နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

ပယောဂသိဒ္ဓိပါဠိ

प्रयोगसिद्धिपाळी

၁. သညာဒိကဏ္ဍ

१. संज्ञादिकांड

သိဒ္ဓ-မ္ဗတ္ထုံ သမ္မာ ဝန္ဒေ

सिद्ध अशा (बुद्ध) तत्त्वाला मी सम्यक् वंदन करतो.

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

ग्रंथारंभकथा

သိဒ္ဓ+မိဋ္ဌဒဒံ [Pg.1] ဗုဒ္ဓံ, ဓမ္မံ မဏိံဝ သွတ္ထဒံ;

သံဃဉ္စ သာဒရံ နတွာ, ပယောဂသိဒ္ဓိ ဝုစ္စတေ.

इष्ट (कल्याण) प्रदान करणाऱ्या सिद्ध बुद्ध भगवंतांना, मण्याप्रमाणे कल्याण करणाऱ्या धम्माला आणि संघाला आदराने वंदन करून 'प्रयोगसिद्धि' सांगितली जात आहे.

ပဘာဝေါ မောဂ္ဂလ္လာနဿ, ဗျာကရဏေ စ ပေဋကေ;

နိဿေသေဝ ကဗ္ဗာတိတ္တော, အဟော အစ္ဆရိယော ဝတ.

व्याकरण आणि पिटकांमध्ये मोग्गल्लानांचा प्रभाव संपूर्णपणे काव्याच्या पलीकडचा आहे, अहो! हे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे.

ဝုတ္တဉှိ ပုဗ္ဗသီဟဠာစရိယ+ပါစရိယေဟိ –

कारण पूर्वीच्या सिंहली आचार्यांनी आणि प्राचीन आचार्यांनी असे म्हटले आहे –

ယာ သတ္တိ ပါဏိနေ ယာ စ, စန္ဒြ+ကာတျာယနာဒိသု;

သာ+ယံ မုတ္တိမတီ မညေ, မောဂ္ဂလ္လာယနရူပိနီ-တိ.

जी शक्ती पाणिनीमध्ये आणि जी चंद्र, कात्यायन इत्यादींमध्ये होती; तीच ही मूर्तिमंत शक्ती मोग्गल्लायनांच्या रूपाने अवतरली आहे, असे मी मानतो.

သုတ္တံ ဝုတ္တိ စ တေနေဝ, ကတာ ဧကေန ပဉ္စိကာ;

တသ္မာ+ဿ သတ္ထ+မညေဟိ, သုပသဋ္ဌံ+တိသုန္ဒရံ.

सुत्त (सूत्र), वृत्ती आणि पंचिका हे सर्व त्यांनी एकट्यानेच रचले आहे; म्हणूनच त्यांचे हे शास्त्र इतरांपेक्षा अत्यंत प्रशंसनीय आणि अतिशय सुंदर आहे.

တမှိ စ ဒုဗ္ဗိဓံ ဉေယျံ, သုတ္တံ ကမ္မတ္ထဘေဒတော;

တေသွာ+ဒိ မီတိသဒ္ဒေန, ဒုတိယံ တိပ္ပကာရတော.

आणि त्यामध्ये, कार्य आणि अर्थाच्या भेदाने सुत्त (सूत्र) हे दोन प्रकारचे जाणावे; त्यांपैकी पहिले 'इति' शब्दाने आणि दुसरे तीन प्रकारांनी (जाणावे).

သုဝိသဒံ ပကာသေတွာ, သုဗောဓ+မာကုမာရကံ;

ဗျာပိကာဝဠိယာ ကဿံ, တံ သုဏာထ သမာဟိတာတိ.

लहान मुलालाही सहज समजेल अशा प्रकारे अतिशय स्पष्टपणे प्रकाशित करून, मी ही 'व्यापिकावली' रचणार आहे; ती तुम्ही एकाग्र चित्ताने ऐका.

၁. အအာဒယော တိတာလီသ ဝဏ္ဏာ

१. 'अ' इत्यादी त्रेचाळीस वर्ण आहेत.

အကာရာဒယော [Pg.2] နိဂ္ဂဟီတန္တာ တေစတ္တာလီသက္ခရာ ဝဏ္ဏာ နာမ ဟောန္တိ. တံ ယထာ အ, အာ, ဣ, ဤ, ဥ, ဦ, ဧ, ऐ, ဩ, औ, က ခ ဂ ဃ င, စ ဆ ဇ ဈ ဉ, ဋ ဌ ဍ ဎ ဏ, တ ထ ဒ ဓ န, ပ ဖ ဗ ဘ မ, ယ ရ လဝ သ ဟ ဠ အံ. တေန ကွတ္ထော ‘‘ဧ ဩန+မ ဝဏ္ဏေ’’တိ. တိတာလီသာတိ ဝစနံ ကတ္ထစိ ဝဏ္ဏလောပံ ဉာပေတိ, တေန ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော’’တိအာဒိ သိဒ္ဓံ.

'अ' कारापासून सुरू होऊन निग्गहीतापर्यंत (अनुस्वारापर्यंत) संपणारे त्रेचाळीस अक्षरे 'वर्ण' म्हणून ओळखले जातात. ते याप्रमाणे आहेत: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं. यामुळे काय साध्य होते? "ए ओ न म वर्णे" इत्यादी. 'त्रेचाळीस' हे वचन काही ठिकाणी वर्णाचा लोप दर्शवते, ज्यायोगे "पटिसंखा योनिसो" इत्यादी सिद्ध होते.

အကာရော အာဒိ မရိယာဒဘူတော ယေသံ တေ အအာဒယော. တယော စ စတ္တာလီသ စေတိ တိတာလီသ, ဣမိနာ နိပါတနေန ဝါ စတဘာဂလောပေါ. ဝဏ္ဏီယတိ အတ္ထော ဧတေဟီတိ ဝဏ္ဏာ.

'अ' कार ज्यांच्या सुरुवातीला आणि मर्यादेत आहे ते 'अ-आदी' (अ इत्यादी). तीन आणि चाळीस मिळून त्रेचाळीस (तितालीस) होतात, किंवा या निपातनाने चतुर्थांशाचा लोप होतो. ज्यांच्याद्वारे अर्थाचे वर्णन केले जाते (वर्णिले जाते), ते 'वर्ण' होत.

ဧတ္ထာ+ဟ – ‘‘ကသ္မာ အာစရိယကစ္စာယနာဒီဟိ ဝိယ ဧကစတ္တာလီသက္ခရာန+မက္ခရသည+မကတွာ တိတာလီသက္ခရာနံ ဝဏ္ဏသညာ ကတာ’’တိ. ဝုစ္စတေ –

येथे विचारले आहे – "आचार्य कच्चायन इत्यादींप्रमाणे एकेचाळीस अक्षरांना 'अक्षर' अशी संज्ञा न देता, त्रेचाळीस अक्षरांना 'वर्ण' अशी संज्ञा का दिली गेली आहे?" याचे उत्तर दिले जाते –

သာ မာဂဓီ မူလဘာသာ, နရာ ယာယာ+ဒိကပ္ပိကာ;

ဗြဟ္မာနော စာ-သုတာလာပါ, သမ္ဗုဒ္ဓါ စာပိ ဘာသရေတိ –

"ती मागधी ही मूळ भाषा आहे, जिच्यामध्ये कल्पारंभातील मनुष्य, मानवी संभाषण न ऐकलेले ब्रह्मदेव आणि सम्यक्संबुद्ध देखील बोलतात" –

ဝစနတော မာဂဓိကာနံ ဧတ္ထ, သေယျော, ဩဋ္ဌော, သောတ္ထိ-တျာဒီသုပိ အသေသဗျာပိကာနံ တိတာလီသက္ခရာနံဝ ဥဇုကာနွတ္ထပ္ပက္ခရဂုဏိကာ, နေဝ ပန ‘ရုက္ခာ ဝနံ’တျာဒေါ ဝိယ အဝယဝေ သမုဒါယဝေါဟာရော, ‘သမုဒ္ဒေါ မယာ ဒိဋ္ဌော’တျာဒေါ ဝိယ စ သမုဒါယေ အဝယဝဝေါဟာရောတိ ဒဿေတုံ ပစ္စေကံ ဝဏ္ဏသညာ ကတာတိ.

या वचनानुसार, येथे मागधी भाषिकांच्या 'सेय्यो', 'ओट्ठो', 'सोत्थि' इत्यादी शब्दांमध्येही सर्व त्रेचाळीस अक्षरांचा थेट, अन्वर्थक आणि संपूर्ण वापर होतो. हे 'रुक्खा वनं' (झाडे म्हणजे जंगल) याप्रमाणे अवयवासाठी समुदायाचा वापर करण्यासारखे नाही, किंवा 'समुद्दो मया दिट्ठो' (मी समुद्र पाहिला) याप्रमाणे समुदायासाठी अवयवाचा वापर करण्यासारखे नाही, हे दर्शवण्यासाठी प्रत्येक अक्षराला स्वतंत्रपणे 'वर्ण' ही संज्ञा दिली गेली आहे.

‘‘သက္ကစ္စသဝနံ ဗုဒ္ဓသာသနသမ္ပတ္တီ’’တိ ‘‘သိထိလဓနိတာဒိ အက္ခရဝိပတ္တိယဉှိ အတ္ထဿ ဒုန္နယတာ ဟောတီ’’တိ စ ယသ္မာ ဝုတ္တံ.

कारण असे म्हटले आहे की, "आदरपूर्वक ऐकणे ही बुद्धशासनाची संपत्ती (प्राप्ती) आहे" आणि "शिथिल (अल्पप्राण) आणि धनित (महाप्राण) इत्यादी अक्षरांच्या विपत्तीमुळे (चुकीच्या उच्चारणामुळे) अर्थाचा चुकीचा बोध होतो."

တသ္မာ [Pg.3] အက္ခရကောသလ္လံ, သမ္ပာဒေယျ ဝိစက္ခဏော;

ဥပဋ္ဌဟံ ဂရုံ သမ္မာ, ဥဋ္ဌာနာဒီဟိ ပဉ္စဟိ.

म्हणून, चतुर (बुद्धिमान) मनुष्याने उठणे इत्यादी पाच प्रकारांनी गुरूंची योग्य सेवा करून अक्षरांचे कौशल्य प्राप्त करावे.

တတ္ထ အကာရာဒီန+မနုက္ကမော ပနေ+သ ဌာနာဒိက္ကမသန္နိဿိတော. တထာ ဟိ ဌာန+ကရဏ+ပယတနေဟိ ဝဏ္ဏာ ဇာယန္တိ. တတ္ထ ဆ ဌာနာနိ ကဏ္ဌ+တာလု+မုဒ္ဓ+ဒန္တ+ဩဋ္ဌ+နာသိကာဝသေန.

त्यामध्ये, 'अ' इत्यादींचा हा क्रम स्थान इत्यादींच्या क्रमावर आधारित आहे. कारण स्थान, करण आणि प्रयत्न यांच्याद्वारे वर्णांची उत्पत्ती होते. त्यामध्ये कंठ, तालू, मूर्धा, दंत, ओष्ठ आणि नासिका यानुसार सहा स्थाने आहेत.

တတ္ထ အဝဏ္ဏ+ကဝဂ္ဂ+ဟာနံ ကဏ္ဌော ဌာနံ, ဣဝဏ္ဏ+စဝဂ္ဂ+ယာနံ တာလု, ဋဝဂ္ဂ+ရ+ဠာနံ မုဒ္ဓါ, တဝဂ္ဂ+လ+သာနံ ဒန္တာ, ဥဝဏ္ဏ+ပဝဂ္ဂါနံ ဩဋ္ဌော, ဧ ဝဏ္ဏဿ ကဏ္ဌတာလူ, ဩ ဝဏ္ဏဿ ကဏ္ဌော+ဋ္ဌာ, ဝကာရဿ ဒန္တော+ဋ္ဌာ, နိဂ္ဂဟီတဿ နာသိကာ, င, ည, ဏ, န, မာနံ သကဌာနံ နာသိကာ စ. ဧတ္ထ စ –

त्यामध्ये, 'अ' वर्ण, 'क' वर्ग आणि 'ह' यांचे स्थान कंठ आहे; 'इ' वर्ण, 'च' वर्ग आणि 'य' यांचे स्थान तालू आहे; 'ट' वर्ग, 'र' आणि 'ळ' यांचे स्थान मूर्धा आहे; 'त' वर्ग, 'ल' आणि 'स' यांचे स्थान दंत आहे; 'उ' वर्ण आणि 'प' वर्ग यांचे स्थान ओष्ठ आहे; 'ए' वर्णाचे स्थान कंठ-तालू आहे; 'ओ' वर्णाचे स्थान कंठ-ओष्ठ आहे; 'व' काराचे स्थान दंत-ओष्ठ आहे; निग्गहीताचे (अनुस्वाराचे) स्थान नासिका आहे; आणि 'ङ', 'ञ', 'ण', 'न', 'म' यांचे स्थान आपापले स्थान आणि नासिका हे आहे. आणि येथे –

ဟကာရော ပဉ္စမေဟေဝ, အန္တဋ္ဌာဟိ စ သံယုတော;

ဩရသော ဣတိ ဝိညေယျော, ကဏ္ဌဇော တဒသံယုတော.

'ह' कार जेव्हा (वर्गांच्या) पाचव्या अक्षरांशी आणि अंतस्थ (य, र, ल, व) अक्षरांशी संयुक्त असतो, तेव्हा तो उरस्य (छातीतून निघणारा) जाणावा; आणि त्यांच्याशी संयुक्त नसताना तो कंठज (कंठातून निघणारा) जाणावा.

ယထာ အဝင်ှောတိ (အဝင ဟောတိ., တဉှိ, တဏှာ, ပုဗ္ဗနှော, အမှေ, ဂုယှံ, ဂါရယှာ, အာရုလှော, ဗဟွက္ခရန္တိ.

जसे की: अवङ्होति, तञ्हि, तण्हा, पुब्बण्हो, अम्हे, गुय्हं, गारय्हा, आरुळ्हो, बह्वक्खरं इत्यादी.

ကရဏံ –

करण (उच्चारणाचे साधन) –

ဇိဝှာမဇ္ဈံ တာလုဇာနံ,ဇိဝှောပဂ္ဂံ မုဒ္ဓဇာနံ,ဇိဝှဂ္ဂံ ဒန္တဇာနံ သေ-သာ သကဌာနကရဏာ.

तालुज (तालव्य) वर्णांसाठी जिभेचा मध्य भाग; मूर्धज (मूर्धन्य) वर्णांसाठी जिभेचा उपभाग (टोकाचा जवळील भाग); दंतज (दंत्य) वर्णांसाठी जिभेचे टोक हे करण आहे; आणि उर्वरित वर्णांचे आपापले स्थान हेच करण आहे.

ဝဏ္ဏာနံ ဥစ္စာရဏုဿာဟော ပယတနံ, တံ ကိံ – သံဝုတာဒိကရဏဝိသေသော, သံဝုတတ္တ+မကာရဿ, ဝိဝဋတ္တံ သေသသရာနံ သကာရ+ဟကာရာနဉ္စ, ဖုဋ္ဌတ္တံ ဝဂ္ဂါနံ, ဤသံဖုဋ္ဌတ္တံ ယ+ရ+လ+ဝါနံ.

वर्णांच्या उच्चारणाचा उत्साह म्हणजे 'प्रयत्न' होय. तो काय आहे? तो संवृत इत्यादी क्रियांचा विशेष प्रकार आहे. 'अ' काराचा संवृत भाव; उर्वरित स्वर आणि 'स' व 'ह' कारांचा विवृत भाव; वर्गीय व्यंजनांचा स्पृष्ट भाव (स्पर्श); आणि 'य', 'र', 'ल', 'व' यांचा ईषत्-स्पृष्ट भाव (अल्प स्पर्श) होय.

ဧဝံ ဌာန+ကရဏ+ပယတန+သုတိ ကာလဘိန္နေသု အက္ခရေသု သရာ နိဿယာ, ဣတရေ နိဿိတာ. တတ္ထ –

अशा प्रकारे स्थान, करण, प्रयत्न, ध्वनी आणि काल यांमुळे भिन्न असलेल्या अक्षरांमध्ये स्वर हे आश्रय (निसय) आहेत आणि इतर (व्यंजने) हे आश्रित (निसित) आहेत. त्यामध्ये –

နိဿယာ+ဒေါ [Pg.4] သရာ ဝုတ္တာ, နိဿိတာ ဗျဉ္ဇနာ တတော;

ဝဂ္ဂေ+ကဇာ ဗဟုတ္တာ+ဒေါ, တတော ဌာန+လဟုက္ကမာ.

सुरुवातीला आश्रय असणारे स्वर सांगितले आहेत, त्यानंतर आश्रित असणारी व्यंजने. त्यांमध्ये एकाच वर्गात उत्पन्न होणारे वर्ण त्यांच्या बहुसंख्येमुळे आधी येतात, आणि त्यानंतर स्थानाच्या सुलभतेच्या (लघू) क्रमाने येतात.

‘‘အအာဒယော’’တိ ဝတ္တတေ ယာဝ ‘‘ဗိန္ဒု နိဂ္ဂဟီတ’’န္တိ. တဉ္စ ခေါ ‘‘အတ္ထဝသာ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမော’’တိ သတ္တမျန္တ+မဘိသမ္ဗန္ဓီယတေ, ‘‘ဝဏ္ဏာ’’တိ ဝတ္တတေ –

"अ-आदी" (अ इत्यादी) हे "बिंदू निग्गहीत" पर्यंत अनुवृत्त होते. आणि ते "अत्थवसा विभत्तिविपरिणामो" (अर्थाच्या आवश्यकतेनुसार विभक्तीचा बदल) या नियमाने सप्तम्यंत रूपाशी जोडले जाते, आणि "वर्णा" हे अनुवृत्त होते –

၂. ဒသာ+ဒေါ သရာ

२. सुरुवातीचे दहा स्वर आहेत.

အအာဒီသွာ+ဒိမှိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဩဒန္တာ ဒသ ဝဏ္ဏာ သရာ နာမ ဟောန္တိ. ယထာ အ အာ, ဣ ဤ, ဥ ဦ, ဧ ऐ, ဩ औ. သရန္တိ=သပ္ပဓာနဘာဝေန ပဝတ္တန္တိ, ဗျဉ္ဇနေ ဝါ သာရေန္တီတိ သရာ.

'अ' इत्यादींमध्ये सुरुवातीला निर्देश केलेले आणि 'ओ' (किंवा 'औ') पर्यंत संपणारे दहा वर्ण 'स्वर' म्हणून ओळखले जातात. जसे की: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ. ते स्वतः स्वतंत्रपणे प्रवृत्त होतात (सरन्ति) किंवा व्यंजनांना गतिमान करतात (सारेंति), म्हणून त्यांना 'स्वर' म्हणतात.

‘‘ဒသာ+ဒေါ သရာ’’တိ ဝတ္တတေ.

"सुरुवातीचे दहा स्वर आहेत" हे अनुवृत्त होते.

၃. ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ

३. दोन-दोन (वर्ण) सवर्ण (समान वर्णाचे) असतात.

အအာဒီသွာ+ဒိမေသု ဒသသု ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ နာမ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ယထာ အ အာဣတိ, ဣ ဤဣတိ, ဥ ဦ ဣတိ, ဧ ဧဣတိ, ဩ, ဩဣတိ. သမာနာ သဒိသာ ဝဏ္ဏာ သဝဏ္ဏာ, သမာနတ္တဉ္စ ဌာနတော. ‘‘ဒွေ ဒွေ’’တိ ဝတ္တတေ ဝက္ခမာနေသု ဒွီသု.

'अ' इत्यादी पहिल्या दहा स्वरांमध्ये अनुक्रमाने दोन-दोन वर्ण 'सवर्ण' म्हणून ओळखले जातात. जसे की: अ-आ, इ-ई, उ-ऊ, ए-ए, ओ-ओ. समान आणि सदृश असणारे वर्ण म्हणजे 'सवर्ण' होत, आणि ही समानता स्थानावरून ठरते. "दोन-दोन" हे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या दोन सूत्रांमध्ये अनुवृत्त होते.

၄. ပုဗ္ဗော ရဿော

४. त्यांतील पहिला (पूर्व) र्‍हस्व असतो.

တေသွေဝ ဒသသု ယေ ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ, တေသု ယော ယော ပုဗ္ဗော, သော သော ရဿသညော ဟောတိ. ယထာ အ ဣ ဥ ဧ ဩ. တေသု ‘သံယောဂတော ပုဗ္ဗာဝ ဒိဿန္တိ ဒွေ ပနန္တိမာ’တ ဒဿေတုံ တတ္ထ သာဓုတ္တာ တေသမ္ပိ ဣဓ သင်္ဂဟော, ယထာ ဧတ္ထ သေယျော ဩဋ္ဌော သောတ္ထိ. ရဿကာလယောဂါ တဗ္ဗန္တတာယ ဝါ [Pg.5] ရဿာ. ရဿကာလော နာမ အစ္ဆရာသံဃာတော အက္ခိနိမ္မိလနသင်္ခါတော ဝါ ကာလော, တေန ဧကမတ္တော ရဿော, ဒွိမတ္တော ဒီဃော, အဍ္ဎမတ္တော ဗျဉ္ဇနော. ဆန္ဒသိ ဒိယဍ္ဎမတ္တမ္ပိ ရဿန္တိ ဂဏှန္တိ အာစရိယာ.

त्याच दहा स्वरांमध्ये जे दोन-दोन सवर्ण आहेत, त्यांपैकी जो जो पहिला (पूर्व) आहे, तो तो 'र्हस्व' संज्ञेचा होतो. जसे की: अ, इ, उ, ए, ओ. त्यांमध्ये "शेवटचे दोन (ए, ओ) केवळ संयोगाच्या पूर्वीच र्‍हस्व दिसतात" हे दर्शवण्यासाठी आणि तेथे त्यांच्या योग्यतेमुळे त्यांचाही येथे संग्रह केला आहे, जसे की: सेय्यो, ओट्ठो, सोत्थि. र्‍हस्व काळाशी संबंध असल्यामुळे किंवा त्या स्वरूपाचे असल्यामुळे ते 'र्हस्व' होत. र्‍हस्व काळ म्हणजे चुटकी वाजवण्याचा किंवा डोळे मिटण्याचा काळ होय; त्यामुळे र्‍हस्व हा एक मात्रा असलेला, दीर्घ हा दोन मात्रा असलेला आणि व्यंजन हे अर्धी मात्रा केलेले असते. छंदशास्त्रामध्ये आचार्य दीड मात्रेलाही र्‍हस्व मानतात.

၅. ပရော ဒီဃော

५. त्यांतील दुसरा (पर) दीर्घ असतो.

အအာဒီသွာ+ဒိဘူတေသု ဒသသု ယေ ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ, တေသု ယော ယော ပရော, သော သော ဒီဃသညော ဟောတိ. တံ ယထာ အာ ဤ ဦ ဧ ဩ. ဒီဃကာလယောဂါ တဗ္ဗန္တတာယ ဝါ ဒီဃာ.

'अ' इत्यादी पहिल्या दहा स्वरांमध्ये जे दोन-दोन सवर्ण आहेत, त्यांपैकी जो जो दुसरा (पर) आहे, तो तो 'दीर्घ' संज्ञेचा होतो. जसे की: आ, ई, ऊ, ए, ओ. दीर्घ काळाशी संबंध असल्यामुळे किंवा त्या स्वरूपाचे असल्यामुळे ते 'दीर्घ' होत.

၆. ကာဒယော ဗျဉ္ဇနာ

६. 'क' इत्यादी व्यंजने आहेत.

အအာဒီသု ကာဒယော နိဂ္ဂဟီတပရိယန္တာ တေတ္တိံသ ဗျဉ္ဇနာ နာမ ဟောန္တိ. ယထာ က ခ ဂ ဃ င, စ ဆ ဇ ဈ ဉ, ဋ ဌ ဍ ဎ ဏ, တ ထ ဒ ဓ န, ပ ဖ ဗ ဘ မ, ယ ရ လဝ သ ဟ ဠ အံ ဣတိ. ဗျဉ္ဇီယတိ အတ္ထော ဧတေဟီတိ ဗျဉ္ဇနာ. ကကာရာဒီသွ+ကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော.

‘अ’ इत्यादी स्वरांच्या पुढे, ‘क’ पासून सुरू होऊन ‘निग्गहीत’ (अनुस्वार) पर्यंत संपणारे तेहतीस वर्ण ‘व्यंजने’ (ब्यंजन) म्हणून ओळखले जातात. जसे की: क, ख, ग, घ, ङ; च, छ, ज, झ, ञ; ट, ठ, ड, ढ, ण; त, थ, द, ध, न; प, फ, ब, भ, म; य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं. ज्यांच्याद्वारे अर्थ स्पष्ट (व्यंजित) केला जातो, ती ‘व्यंजने’ होत. ‘क’ इत्यादी वर्णांमधील ‘अ’ हा स्वर केवळ उच्चारणासाठी आहे.

‘‘ကာဒယော’’တိ ဝတ္တတေ.

‘कादयो’ (क इत्यादी) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

၇. ပဉ္စပဉ္စကာ ဝဂ္ဂါ

७. पाच-पाचचे वर्ग (वग्ग).

အအာဒီသု ကကာရာဒယော မကာရန္တာ ပဉ္စပဉ္စကာ ဝဂ္ဂါ နာမ ဟောန္တိ. ယထာ က ခ ဂ ဃ င, စ ဆ ဇ ဈ ဉ, ဋ ဌ ဍ ဎ ဏ, တ ထ ဒ ဓ န, ပ ဖ ဗ ဘ မ ဣတိ. ပဉ္စ ပဉ္စ ပရိမာဏ+မေသံ ပဉ္စပဉ္စကာ. ဝဇ္ဇေန္တိ ယကာရာဒယောတိ ဝဂ္ဂါ. တေ ပန ပဌမက္ခရဝသေန [Pg.6] ကဝဂ္ဂ+စဝဂ္ဂါဒိဝေါဟာရံ ဂတာ ကုသလတ္တိကာဒယော ဝိယ.

‘अ’ इत्यादी स्वरांच्या पुढे, ‘क’ पासून सुरू होऊन ‘म’ पर्यंत संपणारे पाच-पाचचे समूह ‘वर्ग’ (वग्ग) म्हणून ओळखले जातात. जसे की: क, ख, ग, घ, ङ; च, छ, ज, झ, ञ; ट, ठ, ड, ढ, ण; त, थ, द, ध, न; प, फ, ब, भ, म. ज्यांचे परिमाण (संख्या) पाच-पाच आहे, ते ‘पंचपंचक’ होत. जे समूहात विभागले जातात, ते ‘वर्ग’ होत. आणि ते पहिल्या अक्षराच्या आधारे ‘क-वर्ग’, ‘च-वर्ग’ इत्यादी व्यवहाराला (संज्ञेला) प्राप्त होतात, जसे की ‘कुसलत्तिक’ (कुशल त्रिक) इत्यादी.

၈. ဗိန္ဒု နိဂ္ဂဟီတံ

८. बिंदूला ‘निग्गहीत’ (अनुस्वार) म्हणतात.

အကာရာဒီသွ+ယံ ဝဏ္ဏော ဗိန္ဒုမတ္တော, သော နိဂ္ဂဟီတသညော ဟောတိ. ရဿသရံ နိဿာယ ဂဟိတ+မုစ္စာရိတံ နိဂ္ဂဟီတံ, ကရဏံ နိဂ္ဂဟေတွာ ဝါ.

‘अ’ इत्यादी स्वरांच्या पुढे असलेला हा केवळ बिंदू स्वरूपातील वर्ण ‘निग्गहीत’ संज्ञेचा होतो. र्‍हस्व स्वराचा आश्रय घेऊन ग्रहण केला (उच्चारला) जातो म्हणून तो ‘निग्गहीत’ आहे, किंवा उच्चार स्थान (करण) नियंत्रित करून उच्चारला जातो म्हणून त्याला ‘निग्गहीत’ म्हणतात.

ကရဏံ နိဂ္ဂဟေတွာန, မုခေနာ+ဝိဝဋေန ယံ;

ဝုစ္စတေ နိဂ္ဂဟီတန္တိ, ဝုတ္တံ ဗိန္ဒု သရာနုဂံ.

उच्चार स्थान (करण) नियंत्रित करून, तोंड पूर्ण न उघडता जे उच्चारले जाते, त्याला ‘निग्गहीत’ म्हटले जाते; स्वराच्या मागे येणाऱ्या बिंदूला ‘निग्गहीत’ म्हटले गेले आहे.

ဗဟွက္ခရသညာကရဏံ အနွတ္ထသညတ္ထံ, ဈ+လာဒယော တု ရုဠှီသညာ.

अनेक अक्षरी संज्ञा करणे हे अन्वर्थक (अर्थानुसार अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या) संज्ञेसाठी आहे, तर ‘झ’, ‘ल’ इत्यादी संज्ञा केवळ रूळ्हीसंज्ञा (रूढ संज्ञा) आहेत.

ဝဏ္ဏာ သရာ သဝဏ္ဏာ စ, ရဿာ ဒီဃာ စ ဗျဉ္ဇနာ;

ဝဂ္ဂါ စ နိဂ္ဂဟီတန္တိ, ဟောတိ သညာဝိဓိက္ကမော.

वर्ण, स्वर, सवर्ण, र्‍हस्व, दीर्घ, व्यंजने, वर्ग आणि निग्गहीत, असा हा संज्ञा-विधानाचा (व्याकरणिक संज्ञा ठरवण्याचा) क्रम आहे.

(သညာဝိဓာနံ.)

(संज्ञा-विधान समाप्त.)

သန္ဓိ ဝုစ္စတေ –

आता संधी सांगितली जात आहे –

လောက အဂ္ဂပုဂ္ဂလော, ပညာ ဣန္ဒြိယံ, တီဏိ ဣမာနိ, နော ဟိ ဧတံ, ဘိက္ခုနီ ဩဝါဒေါ, မာတု ဥပဋ္ဌာနံ, သမေတု အာယသ္မာ, အဘိဘူ အာယတနံ, ဓနံ မေ အတ္ထိ, သဗ္ဗေ ဧဝ, တယော အဿု ဓမ္မာ, အသန္တော ဧတ္ထ န ဒိဿန္တိ ဣတီ+ဓ သရသညာယံ –

‘लोक अग्गपुग्गलो’ (loka aggapuggalo), ‘पञ्ञा इन्द्रियं’ (paññā indriyaṃ), ‘तीणि इमानि’ (tīṇi imāni), ‘नो हि एतं’ (no hi etaṃ), ‘भिक्खुनी ओवादो’ (bhikkhunī ovādo), ‘मातु उपट्ठानं’ (mātu upaṭṭhānaṃ), ‘समेतु आयस्मा’ (sametu āyasmā), ‘अभिभू आयतनं’ (abhibhū āyatanaṃ), ‘धनं मे अत्थि’ (dhanaṃ me atthi), ‘सब्बे एव’ (sabbe eva), ‘तयो अस्सु धम्मा’ (tayo assu dhammā), ‘असन्तो एत्थ न दिस्सन्ति’ (asanto ettha na dissanti) इत्यादी उदाहरणांमध्ये स्वर-संज्ञा असताना –

၂၆. သရော လောပေါ သရေ

२६. स्वराच्या पुढे स्वर असल्यास स्वराचा लोप होतो.

သရေ သရော လောပနီယော ဟောတိ. သရောတိ ကာရိယီနိဒ္ဒေသော, လောပေါတိ ကာရိယနိဒ္ဒေသော. လောပေါ= အဒဿနံ အနုစ္စာရဏံ[Pg.7], သရောတိ ဇာတျေကဝစနဝသေန ဝုတ္တံ, သရေတိ ဩပသိလေသိကာဓာရသတ္တမီ, တတော ဝဏ္ဏ ကာလ ဗျဝဓာနေ ကာရိယံ န ဟောတိ, တွ+မသိ, ကတမာ စာနန္ဒ အနိစ္စသညာတိ. ဧဝံ သဗ္ဗသန္ဓီသု.

स्वर पुढे असताना स्वराचा लोप करावा. ‘सरो’ (स्वर) हा कार्यीचा (ज्यावर कार्य करायचे आहे त्याचा) निर्देश आहे, आणि ‘लोपो’ (लोप) हा कार्याचा (जे कार्य करायचे आहे त्याचा) निर्देश आहे. लोप म्हणजे अदृश्य होणे किंवा उच्चार न करणे. ‘सरो’ हा शब्द जाती-एकवचनाच्या अर्थाने वापरला आहे. ‘सरे’ ही औपश्लेषिक आधार सप्तमी विभक्ती आहे, त्यामुळे वर्ण किंवा काळाचे व्यवधान (अंतर) असल्यास हे कार्य होत नाही. जसे की: ‘त्वं असि’ (त्वमसि), ‘कतमा च आनन्द अनिच्चसञ्ञा’ इत्यादी. याचप्रमाणे सर्व संधींमध्ये समजावे.

ဝိဓီတိ ဝတ္တတေ.

‘विधी’ हा शब्द अनुवृत्त होतो.

၁၄. သတ္တမိယံ ပုဗ္ဗဿ

१४. सप्तमी विभक्तीचा निर्देश असताना पूर्व स्वराचा लोप होतो.

ထေရယဋ္ဌိနျာယေန ပဝတ္တတေ ပရိဘာသာ ဒုဗ္ဗလဝိဓိနော ပတိဋ္ဌာဘာဝတော. သတ္တမီနိဒ္ဒေသေ ပုဗ္ဗဿေဝ ဝိဓီတိ ပုဗ္ဗသရလောပေါ. လောကဂ္ဂပုဂ္ဂလော, ပညိန္ဒြိယံ, တီဏိမာနိ, နော ဟေတံ, ဘိက္ခုနောဝါဒေါ, မာတုပဋ္ဌာနံ, သမေတာယသ္မာ, အဘိဘာယတနံ, ဓနံမတ္ထိ, သဗ္ဗေဝ, တယဿု ဓမ္မာ, အသန္တေ+တ္ထ န ဒိဿန္တိ. ပုဗ္ဗဿ ကာရိယဝိဓာနာ သတ္တမီနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ပရတာ+ဝ ဂမျတေတိ ပရေတိ ပရဝစနမ္ပိ ဃဋတေ.

‘स्थविर-यष्टी’ (वृद्ध माणसाची काठी) या न्यायाने ही परिभाषा प्रवृत्त होते, कारण दुर्बल नियमाला स्वतःचा आधार नसतो. सप्तमी विभक्तीचा निर्देश असताना पूर्व स्वराचाच विधी (लोप) होतो, म्हणून पूर्व स्वराचा लोप होतो. उदाहरणे: ‘लोकग्गपुग्गलो’, ‘पञ्ञिन्द्रियं’, ‘तीणिमानि’, ‘नो हेतं’, ‘भिक्खुनोवादो’, ‘मातुपट्ठानं’, ‘समेतायस्मा’, ‘अभिभायतनं’, ‘धनमत्थि’, ‘सब्बेव’, ‘तयस्सु धम्मा’, ‘असन्तेत्थ न दिस्सन्ति’. पूर्व स्वरावर कार्य करण्याचे विधान असल्यामुळे, सप्तमीने निर्दिष्ट केलेल्या वर्णाची परता (नंतर असणे) आपोआपच समजली जाते, म्हणून ‘परे’ (नंतर असताना) हा शब्द देखील योग्य ठरतो.

ယဿ ဣဒါနိ, သညာ ဣတိ, ဆာယာ ဣဝ, ဣတိ အပိ, အဿမဏီ အသိ, စက္ခု ဣန္ဒြိယံ, အကတညူ အသိ, အာကာသေ ဣဝ, တေ အပိ, ဝန္ဒေ အဟံ, သော အဟံ, စတ္တာရော ဣမေ, ဝသလော ဣတိ, မောဂ္ဂလ္လာနော အသိ ဗီဇကော, ကထာ ဧဝ ကာ, ပါတော ဧဝါတီ+ဓ ပုဗ္ဗဿရလောပေ သမ္ပတ္တေ ‘‘သရော လောပေါ သရေ’’ တွေဝ.

‘यस्स इदानि’, ‘सञ्ञा इति’, ‘छाया इव’, ‘इति अपि’, ‘अस्समणी असि’, ‘चक्खु इन्द्रियं’, ‘अकतञ्ञू असि’, ‘आकासे इव’, ‘ते अपि’, ‘वन्दे अहं’, ‘सो अहं’, ‘चत्तारो इमे’, ‘वसलो इति’, ‘मोग्गल्लानो असि बीजको’, ‘कथा एव का’, ‘पातो एव’ इत्यादी उदाहरणांमध्ये पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त होत असताना, ‘सरो लोपो सरे’ या सूत्रानेच –

၂၇. ပရော ကွစိ

२७. पर स्वराचा कधीकधी लोप होतो.

သရမှာ ပရော သရော ကွစိ လောပနီယော ဟောတိ. ယဿ ဒါနိ, သညာတိ, ဆာယာဝ, ဣတိပိ, အဿမဏီသိ, စက္ခုန္ဒြိယံ, အကတညူသိ, အာကာသေဝ, တေပိ, ဝန္ဒေဟံ, သောဟံ, စတ္တာရောမေ, ဝသ- လောဘိ[Pg.8], မောဂ္ဂလ္လာနောသိ ဗီဇကော, ကထာဝ ကာ, ပါတောဝ. ကွစီတိ ကိံ, ပညိန္ဒြိယံ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, သတ္တုတ္တမော, ဧကူနဝီသတိ, ယဿေတေ, သုဂတောဝါဒေါ, ဒိဋ္ဌာသဝေါ, ဒိဋ္ဌောဃော, စက္ခာယတနံ, တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာ. ‘‘ဝိဝက္ခာတော သန္ဓယော ဘဝန္တီ’’တိ ဉာယာ ဝတ္တိစ္ဆာပိ ဣဓ သိဇ္ဈတိ. ကွစီတျ+ဓိကာရော သဗ္ဗသန္ဓီသု, တေန နာတိပ္ပသင်္ဂေါ. (လောပသန္ဓိ).

स्वराच्या पुढील पर स्वराचा कधीकधी लोप करावा. उदाहरणे: ‘यस्स दानि’, ‘सञ्ञाति’, ‘छायाव’, ‘इतिपि’, ‘अस्समणीसि’, ‘चक्खुन्द्रियं’, ‘अकतञ्ञूसि’, ‘आकासेव’, ‘तेपि’, ‘वन्देहा’, ‘सोहं’, ‘चत्तारोमे’, ‘वसलोभि’, ‘मोग्गल्लानोसि बीजको’, ‘कथाव का’, ‘पातोव’. ‘क्वचि’ (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? (कारण जेथे लोप होत नाही:) ‘पञ्ञिन्द्रियं’, ‘पञ्चिन्द्रियानि’, ‘सत्तुत्तमो’, ‘एकूनवीसati’, ‘यस्सेते’, ‘सुगतोवादो’, ‘दिट्ठासवो’, ‘दिट्ठोघो’, ‘चक्खायतनं’, ‘तं कुतेत्थ लब्भा’ इत्यादी. ‘विवक्षेनुसार (बोलणाऱ्याच्या इच्छेनुसार) संधी होतात’ या न्यायाने वक्त्याची इच्छा देखील येथे सिद्ध होते. ‘क्वचि’ हा अधिकार सर्व संधींमध्ये लागू होतो, त्यामुळे अतिप्रसंग (नियमाचा अतिरेक) होत नाही. (लोपसंधी समाप्त).

သရော ပရော ဝေတိ စ ဝတ္တတေ.

‘स्वर’, ‘पर’ आणि ‘वा’ (विकल्पाने) हे शब्द अनुवृत्त होतात.

တဿ ဣဒံ, ဝါတ ဤရိတံ, န ဥပေတိ, ဝါမ ဦရု, အတိ ဣဝ အညေဟိ, ဝိ ဥဒကံ ဣတီဓ ပုဗ္ဗဿရလောပေ –

‘तस्स इदं’, ‘वात ईरितं’, ‘न उपेति’, ‘वाम ऊरु’, ‘अति इव अञ्ञेहि’, ‘वि उदकं’ इत्यादी उदाहरणांमध्ये पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर –

၂၉. ယုဝဏ္ဏာန+မေဩ လုတ္တာ

२९. पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर पुढील ‘इ-वर्ण’ (इ, ई) आणि ‘उ-वर्ण’ (उ, ऊ) यांचे अनुक्रमे ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात.

လုတ္တာ သရာ ပရေသံ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ဧ+ဩ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ. ယထာသံချာနုဒ္ဒေသော သမာနာနံ.

पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर पुढील ‘इ-वर्ण’ आणि ‘उ-वर्ण’ यांचे विकल्पाने अनुक्रमे ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात. समान संख्या असलेल्या घटकांचा निर्देश यथासंख्य (अनुक्रमे) होतो.

၂၄. ဝဏ္ဏပရေန သဝဏ္ဏောပိ

२४. ‘वर्ण’ हा शब्द पुढे असल्यामुळे सवर्ण देखील ग्रहण केला जातो.

ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပရော ယသ္မာ, တေန သဝဏ္ဏောပိ ဂယှတိ သယဉ္စ ရူပံတိ ဤဦနမ္ပိ ဧ+ဩ. သဗ္ဗတ္ထ ရဿဿ ဇာတိနိဒ္ဒေသေ ဒီဃဿာပိ ဂဟဏတ္ထံ ဣဒ+မာရဒ္ဓံ. တဿေဒံ, ဝါတေရိတံ, နောပေတိ, ဝါမောရု, အတေဝညေဟိ, ဝေါဒကံ. ဣဒဉ္စ ပစ္ဆိမောဒါဟရဏဒွယံ ‘‘အဝဏ္ဏေ လုတ္တေ ဧဝ ဧ+ဩ ဟောန္တီ’’တိ ဂါဟဿ နိသေဓနတ္ထံ. ဝါတွေဝ, တဿိဒံ. ကထံ ‘‘ပစ္စောရသ္မိ’’န္တိ, ယောဂဝိဘာဂါ. ပတိ ဥရသ္မိန္တိ ဝိဘဇ္ဇ ‘‘ယဝါ သရေ’’တိ ယကာရေ ‘‘တဝဂ္ဂဝရဏာ’’ဒိနာ စော, ‘‘ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’’တိ ပုဗ္ဗရူပဉ္စ, ‘‘ယုဝဏ္ဏာန+မေဩ’’တိ (ယောဂဝိဘာဂါ) ဥဿ ဩ စ. လုတ္တာတိ ကိံ, ဒသ ဣမေ [Pg.9] ဓမ္မာ, ယထာ ဣဒံ, ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ. အတိပ္ပသင်္ဂဗာဓကဿ ကွစိသဒ္ဒဿာနုဝတ္တနတော န ဝိကပ္ပဝိဓိ နိယတာ, တေန ဥပေတော, အဝေစ္စာတိ ဧဝမာဒီသု ဝိကပ္ပော. တာရကိတာ, ယဿိန္ဒြိယာနိ, မဟိဒ္ဓိကော, သဗ္ဗီတိယော, တေနုပသင်္ကမိ, လောကုတ္တရောတိအာဒီသု ဝိဓိ စ န ဟောတိ.

ज्याअर्थी ‘वर्ण’ शब्द पुढे आहे, त्याअर्थी सवर्ण देखील ग्रहण केला जातो आणि स्वतःचे रूप देखील, म्हणून ‘ई’ आणि ‘ऊ’ यांचे देखील ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात. सर्वत्र र्‍हस्व स्वराचा जाती-निर्देश केला असता दीर्घाचे देखील ग्रहण व्हावे, यासाठी हे स्पष्ट केले आहे. उदाहरणे: ‘तस्सेदं’, ‘वातेरितं’, ‘नोपेति’, ‘वामोरु’, ‘अतेवञ्ञेहि’, ‘वोदकं’. आणि ही शेवटची दोन उदाहरणे ‘केवळ अ-वर्णाचा लोप झाल्यावरच ए आणि ओ होतात’ या आग्रहाचा निषेध करण्यासाठी आहेत. विकल्पानेच, जसे की: ‘तस्सिदं’. ‘पच्चोरस्मिं’ हे कसे सिद्ध होते? योगविभागाने (सूत्राचे तुकडे करून). ‘पति उरस्मिं’ अशी विभागणी करून, ‘यवा सरे’ या सूत्राने य-कार झाल्यावर, ‘तवग्गवरण...’ इत्यादी सूत्राने च-कार होतो, ‘वग्गलसेहि ते’ या सूत्राने पूर्वरूप होते, आणि ‘युवण्णानमेओ’ या सूत्राच्या योगविभागाने ‘उ’ चा ‘ओ’ होतो. ‘लुत्ता’ (लोप झाल्यावर) असे का म्हटले आहे? (कारण जेथे लोप होत नाही:) ‘दस इमे धम्मा’, ‘यथा इदं’, ‘कुसलस्स उपसम्पदा’. अतिप्रसंगाचा बाध करणाऱ्या ‘क्वचि’ या शब्दाच्या अनुवृत्तीमुळे हा विकल्प-विधी नियत (अनिवार्य) नाही, त्यामुळे ‘उपेतो’, ‘अवेच्च’ इत्यादींमध्ये विकल्प होतो. ‘तारकिता’, ‘यस्सिन्द्रियानि’, ‘महिद्धिको’, ‘सब्बीतियो’, ‘तेनुपसङ्कमि’, ‘लोकुत्तरो’ इत्यादींमध्ये हा विधी होत नाही.

ပဋိသန္ထာရဝုတ္တိ အဿ, သဗ္ဗဝိတ္တိ အနုဘူယတေ, ဝိ အဉ္ဇနံ, ဝိ အာကတော, ဒါသီ အဟံ, အဟုဝါ ပုရေ, အနု အဒ္ဓမာသံ, အနု ဧတိ, သု အာဂတံ, သု အာကာရော, ဒု အာကာရော, စက္ခု အာပါထံ, ဗဟု အာဗာဓော, ပါတု အကာသိ, န တု ဧဝ, ဘူ အာပနလာနိလံ ဣတီ+ဓ ‘‘ယုဝဏ္ဏာနံ’’ ‘‘ဝေ’’တိ စ ဝတ္တတေ,

‘पटिसन्थारवुत्ति अस्स’, ‘सब्बवित्ति अनुभूयते’, ‘वि अञ्जनं’, ‘वि आ कतो’, ‘दासी अहं’, ‘अहुवा पुरे’, ‘अनु अद्धमासं’, ‘अनु एति’, ‘सु आगतं’, ‘सु आकारो’, ‘दु आकारो’, ‘चक्खु आपाथं’, ‘बहु आबाधो’, ‘पातु अकासि’, ‘न तु एव’, ‘भू आपनलानिलं’ इत्यादी उदाहरणांमध्ये ‘युवण्णानं’ (इ-वर्ण आणि उ-वर्ण यांचे) आणि ‘वा’ (विकल्पाने) हे शब्द अनुवृत्त होतात –

၃၀. ယဝါ သရေ

३०. स्वर पुढे असताना इ-वर्ण आणि उ-वर्ण यांचे अनुक्रमे ‘य’ आणि ‘व’ होतात.

သရေ ပရေ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ယကာရ+ဝကာရာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ. ပဋိသန္ထာရဝုတျဿ, သဗ္ဗဝိတျနုဘူယတေ, ဗျဉ္ဇနံ, ဗျာကတော ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ ဒီဃေ ဒါသျာဟံ, အဟာပုရေ, အနွဒ္ဓမာသံ, အနွေတိ, သွာဂတံ, သွာကာရော, ဒွါကာရော, စက္ခွာပါထံ, ဗဟွာဗာဓော, ပါတွာကာသိ, န တွေဝ, ဘွာပနလာနိလံ. ဝါတွေဝ, ဝိအာကတော, သာဂတံ.

स्वर पुढे असताना इ-वर्ण आणि उ-वर्णांचे विकल्पाने अनुक्रमे ‘य-कार’ (य) आणि ‘व-कार’ (व) होतात. उदाहरणे: ‘पटिसन्थारवुत्यस्स’, ‘सब्बवित्यनुभूयते’, ‘ब्यञ्जनं’, ‘ब्याकतो’. ‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’ या सूत्राने दीर्घ झाल्यावर ‘दास्याहं’, ‘अहापुरे’ (असे रूप होते). तसेच ‘अन्वद्धमासं’, ‘अन्वेति’, ‘स्वागतं’, ‘स्वाकारो’, ‘द्वाकारो’, ‘चक्ख्वापाथं’, ‘बह्वाबाधो’, ‘पात्वाकासि’, ‘न त्वेव’, ‘भ्वापनलानिलं’. विकल्पानेच होत असल्यामुळे (हा विधी न झाल्यास): ‘विआकतो’, ‘सागतं’ (अशी रूपे होतात).

အဓိဂတော ခေါ မေ အယံ ဓမ္မော, ပုတ္တော တေ အဟံ, တေ အဿ ပဟီနာ ပဉ္စ, တေ အဟံ, ယေ အဿ, တေ အဇ္ဇ, ယာဝတကော အဿ ကာယော, တာဝတကော အဿ ဗျာမော, ကော အတ္ထော, အထ ခေါ အဿ, အဟံ ခေါ အဇ္ဇ, သော အဟံ, သော အဇ္ဇ, သော ဧဝ, ယတော အဓိကရဏံ, သော အဟံ ဣတီ+ဓ ‘‘ယဝါ သရေ’’ ‘‘ဝေ’’တိ စ ဝတ္တတေ,

‘अधिगतो खो मे अयं धम्मो’ (हा धम्म खरोखर मला प्राप्त झाला आहे), ‘पुत्तो ते अहं’ (मी तुझा पुत्र आहे), ‘ते अस्स पहीना पञ्च’ (त्याचे ते पाच नष्ट झाले आहेत), ‘ते अहं’ (ते मी), ‘ये अस्स’ (जे त्याचे), ‘ते अज्ज’ (ते आज), ‘यावतको अस्स कायो’ (जेवढी त्याची काया आहे), ‘तावतको अस्स ब्यामो’ (तेवढा त्याचा हातभर विस्तार आहे), ‘को अत्थो’ (काय प्रयोजन), ‘अथ खो अस्स’ (त्यानंतर खरोखर त्याचे), ‘अहं खो अज्ज’ (मी खरोखर आज), ‘सो अहं’ (तो मी), ‘सो अज्ज’ (तो आज), ‘सो एव’ (तोच), ‘यतो अधिकरणं’ (ज्या अधिकरणापासून), ‘सो अहं’ इत्यादींमध्ये येथे “यवा सरे” आणि “वे” (वा) हे अनुवृत्त होते.

၃၀. ဧဩနံ

३०. ए आणि ओ यांचे (एओनम्).

ဧဩနံ [Pg.10] ယကာရ+ဝကာရာ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ပရေ ယထာက္ကမံ. ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ ဒီဃေ အဓိဂတော ခေါ မျာယံ ဓမ္မော, ပုတ္တော တျာဟံ, တျာဿ ပဟီနာ ပဉ္စ, တျာဟံ, ယျဿ, တျဇ္ဇ, ယာဝတကွဿ ကာယော, တာဝတကွဿ ဗျာမော, ကွတ္ထော, အထ ခွဿ, အဟံ ခွဇ္ဇ, သွာဟံ, သွဇ္ဇ, သွေဝ, ယတွာဓိကရဏံ, သွာဟံ. ဝါတွေဝ, တေဇ္ဇ, သောဟံ. ကွစိ တွေဝ, ဓနမတ္ထိ, ပုတ္တာမတ္ထိ, တေ နာဂတာ, အသန္တေတ္ထ, စတ္တာရော ဣမေ.

स्वर पुढे असताना ‘ए’ आणि ‘ओ’ चे अनुक्रमे ‘य’कार आणि ‘व’कार होतात. “ब्यञ्जने दीघरस्सा” या सूत्राने दीर्घ केल्यावर— ‘अधिगतो खो म्यायं धम्मो’ (मे + अयं = म्यायं), ‘पुत्तो त्याहं’ (ते + अहं = त्याहं), ‘त्यास्स पहीना पञ्च’ (ते + अस्स = त्यास्स), ‘त्याहं’ (ते + अहं), ‘य्यस्स’ (ये + अस्स), ‘त्यज्ज’ (ते + अज्ज), ‘यावतक्वस्स कायो’ (को + अस्स = क्वस्स), ‘तावतक्वस्स ब्यामो’, ‘क्वत्थो’ (को + अत्थो), ‘अथ ख्वस्स’ (खो + अस्स), ‘अहं ख्वज्ज’ (खो + अज्ज), ‘स्वाहं’ (सो + अहं), ‘स्वज्ज’ (सो + अज्ज), ‘स्वेव’ (सो + एव), ‘यत्वाधिकरणं’ (यतो + अधिकरणं), ‘स्वाहं’ अशी रूपे होतात. ‘वा’ (पर्यायाने) असल्यामुळे— ‘तेज्ज’ (ते + अज्ज), ‘सोहं’ (सो + अहं) अशीही रूपे होतात. ‘क्वचि’ (काही ठिकाणी) मुळे— ‘धनमत्थि’, ‘पुत्तामत्थि’, ‘ते नागता’, ‘असन्तेत्थ’, ‘चत्तारो इमे’ अशी रूपे होतात.

ဂေါ ဧဠကံ, ဂေါ အဿံ, ဂေါ အဇိနံ ဣတီ+ဓ ‘‘သရေ’’တိ ဝတ္တတေ.

‘गो एळकं’, ‘गो अस्सं’, ‘गो अजिनं’ इत्यादींमध्ये येथे “सरे” (स्वर पुढे असताना) हे अनुवृत्त होते.

၃၂. ဂေါဿာ+ဝင

३२. गो-शब्दाला ‘अवङ्’ आदेश होतो.

သရေ ပရေ ဂေါဿ အဝဝါဒေသော ဟောတိ. သ စ ‘‘ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿာ’’တိ သဗ္ဗဿ ပသင်္ဂေ ‘အန္တဿာ’’တိ ဝတ္တတေ.

स्वर पुढे असताना ‘गो’ शब्दाला ‘अव’ आदेश होतो. आणि तो “टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स” या सूत्राने संपूर्ण शब्दाच्या जागी प्राप्त होत असताना, “अन्तस्स” (शेवटच्या वर्णाच्या जागी) हे अनुवृत्त होत असल्यामुळे (फक्त शेवटच्या वर्णाच्या जागी होतो).

၁၈. င+နုဗန္ဓော

१८. ‘ङ’कार अनुबंध (इत्-संज्ञक) असलेला.

င-ကာရော အနုဗန္ဓော ယဿ, သော အနေကဝဏ္ဏောပိ အန္တဿ ဟောတီတိ ဩကာရဿေဝ ဟောတိ. ‘‘သံကေတော+နဝယဝေါ+နုဗန္ဓော’’တိ ဝစနာ င-ကာရဿာ+ပ္ပယောဂေါ. ဥစ္စာရိတာနန္တရပ္ပဓံသိနော ဟိ အနုဗန္ဓာ, ပယောဇနံ အနုဗန္ဓောတိ သံကေတော. ဂဝေဠကံ, ဂဝါဿံ, ဂဝါဇိနံ.

ज्याला ‘ङ’कार अनुबंध आहे, तो अनेक वर्णांचा (अनेकवण्ण) असला तरीही अंतिम वर्णाच्या जागीच होतो, म्हणून तो केवळ ‘ओ’कारच्या जागीच होतो. “सङ्केतोऽनवयवोऽनुबन्धो” (अनुबंध हा अवयव नसलेला केवळ संकेत आहे) या वचनानुसार ‘ङ’काराचा प्रयोग होत नाही. कारण उच्चारल्याबरोबर नष्ट होणारे ते अनुबंध असतात, आणि विशिष्ट प्रयोजनासाठी अनुबंध हा संकेत केला जातो. उदा. गवेळकं (गो + एळकं), gवास्सं (गो + अस्सं), गवाजिनं (गो + अजिनं).

ဣတိ ဧဝါ+တီ+ဓ –

‘इति एव’ इत्यादींमध्ये येथे—

၃၆. ဝီ+တိဿေ+ဝေ ဝါ

३६. ‘वि’ हा ‘इति’च्या जागी ‘एव’ पुढे असताना पर्यायाने (वा) होतो.

ဧဝသဒ္ဒေ ပရေ ဣတိဿ ဝေါ ဟောတိ ဝါ. သ စ –

‘एव’ शब्द पुढे असताना ‘इति’चा ‘वि’ (किंवा ‘व’) पर्यायाने होतो. आणि तो—

၁၇. ဆဋ္ဌိယန္တဿ

१७. षष्ठी विभक्तीने निर्दिष्ट केलेल्याच्या (अंतिम वर्णाच्या जागी).

ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ [Pg.11] ယံ ကာရိယံ, တ+ဒန္တဿ ဝိညေယျန္တိ ဣကာရဿာ+ဒေသော. အာဒေသိဋ္ဌာနေ အာဒိဿတီတိ အာဒေသော. ဣတွေဝ. အညတြ ယာဒေသော, ‘‘တဝဂ္ဂဝရဏာနံ ယေ စဝဂ္ဂဗယဉာ’’တိ တဿ စော, ‘‘ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’’တိ ယဿ စကာရော, ဣစ္စေဝ. ဧဝေတိ ကိံ, ဣစ္စာဟ. (အာဒေသသန္ဓိ).

षष्ठी विभक्तीने निर्दिष्ट केलेले जे कार्य आहे, ते त्याच्या अंतिम वर्णाच्या जागी होते असे समजावे; म्हणून हा ‘इ’काराचा आदेश आहे. मूळ वर्णाच्या जागी जो आदेशित केला जातो त्याला ‘आदेश’ म्हणतात. उदा. ‘इत्वेव’ (इति + एव). इतर ठिकाणी ‘य’कार आदेश होतो, “तवग्गवरणानं ये चवग्गबयञा” या सूत्राने त्याचा ‘च’कार होतो, आणि “वग्गलसेहि ते” या सूत्राने ‘य’काराचा ‘च’कार होऊन ‘इच्चेव’ असे रूप होते. ‘एव’ पुढे असतानाच का? (कारण इतर स्वरांच्या पुढे) ‘इच्चाह’ (इति + आह) असे रूप होते. (आदेशसंधी).

တိ အင်္ဂုလံ,တိ အင်္ဂိကံ, ဘူ အာဒယော, မိဂီ ဘန္တာ ဥဒိက္ခတိတျာဒိသန္ဓယော ဝုစ္စန္တေ. ‘‘မယဒါ သရေ’’တိ ဝတ္တတေ.

‘ति अङ्गुलं’, ‘ति अङ्गिकं’, ‘भू आदयो’, ‘मिगी भन्ता उदिक्खति’ इत्यादी संधी सांगितले जात आहेत. येथे “मयदा सरे” हे अनुवृत्त होते.

၄၅. ဝနတရဂါ စာ+ဂမာ

४५. ‘व’, ‘न’, ‘त’, ‘र’, ‘ग’ हे देखील आगम होतात.

ဧတေ မယဒါ စ အာဂမာ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ကွစိ. အာဂမိနော အနိယမေပိ –

हे (व, न, त, र, ग) आणि ‘म, य, द’ हे स्वर पुढे असताना काही ठिकाणी पर्यायाने आगम होतात. आगम होणाऱ्या शब्दाचा नियम नसला तरी—

သရောယေဝါ+ဂမိ ဟောတိ, ဝနာဒိနန္တု ဉာပကာ;

အညထာ ဟိ ပဒါဒီနံ, ယုကဝိဓာန+မနတ္ထကံ.

केवळ स्वरच आगम स्वीकारणारा (आगमी) असतो, हे ‘व’ इत्यादींच्या ज्ञापकावरून सिद्ध होते; अन्यथा शब्दांच्या सुरुवातीला ‘य’ आणि ‘व’काराचे विधान निरर्थक ठरले असते.

ဧတ္ထာ+ဂမာ အနိယတာဂမီနမေဝ ဘဝန္တိ စေ, ယကာရာဂမေနေဝ ‘‘နိပဇ္ဇ’’န္တိ သိဒ္ဓေ ‘‘ပဒါဒီနံ ကွစီ’’တိ ဗျဉ္ဇနဿ ယုကာ+ဂမော နိရတ္ထကောတိ အဓိပ္ပာယော. တိဝင်္ဂုလံ, တိဝင်္ဂိကံ, ဘူဝါဒယော, မိဂီ ဘန္တာ ဝုဒိက္ခတိ, ပဝုစ္စတိ, ပါဂုညဝုဇုတာ. ဣတော နာယတိ, စိနိတွာ. ယသ္မာတိဟ, တသ္မာတိဟ, အဇ္ဇတဂ္ဂေ. နိရန္တရံ, နိရာလယော, နိရိန္ဓနော, နိရီဟကံ, နိရုတ္တရော, နိရောဇံ, ဒုရတိက္ကမော, ဒုရာဂတံ, ဒုရုတ္တရံ, ပါတုရဟောသိ, ပုနရာဂစ္ဆေယျ, ပုနရုတ္တံ, ပုနရေဝ, ပုနရေတိ, ဓီရတ္ထု, ပါတရာသော, စတုရင်္ဂိကံ, စတုရာရက္ခံ, စတုရိဒ္ဓိပါဒပဋိလာဘော, စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထံ, ဘတ္တုရတ္ထေ, ဝုတ္တိရေသာ, ပထဝီဓာတုရေဝေသာ[Pg.12], နက္ခတ္တရာဇာရိဝ တာရကာနံ, ဝိဇ္ဇုရိဝဗ္ဘကုဋေ, အာရဂ္ဂေရိဝ သာသပေါ, ဥသဘောရိဝ, သဗ္ဘိရေဝ သမာသေထ. ပုထဂေဝ, ရဿေ ပဂေဝ. လဟုမေဿတိ, ဂုရုမေဿတိ, ဣဓမာဟု, ကေန တေ ဣဓ မိဇ္ဈတိ, ဘဒြော ကသာမိဝ, အာကာသေ မဘိပူဇယေ, ဧကမေကဿ, ယေန မိဓေကစ္စေ. ဘာတိယေဝ, ဟောတိယေဝ, ယထာယိဒံ, ယထာယေဝ, မာယိဒံ, နယိဒံ, နယိဓ, ဆယိမာနိ, နဝယိမေ ဓမ္မာ, ဗောဓိယာယေဝ, ပထဝီယေဝ ဓာတု, တေသုယေဝ, တေယေဝ, သောယေဝ, ပါဋိယေက္ကံ, ဝိယဉ္ဇနံ, ဝိယာကာသိ, ပရိယန္တံ, ပရိယာဒါနံ, ပရိယုဋ္ဌာနံ, ပရိယေသတိ, ပရိယောသာနံ, နိယာယောဂေါ. ဥဒဂ္ဂေါ, ဥဒယော, ဥဒါဟဋံ, ဥဒိတော, ဥဒီရိတံ, ဥဒေတိ, သကိဒေဝ, ကိဉ္စိဒေဝ, ကေနစိဒေဝ, ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ, ကောစိဒေဝ, သမ္မဒတ္တော, သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တာနံ, သမ္မဒေဝ, ယာဝဒတ္ထံ, ယာဝဒိစ္ဆကံ, ယာဝဒေဝ, တာဝဒေဝ, ပုနဒေဝ, ယဒတ္ထံ, ယဒန္တရံ, တဒန္တရံ, တဒင်္ဂဝိမုတ္တိ, ဧတဒတ္ထံ, အတ္တဒတ္ထံ, တဒတ္ထံ, သဒတ္ထပသုတော သိယာ, အညဒတ္ထု, မနသာဒညာ ဝိမုတ္တာနံ, ဗဟုဒေဝ ရတ္တိ. ဝါတွေဝ, အတ္တအတ္ထံ, ဒွါဓိဋ္ဌိတံ, ပါတုအဟောသိ. ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ ဗျဉ္ဇနတောပိ, ဘိက္ခုနီနံ ဝုဋ္ဌာပေယျ, စိရံ နာယတိ, တံယေဝ.

येथे जर आगम केवळ अनियत आगमींनाच (ज्यांचा आगमी निश्चित नाही त्यांनाच) होत असते, तर ‘य’कार आगमानेच ‘निपज्ज’ रूप सिद्ध होत असताना, “पदादीनं क्वचि” या सूत्राने व्यंजनाचा ‘य’ आणि ‘व’कार आगम करणे निरर्थक ठरले असते, असा अभिप्राय आहे. उदा. तिवङ्गुलं (ति + अङ्गुलं), तिवङ्गिकं (ति + अङ्गिकं), भूवादयो (भू + आदयो), मिगी भन्ता वुदिक्खति (उदिक्खति च्या जागी वुदिक्खति), पवुच्चति (प + उच्चति), पागुञ्ञवुजुता (पागुञ्ञता + उजुता). इतो नायति (इतो + आयति), चिनित्वा (चि + इत्वा). यस्मातिह (यस्मा + इह), तस्मातिह (तस्मा + इह), अज्जतग्गे (अज्जा + अग्गे). निरन्तरं (नि + अन्तरं), निरालयो (नि + आलयो), निरिन्धनो (नि + इन्धनो), निरीहकं (नि + ईहकं), निरुत्तरो (नि + उत्तरो), निरोजं (नि + ओजं), दुरतिक्कमो (du + अतिक्कमो), दुरागतं (दु + आगतं), दुरुत्तरं (दु + उत्तरं), पातुरहोसि (पातु + अहोसि), पुनरागच्छेय्य (पुन + आगच्छेय्य), पुनरुत्तं (पुन + उत्तं), पुनरेव (पुन + एव), पुनरेति (पुन + एति), धीरत्थु (धी + अत्थु), पातरासो (पात + आसो), चतुरङ्गिकं (चतु + अङ्गिकं), चतुरा रक्खं (चतु + आरक्खं), चतुरिद्धिपादपटिलाभो (चतु + इद्धिपाद...), चतुरोघनित्थरणत्थं (चतु + ओघ...), भत्तुरत्थे (भत्तु + अत्थे), वुत्तिरेसा (वुत्ति + एसा), पठवीधातुरेवेसा (पठवीधातु + एव + एसा), नक्खत्तराजारिव तारकानं (नक्खत्तराजा + इव), विज्जुरिवब्भकुटे (विज्जु + इव), आरग्गेरिव सासपो (आरग्गे + इव), उसभोरिव (उसभो + इव), सब्भिरेव समासेथ (सब्भि + एव). पुथगेव (पुथ + एव), रस्से पगेव (प + एव). लहुमेस्सति (लहु + एस्सति), गुरुमेस्सति (गुरु + एस्सति), इधमाहु (इध + आहु), केन ते इध मिज्झति (इध + इज्झति), भद्रो कसामिव (कसा + इव), आकासे मभिपूजये (आकासे + अभिपूजये), एकमेकस्स (एक + एकस्स), येन मिधेकच्चे (येन + इध + एकच्चे). भातियेव (भाति + एव), होतियेव (होति + एव), यथायिदं (यथा + इदं), यथायेव (यथा + एव), मायिदं (मा + इदं), नयिदं (ना + इदं), नयिध (ना + इध), चयिमानि (च + इमानि), नवयिमे धम्मा (नवा + इमे), बोधियायेव (बोधिया + एव), पठवीयेव धातु (पठवी + एव), तेसुयेव (तेसु + एव), तेयेव (ते + एव), सोयेव (सो + एव), पाटियेक्कं (पाटि + एक्कं), वियञ्जनं (वि + अञ्जनं), वियाकासि (वि + अकासि), परियन्तं (परि + अन्तं), परियादानं (परि + आदानं), परियुट्ठानं (परि + उट्ठानं), परियेसति (परि + एसति), परियोसानं (परि + ओसानं), नियायोगो (नि + आयोगो). उदग्गो (उ + अग्गो), उदयो (उ + अयो), उदाहतं (उ + आहतं), उदितो (उ + इतो), उदीरितं (उ + ईरितं), उदेति (उ + एति), सकिदेव (सकि + एव), किञ्चिदेव (किञ्चि + एव), केनचिदेव (केनचि + एव), किस्मिञ्चिदेव (किस्मिञ्चि + एव), कोचिदेव (कोचि + एव), सम्मदत्तो (सम्मा + अत्तो), सम्मदञ्ञा विमुत्तानं (सम्मा + अञ्ञा), सम्मदेव (सम्मा + एव), यावदत्थं (याव + अत्थं), यावदिच्छकं (याव + इच्छकं), यावदेव (याव + एव), तावदेव (ताव + एव), पुनदेव (पुन + एव), यदत्थं (य + अत्थं), यदन्तरं (य + अन्तरं), तदन्तरं (त + अन्तरं), तदङ्गविमुत्ति (त + अङ्ग...), एतदत्थं (एत + अत्थं), अत्तदत्थं (अत्त + अत्थं), तदत्थं (त + अत्थं), सदत्थपसुतो सिया (स + अत्थ...), अञ्ञदत्थु (अञ्ञ + अत्थु), मनसादञ्ञा विमुत्तानं (मनसा + अञ्ञा), bahuदेव रत्ति (bahu + eva -> बहुदेव रत्ति). ‘वा’ (पर्यायाने) असल्यामुळे— अत्तअत्थं (अत्त + अत्थं), द्वाधिट्ठितं (द्वि + अधिट्ठितं), पातुअहोसि (पातु + अहोसि). ‘वा’ अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे व्यंजनाच्या पुढे देखील— भिक्खुनीनं वुट्ठापेय्य (भिक्खुनीनं + उट्ठापेय्य), चिरं नायति (चिरं + आयति), तंयेव (तं + एव) अशी रूपे होतात.

ဆ အဘိညာ, ဆ အင်္ဂံ, ဆ အသီတိ, ဆ အံသာ, ဆ အာယတနံ ဣတီ+ဓ ‘‘ဝါ သရေ’’ ‘‘အာဂမော’’တိ စ ဝတ္တတေ.

‘छ अभिञ्ञा’, ‘छ अङ्गं’, ‘छ असीति’, ‘छ अंसा’, ‘छ आयतनं’ इत्यादींमध्ये येथे “वा सरे” आणि “आगमो” हे अनुवृत्त होते.

၄၉. ဆာ ဠော

४९. ‘छ’ शब्दाच्या पुढे ‘ळ’कार होतो.

ဆသဒ္ဒါ ပရဿ သရဿ ဠကာရော အာဂမော ဟောတိ ဝါ. ဆာတိ အနုကရဏတ္တာ ဧကဝစနံ. ဆဠဘိညာ, ဆဠင်္ဂံ, ဆဠသီတိ, ဆဠံသာ, ဆဠာယတနံ. ဝါတွေဝ, ဆအဘိညာ. (အာဂမသန္ဓိ).

‘छ’ शब्दाच्या पुढील स्वराला ‘ळ’कार आगम पर्यायाने होतो. ‘छ’ हे अनुकरण असल्यामुळे एकवचनात आहे. उदा. चळभिञ्ञा (छ + अभिञ्ञा), चळङ्गं (छ + अङ्गं), चळसीति (छ + असीति), चळंसा (छ + अंसा), चळायतनं (छ + आयतनं). ‘वा’ (पर्यायाने) असल्यामुळे— छअभिञ्ञा असेही होते. (आगमसंधी).

လောပေါ [Pg.13] အဒဿနံ, ဌာနိံ, ယ+မာမဒ္ဒိယ ဒိဿတိ;

အာဒေသော နာမ သော ယာ တု, အသန္တုပ္ပတ္တိ အာဂမော.

लोप म्हणजे अदृश्य होणे; मूळ वर्णाच्या (स्थानीच्या) जागी जो बदल दिसून येतो त्याला ‘आदेश’ म्हणतात; आणि जे आधी अस्तित्वात नव्हते त्याचे नव्याने येणे म्हणजे ‘आगम’ होय.

သရသန္ဓိ.

स्वरसंधी.

ကညာ ဣဝ, ကညာဝ ဣစ္စာဒိ သရသန္ဓိနိသေဓော ဝုစ္စတိ, ပသင်္ဂပုဗ္ဗကော ဟိ ပဋိသေဓော. ပုဗ္ဗသရာနံ လောပေ သမ္ပတ္တေ ‘‘သရော’’ ‘‘ဝေ’’တိ စ ဝတ္တတေ.

‘कञ्ञा इव’, ‘कञ्ञाव’ इत्यादींमध्ये स्वरसंधीचा निषेध (प्रतिषेध) सांगितला आहे, कारण निषेध हा नेहमी प्रसंगाच्या (प्राप्तीच्या) अधीन असतो. पूर्व स्वराचा लोप प्राप्त होत असताना, येथे “सरो” आणि “वे” (वा) हे अनुवृत्त होते.

၂၈. န ဒွေ ဝါ

२८. दोन्ही (स्वर) पर्यायाने लुप्त होत नाहीत.

ပုဗ္ဗပရဿရာ ဒွေပိ ဝါ ကွစိ န လုပျန္တေ. ကညာ ဣဝ, ကညေဝ, ကညာဝ.

पूर्व आणि पर दोन्ही स्वर काही ठिकाणी पर्यायाने लुप्त होत नाहीत. उदा. कञ्ञा इव, कञ्ञेव, कञ्ञाव.

သာရိပုတ္တ ဣဓေကစ္စော, ဧဟိ သိဝက ဥဋ္ဌေဟိ, အာယသ္မာ အာနန္ဒော, ဂါထာ အဘာသိ, ဒေဝါ အာဘဿရာ ယထာ, တေဝိဇ္ဇာ ဣဒ္ဓိပတ္တာ စ, ဘဂဝါ ဥဋ္ဌာယာသနာ, ဘဂဝါ ဧတ+ဒဝေါစ, အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ, ဂန္တွာ ဩလောကေန္တော, ဘူတဝါဒီ အတ္ထဝါဒီ, ယံ ဣတ္ထီ အရဟံ အဿ, သာမာဝတီ အာဟ, ပါပကာရီ ဥဘယတ္ထ တပ္ပတိ, နဒီ ဩတ္ထရတိ, ယေ တေ ဘိက္ခူ အပ္ပိစ္ဆာ, ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ, ဘိက္ခူ ဥဇ္ဈာယိံသု, ဘိက္ခူ ဧဝ+မာဟံသု, ဣမသ္မိံ ဂါမေ အာရက္ခကာ, သဗ္ဗေ ဣမေ, ကတမေ ဧကာဒသ, ဂမ္ဘီရေ ဩဒကန္တိကေ, အပ္ပမာဒေါ အမတံ ပဒံ, သံဃော အာဂစ္ဆတု, ကော ဣမံ ပထဝိံ ဝိစေဿတိ, အာလောကော ဥဒပါဒိ, ဧကော ဧကာယ, စတ္တာရော ဩဃာ, အရေ အဟမ္ပိ, သစေ ဣမဿ ကာယဿ, နော အတိက္ကမော, အဟော အစ္ဆရိယော, အထော အန္တော စ, အထ ခေါ အာယသ္မာ, အထော ဩဋ္ဌဝ+စိတ္တကာ, တတော အာ- မန္တယိ [Pg.14] သတ္ထာတိ ဧဝမာဒယော ဣဓ ကာလဗျဝဓာနေနေဝ သိဇ္ဈန္တိ. ကွစီတိ ကိံ, အာဂတာ+တ္ထ, အာဂတာ+မှာ, ကတမ+ဿ ဝါရော, အပ္ပဿုတာ+ယံ ပုရိသော, စမရီ+ဝ, သဗ္ဗေ+ဝ, သွေ+ဝ, ဧသေ+ဝ နယော, ပရိသုဒ္ဓေ+တ္ထာ+ယသ္မန္တော, နေ+တ္ထ, ကုတေ+တ္ထ လဗ္ဘာ, သစေ+သ ဗြာဟ္မဏ, တထူ+ပမံ, ယထာ+ဟ, ဇီဝှာ+ယတနံ, အဝိဇ္ဇော+ဃော, ဣတ္ထိန္ဒြိယံ, အဘိဘာ+ယတနံ, ဘယတူ+ပဋ္ဌာနံ, သဒ္ဓီ+ဓ ဝိတ္တံ ပုရိသဿ သေဋ္ဌံ. (သရသန္ဓိနိသေဓော)

सारिपुत्र, येथे एक जण (सारिपुत्त इधेकच्चो), ये सिवक, ऊठ (एहि सिवक उट्ठेहि), आयुष्यमान आनंद (आयस्मा आनन्दो), गाथा म्हणाले (गाथा अभासि), आभास्वर देवांप्रमाणे (देवा आभस्सरा यथा), त्रिविद्य आणि ऋद्धिप्राप्त (तेविज्जा इद्धिपत्ता च), भगवान आसनावरून उठून (भगवा उट्ठायासना), भगवान असे म्हणाले (भगवा एतदवोच), अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले (अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि), जाऊन पाहत असताना (गन्त्वा ओलोकेन्तो), सत्यवादी, अर्थवादी (भूतवादी अत्थवादी), जी स्त्री अर्हत असेल (यं इत्थी अरहं अस्स), सामावती म्हणाली (सामावती आह), पाप करणारा दोन्ही ठिकाणी संतापतो (पापकारी उभयत्थ तप्पति), नदी ओसंडून वाहते (नदी ओत्थरति), जे ते अल्पेच्छ भिक्खू (ये ते भिक्खू अप्पिच्छा), भिक्खूंना आमंत्रित केले (भिक्खू आमन्तेसि), भिक्खू संतापले (भिक्खू उज्झायिंसु), भिक्खू असे म्हणाले (भिक्खू एवमाहंसु), या गावात रक्षक (इमस्मिं गामे आरक्खका), हे सर्व (सब्बे इमे), कोणते अकरा (कतमे एकादस), खोल पाण्याच्या ठिकाणी (गम्भीरे उदकन्तिके), अप्रमाद हे अमृताचे पद आहे (अप्पमादो अमतं पदं), संघ येवो (सङ्घो आगच्छतु), या पृथ्वीला कोण जिंकणार (को इमं पठविं विचेस्सति), प्रकाश उत्पन्न झाला (आलोको उदापादि), एकटा एका स्त्रीसोबत (एको एकाय), चार ओघ (चत्तारो ओघा), अरे, मीसुद्धा (अरे अहम्पि), जर या शरीराचे (सचे इमस्स कायस्स), अतिक्रमण नाही (नो अतिक्कमो), अहो आश्चर्य (अहो अच्छरियो), आणि अंतसुद्धा (अथो अन्तो च), त्यानंतर आयुष्यमान (अथ खो आयस्मा), आणि उंट व चित्ता (अथो ओट्ठवचित्तका), त्यानंतर शास्त्यांनी आमंत्रित केले (ततो आमन्तयि सत्थाति) इत्यादी येथे कालव्यवधानानेच (काळाच्या अंतरानेच) सिद्ध होतात. 'क्वचि' (काही ठिकाणी) म्हणजे काय? आगतातत्थ (आगता + अत्थ), आगताम्हा (आगता + अम्हा), कतमस्स वारो (कतमो + अस्स वारो), अप्पस्सुतायं पुरिसो (अप्पस्सुतो + अयं पुरिसो), चमरीव (चमरी + इव), सब्बेव (सब्बे + एव), स्वेव (सवे + एव), एसेव नयो (एसो + एव नयो), परिसुद्धेत्थायस्मन्तो (परिसुद्धा + एत्थ + आयस्मन्तो), नेत्थ (न + एत्थ), कुतेत्थ लब्भा (कुतो + एत्थ लब्भा), सचेसो ब्राह्मण (सचे + एषो ब्राह्मण), तथूपमं (तथा + उपमं), यथाह (यथा + आह), जिव्हायतनं (जिव्हा + आयतनं), अविज्जोघो (अविज्जा + ओघो), इत्थिन्द्रियं (इत्थी + इन्द्रियं), अभिभायतनं (अभिभू + आयतनं), भयतुपट्ठानं (भय + उपट्ठानं), सद्धीध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठं (सद्धा + इध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठं). (स्वरसंधीचा निषेध).

တတြ အဘိရတိ, တတြ အယံ, ဗုဒ္ဓ အနုဿတိ, သ အတ္ထိကာ, သညာဝါ အဿ, တဒါ အဟံ, ယာနိ ဣဓ ဘူတာနိ, ဂစ္ဆာမိ ဣတိ, အတိ ဣတော, ကိကီ ဣဝ, ဗဟု ဥပကာရံ, မဓု ဥဒကံ, သု ဥပဓာရိတံ, သောပိ အယံ, ဣဒါနိ အဟံ, သစေ အယံ, အပ္ပဿုတော အယံ, ဣတရ ဣတရေန, သဒ္ဓါ ဣဓ ဝိတ္တံ, ကမ္မ ဥပနိဿယော, တထာ ဥပမံ, ရတ္တိ ဥပရတော, ဝိ ဥပသမော, လောကဿ ဣတိ, ဒေဝ ဣတိ, ဝိ အတိပတန္တိ, ဝိ အတိနာမေန္တိ, သံဃာဋိ အပိ, ဇီဝိတဟေတု အပိ, ဝိဇ္ဇု ဣဝ, ကိံသု ဣဓ ဝိတ္တံ, သာဓု ဣတိ, တေ အဿ ပဟီနာ, သော အဿ, မဓုဝါ မညတိ ဗာလော, ဧဝံ ဂါမေ မုနိ စရေ, ခန္တိ ပရမံ တပေါ တိတိက္ခာ, န မံကု ဘဝိဿာမိ, သု အက္ခာတော, ယော အဟံ, သော အဟံ, ကာမတော ဇာယတိ သောကော, ကာမတော ဇာယတိ ဘယံ, သက္ကော ဥဇု စ သုဟုဇုစ, အနုပဃာတော, ဒုရက္ခံ, ဒုရမံ, ဒုဘရတာ. ယိဋ္ဌံ ဝါ ဟုတံ ဝါ လောကေ, ယဒိ ဝါ သာဝကေ, ပုဂ္ဂလာ ဓမ္မဒသာ တေ, ဘောဝါဒီ နာမ သော ဟောတိ, ယထာဘာဝီ ဂုဏေန သော, ယထာ ဣဒံ, သမ္မာ ဒက္ခာတော, ပရာ ကမော, တဏှာ က္ခယော, ဈာနဿ လာဘီ အမှိ, ထုလ္လစ္စယော ဣတီ+ဓ –

तेथे अभिरती (तत्र अभिरति), तेथे हा (तत्र अयं), बुद्ध अनुस्मृती (बुद्ध अनुस्सति), ती अर्थयुक्त (सा अत्थिका), संज्ञावान असावा (सञ्ञावा अस्स), तेव्हा मी (तदा अहं), जे येथे प्राणी आहेत (यानि इध भूतानि), मी जातो असे (गच्छामि इति), याहून पलीकडे (अति इतो), किकी पक्ष्याप्रमाणे (किकी इव), बहु उपकारक (बहु उपकारं), मध आणि पाणी (मधु उदकं), सुयोग्य प्रकारे धारण केलेले (सु उपधारितं), तोसुद्धा हा (सोपि अयं), आता मी (इदानि अहं), जर हा (सचे अयं), अल्पश्रुत हा (अप्पस्सुतो अयं), इतराशी इतराने (इतर इतरेन), श्रद्धा हेच येथे मानवाचे श्रेष्ठ धन (सद्धा इध वित्तं), कर्माचा उपनिश्रय (कम्म उपनिस्सयो), त्याप्रमाणे उपमा (तथा उपमं), रात्री विरक्त झालेला (रत्ति उपरतो), विशेष उपशम (वि उपसमो), लोकाचे असे (लोकस्स इति), देव असे (देव इति), ते उल्लंघन करतात (वि अतिपतन्ति), ते काळ घालवतात (वि अतिनामेन्ति), संघातसुद्धा (सङ्घाटी अपि), जीवितहेतूसाठी सुद्धा (जीवितहेतु अपि), विजेप्रमाणे (विज्जु इव), येथे कोणते धन (किंसु इध वित्तं), साधू असे (साधु इति), त्याचे ते नष्ट झाले (ते अस्स पहीना), तो त्याचा (सो अस्स), मूर्ख मनुष्य मधासारखे मानतो (मधुवा मञ्ञति बालो), मुनीने गावात याप्रमाणे फिरावे (एवं गामे मुनि चरे), क्षमा हा परम तप आणि तितिक्षा आहे (खन्ति परमं तपो तितिक्खा), मी खिन्न होणार नाही (न मंकु भविस्सामि), सुविख्यात (सु अक्खातो), जो मी (यो अहं), तो मी (सो अहं), कामापासून शोक उत्पन्न होतो (कामतो जायति सोको), कामापासून भय उत्पन्न होते (कामतो जायति भयं), समर्थ, सरळ आणि अत्यंत सरळ (सक्को उजु च सुहुजु च), उपद्रव न करणे (अनुपघातो), रक्षण करण्यास कठीण (दुरक्खं), रमण्यास कठीण (दुरमं), पोषण करण्यास कठीण (दुभरता). जगात यज्ञ किंवा हवन (यिट्ठं वा हुतं वा लोके), किंवा श्रावकांमध्ये (यदि वा सावके), ते धर्म पाहणारे पुद्गल (पुग्गला धम्मदसा ते), तो 'भोवादी' नावाचा होतो (भोवादी नाम सो होति), तो गुणाने तसा असणारा (यथाभावी गुणेन सो), ज्याप्रमाणे हे (यथा इदं), सम्यक् प्रकारे आख्यात (सम्मा दक्खातो), पराक्रम (परा कमो), तृष्णाक्षय (तण्हा क्खयो), मी ध्यानाचा लाभ घेणारा आहे (झानस्स लाभी अम्हि), थुल्लच्चय (थुल्लच्चयो) इत्यादी येथे -

၃၃. ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ

३३. व्यंजनावर (स्वर) दीर्घ आणि र्‍हस्व होतात.

ရဿ+ဒီဃာနံ [Pg.15] ကွစိ ဒီဃ+ရဿာ ဟောန္တိ ဗျဉ္ဇနေ. တတြာဘိရတိ, တတြာယံ, ဗုဒ္ဓါနုဿတိ, သာတ္ထိကာ, သညာဝါ+ဿ, တဒါဟံ, ယာနီ+ဓ ဘူတာနိ, ဂစ္ဆာမီတိ, အတီတော, ကိကီဝ, ဗဟူပကာရံ, မဓူဒကံ, သူပဓာရိတံ, သောပါယံ, ဣဒါနာဟံ, သစာယံ, အပ္ပဿုတာယံ, ဣတရီတရေန, သဒ္ဓီဓ ဝိတ္တံ, ကမ္မူပနိဿယော, တထူပမံ, ရတ္တူပရတော, ဝူပသမော, လောကဿာတိ, ဒေဝါတိ, ဝီတိပတန္တိ, ဝီတိနာမေန္တိ, သံဃာဋီပိ, ဇီဝိတဟေတူပိ, ဝိဇ္ဇူဝ, ကိံသူဓ ဝိတ္တံ, သာဓူတိ, တျာဿ ပဟီနာ, သွာဿ, မဓုဝါ မညတီ ဗာလော, ဧဝံ ဂါမေ မုနီ စရေ, ခန္တီ ပရမံ တပေါ တိတိက္ခာ, န မံကူ ဘဝိဿာမိ, သွာက္ခာတော, ယွာဟံ, သွာဟံ, ကာမတော ဇာယတီ သောကော, ကာမတော ဇာယတီ ဘယံ, သက္ကော ဥဇူ စ သုဟုဇူ စ, အနူပဃာတော, ဒူရက္ခံ, ဒူရမံ, ဒူဘရတာ. ယိဋ္ဌံဝ ဟုတံဝ လောကေ, ယဒိဝ သာဝကေ, ပုဂ္ဂလ ဓမ္မဒသာ တေ, ဘောဝါဒိ နာမ သော ဟောတိ, ယထာဘာဝိ ဂုဏေန သော, ယထယိဒံ, သမ္မဒက္ခာတော, ပရက္ကမော, တဏှက္ခယော, ဈာနဿ လာဘိမှိ, ဝသိမှိ, ထုလ္လစ္စယော. ကွစီတိ ကိံ, တျဇ္ဇ, သွဿ, ပတိလိယတီတိ ဒီဃနိသေဓော, မာယိဒံ, မနသာဒညာ ဝိမုတ္တာနံ, ယထာက္ကမံ, အာရက္ခာတီတံ, ဒီယတိ, သူယတီတိ ရဿကာရိယနိသေဓော. ကထံ ယာနိဝ အန္တလိက္ခေတိ, ‘‘ဒီဃရဿာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ. (ဒီဃ+ရဿသန္ဓိ).

व्यंजनावर र्‍हस्व आणि दीर्घ स्वरांचे काही ठिकाणी दीर्घ आणि र्‍हस्व होतात. (उदा.) तत्राभिरति (तत्र + अभिरति), तत्रायं (तत्र + अयं), बुद्धानुस्सति (बुद्ध + अनुस्सति), सात्थिका (सा + अत्थिका), सञ्ञावास्स (सञ्ञावा + अस्स), तदाहं (तदा + अहं), यानीध भूतानि (यानि + इध भूतानि), gachāmīti (गच्छामि + इति), अतीतो (अति + इतो), किकीव (किकी + इव), बहूपकारं (बहु + उपकारं), मधूदकं (मधु + उदकं), सूपधारितं (सु + उपधारितं), सोपायं (सोपि + अयं), इदानाहं (इदानि + अहं), सचायं (सचे + अयं), अप्पस्सुतायं (अप्पस्सुतो + अयं), इतरीतरेन (इतर + इतरेन), सद्धीध वित्तं (सद्धा + इध वित्तं), कम्मूपनिस्सयो (कम्म + उपनिस्सयो), तथूपमं (तथा + उपमं), रत्तूपरतो (रत्ति + उपरतो), वूपसमो (वि + उपसमो), लोकस्साति (लोकस्स + इति), देवाति (देव + इति), वीतिपतन्ति (वि + अतिपतन्ति), वीतिनामेन्ति (वि + अतिनामेन्ति), सङ्घाटीपि (सङ्घाटि + अपि), जीवितहेतूपी (जीवितहेतु + अपि), विज्जूव (विज्जु + इव), किंसूध वित्तं (किंसु + इध वित्तं), साधूती (साधु + इति), त्यास्स पहीना (ते + अस्स पहीना), स्वास्स (सो + अस्स), 'मूर्ख मनुष्य मधासारखे मानतो' (मधुवा मञ्ञती बालो - येथे 'मञ्ञति' चे 'मञ्ञती' होते), 'मुनीने गावात याप्रमाणे फिरावे' (एवं गामे मुनी चरे - येथे 'मुनि' चे 'मुनी' होते), 'क्षमा हा परम तप आणि तितिक्षा आहे' (खन्ती परमं तपो तितिक्खा - येथे 'खन्ति' चे 'खन्ती' होते), 'मी खिन्न होणार नाही' (न मंकू भविस्सामि - येथे 'मंकु' चे 'मंकू' होते), स्वाक्खातो (सु + अक्खातो), य्वाहं (यो + अहं), स्वाहं (सो + अहं), 'कामापासून शोक उत्पन्न होतो' (कामतो जायती सोको - येथे 'जायति' चे 'जायती' होते), 'कामापासून भय उत्पन्न होते' (कामतो जायती भयं - येथे 'जायति' चे 'जायती' होते), 'समर्थ, सरळ आणि अत्यंत सरळ' (सक्को उजू च सुहुजू च - येथे 'उजु' चे 'उजू' आणि 'सुहुजु' चे 'सुहुजू' होते), अनूपघातो (अनुपघातो -> अनूपघातो), दूरक्खं (दुरक्खं -> दूरक्खं), दूरमं (दुरमं -> दूरमं), दूभरता (दुभरता -> दूभरता). 'यज्ञ किंवा हवन जगात' (यिट्ठं व हुतं व लोके - येथे 'वा' चे 'व' होते), 'किंवा श्रावकांमध्ये' (यदिव सावके - येथे 'यदि वा' चे 'यदिव' होते), 'ते धर्म पाहणारे पुद्गल' (पुग्गल धम्मदसा ते - येथे 'पुग्गला' चे 'पुग्गल' होते), 'तो भोवादी नावाचा होतो' (भोवादि नाम सो होति - येथे 'भोवादी' चे 'भोवादि' होते), 'तो गुणाने तसा असणारा' (यथाभावि गुणेन सो - येथे 'यथाभावी' चे 'यथाभावि' होते), यथयिदं (यथा इदं -> यथयिदं), सम्मदक्खातो (सम्मा -> सम्म), परक्कमो (परा -> पर), तण्हक्खयो (तण्हा -> तण्ह), झानस्स लाभिम्हि (लाभी -> लाभि), वसिम्हि (वसी -> वसि), थुल्लच्चयो (थुल्ला -> थुल्ल). 'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? त्यज्ज (ते + अज्ज), स्वस्स (सो + अस्स), पतिलीयति (पतिलीयती नाही) येथे दीर्घ स्वराचा निषेध होतो. मायिदं (मा + इदं), 'मनसादञ्ञा विमुत्तानं', 'यथाक्कमं', 'आरक्खातीतं', दीयति, सूयति येथे र्‍हस्व स्वराचा निषेध होतो. 'यानीव अन्तलिक्खे' हे कसे सिद्ध होते? 'दीघरस्सा' या योगविभागाने (सूत्राच्या विभागाने) सिद्ध होते. (दीर्घ-र्‍हस्व संधी).

ဗျဉ္ဇနေတိ ဝတ္တတေ.

'व्यंजने' (व्यंजनावर) हा शब्द अनुवृत्त होतो.

၃၄. သရမှာ ဒွေ

३४. स्वराच्या पुढे (व्यंजनाचे) द्वित्व होते.

သရမှာ ပရဿ ဗျဉ္ဇနဿ ကွစိ ဒွေ ရူပါနိ ဟောန္တိ. ဧတ္ထ စ အာဝုတ္တိဒွိဝစနံ ဌာနေဒွိဝစနန္တိ ဒွီသု ဌာနေဒွိဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

स्वराच्या पुढे असलेल्या व्यंजनाचे काही ठिकाणी द्वित्व (दोन रूपे) होते. येथे 'आवृत्तिद्विवचन' आणि 'स्थानद्विवचन' या दोन प्रकारच्या द्वित्वांचे ज्ञान करून घ्यावे.

တာနိ [Pg.16] စ ပ+ပတိ+ပဋိ+ကမ+ကုသ+ကုဓ+ကီ+ဂဟ+ဇုတ+ဉာ+သိ+ သု+သူ+သမ္ဘူ+သရ+သသာဒီနမာဒိဗျဉ္ဇနာနဉ္စ ဟောတိ. ဣဓ ပမာဒေါ=ဣဓပ္ပမာဒေါ, ဧဝံ အပ္ပမာဒေါ, ဝိပ္ပယုတ္တော, သုပ္ပသန္နော, သမ္မာ ပဓာနံ=သမ္မပ္ပဓာနံ ရဿတ္တံ. အပ္ပတိဝတ္တိယော, အဓိပ္ပတိပစ္စယော, သုပ္ပတိဋ္ဌိတော,. အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော, ဝိပ္ပဋိသာရော, သုပ္ပဋိပတ္တိ. ပက္ကမော, ပဋိက္ကမော, ဟေတုက္ကမော, အာကမတိ=အက္ကမတိ, ဧဝံ ပက္ကမတိ, ယထာက္ကမံ. အက္ကောသတိ, ပဋိက္ကောသတိ, အနုက္ကောသတိ, အာကောသတိ=အက္ကောသတိ. အက္ကုဒ္ဓေါ, အဘိက္ကုဒ္ဓေါ. ဓနက္ကီတော, ဝိက္ကယော, အနုက္ကယော. ပဂ္ဂဟော, ဝိဂ္ဂဟော, အနုဂ္ဂဟော, စန္ဒဂ္ဂါဟော, ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော. ပဇ္ဇောတော, ဝိဇ္ဇောတော, ဥဇ္ဇောတော. ကတညူ, ဝိညူ, ပညာဏံ, ဝိညာဏံ, အနညာဏံ. အဝဿယော, နိဿယော, သမုဿယော. အပ္ပဿုတော, ဝိဿုတော, ဗဟုဿုတော. အာသဝါ=အဿဝါ. ပဿမ္ဘေန္တော, ဝိဿမ္ဘေန္တော. အဋ္ဋဿရော, ဝိဿရတိ, အနုဿရတိ, အနုဿတိ. ပဿသန္တော, ဝိဿသန္တော, မုဟုဿသန္တော, အာသာသော=အဿာသော. အာဒိသဒ္ဒေန အဝိဿဇေန္တော, ဝိဿဇေန္တော, အဘိက္ကန္တတရော, ပရိစ္စဇေန္တော, ဥပဒ္ဒဝေါ, ဥပက္ကိလေသော, မိတ္တဒ္ဒုနော, အာယဗျယော, အဗ္ဗဟိ ဣစ္စာဒိ.

आणि ते (द्वित्व) प, पति, पटि, कम, कुस, कुध, की, गह, जुत, ञा, सि, सु, सू, सम्भू, सर, सस इत्यादींच्या आदि व्यंजनांचे होते. (उदा.) इध प्रमादो = इधप्पमादो (येथे प्रमाद), याचप्रमाणे अप्पमादो (अप्रमाद), विप्पयुत्तो (विप्रयुक्त), सुप्पसन्नो (सुप्रसन्न), सम्मा पधानं = सम्मप्पधानं (सम्यक् प्रधान - येथे र्‍हस्वत्व होते). अप्पतिवत्तियो (अप्रतिवर्त्य), अधिप्पतिपच्चयो (अधिप्रतिप्रत्यय), सुप्पतिट्ठितो (सुप्रतिष्ठित). अप्पटिपुग्गलो (अप्रतिपुद्गल), विप्पटिसारो (विप्रतिसार), सुप्पटिपत्ति (सुप्रतिपत्ति). पक्कमो (प्रक्रम), पटिक्कमो (प्रतिक्रम), हेतुक्कमो (हेतुक्रम), आकमति = अक्कमति (आक्रमण करतो), याचप्रमाणे पक्कमति (प्रस्थान करतो), यथाक्कमं (यथाक्रम). अक्कोसति (आक्रोश करतो/निंदा करतो), पटिक्कोसति (प्रत्याक्रोश करतो), अनुक्कोसति (अनुकंपेने आक्रोश करतो), आकोसति = अक्कोसति. अक्कुद्धो (अक्रुद्ध), अभिक्कुद्धो (अभिक्रुद्ध). धनक्कीतो (धनाने खरेदी केलेले), विक्कयो (विक्रय/विक्री), अनुक्कयो (अनुक्रय). पग्गहो (प्रग्रह), विग्गहो (विग्रह), अनुग्गहो (अनुग्रह), चन्दग्गाहो (चंद्रग्रहण), दिट्ठिग्गाहो (दृष्टिग्रह/चुकीचे मत धरून ठेवणे). पज्जोतो (प्रद्योत/प्रकाश), विज्जोतो (विद्योत), उज्जोतो (उद्योत). कतञ्ञू (कृतज्ञ), विञ्ञू (विज्ञ), पञ्ञाणं (प्रज्ञान), विञ्ञाणं (विज्ञान), अनञ्ञाणं (अज्ञान). अवस्सयो (अपश्रय/आश्रय), निस्सयो (निश्रय/आश्रय), समुस्सयो (समुच्छ्रय/उदय). अप्पस्सुतो (अल्पश्रुत), विस्सुतो (विश्रुत/प्रसिद्ध), बहुस्सुतो (बहुश्रुत). आसवा = अस्सवा (आस्रव). पस्सम्भन्तो (प्रश्रंभन करणारा/शांत होणारा), विस्सम्भन्तो (विश्वास ठेवणारा). अट्ठस्सरो (आर्तस्वर), विस्सरति (विसरतो), अनुस्सरति (अनुस्मरण करतो), अनुस्सति (अनुस्मृती). पस्ससन्तो (प्रश्वास घेणारा), विस्ससन्तो (विश्वास ठेवणारा), मुहुस्ससन्तो (क्षणोक्षणी श्वास घेणारा), आसासो = अस्सासो (आश्वास/श्वास). 'आदि' शब्दाने अविस्सजेन्तो (विसर्जन न करणारा), विस्सजेन्तो (विसर्जन करणारा), अभिक्कन्ततरो (अतिशय सुंदर), परिच्चजेन्तो (परित्याग करणारा), उपद्दवो (उपद्रव), उपक्किलेसो (उपक्लेश), मित्तद्दुनो (मित्रद्रोही), आयब्ययो (आय-व्यय/उत्पन्न आणि खर्च), अब्बही (उपसून काढले) इत्यादी.

တိက+တယ+တိံသ+ဝတာဒီန+မာဒိဗျဉ္ဇနဿ စ. ကုသလတ္တိကံ, ပီတိတ္တိကံ, ဟေတုတ္တိကံ. လောကတ္တယံ, ဗောဓိတ္တယံ, ဝတ္ထုတ္တယံ. ဧကတ္တိံသ, ဒွတ္တိံသ, တေတ္တိံသ, စတုတ္တိံသ. သီလဗ္ဗတံ, သုဗ္ဗတော. သပ္ပီတိကော, သမန္နာဂတော, ပုနပ္ပုနံ ဣစ္စာဒိ.

आणि तिक, तय, तिंस, वत इत्यादींच्या आदि व्यंजनांचेही (द्वित्व होते). (उदा.) कुसलत्तिकं (कुशल-त्रिक), पीतित्तिकं (प्रीति-त्रिक), हेतुत्तिकं (हेतु-त्रिक). लोकत्तयं (लोकत्रय), बोधित्तयं (बोधित्रय), वत्थुत्तयं (वस्तुत्रय). एकत्तिंस (एकतीस), द्वत्तिंस (बत्तीस), तेत्तिंस (तेहतीस), चतुत्तिंस (चौतीस). सीलब्बतं (शीलव्रत), सुब्बतो (सुव्रत). सप्पीतिको (सप्रीतिक), समन्नागतो (समन्वागत), पुनप्पुनं (पुन्हा पुन्हा) इत्यादी.

ဝတု+ဝဋ+ဒိသာန+မန္တေ, ယထာ ဝတ္တတိ, ဝဋ္ဋတိ, ဒဿနံ, ဖဿော ဣစ္စာဒိ.

vatu, vaṭa, dis आणि mant यांच्या शेवटी, जसे की vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso इत्यादी.

ဥ+ဒု+နိဥပသဂ္ဂ+တ+စတု+ဆ+သန္တသဒ္ဒါဒေသာဒီဟိ [Pg.17] ပရေသဉ္စ. ဥကံသော=ဥက္ကံသော, ဧဝံ ဒုက္ကရံ, နိက္ကင်္ခေါ, ဥဂ္ဂတံ, ဒုစ္စရိတံ, နိဇ္ဇဋံ, ဥဇ္ဇဟံ, ဥစ္စင်္ဂံ, ဥန္နမတိ, ဒုက္ကရော, နိဒ္ဒရော, ဥန္နတော, ဒုပ္ပညော, နိမ္မလော, ဥယျုတ္တော, ဒုလ္လဘော, နိဗ္ဗတ္တော, ဥဿာဟော, နိဿာရော. တက္ကရော, တဇ္ဇော, တန္နိန္နော, တပ္ပဘဝေါ, တမ္မယော, စတုက္ကံ, စတုဒ္ဒိသံ, စတုပ္ပဒေါ, စတုဗ္ဗိဓံ, စတုဿာလံ, ဆက္ကံ, ဆန္နဝုတိ, ဆပ္ပဒိကော, ဆဗ္ဗဿာနိ. သက္ကာရော, သဂ္ဂုဏော, သန္ဒိဋ္ဌိ, သပ္ပုရိသော, မဟဗ္ဗလော.

u, du, ni हे उपसर्ग आणि ta, catu, cha, santa इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या व्यंजनांचे द्वित्व (किंवा आदेश) होते. जसे की, ukaṃso = ukkaṃso, तसेच dukkaraṃ, nikkaṅkho, uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, ujjahaṃ, uccaṅgaṃ, unnamati, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, nissāro. Takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo, catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppado, catubbidhaṃ, catussālaṃ, chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni. Sakkāro, sagguṇo, sandiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.

အပဒန္တအာကာရဝဇ္ဇိတဒီဃတော ယကာရဿ စ, နိယျာတိ, သုယျတိ, အဘိဘုယျ, ဝိစေယျ, ဝိနေယျ, ဓေယျံ, နေယျံ, သေယျော, ဇေယျော, ဝေယျာကရဏော. အာကာရဝဇ္ဇိတန္တိ ကိံ, မာလာယ, ဒေါလာယ, သမာဒါယ.

पदाच्या शेवटी नसलेल्या 'आ' कार व्यतिरिक्त इतर दीर्घ स्वरापुढे 'य' (ya) काराचे द्वित्व होते, जसे की, niyyāti, suyyati, abhibhuyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo. 'आकारवज्जित' (आ-कार वगळून) असे का म्हटले आहे? mālāya, dolāya, samādāya (यांच्यासाठी).

ဆန္ဒာနုရက္ခဏေ-နပ္ပဇဟေ ဝဏ္ဏဗလံ ပုရာဏံ, ဥဇ္ဇုဂတေသု သေယျော, ဂစ္ဆန္တိ သုဂ္ဂတိံ. သရမှာတိ ကိံ, ဉာယော, တံခဏံ. ကွစိတွေဝ, နိကာယော, နိဒါနံ, နိဝါသော, တတော, ဆသဋ္ဌိ, ဥပနီယတိ, သူယတိ.

छंदाच्या (वृत्ताच्या) रक्षणासाठी (व्यंजनाचे द्वित्व होते) - जसे की, nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatiṃ. 'स्वरापुढे' (saramhā) असे का म्हटले आहे? ñāyo, taṃkhaṇaṃ (यांच्यासाठी). 'क्वचितच' (kvacitveva) असे का? nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, chasaṭṭhi, upanīyati, sūyati (यांच्यासाठी).

၃၅. စတုတ္ထဒုတိယေသွေ+သံ တတိယပဌမာ

३५. चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी (द्वित्व होताना) अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते.

စတုတ္ထဒုတိယေသု ပရေသွေ+သံ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တဗ္ဗဂ္ဂေ တတိယပဌမာ ဟောန္တိ ပစ္စာသတျာ. ဝဂ္ဂေ ဃ+ဈ+ဎ+ဓ+ဘာ စတုတ္ထာ, ခ+ဆ+ဌ+ထ+ဖာ ဒုတိယာ, ဂ+ဇ+ဍ+ဒ+ဗာ တတိယာ, က+စ+ဋ+တ+ပါ ပဌမာ. ပ+ဥ+ဒု-နိအာဒီဟိ ပရေသံ ဃာဒီနံ ဒွိဘာဝေ တတိယပဌမာ ဟောန္တိ. ပဂရတိ=ပဂ္ဃရတိ, ဧဝံ ဥဂ္ဃရတိ, နိဂ္ဃောသော, ဥဂ္ဃာဋေတိ. ဧသောဝ တဇ္ဈာနဖလော, ပဌမဇ္ဈာနံ, အဘိဇ္ဈာ-ယတိ[Pg.18], ဥဇ္ဈာယတိ. ဒဍ္ဎော, ဗုဍ္ဎော. ဝိဒ္ဓံသေတိ, ဥဒ္ဓံသိတော, ဥဒ္ဓါရော, နိဒ္ဓနော, နိဒ္ဓုတော. ဝိဗ္ဘန္တော, ဥဗ္ဘန္တော, သမုဗ္ဘန္တော, ဒုဗ္ဘိက္ခံ, နိဗ္ဘယံ, တဗ္ဘာဝေါ, စတုဗ္ဘိ. သဒ္ဓါ, သဒ္ဓမ္မော. မဟဗ္ဘယံ.

चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी (द्वित्व होताना) त्यांच्याच वर्गातील अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन जवळ असल्यामुळे होते. वर्गामध्ये gha, jha, ḍha, dha, bha हे चौथे; kha, cha, ṭha, tha, pha हे दुसरे; ga, ja, ḍa, da, ba हे तिसरे; आणि ka, ca, ṭa, ta, pa हे पहिले वर्ण आहेत. pa, u, du, ni इत्यादी उपसर्गांनंतर येणाऱ्या gha इत्यादी वर्णांचे द्वित्व होताना तिसरे आणि पहिले वर्ण होतात. जसे की, pagarati = paggharati, तसेच uggharati, nigghoso, ugghāṭeti. तसेच tajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati. Daḍḍho, buḍḍho. Viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhano, niddhuto. Vibbhanto, ubbhanto, samubbhanto, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catubbhi. Saddhā, saddhammo. Mahabbhayaṃ.

ရဿသရေဟိ ပရေသံ ဝဂ္ဂဒုတိယာနံ ဒွိဘာဝေါ စေ, ပဌမာ. ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ဧဝံ ရူပက္ခန္ဓော, အက္ခမော, အဘိက္ခဏံ, အဝိက္ခေပေါ, ဇာတိက္ခေတ္တံ, ဓာတုက္ခောဘော, အာယုက္ခယော. သေတစ္ဆတ္တံ, ဧဝံ သဗ္ဗစ္ဆန္နံ, ဝိစ္ဆန္နံ, ဗောဓိစ္ဆာယာ, ဇမ္ဗုစ္ဆာယာ, သမုစ္ဆေဒေါ. တတြ ဌိတော=တတြဋ္ဌိတော, ဧဝံ ထလဋ္ဌံ, ဇလဋ္ဌံ, အဋ္ဌိတံ, နိဋ္ဌိတံ, စတ္တာရိဋ္ဌာနာနိ, ဂရုဋ္ဌာနိယော, သမုဋ္ဌိတော. သဗ္ဗတ္ထာမေန, ယသတ္ထေရော, ပတ္ထရတိ, ဝိတ္ထာရော, အဘိတ္ထုတော, ဝိတ္ထမ္ဘိတော, အနုတ္ထုနံ. ပပ္ဖောဋေတိ, မဟပ္ဖလံ, အနိပ္ဖလံ, ဝိပ္ဖာရော, ပရိပ္ဖုဋေယျ, မဓုပ္ဖာဏိတံ. အာကာရတော, အာခါတော=အက္ခာတော, ဧဝံ တဏှာက္ခယော, အာဏာက္ခေတ္တံ, သညာက္ခန္ဓော. အာဆာဒယိ=အစ္ဆာဒယိ, ဧဝံ အစ္ဆိန္ဒတိ, နာဝဋ္ဌံ, အတ္ထရတိ, အပ္ဖောဋေတိ. ကွစိ တွေဝ, ပုဝခဇ္ဇကံ, တဿ ဆဝိအာဒီနိ ဆိန္ဒိတွာ, ယထာဌိတံ, ကမ္မဖလံ, သီလံ တဿ ဈာယိနော, ယေ ဈာနပ္ပသုတာ ဓီရာ, နိဓနံ, မဟာဓနံ. (ဒွိဘာဝသန္ဓိ).

ऱ्हस्व स्वरांनंतर येणाऱ्या वर्गातील दुसऱ्या व्यंजनांचे द्वित्व झाल्यास, पहिले व्यंजन होते. जसे की, pañcakkhandhā, तसेच rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setacchattaṃ, तसेच sabbacchannaṃ, vicchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito = tatraṭṭhito, तसेच thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, aṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito. Sabbatthāmena, yasatthero, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, anipphalaṃ, vipphāro, paripphuṭeyya, madhupphāṇitaṃ. 'आ' कारानंतर, ākhāto = akkhāto, तसेच taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho. Āchādayi = acchādayi, तसेच acchindati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti. क्वचितच (kvaci tveva), puvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chinditvā, yathāṭhitaṃ, kammaphalaṃ, sīlaṃ tassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhanaṃ, mahādhanaṃ. (द्वित्वसंधी).

အကရမှ သေ တေ, သော ခေါ ဗျန္တိ ကာဟိတိ, သော ဂစ္ဆံ န နိဝတ္တတိ, ဧသော အတ္ထော, ဧသော အာဘောဂေါ, ဧသော ဣဒါနိ ဣတီ+ဓ ‘‘ဝေ’’တိ ဝတ္တတေ.

akaramha se te, so kho byanti kāhiti, so gacchaṃ na nivattati, eso attho, eso ābhogo, eso idāni इत्यादींमध्ये येथे 've' चे अनुवर्तन होते.

၃၇. ဧဩန+မ ဝဏ္ဏေ

३७. ए आणि ओ यांच्या जागी 'अ' वर्ण होतो.

