ឬ ឯកោ (តែម្នាក់)។

56. Vacchādīhi tanutte taro

៥៦. តរបច្ច័យ យ่อมចុះក្រោយវច្ឆសព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថា «ភាពតូចតាច» (tanutta)។

Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte=kiñcimattāvasese taro hoti. So=sako bhāvo sabhāvo attaniyapavattinimittaṃ. Susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī. Yobbanassa tanutte okkhataro. Okkhā=dutiyavayaṭṭhagoṇo. Assabhāvassa tanutte assataro. Gāvoti jātisāmatthiyassa tanutte usabhataro. Ettha tanuttaṃ appabalatā.

តរបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា ភាពតូចតាច គឺសល់នៅត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចនៃសភាវៈរបស់វច្ឆសព្ទជាដើម។ ពាក្យថា សោ គឺសភាវៈរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា សភាវៈ ដែលជាហេតុប្រព្រឹត្តទៅនៃខ្លួន។ ក្នុងអត្ថថា ភាពតូចតាចនៃសត្វដែលដេកលក់ស្រួល ឈ្មោះថា វច្ឆតរោ (កូនគោតូច), ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា វច្ឆតរី។ ក្នុងអត្ថថា ភាពតូចតាចនៃវ័យក្មេង ឈ្មោះថា អុក្ខតរោ (គោស្ទាវ)។ ពាក្យថា អុក្ខា គឺគោដែលស្ថិតក្នុងវ័យទីពីរ។ ក្នុងអត្ថថា ភាពតូចតាចនៃសភាវៈជាសេះ ឈ្មោះថា អស្សតរោ (លា)។ ក្នុងអត្ថថា ភាពតូចតាចនៃសមត្ថភាពពូជដែលហៅថា គោ ឈ្មោះថា ឧសភតរោ (គោបាស្ទាវ)។ ក្នុងទីនេះ ភាពតូចតាច សំដៅដល់ការមានកម្លាំងតិច។

57. Kimhā niddhāraṇe ratara+ratamā

៥៧. រតរប្រត្យ័យ និងរតមប្រត្យ័យ យ่อมចុះក្រោយកឹសព្ទ ក្នុងអត្ថថា «ការជ្រើសរើស» (niddhāraṇa)។

Kiṃsaddā [Pg.191] niddhāraṇe ratara+ratamā honti. Ko evāti kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭṭho. Katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭṭho. Bhāradvājānaṃ katamo+si brahme.

រតរប្រត្យ័យ និងរតមប្រត្យ័យ យ่อมចុះក្រោយកឹសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ការជ្រើសរើស។ វិគ្រោះថា នរណាជាអ្នកនោះ ដូចជា កតរោ ភវតំ ទេវទត្តោ (ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើនរណាជាទេវទត្ត?), កតរោ ភវតំ កដ្ឋោ (ក្នុងចំណោមឈើទាំងឡាយ តើមួយណាជាឈើ?)។ កតមោ ភវតំ ទេវទត្តោ (ក្នុងចំណោមលោកទាំងឡាយ តើនរណាជាទេវទត្ត?), កតមោ ភវតំ កដ្ឋោ (ក្នុងចំណោមឈើទាំងឡាយ តើមួយណាជាឈើ?)។ «Bhāradvājānaṃ katamosi brahme» (បពិត្រព្រហ្ម ក្នុងចំណោមពួកភារទ្វាជៈ តើអ្នកជាម្នាក់ណា?)។

58. Tena datte li+yāti

៥៨. លបច្ច័យ និងអិយបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា «របស់ដែលបុគ្គលនោះប្រគល់ឲ្យ» (tena datte)។

Datte+bhidheyye la+iyā honti bahulādhikārā manussasaññāyaṃ. Devena datto devalo deviyo, brahmalo brahmiyo. Sīvalo sīviyo sissa dīgho. Deva+brahma+sivāti tannāmakā manussā. (Rattamiccādianekatthataddhitaṃ).

លបច្ច័យ និងអិយបច្ច័យ យ่อมចុះក្នុងអត្ថថា របស់ដែលបុគ្គលនោះប្រគល់ឲ្យ ដែលជាអភិធេយ្យ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ក្នុងសញ្ញាដែលជាឈ្មោះរបស់មនុស្ស។ ជនដែលទេវតាប្រគល់ឲ្យ ឈ្មោះថា ទេវលោ (ទេវលៈ), ទេវិយោ (ទេវិយៈ), ព្រហ្មលោ (ព្រហ្មលៈ), ព្រហ្មិយោ (ព្រហ្មិយៈ)។ សីវលោ (សីវលៈ), សីវិយោ (សីវិយៈ) មានការធ្វើ ឥ ឲ្យជា ី (ទីឃៈ)។ ពាក្យថា ទេវៈ, ព្រហ្មៈ, សិវៈ គឺមនុស្សដែលមានឈ្មោះដូច្នោះ។ (ចប់ អនេកត្ថតទ្ធិត មានពាក្យថា រត្តំ ជាដើម)។

59. Tassa bhāvakammesutta+tā+ttana+ṇya+ṇeyya+ṇi+ya+ṇiyā

៥៩. ត្ត, តា, ត្តន, ណ្យ, ណេយ្យ, ណិ, យ, ណិយ បច្ច័យទាំងឡាយ យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា «ភាវៈ» (bhāva) និង «កម្ម» (kamma) ជាច្រើន។

Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ. Na sabbe paccayā sabbato honti aññatratta+tāhi. Bhavanti etasmā buddhisaddāti bhāvo saddapavattinimittaṃ. Vuttañca –

ត្តបច្ច័យជាដើម យ่อมចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ និងកម្ម ជាច្រើន។ បច្ច័យទាំងអស់មិនមែនចុះក្រោយនាមសព្ទទាំងអស់នោះទេ លើកលែងតែ ត្ត-បច្ច័យ និង តា-បច្ច័យ ចេញ។ វិគ្រោះថា «bhavanti etasmā buddhisaddā» (សេចក្តីដឹងនិងសព្ទទាំងឡាយ យ่อมកើតឡើងអំពីហេតុនោះ) ហេតុនោះឈ្មោះថា ភាវៈ ដែលជាហេតុប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះបុរាណាចារ្យពោលទុកថា –

Hontya+smā saddabuddhīti, bhāvo taṃ saddavuttiyā;

Nimittabhūtaṃ nāmañca, jāti dabbaṃ kriyā guṇoti.

«សព្ទនិងសេចក្តីដឹងទាំងឡាយ យ่อมកើតឡើងអំពីហេតុណា ហេតុនោះឈ្មោះថា ភាវៈ ដែលជាហេតុប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទនោះ គឺ នាម, ជាតិ, ទ្រព្យ, កិរិយា និងគុណ»។

Nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ nīlatāti guṇo bhāvo. Ettha nīlaguṇavasena paṭe nīlasaddassa vuttiyā paṭabuddhiyā nimittaṃ bhāvo nāma. Nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatāti nīlaguṇajāti, ettha nīlaguṇajāti nimittaṃ hutvā nīlasaddassa guṇavuttiyā [Pg.192] nīlaguṇajāti nimittaṃ. Gottaṃ gotāti gojāti, ettha jātisaddānaṃ dabbavuttiyā sati jāti nimittaṃ. Pācakassa bhāvo pācakattaṃti kriyāsambandhittaṃ bhāvo, ettha pacanakriyāsambandhittaṃ bhāvo. Daṇḍittaṃ visāṇittaṃ rājapurisattaṃti daṇḍa+visāṇa+rājadabbānaṃ sambandhittaṃ bhāvo, daṇḍītyādisaddapavattiyā nimittattā.

ភាពនៃសំពត់ខៀវ ឈ្មោះថា នីលត្តៈ ឬ នីលតា (ភាពជាសំពត់ខៀវ) គុណជាភាវៈ។ ក្នុងទីនេះ ហេតុជាគ្រឿងដឹងនូវសំពត់ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃនីលសព្ទក្នុងសំពត់ ដោយអំណាចនៃគុណគឺពណ៌ខៀវ ឈ្មោះថា ភាវៈ។ ភាពនៃគុណគឺពណ៌ខៀវ ឈ្មោះថា នីលត្តៈ ឬ នីលតា គឺជាតិគឺគុណគឺពណ៌ខៀវ, ក្នុងទីនេះ ជាតិគឺគុណគឺពណ៌ខៀវ ជាហេតុ និងជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃគុណនៃនីលសព្ទ។ គោត្តៈ ឬ គោតា គឺគោជាតិ, ក្នុងទីនេះ កាលបើមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទពោលគឺជាតិក្នុងទ្រព្យ ជាតិជាហេតុ។ ភាពនៃអ្នកស្លដណ្តាំ ឈ្មោះថា បាចកត្តៈ គឺការទាក់ទងនឹងកិរិយាជាភាវៈ, ក្នុងទីនេះ ការទាក់ទងនឹងកិរិយាគឺការស្លដណ្តាំជាភាវៈ។ ទណ្ឌិត្តៈ (ភាពជាអ្នកមានដំបង) វិសាណិត្តៈ (ភាពជាសត្វមានស្នែង) រាជបុរិសត្តៈ (ភាពជាបុរសរបស់ស្តេច) គឺការទាក់ទងនឹងទ្រព្យមានដំបង ស្នែង និងស្តេចជាភាវៈ ព្រោះជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទមានទណ្ឌីជាដើម។

Devadattassa bhāvo devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattaṃti tadavatthā visesasāmaññaṃ, devadattassa bālatādiavatthābhedo, candassa kalādiavatthabhedo ca, sūriyassa mandapaṭutādiavatthābhedo ca sāmaññaṃ, tadettha nimittaṃ. Ettha vijjamānapadatthānaṃ visayabhūtasaññāsaddānaṃ pavattinimittaṃ vuttaṃ. Ākāsattaṃ abhāvattaṃti, tattha ghaṭākāsa+pīṭharākāsa, paṭābhāva+ghaṭābhāvādinā upacaritabhedasāmaññaṃ bhāvo.

ភាពនៃទេវទត្ត ឈ្មោះថា ទេវទត្តត្តៈ, ចន្ទត្តៈ (ភាពជាព្រះចន្ទ), សុរិយត្តៈ (ភាពជាព្រះអាទិត្យ) គឺសាមញ្ញៈ (ភាពទូទៅ) នៃសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអវត្ថា (សភាព) នោះៗ, សេចក្តីប្លែកគ្នានៃអវត្ថាមានភាពជាក្មេងជាដើមនៃទេវទត្ត, សេចក្តីប្លែកគ្នានៃអវត្ថាមានចំណែកជាដើមនៃព្រះចន្ទ និងសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអវត្ថាមានភាពទន់ខ្សោយនិងក្លៀវក្លាជាដើមនៃព្រះអាទិត្យ ជាសាមញ្ញៈ, សាមញ្ញៈនោះជាហេតុក្នុងទីនេះ។ ក្នុងទីនេះ ហេតុជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅនៃសញ្ញាសព្ទដែលជាវិស័យនៃបទត្ថៈ (អត្ថនៃបទ) ទាំងឡាយដែលមានប្រាកដ ត្រូវបានពោលហើយ។ អាកាសត្តៈ (ភាពជាអាកាស) អភាវត្តៈ (ភាពមិនមាន) ក្នុងពាក្យនោះ សាមញ្ញៈនៃសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលឧបចារៈ (កំណត់យក) ដោយអាកាសក្នុងឆ្នាំង អាកាសក្នុងក្អម ភាពមិនមានសំពត់ ភាពមិនមានឆ្នាំងជាដើម ជាភាវៈ។

Ttana-puthujjanattanaṃ. Vedanāya bhāvo vedanattanaṃ, rasso. Evaṃ jāyattanaṃ, jārattanaṃ.

តនបច្ច័យ ដូចជា បុថុជ្ជនត្តនៈ (ភាពជាបុថុជ្ជន)។ ភាពនៃវេទនា ឈ្មោះថា វេទនត្តនៈ (មានការធ្វើស្រៈឱ្យខ្លី - រស្សៈ)។ ដូចគ្នាជា ជាយត្តនៈ (ភាពជាភរិយា), ជាំរត្តនៈ (ភាពជាសហាយ)។

Ṇya-alasassa bhāvo kammaṃ vā ālasyaṃ, ettha ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti a-lope ‘‘sarāna+mādissā’’dinā ākāro, eva+mupari ca. Brāhmaṇassa bhāvo brahmaññaṃ, ññakārapubbarūpāni. Cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rañño bhāvo rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ, vesamaṃ, ṇapaccayo. Sakhino bhāvo sakhyaṃ, vāṇijjaṃ, ārogyaṃ, odagyaṃ, ānaṇyaṃ, dubbalyaṃ, balyaṃ, paṇḍiccaṃ, bāhussaccaṃ, porohiccaṃ. Muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ, ilopo. Kosallaṃ, vepullaṃ. Samānassa bhāvo sāmaññaṃ, perissaṃ, somanassaṃ, domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ, nipakassa [Pg.193] bhāvo nepakkaṃ, ādhikkaṃ, dubhagassa bhāvo dobhaggaṃ, sarūpassa bhāvo sāruppaṃ, opammaṃ, sokhummaṃ, tathassa bhāvo tacchaṃ. Dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ. Bhesajassa bhāvo bhesajjaṃ, byāvaṭassa kammaṃ veyyāvaccaṃ yathā veyyākaraṇaṃ.

ណ្យបច្ច័យ ភាព ឬអំពើនៃបុគ្គលខ្ជិល ឈ្មោះថា អាលស្យៈ (សេចក្តីខ្ជិល), ក្នុងទីនេះ កាលបើលុប អ-អក្សរ ដោយសូត្រថា "លោបោ វណ្ណិវណ្ណានំ" ហើយ ធ្វើជាអាការៈ ដោយសូត្រថា "សរានមាទិស្សា" ជាដើម, ខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។ ភាពនៃព្រាហ្មណ៍ ឈ្មោះថា ព្រហ្មញ្ញៈ (ភាពជាព្រាហ្មណ៍), មានការធ្វើ ញញ-អក្សរ ជាបុព្វរូប។ ចាបល្យៈ (ភាពជាអ្នករហ័សរហួន), នេបុញ្ញៈ (ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ), បេសុញ្ញៈ (ភាពជាអ្នកញុះញង់), ភាពនៃស្តេច ឈ្មោះថា រជ្ជៈ (រាជ្យ), អាធិបត្យៈ (ភាពជាធំ), ទាយជ្ជៈ (មរតក), វេសម្មៈ ឬ វេសមៈ (ភាពមិនស្មើគ្នា - ណបច្ច័យ)។ ភាពនៃសម្លាញ់ ឈ្មោះថា សខ្យៈ (ភាពជាសម្លាញ់), វាណិជ្ជៈ (ការជួញដូរ), អារោគ្យៈ (ភាពមិនមានរោគ), ឱទគ្យៈ (ភាពរីករាយ), អានណ្យៈ (ភាពមិនមានបំណុល), ទុព្វល្យៈ (ភាពទន់ខ្សោយ), ពល្យៈ (ភាពខ្លាំងក្លា), បណ្ឌិច្ចៈ (ភាពជាបណ្ឌិត), ពាហុស្សច្ចៈ (ភាពជាអ្នកចេះដឹងច្រើន), បោរោហិច្ចៈ (ភាពជាបុរោហិត)។ ភាពនៃបុគ្គលមានស្មារតីភ្លេចភ្លាំង ឈ្មោះថា មុដ្ឋស្សច្ចៈ (មានការលុប ឥ-ស្រៈ)។ កោសល្លៈ (ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ), វេបុល្លៈ (ភាពធំទូលាយ)។ ភាពនៃបុគ្គលស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សាមញ្ញៈ, បេរិស្សៈ, សោមនស្សៈ, ទោមនស្សៈ, សោវចស្សៈ (ភាពជាអ្នកប្រដៅងាយ), ទោវចស្សៈ (ភាពជាអ្នកប្រដៅពិបាក), ភាពនៃបុគ្គលមានប្រាជ្ញាការពារខ្លួន ឈ្មោះថា នេបក្កៈ, អាធិក្កៈ (ភាពលើសលុប), ភាពនៃបុគ្គលមានលាភតិច ឈ្មោះថា ទោភគ្គៈ, ភាពនៃរូបស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សារុប្បៈ, ឱបម្មៈ (ការប្រៀបធៀប), សោខុម្មៈ (ភាពល្អិតល្អន់), ភាពនៃសេចក្តីពិត ឈ្មោះថា តច្ឆៈ។ ភាពនៃបុគ្គលមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ ឈ្មោះថា ទុម្មេជ្ឈៈ។ ភាពនៃថ្នាំ ឈ្មោះថា ភេសជ្ជៈ, អំពើនៃបុគ្គលខ្វល់ខ្វាយ ឈ្មោះថា វេយ្យាវច្ចៈ ដូចជា វេយ្យាករណៈ។

Ṇeyya-sucino bhāvo soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ, kapissa bhāvo kāpeyyaṃ. Saṭhassa bhāvo kammaṃ vā sāṭheyyaṃ.

ណេយ្យបច្ច័យ ភាពនៃបុគ្គលស្អាតស្អំ ឈ្មោះថា សោចេយ្យៈ (សេចក្តីស្អាតស្អំ), អាធិបតេយ្យៈ (ភាពជាធំ), ភាពនៃស្វា ឈ្មោះថា កាបេយ្យៈ (ភាពជាស្វា)។ ភាព ឬអំពើនៃបុគ្គលកុហក ឈ្មោះថា សាឋេយ្យៈ (សេចក្តីកុហក)។

Ṇa-garūnaṃ bhāvo gāravaṃ, u avaṅa. Pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ, ‘‘kosajjā’’dinā ussa attaṃ dvittañca. Paramānaṃ bhāvo pāramī, vīpaccayo. Samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.

ណបច្ច័យ ភាពនៃបុគ្គលគួរគោរព ឈ្មោះថា គារវៈ (សេចក្តីគោរព), មានការប្តូរ ឧ-ស្រៈ ជា អវង្អ។ បាដវៈ (ភាពឈ្លាសវៃ), អជ្ជវៈ (ភាពត្រង់), មទ្ទវៈ (ភាពទន់ភ្លន់), មានការធ្វើ ឧ-ស្រៈ ឱ្យជា អ-ស្រៈ និងតម្រួតតួ (ទ្វិត្តៈ) ដោយសូត្រមាន "កោសជ្ជា" ជាដើម។ ភាពនៃបុគ្គលដ៏ឧត្តម ឈ្មោះថា បារមី (វីបច្ច័យ)។ ភាពនៃបុគ្គលព្រមព្រៀងគ្នា ឈ្មោះថា សាមគ្គី។

Iya-adhipatino bhāvo adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ.

អិយបច្ច័យ ភាពនៃអធិបតី ឈ្មោះថា អធិបតិយ្យៈ, បណ្ឌិតិយ្យៈ (ភាពជាបណ្ឌិត), ពហុស្សុតិយ្យៈ (ភាពជាអ្នកចេះដឹងច្រើន), នគ្គិយ្យៈ (ភាពជាអ្នកអាក្រាត), សូរិយ្យៈ (ភាពជាអ្នកក្លាហាន)។

Ṇiya-alasassa bhāvo kammaṃ vā ālasiyaṃ, tālusiyaṃ, mandiyaṃ, dakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ.

ណិយបច្ច័យ ភាព ឬអំពើនៃបុគ្គលខ្ជិល ឈ្មោះថា អាលសិយៈ (សេចក្តីខ្ជិល), តាលុសិយៈ, មន្ទិយៈ (ភាពទន់ខ្សោយ), ទក្ខិយៈ (ភាពឈ្លាសវៃ), បោរោហិតិយៈ (ភាពជាបុរោហិត), វេយ្យត្តិយៈ (ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ)។

Kathaṃ rāmaṇīyakaṃti, sakatthe kantā ṇena siddhā. Kammaṃ=kriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ alasatā alasattanaṃ ālasyaṃ ālasiyaṃ vā.

ពាក្យថា រាមណីយកៈ សម្រេចដូចម្តេច? សម្រេចដោយ កន្តបច្ច័យ ក្នុងសកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន) ដោយ ណបច្ច័យ។ ពាក្យថា កម្មៈ គឺកិរិយា, ក្នុងពាក្យនោះ អំពើនៃបុគ្គលខ្ជិល ឈ្មោះថា អលសត្តៈ អលសតា អលសត្តនៈ អាលស្យៈ ឬ អាលសិយៈ។

122. Sakattheti

១២២. ពាក្យថា សកត្ថេ (ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន)។

Sakatthepi yathāyogaṃ ttādayo honti. Yathābhūtameva yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ. Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ, ettha akāralopo, tassa ce pubbarūpe ca kate ‘‘tadaminā’’dinā nassa ñño ca lopo ca hoti, kāyapāguññatā.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន តៈ ជាដើម តែងមានក្នុងសកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន) តាមសមគួរ។ សេចក្តីពិតប្រាកដនោះឯង ឈ្មោះថា យថាភុច្ចៈ, ការុញ្ញៈ (សេចក្តីអាណិត), បត្តកល្លៈ (ការគួរដល់ការងារ)។ អាកាសមិនមានទីបំផុតនោះឯង ឈ្មោះថា អាកាសានញ្ចៈ, ក្នុងទីនេះ មានការលុប អ-អក្សរ, កាលបើលុប អ-អក្សរនោះ និងធ្វើជាបុព្វរូបហើយ តែងមានការលុប និងការធ្វើ ន-អក្សរ ជា ញ-អក្សរ ដោយសូត្រថា "តទមិនា" ជាដើម, កាយបាគុញ្ញតា (ភាពស្ទាត់ជំនាញនៃកាយ)។

60. Bya vaddhadāsā vā

៦០. សូត្រថា ព្យ វទ្ធទាសា វា។

Chaṭṭhiyantā [Pg.194] vaddhā dāsā ca byo hoti bhāvakammesu. Vaddhassa bhāvo kammaṃ vā vaddhabyaṃ, vaddhatā. Dāsassa bhāvo kammaṃ vā dāsabyaṃ, dāsyaṃ, dāsatā. Kathaṃ vaddhavaṃti, ṇe vāgamo.

ព្យបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី វទ្ធសព្ទ និង ទាសសព្ទ ដែលមានវិភត្តិទី៦ ក្នុងអត្ថជាភាវៈ និងកម្ម។ ភាព ឬអំពើនៃបុគ្គលចម្រើន ឈ្មោះថា វទ្ធព្យៈ, វទ្ធតា។ ភាព ឬអំពើនៃខ្ញុំបម្រើ ឈ្មោះថា ទាសព្យៈ, ទាស្យៈ, ទាសតា។ ពាក្យថា វទ្ធវៈ សម្រេចដូចម្តេច? មាន វ-អក្សរជាអាគម ក្នុង ណបច្ច័យ។

61. Nasa yuvā bo ca vassa

៦១. សូត្រថា ណស យុវា ពោ ច វស្ស។

Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti vassa bo ca. Yuvassa bhāvo yobbanaṃ, yuvattaṃ yuvatā vā.

ណបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី យុវសព្ទ ដែលមានវិភត្តិទី៦ ក្នុងអត្ថជាភាវៈ និងកម្ម ហើយប្តូរ វ-អក្សរ ជា ព-អក្សរ ខ្លះ។ ភាពនៃជនកំលោះ ឈ្មោះថា យោព្វនៈ (ភាពជាកំលោះ), យុវត្តៈ ឬ យុវតា។

62. Aṇvāditvi+moti

៦២. សូត្រថា អណ្វាទិត្វិមោ។

Bhāve vā imo. Aṇuno bhāvo aṇimā, laghimā, mahato bhāvo mahimā. Kisassa bhāvo kasimā.

ឥមបច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាភាវៈខ្លះ។ ភាពនៃវត្ថុល្អិត ឈ្មោះថា អណិមា, លឃិមា (ភាពស្រាល), ភាពនៃវត្ថុធំ ឈ្មោះថា មហិមា។ ភាពនៃបុគ្គលស្គម ឈ្មោះថា កសិមា។

133. Kisa+mahata+mime kasa, mahāti

១៣៣. សូត្រថា កិសមហតមិមេ កស មហា។

Imamhi mahato maho ca kisassa kasādeso ca hoti.

ក្នុងព្រោះ ឥមបច្ច័យ តែងមានការប្តូរ មហតសព្ទ ជា មហៈ និងប្តូរ កិសសព្ទ ជា កសៈ។

63. Bhāvā tena nibbatteti

៦៣. សូត្រថា ភាវា តេន និព្វត្តេ។

Kriyāvācakasaddato imo, pākena nibbattaṃ pākimaṃ, sekimaṃ.

ឥមបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទពោលគឺកិរិយា, វត្ថុដែលសម្រេចដោយការស្លដណ្តាំ ឈ្មោះថា បាកិមៈ, សេកិមៈ (វត្ថុដែលសម្រេចដោយការស្រោចស្រព)។

127. Kosajjā+jjava+pārisajja+sohajja+maddavā+rissā+sabhā+jañña+theyya+ bāhusaccā

១២៧. សូត្រថា កោសជ្ជាជ្ជវបារិសជ្ជសោហជ្ជមទ្ទវារិស្សាសភាជញ្ញថេយ្យពាហុសច្ចា។

Ete saddā nipaccante ṇānubandhe. Kusītassa bhāvoti bhāve ṇyo hoti, iminā īssa akāre ca tassa je ca [Pg.195] kate yassa pubbarūpaṃ, kosajjaṃ. Ujuno bhāve ajjavaṃti ṇo, iminā ussa attaṃ, ‘‘uvaṇṇassā+vaṅa sare’’ti avaṅaādese jassa dvittaṃ. Parisāsu sādhūti vākye ‘‘ṇyo tattha sādhū’’ti ṇyo, iminā jāgamo ca, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti āssa rasse ca kate jassa pubbarūpaṃ, pārisajjo. Iminā kamena vākyeneva saddasiddhi veditabbā. Suhadayova suhajjo, tassa bhāvo sohajjaṃ, iminā ayalopo. Muduno bhāvo maddavaṃ, iminā ussa attaṃ. Isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, ṇyapaccaye iminā ārañāgame ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti antaikāralopo ca. Usabhassa idaṃ bhāvo vā āsabhaṃ, iminā ussa ā. Ājānīyassa bhāvo ājaññaṃ, iminā yalope ‘‘lopo+vaṇṇi+vaṇṇānaṃ’’ti īkāralopo. Thenassa bhāvo theyyaṃ, iminā nassa yakāro. Bahussutassa bhāvo bāhusaccaṃ, iminā ussa akāro saṃyogādilopo. (Bhāvataddhitaṃ).

សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចដោយការកំណត់ទុក (និបាតនៈ) ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ណ-អក្សរជាអនុពន្ធ។ ក្នុងវិគ្រោះថា ភាពនៃបុគ្គលខ្ជិល ឈ្មោះថា កោសជ្ជៈ តែងមាន ណ្យបច្ច័យ ក្នុងអត្ថជាភាវៈ, ដោយសូត្រនេះ កាលបើធ្វើ ឥ-ស្រៈ ជា អ-ស្រៈ និងធ្វើ ត-អក្សរ ជា ជ-អក្សរ ហើយ ធ្វើ យ-អក្សរ ជាបុព្វរូប សម្រេចជា កោសជ្ជំ (សេចក្តីខ្ជិល)។ ក្នុងអត្ថជាភាវៈនៃឧជុសព្ទ សម្រេចជា អជ្ជវំ ដោយ ណបច្ច័យ, ដោយសូត្រនេះ មានការធ្វើ ឧ-ស្រៈ ជា អ-ស្រៈ, កាលបើប្តូរជា អវង្អ ដោយសូត្រថា "ឧវណ្ណស្សាវង សរេ" ហើយ ធ្វើ ជ-អក្សរ ឱ្យជាទ្វិត្តៈ។ ក្នុងវាក្យៈថា បុគ្គលល្អក្នុងបរិស័ទ ឈ្មោះថា បារិសជ្ជៈ តែងមាន ណ្យបច្ច័យ ដោយសូត្រថា "ណ្យោ តត្ថ សាធូ", ដោយសូត្រនេះ មាន ជ-អាគម ផង, កាលបើធ្វើ អា-ស្រៈ ឱ្យជា រស្សៈ ដោយសូត្រថា "ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា" ហើយ ធ្វើ ជ-អក្សរ ជាបុព្វរូប សម្រេចជា បារិសជ្ជោ។ គប្បីដឹងការសម្រេចនៃសព្ទដោយវាក្យៈតាមលំដាប់នេះឯង។ បុគ្គលមានចិត្តល្អ ឈ្មោះថា សុហជ្ជៈ, ភាពនៃសុហជ្ជៈនោះ ឈ្មោះថា សោហជ្ជំ, ដោយសូត្រនេះ មានការលុប អយ-អក្សរ។ ភាពនៃវត្ថុទន់ ឈ្មោះថា មទ្ទវំ, ដោយសូត្រនេះ មានការធ្វើ ឧ-ស្រៈ ជា អ-ស្រៈ។ របស់ ឬភាពនៃឥសី ឈ្មោះថា អារិស្សំ, ក្នុងព្រោះ ណ្យបច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ មាន អាវ-អាគម (ឬ អារ-អាគម) និងលុប ឥ-ស្រៈខាងចុង ដោយសូត្រថា "លោបោ វណ្ណិវណ្ណានំ" ផង។ របស់ ឬភាពនៃឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភំ, ដោយសូត្រនេះ មានការធ្វើ ឧ-ស្រៈ ជា អា-ស្រៈ។ ភាពនៃសត្វអាជានេយ្យ ឈ្មោះថា អាជញ្ញំ, ដោយសូត្រនេះ កាលបើលុប យ-អក្សរ ហើយ លុប ឦ-ស្រៈ ដោយសូត្រថា "លោបោ វណ្ណិវណ្ណានំ"។ ភាពនៃចោរ ឈ្មោះថា ថេយ្យំ, ដោយសូត្រនេះ មានការប្តូរ ន-អក្សរ ជា យ-អក្សរ។ ភាពនៃពហុស្សុតៈ ឈ្មោះថា បាហុសច្ចំ, ដោយសូត្រនេះ មានការធ្វើ ឧ-ស្រៈ ជា អ-ស្រៈ និងលុបតួដើមនៃសំយោគ។ (ចប់ ភាវតទ្ធិត)។

64. Tara+tami+ssiki+yi+ṭṭhā+tisaye

៦៤. សូត្រថា តរ តមិ ស្សិកិ យិ ដ្ឋា តិសយេ។

Atisaye vattamānato honte+te paccayā. Atisayena pāpo pāpataro pāpatamo pāpissito pāpiyo pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā iccādi. Atisayappaccayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro pāpiṭṭhatamo. Evaṃ paṭutaro paṭutamo, paṭissiko, paṭiyo, paṭiṭṭho, varataro iccādi paṇītataro iccādi ca.

បច្ច័យទាំងឡាយនេះ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថដ៏ក្រៃលែង (អតិសយៈ)។ បុគ្គលលាមកក្រៃលែង ឈ្មោះថា បាបតរៈ, បាបតមៈ, បាបិស្សិតៈ, បាបិយោ, បាបិដ្ឋៈ, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា បាបតរា ជាដើម។ សូម្បីសព្ទដែលមានអតិសយបច្ច័យខាងចុងហើយ ក៏នៅតែមានអតិសយបច្ច័យចុះបានទៀត ដូចជា បុគ្គលលាមកក្រៃលែងបំផុត ឈ្មោះថា បាបិដ្ឋតរៈ, បាបិដ្ឋតមៈ។ ដូចគ្នាជា បដុតរៈ, បដុតមៈ, បដិស្សិកៈ, បដិយោ, បដិដ្ឋៈ, វរតរៈ ជាដើម និង បណីតតរៈ ជាដើម។

135. Jo vuddhassi+yi+ṭṭhesu

១៣៥. សូត្រថា ជោ វុទ្ធស្សិយិដ្ឋេសុ។

Vuddhassa [Pg.196] jo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena vuddho jeyyo jeṭṭho, jādese pubbasaralope luttā sarā issa ekāre ca yassa dvittaṃ.

តែងមានការប្តូរ វុទ្ធសព្ទ ជា ជៈ ក្នុងព្រោះ អិយបច្ច័យ និង ឥដ្ឋបច្ច័យ។ បុគ្គលចាស់ទុំក្រៃលែង ឈ្មោះថា ជេយ្យៈ, ជេដ្ឋៈ, កាលបើប្តូរជា ជ-អក្សរ ហើយ លុបស្រៈខាងដើម និងប្តូរ ឥ-ស្រៈ នៃបច្ច័យជា ឯ-ស្រៈ ហើយ ធ្វើ យ-អក្សរ ឱ្យជាទ្វិត្តៈ។

136. Bāḷha+ntika+pasatthānaṃ sādha+neda+sā

១៣៦. សូត្រថា ពាឡ្ហន្តិកបសត្ថានំ សាធនេទសា។

Iyaiṭṭhesu bāḷha+ntika+pasatthānaṃ sādha+neda+sā honti yathākkamaṃ. Atisayena bāḷho sādhiyo sādhiṭṭho. Atisayena antiko nediyo nediṭṭho. Atisayena pasattho seyyo seṭṭho, pubbeva sare lutte issa e dvittañca.

ក្នុងព្រោះ អិយបច្ច័យ និង ឥដ្ឋបច្ច័យ តែងមានការប្តូរ ពាឡ្ហសព្ទ អន្តិកសព្ទ និង បសត្ថសព្ទ ជា សាធៈ នេទៈ និង សៈ តាមលំដាប់។ វត្ថុខ្លាំងក្លាក្រៃលែង ឈ្មោះថា សាធិយោ, សាធិដ្ឋោ។ វត្ថុជិតក្រៃលែង ឈ្មោះថា នេនិយោ, នេនិដ្ឋោ។ វត្ថុប្រសើរក្រៃលែង ឈ្មោះថា សេយ្យោ, សេដ្ឋោ, មានការលុបស្រៈខាងដើមដូចមុន ហើយប្តូរ ឥ-ស្រៈ ជា ឯ-ស្រៈ និងតម្រួតតួ (ទ្វិត្តៈ)។

137. Kaṇa+kana+ppa+yuvānaṃ

១៣៧. សូត្រថា កណកនប្បយុវានំ។

Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa+kanā honti yathākkamaṃ. Atisayena appo kaṇiyo kaṇiṭṭho. Atisayena yuvā kaniyo kaniṭṭho.

ក្នុងព្រោះ អិយបច្ច័យ និង ឥដ្ឋបច្ច័យ តែងមានការប្តូរ អប្បសព្ទ និង យុវសព្ទ ជា កណៈ និង កនៈ តាមលំដាប់។ វត្ថុតិចតួចក្រៃលែង ឈ្មោះថា កណិយោ, កណិដ្ឋោ។ ជនកំលោះក្រៃលែង ឈ្មោះថា កនិយោ, កនិដ្ឋោ។

138. Lopo vī+mantu+vantūnanti

១៣៨. សូត្រថា លោបោ វីមន្តុវន្តូនំ។

Iyaiṭṭhesu vī+mantu+vantūnaṃ lopo. Atisayena medhāvī medhiyo medhiṭṭho. Atisayena satimā satiyo satiṭṭho. Atisayena guṇavā guṇiyo guṇiṭṭho. Ettha yathākkamaṃ mantvatthe vī+mantu+vantu hoti.

ក្នុងព្រោះ អិយបច្ច័យ និង ឥដ្ឋបច្ច័យ តែងមានការលុប វីបច្ច័យ មន្តុបច្ច័យ និង វន្តុបច្ច័យ។ បុគ្គលមានប្រាជ្ញាក្រៃលែង ឈ្មោះថា មេធិយោ, មេធិដ្ឋោ។ បុគ្គលមានស្មារតីក្រៃលែង ឈ្មោះថា សតិយោ, សតិដ្ឋោ។ បុគ្គលមានគុណក្រៃលែង ឈ្មោះថា គុណិយោ, គុណិដ្ឋោ។ ក្នុងទីនេះ វីបច្ច័យ មន្តុបច្ច័យ និង វន្តុបច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថរបស់ មន្តុបច្ច័យ (មាន) តាមលំដាប់។

65. Tannissite llo

៦៥. សូត្រថា តន្និស្សិតេ ល្លោ។

Llapaccayo [Pg.197] hoti dutiyantā tannissitatthe. Vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ. Duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Vedanti tuṭṭhi. Ille saṅkhāraṃ nissitaṃ saṅkhārillaṃ.

ល្លបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិទី២ ក្នុងអត្ថថា អាស្រ័យនូវវត្ថុនោះ។ ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវវេទៈ (សេចក្តីរីករាយ) ឈ្មោះថា វេទល្លៈ។ ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីអាក្រក់ ឈ្មោះថា ទុដ្ឋុល្លៈ។ ពាក្យថា វេទៈ គឺសេចក្តីត្រេកអរ។ ក្នុងព្រោះ អិល្លបច្ច័យ ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវសង្ខារ ឈ្មោះថា សង្ខារិល្លៈ។

66. Tassa vikārāvayavesu ṇa+ṇika+ṇeyya+mayā

៦៦. សូត្រថា តស្ស វិការាវយវេសុ ណណិកណេយ្យមយា។

Pakatiyā uttara+mavatthantaraṃ vikāro. Chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre+vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ. Ṇa-ayaso vikāro āyasaṃ bandhanaṃ, sakāgamo. Udumbarassa avayavo vikāro vā odumbaraṃ bhasmaṃ paṇṇaṃ vā. Kāpotaṃ maṃsaṃ satti vā. Ṇika-kappāsassa vikāro kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇissa vikāro+vayavo vā eṇeyyaṃ. Kosānaṃ vikāro koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇānaṃ vikāro tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ, suvaṇṇamayo ratho, rūpiyamayaṃ. ‘‘Aññasmiṃ’’ti mayo, gunnaṃ karīsaṃ gomayaṃ.

សភាពប្លែកផ្សេងទៀតអំពីប្រក្រតី ឈ្មោះថា វិការៈ។ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ណ ជាដើម តែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានវិភត្តិទី៦ ក្នុងអត្ថជាវិការៈ និងអវយវៈ (ចំណែក) ដោយច្រើន។ ណបច្ច័យ វិការៈនៃដែក ឈ្មោះថា អាយសំ (គ្រឿងចងដែលធ្វើអំពីដែក) មាន ស-អក្សរជាអាគម។ អវយវៈ ឬវិការៈនៃដើមល្វា ឈ្មោះថា ឱទុម្ពរំ (ផេះ ឬស្លឹកឈើធ្វើអំពីដើមល្វា)។ សាច់ ឬលំពែងនៃព្រាប ឈ្មោះថា កាបោតំ។ ណិកបច្ច័យ វិការៈនៃកប្បាស ឈ្មោះថា កប្បាសិកំ (សំពត់ធ្វើអំពីកប្បាស)។ ណេយ្យបច្ច័យ វិការៈ ឬអវយវៈនៃសត្វទ្រាយ ឈ្មោះថា ឯណេយ្យំ។ វិការៈនៃសំបុកដង្កូវនាង ឈ្មោះថា កោសេយ្យំ (សំពត់សូត្រ)។ មយបច្ច័យ វិការៈនៃស្មៅ ឈ្មោះថា តិណមយំ (ធ្វើអំពីស្មៅ), ទារុមយំ (ធ្វើអំពីឈើ), នឡមយំ (ធ្វើអំពីបំពង់ត្រកៀត), មត្តិកាមយំ (ធ្វើអំពីដីឥដ្ឋ), រថធ្វើអំពីមាស ឈ្មោះថា សុវណ្ណមយោ, រូបិយមយំ (ធ្វើអំពីប្រាក់)។ មយបច្ច័យ ចុះដោយសូត្រថា "អញ្ញស្មឹ" ដូចជា លាមកនៃគោ ឈ្មោះថា គោលមយំ (ឬ គោលមយោ)។

67. Jatuto ssaṇa vā

៦៧. សូត្រថា ជតុ តោ ស្សណ វា។

Vikārāvayavesu jatuto ssaṇa vā hoti. Ettha ‘‘vikārāvayavesū’’ti vattantesupi bahulādhikārā vikāreyeva hoti. Jatuno vikāro jātussaṃ jatumayaṃ.

ស្សណបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ជតុសព្ទ ក្នុងអត្ថជាវិការៈ និងអវយវៈខ្លះ។ ក្នុងទីនេះ កាលបើពាក្យថា "វិការាវយវេសុ" នៅតែប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែយ៉ាងនោះ ក៏ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ តែងចុះក្នុងអត្ថជាវិការៈតែម្យ៉ាង។ វិការៈនៃជ័រល័ក្ត ឈ្មោះថា ជាតុស្សំ, ជតុមយំ។

123. Lopoti

១២៣. សូត្រថា លោបោតិ។

Bahulaṃ paccayalopopi. ‘‘Phalitassa rukkhassa phala+mavayavo vikāro ca, pallavitasseva pallavaṃ’’ti vuttattā phalādayo [Pg.198] avayavā vikārā ca honti, tasmā idaṃ vuccati phalapupphamūlesu vikārāvayavesu-piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usīrassa mūlaṃ usīraṃ. Taṃsaddena vā tadabhidhānaṃ abhedopacārena, tasmā paccayalopaṃ vināpi sijjhati.

ការលុបបច្ច័យក៏មានដោយច្រើន។ ព្រោះពាក្យដែលពោលទុកថា "ផ្លែជាអវយវៈ និងជាវិការៈនៃដើមឈើដែលមានផ្លែ, ស្លឹកខ្ចីជាអវយវៈ និងជាវិការៈនៃដើមឈើដែលមានស្លឹកខ្ចី" ផ្លែជាដើម តែងជាអវយវៈ និងជាវិការៈ, ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះទើបលោកពោលក្នុងអត្ថជាវិការៈ និងអវយវៈក្នុងផ្លែ ផ្កា និងឫស ដូចជា ផ្លែទាំងឡាយនៃដើមព្យាល ឈ្មោះថា ព្យាលានិ, ផ្កាទាំងឡាយនៃដើមម្លិះ ឈ្មោះថា មល្លិកា, ឫសនៃដើមស្រម៉ែ ឈ្មោះថា ឧសីរំ។ ឬមួយ ការពោលនូវវត្ថុនោះដោយសព្ទនោះ ដោយអភេទោបចារៈ (ការឧបចារៈដោយមិនប្លែកគ្នា), ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីមិនមានការលុបបច្ច័យ ក៏សម្រេចបានដែរ។

68. Samūhe kaṇa+ṇa+ṇikā

៦៨. សូត្រថា សមូហេ កណណណិកា។

Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa+ṇa+ṇikā honti. Gottapaccayantā kaṇa-rājaññānaṃ samūho rājaññakaṃ, mānusakaṃ. Ukkhādīhi ukkhānaṃ samūho okkhakaṃ, ‘‘saṃyoge kvacī’’ti okāro. Oṭṭhakaṃ. Urabbhānaṃ samūho orabbhakaṃ. Rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ, māyūrakaṃ, kāpotakaṃ, māhisakaṃ. Ṇa-kākānaṃ samūho kākaṃ, bhikkhaṃ. Ṇika acittā-apūpānaṃ samūho āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន កណ ណ និង ណិក តែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានវិភត្តិទី៦ ក្នុងអត្ថជាប្រជុំ (សមូហៈ)។ កណបច្ច័យ ចុះក្រោយពីសព្ទដែលមានគោត្តបច្ច័យខាងចុង ដូចជា ប្រជុំនៃក្សត្រ ឈ្មោះថា រាជញ្ញកំ, មានុសកំ (ប្រជុំនៃមនុស្ស)។ ចុះក្រោយពីឧក្ខសព្ទជាដើម ប្រជុំនៃឆ្នាំង ឈ្មោះថា ឱក្ខកំ, មានការធ្វើជា ឱការៈ ដោយសូត្រថា "សំយោគេ ក្វចិ"។ ឱដ្ឋកំ (ប្រជុំនៃអូដ្ឋ)។ ប្រជុំនៃកូនចៀម ឈ្មោះថា ឱរព្ភកំ។ រាជកំ (ប្រជុំនៃស្តេច), រាជបុត្តកំ (ប្រជុំនៃរាជបុត្រ), ហត្ថិកំ (ប្រជុំនៃដំរី), ធេនុកំ (ប្រជុំនៃមេគោ), មាយូរកំ (ប្រជុំនៃក្ងោក), កាបោតកំ (ប្រជុំនៃព្រាប), មាហិសកំ (ប្រជុំនៃក្របី)។ ណបច្ច័យ ប្រជុំនៃក្អែក ឈ្មោះថា កាកំ, ភិក្ខំ (ប្រជុំនៃភិក្ខុ)។ ណិកបច្ច័យ ចុះក្រោយពីអចិត្តសព្ទ ប្រជុំនៃនំ ឈ្មោះថា អាបូបិកំ, សំកុលិកំ (ប្រជុំនៃនំក្រឡៅ)។

69. Janādīhi tāti

៦៩. សូត្រថា ជនាទីហិ តា។

Samūhatthe tā. Janānaṃ samūho janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā.

តាបច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាប្រជុំ។ ប្រជុំនៃជន ឈ្មោះថា ជនតា, គជតា (ប្រជុំនៃដំរី), ពន្ធុតា (ប្រជុំនៃញាតិ), គាមតា (ប្រជុំនៃអ្នកស្រុក), សហាយតា (ប្រជុំនៃសម្លាញ់), នាគរតា (ប្រជុំនៃអ្នកនគរ)។ សព្ទដែលមាន តាបច្ច័យខាងចុង តែងជាឥត្ថីលិង្គដោយសភាវៈ។

Madanīyanti karaṇe+dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. Dhūmāyitattantiktantā nāmadhātuto ttena siddhaṃ, dhūmo viya ācaratīti ‘‘kattutā+yo’’ti āye ‘‘gamanatthākammakādhāre cā’’ti ktapaccaye ūāgame ca kate dhūmāyitassa bhāvoti dhūmāyitattaṃ.

ពាក្យថា Madanīya សម្រេចដោយ អនីយបច្ច័យ ក្នុងករណសាធនៈ ឬអធិករណសាធនៈ។ ពាក្យថា Dhūmāyitatta សម្រេចដោយ ត្តបច្ច័យ ពីនាមធាតុដែលមាន ក្តបច្ច័យនៅខាងចុង ពោលគឺ កាលបើធ្វើ អាយបច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា 'ប្រព្រឹត្តដូចជាផ្សែង' (dhūmo viya ācaratī) ដោយសូត្រថា “kattutā+yo” និងធ្វើ ក្តបច្ច័យ និង ឧអាគម ដោយសូត្រថា “gamanatthākammakādhāre cā” រួចហើយ ភាពនៃសេចក្តីហុយផ្សែង ឈ្មោះថា dhūmāyitatta (ភាពនៃសេចក្តីហុយផ្សែង)។

70. Iyo hiteti

៧០. សូត្រថា Iyo hite។

Hitatthe [Pg.199] iyo. Upādānānaṃ hitaṃ upādāniyaṃ.

អិយបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍ (hita)។ វត្ថុជាប្រយោជន៍ដល់ឧបាទាន ឈ្មោះថា ឧបាទានិយៈ (upādāniya)។

71. Cakkhādito ssoti

៧១. សូត្រថា Cakkhādito sso។

Hitatthe sso. Cakkhuno hitaṃ cakkhussaṃ, āyussaṃ.

ស្សបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថថា ជាប្រយោជន៍។ វត្ថុជាប្រយោជន៍ដល់ចក្ខុ ឈ្មោះថា ចក្ខុស្សៈ (cakkhussa)។ វត្ថុជាប្រយោជន៍ដល់អាយុ ឈ្មោះថា អាយុស្សៈ (āyussa)។

72. Ṇyo tattha sādhu

៧២. សូត្រថា Ṇyo tattha sādhu។

Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Sabhāyaṃ kusalo sabbho, ākāralopo. Parisāyaṃ sādhu pārisajjo, ‘‘kosajjā’’dinā jāgame akāravuddhi. Medhāya hitaṃ mejjhaṃ ghataṃ. Pādānaṃ hitaṃ pajjaṃ telaṃ. ‘‘Aññasmiṃ’’ti ṇyo, rathaṃ vahatīti racchā.

ណ្យបច្ច័យ ចុះបន្ទាប់ពីសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា 'ល្អក្នុងទីនោះ' (tattha sādhu)។ ពាក្យថា Sādhu សំដៅលើ ឈ្លាសវៃ (kusala) សមគួរ (yogga) ឬជាប្រយោជន៍ (hita)។ បុគ្គលអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសភា ឈ្មោះថា សព្ភៈ (sabbho) លុប អាការៈ។ បុគ្គលអ្នកល្អក្នុងបរិស័ទ ឈ្មោះថា បារិសជ្ជៈ (pārisajjo) ចុះ ជអាគម និងធ្វើ វុទ្ធិអក្សរ (អ ជា អា) ដោយសូត្រថា “kosajjā” ជាដើម។ ទឹកដោះថ្លាដែលជាប្រយោជន៍ដល់បញ្ញា ឈ្មោះថា មេជ្ឈៈ (mejjhaṃ ghataṃ)។ ប្រេងដែលជាប្រយោជន៍ដល់ជើង ឈ្មោះថា បជ្ជៈ (pajjaṃ telaṃ)។ ចុះ ណ្យបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “Aññasmiṃ” ផ្លូវដែលនាំទៅនូវរថ ឈ្មោះថា រច្ឆា (racchā)។

73. Kammā niya+ññāti

៧៣. សូត្រថា Kammā niya+ññā។

Kammasaddā sādhvatthe niya+ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ kammaññaṃ.

និយបច្ច័យ និង ញ្ញបច្ច័យ ចុះបន្ទាប់ពី កម្មសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ល្អ (sādhu)។ ការងារដែលល្អ ឬគួរដល់ការងារ ឈ្មោះថា កម្មនិយៈ (kammaniya) ឬ កម្មញ្ញៈ (kammañña)។

74. Kathāditvi+koti

៧៤. សូត្រថា Kathāditvi+ko។

Iko. Kathāyaṃ kusalo kathiko. Dhammakathiko, saṅgāmiko, pavāsiko, upavāsiko.

អិកបច្ច័យ។ បុគ្គលអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការនិយាយ ឈ្មោះថា កថិកៈ (kathika)។ ធម្មកថិកៈ (dhammakathika - អ្នកសម្តែងធម៌), សង្គាមិកៈ (saṅgāmika - អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសង្គ្រាម), បវាសិកៈ (pavāsiko - អ្នកនៅក្នុងដែនដីដទៃ), ឧបវាសិកៈ (upavāsiko - អ្នករក្សាសីលឧបោសថ)។

75. Pathādīhi ṇeyyoti

៧៥. សូត្រថា Pathādīhi ṇeyyo។

Ṇeyyo. Pathe hitaṃ pātheyyaṃ, sapatismiṃ hitaṃ sāpateyyaṃ dhanaṃ. Padīpeyyaṃ telaṃ.

ណេយ្យបច្ច័យ។ ស្បៀងដែលជាប្រយោជន៍ដល់ផ្លូវ ឈ្មោះថា បាថេយ្យៈ (pātheyya)។ ទ្រព្យដែលជាប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន ឈ្មោះថា សាបតេយ្យៈ (sāpateyyaṃ dhanaṃ)។ ប្រេងដែលជាប្រយោជន៍ដល់ប្រទីប ឈ្មោះថា បទីបេយ្យៈ (padīpeyyaṃ telaṃ)។

76. Dakkhiṇāyā+raheti

៧៦. សូត្រថា Dakkhiṇāyā+rahe។

Arahatthe [Pg.200] ṇeyyo. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo.

ណេយ្យបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថថា គួរ (arahatta)។ លោកអ្នកគួរទទួលនូវទក្ខិណាទាន ឈ្មោះថា ទក្ខិណេយ្យៈ (dakkhiṇeyyo)។

77. Rāyo tumantāti

៧៧. សូត្រថា Rāyo tumantā។

Arahatthe tumantā rāyo vā. Ghātetuṃ arahatīti ghātetāyaṃ, ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti uṃlopo. Jāpetāyaṃ, pabbājetāyaṃ. Vāti kiṃ, ghātetuṃ. (Saṃkiṇṇataddhitaṃ).

រាយបច្ច័យ ចុះបន្ទាប់ពីធាតុដែលមាន តុំបច្ច័យ នៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា គួរ (arahatta) ខ្លះ។ បុគ្គលដែលគួរនឹងសម្លាប់ ឈ្មោះថា ឃាតេតាយៈ (ghātetāya) លុប ឧំ ដោយសូត្រថា “rānubandhe+ntasarādissā”។ ជាបេតាយៈ (jāpetāya - គួរឲ្យចាញ់), បព្វាជេតាយៈ (pabbājetāya - គួរឲ្យបួស)។ ពាក្យថា 'ខ្លះ' (vā) មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា ឃាតេតុំ (ghātetuṃ)។ (ចប់ សំកិណ្ណតទ្ធិត)។

78. Ta+mettha+ssa+tthīti mantu

៧៨. សូត្រថា Ta+mettha+ssa+tthīti mantu។

Paṭhamantā ettha assa atthīti etesva+tthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese assa vā purisassa santīti gomā, gomanto iccādi guṇavantusamaṃ.

មន្តុបច្ច័យ ចុះបន្ទាប់ពីសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា 'មាននៅក្នុងទីនេះ' (ettha atthi) ឬ 'មានដល់បុគ្គលនេះ' (assa atthi)។ ហ្វូងគោទាំងឡាយមាននៅក្នុងប្រទេសនេះ ឬមានដល់បុរសនេះ ហេតុនោះ ប្រទេសនោះ ឬបុរសនោះ ឈ្មោះថា គោមា (gomā) ឬ គោមន្តោ (gomanto) ជាដើម ដូចគ្នានឹង គុណវន្តុសព្ទ ដែរ។

Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ gomā āsi, gomā bhavissatīti. Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ. Itisaddato visayaniyamo. Vuttañhi –

ព្រោះការកាន់យកនូវបច្ចុប្បន្នកាល ដោយពាក្យថា 'atthi' (មាន) ហេតុនោះ បុគ្គលដែលមានគោក្នុងអតីតកាល ឬអនាគតកាល មិនឈ្មោះថា គោមា (អ្នកមានគោ) ឡើយ។ ចុះពាក្យថា 'gomā āsi' (ធ្លាប់ជាអ្នកមានគោ) ឬ 'gomā bhavissati' (នឹងទៅជាអ្នកមានគោ) នោះ តើសម្រេចរូបយ៉ាងដូចម្តេច? សូម្បីក្នុងកាលនោះ ក៏ឈ្មោះថា គោមា ព្រោះតែមានគោក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនោះឯង ចំណែកពាក្យថា 'āsi' និង 'bhavissati' ជាបទដទៃដែលសម្តែងនូវកាលដទៃ។ ការកំណត់វិស័យ សម្រេចបានដោយសារ ឥតិសព្ទ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា៖

Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcā+tisāyane;

Niccayoge ca saṃsagge, honti+me mantuādayoti.

មន្តុបច្ច័យជាដើមទាំងឡាយនេះ ចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយគឺ៖ ច្រើន (pahūta), សរសើរ (pasaṃsā), និន្ទា (nindā), ក្រៃលែង (atisāyana), ប្រកបជានិច្ច (niccayoga) និង ច្រឡូកច្រឡំ (saṃsagga)។

134. Āyussā+yasa mantumhi

១៣៤. សូត្រថា Āyussā+yasa mantumhi។

Mantumhi āyussa āyasādeso hoti. Āyu assa atthīti āyasmā. Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhāna- sāmatthiyā [Pg.201] mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ seto paṭoti. Yesaṃ tu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva, buddhi assa atthīti buddhimā. ‘‘Vantva+vaṇṇā’’ti vantumhi rūpavā rasavā gandhavā saddavā. ‘‘Daṇḍāditvi+kaī vā’’ti ika+ī, rasī rasiko, rūpī rūpiko, gandhī gandhikoti.

កាលបើមាន មន្តុបច្ច័យ នៅខាងចុង ផ្លាស់ អាយុ ជា អាយស។ អាយុមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អាយស្មា (āyasmā - លោកដ៏មានអាយុ)។ ចំពោះជាតិសព្ទទាំងឡាយ ដូចជា 'go' (គោ) ក្នុងអត្ថថា 'go assa' (គោរបស់បុគ្គលនោះ) មិនមាន មន្តុបច្ច័យជាដើម ចុះឡើយ ព្រោះមានសមត្ថភាពក្នុងការសម្តែងនូវទ្រព្យ (dabba) រួចជាស្រេចហើយ ដូចគ្នានឹងគុណសព្ទទាំងឡាយ ដូចជា 'seto paṭo' (សំពត់ស) ដែរ។ ចំណែកគុណសព្ទទាំងឡាយណាដែលគ្មានសមត្ថភាពក្នុងការសម្តែងនូវទ្រព្យ គុណសព្ទទាំងនោះ តែងមាន មន្តុបច្ច័យ ចុះជាប្រាកដ ដូចជា បញ្ញាមានដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធិមា (buddhimā - អ្នកមានបញ្ញា)។ កាលបើមាន វន្តុបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “Vantva+vaṇṇā” សម្រេចរូបជា រូបវា (rūpavā), រសវា (rasavā), គន្ធវា (gandhavā), សទ្ទវា (saddavā)។ កាលបើមាន អិកបច្ច័យ និង ឦបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “Daṇḍāditvi+kaī vā” សម្រេចរូបជា រសី (rasī), រសិកោ (rasiko), រូបី (rūpī), រូបិកោ (rūpiko), គន្ធី (gandhī), គន្ធិកោ (gandhiko)។

79. Vantva+vaṇṇāti

៧៩. សូត្រថា Vantva+vaṇṇā។

Vantu. Pasatthaṃ sīla+massa atthīti sīlavā. Pahutā pasatthā vā paññā assa atthīti paññavā.

វន្តុបច្ច័យ។ សីលដ៏ប្រសើរមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សីលវា (sīlavā - អ្នកមានសីល)។ បញ្ញាច្រើន ឬបញ្ញាដ៏ប្រសើរមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បញ្ញវា (paññavā - អ្នកមានបញ្ញា)។

80. Daṇḍāditvi+ka+ī vāti

៨០. សូត្រថា Daṇḍāditvi+ka+ī vā។

Ika+ī honti vā mantatthe. Bahulaṃvidhānā kutocisaddato dve honti, kuto ce+kamekaṃva. Niccayutto daṇḍo assa atthīti daṇḍiko daṇḍī. Gandhiko gandhī. Vātveva, daṇḍavā.

អិកបច្ច័យ និង ឦបច្ច័យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថរបស់មន្តុបច្ច័យ។ ព្រោះតែការចាត់ចែងដោយពាក្យថា 'ពហុឡំ' (bahulaṃ) ពីសព្ទខ្លះ តែងចុះបច្ច័យទាំងពីរ (ទាំង អិកៈ ទាំង ឦ) ពីសព្ទខ្លះ ចុះតែមួយៗប៉ុណ្ណោះ។ ដំបងដែលប្រកបជានិច្ចមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទណ្ឌិកោ (daṇḍiko) ឬ ទណ្ឌី (daṇḍī)។ គន្ធិកោ (gandhiko), គន្ធី (gandhī)។ ព្រោះពាក្យថា 'ខ្លះ' (vā) នោះឯង ទើបសម្រេចរូបជា ទណ្ឌវា (daṇḍavā) ផងដែរ។

‘‘Uttamiṇeva dhanā iko’’ti gaṇasuttena iko dhaniko. Añño dhanī dhanavā.

ដោយគណសូត្រថា “Uttamiṇeva dhanā iko” ចុះ អិកបច្ច័យ សម្រេចរូបជា ធនិកោ (dhaniko - ម្ចាស់បំណុល)។ ចំណែកបុគ្គលដទៃ (ក្រៅពីម្ចាស់បំណុល) សម្រេចរូបជា ធនី (dhanī) ឬ ធនវា (dhanavā)។

‘‘Asannihite atthā’’ asannihito attho assa atthīti atthiko atthī. Sannihite atthavā. ‘‘Tadantā ca’’ puññattho assa atthīti puññatthiko puññatthī.

ដោយសូត្រថា “Asannihite atthā” ប្រយោជន៍ដែលមិនទាន់មកដល់មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អត្ថិកោ (atthiko) ឬ អត្ថី (atthī)។ បើប្រយោជន៍មកដល់ហើយ សម្រេចរូបជា អត្ថវា (atthavā)។ ដោយសូត្រថា “Tadantā ca” សេចក្តីត្រូវការដោយបុណ្យមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បុញ្ញត្ថិកោ (puññatthiko) ឬ បុញ្ញត្ថី (puññatthī)។

‘‘Vaṇṇantā īyeva’’. Brahmavaṇṇaṃ assa atthīti brahmavaṇṇī, devavaṇṇī.

ដោយសូត្រថា “Vaṇṇantā īyeva” ចុះតែ ឦបច្ច័យ ប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពីសព្ទដែលមាន វណ្ណសព្ទ នៅខាងចុង។ ពណ៌ដូចជាព្រហ្មមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ព្រហ្មវណ្ណី (brahmavaṇṇī)។ ទេវវណ្ណី (devavaṇṇī)។

‘‘Hatthadantehi [Pg.202] jātiyaṃ’’. Hattha+massa atthīti hatthī, dantī. Aññatra hatthavā dantavā.

ដោយសូត្រថា “Hatthadantehi jātiyaṃ” ចុះ ឦបច្ច័យ បន្ទាប់ពី ហត្ថសព្ទ និង ទន្តសព្ទ ក្នុងអត្ថជាជាតិ (កំណើត)។ ដៃ (ប្រមោយ) មានដល់សត្វនោះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ហត្ថី (hatthī - ដំរី)។ ធ្មេញ (ភ្លុក) មានដល់សត្វនោះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ទន្តី (dantī - សត្វមានភ្លុក/ដំរី)។ ក្នុងអត្ថដទៃក្រៅពីជាតិ សម្រេចរូបជា ហត្ថវា (hatthavā) ឬ ទន្តវា (dantavā)។

‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’. Vaṇṇo assa atthīti vaṇṇiko brahmacārī.

ដោយសូត្រថា “Vaṇṇato brahmacārimhi” ចុះ អិកបច្ច័យ បន្ទាប់ពី វណ្ណសព្ទ ក្នុងអត្ថថា អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ (brahmacārī)។ វណ្ណៈ (សេចក្តីសរសើរ ឬសីល) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វណ្ណិកោ (vaṇṇiko - អ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌)។

‘‘Pokkharādito dese’’. Pokkharaṃ jalaṃ padumaṃ vā assa atthīti pokkharī, ‘‘yuvaṇṇehi nī’’ti nīmhi ‘‘gharaṇyādayo’’ti īssa attaṃ, nassa ṇo ca, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, mulālinī, sālukinī.

ដោយសូត្រថា “Pokkharādito dese” ចុះ ឦបច្ច័យ បន្ទាប់ពី បោក្ខរសព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថជាទីកន្លែង (desa)។ ទឹក ឬផ្កាឈូកមាននៅក្នុងទីនោះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា បោក្ខរី (pokkharī)។ កាលបើចុះ នីបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “yuvaṇṇehi nī” តែងធ្វើ ឦ ជា អ និងផ្លាស់ ន ជា ណ ដោយសូត្រថា “gharaṇyādayo” សម្រេចរូបជា បោក្ខរណី (pokkharaṇī - ស្រះឈូក), ឧប្បលិនី (uppalinī - ស្រះផ្កាឈូកក្រហម), កុមុទិនី (kumudinī - ស្រះផ្កាឈូកស), ភិសិនី (bhisinī - ស្រះមានក្រអៅឈូក), មុឡាលិនី (mulālinī - ស្រះមានក្រអៅឈូកខ្ចី), សាលុកិនី (sālukinī - ស្រះមានមើមឈូក)។

‘‘Kvacā+desepi’’. Paduma+massa atthīti padumī paduminī paduminīpaṇṇaṃ. Desato+ññatra pokkharavā hatthī.

ដោយសូត្រថា “Kvacā+desepi” ចុះបច្ច័យទាំងនោះ ក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាទីកន្លែងខ្លះ។ ផ្កាឈូកមានដល់វត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បទុមី (padumī), បទុមិនី (paduminī) ដូចជា បទុមិនីបណ្ណំ (paduminīpaṇṇaṃ - ស្លឹកឈូក)។ ក្នុងអត្ថដទៃក្រៅពីទីកន្លែង សម្រេចរូបជា បោក្ខរវា (pokkharavā) ដូចជា បោក្ខរវា ហត្ថី (pokkharavā hatthī - ដំរីមានចំណុចក្រហម)។

‘‘Nāvāyi+ko’’ nāviko. Sikhī, bālī, sīlī, balī.

ដោយសូត្រថា “Nāvāyi+ko” ចុះ អិកបច្ច័យ សម្រេចរូបជា នាវិកោ (nāviko - អ្នកដើរកប៉ាល់)។ សិខី (sikhī - សត្វមានកំប៉ោយ/ក្ងោក), ពាលី (bālī - សត្វមានកន្ទុយ/ស្វា), សីលី (sīlī - អ្នកមានសីល), ពលី (balī - អ្នកមានកម្លាំង)។

‘‘Sukhadukkhā ī’’. Sukhī dukkhī. ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’. Bāhubalī, ūrubalī.

ដោយសូត្រថា “Sukhadukkhā ī” ចុះ ឦបច្ច័យ បន្ទាប់ពី សុខសព្ទ និង ទុក្ខសព្ទ សម្រេចរូបជា សុខី (sukhī - អ្នកមានសុខ), ទុក្ខី (dukkhī - អ្នកមានទុក្ខ)។ ដោយសូត្រថា “Balā bāhūrupubbā ca” ចុះ ឦបច្ច័យ បន្ទាប់ពី ពលសព្ទ ដែលមាន ពាហុសព្ទ ឬ ឧរុសព្ទ នៅខាងដើម សម្រេចរូបជា ពាហុពលី (bāhubalī - អ្នកមានកម្លាំងដៃ), ឧរុពលី (ūrubalī - អ្នកមានកម្លាំងភ្លៅ)។

81. Tapādīhi ssīti

៨១. សូត្រថា Tapādīhi ssī។

Ssī. Tapo assa atthīti tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva, yasavā.

ស្សីបច្ច័យ។ តបៈ (សេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា តបស្សី (tapassī - អ្នកមានតបៈ)។ យសស្សី (yasassī - អ្នកមានយស), តេជស្សី (tejassī - អ្នកមានតេជះ), មនស្សី (manassī - អ្នកមានចិត្ត/អ្នកមានប្រាជ្ញា), បយស្សី (payassī - ទឹកដោះដែលមានទឹកដោះច្រើន)។ ព្រោះពាក្យថា 'ខ្លះ' (vā) នោះឯង ទើបសម្រេចរូបជា យសវា (yasavā) ផងដែរ។

82. Mukhādito roti

៨២. សូត្រថា Mukhādito ro។

Ro. Ninditaṃ mukha+massa atthīti mukharo. Susi=chiddaṃ assa atthīti susiro. Ūso=khāramattikā asmiṃ atthīti ūsaro[Pg.203]. Madhuro guḷo, madhurā sakkharā, madhuraṃ khīraṃ. Khaṃ=gīvāya vivaraṃ assa atthīti kharo gadrabho. Kuñjo=hanu assa atthīti kuñjaro. Nagaro.

របច្ច័យ។ មាត់ដែលគួរឲ្យនិន្ទាមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មុខរៈ (mukharo - អ្នកនិយាយច្រើន/មាត់រអិល)។ ប្រហោង (susi) មានដល់វត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សុសិរៈ (susiro - វត្ថុមានប្រហោង)។ ដីប្រៃ (ūso) មាននៅក្នុងទីនោះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា ឧសរៈ (ūsaro - ដីប្រៃ)។ ស្ករអំពៅមានរសផ្អែម (madhuro guḷo), ស្ករសមានរសផ្អែម (madhurā sakkharā), ទឹកដោះស្រស់មានរសផ្អែម (madhuraṃ khīraṃ)។ ចន្លោះក (khaṃ) មានដល់សត្វនោះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា ខរៈ (kharo - សត្វលា)។ ថ្គាម (kuñjo) មានដល់សត្វនោះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា គុញ្ជរៈ (kuñjaro - សត្វដំរី)។ នគរៈ (nagaro)។

‘‘Dantassa ca unnatadante’’ti gaṇasuttena dantassa u ca, unnataṃ danta+massa atthīti danturo.

ដោយគណសូត្រថា “Dantassa ca unnatadante” ផ្លាស់ អ នៃ ទន្តសព្ទ ជា ឧ ផង ធ្មេញដ៏ខ្ពស់ (ធ្មេញញើប) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទន្តុរៈ (danturo - មនុស្សធ្មេញញើប)។

83. Tuṭṭhyādīhi bhoti

៨៣. សូត្រថា Tuṭṭhyādīhi bho។

Bho vā. Tuṭṭhi assa atthīti tuṭṭhibho, sālibho, vālibho.

ភោបច្ច័យ ខ្លះ។ សេចក្តីត្រេកអរមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា តុដ្ឋិភោ (tuṭṭhibho)។ សាលិភោ (sālibho), វាលិភោ (vālibho)។

84. Saddhāditva

៨៤. សូត្រថា Saddhāditva។

Iti vā a hoti. Atisayā saddhā assa atthīti saddho, pañño, paññavā, saddhā kaññā, saddhaṃ kulaṃ.

ឬចុះ អបច្ច័យ ខ្លះ ដោយសូត្រនេះ។ សទ្ធាដ៏ក្រៃលែងមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធោ (saddho - អ្នកមានសទ្ធា)។ បញ្ញោ (pañño - អ្នកមានបញ្ញា), បញ្ញវា (paññavā)។ នាងក្រមុំមានសទ្ធា (saddhā kaññā), ត្រកូលមានសទ្ធា (saddhaṃ kulaṃ)។

85. Ṇo tapāti

៨៥. សូត្រថា Ṇo tapā។

Ṇo, tāpaso, sakāgamo. Tāpasī.

ណបច្ច័យ សម្រេចរូបជា តាបសោ (tāpaso - អ្នកមានតបៈ/តាបស) ចុះ សកាគម។ តាបសី (tāpasī - នាងតាបសី)។

86. Ālva+bhijjhādīhiti

៨៦. សូត្រថា Ālva+bhijjhādīhi។

Ālu vā. Abhijjhā assa atthīti abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu, dayāvā. Abhijjhālu eva abhijjhāluko.

អាលុបច្ច័យ ខ្លះ។ អភិជ្ឈា (សេចក្តីលោភចង់បានរបស់គេ) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អភិជ្ឈាលុ (abhijjhālu - អ្នកមានអភិជ្ឈាច្រើន)។ សីតាលុ (sītālu - អ្នកងាយរងា), ធជាលុ (dhajālu - វត្ថុមានទង់ច្រើន), ទយាលុ (dayālu - អ្នកមានសេចក្តីអាណិតអាសូរ), ទយាវា (dayāvā)។ ពាក្យថា អភិជ្ឈាលុ នោះឯង សម្រេចរូបជា អភិជ្ឈាលុកោ (abhijjhāluko) ក៏បាន។

87. Picchāditvi+loti

៨៧. សូត្រថា Picchāditvi+lo។

Ilo vā. Piccha+massa atthīti picchilo, picchavā. Pheṇilo, jaṭilo, tuṇḍilo. Ninditā vācā assa atthīti vācāloti parassaralopo.

ឥលបច្ច័យ ខ្លះ។ រោមស្លាបមានដល់សត្វនោះ ហេតុនោះ សត្វនោះ ឈ្មោះថា បិច្ឆិលៈ (picchilo) ឬ បិច្ឆវា (picchavā)។ ផេណិលៈ (pheṇilo - វត្ថុមានពពុះច្រើន), ជដិលៈ (jaṭilo - អ្នកមានសក់ជំពាក់គ្នា/ជដិល), តុណ្ឌិលៈ (tuṇḍilo - សត្វមានចំពុះធំ)។ វាចាដែលគួរឲ្យនិន្ទាមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វាចាលៈ (vācālo - អ្នកនិយាយច្រើន) លុបស្រៈខាងដើមនៃស្រៈខាងចុង (parassaralopo)។

88. Sīlādito voti

៨៨. សូត្រថា Sīlādito vo។

Vo [Pg.204] hoti vā. Sīlavo, sīlavā. Kesavo, kesavā.