ဧဩနံ ဝဏ္ဏေ ကွစိ အ ဟောတိ ဝါ. အကရမှ သ တေ, အကရမှ သေ တေ, ဧဝံ သ ခေါ ဗျန္တိ ကာဟိတိ, သ ဂစ္ဆံ န နိဝတ္တတိ, ဧသ အတ္ထော[Pg.19], ဧသ အာဘောဂေါ, ဧသ ဣဒါနိ. ဝဏ္ဏေတိ ကိံ, အမောဃဝစနော စ သော, ဂန္ဓဗ္ဗာနံ အဓိပတိ, မဟာရာဇာ ယသဿိ သောတိ. ‘‘န သန္ဓိသမာသာ ဝဒ္ဓဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဂါထာမဇ္ဈေ သန္ဓိ န ဟောတီတိ ‘‘တိဝိဓဿာ’’တိ ဝုတ္တတိမှိ ပရေပိ ဝဏ္ဏော ပရော နာမ န ဣတိ. (သရဗျဉ္ဇနသန္ဓိ).

ए आणि ओ यांच्या जागी व्यंजनापुढे क्वचित 'अ' होतो. जसे की, akaramha sa te (akaramha se te ऐवजी), तसेच sa kho byanti kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, esa attho, esa ābhogo, esa idāni. 'व्यंजनापुढे' (vaṇṇe) असे का म्हटले आहे? amoghavacano ca so, gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassi so. 'गाथेच्या मध्यभागी संधी आणि समास होत नाही' असे म्हटल्यामुळे 'tividhassā' असे म्हटले असतानाही पुढील वर्ण संधीयुक्त होत नाही. (स्वरव्यंजनसंधी).

အတ ယန္တံ, တထ ယံ, မဒ ယံ, ဗုဓ ယတိ, ဓန ယံ, သေဝ ယော, ပရ ယေသနာ, ပေါက္ခရဏ ယော ဣတီ+ဓ –

ata yaṃ, tatha yaṃ, mada yaṃ, budha yati, dhana yaṃ, seva yo, para yesanā, pokkharaṇa yo इत्यादींमध्ये -

၄၈. တဝဂ္ဂဝရဏာနံ ယေ စဝဂ္ဂ ဗယဉာ

४८. त-वर्गातील वर्णांच्या जागी 'य' कार पुढे असताना अनुक्रमे च-वर्ग, 'ब' आणि 'ञ' होतात.

တဝဂ္ဂဝရဏာနံ စဝဂ္ဂဗယဉာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ယကာရေ. ‘‘ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’’တိ ပုဗ္ဗရူပံ. အစ္စန္တံ, တစ္ဆံ, မဇ္ဇံ, ဗုဇ္ဈတိ, ဓညံ, သေဗ္ဗော, ပယျေသနာ, ပေါက္ခရညော. အပုစ္စဏ္ဍကာယံ, ဇစ္စန္ဓော, ယဇ္ဇေဝံ, အဇ္ဈဂမာ, အဇ္ဈတ္တံ, အဇ္ဈုပဂတော, အဇ္ဈောဂါဟေတွာ, ဒိဗ္ဗံ. ကွစိတွေဝ, ရတျာ.

त-वर्गातील वर्णांच्या जागी 'य' कार पुढे असताना अनुक्रमे च-वर्ग, 'ब' आणि 'ञ' होतात. 'Vaggalasehi te' या सूत्राने पूर्वरूप होते. जसे की, accantaṃ, tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño. तसेच apuccaṇḍakāyaṃ, jaccandho, yajjevaṃ, ajjhagamā, ajjhattaṃ, ajjhupagato, ajjhogāhetvā, dibbaṃ. क्वचितच (kvacitveva), ratyā.

သက ယတေ, ရုစ ယတေ, ပစ ယတေ, အဋ ယတေ, လုပ ယတေ, ကုပ ယတေ, သလ ယတေ, ဖလ ယတေ, ဒိသ ယတေ, အသ ယတေ ဣတီ+ဓ ‘‘ယေ’’တိ ဝတ္တတေ ဝက္ခမာနေသု ဒွီသု.

saka yate, ruca yate, paca yate, aṭa yate, lupa yate, kupa yate, sala yate, phala yate, disa yate, asa yate इत्यादींमध्ये पुढील दोन सूत्रांमध्ये 'ye' चे अनुवर्तन होते.

၄၉. ဝဂ္ဂလသေဟိတေ

४९. वर्ग, ल आणि स यांच्यापुढे...

ဝဂ္ဂလသေဟိ ပရဿ ယကာရဿ ကွစိ တေ ဝဂ္ဂလသာ ဟောန္တိ. သက္ကတေ, ရုစ္စတေ, ပစ္စတေ, အဋ္ဋတေ, လုပ္ပတေ, ကုပ္ပတေ, သလ္လတေ, ဖလ္လတေ, ဒိဿတေ, အဿတေ. ကွစိတွေဝ, ကျာဟံ.

वर्ग, ल आणि स यांच्यापुढील 'य' काराचे क्वचित तेच वर्ग, ल आणि स होतात. जसे की, sakkate, ruccate, paccate, aṭṭate, luppate, kuppate, sallate, phallate, dissate, assate. क्वचितच (kvacitveva), kyāhaṃ.

မုဟ ယတိ, ဂုဟ ယတိ ဣတီ+ဓ –

muha yati, guha yati इत्यादींमध्ये -

၅၀. ဟဿ ဝိပလ္လာသော

५०. ह-काराचा विपर्यास (स्थानबदल) होतो.

ဟဿ [Pg.20] ဝိပလ္လာသော ဟောတိ ယကာရေ. မုယှတိ, ဂုယှတိ.

'य' कार पुढे असताना ह-काराचा विपर्यास (स्थानबदल) होतो. जसे की, muyhati, guyhati.

ဗဟု အာဗာဓော ဣတီ+ဓ ဥဿဝကာရေ ‘‘ဟဿ ဝိပလ္လာသော’’တိ ဝတ္တတေ.

bahu ābādho इत्यादींमध्ये 'उ' स्वराच्या जागी 'व' कार झाल्यावर 'hassa vipallāso' (ह-काराचा विपर्यास) याचे अनुवर्तन होते.

၅၁. ဝေ ဝါ

५१. 'व' कार पुढे असताना विकल्पे करून (होतो).

ဟဿ ဝိပလ္လာသော ဟောတိ ဝါ ဝကာရေ. ဗဝှာဗာဓော. ဝါတွေဝ, ဗဟွာဗာဓော.

'व' कार पुढे असताना ह-काराचा विकल्पे करून विपर्यास होतो. जसे की, bavhābādho. 'विकल्पे करून' (vā) म्हटल्यामुळे, bahvābādho (असेही होते).

၅၂. တထနရာနံ ဋဌဏလာ

५२. त, थ, न, र यांच्या जागी अनुक्रमे ट, ठ, ण, ल होतात.

တထနရာနံ ဋဌဏလာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ. ဒုက္ကတံ=ဒုက္ကဋံ, ဧဝံ သုကဋံ, ပတ္ထဋော, ပတဋော, ဥဒ္ဓဋော, ဝိသဋော. အဋ္ဌကထာ. ပဏိဓာနံ, ပဏိပါတော, ပဏာမော, ပဏီတံ, ပရိဏတော, ပရိဏာမော, ဒုဏ္ဏယော, နိဏ္ဏယော, ဩဏတော. ပရိပန္နော=ပလိပန္နော, ဧဝံ ပလိဗောဓော, ပလ္လင်္ကံ, တလုနော, မဟာသာလော, မာလုတော, သုခုမာလော. (ဗျဉ္ဇနသန္ဓိ).

त, थ, न, र यांच्या जागी विकल्पे करून अनुक्रमे ट, ठ, ण, ल होतात. जसे की, dukkataṃ = dukkaṭaṃ, तसेच sukaṭaṃ, patthaṭo, pataṭo, uddhaṭo, visaṭo. Aṭṭhakathā. Paṇidhānaṃ, paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, duṇṇayo, niṇṇayo, oṇato. Paripanno = palipanno, तसेच palibodho, pallaṅkaṃ, taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo. (व्यंजनसंधी).

စက္ခု ဥဒပါဒိ, အက္ခိ ရုဇတိ, ပုရိမ ဇာတိ, အဏု ထူလာနိ, ကတ္တဗ္ဗ ကုသလံ ဗဟုံ, တ သမ္ပယုတ္တာ, တတ သဘာဝတော ဣတီ+ဓ ‘‘ဝေ’’တိ ဝတ္တတေ ယာဝ ‘‘မယဒါ သရေ’’တိ.

cakkhu udapādi, akkhi rujati, purima jāti, aṇu thūlāni, kattabba kusalaṃ bahuṃ, ta sampayuttā, tata sabhāvato इत्यादींमध्ये 'mayadā sare' या सूत्रापर्यंत 've' (विकल्पे करून) याचे अनुवर्तन होते.

၃၈. နိဂ္ဂဟီတံ

३८. निग्गहीत (अनुस्वार).

နိဂ္ဂဟီတာဂမော ဟောတိ ဝါ ကွစိ. သာမတ္ထိယေနာ+ဂမောဝ, သ စ ရဿသရဿေဝ ဟောတိ… တဿ ရဿသရာနုဂတတ္တာ. ဌာနီန+မာလိင်္ဃိယ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ အာဂမော. စက္ခုံ ဥဒပါဒိ, အက္ခိံ [Pg.21] ရုဇတိ, ပုရိမံ ဇာတိ, အဏုံ ထူလာနိ, ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ ဗဟုံ, တံသမ္ပယုတ္တာ, တံတံသဘာဝတော. ဝါဂ္ဂဟဏေန စက္ခု ဥဒပါဒိ ဣစ္စာဒိ. အဝံသိရော, ယာဝဉ္စိဒံတိအာဒိ နိစ္စံ… ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ, ဝဝတ္ထိတဿ လက္ခဏဿာ+နုရောဓေန လက္ခဏေ ပဝတ္တိတာ ဝိဘာသာ ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ. ဝါသဒ္ဒေါ ဟိ အတ္ထဒွယေ ဝတ္တတေ ကတ္ထစိ ဝိကပ္ပေ, ကတ္ထစိ ယထာဝဝတ္ထိတရူပပရိဂ္ဂဟေတိ. ယဒါ ပစ္ဆိမေ, တဒါ နိစ္စ+မနိစ္စ+မသန္တဉ္စ ဝိဓိံ ဒီပေတိ. ဧတ္ထ ပန ကွစိသဒ္ဒဿာ+နုဝတ္တနာ တေနေဝါ+သန္တဝိဓိ သိဒ္ဓေါတိ ဝါသဒ္ဒေနိ+တရဒွယံ. ကွစိ တွေဝ, န ဟိ ဧတေဟိ, ဣဓ စေဝ.

निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम काही ठिकाणी विकल्पेकरून (किंवा) होतो. सामर्थ्याने तो आगमच असतो, आणि तो र्‍हस्व स्वराच्या नंतरच होतो... कारण तो र्‍हस्व स्वराचे अनुकरण करतो. मूळ वर्णाच्या स्थानाला व्यापून जो प्रवृत्त होतो (येतो) त्याला 'आगम' म्हणतात. उदा. चक्खुं उदपादि (चक्खु उदपादि), अक्खिं रुजति, पुरिमं जाति, अणुं थूलानि, कत्तब्बं कुसलं बहुं, तंसम्पयुत्ता, तंतंसभावतो. 'वा' च्या ग्रहणाने 'चक्खु उदपादि' इत्यादी रूपे होतात. अवंसिरो, यावञ्चिदं इत्यादींमध्ये हा आगम नित्य होतो... 'वा' अधिकाराच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे, व्यवस्थित लक्षणाच्या अनुरोधाने लक्षणामध्ये प्रवृत्त झालेली विभाषा म्हणजे 'व्यवस्थितविभाषा' होय. कारण 'वा' शब्द दोन अर्थांमध्ये वापरला जातो - काही ठिकाणी विकल्प (पर्याय) आणि काही ठिकाणी यथाव्यवस्थितरूपाचा स्वीकार. जेव्हा तो दुसऱ्या अर्थात असतो, तेव्हा तो नित्य, अनित्य आणि असंत (अविद्यमान) विधी दर्शवतो. येथे 'क्वचि' शब्दाच्या अनुवृत्तीमुळे त्यानेच 'असंतविधी' सिद्ध होतो, म्हणून 'वा' शब्दाने इतर दोन (नित्य आणि अनित्य) सिद्ध होतात. 'क्वचि' मुळेच, यांच्यामध्ये होत नाही, येथेच होतो.

သံ ရမ္ဘော, သံ ရတ္တော, သံ ရာဂေါ, တာသံ အဟံ သန္တိကေ, ဧဝံ အယံ, ပုံ လိင်္ဂံ, ကိံ အဟံ, တဿ အဒါသိံ အဟံ ဣတီ+ဓ ‘‘နိဂ္ဂဟီတာ’’ဓိကာရော အာ ‘‘မယဒါ သရေ’’တိ.

सं रम्भो, सं रत्तो, सं रागो, तासं अहं सन्तिके, एवं अयं, पुं लिङ्गं, किं अहं, तस्स अदासिं अहं इत्यादी उदाहरणांमध्ये 'निग्गहीत' हा अधिकार 'मयदा सरे' या सूत्रापर्यंत चालतो.

၃၉. လောပေါ

३९. लोप (होतो).

နိဂ္ဂဟီတဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ကွစိ. ဒီဃေ သာရမ္ဘော သံရမ္ဘော, သာရတ္တော သံရတ္တော, သာရာဂေါ သံရာဂေါ, ပုဗ္ဗဿရလောပေ တာသာဟံ သန္တိကေ, ဧဝါယံ, ဒွိတ္တေ ပုလ္လိင်္ဂံ ပုံလိင်္ဂံ, ကျာဟံ, တဿ အဒါသဟံ. ပဋိသလ္လာနော, သလ္လေခေါ, ပါတုကာမော, ဂန္တုမနော, အရိယသစ္စာန ဒဿနံ, ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ, အဝိသာဟာရော, စိရပ္ပဝါသိန္တိအာဒီသု နိစ္စံ. ကွစီတိ ကိံ, ဧဝ+မယံ, ကိ+မဟံ, ဧတံ မင်္ဂလ+မုတ္တမံ.

निग्गहीतचा (अनुस्वाराचा) लोप काही ठिकाणी विकल्पेकरून होतो. स्वर दीर्घ झाल्यावर: सारम्भो (सं रम्भो), सारत्तो (सं रत्तो), सारागो (सं रागो). पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर: तासाहं सन्तिके (तासं अहं सन्तिके), एवायं (एवं अयं). द्वित्व झाल्यावर: पुल्लिङ्गं (पुं लिङ्गं), क्याहं (किं अहं), तस्स अदासहं (तस्स अदासिं अहं). पटिसल्लानो, सल्लेखो, पातुकामो, gन्तुमनो, अरियसच्चान दस्सनं, एतं बुद्धान सासनं, अविसाहारो, चिरप्पवासिं इत्यादींमध्ये हा लोप नित्य होतो. 'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? (कारण येथे लोप होत नाही:) एवमयं, किमहं, एतं मङ्गलमुत्तमं.

ကတံ ဣတိ, အဘိနန္ဒုံ ဣတိ, ဥတ္တတ္တံ ဣဝ, စက္ကံ ဣဝ, ကလိံဣဝ, ဟလံ ဣဒါနိ, ကိံ ဣဒါနိ, တွံ အသိ, ဣဒံ အပိ, ဥတ္တရိံ အပိ, ဒါတုံ အပိ, သဒိသံ ဧဝ ဣတီ+ဓ –

कतं इति, अभिनन्दुं इति, उत्तत्तं इव, चक्कं इव, कलिं इव, हलं इदानि, किं इदानि, त्वं असि, इदं अपि, उत्तरिं अपि, दातुं अपि, सदिसं एव इत्यादी उदाहरणांमध्ये -

၄၀. ပရသရဿ

४०. परस्वराचा (पुढील स्वराचा).

နိဂ္ဂဟီတမှာ [Pg.22] ပရသရဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ကွစိ. ကတန္တိ, အဘိနန္ဒုန္တိ, ဥတ္တတ္တံဝ, စက္ကံဝ, ကလိံဝ, ဟလံဒါနိ, ကိံဒါနိ, တွံသိ, ဣဒမ္ပိ, ဥတ္တရိမ္ပိ, ဒါတုမ္ပိ, သဒိသံဝ. ဝါတိ ကိံ, ကတံဣတိ, ကိမိတိ, ဒါတုမပိ, သဒိသံ ဧဝ.

निग्गहीतच्या (अनुस्वाराच्या) पुढील परस्वराचा लोप काही ठिकाणी विकल्पेकरून होतो. उदा. कतन्ति (कतं इति), अभिनन्दुन्ति (अभिनन्दुं इति), उत्तत्तं व (उत्तत्तं इव), चक्कं व (चक्कं इव), कलिं व (कलिं इव), हलं दानि (हलं इदानि), किं दानि (किं इदानि), त्वं सि (त्वं असि), इदम्पि (इदं अपि), उत्तरिम्पि (उत्तरिं अपि), दातुम्पि (दातुं अपि), सदिसं व (सदिसं एव). 'वा' (विकल्पेकरून) असे का म्हटले आहे? (कारण येथे लोप होत नाही:) कतं इति, किमिति, दातुं अपि, सदिसं एव.

ပုပ္ဖံ အဿာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ အဿ တေ အာသဝါ ဣတီ+ဓ ပရဿရလောပေ –

पुप्फं अस्सा उप्पज्जति, एवं अस्स ते आसवा इत्यादी उदाहरणांमध्ये परस्वराचा लोप झाल्यावर -

၅၃. သံယောဂါဒိလောပေါ

५३. संयोगाच्या आदि वर्णाचा (पहिल्या व्यंजनाचा) लोप.

အဗျဝဟိတာနံ ဒွိန္နံ ဗျဉ္ဇနာနံ ဧကတြ ဌိတိ သံယောဂေါ, တသ္မိံ သံယောဂေ ယော အာဒိဘူတာဝယဝေါ, တဿ ဝါ ကွစိ လောပေါ ဟောတီတိအာဒိဗျဉ္ဇနဿ လောပေါ. ပုပ္ဖံသာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံသ တေ အာသဝါ. တိဏ္ဏံ သံယောဂါနံ ဝိသယေ အဂျာဂါရံ, ဝုတျဿ ဣတိ ဟောတိ.

कोणतेही व्यवधान नसलेल्या दोन व्यंजनांची एकत्र स्थिती म्हणजे 'संयोग' होय. त्या संयोगामध्ये जो आदिभूत अवयव (पहिला वर्ण) असतो, त्याचा काही ठिकाणी विकल्पेकरून लोप होतो, म्हणजेच आदि व्यंजनाचा लोप होतो. उदा. पुप्फं सा उप्पज्जति (पुप्फं अस्सा उप्पज्जति), एवं सा ते आसवा (एवं अस्स ते आसवा). तीन संयोगांच्या विषयात 'अग्यागारं', 'वुत्यस्स' असे रूप होते.

တံ ကရောတိ, တံ ခဏံ, သံ ဂတော, တံ ဃတံ, ဓမ္မံ စရေ, တံ ဆန္နံ, တံ ဇာတံ, တံ ဈာနံ, တံ ဉာဏံ, တံ ဌာနံ, တံ ဍဟတိ, တံ တနောတိ, တံ ထိရံ, တံ ဒါနံ, တံ ဓနံ, တံ နိစ္စုတံ, တံ ပတ္တော, တံ ဖလံ, တေသံ ဗောဓော, သံ ဘူတော, တံ မိတ္တံ, ကိံ ကတော, ဒါတုံ ဂတော ဣတီ+ဓ –

तं करोति, तं खणं, सं गतो, तं घतं, धम्मं चरे, तं छन्नं, तं जातं, तं झानं, तं ञाणं, तं ठानं, तं डहति, तं तनोति, तं थिरं, तं दानं, तं धनं, तं निच्चुतं, तं पत्तो, तं फलं, तेसं बोधो, सं भूतो, तं मित्तं, किं कतो, दातुं गतो इत्यादी उदाहरणांमध्ये -

၄၁. ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော

४१. वर्गात वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक होतो).

နိဂ္ဂဟီတဿ ခေါ ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော ဝါ ဟောတီတိ နိမိတ္တာနုဿရာနံ ပစ္စာသတျာ တဗ္ဗဂ္ဂပဉ္စမော ဟောတိ. ပစ္စာသတ္တိ နာမ ဌာနတော အာသန္နတာ ဂုဏတော ဝါ, ဂုဏတောတိ ဝဏ္ဏသညာဒိဂုဏတော. နိဂ္ဂဟီတဿ [Pg.23] အနုသရီယတီတိ ပစ္ဆာ ကတွာ သရီယတီတိ အနုဿရောတိပိ ဝုစ္စတိ. တင်္ကရောတိ=တံ ကရောတိ, ဧဝံ တင်္ခဏံ, သင်္ဂတော, တင်္ဃတံ. ဓမ္မဉ္စရေ, တဉ္ဆန္နံ, တဉ္ဇာတံ, တဉ္ဈာနံ, တညာဏံ. တဏ္ဌာနံ, တဏ္ဍဟတိ. တန္တနောတိ, တန္ထိရံ, တန္ဒာနံ, တန္ဓနံ, တန္နိစ္စုတံ, တမ္ပတ္တော, တမ္ဖလံ, တေသမ္မောဓော, သမ္ဘူတော, တမ္မိတ္တံ. ကိင်္ကတော, ဒါတုင်္ဂတော, တဏှင်္ကရော, ရဏဉ္ဇဟော, သဏ္ဌိတော, ဇုတိန္ဓရော, သမ္မတောတိအာဒီသု နိစ္စံ.

वर्गाचे व्यंजन पुढे असताना निग्गहीतचा (अनुस्वाराचा) विकल्पेकरून त्या वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक) होतो. निमित्त आणि अनुस्वार यांच्या निकटतेमुळे (सामीप्यामुळे) त्या वर्गाचा पाचवा वर्ण होतो. निकटता म्हणजे स्थानाची किंवा गुणाची समीपता होय; गुणाची म्हणजे वर्णसंज्ञा इत्यादी गुणांची समीपता. निग्गहीतचे अनुकरण केले जाते, म्हणजेच स्वराच्या नंतर उच्चारले जाते म्हणून त्याला 'अनुस्वार' असेही म्हणतात. उदा. तङ्करोति = तं करोति, तसेच तङ्खणं, सङ्गतो, तङ्घतं. धम्मञ्चरे, तञ्च्छन्नं, तञ्जातं, तञ्झानं, तञ्ञाणं. तण्ठानं, तण्डहति. तन्तनोति, तन्थिरं, तन्दानं, तन्धमं, तन्निच्चुतं, तम्पत्तो, तम्फलं, तेसम्मोधो, सम्भूतो, तम्मित्तं. किङ्कतो, दातुङ्गतो, तण्हङ्करो, रणञ्जहो, सण्ठितो, जुतिन्धरो, सम्मतो इत्यादींमध्ये हा नियम नित्य होतो.

အာနန္တရိကံ ယ+မာဟု, ယံ ယဒေဝ, ပစ္စတ္တံ ဧဝ, တံ ဟိဣတီ+ဓ –

आनन्तरिकं यमाहु, यं यदेव, पच्चत्तं एव, तं हि इत्यादी उदाहरणांमध्ये -

၄၂. ယေဝဟိသု ဉော

४२. य, एव आणि हि पुढे असताना (निग्गहीतचा) 'ञ' होतो.

ယ+ဧဝ+ဟိသဒ္ဒေသု နိဂ္ဂဟီတဿ ဝါ ဉော ဟောတိ. ‘‘ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’’တိ ယဿ ဉကာရော. အာနန္တရိကည+မာဟု=အာနန္တရိကံ ယ+မာဟု, ယညဒေဝ=ယံယဒေဝ, ဉဿ ဒွိတ္တေ ပစ္စတ္တညေဝ, ပစ္စတ္တံ ဧဝ, တဉှိ, တဉှိ. ‘‘အဗျဘိစာရိနာ ဗျဘိစာရီ နိယမျတေ’’တိ ဉာယာ ဧဝသဒ္ဒသဟစရိယာ ‘‘ယ’’ ဣတိ သဗ္ဗာဒိယသဒ္ဒဿေဝ ဂဟဏံ.

य, एव आणि हि हे शब्द पुढे असताना निग्गहीतचा विकल्पेकरून 'ञ' होतो. 'वग्गलसेहि ते' या सूत्राने 'य' चा 'ञ' कार होतो. उदा. आनन्तरिकञ्ञमाहु = आनन्तरिकं यमाहु, यञ्ञदेव = यं यदेव. 'ञ' चे द्वित्व झाल्यावर: पच्चत्तञ्ञेव (पच्चत्तं एव), तञ्हि (तं हि). 'अव्यभिचाऱ्याने व्यभिचारी नियमबद्ध केला जातो' या न्यायानुसार, 'एव' शब्दाच्या सहचर्यामुळे 'य' या शब्दाने केवळ सर्वनाम इत्यादी 'य' शब्दाचेच ग्रहण होते.

သံယောဂေါ, သံယောဇနံ, သံယတော, သံယာစိကာယ ဣတီ+ဓ –

संयोगो, संयोजनं, संयतो, संयाचिकाय इत्यादी उदाहरणांमध्ये -

၄၃. ယေ သံဿ

४३. य पुढे असताना 'सं' च्या (निग्गहीतचा 'ञ' होतो).

သံသဒ္ဒဿ ယံ နိဂ္ဂဟီတံ, တဿ ဝါ ဉော ဟောတိ ယကာရေ. သညောဂေါ=သံယောဂေါ, ဧဝံ သံယောဇနံ, သညတော, သညာစိကာယ. ဣဓ ယကာရမတ္တောဝ ဂယှတေ. သံဿာတိ ကိံ, ဧတံ ယောဇနံ, တံ ယာနံ, တံ သရဏံ ယန္တိ.

'सं' शब्दाचा जो निग्गहीत (अनुस्वार) आहे, त्याचा 'य' कार पुढे असताना विकल्पेकरून 'ञ' होतो. उदा. सञ्ञोगो = संयोगो, तसेच सञ्ञोजनं (संयोजनं), सञ्ञतो, सञ्ञाचिकाय. येथे केवळ 'य' कारच ग्रहण केला जातो. 'सं' च्या असे का म्हटले आहे? (कारण इतर शब्दांच्या निग्गहीतचा 'ञ' होत नाही:) एतं योजनं, तं यानं, तं सरणं यन्ति.

တံ [Pg.24] ဧဝ, တံ အဟံ ဗြူမိ, ယံ အာဟု, ဓနံ ဧဝ, ကိံ ဧတံ, နိန္ဒိတုံ အရဟတိ, တံ ဣဒံ, ယံ အနိစ္စံ, တံ အနတ္တာ, ဧတံ အဝေါစ, ဧတံ ဧဝ ဣတီ+ဓ –

तं एव, तं अहं ब्रूमि, यं आहु, धनं एव, किं एतं, niन्दितुं अरहति, तं इदं, यं अनिच्चं, तं अनत्ता, एतं अवोच, एतं एव इत्यादी उदाहरणांमध्ये -

၄၄. မယဒါ သရေ

४४. स्वर पुढे असताना (निग्गहीतचे) म, य, द (हे वर्ण) होतात.

နိဂ္ဂဟီတဿ မ ယ ဒါ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ကွစိ. တမေဝ တံ ဧဝ, တမဟံ ဗြူမိ=တံ အဟံ ဗြူမိ, ယမာဟု, ဓနမေဝ, ကိမေတံ, နိန္ဒိတုမရဟတိ. တယိဒံ. ယဒနိစ္စံ, တဒနတ္တာ, ဧတဒဝေါစ, ဧတဒေဝ. ‘‘မယဒါ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ဗုဒ္ဓမ သရဏမ ဣစ္စာဒိ ဘဝတိ.

स्वर पुढे असताना निग्गहीतचे (अनुस्वाराचे) काही ठिकाणी विकल्पेकरून म, य, द हे वर्ण होतात. उदा. तमेव (तं एव), तमहं ब्रूमि = तं अहं ब्रूमि, यमाहु, धनमेव, किमेतं, निन्दितुमरहति. तयिदं. यदनिच्चं, तदनत्ता, एतदवोच, एतदेव. 'मयदा' या सूत्राच्या योगविभागाने (सूत्राचे तुकडे केल्याने) 'बुद्धम सरणम' इत्यादी रूपे देखील होतात.

၄၇. တဒမိနာဒီနိ

४७. तदमिन इत्यादी (रूपे सिद्ध होतात).

တဒမိနာဒီနိ နိပ္ပဇ္ဇန္တိ. ‘‘ယ+ဒလက္ခဏိကံ, တံ နိပါတနာ’’တိ ဉာယာ လက္ခဏန္တရေန အဝိဟိတာ ဒေသ+လောပါ+ဂမ+ဝိပလ္လာသာ, သဗ္ဗတ္ထ ဣမိနာဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဣဒဉ္စ ပရေသံ ပိသောဒရာဒိမိဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဖုသိတံ=ဇလဗိန္ဒု, ဖုသိတ+မုဒရ+မဿ ပိသောဒရံ. ဣဿ အကာရေ တံ ဣမိနာ=တဒမိနာ, သကိံ အာဂါမီ=သကဒါဂါမီ, ဓဿ ဒကာရေ ဧကံ ဣဓ အဟံ=ဧက+မိဒါ+ဟံ, ဝိဓဿ ဝိဒါဒေသော သံဝိဓာယ အဝဟာရော=သံဝိဒါဝဟာရော, ဝါရိသဒ္ဒဿ ဝကာရေ, ဟဿ လကာရေ စ ကတေ ဝါရိဝါဟကော=ဝလာဟကော, ဇီဝနဿ ဇီအာဒေသော, ဇီဝနဿ မုတော=ဇီမူတော. ဆဝဿ သုအာဒေသေ, သယနဿ သာနာဒေသေ စ ကတေ ဆဝဿ သယနံ=သုသာနံ. ဥဒ္ဓဿ ဥဒုအာဒေသေ, ခဿ ခလအာဒေသေ စ ‘‘သရမှာ ဒွေ’’တိ ဒွိတ္တာဒိမှိ စ ကတေ ဥဒ္ဓံ ခံ အဿ ဥဒုက္ခလံ. ပိသိတဿ ပိအာဒေသေ, အသဿ သာစာဒေသေ စ ကတေ ပိသိတာသော=ပိသာစော.

यावरून 'तदमिना' (tadaminā) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. "जे अलक्षणिक (व्याकरण नियमांनी न ठरलेले) आहे, ते निपातनाने सिद्ध होते" या न्यायानुसार, इतर लक्षणांनी (नियमांनी) न सांगितलेले आदेश, लोप, आगम आणि विपर्यास (वर्णव्यत्यय) सर्व ठिकाणी याच सूत्राने जाणावेत. आणि हे इतरांच्या (संस्कृत व्याकरणातील) 'पृषोदरादि' गणानुसार समजले पाहिजे. फुसित (phusita) = पाण्याचा थेंब; फुसित (ठिपके असलेले) आहे उदर ज्याचे ते 'पिसोदर' (pisodara). 'इ' काराचा 'अ' कार होऊन 'तं इमिना' चे 'तदमिना' (tadaminā) होते. 'सकिं आगामी' चे 'सकदागामी' (sakadāgāmī) होते. 'ध' चा 'द' कार होऊन 'एकं इध अहं' चे 'एकमिदहं' (ekamidahaṃ) होते. 'विध' चा 'विदा' आदेश होऊन 'संविधाय अवहारो' चे 'संविदावहारो' (saṃvidāvahāro) होते. 'वारि' शब्दाचा 'व' कार आणि 'ह' चा 'ल' कार केल्यावर 'वारिवाहको' चे 'वलाहको' (valāhako) होते. 'जीवन' चा 'जी' आदेश होऊन 'जीवनस्स मुतो' चे 'जीमूतो' (jīmūto) होते. 'छव' चा 'सु' आदेश आणि 'सयन' चा 'सान' आदेश केल्यावर 'छवस्स सयनं' चे 'सुसानं' (susānaṃ) होते. 'उद्ध' चा 'उदु' आदेश आणि 'ख' चा 'खल' आदेश केल्यावर, तसेच "सरम्हा द्वे" या सूत्राने द्वित्व इत्यादी केल्यावर 'उद्धं खं अस्स' चे 'उदुक्खलं' (udukkhalaṃ) होते. 'पिसित' चा 'पि' आदेश आणि 'अस' चा 'साच' आदेश केल्यावर 'पिसितासो' चे 'पिसाचो' (pisāco) होते.

မဟီသဒ္ဒဿ [Pg.25] မယူအာဒေသေ, ရဝတိဿ ရာဒေသေ စ ကတေ မဟိယံ ရဝတီတိ မယူရော. ဧဝ+မညေပိ ပယောဂတော+နုဂန္တဗ္ဗာ. ဧတ္ထ စ –

'मही' शब्दाचा 'मयू' आदेश आणि 'रवती' चा 'रा' आदेश केल्यावर 'महियं रवती' (पृथ्वीवर ओरडणारा) या अर्थी 'मयूरो' (mayūro) हा शब्द सिद्ध होतो. याचप्रमाणे इतरही शब्द प्रयोगावरून समजून घ्यावेत. आणि याविषयी –

ဝဏ္ဏာဂမော ဝဏ္ဏဝိပရိယာယော,ဒွေ စာ+ပရေ ဝဏ္ဏဝိကာရ+နာသာ;

ဓာတုဿ အတ္ထာတိသယေန ယောဂေါ,တ+ဒုစ္စတေ ပဉ္စဝိဓံ နိရုတ္တံတိ.

वर्णागम (वर्णाचा आगम), वर्णविपर्यास (वर्णांची अदलाबदल), आणि इतर दोन म्हणजे वर्णविकार (वर्णाचा बदल) व वर्णनाश (वर्णाचा लोप); तसेच धातूचा अर्थाच्या अतिशयाशी योग (संबंध), याला पाच प्रकारचे 'निरुक्त' (शब्दांची व्युत्पत्ती) म्हटले जाते.

ယထာ ဒွါရေ နိယုတ္တော=ဒေါဝါရိကောတိ ဩကအာဂမော. ဟိံသသဒ္ဒဿ သီဟောတိ ဝိပလ္လာသော. နိဇကော=နိယကောတိ ဝိကာရော. မေဟနဿ ခဿ မာလာ မေခလာတိ ဝဏ္ဏလောပေါ, ဟ+န+မကာရာနံ လောပေါ. မယူရောတိ အတ္ထေ ရဝတိဿ အတိဿယယောဂေါတိ.

जसे, 'द्वारे नियुक्तो' चे 'दोवारिको' (dovāriko) येथे 'ओक' (oka) चा आगम होतो. 'हिंस' शब्दाचा 'सीहो' (sīho) असा विपर्यास (वर्णव्यत्यय) होतो. 'निजको' चे 'नियको' (niyako) असा विकार (बदल) होतो. 'मेहनस्स खस्स माला' चे 'मेखला' (mekhalā) येथे वर्णलोप होतो, म्हणजे 'ह', 'न' आणि 'म' या वर्णांचा लोप होतो. 'मयूरो' या अर्थामध्ये 'रवती' चा अतिशययोग (अर्थाचा अतिशय संबंध) आहे.

ယထရိဝ တထရိဝေတိ နိပါတာဝ. ‘‘ဇရဂ္ဂဝါ ဝိစိန္တေသုံ, ဝရ+မှာကံ ဘုသာမိဝေ’’တိ ဧတ္ထ ဣဝသဒ္ဒေါ ဧဝကာရတ္ထော. နိဂ္ဂဟီတသန္ဓိ.

'यथरिव' (yathariva) आणि 'तथरिव' (tathariva) हे निपातच आहेत. "जरग्गवा विचिंतेसुं, वरंम्हाकं भुसामिव" येथे 'इव' (iva) हा शब्द 'एव' (eva) या अर्थी वापरला आहे. निग्गहीतसंधी (Niggahītasandhi).

သန္ဓိဿရာနံ ပဋိသေဓသန္ဓိ,အထော ဗျဉ္ဇန+သရဗျဉ္ဇနာနံ;

သန္ဓိ စ+ထော နိဂ္ဂဟီတဿ သန္ဓိ,ဘဝန္တိ သန္ဓိ ပန ပဉ္စဓာ ဝေ.

स्वरांचा संधी, प्रतिषेध संधी, तसेच व्यंजन संधी, स्वर-व्यंजन संधी आणि निग्गहीत संधी; अशा प्रकारे संधी निश्चितच पाच प्रकारचे असतात.

ဣတိ ပယောဂသိဒ္ဓိယံ သန္ဓိကဏ္ဍော ပဌမော.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील पहिला संधीकांड समाप्त झाला.

၂. နာမကဏ္ဍ

२. नामकांड (Nāmakaṇḍa)

အထ [Pg.26] နာမာနိ ဝုစ္စန္တေ. တံ အတ္ထာဘိမုခံ နမနတော, အတ္တနာ စ+တ္ထဿ နာမနတော နာမံ, ဒဗ္ဗာဘိဓာနံ. တံ ဒုဝိဓံ သလိင်္ဂါ+လိင်္ဂတော, အနွတ္ထရုဠှိတော စ, တိဝိဓံ ပုမိ+တ္ထိ+နပုံသကလိင်္ဂတော, ရုက္ခော, လတာ, ဝနန္တိ. စတုဗ္ဗိဓံ သာမည+ဂုဏ+ကြိယာ+ယဒိစ္ဆာနာမတော, ရုက္ခော, နီလော, ပါစကော, သိရိဝဍ္ဎောတိ. အဋ္ဌဝိဓံ အဝဏ္ဏိ+ဝဏ္ဏု+ဝဏ္ဏော+ကာရ+နိဂ္ဂဟီတန္တပကတိဘေဒတော, ဧတ္ထ ကိံသဒ္ဒေါ နိဂ္ဂဟီတန္တော. ပစ္စယာ ပဌမံ ကရီယတီတိ ပကတိ, သဒ္ဒေါ, ဓာတု စ.

आता नामांविषयी सांगितले जात आहे. ते अर्थाकडे झुकणारे (नमन करणारे) असल्यामुळे आणि स्वतः अर्थाला नमविणारे (दर्शविणारे) असल्यामुळे त्याला 'नाम' (द्रव्याचे अभिधान/नाव) म्हणतात. ते सलिंग आणि अलिंग भेदाने, तसेच अन्वर्थ (सार्थक) आणि रूढ भेदाने दोन प्रकारचे आहे. पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग भेदाने ते तीन प्रकारचे आहे; जसे - रुक्खो (वृक्ष), लता, वनं (वन). सामान्यनाम, गुणनाम, क्रियानाम आणि यदृच्छानाम (स्वेच्छानाम) भेदाने ते चार प्रकारचे आहे; जसे - रुक्खो (वृक्ष), नीलो (निळा), पाचको (स्वयंपाकी), सिरिवड्ढो (श्रीवर्धन). अ-वर्णान्त, इ-वर्णान्त, उ-वर्णान्त, ओ-कारान्त आणि निग्गहीत-अन्त अशा प्रकृतीभेदाने ते आठ प्रकारचे आहे; येथे 'किं' (kiṃ) हा शब्द निग्गहीत-अन्त आहे. प्रत्ययांच्या आधी जे योजले जाते त्याला 'प्रकृती' म्हणतात; ती शब्द आणि धातू अशी असते.

တတ္ထ သလိင်္ဂေသု တာဝ အကာရန္တတော ပုလ္လိင်္ဂါ သုဂတသဒ္ဒါ သတ္တ ဝိဘတ္တိယော ပရာ ယောဇီယန္တေ. သုဂတဣတိ ဌိတေ –

त्यामध्ये सलिंग नामांपैकी प्रथम अ-कारान्त पुल्लिंगी 'सुगत' शब्दापुढे सात विभक्ती प्रत्यय जोडले जातात. 'सुगत' असा शब्द स्थित असताना –

၁. ဒွေ ဒွေ+ကာနေကေသု နာမသ္မာ သိယော အံယော နာ ဟိ သ နံ သ္မာ ဟိ သ နံ သ္မိံ သု

१. दोन दोन (प्रत्यय) अनुक्रमे एकवचन आणि बहुवचनात नामापुढे येतात: सि यो, अं यो, ना हि, स नं, स्मा हि, स नं, स्मिं सु.

ဧတေသံ ဒွေ ဒွေ ဟောန္တိ ဧကာနေကတ္ထေသု ဝတ္တမာနတော နာမသ္မာ ယထာက္ကမံ. ယတော ဣမေ သတ္တ ဒုကာ ဟောန္တိ, ‘‘အတ္ထဝန္တ+မဓာတုက+မပစ္စယံ ပါဋိပဒိကံ ကိတက+တဒ္ဓိတ+သမာသာ စေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တံ နာမံ ပါဋိပဒိကံ နာမ. ကေစိ သကတ္ထ+ဒဗ္ဗ+လိင်္ဂ+သင်္ချာ+ကမ္မာဒိပဉ္စကံ ပါဋိပဒိကန္တိ ဝဒန္တိ. တေနေ+တံ ဝုစ္စတိ –

एक आणि अनेक अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या नामापुढे अनुक्रमे हे दोन-दोन (प्रत्यय) येतात. ज्या अर्थी हे सात जोडपे (द्विक) आहेत, आणि "अर्थवान, अधातुक, अप्रत्यय प्रातिपदिक तसेच कृदंत, तद्धित आणि समास" असे म्हटल्यामुळे त्या नामाला 'प्रातिपदिक' असे म्हणतात. काही आचार्य स्वार्थ, द्रव्य, लिंग, संख्या आणि कर्मादी या पाच गोष्टींना 'प्रातिपदिक' म्हणतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

သကတ္ထ+ဒဗ္ဗ+လိင်္ဂါနိ, သဒ္ဒတ္ထ+မဗြဝုံ ပရေ;

သင်္ချာ+ကမ္မာဒိကာနန္တု, ဝိဘတ္တိ ဝါစကာ မတာ.

इतर आचार्य स्वार्थ, द्रव्य आणि लिंग यांना शब्दाचा अर्थ मानतात; तर संख्या आणि कर्मादी यांना विभक्तीचे वाचक मानले गेले आहे.

သကတ္ထ+ဒဗ္ဗ+လိင်္ဂါနိ, သင်္ချာ+ကမ္မာဒိပဉ္စကံ;

သဒ္ဒတ္ထ+မဗြဝုံ ကေစိ, ဝိဘတ္တိ ပန ဇောတကာတိ စ.

आणि काही आचार्य स्वार्थ, द्रव्य, लिंग, संख्या आणि कर्मादी या पाचही गोष्टींना शब्दाचा अर्थ मानतात, तर विभक्तीला केवळ द्योतक (स्पष्ट करणारी) मानतात.

တတော [Pg.27] ဧကမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဝစနံ ဗဟုမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနဉ္စာတိ အနိယမေန ပသင်္ဂေ ‘‘နာမသ္မာ’’တိ အဓိကာရော.

त्यानंतर एक अर्थ सांगायचा असल्यास एकवचन आणि अनेक अर्थ सांगायचे असल्यास बहुवचन होते, अशा अनियमाचा प्रसंग उद्भवल्यास "नामास्मा" (नामापुढे) हा अधिकार लागू होतो.

၃၇. ပဌမာ+တ္ထမတ္တေ

३७. प्रथमा केवळ अर्थाच्या ठिकाणी (Paṭhamātthamatte)

နာမဿာ+ဘိဓေယျမတ္တေ ပဌမာဝိဘတ္တိ ဟောတီတိ ဝတ္တိစ္ဆာဝသာ ပဌမာယေ+ကဝစနဗဟုဝစနာနိ. သိ ယောဣတိ ပဌမာ. သိဿိ+ကာရဿာ+နုဗန္ဓတ္တာ အပ္ပယောဂေါ. ပယောဇနံ ‘‘ကိ+မံသိသူ’’တိ သံကေတော, တထာ အံဝစနဿာ+ကာရဿ. ဧတ္ထ တထာတိ ဝုတ္တဿာတိဒေသော အညဒီယဓမ္မာန+မညတ္ထပါပန+မတိဒေသော. ဧကမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ ပဌမေကဝစနံ သိ.

नामाच्या केवळ अभिधेय (अर्थ) मात्रेमध्ये प्रथमा विभक्ती होते, या बोलण्याच्या इच्छेनुसार प्रथमेचे एकवचन आणि बहुवचन प्रत्यय येतात. 'सि यो' ही प्रथमा विभक्ती आहे. 'सि' मधील 'इ' कार हा अनुबंध (इत्-संज्ञक) असल्यामुळे त्याचा प्रयोग होत नाही. त्याचे प्रयोजन "किंमंसिसु" या संज्ञेमध्ये आहे, तसेच 'अं' प्रत्ययातील 'अ' काराचेही आहे. येथे 'तथा' असे म्हटल्याने अतिदेश होतो; एका ठिकाणचे धर्म दुसऱ्या ठिकाणी लागू करणे म्हणजे 'अतिदेश' होय. एक अर्थ सांगायचा असल्यास प्रथमेचे एकवचन 'सि' (si) येते.

အတောတိ ဝတ္တတေ, အတောတိ နာမဝိသေသနတ္တာ ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿာ’’တိ ပရိဘာသတော အကာရန္တတော နာမသ္မာ ဝိဓိ.

'अतो' (ato) चे अनुवर्तन होते. 'अतो' हे नामाचे विशेषण असल्यामुळे "विधिर्विशेषणान्तस्य" या परिभाषेनुसार अ-कारान्त नामापुढे हा विधी (नियम) लागू होतो.

၁၀၉. သိဿော

१०९. सि-प्रत्ययाचा 'ओ' होतो (Sisso)

အကာရန္တတော နာမသ္မာ သိဿ ဩ ဟောတိ. ပုဗ္ဗသရလောပေ သုဂတော တိဋ္ဌတိ. ဗဟုမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနံ ယော. ဧဝံ ဥပရိပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

अ-कारान्त नामापुढील 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो. पूर्व स्वराचा लोप केल्यावर 'सुगतो तिट्ठति' (सुगत उभे आहेत) असे रूप बनते. अनेक अर्थ सांगायचे असल्यास बहुवचनाचा 'यो' प्रत्यय येतो. पुढेही याचप्रमाणे योजना करावी.

၄၁. အတော ယောနံ ဋာဋေ

४१. अ-कारान्त नामापुढील 'यो' प्रत्ययाचा 'टा' आणि 'टे' होतो (Ato yonaṃ ṭāṭe)

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပဌမာဒုတိယာယောနံ ဋာဋေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ဋကာရာနုဗန္ဓတ္တာ ‘‘ဋာနုဗန္ဓာ+နေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿာ’’တိ သဗ္ဗာဒေသော. သုဂတာ တိဋ္ဌန္တိ.

अ-कारान्त नामापुढील प्रथमा आणि द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'टा' (ṭā) आणि 'टे' (ṭe) होतात. 'ट' कार अनुबंध असल्यामुळे "टानुबंधानेकवर्णा सर्वस्य" या नियमाने हा सर्वादेश होतो. (उदा.) 'सुगता तिट्ठन्ति' (सुगत उभे आहेत).

‘‘ပဌမာ+တ္ထမတ္တေ’’တိ ဝတ္တတေ.

'प्रथमात्थ मत्ते' (प्रथमा केवळ अर्थाच्या ठिकाणी) याचे अनुवर्तन होते.

၃၈. အာမန္တဏေ

३८. आमंत्रणात (संबोधनात) (Āmantaṇe)

အာမန္တဏာဓိကေ [Pg.28] အတ္ထမတ္တေ ပဌမာဝိဘတ္တိ ဟောတီတိ ဧကသ္မိံ ဧကဝစနံ သိ.

आमंत्रण (संबोधन) अधिक असलेल्या केवळ अर्थाच्या ठिकाणी प्रथमा विभक्ती होते, म्हणून एकवचनात 'सि' प्रत्यय येतो.

၁၁၂. ဂေါ သျာ+လပနေ

११२. संबोधनात 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते (Go syālapane)

အာလပနေ သိ ဂသညော ဟောတိ.

आलपनात (संबोधनात) 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते.

‘‘လောပေါ’’တိ ဝတ္တတေ.

'लोपो' (लोप होतो) याचे अनुवर्तन होते.

၁၁၇. ဂသီနံ

११७. ग-संज्ञक आणि सि-प्रत्ययाचा लोप (Gasīnaṃ)

နာမသ္မာ ဂ+သီနံ လောပေါ ဟောတိ. ဘော သုဂတ စိရံ တိဋ္ဌ.

नामापुढील 'ग' संज्ञक 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. (उदा.) 'भो सुगत चिरं तिट्ठ' (हे सुगत! आपण चिरकाळ राहावे).

‘‘ဂေ’’တိ ဝတ္တတေ.

'गे' (ग-संज्ञक प्रत्यय परे असताना) याचे अनुवर्तन होते.

၅၉. အယုနံ ဝါ ဒီဃော

५९. अ, इ, उ यांचा विकल्पे करून दीर्घ होतो (Ayunaṃ vā dīgho)

အဣဥဣစ္စေတေသံ ဝါ ဒီဃော ဟောတိ ဂေ ပရေ တိလိင်္ဂေ+တိ ဒီဃေ ဘော သုဂတ သုဂတာ စိရံ တိဋ္ဌ. သက္ကတေ သုဂတာတိ ဒီဃံ ဒူရာလပနေယေဝိ+စ္ဆန္တိ, သမီပါလပနေပိ ဒဿနတော တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ဗဟုဝစနေ ယောဿ ဋာ, သုဂတာ စိရံ တိဋ္ဌထ.

अ, इ, उ यांचा 'ग' संज्ञक प्रत्यय परे असताना तिन्ही लिंगांत विकल्पे करून दीर्घ होतो. दीर्घ केल्यावर 'भो सुगत, सुगता चिरं तिट्ठ' अशी रूपे होतात. संस्कृतमध्ये 'सुगता' हा दीर्घ केवळ दूरच्या संबोधनातच इच्छितात, परंतु जवळच्या संबोधनातही (पालीमध्ये) प्रयोग आढळत असल्यामुळे तो नियम येथे ग्राह्य धरू नये. बहुवचनात 'यो' प्रत्ययाचा 'टा' होऊन 'सुगता चिरं तिट्ठथ' (हे सुगतहो! आपण चिरकाळ राहावे) असे रूप बनते.

၂. ကမ္မေ ဒုတိယာ

२. कर्म कारकात द्वितीया विभक्ती होते (Kamme dutiyā)

တသ္မိံ ကမ္မကာရကေ ဒုတိယာဝိဘတ္တိ ဟောတိ. အံယောဣတိ ဒုတိယာ. ဧတ္ထ ဒုတိယာတတိယာဒိဘာဝေါ ဝိဘတ္တိသုတ္တေ သိယော ဣတိ ပဌမာဝိဘတျာဒီနိ+မုပါဒါယ ဝုစ္စတိ, တံ တံ ဥပါဒါယ ပညတ္တတ္တာ. ဒုတိယေကဝစနံ အံ, အကာရဿာ+ပယောဂေါ. သုဂတံ ပဿ. ဒုတိယာဗဟုဝစနံ ယော, တဿ ဋေ, သုဂတေ ပဿ.

त्या कर्म कारकामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. 'अं यो' ही द्वितीया विभक्ती आहे. येथे द्वितीया, तृतीया इत्यादी संज्ञा विभक्ती सूत्रात 'सि यो' इत्यादी प्रथमा विभक्तीला आधार मानून सांगितल्या आहेत, कारण त्या-त्या आधारावरच त्यांची रचना केली आहे. द्वितीयेचे एकवचन 'अं' आहे, ज्यातील 'अ' काराचा प्रयोग होत नाही. (उदा.) 'सुगतं पस्स' (सुगतांना पहा). द्वितीयेचे बहुवचन 'यो' आहे, त्याचा 'टे' (ṭe) होऊन 'सुगते पस्स' (सुगतांना पहा) असे रूप बनते.

၁၉. ကတ္တုကရဏေသု တတိယာ

१९. कर्ता आणि करण कारकात तृतीया विभक्ती होते (Kattukaraṇesu tatiyā)

တသ္မိံ [Pg.29] ကတ္တရိ ကရဏေ စ ကာရကေ တတိယာဝိဘတ္တိ ဟောတိ. နာ+ဟိဣတိ တတိယာဝိဘတ္တိ. တတိယာဧကဝစနံ နာ.

त्या कर्ता आणि करण कारकामध्ये तृतीया विभक्ती होते. 'ना हि' ही तृतीया विभक्ती आहे. तृतीयेचे एकवचन 'ना' आहे.

‘‘နာဿာ’’တိ ဝတ္တတေ.

'नास्सा' (ना-प्रत्ययाचा) याचे अनुवर्तन होते.

၁၀၈. အတေ+န

१०८. अ-कारान्त नामापुढील 'ना' चा 'एन' होतो (Atena)

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရဿ နာဝစနဿ ဧနာဒေသော ဟောတိ နိစ္စံ. သုဂတေန ကတံ.

अ-कारान्त नामापुढील 'ना' प्रत्ययाचा नित्य 'एन' (ena) आदेश होतो. (उदा.) 'सुगतेन कतं' (सुगतांद्वारे केले गेले).

၉၈. သုဟိသွ+ဿေ

९८. सु आणि हि प्रत्यय परे असताना अ-काराचा ए-कार होतो (Suhisvasse)

အကာရန္တဿ သုဟိသွေ+ဟောတိ. သုဂတေဟိ.

अ-कारान्त नामाचा 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय परे असताना 'ए' होतो. (उदा.) 'सुगतेhi' (सुगतांद्वारे).

‘‘ဝေ’’တိ ဝတ္တတေ.

'वे' (किंवा) याचे अनुवर्तन होते.

၉၅. သ္မာဟိသ္မိံနံ မှာဘိမှိ

९५. स्मा, हि आणि स्मिं प्रत्ययांचे अनुक्रमे म्हा, भि आणि म्ही होतात (Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi)

နာမသ္မာ ပရေသံ သ္မာဟိသ္မိံနံ မှာဘိမှိ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံတိ ဟိဿ ဘိအာဒေသေ သုဂတေဘိ. ကရဏေ သုဂတေန လောကော ပုညံ ကရောတိ, သုဂတေဟိ သုဂတေဟိ ဝါ.

प्रातिपदिकानंतर (नामावरून) येणाऱ्या 'स्मा', 'हि', 'स्मिं' आणि 'नं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश होतात. 'हि' च्या जागी 'भि' आदेश झाल्यावर 'सुगतेभि' असे रूप होते. करण कारकात (तृतीया विभक्तीत) 'सुगतेन लोको पुञ्ञं करोति' (जगत सुगतांच्या द्वारे पुण्य करते), किंवा 'सुगतेहि' अथवा 'सुगतेहि' (अशी रूपे होतात).

၂၄. စတုတ္ထီ သမ္ပဒါနေ

२४. संप्रदान कारकात चतुर्थी विभक्ती होते.

တသ္မိံ သမ္ပဒါနကာရကေ စတုတ္ထီ သိယာ. သ+နံဣတိ စတုတ္ထီ. စတုတ္ထေ+ကဝစနံ သ. ဝိဘတ္တိသုတ္တေ ဿ+နံတိ ဒီဃပါဌေန သုဂတဿာတိ သိဒ္ဓေပိ ‘‘ဈလာ သဿ နော’’ တျာဒိကာရိယသုတ္တေသု ဿဿာတိ အက္ခရဂါရဝတာ ဟောတီတိ လာဃဝတ္ထ+မိဒ+မာရဒ္ဓံ –

त्या संप्रदान कारकामध्ये चतुर्थी विभक्ती होते. 'स' आणि 'नं' हे चतुर्थीचे प्रत्यय आहेत. चतुर्थीचे एकवचन 'स' आहे. विभक्ती सूत्रात 'स्स' आणि 'नं' अशा दीर्घ पाठाने 'सुगतस्स' हे रूप सिद्ध होत असले, तरी 'झला सस्स नो' इत्यादी कार्यसूत्रांमध्ये 'स्स' च्या अक्षरगौरवामुळे (लाघवासाठी) हे सूत्र सुरू केले आहे –

၅၁. သုဉ သဿ

५१. 'स' प्रत्ययाला 'सुञ्' चा आगम होतो.

နာမသ္မာ [Pg.30] ပရဿ သဿ သုဉာဂမော ဟောတိ. သ စ ‘‘ဆဋ္ဌိယာ’’တိ ဝတ္တမာနေ –

प्रातिपदिकानंतर (नामावरून) येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला 'सुञ्' चा आगम होतो. आणि तो 'षष्ठीच्या' (षष्ठी विभक्तीच्या) अधिकारात –

၁,၂၀. ဉာကာနု ဗန္ဓာ+ဒျန္တာ

१,२०. 'ञ' आणि 'क' हे अनुबंध (इत् संज्ञक) ज्यांचे आहेत, ते अनुक्रमे आदी (सुरुवातीला) आणि अंत (शेवटी) अवयव होतात.

ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဉာနုဗန္ဓ+ကာနုဗန္ဓာ အာဒျန္တာဟောန္တီတိ အာဒျဝယဝေါ. ဥကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော, ညကာရော အသ္မိံ သုတ္တေ သံကေတတ္ထော. သုဂတဿ ဒါနံ ဒေတိ.

षष्ठीने निर्दिष्ट केलेल्या शब्दाचे 'ञ' अनुबंध आणि 'क' अनुबंध असणारे अनुक्रमे आदी आणि अंत अवयव होतात, म्हणून हा आदी अवयव (सुरुवातीचा भाग) आहे. 'उ' कार हा उच्चारणासाठी आहे, आणि 'ञ' कार या सूत्रात संकेतासाठी आहे. 'सुगतस्स दानं देति' (सुगतांना दान देतो).

၁,၅၈. ‘‘ဗဟုလံ’’တျ+ဓိကာရော

१,५८. 'बहुलं' हा अधिकार आहे.

ဗဟုလာဓိကာရံ ကပ္ပဒုမမိဝ မညန္တိ သဒ္ဒိကာ. တဉ္စ –

वैयाकरण 'बहुलं' या अधिकाराला कल्पवृक्षाप्रमाणे मानतात. आणि ते –

ကွစိ ပဝတ္တျ+ပဝတ္တိ, ကွစ+ညံ ကွစိ ဝါ ကွစိ;

သိယာ ဗဟုလသဒ္ဒေန, ဝိဓိ သဗ္ဗော ယထာဂမံတိ –

"कुठे प्रवृत्ती (नियम लागू होणे), कुठे अप्रवृत्ती (नियम लागू न होणे), कुठे दुसराच नियम, तर कुठे विकल्प होतो; 'बहुलं' या शब्दाने सर्व विधी आगमानुसार (परंपरेनुसार) होतात" –

စတုဗ္ဗိဓံ ဗဟုလံ သမိက္ခန္တိ.

अशा प्रकारे चार प्रकारच्या 'बहुला'चा विचार केला जातो.

‘‘အတော ဝါ’’တွေဝ,

'अतो वा' या सूत्रावरूनच,

၄၄. သဿာယ စတုတ္ထိယာ

४४. चतुर्थी विभक्तीच्या 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'आय' आदेश होतो.

အကာရန္တတော ပရဿ စတုတ္ထိယာ သဿ အာယော ဟောတိ ဝါ ဗဟုလံ. သုဂတာယ. ယေဘုယျေန တာဒတ္ထေယေဝါ+ယ+မာယော ဒိဿတီတိ ဣတော ပရံ နော+ဒါဟရီယတေ. စတုတ္ထီဗဟုဝစနံ နံ,

अ-कारान्त प्रातिपदिकानंतर येणाऱ्या चतुर्थीच्या 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'आय' हा आदेश बहुधा (विकल्पाने) होतो. जसे – 'सुगताय'. बहुतांश करून हा 'आय' आदेश तादर्थ्य (त्याच्यासाठी या अर्थी) मध्येच दिसून येतो, म्हणून यापुढे याचे उदाहरण दिले जात नाही. चतुर्थीचे बहुवचन 'नं' आहे.

‘‘ဒီဃော’’တိ ဝတ္တတေ.

'दीघो' (दीर्घ होणे) हा अधिकार अनुवृत्त होतो.

၈၉. သုနံဟိသု

८९. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय पर असताना.

နာမဿ [Pg.31] ဒီဃော ဟောတိ သုနံဟိသု. သုဂတာနံ.

'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय पर असताना प्रातिपदिकाचा (नामाचा) अंत्य स्वर दीर्घ होतो. जसे – 'सुगतानां'.

၂၉. ပဉ္စမျ+ဝဓိသ္မာ

२९. अवधी (मर्यादा किंवा अपादान) कारकात पंचमी विभक्ती होते.

ဧတသ္မာ အဝဓိကာရကာ ပဉ္စမီဝိဘတ္တိ ဟောတိ. သ္မာ+ဟိဣတိ ပဉ္စမီ. ပဉ္စမျေကဝစနံ သ္မာ,

या अवधी कारकामध्ये पंचमी विभक्ती होते. 'स्मा' आणि 'हि' हे पंचमीचे प्रत्यय आहेत. पंचमीचे एकवचन 'स्मा' आहे,

‘‘အတော’’ ‘‘ဋာဋေ’’ ‘‘ဝေ’’တိ စ ဝတ္တတေ.

'अतो', 'टा-टे' आणि 'वे' (विकल्पाने) हे अनुवृत्त होतात.

၄၃. သ္မာ+သ္မိံနံ

४३. 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी...

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရေသံ သ္မာ+သ္မိံနံ ဋာ+ဋေ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ. သုဂတာ အပေဟိ သုဂတမှာ သုဂတသ္မာ ဝါ. ပဉ္စမီဗဟုဝစနဉှိ, သုဂတေဘိ သုဂတေဟိ.

अ-कारान्त प्रातिपदिकानंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'टा' आणि 'टे' हे आदेश विकल्पाने होतात. जसे – 'सुगता अपेहि' (सुगतांपासून दूर जा), किंवा 'सुगतम्हा', 'सुगतस्मा'. पंचमीचे बहुवचन 'हि' आहे, ज्याची रूपे 'सुगतेभि', 'सुगतेहि' अशी होतात.

၃၉. ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓေ

३९. संबंध दर्शवण्यासाठी षष्ठी विभक्ती होते.

ကာရကေဟိ အညော သမ္ဗန္ဓော, တတြ ဆဋ္ဌီဝိဘတ္တိ ဟောတိ. သ+နံဣတိ ဆဋ္ဌီ, ဆဋ္ဌေကဝစနံ သ, သုဂတဿ ဝိဟာရော, ဆဋ္ဌီဗဟုဝစနံ နံ, သုဂတာနံ.

कारकांपेक्षा भिन्न असणाऱ्या संबंधात षष्ठी विभक्ती होते. 'स' आणि 'नं' हे षष्ठीचे प्रत्यय आहेत. षष्ठीचे एकवचन 'स' आहे, जसे – 'सुगतस्स विहारो' (सुगतांचा विहार). षष्ठीचे बहुवचन 'नं' आहे, जसे – 'सुगतानां'.

၁၄. သတ္တမျာ+ဓာရေ

१४. अधिकरण (आधार) कारकात सप्तमी विभक्ती होते.

အာဓာရကာရကေ သတ္တမီဝိဘတ္တိ ဟောတိ. သ္မိံ+သုဣတိ သတ္တမီ. သတ္တမျေကဝစနံ သ္မိံ, သုဂတေ ပတိဋ္ဌိတံ သုဂတမှိ သုဂတသ္မိံ ဝါ. သတ္တမီဗဟုဝစနံ သု, ‘‘သု+ဟိသွ+ဿေ’’တိ ဧ, သုဂတေသု.

आधार कारकामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. 'स्मिं' आणि 'सु' हे सप्तमीचे प्रत्यय आहेत. सप्तमीचे एकवचन 'स्मिं' आहे, जसे – 'सुगते पतिट्ठितं' (सुगतांच्या ठिकाणी प्रतिष्ठित), किंवा 'सुगतम्हि', 'सुगतस्मिं'. सप्तमीचे बहुवचन 'सु' आहे, 'सु-हिस्व-स्से' या सूत्राने 'ए' होऊन 'सुगतेसु' असे रूप बनते.

သုဂတော, သုဂတာ. ဘော သုဂတ, ဘော သုဂတာ, ဘဝန္တော သုဂတာ. သုဂတံ, သုဂတေ. သုဂတေန, သုဂတေဘိ[Pg.32], သုဂတေဟိ. ကရဏေ သုဂတေန, သုဂတေဘိ, သုဂတေဟိ. သုဂတဿ, သုဂတာယ, သုဂတာနံ. သုဂတာ, သုဂတမှာ, သုဂတသ္မာ, သုဂတေဘိ, သုဂတေဟိ. သုဂတဿ, သုဂတာနံ. သုဂတေ, သုဂတမှိ, သုဂတသ္မိံ, သုဂတေသု.

सुगतो, सुगता. भो सुगत, भो सुगता, भवन्तो सुगता. सुगतं, सुगते. सुगतेन, सुगतेभि, सुगतेहि. करण कारकात – सुगतेन, सुगतेभि, सुगतेहि. सुगतस्स, सुगताय, सुगतानां. सुगता, सुगतम्हा, सुगतस्मा, सुगतेभि, सुगतेहि. सुगतस्स, सुगतानां. सुगते, सुगतम्हि, सुगतस्मिं, सुगतेसु.

သုဂတော သုဂတော. သုဂတံ နမတိ. သုဂတေန ကတော. သုဂတေန ဇိတော. သုဂတဿ ဒဒေ. သုဂတာ ဝိဂတော. သုဂတဿ သုတော. သုဂတေ ရမတေ. ဧဝံ –

सुगतो सुगतो (सुगत ते सुगत आहेत). सुगतं नमति (सुगतांना नमस्कार करतो). सुगतेन कतो (सुगतांनी केलेले). सुगतेन जितो (सुगतांनी जिंकलेले). सुगतस्स ददे (सुगतांना द्यावे). सुगता विगतो (सुगतांपासून दूर गेलेला). सुगतस्स सुतो (सुगतांचा पुत्र / सुगतांकडून ऐकलेले). सुगते ramate (सुगतांच्या ठिकाणी रममाण होतो). याचप्रमाणे –

သူရာ+သုရ+နရော+ရဂ+နာဂ+ယက္ခာ,ဂန္ဓဗ္ဗ+ကိန္နရ+မနုဿ+ပိသာစ+ပေတာ;

မာတင်္ဂ+ဇင်္ဂမ+တုရင်္ဂ+ဝရာဟ+သီဟာ,ဗျဂ္ဃ+စ္ဆ+ကစ္ဆပ+တရစ္ဆ+မိဂ+ဿ+သောဏာ.

शूर, असुर, नर, उरग (सर्प), नाग, यक्ष, गंधर्व, किन्नर, मनुष्य, पिशाच, प्रेत; मातंग (हत्ती), जंगम, तुरंग (घोडा), वराह (डुक्कर), सिंह, व्याघ्र (वाघ), अच्छ (अस्वल), कच्छप (कासव), तरच्छ (तरस), मृग (हरिण), अस्स (घोडा), सोण (कुत्रा).

အာလောက+လောက+နိလယာ+နိလ+စာဂ+ယောဂါ,ဝါယာမ+ဂါမ+နိဂမာ+ဂမ+ဓမ္မ+ကာမာ;

သံဃော+ဃ+ဃောသ+ပဋိဃာ+သဝ+ကောဓ+လောဘာ,သာရမ္ဘ+ထမ္ဘ+မဒ+မာန+ပမာဒ+မက္ခာ.

आलोक (प्रकाश), लोक, निलय (निवास), अनिल (वारा), चाग (त्याग), योग; व्यायाम (प्रयत्न), गाम (गाव), निगम (नगर), आगम, धम्म, काम; संघ, ओघ (प्रवाह), घोस (घोष/आवाज), पटिघ (प्रतिघ/द्वेष), आसव, कोध (क्रोध), लोभ; सारंभ (उद्धटपणा), थंभ (स्तंभ/ताठरपणा), मद, मान, पमाद (प्रमाद/बेसावधपणा), मक्ख (मत्सर).

ပုန္နာဂ+ပူဂ+ပနသာ+သန+စမ္ပက+မ္ဗ-ဟိန္တာလ+တာလ+ဝကုလ+ဇ္ဇုန+ကိံသုကာ စ;

မန္ဒာရ+ကုန္ဒ+ပုစိမန္ဒ+ကရဉ္ဇ+ရုက္ခာ,ဉေယျာ မယူရ+သကုဏ+ဏ္ဍဇ+ကောဉ္စ+ဟံသာ.

पुन्नाग, पूग (सुपारी), पणस (फणस), असन, चम्पक (चाफा), अम्ब (आंबा), हिंताल, taal (ताड), वकुल (बकुळ), अज्जुन (अर्जुन), किंसुक (पळस); मंदार, कुंद, पुचिमंद (कडुनिंब), करंज, रुक्ख (वृक्ष); तसेच मयूर (लांडोर/मोर), सकुण (पक्षी), अण्डज, कोञ्च (क्रौंच), हंस (हे सर्व शब्द याचप्रमाणे जाणावेत).

သုဂတသဒ္ဒေါဝ, ယတော သဗ္ဗော သဒ္ဒေါ, န သဒ္ဒတာလိတတ္ထောဝ, အထ ခေါ သံယောဂါဒိဝသေနပိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. တေနေ+တံ ဝုစ္စတိ –

केवळ 'सुगत' शब्दाप्रमाणेच नव्हे, तर सर्वच शब्द केवळ त्यांच्या ध्वनीवरूनच अर्थ व्यक्त करत नाहीत, तर संयोग इत्यादींच्या आधारे देखील अर्थ व्यक्त करतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

သံယောဂါ ဝိပ္ပယောဂါ စ, သာဟစရိယာ+ဝိရောဓတော;

အတ္ထာ ပကရဏာ လိင်္ဂါ, သဒ္ဒန္တရသမီပတော.

संयोग, विप्रयोग (वियोग), साहचर्य, विरोध, अर्थ, प्रकरण (संदर्भ), लिंग आणि दुसऱ्या शब्दाचे सान्निध्य,

သာမတ္ထျော+စိတြ+ဒေသေဟိ[Pg.33], ကာလ+ဗျတ္တာ+နုရူပတော;

ဥပစာရ+ကာကုဘေဒ, သမ္ဗန္ဓေဟု+ပလက္ခဏာ.

सामर्थ्य, औचित्य, देश (स्थान), काळ, स्पष्टता, अनुरूपता, उपचार (लाक्षणिक प्रयोग), काकूभेद (स्वराचा चढ-उतार) आणि संबंध यांच्याद्वारे (शब्दांचे अर्थ) ओळखले जातात.

ဝစနာ စ တဒင်္ဂတ္တာ, ပဓာနတ္တာတိအာဒိဟိ;

သဒ္ဒ+တ္ထာ ပဝိဘဇ္ဇန္တေ, န သဒ္ဒါဒေဝ ကေဝလာတိ.

वचन, तदंगता (त्याचा भाग असणे), प्रधानता इत्यादींच्या द्वारे शब्दांचे अर्थ विभागले जातात, केवळ शब्दावरूनच नव्हे.

ဧတ္ထ သံယောဂတော တာဝ, ‘‘သကိသောရာ ဓေနု ဒီယတူ’’တိ, ကိသောရော အဿပေါတကော, တံသံယောဂတော ဝဠဝါ ဧဝ ပတီယတေ.

येथे प्रथम संयोगाचे उदाहरण म्हणजे – "सकिसोरा धेनु दीयतू" (शिंगरासहित घोडी दिली जावी). 'किसोर' म्हणजे घोड्याचे शिंगरू, त्याच्या संयोगामुळे येथे 'धेनु' शब्दाचा अर्थ 'घोडी' (वळवा) असाच समजला जातो.

ဝိပ္ပယောဂတော – ‘‘အကိသောရာ အာနီယတူ’’တိ တပ္ပဋိသေဓာ ဝဠဝါ ဧဝ ပတီယတေ.

विप्पयोग (वियोगा) मुळे – “अकिसोर (शिंगरू नसलेले) आणले जावे” असे म्हटल्यास, शिंगराचा निषेध केल्यामुळे केवळ घोडी (वळवा) असाच अर्थ समजला जातो.

သဟစရဏတော – ‘‘ရာမ+လက္ခဏ’’ဣတိ ဥဘိန္နံ သဟစရဏေန ရာမောတိ ဒါသရထိ ဧဝ ရာမော, န အညာဘိဓာနော ဇာမဒဂနျာဒိ. လက္ခဏောပိ သောမိတ္တိ ဧဝ, န တု ယော ကောစိ လက္ခဏော.

सहचरण (सहचार्या) मुळे – “राम-लक्खण” (राम-लक्ष्मण) यामध्ये दोघांच्या सहचार्यामुळे ‘राम’ म्हणजे दशरथाचा पुत्र (दासरथी) रामच समजला जातो, जमदग्नीचा पुत्र (जामदग्न्य) इत्यादी इतर नावांचे नव्हे. तसेच ‘लक्खण’ म्हणजे सुमित्रेचा पुत्र (सौमित्र) हाच समजला जातो, इतर कोणताही लक्षण नावाचा व्यक्ती नव्हे.

ဝိရောဓတော – ‘‘ရာမ+ဇ္ဇုနာ’’ ဣတိ ဘဂ္ဂဝေါ သဟဿဗာဟု စ အညမညဝိရုဒ္ဓါတိ တေ ဧဝ ပတီယန္တေ, န ဒါသရထိ သဗျသာစိ စ.

विरोधामुळे – “राम-अज्जुन” (राम आणि अर्जुन) यामध्ये भार्गव (परशुराम) आणि सहस्रबाहू हे एकमेकांचे विरोधी असल्यामुळे तेच समजले जातात, दासरथी (राम) आणि सव्यसाची (पांडव अर्जुन) नव्हेत.

အတ္ထတော – ‘‘သိန္ဓဝ+မာနယ, ပဝိသာမိ ရဏင်္ဂဏ’’မိတိ ရဏင်္ဂဏပဝေသော ဝါဟနဝိသေသေန ဟောတီတိ အတ္ထတော တုရင်္ဂပတီတိ, န တု လဝဏဝိသေသံ.

अर्थामुळे (प्रयोजनामुळे) – “सिंधव (घोडा/मीठ) आणा, मी रणांगणात प्रवेश करतो” यामध्ये रणांगणात प्रवेश करणे हे एका विशिष्ट वाहनाने (घोड्याने) होत असल्यामुळे, अर्थावरून ‘घोडा’ (तुरङ्ग) असाच बोध होतो, मिठाचा (लवण) नव्हे.

ပကရဏတော-ဘောဇနဝိဓိမှိ ဥပသင်္ခရိယမာနေ ‘‘သိန္ဓဝ+မာနယေ’’တိ, အတြ ဟိ သဒ္ဒန္တရဿာ+ဘာဝေပိ ဘောဇနောပကရဏသမဝါယ+မာလောကိတဘာဝတော လဝဏေ ပဋိပတ္တိ, တာဒိသော ဟိ ပတ္ထာဝေါတိ.

प्रकरणावरून (प्रसंगानुसार) – भोजनाच्या वेळी वाढताना “सिंधव आणा” असे म्हटले असता, येथे इतर शब्दांचा अभाव असला तरीही भोजनाच्या साहित्याचा संबंध दिसत असल्यामुळे ‘मीठ’ असाच अर्थ समजला जातो, कारण तो तसा प्रसंग असतो.

လိင်္ဂတော [Pg.34] – ‘‘ဒေဝဒတ္တံ ပဌမ+မုပဝေသယ သမာရာဓိတဂုရုံ’’တိ, အတြ သမာရာဓိတဂုရုတ္တေန လိင်္ဂေန တဿ ဗာဟုဿစ္စ+မဝဂမျတေ, န တု ယော ကောစိ ဒေဝဂုဏော.

लिंगावरून (चिन्हावरून) – “ज्याने गुरूंना संतुष्ट केले आहे अशा देवदत्ताला प्रथम बसवावे”, येथे ‘गुरूंना संतुष्ट करणे’ या चिन्हावरून त्याचे बहुश्रुतत्व (विद्वत्ता) समजते, कोणताही दैवी गुण नव्हे.

သန္နိဓာနတော – ‘‘အဇ္ဇုနော ကတဝီရိယောတိ’’ ပတီယတေ, နော အကတဝီရိယော အဇ္ဇုနောတိ.

संनिधानामुळे (जवळकीमुळे) – “अज्जुन (अर्जुन) हा कृतवीर्यपुत्र आहे” असा बोध होतो, कृतवीर्यपुत्र नसलेला अज्जुन (पांडव अर्जुन) नव्हे.

သာမတ္ထိယတော – ‘‘အနုဒရာ ကညာ’’တိ ဥဒရေ အသတိ ကညာ ဧဝ နတ္ထီတိ တဿာ ကိသာင်္ဂိယာ မဇ္ဈပဒေသောတိ ပတီယတေ.

सामर्थ्यावरून (योग्यतेवरून) – “उदर नसलेली (बारीक कंबर असलेली) कन्या” असे म्हटले असता, उदर (पोट) नसल्यास कन्याच असणार नाही, म्हणून त्या कृशांगीच्या (बारीक शरीराच्या) मध्यभागाचा (कमरेचा) बारीकपणा असा अर्थ समजला जातो.

ဩစိတြတော – ‘‘ရာမသဒိသော+ယံ’’ ဣတိ, အတြ ဟိ ရာမော ပယုတ္တဒါသရထိသ္မိံ ဘိယျော သာဓာရဏော ပရိစယောတိ ဒါသရထိ ဧဝ ပတီယတေ, န ဘဂ္ဂဝရာမော.

औचित्यामुळे (योग्यतेमुळे) – “हा रामासारखा आहे” असे म्हटले असता, येथे ‘राम’ हा शब्द दासरथी (दशरथपुत्र राम) याच्यासाठी अधिक सामान्यपणे परिचयाचा असल्यामुळे दासरथी रामच समजला जातो, भार्गव राम (परशुराम) नव्हे.

ဒေသတော – ‘‘ပေါဋ္ဌပါ’’ ဣတိ ကိသ္မိဉ္စိ ဒေသေ ပသံသာဝစနံ. ကိသ္မိဉ္စိ အက္ကောသဝစနံ.

देशानुसार (प्रदेशानुसार) – “पोट्ठपा” हा शब्द काही प्रदेशात प्रशंसेचा शब्द आहे, तर काही प्रदेशात तो शिवीगाळ (निंदा) करणारा शब्द आहे.

ကာလတော – ‘‘ပစေ’’တိ ဒက္ခိဏာပထေ ကတ္ထစိ ပုဗ္ဗဏှေ ယာဂုပါကေ, သာယဏှေ တု ဩဒနပါကေ.

कालानुसार (वेळेनुसार) – “शिजवावे” (पचे) हा शब्द दक्षिणपथात (दक्षिण भारतात) काही ठिकाणी सकाळी पेज (यागु) शिजवण्यासाठी आणि संध्याकाळी भात (ओदन) शिजवण्यासाठी वापरला जातो.

ဗျတ္တိတော – ‘‘ဂါမဿ အဒ္ဓ’’ မိတိ သမဘာဂေ, နပုံသကတ္တာ. ‘‘ဂါမဿ အဒ္ဓေါ’’တိ ပုမတ္တေန တု အသမဘာဂေ.

लिंगभेदावरून (व्यक्तीवरून) – नपुंसकलिंगी “गामस्स अद्धं” (गावाचा अर्धा भाग) म्हणजे समान अर्धा भाग; तर पुल्लिंगी “गामस्स अद्धो” म्हणजे असमान भाग असा अर्थ होतो.

အနုရူပတော – ‘‘နရပတိ သာဓု ရက္ခတိ ဂေါမဏ္ဍလ’’မိတိ မဟီမဏ္ဍလပါလနံ ရာဇိနော+နုရူပ+မိတိ မဟီမဏ္ဍလပါလနေဝ ပတီတိ, န တု ဂေါယူထရက္ခနေ.

अनुरूपतेमुळे (योग्यतेमुळे) – “नरपती (राजा) गोमंडळाचे चांगले रक्षण करतो” यामध्ये पृथ्वीमंडळाचे पालन करणे हे राजाला अनुरूप असल्यामुळे पृथ्वीमंडळाचे रक्षण असाच अर्थ समजला जातो, गाईंच्या कळपाचे रक्षण नव्हे.

ဥပစာရတော – အတံသဘာဝေ တံသဘာဝါရောပန+မုပစာရော, သ စ တဒဋ္ဌော, တဒ္ဓမ္မော, တံသဟစရိယော, တံသမီပေါတိ စတုဗ္ဗိဓော[Pg.35], တတ္ထ ယထာက္ကမံ မဉ္စာ ဥက္ကောသန္တိ, အဂ္ဂိ မာဏဝေါ, ယဋ္ဌိံ ပဝေသယ, ဂင်္ဂါယံ ဝဇောတိ.

उपचारावरून (लाक्षणिक प्रयोगावरून) – जो स्वभाव (धर्म) ज्याचा नाही, त्यावर त्या स्वभावाचा आरोप करणे म्हणजे ‘उपचार’ होय. तो चार प्रकारचा असतो: तदर्थ (त्या प्रयोजनासाठी), तद्धर्म (त्या गुणासाठी), तत्सहचारी (त्याच्या सहचार्यासाठी) आणि तत्समीप (त्याच्या समीपतेसाठी). त्याचे अनुक्रमे उदाहरण असे: “मंचक ओरडतात” (मंचावरील लोक), “माणवक (मुलगा) अग्नी आहे”, “काठ्या आत आणा” (काठी घेतलेल्या लोकांना), आणि “गंगेवर गोठा आहे” (गंगेच्या तीरावर).

ကာကုတော-ကာကုသဒ္ဒေါ ဣတ္ထိယံ, သ စ ဝိကာရ+သောက+ဘီတိ+ဓနိရူပေသု ဒိဿတိ, ဝတ္တု ကာယဝိကာရာ ကထဉ္စိ တံ အကတဝါအပိ ကေနစိ အညေန ‘‘ကိံ တွံ တံ အကာသိ ‘‘ဣတိ ပုဋ္ဌော ကောပေန ဘမုဘေဒါ ‘‘အဟံ ကတဝါ အမှီ’’တိ ကထေတိ, တဿ ဘမုဘေဒကြိယာ အကြိယာပဋိညံ သူစယတိ.

काकूवरून (स्वराच्या चढ-उतारावरून) – ‘काकू’ हा शब्द स्त्रीलिंगी आहे. तो विकार, शोक, भीती आणि ध्वनीच्या रूपांमध्ये दिसून येतो. बोलणाऱ्याने शारीरिक विकारांमुळे एखादी गोष्ट केली नसली तरीही, दुसऱ्या कोणाकडून “तू ते केलेस का?” असे विचारले असता, क्रोधाने भुवया उंचावून तो म्हणतो, “मी केले आहे!” त्याची ही भुवया उंचावण्याची क्रिया त्याने ती गोष्ट न केल्याचे (अक्रिया-प्रतिज्ञा) सूचित करते.

သမ္ဗန္ဓ တော – ‘‘မာတရိ သမ္မာ ဝတ္တိတဗ္ဗံ, ပိတရိ သုဿူယိတဗ္ဗံ’’ ဣတိ, အတြ ဟိ သမာတရိ သပိတရီတိ သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါဘာဝေပိ သာ မာတာ သော ပိတာ စ အဿ ပုတ္တဿာတိ ပတီယတေ.

संबंधावरून – “मातेशी योग्य वर्तन करावे, पित्याची सेवा करावी” यामध्ये ‘स्वतःची माता’ किंवा ‘स्वतःचा पिता’ असे संबंधवाचक शब्द नसले तरीही, ती माता आणि तो पिता त्या पुत्राचेच आहेत असा बोध होतो.

ဥပလက္ခဏတော – ‘‘ကာကေဟိ ရက္ခိတဗ္ဗံ ဒဓီ’’တိ ကာကသဒ္ဒေါ သဗ္ဗေသ+မုပဃာတကာနံ သာမညံ ဥပလက္ခေတီတိ သုနခါဒိသဗ္ဗေဟိပိ နိဝါရီယတေ.

उपलक्षणावरून (लक्ष्यार्थावरून) – “दह्याचे कावळ्यांपासून रक्षण करावे” येथे ‘कावळा’ हा शब्द सर्व उपद्रवी प्राण्यांचे सामान्यपणे उपलक्षण करतो, म्हणून कुत्रे इत्यादी सर्व प्राण्यांपासूनही दह्याचे रक्षण केले जाते.

ဝစနတော – ‘‘ဒါရာ’’ဣတိ ဒါရသဒ္ဒေါ ကလတ္တေ ဗဟုဝစနန္တော, အညတ္ထ အနိယတဝစနော.

वचनावरून – “दारा” (पत्नी) हा शब्द पत्नी या अर्थी नेहमी बहुवचनात असतो, इतर ठिकाणी त्याचे वचन अनियत (अनिश्चित) असते.

တဒင်္ဂတ္တာ – ‘‘သဇ္ဇိတံ ဘောဇန’’မိတိ ဝုတ္တေ တပ္ပရိက္ခာရတ္တာ တဒုပကရဏ အာသန, ပါတိ, ဗျဉ္ဇနာဒီနံ သမ္ပာဒနမ္ပိ ပတီယတေ.

तदंगत्वामुळे (त्याचाच भाग असल्यामुळे) – “भोजन तयार आहे” असे म्हटले असता, त्याचे अंग असल्यामुळे आसन, ताट, व्यंजने (भाजी-चटणी इत्यादी) या साधनांची तयारी देखील झाली आहे असा बोध होतो.

ပဓာနဘာဝတော – ‘‘နိဂ္ဂစ္ဆတိ အဝနိနာထော’’တိ ရညော နိဂ္ဂမနေန တဒုပဇီဝီနမ္ပိ နိဂ္ဂမနံ ဝိညာယတိ.

प्रधानभावामुळे (मुख्यत्वामुळे) – “अवनिनाथ (राजा) बाहेर पडत आहे” असे म्हटले असता, राजाच्या बाहेर पडण्याने त्याच्यावर अवलंबून असलेल्या सेवकांचेही बाहेर पडणे समजले जाते.

ဝုတ္တဉ္စ –

आणि म्हटले आहे की –

နေယျနီတတ္ထသုတ္တေသု[Pg.36], ဉေယျံ သဒ္ဒတ္ထမတ္တကံ;

နေ+တ္ထ ဝတ္တဗ္ဗအတ္ထေန, သုတ္တံ နီတတ္ထကံ ဘဝေတိ.

नेय्यार्थ (ज्याचा अर्थ लावायचा आहे) आणि नीतार्थ (ज्याचा अर्थ स्पष्ट आहे) सूत्रांमध्ये केवळ शब्दाचा अर्थच जाणावा; येथे सांगण्याच्या अर्थाने सूत्र नीतार्थ होत नाही.

ဧဝ+မညေသမ္ပိ အကာရန္တာနံ ပုလ္လိင်္ဂါနံ သဒ္ဒါနံ ရူပနယော ကြိယာ+ဘိသမ္ဗန္ဓော စ. သုဂတသဒ္ဒတော ယဿ သဒ္ဒဿ ဝိသေသော အတ္ထိ, တံ ဝက္ခာမ. ဣတော ပရံ ဆဋ္ဌိယာ စတုတ္ထီသမတ္တာ ပဉ္စမီဗဟုဝစနဿ စ တတိယာဗဟုဝစနေန သမတ္တာ န တာ ဒဿိယန္တေ.

याचप्रमाणे इतर अ-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांचे रूप आणि क्रियापदाशी असलेला संबंध जाणावा. ‘सुगत’ शब्दापेक्षा ज्या शब्दांमध्ये काही विशेष फरक आहे, ते आम्ही सांगू. यापुढे, षष्ठी विभक्तीची चतुर्थी विभक्तीशी असलेली समानता आणि पंचमी बहुवचनाची तृतीया बहुवचनाशी असलेली समानता दर्शविली जाणार नाही.

ဂုမ္ဗ သိ, ‘‘အတော’’ ‘‘သိဿာ’’တိ စ ဝတ္တတေ.

‘गुम्ब’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय लागल्यास, “अतो” आणि “सिस्सा” हे अधिकार अनुवृत्त होतात.

၁၁၀. ကွစေ+ဝါ.

११०. काही ठिकाणीच.

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရဿ သိဿ ဧ ဟောတိ ဝါ ကွစိ. ဂုမ္ဗေ ဂုမ္ဗော, ဂုမ္ဗာ. ဘော ဂုမ္ဗ ဂုမ္ဗာ, ဘဝန္တော ဂုမ္ဗာ ဣစ္စာဒိ သုဂတသမံ. ဧဝံ ဖုဿိတဂ္ဂေ ဖုဿိတဂ္ဂေါ, ဝတ္တဗ္ဗေ ဝတ္တဗ္ဗော ဣစ္စာဒိ. သိဿော+ကာရဿ နိစ္စတ္တာ ကတ္ထစိ ပက္ခေ ဧကာရတ္တ+မိဒ+မာရဒ္ဓန္တိ သိဿော+ကာရပက္ခေ ဧဝ ဘဝတီတိ ‘‘အံ နပုံသကေ’’တိ အ+မာဒေသေန ဧကာရဿ နပုံသကဝိသယေ ဗာဓိတတ္တာ ‘‘ဗဟုလံ’’ ဝိဓာနာ နပုံသကေပိ သုခေ ဒုက္ခေတိ ကွစိ ဟောတေဝ.

अ-कारान्त नामापुढे असलेल्या ‘सि’ प्रत्ययाचा काही ठिकाणी ‘ए’ होतो. जसे – गुम्बे, गुम्बो, गुम्बा. भो गुम्ब, गुम्बा, भवन्तो गुम्बा इत्यादी ‘सुगत’ शब्दाप्रमाणे चालतात. याचप्रमाणे फुस्सितग्गे, फुस्सितग्गो; वत्तब्बे, वत्तब्बो इत्यादी. ‘सि’ प्रत्ययाच्या ‘ओ’ काराच्या नित्यत्वामुळे काही ठिकाणी पर्यायाने ‘ए’ कार करण्यासाठी हा नियम सुरू केला आहे, तो ‘सि’ च्या ‘ओ’ कार पक्षाच्या वेळीच होतो. “अं नपुंसके” या सूत्राने ‘अं’ आदेश झाल्यामुळे नपुंसकलिंगात ‘ए’ काराचा बाध होत असला, तरी “बहुलं” या विधानामुळे नपुंसकलिंगातही ‘सुखे’, ‘दुक्खे’ असे काही ठिकाणी रूपे होतातच.

‘‘ယောဿ’’ ‘‘ဋေ’’တိ စ ဝတ္တတေ.

“योस्स” आणि “टे” हे अनुवृत्त होतात.

၁၃၅. ဧကစ္စာဒီဟ+တော

१३५. अ-कारान्त ‘एकच्च’ इत्यादी शब्दांनंतर.

အကာရန္တေဟိ ဧကစ္စာဒီဟိ ယောနံ ဋေ ဟောတိ. ဧကစ္စော, ဧကစ္စေ. ဘော ဧကစ္စ ဧကစ္စာ, ဧကစ္စေ. ဧကစ္စံ, ဧကစ္စေ. ဧဝံ ဧသ+သ+ပဌမသဒ္ဒါနံ.

अ-कारान्त ‘एकच्च’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘यो’ प्रत्ययाचा ‘टे’ (ए) होतो. जसे – एकच्चो, एकच्चे. भो एकच्च, एकच्चा, एकच्चे. एकच्चं, एकच्चे. याचप्रमाणे ‘एस’, ‘स’, ‘पठम’ या शब्दांचे रूप होते.

ကောဓော[Pg.37], ကောဓာ. ဘော ကောဓ ကောဓာ, ကောဓာ. ကောဓံ, ကောဓေ.

कोधो, कोधा. भो कोध, कोधा, कोधा. कोधं, कोधे.

‘‘နာဿ’’ ‘‘သာ’’တိ စ ဝတ္တတေ.

“नास्स” आणि “सा” हे अनुवृत्त होतात.

၁၀၇. ကောဓာဒီဟိ

१०७. ‘कोध’ इत्यादी शब्दांनंतर.

ကောဓာဒီဟိ နာဿ သာ ဟောတိ ဝါ. ကောဓသာ ကောဓေန. အတ္ထသာ အတ္ထေန. ‘‘ယေ ဥတ္တမတ္ထာနိ တယိ လဘိမှာ’’တိ အတ္ထသဒ္ဒေါ နပုံသကလိင်္ဂေါပိ ဒိဿတိ.

‘कोध’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘ना’ प्रत्ययाचा पर्यायाने ‘सा’ होतो. जसे – कोधसा, कोधेन. अत्थसा, अत्थेन. “ये उत्तमत्थानि तयि लभिम्हा” यामध्ये ‘अत्थ’ शब्द नपुंसकलिंगातही आढळतो.

‘‘သ္မိနော ဋီ’’တိ စ ဝတ္တတေ.

“स्मिनो टि” हे अनुवृत्त होते.

၁၇၅. ဒိဝါဒိတော

१७५. ‘दिव’ इत्यादी शब्दांनंतर.

ဒိဝါဒီဟိ နာမေဟိ သ္မိနော ဋိ ဟောတိ နိစ္စံ. ဒိဝိ, ဧဝံ ဘုဝိ. ဧတ္ထဋိမှိ နိစ္စံ ဝကာရာဂမော ရဿော စ. ဧတ္ထ ဘူသဒ္ဒေါ ဝဓူသဒ္ဒသမံ.

‘दिव’ इत्यादी नामांनंतर ‘स्मिं’ प्रत्ययाचा नित्य ‘टि’ (इ) होतो. जसे – दिवि, याचप्रमाणे भुवि. येथे ‘टि’ प्रत्यय असताना नित्य ‘व’ कार आगम आणि र्‍हस्व होतो. येथे ‘भू’ शब्द ‘वधू’ शब्दाप्रमाणे आहे.

‘‘ဝေ’’တိ ဝတ္တတေ.

“वे” (पर्यायाने) हे अनुवृत्त होते.

၁၄၄. မနာဒီဟိ သ္မိံ+သံ+နာ+သ္မာနံ သိ+သော+ဩ+သာ+သာ

१४४. ‘मन’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘स्मिं’, ‘स’, ‘ना’, ‘स्मा’ यांच्या जागी अनुक्रमे ‘सि’, ‘सो’, ‘ओ’, ‘सा’, ‘सा’ हे आदेश होतात.

မနာဒီဟိ သ္မိ+မာဒီနံ သိ+သော+ဩ+သာ+သာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ. မနော, မနာ. ဘော မန မနာ, မနာ. မနော, မနံ, မနေ. မနသာ မနေန, မနေဟိ မနေဘိ. မနသော မနဿ, မနာနံ. မနသာ မနာ မနမှာ မနသ္မာ, မနေဟိ မနေဘိ. မနသိ မနမှိ မနသ္မိံ, မနေသု.

‘मन’ इत्यादी शब्दांनंतर ‘स्मिं’ इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे ‘सि’, ‘सो’, ‘ओ’, ‘सा’, ‘सा’ हे आदेश पर्यायाने होतात. जसे – मनो, मना. भो मन, मना, मना. मनो, मनं, मने. मनसा, मनेन, मनेहि, मनेभि. मनसो, मनस्स, मनानं. मनसा, मना, मनम्हा, मनस्मा, मनेहि, मनेभि. मनसि, मनम्हि, मनस्मिं, मनेसु.

ဧဝံ [Pg.38] ဝစော ပယော တေဇော,တပေါ စေတော တမော ယသော.

याचप्रमाणे वचो (वचस्), पयो (पयस्), तेजो (तेजस्), तपो (तपस्), चेतो (चेतस्), तमो (तमस्), यसो (यशस्) हे शब्द चालतात.

အယော ဝယော သိရော သရော,ဥရော+တျေ+တေ မနာဒယော.

अयो (लोखंड), वयो (वय), सिरो (डोके), सरो (तलाव), उरो (छाती) इत्यादी हे 'मनादि' (मन इत्यादी) शब्द आहेत.

ရူပသိဒ္ဓိယံ အဟ+ရဟသဒ္ဒါ မနာဒီသု ပဌိတာ. အဟဿ အာပါဒိတ္တာ ရဟောတိ နိပါတတ္တာ ရဟသီတိ ဝိဘတျန္တပဋိရူပကနိပါတတ္တာ ဣဓ န ဂဟိတာ.

रूपसिद्धीमध्ये 'अह' आणि 'रह' हे शब्द 'मनादि' गणात पठित केले आहेत. 'अह' च्या जागी 'आपादि' होत असल्यामुळे आणि 'रह' हा निपात असल्यामुळे, तसेच 'रहसि' हा विभक्ती-प्रत्ययान्त सदृश निपात असल्यामुळे येथे ग्रहण केला नाही.

ဂစ္ဆန္တ သိ, ‘‘သိဿ’’ ‘‘ဝေ’’တိ စ ဝတ္တတေ. ပရတော ဘိယျော နာနုဝတ္တယိဿာမ, ဝုတ္တိယာ ဧဝ အနုဝတ္တဿ ဂမျမာနတ္တာ.

'गच्छन्त' + 'सि' या स्थितीत, 'सि' प्रत्ययाचा आणि 'वा' (विकल्प) चा अधिकार येतो. यापुढे आम्ही वारंवार अनुवृत्ती करणार नाही, कारण वृत्तीवरूनच अनुवृत्तीचा अर्थ समजून येतो.

၁၄၈. န္တဿံ

१४८. न्तस्सं (न्त प्रत्ययाच्या जागी 'अं' होतो).

သိမှိ န္တပစ္စယဿ အံ ဟောတိ ဝါ. ‘‘သုတာနုမိတေသု သုတသမ္ဗန္ဓောဝ ဗလဝါ’’တိ ဉာယာ ‘‘န္တဿာ’’တိ သုတတ္တာ န္တဿေဝ အံ, န တဒန္တဿ အနုမိတဿ သဒ္ဒဿ. ဧဝ+မုပရိပိ န္တ+န္တူနံ အာဒေသဝိဓာနဋ္ဌာနေသု. ‘‘ဂသိနံ’’တိ သိလောပေါ. ဂစ္ဆံ ဂစ္ဆန္တော.

'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'अं' आदेश होतो. 'ऐकलेल्या (श्रुत) आणि अनुमानावरील गोष्टींमध्ये श्रुत संबंधच बलवान असतो' या न्यायानुसार 'न्तस्स' असे प्रत्यक्ष ऐकले (सूत्रबद्ध) असल्यामुळे 'न्त' प्रत्ययालाच 'अं' होतो, त्या प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या अनुमित शब्दाला नाही. याचप्रमाणे पुढेही 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या आदेश विधानाच्या ठिकाणी समजावे. 'गसिनं' या सूत्राने 'सि' चा लोप होतो. (उदा.) गच्छं, गच्छन्तो.

၂၁၅. န္တ+န္တူနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ

२१५. न्त-न्तूनं न्तो योम्हि पठमे (प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी 'न्तो' होतो).

ပဌမေ ယောမှိ န္တ+န္တူနံ သဝိဘတ္တီနံ န္တောဣစ္စာဒေသော ဟောတိ ဝါ. သ စ ဗဟုလာဓိကာရာ ပုမေဝ, ဂစ္ဆန္တော ဂစ္ဆန္တာ.

प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'न्तो' हा आदेश होतो. आणि 'बहुळ' अधिकाराने तो केवळ पुल्लिंगातच होतो. (उदा.) गच्छन्तो, गच्छन्ता.

၂၁၈. ဋ+ဋာ+အံ ဂေ

२१८. ट-टा-अं गे ('गि' किंवा 'गे' म्हणजे संबोधन एकवचनात 'ट', 'टा' आणि 'अं' आदेश होतात).

ဂေ ပရေ န္တ+န္တူနံ သဝိဘတ္တီနံ ဋ+ဋာ+အံဣစ္စာဒေသာ နိစ္စံ ဟောန္တိ ဗဟုလံ. ဘော ဂစ္ဆ ဂစ္ဆာ ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တော ဂစ္ဆန္တာ.

'गे' (संबोधन एकवचन) नंतर असताना विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी 'ट', 'टा' आणि 'अं' हे आदेश बहुधा नित्य होतात. (उदा.) भो गच्छ, गच्छा, गच्छं; गच्छन्तो, गच्छन्ता.

၉၂. န္တဿ စ ဋ ဝံ+သေ

९२. न्तस्स च ट वं-से ('अं' आणि 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' च्या जागी 'ट' होतो).

အံသေသု [Pg.39] န္တပစ္စယဿ ဋ ဟောတိ ဝါ န္တုဿ စ. ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ+ယံ. ဂစ္ဆံ ဂစ္ဆန္တံ, ဂစ္ဆန္တေ.

'अं' आणि 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' प्रत्ययाच्या जागी आणि 'न्तु' च्या जागीही विकल्पेकरून 'ट' होतो. हा व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) आहे. (उदा.) गच्छं, गच्छन्तं; गच्छन्ते.

၂၁၇. တော+တာ+တိ+တာ သ+သ္မာ+သ္မိံ နာသု

२१७. तो-ता-ति-ता स-स्मा-स्मिं नासु ('स', 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्यय असताना अनुक्रमे 'तो', 'ता', 'ति', 'ता' हे आदेश होतात).

သ+သ္မာ+သ္မိံ+နာသု န္တ+န္တူနံ သဝိဘတ္တီနံ တော+တာ+တိ+တာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ. ဂစ္ဆတာ ဂစ္ဆန္တေန, ဂစ္ဆန္တေဟိ ဂစ္ဆန္တေဘိ. ဂစ္ဆတော ဂစ္ဆဿ ဂစ္ဆန္တဿ.

'स', 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'तो', 'ता', 'ति' आणि 'ता' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. (उदा.) गच्छता, गच्छन्तेन; गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि; गच्छतो, गच्छस्स, गच्छन्तस्स.

၂၁၆. တံ နံမှိ

२१६. तं नंम्हि ('नं' प्रत्यय असताना 'तं' होतो).

နံမှိ န္တ+န္တူနံ သဝိဘတ္တီနံ တံ ဝါ ဟောတိ. ဂစ္ဆတံ ဂစ္ဆန္တာနံ. ဂစ္ဆတာ ဂစ္ဆန္တာ ဂစ္ဆန္တမှာ ဂစ္ဆန္တသ္မာ. ဂစ္ဆတိ ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တမှိ ဂစ္ဆန္ထသ္မိံ, စ္ဆေန္တေသု.

'नं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'तं' होतो. (उदा.) गच्छतं, गच्छन्तानं. गच्छता, गच्छन्ता, गच्छन्तम्हा, गच्छन्तस्मा. गच्छति, गच्छन्ते, गच्छन्तम्हि, गच्छन्तस्मिं, गच्छन्तेसु.

ဧဝံ မဟံ စရံ တိဋ္ဌံ, ဒဒံ ဘုဉ္ဇံ သုဏံ ပစံ;

ဇယံ ဇီရံ ဝစံ ပီယံ, သရံ ကုဗ္ဗံ ဇပံ ဝဇံ.

याचप्रमाणे महं (महान), चरं (चालणारा), तिट्ठं (उभा राहणारा), ददं (देणारा), भुञ्जं (खाणारा), सुणं (ऐकणारा), पचं (शिजवणारा); जयं (जिंकणारा), जीरं (जीर्ण होणारा), वचं (बोलणारा), पीयं (पिणारा), सरं (स्मरण करणारा), कुब्बं (करणारा), जपं (जप करणारा), वजं (जाणारा).

ဣစ္စာဒယော.

इत्यादी.

ဘဝန္တ သိ,

'भवन्त' + 'सि' या स्थितीत,

၁၄၉. ဘူတော

१४९. भूतो (भू धातूपासून).

နိယမသုတ္တ+မိဒံ. ဘူဓာတုတော န္တဿ အံ ဟောတိ သိမှိ နိစ္စံ ပုနဗ္ဗိဓာနာ. ဘဝံ.

हे नियमसूत्र आहे. 'भू' धातूपासून 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' च्या जागी पुनर्विधानामुळे नित्य 'अं' होतो. (उदा.) भवं.

၁၄၆. ဘဝတော ဝါ ဘောန္တောဂ+ယော+နာ+သေ

१४६. भवतो वा भोन्तोग-यो-ना-से ('भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भोन्त' आदेश विकल्पेकरून होतो 'गि', 'यो', 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना).

ဘဝန္တသဒ္ဒဿ ဘောန္တာဒေသော ဝါ ဟောတိ ဂ+ယော+နာ+သေ. န္တောအာဒေသော, ဘောန္တော ဘောန္တာ ဘဝန္တော ဘဝန္တာ. ဂေ [Pg.40] ပန ဘော ဘောန္တ ဘောန္တာ ဘဝ ဘဝါ ဘဝံ, ဘောန္တော ဘောန္တာ ဘဝန္တော ဘဝန္တာ. ဘောန္တာဒေသပက္ခေ ဋ+ဋာ+အံအာဒေသာ ဗဟုလာဓိကာရာ န ဟောန္တိ. ဘဝံ ဘဝန္တံ, ဘောန္တေ ဘဝန္တေ. ဘောတာ ဘောန္တေန ဘဝတာ ဘဝန္တေန, ဘဝန္တေဟိ ဘဝန္တေဘိ. ဘောတော ဘောန္တဿ ဘဝတော ဘဝဿ ဘဝန္တဿ, ဘဝတံ ဘဝန္တာနံ. ဘဝတာ ဣစ္စာဒိ ဂစ္ဆန္တသမံ.

'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'गि' (संबोधन एकवचन), 'यो', 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'भोन्त' आदेश होतो. 'न्तो' आदेश झाल्यावर - भोन्तो, भोन्ता, भवन्तो, भवन्ता. 'गे' (संबोधन) मध्ये - भो, भोन्त, भोन्ता, भव, भवा, भवं; भोन्तो, भोन्ता, भवन्तो, भवन्ता. 'भोन्त' आदेशाच्या पक्षात 'बहुळ' अधिकाराने 'ट', 'टा', 'अं' हे आदेश होत नाहीत. (द्वितीयेत) भवं, भवन्तं; भोन्ते, भवन्ते. (तृतीयेत) भोता, भोन्तेन, भवता, भवन्तेन; भवन्तेहि, भवन्तेभि. (चतुर्थी/षष्टीत) भोतो, भोन्तस्स, भवतो, भवस्स, भवन्तस्स; भवतं, भवन्तानं. 'भवता' इत्यादी रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणेच होतात.

ဘောဣတိ အာမန္တဏေ နိပါတော, ‘‘ကုတော နု အာဂစ္ဆထ ဘော တယော ဇနာ’’တိ ဗဟုဝစနေပိ ဒဿနတော. ဧဝံ ဘန္တေတိ. ဘဒ္ဒေတိ ဘဒ္ဒသဒ္ဒန္တရေန သိဒ္ဓံ. ဘဒ္ဒန္တဣတိ ဒဿ ဒွိဘာဝေန.

'भो' हा संबोधनाचा निपात आहे, 'कुतो नु आगच्छथ भो तयो जना' (हे लोकांनो, तुम्ही तिघे कुठून येत आहात?) या वाक्यात बहुवचनातही त्याचा प्रयोग दर्शविला आहे. याचप्रमाणे 'भन्ते' हा शब्द समजावा. 'भद्दे' हा शब्द 'भद्द' या दुसऱ्या शब्दाने सिद्ध होतो. 'भद्दन्त' हा शब्द 'द' कार द्वित्त होऊन सिद्ध होतो.

သံ သန္တော, သန္တော သန္တာ. ဘော သ သာ သံ, သန္တော သန္တာ. သံ သန္တံ ‘‘သံယောဂါဒိလောပေါတိ နဿ လောပေ ‘‘ယံ ယဉှိ ရာဇ ဘဇတိ, သန္တံ ဝါ ယဒိ ဝါ အသံ’’, သန္တေ. သတာ သန္တေန.

(सन्त शब्दाची रूपे) सं, सन्तो; सन्तो, सन्ता. (संबोधनात) भो स, सा, सं; सन्तो, सन्ता. (द्वितीयेत) सं, सन्तं. 'संयोगादिलोपो' या सूत्राने 'न' चा लोप झाल्यावर 'यं यञ्हि राज भजति, सन्तं वा यदि वा असं' (हे राजा, मनुष्य ज्या चांगल्या किंवा वाईट माणसाची संगत करतो...) असे रूप होते; सन्ते. (तृतीयेत) सता, सन्तेन.

၁၄၅. သတော သဗ ဘေ

१४५. सतो सब भे ('भ' प्रत्यय असताना 'सन्त' शब्दाच्या जागी 'स' किंवा 'सब्ब' होतो).

သန္တသဒ္ဒဿ သဗ ဘဝတိ ဘကာရေ. သဗ္ဘိ သန္တေဟိ. နိစ္စတ္တာ သန္တေဘီတိ န ဟောတိ. သတော သဿ သန္တဿ ဣစ္စာဒိ ဂစ္ဆန္တသမံ.

'सन्त' शब्दाच्या जागी 'भ' कार (भि, भ्यस् प्रत्यय) नंतर असताना 'स' (किंवा सब्) होतो. (उदा.) सब्भि, सन्तेहि. नित्यत्वामुळे 'सन्तेभि' असे रूप होत नाही. सतो, सस्स, सन्तस्स इत्यादी रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणेच होतात.

၁၅၀. မဟန္တာ+ရဟန္တာနံ ဋာ ဝါ

१५०. महन्ता-रहन्तानं टा वा ('सि' प्रत्यय असताना 'महन्त' आणि 'अरहन्त' शब्दांच्या 'न्त' च्या जागी विकल्पेकरून 'टा' होतो).

သိမှိ မဟန္တာ+ရဟန္တာနံ န္တဿ ဋာ ဝါ ဟောတိ. မဟာ မဟံ မဟန္တော, မဟန္တော မဟန္တာ. အရဟာ အရဟံ, အရဟန္တော အရဟန္တာ ဣစ္စာဒိ ဂစ္ဆန္တသမံ.

'सि' प्रत्यय असताना 'महन्त' आणि 'अरहन्त' शब्दांच्या 'न्त' च्या जागी विकल्पेकरून 'टा' (म्हणजे 'आ') होतो. (उदा.) महा, महं, महन्तो; महन्तो, महन्ता. अरहा, अरहं; अरहन्तो, अरहन्ता इत्यादी रूपे 'गच्छन्त' शब्दाप्रमाणेच होतात.

အသ္မ သိ,

'अस्म' + 'सि' या स्थितीत,

၁၅၄. ရာဇာဒီယုဝါဒိတွာ

१५४. राजादीयुवादित्वा ('राज' आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'सि' प्रत्ययाचा 'आ' होतो).

ရာဇာဒီဟိ [Pg.41] ယုဝါဒီဟိ စ ပရဿ သိဿ အာ ဟောတိ. အသ္မာ,

'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'आ' होतो. (उदा.) अस्मा.

၁၅၆. ယောန+မာနော

१५६. योना-मानो ('राज' आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'आनो' होतो).

ရာဇာဒီဟိ ယုဝါဒီဟိ စ ယောန+မာနော ဝါ ဟောတိ. အသ္မာနော အသ္မာ. ဘော အသ္မ အသ္မာ, အသ္မာနော အသ္မာ.

'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'आनो' होतो. (उदा.) अस्मानो, अस्मा. (संबोधनात) भो अस्म, अस्मा; अस्मानो, अस्मा.

၁၅၅. ဝါ+မှာ+နင

१५५. वा-म्हा-नङ ('अं' प्रत्यय असताना 'राज' आणि 'युव' इत्यादी शब्दांना विकल्पेकरून 'आनङ' आगम होतो).

ရာဇာဒီနံ ယုဝါဒီနဉ္စ အာနင ဟောတိ ဝါ အံမှိ. အသ္မာနံ အသ္မံ, အသ္မာနော အသ္မေ.

'अं' प्रत्यय असताना 'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांना विकल्पेकरून 'आनङ' (आन) आगम होतो. (उदा.) अस्मानं, अस्मं; अस्मानो, अस्मे.

၈၀. နာဿေ+နော

८०. नास्से-नो ('कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर 'ना' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'एन' होतो).

ကမ္မာဒိတော နာဝစနဿ ဧနော ဝါ ဟောတိ. အသ္မေန အသ္မနာ, အသ္မေဟိ အသ္မေဘိ. အသ္မဿ, အသ္မာနံ. အသ္မာ အသ္မမှာ အသ္မသ္မာ ဣစ္စာဒိ.

'कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'एन' होतो. (उदा.) अस्मेन, अस्मना; अस्मेहि, अस्मेभि. (चतुर्थी/षष्टीत) अस्मस्स, अस्मानं. (पंचमीत) अस्मा, अस्मम्हा, अस्मस्मा इत्यादी.

၇၉. ကမ္မာဒိတော

७९. कम्मादितो ('कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'नि' होतो).

ကမ္မာဒိတော သ္မိနော နိ ဟောတိ ဝါ. အသ္မနိ အသ္မေ အသ္မမှိ အသ္မသ္မိံ, အသ္မေသု. ကမ္မ စမ္မ ဝေသ္မ ဘသ္မ ဗြဟ္မ အတ္တ အာတုမ ဃမ္မ မုဒ္ဓဣတိ ကမ္မာဒယော. မုဒ္ဓ ဂဏ္ဍိဝဓနွ အဏိမ လဃိမာဒယော အသ္မသမာ. ရာဇ ဗြဟ္မ သခ အတ္တ အာတုမ ဂဏ္ဍိဝဓနွ အသ္မ အဏိမ လဃိမာဒယော ရာဇာဒယော.

'कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'नि' होतो. (उदा.) अस्मनि, अस्मे, अस्मम्हि, अस्मस्मिं; अस्मेसु. कम्म (कर्म), चम्म (चर्म/कातडे), वेस्म (गृह), bhsस्म (राख), ब्रह्म (ब्रह्म), अत्त (आत्म/स्वतः), आतुम (स्वतः), घम्म (उष्णता), मुद्धा (मस्तक) इत्यादी 'कम्मादि' शब्द आहेत. मुद्धा, गण्डिवधन्व, अणिम, लघिम इत्यादी शब्द 'अस्म' शब्दाप्रमाणे चालतात. राज, ब्रह्म, सख, अत्त, आतुम, गण्डिवधन्व, अस्म, अणिम, लघिम इत्यादी 'राजादि' शब्द आहेत.

‘‘ဓမ္မော ဝါ+ညတ္ထေ’’တိ ဂဏသုတ္တေန ရာဇာဒီသု ပဋ္ဌိတတ္တာ ဒဠဓမ္မော ဒဠဓမ္မာတိ ဝါ ဟောတိ. ယုဝ သာ သုဝါ မဃဝ ပုမ [Pg.42] ဝတ္တဟာတိ ယုဝါဒယော. ရာဇာ, ရာဇာနော ရာဇာ. ဘောရာဇ ရာဇာ, ရာဇာနော ရာဇာ. ရာဇာနံ ရာဇံ, ရာဇာနော ရာဇေ.

'धम्मो वाञ्ञत्थे' या गणसूत्राने 'राजादि' गणात पठित असल्यामुळे 'दळधम्मो' किंवा 'दळधम्मा' असे रूप होते. युव, सा, सुवा, मघव, पुम, वत्तहा इत्यादी 'युवादि' शब्द आहेत. (उदा. राज शब्दाची रूपे) राजा, राजानो, राजा. (संबोधनात) भो राज, राजा; राजानो, राजा. (द्वितीयेत) राजानं, राजं; राजानो, राजे.

၁၂၃. ရာဇဿိ နာမှိ

१२३. 'ना' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाला 'इ' होतो.

‘‘သဗ္ဗဒတ္တေန ရာဇိနာ’’တိ ပါဌမ္ပတိ ဣဒ+မာရဒ္ဓံ. ရာဇဿိ ဝါ ဟောတိ နာမှိ. ရာဇိနာ.

“सब्बदत्तेन राजिना” हा पाठही मिळतो, यासाठी हे (सूत्र) सुरू केले आहे. 'ना' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाला 'इ' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) राजिना.

၂၂၂. နာ+သ္မာသု ရညာ

२२२. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना 'रञ्ञा' असा आदेश होतो.

နာ+သ္မာသု ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညာ ဟောတိ နိစ္စံ. အနေကဝဏ္ဏတ္တာ သဗ္ဗဿ. ရညာ.

'ना' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला 'रञ्ञा' हा आदेश नित्य होतो. अनेक वर्ण असल्यामुळे हा संपूर्ण शब्दाच्या जागी होतो. (उदा.) रञ्ञा.

၁၂၄. သု+နံ+ဟိသူ

१२४. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना.

ရာဇဿ ဦ ဟောတိ ဝါ သု+နံ+ဟိသု. ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာတိ အန္တဿ ဟောတိ. ရာဇူဟိ ရာဇေဟိ ရာဇူဘိ ရာဇေဘိ.

'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'राज' शब्दाला विकल्पेकरून 'ऊ' होतो. 'षष्ठीच्या अंताला' या नियमाने हा अंत्य स्वराला होतो. (उदा.) राजूहि, राजेहि, राजूभि, राजेभि.

၂၂၃. ရညော+ရညဿ+ရာဇိနော သေ

२२३. 'स' प्रत्यय असताना 'रञ्ञो', 'रञ्ञस्स' आणि 'राजिनो' हे आदेश होतात.

သေ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ဧတေ အာဒေသာ ဟောန္တိ. ရညော ရညဿ ရာဇိနော, ရာဇူနံ.

'स' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला हे आदेश होतात. (उदा.) रञ्ञो, रञ्ञस्स, राजिनो. (बहुवचनात) राजूनां.

၂၂၁. ရာဇဿ ရညံ

२२१. 'राज' शब्दाला 'रञ्ञं' होतो.

နံမှိ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညံ ဝါ ဟောတိ. ရညံ. ရညာ, ရာဇူဟိ ရာဇေဟိ ရာဇူဘိ ရာဇေဘိ.

'नं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला विकल्पेकरून 'रञ्ञं' होतो. (उदा.) रञ्ञं. (तृतीया/पंचमी एकवचनात) रञ्ञा, (बहुवचनात) राजूहि, राजेहि, राजूभि, राजेभि.

၂၂၄. သ္မိမှိ ရညေ+ရာဇိနိ

२२४. 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश होतात.

သ္မိမှိ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညေ+ရာဇိနိ ဟောန္တိ နိစ္စံ. ရညေ ရာဇိနိ, ရာဇူသု ရာဇေသု.

'स्मिं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाला 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश नित्य होतात. (उदा.) रञ्ञे, राजिनि. (बहुवचनात) राजूसु, राजेसु.

၂၂၅. သမာသေ ဝါ

२२५. समासामध्ये विकल्पेकरून (होते).

ဣတိ [Pg.43] ဂဏသုတ္တေန ရာဇဿ နာ+သ္မာ+သ္မိံသု ယံ ဝုတ္တံ, တံ ဝါ ဟောတိ. ကာသိရညာ ကာသိရာဇိနာ ကာသိရာဇေန, ကာသိရာဇူဘိ ကာသိရာဇေဘိ ကာသိရာဇူဟိ ကာသိရာဇေဟိ. ကာသိရညော ကာသိရညဿ ကာသိရာဇိနော ကာသိရာဇဿ. ကာသိရညာ ကာသိရာဇသ္မာ. ကာသိရာဇူနံ ကာသိရာဇာနံ. ကာသိရညေ ကာသိရာဇိနိ ကာသိရာဇေ ကာသိရာဇမှိ ကာသိရာဇသ္မိံ, ကာသိရာဇူသု ကာသိရာဇေသု.

या गणसूत्रानुसार 'राज' शब्दाला 'ना', 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्यय असताना जे सांगितले आहे, ते विकल्पेकरून होते. (उदा.) कासिरञ्ञा, कासिराजिना, कासिराजेन; कासिराजूभि, कासिराजेभि, कासिराजूहि, कासिराजेहि; कासिरञ्ञो, कासिरञ्ञस्स, कासिराजिनो, कासिराजस्स; कासिरञ्ञा, कासिराजस्मा; कासिराजूनां, कासिराजानां; कासिरञ्ञे, कासिराजिनि, कासिराजे, कासिराजम्हि, कासिराजस्मिं; कासिराजूसु, कासिराजेसु.

အဒ္ဓါ, အဒ္ဓါနော အဒ္ဓါ. ဘော အဒ္ဓ အဒ္ဓါ, အဒ္ဓါနော အဒ္ဓါ. အဒ္ဓါနံ အဒ္ဓံ, အဒ္ဓါနော အဒ္ဓေ.

अद्धा (प्रथमा एकवचन), अद्धानो, अद्धा (प्रथमा बहुवचन). भो अद्ध, अद्धा (संबोधन एकवचन), अद्धानो, अद्धा (संबोधन बहुवचन). अद्धानं, अद्धं (द्वितीया एकवचन), अद्धानो, अद्धे (द्वितीया बहुवचन).

၁၉၂. ပုမ+ကမ္မ+ထာမ+ဒ္ဓါနံ သ+သ္မာသု စ

१९२. 'पुम', 'कम्म', 'थाम' आणि 'अद्धान' शब्दांना 'स' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना (आणि 'ना' प्रत्यय असतानाही)...

ပုမာဒီန+မု ဟောတိ ဝါ သ+သ္မာသု နာမှိ စေ+တိ ဥတ္တေ အဒ္ဓုနာ, ကမ္မာဒိတ္တာ ‘‘နာဿေ+နော’’တိ ဝါ ဧနော, အဒ္ဓေန အဒ္ဓနာ, အဒ္ဓေဟိ အဒ္ဓေဘိ. သေ ဥကာရေ စ –

'पुम' इत्यादी शब्दांना 'स', 'स्मा' आणि 'ना' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'उ' होतो असे म्हटले असता, (उदा.) 'अद्धुना' (असे रूप बनते). 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'नास्सेनो' या सूत्राने विकल्पेकरून 'एन' आदेश होऊन 'अद्धेन', 'अद्धना'; 'अद्धेहि', 'अद्धेभि' (अशी रूपे होतात). 'स' प्रत्यय असताना आणि 'उ' कार असताना देखील -

၁,၉. ဣယုဝဏ္ဏာ ဈလာ နာမဿ+န္တေ

१,९. नामाच्या शेवटी असणारे 'इ' आणि 'उ' वर्ण अनुक्रमे 'झ' आणि 'ल' संज्ञक होतात.

နာမံ ပါဋိပဒိကံ, တဿ အန္တေ ဝတ္တမာနာ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ ဈလသညာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ဣ စ ဥ စ ဣယု, ဣယု စ တေ ဝဏ္ဏာ စေတိ ဣယုဝဏ္ဏာ, ‘‘ဒွန္ဒန္တေ သူယမာနံ ပစ္စေက+မဘိသမ္ဗန္ဓိယ တေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝဏ္ဏသဒ္ဒံ ပစ္စေက+မဘိသမ္ဗန္ဓိယ ‘‘ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ’’တိ ဝုတ္တံ.

नाम म्हणजे प्रातिपदिक, त्याच्या शेवटी असणारे 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' अनुक्रमे 'झ' आणि 'ल' संज्ञक होतात. 'इ' आणि 'उ' मिळून 'इयु' होते, आणि ते वर्ण म्हणजे 'इयुवर्ण'. 'द्वंद्वाच्या शेवटी ऐकू येणारा शब्द प्रत्येकाशी जोडला जातो' या नियमानुसार 'वर्ण' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडून 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' असे म्हटले आहे.

၈၁. ဈလာ သဿ နော

८१. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' आदेश होतो.

ဈလတော သဿ နော ဝါ ဟောတိ. အဒ္ဓုနော အဒ္ဓုဿ အဒ္ဓဿ, အဒ္ဓါနံ.

'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' होतो. (उदा.) अद्धुनो, अद्धुस्स, अद्धस्स. (बहुवचनात) अद्धानं.

၈၂. နာ သ္မာဿ

८२. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'ना' आदेश होतो.

ဈလတော [Pg.44] သ္မာဿ နာ ဟောတိ ဝါ, အဒ္ဓုနာ အဒ္ဓုမှာ အဒ္ဓုသ္မာ အဒ္ဓါ အဒ္ဓမှာ အဒ္ဓသ္မာ. ‘‘ကမ္မာဒိတော’’တိ သ္မိနော နိ, အဒ္ဓနိ အဒ္ဓေ အဒ္ဓမှိ အဒ္ဓသ္မိံ, အဒ္ဓေသု. အဒ္ဓသဒ္ဒေါ စေ+တ္ထကာလ+ဒ္ဓါနဝါစိ, န ဘာဂဝါစီ.

'झ' आणि 'ल' संज्ञक वर्णांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'ना' होतो. (उदा.) अद्धुना, अद्धुम्हा, अद्धुस्मा, अद्धा, अद्धम्हा, अद्धस्मा. 'कम्मादितो' या सूत्राने 'स्मिं' प्रत्ययाला 'नि' आदेश होऊन 'अद्धनि', 'अद्धे', 'अद्धम्हि', 'अद्धस्मिं'; (बहुवचनात) 'अद्धेसु' (अशी रूपे होतात). येथे 'अद्ध' शब्द काळ आणि मार्ग (अध्वन्) वाचक आहे, भागवाचक नाही.

အတ္တာ, အတ္တာနော ဣစ္စာဒိ ယာဝ ဒုတိယာ ရာဇာဝ, ကမ္မာဒိတ္တာ ဧနေ အတ္တေန အတ္တနာ.

'अत्ता' (आत्मा), 'अत्तानो' इत्यादी रूपे द्वितीया विभक्तीपर्यंत 'राज' शब्दाप्रमाणेच होतात. 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'एन' आदेश होऊन 'अत्तेन', 'अत्तना' (अशी रूपे होतात).

၁၉၅. သု+ဟိသု နက

१९५. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'नक' आगम होतो.

အတ္တ+အာတုမာနံ သု+ဟိသု နကာဂမော ဟောတိ. ‘‘ဉကာနုဗန္ဓာ+ဒျန္တာ’’တိ ပရိဘာသတော ကကာရော အန္တာဝယဝတ္ထော, အတ္တနေဟိ အတ္ထေဟိ အတ္တနေဘိ အတ္တေဘိ.

'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांना 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'नक' आगम होतो. 'ञकार आणि ककार अनुबंध असणारे अनुक्रमे आदी आणि अंत अवयव होतात' या परिभाषेनुसार ककार हा अंत्य अवयव आहे. (उदा.) अत्तनेहि, अत्तेहि, अत्तनेभि, अत्तेभि.

၁၉၄. နော+တ္တာတုမာ

१९४. 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' आदेश होतो.

အတ္တ+အာတုမေဟိ သဿ နော ဝါ ဟောတိ. အတ္တနော အတ္တဿ, အတ္တာနံ.

'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'नो' होतो. (उदा.) अत्तनो, अत्तस्स. (बहुवचनात) अत्तानं.

၁၉၆. သ္မာဿ နာ ဗြဟ္မာ စ

१९६. 'ब्रह्म', 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला नित्य 'ना' आदेश होतो.

ဗြဟ္မာ အတ္တ+အာတုမေဟိ စ ပရဿ သ္မာဿ နာ ဟောတိ နိစ္စံ. အတ္တနာ. သ္မိမှိ ကမ္မာဒိတ္တာ နိ, အတ္တနိ အတ္တေ အတ္တမှိ အတ္တသ္မိံ, အတ္တနေသု အတ္တေသု. အာတုမာ အတ္တာဝ.

'ब्रह्म', 'अत्त' आणि 'आतुम' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' प्रत्ययाला नित्य 'ना' होतो. (उदा.) अत्तना. 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'नि' आदेश होऊन 'अत्तनि', 'अत्ते', 'अत्तम्हि', 'अत्तस्मिं'; (बहुवचनात) 'अत्तनेसु', 'अत्तेसु' (अशी रूपे होतात). 'आतुमा' हा शब्द 'अत्ता' प्रमाणेच चालतो.

ဗြဟ္မာ, ဗြဟ္မာနော ဗြဟ္မာ, ‘‘ဗြဟ္မဿု ဝါ’’တိ သုတ္တေ ‘‘ဗြဟ္မဿူ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ အာနောမှိ ဗြဟ္မဿ ဥ, ပရဿရလောပေ ဗြဟ္မုနောတိပိ သိဇ္ဈတိ. အယဉ္စ ဗြဟ္မသံယုတ္တေ ဒိဿတိ. ဗြဟ္မာ ဂေ-

'ब्रह्मा' (प्रथमा एकवचन), 'ब्रह्मानो', 'ब्रह्मा' (प्रथमा बहुवचन). 'ब्रह्मस्सु वा' या सूत्रातील 'ब्रह्मस्सू' या योगविभागामुळे 'आनो' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला 'उ' होतो आणि पर स्वराचा लोप होऊन 'ब्रह्मुनो' असे रूप देखील सिद्ध होते. हे रूप ब्रह्मसंयुत्तात आढळते. 'ब्रह्मा'...

၆၀. ဃ+ဗြဟ္မာဒိတေ

६०. 'घ' संज्ञक आणि 'ब्रह्म' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'सि' प्रत्ययाला 'ए' होतो.

အာကတိဂဏော+ယံ[Pg.45], အာကတီတိ ဇာတိ, ဇာတိပဓာနဂဏောတျ+တ္ထော. ဃသညတော ဗြဟ္မ+ကတ္တု+ဣသိ+သခါဒီဟိ စ ဂဿေ+ဝါ ဟောတိ. ဘော ဗြဟ္မေ ဗြဟ္မာ, ဗြဟ္မာနော ဗြဟ္မာ. ဗြဟ္မာနံ ဗြဟ္မံ, ဗြဟ္မာနော ဗြဟ္မေ.

हा आकृतिगण आहे. 'आकृति' म्हणजे जात (प्रकार), म्हणजेच हा प्रकारप्रधान गण आहे असा अर्थ आहे. 'घ' संज्ञक शब्दांनंतर आणि 'ब्रह्म', 'कत्तु', 'इसि', 'सखा' इत्यादी शब्दांनंतर 'सि' प्रत्ययाला 'ए' होतो. (उदा.) भो ब्रह्मे, ब्रह्मा (संबोधन एकवचन); ब्रह्मानो, ब्रह्मा (संबोधन बहुवचन). ब्रह्मानं, ब्रह्मं (द्वितीया एकवचन); ब्रह्मानो, ब्रह्मे (द्वितीया बहुवचन).

၁၉၁. နာမှိ

१९१. 'ना' प्रत्यय असताना.

ဗြဟ္မဿု ဟောတိ နာမှိ နိစ္စံ. ဗြဟ္မုနာ, ဗြဟ္မေဟိ ဗြဟ္မေဘိ.

'ना' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला नित्य 'उ' होतो. (उदा.) ब्रह्मुना, ब्रह्मेहि, ब्रह्मेभि.

၁၉၀. ဗြဟ္မဿု ဝါ

१९०. 'स' आणि 'नं' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला विकल्पेकरून 'उ' होतो.

ဗြဟ္မဿု ဝါ ဟောတိ သ+နံသု. ‘‘ဈလာ သဿ နော’’တိ နော. ဗြဟ္မုနော ဗြဟ္မုဿ ဗြဟ္မဿ, ဗြဟ္မူနံ ဗြဟ္မာနံ. ‘‘သ္မာဿ နာ ဗြဟ္မာ စေ’’တိ သ္မာဿ နာ, ဥကာရေ ဗြဟ္မုနာ. ‘‘အမ္ဗွာဒီဟိ’’တိ သ္မိနော နိ, ဣမဿ အာကတိဂဏတ္တာ ဗြဟ္မဿ ကမ္မာဒိတ္တေပိ ဧတ္ထ ဝုတ္တာ. ဗြဟ္မနိ ဗြဟ္မေ ဗြဟ္မမှိ ဗြဟ္မသ္မိံ, ဗြဟ္မေသု.

'स' आणि 'नं' प्रत्यय असताना 'ब्रह्म' शब्दाला विकल्पेकरून 'उ' होतो. 'झला सस्स नो' या सूत्राने 'नो' होतो. (उदा.) ब्रह्मुनो, ब्रह्मुस्स, ब्रह्मस्स; ब्रह् मूनं, ब्रह्मानं. 'स्मास्स ना ब्रह्मा च' या सूत्राने 'स्मा' प्रत्ययाला 'ना' होतो आणि 'उ' कार असताना 'ब्रह्मुना' (असे रूप बनते). 'अम्ब्वदीहि' या सूत्राने 'स्मिं' प्रत्ययाला 'नि' होतो. हा आकृतिगण असल्यामुळे 'ब्रह्म' शब्दाचे 'कम्म' इत्यादी शब्दांप्रमाणे होणारे रूप देखील येथे सांगितले आहे. (उदा.) ब्रह्मनि, ब्रह्मे, ब्रह्मम्हि, ब्रह्मस्मिं; (बहुवचनात) ब्रह्मेसु.

သခါ, ရာဇာဒိတ္တာ အာ.

'सखा' (प्रथमा एकवचन), 'राजादितो आ' या सूत्राने 'आ' होतो.

၂,၁၅၇. အာယော နော စ သခါ

२,१५७. 'सखा' शब्दाहून येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'आयो', 'नो' आणि 'आनो' हे आदेश होतात.

သခတော ယောန+မာယော နော ဟောန္တိ ဝါ အာနော စ. သခါယော သခါနော.

'सखा' शब्दाहून येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाला विकल्पेकरून 'आयो', 'नो' आणि 'आनो' हे आदेश होतात. (उदा.) सखायो, सखानो.

၁၅၉. နော+နာ+သေသွိ

१५९. 'नो', 'ना' आणि 'सु' प्रत्यय असताना.

သခဿ ဣ ဟောတိ နိစ္စံ နော+နာ+သေသု. သခိနော.

'सखि' शब्दाच्या 'इ' काराचा 'नो', 'ना' आणि 'सु' प्रत्यय असताना नित्य (बदल) होतो. जसे की, 'सखिनो'.

၁၆၁. ယော+သွံ+ဟိသု စာ+ရင

१६१. 'यो', 'सु', 'अं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'आरङ्' आदेश होतो.

သခဿ ဝါ အာရင ဟောတိ ယော+သွံ+ဟိသု သ္မာ+နံသုစ.

'सखि' शब्दाला 'यो', 'सु', 'अं', 'हि', 'स्मा' आणि 'नं' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'आरङ्' आदेश होतो.

၁၇၁. အာရငသ္မာ

१७१. 'आरङ्' आदेशानंतर.

အာရဝါဒေသတော [Pg.46] ပရေသံ ယောနံ ဋော ဟောတိ. သခါရော သခါ. ဂေ တု ‘‘ဃ+ဗြဟ္မာဒိတေ’’တိ ဧ, သခေ သခ သခါ. ဗဟုဝစနံ ပဌမာ ဝိယ. အံမှိ ‘‘ဝါ+မှာ+နင’’တိ အာနင, သခါနံ သခါရံ သခံ, သခါယော သခါနော သခိနော.

'आर' आदेशानंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टो' होतो. 'सखारो', 'सखा'. 'गि' (संबोधन एकवचन) प्रत्यय असताना "घ-ब्रह्मादिते" या सूत्राने 'ए' होतो - 'सखे', 'सख', 'सखा'. बहुवचन हे प्रथमेप्रमाणेच होते. 'अं' प्रत्यय असताना "वा म्हा नङ्" या सूत्राने 'आनङ्' होतो - 'सखानं', 'सखारं', 'सखं', 'सखायो', 'सखानो', 'सखिनो'.

၁၇၂. ဋော ဋေ ဝါ

१७२. 'टो' आणि 'टे' विकल्पेकरून होतात.

အာရဝါဒေသမှာ ယောနံ ဋော ဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံတိ ဋေ. အညတ္ထ ‘‘အာရငသ္မာ’’တိ ဋော. သခါရေ သခါရော သခေ. ဋောဂ္ဂဟဏံ လာဃဝတ္ထံ. သခိနာ, သခါရေဟိ သခေဟိ. ‘‘ဈလာ သဿ နော’’တိ ဈတော သဿ နော, သခိနော သခိဿ, သခါရာနံ.

'आर' आदेशानंतर 'यो' प्रत्ययाचा अनुक्रमे 'टो' आणि 'टे' विकल्पेकरून होतो. इतर ठिकाणी "आरङ्स्मा" सूत्राने 'टो' होतो. 'सखारे', 'सखारो', 'सखे'. 'टो' चे ग्रहण संक्षेपासाठी (लाघवासाठी) आहे. 'सखिना', 'सखारेहि', 'सखेहि'. "झला सस्स नो" या सूत्राने 'झ' संज्ञक शब्दापुढील 'स' प्रत्ययाचा 'नो' होतो - 'सखिनो', 'सखिस्स', 'सखारानं'.

၁၆၀. သ္မာ+နံသု ဝါ

१६०. 'स्मा', 'नं' आणि 'सु' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून (वा) होतो.

သခဿ ဝါ ဣ ဟောတိ သ္မာ+နံသု. သခီနံ သခါနံ.

'सखि' शब्दाच्या 'इ' काराचा 'स्मा', 'नं' आणि 'सु' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून दीर्घ 'ई' होतो. 'सखीनं', 'सखानं'.

၁၇၁. ဋာ နာ+သ္မာနံ

१७१. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचा 'टा' होतो.

အာရဝါဒေသမှာ နာ+သ္မာနံ ဋာ ဟောတိ နိစ္စံ. သခါရာ, ဗဟုလာဓိကာရာ သခါရသ္မာ. ‘‘နာ သ္မာဿာ’’တိ နာ, သခိနာ သခိသ္မာ သခါ သခမှာ သခသ္မာ.

'आर' आदेशानंतर 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचा नित्य 'टा' होतो. 'सखारा', बहुल अधिकारामुळे 'सखारस्मा' देखील होतो. "ना स्मास्सा" सूत्राने 'ना' होतो - 'सखिना', 'सखिस्मा', 'सखा', 'सखम्हा', 'सखस्मा'.

၁၅၈. ဋေ သ္မိနော

१५८. 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'टे' होतो.

သခတော သ္မိနော ဋေ ဟောတိ နိစ္စံ. သခေ, သခါရေသု သခေသု. သခိ သခီတိ ဣတ္ထိယံယေဝ ပယောဂေါ ဒိဿတိ, တသ္မာ ‘‘နဒါဒိတော ငီ’’တိ ဝီမှိ အာလပနတ္တာ ဝါ ရဿော.

'सखि' शब्दापुढील 'स्मिं' प्रत्ययाचा नित्य 'टे' होतो. 'सखे', 'sakhāresu' (सखारेसु), 'सखेसु'. 'सखि' आणि 'सखी' हा प्रयोग केवळ स्त्रीलिंगातच दिसतो, म्हणून "नदादितो ङी" सूत्राने 'वी' प्रत्यय असताना संबोधनात विकल्पेकरून र्‍हस्व होतो.

ယုဝါဒိတ္တာ [Pg.47] အာ, ယုဝါ.

'युव' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो, जसे की 'युवा'.

၁၈၁. ယောနံ နော+နေ ဝါ

१८१. 'यो' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नो' आणि 'ने' होतो.

ယုဝါဒီဟိ ယောနံ နော+နေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ‘‘ယောန+မာနော’’တိ အာနောမှိ သိဒ္ဓေပိ ‘‘ဒုတိယဿ နေ’’တိ ဂန္ထဂါရဝေါ ဟောတီတိ ယထာက္ကမံပတိ လာဃဝတ္ထံ နောဂ္ဂဟဏံ.

'युव' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा अनुक्रमे 'नो' आणि 'ने' विकल्पेकरून होतो. "योनामानी" सूत्राने 'आन' सिद्ध होत असतानाही, "दुतियस्स ने" या सूत्राने ग्रंथाचा गौरव (विस्तार) टाळण्यासाठी आणि लाघवासाठी (संक्षेपासाठी) 'न' चे ग्रहण केले आहे.

၁၇၉. နော+နာ+နေသွာ

१७९. 'नो', 'ना' आणि 'ने' प्रत्यय असताना 'आ' होतो.

နော+နာ+နေသု ယုဝါဒီန+မာ ဟောတိ. ယုဝါနော ယုဝါ. ဘော ယုဝ ယုဝါ, ယုဝါနော ယုဝါ. ယုဝါနံ ယုဝံ, ယုဝါနော ယုဝါနေ ယုဝေ. ယုဝါနာ.

'नो', 'ना' आणि 'ने' प्रत्यय असताना 'युव' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. 'युवानो', 'युवा'. 'भो युव', 'युवा', 'युवानो', 'युवा'. 'युवानं', 'युवं', 'युवानो', 'युवाने', 'युवे'. 'युवाना'.

၁၇၈. ယုဝါဒီနံ သု+ဟိသွာ+နင

१७८. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'युव' इत्यादी शब्दांना 'आनङ्' आदेश होतो.

သု+ဟိသု ယုဝါဒီန+မာနင ဟောတိ. ယုဝါနေဟိ ယုဝါနေဘိ.

'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'युव' इत्यादी शब्दांना 'आनङ्' आदेश होतो. 'युवानेहि', 'युवानेभि'.

၁၉၃. ယုဝါ သဿိ+နော

१९३. 'युव' शब्दापुढील 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'इनो' होतो.

ယုဝါ သဿ ဝါ ဣနော ဟောတိ. ယုဝိနော ယုဝဿ, ယုဝါနံ.

'युव' शब्दापुढील 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'इनो' होतो. 'युविनो', 'युवस्स', 'युवानं'.

၁၈၀. သ္မာ+သ္မိံနံ နာ+နေ

१८०. 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'ना' आणि 'ने' होतो.

ယုဝါဒဟိ သ္မာ+သ္မိံနံ နာ+နေ နိစ္စံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ယုဝါနာ, ယုဝါနေဟိ ယုဝါနေဘိ. ယုဝါနေ, ယုဝါနေသု. မဃဝ+ပုမ+ဝတ္တဟသဒ္ဒါ ယုဝသဒ္ဒသမာ. အယံ ဝိသေသော –

'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'ना' आणि 'ने' नित्य होतो. 'युवाना', 'युवानेहि', 'युवानेभि'. 'युवाने', 'युवानेसु'. 'मघव', 'पुम' आणि 'वत्तह' हे शब्द 'युव' शब्दाप्रमाणेच चालतात. हा विशेष फरक आहे -

၁၈၇. ဂဿံ

१८७. 'ग' प्रत्ययाचा 'अं' होतो.

ပုမသဒ္ဒတော ဂဿ အံ ဝါ ဟောတိ. ပုမံ ပုမ ပုမာ, ပုမာနော ပုမာ. ပုမာနံ ပုမံ, ပုမာနော ပုမာနေ ပုမေ.

'पुम' शब्दापुढील 'ग' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'अं' होतो. 'पुमं', 'पुम', 'पुमा', 'पुमानो', 'पुमा'. 'पुमानं', 'पुमं', 'पुमानो', 'पुमाने', 'पुमे'.

၁၈၅. နာမှိ

१८५. 'ना' प्रत्यय असताना.

ပုမဿာ [Pg.48] ဟောတိ နာမှိ. ပုမာနာ. ‘‘လက္ခဏိကပဋိပဒေါတ္တေသု ပဋိပဒေါတ္တဿေဝ ဂဟဏံ, န လက္ခဏိကဿာ’’တိ ဉာယာ ပဋိပဒေါတ္တနာဝိဘတ္တိ ဧဝ ဂယှတိ, န နာသ္မာဿ, ကတလက္ခဏိကတ္တာ. ပဋိပဒန္တိ စ ‘‘နာမှီ’’တိ နာဝိဘတ္တိယာ ပဋိပဒဘူတော အနုကရဏသဒ္ဒေါ. န လက္ခဏိကော နာ. ‘‘ပုမ+ကမ္မ+ထာမ+ဒ္ဓါနံ ဝါ သ+သ္မာသု စေ’’တိ ဝါ ဥတ္တေ ပုမုနာ ပုမေန. ပုမုနော ပုမုဿ ပုမဿ. ပုမုနာ ပုမာ.

'पुम' शब्दाला 'ना' प्रत्यय असताना 'आ' होतो. 'पुमाना'. "लक्षणिक आणि प्रतिपदोक्त यांमध्ये प्रतिपदोक्ताचेच ग्रहण करावे, लाक्षणिकाचे नाही" या न्यायाने प्रतिपदोक्त विभक्तीच घेतली जाते, 'ना-स्मा-स' ची नाही, कारण ती लाक्षणिक आहे. प्रतिपद म्हणजे "नाम्हि" या सूत्रातील 'ना' विभक्तीचा प्रतिपदभूत अनुकरण शब्द होय, लाक्षणिक 'ना' नव्हे. "पुम-कम्म-थाम-द्धानं वा स-स्मासु चे" या सूत्राने विकल्पेकरून 'उ' कार झाल्यास 'पुमुना', 'पुमेन'. 'पुमुनो', 'पुमुस्स', 'पुमस्स'. 'पुमुना', 'पुमा'.

၁၈၄. ပုမာတိ

१८४. 'पुम' शब्दाच्या बाबतीत.

သ္မိနော နေ ဝါ ဟောတိ. ပုမာနေ ပုမေ ပုမမှိ ပုမသ္မိံ.

'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'ने' होतो. 'पुमाने', 'पुमे', 'पुमम्हि', 'पुमस्मिं'.

၁၈၆. သုမှာ စ

१८६. 'सु' प्रत्ययानंतर देखील.

ပုမဿ သုမှိ ပုမာဒီနံ ယံ နိစ္စံ ဝုတ္တံ, တံ ဝါ ဟောတီတိ အာနင ဝါ ဟောတိ အာ စ. ပုမာနေသု ပုမာသု ပုမေသု. ဝတ္တဟာ, ဝတ္တဟာနော ဝတ္တဟာ ဣစ္စာဒိ ယုဝသဒ္ဒသမံ.

'पुम' शब्दाला 'सु' प्रत्यय असताना 'पुम' इत्यादी शब्दांसाठी जे नित्य सांगितले आहे, ते विकल्पेकरून होते, म्हणजेच 'आनङ्' आणि 'आ' विकल्पेकरून होतात. 'पुमानेसु', 'पुमासु', 'पुमेसु'. 'वत्तहा', 'वत्तहानो', 'वत्तहा' इत्यादी रूपे 'युव' शब्दाप्रमाणेच होतात.

၁၈၉. ဝတ္တဟာ သ+နံနံ နော+နာနံ

१८९. 'वत्तह' शब्दापुढील 'स' आणि 'नं' प्रत्ययांचा अनुक्रमे 'नो' आणि 'नानं' नित्य होतो.

ဝတ္တဟာ သနံနံ နောနာနံ နိစ္စံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ဝတ္တဟာနော ဝတ္တဟာနာနံ.

'वत्तहानो', 'वत्तहानानं'.

အကာရန္တံ.

अकारान्त (शब्द समाप्त).

သာ သိ,

'सा' आणि 'सि' प्रत्यय.

၆၄. ဧကဝစန+ယောသွ+ဃောနံ

६४. एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय असताना 'अघ' संज्ञक शब्दांचा.

ဃော စ ဩ စ ဃော, န ဃော အဃော. ‘‘အဃောနံ’’တိ ဃပ္ပဋိသေဓေ အကတေ ဿ+မာဒီသု ပရေသု ဃဿ ဝိကပ္ပေန ရဿော, ဧကဝစနာဒီသု [Pg.49] ယောသု စ ပရေသု ဃဿ နိစ္စေန ရဿောတိ ဝိရုဒ္ဓတ္ထဂဟဏနိဝတ္တနတ္ထော ဃပဋိသေဓော. ဩဂ္ဂဟဏ+မုတ္တရတ္ထံ. ဧကဝစနေ ယောသု စ ဃ+ဩကာရန္တဝဇ္ဇိတာနံ နာမာနံ ရဿော ဟောတိ တိလိင်္ဂေတိ ရဿေ သမ္ပတ္တေ –

'घ' आणि 'ओ' मिळून 'घो' होतो, जो 'घो' नाही तो 'अघो'. "अघोनं" यामध्ये 'घ' चा निषेध न केल्यास 'स्स' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'घ' चा विकल्पेकरून र्‍हस्व होतो, आणि एकवचन इत्यादी तसेच 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'घ' चा नित्य र्‍हस्व होतो, या परस्परविरोधी अर्थांचे निवारण करण्यासाठी 'घ' चा निषेध केला आहे. 'ओ' चे ग्रहण पुढील सूत्रासाठी आहे. एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'घ' आणि 'ओ' कारान्त वगळता इतर नामांचा तिन्ही लिंगांत र्‍हस्व होतो, असा र्‍हस्व प्राप्त झाला असता -

၆၆. သိသ္မိံ နာ+နပုံသကဿတိ

६६. 'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकलिंगी शब्दाचा नाही.

အနပုံသကဿ ရဿော န ဟောတီတိ သိမှိ တု န ရဿော. သာ. ‘‘ပဇ္ဇုန္နောဝ လက္ခဏပဝုတ္တိ ဇလေပိ ဝဿတိ, ထလေပိ ဝဿတီ’’တိ ဉာယာ ယုဝါဒိတ္တာ သိဿ အာ. ယောသု ရဿေ ‘‘ယောနံ နော+နေ ဝါ’’တိ ယောဿ နော. ‘‘နော နာနေသွာ’’တိ အာ, သာနော. နောတ္တာဘာဝပက္ခေ ‘‘ယောန+မာနော’’တိ ဝါဓိကာရဿ ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ နိစ္စ+မာနော, တသ္မာ နော+နေအဘာဝပက္ခေ သာ, သေတိ ရူပပသင်္ဂေါ န ဟောတိ. သာနော. တထာ နေတ္တာဘာဝပက္ခေ.

"नपुंसकलिंगी नसलेल्या शब्दाचा स्वर र्‍स्व होत नाही" या नियमाने 'सि' प्रत्यय पर असताना र्‍स्व होत नाही. 'सा' (कुत्रा) असे रूप होते. "पर्जन्याप्रमाणे लक्षणाची प्रवृत्ती पाण्यातही वर्षते आणि जमिनीवरही वर्षते" या न्यायाने 'युवा' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'आ' होतो. 'यो' प्रत्यय पर असताना र्‍स्व झाल्यावर "योनां नो-ने वा" या सूत्राने 'यो' च्या जागी 'नो' होतो. "नो नानेस्वा" या सूत्राने 'आ' होऊन 'सानो' असे रूप बनते. 'नो' चा अभाव असलेल्या पक्षात "योनाम आनो" या सूत्रातील 'वा' च्या अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे 'आनो' हा नित्य होतो, त्यामुळे 'नो' आणि 'ने' च्या अभावाच्या पक्षात 'सा' किंवा 'से' अशी रूपे होण्याचा प्रसंग येत नाही. 'सानो' असे रूप बनते. त्याचप्रमाणे 'ने' च्या अभावाच्या पक्षातही जाणावे.

၁၈၈. သာဿံ+သေ စာ+နင

१८८. 'सा' शब्दाला 'अं', 'से' आणि 'गे' प्रत्यय पर असताना नित्य 'आनङ' आदेश होतो.

သာသဒ္ဒဿ အာနင ဟောတိ အံ+သေ ဂေ စ နိစ္စံ. ဘော သာန သာနာ, သာနော. သာနံ, သာနေ သာနော. သာနာ, သာနေဟိ သာနေဘိ. သာနဿ, သာနံ. သာနာ, သာနေဟိ သာနေဘိ. သာနေ, သာနေသု.

'सा' शब्दाला 'अं', 'से' आणि 'गे' प्रत्यय पर असताना नित्य 'आनङ' आदेश होतो. जसे – भो सान, भो साना, सानो (संबोधन). सानं, साने, सानो (द्वितीया). साना, सानेहि, सानेभि (तृतीया). सानस्स, सानां (चतुर्थी). साना, सानेहि, सानेभि (पंचमी). साने, सानेसु (सप्तमी).

သုဝါ ယုဝါဝ. ‘‘ဧကဝစနယောသွ+ဃောနံ’’တိ ရဿတ္တံ ဝိသေသော. ဂေ တု –

'सुवा' (कुत्रा) हा शब्द 'युवा' शब्दाप्रमाणे चालतो. "एकवचनयोस्वघोनां" या सूत्राने होणारे र्‍स्वत्व हाच यात विशेष फरक आहे. परंतु 'गे' (संबोधनात) असताना –

၁၃၀. ဂေ ဝါ

१३०. 'गे' प्रत्यय पर असताना विकल्पाने (र्‍स्व होतो).

အဃောနံ ဂေ ဝါ ရဿော ဟောတိ တိလိင်္ဂေ. ဘော သုဝ သုဝါ.

तिन्ही लिंगांत 'अघोन्' शब्दांचा 'गे' प्रत्यय पर असताना विकल्पाने र्‍स्व होतो. जसे – भो सुव, भो सुवा.

အာကာရန္တံ.

आ-कारान्त (प्रकरण समाप्त).

မုနိ [Pg.50] သိလောပေါ. ဈေ ကတေ –

'मुनि' शब्दाच्या 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'झि' संज्ञा झाल्यावर –

၉၃. ယောသု ဈိဿ ပုမေ

९३. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय पर असताना 'झि' संज्ञा असलेल्या 'इ' कारच्या जागी विकल्पाने 'ट' आदेश होतो.

ဈသညဿ ဣဿ ယောသု ဝါ ဋ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ. မုနယော, ဈဂ္ဂဟဏံ ကိံ, ဣကာရန္တသမုဒါယဿ မာ သိယာ. ဣဂ္ဂဟဏံ ကိံ, ဤကာရဿ ဝါတိ. အတောတိ သာမညနိဒ္ဒေသာ လက္ခဏိကအကာရတော ယောနံ ဋာဋေ သမ္ပတ္တာပိ အဝိဓာနသာမတ္ထိယာ န ဟောန္တိ. သာမတ္ထိယဉ္စ အညထာ အနုပပတ္တိ.

पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय पर असताना 'झि' संज्ञा असलेल्या 'इ' कारच्या जागी विकल्पाने 'ट' आदेश होतो. जसे – 'मुनयो'. 'झि' चे ग्रहण कशासाठी? जेणेकरून संपूर्ण इ-कारान्त समुदायाला हा नियम लागू होऊ नये. 'इ' चे ग्रहण कशासाठी? जेणेकरून 'ई' कारला हा नियम लागू होऊ नये. 'अतो' या सामान्य निर्देशामुळे लाक्षणिक 'अ' काराहून 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टा' आणि 'टे' प्राप्त होत असले, तरी विधानाच्या सामर्थ्यामुळे ते होत नाहीत. आणि हे सामर्थ्य अन्य प्रकारे सिद्ध होऊ शकत नाही.

၁၁၄. လောပေါ

११४. लोप (प्रत्ययाचा लोप होतो).

ဈလတော ယောနံ လောပေါ ဟောတီတိ ယောလောပေ –

'झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांच्या पुढे येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'यो' चा लोप झाल्यावर –

၈၈. ယောလောပ+နိသု ဒီဃော

८८. 'यो' प्रत्ययाचा लोप झाला असता आणि 'नि' प्रत्यय पर असताना (पूर्व स्वराचा) दीर्घ होतो.

ယောနံ လောပေနိသု စ ဒီဃော ဟောတိ. မုနိ. မုနယောတိ ဧတ္ထ ယောလောပေါ ကိမတ္ထံ န ဟောတိ, အက္ကေန ဈတ္တဿ နာသိတတ္တာ. ကိန္တိ ပဌမံ န ဟောတိ, အန္တရင်္ဂတ္တာ ဈတ္တဿ. ဘော မုနိ မုနီ, မုနယော မုနီ. မုနိံ, မုနယော မုနီ. မုနိနာ, မုနီဟိ မုနီဘိ. ‘‘ယောလောပနိသု’’ ‘‘ဝီမန္တုဝန္တူန’’ မိစ္စာဒိဉာပကာ ဣကာရုကာရာနံ သုနံဟိသု ဒီဃဿာ+နိစ္စတ္တာ မုနိဟိ မုနိနံ မုနိသု ဣတိပိ ဟောတိ. ‘‘ဈလာ သဿ နော’’တိ နော, မုနိနော မုနိဿ, မုနီနံ. ‘‘နာသ္မာဿာ’’တိ နာ, မုနိနာ မုနိမှာ မုနိသ္မာ. မုနိမှိ မုနိသ္မိံ, မုနီသု. ‘‘ဣတော ကွစိ သဿ ဋာနုဗန္ဓော’’ (ဂဏသုတ္တ)တိ ဗြဟ္မာဒီသု ပါဌာ ‘‘ယော စ သိဿော မဟာမုနေ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဃ+ဗြဟ္မာဒိတေ’’တိ သဿ ဧဋ.

'यो' आणि 'सु' प्रत्यय असताना आणि 'यो' चा लोप झाला असता (इकार-उकारांचा) दीर्घ होतो. 'मुनि' (muni). 'मुनयो' येथे 'यो' चा लोप का होत नाही? कारण 'अक्क' सूत्राने 'झ' संज्ञेचा बाध (नाश) होतो म्हणून. 'किन्ति' (का बरे) आधी होत नाही? कारण 'झ' संज्ञा अंतरंग असल्यामुळे. 'भो मुनि', 'मुनी'; 'मुनयो', 'मुनी'. 'मुनिं', 'मुनयो', 'मुनी'. 'मुनिना', 'मुनीहि', 'मुनीभि'. “योलोपनिषु” आणि “वीमन्तुवन्तूनं” इत्यादी ज्ञापकांमुळे 'सु' आणि 'नं' प्रत्यय असताना इकार आणि उकार यांचा दीर्घ होणे अनित्य असल्यामुळे 'मुनिहि', 'मुनिनं', 'मुनिसु' अशी रूपे देखील होतात. “झला सस्स नो” या सूत्राने 'नो' होतो; 'मुनिनो', 'मुनिस्स', 'मुनीनं'. “नास्मास्सा” या सूत्राने 'ना' होतो; 'मुनिना', 'मुनिम्हा', 'मुनिस्मा'. 'मुनिम्हि', 'मुनिस्मिं', 'मुनीसु'. “इतो क्वचि सस्स ठानुबन्धो” (गणसूत्र) या सूत्राने 'ब्रह्मा' इत्यादी शब्दांच्या पाठात “यो च सिस्सो महामुने” येथे “घ+ब्रह्मादिते” या सूत्राने 'स' प्रत्ययाचा 'ए' (एत्व) होतो.

ဧဝံ –

याचप्रमाणे –

ဇောတိ [Pg.51] ပါဏိ ဂဏ္ဌိ မုဋ္ဌိ, ကုစ္ဆိ ဝတ္ထိ သာလိ ဝီဟိ;

ဗျာဓိ ဩဓိ ဗောဓိ သန္ဓိ, ရာသိ ကေသိ သာတိ ဒီပိ.

जोति, पाणि, गण्ठि, मुट्ठि, कुच्छि, वत्थि, सालि, वीहि; ब्याधि, ओधि, बोधि, सन्धि, रासि, केसि, साति, दीपि.

ဣသိ ဂိနိ မဏိ ဓနိ, ဂိရိ ရဝိ ကဝိ ကပိ;

အသိ မသိ နိဓိ ဝိဓိ, အဟိ ကိမိ ပတိ ဟရိ.

इसि, गिनि, मणि, धनि, गिरि, रवि, कवि, कपि; असि, मसि, निधि, विधि, अहि, किमि, pati, हरि.

အရိ တိမိ ကလိ ဗလိ, ဇလဓိ စ ဂဟပတိ;

ဥရမိတိ ဝရမတိ, နိရုပဓိ အဓိပတိ;

အဉ္ဇလိ သာရထိ အတိထိ, သမာဓိ ဥဒဓိပ္ပဘုတယော.

अरि, तिमि, कलि, बलि, जलधि आणि गहपति; उरमिति, वरमति, निरुपधि, अधिपती; अञ्जलि, सारथि, अतिथि, समाधि, उदधि इत्यादी.

အဂ္ဂိ+ဣသီနံ အယံ ဝိသေသော –

'अग्गि' (aggi) आणि 'इसि' (isi) या शब्दांचा हा विशेष नियम आहे –

၁၄၇. သိဿာ+ဂ္ဂိတော နိ

१४७. सिस्सा+ग्गितो नि

အဂ္ဂိသ္မာ သိဿ နိ ဟောတိ ဝါ. အဂ္ဂိနိ အဂ္ဂိ, အဂ္ဂယော ဣစ္စာဒိ မုနိသဒ္ဒသမံ.

'अग्गि' शब्दाहून 'सि' प्रत्ययाचा 'नि' विकल्पेकरून होतो. 'अग्गिनि', 'अग्गि', 'अग्गयो' इत्यादी रूपे 'मुनि' शब्दाप्रमाणे होतात.

၁၃၃. ဋေ သိဿိ+သိသ္မာ

१३३. टे सिस्सि+सिस्मा

ဣသိသ္မာ သိဿ ဋေ ဝါ ဟောတိ. ဣသေ ဣသိ. ‘‘ဃ+ဗြဟ္မာဒိတေ’’တိ ဂဿ ဧ ဝါ, ဘော ဣသေ ဣသိ, ဣသယော ဣသီ. ဣသိံ.

'इसि' शब्दाहून 'सि' प्रत्ययाचा 'टे' विकल्पेकरून होतो. 'इसे', 'इसि'. “घ+ब्रह्मादिते” या सूत्राने 'घ' चा 'ए' विकल्पेकरून होतो; 'भो इसे', 'इसि', 'इसयो', 'इसी'. 'इसिं' (द्वितीया एकवचन).

၁၃၄. ဒုတိယဿ ယောဿ

१३४. दुतियस्स योस्स

‘‘ဒုတိယာ ယောဿာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဒုတိယဿ ယောဿာ’’တိ ဝိသုံ ကရဏံ ‘‘ဧကယောဂနိဒ္ဒိဋ္ဌာန+မပျေ+ကဒေသော+နုဝတ္တတေ, န [Pg.52] တွေ+ကဝိဘတ္တိယုတ္တာနံ’’တိ ဉာယာ ဒုတိယာယောဿာတိ နာနုဝတ္တိယ ယောဿာတိ သာမညေန အနုဝုတ္တိယ ဧကစ္စာဒိတော ပဌမာ ယောဿာပိ ဋေဝိဓာနတ္ထံ. ဣသိသ္မာ ပရဿ ဒုတိယာ ယောဿ ဋေ ဝါ ဟောတိ. ဣသေ ဣသယော ဣသီ, သေသံ မုနိသမံ.

“दुतिया योस्सा” असे न म्हणता “दुतियस्स योस्सा” असे वेगळे करणे हे “एकयोगनिर्दिष्टानामप्येकदेशोऽनुवर्तते, न त्वेकविभक्तियुक्तानाम्” (एकाच सूत्रात निर्दिष्ट केलेल्यांपैकी एका भागाची अनुवृत्ती होते, परंतु समान विभक्ती असलेल्यांची होत नाही) या न्यायानुसार आहे. त्यामुळे 'दुतियायोस्सा' याची अनुवृत्ती न होता, केवळ 'योस्सा' अशी सामान्य अनुवृत्ती घेऊन काही शब्दांनंतर प्रथमेच्या 'यो' प्रत्ययाचाही 'टे' आदेश व्हावा यासाठी हे आहे. 'इसि' शब्दाहून पर असलेल्या द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टे' विकल्पेकरून होतो. 'इसे', 'इसयो', 'इसी'; उर्वरित रूपे 'मुनि' शब्दाप्रमाणे होतात.

အာဒိ, အာဒယော ဣစ္စာဒိ, သ္မိမှိ –

'आदि', 'आदयो' इत्यादी रूपे होतात. 'स्मिं' (सप्तमी एकवचन) प्रत्यय असताना –

၅၅. ရတျာဒီဟိ ဋော သ္မိနော

५५. रत्यादीहि टो स्मिनो

ရတျာဒီဟိ သ္မိနော ဋော ဝါ ဟောတိ. အာဒေါ အာဒိမှိ အာဒိသ္မိံ, အာဒီသု.

'रति' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'टो' (ओ) विकल्पेकरून होतो. 'आदो', 'आदिम्हि', 'आदिस्मिं'; (बहुवचन) 'आदीसु'.

သမာသေ ဣကာရန္တတော ယော+သ္မိံသု ဝိသေသော.

समासामध्ये इकारान्त शब्दांनंतर 'यो' आणि 'स्मिं' प्रत्यय असताना होणारा विशेष नियम.

၁၈၂. ဣတော+ညတ္ထေ ပုမေ

१८२. इतो+ञ्ञत्थे पुमे

အညတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ဣကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ နော+နေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ. အရိယဝုတ္တိနော အရိယဝုတ္တယော အရိယဝုတ္တီ. ဘော အရိယဝုတ္တိ အရိယဝုတ္တီ, အရိယဝုတ္တိနော အရိယဝုတ္တယော အရိယဝုတ္တီ. အရိယဝုတ္တိံ, အရိယဝုတ္တိနော အရိယဝုတ္တယော အရိယဝုတ္တီ. အရိယဝုတ္တိနာ ဣစ္စာဒိ တု မုနိသဒ္ဒသမံ.

अन्य अर्थामध्ये (बहुव्रीहि समासात) वर्तमान असलेल्या इकारान्त नामाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचे पुल्लिंगात अनुक्रमे 'नो' आणि 'ने' विकल्पेकरून होतात. 'अरियवुत्तिनो', 'अरियवुत्तयो', 'अरियवुत्ती'. 'भो अरियवुत्ति', 'अरियवुत्ती'; 'अरियवुत्तिनो', 'अरियवुत्तयो', 'अरियवुत्ती'. 'अरियवुत्तिं', 'अरियवुत्तिनो', 'अरियवुत्तयो', 'अरियवुत्ती'. 'अरियवुत्तिना' इत्यादी रूपे तर 'मुनि' शब्दाप्रमाणेच होतात.

၁၈၃. နေ သ္မိနော ကွစိ

१८३. ने स्मिनो क्वचि

အညတ္ထေ ဣကာရန္တတော နာမသ္မာ သ္မိနော နေ ဝါ ဟောတိ ကွစိ. အရိယဝုတ္တိနေ အရိယဝုတ္တိမှိ အရိယဝုတ္တိသ္မိံ, အရိယဝုတ္တီသု. ဧဝံ တောမရင်္ကုသပါဏိနော သာရမတိနော ဣစ္စာဒိ. ကွစိဂ္ဂဟဏာ န သဗ္ဗတ္ထ နေအာဒေသော.

अन्य अर्थातील इकारान्त नामाहून पर असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा क्वचित (कधीकधी) 'ने' विकल्पेकरून होतो. 'अरियवुत्तिने', 'अरियवुत्तिम्हि', 'अरियवुत्तिस्मिं'; (बहुवचन) 'अरियवुत्तीसु'. याचप्रमाणे 'तोमरङ्कुसपाणिनो', 'सारमतिनो' इत्यादी रूपे होतात. 'क्वचि' (क्वचित) या ग्रहणामुळे सर्व ठिकाणी 'ने' आदेश होत नाही.

ဣကာရန္တံ.

इकारान्त प्रकरण समाप्त.

ဒဏ္ဍီ[Pg.53], သိလောပေါ. ‘‘ဧကဝစနေ’’ စ္စာဒိနာ ရဿေ သမ္ပတ္တေ အနပုံသကတ္တာ ‘‘သိသ္မိံနာ+နပုံသကဿာ’’တိ နိသေဓော. ယောမှိ ဧကဝစနေ စ သဗ္ဗတ္ထ ရဿော.

'दण्डी' (daṇḍī) शब्द; 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. “एकवचने” इत्यादी सूत्राने रस्व प्राप्त होत असताना, नपुंसकलिंगी नसल्यामुळे “सिस्मिंनानपुंसकस्स” या सूत्राने रस्वाचा निषेध होतो. 'यो' प्रत्यय असताना आणि एकवचनात सर्वत्र रस्व होतो.

၇၅. ယောနံ နော+နေ ပုမေ

७५. योनां नो+ने पुमे

ဈသညိတော ယောနံ နော+နေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ. ဒဏ္ဍိနော.

'झ' संज्ञा असलेल्या (ईकारान्त) शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचे पुल्लिंगात अनुक्रमे 'नो' आणि 'ने' विकल्पेकरून होतात. 'दण्डिनो'.

၁၁၅. ဇန္တုဟေတွီဃပေဟိ ဝါ

११५. जन्तुहेत्वीघपेहि वा

ဇန္တု+ဟေတူဟိ ဤကာရန္တေဟိ ဃ+ပသညေဟိ စ ပရေသံ ယောနံ ဝါ လောပေါ ဟောတိ. ‘‘ယောလောပနိသု ဒီဃော’’တိ ဒီဃေ ဒဏ္ဍီ ဒဏ္ဍိယော. ဂေ တု ‘‘ဂေ ဝါ’’တိ ဝါ ရဿော. ဘော ဒဏ္ဍိ ဒဏ္ဍီ, ဒဏ္ဍိနော ဒဏ္ဍီ ဒဏ္ဍိယော.

'जन्तु', 'हेतु', ईकारान्त शब्द आणि 'घ' व 'प' संज्ञा असलेल्या शब्दांनंतर पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून लोप होतो. “योलोपनिषु दीर्घो” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'दण्डी', 'दण्डियो' अशी रूपे होतात. 'ग' (संबोधन) प्रत्यय असताना “गे वा” या सूत्राने विकल्पेकरून रस्व होतो. 'भो दण्डि', 'दण्डी'; 'दण्डिनो', 'दण्डी', 'दण्डियो'.

၇၄. နံ ဈီတော

७४. नं झीतो

ဈသညီတော အံဝစနဿ နံ ဝါ ဟောတိ. ဒဏ္ဍိနံ ဒဏ္ဍိံ, ဒဏ္ဍိနေ.

'झ' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'अं' प्रत्ययाचा 'नं' विकल्पेकरून होतो. 'दण्डिनं', 'दण्डिं', 'दण्डिने'.

၇၆. နော

७६. नो

ဈီတော ယောနံ နော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ. ဒဏ္ဍိနော ဒဏ္ဍီ ဒဏ္ဍိယော. ဒဏ္ဍိနာ, ဒဏ္ဍီဟိ ဒဏ္ဍီဘိ. ‘‘ဈလာ သဿ နော’’တိ နောမှိ ကတေ ဒဏ္ဍိနော ဒဏ္ဍိဿ, ဒဏ္ဍီနံ. ‘‘နာ သ္မာဿာ’’တိ သ္မာဿ နာ, ဒဏ္ဍိနာ ဒဏ္ဍိမှာ ဒဏ္ဍိသ္မာ.

'झ' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा पुल्लिंगात विकल्पेकरून 'नो' होतो. 'दण्डिनो', 'दण्डी', 'दण्डियो'. 'दण्डिना' (तृतीया एकवचन), 'दण्डीहि', 'दण्डीभि' (बहुवचन). “झला सस्स नो” या सूत्राने 'नो' आदेश केल्यावर 'दण्डिनो', 'दण्डिस्स' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) आणि 'दण्डीनं' (बहुवचन) अशी रूपे होतात. “ना स्मास्सा” या सूत्राने 'स्मा' चा 'ना' होतो; 'दण्डिना', 'दण्डिम्हा', 'दण्डिस्मा' (पंचमी एकवचन).

၇၇. သ္မိနော နိ

७७. स्मिनो नि

ဈီတော သ္မိံဝစနဿ နိ ဟောတိ ဝါ. ဒဏ္ဍိနိ ဒဏ္ဍိသ္မိံ, ဒဏ္ဍီသု, ဗဟုလာဓိကာရာ သ္မိမှိ ဂါမဏီ+သေနာနီ+သုဓီပဘုတီနံ နိအာဒေသာဘာဝေါ စ ဝိသေသော. ဧဝံ –

'झ' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नि' होतो. 'दण्डिनि', 'दण्डिस्मिं'; (बहुवचन) 'दण्डीसु'. 'बहुलाधिकारा'मुळे 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'गामणी', 'सेनानी', 'सुधी' इत्यादी शब्दांना 'नि' आदेश न होणे हा विशेष नियम आहे. याचप्रमाणे –

ဓမ္မီ [Pg.54] သံဃီ ဉာဏီ ဟတ္ထီ, စက္ကီ ပက္ခီ ဒါဌီ ရဋ္ဌီ;

ဆတ္တီ မာလီ စမ္မီ ယောဂီ, ဘာဂီ ဘောဂီ ကာမီ သာမီ.

धम्मी, सङ्घी, ञाणी, हत्थी, चक्की, पक्खी, दाठी, रट्ठी; छत्ती, माली, चम्मी, योगी, भागी, भोगी, कामी, सामी.

ဓဇီ ဂဏီ သသီ ကုဋ္ဌီ, ဇဋီ ယာနီ သုခီ သိခီ;

ဒန္တီ မန္တီ ကရီ စာဂီ, ကုသလီ မုသလီ ဗလီ;

(ဝါစီ, ရူ)

धजी, गणी, ससी, kuट्ठी, जटी, यानी, सुखी, सिखी; दन्ती, मन्ती, करी, चागी, कुसली, मुसली, बली; (वाची, रूप).

ပါပကာရီ သတ္တုဃာတီ, မာလျကာရီ ဒီဃဇီဝီ;

ဓမ္မဝါဒီ သီဟနာဒီ, ဘူမိသာယီ သီဃယာယီ.

पापकारी, सत्तुघाती, माल्यकारी, दीघजीवी; धम्मवादी, सीहनादी, भूमिसायी, सीघयायी.

ဤကာရန္တံ.

ईकारान्त प्रकरण समाप्त.

ဘိက္ခု, သိလောပေါ. လသညာယံ –

'भिक्खु' (bhikkhu) शब्द; 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'ल' संज्ञा असताना –

၈၃. လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ

८३. ला योनां वो पुमे

လတော ယောနံ ဝေါ ဟောတိ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ.

'ल' संज्ञा असलेल्या शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा पुल्लिंगात विकल्पेकरून 'वो' होतो.

၉၄. ဝေ+ဝေါသု လုဿ

९४. वे+वोसु लुस्स

လသညဿ ဥဿ ဝေ+ဝေါသု ဋ ဟောတိ. ဧတ္ထ ‘‘ပုမာလပနေ ဝေဝေါ’’ တျ+တြ ဝေါဿ သဟစရိတဉာယာ အနိဿိတတ္တာ ဇာတိဝသေန ‘‘လာ ယောနံ’’ တျာဒေါ ဝေါ စ ဂယှတိ. ဘိက္ခဝေါ. အညတြ ‘‘လောပေါ’’တိ ယောလောပေါ. ‘‘ယောလောပနိသု ဒီဃော’’တိ ဒီဃေ ဘိက္ခူ. ဘော ဘိက္ခု ဘိက္ခူ.

'ल' संज्ञा असलेल्या उकाराचा 'वे' आणि 'वो' प्रत्यय असताना 'अ' (अकार) होतो. येथे “पुमालपने वेवो” या सूत्रातील 'वो' च्या सहचर्य-न्यायाने अनिश्चित असल्यामुळे, जातिविशिष्टतेने “ला योनां” इत्यादी सूत्रातील 'वो' देखील ग्रहण केला जातो. 'भिक्खवो'. इतर ठिकाणी “लोपो” या सूत्राने 'यो' चा लोप होतो. “योलोपनिषु दीर्घो” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'भिक्खू' रूप होते. 'भो भिक्खु', 'भिक्खू'.

၉၆. ပုမာ+လပနေ ဝေဝေါ

९६. पुमा+लपने वेवो

လသညတော ဥတော ယောဿာ+လပနေ ဝေ+ဝေါ ဟောန္တိ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ. ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခဝေါ ဘိက္ခူ. ဘိက္ခုံ, ဘိက္ခဝေါ ဘိက္ခူ. ဘိက္ခုနာ[Pg.55], ဘိက္ခူဟိ ဘိက္ခူဘိ. ‘‘ဈလာ သဿ နော’’တိ လတော သဿ နော ဝါ, ဘိက္ခုနော ဘိက္ခုဿ, ဘိက္ခူနံ. ‘‘နာ သ္မာဿာ’’တိ လတော ဝါ သ္မာဿ နာ, ဘိက္ခုနာ ဘိက္ခုမှာ ဘိက္ခုသ္မာ. ဘိက္ခုမှိ ဘိက္ခုသ္မိံ. ဧဝံ –

'ल' संज्ञा असलेल्या उकारान्त शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा संबोधनात पुल्लिंगात विकल्पेकरून 'वे' आणि 'वो' होतात. 'भिक्खवे', 'भिक्खवो', 'भिक्खू'. 'भिक्खुं' (द्वितीया एकवचन), 'भिक्खवो', 'भिक्खू'. 'भिक्खुना' (तृतीया एकवचन), 'भिक्खूहि', 'भिक्खूभि' (बहुवचन). “झला सस्स नो” या सूत्राने 'ल' संज्ञक शब्दाहून पर असलेल्या 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नो' होतो; 'भिक्खुनो', 'भिक्खुस्स' (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन) आणि 'भिक्खूनं' (बहुवचन). “ना स्मास्सा” या सूत्राने 'ल' संज्ञक शब्दाहून पर असलेल्या 'स्मा' चा विकल्पेकरून 'ना' होतो; 'भिक्खुना', 'भिक्खुम्हा', 'भिक्खुस्मा' (पंचमी एकवचन). 'भिक्खुम्हि', 'भिक्खुस्मिं' (सप्तमी एकवचन). याचप्रमाणे –

သေတု ကေတု ရာဟု ဘာဏု, သံကု ဥစ္ဆု ဝေဠု မစ္စု. (ပင်္ဂု, ရူ) သိန္ဓု ဗန္ဓု နေရု မေရု, သတ္တု ကာရု ဟေတု ဇန္တု. ရုရု ပဋု – ဣစ္စာဒယော.

सेतु, केतु, राहु, भाणु, सङ्कु, उच्छु, वेळु, मच्चु. (पङ्गु, रूप) सिन्धु, बन्धु, नेरु, मेरु, सत्तु, कारु, हेतु, जन्तु. रुरु, पटु – इत्यादी.

ဇန္တု+ဟေတူနံ ယောသွ+ယံ ဘေဒေါ. ‘‘ဇန္တု+ဟေတွီ+ဃ+ပေဟိ ဝါ’’တိ ယောလောပေ –

'जन्तु' आणि 'हेतु' शब्दांच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये हा भेद आहे. “जन्तुहेत्वीघपेहि वा” या सूत्राने 'यो' चा लोप झाला असता –

၈၄. ဇန္တွာဒိတော နော စ

८४. जन्त्वादितो नो च

ဇန္တွာဒိတော ယောနံ နော ဟောတိ ဝေါ စ ပုလ္လိင်္ဂေ. ဇန္တုနော ဇန္တဝေါ ဇန္တုယော. ဘော ဇန္တု ဇန္တူ, ဇန္တုနော, ‘‘ပုမာလပနေ ဝေဝေါ’’တိ ဝေ+ဝေါ, ဇန္တဝေ ဇန္တဝေါ ဇန္တုယော. ဇန္တုံ, ဇန္တူ ဇန္တုနော ဇန္တဝေါ ဇန္တုယော. သေသံ ဘိက္ခုသမံ.

'जन्तु' इत्यादी शब्दांनंतर पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा पुल्लिंगात 'नो' आणि 'वो' होतो. 'जन्तुनो', 'जन्तवो', 'जन्तुयो'. 'भो जन्तु', 'जन्तू'; 'जन्तुनो'; “पुमालपने वेवो” या सूत्राने 'वे' आणि 'वो' होऊन 'जन्तवे', 'जन्तवो', 'जन्तुयो'. 'जन्तुं', 'जन्तू', 'जन्तुनो', 'जन्तवो', 'जन्तुयो'. उर्वरित रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणे होतात.

ဟေတု, ဟေတူ ဟေတဝေါ. ‘‘ယောမှိ ဝါ ကွစီ’’တိ လသညဿ ဥဿ ဝါ ဋာဒေသော, ဟေတယော. ယောမှိ အန္တရင်္ဂတ္တာ ပဌမံ ဋာဒေသေ ကတေ ပစ္ဆာ ယောလောပါဘာဝေါ, တထာ ဟိ အန္တရင်္ဂ+ဗာဟိရင်္ဂဝိဓာနေသွ+န္တရင်္ဂဝိဓိယေဝ ဗလဝါ. ဧတ္ထ စ ပကတိနိဿိတ+မန္တရင်္ဂံ, ပစ္စယနိဿိတံ ဗာဟိရင်္ဂံ. ဟေတုယော. ဘော ဟေတု, ဟေတူ ဟေတဝေ ဟေတဝေါ ဟေတယော ဟေတုယော. သေသံ ပုဗ္ဗသမံ.

हेतु, हेतू, हेतवो. 'यो' विभक्तीमध्ये 'योम्हि वा क्वचि' या सूत्राने 'ल' संज्ञा असलेल्या 'उ' काराचा विकल्पाने 'त' (किंवा 'अ') आदेश होऊन 'हेतयो' रूप बनते. 'यो' विभक्तीमध्ये अंतरंगत्वामुळे प्रथम 'त' आदेश केल्यावर नंतर 'यो' चा लोप होत नाही, कारण अंतरंग आणि बहिरंग नियमांमध्ये अंतरंग नियमच बलवान असतो. आणि येथे प्रकृतीवर (मूळ शब्दावर) आश्रित असलेला नियम अंतरंग आहे, तर प्रत्ययावर आश्रित असलेला नियम बहिरंग आहे. 'हेतुयो'. 'भो हेतु, हेतू, हेतवे, हेतवो, हेतयो, हेतुयो'. उर्वरित रूपे पूर्वीप्रमाणेच (भिक्खु शब्दाप्रमाणे) समजावीत.

ဗဟုတော [Pg.56] နံမှိ –

'बहु' शब्दापुढे 'नं' विभक्ती आल्यास –

၄၈. ဗဟုကတိန္နံ

४८. "बहुकतिन्नं" (हे सूत्र आहे).

နံမှိ ဗဟုနော ကတိဿ စ နုက ဟောတိ တိလိင်္ဂေ. ဗဟုန္နံ. သေသံ ဘိက္ခုသမံ.

'नं' विभक्तीमध्ये तिन्ही लिंगांत 'बहु' आणि 'कति' शब्दांना 'नुक' (न्) आगम होतो. 'बहुन्नं'. उर्वरित रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणे समजावीत.

ဝတ္တု သိ,

'वत्तु' (वक्ता) शब्दापुढे 'सि' विभक्ती आल्यास,

၅၇. လ္တု+ပိတာဒီန+မာ သိမှိ

५७. "ल्तु-पितादीनमा सिम्हि" (हे सूत्र आहे).

လ္တုပစ္စယန္တာနံ ပိတု+မာတု+ဘာတု+ဓီတု+ဒုဟိတု+ဇာမာတု+နတ္တု+ဟောတု+ပေါတူနဉ္စာ ဟောတိ သိမှိ. ဝတ္တာ. ‘‘ကတ္တရိ လ္တု+ဏကာ’’တိ ဝိဟိတလ္တုပစ္စယဿ ဂဟဏာ ယတော ဓာတုတော ဟိ သော ဝိဟိတော, ‘‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယသ္မာ သော ဝိဟိတော, တဒါဒိနော တဒန္တဿ စ ဂဟဏံ’’တိ ဉာယာ တဒဝိနာဘာဝတော တဒန္တဓာတုနောပိ ဂဟဏံတိ လ္တုပစ္စယန္တာနံတိ ဝုတ္တံ.

'ल्तु' (ltu) प्रत्ययान्त शब्दांना आणि पितु, मातु, भातु, धीतु, दुहितु, जामातु, नत्तु, होतु, पोतु यांना 'सि' विभक्तीमध्ये 'आ' होतो. 'वत्ता'. 'कत्तरि ल्तु-णका' या सूत्राने विहित केलेल्या 'ल्तु' प्रत्ययाचे ग्रहण केल्यामुळे, ज्या धातूपासून तो विहित केला आहे, 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य च ग्रहणम्' या न्यायाने त्याच्याशी अविनाभाव संबंध असल्यामुळे तदन्त धातूचेही ग्रहण होते, म्हणूनच 'ल्तुप्रत्ययान्तांना' असे म्हटले आहे.

၁၆၂. လ္တု+ပိတာဒီန+မ သေ

१६२. "ल्तु-पितादीनम से" (हे सूत्र आहे).

လ္တုပစ္စယန္တာနံ ပိတာဒီနဉ္စာ+ရင ဟောတိ သတော+ညတြ. ‘‘အာရငသ္မာ’’တိ ဋော, ဝတ္တာရော.

'ल्तु' प्रत्ययान्त शब्दांना आणि पितु इत्यादी शब्दांना 'स' विभक्तीशिवाय इतर विभक्तींमध्ये 'आर' (आरण) आदेश होतो. 'आरणस्मा' या सूत्राने 'यो' चा 'ओ' होऊन 'वत्तारो' रूप बनते.

၅၈. ဂေ အ စ

५८. "गे अ च" (हे सूत्र आहे).

ဂေလ္တု+ပိတာဒီနံ အ ဟောတိ အာ စ. ဘော ဝတ္တ ဝတ္တာ, ဝတ္တာရော. ဝတ္တာရံ, ဝတ္တာရေ ဝတ္တာရော. နာဝစနဿ ‘‘ဋာ နာသ္မာနံ’’တိ ဋာ, ဝတ္တာရာ.

'गि' (संबोधन एकवचन) विभक्तीमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'अ' आणि 'आ' होतो. 'भो वत्त, वत्ता', 'वत्तारो'. 'वत्तारं', 'वत्तारे, वत्तारो'. तृतीयेच्या 'ना' विभक्तीच्या ठिकाणी 'ता नास्मानं' या सूत्राने 'ता' (आ) होऊन 'वत्तारा' रूप बनते.

၁၆၆. သု+ဟိသွာ+ရင

१६६. "सु-हिस्वा रण" (हे सूत्र आहे).

သု+ဟိသု လ္တု+ပိတာဒီန+မာရင ဝါ ဟောတိ. ဝတ္တာရေဟိ ဝတ္တာရေဘိ ဝတ္တူဟိ ဝတ္တူဘိ.

'सु' आणि 'हि' विभक्तींमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांना 'आर' (आरण) आदेश पर्यायाने (विकल्पाने) होतो. 'वत्तारेहि, वत्तारेभि, वत्तूहि, वत्तूभि'.

၁၆၅. သလောပေါ

१६५. "सलोपो" (हे सूत्र आहे).

လ္တု+ပိတာဒီဟိ [Pg.57] သဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ. ဝတ္တု ဝတ္တုနော ဝတ္တုဿ.

'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांपुढील 'स' विभक्तीचा विकल्पाने लोप होतो. 'वत्तु, वत्तुनो, वत्तुस्स'.

၁၆၃. နံမှိ ဝါ

१६३. "नंम्हि वा" (हे सूत्र आहे).

နံမှိ လ္တု+ပိတာဒီန+မာရင ဝါ ဟောတိ. ဝတ္တာရာနံ.

'नं' विभक्तीमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांना विकल्पाने 'आर' (आरण) आदेश होतो. 'वत्तारानं'.

၁၆၄. အာ

१६४. "आ" (हे सूत्र आहे).

နံမှိ လ္တု+ပိတာဒီန+မာ ဝါ ဟောတိ. ဝတ္တာနံ ဝတ္တူနံ. သ္မာဿ ဋာ, ဝတ္တာရာ.

'नं' विभक्तीमध्ये 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि पितु इत्यादी शब्दांना विकल्पाने 'आ' होतो. 'वत्तानं, वत्तूनं'. 'स्मा' विभक्तीच्या ठिकाणी 'ता' (आ) होऊन 'वत्तारा' रूप बनते.

၁၇၄. ဋိ သ္မိနော

१७४. "ति स्मिनो" (हे सूत्र आहे).

အာရဝါ+ဒေသမှာ သ္မိနော ဋိ ဟောတိ.

'आर' आदेशानंतर येणाऱ्या 'स्मिं' विभक्तीच्या ठिकाणी 'इ' (ति) आदेश होतो.

၁၇၆. ရဿာ+ရင

१७६. "रस्सा रण" (हे सूत्र आहे).

သ္မိမှိ အာရော ရဿော ဟောတိ. ဝတ္တရိ, ဝတ္တာရေသု ဝတ္တူသု ဝတ္တုသု. ဧဝံ –

'स्मिं' विभक्तीमध्ये 'आर' चा 'अर' (ऱ्हस्व) होतो. 'वत्तरि', 'वत्तारेसु, वत्तूसु, वत्तुसु'. याचप्रमाणे –

ဧဝံ ဘတ္တု ကတ္တု နေတု, သောတု ဉာတု ဇေတု ဆေတ္တု;

ဘေတ္တု ဒါတု ဓာတု ဗောဒ္ဓု, ဝိညာပေတာဒယောပိ စ.

याचप्रमाणे भत्तु (भर्ता), कत्तु (कर्ता), नेतु (नेता), सोतु (श्रोता), ञातु (ज्ञाता), जेतु (जेता), छेत्तु (छेत्ता), भेत्तु (भेत्ता), दातु (दाता), धातु (धाता), बोद्धु (बोद्धा), विञ्ञापेतु (विज्ञापयिता) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात.

သတ္ထုသဒ္ဒဿ ပန နာမှိ ဗဟုလာဓိကာရာ ‘‘လ္တု+ပိတာဒီန+မသေ’’တိ ဝါ အာရဝါဒေသေ သတ္ထာရာ သတ္ထုနာ. သေသံ ဝတ္တုသမံ.

परंतु 'सत्थु' (शास्ता/गुरु) शब्दाच्या बाबतीत, 'ना' विभक्तीमध्ये 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे 'ल्तु-पितादीनमसे' या सूत्राने विकल्पाने 'आर' आदेश होऊन 'सत्थारा' आणि 'सत्थुना' अशी रूपे बनतात. उर्वरित रूपे 'वत्तु' शब्दाप्रमाणेच असतात.

သိမှိ အာ, ပိတာ. ‘‘လ္တု+ပိတာဒီန+မသေ’’တိ အာရဝါဒေသေ –

'सि' विभक्तीमध्ये 'आ' होऊन 'पिता' रूप बनते. 'ल्तु-पितादीनमसे' या सूत्राने 'आर' आदेश झाल्यावर –

၁၇၇. ပိတာဒီန+မနတွာဒီနံ

१७७. "पितादीनमनत्वादीनं" (हे सूत्र आहे).

နတွာဒိဝဇ္ဇိတာနံ [Pg.58] ပိတာဒီန+မာရော ရဿော ဟောတိ သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တီသု. ‘‘လ္တု+ပိတာဒီန+မသေ’’ ‘‘သု+ဟိသွာ+ရင’’ ‘‘နံမှိ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိဘတ္တီသု ပရေသု အာရင ဟောတီတိ တာ ဝိဘတ္တိယော ပဋိစ္စ သဗ္ဗာသူတိ ဝုတ္တံ. ပိတရော. ဘော ပိတ ပိတာ, ပိတရော. ပိတရံ, ပိတရေ ပိတရော. ပိတရာ, ပိတရေဟိ ပိတရေဘိ ပိတူဟိ ပိတူဘိ. ပိတု ပိတုနော ပိတုဿ, ပိတရာနံ ပိတူနံ. ‘‘ပိတုန္နံ’’တိ နံမှိ ဒီဃေ ရဿ+ဒွိတ္တာနီတိ ဝုတ္တံ. ‘‘သာနုဝုတ္တံ သုတ္တံ’’တိ ဉာယာ ‘‘ဗဟုကတိန္နံ’’တိ ဧတ္ထ နုက-ဣတိ ယောဂဝိဘာဂေနပိ သိဇ္ဈတိ ဧတ္ထ အနုဝတ္တိတနံမှိ. ပဉ္စမီဆဋ္ဌီ တတိယာစတုတ္ထီသမံ. ပိတရိ, ပိတရေသု ပီတူသု, ရဿာဘာဝေါ. နတ္တာ, နတ္တာရော. ဘော နတ္တ နတ္တာ, နတ္တာရော ဣစ္စာဒိ ဝတ္တုသမံ.

'नत्तु' इत्यादी शब्द वगळून 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या 'आर' चा सर्व विभक्तींमध्ये ऱ्हस्व (अर) होतो. 'ल्तु-पितादीनमसे', 'सु-हिस्वा रण', 'नंम्हि वा' या सूत्रांमध्ये सांगितलेल्या विभक्ती पुढे असताना 'आर' आदेश होतो, म्हणून त्या विभक्तींच्या संदर्भात 'सर्व विभक्तींमध्ये' असे म्हटले आहे. 'पितरो'. 'भो पित, पिता', 'पितरो'. 'पितरं', 'पितरे, पितरो'. 'पितरा', 'पितरेहि, पितरेभि, पितूहि, पितूभि'. 'पितु, पितुनो, पितुस्स', 'पितरानं, पितूनं'. 'पितुन्नं' या रूपामध्ये 'नं' विभक्ती पुढे असताना दीर्घ स्वराचा ऱ्हस्व होऊन द्वित्व होते असे म्हटले आहे. 'सानुवृत्तं सूत्रं' या न्यायाने 'बहुकतिन्नं' या सूत्रातील 'नुक' या पदाच्या योगविभागाने देखील येथे अनुवृत्ती आलेल्या 'नं' विभक्तीमध्ये हे रूप सिद्ध होते. पंचमी आणि षष्ठी विभक्तीची रूपे अनुक्रमे तृतीया आणि चतुर्थी विभक्तीसारखीच असतात. 'पितरि', 'पितरेसु, पितूसु' (येथे ऱ्हस्वाचा अभाव होतो). 'नत्ता', 'नत्तारो'. 'भो नत्त, नत्ता', 'नत्तारो' इत्यादी रूपे 'वत्तु' शब्दाप्रमाणेच होतात.

ဂုဏဝန္တု သိ,

'गुणवन्तु' शब्दापुढे 'सि' विभक्ती आल्यास,

၁၅၁. န္တုဿ

१५१. "न्तुस्सा" (हे सूत्र आहे).

သိမှိ န္တုဿ ဋာ ဟောတိ. ဂုဏဝါ. ယောမှိ ‘‘န္တန္တူနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ’’တိ သဝိဘတ္တိဿ န္တုဿ န္တော ဟောတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘န္တု ဝန္တု+မန္တာ+ဝန္တု+တဝန္တုသမ္ဗန္ဓီ’’တိ ပရိဘာသတော န္တု စ ဝန္တွာဒိသမ္ဗန္ဓီယေဝ ဂယှတေ, န ဇန္တု တန္တာဒီနံ. ဂုဏဝန္တော. အညတြ –

'सि' विभक्तीमध्ये 'न्तु' चा 'आ' (ता) होतो. 'गुणवा'. 'यो' विभक्तीमध्ये 'न्तन्तूनं न्तो योम्हि पठमे' या सूत्राने सविभक्तिक 'न्तु' चा 'न्तो' होतो. आणि येथे 'न्तु वन्तु-मन्ता-वन्तु-तवन्तुसम्बन्धी' या परिभाषेनुसार 'न्तु' हा वन्तु, मन्तु इत्यादी प्रत्ययांशी संबंधितच घेतला जातो, 'जन्तु', 'तन्तु' इत्यादी शब्दांमधील नाही. 'गुणवन्तो'. इतर ठिकाणी –

၉၁. ယွာဒေါ န္တုဿ

९१. "य्वादो न्तुस्स" (हे सूत्र आहे).

ယောအာဒီသု န္တုဿ အ ဟောတိ. ဂုဏဝန္တဣတိ အကာရန္တာ ဋာ+ဋေအာဒေသာ ဟောန္တိ, ဂုဏဝန္တာ. ‘‘ဋဋာအံ ဂေ’’တိ ဋာဒယော[Pg.59], ဘော ဂုဏဝ ဂုဏဝါ ဂုဏဝံ, ဂုဏဝန္တော ဂုဏဝန္တာ. ‘‘န္တဿ စ ဋ ဝံ+သေ’’တိ အံသေသု န္တဿ ဋော ဝါ, ဂုဏဝံ ဂုဏဝန္တံ, ဂုဏဝန္တေ. ‘‘တော+တာ+တိ+တာ သ+သ္မာ+သ္မိံ+နာသူ’’တိ တာအာဒယော ဟောန္တိ, ဂုဏဝတာ ဂုဏဝန္တေန, ဂုဏဝန္တေဟိ ဂုဏဝန္တေဘိ. ‘‘လက္ခဏိကပဋိပဒေါတ္တေသု ပဋိပဒေါတ္တဿေဝ ဂဟဏံ, န လက္ခဏိကဿာ’’တိ ဉာယာ ‘‘န လက္ခဏိကဿာ’’တိ ဝုတ္တဗျတ္တိပက္ခ+မနပေက္ခိတွာ ‘‘အတော’’တိ ရဿာကာရဇာတိယာ ပေက္ခိတတ္တာ ဂုဏဝန္တေနာတိ ‘‘အတေနာ’’ တျ+နေန သိဇ္ဈတိ. ဇာတိ=သာမညံ, ဗျတ္တိ=ဝိသေသော. ဂုဏဝတော ဂုဏဝဿ ဂုဏဝန္တဿ, ‘‘တံ နံမှိ’’တိ နံမှီ တံ ဝါ, ဂုဏဝတံ ဂုဏဝန္တာနံ. ဂုဏဝတာ ဂုဏဝန္တာ ဂုဏဝန္တမှာ ဂုဏဝန္တသ္မာ. ဂုဏဝတိ ဂုဏဝန္တေ ဂုဏဝန္တမှိ ဂုဏဝန္တသ္မိံ, ဂုဏဝန္တေသု. ‘‘န္တဿ စ ဋ ဝါ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ယောသု စ န္တုဿ ဝါ ဋာဒေသေ ကတေ ယောဿ ဋာ, ‘‘စက္ခုမာ အန္ဓိတာ ဟောန္တိ’’, ‘‘ဝဂ္ဂုမုဒါတီရိယာ ဘိက္ခု ဝဏ္ဏဝါ’’ ဣစ္စာဒီ ဟောန္တိ.

'यो' इत्यादी विभक्तींमध्ये 'न्तु' चा 'अ' होतो. 'गुणवन्त' अशा अकारान्त शब्दाला 'ता' आणि 'ते' आदेश होतात, 'गुणवन्ता'. 'तताअं गे' या सूत्राने 'ता' इत्यादी आदेश होऊन 'भो गुणव, गुणवा, गुणवं', 'गुणवन्तो, गुणवन्ता' अशी रूपे बनतात. 'न्तस्स च त वं-से' या सूत्राने 'अं' आणि 'सि' विभक्तींमध्ये 'न्तु' चा विकल्पाने 'त' होऊन 'गुणवं, गुणवन्तं', 'गुणवन्ते' रूपे बनतात. 'तो-ता-ति-ता स-स्मा-स्मिं-नासू' या सूत्राने 'ता' इत्यादी आदेश होऊन 'गुणवता, गुणवन्तेन', 'गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि' रूपे बनतात. 'लाक्षणिकप्रतिपदोक्तेषु प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणं, न लाक्षणिकस्य' या न्यायानुसार 'न लाक्षणिकस्य' या सांगितलेल्या व्यक्तिपक्षाची उपेक्षा करून, 'अतो' या सूत्राने ऱ्हस्व अकार जातीची अपेक्षा असल्यामुळे 'गुणवन्तेन' हे रूप 'अतेन' या सूत्राने सिद्ध होते. येथे जाती म्हणजे सामान्य आणि व्यक्ती म्हणजे विशेष होय. 'गुणवतो, गुणवस्स, गुणवन्तस्स'. 'तं नंम्हि' या सूत्राने 'नं' विभक्तीमध्ये विकल्पाने 'तं' होऊन 'गुणवतं, गुणवन्तानं' रूपे बनतात. 'गुणवता, गुणवन्ता, गुणवन्तम्हा, गुणवन्तस्मा'. 'गुणवति, गुणवन्ते, गुणवन्तम्हि, गुणवन्तस्मिं', 'गुणवन्तेसु'. 'न्तस्स च त वा' या योगविभागाने 'यो' विभक्तीमध्ये देखील 'न्तु' चा विकल्पाने 'त' आदेश केल्यावर 'यो' चा 'आ' होऊन 'चक्खुमा अन्धिता होन्ति', 'वग्गुमुदातीरिया भिक्खु वण्णवा' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

ဧဝံ ဂဏဝါ ကုလဝါ ဖလဝါ ယသဝါ ဓနဝါ သုတဝါ ဘဂဝါ ဟိမဝါ ဗလဝါ သီလဝါ ပညဝါ ဣစ္စာဒီ.

याचप्रमाणे गणवा (गणवान्), कुलवा (कुलवान्), फलवा (फलवान्), यसवा (यशस्वी), धनवा (धनवान्), सुतवा (श्रुतवान्), भगवा (भगवान्), हिमवा (हिमवान्), balavā (बलवान्), सीलवा (शीलवान्), पञ्ञवा (प्रज्ञावान्) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात.

၁၅၃. ဟိမဝတော ဝါ ဩ

१५३. "हिमवतो वा ओ" (हे सूत्र आहे).

ဟိမဝတော သိမှိ န္တုဿ ဩ ဝါ ဟောတိ, ဟိမဝန္တော ဟိမဝါ. သေသံ ပုရိမသမံ.

'हिमवन्तु' शब्दाच्या पुढे 'सि' विभक्ती आल्यास 'न्तु' चा विकल्पाने 'ओ' होतो, 'हिमवन्तो, हिमवा'. उर्वरित रूपे पूर्वीप्रमाणेच असतात.

အာယသ္မန္တုသဒ္ဒေါ ကမ္မဝါစာယ ကွစိ ဗဟုလာဓိကာရာ ဒွိဝစနေန အာယသ္မန္တာ, တိဏ္ဏံ ဝစနေန အာယသ္မန္တောတိ ဒိဿတိ.

'आयुस्मन्तु' (आयुष्मान्) शब्द कर्मवाच्य प्रयोगात काही ठिकाणी बहुलाधिकारामुळे द्विवचनात 'आयुस्मन्ता' आणि बहुवचनात (तीन किंवा अधिक वचनात) 'आयुस्मन्तो' असा दिसून येतो.

ဧဝံ [Pg.60] သတိမာ ဓိတိမာ ဂတိမာ မုတိမာ မတိမာ ဇုတိမာ သိရိမာ ဟိရိမာ ထုတိမာ ရတိမာ ယတိမာ သုစိမာ ကလိမာ ဗလိမာ ကသိမာ ရုစိမာ ဗုဒ္ဓိမာ စက္ခုမာ ဗန္ဓုမာ ဟေတုမာ သေတုမာ ကေတုမာ ရာဟုမာ ဘာဏုမာ ခါဏုမာ ဝိဇ္ဇုမာ ဣစ္စာဒယော.

याचप्रमाणे सतिमा (स्मृतिमान्), धितिमा (धैर्यवान्), गतिमा (गतिमान्), मुतिमा (मतिमान्), मतिमा (बुद्धिमान्), जुतिमा (द्युतिमान्), सिरिमा (श्रीमान्), हिरिमा (ह्रीमान्/लज्जावान्), थुतिमा (स्तुतिमान्), रतिमा (रतिमान्), यतिमा (यत्नवान्), सुचिमा (शुचिमान्), कलिमा (कलिमान्), बलिमा (बलिमान्), कसिमा (कृषिमान्), रुचिमा (रुचिमान्), बुद्धिमा (बुद्धिमान्), चक्खुमा (चक्षुमान्), बन्धुमा (बन्धुमान्), हेतुमा (हेतुमान्), सेतुमा (सेतुमान्), केतुमा (केतुमान्), राहुमा (राहुमान्), भाणुमा (भानुमान्), खाणुमा (स्थाणुमान्), विज्जुमा (विद्युत्मान्) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात.

ဥကာရန္တံ.

उकारान्त शब्द समाप्त.

ဝေဿဘူ သိလောပေါ. တေ စ ရဿာဘာဝေါဝ ဝိသေသော. ‘‘ဧကဝစနယောသွ+ဃောနံ’’တိ ရဿေ ‘‘လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ’’တိ ဝေါ, ဝေဿဘုဝေါ, ‘‘ဝေဝေါသု လုဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ န ဋာဒေသော, ‘‘လောပေါတိ ယောလောပေ ဝေဿဘူ. ‘‘ဂေ ဝါ’’တိ ဝါ ရဿေ ဘော ဝေဿဘု ဝေဿဘူ, ဝေဿဘုဝေါ ဝေဿဘူ. ဝေဿဘုံ, ဝေဿဘုဝေါ ဝေဿဘူ. ဝေဿဘုနာ ဣစ္စာဒိ ဘိက္ခုသမံ. ဧဝံ သယမ္ဘူ ပရာဘိဘူ အဘိဘူအာဒယော. ဂေါတြဘူ+သဟဘူသဒ္ဒေဟိ ပန ယောနံ ‘‘ဇန္တွာဒိတော နော ဝါ’’တိ နော, ဝေါ ဝါ, ဂေါတြဘုနော ဂေါတြဘုဝေါ ဂေါတြဘူ. သဟဘုနော သဟဘုဝေါ သဟဘူ, သေသံ ဝေဿဘူသမံ.

'वेस्सभू' शब्दापुढील 'सि' विभक्तीचा लोप होतो. आणि त्यामध्ये ऱ्हस्वाचा अभाव असणे हाच विशेष आहे. 'एकवचनयोस्वघोनं' या सूत्राने ऱ्हस्व झाल्यावर 'ला योनं वो पुमे' या सूत्राने 'वो' होऊन 'वेस्सभुवो' रूप बनते. 'वेवोसु लुस्सा' असे म्हटले असल्यामुळे येथे 'ता' आदेश होत नाही. 'लोपो' या सूत्राने 'यो' चा लोप झाल्यावर 'वेस्सभू' रूप बनते. 'गे वा' या सूत्राने विकल्पाने ऱ्हस्व झाल्यावर 'भो वेस्सभु, वेस्सभू', 'वेस्सभुवो, वेस्सभू' अशी रूपे बनतात. 'वेस्सभुं', 'वेस्सभुवो, वेस्सभू'. 'वेस्सभुना' इत्यादी रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे सयम्भू (स्वयंभू), पराभिभू, अभिभू इत्यादी शब्दांची रूपे होतात. परंतु 'गोत्रभू' आणि 'सहभू' शब्दांच्या पुढे येणाऱ्या 'यो' विभक्तीच्या ठिकाणी 'जन्त्वादितो नो वा' या सूत्राने विकल्पाने 'नो' किंवा 'वो' होऊन 'गोत्रभुनो, gotrabhuvo, गोत्रभू' आणि 'सहभुनो, sahabhuvo, सहभू' अशी रूपे बनतात. उर्वरित रूपे 'वेस्सभू' शब्दाप्रमाणेच असतात.

၈၅. ကူတော

८५. कूतो

ကူပစ္စယန္တတော ယောနံ နော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ. သဗ္ဗညုနော. အညတြ ‘‘လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ’’တိ န ဝေါ, ‘‘ကူတော’’တိ ဇန္တွာဒီဟိ ပုထက္ကရဏာ. ယောလောပေ သဗ္ဗညူ. ဘော သဗ္ဗညု သဗ္ဗညူ, သဗ္ဗညုနော သဗ္ဗညူ ဣစ္စာဒိ.

पुल्लिंगात 'कूपच्चय' (कूप्रत्यय) शेवटी असलेल्या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' विभक्ती प्रत्ययाचा 'नो' हा आदेश पर्यायाने होतो. जसे - 'सब्बञ्ञुनो' (सब्बञ्ञू - सर्वज्ञ). 'ला योनां वो पुमे' या सूत्राशिवाय 'वो' आदेश होत नाही, कारण 'कूतः' या सूत्राने 'जन्तु' इत्यादी शब्दांपासून याचे पृथक्करण केले आहे. 'यो' चा लोप झाल्यावर 'सब्बञ्ञू' असे रूप होते. संबोधनात 'भो सब्बञ्ञु', 'सब्बञ्ञू' आणि बहुवचनात 'सब्बञ्ञुनो', 'सब्बञ्ञू' इत्यादी रूपे होतात.

ဧဝံ မဂ္ဂညူ ဓမ္မညူ အတ္ထညူ ကာလညူ ရတ္တညူ မတ္တညူ ကတညူ ကထညူ ဝိညူ ဝိဒူ ဣစ္စာဒယော. ဧတ္ထ ‘‘ဝိဒါ ကူ’’ ‘‘ဝိတော ဉာတော’’ [Pg.61] ‘‘ကမ္မာ’’တိ တီသု သုတ္တေသု ကူပစ္စယဿ ဂဟိတတ္တာ ဝေဒဂူအာဒယော ရူပစ္စယန္တာ န ဂဟိတာ.

याचप्रमाणे मग्गञ्ञू (मार्गज्ञ), धम्मञ्ञू (धम्मज्ञ), अत्थञ्ञू (अर्थज्ञ), कालञ्ञू (कालज्ञ), रत्तञ्ञू (रात्रज्ञ/अनुभवी), मत्तञ्ञू (प्रमाण जाणणारे), कतञ्ञू (कृतज्ञ), कथञ्ञू (कथाज्ञ), viञ्ञू (विज्ञ), विदू (विद्वान) इत्यादी रूपे होतात. येथे 'विदा कू', 'वितो ञातो', 'कम्मा' या तीन सूत्रांमध्ये 'कूपच्चय' (कूप्रत्यय) ग्रहण केल्यामुळे 'वेदगू' इत्यादी 'रुपच्चय' (रुप्रत्यय) शेवटी असणारे शब्द ग्रहण केले जात नाहीत.

ဦကာရန္တံ.

ऊकारान्त (पुल्लिंग समाप्त).

ဂေါ, သိ, သိလောပေါ. ဂေါ.

'गो' शब्दाहून 'सि' प्रत्यय आल्यावर 'सि' चा लोप होतो. रूप बनते - 'गो'.

၆၇. ဂေါဿာ+ဂ+သိ+ဟိ+နံသု ဂါဝ+ဂဝါ

६७. 'गो' शब्दाच्या जागी 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश 'सि', 'हि', 'नं' आणि 'सु' प्रत्यय वगळता इतर प्रत्यय असताना होतात.

ဂ+သိ+ဟိ+နံဝဇ္ဇိတာသု ဝိဘတ္တီသု ဂေါသဒ္ဒဿ ဂါဝ+ဂဝါ ဟောန္တိ နိစ္စံ.

'ग', 'सि', 'हि' आणि 'नं' वर्जित (वगळता) इतर विभक्ती प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचे 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश नित्य (नेहमी) होतात.

၁၇၀. ဥဘ+ဂေါဟိ ဋော

१७०. 'उभ' आणि 'गो' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टो' आदेश होतो.

ဥဘ+ဂေါဟိ ယောနံ ဋော ဟောတိ. ဂါဝေါ ဂဝေါ. ဘော ဂေါ, ဂါဝေါ ဂဝေါ.

'उभ' आणि 'गो' शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'टो' आदेश होतो. रूपे होतात - 'गावो', 'गवो'. संबोधनात - 'भो गो', 'गावो', 'गवो'.

၇၂. ဂါဝု+မှိ

७२. 'अं' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचा 'गावु' आदेश होतो.

အံဝစနေ ဂေါဿ ဂါဝု ဝါ ဟောတိ. ဂါဝုံ ဂါဝံ ဂဝံ, ဂါဝေါ ဂဝေါ.

'अं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचा 'गावु' हा आदेश पर्यायाने होतो. रूपे होतात - 'गावुं', 'गावं', 'गवं'; बहुवचनात - 'गावो', 'गवो'.

၇၁. နာဿာ

७१. 'गो' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा 'आ' आदेश होतो.

ဂေါတော နာဿ အာ ဟောတိ ဝါ. ဧကဝဏ္ဏတ္တာ န သဗ္ဗာဒေသော. ‘‘ပဉ္စမိယံ ပရဿေ’’တိ ဝတ္တန္တေ ‘‘အာဒိဿာ’’တိ နာဿ အာ ဟောတိ, ပရလောပေါ, ဂါဝါ ဂါဝေန ဂဝါ ဂဝေန, ဂေါဟိ ဂေါဘိ.

'गो' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा 'आ' आदेश पर्यायाने होतो. एकाक्षरी (एकवर्ण) असल्यामुळे संपूर्ण आदेश होत नाही. 'पञ्चमियं परस्स' हे सूत्र लागू असताना 'आदिस्सा' या सूत्राने 'ना' प्रत्ययाचा 'आ' होतो आणि पर-लोप होतो. रूपे होतात - 'गावा', 'गावेन', 'गवा', 'गवेन'; बहुवचनात - 'गोहि', 'गोभि'.

၆၉. ဂဝံ သေန

६९. 'स' प्रत्ययासोबत 'गो' शब्दाचा 'गवं' आदेश होतो.

ဂေါဿ သေ ဝါ ဂဝံ ဟောတိ သဟ သေန. ဂဝံ ဂါဝဿ ဂဝဿ. ကစ္စာယနေ ‘‘ဂဝံ စေ တရမာနာနံ’’တိ ပါဠိံ ပဋိစ္စ နံမှိ ဗဟုဝစနမေဝ သာဓိတံ, ဣဓ ‘‘ဂဝံဝ သိင်္ဂိနော သင်္ဂံ’’တိ ဒဿနတော ဧကဝစနဉ္စ.

'गो' शब्दाचा 'स' प्रत्ययासोबत पर्यायाने 'गवं' आदेश होतो. रूपे होतात - 'गवं', 'गावस्स', 'गवस्स'. कच्चायन व्याकरणात 'गवं चे तरमानानं' या पाळी (पाठा) च्या आधारे 'नं' प्रत्ययात केवळ बहुवचनच सिद्ध केले आहे, परंतु येथे 'गवं व सिंगिनो संगं' या प्रयोगावरून एकवचन देखील सिद्ध होते.

၇၀. ဂုန္နဉ္စ နံနာ

७०. 'नं' प्रत्ययासोबत 'गो' शब्दाचा 'गुन्नं' आणि 'गवं' हा आदेश होतो.

နံဝစနေန [Pg.62] သဟ ဂေါဿ ဂုန္နံ ဟောတိ ဂဝဉ္စ ဝါ. ဂုန္နံ ဂဝံ ဂေါနံ. ဂါဝါ ဂါဝမှာ ဂါဝသ္မာ ဂဝါ ဂဝမှာ ဂဝသ္မာ. ဂါဝေ ဂါဝမှိ ဂါဝသ္မိံ ဂဝေ ဂဝမှိ ဂဝသ္မိံ.

'नं' विभक्ती प्रत्ययासोबत 'गो' शब्दाचा 'गुन्नं' आणि पर्यायाने 'गवं' हा आदेश होतो. रूपे होतात - 'गुन्नं', 'गवं', 'गोनं'. पंचमी एकवचनात - 'गावा', 'गावम्हा', 'गावस्मा', 'गवा', 'गवम्हा', 'गवस्मा'. सप्तमी एकवचनात - 'गावे', 'गावम्हि', 'गावस्मिं', 'गवे', 'गवम्हि', 'गवस्मिं'.

၆၈. သုမှိ ဝါ

६८. 'सु' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचे 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश पर्यायाने होतात.

သုမှိ ဂေါဿ ဂါဝ+ဂဝါ ဟောန္တိ ဝါ. ဂါဝေသု ဂဝေသု ဂေါသု. ဂေါဿ ဂေါဏာဒေသော န ကတော, သဒ္ဒန္တရတ္တာ. ဂေါဏသဒ္ဒေါ ဟိ သတ္တသု ဝိဘတ္တီသု ဒိဿတီတိ.

'सु' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचे 'गावे' आणि 'गवा' हे आदेश पर्यायाने होतात. रूपे होतात - 'गावेsu', 'गवेसु', 'गोसु'. 'गो' शब्दाचा 'गोण' हा आदेश येथे केला नाही, कारण तो एक भिन्न शब्द आहे. 'गोण' शब्द हा साती विभक्तींमध्ये आढळतो.

ဥသု+ဘူမိ+ပသု+ရံသိ-ဒိသာ+ဝါစာ+မ္ဗု+စက္ခုသု;

ဒသသွ+တ္ထေသု ဂေါ ဝုတ္တော, လဂ္ဂေ စ ဝဇိရေ ဣတိ.

'गो' हा शब्द बाण (उषु), भूमी, पशू, किरण (रंसि), दिशा, वाणी (वाचा), पाणी (अम्बु), डोळा (चक्खु), स्वर्ग (लग्ग) आणि वज्र (वजिर) या दहा अर्थांमध्ये वापरला जातो.

ဩကာရန္တံ.

ओ-कारान्त समाप्त.

ဣတိ ပုလ္လိင်္ဂံ.

अशा प्रकारे पुल्लिंग समाप्त झाले.

ကညာ, သိလောပေါ.

'कञ्ञा' (कन्या), 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

၁,၁၁. ဃာ

१,११. घा (संज्ञा).

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနဿ နာမဿ+န္တေ ဝတ္တမာနော အာကာရော ဃသညော ဟောတိ. ‘‘ဇန္တု+ဟေတွီ+ဃ+ပေဟိ ဝါ’’တိ ယောလောပေါ ဝါ. ကညာ ကညာယော. ‘‘ဃ+ဗြဟ္မာဒိတေ’’တိ ဂဿ ဧ ဝါ, ကညေ ကညာ, ယောမှိ ကညာ ကညာယော. ‘‘ဃော ဿံ+ဿာ ယံ+တိံသူ’’တိ အံမှိ ရဿော. ကညံ, ကညာ ကညာယော.

स्त्रीलिंगात असलेल्या नामाच्या शेवटी येणाऱ्या 'आ' काराला 'घ' संज्ञा (घसञ्ञा) होते. "जन्तु-हेत्वी-घ-पेहि वा" या सूत्राने 'यो' प्रत्ययाचा वैकल्पिक लोप होतो. (उदा.) कञ्ञा, कञ्ञायो. "घ-ब्रह्मादिते" या सूत्राने 'ग' (संबोधन एकवचन) च्या जागी वैकल्पिक 'ए' होतो, (उदा.) कञ्ञे, कञ्ञा; 'यो' प्रत्यय असताना कञ्ञा, कञ्ञायो. "घो स्सं-स्सा यं-तिंसू" या सूत्राने 'अं' प्रत्यय असताना र्‍हस्व होतो. (उदा.) कञ्ञं, कञ्ञा, कञ्ञायो.

၄၅. ဃ+ပတေ+ကသ္မိံ နာဒီနံ ယ+ယာ

४५. घ-पते-कस्मिं नादीनं य-या (हे सूत्र आहे).

ဃပတော [Pg.63] သ္မိံဝိဘတ္တိပရိယန္တာနံ ဧကတ္တေ နာဒီနံ ယ+ယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ကညာယ, ကညာဘိ ကညာဟိ. ကညာယ, ကညာနံ.

'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर, 'स्मिं' विभक्तीपर्यंतच्या एकवचनात 'ना' इत्यादींच्या जागी अनुक्रमे 'य' आणि 'या' होतात. (उदा.) कञ्ञाय (तृतीया/पंचमी/सप्तमी एकवचन), कञ्ञाभि, कञ्ञाहि (तृतीया/पंचमी बहुवचन). कञ्ञाय (चतुर्थी/षष्ठी एकवचन), कञ्ञानं (चतुर्थी/षष्ठी बहुवचन).

၁၀၃. ယံ

१०३. यं (सूत्र).

ဃပတော သ္မိနော ယံ ဝါ ဟောတိ. ကညာယံ ကညာယ. ‘‘ဃ+ ပတေ+ကသ္မိံ နာဒီနံ ယ+ယာ’’ ‘‘ယံ’’တိ စ ဣမေသံ အပဝါဒါဒီနံ ဝိသယေ မှိဿ ဥဿဂ္ဂတ္တာ ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ သ္မိနော ဗဟုလာဓိကာရာ ‘‘သ္မာ+ဟိ+သ္မိန္န’’ မိစ္စာဒိနာ မှိကတေ ‘‘ဒသသဟဿိမှိ ဓာတုမှီ’’တိ သိဇ္ဈတိ. ကညာသု. ဧဝံ –

'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर 'स्मिं' विभक्तीच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'यं' होतो. (उदा.) कञ्ञायं, कञ्ञाय. "घ-पते-कस्मिं नादीनं य-या" आणि "यं" या अपवाद सूत्रांच्या विषयात 'म्हि' प्रत्ययाची सामान्य प्रवृत्ती होत नसल्यामुळे, 'स्मिं' च्या बहुल अधिकारामुळे "स्मा-हि-स्मिन्न..." इत्यादी सूत्राने 'म्हि' प्रत्यय केल्यावर "दससहस्सिम्हि धातुम्हि" असे रूप सिद्ध होते. कञ्ञासु (सप्तमी बहुवचन). याप्रमाणे -

သဒ္ဓါ မေဓာ ပညာ ဝိဇ္ဇာ, စိန္တာ မန္တာ တဏှာ ဝီဏာ;

ဣစ္ဆာ မုစ္ဆာ ဧဇာ မာယာ, မေတ္တာ မတ္တာ သိက္ခာ ဘိက္ခာ.

सद्धा (श्रद्धा), मेधा, पञ्ञा (प्रज्ञा), विज्जा (विद्या), चिन्ता, मन्ता (मंत्र/प्रज्ञा), तण्हा (तृष्णा), वीणा; इच्छा, मुच्छा (मूर्च्छा), एजा (तृष्णा/कंपन), माया, मेत्ता (मैत्री), मत्ता (मात्रा/प्रमाण), सिक्खा (शिक्षा/प्रशिक्षण), भिक्खा (भिक्षा).

ဇင်္ဃာ ဂီဝါ ဇီဝှာ ဝါစာ, ဆာယာ အာသာ ဂင်္ဂါ နာဝါ;

ဂါထာ သေနာ လေခါ သာလာ, မာလာ ဝေလာ ပူဇာ ခိဍ္ဍာ.

जङ्घा (जंघा/पाय), गीवा (ग्रीवा/मान), जीव्हा (जीभ), वाचा (वाणी), छाया, आसा (आशा), गङ्गा (गंगा), नावा (नाव); गाथा, सेना, लेखा (रेघ/लेखन), साला (शाळा/दालन), माला (माळ), वेला (वेळ/वेळा), पूजा, खिड्ढा (क्रीडा/खेळ).

ပိပါသာ ဝေဒနာ သညာ, စေတနာ တသိနာ ပဇာ;

ဒေဝတာ ဝဋ္ဋကာ ဂေါဓာ, ဗလာကာ ပရိသာ သဘာ.

पिपासा (तहान), वेदना, सञ्ञा (संज्ञा), चेतना, तसिना (तृष्णा), पजा (प्रजा); देवता, वट्टका (लावा पक्षी), गोधा (घोरपड), बलाका (बगळा), परिसा (परिषद), सभा.

ဦကာ သေဖာလိကာ လင်္ကာ, သလာကာ ဝါလုကာ သိခါ;

ဝိသာခါ ဝိသိခါ သာခါ, ဝါစာ ဝဉ္ဈာ ဇဋာ ဃဋာ.

ऊका (ऊ), सेफालिका (पारिजातक), लङ्का, सलाका (सळई), वालुका (वाळू), सिखा (शिखा/शेंडा); विसाखा (विशाखा), विसिखा (गल्ली/रस्ता), साखा (शाखा/फांदी), वाचा (वाणी), वञ्झा (वांझ), जटा, घटा (गर्दी/घट).

ဇေဋ္ဌာ သောဏ္ဍာ ဝိတဏ္ဍာ စ, ကရုဏာ ဝနိတာ လတာ;

ကထာ နိဒ္ဒါ သုဓာ ရာဓာ, ဝါသနာ သိံသပါ ပပါ.

जेट्ठा (ज्येष्ठा), सोण्डा (सोंड/दारुडी स्त्री), वितण्डा (वितंडवाद), करुणा, वनिता, लता; कथा, निद्दा (झोप), सुधा (अमृत/चुना), राधा, वासना, सिंसपा (शिसवीचे झाड), पपा (पानपोई).

ပဘာ [Pg.64] သီမာ ခမာ ဆာယာ, ခတ္တိယာ သက္ခရာ သုရာ;

ဒေါလာ တုလာ သိလာ လိလာ, လာလေ+လာ မေခလာ ကလာ.

पभा (प्रभा/प्रकाश), सीमा, khama (क्षमा/पृथ्वी), छाया, खत्तिया (क्षत्रिय स्त्री), सक्खरा (साखर/खडी), सुरा (दारू); दोला (झोपाळा), तुला (तराजू), सिला (शिला/दगड), लीला, लाला (लाळ), एला (वेलची), मेखला (कमरपट्टा), कला.

ဝဠဝါ+လမ္ဗုသာ မူသာ, မဉ္ဇုသာ သုလသာ ဒိသာ;

နာသာ ဇုဏှာ ဂုဟာ ဤဟာ, လသိကာ ဝသုဓာဒယော.