វបច្ច័យ ចុះខ្លះ។ សីលវោ (sīlavo), សីលវា (sīlavā)។ កេសវោ (kesavo), កេសវា (kesavā)។

‘‘Aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. ‘‘Gaṇḍīrājīhi saññāyaṃ’’ gaṇḍī=meṇḍasiṅgaṃ assa atthīti gaṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ.

ដោយសូត្រថា “Aṇṇā niccaṃ” ចុះ វបច្ច័យ ជានិច្ច សម្រេចរូបជា អណ្ណវោ (aṇṇavo - ស្ទឹង ឬសមុទ្រ)។ ដោយសូត្រថា “Gaṇḍīrājīhi saññāyaṃ” ក្នុងអត្ថជាឈ្មោះ (saññā) កោងដូចជាស្នែងចៀម (gaṇḍī) មានដល់ធ្នូនោះ ហេតុនោះ ធ្នូនោះ ឈ្មោះថា គណ្ឌីវៈ (gaṇḍīvaṃ dhanu - ធ្នូរបស់ព្រះអរជុន)។ ជួរ ឬឆ្នូត (rājī) មានដល់ផ្កានោះ ហេតុនោះ ផ្កានោះ ឈ្មោះថា រាជីវៈ (rājīvaṃ paṅkajaṃ - ផ្កាឈូក)។

89. Māyā medhāhi vīti

៨៩. សូត្រថា Māyā medhāhi vī។

Vī. Māyāvī, medhāvī pumā. Nīmhi medhāvinī. Medhāvī kulaṃ, ‘‘ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti simhi rasso. Evaṃ māyāvī.

វីបច្ច័យ។ បុរសអ្នកមានមាយា ឈ្មោះថា មាយាវី (māyāvī)។ បុរសអ្នកមានប្រាជ្ញា ឈ្មោះថា មេធាវី (medhāvī)។ កាលបើចុះ នីបច្ច័យ (ក្នុងឥត្ថីលិង្គ) សម្រេចរូបជា មេធាវិនី (medhāvinī)។ ត្រកូលមានប្រាជ្ញា ឈ្មោះថា មេធាវី កុលំ (medhāvī kulaṃ) ធ្វើតម្រូវឲ្យមាន រស្សៈ ក្នុង សិវិភត្តិ ដោយសូត្រថា “ekavacanayosva+ghonaṃ”។ ក្នុងពាក្យថា មាយាវី ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

90. Si+ssare āmyu+vāmī

៩០. សូត្រថា Si+ssare āmyu+vāmī។

Issare+bhidheyye sasaddā āmī+uvāmī honti mantvatthe. Saṃ=āyattaṃ assa atthīti sāmī suvāmī. Suvāminī kaññā.

កាលបើមានអត្ថថាជាធំ (issara) ត្រូវផ្លាស់ សសព្ទ ជា អាមី និង ឧវាមី ក្នុងអត្ថរបស់មន្តុបច្ច័យ។ របស់ដែលជាចំណុះ (saṃ) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សាមី (sāmī - ម្ចាស់) ឬ សុវាមី (suvāmī)។ នាងក្រមុំជាម្ចាស់ ឈ្មោះថា សុវាមិនី (suvāminī kaññā)។

91. Lakkhyā ṇo a ca

៩១. សូត្រថា Lakkhyā ṇo a ca។

Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a ca+ntassa. Lakkhī assa atthīti lakkhaṇo.

ណបច្ច័យ ចុះបន្ទាប់ពី លក្ខីសព្ទ ក្នុងអត្ថរបស់មន្តុបច្ច័យ និងផ្លាស់ស្រៈខាងចុងជា អ។ លក្ខណៈ (សិរីសួស្តី) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា លក្ខណោ (lakkhaṇo - ព្រះលក្សណ៍ ឬអ្នកមានលក្ខណៈល្អ)។

92. Aṅgā no kalyāṇeti

៩២. អង្គា នោ កល្យាណេ (ចុះ នោ បច្ច័យ ក្រោយពី អង្គ សព្ទ ក្នុងអត្ថថា ល្អ)។

Aṅgasmā no hoti. Kalyāṇāni sobhaṇāni aṅgāni assā atthīti aṅganā.

ក្រោយពី អង្គ សព្ទ តែងចុះ នោ បច្ច័យ។ អវយវៈទាំងឡាយដ៏ល្អ (ស្អាត) របស់នាងនោះមាន ព្រោះហេតុនោះ នាងនោះឈ្មោះថា អង្គនា (ស្ត្រីមានអវយវៈល្អ)។

93. So lomāti

៩៣. សោ លោមា (ចុះ សោ បច្ច័យ ក្រោយពី លោម សព្ទ)។

Lomā [Pg.205] so, pahūtā lomā assa atthīti lomaso, lomasā kaññā.

ក្រោយពី លោម សព្ទ ចុះ សោ បច្ច័យ, រោមទាំងឡាយដ៏ច្រើនរបស់បុគ្គលនោះមាន ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា លោមសោ (អ្នកមានរោមច្រើន), នាងកញ្ញាមានរោមច្រើន ឈ្មោះថា លោមសា។

94. Imi+yāti

៩៤. ឥមិ+យា (ចុះ ឥម និង ឥយ បច្ច័យ)។

Ima+iyā honti, putto assa atthīti puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo. (Atthyatthataddhitaṃ).

តែងចុះ ឥម និង ឥយ បច្ច័យ, កូនរបស់បុគ្គលនោះមាន ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បុត្តិមោ, កិត្តិមោ, បុត្តិយោ, កប្បិយោ, ជដិយោ, ហានភាគិយោ, សេនិយោ។ (នេះជាអត្ថ្យត្ថតទ្ធិត)។

95. To pañcamyā

៩៥. តោ បញ្ចម្យា (ចុះ តោ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិ)។

Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Toādipaccayantā nipphannanipātā, tehi parāsaṃ vibhattīnaṃ ‘‘asaṃkhyehi sabbāsaṃ’’ti lopova. Gāmato āgacchatīti gāmasmā āgacchati, corato bhāyatīti corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno. Evaṃ purisato, rājato, aggito, hatthito, hetuto, yuttito, itthito, bhikkhunito, yāguto, jambuto, cittato, āyuto. Sabbādito-sabbato, yato, tato iccādi.

ក្រោយពីសព្ទដែលមានបញ្ចមីវិភត្តិនៅខាងចុង តែងចុះ តោ បច្ច័យ ជាច្រើនខ្លះ។ សព្ទដែលសម្រេចដោយ តោ បច្ច័យ ជាដើម ជាសព្ទនិបាត, វិភត្តិទាំងឡាយដែលនៅខាងក្រោយសព្ទទាំងនោះ ត្រូវលុបចេញដោយសូត្រថា “អសង្ខ្យេហិ សព្វាសំ”។ មកពីភូមិ ឈ្មោះថា គាមតោ (មកពីភូមិ), ខ្លាចអំពីចោរ ឈ្មោះថា ចោរតោ (ខ្លាចអំពីចោរ), សាបសូន្យចាកពួក ឈ្មោះថា សត្ថតោ បរិហីនោ (សាបសូន្យចាកពួក)។ ដូចគ្នាដែរ បុរិសតោ, រាជតោ, អគ្គិតោ, ហត្ថិតោ, ហេតុតោ, យុត្តិតោ, ឥត្ថិតោ, ភិក្ខុនិតោ, យាគុតោ, ជម្ពុតោ, ចិត្តតោ, អាយុតោ។ ក្រោយពីសព្វសព្វជាដើម-សព្វតោ, យតោ, តតោ ជាដើម។

96. Ito+te+tto kuto

៩៦. ឥតោ+តេ+ត្តោ កុតោ (រូបសម្រេចជា ឥតោ ឯត្តោ និង កុតោ)។

Tomhi imassa ṭi nipaccate etassa ṭa+eṭa kiṃ saddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā.

ក្នុងកាលដែលមាន តោ បច្ច័យនៅខាងចុង អាទេស ឥម ជា ឥ, អាទេស ឯត ជា អ និង ឯត, និងអាទេស កិំ សព្ទ ជា កុ។ ឥតោ (អំពីនេះ), អតោ ឯត្តោ (អំពីនុះ), កុតោ (អំពីណា)។

97. Abhyādīhiti

៩៧. អភ្យាទីហិ (ក្រោយពីសព្ទមាន អភិ ជាដើម)។

To. Abhito, parito, pacchato, heṭṭhato.

ចុះ តោ បច្ច័យ។ អភិតោ (ជុំវិញ), បរិតោ (ជុំវិញ), បច្ឆតោ (ខាងក្រោយ), ហេដ្ឋតោ (ខាងក្រោម)។

98. Ādyādīhiti

៩៨. អាទ្យាទីហិ (ក្រោយពីសព្ទមាន អាទិ ជាដើម)។

Sattamyantehi [Pg.206] to hoti. Ādo ādito, majjhato, antato, piṭṭhito, passato, mukhato. Paṭhamantā yato+dakaṃ ta+dādittaṃ, yaṃ udakaṃ, tadevā+dittanti attho.

ក្រោយពីសព្ទដែលមានសត្តមីវិភត្តិនៅខាងចុង តែងចុះ តោ បច្ច័យ។ ក្នុងកាលដំបូង ឈ្មោះថា អាទិតោ, មជ្ឈតោ, អន្តតោ, បិដ្ឋិតោ, បស្សតោ, មុខតោ។ ក្រោយពីបឋមាវិភត្តិ ដូចជា យតោទកំ តទាទិត្តំ, ទឹកឯណា, ទឹកនោះឯងឆេះហើយ នេះជាអត្ថ។

99. Sabbādito sattamyā tra+tthā

៩៩. សព្វាទិតោ សត្តម្យា ត្រ+ត្ថ (ចុះ ត្រ និង ត្ថ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្វសព្វជាដើម ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ)។

Sabbādīhi sattamyantehi tra+tthā vā honti. Sabbatra sabbattha sabbasmiṃ, yatra yattha, tatra tattha iccādi. Bahulādhikārā na tumhaamhehi.

ក្រោយពីសព្វសព្វជាដើមដែលមានសត្តមីវិភត្តិនៅខាងចុង តែងចុះ ត្រ និង ត្ថ បច្ច័យ ខ្លះ។ សព្វត្រ សព្វត្ថ (ក្នុងទីទាំងពួង), យត្រ យត្ថ (ក្នុងទីណា), តត្រ តត្ថ (ក្នុងទីនោះ) ជាដើម។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ទើបមិនចុះក្រោយពី តុម្ហ និង អម្ហ សព្ទ។

100. Katthe+ttha+kutrā+tra kve+hi+dha

១០០. កត្ថេ+ត្ថ+កុត្រា+ត្រ ក្វេ+ហិ+ធ (រូបសម្រេចជា កត្ថ ឯត្ថ កុត្រ អត្រ ក្វ ឥហ ឥធ)។

Etehi ‘‘sabbādito’’tiādinā tra+tthā. Sesādesā ca paccayā ca imināva nipaccante. Iminā kissa ka+ku ca, etassa ṭe+ṭā ca, vapaccaye kissa ilopo ca, ha+dhapaccayesu imassa ṭi ca nipaccate. Kasmiṃ kattha kutra kva, etasmiṃ ettha atra, imasmiṃ iha idha.

ដោយសូត្រមាន “សព្វាទិតោ” ជាដើមនេះ ចុះ ត្រ និង ត្ថ បច្ច័យ។ ការអាទេសដែលសេសសល់ និងបច្ច័យទាំងឡាយ តែងសម្រេចដោយសូត្រនេះឯង។ ដោយសូត្រនេះ អាទេស កិំ ជា ក និង កុ, អាទេស ឯត ជា ឯ និង អ, ក្នុងកាលដែលមាន វ បច្ច័យ លុប ឥ របស់ កិំ សព្ទ, និងក្នុងកាលដែលមាន ហ និង ធ បច្ច័យ អាទេស ឥម ជា ឥ។ កស្មិំ (ក្នុងទីណា) ជា កត្ថ កុត្រ ក្វ, ឯតស្មិំ (ក្នុងទីនេះ) ជា ឯត្ថ អត្រ, ឥមស្មិំ (ក្នុងទីនេះ) ជា ឥហ ឥធ។

101. Dhi sabbā vāti

១០១. ធិ សព្វា វា (ចុះ ធិ បច្ច័យ ក្រោយពី សព្វ សព្ទ ខ្លះ)។

Sabbasmā dhi vā. Sabbasmiṃ sabbadhi sabbatra.

ក្រោយពី សព្វ សព្ទ តែងចុះ ធិ បច្ច័យ ខ្លះ។ ក្នុងទីទាំងពួង ជា សព្វធិ សព្វត្រ។

102. Yā hinti

១០២. យា ហិំ (ចុះ ហិំ បច្ច័យ ក្រោយពី យ សព្ទ)។

Yasaddā hiṃ, yasmiṃ yahiṃ yatra.

ក្រោយពី យ សព្ទ ចុះ ហិំ បច្ច័យ, ក្នុងទីណា ជា យហិំ យត្រ។

103. Tā hañcati

១០៣. តា ហញ្ច (ចុះ ហំ និង ហិំ បច្ច័យ ក្រោយពី ត សព្ទ)។

Tasaddā haṃ hoti hiñca. Tahaṃ tahiṃ tatra.

ក្រោយពី ត សព្ទ តែងមានរូបជា ហំ និង ហិំ។ ក្នុងទីនោះ ជា តហំ តហិំ តត្រ។

104. Kuhiṃ kahanti

១០៤. កុហិំ កហំ (ក្នុងទីណា)។

Hiṃ [Pg.207] haṃ nipaccante kissa ku+kā ca. Kuhiṃ kahaṃ. Kuhiñcanaṃti nipātantaraṃ.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ហិំ និង ហំ សម្រេច (ជាវិភត្តិ) ក្រោយពី កិ-សព្ទ, ហើយ កិ-សព្ទ នោះ ផ្លាស់ជា កុ និង កា ខ្លះ។ (សម្រេចរូបជា) កុហិំ, កហំ។ ពាក្យថា កុហិញ្ចនំ នេះ ជាការសម្រេចរូបដោយនិបាតផ្សេងទៀត។

105. Sabbe+ka+ñña+ya+tehi kāle dā

១០៥. បច្ច័យគឺ ទា ក្នុងអត្ថកាល រមែងចុះក្រោយពីសព្វសព្ទ, ឯកសព្ទ, អញ្ញសព្ទ, យសព្ទ និង តសព្ទ។

Etehi kāle dā hoti vā. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā.

ទា-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកាល រមែងចុះក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយនេះខ្លះ។ ក្នុងកាលទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វទា, ក្នុងកាលម្តង ឈ្មោះថា ឯកទា, ក្នុងកាលដទៃ ឈ្មោះថា អញ្ញទា, ក្នុងកាលណា ឈ្មោះថា យទា, ក្នុងកាលនោះ ឈ្មោះថា តទា។

106. Kadā kudā sadā+dhune+dāni

១០៦. (សព្ទទាំងឡាយគឺ) កទា, កុទា, សទា, អធុនា, ឥទានិ។

Ete saddā nipaccante. Kasmiṃkāle kadā kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā idāni.

សព្ទទាំងឡាយនេះ សម្រេចរូបដោយការចុះនិបាត។ ក្នុងកាលណា ឈ្មោះថា កទា, កុទា; ក្នុងកាលទាំងពួង ឈ្មោះថា សទា; ក្នុងកាលនេះ ឈ្មោះថា អធុនា, ឥទានិ។

107. Ajja sajjva+parajjve+tarahi karahā

១០៧. (សព្ទទាំងឡាយគឺ) អជ្ជ, សជ្ជុ, អបរជ្ជុ, ឯតរហិ, ករហ។

Pakati paccayo ādeso kālavisesoti sabba+metaṃ nipātanā labbhati. Imassa ṭo jjo cā+hani nipaccante, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sa-bhāvo jju cā+hani. Samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imassa eto, kāle rahi ca, imasmiṃkāle etarahi. Kiṃ saddassa ko, raha cā+najjatane. Kasmiṃ kāle karaha.

ប្រកតិ បច្ច័យ អាទេស និងកាលវិសេស ទាំងអស់នេះ រមែងបានដោយការចុះនិបាត។ ផ្លាស់ ឥម-សព្ទ ជា អ, ផ្លាស់ អហន-សព្ទ ជា ជ្ជោ សម្រេចរូបក្នុងអត្ថថា ក្នុងថ្ងៃនេះ ជា អជ្ជ។ ផ្លាស់ សមាន-សព្ទ ជា ស, ផ្លាស់ អហន-សព្ទ ជា ជ្ជុ សម្រេចរូបក្នុងអត្ថថា ក្នុងថ្ងៃជាមួយគ្នា ជា សជ្ជុ។ ក្រោយពី អបរ-សព្ទ ផ្លាស់ អហន-សព្ទ ជា ជ្ជុ សម្រេចរូបក្នុងអត្ថថា ក្នុងថ្ងៃដទៃ ជា អបរជ្ជុ។ ផ្លាស់ ឥម-សព្ទ ជា ឯត, ចុះ រហិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកាល សម្រេចរូបក្នុងអត្ថថា ក្នុងកាលនេះ ជា ឯតរហិ។ ផ្លាស់ កិ-សព្ទ ជា ក, ចុះ រហ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថអនជ្ជតនកាល សម្រេចរូបក្នុងអត្ថថា ក្នុងកាលណា ជា ករហ។

108. Sabbādīhi pakāre thā

១០៨. បច្ច័យគឺ ថា ក្នុងអត្ថប្រការ រមែងចុះក្រោយពីសព្វសព្ទជាដើម។

Sāmaññassa bhedako viseso pakāro, tasmiṃ thāpaccayo hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā.

ប្រការ គឺសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលជាគ្រឿងញែកសេចក្តីទូទៅ, ក្នុងអត្ថប្រការនោះ រមែងមាន ថា-បច្ច័យ។ ដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វថា, យថា, តថា។

109. Katha+mitthaṃ

១០៩. (សព្ទទាំងឡាយគឺ) កថំ, ឥត្ថំ។

Ki+mimehi [Pg.208] thaṃpaccayo, ka+ittaṃ tesaṃ yathākkamaṃ. Kena pakārena kathaṃ, iminā pakārena itthaṃ.

ចុះ ថំ-បច្ច័យ ក្រោយពី កិ-សព្ទ និង ឥម-សព្ទ, ផ្លាស់សព្ទទាំងនោះជា ក និង ឥត្ត តាមលំដាប់។ ដោយប្រការដូចម្តេច ឈ្មោះថា កថំ, ដោយប្រការនេះ ឈ្មោះថា ឥត្ថំ។

110. Dhā saṅkhyāhiti

១១០. បច្ច័យគឺ ធា រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទទាំងឡាយ។

Pakāre dhā hoti. Dvīhi pakārehi dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti. Pañcappakāra+mekappakāraṃ karoti ekadhā karoti.

ធា-បច្ច័យ រមែងមានក្នុងអត្ថប្រការ។ ធ្វើដោយប្រការ ២ យ៉ាង ឬធ្វើឲ្យមានប្រការ ២ ឈ្មោះថា ទ្វិធា ករោតិ (ធ្វើជាពីរចំណែក), ពហុធា ករោតិ (ធ្វើជាច្រើនចំណែក), ធ្វើគំនរតែមួយឲ្យមានប្រការ ៥ ឈ្មោះថា បញ្ចធា ករោតិ (ធ្វើជាប្រាំចំណែក)។ ធ្វើរបស់ដែលមានប្រការ ៥ ឲ្យមានប្រការតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកធា ករោតិ (ធ្វើជាចំណែកតែមួយ)។

111. Ve+kā+jjhanti

១១១. (បច្ច័យគឺ) ជ្ឈំ ក្រោយពី ឯក-សព្ទ។

Ekasmā pakāre jjhaṃ vā hoti. Ekena pakārena ekaṃ vā pakāraṃ karoti ekajjhaṃ karoti, ekadhā karoti vā.

ជ្ឈំ-បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី ឯក-សព្ទ ក្នុងអត្ថប្រការខ្លះ។ ធ្វើដោយប្រការតែមួយ ឬធ្វើឲ្យមានប្រការតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកជ្ឈំ ករោតិ (ធ្វើរួមគ្នាជាតែមួយ) ឬ ឯកធា ករោតិ។

112. Dvitīhe+dhāti

១១២. បច្ច័យគឺ ឯធា ក្រោយពី ទ្វិ និង តិ សព្ទ។

Edhā vā. Dvīhi pakārehi dve vā pakāre karoti dvedhā, tedhā. Dvidhā tidhā.

ឯធា-បច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ។ ធ្វើដោយប្រការ ២ យ៉ាង ឬធ្វើឲ្យមានប្រការ ២ ឈ្មោះថា ទ្វេធា, ធ្វើដោយប្រការ ៣ យ៉ាង ឬធ្វើឲ្យមានប្រការ ៣ ឈ្មោះថា តេធា។ (ឬប្រើជា) ទ្វិធា, តិធា។

113. Tabbati jātiyo

១១៣. បច្ច័យគឺ ជាតិយោ ក្រោយពីសព្វសព្ទដែលសំដែងនូវសាមញ្ញគុណដែលមានប្រការនោះ។

Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti. Paṭujātiyo, mudujātiyo.

ជាតិយោ-បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសព្ទដែលសំដែងនូវសាមញ្ញគុណដែលមានប្រការនោះ។ (សម្រេចរូបជា) បដុជាតិយោ (មានជាតិជាអ្នកឈ្លាសវៃ), មុទុជាតិយោ (មានជាតិជាអ្នកទន់ភ្លន់)។

114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ

១១៤. បច្ច័យគឺ ក្ខត្តុំ ក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ (ចំនួនដង)។

Vārasambandhiniyā saṃkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ, pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ, pahūte vāre bhuñjati.

្ខត្តុំ-បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីសង្ខ្យាសព្ទដែលទាក់ទងនឹងវារៈ។ បរិភោគ ២ ដង ឈ្មោះថា ទ្វិក្ខត្តុំ ទិវសស្ស ភុញ្ជតិ (បរិភោគ ២ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា វារៈ? (ដើម្បីឃាត់រូបដូចជា) បញ្ច ភុញ្ជតិ (បរិភោគ ៥)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា សង្ខ្យា? (ដើម្បីឃាត់រូបដូចជា) ពហូតេ វារេ ភុញ្ជតិ (បរិភោគច្រើនដង)។

115. Katimhāti

១១៥. ក្រោយពី កតិ-សព្ទ (ចុះ ក្ខត្តុំ)។

Kkhattuṃ [Pg.209] hoti. Kati vāre bhuñjati katikkhattuṃ bhuñjati.

្ខត្តុំ-បច្ច័យ រមែងចុះ។ បរិភោគប៉ុន្មានដង ឈ្មោះថា កតិក្ខត្តុំ ភុញ្ជតិ (បរិភោគប៉ុន្មានដង)។

116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ

១១៦. ក្រោយពី ពហុ-សព្ទ ចុះ ធា-បច្ច័យ និង ក្ខត្តុំ-បច្ច័យ ក្នុងកាលដែលវារៈទាំងឡាយមានសេចក្តីជិតដិតគ្នា។

Vārasambandhiniyā bahusaṃkhyāya dhā hoti kkhattuñca, vārānaṃ ce paccāsatti hoti. Bahuvāre bhuñjati bahudhā divasassa bhuñjati, bahukkhattuṃ vā. Paccāsattiyaṃti kiṃ, bahukkhattuṃ māsassa bhuñjati.

បរិភោគច្រើនដង ឈ្មោះថា ពហុធា ទិវសស្ស ភុញ្ជតិ (បរិភោគច្រើនដងក្នុងមួយថ្ងៃ) ឬ ពហុក្ខត្តុំ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ក្នុងកាលដែលវារៈមានសេចក្តីជិតដិតគ្នា? (ដើម្បីឃាត់រូបដូចជា) ពហុក្ខត្តុំ មាសស្ស ភុញ្ជតិ (បរិភោគច្រើនដងក្នុងមួយខែ)។

117. Sa kiṃ vāti

១១៧. ចុះ កិំ-បច្ច័យ ក្រោយពី ឯក-សព្ទ, ហើយផ្លាស់ ឯក-សព្ទ ជា ស ខ្លះ។

Kiṃpaccayo ekassa sādeso ca nipaccate. Ekaṃ vāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, ekakkhattuṃ vā.

កិំ-បច្ច័យ និងការផ្លាស់ ឯក-សព្ទ ជា ស សម្រេចរូបដោយការចុះនិបាត។ បរិភោគម្តង ឈ្មោះថា សកឹ ភុញ្ជតិ (បរិភោគម្តង) ឬ ឯកក្ខត្តុំ។

118. So vicchā+pakāresu

១១៨. បច្ច័យគឺ សោ ក្នុងអត្ថវិច្ឆា (ការរៀបរាប់ម្តងមួយៗ) និងអត្ថប្រការ។

Vicchāyaṃ pakāre ca so hoti. Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti khaṇḍaso karoti. Puthuppakārena puthuso. Sabbena pakārena sabbaso.

សោ-បច្ច័យ រមែងមានក្នុងអត្ថវិច្ឆា និងអត្ថប្រការ។ ធ្វើឲ្យជាដុំៗ ឈ្មោះថា ខណ្ឌសោ ករោតិ (ធ្វើជាចំណែកៗ)។ ដោយប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា បុថុសោ។ ដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វសោ។

119. Abhūtatabbhāve karā+sa+bhūyoge vikārā cī

១១៩. ចុះ ចី-បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទដែលជាវិការៈ ក្នុងអត្ថអភូតតព្ភាវៈ (ការធ្វើរបស់ដែលមិនទាន់ជាឲ្យទៅជា) កាលបើមានការប្រកបដោយ ករ-ធាតុ, អស-ធាតុ និង ភូ-ធាតុ។

Avatthāvato+vatthantarenā+bhūtassa tāyā+vatthāya bhāve karā+sa+bhūhi sambandhe sati vikāravācakācī hoti. Adhavalaṃ dhavalaṃ karoti dhavalī karoti. Adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā. Adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūtatabbhāveti kiṃ, ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati[Pg.210]. Karāsabhūyogeti kiṃ, adhavalo dhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ, pakatiyā mā hotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalī karoti. (Nipātataddhitaṃ).

កាលបើមានការទាក់ទងនឹង ករ-ធាតុ, អស-ធាតុ និង ភូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការធ្វើរបស់ដែលមិនទាន់ជាឲ្យទៅជាសភាពនោះ ពីសភាពមួយទៅសភាពមួយទៀត, ចី-បច្ច័យដែលសំដែងនូវវិការៈ រមែងមាន។ ធ្វើរបស់ដែលមិនសឲ្យស ឈ្មោះថា ធវលី ករោតិ។ របស់ដែលមិនស គប្បីស ឈ្មោះថា ធវលី សិយា។ របស់ដែលមិនស រមែងស ឈ្មោះថា ធវលី ភវតិ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា អភូតតព្ភាវៈ? (ដើម្បីឃាត់រូបដូចជា) ឃដំ ករោតិ (ធ្វើនូវឆ្នាំង), ទធិ អត្ថិ (ទឹកដោះជូរមាន), ឃដោ ភវតិ (ឆ្នាំងរមែងមាន)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា ប្រកបដោយ ករ, អស, ភូ? (ដើម្បីឃាត់រូបដូចជា) អធវលោ ធវលោ ជាយតេ (របស់មិនស រមែងកើតជាស)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា វិការៈ? ដើម្បីកុំឲ្យមានក្នុងប្រកតិសព្ទ, (ដូចជា) សុវណ្ណំ កុណ្ឌលី ករោតិ (ធ្វើមាសឲ្យជាកុណ្ឌល)។ (ចប់ និបាតតទ្ធិត)។

120. Dissanta+ññepi paccayāti

១២០. បច្ច័យទាំងឡាយដទៃទៀតក្រៅពីដែលពោលហើយ ក៏រមែងប្រាកដខ្លះ។

Vuttato+ññepi paccayā dissanti. Vividhā mātaro vimātaroti visesanasamāso, tāsaṃ puttā vemātikāti rikaṇapaccaye rānubandhattā ulope vuddhimhi kate vemātikā. Pathaṃ gacchantīti pathāvino, āvī. Issā assa atthīti issukī, ukī. Dhuraṃ vahantīti dhorayhā, yhaṇa.

បច្ច័យទាំងឡាយដទៃទៀតក្រៅពីដែលពោលហើយ ក៏រមែងប្រាកដខ្លះ។ មាតាផ្សេងៗ ឈ្មោះថា វិមាតរោ (ជាវិសេសនសមាស), កូនរបស់មាតាទាំងនោះ ឈ្មោះថា វេមាតិកា (កូនផ្សេងមាតាគ្នា), ក្នុងរូបនេះ ចុះ រិកណ-បច្ច័យ, ព្រោះ រ-អនុពន្ធ លុប ឧ ហើយធ្វើវុទ្ធិ សម្រេចរូបជា វេមាតិកា។ អ្នកដើរទៅតាមផ្លូវ ឈ្មោះថា បថាវិនោ, ចុះ អាវី-បច្ច័យ។ សេចក្តីច្រណែនមានដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ឥស្សុកី, ចុះ ឧកី-បច្ច័យ។ សត្វដែលនាំទៅនូវធួរ ឈ្មោះថា ធោរយ្ហា, ចុះ យ្ហណ-បច្ច័យ។

Sāmaññañca viseso ca, bhāvajo ca nipātajo;

Iti viññūhi viññeyyo, taddhito tu catubbidho.

តទ្ធិត មាន ៤ យ៉ាង គឺ សាមញ្ញតទ្ធិត ១, វិសេសតទ្ធិត ១, ភាវតទ្ធិត ១, និបាតតទ្ធិត ១, វិញ្ញូជនគប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះ។

Iti payogasiddhiyaṃ ṇādikaṇḍo pañcamo.

ចប់ ណាទិកណ្ឌ ទី ៥ ក្នុងបយោគសិទ្ធិ ដោយប្រការដូច្នេះ។

6. Tyādikaṇḍa

៦. ត្យាទិកណ្ឌ

Atha [Pg.211] tyādayo kriyāvācīhi dhātūhi vuccante.

លំដាប់នោះ វិភត្តិទាំងឡាយមានត្យាជាដើម តែងចុះបន្ទាប់ពីធាតុទាំងឡាយដែលពោលនូវកិរិយា។

Kriyaṃ ācikkhatīti ākhyātanti kriyāpadassa pubbācariyasaññā. Kāla+kāraka+purisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇaṃ tyādyantaṃ aliṅgañca, vuttampi ce+taṃ –

ពាក្យថា «អាខ្យាត» ព្រោះពោលនូវកិរិយា នេះជាសញ្ញារបស់ព្រះបុព្វាចារ្យចំពោះកិរិយាបទ។ អាខ្យាតនោះ មានលក្ខណៈជាកិរិយា ជាគ្រឿងសម្តែងនូវកាល ការកៈ និងបុរស មានត្យាវិភត្តិជាទីបំផុត និងមិនមានលិង្គ សូម្បីពាក្យនេះ ក៏លោកបានពោលទុកហើយថា៖

Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvācī tikārakaṃ;

Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, ta+dākhyātanti vuccati.

បទណា មានកាល ៣ មានបុរស ៣ ពោលនូវកិរិយា មានការកៈ ៣ មិនមានលិង្គ មានវចនៈ ២ បទនោះ លោកហៅថា អាខ្យាត។

14. Kriyatthā bahulaṃ –ti

១៤. សូត្រថា «កិរិយត្ថា ពហុលំ»

Ca sabbattha vattate. Kriyā attho etassāti kriyattho dhātu, so ca duvidho sakammakā+kammakavasena. Tattha yasmiṃ kriyatthe kattuvācimhā kammaṃ gavesīyate, so sakammako. Itaro akammako.

និងបទថា «ច» តែងអន្ទោលទៅក្នុងសូត្រទាំងពួង។ ធាតុណាមានកិរិយាជាអត្ថ ធាតុនោះឈ្មោះថា កិរិយត្ថៈ ធាតុនោះមាន ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចសកម្មកធាតុ និងអកម្មកធាតុ។ ក្នុងធាតុទាំងនោះ ក្នុងកិរិយត្ថៈណា ដែលកម្មត្រូវស្វែងរកអំពីកត្តុវាចកៈ ធាតុនោះឈ្មោះថា សកម្មកៈ។ ធាតុក្រៅពីនេះ ឈ្មោះថា អកម្មកៈ។

Tatra sakammakā kammāpekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā kaṭaṃ karoti, gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacati. Akammakā kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā acchati seti tiṭṭhati. Kriyāti ca gamanapacanādiko asattasammato kattari kamme vā patiṭṭhito kārakasamūhasādhiyo padattho vuccati. Api ca –

ក្នុងធាតុទាំងនោះ សកម្មកធាតុទាំងឡាយ តែងពោលនូវកិរិយាដែលរំពឹងចាំបាច់នូវកម្ម ដូចជា ធ្វើនូវកន្ទេល (កដំ ករោតិ) ទៅកាន់ស្រុក (គាមំ គច្ឆតិ) ស្លនូវបាយ (ឱទនំ បចតិ)។ អកម្មកធាតុទាំងឡាយ តែងពោលនូវកិរិយាដែលមិនរំពឹងចាំបាច់នូវកម្ម ដូចជា អង្គុយ (អច្ឆតិ) ដេក (សេតិ) ឈរ (តិដ្ឋតិ)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «កិរិយា» នេះ គឺសេចក្តីនៃបទដែលមានការទៅ និងការស្លជាដើម ដែលមិនសន្មតថាជាសត្វ តាំងនៅក្នុងកត្តុ ឬក្នុងកម្ម ដែលសម្រេចដោយពួកនៃកាលកៈ។ ម្យ៉ាងទៀត៖

Karaṇaṃ bhavanaṃ cāpi, kara+bhūhi kathīyate;

Tato kriyādivācattaṃ, pākādīnaṃ kathaṃ bhave.

ការធ្វើ និងការកើត តែងត្រូវពោលដោយ ករ-ធាតុ និង ភូ-ធាតុ។ បើដូច្នោះ ភាពជាគ្រឿងពោលនូវកិរិយាជាដើម នៃធាតុទាំងឡាយមានការស្លជាដើម តើមានដូចម្តេច?

Kara+bhūdhātūhi karaṇañca bhavanañca vuccati, pāka+gamanādīhi tesaṃ kriyābhavanānaṃ vāccattaṃ kathaṃ bhavatīti vuttaṃ hoti. Punapi –

សេចក្តីថា ការធ្វើ និងការកើត តែងត្រូវពោលដោយ ករ-ធាតុ និង ភូ-ធាតុ ភាពជាគ្រឿងពោលនូវកិរិយា និងការកើតទាំងនោះ ដោយធាតុទាំងឡាយមានការស្ល និងការទៅជាដើម តើមានដូចម្តេច? នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត៖

Pākādīnañhi [Pg.212] vāccattaṃ, karabhūsu na yujjati;

Taṃ bahutaravāccattaṃ, pākādīsu na yujjati.

ព្រោះថា ភាពជាគ្រឿងពោលនូវការស្លជាដើម មិនសមគួរក្នុង ករ-ធាតុ និង ភូ-ធាតុ ឡើយ។ ភាពជាគ្រឿងពោលដ៏ច្រើននោះ ក៏មិនសមគួរក្នុងធាតុទាំងឡាយមានការស្លជាដើមនោះដែរ។

Taṃ nāma –

សេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា៖

Kāriyarūpā hi dhātvatthā, sattāyuttā ca te+khilā;

Tato kriyā ca bhāvo ca, sāmaññaṃ tesu gamyate.

ព្រោះថា អត្ថរបស់ធាតុទាំងឡាយ មានសភាវៈដែលត្រូវធ្វើ និងអត្ថរបស់ធាតុទាំងអស់នោះ ប្រកបដោយសត្តា (អត្ថិភាព)។ ហេតុនោះ កិរិយា និងភាវៈ ដែលជាសាមញ្ញៈ តែងដឹងបានក្នុងអត្ថរបស់ធាតុទាំងនោះ។

1. Vattamāneti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe.

១. វិភត្តិទាំងឡាយ គឺ តិ អន្តិ សិ ថ មិ ម តេ អន្តេ សេ វ្ហេ ឯ ម្ហេ ឈ្មោះថា វត្តមានា។

Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Kriyādhikārattā ‘‘kriyatthā’’ti vuttaṃ. Tesa+maniyame –

ក្នុងអត្ថជាបច្ចុប្បន្នដែលចាប់ផ្តើមហើយតែមិនទាន់ចប់ វិភត្តិទាំងឡាយមានត្យាជាដើម តែងចុះបន្ទាប់ពីធាតុមានកិរិយាជាអត្ថ។ ព្រោះមានអធិការៈនៃកិរិយា ទើបលោកពោលថា «កិរិយត្ថា»។ កាលបើមិនមានការកំណត់នូវវិភត្តិទាំងនោះ៖

14. Pubbaparacchakkāna+mekānekesu tumhā+mha+sesesu dve dve majjhimu+ttama+paṭhamā

១៤. សូត្រថា «បុព្វបរច្ឆក្កានមេកានេកេសុ តុម្ហាម្ហសេសេសុ ទ្វេ ទ្វេ មជ្ឈិមុត្តមបឋមា»។

Ekānekesu tumhaamhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānañca majjhimu+ttama+paṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ. Tatthati antīti paṭhamapuriso, ādo niddiṭṭhattā. Si tha iti majjhimapuriso, majjhe niddiṭṭhattā. Mi ma iti uttamapuriso. Uttamasaddo+yaṃ sabhāvato tipabhutīna+manta+māha. Paracchakkepi te antetiādinā evaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ sesesu bhavissatiādīsu sattasu paccayavidhānasuttesupi yojetabbaṃ.

ក្នុងកាលកៈទាំងឡាយ ដែលត្រូវពោលដោយសព្ទថា តុម្ហៈ និង អម្ហៈ និងសព្ទដទៃពីនោះ ទាំងឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ វិភត្តិទាំងឡាយ ២ គូៗ គឺ មជ្ឈិមបុរស ឧត្តមបុរស និងបឋមបុរស នៃពួក ៦ ខាងដើម (បរស្សបទ) និងពួក ៦ ខាងចុង (អត្តនោបទ) តែងមានតាមលំដាប់។ ក្នុងវិភត្តិទាំងនោះ តិ និង អន្តិ ឈ្មោះថា បឋមបុរស ព្រោះសម្តែងទុកក្នុងខាងដើម។ សិ និង ថ ឈ្មោះថា មជ្ឈិមបុរស ព្រោះសម្តែងទុកក្នុងកណ្តាល។ មិ និង ម ឈ្មោះថា ឧត្តមបុរស។ ឧត្តមសព្ទនេះ ដោយសភាវៈ តែងពោលនូវទីបំផុតនៃធម៌ទាំងឡាយមាន ៣ ជាដើម។ សូម្បីក្នុងពួក ៦ ខាងចុង ក៏ត្រូវផ្សំយ៉ាងនេះដែរ ដោយវិភត្តិមាន តេ និង អន្តេ ជាដើម។ យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងសូត្រសម្រាប់បញ្ញត្តនូវបច្ច័យ ៧ ទៀត មានភវិស្សន្តីជាដើម ក៏ត្រូវផ្សំយ៉ាងនេះដែរ។

Idāni bhūvādīna+maṭṭhagaṇānaṃ bhūvādigaṇesu bhū=sattāya+miti paṭhamadhātuto parā tyādayo yojīyante. Tattha ‘‘ekamhi vattabbe [Pg.213] ekavacanaṃ’’ti tyādīsu parabhūtesu kattu+kamma+bhāvesuyeva kyavikaraṇalavikaraṇā hontīti ‘‘kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsu’’ ‘‘kattari lo’’ iccādinā tesaṃ vikaraṇānaṃ vidhānā tyādayo kattu+kamma+bhāvesveva viññāyantīti kattari timhilo. Ke te vikaraṇā –

ឥឡូវនេះ ក្នុងពួកនៃធាតុទាំង ៨ មានភូធាតុជាដើម វិភត្តិទាំងឡាយមានត្យាជាដើម តែងត្រូវផ្សំខាងចុងនៃភូធាតុ ដែលជាធាតុដំបូងក្នុងភូវាទិគណៈ មានអត្ថថា សត្តា (ភាពមាន)។ ក្នុងវិភត្តិទាំងនោះ កាលបើវិភត្តិមានត្យាជាដើមនៅខាងចុង ដោយសូត្រថា «ឯកម្ហិ វត្តព្វេ ឯកវចនំ» វិការៈគឺ គ្យ-បច្ច័យ និង ល-បច្ច័យ តែងមានក្នុងកត្តុ កម្ម និងភាវៈតែប៉ុណ្ណោះ ព្រោះការបញ្ញត្តនូវវិការៈទាំងនោះ ដោយសូត្រថា «គ្យោ ភាវកម្មេស្វបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសុ» និង «កត្តរិ លោ» ជាដើម វិភត្តិមានត្យាជាដើម តែងដឹងបានក្នុងកត្តុ កម្ម និងភាវៈតែប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបចុះ ល-បច្ច័យ ក្នុងកត្តុ កាលបើមាន តិ-វិភត្តិ។ ចុះវិការៈទាំងនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ?

Pubbāparabhāgaṭṭhānā, bhinnadhātuvibhattiyo;

Nissāya paccayā honti, ete vikaraṇā siyuṃ.

បច្ច័យទាំងឡាយណា ដែលតាំងនៅក្នុងចំណែកខាងដើម និងខាងចុង ធ្វើធាតុ និងវិភត្តិឲ្យប្លែកគ្នា តែងមានដោយអាស្រ័យ (នូវធាតុ និងវិភត្តិ) បច្ច័យទាំងនោះ ឈ្មោះថា វិការៈ។

5,82. Yuvaṇṇāna+me, o paccaye

៥,៨២. សូត្រថា «យុវណ្ណានមេ, ឱ បច្ចយេ»។

Ivaṇṇu+vaṇṇantānaṃ kriyattānaṃ e+o honti yathākkamaṃ paccayeti ūsso+kāro.

ក្នុងកាលបើបច្ច័យនៅខាងចុង ឯ-ការៈ និង ឱ-ការៈ តែងមានតាមលំដាប់ ជំនួស ឥ-វណ្ណៈ និង ឧ-វណ្ណៈ ជាទីបំផុតនៃធាតុមានកិរិយាជាអត្ថ គឺការតម្រូវឲ្យមាន ឱ-ការៈ ជំនួស ឧ-ការៈ។

5,89. Eona+maya+vā sare

៥,៨៩. សូត្រថា «ឯឱនមយវា សរេ»។

Sare pare eona+mayavā honti yathākkamaṃti ossa avādeso. So puriso sādhu bhavati, sā itthī sādhu bhavati, cittaṃ sādhu bhavati.

កាលបើស្រៈនៅខាងចុង អយ-អាទេស និង អវ-អាទេស តែងមានតាមលំដាប់ ជំនួស ឯ-ការៈ និង ឱ-ការៈ គឺការផ្លាស់ ឱ-ការៈ ជា អវ។ បុរសនោះ តែងជាបុរសល្អ (សព្វបុរស)។ ស្ត្រីនោះ តែងជាស្ត្រីល្អ។ ចិត្តនោះ តែងជាចិត្តល្អ។

Uttattā kattu ākhyāte, tatiyā na ca kattari;

Paṭhamāvibhatti hoteva, atthamattaṃ apekkhiya.

ព្រោះកត្តុ ត្រូវអាខ្យាតពោលហើយ វិភត្តិទី ៣ មិនចុះក្នុងកត្តុឡើយ បឋមាវិភត្តិ តែងចុះពិតប្រាកដ ដោយរំពឹងចាំបាច់នូវអត្ថត្រឹមតែនាមសព្ទ។

Satipi kriyāyekatte kattūnaṃ bahuttā ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ’’ti anti.

សូម្បីកិរិយាមានភាពជាឯកវចនៈក៏ដោយ ព្រោះកត្តុទាំងឡាយមានច្រើន ទើបចុះ អន្តិ-វិភត្តិ ដោយសូត្រថា «ពហុម្ហិ វត្តព្វេ ពហុវចនំ»។

161. Kvaci vikaraṇānanti

១៦១. សូត្រថា «ក្វចិ វិករណានំ»។

Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hotīti lavikaraṇassa lopo, sesaṃ purimasadisaṃ. Te purisā bhavanti. Majjhimapuri- sekavacanaṃ [Pg.214] si, tvaṃ bhavasi. Bahuvacanaṃ thapaccayo, tumhe bhavatha. Uttamapurisekavacanaṃ mipaccayo.

សេចក្តីថា ការលុបវិការៈទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ គឺការលុប ល-វិការៈ (អ-បច្ច័យ) សេចក្តីដែលសេស ដូចជាសេចក្តីមុន។ ពួកបុរសទាំងនោះ តែងមាន។ មជ្ឈិមបុរស ឯកវចនៈ គឺ សិ-វិភត្តិ ដូចជា «ធ្វំ ភវសិ» (អ្នកតែងមាន)។ ពហុវចនៈ គឺ ថ-វិភត្តិ ដូចជា «តុម្ហេ ភវថ» (អ្នកទាំងឡាយតែងមាន)។ ឧត្តមបុរស ឯកវចនៈ គឺ មិ-វិភត្តិ។

57. Himimesva+ssa

៥៧. សូត្រថា «ហិមិមេស្វស្ស»។

Akārassa dīgho hoti himimesu. Ahaṃ bhavāmi. Bahuvacanaṃ mapaccayo, mayaṃ bhavāma. Evaṃ paracchekkepi-bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavamhe. Keci dīghaṃ katvā paṭhanti, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīgho, bhavāmhe.

ការធ្វើអក្សរ អ ឲ្យជាទីឃៈ តែងមានក្នុងកាលបើ ហិ មិ និង ម នៅខាងចុង។ «អហំ ភវាមិ» (ខ្ញុំតែងមាន)។ ពហុវចនៈ គឺ ម-វិភត្តិ ដូចជា «មយំ ភវាម» (យើងទាំងឡាយតែងមាន)។ យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងពួក ៦ ខាងចុង (អត្តនោបទ) គឺ ភវតេ, ភវន្តេ។ ភវសេ, ភវវ្ហេ។ ភវេ, ភវម្ហេ។ អាចារ្យខ្លះ ធ្វើឲ្យជាទីឃៈហើយសូត្រ គឺការធ្វើឲ្យជាទីឃៈដោយសូត្រថា «ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា» ជា «ភវាម្ហេ»។

Ettha ca –

ក្នុងទីនេះ ក៏មានពាក្យពោលទុកថា៖

Lajjā sattā ṭhiti jāgaraṇaṃ,Vuddhi kkhaya jīvita maraṇaṃ;

Kīḷā ruci rocate ityevaṃ,Vuttā akammakadhātu sabbe.

សេចក្តីខ្មាស ភាពមាន ការតាំងនៅ ការភ្ញាក់រលឹក សេចក្តីចម្រើន សេចក្តីវិនាស ជីវិត សេចក្តីស្លាប់ ការលេង សេចក្តីពេញចិត្ត ការរុងរឿង យ៉ាងនេះជាដើម ធាតុទាំងអស់នេះ លោកហៅថា អកម្មកធាតុ។

–Ti vuttattā kammaṃ dutiyā na.

– ព្រោះកម្ម ត្រូវ តិ-វិភត្តិ ពោលហើយ វិភត្តិទី ២ មិនចុះក្នុងកម្មឡើយ។

Paca=pāke, akāro uccāraṇattho, eva+muparipi. Paca iti ṭhite lavikaraṇaṃ, vikaraṇalopādi purimasamaṃ. So odanaṃ pacati, te pacanti. Tvaṃ pacasi, tumhe pacatha. Ahaṃ pacāmi, mayaṃ pacāma. Paracchakke-pacate, pacante. Pacase, pacavhe. Pace, pacāmhe.

«បច» ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្ល (បាកៈ)។ អក្សរ អ មានប្រយោជន៍ក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង សូម្បីក្នុងខាងលើ ក៏យ៉ាងនេះដែរ។ កាលបើ «បច» តាំងនៅហើយ ចុះ ល-វិការៈ ការលុបវិការៈជាដើម ដូចជាសេចក្តីមុន។ «សោ ឱទនំ បចតិ» (បុគ្គលនោះតែងស្លនូវបាយ) «តេ បចន្តិ» (បុគ្គលទាំងឡាយនោះតែងស្ល)។ «ធ្វំ បចសិ» (អ្នកតែងស្ល) «តុម្ហេ បចថ» (អ្នកទាំងឡាយតែងស្ល)។ «អហំ បចាមិ» (ខ្ញុំតែងស្ល) «មយំ បចាម» (យើងទាំងឡាយតែងស្ល)។ ក្នុងពួក ៦ ខាងចុង គឺ បចតេ, បចន្តេ។ បចសេ, បចវ្ហេ។ បចេ, បចាម្ហេ។

1,22. Vippaṭisedhe

១,២២. សូត្រថា «វិប្បដិសេធេ»។

Vippaṭisedhanaṃ=aññamaññapaṭisedhanaṃ vippaṭisedho. Paṭhamamajjhimapurisānaṃ dvinnaṃ ekattha pasaṅge majjhimapurisabahuvacanaṃ thapaccayo. So [Pg.215] ca pacati, tvañca pacasi, tumhe pacatha. Tulyabalavirodhino hi vippaṭisedhā paṭhamamajjhimauttamapurisānaṃ tiṇṇaṃ ekattha pasaṅge uttamapurisabahuvacanaṃ hoti, so ca pacati, tvañca pacasi, ahañca pacāmi mayaṃ pacāmāti bhavati.

ពាក្យថា «វិប្បដិសេធនៈ» គឺការហាមឃាត់គ្នាទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា «វិប្បដិសេធៈ»។ កាលបើបុរសទាំង ២ គឺ បឋមបុរស និងមជ្ឈិមបុរស ត្រូវចុះក្នុងទីជាមួយគ្នា វិភត្តិដែលត្រូវចុះ គឺ មជ្ឈិមបុរស ពហុវចនៈ ថ-បច្ច័យ។ ដូចជា បុគ្គលនោះផង តែងស្ល អ្នកផង តែងស្ល (ត្រូវប្រើថា) «អ្នកទាំងឡាយតែងស្ល» (តុម្ហេ បចថ)។ ព្រោះថា វិប្បដិសេធៈ គឺការទាស់ទែងគ្នាដែលមានកម្លាំងស្មើគ្នា កាលបើបុរសទាំង ៣ គឺ បឋមបុរស មជ្ឈិមបុរស និងឧត្តមបុរស ត្រូវចុះក្នុងទីជាមួយគ្នា វិភត្តិដែលត្រូវចុះ គឺ ឧត្តមបុរស ពហុវចនៈ ដូចជា បុគ្គលនោះផង តែងស្ល អ្នកផង តែងស្ល ខ្ញុំផង តែងស្ល (ត្រូវប្រើថា) «យើងទាំងឡាយតែងស្ល» (មយំ បចាម) យ៉ាងនេះឯង។

Ama+gama=gamane –

«គម» ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ (គមនៈ)៖

5,173. Gama yami+sā+sa disānaṃ vā cchaṅa

៥,១៧៣. សូត្រថា «គម យមិសា សទិសានំ វា ច្ឆង»។

Etesaṃ dhātūnaṃ cchaṅa vā hoti nta+māna+tyādīsu. So gāmaṃ gacchati. Anti –

ការផ្លាស់ធាតុទាំងឡាយនេះ ជា ច្ឆ-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើ អន្ត មាន និងត្យាវិភត្តិជាដើមនៅខាងចុង។ «សោ គាមំ គច្ឆតិ» (បុគ្គលនោះតែងទៅកាន់ស្រុក)។ កាលបើ អន្តិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង៖

74. Garupubbā rassā re+ntentīnaṃ

៧៤. សូត្រថា «គរុបុព្វា រស្សា រេ ន្តេន្តីនំ»។

Garupubbasmā rassā nte+ntīnaṃ re vā hoti.

ការផ្លាស់ ន្តេ និង ន្តិ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងស្រៈខ្លី ដែលមានព្យញ្ជនៈធ្ងន់ (គរុ) នៅខាងដើម ជា រេ តែងមានខ្លះ។

Akkharaniyamo chandaṃ,Garulahuniyamo bhave vutti;

Dīgho saṃyogādipubbo,Rasso garu lahu tu rasso.

ការកំណត់អក្សរ ឈ្មោះថា ឆន្ទៈ។ ការកំណត់ស្រៈធ្ងន់ (គរុ) និងស្រៈស្រាល (លហុ) ឈ្មោះថា វុត្តិ។ ស្រៈវែង និងស្រៈដែលនៅខាងដើមនៃព្យញ្ជនៈតម្រួត ឈ្មោះថា គរុ។ ចំណែកឯស្រៈខ្លី ឈ្មោះថា លហុ។

Gacchare gacchanti. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. Cchādesābhāvapakkhe ‘‘ū lasse’’ti ekāre gameti. Paralope gamenti. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema. Paracchakkepi so gacchate, gacchare gacchante. Gacchase, gacchavhe. Gacche, gacchāmhe.

«គច្ឆរេ» «គច្ឆន្តិ»។ «ធ្វំ គច្ឆសិ» «តុម្ហេ គច្ឆថ»។ «អហំ គច្ឆាមិ» «មយំ គច្ឆាម»។ ក្នុងចំណែកដែលមិនមានការផ្លាស់ជា ច្ឆ ដោយសូត្រថា «អូ លស្សេ» ផ្លាស់ជា ឯ-ការៈ ទៅជា «គមេតិ»។ កាលបើលុបស្រៈខាងចុង ទៅជា «គមេន្តិ»។ «គមេសិ» «គមេថ»។ «គមេមិ» «គមេម»។ សូម្បីក្នុងពួក ៦ ខាងចុង គឺ «សោ គច្ឆតេ» «គច្ឆរេ» «គច្ឆន្តេ»។ «គច្ឆសេ» «គច្ឆវ្ហេ»។ «គច្ឆេ» «គច្ឆាម្ហេ»។

Pure adhammo dibbati, purā marāmīti ca taṃsamīpe tabbohārūpacārena vattamānavacanaṃ. Vuttañhi –

ក្នុងពាក្យថា «បុរេ អធម្មោ ទិព្វតិ» (ធម៌មិនល្អ តែងរុងរឿងក្នុងកាលមុន) និង «បុរា មរាមិ» (ខ្ញុំតែងស្លាប់ក្នុងកាលមុន) នេះជាការប្រើប្រាស់វត្តមានាវិភត្តិ ដោយឧបចារៈនៃវោហារនោះ ក្នុងទីជិតនៃកាលនោះ។ ព្រោះថា លោកពោលទុកហើយថា៖

Āraddhā+niṭṭhitaṃ [Pg.216] kiccaṃ, vattamānanti vuccati;

Vattamānasamīpañca, vattamānanti vuccati.

កិច្ចការដែលចាប់ផ្តើមហើយតែមិនទាន់សម្រេច លោកហៅថា វត្តមានៈ (បច្ចុប្បន្ន)។ សូម្បីទីជិតនៃបច្ចុប្បន្ន ក៏លោកហៅថា វត្តមានៈ ដែរ។

Kimiva te –

ដូចជាអ្វីខ្លះ? ដូចជា៖

Gaṅgāca taṃsamīpañca, yato gaṅgāti ñāyate;

Gaṅgāyaṃ pātu+māgaccha, ghoso gaṅgāya+mityapi.

ទន្លេគង្គាផង និងទីជិតនៃទន្លេគង្គានោះផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបដឹងថាជាទន្លេគង្គា ដូចជាពាក្យថា «ចូរមកផឹកទឹកក្នុងទន្លេគង្គា» និង «សំឡេងគឹកកងក្នុងទន្លេគង្គា» ដូច្នេះជាដើម។

Mukhyā+mukhyatthabhedena, vattamānaṃ tato dvidhā;

Mukhyañhi ruḷhi+māpannaṃ, ta+dāropā amukhyatāti.

ហេតុនោះ វត្តមានៈ មាន ២ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជាអត្ថចម្បង (មុខ្យៈ) និងអត្ថបន្ទាប់បន្សំ (អមុខ្យៈ)។ ព្រោះថា អត្ថចម្បង តែងដល់នូវភាពជាអត្ថដែលធ្លាប់ប្រើ ចំណែកឯការសន្មតយកអត្ថនោះ ឈ្មោះថា អមុខ្យៈ។

Pure+purāsaddehi vā anāgatatā gamyate, tadā tassa vattamānattā. Kālabyattayo vā eso, bhavantyeva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘‘santesu parigūhāmi’’ ‘‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa’’ ‘‘ativelaṃ namassissaṃ’’ti. ‘‘Kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmī’’tiādīsu pana paccuppannasamīpe vattamānavacanaṃ.

ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអនាគតកាល តែងដឹងបានដោយសព្ទថា «បុរេ» និង «បុរា» ក្នុងកាលនោះ ព្រោះភាពជាវត្តមានៈនៃកាលនោះ។ ឬមួយ នេះជាការច្រឡំគ្នានៃកាល ព្រោះថា វិភត្តិទាំងឡាយមានត្យាជាដើម តែងមានក្នុងកាលដទៃខ្លះ ដោយអំណាចពហុលវិធាន ដូចជា «សន្តេសុ បរិគូហាមិ» «កាយស្ស ភេទទា អភិសម្បរាយំ, សហព្យតំ គច្ឆតិ វាសវស្ស» និង «អតិវេលំ នមស្សិស្សំ»។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «អ្នកមកពីណា? ខ្ញុំមកពីក្រុងរាជគ្រឹះ» ជាដើម នេះជាការប្រើប្រាស់វត្តមានាវិភត្តិ ក្នុងទីជិតនៃបច្ចុប្បន្ន។

5,175. Gama vada dānaṃ ghamma vajja dajjā

៥,១៧៥. សូត្រថា «គម វទ ទានំ ឃម្ម វជ្ជ ទជ្ជា»។

Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti nta+māna+tyādīsu. Ghammati, ghammanti iccādi.

ការផ្លាស់ធាតុទាំងឡាយមានគមៈជាដើម ជាឃម្មៈជាដើម តែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើ អន្ត មាន និងត្យាវិភត្តិជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា «ឃម្មតិ» «ឃម្មន្តិ» ជាដើម។

Kamme –

ក្នុងកម្ម៖

Upasaggavasā koci, akammopi sakammako;

Yathā+bhibhūyate rāgo, tāpasena mahiddhināti –

ធាតុសូម្បីជាអកម្មកៈខ្លះ តែងទៅជាសកម្មកៈបាន ដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ ដូចជាពាក្យថា «រាគៈ តែងត្រូវគ្របសង្កត់ ដោយតាបសដែលមានឫទ្ធិច្រើន» ដូច្នេះ៖

Vuttattā akammakato kammani anupubbā bhūdhātuto tyādayo honti.

ព្រោះពាក្យដែលលោកពោលទុកហើយនោះ វិភត្តិទាំងឡាយមានត្យាជាដើម តែងចុះក្នុងកម្ម បន្ទាប់ពីភូធាតុដែលមាន អនុ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម សូម្បីជាអកម្មកធាតុ។

5,17. Kyo [Pg.217] bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsu

៥,១៧. សូត្រថា «គ្យោ ភាវកម្មេស្វបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសុ»។

Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu māna+nta+tyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Kakāro+nubandhakāriyattho. ‘‘Na te kānubandha+nāgamesū’’ti paṭisedhā okārābhāvo. Anubhūyati sukhaṃ devadattena.

កាលបើវិភត្តិទាំងឡាយមាន មានៈ អន្ត និងត្យាជាដើម ដែលវៀរចាកបរោក្ខាវិភត្តិ ដែលលោកបញ្ញត្តទុកក្នុងភាវៈ និងកម្មនៅខាងចុង គ្យ-បច្ច័យ តែងមានបន្ទាប់ពីធាតុមានកិរិយាជាអត្ថ។ អក្សរ ក (ក្នុង គ្យ) មានប្រយោជន៍សម្រាប់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយអនុពន្ធ។ ព្រោះការហាមឃាត់ដោយសូត្រថា «ន តេ កានុពន្ធណាកមេសុ» ទើបមិនមាន ឱ-ការៈ។ «អនុភូយតិ សុខំ ទេវទត្តេន» (សេចក្តីសុខ តែងត្រូវទេវទត្តទទួល)។

Ettha ca –

ក្នុងទីនេះ ក៏មានពាក្យពោលទុកថា៖

Ākhyātena avuttattā, kattuto tatiyā na tu;

Dutiyā hoti kammassa, vuttattā paṭhamāpi+dha.

ព្រោះកត្តុ មិនត្រូវអាខ្យាតពោលហើយ វិភត្តិទី ៣ តែងចុះក្នុងកត្តុ ចំណែកឯវិភត្តិទី ២ មិនចុះក្នុងកម្មឡើយ ព្រោះកម្មត្រូវពោលហើយ បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងទីនេះ។

Anubhūyanti sampattiyo tayā. Anubhūyasi tvaṃ devadattena. Anubhūyatha tumhe. Ahaṃ anubhūyāmi, tayā mayaṃ anubhūyāma. Dvitte anubhuyyati+ccādi. Evaṃ paracchakke.

«អនុភូយន្តិ សម្បត្តិយោ តយា» (សម្បត្តិទាំងឡាយ តែងត្រូវអ្នកទទួល)។ «អនុភូយសិ ធ្វំ ទេវទត្តេន» (អ្នកតែងត្រូវទេវទត្តទទួល)។ «អនុភូយថ តុម្ហេ» (អ្នកទាំងឡាយតែងត្រូវទទួល)។ «អហំ អនុភូយាមិ» (ខ្ញុំតែងត្រូវទទួល) «តយា មយំ អនុភូយាម» (យើងទាំងឡាយតែងត្រូវអ្នកទទួល)។ កាលបើមានការតម្រួតព្យញ្ជនៈ (ទ្វិត្តៈ) ទៅជា «អនុភុយ្យតិ» ជាដើម។ យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងពួក ៦ ខាងចុង។

Bhāve adabbavuttino bhāvassa ekattā ekavacanameva. Tañca paṭhamapurisekavacaneyeva sambhavati, neva+ññaṃ, bahulaṃvidhānā. Bhūyati bhūyate devadattena, sampati bhavanantyattho.

ក្នុងភាវៈ ព្រោះភាវៈដែលមិនពោលនូវទ្រព្យ មានភាពជាឯកវចនៈ ទើបចុះតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ។ និងឯកវចនៈនោះ តែងសមគួរតែក្នុងបឋមបុរស ឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ មិនសមគួរក្នុងបុរសដទៃឡើយ ព្រោះការបញ្ញត្តដោយអំណាចពហុលវិធាន។ «ភូយតិ» «ភូយតេ ទេវទត្តេន» មានអត្ថថា ការកើតឡើងក្នុងកាលឥឡូវនេះ។

Pacadhātuto kamme kyo.

ចុះ គ្យ-បច្ច័យ ក្នុងកម្ម បន្ទាប់ពី បច-ធាតុ។

37. Kyassati

៣៧. សូត្រថា «គ្យស្សតិ»។

Kriyatthā kyassa īña vā hoti. Ño ādyāvayavattho. Devadattena odano pacīyati paccati, reādese odanā pacīyare pacīyanti, paccare paccanti. Cavaggapubbarūpāni. Tvaṃ pacīyasi paccasi, tumhe pacīyatha paccatha. Ahaṃ pacīyāmi paccāmi, mayaṃ pacīyāma paccāma. Paracchakke devadattena odano pacīyate iccādi.

ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា អ៊ីញ-អាគម តែងមានខ្លះដល់ ក្យ-បច្ច័យ។ ញ-អក្សរ មានប្រយោជន៍ជាអវយវៈខាងដើម។ (ឧទាហរណ៍) បាយ គឺទេវទត្តកំពុងដាំ pacīyati, paccati, ក្នុងព្រោះ រេ-អាទេស បាយទាំងឡាយ (គឺទេវទត្តកំពុងដាំ) pacīyare, pacīyanti, paccare, paccanti។ បុព្វរូបជាចវគ្គទាំងឡាយ (មាន pacc- ជាដើម)។ អ្នក (គឺគេកំពុងដាំ) pacīyasi, paccasi, អ្នកទាំងឡាយ (គឺគេកំពុងដាំ) pacīyatha, paccatha។ ខ្ញុំ (គឺគេកំពុងដាំ) pacīyāmi, paccāmi, យើងទាំងឡាយ (គឺគេកំពុងដាំ) pacīyāma, paccāma។ ក្នុងឆក្កៈដទៃ (អត្តនោបទ) បាយ គឺទេវទត្តកំពុងដាំ pacīyate ជាដើម។

Gamito [Pg.218] kamme cchaṅa ca īñaāgame ca kate tena gāmo gacchīyati, gāmā gacchīyanti. Gacchīyasi, gacchīyatha. Gacchīyāmi, gacchīyāma. Evaṃ paracchakke. Gamīyati gammati, gamīyanti gammanti. Gamīyasi gammasi, gamīyatha gammatha, gamīyāmi gammāmi, gamīyāma gammāma paracchakkepi evaṃ. Tathā ghammīyati, ghammīyanti iccādi.

ក្រោយពី គមុ-ធាតុ ក្នុងកម្មវាចក កាលបើធ្វើ ឆង្ក-បច្ច័យ និង អ៊ីញ-អាគម ហើយ (មានរូបថា) ភូមិ គឺបុគ្គលនោះកំពុងទៅ gacchīyati, ភូមិទាំងឡាយ gacchīyanti។ gacchīyasi, gacchīyatha។ gacchīyāmi, gacchīyāma។ ក្នុងឆក្កៈដទៃ ក៏ដូច្នោះដែរ។ gamīyati, gammati, gamīyanti, gammanti។ gamīyasi, gammasi, gamīyatha, gammatha, gamīyāmi, gammāmi, gamīyāma, gammāma, សូម្បីក្នុងឆក្កៈដទៃ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ដូចគ្នាជា ghammīyati, ghammīyanti ជាដើម។

Kriyatthā kattari tyādi, kammasmiñca sakammakā;

Bhāve vā+kammakā kammā+vacanicchāya maññate.

វិភត្តិទាំងឡាយមាន តិ ជាដើម តែងចុះក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា ក្នុងកត្តុការកៈផង ក្នុងកម្មការកៈ ក្រោយពីសកម្មធាតុផង ក្នុងភាវការកៈ ក្រោយពីអកម្មធាតុផង ឬក្នុងកាលដែលមិនប្រាថ្នានឹងពោលនូវកម្ម (ទោះបីជាសកម្មធាតុក៏ដោយ)។

Tathā hi vijjamānassāpi kammāssa avacanicchāyaṃ idaṃ vuccati –

ព្រោះថា យ៉ាងនោះឯង ក្នុងកាលដែលមិនប្រាថ្នានឹងពោលនូវកម្ម ទោះបីជាមានកម្មពិតប្រាកដក៏ដោយ ពាក្យនេះ លោកតែងពោលថា៖

Satopi na vivakkhā+ssa, asatopi ca sā bhave;

Taṃ yathā+nudarā kaññā, vañjhāvaddhitako yathā.

សូម្បីរបស់ដែលមានពិត ក៏មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោល, សូម្បីរបស់ដែលមិនមាន ក៏មានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោលនោះបាន; ដូចជា នាងក្រមុំដែលគ្មានពោះ (ចង្កេះរាវ) និងដូចជា កូនដែលស្រីអារចិញ្ចឹមបីបាច់ ដូច្នោះឯង។

Vivakkhā lokikā esā, asakya+mativattituṃ;

Katha+mesa vipariyāso, loko evā+nayujjate.

នេះជាវិវក្ខា (សេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោល) របស់លោក ដែលបុគ្គលមិនអាចនឹងកន្លងបានឡើយ; ចុះការផ្ទុយគ្នានេះ ដូចម្តេចទៅ? ព្រោះលោកតែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះឯង។

(Vattamānapaccayanayo).

(ន័យនៃបច្ចុប្បន្នបច្ច័យ)។

2. Bhavissati ssati ssanti ssati ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe

២. ភវិស្សន្តីវិភត្តិ៖ ស្សតិ ស្សន្តិ ស្សតិ ស្សថ ស្សាមិ ស្សាម ស្សតេ ស្សន្តេ ស្សសេ ស្សវហេ ស្សំ ស្សាមហេ

Bhavissati=anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti.

ភវិស្សន្តីវិភត្តិ តែងមាន (គឺចុះ) ក្នុងអត្ថដែលមិនទាន់ចាប់ផ្តើម (អនាគតកាល) ខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា វិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សតិ ជាដើម។

35. A+ī+ssādīnaṃ byañjanassiña

៣៥. អ៊ីញ-អាគម តែងមានដល់ព្យញ្ជនៈ នៃ អ-បច្ច័យ, អ៊ី-វិភត្តិ និង ស្ស-វិភត្តិ ជាដើម។

Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssādīnañca byañjanassi+ña hoti vibhāsā. Vavatthitavibhāsā+yaṃ. Sseti ssādīnaṃ ssatiādīnañcāvayavo gahito, ‘‘ūbyañjanassā’’ti siddhepi [Pg.219] tyādīsu etesamevāti niyamattho+ya+mārambho. Lassākāralope o+avādese bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe.

អ៊ីញ-អាគម តែងមានខ្លះ ដល់ព្យញ្ជនៈ នៃ អ-បច្ច័យជាដើម អ៊ី-វិភត្តិជាដើម និង ស្ស-វិភត្តិជាដើម ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា។ នេះជាវវត្ថិតវិភាសា។ ពាក្យថា ស្សេ នេះ លោកកាន់យកនូវអវយវៈនៃ ស្សតិ-វិភត្តិជាដើម, សូម្បីសម្រេចដោយសូត្រថា "អូព្យញ្ជនស្ស" ក៏ដោយ ការផ្តើមសូត្រនេះ មានប្រយោជន៍ដើម្បីកំណត់ថា ក្នុងវិភត្តិមាន តិ ជាដើម គឺចំពោះតែវិភត្តិទាំងឡាយនេះប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើលុប អា-ការៈ នៃ ល-អក្សរ និងធ្វើ ឱ-ការៈ ជា អវ-អាទេស ហើយ (មានរូបថា) bhavissati, bhavissanti, bhavissasi, bhavissatha, bhavissāmi, bhavissāma, bhavissate, bhavissante, bhavissase, bhavissavhe, bhavissaṃ, bhavissāmhe។

Kamme –

ក្នុងកម្មវាចក៖

49. Kyassa sse

៤៩. ការលុប ក្យ-បច្ច័យ តែងមាន ក្នុងព្រោះ ស្ស-វិភត្តិ។

Kyassa vā lopo hoti sse. Sukhaṃ tayā anubhavissati, anubhavissanti. Anubhavissasi, anubhavissatha. Anubhavissāmi, anubhavissāma. Aññatra anubhūyissati, anubhūyissanti iccādi. Evaṃ paracchakke. Bhāve-bhūyissati bhūyissate.

ការលុប ក្យ-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស្ស-វិភត្តិ។ (ឧទាហរណ៍) សេចក្តីសុខ គឺអ្នកតែងទទួល anubhavissati, សេចក្តីសុខទាំងឡាយ anubhavissanti, anubhavissasi, anubhavissatha, anubhavissāmi, anubhavissāma។ ក្នុងទីដទៃ (កាលមិនលុប ក្យ-បច្ច័យ) មានរូបថា anubhūyissati, anubhūyissanti ជាដើម។ ក្នុងឆក្កៈដទៃ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងភាវវាចក មានរូបថា bhūyissati, bhūyissate។

Kattari-pacissati, pacissanti iccādi. Kamme-pacissati odano devadattena, pacīyissati, paccissati. Paccissanti odanā pacīyissanti, pacīyissare, paccissare, paccissanti.

ក្នុងកត្តុវាចក មានរូបថា pacissati, pacissanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក បាយ គឺទេវទត្តនឹងដាំ pacissati, pacīyissati, paccissati។ បាយទាំងឡាយ paccissanti, pacīyissanti, pacīyissare, paccissare, paccissanti។

Gamito kattari-so gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. Saggaṃ gamissati, gamissanti. Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma iccādi. Kamme-gacchiyissati, gacchiyissanti iccādi. Kyalope gamissati, gamissanti iccādi. Tathā ghammissati ghammīyissati, ghammissanti, ghammīyissanti iccādi.