वळवा (घोडी), लम्बुसा (एक प्रकारचे गवत/अप्सरा), मूसा (मुशी/ओतण्याचे पात्र), मञ्जुसा (पेटी), सुलसा (तुळस/सुलसा), दिसा (दिशा); नासा (नाक), जुण्हा (चांदणे), guha (गुहा), ईहा (चेष्टा/इच्छा), लसिका, वसुधा (पृथ्वी) इत्यादी.

‘‘န+မ္မာဒီဟီ’’တိ အမ္မာ+အန္နာ+အမ္ဗာဟိ ဂဿ ဧကာရာ+ဘာဝေ –

"न-म्मादीहि" या सूत्राने अम्मा, अन्ना, अम्बा या शब्दांनंतर 'ग' (संबोधन) च्या जागी 'ए' कार होत नसल्यामुळे -

၆၂. ရဿော ဝါ

६२. वैकल्पिक र्‍हस्व होतो.

အမ္မာဒီနံ ဂေ ရဿော ဝါ ဟောတိ. အမ္မ အမ္မာ ဣစ္စာဒိ. သေသံ ကညာဝ. ဧဝံ အန္နာ အမ္ဗာ. သဘာပရိသာဟိ သ္မိနော ‘‘တိံ သဘာပရိသာယာ’’တိ တိံ ဝါ ဟောတိ. ‘‘ဃောဿ’’ မာဒိနာ ရဿေ သဘတိံ သဘာယံ သဘာယ. ပရိသတိံ ပရိသာယံ ပရိသာယ.

अम्मा इत्यादी शब्दांनंतर 'ग' (संबोधन) मध्ये वैकल्पिक र्‍हस्व होतो. (उदा.) अम्म, अम्मा इत्यादी. उर्वरित रूपे 'कञ्ञा' प्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे अन्ना, अम्बा. 'सभा' आणि 'परिसा' शब्दांनंतर 'स्मिं' विभक्तीच्या जागी "तिं सभापरिसाया" या सूत्राने वैकल्पिकरित्या 'तिं' होतो. "घोस्स..." इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर सभतिं, सभायं, सभाय; आणि परिसतिं, परिसायं, परिसाय अशी रूपे होतात.

အာကာရန္တံ.

आ-कारान्त समाप्त.

မတိ, ယောမှိ –

'मति' (बुद्धी), 'यो' प्रत्यय असताना -

၁,၁၀. ပိ+တ္ထိယံ

१,१०. पित्थियं (सूत्र).

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနဿ နာမဿ+န္တေ ဝတ္တမာနာ ဣဝဏ္ဏု+ဝဏ္ဏာ ပသညာ ဟောန္တိ.

स्त्रीलिंगात असलेल्या नामाच्या शेवटी येणाऱ्या 'इ-वर्ण' (इ, ई) आणि 'उ-वर्ण' (उ, ऊ) यांना 'प' संज्ञा (पसञ्ञा) होते.

၁၁၆. ယေ ပဿိ+ဝဏ္ဏဿ

११६. ये पस्सिवण्णस्स (सूत्र).

ပသညဿ ဣဝဏ္ဏဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ယကာရေ. ‘‘ပရော ကွစီ’’တိ အနုဝတ္တိတကွစိဂ္ဂဟဏာ ယေ ပရေ စ-ကာရ+ပုဗ္ဗရူပါ- နိ [Pg.65] န ဟောန္တိ. မတျော. အညတြ ‘‘ဇန္တွာ’’ဒိနာ ယောလောပေါ, ဒီဃော, မတီ မတိယော. ဘော မတိ မတီ, မတျော မတီ မတိယော. မတိံ, မတျော မတီ မတိယော. မတိယာ, မတီဟိ မတီဘိ. မတျာ မတိယာ, မတီနံ. သ္မိနော ယံ, မတျံ မတိယံ မတျာ မတိယာ, မတီသု. ဧဝံ –

'प' संज्ञक 'इ-वर्णा'चा 'य' कार पुढे असताना वैकल्पिक लोप होतो. "परो क्वचि" या सूत्रातील 'क्वचि' च्या अनुवृत्तीमुळे 'य' पुढे असताना 'च' कार इत्यादी पूर्व रूप होत नाहीत. (उदा.) मत्यो. इतर ठिकाणी "जन्त्वा..." इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप आणि दीर्घ होऊन मती, मतियो अशी रूपे होतात. संबोधन: भो मति, मती; मत्यो, मती, मतियो. द्वितीया: मतिं; मत्यो, मती, मतियो. तृतीया/पंचमी: मतिया; मतीहि, मतीभि. चतुर्थी/षष्ठी: मत्या, मतिया; मतीनं. सप्तमी: 'स्मिं' च्या जागी 'यं' होऊन मत्यं, मतियं, मत्या, मतिया; मतीसु अशी रूपे होतात. याप्रमाणे -

ပတ္တိ ယုတ္တိ ဝုတ္တိ ကိတ္တိ, မုတ္တိ တိတ္တိ ခန္တိ ကန္တိ;

သန္တိ တန္တိ သိဒ္ဓိ သုဒ္ဓိ, ဣဒ္ဓိ ဝုဒ္ဓိ ဗုဒ္ဓိ ဗောဓိ.

पत्ति (पायदळ/प्राप्ती), युत्ति (युक्ती/योग्यत्व), वुत्ति (वृत्ती/स्पष्टीकरण), कित्ति (कीर्ती), मुत्ति (मुक्ती), तित्ति (तृप्ती), खन्ति (क्षांती/सहनशीलता), कन्ति (कांती/शोभा); सन्ति (शांती), तन्ति (तंतू/तंत्री), सिद्धि, सुद्धि (शुद्धी), इद्धि (ऋद्धी/आत्मिक शक्ती), वुद्धि (वृद्धी), बुद्धि, बोधि.

ဘူမိ ဇာတိ ပီတိ သုတိ, နန္ဒိ သန္ဓိ သောဏိ ကောဋိ;

ဒိဋ္ဌိ ဝုဋ္ဌိ တုဋ္ဌိ ယဋ္ဌိ, ပါဠိ အာဠိ နာဠိ ကေဠိ.

भूमि (भूमी), जाति (जात/जन्म), पीति (प्रीती/आनंद), सुति (श्रुती/ऐकणे), नन्दि (नंदी/आनंद), सन्धि (संधी), सोणि (कमर/नितंब), कोटि (कोटी/शिखर); दिट्ठि (दृष्टी), वुट्ठि (वृष्टी/पाऊस), तुट्ठि (तुष्टी/संतोष), यट्ठि (यष्टी/काठी), पाळि (पाळी/ओळ), आळि (आळ/ओळ), नाळि (नळी/माप), केळि (क्रीडा/खेळ).

သတိ မုတိ ဂတိ စုတိ, ဓိတိ ယုဝတိ ဝိကတိ;

ရတိ ရုစိ ရသ္မိ အသနိ, ဝသနိ ဩသဓိ အင်္ဂုလိ;

ဓူလိ ဒုဒြဘိ ဒေါဏိ, အဋဝိ ဆဝိ ဣစ္စာဒိ.

सति (स्मृती), मुति (मती/समज), गति, चुति (च्युती/मृत्यू), धिति (धृती/धैर्य), युवति (युवती), विकति (विकृती/प्रकार); रति, रुचि, रस्मि (किरण), असनि (वीज/वज्र), वसनि (वस्त्र), ओसधि (औषधी), अङ्गुलि (बोट); धूलि (धूळ), दुद्रभि (दुंदुभी/नगारा), दोणि (द्रोणी/नाव), अटवि (अटवी/जंगल), छवि (त्वचा/कांती) इत्यादी.

၅၅. ရတျာဒီဟိ ဋော သ္မိနော

५५. रत्यादीहि टो स्मिनो (सूत्र).

ရတျာဒီဟိ သ္မိနော ဋော ဝါ ဟောတိ. ရတ္တော ရတျံ ရတ္တိယံ ရတျာ ရတ္တိယာ, ရတ္တီသု. သေသံ မတိသမံ.

'रत्ति' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' विभक्तीच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'तो' होतो. (उदा.) रत्तो, रत्यं, रत्तियं, रत्या, रत्तिया; रत्तीसु (सप्तमी बहुवचन). उर्वरित रूपे 'मति' शब्दाप्रमाणेच होतात.

ဣကာရန္တံ.

इ-कारान्त समाप्त.

ဒါသီ, သိလောပေါ. ‘‘ဧကဝစနေ’’စ္စာဒိနာ ရဿော. ‘‘ယေ ပဿိ+ဝဏ္ဏဿာ’’တိ ဤလောပေါ, ဒါသျော. ‘‘ဇန္တွာ’’ ဒိနာ ယောလောပေါ. ဒါသီ ဒါသိယော. ‘‘ဂေ ဝါ’’တိ ရဿော. ဘော ဒါသိ ဒါသီ, ဒါသျော ဒါသီ ဒါသိယော.

'दासी', 'सि' प्रत्ययाचा लोप होतो. "एकवचने..." इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व होतो. "ये पस्सिवण्णस्स" या सूत्राने 'ई' चा लोप होऊन दास्यो असे रूप होते. "जन्त्वा..." इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप होतो. (उदा.) दासी, दासियो. "गे वा" या सूत्राने र्‍हस्व होतो. संबोधन: भो दासि, दासी; दास्यो, दासी, दासियो.

၇၃. ယံ ပိတော

७३. यं पितो (सूत्र).

ပသညီတော အံဝစနဿ ယံ ဝါ ဟောတိ. ဒါသျံ ဒါသိယံ ဒါသိံ, ဒါသျော ဒါသီ ဒါသိယော. ‘‘ဃပတေကာ’’ဒိနာ ယာ. ဒါသျာ ဒါသိယာ[Pg.66], ဒါသီဟိ ဒါသီဘိ. ဒါသျာ ဒါသိယာ, ဒါသီနံ. ဒါသျံ ဒါသိယံ ဒါသျာ ဒါသိယာ, ဒါသီသု. ဧဝံ –

'प' संज्ञक 'ई' कारानंतर 'अं' विभक्तीच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'यं' होतो. (उदा.) दास्यं, दासियं, दासिं; दास्यो, दासी, दासियो. "घपतेका..." इत्यादी सूत्राने 'या' होतो. (उदा.) दास्या, दासिया; दासीहि, दासीभि. दास्या, दासिया; दासीनं. दास्यं, दासियं, दास्या, दासिया; दासीसु. याप्रमाणे -

မဟီ ဝေတရဏီ ဝါပီ, ပါဋလီ ကဒလီ ဃဋီ;

နာရီ ကုမာရီ တရုဏီ, ဝါရုဏီ ဗြာဟ္မဏီ သခီ.

मही (पृथ्वी/नदी), वेतरणी, वापी (विहीर/तलाव), पाटली (पाडळ वृक्ष), कदली (केळी), घटी (घडा/घटिका); नारी, कुमारी, तरुणी, वारुणी (दारू), ब्राह्मणी, सखी (मैत्रीण).

ဂန္ဓဗ္ဗီ ကိန္နရီ နာဂီ, ဒေဝီ ယက္ခီ အဇီ မိဂီ;

ဝါနရီ သူကရီ သီဟီ, ဟံသီ ကာကီ စ ကုက္ကုဋီ.

गन्धब्बी (गंधर्व स्त्री), किन्नरी, नागी (नाग स्त्री), देवी, यक्खी (यक्षिणी), अजी (शेळी), मिगी (हरिणी); वानरी, सूकरी (डुकरीण), सीही (सिंहीण), हंसी (हंसिणी), काकी (कावळीण) आणि कुक्कुटी (कोंबडी).

ဣစ္စာဒယော.

इत्यादी.

ဧတ္ထ စ ဤကာရလောပေ ညကာရပုဗ္ဗရူပေါ, ဝေတရညော ဝေတရဏိယော. ဝေတရညံ ဝေတရဏိယံ ဝေတရဏိံ, ဝေတရညော ဝေတရဏိယော ဣစ္စာဒိ. ယောသု –

आणि येथे 'ई' काराचा लोप झाल्यावर 'ञ्ञ' काराचे पूर्वरूप होऊन वेतरञ्ञो, वेतरणियो; वेतरञ्ञं, वेतरणियं, वेतरणिं; वेतरञ्ञो, वेतरणियो इत्यादी रूपे होतात. 'यो' प्रत्यय असताना -

၁၆၇. နဇ္ဇာ ဓယာသွာမ

१६७. नज्जा धयास्वाम (सूत्र).

ယောသု နဒီသဒ္ဒဿ အာမ ဝါ ဟောတိ. သုဉ+နက+အာမ ဣတျာဒိ ညကာရ+ကကာရ+မကာရာ အာဂမလိင်္ဂါ. သ စ ‘‘မာနုဗန္ဓော သရာန+မန္တာ ပရော’’တိ မာနုဗန္ဓတ္တာ သရာန+မန္တာ ပရော ဟောတီတိ ဤကာရာ ပရော. ‘‘ယဝါ သရေ’’တိ ယေ ဒဿ ဇော, ယဿ စ ပုဗ္ဗရူပံ, နဇ္ဇာယော. ဝါ ပ-လောပ+ယောလောပေသု နဇ္ဇော နဒီ နဒိယော ဣစ္စာဒိ.

'यो' प्रत्यय असताना 'नदी' शब्दाला 'आम' (āma) हा आदेश विकल्पेकरून होतो. 'सुञ', 'नका', 'आम' इत्यादींमध्ये ञकार, ककार आणि मकार हे आगम दर्शवणारे आहेत. आणि तो (आम) "मानुबन्धो सरानामन्ता परो" या सूत्रानुसार 'म' अनुबन्ध असल्यामुळे स्वरांच्या शेवटी येतो, म्हणजेच 'ई' कारानंतर येतो. "यवा सरे" या सूत्राने 'य' च्या जागी 'ज' होतो, आणि त्याचे पूर्वरूप होऊन 'नज्जायो' (najjāyo) बनते. विकल्पेकरून 'प' चा लोप आणि 'यो' चा लोप झाल्यावर 'नज्जो' (najjo), 'नदी' (nadī), 'नदियो' (nadiyo) इत्यादी रूपे होतात.

ဤကာရန္တံ.

ई-कारान्त (स्त्रीलिंगी समाप्त).

ယာဂု, ယာဂူ ယာဂုယော. ဘော ယာဂု, ယာဂူ ယာဂုယော. ယာဂုံ, ယာဂူ ယာဂုယော. ယာဂုယာ, ယာဂူဟိ ယာဂူဘိ. ယာဂုယာ, ယာဂူနံ. ယာဂုယံ ယာဂုယာ, ယာဂူသု. ဧဝံ ဓာတု+ဓေနု+ကာသု+ဒဒ္ဒု+ကဏ္ဍု+ကစ္ဆု+ရဇ္ဇု+ကရေဏု+သဿု+ပိယင်္ဂု [Pg.67] အာဒယော.

यागु, यागू, यागुयो (प्रथमा). भो यागु, यागू, यागुयो (संबोधन). यागुं, यागू, यागुयो (द्वितीया). यागुया, यागूहू, यागूब्हि (तृतीया/पंचमी). यागुया, यागूनं (चतुर्थी/षष्ठी). यागुयं, यागुया, यागूसु (सप्तमी). याचप्रमाणे धातु, धेनु, कासु, दद्दु, कण्डु, कच्छु, रज्जु, करेणु, सस्सु, पियङ्गु इत्यादी शब्द चालतात.

ဧတ္ထ ဓာတုသဒ္ဒေါ ‘‘မနောဓာတုနာ’’တိ အဘိဓမ္မာဝတာရေ ဝုတ္တတ္တာ ပုလ္လိင်္ဂေပိ ဒိဿတိ, တံ သက္ကဋမတေန ဝုတ္တန္တိ ကေစိ.

येथे 'धातु' शब्द 'अभिधम्मावतार' ग्रंथात "मनोधातुना" असे म्हटल्यामुळे पुल्लिंगातही आढळतो; काही विद्वानांच्या मते ते संस्कृतच्या मतानुसार (संस्कृत व्याकरणाच्या प्रभावामुळे) म्हटले गेले आहे.

မာတာ, မာတရော. ဘော မာတ မာတာ, မာတရော. မာတရံ, မာတရေ မာတရော. မာတရာ, နာဿ ယာဒေသေ ‘‘ယေ ပဿာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ပလောပေါ, အနုညာတော အဟံ မတျာ, အညတြ မာတုယာ, မာတရေဟိ မာတရေဘိ မာတူဟိ မာတူဘိ. သလောပေ မာတု, ပသညတ္တာ ‘နော’ န ဟောတိ, မတျာ မာတုယာ, မာတရာနံ မာတာနံ မာတူနံ. ဆဋ္ဌိဝိသယေ ‘‘မာတုဿ သရတီ’’တိပိ ဒိဿတိ. မာတရိ, မာတရေသု မာတူသု. ဝိသေသာ+ညတြ ပိတုသမံ. ဧဝံ ဓီတု+ဒုဟိတုသဒ္ဒါ.

माता, मातरो (प्रथमा). भो मात, माता, मातरो (संबोधन). मातरं, मातरे, मातरो (द्वितीया). मातरा, 'ना' प्रत्ययाचा 'या' आदेश झाल्यावर "ये पस्सा" या सूत्राच्या योगविभागाने 'प' चा लोप होतो, (उदा.) 'अनुञ्ञातो अहं मत्या' (मला आईने परवानगी दिली आहे), इतर ठिकाणी 'मातुया'. मातरेहि, मातरेभि, मातूहू, मातूभि (तृतीया/पंचमी). 'स' चा लोप झाल्यावर 'मातु' होते, 'प' संज्ञा असल्यामुळे 'नो' होत नाही, 'मत्या', 'मातुया'. मातराणं, माताणं, मातूर्णं (षष्ठी/चतुर्थी). षष्ठीच्या विषयात "मातुस्स सरति" (आईची आठवण काढतो) असेही दिसते. मातरी, मातरेसु, मातूसु (सप्तमी). विशेष नियम वगळता इतर रूपे 'पितु' शब्दाप्रमाणे होतात. याचप्रमाणे 'धीतु' आणि 'दुहितु' शब्द चालतात.

ဥကာရန္တံ.

उ-कारान्त (स्त्रीलिंगी समाप्त).

ရဿနိသေဓေ သိလောပေ စ ကတေ ဇမ္ဗူ. ‘‘ဇန္တွာ’’ဒိနာ ယောလောပေ, ဇမ္ဗူ ဇမ္ဗုယော. ‘‘ဂေ ဝါ’’တိ ရဿေ ဘော ဇမ္ဗု, ဇမ္ဗူ ဇမ္ဗုယော. ဇမ္ဗုံ, ဇမ္ဗူ ဇမ္ဗုယော. ဇမ္ဗုယာ, ဇမ္ဗူဟိ ဇမ္ဗူဘိ. ဇမ္ဗုယာ, ဇမ္ဗူနံ. ဇမ္ဗုယံ ဇမ္ဗုယာ, ဇမ္ဗူသု.

र्‍हस्व होण्यास प्रतिबंध केल्यावर आणि 'सि' चा लोप केल्यावर 'जम्बू' रूप होते. "जन्त्वा" इत्यादी सूत्राने 'यो' चा लोप झाल्यावर 'जम्बू', 'जम्बुयो' रूपे होतात. "गे वा" या सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर 'भो जम्बु', 'जम्बू', 'जम्बुयो' (संबोधन). जम्बुं, जम्बू, जम्बुयो (द्वितीया). जम्बुया, जम्बूहू, जम्बूब्हि (तृतीया/पंचमी). जम्बुया, जम्बूनं (चतुर्थी/षष्ठी). जम्बुयं, जम्बुया, जम्बूसु (सप्तमी).

ဧဝံ ဝဓူ စ သရဘူ, သရဗူ သုတနူ စမူ;

ဝါမူရူ နာဂနာသုရူ, သမာနာ ခလု ဇမ္ဗုယာ.

याचप्रमाणे वधू, सरभू, सरबू, सतनू, चमू, वामूरू, नागनासुरू हे शब्द खरोखर 'जम्बू' शब्दाप्रमाणेच चालतात.

ဦကာရန္တံ.

ऊ-कारान्त (स्त्रीलिंगी समाप्त).

ဂေါ, ဂါဝေါ ဂဝေါ ဣစ္စာဒိ ပုလ္လိင်္ဂသမံ.

'गो' (गाय), 'गावो', 'गवो' इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

ဣတ္ထိလိင်္ဂံ.

स्त्रीलिंग समाप्त.

နပုံသက[Pg.68], သိ –

नपुंसकलिंग, 'सि' प्रत्यय –

၁၁၁. အံ နပုံသကေ

१११. "अं नपुंसके" (नपुंसकलिंगात 'अं' होतो).

အကာရန္တတော နာမသ္မာ သိဿ အံ ဟောတိ နပုံသကေ. နပုံသကံ.

अ-कारान्त नामाहून नपुंसकलिंगात 'सि' प्रत्ययाचा 'अं' होतो. (उदा.) 'नपुंसकं'.

၁၁၂. ယောနံ နိ

११२. "योनां नि" ('यो' प्रत्ययांच्या जागी 'नि' होतो).

အကာရန္တတော ယောနံ နိ ဟောတိ နပုံသကေ. နီနံ နိစ္စဝိဓာနေပိ ‘‘နိနံ ဝါ’’တိ ပက္ခေ ဋာဋေ ဟောန္တိ, ဒီဃေ နပုံသကာ နပုံသကာနိ. ဘော နပုံသက နပုံသကာ, နပုံသကာ နပုံသကာနိ. နပုံသကံ, နပုံသကေ နပုံသကာနိ. နပုံသကေန, ဣစ္စာဒိ သုဂတသဒ္ဒသမံ. ဧဝံ –

अ-कारान्त नामाहून नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'नि' होतो. 'नि' चा नित्य विधी असतानाही "निनां वा" या सूत्राने पर्यायी पक्षात 'टा' आणि 'ते' (किंवा दीर्घत्व) होतात, आणि दीर्घ केल्यावर 'नपुंसका', 'नपुंसकानि' अशी रूपे होतात. भो नपुंसक, नपुंसका, नपुंसका, नपुंसकानि (संबोधन). नपुंसकं, नपुंसके, नपुंसकानि (द्वितीया). नपुंसकेन, इत्यादी रूपे 'सुगत' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे –

ပုည+ပါပ+ဖလ+ရူပ+သာဓနံ,သောတ+ဃာန+သုခ+ဒုက္ခ+ကာရဏံ;

ဒါန+သီလ+ဓန+ဈာန+လောစနံ,မူလ+ကူလ+ဗလ+ဇာလ+မင်္ဂလံ.

पुञ्ञ (पुण्य), पाप, फल (फळ), रूप, साधनं (साधन), सोत (कान), घान (नाक), सुख, दुक्ख (दुःख), कारणं (कारण), दान, सील (शील), धन, झान (ध्यान), लोचनं (डोळा), मूल (मूळ), कूल (काठ), बल (बळ), जाल (जाळे), मङ्गलं (मंगल).

နဠိန+လိင်္ဂ+မုခ+င်္ဂ+ဇလ+မ္ဗုဇံ,ပုလိန+ဓည+ဟိရည+ဖလာ+မတံ;

ပဒုမ+ပဏ္ဏ+သုသာန+ဝနာ+ယုဓံ,ဟဒယ+စီဝရ+ဝတ္ထ+ကုလိ+န္ဒြိယံ.

नळिन (कमळ), लिङ्ग (लिंग), मुख, अङ्ग (अंग), जल (पाणी), अम्बुजं (कमळ), पुलिन (वाळूचा किनारा), धञ्ञ (धान्य), हिरञ्ञ (सोने), फल (फळ), अमतं (अमृत), पदुम (कमळ), पण्ण (पान), सुसान (स्मशान), वन (जंगल), आयुधं (शस्त्र), हदय (हृदय), चीवर (चीवर), वत्थ (वस्त्र), कुल (कुळ), इन्द्रियं (इंद्रिय).

နယန+ဝဒန+ယာနော+ဒန+သောပါန+ပါနံ,ဘဝန+ဘုဝန+လောဟာ+လာတ+တုဏ္ဍ+ဏ္ဍ+ပီဌံ,ကရဏ+မရဏ+ဉာဏာ+ရမ္မဏာ+ရည+တာဏံ,တဂရ+နဂရ+တီရ+စ္ဆတ္တ+ဆိဒ္ဒေါ+ဒကာနိ.ဣစ္စာဒိ;

नयन (डोळा), वदन (मुख), यान (वाहन), ओदन (भात), सोपान (पायरी), पानं (पेय), भवन (घर), भुवन (विश्व), लोह (लोखंड), अळात (कोलती), तुण्ड (चोच), अण्ड (अंडे), पीठं (आसन), करण (साधन), मरण, ञाण (ज्ञान), आरम्मण (आलंबन), अरञ्ञ (अरण्य), ताणं (रक्षण), तगर (तगर वनस्पती), नगर, तीर (काठ), छत्त (छत्र), छिद्द (छिद्र), उदकानि (पाणी) इत्यादी;

ဧကစ္စံ,

'एकच्च' (काही/एक) शब्द,

၁၃၆. န [Pg.69] နိဿ ဋာ

१३६. "न निस्स टा" (नि प्रत्ययाचा 'टा' आदेश होत नाही).

ဧကစ္စာဒီဟိ ပရဿ နိဿ ဋာ န ဟောတိ, ဧကစ္စာနိ. ဘော ဧကစ္စ, ဧကစ္စာ ဧကစ္စာနိ. ဧကစ္စံ, ဧကစ္စေ ဧကစ္စာနိ. သေသံ နပုံသကံဝ.

'एकच्च' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नि' प्रत्ययाचा 'टा' आदेश होत नाही, म्हणून 'एकच्चानि' असे रूप होते. भो एकच्च, एकच्चा, एकच्चानि (संबोधन). एकच्चं, एकच्चे, एकच्चानि (द्वितीया). उर्वरित रूपे नपुंसकलिंगाप्रमाणेच होतात.

ဧဝံ ပဌမံ, ပဌမာနိ ဣစ္စာဒိ. ပဒံ, ပဒါ ပဒါနိ ဣစ္စာဒိ နပုံသကသမံ. နာသ္မိံသု ဘေဒေါ.

याचप्रमाणे 'पठमं', 'पठमानि' इत्यादी रूपे होतात. 'पदं', 'पदा', 'पदानि' इत्यादी रूपे नपुंसकलिंगाप्रमाणेच होतात. 'ना' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांमध्ये भेद (विशेष बदल) होतो.

၁၀၆. နာဿ သာ

१०६. "नास्स सा" ('ना' प्रत्ययाचा 'सा' होतो).

ပဒါဒီဟိ နာဿ သာ ဟောတိ ဝါ. ပဒသာ ပဒေန.

'पद' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'सा' होतो. (उदा.) 'पदसा', 'पदेन'.

၁၀၅. ပဒါဒီဟိ

१०५. "पदादीहि" ('पद' इत्यादी शब्दांनंतर).

ပဒါဒီဟိ သ္မိနော သိ ဟောတိ ဝါ. ပဒသိ ပဒေ ပဒမှိ ပဒသ္မိံ, ပဒေသု. ဧဝံ ဗိလသဒ္ဒေါ.

'पद' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'सि' होतो. (उदा.) 'पदसि', 'पदे', 'पदम्हि', 'पदस्मिं' (सप्तमी एकवचन); 'पदेसु' (सप्तमी बहुवचन). याचप्रमाणे 'बिल' (बीळ) शब्द चालतो.

ကမ္မသဒ္ဒတော နာဿ ‘‘နာဿေ+နော’’တိ ဧနော ဝါ, ကမ္မေန, ‘‘ပုမကမ္မထာမာ’’ဒိနာ ဥတ္တေ ကမ္မုနာ ကမ္မနာ. ဣမိနာဝ သသ္မာသု ဥတ္တံ, ဥဿ လသညာယံ သ+သ္မာနံ ယထာယောဂံ နော+နာ နိစ္စံ, ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ. ကမ္မုနော ကမ္မဿ. ကမ္မုနာ ကမ္မာ ကမ္မမှာ ကမ္မသ္မာ. ‘‘ကမ္မာဒိတော’’တိ သ္မိနော ဝါ နိမှိ ကမ္မနိ ကမ္မေ ကမ္မမှိ ကမ္မသ္မိံ, သေသံ နပုံသကသမံ. စမ္မ+ဝေသ္မ+ဘသ္မာဒယော ကမ္မသမာ ဥတ္တတော+ညတြ.

'कम्म' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा "नास्सेनो" या सूत्राने विकल्पेकरून 'एन' आदेश होतो, (उदा.) 'कम्मेन'; "पुमकम्मथामा" इत्यादी सूत्राने उ-कार झाल्यावर 'कम्मुना', 'कम्मना' अशी रूपे होतात. याच सूत्राने 'स' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना उ-कार होतो; 'उ' ची 'ल' संज्ञा झाल्यावर 'स' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'नो' आणि 'ना' हे आदेश नित्य होतात, कारण 'वा' (विकल्प) या अधिकाराची व्यवस्था मर्यादित आहे. (उदा.) 'कम्मुनो', 'कम्मस्स' (षष्ठी/चतुर्थी). 'कम्मुना', 'कम्मा', 'कम्मम्हा', 'कम्मस्मा' (पंचमी). "कम्मादितो" या सूत्राने 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नि' आदेश झाल्यावर 'कम्मनि', 'कम्मे', 'कम्मम्हि', 'कम्मस्मिं' (सप्तमी) अशी रूपे होतात. उर्वरित रूपे नपुंसकलिंगाप्रमाणेच होतात. 'चम्म' (चामडे), 'वेस्म' (घर), 'भस्म' (राख) इत्यादी शब्द उ-कार होण्याव्यतिरिक्त इतर बाबतीत 'कम्म' शब्दाप्रमाणेच चालतात.

ဂစ္ဆန္တ, သိ. ‘‘န္တဿံ’’တိ ဝါ အံမှိ သိလောပေါ ဂစ္ဆံ. အညတြ သိဿ ဒံ, ဂစ္ဆန္တံ, ဂစ္ဆန္တာ ဂစ္ဆန္တာနိ. ဘော ဂစ္ဆ ဂစ္ဆာ ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တာ ဂစ္ဆန္တာနိ. ဂစ္ဆံ ဂစ္ဆန္တံ, ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တာနိ. ဂစ္ဆတာ ဂစ္ဆန္တေနေ+စ္စာဒိ ပုလ္လိင်္ဂသမံ. ဧဝံ ယဇန္တ+ဝဇန္တာဒယော.

'गच्छन्त' शब्द, 'सि' प्रत्यय असताना – "न्तस्सं" या सूत्राने विकल्पेकरून 'अं' आदेश झाल्यावर 'सि' चा लोप होऊन 'गच्छं' रूप होते. इतर पक्षात 'सि' चा 'दं' (किंवा अं) होऊन 'गच्छन्तं', 'गच्छन्ता', 'गच्छन्तानि' रूपे होतात. भो गच्छ, गच्छा, गच्छं, गच्छन्ता, गच्छन्तानि (संबोधन). गच्छं, गच्छन्तं, गच्छन्ते, गच्छन्तानि (द्वितीया). गच्छता, गच्छन्तेन इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'यजन्त' (यज्ञ करणारा), 'वजन्त' (जाणारा) इत्यादी शब्द चालतात.

အကာရန္တံ.

अ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त).

အဋ္ဌိ[Pg.70], သိလောပေါ.

'अट्ठि' (हाड) शब्द, 'सि' चा लोप होतो.

၁၁၃. ဈလာ ဝါ

११३. "झला वा" ('झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांहून विकल्पेकरून).

ဈလတော ယောနံ နိ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ. အဋ္ဌီနိ. ‘‘လောပေါ’’တိ ယောလောပေ ဒီဃော, အဋ္ဌီ. ဘော အဋ္ဌိ အဋ္ဌီ, အဋ္ဌီနိ အဋ္ဌီ. အဋ္ဌိံ, အဋ္ဌီနိ အဋ္ဌီ. အဋ္ဌိနာ ဣစ္စာဒိ မုနိသဒ္ဒသမံ. ဧဝံ ပစ္ဆိ+အက္ခိ+ဒဓိ+သတ္ထိ+ဝါရိ+အစ္စိအာဒယော.

'झ' आणि 'ल' संज्ञक स्वरांहून नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'नि' होतो. (उदा.) 'अट्ठीनि'. "लोपो" या सूत्राने 'यो' चा लोप झाल्यावर दीर्घ होऊन 'अट्ठी' रूप होते. भो अट्ठि, अट्ठी, अट्ठीनि, अट्ठी (संबोधन). अट्ठिं, अट्ठीनि, अट्ठी (द्वितीया). अट्ठिना इत्यादी रूपे 'मुनि' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'पच्छि' (टोपली), 'अक्खि' (डोळा), 'दधि' (दही), 'सत्थि' (मांडी), 'वारि' (पाणी), 'अच्चि' (ज्वाला) इत्यादी शब्द चालतात.

ဣကာရန္တံ.

इ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त).

ဒဏ္ဍိ, နပုံသကတ္တာ ‘‘ဧကဝစနေ’’စ္စာဒိနာ ရဿေ သိလောပေါ. ဒဏ္ဍီနိ ဒဏ္ဍီ. ‘‘ဂေ ဝါ’’တိ ရဿေ ဘော ဒဏ္ဍိ ဒဏ္ဍီ, ဒဏ္ဍီနိ ဒဏ္ဍီ. ‘‘နံ ဈီတော’’တိ နံ. ဒဏ္ဍိနံ ဒဏ္ဍိံ, ဒဏ္ဍီနိ ဒဏ္ဍီ. သေသံ ပုလ္လိင်္ဂေ ဒဏ္ဍီသမံ. ဧဝံ သုခကာရီ+သီဃယာယီအာဒယော.

'दण्डी' शब्द, नपुंसकलिंग असल्यामुळे "एकवचने..." इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर 'सि' चा लोप होतो. 'दण्डीनि', 'दण्डी' रूपे होतात. "गे वा" या सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर 'भो दण्डि', 'दण्डी', 'दण्डीनि', 'दण्डी' (संबोधन). "नं झीतो" या सूत्राने 'नं' प्रत्यय असताना 'दण्डिनं', 'दण्डिं', 'दण्डीनि', 'दण्डी' (द्वितीया) रूपे होतात. उर्वरित रूपे पुल्लिंगातील 'दण्डी' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'सुखकारी' (सुख देणारा), 'सीघयायी' (वेगाने जाणारा) इत्यादी शब्द चालतात.

ဤကာရန္တံ.

ई-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त).

စက္ခု, စက္ခူနိ စက္ခူ. သေသံ အဋ္ဌိသမံ. ဧဝံ အာယု+ဝသု+ဓနု+ဒါရု+တိပု+မဓု+သိင်္ဂု+ဟိင်္ဂု+ဝတ္ထု+ဇတု+အမ္ဗု+ အဿုအာဒီနိ. အာယုသဒ္ဒတော နာဿ ကောဓာဒိတ္တာ သာဝ ဝိသေသော.

'चक्खु' (डोळा) शब्द, 'चक्खूनि', 'चक्खू' रूपे होतात. उर्वरित रूपे 'अट्ठि' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे आयु (आयुष्य), वसु (धन), धनु (धनुष्य), दारु (लाकूड), तिपु (कथील), मधु (मध), सिङ्गु (शेवगा), हिङ्गु (हिंग), वत्थु (वस्तू), जतु (लाख), अम्बु (पाणी), अस्सु (अश्रू) इत्यादी शब्द चालतात. 'आयु' शब्दाहून येणाऱ्या 'ना' प्रत्ययाचा 'कोधादि' गणामध्ये असल्यामुळे 'सा' होतो, हाच विशेष फरक आहे.

ဥကာရန္တံ.

उ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त).

ဂေါတြဘု, ရဿေ သိလောပေါ. ဂေါတြဘူနိ ဂေါတြဘူ. ဘော ဂေါတြဘု ဂေါတြဘူ, ဂေါတြဘူနိ ဂေါတြဘူ. ဂေါတြဘုံ, ဂေါတြဘူနိ ဂေါတြဘူ ဣစ္စာဒိ ပုလ္လိင်္ဂေ ဝေဿဘူသမံ. ဧဝံ သယမ္ဘူ+အဘိဘူ+ဓမ္မညူ အာဒယော.

'गोत्रभू' शब्द, र्‍हस्व झाल्यावर 'सि' चा लोप होतो. 'गोत्रभूनि', 'गोत्रभू' रूपे होतात. भो गोत्रभु, गोत्रभू, गोत्रभूनि, गोत्रभू (संबोधन). गोत्रभुं, गोत्रभूनि, गोत्रभू (द्वितीया) इत्यादी रूपे पुल्लिंगातील 'वेस्सभू' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'सयम्भू' (स्वयंभू), 'अभिभू' (अभिभूत करणारा), 'धम्मञ्ञू' (धर्म जाणणारा) इत्यादी शब्द चालतात.

ဦကာရန္တံ.

ऊ-कारान्त (नपुंसकलिंगी समाप्त).

ဝိသဒါ+ဝိသဒါကာရ-ဝေါဟာရော+ဘယမုတ္တကော[Pg.71];

ပုမာဒိဇာနနေ ဟေတု-ဘာဝတော လိင်္ဂ+မီရိတော.

स्पष्ट आणि अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार आणि या दोन्हीहून मुक्त असणे, जे पुल्लिंग इत्यादी ओळखण्याचे कारण बनते, त्याला 'लिंग' (व्याकरणातील लिंग) म्हटले जाते.

ထန+ကေသာဝတီ နာရီ, မဿုဝါ ပုရိသော သိယာ;

ဥဘိန္န+မန္တရံ ဧတံ, ဣတရော+ဘယမုတ္တကော.

स्तन आणि लांब केस असणारी ती 'नारी' (स्त्री) आणि दाढी-मिशा असणारा तो 'पुरुष' असतो; हा या दोघांमधील फरक आहे, तर इतर (नपुंसकलिंग) या दोन्ही लक्षणांपासून मुक्त असते.

ဧသေ+သာ ဧတ+မီတိ စ,ပသိဒ္ဓိအတ္ထေသု ယေသု လောကဿ;

ထီ+ပုမ+နပုံသကာနီ+တိ,ဝုစ္စန္တေ တာနိ နာမာနိ.

'एषः' (हा), 'एषा' (ही) आणि 'एतत्' (हे) या लोकप्रसिद्ध अर्थांमध्ये जे शब्द वापरले जातात, त्यांना अनुक्रमे स्त्री, पुरुष आणि नपुंसकलिंगी नामे म्हटले जाते.

နပုံသကလိင်္ဂံ.

नपुंसकलिंग.

အထ သဗ္ဗာဒီနံ ရူပနယော နိဒ္ဒိသိယတေ,

आता 'सब्ब' (सर्व) इत्यादी शब्दांच्या रूपांची पद्धत दर्शविली जात आहे.

သဗ္ဗ ကတရ ကတမ ဥဘယ ဣတရ အည အညတရ အညတမ, ပုဗ္ဗ+ပရာ+ပရ+ဒက္ခိဏု+တ္တရာ+ဓရာနိ ဝဝတ္ထာယ+မသညာယံ. ‘‘ဦနပူရတ္ထ+မဓိကပဒေါဒါဟရဏ+မဇ္ဈာဟာရော’’တိ ဉာယာ သဗ္ဗာဒီသု ပဌီယန္တေတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယ တျ တ ဧတ ဣမ အမု ကိံ ဧက တုမှ အမှ ဣစ္စေတေ သဗ္ဗာဒယော. ကစ္စာယနေ အဒဿိတဿာပိ တျသဒ္ဒဿ –

सब्ब (सर्व), कतर, कतम, उभय, इतर, अञ्ञ (अन्य), अञ्ञतर, अञ्ञतम, पुब्ब (पूर्व), पर, अपर, दक्खिण (दक्षिण), उत्तर, अधर - हे शब्द संज्ञा (नाव) नसताना आणि मर्यादा दर्शविताना (सर्वनाम संज्ञक होतात). 'ऊनपूरत्थं अधिकपदोदाहरणं मज्झाहारो' या न्यायानुसार हे शब्द 'सब्ब' इत्यादी गणात वाचले जातात, असे जाणावे. य, त्य, त, एत, इम, अमु, किं, एक, तुम्ह, अम्ह हे 'सब्ब' इत्यादी (सर्वनाम) शब्द आहेत. कच्चायन व्याकरणात 'त्य' शब्द दर्शविला नसला तरी -

ခိဍ္ဍာ ပဏိဟိတာ တျာသု, ရတိ တျာသု ပတိဋ္ဌိတာ;

ဗီဇာနိ တျာသု ရုဟန္တိ, ယဒိဒံ သတ္တာ ပဇာယရေတိ –

'त्यांच्यामध्ये क्रीडा स्थापित आहे, त्यांच्यामध्ये रती (प्रीती) प्रतिष्ठित आहे; त्यांच्यामध्ये बीजे रुजतात, ज्यांच्यापासून हे प्राणी जन्माला येतात' -

ပါဠိယံ ဒိဿမာနတ္တာ ဣဓ သင်္ဂဟော.

पाळी (त्रिपिटक) साहित्यात हा प्रयोग दिसत असल्यामुळे येथे त्याचा संग्रह (समावेश) केला आहे.

တတ္ထ သဗ္ဗသဒ္ဒေါ နိရဝသေသတ္ထော. ကတရ+ကတမသဒ္ဒါ ပုစ္ဆနတ္ထာ. ဥဘယသဒ္ဒေါ ဒွိအဝယဝသမုဒါယဝစနော. ဣတရသဒ္ဒေါ ဝုတ္တပဋိယောဂီဝစနော. အညသဒ္ဒေါ အဓိကတာပရဝစနော. အည- တရ+အညတမသဒ္ဒါ [Pg.72] အနိယမတ္ထာ. ပုဗ္ဗာဒယော ဒိသာဒိဝဝတ္ထာဝစနာ. ယသဒ္ဒေါ အနိယမတ္ထော. တျ+တသဒ္ဒါ ပရမ္မုခဝစနာ. ဧတ+ဣမ+အမု+ကိံ ဣစ္စေတေ သမီပ+အစ္စန္တသမီပ+ဒူရ+ပုစ္ဆနတ္ထဝစနာ. ဧကသဒ္ဒေါ သံချာဒိဝစနော. တုမှ+အမှသဒ္ဒါ ပရ+အတ္တ နိဒ္ဒေသဝစနာ.

त्यामध्ये, 'सब्ब' शब्द संपूर्ण (निरवशेष) अर्थ व्यक्त करतो. 'कतर' आणि 'कतम' हे शब्द प्रश्नार्थक आहेत. 'उभय' शब्द दोन अवयवांच्या समूहाचा वाचक आहे. 'इतर' शब्द आधी सांगितलेल्याच्या विरोधी (किंवा भिन्न) अर्थाचा वाचक आहे. 'अञ्ञ' शब्द अधिक किंवा दुसऱ्या अर्थाचा वाचक आहे. 'अञ्ञतर' आणि 'अञ्ञतम' हे शब्द अनिश्चित अर्थाचे वाचक आहेत. 'पुब्ब' इत्यादी शब्द दिशा इत्यादींच्या मर्यादेचे वाचक आहेत. 'य' शब्द अनिश्चित अर्थाचा वाचक आहे. 'त्य' आणि 'त' हे शब्द परोक्ष (तिसऱ्या व्यक्तीच्या) अर्थाचे वाचक आहेत. 'एत', 'इम', 'अमु' आणि 'किं' हे शब्द अनुक्रमे जवळ, अत्यंत जवळ, दूर आणि प्रश्नार्थक अर्थाचे वाचक आहेत. 'एक' शब्द संख्या इत्यादींचा वाचक आहे. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' हे शब्द अनुक्रमे मध्यम पुरुष (दुसरा) आणि उत्तम पुरुष (स्वतः) यांचे वाचक आहेत.

သဗ္ဗော, သိဿ ဩ,

'सब्बो' - 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो.

၁၃၈. ယောန+မေဋ

१३८. अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'एत' (ए) आदेश होतो.

အကာရန္တေဟိ သဗ္ဗာဒီဟိ ယောနံ ဧဋ ဟောတိ နိစ္စံ. သဗ္ဗေ. ဘော သဗ္ဗ သဗ္ဗာ, သဗ္ဗေ. သဗ္ဗံ, သဗ္ဗေ. သဗ္ဗေန, သဗ္ဗေဟိ သဗ္ဗေဘိ. ဧဝံ ကရဏေ. သဗ္ဗဿ.

अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाचा 'एत' आदेश नित्य होतो. रूप बनते - 'सब्बे'. संबोधनात - 'भो सब्ब', 'सब्बा', 'सब्बे'. द्वितीयेत - 'सब्बं', 'सब्बे'. तृतीयेत - 'सब्बेन', 'सब्बेहि', 'सब्बेभि'. याचप्रमाणे करणात (तृतीयेत) रूपे होतात. चतुर्थी एकवचनात - 'सब्बस्स'.

၉၉. သဗ္ဗာဒီနံ နံမှိ စ

९९. 'नं' प्रत्यय असताना देखील 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'ए' होतो.

အကာရန္တာနံ သဗ္ဗာဒီနံ ဧ ဟောတိ နံမှိ သု+ဟိသု စ. ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေါ အဝယဝေ, ဝုတ္တဉှိ –

अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'नं', 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'ए' होतो. येथे 'आदि' शब्द अवयव अर्थाचा वाचक आहे, कारण म्हटले आहे की -

မရိယာဒါယံ ပကာရေ စ, သမီပေ+ဝယဝေ တထာ;

စတူသွ+တ္ထေသု မေဓာဝီ, အာဒိသဒ္ဒံ ပကာသယေတိ.

'मर्यादा, प्रकार, समीपता आणि अवयव (भाग) या चार अर्थांमध्ये बुद्धिमान लोक 'आदि' शब्दाचा प्रयोग करतात.'

၁၀၀. သံ+သာနံ

१००. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' प्रत्ययाचा 'सं' आणि 'सानं' आदेश होतो.

သဗ္ဗာဒိတော နံဝစနဿ သံ+သာနံ ဟောန္တိ. သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗေသာနံ. သဗ္ဗာ သဗ္ဗမှာ သဗ္ဗသ္မာ. သဗ္ဗေ သဗ္ဗမှိ သဗ္ဗသ္မိံ, သဗ္ဗေသု.

'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नं' विभक्ती प्रत्ययाचा 'सं' आणि 'सानं' आदेश होतो. रूपे होतात - 'सब्बेसं', 'सब्बेसानं'. पंचमी एकवचनात - 'सब्बा', 'सब्बम्हा', 'सब्बस्मा'. सप्तमी एकवचनात - 'सब्बे', 'सब्बम्हि', 'सब्बस्मिं'; बहुवचनात - 'सब्बेसु'.

ဣတ္ထိယံ ‘‘ဣတ္ထိယ+မတွာ’’တိ အာပစ္စယေ တဿ ဃသညာ. သေသံ ကညာဝ. သဗ္ဗာ, သဗ္ဗာ သဗ္ဗာယော. ဘော သဗ္ဗေ, သဗ္ဗာ သဗ္ဗာယော. ‘‘ဃော ဿံ+ဿာ+ဿာယံ+တိံ သူ’’-တိ ရဿေ [Pg.73] သဗ္ဗံ, သဗ္ဗာ သဗ္ဗာယော. သဗ္ဗာယ, သဗ္ဗာဟိ သဗ္ဗာဘိ.

स्त्रीलिंगात 'इत्थिय मत्वा' या सूत्राने 'आ' प्रत्यय लागून त्याची 'घ' संज्ञा होते. उर्वरित रूपे 'कञ्ञा' (कन्या) प्रमाणे होतात. रूपे होतात - 'सब्बा', 'सब्बा', 'सब्बायो'. संबोधनात - 'भो सब्बे', 'सब्बा', 'सब्बायो'. 'घो स्सं+स्सा+स्सायं+तिं सु' या सूत्राने र्‍हस्व होऊन - 'सब्बं', 'सब्बा', 'सब्बायो'. तृतीयेत - 'सब्बाय', 'सब्बाहि', 'सब्बाभि'.

၁၀၁. ဃပါ သဿ ဿာ ဝါ

१०१. 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा 'स्सा' आदेश पर्यायाने होतो.

သဗ္ဗာဒီနံ ဃပတော သဿ ဿာ ဝါ ဟောတိ. အမုဿာတိ ရူပဿ ‘‘ဿာ ဝါ တေ+တိ+မာ+မူဟီ’’တိ ဿာဒေသေန သိဒ္ဓတ္တာ ဝါဂ္ဂဟဏ+မုတ္တရတ္ထံ. ရဿေ သဗ္ဗဿာ သဗ္ဗာယ, သဗ္ဗာသံ သဗ္ဗာသာနံ. ပဉ္စမိယံ သဗ္ဗာယ.

'सब्ब' इत्यादी 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा 'स्सा' आदेश पर्यायाने होतो. 'अमुस्सा' हे रूप 'स्सा वा ते+ति+मा+मूही' या सूत्राने 'स्सा' आदेश होऊन सिद्ध होत असल्यामुळे, येथे 'वा' चे ग्रहण पुढील सूत्रांसाठी आहे. र्‍हस्व झाल्यावर रूपे होतात - 'सब्बस्सा', 'सब्बाय'; बहुवचनात - 'सब्बासं', 'सब्बासानं'. पंचमीत - 'सब्बाय'.

၁၀၂. သ္မိနော ဿံ

१०२. 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'स्सं' आदेश पर्यायाने होतो.

သဗ္ဗာဒီနံ ဃပတော သ္မိနော ဿံ ဝါ ဟောတိ. သဗ္ဗဿံ သဗ္ဗာယံ သဗ္ဗာယ, သဗ္ဗာသု.

'सब्ब' इत्यादी 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'स्सं' आदेश पर्यायाने होतो. रूपे होतात - 'सब्बस्सं', 'सब्बायं', 'सब्बाय'; बहुवचनात - 'सब्बासु'.

နပုံသကေ သဗ္ဗံ. ‘‘ယောနံ နီ’’တိ နပုံသကေ ယောဿ နိမှိ –

nपुंसकलिंगात 'सब्बं' रूप होते. 'योनां नी' या सूत्राने नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्ययाचा 'नि' आदेश झाल्यावर -

၁၃၇. သဗ္ဗာဒီဟိ

१३७. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर -

သဗ္ဗာဒီဟိ ပရဿ နိဿ ဋာ န ဟောတိ. ဒီဃေ သဗ္ဗာနိ. ဘော သဗ္ဗ သဗ္ဗာ, သဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗံ, သဗ္ဗေ သဗ္ဗာနိ. နာဒီသု ပုမေဝ. ကတရကတမဥဘယာ တီသု လိင်္ဂေသု သဗ္ဗသမာ. ဧဝံ ဣတရအညသဒ္ဒါ. ဿာ+ဿံသု ဝိသေသော.

'सब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नि' प्रत्ययाचा 'टा' आदेश होत नाही. दीर्घ झाल्यावर रूप बनते - 'सब्बानि'. संबोधनात - 'भो सब्ब', 'सब्बा', 'सब्बानि'. द्वितीयेत - 'सब्बं', 'सब्बे', 'सब्बानि'. तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्ये पुल्लिंगाप्रमाणेच रूपे होतात. 'कतर', 'कतम' आणि 'उभय' हे शब्द तिन्ही लिंगांत 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच चालतात. याचप्रमाणे 'इतर' आणि 'अञ्ञ' शब्द देखील चालतात. 'स्सा' आणि 'स्सं' प्रत्ययांमध्ये काही विशेष फरक आहे.

၅၂. ဿံ+ဿာ+ဿာယေသွိ-တရေ+က+ညေ+တိ+မာန+မိ

५२. 'स्सं', 'स्सा' आणि 'स्साय' प्रत्यय असताना 'इतर', 'एक', 'अञ्ञ', 'एत' आणि 'इम' या शब्दांच्या शेवटी 'इ' हा आदेश नित्य होतो.

ဿမာဒီသု ဣတရ+ဧက+အည+ဧတ+ဣမ ဣစ္စေတေသံ ဣ ဟောတိ နိစ္စံ. ဣတရိဿာ ဣတရာယ, အညိဿာ အညာယ, အညာသံ [Pg.74] အညာသာနံ. အညိဿံ အညာယံ အညာယ. အညတရ+ညတမာ လိင်္ဂတ္တယေ သဗ္ဗသမာ.

'स्सं' इत्यादी प्रत्यय असताना 'इतर', 'एक', 'अञ्ञ', 'एत' आणि 'इम' या शब्दांच्या शेवटी 'इ' हा आदेश नित्य होतो. रूपे होतात - 'इतरिस्सा', 'इतराय'; 'अञ्ञिस्सा', 'अञ्ञाय'; बहुवचनात - 'अञ्ञासं', 'अञ्ञासानं'. सप्तमीत - 'अञ्ञिस्सं', 'अञ्ञायं', 'अञ्ञाय'. 'अञ्ञतर' आणि 'अञ्ञतम' हे शब्द तिन्ही लिंगांत 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच चालतात.

ပုဗ္ဗော,

'पुब्बो' (पूर्व) -

၁၄၃. ပုဗ္ဗာဒီဟိ ဆဟိ

१४३. 'पुब्ब' इत्यादी सहा शब्दांनंतर -

ဧတေဟိ ဆဟိ သဝိသယေ ဧဋ ဝါ ဟောတီတိ ယောဿ ဧဋ, ပုဗ္ဗေ ပုဗ္ဗာ. ဘော ပုဗ္ဗ ပုဗ္ဗာ, ပုဗ္ဗေ ပုဗ္ဗာ. ပုဗ္ဗံ, ပုဗ္ဗေ. ပုဗ္ဗေန. သေသံ သဗ္ဗလိင်္ဂေ သဗ္ဗသမံ. ဧဝံ ပရာဒယော ပဉ္စ.

या सहा शब्दांनंतर आपल्या विषयात 'यो' प्रत्ययाचा 'एत' आदेश पर्यायाने होतो, म्हणून 'पुब्बे', 'पुब्बा' अशी रूपे होतात. संबोधनात - 'भो पुब्ब', 'पुब्बा', 'पुब्बे', 'पुब्बा'. द्वितीयेत - 'पुब्बं', 'पुब्बे'. तृतीयेत - 'पुब्बेन'. उर्वरित रूपे सर्व लिंगांत 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच होतात. याचप्रमाणे 'पर' इत्यादी इतर पाच शब्द देखील चालतात.

၁၃၉. နာ+ညဉ္စ နာမ+ပ္ပဓာနာ

१३९. नाम (संज्ञा) बनलेल्या आणि अप्रधान असलेल्या 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे 'सब्ब' प्रमाणे कार्य (सर्वनाम कार्य) होत नाही.

တံနာမဘူတေဟိ အပ္ပဓာနေဟိ စ သဗ္ဗာဒီဟိ သဗ္ဗာဒိကာရိယံ န ဟောတိ. တေ သဗ္ဗာ, သဗ္ဗနာမာ တေတိ အတ္ထော. တေ ပိယသဗ္ဗာ, တေ အတိသဗ္ဗာ. နာမဘူတေ စ အညပဒတ္ထာဒေါ အပ္ပဓာနဝိသယေ စ သဗ္ဗာဒိကာရိယနိသေဓေန ‘‘ပရမသဗ္ဗေ တိဋ္ဌန္တိ’’ တျာဒိတော ပဓာနပဒန္တတော ဧဋအာဒယော ဟောန္တိ, ဝိသေသနသမာသဿ ဥတ္တရပဒတ္ထပဓာနတ္တာ.

नाम बनलेल्या आणि अप्रधान असलेल्या 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे सर्वनाम कार्य होत नाही. जसे - 'ते सब्बा' (ते सर्व), येथे 'सब्ब' हे नाम आहे असा अर्थ आहे. 'ते पियसब्बा', 'ते अतिसब्बा'. नाम बनलेल्या आणि अन्यपदार्थ इत्यादी अप्रधान विषयात सर्वनाम कार्याचा निषेध असल्यामुळे, 'परमसब्बे तिट्ठन्ति' इत्यादी ठिकाणी प्रधान पदाच्या शेवटी 'एत' इत्यादी आदेश होतात, कारण विशेषण समासात उत्तरपदाचा अर्थ प्रधान असतो.

၁၄၀. တတိယတ္ထယောဂေ

१४०. तृतीया विभक्तीच्या अर्थाच्या योगात -

တတိယတ္ထေန ယောဂေ စ သဗ္ဗာဒိကာရိယံ န ဟောတိ. မာသေန ပုဗ္ဗာ မာသပုဗ္ဗာ ဣစ္စာဒိ.

तृतीयार्थाच्या योगात 'सब्बादि' (सर्व इत्यादी शब्दांचे) कार्य होत नाही. जसे की, 'मासेन पुब्बा' (महिन्याने पूर्व) = 'मासपुब्बा' इत्यादी.

၁၄၁. စတ္ထသမာသေ

१४१. च-अर्थ समासात (द्वंद्व समासात).

စတ္ထသမာသဝိသယေ သဗ္ဗာဒိကာရိယံ န ဟောတိ. ဒက္ခိဏုတ္တရပုဗ္ဗာနန္တိအာဒိ.

च-अर्थ समासाच्या विषयात 'सब्बादि' कार्य होत नाही. जसे की, 'दक्खिणुत्तरपुब्बानं' इत्यादी.

၁၄၂. ဝေ+ဋ

१४२. वे+ट.

ဣတိ [Pg.75] စတ္ထသမာသေ သဗ္ဗာဒိကာရိယံ န ဟောတိ, နိစ္စေန ဧဋအာဒေသပ္ပသင်္ဂေ အယံ သမ္ပတ္တဝိဘာသာ. ပုဗ္ဗုတ္တရေ ပုဗ္ဗုတ္တရာ. သေသံ သုဂတသမံ.

अशा प्रकारे च-अर्थ समासात 'सब्बादि' कार्य होत नाही; नित्य 'एत' आदेशाचा प्रसंग असताना हा प्राप्त विकल्प आहे. 'पुब्बुत्तरे', 'पुब्बुत्तरा'. उर्वरित भाग सुगत-समान (आधी सांगितल्याप्रमाणे) आहे.

ယော, ယေ. ယာ, ယာယော. ယံ, ယာနိ ဣစ္စာဒိ သဗ္ဗသမံ. ယာဒီန+မာလပနေ ရူပံ န သမ္ဘဝတိ.

'यो', 'ये'. 'या', 'यायो'. 'यं', 'यानि' इत्यादी सर्व 'सब्ब' शब्दाप्रमाणेच आहेत. 'य' इत्यादी शब्दांचे संबोधन विभक्तीत रूप संभवत नाही.

တျ သိ –

त्य सि –

၁၂၈. တျ+တေ+တာနံ တဿ သော

१२८. त्य, ते आणि त यांच्या 'त' चा 'सो' होतो.

တျ+တေ+တာန+မနပုံသကာနံ တဿ သော ဟောတိ သိမှိ. သျော, တျေ. သျာ, တျာ, တျာယော. တျံ, တျာနိ ဣစ္စာဒိ သဗ္ဗသမံ.

त्य, ते आणि त या नपुंसकेतर (पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी) शब्दांच्या 'त' चा 'सि' प्रत्यय असताना 'सो' होतो. स्यो, त्ये. स्या, त्या, त्यायो. त्यं, त्यानि इत्यादी सर्व समान आहे.

သော,

सो,

၁၃၁. တတဿ နော သဗ္ဗာသု

१३१. त-शब्दाच्या 'त' चा सर्व विभक्तींमध्ये 'न' होतो.

တသဒ္ဒဿ တဿ နော ဝါ ဟောတိ သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တီသု. ‘‘တျ+တေ+တာနံ တဿာ’’တိ စ ဧတ္ထ တျာဒီနံ တကာရဂ္ဂဟဏံ သျာ သာ ဧသာ နာယောတိ ဣတ္ထိယံ သဗ္ဗသမာ ဟောတီတိ. နေ တေ. နံ တံ, နေ တေ. နေန တေနေ, နေဟိ နေဘိ တေဟိ တေဘိ.

त-शब्दाच्या 'त' चा सर्व विभक्तींमध्ये विकल्पेकरून 'न' होतो. 'त्य+ते+तानं तस्स' यामध्ये 'त्य' इत्यादींच्या त-काराचे ग्रहण केल्यामुळे 'स्या, सा, एसा, नायो' असे स्त्रीलिंगात सर्व समान होते. ने, ते. नं, तं, ने, ते. नेन, तेने, नेहि, नेभि, तेहि, तेभि.

၁၃၂. ဋ သသ္မာသ္မိံဿာယဿံဿာသံမှာမှိသွိ+မဿ စ

१३२. टा, स, स्मा, स्मिं, स्साय, स्सं, स्सा, सं, म्हा, म्ही, सु प्रत्यय असताना 'इम' आणि 'त' च्या त-काराचा 'ट' होतो.

‘‘ဋ သ+သ္မာ+သ္မိံ+နံသ္မိ+မဿ စာ’’တိ ဝုတ္တေပိ တေသံ ဝိဘတ္တီနံ အာဒေသေသု ဿာယာဒီသု ပရေသု ‘‘တဒါဒေသာ တဒိဝ [Pg.76] ဘဝန္တီ’’တိ ဉာယာ ဋာဒေသေ သိဒ္ဓေပိ ယာဒိအာဒေသန္တရေ ပရေ နိဝတ္တနတ္ထံ ဿာဒီနံ ဂဟဏံ.

जरी 'टा, स, स्मा, स्मिं, नं, स्मि आणि इम चा' असे म्हटले असले, तरी त्या विभक्तींच्या आदेशांमध्ये 'स्साय' इत्यादी पर असताना 'त्यांचे आदेश त्यांच्यासारखेच होतात' या न्यायाने 'ट' आदेश सिद्ध होत असला, तरी इतर 'य' इत्यादी आदेश पर असताना (त्याची) निवृत्ती करण्यासाठी 'स्सा' इत्यादींचे ग्रहण केले आहे.

သာဒီသွိ+မဿ တသဒ္ဒတကာရဿ စ ဋော ဝါ ဟောတိ. ပုဗ္ဗဿရလောပေါ. ဧဝ+မုပရိပိ. အဿ နဿ တဿ, နေသံ နေသာနံ တေသံ တေသာနံ. အမှာ အသ္မာ နမှာ နသ္မာ တမှာ တသ္မာ. အမှိ အသ္မိံ နမှိ နသ္မိံ တမှိ တသ္မိံ, နေသု တေသု.

'स' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'इम' आणि 'त' शब्दाच्या त-काराचा विकल्पेकरून 'ट' होतो. पूर्वस्वराचा लोप होतो. पुढेही याचप्रमाणे. अस्स, नस्स, तस्स; नेसं, नेसानं, तेसं, तेसानं. अम्हा, अस्मा, नम्हा, नस्मा, तम्हा, तस्मा. अम्हि, अस्मिं, नम्हि, नस्मिं, तम्हि, तस्मिं; नेसु, तेसु.

ဣတ္ထိယံ သာ, နာ နာယော တာ တာယော. နံ တံ, နာ နာယော တာ တာယော. နာမှိ –

स्त्रीलिंगात - सा, ना, नायो, ता, तायो. नं, तं, ना, नायो, ता, तायो. 'ना' प्रत्यय असताना -

၄၆. ဿာ ဝါ တေ+တိ+မာ+မူဟိ

४६. त, एत, इम आणि अमू या शब्दांनंतर विकल्पेकरून 'स्सा' होतो.

ဃပသညေဟိ တ+ဧတ+ဣမ+အမူဟိ ဧကတ္တေ နာဒီနံ ဿာ ဝါ ဟောတိ. အန္တဿရာနံ ဃပဝေါဟာရေန တံသဟစရိတာပိ သဒ္ဒါ ‘‘ကုန္တေ ပဝေသယာ’’တိ ဉာယာ ဂယှန္တီတိ ‘‘ဃပသညေဟိ တ+ဧတ+ဣမ+အမူဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝါဋာဒေသေ အဿာ နဿာ နာယ.

घप-संज्ञक 'त', 'एत', 'इम' आणि 'अमू' या शब्दांनंतर एकवचनात 'ना' इत्यादींचा विकल्पेकरून 'स्सा' होतो. अंत्य स्वरांच्या 'घप' संज्ञेच्या व्यवहाराने त्यांच्याशी सहचरित असलेले शब्द देखील 'कुंते पवेसय' (भाले प्रवेश करवा) या न्यायाने घेतले जातात, म्हणून 'घप-संज्ञक त, एत, इम, अमू' असे म्हटले आहे. विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर - अस्सा, नस्सा, नाय.

၅၃. တာယ ဝါ

५३. विकल्पेकरून 'ताय' होतो.

ဿံဿာဿာ ယေသု တဿ ဝါ ဣ ဟောတိ. တိဿာ တဿာ တာယ, နာဟိ နာဘိ တာဟိ တာဘိ. သဿ ဝါ ဿာမှိ အဿာ နဿာ တိဿာ တဿာ.

'स्सं', 'स्सा', 'स्साय' पर असताना 'त' चा विकल्पेकरून 'इ' होतो. तिस्सा, तस्सा, ताय; नाहि, नाभि, ताहि, ताभि. 'स' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'स्सा' झाल्यावर - अस्सा, नस्सा, तिस्सा, तस्सा.

၅၄. တေ+တိ+မာတော သဿ ဿာယ

५४. त, एत आणि इम या शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा 'स्साय' होतो.

တာ+ဧတာ+ဣမာတော သဿ ဿာယော ဟောတိ ဝါ. အဿာယ နဿာယ တိဿာယ တဿာယ, ‘‘ဃပတေ’’စ္စာဒိနာ ယာဒေသေ [Pg.77] နာယ တာယ. နံဝစနဿ သ+မာဒေသေ တကာရဿ စ ဝါ ဋာဒေသေ အာသံ နာသံ နာသာနံ တာသံ တာသာနံ. သတ္တမိယံ အဿံ အဿာ နဿံ နဿာ နာယံ နာယ တိဿံ တိဿာ တဿံ တဿာ တာယံ တာယ, နာသု တာသု.

ता, एता, इमा या शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'स्साय' होतो. अस्साय, नस्साय, तिस्साय, तस्साय. 'घपतो' इत्यादी सूत्राने 'य' आदेश झाल्यावर - नाय, ताय. 'नं' वचनाचा 'सं' आदेश झाल्यावर आणि त-काराचा विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर - आसं, नासं, नासानं, तासं, तासानं. सप्तमीत - अस्सं, अस्सा, नस्सं, नस्सा, नायं, नाय, तिस्सं, तिस्सा, तस्सं, तस्सा, तायं, ताय; नासु, तासु.

နပုံသကေ နံ တံ, နာနိ တာနိ. နံ တံ, နေ နာနိ တေ တာနိ. သေသံ ပုမေဝ.

नपुंसकलिंगात - नं, तं, नानि, तानि. नं, तं, ने, नानि, ते, तानि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात.

‘‘ယံတံသဒ္ဒါ နိစ္စသမ္ဗန္ဓာ’’တိ ဉာယာ ယံသဒ္ဒေန အနိယမိတတ္ထံ တံသဒ္ဒေါ နိယမေတိ.

'यं आणि तं हे शब्द नित्य संबंध दाखवणारे असतात' या न्यायाने, 'यं' शब्दाने दर्शवलेला अनिश्चित अर्थ 'तं' शब्द निश्चित करतो.

ပသိဒ္ဓေ အနုဘူတတ္ထေ, ပက္ကန္တဝိသယေ တထာ;

ယံသဒ္ဒ+မနပေက္ခေဝ, တံသဒ္ဒေါ ယုဇ္ဇတေ သဒါတိ –

प्रसिद्ध आणि अनुभवलेल्या अर्थामध्ये, तसेच प्रकृत विषयात, 'यं' शब्दाची अपेक्षा न ठेवताही 'तं' शब्दाचा नेहमी प्रयोग केला जातो -

ဝုတ္တတ္တာ ဧတ္ထေဝ တံသဒ္ဒေါ ယံသဒ္ဒံ နာပေက္ခတိ. ယထာက္ကမံ တတြိ+ဒ+မုဒါဟရဏံ –

असे म्हटल्यामुळे, येथे 'तं' शब्द 'यं' शब्दाची अपेक्षा करत नाही. त्याचे अनुक्रमे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे -

(.) ‘‘နမော တဿာ’’တိ စ, (.) ‘‘အဂ္ဂိမ္ပ+က္ခိနာ…ပေ… ဉာတကာရီ ဟိ သော ဇိနော’’တိ စ, (..) ပုရိမဂါထာယ ဝုတ္တမုနိသဒ္ဒ+မပေက္ခိတွာ ‘‘သဝါသနေ ကိလေသေ သော’’တိ စ.

(.) १. 'नमो तस्स' (त्यांना नमस्कार असो) असे, २. 'अग्गिम्पक्खिना...पे... ज्ञातकारी हि सो जिनो' (तो जिन ज्ञानी आहे) असे, आणि ३. पूर्व गाथेतील 'मुनि' शब्दाची अपेक्षा करून 'सवासने किलेसे सो' असे.

ဧသော, ဧတေ. ဧသာ, ဧတာ ဧတာယော, ဧတံ, ဧတာနိ ဣစ္စာဒိ ဋ+နာဒေသာဘာဝေါဝ ဝိသေသော.

एसो, एते. एसा, एता, एतायो, एतं, एतानि इत्यादी. यात 'ट' आणि 'न' आदेशांचा अभाव असणे हाच विशेष फरक आहे.

ဣမ သိ,

इम शब्दाला 'सि' प्रत्यय असताना,

၁၂၇. သိမှ+နပုံသကဿာ+ယံ

१२७. 'सि' प्रत्यय असताना नपुंसकेतर 'इम' शब्दाचा 'अयं' होतो.

ဣမသဒ္ဒဿ အနပုံသကဿ အယံ ဟောတိ သိမှိ. အယံ, ဣမေ. ဣမံ, ဣမေ.

इम या नपुंसकेतर (पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी) शब्दाचा 'सि' प्रत्यय असताना 'अयं' होतो. अयं, इमे. इमं, इमे.

၁၂၆. နာမှ+နိ+မိ

१२६. 'ना' प्रत्यय असताना 'अन' आणि 'इमि' आदेश होतात.

ဣမသဒ္ဒဿ [Pg.78] အနိတ္ထိယံ နာမှိ အန+ဣမိဣစ္စာဒေသာ ဟောန္တိ. ‘‘အတေ+နာ’’တိ ဧနေ အနေန ဣမိနာ. ဟိမှိ –

इम या स्त्रीलिंगेतर (पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी) शब्दाचा 'ना' प्रत्यय असताना 'अन' आणि 'इमि' हे आदेश होतात. 'अतेना' या सूत्राने 'एने' होऊन - अनेन, इमिना. 'हि' प्रत्यय असताना -

၁၂၅. ဣမဿာ+နိတ္ထိယံ ဋေ

१२५. स्त्रीलिंगेतर 'इम' शब्दाचा 'टे' होतो.

ဣမဿာ+နိတ္ထိယံ ဋေ ဟောတိ ဝါ သု+နံ+ဟိသု. ‘‘နာမဂ္ဂဟဏေ လိင်္ဂဝိသိဋ္ဌဿာပိ ဂဟဏံ’’တိ ဉာယာ ‘အနိတ္ထိယံ’တိ ဣတ္ထိလိင်္ဂနိသေဓာ ဣမဿာတိ နာမဂ္ဂဟဏဝိသယေ လိင်္ဂဝိသေသိတဿ ဣမသဒ္ဒဿာပိ ဂဟဏံ. တဿ ဖလံ ‘‘တတဿ နော သဗ္ဗာသု’’ တျာဒေါ လိင်္ဂတ္တယေ ကာရိယသိဒ္ဓိ. ဧဟိ ဧဘိ ဣမေဟိ ဣမေဘိ. ‘‘ဋ သသ္မာသ္မိ’’မိစ္စာဒိနာ သဗ္ဗဿိ+မဿ ဝါ ဋာဒေသေ အဿ ဣမဿ, ဝါ ဋေ ဧသံ ဧသာနံ ဣမေသံ ဣမေသာနံ. အမှာ အသ္မာ ဣမမှာ ဣမသ္မာ. အမှိ အသ္မိံ ဣမမှိ ဣမသ္မိံ, ဧသု ဣမေသု.

सु, नं आणि हि प्रत्यय पर असताना स्त्रीलिंगेतर 'इम' शब्दाचा विकल्पेकरून 'टे' होतो. 'नामाच्या ग्रहणात लिंगविशिष्ट शब्दाचेही ग्रहण होते' या न्यायाने 'अनित्थियं' (स्त्रीलिंगेतर) असा स्त्रीलिंगाचा निषेध केल्यामुळे, 'इमस्स' या नामग्रहणाच्या विषयात लिंगविशेष असलेल्या 'इम' शब्दाचेही ग्रहण होते. त्याचे फळ म्हणजे 'ततस्स नो सम्बासु' इत्यादींमध्ये तिन्ही लिंगांत कार्यसिद्धी होते. एहि, एभि, इमेहि, इमेभि. 'टा सस्मास्मिं' इत्यादी सूत्राने संपूर्ण 'इम' शब्दाचा विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर - अस्स, इमस्स; विकल्पेकरून 'टे' झाल्यावर - एसं, एसानं, इमेसं, इमेसानं. अम्हा, अस्मा, इमम्हा, इमस्मा. अम्हि, अस्मिं, इमम्हि, इमस्मिं; एसु, इमेसु.

ဣတ္ထိယံ အယံ, ဣမာ ဣမာယော. ဣမံ, ဣမာ ဣမာယော. နာ ‘‘ဿာ ဝါ တေ+တိ+မာ+မူဟီ’’တိ ဿာ ဝါ, ဝါ ဋာဒေသေ ‘‘ဿ’’ မိစ္စာဒိနာ ဣအာဒေသေ စ ကတေ အဿာ ဣမိဿာ ဣမာယ, ဣမာဟိ ဣမာဘိ. အဿာ ဣမိဿာ အဿာယ ဣမိဿာယ ဣမာယ. နံဝစနဿ သ+မာဒေသေ ဣမဿ စ ဝါ ဋာဒေသေ အဿ ‘‘သုနံဟိ သူ’’တိ ဒီဃေ စ ကတေ အာသံ, အညတြ ဣမာသံ ဣမာသာနံ. သတ္တမိယံ အဿံ ဣမိဿံ အဿာ ဣမိဿာ ဣမာယံ ဣမာယ, ဣမာသု.

स्त्रीलिंगात - अयं, इमा, इमायो. इमं, इमा, इमायो. 'ना' प्रत्यय असताना 'स्सा वा तेतिमामूहि' या सूत्राने विकल्पेकरून 'स्सा' होतो, विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर आणि 'स्स' इत्यादी सूत्राने 'इ' आदेश झाल्यावर - अस्सा, इमिस्सा, इमाय; इमाहि, इमाभि. अस्सा, इमिस्सा, अस्साय, इमिस्साय, इमाय. 'नं' वचनाचा 'सं' आदेश झाल्यावर आणि 'इम' चा विकल्पेकरून 'ट' आदेश झाल्यावर 'अस्स' होऊन 'सुनंहीसु' या सूत्राने दीर्घ केल्यावर - आसं, इतर ठिकाणी - इमासं, इमासानं. सप्तमीत - अस्सं, इमिस्सं, अस्सा, इमिस्सा, इमायं, इमाय; इमासु.

နပုံသကေ –

नपुंसकलिंगात -

၂၀၁. ဣမဿိ+ဒံ ဝါ

२०१. इम शब्दाचा विकल्पेकरून 'इदं' होतो.

အံသိသု [Pg.79] သဟ တေဟိ ဣမဿိ+ဒံ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ. ဣဒံ ဣမံ, ဣမေ ဣမာနိ. ဣဒံ ဣမံ, ဣမေ ဣမာနိ. အနေန ဣမိနာ ဣစ္စာဒိ ပုလ္လိင်္ဂသမံ.

नपुंसकलिंगात 'अं' आणि 'सि' प्रत्यय पर असताना त्यांच्यासह 'इम' शब्दाचा विकल्पेकरून 'इदं' होतो. इदं, इमं, इमे, इमानि. इदं, इमं, इमे, इमानि. अनेन, इमिना इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात.

၁၉၇. ဣမေ+တာန+မေနာ+နွာဒေသေ ဒုတိယာယံ

१९७. अन्वादेशात (पुन्हा उल्लेख करताना) द्वितीया विभक्तीमध्ये 'इम' आणि 'एत' शब्दांचा 'एन' आदेश होतो.

ဣမဧတသဒ္ဒါနံ ကထိတာနုကထနဝိသယေ ဒုတိယာယ+မေနာဒေသော ဟောတိ. ဣမံ ဘိက္ခုံ ဝိနယ+မဇ္ဈာပယ, အထော ဧနံ ဓမ္မ+မဇ္ဈာပယ. ဣမေ ဘိက္ခူ ဝိနယ+မဇ္ဈာပယ, အထော ဧနေ ဓမ္မ+မဇ္ဈာပယ. ဧဝ+မေတဿ စ ယောဇနီယံ.

इम आणि एत या शब्दांचा आधी उल्लेख केलेल्याच्या पुन्हा उल्लेख करण्याच्या विषयात (अन्वादेशात) द्वितीया विभक्तीमध्ये 'एन' आदेश होतो. (उदा.) 'इमं भिक्खुं विनयं मज्झापय, अथो एनं धम्मं मज्झापय' (या भिक्खूला विनयाचे अध्यापन कर, आणि नंतर त्याला धम्माचे अध्यापन कर). 'इमे भिक्खू विनयं मज्झापय, अथो एने धम्मं मज्झापय' (या भिक्खूंना विनयाचे अध्यापन कर, आणि नंतर त्यांना धम्माचे अध्यापन कर). याचप्रमाणे 'एत' शब्दाचेही योजन करावे.

အမု သိ,

अमू शब्दाला 'सि' प्रत्यय असताना,

၁၂၉. မဿာ+မုဿ

१२९. अमू शब्दाच्या 'म' चा 'स' होतो.

အနပုံသကဿာ+မုဿ မကာရဿ သော ဟောတိ သိမှိ. အသု, ယော –

नपुंसकेतर 'अमू' शब्दाच्या म-काराचा 'सि' प्रत्यय असताना 'स' होतो. असु. 'यो' प्रत्यय असताना -

၈၆. လောပေါ+မုသ္မာ

८६. 'अमू' शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा लोप होतो.

နိယမသုတ္တ+မိဒံ, အမုသဒ္ဒတော ယောနံ လောပေါ ဟောတိ နိစ္စံ ပုလ္လိင်္ဂေ. ဒီဃေ အမူ. ဈလတော ယောနံ ‘‘လောပေါ’’တိ လောပေ သိဒ္ဓေပိ ဝေါ+ပဝါဒေါ+ယ+မာရမ္ဘော.

हे नियमसूत्र आहे, पुल्लिंगात 'अमू' शब्दाहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययाचा नित्य लोप होतो. दीर्घ केल्यावर - अमू. 'झलतो योनं लोपो' या सूत्राने लोप सिद्ध होत असला, तरी हा आरंभ त्याचा अपवाद आहे.

အာရမ္ဘော ဝစနမ္ပတ္တိ, လက္ခဏံ ယောဂလက္ခဏံ;

ဝါကျံ သတ္ထဉ္စ ဣစ္စာဒိ, သုတ္တာန+မဘိဓာယကာ.

'आरंभ', 'वचनपत्ती', 'लक्षण', 'योगलक्षण', 'वाक्य' आणि 'शास्त्र' इत्यादी सूत्रांचे वाचक (पर्यायवाची) शब्द आहेत.

အမုံ, အမူ. အမုနာ, အမူဟိ အမူဘိ.

अमुं, अमू। अमुना, अमूहि, अमूभि।

၈၇. န နော သဿ

८७. ‘न नो सस्स’

အမုသ္မာ [Pg.80] သဿ နော န ဟောတိ. အမုဿ, အမူသံ အမူသာနံ. ‘‘နာသ္မာဿာ’’တိ လတော သ္မာဿ နာ, အမုနာ အမုမှာ အမုသ္မာ. အမုမှိ အမုသ္မိံ, အမူသု.

अमुस्मा (पंचमी एकवचन) मध्ये ‘स’ प्रत्ययाचा ‘नो’ होत नाही. अमुस्स, अमूसं, अमूसानं. ‘नास्मास्सा’ या सूत्राने ‘ल’ नंतर ‘स्मा’ चा ‘ना’ होतो, (त्यामुळे) अमुना, अमुम्हा, अमुस्मा. अमुम्हि, अमुस्मिं, अमूसु.

ဣတ္ထိယံ အသု, အမူ အမုယော. အမုံ, အမူ အမုယော. နာ, ‘‘ဿာ ဝါ တေ+တိ+မာ+မူဟီ’’တိ နာဒျေကဝစနာနံ ဿာ ဝါ, အမုဿာ အမုယာ, အမူဟိ အမူဘိ. အမုဿာ အမုယာ, အမူသံ အမူသာနံ. သတ္တမိယံ အမုဿံ အမုဿာ အမုယံ အမုယာ, အမူသု.

स्त्रीलिंगात – असु, अमू, अमुयो. अमुं, अमू, अमुयो. ‘ना’ प्रत्यय असताना, ‘स्सा वा ते+ति+मा+मूही’ या सूत्राने ‘ना’ इत्यादी एकवचनांच्या जागी विकल्पेकरून ‘स्सा’ होतो, (त्यामुळे) अमुस्सा, अमुया, अमूहि, अमूभि. अमुस्सा, अमुया, अमूसं, अमूसानं. सप्तमी विभक्तीत – अमुस्सं, अमुस्सा, अमुयं, अमुया, अमूसु.

နပုံသကေ –

नपुंसकलिंगात –

၂၀၂. အမုဿာ+ဒုံ

२०२. ‘अमुस्सा+दुं’

အံသိသု သဟ တေဟိ အမုဿ အဒုံ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ. အဒုံ, သိလောပေါ, အမုံ. ‘‘ဈလာ ဝါ’’တိ ဝါနိအာဒေသေ အမူနိ အမူ. အဒုံ အမုံ, အမူနိ အမူ. အမုနာ ဣစ္စာဒိ ပုလ္လိင်္ဂသမံ.

नपुंसकलिंगात ‘अं’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना त्यांच्यासह ‘अमु’ शब्दाचा विकल्पेकरून ‘अduं’ असा आदेश होतो. ‘अदुं’ (सि-लोप झाल्यावर) आणि ‘अमुं’. ‘झला वा’ या सूत्राने ‘नि’ आदेश झाल्यावर ‘अमूनि’, ‘अमू’. अदुं, अमुं; अमूनि, अमू. ‘अमुना’ इत्यादी पुढील रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात.

‘‘သကတ္တေ’’တိ ကပစ္စယေ –

‘सकत्थे’ (स्वतःच्या अर्थात) ‘क’ प्रत्यय लागल्यास –

၁၃၀. ကေ ဝါ

१३०. ‘के वा’

အမု ဧဝ အမုကောတိ သကတ္ထေ ကပစ္စယေ တဒ္ဓိတဝုတ္တိတ္တာ ‘‘ဧကတ္ထတာယံ’’တိ သိလောပေ စ ကတေ ‘‘နိမိတ္တာဘာဝေ နေမိတ္တိကဿာဘာဝေါ’’တိ ဉာယာ နိမိတ္တဘူတဿ သိဿာ+ဘာဝေ နေမိတ္တိကဿ ‘‘မဿာ+မုဿာ’’တိ ကတ္တဗ္ဗဿ သကာရဿ နိဝုတ္တီတိ ‘ကေ ဝါ’တိ ဝိကပ္ပေန မဿ သကာရတ္ထ+ မိဒ+မာရဒ္ဓံ[Pg.81]. အမုဿ မဿ ကေ သ ဟောတိ ဝါ. အသုကော အမုကာ, အသုကာ အမုကာ. အသုကံ အမုကံ ဣစ္စာဒိ.

‘अमु’ म्हणजेच ‘अमुको’ अशा स्वतःच्या अर्थात ‘क’ प्रत्यय लागल्यामुळे तद्धित वृत्ती असल्यामुळे ‘एकत्थतायं’ या सूत्राने ‘सि’ चा लोप झाल्यावर, ‘निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याभावः’ (निमित्त नसताना नैमित्तिकाचाही अभाव होतो) या न्यायाने, निमित्तभूत असलेल्या ‘सि’ चा अभाव झाल्यामुळे नैमित्तिक ‘मस्स+मुस्स’ या सूत्राने होणाऱ्या ‘स’ काराची निवृत्ती होते. म्हणून ‘के वा’ या सूत्राने विकल्पेकरून ‘म’ च्या जागी ‘स’ कार करण्यासाठी हा नियम सुरू केला आहे. ‘अमु’ च्या ‘म’ च्या जागी ‘क’ प्रत्यय असताना विकल्पेकरून ‘स’ होतो. (त्यामुळे) असुको, अमुको; असुका, अमुका. असुकं, अमुकं इत्यादी रूपे होतात.

ကိံ သိ.

‘किं’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय लागल्यास.

၁၉၈. ကိဿ ကော သဗ္ဗာသု

१९८. ‘किस्स को सब्बासु’

သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တီသု ကိဿ ကော ဟောတိ. သိဿော, ကော, ကေ. ကံ, ကေ. ကေန, ကေဟိ ကေဘိ.

सर्व विभक्तींमध्ये ‘किं’ शब्दाचा ‘को’ आदेश होतो. ‘सि’ चा लोप झाल्यावर – को, के. कं, के. केन, केहि, केभि.

၁၉၉. ကိ သသ္မိံသု ဝါ နိတ္ထိယံ

१९९. ‘कि सस्मिंसु वा नित्थियं’

အနိတ္ထိယံ ကိဿ ကိ ဝါ ဟောတိ သသ္မိံသု. ကိဿ ကဿ, ကေသံ ကေသာနံ. ကမှာ ကသ္မာ. ကိမှိ ကိသ္မိံ ကမှိ ကသ္မိံ, ကေသု.

स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात) ‘किं’ शब्दाचा ‘स’ आणि ‘स्मिं’ प्रत्यय असताना विकल्पेकरून ‘कि’ आदेश होतो. (त्यामुळे) किस्स, कस्स; केसं, केसानं. कम्हा, कस्मा. किम्हि, किस्मिं, कम्हि, कस्मिं; केसु.

ဣတ္ထိယံ ဝိဘတ္တီသု ပရေသု ကာဒေသေ ကတေ အကာရန္တတ္တာ မဇ္ဈေ အာပစ္စယကရဏ+မဝိရုဒ္ဓန္တိ အာ, ကာ, ကာယော. ကံ, ကာ ကာယော ဣစ္စာဒိ သဗ္ဗာဝ.

स्त्रीलिंगात विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना ‘का’ आदेश झाल्यावर, अकारान्त असल्यामुळे मध्ये ‘आ’ प्रत्यय करणे अविरुद्ध (योग्य) ठरते. म्हणून – का, कायो. कं, का, कायो इत्यादी सर्व रूपे होतात.

နပုံသကေ –

नपुंसकलिंगात –

၂၀၀. ကိ+မံသိသု သဟ နပုံသကေ

२००. ‘कि+मंसिसु सह नपुंसके’

အံသိသု သဟ တေဟိ ကိံ သဒ္ဒဿ ကိံဟောတိ နပုံသကေ. ကာဒေသဿ သာမညတ္တာ ‘‘ဝိသေသဝိဟိတာ ဝိဓယော သာမညဝိဓယော နိသေဓေန္တီ’’တိ ဉာယာ ကိံအာဒေသေန ကာဒေသနိဝုတ္တိ. ကိံ, ကာနိ. ကိံ, ကေ ကာနိ. ကေနေ+စ္စာဒိ ပုဗ္ဗေဝ.

नपुंसकलिंगात ‘अं’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना त्यांच्यासह ‘किं’ शब्दाचा ‘किं’ असाच आदेश होतो. ‘का’ आदेश सामान्य असल्यामुळे ‘विशेषविहिता विधयो सामान्यविधीन् निषेधन्ति’ (विशेष नियम सामान्य नियमांचा बाध करतात) या न्यायाने ‘किं’ आदेशामुळे ‘का’ आदेशाची निवृत्ती होते. (त्यामुळे) किं, कानि. किं, के, कानि. केन इत्यादी पुढील रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात.

ဧကသဒ္ဒေါ [Pg.82] သံချာ+တုလျ+ည+သဟာယဝစနော. ယဒါ သံချာဝစနော, တဒါ ဧကဝစနန္တော, အတြ ဧကသဒ္ဒေါ သံချေယျဝါပီ. အညတြ တုလျာဒီသု ဗဟုဝစနန္တောပိ. ဧကော, ဧကေ. ဧကာ, ဧကာ ဧကာယော. ဧကံ, ဧကာနိ+စ္စာဒိ သဗ္ဗသမံ တိလိင်္ဂေ.

‘एक’ शब्द हा संख्या, तुल्य (समान), अन्य (इतर) आणि सहाय (मित्र/सोबत) या अर्थांचा वाचक आहे. जेव्हा तो संख्यावाचक असतो, तेव्हा तो एकवचनातच असतो; येथे ‘एक’ शब्द संख्या मोजण्यायोग्य वस्तूचाही वाचक आहे. इतर अर्थांमध्ये (तुल्य इत्यादींमध्ये) तो बहुवचनातही असू शकतो. (पुल्लिंगात) एको, एके. (स्त्रीलिंगात) एका, एका, एकायो. (नपुंसकलिंगात) एकं, एकानि इत्यादी तिन्ही लिंगांत सर्व रूपे सारखीच असतात.

တုလျေ ဧကော ဝိလာသော ဒွိန္နံ ကုမာရာနံ, ဧကေ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါ ဒွိန္နံ ကုမာရာနံ. အညတ္ထေ ဧကော အာစရိယော ဧဝ+မာဟ, ဧကေ အာစရိယာ ဧဝ+မာဟံသု. အသဟာယတေ ဧကောဝ အရညံ ပဝိသိတွာ.

तुल्य (समान) अर्थात – ‘एको विलासो द्विन्नं कुमारानां’ (दोन कुमारांचा एकच विलास/समान विलास), ‘एके वण्णसद्दा द्विन्नं कुमारानां’ (दोन कुमारांचे समान वर्णशब्द). अन्य (इतर) अर्थात – ‘एको आचरियो एवमाह’ (एक आचार्य असे म्हणाले), ‘एके आचरिया एवमाहंसु’ (काही आचार्य असे म्हणाले). असहाय (एकटेपणा) अर्थात – ‘एकोव अरञ्ञं पविसित्वा’ (एकटाच अरण्यात प्रवेश करून).

ဧကော, ဧကေ. ဧကာ, ဧကာ ဧကာယော. ဧကံ ဧကာနိ+စ္စာဒိ သဗ္ဗသမံ တိလိင်္ဂေ. ဿာ+ဿံသု ပန ‘‘ဿ’’မာဒိနာ ဣ, ဧကိဿာ ဧကာယ, ဧကိဿံ ဧကာယံ ဧကာယ.

एको, एके. एका, एका, एकायो. एकं, एकानि इत्यादी तिन्ही लिंगांत सर्व रूपे सारखीच असतात. परंतु ‘स्सा’ आणि ‘स्सं’ प्रत्यय असताना ‘स्स’ इत्यादी सूत्राने ‘इ’ कार होऊन – एकिस्सा, एकाय; एकिस्सं, एकायं, एकाय.

ဣဓ အတ္တပရဂါရဝဝသေန ဧကဿာပိ ‘‘အမှာကံ ရညော’’တိပိ ‘‘ဧကေ အာစရိယာ’’တိပိ ဗဟုဝစနဿ လောကေန ဣစ္ဆိတတ္တာ ဗဟုလဝိဓာနာ ဗဟုဝစနေနေဝ သိဇ္ဈတိ.

येथे स्वतःबद्दल किंवा दुसऱ्याबद्दल आदर व्यक्त करण्यासाठी एकवचन असतानाही ‘अम्हाकं रञ्ञो’ (आमचे राजे) किंवा ‘एके आचरिया’ (काही आचार्य) असे बहुवचन वापरणे लोकव्यवहारात इष्ट मानले गेल्यामुळे, ‘बहुल’ विधानाने बहुवचनाचीच रूपे सिद्ध होतात.

တုမှ+အမှသဒ္ဒါ အလိင်္ဂါ, တထာ ဥဘ+ကတိ+ဒွိသဒ္ဒါ, ပဉ္စာဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ စ. တုမှ သိ, အမှ သိ.

‘तुम्ह’ (तू) आणि ‘अम्ह’ (मी) हे शब्द लिंगविरहित (अलिंगी) आहेत; तसेच ‘उभ’, ‘कति’, ‘द्वि’ हे शब्द आणि ‘पञ्च’ (पाच) पासून ‘अट्ठाठारस’ (अठरा) पर्यंतचे संख्यावाचक शब्दही अलिंगी आहेत. ‘तुम्ह’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय आणि ‘अम्ह’ शब्दाला ‘सि’ प्रत्यय लागल्यास –

၂၁၂. တုမှဿ တုဝံတွ+မမှိ စ

२१२. ‘तुम्हस्स तुवंत्त्वमम्हि च’

အမှိ သိမှိ စ တုမှဿ သဝိဘတ္တိဿ တုဝံ+တွံ ဟောန္တိ. တုဝံ တွံ.

‘अं’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना विभक्तीसह ‘तुम्ह’ शब्दाचे ‘तुवं’ आणि ‘त्वं’ हे आदेश होतात. (त्यामुळे) तुवं, त्वं.

၂၁၁. သိမှ+ဟံ

२११. ‘सिम्हा+हं’

သိမှိ အမှဿ သဝိဘတ္တိဿ အဟံ ဟောတိ. အဟံ, ယေဝသွေ+ဋ, တု မှေ.

‘सि’ प्रत्यय असताना विभक्तीसह ‘अम्ह’ शब्दाचा ‘अहं’ असा आदेश होतो. (त्यामुळे) अहं. ‘यो’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ शब्दाचे ‘तुम्हे’ असे रूप होते.

၂,၂၀၉. မယ+မသ္မာ+မှဿ

२,२०९. ‘मय+मस्मा+म्हस्स’

ယောသွ+မှဿ [Pg.83] သဝိဘတ္တိဿ မယ+မသ္မာ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. မယံ အမှေ.

‘यो’ प्रत्यय असताना विभक्तीसह ‘अम्ह’ शब्दाचे अनुक्रमे ‘मय’ आणि ‘मस्मा’ (असे आदेश) विकल्पेकरून होतात. (त्यामुळे) मयं, अम्हे.

၂၂၇. အံမှိ တံ+မံ+တဝံ+မမံ

२२७. ‘अंम्हि तं+मं+तवं+ममं’

အံမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တံ+မံ+တဝံ+မမံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. တံ, မံ, တဝံ, မမံ.

‘अं’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांचे विभक्तीसह अनुक्रमे ‘तं’, ‘मं’, ‘तवं’, ‘ममं’ हे आदेश होतात. (त्यामुळे) तं, मं, तवं, ममं.

၂၃၁. ဒုတိယာ ယောမှိ ဝါ

२३१. ‘दुतिया योम्हि वा’

တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ပစ္စေကံ ငံ+ငါကံ ဝါ ဟောန္တိ ယောမှိ ဒုတိယေ, တုမှံ တုမှာကံ တုမှေ, အမှံ အမှာကံ အမှေ.

द्वितीयेच्या ‘यो’ प्रत्ययात ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या विभक्तीसह प्रत्येकी विकल्पेकरून ‘णं’ आणि ‘णाकं’ हे आदेश होतात; (त्यामुळे) तुम्हं, तुम्हाकं, तुम्हे; अम्हं, अम्हाकं, अम्हे.

၂၂၈. နာသ္မာသု တယာ+မယာ

२२८. ‘नास्मासु तया+मया’

နာသ္မာသု တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တယာ+မယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ‘‘နာသ္မာသူ’’တိ ဗဟုဝစနေသုပိ ဝိဘတ္တိက္ကမ+မနပေက္ခိတွာ သဒ္ဒက္ကမေန ပစ္စေကံ ဒွေ ဒွေ ဟောန္တိ.

‘ना’ आणि ‘स्मा’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या विभक्तीसह अनुक्रमे ‘तया’ आणि ‘मया’ हे आदेश होतात. ‘नास्मासु’ या बहुवचनातही विभक्तीच्या क्रमाची अपेक्षा न ठेवता, शब्दांच्या क्रमानुसार प्रत्येकी दोन-दोन रूपे होतात.

၂၁၃. တယာတယီနံ တွ ဝါ တဿ

२१३. ‘तयातयीनं त्व वा तस्स’

တုမှဿ တယာတယီနံ တကာရဿ တွ ဟောတိ ဝါ. တွယာ တယာ, မယာ. တုမှေဟိ တုမှေဘိ, အမှေဟိ အမှေဘိ.

‘तुम्ह’ शब्दाच्या ‘तया’ आणि ‘तयी’ मधील ‘त’ काराचा विकल्पेकरून ‘त्व’ होतो. (त्यामुळे) त्वया, तया; मया. (बहुवचनात) तुम्हेहि, तुम्हेभि; अम्हेहि, अम्हेभि.

၂၂၉. တဝ+မမ+တုယှံ+မယှံ သေ

२२९. ‘तव+मम+तुय्हं+मय्हं से’

သေ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ဧတေ အာဒေသာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. တဝ တုယှံ, မမ မယှံ.

‘स’ प्रत्यय असताना ‘तुम्ह’ आणि ‘अम्ह’ या शब्दांच्या विभक्तीसह अनुक्रमे हे (तव, मम, तुय्हं, मय्हं) आदेश होतात. (त्यामुळे) तव, तुय्हं; मम, मय्हं.

၂၁၁. နံသေသွ+သ္မာကံ+မမံ.

२११. 'नं' आणि 'स' प्रत्यय असताना 'अस्माकं' आणि 'ममं' हे आदेश होतात.

နံသေသွ+မှဿ [Pg.84] သဝိဘတ္တိဿ အသ္မာကံ+မမံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. မမံ.

'नं' आणि 'स' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'अम्ह' शब्दाच्या जागी अनुक्रमे 'अस्माकं' आणि 'ममं' हे आदेश होतात. (उदा.) ममं.

၂၃၀. ငံ+ငါကံ နံမှိ

२३०. 'नं' प्रत्यय असताना 'ङं' आणि 'ङाकं' हे आदेश होतात.

နံမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိတတ္တီနံ ငံ+ငါကံ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ. တုမှံ တုမှာကံ အမှံ အမှာကံ အသ္မာကံ. ကစ္စာယနေ ဧကဝစနဿ အံဝိဓာနတ္ထံ သုတ္တ+မာရဒ္ဓံ, ဧတ္ထ ပန အတ္တဂါရဝဝသေန အံမှိ တုမှံ အမှံဘိ သိဇ္ဈန္တိ ဗဟုလာဓိကာရာ.

'नं' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी प्रत्येकी 'ङं' आणि 'ङाकं' हे आदेश होतात. (उदा.) तुम्हं, तुम्हाकं, अम्हं, अम्हाकं, अस्माकं. कच्चायनामध्ये एकवचनासाठी 'अं' विधानाच्या उद्देशाने सूत्र सुरू केले आहे, परंतु येथे आत्मगौरवाच्या (स्वतःबद्दल आदर दर्शवण्याच्या) भावनेमुळे 'अं' प्रत्यय असताना 'तुम्हं' आणि 'अम्हं' ही रूपे 'बहुलाधिकार' (बहुळ नियमाच्या) अधिकाराने सिद्ध होतात.

၂၁၄. သ္မာမှိ တွမှာ

२१४. 'स्मा' प्रत्यय असताना 'त्वम्हा' हा आदेश होतो.

သ္မာမှိ တုမှဿ သဝိတတ္တိဿ တွမှာ ဟောတိ ဝါ. တွမှာ တွယာ တယာ, မယာ.

'स्मा' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'तुम्ह' शब्दाच्या जागी 'त्वम्हा' हा आदेश पर्यायाने (विकल्पाने) होतो. (उदा.) त्वम्हा, त्वया, तया; (अम्ह शब्दाचे) मया.

၂၂၆. သ္မိမှိ တုမှမှာနံ တယိ+မယိ

२२६. 'स्मिं' प्रत्यय असताना 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात.

သ္မိမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံသဝိဘတ္တီနံ တယိ+မယိ ဟောတိ ယထာက္ကမံ. တွယိ တယိ, မယိ. တုမှေသု.

'स्मिं' प्रत्यय असताना, विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात. (उदा.) त्वयि, तयि; मयि. (बहुवचनात) तुम्हेसु.

၂၀၃. သုမှာ+မှဿာ+သ္မာ

२०३. 'सु' प्रत्यय असताना 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'अस्मा' हा आदेश पर्यायाने होतो.

အမှဿ အသ္မာ ဟောတိ ဝါ သုမှိ. အသ္မာသု အမှေသု. သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တ+မပေက္ခန္တာ ဝက္ခမာနံ ဝါတိ ဣဒ+မေသံ လက္ခဏံ.

'सु' प्रत्यय असताना 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'अस्मा' हा आदेश विकल्पाने (पर्यायाने) होतो. (उदा.) अस्मासु, अम्हेसु. 'सब्ब' इत्यादी सर्वनामे आधी सांगितलेल्या आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या नियमांची अपेक्षा ठेवणारी असतात, म्हणून 'वा' (विकल्पाने) हे त्यांचे लक्षण आहे.

၂၃၂. အပါဒါဒေါ ပဒတေ+ကဝါကျေတိ

२३२. 'अपादादो पदतो एकवाक्ये' (पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या, पदाच्या पुढे असलेल्या आणि एकाच वाक्यात असलेल्या).

အဓိကာရော. ဧတ္ထ ပါဒေါ နာမ ဂါထာယ စတုတ္ထံသော, တသ္မာ ‘‘တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကံ’’တိ ဧတ္ထ ဝေါ န ဟောတိ. ဧတ္ထ ပဒန္တိ ဝုတ္တ သဒ္ဒေါ သဘာဝတော –

हा अधिकार (नियम) आहे. येथे 'पाद' म्हणजे गाथेचा चौथा भाग (चरण), म्हणूनच “तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं” (तुम्ही विपुल पुण्य मिळवले आहे) येथे 'वो' हा आदेश होत नाही. येथे 'पद' असे म्हटलेला शब्द स्वभावतः –

အာကာသဝါယုပ္ပဘဝေါ [Pg.85] သရီရာ,သမုစ္စရံ ဝတ္တ+မုပေတိ နာဒေါ;

ဌာနန္တရေ သုပ္ပဋိဟညမာနော,ဝဏ္ဏတ္တ+မာဂစ္ဆတိ သော တု သဒ္ဒေါတိ –

“आकाश आणि वायूपासून उत्पन्न होणारा, शरीरातून बाहेर पडणारा नाद (ध्वनी) वाणीचे रूप धारण करतो; वेगवेगळ्या उच्चारण स्थानांवर आदळून तो अक्षरांचे (वर्णांचे) रूप प्राप्त करतो, त्यालाच 'सद्द' (शब्द) असे म्हणतात” –

ဝုတ္တတ္တာ ဧကေကော ဝဏ္ဏော သဒ္ဒေါ နာမ, တဗ္ဗဏ္ဏသမူဟော ပဒံ, တပ္ပဒသမူဟော ဝါကျဉ္စ. တထာ ဟိ –

असे म्हटल्यामुळे प्रत्येक एक-एक वर्ण म्हणजे 'सद्द' (शब्द) होय, त्या वर्णांचा समूह म्हणजे 'पद' होय, आणि त्या पदांचा समूह म्हणजे 'वाक्य' होय. तसेच –

ဝိတတျန္တံ ပဒံ တဿ, စ ယော ဝါကျန္တိ မနွယံ;

ဥပစာရာ ဝဏ္ဏသဒ္ဒ-ဝါစ္စံ တံ န ပရိစ္စဇေ.

विभक्तीने अंत होणारे ते 'पद' आणि त्यांचा जो समूह ते 'वाक्य' असा संकेत आहे; उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) वर्ण आणि शब्द या संज्ञेने जे व्यक्त होते, त्याचा त्याग करू नये.

တံ ပဒဉ္စ –

आणि ते 'पद' –

ပဒံ စတုဗ္ဗိဓံ ဝုတ္တံ, နာမာ+ချာတော+ပသဂ္ဂဇံ;

နိပါတဇဉ္စ တညူ ဟိ, အဿော ခလွာ+ဘိဓာဝတီတိ.

“पद चार प्रकारचे सांगितले आहे: नाम, आख्यात (क्रियापद), उपसर्ग आणि निपात; व्याकरण जाणणारे याचे उदाहरण देतात, जसे की 'अस्सो खल्वाभिधावति' (घोडा खरोखर वेगाने धावतो).”

တံ ဝါကျဉ္စ –

आणि ते 'वाक्य' –

ဧကာချာတော ပဒစ္စယော, သိယာ ဝါကျံ သကာရကောတိ –

“एक क्रियापद (आख्यात) आणि कारकांसह असलेला पदांचा समूह म्हणजे 'वाक्य' होय” –

ဝုတ္တံ. တသ္မာ ‘‘ဝိဘတျန္တံ ပဒံ, ပဒသမူဟော ဝါကျ’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ.

असे म्हटले आहे. म्हणूनच “विभक्तीने अंत होणारे ते पद, आणि पदांचा समूह म्हणजे वाक्य” असेही म्हटले जाते.

၂၃၃. ယောနံဟိသွ+ပဉ္စမျာ ဝေါ+နော

२३३. पंचमी (अपादान) सोडून इतर 'यो', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'वो' आणि 'नो' हे आदेश होतात.

အပဉ္စမိယာယောနံဟိသွ+ပါဒါဒေါ ဝတ္တမာနာနံ ပဒသ္မာ ပရေသ+မေကဝါကျေ ဌိတာနံ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ဝေါ+နော ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ. ဂါမံ ဝေါ ဂစ္ဆေယျာထ, ဂါမံ တုမှေ ဂစ္ဆေယျာထ. ဂါမံ နော ဂစ္ဆေယျာမ, ဂါမံ အမှေ ဂစ္ဆေယျာမ. ပဟာယ ဝေါ ဂမိဿာမိ, မာ နော ဝိကန္တိံသု. ဒီယတေ ဝေါ, ဒီယတေ တုမှံ. ဒီယတေ [Pg.86] နော, ဒီယတေ အမှံ. တုဋ္ဌော+သ္မိ ဝေါ ပကတိယာ, တုဋ္ဌော+သ္မိ တုမှံ. သတ္ထာ နော ဘဂဝါ, ဧသော အမှာကံ သတ္ထာ. ကတံ ဝေါ, ကတံ တုမှေဟိ. ကတံ နော, ကတံ အမှေဟိ.

पंचमी विभक्ती सोडून, 'यो', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना, पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असलेल्या आणि एकाच वाक्यात असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी विभक्तीसह अनुक्रमे 'वो' आणि 'नो' हे आदेश विकल्पाने (पर्यायाने) होतात. जसे की – “गामं वो गच्छेय्याथ” किंवा “गामं तुम्हे गच्छेय्याथ” (तुम्ही गावात जावे). “गामं नो गच्छेय्याम” किंवा “गामं अम्हे गच्छेय्याम” (आम्ही गावात जावे). “पहाय वो गमिस्सामि” (तुम्हाला सोडून मी जाईन), “मा नो विकन्तिंसु” (ते आम्हास कापू नयेत). “दीयते वो” किंवा “दीयते तुम्हं” (तुम्हाला दिले जाते). “दीयते नो” किंवा “दीयते अम्हं” (आम्हाला दिले जाते). “तुट्ठोऽस्मि वो पकतिया” किंवा “तुट्ठोऽस्मि तुम्हं” (मी तुमच्यावर स्वभावानेच प्रसन्न आहे). “सत्था नो भगवा” (भगवान आमचे शास्ता आहेत) किंवा “एसो अम्हाकं सत्था” (हे आमचे शास्ता आहेत). “कतं वो” किंवा “कतं तुम्हेहि” (तुम्ही केले आहे). “कतं नो” किंवा “कतं अम्हेहि” (आम्ही केले आहे).

၂၃၄. တေ+မေ နာသေ

२३४. 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना 'ते' आणि 'मे' हे आदेश होतात.

နာမှိ သေ စ အပါဒါဒေါ ဝတ္တမာနာနံ ဒသ္မာ ပရေသ+မေကဝါကျေ ဌိတာနံ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တေ+မေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ကတံ တေ, ကတံ တယာ. ကတံ မေ, ကတံ မယာ. ဒီယတေ တေ, ဒီယတေ တဝ. ဒီယတေ မေ, ဒီယတေ မမ. ဓနံ တေ, ဓနံ တဝ. ဓနံ မေ, ဓနံ မမ.

'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना, पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या, दुसऱ्या पदाच्या पुढे असलेल्या आणि एकाच वाक्यात असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी विभक्तीसह अनुक्रमे 'ते' आणि 'मे' हे आदेश विकल्पाने होतात. जसे की – “कतं ते” किंवा “कतं तया” (तू केले आहेस). “कतं मे” किंवा “कतं मया” (मी केले आहे). “दीयते ते” किंवा “दीयते तव” (तुला दिले जाते). “दीयते मे” किंवा “दीयते मम” (मला दिले जाते). “धनं ते” किंवा “धनं तव” (तुझे धन). “धनं मे” किंवा “धनं मम” (माझे धन).

၂၃၇. န စ+ဝါ+ဟာ+ဟေ+ဝယောဂေ

२३७. 'च', 'वा', 'हा', 'हे', 'एव' यांच्याशी योग (संबंध) असताना हे आदेश होत नाहीत.

စာဒီဟိ ယောဂေ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ ဝေါ+နော, တေ+မေ န ဟောန္တိ. ဂစ္ဆာမ တုမှေ စ မယဉ္စ, ပဿတိ တုမှေ စ အမှေ စ, ကတံ တုမှေဟိ စ အမှေဟိ စ, ဒီယတေ တုမှဉ္စ အမှဉ္စ, ဓနံ တုမှဉ္စ အမှဉ္စ, ကတံ တယာ စ မယာ စ, ဒီယတေ တဝ စ မမ စ, ဓနံ တဝ စ မမ စ. ဧဝံ ဝါဒိယောဂေပိ.

'च' इत्यादींशी योग असताना 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी 'वो', 'नो', 'ते', 'मे' हे आदेश होत नाहीत. जसे की – “गच्छाम तुम्हे च मयञ्च” (तुम्ही आणि आम्ही जातो), “पस्सति तुम्हे च अम्हे च” (तो तुम्हाला आणि आम्हाला पाहतो), “कतं तुम्हेहि च अम्हेहि च” (तुम्ही आणि आम्ही केले आहे), “दीयते तुम्हञ्च अम्हञ्च” (तुम्हाला आणि आम्हाला दिले जाते), “धनं तुम्हञ्च अम्हञ्च” (तुमचे आणि आमचे धन), “कतं तया च मया च” (तू आणि मी केले आहे), “दीयते तव च मम च” (तुला आणि मला दिले जाते), “धनं तव च मम च” (तुझे आणि माझे धन). याचप्रमाणे 'वा' इत्यादींच्या योगातही (हे आदेश होत नाहीत).

၂၃၅. အနွာဒေသေ

२३५. अन्वादेशात (पुन्हा उल्लेख करताना).

ကထိတာနုကထိတဝိသယေ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ အာဒေသာ နိစ္စံ ဟောန္တိ ပုနဗ္ဗိဓာနာ. ဂါမော တုမှံ ပရိဂ္ဂဟော, အထော ဇနပဒေါ ဝေါ ပရိဂ္ဂဟော. အနွာဒေသေ အထော အထောတိ ဝါရဒွယာဘာဝါ နိစ္စန္တိ ဝုတ္တံ. အထောသဒ္ဒေါ ကထိတဿေဝ ပုန ကထနတော အနွာဒေသဇောတကော.

आधी सांगितलेल्या गोष्टीचा पुन्हा उल्लेख करण्याच्या विषयात (अन्वादेशात), 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश पुन्हा विधान केल्यामुळे नित्य (अनिवार्य) होतात. जसे की – “गामो तुम्हं परिग्गहो, अथो जनपदो वो परिग्गहो” (गाव हा तुमचा ताबा आहे, आणि प्रांतही तुमचाच ताबा आहे). अन्वादेशात 'अथो' हा शब्द दोनदा वापरला जात नसल्यामुळे हा नियम 'नित्य' आहे असे म्हटले आहे. 'अथो' हा शब्द आधी सांगितलेल्या गोष्टीचा पुन्हा उल्लेख करत असल्यामुळे तो अन्वादेशाचा द्योतक (दर्शक) आहे.

၂၃၆. သပုဗ္ဗာ ပဌမန္တာ ဝါ

२३६. पूर्वपद असलेल्या प्रथमान्त पदाच्या पुढे 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश विकल्पाने होतात.

ဝိဇ္ဇမာနပုဗ္ဗသ္မာ [Pg.87] ပဌမန္တာ ပရေသံ တုမှာမှာနံ အာဒေသာ ဝါ ဟောန္တိ အနွာဒေသေ. ဂါမေ ပဋော တုမှာကံ အထော နဂရေ ကမ္ဗလော ဝေါ အထော နဂရေ ကမ္ဗလော တုမှာကံ, အထောတိ အနုကထနဝါရဒွယတ္တာ ဝိကပ္ပော သပုဗ္ဗာတိ ကိံ, ပဋော တုမှာကံ, အထော ကမ္ဗလော ဝေါ. ပဌမန္တာတိ ကိံ, ပဋော နဂရေ တုမှာကံ, အထော ကမ္ဗလော ဂါမေ ဝေါ.

विद्यमान पूर्वपद असलेल्या प्रथमान्त पदाच्या पुढे 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश अन्वादेशात विकल्पाने (पर्यायाने) होतात. जसे की – “गामे पटो तुम्हाकं अथो नगरे कम्बलो वो” किंवा “अथो नगरे कम्बलो तुम्हाकं” (गावातील वस्त्र तुमचे आहे आणि शहरातील घोंगडीही तुमचीच आहे). येथे 'अथो' या शब्दाने दोनदा पुन्हा कथन केल्यामुळे विकल्प होतो. 'सपुब्बा' (पूर्वपद असलेले) असे का म्हटले आहे? “पटो तुम्हाकं, अथो कम्बलो वो” (वस्त्र तुमचे आहे, आणि घोंगडीही तुमची आहे). 'पठमन्ता' (प्रथमान्त पदाच्या पुढे) असे का म्हटले आहे? “पटो नगरे तुम्हाकं, अथो कम्बलो गामे वो” (शहरातील वस्त्र तुमचे आहे, आणि गावातील घोंगडीही तुमची आहे).

၂၃၈. ဒဿနတ္ထေ+နာလောစနေ

२३८. दर्शन (पाहणे) या अर्थी, परंतु आलोचन (दिसणे/दाखवणे) नसताना.

ဒဿနတ္ထေ အာလောဝစနဝဇ္ဇိတေ ပယုဇ္ဇမာနေ တုမှအမှာန+မာဒေသာ န ဟောန္တိ. ဂါမော တုမှေ ဥဒ္ဒိဿ အာဂတော, ဂါမော အမှေ ဥဒ္ဒိဿ အာဂတော. အနာလောစနေတိ ကိံ, ဂါမော ဝေါ အာလောစေတိ, ဂါမော နော အာလောစေတိ.

आलोचन (दिसणे/दाखवणे) वर्ज्य करून, दर्शन (पाहणे) या अर्थी प्रयोग केला असता 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे आदेश होत नाहीत. जसे की – “गामो तुम्हे उद्दिस्स आगतो” (गाव तुमच्या उद्देशाने आला आहे), “गामो अम्हे उद्दिस्स आगतो” (गाव आमच्या उद्देशाने आला आहे). 'अनालोचने' (आलोचन नसताना) असे का म्हटले आहे? “गामो वो आलोचेति” (गाव तुम्हाला पाहतो/दाखवतो), “गामो नो आलोचेति” (गाव आम्हाला पाहतो/दाखवतो).

၂၃၉. အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗ+မသန္တံဝ

२३९. पूर्वपदी असलेले संबोधन हे (आदेश करण्याच्या बाबतीत) जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे मानले जाते.

အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗ+ဝိဇ္ဇမာနံ ဝိယ ဟောတိ တုမှာမှာန+မာဒေသဝိသယေ. ဒေဝဒတ္တ တဝ ပရိဂ္ဂဟော. အာမန္တဏန္တိ ကိံ, ကမ္ဗလော တေ ပရိဂ္ဂဟော.

'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या आदेशाच्या बाबतीत, पूर्वपदी असलेले संबोधन हे जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे मानले जाते. जसे की – “देवदत्त तव परिग्गहो” (हे देवदत्त, हा तुझा ताबा आहे - येथे 'देवदत्त' हे संबोधन असल्यामुळे ते नसल्यासारखे मानले जाते, त्यामुळे 'तव' च्या जागी 'ते' हा आदेश होत नाही कारण तो सुरुवातीला येतो). 'आमन्तणं' (संबोधन) असे का म्हटले आहे? “कम्बलो ते परिग्गहो” (घोंगडी हा तुझा ताबा आहे - येथे 'कम्बलो' हे संबोधन नाही, म्हणून 'ते' हा आदेश होतो).

၂၄၀. န သာမညဝစန+မေကတ္ထေ

२४०. एकाच अर्थी (समानाधिकरण) असलेले सामान्यवाचक संबोधन असल्यास ते (अस्तित्वात नसल्यासारखे) होत नाही.

သမာနာဓိကရဏေ ပရတော သာမညဝစန+မာမန္တဏံ ဧကတ္ထေ အသန္တံ ဝိယ န ဟောတိ မာဏဝက ဇဋိလက တေ ပရိဂ္ဂဟော. ပရာမန္ထဏေ အသတိပိ ပုဗ္ဗ+မုပါဒါယ အာဒေသော.

समानाधिकरण (एकाच अर्थी) असलेले सामान्यवाचक संबोधन पुढे असताना, ते जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे होत नाही. जसे की – “माणवक जटिलक ते परिग्गहो” (हे माणवका, हे जटिला, हा तुझा ताबा आहे - येथे 'जटिलक' हे सामान्यवाचक संबोधन असल्यामुळे ते नसल्यासारखे मानले जात नाही, म्हणून 'ते' हा आदेश होतो). दुसरे संबोधन नसले तरीही पूर्वपदाचा आधार घेऊन आदेश होतो.

၂၄၁. ဗဟူသု ဝါ

२४१. बहुवचनात विकल्पाने (पर्यायाने) होते.

ဗဟူသု [Pg.88] ဝတ္တမာန+မာမန္တဏံ သာမညဝစန+မေကတ္ထေ အသန္တံ ဝိယ ဝါ န ဟောတိ. ‘‘သိဒ္ဓေ သတျာရမ္ဘော နီယမာယ ဝါ ဝိကပ္ပာယဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိကပ္ပတ္ထ+မိဒံ. ဗြာဟ္မဏာ ဂုဏဝန္တော တုမှာကံ ပရိဂ္ဂဟော, ဗြာဟ္မဏာ ဂုဏဝန္တော ဝေါ ပရိဂ္ဂဟော.

बहुवचनात असलेले सामान्यवाचक संबोधन एकाच अर्थी असताना, ते जणू काही अस्तित्वात नसल्यासारखे विकल्पाने (पर्यायाने) होत नाही. “सिद्ध गोष्ट असताना नवीन नियम सुरू करणे हे एकतर नियमासाठी असते किंवा विकल्पासाठी असते” असे म्हटल्यामुळे हा नियम विकल्पासाठी आहे. जसे की – “ब्राह्मणा गुणवन्तो तुम्हाकं परिग्गहो” किंवा “ब्राह्मणा गुणवन्तो वो परिग्गहो” (हे गुणवान ब्राह्मणांनो, हा तुमचा ताबा आहे).

ဥဘ+ကတိသဒ္ဒါ ဗဟုဝစနန္တာ. ‘‘ဥဘ+ဂေါဟိ ဋော’’တိ ယောနံ ဋော, ဥဘော. ကထံ ‘‘ဥဘယော ဝသေမသေ’’တိ, ဋောမှိ ယကာရာဂမော. ဥဘော.

'उभ' आणि 'कति' हे शब्द नेहमी बहुवचनात असतात. “उभगोहि टो” या सूत्राने 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टो' आदेश होऊन 'उभो' असे रूप बनते. “उभयो वसेमसे” (आम्ही दोघे राहतो) हे रूप कसे सिद्ध होते? तर 'टो' प्रत्यय असताना 'य' काराचा आगम (यकार-आगम) होतो. उभो.

၅၉. သုဟိသု+ဘဿော

५९. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'उभ' शब्दाच्या जागी 'ओ' हा आदेश होतो.

ဥဘဿ သုဟိသွော ဟောတိ. ဥဘောဟိ ဥဘောဘိ.

'उभ' शब्दाच्या पुढे 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'ओ' (o) होतो. (उदा.) उभोहि, उभोभि.

၅၀. ဥဘိ+န္နံ

५०. उभिन्नं (दोन्हींना/दोन्हींचे).

ဥဘာ နံဝစနဿ ဣန္နံ ဟောတိ. ဥဘိန္နံ, ဥဘောသု.

'उभ' शब्दाच्या पुढे 'नं' (naṃ) प्रत्यय असताना 'इन्नं' (innaṃ) आदेश होतो. (उदा.) उभिन्नं, उभोसु.

၁၆၈. ဋိ ကတိမှာ

१६८. 'कति' शब्दाच्या पुढे 'टि' (ṭi) होतो.

ကတိမှာ ယောနံ ဋိ ဟောတိ. ကတိ, ကတိ. ဈတော ယောလောပပသင်္ဂေ ဒီဃနိဝတ္တနတ္ထံ ဋိအာဒေသော. ကတီဟိ ကတီဘိ. ‘‘ဗဟုကတိန္နံ’’တိ နုက, ကတိန္နံ, ကတီသု.

'कति' शब्दाच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा 'टि' (ṭi) होतो. कति, कति. 'झ' संज्ञक (इ-कारान्त) शब्दाच्या पुढे 'यो' चा लोप होण्याचा प्रसंग असताना, दीर्घत्व रोखण्यासाठी 'टि' आदेश केला आहे. कतीहि, कतीभि. "बहुकतिन्नं" या सूत्राने 'नुक' (नु-आगम) होऊन 'कतिन्नं' आणि 'कतीसु' असे रूप होते.

၁,၅၄. ဝိစ္ဆာ+ဘိက္ခညေသု ဒွေ

१,५४. वीप्सा (पुनरावृत्ती) आणि आभीक्ष्ण्य (सतत घडणे) या अर्थांमध्ये शब्दाचे द्वित्व (दोन रूपे) होते.

ဝိစ္ဆာယ+မာဘိက္ခညေ စ ဒွေ ရူပါနိ ဟောန္တိ. ကြိယာ+ဂုဏ+ဒဗ္ဗေဟိ ဗျာပေတု+မိစ္ဆာ ဝိစ္ဆာ. ရုက္ခံ ရုက္ခံ သိဉ္စန္တိ, ဂါမော ဂါမော ရမဏီယော, ဂါမေ ဂါမေ ပါနီယံ. အာဘိက္ခညံ=ပေါနောပုညံ, ပစတိ ပစတိ, ပပစတိ ပပစတိ.

वीप्सा आणि आभीक्ष्ण्य यामध्ये दोन रूपे (द्वित्व) होतात. क्रिया, गुण आणि द्रव्य यांच्याद्वारे व्यापण्याची इच्छा म्हणजे 'वीप्सा' होय. (उदा.) रुक्खं रुक्खं सिंचन्ति (प्रत्येक झाडाला पाणी घालतात), गामो गामो रमणीयो (प्रत्येक गाव रमणीय आहे), गामे गामे पानीयं (प्रत्येक गावात पाणी आहे). आभीक्ष्ण्य म्हणजे वारंवारता (पुनःपुन्हा घडणे), जसे की - पचति पचति (रांधतो रांधतो), पपचति पपचति.

၁,၅၅. သျာဒိလောပေါ ပုဗ္ဗဿေ+ကဿ

१,५५. द्वित्व झालेल्या शब्दांपैकी पहिल्या शब्दाच्या 'स्यादि' (विभक्ती) प्रत्ययाचा लोप होतो.

ဝိစ္ဆာယ+မေကဿ [Pg.89] ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ သျာဒိလောပေါ ဟောတိ. ဧကဿ ဧကဿာတိ ဒွိတ္တေ ဧကေကဿ. ကထံ ‘‘မတ္ထကမတ္ထကေနာ’’တိ, ‘‘သျာဒိလောပေါ ပုဗ္ဗဿာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ, ယောဂဝိဘာဂါ စ ဣဋ္ဌပသိဒ္ဓီတိ.

वीप्सा अर्थामध्ये 'एक' शब्दाचे द्वित्व झाल्यावर पहिल्या शब्दाच्या 'स्यादि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 'एकस्स एकस्स' चे द्वित्व होऊन 'एकेकस्स' (ekekassa) बनते. "मत्थकमत्थकेन" (डोक्यावर डोके) हे रूप कसे सिद्ध होते? "स्यादिलोपो पुब्बस्स" या सूत्राच्या योगविभागामुळे (सूत्र विभागल्यामुळे) आणि योगविभागाद्वारे इष्ट रूपांची सिद्धी होते.

၁,၅၆. သဗ္ဗာဒီနံ ဝီတိဟာရေ

१,५६. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे व्यतिहार (परस्पर क्रिया) अर्थामध्ये द्वित्व होते.

သဗ္ဗာဒီနံ ဝီတိဟာရေ ဒွေ ဘဝန္တိ. ပုဗ္ဗဿ သျာဒိလောပေါ စ, အညဿ အညဿ ဘောဇကာ အညမညဿ ဘောဇကာ, ဧဝံ ဣတရီတရဿ.

व्यतिहार अर्थामध्ये 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे द्वित्व होते आणि पहिल्या शब्दाच्या 'स्यादि' प्रत्ययाचा लोप होतो. जसे की, 'अञ्ञस्स अञ्ञस्स भोजका' चे 'अञ्ञमञ्ञस्स भोजका' (एकमेकांना भोजन देणारे) होते. याचप्रमाणे 'इतरीतरस्स' (itarītarassa) बनते.

၁,၅၇. ယာဝဗောဓံ သမ္ဘမေ

१,५७. संभ्रमात (घाईघाईत किंवा भीतीने) आकलन होईपर्यंत शब्दांची पुनरावृत्ती होते.

တုရိတေနာ+ပါယဟေတုပဒဿနံ သမ္ဘမော, တသ္မိံ သတိ ဝတ္တု ယာဝန္တေဟိ သဒ္ဒေဟိ သော+တ္ထော ဝိညာယတေ, တာဝန္တော ပယုဇ္ဇန္တေ. သပ္ပော သပ္ပော သပ္ပော, ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု, ဘိန္နော ဘိက္ခုသံဃော, ဘိန္နော ဘိက္ခုသံဃော.

घाईघाईने अपायकारक (धोक्याचे) कारण दाखवणे म्हणजे 'संभ्रम' होय. तो असताना, वक्त्याला जोपर्यंत अर्थ समजेल असे वाटते, तोपर्यंत शब्दांचा प्रयोग केला जातो. जसे की - सप्पो सप्पो सप्पो (साप! साप! साप!), बुज्झस्सु बुज्झस्सु बुज्झस्सु (जागे व्हा! जागे व्हा! जागे व्हा!), भिण्णो भिक्खुसंघो, भिण्णो भिक्खुसंघो (भिक्खू संघात फूट पडली, भिक्खू संघात फूट पडली).

ဘယေ ကောဓေ ပသံသာယံ, တုရိတေ ကောတူဟလ+စ္ဆရေ;

ဟာသေ သောကေ ပသာဒေ စ, ကရေ အာမေဍိတံ ဗုဓော.

भय, क्रोध, प्रशंसा, घाई, कुतूहल, आश्चर्य, हर्ष, शोक आणि प्रसन्नता (प्रसाद) यामध्ये विद्वानांनी शब्दांचे द्वित्व (आम्रेडित) करावे.

သင်္ချာကဏ္ဍ

संख्याकांड (संख्या प्रकरण).

အထ သင်္ချာသဒ္ဒါ ဝုစ္စန္တေ. ဧကာဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ သင်္ချေယျဝစနာ. ဝီသတိအာဒယော ‘‘ဘိက္ခူနံ ဝီသတီ’’တိအာဒီသု သင်္ချာဝစနာ, ‘‘ဝီသတိ ဘိက္ခဝေါ’’တိအာဒီသု သင်္ချေယျဝစနာ. ဧကသဒ္ဒေါ သဗ္ဗာဒီသု ဝုတ္တောဝ. ဒွါဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ ဗဟုဝစနန္ထာဝ.

आता संख्यावाचक शब्दांचे विवेचन केले जात आहे. 'एक' पासून 'अठ्ठारस' (अठरा) पर्यंतचे शब्द हे संख्या मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूंचे वाचक (संख्येयवाचक) असतात. 'वीसति' (वीस) इत्यादी शब्द "भिक्खूनां वीसति" (भिक्खूंची वीस संख्या) इत्यादींमध्ये संख्यावाचक असतात, आणि "वीसति भिक्खवो" (वीस भिक्खू) इत्यादींमध्ये संख्येयवाचक असतात. 'एक' हा शब्द 'सब्बादि' (सर्वनाम) गणात आधीच सांगितला आहे. 'द्वि' (दोन) पासून 'अठ्ठारस' (अठरा) पर्यंतचे शब्द केवळ बहुवचनातच असतात.

၂၁၉. ယောမှိ ဒွိန္နံ ဒုဝေ+ဒွေ

२१९. 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचे 'दुवे' आणि 'द्वे' असे आदेश होतात.

ယောမှိ [Pg.90] ဒွိဿ သဝိဘတ္တိဿ ဒုဝေ+ဒွေ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ. ဒုဝေ ဒွေ, ဒုဝေ ဒွေ, ဒွီဟိ ဒွီဘိ.

'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचे अनुक्रमे 'दुवे' आणि 'द्वे' हे आदेश होतात. (उदा.) दुवे, द्वे; दुवे, द्वे; द्वीहि, द्वीभि.

၂၂၀. ဒုဝိန္နံ နံမှိ ဝါ

२२०. 'नं' (naṃ) प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचे पर्यायाने (विकल्पाने) 'दुविन्नं' असे रूप होते.

နံမှိ ဒွိဿ သဝိဘတ္တိဿ ဒုဝိန္နံ ဟောတိ ဝါ. ဒုဝိန္နံ, အညတြ –

'दुविन्नं' होते, इतर ठिकाणी (दुसऱ्या पक्षी) –

၄၇. နံမှိ နုက ဒွါဒီနံ သတ္တရသန္နံ

४७. 'नं' प्रत्यय असताना 'द्वि' पासून सुरू होणाऱ्या सतरा संख्यावाचक शब्दांना 'नुक' (नु-आगम) होतो.

ဒွါဒီနံ သတ္တရသန္နံ သင်္ချာနံ နုက ဟောတိ နံမှိ ဝိဘတ္တိမှိ. ဥကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော, ကကာရော အန္တာဝယဝတ္ထော. ဧတ္ထ နာဂမော ဝိဘတ္တိဿ အာဒျာဝယဝေါ စေ, ‘‘အာဂမာ တဂ္ဂုဏီဘူတာ တဂ္ဂဟဏေန ဂယှန္တေ’’တိ ဉာယာ နာဂမောပိ တံဂဟဏေန ဂယှတီတိ ‘‘သုနံဟိသူ’’တိ ဒီဃပ္ပသင်္ဂေ ပကတိယာ အန္တာဝယဝဘူတေ သရန္တတာ နတ္ထီတိ န ဒီဃော. ဒွိန္နံ, ဒွီသု.

'द्वि' पासून सुरू होणाऱ्या सतरा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'नं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'नुक' (नु-आगम) होतो. यातील 'उ' हा उच्चारणासाठी आहे आणि 'क' हा अंत-अवयव (शेवटचा भाग) दर्शवण्यासाठी आहे. येथे जर 'न' हा आगम विभक्तीचा आदि-अवयव (सुरुवातीचा भाग) मानला, तर "आगमा तग्गुणीभूता तग्गहणेन गय्हन्ते" (आगम हे ज्याचे असतात त्याचेच अंग बनतात आणि त्याच्याच ग्रहणाने ग्रहण केले जातात) या न्यायानुसार 'न' आगम देखील विभक्तीच्या ग्रहणाने ग्रहण केला जातो. त्यामुळे "सुनंहीसु" या सूत्राने दीर्घ होण्याचा प्रसंग आला असता, तो प्रकृतीचा (शब्दाचा) अंत-अवयव असल्यामुळे आणि स्वरान्त नसल्यामुळे दीर्घ होत नाही. (उदा.) द्विन्नं, द्वीसु.

၂၀၇. ပုမေ တယော+စတ္တာရော

२०७. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तयो' आणि 'चत्तारो' हे आदेश होतात.

ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ တိ+စတုန္နံ တယော+စတ္တာရော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ. တယော, တယော, တီဟိ တီဘိ.

पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तयो' आणि 'चत्तारो' हे आदेश होतात. (उदा.) तयो, तयो; तीहि, तीभि.

၄၉. ဏ္ဏံ+ဏ္ဏန္နံ တိတော ဈာ

४९. 'झ' संज्ञक 'ति' शब्दाच्या पुढे 'नं' प्रत्ययाचे 'ण्णं' (ṇṇaṃ) आणि 'ण्णन्नं' (ṇṇannaṃ) हे आदेश होतात.

ဈသညိတော တိတော နံဝစနဿ ဏ္ဏံ+ဏ္ဏန္နံ ဟောန္တိ. တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏန္နံ, တီသု.

'झ' संज्ञक 'ति' शब्दाच्या पुढे 'नं' प्रत्ययाचे 'ण्णं' आणि 'ण्णन्नं' हे आदेश होतात. (उदा.) तिण्णं, तिण्णन्नं; तीसु.

ဣတ္ထိယံ –

स्त्रीलिंगात –

၂၀၅. တိဿော စတဿော ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ

२०५. स्त्रीलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्सो' आणि 'चतस्सो' हे आदेश होतात.

ဝိဘတ္တိသဟိတာနံ တိစတုန္နံ ယောမှိ တိဿော+စတဿော ဟောန္တိ ဣတ္ထိယံ ယထာက္ကမံ. တိဿော, တိဿော, တီဟိ တီဘိ.

स्त्रीलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्सो' आणि 'चतस्सो' हे आदेश होतात. (उदा.) तिस्सो, तिस्सो; तीहि, तीभि.

၂၀၄. နံမှိ တိစတုန္န+မိတ္ထိယံ တိဿ+စတဿာ

२०४. स्त्रीलिंगात 'नं' प्रत्यय असताना 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्स' आणि 'चतस्स' हे आदेश होतात.

နံမှိ [Pg.91] တိစတုန္နံ တိဿ+စတဿာ ဟောန္တိ+တ္ထိယံ ယထာက္ကမံ. နံမှီတိ စတုတ္ထီဆဋ္ဌီနံ သာမညဝစနံ, နော စေ နံသူတိ ဝဒတိ, ယထာက္ကမံတိ သဒ္ဒဒွယာပေက္ခံ. ဧဝ+မီဒိသ+မညမ္ပိ. တိဿန္နံ တီသု.

स्त्रीलिंगात 'नं' प्रत्यय असताना 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तिस्स' आणि 'चतस्स' हे आदेश होतात. 'नं' (naṃmhi) हा चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीचा सामान्य निर्देश आहे, अन्यथा 'नंसु' असे म्हटले असते. 'यथाक्रमं' हा शब्द दोन्ही शब्दांच्या अपेक्षेने आहे. इतरही अशाच प्रकारे समजावे. (उदा.) तिस्सन्नं, तीसु.

၂၀၆. တီဏိ+စတ္တာရိ နပုံသကေ

२०६. नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तीणि' आणि 'चत्तारि' हे आदेश होतात.

ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ တိစတုန္နံ ယထာက္ကမံ တီဏိ+စတ္တာရိ ဟောန္တိ နပုံသကေ. တီဏိ, တီဏိ, တီဟိ ဣစ္စာဒိ ပုလ္လိင်္ဂေဝ.

नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' शब्दांचे अनुक्रमे 'तीणि' आणि 'चत्तारि' हे आदेश होतात. (उदा.) तीणि, तीणि; तीहि इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

စတု ယော,

'चतु' शब्दाच्या पुढे 'यो' प्रत्यय असताना –

၂၀၈. စတုရော ဝါ စတုဿ

२०८. विभक्तीसह 'चतु' शब्दाचा 'यो' प्रत्यय असताना पर्यायाने 'चतुरो' आदेश होतो.

စတုဿ သဝိဘတ္တိဿ ယောမှိ စတုရော ဟောတိ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ. စတုရော စတ္တာရော. ကထံ ‘‘စတုရော နိမိတ္တေ နာဒ္ဒသာသိ’’န္တိ, လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန သိဒ္ဓံ, စတ္တာရိ နိမိတ္တာနီတိ အတ္ထော. ဝိပလ္လာသော တိဝိဓော လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ဝစနဝိပလ္လာသော ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသောတိ. စတူဟိ စတူဘိ. စတုန္နံ, စတူသု.

पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'चतु' शब्दाचे पर्यायाने 'चतुरो' हे रूप होते. (उदा.) चतुरो, चत्तारो. "चतुरो निमित्ते नाद्दसासि" (चार निमित्त पाहिले नाहीत) हे रूप कसे सिद्ध होते? तर हे लिंगविपर्यासामुळे (लिंग बदलल्यामुळे) सिद्ध होते, ज्याचा अर्थ 'चत्तारि निमित्तानि' (नपुंसकलिंगी) असा आहे. विपर्यास तीन प्रकारचा असतो: लिंगविपर्यास, वचनविपर्यास आणि विभक्तीविपर्यास. (उदा.) चतूहि, चतूबि; चतुन्नं, चतूसु.

ဣတ္ထိယံ စတဿော. စတဿော. စတူဟိ စတူဘိ. စတဿန္နံ. စတဿန္နံ. စတူသု.

स्त्रीलिंगात - चतस्सो, चतस्सो; चतूहि, चतूबि; चतस्सन्नं, चतस्सन्नं; चतूसु.

နပုံသကေ စတ္တာရိ. စတ္တာရိ. စတူဟိ စတူဘိ. ဣစ္စာဒိ ပုမေဝ.

नपुंसकलिंगात - चत्तारि, चत्तारि; चतूहि, चतूबि; इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात.

၁၆၉. ဋ ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိ

१६९. 'पंच' (पाच) इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'ट' (ṭa) होतो.

‘‘သုတ္တေ လိင်္ဂဝစနမတ္တ’’န္တိ ဉာယာ ဋ-ဣတိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိ သင်္ချာဟိ ယောနံ ဋ ဟောတိ. ပဉ္စ. ပဉ္စ. ယောနံ ဋာ+ဋေနိဝတ္ထနတ္ထံ ဋ-ဝိဓာနံ.

"सुत्ते लिंगवचनमत्तं" (सूत्रात लिंग आणि वचन केवळ निर्देशमात्र असतात) या न्यायाने 'ट' असे म्हटले आहे. 'पंच' इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा 'ट' होतो. (उदा.) पंच, पंच. 'यो' प्रत्ययाचे 'टा' किंवा 'टे' होणे रोखण्यासाठी 'ट' चे विधान केले आहे.

၉၀. ပဉ္စာဒီနံ စုဒ္ဒသန္န+မ

९०. पञ्च इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या शेवटी 'म' होतो.

ပဉ္စာဒီနံ [Pg.92] စုဒ္ဒသန္နံ သုနံဟိသွ ဟောတိ. ဧတ္တ+ဒီဃာပဝါဒေါ+ယံ. အပဝါဒတိ ဗာဓေတီတိ အပဝါဒေါ. တသ္မာ ‘‘ပကပျာပဝါဒဝိသယမုဿဂ္ဂါ အဘိနိဝိသန္တေ’’တိ ဉာယာ ‘‘သုဟိသွ+ဿေ’’ ‘‘သုနံဟိသု’’တိ စ ဥဿဂ္ဂါ ‘‘ပဉ္စာဒီနံ စုဒ္ဒသန္န+မ’’ ဣတိ အပဝါဒဝိသယံ န ပဝိသန္တိ, သာမညတ္တာ. ဧဝ+မုပရိပိ ‘‘ပဉ္စမိယံ ပရဿ’’ ‘‘အာဒိဿာ’’တိ. ပဉ္စဟိ ပဉ္စဘိ ပဉ္စန္နံ. ပဉ္စန္နံ. ပဉ္စသု. ဧဝံ ဆာဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ.

पञ्च इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांच्या पुढे 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'म' होतो. येथे हा दीर्घाचा अपवाद आहे. जो बाध करतो (नियम रोखतो) त्याला अपवाद म्हणतात. म्हणून 'अपवादाचा विषय सोडून सामान्य नियम प्रवृत्त होतात' या न्यायाने, 'सुहिस्वेस्से' आणि 'सुनंहीसु' हे सामान्य नियम (उत्सर्ग) 'पञ्चादीनं चुद्दसन्नम' या अपवाद विषयात प्रवेश करत नाहीत, कारण ते सामान्य आहेत. याचप्रमाणे पुढेही 'पञ्चमियं परस्स' आणि 'आदिस्सा' हे नियम लागू होतात. उदा. पञ्चहि, पञ्चभि, पञ्चन्नं, पञ्चन्नं, पञ्चसु. याचप्रमाणे 'छ' (सहा) इत्यादी अठरापर्यंतचे शब्द चालतात.

‘‘စတ္ထေ’’တိ ဧကော စ ဒသ စာတိ စတ္တသမာသေ ‘‘အမာဒီ’’တိ ဧကေန အဓိကာ ဒသာတိ တတိယာသမာသေ ဝါ ကတေ ‘‘ဧကတ္ထတာယ’’န္တိ ဝိဘတ္တိလောပေါ. ဧဝ+မုပရိ စ.

'चत्थे' यामध्ये 'एको च दसो च' असा द्वंद्व समास केल्यावर, किंवा 'एकेन अधिका दसा' असा तृतीया तत्पुरुष समास केल्यावर, 'एकत्थताय' (एकार्थतेमुळे) विभक्तीचा लोप होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे.

၃,၁၀၂. ဧကဋ္ဌာန+မာ

३,१०२. एकट्ठानाम आ

ဧကအဋ္ဌာနံ အာ ဟောတိ ဒသေ ပရေ.

'दस' (दहा) शब्द पुढे असताना 'एक' आणि 'अट्ठ' (अष्ट) यांच्या जागी 'आ' होतो.

၃,၁၀၃. ရ သံချာတော ဝါ

३,१०३. र संख्यातो वा

သံချာတော ပရဿ ဒသဿ ရ ဟောတိ ဝိဘာသာ. သ စ ‘‘ပဉ္စမိယံ ပရဿာ’’တိ ဝတ္တမာနေ ‘‘အာဒိဿာ’’တိ ဒကာရဿေဝ ဟောတိ. ဧကာရသ ဧကာဒသ. ဧကာရသဟိ ဧကာဒသဟိ. ဧကာရသန္နံ ဧကာဒသန္နံ. ဧကာရသသု ဧကာဒသသု. ဧဝ+မေကာဒသဣစ္စာဒိပိ.

संख्यावाचक शब्दाच्या पुढील 'दस' च्या जागी विकल्पेकरून 'र' होतो. आणि तो 'पञ्चमियं परस्स' आणि 'आदिस्सा' या सूत्रांच्या अधिकारात 'द' काराच्या जागीच होतो. उदा. एकारस, एकादस (अकरा). एकारसहि, एकादसहि; एकारसन्नं, एकादसन्नं; एकारससु, एकादससु. याचप्रमाणे 'एकादस' इत्यादी रूपे होतात.

၃,၉၄. အာ သံချာယာ သတာဒေါ နာညတ္ထေ

३,९४. आ संख्याया सतादो नाञ्ञत्थे

သံချာယ+မုတ္တရပဒေ [Pg.93] ဒွိဿာ ဟောတိ အသတာဒေါ နာညတ္ထေ.

शंभर इत्यादी सोडून इतर संख्यावाचक उत्तरपद पुढे असताना 'द्वि' च्या जागी 'आ' होतो, इतर अर्थी नाही.

အာဝိဋ္ဌလိင်္ဂတ္တာ သံချာယံ ဥတ္တရပဒေ သလိင်္ဂေနေဝ ဝိသေသနံ ဘဝတိ.

'आविट्ठलिंग' (प्रकट लिंग) असल्यामुळे, संख्यावाचक उत्तरपद पुढे असताना आपल्या लिंगानुसारच विशेषण होते.

သုဒ္ဓံ မိဿဉ္စ သံကိဏ္ဏံ, ဥပသဇ္ဇနမေဝ စ;

အာဝိဋ္ဌ+မထ ဝါ+ဗျတ္တံ, ဆဓာ လိင်္ဂံ ဝိဝံယတေ.

शुद्ध, मिश्र, संकीर्ण, उपसर्जन, आविट्ठ आणि अव्यक्त अशा सहा प्रकारे लिंगाचे विभाजन केले जाते.

ဧတ္ထ ယထာက္ကမံ ရုက္ခော လတာ ပဏ္ဏံတိ သုဒ္ဓံ. ဃဋော ဃဋီ, ဝဇိရော ဝဇိရံ, ဝေဒနာ ဝေဒနံတိ မိဿံ. တဋော တဋီ တဋံတိ သံကိဏ္ဏံ. သုက္ကော ပဋော, သုက္ကာ ပဋိ, သုက္ကံ ဝတ္ထံတိ ဥပသဇ္ဇနံ. ရာဇာ သရဏံ, ဂုဏော ပမာဏံတိ အာဝိဋ္ဌံ. တုဝံ အဟံ ကတိ ပဉ္စာတိ အဗျတ္တံ. ဣတိ လိင်္ဂံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒွါဒသ.

येथे अनुक्रमे 'रुक्खो' (वृक्ष), 'लता', 'पण्णं' (पान) हे 'शुद्ध' लिंग आहे. 'घटो-घटी', 'वजिरो-वजिरं', 'वेदना-वेदनं' हे 'मिश्र' लिंग आहे. 'तटो-तटी-तटं' हे 'संकीर्ण' लिंग आहे. 'सुक्को पटो', 'सुक्का पटि', 'सुक्कं वत्थं' हे 'उपसर्जन' लिंग आहे. 'राजा सरणं', 'गुणो पमाणं' हे 'आविट्ठ' लिंग आहे. 'तुवं', 'अहं', 'कति', 'पञ्च' हे 'अव्यक्त' लिंग आहे. अशा प्रकारे लिंग समजून घ्यावे. उदा. द्वादस (बारा).

၃,၉၈. ဗာ စတ္တာလီသာ ဒေါ

३,९८. बा चत्तालीसा दो

ဒွိဿ ဗာ ဝါ ဟောတိ စတ္တာလီသာ ဒေါ နာညတ္ထေ. ရာဒေ သေ ဗာရသ.

चाळीस इत्यादी सोडून इतर ठिकाणी 'द्वि' च्या जागी विकल्पेकरून 'बा' होतो. 'र' आदेश झाल्यावर 'बारस' (बारा) रूप बनते.

၃,၉၅. တိဿေ

३,९५. तिस्से

သံချာယ+မုတ္တရပဒေ တိဿ ဧ ဟောတ+သတာဒေါ နာ+ညတ္ထေ.

शंभर इत्यादी सोडून इतर संख्यावाचक उत्तरपद पुढे असताना 'ति' च्या जागी 'ए' होतो, इतर अर्थी नाही.

၃,၁၀၄. ဆတီဟိ ဠော စ

३,१०४. छतीहि ळो च

ဆတီဟိ ပရဿ ဒသဿ ဠော ဟောတိ ရော စ. တေဠသ တေရသ.

'छ' आणि 'ति' च्या पुढील 'दस' च्या जागी 'ळ' आणि 'र' होतो. उदा. तेळस, तेरस (तेरा).

၃,၁၀၀. စတုဿ စုစော ဒသေ

३,१००. चतुस्स चुचो दसे

စတုဿ စု+စော ဟောန္တိ ဝါ ဒသေ ပရေ. ဒွိတ္တေ စုဒ္ဒသ စောဒ္ဒသ စတုဒ္ဒသ.

'दस' पुढे असताना 'चतु' च्या जागी विकल्पेकरून 'चु' आणि 'चो' होतो. द्वित्व झाल्यावर 'चुद्दस', 'चोद्दस', 'चतुद्दस' (चौदा) अशी रूपे होतात.

၃,၉၉. ဝီသတိဒသေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏ+ပန္နာ

३,९९. वीसतिदसेसु पञ्चस्स पण्णपन्ना

ဝီသတိ [Pg.94] သေသု ပရေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏ+ပန္နာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ပန္နရသ ပဉ္စဒသ.

'वीसति' आणि 'दस' पुढे असताना 'पञ्च' च्या जागी अनुक्रमे 'पण्ण' आणि 'पन्न' होतो. उदा. पन्नरस, पञ्चदस (पंधरा).

၃,၁၀၁. ဆဿ သော

३,१०१. छस्स सो

ဆဿ သော-ဣစ္စ+ယ+မာဒေသော ဟောတိ သေ ပရေ. သောဠသ သောရသ. သတ္တရသ သတ္တဒသ. ‘‘ဧကဋ္ဌာန+မာ’’တိ အာ, အဋ္ဌာရသ အဋ္ဌာဒသ.

'दस' (ज्याचा 'स' उरतो) पुढे असताना 'छ' च्या जागी 'सो' हा आदेश होतो. उदा. सोळस, soळस (सोळा). सत्तरस, सत्तदस (सतरा). 'एकट्ठानाम आ' या सूत्राने 'आ' होऊन अठ्ठारस, अठ्ठादस (अठरा) अशी रूपे होतात.

ဦနာ စ သာ ဝီသတိ စာတိ ‘‘ဝိသေသန+မေကတ္ထေနေ’’တိ ဝိသေသနသမာသေ ‘‘ဣတ္ထိယံ ဘာသိတပုမိ+တ္ထီ ပုမေ+ဝေကတ္ထေ’’တိ ပုမတ္တေ စ ကတေ ဧကေန ဦနာ ဝီသတီတိ တတိယာသမာသေ ဧကူနဝီသတိ.

'ऊना च सा वीसति चाति' असा 'विसेसणमेकत्थेन' या सूत्राने विशेषण समास केल्यावर, आणि 'इत्थियं भासितपुमित्थी पुमेवेकत्थे' या सूत्राने पुल्लिंग भाव केल्यावर, 'एकेन ऊना वीसति' असा तृतीया तत्पुरुष समास केल्यावर 'एकूनावीसति' (एकोणीस) रूप बनते.

ဝီသတိအာဒယော အာနဝုတိယာ ဣတ္ထိလိင်္ဂေ+ကဝစနာ. ဘော ဧကူနဝီသတိ. ဧကူနဝီသတိံ. ဧကူနဝီသတျာ ဧကူနဝီသတိယာ. ဧကူနဝီသတျံ ဧကူနဝီသတိယံ ဧကူနဝီသတျာ ဧကူနဝီသတိယာ. မတိသမံ.

'वीसति' (वीस) पासून 'नवुति' (नव्वद) पर्यंतचे शब्द स्त्रीलिंगी आणि एकवचनी असतात. उदा. भो एकूनावीसति, एकूनावीसतिं, एकूनावीसत्या/एकूनावीसतिया, एकूनावीसत्यं/एकूनावीसतियं/एकूनावीसत्या/एकूनावीसतिया. हे 'मति' शब्दाप्रमाणे चालतात.

ဧဝံ ဝီသတိ, ဧကဝီသတိ, ဒွါဝီသတိ ဗာဝီသတိ, တေဝီသတိ စတုဝီသတိပ္ပဘုတယော. ပဏ္ဏအာဒေသေ ပဏ္ဏဝီသတိ ပဉ္စဝီသတိ. ဧဝံ ဆဗ္ဗီသတိ, သတ္တဝီသတိ, အဋ္ဌဝီသတိ.

याचप्रमाणे वीसति (वीस), एकवीसति (एकवीस), द्वावीसति/बावीसति (बावीस), तेवीसति (तेवीस), चतुवीसति (चौवीस) इत्यादी रूपे होतात. 'पण्ण' आदेश झाल्यावर पण्णवीसति, पञ्चवीसति (पंचवीस) रूपे होतात. याचप्रमाणे छब्बीसति (सव्वीस), सत्तवीसति (सत्तावीस), अट्ठवीसति (अठ्ठावीस) रूपे होतात.

ဧကေန ဦနာ တိံသတိ တိံသာ ဝါတိ ဧကူနတိံသတိ ဧကူနတိံသာ ဝါ. ကရဏေ ဧကူနတိံသာယ. ဧကူနတိံသာယ, ဧကူနတိံသာယ, ဧကူနတိံသာယ, ဧကူနတိံသာယံ. ဧဝံ တိံသတိဏိံသာဝဘုတယော[Pg.95]. တိံသာသဒ္ဒဿ ပန သိလောပေ ‘‘ဒီဃဿော’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ရဿော, တိံသ. နိဂ္ဂဟီတာဂမော, တိံသံ. ဘောတိံသေ+စ္စာဒိ ပုမေဝ.

'एकेन ऊना तिंसति तिंसा वा' यावरून 'एकूनतिंसति' किंवा 'एकूनतिंसा' (एकोणतीस) रूपे होतात. तृतीया विभक्तीत 'एकूनतिंसाय'. चतुर्थी, पंचमी, षष्ठीत 'एकूनतिंसाय', सप्तमीत 'एकूनतिंसायं'. याचप्रमाणे तिंसति (तीस) इत्यादी रूपे होतात. 'तिंसा' शब्दाचा 'सि' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'दीघस्सो' या सूत्राच्या योगविभागाने र्‍हस्व होऊन 'तिंस' रूप बनते. निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होऊन 'तिंसं' रूप बनते. 'भो तिंसे' इत्यादी रूपे पुल्लिंगाप्रमाणे होतात.

စတ္တာလီသာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဧဝမေဝ. ဒွိတ္တေ ဧကတ္တိံသတိ ဧကတ္တိံသာ. ရဿဒွိတ္တေ ဒွတ္တိံသတိ ဒွတ္တိံသ. ဧဝံ တေတ္တိံသတိ တေတ္တိံသာဒယော ယာဝ ဧကူနစတ္တာလီသတိ ဧကူနစတ္တာလီသာ. စတ္တာလီသာယ သိမှိ စတ္တာရီသာ စတ္တာလီသာ စတ္တာလီသံ, ဘော စတ္တာလီသေ+စ္စာဒိ ဟောတိ. ဧဝံ ဧကစတ္တာရီသာ.

चत्तालीस (चाळीस) इत्यादी शब्दांमध्येही यथासंभव याचप्रमाणे रूपे होतात. द्वित्व झाल्यावर एकत्तिंसति, एकत्तिंसा (एकतीस). र्‍हस्व आणि द्वित्व झाल्यावर द्वत्तिंसति, द्वत्तिंसा (बत्तीस). याचप्रमाणे तेत्तिंसति, तेत्तिंसा (तेहतीस) इत्यादी रूपे एकूनचत्तालीसति, एकूनचत्तालीसा (एकोणचाळीस) पर्यंत होतात. 'चत्तालीसा' शब्दाला 'सि' प्रत्यय लागल्यावर चत्तरीसा, चत्तालीसा, चत्तालीसं, 'भो चत्तालीसे' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे एकचत्तरीसा (एकचाळीस) रूप होते.

၃,၉၇. ဒွီဿာ စ

३,९७. द्वीस्सा च

အသတာဒေါ နာညတ္ထေ စတ္တာလီသာဒေါ ဒွိဿ ဧ ဝါ ဟောတိ အာ စ. ဒွေစတ္တာလီသာ ဒွေစတ္တာလီသ ဒွေစတ္တာလီသံ, ဧဝံ ဒွါစတ္တာလီသ-ဣစ္စာဒိ. ဒွေစတ္တာရီသာ ဒွေစတ္တာရီသ ဒွေစတ္တာရီသံ, ဧဝံ ဒွါစတ္တာရီသာ ဒွါစတ္တာရီသ ဣစ္စာဒိ. စတ္တာလီသတိ ဧကစတ္တာလီသတိ ဒွေစတ္တာလီသတိ ဒွါစတ္တာလီသတိ ဣစ္စာဒိ ဧကူနဝီသတိသမံ.

शंभर इत्यादी सोडून इतर ठिकाणी, चत्तालीस इत्यादी पुढे असताना 'द्वि' च्या जागी विकल्पेकरून 'ए' आणि 'आ' होतो. उदा. द्वेचत्तालीसा, द्वेचत्तालीस, द्वेचत्तालीसं; याचप्रमाणे द्वाचत्तालीस इत्यादी. द्वेचत्तरीसा, द्वेचत्तरीस, द्वेचत्तरीसं; याचप्रमाणे द्वाचत्तरीसा, द्वाचत्तरीस इत्यादी. चत्तालीसति, एकचत्तालीसति, द्वेचत्तालीसति, द्वाचत्तालीसति इत्यादी रूपे एकूनावीसति शब्दाप्रमाणे चालतात.

၃,၉၈. စတ္တာလီသာဒေါ ဝါ

३,९८. कत्तालीसादो वा

အသတာဒေါ နာညတ္ထေ စတ္တာလီသာဒေါ တိဿေ ဟောတိ ဝါ. တေစတ္တာလီသာ တေစတ္တာလီသ တေစတ္တာလီသံ. ဘော တေစတ္တာလီသေ ဣစ္စာဒိ ဟောတိ. ဧဝံ တိစတ္တာလီသာ တေစတ္တာရီသာ တိစတ္တာရီသာ ဣစ္စာဒိ, တေစတ္တာလီသတိ တိစတ္တာလီသတိ ဣစ္စာဒိ ပုဗ္ဗေဝ.

शंभर इत्यादी सोडून इतर ठिकाणी, चत्तालीस इत्यादी पुढे असताना 'ति' च्या जागी विकल्पेकरून 'ते' होतो. उदा. तेचत्तालीसा, तेचत्तालीस, तेचत्तालीसं. 'भो तेचत्तालीसे' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे तिचत्तालीसा, तेचत्तरीसा, तिचत्तरीसा इत्यादी; आणि तेचत्तालीसति, तिचत्तालीसति इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात.

ဧဝံ စတုစတ္တာလီသာ ပဉ္စစတ္တာလီသာ စတုစတ္တာလီသတိ ပဉ္စစတ္တာလီသတိ ဣစ္စာဒိ ယာဝ ဧကူနပညာသာ.

याचप्रमाणे चतुचत्तालीसा (चव्वेचाळीस), पञ्चचत्तालीसा (पंचेचाळीस), चतुचत्तालीसति, पञ्चचत्तालीसति इत्यादी रूपे एकूनपञ्ञासा (एकोणपन्नास) पर्यंत होतात.

ပညာသာ [Pg.96] ပညာသ ပညာသံ ဣစ္စာဒိ ဟောတိ. ဧဝံ ဒွေပညာသာ ဒွါပညာသာ ဒွိပညာသာ ဒွေပဏ္ဏာသာ ဒွါပဏ္ဏာသာ ဒွိပဏ္ဏာသာ. တေပညာသာ တိပညာသာ တိပညာသံ တေပဏ္ဏာသာ တိပဏ္ဏာသာ. စတုပဏ္ဏာသာ ပဉ္စပဏ္ဏာသာ ဣစ္စာဒိ ယာဝ ဧကူနသဋ္ဌိ.

पञ्ञासा, पञ्ञास, पञ्ञासं (पन्नास) इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे द्वेपञ्ञासा, द्वापञ्ञासा, द्विपञ्ञासा, द्वेपण्णासा, द्वापण्णासा, द्विपण्णासा (बावन). तेपञ्ञासा, तिपञ्ञासं, तेपण्णासा, तिपण्णासा (त्रेपन्न). |चतुपण्णासा (चोपन्न), पञ्चपण्णासा (पंचावन्न) इत्यादी रूपे एकूनसट्ठि (एकोणसाठ) पर्यंत होतात.

ဧဝံ သဋ္ဌိ, ဧကသဋ္ဌိ, ဒွေသဋ္ဌိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒွိသဋ္ဌိ, တေသဋ္ဌိ တိသဋ္ဌိ, စတုသဋ္ဌိ ပဉ္စသဋ္ဌိ ဣစ္စာဒိ ယာဝ ဧကူနသတ္တတိ.

याचप्रमाणे सट्ठि (साठ), एकसट्ठि (एकसष्ट), द्वेसट्ठि/द्वासट्ठि/द्विसट्ठि (बासष्ट), तेसट्ठि/तिसट्ठि (त्रेसष्ट), चतुसट्ठि (चौसष्ट), पञ्चसट्ठि (पाचसष्ट) इत्यादी रूपे एकोनसत्तति (एकोणसत्तर) पर्यंत होतात.

သတ္တတိ, ဧကသတ္တတိ, ဒွေသတ္တတိ ဒွါသတ္တတိ ဒွိသတ္တတိ, တေသတ္တတိ တိသတ္တတိ. ဒွေသတ္တရိ ဒွါသတ္တရိ ဒွိသတ္တရိ, စတုသတ္တတိ, ပဉ္စသတ္တတိ, စတုသတ္တရိ, ပဉ္စသတ္တရီတိ ယာဝ ဧကူနာသီတိ.

सत्तति (सत्तर), एकसत्तति (एकहत्तर), द्वेसत्तति/द्वासत्तति/द्विसत्तति (ब्याहत्तर), तेसत्तति/तिसत्तति (त्र्याहत्तर). द्वेसत्तरि/द्वासत्तरि/द्विसत्तरि (ब्याहत्तर), चतुसत्तति (चौऱ्याहत्तर), पञ्चसत्तति (पंच्याहत्तर), चतुसत्तरि, पञ्चसत्तरि इत्यादी रूपे एकूनासीति (एकोणऐंशी) पर्यंत होतात.

အသီတိ, ဧကာသီတိ, ဒွါသီတိ, ယာဂမေ ဒွိယာသီတိ, တေအသီတိ တိယာသီတိ, စတုရာသီတိ, ပဉ္စာသီတိ ဣစ္စာဒိ ယာဝ ဧကူနနဝုတိ.

आसीति (ऐंशी), एकासीति (एक्याऐंशी), द्वासीति, 'य' आगम झाल्यावर द्वियासीति (ब्याऐंशी), तेआसीति/तियासीति (त्र्याऐंशी), चतुरासीति (चौऱ्याऐंशी), पञ्चासीति (पंच्याऐंशी) इत्यादी रूपे एकूननवुति (एकोणनव्वद) पर्यंत होतात.

နဝုတိ, ဧကနဝုတိ, ဒွေနဝုတိ ဒွါနဝုတိ ဒွိနဝုတိ, တေနဝုတိ တိနဝုတိ, စတုနဝုတိ, ပဉ္စနဝုတိ ဣစ္စာဒိ ယာဝ ဧကူနသတံ, ဧတံ နပုံသကလိင်္ဂ+မေကဝစနန္တံ.

नवुति (नव्वद), एकनवुति (एक्क्याण्णव), द्वेनवुति/द्वानवुति/द्विनवुति (ब्याण्णव), तेनवुति/तिनवुति (त्र्याण्णव), चतुनवुति (चौऱ्याण्णव), पञ्चनवुति (पंच्याण्णव) इत्यादी रूपे एकूनसतं (एकोणशंभर) पर्यंत होतात. हे नपुंसकलिंगी आणि एकवचनात असते.

သတံ, ဘော သတ သတာ, သတံ, သတံ. သတေန, ကရဏေ သတေန. သတဿ, သတာ သတမှာ သတသ္မာ, သတဿ, သတေ သတမှိ သတသ္မိံ. ဧဝံ ဧကသတတော ပဘုတိ ယာဝ သဟဿံ.

सतं (शंभर), संबोधन - भो सत/सता, द्वितीया - सतं, तृतीया - सतेन, करण (तृतीया) - सतेन, चतुर्थी - सतस्स, पंचमी - सता/सतम्हा/सतस्मा, षष्ठी - सतस्स, सप्तमी - सते/सतम्हि/सतस्मिं. याचप्रमाणे एकसत (एकशे एक) पासून सहस्स (हजार) पर्यंतचे शब्द चालतात.

ကောဋိ ပကောဋိ ကောဋိပ္ပကောဋိ အက္ခောဘိဏိယော ဣတ္ထိလိင်္ဂေ+ကဝစနန္တာ. ဝဂ္ဂဘေဒေ တု သဗ္ဗာသမ္ပိ သံချာနံ ဗဟုဝစနောပိ ဟောတေဝ ‘‘ဒွေဝီသတိယော ဇိနဒန္တာ’’ ‘‘တိဿော ဝီသတိယော ဒိနဃဋိကာ’’ ဣစ္စာဒိ.

कोटी (koṭi), पकोटी (pakoṭi), कोटीप्पकोटी (koṭippakoṭi) आणि अक्खोभिणी (akkhobhiṇī) इत्यादी संख्या स्त्रीलिंगी आणि एकवचनान्त असतात. परंतु, गटांच्या विभागात या सर्व संख्यांचे बहुवचन देखील होतेच; जसे की, "द्वेवीसतियो जिनदन्ता" (जिनांचे बावीस दात), "तिस्सो वीसतियो दिनघटिका" (दिवसाच्या तीन विसा [साठ] घटिका) इत्यादी.

ဒသဒသကံ သတံ နာမ, ဒသသတံ သဟဿံ နာမ, ဒသသဟဿံ နဟုတံ, ဒသနဟုတံ လက္ခံ, သတသဟဿန္တိပိ ဝုစ္စတိ.

दहाचे दहा पट म्हणजे शंभर (सत), दहा शंभर म्हणजे हजार (सहस्स), दहा हजार म्हणजे नहुत, दहा नहुत म्हणजे लक्ष (लाख), याला 'सतसहस्स' (शतसहस्र) असेही म्हणतात.

လက္ခသတံ [Pg.97] ကောဋိ, ကောဋိလက္ခသတံ ပကောဋိ, ပကောဋိလက္ခသတံ ကောဋိပ္ပကောဋိ, ဧဝံ နဟုတံ, နိန္နဟုတံ, အက္ခောဘိဏီ, ဗိန္ဒု, အဗ္ဗုဒံ, နိရဗ္ဗုဒံ, အဟဟံ, အဗဗံ, အဋဋံ, သောဂဏ္ဍိကံ, ဥပ္ပလံ, ကုမုဒံ, ပုဏ္ဍရီကံ, ပဒုမံ, ကထာနံ, မဟာကထာနံ, အသင်္ချေယျန္တိ ယထာက္ကမံ သတလက္ခဂုဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

शंभर लक्ष म्हणजे कोटी, कोटीचे शंभर लक्ष म्हणजे पकोटी, पकोटीचे शंभर लक्ष म्हणजे कोटीप्पकोटी; याचप्रमाणे नहुत, निन्नहुत, अक्खोभिणी, बिन्दू, अब्बुद, निरब्बुद, अहह, अबब, अटट, सोगण्डिक, उप्पल, कुमुद, पुण्डरीक, पदुम, कथान, महाकथान आणि असंख्येय हे अनुक्रमे शंभर लक्ष (एक कोटी) पटीने गुणलेले समजावे.

ဣစ္စေဝံ ဌာနတော ဌာနံ, သတလက္ခဂုဏံ မတံ;

ကောဋိပ္ပဘုတီနံ ဝီသ-သင်္ချာနဉ္စ ယထာက္ကမန္တိ.

अशा प्रकारे, स्थानानुसार (एका स्थानापासून दुसऱ्या स्थानापर्यंत) शंभर लक्ष (एक कोटी) पटीने गुणाकार मानला गेला आहे. कोटीपासून सुरू होणाऱ्या या वीस संख्या अनुक्रमे आहेत.

အထာ+သံချာ ဝုစ္စတေ, အဗျယန္တိ စ ဝုစ္စတေ. တံ ပါဒိ စာဒိ, ဥပသဂ္ဂနိပါတာတိ စ ဒုဝိဓံ.

आता अव्ययांचे वर्णन केले जात आहे, ज्याला 'अव्यय' (असंख्या) असेही म्हणतात. ते 'पादि' (प-इत्यादी) आणि 'चादि' (च-इत्यादी) म्हणजेच 'उपसर्ग' आणि 'निपात' अशा दोन प्रकारचे आहे.

ပ ပရာ အပ သံ အနု အဝ ဩ နိ ဒု ဝိ အဓိ အပိ အတိ သု ဥ အဘိ ပတိ ပရိ ဥပ အာ ဣမေ ဝီသတိ ပါဒယော. ပါဒယော ဟိ ဇောတကာ, န ဝါစကာ.

प (pa), परा (parā), अप (apa), सं (saṃ), अनु (anu), अव (ava), ओ (o), नि (ni), दु (du), वि (vi), अधि (adhi), अपि (api), अति (ati), सु (su), उ (u), अभि (abhi), पति (pati), परि (pari), उप (upa), आ (ā) - हे वीस 'पादि' (उपसर्ग) आहेत. हे उपसर्ग केवळ द्योतक (अर्थ सूचित करणारे) असतात, वाचक (थेट अर्थ सांगणारे) नसतात.

တတ္ထ ပ-သဒ္ဒေါ ပကာရာ+ဒိကမ္မ, ပဓာန+န္တောဘာဝ, ဝိယောဂ, တပ္ပရ, ဘုသတ္ထ, သမ္ဘဝ, တိတ္တိ, အနာဝိလ, ပတ္ထနာဒီသု. ယထာ ပကာရေ-ပညာ. အာဒိကမ္မေ-ဝိပ္ပကတံ, ပဓာနေ-ပဏီတံ, အန္တောဘာဝေ-ပက္ခိတ္တံ, ခိတ္တန္တိ ပေရဏံ, ပက္ခိတ္တန္တိ အန္တောကရဏံ, ဓာတွတ္ထဿ ဗာဓိတတ္တာ. ဝုတ္ထဉှိ –

त्यापैकी, 'प' हा शब्द प्रकार (उत्कृष्टता), आदिकर्म (कृतीची सुरुवात), प्रधान (प्रमुखता), अंतोभाव (आत समाविष्ट करणे), वियोग (विरह), तत्पर (मग्न असणे), भूसत्थ (अतिशय/तीव्रता), संभव (उत्पत्ती), तित्ती (तृप्ती), अनाविल (स्वच्छता), पत्थना (आकांक्षा) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: प्रकार अर्थी - 'पञ्ञा' (प्रज्ञा). आदिकर्मात - 'विप्पकतं' (सुरू केलेले/अपूर्ण). प्रधानात - 'पणीतं' (प्रणीत/उत्कृष्ट). अंतोभावात - 'पक्खित्तं' (आत टाकलेले); 'खित्त' म्हणजे फेकणे आणि 'पक्खित्त' म्हणजे आत टाकणे, कारण येथे धातूच्या मूळ अर्थाचा बाध होतो. कारण असे म्हटले आहे की –

ဓာတွတ္ထံ ဗာဓတေ ကောစိ, ကောစိ တံ အနုဝတ္တတေ;

တမေဝ+ညော ဝိသေသေတိ, ဥပသဂ္ဂဂတီ တိဓာတိ.

"काही उपसर्ग धातूच्या अर्थाचा बाध करतात, काही त्याचे अनुकरण करतात, तर काही त्याच अर्थाला विशेष बनवतात; अशा प्रकारे उपसर्गांची गती तीन प्रकारची असते."

ဧတ္ထ စ ‘‘အနုရုဒ္ဓကာ မေ သင်္ဂါမယုဒ္ဓေ’’တိ စ ဣမေ ဥပသဂ္ဂါ ဓာတွတ္ထံ ဝိသေသေန္တိ နာမ. ဝိယောဂေ-ပဝါသီ, တပ္ပရေ-ပါစရိယော, ဘုသတ္ထေ-ပဝုဒ္ဓကာယော, သမ္ဘဝေ-ဟိမဝန္တာ ဂင်္ဂါ ပဘဝတိ[Pg.98], တိတ္တိယံ-ပဟူတ+မန္နံ, အနာဝိလေ-ပသန္န+မုဒကံ, ပတ္ထနေ-ပဏိဟိတံ.

आणि येथे "अनुरुद्धका मे सङ्गामयुद्धे" यामध्ये हे उपसर्ग धातूच्या अर्थाला विशेष बनवतात. वियोगात - 'पवासी' (प्रवासी/परदेशी राहणारा). तत्पर अर्थी - 'पाचरियो' (प्राचार्य). भूसत्थ (तीव्रता) मध्ये - 'पवुद्धकायो' (पूर्ण वाढलेले शरीर). संभवात - 'हिमवन्ता गङ्गा पभवति' (हिमालयातून गंगा उत्पन्न होते). तृप्तीमध्ये - 'पहूतमन्नं' (प्रचूर अन्न). अनाविल (स्वच्छता) मध्ये - 'पसन्नमुदकं' (स्वच्छ पाणी). पत्थना (आकांक्षा) मध्ये - 'पणिहितं' (प्रणिहित/संकल्पित).

ပရာဣတိ ပရိဟာနိ, ပရာဇယ, ဂတိ, ဝိက္ကမာ+မသနာဒီသု. ယထာ ပရိဟာနိယံ-ပရာဘဝေါ. ပရာဇယေ-ပရာဇိတော, ဂတိယံ-ပရာယနံ, ဝိက္ကမေ-ပရက္ကမတိ, အာမသနေ-အင်္ဂဿ ပရာမသနံ.

'परा' हा उपसर्ग परिहानी (ऱ्हास), पराजय, गती, विक्रम (पराक्रम) आणि आमसन (स्पर्श करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: परिहानीमध्ये - 'पराभवो' (पराभव). पराजयात - 'पराजितो' (पराजित झालेला). गतीमध्ये - 'परायनं' (परायण/आश्रय). विक्रमात - 'परक्कमति' (पराक्रम करतो). आमसनात - 'अङ्गस्स परामसनं' (अवयवाला स्पर्श करणे).

အပဣတိ အပဂတ, ဂရဟ, ဝဇ္ဇန, ပူဇာ, ပဒုဿနာဒီသု. ယထာ အပဂတေ-အပမာနော အပေတော, ဂရဟေ-အပဂဗ္ဘော, ဝဇ္ဇနေ-အပသာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ, ပူဇာယံ-ဝုဒ္ဓါပစာယီ, ပဒုဿနေ-အပရဇ္ဈန္တိ.

'अप' हा उपसर्ग अपगत (दूर गेलेले), गरहा (निंदा), वज्जन (वर्ज्य करणे), पूजा (आदर) आणि पदुस्सन (अपराध करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: अपगत मध्ये - 'अपमानो' (अपमान) किंवा 'अपेतो' (दूर गेलेला). निंदेमध्ये - 'अपगब्भो' (निर्लज्ज). वर्जनात - 'अपसालाय आयन्ति वाणिजा' (शाळेच्या बाहेरून व्यापारी येतात). पूजेमध्ये - 'वुद्धापचायी' (वृद्धांचा आदर करणारा). पदुस्सन (अपराधात) - 'अपरज्झन्ति' (ते अपराध करतात).

သံဣတိ သမောဓာန, သမ္မာသမ, သမန္တဘာဝ, သံဂတ, သံခေပ, ဘုသတ္ထ, သဟ+ပ္ပတ္ထ, ပဘဝါ+ဘိမုခဘာဝ, ဝိဓာန, ပုနပ္ပုန, ကရဏ, သမိဒ္ဓါဒီသု. ယထာ သမောဓာနေ-သန္ဓိ, သမ္မာသမေ-သမာဓိ, သမ္ပယုတ္တော, သမန္တဘာဝေ-သံကိဏ္ဏံ, သမုလ္လပနာ, သံဂတေ-သင်္ဂမော, သံခေပေ-သမာသော, ဘုသတ္ထေ-သာရတ္ထော, သဟတ္ထေ-သံဝါသော, အပ္ပတ္ထေ-သမဂ္ဃော, ပဘဝေ-သမ္ဘဝေါ, အဘိမုခဘာဝေ-သမ္မုခံ. သံဂတေ-သံဂဏှာတိ, ဝိဓာနေ-သံဝုတံ, ပုနပ္ပုနကရဏေ-သန္ဓာဝတိ, သမိဒ္ဓိယံ-သမ္ပန္နော.

'सं' हा उपसर्ग समोधान (एकत्र आणणे), सम्मासम (सम्यक् समानता/एकाग्रता), समन्तभाव (सर्व बाजूंनी असणे), संगत (एकत्र येणे), संखेप (संक्षेप), भूसत्थ (अतिशय), सह (सोबत), अप्प (अल्प अर्थ), प्रभव (उत्पत्ती), अभिमुखभाव (समोर असणे), विधान (नियमन/संयम), पुनप्पुनकरण (पुन्हा पुन्हा करणे) आणि समिद्धी (समृद्धी) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की: समोधानात - 'सन्धि' (संधी). सम्मासम मध्ये - 'समाधि' (समाधी) किंवा 'सम्पयुत्तो' (संप्रयुक्त). समन्तभावात - 'संकिण्णं' (मिश्रित) किंवा 'समुल्लपना' (संभाषण). संगतात - 'sङ्गमो' (संगम). संक्षेपात - 'समासो' (समास). भूसत्थ मध्ये - 'सारत्tho' (अतिशय अर्थपूर्ण). सह अर्थी - 'संवासो' (सहवास). अल्प अर्थी - 'समग्घो' (स्वस्त). प्रभावात - 'सम्भवो' (संभव/उत्पत्ती). अभिमुखभावात - 'सम्मुखं' (संमुख/समोर). संगतात - 'संगण्हाति' (संग्रह करतो). विधानात - 'संवुतं' (संवर/संयमित). पुन्हा पुन्हा करण्यात - 'सन्धावति' (पुन्हा पुन्हा धावतो). समृद्धीमध्ये - 'सम्पन्नो' (संपन्न).

အနုဣတိ အနုဂတာ+နုပစ္ဆိန္န, ပစ္ဆာတ္ထ, ဘုသတ္ထ, သာဒိဿ, ဟီန, တတိယတ္ထ, လက္ခဏိ+တ္ထမ္ဘူတက္ခာန, ဘာဂ, ဝိစ္ဆာဒီသု. အနုဂတေ-အနွေတိ, အနုပစ္ဆိန္နေ-အနုသယော, ပစ္ဆာတ္ထေ-အနုရထံ, ဘုသတ္ထေ-အနုရတ္တော, သာဒိဿေ-အနုရူပံ, ဟီနေ-အနုသာရိပုတ္တံ ပညဝန္တော, တတိယတ္ထေ-နဒိ+မနွဝသိတာ သေနာ, လက္ခဏေရုက္ခ+မနုဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု, ဣတ္ထမ္ဘူတချာနေ-သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရ+မနု[Pg.99], ဘာဂေ-ယ+ဒေတ္ထ မံ အနု သိယာ, တံ ဒီယတု, ဝိစ္ဆာယံ-ရုက္ခံ ရုက္ခံ အနု ဝိဇ္ဇောတတေ စန္ဒော.

'अनु' हा उपसर्ग अनुगत (मागे जाणे), अनुपच्छिन्न (निरंतर), पश्चात् (नंतर), भूसत्थ (अतिशय), सादिस्स (सादृश्य), हीन (कमी दर्जाचा), ततीयार्थ (तृतीया विभक्तीचा अर्थ), लक्षण (चिन्ह), इत्थंभूताख्यान (अशा प्रकारची स्थिती सांगणे), भाग (हिस्सा) आणि विच्छा (पुनरावृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अनुगत मध्ये - 'अन्वेति' (मागे जातो). अनुपच्छिन्न मध्ये - 'अनुसयो' (अनुशय/सुप्त प्रवृत्ती). पश्चात् अर्थी - 'अनुरथं' (रथाच्या मागे). भूसत्थ मध्ये - 'अनुरत्तो' (अत्यंत आसक्त). सादृश्यात - 'अनुरूपं' (अनुरूप). हीन अर्थी - 'अनुसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (सारिपुत्तांपेक्षा कमी प्रज्ञावान). तृतीयार्थी - 'nदिं अन्ववसिता सेना' (नदीच्या कडेने वसलेली सेना). लक्षणात - 'रुक्खं अनुविज्जोतते विज्जू' (झाडाजवळ वीज चमकते). इत्थंभूताख्यानात - 'साधु देवदत्तो मातरं अनु' (देवदत्त आपल्या आईशी चांगला वागतो). भागात - 'यं देत्थ मं अनु सिया, तं दीयतु' (यात जो माझा हिस्सा असेल, तो मला दिला जावा). विच्छेमध्ये - 'रुक्खं रुक्खं अनु विज्जोतते चन्दो' (चंद्र प्रत्येक झाडावर चमकतो).

အဝဣတိ အဓောဘာဂ, ဝိယောဂ, ပရိဘဝ, ဇာနန, နိစ္ဆယ, ဒေသ, ထေယျာဒီသု. အဓောဘာဂေ-အဝက္ခိတ္တစက္ခု, ဝိယောဂေ-အဝကောကိလံ ဝနံ, ပရိဘဝေ-အဝဇာနနံ, အဝမညတိ, ဇာနနေ-အဝဂစ္ဆတိ., နိစ္ဆယေ-အဝဓာရဏံ, ဒေသေ-အဝကာသော, ထေယျေ-အဝဟာရော.

'अव' हा उपसर्ग अधोभाग (खालील दिशा), वियोग (विरह), परिभव (तिरस्कार), जानन (जाणणे), निश्चय (निश्चिती), देस (स्थान) आणि थेय्य (चोरी) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अधोभागात - 'अवक्खित्तचक्खु' (खाली झुकलेले डोळे असलेला). वियोगात - 'अवकोकिलं वनं' (कोकिळ नसलेले वन). परिभवात - 'अवजाननं' (तिरस्कार करणे) किंवा 'अवमञ्ञति' (तुच्छ मानतो). जाणण्यात - 'अवगच्छति' (समजतो). निश्चयात - 'अवधारणं' (निश्चित करणे). स्थानात - 'अवकासो' (अवकाश/जागा). चोरीमध्ये - 'अवहारो' (चोरी).

ဩဣတိ ဩရောဟရဏ, နီဟရဏ, သုဒ္ဓိအာဒီသု ဒိဿတိ. ဩရောဟဏေ-ပါသာဒါ ဩရောဟတိ, နီဟရဏေ-ဩမုက္ကုပါဟနော, သုဒ္ဓိယံ-ဩဒါတံ.

'ओ' हा उपसर्ग ओरोहरण (खाली उतरणे), नीहरण (काढून टाकणे) आणि शुद्धी इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो. ओरोहरणात - 'पासादा ओरोhति' (महालावरून खाली उतरतो). नीहरणात - 'ओमुक्कुपाहनो' (ज्याने पादत्राणे काढून ठेवले आहेत असा). शुद्धीमध्ये - 'ओदातं' (पांढरे/शुद्ध).

နိဣတိ, နိဿေသ, နိဂ္ဂတ, နီဟရဏ,+န္တောပဝေသနာ+ဘာဝ, နိသေဓန, နိက္ခန္တ, ပါတုဘာဝါ+ဝဓာရဏ, ဝိဘဇန, ဥပမု+ပဓာရဏာ+ဝသာန, ဆေက, နီဟရဏာ+ဝရဏာဒီသု. နိဿေသေ-နိရုတ္တိ, နိဂ္ဂတေ-နိက္ကိလေသော, နိယျာတိ, နီဟရဏေ-နိဒ္ဓါရဏံ, အန္တောပဝေသနေ-နိခါတော, အဘာဝေ-နိမ္မက္ခိကံ, နိသေဓေ-နိဝါရေတိ, နိက္ခန္တေ-နိဗ္ဗာနံ, ပါတုဘာဝေ-နိမ္မိတံ, အဝဓာရဏေ-နိစ္ဆယော, ဝိဘဇနေ-နိဒ္ဒေသော. ဥပမာယံ-နိဒဿနံ, ဥပဓာရဏေ-နိသာမနံ, အဝသာနေ-နိဋ္ဌိတံ, ဆေကေ-နိပုဏော, နီဟရဏေ-နီဟရတိ, ဣဿ ဒီဃော. အာဝရဏေ-နီဝရဏံ.

'नि' हा उपसर्ग निस्सेस (पूर्णपणे), निग्गत (बाहेर पडलेले), नीहरण (बाहेर काढणे), अंतोप्रवेशन (आत प्रवेश करणे), अभाव, निषेध (अटकाव करणे), निक्खन्त (मुक्त/बाहेर पडलेले), पातुभाव (प्रकट होणे), अवधारण (निश्चिती), विभाजन, opमा, उपधारण (चिंतन), अवसान (समाप्ती), छेक (कुशलता), नीहरण (बाहेर काढणे - यात 'इ' चा दीर्घ 'ई' होतो) आणि आवरण (अडथळा) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. निस्सेस मध्ये - 'निरुत्ति' (निरुक्ती). निग्गत मध्ये - 'निक्किलेसो' (क्लेशरहित) किंवा 'निय्याति' (बाहेर पडतो). नीहरणात - 'निद्धारणं' (निवडणे). अंतोप्रवेशनात - 'निखातो' (खणून पुरलेला). अभावात - 'निम् मक्खिकं' (माशा नसलेले ठिकाण). निषेधात - 'निवारीति' (अटकाव करतो). निक्खन्त मध्ये - 'निब्बानं' (निर्वाण). पातुभावात - 'निम्मितं' (निर्मित). निश्चयात - 'निच्छयो' (निश्चय). विभाजनात - 'निद्देसो' (निर्देश). उपमेमध्ये - 'निदस्सनं' (उदाहरण). उपधारणात - 'निसामनं' (अवलोकन करणे). अवसानात - 'निट्ठितं' (पूर्ण झालेले). कुशलतेत - 'निपुणो' (निपुण). नीहरणात - 'नीहरति' (बाहेर काढतो; येथे 'इ' चा दीर्घ 'ई' होतो). आवरणात - 'नीवरणं' (नीवरण/अडथळा).

ဒုဣတိ အသောဘဏာ+ဘာဝ, ကုစ္ဆိတာ+သမိဒ္ဓိ, ကိစ္ဆ, ဝိရူပတာဒီသု. အသောဘဏေ-ဒုဂ္ဂန္ဓော, အဘာဝေ-ဒုဗ္ဘိက္ခံ, ကုစ္ဆိတေ – ဒုက္ကဋံ[Pg.100]. အသမိဒ္ဓိယံ-ဒုဿဿံ, ကိစ္ဆေ-ဒုက္ကရံ, ဝိရူပတာယံ-ဒုဗ္ဗဏ္ဏော ဒုမ္မုခေါ.

'दु' हा उपसर्ग अशोभण (वाईट), अभाव, कुच्छित (निंद्य), असमृद्धी (अयशस्वी होणे), किच्छ (कठीण) आणि विरूपता इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अशोभण मध्ये - 'दुग्gन्धो' (दुर्गंधी). अभावात - 'दुब्भिक्खं' (दुष्काळ). कुच्छित मध्ये - 'दुक्कटं' (दुष्कृत्य). असमृद्धीमध्ये - 'दुस्सस्सं' (वाईट पीक). कठीण अर्थी - 'दुक्करं' (दुष्कर). विरूपतेमध्ये - 'दुब्बण्णो' (कुरूप) किंवा 'दुम्मुखो' (दुर्मुखलेला).

ဝိဣတိ ဝိသေသ, ဝိဝိဓ, ဝိရုဒ္ဓ, ဝိဂတ, ဝိယောဂ, ဝိရူပတာဒီသု. ဝိသေသေ-ဝိမုတ္တိ, ဝိသိဋ္ဌော, ဝိဝိဓေ-ဝိမတိ, ဝိရုဒ္ဓေ-ဝိဝါဒေါ, ဝိဂတေ-ဝိမလံ, ဝိယောဂေ-ဝိပ္ပယုတ္တော, ဝိရူပတာယံ-ဝိရူပေါ.

'वि' हा उपसर्ग विशेष, विविध, विरुद्ध, विगत (मुक्त), वियोग आणि विरूपता इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. विशेषात - 'विमुत्ति' (विमुक्ती) किंवा 'विसिट्ठो' (विशिष्ट). विविधात - 'विमति' (शंका). विरुद्धाध्ये - 'विवादो' (विवाद). विगतात - 'विमलं' (विमल). वियोगात - 'विप्पयुत्तो' (विप्रयुक्त). विरूपतेमध्ये - 'विरूपो' (विरूप).

အဓိဣတိ အဓိကိ+ဿရူ+ပရိဘာဝါ+ဓိဘဝန+ဇ္ဈာယာ+ဓိဋ္ဌာန, နိစ္ဆယ, ပါပုဏနာဒီသု. အဓိကေ-အဓိသီလံ, ဣဿရေ-အဓိပတိ, အဓိ ဗြဟ္မဒတ္တေ ပဉ္စာလာ, ဥပရိဘာဝေ-အဓိရောဟတိ, ပထဝိံ အဓိသေဿတိ, အဓိဘဝနေ-အဓိဘဝတိ, အဇ္ဈာယနေ-ဗျာကရဏ+မဓီတေ, အဓိဋ္ဌာနေ-ဘူမိကမ္ပာဒိံ အဓိဋ္ဌာတိ, နိစ္ဆယေ-အဓိမောက္ခော, ပါပုဏနေ-ဘောဂက္ခန္ဓံ အဓိဂစ္ဆတိ.

'अधि' हा उपसर्ग अधिक (श्रेष्ठता), इस्सर (स्वामित्व), उपरिभाव (वर असणे), अधिभवन (वरचढ होणे), अज्झायन (अध्ययन करणे), अधिष्ठान (निश्चय/अधिष्ठित होणे), निश्चय आणि पापुणन (प्राप्त करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अधिक अर्थी - 'अधिसिलं' (अधिशील). स्वामित्वामध्ये - 'अधिपति' (अधिपती) किंवा 'अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला' (ब्रह्मदत्ताच्या अधिपत्याखाली पांचाल देश आहे). उपरिभावात - 'अधिरोहति' (वर चढतो) किंवा 'पथविं अधिसेस्सति' (पृथ्वीवर शयन करेल). अधिभवनात - 'अधिभवति' (वरचढ होतो). अध्ययनात - 'ब्याकरणमधीते' (व्याकरणाचे अध्ययन करतो). अधिष्ठानात - 'भूमिकम्पादितं अधिट्ठाति' (भूकंप इत्यादी घडवून आणतो). निश्चयात - 'अधिmoक्खो' (अधिmoक्ष/दृढ निश्चय). प्राप्त करण्यामध्ये - 'भोगक्खन्धं अधिगच्छति' (भोगसमूहाला प्राप्त करतो).

အပိဣတိ သမ္ဘာဝနာ+ပေက္ခာ, သမုစ္စယ, ဂရဟ, ပဉှာဒီသု. သမ္ဘာဝနာယံ-အပိ ဒိဗ္ဗေသု ကာမေသု, မေရုမ္ပိ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဂစ္ဆေယျ, အပေက္ခာယံ-အယမ္ပိ ဓမ္မော အနိယတော, သမုစ္စယေ-ဣတိပိ အရဟံ, အန္တမ္ပိ အန္တဂုဏမ္ပိ အာဒါယ, ဂရဟေ-အပိ အမှာကံ ပဏ္ဍိတက, ပဉှေ-အပိ ဘန္တေ ဘိက္ခံ လဘိတ္ထ.

'अपि' हा अव्यय संभावन (शक्यता), अपेक्षा, समुच्चय (एकत्र करणे), गरहा (निंदा), प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. संभावनेमध्ये (शक्यता दर्शवताना) - 'अपि दिब्बेसु कामेसु' (दिव्य कामांमध्येही), 'मेरुम्पि विनिविज्झित्वा गच्छेय्य' (मेरू पर्वतालाही भेदून जाऊ शकेल). अपेक्षेमध्ये - 'अयम्पि धम्मो अनियतो' (हा धर्म देखील अनियत/अनिश्चित आहे). समुच्चयामध्ये - 'इतिपि अरहं' (अशा प्रकारे देखील ते अर्हत आहेत), 'अन्तम्पि अन्तगुणम्पि आदाय' (आतडे आणि आतड्याचे वेष्टन या दोन्हीला घेऊन). गरहेमध्ये (निंदेमध्ये) - 'अपि अम्हाकं पण्डितक' (अरे, आमचा हा मूर्ख पंडित!). प्रश्नामध्ये - 'अपि भन्ते भिक्खं लभित्थ' (भंते, आपल्याला भिक्षा मिळाली का?).

အတိဣတိ အတိက္ကမနာ+တိက္ကန္တာ+တိသယ, ဘုသတ္ထာဒီသု. အတိက္ကမေ-အတိရောစတိ အမှေဟိ, အတီတော, အတိက္ကန္တေ-အစ္စန္တံ, အတိသယေ-အတိကုသလော, ဘုသတ္ထေ-အတိကောဓော, အတိဝုဒ္ဓိ.

'अति' हा उपसर्ग अतिक्रमण (ओलांडणे), अतिक्रांत (गेलेला काळ), अतिशय (उत्कृष्टता), भृशार्थ (तीव्रता/अतिरेक) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अतिक्रमणामध्ये - 'अतिरोचति अम्हेहि' (तो आमच्यापेक्षा अधिक चमकतो), 'अतीतो' (गेलेला/अतीत). अतिक्रांतामध्ये - 'अच्चन्तं' (अत्यंत/अतिशय). अतिशयामध्ये - 'अतिकुसलो' (अतिशय कुशल). भृशार्थामध्ये (तीव्रतेमध्ये) - 'अतिकोधो' (अतिशय क्रोध), 'अतिवुद्धि' (अतिवृद्धी/अतिशय वाढ).

သုဣတိ သောဘဏ, သုဋ္ဌု, သမ္မာ, သမိဒ္ဓိ, သုခတ္ထာဒီသု. သောဘဏေ-သုဂန္ဓော, သုဋ္ဌု+သမ္မာဒတ္ထေသု-သုဋ္ဌု ဂတော သုဂတော, သမ္မာ [Pg.101] ဂတောတိပိ သုဂတော, သမိဒ္ဓိယံ-သုဘိက္ခံ, သုခတ္ထေ-သုကရော.

'सु' हा उपसर्ग शोभन (सुंदर/चांगले), सुष्ठु (चांगल्या प्रकारे), सम्मा (सम्यक/योग्य प्रकारे), समृद्धी, सुखार्थ (सहजता/सुख) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. शोभनामध्ये - 'सुगन्धो' (सुगंध). सुष्ठु आणि सम्यक अर्थांमध्ये - 'सुट्ठु गतो सुगतो' (चांगल्या प्रकारे गेलेले ते सुगत), 'सम्मा गतोतिपि सुगतो' (सम्यक प्रकारे गेलेले ते देखील सुगत). समृद्धीमध्ये - 'सुभिक्खं' (सुभिक्ष/धान्याची सुबत्ता). सुखार्थामध्ये - 'सुकरो' (करणे सोपे असलेले/सुकर).

ဥဣတိ ဥဂ္ဂတု+ဒ္ဓကမ္မ, ပဓာန, ဝိယောဂ, သမ္ဘဝ, အတ္တလာဘ, သတ္တိ, သရူပကထနာဒီသု. ဥဂ္ဂတေ-ဥဂ္ဂစ္ဆတိ, ဥဒ္ဓကမ္မေ-အာသနာ ဥဋ္ဌိတော, ဥက္ခေပေါ, ပဓာနေ-ဥတ္တမော, လောကုတ္တရော, ဝိယောဂေ-ဥဗ္ဘာသိတော, သမ္ဘဝေ-ဥဗ္ဘုတော, အတ္တလာဘေ-ဥပ္ပန္နံ ဉာဏံ, သတ္တိယံ-ဥဿဟတိ ဂန္တုံ, သရူပကထနေ-ဥဒ္ဒိသတိ သုတ္တံ.

'उ' (किंवा उद्) हा उपसर्ग उद्गत (वर जाणे), ऊर्ध्वकर्म (वरची क्रिया), प्रधान (मुख्य), वियोग (प्रकाशन/वेगळे होणे), संभव (उत्पत्ती), आत्मलाभ (प्राप्ती), शक्ती (सामर्थ्य), स्वरूपकथन (वर्णन करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. उद्गतामध्ये - 'उग्गच्छति' (वर जातो/उदय पावतो). ऊर्ध्वकर्मामध्ये - 'आसना उट्ठितो' (आसनावरून उठलेले), 'उक्खेपो' (वर फेकणे/उचलणे). प्रधानामध्ये - 'उत्तमो' (उत्तम/सर्वश्रेष्ठ), 'लोकुत्तरो' (लोकोत्तर/लोकातीत). वियोगामध्ये - 'उब्भासितो' (प्रकाशित झालेला). संभवामध्ये - 'उब्भुतो' (उत्पन्न झालेला). आत्मलाभामध्ये - 'उप्पन्नं ञाणं' (उत्पन्न झालेले ज्ञान). शक्तीमध्ये - 'उस्सहित गन्तुं' (जाण्यासाठी उत्सुक असणे/सामर्थ्य असणे). स्वरूपकथनामध्ये - 'उद्दिसति सुत्तं' (सुत्ताचा उद्देश करणे/वाचन करणे).

အဘိဣတိ အဘိမုခဘာဝ, ဝိသိဋ္ဌာ+ဓိကု+ဒ္ဓကမ္မ, ကုလ, သာရုပ္ပ, ဝန္ဒန, လက္ခဏိ+တ္ထမ္ဘူတက္ခာန, ဝိစ္ဆာဒီသု. အဘိမုခဘာဝေ-အဘိမုခေါ, အဘိက္ကမတိ, ဝိသိဋ္ဌေ-အဘိဓမ္မော, အဓိကေ-အဘိဝသတိ, ဥဒ္ဓကမ္မေ-အဘိရုဟတိ. ကုလေ-အဘိဇာတော, သာရုပ္ပေ-အဘိရူပေါ, ဝန္ဒနေ-အဘိဝါဒေတိ, လက္ခဏာဒီသု ပုရိမသမံ.

'अभि' हा उपसर्ग अभिमुखभाव (समोर असणे), विशिष्ट (विशेष), अधिक, ऊर्ध्वकर्म (वर चढणे), कुल (उच्च कुळात जन्म), सारूप्य (योग्य/सुंदर रूप), वंदन (नमस्कार), लक्षण, इत्थंभूताख्यान (अशा प्रकारची स्थिती सांगणे), वीप्सा (पुनरावृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अभिमुखभावामध्ये - 'अभिमुखो' (समोर असलेला), 'अभिक्कमति' (पुढे जातो). विशिष्टामध्ये - 'अभिधम्मो' (अभिधम्म - विशेष धर्म). अधिकामध्ये - 'अभिवसति' (वास्तव्य करतो). ऊर्ध्वकर्मामध्ये - 'अभिरुहति' (वर चढतो). कुळामध्ये - 'अभिजातो' (उच्च कुळात जन्मलेला). सारूप्यामध्ये - 'अभिरूपो' (रूपवान/सुंदर). वंदनामध्ये - 'अभिवादेति' (अभिवादन करतो/नमस्कार करतो). लक्षणादींमध्ये - पूर्वीप्रमाणेच (पुरिमसमं) समजावे.

ပတိဣတိ ပဋိဂတ, ပဋိလောမ, ပဋိနိဓိ, ပဋိဒါန, နိသေဓ, နိဝတ္တန, သာဒိဿ, ပဋိကရဏာ+ဒါန, ပဋိဗောဓ, ပဋိစ္စ, လက္ခဏိတ္ထမ္ဘူတက္ခာန, ဘာဂ, ဝိစ္ဆာဒီသု. ပဋိဂတေ-ပစ္စက္ခံ, ပဋိလောမေ-ပဋိသောတံ, ပဋိနိဓိမှိ-အာစရိယတော ပတိ သိဿော, ပဋိဒါနေ-တေလတ္ထိကဿ ဃတံ ပဋိဒဒါတိ, နိသေဓေ-ပဋိသေဓေတိ, နိဝတ္တနေ-ပဋိက္ကမတိ, သာဒိဿေ-ပဋိရူပကံ, ပဋိကရဏေ-ပဋိကာရော, အာဒါနေ-ပဋိဂ္ဂဏှာတိ, ပဋိဗောဓေ-ပဋိဝေဓော, ပဋိစ္စေ-ပစ္စယော, လက္ခဏာဒီသု ပုရိမသမံ.

'पति' (किंवा पटि) हा उपसर्ग प्रतिगत (विरुद्ध/समोर), प्रतिलोम (उलटे), प्रतिनिधी (बदली), प्रतिदान (बदल्यात देणे), निषेध (मज्जाव), निवर्तन (मागे फिरणे), सादृश्य (सारखेपणा), प्रतिकरण (प्रतिकार/उपाय), आदान (स्वीकारणे), प्रतिबोध (साक्षात्कार/बोध), प्रतीत्य (अवलंबून असणे), लक्षण, इत्थंभूताख्यान, भाग, वीप्सा इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. प्रतिगतामध्ये - 'पच्चक्खं' (प्रत्यक्ष/डोळ्यांसमोर). प्रतिलोमामध्ये - 'पटिसोतं' (प्रवाहाच्या विरुद्ध). प्रतिनिधीमध्ये - 'आचरियतो पति सिस्सो' (आचार्यांच्या ऐवजी शिष्य). प्रतिदानामध्ये - 'तेलत्थिकस्स घतं पटिददाति' (तेलाची इच्छा करणाऱ्याला बदल्यात तूप देतो). निषेधामध्ये - 'पटिसेधेति' (प्रतिबंध करतो/मज्जाव करतो). निवर्तनामध्ये - 'पटिक्कमति' (मागे फिरतो). सादृश्यतेमध्ये - 'पटिरूपकं' (सारखे दिसणारे/प्रतिरूप). प्रतिकरणामध्ये - 'पटिकारो' (प्रतिकार/उपाय). आदानामध्ये - 'पटिग्गण्हाति' (स्वीकार करतो/ग्रहण करतो). प्रतिबोधामध्ये - 'पटिवेधो' (प्रतिवेध/साक्षात्कार). प्रतीत्यमध्ये - 'पच्चयो' (प्रत्यय/कारण). लक्षणादींमध्ये - पूर्वीप्रमाणेच (पुरिमसमं) समजावे.

ပရိဣတိ သမန္တတောဘာဝ, ပရိစ္ဆေဒ, ဝဇ္ဇနာ+လိင်္ဂန, နိဝသန, ပူဇာ, ဘောဇနာ+ဝဇာနန, ဒေါသက္ခာန, လက္ခဏာဒီသု. သမန္ထ- တောဘာဝေ-ပရိဝုတော[Pg.102], ပရိစ္ဆေဒေ-ပရိညေယျံ, ဝဇ္ဇနေ-ပရိဟရတိ, အာလိင်္ဂနေ-ပရိဿဇတိ, နိဝသနေ-ယော ဝတ္ထံ ပရိဒဟေဿတိ, ပူဇာယံ-ပရိစရိယာ, ဘောဇနေ-ဘိက္ခုံ ပရိဝိသတိ, အဝဇာနနေ-ပရိဘဝတိ. ဒေါသက္ခာနေ-ပရိဘာသတိ, လက္ခဏာဒီသု-ရုက္ခံ ပရိ ဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု ဣစ္စာဒိ.

'परि' हा उपसर्ग समंततोभाव (सर्व बाजूंनी/पूर्णपणे), परिच्छेद (मर्यादा/निश्चिती), वर्जन (टाळणे), आलिंगन (मिठी मारणे), निवसन (वस्त्र परिधान करणे), पूजा (सेवा), भोजन (वाढणे), अवज्ञान (अपमान/तुच्छ लेखणे), दोषाख्यान (दोष दाखवणे/निंदा करणे), लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. समंततोभावामध्ये - 'परिवुतो' (वेढलेला/परिवृत). परिच्छेदामध्ये - 'परिञ्ञेय्यं' (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य). वर्जनामध्ये - 'परिहरति' (टाळतो/त्याग करतो). आलिंगनामध्ये - 'परिस्सजति' (आलिंगन देतो). निवसनमध्ये - 'यो वत्थं परिदहेस्सति' (जो वस्त्र परिधान करेल). पूजेमध्ये - 'परिचरिया' (परिचर्या/सेवा). भोजनामध्ये - 'भिक्खुं परिविसति' (भिक्खूला भोजन वाढतो). अवज्ञानामध्ये - 'परिभवति' (अपमान करतो/तुच्छ मानतो). दोषाख्यानामध्ये - 'परिभासति' (शिवीगाळ करतो/भर्त्सना करतो). लक्षणादींमध्ये - 'रुक्खं परि विज्जोतते विज्जु' (झाडाच्या भोवती वीज चमकते) इत्यादी.

ဥပဣတိ ဥပဂမန, သမီပူ+ပပတ္တိ, သာဒိဿာ+ဓိကု+ပရိဘာဝါ+နသန, ဒေါသက္ခာန, သညာ, ပုဗ္ဗကမ္မ, ပူဇာ, ဂယှာကာရ, ဘုသတ္ထာဒီသု. ဥပဂမနေ-နိသိန္နံ ဝါ ဥပနိသီဒေယျ, သမီပေ-ဥပနဂရံ, ဥပပတ္တိယံ-သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇတိ, အထ ဝါ ဥပပတ္တိ=ယုတ္တိ, ယထာ ဥပပတ္တိတော ဣက္ခတီတိ ဥပေက္ခာ, သာဒိဿေ-ဥပမာနံ, ဥပမာ, အဓိကေ-ဥပခါရိယံ ဒေါဏော, ဥပရိဘာဝေ-ဥပသမ္ပန္နော, အနသနေ-ဥပဝါသော, ဒေါသက္ခာနေ-ပရံ ဥပဝဒတိ, သညာယံ-ဥပဓာ, ဥပသဂ္ဂေါ, ပုဗ္ဗကမ္မေ-ဥပက္ကမော, ဥပကာရော, ပူဇာယံ-ဗုဒ္ဓုပဋ္ဌာကော, မာတုပဋ္ဌာနံ, ဂယှာကာရေ-သောစေယျပစ္စုပဋ္ဌာနံ, ဘုသတ္ထေ-ဥပါဒါနံ, ဥပါယာသော, ဥပနိဿယောတိ.

'उप' हा उपसर्ग उपगमन (जवळ जाणे), समीप (जवळ असणे), उपपत्ती (उत्पत्ती/जन्म किंवा युक्ती), सादृश्य (सारखेपणा), अधिक, उपरिभाव (वर असणे/श्रेष्ठत्व), अनशन (उपवास), दोषाख्यान (दोष दाखवणे), संज्ञा (नाव/संकेत), पूर्वकर्म (प्रयत्न/मदत), पूजा (सेवा), गृह्याकार (ग्रहण करण्याची पद्धत), भृशार्थ (तीव्रता/अतिरेक) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. उपगमनामध्ये - 'निसिन्नं वा उपनिसीदेय्य' (बसलेल्या व्यक्तीच्या जवळ बसावे). समीपमध्ये - 'उपनगरं' (उपनगर/नगराजवळ). उपपत्तीमध्ये - 'सग्गं लोकं उपपज्जति' (स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो/जन्म घेतो), किंवा उपपत्ती = युक्ती (तर्क), जसे की 'उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा' (तर्कशुद्ध किंवा तटस्थपणे पाहणे म्हणजे उपेक्षा). सादृश्यतेमध्ये - 'उपमानं' (उपमान), 'उपमा' (उपमा). अधिकामध्ये - 'उपखारियं दोणो' (खारीपेक्षा अधिक असलेला द्रोण मापाचा भाग). उपरिभावामध्ये - 'उपसम्पन्नो' (उपसंपदा प्राप्तलेला/दीक्षित). अनशनामध्ये - 'उपवासो' (उपवास). दोषाख्यानामध्ये - 'परं उपवदति' (दुसऱ्याची निंदा करतो). संज्ञेमध्ये - 'उपधा' (उपाधी/आश्रय), 'उपसग्गो' (उपसर्ग). पूर्वकर्मामध्ये - 'उपक्कमो' (उपक्रम/प्रयत्न), 'उपकारो' (उपकार/मदत). पूजेमध्ये - 'बुद्धुपट्ठाको' (बुद्धांचे सेवक/उपस्थायक), 'मातुपट्ठानं' (मातेची सेवा करणे). गृह्याकारामध्ये - 'सोचेय्यपच्चुपट्ठानं' (शुचितेचे प्रकटीकरण). भृशार्थामध्ये (तीव्रतेमध्ये) - 'उपादानं' (उपादान/तीव्र आसक्ती), 'उपायआसो' (उपायास/अतिशय दुःख), 'उपनिस्सयो' (उपनिषय/प्रबळ कारण) असे समजावे.

အာဣတိ အဘိမုခဘာဝု+ဒ္ဓကမ္မ+မရိယာဒါ+ဘိဝိဓိ, ပတ္တိ+စ္ဆာ, ပရိဿဇန, အာဒိကမ္မ, ဂဟဏ, နိဝါသန, သမီပ, အာဝှာနာဒီသု. အဘိမုခဘာဝေ-အာဂစ္ဆန္တိ, ဥဒ္ဓကမ္မေ-အာရောဟတိ, မရိယာဒါယံ-အာပဗ္ဗတာ ခေတ္တံ, အဘိဝိဓိမှိ-အာကုမာရံ ယသော ကစ္စာယနဿ, ပတ္တိယံ-အာပတ္တိံ အာပန္နော, ဣစ္ဆာယံ-အာကင်္ခါ, ပရိဿဇနေ-အာလိင်္ဂနံ, အာဒိကမ္မေ-အာရမ္ဘော, ဂဟဏေ-အာဒီယတိ, အာလိင်္ဂတိ, (အာလိမ္ပတိ, ရူ), နိဝါသေ-အာဝသထော, အာဝါသော, သမီပေ-အာသန္နံ, အာဝှာနေ-အာမန္တေတိ.

'आ' हा उपसर्ग उपसर्ग अभिमुखभाव (समोर येणे), ऊर्ध्वकर्म (वर चढणे), मर्यादा (सीमा), अभिविधी (व्याप्ती/समावेश), प्राप्ती (पडणे), इच्छा, परिष्वजन (आलिंगन), आदिकर्म (आरंभ), ग्रहण (घेणे), निवास (राहणे), समीप (जवळ), आव्हान (बोलवणे/आमंत्रित करणे) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. अभिमुखभावामध्ये - 'आगच्छन्ति' (ते येतात). ऊर्ध्वकर्मामध्ये - 'आरोहति' (वर चढतो). मर्यादेमध्ये - 'आपब्बता खेत्तं' (पर्वतापर्यंत शेत आहे). अभिविधीमध्ये - 'आकुमारं यसो कच्चायनस्स' (कच्चायनाची कीर्ती लहान मुलांपर्यंत पसरली आहे). प्राप्तीमध्ये - 'आपत्तिं आपत्तिं आपन्नो' (आपत्तीमध्ये/गुन्ह्यामध्ये पडलेला). इच्छेमध्ये - 'आकङ्खा' (आकांक्षा/इच्छा). परिष्वजनामध्ये - 'आलिङ्गनं' (आलिंगन). आदिकर्मामध्ये - 'आरम्भो' (आरंभ/सुरुवात). ग्रहणामध्ये - 'आदीयति' (घेतो), 'आलिङ्गति' (आलिंगन देतो), 'आलिम्पति' (लेपन करतो). निवासामध्ये - 'आवासो' (आवास/घर), 'आवसथो' (धर्मशाळा/निवासस्थान). समीपमध्ये - 'आसन्नं' (जवळ/निकट). आव्हानामध्ये - 'आमन्तेति' (आमंत्रित करतो/संबोधित करतो).

ပ [Pg.103] ပရာ+ပ သ+မနွ+ဝ, ဩ နိ ဒု ရဘိ ဗျာ+ဓိသု;

အတိ နိ ပ္ပတိ ပရိ အပယော, ဥပ အာ ဣတိ ဝီသတိ;

ဧသ ဟိ ဘော ဥပသဂ္ဂ-ဝိဓိ+က္ကမတော ကထိတော.

प, परा, अप, सं, अनु, अव, ओ, नि, दु, वि, अभि, अधि, अति, नि, अपि, पति (प्रति), परि, उप, आ - हे वीस उपसर्ग आहेत. हेच, हे भद्र पुरुषो! उपसर्गांचे विधान क्रमाने सांगितले आहे.

ဧတ္ထ စ –

आणि येथे –

ဥပသဂ္ဂ+နိပါတာ စ, ပစ္စယာ စ ဣမေ တယော;

နေကေ+နေကတ္ထဝါစကာ, ဣတိ နေရုတ္တိကာ+ဗြဝုံ.

उपसर्ग, निपात आणि प्रत्यय हे तिन्ही अनेक अर्थांचे वाचक असतात, असे निरुक्तकारांनी (व्याकरणकारांनी) सांगितले आहे.

၁၁၈. အသံချေဟိ သဗ္ဗာသံ

११८. असंख्यांनंतर (संख्या नसलेल्या अव्ययांच्या नंतर) सर्व (विभक्तींचा लोप होतो).

အဝိဇ္ဇမာနသံချေဟိ ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ ဟောတိ. န သန္တိ ဧကဝစနာဒိသံချာ ဧတေသန္တိ အသံချာ, တေသံ အသံချာနံ ဝိဘတ္တီနံ ဘေဒေ အသတိပိ သျာဒိဝိဓာနံ ‘‘မာ နော အဇ္ဇ ဝိကန္တိံသူ’’တိအာဒေါ ဝိဘတျန္တတ္တာ ပဒတ္တသိဒ္ဓီတိ ဝေါ+နောအာဒီနံ သိဒ္ဓိယာ စ တေသံ ပဌမာဒိအတ္ထေ ဒဿနတော စ ဟောတိ. ပဟာရော ပရာဘဝေါ အပဟာရော သံဟာရော အဝဟာရော ဩဟာရော ဣစ္စာဒိ ဟောတိ.

ज्यांच्यामध्ये संख्या (एकवचन, बहुवचन) विद्यमान नसते, अशा शब्दांनंतर येणाऱ्या सर्व विभक्तींचा लोप होतो. ज्यांच्यामध्ये एकवचन इत्यादी संख्या नसतात ते 'असंख्या' (अव्यय) होत. त्या असंख्यांच्या विभक्तींमध्ये भेद नसला तरी, 'मा नो अज्ज विकन्तिंसू' (आज आम्हाला कापू नका) इत्यादी उदाहरणांमध्ये विभक्तीच्या अंतामुळे पदत्व सिद्ध होते, आणि 'वो', 'नो' इत्यादी शब्दांच्या सिद्धीसाठी आणि त्यांच्या प्रथमा इत्यादी अर्थांमध्ये प्रयोगामुळे देखील (विभक्तीचा लोप) होतो. प्रहार (पहारो), पराभव (पराभवो), अपहार (अपहारो), संहार (संहारो), अवहार (अवहारो), ओहार (ओहारो) इत्यादी रूपे होतात.

ဥပေစ္စ+တ္ထံ သဇန္တီတိ, ဥပသဂ္ဂါ ဟိ ပါဒယော;

စာဒီ ပဒါဒိမဇ္ဈန္တေ, နိပါတာ နိပတန္တီတိ.

अर्थाच्या जवळ जाऊन त्याला चिकटतात (किंवा अर्थ बदलतात) म्हणून 'प' इत्यादींना 'उपसर्ग' म्हणतात. 'च' इत्यादी शब्द पदाच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी पडतात (येतात) म्हणून त्यांना 'निपात' म्हणतात.

ဩပသဂ္ဂိကပဒံ.

औपसर्गिक पद (उपसर्गयुक्त शब्द).

သမုစ္စယ+ဝိကပ္ပန+ပဋိသေဓ+ပူရဏာဒိအတ္ထံ အသတ္တဝါစိကံ နေပါတိကံ.

समुच्चय (एकत्र करणे), विकल्प (पर्याय), प्रतिषेध (मज्जाव/नकार), पूरण (वाक्य पूर्ण करणे) इत्यादी अर्थ असणारे आणि द्रव्यवाचक नसलेले (अद्रव्यवाचक) पद म्हणजे 'निपात' होय.

စ-ဣတိ သမုစ္စယာ+နွာစယ+ဣတရေတရယောဂ+သမာဟာရာ+ဝဓာရဏာဒီသု. ဝါ-ဣတိ ဝိကပ္ပနု+ပမာန+သမုစ္စယ+ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာဒီသု. န, နော, မာ, အ, အလံ, ဟလံ ဣစ္စေတေ ပဋိသေဓေ[Pg.104]. ‘‘ဒွေ ပဋိသေဓာ ပကတိအတ္ထံ ဂမယန္တီ’’တိ ဉာယာ ‘‘န တေသံ ပန ရူပါနံ ပစ္စယာ န စ ဟောန္တီ’’တိ ဧတ္ထ န စ န ဟောန္တိ-ဟောန္တေဝါတိ ပကတိအတ္ထံ ဂမယတိ. အလံ ပရိယတ္တိ+ဘူသနေသု စ.

'च' हा निपात समुच्चय, अन्वाचय (दुय्यम जोडणी), इतरेतरयोग, समाहार, avadhāraṇa (निश्चय) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'वा' हा निपात विकल्प (पर्याय), उपमान (तुलना), समुच्चय, व्यवस्थित विभाषा (निश्चित पर्याय) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'न', 'नो', 'मा', 'अ', 'अलं', 'हलं' हे शब्द प्रतिषेध (नकार) दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. 'दोन नकार मूळ अर्थाकडे (होकाराकडे) नेतात' (द्वे पटिसेधा पकतियत्थं गमयन्ति) या न्यायानुसार, 'न तेसं पन रूपानं पच्चया न च होन्ति' यामध्ये 'न च न होन्ति' म्हणजेच 'होन्तेव' (ते होतातच) असा मूळ अर्थ प्राप्त होतो. 'अलं' हा शब्द पर्याप्तता (क्षमता/पुरेसे असणे) आणि भूषण (अलंकार) या अर्थांमध्ये देखील वापरला जातो.

ပူရဏတ္ထံ ဒုဝိဓံ အတ္တပူရဏံ ပဒပူရဏဉ္စ, တတ္ထ အထ, ခလု, ဝတ, အထော, အဿု, ယဂ္ဃေ, ဟိ, စရဟိ, နံ, တံ, စ, တု, ဝါ, ဝေါ, ပန, ဟဝေ, ကီဝ, ဟ, တတော, ယထာ, သုဒံ, ခေါ, ဝေ, ဟံ, ဧနံ, (ဧဝံ, ရူ) သေယျထိဒံ ဣစ္စေဝမာဒိ ပဒပူရဏေ. တတ္ထ အထ-ဣတိ ပဉှာ+နန္တရိယာ+ဓိကာရာဒီသု စ. ခလု-ဣတိ ပဋိသေဓာ+ဝဓာရဏ, ပသိဒ္ဓီသု စ. ဝတ+ဣတိ ဧကံသ, ခေဒါ+နုကမ္ပ, သံကပ္ပေသု စ. အထော-ဣတိ အနွာဒေသေ စ. ဟိ-ဣတိ ဟေတု, အဝဓာရဏေသု စ. တု-ဣတိ ဝိသေသ, ဟေတု, နိဝတ္တနာဒီသု စ. ပန-ဣတိ ဝိသေသေပိ. ဟဝေ+ဝေ ဣစ္စေတေ ဧကံသတ္ထေပိ. ဟံ-ဝိသာဒ, ဝိမှေသုပိ. (ဝိသာဒ, သမ္ဘဝေသု, ရူ). သေယျထိဒံတိ တံ ကတမံတိ အတ္ထေပိ.

अर्थ पूर्ण करणे (पूरणार्थ) दोन प्रकारचे आहे - अर्थपूरण (स्वतःचा अर्थ पूर्ण करणे) आणि पदपूरण (शब्दाची पूर्तता करणे). त्यापैकी 'अथ', 'खलु', 'वत', 'अतो', 'अस्सु', 'यग्घे', 'हि', 'चरहि', 'नं', 'तं', 'च', 'तु', 'वा', 'वो', 'पन', 'हवे', 'कीव', 'ह', 'ततो', 'यथा', 'सुदं', 'खो', 'वे', 'हं', 'एनं', (एवं, रू) 'सेय्यथिदं' इत्यादी पदपूरणामध्ये (शब्दाची पूर्तता करण्यासाठी) वापरले जातात. त्यामध्ये 'अथ' हा प्रश्न, आनंतर्य (लगेचच नंतर घडणारी क्रिया), अधिकार इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'खलु' हा निषेध, अवधारण (निश्चय) आणि प्रसिद्धी या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'वत' हा एकांश (निश्चितता), खेद, अनुकंपा (दया) आणि संकल्प या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'अथो' हा अन्वादेश (पुनरुल्लेख) या अर्थात वापरला जातो. 'हि' हा हेतू (कारण) आणि अवधारण (निश्चय) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'तु' हा विशेष, हेतू, निवर्तन (निवृत्ती) इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'पन' हा विशेष अर्थातही वापरला जातो. 'हवे' आणि 'वे' हे एकांश (निश्चितता) अर्थात वापरले जातात. 'हं' हा विषाद (दुःख) आणि विस्मय (आश्चर्य) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. (रूपावतारात 'विषाद आणि संभव' असा पाठ आहे). 'सेय्यथिदं' हा 'ते कोणते?' (तं कतमं) या अर्थातही वापरला जातो.

အတ္ထပူရဏံ ဒုဝိဓံ ဝိဘတ္တိယုတ္တံ အဝိဘတ္တိယုတ္တဉ္စ. အတ္ထိ, သက္ကာ, လဗ္ဘာ ဣစ္စေတေ ပဌမာယံ. အာဝုသော အမ္ဘော ဟမ္ဘော အရေ ဟရေ ရေ ဇေ ဣစ္စေတေ အာမန္တဏေ. ဒိဝါ ဘိယျော (နမော, ရူ) ဣစ္စေတေ ပဌမာဒုတိယာသု. သယံ သာမံ သံ သမ္မာ ကိန္တိ ဣစ္စေတေ တတိယတ္ထေ. သော+တော+ဓာပစ္စယန္တာ စ သုတ္တသော ပဒသော အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ဧကဓာ ဒွိဓာ ဣစ္စာဒိ. တဝေ+တုံ ပစ္စယန္တာ စတုတ္ထိယာဝ, ကာတဝေ ဒါတဝေ, ကာတုံ ကာရေတုံ, (ဒါတုံ, ရူ) ဒါပေတုံ ဣစ္စာဒိ. သော+တောပစ္စယန္တာ ပဉ္စမိယတ္ထေ, ဒီဃသော ဩရသော ရာဇတော ဝါ စောရတော ဝါ ဣစ္စာဒိ. တော သတ္တ- မျတ္ထေပိ [Pg.105] တြ+တ္ထာဒိပစ္စယန္တာ စ, ဧကတော ပုရတော ပစ္ဆတော ပဿတော ပိဋ္ဌိတော ပါဒတော သီသတော အဂ္ဂတော မူလတော, ယတြ ယတ္ထ ယဟိံ တတြ တတ္ထ တဟိံ ဣစ္စာဒိ. သမန္တာ သာမန္တာ ပရိတော အဘိတော သမန္တတော ဧကဇ္ဈံ ဧကမန္တံ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယံ သမ္မုခါ ပရမုခါ အာဝိ ရဟော တိရော ဥစ္စံ နီစံ အန္တော အန္တရာ အန္တရံ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ ဗာဟိရာ ဗာဟိရံ ဗဟိ ဩရံ ပါရံ အာရာ အာရကာ ပစ္ဆာ ပုရေ ဟုရံ ပေစ္စ ဣစ္စေတေ သတ္တမိယာ. သမ္ပတိ အာယတိ အဇ္ဇ အပရဇ္ဈ သုဝေ သွေ ဥတ္တရသုဝေ (ကိသု, ရူ) ဟိယျော ပရေ (ပရသုဝေ, ရူ) သဇ္ဇု သာယံ ပါတော ကာလံ ကလ္လံ ဒိဝါ ရတ္တံ နိစ္စံ သတတံ အဘိဏှံ အဘိက္ခဏံ မုဟုံ မုဟုတ္တံ ဘူတပုဗ္ဗံ ပုရာ ယဒါ တဒါ (ကဒါ, ရူ) ဣစ္စာဒယော ကာလသတ္တမိယံ. ဣတိ ဝိဘတ္တိယုတ္တာနိ.