ក្រោយពី គមុ-ធាតុ ក្នុងកត្តុវាចក គេនឹងទៅ gacchissati, គេទាំងឡាយនឹងទៅ gacchissanti។ អ្នកនឹងទៅ gacchissasi, អ្នកទាំងឡាយនឹងទៅ gacchissatha។ ខ្ញុំនឹងទៅ gacchissāmi, យើងទាំងឡាយនឹងទៅ gacchissāma។ gacchissate, gacchissante, gacchissase, gacchissavhe, gacchissaṃ, gacchissāmhe។ នឹងទៅកាន់ស្ថានសួគ៌ gamissati, gamissanti, gamissasi, gamissatha, gamissāmi, gamissāma ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក មានរូបថា gacchiyissati, gacchiyissanti ជាដើម។ កាលបើលុប ក្យ-បច្ច័យ មានរូបថា gamissati, gamissanti ជាដើម។ ដូចគ្នាជា ghammissati, ghammīyissati, ghammissanti, ghammīyissanti ជាដើម។

3. Nāme garahāvimhayesu

៣. ក្នុងព្រោះ នាម-សព្ទ ក្នុងអត្ថតិះដៀល និងអស្ចារ្យ ស្សតិ-វិភត្តិទាំងឡាយ តែងមាន។

Nāmasadde [Pg.220] nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti. Ettha ‘‘jyādīhi knā’’ti knāvikaraṇe ‘‘ñāssane jā’’ti jādeso. Na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati. Kathañhi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati. Vimhaye-acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhiti, na pana saddaṃ sossati. Acchariyaṃ andho nāma pabbata+mārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati. (Bhavissantipaccayanayo).

កាលបើមាន នាម-សព្ទ ជាកិរិយាវិសេសនៈ (និបាត) ក្នុងកាលដែលអត្ថគឺការតិះដៀល និងការអស្ចារ្យ លោកដឹងច្បាស់ហើយ ស្សតិ-វិភត្តិទាំងឡាយជាដើម តែងមាន។ (ឧទាហរណ៍) ជនទាំងឡាយនេះ នឹងប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាអ្នកមានធម៌ដ៏ល្អពិតមែនឬ (paṭijānissanti)។ ក្នុងពាក្យនេះ កាលបើចុះ ណា-វិករណបច្ច័យ ដោយសូត្រថា "ជ្យាទីហិ ណា" ហើយ តែងមានការធ្វើ ញា-ធាតុ ជា ជា-អាទេស ដោយសូត្រថា "ញាស្សនេ ជា"។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេចក្តីអាណិតអាសូរក្នុងសត្វទាំងឡាយ របស់មោឃបុរសនោះ មិនមានពិតមែនឬ (bhavissati)។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះមោឃបុរសនោះ នឹងធ្វើកុដិដែលធ្វើដោយដីស្អិតសុទ្ធសាធ ដូចម្តេចបាន (karissati)។ ក្នុងអត្ថអស្ចារ្យ (ឧទាហរណ៍) ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ហ្ន៎ ឱ! គួរឲ្យចម្លែកណាស់ហ្ន៎ ព្រះអ្នកបួសទាំងឡាយ តែងនៅដោយវិហារធម៌ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ហ្ន៎ ព្រោះថា បុគ្គលកាលដឹងខ្លួន ភ្ញាក់រលឹកនៅឡើយ ជិតរទេះប្រមាណប្រាំរយគ្រឿងដែលកន្លងទៅហើយៗ ក៏មិនបានឃើញ (dakkhiti) ផង មិនបានឮសំឡេង (sossati) ផង។ គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ មនុស្សខ្វាក់នឹងឡើងភ្នំ (ārohissati) មនុស្សថ្លង់នឹងឮសំឡេង (sossati)។ (ន័យនៃភវិស្សន្តីបច្ច័យ)។

4. Bhūte ī uṃ o ttha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe

៤. ក្នុងអតីតកាល (អជ្ជតនីវិភត្តិ)៖ អ៊ី អុំ ឱ ត្ថ អឹ ម្ហា អា អ៊ូ សេ វ្ហំ អ ម្ហេ។

Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā īādayo honti. Bhūtānajjatane upari vakkhamānattā ime īādayo bhūtajjatane. ‘‘Suvo ahosi ānando’’tiādīsu bhūtasāmaññeva bhavanti.

វិភត្តិទាំងឡាយមាន អ៊ី ជាដើម តែងមាន ក្នុងអត្ថដែលកន្លងទៅហើយ និងសម្រេចហើយ (អតីតកាល) ខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា។ ព្រោះតែវិភត្តិក្នុងអតីតកាលដែលមិនមែនជាថ្ងៃនេះ (អនជ្ជតនី) លោកនឹងពោលខាងមុខ វិភត្តិមាន អ៊ី ជាដើមទាំងនេះ តែងមានក្នុងអតីតកាលជាថ្ងៃនេះ (អជ្ជតនី)។ ក្នុងឧទាហរណ៍មាន "សុវោ អហោសិ អានន្ទោ" ជាដើម វិភត្តិទាំងឡាយនេះ តែងមានក្នុងអតីតកាលទូទៅ (ភូតសាមញ្ញ)។

Ahassu+bhayato aḍḍha-rattaṃ vā tadupaḍḍhataṃ;

Antokatvāna viññeyyo, aho ajjatano iti;

Tadañño pana yo kālo, so+najjatanasaññito.

កាលពាក់កណ្តាលរាត្រី នៃចំណែកទាំងពីរនៃថ្ងៃ ឬពាក់កណ្តាលនៃពាក់កណ្តាលរាត្រីនោះ បុគ្គលគប្បីដឹងថា ធ្វើឲ្យនៅក្នុងផ្ទៃក្នុង (នៃថ្ងៃនេះ) ឈ្មោះថា ថ្ងៃនេះ (អជ្ជតនៈ); ចំណែកកាលដទៃក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា មិនមែនថ្ងៃនេះ (អនជ្ជតនៈ)។

Iti paṭhamapurisekavacanaṃ ī,

ឯកវចនៈនៃបឋមបុរស គឺ អ៊ី យ៉ាងនេះ,

15. Ā+ī+ssādīsva+ña vā

១៥. អាគមគឺ អៈ តែងមានខ្លះ ខាងដើមនៃធាតុ ក្នុងព្រោះ អា-វិភត្តិជាដើម អ៊ី-វិភត្តិជាដើម និង ស្ស-វិភត្តិជាដើម។

Āādo [Pg.221] īādo ssādo ca kriyatthassa vā aña hotīti dhātuto pubbaṃ aña. ‘‘Kattari lo’’ti lo, ekāra+avādesā ca.

អាគមគឺ អៈ តែងមានខ្លះ ដល់ធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា ក្នុងព្រោះ អា-វិភត្តិជាដើម អ៊ី-វិភត្តិជាដើម និង ស្ស-វិភត្តិជាដើម គឺ អៈ-អាគម នៅខាងមុខធាតុ។ ការលុប (lo) ដោយសូត្រថា "កត្តរិ លោ" និងការធ្វើ ឯ-ការៈ ជា អវ-អាទេស ផង (តែងមាន)។

38. Eyyātha+sse+a+ā+ī+thānaṃ o+a+aṃ+ttha+ttho+vhoka

៣៨. ការធ្វើជា ឱ, អ, អំ, ត្ថ, ត្ថោ, វ្ហោ និង កៈ តែងមាន ជំនួស េយ្យាថ, ស្សេ, អ, អា, អ៊ី និង ថ តាមលំដាប់។

Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃti īssattho, abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho. ‘‘Ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā’’ti īssa rassattaṃ. So abhavi bhavi, abhavī bhavī.

អាទេសទាំងឡាយមាន ឱ ជាដើម តែងមានខ្លះ ជំនួស េយ្យាថ ជាដើម តាមលំដាប់ គឺការធ្វើ អ៊ី-វិភត្តិ ជា ត្ថោ-អាទេស (មានរូបថា) abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho។ ការធ្វើ អ៊ី-វិភត្តិ ឲ្យជា រស្សៈ ដោយសូត្រថា "អា អ៊ី អ៊ូ ម្ហា ស្សា ស្សម្ហានំ វា"។ គេបានមានហើយ abhavi, bhavi, abhavī, bhavī។

39. Uṃssiṃ+svaṃ+su

៣៩. ការធ្វើ អុំ-វិភត្តិ ជា អឹសុ និង អំសុ តែងមានខ្លះ។

Tiuṃssa iṃsu+aṃsu vā honti. Abhaviṃsu bhaviṃsu, abhavaṃsu bhavaṃsu, abhavuṃ bhavuṃ.

ការធ្វើ អុំ-វិភត្តិ ជា អឹសុ និង អំសុ តែងមានខ្លះ។ (មានរូបថា) abhaviṃsu, bhaviṃsu, abhavaṃsu, bhavaṃsu, abhavuṃ, bhavuṃ។

42. Ossa a+i+ttha+ttho

៤២. ការធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា អ, អិ, ត្ថ និង ត្ថោ តែងមានខ្លះ។

Ossa aādayo vā honti. Abhava bhava, abhavi bhavi, iñāgame abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavittho bhavittho, abhavattho bhavattho.

ការធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា អ-អាទេស ជាដើម តែងមានខ្លះ។ (មានរូបថា) abhava, bhava, abhavi, bhavi, ក្នុងកាលមាន អិ-អាគម មានរូបថា abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha, abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho។

43. Si

៤៣. ការធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា សិ តែងមានខ្លះ។

Ossa si vā hoti. Abhavisi bhavisi, abhavasi bhavasi. Abhavo bhavo.

ការធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា សិ តែងមានខ្លះ។ (មានរូបថា) abhavisi, bhavisi, abhavasi, bhavasi, abhavo, bhavo។

45. Mhātthāna+muña

៤៥. អាគមគឺ អ៊ុញ តែងមានខ្លះ ដល់ ម្ហា-វិភត្តិ និង ត្ថ-វិភត្តិ។

Esaṃ [Pg.222] uña vā hoti. Īādisambandhīnameva gahaṇaṃ. Abhavuttha bhavuttha.

អាគមគឺ អ៊ុញ តែងមានខ្លះ ដល់វិភត្តិទាំងឡាយនេះ។ ការកាន់យក គឺចំពោះតែវិភត្តិទាំងឡាយដែលទាក់ទងនឹង អ៊ី-វិភត្តិ ជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ (មានរូបថា) abhavuttha, bhavuttha។

46. Iṃssa ca siña

៤៦. អាគមគឺ សិញ តែងមានខ្លះ ដល់ អឹ-វិភត្តិ។

Iṃssa ca siña vā hoti mhātthānañca bahulaṃ. Ikāraññakārā uccāraṇaādyāvayavatthā. Abhavasittha bhavasittha, abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavisiṃ bhavisiṃ, abhavasiṃ bhavasiṃ, abhaviṃ bhaviṃ. Uñāgame āssa rasso. Abhavumha bhavumha abhavumhā bhavumhā. Siñāgame abhavasimha bhavasimha abhavasimhā bhavasimhā abhavimha bhavimha abhavimhā bhavimhā abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. Paracchakke – ‘‘eyyāthā’’dinā tthe abhavittha bhavittha abhavattha bhavattha. Rasse abhavatha bhavatha, abhavā bhavā, abhavu bhavu. Abhavise bhavise, abhavase bhavase, abhavivhaṃ bhavivhaṃ abhavavhaṃ bhavavhaṃ, assa a+mādese abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, abhavimhe bhavimhe abhavamhe bhavamhe. Kamme sukhaṃ tayā anubhūyittho anvabhūyattho anubhūyattho anvabhūsi anubhūsī anvabhūyī anubhūyī, anvabhūyiṃsu anubhūyiṃsu anvabhūyaṃsu anubhūyaṃsu anvabhūyuṃ anubhūyuṃ iccādi. Bhāve-tena abhūyittho bhūyittho abhūyattho bhūyattho abhūyi bhūyi abhūyī bhūyī. Tena abhūyattha bhūyattha abhūya bhūya abhūyā bhūyā.

អាគមគឺ សិញ តែងមានខ្លះ ដល់ អឹ-វិភត្តិ និងដល់ ម្ហា-វិភត្តិ និង ត្ថ-វិភត្តិ ជាច្រើន។ ឥ-ការៈ និង ញ-ការៈ មានប្រយោជន៍ដើម្បីការបញ្ចេញសំឡេង និងជាអវយវៈខាងដើម។ (មានរូបថា) abhavasittha, bhavasittha, abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha, abhavisiṃ, bhavisiṃ, abhavasiṃ, bhavasiṃ, abhaviṃ, bhaviṃ។ ក្នុងកាលមាន អ៊ុញ-អាគម តែងមានការធ្វើ អា-ការៈ ឲ្យជា រស្សៈ (មានរូបថា) abhavumha, bhavumha, abhavumhā, bhavumhā។ ក្នុងកាលមាន សិញ-អាគម មានរូបថា abhavasimha, bhavasimha, abhavasimhā, bhavasimhā, abhavimha, bhavimha, abhavimhā, bhavimhā, abhavamha, bhavamha, abhavamhā, bhavamhā។ ក្នុងឆក្កៈដទៃ (អត្តនោបទ) ក្នុងព្រោះ ត្ថ-វិភត្តិ ដោយសូត្រមាន "េយ្យាថ" ជាដើម មានរូបថា abhavittha, bhavittha, abhavattha, bhavattha។ ក្នុងកាលធ្វើជា រស្សៈ មានរូបថា abhavatha, bhavatha, abhavā, bhavā, abhavu, bhavu។ abhavise, bhavise, abhavase, bhavase, abhavivhaṃ, bhavivhaṃ, abhavavhaṃ, bhavavhaṃ, ក្នុងកាលធ្វើ អ-ការៈ ជា អំ-អាទេស មានរូបថា abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava, abhavimhe, bhavimhe, abhavamhe, bhavamhe។ ក្នុងកម្មវាចក សេចក្តីសុខ គឺអ្នកបានទទួលហើយ anubhūyittho, anvabhūyattho, anubhūyattho, anvabhūsi, anubhūsī, anvabhūyī, anubhūyī, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu, anvabhūyaṃsu, anubhūyaṃsu, anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក (មានរូបថា) គឺបុគ្គលនោះបានមានហើយ abhūyittho, bhūyittho, abhūyattho, bhūyattho, abhūyi, bhūyi, abhūyī, bhūyī។ គឺបុគ្គលនោះ abhūyattha, bhūyattha, abhūya, bhūya, abhūyā, bhūyā។

So apacittho pacittho iccādi kattusamaṃ. Kamme-apacīyittho pacīyittho apacīyattho pacīyattho. Cavaggapubba- rūpe [Pg.223] apaccittho paccittho apaccattho paccattho apacīyi pacīyi apacīyī pacīyī apacci pacci apaccī paccī, apacīyiṃsu pacīyiṃsu apaciṃsu paciṃsu apacīyaṃsu pacīyaṃsu apaccaṃsu paccaṃsu apacīyuṃ pacīyuṃ apaccuṃ paccuṃ iccādi kattusamaṃ, pubbarūpova viseso.

គេបានដាំហើយ apacittho, pacittho ជាដើម ស្មើដោយកត្តុវាចក។ ក្នុងកម្មវាចក (មានរូបថា) apacīyittho, pacīyittho, apacīyattho, pacīyattho។ ក្នុងកាលមានបុព្វរូបជាចវគ្គ មានរូបថា apaccittho, paccittho, apaccattho, paccattho, apacīyi, pacīyi, apacīyī, pacīyī, apacci, pacci, apaccī, paccī, apacīyiṃsu, pacīyiṃsu, apaciṃsu, paciṃsu, apacīyaṃsu, pacīyaṃsu, apaccaṃsu, paccaṃsu, apacīyuṃ, pacīyuṃ, apaccuṃ, paccuṃ ជាដើម ស្មើដោយកត្តុវាចក មានតែបុព្វរូបប៉ុណ្ណោះជាគ្រឿងប្លែកគ្នា។

So gāmaṃ agacchittho gacchittho iccādi purimasamaṃ.

គេបានទៅកាន់ភូមិហើយ agacchittho, gacchittho ជាដើម ស្មើដោយពាក្យមុន។

30. Ḍaṃsassa ca ñchaṅa

៣០. ការធ្វើជា ឆង្ក-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ ដល់ ទំស-ធាតុ និង គមុ-ធាតុ។

Ḍaṃsassa ca gamissa ca ñchaṅa vā hoti ā+īādīsu. Agañchittho gañchittho agañchattho gañchattho agañchi gañchi agañchī gañchī iccādi.

ការធ្វើជា ឆង្ក-បច្ច័យ តែងមានខ្លះ ដល់ ទំស-ធាតុ និង គមុ-ធាតុ ក្នុងព្រោះ អា-វិភត្តិជាដើម និង អ៊ី-វិភត្តិជាដើម។ (មានរូបថា) agañchittho, gañchittho, agañchattho, gañchattho, agañchi, gañchi, agañchī, gañchī ជាដើម។

29. Gamissā

២៩. ការធ្វើ គមុ-ធាតុ ជា អា តែងមានខ្លះ។

Āādo īādo ca gamissa ā hoti vā. So agā agami gami agamittho gamittho agamattho gamattho. Īpaccaye lassākārassa ‘‘himimesva+ssā’’ti ettha ‘‘assā’’ti yogavibhāgā dīghe ‘‘dīghā īssā’’ti īssa siādeso, agamāsi agami gami agamī gamī, agamiṃsu gamiṃsu agamaṃsu gamaṃsu agamuṃ gamuṃ. Ossa aādese ajjhaguṃ. Tvaṃ ajjhagā parassa lopo. Tumhe ajjhaguttha. Ahaṃ ajjhagaṃ, mayaṃ ajjhagamha. Paracchakke – ‘‘eyyāthā’’dinā tthe so agacchittha gacchittha agañchittha gañchittha agamittha gamittha agama gama agamā gamā. Te agamū gamū, ossa āādese ajjhaguṃ. Tvaṃ agamise gamise. Tumhe agamivhaṃ. ‘‘Eyyāthā’’ dinā a+mādese ahaṃ agamaṃ gamaṃ ajjhagaṃ. Mayaṃ agamimhe gamimhe. Kammeagacchīyi agamīyi, agacchiyuṃ agamiyuṃ iccādi. Tathā aghammī ghammī iccādi.

ការធ្វើ គមុ-ធាតុ ជា អា តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ អា-វិភត្តិជាដើម និង អ៊ី-វិភត្តិជាដើម។ (មានរូបថា) គេបានទៅហើយ agā, agami, gami, agamittho, gamittho, agamattho, gamattho។ ក្នុងព្រោះ អ៊ី-បច្ច័យ (វិភត្តិ) កាលបើធ្វើ អា-ការៈ នៃ ល-អក្សរ ឲ្យជា ទីឃៈ ដោយការបំបែកសូត្រថា "អស្សា" ក្នុងសូត្រ "ហិមិមេស្វស្សា" និងការធ្វើ អ៊ី-វិភត្តិ ជា សិ-អាទេស ដោយសូត្រថា "ទីឃា អ៊ីស្សា" មានរូបថា agamāsi, agami, gami, agamī, gamī, agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, agamuṃ, gamuṃ។ ក្នុងកាលធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា អ-អាទេស មានរូបថា ajjhaguṃ។ អ្នកបានទៅហើយ ajjhagā, មានការលុបវិភត្តិខាងចុង។ អ្នកទាំងឡាយបានទៅហើយ ajjhaguttha។ ខ្ញុំបានទៅហើយ ajjhagaṃ, យើងទាំងឡាយបានទៅហើយ ajjhagamha។ ក្នុងឆក្កៈដទៃ (អត្តនោបទ) ក្នុងព្រោះ ត្ថ-វិភត្តិ ដោយសូត្រមាន "េយ្យាថ" ជាដើម គេបានទៅហើយ agacchittha, gacchittha, agañchittha, gañchittha, agamittha, gamittha, agama, gama, agamā, gamā។ គេទាំងឡាយបានទៅហើយ agamū, gamū, ក្នុងកាលធ្វើ ឱ-វិភត្តិ ជា អា-អាទេស មានរូបថា ajjhaguṃ។ អ្នកបានទៅហើយ agamise, gamise។ អ្នកទាំងឡាយបានទៅហើយ agamivhaṃ។ ក្នុងកាលធ្វើជា អ-អាទេស និង អំ-អាទេស ដោយសូត្រមាន "េយ្យាថ" ជាដើម ខ្ញុំបានទៅហើយ agamaṃ, gamaṃ, ajjhagaṃ។ យើងទាំងឡាយបានទៅហើយ agamimhe, gamimhe។ ក្នុងកម្មវាចក មានរូបថា gacchīyi, agamīyi, gacchiyuṃ, agamiyuṃ ជាដើម។ ដូចគ្នាជា aghammī, ghammī ជាដើម។

13. Māyoge ī+āādī

១៣. ក្នុងកាលប្រកបដោយ មា-សព្ទ វិភត្តិទាំងឡាយមាន អ៊ី ជាដើម និង អា ជាដើម តែងមានខ្លះ។

Māyoge [Pg.224] sati īādayo āādayo ca vā honti. Sakakālato kālantarepi paccayavidhānattho+yaṃ. Mā bhavaṃ abhavittho iccādi. Vāvidhānāssatyādi+eyyādi+tvādayopi honti, mā bhavaṃ bhavissati, mā bhavaṃ bhaveyya, mā bhavaṃ bhavatu iccādi. (Īādipaccayanayo).

កាលបើមានការប្រកបដោយ មា-សព្ទ វិភត្តិទាំងឡាយមាន អ៊ី ជាដើម និង អា ជាដើម តែងមានខ្លះ។ នេះជាវិធីបញ្ញត្តបច្ច័យ សូម្បីក្នុងកាលដទៃក្រៅពីកាលរបស់ខ្លួន។ (ឧទាហរណ៍) សូមលោកកុំមានឡើយ mā bhavaṃ abhavittho ជាដើម។ ព្រោះតែការចែងថា "ខ្លះ" (វា-វិធាន) វិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សតិ ជាដើម, េយ្យ ជាដើម និង តុ ជាដើម ក៏តែងមានដែរ ដូចជា mā bhavaṃ bhavissati, mā bhavaṃ bhaveyya, mā bhavaṃ bhavatu ជាដើម។ (ន័យនៃបច្ច័យមាន អ៊ី ជាដើម)។

5. Anajjatane ā ūo ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase

៥. ក្នុងអតីតកាលដែលមិនមែនជាថ្ងៃនេះ (ហីយ្យត្តនីវិភត្តិ)៖ អា អ៊ូ ឱ ត្ថ អ ម្ហា ត្ថ ត្ថុំ សេ វ្ហំ អឹ ម្ហសេ។

Avijjamānajjatane bhūtatthe vattamānato kriyatthā āādayo honti vā. ‘‘Eyyāthā’’dinā tthe ‘‘ā ī ū mhā’’ iccādinā rasse ca so abhavattha bhavattha abhava bhava abhavā bhavā, te abhavu bhavu abhavū bhavū. O, ‘‘ossā’’tiādinā aādayo, abhava bhava abhavi bhavi abhavattha bhavattha abhavattho bhavattho, siādese abhavasi bhavasi abhavo bhavo. Tumhe abhavattha bhavattha. Ahaṃ abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, mayaṃ abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. So abhavattha bhavattha. Te abhavatthuṃ bhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase bhavase. Tumhe abhavavhaṃ bhavavhaṃ. ‘‘Issa ca siña’’ti siṃ, ahaṃ abhavasiṃ bhavasiṃ abhaviṃ bhaviṃ. Mayaṃ abhavamhase bhavamhase. Kamme-tthe sukhaṃ tayā anubhūyittha, iñāgamābhāve anubhūyattha iccādi. Bhāve-abhūyattha bhūyattha iccādi.

ក្នុងអត្ថអតីតកាលដែលមិនមែនជាបច្ចុប្បន្នថ្ងៃនេះ (ហីយ្យត្តនីវិភត្តិ) វិភត្តិទាំងឡាយមាន អា ជាដើម តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយាខ្លះ។ ដោយសូត្រថា “Eyyāthā” ជាដើម ក្នុងអត្ថជា ត្ថ និងដោយសូត្រថា “ā ī ū mhā” ជាដើម ធ្វើឲ្យមានរស្សៈផង នោះ (បុគ្គលនោះ) តែងមានរូបជា abhavattha, bhavattha, abhava, bhava, abhavā, bhavā។ ពួកជនទាំងនោះ (មានរូបជា) abhavu, bhavu, abhavū, bhavū។ ក្នុងអត្ថជា ឱ ដោយសូត្រថា “ossā” ជាដើម ចុះវិភត្តិមាន អ ជាដើម មានរូបជា abhava, bhava, abhavi, bhavi, abhavattha, bhavattha, abhavattho, bhavattho, កាលបើមានទេសៈជា សិ មានរូបជា abhavasi, bhavasi, abhavo, bhavo។ ពួកអ្នកទាំងឡាយ (មានរូបជា) abhavattha, bhavattha។ ខ្ញុំ (មានរូបជា) abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava។ ពួកយើង (មានរូបជា) abhavamha, bhavamha, abhavamhā, bhavamhā។ គាត់ (មានរូបជា) abhavattha, bhavattha។ ពួកគាត់ (មានរូបជា) abhavatthuṃ, bhavatthuṃ។ អ្នក (មានរូបជា) abhavase, bhavase។ ពួកអ្នកទាំងឡាយ (មានរូបជា) abhavavhaṃ, bhavavhaṃ។ ដោយសូត្រថា “Issa ca siña” ផ្លាស់ជា សឹ, ខ្ញុំ (មានរូបជា) abhavasiṃ, bhavasiṃ, abhaviṃ, bhaviṃ។ ពួកយើង (មានរូបជា) abhavamhase, bhavamhase។ ក្នុងកម្មវាចក- ក្នុងអត្ថជា ត្ថ សេចក្តីសុខ ត្រូវអ្នកទទួលរងហើយ (មានរូបជា) anubhūyittha, កាលបើមិនមាន ឥ អាគម មានរូបជា anubhūyattha ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក- (មានរូបជា) abhūyattha, bhūyattha ជាដើម។

So [Pg.225] odanaṃ apacattha pacattha iccādi kattusamaṃ. Kamme-apacīyattha pacīyattha apaccattha paccattha apacīya pacīya apacīyā pacīyā apacca pacca apaccā paccā. Apacīyu pacīyu apacīyū pacīyū apaccu paccu apaccū paccū iccādi. ‘‘Māyoge ī+āādī’’ti māyogepi āādayo, mā bhavaṃ apaccattha iccādi.

គាត់ស្លបាយ (មានរូបជា) apacattha, pacattha ជាដើម ស្មើនឹងកត្តុវាចក។ ក្នុងកម្មវាចក- (មានរូបជា) apacīyattha, pacīyattha, apaccattha, paccattha, apacīya, pacīya, apacīyā, pacīyā, apacca, pacca, apaccā, paccā។ (ពហុវចនៈ) apacīyu, pacīyu, apacīyū, pacīyū, apaccu, paccu, apaccū, paccū ជាដើម។ ដោយសូត្រថា “Māyoge ī+āādī” សូម្បីក្នុងកាលប្រកបដោយ មា សព្ទ ក៏ចុះវិភត្តិមាន អា ជាដើមដែរ ដូចជា mā bhavaṃ apaccattha (សូមលោកកុំស្លឡើយ) ជាដើម។

Tathā agacchattha gacchattha iccādi purimasamaṃ. Tathā agamattha gamattha iccādipi aghammattha ghammattha iccādipi. (Anajjatanapaccayanayo).

ដូចគ្នាដែរ (មានរូបជា) agacchattha, gacchattha ជាដើម ស្មើនឹងខាងដើម។ ដូចគ្នាដែរ សូម្បី (មានរូបជា) agamattha, gamattha ជាដើម សូម្បី (មានរូបជា) aghammattha, ghammattha ជាដើម។ (ចប់ វិធីនៃអនជ្ជតនីវិភត្តិ)។

6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe

៦. ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ មានវិភត្តិគឺ អ, ឧ, ឯ, ត្ថ, អ, ម្ហ, ត្ថ, រេ, ត្ថោ, វ្ហោ, ឥ, ម្ហេ។

Apaccakkhe bhūtānajjatane vattamānato kriyatthā aādayo honti. Akkhānaṃ=indriyānaṃ paraṃ parokkhaṃ. Tasmiṃ. ‘‘Aparokkhesū’’ti vacanā kya+lādivikaraṇā na honti.

វិភត្តិទាំងឡាយមាន អ ជាដើម តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយាដែលជាអតីតកាលមិនមែនជាបច្ចុប្បន្នថ្ងៃនេះ និងមិនចំពោះមុខ (បរោក្ខាវិភត្តិ)។ ពាក្យថា បរោក្ខៈ គឺហួសផុតចាកអក្ខៈ គឺឥន្ទ្រីយទាំងឡាយ។ ក្នុងបរោក្ខានោះ។ ព្រោះមានពាក្យថា “Aparokkhesū” វិការៈមាន ក្យ និង លា ជាដើម មិនមានឡើយ។

5,71. Parokkhāyañca

៥,៧១. ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិផង (តែងមានទ្វិត្តៈ)។

Parokkhāyaṃ paṭhama+mekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. ‘‘Bhūssa vuka’’ itiādīsu vuka, bhūva bhūva iti dvitte –

ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ រូបសព្ទដែលមានស្រៈតែមួយនៅខាងដើម តែងជាពីរដង (ទ្វិត្តៈ)។ ក្នុងសូត្រមាន “Bhūssa vuka” ជាដើម ចុះ វុកៈ, កាលបើមានទ្វិត្តៈជា bhūva bhūva ដូច្នេះ–

5,75. Lopo+nādibyañjanassa

៥,៧៥. ការលុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាព្យញ្ជនៈដើម (តែងមាន)។

Dvitte pubbassa ādito+ññassa byañjanassa lopo hoti.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ តែងមានការលុបព្យញ្ជនៈដទៃក្រៅពីព្យញ្ជនៈដើម នៃតួខាងដើម។

18. Pubbassa a

១៨. ស្រៈនៃតួខាងដើម តែងជា អ។

Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti.

ក្នុងវិភត្តិមាន អ ជាដើម កាលបើមានទ្វិត្តៈ ស្រៈនៃតួខាងដើមរបស់ ភូ ធាតុ តែងជា អ។

5,78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā

៥,៧៨. ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ តាមលំដាប់។

Dvitte [Pg.226] pubbesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti yathākkamaṃti bakāre so babhūva kira, te babhuvu kira. Tvaṃ babhuve kira, iña tumhe babhuvittha kira. Ahaṃ babhuva kira, mayaṃ babhuvimha kira. So babhuvittha kira, te babhuvire kira. Tvaṃ babhuvittho kira, tumhe babhuvivho kira. Ahaṃ babhuvi kira, mayaṃ babhuvimhe kira. Kamme-anupabhuva kira iccādi. Bhāvebabhuva babhuvittha kira.

កាលបើមានទ្វិត្តៈ ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ តែងមានជំនួសព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៃតួខាងដើមទាំងឡាយ តាមលំដាប់ ដូច្នេះ កាលបើមាន ពក្សរ (ព) នោះ (បុគ្គលនោះ) ឮថាបានកើតមានហើយ (babhūva kira), ពួកជនទាំងនោះ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvu kira)។ អ្នក ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuve kira), កាលបើមាន ឥ អាគម ពួកអ្នកទាំងឡាយ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvittha kira)។ ខ្ញុំ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuva kira), ពួកយើង ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvimha kira)។ គាត់ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvittha kira), ពួកជនទាំងនោះ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvire kira)។ អ្នក ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvittho kira), ពួកអ្នកទាំងឡាយ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvivho kira)។ ខ្ញុំ ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvi kira), ពួកយើង ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuvimhe kira)។ ក្នុងកម្មវាចក- ឮថាបានទទួលរងហើយ (anupabhuva kira) ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក- ឮថាបានកើតមានហើយ (babhuva, babhuvittha kira)។

Papaca, papacu. Papace, iñāgame papacittha. Aññatra ‘‘saṃyogādilopo’’ti lopo, papacittha. Papaca, papacimha. Papacittha, papacire. Papacittho papacitho, papacivho. Papaci, papacimhe. Evaṃ kamme.

(មានរូបជា) papaca, papacu។ papace, កាលបើមាន ឥ អាគម មានរូបជា papacittha។ ក្នុងកន្លែងដទៃ ដោយសូត្រថា “saṃyogādilopo” តែងមានការលុប មានរូបជា papacittha។ papaca, papacimha។ papacittha, papacire។ papacittho, papacitho, papacivho។ papaci, papacimhe។ ក្នុងកម្មវាចក ក៏ដូចគ្នាដែរ។

Aādipaccaye dvibhāve anādibyañjanalope pubbassa ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti cavaggajakāre ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīghe ca kate so gāmaṃ jagāma kira, jagamu. Jagame, jagamittha. Jagama, jagamimha. Jagamittha, jagamire. Jagamittho, jagamivho. Jagami, jagamimhe. Evaṃ kamme.

កាលបើចុះវិភត្តិមាន អ ជាដើម មានទ្វិត្តៈ មានការលុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាព្យញ្ជនៈដើម ធ្វើតួខាងដើមឲ្យជាអក្សរកើតក្នុងចវគ្គ ដោយសូត្រថា “kavaggahānaṃ cavaggajā” និងធ្វើឲ្យជាទីឃៈ ដោយសូត្រថា “byañjane dīgharassā” នោះ (បុគ្គលនោះ) ឮថាបានទៅកាន់ភូមិហើយ (jagāma kira), (ពួកជនទាំងនោះ) ឮថាបានទៅហើយ (jagamu)។ jagame, jagamittha។ jagama, jagamimha។ jagamittha, jagamire។ jagamittho, jagamivho។ jagami, jagamimhe។ ក្នុងកម្មវាចក ក៏ដូចគ្នាដែរ។

Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyā katā abhinibbattikāle+nupaladdhāsamānā phalenā+numīyamānā parokkhāva vatthuto. Tena uttamavisayepi payogasambhavo. (Parokkhāpaccayanayo).

កិរិយាដែលខ្លួនឯងធ្វើដោយចិត្តវង្វេង វិកលចរិត ឬរាយមាយ ដែលមិនបានដឹងក្នុងខណៈដែលកំពុងធ្វើ ប៉ុន្តែដឹងបានដោយការអនុមានតាមរយៈផល ក៏ឈ្មោះថាជាបរោក្ខៈ (មិនចំពោះមុខ) តាមសភាវៈពិត។ ហេតុនោះ ទើបមានការប្រើប្រាស់សូម្បីក្នុងឧត្តមបុរុស (ខ្លួនឯង) ផងដែរ។ (ចប់ វិធីនៃបរោក្ខាវិភត្តិ)។

7. Yyodo [Pg.227] vā+tipattiyaṃ ssā ssaṃsu sse ssatha ssaṃ ssamhā ssatha ssiṃsussasessavhessiṃ ssāmhase.

៧. ក្នុងអត្ថកិរិយាតិបត្តិ (ការមិនសម្រេចកិរិយា) ដែលមានវិភត្តិមាន អយ្យ ជាដើមជាវិស័យ តែងចុះវិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សា ជាដើមខ្លះ គឺ ស្សា, ស្សំសុ, ស្សេ, ស្សថ, ស្សំ, ស្សម្ហា, ស្សថ, ស្សឹសុ, ស្សសេ, ស្សវ្ហេ, ស្សឹ, ស្សាម្ហសេ។

Eyyādo visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti. Vidhurapaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyātipatana+manipphatti kriyātipatti. Ete ca ssādayo sāmatthiyā atītānāgatesveva honti, na vattamāne, tatra kriyātipatyasambhavā. Iñāgame ssāssa vā rasse ca sace so paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissa, arahā abhavissa bhavissa abhavissā bhavissā vā, te ca taṃ alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu bhavissaṃsu. ‘‘Eyyāthā’’dinā ssessa vā akāre tvaṃ abhavissa bhavisse. Tumhe abhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ. Rasse mayaṃ abhavissamha bhavissamha abhavissamhā bhavissamhā. Paracchakke-so abhavissatha, abhavissiṃsu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase.

ក្នុងកិរិយាតិបត្តិ ដែលមានវិភត្តិមាន អយ្យា ជាដើមជាវិស័យ តែងចុះវិភត្តិមាន ស្សា ជាដើម។ ការកន្លងហួសនៃកិរិយា ឬការមិនសម្រេចនៃកិរិយា ព្រោះការធ្លាក់ចុះនៃបច្ច័យជាឧបសគ្គ ឬព្រោះការខ្វះខាតហេតុ ឈ្មោះថា កិរិយាតិបត្តិ។ វិភត្តិមាន ស្សា ជាដើមទាំងនេះ តាមសមត្ថភាព តែងមានតែក្នុងអតីតកាល និងអនាគតកាលប៉ុណ្ណោះ មិនមានក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលឡើយ ព្រោះក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនោះ មិនមានការមិនសម្រេចកិរិយាឡើយ។ កាលបើមាន ឥ អាគម ធ្វើ ស្សា ឲ្យជា ស្ស ខ្លះ និងធ្វើឲ្យជារស្សៈផង ប្រសិនបើបុគ្គលនោះបានសាងផ្នួសក្នុងបឋមវ័យ (គាត់) គប្បីបានជាព្រះអរហន្ត (មានរូបជា alabhissa, arahā abhavissa, bhavissa, abhavissā, bhavissā) ខ្លះ, ប្រសិនបើពួកជនទាំងនោះបានសាងផ្នួស (ពួកគាត់) គប្បីបានជាព្រះអរហន្ត (មានរូបជា alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu, bhavissaṃsu)។ ដោយសូត្រថា “Eyyāthā” ជាដើម ធ្វើ ស្សេ ឲ្យជា អការៈខ្លះ អ្នក (មានរូបជា) abhavissa, bhavisse។ ពួកអ្នកទាំងឡាយ (មានរូបជា) abhavissatha។ ខ្ញុំ (មានរូបជា) abhavissaṃ។ កាលបើធ្វើជារស្សៈ ពួកយើង (មានរូបជា) abhavissamha, bhavissamha, abhavissamhā, bhavissamhā។ ក្នុងអត្តនោបទ- គាត់ (មានរូបជា) abhavissatha, (ពួកគាត់) abhavissiṃsu។ អ្នក (មានរូបជា) abhavissase, (ពួកអ្នកទាំងឡាយ) abhavissavhe។ ខ្ញុំ (មានរូបជា) abhavissiṃ, (ពួកយើង) abhavissāmhase។

Kamme-tena sukhaṃ anvabhavissa, anvabhavissaṃsu kyalopo. Anvabhūyissa anvabhūyissā iccādi. Bhāve-tena abhūyissa bhūyissa abhūyissā bhūyissā. Abhūyissatha bhūyissatha.

ក្នុងកម្មវាចក- សេចក្តីសុខ គប្បីត្រូវបានគាត់ទទួលរងហើយ (មានរូបជា) anvabhavissa, anvabhavissaṃsu (មានការលុប ក្យ បច្ច័យ)។ (ឬមានរូបជា) anvabhūyissa, anvabhūyissā ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក- (មានរូបជា) abhūyissa, bhūyissa, abhūyissā, bhūyissā, abhūyissatha, bhūyissatha។

Evaṃ taṇḍulādisādhanaṃ alabhissa, odanaṃ apacissa pacissa iccādi. Kamme-tena odano apacissa pacissa apacissā pacissā apacīyissa pacīyissa apacīyissā pacīyissā apaccissa paccissa apaccissā paccissā iccādi.

ដូចគ្នាដែរ (ប្រសិនបើ) គប្បីបានគ្រឿងផ្សំមានអង្ករជាដើម (គាត់) គប្បីស្លបាយ (មានរូបជា alabhissa, odanaṃ apacissa, pacissa) ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក- បាយ គប្បីត្រូវបានគាត់ស្លហើយ (មានរូបជា apacissa, pacissa, apacissā, pacissā, apacīyissa, pacīyissa, apacīyissā, pacīyissā, apaccissa, paccissa, apaccissā, paccissā) ជាដើម។

So agacchissa gacchissa agacchissā gacchissā iccādi. Cchādesā+bhāve agamissa gamissa agamissā gamissā iccādi. Kamme-agacchissa [Pg.228] gacchissa agacchīyissa iccādi. Agamissa gamissa agamīyissa iccādi. Tathā aghammissa iccādi. (Kriyātipattipaccayanayo).

គាត់គប្បីបានទៅហើយ (មានរូបជា) agacchissa, gacchissa, agacchissā, gacchissā ជាដើម។ កាលបើមិនមានទេសៈជា ច្ឆ មានរូបជា agamissa, gamissa, agamissā, gamissā ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក- (មានរូបជា) agacchissa, gacchissa, agacchīyissa ជាដើម។ (ឬ) agamissa, gamissa, agamīyissa ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ (មានរូបជា) aghammissa ជាដើម។ (ចប់ វិធីនៃកិរិយាតិបត្តិវិភត្តិ)។

8. Hetuphalesve+yya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyāvho eyyaṃ eyyāmhe.

៨. ក្នុងកិរិយាដែលជាហេតុ និងកិរិយាដែលជាផល តែងចុះវិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យ ជាដើមខ្លះ គឺ អយ្យ, អយ្យុំ, អយ្យាសិ, អយ្យាថ, អយ្យាមិ, អយ្យាមៈ, ឯថ, ឯរំ, ឯថោ, អយ្យាវ្ហោ, អយ្យំ, អយ្យាម្ហេ។

Hetubhūtāyaṃ phalabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo honti vā. Lavikaraṇavuddhiādi pubbasamaṃ. Parikappe –

ក្នុងកិរិយាដែលជាហេតុ និងកិរិយាដែលជាផល វិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យា ជាដើម តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយាខ្លះ។ វិការៈមាន ល-បច្ច័យ និងវុឌ្ឍិជាដើម ស្មើនឹងខាងដើម។ ក្នុងអត្ថបរិកប្ប (ការសន្មត/ការតាំងចិត្ត)–

75. Eyye+yyāse+yyannaṃ ṭe

៧៥. តែងមានការលុប ឬការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិមាន អយ្យ, អយ្យាសិ, អយ្យំ ខ្លះ។

Eyya+eyyāsi+eyya+miccesa+me vā hoti. So dāni kinnu kho bhave, yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya.

វិភត្តិគឺ អយ្យ, អយ្យាសិ, អយ្យំ ទាំងនេះ តែងមានរូបជា ឯ ខ្លះ។ ឥឡូវនេះ តើគាត់គប្បីជាអ្វីហ្ន៎ (bhave), ប្រសិនបើគាត់បានសាងផ្នួសក្នុងបឋមវ័យ គាត់គប្បីបានជាព្រះអរហន្ត (bhaveyya)។

47. Eyyuṃssuṃ

៤៧. វិភត្តិគឺ អយ្យុំ តែងមានរូបជា យុំ ខ្លះ។

Eyyu+miccassa ñuṃ vā hoti. Sace saṃkhārā niccā bhavuṃ bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ. Yadi tvaṃ bhave bhaveyyāsi. ‘‘Eyyāthā’’ dinā assa okāre tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha katha+mahaṃ devo bhaveyyāmi.

វិភត្តិគឺ អយ្យុំ នេះ តែងមានរូបជា យុំ ខ្លះ។ ប្រសិនបើសង្ខារទាំងឡាយជាធម្មជាតិទៀងទាត់ គប្បីមាន (bhavuṃ, bhaveyyuṃ) មិនគប្បីរលត់ឡើយ (na nirujjheyyuṃ)។ ប្រសិនបើអ្នកគប្បីមាន (bhave, bhaveyyāsi)។ ដោយសូត្រថា “Eyyāthā” ជាដើម ធ្វើ អ ឲ្យជា ឱការៈ ពួកអ្នកទាំងឡាយ (មានរូបជា) bhaveyyātho, bhaveyyātha។ ធ្វើដូចម្តេច ខ្ញុំគប្បីជាទេវតាបាន (bhaveyyāmi)។

78. Eyyāmasse+mu ca

៧៨. វិភត្តិគឺ អយ្យាមៈ តែងមានរូបជា ឯមុ និង ឧ ខ្លះ។

Eyyāmassa emu vā hoti u ca. Kinnu kho mayaṃ bhavemu bhaveyyāmu bhaveyyāma. Paracchakke-bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho. Bhave bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe. Kamme-sukhaṃ [Pg.229] tayā anubhuyye anubhuyyeyya, anubhuyyuṃ anubhūyeyyuṃ. Tena tvaṃ anubhūye anubhūyeyyāsi, tumhe anubhūyeyyātho anubhūyeyyātha. Tenā+haṃ anubhūyeyyāmi, mayaṃ anubhūyemu anubhūyeyyāmu anubhūyeyyāma. Paracchakke-anubhūyetha iccādi. Bhāve-bhūye bhūyeyya bhūyetha.

វិភត្តិគឺ អយ្យាមៈ តែងមានរូបជា ឯមុ ខ្លះ និងមាន ឧ ផង។ តើយើងទាំងឡាយគប្បីមានដែរឬទេ (bhavemu, bhaveyyāmu, bhaveyyāma)។ ក្នុងអត្តនោបទ- (មានរូបជា) bhavetha, bhaveraṃ, bhavetho, bhaveyyāvho, bhave, bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe។ ក្នុងកម្មវាចក- សេចក្តីសុខ គប្បីត្រូវបានអ្នកទទួលរងហើយ (anubhuyye, anubhuyyeyya, anubhuyyuṃ, anubhūyeyyuṃ)។ សេចក្តីសុខ គប្បីត្រូវបានអ្នកទទួលរងហើយ (anubhūye, anubhūyeyyāsi), ពួកអ្នកទាំងឡាយ (anubhūyeyyātho, anubhūyeyyātha)។ សេចក្តីសុខ គប្បីត្រូវបានខ្ញុំទទួលរងហើយ (anubhūyeyyāmi), ពួកយើង (anubhūyemu, anubhūyeyyāmu, anubhūyeyyāma)។ ក្នុងអត្តនោបទ- (មានរូបជា) anubhūyetha ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក- (មានរូបជា) bhūye, bhūyeyya, bhūyetha។

Vidhimhi-so odanaṃ pace paceyya iccādi. Kamme-pacīye pacīyeyya pacce pacceyya iccādi.

ក្នុងអត្ថបញ្ជា (វិធិ)- គាត់គប្បីស្លបាយ (pace, paceyya) ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក- (មានរូបជា) pacīye, pacīyeyya, pacce, pacceyya ជាដើម។

Anumatiyaṃ-so gāmaṃ gacche gaccheyya iccādi. Aññatra game gameyya iccādi. Tathā ghamme ghammeyya iccādi.

ក្នុងអត្ថអនុញ្ញាត (អនុមតិ)- គាត់គប្បីទៅកាន់ភូមិ (gauche, gaccheyya) ជាដើម។ ក្នុងកន្លែងដទៃ (មានរូបជា) game, gameyya ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ (មានរូបជា) ghamme, ghammeyya ជាដើម។

Pāto paceyya ce bhuñje, icce+ttha pacanakriyā;

Hetubhūtāti viññeyyā, phalaṃ tva+nubhavakriyā.

ក្នុងប្រយោគថា “Pāto paceyya ce bhuñje” (ប្រសិនបើគាត់ស្លក្នុងពេលព្រឹក គាត់គប្បីបរិភោគ) នេះ គប្បីជ្រាបថា កិរិយាគឺការស្ល ជាហេតុ ចំណែកកិរិយាគឺការបរិភោគ ជាផល។

11. Sattya+rahesve+yyādī

១១. ក្នុងអត្ថសមត្ថភាព (សត្តិ) និងសេចក្តីសមគួរ (អរហៈ) តែងចុះវិភត្តិមាន អយ្យា ជាដើម។

Sattiyaṃ arahate ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu pattaṃ paceyya, bhavaṃ satto, bhavaṃ araho.

ក្នុងអត្ថសមត្ថភាព និងសេចក្តីសមគួរ វិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យា ជាដើម តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយា។ លោកគប្បីស្លបាយពេញបាត្របាន ពិតណាស់ លោកជាអ្នកមានសមត្ថភាព លោកជាអ្នកសមគួរ។

12. Sambhāvane vā

១២. ក្នុងអត្ថសន្និដ្ឋាន ឬការស្មាន (សម្ភាវនៈ) តែងចុះវិភត្តិទាំងឡាយខ្លះ។

Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api bhavaṃ gilitaṃ pāsāṇaṃ paceyya udaragginā, sambhāvemi saddahāmi bhavaṃ paceyya, bhavaṃ pacissati, bhavaṃ apaci.

កាលបើអត្ថសន្និដ្ឋានត្រូវបានដឹង និងត្រូវបានពោលដោយធាតុ វិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យា ជាដើម តែងចុះជាវិភាសា (មិនទៀងទាត់)។ សូម្បីលោកក៏គប្បីរំលាយ (ស្ល) ថ្មដែលលេបចូលទៅហើយ ដោយភ្លើងក្នុងពោះបានដែរ ខ្ញុំតែងសន្និដ្ឋាន ខ្ញុំតែងជឿថា លោកគប្បីស្លបាន (paceyya), លោកនឹងស្ល (pacissati), លោកបានស្លហើយ (apaci)។

9. Pañha+patthanā+vidhīsu

៩. ក្នុងអត្ថសួរ (បញ្ហា), ប្រាថ្នា (បត្ថនា) និងបញ្ជា (វិធិ) តែងចុះវិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យា ជាដើម ក្នុងអត្ថកិរិយា។

Pañhādīsu kriyatthato eyyādayo honti.

ក្នុងអត្ថមានសួរជាដើម វិភត្តិទាំងឡាយមាន អយ្យា ជាដើម តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយា។

Pañhā [Pg.230] saṃpucchanaṃ, iṭṭhā-siṃsanaṃ yācanaṃ duve;

Patthanā, bhattiyā vā+tha, na vā byāpāraṇā vidhi.

ពាក្យថា បញ្ហា គឺការសួរដេញដោល, ពាក្យថា បត្ថនា គឺការប្រាថ្នា និងការសូមទាំងពីរយ៉ាង, មួយវិញទៀត ការបង្គាប់បញ្ជាដោយសេចក្តីគោរព ឬមិនមែនដោយសេចក្តីគោរព ឈ្មោះថា វិធិ។

Pañhe-kiṃ so bhattaṃ paceyya, udāhu byañjanaṃ. Patthanāyaṃ-aho vata so paceyya ce. Vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya. (Eyyādipaccayanayo).

ក្នុងអត្ថសួរ- តើគាត់គប្បីស្លបាយ ឬក៏ស្លសម្ល? ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា- ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ឱ្យតែគាត់គប្បីស្លចុះ។ ក្នុងអត្ថបញ្ជា- សូមលោកស្លបាយពេញបាត្រ។ (ចប់ វិធីនៃសត្តមីវិភត្តិមាន អយ្យា ជាដើម)។

10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase

១០. ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ មានវិភត្តិគឺ តុ, អន្តុ, ហិ, ថ, មិ, ម, តំ, អន្តំ, ស្សុ, វ្ហោ, ឯ, អាមសេ។

Pañhapatthanāvidhisve+te honti kriyatthato. Āsiṃsanatthe-so sukhī bhavatu, te sukhitā bhavantu.

វិភត្តិទាំងនេះ តែងចុះក្នុងអត្ថកិរិយា ក្នុងអត្ថសួរ ប្រាថ្នា និងបញ្ជា។ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (អាសឹសនៈ)- សូមឱ្យគាត់ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhavatu), សូមឱ្យពួកគាត់ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhavantu)។

48. Hissa+to lopo

៤៨. ការលុបវិភត្តិ ហិ ខាងចុង អការៈ តែងមានខ្លះ។

Ato parassa hissa vā lopo hoti. Tvaṃ sukhī bhava bhavāhi, himhi dīgho. ‘‘Eyyāthā’’dinā vhoka, tumhe sukhitā bhavathavho bhavatha. Ahaṃ sukhī bhavāmi, mayaṃ sukhino bhavāma. Paracchakke-tathā bhavataṃ, bhavantaṃ. Bhavassu, bhavavho. Bhave bhavāmase. Kamme-tayā anubhūyatu, anubhūyantu iccādi. Bhāve-bhūyatu, bhūyataṃ.

តែងមានការលុបវិភត្តិ ហិ ដែលនៅខាងចុង អការៈ ខ្លះ។ អ្នកចូរជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhava, bhavāhi) ធ្វើជាទីឃៈកាលបើមាន ហិ វិភត្តិ។ ដោយសូត្រថា “Eyyāthā” ជាដើម ផ្លាស់ជា វ្ហោ ខ្លះ ពួកអ្នកទាំងឡាយចូរជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhavathavho, bhavatha)។ ខ្ញុំចូរជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhavāmi), ពួកយើងចូរជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ (bhavāma)។ ក្នុងអត្តនោបទ- ដូចគ្នាដែរ (មានរូបជា) bhavataṃ, bhavantaṃ, bhavassu, bhavavho, bhave, bhavāmase។ ក្នុងកម្មវាចក- សេចក្តីសុខ ចូរត្រូវបានអ្នកទទួលរងហើយ (anubhūyatu, anubhūyantu) ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក- (មានរូបជា) bhūyatu, bhūyataṃ។

Āṇattiyaṃ-devadatto dāni odanaṃ pacatu, pacantu iccādi. Kamme-tena odano paccatu iccādi. Tathā so gāmaṃ gacchatu iccādi. ‘‘Ū lasse’’ti lasse+kāre gametu, gamentu iccādi. Ghammādese ghammatu, ghammantu iccādi. Kamme-gacchīyatu iccādi. Tathā gamīyatu iccādi.

ក្នុងអត្ថបង្គាប់ (អាណត្តិ)- ឥឡូវនេះ សូមទេវទត្តស្លបាយ (pacatu, pacantu) ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក- បាយចូរត្រូវបានគាត់ស្លហើយ (paccatu) ជាដើម。 ដូចគ្នាដែរ គាត់ចូរទៅកាន់ភូមិ (gacchatu) ជាដើម។ ដោយសូត្រថា “Ū lasse” ធ្វើ ឡ-ការៈ ឲ្យជា ឯ-ការៈ មានរូបជា gametu, gamentu ជាដើម។ កាលបើមានទេសៈជា ឃម្ម មានរូបជា ghammatu, ghammantu ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក- (មានរូបជា) gacchīyatu ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ (មានរូបជា) gamīyatu ជាដើម។

Vidhimhi-lassa lope lutte vuddhi, idha pabbato hotu.

ក្នុងអត្ថបញ្ជា (វិធិ)- កាលបើលុប ឡ-ការៈ ហើយ តែងមានវុឌ្ឍិ ក្នុងទីនេះ (មានរូបជា) pabbato hotu (ចូរជាភ្នំចុះ)។

Nimantane-adhivāsetha [Pg.231] tumhe bhante bhagavā bhojanaṃ, vasatissa ‘‘curādito ṇī’’ti ṇimhi ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā, ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti e ca hoti. Idha nissīdatu bhavaṃ, sadassa ‘‘jara+sadāna+mīma vā’’ti īma, manubandhattā antasarato īma.

ក្នុងអត្ថនិមន្តនៈ- បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទទួលនូវភត្តាហារ (adhivāsetha) ចុះ, ក្នុងរូបថា vasatissa ចុះ ណី បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “curādito ṇī” ធ្វើជា អា ដោយសូត្រថា “assā ṇānubandhe” និងធ្វើជា ឯ ដោយសូត្រថា “yuvaṇṇānameo paccaye”។ សូមលោកគង់ក្នុងទីនេះ (nissīdatu bhavaṃ), ផ្លាស់ សទ ធាតុ ជា អីមៈ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “jarasadānamīma vā” ព្រោះមាន ម ជាអនុពន្ធ ធ្វើ អីមៈ ខាងចុងស្រៈ។

Ajjhesane-desetu bhante bhagavā dhammaṃ, ettha curādittā purimasamaṃ.

ក្នុងអត្ថអារាធនា (អជ្ឈេសនៈ)- បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគសម្តែងធម៌ (desetu) ចុះ, ក្នុងទីនេះ ព្រោះជាចុរាទិគណៈ ទើបស្មើនឹងខាងដើម។

Anumatiyaṃ-puccha vāsava maṃ pañhaṃ, pavisatu bhavaṃ. Ettha pucchato hissa lopo. Evaṃ nisīda.

ក្នុងអត្ថអនុមតិ (ការយល់ព្រម) ដូចជា៖ នែវាសវៈ ចូរអ្នកសួរប្រស្នានឹងខ្ញុំចុះ, សូមលោកចូលទៅចុះ។ ក្នុងទីនេះ លុប ហិ-វិភត្តិ ក្រោយពី បុច្ឆ-ធាតុ។ ដូចគ្នាដែរ (សម្រេចរូបជា) និសីទ (ចូរអង្គុយចុះ)។

Patthanā=yācanā, tatra-dada=dāne, dadāhi me gāmavarāni pañca, dāto lassa ekāre ca ekaṃ me nayanaṃ dehi.

បត្ថនា គឺការសូម, ក្នុងអត្ថនោះ ទា-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការឲ្យ ដូចជា៖ សូមលោកឲ្យនូវស្រុកដ៏ប្រសើរទាំង ៥ ដល់ខ្ញុំ, ម្យ៉ាងទៀត ផ្លាស់ ល-វិភត្តិ (ហិ) ក្រោយពី ទា-ធាតុ ជា ឯការៈ ដូចជា៖ សូមលោកឲ្យនូវភ្នែកមួយដល់ខ្ញុំ (ទេហិ)។

Pattakāle-sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ. Ettha ‘‘tanāditvo’’ti o.

ក្នុងអត្ថបត្តកាល (កាលដ៏សមគួរ) ដូចជា៖ កាលនៃការធ្វើកន្ទេល មកដល់អ្នកហើយ, សូមលោកធ្វើនូវកន្ទេលចុះ។ ក្នុងទីនេះ ចុះ ឱ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា "តនាទិត្វោ"។

Tvādī eyyādayo vatta-mānā sampati,+nāgate;

Bhavissati, parokkhādi-cattāro+tītakālikā.

វិភត្តិទាំងឡាយមាន តុ-អាទិ (បញ្ចមី) និង អេយ្យ-អាទិ (សត្តមី) រមែងចុះក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល និងអនាគតកាល; ភវិស្សន្តីវិភត្តិ ចុះក្នុងអនាគតកាល, ចំណែកឯវិភត្តិទាំង ៤ មាន បរោក្ខា-អាទិ ចុះក្នុងអតីតកាល។

5,173. Gama yami+sā+sa disānaṃ vā cchaṅa

៥,១៧៣. ផ្លាស់ គមុ-ធាតុ, យមុ-ធាតុ, ឥសុ-ធាតុ, អាស-ធាតុ និង ទិស-ធាតុ ទាំងឡាយនេះ ជា ច្ឆ ខ្លះ។

Etesaṃ vā cchaṅa hotinta+māna+tyādīsu. So saggaṃ gacchati gameti, gacchanti iccādi. Kamme-gacchīyati gamīyati iccādi. Yama=uparame, parokkhāanajjatanarūpāni sabbattha payoga+manugamma yojetabbāni. Nipubbo, niyacchati niyamati, niyacchanti niyamanti. Saṃpubbo, ‘‘ye saṃssā’’ti ññattaṃ, saññamati, saññamanti. Kamme-niyacchīyati niyamīyati niyammati, saññamīyati vā. Tathā [Pg.232] niyacchissati, saññamissati. Niyacchi, saṃyami. Niyacchissa, saṃyamissa. Niyaccheyya, saṃyameyya. Niyacchatu, saññamatu. Isa+siṃsa=icchāyaṃ, so saggaṃ icchati, icchanti iccādi. ‘‘Lahussupantassā’’ti vuddhimhi esati, esanti iccādi. Kamme-icchīyati, ‘‘vā kvacī’’ti vuddhimhi esīyati. Pubbarūpe issati issate iccādi. Icchissati esissati iccādi. Icchi esi. Icchissa esissa. Iccheyya eseyya. Icchatu esatu iccādi. Āsa=upavesane, so āsane acchati iccādi. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti rasso, upapubbo, tathā upāsati. Acchissati upāsissati. Acchi upāsi. Acchissa upāsissa. Accheyya upāseyya. Acchatu upāsatu iccādi. Disa=pekkhane, dicchati dicchanti iccādi sabbaṃ purimasamaṃ. Labha=lābhe, ito paraṃ visesaṭṭhānamevavakkhāma, sabbavāro vuttānusārena gahetabbo. Labhati, labhanti iccādi. Kamme-kyassa pubbarūpādimhi kate labbhati iccādi.

ការផ្លាស់ធាតុទាំងនេះជា ច្ឆ រមែងមានខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន អន្ត, មាន និង តិ-វិភត្តិជាដើមនៅខាងចុង។ គាត់រមែងទៅកាន់ឋានសួគ៌ សម្រេចរូបជា គច្ឆតិ, គមេតិ, គច្ឆន្តិ ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា គច្ឆីយតិ, គមីយតិ ជាដើម។ យម-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការបញ្ឈប់, រូបទាំងឡាយមាន បរោក្ខា និង អនជ្ជតនី ជាដើម គប្បីផ្សំផ្គុំតាមការប្រើប្រាស់ក្នុងទីទាំងពួង។ បើមាន និ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ សម្រេចរូបជា និយច្ឆតិ, និយមតិ, និយច្ឆន្តិ, និយមន្តិ។ បើមាន សំ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ ផ្លាស់ ម និង សំ ជា ញ្ញ ដោយសូត្រថា "យេ សំស្សា" សម្រេចរូបជា សញ្ញមតិ, សញ្ញមន្តិ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា និយច្ឆីយតិ, និយមីយតិ, និយម្មតិ ឬ សញ្ញមីយតិ។ ដូចគ្នាដែរ សម្រេចរូបជា និយច្ឆិស្សតិ, សញ្ញមិស្សតិ។ និយច្ឆិ, សំយមិ។ និយច្ឆិស្ស, សំយមិស្ស។ និយច្ឆេយ្យ, សំយមេយ្យ។ និយច្ឆតុ, សញ្ញមតុ។ ឥសុ-ធាតុ និង សិំសុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីប្រាថ្នា ដូចជា៖ គាត់រមែងប្រាថ្នានូវឋានសួគ៌ សម្រេចរូបជា ឥច្ឆតិ, ឥច្ឆន្តិ ជាដើម។ កាលបើធ្វើវុទ្ធិដោយសូត្រថា "លហុស្សុបន្តស្ស" សម្រេចរូបជា ឯសតិ, ឯសន្តិ ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា ឥច្ឆីយតិ, កាលបើធ្វើវុទ្ធិដោយសូត្រថា "វា ក្វចិ" សម្រេចរូបជា ឯសីយតិ។ កាលបើធ្វើបុព្វរូប សម្រេចរូបជា ឥស្សតិ, ឥស្សតេ ជាដើម។ ឥច្ឆិស្សតិ, ឯសិស្សតិ ជាដើម។ ឥច្ឆិ, ឯសិ។ ឥច្ឆិស្ស, ឯសិស្ស។ ឥច្ឆេយ្យ, ឯសេយ្យ។ ឥច្ឆតុ, ឯសតុ ជាដើម។ អាស-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការអង្គុយ ដូចជា៖ គាត់រមែងអង្គុយលើអាសនៈ សម្រេចរូបជា អច្ឆតិ ជាដើម។ ធ្វើរស្សៈដោយសូត្រថា "ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា", បើមាន ឧប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ សម្រេចរូបជា ឧបាសតិ ដូចគ្នាដែរ។ អច្ឆិស្សតិ, ឧបាសិស្សតិ។ អច្ឆិ, ឧបាសិ។ អច្ឆិស្ស, ឧបាសិស្ស។ អច្ឆេយ្យ, ឧបាសេយ្យ។ អច្ឆតុ, ឧបាសតុ ជាដើម។ ទិស-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការមើល សម្រេចរូបជា ទិច្ឆតិ, ទិច្ឆន្តិ ជាដើម ទាំងអស់នេះដូចគ្នានឹងខាងដើមដែរ។ លភ-ធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការបាន, តទៅនេះ យើងនឹងពោលតែរូបដែលមានលក្ខណៈពិសេសប៉ុណ្ណោះ, ចំណែកឯវិធីទាំងអស់ គប្បីដឹងតាមវិធីដែលពោលហើយ។ លភតិ, លភន្តិ ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ កាលបើធ្វើបុព្វរូបនៃ ក្យ-បច្ច័យជាដើម សម្រេចរូបជា លព្ភតិ ជាដើម។

73. Labhā iṃ+īnaṃ thaṃ thā vā

៧៣. ក្រោយពី លភ-ធាតុ ផ្លាស់ ឥំ និង អីន (វិភត្តិ) ជា ថំ និង ថា ខ្លះ។

Labhasmā iṃ īnaṃ thaṃ+thā vā honti. So alabhittha labhittha alabhi labhi iṃ paccaye alatthaṃ alabhiṃ iccādi.

ក្រោយពី លភ-ធាតុ ផ្លាស់ ឥំ និង អីន (វិភត្តិ) ជា ថំ និង ថា ខ្លះ។ គាត់បានហើយ សម្រេចរូបជា អលភិត្ថ, លភិត្ថ, អលភិ, លភិ; ក្នុងកាលដែលចុះ ឥំ-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា អលត្ថំ, អលភឹ ជាដើម។

26. Labha vasa+cchida bhida rudānaṃ cchaṅa

២៦. ផ្លាស់ លភ-ធាតុ, វស-ធាតុ, ឆិទ-ធាតុ, ភិទ-ធាតុ និង រុទ-ធាតុ ទាំងឡាយនេះ ជា ច្ឆ ខ្លះ។

Labhādīnaṃ cchaṅa hoti ssena saha. Lacchati labhissati, lacchanti labhissanti iccādi. Kriyātipattiyaṃ ssābhāgassa cchaṅādese alacchā alabhissa iccādi. Vasa=nivāse, vacchati vasissati. Kamme-bahulādhikārā ‘‘assū’’ti ukāro[Pg.233], pubbarūpe vussati vussissati iccādi. Tathā avacchā avasissā. Chida=dvedhākaraṇe, checchati chindissati, ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ti maṃ lo ca. Lassa lopo ca. Bhida=vidāraṇe, bhecchati bhindissati. Abhecchā abhindissā. Ruda=rodane, rucchati rodissati. Arucchā arodissā iccādi.

អាទេសជា ccha រមែងមានដល់លភធាតុជាដើម ជាមួយនិង ssa-paccaya។ មានរូបជា Lacchati, labhissati, lacchanti, labhissanti ជាដើម។ ក្នុងកិរិយាតិបត្ដិវិភត្តិ កាលបើមានអាទេសជា ccha ជំនួស ssa-bhāga រមែងមានរូបជា alacchā, alabhissa ជាដើម។ Vasa-dhātu ក្នុងអត្ថថា nivāsa (ការនៅ), មានរូបជា vacchati, vasissati។ ក្នុងកម្មវាចក ដោយអំណាចនៃពាក្យថា bahula (ក្នុងសូត្រ bahulādhikāra) រមែងមានការតម្រូវជា u-kāra ដោយសូត្រថា "assu" កាលបើធ្វើបុព្វរូប រមែងមានរូបជា vussati, vussissati ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ avacchā, avasissā។ Chida-dhātu ក្នុងអត្ថថា dvedhākaraṇa (ការធ្វើជាពីរចំណែក), មានរូបជា checchati, chindissati, ដោយសូត្រថា "mañca rudhādīnaṃ" រមែងមានការចុះ ma-āgama និងការលុប l-kāra ផង។ Bhida-dhātu ក្នុងអត្ថថា vidāraṇa (ការទម្លាយ), មានរូបជា bhecchati, bhindissati, abhecchā, abhindissā។ Ruda-dhātu ក្នុងអត្ថថា rodana (ការយំ), មានរូបជា rucchati, rodissati, arucchā, arodissā ជាដើម។

Aññapaccayepi chidassa ‘‘cchaṅa’’ iti yogavibhāgā cchaṅa, bhūte ūṃ paccaye acchecchuṃ acchindiṃsu. Vuttato aññadhātūnañca, gama=gamane, gacchaṃ gacchissaṃ. Aññapaccayepi vaca=byattavacane iccādi, kamme-bahulādhikārā tyādīsu parabhūtesupi yathāgamaṃ vacādīnañcassa ‘‘vacādīnaṃ vassuṭa vā’’ti kamme uṭa ca ‘‘assū’’ti assa u ca, tena dhammo uccati vuccati, vuccanti iccādi, yassa ca pubbarūpaṃ.

ទោះបីក្នុងបច្ច័យដទៃ ក៏មានការបំបែកសូត្រ (yogavibhāga) ថា "cchaṅa" ដើម្បីធ្វើអាទេសជា ccha ដល់ chida-dhātu ដែរ, ក្នុងអតីតកាល កាលបើមាន ūṃ-paccaya រមែងមានរូបជា acchecchuṃ, acchindiṃsu។ ចំពោះធាតុដទៃក្រៅពីដែលពោលហើយ, gama-dhātu ក្នុងអត្ថថា gamana (ការទៅ), មានរូបជា gacchaṃ, gacchissaṃ។ ទោះបីក្នុងបច្ច័យដទៃ vaca-dhātu ក្នុងអត្ថថា byattavacana (ការនិយាយច្បាស់លាស់) ជាដើម, ក្នុងកម្មវាចក ដោយអំណាចនៃ bahulādhikāra ទោះបីកាលបើ ty-ādi-vibhatti នៅខាងចុង ក៏មានការចុះ uṭa-āgama ដល់ vaca-dhātu ជាដើម តាមសមគួរ ដោយសូត្រថា "vacādīnaṃ vassuṭa vā" ក្នុងកម្មវាចក និងមានការតម្រូវ u-kāra ជំនួស a-kāra ដោយសូត្រថា "assu", ហេតុនោះ ទើបមានរូបជា dhammo uccati, vuccati, vuccanti ជាដើម និងមានការធ្វើបុព្វរូបនៃ ya-paccaya ផង។

27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa

២៧. សូត្រ៖ Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa

Bhujādīnaṃ kkhaṅa hoti ssena saha. Vakkhati vacissati, vakkhanti vacissanti iccādi.

អាទេសជា kkha រមែងមានដល់ភុជាទិធាតុទាំងឡាយ ជាមួយនិង ssa-paccaya។ មានរូបជា Vakkhati, vacissati, vakkhanti, vacissanti ជាដើម។

21. Īādo vacassoma

២១. សូត្រ៖ Īādo vacassoma

Īādīsu vacassa oma hoti. Makārānubandhattā ‘‘mānubandho sarāna+mantā paro’’ti paribhāsato sarā paro. Avoci, avocuṃ, avoco iccādi. Anajjatane-avaca avacā vacā iccādi. Kriyātipattiyaṃ-avakkhā avacissā, avakkhiṃsu avacissiṃsu iccādi. Vaceyya iccādi. Kamme-vucceyya iccādi. Tathā vacatu, vuccatu iccādi.

កាលបើមាន ī-vibhatti ជាដើមនៅខាងចុង រមែងមានអាទេសជា oma ជំនួស vaca-dhātu។ ព្រោះមាន m-kāra ជាអនុពន្ធ (makārānubandha) តាមវិធានបរិភាសាថា "mānubandho sarānamantā paro" រមែងនៅខាងចុងនៃស្រៈ (គឺស្រៈ o នៅខាងចុងនៃស្រៈ a របស់ vaca)។ មានរូបជា Avoci, avocuṃ, avoco ជាដើម។ ក្នុងអនជ្ជតនីវិភត្តិ មានរូបជា avaca, avacā, vacā ជាដើម។ ក្នុងកិរិយាតិបត្ដិវិភត្តិ មានរូបជា avakkhā, avacissā, avakkhiṃsu, avacissiṃsu ជាដើម។ Vaceyya ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក មានរូបជា vucceyya ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ vacatu, vuccatu ជាដើម។

Bhuja=pālanajjhohāresu[Pg.234], ‘‘bhujā’’ dinā kkhavādese bhokkhati bhuñjissati.

Bhuja-dhātu ក្នុងអត្ថថា pālana (ការរក្សា) និង ajjhohāra (ការលេប, ការស៊ី), កាលបើមានអាទេសជា kkha ដោយសូត្រថា "bhujādīnaṃ..." រមែងមានរូបជា bhokkhati, bhuñjissati។

Kusa=akkose, āpubbo, tassa rasso ca, akkosati iccādi ñeyyaṃ, lavikaraṇalopavuddhiyo.

Kusa-dhātu ក្នុងអត្ថថា akkosa (ការជេរប្រទេច), មាន ā-upasagga នៅខាងដើម និងមានការធ្វើរស្សៈដល់ ā នោះផង, គប្បីដឹងរូបថា akkosati ជាដើម, និងមានការលុប vikaraṇa-paccaya (លុប a-paccaya) និងការធ្វើវុទ្ធិ (vuddhi)។

34. Kusa+ruhehī+ssa chi

៣៤. សូត្រ៖ Kusa+ruhehī+ssa chi

Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Pararūpapaṭhamakkharāni, akkocchi akkosi iccādi. Abhipubbo ruha=rohane, abhirucchi abhiruhi iccādi.

កាលបើនៅខាងក្រោយ kusa-dhātu និង ruha-dhātu រមែងមានអាទេសជា chi ជំនួស ī-vibhatti ខ្លះ។ មានការធ្វើបុព្វរូប និងតម្រួតតួអក្សរទីមួយ (គឺ c-kāra តម្រួតលើ ch-kāra) រមែងមានរូបជា akkocchi, akkosi ជាដើម។ Ruha-dhātu ក្នុងអត្ថថា rohana (ការឡើង) មាន abhi-upasagga នៅខាងដើម រមែងមានរូបជា abhirucchi, abhiruhi ជាដើម។

Vaha=pāpuṇane, vahati, vahanti. Kamme-kye ‘‘hassa vipallāso’’ti vipariyāso, tena so vuyhati, ‘‘assū’’ti uttaṃ. Vahissati, vuyhissati. Avahi, avuyhittha, avuhi. Avahissā, vuyhīssā iccādi. Vaheyya, vuyheyya. Vahatu, vuyhatu iccādi.

Vaha-dhātu ក្នុងអត្ថថា pāpuṇana (ការដល់, ការនាំទៅ), មានរូបជា vahati, vahanti។ ក្នុងកម្មវាចក កាលបើមាន ya-paccaya (kya) ដោយសូត្រថា "hassa vipallāso" រមែងមានការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងគ្នា (vipariyāsa) ហេតុនោះ ទើបមានរូបជា vuyhati, និងមានការតម្រូវជា u-kāra (utta) ដោយសូត្រថា "assu"។ មានរូបជា Vahissati, vuyhissati។ Avahi, avuyhittha, avuhi។ Avahissā, vuyhīssā ជាដើម។ Vaheyya, vuyheyya។ Vahatu, vuyhatu ជាដើម។

Jara=jīraṇe,

Jara-dhātu ក្នុងអត្ថថា jīraṇa (ការគ្រាំគ្រា, ជរា),

5,174. Jara marāna+mīyaṅa

៥,១៧៤. សូត្រ៖ Jara marāna+mīyaṅa

Jara marānaṃ īyaṅa vā hoti māna+nta+tyādīsu. Jīyati. ‘‘Jara sadāna+mīma’’ti īmaāgamo lo ca, jīrati. Kamme-jīrīyati jīyīyati. Evaṃ jīyissati jīrissati, jīyīyissati jīrīyissati. Ajīyi ajīri, ajīyīyi ajīrīyi. Ajīyissā ajīrissā, ajīyīyissā ajīrīyissā ajīyissā ajīrīyissā iccādi. Mara=pāṇacāge, īyaṅa, mīyati marati, mīyanti maranti iccādi.

អាទេសជា īyaṅa រមែងមានខ្លះ ដល់ jara-dhātu និង mara-dhātu ទាំងឡាយ កាលបើមាន māna, nta, ty-ādi vibhatti នៅខាងចុង។ មានរូបជា Jīyati។ ដោយសូត្រថា "jara sadāna mīma" រមែងមានការចុះ īma-āgama និងការលុប (lopa) ផង មានរូបជា jīrati។ ក្នុងកម្មវាចក មានរូបជា jīrīyati, jīyīyati។ ដូចគ្នាដែរ jīyissati, jīrissati, jīyīyissati, jīrīyissati។ Ajīyi, ajīri, ajīyīyi, ajīrīyi។ Ajīyissā, ajīrissā, ajīyīyissā, ajīrīyissā, ajīyissā, ajīrīyissā ជាដើម។ Mara-dhātu ក្នុងអត្ថថា pāṇacāga (ការលះបង់ជីវិត, ស្លាប់), កាលបើមាន īyaṅa-ādesa រមែងមានរូបជា mīyati, marati, mīyanti, maranti ជាដើម។

Disa=pekkhane,

Disa-dhātu ក្នុងអត្ថថា pekkhana (ការមើល, ការឃើញ),

5,124. Disassa [Pg.235] passa dassa dasa da dakkhāti

៥,១២៤. សូត្រ៖ Disassa passa dassa dasa da dakkhāti

Ete ādesā disassa vā honti. Anekavaṇṇattā sabbādeso. Passati passanti, dakkhati dakkhanti. Kamme-kye pubbarūpo, dissati dissanti, vipassīyati dakkhīyati iccādi.

អាទេសទាំងឡាយនេះ រមែងមានជំនួស disa-dhātu ខ្លះ។ ព្រោះមានច្រើនព្យញ្ជនៈ (anekavaṇṇa) ទើបជាការតម្រូវជំនួសទាំងអស់ (sabbādesa)។ មានរូបជា Passati, passanti, dakkhati, dakkhanti។ ក្នុងកម្មវាចក កាលបើមាន ya-paccaya (kya) ធ្វើបុព្វរូប រមែងមានរូបជា dissati, dissanti, vipassīyati, dakkhīyati ជាដើម។

6,69. Dakkha+kha+heti+hohīti lopo

៦,៦៩. សូត្រ៖ Dakkha+kha+heti+hohīti lopo

Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati. Apassi passi, apassiṃsu passiṃsu apasso passo, apassittha passittha. Apassiṃ passiṃ, apassimha passimha. Tathā adassī dassī, adassiṃsu dassiṃsu iccādi. Anajjatane dasādeso, addasā addasa. Addā adda iccādi. Apassissa dakkhissa iccādi. Passeyya dakkheyya, passatu dakkhatu iccādi.

ការលុប ssa-paccaya រមែងមានខ្លះ នៅខាងក្រោយអាទេសជា dakkha ជាដើម។ មានរូបជា dakkhati, dakkhissati។ Apassi, passi, apassiṃsu, passiṃsu, apasso, passo, apassittha, passittha។ Apassiṃ, passiṃ, apassimha, passimha។ ដូចគ្នាដែរ adassī, dassī, adassiṃsu, dassiṃsu ជាដើម។ ក្នុងអនជ្ជតនីវិភត្តិ មានការតម្រូវជា dasa (dasādesa) មានរូបជា addasā, addasa។ Addā, adda ជាដើម។ Apassissa, dakkhissa ជាដើម។ Passeyya, dakkheyya, passatu, dakkhatu ជាដើម។

Sada=visaraṇagatyāvasādanādānesu, nipubbo, ‘‘jarasadāna+mīma vā’’ti īmaāgamo. Nisīdati, nisīdanti iccādi. Bhāve-nisajjati, nisajjate.

Sada-dhātu ក្នុងអត្ថថា visaraṇa (ការសាយភាយ), gati (ការទៅ), avasādana (ការលិចចុះ, ធ្លាក់ចុះ) និង ādāna (ការកាន់យក), មាន ni-upasagga នៅខាងដើម, ដោយសូត្រថា "jara sadāna mīma vā" រមែងមានការចុះ īma-āgama។ មានរូបជា nisīdati, nisīdanti ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក មានរូបជា nisajjati, nisajjate។

Yaja=devapūjāsaṃgatikaraṇadānesu, yajati, yajanti iccādi. Kamme –

Yaja-dhātu ក្នុងអត្ថថា devapūjā (ការបូជាទេវតា), saṃgatikaraṇa (ការសង្រ្គោះ, ការជួបជុំ) និង dāna (ការឲ្យ), មានរូបជា yajati, yajanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក –

5,113. Yajassa yassa ṭi+yīti

៥,១១៣. សូត្រ៖ Yajassa yassa ṭi+yīti

Yajassa yassa ṭi+yī honti kānubandheti bahulādhikārā tyādivisayepi kye pubbarūpe ca ijjati yijjati mayā buddho. So yajissati, tena ijjissate yijjissate. So yajī[Pg.236], tena ijji yijji. So yajissā, tena ijjissā yijjissā. So yajeyya, tena ijjeyya yijjeyya. So yajatu, tena ijjatu yijjatu iccādi.

ការតម្រូវជា i និង yi រមែងមានជំនួស ya-kāra របស់ yaja-dhātu ដោយអំណាចនៃ bahulādhikāra ក្នុងពាក្យថា "kānubandhe" ទោះបីក្នុងវិស័យនៃ ty-ādi vibhatti កាលបើមាន ya-paccaya (kya) និងធ្វើបុព្វរូប រមែងមានរូបជា ijjati, yijjati (ដូចជា mayā buddho ijjati - ព្រះពុទ្ធត្រូវបានខ្ញុំបូជាហើយ)។ So yajissati, tena ijjissate, yijjissate។ So yajī, tena ijji, yijji។ So yajissā, tena ijjissā, yijjissā។ So yajeyya, tena ijjeyya, yijjeyya។ So yajatu, tena ijjatu, yijjatu ជាដើម។

Vada=vacane, ‘‘gamavadā’’ dinā vadassa vajjādeso vā, lassa ‘‘ūlasse’’ti kvaci e ca, vajjati vadeti vadati, vajjenti vadenti iccādi. Kamme – ‘‘kyassā’’ti īña, vajjīyati vajjati vadīyati, vajjīyanti vajjanti vadīyanti. Vadissati, vadissanti. Avadī vadī, avadiṃsu vadiṃsu. Avadissa vadissa. Vajje vajjeyya vade vadeyya, vajjeyyuṃ vadeyyuṃ. Vajjetu vadetu vadatu iccādi yathāgamaṃ ñeyyaṃ.

Vada-dhātu ក្នុងអត្ថថា vacana (ការនិយាយ), ដោយសូត្រថា "gamavadā..." រមែងមានអាទេសជា vajja (vajjādesa) ជំនួស vada-dhātu ខ្លះ, និងមានការតម្រូវជា e-kāra ជំនួស l-kāra ខ្លះ ដោយសូត្រថា "ūlasse" រមែងមានរូបជា vajjati, vadeti, vadati, vajjenti, vadenti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក ដោយសូត្រថា "kyassa..." មានការតម្រូវជា īña (ī-āgama) មានរូបជា vajjīyati, vajjati, vadīyati, vajjīyanti, vajjanti, vadīyanti។ Vadissati, vadissanti។ Avadī, vadī, avadiṃsu, vadiṃsu។ Avadissa, vadissa។ Vajje, vajjeyya, vade, vadeyya, vajjeyyuṃ, vadeyyuṃ។ Vajjetu, vadetu, vadatu ជាដើម គប្បីដឹងតាមការចុះនៃបច្ច័យ និងវិភត្តិ។

Kamu=padavikkhepe, ‘‘parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena kama kama iti dvitte anādibyañjanalope lavikaraṇe ‘‘kavaggahā’’ dinā kassa ce niggahītāgame ca kate caṃkamati kamati iccādi. Cala=kampane, caṃcalati. Jala+dala=dittiyaṃ, dvitte daddallati iccādi. (Savuddhikabhūvādinayo).

Kamu-dhātu ក្នុងអត្ថថា padavikkhepa (ការឈានជើង, ដើរ), ដោយការកាន់យក ca-akkhara ក្នុងសូត្រថា "parokkhāyañca" រមែងមានការធ្វើទ្វិត្តៈ (dvitta) ជា kama kama, លុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាតួដើម (anādibyañjanalo-pa), លុប vikaraṇa-paccaya (la-vikaraṇa-lopa), ដោយសូត្រថា "kavaggahā..." មានការតម្រូវ k-kāra ជា c-kāra និងការចុះ niggahīta-āgama រមែងមានរូបជា caṃkamati, kamati ជាដើម។ Cala-dhātu ក្នុងអត្ថថា kampana (ការញាប់ញ័រ), caṃcalati។ Jala-dhātu និង dala-dhātu ក្នុងអត្ថថា ditti (ការរុងរឿង, ភ្លឺស្វាង), កាលបើធ្វើទ្វិត្តៈ រមែងមានរូបជា daddallati ជាដើម។ (ចប់ វិធីនៃភូវាទិគណៈដែលមានវុទ្ធិ)។

Hū+bhū=sattāyaṃ, tyādīsu ‘‘kattari lo’’ti lo, tassa lope ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti okāro. So hoti, te honti. Hosi, hotha. Homi, homa iccādi. Bhāve-tena hūyati hūyate.

Hū-dhātu និង bhū-dhātu ក្នុងអត្ថថា sattā (ការមាន, ភាពមាន), កាលបើមាន ty-ādi vibhatti នៅខាងចុង ដោយសូត្រថា "kattari lo" រមែងចុះ lo-paccaya, កាលបើលុប lo-paccaya នោះហើយ ដោយសូត្រថា "yuvaṇṇānameo paccaye" រមែងមានការតម្រូវជា o-kāra។ មានរូបជា So hoti, te honti។ Hosi, hotha។ Homi, homa ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក មានរូបជា tena hūyati, hūyate។

31. Hūssa he+hehi+hohi ssatyādo

៣១. សូត្រ៖ Hūssa he+hehi+hohi ssatyādo

Hūssa heādayo honti ssaccādo. Hessati hehi ssati hohissati.

អាទេសជា he ជាដើម រមែងមានជំនួស hū-dhātu កាលបើមាន ssa-paccaya ជាដើមនៅខាងចុង។ មានរូបជា Hessati, hehissati, hohissati។

69. Dakkha+kha+hehi+hohīhi lopoti

៦៩. សូត្រ៖ Dakkha+kha+hehi+hohīhi lopoti

Dakkhādīhi [Pg.237] ādesehi parassa ssassa vā lopo hoti. Hehiti hehissati, hohiti hohissati. Hehinti hehissanti, hohinti hohissanti iccādi. Anajjatane īmhi añāgamo, ‘‘paro kvacī’’ti īssa lopo, so ahu. Vuddhimhi ‘‘dīghā īssa’’ iti īssa siādeso, suvo ahosi ānando.

ការលុប ssa-paccaya រមែងមានខ្លះ នៅខាងក្រោយអាទេសជា dakkha ជាដើម។ មានរូបជា Hehiti, hehissati, hohiti, hohissati។ Hehinti, hehissanti, hohinti, hohissanti ជាដើម។ ក្នុងអនជ្ជតនីវិភត្តិ កាលបើមាន ī-vibhatti រមែងមានការចុះ a-āgama, ដោយសូត្រថា "paro kvaci" រមែងមានការលុប ī-vibhatti, មានរូបជា so ahu។ ក្នុងការធ្វើវុទ្ធិ ដោយសូត្រថា "dīghā īssa" រមែងមានការតម្រូវ si-ādesa ជំនួស ī-vibhatti, ដូចជា suvo ahosi ānando (ស្អែកឡើង ព្រះអានន្ទបានមានហើយ)។

41. Hūto resuṃ

៤១. សូត្រ៖ Hūto resuṃ

Hūto parassa u+miccassa resuṃ vā hoti. Rakārānubandho ‘‘rānubandhentasarādissā’’ti antasarādissa lopo. Ahesuṃ. Okāravuddhi avādese ahavuṃ. Ossa siādese ahosi.

កាលបើនៅខាងក្រោយ hū-dhātu រមែងមានការតម្រូវ resuṃ ជំនួស uṃ-vibhatti ខ្លះ។ ព្រោះមាន r-kāra ជាអនុពន្ធ ដោយសូត្រថា "rānubandhentasarādissā" រមែងមានការលុបស្រៈខាងចុង និងស្រៈខាងដើម (antasarādissa lopa)។ មានរូបជា Ahesuṃ។ កាលបើធ្វើ o-kāra-vuddhi និងតម្រូវជា ava (avādesa) រមែងមានរូបជា ahavuṃ។ កាលបើមានការតម្រូវ si-ādesa ជំនួស o-kāra រមែងមានរូបជា ahosi។

46. Iṃssa ca siña

៤៦. សូត្រ៖ Iṃssa ca siña

Imiccassa siña hoti mhātthānañca bahulaṃ. Ñākāro ākhyāvayavattho (ukāro) ikāro uccāraṇattho. ‘‘Aīssā’’ dinā iñāgame tumhe ahosittha, ahosi. Parassaralope rasse ca ahuṃ, ahosimha, ahumha, rasso. Bhāve-abhavi, āssatthādeso, abhavittha. Anajjatane āūādipaccaye kate ‘‘yuvaṇṇāna+miya ṅuvaṅa sare’’ti uvaṅādese ahuvā, ahuvu, ahuvo, ahuvattha. Assa amādese ahuṃ ahuvaṃ, ahumha iccādi. Bhāve-tena ahuyi ahuyittha. Ahavissā, ahavissaṃsu iccādi. Bhāve-ahuyissa, ahuyissatha. Pubbassaralopo, heyya[Pg.238], heyyuṃ iccādi. Bhāve-hūyeyya, hūyetha. Hotu, hontu iccādi. Bhāve-hūyatu, hūyataṃ. Anupubbe anubhoti iccādi sabbavāresu yojetabbaṃ. Bhāve rūpābhāvā. Kamme-anubhūyati iccādi viseso.

ឥញអាគម រមែងមាន ក្នុងទីដ៏មានប្រយោជន៍ច្រើន នៃឥមិសព្ទនេះ។ ញការៈ (ញអក្សរ) មានប្រយោជន៍ជាអវយវៈនៃអាខ្យាត (ឧការៈ) ឥការៈ មានប្រយោជន៍ក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង។ ដោយសូត្រថា “អីស្សា” ជាដើម កាលបើមាន ឥអាគម (រមែងសម្រេចរូបជា) tumhe ahosittha, ahosi។ កាលបើលុបស្រៈខាងចុង និងធ្វើឲ្យខ្លី (រមែងសម្រេចរូបជា) ahuṃ, ahosimha, ahumha, (និងមានរូប) ខ្លី។ ក្នុងភាវៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) abhavi, (កាលបើមាន) អាទេសជា អាស្សត្ថៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) abhavittha។ ក្នុងអនជ្ឈតនីវិភត្តិ កាលបើធ្វើ អា និង ឧ ជាដើមបច្ច័យរួចហើយ ដោយសូត្រថា “យុវណ្ណានមិយ ងុវង សរេ” កាលបើមាន ឧវងអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) ahuvā, ahuvu, ahuvo, ahuvattha។ កាលបើមាន អាទេសជា អំ នៃ អ (រមែងសម្រេចរូបជា) ahuṃ, ahuvaṃ, ahumha ជាដើម។ ក្នុងភាវៈ (ដោយតតិយាវិភត្តិថា) tena ahuyi, ahuyittha។ (ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) ahavissā, ahavissaṃsu ជាដើម។ ក្នុងភាវៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) ahuyissa, ahuyissatha។ កាលបើលុបស្រៈខាងដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) heyya, heyyuṃ ជាដើម។ ក្នុងភាវៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) hūyeyya, hūyetha។ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) hotu, hontu ជាដើម។ ក្នុងភាវៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) hūyatu, hūyataṃ។ ក្នុងបទមាន អនុ-ឧបសគ្គជាដើម ដូចជា anubhoti ជាដើម គប្បីប្រកបក្នុងវារៈទាំងពួង។ ក្នុងភាវៈ ព្រោះមិនមានរូប។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) anubhūyati ជាដើម នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។

Si=saye, lassa lopo vuddhi, seti. Ayādese sayati, senti sayanti iccādi. Kamme-atipubbo, kye ‘‘dīgho sarassā’’ti issa dīghe ca kate tena atisīyati, atisīyanti iccādi. Bhāve-tena sīyati, sīyate. Tathā bhavissatiādīsu.

សិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេក កាលបើលុប ល និងធ្វើវុទ្ធិ (រមែងសម្រេចរូបជា) seti។ កាលបើមាន អយអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) sayati, senti, sayanti ជាដើម។ ក្នុងកម្ម កាលបើមាន អតិ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ទីឃោ សរស្សា” កាលបើធ្វើ ឥ ឲ្យជាទីឃៈហើយ (រមែងសម្រេចរូបជា) tena atisīyati, atisīyanti ជាដើម។ ក្នុងភាវៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) tena sīyati, sīyate។ ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

Nī=pāpane, dvikammako+yaṃ, ajaṃ gāmaṃ neti nayati, nenti nayanti iccādi. Kamme-nīyate gāmaṃ ajo devadattena iccādi. Tathā sesesupi yojetabbaṃ.

នី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីនាំទៅ ធាតុនេះជាទ្វិកម្មកធាតុ (រមែងសម្រេចរូបជា) ajaṃ gāmaṃ neti, nayati, nenti, nayanti ជាដើម។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) nīyate gāmaṃ ajo devadattena ជាដើម។ ក្នុងវិភត្តិដែលសេសសល់ ក៏គប្បីប្រកបដូច្នោះដែរ។

Ṭhā=gatinivattiyaṃ –

ឋា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបញ្ឈប់នូវដំណើរ -

5,175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā

៥,១៧៥. (សូត្រថា) ឋាបានំ តិដ្ឋបិវា។

Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivāhonti vā nta+māna+tyādīsu. Lassa lope tiṭṭhati, tiṭṭhanti, ṭhāti, ṭhānti.

អាទេសទាំងឡាយមាន តិដ្ឋៈ និង បិវៈ ជាដើម នៃធាតុទាំងឡាយមាន ឋា និង បា ជាដើម រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ អន្តៈ មានៈ និង តិ វិភត្តិជាដើម។ កាលបើលុប ល (រមែងសម្រេចរូបជា) tiṭṭhati, tiṭṭhanti, ṭhāti, ṭhānti។

5,131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti

៥,១៣១. (សូត្រថា) បាទិតោ ឋាស្ស វា ឋហោ ក្វចិ។

Pādito parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho hoti vā. Saṇṭhahati, saṇṭhahanti. Lasse, adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti. Kamme –

អាទេសជា ឋហៈ នៃ ឋា ធាតុ ខាងក្រោយពី ប-ឧបសគ្គជាដើម រមែងមានខ្លះ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) saṇṭhahati, saṇṭhahanti។ កាលបើលុប ល និងធ្វើជា ឯការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti។ ក្នុងកម្ម -

5,137. Aññādissā+ssī kye

៥,១៣៧. (សូត្រថា) អញ្ញាទិស្សស្សី ក្យេ។

Ñādito+ññassa ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Upaṭhīyati, upaṭhīyanti. Ṭhahādese ‘‘kyassā’’ti īña[Pg.239], tena patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti. Bhāve-īmhi ṭhīyati, ṭhīyate. Tathā papubbe patiṭṭhissati patiṭṭhahissati. Īssa simhi aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu, saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu. Patiṭṭhissa patiṭṭhahissa. Tiṭṭhe tiṭṭheyya, saṇṭhe saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ, saṇṭhahe saṇṭhaheyya. Tiṭṭhatu ṭhātu, saṇṭhahatu iccādi.

អាទេសជា ី (អ៊ី) នៃធាតុដែលមាន អាការន្តៈ ជាកិរិយត្ថៈ ក្រៅពី ញា ធាតុជាដើម រមែងមាន ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) upaṭhīyati, upaṭhīyanti។ កាលបើមាន ឋហអាទេស ដោយសូត្រថា “ក្យស្សា” មាន ីញអាគម ព្រោះហេតុនោះ (រមែងសម្រេចរូបជា) patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti។ ក្នុងភាវៈ ក្នុងព្រោះ ី (រមែងសម្រេចរូបជា) ṭhīyati, ṭhīyate។ ដូច្នោះដែរ កាលបើមាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) patiṭṭhissati, patiṭṭhahissati។ ក្នុងព្រោះ សិ វិភត្តិ នៃ ី (រមែងសម្រេចរូបជា) aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu, saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu។ (ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) patiṭṭhissa, patiṭṭhahissa។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) tiṭṭhe, tiṭṭheyya, saṇṭhe, saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ, saṇṭhahe, saṇṭhaheyya។ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) tiṭṭhatu, ṭhātu, saṇṭhahatu ជាដើម។

Pā=pāne, pivādese pivati. ‘‘Tavaggavaraṇā’’ do ‘‘bayañā’’ti yogavibhāgena vassa bakāro, pibati. Kammepīyati, pīyanti iccādi.

បា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីផឹក កាលបើមាន ពិវអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) pivati។ ក្នុងសូត្រថា “តវគ្គវរណា” ជាដើម ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “ពយញា” ធ្វើ វការៈ ឲ្យជា ពការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) pibati។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) pīyati, pīyanti ជាដើម។

Asa=bhuvi,

អស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីមាន សេចក្តីជា

52. Tassa thoti

៥២. (សូត្រថា) តស្ស ថោតិ។

Atthito parassa tassa tho hoti. Pararūpe paṭhamakkharatakāre ca atthi. ‘‘Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopo’’ti assa lopo, santi.

អាទេសជា ថៈ នៃ ត វិភត្តិ ខាងក្រោយពី អត្ថិ ធាតុ រមែងមាន។ កាលបើធ្វើ បររូប និង តការៈជាអក្សរខាងដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) atthi។ ដោយសូត្រថា “ន្តមានន្តិយិយុំស្វាទិលោបោ” កាលបើលុប អការៈ ខាងដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) santi។

53. Sihisva+ṭa

៥៣. (សូត្រថា) សិហិស្វដ។

Atthissa aṭa hoti sihisu. Ṭo sabbādesattho. Tvaṃ asi. Pararūpādimhi kate idāni tumhe attha.

អាទេសជា អដៈ នៃ អត្ថិ ធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ សិ និង ហិ វិភត្តិទាំងឡាយ។ ដការៈ មានប្រយោជន៍ជាសព្វាទេស។ (រមែងសម្រេចរូបជា) tvaṃ asi។ កាលបើធ្វើ បររូបជាដើមរួចហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ (រមែងសម្រេចរូបជា) tumhe attha។

54. Mimānaṃ vā mhimhā ca

៥៤. (សូត្រថា) មិមានំ វា ម្ហិម្ហា ច។

Asasmā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti taṃsanniyogena asassa aṭa ca. Amhi.

អាទេសទាំងឡាយជា ម្ហិ និង ម្ហា នៃ មិ និង ម វិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយពី អស ធាតុ រមែងមានខ្លះ និងមាន អដអាទេស នៃ អស ធាតុ ដោយអំណាចនៃអាទេសនោះផង។ (រមែងសម្រេចរូបជា) amhi។

55. Esu sa

៥៥. (សូត្រថា) េសុ ស។

Esu [Pg.240] mimesu asassa so hoti, pararūpabādhanatthaṃ. Asmi, amha asma. Bhavissatipaccaye –

ក្នុងព្រោះ មិ និង ម វិភត្តិទាំងឡាយនេះ អាទេសជា សៈ នៃ អស ធាតុ រមែងមាន ដើម្បីឃាត់នូវបររូប។ (រមែងសម្រេចរូបជា) asmi, amha, asma។ ក្នុងភវិស្សន្តីបច្ច័យ -

5,129. A+ā+ssaādīsu

៥,១២៩. (សូត្រថា) អអាស្សាទីសុ។

Parokkhā a-ādo anajjatana ā-ādo kriyātipattissā-ādo bhavissatissatyādo ca atthissa bhu hoti. Ādesavidhānaṃ asassāpayogatthaṃ, kismiñci paccayavisese, tasmā asitabbantiādi na bhavati. Bhavissati, bhavissanti. Abhavā, abhavu. Kriyātipattiyaṃ bhuādese abhavissa, abhavissaṃsu iccādi. Eyyādimhi –

ក្នុងព្រោះ អ-បច្ច័យជាដើមនៃបរោក្ខាវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ អា-បច្ច័យជាដើមនៃអនជ្ឈតនីវិភត្តិ ក្នុងព្រោះ ស្សា-បច្ច័យជាដើមនៃកាលាតិបត្តិវិភត្តិ និងក្នុងព្រោះ ស្សតិ-បច្ច័យជាដើមនៃភវិស្សន្តីវិភត្តិ អាទេសជា ភុ នៃ អត្ថិ ធាតុ រមែងមាន។ វិធីនៃអាទេសនេះ មានប្រយោជន៍ដើម្បីមិនឲ្យប្រកប អស ធាតុ ក្នុងបច្ច័យដ៏វិសេសណាមួយ ព្រោះហេតុនោះ បទជាដើមថា asitabbaṃ រមែងមិនមានឡើយ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) bhavissati, bhavissanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) abhavā, abhavu។ ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ កាលបើមាន ភុអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) abhavissa, abhavissaṃsu ជាដើម។ ក្នុងព្រោះ េយ្យ បច្ច័យជាដើម -

50. Atthite+yyādicchannaṃ sa+su+sa+satha+saṃ+sāma

៥០. (សូត្រថា) អត្ថិតេយ្យាទិច្ឆន្នំ សសុសសថសំសាម។

Asa=bhuvi+ccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Pararūpe so assa, te assu. Tvaṃ assa, tumhe assatha. Ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma. Tvādimhi so atu, assa lope santhu, ayādese tvaṃ ahi, tumhe attha. Amhi, amha, sādese asmi asma. Bahulādhikārā ajjatane āsi, āsiṃsu, āsuṃ iccādīpi honti.

អាទេសទាំងឡាយមាន សៈ ជាដើម នៃវិភត្តិទាំងឡាយ ៦ មាន េយ្យ ជាដើម ខាងក្រោយពី អស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីមាន សេចក្តីជា រមែងមានតាមលំដាប់។ កាលបើធ្វើ បររូប (រមែងសម្រេចរូបជា) so assa, te assu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) tvaṃ assa, tumhe assatha។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma។ ក្នុងព្រោះ តុ វិភត្តិជាដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) so atu, កាលបើលុប អស (រមែងសម្រេចរូបជា) santhu, កាលបើមាន អយអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) tvaṃ ahi, tumhe attha។ (រមែងសម្រេចរូបជា) amhi, amha, កាលបើមាន សអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) asmi, asma។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ បទទាំងឡាយមាន āsi, āsiṃsu, āsuṃ ជាដើម ក៏រមែងមានខ្លះដែរ។

Brū=vacane,

ព្រូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពោល -

36. Brūto tissīña

៣៦. (សូត្រថា) ព្រូតោ តិស្សីញ។

Brūto parassa tissa īña vā hoti. Vuddhiavādese lassa lope bravīti.

ីញអាគម នៃ តិ វិភត្តិ ខាងក្រោយពី ព្រូ ធាតុ រមែងមានខ្លះ។ កាលបើធ្វើវុទ្ធិ និង អវអាទេស និងលុប ល (រមែងសម្រេចរូបជា) bravīti។

5,97. Na brūsso

៥,៩៧. (សូត្រថា) ន ព្រូស្សោ។

Brūssa [Pg.241] o na hoti byañjane. Brūti. Uvaṅādese brūvanti.

អាទេសជា ឱ នៃ ព្រូ ធាតុ រមែងមិនមាន ក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) brūti។ កាលបើមាន ឧវងអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) brūvanti។

20. Tya+ntīnaṃ ṭa+ṭū

២០. (សូត្រថា) ត្យន្តីនំ ដដូ។

Āhā paresaṃ ti+antīnaṃ ṭa+ṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā. Atoyeva āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭūvidhānañāpakā tiantīsu brūssa āho. Āha, āhu. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma iccādi. Bravissati. Abravi abravī, abravuṃ. Anajjatane abravā, abravu. Parokkhāyaṃ –

អាទេសទាំងឡាយជា ដ និង ដូ នៃ តិ និង អន្តិ វិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយពី អាហ ធាតុ រមែងមាន។ ដការៈ មានប្រយោជន៍ជាសព្វាទេស។ ព្រោះហេតុនោះឯង វិធីនៃការធ្វើ ដ និង ដូ នៃ តិ និង អន្តិ វិភត្តិទាំងឡាយ ខាងក្រោយពី អាហ ធាតុ ជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹងថា ក្នុងព្រោះ តិ និង អន្តិ វិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជា អាហៈ នៃ ព្រូ ធាតុ រមែងមាន។ (រមែងសម្រេចរូបជា) āha, āhu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) brūsi, brūtha។ (រមែងសម្រេចរូបជា) brūmi, brūma ជាដើម។ (រមែងសម្រេចរូបជា) bravissati។ (រមែងសម្រេចរូបជា) abravi, abravī, abravuṃ។ (ក្នុងអនជ្ឈតនីវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) abravā, abravu។ ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ -

16. Aādīsvā+ho brūssa

១៦. (សូត្រថា) អអាទីស្វាហោ ព្រូស្ស។

Brūssa āho hoti parokkhāaādīsu. Supine kira so āha, te āhu iccādi. Abravissa. Brave braveyya. Vuddhippaṭisedhe brūtu, bravantu iccādi.

អាទេសជា អាហៈ នៃ ព្រូ ធាតុ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ អ-បច្ច័យជាដើមនៃបរោក្ខាវិភត្តិ។ ឮថា ក្នុងយល់សប្តិ (រមែងសម្រេចរូបជា) so āha, te āhu ជាដើម។ (ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) abravissa។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ រមែងសម្រេចរូបជា) brave, braveyya។ កាលបើឃាត់វុទ្ធិ (រមែងសម្រេចរូបជា) brūtu, bravantu ជាដើម។

Hana=hiṃsāyaṃ, timhi vikaraṇalope so hanati hanti. Te hananti iccādi. Kamme-ye nassa ññe pubbarūpaṃ, tena haññati, haññanti haññare. Tathā hanissati iccādi.

ហន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបៀតបៀន សម្លាប់ ក្នុងព្រោះ តិ វិភត្តិ កាលបើលុបវិករណបច្ច័យ (រមែងសម្រេចរូបជា) so hanati, hanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) te hananti ជាដើម។ ក្នុងកម្ម ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ ធ្វើ នការៈ ឲ្យជា ញ្ញការៈ ដោយបររូប (រមែងសម្រេចរូបជា) tena haññati, haññanti, haññare។ ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

67. Hanā cha+khā

៦៧. (សូត្រថា) ហនា ឆខា។

Hanā ssāssa cha+khā vā honti. Paṭihaṃkhāmi paṭihanissāmi. Haṃchema hanissāma. Ahani, ahaniṃsūtiādi sabbattha yojetabbaṃ. Huvādayo

អាទេសទាំងឡាយជា ឆ និង ខ នៃ ស្ស វិភត្តិ ខាងក្រោយពី ហន ធាតុ រមែងមានខ្លះ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) paṭihaṃkhāmi, paṭihanissāmi។ (រមែងសម្រេចរូបជា) haṃchema, hanissāma។ បទទាំងឡាយមាន ahani, ahaniṃsu ជាដើម គប្បីប្រកបក្នុងទីទាំងពួង។ ពួកហុធាតុជាដើម (ហុវាទិគណៈ)។

Hu=havane[Pg.242]. Tyādīsu lo. ‘‘Parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena hu huti dvittaṃ, ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti hassa jo, lalopo vuddhi ca, juhoti aggiṃ, aññatra ‘‘yavā sare’’ti vakāro, juhvati. Juhonti. Juhvanti. Juhosi juhvasi, juhotha juhvatha. Iccādi. Kamme – ‘‘dīgho sarassā’’ti dīghe hūyati tena aggi iccādi. Juhissati, juhissanti. Ajuhavi ajuhosi, ajuhavuṃ ajuhaviṃsu ajuhavaṃsu ajuhosuṃ. Ajuhissa, ajuhissaṃssu. Juhe juheyya. Juhotu, juhontu iccādi.

ហុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបូជា។ ក្នុងព្រោះ តិ វិភត្តិជាដើម លុបវិករណបច្ច័យ។ ដោយការកាន់យក ចសព្ទ ក្នុងសូត្រថា “បរោក្ខាយញ្ច” ធ្វើទ្វិភាវៈជា hu hu ដោយសូត្រថា “កវគ្គហានំ ចវគ្គជា” ធ្វើ ហការៈ ឲ្យជា ជការៈ លុប ល និងធ្វើវុទ្ធិ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhoti aggiṃ ក្នុងទីដទៃ ដោយសូត្រថា “យវា សរេ” ធ្វើជា វការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhvati។ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhonti, juhvanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhosi, juhvasi, juhotha, juhvatha ជាដើម។ ក្នុងកម្ម ដោយសូត្រថា “ទីឃោ សរស្សា” ធ្វើឲ្យជាទីឃៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) hūyati tena aggi ជាដើម។ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhissati, juhissanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ajuhavi, ajuhosi, ajuhavuṃ, ajuhaviṃsu, ajuhavaṃsu, ajuhosuṃ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ajuhissa, ajuhissaṃsu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhe, juheyya។ (រមែងសម្រេចរូបជា) juhotu, juhontu ជាដើម។

Hā=cāge, pure viya dvebhāvachādesalope ‘‘rasso pubbassā’’ti pubbassa āssa rasso. Jahāti iccādi. Kamme – ‘‘aññādissā+ssī kye’’ti kye āssa ī, hīyati iccādi. Jahissati. Ajahāsi, ‘‘dīghā īssa’’ iti si, pajahi, ajahiṃsu ajahaṃsu, pajahiṃsu pajahuṃ. Kamme-pahīyi pahīyittha. Ssādi+eyyādi+tvādīsupi ñeyyā.

ហា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលះបង់ ដូចជាក្នុងកាលមុនដែរ កាលបើមានទ្វិភាវៈ ឆអាទេស និងការលុប ដោយសូត្រថា “រស្សោ បុព្វស្សា” ធ្វើ អា ខាងដើមឲ្យជា រស្សៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) jahāti ជាដើម។ ក្នុងកម្ម ដោយសូត្រថា “អញ្ញាទិស្សស្សី ក្យេ” ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ ធ្វើ អា ឲ្យជា ី (អ៊ី) (រមែងសម្រេចរូបជា) hīyati ជាដើម។ (រមែងសម្រេចរូបជា) jahissati។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ajahāsi, ដោយសូត្រថា “ទីឃា អីស្ស” ក្នុងព្រោះ សិ (រមែងសម្រេចរូបជា) pajahi, ajahiṃsu, ajahaṃsu, pajahiṃsu, pajahuṃ។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) pahīyi, pahīyittha។ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន ស្សតិ ជាដើម េយ្យ ជាដើម និង តុ ជាដើម ក៏គប្បីដឹងដូច្នោះដែរ។

Dā=dāne, dvibhāvarassattāni, lalopo, dadāti, dadanti iccādi. ‘‘Gamavadā’’ dinā dajjādese dajjati, dajjanti iccādi. Lasse+kāre dānaṃ deti iccādi.

ទា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឲ្យ កាលបើមានទ្វិភាវៈ និងរស្សៈ និងលុប ល (រមែងសម្រេចរូបជា) dadāti, dadanti ជាដើម។ ដោយសូត្រថា “គមវទា” ជាដើម កាលបើមាន ទជ្ជអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) dajjati, dajjanti ជាដើម។ កាលបើលុប ល និងធ្វើជា ឯការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) dānaṃ deti ជាដើម។

22. Dāssa daṃ vā mimesva+dvitte

២២. (សូត្រថា) ទាស្ស ទំ វា មិមេស្វទ្វិត្តេ។

Advitte vattamānassa dāssa daṃ hoti vā mimesu. Vaggantaṃ, dammi demi, damma dema. Īkāre dīyati iccādi. Anāgatatthe iñāgame saraṇopādi, dadissati, dadissanti. Dajjissati, dajjissanti. Lavikaraṇe [Pg.243] dassati, dassanti. Ajjatane-adadi, adadiṃsu, adajji, adajjiṃsu, adāsi, adaṃsu. Anajjatane-adadā, adadu. Kālātipattiyaṃ-adadissa adajjissa, le adassa, dassaṃsu. Eyyādimhi-dade dadeyya dajje dajjeyya. ‘‘Ṭā’’ti bahulādhikārā dajjādesā parassa eyyassa ṭā, dajjā, dajjuṃ dajjeyyaṃ dadeyyuṃ. Tvādīsu-dadātu, dadantu, dajjatu, dajjantu, lasse+kāre detu, dentu iccādi. Sabbattha kammepi yojanīyaṃ.

អាទេសជា ទំ នៃ ទា ធាតុ ដែលមិនមានទ្វិភាវៈ រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ មិ និង ម វិភត្តិទាំងឡាយ។ ធ្វើជាវគ្គន្តៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) dammi, demi, damma, dema។ ក្នុងព្រោះ ីការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) dīyati ជាដើម។ ក្នុងអនាគតកាល កាលបើមាន ឥអាគម និងការលុបស្រៈជាដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) dadissati, dadissanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) dajjissati, dajjissanti។ ក្នុងព្រោះ លវិករណបច្ច័យ (រមែងសម្រេចរូបជា) dassati, dassanti។ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ (រមែងសម្រេចរូបជា) adadi, adadiṃsu, adajji, adajjiṃsu, adāsi, adaṃsu។ ក្នុងអនជ្ឈតនីវិភត្តិ (រមែងសម្រេចរូបជា) adadā, adadu។ ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ (រមែងសម្រេចរូបជា) adadissa, adajjissa, កាលបើលុប ល (រមែងសម្រេចរូបជា) adassa, dassaṃsu។ ក្នុងព្រោះ េយ្យ បច្ច័យជាដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) dade, dadeyya, dajje, dajjeyya។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ក្នុងសូត្រថា “ឋា” អាទេសជា ដ្ឋា នៃ េយ្យ វិភត្តិ ខាងក្រោយពី ទជ្ជអាទេស រមែងមាន (រមែងសម្រេចរូបជា) dajjā, dajjuṃ, dajjeyyaṃ, dadeyyuṃ។ ក្នុងព្រោះ តុ វិភត្តិជាដើម (រមែងសម្រេចរូបជា) dadātu, dadantu, dajjatu, dajjantu, កាលបើលុប ល និងធ្វើជា ឯការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) detu, dentu ជាដើម។ ក្នុងទីទាំងពួង សូម្បីក្នុងកម្ម ក៏គប្បីប្រកបដូច្នោះដែរ។

Dhā=dhāraṇe, tyādimhi caggahaṇena dvitte pubbākārassa rassatte lalope ‘‘catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti pubbadhakārassa dakāre ca kate dadhāti, dadhanti. Pipubbo, ‘‘tadaminā’’ dinā āssa lopo, ‘‘dhāssa ho’’ti dvitte parassa dhāssa hakāro, dvāraṃ pidahati, pidahanti. Lasse+kāre nidheti, nidhenti. Kamme-vidhīyati, vidhīyanti iccādi. Dhassati, pidahissati, paridahessati. Adhāsi, pidahi. Adhassa, pidahissa. Dadhe dadheyya, pidahe pidaheyya. Dadātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu iccādi. (Juhotyādayo).

ធា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទ្រទ្រង់ ក្នុងព្រោះ តិ វិភត្តិជាដើម ដោយការកាន់យក ចសព្ទ ធ្វើទ្វិភាវៈ ធ្វើ អា ខាងដើមឲ្យជា រស្សៈ លុប ល និងដោយសូត្រថា “ចតុត្ថទុតិយានំ តតិយបឋមា” ធ្វើ ធការៈ ខាងដើមឲ្យជា ទការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) dadhāti, dadhanti។ កាលបើមាន បិ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម ដោយសូត្រថា “តទមិនា” ជាដើម លុប អា និងដោយសូត្រថា “ធាស្ស ហោ” កាលបើមានទ្វិភាវៈ ធ្វើ ធា ខាងក្រោយឲ្យជា ហការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) dvāraṃ pidahati, pidahanti។ កាលបើលុប ល និងធ្វើជា ឯការៈ (រមែងសម្រេចរូបជា) nidheti, nidhenti។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) vidhīyati, vidhīyanti ជាដើម។ (រមែងសម្រេចរូបជា) dhassati, pidahissati, paridahessati។ (រមែងសម្រេចរូបជា) adhāsi, pidahi។ (រមែងសម្រេចរូបជា) adhassa, pidahissa។ (រមែងសម្រេចរូបជា) dadhe, dadheyya, pidahe, pidaheyya។ (រមែងសម្រេចរូបជា) dadātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu ជាដើម។ (ចប់ ជុហោត្យាទិគណៈ)។

Bhūvādi ca juhādi ca, huvādidhātavo ci+me;

Savuddhikabhūvādīhi, tidhā bhedaṃ upenti te.

ពួកធាតុទាំងឡាយមាន ភូវាទិគណៈ ជុហោត្យាទិគណៈ និង ហុវាទិគណៈ ទាំងនេះ រមែងដល់នូវការបែកចែកជា ៣ យ៉ាង ជាមួយនឹងពួកភូវាទិគណៈដែលមានវុទ្ធិ។

(Bhūvādinayo.)

(ចប់ ភូវាទិន័យ)។

Adhunā [Pg.244] vikaraṇapabhedapakāsanatthaṃ rudhādīnaṃ aṭṭhagaṇānaṃ kānici rūpāni udāhariyante –

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិករណបច្ច័យ រូបខ្លះៗនៃគណៈទាំង ៨ មានរុធាទិគណៈជាដើម រមែងត្រូវនាំមកសម្តែង -

Rudha=āvaraṇe, tyādayo honti. Eva+muparipi sabbagaṇesu.

រុធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបិទបាំង វិភត្តិទាំងឡាយមាន តិ ជាដើម រមែងមាន។ សូម្បីក្នុងគណៈទាំងពួងខាងលើ ក៏ដូច្នោះដែរ។

5,19. Mañca rudhādīnaṃ

៥,១៩. (សូត្រថា) មញ្ច រុធាទីនំ។

Rudhādiko aparokkhesu kattuvihitamāna+nta+tyādīsu lo hoti mañca+ntasarā paro. Niggahītassa vaggantaṃ, ‘‘lahussupantassā’’ti saṃyogattā na vuddhi. So maggaṃ rundhati, rundhanti iccādi. Kamme-nipubbo kyo dhassa cavagga+pubbarūpa+tatiyakkharajakārā, tena maggo nirujjhati iccādi. Iñāgame rundhissati, nirujjhissati. Arundhi, arundhiṃsu. Nirujjhittho, nirujjhi, nirujjhiṃsu. Arundhissa, arundhissaṃsu, nirujjhissa, nirujjhissaṃsu. Rundhe rundheyya, nirujjhe nirujjheyya. Rundhatu, rundhantu. Tvaṃ rundha rundhāhi. Nirujjhatu, nirujjhantu iccādi.

វិករណបច្ច័យនៃរុធាទិគណៈ រមែងលុប ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមាន មានៈ អន្តៈ និង តិ ជាដើម ដែលសម្តែងក្នុងកត្តុការកៈ ក្រៅពីបរោក្ខាវិភត្តិ និងមាន និគ្គហិត និង អ បច្ច័យ ខាងក្រោយពីស្រៈខាងចុង។ ធ្វើនិគ្គហិតឲ្យជាវគ្គន្តៈ ដោយសូត្រថា “លហុស្សុបន្តស្សា” ព្រោះជាសំយោគ ទើបមិនមានវុទ្ធិ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) so maggaṃ rundhati, rundhanti ជាដើម។ ក្នុងកម្ម កាលបើមាន និ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម ក្នុងព្រោះ យ បច្ច័យ ធ្វើ ធការៈ ឲ្យជា ជការៈ ដែលជាអក្សរទី ៣ នៃចវគ្គ ដោយបររូប (រមែងសម្រេចរូបជា) tena maggo nirujjhati ជាដើម។ កាលបើមាន ឥអាគម (រមែងសម្រេចរូបជា) rundhissati, nirujjhissati។ (រមែងសម្រេចរូបជា) arundhi, arundhiṃsu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) nirujjhittho, nirujjhi, nirujjhiṃsu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) arundhissa, arundhissaṃsu, nirujjhissa, nirujjhissaṃsu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) rundhe, rundheyya, nirujjhe, nirujjheyya។ (រមែងសម្រេចរូបជា) rundhatu, rundhantu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) tvaṃ rundha, rundhāhi។ (រមែងសម្រេចរូបជា) nirujjhatu, nirujjhantu ជាដើម។

Chida=dvedhākaraṇe, chindati, chindanti. Kamme-chijjati, chijjanti. Bhavissatipaccaye – ‘‘labha vasacchidā’’ dinā cchaṅādese checchati chindissati. Kamme-pubbarūpaṃ, chijjissati, chijjissanti. Achindi chindi, acchejji, acchejjiṃsu. Acchindissā achijjissā. Chinde chindeyya, chijje chijjeyya, chindatu, chindantu, chijjatu, chijjantu iccādi.

ឆិទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើជាពីរចំណែក (រមែងសម្រេចរូបជា) chindati, chindanti។ ក្នុងកម្ម (រមែងសម្រេចរូបជា) chijjati, chijjanti។ ក្នុងភវិស្សន្តីបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “លភ វសឆិទា” ជាដើម កាលបើមាន ច្ឆងអាទេស (រមែងសម្រេចរូបជា) checchati, chindissati។ ក្នុងកម្ម ដោយបររូប (រមែងសម្រេចរូបជា) chijjissati, chijjissanti។ (រមែងសម្រេចរូបជា) achindi, chindi, acchejji, acchejjiṃsu។ (រមែងសម្រេចរូបជា) acchindissā, achijjissā។ (រមែងសម្រេចរូបជា) chinde, chindeyya, chijje, chijjeyya, chindatu, chindantu, chijjatu, chijjantu ជាដើម។

Bhuja=pālanajjhohāresu, bhuñjati, bhuñjanti iccādi. Bhavissatimhi ‘‘bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkhaṅa’’ti dhātvantena saha ssassa [Pg.245] kkhaṅādese vuddhi, bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhuñjissanti iccādi.

ភុជធាតុ (bhuja) ក្នុងអត្ថរក្សា និងលេបត្របាក់ (បរិភោគ) សម្រេចរូបជា bhuñjati, bhuñjanti ជាដើម។ ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ ផ្លាស់ ss បច្ច័យ ជាមួយចុងធាតុជា kkha ដោយសូត្រថា “bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkhaṅa” ហើយធ្វើវុទ្ធិ សម្រេចរូបជា bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhuñjissanti ជាដើម។

Muca=mocane, muccati, muccanti iccādi. Kamme-muccati, muccanti iccādi. (Rudhādinayo).

មុចធាតុ (muca) ក្នុងអត្ថរួចផុត (លែង) សម្រេចរូបជា muccati, muccanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា muccati, muccanti ជាដើម។ (ចប់ន័យនៃរុធាទិគណៈ)។

Diva=kīḷā vijigiṃsā vohāra juti thuti gatīsu,

ទិវធាតុ (diva) ក្នុងអត្ថលេង, ប្រាថ្នាឈ្នះ, ជួញដូរ, រុងរឿង, សរសើរ និងទៅ,

5,21. Divādīhi yaka

៥,២១. ចុះ yaka បច្ច័យ ក្រោយពីទិវាទិធាតុទាំងឡាយ

Divādīhi kattari lavisaye yaka hoti. Kakāro kānubandhakāriyattho, eva+mupari ca. Vassa bakāre pubbarūpaṃ, so jutaṃ dibbati, dibbanti iccādi. Kamme-kye tena dibbati, dibbanti iccādi. Dibbissati, tena dibbissati. Adibbi dibbi. Tena adibbi dibbi. Adibbissa. Tena adibbissa. Dibbe dibbeyya. Tena dibbe dibbeyya. Dibbatu. Tena dibbatu iccādi.

ចុះ yaka បច្ច័យ ក្រោយពីទិវាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ។ អក្សរ ក (k) មានប្រយោជន៍សម្រាប់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយសារ ក-អនុពន្ធ, ខាងលើៗទៅទៀត ក៏ដូច្នោះដែរ។ ធ្វើបុព្វរូប វ (v) ជាមួយ យ (y) ទៅជា ព្វ (bb) សម្រេចរូបជា so jutaṃ dibbati (គាត់លេងល្បែង), dibbanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ចុះ ya បច្ច័យ សម្រេចរូបជា tena dibbati, dibbanti ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ dibbissati, ក្នុងកម្ម៖ tena dibbissati។ អជ្ជតនី៖ adibbi, dibbi, ក្នុងកម្ម៖ tena adibbi, dibbi។ កាឡាតិបត្តិ៖ adibbissa, ក្នុងកម្ម៖ tena adibbissa។ សត្តមី៖ dibbe, dibbeyya, ក្នុងកម្ម៖ tena dibbe, dibbeyya។ បញ្ចមី៖ dibbatu, ក្នុងកម្ម៖ tena dibbatu ជាដើម។

Siva=tantusantāne, sibbati, sibbanti iccādi. Pada=gamane, upubbo, cavaggapubbarūpāni, uppajjati, uppajjare uppajjanti iccādi. Kammekye tena paṭipajjate iccādi. Bhāve-uppajjate tayā. Budha=avagamane, jhakārapubbarūpāni yakkharesu. Dhammaṃ bujjhati, bujjhare bujjhanti iccādi. Kamme-mayā dhammo bujjhate iccādi. Yudha=sampahāre, yujjhati+ccādi. Naha=bandhane, ‘‘hassa vipallāso’’ti ye vipallāso, sannayhati+ccādi. Mana=ñāṇe, ññakāra+pubbarūpāni, maññati+ccādi. Tusa=tuṭṭhimhi, pubbarūpe tussati+ccādi. Sama=upasame, sammati+ccādi.

សិវធាតុ (siva) ក្នុងអត្ថដេរ (តសរសៃអំបោះ) សម្រេចរូបជា sibbati, sibbanti ជាដើម។ បទធាតុ (pada) ក្នុងអត្ថទៅ មាន ឧ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ (u-pubba) ធ្វើបុព្វរូបជាអក្សរក្នុង ច-វគ្គ (cavagga) សម្រេចរូបជា uppajjati, uppajjare, uppajjanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ចុះ ya បច្ច័យ សម្រេចរូបជា tena paṭipajjate ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចកៈ សម្រេចរូបជា uppajjate tayā។ ពុធធាតុ (budha) ក្នុងអត្ថដឹង ធ្វើបុព្វរូបជា ឈ (jh) ក្នុងកាលដែលមាន យ (y) អក្សរនៅខាងចុង សម្រេចរូបជា bujjhati, bujjhare, bujjhanti dhammaṃ (ដឹងនូវធម៌) ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា mayā dhammo bujjhate ជាដើម។ យុធធាតុ (yudha) ក្នុងអត្ថច្បាំង សម្រេចរូបជា yujjhati ជាដើម។ នហធាតុ (naha) ក្នុងអត្ថចង ផ្លាស់ប្តូរទីតាំងនៃ ហ (h) ជាមួយ យ (y) ដោយសូត្រថា “hassa vipallāso” សម្រេចរូបជា sannayhati ជាដើម។ មនធាតុ (mana) ក្នុងអត្ថដឹង ធ្វើបុព្វរូបជា ញ្ញ (ññ) សម្រេចរូបជា maññati ជាដើម។ តុសធាតុ (tusa) ក្នុងអត្ថត្រេកអរ ធ្វើបុព្វរូប សម្រេចរូបជា tussati ជាដើម។ សមធាតុ (sama) ក្នុងអត្ថស្ងប់ សម្រេចរូបជា sammati ជាដើម។

Jana=janane[Pg.246], ‘‘janissā’’ti ā hoti kānubandhe bahulādhikārā, so jāyati, jāyanti+ccādi. Kamme-janituṃ payojetīti ‘‘payojakabyāpāre ṇāpi ce’’ti ṇimhi ‘‘aññatrāpī’’ti vuddhipaṭisedhe kyamhi ‘‘dīgho sarassā’’ti dīghe ca kate tena janīyati, janīyanti iccādi. So jāyissati. Tena janissati. So ajāyi, tena ajanīyi. So ajāyissa, tena ajanīyissa. So jāye jāyeyya, tena janīyeyya. So jāyatu, tena janīyatu iccādi. (Divādinayo).

ជនធាតុ (jana) ក្នុងអត្ថកើត ផ្លាស់ស្រៈចុងធាតុជា អា (ā) ក្នុងកាលដែលមាន ក-អនុពន្ធ ដោយអំណាចពាក្យថា “janissā” ដែលមានអធិការដ៏ច្រើន សម្រេចរូបជា so jāyati (គាត់កើត), jāyanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ញ៉ាំង... ឲ្យកើត ចុះ ណ (ṇa) បច្ច័យ ក្នុងអត្ថបយោជកព្យាបារ ដោយសូត្រថា “payojakabyāpāre ṇāpi ce” ហាមឃាត់វុទ្ធិដោយសូត្រថា “aññatrāpī” កាលបើចុះ ya បច្ច័យ ធ្វើជាទីឃៈដោយសូត្រថា “dīgho sarassā” សម្រេចរូបជា tena janīyati, janīyanti ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ so jāyissati, ក្នុងកម្ម៖ tena janissati។ អជ្ជតនី៖ so ajāyi, ក្នុងកម្ម៖ tena ajanīyi។ កាឡាតិបត្តិ៖ so ajāyissa, ក្នុងកម្ម៖ tena ajanīyissa។ សត្តមី៖ so jāye, jāyeyya, ក្នុងកម្ម៖ tena janīyeyya។ បញ្ចមី៖ so jāyatu, ក្នុងកម្ម៖ tena janīyatu ជាដើម។ (ចប់ន័យនៃទិវាទិគណៈ)។

Tuda=byathane,

តុទធាតុ (tuda) ក្នុងអត្ថបៀតបៀន (ធ្វើឲ្យឈឺចាប់),

5,22. Tudādīhi ko

៥,២២. ចុះ ko បច្ច័យ ក្រោយពីតុទាទិធាតុទាំងឡាយ

Tudādīhi kattari lavisaye ko hoti. Tudati, tudanti iccādi. Kamme-tudyati tujjati, tudyare tudyanti, tujjare tujjanti+ccādi. Tathā tudissati tujjissati. Atudi, atudiṃsu, atujji. Atudissa atujjissa, tudeyya tujjeyya. Tudatu, tudantu, tujjatu iccādi.

ចុះ ko បច្ច័យ ក្រោយពីតុទាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា tudati, tudanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា tudyati, tujjati, tudyare, tudyanti, tujjare, tujjanti ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ tudissati, tujjissati ដូចគ្នា។ អជ្ជតនី៖ atudi, atudiṃsu, atujji។ កាឡាតិបត្តិ៖ atudissa, atujjissa, សត្តមី៖ tudeyya, tujjeyya។ បញ្ចមី៖ tudatu, tudantu, tujjatu ជាដើម។

Visa=pavesane, papubbo. So gāmaṃ pavisati iccādi. Kamme-pavisīyati iccādi. Pavisissati. Pavisīyissati. Pāvisi, īmhi ‘‘bhujamucā’’ dinā yogavibhāgā kkhaṅa. Pāvisi, pavisi pāvekkhi, pathaviṃ pāvisiṃsu pavisiṃsu. Pāvisīyi. Pāvisissa pavisissa. Pāvisīyissa. Pavise paviseyya, vikaraṇalopo [Pg.247] pavisīyeyya. Pavisatu, pavisīyatu iccādi. Nudati. Disa=uccāraṇe, uddissati, likhati, tusati iccādi. (Tudādinayo).

វិសធាតុ (visa) ក្នុងអត្ថចូលទៅ មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ (pa-pubba) សម្រេចរូបជា so gāmaṃ pavisati (គាត់ចូលទៅកាន់ស្រុក) ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា pavisīyati ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ pavisissati, ក្នុងកម្ម៖ pavisīyissati។ អជ្ជតនី៖ ក្នុងកាលដែលមាន ឦ (ī) វិភត្តិ ផ្លាស់ជា kkhaṅa ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ក្នុងសូត្រមាន “bhujamucā” ជាដើម សម្រេចរូបជា pāvisi, pavisi, pāvekkhi, pathaviṃ pāvisiṃsu, pavisiṃsu។ ក្នុងកម្ម៖ pāvisīyi។ កាឡាតិបត្តិ៖ pāvisissa, pavisissa, ក្នុងកម្ម៖ pāvisīyissa។ សត្តមី៖ pavise, paviseyya, លុបវិករណបច្ច័យ ក្នុងកម្ម៖ pavisīyeyya។ បញ្ចមី៖ pavisatu, ក្នុងកម្ម៖ pavisīyatu ជាដើម។ នុទធាតុ (nuda) សម្រេចរូបជា nudati។ ទិសធាតុ (disa) ក្នុងអត្ថពោល (សម្តែង) សម្រេចរូបជា uddissati, likhati, tusati ជាដើម។ (ចប់ន័យនៃតុទាទិគណៈ)។

Ji=jaye,

ជិធាតុ (ji) ក្នុងអត្ថឈ្នះ,

5,23. Jyādīhi knā

៥,២៣. ចុះ knā បច្ច័យ ក្រោយពីជ្យាទិធាតុទាំងឡាយ

Jyādīhi kattari lavisaye knā hoti. Na vuddhi. Kilese jināti, jinanti. Tena kileso jīyati, jīyanti, kye dīgho. Jinissati, jinissanti. Ajini jini. Ajīyi, ajīyittha. Ajinissa. Ajīyissa. Jineyya. Jinātu iccādi. Ci=caye, tathā cināti, cinanti iccādi.

ចុះ knā បច្ច័យ ក្រោយពីជ្យាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ។ មិនមានវុទ្ធិឡើយ។ សម្រេចរូបជា kilese jināti (ឈ្នះនូវកិលេសទាំងឡាយ), jinanti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ធ្វើជាទីឃៈកាលបើមាន ya បច្ច័យ សម្រេចរូបជា tena kileso jīyati, jīyanti។ ភវិស្សន្តី៖ jinissati, jinissanti។ អជ្ជតនី៖ ajini, jini, ក្នុងកម្ម៖ ajīyi, ajīyittha។ កាឡាតិបត្តិ៖ ajinissa, ក្នុងកម្ម៖ ajīyissa។ សត្តមី៖ jineyya។ បញ្ចមី៖ jinātu ជាដើម។ ចិធាតុ (ci) ក្នុងអត្ថសន្សំ សម្រេចរូបជា cināti, cinanti ជាដើម ដូចគ្នាដែរ។

Ñā=avabodhane,

ញាធាតុ (ñā) ក្នុងអត្ថដឹងច្បាស់,

5,120. Ñāssa ne jā

៥,១២០. ផ្លាស់ ញាធាតុ ជា ជា (jā) ក្នុងកាលដែលមាន ណា (nā) បច្ច័យ

Ñādhātussa jā hoti nakāre. Vijānāti.

ផ្លាស់ ញាធាតុ ជា ជា (jā) ក្នុងកាលដែលមាន ណា (nā) បច្ច័យ សម្រេចរូបជា vijānāti។

61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi

៦១. ផ្លាស់ ញាធាតុ ព្រមទាំង ណា (nā) បច្ច័យ ជា នាយ (nāya) ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន តិ (ti) វិភត្តិ

Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, vijānāti iccādi. Kamme-viññāyati iccādi. Kye ‘‘āsse cā’’ti ettha ‘‘āsse’’ti yogavibhāgā āssa e hoti, yassa dvitte ñeyyati, ñeyyanti iccādi. Vijānissati, vijānissanti. Kamme – ‘‘kyassa sse’’ti kyalope rasse ca kate ñāssati, ñāssanti, viññāyissati, paññāyissati.

ផ្លាស់ ញាធាតុ ព្រមទាំង ណា (nā) បច្ច័យ ជា នាយ (nāya) ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន តិ (ti) វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា nāyati, vijānāti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា viññāyati ជាដើម។ កាលបើចុះ ya បច្ច័យ ផ្លាស់ អា (ā) ជា អេ (e) ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ត្រង់ពាក្យថា “āsse” ក្នុងសូត្រ “āsse cā” ហើយតម្រួត យ (y) សម្រេចរូបជា ñeyyati, ñeyyanti ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ vijānissati, vijānissanti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ លុប ya បច្ច័យ និងធ្វើជា រស្សៈ ដោយសូត្រថា “kyassa sse” សម្រេចរូបជា ñāssati, ñāssanti, viññāyissati, paññāyissati។

65. Ssassa hi kamme

៦៥. ផ្លាស់ ss បច្ច័យ ជា ហិ (hi) ខ្លះ ក្នុងកម្មវាចកៈ

Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme, paññāyihiti, paññāyihinti. Añāgame samajāni, saṃjāni, saṃjāniṃsu. Samajā- niṃsu[Pg.248]. Kamme-paññāyi, paññāyiṃsu. Ajānissa. Kamme-aññāyissa.

ផ្លាស់ ss បច្ច័យ នៅខាងក្រោយពីញាធាតុ ជា ហិ (hi) ខ្លះ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា paññāyihiti, paññāyihinti។ កាលបើមាន អ-អាគម សម្រេចរូបជា samajāni, saṃjāni, saṃjāniṃsu, samajāniṃsu។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា paññāyi, paññāyiṃsu។ កាឡាតិបត្តិ៖ ajānissa, ក្នុងកម្ម៖ aññāyissa។

63. Eyyassi+yāñā vā

៦៣. ផ្លាស់ eyyā វិភត្តិ ជា iyā និង ñā ខ្លះ

Ñāto parassa eyyassa iyā+ñā honti vā. Jāniyā.

ផ្លាស់ eyyā វិភត្តិ នៅខាងក្រោយពីញាធាតុ ជា iyā និង ñā ខ្លះ សម្រេចរូបជា jāniyā។

62. Ñāmhi jaṃ

៦២. ផ្លាស់ ញាធាតុ ព្រមទាំង ណា (nā) បច្ច័យ ជា ជញ្ញ (jañña) ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានការផ្លាស់ជា ញា (ñā)

Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ vā hoti. Jaññā, jāneyya, jāneyyuṃ. Kamme-paññāyeyya, paññāyeyyuṃ. Vijānātu, vijānanthu. Kamme-viññāyatu iccādi.

កាលបើមានការផ្លាស់ជា ញា (ñā) ផ្លាស់ ញាធាតុ ព្រមទាំង ណា (nā) បច្ច័យ ជា ជញ្ញ (jañña) ខ្លះ សម្រេចរូបជា jaññā, jāneyya, jāneyyuṃ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា paññāyeyya, paññāyeyyuṃ។ បញ្ចមី៖ vijānātu, vijānantu។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា viññāyatu ជាដើម។

Mā=māne, ‘‘ā ī ssādīnaṃ byañjanassiña’’ iti iñaiti yogavibhāgā iñāgame pubbasaralopo, mināti, minanti. Kamme-mīyati iccādi. Lū=chedane, ‘‘kṇāknāsu rasso’’ti dhātussa rasso, lunāti, lunanti. Kamme-lūyati iccādi. Dhu=kampane, dhunāti iccādi. (Jyādinayo).

មាធាតុ (mā) ក្នុងអត្ថវាស់ (ប្រមាណ) កាលបើមាន iña អាគម ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “iña” ក្នុងសូត្រ “ā ī ssādīnaṃ byañjanassiña” ហើយលុបស្រៈខាងដើម សម្រេចរូបជា mināti, minanti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា mīyati ជាដើម។ លូធាតុ (lū) ក្នុងអត្ថកាត់ ធ្វើជាស្រៈរស្សៈនៃធាតុ ដោយសូត្រថា “kṇāknāsu rasso” សម្រេចរូបជា lunāti, lunanti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា lūyati ជាដើម។ ធុធាតុ (dhu) ក្នុងអត្ថញាប់ញ័រ សម្រេចរូបជា dhunāti ជាដើម។ (ចប់ន័យនៃជ្យាទិគណៈ)។

Kī=dabbavinīmaye,

កីធាតុ (kī) ក្នុងអត្ថដោះដូរទ្រព្យ (ទិញ),

24. Kyādīhi kṇā

២៤. ចុះ kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីក្យាទិធាតុទាំងឡាយ

Kyādīhi lavisaye kṇā hoti. ‘‘Kṇāknāsu rasso’’ti rasse kiṇāti, kiṇanti iccādi. Kamme-vikkīyati, vikkīyanti. Vikkiṇissati, vikkiṇissanti. Vikkīyissati, vikkīyissanti. Akiṇi, vikkiṇi, vikkīyi. Akiṇissa, vikkiṇissa. Vikkiṇe vikkiṇeyya.

ចុះ kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីក្យាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ។ ធ្វើជាស្រៈរស្សៈដោយសូត្រថា “Kṇāknāsu rasso” សម្រេចរូបជា kiṇāti, kiṇanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា vikkīyati, vikkīyanti។ ភវិស្សន្តី៖ vikkiṇissati, vikkiṇissanti។ ក្នុងកម្ម៖ vikkīyissati, vikkīyissanti។ អជ្ជតនី៖ akiṇi, vikkiṇi, ក្នុងកម្ម៖ vikkīyi។ កាឡាតិបត្តិ៖ akiṇissa, vikkiṇissa។ សត្តមី៖ vikkiṇe, vikkiṇeyya។

Vikkīye[Pg.249]. Vikkīyeyya. Vikkiṇātu, vikkiṇantu, vikkīyatu, vikkīyantu iccādi. Su=savane, suṇāti, suṇanti iccādi.

ក្នុងកម្ម៖ vikkīye, vikkīyeyya។ បញ្ចមី៖ vikkiṇātu, vikkiṇantu, ក្នុងកម្ម៖ vikkīyatu, vikkīyantu ជាដើម។ សុធាតុ (su) ក្នុងអត្ថស្តាប់ សម្រេចរូបជា suṇāti, suṇanti ជាដើម។

Saka=sattiyaṃ,

សកធាតុ (saka) ក្នុងអត្ថអាច (អង់អាច),

5,121. Sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe

៥,១២១. ចុះ kuka និង ku អាគម ក្រោយពីសកធាតុ និងអាបធាតុ ក្នុងកាលដែលមាន ណា (ṇa) បច្ច័យ

Saka+āpānaṃ kuka+kuiccete āgamā honti ṇe. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Sakkunāti, sakkunanti.

ចុះ kuka និង ku អាគមទាំងឡាយនេះ ក្រោយពីសកធាតុ និងអាបធាតុ ក្នុងកាលដែលមាន ណា (ṇa) បច្ច័យ សម្រេចរូបជា sakkuṇāti, sakkuṇanti និង sakkunāti, sakkunanti។

53. Sse vā

៥៣. ផ្លាស់ ណា (ṇā) បច្ច័យ ក្រោយពីសកធាតុ ជា kkha ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ss បច្ច័យ

Sakasmā kṇāssa kkho vā hoti sse. Sakkhissati, sakkhissanti.

ផ្លាស់ kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីសកធាតុ ជា kkha ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ss បច្ច័យ សម្រេចរូបជា sakkhissati, sakkhissanti។

58. Sakā kṇāssa kha īādo

៥៨. ផ្លាស់ kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីសកធាតុ ជា kha ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ឦ (ī) វិភត្តិជាដើម

Sakasmā kṇāssa kho vā hoti īādīsu. Asakkhi sakkhi, sakkhiṃsu. Asakkhissa, asakkhissaṃsu. Sakkuṇe sakkuṇeyya. Sakkuṇātu, sakkuṇantu.

ផ្លាស់ kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីសកធាតុ ជា kha ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ឦ (ī) វិភត្តិជាដើម សម្រេចរូបជា asakkhi, sakkhi, sakkhiṃsu។ កាឡាតិបត្តិ៖ asakkhissa, asakkhissaṃsu។ សត្តមី៖ sakkuṇe, sakkuṇeyya។ បញ្ចមី៖ sakkuṇātu, sakkuṇantu។

Apa=pāpuṇane, papubbo, ‘‘sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe’’ti kukate sampatti pāpuṇāti, pāpuṇanti iccādi. Kammepāpīyati, pāpīyanti. Pāpuṇissati, pāpuṇissanti. Kamme-pāpīyissati, pāpīyissanti. Pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Kamme-pāpīyi, pāpīyittha. Apāpuṇissa. Kamme-apāpīyissa. Pāpuṇe, pāpuṇeyya. Kamme-pāpīyeyya. Pāpuṇātu, pāpuṇantu. Kamme-pāpīyatu iccādi. (Kyādinayo).