अर्थपूरण दोन प्रकारचे आहे - विभक्तियुक्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेले) आणि अविभक्तियुक्त (विभक्ती प्रत्यय नसलेले). 'अत्थि', 'सक्का', 'लब्भा' हे प्रथमा विभक्तीमध्ये वापरले जातात. 'आवुसो', 'अम्भो', 'हम्भो', 'अरे', 'हरे', 'रे', 'जे' हे आमंत्रणात (संबोधनात) वापरले जातात. 'दिवा', 'भिय्यो' (रूपावतारात 'नमो') हे प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीमध्ये वापरले जातात. 'सयं', 'सामं', 'सं', 'सम्मा', 'किन्ति' हे तृतीया विभक्तीच्या अर्थात वापरले जातात. 'सो', 'तो' आणि 'धा' प्रत्ययान्त शब्द जसे की 'सुत्तसो', 'पदसो', 'अनिच्चतो', 'दुक्खतो', 'एकधा', 'द्विधा' इत्यादी. 'तवे' आणि 'तुं' प्रत्ययान्त शब्द चतुर्थी विभक्तीच्या अर्थातच वापरले जातात, जसे की 'कातवे', 'दातवे', 'कातुं', 'कारेतुं', (रूपावतारात 'दातुं') 'दापेतुं' इत्यादी. 'सो' आणि 'तो' प्रत्ययान्त शब्द पंचमी विभक्तीच्या अर्थात वापरले जातात, जसे की 'दीघसो', 'ओरसो', 'राजतो वा चोरतो वा' इत्यादी. 'तो' प्रत्यय सप्तमी विभक्तीच्या अर्थातही वापरला जातो, तसेच 'त्र', 'त्थ' इत्यादी प्रत्ययान्त शब्दही, जसे की 'एकतो', 'पुरतो', 'पच्छतो', 'पस्सतो', 'पिट्ठितो', 'पादतो', 'सीसतो', 'अग्गतो', 'मूलतो', 'यत्र', 'यत्थ', 'यहिं', 'तत्र', 'तत्थ', 'तहिं' इत्यादी. 'समन्ता', 'सामन्ता', 'परितो', 'अभितो', 'समन्ततो', 'एकज्झं', 'एकमन्तं', 'हेट्ठा', 'उपरि', 'उद्धं', 'अधो', 'तिरियं', 'सम्मुखा', 'परमुखा', 'आवि', 'रहो', 'तिरो', 'उच्चं', 'नीचं', 'अन्तो', 'अन्तरा', 'अन्तरं', 'अज्झत्तं', 'बहिद्धा', 'बाहिरा', 'बाहिरं', 'बहि', 'ओरं', 'पारं', 'आरा', 'आरका', 'पच्छा', 'पुरे', 'हुरं', 'पेच्च' हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात वापरले जातात. 'सम्पति', 'आयति', 'अज्ज', 'अपरज्झ', 'सुवे', 'स्वे', 'उत्तरसुवे', (रूपावतारात 'किसु') 'हिय्यो', 'परे', (रूपावतारात 'परसुवे') 'सज्जु', 'सायं', 'पातो', 'कालं', 'कल्लं', 'दिवा', 'रत्तं', 'निच्चं', 'सततं', 'अभिण्हं', 'अभिक्खणं', 'मुहुं', 'मुहुत्तं', 'भूतपुब्बं', 'पुरा', 'यदा', 'तदा', (रूपावतारात 'कदा') इत्यादी कालवाचक सप्तमीमध्ये (कालसप्तमी) वापरले जातात. हे विभक्तियुक्त शब्द आहेत.

အဝိဘတ္တိယုတ္တေသု အပ္ပေဝ အပ္ပေဝနာမ နု ဣစ္စေတေ သံသယတ္ထေ. အဒ္ဓါ အညဒတ္ထု တဂ္ဃ ဇာတု ကာမံ သသက္ကံ ဣစ္စေတေ ဧကံသတ္ထေ. ဧဝံ ဣတိ အဝဓာရဏေ. ကစ္စိ နု နနု ကထံ (ကိံသု, ရူ) ကိံ ဣစ္စေတေ ပုစ္ဆနတ္ထေ. ဧဝံ ဣတိ ဣတ္ထံ ဣစ္စေတေ နိဒဿနတ္ထေ. ဣတိ ဟေတု+ဝါကျပရိသမတ္တီသု စ. ယာဝ တာဝ ယာဝတာ တာဝတာ ကိတ္တာဝတာ ဧတ္တာဝတာ ကီဝ ဣစ္စေတေ ပရိစ္ဆေဒနတ္ထေ. ဧဝံ သာဟု လဟု ဩပါယိကံ ပဋိရူပံ အာမ သာဓု ဣစ္စေတေ သမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထေ. တထာ ယထာ ယထေဝ တထေဝ ဧဝံ ဧဝမေဝ ဧဝမ္ပိ ယထာပိ သေယျထာပိ သေယျထာပိနာမ ဝိယ ဣဝ ယထရိဝ တထရိဝ ယထာနာမ တထာနာမ ယထာဟိ တထာဟိ ယထာစ တထာစ ဣစ္စေတေ ပဋိဘာဂတ္ထေ. ယထာဣတိ ယောဂ္ဂတာ+ဝိစ္ဆာ+ပဒတ္ထာနတိဝတ္တိ+နိဒဿနေသု စ. ဧဝံဣတိ [Pg.106] ဥပဒေသ+ပဉှာဒီသု စ. ကိဉ္စာပိဣတိ အနုဂ္ဂဟတ္ထေ. ဓိဣတိ ဂရဟေ. အဟောဣတိ ဂရဟ+ပသံသန+ပတ္ထနေသု. နာမဣတိ ဂရဟ+ပသံသန+သညာ+ပဉှေသု. သာဓူတိ ပသံသန+ယာစနေသု. ဣင်္ဃ ဟန္ဒ ဣစ္စေတေ စောဒနတ္ထေ. သာဓု သုဋ္ဌု ဧဝမေတံတိ အနုမောဒနေ. ကိရဣတိ အနုဿဝန+အသဒ္ဓေယျေသု. နုနဣတိ အနုမာနာ+နုဿရဏ+ပရိဝိတက္ကေသု. ကသ္မာတိ ကာရဏပုစ္ဆနေ. ယသ္မာ တသ္မာ တထာ ဟိ တေန ဣစ္စေတေ ကာရဏစ္ဆေဒနတ္ထေ. သဟ သဒ္ဓိံ အမာ (သမံ, ရူ) ဣတိ သမကြိယာယံ. ဝိနာ ရိတေ ဝိပ္ပယောဂေ. နာနာ ပုထု ဗဟုပကာရေ. ပုထု ဝိသုံ အသံဃာတေ စ. ဒုဋ္ဌု ကု ကုစ္ဆာယံ (ဇိဂုစ္ဆာယံ, ရူ). ပုန အပ္ပဌမေ. ကထံ စိကိစ္ဆတ္ထေ. ဓာ က္ခတ္တုံ သော ကိဉ္စဣတိ သံချာဝိဘာဂေ. ဤသကံ အပ္ပမာနေသု (အပ္ပမတ္တေ, ရူ). သဏိကံ မန္ဒတ္ထေ. ခိပ္ပံ အရံ လဟုံ အာသု တုဏှံ အစိရံ သီဃတ္ထေ. စိရံ စိရဿံ ဒီဃကာလေ. စေ ယဒိ သံကာ+ဝဋ္ဌာနေ. ဓုရံ ထိရာ+ဝဓာရဏေသု (ဓုဝံ ထိရာ+ဝဓာရဏေသု, ရူ). ဟာ ဝိသာဒေ. တုဏှီ အဘာသနေ. သစ္ဆိ ပစ္စက္ခေ. မုသာ မိစ္ဆာအလိကံ အသစ္စေ. သုဝတ္ထိ အာသိဋ္ဌေ ဣစ္စာဒိ.

अविभक्तियुक्त शब्दांमध्ये 'अप्पेव', 'अप्पेवनाम', 'नु' हे संशयाच्या (संशयार्थ) अर्थात वापरले जातात. 'अद्धा', 'अञ्ञदत्थु', 'तग्घ', 'जातु', 'कामं', 'ससक्कं' हे एकांश (निश्चितता) अर्थात वापरले जातात. 'एवं' हा अवधारण (निश्चय) अर्थात वापरला जातो. 'कच्चि', 'नु', 'ननु', 'कथं', (रूपावतारात 'किंसु') 'किं' हे प्रश्न विचारण्याच्या (प्रश्नार्थ) अर्थात वापरले जातात. 'एवं', 'इत्थं' हे निदर्शन (उदाहरण दाखवणे) अर्थात वापरले जातात. 'इति' हा हेतू आणि वाक्यसमाप्ती या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'याव', 'ताव', 'यावता', 'तावता', 'कित्तावता', 'एत्तावता', 'कीव' हे परिच्छेद (मर्यादा किंवा सीमा) अर्थात वापरले जातात. 'एवं', 'साहु', 'लहु', 'ओपायिकं', 'पटिरूपं', 'आम', 'साधु' हे संप्रतिच्छन (स्वीकृती किंवा संमती) अर्थात वापरले जातात. 'तथा', 'यथा', 'यथेव', 'तथेव', 'एवं', 'एवमेव', 'एवम्पि', 'यथापि', 'सेय्यथापि', 'सेय्यथापिनाम', 'विय', 'इव', 'यथरिव', 'तथरिव', 'यथानाम', 'तथानाम', 'यथाहि', 'तथाहि', 'यथाच', 'तथाच' हे प्रतिभागाच्या (सादृश्य किंवा उपमा) अर्थात वापरले जातात. 'यथा' हा योग्यता, वीप्सा (पुनरावृत्ती), पदार्थानतिवृत्ती (मर्यादेचे उल्लंघन न करणे) आणि निदर्शन या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'एवं' हा उपदेश, प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'किञ्चापि' हा अनुग्रह (सवलत) अर्थात वापरला जातो. 'धि' हा गर्हा (धिक्कार) अर्थात वापरला जातो. 'अहो' हा गर्हा, प्रशंसा आणि प्रार्थना या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'नाम' हा गर्हा, प्रशंसा, संज्ञा (नाव) आणि प्रश्न या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'साधु' हा प्रशंसा आणि याचना (विनंती) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'इङ्घ', 'हन्द' हे चोदना (प्रेरणा किंवा आज्ञा) अर्थात वापरले जातात. 'साधु', 'सुट्ठु', 'एवमेतं' हे अनुमोदन (संमती किंवा कौतुक) अर्थात वापरले जातात. 'किर' हा अनुश्रवण (ऐकीव गोष्ट) आणि अश्रद्धेय (अविश्वासार्ह गोष्ट) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'नून' हा अनुमान, अनुस्मरण आणि परवितर्क (विचार) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'कस्मा' हा कारण विचारण्याच्या अर्थात वापरला जातो. 'यस्मा', 'तस्मा', 'तथा हि', 'तेन' हे कारण निश्चित करण्याच्या (कारणच्छेद) अर्थात वापरले जातात. 'सह', 'सद्धिं', 'अमा' (रूपावतारात 'समं') हे समक्रिया (एकत्र क्रिया करणे) या अर्थात वापरले जातात. 'विना', 'रिते' हे विप्रयोग (वियोग किंवा विरहित) अर्थात वापरले जातात. 'नाना', 'पुथु' हे बहुप्रकार (विविध प्रकार) अर्थात वापरले जातात. 'पुथु', 'विसुं' हे असंघात (वेगळे असणे) अर्थात वापरले जातात. 'दुट्ठु', 'कु' हे कुत्सा (निंदा किंवा तिरस्कार) अर्थात वापरले जातात (रूपावतारात 'जिगुच्छा' असा पाठ आहे). 'पुन' हा अप्रथम (पुन्हा एकदा) अर्थात वापरला जातो. 'कथं' हा चिकित्सा (संशय किंवा चौकशी) अर्थात वापरला जातो. 'धा', 'क्खत्तुं', 'सो', 'किञ्च' हे संख्याविभागात वापरले जातात. 'ईसकं' हा अल्प प्रमाणात (अप्पमान) वापरला जातो (रूपावतारात 'अप्पमत्त' असा पाठ आहे). 'सणिकं' हा मंद (हळूवार) अर्थात वापरला जातो. 'खिप्पं', 'अरं', 'लहुं', 'आसु', 'तुण्हं' हे शीघ्र (लवकर) अर्थात वापरले जातात. 'चिरं', 'चिरस्सं' हे दीर्घकाळ अर्थात वापरले जातात. 'चे', 'यदि' हे शंका आणि अवस्थापना (अट किंवा शक्यता) या अर्थांमध्ये वापरले जातात. 'धुरं' हा स्थिरता आणि अवधारण या अर्थांमध्ये वापरला जातो (रूपावतारात 'धुवं' असा पाठ आहे). 'हा' हा विषाद (दुःख) अर्थात वापरला जातो. 'तुण्ही' हा अभाषण (मौन) अर्थात वापरला जातो. 'सच्छि' हा प्रत्यक्ष अर्थात वापरला जातो. 'मुसा', 'मिच्छा', 'अलिकं' हे असत्य अर्थात वापरले जातात. 'सुवत्थि' हा आशिष (कल्याण असो) अर्थात वापरला जातो, इत्यादी.

တုန+က္တွာန+က္တွာပစ္စယန္တာ ဥဿုက္ကနတ္ထေ ဘဝန္တိ. ယထာ ပဿိတုန ပဿိယ ပဿိတွာန ပဿိတွာ, ဒိသွာ ဒိသွာန ဒဿေတွာ ဒါတုန ဒတွာန ဒတွာ ဥပါဒါယ ဒါပေတွာ ဝိညာယ ဝိစေယျ ဝိနေယျ သမေစ္စ နိဟစ္စ ဥပေစ္စ အာရဗ္ဘ အာဂမ္မ ဣစ္စာဒိ.

'तुन', 'क्त्वान' आणि 'क्त्वा' प्रत्ययान्त शब्द उत्सुकता (किंवा तत्परता) या अर्थात होतात. जसे की 'पस्सितुन', 'पस्सिय', 'पस्सित्वान', 'पस्सित्वा', 'दिस्वा', 'दिस्वान', 'दस्सेत्वा', 'दातुन', 'दत्वान', 'दत्वा', 'उपादाय', 'दापेत्वा', 'विञ्ञाय', 'विचेय्य', 'विनेय्य', 'समेच्च', 'निहच्च', 'उपेच्च', 'आरब्भ', 'आगम्म' इत्यादी.

ဝိဘတ္တိယာ [Pg.107] ကတော ဘေဒေါ, သလိင်္ဂါနံ ဘဝေ တထာ;

တုမှာဒီနံ တွ+လိင်္ဂေသု, နေဝ+တ္ထိ ပါဒိ+စာဒိနံ.

विभक्तीने केलेला भेद जसा सलिंग (लिंग असलेल्या) शब्दांमध्ये होतो, तसा तो 'तुम्ह' इत्यादी लिंगरहित शब्दांमध्ये आणि 'पादि' (प्र, परा इत्यादी उपसर्ग) इत्यादींमध्ये मुळीच होत नाही.

ဧဝံ နာမာချာတောပသဂ္ဂေဟိ ဝိနိမုတ္တံ ဧတံ နိပါတပဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

अशा प्रकारे, नाम, आख्यात (क्रियापद) आणि उपसर्ग यांच्यापासून मुक्त असलेल्या शब्दाला 'निपात पद' (अव्यय) समजावे.

နေပါတိကပဒံ.

निपात पद (अव्यय प्रकरण).

ပုလ္လိင်္ဂံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဉ္စ, နပုံသက+မထာ+ပရံ;

တိလိင်္ဂဉ္စ အလိင်္ဂဉ္စ, နာမိကံ ပဉ္စဓာ ဌိတံ.

पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि त्यानंतर नपुंसकलिंग; तसेच त्रिलिंग (तिन्ही लिंगांत चालणारे) आणि अलिंग (लिंगरहित); अशा पाच प्रकारे नाम (नामिक) विभागलेले आहे.

ဣတိ ပယောဂသိဒ္ဓိယံ နာမကဏ္ဍော ဒုတိယော.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील 'नामकांड' नावाचा दुसरा अध्याय समाप्त झाला.

၃. ကာရကကဏ္ဍ

३. कारककांड (कारकांचा अध्याय).

အထ [Pg.108] ဝိဘတ္တီန+မတ္ထဘေဒါ ဝုစ္စန္တေ.

आता विभक्तींच्या अर्थांचे भेद सांगितले जात आहेत.

တတ္ထ ဧကမ္ပိ အတ္ထံ ကမ္မာဒိဝသေန ဧကတ္တာဒိဝသေန စ ဝိဘဇန္တီတိ ဝိဘတ္တိယော, သျာဒယော. တာ ပန ပဌမာဒိဘေဒေန သတ္တဝိဓာ. တာ ယထာ ‘‘ပဌမာ+တ္ထမတ္တေ’’တိ ပဌမာဝိဘတ္တိ ဟောတိ. သိဿ ဩကာရ+လောပ+အ-မာဒေသေသု နရော ဣတ္ထီ နပုံသကံ.

त्यामध्ये, एकाच अर्थाला कर्म इत्यादींच्या द्वारे आणि एकवचन इत्यादींच्या द्वारे ज्या विभागतात, त्या 'विभक्ती' (सि, यो इत्यादी प्रत्यय) होत. त्या प्रथमा इत्यादी भेदांनी सात प्रकारच्या आहेत. जसे की, "केवळ प्रातिपदिकार्थात" प्रथमा विभक्ती होते. 'सि' प्रत्ययाचा ओकार, लोप आणि अ-कार आदेश झाल्यावर 'नरो' (पुरुष), 'इत्थी' (स्त्री), 'नपुंसकं' (नपुंसक) अशी रूपे बनतात.

သကတ္ထ+ဒဗ္ဗ+လိင်္ဂါနိ, သံချာ+ကမ္မာဒိပဉ္စကံ;

နာမတ္ထော တဿ သာမည-မတ္ထမတ္ထံ ပဝုစ္စတေ.

स्वार्थ (स्वतःचा अर्थ), द्रव्य (वस्तू), लिंग, संख्या आणि कर्म इत्यादी हे पाच नामाचे अर्थ (नामार्थ) आहेत; त्याचा सामान्य अर्थ 'केवळ अर्थ' (अर्थमात्र) म्हटला जातो.

သော နာမတ္ထော စ –

आणि तो नामाचा अर्थ (नामार्थ) असा आहे –

ဇာတိ ကြိယာ ဂုဏော ဒဗ္ဗံ, တထာ နာမန္တိ ပဉ္စဓာ;

သဒ္ဒဿ+တ္ထော သ သဒ္ဒေါပိ, ပဉ္စဓာဝ+တြ ဘိဇ္ဇတေ.

जाती (वर्ग), क्रिया, गुण, द्रव्य आणि नाम (संज्ञा) अशा पाच प्रकारे शब्दाचा अर्थ होतो; आणि तो शब्द देखील येथे पाच प्रकारेच विभागला जातो.

ကထံ ဇာတိသဒ္ဒေါ ဂုဏသဒ္ဒေါတျာဒိနာ.

ते कसे? जातीवाचक शब्द, गुणवाचक शब्द इत्यादींद्वारे.

ဘိန္နေသွ+ဘိန္နဓီ+သဒ္ဒါ, သဗလာဒီသု ယဗ္ဗလာ;

ဝတ္တန္တေ ဇာတိ ဧသာ+ဿ, မာလာ သုတ္တ+မိဝါ+နွိတာ.

वेगवेगळ्या असलेल्या चित्कबरी (सबल) इत्यादी गाईंमध्ये जी शक्ती अभिन्न बुद्धी आणि अभिन्न शब्द निर्माण करते, ती 'जाती' होय; ती त्यामध्ये माळेतील सूत्राप्रमाणे (धाग्याप्रमाणे) ओवलेली असते.

အဒဗ္ဗဘူတံ ကတ္တာဒိ-ကာရကဂ္ဂါမသာဓိယံ;

ပဒတ္ထံ ကတ္တုကမ္မဋ္ဌံ, ကြိယ+မိစ္ဆန္တိ တဗ္ဗိဒူ.

जे त्या (व्याकरण) शास्त्राचे ज्ञाते आहेत, ते कर्ता इत्यादी कारकसमूहाद्वारे साध्य होणाऱ्या, अद्रव्यरूप (द्रव्य नसलेल्या) आणि कर्ता किंवा कर्माच्या ठिकाणी राहणाऱ्या शब्दार्थाला 'क्रिया' असे मानतात.

ဒဗ္ဗဿိတော တတော ဘိန္နော, နိမိတ္တော တပ္ပတီတိယာ;

ဝိနဿနသဘာဝေါ စ, နိဂ္ဂုဏောဝ ဂုဏော+စ္စတေ.

जो द्रव्याच्या आश्रयाने राहतो, त्याहून भिन्न असतो, त्याच्या ज्ञानाचे (प्रतीतीचे) कारण असतो, विनाशशील स्वभावाचा असतो आणि स्वतः गुणरहित असतो, त्याला 'गुण' असे म्हटले जाते.

ဧတ္ထ [Pg.109] ပဋော သုက္ကောတိ ဝိနဿနသဘာဝေါ စ စသဒ္ဒေန ဝိပုလော အာကာသောတိ အဝိနဿနသဘာဝေါ စ အတ္တနိ ဝိသုံ ဂုဏရဟိတော ဂုဏော+စ္စတေ တျတ္ထော.

येथे "वस्त्र पांढरे आहे" (पटो सुक्को) हा विनाशशील स्वभाव आहे, आणि 'च' (ca) शब्दाने "विशाल आकाश" (विपुलो आकासो) हा अविनाशशील स्वभाव दर्शविला आहे; जो स्वतःमध्ये स्वतंत्रपणे गुणरहित असतो, त्याला 'गुण' म्हटले जाते, असा याचा अर्थ आहे.

ယံ ယံ ဝိသေဿတေ ကိဉ္စိ, တံ တံ ဒဗ္ဗ+မိဟော+စ္စတေ;

ဇာတျာဒိနောပျ+တော တာဒိ, ဒဗ္ဗတ္တံ ပရိကပ္ပတေ.

ज्या ज्या कशाचेही विशेषण केले जाते (ज्याला विशेषित केले जाते), त्याला येथे 'द्रव्य' म्हटले जाते; म्हणूनच जाती इत्यादींना देखील अशाच प्रकारे द्रव्यत्व कल्पिले जाते.

ဧတ္ထ ဂေါဇာတိ အဿဇာတီတိ ဝုတ္တေ ဇာတိ ဒဗ္ဗံ. နီလော ဂုဏောတိ စ ဂုဏော ဒဗ္ဗံ. ပစနကြိယာတိ စ ဂမနာဒိကြိယာတော ဝိသေသိယတီတိ ကြိယာဝ ဒဗ္ဗံ.

येथे "गो-जाती" (गाईची जात) किंवा "अश्व-जाती" (घोड्याची जात) असे म्हटले असता 'जाती' हे द्रव्य ठरते. "निळा गुण" (नीलो गुणो) असे म्हटले असता 'गुण' हे द्रव्य ठरते. आणि "स्वयंपाक करण्याची क्रिया" (पचनक्रिया) असे म्हटले असता, ती गमन इत्यादी क्रियांपासून विशेषित केली जात असल्यामुळे 'क्रिया' हेच द्रव्य ठरते.

နာမရူပေန သဒဗ္ဗေ, ကွစိ သညီ ကထီယတေ;

နာမန္တိ တံ ယထာ စိတ္တော, သညာ သဒ္ဒေါ တု တဒ္ဓနီ.

नाम आणि रूपाने युक्त असलेल्या द्रव्यामध्ये कधीकधी संज्ञा असणाऱ्याला (संज्ञीला) 'नाम' म्हटले जाते, जसे की 'चित्त' (एका व्यक्तीचे नाव); परंतु संज्ञा-शब्द (नाव दर्शवणारा शब्द) हा त्याचा ध्वनी असतो.

နာမဿ ဒဗ္ဗတ္တေပိ စိတ္တောတျာဒိ နာမေနေဝ ပသိဇ္ဈတိ, နော ဃဋ+ပဋာဒယောဝ ဒဗ္ဗတ္တေန, တသ္မာ နာမ+မိတိ သညီ ကထီယတေ, တံဝါစကတ္တာ တဗ္ဗတီ စိတ္တာဒိ သညာသဒ္ဒေါတိ နိစ္ဆိယတေယျ+ဓိပ္ပာယော.

नामाचे द्रव्यत्व असले तरी 'चित्त' इत्यादी नामानेच सिद्ध होतात, घट-पट (घडा-वस्त्र) इत्यादींसारखे केवळ द्रव्यत्वामुळे नाही. म्हणून संज्ञीला (नाव धारण करणाऱ्याला) 'नाम' म्हटले जाते, आणि त्याचा वाचक असल्यामुळे 'चित्त' इत्यादी संज्ञा-शब्द त्या अर्थाने युक्त ठरतात, असा हा अभिप्राय निश्चित केला पाहिजे.

အယံ ပဉ္စဝိဓောပိ အတ္ထော သဒ္ဒတ္ထော စေဝ သာမတ္ထိယာ ဂမျမာနတ္ထော စာတိ ဒုဗ္ဗိဓော. တထာ ဟိ ‘‘ပီနော ဒိဝါ န ဘုဉ္ဇေယျ’’မိတိ ဘုတ္တိနိရာကတိ သဒ္ဒတ္ထော. ရတ္တိဘုတ္တိ တု သာမတ္ထိယာ+ဝဂမျတေ. တေနေ+တံ ဝုစ္စတိ –

हा पाच प्रकारचा अर्थ देखील दोन प्रकारचा आहे: शब्दार्थ (शब्दाने व्यक्त होणारा अर्थ) आणि सामर्थ्याने (व्यंजनेने) समजणारा अर्थ. जसे की, "लठ्ठ माणूस दिवसा जेवत नाही" यामध्ये दिवसा जेवणाचा निषेध करणे हा 'शब्दार्थ' आहे. परंतु रात्री जेवणे हे सामर्थ्याने (अर्थापत्तीने) समजून येते. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

အတ္ထပ္ပတီတိယံ သဒ္ဒ-ဗျာပါရော တိဝိဓော ဘဝေ;

မုချော လက္ခဏ+ဗျဉ္ဇန-သဘာဝေါ စာတိ ဧတ္ထ တု.

अर्थाच्या प्रतीतीमध्ये शब्दाचा व्यापार (कार्य) तीन प्रकारचा असतो: मुख्य (अभिधा), लक्षण (लक्षणा) आणि व्यंजन (व्यंजना) स्वभाव. येथे –

မုချော တု နိရန္တရတ္ထေ, လက္ခဏော တု တိရောဟိတေ;

အတ္ထေ+တရော တု ဝါကျဿ, အတ္ထေယေဝ ပဝတ္တတိ.

मुख्य व्यापार हा थेट (व्यवहित नसलेल्या) अर्थामध्ये प्रवृत्त होतो, लक्षण व्यापार हा परोक्ष (लपलेल्या) अर्थामध्ये प्रवृत्त होतो, आणि दुसरा (व्यंजन व्यापार) हा वाक्याच्या अर्थामध्येच प्रवृत्त होतो.

‘‘မဉ္စေ’’တိ [Pg.110] နိရန္တရတ္ထေ ဝတ္တမာနော မုချော, ‘‘မဉ္စာ ဥဂ္ဃောသန္တီ’’တိ တိရောဟိတတ္ထေ ဝတ္တမာနော လက္ခဏော, ဂါထာဒိသကလဝါကျဿ+တ္ထေ ဝတ္တမာနော ဗျဉ္ဇနသဘာဝေါ.

"मंचावर" (मंचे) हा थेट अर्थामध्ये प्रवृत्त होणारा 'मुख्य' व्यापार आहे, "मंच ओरडत आहेत" (मंचा उग्घोसन्ती) हा परोक्ष अर्थामध्ये (मंचावरील लोक ओरडत आहेत या अर्थी) प्रवृत्त होणारा 'लक्षण' व्यापार आहे, आणि गाथा इत्यादी संपूर्ण वाक्याच्या अर्थामध्ये प्रवृत्त होणारा 'व्यंजन' स्वभाव आहे.

ဗျာပါရဿ ပဘေဒေန, တိဓာ သဒ္ဒေါပိ ဝါစကော;

လက္ခဏိကော ဗျဉ္ဇကောတိ, တဒတ္ထောပိ တိဓာ မတော.

व्यापाराच्या भेदानुसार शब्द देखील तीन प्रकारचा असतो: वाचक, लाक्षणिक आणि व्यंजक; आणि त्याचा अर्थ देखील तीन प्रकारचा मानला गेला आहे.

ဝစ္စော လက္ခဏိကော ဗျင်္ဂျော, စေဝံ သဒ္ဒေါ သုဝါစကော;

ဝုတ္တကမေန ဇာတျာဒိ-ဘေဒေန ပဉ္စဓာ ဘဝေတိ.

वाच्य, लाक्षणिक आणि व्यंग्य अशा प्रकारे सुवाचक शब्द, सांगितलेल्या क्रमाने जाती इत्यादी भेदांमुळे पाच प्रकारचा होतो.

၃၈. အာမန္တဏေ –

३८. संबोधन (आमंत्रण) अर्थी –

တိ အာမန္တဏာဓိကေ အတ္ထမတ္တေ ပဌမာဝိဘတ္တိ ဟောတိ. ဘော နရ, ဘော ဣတ္ထိ, ဘော နပုံသက.

अशा प्रकारे, संबोधन अधिक असलेल्या केवळ अर्थामध्ये प्रथमा विभक्ती होते. जसे की – हे नरा (भो नर), हे स्त्री (भो इत्थी), हे नपुंसका (भो नपुंसक).

သဒ္ဒေနာ+ဘိမုခီကာရော, ဝိဇ္ဇမာနဿ ဝတ္ထုနော;

အာမန္တဏံ ဝိဓာတဗ္ဗေ, နတ္ထိ ‘‘ရာဇာ ဘဝေ’’တိ+ဒံ.

शब्दाद्वारे विद्यमान (हजर असलेल्या) वस्तूला आपल्याकडे अभिमुख करणे म्हणजे 'संबोधन' होय. जे विधान करायचे आहे, त्यामध्ये "तो राजा होवो" (राजा भवे) असे संबोधन नसते.

ကြိယာ နိမိတ္တံ ကာရကန္တု ကမ္မ, ကတ္တု, ကရဏ, သမ္ပဒါန, အဝဓိ, အာဓာရဘေဒေန ဆဗ္ဗိဓံ, တံ ယထာ –

क्रियेचे निमित्त असणारे 'कारक' हे कर्म, कर्ता, करण, संप्रदान, अवधी (अपादान) आणि आधार (अधिकरण) या भेदांनी सहा प्रकारचे असते, ते खालीलप्रमाणे –

၂,၂. ကမ္မေ ဒုတိယာ

२,२. कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते.

ကရီယတိ ကတ္တုကိရိယာယ သမ္ဗန္ဓီယတီတိ ကမ္မံ, တသ္မိံ ကမ္မကာရကေ ဒုတိယာဝိဘတ္တိ ဟောတိ. တံ တိဝိဓံ နိဗ္ဗတ္တိ, ဝိကတိ, ပတ္တိ ဘေဒေန, တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိကမ္မေ မာတာ ပုတ္တံ ဝိဇာယတိ, အာဟာရော သုခံ ဇနယတိ, ကဋံ ကရောတိ ဒတ္တော. ဝိကတိယံ ကဋ္ဌ+မင်္ဂါရံ ကရောတိ, သုဝဏ္ဏံ ကဋကံ ကရောတိ, ဝီဟယော လုနာတိ. ပတ္တိယံ ဒတ္တော ဃရံ ပဝိသတိ, အာဒိစ္စံ ပဿတိ, ဓမ္မံ သုဏာတိ, ပဏ္ဍိတေ ပယိရုပါသတိ.

जे केले जाते, म्हणजेच कर्त्याच्या क्रियेशी संबंधित असते, ते 'कर्म' होय. त्या कर्म कारकामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. ते निर्वृत्ती (उत्पत्ती), विकृती (रूपांतर) आणि प्राप्ती या भेदांनी तीन प्रकारचे असते. त्यापैकी निर्वृत्ती कर्मामध्ये – "माता पुत्राला जन्म देते" (माता पुत्तं विजायति), "अन्न सुखाला जन्म देते" (आहारो सुखं जनयति), "दत्त चटई बनवतो" (कटं करोति दत्तो). विकृती कर्मामध्ये – "तो लाकडाचा कोळसा करतो" (कट्ठं अङ्गारं करोति), "तो सोन्याचे कडे करतो" (सुवण्णं कटकं करोति), "तो भात (धान्य) कापतो" (वीहयो लुनाति). प्राप्ती कर्मामध्ये – "दत्त घरात प्रवेश करतो" (दत्तो घरं पविसति), "तो सूर्याला पाहतो" (आदिच्चं पस्सति), "तो धम्म ऐकतो" (धम्मं सुणाति), "तो पंडितांची संगत करतो" (पण्डिते पयिरुपासति).

ဝုတ္တဉ္စ [Pg.111] –

आणि असे म्हटले आहे –

နိဗ္ဗတ္တိ+ဝိကတိ+ပတ္တိ-ဘေဒါ ကမ္မံ တိဓာ မတံ;

ကတ္တုကြိယာဘိဂမ္မန္တံ, သုခ+မင်္ဂါရံ+ဃရံ ယထာတိ.

कर्त्याच्या क्रियेद्वारे प्राप्त होणारे कर्म हे निर्वृत्ती, विकृती आणि प्राप्ती या भेदांनी तीन प्रकारचे मानले गेले आहे; जसे की अनुक्रमे 'सुख' (सुखं), 'कोळसा' (अङ्गारं) आणि 'घर' (घरं).

ကဋံ ကရောတိ ဝိပုလံ ဒဿနီယန္တိ အတ္ထေဝ ဂုဏယုတ္တဿ ကမ္မတာ, ဝိပုလံ ကရောတိ, ဒဿနီယံ ကရောတီတိ ကြိယာယ သမ္ဗန္ဓိယမာနတ္တာ. ဩဒနော ပစ္စတေတိ ဩဒနသဒ္ဒတော ကမ္မတာ နပ္ပတီယတေ, ကိဉ္စရဟိ အာချာတတော.

"तो मोठी, प्रेक्षणीय चटई बनवतो" (कटं करोति विपुलां दस्सनीयं) यामध्ये गुणांनी युक्त असलेल्याची कर्मता सिद्ध होतेच, कारण "मोठी करतो", "प्रेक्षणीय करतो" या रूपाने ते क्रियेशी संबंधित आहे. "भात शिजवला जातो" (ओदनो पच्चते) यामध्ये 'ओदन' (भात) या शब्दावरून कर्मता समजत नाही, तर ती आख्यात प्रत्ययावरून (क्रियापदावरून) समजते.

ဣစ္ဆိတကမ္မံ ယထာ-ဂါဝုံ ပယော ဒေါဟတိ, ဂေါမန္တံ ဂါဝံ ယာစတိ, ဂါဝ+မဝ ရုန္ဓတိ ဝဇံ, မာဏဝကံ မဂ္ဂံ ပုစ္ဆတိ, ဂေါမန္တံ ဂါဝံ ဘိက္ခတေ, ရုက္ခ+မဝစိနာတိ ဖလာနိ, ရုက္ခာတျတ္ထော. သိဿံ ဓမ္မံ ဗြူတေ. ဧတ္ထ ပယော, ဂါဝံ ဣစ္စာဒိ ဣစ္ဆိတံ, ဂါဝုံ, ဂေါမန္တ+မိစ္စာဒိ အနိစ္ဆိတံ. ဧဝ+မနိစ္ဆိတေပိ ကဏ္ဋကံ မဒ္ဒတိ, ဝိသံ ဂိလတိ. ယံ နေဝိ+စ္ဆိတံ, နာပိ အနိစ္ဆိတံ, တတြာပိ ဂါမံ ဂစ္ဆန္တော ရုက္ခမူလ+မုပသပ္ပတိ.

इच्छित कर्म जसे की – "तो गाईचे दूध काढतो" (गावुं पयो दोहति), "तो गोपाळाकडे गाईची याचना करतो" (गोमन्तं गावं याचति), "तो गाईला गोठ्यात कोंडतो" (गावमवरुन्धति वजं), "तो मुलाला रस्ता विचारतो" (माणवकं मग्गं पुच्छति), "तो गोपाळाकडे गाईची भिक्षा मागतो" (गोमन्तं गावं भिक्खते), "तो झाडावरून फळे गोळा करतो" (रुक्खमवचिनाति फलानि – येथे 'झाडावरून' असा अर्थ आहे), "तो शिष्याला धम्म सांगतो" (सिस्सं धम्मं ब्रूते). येथे 'दूध' (पयो), 'गाईची' (गावं) इत्यादी इच्छित कर्मे आहेत, तर 'गाईचे' (गावुं), 'गोपाळाकडे' (गोमन्तं) इत्यादी अनिच्छित (गौण) कर्मे आहेत. तसेच अनिच्छित कर्मामध्ये देखील – "तो काट्यावर पाय देतो" (कण्टकं मद्दति), "तो विष गिळतो" (विसं गिलति). जे इच्छितही नाही आणि अनिच्छितही नाही, अशा ठिकाणी देखील – "गावाला जात असताना तो झाडाच्या मुळाशी (सावलीत) जातो" (गामं गच्छन्तो रुक्खमूलमुपसप्पति).

အာဓာရေ အဓိသိ+ဌာ+သာနံ ပယောဂေ စ, ပထဝိံ အဓိသေဿတိ, ဂါမ+မဓိတိဋ္ဌတိ, ရုက္ခ+မဇ္ဈာသတေတိ. ဧတ္ထ ပထဝိန္တိ ပထဝိယန္တိ အတ္ထော. ဧဝ+မဘိ, နိပုဗ္ဗဝိသဿာပိ, ဓမ္မ+မဘိနိဝိသတေ, ဓမ္မေ ဝါ. တထာ ဥပ, နွ+ဇ္ဈာ+ပုဗ္ဗဝသတိဿ, ဂါမ+မုပဝသတိ, ဂါမ+မနုဝသတိ, ဝိဟာရ+မဓိဝသတိ, ဂါမ+မာဝသတိ, အဂါရံ အဇ္ဈဝသတိ, ဧတ္ထ ဂါမန္တိ ဂါမေတျတ္ထော. တထာ တပ္ပာနာ+စာရေပိ, နဒိံ ပိဗတိ, ဂါမံ စရတိ, နဒိယံတျတ္ထော. သစေ မံ နာလပိဿတီတိ မယာ သဒ္ဓိံတျတ္ထော. ဝိဟိတာဝ ပဋိ-ယောဂေပိ ဒုတိယာ, ပဋိဘန္တု တံ စုန္ဒ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, တမ္ပဋိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာသန္တူတိ အတ္ထော. ဥပမာ မံ ပတိဘာတိ[Pg.112], ဥပမာ မံ ဥပဋ္ဌာတိတျတ္ထော. ဓာတုနာယုတ္တေ ‘‘တဿ နပ္ပဋိဘာတီ’’တိ ဆဋ္ဌီ.

आधार (अधिकरण) अर्थी 'अधि' उपसर्गपूर्वक 'सि' (झोपणे), 'ठा' (उभे राहणे) आणि 'आस' (बसणे) यांच्या प्रयोगात द्वितीया विभक्ती होते; जसे की – "तो पृथ्वीवर झोपेल" (पथविं अधिसेस्सति), "तो गावात राहतो" (गाममधितिट्ठति), "तो झाडावर बसतो" (रुक्खमज्झासते). येथे 'पथविं' म्हणजे 'पथवियं' (पृथ्वीवर) असा अर्थ आहे. तसेच 'अभि' आणि 'नि' उपसर्गपूर्वक 'विस' (प्रवेश करणे) धातूच्या प्रयोगात देखील – "तो धम्मामध्ये प्रवेश करतो" (धम्ममभिनिविसते किंवा धम्मे). तसेच 'उप', 'अनु', 'अधि' आणि 'आ' उपसर्गपूर्वक 'वस' (राहणे) धातूच्या प्रयोगात – "तो गावात राहतो" (गाममुपवसति), "तो गावानुसारी राहतो" (गाममनुवसति), "तो विहारात राहतो" (विहारमधिवासति), "तो गावात राहतो" (गाममावसति), "तो घरात राहतो" (अगारं अज्झावसति); येथे 'गामं' म्हणजे 'गामे' (गावात) असा अर्थ आहे. तसेच पिणे आणि फिरणे या अर्थी देखील – "तो नदीचे पाणी पितो" (नदिं पिबति), "तो गावात फिरतो" (गामं चरति); येथे 'नदीमध्ये' (नदियं) असा अर्थ आहे. "जर तो माझ्याशी बोलणार नाही" (सचे मं नालपिस्सति); येथे 'माझ्यासोबत' (मया सद्धिं) असा अर्थ आहे. 'पटि' च्या योगात देखील द्वितीया विहित आहे – "हे चुन्द, तुला बोज्झंग स्पष्ट होवोत" (पटिभन्तु तं चुन्द बोज्झङ्गा); येथे 'तुझ्याप्रती बोज्झंग भासूत' असा अर्थ आहे. "मला उपमा सुचते" (उपमा मं पटिभाति); येथे 'उपमा माझ्यासमोर उपस्थित होते' असा अर्थ आहे. धातूशी संबंध नसताना (किंवा विशिष्ट प्रयोगात) "त्याला सुचत नाही" (तस्स नप्पटिभाति) येथे षष्ठी विभक्ती होते.

၃. ကာလဒ္ဓါန+မစ္စန္တသံယောဂေ

३. काळ आणि मार्ग (अंतर) यांच्या अत्यंत संयोगात (सतत संबंधात) द्वितीया विभक्ती होते.

ကာလဒ္ဓါနံ ဒဗ္ဗ+ဂုဏ+ကြိယာဟိ အစ္စန္တသံယောဂေ တေဟိ ကာလဒ္ဓါနဝါစီဟိ ဒုတိယာ ဟောတိ. ကာလေ-သတ္တာဟံ ဂဝပါနံ, မာသံ မံသောဒနံ, သရဒံ ရမဏီယာ နဒီ, သဗ္ဗကာလံ ရမဏီယံ နန္ဒနံ, တယော မာသေ အဘိဓမ္မံ ဒေသေတိ. အဒ္ဓနိ-ယောဇနံ ဝနရာဇိ, ယောဇနံ ဒီဃော ပဗ္ဗတော, ကောသံ သဇ္ဈာယတိ.

काळ आणि मार्ग (अंतर) यांचा द्रव्य, गुण किंवा क्रियेशी अत्यंत संयोग (सतत संबंध) असताना, त्या काळ आणि मार्गवाचक शब्दांनंतर द्वितीया विभक्ती होते. काळाच्या बाबतीत – "सात दिवस दुधाचे पान" (सत्ताहं गवपानं), "महिनाभर मांस-भात" (मासं मंसोदनं), "शरद ऋतूत नदी रमणीय असते" (सरदं रमणीया नदी), "नंदनवन सर्वकाळ रमणीय असते" (सब्बकालं रमणीयं नन्दनं), "तो तीन महिने अभिधम्म देशना करतो" (तयो मासे अभिधम्मं देसेति). मार्गाच्या (अंतराच्या) बाबतीत – "एक योजनभर वनराई" (योजनं वनराजि), "एक योजन लांब पर्वत" (योजनं दीघो पब्बतो), "तो एक कोसभर पाठ करतो" (कोसं सज्झायति).

ပုဗ္ဗနှသမယံ နိဝါသေတွာ, ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ, ဣမံ ရတ္တိံ စတ္တာရော မဟာရာဇာနောတိ ဧဝမာဒီသု ကာလဝါစီဟိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဒုတိယာ, ဗဟုလံဝိဓာနာ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသော ဝါ. မာသေနာ+နုဝါကော+ဓီတော, ကောသေနာ+နုဝါကော+ဓီတောတိ ကရဏတ္ထေ တတိယာ.

"पूर्वाह्नसमयी (सकाळी) वस्त्र परिधान करून" (पुब्बन्हसमयं निवासेत्वा), "एका समयी भगवान" (एकं समयं भगवा), "या रात्री चार महाराज" (इमं रत्तिं चत्तारो महाराजानो) इत्यादींमध्ये काळवाचक शब्दांनंतर अत्यंत संयोगात द्वितीया विभक्ती होते, जी बहुल विधानामुळे किंवा विभक्तीच्या विपर्यासाने (बदलाने) होते. "एका महिन्यात अनुवाक (पाठ) शिकला" (मासेनानुवाको अधीतो), "एक कोसात अनुवाक शिकला" (कोसेनानुवाको अधीतो) येथे करण अर्थी तृतीया विभक्ती होते.

၄. ဂတိဗောဓာဟာရသဒ္ဒတ္ထာကမ္မကဘဇ္ဇာဒီနံ ပယောဇ္ဇေ

४. गमन (गती), ज्ञान (बोध), आहार (भोजन), शब्दार्थ, अकर्मक आणि 'भज्' इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याच्या योगात (द्वितीया विभक्ती होते).

ဂတျတ္ထာနံ ဗောဓတ္ထာနံ အာဟာရတ္ထာနံ သဒ္ဒတ္ထာန+မကမ္မကာနံ ဘဇ္ဇာဒီနဉ္စ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ ဒုတိယာ ဟောတိ. ဒတ္တော ဂမယတိ မာဏဝကံ ဂါမံ, ယာပယတိ ဝါ. ဂုရု ဗောဓယတိ မာဏဝကံ ဓမ္မံ, ဝေဒယတိ ဝါ. မာတာ ဘောဇယတိ ပုတ္တ+မောဒနံ, အာသယတိ ဝါ. ဂုရု အဇ္ဈာပယတိ သိဿံ ဝေဒံ, ပါဌယတိ ဝါ. ပယောဇ္ဇတော+ညတြ ကမ္မေ ဒုတိယာ. ပေါသော အာသယတိ ဒတ္တံ, သာယယတိ ဝါ. ပေါသော အညံ ဘဇ္ဇာပေတိ, အညံ ကောဋ္ဋာပေတိ, အညံ သန္ထရာပေတိ.

गमनार्थक (गती दर्शवणारे), बोधार्थक (ज्ञान देणारे), आहारार्थक (भोजन दर्शवणारे), शब्दार्थक (ध्वनी करणारे), अकर्मक आणि 'भज्' (भाजणे) इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, दत्त माणवकाला (तरुणाला) गावात पाठवतो किंवा जाण्यास प्रवृत्त करतो. गुरु माणवकाला धम्माचे आकलन करून देतात किंवा जाणवून देतात. माता पुत्राला भात भरवते किंवा खाऊ घालते. गुरु शिष्याला वेदाचे अध्ययन करवतात किंवा शिकवतात. प्रयोज्य कर्त्याव्यतिरिक्त कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. पुरुष दत्ताला खाऊ घालतो किंवा चव चाखवतो. पुरुष दुसऱ्याकडून भाजून घेतो, दुसऱ्याकडून कुटून घेतो, दुसऱ्याकडून अंथरून घेतो.

၅. ဟရာဒီနံ ဝါ

५. 'हर्' (हरण करणे) इत्यादी धातूंच्या बाबतीत विकल्पेकरून (द्वितीया विभक्ती होते).

ဟရာဒီနံ [Pg.113] ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ ဒုတိယာ ဟောတိ ဝါ. ပေါသော ဟာရေတိ ဘာရံ ဒတ္တံ, ဒတ္တေနေတိ ဝါ. ဒဿယတေ ဇနံ ရာဇာ, ဇနေနေတိ ဝါ. အဘိဝါဒယတေ ဂုရုံ ဒတ္တံ, ဒတ္တေနေတိ ဝါ. အဇ္ဈောဟာရေတိ သတ္တုံ ဒတ္တံ, ဒတ္တေနေတိ ဝါ. ကာရေတိ ဒတ္တော ဒတ္တံ, ဒတ္တေနေတိ ဝါ. ပက္ခေ သဗ္ဗတြ ကတ္တရိ တတိယာ.

'हर्' इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये विकल्पेकरून द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, पुरुष दत्ताकडून ओझे वाहून नेतो (दत्ताला ओझे वाहण्यास लावतो) किंवा दत्ताद्वारे. राजा लोकांना दर्शन देतो किंवा लोकांद्वारे. तो दत्ताला गुरूंना अभिवादन करायला लावतो किंवा दत्ताद्वारे. तो दत्ताला सत्तू खाऊ घालतो किंवा दत्ताद्वारे. दत्त दत्ताकडून काम करवून घेतो किंवा दत्ताद्वारे. दुसऱ्या पक्षात (विकल्पात) सर्वत्र कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होते.

၆. န ခါဒါဒီနံ

६. 'खाद्' (खाणे) इत्यादी धातूंच्या बाबतीत (प्रयोज्य कर्त्यामध्ये द्वितीया विभक्ती) होत नाही.

ခါဒါဒီနံ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ ဒုတိယာ န ဟောတိ. ဂတျတ္ထာဒီသု ကွစိ ပဋိသေဓတ္ထ+မိဒံ. ခါဒယတိ ဒတ္တော ဒတ္တေန, အာဒယတိ ဒတ္တေန, အဝှာပယတိ ဒတ္ထေန, သဒ္ဒါယယတိ ဒတ္တေန, နာယယတိ ဒတ္တေန, ကန္ဒယတိ ဒတ္တေန.

'खाद्' इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये द्वितीया विभक्ती होत नाही. गमनार्थक इत्यादी धातूंच्या बाबतीत काही ठिकाणी निषेध करण्यासाठी हा नियम आहे. जसे की, दत्त दत्ताद्वारे खाऊ घालतो, दत्ताद्वारे ग्रहण करवतो, दत्ताद्वारे बोलावतो, दत्ताद्वारे आवाज करवतो, दत्ताद्वारे नेववतो, दत्ताद्वारे रडवतो.

၇. ဈာဒီဟိ ယုတ္တာ

७. 'धि' (धिक्कार असो) इत्यादी शब्दांच्या योगाने (द्वितीया विभक्ती होते).

ဓိအာဒီဟိ ယုတ္တတော ဒုတိယာ ဟောတိ. ဓိ+ရတ္ထု+မံ ပုတိကာယံ, အန္တရာ စ ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာလန္ဒံ, ရာဇဂဟဿ စ နာလန္ဒဿ စ ဝိဝရဘူတေ မဇ္ဈေတိ အတ္ထော. သမာဓာန+မန္တရေန, မုစလိန္ဒ+မဘိတော သရံ. ဆဋ္ဌျတ္ထေ+ယံ ဒုတိယာ.

'धि' इत्यादी शब्दांच्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'धि रत्थु मं पूतिकायं' (या दुर्गंधीयुक्त शरीराला धिक्कार असो!), 'अंतरा च राजगहं अंतरा च नालंदं' (राजगृह आणि नालंदा यांच्या दरम्यान; राजगृह आणि नालंदा यांच्यामधील मोकळ्या जागेत म्हणजेच मध्यभागी असा अर्थ आहे), 'समाधानमंतरेण' (समाधानाशिवाय/समाधीशिवाय), 'मुचलिंदमभितो सरं' (मुचलिंद सरोवराच्या सभोवताली). ही द्वितीया विभक्ती षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात आहे.

၈. လက္ခဏိတ္ထမ္ဘူတဝိစ္ဆာသွ+ဘိနာ

८. लक्षण, इत्थंभूत (अशा प्रकारचा भाव) आणि वीप्सा (पुनरावृत्ती) या अर्थांमध्ये 'अभि' च्या योगाने (द्वितीया विभक्ती होते).

လက္ခဏာဒီသွ+တ္ထေသု အဘိနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ. ရုက္ခ+မဘိဝိဇ္ဇောတတေ စန္ဒော, ဧတ္ထ ရုက္ခော လက္ခဏံ, စန္ဒော လက္ခိတဗ္ဗော, တတြ အဘိနာ ရုက္ခဿ လက္ခဏဝုတ္တိတာ ပကာသီယတီတိ ရုက္ခော အဘိနာ ယုတ္တော နာမ. သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရ+မဘိ, မာတရိ သာဓုတ္တံ ပတ္တောတျတ္ထော. ရုက္ခံ ရုက္ခံအဘိ ဝိဇ္ဇောတတေ စန္ဒော, ရုက္ခေ ရုက္ခေတျတ္ထော.

लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये 'अभि' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खमभिविज्जोतते चंदो' (चंद्र झाडाकडे चमकतो); येथे झाड हे लक्षण (चिन्ह) आहे आणि चंद्र हा लक्षित होणारा आहे. तेथे 'अभि' मुळे झाडाचे लक्षणत्व प्रकट होते, म्हणून झाड हे 'अभि' ने युक्त आहे. 'साधु देवदत्तो मातरमभि' (देवदत्त मातेच्या प्रति चांगला आहे); मातेच्या बाबतीत त्याने चांगुलपणा प्राप्त केला आहे असा अर्थ आहे. 'रुक्खं रुक्खंअभि विज्जोतते चंदो' (चंद्र प्रत्येक झाडावर चमकतो); प्रत्येक झाडावर असा अर्थ आहे.

၉. ပတိပရီဟိ ဘာဂေ စ

९. लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये आणि 'भाग' (हिस्सा) या अर्थात 'पति' आणि 'परि' च्या योगाने देखील (द्वितीया विभक्ती होते).

ပတိပရီဟိ [Pg.114] ယုတ္တတော လက္ခဏာဒီသု ဘာဂေ စ+တ္ထေ ဒုတိယာ ဟောတိ. ရုက္ခံပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ, သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရံပတိ, ရုက္ခံ ရုက္ခံပတိ တိဋ္ဌတိ, ယ+ဒေတ္ထ မံ ပတိ သိယာ, ယော မမ ဘာဂေါ, သော ဒီယတုတျတ္ထော. ဧဝံ ရုက္ခံပရိတျာဒိပိ.

'पति' आणि 'परि' च्या योगाने लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये आणि 'भाग' (हिस्सा) या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खंपति विज्जोतते' (झाडाकडे चमकतो), 'साधु देवदत्तो मातरंपति' (देवदत्त मातेच्या प्रति चांगला आहे), 'रुक्खं रुक्खंपति तिट्ठति' (प्रत्येक झाडाजवळ उभा राहतो), 'यदेत्थ मं पति सिया' (येथे जे माझ्या वाट्याला येईल, म्हणजेच जो माझा हिस्सा असेल, तो दिला जावा असा अर्थ आहे). याचप्रमाणे 'रुक्खं परि' इत्यादी देखील समजावे.

၁၀. အနုနာတိ

१०. 'अनु' च्या योगाने देखील (द्वितीया विभक्ती होते).

လက္ခဏာဒီသု ဒုတိယာ. ရုက္ခမနု ဝိဇ္ဇောတတေ, သစ္စကိရိယ+မနု ဝဿိ, ဟေတု စ လက္ခဏံ ဘဝတိ, သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရ+မနု, ရုက္ခံ ရုက္ခ+မနု ဝိဇ္ဇောတတေ, ယဒေတ္ထ မံအနု သိယာ.

लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये ('अनु' च्या योगाने) द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खमनु विज्जोतते' (झाडाच्या अनुषंगाने चमकतो), 'सच्चकिरियं अनु वस्सि' (सत्यक्रियेच्या अनुषंगाने पाऊस पडला; येथे हेतू देखील लक्षण बनतो), 'साधु देवदत्तो मातरमनु' (देवदत्त मातेच्या प्रति चांगला आहे), 'रुक्खं रुक्खंअनु विज्जोतते' (प्रत्येक झाडाच्या अनुषंगाने चमकतो), 'यदेत्थ मंअनु सिया' (येथे जे माझ्या वाट्याला येईल).

၁၁. သဟတ္ထေ

११. सह (सोबत) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते.

သဟတ္ထေ အနုနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ. ပဗ္ဗတ+မနု တိဋ္ဌတိ, ပဗ္ဗတေန သဟ တျတ္ထော.

सह (सोबत) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'पब्बतमनु तिट्ठति' (पर्वताच्या बाजूला उभा आहे); पर्वताच्या सोबत असा अर्थ आहे.

၁၂. ဟီနေ

१२. हीन (कमीपणा) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते.

ဟီနတ္ထေ အနုနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ. အနုသာရိပုတ္တံ ပညဝန္တော ဘိက္ခူ, သာရိပုတ္တတော ပညာယ ဟီနာတျတ္ထော.

हीन (कमीपणा) या अर्थात 'अनु' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'अनुसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो भिक्खू' (बुद्धिमान भिक्खू सारिपुत्तांपेक्षा कमी आहेत); सारिपुत्तांपेक्षा प्रज्ञेने हीन (कमी) आहेत असा अर्थ आहे.

၁၃. ဥပေန

१३. हीन (कमीपणा) या अर्थात 'उप' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते.

ဟီနတ္ထေ ဥပေန ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ. ဥပသာရိပုတ္တံ ပညဝန္တော.

हीन (कमीपणा) या अर्थात 'उप' च्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'उपसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (बुद्धिमान लोक सारिपुत्तांपेक्षा कमी आहेत).

၁၆. ကတ္တုကရဏေသု တတိယာ

१६. कर्ता आणि करण या कारकांमध्ये तृतीया विभक्ती होते.

ကတ္တရိ ကရဏေ စ ကာရကေ တတိယာ ဟောတိ. ဇိနေန ဒေသိတော ဓမ္မော, ဗုဒ္ဓေန ဇိတော မာရော, အဟိနာ ဒဋ္ဌော နရော. ယတ္ထ [Pg.115] ကာရဏကာရဏမ္ပိ ကာရဏဝသေန ဝုစ္စတိ, တတ္ထာပိ တတိယာ, စောရေဟိ ဂါမော ဒဍ္ဎော, တိဏေဟိ ဘတ္တံ သိဒ္ဓံ, သဒ္ဓေဟိ ကာရိတာ ဝိဟာရာ.

कर्ता आणि करण या कारकांमध्ये तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'जिनेन देसितो धम्मो' (जिनांद्वारे (बुद्धांद्वारे) धम्म देशित केला गेला), 'बुद्धेन जितो मारो' (बुद्धांद्वारे मार जिंकला गेला), 'अहिना दट्ठो नरो' (सर्पाद्वारे मनुष्य दंशित झाला). जिथे कारणाचे कारण देखील कारणाच्या रूपाने सांगितले जाते, तिथेही तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'चोरेहि गामो दड्ढो' (चोरांद्वारे गाव जाळले गेले), 'तिणेहि भत्तं सिद्धं' (गवताने (इंधनाने) भात शिजवला गेला), 'सद्धेहि कारिता विहारा' (श्रद्धाळू लोकांद्वारे विहार बांधले गेले).

အတ္တပဓာနော ကိရိယံ, ယော နိဗ္ဗတ္တေတိ ကာရကော;

အပယုတ္တော ပယုတ္တော ဝါ, သ ကတ္တာတိ ပဝုစ္စတိ.

जो कारक स्वतः प्रधान (स्वतंत्र) राहून क्रिया पूर्ण करतो, मग तो स्वतः प्रवृत्त असो वा दुसऱ्याने प्रवृत्त केलेला असो, त्याला 'कर्ता' असे म्हटले जाते.

ကရဏေ-တံ ပန ဒုဝိဓံ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝသေန, ယထာ ဟတ္ထေန ကမ္မံ ကရောတိ, စက္ခုနာ ရူပံ ပဿတိ, မနသာ ဓမ္မံ ဝိညာယတိ. ဒတ္တေန ဝိဟယော လုနာတိ, အဂ္ဂိနာ ကုဋိံ ဈာပေတိ.

करण (साधन) हे आंतरिक आणि बाह्य अशा दोन प्रकारचे असते. जसे की, हाताने काम करतो, डोळ्याने रूप पाहतो, मनाने धम्म जाणतो. विळ्याने भात कापतो, आगीने कुटी जाळतो.

ဗာဟိရဉ္စ တထာ+ဇ္ဈတ္တံ, ကရဏံ ဒုဝိဓံ ယထာ;

ဝီဟိံ လုနာတိ ဒတ္တေန, နေတ္တေန စန္ဒ+မိက္ခတေ.

अशा प्रकारे करण (साधन) बाह्य आणि आंतरिक असे दोन प्रकारचे असते; जसे की, विळ्याने भात कापतो आणि डोळ्याने चंद्र पाहतो.

ပကတိယာ အဘိရူပေါ, ဂေါတ္တေန ဂေါတမော ဣစ္စာဒိ ဘူဓာတုဿ သမ္ဘဝါ ကရဏေ တတိယာ. တထာ သာရိပုတ္တောတိ နာမေန ဝိဿုတော, ဇာတိယာ ခတ္တိယော ဗုဒ္ဓေါ, ဇာတိယာ သတ္တဝဿိကော, သိပ္ပေန နဠကာရော သော, ဧကူနတိံသော ဝယသာ, ဧဝံ သမေန ဓာဝတိ, ဝိသမေန ဓာဝတိ, ဒွိဒေါဏေန ဓညံ ကိဏာတိ.

'पकतिया अभिरूपो' (स्वभावाने/प्रकृतीने सुंदर), 'गोत्तेन गोतमो' (गोत्राने गोतम) इत्यादी उदाहरणांमध्ये 'भू' धातूच्या संबंधामुळे करणात तृतीया विभक्ती होते. तसेच, 'सारिपुत्तोति नामेन विस्सुतो' (नावाने सारिपुत्त म्हणून प्रसिद्ध), 'जातिया खत्तियो बुद्धो' (जन्माने क्षत्रिय असलेले बुद्ध), 'जातिया सत्तवस्सिको' (वयाने सात वर्षांचा), 'सिप्पेन नळकारो सो' (व्यवसायाने तो टोपल्या विणणारा), 'एकूनतिंसो वयसा' (वयाने एकोणतीस वर्षांचा), याचप्रमाणे 'समेन धावति' (सपाट जमिनीवरून धावतो), 'विसमेन धावति' (विषम जमिनीवरून धावतो), 'द्विदोणेन धञ्ञं किणाति' (दोन द्रोण मापाने धान्य खरेदी करतो).

၁၇. သဟတ္ထေန

१७. सह (सोबत) या अर्थाच्या योगाने तृतीया विभक्ती होते.

သဟတ္ထေန ယောဂေ တတိယာ သိယာ. တတိယာပိ ဆဋ္ဌီဝ အပ္ပဓာနေ ဧဝ ဘဝတိ. ပုတ္တေန သဟာ+ဂတော, ပုတ္တေန သဒ္ဓိံ အာဂတော, ဝိတက္ကေန သဟ ဝတ္တတိ, ပုတ္တေန သဟ ထူလော, နိသီဒိ ဘဂဝါ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန, သဟဿေန သမံ မိတာ, သဗ္ဗေဟိ မေ ပိယေဟိ မနာပေဟိ နာနာဘာဝေါ.

सह (सोबत) या अर्थाच्या योगाने तृतीया विभक्ती होते. तृतीया विभक्ती देखील षष्ठी विभक्तीप्रमाणे केवळ अप्रधान (गौण) पदातच होते. जसे की, 'पुत्तेन सहागतो' (पुत्रासह आला), 'पुत्तेन सद्धिं आगतो' (पुत्रासोबत आला), 'वितक्केन सह वत्तति' (वितर्कासह वर्ततो), 'पुत्तेन सह थूलो' (पुत्रासह स्थूल), 'निसीदि भगवा सद्धिं भिक्खुसङ्घेन' (भगवान भिक्खू संघासोबत बसले), 'सहस्सेन समं मिता' (हजाराच्या समान मोजलेले), 'सब्बेहि मे पियेहि मनापेहि नानाभावो' (माझ्या सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून वियोग).

၁၈. လက္ခဏေ

१८. लक्षण (चिन्ह किंवा वैशिष्ट्य) दर्शवताना तृतीया विभक्ती होते.

လက္ခဏေ [Pg.116] ဝတ္တမာနတော တတိယာ. ဘိန္နေန သီသေန ပဂ္ဃရန္တေန လောဟိတေန ပဋီဝိဿကေ ဥဇ္ဈာပေသိ, ဦနပဉ္စဗန္ဓနေန ပတ္တေန အညံ နဝံ ပတ္တံ စေတာပေယျ, တိဒဏ္ဍကေန ပရိဗ္ဗာဇက+မဒ္ဒက္ခိ, အက္ခိနာ ကာဏော, ဟတ္ထေန ကုဏီ, ပါဒေန ခဉ္ဇော, ပိဋ္ဌိယာ ခုဇ္ဇော. တေန ဟိ ဝိကလင်္ဂေန ဝိကလင်္ဂိနော ဝိကာရော လက္ခိယတေ.

लक्षण (वैशिष्ट्य) दर्शवताना तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'भिन्नेन सीसेन पग्घरन्तेन लोहितेन पटीविस्सके उज्झापेसि' (फुटलेल्या डोक्याने आणि वाहणाऱ्या रक्ताने त्याने शेजाऱ्यांना त्रास दिला), 'ऊनपञ्चबन्धनेन पत्तेन अञ्ञं नवं पत्तं चेतापेय्य' (पाचपेक्षा कमी सांधे असलेल्या पात्राच्या ऐवजी दुसरे नवीन पात्र मिळवावे), 'तिदण्डकेन परिब्बाजकमद्दक्खि' (त्रिदंडावरून त्याने परिव्राजकाला पाहिले), 'अक्खिना काणो' (डोळ्याने काणा), 'हत्थेन कुणी' (हाताने लुळा), 'पादेन खञ्जो' (पायाने लंगडा), 'पिट्ठिया खुज्जो' (पाठीने कुबडा). कारण, त्या विकृत अवयवावरूनच विकलांगाचा विकार ओळखला जातो.

၁၉. ဟေတုမှိ

१९. हेतू किंवा कारणाच्या अर्थात तृतीया विभक्ती होते.

ဝါသာဒိလက္ခဏကြိယာယ ဟေတုတော တတိယာ. အန္နေန ဝသတိ, ဝိဇ္ဇာယ ဝသတိ, န ဇစ္စာ ဝသလော ဟောတိ, ကမ္မုနာ ဝသလော ဟောတိ, ဒါနေန ဘောဂဝါ, အာစာရေန ကုလံ, တေန ပါဏိ ကာမဒဒေါ.

राहणे इत्यादी लक्षणरूप क्रियेच्या हेतूमध्ये तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'अन्नेन वसति' (अन्नाच्या कारणाने राहतो), 'विज्जाय वसति' (विद्येच्या कारणाने राहतो), 'न जच्चा वसलो होति' (जन्माने कोणीही वृषल (हीन) होत नाही), 'कम्मुना वसलो होति' (कर्मानेच मनुष्य वृषल होतो), 'दानेन भोगवा' (दानाने मनुष्य ऐश्वर्यसंपन्न होतो), 'आचारेन कुलं' (आचरणाने कुळाची श्रेष्ठता ठरते), 'तेन पाणि कामददो' (त्यामुळे तो हात इच्छा पूर्ण करणारा आहे).

၂၀. ပဉ္စမီ+ဏေ ဝါ

२०. ऋण (कर्ज) या हेतूच्या अर्थात विकल्पेकरून पंचमी विभक्ती होते (किंवा तृतीया होते).

ဣဏေ ဟေတုမှိ ပဉ္စမီ ဝါ. သတသ္မာ ဗဒ္ဓေါ, သတေန ဝါ.

ऋण (कर्ज) या हेतूच्या अर्थात विकल्पेकरून पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'सतस्मा बद्धो' (शंभर नाण्यांच्या कर्जामुळे बांधला गेला आहे) किंवा 'सतेन वा' (तृतीयेमध्ये: शंभराने).

၂၁. ဂုဏေ

२१. गुण या अर्थात (तृतीया किंवा पंचमी विभक्ती होते).

ပရင်္ဂဘူတေ ဟေတုမှိ ပဉ္စမီ ဟောတိ ဝါ. ဇဠတ္တာ ဗဒ္ဓေါ, ဇဠတ္တေနဝါ, ပညာယ မုတ္တော, ဟုတွာ အဘာဝတော အနိစ္စာ, သင်္ခါရနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော. ဗဟုလံဝိဓာနာ သတ္တမျတ္ထေဟိပိ, တေန သမယေန, ကာလေန ဓမ္မသာကစ္ဆာ, ပုရတ္ထိမေန ဓတရဋ္ဌော, ဒက္ခိဏေန ဝိရူဠှကော, ဥတ္တရေန ကပိလဝတ္ထု, ယေန ဘဂဝါ, တေနုပသင်္ကမိ, သော ဝေါ မမ+စ္စယေန သတ္ထာတိ. မာသေန ဘုဉ္ဇတိ, ဧကာဟေနေဝ ဗာရာဏသိံ ပါဝိသိ, နဝဟိ မာသေဟိ ဝိဟာရံ ကာရာပေသိ[Pg.117], ကဟာပဏေန ဦနော, ဓနေန ဝိကလော, အသိနာ ကလဟော, အာစာရေန နိပုဏော, ဂုဠေန မိဿကံ, ဝါစာယ သခိလော, မဏိနာ အတ္ထော, ဓနေန အတ္ထော, ယောဇနေန ဂစ္ဆတိ ဣစ္စာဒိ ဟေတုမှိ ကရဏေ ဝါ တတိယာ. အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သမ္မန္နတီတိ ပစ္စတ္တေ ဗဟုလံဝိဓာနာ ကတ္တရိ တတိယာ. ဧဝံ တိလေဟိ ခေတ္တေ ဝပတီတိ ကမ္မတ္ထေ, သုမုတ္တာ မယံ တေန မဟာသမဏေနာတိ ပဉ္စမျတ္ထေ စ.

दुसऱ्या अंगात (वाक्यात) असलेल्या हेतूच्या अर्थी पंचमी विभक्ती विकल्पेकरून (किंवा) होते. जसे की: 'जळत्ता बद्धो' (मूर्खत्वामुळे बांधला गेला - पंचमी), किंवा 'जळत्तेन वा' (मूर्खत्वाने - तृतीया), 'पञ्ञाय मुत्तो' (प्रज्ञेने मुक्त झाला), 'हुत्वा अभावतो अनिच्चा' (होऊन नष्ट होत असल्यामुळे अनित्य), 'sङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधो' (संस्कारांच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो). 'बहुलंविधाना' (विविध नियमांनुसार) सप्तमीच्या अर्थी देखील तृतीया विभक्ती होते, जसे की: 'तेन समयेन' (त्या वेळी), 'कालेन धम्मसाकच्छा' (योग्य वेळी धम्मचर्चा), 'पुरत्थिमेन धतरट्ठो' (पूर्वेला धृतराष्ट्र), 'दक्खिणेन विरूळ्हको' (दक्षिणेला विरूळ्हक), 'उत्तरेन कपिलवत्थु' (उत्तरेला कपिलवस्तू), 'येन भगवा, तेनुपसङ्कमि' (जेथे भगवान होते, तेथे तो गेला), 'सो वो ममाच्चयेन सत्था' (माझ्या मृत्यूनंतर तो तुमचा शास्ता असेल). 'मासेन भुञ्जति' (एका महिन्यात जेवतो), 'एकाहेनेव बाराणसिं पाविसि' (एकाच दिवसात वाराणसीत प्रवेश केला), 'नवहि मासेहि विहारं कारापेसि' (नऊ महिन्यांत विहार बांधवला), 'कहापणेन ऊनो' (कहापणाने कमी), 'धनेन विकलो' (धनाने वंचित), 'असिना कलहो' (तलवारीने कलह), 'आचारेन निपुणो' (आचरणाने निपुण), 'गुळेन मिस्सकं' (गुळाने मिश्रित), 'वाचाय सखिलो' (वाणीने मधुर), 'मणिना अत्थो' (मण्याने प्रयोजन), 'धनेन अत्थो' (धनाने प्रयोजन), 'योजनेन गच्छति' (योजनाने चालतो) इत्यादी उदाहरणांमध्ये हेतू किंवा करण अर्थी तृतीया विभक्ती होते. 'अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नति' (स्वतःच स्वतःला संमत करतो) या अर्थी 'पच्चत्त' (स्वतःच्या) अर्थी बहुल विधानामुळे कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होते. याचप्रमाणे 'तिलेहि खेत्ते वपति' (तिळांनी शेत पेरतो) यात कर्म अर्थी, आणि 'सुमुत्ता मयं तेन महासमणेन' (आम्ही त्या महाश्रमणापासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालो आहोत) यात पंचमीच्या अर्थी तृतीया विभक्ती होते.

၂၄. စတုတ္ထီ သမ္ပဒါနေ

२४. संप्रदानात चतुर्थी विभक्ती होते.

အစေတနံ သစေတနံ ဝါ ပဋိဂ္ဂါဟကဘာဝေနာ+ပေက္ခိတံ, တံ သမ္ပဒါနံ, တဉ္စ ဒါ-ဒါနေတိ ဓာတုတော ဗျပ္ပေန ယုတ္တမေဝ, တတ္ထ စတုတ္ထီ ဟောတိ. တဉ္စ ဒီယမာနဿ ဝတ္ထုနော အနိဝါရဏ+ဇ္ဈေသနာ+နုမတိတော တိဝိဓော, ယထာ ဗုဒ္ဓဿ ပုပ္ဖံ ဒေတိ, ဗောဓိရုက္ခဿ ဇလံ ဒေတိ, ယာစကဿ ဓနံ ဒေတိ, ဘိက္ခူနံ ဒါနံ ဒေတိ.

अचेतन किंवा सचेतन जे स्वीकारण्याच्या भावाने (प्रतिग्राहक भावाने) अपेक्षित असते, त्याला 'संप्रदान' म्हणतात. आणि ते 'दा-दाने' (देणे) या धातूच्या अर्थाशी जोडलेले असते, तिथे चतुर्थी विभक्ती होते. आणि ते दिल्या जाणाऱ्या वस्तूच्या अनिवारण (न रोखणे), अध्येषणा (प्रार्थना) आणि अनुमती (संमती) यावरून तीन प्रकारचे असते. जसे की: 'बुद्धस्स पुप्फं देति' (बुद्धांना फूल देतो), 'बोधिरुक्खस्स जलं देति' (बोधिवृक्षाला पाणी देतो), 'याचकस्स धनं देति' (याचकाला धन देतो), 'भिक्खूनं दानं देति' (भिक्खूंना दान देतो).

အနိရာကရဏာ+ရာဓ-န+ဗ္ဘနုညဝသေန ဟိ;

သမ္ပဒါနံ တိဓာ ဝုတ္တံ, ရုက္ခ+ယာစက+ဘိက္ခဝေါ.

अनिराकरण (नकार न देणे), आराधना (प्रसन्न करणे) आणि अभ्यनुज्ञा (अनुमती) यांच्या वशामुळे संप्रदान तीन प्रकारचे सांगितले आहे; जसे की अनुक्रमे वृक्ष, याचक आणि भिक्खू.

အာဓာရဝိဝက္ခာယံ သတ္တမီပိ, သံဃေ ဂေါတမိ ဒေဟိ, သံဃေ ဒိန္နေ အဟဉ္စေဝ ပူဇိတော ဘဝိဿာမိ, ယာ ပလာလမယံ မာလံ, နာရီ ဒတွာန စေတိယေတိ.

आधार सांगण्याची इच्छा (विवक्षा) असल्यास सप्तमी विभक्ती देखील होते; जसे की: 'sङ्घे गोतमि देहि' (हे गौतमी! संघात दान दे), 'sङ्घे दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि' (संघात दिले असता मी देखील पूजित होईन), 'या पलालमयं मालं, नारी दत्वान चेतियेति' (जी स्त्री पेंढ्याची माळ चैत्याला अर्पण करते).

၂၅. တာဒတ္ထျေ

२५. तादर्थ्य (त्याच्यासाठी असणे या अर्थी चतुर्थी विभक्ती होते).

တာဒတ္ထျေ စတုတ္ထီ သိယာ. တဒတ္ထဿ ဘာဝေ, တာဒတ္ထျံ, တသ္မိံ တဒတ္ထဘာဝေ ဇောတနီယေဝ စတုတ္ထီ သိယာ. တဒတ္ထဿ ဘာဝေါတိ နိမိတ္တနိမိတ္တီသမ္ဗန္ဓေ [Pg.118] ဆဋ္ဌီ, တသ္မာ ဆဋ္ဌာပဝါဒေါ+ယံ. သမေပိ နိမိတ္တနိမိတ္တီနံ သမ္ဗန္ဓေ နိမိတ္တဘူတယူပတောဝ စတုတ္ထီ, နော နိမိတ္တီဘူတဒါရုတော. ယူပါယ ဒါရု, ပါကာယ ဝဇတိ, ဗုဒ္ဓဿတ္ထာယ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇာမိ, နေဝ ဒဝါယ, န မဒါယ, ဦနဿ ပါရိပူရိယာ, အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တတိ, လောကာနုကမ္ပာယ, ဖာသု ဝိဟာရာယ.

तादर्थ्य अर्थी चतुर्थी विभक्ती होते. 'तदर्थ'चा भाव म्हणजे 'तादर्थ्य', त्या तदर्थभावाचे द्योतन करण्यासाठी चतुर्थी विभक्ती होते. 'तदर्थाचा भाव' म्हणजे निमित्त आणि निमित्ती यांच्या संबंधात षष्ठी विभक्ती प्राप्त होते, म्हणून हा षष्ठीचा अपवाद आहे. निमित्त आणि निमित्ती यांच्या संबंधात समानता असली तरी, निमित्तभूत असलेल्या 'यूप' (खांब) शब्दालाच चतुर्थी लागते, निमित्तीभूत असलेल्या 'दारू' (लाकूड) शब्दाला नाही. जसे की: 'यूपाय दारु' (यूपसाठी लाकूड), 'पाकाय वजति' (स्वयंपाकासाठी जातो), 'बुद्धस्सत्थाय जीवितं परिच्चजामि' (बुद्धांच्या कार्यासाठी मी जीवनाचा त्याग करतो), 'नेव दवाय, न मदाय' (खेळण्यासाठी नाही, मदासाठी नाही), 'ऊनस्स पारिपूरियां' (कमी असलेल्याच्या परिपूर्तीसाठी), 'अत्थाय हिताय सुखाय संवत्तति' (हितासाठी, कल्याणासाठी, सुखासाठी कारणीभूत ठरते), 'लोकानुकम्पाय' (जगावरील अनुकंपेसाठी), 'फासु विहाराय' (सुखपूर्वक विहारासाठी).

ဣစ္စာယံ ကစ္စာယနေ ဥပရိ ဝက္ခမာနဿ စတုတ္ထီတိ သာဓိတတ္တာ ဣဓ ဆဋ္ဌီတိ ဒီပနတ္ထံ ဝုစ္စတေ –

कच्चायन व्याकरणात पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या सूत्रात चतुर्थी सिद्ध होत असल्यामुळे, येथे षष्ठी विभक्ती दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे –

ကဿ သာဒု နရုစ္စတိ, မာ အယသ္မန္တာနမ္ပိ သံဃဘေဒေါ ရုစ္စိတ္ထ, ခမတိ သံဃဿ, ဘတ္တ+မဿ နစ္ဆာဒေတီတိ ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယံ, န စေ+ဝံ ဝိရောဓော သိယာ, သဒိသရူပတ္တာ, ဧဝံဝိဓေသု စ သမ္ဗန္ဓဿ သဒ္ဒိကာနုမတတ္တာ. တထာ ဟိ ဘာဂဝုတ္တိယာ ‘‘ဥပပဒဝိဘတ္တိ ဆဋ္ဌိယာ+ပဝါဒါ’’တိ ဝုတ္တံ, သဒ္ဒန္တရေ ဝိဟိတာ ဝိဘတ္တိ ဥပပဒဝိဘတ္တိ.

'कस्स सादु न रुच्चति' (कोणाला गोड आवडत नाही?), 'मा आयस्मन्तानम्पि sङ्घभेदो रुच्चित्थ' (आयुष्मानांना देखील संघभेद आवडू नये), 'खमति sङ्घस्स' (संघाला क्षम्य वाटते), 'भत्तमस्स नच्छादेति' (त्याला भात आवडत नाही) - येथे संबंध सांगण्याच्या इच्छेमुळे षष्ठी विभक्ती होते. आणि यात कोणताही विरोध नाही, कारण रूपे समान आहेत, आणि अशा प्रकारच्या प्रयोगांमध्ये संबंधाला शाब्दिक मान्यता आहे. तसेच भागवृत्तीमध्ये म्हटले आहे की 'उपपदविभक्ती ही षष्ठीचा अपवाद आहे', दुसऱ्या शब्दाच्या योगाने विहित केलेली विभक्ती म्हणजे उपपदविभक्ती होय.

ကဿ ဝါ တွံ ဓမ္မံ ရောစေသီတိ အတ္ထမတ္တေ ပဌမာ, ကဿ ဝါ တုယှန္တိ အဝတွာ ကဿ ဝါ တွံ ဓမ္မံ ရောစေသီတိ အတ္ထမတ္တေ ပဌမာဝသေန ဗျဘိစာရဒဿနာ. ဧဝ+မညာပိ ဝိညေယျာ, ပရတောပိ ယထာဂမံ.

'कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसि' (किंवा तू कोणाचा धम्म पसंत करतोस?) यात केवळ अर्थाच्या दृष्टीने प्रथमा विभक्ती होते. 'कस्स वा तुय्हं' (तुला कोणाचा) असे न म्हणता 'कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसि' असे केवळ अर्थाच्या दृष्टीने प्रथमा विभक्तीच्या वापरामुळे व्यभिचार (अपवाद) दिसून येतो. याचप्रमाणे इतरही उदाहरणे समजून घ्यावीत, आणि पुढेही आगमानुसार (परंपरेनुसार) जाणावे.

ရညော သတံ ဓာရေတိ ရညော ဆတ္တံ ဓာရေတီတိ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီဝ. သိလာဃ=ကထနေ, ဧဝံ ရညော သိလာဃတေ ဣစ္စာဒိ, ထုတိံ ကရောတီတျတ္ထော. ဟနု=အပနယနေ, ရညော ဟနုတေ, ဝဉ္စေတီတျတ္ထော. ဥပတိဋ္ဌေယျ သကျပုတ္တာနံ ဝဍ္ဎကီ, ဥပဂစ္ဆေယျာတျတ္ထော. သပ=အက္ကောသေ, မယှံ သပတေ, သစ္စံ ကုရုတေတျတ္ထော[Pg.119]. ဓရ=ဓာရဏေ, သုဝဏ္ဏံ တေ ဓာရယတေ, ဣဏံ တေ ဓာရယတိ, အဿ ရညော နာဂံ ဓာရယာမ. ပိဟ=ဣစ္ဆာယံ, ဒေဝါပိ တဿ ပိဟယန္တိ တာဒိနော, တေသံ ပိဟယန္တိ သမ္ဗုဒ္ဓါနံ သတီမတံ, ပိဟယန္တိ=ပတ္ထေန္တိ. တဿ ကုဇ္ဈ မဟာဝီရ, ယဒိ+ဟံ တဿ ပကုပ္ပေယျံ, ဒုဘယတိ ဒိသာနံ မေဃော, ယော မိတ္တာနံ န ဒူဘတိ, ယော အပ္ပဒုဋ္ဌဿ နရဿ ဒုဿတိ. ဣဿ=ဣဿာယံ, တိတ္ထိယာ ဣဿယန္တိ သမဏာနံ. ဥသူယ=ဒေါသာဝိကရဏေ, ဒုဇ္ဇနာ ဂုဏဝန္တာနံ ဥဿူယန္တိ, ကာ ဥသုယာ ဝိဇာနတံ. ဣဓ+သိဓ+ရာဓ+သာဓ=သံသိဒ္ဓိယံ, အာရာဓော မေ ရညော, ရညော ဘာဂျ+မာရဇ္ဈတိ, ကျာ+ဟံ အယျာနံ အပရဇ္ဈာမိ, အာယသ္မတော ဥပါလိတ္ထေရဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော ဥပတိဿော. ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ, အာသုဏန္တိ ဗုဒ္ဓဿ ဘိက္ခူ, တဿ ဘိက္ခုနော ဇနောအနုဂိဏာတိ, ပတိဂိဏာတိ, သာဓုကာရဒါနာဒိနာ တံ ဥဿဟတီတျတ္ထော. အာရောစယာမိ ဝေါ ဘိက္ခဝေ, ပဋိဝေဒယာမိ ဝေါ, အာမန္တယာမိ တေ မဟာရာဇ, ဓမ္မံ တေ ဒေသိဿာမိ, ဒေသေတု ဘန္တေ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဘိက္ခူနံ, ယထာ နော ဘဂဝါ ဗျာကရေယျ, နိရုတ္တိံ တေ ပဝက္ခာမိ, အလံ မေ ရဇ္ဇံ, အလံ ဘိက္ခု ပတ္တဿ, အလံ မလ္လော မလ္လဿ, အရဟတိ မလ္လော မလ္လဿ, အလံ တေ ဣဓ ဝါသေန, ကိံ မေ ဧကေန တိဏ္ဏေနာတိ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ.

'रञ्ञो सतं धारेति' (राजाचे शंभर रुपये धारित करतो/ऋणी आहे), 'रञ्ञो छत्तं धारेति' (राजाचे छत्र धारण करतो) यात संबंध अर्थी षष्ठीच होते. 'सिलाघ' म्हणजे सांगणे/स्तुती करणे, जसे की 'रञ्ञो सिलाघते' इत्यादी, याचा अर्थ स्तुती करतो असा आहे. 'हनु' म्हणजे दूर करणे/लपवणे, 'रञ्ञो हनुते' म्हणजे फसवितो असा अर्थ आहे. 'उपतिट्ठेय्या सक्यपुत्तानं वड्ढकी' म्हणजे सुतार शाक्यपुत्रांकडे उपस्थित व्हावा, याचा अर्थ जवळ जावा असा आहे. 'सप' म्हणजे शिवीगाळ करणे/शपथ घेणे, 'मय्हं स पते' म्हणजे शपथ घेतो असा अर्थ आहे. 'धर' म्हणजे धारण करणे/कर्ज असणे, 'सुवण्णं ते धारयते' (तुला सोने देतो/तुझे सोने धारण करतो), 'इणं ते धारयति' (तुझे कर्ज धारण करतो), 'अस्स रञ्ञो नागं धारयाम' (आम्ही या राजाचा हत्ती सांभाळतो). 'पिह' म्हणजे इच्छा करणे, 'देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो' (त्या तादी पुरुषाची देवही इच्छा करतात), 'तेसं पिहयन्ति सम्बुद्धानं सतीमतं' (त्या स्मृतिमान संबुद्धांची ते इच्छा करतात), 'पिहयन्ति' म्हणजे प्रार्थना करतात/इच्छा करतात. 'तस्स कुज्झ महावीर' (हे महावीरा, त्यावर रागवा), 'यदिहं तस्स पकुप्पेय्यं' (जर मी त्यावर रागवलो), 'दुभयति दिसानं मेघो' (दिशांना मेघ द्रोह करतो), 'यो मित्तानं न दूभति' (जो मित्रांशी द्रोह करत नाही), 'यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति' (जो निष्पाप माणसाचा द्वेष करतो). 'इस्स' म्हणजे ईर्ष्या करणे, 'तित्थिया इस्सयन्ति समणानं' (तीर्थक श्रमणांचा हेवा करतात). 'उसूय' म्हणजे दोष दाखवणे, 'दुज्जना गुणवन्तानं उस्सूंयन्ति' (दुर्जन गुणवानांचे दोष काढतात), 'का उसुया विजानतं' (जाणणाऱ्याला काय ईर्ष्या?). 'इध, सिध, राध, साध' म्हणजे सिद्धी मिळवणे, 'आराधो मे रञ्ञो' (राजा माझ्यावर प्रसन्न आहे), 'रञ्ञो भाग्यमारज्झति' (राजाचे भाग्य सिद्ध होते), 'क्याहं अय्यानं अपराज्झामि' (मी आर्यांचा काय अपराध केला आहे?), 'आयस्मतो उपालित्थेरस्स उपसम्पदापेक्खो उपतिस्सो' (आयुष्मान उपालि थेरांच्या उपसंपदेची अपेक्षा करणारा उपतिस्स आहे). 'भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं' (भिक्खूंनी भगवंतांचे ऐकले/होकार दिला), 'आसुणन्ति बुद्धस्स भिक्खू' (भिक्खू बुद्धांचे ऐकतात), 'तस्स भिक्खुनो जनो अनुगिणाति, पतिगिणाति' (त्या भिक्खूचे लोक अनुमोदन करतात, स्वीकार करतात, साधुकार देणे इत्यादींनी त्याला प्रवृत्त करतात असा अर्थ आहे). 'आरोचयामि वो भिक्खवे' (हे भिक्खूंनो, मी तुम्हाला सांगतो), 'पटिवेदयामि वो' (तुम्हाला कळवतो), 'आमन्तयामि ते महाराज' (हे महाराजा, मी तुम्हाला आमंत्रित करतो), 'धम्मं ते देसिस्सामि' (तुला धम्माचा उपदेश करीन), 'देसेतु भन्ते भगवा धम्मं भिक्खूनं' (भन्ते, भगवंतांनी भिक्खूंना धम्माचा उपदेश करावा), 'यथा नो भगवा ब्याकरेय्य' (जसे भगवंत आम्हाला स्पष्ट करतील), 'निरुत्तिं ते पवक्खामि' (तुला निरुक्ती सांगेन), 'अलं मे रज्जं' (मला राज्य पुरेसे आहे), 'अलं भिक्खु पत्तस्स' (भिक्खूच्या पात्रासाठी पुरेसे आहे), 'अलं मल्लो मल्लस्स' (मल्ल मल्लासाठी पुरेसा आहे), 'अरहति मल्लो मल्लस्स' (मल्ल मल्लासाठी योग्य आहे), 'अलं ते इध वासेन' (तुला येथे राहणे पुरेसे आहे), 'किं मे एकेन तिण्णेनाति' (मी एकट्याने तरून काय करायचे?) या सर्व ठिकाणी संबंध अर्थी षष्ठी विभक्ती होते.

ဧဝံ အာယု ဘောတော ဟောတု, စိရံ ဇီဝိတံ, ဘဒ္ဒံ, ကလျာဏံ, အတ္ထံ, ပယောဇနံ, ကုသလံ, အနာမယံ, ဟိတံ, ပတ္ထံ, သုခံ, သာတံ, ဘောတော ဟောတု, သာဓု သမ္မုတိ မေ တဿ, ပုတ္တဿာ+ဝိကရေယျ ဂုယှ+မတ္ထံ, တဿ မေ သက္ကော ပါတုရဟောသိ, တဿ ပဟိဏေယျ, ဘိက္ခူနံ ဒူတံ ပါဟေသိ, ကပ္ပတိ သမဏာနံ အာယောဂေါ[Pg.120], ဧကဿ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ပဟောတိ, ဥပမံ တေ ကရိဿာမိ, အဉ္ဇလိံတေ ပဂ္ဂဏှာမိ, တဿ ဖာသု, လောကဿ+တ္ထော, နမော တေ ပုရိသာဇည, သောတ္ထိ တဿ, သမတ္ထော မလ္လော မလ္လဿ, တဿ ဟိတံ, တဿ သုခံ, သွာဂတံ တေ မဟာရာဇာတိ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ.

याचप्रमाणे 'आयु भोतो होतु' (आपले आयुष्य असो), 'चिरं जीवितं' (दीर्घ आयुष्य), 'भद्दं' (कल्याण), 'कल्याणं' (मंगल), 'अत्थं' (हित), 'पयोजनं' (प्रयोजन), 'कुसलं' (कुशल), 'अनामयं' (आरोग्य), 'हितं' (हित), 'पत्थं' (पथ्य), 'सुखं' (सुख), 'सातं' (शांती/सुख आपले असो), 'साधु सम्मुति मे तस्स' (त्याच्याबद्दल माझी चांगली संमती आहे), 'पुत्तस्साविकरेय्य गुय्हमत्थं' (पुत्राला गुप्त गोष्ट प्रकट करावी), 'तस्स मे सक्को पातुरहोसि' (त्या माझ्यासमोर शक्र प्रकट झाला), 'तस्स पहिणेय्य' (त्याला पाठवावे), 'भिक्खूनं दूतं पाहेसि' (भिक्खूंना दूत पाठवला), 'कप्पति समणानं आयोगो' (श्रमणांना योग योग्य आहे), 'एकस्स द्विन्नं तिण्णं वा पहोति' (एकाला, दोघांना किंवा तिघांना पुरेसे होते), 'उपमं ते करिस्सामि' (तुला उपमा देईन), 'अञ्जलिं ते पग्गण्हामि' (तुला अंजली जोडतो), 'तस्स फासु' (त्याला सुखकारक), 'लोकस्सत्थो' (जगाचे कल्याण), 'नमो ते पुरिसाजञ्ञ' (हे पुरुषश्रेष्ठा, तुला नमस्कार असो), 'सोत्थि तस्स' (त्याचे कल्याण असो), 'समत्थो मल्लो मल्लस्स' (मल्ल मल्लासाठी समर्थ आहे), 'तस्स हितं' (त्याचे हित), 'तस्स सुखं' (त्याचे सुख), 'स्वागतं ते महाराजा' (हे महाराजा, आपले स्वागत असो) या सर्व ठिकाणी संबंध अर्थी षष्ठी विभक्ती होते.

၂၆. ပဉ္စမျ+ဝဓိသ္မာ

२६. अवधीपासून (मर्यादेपासून) पंचमी विभक्ती होते.

ပဒတ္ထာဝဓိသ္မာ ပဉ္စမီဝိဘတ္တိ ဟောတိ.

पदाच्या अर्थाच्या अवधीपासून (मर्यादेपासून) पंचमी विभक्ती होते.

သမေပျ+ပဂမေ ဒွိန္နံ, ပုဗ္ဗရူပါ ယ+ဒစ္စုတံ;

ဝုစ္စတေ တ+ဒပါဒါနံ, တံ စလာစလတော ဒွိဓာ;

ယထာ+ဿာ ဓာဝတာ ပေါသော, ပတော, ရုက္ခာဖလန္တိ စ.

दोन वस्तूंच्या दूर जाण्यात (अपगमात) समानता असली तरी, जे स्थिर राहते (न ढळणारे असते), त्याला 'अपादान' म्हटले जाते. ते चल आणि अचल अशा दोन प्रकारचे असते. जसे की: 'अस्सा धावता पोसो पतो' (धावत्या घोड्यावरून माणूस पडतो - चल अपादान), आणि 'रुक्खा फलं' (वृक्षावरून फळ पडते - अचल अपादान).

တတ္ထ စလာဝဓိ ဓာဝတာ အဿာ ပုရိသော ပတတိ, အစလာဝဓိ ပဗ္ဗတာ ဩတရန္တိ ဝနစာရကာတိ.

त्यामध्ये, चल-अवधी (गतिमान मर्यादा) म्हणजे 'धावत्या घोड्यावरून माणूस पडतो' आणि अचल-अवधी (स्थिर मर्यादा) म्हणजे 'पर्वतावरून वनचारी खाली उतरतात'.

တဉ္စ အဝဓိ ဝိသယကြိယာဝိသေသဿ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ နိဒ္ဒိဋ္ဌဝိသယံ, ယတ္ထ အပ အပဂမနကြိယံ ဥပါတ္တံ=အဇ္ဈာဟဋံ ဝိသယံ ကတွာ ပဝတ္တတိ, တံ ဥပါတ္တံ. ယံ ကေနစိ ဂုဏေန ဥက္ကံသိယတိ, တံ အနုမေယျံ. ယထာ ဂါမာ အပေန္တိ မုနယော, နဂရာ နိဂ္ဂတော ရာဇာ, ပါပါ စိတ္တံ နိဝါရေန္တိ. ဝလာဟကာ ဝိဇ္ဇောတတေ, ကုသုလတော ပစတီတိ. ဧတ္ထ စ ဝဠာဟကာ နိက္ခမ္မ, ကုသုလတော အပနေတွာတိ စ ပုဗ္ဗကြိယာ အဇ္ဈာဟရီယတိ. မထုရာ ပါဋလိပုတ္တကေဟိ အဘိရူပါတိ အနုမီယတိ. ဝုတ္တဉှိ –

आणि तो अवधी (मर्यादा) क्रियाविशेषाच्या स्पष्ट निर्देशामुळे 'निर्दिष्टविषय' असतो; जेथे 'अप' (दूर जाणे) ही अपगमन क्रिया अध्याहृत (गृहीत) धरून विषय बनवून प्रवृत्त होते, तो 'उपात्त' विषय होय; आणि जे कोणत्यातरी गुणाने श्रेष्ठ ठरवले जाते, तो 'अनुमेय' विषय होय. जसे की, 'गावातून मुनी दूर जातात', 'नगरातून राजा बाहेर पडला', 'पापापासून चित्त परावृत्त करतात'. 'वळाहाकातून (ढगातून) वीज चमकते', 'कणगीतून (धान्य काढून) शिजवतो'. येथे 'वळाहाकातून निघून' आणि 'कणगीतून बाहेर काढून' अशी पूर्वक्रिया अध्याहृत धरली जाते. 'मथुरा ही पाटलीपुत्रातील लोकांपेक्षा अधिक सुंदर आहे' यावरून अनुमान केले जाते. कारण असे म्हटले आहे –

နိဒ္ဒိဋ္ဌဝိသယံ ကိဉ္စိ, ဥပါတ္တဝိသယံ တထာ;

အနုမေယျဝိသယဉ္စေတိ, တိဓာ+ဟု အဝဓိံ ဗုဓာတိ.

"काही निर्दिष्टविषय, तसेच उपात्तविषय आणि अनुमेयविषय अशा तीन प्रकारचा अवधी (मर्यादा) विद्वानांनी सांगितला आहे."

ဘယဟေတုမှိ-စောရာ [Pg.121] ဘယံ ဇာယတိ, တဏှာယ ဇာယတိ ဘယံ, ပါပတော ဥတ္တသတိ, နတ္ထိ သောကော ကုတော ဘယံ. အက္ခာတရိ-ဥပဇ္ဈာယာ သိက္ခံ ဂဏှာတိ, အာစရိယမှာ အဓီတော သုဏာတိ ဝါ. ဗုဒ္ဓသ္မာ ပရာဇေန္တိ အညတိတ္ထိယာ, ပရာဇိတာ ဘဝန္တီတျတ္ထော. ဟိမဝတာ ပဘဝတိ ဂင်္ဂါ, အစိရဝတိယာ ပဘဝန္တိ ကုန္နဒိယော. ဥရသ္မာ ဇာတော ပုတ္တော, ကမ္မတော ဇာတံ ဣန္ဒြိယံ, ဥပဇ္ဈာယာ အန္တရဓာယတိ သိဿော, မာတာပိတူဟိ အန္တရဓာရယတိ ပုတ္တော, နိလီယတီတျတ္ထော. ဒူရတ္ထယောဂေကီဝဒူရော ဣတော နဠကာရဂါမော, တတော ဟဝေ ဒူရတရံ ဝဒန္တိ, ဂါမတော နာတိဒူရေ, အာရကာ တေ မောဃပုရိသာ ဣမသ္မာ ဓမ္မဝိနယာ, အာရကာ တေဟိ ဘဂဝါ ဒူရတောဝ နမဿန္တိ, အဒ္ဒသ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ. အန္တိကတ္ထယောဂေ-အန္တိကံ ဂါမာ, အာသန္နံ ဂါမာ, သမီပံ ဂါမာ. ပရိမာဏေ-ဣတော မထုရာယ စတူသု ယောဇနေသု သံကဿံ, ရာဇဂဟတော ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနမတ္ထကေ သာဝတ္ထိ. ကာလပရိမာဏေ-ဣတော ဧကနဝုတိကပ္ပမတ္ထကေ, ဣတော ဝဿသတသဟဿဿ အစ္စယေန ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. ပါသာဒါ သံကမေယျ, ပါသာဒံ အဘိရုဟိတွာ သံကမေယျာတိ အတ္ထော, တထာ ဟတ္ထိက္ခန္ဓာ သံကမေယျ, အဘိဓမ္မာ ပုစ္ဆန္တိ, အဘိဓမ္မံ သုတွာတိ အတ္ထော, အာသနာ ဝုဋ္ဌဟေယျ. ဒိသတ္ထဝါစီဟိ ယောဂေ-ဣတော သာ ပုရိမာ ဒိသာ, ဣတော သာ ဒက္ခိဏာ ဒိသာ, အဝီစိတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂံ, ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ, အဓော ကေသမတ္ထကာ. ဝိဘဇနေ-ယတော ပဏီတတရော ဝါ ဝိသိဋ္ဌတရော ဝါ နတ္ထိ, အတ္တဒန္တော တတော ဝရံ, ကိဉ္စာပိ ဒါနတော သီလံ ဝရံ, တတော မယာ ဗဟုတရံ သုတံ, သီလမေဝ သုတာ သေယျော. အာရတိပ္ပယောဂေ-အာရတိ ဝိရတိ ပါပါ, ပါဏာတိပါတာ [Pg.122] ဝေရမဏိ, အဒိန္နာဒါနာ ပဋိဝိရတော, အပ္ပဋိဝိရတာ မုသာဝါဒါ. သုဒ္ဓတ္ထယောဂေ-လောဘနီယေဟိ ဓမ္မေဟိ သုဒ္ဓေါ, မာတုတော စ ပိတုတော စ သုဒ္ဓေါ အနုပက္ကုဋ္ဌော. ပမောစနတ္ထယောဂေ-ပရိမုတ္တော ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ, မုတ္တော+သ္မိ မာရဗန္ဓနာ, န တေ မုစ္စန္တိ မစ္စုနာ, မုတ္တော+ဟံ+သဗ္ဗပါသေဟိ. ဝိဝေစနေ-ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ, ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ. ပမာဏတ္ထေ-အာယာမတော စ ဝိတ္ထာရတော စ ယောဇနံ, ဂမ္ဘီရတော စ ပုထုလတော စ ယောဇနံ စန္ဒဘာဂါယ ပရိမာဏံ, ပရိက္ခေပတော နဝယောဇနသတပရိမာဏော မဇ္ဈိမဒေသော. ပုဗ္ဗာဒိယောဂေ-ပုဗ္ဗေဝ မေ ဘိက္ခဝေ သမ္ဗောဓာ, ဣတော ပုဗ္ဗေ နာဟောသိ, တတော ပရံ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, တတော အပရေန သမယေန. ပဉှေ-ကုတော+သိ တွံ, ကုတော ဘဝံ, ပါဋလိပုတ္တတော. ကိစ္ဆာ လဒ္ဓန္တိ ဂုဏေ ပဉ္စမီ, ကိစ္ဆေန မေ အဓိဂတန္တိ ဟေတုမှိ ကရဏေ ဝါ တတိယာ, ဧဝံ ထောကာ မုတ္တော, ထောကေန မုတ္တောတိ.

भयाच्या कारणात - चोरापासून भय निर्माण होते (corā bhayaṃ jāyati), तृष्णेपासून भय निर्माण होते (taṇhāya jāyati bhayaṃ), पापापासून भयभीत होतो (pāpāto uttasati), शोक नाही तर भय कुठून असणार? (natthi soko kuto bhayaṃ). शिकवणाऱ्याच्या योगात - उपाध्यायांकडून शिक्षण ग्रहण करतो (upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti), आचार्यांकडून शिकतो किंवा ऐकतो (ācariyamhā adhīto suṇāti vā). बुद्धांकडून अन्यतीर्थीय पराभूत होतात (Buddhasmā parājenti aññatitthiyā), म्हणजेच पराजित होतात असा अर्थ आहे. हिमालयातून गंगा उगम पावते (Himavatā pabhavati gaṅgā), अचिरावती नदीतून लहान नद्या उगम पावतात (aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo). छातीतून जन्मलेला पुत्र (urasmā jāto putto), कर्मापासून उत्पन्न झालेली इंद्रिये (kammato jātaṃ indriyaṃ), उपाध्यायांच्या दृष्टीआड शिष्य होतो (upajjhāyā antaradhāyati sisso), मातापित्यांच्या दृष्टीआड पुत्र होतो (mātāpitūhi antaradhārayati putto), म्हणजेच लपतो असा अर्थ आहे. दूर या अर्थाच्या योगात - येथून नळकारग्राम किती दूर आहे? (kīvadūro ito naḷakāragāmo), त्यापेक्षा नक्कीच अधिक दूर असल्याचे म्हणतात (tato have dūrataraṃ vadanti), गावापासून फार दूर नाही (gāmato nātidūre), ते मोघपुरुष या धम्मविनयापासून दूर आहेत (ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā), त्यांच्यापासून भगवान दूर आहेत, ते दूरूनच नमस्कार करतात (ārakā tehi bhagavā dūratova namassanti), दूरूनच येत असताना पाहिले (addasa dūratova āgacchantaṃ). जवळ या अर्थाच्या योगात - गावाच्या जवळ (antikaṃ gāmā), गावाच्या समीप (āsannaṃ gāmā), गावाच्या जवळ (samīpaṃ gāmā). परिमाणात - येथून मथुरेच्या चार योजने अंतरावर संकस्स आहे (ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ), राजगृहापासून पंचेचाळीस योजने अंतरावर सावत्थी आहे (rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi). काळ परिमाणात - येथून ९१ कल्प आधी (ito ekanavutikappamatthake), येथून एक lakh वर्षांच्या समाप्तीनंतर जगात बुद्ध उत्पन्न होतील (ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati). प्रासादावरून संक्रमण करावे (pāsādā saṃkameyya), म्हणजेच प्रासादावर चढून संक्रमण करावे असा अर्थ आहे; तसेच हत्तीच्या खांद्यावरून संक्रमण करावे (hatthikkhandhā saṃkameyya); अभिधम्मावरून विचारतात (abhidhammā pucchanti), म्हणजेच अभिधम्म ऐकून विचारतात असा अर्थ आहे; आसनावरून उठावे (āsanā vuṭṭhaheyya). दिशावाचक शब्दांच्या योगात - येथून ती पूर्व दिशा आहे (ito sā purimā disā), येथून ती दक्षिण दिशा आहे (ito sā dakkhiṇā disā), अवीची नरकापासून भवाग्रापर्यंत (avīcito yāva bhavaggaṃ), पावलांच्या तळव्यापासून वर (uddhaṃ pādatalā), केसांच्या शिखरापासून खाली (adho kesamatthakā). विभाजनात (तुलनेत) - ज्यापेक्षा अधिक प्रणीत किंवा विशिष्ट काही नाही (yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi), स्वतः संयमित असणारा त्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे (attadanto tato varaṃ), दानापेक्षा शील श्रेष्ठ आहे (kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ), त्यापेक्षा मी अधिक ऐकले आहे (tato mayā bahutaraṃ sutaṃ), श्रुतापेक्षा शीलच अधिक श्रेयस्कर आहे (sīlameva sutā seyyo). विरतीच्या योगात - पापापासून आरती आणि विरती (ārati virati pāpā), प्राणातिपातापासून विरती (pāṇātipātā veramaṇi), अदत्तादानापासून परावृत्त (adinnādānā paṭivirato), असत्य भाषणापासून परावृत्त न झालेले (appaṭiviratā musāvādā). शुद्ध या अर्थाच्या योगात - लोभ निर्माण करणाऱ्या धर्मांपासून शुद्ध (lobhanīyehi dhammehi suddho), आई आणि वडिलांच्या बाजूने शुद्ध व दोषरहित (mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho). मुक्त होणे या अर्थाच्या योगात - दुःखापासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे असे मी सांगतो (parimutto dukkhasmāti vadāmi), मी मारबंधनातून मुक्त झालो आहे (mutto smi mārabandhanā), ते मृत्यूपासून मुक्त होत नाहीत (na te muccanti maccunā), मी सर्व पाशांमधून मुक्त झालो आहे (mutto haṃ sabbapāsehi). विवेक (अलिप्तता) या अर्थात - कामांपासून अलिप्त होऊनच (vivicceva kāmehi), अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन (vivicca akusalehi dhammehi). प्रमाणाच्या अर्थात - लांबीने आणि रुंदीने एक योजन (āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ), खोलीने आणि रुंदीने चंद्रभागा नदीचे परिमाण एक योजन आहे (gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ), परिवेष्टनाने (घेरावाने) नऊशे योजने परिमाण असलेला मध्यमदेश (parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso). पूर्व इत्यादींच्या योगात - भिक्खूंनो, माझ्या संबोधीच्या पूर्वीच (pubbeva me bhikkhave sambodhā), यापूर्वी नव्हते (ito pubbe nāhosi), त्यानंतर सीमावर्ती जनपद आहेत (tato paraṃ paccantimā janapadā), त्यानंतरच्या काळात (tato aparena samayena). प्रश्नात - तू कुठून आहेस? (kuto si tvaṃ), आपण कुठून आहात? (kuto bhavaṃ), पाटलीपुत्रातून (pāṭaliputtato). 'किच्छा लद्धं' (कष्टाने मिळालेले) या गुणामध्ये पंचमी विभक्ती होते; 'किच्छेन मे अधिगतं' (कष्टाने मला प्राप्त झाले) यामध्ये हेतू किंवा करणात तृतीया विभक्ती होते; अशा प्रकारे 'थोका मुत्तो' (थोडक्यात सुटला) आणि 'थोकेन मुत्तो' (थोडक्याने सुटला) असे होते.

ကထံ ‘‘ထောကံ စလတီ’’တိ, ကြိယာဝိသေသနေ ကမ္မနိ ဒုတိယာ, ထောကံ စလနံ ကရောတီတျတ္ထော, ထောကန္တိ စလနကြိယာယ ဝိသေသနတ္တာ ကြိယာဝိသေသနံ.

'थोकं चलती' (थोडं हलतो) हे कसे? क्रियाविशेषण कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते; 'थोडं हलण्याची क्रिया करतो' असा याचा अर्थ आहे. 'थोकं' हे हलण्याच्या क्रियेचे विशेषण असल्यामुळे क्रियाविशेषण आहे.

ကြိယာဝိသေသနံ နာမ, ကမ္မတ္တေ+ကတ္တသဏ္ဌိတာ;

နျာယသိဒ္ဓံ ယတော တသ္မာ, တဒတ္ထံ န ဝိသုံ ဝိဓိ.

"क्रियाविशेषण हे कर्मत्व आणि एकत्व यामध्ये स्थित असते; कारण ते तर्कसिद्ध (न्यायसिद्ध) आहे, म्हणून त्यासाठी वेगळा नियम नाही."

နျာယသိဒ္ဓံဝ=စလနန္တိ ယသ္မာ ဘာဝေ အနော, တသ္မာ ဘာဝဿေ+ကတ္တာ ဧကဝစနန္တိ ဉာယာ ဧကတ္တဉ္စ, ဘာဝေ အနတ္တာ နပုံသကတ္တဉ္စ, ကရောတိကြိယာယ သမ္ဗန္ဓေန ကမ္မတ္တဉ္စ သိဇ္ဈတီတိ. ကရ+ဘူဓာတဝေါ စ –

तर्कसिद्धच आहे, कारण 'चलनं' यामध्ये भाव अर्थात 'अन' प्रत्यय आहे, म्हणून 'भावाचा एकच कर्ता असतो म्हणून एकवचन' या न्यायाने एकत्व, आणि भाव अर्थात 'अन' प्रत्यय असल्यामुळे नपुंसकलिंगत्व, आणि 'करोति' (करतो) या क्रियेच्या संबंधाने कर्मत्व सिद्ध होते. आणि 'कर' व 'भू' धातू सुद्धा –

ကာရိယရူပါဘိဓာတွတ္ထာ[Pg.123], သဗ္ဗေ သတ္တာယ ယုဇ္ဇရေ;

တတော ကြိယာ စ ဘာဝေါ စ, သာမညံ တေသု ဂမျတေ –

"कार्यरूपाने व्यक्त होणारे सर्व धातूंचे अर्थ अस्तित्वाशी जोडलेले असतात; त्यावरून क्रिया आणि भाव हे त्यांच्यातील सामान्य रूप म्हणून जाणले जाते –"

တိ ဝုတ္တတ္တာ ယုဇ္ဇန္တိ.

असे म्हटल्यामुळे ते जोडले जातात.

ထောကတ္ထေ-ထောကာ မုစ္စတိ. သဗ္ဗတ္ထ သဝိသယေ ပဉ္စမီ. ဧတ္ထ ‘‘ဝိဝက္ခာ လောကိကာ သာ စ, န သက္ကာ အနိဝတ္တိတုံ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂေါ န သိယာ. မရိယာဒါယံ-အာပဗ္ဗတာ ခေတ္တံ. အဘိဝိဓိမှိ-အာဗြဟ္မလောကာ သဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ, ပဗ္ဗတံ ဝဇ္ဇေတွာ, ဗြဟ္မလောကမှိ ဗျာပေတွာတိ စ အတ္ထော. ဧတ္ထ ဝဇ္ဇမာနသီမာ မရိယာဒါ, ဂယှမာနသီမာ အဘိဝိဓိ.