អបធាតុ (apa) ក្នុងអត្ថដល់ មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ (pa-pubba) កាលបើចុះ kuka អាគម ដោយសូត្រថា “sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe” សម្រេចរូបជា pāpuṇāti, pāpuṇanti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ សម្រេចរូបជា pāpīyati, pāpīyanti។ ភវិស្សន្តី៖ pāpuṇissati, pāpuṇissanti។ ក្នុងកម្ម៖ pāpīyissati, pāpīyissanti។ អជ្ជតនី៖ pāpuṇi, pāpuṇiṃsu, ក្នុងកម្ម៖ pāpīyi, pāpīyittha។ កាឡាតិបត្តិ៖ apāpuṇissa, ក្នុងកម្ម៖ apāpīyissa។ សត្តមី៖ pāpuṇe, pāpuṇeyya, ក្នុងកម្ម៖ pāpīyeyya។ បញ្ចមី៖ pāpuṇātu, pāpuṇantu, ក្នុងកម្ម៖ pāpīyatu ជាដើម។ (ចប់ន័យនៃក្យាទិគណៈ)។

Su=savane,

សុធាតុ (su) ក្នុងអត្ថស្តាប់,

25. Svādīhi kṇo

២៥. ចុះ kṇo បច្ច័យ ក្រោយពីស្វាទិធាតុទាំងឡាយ

Suādīhi [Pg.250] lavisaye kṇo hoti. Kānubandhattā na vuddhi. Dhammaṃ suṇoti. Parassaralope suṇonti. Kamme-kye dīghe sūyati, sūyanti. Dvitte suyyati suyyanti+ccādi. Iñāgame suṇissati, suṇissanti. Kamme-kyalope vuddhi. Sossati, sossanti iccādi. Asuṇi suṇi, asuṇiṃsu suṇiṃsu.

ចុះ kṇo បច្ច័យ ក្រោយពីស្វាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ។ ព្រោះមាន ក-អនុពន្ធ មិនមានវុទ្ធិឡើយ សម្រេចរូបជា suṇoti dhammaṃ (ស្តាប់នូវធម៌)។ កាលបើលុបស្រៈខាងចុង សម្រេចរូបជា suṇonti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ កាលបើចុះ ya បច្ច័យ ធ្វើជាទីឃៈ សម្រេចរូបជា sūyati, sūyanti។ កាលបើមានតម្រួត សម្រេចរូបជា suyyati, suyyanti ជាដើម។ កាលបើមាន iña អាគម សម្រេចរូបជា suṇissati, suṇissanti។ ក្នុងកម្មវាចកៈ លុប ya បច្ច័យ ហើយធ្វើវុទ្ធិ សម្រេចរូបជា sossati, sossanti ជាដើម។ អជ្ជតនី៖ asuṇi, suṇi, asuṇiṃsu, suṇiṃsu។

60. Tesu suto kṇo+kṇānaṃ roṭa

៦០. ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយនោះ ផ្លាស់ kṇo និង kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីសុធាតុ ជា roṭa ខ្លះ

Tesu īādīsu suto paresaṃ kṇo+kṇānaṃ roṭa vā hoti. Rakāro anubandho. Ṭo sabbādesattho. Ussa lope dvittaṃ īssa si ca. Assosi, assosiṃsu. ‘‘Iṃssa ca siña’’ti yogavibhāgā siña, assosiṃsu, paccassosuṃ. Asuyi, asuyittha. Asuṇissa, tena asuyissa. Suṇe suṇeyya, suṇeyyaṃ. Tena sūye sūyeyya. Suṇātu, suṇantu. Sūyatu, sūyantu iccādi.

ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយនោះ មាន ឦ (ī) វិភត្តិជាដើម ផ្លាស់ kṇo និង kṇā បច្ច័យ ក្រោយពីសុធាតុ ជា roṭa ខ្លះ។ អក្សរ រ (r) ជាអនុពន្ធ។ អក្សរ ដ (ṭ) មានប្រយោជន៍សម្រាប់ទេសៈទាំងអស់។ លុប ឧ (u) តម្រួត និងផ្លាស់ ឦ (ī) ជា សិ (si) ផង សម្រេចរូបជា assosi, assosiṃsu។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “siña” ក្នុងសូត្រ “iṃssa ca siña” សម្រេចរូបជា assosiṃsu, paccassosuṃ។ ក្នុងកម្ម៖ asuyi, asuyittha។ កាឡាតិបត្តិ៖ asuṇissa, ក្នុងកម្ម៖ tena asuyissa។ សត្តមី៖ suṇe, suṇeyya, suṇeyyaṃ។ ក្នុងកម្ម៖ tena sūye, sūyeyya។ បញ្ចមី៖ suṇātu, suṇantu។ ក្នុងកម្ម៖ sūyatu, sūyantu ជាដើម។

Gi=sadde, giṇoti. Giṇanti. Tvaṃ giṇosi. Giṇissati, giṇissanti. Agiṇissa. Giṇeyya. Giṇotu iccādi. Vu=saṃvaraṇe, āvuṇoti, āvuṇanti. Āvuṇosi iccādi. Sesesupi yojetabbaṃ. (Svādinayo).

គិធាតុ (gi) ក្នុងអត្ថបញ្ចេញសំឡេង សម្រេចរូបជា giṇoti, giṇanti, tvaṃ giṇosi។ ភវិស្សន្តី៖ giṇissati, giṇissanti។ កាឡាតិបត្តិ៖ agiṇissa។ សត្តមី៖ giṇeyya។ បញ្ចមី៖ giṇotu ជាដើម។ វុធាតុ (vu) ក្នុងអត្ថបិទ (រារាំង) សម្រេចរូបជា āvuṇoti, āvuṇanti, āvuṇosi ជាដើម។ គប្បីប្រកបក្នុងធាតុដែលសេសសល់ទាំងឡាយផងដែរ។ (ចប់ន័យនៃស្វាទិគណៈ)។

Tana=vitthāre,

តនធាតុ (tana) ក្នុងអត្ថផ្សាយទៅ (ពង្រីក),

26. Tanāditvo

២៦. ចុះ o បច្ច័យ ក្រោយពីតនាទិធាតុទាំងឡាយ

Tanādito kattari lavisaye o hoti. Kittiṃ tanoti, tanonti iccādi.

ចុះ o បច្ច័យ ក្រោយពីតនាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកត្តុវាចកៈ ដែលជាវិស័យនៃ ល-វិភត្តិ សម្រេចរូបជា kittiṃ tanoti (ផ្សាយទៅនូវកិត្តិយស), tanonti ជាដើម។

76. Ovikaraṇassu paracchakke

៧៦. ផ្លាស់ o វិករណបច្ច័យ ជា ឧ (u) ក្នុងកាលដែលមានវិភត្តិ ៦ តួខាងចុង (អត្តនោបទ)

Ovikaraṇassa [Pg.251] u hoti paracchakkavisaye. Tanute, tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanvamhe. Kamme –

ផ្លាស់ o វិករណបច្ច័យ ជា ឧ (u) ក្នុងកាលដែលមានវិភត្តិ ៦ តួខាងចុង (អត្តនោបទ) សម្រេចរូបជា tanute, tanvante, tanuse, tanuvhe, tanve, tanvamhe។ ក្នុងកម្មវាចកៈ —

5,138. Tanassā vā

៥,១៣៨. ផ្លាស់ តនធាតុ ជា អា (ā) ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ya បច្ច័យ

Tanassa vā ā hoti kye. Papubbo, patāyati. Pataññati, patāyare patāyanti pataññare pataññanti+ccādi. Tathā vikaraṇalope iñāgame ca tanissati, tanissanti. Patāyissati. Atani, ataniṃsu. Atanissa. Patāyissa. Taneyya, taneyyuṃ. Tanotu, tanontu iccādi.

ផ្លាស់ តនធាតុ ជា អា (ā) ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ya បច្ច័យ។ មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ (pa-pubba) សម្រេចរូបជា patāyati, pataññati, patāyare, patāyanti, pataññare, pataññanti ជាដើម។ ភវិស្សន្តី៖ លុបវិករណបច្ច័យ និងចុះ iña អាគម សម្រេចរូបជា tanissati, tanissanti ដូចគ្នា និង patāyissati។ អជ្ជតនី៖ atani, ataniṃsu។ កាឡាតិបត្តិ៖ atanissa, ក្នុងកម្ម៖ patāyissa។ សត្តមី៖ taneyya, taneyyuṃ។ បញ្ចមី៖ tanotu, tanontu ជាដើម។

Kara=karaṇe,

ករធាតុ (kara) ក្នុងអត្ថធ្វើ,

5,177. Karassa sossa kubba+kuru+kayirā

៥,១៧៧. ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kubba, kuru, kayira ខ្លះ

Karassa sa okārassa kubbādayo vā honti nta+māna+tyādīsu. Kubbati, kubbanti. Karoti, karonti. Karosi, karotha.

ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kubba ជាដើម ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន nta, māna, ti វិភត្តិជាដើម សម្រេចរូបជា kubbati, kubbanti, karoti, karonti, karosi, karotha។

23. Karassa sossa kuṃ

២៣. ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kuṃ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន mi, ma វិភត្តិ

Karassa sa okārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi karomi. Kumma karoma. Paracchakke kurute kubbate, kubbante iccādi. Kayirati, kayiranti iccādi. Kamme-kyassa dvitte īssa rasso, kariyyati, karīyati vā iccādi. ‘‘Tavaggavaraṇā’’ dinā [Pg.252] ye rassa yakāre kayyati, kayyanti. Bahulādhakārā kamme kvaci iminā kayirādese tena kayirati, kayiranti iccādi. Bhavissatimhi –

ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kuṃ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន mi, ma វិភត្តិ សម្រេចរូបជា kummi, karomi និង kumma, karoma។ ក្នុងវិភត្តិ ៦ តួខាងចុង (អត្តនោបទ) សម្រេចរូបជា kurute, kubbate, kubbante ជាដើម និង kayirati, kayiranti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ តម្រួត ya បច្ច័យ និងធ្វើជា រស្សៈ សម្រេចរូបជា kariyyati ឬ karīyati ជាដើម។ ដោយសូត្រថា “Tavaggavaraṇā” ជាដើម កាលបើមាន យ (y) អក្សរ សម្រេចរូបជា kayyati, kayyanti។ ដោយអំណាចពាក្យថា ពហុឡំ (bahula) ក្នុងកម្មវាចកៈ ជួនកាលផ្លាស់ជា kayira សម្រេចរូបជា tena kayirati, kayiranti ជាដើម។ ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ —

25. Hāssa cā+haṅa ssena

២៥. ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា hā និង āhaṅa ខ្លះ ជាមួយ ss បច្ច័យ

Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati, kāhanti iccādi. Iñāgame kāhiti, kāhinti iccādi. Āhaṅādesābhāvapakkhe karissati, karissanti iccādi. Ajjatane –

ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា hā និង āhaṅa ខ្លះ ជាមួយ ss បច្ច័យ សម្រេចរូបជា kāhati, kāhanti ជាដើម។ កាលបើមាន iña អាគម សម្រេចរូបជា kāhiti, kāhinti ជាដើម។ ក្នុងផ្នែកដែលមិនមានការផ្លាស់ជា āhaṅa សម្រេចរូបជា karissati, karissanti ជាដើម។ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ —

24. Kā īādīsu

២៤. ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kā ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ឦ (ī) វិភត្តិជាដើម

Karassa sa okārassa kā hoti vā īādīsu.

ផ្លាស់ ករធាតុ ព្រមទាំង o វិករណបច្ច័យ ជា kā ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមាន ឦ (ī) វិភត្តិជាដើម។

44. Dīghā īssa

៤៤. ទឹឃា ឦស្ស

Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi. Īlope akā, akaṃsu. Ossa siādese akāsi. Siñāgame akāsittha. Akāsi, akāsiṃ, akāsimha. Aññatra akarikari, akariṃsu kariṃsu akaṃsu iccādi. Tena akarīyi iccādi. Akarissa iccādi. Kamme-akarīyissa iccādi. Eyyādimhi ‘‘kvaci vikaraṇānaṃ’’ti ovikaraṇalope karekareyya, kareyyuṃ iccādi. Kubbe kubbeyya iccādi.

ការអាទេស សិ វិភត្តិ (នៃអជ្ជតនី) ដែលនៅខាងក្រោយពីស្រៈវែង ជា ឦ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ akāsi។ កាលបើលុប ឦ ទៅ ជា akā, akaṃsu។ កាលបើអាទេស សិ វិភត្តិ ជា ឱ ជា akāsi។ កាលបើមាន សិ អាគម ជា akāsittha។ akāsi, akāsiṃ, akāsimha។ ក្នុងកន្លែងដទៃ ជា akarikari, akariṃsu, kariṃsu, akaṃsu ជាដើម។ ដោយរូបមន្តនោះ ជា akarīyi ជាដើម។ akarissa ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក ជា akarīyissa ជាដើម។ ក្នុងវិភត្តិមាន eyyā ជាដើម កាលបើលុប o វិករណប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “kvaci vikaraṇānaṃ” មានរូបជា kare, kareyya, kareyyuṃ ជាដើម។ kubbe, kubbeyya ជាដើម។

71. Ṭā

៧១. ដ្ឋា

Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā.

ឲ្យមានការអាទេស eyya វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី kayira ជា ដ្ឋា។ រូបនោះជា kayirā។

70. Kayire+yyasse+yyumādīnaṃ

៧០. កយិរេយ្យស្សេយ្យុមាទីនំ

Kayirā [Pg.253] parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ. Tvaṃ kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma.

ឲ្យលុប eyya វិភត្តិ នៃ eyyuṃ ជាដើម ដែលនៅខាងក្រោយពី kayirā។ ឧទាហរណ៍៖ kayiruṃ។ tvaṃ kayirāsi, kayirātha។ kayirāmi, kayirāma។

72. Ethassā

៧២. ឯថស្សា

Kayirā parasse+thassa ā hotītiādissa essa ā hoti. Kayirātha dhīro. Kamme-kariyeyya, kariyeyyu+miccādi. Karotu kurutu vā, kubbantu karontu iccādi. Paracchakke-kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu karassu iccādi. ‘‘Eona+ma vaṇṇe’’ti akāro. Kuruvho, kubbe, kubbāmase. Kamme-karīyatu iccādi.

ឲ្យមានការអាទេស e នៃ etha វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពី kayirā ជា អា តាមរូបមន្តជាដើមថា “Kayirā parassethassa ā”។ ឧទាហរណ៍៖ kayirātha dhīro។ ក្នុងកម្មវាចក ជា kariyeyya, kariyeyyuṃ ជាដើម។ karotu ឬ kurutu, kubbantu, karontu ជាដើម។ ក្នុងបរស្សបទឆក្កៈ ជា kurutaṃ, kubbantaṃ។ kurussu, karassu ជាដើម។ អាទេសជា អការៈ ដោយសូត្រថា “eonama vaṇṇe”។ kuruvho, kubbe, kubbāmase។ ក្នុងកម្មវាចក ជា karīyatu ជាដើម។

5,133. Karotissa kho

៥,១៣៣. ករោតិស្ស ខោ

Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Abhisaṅkharoti iccādi. Sabbattha yojetabbaṃ. ‘‘Tadaminā’’dinā khādese abhisaṃkhāsīti viseso. Saka=sattiyaṃ, sakkoti iccādi. Apa=pāpuṇane, papubbo, pappoti iccādi. (Tanādinayo).

ឲ្យមានការអាទេស ករ ធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយពី បុព្វបទ មាន បា ជាដើម ជា ខ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ abhisaṅkharoti ជាដើម។ គប្បីប្រកបក្នុងទីទាំងពួង។ កាលបើមានការអាទេសជា ខ ដោយសូត្រមាន “tadaminā” ជាដើម មានរូបប្លែកជា abhisaṃkhāsi។ សក ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា អាច (សត្តិយំ) មានរូបជា sakkoti ជាដើម។ អប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ដល់ (បាបុណនេ) មាន ប បុព្វបទ មានរូបជា pappoti ជាដើម។ (ចប់ តនាទិន័យ)។

Cura=theyye,

ចុរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា លួច (ថេយ្យេ),

1,15. Curādito ṇi

១,១៥. ចុរាទិតោ ណិ

Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti. ‘‘Ṇiṇāpyāpīhi vā’’ti vikappena lo. Dhanaṃ corayati coreti iccādi. Kamme-corīyati iccādi. Corayissati coressati [Pg.254] iccādi. Kamme-corīyissati iccādi. Acorayi corayi acoresi coresi iccādi. Acorayissa iccādi. Kamme-acorīyissa iccādi. Coraye corayeyya iccādi. Coretu corentu iccādi.

ឲ្យចុះ ណិ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ចុរ ជាដើម ដែលមានអត្ថជាកិរិយា ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ)។ ឲ្យលុប (ណិ បច្ច័យ) ខ្លះ ដោយសូត្រថា “Ṇiṇāpyāpīhi vā”។ ឧទាហរណ៍៖ dhanaṃ corayati, coreti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក ជា corīyati ជាដើម។ corayissati, coressati ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក ជា corīyissati ជាដើម។ acorayi, corayi, acoresi, coresi ជាដើម។ acorayissa ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចក ជា acorīyissa ជាដើម។ coraye, corayeyya ជាដើម។ coretu, corentu ជាដើម។

Cinta=cintāyaṃ, saṃyogattā na vuddhi, cinteti cintayati, cintenti. Kamme-cintīyati, cintīyanti iccādi. Manta=guttabhāsane, manteti mantayati iccādi. Pāla=rakkhaṇe, so dhammaṃ pāleti pālayati. Tena pālīyati+ccādi. (Curādinayo).

ចិន្ត ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា គិត (ចិន្តាយំ) ព្រោះជាសំយោគ ទើបមិនមានវុទ្ធិ មានរូបជា cinteti, cintayati, cintenti។ ក្នុងកម្មវាចក ជា cintīyati, cintīyanti ជាដើម។ មន្ត ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា និយាយការសម្ងាត់ (គុត្តភាសនេ) មានរូបជា manteti, mantayati ជាដើម។ បាល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា រក្សា (រក្ខណេ) ឧទាហរណ៍៖ so dhammaṃ pāleti, pālayati។ ដោយបុគ្គលនោះ រក្សាហើយ ជា pālīyati ជាដើម។ (ចប់ ចុរាទិន័យ)។

Bhūvādi ca rudhādi ca, divādi ca tudādayo;

Jyādī kiyādī svādī ca, tanādī ca curādayo.

ភូវាទិគណៈ ១, រុធាទិគណៈ ១, ទិវាទិគណៈ ១, តុទាទិគណៈ ១, ជ្យាទិគណៈ ១, កិយាទិគណៈ ១, ស្វាទិគណៈ ១, តនាទិគណៈ ១ និងចុរាទិគណៈ ១។

(Vikaraṇavidhānaṃ).

(ចប់ វិករណវិធាន)។

5,1. Tija+mānehi kha+sā khamā+vīmaṃsāsu

៥,១. តិជមានេហិ ខសា ខមាវិមំសាសុ

Khantiyaṃ tijā, vīmaṃsāyaṃ mānā ca kha+sapaccayā honti yathākkamaṃ. Tija=nisāne, akārassā+payogo. Khe ‘‘lahussupantassā’’ti patte+kārassa ‘‘aññatrāpī’’ti paṭisedho. Yakāravajjitabyañjanassa ‘‘pararūpa+mayakāre byañjane’’ti pararūpañca. ‘‘Catutthadutiyā’’ dinā paṭhamakkharakakāre ca ‘‘khachasāna+mekassaro+di dve’’ti tikkha tikkha iti dvibhāve ‘‘lopo+nādibyañjanassā’’tiādito+ññassa byañjanassa lope ca kate titikkhādhātuto tyādipaccaya+lavikaraṇāni. Titikkhati iccādi purimasamaṃ[Pg.255]. Kamme-titikkhīyati iccādi. Ito paraṃ kammodāharaṇaṃ na karissāma.

ឲ្យចុះ ខ និង ស បច្ច័យ តាមលំដាប់ ក្រោយពី តិជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា អត់ធន់ (ខន្តិ) និង ម៉ាន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ពិចារណា (វិមំសា)។ តិជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ធ្វើឲ្យមុត (និសានេ) មិនមានការប្រើប្រាស់ អការៈ។ កាលបើ ខ បច្ច័យនៅខាងចុង គប្បីបាន ឯការៈ ដោយសូត្រថា “lahussupantassa” តែមានការហាមឃាត់ដោយសូត្រថា “aññatrāpi”។ ឲ្យមានការធ្វើជាលំដាប់រូប (បររូប) នៃព្យញ្ជនៈដែលវៀរចាក យការៈ ដោយសូត្រថា “pararūpamayakāre byañjane”។ កាលបើធ្វើជា កការៈ ដែលជាអក្សរទីមួយ ដោយសូត្រមាន “catutthadutiyā” ជាដើម និងធ្វើទ្វិភាវៈជា tikkha tikkha ដោយសូត្រថា “khachasānamekassarodi dve” ហើយលុបព្យញ្ជនៈដទៃ ដោយសូត្រមាន “loponādibyañjanassa” ជាដើម រួចហើយ គប្បីចុះ តិ-វិភត្តិ និងវិករណប្បច្ច័យ ក្រោយពី តិតិក្ខា ធាតុ។ មានរូបជា titikkhati ជាដើម ដូចមុន។ ក្នុងកម្មវាចក ជា titikkhīyati ជាដើម។ តទៅនេះ ខ្ញុំនឹងមិនធ្វើឧទាហរណ៍ក្នុងកម្មវាចកឡើយ។

Māna=pūjāyaṃ+timasmā sapaccaya, dvittādimhi kate ‘‘mānassa vī parassa ca maṃ’’ti pubbamānassa vī ca paramānassa mañca hoti. Vīmaṃsadhātuto tipaccayādimhi kate vīmaṃsati iccādi. Titikkhissati, vīmaṃsissati iccādi. Eva+muparipi ajjatanādīsupi yojetabbaṃ. Payojakattā ṇi, ‘‘ṇiṇāpyāpīhi vā’’ti lavikaraṇaṃ, tejayati tejeti. Tathā curādittā na lavikaraṇaṃ, mānayati māneti.

ម៉ាន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា បូជា (បូជាយំ) កាលបើចុះ ស បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុនោះ ហើយធ្វើទ្វិភាវៈជាដើមរួចហើយ ឲ្យអាទេស ម៉ាន ខាងដើម ជា វី និង ម៉ាន ខាងចុង ជា មំ ដោយសូត្រថា “mānassa vī parassa ca maṃ”។ កាលបើចុះ តិ វិភត្តិជាដើម ក្រោយពី វិមំសា ធាតុ មានរូបជា vīmaṃsati ជាដើម។ titikkhissati, vīmaṃsissati ជាដើម។ គប្បីប្រកបយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងវិភត្តិខាងលើមាន អជ្ជតនី ជាដើម។ ព្រោះមានអត្ថជាហេតុ (បយោជកៈ) ចុះ ណិ បច្ច័យ ហើយលុបវិករណប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ṇiṇāpyāpīhi vā” មានរូបជា tejayati, tejeti។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះជាចុរាទិគណៈ មិនមានវិករណប្បច្ច័យ មានរូបជា mānayati, māneti។

5,2. Kitā tikicchā+saṃsayesu cho

៥,២. កិតា តិកិច្ឆាសំសយេសុ ឆោ

Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Kita=nivāse, chapaccaye pubbeva pararūpādimhi ca kate ‘‘kitassā+saṃsaye vā’’ti dvitte pubbassa tiādese tikicchadhātuto tyādayo. Tikicchati, tikicchanti+ccādi. Vipubbato kitā chappaccayādimhi kate ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti dvitte pubbassa kassa co. Vicikicchati, vicikicchanti+ccādi. Payojakattā ketayati+ccādi purimasamaṃ.

កាលបើ កិត ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា លំនៅ (និវាសេ) ស្ថិតក្នុងអត្ថព្យាបាល (តិកិច្ឆា) និងសង្ស័យ (សំសយៈ) ឲ្យចុះ ឆ បច្ច័យ។ កាលបើធ្វើបររូបជាដើមរួចហើយ ក្នុងកាលមុននឹងចុះ ឆ បច្ច័យ ហើយធ្វើទ្វិភាវៈដោយសូត្រថា “kitassāsaṃsaye vā” រួចអាទេសតួខាងដើមជា តិ មានរូបជា តិកិច្ឆា ធាតុ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម។ មានរូបជា tikicchati, tikicchanti ជាដើម។ កាលបើមាន វិ បុព្វបទ នៅខាងមុខ កិត ធាតុ ហើយចុះ ឆ បច្ច័យជាដើមរួចហើយ ធ្វើទ្វិភាវៈដោយសូត្រថា “kavaggahānaṃ cavaggajā” រួចអាទេស កការៈ ខាងដើម ជា ចការៈ។ មានរូបជា vicikicchati, vicikicchanti ជាដើម។ ព្រោះមានអត្ថជាហេតុ (បយោជកៈ) មានរូបជា ketayati ជាដើម ដូចមុន។

5,3. Nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca

៥,៣. និន្ទាយំ គុបពធា ពស្ស ភោ ច

Nindāyaṃ gupa+badhehi cho hoti bassa bho ca. Gupa=rakkhane+tīmasmā chappaccaye ‘‘aññatrāpī’’ti ottābhāve ca pararūpādimhi ‘‘kavaggahā’’ dinā gassa je ca kate ‘‘gupissussā’’ti dvitte pubbassa ussa i hoti. Tyādi+lavikaraṇādimhi [Pg.256] jigucchati iccādi. Nindāyaṃ-badha=bandhane+tīmasmā chappaccaye ca imināva bassa bhakāre ca pararūpe paṭhamakkhare bhacchabhacchaiti dvitte anādibyañjanassa lope ‘‘catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti dvitte pubbassa bhassa bakāre ‘‘khachasesvassī’’ti ikāre dīghe ca kate bībhacchadhātuto tyādayo honti. Bībhacchati, bībhacchanti iccādi. Aññatra gopeti+ccādi.

ក្នុងអត្ថនិន្ទា ឲ្យចុះ ឆ បច្ច័យ ក្រោយពី គុប ធាតុ និង ពធ ធាតុ ហើយអាទេស ពការៈ ជា ភការៈ ផង។ គុប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា រក្សា (រក្ខណេ) កាលបើចុះ ឆ បច្ច័យ ព្រោះមិនមាន ឱការៈ ដោយសូត្រថា “aññatrāpi” ហើយធ្វើបររូបជាដើមរួចហើយ អាទេស គការៈ ជា ជការៈ ដោយសូត្រមាន “kavaggahā” ជាដើម ហើយធ្វើទ្វិភាវៈដោយសូត្រថា “gupissussa” រួចអាទេស ឧការៈ ខាងដើម ជា វិការៈ (ឥ)។ កាលបើចុះ តិ វិភត្តិ និងលុបវិករណប្បច្ច័យជាដើម មានរូបជា jigucchati ជាដើម។ ពធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ចង (ពន្ធនេ) ក្នុងអត្ថនិន្ទា កាលបើចុះ ឆ បច្ច័យ ហើយអាទេស ពការៈ ជា ភការៈ ដោយសូត្រនេះឯង រួចធ្វើបររូប ហើយធ្វើទ្វិភាវៈនៃអក្សរទីមួយជា bhaccha bhaccha រួចលុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាតួដើម ហើយធ្វើទ្វិភាវៈដោយសូត្រថា “catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā” រួចអាទេស ភការៈ ខាងដើម ជា ពការៈ ហើយធ្វើ ឥការៈ ឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រថា “khachasesvassī” មានរូបជា ពីភច្ឆា ធាតុ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម។ មានរូបជា bībhacchati, bībhacchanti ជាដើម។ ក្នុងអត្ថដទៃ មានរូបជា gopeti ជាដើម។

5,4. Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te

៥,៤. តុំស្មា លោបោ ចិច្ឆាយំ តេ

Tumantato icchāya+matthe te kha+sa+chā honti bahulaṃ, tuṃpaccayassa lopo ca hoti, sutattā. Bhuja=pālana+jjhohāresu. Bhojanāyāti viggayha ‘‘tuṃ+tāye’’ccādinā tuṃpaccaye ‘‘lahussupantassā’’ti okāre pararūpe ca kate bhottu+micchatīti viggayha iminā khapaccaye tuṃpaccayassa iminā ca lope ‘‘nimittābhāve nemittikassāpi ca abhāvo’’ti ñāyā pararūpaokārānaṃ abhāve khassa pararūpa+khakārādimhi ca kate bhukkha bhukkha iti dvitte tatiyabakāro hoti, bubhukkhadhātuto tyādayo honti, bubhukkhati, bubhukkhanti iccādi.

ឲ្យចុះ ខ, ស, ឆ បច្ច័យទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (ឥច្ឆា) ក្រោយពីធាតុដែលមាន តុំ បច្ច័យ ជាទីបំផុត ច្រើនតែមានការលុប តុំ បច្ច័យ ផង ព្រោះឮសូត្រយ៉ាងនោះ។ ភុជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា រក្សា និងលេប (បាលនជ្ឈោហារេសុ)។ វិគ្គហៈថា bhojanāya (ដើម្បីបរិភោគ) កាលបើចុះ តុំ បច្ច័យ ដោយសូត្រមាន “tuṃtāye” ជាដើម ហើយអាទេសជា ឱការៈ ដោយសូត្រថា “lahussupantassa” រួចធ្វើបររូបហើយ វិគ្គហៈថា bhottumicchati (ប្រាថ្នាដើម្បីបរិភោគ) កាលបើចុះ ខ បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ ហើយលុប តុំ បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ តាមន័យថា “nimittābhāve nemittikassāpi ca abhāvo” (កាលបើមិនមានហេតុ ផលក៏មិនមានដែរ) ព្រោះមិនមានបររូប និងឱការៈ ហើយធ្វើបររូបនៃ ខការៈ ជា ខការៈ ជាដើម រួចធ្វើទ្វិភាវៈជា bhukkha bhukkha ហើយអាទេសតួទីបីជា ពការៈ មានរូបជា ពុភុក្ខា ធាតុ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម មានរូបជា bubhukkhati, bubhukkhanti ជាដើម។

Ji=jaye, jayanāya iti viggayha pure viya tumādimhi kate jetu+micchatīti viggayha sappaccaye jisa jisa iti dvitte anādibyañjanalope dvitte parassa jissa ‘‘jiharānaṃ giṃ’’ti giṃ. Jigiṃsadhātuto tyādīsu jigiṃsati, jigiṃsanti iccādi.

ជិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ឈ្នះ (ជយេ) វិគ្គហៈថា jayanāya (ដើម្បីឈ្នះ) កាលបើចុះ តុំ បច្ច័យជាដើមដូចមុនហើយ វិគ្គហៈថា jetumicchati (ប្រាថ្នាដើម្បីឈ្នះ) កាលបើចុះ ស បច្ច័យ ហើយធ្វើទ្វិភាវៈជា jisa jisa រួចលុបព្យញ្ជនៈដែលមិនមែនជាតួដើម ហើយធ្វើទ្វិភាវៈ រួចអាទេស ជការៈ ខាងចុង ជា គឹ (giṃ) ដោយសូត្រថា “jiharānaṃ giṃ”។ មានរូបជា ជិគីំសា ធាតុ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម មានរូបជា jigiṃsati, jigiṃsanti ជាដើម។

Ghasa=adane[Pg.257], ghasitu+micchati chappaccayādimhi pure viya kate ghassa ‘‘kavaggahā’’dinā jhe jhassa ‘‘catutthadutiyā’’ dinā jakāre ‘‘khachasesvassī’’ti ikāre ca kate jighacchadhātuto tyādayo honti. Jighacchati, jighacchanti+ccādi.

ឃស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ស៊ី (អទនេ) វិគ្គហៈថា ghasitumicchati (ប្រាថ្នាដើម្បីស៊ី) កាលបើចុះ ឆ បច្ច័យជាដើមដូចមុនហើយ អាទេស ឃការៈ ជា ឈការៈ ដោយសូត្រមាន “kavaggahā” ជាដើម ហើយអាទេស ឈការៈ ជា ជការៈ ដោយសូត្រមាន “catutthadutiyā” ជាដើម រួចអាទេសជា ឥការៈ ដោយសូត្រថា “khachasesvassī” មានរូបជា ជិឃច្ឆា ធាតុ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម។ មានរូបជា jighacchati, jighacchanti ជាដើម។

5,5. Īyo kammā

៥,៥. ឦយោ កម្មា

Icchākammato icchāya+matthe īyapaccayo hoti. Putta+micchatīti īyapaccaye īyādivuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopo. Puttīyati, puttīyanti+ccādi.

ឲ្យចុះ ឦយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា ក្រោយពីកម្មដែលជាទីប្រាថ្នា។ វិគ្គហៈថា puttamicchati (ប្រាថ្នានូវកូន) កាលបើចុះ ឦយ បច្ច័យ ព្រោះមានការពោលដល់ ឦយ បច្ច័យជាដើម ឲ្យលុបវិភត្តិដោយសូត្រថា “ekatthatāyaṃ”។ មានរូបជា puttīyati, puttīyanti ជាដើម។

5,6. Upamānā+cāre

៥,៦. ឧបមានាចារេ

Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Putta+mivā+carati puttīyati sissaṃ, puttīyanti+ccādi.

ឲ្យចុះ ឦយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត ដូចជា ក្រោយពីកម្មដែលជាឧបមាន។ វិគ្គហៈថា puttamiva ācarati (ប្រព្រឹត្តដូចជាកូន) មានរូបជា puttīyati sissaṃ (រាប់អានសិស្សដូចជាកូន), puttīyanti ជាដើម។

5,7. Ādhārāti

៥,៧. អាធារាតិ

Īyo hoti. Kuṭiya+mivā+carati kuṭīyati pāsāde. Pāsādevā+carati pāsādīyati kuṭiyaṃ, pāsādīyanti+ccādi.

ឲ្យចុះ ឦយ បច្ច័យ ក្រោយពីអាធារៈ។ វិគ្គហៈថា kuṭiyamiva ācarati (ប្រព្រឹត្តដូចជានៅក្នុងកុដិ) មានរូបជា kuṭīyati pāsāde (ប្រព្រឹត្តនៅក្នុងប្រាសាទដូចជានៅក្នុងកុដិ)។ វិគ្គហៈថា pāsāde iva ācarati (ប្រព្រឹត្តដូចជានៅក្នុងប្រាសាទ) មានរូបជា pāsādīyati kuṭiyaṃ (ប្រព្រឹត្តនៅក្នុងកុដិដូចជានៅក្នុងប្រាសាទ), pāsādīyanti ជាដើម។

5,8. Kattutā+yo

៥,៨. កត្តុតាយោ

Kattuto+pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivā+carati sīlādiguṇayogatoti pabbatāyati yogī, pabbatāyadhātuto tyādayo.

ឲ្យចុះ អាយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថប្រព្រឹត្ត ក្រោយពីកត្តាដែលជាឧបមាន។ វិគ្គហៈថា pabbato iva ācarati sīlādiguṇayogato (ប្រព្រឹត្តដូចជាភ្នំ ព្រោះប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម) មានរូបជា pabbatāyati yogī (ព្រះយោគីប្រព្រឹត្តដូចជាភ្នំ) ចុះ តិ វិភត្តិជាដើម ក្រោយពី បព្វតាយ ធាតុ។

5,9. Cyatthe

៥,៩. ច្យត្ថេ

Kattuto [Pg.258] abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusoti paṭhamantato abhuso bhuso bhavatīti bhusāyati, bhusāyanti iccādi. ‘‘Vicchābhikkhaññesu dve’’ti ābhikkhaññatthe dvitte apaṭapaṭā paṭapaṭā bhavatīti āye paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyanti+ccādi. Alohito lohito bhavati lohitāyati.

ឲ្យចុះ អាយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថអភូតតព្ភាវៈ ក្រោយពីកត្តា ច្រើនតែមាន។ ក្រោយពីបកតិសព្ទដែលមាន បឋមាវិភត្តិ ជាទីបំផុត គឺ bhuso វិគ្គហៈថា abhuso bhuso bhavati (អ្វីដែលមិនច្រើន ត្រឡប់ជាច្រើនឡើង) មានរូបជា bhusāyati, bhusāyanti ជាដើម។ កាលបើធ្វើទ្វិភាវៈក្នុងអត្ថរឿយៗ (អាភិក្ខញ្ញៈ) ដោយសូត្រថា “vicchābhikkhaññesu dve” វិគ្គហៈថា apaṭapaṭā paṭapaṭā bhavati (អ្វីដែលមិនឮសូរផាត់ៗ ត្រឡប់ជាឮសូរផាត់ៗ) កាលបើចុះ អាយ បច្ច័យ មានរូបជា paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyanti ជាដើម។ alohito lohito bhavati (អ្វីដែលមិនក្រហម ត្រឡប់ជាក្រហម) មានរូបជា lohitāyati។

5,10. Saddādīni karoti

៥,១០. សទ្ទាទីនិ ករោតិ

Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddaṃ karoti saddāyati. Evaṃ verāyati, kalahāyati, dhūpāyati+ccādi.

ឲ្យចុះ អាយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ (ករោតិ) ក្រោយពីសព្ទមាន សទ្ទៈ ជាដើម ដែលមាន ទុតិយាវិភត្តិ ជាទីបំផុត។ វិគ្គហៈថា saddaṃ karoti (ធ្វើនូវសំឡេង) មានរូបជា saddāyati។ ដូចគ្នាដែរ verāyati (ធ្វើនូវពៀរ), kalahāyati (ធ្វើនូវជម្លោះ), dhūpāyati (ធ្វើនូវផ្សែង) ជាដើម។

5,11. Namotva+sso

៥,១១. នមោត្វស្សោ

Namoiccasmā karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namo karotīti asmiṃ atthe assapaccaye tyādayo honti, tathāgataṃ namassati, namassanti iccādi.

ឲ្យចុះ អស្ស បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ (ករោតិ) ក្រោយពី នមោ សព្ទ។ វិគ្គហៈថា namo karoti (ធ្វើនូវការនមស្ការ) ក្នុងអត្ថនេះ កាលបើចុះ អស្ស បច្ច័យ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម មានរូបជា tathāgataṃ namassati (តែងនមស្ការនូវព្រះតថាគត), namassanti ជាដើម។

5,12. Dhātvatthe nāmasmi

៥,១២. ធាតុវត្ថេ នាមស្មិ

Nāmasmā dhātvatthe bahula+mi hoti. Hatthinā atikkamatīti ipaccaye lavikaraṇa+ekāra+ayādesesu katesu atihatthayati. Evaṃ vīṇāya upagāyati upavīṇāyati, vinayaṃ daḷhaṃ karoti daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhāyati, kusalaṃ pucchati kusalāyati+ccādi.

ឲ្យចុះ ឥ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ធាតុ ក្រោយពីនាមសព្ទ ច្រើនតែមាន។ វិគ្គហៈថា hatthinā atikkamati (កន្លងហួសដោយដំរី) កាលបើចុះ ឥ បច្ច័យ ហើយលុបវិករណប្បច្ច័យ អាទេសជា ឯការៈ និង អយការៈ រួចហើយ មានរូបជា atihatthayati។ ដូចគ្នាដែរ vīṇāya upagāyati (ច្រៀងតាមពិណ) មានរូបជា upavīṇāyati, vinayaṃ daḷhaṃ karoti (ធ្វើវិន័យឲ្យមាំមួន) មានរូបជា daḷhayati, visuddhā hoti ratti (រាត្រីស្ងាត់ល្អ) មានរូបជា visuddhāyati, kusalaṃ pucchati (សួររកសេចក្តីសុខ) មានរូបជា kusalāyati ជាដើម។

5,13. Saccādīhā+pi

៥,១៣. សច្ចាទីហាបិ

Saccādīhi [Pg.259] dhātvatthe āpi hoti. Sacca+mācikkhatīti āpimhi tyādipaccaye ‘‘ṇi+ṇāpyā+dīhi vā’’ti lavikaraṇa+e+ayādesā. Saccāpayati, saccāpeti iccādi. Attha+mācikkhati atthāpayati. Evaṃ vedāpayati. Sukkhaṃ karotīti sukkhāpayati sukkhāpeti iccādi.

ឲ្យចុះ អាបិ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ធាតុ ក្រោយពីសព្ទមាន សច្ចៈ ជាដើម ផង។ វិគ្គហៈថា saccaṃ ācikkhati (ប្រាប់នូវសេចក្តីពិត) កាលបើចុះ អាបិ បច្ច័យ ហើយចុះ តិ វិភត្តិជាដើម ឲ្យលុបវិករណប្បច្ច័យ អាទេសជា ឯការៈ និង អយការៈ ដោយសូត្រថា “ṇiṇāpyādīhi vā”។ មានរូបជា saccāpayati, saccāpeti ជាដើម។ atthaṃ ācikkhati (ប្រាប់នូវសេចក្តីពន្យល់) មានរូបជា atthāpayati។ ដូចគ្នាដែរ vedāpayati។ sukkhaṃ karoti (ធ្វើឲ្យស្ងួត) មានរូបជា sukkhāpayati, sukkhāpeti ជាដើម។

5,16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca

៥,១៦. បយោជកព្យាបារេ ណាបិ ច

Kattāraṃ yo payojeti, tassa byāpāre kriyatthā ṇi+ṇāpī honti bahulaṃ.

បុគ្គលណា តែងប្រើប្រាស់នូវកត្តា ក្នុងសកម្មភាព (ព្យាបារៈ) របស់បុគ្គលនោះ ឲ្យចុះ ណិ និង ណាបិ បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា ច្រើនតែមាន។

Ṇipaccayo uvaṇṇantā, āto ṇāpeva hoti+ha;

Dve dve+ko hoti vā sese, bahulaṃtyanuvuttiyā.

ក្នុងទីនេះ ណិ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុដែលមាន ឧវណ្ណៈ (ឧ, ឩ) ជាទីបំផុត, ណាបិ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុដែលមាន អាការៈ ជាទីបំផុត, ក្នុងធាតុដែលសេសសល់ បច្ច័យទាំងពីរ (ណិ និង ណាបិ) តែងចុះមួយៗ ខ្លះ ដោយអំណាចនៃការអនុវត្តតាមពាក្យថា ពហុឡំ។

Akammakāpi honteva, ṇi+ṇāpyantā sakammakā;

Sakammakā dvikammā+ssu, dvikammā ca tikammakā.

សូម្បីតែអកម្មធាតុទាំងឡាយ កាលបើមាន ណិ និង ណាបិ បច្ច័យ នៅខាងចុង ក៏ត្រឡប់ជាសកម្មធាតុបាន, សកម្មធាតុទាំងឡាយ ត្រឡប់ជាទ្វិកម្មធាតុបាន, និងទ្វិកម្មធាតុទាំងឡាយ ត្រឡប់ជាតិកម្មធាតុបាន។

Tasmā kattari kamme ca, ṇi+ṇāpīnaṃ tu sambhavo;

Na bhāve suddhakattā tu, kammaṃ hoti payojake.

ព្រោះហេតុនោះ ការកើតឡើងនៃ ណិ និង ណាបិ បច្ច័យ តែងមានក្នុងកត្តុវាចក និងកម្មវាចកប៉ុណ្ណោះ មិនមានក្នុងភាវវាចកឡើយ, ម្យ៉ាងទៀត សុទ្ធកត្តា តែងត្រឡប់ជាកម្ម ក្នុងកាលដែលមានការប្រើប្រាស់ (បយោជកៈ)។

Nayādīnaṃ padhānañca, apadhānaṃ duhādinaṃ;

Suddhakattā ṇi+ṇāpīsu, kamma+makkhyāta gocaraṃ.

ក្នុងធាតុទាំងឡាយមាន នី ធាតុ ជាដើម កម្មធំ (បធានកម្ម) តែងជាកម្មដែលពោលដោយអាខ្យាត, ក្នុងធាតុទាំងឡាយមាន ទុហៈ ធាតុ ជាដើម កម្មរង (អបធានកម្ម) តែងជាកម្មដែលពោលដោយអាខ្យាត, ចំណែកឯក្នុង ណិ និង ណាបិ បច្ច័យទាំងឡាយ សុទ្ធកត្តា តែងជាកម្មដែលពោលដោយអាខ្យាត។

Bhavituṃ payojayatīti atthe iminā ṇippaccayo. Ṇakāro ṇānubandhakāriyattho. ‘‘Yuvaṇṇāna+me+o paccaye’’ti okāre ‘‘āyā+vā ṇānubandhe’’ti ṇānubandhe āvādeso. Tyādimhi ‘‘ṇi+ṇāpyā+pīhi vā’’ti lavikaraṇe ekāre ‘‘eona+mayavā sare’’ti ayādeso. So samādhiṃ bhāvayati bhāveti[Pg.260], bhāvayanti bhāventi+ccādi. Kamme-tena samādhi bhāvīyati+ccādi. Ettha ‘‘dīgho sarassā’’ti kye ikārassa dīgho. Bhāvayissati bhāvessati, bhāvayissanti bhāvessanti+ccādi. Ajjatane īssa simhi abhāvesi bhāvesi, abhāvayi bhāvayi, abhāvayiṃsu bhāvayiṃsu. Parassaralope abhāvesuṃ bhāvesuṃ, abhāvayaṃsu bhāvayaṃsu, abhāvayuṃ bhāvayuṃ iccādi. Kamme-abhāvīyi bhāvīyi iccādi. Abhāvissa abhāvayissa, abhāvissaṃsu abhāvayissaṃsu. Kamme-abhāvayissaṃ iccādi. Bhāve bhāveyya iccādi. Kamme-bhāvīyeyya iccādi. Bhāvayatu bhāvetu iccādi. Kamme-bhāvīyatu iccādi.

ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យកើតឡើង (bhavituṃ payojayati)» យោងតាមរូបមន្តនេះ ប្រើ ណិ-បច្ច័យ (ṇippaccayo)។ ណ-អក្សរ មានប្រយោជន៍សម្រាប់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើព្រោះមាន ណ-អនុពន្ធ (ṇānubandhakāriyattho)។ កាលបើមាន ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «Yuvaṇṇāna+me+o paccaye» ទើបមានការទេសៈជា អាវៈ (āvādeso) ព្រោះមាន ណ-អនុពន្ធ ដោយសូត្រថា «āyā+vā ṇānubandhe»។ ក្នុងវិភត្តិមាន ត្យាទិ (tyādimhi) កាលបើមាន ឯ-ការៈ ក្នុង ល-វិករណៈ ដោយសូត្រថា «ṇi+ṇāpyā+pīhi vā» ទើបមានការទេសៈជា អយៈ (ayādeso) ដោយសូត្រថា «eona+mayavā sare»។ បុគ្គលនោះ ញ៉ាំងសមាធិឲ្យចម្រើន គឺ bhāvayati ឬ bhāveti, ញ៉ាំង... ឲ្យចម្រើន គឺ bhāvayanti ឬ bhāventi ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ (Kamme) ថា សមាធិ ត្រូវបុគ្គលនោះញ៉ាំងឲ្យចម្រើន គឺ bhāvīyati ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ មានការធ្វើ ឥ-ការៈ ឲ្យជាទីឃៈ ព្រោះមាន យ-បច្ច័យ (kye) ដោយសូត្រថា «dīgho sarassā»។ នឹងញ៉ាំងឲ្យចម្រើន គឺ bhāvayissati ឬ bhāvessati, នឹងញ៉ាំងឲ្យចម្រើន គឺ bhāvayissanti ឬ bhāvessanti ជាដើម។ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ កាលបើលុប ស្-អាគម នៃ ឦ-វិភត្តិ ទើបបានជា abhāvesi ឬ bhāvesi, abhāvayi ឬ bhāvayi, abhāvayiṃsu ឬ bhāvayiṃsu។ កាលបើលុបស្រៈខាងចុង ទើបបានជា abhāvesuṃ ឬ bhāvesuṃ, abhāvayaṃsu ឬ bhāvayaṃsu, abhāvayuṃ ឬ bhāvayuṃ ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា abhāvīyi ឬ bhāvīyi ជាដើម។ abhāvissa ឬ abhāvayissa, abhāvissaṃsu ឬ abhāvayissaṃsu។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា abhāvayissaṃ ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចកៈ ថា bhāveyya ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា bhāvīyeyya ជាដើម។ bhāvayatu ឬ bhāvetu ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា bhāvīyatu ជាដើម។

Pacituṃ payojetīti atthe ṇi+ṇāpī honti. So devadattena odanaṃ pācayati pāceti iccādi, tathā pācāpayati pācāpeti+ccādi. Kamme-so tena devadattena odano pācīyati pācāpīyati+ccādi, bhavissatyādīsupi yojetabbaṃ.

ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យស្ល (pacituṃ payojeti)» មាន ណិ និង ណាបិ បច្ច័យទាំងឡាយ។ បុគ្គលនោះ ញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យស្លនូវបាយ គឺ pācayati ឬ pāceti ជាដើម, ព្រមទាំង pācāpayati ឬ pācāpeti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា បាយនោះ ត្រូវបុគ្គលនោះញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យស្ល គឺ pācīyati ឬ pācāpīyati ជាដើម, សូម្បីក្នុងវិភត្តិមាន ភវិស្សន្តី ជាដើម ក៏គប្បីផ្សំផ្គុំយ៉ាងនេះដែរ។

Gantuṃ payojetīti atthe so taṃ purisaṃ gāmaṃ gamayati gameti gacchāpayati gacchāpeti+ccādi. Kamme-tena so gāmaṃ gamīyati gacchāpīyati+ccādi.

ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យទៅ (gantuṃ payojeti)» បុគ្គលនោះ ញ៉ាំងបុរសនោះឲ្យទៅកាន់ស្រុក គឺ gamayati, gameti, gacchāpayati, gacchāpeti ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា ស្រុកនោះ ត្រូវបុគ្គលនោះញ៉ាំងបុរសនោះឲ្យទៅ គឺ gamīyati, gacchāpīyati ជាដើម។

Guha=saṃvaraṇe, guhituṃ payojetīti ṇimhi ‘‘guhissa sare’’ti dīgho. Gūhayati, gūhayanti iccādi.

គុហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង (saṃvaraṇe), ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យបិទបាំង (guhituṃ payojeti)» កាលបើមាន ណិ-បច្ច័យ មានការធ្វើជាទីឃៈ ដោយសូត្រថា «guhissa sare»។ បានជា gūhayati, gūhayanti ជាដើម។

Disa+dusa=appītiyaṃ, dusituṃ payojetīti ṇimhi ‘‘ṇimhi dīgho dusassā’’ti dīghe dūsayati+ccādi.

ទិស-ធាតុ និង ទុស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មិនត្រេកអរ (appītiyaṃ), ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យប្រទូស្ត (dusituṃ payojeti)» កាលបើមាន ណិ-បច្ច័យ មានការធ្វើជាទីឃៈ ដោយសូត្រថា «ṇimhi dīgho dusassā» ទើបបានជា dūsayati ជាដើម។

Tathā icchantaṃ payojayati icchāpayati icchāpeti, esayati eseti. Niyacchantaṃ payojayati niyamayati niyameti. Tathā āsayati [Pg.261] āseti, acchāpayati acchāpeti. Lābhayati lābheti, evaṃ vāsayati vāseti, vāsāpayati vāsāpeti. Vāhayati vāheti, vāhāpayati vāhāpeti+ccādi. Evaṃ jīrayati, mārayati, dassayati iccādi. Hū=sattāyaṃ, pahontaṃ payojayati pahāvayati pahāveti iccādi. Sāyayati sāyāpayati sāyāpeti. Nāyāpayati nāyāpeti. Patiṭṭhāpayati patiṭṭhāpeti. Rasse patiṭṭhapeti. Hantuṃ payojayatīti ṇi+ṇāpī, ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādese ghātayati ghāteti. Tathā juhāvayati juhāveti, jahāpayati jahāpeti. Hāpayati hāpeti. Dāpayati dāpeti. Vidhāpayati vidhāpeti, pidahāpayati pidahāpeti. (Bhūvādinayo).

ដូចគ្នាដែរ ញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាឲ្យប្រាថ្នា គឺ icchāpayati, icchāpeti, esayati, eseti។ ញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកសង្កត់សង្កិនឲ្យសង្កត់សង្កិន គឺ niyamayati, niyameti។ ដូចគ្នាដែរ āsayati, āseti, acchāpayati, acchāpeti។ lābhayati, lābheti, យ៉ាងនេះដែរ vāsayati, vāseti, vāsāpayati, vāsāpeti។ vāhayati, vāheti, vāhāpayati, vāhāpeti ជាដើម។ យ៉ាងនេះដែរ jīrayati, mārayati, dassayati ជាដើម។ ហូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មាន (sattāyaṃ), ញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកអាចឲ្យអាច គឺ pahāvayati, pahāveti ជាដើម។ sāyayati, sāyāpayati, sāyāpeti។ nāyāpayati, nāyāpeti។ patiṭṭhāpayati, patiṭṭhāpeti។ កាលបើធ្វើជាលុស្សៈ (រស្សៈ) បានជា patiṭṭhapeti។ ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំង... ឲ្យសម្លាប់ (hantuṃ payojeti)» មាន ណិ និង ណាបិ បច្ច័យ, កាលបើមានការទេសៈជា ឃាតៈ ដោយសូត្រថា «hanassa ghāto ṇānubandhe» ទើបបានជា ghātayati, ghāteti។ ដូចគ្នាដែរ juhāvayati, juhāveti, jahāpayati, jahāpeti។ hāpayati, hāpeti។ dāpayati, dāpeti។ vidhāpayati, vidhāpeti, pidahāpayati, pidahāpeti។ (ចប់ ភូវាទិន័យ)។

Idāni rudhādiaṭṭhagaṇā dassīyante-rodhayati rodheti. Devayati deveti. Todayati todeti. Jayāpayati jayāpeti. Vikkayati vikkayāpeti. Sāvayati sāveti. Vitānayati vitāneti. Corāpayati corāpeti iccādi.

ឥឡូវនេះ នឹងសម្តែងនូវគណៈទាំង ៨ មានរុធាទិគណៈជាដើម គឺ rodhayati, rodheti។ devayati, deveti។ todayati, todeti។ jayāpayati, jayāpeti។ vikkayati, vikkayāpeti។ sāvayati, sāveti។ vitānayati, vitāneti។ corāpayati, corāpeti ជាដើម។

Khādīhi paccayantehi, api honti ṇi+ṇāpayo;

Ṇi+ṇāpinā+nakānānaṃ, dassanañcettha sādhanaṃ.

ណិ និង ណាប បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានក្រោយពីបច្ច័យទាំងឡាយមាន ខាទិ-បច្ច័យជាដើមខ្លះដែរ, ការសម្តែងនូវការសម្រេចរូបនៃបច្ច័យទាំងឡាយមាន ណិ និង ណាបិ ជាមួយនឹង ណ-ការៈ និង អន-ការៈ គប្បីដឹងក្នុងទីនេះ។

Titikkhantaṃ payojayati titikkheti titikkhāpeti, tikicchayati tikiccheti tikicchāpayati tikicchāpeti. Evaṃ bubhukkheti bubhukkhāpeti. Pabbatāyayati. Puttīyayati iccādi. (Khādipaccayanayo).

ញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកអត់ធន់ឲ្យអត់ធន់ គឺ titikkheti, titikkhāpeti, tikicchayati, tikiccheti, tikicchāpayati, tikicchāpeti។ យ៉ាងនេះដែរ bubhukkheti, bubhukkhāpeti។ pabbatāyayati។ puttīyayati ជាដើម។ (ចប់ ខាទិបច្ចយន័យ)។

Iti payogasiddhiyaṃ tyādikaṇḍo chaṭṭho.

ចប់ កណ្ឌទី ៦ គឺ ត្យាទិកណ្ឌ ក្នុងបយោគសិទ្ធិ។

7. Khādikaṇḍa

៧. ខាទិកណ្ឌ

Atha [Pg.262] dhātūhiyeva bhāva+kamma+kattu+karaṇādisādhanasahitaṃ khādividhānaṃ ārabhīyate –

លំដាប់នេះ នឹងចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវវិធីនៃខាទិបច្ច័យ ព្រមទាំងសាធនៈទាំងឡាយមាន ភាវៈ កម្ម កត្តុ និង ករណៈ ជាដើម អំពីធាតុទាំងឡាយនោះឯង៖

‘‘Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu’’ iccādīhi paccayavidhānañca pararūpadvittādikāriyañca tyādikaṇḍe vuttanayeneva ñātabbaṃ. Titikkhanaṃ titikkhā, ‘‘itthiya+maṇaktikayakayā ca’’ iti suttena apaccayo ca ‘‘itthiya+matvā’’ti āpaccayo ca hoti. Tathā vīmaṃsanaṃ vīmaṃsā. ‘‘Kitā tikicchāsaṃsayesu cho’’ti chappaccayādimhi kate tikicchanaṃ tikicchā, vicikicchanaṃ vicikicchā. Gupa=gopane, badha=bandhaneti imehi dhātūhi ‘‘nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca’’ iti chapaccayādimhi ca dvitte parabakārassa iminā bhakāre ca kate apaccayādi hoti. Jigucchanaṃ jigucchā, bībhacchanaṃ bībhacchā. ‘‘Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te’’ iti icchāya+matthe kha+sa+chappaccayā honti. Bhuja=pālanajjhohāresu, bubhukkhanaṃ bubhukkhā. Ji=jaye, jigiṃsanaṃ, jigiṃsā. Ghasa=adane, jighacchanaṃ jighacchā.

វិធីចាត់ចែងបច្ច័យដោយសូត្រទាំងឡាយមាន «Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu» ជាដើម និងកិច្ចការមានការធ្វើជាលំដាប់នៃអក្សរខាងចុង (pararūpa) និងការធ្វើជាទ្វេភាវៈ (dvitta) ជាដើម គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងត្យាទិកណ្ឌនោះឯង។ ការអត់ធន់ ឈ្មោះថា titikkhā, ដោយសូត្រថា «itthiya+maṇaktikayakayā ca» មាន អ-បច្ច័យ ផង និងដោយសូត្រថា «itthiya+matvā» មាន អា-បច្ច័យ ផង។ ដូចគ្នាដែរ ការពិចារណា ឈ្មោះថា vīmaṃsā។ កាលបើមាន ឆ-បច្ច័យ ជាដើម ដោយសូត្រថា «Kitā tikicchāsaṃsayesu cho» ទើបបានជា ការព្យាបាល ឈ្មោះថា tikicchā, សេចក្តីសង្ស័យ ឈ្មោះថា vicikicchā។ គុប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រក្សា (gopane), ពធ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចង (bandhane), អំពីធាតុទាំងឡាយនេះ កាលបើមាន ឆ-បច្ច័យ ជាដើម ដោយសូត្រថា «nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca» និងមានការធ្វើជាទ្វេភាវៈ ហើយមានការទេសៈជា ភ-ការៈ នៃ ព-ការៈ ខាងចុង ទើបមាន អ-បច្ច័យ ជាដើម។ សេចក្តីខ្ពើមរអើម ឈ្មោះថា jigucchā, សេចក្តីតក់ស្លុត ឈ្មោះថា bībhacchā។ ដោយសូត្រថា «Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te» ក្នុងអត្ថថា ប្រាថ្នា (icchā) មាន ខ, ស, ឆ បច្ច័យទាំងឡាយ។ ភុជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រក្សា និងលេបលេញ (pālanajjhohāresu), ការប្រាថ្នាចង់បរិភោគ ឈ្មោះថា bubhukkhā។ ជិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈ្នះ (jaye), ការប្រាថ្នាចង់ឈ្នះ ឈ្មោះថា jigiṃsā។ ឃស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស៊ី (adane), ការប្រាថ្នាចង់ស៊ី គឺការឃ្លាន ឈ្មោះថា jighacchā។

27. Bhāvakammesu tabbānīyā

២៧. តព្វ និង អនីយ បច្ច័យ ក្នុងភាវវាចកៈ និងកម្មវាចកៈ

Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bhavanti, bahulaṃvidhānā kattukaraṇādīsupi. Bhū=sattāyaṃ, ‘‘yuvaṇṇāna+me opaccaye’’ti okāre ‘‘ūbyañjanassā’’ti ūāgamo, ññakāro ādyāvayavattho. Ossa ‘‘eona+ mayavā [Pg.263] sare’’ti avādeso, bhūyateti bhavitabbaṃ bhavatā bhavanīyaṃ. Bhāvasse+kattā ekavacanameva, tañca napuṃsakaliṅgaṃ.

តព្វ និង អនីយ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានខាងចុងនៃកិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) ក្នុងភាវវាចកៈ និងកម្មវាចកៈទាំងឡាយ, និងក្នុងកត្តុការកៈ និងករណការកៈជាដើមខ្លះ ដោយការចាត់ចែងដ៏ច្រើន (bahulaṃvidhānā)។ ភូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មាន (sattāyaṃ), កាលបើមាន ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «yuvaṇṇāna+me opaccaye» មាន ឧ-អាគម (ūāgamo) ដោយសូត្រថា «ūbyañjanassā», ញ-ការៈ មានប្រយោជន៍ជាអវយវៈខាងដើម។ មានការទេសៈជា អវៈ (avādeso) នៃ ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «eona+ mayavā sare», ក្នុងអត្ថថា តែងមាន (bhūyate) បានជា bhavitabbaṃ ឬ bhavanīyaṃ របស់លោក (bhavatā)។ កាលបើជាភាវៈ តែងមានតែឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គប៉ុណ្ណោះ។

Tabbādyabhihito bhāvo,Dabbamiva pakāsatīti-bahuvacanañca hoti.

ភាវៈដែលសម្តែងដោយ តព្វ-បច្ច័យ ជាដើម តែងប្រាកដដូចជាទ្រព្យ (dabbamiva pakāsati) ដូច្នេះ ទើបមានពហុវចនៈផងដែរ។

Kamme-abhipubbo, abhibhūyate abhibhūyittha abhibhūyissateti abhibhavitabbo kodho paṇḍitena, abhibhavitabbā taṇhā, abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ. Evaṃ abhibhavanīyo abhibhavanīyā abhibhavanīyaṃ, kamme abhidheyyasseva liṅgavacanāni.

ក្នុងកម្មវាចកៈ មាន អភិ-ឧបសគ្គ នៅខាងមុខ, ក្នុងអត្ថថា តែងគ្របសង្កត់ (abhibhūyate), បានគ្របសង្កត់ហើយ (abhibhūyittha), នឹងគ្របសង្កត់ (abhibhūyissate) គឺ សេចក្តីក្រោធ គប្បីត្រូវអ្នកប្រាជ្ញគ្របសង្កត់ (abhibhavitabbo kodho paṇḍitena), តណ្ហា គប្បីត្រូវគ្របសង្កត់ (abhibhavitabbā taṇhā), សេចក្តីទុក្ខ គប្បីត្រូវគ្របសង្កត់ (abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ)។ យ៉ាងនេះដែរ abhibhavanīyo, abhibhavanīyā, abhibhavanīyaṃ, ក្នុងកម្មវាចកៈ លិង្គ និងវចនៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមតែអភិធេយ្យ (នាមដែលត្រូវសម្តែង) ប៉ុណ្ណោះ។

Visessaliṅgātabbādī, tatthā+do pañca bhāvajā;

Napuṃsake siyuṃ bhāve, kto cā+no akattari.

តព្វបច្ច័យជាដើម មានលិង្គប្លែកៗគ្នា, ក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ បច្ច័យ ៥ ខាងដើម តែងកើតក្នុងភាវៈ, ក្នុងភាវវាចកៈ តែងជាលិង្គនបុំសកៈ, ចំណែកឯ ត-បច្ច័យ និង អន-បច្ច័យ តែងមានក្នុងអត្ថក្រៅពីកត្តុការកៈ (akattari)។

Bhāvasmiṃ ghaṇa pume evaṃ, iyuvaṇṇā gahādijo;

Apaccayopi vā+saṃkhyā, tu+māditvantakā siyuṃ.

ក្នុងភាវៈ ឃញ-បច្ច័យ តែងជាបុល្លិង្គយ៉ាងនេះដែរ, ឥ-ការៈ និង ឧ-ការៈ កើតអំពីគហាទិធាតុជាដើម, សូម្បី អ-បច្ច័យ ក៏មានខ្លះ, សង្ខ្យា និងបច្ច័យមាន តុ-បច្ច័យ ជាដើម តែងមានអន្តៈ (ទីបំផុត) ផ្សេងៗគ្នា។

Ito paraṃ upasaggapubbatā ca kālattayassa vākyagahaṇañca vuttanayena ñātabbaṃ, tasmā anurūpavākyameva dassayissāma –

តទៅនេះ ការមានឧបសគ្គនៅខាងមុខក្តី ការកាន់យកនូវប្រយោគក្នុងកាលទាំងបីក្តី គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយ, ព្រោះហេតុនោះ យើងនឹងសម្តែងតែប្រយោគដែលសមគួរ (anurūpavākya) ប៉ុណ្ណោះ៖

Āsa=upavesane, āsane āsitabbaṃ tayā āsanīyaṃ. Kamme-upāsīyatīti upāsitabbo guru upāsanīyo. Sī=saye, e+ayādesā, sayanaṃ sayitabbaṃ sayanīyaṃ tayā. Atisīyatīti atisayitabbo kaṭo te atisayanīyo. Pada=gamane, ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yuka, kakāro kānubandhakāriyattho, ukāro uccāraṇattho, dassajo pubbarūpañca, uppajjanaṃ uppajjitabbaṃ uppajjanīyaṃ. Paṭipajjīyatīti paṭipajjitabbo maggo paṭipajjanīyo. Budha=ñāṇe, bujjhateti bujjhitabbo [Pg.264] dhammo bujjhanīyo. Su=savane, sūyateti sotabbo dhammo, ññimhi nāgame ‘‘tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā’’ti ṇe ca kate ‘‘na te kānubandha+nāgamesū’’ti okārābhāvo. Suṇitabbo, savanīyo. Kara=karaṇe –

អាស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អង្គុយ (upavesane), ក្នុងទីអង្គុយ (āsane) គប្បីត្រូវអ្នកអង្គុយ (āsitabbaṃ tayā) ឬ āsanīyaṃ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ថា តែងចូលទៅអង្គុយជិត (upāsīyati) បានជា គ្រូគប្បីត្រូវចូលទៅអង្គុយជិត (upāsitabbo guru) ឬ upāsanīyo។ សី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដេក (saye), មានការទេសៈជា ឯ និង អយៈ, ការដេក គប្បីត្រូវអ្នកដេក (sayitabbaṃ sayanīyaṃ tayā)។ តែងដេកលើសលប់ (atisīyati) បានជា កន្ទេលគប្បីត្រូវអ្នកដេកលើសលប់ (atisayitabbo kaṭo te) ឬ atisayanīyo។ បទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ (gamane), ដោយសូត្រថា «padādīnaṃ kvacī» មាន យ-បច្ច័យ, ក-ការៈ មានប្រយោជន៍សម្រាប់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើព្រោះមាន ក-អនុពន្ធ, ឧ-ការៈ សម្រាប់បញ្ចេញសំឡេង, មានការទេសៈជា ជ-ការៈ នៃ ទ-ការៈ និងការធ្វើជាបុព្វរូប, ការកើតឡើង គប្បីត្រូវកើតឡើង (uppajjitabbaṃ) ឬ uppajjanīyaṃ។ តែងប្រតិបត្តិ (paṭipajjīyati) បានជា ផ្លូវគប្បីត្រូវប្រតិបត្តិ (paṭipajjitabbo maggo) ឬ paṭipajjanīyo។ ពុធ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង (ñāṇe), តែងដឹង (bujjhate) បានជា ធម៌គប្បីត្រូវដឹង (bujjhitabbo dhammo) ឬ bujjhanīyo។ សុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្តាប់ (savane), តែងត្រូវស្តាប់ (sūyati) បានជា ធម៌គប្បីត្រូវស្តាប់ (sotabbo dhammo), កាលបើមាន ណ-អាគម ក្នុង ញ-បច្ច័យ និងការទេសៈជា ណ-ការៈ ដោយសូត្រថា «tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā» ទើបមិនមាន ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «na te kānubandha+nāgamesū»។ បានជា suṇitabbo, savanīyo។ ករ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ (karaṇe)៖

95. Pararūpa+mayakāre byañjane

៩៥. ការធ្វើជាបររូប និងការទេសៈជា ម-ការៈ ក្នុងព្យញ្ជនៈ

Kriyatthāna+mantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato aññasmiṃ byañjane. Karīyatīti kattabbo dhammo, kattabbā pūjā, kattabbaṃ kusalaṃ.

ព្យញ្ជនៈខាងចុងនៃកិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) តែងមានការធ្វើជាបររូប ក្នុងព្យញ្ជនៈដទៃក្រៅពី យ-ការៈ។ តែងត្រូវធ្វើ (karīyati) បានជា ធម៌គប្បីត្រូវធ្វើ (kattabbo dhammo), ការបូជាគប្បីត្រូវធ្វើ (kattabbā pūjā), កុសលគប្បីត្រូវធ្វើ (kattabbaṃ kusalaṃ)។

119. Tuṃ+tuna+tabbesu vā

១១៩. ក្នុង តុំ, តុន និង តព្វ បច្ច័យទាំងឡាយខ្លះ

Tumādīsu karassā hoti vā. Kātabbaṃ hitaṃ.

ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយមាន តុំ-បច្ច័យជាដើម ករ-ធាតុ តែងមានការទេសៈជា អា ខ្លះ។ បានជា ប្រយោជន៍គប្បីត្រូវធ្វើ (kātabbaṃ hitaṃ)។

171. Rā nassa ṇo

១៧១. ការទេសៈជា ណ-ការៈ នៃ ន-ការៈ ព្រោះមាន រ-ការៈ នៅខាងចុង

Rantato kriyatthā paccayanakārassa ṇa hoti. Karaṇīyo.

ន-ការៈ នៃបច្ច័យ ក្រោយពីកិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) ដែលមាន រ-ការៈ នៅខាងចុង តែងមានការទេសៈជា ណ-ការៈ។ បានជា karaṇīyo។

Bhara=bharaṇe, bharīyatīti bharitabbo bharaṇīyo. Gaha=upādāne ‘‘maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti antasarā paromaṃ vā hoti. Makāro+nubandho. ‘‘Ṇo niggahītassā’’ti niggahītassa ṇo, saṃgayhatīti saṃgaṇhitabbo saṃgaṇhanīyo, ‘‘tathanarā’’dinā ṇakāre gahaṇīyo. Rama=kīḷāyaṃ, ramīyatīti ramaṇīyo vihāro. Āpa=pāpuṇane, ‘‘sakāpānaṃ kukakū ṇe’’ti ettha ‘sakāpānaṃ kuka+kū’ti yogavibhāgā ku, ūāgame nāgamassa ṇe ca kate pāpīyatīti pāpuṇitabbo. Pararūpe pattabbo, pāpuṇanīyo, pāpanīyo.

ភរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចិញ្ចឹម (bharaṇe), តែងត្រូវចិញ្ចឹម (bharīyati) បានជា bharitabbo, bharaṇīyo។ គហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាន់យក (upādāne), ដោយសូត្រថា «maṃ vā rudhādīnaṃ» តែងមាន ម-ការៈ ខាងក្រោយស្រៈខាងចុងខ្លះ។ ម-ការៈ ជាអនុពន្ធ។ ដោយសូត្រថា «Ṇo niggahītassā» មានការទេសៈជា ណ-ការៈ នៃនិគ្គហិត, តែងត្រូវកាន់យកព្រម (saṃgayhati) បានជា saṃgaṇhitabbo, saṃgaṇhanīyo, កាលបើមាន ណ-ការៈ ដោយសូត្រមាន «tathanarā» ជាដើម បានជា gahaṇīyo។ រម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្រេកអរ (kīḷāyaṃ), តែងត្រូវត្រេកអរ (ramīyati) បានជា វិហារជាទីគប្បីត្រេកអរ (ramaṇīyo vihāro)។ អាប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដល់ (pāpuṇane), ក្នុងសូត្រថា «sakāpānaṃ kukakū ṇe» នេះ ដោយការបំបែកសូត្រ (yogavibhāga) ថា «sakāpānaṃ kuka+kū» មានការទេសៈជា កុ និង ឧ-អាគម ព្រមទាំង ណ-អាគម និង ណ-ការៈ ទើបបានជា តែងត្រូវដល់ (pāpīyati) បានជា pāpuṇitabbo។ កាលបើធ្វើជាបររូប បានជា pattabbo, pāpuṇanīyo, pāpanīyo។

96. Manānaṃ niggahītaṃ

៩៦. ការធ្វើជានិគ្គហិត នៃ ម-ការៈ និង ន-ការៈ ទាំងឡាយ

Makāra+nakārantānaṃ [Pg.265] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hotya+yakāre byañjane. Vaggantaṃ, gamiyatīti gantabbo. Gamitabbaṃ gamanīyaṃ. Khana=khaṇa=avadāraṇe, niggahītaṃ vaggantattañca, khaññateti khantabbaṃ āvāṭaṃ khanitabbaṃ khananīyaṃ. Hana=hiṃsāyaṃ, haññateti hantabbaṃ hanitabbaṃ hananīyaṃ. Mana=ñāṇe, maññateti mantabbo manitabbo. ‘‘Padādīnaṃ kvacī’’ti yuka, cavaggādimhi kate maññitabbaṃ maññanīyaṃ.

កិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) ទាំងឡាយដែលមាន ម-ការៈ និង ន-ការៈ នៅខាងចុង តែងមានការទេសៈជា និគ្គហិត ក្នុងព្យញ្ជនៈដទៃក្រៅពី យ-ការៈ។ មានការទេសៈជាវគ្គន្តៈ, តែងត្រូវទៅ (gamīyati) បានជា gantabbo។ gamitabbaṃ, gamanīyaṃ។ ខន-ធាតុ ឬ ខណ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជីក (avadāraṇe), មានការទេសៈជានិគ្គហិត និងវគ្គន្តៈ, តែងត្រូវជីក (khaññati) បានជា រណ្តៅគប្បីត្រូវជីក (khantabbaṃ āvāṭaṃ), khanitabbaṃ, khananīyaṃ។ ហន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ (hiṃsāyaṃ), តែងត្រូវសម្លាប់ (haññati) បានជា hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ។ មន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង (ñāṇe), តែងដឹង (maññate) បានជា mantabbo, manitabbo។ ដោយសូត្រថា «Padādīnaṃ kvacī» មាន យ-បច្ច័យ, កាលបើមានការទេសៈជាចវគ្គជាដើម ទើបបានជា maññitabbaṃ, maññanīyaṃ។

Pūja=pūjāyaṃ, ‘‘curādito ṇī’’ti ṇimhi ñukārassa guruttā okārāvutti ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti ekāre pūjetabbo ūmhi ayādese pūjayitabbo pūjanīyo bhagavā.

បូជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា (pūjāyaṃ), កាលបើមាន ណិ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «curādito ṇī» ព្រោះភាពជាគុរុនៃ ញ-ការៈ ទើបមិនមានការវុទ្ធិជា ឱ-ការៈ, កាលបើមាន ឯ-ការៈ ដោយសូត្រថា «yuvaṇṇāna+meo paccaye» បានជា pūjetabbo, កាលបើមានការទេសៈជា អយៈ ក្នុង ឧ-ការៈ បានជា pūjayitabbo, ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាទីគប្បីបូជា (pūjanīyo bhagavā)។

Kattari-yā=pāpuṇane, nīyatīti niyyāniyo maggo, gacchantīti gamanīyā bhogā. Karaṇe-naha=soceyye, nahāyantya+nenāti nahānīyaṃ cuṇṇaṃ. Sampadāne-dā=dāne, saṃ+papubbo, sammā padīyate assāti sampadāniyo brāhmaṇo.

ក្នុងកត្តុការកៈ យា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដល់ (pāpuṇane), តែងដឹកនាំទៅ (nīyati) បានជា ផ្លូវជាគ្រឿងដឹកនាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខ (niyyāniyo maggo), តែងទៅ (gacchanti) បានជា ភោគៈទាំងឡាយដែលតែងទៅ គឺវិនាសទៅ (gamanīyā bhogā)។ ក្នុងករណការកៈ នហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជម្រះកាយ (soceyye), ជនទាំងឡាយតែងងូតទឹកដោយម្សៅនេះ ហេតុនោះ ម្សៅនោះ ឈ្មោះថា ម្សៅសម្រាប់ងូត (nahānīyaṃ cuṇṇaṃ)។ ក្នុងសម្បទានការកៈ ទា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ (dāne), មាន សំ និង ប ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, ជនទាំងឡាយតែងប្រគេនដោយប្រពៃដល់ព្រាហ្មណ៍នេះ ហេតុនោះ ព្រាហ្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណ៍ជាទីគប្បីប្រគេនទាន (sampadāniyo brāhmaṇo)។

28. Ghyaṇa

២៨. ឃ្យណ-បច្ច័យ

Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Ūmhi kattabbaṃ kāriyaṃ. Hara=haraṇe, harīyatīti hāriyaṃ. Bhara=bharaṇe, bharitabbaṃ bhāriyaṃ. Labha=lābhe, ‘‘vaggalasehi te’’ti pubbarūpabhakāre ‘‘catutthadutiyā’’ dinā tatiyakkhare ca kate labhitabbaṃ labbhaṃ.

ឃ្យណ-បច្ច័យ តែងមានខាងចុងនៃកិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) ក្នុងភាវវាចកៈ និងកម្មវាចកៈទាំងឡាយខ្លះ ដោយការចាត់ចែងដ៏ច្រើន។ ក្នុង ឧ-ការៈ គប្បីត្រូវធ្វើ បានជា kāriyaṃ។ ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ (haraṇe), តែងត្រូវនាំទៅ (harīyati) បានជា hāriyaṃ។ ភរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចិញ្ចឹម (bharaṇe), គប្បីត្រូវចិញ្ចឹម បានជា bhāriyaṃ។ លភ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាន (lābhe), កាលបើមានការធ្វើជាបុព្វរូបនៃ ភ-ការៈ ដោយសូត្រថា «vaggalasehi te» និងការទេសៈជាអក្សរទី ៣ (ព-ការៈ) ដោយសូត្រមាន «catutthadutiyā» ជាដើម ទើបបានជា គប្បីត្រូវទទួលបាន គឺ labbhaṃ។

Vaca=byattavacane,

វច-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពោលឲ្យច្បាស់លាស់ (byattavacane)៖

98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe

៩៨. ការទេសៈជា ក-ការៈ និង គ-ការៈ នៃ ច-ការៈ និង ជ-ការៈ ទាំងឡាយ ព្រោះមាន ឃ-អនុពន្ធ

Ghānubandhe [Pg.266] cakāra+jakārantānaṃ kriyatthānaṃ ka+gā honti yathākkamaṃ.

កាលបើមានបច្ច័យមាន ឃ-អនុពន្ធ កិរិយាត្ថៈ (ធាតុ) ទាំងឡាយដែលមាន ច-ការៈ និង ជ-ការៈ នៅខាងចុង តែងមានការទេសៈជា ក-ការៈ និង គ-ការៈ តាមលំដាប់។

84. Assā ṇānubandhe

៨៤. ការទេសៈជា អា នៃ អ-ការៈ ព្រោះមាន ណ-អនុពន្ធ

Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Vacanaṃ vuccateti vākyaṃ. Bhaja=sevāyaṃ, bhajanīyaṃ bhāgyaṃ, jassa gakāro. Ci=caye, cayanaṃ cīyatīti vā ceyyaṃ. Yassa dvittaṃ.

កាលបើមានបច្ច័យមាន ណ-អនុពន្ធ នៅខាងចុង អ-ការៈ នៃធាតុខាងដើម តែងមានការទេសៈជា អា។ ពាក្យដែលគេតែងពោល ឈ្មោះថា vākyaṃ។ ភជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេពគប់ (sevāyaṃ), របស់ជាទីគប្បីសេពគប់ ឈ្មោះថា bhāgyaṃ, មានការទេសៈជា គ-ការៈ នៃ ជ-ការៈ។ ចិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សន្សំ (caye), ការសន្សំ ឬតែងត្រូវសន្សំ (cīyati) បានជា ceyyaṃ។ មានការធ្វើជាទ្វេភាវៈនៃ យ-ការៈ។

5,122. Nito cissa cho

៥,១២២. ការទេសៈជា ឆ-ការៈ នៃ ចិ-ធាតុ ព្រោះមាន ណិ-បច្ច័យ

Nito parassa cissa cho hotītiādicakārassa cho. Vinicchayatīti viniccheyyaṃ, nāgame vinicchinitabbaṃ. E+ayādesesu vinicchetabbaṃ vinicchanīyaṃ. Nī=pāpane, nīyatīti neyyo neyyā neyyaṃ, netabbaṃ.

សូត្រថា Nito parassa... នេះ មានការបំលែងអក្សរ ច នៃ សិប្បច្ច័យ (ឬ ចិ) ដែលនៅខាងចុង នីធាតុ ទៅជា ឆ ដោយអំណាច ចសព្ទជាដើម។ ពាក្យថា Vinicchayatīti សម្រេចរូបជា viniccheyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីវិនិច្ឆ័យ), កាលបើមាន ន-អាគម សម្រេចរូបជា vinicchinitabbaṃ។ កាលបើមានការទេសៈជា ឯ និង អយ សម្រេចរូបជា vinicchetabbaṃ និង vinicchanīyaṃ។ នីធាតុ (Nī) ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ (pāpane), វិគ្គហៈថា nīyatīti សម្រេចរូបជា neyyo, neyyā, neyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីនាំទៅ) និង netabbaṃ។

29. Āsse+ca

២៩. សូត្រថា Āsse ca

Ākārantato kriyatthā ghyaṇa hoti bhāvakammesu āssa e ca. Dā=dāne, dātabbaṃ deyyaṃ. Pā=pāne, pīyatīti peyyaṃ. Mā=māne, mīyatīti meyyaṃ. Ñā=avabodhane, ñāyatīti ñeyyaṃ ñātabbaṃ, ūmhi nāgamo ‘‘ñāssa ne+jā’’ti ñāssa jādese jānitabbaṃ, vijāniyaṃ. Khā=pakathane, saṃkhātabbaṃ saṃkheyyaṃ.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន អា ជាទីបំផុត (អាករន្តធាតុ) យបច្ច័យ (ឬ ឃ្យណបច្ច័យ) រមែងចុះក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម ហើយបំលែង អា នៃធាតុនោះទៅជា ឯ ខ្លះ។ ទាធាតុ (Dā) ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ (dāne), សម្រេចរូបជា dātabbaṃ, deyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីឲ្យ)។ បាធាតុ (Pā) ក្នុងអត្ថថា ផឹក (pāne), វិគ្គហៈថា pīyatīti សម្រេចរូបជា peyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីផឹក)។ មាធាតុ (Mā) ក្នុងអត្ថថា វាស់វែង (māne), វិគ្គហៈថា mīyatīti សម្រេចរូបជា meyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីវាស់វែង)។ ញាធាតុ (Ñā) ក្នុងអត្ថថា ដឹងច្បាស់ (avabodhana), វិគ្គហៈថា ñāyatīti សម្រេចរូបជា ñeyyaṃ, ñātabbaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីដឹង)។ កាលបើមាន ឧ-បច្ច័យ (ឬ ឩ) មាន ន-អាគម, ដោយសូត្រថា «ñāssa ne jā» មានការទេសៈ ញាធាតុ ជា ជា សម្រេចរូបជា jānitabbaṃ, vijāniyaṃ។ ខាធាតុ (Khā) ក្នុងអត្ថថា ពោលច្បាស់ (pakathana), សម្រេចរូបជា saṃkhātabbaṃ, saṃkheyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីរាប់)។

30. Vadādīhi yo

៣០. សូត្រថា Vadādīhi yo

Vadādīhi [Pg.267] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vada=vacane, vadanaṃ vajjatīti vā vajjaṃ. Mada=ummāde, madanaṃ majjate anenāti vā majjaṃ. Gamanaṃ gammateti vā gammaṃ. Gada=vacane, gajjate gadanīyaṃ vāti gajjaṃ. Pada=gamane, pajjanīyaṃ pajjaṃ gāthā. Ada+khāda=bhakkhane, khajjatīti khajjaṃ khādanīyaṃ. Dama=damane, dammateti dammo damanīyo.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន វទធាតុ ជាដើម យបច្ច័យ រមែងចុះជាច្រើនក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម។ វទធាតុ (Vada) ក្នុងអត្ថថា ពោល (vacane), វិគ្គហៈថា vadanaṃ ឬ vajjatīti សម្រេចរូបជា vajjaṃ (ទោស, អ្វីៗដែលគប្បីពោល)។ មទធាតុ (Mada) ក្នុងអត្ថថា ស្រវឹង (ummāde), វិគ្គហៈថា madanaṃ ឬ majjate anenāti សម្រេចរូបជា majjaṃ (ទឹកស្រវឹង)។ វិគ្គហៈថា gamanaṃ ឬ gammateti សម្រេចរូបជា gammaṃ (របស់ថោកទាប, អ្វីៗដែលគប្បីទៅ)។ គទធាតុ (Gada) ក្នុងអត្ថថា ពោល (vacane), វិគ្គហៈថា gajjate ឬ gadanīyaṃ សម្រេចរូបជា gajjaṃ (ផ្គរលាន់, អ្វីៗដែលគប្បីពោល)។ បទធាតុ (Pada) ក្នុងអត្ថថា ទៅ (gamane), សម្រេចរូបជា pajjanīyaṃ, pajjaṃ (គាថា, ផ្លូវ)។ អទធាតុ និង ខាទធាតុ (Ada, Khāda) ក្នុងអត្ថថា ស៊ី (bhakkhane), វិគ្គហៈថា khajjatīti សម្រេចរូបជា khajjaṃ, khādanīyaṃ (ខាទនីយវត្ថុ, របស់គប្បីទំពាស៊ី)។ ទមធាតុ (Dama) ក្នុងអត្ថថា ទូន្មាន (damane), វិគ្គហៈថា dammateti សម្រេចរូបជា dammo, damanīyo (សត្វ ឬបុគ្គលដែលគប្បីទូន្មាន)។

Bhujā+nneti gaṇasuttena anne vattabbe yapaccayo.

ដោយគណសូត្រថា Bhujānneti កាលបើគប្បីពោលពាក្យថា anna (បាយ) យបច្ច័យ រមែងចុះ។

83. Lahussupantassati

៨៣. សូត្រថា Lahussupantassati

Lahubhūtassa upantassa iyuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Yassa pubbarūpe bhuñjitabboti bhojjo odano, bhojjā yāgu.

ស្រៈ ឥ និង ឧ (ឥយុវណ្ណៈ) ដែលជាលហុនៅខាងចុង (ឧបន្តៈ) រមែងទៅជា ឯ និង ឱ តាមលំដាប់។ កាលបើ យបច្ច័យ ទៅជាបុព្វរូបហើយ, វិគ្គហៈថា bhuñjitabboti សម្រេចរូបជា bhojjo (ដូចជា bhojjo odano = បាយដែលគប្បីបរិភោគ), bhojjā (ដូចជា bhojjā yāgu = យ៉ាគូដែលគប្បីបរិភោគ)។

31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā

៣១. សូត្រថា Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā

Ete saddā yapaccayantā nipaccante. Kara=karaṇe, iminā nipātanā ye kicādese ca kate pubbarūpaṃ, kattabbaṃ kiccaṃ. Hana=hiṃsāyaṃ, ghaccādesādimhi kate hananaṃ haññateti vā ghaccaṃ. Bhara=bharaṇe, bhaccādesādimhi kate bharaṇīyo bhacco. Bhū=sattāyaṃ, yamhi okāre iminā avādese bhavatīti bhabbo. Liha=assādane, yamhi iminā hassa yakāre lehitabbaṃ leyyaṃ, ekāravuddhi.

សព្ទទាំងឡាយនេះ ដែលមាន យបច្ច័យ ជាទីបំផុត រមែងសម្រេចដោយវិធីនិបាតនៈ។ ករធាតុ (Kara) ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ (karaṇe), ដោយវិធីនិបាតនៈនេះ កាលបើមានការទេសៈ យបច្ច័យ ជា កិច្ច ហើយធ្វើជាបុព្វរូប, សម្រេចរូបជា kiccaṃ (កិច្ច, អ្វីៗដែលគប្បីធ្វើ) ដូចពាក្យថា kattabbaṃ។ ហនធាតុ (Hana) ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ ឬបៀតបៀន (hiṃsāyaṃ), កាលបើមានការទេសៈជា ឃច្ចៈ ជាដើម, វិគ្គហៈថា hananaṃ ឬ haññateti សម្រេចរូបជា ghaccaṃ (ការសម្លាប់, អ្វីៗដែលគប្បីសម្លាប់)។ ភរធាតុ (Bhara) ក្នុងអត្ថថា ចិញ្ចឹម (bharaṇe), កាលបើមានការទេសៈជា ភច្ចៈ ជាដើម, សម្រេចរូបជា bhacco (អ្នកបម្រើ, បុគ្គលដែលគប្បីចិញ្ចឹម) ដូចពាក្យថា bharaṇīyo។ ភូធាតុ (Bhū) ក្នុងអត្ថថា មាន គឺមានជីវិត (sattāyaṃ), កាលបើមាន យបច្ច័យ ធ្វើ ឧ ទៅជា ឱ ហើយមានការទេសៈជា អវ ដោយវិធីនេះ, វិគ្គហៈថា bhavatīti សម្រេចរូបជា bhabbo (អ្នកគួរ, បុគ្គលដែលគួរ)។ លិហធាតុ (Liha) ក្នុងអត្ថថា លិទ្ធ ឬភ្លក្ស (assādane), កាលបើមាន យបច្ច័យ ធ្វើ ហ ទៅជា យ ដោយវិធីនេះ, សម្រេចរូបជា leyyaṃ (របស់គប្បីលិទ្ធ) ដូចពាក្យថា lehitabbaṃ, មានការវុឌ្ឍិជា ឯការៈ។

32. Guhādīhi yaka

៣២. សូត្រថា Guhādīhi yaka

Guhādīhi [Pg.268] kriyatthehi bhāvakammesu yaka hoti. Guha=saṃvaraṇe, ‘‘lahussupantassā’’ti sampattassa okārassa ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti paṭisedho. ‘‘Hassa vipallāso’’ti vipallāse guhanaṃ guhitabbaṃ guyhaṃ. Duha=papūraṇe, dohanaṃ duyhatīti vā duyhaṃ. Sāsa=anusiṭṭhiyaṃ –

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន គុហធាតុ ជាដើម យកបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម។ គុហធាតុ (Guha) ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង (saṃvaraṇe), ការបំលែង ឧ ទៅជា ឱ ដែលត្រូវនឹងបានដោយសូត្រថា «lahussupantassa» នោះ ត្រូវបានហាមឃាត់ដោយសូត្រថា «na te kānubandhanāgamesu»។ ដោយសូត្រថា «hassa vipallāso» មានការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងនៃ ហ (វិបល្លាស), វិគ្គហៈថា guhanaṃ ឬ guhitabbaṃ សម្រេចរូបជា guyhaṃ (របស់កំបាំង, អ្វីៗដែលគប្បីលាក់កំបាំង)។ ទុហធាតុ (Duha) ក្នុងអត្ថថា ពេញ ឬរិតទឹកដោះ (papūraṇe), វិគ្គហៈថា dohanaṃ ឬ duyhatīti សម្រេចរូបជា duyhaṃ (ទឹកដោះដែលគប្បីរិត)។ សាសធាតុ (Sāsa) ក្នុងអត្ថថា ប្រដៅ (anusiṭṭhiyaṃ) —

117. Sāsassa sisa vā

១១៧. សូត្រថា Sāsassa sisa vā

Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe. Pubbarūpaṃ, sāsīyatīti sisso.

សាសធាតុ រមែងទៅជា សិសៈ ខ្លះ កាលបើមានបច្ច័យដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ (ដូចជា យកបច្ច័យ) នៅខាងចុង។ ធ្វើជាបុព្វរូប, វិគ្គហៈថា sāsīyatīti សម្រេចរូបជា sisso (សិស្ស, បុគ្គលដែលគប្បីប្រដៅ)។

Siddhā eve+te tabbādayo pesā+tisagga+ppattakālesu gamyamānesupi, sāmaññena vidhānato. Pesanaṃ – ‘‘kattabba+midaṃ bhavatā’’ti āṇāpanaṃ ajjhesanañca. Atisaggo nāma ‘‘ki+midaṃ mayā kattabbaṃ’’ti puṭṭhassa ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā paṭipattidassanamukhena kattabbassa anuññā. Pattakālo nāma sampattasamayo. Yo kiccakaraṇasamayaṃ upaparikkhitvā karoti, tassa samayārocanaṃ, na tattha ajjhesana+matthi. Bhotā khalu kaṭo kattabbo karaṇīyo kāriyo kicco’’ evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន តព្វបច្ច័យ ជាដើមទាំងនេះ រមែងសម្រេចបានពិតប្រាកដ សូម្បីក្នុងកាលដែលដឹងច្បាស់នូវអត្ថទាំងឡាយមាន ការបញ្ជា (pesana), ការអនុញ្ញាតឲ្យធ្វើតាមចិត្ត (atisagga) និង កាលដ៏គួរ (pattakāla) ព្រោះការបញ្ញត្តិទុកដោយទូទៅ។ ពាក្យថា Pesana (ការបញ្ជា) គឺការបង្គាប់ និងការអារាធនា ដូចជាពាក្យថា «kattabbamidaṃ bhavatā» (កិច្ចនេះ លោកគប្បីធ្វើ)។ ពាក្យថា Atisagga (ការអនុញ្ញាតឲ្យធ្វើតាមចិត្ត) គឺការអនុញ្ញាតនូវកិច្ចដែលគប្បីធ្វើ ដល់បុគ្គលដែលសួរថា «kimidaṃ mayā kattabbaṃ» (តើខ្ញុំគប្បីធ្វើអ្វីខ្លះ?) ដោយការបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិ ដូចជាពាក្យថា «pāṇo na hantabbo» (សត្វមានជីវិត មិនគប្បីសម្លាប់ឡើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Pattakāla (កាលដ៏គួរ) គឺពេលវេលាដែលមកដល់។ បុគ្គលណាពិចារណានូវពេលវេលាធ្វើកិច្ចហើយទើបធ្វើ, ការប្រាប់ពេលវេលាដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បត្តកាល, ក្នុងទីនោះមិនមានការអារាធនាឡើយ។ ដូចជាពាក្យថា «bhotā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco» (កន្ទេល លោកគប្បីធ្វើពិតប្រាកដ) យ៉ាងនេះថា «tvayā kaṭo kattabbo» (កន្ទេល អ្នកគប្បីធ្វើ), ព្រោះកាលដ៏គួរក្នុងការធ្វើកន្ទេល បានមកដល់លោកហើយ។

Evaṃ uddhamuhuttepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne, āvassakā+dhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā. Uddhaṃ muhuttato-bhotā kaṭo kattabbo. Bhotā rajjaṃ kātabbaṃ, bhavaṃ araho. Bhotā [Pg.269] bhāro vahitabbo, bhavaṃ sakko. Bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo. Bhotā nikkho dātabbo.

យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងកាលខាងមុខហួសពីមួយមុហុត្តទៅ (uddhamuhutta) ក៏សម្រេចបានពិតប្រាកដក្នុងអត្ថមានការបញ្ជាជាដើម ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅ។ ម៉្យាងទៀត កាលបើដឹងច្បាស់នូវកត្តាដ៏គួរ (araha), កត្តាមានកម្លាំងពិសេស (sattivisiṭṭha), និងសេចក្តីចាំបាច់ (āvassaka) ឬភាពជាបំណុល (ādhamaṇya) ពិសេសនោះ បច្ច័យទាំងឡាយមាន តព្វបច្ច័យ ជាដើម ក៏សម្រេចក្នុងអត្ថភាវៈជាដើមដែរ។ ឧទាហរណ៍ ហួសពីមួយមុហុត្តទៅ ដូចជា «bhotā kaṭo kattabbo» (កន្ទេល លោកគប្បីធ្វើ)។ ក្នុងអត្ថថា គួរ ដូចជា «bhotā rajjaṃ kātabbaṃ, bhavaṃ araho» (រាជសម្បត្តិ លោកគប្បីគ្រង, លោកជាបុគ្គលគួរ)។ ក្នុងអត្ថថា អាច ដូចជា «bhotā bhāro vahitabbo, bhavaṃ sakko» (ភារៈ លោកគប្បីផ្ទុកទៅ, លោកជាបុគ្គលអាចធ្វើបាន)។ ក្នុងអត្ថថា ចាំបាច់ ដូចជា «bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo» (កន្ទេល លោកគប្បីធ្វើជាដាច់ខាត)។ ក្នុងអត្ថថា បំណុល ដូចជា «bhotā nikkho dātabbo» (មាសទម្ងន់មួយនិក្ខៈ លោកគប្បីឲ្យ)។

33. Kattari ltu+ṇkā

៣៣. សូត្រថា Kattari ltu ṇkā

Kattari kārake kriyatthā ltu+ṇkā honti. Kara=karaṇe, pararūpe ‘‘ltu+pitādīna+mā simhī’’ti ā silopo ca. Karotīti kattā. Evaṃ bharatīti bhattā. Haratīti hattā. Bhidatīti bhettā, ekāro, ūmhi bheditā. Chindatīti chettā. Bhojanassa dātā bhojanadātā. Sandhātīti sandhātā. Vacatīti vattā. Okārapararūpesu bhuñjatīti bhottā. ‘‘Padādīnaṃ kvacī’’ti yukāgamo, bujjhatīti bujjhitā. Jānātīti ñātā. Chindatīti chetā. Suṇātīti sotā. ‘‘Ū+lasse’’ti ūssa ekāre gaṇhātīti gahetā. Bhavatīti bhavitā. Saratīti saritā. ‘‘Manānaṃ niggahītaṃ’’ti massa niggahīte vaggante ca gacchatīti gantā. Nakārantānampi niggahītaṃ, khanatīti khantā. Sanatīti santā. Maññatīti mantā. Pāletīti pālayitā pāletā, ettha curādittā ṇi.

ក្នុងកត្តុការកៈ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ ល្ដុបច្ច័យ (Ltu) និង ណកបច្ច័យ (Ṇaka) រមែងចុះ។ ករធាតុ (Kara) ក្នុងអត្ថថា ធ្វើ (karaṇe), កាលបើធ្វើជាបុព្វរូប (ឬបររូប) ហើយ ដោយសូត្រថា «ltu pitādīnamā simhi» មានការទេសៈជា អា និងលុប សិវិភត្តិ, វិគ្គហៈថា karotīti សម្រេចរូបជា kattā (អ្នកធ្វើ)។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្គហៈថា bharatīti សម្រេចរូបជា bhattā (អ្នកចិញ្ចឹម, ស្វាមី)។ វិគ្គហៈថា haratīti សម្រេចរូបជា hattā (អ្នកនាំទៅ)។ វិគ្គហៈថា bhidatīti សម្រេចរូបជា bhettā (អ្នកទម្លាយ), មានការទេសៈជា ឯការៈ, កាលបើមាន ឧ-បច្ច័យ (ឬ ឩ) សម្រេចរូបជា bheditā។ វិគ្គហៈថា chindatīti សម្រេចរូបជា chettā (អ្នកកាត់)។ វិគ្គហៈថា bhojanassa dātā សម្រេចរូបជា bhojanadātā (អ្នកឲ្យនូវភោជន)។ វិគ្គហៈថា sandhātīti សម្រេចរូបជា sandhātā (អ្នកតភ្ជាប់)។ វិគ្គហៈថា vacatīti សម្រេចរូបជា vattā (អ្នកពោល)។ កាលបើមានការទេសៈជា ឱការៈ និងបររូប, វិគ្គហៈថា bhuñjatīti សម្រេចរូបជា bhottā (អ្នកបរិភោគ)។ ដោយសូត្រថា «padādīnaṃ kvaci» មាន យុក-អាគម, វិគ្គហៈថា bujjhatīti សម្រេចរូបជា bujjhitā (អ្នកដឹង)។ វិគ្គហៈថា jānātīti សម្រេចរូបជា ñātā (អ្នកដឹង)។ វិគ្គហៈថា chindatīti សម្រេចរូបជា chetā (អ្នកកាត់)។ វិគ្គហៈថា suṇātīti សម្រេចរូបជា sotā (អ្នកស្តាប់)។ ដោយសូត្រថា «ū lasse» ធ្វើ ឩ ទៅជា ឯ, វិគ្គហៈថា gaṇhātīti សម្រេចរូបជា gahetā (អ្នកកាន់យក)។ វិគ្គហៈថា bhavatīti សម្រេចរូបជា bhavitā (អ្នកកើតមាន)។ វិគ្គហៈថា saratīti សម្រេចរូបជា saritā (អ្នករលឹក)។ ដោយសូត្រថា «manānaṃ niggahītaṃ» ធ្វើ ម ទៅជា និគ្គហិត និងវគ្គន្តៈ, វិគ្គហៈថា gacchatīti សម្រេចរូបជា gantā (អ្នកទៅ)។ សូម្បីធាតុដែលមាន នការៈ ជាទីបំផុត ក៏មាននិគ្គហិតដែរ, វិគ្គហៈថា khanatīti សម្រេចរូបជា khantā (អ្នកជីក)។ វិគ្គហៈថា sanatīti សម្រេចរូបជា santā (អ្នកធ្វើសំឡេង)។ វិគ្គហៈថា maññatīti សម្រេចរូបជា mantā (អ្នកដឹង, អ្នកគិត)។ វិគ្គហៈថា pāletīti សម្រេចរូបជា pālayitā, pāletā (អ្នករក្សា), ក្នុងទីនេះមាន ណិបច្ច័យ ព្រោះជាចុរាទិគណ។

Ṇiṇāpīsu-bhāvayatīti bhāvayitā bhāvetā. Evaṃ sārayitā sāretā, dāpayitā dāpetā, hāpayitā hāpetā, nirodhayitā nirodhetā, bodhayitā bodhetā, ñāpayitā ñāpetā, sāvayitā sāvetā, gāhayitā gāhetā, kārayitā kāretā, kārāpayitā kārāpetā iccādi.

កាលបើមាន ណិបច្ច័យ និង ណាបេបច្ច័យ, វិគ្គហៈថា bhāvayatīti សម្រេចរូបជា bhāvayitā, bhāvetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យចម្រើន)។ ដូចគ្នាដែរ សម្រេចរូបជា sārayitā, sāretā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យរលឹក), dāpayitā, dāpetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យឲ្យ), hāpayitā, hāpetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យលះបង់), nirodhayitā, nirodhetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យរលត់), bodhayitā, bodhetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យដឹង), ñāpayitā, ñāpetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យដឹង), sāvayitā, sāvetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យស្តាប់), gāhayitā, gāhetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យកាន់យក), kārayitā, kāretā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យធ្វើ), kārāpayitā, kārāpetā (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យធ្វើ) ជាដើម។

Ṇkapaccaye-ṇakāro [Pg.270] vuddhyattho. Rathaṃ karotīti rathakārako, ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā amādisamāso ca. Annaṃ dadātīti annadāyako. ‘‘Adhātussa kā+syādito ghe+ssī’’ti ghe pare assa iādeso, annadāyikā, annadāyakaṃ kulaṃ. ‘‘Āssā+ṇāpimhi yuka’’ itiṇāpito+ññatra yuka. Lokaṃ netīti lokanāyako, ekāre ‘‘āyā+vā ṇānubandhe’’ti āyādeso. Evaṃ vinetīti vināyako.

កាលបើមាន ណកបច្ច័យ (Ṇaka), ណការៈ មានប្រយោជន៍សម្រាប់ធ្វើវុឌ្ឍិ។ វិគ្គហៈថា rathaṃ karotīti សម្រេចរូបជា rathakārako (ជាងរទេះ), ដោយសូត្រថា «assā ណānubandhe» មានការទេសៈជា អា និងមានអមាទិសមាសផង។ វិគ្គហៈថា annaṃ dadātīti សម្រេចរូបជា annadāyako (អ្នកឲ្យបាយ)។ ដោយសូត្រថា «adhātussa kāsyādito ghessi» កាលបើមាន ឃិវិភត្តិ (ឬ ឃេ) នៅខាងចុង ធ្វើ អា ទៅជា ឥ, សម្រេចរូបជា annadāyikā (ស្ត្រីអ្នកឲ្យបាយ), annadāyakaṃ kulaṃ (ត្រកូលអ្នកឲ្យបាយ)។ ដោយសូត្រថា «āssa ṇāpimhi yuka» មាន យុក-អាគម ក្រៅពី ណាបិបច្ច័យ។ វិគ្គហៈថា lokaṃ netīti សម្រេចរូបជា lokanāyako (អ្នកដឹកនាំលោក), កាលបើមាន ឯការៈ ធ្វើការទេសៈជា អាយ ដោយសូត្រថា «āyāvā ṇānubandhe»។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្គហៈថា vinetīti សម្រេចរូបជា vināyako (ព្រះវិនាយក, អ្នកដឹកនាំ)។

Akammupapade-karotīti kārako, evaṃ dāyako nāyako, okāre āvādese suṇātīti sāvako. Pure viya ikāre sāvikā. Lunātīti lāvako. Pu=pavane, punātīti pāvako. Bhavatīti bhāvako, upāsatīti upāsako. Gaṇhātīti gāhako pāvako, yājako. Vadha=hiṃsāyaṃ, vadhetīti vadhako, ‘‘aññatrāpī’’ti vuddhipaṭisedho. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādeso, hanatīti ghātako. ‘‘Maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti maṃ, rundhako, guruttā na vuddhi. Tathā bhuñjatīti bhuñjako. Āyassa rasse kiṇātīti kayako. Pāletīti pālako. Pūjetīti pūjako.

ក្នុងកាលដែលមិនមានកម្មឧបបទ (akammupapada), វិគ្គហៈថា karotīti សម្រេចរូបជា kārako (អ្នកធ្វើ)។ ដូចគ្នាដែរ dāyako (អ្នកឲ្យ), nāyako (អ្នកដឹកនាំ)។ កាលបើមានការទេសៈ ឱការៈ ជា អាវៈ, វិគ្គហៈថា suṇātīti សម្រេចរូបជា sāvako (សាវ័ក, អ្នកស្តាប់)។ ដូចមុនដែរ កាលបើមានការទេសៈជា ឥការៈ សម្រេចរូបជា sāvikā (សាវិកា, ស្រ្តីអ្នកស្តាប់)។ វិគ្គហៈថា lunātīti សម្រេចរូបជា lāvako (អ្នកច្រូត)។ បុធាតុ (Pu) ក្នុងអត្ថថា ជម្រះឲ្យស្អាត (pavana), វិគ្គហៈថា punātīti សម្រេចរូបជា pāvako (ភ្លើង, របស់ដែលធ្វើឲ្យស្អាត)។ វិគ្គហៈថា bhavatīti សម្រេចរូបជា bhāvako, វិគ្គហៈថា upāsatīti សម្រេចរូបជា upāsako (ឧបាសក, អ្នកអង្គុយជិត)។ វិគ្គហៈថា gaṇhātīti សម្រេចរូបជា gāhako (អ្នកកាន់យក), pāvako (ភ្លើង), yājako (អ្នកបូជា)។ វធធាតុ (Vadha) ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ ឬបៀតបៀន (hiṃsāyaṃ), វិគ្គហៈថា vadhetīti សម្រេចរូបជា vadhako (អ្នកសម្លាប់), មានការហាមឃាត់វុឌ្ឍិដោយសូត្រថា «aññatrāpi»។ ដោយសូត្រថា «hanassa ghāto ṇānubandhe» មានការទេសៈជា ឃាតៈ, វិគ្គហៈថា hanatīti សម្រេចរូបជា ghātako (អ្នកសម្លាប់)។ ដោយសូត្រថា «maṃ vā rudhādīnaṃ» មានការចុះ ម-ការៈ (ឬនិគ្គហិត), សម្រេចរូបជា rundhako (អ្នករារាំង), មិនមានវុឌ្ឍិព្រោះជាលក្ខណៈឃរុ (gurutta)។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្គហៈថា bhuñjatīti សម្រេចរូបជា bhuñjako (អ្នកបរិភោគ)។ កាលបើមានការធ្វើ អាការៈ ឲ្យទៅជារស្សៈ, វិគ្គហៈថា kiṇātīti សម្រេចរូបជា kayako (អ្នកទិញ)។ វិគ្គហៈថា pāletīti សម្រេចរូបជា pālako (អ្នករក្សា)។ វិគ្គហៈថា pūjetīti សម្រេចរូបជា pūjako (អ្នកបូជា)។

Khādīsu-titikkhatīti titikkhako. Vīmaṃsatīti vīmaṃsako iccādi. Panudatīti panūdako, ‘‘byañjane’’ccādinā dīgho. ‘‘Bhītvā+nako’’ti ettha ‘ānako’ti yogavibhāgā ānako, āssa rasse nakārāgame ca ‘‘ñāssa ne jā’’ti jādeso, jānanako. Ṇāpimhi –

ក្នុងធាតុទាំងឡាយមាន ខាទធាតុ ជាដើម, វិគ្គហៈថា titikkhatīti សម្រេចរូបជា titikkhako (អ្នកអត់ធន់)។ វិគ្គហៈថា vīmaṃsatīti សម្រេចរូបជា vīmaṃsako (អ្នកត្រិះរិះ, អ្នកស៊ើបអង្កេត) ជាដើម។ វិគ្គហៈថា panudatīti សម្រេចរូបជា panūdako (អ្នកកំចាត់), មានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រថា «byañjane» ជាដើម។ ក្នុងសូត្រថា «bhītvānako» នេះ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «ānako» ទើបបាន អានកបច្ច័យ, កាលបើធ្វើ អា ឲ្យជារស្សៈ និងមាន ន-អាគម ហើយមានការទេសៈ ញាធាតុ ជា ជា ដោយសូត្រថា «ñāssa ne jā» សម្រេចរូបជា jānanako (អ្នកដឹង)។ កាលបើមាន ណាបិបច្ច័យ —

Aṇa-iti [Pg.271] daṇḍakadhātu, āṇāpetīti āṇāpako. Tathā saññāpako, patiṭṭhāpako. Saṃ+pa pubbo āpa=pāpuṇane, nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako. Kārāpako, kārāpikā iccādi.

អណធាតុ (Aṇa) នេះ ជាទណ្ឌកធាតុ, វិគ្គហៈថា āṇāpetīti សម្រេចរូបជា āṇāpako (អ្នកបង្គាប់, អ្នកបញ្ជា)។ ដូចគ្នាដែរ saññāpako (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យដឹងច្បាស់), patiṭṭhāpako (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យតម្កល់នៅ)។ អាបធាតុ (Āpa) មាន សំ និង ប បុព្វបទ ក្នុងអត្ថថា ដល់ (pāpuṇane), វិគ្គហៈថា nibbānaṃ sampāpetīti សម្រេចរូបជា nibbānasampāpako (អ្នកញ៉ាំង...ឲ្យដល់នូវព្រះនិព្វាន)។ សម្រេចរូបជា kārāpako (អ្នកបង្គាប់ឲ្យធ្វើ), kārāpikā (ស្ត្រីអ្នកបង្គាប់ឲ្យធ្វើ) ជាដើម។

Bahulaṃvidhānā kammepi-pādehi harīyatīti pādahārako. Cupa=mandagamane, gale cuppatīti galacopako.

ដោយការបញ្ញត្តិទុកជាច្រើន (ពហុលវិធាន) សូម្បីក្នុងអត្ថកម្ម ក៏ចុះបច្ច័យនេះដែរ ដូចជា វិគ្គហៈថា pādehi harīyatīti សម្រេចរូបជា pādahārako (ទ្រនាប់ជើង, របស់ដែលគេនាំទៅដោយជើង)។ ចុបធាតុ (Cupa) ក្នុងអត្ថថា ដើរយឺតៗ (mandagamane), វិគ្គហៈថា gale cuppatīti សម្រេចរូបជា galacopako (រោគក្នុងក)។

Siddhova ltu arahādīsu ‘‘bhavaṃ khalu kaññāya pariggahāraho’’ti (pariggahitā). Sīlatthe-upādānasīloti upādātā. Sādhu gacchatīti gantā. Muṇḍanadhammā muṇḍanācārāti muṇḍayitāro, ettha ‘‘dhātvatthe nāmasmī’’ti imhi ūāgame e+ayādese muṇḍayitusaddamhi āraṅādese ca kate yossa ṭo.

ល្ដុបច្ច័យ រមែងសម្រេចពិតប្រាកដក្នុងអត្ថថា គួរ (araha) ជាដើម ដូចជាពាក្យថា «bhavaṃ khalu kaññāya pariggahāraho» (លោកជាបុគ្គលគួរទទួលយកនូវនាងកញ្ញាពិតប្រាកដ) សម្រេចរូបជា pariggahitā (អ្នកទទួលយក)។ ក្នុងអត្ថថា ជាសីល (សីលត្ថ) ដូចជា វិគ្គហៈថា upādānasīloti សម្រេចរូបជា upādātā (អ្នកមានសីលគឺការប្រកាន់មាំ)។ វិគ្គហៈថា sādhu gacchatīti សម្រេចរូបជា gantā (អ្នកទៅដោយស្រួល)។ វិគ្គហៈថា muṇḍanadhammā muṇḍanācārāti សម្រេចរូបជា muṇḍayitāro (អ្នកមានធម៌គឺការកោរសក់, ជាងកោរ), ក្នុងទីនេះ ដោយសូត្រថា «dhātvatthe nāmasmi» កាលបើមាន ឩ-អាគម និងការទេសៈជា ឯ និង អយ ក្នុងសព្ទថា muṇḍayitu ហើយមានការទេសៈជា អារង្ស (āraṅ) ធ្វើ យោវិភត្តិ ទៅជា ដោ (ឬ ជើង ដ)។

34. Āvī

៣៤. សូត្រថា Āvī

Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. ‘‘Disassa passa+dassa=dasa+da+dakkhā’’ti dassādeso, bhayaṃ passatīti bhayadassāvī. Nīmhi bhayadassāvinī. Bhayadassāvi cittaṃ. Appavisayatāñāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ. Sāmaññavihitattā sīlādīsu ca hoteva.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ អាវីបច្ច័យ (Āvī) រមែងចុះជាច្រើនក្នុងកត្តុការកៈ។ ដោយសូត្រថា «disassa passa dassa...» មានការទេសៈជា ទស្សៈ, វិគ្គហៈថា bhayaṃ passatīti សម្រេចរូបជា bhayadassāvī (អ្នកឃើញនូវភ័យ)។ កាលបើមាន នីបច្ច័យ (ក្នុងឥត្ថីលិង្គ) សម្រេចរូបជា bhayadassāvinī។ ក្នុងណបុំសកលិង្គ ដូចជា bhayadassāvi cittaṃ (ចិត្តដែលឃើញនូវភ័យ)។ ការធ្វើភិន្នយោគៈ (ការបំបែកសូត្រ) គឺដើម្បីឲ្យដឹងនូវអត្ថដែលមានវិស័យតិចតួច។ ព្រោះការបញ្ញត្តិទុកដោយទូទៅ បច្ច័យនេះរមែងចុះសូម្បីក្នុងអត្ថថា សីល ជាដើមដែរ។

35. Āsiṃsāya+mako

៣៥. សូត្រថា Āsiṃsāyaṃ ako

Āsiṃsāyaṃ gammamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīva=pāṇadhāraṇe, jīvatūti jīvako. Nanda=samiddhiyaṃ, nandatūti nandako. Bhavatūti bhavako.

កាលបើដឹងច្បាស់នូវអត្ថថា ប្រាថ្នា ឬសុំពរ (āsiṃsā), ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ អកបច្ច័យ (Aka) រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ជីវធាតុ (Jīva) ក្នុងអត្ថថា រក្សាជីវិត (pāṇadhāraṇe), វិគ្គហៈថា jīvatū សម្រេចរូបជា jīvako (ជីវកៈ, សូមឲ្យរស់នៅ)។ នន្ទធាតុ (Nanda) ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង ឬត្រេកអរ (samiddhiyaṃ), វិគ្គហៈថា nandatū សម្រេចរូបជា nandako (នន្ទកៈ, សូមឲ្យរីករាយ)។ វិគ្គហៈថា bhavatū សម្រេចរូបជា bhavako (សូមឲ្យមាន)។

36. Karā ṇano

៣៦. សូត្រថា Karā ṇano

Karato [Pg.272] kattari ṇa no hoti. Karotīti kāraṇaṃ. Kattarīti kiṃ, karoti anenāti karaṇaṃ.

ក្រោយពី ករធាតុ ណនបច្ច័យ (Ṇana) រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ វិគ្គហៈថា karotīti សម្រេចរូបជា kāraṇaṃ (ហេតុ, របស់ដែលធ្វើ)។ ពាក្យថា Kattarīti (ក្នុងកត្តុការកៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់រូបដែលមិនមែនជាកត្តា ដូចជា វិគ្គហៈថា karoti anenāti សម្រេចរូបជា karaṇaṃ (គ្រឿងធ្វើ, ករណវិភត្តិ)។

37. Hāto vīhi+kālesu

៣៧. សូត្រថា Hāto vīhikālesu

Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti. ‘‘Āssā’’tyādinā yuka, jahanti udakaṃti hāyanā vīhayo. Jahāti bhāve padattheti hāyano saṃvaccharo. Vīhikālesūti kiṃ, jahātīti hātā.

ក្រោយពី ហាធាតុ ណនបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា ស្រូវសាលី (vīhi) និង កាល (kāla)។ ដោយសូត្រថា «āssa...» មាន យុក-អាគម, វិគ្គហៈថា jahanti udakaṃ សម្រេចរូបជា hāyanā (ស្រូវសាលីដែលលះបង់ទឹក)។ វិគ្គហៈថា jahāti bhāve padatthe សម្រេចរូបជា hāyano (ឆ្នាំ, កាលដែលលះបង់នូវសភាវៈផ្សេងៗ)។ ពាក្យថា Vīhikālesūti (ក្នុងអត្ថថា ស្រូវសាលី និងកាល) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់រូបដទៃ ដូចជា វិគ្គហៈថា jahātīti សម្រេចរូបជា hātā (អ្នកលះបង់)។

38. Vidā kū

៣៨. សូត្រថា Vidā kū

Vidasmā kū hoti kattari. Kakāro ‘‘kūto’’ti visesanattho. Vidatīti vidū, lokavidū.

ក្រោយពី វិទធាតុ គូបច្ច័យ (Kū) រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ កការៈ មានប្រយោជន៍សម្រាប់ជាវិសេសនៈ ដោយសូត្រថា «kūto»។ វិគ្គហៈថា vidatīti សម្រេចរូបជា vidū (អ្នកដឹង, អ្នកប្រាជ្ញ) ដូចជា lokavidū (ព្រះលោកវិទូ, អ្នកជ្រាបច្បាស់នូវត្រៃលោក)។

39. Vito ñāto

៣៩. សូត្រថា Vito ñāto

Vipubbā ñāicca+smā kū hoti kattari. Vijānātīti viññū.

ក្រោយពី ញាធាតុ ដែលមាន វិ-បុព្វបទ គូបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ វិគ្គហៈថា vijānātīti សម្រេចរូបជា viññū (វិញ្ញូជន, អ្នកដឹងច្បាស់)។

40. Kammā

៤០. សូត្រថា Kammā

Kammato parā ñāicca+smā kū hoti kattari. Sabbaṃ jānātīti sabbaññū. Evaṃ mattaññū, dhammaññū, atthaññū kālaññū, kataññū iccādi. (Bhikkhūti pana ‘‘bharādi’’ ṇvādisuttena siddhaṃ).

ក្រោយពី ញាធាតុ ដែលមានកម្មឧបបទនៅខាងដើម គូបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ វិគ្គហៈថា sabbaṃ jānātīti សម្រេចរូបជា sabbaññū (ព្រះសព្វញ្ញូ, អ្នកដឹងនូវធម៌ទាំងពួង)។ ដូចគ្នាដែរ mattaññū (អ្នកដឹងប្រមាណ), dhammaññū (អ្នកដឹងធម៌), atthaññū (អ្នកដឹងអត្ថ), kālaññū (អ្នកដឹងកាល), kataññū (អ្នកដឹងគុណដែលគេធ្វើហើយ) ជាដើម។ (ចំណែកពាក្យថា Bhikkhu សម្រេចដោយឧណាទិសូត្រមាន «bharādi» ជាដើម)។

41. Kvacaṇa

៤១. សូត្រថា Kvacaṇa

Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhaṃ karotīti kumbhakāro, amādisamāso. Itthiyaṃ kumbhakārī. Evaṃ kammakāro, māsākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro suvaṇṇakāro[Pg.273], suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro. Saraṃ lunātīti saralāvoti o+avādesā. Mante ajjhāyatīti manthajjhāyo, i=ajjhenagatīsu, adhipubbo, e+ayādesā, adhino issa yakāra+cavaggādayo ca.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមានកម្មឧបបទនៅខាងដើម អណបច្ច័យ រមែងចុះខ្លះក្នុងកត្តុការកៈ។ វិគ្គហៈថា kumbhaṃ karotīti សម្រេចរូបជា kumbhakāro (ជាងឆ្នាំង), មានអមាទិសមាស។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គជា kumbhakārī។ ដូចគ្នាដែរ kammakāro (អ្នកធ្វើការ), māsākāro (អ្នកធ្វើសណ្តែក), kaṭṭhakāro (ជាងឈើ), rathakāro (ជាងរទេះ), suvaṇṇakāro (ជាងមាស), suttakāro (អ្នកតែងសូត្រ), vuttikāro (អ្នកតែងវុត្តិ), ṭīkākāro (អ្នកតែងដីកា)។ វិគ្គហៈថា saraṃ lunātīti សម្រេចរូបជា saralāvo (អ្នកច្រូតស្បូវ), មានការទេសៈជា ឱ និង អវ។ វិគ្គហៈថា mante ajjhāyatīti សម្រេចរូបជា manthajjhāyo (អ្នករៀនមន្ត), ឥធាតុ (I) ក្នុងអត្ថថា រៀន ឬទៅ (ajjhenagatīsu) មាន អធិ-បុព្វបទ, មានការទេសៈជា ឯ និង អយ, និងធ្វើ ឥ នៃ អធិ ទៅជា យការៈ និងចវគ្គៈជាដើម។

Bahulādhikārā iha na hoti ‘‘ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati’’. Kvacīti kiṃ, kammakaro, ettha apaccayo.

ព្រោះអំណាចនៃពហុលាធិការៈ ក្នុងទីនេះមិនចុះបច្ច័យនេះឡើយ ដូចជាពាក្យថា «ādiccaṃ passati» (មើលព្រះអាទិត្យ), «himavantaṃ suṇoti» (ឮភ្នំហិមពាន្ត), «gāmaṃ gacchati» (ទៅកាន់ស្រុក)។ ពាក្យថា Kvacīti (ខ្លះ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា kammakaro (អ្នកធ្វើការងារ), ក្នុងទីនេះចុះ អបច្ច័យ (មិនមែន អណបច្ច័យ ទេ)។

42. Gamā rū

៤២. សូត្រថា Gamā rū

Kammato parā gamā rū hoti kattari. Rānubandhattā amabhāgalopo. Vedaṃ gacchatīti vedagū, evaṃ pāragū.

ក្រោយពី គមុធាតុ ដែលមានកម្មឧបបទនៅខាងដើម រូបច្ច័យ (Rū) រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ព្រោះ រការៈ ជាអនុពន្ធ ទើបមានការលុបភាគនៃ អម (amabhāgalopo) នៃគមុធាតុ។ វិគ្គហៈថា vedaṃ gacchatīti សម្រេចរូបជា vedagū (អ្នកដល់នូវវេទ, អ្នកចេះដឹងវេទ) ដូចគ្នាដែរ pāragū (អ្នកដល់ត្រើយ)។

Sāmaññavidhānato sīlādīsupi hoti. Bhavapāraṃ gacchati sīlenāti bhavapāragū. Antagamanasīlo antagū, evaṃ addhagū.

ព្រោះការបញ្ញត្តិទុកដោយទូទៅ បច្ច័យនេះរមែងចុះសូម្បីក្នុងអត្ថថា សីល ជាដើមដែរ។ វិគ្គហៈថា bhavapāraṃ gacchati sīlenāti សម្រេចរូបជា bhavapāragū (អ្នកមានសីលគឺការទៅកាន់ត្រើយនៃភព)។ វិគ្គហៈថា antagamanasīlo សម្រេចរូបជា antagū (អ្នកមានសីលគឺការទៅដល់ទីបំផុត) ដូចគ្នាដែរ addhagū (អ្នកដើរផ្លូវឆ្ងាយ)។

43. Samāna+ñña+bhavanta+yāditū+pamānā disā kamme rī+rikkha+kā

៤៣. សូត្រថា Samāna-ñña-bhavanta-yāditūpamānā disā kamme rī-rikkha-kā

Samānādīhi yādīhi co+pamānehi parā disā kammakārake rī+rikkha+kā honti. ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’ti samāse ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti disassa isabhāgalope ‘‘rīrikkhakesū’’ti samānassa sādese ca samāno viya dissatīti sadī, sadikkho. Ke – ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti ettābhāvo, sadiso.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន រី រិក្ខ និង កៈ រមែងចុះក្នុងកម្មការកៈ ខាងចុងអំពី ទិស-សព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីសព្ទទាំងឡាយមាន សមានៈ និង យៈ ជាដើម ដែលជាឧបមាន។ ក្នុងសមាសថា “ស្យាទិ ស្យាទិនេកត្ថំ” ដោយការលុបភាគដែលមិនដូចគ្នាគឺ ឥ-អក្សរ នៃ ទិស-សព្ទ ដោយសូត្រថា “រានុពន្ធេន្តសរាទិស្សា” និងដោយការទេសជា សា នៃ សមាន-សព្ទ ដោយសូត្រថា “រីរិក្ខកេសុ” សម្រេចរូបជា សទី, សទិក្ខោ (វិគ្គហៈថា samāno viya dissatīti = sadī, sadikkho - អ្នកដែលគេឃើញដូចជាស្មើគ្នា)។ ចំណែកក្នុង ក-បច្ច័យ មិនមានការធ្វើជា ឯ (ឯត្តភាវៈ) ដោយសូត្រថា “ន តេ កានុពន្ធនាគមេសុ” សម្រេចរូបជា សទិសោ។

125. Samānā ro rī+rikkha+kesu

១២៥. សមានា រោ រីរិក្ខកេសុ។ (ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា រៈ នៃ ទិស-សព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី សមាន-សព្ទ រមែងមានខ្លះ)

Samānasaddato [Pg.274] parassa disassa ra hoti vā rī+rikkha+kesūti pakkhe dassa rādese sarī, sarikkho, sariso.

ការទេសជា រៈ នៃ ទិស-សព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី សមាន-សព្ទ រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ក្នុងចំណែកដែលមានការទេស ទ-អក្សរ ជា រ-អក្សរ សម្រេចរូបជា សរី, សរិក្ខោ, សរិសោ។

3,86. Sabbādīna+mā

៣,៨៦. សព្វាទីនមា។ (ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា អា នៃសព្ទទាំងឡាយមាន សព្វៈ ជាដើម រមែងមាន)

Rī+rikkha+kesu sabbādīna+mā hoti. Añño viya dissatīti aññādī, aññādikkho, aññādiso.

ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា អា នៃសព្ទទាំងឡាយមាន សព្វៈ ជាដើម រមែងមាន។ វិគ្គហៈថា añño viya dissatīti = aññādī, aññādikkho, aññādiso (អ្នកដែលគេឃើញដូចជាអ្នកដទៃ ឈ្មោះថា អញ្ញាទី, អញ្ញាទិក្ខោ, អញ្ញាទិសោ)។

3,87. Nta+ki+mi+mānaṃ ṭā+kī+ṭī

៣,៨៧. ន្តកិមិមានំ ដ្ឋាកីដ្ឋី។ (ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា ដ្ឋា, កី, និង ដ្ឋី នៃ ន្ត-បច្ច័យ, កិំ-សព្ទ និង ឥម-សព្ទ ទាំងឡាយ រមែងមានតាមលំដាប់)

Rī+rikkha+kesu nta+kiṃ+imasaddānaṃ ṭā+kī+ṭī honti yathākkamaṃ. Ṭakārā sabbādesatthā. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso, kīdī kīdikkho kīdiso, ayamiva dissatīti īdī īdikkho īdiso. Ākāre yādī yādikkho yādiso, tyādī tyādikkho tyādiso iccādi.

ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា ដ្ឋា, កី, និង ដ្ឋី នៃ ន្ត-បច្ច័យ, កិំ-សព្ទ និង ឥម-សព្ទ ទាំងឡាយ រមែងមានតាមលំដាប់។ ដ្ឋ-អក្សរ ទាំងឡាយ មានប្រយោជន៍ដើម្បីទេសទាំងអស់ (សព្វាទេសៈ)។ សម្រេចរូបជា ភវទី, ភវទិក្ខោ, ភវទិសោ; គីទី, គីទិក្ខោ, គីទិសោ; វិគ្គហៈថា ayamiva dissatīti = īdī, īdikkho, īdiso (អ្នកដែលគេឃើញដូចជាបុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា អីទី, អីទិក្ខោ, អីទិសោ)។ ក្នុងព្រោះ អា-ការៈ សម្រេចរូបជា យាទី, យាទិក្ខោ, យាទិសោ; ត្យាទី, ត្យាទិក្ខោ, ត្យាទិសោ ជាដើម។

3,88. Tumhāmhānaṃ tāme+kasmiṃ

៣,៨៨. តុម្ហាម្ហានំ តាមេកស្មិំ។ (ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា តា និង មា នៃ តុម្ហ-សព្ទ និង អម្ហ-សព្ទ ទាំងឡាយ ក្នុងឯកវចនៈ រមែងមានតាមលំដាប់)

Rī+rikkha+kesu tumhāmhānaṃ tāmā honte+kasmiṃ yathākkamaṃ. Tvaṃ viya dissati, ayaṃ viya dissatīti tādī mādī iccādi. Ekasminti kiṃ, tumhādiso amhādiso.

ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា តា និង មា នៃ តុម្ហ-សព្ទ និង អម្ហ-សព្ទ ទាំងឡាយ ក្នុងឯកវចនៈ រមែងមានតាមលំដាប់។ វិគ្គហៈថា tvaṃ viya dissati = tādī (អ្នកដែលគេឃើញដូចជាអ្នក), ayaṃ (ahaṃ) viya dissatīti = mādī (អ្នកដែលគេឃើញដូចជាខ្ញុំ) សម្រេចរូបជា តាទី, មាទី ជាដើម។ ពាក្យថា “ឯកស្មិំ” មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពហុវចនៈ ដូចជា តុម្ហាទិសោ, អម្ហាទិសោ។

3,89. Taṃ+ma+maññatra

៣,៨៩. តម្មមញ្ញត្រ។ (ក្នុងព្រោះឧត្តរបទដទៃ ក្រៅពីបច្ច័យមាន រិក្ខៈ ជាទីបំផុត, ការទេសជា តំ និង មំ នៃ តុម្ហ-សព្ទ និង អម្ហ-សព្ទ ទាំងឡាយ ក្នុងឯកវចនៈ រមែងមានតាមលំដាប់)

Rīrikkhakantato+ññasmiṃ uttarapade tumhāmhāna+mekasmiṃ taṃ+maṃ honti yathākkamaṃ. Tvaṃ dīpo esaṃ, ahaṃ dīpo esaṃti aññapadatthe taṃdīpā maṃdīpā. Tvaṃ saraṇa+mesaṃ, ahaṃ saraṇa+ mesanti [Pg.275] taṃsaraṇā maṃsaraṇā. Tayā yogo tayyogo, mayā yogo mayyogoti amādisamāse niggahītalopo.

ក្នុងព្រោះឧត្តរបទដទៃ ក្រៅពីបច្ច័យមាន រី រិក្ខ និង កៈ ជាទីបំផុត, ការទេសជា តំ និង មំ នៃ តុម្ហ-សព្ទ និង អម្ហ-សព្ទ ទាំងឡាយ ក្នុងឯកវចនៈ រមែងមានតាមលំដាប់។ ក្នុងអត្ថនៃអញ្ញបទថា tvaṃ dīpo esaṃ (អ្នកជាទីពឹងរបស់ជនទាំងឡាយនេះ) = taṃdīpā (មានអ្នកជាទីពឹង), ahaṃ dīpo esaṃ (ខ្ញុំជាទីពឹងរបស់ជនទាំងឡាយនេះ) = maṃdīpā (មានខ្ញុំជាទីពឹង)។ វិគ្គហៈថា tvaṃ saraṇamesaṃ = taṃsaraṇā, ahaṃ saraṇamesaṃ = maṃsaraṇā។ ក្នុងសមាសមាន អម-សព្ទ ជាដើម ដូចជា tayā yogo = tayyogo (ការប្រកបដោយអ្នក), mayā yogo = mayyogo (ការប្រកបដោយខ្ញុំ) មានការលុបនិគ្គហិត។

3,90. Ve+tasse+ṭa

៣,៩០. វេតស្សេដ្ឋ។ (ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា ឯដ្ឋ នៃ ឯត-សព្ទ រមែងមានខ្លះ)

Rī+rikkha+kesu etassa eṭa vā hoti. Edī etādī, edikkho etādikkho, ediso etādiso.

ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ រី រិក្ខ និង កៈ, ការទេសជា ឯដ្ឋ នៃ ឯត-សព្ទ រមែងមានខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ឯទី ឬ ឯតាទី, ឯទិក្ខោ ឬ ឯតាទិក្ខោ, ឯទិសោ ឬ ឯតាទិសោ។

44. Bhāvakārake sva+ghaṇa gha kā

៤៤. ភាវការកេសុ អឃណឃកា។ (ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, បច្ច័យទាំងឡាយគឺ អ, ឃណ, ឃ, និង កៈ ខាងចុងអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះច្រើន)

Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ.

ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ បច្ច័យទាំងឡាយគឺ អ, ឃណ, ឃ, និង កៈ ខាងចុងអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះច្រើន។

Apaccayo-paggaṇhanaṃ paggaho, evaṃ niggaho, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, evaṃ vinayadharo. Tathā taṃ karotīti takkaro, dvittaṃ. Evaṃ hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro, nisākaro, dhanuṃ gaṇhīti dhanuggaho. Evaṃ kavacaggaho. Dada=dāne, sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado, sabbadado. Āto ‘‘parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena dvitte ‘‘rasso pubbassā’’ti rasse ca annaṃ dadātīti annadado, evaṃ dhanado. Saṃpubbo dhā=dhāraṇe, sabbaṃ sandhahatīti sabbasandho. Nī=pāpane, vipubbo, vinesi vineti vinessati etena etthāti vā vinayo, e+ayādesā. Nayanaṃ nayo. Si=sevāyaṃ, nipubbo, nissīyatīti nissayo. Si=saye, anusayi anuseti anusessatīti anusayo. I=gatimhi, patipubbo, paṭicca etasmā phala+metīti paccayo. Saṃ+upubbo, dāgame samudayo[Pg.276]. Ci=caye, vinicchayate+nena vinicchayanaṃ vā vinicchayo, ‘‘nito cissa cho’’ti cissa cho. Uccayanaṃ uccayo, saṃcayo. Khi=khaye, khayanaṃ khayo. Ji=jaye, vijayanaṃ vijayo, jayo. Kī=dabbavinīmaye, vikkayanaṃ vikkayo, kayo. Lī=silesane, allīyanti etthāti ālayo, layo. (Ivaṇṇantā).

អ-បច្ច័យ៖ paggaṇhanaṃ = paggaho (ការផ្គងឡើង), ដូចគ្នាដែរ niggaho (ការសង្កត់សង្កិន)។ វិគ្គហៈថា dhammaṃ dhāretīti = dhammadharo (អ្នកទ្រទ្រង់នូវធម៌), ដូចគ្នាដែរ vinayadharo (អ្នកទ្រទ្រង់នូវវិន័យ)។ ដូចគ្នាដែរ taṃ karotīti = takkaro (អ្នកធ្វើនូវអំពើនោះ), មានការធ្វើទ្វេភាវៈ។ ដូចគ្នាដែរ hitakaro (អ្នកធ្វើនូវប្រយោជន៍), divasakaro (អ្នកធ្វើនូវថ្ងៃ), dinakaro (អ្នកធ្វើនូវថ្ងៃ), divākaro (អ្នកធ្វើនូវថ្ងៃ), nisākaro (អ្នកធ្វើនូវយប់)។ វិគ្គហៈថា dhanuṃ gaṇhīti = dhanuggaho (អ្នកកាន់ធ្នូ), ដូចគ្នាដែរ kavacaggaho (អ្នកកាន់ក្រោះ)។ ទទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ (ទាន)៖ sabbakāmaṃ dadātīti = sabbakāmadado (អ្នកឲ្យនូវសេចក្តីប្រាស្នាទាំងពួង), sabbadado (អ្នកឲ្យនូវវត្ថុទាំងពួង)។ ចំពោះ អា-ការន្តធាតុ ដោយការកាន់យក ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រថា “បរោក្ខាយញ្ច” ធ្វើទ្វេភាវៈ និងដោយសូត្រថា “រស្សោ បុព្វស្ស” ធ្វើរស្សៈ សម្រេចរូបជា annaṃ dadātīti = annadado (អ្នកឲ្យនូវបាយ), ដូចគ្នាដែរ dhanado (អ្នកឲ្យនូវទ្រព្យ)។ សំ-បុព្វៈ ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ (ធារណៈ)៖ sabbaṃ sandhahatīti = sabbasandho (អ្នកតម្កល់ទុកនូវវត្ថុទាំងពួង)។ នី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ (បាបនៈ) មាន វិ-ឧបសគ្គជាបុព្វបទ៖ vinesi vineti vinessati etena etthāti vā = vinayo (វិន័យ), មានការទេស ឯ ជា អយ។ nayanaṃ = nayo (ន័យ)។ សិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេព (សេវាយៈ) មាន និ-ឧបសគ្គជាបុព្វបទ៖ nissīyatīti = nissayo (ទីពឹង)។ សិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដេក (សយៈ)៖ anusayi anuseti anusessatīti = anusayo (អនុស័យ)។ ឥ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ (គតិ) មាន បដិ-ឧបសគ្គជាបុព្វបទ៖ paṭicca etasmā phalaṃ etīti = paccayo (បច្ច័យ)។ មាន សំ និង ឧ ជាបុព្វបទ មាន ទ-អាគម សម្រេចរូបជា samudayo (សមុទ័យ)។ ចិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សន្សំ (ចយៈ)៖ vinicchayate anena vinicchayanaṃ vā = vinicchayo (ការវិនិច្ឆ័យ), ដោយសូត្រថា “និតោ ចិស្ស ឆោ” ទេស ច ជា ឆ។ uccayanaṃ = uccayo (ការសន្សំឡើង), saṃcayo (ការសន្សំរួម)។ ខិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អស់ទៅ (ខយៈ)៖ khayanaṃ = khayo (ការអស់ទៅ)។ ជិ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈ្នះ (ជយៈ)៖ vijayanaṃ = vijayo (ការឈ្នះវិសេស), jayo (ការឈ្នះ)។ កី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដូររបស់ (ទព្វវិនិមយៈ)៖ vikkayanaṃ = vikkayo (ការលក់), kayo (ការទិញ)។ លី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្អិតកៀក (សិលេសនៈ)៖ allīyanti etthāti = ālayo (អាល័យ), layo (ការរលាយចូល)។ (ធាតុទាំងឡាយមាន ឥ-វណ្ណៈ ជាទីបំផុត)។

Āsuṇantīti assavā, āssa rasso. Paṭissavanaṃ paṭissavo. Su=passavane, ābhavaggā savantīti āsavā. Ru=saddo ravatīti ravo. Bhavatīti bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo. Lū=chedane, lavanaṃ lavo. (Uvaṇṇantā).

វិគ្គហៈថា āsuṇantīti = assavā (អ្នកស្តាប់ដោយគោរព), មានការធ្វើរស្សៈ អា ជា អ។ paṭissavanaṃ = paṭissavo (ការទទួលព្រម)។ សុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហូរចេញ (បស្សវនៈ)៖ ābhavaggā savantīti = āsavā (អាសវៈ)។ រុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រែក (សទ្ទៈ)៖ ravatīti = ravo (សំឡេង)។ bhavatīti = bhavo (ភព)។ pabhavati etasmāti = pabhavo (ប្រភព)។ លូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់ (ឆេទនៈ)៖ lavanaṃ = lavo (ការកាត់)។ (ធាតុទាំងឡាយមាន ឧ-វណ្ណៈ ជាទីបំផុត)។

Cara=caraṇe, saṃcaraṇaṃ saṃcaro. Dara=vidāraṇe, ādaranaṃ ādaro. Āgacchati āgamanaṃti vā āgamo. Sappa=gamane, sappatīti sappo. Dibbatīti devo. Pakkamanaṃ pakkamatīti vā pakkamo, evaṃ vikkamo. Cara=caraṇe, vanaṃ caratīti vanacaro. Kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko, kāmāvacarā paññā, kāmāvacaraṃ cittaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro. Pādena pivatīti pādapo. Evaṃ kacchapo. Sirasmiṃ ruhatīti siroruho, manādittā o. Guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ, evaṃ kucchisayā vātā. Pabbate tiṭṭhatīti pabbataṭṭho puriso, pabbataṭṭhā nadī, pabbataṭṭhaṃ bhasmaṃ. Evaṃ thalaṭṭhaṃ jalaṭṭhaṃ.

ចរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដើរទៅ (ចរណៈ)៖ saṃcaraṇaṃ = saṃcaro (ការដើរទៅរួម)។ ទរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទម្លាយ (វិទារណៈ)៖ ādaranaṃ = ādaro (ការអើពើ, សេចក្តីគោរព)។ āgacchati āgamanaṃ vā = āgamo (គម្ពីរអាគមៈ, ការមកដល់)។ សប្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ (គមនៈ)៖ sappatīti = sappo (សត្វពស់)។ dibbatīti = devo (ទេវតា)។ pakkamanaṃ pakkamatīti vā = pakkamo (ការចៀសចេញទៅ), ដូចគ្នាដែរ vikkamo (សេចក្តីព្យាយាម)។ ចរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដើរទៅ (ចរណៈ)៖ vanaṃ caratīti = vanacaro (អ្នកត្រាច់ចរក្នុងព្រៃ)។ kāmo avacarati etthāti = kāmāvacaro loko (កាមាវចរលោក), kāmāvacarā paññā (កាមាវចរបញ្ញា), kāmāvacaraṃ cittaṃ (កាមាវចរចិត្ត)។ gāvo caranti etthāti = gocaro (គោចរ)។ pādena pivatīti = pādapo (ដើមឈើ), ដូចគ្នាដែរ kacchapo (អណ្តើក)។ sirasmiṃ ruhatīti = siroruho (សក់), មានការទេសជា ឱ ព្រោះជា មនោគណាទិសព្ទ។ guhāyaṃ sayatīti = guhāsayaṃ cittaṃ (ចិត្តដែលដេកក្នុងគុហា), ដូចគ្នាដែរ kucchisayā vātā (ខ្យល់ក្នុងពោះ)។ pabbate tiṭṭhatīti = pabbataṭṭho puriso (បុរសអ្នកស្ថិតនៅលើភ្នំ), pabbataṭṭhā nadī (ស្ទឹងដែលស្ថិតនៅលើភ្នំ), pabbataṭṭhaṃ bhasmaṃ (ផេះដែលស្ថិតនៅលើភ្នំ)។ ដូចគ្នាដែរ thalaṭṭhaṃ (អ្វីៗដែលស្ថិតនៅលើគោក), jalaṭṭhaṃ (អ្វីៗដែលស្ថិតនៅក្នុងទឹក)។

Kicchatthe dumhi akicchatthe su+īsaṃ+sukha upapadesu-dukkhena karīyati karaṇaṃ vā dukkaraṃ. Evaṃ dussayo, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho. Evaṃ durakkhaṃ cittaṃ, duddaso dhammo, duranubodho dhammo. Īsaṃ sayatīti īsaṃsayo, evaṃ [Pg.277] sukhasayo. Īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ. Sukhena karīyatīti sukaraṃ pāpaṃ bālena. Evaṃ subharo appiccho, sudassaṃ paravajjaṃ, subodha+miccādi. Sabbattha pādiamādisamāsā.