थोड्या अर्थात - 'थोका मुच्चति' (थोडक्यात मुक्त होतो). सर्वत्र आपापल्या विषयात पंचमी विभक्ती होते. येथे "विवक्षा (बोलण्याची इच्छा) ही लौकिक असते आणि ती टाळता येणे शक्य नाही" असे म्हटल्यामुळे अनिष्ट प्रसंग उद्भवणार नाही. मर्यादेमध्ये - 'आपब्बता खेत्तं' (पर्वतापर्यंत शेत). अभिविधीमध्ये (व्याप्तीमध्ये) - 'आब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छति' (ब्रह्मलोकापर्यंत आवाज पोहोचतो), पर्वत वगळून आणि ब्रह्मलोकात व्यापून असा अर्थ आहे. येथे वगळली जाणारी सीमा म्हणजे 'मर्यादा' आणि समाविष्ट केली जाणारी सीमा म्हणजे 'अभिविधी' होय.

၂၇. အပပရီဟိ ဝဇ္ဇနေ

२७. 'अप' आणि 'परी' यांच्या योगात वर्जनात (वगळण्यात).

ဝဇ္ဇနေ ဝတ္တမာနေဟီ အပပရီဟိ ယောဂေ ပဉ္စမီ ဟောတိ. အပသာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ, ပရိသာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ, သာလံ ဝဇ္ဇေတွာတိ အတ္ထော.

वर्जनाच्या (वगळण्याच्या) अर्थात प्रवृत्त होणाऱ्या 'अप' आणि 'परी' यांच्या योगात पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'अपसालाय आयन्ति वाणिजा', 'परिसालाय आयन्ति वाणिजा' (शाळा वगळून व्यापारी येतात), शाळा वगळून असा याचा अर्थ आहे.

၂၈. ပဋိနိဓိပတိဒါနေသု ပတိနာ

२८. प्रतिनिधी आणि प्रतिदान (बदल्यात देणे) यामध्ये 'पति' च्या योगात.

ပဋိနိဓိမှိ ပတိဒါနေ စ ဝတ္တမာနေန ပတိနာ ယောဂေ နာမသ္မာ ပဉ္စမီ ဟောတိ. ဗုဒ္ဓသ္မာ ပတိ သာရိပုတ္တော, ဃတ+မဿ တေလသ္မာ ပတိ ဒဒါတိ.

प्रतिनिधी आणि प्रतिदान या अर्थात प्रवृत्त होणाऱ्या 'पति' च्या योगात नामाहून पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'बुद्धस्मा पति सारिपुत्तो' (बुद्धांचे प्रतिनिधी सारिपुत्त आहेत), 'घत मस्स तेलस्मा पति ददाति' (तो तेलाच्या बदल्यात तूप देतो).

၂၉. ရိတေ ဒုတိယာ စ

२९. 'ऋते' (शिवाय) च्या योगात द्वितीया विभक्ती सुद्धा होते.

ရိတေသဒ္ဒယောဂေ နာမသ္မာ ဒုတိယာ ဟောတိ ပဉ္စမီ စ. ရိတေ သဒ္ဓမ္မာ, ရိတေ သဒ္ဓမ္မံ.

'ऋते' शब्दाच्या योगात नामाहून द्वितीया आणि पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'ऋते सद्धम्मा' (सद्धम्माशिवाय) आणि 'ऋते सद्धम्मं' (सद्धम्माशिवाय).

၃၀. ဝိနာ+ညတြ တတိယာ စ

३०. 'विना' आणि 'अञ्ञत्र' (शिवाय/खेरीज) च्या योगात तृतीया विभक्ती सुद्धा होते.

ဝိနာ+ညတြယောဂေ [Pg.124] နာမသ္မာ တတိယာ ဒုတိယာ ပဉ္စမီ စ. ဝိနာ ဝါတေန, ဝိနာ ဝါတံ, ဝိနာ ဝါတသ္မာ. အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေန, အညတြ ဓမ္မံ, အညတြ ဓမ္မာ.

'विना' (शिवाय) आणि 'अञ्ञत्र' (खेरीज/शिवाय) यांच्या योगात नामाहून तृतीया, द्वितीया आणि पंचमी विभक्ती होते. उदा. विना वातेन (वाऱ्याशिवाय - तृतीया), विना वातं (द्वितीया), विना वातस्मा (पंचमी). अञ्ञत्र एकेन पिण्डपातनीहारकेन (एका पिंडपात वाहून नेणाऱ्याखेरीज - तृतीया), अञ्ञत्र धम्मं (धम्माखेरीज - द्वितीया), अञ्ञत्र धम्मा (धम्माखेरीज - पंचमी).

၃၁. ပုထနာနာဟိ

३१. 'पुथ' आणि 'नाना' यांच्या योगात.

ဧတေဟိ ယောဂေ တတိယာ ဟောတိ ပဉ္စမီ စ. ဘိန္နယောဂကရဏံ ဒုတိယာနိဝတ္တနတ္ထံ. ပုထဂေဝ ဇနေန, ပုထဂေဝ ဇနသ္မာ, ဇနေန နာနာ, ဇနသ္မာ နာနာ.

यांच्या योगात तृतीया आणि पंचमी विभक्ती होते. भिन्न सूत्राची रचना ही द्वितीया विभक्तीचा निषेध करण्यासाठी (वगळण्यासाठी) आहे. उदा. पुथगेव जनेन (लोकांपासून वेगळेच - तृतीया), पुथगेव जनस्मा (पंचमी), जनेन नाना (लोकांपासून भिन्न - तृतीया), जनस्मा नाना (पंचमी).

၃၉. ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓေ

३९. संबंधाच्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते.

သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ ဟောတိ. ရညော ပုရိသောတိ ဝုတ္တေ ယသ္မာ ရာဇာ ဒဒါတိ, ပုရိသော ဂဏှာတိ, တသ္မာ ရာဇပုရိသောတိ ဝိညာယတိ. ဧဝမေဝ ယော ယဿ အာယတ္တော သေဝကာဒိဘာဝေန ဘဏ္ဍဘာဝေန ဝါ သမီပ+သမူဟာ+ဝယဝ+ဝိကာရ+ကာရိယ+အဝတ္ထာ+ဇာတိ+ဂုဏ+ကြိယာဒိဝသေန ဝါ, ဌာနီဝသေန ဝါ, အာဂမီဝသေန ဝါ, သော တိဝိဓောပိ အတ္ထော သမ္ဗန္ဓော နာမ. ဝုတ္တဉှိ –

संबंधाच्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते. 'रञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस) असे म्हटले असता, ज्याअर्थी राजा देतो आणि माणूस स्वीकारतो, त्याअर्थी 'राजपुरिसो' (राजाचा माणूस) असे समजले जाते. त्याचप्रमाणे, जो ज्याच्या अधीन असतो—सेवक इत्यादी भावाने किंवा वस्तूच्या भावाने, अथवा समीपता (जवळ असणे), समूह, अवयव (भाग), विकार (रूपांतर), कार्य, अवस्था, जाती, गुण, क्रिया इत्यादींच्या द्वारे, किंवा स्थानी (ṭhānī) भावाने, किंवा आगमी (āgamī) भावाने—तो त्रिविध अर्थ म्हणजेच 'संबंध' होय. कारण असे म्हटले आहे की—

ကြိယာကာရကသဉ္ဇာတော, အဿေ+ဒံဘာဝဟေတုကော;

သမ္ဗန္ဓော နာမ သော အတ္ထော, တတ္ထ ဆဋ္ဌီ ဝိဓီယတေ.

क्रिया आणि कारकांपासून उत्पन्न होणारा, आणि 'हे याचे आहे' या भावाचा हेतू असणारा जो अर्थ, त्याला 'संबंध' असे म्हणतात; त्या अर्थी षष्ठी विभक्ती विहित केली जाते.

ပါရတန္တျဉှိ သမ္ဗန္ဓော, တတ္ထ ဆဋ္ဌီ ဘဝေ တိတော;

ဥပါဓိ+ဌာနျာ+ဂမိတော, န ဝိသေဿာဒိတော တိတောတိ.

परावलंबित्व (परतंत्रता) म्हणजेच संबंध होय, त्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते; ती उपाधी, स्थानी आणि आगम यांच्याद्वारे जाणली जाते, विशेष्य इत्यादींद्वारे नाही.

ဥပါဓိသင်္ခါတဝိသေသနတော တာဝ-ရညော ပုရိသော. ဧတ္ထ စ ဗြာဟ္မဏာဒိသာမိတော နိဝတ္တေတီတိ ရာဇာ ဝိသေသနံ, ပုရိသော တေန [Pg.125] ဝိသေသိယတီတိ ဝိသေဿော. ဘဏ္ဍသမ္ဗန္ဓတော-ပဟုတံ မေ ဓနံ သက္က, ဧကဿ ပဋိဝီသော, ဘိက္ခုဿ ပတ္တစီဝရံ. သမီပတော-အမ္ဗဝနဿ အဝိဒူရေ, နိဗ္ဗာနဿေဝ သန္တိကေ. သမူဟေ-သုဝဏ္ဏဿ ရာသိ, ဘိက္ခူနံ သမူဟော. အဝယဝေ-မနုဿဿေဝ တေ သီသံ, ရုက္ခဿ သာခါ. ဝိကာရေ-သုဝဏ္ဏဿ ဝိကတိ, ဘဋ္ဌဓညာနံ သတ္တု. ကာရိယေ-ယဝဿ အင်္ကုရော, မေဃဿ သဒ္ဒေါ, ပုတ္တာပိ တဿ ဗဟဝေါ, ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော. အဝတ္ထာယံ-ခန္ဓာနံ ပါတုဘာဝေါ, ဇရာ, ဘေဒေါ ဝါ. ဇာတိယံ-မနုဿဿ ဘာဝေါ, မနုဿာနံ ဇာတိ. ဂုဏေ-သုဝဏ္ဏဿ ဝဏ္ဏော, ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဂုဏဃောသော, ပုပ္ဖာနံ ဂန္ဓော, ဖလာနံ ရသော, စိတ္တဿ ဖုသနာ, သိပ္ပိကာနံ သတံ နတ္ထိ, တိလာနံ မုဋ္ဌိ, တေသံ သမာယောဂေါ, သန္ဓိနော ဝိမောက္ခော, တထာဂတဿ ပညာပါရမိံ အာရဗ္ဘ, သုခံ တေ, ဒုက္ခံ တေ, စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ, ပညာယ ပဋုဘာဝေါ, ရူပဿ လဟုတာ, မုဒုတာ ဝါ, ဥပစယော ဝါ. ကြိယာသမ္ဗန္ဓေ-ပါဒဿ ဥက္ခေပနံ, အဝက္ခေပနံ ဝါ, ဟတ္ထဿ သမိဉ္ဇနံ, ဒါနံ, ပသာရဏံ, ဓာတူနံ ဂမနံ, ဌာနံ, နိသဇ္ဇာ, သယနံ ဝါ, တထာဂတဿ နာမဂေါတ္တာဒိ, တဿ ကာရဏံ, တဿ မာတာပိတရော, တဿ ပုရတော ပါတုရဟောသိ, နဂရဿ ဒက္ခိဏတော, ဝဿာနံ တတိယေ မာသေ, န တဿ ဥပမာ, ကုဝေရဿ ဗလိ ဣစ္စာဒိ. အပိ စ –

प्रथम, उपाधी नावाच्या विशेषणाने—'रञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस). येथे ब्राह्मणादी मालकी वगळली जाते म्हणून 'राजा' हे विशेषण आहे, आणि 'माणूस' हा त्याच्याद्वारे विशेषित केला जातो म्हणून तो विशेष्य आहे. वस्तूच्या संबंधाने—'पहुतं मे धनं सक्क' (हे शक्रा, माझ्याकडे भरपूर धन आहे), 'एकस्स पटिवीसॉ' (एकाचा हिस्सा), 'भिक्खुस्स पत्तचीवरं' (भिक्खूचे पात्र आणि चीवर). समीपतेने—'अम्बवनस्स अविदूरे' (आम्रवनापासून जवळच), 'निब्बानस्सेव सन्तिके' (निर्वाणाच्याच जवळ). समूहाने—'सुवण्णस्स रासि' (सोन्याचा ढीग), 'भिक्खूनं समूहो' (भिक्खूंचा समूह). अवयवाने (भागाने)—'मनुस्सस्सेव ते सीसं' (तुझे डोके माणसाचेच आहे), 'रुक्खस्स साखा' (झाडाची फांदी). विकाराने (रूपांतराने)—'सुवण्णस्स विकति' (सोन्याचा विकार/दागिना), 'भट्ठधञ्ञानं सत्तु' (भाजलेल्या धान्याचे पीठ). कार्याने—'यवस्स अङ्कुरो' (यवाचा अंकुर), 'मेघस्स सद्दो' (मेघाचा आवाज), 'पुत्तापि तस्स बहवो' (त्याला अनेक पुत्र आहेत), 'कम्मानं फलं विपाको' (कर्मांचे फळ आणि विपाक). अवस्थेने—'खन्धानं पातुभावो, जरा, भेदो वा' (स्कंधांचा प्रादुर्भाव, जरा किंवा भेद/नाश). जातीने—'मनुस्सस्स भावो' (मनुष्यत्व), 'मनुस्सानं जाति' (मनुष्यांची जात/जन्म). गुणाने—'सुवण्णस्स वण्णो' (सोन्याचा रंग), 'वण्णो न खीयेत तथागतस्स बुद्धस्स गुणघोसो' (ज्यांचा वर्ण क्षीण होत नाही अशा तथागत बुद्धांच्या गुणांचा घोष), 'पुप्फानं गन्धो' (फुलांचा सुगंध), 'फलानं रसो' (फळांचा रस), 'चित्तस्स फुसना' (चित्ताचा स्पर्श), 'सिप्पिकानं सतं नत्थि' (शिंपल्यांचे शंभर नाही), 'तिलानं मुट्ठि' (तिळांची मूठ), 'तेसं समायोगो' (त्यांचा संयोग), 'सन्धिनो विमोक्खो' (सांध्यांची सुटका), 'तथागतस्स पञ्ञापारमिं आरब्भ' (तथागतांच्या प्रज्ञापारमितेला उद्देशून), 'सुखं ते' (तुला सुख लाभो), 'दुक्खं ते' (तुला दुःख होवो), 'चेतसो परिवितक्को उदपादि' (मनात विचार उत्पन्न झाला), 'पञ्ञाय पटुभावो' (प्रज्ञेचे प्रगटीकरण), 'रूपस्स लहुता, मुदुता वा, उपचयो वा' (रूपाची लघुता, मृदुता किंवा उपचय/वाढ). क्रियासंबंधाने—'पादस्स उक्खेपनं, अवक्खेपनं वा' (पाऊल उचलणे किंवा खाली ठेवणे), 'हत्थस्स समिञ्जनं, दानं, पसारणं' (हात आकुंचन करणे, देणे किंवा पसरवणे), 'धातूनं गमनं, ठानं, निसज्जा, सयनं वा' (धातूंचे गमन, उभे राहणे, बसणे किंवा निजणे), 'तथागतस्स नामगोत्तादि' (तथागतांचे नाव, गोत्र इत्यादी), 'तस्स कारणं' (त्याचे कारण), 'तस्स मातापितरो' (त्यांचे माता-पिता), 'तस्स पुरतो पातुरहोसि' (त्यांच्या समोर प्रकट झाले), 'नगरस्स दक्खिणतो' (नगराच्या दक्षिणेला), 'वस्सानं ततिये मासे' (वर्षावासाच्या तिसऱ्या महिन्यात), 'न तस्स उपमा' (त्याला उपमा नाही), 'कुवेरस्स बलि' (कुबेराचा बळी/नैवेद्य) इत्यादी. आणखीही —

ဂါဝဿ ဇာတိ, ဓဝလော, ဂတိ, သိင်္ဂံ, နာမန္တိ+ဓ;

ဒဗ္ဗဿာပိ စ ဇာတျာဒိ, ဝိသေဿာ ဟောန္တိ ကာမတော.

येथे गाईची जात, पांढरा रंग, गती, शिंग आणि नाव; तसेच द्रव्याची जात इत्यादी देखील इच्छेनुसार विशेष्य होतात.

ဂေါတ္တဉ္စ [Pg.126] သဗလောဒိဿ, ပါက+မန္နဿ သုက္ကတာ;

ပဋဿ, သိင်္ဂံမေဏ္ဍဿ, နာ+ညေသံတိ ဝိသေဿတေ.

आणि सबलाचे गोत्र, अन्नाचे शिजणे, वस्त्राचा पांढरेपणा, मेंढ्याचे शिंग, इतरांचे नाही, असे विशेषित केले जाते.

ဌာနိတော-ယုဝဏ္ဏာန+မေဩ လုတ္တာ. အာဂမိတော-သုဉ သဿ. သာမိယောဂေ-ဒေဝါန+မိန္ဒော, မိဂါနံ ရာဇာ. ရုဇာဒိယောဂေ-ဒေဝဒတ္တဿ ရုဇတိ, တဿ ရောဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိ, မဟာသေနာပတီနံ ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗံ, ရဇကဿ ဝတ္ထံ ဒဒါတိ, မုသာဝါဒဿ ဩတ္တပ္ပံ ဣစ္စာဒိ. ယဇဿ ယောဂေ-ပုပ္ဖဿ ဗုဒ္ဓဿ ယဇတိ, ပုပ္ဖေနာတျတ္ထော. ဧဝံ ဃတဿ အဂ္ဂိံ ဇုဟတိ. သုဟိတတ္ထေ-ပတ္တံ ဩဒနဿ ပူရေတွာ, ပူရံ နာနာပကာရဿ အသုစိနော, ပူရံ ဟိရညသုဝဏ္ဏဿ, ပူရတိ ဗာလော ပါပဿ. ကိတကပ္ပယောဂေ-ဗဟုလံဝိဓာနာ ဆဋ္ဌီ, ရညော သမ္မတော, ပူဇိတော, သက္ကတော, အပစိတော, မာနိတော ဝါ, အမတံ တေသံ ဘိက္ခဝေ အပရိဘုတ္တံ, ယေသံ ကာယဂတာ သတိ အပရိဘုတ္တာ, သာဓုသမ္မတော ဗဟုဇနဿ, သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မဓာတု, ဓမ္မဿ ဂုတ္တော မေဓာဝီ. ကမ္မတ္ထေ-တဿ ဘဝန္တိ ဝတ္တာရော, သဟသာ ကမ္မဿ ကတ္တာရော, အမတဿ ဒါတာ, ဘိန္နာနံ သန္ဓာတာ, သဟိတာနံ အနုပ္ပဒါတာ, ဗောဓေတာ ပဇာယ, ကမ္မဿ ကာရကော နတ္ထိ, ဝိပါကဿ စ ဝေဒကော, အဝိသံဝါဒကော လောကဿ, စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသာဒေါ. သရတိ+စ္ဆာယောဂေ-မာတု သရတိ, န တေသံ ကောစိ သရတိ, သတ္တာနံ ကမ္မပစ္စယာ, ပုတ္တဿ ဣစ္ဆတိ. ကရောတိဿ (ယောဂေ) – ဥဒကဿ ပတိကုရုတေ, ကဏ္ဍဿ ပတိကုရုတေ, အဘိသင်္ခရောတီတျတ္ထော. ပဉ္စမိယတ္ထေ ပရိဟာနိဘယတ္ထယောဂေပိ ဆဋ္ဌီ, အဿဝနတာယ ဓမ္မဿ ပရိယာယန္တိ, ကိန္နု ခေါ အဟံ တဿ သုခဿ ဘာယာမိ, သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿ, သဗ္ဗေ ဘာယန္တိ [Pg.127] မစ္စုနော, ဘီတော စတုန္နံ အာသီဝိသာနံ ဃောရဝိသာနံ ဣစ္စာဒိ.

स्थानी भावाने—'युवण्णानमेव लुत्ता' (यु आणि वर्ण यांच्या 'ए' आणि 'ओ' चा लोप). आगम भावाने—'सुञ्ञ सस्स' ('सुञ्ञ' ला 'स' चा आगम). स्वामी (मालकी) योगात—'देवानमिन्दो' (देवांचा इंद्र), 'मिगानं राजा' (श्वापदांचा/मृगांचा राजा). रुजती (दुखणे) इत्यादींच्या योगात—'देवदत्तस्स रुजति' (देवदत्ताला दुखते), 'तस्स रोगो उप्पज्जि' (त्याला रोग उत्पन्न झाला), 'महासेनापतीनं उज्झापेतब्बं' (महासेनापतींकडे तक्रार केली पाहिजे), 'रजकस्स वत्थं ददाति' (धोब्याला वस्त्र देतो), 'मुसावादस्स ओत्तप्पं' (असत्य बोलण्याची भीती/लज्जा) इत्यादी. यज (यज्ञ/अर्पण करणे) च्या योगात—'पुप्फस्स बुद्धस्स यजति' (बुद्धांना फुले अर्पण करतो), येथे 'पुप्फेन' (फुलांनी) असा अर्थ आहे. याचप्रमाणे 'घतस्स अग्गिं जुहति' (अग्नीत तूप अर्पण करतो). तृप्ती/पूर्णतेच्या अर्थी—'पत्तं ओदनस्स पूरेत्वा' (पात्र भाताने भरून), 'पूरं नानापकारस्स असुचिनो' (विविध प्रकारच्या अशुचीने/घाणीने भरलेले), 'पूरं हिरञ्ञसुवण्णस्स' (सोने-नाण्यांनी भरलेले), 'पूरति बालो पापस्स' (मूर्ख माणूस पापाने भरून जातो). कृदन्त (कित) योगात—बहुतांश विधानात षष्ठी विभक्ती होते: 'रञ्ञो सम्मतो' (राजाला संमत), 'पूजितो' (पूजित), 'सक्कतो' (सत्कृत), 'अपचितो' (आदरणीय), 'मानितो वा' (किंवा मानित), 'अमतं तेसं भिक्खवे अपरिभुत्तं, yeसं कायगता सति अपरिभुत्ता' (हे भिक्खूंनो, ज्यांनी कायगता सतीचा उपभोग घेतला नाही, त्यांनी अमृताचा उपभोग घेतला नाही), 'साधुसम्मतो बहुजनस्स' (बहुजनांना चांगला संमत असलेला), 'सुप्पटिविद्धा बुद्धानं धम्मधातु' (बुद्धांनी धम्मधातूचे चांगल्या प्रकारे आकलन केले आहे), 'धम्मस्स गुत्तो मेधावी' (धम्माद्वारे रक्षित असलेला बुद्धिमान). कर्माच्या अर्थी—'तस्स भवन्ति वत्तारो' (ते त्याचे वक्ते होतात), 'सहसा कम्मस्स कत्तारो' (घाईघाईने कर्म करणारे), 'अमतस्स दाता' (अमृताचा दाता), 'भिन्नानं सन्धाता' (भेद झालेल्यांना जोडणारा), 'सहितानं अनुप्पदाता' (एकत्र आलेल्यांना पाठबळ देणारा), 'बोधेता पजाय' (प्रजेला जागृत करणारा), 'कम्मस्स कारको नत्थि, विपाकस्स च वेदको' (कर्माचा कोणी कर्ता नाही आणि विपाकाचा कोणी भोक्ता नाही), 'अविसंवादको लोकस्स' (जगाशी प्रतारणा न करणारा), 'चतुन्नं महाभूतानं उपादाय प्रसादो' (चार महाभूतांवर आधारित असलेली प्रसन्नता). स्मरण (सरति) आणि इच्छा (इच्छति) यांच्या योगात—'मातु सरति' (आईची आठवण काढतो), 'न तेसं कोचि सरति' (त्यांची कोणी आठवण काढत नाही), 'सत्तानं कम्मपच्चया' (प्राण्यांच्या कर्म-प्रत्ययामुळे), 'पुत्तस्स इच्छति' (पुत्राची इच्छा करतो). 'करोति' च्या योगात—'उदकस्स प्रतिकुरुते' (पाण्याचा प्रतिकार करतो), 'कण्डस्स प्रतिकुरुते' (बाणाचा प्रतिकार करतो), म्हणजेच 'अभिसंखरोति' (प्रतिकार/संस्कार करतो) असा अर्थ आहे. पंचमीच्या अर्थी, तसेच हास (पर्‍िहानि) आणि भीती (भय) यांच्या योगातही षष्ठी विभक्ती होते—'अस्सवणताय धम्मस्स परियायन्ति' (धम्म न ऐकल्यामुळे ते धम्मापासून भ्रष्ट होतात), 'किन्नु खो अहं तस्स सुखस्स भाय्यामि' (मी त्या सुखाला का बरे भ्यावे?), 'सब्बे तसन्ति दण्डस्स' (सर्वजण दंडाला घाबरतात), 'सब्बे भायन्ति मच्चुनो' (सर्वजण मृत्यूला घाबरतात), 'भीतो चतुन्नं आसीविसानं घोरविसानं' (चार घोर विषारी सर्पांना घाबरलेला) इत्यादी.

၄၀. တုလျတ္ထေန ဝါ တတိယာ

४०. 'तुल्य' (समान) या अर्थी तृतीया विभक्ती देखील होते.

တုလျတ္ထေန ယောဂေ ဝါ ဆဋ္ဌီ ဟောတိ တတိယာ စ. ပိတု တုလျော, ပိတရာ ဝါ, မာတု တုလျော, မာတရာ ဝါ.

'तुल्य' (समान) या अर्थाच्या योगात षष्ठी आणि तृतीया विभक्ती होते. उदा. पितु तुल्यो (वडिलांसारखा - षष्ठी), पितरा वा (किंवा वडिलांसारखा - तृतीया), मातु तुल्यो (आईसारखा - षष्ठी), मातरा वा (किंवा आईसारखा - तृतीया).

၃၂. သတ္တမျာ+ဓာရေ

३२. आधाराच्या अर्थी सप्तमी विभक्ती होते.

ကတ္တုကမ္မဋ္ဌာနံ နိသဇ္ဇ+ပစနာဒိကြိယာနံ ယော အာဓာရော, တံ အာဓာရကာရကံ နာမ. ကထံ ကဋေ နိသီဒတိ ဒေဝဒတ္တော, ထာလိယံ ဩဒနံ ပစတိ, ဒေဝဒတ္တ+တဏ္ဍုလာနံ ကတ္တု+ကမ္မာနံ ဓာရဏတော တဒဋ္ဌအာသန+ပစနကြိယံ ကဋ+ထာလိယော ဓာရေန္တိ နာမ, တသ္မိံ သတ္တမီဝိဘတ္တိ ဟောတိ.

कर्ता आणि कर्माच्या ठिकाणी राहणाऱ्या बसणे, शिजवणे इत्यादी क्रियांचा जो आधार असतो, त्याला 'आधारकारक' असे म्हणतात. कसे ते पहा—'कटे निसीदति देवदत्तो' (देवदत्त चटईवर बसतो), 'थालियं ओदनं पचति' (तो भांड्यात भात शिजवतो). येथे कर्ता देवदत्त आणि कर्म तांदूळ (भात) यांना धारण करत असल्यामुळे, चटई आणि भांडे हे अनुक्रमे बसणे आणि शिजवणे या क्रियांना धारण करतात; म्हणून त्यांच्यामध्ये सप्तमी विभक्ती होते.

သော ဗျာပိကော, ဩပသိလေသိကော, ဝေသယိကော, သာမီပိကောတိ စတုဗ္ဗိဓော. တတ္ထ ယော အာဓေယျဿ နိဿေသာဓာရဘူတော, သော ဗျာပိကော, ယထာ တိလေသု တေလံ အတ္ထိ, ခီရေသု ဇလံ, ဒဓိမှိ သပ္ပိ. ပစ္စေကသိဒ္ဓါနံ ဘာဝါနံ ယံ အာဓေယျဘာဝေန ဥပသိလေသနံ အလ္လီယနံ အတ္ထိ, သော ဩပသိလေသိကော. ယထာ အာသနေ နိသိန္နော သံဃော, ထာလိယံ ဩဒနံ ပစတိ, ဃဋေ ဥဒက+မတ္ထိ, ဒူရေ ဌိတော, သမီပေ ဌိတော. ယတ္ထ သမီပေ သမီပီဝေါဟာရံ ကတွာ တဒါယတ္တတာဒီပနတ္ထံ အာဓာရဘာဝေါ ဥပစရီယတိ, တံ သာမီပိကံ, ယထာ ဂင်္ဂါယံ ဃောသော, ဂင်္ဂါယ သမီပေ ဝဇောတျတ္ထော. သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ. ယတ္ထ အညထာဘာဝဝသေန ဒေသန္တရာဝစ္ဆေဒဝသေန ဝါ အာဓာရပရိကပ္ပော[Pg.128], သော ဝေသယိတော. ယထာ အာကာသေ သကုဏာ စရန္တိ, ဘူမိယံ မနုဿာ, ဇလေ မစ္ဆာ, ပါသာဒေသု ပတိတော, ပါပသ္မိံ ရမတီ မနော, ပသန္နော ဗုဒ္ဓသာသနေ, ပညာယ သာဓု, ဝိနယေ နိပုဏော, မာတရိ သာဓု, ပိတရိ နိပုဏော.

तो (आधार) व्यापी (व्यापिक), औपश्लेषिक (उपश्लेषिक), वैषयिक आणि सामीपिक अशा चार प्रकारचा आहे. त्यापैकी जो आधेयाचा (आश्रिताचा) पूर्ण आधार बनतो, तो 'व्यापी' होय; जसे तिळामध्ये तेल असते, दुधामध्ये पाणी असते, दह्यामध्ये तूप असते. स्वतंत्रपणे सिद्ध असलेल्या पदार्थांचे आधेयभावाने जे एकमेकांशी जोडले जाणे किंवा चिकटणे असते, तो 'औपश्लेषिक' होय; जसे आसनावर बसलेला संघ, पातेल्यात भात शिजवतो, घागरीत पाणी आहे, दूर उभा असलेला, जवळ उभा असलेला. जेथे जवळ असण्याच्या संबंधावरून जवळच्या वस्तूचा व्यवहार करून, त्यावर अवलंबून असणे दर्शवण्यासाठी आधारभावाचा उपचार केला जातो, तो 'सामीपिक' होय; जसे गंगेवर (गंगेच्या काठावर) घोष (गोकुळ) आहे, याचा अर्थ गंगेच्या जवळ गोकुळ आहे असा होतो. श्रावस्तीमध्ये जेतवनात विहार करतात. जेथे अन्य भावामुळे किंवा देशान्तराच्या (स्थानाच्या) मर्यादेमुळे आधाराची कल्पना केली जाते, तो 'वैषयिक' होय; जसे आकाशात पक्षी उडतात, भूमीवर मनुष्य राहतात, पाण्यात मासे असतात, महालावरून पडलेला, पापात मन रमते, बुद्धशासनात प्रसन्न असलेला, प्रज्ञेमध्ये चांगला, विनयात निपुण, मातेच्या ठिकाणी चांगला वागणारा, पित्याच्या ठिकाणी निपुण.

ကိရိယာ ကတ္တု+ကမ္မဋ္ဌာ, အာဓာရီယတိ ယေန သော;

အာဓာရော စတုဓာ ဝုတ္တော, ဗျာပကာဒိပ္ပဘေဒတော.

कर्ता आणि कर्माच्या ठिकाणी राहणारी क्रिया ज्याच्याद्वारे आधारभूत केली जाते, तो 'आधार' होय. व्यापी इत्यादी भेदांमुळे तो आधार चार प्रकारचा सांगितला आहे.

ဗျာပကော တိလခီရာဒိ, ကဋော ဩပသိလေသိကော;

သာမီပိကော တု ဂင်္ဂါဒိ, အာကာသော ဝိသယော မတော.

व्यापक (उदा. तिळात तेल, दुधात तूप इत्यादी), औपश्लेषिक (उदा. चटईवर बसणे), सामीपिक (उदा. गंगेच्या काठी इत्यादी) आणि विषय (उदा. आकाशात) हे आधार मानले जातात.

၃၃. နိမိတ္တေ

३३. निमित्त अर्थी (निमित्तामध्ये)

နိမိတ္တတ္ထေ သတ္တမီ ဟောတိ. အဇိနမှိ ဟညတေ ဒီပိ, ကုဉ္ဇရော ဒန္တေသု ဟညတေ, အဏုမတ္တေသု ဝဇ္ဇေသု ဘယဒဿာဝီ, သမ္ပဇာနမုသာဝါဒေ ပါစိတ္တိယံ. သဗ္ဗတ္ထ နိမိတျတ္ထော.

निमित्त अर्थी सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'कातडीसाठी (अजिनामध्ये) बिबट्या मारला जातो', 'दंतांसाठी (दातात) हत्ती मारला जातो', 'अणुमात्र दोषांमध्येही (वज्जेसु) भय पाहणारा', 'जाणूनबुजून खोटे बोलण्यात (मुसावादे) पाचित्तिय (प्रायश्चित्त) होते'. या सर्व ठिकाणी निमित्त अर्थ आहे.

၃၄. ယဗ္ဘာဝေါ ဘာဝလက္ခဏံ

३४. ज्याचा भाव (क्रिया) हा दुसऱ्या भावाचे लक्षण असतो.

ယဿ ဘာဝေါ ဘာဝန္တရဿ လက္ခဏံ ဘဝတိ, တတော သတ္တမီ. ကာလေ ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသုဂတော, ဒုဒ္ဓါသု အာဂတော. ဧတ္ထဂမနကြိယာယ ဒေါဟနကြိယာစိဟနံ, အာဂမနကြိယာယ ဒုဒ္ဓါကြိယာစိဟနံ, ဧဝ+မုပရိပိ. ပုဗ္ဗဏှသမယေ ဂတော, သာယနှသမယေ အာဂတော, ဇာယမာနေ ခေါ သာရိပုတ္တ ဗောဓိသတ္တေ အယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု သမ္ပကမ္ပိ.

ज्याचा भाव (क्रिया) दुसऱ्या भावाचे (क्रियेचे) लक्षण (चिन्ह) बनतो, त्यापासून सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'गाईंचे दूध काढले जात असताना (गाई दुभत्या असताना) तो गेला', 'दूध काढून झाल्यावर तो आला'. येथे जाण्याच्या क्रियेचे चिन्ह दूध काढण्याची क्रिया आहे, आणि येण्याच्या क्रियेचे चिन्ह दूध काढून झाल्याची क्रिया आहे; पुढेही असेच समजावे. 'सकाळच्या वेळी तो गेला, संध्याकाळच्या वेळी तो आला.' 'हे सारिपुत्त, बोधिसत्तांचा जन्म होत असताना (जायमाने) ही दहा हजारांची लोकधातू कंपित झाली.'

ပါသာဏာ သက္ခရာ စေဝ, ကဌလာ ခါဏုကဏ္ဋကာ;

သဗ္ဗေ မဂ္ဂါ ဝိဝဇ္ဇန္တိ, ဂစ္ဆန္တေ လောကနာယကေ.

दगड, गोटे, खडे, खुंट आणि काटे—हे सर्व मार्ग सोडून दूर होतात, जेव्हा लोकनायक (बुद्ध) चालतात.

ဣမသ္မိံ [Pg.129] သတိ ဣဒံ ဟောတိ ဣစ္စာဒိ. ‘‘အကာလေ ဝဿတီ တဿ, ကာလေ တဿ န ဝဿတီ’’တိ ဝိသယသတ္တမီ.

'हे असताना हे होते' इत्यादी. 'त्याच्यासाठी अवेळी पाऊस पडतो, वेळी पाऊस पडत नाही' ही विषय-सप्तमी आहे.

၃၅. ဆဋ္ဌီ စာ+နာဒရေ

३५. अनादर अर्थी षष्ठी सुद्धा होते.

ယဿ ဘာဝေါ ဘာဝန္တရဿ လက္ခဏံ ဘဝတိ, တတော ဆဋ္ဌီ ဟောတိ သတ္တမီ စာ+နာဒရေ ဂမျမာနေ. အကာမကာနံ မာတာပိတူနံ ရုဒန္တာနံ ပဗ္ဗဇိ, မာတာပိတူသု ရုဒန္တေသု ဝါ. ‘‘အာကောဋယန္တော သော နေတိ, သိဝိရာဇဿ ပေက္ခတေ’’, ‘‘မစ္စု အာဒါယ ဂစ္ဆတိ, ပေက္ခမာနေ မဟာဇနေ’’.

ज्याचा भाव दुसऱ्या भावाचे लक्षण बनतो, त्यापासून अनादर दर्शविला जात असताना षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'अनिच्छुक माता-पिता रडत असतानाच तो प्रव्रजित झाला' (षष्ठी: अकामकानं मातापितूनं रुदंतानं पब्बजि, किंवा सप्तमी: मातापितूसु रुदंतेसु वा). 'तो त्याला मारत घेऊन जातो, आणि शिविराज पाहत राहतो', 'मृत्यू (प्राण्याला) घेऊन जातो, आणि महाजन (लोक) पाहत राहतात'.

ဂုန္နံ သာမီတိ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ, ဂေါသု သာမီတိ ဝိသယသတ္တမီ. ဧဝံ ဂုန္နမိဿရော, ဂေါသွိ+ဿရော, ဂုန္နံ အဓိပတိ, ဂေါသု အဓိပတိ, ဂုန္နံ ဒါယာဒေါ, ဂေါသု ဒါယာဒေါ, ဂုန္နံ သက္ခီ, ဂေါသု သက္ခီ, ဂုန္နံ ပတိဘူ, ဂေါသု ပတိဘူ, ဂုန္နံ ပသုတော, ဂေါသု ပသုတော, ကုသလာ နစ္စဂီတဿ, ကုသလာ နစ္စဂီတေ, အာယုတ္တော ကဋကရဏဿ, အာယုတ္တော ကဋကရဏေ. တထာ အာဓာရဝစနိစ္ဆာယံ သတ္တမီ, ဘိက္ခူသု အဘိဝါဒေန္တိ, မုဒ္ဓနိ စုမ္ဗိတွာ, ဗာဟာသု ဂဟေတွာ, ဟတ္ထေသု ပိဏ္ဍာယ စရန္တိ, ကဒလီသု ဂဇေ ရက္ခန္တိ, ဉာဏသ္မိံ ပသန္နော, ဉာဏသ္မိံ ဥဿုက္ကောတိ ဝိသယသတ္တမီ.

'गुन्नं स्वामी' (गाईंचा स्वामी) यात संबंध अर्थी षष्ठी आहे, 'गोसु स्वामी' यात विषय-सप्तमी आहे. याचप्रमाणे: गुन्नमिस्सरो / गोस्विस्सरो (गाईंचा ईश्वर), गुन्नं अधिपती / गोसु अधिपती (गाईंचा अधिपती), गुन्नं दायादो / गोसु दायादो (गाईंचा वारसदार), गुन्नं सक्खी / गोसु सक्खी (गाईंचा साक्षीदार), गुन्नं पतिभू / गोसु पतिभू (गाईंचा जामीनदार), गुन्नं पसुतो / गोसु पसुतो (गाईंच्या पालनात मग्न), कुसला नच्चगीतस्स / कुसला नच्चगीते (नृत्य-गीतात कुशल), आयुत्तो कटकरणस्स / आयुत्तो कटकरणे (चटई बनवण्यात गुंतलेला). तसेच, आधार सांगण्याची इच्छा असल्यास सप्तमी होते, जसे की: 'भिक्खूंना अभिवादन करतात' (भिक्खूसु अभिवादेन्ति), 'मस्तकावर चुंबन घेऊन' (मुद्धनि चुम्बित्वा), 'बाहूंना धरून' (बाहासु गहेत्वा), 'हातांनी भिक्षेसाठी फिरतात' (हत्थेसु पिण्डाय चरन्ति), 'केळीच्या बागेत हत्तींचे रक्षण करतात' (कदलीसु गजे रक्खन्ति), 'ज्ञानावर प्रसन्न' (ञाणस्मिं पसन्नो), 'ज्ञानाविषयी उत्सुक' (ञाणस्मिं उस्सुक्को) ही विषय-सप्तमी आहे.

၃၆. ယတော နိဒ္ဓါရဏံ

३६. ज्यापासून निर्धारण (निवड) केले जाते.

ဇာတိဂုဏကြိယာဟိ သမုဒါယတေ+ကဒေသဿ ပုထက္ကရဏံ နိဒ္ဓါရဏံ, ယတော တံ ကရီယတိ, တတော ဆဋ္ဌီသတ္တမိယော ဟောန္တိ. သာလယော သူကဓညာနံ ပထျတမာ, သူကဓညေသု သာလယော ပထျတမာ. ကဏှာ ဂါဝီနံ သမ္ပန္နခီရတမာ, ကဏှာ ဂါဝီသု [Pg.130] သမ္ပန္နခီရတမာ. ဂစ္ဆတံ ဓာဝန္တော သီဃတမာ, ဂစ္ဆန္တေသု ဓာဝန္တော သီဃတမာ.

जाती, गुण आणि क्रिया यांच्याद्वारे समूहातून एका भागाला वेगळे करणे म्हणजे 'निर्धारण' (निद्धारण) होय. ज्याच्यापासून ते केले जाते, त्या शब्दापासून षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होतात. जसे की, 'धान्यांमध्ये तांदूळ सर्वात पथ्यकर आहे' (षष्ठी: सूकधञ्ञानं सालयो पथ्यतमा, किंवा सप्तमी: सूकधञ्ञेसु सालयो पथ्यतमा). 'गाईंमध्ये काळी गाय सर्वात जास्त दूध देणारी आहे' (षष्ठी: गावीनं कण्हा सम्पन्नखीरतमा, किंवा सप्तमी: गावीसु कण्हा सम्पन्नखीरतमा). 'जाणाऱ्यांमध्ये धावणारा सर्वात वेगवान असतो' (षष्ठी: गच्छतं धावन्तो सीघतमो, किंवा सप्तमी: गच्छन्तेसु धावन्तो सीघतमो).

၁၄. သတ္တမျာ+ဓိကျေ

१४. अधिक (श्रेष्ठत्व) अर्थी सप्तमी होते.

အာဓိကျေ အတ္ထေ ဥပေန ယုတ္တမှာ သတ္တမီ ဟောတိ. ဥပခါရိယံ ဒေါဏော, ခါရိယာ ဒေါဏော အဓိကောတျတ္ထော. တထာ ဥပနိက္ခေ ကဟာပဏံ.

अधिक (श्रेष्ठत्व) अर्थी 'उप' शब्दाशी युक्त असलेल्या शब्दापासून सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'उपखारियं दोणो' म्हणजे खारीपेक्षा दोण अधिक आहे. तसेच 'उपनि क्खे कहापणं' (निक्खापेक्षा कहापण अधिक आहे).

၁၅. သာမိတ္ထေ+ဓိနာ

१५. स्वामित्व (मालकी) अर्थी 'अधि' शब्दाशी युक्त असलेल्या शब्दापासून सप्तमी होते.

သာမိဘာဝတ္ထေ အဓိနာ ယုတ္တမှာ သတ္တမီ ဟောတိ. အဓိဗြဟ္မဒတ္တေ ပဉ္စာလာ, အဓိပဉ္စာလေသု ဗြဟ္မဒတ္တော, ဗြဟ္မဒတ္တိဿရာ ပဉ္စာလာတိ အတ္ထော. အဓိဒေဝေသု ဗုဒ္ဓေါ, သမ္မုတိဒေဝါဒီဟိ ဗုဒ္ဓေါ အဓိကောတျတ္ထော.

स्वामित्व अर्थी 'अधि' शब्दाशी युक्त असलेल्या शब्दापासून सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'अधिब्रह्मदत्ते पञ्चाला' किंवा 'अधिपञ्चालेसु ब्रह्मदत्तो', याचा अर्थ ब्रह्मदत्त हा पंचालांचा स्वामी आहे असा होतो. 'अधिदेवेसु बुद्धो' म्हणजे संमृति-देव इत्यादींपेक्षा बुद्ध श्रेष्ठ आहेत असा अर्थ होतो.

ဧတ္ထ စ ယထာဝုတ္တေသု အတ္ထေသု အယံ ဘေဒေါ –

आणि येथे, वर सांगितलेल्या अर्थांमध्ये हा भेद (फरक) आहे –

ကာရကံ သာဓကံ နိဗ္ဗတ္တကံ ကြိယာနိမိတ္တန္တိ အတ္ထတော ဧကမေဝ, တဉ္စ ဒဏ္ဍော, ဓဝလော, ပစနံ, စိတ္တော, ဂေါတိ ဒဗ္ဗ+ဂုဏ+ကြိယာ+နာမ+ဇာတိဘေဒေန ပဉ္စဝိဓမ္ပိ ကမ္မ+ကတ္တာဒိဝသေန ဆဗ္ဗိဓံ, တံ သတ္တိကာရကံ, တဒါဓာရဘူတဒဗ္ဗာဒယော တတြဋ္ဌကာရကံ, န မုချတော. မုချတော စေ ဟောန္တိ, တေသံ သတ္တိဒဗ္ဗာနံ အညမညဗျာဝဋရူပတ္တာ ယော အာဓာရော, သော အာဓာရောယေဝ, ကိသ္မိဉ္စိကာလေ ကရဏံ ဝါ ကတ္တုရူပဘူတော ဝါ န ဟောတိ, တသ္မာ ထာလိ ပစတိ, ထာလိယာ ပစတိ, ထာလိယံ ပစတီတျာဒိနာ ဧကဿ ဝတ္ထုနော ကတ္တု+ကရဏာ+ဓာရဘေဒေါ န သိယာ. သတ္တိပက္ခေ ပန ဒဗ္ဗာဒီနံ အနေကသတ္တိယာ အာဓာရတ္တာ သတ္တိယာ ဒဗ္ဗာဒယော ဝိဝက္ခိတာ တံ တံ ကာရကံ ဟောတီတိ ဒဗ္ဗာဒီနံ အဘေဒေပိ ကာရကဘေဒေါ ယုဇ္ဇတေ. ဝုတ္တဉှိ –

कारक, साधक, निब्बत्तक (उत्पादक) आणि क्रियानिमित्त हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. आणि ते द्रव्य, गुण, क्रिया, नाम आणि जाती या भेदांमुळे पाच प्रकारचे असूनही, कर्म, कर्ता इत्यादींच्या रूपाने सहा प्रकारचे आहे. ते 'शक्ती-कारक' (सत्तिकारक) आहे, आणि त्याचे आधारभूत असलेले द्रव्यादी हे 'तत्रस्थ-कारक' (तत्रट्ठकारक) आहेत, मुख्य रूपाने नव्हे. जर ते मुख्य रूपाने असते, तर त्या शक्तीयुक्त द्रव्यांच्या परस्परांहून भिन्न स्वरूपामुळे जो आधार आहे तो केवळ आधारच राहिला असता; तो कधीही करण किंवा कर्ता बनू शकला नसता. त्यामुळे, 'भांडे शिजवते' (थाली पचति), 'भांड्याने शिजवते' (थालिया पचति), 'भांड्यात शिजवते' (थालियं पचति) इत्यादी प्रकारे एकाच वस्तूचे कर्ता, करण आणि आधार असे भेद होऊ शकले नसते. परंतु, शक्तीच्या पक्षात (सत्तिपक्खे) द्रव्यादी हे अनेक शक्तींचे आधार असल्यामुळे, जेव्हा त्या शक्तींच्या रूपाने द्रव्यादी विवक्षित (इच्छित) असतात, तेव्हा ते ते कारक बनतात; म्हणून द्रव्यादींमध्ये अभेद असतानाही कारकांचा भेद योग्य ठरतो. कारण असे म्हटले आहे –

ဝိစိတ္တကတ္တုအာဒီဟိ[Pg.131], သံယောဂါ ဧကဝတ္ထုနော;

နာနာတ္တံ ယုဇ္ဇတေ နာဋျ-ဘေဒေန နဋကဿိ+ဝါတိ.

विविध कर्ता इत्यादींच्या संयोगाने एकाच वस्तूचे अनेकत्व (विविध रूपे) योग्य ठरते, ज्याप्रमाणे नाटकातील विविध पात्रांच्या भेदाने एकाच नटाचे अनेक रूपे होतात.

ထာလိ ဝတ္ထုတော ဧကာ စေဒပိ သတ္တိကာရကဘူတကတ္တု+ကရဏာ+ဓာရာဒီနံ ဘေဒေန ဘေဒ+မုပယာတိ, ကိမိဝ ရာမ+ရာဝဏာဒိဝေသဓာရီနဋကော တေသံ နာမဝသေန ရာမော, ရာဝဏောတိ ဘေဒ+မုပယာတိ, တ+မိဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

भांडे (थाली) हे वस्तूच्या रूपाने एकच असले, तरी शक्ती-कारकरूप कर्ता, करण, आधार इत्यादींच्या भेदाने ते भिन्नता प्राप्त करते. जसे की, राम, रावण इत्यादींचे वेष धारण करणारा नट त्यांच्या नावावरून 'राम' किंवा 'रावण' अशा भेदाला प्राप्त होतो, त्याचप्रमाणे हा अभिप्राय आहे.

ပုန+ရပိ –

पुन्हा असेही –

ယထေ+ကောပိ ပဋော သုတ္တ, ပီတာဒိဂုဏသံယုတော;

သုက္ကော ပဋောတိ ပီတောတိ, ဘေဒံ ယာတျေ+ဝမေဝ+ယံ.

ज्याप्रमाणे एकच वस्त्र सुताने आणि पिवळ्या इत्यादी गुणांच्या संयोगाने 'पांढरे वस्त्र' किंवा 'पिवळे वस्त्र' अशा भेदाला प्राप्त होते, त्याचप्रमाणे हेही आहे.

ဧတ္ထ စ သတ္တိဘူတကတ္တာဒယော မုချကာရကံ, တံယောဂေန ဒဗ္ဗဘူတထာလီ ဂုဏကာရကံ, တေ စ ကထံ ကြိယာယ ကာရကာ ဟောန္တိ. ကတ္တာ အတ္တနာ ပတိဋ္ဌိတာယ ဟသတိ+နစ္စတိစ္စာဒိကြိယာယ နိမိတ္တံ ဟောတိ. ကမ္မဉ္စ အတ္တနာ ပတိဋ္ဌိတကြိယာယ တဒတ္ထဘူတဣန္ဓနာဒီနိ ပဝတ္တေန္တံ ‘‘ဩဒနံ ပစတီ’’တျာဒေါ နိမိတ္တံ. ‘ကဋ္ဌေဟိ ပစ္စတီ’တျာဒေါ ကဋ္ဌာနိ ဇလနကြိယာယ သာဓေတဗ္ဗပါကဿ အင်္ဂဘာဝေန နိမိတ္တံ. ‘ဖရသုနာ ဆိန္ဒတီ’တျာဒေါ ဖရသု စ ကဋ္ဌာနံ ဒွိဓာပဝတ္တိယာ နိမိတ္တံ. ကမ္မဉ္စ ကြိယာယ သမ္ဗန္ဓီယမာနဗျာပျေ သတိ နိမိတ္တဘာဝေန ကြိယာယ နိမိတ္တံ. တထာ သမ္ပဒါနာ+ဝဓိ+အာဓာရာနံ ‘ဂါဝေါ ဒဒါတိ’ ‘ဂါမသ္မာ အပနယတိ’ ‘ထာလိယံ ပစတီ’တျာဒီသု ဂေါဒါနာ+ပနယန+ပစနကြိယာနံ နိမိတ္တတ္တာ ကြိယာယ နိမိတ္တာနိ ဟောန္တိ. တေသံ ယထာသကံ ကြိယာယ ပဝတ္တကော ကတ္တာ, တသ္မာ သ ဧဝ ပဓာနော ကတ္တာတိ ဝေါဟာရံ [Pg.132] လဘတိ, အညေသံ ကရဏာဒီနံ ကတ္တုဘာဝေ သတိပိ အပ္ပဓာနတ္တာ တံ န လဘတိ.

आणि येथे शक्तीरूप कर्ता इत्यादी मुख्य कारक आहेत, त्यांच्या योगाने द्रव्यरूप असलेले भांडे (थाली) हे गौण कारक आहे. आणि ते क्रियेचे कारक कसे बनतात? कर्ता स्वतःमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या हसणे, नाचणे इत्यादी क्रियेचे निमित्त बनतो. आणि कर्म स्वतःमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या क्रियेद्वारे, त्याच्यासाठी उपयुक्त असलेल्या इंधनादींना प्रवृत्त करत 'भात शिजवतो' (ओदनं पचति) इत्यादींमध्ये निमित्त बनते. 'लाकडांनी शिजवले जाते' (कट्ठेहि पच्चति) इत्यादींमध्ये लाकडे जळण्याच्या क्रियेद्वारे साध्य होणाऱ्या पाकाचे अंग बनून निमित्त होतात. 'कुऱ्हाडीने कापतो' (फरसुना छिन्दति) इत्यादींमध्ये कुऱ्हाड लाकडांचे दोन भाग करण्याच्या क्रियेचे निमित्त बनते. आणि कर्म क्रियेशी संबंधित आणि व्याप्य असताना निमित्तभावाने क्रियेचे निमित्त बनते. तसेच संप्रदान, अपादान (अवधी) आणि आधार हे 'गाई दान करतो' (गावो ददाति), 'गावातून दूर करतो' (गामस्मा अपनयति), 'भांड्यात शिजवतो' (थालियं पचति) इत्यादींमध्ये गोदान, दूर करणे आणि शिजवणे या क्रियांचे निमित्त असल्यामुळे क्रियेचे निमित्त बनतात. त्या-त्या क्रियेला प्रवृत्त करणारा कर्ता असतो, म्हणून त्यालाच 'प्रधान कर्ता' असे म्हटले जाते; इतर करण इत्यादींमध्ये कर्तृत्व असले तरी गौणत्वामुळे त्यांना ते नाव मिळत नाही.

စောဒကေန ဝုတ္တဉှိ –

शंकाकाराने (चोदकाने) म्हटलेच आहे –

နနု သာမဂျမီနာယံ, ကြိယာသိဒ္ဓိ ကထံ ဝဒ;

ဧကဿ ကတ္တုနော ဧဝ, သဗ္ဗေသံ ကတ္တုတံ ဝိနာ.

सर्व साधनांच्या समूहामध्ये (सामग्रीमध्ये) क्रियेची सिद्धी कशी होते ते सांगा; केवळ एकाच कर्त्याच्या कर्तृत्वाने, सर्वांच्या कर्तृत्वाशिवाय ती कशी घडू शकते?

သဗ္ဗေသံ ကရဏာဒီနံ, ကတ္တုတာယ ဝိယောဂတော;

ကရဏာဒီနံ အဘာဝတ္တာ, ကာရကံ န ဟိ ဆဗ္ဗိဓန္တိ.

सर्व करण इत्यादींचा कर्तृत्वाशी वियोग झाल्यामुळे आणि करण इत्यादींचा अभाव झाल्यामुळे कारक सहा प्रकारचे असूच शकत नाही.

ဝုစ္စတေ –

यावर उत्तर दिले जाते –

ယဒျပျ+တ္ထိ ဟိ ကတ္တုတ္တံ, သဘာဝါ ကရဏာဒိသု;

ကြိယာသိဒ္ဓျာ တထာပျေ+တ+မပ္ပဓာနံ ပရင်္ဂတော.

जरी क्रिया सिद्ध करण्यासाठी करण इत्यादींमध्ये स्वभावतः कर्तृत्व असते, तरीही ते दुसऱ्याच्या (प्रधान कर्त्याच्या) अधीन असल्यामुळे गौण (अप्रधान) मानले जाते.

ဧတံ သဘာဝတော ဥပလဗ္ဘမာနံ ကရဏာဒီသု ကတ္တုတ္တံ ပရေသံ ကရဏာဒီနံ ဇလန+ဓာရဏာဒိကြိယာယ အင်္ဂံ ဥပါယတိ အပ္ပဓာနန္တိ အဓိပ္ပာယော.

स्वभावाने उपलब्ध होणारे हे करण इत्यादींमधील कर्तृत्व, इतर करण इत्यादींच्या प्रज्वलन, धारण इत्यादी क्रियेचे अंग (साधन) बनते आणि ते अप्रधान असते, असा अभिप्राय आहे.

ကာရကံ ဆဗ္ဗိဓံ သညာ-ဝသာ ဆဗ္ဗီသတိဝိဓံ;

ပဘေဒါ သတ္တဓာ ကမ္မံ, ကတ္တာ ပဉ္စဝိဓော ဘဝေ.

कारक हे सहा प्रकारचे आहे, संज्ञेच्या (नावाच्या) आधारे ते सव्वीस प्रकारचे होते; कर्माचे सात भेद आहेत आणि कर्ता पाच प्रकारचा असतो.

ကရဏံ ဒုဝိဓံ ဟောတိ, သမ္ပဒါနံ တိဓာ မတံ;

အပါဒါနံ ပဉ္စဝိဓံ, အာဓာရော တု စတုဗ္ဗိဓော.

करण दोन प्रकारचे असते, संप्रदान तीन प्रकारचे मानले गेले आहे; अपादान पाच प्रकारचे आणि आधार चार प्रकारचा असतो.

ဝိဘတ္တိယော ပန –

आणि विभक्ती तर –

ပစ္စတ္တ+မုပယောဂဉ္စ, ကရဏံ သမ္ပဒါနိယံ;

နိဿက္ကံ သာမိဝစနံ, ဘုမ္မ+မာလပန+ဋ္ဌမံတိ.

पच्चत्त (प्रथमा), उपयोग (द्वितीया), करण (तृतीया), संप्रदान (चतुर्थी), निस्सक्क (पंचमी), सामीवचन (षष्ठी), भुम्म (सप्तमी) आणि आठवे आलपन (संबोधन) आहेत.

ဣတိ ပယောဂသိဒ္ဓိယံ ကာရကကဏ္ဍော တတိယော.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील हा तिसरा कारककांड समाप्त झाला.

၄. သမာသကဏ္ဍ

४. समासकांड

အထ [Pg.133] နာမာနမေဝ အညမညသမ္ဗန္ဓီနံ သမာသောတိ နာမနိဿိတတ္တာ, သယဉ္စ နာမိကတ္တာ နာမာနန္တရံ သမာသော ဝုစ္စတေ.

आता, परस्परांशी संबंधित असलेल्या नामांचाच समास होत असल्यामुळे, आणि तो नामावर आश्रित असल्यामुळे व स्वतः नामरूप असल्यामुळे, नामानंतर समासाचे वर्णन केले जाते.

၁. သျာဒိ သျာဒိနေ+ကတ္ထန္တိ

१. ‘स्यादि स्यादिनेकतथं’ (स्यादि प्रत्ययान्त शब्दाचा दुसऱ्या स्यादि प्रत्ययान्त शब्दाशी एका अर्थी होणे) हे सूत्र –

ဣဒ+မဓိကတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဝိဓိဂ္ဂဟဏဉာယေန သျာဒီတိ တဒန္တဿ ဂဟဏံ. သော စ ဘိန္နတ္ထာနံ နာမာန+မေကတ္ထီဘာဝေါ သမာသောတိ ဝုစ္စတေ.

हे अधिकारसूत्र म्हणून जाणावे. पूर्वी सांगितलेल्या विधीच्या ग्रहण करण्याच्या नियमाने 'स्यादि' याने तदन्त (त्या प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या) शब्दांचे ग्रहण होते. आणि भिन्न अर्थ असलेल्या नामांचे एकार्थी होणे याला 'समास' असे म्हटले जाते.

၂. အသင်္ချံ ဝိဘတ္တိ+သမ္ပတ္တိ+သမီပ+သာကလျာ+ဘာဝ+ယထာ+ ပစ္ဆာ+ယုဂပဒတ္ထေ

२. असंख्या (अव्ययीभाव समास) हा विभक्ती, समृद्धी, समीप, साकल्य (पूर्णता), अभाव, यथा (योग्यता इत्यादी), पश्चात् (नंतर) आणि युगपत् (एकाच वेळी) या अर्थांमध्ये होतो.

ပုဗ္ဗဿ+တ္ထပရံ ယဿ, အညတ္ထပရမဉ္စ ယံ;

နပုံသကံ ဘဝေ ယဉ္စ, တ+ဒါသံချ+မိဟေ+ဿတေ.

ज्या समासात पूर्वपदाचा अर्थ मुख्य असतो, किंवा जो अन्य अर्थाला प्राधान्य देणारा असतो, आणि जो नपुंसकलिंगी होतो, त्याला येथे 'असंख्या' (अव्ययीभाव) मानले जाते.

သတ္ထန္တရေ ပသိဒ္ဓံ ယံ, အဗျယီဘာဝနာမတော;

ဥပကုမ္ဘံ တိဋ္ဌဂု စ, ပါတမေဃံတိ တံ ယထာ.

इतर शास्त्रांमध्ये जे 'अव्ययीभाव' या नावाने प्रसिद्ध आहे; जसे की 'उपकुंभं', 'तिट्ठगु' आणि 'पातमेघं' इत्यादी.

အသင်္ချံ သျာဒျန္တံ ဝိဘတျာဒီန+မတ္ထေ ဝတ္တမာနံ သျာဒျန္တေန သဟေ+ကတ္ထံ ဘဝတိ. ‘‘အဝိဂ္ဂဟော နိစ္စသမာသော, ပဒန္တရဝိဂ္ဂဟော စေ’’တိ ပဒန္တရဝိဂ္ဂဟော. ဣတ္ထီသု တထာ ပဝတ္တာတိ ဝိဂ္ဂယှ ဝိဘတျတ္ထေ သမာသေ ကတေ –

विभक्ती इत्यादी अर्थांमध्ये वर्तमान असलेला 'असंख्या' (अव्ययीभाव) हा स्यादि-प्रत्ययान्त शब्द दुसऱ्या स्यादि-प्रत्ययान्त शब्दासोबत एकार्थी (एकपद) होतो. 'ज्याचा विग्रह होत नाही तो नित्य समास, किंवा ज्याचा दुसऱ्या पदाने विग्रह होतो' या नियमाने येथे दुसऱ्या पदाने विग्रह होतो. 'इत्थीसु तथा पवत्ता' (स्त्रियांच्या बाबतीत तसे घडले) असा विग्रह करून विभक्तीच्या अर्थात समास केला असता –

၂,၁၁၉. ဧကတ္ထတာယံ

२,११९. ‘एकरूपता किंवा एकार्थी होणे’ या अर्थी –

ဧကော အတ္ထော ယဿ ပကတိပစ္စယာဒိသမုဒါယဿ သော ဧကတ္ထော. တဿ ဘာဝေါ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ ဧကတ္ထတာ, ဤယာဒိ+ဏာဒိ+သမာသဝိဓာနံ, တသ္မိံ သတိ သျာဒိလောပေါ ဟောတိ.

ज्या प्रकृती-प्रत्यय इत्यादींच्या समूहाचा एकच अर्थ असतो, तो 'एकार्थ' होय. त्याचा भाव किंवा प्रवृत्तीचे निमित्त म्हणजे 'एकात्मता' (एकार्थता) होय. जसे ईय-प्रत्यय, ण-प्रत्यय आणि समास यांचे विधान केले असता, 'स्यादि' प्रत्ययांचा लोप होतो.

၉. တံ နပုံသကန္တိ

९. ‘ते नपुंसकलिंगी होते’ या नियमाने –

နပုံသကလိင်္ဂေ [Pg.134] စ ‘‘ပုဗ္ဗသ္မာ+မာဒိတော’’တိ သဗ္ဗဝိဘတ္တီနံ လောပေ စ ကတေ အဓိတ္ထိ တိဋ္ဌတိ, ဘော အဓိတ္ထိ, အဓိတ္ထိ ပဿ, အဓိတ္ထိ ကတံ, အဓိတ္တိ စရတိ, အဓိတ္ထိ ဒေဟိ, အဓိတ္ထိ အပေဟိ, အဓိတ္ထိ အာယတ္တံ, အဓိတ္ထိ ပတိဋ္ဌိတံ. ဧဝံ အဓိကုမာရိ, အန္တဘူတဿ အပ္ပဓာနဿ ဃပဿ ‘‘ဃပဿ+န္တဿာ+ပ္ပဓာနဿာ’’တိ ပဿ ရဿော.

नपुंसकलिंगात आणि 'पुब्बस्मा मादितो' या सूत्राने सर्व विभक्तींचा लोप केला असता 'अधित्थि' (स्त्रियांच्या विषयी) असे रूप राहते. जसे: 'भो अधित्थि' (हे अधित्थि!), 'अधित्थि पस्स' (अधित्थि पहा), 'अधित्थि कतं' (अधित्थि केले), 'अधित्थि चरति' (अधित्थि चालते), 'अधित्थि देहि' (अधित्थि दे), 'अधित्थि अपेहि' (अधित्थिपासून दूर हो), 'अधित्थि आयत्तं' (अधित्थिच्या अधीन), 'अधित्थि पतिट्ठितं' (अधित्थिमध्ये प्रतिष्ठित). याचप्रमाणे 'अधिकुमारि' हे रूप बनते. येथे अंतर्भूत असलेल्या अप्रधान 'घप' संज्ञक दीर्घ स्वराचा 'घपस्सन्तस्साप्पधानस्स' या सूत्राने र्‍हस्व होतो.

သဟ=သမ္ပန္နံ ဗြဟ္မံ သဗြဟ္မံ. ဝုတ္တနယေန ဧတ္ထ စ ဥပရိ စ သမာသာဒယော ဟောန္တိ, ဧတ္ထ ‘‘အကာလေ သတတ္ထေ’’တိ သဟဿ သာဒေသော. သျာဒိမှိ ကတေ ‘‘ပုဗ္ဗသ္မာ+မာဒိတော’’တိ သျာဒီနံ လောပေ စ သမ္ပတ္တေ ‘‘နာ+တော+မပဉ္စမိယာ’’တိ အပဉ္စမိယာ ပဋိသေဓော စ အကာရန္တအသံချသမာသတော ပရာသံ သဗ္ဗဝိဘတ္တီနံ အံအာဒေသော စ ဟောတိ. ဧဝ+မုပရိပိ.

ब्रह्माने युक्त किंवा संपन्न म्हणजे 'सब्रह्मं'. सांगितलेल्या नियमाने येथे आणि पुढेही समास इत्यादी होतात. येथे 'अकाले सतत्थे' या सूत्राने 'सह' च्या जागी 'स' असा आदेश होतो. 'स्यादि' प्रत्यय लावल्यावर 'पुब्बस्मा मादितो' या सूत्राने स्यादि प्रत्ययांचा लोप प्राप्त झाला असता, 'nā+to+mapañcamiyā' (नातो मपंचमिया) या सूत्राने पंचमी सोडून इतर विभक्तींच्या लोपाचा निषेध होतो आणि अकारान्त असंख्या (अव्ययीभाव) समासाच्या पुढील सर्व विभक्तींच्या जागी 'अं' आदेश होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे.

ဘိက္ခာနံ သမိဒ္ဓိ သုဘိက္ခံ, ဧတ္ထ ဃဿ ရဿော. သုဘိက္ခံ တိဋ္ဌတိ ဘော သုဘိက္ခံ, သုဘိက္ခံ ပဿ. နာ+သ္မိံသု ‘‘ဝါ တတိယာ သတ္တမီနံ’’တိ ဝိကပ္ပေန အံ, သုဘိက္ခံ သုဘိက္ခေန ဝါ ကတံ, သုဘိက္ခံ သုဘိက္ခေန ဝါ စရတိ, သုဘိက္ခံ ဒေဟိ. ပဉ္စမိယံ အ+မဗ္ဘာဝါ သုဘိက္ခာ အပဂစ္ဆ, သုဘိက္ခ+မာယတ္တံ, သုဘိက္ခံ သုဘိက္ခေ ဝါ ပတိဋ္ဌိတံ.

भिक्षूंची समृद्धी म्हणजे 'सुभिक्खं' (सुभिक्ष), येथे 'घ' चा र्‍हस्व होतो. 'सुभिक्खं तिट्ठति' (सुभिक्ष राहते), 'भो सुभिक्खं' (हे सुभिक्ष!), 'सुभिक्खं पस्स' (सुभिक्ष पहा). तृतीया आणि सप्तमी विभक्तीमध्ये 'वा ततीया सत्तमीनं' या सूत्राने पर्यायाने 'अं' आदेश होतो; जसे 'सुभिक्खं' किंवा 'सुभिक्खेन कतं' (सुभिक्षाने केले), 'सुभिक्खं' किंवा 'सुभिक्खेन चरति' (सुभिक्षाने चालते), 'सुभिक्खं देहि' (सुभिक्ष दे). पंचमी विभक्तीमध्ये 'अं' भाव न झाल्यामुळे 'सुभिक्खा अपगच्छ' (सुभिक्षापासून दूर जा), 'सुभिक्खमायत्तं' (सुभिक्षाच्या अधीन), 'सुभिक्खं' किंवा 'सुभिक्खे पतिट्ठितं' (सुभिक्षामध्ये प्रतिष्ठित) अशी रूपे होतात.

သမီပတ္ထေ-ကုမ္ဘဿ သမီပံ ဥပကုမ္ဘံ, ဧဝံ ဥပနဂရံ, ဘော ဥပကုမ္ဘံ ဣစ္စာဒိ.

समीप (जवळ) या अर्थी – कुंभाच्या (घड्याच्या) जवळ ते 'उपकुंभं', याचप्रमाणे 'उपनगरं', 'भो उपकुंभं' इत्यादी.

သာကလျေ-တိဏမ္ပိ အသေသေတွာတိ သတိဏံ, တိဏမ္ပိ အသေသေတွာ အဇ္ဈောဟရဏီယ+မဇ္ဈောဟရတီတျတ္ထော. သေသံ သဗြဟ္မသမံ[Pg.135]. အဂ္ဂိမ္ပိ အသေသေတွာတိ သာဂ္ဂိ, အဂ္ဂိဂန္ထံပိ အသေသေတွာ အဓီတေတျတ္ထော. ဝါရဂ္ဂဟဏံ အဓိတ္ထိသမံ.

साकल्य (पूर्णता) या अर्थी – गवतही न उरवता (सर्व गवत खाणे) म्हणजे 'सतिणं'. गवतही न उरवता खाण्यायोग्य वस्तू खातो असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित रूपे 'सब्रह्मं' प्रमाणे होतात. अग्नीलाही न उरवता (पूर्ण अग्नीग्रंथ) शिकणे म्हणजे 'साग्गि'. अग्नीग्रंथही न उरवता अभ्यास करतो असा याचा अर्थ आहे. 'वारि' शब्दाचे रूप 'अधित्थि' प्रमाणे होते.

အဘာဝေါ သမ္ဗန္ဓီဘေဒါ ဗဟုဝိဓော, တတြ ဣဒ္ဓါဘာဝေဝိဂတာ ဣဒ္ဓိ=ဝိဘူတိ သဒ္ဒိကာနန္တိ ဒုဿဒ္ဒိကံ. အတ္ထာဘာဝေမက္ခိကာနံ အဘာဝေါ နိမ္မက္ခိကံ, နိဒ္ဒရထံ, နိမ္မသကံ. အတိက္ကမာဘာဝေ-အတိဂတာနိ တိဏာနိ နိတ္တိဏံ. ဥပဘောဂသမ္ဗန္ဓီဝတ္တမာနကာလဿ အဘာဝေ-အတိဂတံ လဟုပါဝုရဏံ အတိလဟုပါဝုရဏံ, လဟုပါဝုရဏဿ နာ+ယံ ဥပဘောဂတာ လောတိ အတ္ထော.

अभाव हा संबंधांच्या भेदांमुळे अनेक प्रकारचा असतो. त्यापैकी समृद्धीच्या अभावामध्ये – 'शब्दांची समृद्धी (कीर्ती) निघून गेली आहे ज्यांची' ते 'दुस्सद्दिकं'. अर्थाच्या (वस्तूच्या) अभावामध्ये – माश्यांचा अभाव म्हणजे 'निम्मक्खिकं' (मक्षिकाविरहित), 'निद्दरथं' (पीडारहित), 'निम्मसकं' (डासविरहित). ओलांडून जाण्याच्या अभावामध्ये – गवत ओलांडून गेलेले ते 'नित्तिणं' (तृणरहित). उपभोगाशी संबंधित वर्तमान काळाच्या अभावामध्ये – हलके पांघरूण ओलांडून गेले ते 'अतिलहुपावरणं', याचा अर्थ आता हलक्या पांघरूणाचा उपभोग घेण्याची वेळ निघून गेली आहे असा होतो.

ယထာတ္ထော+နေကဝိဓော, တတြ ယောဂ္ဂတာယံ-ယောဂ္ဂံ ရူပ+မနုရူပံ. ဝိစ္ဆာယံ-အဒ္ဓမာသံ အဒ္ဓမာသံ အနု အနွဒ္ဓမာသံ, ဧဝံ ပစ္စတ္တံ. အတ္ထာနတိဝတ္တိယံ-သတ္တိံ အနတိက္ကမ္မ ယထာသတ္တိ. ဧဝံ ယထာက္ကမံ, ယထာဗလံ. ဗဟုလာဓိကာရာ ယာ ယာ ပရိသာ ယထာပရိသာ. သဒိသတ္ထေ-ကိခိယာ ကဏှဝိစ္ဆိတဓေနုယာ သဒိသော သကိခိ, သဟဿ သာဒေသော. အာနုပုဗ္ဗိယံ-ဇေဋ္ဌာနုက္ကမေန အနုဇေဋ္ဌံ.

'यथा' चा अर्थ अनेक प्रकारचा आहे. त्यापैकी योग्यतेच्या अर्थी – रूपाला योग्य ते 'अनुरूपं'. वीप्सा (पुनरावृत्ती) या अर्थी – प्रत्येक पंधरवड्याला ते 'अन्वड्ढमासं', याचप्रमाणे 'पच्चत्तं' (प्रत्येक आत्म्याला/स्वतःला). अर्थाचे उल्लंघन न करणे या अर्थी – शक्तीचे उल्लंघन न करता ते 'यथासत्ति' (यथाशक्ती). याचप्रमाणे 'यथाक्कमं' (यथाक्रम), 'यथाबलं' (यथाबल). बहुल अधिकाराने – जी जी परिषद ती 'यथापरिसा'. सादृश्य (सारखेपणा) या अर्थी – 'किखि' नावाच्या काळ्या ठिपक्यांच्या गाईसारखा तो 'सकिखि', येथे 'सह' च्या जागी 'स' आदेश होतो. आनुपूर्वी (क्रमवारी) या अर्थी – ज्येष्ठाच्या क्रमाने ते 'अनुजेट्ठं'.

ပစ္ဆာအတ္ထေ-ရထဿ ပစ္ဆာ အနုရထံ.

पश्चात् (मागे) या अर्थी – रथाच्या मागे ते 'अनुरथं'.

ယုဂပဒတ္ထေ-စက္ကေန သဟ=ဧကကာလံ သစက္ကံ, စက္ကေန ဧကက္ခဏေ နိဓေတီတိ အတ္ထော.

युगपत् (एकाच वेळी) या अर्थी – चक्रासह एकाच वेळी ते 'सचक्कं', याचा अर्थ चक्राच्या सोबत एकाच क्षणी ठेवतो असा होतो.

၃. ယထာ န တုလျေ

३. तुलना (सादृश्य) नसलेल्या अर्थी 'यथा' चा प्रयोग होतो.

ယထာသဒ္ဒေါ တုလျတ္ထေ ဝတ္တမာနော သျာဒျန္တေန သဟေ+ကတ္ထော န ဘဝတိ. ယထာ ဒေဝဒတ္တော, တထာ ယညဒတ္တော. ဧတ္ထ ဥပမာနဘူတော ယထာသဒ္ဒေါ ‘တထာ ယညဒတ္တော’တိ ဥပမေယျ+မပေက္ခတိ, တသ္မာ ‘‘သာပေက္ခ+မသမတ္ထံ ဘဝတီ’’တိ ဉာယာ အသမာသေ [Pg.136] ‘‘န တုလျေ’’တိ ပဋိသေဓော ကိမတ္ထ+မိတိ စေ. ယသ္မာ ‘‘ယထာ ဒေဝဒတ္တော’’တိ သမုဒါယမေဝ ဥပမာနံ ဘဝတိ, န ဝိသုံ ယထာသဒ္ဒေါ, တသ္မာ သမုဒါယဿေဝ ဥပမေယျသာပေက္ခတ္တေ န အသာမတ္ထိယတာ န ဝိသုံ ယထာသဒ္ဒဿ, တသ္မာ သာဒိဿေ ပတ္တသမာသဿ ပဋိသေဓတ္ထ+မိဒံ. တုလျတ္ထေတိ ဝတ္တဗ္ဗေ တုလျံ ဝိနာ တုလျတာ နတ္ထီတိ တုလျတ္ထေတိ အဝတွာ တုလျေတိ ဝုတ္တံ.

'यथा' हा शब्द 'तुल्य' (समान) या अर्थी वर्तत असताना 'सि' आदि प्रत्ययान्त (सुबन्त) शब्दासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होत नाही. जसे 'यथा देवदत्तो, तथा यञ्ञदत्तो' (जसा देवदत्त, तसा यज्ञदत्त). येथे उपमानभूत असलेला 'यथा' शब्द 'तथा यञ्ञदत्तो' या उपमेयाची अपेक्षा करतो, म्हणून 'सापेक्ष असमर्थ असते' या न्यायाने समास न होता 'न तुल्ये' (तुल्य अर्थी नाही) हा निषेध कशासाठी आहे? असे विचारल्यास: कारण 'यथा देवदत्तो' हा समुदायच उपमान होतो, केवळ 'यथा' हा शब्द स्वतंत्रपणे नाही. म्हणून समुदायालाच उपमेयाची अपेक्षा असल्यामुळे असमर्थता येत नाही, केवळ 'यथा' शब्दाला स्वतंत्रपणे नाही. म्हणून सादृश्यामध्ये प्राप्त होणाऱ्या समासाचा निषेध करण्यासाठी हे आहे. 'तुल्य अर्थी' असे म्हणायचे असताना, 'तुल्य' शिवाय 'तुल्यता' नसते, म्हणून 'तुल्य अर्थी' असे न म्हणता 'तुल्य' असे म्हटले आहे.

ယထာကထဉ္စိ သာဒိဿံ, ဉာယတေ ယတ္ထ သမ္ဘဝံ;

ဥပမာ နာမ သာ တဿာ, ပပဉ္စော ဗဟုဓာ ဘဝေ.

ज्या ठिकाणी जसे काही सादृश्य (समानता) संभवते असे समजते; तिला 'उपमा' असे म्हणतात, तिचा विस्तार अनेक प्रकारे होतो.

၄. ယာဝါ+ဝဓာရဏေ

४. 'याव' हा शब्द अवधारण (मर्यादा निश्चित करणे) अर्थी असताना.

ယာဝသဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ ဝတ္တမာနော သျာဒျန္တေန သဟေ+ကတ္ထော ဘဝတိ. အဝဓာရဏံ=ဧတ္တကတာပရိစ္ဆေဒေါ. ယာဝန္တာနိ အမတ္တာနိ=ဘာဇနာနိ ယာဝါမတ္တံ, ဣမိနာ သမာသေ ကတေ သေသံ ပုဗ္ဗသမံ. ဇီဝဿ ယတ္တကော ပရိစ္ဆေဒေါ ယာဝဇီဝံ. ယာဝတာယုကံ, ‘‘သကတ္ထေ’’တိ ကပစ္စယော. ယတ္တကေန အတ္ထော ယာဝဒတ္ထံ.

'याव' हा शब्द अवधारण (मर्यादा निश्चित करणे) अर्थी वर्तत असताना सुबन्तासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होतो. अवधारण म्हणजे एवढेच अशी मर्यादा निश्चित करणे. 'यावन्तानि अमत्तानि' = जेवढी भांडी (अमत्त = भांडी) तेवढी 'यावामत्तं'. या सूत्राने समास केल्यावर उर्वरित कार्य पूर्वीप्रमाणेच होते. जीवनाची जेवढी मर्यादा ते 'यावजीवं' (आयुष्यभर). 'यावतायुकं' यामध्ये 'स्वार्थे' या अर्थी 'क' प्रत्यय लागला आहे. जेवढ्याशी अर्थ (गरज) ते 'यावदत्थं' (गरजेनुसार).

၅. ပယျပါ ဗဟိ တိရော ပုရေ ပစ္ဆာ ဝါ ပဉ္စမျာ

५. परि, अप, आ, बहि, तिरो, पुरे, पच्छा हे शब्द पंचम्यन्त (पंचमी विभक्ती असलेल्या) शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी (समासयुक्त) होतात.

ပရိအာဒယော ပဉ္စမျန္တေန သဟေ+ကတ္ထာ ဟောန္တိ ဝါ. ပရိ ပဗ္ဗတာ ပရိပဗ္ဗတံ. ဝါဿ ဝါကျဝိကပ္ပတ္ထတ္တာ ပရိ ပဗ္ဗတာ ဣစ္စာဒယောပိ ဟောန္တိ. အပ ပဗ္ဗတာ အပပဗ္ဗတံ, အာ ပါဋလိပုတ္တာ အာပါဋလိပုတ္တံ, ဗဟိ ဂါမာ ဗဟိဂါမံ, တိရော ပဗ္ဗတာ တိရောပဗ္ဗတံ, ပုရေ ဘတ္တာ ပုရေဘတ္တံ, ပစ္ဆာ ဘတ္တာ ပစ္ဆာဘတ္တံ, သဗ္ဗံ ဥပကုမ္ဘသမံ, ဣမိနာ သမာသော ဝိသေသော. ဧဝ+မုပရိသုတ္တေပိ.

'परि' इत्यादी शब्द पंचम्यन्त शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी होतात. 'परि पब्बता' चे 'परिपब्बतं' (पर्वताच्या भोवती). 'वा' (विकल्प) हा वाक्याच्या विकल्पासाठी असल्यामुळे 'परि पब्बता' इत्यादी वाक्ये देखील होतात. 'अप पब्बता' चे 'अपपब्बतं', 'आ पाटलिपुत्ता' चे 'आपाटलिपुत्तं', 'बहि गामा' चे 'बहिगामं', 'तिरो पब्बता' चे 'तिरोपब्बतं', 'पुरे भत्ता' चे 'पुरेभत्तं', 'पच्छा भत्ता' चे 'पच्छाभत्तं' होते. हे सर्व 'उपकुंभ' प्रमाणेच आहे, या सूत्राने होणारा समास हा विशेष आहे. पुढील सूत्रातही असेच समजावे.

ဝါတျ+ဓိကာရော [Pg.137] –

'वा' हा अधिकार सूत्र आहे –

၆. သမီပါ+ယာမေသွ+နု

६. समीप (जवळ) आणि आयाम (लांबी/विस्तार) या अर्थांमध्ये 'अनु' हा शब्द (पंचम्यन्त शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी होतो).

‘‘အသံချ’’မိစ္စာဒိနာ နိစ္စသမာသဿ ဝိကပ္ပတ္ထံ သမီပဂ္ဂဟဏံ. အနုသဒ္ဒေါ သာမီပျေ အာယာမေ စ ဝတ္တမာနော သျာဒျန္တေန သဟေ+ကတ္ထော ဝါ ဟောတိ. ဧတ္ထ သမီပဂ္ဂဟဏဿ ဘာဝပ္ပဓာနတ္တာ သာမီပျမေဝ ဂမျတေတိ သာမီပျေတိ ဝုတ္တံ. ဝနဿ အနု=သမီပံ အနုဝနံ, ဂင်္ဂါယ အနု=အာယာမော အနုဂင်္ဂံ, ဂင်္ဂါယ အနု ဝါ ဗာရာဏသီ.

'असंख्य' इत्यादी सूत्राने होणाऱ्या नित्य समासाला विकल्प देण्यासाठी 'समीप' चे ग्रहण केले आहे. 'अनु' हा शब्द सामीप्य (जवळ असणे) आणि आयाम (लांबी) या अर्थी वर्तत असताना सुबन्तासोबत विकल्प करून एकार्थी होतो. येथे 'समीप' या ग्रहणात भावप्रधानता असल्यामुळे 'सामीप्य' असाच अर्थ घेतला जातो, म्हणून 'सामीप्य' असे म्हटले आहे. 'वनस्स अनु' = वनाच्या जवळ ते 'अनुवनं', 'गङ्गाय अनु' = गंगेच्या लांबीनुसार ते 'अनुगङ्गं', किंवा 'गङ्गाय अनु वा बाराणसी' (गंगेच्या जवळ वाराणसी).

၇. တိဋ္ဌဂွာဒီနိ

७. 'तिट्ठगु' इत्यादी शब्द (अव्ययीभाव समासात निपातनाने सिद्ध होतात).

တိဋ္ဌဂုအာဒီနိ အညတ္ထေန သိဒ္ဓါပိ အသ္မိံ အသံချသမာသေ နိပါတိယန္တိ. တိဋ္ဌန္တိ ဂါဝေါ ယသ္မိံ ကာလေတိ တိဋ္ဌန္တသဒ္ဒ+ဂေါသဒ္ဒေဟိ ပဌမာယောမှိ ကတေ ‘‘ဝါ+နေကညတ္ထေ’’တိ သမာသော, ဣမိနာ နိပါတနာ လောပေ နပုံသကတ္ထေ စ ကတေ သိမှိ ဂေါဿ ‘‘ဂေါဿု’’တိ ဥကာရေ ‘‘ပုဗ္ဗသ္မာ+မာဒိတော’’တိ ဝိဘတ္တိလောပေါ. ဧဝံ ဝဟန္တီ ဂါဝေါ ယသ္မိံ ကာလေတိ ဝဟဂ္ဂု ဣစ္စာဒိ. ဝေလာပ္ပကာသကပါတောအာဒီနမ္ပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟော, ပါတော နဟာနန္တိ သတ္တမီအမာဒိသမာသေ ပါတနဟာနံ, ဧဝံ သာယနဟာနံ, ပါတကာလံ, သာယကာလံ, ပါတမေဃံ, သာယမေဃံ, ပါတမဂ္ဂံ, သာယမဂ္ဂံ, ဧတ္ထ ‘‘ဧဩန+မ ဝဏ္ဏေ’’တိ အကာရော, နိဂ္ဂဟီတဿ လောပေါ စ ဟောတိ.

'तिट्ठगु' इत्यादी शब्द अन्य अर्थी सिद्ध होत असले तरी या अव्ययीभाव (असंख्य) समासात निपातनाने सिद्ध केले जातात. ज्या काळात गाई उभ्या राहतात तो काळ, अशा अर्थी 'तिट्ठन्त' शब्द आणि 'गो' शब्द यांच्या प्रथमा विभक्तीमध्ये 'वाऽनेकमन्यपदार्थे' या सूत्राने समास झाल्यावर, या निपातनाने लोप आणि नपुंसकलिंग केल्यावर, 'सि' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाच्या ओ-काराचा 'उ' कार होऊन 'तिट्ठगु' बनते आणि 'पुब्बस्मामादितो' या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. याचप्रमाणे ज्या काळात गाई वाहतात (चालतात) तो काळ 'वहग्गु' इत्यादी रूपे बनतात. वेळ दर्शवणाऱ्या 'पातो' (सकाळी) इत्यादी शब्दांचाही येथेच संग्रह होतो. 'पातो नहानं' (सकाळचे स्नान) या सप्तमी तत्पुरुष समासात 'पातनहानं' होते, तसेच 'सायनहानं' (संध्याकाळचे स्नान), 'पातकालं', 'सायकालं', 'पातमेघं', 'सायमेघं', 'पातमग्गं', 'सायमग्गं' होते. येथे 'एओनम वण्णे' या सूत्राने अ-कार होतो आणि निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो.

၈. ဩရေ+ပရိ+ပဋိ+ပါရေ+မဇ္ဈေ+ဟေဋ္ဌု+ဒ္ဓါ+ဓော+န္တော ဝါ ဆဋ္ဌိယာ.

८. ओर, उपरि, पटि, पार, mज्झ, हेट्ठा, उद्धं, अधो, अन्तो हे शब्द षष्ठ्यन्त (षष्ठी विभक्ती असलेल्या) शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी (समासयुक्त) होतात.

ဩရာဒယော သဒ္ဒါ ဆဋ္ဌိယန္တေန သဟေ+ကတ္ထာ ဝါ ဟောန္တိ. ဩရံ ဂင်္ဂါယ ဩရေဂင်္ဂါ, ဥပရိ သိခရဿ ဥပရိသိခရံ, ပဋိ=မုခံ သောတဿ [Pg.138] ပဋိသောတံ, ပါရံ ယမုနာယ ပါရေယမုနံ, မဇ္ဈံ ဂင်္ဂါယ မဇ္ဈေဂင်္ဂံ, ဟေဋ္ဌာ ပါသာဒဿ ဟေဋ္ဌာပါသာဒံ, ဥဒ္ဓံ ဂင်္ဂါယ ဥဒ္ဓဂင်္ဂံ, အဓော ဂင်္ဂါယ အဓောဂင်္ဂံ, အန္တော ပါသာဒဿ အန္တောပါသာဒံ. ဣမိနာ နိပါတနာဝ နိဂ္ဂဟီတလောပေ စ ဧကာရေ စ ကတေ ဩရေစ္စာဒိ ဟောတိ.

'ओर' इत्यादी शब्द षष्ठ्यन्त शब्दासोबत विकल्प करून एकार्थी होतात. गंगेच्या अलीकडे ते 'ओरेगङ्गा' (किंवा ओरगङ्गा), शिखराच्या वर ते 'उपरिसिखरं', प्रवाहाच्या विरुद्ध ते 'पटिसोतं', यमुनेच्या पलीकडे ते 'पारेयमुनं', गंगेच्या मध्ये ते 'मज्झेगङ्गा', प्रासादाच्या (महालाच्या) खाली ते 'हेट्ठापासादं', गंगेच्या वर ते 'उद्धगङ्गा', गंगेच्या खाली ते 'अधोगङ्गा', प्रासादाच्या आत ते 'अन्तोपासादं'. या निपातनानेच निग्गहीताचा लोप आणि ए-कार झाल्यावर 'ओरे' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात.

၁၀. အ+မာဒိ

१०. 'अं' (द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय) इत्यादी अंत असणारे शब्द.

အ+မာဒိသျာဒျန္တံ သျာဒျန္တေန သဟ ဗဟုလ+မေကတ္တံ ဟောတိ.

'अं' इत्यादी सुबन्त शब्द दुसऱ्या सुबन्त शब्दासोबत बहुधा एकार्थी (समासयुक्त) होतात.

ဥတ္တရဿ ပဒဿ+တ္ထော, ပဓာနံ လိင်္ဂ+မဿ စ;

ဒုတိယန္တာဒိပဒေကတ္ထော, ဗဟုဓာ တံ ဝိဘဇ္ဇတေ.

ज्या समासात उत्तर पदाचा अर्थ आणि त्याचे लिंग प्रधान असते; द्वितीयान्त इत्यादी पदांचा एकार्थी होणारा तो (तत्पुरुष) समास अनेक प्रकारे विभागला जातो.

ပရေသ+မိဿတေ တဉ္စ, ဘိယျော တပ္ပုရိသာ+ချယာ;

တံ ယထာ+တြ ရာဇာပစ္စံ, ကတ္ထစီတိ+မိတီဒိသံ.

आणि तो समास इतरांमध्ये मिसळतो, त्याला प्रामुख्याने 'तत्पुरुष' या नावाने ओळखले जाते; जसे की येथे 'राजापच्चं' (राजाचे अपत्य), काही ठिकाणी अशा प्रकारे रूपे होतात.

အ+မာဒျန္တာနံ ကာရကာနံ အကာရကာနဉ္စ သမာသော ကတ္ထစိမေဝ ဝါ ဟောတိ. တဉ္စ ဗဟုလံဝိဓာနေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

'अं' इत्यादी अंत असणाऱ्या कारक आणि अकारक शब्दांचा समास काही ठिकाणीच विकल्प करून होतो. आणि तो 'बहुळ' विधानाने होतो असे समजावे.

တတ္ထ ဒုတိယာတပ္ပုရိသော အမာဒိ ဂတ+နိဿိတာ+တီတာ+တိက္ကန္တ+ပတ္တာ+ပန္နာဒီဟိ ဘဝတိ. သရဏံ ဂတောတိ သမာသေ ကတေ ‘‘ဧကတ္ထတာယံ’’တိ ဝိဘတ္တိလောပါဒိ ဥပရိ သဗ္ဗတ္ထ ပုဗ္ဗသမံ. သရဏဂတော, သရဏဂတာ. သရဏဂတာ, သရဏဂတာယော. သရဏဂတံ ကုလံ, သရဏဂတာနိ ကုလာနိ ဣစ္စာဒိ. အရညဂတော, ဘူမိဂတော. ဓမ္မံ နိဿိတော ဓမ္မနိဿိတော, အတ္ထနိဿိတော. ဘဝံ အတီတော ဘဝါတီတော, ကာလာတီတော. ပမာဏံ အတိက္ကန္တံ ပမာဏာတိက္ကန္တံ, လောကာတိက္ကန္တံ. သုခံ ပတ္တော သုခပ္ပတ္တော, ဒုက္ခပ္ပတ္တော. သောတံ အာပန္နော သောတာပန္နော, နိရောဓသမာပန္နော, မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော. ရထံ အာရုဠှော ရထာရုဠှော[Pg.139]. သဗ္ဗရတ္တိံ သောဘဏော သဗ္ဗရတ္တိသောဘဏော, မုဟုတ္တသုခံ. အကာရကာနံ သမာသော အစ္စန္တသံယောဂေ. ဝုတ္တိယေဝေါ+ပပဒသမာသေ, တဿ နိစ္စတ္တာ. ယထာ ကမ္မံ ကရောတီတိ ကမ္မကာရော, ကုမ္ဘကာရော, အတ္ထံ ကာမေတီတိ အတ္ထကာမော, ဓမ္မကာမော, ဓမ္မံ ဓာရေတီတိ ဓမ္မဓရော, ဝိနယဓရော. သာနံ ပစတီတိ သပါကော, တန္တံ ဝါယတီတိ တန္တဝါယော, ဝရံ အာဟရတီတိ ဝရာဟရော. န္တ+မာန+က္တဝန္တေဟိ ဝါကျမေဝ. ဓမ္မံ သုဏန္တော, ဓမ္မံ သုဏမာနော, ဩဒနံ ဘုတ္တဝါ.

त्यामध्ये द्वितीया तत्पुरुष समास हा 'अं' इत्यादी द्वितीयान्त शब्दांचा 'गत', 'निस्सित', 'अतीत', 'अतिक्कन्त', 'पत्त', 'आपन्न' इत्यादी शब्दांसोबत होतो. 'सरणं गतो' (शरणागत) असा समास केल्यावर 'एकत्थतायं' या सूत्राने विभक्तीचा लोप इत्यादी कार्ये पुढे सर्वत्र पूर्वीप्रमाणेच होतात. सरणगतो (पुल्लिंगी एकवचन), सरणगता (स्त्रीलिंगी एकवचन). सरणगता (पुल्लिंगी बहुवचन), सरणगतायो (स्त्रीलिंगी बहुवचन). सरणगतं कुलं (नपुंसकलिंगी एकवचन), सरणगतानि कुलानि (नपुंसकलिंगी बहुवचन) इत्यादी. अरञ्ञगतो (अरण्यात गेलेला), भूमिगतो (भूमीवर गेलेला). धम्मं निस्सितो = धम्मनिस्सितो (धर्माचा आश्रय घेतलेला), अत्थनिस्सितो (अर्थाचा आश्रय घेतलेला). भवं अतीतो = भवातीतो (भवाच्या पलीकडे गेलेला), कालातीतो (काळाच्या पलीकडे गेलेला). पमाणं अतिक्कन्तं = पमाणातिक्कन्तं (प्रमाणाचे उल्लंघन केलेले), लोकातिक्कन्तं (लोकांचे उल्लंघन केलेले). सुखं पत्तो = सुखप्पत्तो (सुखाला प्राप्त झालेला), दुक्खप्पत्तो (दुःखाला प्राप्त झालेला). सोतं आपन्नो = सोतापन्नो (स्रोतात आपन्न झालेला/प्रविष्ट झालेला), निरोधसमापन्नो (निरोध समापत्तीला प्राप्त झालेला), मग्गप्पटिपन्नो (मार्गावर आरूढ झालेला). रथं आरुळ्हो = रथारुळ्हो (रथावर चढलेला). सब्बरत्तिं सोभणो = सब्बरत्तिसोभणो (रात्रभर शोभणारा), मुहुत्तसुखं (क्षणभराचे सुख). अकारकांचा (क्रियापदाशी थेट संबंध नसलेल्या शब्दांचा) समास अत्यंत संयोगात (काळ किंवा मार्गाच्या निरंतर संबंधात) होतो. उपपद समासात केवळ वृत्तीच (समासयुक्त रूपच) असते, कारण तो नित्य समास असतो. जसे की - कम्मं करोतीति = कम्मकारो (कर्म करणारा), कुंभकारो (कुंभार), अत्थं कामेतीति = अत्थकामो (अर्थाची इच्छा करणारा), धम्मकामो (धर्माची इच्छा करणारा), धम्मं धारेतीति = धम्मधरो (धर्माला धारण करणारा), विनयधरो (विनयाला धारण करणारा). सानं पचतीति = सपाको (कुत्र्याचे मांस शिजवणारा/चांडाल), तन्तं वायतीति = तन्तवायो (विणकर), वरं आहरतीति = वराहरो (वर आणणारा). 'न्त' (कृदन्त), 'मान' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययान्त शब्दांसोबत केवळ वाक्यच राहते (समास होत नाही). जसे की - धम्मं सुणन्तो (धर्म ऐकणारा), धम्मं सुणमानो (धर्म ऐकणारा), ओदनं भुत्तवा (भात खाल्लेला).

တတိယာတပ္ပုရိသော ကိတက+ပုဗ္ဗ+သဒိသ+သမော+နတ္ထ+ကလဟ+နိပုဏ+မိဿ+သခိလာဒီဟိ. ဗုဒ္ဓေန ဘာသိတော ဗုဒ္ဓဘာသိတော ဓမ္မော, ဧဝံ ဇိနဒေသိတော. သတ္ထာရာ ဝဏ္ဏိတော သတ္ထုဝဏ္ဏိတော. ဝိညူဟိ ဂရဟိတော ဝိညုဂရဟိတော, ဝိညုပ္ပသတ္ထော, ဣဿရကတံ, သယံ ကတံ, သုကေဟိ အာဟဋံ သုကာဟဋံ, ရညာ ဟတော ရာဇဟတော, ရာဇပီဠိတော. အဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎော အဂ္ဂိဒဍ္ဎော, သပ္ပေန ဒဋ္ဌော သပ္ပဒဋ္ဌော, သလ္လေဟိ ဝိဒ္ဓေါ သလ္လဝိဒ္ဓေါ, ဣစ္ဆာယ ပကတော ဣစ္ဆာပကတော, သီလသမ္ပန္နော. ဧဝံ သုခသဟဂတံ, ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ, မိတ္တသံသဂ္ဂေါ, ပိယဝိပ္ပယောဂေါ, ဇာတိထဒ္ဓေါ, ဂုဏဟီနော, ဂုဏဝုဒ္ဓေါ, စတုဝဂ္ဂကရဏီယံ, စတုဝဂ္ဂါဒိကတ္တဗ္ဗံ. ကာကေဟိ ပေယျာ ကာကပေယျာ, နဒီ. ကွစိ ဝုတ္တိယေဝ, ဥရသာ ဂစ္ဆတီတိ ဥရဂေါ, ပါဒေန ပိဝတီတိ ပါဒပေါ. ကွစိ ဝါကျမေဝ, ဖရသုနာ ဆိန္နဝါ, ကာကေဟိ ပါတဗ္ဗာ, ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ. ပုဗ္ဗာဒိယောဂေ-မာသေန ပုဗ္ဗော မာသပုဗ္ဗော. ဧဝံ မာတုသဒိသော, မာတုသမော. ဧကူနဝီသတိ, သီလဝိကလော, အသိကလဟော, ဝါစာနိပုဏော, ယာဝကာလိကသမ္မိဿံ, ဝါစာသခိလော[Pg.140]. သတ္ထာရာ သဒိသော သတ္ထုသဒိသော, သတ္ထုကပ္ပော, ပုညေန အတ္ထိကော ပုညတ္ထိကော, ဂုဏာဓိကော. ဒဓိနာ ဥပသိတ္တံ ဘောဇနံ ဒဓိဘောဇနံ, ဂုဠေန သံသဋ္ဌော ဩဒနော ဂုဠောဒနော. ကာရကသမ္ဗန္ဓော ကြိယာယ ကတော, ဥပသိတ္တာဒိကြိယာနံ အပညာယနေပိ ဝုတ္တိယေဝေါ+ပသိတ္တာဒိကြိယာန+မာချာပနတော နတ္ထာ+ယုတ္တတ္ထတာ. ဧဝံ ခီရောဒနော. အဿေန ယုတ္တော ရထော အဿရထော, မဂ္ဂစိတ္တံ, ဇမ္ဗုယာ ပညာတော လက္ခိတော ဒီပေါ ဇမ္ဗုဒီပေါ, ဧကေန အဓိကာ ဒသ ဧကာဒသ, ဇာတိယာ အန္ဓော ဇစ္စန္ဓော, ပကတိယာ မေဓာဝီ ပကတိမေဓာဝီ ဣစ္စာဒိ.

तृतीया तत्पुरुष समास हा कृदंत (कितक), पुब्ब (पूर्व), sadis (सदृश), सम, ऊन (उणे/कमी), कलह, निपुण, मिस्स (मिश्र), सखिल (मधुरभाषी) इत्यादी शब्दांच्या योगात होतो. जसे - 'बुद्धेन भासितो' = 'बुद्धभासितो धम्मो' (बुद्धांनी उपदेशिलेला धम्म), याचप्रमाणे 'जिनदेसितो' (जिनांनी उपदेशिलेला). 'सत्थारा वण्णितो' = 'सत्थुवण्णितो' (शास्त्यांनी प्रशंसिलेला). 'विञ्ञूहि गरहितो' = 'विञ्ञुगरहितो' (विद्वानांनी निंदिलेला), 'विञ्ञुप्पसत्थो' (विद्वानांनी प्रशंसिलेला), 'इस्सरकतं' (ईश्वराने केलेले), 'सयं कतं' (स्वतः केलेले), 'सुकेहि आहटं' = 'सुकाहटं' (पोपटांनी आणलेले), 'रञ्ञा हतो' = 'राजहतो' (राजाने मारलेला), 'राजपीळितो' (राजाने पीडित केलेला). 'अग्गिना दड्ढो' = 'अग्गिदड्ढो' (अग्नीने जळालेला), 'सप्पेन दट्ठो' = 'सप्पदट्ठो' (सर्पाने दंश केलेला), 'sallehi viddho' = 'सल्लविद्धो' (शल्यांनी/बाणांनी विंधलेला), 'इच्छाय पकतो' = 'इच्छापकतो' (इच्छेने वश झालेला), 'सीलसम्पन्नो' (शीलसंपन्न). याचप्रमाणे 'सुखसहगतं' (सुखसहगत), 'ञाणसम्पयुत्तं' (ज्ञानसंप्रयुक्त), 'मित्तसंसग्गो' (मित्रांचा संसर्ग), 'पियविप्पयोगो' (प्रियांचा वियोग), 'जातिथद्धो' (जातीचा अभिमान असलेला), 'गुणहीनो' (गुणहीन), 'गुणवुद्धो' (गुणांनी वृद्ध), 'चतुवग्गकरणीयं' (चार वर्गांनी करण्याजोगे), 'चतुवग्गादिकत्तब्बं' (चार वर्गांनी कर्तव्य). 'काकेहि पेय्या' = 'काकपेय्या नदी' (कावळ्यालाही सहज पाणी पिता येईल अशी काठोकाठ भरलेली नदी). काही ठिकाणी केवळ वृत्ती (समास) च होते, जसे - 'उरसा गच्छतीति उरगो' (छातीने चालणारा तो उरग/सर्प), 'पादेन पिवतीति पादपो' (पायाने/मुळांनी पाणी पिणारे ते पादप/झाड). काही ठिकाणी केवळ वाक्यच असते, जसे - 'फरसुना छिन्नवा' (कुऱ्हाडीने तोडलेला), 'काकेहि पातब्बा' (कावळ्यांनी पिण्याजोगी), 'दस्सनेन पहातब्बा' (दर्शनाने नष्ट करण्याजोगी). 'पुब्ब' इत्यादींच्या योगात - 'मासेन पुब्बो' = 'मासपुब्बो' (एका महिन्याने पूर्व/आधीचा). याचप्रमाणे 'मातुसदिसो' (मातेसारखा), 'मातुसमो' (मातेसमान). 'एकूनवीसति' (एकोणीस), 'सीलविकलो' (शीलाने विकल), 'असिकलहो' (तलवारीने कलह), 'वाचानिपुणो' (वाणीत निपुण), 'यावकालिकसमिस्सं' (यावकालिक मिश्रित), 'वाचासखिलो' (वाणीने मधुर). 'सत्थारा सदिसो' = 'सत्थुसदिसो' (शास्त्यांसारखा), 'सत्थुकप्प' (शास्त्यांसमान), 'पुञ्ञेन अत्थिको' = 'पुञ्ञत्थिको' (पुण्यार्थी/पुण्याची इच्छा करणारा), 'गुणाधिको' (गुणांनी अधिक). 'दधिना उपसित्तं भोजनं' = 'दधिभोजनं' (दह्याने कालवलेले भोजन), 'गुळेन संसट्ठो ओदनो' = 'गुळोदनो' (गुळाने मिश्रित भात). कारक संबंध हा क्रियेने सिद्ध होतो, 'उपसित्त' (कालवलेले) इत्यादी क्रिया स्पष्ट दिसत नसतानाही वृत्ती (समास) होतेच, कारण 'उपसित्त' इत्यादी क्रियांचा बोध होत असल्यामुळे ते निरर्थक ठरत नाही. याचप्रमाणे 'खीरोदनो' (दुधात शिजवलेला भात). 'अस्सेन युत्तो रथो' = 'अस्सरथो' (घोड्यांनी जोडलेला रथ), 'मग्गचित्तं' (मार्गचित्त), 'जम्बुया पञ्ञातो लक्खितो दीपो' = 'जम्बुदीपो' (जांभळीच्या झाडाने ओळखला जाणारा द्वीप - जंबूद्दीप), 'एकेन अधिका दसा' = 'एकादस' (एकाने अधिक दहा म्हणजे अकरा), 'जातिया अन्धो' = 'जच्चन्धो' (जन्मांध), 'पकतिया मेधावी' = 'पकतिमेधावी' (स्वभावाने बुद्धिमान) इत्यादी.

စတုတ္ထီတပ္ပုရိသော တဒတ္ထ+အတ္ထ+ဟိတ+ဒေယျာဒီဟိ. တဒတ္ထေ-ကထိနဿ ဒုဿံ ကထိနဒုဿံ, ကထိနစီဝရဿာတိ အတ္ထော. ဧဝံ စီဝရဒုဿံ, စီဝရမူလံ, ယာဂုယာ အတ္ထာယ တဏ္ဍုလာ ယာဂုတဏ္ဍုလာ, ဘတ္တတဏ္ဍုလာ, သံဃဿ အတ္ထာယ ဘတ္တံ သံဃဘတ္တံ, အာဂန္တုကဘတ္တံ, ဧဝံ ဂမိကဘတ္တံ, ပါသာဒါယ ဒဗ္ဗံ ပါသာဒဒဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စာ+ယံ နိစ္စသမာသော, တဿ တိလိင်္ဂတာ စ-ဘိက္ခုသံဃဿ အတ္ထော ဝိဟာရော ဘိက္ခုသံဃတ္ထော ဝိဟာရော, ဘိက္ခုသံဃတ္ထာ ယာဂု, ဘိက္ခုသံဃတ္ထံ စီဝရံ. ယဿ အတ္ထော ယဒတ္ထော, ယဒတ္ထာ, ယဒတ္ထံ. ဧဝံ တဒတ္ထော, တဒတ္ထာ, တဒတ္ထံ. တထာ လောကဟိတော. ဗုဒ္ဓဿ ဒေယျံ ဗုဒ္ဓဒေယျံ ပုပ္ဖံ. သံဃဒေယျံ စီဝရံ. ဣဓ န ဟောတိ ‘‘သံဃဿ ဒါတဗ္ဗံ’’.

चतुत्थी तत्पुरुष (चतुर्थी तत्पुरुष) समास हा तदर्थ (त्याच्यासाठी), अर्थ (साठी), हित, देय इत्यादी शब्दांसोबत होतो. तदर्थ या अर्थी - कठिन (कठिन संस्कारासाठी) वस्त्र म्हणजे 'कठिनदुस्स' (कठिनवस्त्र), याचा अर्थ कठिनचीवरासाठी असा आहे. याचप्रमाणे 'चीवरदुस्स' (चीवरासाठी वस्त्र), 'चीवरमूल' (चीवरासाठी मूल्य), यागूसाठी (पेजेसाठी) तांदूळ ते 'यागुतण्डुल', भातासाठी तांदूळ ते 'भत्ततण्डुल', संघासाठी भोजन ते 'सङ्घभत्त' (संघभोजन), आगंतुकांसाठी भोजन ते 'आगन्तुकभत्त', याचप्रमाणे जाणाऱ्यांसाठी भोजन ते 'गमिकभत्त', प्रासादासाठी (इमारतीसाठी) साहित्य ते 'पासाददब्ब' (प्रासादद्रव्य). येथे हा नित्य समास आहे, आणि त्याचे तिन्ही लिंगांत रूप होते - भिक्खूसंघासाठी असलेला विहार तो 'भिक्खुसङ्घत्तो विहारो', भिक्खूसंघासाठी असलेली यागू ती 'भिक्खुसङ्घत्था यागु', भिक्खूसंघासाठी असलेले चीवर ते 'भिक्खुसङ्घत्थं चीवरं'. ज्याच्यासाठी तो 'यदत्तो', 'यदत्था', 'यदत्थं'. याचप्रमाणे 'तदत्तो', 'तदत्था', 'तदत्थं'. तसेच 'लोकहितो' (लोकांसाठी हितकारक). बुद्धांना देण्यायोग्य ते 'बुद्धदेय्यं' पुष्प. संघाला देण्यायोग्य ते 'सङ्घदेय्यं' चीवर. येथे "सङ्घस्स दातब्बं" (संघाला दिले पाहिजे) असा समास होत नाही.

ပဉ္စမီတပ္ပုရိသော အပဂမန+ဘယ+ဝိရတိ+မောစနတ္ထာဒီဟိ. မေထုနသ္မာ အပေတော မေထုနာပေတော, ဧဝံ ပလာပဂတော, နဂရနိဂ္ဂတော, ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော, ကာမတော နိက္ခန္တံ ကာမနိက္ခန္တံ, ရုက္ခဂ္ဂါ ပတိတော ရုက္ခဂ္ဂပတိတော, သာသနစ္စုတော, အာပတ္တိ- ဝုဋ္ဌာနံ[Pg.141], ဓရဏီတလဂ္ဂတော, သဗ္ဗဘဝေဟိ နိဿဋော သဗ္ဗဘဝနိဿဋော. ဘယတာဒိယောဂေ-ရာဇတော ဘယံ ရာဇဘယံ, စောရဘယံ, အမနုဿဘယံ, အဂ္ဂိဘယံ, ပါပဘီတော, ပါပဘီရုကော. အကတ္တဗ္ဗတော ဝိရတိ အကတ္တဗ္ဗဝိရတိ, ဧဝံ ကာယဒုစ္စရိတဝိရတိ, ဝစီဒုစ္စရိတဝိရတိ. ဗန္ဓနာ မုတ္တော ဗန္ဓနမုတ္တော, ဝနမုတ္တော, ဗန္ဓနမောက္ခော. ကမ္မသမုဋ္ဌိတံ, ဥက္ကဋ္ဌုက္ကဋ္ဌံ, ဩမကောမကံ. ကွစိ ဝုတ္တိယေဝ, ကမ္မတော ဇာတံ ကမ္မဇံ, ဧဝံ စိတ္တဇံ, ဥတုဇံ, အာဟာရဇံ. ဣဓ န ဟောတိ ‘ပါသာဒါ ပတိတော’.