ក្នុងព្រោះ ទុ-សព្ទ ក្នុងអត្ថថា លំបាក (កិច្ឆៈ) និង សុ-សព្ទ, ឦសំ-សព្ទ, សុខ-សព្ទ ជាឧបបទ ក្នុងអត្ថថា មិនលំបាក (អកិច្ឆៈ)៖ dukkhena karīyati karaṇaṃ vā = dukkaraṃ (អ្វីៗដែលគេធ្វើបានដោយកម្រ ឬការធ្វើដោយលំបាក)។ ដូចគ្នាដែរ dussayo (អ្វីៗដែលគេសេពបានដោយកម្រ), dukkhena bharīyatīti = dubbharo mahiccho (បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាធំ ដែលគេចិញ្ចឹមបានដោយកម្រ)។ ដូចគ្នាដែរ durakkhaṃ cittaṃ (ចិត្តដែលគេរក្សាបានដោយកម្រ), duddaso dhammo (ធម៌ដែលគេឃើញបានដោយកម្រ), duranubodho dhammo (ធម៌ដែលគេត្រាស់ដឹងបានដោយកម្រ)។ īsaṃ sayatīti = īsaṃsayo (ការដេកបន្តិចបន្តួច), ដូចគ្នាដែរ sukhasayo (ការដេកស្រួល)។ īsaṃ karīyatīti = īsakkaraṃ kammaṃ (ការងារដែលគេធ្វើបានបន្តិចបន្តួច)។ sukhena karīyatīti = sukaraṃ pāpaṃ bālena (បាបដែលមនុស្សពាលធ្វើបានដោយងាយ)។ ដូចគ្នាដែរ subharo appiccho (បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ដែលគេចិញ្ចឹមបានដោយងាយ), sudassaṃ paravajjaṃ (ទោសរបស់អ្នកដទៃដែលគេឃើញបានដោយងាយ), subodham ជាដើម។ ក្នុងទីទាំងពួង ជា បាទិសមាស និង អមាទិសមាស។

Ghaṇa-bhavatīti bhāvo, o+āvādesā. Aya=iti daṇḍakadhātu, ayati itoti āyo, āharatīti āhāro. Upahanatīti upaghāto, ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādeso. Rañjatīti rāgo, ‘‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’’ti jassa go. Rañjanti anenāti rāgo. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti ā, pajjate+nenāti pādo. Tuda=byathane, patujjate+nenāti patodo. Jarīyati anenāti jāro, evaṃ dāro. Bhajīyatīti bhāgo. Evaṃ bhāro. Labbhatīti lābho. Vi+opubbo, voharīyatīti vohāro. Diyyatīti dāyo, yuka. Vihaññati etasmāti vighāto. Viharanti etthāti vihāro. Āramanti etasminti ārāmo. Pacanaṃ vā pāko, cassa ko. Cajanaṃ cāgo. Yajanaṃ yāgo. Rajanaṃ rāgo.

ឃណ-បច្ច័យ៖ bhavatīti = bhāvo (ភាវៈ), មានការទេស ឱ ជា អាវ។ អយ-ធាតុ (ជាទណ្ឌកធាតុ) ក្នុងអត្ថថា ទៅ (ឥតិ)៖ ayati itoti = āyo (អាយៈ - ផលចំណូល)។ āharatīti = āhāro (អាហារ)។ upahanatīti = upaghāto (ការបៀតបៀន), ដោយសូត្រថា “ហនស្ស ឃាតោ ណានុពន្ធេ” មានការទេស ហន-ធាតុ ជា ឃាត។ rañjatīti = rāgo (រាគៈ), ដោយសូត្រថា “កគា ចជានំ ឃានុពន្ធេ” ទេស ជ ជា គ។ rañjanti anenāti = rāgo (រាគៈ - ធម្មជាតិជាគ្រឿងត្រេកត្រអាល)។ ដោយសូត្រថា “អស្សា ណានុពន្ធេ” ធ្វើ អា, pajjate anenāti = pādo (ជើង)។ ទុទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចាក់ដោត (ព្យថនៈ)៖ patujjate anenāti = patodo (ជន្លួញ)។ jarīyati anenāti = jāro (ប្រុសសហាយ), ដូចគ្នាដែរ dāro (ភរិយា)។ bhajīyatīti = bhāgo (ចំណែក), ដូចគ្នាដែរ bhāro (ភារៈ)។ labbhatīti = lābho (លាភ)។ មាន វិ និង ឧ ជាបុព្វបទ៖ voharīyatīti = vohāro (វោហារ)។ diyyatīti = dāyo (ទាន), ចុះ យុ-អាគម។ vihaññati etasmāti = vighāto (សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់)។ viharanti etthāti = vihāro (វិហារ)។ āramanti etasmiṃti = ārāmo (អារាម)។ pacanaṃ vā = pāko (ការស្ល, ការចម្អិន), ទេស ច ជា ក។ cajanaṃ = cāgo (ការលះបង់)។ yajanaṃ = yāgo (ការបូជា)។ rajanaṃ = rāgo (ការជ្រលក់ពណ៌)។

127. Ana+ghaṇasvā+parīhi ḷo

១២៧. អនឃណស្វាបរីហិ ឡោ។ (ក្នុងព្រោះ អន-បច្ច័យ, ឃណ-បច្ច័យ, និង សុ-បច្ច័យ, ការទេស ទ-អក្សរ នៃ ទហ-ធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី អា និង បរិ ជា ឡ រមែងមាន)

Ā+parīhi parassa dahassa ḷo hota+na+ghaṇasu. Paridahanaṃ pariḷāho. Evaṃ dāho. Bhañjanaṃ saṅgo. Evaṃ saṅgo. Saṃkharanaṃ saṃkhāro, ‘‘karotissa kho’’ti kassa kho. Evaṃ parikkhāro. ‘‘Purasmā’’ti karassa kho, purekkhāro, ettaṃ tadaminādipāṭhā. Evaṃ upakāro, gāho.

ក្នុងព្រោះ អន-បច្ច័យ, ឃណ-បច្ច័យ, និង សុ-បច្ច័យ, ការទេស ទ-អក្សរ នៃ ទហ-ធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី អា និង បរិ ជា ឡ រមែងមាន។ paridahanaṃ = pariḷāho (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ), ដូចគ្នាដែរ dāho (ការឆេះ)។ bhañjanaṃ = saṅgo (ការជាប់ជំពាក់), ដូចគ្នាដែរ saṅgo។ saṃkharaṇaṃ = saṃkhāro (សង្ខារ), ដោយសូត្រថា “ករោតិស្ស ខោ” ទេស ក ជា ខ, ដូចគ្នាដែរ parikkhāro (បរិក្ខារ)។ ដោយសូត្រថា “បុរស្មា” ទេស ក នៃ ករ-ធាតុ ជា ខ សម្រេចរូបជា purekkhāro (ការធ្វើទុកក្នុងខាងមុខ), ការធ្វើជា ឯ (ឯត្តៈ) សម្រេចបានដោយការអានក្នុង តទមិនាទិបាឋៈ។ ដូចគ្នាដែរ upakāro (ការឧបការៈ), gāho (ការកាន់យក)។

Gha-vacatīti [Pg.278] vako. Sica=paggharaṇe, secanaṃ seko. Evaṃ soko, eovuddhiyo. Yuñjanaṃ yogo.

ឃ-បច្ច័យ៖ vacatīti = vako (ឆ្កែចចក)។ សិច-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រោច (បគ្ឃរណៈ)៖ secanaṃ = seko (ការស្រោចស្រព)។ ដូចគ្នាដែរ soko (សេចក្តីសោក), មានការវុទ្ធិជា ឯ និង ឱ។ yuñjanaṃ = yogo (ការប្រកប)។

Ka-pī=tappane, pīnetīti pīyo, kānubandhattā na vuddhi, ‘‘yuvaṇṇāna+miyaṅuvaṅa sare’’ti iyaṅa. Khipa=peraṇe, khipatīti khipo. Bhuñjantya+nenāti bhujo. Yudha=sampahāre āyujjhanti anenāti āyudhaṃ.

ក-បច្ច័យ៖ បី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើឲ្យឆ្អែត (តប្បនៈ)៖ pīnetīti = pīyo (បុគ្គលជាទីស្រឡាញ់), ព្រោះមាន ក-អនុពន្ធ មិនមានការវុទ្ធិ, ចុះ ឥយង-អាគម ដោយសូត្រថា “យុវណ្ណានមិយងុវង សរេ”។ ខិប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចោល (បេរណៈ)៖ khipatīti = khipo (សំណាញ់)។ bhuñjanti anenāti = bhujo (ដៃ)។ យុធ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ច្បាំង (សម្បហារៈ)៖ āyujjhanti anenāti = āyudhaṃ (អាវុធ)។

45. Dādhātvi

៤៥. ទាធាត្វិ។ (ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, ឥ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពី ទា-ធាតុ និង ធា-ធាតុ រមែងចុះច្រើន)

Dādhāto bahula+mi hoti bhāvakārakesu. Dā=dāne, ādiyatītiādi. Evaṃ upādi. Dhā=dhāraṇe, udakaṃ dadhātīti udadhi, ‘‘saññāya+mudo+dakassā’’ti udakassa udādeso. Jalaṃ dhiyate asminti jaladhi. Vālāni dhīyanti asminti vāladhi. Sandhīyati sandhātīti vā sandhi. Dhīyatīti dhi. Vidhīyati vidhāti vidhānaṃ vā vidhi. Sammā samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti samādhi.

ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, ឥ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពី ទា-ធាតុ និង ធា-ធាតុ រមែងចុះច្រើន។ ទា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ (ទាន)៖ ādiyatīti = ādi (ខាងដើម), ដូចគ្នាដែរ upādi (ឧបាទិ)។ ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ (ធារណៈ)៖ udakaṃ dadhātīti = udadhi (សមុទ្រ), ដោយសូត្រថា “សញ្ញាយមុទោទកស្ស” ទេស ឧទក-សព្ទ ជា ឧទ។ jalaṃ dhiyate asmiṃti = jaladhi (សមុទ្រ)។ vālāni dhīyanti asmiṃti = vāladhi (កន្ទុយសត្វ)។ sandhīyati sandhātīti vā = sandhi (សន្ធិ)។ dhīyatīti = dhi (ការទ្រទ្រង់, បញ្ញា)។ vidhīyati vidhāti vidhānaṃ vā = vidhi (វិធី)។ sammā samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti = samādhi (សមាធិ)។

46. Vamādīhya+thu

៤៦. វមាទីហ្យថុ។ (ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, អថុ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពីធាតុទាំងឡាយមាន វម-ធាតុ ជាដើម រមែងចុះ)

Vamādīhi bhāvakārakesva+thu hoti. Vama=uggiraṇe, vamanaṃ vamīyatīti vā vamathu. Vepa+kampa=calane, vepanaṃ vepathu.

ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, អថុ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពីធាតុទាំងឡាយមាន វម-ធាតុ ជាដើម រមែងចុះ។ វម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្ជាក់ចេញ (ឧគ្គិរណៈ)៖ vamanaṃ vamīyatīti vā = vamathu (ការក្អួត)។ វេប-ធាតុ និង កម្ប-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ (ចលនៈ)៖ vepanaṃ = vepathu (ការញាប់ញ័រ)។

47. Kvi

៤៧. ក្វិ។ (ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, ក្វិ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះច្រើន)

Kriyatthā kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho.

ក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ, ក្វិ-បច្ច័យ ខាងចុងអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះច្រើន។ ក-អក្សរ មានប្រយោជន៍ដើម្បីការងារដែលត្រូវធ្វើដោយ ក-អនុពន្ធ។

159. Kvissa

១៥៩. ក្វិស្ស។ (ការលុប ក្វិ-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងមាន)

Kriyatthā [Pg.279] parassa kvissa lopo hoti. Sambhavatīti sambhū. Evaṃ vibhavatīti vibhū, abhibhū, sayambhū. Tathā dhu=kampane, sandhunātīti sandhu. Vibhātīti vibhā. Pabhātīti pabhā. Saṃgamma bhāsanti etthāti sabhā, ‘‘kvimhi lopo+ntabyañjanassā’’ti antabyañjanassa lopo. Bhujena gacchatīti bhujago. Evaṃ urago. Turaṃ=sīghaṃ gacchatīti turaṅgo. Khena gacchatīti khago. Vihāyase gacchatīti vihago, tadaminādipāṭhā vihādeso. Na gacchatīti nago. Evaṃ ago, ‘‘nago vā+ppāṇinī’’ti vikappena nañasamāse ṭādesanisedho. Jana=janane, kammato jātoti kammajo, amādisamāso, kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Attajo putto, vārimhi jāto vārijo. Evaṃ thalajo. Paṅkajaṃ. Jalajaṃ. Aṇḍajaṃ. Sarasijaṃ, upapadasamāse bahulaṃvidhānā vibhatyalope ‘‘manādīhī’’tiādinā siādeso. Dvikkhattuṃ jāto dvijo, ‘‘tadaminā’’ dinā kkhattuṃlopo. Pacchā jāto anujo. Sañjānātīti saññā. Pajānātīti paññā. Evaṃ patiṭṭhātīti patiṭṭhā. Jhā=cintāyaṃ, parasampattiṃ abhijjhāyatīti abhijjhā. Hitesitaṃ upaṭṭhāpetvā jhāyatīti upajjhā. So eva upajjhāyo, ‘‘sakatthe’’ti yo. Sammā jhāyanti etthāti saṃjhā. Kvidantā dhātvatthaṃ na jahanti, liṅgatthaṃ paṭipādayanti.

ការលុប ក្វិ-បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងមាន។ sambhavatīti = sambhū (ព្រះសម្ភូ), ដូចគ្នាដែរ vibhavatīti = vibhū (ព្រះវិភូ), abhibhū (ព្រះអភិភូ), sayambhū (ព្រះស្វយម្ភូ)។ ដូចគ្នាដែរ ធុ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ (កម្បនៈ)៖ sandhunātīti = sandhu (ការញាប់ញ័ររួម)។ vibhātīti = vibhā (ពន្លឺរុងរឿង), pabhātīti = pabhā (ពន្លឺ)។ saṃgamma bhāsanti etthāti = sabhā (សភា), ដោយសូត្រថា “ក្វិម្ហិ លោបោន្តព្យញ្ជនស្ស” មានការលុព្យញ្ជនៈខាងចុង។ bhujena gacchatīti = bhujago (សត្វពស់), ដូចគ្នាដែរ urago (សត្វដែលទៅដោយទ្រូង)។ turaṃ (លឿន) = sīghaṃ gacchatīti = turaṅgo (សេះ)។ khena gacchatīti = khago (សត្វស្លាប)។ vihāyase gacchatīti = vihago (សត្វស្លាប), មានការទេសជា វិហា ដោយការអានក្នុង តទមិនាទិបាឋៈ។ na gacchatīti = nago (ភ្នំ), ដូចគ្នាដែរ ago, ដោយសូត្រថា “នគោ វាប្បាណិនី” មានការហាមឃាត់ការទេសជា ដ្ឋា ក្នុងនញសមាសដោយវីកប្បៈ។ ជន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កើត (ជននៈ)៖ kammato jātoti = kammajo (អ្វីៗដែលកើតអំពីកម្ម), ជាអមាទិសមាស ដូចជា kammajo vipāko (វិបាកដែលកើតអំពីកម្ម), kammajā paṭisandhi (បដិសន្ធិដែលកើតអំពីកម្ម), kammajaṃ rūpaṃ (រូបដែលកើតអំពីកម្ម)។ ដូចគ្នាដែរ cittajaṃ (កើតអំពីចិត្ត), utujaṃ (កើតអំពីឧតុ), āhārajaṃ (កើតអំពីអាហារ)។ attajo putto (កូនដែលកើតអំពីខ្លួន), vārimhi jāto = vārijo (អ្វីៗដែលកើតក្នុងទឹក), ដូចគ្នាដែរ thalajo (កើតលើគោក), paṅkajaṃ (កើតក្នុងភក់), jalajaṃ (កើតក្នុងទឹក), aṇḍajaṃ (កើតក្នុងស៊ុត)។ sarasijaṃ (ផ្កាឈូក), ព្រោះមានការចាត់ចែងច្រើនក្នុងឧបបទសមាស មិនមានការលុបវិភត្តិ ហើយមានការទេសជា សិ ដោយសូត្រថា “មនាទីហិ” ជាដើម។ dvikkhattuṃ jāto = dvijo (សត្វកើតពីរដង), មានការលុប ក្ខត្តុំ ដោយសូត្រថា “តទមិនា” ជាដើម។ pacchā jāto = anujo (ប្អូន)។ sañjānātīti = saññā (សញ្ញា), pajānātīti = paññā (បញ្ញា), ដូចគ្នាដែរ patiṭṭhātīti = patiṭṭhā (ការតម្កល់នៅ)។ ឈា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា គិត (ចិន្តាយៈ)៖ parasampattiṃ abhijjhāyatīti = abhijjhā (អភិជ្ឈា)។ hitesitaṃ upaṭṭhāpetvā jhāyatīti = upajjhā (ឧបជ្ឈា), ឧបជ្ឈានោះឯង ហៅថា upajjhāyo (ឧបជ្ឈាយ៍), ចុះ យ-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ)។ sammā jhāyanti etthāti = saṃjhā (សន្ធ្យា)។ នាមសព្ទដែលមាន ក្វិ-បច្ច័យ ជាទីបំផុត រមែងមិនលះបង់នូវអត្ថរបស់ធាតុឡើយ តែងតែញ៉ាំងអត្ថរបស់លិង្គឲ្យសម្រេច។

48. Ano

៤៨. អនោ។ (អន-បច្ច័យ រមែងចុះក្នុងភាវការកៈ និងការកៈទាំងឡាយ ខាងចុងអំពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា)

Kriyatthā [Pg.280] bhāvakārakesu ano hoti. Nanda=samiddhiyaṃ, bhāve-nandiyate nandanaṃ. Kamme-anandīyittha nandīyati nandīyissati nanditabbanti vā nandanaṃ vanaṃ. Gahanaṃ gahanīyaṃ vā gahaṇaṃ, ‘‘tathanarā’’ dinā nassa ṇo. Gaṇhanaṃ, niggahītassa no. Caritabbaṃ caraṇaṃ. Bhuyate bhavanaṃ. Huyate havanaṃ. Rundhitabbaṃ rundhanaṃ rodhanaṃ vā. Bhuñjitabbaṃ bhuñjanaṃ bhojanaṃ vā. Bujjhitabbaṃ bujjhanaṃ, ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yuka. Bodhanaṃ vā. Suti suyyati vā savanaṃ. Pāpīyatīti pāpuṇanaṃ, ‘‘sakāpānaṃ kuka+kū’’ti yogavibhāgā kuāgame nāgame ca tassa ṇo ca. Pālīyatīti pālanaṃ iccādi.

ក្នុងភាវការកៈ និងកម្មការកៈទាំងឡាយ ធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះ អន បច្ច័យ។ នន្ទធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីសម្រេច, ក្នុងភាវៈ វិគ្រោះថា នន្ទិយតេ ជា នន្ទនំ (ការត្រេកអរ)។ ក្នុងកម្មៈ វិគ្រោះថា អនន្ទិយិត្ថ នន្ទិយតិ នន្ទិយិស្សតិ ឬ នន្ទិតព្វំ ជា នន្ទនំ វនំ (ព្រៃជាទីត្រេកអរ)។ គហនំ ឬ គហនីយំ ជា គហណំ, ផ្លាស់ ន ជា ណ ដោយសូត្រថា «តថនរា» ជាដើម។ គណ្ហនំ, ផ្លាស់និគ្គហិតជា ន។ ចរិតព្វំ ជា ចរណំ។ ភុយតេ ជា ភវនំ។ ហុយតេ ជា ហវនំ។ រុន្ធិតព្វំ ជា រុន្ធនំ ឬ រោធនំ។ ភុញ្ជិតព្វំ ជា ភុញ្ជនំ ឬ ភោជនំ។ ពុជ្ឈិតព្វំ ជា ពុជ្ឈនំ, ចុះ យុក បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «បទាទីនំ ក្វចិ»។ ឬជា ពោធនំ។ សុតិ ឬ សុយ្យតេ ជា សវនំ។ បាបីយតីតិ ជា បាបុណនំ, ចុះ កុអាគម និង ណាគម ហើយផ្លាស់ ន នោះជា ណ ដោយការបំបែកសូត្រថា «សកាបានំ កុកកូ»។ បាលីយតីតិ ជា បាលនំ ជាដើម។

Kattari-rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ toyaṃ. Vijānātīti viññāṇaṃ. Ghā=gandhopādāne, ghāyatīti ghānaṃ. Jhā=cintāyaṃ, jhāyatīti jhānaṃ. Karoti anenāti kāraṇaṃ, dīgho. Viākarīyanti etenāti byākaraṇaṃ. Pūrati+nenāti pūraṇaṃ. Dīyate+nenāti dānaṃ. Pamīyate+nenāti pamāṇaṃ. Vuccate+nenāti vacanaṃ. Panudati panujjate+nenāti vā panudanaṃ. Sūda=pagaraṇe, sūdati sujjate+nenāti vā sūdano. Suṇāti suyate+neneti vā savanaṃ. Luyati luyate+neneti vā lavanaṃ. Evaṃ nayanaṃ. Punāti puyate+neneti vā pavano. Sametīti samaṇo samanaṃ vā. Tathā bhāveti bhāvīyati etāyāti vā bhāvanaṃ. Evaṃ pācanaṃ pācāpanaṃ iccādi. ‘‘Ana+saṇasvā parīhi ḷo’’ti ḷo, āḷāhanaṃ.

ក្នុងកត្តុការកៈ វិគ្រោះថា រជំ ហរតីតិ ជា រជោហរណំ តោយំ (ទឹកនាំទៅនូវធូលី)។ វិជានាតីតិ ជា វិញ្ញាណំ។ ឃាធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហិតក្លិន, វិគ្រោះថា ឃាយតីតិ ជា ឃានំ។ ឈាធាតុ ក្នុងអត្ថថា គិត, វិគ្រោះថា ឈាយតីតិ ជា ឈានំ។ វិគ្រោះថា ករោតិ អនេនាតិ ជា ការណំ, ធ្វើទីឃៈ។ វិគ្រោះថា វ្យាករិយន្តិ ឯតេនាតិ ជា វ្យាករណំ។ បូរតិ អនេនាតិ ជា បូរណំ។ ទិយតេ អនេនាតិ ជា ទានំ។ បមិយតេ អនេនាតិ ជា បមាណំ។ វុច្ចតេ អនេនាតិ ជា វចនំ។ បនុទតិ ឬ បនុជ្ជតេ អនេនាតិ ជា បនុទនំ។ សូទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហូរចេញ, វិគ្រោះថា សូទតិ ឬ សុជ្ជតេ អនេនាតិ ជា សូទនោ。សុណាតិ ឬ សុយតេ អនេនាតិ ជា សវនំ។ លុយតិ ឬ លុយតេ អនេនាតិ ជា លវនំ។ ដូចគ្នាដែរ នយនំ។ បុណាតិ ឬ បុយតេ អនេនាតិ ជា បវនោ។ សមេតីតិ ជា សមណោ ឬ សមនំ។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្រោះថា ភាវេតិ ឬ ភាវិយតេ ឯតាយាតិ ជា ភាវនា។ ដូចគ្នាដែរ បាចនំ បាចាបនំ ជាដើម។ ផ្លាស់ជា ឡ ដោយសូត្រថា «អនសណស្វា បរីហិ ឡោ» ជា អាឡាហនំ។

Adhikaraṇe-tiṭṭhati asinti ṭhānaṃ. Evaṃ sayanaṃ, senaṃ vā āsanaṃ. Adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ.

ក្នុងអធិករណការកៈ វិគ្រោះថា តិដ្ឋតិ អសិម្ភិ ជា ឋានំ។ ដូចគ្នាដែរ សយនំ, សេនំ ឬ អាសនំ។ វិគ្រោះថា អធិករិយតេ ឯត្ថាតិ ជា អធិករណំ។

Sampadānāpādānesu-sammā [Pg.281] padīyate yassa taṃ sampadānaṃ. Apecca etasmā ādadātīti apādānaṃ. Bahulādhikārā calanādīhipi sīlasādhudhammesupi ano, calati sīlenāti calano evaṃ jalano, kodhano, kopano. Maṇḍa=bhusane, maṇḍeti sīlenāti maṇḍano. Evaṃ bhūsano. ‘‘Aññātrapī’’ti okāranisedho.

ក្នុងសម្បទានការកៈ និងអបាទានការកៈ វិគ្រោះថា សម្មា បទិយតេ យស្ស តំ ជា សម្បទានំ។ វិគ្រោះថា អបេច្ច ឯតស្មា អាទទាតីតិ ជា អបាទានំ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលំ ទោះបីជាធាតុមានអត្ថញាប់ញ័រជាដើម ក៏ចុះ អន បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា សីល និង សាធុធម៌ ដែរ, វិគ្រោះថា ចលតិ សីលេនាតិ ជា ចលនោ ដូចគ្នាដែរ ជលនោ, កោធនោ, កោបនោ។ មណ្ឌធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង, វិគ្រោះថា មណ្ឌេតិ សីលេនាតិ ជា មណ្ឌនោ។ ដូចគ្នាដែរ ភូសនោ។ សូត្រថា «អញ្ញត្របិ» ជាការហាមឃាត់ការផ្លាស់ជា ឱ។

49. Itthiya+ma+ṇa+kti+ka+yaka+yā ca

៤៩. ឥត្ថិយមណក្តិកយកយា ច។

Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ក្នុងភាវៈ និងការកៈទាំងឡាយ ធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះ អ បច្ច័យជាដើម និងចុះ អន បច្ច័យ ដោយច្រើន។

A-jara=vayohāniyaṃ, jirati jiraṇaṃ vā jarā. ‘‘Itthiya+ma+tvā’’ti āpaccayo. Paṭisambhijjatīti paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā. Upādīyatīti upādā. Ikkha+cakkha=dassane, upaikkhatīti upekkhā. ‘‘Yuvaṇṇāna+meo luttā’’ti ekāro. Cintanaṃ cintā. Sikkha=vijjopādāne, sikkhanaṃ sikkhīyantīti vā sikkhā. Evaṃ bhikkhā. Icchanaṃ icchā. ‘‘Gamayami’’ccādinā cchaṅādeso. Puccha=pucchane, pucchanaṃ pucchā. Midha+medha=saṅgame, apaṭhitadhātu, medhanaṃ medhā. Evaṃ gudha=pariveṭhane, godhanaṃ godhā. Titikkhanaṃ titikkhā. Evaṃ vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā. Īhanaṃ īhā.

អ បច្ច័យ - ជរធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីទ្រុឌទ្រោមនៃវ័យ, វិគ្រោះថា ជិរតិ ឬ ជិរណំ ជា ជរា។ ចុះ អា បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «ឥត្ថិយមត្វា»។ វិគ្រោះថា បដិសម្ភិជ្ជតីតិ ជា បដិសម្ភិទា។ វិគ្រោះថា បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ ជា បដិបទា។ ដូចគ្នាដែរ សម្បទា, អាបទា។ វិគ្រោះថា ឧបាទិយតីតិ ជា ឧបាទា។ អិក្ខធាតុ និង ចក្ខធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឃើញ, វិគ្រោះថា ឧបេក្ខតីតិ ជា ឧបេក្ខា។ ផ្លាស់ជា ឯការៈ ដោយសូត្រថា «យុវណ្ណានមេោ លុត្តា»។ ចិន្តនំ ជា ចិន្តា។ សិក្ខធាតុ ក្នុងអត្ថថា រៀនវិជ្ជា, វិគ្រោះថា សិក្ខនំ ឬ សិក្ខីយន្តីតិ ជា សិក្ខា។ ដូចគ្នាដែរ ភិក្ខា។ ឥច្ឆនំ ជា ឥច្ឆា។ ផ្លាស់ជា ច្ឆ ដោយសូត្រថា «គមយមិ» ជាដើម។ បុច្ឆធាតុ ក្នុងអត្ថថា សួរ, វិគ្រោះថា បុច្ឆនំ ជា បុច្ឆា។ មិធធាតុ និង មេធធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជួបជុំ, ជាធាតុដែលមិនបានរាប់បញ្ចូលក្នុងធាតុបាឋ, វិគ្រោះថា មេធនំ ជា មេធា។ ដូចគ្នាដែរ គុធធាតុ ក្នុងអត្ថថា ព័ទ្ធជុំវិញ, វិគ្រោះថា គោធនំ ជា គោធា។ តិតិក្ខនំ ជា តិតិក្ខា។ ដូចគ្នាដែរ វីមំសា, ជិគុច្ឆា, បិបាសា, បុត្តិយា។ អីហនំ ជា អីហា។

Ṇa-karaṇaṃ kārā, ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā hoti, eva+muparipi. Haraṇaṃ hārā muttāvali. Taraṇaṃ tārā, dharaṇaṃ dhārā. Araṇaṃ ārā.

ណ បច្ច័យ - ករណំ ជា ការា, ផ្លាស់ អ ជា អា ដោយសូត្រថា «អស្សា ណានុពន្ធេ» ខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។ ហរណំ ជា ហារា (ខ្សែគុជ)។ តរណំ ជា តារា, ធរណំ ជា ធារា។ អរណំ ជា អារា។

Yathākathañci saddamhi, ruḷhiyā atthanicchayo.

ការកំណត់អត្ថនៃសព្ទ ដោយវិធីណាមួយ រមែងសម្រេចដោយរូឡ្ហីសព្ទ។

Kti-sambhuvanaṃ [Pg.282] sambhuti. ‘‘Na te’’ccādinā na vuddhi. Savanaṃ suti. Nayanaṃ nayati etāyāti vā nīti. Maññatīti mati, ‘‘gamādirānaṃ lopontabyañjanassā’’ti gamādittā nalopo. Gamanaṃ gantabbāti vā gati. Upahananaṃ upahati. Ramanti etāya ramanaṃ vā rati. Tananaṃ tati. Niyamanaṃ niyati. Bhuñjanaṃ bhutti. Yuñjanaṃ yutti, pararūpaṃ. Evaṃ samāpajjanaṃ samāpajjateti samāpatti. Sampatti. Yaja=devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, yajanaṃ iṭṭhi, ‘‘yajassa yassa ṭiyī’’ti ṭiādeso, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭho, pararūpapaṭhamakkharā ca. Sāsanaṃ siṭṭhi, ‘‘sāsassa sisa vā’’ti sisa, sānantarassa tassa ṭho’’ti ṭhādeso. Bhedanaṃ bhijjateti vā bhitti. Bhaja=sevāyaṃ, bhajanaṃ bhatti. Tana=vitthāre, tanotīti tanti, nassa niggahītādi.

ក្តិ បច្ច័យ - សម្ភុវនំ ជា សម្ភុតិ។ មិនធ្វើវុទ្ធិ ដោយសូត្រថា «ន តេ» ជាដើម។ សវនំ ជា សុតិ។ នយនំ ឬ វិគ្រោះថា នយតិ ឯតាយាតិ ជា នីតិ។ វិគ្រោះថា មញ្ញតីតិ ជា មតិ, លុប ន ដោយសូត្រថា «គមាទិរានំ លោបោន្តព្យញ្ជនស្ស» ព្រោះជាគមាទិគណៈ។ គមនំ ឬ វិគ្រោះថា គន្តព្វាតិ ជា គតិ។ ឧបហននំ ជា ឧបហតិ。វិគ្រោះថា រមន្តិ ឯតាយា ឬ រមនំ ជា រតិ។ តននំ ជា តតិ។ និយមនំ ជា និយតិ។ ភុញ្ជនំ ជា ភុត្តិ។ យុញ្ជនំ ជា យុត្តិ, ធ្វើបររូប។ ដូចគ្នាដែរ សមាបជ្ជនំ ឬ សមាបជ្ជតេ ជា សមាបត្តិ។ សម្បត្តិ។ យជធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជាទេវតា សេពគប់ និងការឲ្យ, យជនំ ជា ឥដ្ឋិ, ផ្លាស់ យជ ជា តិ ដោយសូត្រថា «យជស្ស យស្ស តិយី» ហើយផ្លាស់ ត នៃតិបច្ច័យនោះ ជា ឋ ដោយសូត្រថា «បុច្ឆាទិតោ» និងធ្វើបររូបតួអក្សរទីមួយ។ សាសនំ ជា សិដ្ឋិ, ផ្លាស់ សាស ជា សិស ដោយសូត្រថា «សាសស្ស សិស វា» ហើយផ្លាស់ ត នៃតិបច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ពី សាស ជា ឋ ដោយសូត្រថា «សានន្តរស្ស តស្ស ឋោ»។ ភេទនំ ឬ វិគ្រោះថា ភិជ្ជតេតិ ជា ភិត្តិ។ ភជធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេពគប់, ភជនំ ជា ភត្តិ។ តនធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផ្សាយទៅ, វិគ្រោះថា តនោតីតិ ជា តន្តិ, ផ្លាស់ ន ជា និគ្គហិតជាដើម។

Ka-guhantī etthāti guhā, okāranivutti. Rujatīti rujā. Modanti etāyāti mudā nāma muditā.

ក បច្ច័យ - វិគ្រោះថា គុហន្តិ ឯត្ថាតិ ជា គុហា, មិនធ្វើការផ្លាស់ជា ឱ។ វិគ្រោះថា រុជតីតិ ជា រុជា។ វិគ្រោះថា មោទន្តិ ឯតាយាតិ ជា មុទា គឺ មុទិតា។

Yaka-vida=ñāṇe, vidanaṃ vidanti etāyāti vā vijjā, dassa je pubbarūpaṃ. Yajanaṃ ijjā, ṭiādeso.

យក បច្ច័យ - វិទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង, វិទនំ ឬ វិគ្រោះថា វិទន្តិ ឯតាយាតិ ជា វិជ្ជា, ផ្លាស់ ទ ជា ជ ហើយធ្វើបុព្វរូប។ យជនំ ជា ឥជ្ជា, ផ្លាស់ជា តិ។

Ya-sayanti etthāti seyyā, dvittaṃ. Aja=vaja=gamane, samajanaṃ samajanti etthāti vā samajjā. Papubbo, pabbajanaṃ pabbajjā. Tavaggavaraṇā’’dimhi ‘‘cavaggabayañā’’ti yogavibhāgena vassa be dvittaṃ. Ūmhi paricaraṇaṃ paricariyā. Jāgaraṇaṃ jāgariyā.

យ បច្ច័យ - វិគ្រោះថា សយន្តិ ឯត្ថាតិ ជា សេយ្យា, ធ្វើទ្វិត្តៈ។ អជធាតុ និង វជធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, សមជនំ ឬ វិគ្រោះថា សមជន្តិ ឯត្ថាតិ ជា សមជ្ជា។ មាន ប បុព្វបទ, បព្វជនំ ជា បព្វជ្ជា។ ផ្លាស់ វ ជា ព ហើយធ្វើទ្វិត្តៈ ដោយការបំបែកសូត្រថា «តវគ្គវរណា» ជាដើម និង «ចវគ្គពយញា»។ ក្នុងអត្ថថា បម្រើ, បរិចរណំ ជា បរិចរិយា។ ជាគរណំ ជា ជាគរិយា។

Ana-payojake [Pg.283] kāriyadhātuto kattuṃ payojanaṃ kāraṇaṃ, ekāranisedho nassa ṇo ca. Evaṃ harituṃ payojanaṃ hāraṇaṃ. Vida=anubhave, vitti vedayatīti vā vedanā. Vanda=abhivādanathutīsu, vandanaṃ vandanā. Upāsanaṃ upāsanā. Cita=saṃcetanāyaṃ, cetayatīti cetanā. Desiyatīti desanā. Bhāviyatīti bhāvanā.

អន បច្ច័យ - ក្នុងហេតុកត្តុការកៈ ចុះពីការិយធាតុ វិគ្រោះថា កត្តុំ បយោជនំ ជា ការណំ, ហាមឃាត់ការផ្លាស់ជា ឯការៈ និងផ្លាស់ ន ជា ណ។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្រោះថា ហរិតុំ បយោជនំ ជា ហារណំ។ វិទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទទួលអារម្មណ៍, វិត្តិ ឬ វិគ្រោះថា វេទយតីតិ ជា វេទនា។ វន្ទធាតុ ក្នុងអត្ថថា សំពះ និងសរសើរ, វន្ទនំ ជា វន្ទនា។ ឧបាសនំ ជា ឧបាសនា។ ចិតធាតុ ក្នុងអត្ថថា គិត, វិគ្រោះថា ចេតយតីតិ ជា ចេតនា។ វិគ្រោះថា ទេសិយតីតិ ជា ទេសនា។ វិគ្រោះថា ភាវិយតីតិ ជា ភាវនា។

50. Jāhāhi ni

៥០. ជាហាហិ និ។

Jā=vayohānimhi, hā=cāge, imehi itthiyaṃ ni hoti. Jānaṃ=vayaparipāko jāni. Hānaṃ hāni.

ជានធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីទ្រុឌទ្រោមនៃវ័យ, ហាធាតុ ក្នុងអត្ថថា លះបង់, ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ រមែងចុះ និ បច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ。ជានំ គឺ សេចក្តីចាស់ជរានៃវ័យ ជា ជានិ។ ហានំ ជា ហានិ។

51. Karā ririyo

៥១. ករា រិរិយោ។

Karato ririyo hoti+tthiyaṃ. Rānubandhattā aralope karaṇaṃ kiriyā. ‘‘Kriyā’’ti ‘‘tuṃtāye’’ccādimhi ‘‘kriyāyaṃ’’ti yogavibhāgā riyaramhi aralopo, rikāro kakāre+nubandho hoti.

ក្រោយពី ករធាតុ រមែងចុះ រិរិយ បច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។ ព្រោះមាន រ ជាអនុពន្ធ ក្នុងពេលលុប អរៈ ករណំ ទៅជា កិរិយា។ ពាក្យថា «កិរិយា» ក្នុងសូត្រថា «តុំតាយេ» ជាដើម និង «កិរិយាយំ» ដោយការបំបែកសូត្រ លុប អរៈ ក្នុង រិយ បច្ច័យ, រិការៈ រមែងតម្រួតនឹង កការៈ។

52. I+ki+tī sarūpe

៥២. ឥកិតី សរូបេ។

Dhātussa sarūpe+bhidheyye ete honti. Vacaicca+yaṃ dhātu eva vaci. Evaṃ yudhi. ‘‘Karotissa kho’’ti vikaraṇassa ñāpitattā ‘‘kattari lo’’ti lo, pacati. Akāro kakāroti ghaṇantena kārasaddena chaṭṭhīsamāso.

កាលបើអត្ថដែលត្រូវសម្តែងជាសរូបៈនៃធាតុ បច្ច័យទាំងឡាយនេះ រមែងចុះ។ វចធាតុ នោះឯង ជា វចិ។ ដូចគ្នាដែរ យុធិ។ ព្រោះការញ៉ាំងវិករណៈឲ្យដឹង ដោយសូត្រថា «ករោតិស្ស ខោ» ចុះ លោ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «កត្តរិ លោ» ជា បចតិ។ ពាក្យថា អការោ កការោ នេះ ជាឆដ្ឋីសសាសៈ ជាមួយការសព្ទដែលមាន ឃណ បច្ច័យនៅចុង។

53. Sīlā+bhikkhaññā+vassakesu ṇī

៥៣. សីលាភិក្ខញ្ញាវស្សកេសុ ណី។

Kriyatthā [Pg.284] ṇī hoti sīlādīsu. Saṃsa=pasaṃsane, piyapubbo, piyaṃ pasaṃsati sīlenāti piyapasaṃsī rājā. Atha vā piyaṃ pasaṃsati sīlena vā dhammena vā tasmiṃ sādhu vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsanī, piyapasaṃsi kulaṃ, āvuddhimhi tathā saccavādī, dhammavādī. Sīghayāyīti ‘‘assā+ṇāpimhī yuka’’ iti yuka. Pāpakārī, mālakārī iccādi. Uṇhaṃ bhuñjati sīlenāti uṇhabhojī, ‘‘lahussupantassā’’ti okāro.

ធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះ ណី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា សីលជាដើម។ សំសធាតុ ក្នុងអត្ថថា សរសើរ, មាន បិយ បុព្វបទ, វិគ្រោះថា បិយំ បសំសតិ សីលេនាតិ ជា បិយបសំសី រាជា។ មួយម៉្យាងទៀត វិគ្រោះថា បិយំ បសំសតិ សីលេន វា ធម្មេន វា តស្មិំ សាធុ វា ជា បិយបសំសី, បិយបសំសនី, បិយបសំសិ កុលំ, ក្នុងអត្ថថា ចម្រើន ក៏ដូចគ្នាដែរ ដូចជា សច្ចវាទី, ធម្មវាទី។ ពាក្យថា សីឃយាយី ចុះ យុក បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «អស្សា ណាបិម្ហី យុក»។ បាបការី, មាលាការី ជាដើម។ វិគ្រោះថា ឧណ្ហំ ភុញ្ជតិ សីលេនាតិ ជា ឧណ្ហភោជី, ផ្លាស់ជា ឱការៈ ដោយសូត្រថា «លហុស្សុបន្តស្ស»។

Ābhikkhaññe-punappuna khīraṃ pivatīti khīrapāyī, yuka. Avassaṃ karotīti avassakārī. ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’ti samāse vibhattilope ca kate ‘‘lopo’’ti niggahītalopo. Satandāyīti ettha bahulaṃvidhānā vibhattialope amādisamāsapaṭisedhe ca kate vaggantaṃ.

ក្នុងអត្ថថា រឿយៗ វិគ្រោះថា បុនប្បុនំ ឃីរំ បិវតីតិ ជា ឃីរបាយី, ចុះ យុក បច្ច័យ។ វិគ្រោះថា អវស្សំ ករោតីតិ ជា អវស្សការី។ កាលបើធ្វើសមាស ដោយសូត្រថា «ស្យាទិ ស្យាទិនេកត្ថំ» និងលុបវិភត្តិហើយ លុបនិគ្គហិត ដោយសូត្រថា «លោបោ»។ ក្នុងពាក្យថា សតន្ទាយី នេះ ព្រោះអំណាចនៃពហុលវិធាន កាលបើមិនលុបវិភត្តិ និងហាមឃាត់អមាទិសសមាសហើយ ផ្លាស់ជាវគ្គន្តៈ។

Aññasmiṃ atthepi ‘‘ṇī’’ti yogavibhāgena siddhaṃ. Sādhukārī, brahmacārī, assaddhabhojī. Paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī, bahussutadhārī iccādi.

ទោះបីក្នុងអត្ថដទៃ ក៏សម្រេចបានដោយការបំបែកសូត្រថា «ណី» ដែរ។ សាធុការី, ព្រហ្មចារី, អស្សទ្ធភោជី។ វិគ្រោះថា បណ្ឌិតំ អត្តានំ មញ្ញតីតិ ជា បណ្ឌិតមានី, ពហុស្សុតធារី ជាដើម។

Sādhukaraṇaṃ sādhukāro, so assa atthīti sādhukārīti ghaṇantā ī.

វិគ្រោះថា សាធុករណំ ជា សាធុការោ, វិគ្រោះតទៅទៀតថា សោ អស្ស អត្ថីតិ ជា សាធុការី, ចុះ ឦ បច្ច័យ ក្រោយពីសព្ទដែលមាន ឃណ បច្ច័យនៅចុង។

54. Thāvari+ttara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā

៥៤. ថាវរិត្តរ ភង្គុរ ភិទុរ ភាសុរ ភស្សរា។

Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne. Iminā nipātanā varapaccayo ca thāssa tho ca, tiṭṭhati sīlenāti thāvaro. I=ajjhenagatīsu[Pg.285], ttarapaccayo, gacchati sīlenāti ittaro. Bhañja=omaddane, bhajjate sayameva bhajjati vā attanā attānanti bhaṅguro, kamme kattari vā gurapaccayo. Bhijjate sayameva bhindati vā attānanti bhidūro, ettha kūrapaccayo, kakāro+nubandho. Parabhañjanavisayesupi udāharaṇesu na hoti. Tatthāpi keci ‘‘dosandhakārabhidūro’’ti idaṃ sandhāya icchanti. Bhāsati dippatīti bhāsuro, urapaccayo. Sarapaccaye bhassaro, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti rasso. (Tekālikappaccayā).

សព្ទទាំងឡាយនេះ រមែងសម្រេចដោយនិបាតនៈ កាលបើអត្ថថា សីល ត្រូវបានដឹងច្បាស់។ ដោយនិបាតនៈនេះ ចុះ វរ បច្ច័យ និងផ្លាស់ ឋ នៃឋាធាតុ ជា ថ, វិគ្រោះថា តិដ្ឋតិ សីលេនាតិ ជា ថាវរោ។ ឥធាតុ ក្នុងអត្ថថា រៀន និងទៅ, ចុះ ត្តរ បច្ច័យ, វិគ្រោះថា គច្ឆតិ សីលេនាតិ ជា ឥត្តរោ។ ភញ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថថា កិនកំទេច, វិគ្រោះថា ភជ្ជតេ សយមេវ ឬ ភជ្ជតិ វា អត្តនា អត្តនន្តិ ជា ភង្គុរោ, ចុះ គុរ បច្ច័យ ក្នុងកម្មៈ ឬកត្តុ។ វិគ្រោះថា ភិជ្ជតេ សយមេវ ឬ ភិន្ទតិ វា អត្តនន្តិ ជា ភិទុរោ, ក្នុងទីនេះ ចុះ គួរ បច្ច័យ មាន ក ជាអនុពន្ធ។ ទោះបីក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា កំទេចរបស់ដទៃ ក៏មិនមានដែរ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី អាចារ្យខ្លះចង់បានពាក្យនេះ ដោយសំដៅយកពាក្យថា «ទោសន្ធការភិទុរោ»។ វិគ្រោះថា ភាសតិ ទិប្បតីតិ ជា ភាសុរោ, ចុះ ឧរ បច្ច័យ។ កាលបើចុះ សរ បច្ច័យ ជា ភស្សរោ, ធ្វើរស្សៈ ដោយសូត្រថា «ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា»។ (បច្ច័យទាំងឡាយនេះ ជាតេកាលិកបច្ច័យ)។

55. Kattari bhūte ktavantu+ktāvī

៥៥. កត្តរិ ភូតេ ក្តវន្តុក្តាវី។

Bhūte atthe vattamānato kriyatthā ktavantu+ktāvī honti kattari. Vijinīti vijitavā vijitāvī, kānubandhattā na vuddhi. Guṇavantu daṇḍisamaṃ. Hu=havane, aggiṃ ahavīti hutavā hutāvī, hutāvinī hutavānī. ‘‘Bhūte’’ti yāva ‘‘āhāratthā’’ti adhikāro.

ក្នុងអត្ថជាអតីតកាល ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា រមែងចុះ ក្តវន្តុ និង ក្តាវី បច្ច័យ ក្នុងកត្តុការកៈ។ វិគ្រោះថា វិជិនីតិ ជា វិជិតវា, វិជិតាវី, មិនធ្វើវុទ្ធិ ព្រោះមាន ក ជាអនុពន្ធ។ ស្មើនឹង គុណវន្តុ និង ទណ្ឌិ។ ហុធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា, វិគ្រោះថា អគ្គិំ អហវីតិ ជា ហុតវា, ហុតាវី, ហុតាវិនិ, ហុតវានី។ ពាក្យថា «ភូតេ» នេះ ជាអធិការៈ រហូតដល់ពាក្យថា «អាហារត្ថា»។

56. Kto bhāvakammesuti

៥៦. ក្តោ ភាវកម្មេសុ។

Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Asanaṃ āsitaṃ bhavatā, ñi. Karīyitthāti kato kaṭo bhavatā, ‘‘gamādirānaṃ’’ tyādinā ralopo. Eva+muparipi.

ក្នុងភាវៈ និងកម្មៈ ក្នុងអតីតកាល រមែងចុះ ក្ត បច្ច័យ។ អាសនំ ជា អាសិតំ ភវតា, ចុះ ញិ។ វិគ្រោះថា ករិយិត្ថាតិ ជា កតោ កដោ ភវតា, លុប រ ដោយសូត្រថា «គមាទិរានំ» ជាដើម។ ខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។

57. Kattari cā+rambhe

៥៧. កត្តរិ ចារម្ភេ។

Kriyārambhe kattarikto hoti yathāpattañca, pakarīti pakato bhavaṃ kaṭaṃ. Pakarīyitthāti pakato kaṭo bhavatā. Pasupīti [Pg.286] pasutto bhavaṃ. Pasupīyitthāti pasuttaṃ bhavatā, pararūpaṃ.

ក្នុងកិរិយារម្ភៈ ក្នុងកត្តុការកៈ រមែងចុះ ក្ត បច្ច័យ តាមដែលគួរ, វិគ្រោះថា បករីតិ ជា បកតោ ភវំ កដំ។ វិគ្រោះថា បករិយិត្ថាតិ ជា បកតោ កដោ ភវតា។ វិគ្រោះថា បសុបីតិ ជា បសុត្តោ ភវំ។ វិគ្រោះថា បសុបិយិត្ថាតិ ជា បសុត្តំ ភវតា, ធ្វើបររូប។

58. Ṭhā+sa vasa silisa sī ruha jara janīhi

៥៨. ឋាស វស សិលិស សី រុហ ជរ ជនីហិ។

Ṭhādīhi kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhāsīti upaṭṭhīto bhavaṃ guruṃ. Upaṭṭhīyitthāti upaṭṭhito guru bhotā, ‘‘ṭhāssī’’ti ṭhāssa i. Evaṃ upāsīti upāsito. Upāsīyitthāti upāsito. ‘‘Ñi byañjanassā’’ti ñi. Anuvusi anuvusīyitthāti vā anuvusīto. ‘‘Assū’’ti assa ukāro. Āpubbo silisa=āliṅgane, āsilesi āsilesīyitthāti vā āsiliṭṭho. ‘‘Sānantarassa tassa ṭho’’ti ṭhe pararūpaṃ paṭhamakkharañca. Adhisayi adhisīyitthāti vā adhisayito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhisayitā khaṭopikā bhotā. Evaṃ āruhi āruhīyitthāti vā āruḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti tassa hakāro pubbahakārassa ca ḷo. Anujīri anujīrīyitthāti vā anujiṇṇo vasaliṃ bhavaṃ, anujiṇṇā vasalī bhotā, ‘‘tarādīhi riṇṇo’’ti ktassa riṇṇādeso ‘‘rānubandhe’’tyādinā arabhāgassa lopo ca. Anvajāyi anvajāyitthāti vā anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena, ‘‘janissā’’ti nassa ā.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ឋា-ធាតុជាដើម កតប្បច្ច័យ (ក្ត) តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ និងតាមសមគួរ។ ពាក្យថា Upaṭṭhāsī សេចក្តីថា upaṭṭhīto bhavaṃ guruṃ (លោកម្ចាស់ជាអ្នកចូលទៅបម្រើហើយនូវគ្រូ)។ ពាក្យថា Upaṭṭhīyittha សេចក្តីថា upaṭṭhito guru bhotā (គ្រូត្រូវបានចូលទៅបម្រើហើយដោយលោកម្ចាស់) ដោយសូត្រថា «ឋាស្សិ» ផ្លាស់ អា នៃ ឋា-ធាតុ ជា ឥ។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា upāsī សេចក្តីថា upāsito (បានចូលទៅអង្គុយជិតហើយ)។ ពាក្យថា upāsīyittha សេចក្តីថា upāsito (ត្រូវបានចូលទៅអង្គុយជិតហើយ)។ ដោយសូត្រថា «ញិ ព្យញ្ជនស្ស» ចុះ ញិ-អាគម។ ពាក្យថា anuvusi ឬ anuvusīyittha សេចក្តីថា anuvusīto (បាននៅគ្រប់គ្រងហើយ ឬត្រូវបាននៅគ្រប់គ្រងហើយ)។ ដោយសូត្រថា «អស្សុ» ផ្លាស់ អ នៃ អស-ធាតុ ជា ឧ។ អា-បុព្វបទ សិលិស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឱបក្រសោប (អាលិង្គនៈ), ពាក្យថា āsilesi ឬ āsilesīyittha សេចក្តីថា āsiliṭṭho (បានឱបក្រសោបហើយ ឬត្រូវបានឱបក្រសោបហើយ)។ ដោយសូត្រថា «សានន្តរស្ស តស្ស ឋោ» ផ្លាស់ ត ជា ឋ ហើយធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) និងលុបតួអក្សរខាងដើម។ ពាក្យថា adhisayi ឬ adhisīyittha សេចក្តីថា adhisayito khaṭopikaṃ bhavaṃ (លោកម្ចាស់បានដេកលើគ្រែតូចហើយ), adhisayitā khaṭopikā bhotā (គ្រែតូចត្រូវបានដេកហើយដោយលោកម្ចាស់)។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា āruhi ឬ āruhīyittha សេចក្តីថា āruḷho rukkhaṃ bhavaṃ (លោកម្ចាស់បានឡើងកាន់ដើមឈើហើយ), āruḷho rukkho bhotā (ដើមឈើត្រូវបានឡើងហើយដោយលោកម្ចាស់), ដោយសូត្រថា «រុហាទីហិ ហោ ឡ ច» ផ្លាស់ ហ-ការៈ នៃធាតុនោះ និង ហ-ការៈ ខាងដើម ជា ឡ។ ពាក្យថា anujīri ឬ anujīrīyittha សេចក្តីថា anujiṇṇo vasaliṃ bhavaṃ (លោកម្ចាស់បានប្រព្រឹត្តតាមស្រីចណ្ឌាលហើយ), anujiṇṇā vasalī bhotā (ស្រីចណ្ឌាលត្រូវបានប្រព្រឹត្តតាមហើយដោយលោកម្ចាស់), ដោយសូត្រថា «តរាទីហិ រិណ្ណោ» ផ្លាស់ កតប្បច្ច័យ ជា រិណ្ណ និងដោយសូត្រថា «រានុពន្ធេ» ជាដើម លុបភាគ អរ (អ-ការៈ និង រ-ការៈ)។ ពាក្យថា anvajāyi ឬ anvajāyittha សេចក្តីថា anujāto māṇavako māṇavikaṃ (មាណពបានកើតតាមនាងមាណវិកាហើយ), anujātā māṇavikā māṇavakena (នាងមាណវិកាត្រូវបានកើតតាមហើយដោយមាណព), ដោយសូត្រថា «ជនិស្សា» ផ្លាស់ ន-ការៈ ជា អា។

59. Gamanatthā+kammakā+dhāre ca

៥៩. (សូត្រថា) គមនត្ថាភិកម្មកាធារេ ច (ឬ គមនត្ថ-អកម្មក-អាធារេ ច)។

Gamanatthato [Pg.287] akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca. Yā=pāpuṇane, yātavanto asminti yātaṃ ṭhānaṃ. Yātavanto yātā, yānaṃ yātaṃ. Ettha santampi kammaṃ anicchitaṃ. Yāyitāti yāto patho. ‘‘Ye gatyatthā, te buddhyatthā. Ye buddhyatthā, te gatyatthā’’ti vuttattā tathalakkhaṇaṃ yāthāvato āgato abhisambuddhoti tathāgato itipi hoti. Āsitavanto asminti āsitaṃ. Āsitavanto āsitā. Āsana+māsitaṃ.

ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថា ទៅ (គមនត្ថៈ) និងអកម្មកធាតុ កតប្បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាអាធារៈ និងក្នុងកត្តុការកៈ តាមសមគួរ។ យា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដល់ (បាបុណនៈ), ទីកន្លែងដែលពួកជនធ្លាប់ទៅហើយ ឈ្មោះថា យាតំ ឋានំ (ទីកន្លែងដែលគេទៅហើយ)។ ពួកជនអ្នកទៅហើយ ឈ្មោះថា យាតវន្តោ ឬ យាតា, យានដែលគេទៅហើយ ឈ្មោះថា យាតំ។ ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែកម្មមាននៅ ក៏មិនប្រាថ្នាដែរ។ ផ្លូវដែលគេទៅហើយ ឈ្មោះថា យាតោ បថោ។ ព្រោះមានពាក្យពោលទុកថា «ធាតុទាំងឡាយណាមានអត្ថថា ទៅ ធាតុទាំងនោះមានអត្ថថា ដឹង។ ធាតុទាំងឡាយណាមានអត្ថថា ដឹង ធាតុទាំងនោះមានអត្ថថា ទៅ» ព្រះអង្គយាងមកហើយដោយលក្ខណៈដ៏ពិតប្រាកដ ត្រាស់ដឹងហើយតាមពិត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា តថាគត ដូច្នេះក៏មាន។ ទីកន្លែងដែលពួកជនធ្លាប់អង្គុយហើយ ឈ្មោះថា អាសិតំ។ ពួកជនអ្នកអង្គុយហើយ ឈ្មោះថា អាសិតវន្តោ ឬ អាសិតា។ អាសនៈដែលគេអង្គុយហើយ ឈ្មោះថា អាសិតំ។

60. Āhāratthā

៦០. (សូត្រថា) អាហារត្ថា។

Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca. Bhuttavanto+sminti bhuttaṃ. Evaṃ pītaṃ, ‘‘gāpāna+mī’’ti ī. Bhuñjanaṃ bhuttaṃ pānaṃ pītaṃ. Bhuñjīyitthāti bhutto odano. Evaṃ pītaṃ udakaṃ. Akattatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ. Bahulādhikārā kattaripi ‘‘apiviṃsūti pītā gāvo’’ti hoteva. Sida=pāke, passijjīti passanno, ‘‘gamanattha’’ dinā kto, ‘‘bhidā’’ dinā tassa no pararūpañca. Amaññitthāti mato. Icchīyitthāti iṭṭho. Abujjhitāti buddho, ‘‘dho dhahabhehī’’ti tassa dho. Pūjīyitthāti pūjito, curādittā ṇi. Evaṃ sīlīyitthāti sīlito. Rakkhīyitthāti rakkhito. Khamīyitthāti khanto, massa niggahītaṃ. Akkocchīyitthāti akkuṭṭho, āssa rasso. Rusa=rose, arosīti ruṭṭho, ‘‘gamanatthā’’ dinā kattari kto. Ñimhi rusito. Hara=haraṇe, abhi+ vi+āpubbo[Pg.288], abhibyāharīyitthāti abhibyāhaṭo. Daya=dānagatihiṃsādānesu, adayīyitthāti dayito. Hasa=ālikye, ahasīti haṭṭho. Kāmīyitthāti kanto, ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti ettha ‘‘ṇiṇāpīnaṃ’’ti yogavibhāgā curādiṇilopo. Saṃyamīti saṃyato. Nañapubbo, na marīti amato, nañasamāse nassa ṭo.

ក្រោយពីធាតុមានអត្ថថា លេប/បរិភោគ (អជ្ឈោហារត្ថៈ) កតប្បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថជាអាធារៈ តាមសមគួរ។ ភោជនដែលពួកជនធ្លាប់បរិភោគហើយ ឈ្មោះថា ភុត្តំ។ ដូចគ្នាដែរ ទឹកដែលពួកជនធ្លាប់ផឹកហើយ ឈ្មោះថា ភីតំ, ដោយសូត្រថា «គាបានមី» ផ្លាស់ អា ជា អី។ ការបរិភោគ ឈ្មោះថា ភុត្តំ, ការផឹក ឈ្មោះថា ភីតំ។ បាយដែលគេបរិភោគហើយ ឈ្មោះថា ភុត្តោ ឱទនោ។ ដូចគ្នាដែរ ទឹកដែលគេផឹកហើយ ឈ្មោះថា ភីតំ ឧទកំ។ ការបំបែកសូត្រ (ភិន្នយោគៈ) ដើម្បីអត្ថក្រៅពីកត្តុការកៈ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលៈ សូម្បីក្នុងកត្តុការកៈ ក៏មានរូបថា «ភីតា គាវោ» (មេគោទាំងឡាយផឹកហើយ) ដូចគ្នា។ សិទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្អិន (បាកៈ), ឆ្អិនហើយ ឈ្មោះថា បស្សន្នោ, ចុះកតប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម, ផ្លាស់ ត ជា ន និងតម្រួតតួ (បររូប) ដោយសូត្រថា «ភិទា» ជាដើម។ ដឹងហើយ ឈ្មោះថា មតោ។ ប្រាថ្នាហើយ ឈ្មោះថា ឥដ្ឋោ។ ដឹងច្បាស់ហើយ ឈ្មោះថា ពុទ្ធោ, ផ្លាស់ ត ជា ធ ដោយសូត្រថា «ធោ ធហភេហិ»។ បូជាហើយ ឈ្មោះថា បូជិតោ, ចុះ ណិ-បច្ច័យ ព្រោះជាចុរាទិគណធាតុ។ ដូចគ្នាដែរ សេពគប់ហើយ ឈ្មោះថា សីលិតោ។ រក្សាហើយ ឈ្មោះថា រក្ខិតោ។ អត់ធន់ហើយ ឈ្មោះថា ខន្តោ, ផ្លាស់ ម-ការៈ ជា និគ្គហិត។ ជេរប្រទេចហើយ ឈ្មោះថា អក្កុដ្ឋោ, ធ្វើ អា ជា រស្សៈ។ រុស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខឹង (រោសៈ), ខឹងហើយ ឈ្មោះថា រុដ្ឋោ, ចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកត្តុការកៈ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម។ កាលបើមាន ញិ-អាគម មានរូបថា រុសិតោ។ ហរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ (ហរណៈ) មាន អភិ- វិ- អា- បុព្វបទ, និយាយហើយ ឈ្មោះថា អភិព្យាហដោ។ ទយ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ ទៅ បៀតបៀន និងកាន់យក, អាណិត/ស្រឡាញ់ហើយ ឈ្មោះថា ទយិតោ។ ហស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សើច (អាលិក្យៈ), សើចហើយ ឈ្មោះថា ហដ្ឋោ។ ប្រាថ្នាហើយ ឈ្មោះថា កន្តោ, ក្នុងសូត្រថា «ណិណាបីនំ តេសុ» នេះ ដោយការបំបែកសូត្រថា «ណិណាបីនំ» ទើបលុប ណិ-បច្ច័យ នៃចុរាទិគណធាតុ។ សង្រួមហើយ ឈ្មោះថា សំយតោ។ មាន នញ-បុព្វបទ, មិនស្លាប់ ឈ្មោះថា អមតោ, ក្នុងនញសម៉ាស ផ្លាស់ ន-ការៈ ជា តោ។

Kaṭṭhaṃ dukkhaṃ āpannoti phalabhūte dukkhe kaṭṭhasaddassa vattanato phalassa bhāvittā bhūteyeva kto. Kasa=gatihiṃsāvilekhanesu, akasi=hiṃsīti kaṭṭhaṃ.

ពាក្យថា កដ្ឋំ សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ (ទុក្ខំ អាបន្នោ) ព្រោះពាក្យថា កដ្ឋៈ នេះ និយាយក្នុងអត្ថថា សេចក្តីទុក្ខដែលជាផល ព្រោះភាពជាផល ទើបចុះកតប្បច្ច័យក្នុងអតីតកាលប៉ុណ្ណោះ។ កស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ បៀតបៀន និងភ្ជួររាស់, បៀតបៀនហើយ ឈ្មោះថា កដ្ឋំ។

150. Bhidādito no kta+ktavantūnaṃ

១៥០. (សូត្រថា) ភិទាទិតោ នោ ក្តក្តវន្តូនំ។

Bhidādīhi paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa no hoti. Ākatigaṇo+yaṃ. ‘‘Kto bhāvakammesū’’ti kamme upari sabbattha kto. Bhijjitthoti bhinno, tassa ne pararūpaṃ. Abhindīti bhinnavā, ‘‘kattari bhūte’’ ccādinā ktavantu. Eva+muparipi. Chijjitthāti chinno. Achindīti chinnavā. Chada=apavāraṇe, chādīyitthāti channo. Achādayīti channavā, curādittā ṇi, tassa ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti ettha ‘‘ṇi’’ iti yogavibhāgā lopo. Khida=asahane, khijjīti khinno khinnavā, kattari. Eva+muparipi. Uppajjīti uppanno uppannavā. Sida=pāke, asijjīti sinno sinnavā. Sada=visaraṇagatya vasādanādānesu, sidīti sanno sannavā. Pīnīti pīno pīnavā. Sū=pasave, sūnīti sūno. Pasavīti sūnavā. Dī=khaye, dīyīti dīno dīnavā. Ḍī+lī=ākāsagamane, ḍīyīti ḍīno ḍīnavā. Līyi [Pg.289] leyi alīyīti līno līnavā. Aluyīti lūno lūnavā.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ភិទ-ធាតុជាដើម ផ្លាស់ ត-ការៈ នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ ជា ន។ គណៈធាតុនេះជាអាកតិគណៈ (គណៈដែលមិនកំណត់ពិតប្រាកដ)។ ដោយសូត្រថា «ក្តោ ភាវកម្មេសុ» កតប្បច្ច័យខាងលើទាំងអស់ ចុះក្នុងកម្មការកៈ។ ធ្លាយហើយ/បែកហើយ ឈ្មោះថា ភិន្នោ, ផ្លាស់ ត ជា ន ហើយតម្រួតតួ (បររូប)។ បានទម្លាយហើយ ឈ្មោះថា ភិន្នវា, ចុះកតវន្តុបច្ច័យ ដោយសូត្រថា «កត្តរិ ភូតេ» ជាដើម។ ខាងលើៗទៅ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ដាច់ហើយ ឈ្មោះថា ឆិន្នោ។ បានកាត់ហើយ ឈ្មោះថា ឆិន្នវា។ ឆទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង (អបវារណៈ), គ្របដណ្តប់ហើយ ឈ្មោះថា ឆន្នោ។ បានគ្របដណ្តប់ហើយ ឈ្មោះថា ឆន្នវា, ចុះ ណិ-បច្ច័យ ព្រោះជាចុរាទិគណធាតុ, លុប ណិ-បច្ច័យ នោះ ដោយការបំបែកសូត្រថា «ណិ» ក្នុងសូត្រថា «ណិណាបីនំ តេសុ»។ ខិទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មិនអត់ធន់ (អសហនៈ), លំបាកហើយ ឈ្មោះថា ខិន្នោ ឬ ខិន្នវា ក្នុងកត្តុការកៈ។ ខាងលើៗទៅ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ កើតឡើងហើយ ឈ្មោះថា ឧប្បន្នោ ឬ ឧប្បន្នវា។ សិទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្អិន (បាកៈ), ឆ្អិនហើយ ឈ្មោះថា សិន្នោ ឬ សិន្នវា។ សទ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សាយភាយ ទៅ ធ្លាក់ចុះ និងកាន់យក, លិចចុះហើយ ឈ្មោះថា សន្នោ ឬ សន្នវា។ ធាត់ធំហើយ ឈ្មោះថា ពីនោ ឬ ពីនវា។ ស៊ូ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បង្កើត (បសវៈ), កើតហើយ ឈ្មោះថា សូនោ។ បានបង្កើតហើយ ឈ្មោះថា សូនវា។ ទី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អស់ទៅ (ខយៈ), អស់ទៅហើយ ឈ្មោះថា ទីនោ ឬ ទីនវា។ ឌី-ធាតុ និង លី-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅក្នុងអាកាស (អាកាសគមនៈ), ហើរទៅហើយ ឈ្មោះថា ឌីនោ ឬ ឌីនវា។ ពួន/តោង/ស្អិតហើយ ឈ្មោះថា លីនោ ឬ លីនវា។ ច្រូត/កាត់ហើយ ឈ្មោះថា លូនោ ឬ លូនវា។

151. Dātvi+nno

១៥១. (សូត្រថា) ទាទ្វិន្នោ (ឬ ទា តោ ឥន្នោ)។

Dāto kta+ktavantūnaṃ tassa inno hoti. Adāyitthāti dinno. Addīti dinnavā.

ក្រោយពី ទា-ធាតុ ផ្លាស់ ត-ការៈ នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ ជា ឥន្ន។ ត្រូវបានឲ្យហើយ ឈ្មោះថា ទិន្នោ។ បានឲ្យហើយ ឈ្មោះថា ទិន្នវា។

152. Kirādīhi ṇoti

១៥២. (សូត្រថា) កិរាទីហិ ណោ។

Ṇo. Upari sabbattha kta+ktavantūnaṃti yojetabbaṃ. Kira=vikiraṇe, akirīyitthāti kiṇṇo. Akirīti kiṇṇavā. Apurīti puṇṇo puṇṇavā. Akhīyitthāti khīṇo. Akhīyīti khīṇavā.

ផ្លាស់ជា ណ។ គប្បីភ្ជាប់ពាក្យថា «នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ» ក្នុងទីទាំងពួងខាងលើ។ កិរ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាយប៉ាយ (វិកិរណៈ), ខ្ចាត់ខ្ចាយហើយ ឈ្មោះថា កិណ្ណោ។ បានរាយប៉ាយហើយ ឈ្មោះថា កិណ្ណវា។ ពេញហើយ ឈ្មោះថា បុណ្ណោ ឬ បុណ្ណវា។ អស់ហើយ ឈ្មោះថា ខីណោ។ បានអស់ហើយ ឈ្មោះថា ខីណវា។

153. Tarādīhi riṇṇoti

១៥៣. (សូត្រថា) តរាទីហិ រិណ្ណោ។

Tassa riṇṇo. Rakāro antasarādilopattho. Atarīti tiṇṇo tiṇṇavā. Ajīrīti jiṇṇo jiṇṇavā. Paricīyitthāti ciṇṇo. Paricīyīti ciṇṇavā. Ettha cissa vikappavidhānattā pana paricita+upacitādayopi siddhā eva.

ផ្លាស់ ត-ការៈ នោះ ជា រិណ្ណ។ រ-ការៈ មានប្រយោជន៍ក្នុងការលុបស្រៈខាងចុងធាតុជាដើម។ ឆ្លងហើយ ឈ្មោះថា តិណ្ណោ ឬ តិណ្ណវា។ គ្រាំគ្រាហើយ ឈ្មោះថា ជិណ្ណោ ឬ ជិណ្ណវា។ សន្សំហើយ ឈ្មោះថា ចិណ្ណោ។ បានសន្សំហើយ ឈ្មោះថា ចិណ្ណវា។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការបញ្ញត្តិឲ្យធ្វើជាវិកប្បៈ (មិនទៀងទាត់) នៃ ច-ការៈ ដូច្នេះ ទម្រង់ថា បរិចិតៈ និង ឧបចិតៈ ជាដើម ក៏សម្រេចរូបបានដូចគ្នា។

154. Go bhañjādīhiti

១៥៤. (សូត្រថា) គោ ភញ្ជាទីហិ។

Bhañjādito tassa ga hoti. Abhañjīti bhaggo bhaggavā. ‘‘Gamanatthā’’ dinā kattari ktapaccaye tassa iminā gakāre pararūpaṃ niggahītalopo ca. Laga=saṅge, alagīti laggo laggavā. Mujja=mujjane, nimujjīti nimuggo nimuggavā, ettha saṃyogādilopo. Vīja+bhayacalanesu, saṃpubbo, saṃvijjīti saṃviggo saṃviggavā.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ភញ្ជ-ធាតុជាដើម ផ្លាស់ ត-ការៈ ជា គ។ បាក់ហើយ ឈ្មោះថា ភគ្គោ ឬ ភគ្គវា។ កាលបើចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកត្តុការកៈ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម ផ្លាស់ ត-ការៈ នោះ ជា គ-ការៈ ដោយសូត្រនេះ ហើយធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) និងលុបនិគ្គហិត។ លគ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជាប់ជំពាក់ (សង្គៈ), ជាប់ហើយ ឈ្មោះថា លគ្គោ ឬ លគ្គវា។ មុជ្ជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មុជទឹក (មុជ្ជនៈ), មុជចុះហើយ ឈ្មោះថា និមុគ្គោ ឬ និមុគ្គវា, ក្នុងទីនេះ មានការលុបតួដើមនៃតម្រួតព្យញ្ជនៈ (សំយោគាទិលោបៈ)។ វីជ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្លាច និងញាប់ញ័រ, មាន សំ-បុព្វបទ, តក់ស្លុតហើយ ឈ្មោះថា សំវិគ្គោ ឬ សំវិគ្គវា។

155. Susā khoti

១៥៥. (សូត្រថា) សុសា ខោ។

Susato [Pg.290] paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa kho hoti. Susa=sose. Sussīti sukkho sukkhavā.

ក្រោយពី សុស-ធាតុ ផ្លាស់ ត-ការៈ នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ ជា ខ។ សុស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្ងួត (សោសៈ)។ ស្ងួតហើយ ឈ្មោះថា សុក្ខោ ឬ សុក្ខវា។

156. Pacā ko

១៥៦. (សូត្រថា) បចា កោ។

Pacā paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa ko hoti. Paccīti pakko. Pacīti pakkavā.

ក្រោយពី បច-ធាតុ ផ្លាស់ ត-ការៈ នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ ជា ក។ ឆ្អិនហើយ ឈ្មោះថា បក្កោ។ បានចម្អិនហើយ ឈ្មោះថា បក្កវា។

157. Mucā vāti

១៥៧. (សូត្រថា) មុចា វា។

Mucā paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Muca=mocane, muccīti mukko mutto. Amucīti mukkavā muttavā. Sakko-tiṇvādīsu ‘‘i bhī kā’’ dinā siddhaṃ. Asakkhīti sakko. Kta+ktavantūsu satto sattavātveva hoti.

ក្រោយពី មុច-ធាតុ ផ្លាស់ ត-ការៈ នៃកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ ជា ក ខ្លះ។ មុច-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រួចចាក (មោចនៈ)។ រួចហើយ ឈ្មោះថា មុគ្គោ ឬ មុត្តោ។ បានរួចហើយ ឈ្មោះថា មុគ្គវា ឬ មុត្តវា។ ពាក្យថា សក្កោ សម្រេចរូបក្នុងតិណ្វាទិគណៈ ដោយសូត្រថា «ឥ ភី កា» ជាដើម។ អាចហើយ ឈ្មោះថា សក្កោ។ ក្នុងកតប្បច្ច័យ និងកតវន្តុបច្ច័យ មានរូបតែ សត្តោ និង សត្តវា ប៉ុណ្ណោះ។

106. Muha+bahānañca te kānubandhe+tve

១០៦. (សូត្រថា) មុហពហានញ្ច តេ កានុពន្ធេត្វេ (ឬ មុហ-ពហានញ្ច តេ កានុពន្ធេ អត្វេ)។

Muha+bahānaṃ duhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvāna+tvāvajjite. Muha=vecitte, baha+braha+brūha vuddhiyaṃ. Muyhitta bayhitthāti mūḷho bāḷho, ‘‘gamanatthā’’ dinā akammakattā kattari kte dīgho ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti tassa ho ca hassa ḷo ca hoti. Evaṃ gūḷho. ‘‘Kānubandhe+tve’’ti yāva ‘‘sāsassa sisa vā’’ tya+dhikāro.

ធ្វើស្រៈខាងចុងរបស់ មុហ-ធាតុ, ពហ-ធាតុ និង ទុហ-ធាតុ ឲ្យវែង កាលបើមាន ត-ការៈខាងដើម និងកានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វាន-បច្ច័យ និងត្វា-បច្ច័យ។ មុហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វង្វេង (វេចិត្តៈ), ពហ-ធាតុ, ព្រហ-ធាតុ និង ព្រូហ-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្រើន (វុទ្ធិ)។ វង្វេងហើយ ឈ្មោះថា មូឡ្ហោ, ចម្រើនហើយ ឈ្មោះថា បាឡ្ហោ, កាលបើចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកត្តុការកៈ ព្រោះភាពជាអកម្មកធាតុ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម ធ្វើស្រៈឲ្យវែង និងផ្លាស់ ហ-ការៈ នោះ ជា ហោ និងផ្លាស់ ហ ជា ឡោ ដោយសូត្រថា «រុហាទីហិ ហោ ឡ ច»។ ដូចគ្នាដែរ លាក់កំបាំងហើយ ឈ្មោះថា គូឡ្ហោ។ ពាក្យថា «កានុពន្ធេត្វេ» នេះ ជាអធិការៈ (សូត្របញ្ជូន) រហូតដល់សូត្រថា «សាសស្ស សិស វា»។

107. Vahassu+ssa

១០៧. (សូត្រថា) វហស្សុស្ស (ឬ វហស្ស ឧស្ស)។

Vahassa ussa dīgho hoti te. Vuyhitthāti vūḷho, ‘‘assū’’ti ukāre iminā dīgho.

ផ្លាស់ អ នៃ វហ-ធាតុ ជា ឧ ហើយធ្វើឲ្យវែង កាលបើមាន ត-ការៈខាងចុង។ នាំទៅហើយ ឈ្មោះថា វូឡ្ហោ, កាលបើផ្លាស់ជា ឧ-ការៈ ដោយសូត្រថា «អស្សុ» ហើយ ធ្វើឲ្យវែងដោយសូត្រនេះ។

108. Dhāssa hi

១០៨. (សូត្រថា) ធាស្ស ហិ។

Dhā=dhāraṇe+timassa [Pg.291] hi hoti vā te. Nidhīyitthāti nihito. Nidahīti nihitavā nihitāvī.

ធា-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ (ធារណៈ) ផ្លាស់ជា ហិ ខ្លះ កាលបើមាន ត-ការៈខាងចុង។ តម្កល់ទុកហើយ ឈ្មោះថា និហិតោ។ បានតម្កល់ទុកហើយ ឈ្មោះថា និហិតវា ឬ និហិតាវី។

109. Gamādirānaṃ lopo+ntassa

១០៩. (សូត្រថា) គមាទិរានំ លោបោន្តស្ស (ឬ គមាទីនំ រការន្តានញ្ច លោបោ អន្តស្ស)។

Gamādīnaṃ rakārantānañca antassa lopo hoti te. Agamīti gato. Khaññitthāti khato, kamme. Evaṃ haññitthāti hato. Tana=vitthāre, taññitthāti tato. Yama=uparame, saṃyamīti saññato, ‘‘gamanatthā’’ dinā kattari kto, ‘‘ye saṃssā’’ti niggahītassa ño pubbarūpañca. Evaṃ aramīti rato. Karīyitthāti kato.

លុបព្យញ្ជនៈខាងចុងរបស់ធាតុទាំងឡាយមាន គម-ធាតុជាដើម និងធាតុដែលមាន រ-ការៈជាទីបំផុត កាលបើមាន ត-ការៈខាងចុង។ ទៅហើយ ឈ្មោះថា គតោ។ ជីកហើយ ឈ្មោះថា ខតោ ក្នុងកម្មការកៈ។ ដូចគ្នាដែរ សម្លាប់ហើយ ឈ្មោះថា ហតោ។ តន-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផ្សាយទៅ (វិត្ថារៈ), ផ្សាយទៅហើយ ឈ្មោះថា តតោ។ យម-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈប់/សង្រួម (ឧបរមៈ), សង្រួមហើយ ឈ្មោះថា សញ្ញតោ, ចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកត្តុការកៈ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម, ផ្លាស់និគ្គហិត ជា ញ និងធ្វើបុព្វរូប ដោយសូត្រថា «យេ សំស្សា»។ ដូចគ្នាដែរ ត្រេកអរហើយ ឈ្មោះថា រតោ។ ធ្វើហើយ ឈ្មោះថា កតោ។

110. Vacādīnaṃ vassu+ṭa vā

១១០. (សូត្រថា) វចាទីនំ វស្សុដ វា (ឬ វចាទីនំ វស្ស ឧដ វា)។

Vacādīnaṃ vassa uṭa vā hoti kānubandhe atve. Vuccitthāti uttaṃ. Assa u vuttaṃ, ubhayattha pararūpaṃ. Vasa=nivāse, vasanaṃ avasi vasiṃsu etthāti vā utthaṃ vutthaṃ, ‘‘gamanatthā’’ dinā kto, ‘‘sāsa vasa saṃsa saṃsā tho’’ti tassa tho.

ផ្លាស់ វ នៃធាតុទាំងឡាយមាន វច-ធាតុជាដើម ជា ឧ ខ្លះ កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ពោលហើយ ឈ្មោះថា ឧត្តំ។ ផ្លាស់ វ ជា ឧ មានរូបថា វុត្តំ, ធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) ទាំងពីរយ៉ាង។ វស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នៅអាស្រ័យ (និវាសៈ), ទីកន្លែងដែលធ្លាប់នៅ ឈ្មោះថា ឧត្ថំ ឬ វុត្ថំ, ចុះកតប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម, ផ្លាស់ ត ជា ថ ដោយសូត្រថា «សាស វស សំស សំសា ថោ»។

112. Vaddhassa vā

១១២. (សូត្រថា) វទ្ធស្ស វា។

Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe atve. Avaddhīti vuddho vaddho, kattari kte ‘‘dho dha+habhehī’’ti tassa dho, tatiyakkharado ca saṃyogādilopo ca. Vuttīti ‘‘sabbādayo vuttimatte’’ti yogavibhāgā assa u. Vattītipi yathālakkhaṇaṃ.

ផ្លាស់ អ នៃ វទ្ធ-ធាតុ ជា ឧ ខ្លះ កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ចម្រើនហើយ ឈ្មោះថា វុទ្ធោ ឬ វទ្ធោ, កាលបើចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកត្តុការកៈ ផ្លាស់ ត ជា ធ ដោយសូត្រថា «ធោ ធហភេហិ» និងផ្លាស់ជាតួអក្សរទី៣ (ទ) និងលុបតួដើមនៃតម្រួតព្យញ្ជនៈ។ ពាក្យថា វុត្តិ ផ្លាស់ អ ជា ឧ ដោយការបំបែកសូត្រថា «សព្វាទយោ វុត្តិមត្តេ»។ ទម្រង់ថា វត្តិ ក៏មានតាមលក្ខណៈ។

113. Yajassa yassa ṭi+yī

១១៣. (សូត្រថា) យជស្ស យស្ស ឋិយី (ឬ យជស្ស យស្ស ឋិ យី)។

Yajassa [Pg.292] yassa ṭi+yī honti kānubandhe atve. Yajanaṃti kto, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭhe pararūpādimhi kate iṭṭhaṃ yiṭṭhaṃ.

ផ្លាស់ យ នៃ យជ-ធាតុ ជា ឋិ ឬ យី កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ការបូជា ចុះកតប្បច្ច័យ, កាលបើផ្លាស់ ត ជា ឋ ដោយសូត្រថា «បុច្ឆាទិតោ» ហើយធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) ជាដើម មានរូបថា ឥដ្ឋំ ឬ យិដ្ឋំ។

114. Ṭhāssi

១១៤. (សូត្រថា) ឋាស្សិ។

Ṭhāssa i hoti kānubandhe atve. Aṭṭhāsīti ṭhito.

ផ្លាស់ អា នៃ ឋា-ធាតុ ជា ឥ កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ឈរហើយ/តាំងនៅហើយ ឈ្មោះថា ឋិតោ។

115. Gā+pāna+mī

១១៥. (សូត្រថា) គាបានមី (ឬ គា បានំ អី)។

Gā+pāna+mī hoti kānubandhe atve. Gānaṃ gītaṃ. Pānaṃ pītaṃ. Bahulādhikārā pitvā.

ផ្លាស់ អា នៃ គា-ធាតុ និង បា-ធាតុ ជា អី កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ការច្រៀង ឈ្មោះថា គីតំ។ ការផឹក ឈ្មោះថា ភីតំ។ ព្រោះអំណាចនៃពាក្យថា ពហុលៈ ទើបមានរូបថា បិត្វា (ផឹកហើយ) ខ្លះ។

116. Janissā

១១៦. (សូត្រថា) ជនិស្សា។

Janissa ā hoti kānubandhe atve. Ajanīti jāto, ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti antassa ā hoti.

ផ្លាស់ អ នៃ ជន-ធាតុ ជា អា កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ កើតហើយ ឈ្មោះថា ជាតោ, ផ្លាស់ស្រៈខាងចុងជា អា ដោយសូត្រថា «ឆដ្ឋិយន្តស្ស»។

117. Sāsassa sisa vā

១១៧. (សូត្រថា) សាសស្ស សិស វា។

Sāsassa sisa hoti kānubandhe atve. Sāsanaṃti kto, tassa ‘‘sāsa vasa saṃsa sasā tho’’ti the pararūpaṃ paṭhamakkharo ca, ‘‘ta+tha+na+rā’’ dinā tassa ṭo. Thassa ṭho, siṭṭhaṃ. Aññatra satthaṃ. ‘‘Guhādīhi yaka’’ iti yakapaccaye sāsīyatīti sisso. Umhi sāsiyo.

ផ្លាស់ សាស-ធាតុ ជា សិស កាលបើមាន កានុពន្ធៈ វៀរលែងតែ ត្វា-បច្ច័យ។ ពាក្យប្រដៅ ចុះកតប្បច្ច័យ, ផ្លាស់ ត នៃកតប្បច្ច័យនោះ ជា ថ ដោយសូត្រថា «សាស វស សំស សសា ថោ» ហើយធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) និងលុបតួអក្សរខាងដើម, ផ្លាស់ ថ នោះ ជា ឋ ដោយសូត្រថា «ត ថ ន រា» ជាដើម។ ផ្លាស់ ថ ជា ឋ មានរូបថា សិដ្ឋំ។ ក្នុងទីដទៃ មានរូបថា សត្ថំ។ កាលបើចុះ យត-បច្ច័យ (ឬ យករ-បច្ច័យ) ដោយសូត្រថា «គុហាទីហិ យកៈ» ជនដែលគេគប្បីប្រដៅ ឈ្មោះថា សិស្សោ។ កាលបើមាន ឧ-អាគម មានរូបថា សាសិយោ។

140. Sānantarassa tassa ṭho

១៤០. (សូត្រថា) សានន្តរស្ស តស្ស ឋោ។

Sakārantā kriyatthā parassā+nantarassa tassa ṭha hoti. Tussīti tuṭṭho, ‘‘gamanatthā’’ dinā kte iminā tassa ṭhe [Pg.293] pararūpādi. Evaṃ tuṭṭhavā. Tabba+ktīsu tosanaṃ tuṭṭhabbaṃ, ‘‘aññatrāpī’’ti okārābhāvo. Evaṃ tuṭṭhi, kānubandhattā na vuddhi.

ក្រោយពីធាតុដែលមាន ស-ការៈជាទីបំផុត ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ដែលនៅបន្ទាប់គ្នា ជា ឋ។ ត្រេកអរហើយ ឈ្មោះថា តុដ្ឋោ, កាលបើចុះកតប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «គមនត្ថៈ» ជាដើម ផ្លាស់ ត នោះ ជា ឋ ដោយសូត្រនេះ ហើយធ្វើការតម្រួតតួ (បររូប) ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ ត្រេកអរហើយ ឈ្មោះថា តុដ្ឋវា។ ក្នុង តព្វ-បច្ច័យ និង ក្តិ-បច្ច័យ សេចក្តីត្រេកអរ ឈ្មោះថា តុដ្ឋព្វំ, មិនមានការផ្លាស់ជា ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា «អញ្ញត្រាពិ»។ ដូចគ្នាដែរ សេចក្តីត្រេកអរ ឈ្មោះថា តុដ្ឋិ, មិនមានការធ្វើវុទ្ធិ ព្រោះភាពជាកានុពន្ធៈ។

141. Kasassi+ma ca vā

១៤១. (សូត្រថា) កសស្សិម ច វា (ឬ កសស្ស ឥម ច វា)។

Kasasmā parassā+nantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kasīyitthāti kiṭṭhaṃ. Kiṭṭhādiṃ viya duppasuṃ, kamme kto. Imābhāve kaṭṭhaṃ, akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ.

ក្រោយពី កស-ធាតុ ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ដែលនៅបន្ទាប់គ្នា ជា ឋ និងផ្លាស់ កស-ធាតុ ជា ឥម ខ្លះ។ ភ្ជួររាស់ហើយ ឈ្មោះថា កិដ្ឋំ។ ដូចជាពាក្យថា កិដ្ឋាទិ (ស្រូវសាលីដែលភ្ជួររាស់ហើយ) ជាដើម, ចុះកតប្បច្ច័យក្នុងកម្មការកៈ។ កាលបើមិនមានការផ្លាស់ជា ឥម មានរូបថា កដ្ឋំ, ដូចជាពាក្យថា អកដ្ឋបាកិមំ សាលិំ (ស្រូវសាលីដែលឆ្អិនដោយមិនបាច់ភ្ជួររាស់)។

142. Dhasto+trastā

១៤២. (សូត្រថា) ធស្តោត្រស្តា (ឬ ធស្ត-ឧត្រស្តា)។

Ete saddā nipaccante. Dhaṃsa+dhaṃsane, dhaṃsīyitthāti dhasto, bindulopo. Utrasīti otrasto.

ពាក្យទាំងឡាយនេះ សម្រេចរូបដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ)។ ធំស-ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្លាក់ចុះ (ធំសនៈ), ធ្លាក់ចុះហើយ ឈ្មោះថា ធស្តោ, លុបពិន្ទុ (និគ្គហិត)។ ខ្លាចហើយ ឈ្មោះថា ឧត្រស្តោ (ឬ ឱត្រស្តោ)។

143. Pucchādito

១៤៣. (សូត្រថា) បុច្ឆាទិតោ។

Pucchādīhi parassā+nantarassa tassa ṭha hoti. Pucchīyitthāti puṭṭho. Bhajja=pāke, bhajīyitthāti bhaṭṭho, saṃyogādilopo. Yajitthāti yiṭṭho, ‘‘yajassa yassa ṭi+yī’’ti yi.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមានបុច្ឆធាតុជាដើម ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ឋ។ ពាក្យថា puṭṭho (សួរហើយ) វិគ្រោះថា pucchīyittha (ត្រូវបានសួរហើយ)។ ភជ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្អិន, ពាក្យថា bhaṭṭho (លីងហើយ) វិគ្រោះថា bhajīyittha (ត្រូវបានលីងហើយ), មានការលុបតួដើមនៃព្យញ្ជនៈសង្យោគ។ ពាក្យថា yiṭṭho (បូជាហើយ) វិគ្រោះថា yajittha (បានបូជាហើយ), ដោយសូត្រថា “yajassa yassa ṭi+yī” ផ្លាស់ យ នៃយជធាតុ ជា យិ។

144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho

១៤៤. ក្រោយពីសាសធាតុ វសធាតុ សំសធាតុ និងសសធាតុ ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ថ។

Etehi parassā+nantarassa tassa tha hoti. Sāsanaṃ sāsīyitthāti vā satthaṃ. Vasanaṃ vutthaṃ, ‘‘assū’’ti u. Pasaṃsanaṃ pasaṃsīyitthāti vā pasatthaṃ. Sasa=gati+hiṃsā+pāṇanesu, sasanaṃ gamanaṃ hiṃsanaṃ jīvanañca satthaṃ. Anusāsīyitthāti anusiṭṭho, tthassa ṭṭho.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ថ។ ការប្រដៅ ឬពាក្យថា satthaṃ (ដែលប្រដៅហើយ) វិគ្រោះថា sāsīyittha (ត្រូវបានប្រដៅហើយ)។ ការនៅ ឬពាក្យថា vutthaṃ (នៅហើយ), ដោយសូត្រថា “assū” ផ្លាស់ អ នៃវសធាតុ ជា ឧ។ ការសរសើរ ឬពាក្យថា pasatthaṃ (ដែលសរសើរហើយ) វិគ្រោះថា pasaṃsīyittha (ត្រូវបានសរសើរហើយ)។ សសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ សម្លាប់ និងរស់នៅ, ការទៅ ការសម្លាប់ និងការរស់នៅ ឈ្មោះថា satthaṃ (ដែលទៅហើយ, ដែលសម្លាប់ហើយ, ដែលរស់នៅហើយ)។ ពាក្យថា anusiṭṭho (ដែលប្រដៅតាមហើយ) វិគ្រោះថា anusāsīyittha (ត្រូវបានប្រដៅតាមហើយ), ផ្លាស់ ត្ថ ជា ដ្ឋ។

145. Dho dha+ha+tehi

១៤៥. ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ធ ហ និង ភ ជាទីបំផុត ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ធ។

Dhakāra [Pg.294] hakāra bhakārantehi parassa tassa dha hoti. Vaddhitthāti kamme kte tassa dhakārādimhi ca ‘‘vaddhassa vā’’ti ukāre kate saṃyogādilopo, vuddho. Duyhitthāti duddhaṃ. Labhīyitthāti laddhaṃ.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ធ-អក្សរ ហ-អក្សរ និង ភ-អក្សរ ជាទីបំផុត ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ធ។ ពាក្យថា vuddho (ចម្រើនហើយ) វិគ្រោះថា vaddhittha (បានចម្រើនហើយ), កាលបើ ត-បច្ច័យ ក្នុងកម្មអត្ថ ផ្លាស់ទៅជា ធ-អក្សរជាដើមហើយ និងធ្វើ ឧ-ការៈ ដោយសូត្រថា “vaddhassa vā” ហើយ លុបតួដើមនៃព្យញ្ជនៈសង្យោគ។ ពាក្យថា duddhaṃ (ដែលរិតហើយ) វិគ្រោះថា duyhittha (ត្រូវបានរិតហើយ)។ ពាក្យថា laddhaṃ (ដែលបានហើយ) វិគ្រោះថា labhīyittha (ត្រូវបានបានហើយ)។

146. Dahā ḍho

១៤៦. ក្រោយពីទហធាតុ ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ឍ។

Dahā parassā+nantarassa tassa ḍha hoti. Dayhitthāti daḍḍho, pararūpādimhi kate ‘‘catutthadutiye’’ ccādinā ḍakāro.

ក្រោយពីទហធាតុ ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ឍ។ ពាក្យថា daḍḍho (ដែលឆេះហើយ) វិគ្រោះថា dayhittha (ត្រូវបានឆេះហើយ), កាលបើធ្វើលំអានរូបខាងចុងជាដើមហើយ ផ្លាស់ជា ឌ-អក្សរ ដោយសូត្រថា “catutthadutiye” ជាដើម។

147. Bahassu+ma ca

១៤៧. ក្រោយពីពហធាតុ ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ឍ ផង ផ្លាស់ អ ជា ឧ និង ហ ជា ម ផង។

Bahā parassā+nantarassa tassa ḍha hoti bahassu+ma ca ḍhasanniyogena. Baha+braha+brūha=vuddhiyaṃ. Abahīti buḍḍho.

ក្រោយពីពហធាតុ ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ឍ ផង ផ្លាស់ អ ជា ឧ និង ហ ជា ម ផង ដោយការប្រកបជាមួយ ឍ-ការៈ។ ពហធាតុ ព្រហធាតុ ព្រូហធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្រើន។ ពាក្យថា buḍḍho (ចាស់/ចម្រើនហើយ) វិគ្រោះថា abahi (បានចម្រើនហើយ)។

148. Ruhādīhi ho ḷa ca

១៤៨. ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមានរុហធាតុជាដើម ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ហ ផង ផ្លាស់ព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ ជា ឡ ផង។

Ruhādīhi parassā+nantarassa tassa ha hoti ḷo ca+ntassa. Āruhīti āruḷho. Guyhitthāti guḷho. Abahīti bāḷho. Dvīsu ‘‘muhabahā’’ dinā dīgho.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមានរុហធាតុជាដើម ត-បច្ច័យដែលនៅបន្ទាប់ តែងទៅជា ហ ផង ផ្លាស់ព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ ជា ឡ ផង។ ពាក្យថា āruḷho (ឡើងហើយ) វិគ្រោះថា āruhi (បានឡើងហើយ)។ ពាក្យថា guḷho (ដែលលាក់ហើយ) វិគ្រោះថា guyhittha (ត្រូវបានលាក់ហើយ)។ ពាក្យថា bāḷho (ខ្លាំងក្លាហើយ) វិគ្រោះថា abahi (បានចម្រើនហើយ)។ ក្នុងរូបទាំងពីរ ធ្វើឲ្យវែងដោយសូត្រថា “muhabahā” ជាដើម។

149. Muhā vāti

១៤៩. ក្រោយពីមុហធាតុ ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ហ ផង ផ្លាស់ព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ ជា ឡ ផង ខ្លះ។

Ktatassa hakāro antassa vā ḷo ca. Amohīti muḷho, muddho, tassa dho. (Atītakālikapaccayavidhānaṃ).

ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ហ-អក្សរ ផង ផ្លាស់ព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ ជា ឡ-អក្សរ ខ្លះ ផង។ ពាក្យថា muḷho (វង្វេងហើយ) វិគ្រោះថា amohi (បានវង្វេងហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ជា muddho (វង្វេងហើយ), ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ធ។ (វិធីចាត់ចែងបច្ច័យជាអតីតកាល ចប់តែប៉ុណ្ណេះ)។

64. Nto kattari vattamāne

៦៤. អន្ត-បច្ច័យ ក្នុងកត្តុអត្ថ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។

Vattamānatthe [Pg.295] vattamānato kriyatthā nto hoti kattari. Tiṭṭhatīti tiṭṭhanto, ‘‘kattari lo’’ti lo, ‘‘ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā’’ti tiṭhādeso. Kattari māna+nta+tyādisu imināva lo.

អន្ត-បច្ច័យ តែងចុះក្នុងកត្តុអត្ថ ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។ ពាក្យថា tiṭṭhanto (ឈរនៅ) វិគ្រោះថា tiṭṭhati (តែងឈរ), ចុះ ល-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “kattari lo” ហើយផ្លាស់ ឋាធាតុ ជា តិដ្ឋ ដោយសូត្រថា “ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā”។ ក្នុងកត្តុអត្ថ កាលបើមាន មាន-បច្ច័យ អន្ត-បច្ច័យ និង តិ-វិភត្តិជាដើម តែងចុះ ល-បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះឯង។

65. Mānoti

៦៥. មាន-បច្ច័យ ផង។

Kattari māno. Tiṭṭhamāno.

មាន-បច្ច័យ ចុះក្នុងកត្តុអត្ថ។ ឧទាហរណ៍៖ tiṭṭhamāno (ឈរនៅ)។

66. Bhāvakammesuti

៦៦. ក្នុងភាវអត្ថ និងកម្មអត្ថ ផង។

Bhāvakammesu māno. Ṭhānaṃ ṭhīyamānaṃ. ‘‘Kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsū’’ti bhāve kamme ca kyo. ‘‘Kyassā’’ti īma. Pacīyatīti paccamā no. Kye pubbarūpaṃ.

មាន-បច្ច័យ ចុះក្នុងភាវអត្ថ និងកម្មអត្ថ។ ការឈរ ឈ្មោះថា ṭhīyamānaṃ (ដែលកំពុងឈរ)។ ចុះ យ-បច្ច័យ ក្នុងភាវអត្ថ និងកម្មអត្ថ ដោយសូត្រថា “Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna-nta-tyādīsū”។ ផ្លាស់ យ-បច្ច័យ ជា ី ដោយសូត្រថា “Kyassa...”។ ពាក្យថា paccamāno (ដែលកំពុងស្ល) វិគ្រោះថា pacīyati (តែងត្រូវបានស្ល), ធ្វើលំអានរូបខាងដើមក្នុង យ-បច្ច័យ។

67. Te ssapubbā+nāgate

៦៧. បច្ច័យទាំងនោះ (អន្ត និងមាន) មាន ស្ស នៅខាងដើម ក្នុងអនាគតកាល។

Anāgate atthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti, le āssa lopo, ṭhassatīti ṭhassanto ṭhassamāno. Ṭhīyissatīti ṭhīyissamānaṃ, kye ī, ‘‘ñibyañjanassā’’ti ñi. Assa tyādivisayattā ‘‘āīssā’’ dinā iña na hoti, aīhi sahacaritattā ssāssa. Paccissatīti paccissamāno odano. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti ṇe patte –

ក្នុងអនាគតកាល ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា បច្ច័យទាំងឡាយមាន អន្ត និងមាន ជាដើម តែងមាន ស្ស នៅខាងដើម, លុប អា នៃ ល-បច្ច័យ, ពាក្យថា ṭhassanto ឬ ṭhassamāno (ដែលនឹងឈរ) វិគ្រោះថា ṭhassati (នឹងឈរ)។ ពាក្យថា ṭhīyissamānaṃ (ដែលនឹងត្រូវឈរ) វិគ្រោះថា ṭhīyissati (នឹងត្រូវឈរ), ផ្លាស់ យ-បច្ច័យ ជា ី, ផ្លាស់ជា ញិ ដោយសូត្រថា “ñibyañjanassa...”។ ព្រោះ ស្ស នេះជាវិស័យនៃ តិ-វិភត្តិជាដើម មិនមានការចុះ ឥ-អាគម ដោយសូត្រថា “āīssā...” ឡើយ ព្រោះ ស្ស នេះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយ អា និង ី។ ពាក្យថា paccissamāno odano (បាយដែលនឹងត្រូវស្ល) វិគ្រោះថា paccissati (នឹងត្រូវស្ល)។ កាលបើត្រូវផ្លាស់ ន ជា ណ ដោយសូត្រថា “Rā nassa ṇo”...

5,172. Na nta+māna+tyādīnaṃ

៥,១៧២. មិនផ្លាស់ ន នៃអន្ត-បច្ច័យ មាន-បច្ច័យ និងតិ-វិភត្តិជាដើម ជា ណ ឡើយ។

Rantato [Pg.296] paresaṃ nta+māna+tyādīnaṃ nassa ṇo na hoti. Karotīti karonto kurumāno, ‘‘tanāditvo’’ti o.

ក្រោយពីធាតុដែលមាន រ ជាទីបំផុត មិនផ្លាស់ ន នៃអន្ត-បច្ច័យ មាន-បច្ច័យ និងតិ-វិភត្តិជាដើម ដែលនៅបន្ទាប់ ជា ណ ឡើយ។ ពាក្យថា karonto ឬ kurumāno (ធ្វើនៅ) វិគ្រោះថា karoti (តែងធ្វើ), ផ្លាស់ជា ឱ ដោយសូត្រថា “tanāditvo”។

5,173. Gama yami+sāsa disānaṃ vā cchaṅa

៥,១៧៣. ក្រោយពីគមធាតុ យមធាតុ ឥសធាតុ អាសធាតុ និងទិសធាតុ ផ្លាស់ជា ច្ឆ ខ្លះ។

Etesaṃ vā cchaṅa hoti nta+māna+tyādīsu. Ṅa-nubandhattā antassa hoti, gacchanto gacchamāno. Yama=uparame, yacchanto yacchamāno. Icchanto icchamāno. Āsa=upavesane, acchanto acchamāno, ‘‘byañjane’’ccādinā rasso. Disa=atisajjane, dicchanto dicchamāno. Vavatthitavibhāsattā vāsaddassa aññapaccayesu ca kvaci, icchīyatīti icchitabbaṃ, icchanaṃ icchā, ‘‘itthiya+maṇā’’ dinā appaccayo. Icchitaṃ, icchitabbaṃ, icchituṃ. Aññesañca yogavibhāgā, pavecchanto.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងផ្លាស់ជា ច្ឆ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យ មាន-បច្ច័យ និងតិ-វិភត្តិជាដើមនៅបន្ទាប់។ ព្រោះមាន ង ជាអនុពន្ធ ទើបការផ្លាស់នេះមានដល់ព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ, gacchanto, gacchamāno (កំពុងទៅ)។ យមធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈប់, yacchanto, yacchamāno (កំពុងឈប់)។ icchanto, icchamāno (កំពុងប្រាថ្នា)។ អាសធាតុ ក្នុងអត្ថថា អង្គុយ, acchanto, acchamāno (កំពុងអង្គុយ), ធ្វើឲ្យខ្លីដោយសូត្រថា “byañjane...” ជាដើម។ ទិសធាតុ ក្នុងអត្ថថា លះបង់, dicchanto, dicchamāno (កំពុងប្រគល់ឲ្យ)។ ព្រោះពាក្យថា វ៉ា (vā) មានការចែកជាចំណែកច្បាស់លាស់ ក្នុងបច្ច័យដទៃទៀតក៏មានខ្លះដែរ ដូចជា icchīyati វិគ្រោះជា icchitabbaṃ (គួរប្រាថ្នា), ការប្រាថ្នា ឈ្មោះថា icchā, ចុះ អ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “itthiya-maṇā...” ជាដើម។ icchitaṃ (ប្រាថ្នាហើយ), icchitabbaṃ (គួរប្រាថ្នា), icchituṃ (ដើម្បីប្រាថ្នា)។ និងធាតុដទៃទៀត ព្រោះការចែកសូត្រ ដូចជា pavecchanto (កំពុងប្រគល់ឲ្យ)។

174. Jara+marāna+mīyaṅa

១៧៤. ក្រោយពីជរធាតុ និងមរធាតុ ផ្លាស់ជា ីយ ខ្លះ។

Etesa+mīyaṅa vā hoti nta+māna+tyādīsu. Jīyanto. ‘‘Jarasadā’’ diccādinā īma. Jīranto. Jīyamāno jīramāno. Mīyanto maranto, mīyamāno maramāno.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយនេះ តែងផ្លាស់ជា ីយ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យ មាន-បច្ច័យ និងតិ-វិភត្តិជាដើមនៅបន្ទាប់។ jīyanto (កំពុងគ្រាំគ្រា)។ ផ្លាស់ជា ីម ដោយសូត្រថា “jarasadā...” ជាដើម។ jīranto, jīyamāno, jīramāno (កំពុងគ្រាំគ្រា)។ mīyanto, maranto (កំពុងស្លាប់), mīyamāno, maramāno (កំពុងស្លាប់)។

175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā

១៧៥. ផ្លាស់ ឋាធាតុ និងបាធាតុ ជា តិដ្ឋ និងបិវ ខ្លះ។

Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti vā ntādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno. Pivanto pivamāno.

ឋាធាតុ និងបាធាតុ តែងទៅជា តិដ្ឋ និងបិវ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យជាដើមនៅបន្ទាប់។ tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno (កំពុងឈរ)។ pivanto, pivamāno (កំពុងផឹក)។

176. Gama+vada+dānaṃ ghamma+vajja+dajjā

១៧៦. ផ្លាស់ គមធាតុ វទធាតុ និងទាធាតុ ជា ឃម្ម វជ្ជ និងទជ្ជ ខ្លះ។

Gamādīnaṃ [Pg.297] ghammādayo vā honti ntādīsu. Ghammanto gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto.

គមធាតុជាដើម តែងទៅជា ឃម្មជាដើម ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យជាដើមនៅបន្ទាប់។ ghammanto, gacchanto (កំពុងទៅ), vajjanto, vadanto (កំពុងនិយាយ), dajjanto, dadanto (កំពុងឲ្យ)។

177. Karassa sossa kubba kuru kayirā

១៧៧. ផ្លាស់ ករធាតុ ដែលមាន ស-អក្សរ និង ឱ-ការៈ ជា កុព្វ កុរុ និងកយិរ ខ្លះ។

Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, evaṃ kubbamāno iccādi. Aññatra ‘‘mānassa massā’’ti mānassa massa lope karāṇo. ‘‘Sossā’’ti vuttattā kattariyeva.

ករធាតុ ដែលមាន ស-អក្សរ និង ឱ-ការៈ តែងទៅជា កុព្វជាដើម ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យជាដើមនៅបន្ទាប់។ kubbanto, kayiranto, karonto (កំពុងធ្វើ), ដូចគ្នាដែរ kubbamāno ជាដើម។ ក្នុងកន្លែងដទៃ កាលបើលុប ម នៃ មាន-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “mānassa massā” សម្រេចរូបជា karāṇo។ ព្រោះពោលថា “sossa” (មាន ស-អក្សរ និង ឱ-ការៈ) ទើបសម្រេចរូបក្នុងកត្តុអត្ថតែប៉ុណ្ណោះ។

178. Gahassa gheppo

១៧៨. ផ្លាស់ គហធាតុ ជា ឃេប្ប ខ្លះ។

Gahassa vā gheppo hoti ntādīsu. Gheppanto gheppamāno.

គហធាតុ តែងទៅជា ឃេប្ប ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានអន្ត-បច្ច័យជាដើមនៅបន្ទាប់។ gheppanto, gheppamāno (កំពុងកាន់យក)។

179. Ṇo niggahītassa

១៧៩. ផ្លាស់ និគ្គហិត ជា ណ ខ្លះ。

Gahassa niggahītassa ṇo hoti, ‘‘maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti maṃ, gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto.

និគ្គហិត នៃគហធាតុ តែងទៅជា ណ, ចុះ ម-អាគម ដោយសូត្រថា “maṃ vā rudhādīnaṃ”, សម្រេចរូបជា gaṇhitabbaṃ (គួរកាន់យក), gaṇhituṃ (ដើម្បីកាន់យក), gaṇhanto (កំពុងកាន់យក)។

130. Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopoti

១៣០. លុបតួដើម ក្នុងកាលដែលមាន អន្ត-បច្ច័យ មាន-បច្ច័យ ន្តិ-វិភត្តិ យិ-វិភត្តិ និង យុំ-វិភត្តិ នៅបន្ទាប់។

Ādilopo. Asa=bhuvi, bhavatīti santo samāno.

ការលុបតួដើម។ អសធាតុ ក្នុងអត្ថថា មាន/ជា, វិគ្រោះថា bhavati (តែងមាន/តែងជា) សម្រេចរូបជា santo, samāno (មាននៅ/ជាស្រេច)។

131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti

១៣១. ក្រោយពីឧបសគ្គមាន ប-ជាដើម ផ្លាស់ ឋាធាតុ ជា ឋហ ខ្លះ។

Ṭhāssa pādīsu ṭhaho. Saṇṭhahanto. Santiṭṭhanto.

ឋាធាតុ តែងទៅជា ឋហ ក្នុងកាលដែលមានឧបសគ្គមាន ប-ជាដើមនៅខាងដើម។ saṇṭhahanto (កំពុងតាំងនៅមាំ), santiṭṭhanto (កំពុងតាំងនៅមាំ)។

(Vattamānapaccayantanayo).

(វិធីនៃបច្ច័យក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ចប់តែប៉ុណ្ណេះ)។

61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ

៦១. ចុះ តុំ តាយេ និង តវេ បច្ច័យ ក្នុងភាវអត្ថ ក្នុងអនាគតកាល កាលបើកិរិយាមានអត្ថដើម្បីកិរិយានោះ។

Bhavissatiatthe [Pg.298] vattamānato kriyatthā bhāve tumādayo honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Karaṇāya gacchati kātuṃ gacchati. ‘‘Tuṃtunatabbesu vā’’ti karassa vā ā hoti, pubbarūpe kattāye. ‘‘Karassā tave’’ti niccaṃ ā, kātave. Nipātattā ‘‘asaṅkhyehi sabbāsaṃ’’ti catutthīsassa lopo. Eva+mupari tunādīsu. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo, abhisaṅkharitu+mākaṅkhati. Saddhammaṃ suṇituṃ, ñimhi nāgame tassa ṇo, nāgamattā na vuddhi. Sotave sotuṃ suṇituṃ vā patthehi. Evaṃ anubhavituṃ, pacituṃ. Gantuṃ, ‘‘manānaṃ niggahītaṃ’’ti niggahītaṃ. Gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussarituṃ icchati. Tathā tudituṃ, pavisituṃ, uddisituṃ, bhottuṃ, sayituṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ, roddhuṃ, rundhituṃ, bhottuṃ, bhuñjītuṃ, chettuṃ, chindituṃ, sibbituṃ, ūmhi vassa bo, dvittaṃ, buddhuṃ, tassa dho. Bujjhituṃ, yuka. Jānituṃ ñā=avabodhane. Janituṃ. Jetuṃ jinituṃ. Pattuṃ pāpuṇituṃ. Ketuṃ kiṇituṃ. Vinicchetuṃ, issa e, vinicchinituṃ. Gahetuṃ gaṇhituṃ. Corituṃ coretuṃ corayituṃ, pāletuṃ pālayituṃ. Payojake-bhāvetuṃ bhāvayituṃ, kāretuṃ kārayituṃ kārāpetuṃ kārāpayituṃ icchati+ccādi.

ក្នុងអនាគតកាល ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយា តុំ-បច្ច័យជាដើម តែងចុះក្នុងភាវអត្ថ កាលបើកិរិយាមានអត្ថដើម្បីកិរិយានោះប្រាកដឡើង។ ទៅដើម្បីធ្វើ ឈ្មោះថា kātuṃ gacchati (ទៅដើម្បីធ្វើ)។ ផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា ខ្លះ ដោយសូត្រថា “Tuṃ-tuna-tabbesu vā” ធ្វើលំអានរូបខាងចុង សម្រេចរូបជា kattāye។ ផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា ជានិច្ច ដោយសូត្រថា “Karassā tave” សម្រេចរូបជា kātave។ ព្រោះជាសព្ទនិបាត ទើបលុប ចតុត្ថីវិភត្តិ ដោយសូត្រថា “asaṅkhyehi sabbāsaṃ”។ ក្នុងតុនាទិបច្ច័យខាងលើក៏ដូចគ្នាដែរ។ ប្រាថ្នាដើម្បីធ្វើ ឈ្មោះថា kattukāmo (អ្នកប្រាថ្នាដើម្បីធ្វើ), តែងចង់ដើម្បីតាក់តែង (abhisaṅkharituṃ ākaṅkhati)។ ដើម្បីស្តាប់នូវព្រះសទ្ធម៌ (saddhammaṃ suṇituṃ), កាលបើមាន ញិ-បច្ច័យ ចុះ ណា-អាគម ហើយផ្លាស់ ន ជា ណ, ព្រោះគ្រាន់តែជាអាគម ទើបមិនមានការធ្វើវុទ្ធិ។ ចូរប្រាថ្នាដើម្បីស្តាប់ (sotave, sotuṃ, suṇituṃ)។ ដូចគ្នាដែរ anubhavituṃ (ដើម្បីសោយ), pacituṃ (ដើម្បីស្ល)។ gantuṃ (ដើម្បីទៅ), ចុះនិគ្គហិត ដោយសូត្រថា “manānaṃ niggahītaṃ”។ gamituṃ (ដើម្បីទៅ), khantuṃ, khanituṃ (ដើម្បីជីក), hantuṃ, hanituṃ (ដើម្បីសម្លាប់), mantuṃ, manituṃ (ដើម្បីដឹង), harituṃ (ដើម្បីនាំទៅ), anussarituṃ icchati (ប្រាថ្នាដើម្បីរលឹកតាម)។ ដូចគ្នាដែរ tudituṃ (ដើម្បីចាក់), pavisituṃ (ដើម្បីចូលទៅ), uddisituṃ (ដើម្បីសំដៅយក), bhottuṃ (ដើម្បីបរិភោគ), sayituṃ (ដើម្បីដេក), netuṃ (ដើម្បីនាំទៅ), juhotuṃ (ដើម្បីបូជា), pajahituṃ, pahātuṃ (เพื่อលះបង់), dātuṃ (ដើម្បីឲ្យ), roddhuṃ, rundhituṃ (ដើម្បីឃាត់), bhottuṃ, bhuñjītuṃ (ដើម្បីបរិភោគ), chettuṃ, chindituṃ (ដើម្បីកាត់), sibbituṃ (ដើម្បីដេរ), កាលបើមាន ឧ-ការៈ ផ្លាស់ វ ជា ព, ធ្វើទ្វិភាវៈ, buddhuṃ (ដើម្បីដឹង), ផ្លាស់ ត-បច្ច័យ ជា ធ, bujjhituṃ (ដើម្បីដឹង), ចុះ យុ-បច្ច័យ។ jānituṃ (ដើម្បីដឹង) ញាធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹងច្បាស់។ janituṃ (ដើម្បីកើត)។ jetuṃ, jinituṃ (ដើម្បីឈ្នះ)។ pattuṃ, pāpuṇituṃ (ដើម្បីដល់)។ ketuṃ, kiṇituṃ (ដើម្បីទិញ)។ vinicchetuṃ (ដើម្បីវិនិច្ឆ័យ), ផ្លាស់ ឥ ជា អេ, vinicchinituṃ (ដើម្បីវិនិច្ឆ័យ)។ gahetuṃ, gaṇhituṃ (ដើម្បីកាន់យក)។ corituṃ, coretuṃ, corayituṃ (ដើម្បីលួច), pāletuṃ, pālayituṃ (ដើម្បីរក្សា)។ ក្នុងហេតុការកៈ៖ bhāvetuṃ, bhāvayituṃ (ដើម្បីញ៉ាំង...ឲ្យចម្រើន), kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayituṃ icchati (ប្រាថ្នាដើម្បីញ៉ាំង...ឲ្យធ្វើ) ជាដើម។

Evaṃ kriyatthakriyāyaṃ gamyamānāyaṃ, yathā suboddhuṃ vakkhāmi, evaṃ daṭṭhuṃ gacchati, gantu+mārabhati, gantuṃ payojeti, dassetu+māha iccādi.

កាលបើកិរិយាមានអត្ថដើម្បីកិរិយាដឹងបានយ៉ាងនេះ ដូចជា suboddhuṃ vakkhāmi (ខ្ញុំនឹងពោលដើម្បីឲ្យដឹងច្បាស់), ដូចគ្នាដែរ daṭṭhuṃ gacchati (ទៅដើម្បីមើល), gantuṃ ārabhati (ផ្តើមដើម្បីទៅ), gantuṃ payojeti (ចាត់ចែងដើម្បីទៅ), dassetuṃ āha (ពោលដើម្បីបង្ហាញ) ជាដើម។

Arahasakkādīsupi [Pg.299] siddhaṃ, tathā kāla samayavelāsu. Ko taṃ ninditu+marahati, rājā bhavitu+marahati, araho bhavaṃ vattuṃ, sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, bhassa dho. Kattuṃ sakkhissati. Bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ, abhabbo kātuṃ. Anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ, idaṃ kātuṃ anurūpaṃ, dānaṃ dātuṃ yuttaṃ, dātuṃ vattuñca labhati. Evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chindituṃ na ca kappati iccādi. Tathākālo bhuñjituṃ, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ.

សម្រេចរូបក្នុងកាលដែលមានសព្ទមាន អរហ និង សក្កា ជាដើមនៅបន្ទាប់ផង ដូចគ្នាដែរក្នុងកាលដែលមានសព្ទថា កាល សម័យ និងវេលា។ តើនរណាគួរដើម្បីនិន្ទានូវបុគ្គលនោះ (ko taṃ nindituṃ arahati), ព្រះរាជាគួរដើម្បីជា (rājā bhavituṃ arahati), លោកដ៏ចម្រើនគួរដើម្បីពោល (araho bhavaṃ vattuṃ), អាចដើម្បីឈ្នះដោយទ្រព្យខ្លះ (sakkā jetuṃ dhanena vā), អាចដើម្បីបាន (sakkā laddhuṃ), ផ្លាស់ ភ ជា ធ។ នឹងអាចដើម្បីធ្វើ (kattuṃ sakkhissati)។ គួរដើម្បីចុះកាន់និយាមធម៌ (bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ), មិនគួរដើម្បីធ្វើ (abhabbo kātuṃ)។ លោកដ៏ចម្រើនសមគួរដើម្បីទទួលនូវទាន (anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ), នេះសមគួរដើម្បីធ្វើ (idaṃ kātuṃ anurūpaṃ), គួរដើម្បីឲ្យនូវទាន (dānaṃ dātuṃ yuttaṃ), តែងបានដើម្បីឲ្យនិងដើម្បីពោល (dātuṃ vattuñca labhati)។ ដូចគ្នាដែរ គួរដើម្បីពោល (vaṭṭati bhāsituṃ), មិនគួរដើម្បីកាត់ (chindituṃ na ca kappati) ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ ជាកាលដើម្បីបរិភោគ (kālo bhuñjituṃ), ជាសម័យដើម្បីបរិភោគ (samayo bhuñjituṃ), ជាវេលាដើម្បីបរិភោគ (velā bhuñjituṃ)។

Alamatthepi siddhaṃ, alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ.

សម្រេចរូបក្នុងអត្ថនៃសព្ទថា អលំ (ល្មម/គ្រប់គ្រាន់) ផង ដូចជា alameva dānāni dātuṃ (ល្មមហើយដើម្បីឲ្យនូវទានទាំងឡាយ), alameva puññāni kātuṃ (ល្មមហើយដើម្បីធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយ)។

62. Paṭisedhe+laṃkhalūnaṃ ktuna ktvāna ktvā vā

៦២. ក្នុងអត្ថហាមឃាត់ កាលបើមានសព្ទថា អលំ និង ខលុ ផ្លាស់ជា តុន ត្វាន និង ត្វា ខ្លះ។

Alaṃ+khalusaddānaṃ paṭisedhanatthānaṃ payoge ktunādayo vā honti bhāve. Alaṃpubbo, su=savane, alaṃ savanaṃ katvā khalu savanaṃ katvāti alaṃ sotuna khalu sotuna alaṃ sutvāna khalu sutvāna alaṃ sutvā khalu sutvā. Nipātattā silopo.

ក្នុងការប្រកបនៃសព្ទថា អលំ និង ខលុ ដែលមានអត្ថហាមឃាត់ តុន-បច្ច័យជាដើម តែងចុះខ្លះ ក្នុងភាវអត្ថ។ មានសព្ទថា អលំ នៅខាងដើម, សុធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្តាប់, ធ្វើការស្តាប់ល្មមហើយ ឬធ្វើការស្តាប់កុំបីឡើយ សម្រេចរូបជា alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, khalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā។ ព្រោះជាសព្ទនិបាត ទើបលុប សិ-វិភត្តិ។

63. Pubbe+kakattukānaṃ

៦៣. ចុះ ត្វា-បច្ច័យជាដើម ក្រោយពីធាតុដែលមានកត្តុតែមួយ ក្នុងកាលជាមុន។

Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve. ‘‘Tuṃtunā’’ dinā karassa ā, so kātuna kammaṃ gacchati, akātuna puññaṃ kilissanti. Ralope kammaṃ katvāna bhadrakaṃ, puññāni katvā saggaṃ gacchati. Abhisaṅkharaṇaṃ katvā abhisaṅkharitvā karitvā vā[Pg.300]. Tathā sibbitvā chādayitvā jānitvā dhammaṃ sutvā sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā pāpuṇitvā, kinitvā, jetvā jinitvā jitvā, coretvā corayitvā, pūjetvā pūjayitvā, tathā mettaṃ bhāvetvā bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā kārayitvā kārāpetvā kārāpayitvā saggaṃ gamissanti+ccādi. Pubbeti kiṃ, bhuñjati ca pacati ca. ‘‘Apatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu bhūdhātussa sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘‘Bhutvā bhutvā gacchatī’’ti imināva siddhaṃ, ābhikkhaññantu dvibbacanāva gamyate. Kathaṃ ‘‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchatī’’ti, ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ, yathā odanapākaṃ sayatīti.

បណ្តាកិរិយាទាំងឡាយដែលមានកត្តុតែមួយ កិរិយាណាដែលកើតមុន ក្រោយពីធាតុដែលមានអត្ថជាកិរិយានោះ តុន-បច្ច័យជាដើម តែងចុះក្នុងភាវអត្ថ។ ផ្លាស់ ករធាតុ ជា អា ដោយសូត្រថា “Tuṃ-tuna...” ជាដើម, សម្រេចរូបជា kātuna ដូចជា kātuna kammaṃ gacchati (ធ្វើនូវការងារហើយ តែងទៅ), akātuna puññaṃ kilissanti (មិនធ្វើនូវបុណ្យហើយ តែងក្តៅក្រហាយ)។ កាលបើលុប រ សម្រេចរូបជា katvāna ដូចជា kammaṃ katvāna bhadrakaṃ (ធ្វើនូវការងារដ៏ល្អហើយ), puññāni katvā saggaṃ gacchati (ធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយហើយ តែងទៅកាន់ឋានសួគ៌)។ ធ្វើនូវការតាក់តែងហើយ ឈ្មោះថា abhisaṅkharitvā ឬ karitvā។ ដូចគ្នាដែរ sibbitvā (ដេរហើយ), chādayitvā (បិទបាំងហើយ), jānitvā (ដឹងហើយ), dhammaṃ sutvā ឬ sutvāna dhammaṃ modati (ស្តាប់នូវធម៌ហើយ តែងរីករាយ), suṇitvā (ស្តាប់ហើយ), patvā, pāpuṇitvā (ដល់ហើយ), kinitvā (ទិញហើយ), jetvā, jinitvā, jitvā (ឈ្នះហើយ), coretvā, corayitvā (លួចហើយ), pūjetvā, pūjayitvā (បូជាហើយ), ដូចគ្នាដែរ mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā (ចម្រើននូវមេត្តាហើយ), vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetuṃ, kārāpayitvā saggaṃ gamissanti (ញ៉ាំងវិហារឲ្យធ្វើហើយ នឹងទៅកាន់ឋានសួគ៌) ជាដើម។ ពាក្យថា “pubbe” (ក្នុងកាលជាមុន) មានប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបដូចជា bhuñjati ca pacati ca (តែងបរិភោគផង តែងស្លផង)។ ក្នុងរូបទាំងឡាយមាន “apatvā nadiṃ pabbato” (ភ្នំមិនទាន់ដល់នូវស្ទឹង), “atikkamma pabbataṃ nadī” (ស្ទឹងកន្លងនូវភ្នំ) ជាដើម ព្រោះមានការកើតឡើងនៃភូធាតុ ទើបដឹងបាននូវភាពមានកត្តុតែមួយ និងភាពជាកាលមុន។ “Bhutvā bhutvā gacchatī” សម្រេចរូបដោយសូត្រនេះឯង, ចំណែកភាពញឹកញាប់ ដឹងបានដោយការធ្វើទ្វិវចនៈ (ពោលពីរដង)។ ចុះពាក្យថា “jīvaggāhaṃ agāhayi” (ចាប់ទាំងរស់), “kāyappacālakaṃ gacchati” (ដើរញាក់កាយ) សម្រេចរូបដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា សម្រេចរូបដោយកិរិយាវិសេសនៈដែលមាន ណ-បច្ច័យជាទីបំផុត ដូចជា odanapākaṃ sayati (ដេកស្លបាយ)។

164. Pyo vā tvāssa samāse

១៦៤. ក្នុងសមាស ផ្លាស់ ត្វា-បច្ច័យ ជា ព្យ ខ្លះ។

Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ti visesanattho. Abhipubbo pādisamāso, abhivadanaṃ katvā abhivādiya bhāsissaṃ. Tathā abhibhuyya, dvittarassāni. Si=saye –

ក្នុងសមាស ផ្លាស់ ត្វា-បច្ច័យ ជា ព្យ ខ្លះ។ ព-អក្សរ មានប្រយោជន៍ជាវិសេសនៈ ក្នុងសូត្រថា “pye sissā”។ មាន អភិ-ឧបសគ្គ នៅខាងដើម ជាបាទិសមាស, ធ្វើនូវការសំពះហើយ ឈ្មោះថា abhivādiya (សំពះហើយ) ដូចជា abhivādiya bhāsissaṃ (សំពះហើយ នឹងពោល)។ ដូចគ្នាដែរ abhibhuyya (គ្របសង្កត់ហើយ), ធ្វើទ្វិភាវៈនិងធ្វើឲ្យខ្លី។ សិធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដេក...

88. Pye sissā

៨៨. កាលបើមាន ព្យ-បច្ច័យនៅបន្ទាប់ ផ្លាស់ សិធាតុ ជា សិស្ស និង អា។

Sissa ā hoti pyādese. Nissayanaṃ katvā nissāya. Pubbarūpe vibhajja vibhajiya. Disa=atisajjane, uddissa. Pavissa pavisiya pavisitvā, upanaya, atiseyya atisayitvā, ohāya ohitvā. Ādāya, dāssi+yaṅa, ādiya. Paṭṭhāya, viceyya, viññāya vijānitvā, samāseti kiṃ, patvā. Kvacā+ samāsepi [Pg.301] bahulādhikārā, lataṃ dantehi chindiya. Tathā bhuñjitvā.

ផ្លាស់ សិធាតុ ជា សិស្ស និង អា ក្នុងកាលដែលមានការផ្លាស់ជា ព្យ។ ធ្វើនូវការអាស្រ័យហើយ ឈ្មោះថា nissāya (អាស្រ័យហើយ)។ ធ្វើលំអានរូបខាងចុង សម្រេចរូបជា vibhajja, vibhajiya (ចែកហើយ)។ ទិសធាតុ ក្នុងអត្ថថា លះបង់, uddissa (សំដៅយក)។ pavissa, pavisiya, pavisitvā (ចូលទៅហើយ), upanaya (នាំចូលទៅហើយ), atiseyya, atisayitvā (កន្លងហួសហើយ), ohāya, ohitvā (លះបង់ហើយ)។ ādāya (កាន់យកហើយ), ផ្លាស់ ទាធាតុ ជា ទា និង យ-បច្ច័យ, ādiya (កាន់យកហើយ)។ paṭṭhāya (តាំងផ្តើមហើយ), viceyya (ជ្រើសរើសហើយ), viññāya, vijānitvā (ដឹងច្បាស់ហើយ)។ ពាក្យថា “samāse” (ក្នុងសមាស) មានប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបដូចជា patvā (ដល់ហើយ)។ ក្នុងអសមាសក៏មានខ្លះដែរ ព្រោះអធិការៈនៃពាក្យថា ពហុឡំ (bahulaṃ) ដូចជា lataṃ dantehi chindiya (កាត់នូវវល្លិដោយធ្មេញទាំងឡាយ)។ ដូចគ្នាដែរ bhuñjitvā (បរិភោគហើយ)។

165. Tuṃ+yānā

១៦៥. តុំ-បច្ច័យ និង យាន-បច្ច័យ ផង។

Tvāssa vā tuṃ+yānā honti samāse kvaci. Abhiharaṇaṃ katvā abhihaṭṭhuṃ, abhiharitvā, pādisamāso, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭho pararūpādi ca. Anumodanaṃ katvā anumodiyāna anumoditvā vā, kānubandhepi ‘‘vā kvacī’’ti vikappattā ‘‘lahussupantassā’’ti okāro. Kvacā+samāsepi bahulādhikārā, daṭṭhuṃ, disato tvāssa tumādese disassa dasa. Aññatra ‘‘disā vāna+vā sa cā’’ti tvāssa vāna+vā sa honti, disvā. Evaṃ labhanaṃ katvā laddhā dhanaṃtiādīsu tassa dho bhavati.

ក្នុងសមាសៈខ្លះ (kvaci) បច្ច័យទាំងឡាយមាន -តុំ និង -យាន ជាដើម តែងមានជំនួស -ត្វា បច្ច័យ។ ដូចជា ធ្វើនូវការនាំមក (abhiharaṇaṃ katvā) ជា អភិហដ្ឋុំ (abhihaṭṭhuṃ) ឬ អភិហរិត្វា (abhiharitvā) នេះជាបាទិសមាសៈ។ ដោយសូត្រថា «បុច្ឆាទិតោ» ជាដើម ឱ-ការៈ និងបររូបជាដើមនៃត្វាបច្ច័យនោះ តែងមាន (ជា ដ្ឋុ)។ ធ្វើនូវការអនុមោទនា (anumodanaṃ katvā) ជា អនុមោទិយាន (anumodiyāna) ឬ អនុមោទិត្វា (anumoditvā)។ សូម្បីក្នុងកានុពន្ធ (បច្ច័យដែលមាន ក ជាអនុពន្ធ) ដោយអំណាចនៃវិកប្បៈដោយសូត្រថា «វា ក្វចិ» ឱការៈ តែងមានដោយសូត្រថា «លហុស្សុបន្តស្ស»។ សូម្បីក្នុងអសមាសៈខ្លះ (kvacāsamāsepi) ដោយអំណាចពាក្យថា ពហុលៈ (bahulādhikāra) ដូចជា ទដ្ឋុំ (daṭṭhuṃ) កាលបើមានការទេសៈ -ត្វា បច្ច័យ ជា -តុំ បច្ច័យ នៃ ទិស-ធាតុ តែងមានការទេសៈ ទិស-ធាតុ ជា ទស-។ ក្នុងកន្លែងដទៃ ដោយសូត្រថា «ទិសា វានវា ស ចា» បច្ច័យទាំងឡាយមាន -វាន និង -វា និង -ស តែងមានជំនួស -ត្វា បច្ច័យ ដូចជា ទិស្វា (disvā)។ យ៉ាងនេះ ធ្វើនូវការបាន (labhanaṃ katvā) ជា លទ្ធា (laddhā) ក្នុងឧទាហរណ៍មាន «លទ្ធា ធនំ» ជាដើម ត-ការៈ (នៃត្វាបច្ច័យ) តែងជា ធ-ការៈ។

Iti payogasiddhiyaṃ khādikaṇḍo sattamo.

ចប់ កណ្ឌទី ៧ គឺខាទិកណ្ឌ ក្នុងគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ តែប៉ុណ្ណេះ។

Payogasiddhi nigamanaṃ

និគមនកថា នៃគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ

1.

១.

Ye [Pg.302] nantatantaratanākaramanthanena,Manthācalollasitañāṇavarena laddhā;

Sārāmatā+tisukhitā sukhayanti ca+ññe,Te me jayanti guravo guravo guṇehi.

ព្រះគ្រូទាំងឡាយណា របស់ខ្ញុំព្រះករុណា ដែលជាអ្នកធ្ងន់ដោយគុណធម៌ បានទទួលនូវរសអម្រឹតដ៏មានសារៈដ៏ឧត្តម ដោយការកូរនូវមហាសមុទ្រគឺគម្ពីរផ្សេងៗ គ្មានទីបំផុត ដោយភ្នំមន្ទរៈគឺញាណដ៏ប្រសើរដែលរុងរឿងឡើង ហើយខ្លួនឯងមានសេចក្តីសុខក្រៃលែង ទាំងធ្វើឱ្យអ្នកដទៃមានសេចក្តីសុខផង ព្រះគ្រូទាំងឡាយនោះរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា សូមជោគជ័យ។

2.

២.

Yassa sādhuguṇubbhūta-kitti sabbatta patthaṭā;

Moggallāno mahāpañño, jayatī so ha sabbadā.

ព្រះមោគ្គល្លានត្ថេរ អ្នកមានប្រាជ្ញាធំ ឯណា ដែលមានកិត្តិសព្ទកើតឡើងអំពីគុណដ៏ល្អ ល្បីល្បាញទៅសព្វទិសទី ព្រះមោគ្គល្លានត្ថេរនោះ សូមមានជ័យជម្នះក្នុងកាលគ្រប់ពេលពិតប្រាកដ។

3.

៣.

Paramappicchatā+neka-santosūpasamesinaṃ;

Sucisalekhavuttīnaṃ, sadā+raññanivāsinaṃ.

(ព្រះថេរៈទាំងឡាយ) អ្នកស្វែងរកនូវសេចក្តីស្ងប់ គឺការសន្តោសដ៏ច្រើន និងសេចក្តីប្រាថ្នាតិចដ៏ក្រៃលែង មានការប្រព្រឹត្តដុសខាត់ដ៏ស្អាតស្អំ តែងនៅក្នុងព្រៃជានិច្ច។

4.

៤.

Sāsanujotakārīna+māceratta+mupāgataṃ;

Udumbaragirīkhyātā+yatanaṃ yatipuṅgavaṃ.

ព្រះថេរៈដ៏ប្រសើរជាងអ្នកបួសទាំងឡាយ ដល់ហើយនូវភាពជាព្រះអាចារ្យនៃព្រះថេរៈទាំងឡាយអ្នកធ្វើព្រះសាសនាឱ្យរុងរឿង គង់នៅក្នុងអាវាសដែលល្បីឈ្មោះថា ឧទុម្ពរគិរី (ភ្នំល្វា)។

5.

៥.

Medhaṅkaroti ākhyāta-nāmadheyyaṃ tapodhanaṃ;

Theraṃ thiradayā medhā-nidhānaṃ sādhu pūjitaṃ.

ព្រះថេរៈអ្នកមានធម៌ជាគ្រឿងដុតកំដៅកិលេសជាទ្រព្យ មាននាមប្រាកដថា មេធង្ករៈ ជាទីតម្កល់ទុកនៃប្រាជ្ញានិងសេចក្តីអាណិតអាសូរដ៏មាំមួន ដែលសប្បុរសទាំងឡាយបូជាហើយដោយប្រពៃ。

6.

៦.

Sissaṃ sahāya+māgamma, kalyāṇamitta+mattano;

Sodhetuṃ sāsanaṃ satthu, parakkama+makāsi yo.

ព្រះថេរៈឯណា បានអាស្រ័យនូវសិស្សនិងសហាយ ដែលជាកល្យាណមិត្តរបស់ខ្លួន ហើយបានធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាម ដើម្បីជម្រះព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា។

7.

៧.

Saṅgharakkhitanāmena, mahātherena dhīmatā;

Nivāsabhūtenā+neka-guṇāna+ppicchatādinaṃ.

គម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិនេះ គឺព្រះមហាត្ថេរអ្នកមានប្រាជ្ញា មាននាមថា សង្ឃរក្ខិតៈ ជាទីតាំងនៅនៃគុណទាំងឡាយមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើមដ៏ច្រើន បានធ្វើហើយ។

8.

៨.

Moggallānabyākaraṇa-payogakkamasādhakā;

Ettāvatā katā esā, payogasiddhi niṭṭhitā.

គម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិឯណោះ ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវលំដាប់នៃប្រយោគក្នុងវ្យាករណ៍របស់ព្រះមោគ្គល្លាន ដែលបានធ្វើហើយត្រឹមប៉ុណ្ណេះ គឺចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

9.

៩.

Teneva [Pg.303] racitā sādhu, sāsanodayakārinā;

Khuddasikkhāya ṭīkā ca, tathā sambandhacintanā.

មួយវិញទៀត ព្រះដីកានៃគម្ពីរខុទ្ទសិក្ខា និងគម្ពីរសម្ពន្ធចិន្តា គឺព្រះថេរៈនោះឯង ដែលជាអ្នកធ្វើព្រះសាសនាឱ្យរុងរឿង បានរៀបចំទុកជាអនេកដោយប្រពៃ។

10.

១០.

Susaddasiddhiṃ yo yoga-nicchayaṃ sabbhi vaṇṇitaṃ;

Akā subodhālaṅkāraṃ, tathā sambandhacintanaṃ.

ព្រះថេរៈឯណា បានធ្វើនូវគម្ពីរសុសទ្ទសិទ្ធិ គម្ពីរយោគវិនិច្ឆ័យ ដែលសប្បុរសទាំងឡាយសរសើរហើយ គម្ពីរសុពោធាលង្ការ និងគម្ពីរសម្ពន្ធចិន្តា។

11.

១១.

Satthasañcitapuññena, nibbānasādhakaṃ hitaṃ;

Sādhento lokanāthassa, saddhammo tiṭṭhataṃ ciranti.

សូមព្រះសទ្ធម្មរបស់ព្រះលោកនាថ ស្ថិតស្ថេរនៅអស់កាលជាយូរអង្វែង ដើម្បីសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដ៏ជាគ្រឿងសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ដោយបុណ្យដែលបានសន្សំទុកហើយក្នុងគម្ពីរនេះ។

Iti saṅgharakkhitamahāsāmitherapādaviracitā

គម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ ដែលរៀបរៀងឡើងដោយសម្តេចព្រះសង្ឃរក្ខិតមហាសាមីត្ថេរ

Payogasiddhi niṭṭhitā.

ចប់ដោយបរិបូណ៌។

(Visesalakkhaṇaṃ). Yathāvuttānaṃ pana payogasiddhinigamana gāthānaṃ ekādasannaṃ pubbeyeva vakkhamānā imā gāthāyo dissanti porāṇe sīhaḷamūlapayogasiddhipāṭhe. Tā ca gāthāyo pacchā sīhaḷamūlapayogasiddhisaṃsodhakena medhaṅkaroti garūhi gahitanāmadheyyena therena pakkhittāti veditabbā, tasmā mayaṃ tā gāthāyo sabbapacchāyeva imasmiṃ-ṭhāne ṭhapema. Tā pana gāthāyo katamāti ce –

(លក្ខណៈពិសេស)។ ក៏ប៉ុន្តែ គាថាទាំងឡាយដែលនឹងពោលខាងមុខនេះ តែងប្រាកដក្នុងគម្ពីរសីហឡមូលប្រយោគសិទ្ធិបុរាណ មុនគាថានិគមនៈនៃគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិទាំង ១១ គាថា ដែលបានពោលហើយនោះ។ គាថាទាំងនោះ គួរជ្រាបថា គឺព្រះមេធង្ករត្ថេរជាគ្រូ ដែលជាអ្នកជម្រះគម្ពីរសីហឡមូលប្រយោគសិទ្ធិជាខាងក្រោយ បានបញ្ចូលមក ហេតុនោះ ទើបយើងខ្ញុំដាក់គាថាទាំងនោះទុកក្នុងទីនេះជាខាងក្រោយបង្អស់។ ចុះគាថាទាំងនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺថា៖

1.

១.

Cāgavikkamasaddhānu-sampannaguṇasāmino;

Parakkamanarindassa, sīhaḷindassa dhīmato.

ព្រះបាទបរាក្កមនរិន្ទ ជាស្តេចនៃកោះសីហឡៈ មានប្រាជ្ញា ជាម្ចាស់នៃគុណធម៌ដ៏បរិបូណ៌ដោយការបរិច្ចាគ សេចក្តីព្យាយាម និងសេចក្តីជំនឿ។

2.

២.

Atrajenā+nujātena, bhūpālakulaketunā;

Disantapatthaṭodāra-vikkamena yasassinā.

ដោយព្រះរាជបុត្រដែលប្រសូតតាមលំដាប់ ជាទង់ជ័យនៃរាជត្រកូល មានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ធំទូលាយល្បីល្បាញទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ មានយសសក្តិធំ។

3.

៣.

Bhuvanekabhujavhena, mahārājena dhīmatā;

Catupaccayadānena, satataṃ samupaṭṭhito.

ព្រះមហារាជមានប្រាជ្ញា មានព្រះនាមថា ភុវនេកភុជៈ តែងឧបត្ថម្ភគាំទ្រជានិច្ចដោយចតុប្បច្ច័យទាន។

4.

៤.

‘‘Jambudoṇī’’ti [Pg.304] vikhyātā –Vāse nivasato sato;

Sumaṅgalamahatthera –Sāmino sucivuttino.

ព្រះសុមង្គលមហាត្ថេរជាម្ចាស់ មានការប្រព្រឹត្តដ៏ស្អាតស្អំ កាលគង់នៅក្នុងអាវាសដែលល្បីឈ្មោះថា «ជម្ពុទោណី»។

5.

៥.

Vaṃse visuddhe saṃjāto,Panthasenāsane rato;

Pariyattimahāsindhu –Niyyāmakadhurandharo.

ព្រះថេរៈប្រសូតក្នុងត្រកូលដ៏បរិសុទ្ធ ត្រេកអរក្នុងសេនាសនៈក្បែរផ្លូវ ជាអ្នកនាំផ្លូវដ៏ជំនាញក្នុងមហាសមុទ្រគឺព្រះបរិយត្តិធម៌។

5.

៥.

Appicchādiguṇūpeto, jinasāsanamāmako;

Vaneratamahatthero, medhaṅkarasamavhayo.

ព្រះមហាត្ថេរត្រេកអរក្នុងព្រៃ មាននាមថា មេធង្ករៈ ជាអ្នកគោរពស្រឡាញ់ព្រះជិនសាសនា ប្រកបដោយគុណធម៌មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើម។

6.

៦.

Pāṭavatthāya bhikkhūnaṃ, vinaye suvisārado;

Payogasiddhiṃ sodhayi, sadā sappaññagocaraṃ.

ព្រះថេរៈអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងព្រះវិន័យ បានជម្រះនូវគម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ ដែលជាគោចរនៃអ្នកមានប្រាជ្ញាគ្រប់កាល ដើម្បីភាពឈ្លាសវៃនៃភិក្ខុទាំងឡាយ។

7.

៧.

Imaṃ likhitapuññena, mettekyaṃ upasaṃkami;

Patiṭṭhahitvā saraṇe, suppatiṭṭhāmi sāsaneti.

ដោយបុណ្យដែលបានសរសេរនូវគម្ពីរនេះ សូមឱ្យខ្ញុំបានចូលទៅជិតព្រះមេត្តេយ្យពុទ្ធសាស្តា បានតម្កល់ខ្លួនក្នុងសរណគមន៍ ហើយសូមឱ្យខ្ញុំបានតម្កល់ខ្លួនទុកជាប្រពៃក្នុងព្រះសាសនាចុះ។

Payogasiddhisiddhaṃ.

គម្ពីរប្រយោគសិទ្ធិ សម្រេចហើយដោយបរិបូណ៌。