पंचमी तत्पुरुष समास हा अपगमन (दूर जाणे), भय, विरती (दूर राहणे), मोचन (मुक्त होणे) इत्यादी अर्थांच्या शब्दांसोबत होतो. मैथुनापासून दूर गेलेला तो 'मेथुनापेतो'. याचप्रमाणे 'पलापगतो' (पळून गेलेला), 'नगरनिग्गतो' (नगरातून बाहेर पडलेला), 'पिण्डपातपटिक्कन्तो' (पिंडपातावरून परतलेला), कामापासून (वासनेपासून) निष्क्रांत झालेला तो 'कामनिक्खन्तं', वृक्षाच्या शेंड्यावरून पडलेला तो 'रुक्खग्गपतितो', शासनातून च्युत झालेला तो 'सासनच्चुतो', आपत्तीतून उठणे (मुक्त होणे) ते 'आपत्तिवुट्ठाणं', धरणीतलावरून गेलेला तो 'धरणीतलग्गतो', सर्व भावांपासून (अस्तित्वापासून) मुक्त झालेला तो 'सब्बभवनिसटो'. भय इत्यादींच्या योगाने - राजापासून भय ते 'राजभयं', 'चोरभयं' (चोरापासून भय), 'अमनुस्सभयं' (अमानवापासून भय), 'अग्गiभयं' (अग्नीपासून भय), पापाला भिलेला तो 'पापभीतो', पापाची भीती बाळगणारा तो 'पापभीरुको'. न करण्यायोग्य गोष्टींपासून विरती ती 'अकत्तब्बविरति'. याचप्रमाणे 'कायदुच्चरितविरति' (कायिक दुश्चरित्रापासून विरती), 'वचीदुच्चरितविरति' (वाचिक दुश्चरित्रापासून विरती). बंधनातून मुक्त तो 'बन्धनमुत्तो', वनातून मुक्त तो 'वनमुत्तो', बंधनातून मोक्ष (मुक्ती) तो 'बन्धनमोक्खो'. कर्मापासून समुत्थित (उत्पन्न झालेले) ते 'कम्मसमुट्ठितं', उत्कृष्टातून उत्कृष्ट ते 'उक्कट्टुक्कट्टं', कनिष्ठातून कनिष्ठ ते 'ओमकोमकं'. काही ठिकाणी केवळ वृत्तीच (समास) होते, जसे - कर्मापासून उत्पन्न झालेले ते 'कम्मजं', याचप्रमाणे 'चित्तजं' (चित्तापासून उत्पन्न), 'उतुजं' (ऋतूपासून उत्पन्न), 'आहारजं' (आहारापासून उत्पन्न). येथे "पासादा पतितो" (प्रासादावरून पडलेला) असा समास होत नाही.

ဆဋ္ဌီတပ္ပုရိသော ရညော ပုတ္တော ရာဇပုတ္တော, ဧဝံ ရာဇပုရိသော, အာစရိယပူဇကော, ဗုဒ္ဓသာဝကော, ဗုဒ္ဓရူပံ, ဇိနဝစနံ, သမုဒ္ဒဃောသော, ဓညာနံ ရာသိ ဓညရာသိ, ပုပ္ဖဂန္ဓော, ဖလရသော, ကာယဿ လဟုတာ ကာယလဟုတာ. မရဏဿတိ, ရုက္ခမူလံ, အယဿ ပတ္တော အယောပတ္တော, ဧတ္ထ ‘‘မနာဒျာပါဒီန+မော မယေ စေ’’တိ ဩ. ဧဝံ သုဝဏ္ဏကဋာဟံ, ပါနီယထာလကံ, သပ္ပိကုမ္ဘော, ဒေဝါနံ ရာဇာ ဒေဝရာဇာ. ပုမဿ လိင်္ဂံ ပုလ္လိင်္ဂံ, ‘‘ပုံ ပုမဿဝါ’’တိ ပုမဿ ပုံ, နိဂ္ဂဟီတလောပေါ, လဿ ဒွိဘာဝေါ စ. ဟတ္ထိပဒံ, ဣတ္ထိရူပံ, ဘိက္ခုနိသံဃော, ဇမ္ဗုသာခါ, ဧတ္ထ ဤကာရူကာရာနံ ရဿော. ဗဟုလာဓိကာရာ န္တ+မာန+နိဒ္ဓါရိယ+ပူရဏ+ဘာဝ+တိတ္တတ္ထေဟိ န ဟောတိ. မမာ+နုကုဗ္ဗံ, မမာ+နုကုရုမာနော, ဂုန္နံ ကဏှာ သမ္ပန္နခီရတမာ, သိဿာနံ ပဉ္စမော, ပဋဿ သုတ္တတာ. ကွစိ ဟောတေဝ ‘ဝတ္တမာနသာမီပျံ’. ဗြာဟ္မဏဿ သုက္ကာ ဒန္တာတိ သာပေက္ခတာယ န ဟောတိ. ဖလာနံ တိတ္တော, ဖလာန+မာသိတော, ဖလာနံ သုဟိတော. ‘‘ဗြာဟ္မဏဿ ဥစ္စံ ဂေဟံ’’တိ သာပေက္ခတာယ န ဟောတိ. ‘‘ရညော ပါဋလိပုတ္တကဿ ဓနံ’’တိ ဓနသမ္ဗန္ဓေ [Pg.142] ဆဋ္ဌီတိ ပါဋလိပုတ္တကေန သမ္ဗန္ဓာဘာဝါ န ဟောတိ. ‘‘ရညော ဂေါ စ အဿော စ ပုရိသော စာ’’တိ ဘိန္နတ္ထတာယ ဝါကျမေဝ. ရညော ဂဝဿပုရိသာ ရာဇဂဝဿပုရိသာတိ ဝုတ္တိ ဟောတေဝ, ဧကတ္ထီဘာဝါ. သမ္ဗန္ဓီသဒ္ဒါနံ ပန နိစ္စသာပေက္ခတ္တေပိ ဂမကတ္တာ သမာသော, ဂမကတ္တမ္ပိ ဟိ သမာသဿ နိဗန္ဓနံ, ယထာ ဒေဝဒတ္တဿ ဂုရုကုလံ, ဘဂဝတော သာဝကသံဃောတိအာဒိ.

षष्ठी तत्पुरुष समास - राजाचा पुत्र तो 'राजपुत्तो'. याचप्रमाणे 'राजpuriso' (राजाचा माणूस), 'आचरियपूजको' (आचार्यांची पूजा करणारा), 'बुद्धसावको' (बुद्धांचा श्रावक), 'बुद्धरूपं' (बुद्धांचे रूप), 'जिनवचनं' (जिनांचे वचन), 'समुद्दघोसो' (समुद्राचा घोष), धान्यांची रास ती 'धञ्ञरासि', 'पुप्फगन्धो' (फुलांचा गंध), 'फलरसो' (फळांचा रस), शरीराची लघुता ती 'कायळहुता'. 'मरणस्सति' (मरणाची स्मृती), 'रुक्खमूलं' (वृक्षाचे मूळ), लोहाचे पात्र ते 'अयोपत्तो', येथे "मनाद्यापादीनमो मये चे" या सूत्राने 'ओ' होतो. याचप्रमाणे 'सुवण्णकटाहं' (सोन्याची कढई), 'पानीयथालकं' (पिण्याच्या पाण्याचे भांडे), 'सप्पिकुम्भो' (तुपाचा घडा), देवांचा राजा तो 'देवराजा'. पुरुषाचे लिंग ते 'पुल्लिङ्गं', "पुं पुमस्सवा" या सूत्राने 'पुम' च्या जागी 'पुं' होतो, निग्गहीताचा लोप होतो आणि 'ल' चे द्वित्व होते. 'हत्थिपदं' (हत्तीचे पाऊल), 'इत्थिरूपं' (स्त्रीचे रूप), 'भिक्खुनीसङ्घो' (भिक्षुणींचा संघ), 'जम्बुसाखा' (जांभळाची फांदी), येथे ईकार आणि ऊकार यांचा र्‍हस्व होतो. 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे -न्त, -मान, निर्धारण, पूरण, भाव आणि तृप्त अर्थाच्या शब्दांसोबत षष्ठी तत्पुरुष समास होत नाही. जसे - 'ममानुकुब्बं' (माझे अनुकरण करणारा), 'ममानुकुरुमानो' (माझे अनुकरण करणारा), 'गुन्नं कण्हा सम्पन्नखीरतमा' (गाईंमध्ये काळी गाय सर्वात जास्त दूध देणारी आहे - निर्धारण), 'सिस्सानं पञ्चमो' (शिष्यांमध्ये पाचवा - पूरण), 'पटस्स सुत्तता' (वस्त्राची सूतता - भाव). काही ठिकाणी 'वर्तमानसामीप्य' असताना समास होतोच. "ब्राह्मणस्स सुक्का दन्ता" (ब्राह्मणाचे पांढरे दात) येथे सापेक्षता असल्यामुळे समास होत नाही. "फळानं तित्तो" (फळांनी तृप्त), "फळानमासितो" (फळांनी तृप्त), "फळानं सुहितो" (फळांनी तृप्त) [येथे तृप्त अर्थ असल्यामुळे समास होत नाही]. "ब्राह्मणस्स उच्चं गेहं" (ब्राह्मणाचे उंच घर) येथे सापेक्षता असल्यामुळे समास होत नाही. "रञ्ञो पाटलिपुत्तकस्स धनं" (पाटलिपुत्रक राजाचे धन) येथे धनाचा संबंध राजाशी असल्यामुळे षष्ठी आहे, पाटलिपुत्रकाशी थेट संबंध नसल्यामुळे समास होत नाही. "रञ्ञो गो च अस्सो च पुरिसो च" (राजाची गाय, घोडा आणि माणूस) येथे भिन्न अर्थ असल्यामुळे हे केवळ वाक्यच राहते. परंतु "रञ्ञो गवस्सपुरिसा" यांचा 'राजगवस्सपुरिसा' असा समास होतोच, कारण येथे एकार्थीभाव आहे. परंतु संबंधी शब्दांच्या बाबतीत नित्य सापेक्षता असली तरी 'गमकत्व' (बोधकता) असल्यामुळे समास होतो; कारण गमकत्व हे देखील समासाचे कारण आहे. जसे - 'देवदत्तस्स गुरुकुलं' (देवदत्ताचे गुरुकुल), 'भगवतो सावकसङ्घो' (भगवंतांचा श्रावकसंघ) इत्यादी.

သတ္တမီတပ္ပုရိသော ရူပေ သညာ ရူပသညာ, ဧဝံ ရူပသဉ္စေတနာ, သံသာရဒုက္ခံ. စက္ခုမှိ သန္နိဿိတံ ဝိညာဏံ စက္ခုဝိညာဏံ. ဓမ္မေ ရတော ဓမ္မရတော, ဓမ္မာဘိရတိ, ဓမ္မရုစိ, ဓမ္မဂါရဝေါ, ဓမ္မေသု နိရုတ္တိ ဓမ္မနိရုတ္တိ, ဒါနာဓိမုတ္တိ, ဘဝန္တရကတံ. ဒဿနေ အဿာဒေါ ဒဿနဿာဒေါ. အရညေ ဝါသော အရညဝါသော, ဝိကာလဘောဇနံ, ကာလဝဿံ, ဝနပုပ္ဖံ, ဝနမဟိသော, ဂါမသူကရော, သမုဒ္ဒမစ္ဆာ, အာဝါဋကစ္ဆပေါ, အာဝါဋမဏ္ဍူကော, ကူပမဏ္ဍူကော, တိတ္ထနာဝါ. ဣတ္ထီသု ဓုတ္တော ဣတ္ထိဓုတ္တော, အက္ခဓုတ္တော. ဆာယာယံ သုက္ခော ဆာယာသုက္ခော, အင်္ဂါရပက္ကံ, စာရကဝနော. ကွစိ ဝုတ္တိယေဝ, ဝနေ စရတီတိ ဝနစရကော, ကုစ္ဆိမှိ သယန္တီတိ ကုစ္ဆိသယာ, ထလေ တိဋ္ဌတီတိ ထလဋ္ဌော, ဇလဋ္ဌော, ပဗ္ဗတဋ္ဌော, မဂ္ဂဋ္ဌော. ပင်္ကေ ဇာတံ ပင်္ကဇံ, သရောရုဟ+မိစ္စာဒိ. ဣဓ န ဟောတိ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, အာသနေ နိသိန္နော, အာသနေ နိသီဒိတဗ္ဗံ.

सप्तमी तत्पुरुष समास - रूपामध्ये संज्ञा ती 'रूपसञ्ञा' (रूपसंज्ञा). याचप्रमाणे 'रूपसञ्चेतना' (रूपाविषयीची संचेतना), 'संसारदुक्खं' (संसारातील दुःख). चक्षूवर (डोळ्यावर) संश्रित असलेले विज्ञान ते 'चक्खुविञ्ञाणं' (चक्षुर्विज्ञान). धम्मामध्ये रत तो 'धम्मरतो', 'धम्माभिरति' (धम्मामध्ये अभिरती), 'धम्मरुचि' (धम्माची आवड), 'धम्मगारवो' (धम्माविषयी आदर), धम्मांमधील निरुक्ती ती 'धम्मनिरुत्ति', 'दानाधिमुत्ति' (दानाविषयी श्रद्धा), 'भवन्तरकतं' (दुसऱ्या भवात केलेले). दर्शनामध्ये आस्वाद तो 'दस्सनस्सादो'. अरण्यात वास तो 'अरञ्ञवासो', 'विकालभोजनं' (अवेळी भोजन), 'कालवस्सं' (योग्य वेळी पाऊस पडणे), 'वनपुप्फं' (वनातील फूल), 'वनमहिंसो' (रानरेडा), 'गामसूकरो' (गावातील डुक्कर), 'समुद्दमच्छा' (समुद्रातील मासे), 'आवाटकच्छपो' (खड्ड्यातील कासव), 'आवाटमण्डूको' (खड्ड्यातील बेडूक), 'कूपमण्डूको' (विहिरीतील बेडूक), 'तित्थनावा' (घाटावरील नाव). स्त्रियांमध्ये आसक्त तो 'इत्थिधुत्तो', 'अक्खधुत्तो' (जुगारात आसक्त). छायेत सुकलेला तो 'छायासुक्खो', 'अङ्गारपक्कं' (कोळशावर शिजवलेले), 'चारकवनं' (तुरुंगातील वन). काही ठिकाणी केवळ वृत्तीच (समास) होते, जसे - वनात फिरणारा तो 'वनचरको', गर्भात निजलेली ती 'कुच्छिसया', जमिनीवर राहणारा तो 'थलट्ठो', 'जलट्ठो' (जलात राहणारा), 'पब्बतट्ठो' (पर्वतावर राहणारा), 'मग्गट्ठो' (मार्गावर असलेला). चिखलात जन्मलेले ते 'पङ्कजं' (कमळ), 'सरोरुहं' (तलावात उगवणारे) इत्यादी. येथे सप्तमी तत्पुरुष समास होत नाही - "भोजने मत्तञ्ञुता" (भोजनात मात्रा जाणणारा), "इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता" (इंद्रियांमध्ये संयमित असणारा), "आसने निसिन्नो" (आसनावर बसलेला), "आसने निसीदितब्बं" (आसनावर बसावे).

၁၁. ဝိသေသန+မေကတ္ထေန

११. विशेषण एका अर्थाच्या (शब्दासोबत समासाला प्राप्त होते).

ဝိသေသနံ သျာဒျန္တံ ဝိသေဿေန သျာဒျန္တေန သမာနာဓိကရဏေနသဟေ+ကတ္ထံ ဟောတိ.

'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागलेले विशेषण पद, 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या आणि समान अधिकरण असलेल्या विशेष्य पदासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होते.

သမာနတ္ထေ [Pg.143] ပဒေ ယတ္ထ, ဘေဒျဘေဒကဝါစကေ;

ဝိသေသနသမာသော+ယံ, ဝိသေဿတ္ထပဓာနတော.

जेथे समान अर्थाची पदे भेदक (विशेषण) आणि भेद्य (विशेष्य) यांचे वाचक असतात, तेथे विशेष्य पदाच्या अर्थाची प्रधानता असल्यामुळे हा 'विशेषण समास' होतो.

ဝိသေဿဂတ+မေဝ+တြ, လိင်္ဂ+မေတံ ပရံ တတော;

ကမ္မဓာရယ+မိစ္စေ+သ, သမာသော+ညေဟိ သညိတော.

येथे (या समासात) विशेष्याचेच लिंग प्राप्त होते आणि नंतर ते परपदाप्रमाणे होते; इतरांनी या समासाला 'कर्मधारय' अशी संज्ञा दिली आहे.

သုတ္တေ ဝိသေဿေနာတိ အဝုတ္တေပိ ဝိသေသနဿ သမ္ဗန္ဓီသဒ္ဒတ္တာ သာမတ္ထိယတော လဗ္ဘမာနအာကဍ္ဎိတသဒ္ဒံ ပတိ ‘‘ဝိသေဿေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တဉ္စ –

सूत्रात "विशेष्येण" (विशेष्यासोबत) असे म्हटले नसले तरी, विशेषण हा संबंधी शब्द असल्यामुळे सामर्थ्याने प्राप्त होणाऱ्या आकृष्ट शब्दाच्या प्रति "विशेष्येण" असे म्हटले आहे. आणि म्हटले देखील आहे -

သာမညဝတ္ထု ယာ ဝတ္ထ+န္တရတော တု ဝိသေသိယ;

ဧကပ္ပကာရေ ဌပနာ, ဝိသေသန+မိတီ+ရိတံ.

सामान्य वस्तूला इतर वस्तूंपेक्षा वेगळे करून एकाच प्रकारात स्थापित करणे, याला 'विशेषण' असे म्हटले जाते.

ဧကပ္ပကာရဂံ ဝတ္ထု, ဝိသေဿန္တိ ပဝုစ္စတိ;

ပဒါနိ ယာနိ ယာနေဝ, သမ္ဗန္ဓ+မုပယန္တိ+ဟ;

ဂမျတေ ကာမစာရေန, ဝိသေသန+ဝိသေဿတာတိ.

एकाच प्रकारात असलेल्या वस्तूला 'विशेष्य' असे म्हटले जाते. येथे जी जी पदे संबंधाला प्राप्त होतात, त्यांमध्ये इच्छेनुसार विशेषण-विशेष्य भाव समजला जातो.

ဧတ္ထ စ ဥပ္ပလဒဗ္ဗံ ရတ္တုပ္ပလာဒိတော ဝိသေသယတီတိ နီလသဒ္ဒေါ ဝိသေသနံ. တေန ဝိသေသိယတီတိ ဥပ္ပလသဒ္ဒေါ ဝိသေဿံ. အပိ စ ဘမရ+င်္ဂါရာဒိသာမည နီလတ္ထတော ဝိသေသိယတီတိ နီလံ ဝိသေဿံ. န ဝတ္ထာဒီနံ, ဥပ္ပလဿေဝါတိ ဝိသေသနတော ဥပ္ပလံ ဝိသေသနံတိ ကာမစာရေနေတိ ဝုတ္တံ. အပိ စ –

आणि येथे उत्पल (कमळ) द्रव्याला रक्तोत्पल (लाल कमळ) इत्यादींपासून वेगळे करतो म्हणून 'नील' (निळा) हा शब्द विशेषण आहे. त्याच्याद्वारे जे विशेषित केले जाते तो 'उत्पल' शब्द विशेष्य आहे. शिवाय, भ्रमर, कोळसा इत्यादींच्या सामान्य नीलत्वापासून वेगळे केले जाते म्हणून 'नील' हे विशेष्य आहे. वस्त्रादींचे नव्हे, तर केवळ उत्पलाचेच विशेषण असल्यामुळे उत्पल हे विशेषण आहे, म्हणूनच "इच्छेनुसार" असे म्हटले आहे. शिवाय -

ပရိတော အယန္တျ+နေန+တ္ထာ, ပရိယာယောတိ ဝုစ္စတိ;

ဂေါဝါစာတိ ပဝုတ္တေ တု, ဝါစတ္ထော တု ဝိသေသနံ.

ज्याच्याद्वारे अर्थ चहूबाजूंनी प्राप्त केला जातो त्याला 'पर्याय' असे म्हणतात. जेव्हा "गो-वाचा" (गाईची वाणी) असे म्हटले जाते, तेव्हा वाणीचा अर्थ हे विशेषण असते.

ဝိသေဿေ ဒိဿမာနာ ယာ, လိင်္ဂ+သံချာ+ဝိဘတ္တိယော;

တုလျာဓိကရဏေ ဘိယျော, ကတ္တဗ္ဗာ တာ ဝိသေသနေတိ –

विशेष्यामध्ये जे लिंग, संख्या आणि विभक्ती दिसून येतात, समान अधिकरण असताना बहुतांश करून तेच विशेषणामध्ये देखील योजले पाहिजेत.

ဝုတ္တတ္တာ မဟန္တော+စ္စာဒီသု သမာနလိင်္ဂါဒယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဘိယျောတိ ကိံ, ဒေဝါ ပမာဏံ ဣစ္စာဒိ.

'महन्तो' (महान) इत्यादींमध्ये समान लिंग इत्यादी पाहावे, असे म्हटले असल्यामुळे. 'भिय्यो' (अधिक) म्हणजे काय? 'देवा पमाणं' (देव हेच प्रमाण आहेत) इत्यादी.

သော [Pg.144] စ ဆဗ္ဗိဓော ဝိသေသနပုဗ္ဗပဒေါ, ဝိသေသနုတ္တရပဒေါ, ဝိသေသနောဘယပဒေါ, ဥပမာနုတ္တရပဒေါ, သမ္ဘာဝနာပုဗ္ဗပဒေါ, အဝဓာရဏပုဗ္ဗပဒေါတိ.

आणि तो (कर्मधारय समास) सहा प्रकारचा आहे: विसेसनपुब्बपद (विशेषणपूर्वपद), विसेसनुत्तरपद (विशेषणोत्तरपद), विसेसनोभयपद (विशेषणोभयपद), उपमानुत्तरपद (उपमानोत्तरपद), सम्भावनावुब्बपद (संभावनापूर्वपद) आणि अवधारणपुब्बपद (अवधारणपूर्वपद).

တတ္ထ ဝိသေသနပုဗ္ဗပဒေ တာဝ-မဟန္တော စ သော ပုရိသော စာတိ ဝါကျေ ဣမိနာ သုတ္တေန သမာသော. ‘‘ဋ န္တ+န္တူနံ’’တိ န္တဿ ဋာဒေသေ ဒီဃော ဟောတိ, မဟာပုရိသော, မဟာပုရိသာ ဣစ္စာဒိ.

त्यापैकी, प्रथम 'विसेसनपुब्बपद' (विशेषणपूर्वपद) समासात—'महन्तो च सो पुरिसो च' (तो महान आहे आणि तो पुरुष आहे) या वाक्यात या सूत्राने समास होतो. "ट न्त-न्तूनं" या सूत्राने 'न्त' च्या जागी 'ट' आदेश होऊन दीर्घ होतो, जसे—'महापुरिसो' (महापुरुष), 'महापुरिसा' इत्यादी.

ဝါကျေ တုလျာဓိကရဏဘာဝ ပကာသနတ္ထံ စ+တ-သဒ္ဒပယောဂေါ. ဝုတ္တိယန္တု သမာသေနေဝ တပ္ပကာသနတော န တပ္ပယောဂေါ. ဧဝ+မညတြာပိ ဝုတ္တတ္ထာန+မပ္ပယောဂေါ. ဧဝံ မဟာဝီရော, မဟာမုနိ. မဟန္တဉ္စ တံ ဗလဉ္စာတိ မဟာဗလံ, မဟဗ္ဘယံ. သန္တော စ သော ပုရိသော စာတိ သပ္ပုရိသော. တထာ ပုဗ္ဗပုရိသော, အပရပုရိသော, ပဌမပုရိသော, မဇ္ဈိမပုရိသော, ဥတ္တမပုရိသော, ပရပုရိသော, သေတဟတ္ထီ, ကဏှသပ္ပော, နီလုပ္ပလံ, ရတ္တုပ္ပလံ, လောဟိတစန္ဒနံ. ကွစိ န ဟောတိ, ပုဏ္ဏော မန္တာနီပုတ္တော, စိတ္တော ဂဟပတိ. ပုမာ စ သော ကောကိလော စာတိ ပုင်္ကောကိလော, ဥတ္တရပဒေ ပုမဿ ပုံ ဟောတိ. ဧဝံ ပုန္နာဂေါ.

वाक्यामध्ये सामानाधिकरण्य (समान विभक्ती असणे) दर्शवण्यासाठी 'च' आणि 'त' या शब्दांचा प्रयोग केला जातो. परंतु वृत्तीमध्ये (समासामध्ये) समासाद्वारेच ते प्रकट होत असल्यामुळे त्यांचा प्रयोग केला जात नाही. याचप्रमाणे इतर ठिकाणीही आधीच व्यक्त झालेल्या अर्थाचा पुन्हा प्रयोग केला जात नाही. जसे—'महावीरो' (महावीर), 'महामुनि' (महामुनी). 'महन्तञ्च तं बलञ्च' म्हणजे 'महाबलं' (महाबल), 'महब्भयं' (महाभय). 'सन्तो च सो पुरिसो च' म्हणजे 'सप्पुरिसो' (सत्पुरुष). तसेच 'पुब्बपुरिसो' (पूर्वपुरुष), 'अपरpuriso' (अपरपुरुष), 'पठमपुरिसो' (प्रथमपुरुष), 'मज्झिमपुरिसो' (मध्यमपुरुष), 'उत्तमपुरिसो' (उत्तमपुरुष), 'परपुरिसो' (परपुरुष), 'सेतहत्यी' (श्वेतहत्ती), 'कण्हसप्पो' (कृष्णसर्प/काळा साप), 'नीलुप्पलं' (नीलोत्पल/निळे कमळ), 'रत्tuप्पलं' (रक्तोत्पल/लाल कमळ), 'लोहितचन्दनं' (लाल चंदन). काही ठिकाणी समास होत नाही, जसे—'पुण्णो मन्तानीपुत्तो' (पुण्ण मन्तानीपुत्त), 'चित्तो गहपति' (चित्त गृहपती). 'पुमा च सो कोकिलो च' म्हणजे 'पुङ्कोकिलो' (नर कोकिळा); उत्तरपद असताना 'पुम' शब्दाचा 'पुं' होतो. याचप्रमाणे 'पुन्नागो' (पुन्नाग).

ခတ္တိယာ စ သာ ကညာ စာတိ ခတ္တိယကညာ.

'खत्तिया च सा कञ्ञा च' (ती क्षत्रिय आहे आणि ती कन्या आहे) म्हणजे 'खत्तियकञ्ञा' (क्षत्रियकन्या).

၆၇. ဣတ္ထိယံ ဘာသိတပုမိ+တ္ထီ ပုမေဝေ+ကတ္ထေတိ

६७. स्त्रीलिंगात, ज्या शब्दाचे पुल्लिंगी रूपही उपलब्ध असते (भाषितपुंस्का) आणि जो त्याच अर्थाचा वाचक असतो, तो पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो.

ဘာသိတပုမာ ဣတ္ထီ ပုမေဝ ဟောတီတိ ပုမ္ဘာဝါ ဣတ္ထိပစ္စယာနံ နိဝတ္တိ ဟောတိ. ဧဝံ ရတ္တလတာ, ဒုတိယဘိက္ခာ. ဗြာဟ္မဏီ စ သာ ဒါရိကာ စာတိ ဗြာဟ္မဏဒါရိကာ, နာဂမာဏဝိကာ. ဣတ္ထိယန္တိ ကိံ, ကုမာရိရတနံ, သမဏိပဒုမံ. ဘာသိတပုမာတိ ကိံ, ဂင်္ဂါနဒီ, တဏှာနဒီ[Pg.145], ပထဝီဓာတု. ပုရတ္ထိမော စ သော ကာယော စာတိ ပုရတ္ထိမကာယော. ဧတ္ထ စ ကာယေကဒေသေ ကာယသဒ္ဒေါ. ဧဝံ ပစ္ဆိမကာယော, ဥပရိမကာယော, ဟေဋ္ဌိမကာယော, သဗ္ဗကာယော, နဝါဝါသော, ကတရနိကာယော, ဟေတုပစ္စယော. ဇီဝိတပ္ပဓာနံ နဝကံ ဇီဝိတနဝက+မိစ္စာဒိ.

'भाषितपुंस्का स्त्रीलिंगी शब्द पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो' याचा अर्थ असा की, पुल्लिंगी भाव (पुंभाव) झाल्यामुळे स्त्रीलिंगी प्रत्ययांची निवृत्ती (लोप) होते. जसे—'रत्तलता' (लाल वेल), 'दुतियभिक्खा' (दुसरी भिक्षा). 'ब्राह्मणी च सा दारिका च' म्हणजे 'ब्राह्मणदारिका' (ब्राह्मण मुलगी), 'नागमाणविका' (नागकन्या). "स्त्रीलिंगात" असे का म्हटले? 'कुमारिरतनं' (कुमारीरत्न), 'समणिपदुमं' (श्रमणीपद्म) यासाठी. "भाषितपुंस्का" असे का म्हटले? 'गङ्गानदी' (गंगानदी), 'तण्हानदी' (तृष्णानदी), 'पथवीधातु' (पृथ्वीधातू) यासाठी. 'पुरत्थिमो च सो कायो च' म्हणजे 'पुरत्थिमकायो' (शरीराचा पूर्वभाग). येथे 'काय' हा शब्द शरीराच्या एका भागासाठी वापरला आहे. याचप्रमाणे 'पच्छिमकायो' (पश्चिमभाग), 'उपरिमकायो' (वरचा भाग), 'हेट्ठिमकायो' (खालचा भाग), 'सब्बकायो' (पूर्ण शरीर), 'नवावासो' (नवीन निवास), 'कतरनिकायो' (कोणता निकाय), 'हेतुपच्चयो' (हेतुप्रत्यय). 'जीवितप्पधानं नवकं' म्हणजे 'जीवितनवकं' (जीवित-नवक) इत्यादी.

ဝိသေသနုတ္တရပဒေ ထေရာ+စရိယ+ပဏ္ဍိတာ ဝိသေသနံ ပရဉ္စ ဘဝတိ. ယထာ သာရိပုတ္တော စ သော ထေရော စာတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော, ဧဝံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော, မဟာကဿပတ္ထေရော, ဗုဒ္ဓဃောသာစရိယော, ဓမ္မပါလာစရိယော, အာစရိယဂုတ္တိလော ဝါ. မဟောသဓော စ သော ပဏ္ဍိတော စာတိ မဟောသဓပဏ္ဍိတော, ဧဝံ ဝိဓုရပဏ္ဍိတော.

'विसेसनुत्तरपद' (विशेषणोत्तरपद) समासात 'थेर' (स्थवीर), 'आचरिय' (आचार्य), 'पण्डित' (पंडित) इत्यादी विशेषणे नंतर येतात. जसे—'सारिपुत्तो च सो थेरो च' म्हणजे 'सारिपुत्तत्थेरो' (सारिपुत्त थेर). याचप्रमाणे 'महामोग्गल्लानत्थेरो' (महामोग्गल्लान थेर), 'महाकस्सपत्थेरो' (महाकस्सप थेर), 'बुद्धघोसाचरियो' (बुद्धघोषाचार्य), 'धम्मपालाचरियो' (धम्मपालाचार्य) किंवा 'आचरियगुत्तिलो' (आचार्य गुत्तिल). 'महोसधो च सो पण्डितो च' म्हणजे 'महोसधपण्डितो' (महोसध पंडित), याचप्रमाणे 'विधुरपण्डितो' (विधुर पंडित).

ဝိသေသနောဘယပဒေ ယထာ-သီတဉ္စ တံ ဥဏှဉ္စာတိ သီတုဏှံ, သိနိဒ္ဓေါ စ သော ဥဏှော စာတိ သိနိဒ္ဓုဏှော မာသော. ခဉ္ဇော စ သော ခုဇ္ဇော စာတိ ခဉ္ဇခုဇ္ဇော, ဧဝံ အန္ဓဗဓိရော, ကတာကတံ, ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒံ, ဥစ္စာဝစံ, ဆိန္နဘိန္နံ, ဂတပစ္စာဂတံ. ကွစိ ပုဗ္ဗကာလဿာပိ ပရနိပါတော, ဝါသိတော စ သော လိတ္တော စာတိ လိတ္တဝါသိတော, ဧဝံ နဂ္ဂမူသိတော, သိတ္တသမ္မဋ္ဌော, ဘဋ္ဌလုဉ္ဇိတော.

'विसेसनोभयपद' (विशेषणोभयपद) समासात जसे—'सीतञ्च तं उण्हञ्च' म्हणजे 'सीतुण्हं' (शीतोष्ण/थंड आणि गरम). 'सिनिद्धो च सो उण्हो च' म्हणजे 'सिनिद्धुण्हो मासो' (स्निग्ध आणि उष्ण महिना). 'खञ्जो च सो खुज्जो च' म्हणजे 'खञ्जखुज्जो' (लंगडा आणि कुबडा). याचप्रमाणे 'अन्धबधिरो' (आंधळा आणि बहिरा), 'कताकतं' (केलेले आणि न केलेले), 'छिद्दावछिद्दं' (छिद्रयुक्त), 'उच्चावचं' (उंच-सखल/विविध), 'छिन्नभिन्नं' (छिन्नभिन्न), 'गतपच्चागतं' (गेलेले आणि परत आलेले). काही ठिकाणी पूर्वकालवाचक शब्दाचाही परनिपात (नंतर प्रयोग) होतो, जसे—'वासितो च सो लित्तो च' म्हणजे 'लित्तवासितो' (लेप लावलेला आणि सुवासित केलेला). याचप्रमाणे 'नग्गमूसितो' (नग्न आणि लुटलेला), 'सित्तसम्मट्ठो' (सिंचन केलेले आणि झाडलेले), 'भट्ठलुञ्जितो' (भाजलेला आणि उपटलेला).

ဥပမနုတ္တရပဒေ ဥပမာနဘူတံ ဝိသေသနံ ပရံ ဘဝတိ, ယထာ သီဟောတိ ဝုတ္တေ ဥပစရိတာ+နုပစရိတသီဟာနံ သာမညပ္ပတီတိယံ မုနိသဒ္ဒေါ ဝိသေသေတိ. ဧတ္ထ စ –

'उपमानुत्तरपद' (उपमानोत्तरपद) समासात उपमानभूत विशेषण नंतर येते. जसे—'सीहो' (सिंह) असे म्हटले असता, लाक्षणिक आणि वास्तविक सिंहांच्या सामान्य प्रतीतीमध्ये 'मुनि' हा शब्द त्याचे विशेषण बनतो. आणि येथे—

ဥပမာနော+ပမေယျာနံ, သဓမ္မတ္တံ သိယော+ပမာ.

उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समान धर्माला 'उपमा' असे म्हणतात.

သာ စ ဝတ္ထု+ဝဏ္ဏ+အာကာရာနံ သာမျေန ဟောတိ. သီဟောဝ သီဟော, မုနိ စ သော သီဟော စာတိ မုနိသီဟော, မုနိဝသဘော, မုနိပုင်္ဂဝေါ[Pg.146], ဗုဒ္ဓနာဂေါ, ဗုဒ္ဓါဒိစ္စော. ရံသီ ဝိယ ရံသီ, သဒ္ဓမ္မော စ သော ရံသီ စာတိ သဒ္ဓမ္မရံသီ, ဧဝံ ဝိနယသာဂရော. ပုဏ္ဍရိကမိဝ ပုဏ္ဍရိကော, သမဏော စ သော ပုဏ္ဍရိကော စာတိ သမဏပုဏ္ဍရိကော, သမဏပဒုမော. စန္ဒော ဝိယ စန္ဒော, မုခဉ္စ တံ စန္ဒော စာတိ မုခစန္ဒော, မုခပဒုမံ ဣစ္စာဒိ.

आणि ती (उपमा) वस्तू, वर्ण (रंग) किंवा आकाराच्या समानतेमुळे होते. सिंहासारखा सिंह, 'मुनि च सो सीहो च' म्हणजे 'मुनिसीहो' (मुनिसिंह), 'मुनिवसभो' (मुनिवृषभ), 'मुनिपुङ्गवो' (मुनिपुंगव), 'बुद्धनागो' (बुद्धनाग), 'बुद्धादिच्चो' (बुद्धादित्य/बुद्धरूपी सूर्य). किरणासारखा किरण, 'सद्धम्मो च सो रंसी च' म्हणजे 'सद्धम्मरंसी' (सद्धर्मरूपी किरण), याचप्रमाणे 'विनयसागरो' (विनयसागर). पुंडरीकासारखा (पांढऱ्या कमळासारखा) पुंडरीक, 'समणो च सो पुण्डरीको च' म्हणजे 'समणपुण्डरीको' (श्रमणपुंडरीक), 'समणपदुमो' (श्रमणपद्म). चंद्रासारखा चंद्र, 'मुखञ्च तं चन्दो च' म्हणजे 'मुखचन्दो' (मुखचंद्र), 'मुखपदुमं' (मुखपद्म) इत्यादी.

သမ္ဘာဝနာပုဗ္ဗပဒေ ယထာ-ဓမ္မောတိ ဗုဒ္ဓိ ဓမ္မဗုဒ္ဓိ, ဧဝံ ဓမ္မသညာ, ဓမ္မသင်္ခါတော, ဓမ္မသမ္မတော, ပါဏသညိတာ, အသုဘသညာ, အနိစ္စသညာ, ဓာတုသညာ, အတ္တသညာ, အတ္တဒိဋ္ဌိ ဣစ္စာဒိ.

'सम्भावनावुब्बपद' (संभावनापूर्वपद) समासात जसे—'धम्मो' अशी बुद्धी (विचार) म्हणजे 'धम्मबुद्धी'. याचप्रमाणे 'धम्मसञ्ञा' (धम्मसंज्ञा), 'धम्मसङ्खातो' (धम्मसंख्यात), 'धम्मसम्मतो' (धम्मसम्मत), 'पाणसञ्ञिता' (प्राणसंज्ञिता), 'असुभसञ्ञा' (अशुभसंज्ञा), 'अनिच्चसञ्ञा' (अनित्यसंज्ञा), 'धातुसञ्ञा' (धातू संज्ञा), 'अत्तसञ्ञा' (आत्मसंज्ञा), 'अत्तदिट्ठि' (आत्मदृष्टी) इत्यादी.

အဝဓာရဏပုဗ္ဗပဒေ ယထာ-ဂုဏော ဧဝ ဓနံ ဂုဏဓနံ, ဧဝံ သဒ္ဓါဓနံ, သီလဓနံ, ပညာရတနံ, စက္ခု ဧဝ ဣန္ဒြိယံ စက္ခုန္ဒြိယံ, ဧဝံ စက္ခာယတနံ, စက္ခုဓာတု, စက္ခုဒွါရံ, ရူပါရမ္မဏ+မိစ္စာဒိ.

'अवधारणपुब्बपद' (अवधारणपूर्वपद) समासात जसे—'गुणो एव धनं' म्हणजे 'गुणधनं' (गुण हेच धन). याचप्रमाणे 'सद्धाधनं' (श्रद्धाधन), 'सीलधनं' (शीलधन), 'पञ्ञारतनं' (प्रज्ञारत्न). 'चक्खु एव इन्द्रियं' म्हणजे 'चक्खुन्द्रियं' (चक्षुरिंद्रिय). याचप्रमाणे 'चक्खायतनं' (चक्षुआयतन), 'चक्खुधातु' (चक्षुधातू), 'चक्खुद्वारं' (चक्षुद्वार), 'रूपारम्मणं' (रूपालंबन) इत्यादी.

ဝိသေသန+ဝိသေဿေဟိ, ကြိယာယ စ သဟေ+ရိတော;

တေသံ ဘာဝံ ဝိဝေစေတာ, နိပါတော ဗျဝစ္ဆိန္ဒတိ.

विशेषण, विशेष्य आणि क्रिया यांच्यासोबत उच्चारलेला निपात (अव्यय) त्यांच्या भावाचे पृथक्करण करून त्यांना वेगळे (व्यवच्छेद) करतो.

အယောဂ+မညယောဂဉ္စ, အစ္စန္တာယောဂ+မေဝိ+တိ;

ဝိဝက္ခာတော ပယုတ္တောပိ, ဧဝတ္ထော ဉာယတေ ယတော.

'एव' (च) या शब्दाद्वारे अयोग (संबंध नसणे), अन्ययोग (दुसऱ्याशी संबंध असणे) आणि अत्यंत अयोग (अत्यंत संबंध नसणे) यांचा व्यवच्छेद होतो; कारण वक्त्याच्या विवक्षेनुसार 'एव' शब्दाचा प्रयोग न करताही त्याचा अर्थ समजला जातो.

ဗျဝစ္ဆေဒဖလံ ဝါကျံ, တတော စိတ္တော ဓနုဒ္ဓရော;

ပါတ္ထော ဓနုဒ္ဓရော နီလု+ပ္ပလ+မတ္ထီတိ တံ ယထာ.

वाक्याचे फळ व्यवच्छेद (नियमन/मर्यादा निश्चित करणे) हे असते. जसे की—'चित्तो धनुद्धरो' (चित्त धनुर्धारी आहे), 'पत्थो धनुद्धरो' (पार्थ धनुर्धारी आहे), 'नीलुप्पलं अत्थि' (निळे कमळ आहे) या उदाहरणांमध्ये.

ဧတ္ထ နိပါတောတိ ဧဝ-ဣတိနိပါတော, အပ္ပယုတ္တောပိ ဧဝသဒ္ဒေါ ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗော – ‘‘စိတ္တော ဓနုဒ္ဓရော ဧဝါ’’တိ ဝိသေသနေန ယုတ္တော အယောဂဝိဝစ္ဆေဒကော, ဓနုနာ ယောဂေ ပတိဋ္ဌာပနတော ‘‘ပါတ္ထော ဧဝ ဓနုဒ္ဓရော’’တိ ဝိသေဿေန ယုတ္တော အညယောဂဝိဝစ္ဆေဒကော, ဓနုဒ္ဓရတ္တဿ ပါတ္ထသံခါတအဇ္ဇုနေ ဧဝ ပတိဋ္ဌာပနတော. ‘‘နီလုပ္ပလ+မတ္ထေဝါ’’တိ [Pg.147] ကြိယာယ ယုတ္တော အစ္စန္တာယောဂဝိဝစ္ဆေဒကော, နီလုပ္ပလဿ သဗ္ဘာဝေယေဝ ပတိဋ္ဌာပနတော.

येथे 'निपात' म्हणजे 'एव' हा निपात होय. प्रयोग न केला असला तरी 'एव' शब्दाची अशी योजना करावी—"चित्तो धनुद्धरो एव" (चित्त धनुर्धारीच आहे) हे विशेषणाशी युक्त असून 'अयोगव्यवच्छेदक' आहे, कारण धनुष्याशी त्याचा संबंध प्रस्थापित केला जातो. "पत्थो एव धनुद्धरो" (पार्थच धनुर्धारी आहे) हे विशेष्याशी युक्त असून 'अन्ययोगव्यवच्छेदक' आहे, कारण धनुर्धारी असणे हे केवळ पार्थ नावाच्या अर्जुनामध्येच प्रस्थापित केले जाते. "नीलुप्पलं अत्थेव" (निळे कमळ आहेच) हे क्रियेशी युक्त असून 'अत्यंतायोगव्यवच्छेदक' आहे, कारण निळ्या कमळाचे अस्तित्वच प्रस्थापित केले जाते.

၂၁. သံချာဒိ

२१. संख्यादी (संख्या इत्यादी).

ဧကတ္ထေ သမာဟာရေ သံချာဒိ နပုံသကလိင်္ဂံ ဘဝတိ. တယော လောကာ သမာဟဋာ=စိတ္တေန သမ္ပိဏ္ဍိတာ, တိဏ္ဏံ လောကာနံ သမာဟာရောတိ ဝါ ဝါကျေ ဝိသေသနသမာသေ ကတေ ဣမိနာ နပုံသကတ္တံ ဘဝတိ. သမာဟာရဿေ+ကတ္တာ ဧကဝစနမေဝ, တိလောကံ, ဘော တိလောက, တိလောကံ, တိလောကေန ဣစ္စာဒိ. ဧဝံ တယော ဒဏ္ဍာ တိဒဏ္ဍံ, တီဏိ မလာနိ သမာဟဋာနိ, တိဏ္ဏံ မလာနံ သမာဟာရောတိ ဝါ တိမလံ, တိလက္ခဏံ, စတုသစ္စံ, ပဉ္စသိက္ခာပဒံ, ဆဋ္ဌာယတနံ, သတ္တာဟံ, အဋ္ဌသီလံ, နဝလောကုတ္တရံ, ဒသသီလံ, သတယောဇနံ. ဒွေ ရတ္တိယော သမာဟဋာ ဒွိရတ္တံ.

एकत्ववाचक समाहार (समूह) अर्थामध्ये संख्यादी शब्द नपुंसकलिंगी होतात. 'तयो लोका समाहटा' (तीन लोक एकत्र आलेले) म्हणजे मनाने एकत्र केलेले, किंवा 'तिण्णं लोकानां समाहारो' (तीन लोकांचा समूह) या वाक्यात विशेषण समास केल्यावर या सूत्राने नपुंसकलिंग होते. समाहाराच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच होते, जसे—'तिलोकं' (त्रिलोक), 'भो तिलोक' (हे त्रिलोक!), 'तिलोकं', 'तिलोकेन' इत्यादी. याचप्रमाणे 'तयो दण्डा' म्हणजे 'तिदण्डं' (त्रिदंड). 'तीणि मलानि समाहटानि' किंवा 'तिण्णं मलानां समाहारो' म्हणजे 'तिमलं' (त्रिमल), 'तिलक्खणं' (त्रिलक्षण), 'चतुसच्चं' (चतुर्सत्य), 'पञ्चसिक्खापदं' (पंचशील/पंचशिक्षापद), 'छट्ठायातनं' (षडायतन), 'सत्ताहं' (सप्ताह/सात दिवस), 'अट्ठसीलं' (अष्टशील), 'नवलोकूत्तरं' (नऊ लोकोत्तर धर्म), 'दससीलं' (दशशील), 'सतयोजनं' (शंभर योजन). 'द्वे रत्तियो समाहटा' म्हणजे 'द्विरत्तं' (द्विरात्र/दोन रात्री).

၁၂. နဉ

१२. नञ् (नकारार्थी 'न' अव्यय).

နဦစ္စေတံ သျာဒျန္တံ သျာဒျန္တေန သဟေ+ကတ္ထံ ဟောတိ. ညကာရော ‘‘ဋ နဉဿာ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော ‘ပါမနပုတ္တာဒီသု နဿ ဋော မာ ဟောတူ’တိ. န ဗြာဟ္မဏော အဗြာဟ္မဏော, ‘‘ဋ နဉဿာ’’တိ နဿ ဋာဒေသော. ည-ကာရော ဧတ္ထေဝ ဝိသေသနတ္ထော.

हे 'न' (नकारार्थी अव्यय) सुबन्त (विभक्ती प्रत्ययान्त) असून दुसऱ्या सुबन्तासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होते. "ट नञस्स" या सूत्रातील 'ञ' कार हा विशेष स्पष्टतेसाठी आहे, जेणेकरून 'पामनपुत्त' इत्यादी शब्दांमध्ये 'न' च्या जागी 'ट' होऊ नये. 'न ब्राह्मणो' म्हणजे 'अब्राह्मणो' (अब्राह्मण). "ट नञस्स" या सूत्राने 'न' च्या जागी 'ट' (अ) आदेश होतो. येथे 'ञ' कार केवळ विशेष स्पष्टतेसाठी आहे.

န-နိသေဓော သတော ယုတ္တော, ဒေသာဒိနိယမံ ဝိနာ;

အသတော ဝါ+ဖလော တသ္မာ, ကထ+မဗြာဟ္မဏောတိစေ.

देश (स्थान) इत्यादींच्या नियमाशिवाय विद्यमान (सत्) वस्तूचा निषेध करणे योग्य आहे; किंवा अविद्यमान (असत्) वस्तूचा निषेध निष्फळ ठरतो. म्हणून, 'अब्राह्मण' (ब्राह्मणेतर) असा शब्द कसा काय योग्य ठरेल?

နိသေဓတ္ထာနုဝါဒေန, ပဋိသေဓဝိဓိ ကွစိ;

ပရဿ မိစ္ဆာဉာဏတ္တာ+ချာပနာယော+ပပဇ္ဇတေ.

कधीकधी निषेधाच्या अर्थाचा अनुवाद करून प्रतिषेधाचा नियम (विधान) केला जातो, जो दुसऱ्याच्या मिथ्या ज्ञानाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी योग्य ठरतो.

ဒုဝိဓော [Pg.148] စ+ဿ နဿ အတ္ထော ပသဇ္ဇပဋိသေဓ+ပရိယုဒါသဝသေန. တတ္ထ ယော ‘‘အသူရိကပဿာရာဇဒါရာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဥတ္တရပဒတ္ထဿ သဗ္ဗဒါ အဘာဝံ ဒီပေတိ, သော ပသဇ္ဇပဋိသေဓဝါစီ နာမ. ယော ပန ‘‘အဗြာဟ္မဏ+မာနယာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဥတ္တရပဒတ္ထံ ပရိယုဒါသိတွာ ပဋိက္ခိပိတွာ တံသဒိသေ ဝတ္ထုမှိ ကာရိယံ ပဋိပါဒယတိ, သော ပရိယုဒါသဝါစီ နာမ. ဝုတ္တဉ္စ –

आणि या 'न' (निषेधार्थक) शब्दाचा अर्थ 'प्रसज्यप्रतिषेध' आणि 'पर्युदास' या दोन प्रकारांनी होतो. त्यापैकी, जो 'असूर्यमपश्या राजदारा' (सूर्याला न पाहणाऱ्या राजाच्या स्त्रिया) इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदाच्या अर्थाचा नेहमीच अभाव दर्शवतो, त्याला 'प्रसज्यप्रतिषेधवाची' म्हणतात. परंतु, जो 'अब्राह्मणमानय' (ब्राह्मणेतर व्यक्तीला घेऊन ये) इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदाच्या अर्थाचा पर्युदास (वगळणे) करून किंवा नकार देऊन, त्याच्यासारख्याच दुसऱ्या वस्तूमध्ये कार्य सिद्ध करतो, त्याला 'पर्युदासवाची' म्हणतात. आणि असे म्हटले आहे की —

ပသဇ္ဇပဋိသေဓဿ, လက္ခဏံ ဝတ္ထုနတ္ထိတာ;

ဝတ္ထုတော+ညတြ ယာ ဝုတ္တိ, ပရိယုဒါသလက္ခဏံ.

प्रसज्यप्रतिषेधाचे लक्षण म्हणजे वस्तूचा अभाव असणे होय; आणि वस्तूव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी जी प्रवृत्ती (अस्तित्व) असते, ते पर्युदासाचे लक्षण आहे.

ယတြ အဗြာဟ္မဏာဒီသု, ဝတ္ထုံ ပရိယုဒဿတိ;

တကြိယာယုတ္တရာဇာဒိံ, ဝဒေ သော ပရိယုဒါသကော.

जिथे 'अब्राह्मण' इत्यादी शब्दांमध्ये वस्तूचा पर्युदास (वगळणे) केला जातो आणि त्या क्रियेशी संबंधित राजा इत्यादींचा निर्देश केला जातो, त्याला 'पर्युदासक' म्हणतात.

ပသဇ္ဇပဋိသေဓော တု, ဝတ္ထန္တရ+မနာဒိယ;

ကိဉ္စိဝတ္ထုနိသေဓဿ, ပသင်္ဂေါ န ဘဝေယျ သော.

परंतु प्रसज्यप्रतिषेध हा इतर कोणत्याही वस्तूचा स्वीकार न करता, केवळ एखाद्या वस्तूचा निषेध करतो, तिथे इतर कशाचाही संबंध येत नाही.

တဒညော စ တံဝိရုဒ္ဓေါ,တဒဘာဝေါ စ နညတ္ထော.

त्याहून भिन्न (तदन्य), त्याच्या विरुद्ध (तद्विरुद्ध) आणि त्याचा अभाव (तदभाव) हे 'नञ्' चे (निषेधाचे) अर्थ आहेत.

တဒညတ္ထေ – အဗြာဟ္မဏော, ဗြာဟ္မဏတော အညော တံသဒိသောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ အမနုဿော, အဿမဏော, န ဗျာကတာ အဗျာကတာ ဓမ္မာ. တဗ္ဗိရုဒ္ဓတ္ထေ-န ကုသလာ အကုသလာ, ကုသလပဋိပက္ခာတိ အတ္ထော. ဧဝံ အလောဘော, အမိတ္တော, အယံ ပရိယုဒါသနယော. တဒဘာဝေ-န ကတွာ အကတွာ, အကာတုန ပုညံ, အကရောန္တော, အဘာဝေါ ဘဝတိ. အယံ ပသဇ္ဇပဋိသေဓနယော.

त्याहून भिन्न (तदन्य) या अर्थामध्ये – 'अब्राह्मण' म्हणजे ब्राह्मणापेक्षा भिन्न पण त्याच्यासारखाच, असे म्हटले जाते. याचप्रमाणे 'अमनुष्य' (मानवेतर), 'अश्रमण' (श्रमणेतर), 'न ब्याकता अब्याकता धम्मा' (जे अव्याकृत नाहीत ते अव्याकृत धर्म). त्याच्या विरुद्ध (तद्विरुद्ध) या अर्थामध्ये – 'न कुसला अकुसला' (जे कुशल नाहीत ते अकुशल), म्हणजे कुशलाच्या विरोधी असा अर्थ होतो. याचप्रमाणे 'अलोभ', 'अमित्र' (शत्रू), हा 'पर्युदास' नियम आहे. त्याच्या अभावाच्या (तदभाव) अर्थामध्ये – 'न कत्वा अकत्वा' (न करून), 'अकातुन पुञ्ञं' (पुण्य न करून), 'अकरोन्तो' (न करणारा), असा अभाव होतो. हा 'प्रसज्यप्रतिषेध' नियम आहे.

ဧတ္ထ [Pg.149] စ ဥဘောသု ပရိယုဒါသေ ဗြာဟ္မဏာ အညော ဗြာဟ္မဏဓမ္မေ အပ္ပတိဋ္ဌိတော ခတ္တိယာဒိ ဗြာဟ္မဏသဒိသောဝ အဗြာဟ္မဏောတိ ဝုတ္တေ ပတီယတေ. ဣတရသ္မိံ ပန ပက္ခေ ကေနစိ သံသယနိမိတ္တေန ခတ္တိယာဒေါ ဗြာဟ္မဏောတိ ဝုတ္တဿ မိစ္ဆာဉာဏနိဝုတ္တိ ကရီယတိ ‘‘ဗြာဟ္မဏော+ယံ န ဘဝတိ အဗြာဟ္မဏော’’တိ, ဗြာဟ္မဏတ္တဇ္ဈာသိတော န ဘဝတီတျတ္ထော. တတ္ထ သဒိသတ္တံ ဝိနာ မိစ္ဆာဉာဏာသမ္ဘဝါ ပယောဂသာမတ္ထိယာ စ သဒိသပဋိပတ္တိ, တဂ္ဂတာ စ လိင်္ဂ+သင်္ချာ ဘဝန္တိ. အတောယေဝ ဥစ္စတေ ‘‘နညိဝယုတ္တ+မညသဒိသာဓိကရဏေ, ကထာ ဟိ အတ္ထသမ္ပစ္စယော’’တိ.

आणि येथे, पर्युदासाच्या दोन्ही प्रकारांमध्ये, 'अब्राह्मण' असे म्हटले असता, ब्राह्मणापेक्षा भिन्न असलेला, ब्राह्मणधर्मामध्ये प्रतिष्ठित नसलेला, क्षत्रिय इत्यादी जो ब्राह्मणासारखाच आहे, असा अर्थ समजला जातो. परंतु दुसऱ्या पक्षामध्ये (प्रसज्यप्रतिषेधात), संशयाच्या काही कारणामुळे क्षत्रिय इत्यादींना 'ब्राह्मण' म्हटल्यास, त्याच्या मिथ्या ज्ञानाची निवृत्ती केली जाते की, 'हा ब्राह्मण नाही, हा अब्राह्मण आहे', म्हणजेच त्याच्यामध्ये ब्राह्मणत्व नाही असा अर्थ होतो. तिथे सादृश्याशिवाय (सारखेपणाशिवाय) मिथ्या ज्ञान असणे अशक्य असल्यामुळे आणि प्रयोगाच्या सामर्थ्यामुळे सादृश्याची प्रतीती होते, आणि त्या वस्तूचेच लिंग व वचन लागू होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'नञ्-युक्त शब्द जेव्हा दुसऱ्या परंतु सदृश वस्तूच्या अधिकरणात असतो, तेव्हाच अर्थाचा योग्य बोध होतो.'

၇၅. အန သရေတိ

७५. स्वराच्या पुढे 'अन' होतो.

နဉသဒ္ဒဿ သရေ အန, န အဿော အနဿော, န အရိယော အနရိယော. ဧဝံ အနိဿရော, အနိဋ္ဌော, အနာသဝေါ. န အာဒါယ အနာဒါယ, အနောလောကေတွာ ဣစ္ဆာဒိ. ဗဟုလာဓိကာရာ အယုတ္တတ္ထေဟိ ကေဟိစိ ဟောတိ. ပုန န ဂီယန္တီတိ အပုနဂေယျာ ဂါထာ, အနောကာသံ ကာရေတွာ, အမူလာမူလံ ဂန္တွာ, အစန္ဒမုလ္လောကိကာနိ မုခါနိ, အသဒ္ဓဘောဇီ, အလဝဏဘောဇီ.

नञ् शब्दाच्या पुढे स्वर असल्यास 'अन' होतो, जसे – 'न अस्सो' चा 'अनस्सो' (घोडा नसलेला), 'न अरियो' चा 'अनरियो' (आर्य नसलेला). याचप्रमाणे 'अनिस्सरो' (ईश्वर नसलेला), 'अनिट्ठो' (अनिष्ट), 'अनासळो' (आसवरहित). 'न आदाय' चा 'अनादाय' (न घेता), 'अनोलोकेत्वा' (न पाहता) इत्यादी. 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे काही अयोग्य अर्थांमध्येही हा होतो. पुन्हा न गायल्या जाणाऱ्या गाथा म्हणजे 'अपुनगेय्या गाथा', 'अनोकासं कारेत्वा' (संधी न देता), 'अमूलामूलं गत्वा' (मुळापर्यंत न जाता / मुळाशिवाय), 'अचन्दमुल्लोकि कानि मुखानि' (चंद्राकडे न पाहणारे चेहरे), 'अस्सद्धभोजी' (श्रद्धेशिवाय भोजन करणारा), 'अलवणभोजी' (मिठाशिवाय भोजन करणारा).

၁၃. ကုပါဒယော နိစ္စ+မသျာဒိဝိဓိမှိ

१३. कु' इत्यादी आणि 'प' इत्यादी शब्द सुबन्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या) शब्दासोबत नेहमी नित्य समास बनवतात, 'अस्यादिविधी' (सुबन्त नसलेल्या विधी) व्यतिरिक्त.

ကုသဒ္ဒေါ ပါဒယော စ သျာဒျန္တေန သဟေ+ကတ္ထာ ဟောန္တိ နိစ္စံ သျာဒိဝိဓိဝိသယတော+ညတ္ထ. ဧတ္ထ အဗျဘိစာရိပါဒိသဟစရဏတ္ထေန ကုဣတိ နိပါတောဝ, န ပထဝီဝါစကော ကုသဒ္ဒေါ. သျာဒိဝိဓိဝိသယော နာမ ‘‘လက္ခဏိတ္ထမ္ဘူတာ’’ ဒိနာ ပတိအာဒီနံ ဝိသယေ ကတဒုတိယာ, တဉ္စ အနွဒ္ဓမာသန္တိ အသံချသမာသ+မိဝ မာ ဟောတူတိ ‘‘အသျာဒိဝိဓိမှီ’’တိ နိသေဓော. ကုစ္ဆိတော ဗြာဟ္မဏော ကုဗြာဟ္မဏော, နိစ္စသမာသတ္တာ အသပဒေန ဝိဂ္ဂဟော.

कु' शब्द आणि 'प' इत्यादी शब्द सुबन्त (विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या) शब्दासोबत नेहमी एकार्थी (समास) होतात, 'स्यादिविधी'च्या विषयाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी. येथे अव्यभिचारी 'पादि'च्या सहचर्यामुळे 'कु' हा केवळ एक निपात आहे, पृथ्वीचा वाचक असलेला 'कु' शब्द नाही. 'स्यादिविधीचा विषय' म्हणजे 'लक्खणित्थम्भूता' इत्यादी सूत्राने 'पति' इत्यादींच्या विषयात होणारी द्वितीया विभक्ती होय; आणि 'अन्वद्धमासं' प्रमाणे तो असंख्या समास होऊ नये म्हणून 'अस्यादिविधिम्हि' असा निषेध केला आहे. निंदनीय ब्राह्मण तो 'कुब्राह्मणो'; नित्य समास असल्यामुळे याचा विग्रह असमर्थ (अस्वपद) शब्दाने होतो.

၁၀၇. သရေ ကဒ ကုဿု+တ္တရတ္ထေ

१०७. स्वराच्या पुढे 'कु' शब्दाच्या जागी 'कद' असा आदेश होतो, जेव्हा तो उत्तर अर्थामध्ये असतो.

ကုဿု+တ္တရတ္ထေ [Pg.150] ဝတ္တမာနဿ သရာဒေါ ဥတ္တရပဒေ ကဒါဒေသော ဟောတိ. ဤသကံ ဥဏှံ ကဒုဏှံ, ကုစ္ဆိတံ အန္နံ ကဒန္နံ, ကဒသနံ. သရေတိ ကိံ, ကုပုတ္တာ, ကုဒါရာ, ကုဒါသာ, ကုဒိဋ္ဌိ.

उत्तर अर्थामध्ये असलेल्या 'कु' शब्दाच्या पुढे स्वरादी उत्तरपद आल्यास 'कद' असा आदेश होतो. थोडेसे गरम ते 'कदुण्हं' (कोमट), निंदनीय अन्न ते 'कदन्नं', 'कदसनं' (वाईट भोजन). 'स्वराच्या पुढे' (सरे) असे का म्हटले आहे? (कारण व्यंजन पुढे असल्यास बदल होत नाही, जसे) 'कुपुत्ता' (वाईट पुत्र), 'कुदारा' (वाईट पत्नी), 'कुदासा' (वाईट दास), 'कुदिट्ठि' (मिथ्या दृष्टी).

၁၀၈. ကာ+ပ္ပတ္ထေ

१०८. अल्प (कमी) अर्थामध्ये 'कु' च्या जागी 'का' असा आदेश होतो.

အပ္ပတ္ထေ ဝတ္တမာနဿ ကုဿ ကာ ဟောတု+တ္တရပဒေ. အပ္ပကံ လဝဏံ ကာလဝဏံ. ဧဝံ ကာပုပ္ဖံ.

अल्प अर्थामध्ये असलेल्या 'कु' शब्दाच्या पुढे उत्तरपद आल्यास 'का' होतो. थोडेसे मीठ ते 'कालवणं'. याचप्रमाणे 'कापुप्फं' (अल्प किंवा क्षुद्र फूल).

၁၀၉. ပုရိသေ ဝါတိ

१०९. 'पुरिस' (पुरुष) शब्द पुढे असताना 'कु' च्या जागी 'का' हा आदेश पर्यायाने (वा) होतो.

ကုဿ ကာ ဝါ. ကုစ္ဆိတော ပုရိသော ကာပုရိသော, ကုပုရိသော ဝါ. ပကဋ္ဌော နာယကော ပနာယကော, ပဓာနံ ဝစနံ ပါဝစနံ ဘုသံ ဝဒ္ဓံ ပဝဒ္ဓံ သရီရံ, သမံ သမ္မာ ဝါ အာဓာနံ သမာဓာနံ, ဝိဝိဓာ မတိ ဝိမတိ, ဝိဝိဓော ဝိသိဋ္ဌော ဝါ ကပ္ပော ဝိကပ္ပော, အဓိကော ဒေဝေါ အတိဒေဝေါ, ဧဝံ အဓိဒေဝေါ, အဓိသီလံ. သုန္ဒရော ဂန္ဓော သုဂန္ဓော, ကစ္ဆိတော ဂန္ဓော ဒုဂ္ဂန္ဓော, သုဋ္ဌု ကတံ သုကတံ, ဒုဋ္ဌု ကတံ ဒုက္ကတံ အဘိ သိဉ္စနံ အဘိသေကောတိ သနန္တော, အတိသယေန ကတွာ, ကတံ ပကရိတွာ, ပကတံ, အတိသယေန ထုတံ အတိတ္ထုတံ, အတိက္ကမ္မ ထုတံ အတိတ္ထုတံ, ဤသံ ကဠာရော အာကဠာရော, သုဋ္ဌု ဗဒ္ဓေါ အာဗဒ္ဓေါ.

'कु' च्या जागी पर्यायाने 'का' होतो. निंदनीय पुरुष तो 'कापुरिसो' किंवा 'कुपुरिसो'. प्रकृष्ट (उत्कृष्ट) नायक तो 'पनायको', प्रधान वचन ते 'पावचनं' (प्रवचन), अत्यंत वाढलेले शरीर ते 'पवड्ढं सरीरं', सम किंवा सम्यक् प्रकारे धारण करणे ते 'समाधानं', विविध प्रकारची मती (बुद्धी) ती 'विमती', विविध किंवा विशिष्ट कल्प तो 'विकप्पो', अधिक देव तो 'अतिदेवो', याचप्रमाणे 'अधिदेवो', अधिसील (उच्च शील) ते 'अधिसीलं'. सुंदर गंध तो 'सुगन्धो', वाईट गंध तो 'दुग्गन्धो', चांगले केलेले ते 'सुकतं', वाईट केलेले ते 'दुक्कतं', सर्व बाजूंनी सिंचन करणे ते 'अभिसेको', अतिशयाने केलेले किंवा प्रकर्षाने केलेले ते 'पकतं', अतिशयाने स्तुती केलेले ते 'अतित्थुतं', मर्यादेचे उल्लंघन करून स्तुती केलेले ते 'अतित्थुतं', थोडेसे पिवळसर-काळे ते 'आकळारो', चांगल्या प्रकारे बांधलेले ते 'आबद्धो'.

ပါဒယော ဂတာဒျတ္ထေ ပဌမာယ

'प' इत्यादी उपसर्ग 'गेलेला' (गत) इत्यादी अर्थांमध्ये प्रथमा विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात.

ပဂတော အာစရိယော ပါစရိယော, ဧဝံ ပန္တေဝါသီ.

आगे गेलेले (श्रेष्ठ) आचार्य ते 'पाचरियो' (प्राचार्य), याचप्रमाणे 'पन्तेवासी' (जवळ राहणारा शिष्य).

အစ္စာဒယော [Pg.151] ကန္တာဒျတ္ထေ ဒုတိယာယ

'अति' इत्यादी उपसर्ग 'ओलांडून गेलेला' (क्रान्त) इत्यादी अर्थांमध्ये द्वितीया विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात.

အတိက္ကန္တော မဉ္စံ အတိမဉ္စော. အတိမာလော, ‘‘ဃပဿ+န္တဿာ+ပ္ပဓာနဿာ’’တိ မာလာသဒ္ဒေ ဃဿ ရဿော. ဧဝ+မုပရိပိ ဃပါနံ ရဿော.

मंचाला (खाटेला) ओलांडून गेलेला तो 'अतिमञ्चो'. 'अतिमालो' (माळेला ओलांडून गेलेला), 'घपस्सन्तस्साप्पधानस्स' या सूत्राने 'माला' शब्दातील 'घ' प्रत्ययाचा र्‍हस्व होतो. याचप्रमाणे पुढेही 'घप' प्रत्ययांचा र्‍हस्व होतो.

အဝါဒယော ကုဋ္ဌာဒျတ္ထေ တတိယာယ

'अव' इत्यादी उपसर्ग 'कूजित' (कोकिळेचे कूजन) इत्यादी अर्थांमध्ये तृतीया विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात.

အဝကုဋ္ဌံ ကောကိလာယ ဝနံ အဝကောကိလံ, အဝမယူရံ. အဝကုဋ္ဌန္တိ ပရိစ္စတ္တံ.

कोकिळेने कूजन केलेले वन ते 'अवकोकिलं', 'अवमयूरं' (मोराने कूजन केलेले). 'अवकुट्ठं' म्हणजे परित्यक्त (सोडून दिलेले).

ပရိယာဒယော ဂိလာနာဒျတ္ထေ စတုတ္ထိယာ

'परि' इत्यादी उपसर्ग 'ग्लान' (थकलेला) इत्यादी अर्थांमध्ये चतुर्थी विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात.

ပရိဂိလာနော+ဇ္ဈေနာယ ပရိယဇ္ဈေနော.

अध्ययनासाठी अत्यंत थकलेला तो 'परियज्झेनो'.

နျာဒယော ကန္တာဒျတ္ထေ ပဉ္စမိယာ

'नि' इत्यादी उपसर्ग 'बाहेर पडलेला' (क्रान्त/निर्गत) इत्यादी अर्थांमध्ये पंचमी विभक्तीच्या शब्दासोबत समास बनवतात.

နိက္ခန္တော ကောသမ္ဗိယာ နိက္ကောသမ္ဗိ. အသျာဒိဝိဓိမှီတိ ကိံ, ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ.

कोसंबीतून बाहेर पडलेला तो 'निक्कोसम्बि'. 'अस्यादिविधिम्हि' (सुबन्त नसलेल्या विधीव्यतिरिक्त) असे का म्हटले आहे? (कारण तिथे समास होत नाही, जसे) 'रुक्खं पति विज्जोतते' (झाडाकडे चमकते).

၁၄. စီ ကြိယတ္ထေဟိ

१४. 'ची' प्रत्ययान्त शब्द क्रियावाचक सुबन्त शब्दांसोबत एकार्थी (समास) होतात.

စီပစ္စယန္တော ကြိယတ္ထေဟိ သျာဒျန္တေဟိ သဟေ+ကတ္ထော ဟောတိ. အမလီနံ မလီနံ ကရိတွာတိ ဝိဂ္ဂယှ ‘‘အဘူတတဗ္ဘာဝေ ကရာ+သ+ဘူယောဂေ ဝိကာရာစီ’’တိ စီပစ္စယေကတေ ဣမိနာ သမာသော. ဧတ္ထ စ-ကာရော ‘‘စီ ကြိယတ္ထေဟီ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော. ‘‘ပျော ဝါ တွာဿ သမာသေ’’တိ ပျ ဟောတိ, ပ-ကာရော ‘‘ပျေ သိဿာ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော. မလိနီကရိယ.

'ची' प्रत्ययान्त शब्द क्रियावाचक सुबन्त शब्दांसोबत एकार्थी (समास) होतात. 'अमलीन (स्वच्छ) वस्तूला मलीन करून' असा विग्रह करून 'अभूततद्भावे करासभूयोगे विकाराची' या सूत्राने 'ची' प्रत्यय केल्यावर या सूत्राने समास होतो. येथे 'ची क्रियत्थेहि' मधील 'च' कार हा विशेषणासाठी आहे. 'प्यो वा त्वास्स समासे' या सूत्राने 'प्य' होतो, आणि 'प्ये सिस्सा' मधील 'प' कार हा विशेषणासाठी आहे. 'मलिनीकरिय' (मलीन करून).

၁၅. ဘူသနာ+ဒရာ+နာဒရေသွ+လံ+သာ+သာတိ

१५. भूषण (अलंकार), आदर आणि अनादर या अर्थांमध्ये 'अलम्', 'स', 'सा' इत्यादी शब्द एकार्थी (समास) होतात.

ဘူသနာဒီသွ+တ္ထေသွ+လ+မာဒယော သဒ္ဒါ ဧကတ္ထာ ဟောန္တိ. အလံ ကရိတွာ သက္ကရိတွာ အသက္ကရိတွာတိ ဝိဂ္ဂယှ သမာသေ [Pg.152] ကတေ ပျေ စ ‘‘သာ သာဓိကရာ စ စရိစ္စာ’’တိ စာဒေသော ပရရူပဉ္စ. အလံကရိယ, သက္ကစ္စ, အသက္ကစ္စ.

भूषण इत्यादी अर्थांमध्ये 'अलम्' इत्यादी शब्द एकार्थी (समास) होतात. 'अलं करित्वा' (अलंकृत करून), 'सक्करित्वा' (सत्कार करून), 'असक्करित्वा' (अनादर करून) असा विग्रह करून समास केल्यावर आणि 'प्य' प्रत्यय झाल्यावर 'सा साधिकरा च चरिच्चा' या सूत्राने 'च' आदेश आणि पररूप होते. 'अलंकरिय' (अलंकृत करून), 'सक्कच्च' (आदरपूर्वक/सत्कार करून), 'असक्कच्च' (अनादरपूर्वक/अनादर करून).

၁၆. အညေစာ+တိ သုတ္တေန သမာသေ ကတေ… ဧတ္ထ ယထာ ဒွါရံ ဝိဝရာတိ ဝုတ္တေ ပကရဏတော အဂ္ဂလ+မိတိ ဝိညာယတိ, ဧဝ+မိဓာပိ နိပါတပဘာဝေ အညေ စာတိ သာမညံ စေ+တိ အာဂမာနုသာရေန လဗ္ဘမာနဝိဘတျန္တပဋိရူပနိပါတာဝ ဝိညာယန္တိ. အဂ္ဂတော ဘဝိတွာ ပုရောဘုယျ, အန္တရဟိတော ဟုတွာ တိရောဘူယ, အန္တရဓာနံ ကတွာ တိရောကရိယ, ဥရသိ ကတွာ ဥရသိကရိယ, မနသိ ကတွာ မနသိကရိယ, မဇ္ဈေ ကတွာ မဇ္ဈေကရိယ, တုဏှီ ဘဝိတွာ တုဏှီ ဘူယ.

१६. ‘अञ्ञे च’ (इतरही) या सूत्राने समास केला असता... येथे ज्याप्रमाणे ‘दार उघडा’ असे म्हटले असता प्रकरणावरून (संदर्भावरून) ‘कडी/अडसर’ (अग्गल) असा अर्थ समजला जातो, त्याचप्रमाणे येथेही निपाताच्या प्रभावाने ‘अञ्ञे च’ असे सामान्यपणे म्हटले असता, आगम परंपरेनुसार प्राप्त होणारे विभक्ती-प्रत्ययान्त-सदृश निपातच समजले जातात. जसे की— पुढे होऊन (अग्गतो भवित्वा) -> पुरोभुय्य, अंतर्धान पावून (अंतरहितो हुत्वा) -> तिरोभूय, अंतर्धान करून (अंतरधानं कत्वा) -> तिरोकरिय, उरात धरून/स्वीकारून (उरसि कत्वा) -> उरसिकरिय, मनात धरून/मनन करून (मनसि कत्वा) -> मनसिकरिय, मध्ये ठेवून (मज्झे कत्वा) -> मज्झेकरिय, मौन धारण करून (तुण्ही भवित्वा) -> तुण्ही भूय.

၁၇. ဝါ+နေက+ညတ္ထေ

१७. ‘वाऽनेकञ्ञत्थे’ (किंवा अनेक पदे अन्य अर्थामध्ये).

အနေကံ သျာဒျန္တံ အညဿ ပဒဿ အတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဟောတိ.

अनेक सुबन्त (विभक्तीप्रत्ययान्त) पदे अन्य पदाच्या अर्थामध्ये पर्यायाने एकार्थी (समासयुक्त) होतात.

ပဒန္တရဿ ယဿ+တ္ထော, ပဓာနံ လိင်္ဂ+မဿ စ;

သမာသော သော+ယ+မညတ္ထော, ဗဟုဗ္ဗီဟိပရဝှယော.

ज्या समासात अन्य पदाचा अर्थ प्रधान असतो आणि त्याचे लिंगही (त्या अन्य पदाप्रमाणेच) असते, तो ‘अन्यपदार्थ’ समास ‘बहुव्रीहि’ या नावाने ओळखला जातो.

သော စ နဝဝိဓော ဒွိပဒေါ, ဘိန္နာဓိကရဏော, တိပဒေါ, န-နိပါတပုဗ္ဗပဒေါ, သဟပုဗ္ဗပဒေါ, ဥပမာနပုဗ္ဗပဒေါ, သင်္ချောဘယပဒေါ, ဒိသန္တရာလတ္ထော, ဗျတိဟာရလက္ခဏော စာတိ.

आणि तो (बहुव्रीहि समास) नऊ प्रकारचा आहे: द्विपद (तुल्याधिकरण), भिन्नाधिकरण, त्रिपद, न-निपातपूर्वपद, सहपूर्वपद, उपमानपूर्वपद, संक्योभयपद (संख्यापूर्वपद/संख्याउभयपद), दिशांतराळार्थ आणि व्यतिहारलक्षण.

၁. တတ္ထ ဒွိပဒေါ တုလျာဓိကရဏော ကမ္မာဒီသု ဆသု ဝိဘတျတ္ထေသု ဘဝတိ.

१. त्यामध्ये द्विपद तुल्याधिकरण (बहुव्रीहि समास) द्वितीया इत्यादी सहा विभक्तींच्या अर्थांमध्ये होतो.

(က) တတ္ထ ဒုတိယတ္ထေ တာဝ-အာဂတာ သမဏာ ဣမံ သံဃာရာမန္တိ အာဂတသမဏော သံဃာရာမော. သော စ ဒုဝိဓော တဂ္ဂုဏာ+တဂ္ဂုဏဝသေန. ဝုတ္တဉှိ –

(क) त्यामध्ये प्रथम द्वितीयेच्या अर्थात— ‘आगता समणा इमं संघारामं’ (या संघारामात श्रमण आले आहेत) तो ‘आगतसमणो संघारामों’ (ज्या संघारामात श्रमण आले आहेत तो संघाराम). आणि तो तद्गुण व अतद्गुण या भेदाने दोन प्रकारचा आहे. कारण असे म्हटले आहे—

တဂ္ဂုဏော+တဂ္ဂုဏော [Pg.153] စေ+တိ,သော သမာသော ဒွိဓာ မတော.

‘तद्गुण आणि अतद्गुण’ या भेदाने तो समास दोन प्रकारचा मानला गेला आहे.

တံ ယထာ ‘နီယတံ လမ္ဗ-ကဏ္ဏော+’ ‘ယံ ဒိဋ္ဌသာဂရော’.

जसे की— ‘लम्बकण्णो’ (लांब कानांचा - आणला जातो) आणि ‘दिट्ठसागरो’ (ज्याने समुद्र पाहिला आहे).

တေသု ယတ္ထ ဝိသေသနဘူတော အတ္ထော အညပဒတ္ထဂ္ဂဟဏေန ဂယှတိ, သော တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏော, ယထာ ‘လမ္ဗကဏ္ဏ+မာနယာ’တိ. ယတ္ထ ပန န ဂယှတိ, သော အတဂ္ဂုဏသံဝိညာဏော, ယထာ ‘ဗဟုဓန+မာနယာ’တိ.

त्यांच्यापैकी ज्या समासात अन्य पदाचा अर्थ ग्रहण करताना विशेषणभूत अर्थाचेही ग्रहण होते, तो ‘तद्गुणसंविज्ञान’ (बहुव्रीहि) होय; जसे— ‘लम्बकण्णं आनय’ (लांब कानांच्या माणसाला आण - येथे माणसासोबत त्याचे कानही येतात). परंतु जेथे विशेषणभूत अर्थाचे ग्रहण होत नाही, तो ‘अतद्गुणसंविज्ञान’ होय; जसे— ‘bahudhana+mānayā’ti ऐवजी ‘बहुधनं आनय’ (पुष्कळ धन असलेल्या माणसाला आण - येथे माणसाला आणताना त्याचे धन सोबत आणले जात नाही).

ဣဓ ဝိသေသနဿ ပုဗ္ဗနိပါတော. ဧတ္ထ စ အာဂတသဒ္ဒေါ စ သမဏသဒ္ဒေါ စ အတ္တနော အတ္ထေ အဋ္ဌတွာ ဒုတိယာဝိဘတျတ္ထဘူတေ သံဃာရာမသင်္ခါတေ အညပဒတ္ထေ ဝတ္တန္တိ, တတော သမာသေနေဝ ကမ္မတ္ထဿ အဘိဟိတတ္တာ ပုန ဒုတိယာ န ဟောတိ. တထာ အာဂတသမဏာ သာဝတ္ထိ, အာဂတသမဏံ ဇေတဝနံ. ပဋိပန္နာ အဒ္ဓိကာ ယံ ပဋိပန္နဒ္ဓိကော ပထော, အဘိရူဠှာဝ, ဏိဇာယံ နာဝံ သာ အဘိရူဠှဝါဏိဇာ နာဝါ.

येथे विशेषणाचा पूर्वनिपात (आधी प्रयोग) होतो. आणि येथे ‘आगत’ शब्द आणि ‘समण’ शब्द आपापल्या अर्थावर न राहता, द्वितीया विभक्तीच्या अर्थरूप असलेल्या ‘संघाराम’ या अन्य पदाच्या अर्थाचे प्रतिपादन करतात; त्यामुळे समासानेच कर्म-अर्थाचे (द्वितीयेच्या अर्थाचे) कथन झाल्यामुळे पुन्हा द्वितीया विभक्ती होत नाही. त्याचप्रमाणे— ‘आगतसमणा सावत्थी’ (ज्या श्रावस्तीमध्ये श्रमण आले आहेत ती श्रावस्ती), ‘आगतसमणं जेतवनं’ (ज्या जेतवनात श्रमण आले आहेत ते जेतवन). ‘पटिपन्ना अद्धिका यं’ तो ‘पटिपन्नद्धिको पथो’ (ज्या मार्गावर प्रवासी चालू लागले आहेत तो मार्ग). ‘अभिरूळ्हा वाणिजा यं नावं सा’ ती ‘अभिरूळ्हवाणिजा नावा’ (ज्या नौकेवर व्यापारी चढले आहेत ती नौका).

(ခ) တတိယတ္ထေ-ဇိတာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ယေန သော ဇိတိန္ဒြိယော သမဏော, ဧဝံ ဒိဋ္ဌဓမ္မော, ပတ္တဓမ္မော, ကတကိစ္စော. ဝိဇိတာ မာရာ အနေနာတိ ဝိဇိတမာရော ဘဂဝါ, ပဋိဝိဒ္ဓသဗ္ဗဓမ္မော. ကရဏတ္ထေ-ဆိန္နော ရုက္ခော ယေန သော ဆိန္နရုက္ခော ဖရသု.

(ख) तृतीयेच्या अर्थात— ‘जितानि इन्द्रियानि येन सो’ तो ‘जितिन्द्रियो समणो’ (ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे असा श्रमण). याचप्रमाणे— ‘दिट्ठधम्मो’ (ज्याने धम्म पाहिला आहे तो), ‘पत्तधम्मो’ (ज्याने धम्म प्राप्त केला आहे तो), ‘कतकिच्चो’ (ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे तो). ‘विजिता मारा अनेनाति’ तो ‘विजितमारो भगवा’ (ज्यांनी मारावर विजय मिळवला आहे असे भगवान), ‘पटिविद्धसब्बधम्मो’ (ज्यांनी सर्व धम्मांचे आकलन/साक्षात्कार केला आहे ते). करण अर्थात (साधन अर्थात)— ‘छिण्णो रुक्खो येन सो’ तो ‘छिण्णरुक्खो फरसु’ (ज्या कुऱ्हाडीने झाड तोडले गेले आहे ती कुऱ्हाड).

(ဂ) စတုတ္ထိယတ္ထေ-ဒိန္နော သုင်္ကော ယဿ သော ဒိန္နသုင်္ကော ရာဇာ, ဒိန္နံ ဘောဇနံ အဿာတိ ဒိန္နဘောဇနော.

(ग) चतुर्थीच्या अर्थात— ‘दिण्णो सुङ्को यस्स सो’ तो ‘दिण्णसुङ्को राजा’ (ज्या राजाला कर/शुल्क दिले गेले आहे तो राजा). ‘दिण्णं भोजनं अस्साति’ तो ‘दिण्णभोजनो’ (ज्याला भोजन दिले गेले आहे तो).

(ဃ) ပဉ္စမိယတ္ထေ-နိဂ္ဂတာ ဇနာ ယသ္မာ သော နိဂ္ဂတဇနော ဂါမော, နိဂ္ဂတော အယော=သုခံ ယသ္မာတိ နိရယော, နိက္ကိလေ- သော[Pg.154]. အပေတံ ဝိညာဏံ အသ္မာတိ အပေတဝိညာဏော မတကာယော, အပဂတဘယဘေရဝေါ အရဟာ.

(घ) पंचमीच्या अर्थात— ‘निग्गता जना यस्मा सो’ तो ‘निग्गतजनो gāmo’ (ज्या गावातून लोक निघून गेले आहेत ते गाव). ‘निग्गतो अयो (सुखं) यस्माति’ तो ‘निरयो’ (नरक - ज्यातून सुख निघून गेले आहे). ‘निक्किलेसो’ (ज्यातून क्लेश निघून गेले आहेत असा - निष्क्लेश). ‘अपेतं विञ्ञाणं अस्माति’ तो ‘अपेतविञ्ञाणो मतकायो’ (ज्या मृत शरीरातून विज्ञान/चेतना निघून गेली आहे ते मृत शरीर). ‘अपगतभयभेरवो अरहा’ (ज्यांच्यामधून भय आणि त्रास निघून गेले आहेत असे अरहंत).

(င) ဆဋ္ဌိယတ္ထေ-ဆိန္နာ ဟတ္ထာ ယဿ သော ဆိန္နဟတ္ထော. ဧဝံ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပော ခီဏာသဝေါ, ဝီတော ရာဂေါ အဿာတိ ဝီတရာဂေါ. ဒွေ ပဒါနိ အဿာတိ ဒွိပဒေါ, ဒွိဟတ္ထော ပဋော. တေဝိဇ္ဇောတိ ဧတ္ထ တိဝိဇ္ဇော ဧဝါတိ သကတ္ထေ ဏော ဝုဒ္ဓိ စ. စတုပ္ပဒေါ, ပဉ္စ စက္ခူနိ အဿာတိ ပဉ္စစက္ခု ဘဂဝါ, ဆဠဘိညော, ‘‘ဃပဿာ’’ဒိနာ ရဿတ္တံ. နဝင်္ဂံ သတ္ထုသာသနံ. ဒသဗလော, အနန္တဉာဏော. တီဏိ ဒသ ပရိမာဏ+မေသံတိ တိဒသာ ဒေဝါ, ဣဓ ပရိမာဏသဒ္ဒသန္နိမာနတော ဒသသဒ္ဒေါ သင်္ချာနေ ဝတ္တတေ. အယံ ပစ္စယော ဧတေသန္တိ ဣဒပ္ပစ္စယာ, ဥတ္တရပဒေ ‘‘ဣမဿိ+ဒံ ဝါ’’တိ ဣမဿ ဣဒံ. ကော ပဘဝေါ အဿာတိ ကိံ ပဘဝေါ ကာယော. ဝိဂတံ မလံ အဿာတိ ဝိမလော, သုန္ဒရော ဂန္ဓော အဿာတိ သုဂန္ဓံ စန္ဒနံ, ဧဝံ သုသီလော, သုမုခေါ, ကုစ္ဆိတော ဂန္ဓော အဿာတိ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ကုဏပံ, ဒုမ္မုခေါ, ဒုဋ္ဌု မနော အဿာတိ ဒုမ္မနော, ဧဝံ ဒုဿီလော. တပေါ ဧဝ ဓနံ အဿာတိ တပေါဓနော. ခန္တိသင်္ခါတံ ဗလံ အဿာတိ ခန္တိဗလော. ဣန္ဒောတိ နာမံ ဧတဿာတိ ဣန္ဒနာမော.

(ङ) षष्ठीच्या अर्थात— ‘छिन्ना हत्था यस्स सो’ तो ‘छिण्णहत्थो’ (ज्याचे हात कापले गेले आहेत तो). याचप्रमाणे— ‘परिपुण्णसङ्कप्पो’ (ज्याचे संकल्प पूर्ण झाले आहेत तो), ‘खीणासवो’ (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत असा क्षीणासव), ‘वीतो रागो अस्साति’ तो ‘वीतरागो’ (ज्याचा राग/आसक्ती निघून गेली आहे असा वीतराग). ‘द्वे पदानि अस्साति’ तो ‘द्विपदो’ (दोन पाय असलेला - द्विपद), ‘द्विहत्थो पटो’ (दोन हात लांबीचे वस्त्र). ‘तेविज्जो’ येथे ‘तिविज्जो एव’ (तीन विद्या असलेला) या अर्थात स्वार्थे ‘ण’ प्रत्यय आणि वृद्धी झाली आहे. ‘चतुप्पदो’ (चार पाय असलेला), ‘पञ्च चक्खूनि अस्साति’ तो ‘पञ्चचक्खु भगवा’ (ज्यांना पाच चक्षू आहेत असे भगवान), ‘छळभिञ्ञो’ (सहा अभिज्ञा असलेले), ‘घपस्सा’ इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व झाले आहे. ‘नवङ्गं सत्थुसासनं’ (शास्त्यांचे नऊ अंग असलेले शासन). ‘दसबलो’ (दशबल - दहा बळे असलेले), ‘अनन्तञाणो’ (अनंत ज्ञान असलेले). ‘तीणि दसा परिमाणमेसंति’ ते ‘तिदसा देवा’ (ज्यांचे परिमाण तीन वेळा दहा म्हणजे तीस आहे असे देव - तिदश देव); येथे परिमाण शब्दाच्या सान्निध्यामुळे ‘दस’ शब्द संख्येच्या अर्थात वापरला आहे. ‘अयं पच्चयो एतेसंति’ ते ‘इदप्पच्चया’ (हेच ज्यांचे प्रत्यय/कारण आहे ते - इदंप्रत्ययता), उत्तरपदात ‘इमस्सिदं वा’ या सूत्राने ‘इम’ च्या जागी ‘इदं’ झाले आहे. ‘को पभवो अस्साति’ तो ‘किं पभवो कायो’ (ज्याचा उगम काय आहे असा हा काय/शरीर). ‘विगतं मलं अस्साति’ तो ‘विमलो’ (ज्याचा मळ निघून गेला आहे असा विमल/स्वच्छ). ‘सुन्दरो गन्धो अस्साति’ ते ‘सुगन्धं चन्दनं’ (ज्याला सुंदर सुगंध आहे असे सुगंधी चंदन). याचप्रमाणे— ‘सुसीलो’ (सुशील), ‘सुमुखो’ (सुमुख). ‘कुच्छितो गन्धो अस्साति’ ते ‘दुग्गन्धं कुणपं’ (ज्याला दुर्गंध आहे असे प्रेत), ‘दुम्मुखो’ (दुर्मुख), ‘दुट्ठु मनो अस्साति’ तो ‘दुम्मनो’ (ज्याचे मन वाईट/दुःखी झाले आहे तो दुर्मन). याचप्रमाणे— ‘दुस्सीलो’ (दुःशील). ‘तपो एव धनं अस्साति’ तो ‘तपोधनो’ (तप हेच ज्याचे धन आहे असा तपोधन). ‘खन्तिसङ्खातं बलं अस्साति’ तो ‘खन्तिबलो’ (क्षमा हेच ज्याचे बल आहे असा क्षमाबल). ‘इन्दोति नामं एतस्साति’ तो ‘इन्दनामो’ (ज्याचे नाव इंद्र आहे तो).

ဆန္ဒဇာတာဒီသု ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာနံ ယထိစ္ဆိတတ္တာ ဥဘယံ ပုဗ္ဗံ နိပတတိ, ကမာတိက္ကမေ ပယောဇနာဘာဝါ. ဇာတော ဆန္ဒော အဿာတိ ဇာတဆန္ဒော, ဧဝံ ဆန္ဒဇာတော. သဉ္ဇာတပီတိသောမနဿော, ပီတိသောမနဿသဉ္ဇာတော. မာသဇာတော, ဇာတမာသော. ဆိန္နဟတ္ထော, ဟတ္ထဆိန္နော.

‘छन्दजात’ इत्यादी शब्दांमध्ये विशेषण आणि विशेष्य यांचा क्रम ऐच्छिक असल्यामुळे दोन्हीपैकी कोणतेही पद आधी येऊ शकते, कारण क्रमाचे उल्लंघन करण्यात काही विशेष प्रयोजन नाही. ‘जातो छन्दो अस्साति’ तो ‘जातछन्दो’ किंवा ‘छन्दजातो’ (ज्याला छंद/इच्छा उत्पन्न झाली आहे तो). ‘सञ्जातपीतिसोमनस्सो’ किंवा ‘पीतिसोमनस्ससञ्जातो’ (ज्याला प्रीती आणि सोमनस्य उत्पन्न झाले आहे तो). ‘मासजातो’ किंवा ‘जातमासो’ (एक महिन्याचा झालेला). ‘छिण्णहत्थो’ किंवा ‘हत्थछिण्णो’ (ज्याचा हात कापला गेला आहे तो).

ဒီဃာဇင်္ဃာ [Pg.155] အဿာတိ ဒီဃဇင်္ဃော, ဧတ္ထ ပုမ္ဘာဝေါ, ‘‘ဃပဿာ’’ဒိနာ ရဿော စ. တထာ ပဟူတဇိဝှော. မဟန္တီ ပညာ အဿာတိ မဟာပညော. ‘‘ဣတ္ထိယံ ဘာသိတပုမိ+တ္ထီ ပုမေ+ဝေ+ကတ္ထေ’’တိ ဝီပစ္စယာဘာဝေန္တဿ ဋာဒေသော ရဿတ္တဉ္စ. ဣတ္ထိယန္တိ ကိံ, ခမာဓနော. ဘာသိတပုမာတိ ကိံ, သဒ္ဓါဓုရော. ပညာပကတိကော, ပညာဝိသုဒ္ဓိကော, ဧတ္ထ ‘‘လ္တွိတ္ထိယူဟိ ကော’’တိ ကော. ဂဏ္ဍီဝဓနွာတိ ပကတန္တရေန သိဒ္ဓံ.

‘दीघा जङ्घा अस्साति’ तो ‘दीघजङ्घो’ (ज्याचे पाय लांब आहेत तो); येथे पुंभाव (पुल्लिंगी रूप) आणि ‘घपस्सा’ इत्यादी सूत्राने र्‍हस्वत्व झाले आहे. त्याचप्रमाणे— ‘पहूतजिव्हो’ (ज्याची जीभ मोठी/विस्तीर्ण आहे तो). ‘महन्ती पञ्ञा अस्साति’ तो ‘महापञ्ञो’ (ज्याची प्रज्ञा महान आहे असा महाप्रज्ञ). ‘इत्थियं भासितपुमित्थी पुमेवेकत्थे’ या सूत्राने ‘वी’ प्रत्ययाच्या अभावी ‘टा’ आदेश आणि र्‍हस्वत्व होते. ‘इत्थियं’ (स्त्रीलिंगात) असे का म्हटले? ‘खमाधनो’ (क्षमा हेच ज्याचे धन आहे तो). ‘भासितपुमा’ (पुल्लिंगात बोलले गेलेले) असे का म्हटले? ‘सद्धाधुरो’ (श्रद्धा हीच ज्याची धुरा आहे तो). ‘पञ्ञापकतिको’ (स्वभावाने प्रज्ञावान), ‘पञ्ञाविसुद्धिको’ (प्रज्ञेने विशुद्ध असलेला); येथे ‘ल्त्वित्थियूहि को’ या सूत्राने ‘क’ प्रत्यय झाला आहे. ‘गण्डीवधन्वा’ हे अन्य प्रक्रियेने सिद्ध होते.

နာနာ=ပ္ပကာရာ ဒုမာ နာနာဒုမာ, နာနာဒုမေဟိ ပတိတာနိ နာနာဒုမပတိတာနိ, နာနာဒုမပတိတာနိ စ တာနိ ပုပ္ဖာနိ စေတိ နာနာဒုမပတိတပုပ္ဖာနိ, တေဟိ ဝါသိတာ နာနာဒုမပတိတပုပ္ဖဝါသိတာ, နာနာဒုမပတိတပုပ္ဖဝါသိတာသာနုယဿသော နာနာဒုမပတိတပုပ္ဖဝါသိတသာနု ပဗ္ဗတော, အယံ ဝိသေသန+အမာဒိသမာသဂဗ္ဘော တုလျာဓိကရဏအညပဒတ္ထော.

‘नाना-प्पकारा दुमा’ ते ‘नानादुमा’ (विविध प्रकारचे वृक्ष). ‘नानादुमेहि पतितानि’ ते ‘नानादुमपतितानि’ (विविध वृक्षांवरून पडलेली). ‘नानादुमपतितानि च तानि पुप्फानि च’ ते ‘नानादुमपतितपुप्फानि’ (विविध वृक्षांवरून पडलेली फुले). ‘तेहि वासिता’ ती ‘नानादुमपतितपुप्फवासिता’ (त्या फुलांनी सुवासित झालेली). ‘नानादुमपतितपुप्फवासिता सानू यस्स सो’ तो ‘नानादुमपतितपुप्फवासितसानू पब्बतो’ (ज्याचे पठार विविध वृक्षांवरून पडलेल्या फुलांनी सुवासित झाले आहे असा पर्वत). हा विशेषण इत्यादी समासांना उदरात सामावून घेणारा (गर्भित असलेला) तुल्याधिकरण अन्यपदार्थ (बहुव्रीहि) समास आहे.

(စ) သတ္တမျတ္ထေ-သမ္ပန္နာနိ သဿာနိ ယသ္မိံ သော သမ္ပန္နသဿော ဇနပဒေါ. သုလဘော ပိဏ္ဍော ဣမသ္မိန္တိ သုလဘပိဏ္ဍော ဒေသော. အာကိဏ္ဏာ မနုဿာ ယဿံ သာ အာကိဏ္ဏမနုဿာ ရာဇဓာနီ. ဗဟဝေါ တာပသာ ဧတသ္မိန္တိ ဗဟုတာပသော အဿမော. ဥပစိတံ မံသလောဟိတံ အသ္မိန္တိ ဥပစိတမံသလောဟိတံ သရီရံ. ဗဟဝေါ သာမိနော အသ္မိန္တိ ဗဟုသာမိကံ နဂရံ, ဗဟူ နဒိယော အသ္မိန္တိ ဗဟုနဒိကော, ဤကာရန္တတ္တာ ကပစ္စယော. ဧဝံ ဗဟုဇမ္ဗုကံ ဝနံ, ဗဟဝေါ ကတ္တာရော အသ္မိံ အဿ ဝါတိ ဗဟုကတ္တုကော ဒေသော, ဧဝံ ဗဟုဘတ္တုကော, ‘‘လ္တွိတ္ထိယူဟိ ကော’’တိ ကော.

(च) सप्तमीच्या अर्थात— ‘सम्पन्नानि सस्सानी यस्मिं सो’ तो ‘सम्पन्नसस्सो जनपदो’ (ज्या जनपदात पिके समृद्ध आहेत तो जनपद). ‘सुलभो पिण्डो इमस्मिन्ति’ तो ‘सुलभपिण्डो देसो’ (ज्या देशात भिक्षा सहज मिळते तो देश). ‘आकिण्णा मनुस्सा यस्सं सा’ ती ‘आकिण्णमनुस्सा राजधानी’ (ज्या राजधानीत लोकांची दाटी/गर्दी आहे ती राजधानी). ‘बहवो तापसा एतस्मिन्ति’ तो ‘बहुतापसो अस्समो’ (ज्या आश्रमात अनेक तपस्वी आहेत तो आश्रम). ‘उपचितं मंसलोहितं अस्मिन्ति’ ते ‘उपचितमंसलोहितं सरीरं’ (ज्या शरीरात मांस आणि रक्त वाढले/संचित झाले आहे ते शरीर). ‘बहवो सामिनो अस्मिन्ति’ ते ‘बहुसामिकं नगरं’ (ज्या नगरात अनेक स्वामी/मालक आहेत ते नगर). ‘बहू नदियो अस्मिन्ति’ तो ‘बहुनदिको’ (ज्यात अनेक नद्या आहेत तो देश - येथे ‘ई’कारान्त असल्यामुळे ‘क’ प्रत्यय झाला आहे). याचप्रमाणे— ‘बहुजम्बुकं वनं’ (ज्या वनात अनेक कोल्हे आहेत ते वन). ‘बहवो कत्तारो अस्मिं अस्स वाति’ तो ‘बहुकत्तुको देसो’ (ज्या देशात अनेक कर्ते आहेत तो देश). याचप्रमाणे— ‘बहुभत्तुको’ (ज्याला अनेक भक्त/सेवक आहेत तो); येथे ‘ल्त्वित्थियूहि को’ या सूत्राने ‘क’ प्रत्यय झाला आहे.

၂. ဘိန္နာဓိကရဏော [Pg.156] ယထာ-ဧကရတ္တိံ ဝါသော အဿာတိ ဧကရတ္တိဝါသော, သမာနေန ဇနေန သဒ္ဓိံ ဝါသော အဿာတိ သမာနဝါသော ပုရိသော. ဥဘတော ဗျဉ္ဇန+မဿာတိ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကော, ဝိဘတျလောပေါ ‘‘ဝါ+ညတော’’တိ ကော စ, ဆတ္တံ ပါဏိမှိ အဿာတိ ဆတ္တပါဏိ, ဧဝံ ဒဏ္ဍပါဏိ, သတ္ထပါဏိ, ဝဇိရပါဏိ, ခဂ္ဂဟတ္ထော, ပတ္တဟတ္ထော, ဒါနေ အဇ္ဈာသယော အဿာတိ ဒါနဇ္ဈာသယော ဒါနာဓိမုတ္တိကော, ဗုဒ္ဓဘတ္တိကော, သဒ္ဓမ္မဂါရဝေါ ဣစ္စာဒိ.

२. भिन्न-अधिकरण (बहुव्रीहि समास) जसे की - 'एका रात्रीचा वास (मुक्काम) ज्याचा आहे तो' = 'एकरत्तिवासो' (एका रात्रीचा मुक्काम असलेला). 'समान (सारख्याच) माणसासोबत ज्याचा वास आहे तो पुरुष' = 'समानवासो पुरिसो' (समान वास असलेला पुरुष). 'दोन्ही व्यंजने (स्त्री-पुरुष दोन्ही जननेंद्रिये) ज्याला आहेत तो' = 'उभतोब्यञ्जनको' (उभयव्यंजनक), विभक्तीचा लोप आणि 'वा+ञ्ञतो' या सूत्राने 'क' प्रत्यय होतो. 'ज्याच्या हातात छत्री आहे तो' = 'छत्तपाणि' (छत्रपाणि). याचप्रमाणे 'दण्डपाणि' (हातात काठी असलेला), 'सत्थपाणि' (हातात शस्त्र असलेला), 'vajirapāṇi' -> 'वजिरपाणि' (हातात वज्र असलेला), 'खग्गहत्थो' (हातात तलवार असलेला), 'पत्तहत्थो' (हातात पात्र असलेला). 'दानामध्ये ज्याचा आशय (इच्छा) आहे तो' = 'दानज्झासयो' (दान-आशयी), 'दानाधिमुत्तिको' (दानात प्रवृत्त असलेला), 'बुद्धभत्तिको' (बुद्धभक्त), 'सद्धम्मगारवो' (सद्धम्माचा आदर करणारा) इत्यादी.

၃. တိပဒေါ ယထာ-ပရက္ကမေနာ+ဓိဂတာ သမ္ပဒါ ယေဟိ တေ ပရက္ကမာဓိဂတသမ္ပဒါ မဟာပုရိသာ. ဧဝံ ဓမ္မာဓိဂတဘောဂါ. ဩနီတော ပတ္တတော ပါဏိ ယေန သော ဩနီတပတ္တပါဏိ. သီဟဿ ပုဗ္ဗဒ္ဓမိဝ ကာယော အဿာတိ သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓကာယော. မတ္တာ ဗဟဝေါ မာတင်္ဂါ အသ္မိန္တိ မတ္တဗဟုမာတင်္ဂံ ဝနံ.

३. त्रिपद (तीन पदांचा समास) जसे की - 'पराक्रमाने ज्यांनी संपत्ती (यश) प्राप्त केली आहे ते' = 'परक्कmaधिगतसम्पदा महापुरिसा' (पराक्रमाने संपत्ती प्राप्त केलेले महापुरुष). याचप्रमाणे 'धम्माधिगतभोगा' (धर्माने भोग प्राप्त केलेले). 'ज्याने पात्रातून आपला हात काढून घेतला आहे तो' = 'ओनीतपत्तपाणि' (पात्रातून हात काढलेला). 'सिंहाच्या पूर्वार्धासारखा (पुढच्या भागासारखा) ज्याचा काय (देह) आहे तो' = 'सीहपुब्बद्धकायो' (सिंहपूर्वार्धकाय). 'ज्या वनात अनेक मत्त हत्ती आहेत ते' = 'मत्तबहुमातङ्गं वनं' (मत्त हत्तींनी युक्त असलेले वन).

၄. န-နိပါတပုဗ္ဗပဒေါ ယထာ-နတ္ထိ ဧတဿ သမောတိ အဿမော, ‘‘ဋ နဉဿာ’’တိ နဿ ဋော. ဧဝံ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော, အပုတ္တကော, အဟေတုကော, ကပစ္စယော, ဧဝ+မုပရိပိ ဉေယျံ. နတ္ထိ သံဝါသော ဧတေနာတိ အသံဝါသော, န ဝိဇ္ဇတေ ဝုဋ္ဌိ ဧတ္ထာတိ အဝုဋ္ဌိကော ဇနပဒေါ, အဘိက္ခုကော ဝိဟာရော. ဧဝံ အနုတ္တရော ‘‘အန သရေ’’တိ အန, ဧဝံ အနန္တံ, အနာသဝေါ.

४. 'न' निपात पूर्वपद असलेला (नञ्-बहुव्रीहि) जसे की - 'ज्याला कोणी समान नाही तो' = 'अस्समो' (असम), 'ट नञस्सा' या सूत्राने 'न' चा 'अ' होतो. याचप्रमाणे 'अप्पटिपुग्गलो' (अप्रतिपुद्गल - ज्याच्या तोडीचा दुसरा माणूस नाही), 'अपुत्तको' (पुत्र नसलेला), 'अहेतुको' (हेतू नसलेला), 'क' प्रत्यय लागतो, हे पुढेही असेच समजावे. 'ज्याच्याशी संवास (एकत्र राहणे) नाही तो' = 'असंवासो' (असंवास्य). 'जिथे पाऊस पडत नाही तो' = 'अवुट्ठिको जनपदो' (अनावृष्टी असलेला जनपद), 'भिक्खू नसलेला विहार' = 'अभिक्खुको विहारो'. याचप्रमाणे 'अनुत्तरो' (अनुत्तर - सर्वोत्तम), 'अन सरे' या सूत्राने 'अन' होतो, याचप्रमाणे 'अनन्तं' (अनंत), 'अनासवो' (आसव नसलेला).

၅. ပဌမာတ္ထေ သဟပုဗ္ဗပဒေါ ယထာ-သဟ ဟေတုနာ ဝတ္တတိ သော သဟေတုကော သဟေတု ဝါ, ‘‘သဟဿ သော+ညတ္ထေ’’တိ သဟဿ သော, ဧဝံ သပ္ပီတိကာ, သပ္ပစ္စယာ, သကိလေသော, သဥပါဒါနော, သပရိဝါရော သဟပရိဝါရော ဝါ, သဟ မူလေန ဥဒ္ဓဋော သမူလုဒ္ဓဋော ရုက္ခော.

५. प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात 'सह' पूर्वपद असलेला जसे की - 'जो हेतूने युक्त आहे तो' = 'सहेतुको' किंवा 'सहेतु' (सहेतुक). 'सहस्स सो+ञ्ञत्थे' या सूत्राने 'सह' चा 'स' होतो. याचप्रमाणे 'सप्पीतिका' (प्रीतीने युक्त), 'सप्पच्चया' (प्रत्ययाने/कारणाने युक्त), 'सकिलेसो' (क्लेशांनी युक्त), 'सउपादानो' (उपादानाने युक्त), 'सपरिवारो' किंवा 'सहपरिवारो' (परिवारासह). 'मुळासकट उपटून टाकलेला वृक्ष' = 'समूलुद्धटो रुक्खो' (समूलोद्धृत वृक्ष).

၆. ဥပမာနောပမေယျဇောတကဣဝယုတ္တော [Pg.157] ဥပမာနပုဗ္ဗပဒေါ ပဌမာယ ယထာ-နိဂြောဓော ဣဝ ပရိမဏ္ဍလော ယော သော နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလော. သင်္ခေါ ဝိယ ပဏ္ဍရော အယန္တိ သင်္ခပဏ္ဍရော, ကာကော ဝိယ သူရော အယန္တိ ကာကသူရော. စက္ခု ဣဝ ဘူတော အယံ ပရမတ္ထဒဿနတောတိ စက္ခုဘူတော ဘဂဝါ. ဧဝံ အတ္ထဘူတော, ဓမ္မဘူတော, ဗြဟ္မဘူတော, အန္ဓဘူတော. မုဉ္ဇပဗ္ဗဇမိဝ ဘူတာ အယံ မုဉ္ဇပဗ္ဗဇဘူတာ ကုဒိဋ္ဌိ. တန္တာကုလမိဝ ဇာတာ အယံတိ တန္တာကုလဇာတာ.

६. उपमान आणि उपमेय दर्शवणाऱ्या 'इव' (सारखा) शब्दाने युक्त असलेला, प्रथमा विभक्तीतील उपमान-पूर्वपद जसे की - 'जो वडाच्या झाडासारखा परिमंडळ (गोलाकार) आहे तो' = 'निग्रोधपरिमण्डलो' (वटपरिमंडल). 'शंखासारखा पांढरा असलेला हा' = 'सङ्खपण्डरो' (शंखपांढरा). 'कावळ्यासारखा शूर असलेला हा' = 'काकसूरो' (काकशूर). 'परमार्थ दर्शवत असल्यामुळे जे डोळ्यासारखे झाले आहेत ते' = 'चक्खुभूतो भगवा' (चक्षुभूत भगवान). याचप्रमाणे 'अत्थभूतो' (अर्थभूत), 'धम्मभूतो' (धर्मभूत), 'ब्रह्मभूतो' (ब्रह्मभूत), 'अन्धभूतो' (अंधभूत). 'मुंज आणि पब्बज गवत एकत्र झाल्यासारखी झालेली ही' = 'मुञ्जपब्बजभूता कुदिट्ठी' (मुंजपब्बजभूत कुदृष्टी). 'कोळ्याच्या जाळ्यासारखी गुंतागुंतीची झालेली ही' = 'तन्ताकुलजाता' (तंतुव्याकुल झालेली).

ဆဋ္ဌျတ္ထေ-သုဝဏ္ဏဿ ဝဏ္ဏော ဝိယ ဝဏ္ဏော ယဿ သော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ဘဂဝါ, မဇ္ဈပဒလောပေါ. နာဂဿ ဂတိ ဝိယ ဂတိ အဿာတိ နာဂဂတိ. ဧဝံ သီဟဂတိ, နာဂဝိက္ကမော, သီဟဝိက္ကမော, သီဟဟနု. ဧဏိဿ ဝိယ ဇင်္ဃာ အဿာတိ ဧဏိဇင်္ဃော. ဗြဟ္မုနော ဝိယ သရော အဿာတိ ဗြဟ္မဿရော.

षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात - 'ज्यांचा वर्ण सोन्याच्या वर्णासारखा आहे ते' = 'सुवण्णवण्णो भगवा' (सुवर्णवर्णीय भगवान), येथे मध्यमपदलोप होतो. 'ज्याची गती हत्तीच्या गतीसारखी आहे तो' = 'नागगती' (नागगती). याचप्रमाणे 'सीहगती' (सिंहगती), 'नागविक्कमो' (नागविक्रम), 'सीहविक्कमो' (सिंहविक्रम), 'सीहहनु' (सिंहहनु - सिंहासारखा जबडा असलेला). 'हरिणीच्या जंघेसारखी (पिंडरीसारखी) ज्याची जंघा आहे तो' = 'एणिजङ्घो' (एणिजंघ). 'ब्रह्मदेवासारखा ज्याचा स्वर आहे तो' = 'ब्रह्मस्सरो' (ब्रह्मस्वर).

၇. ဝါသဒ္ဒတ္ထေ သင်္ချာဥဘယပဒေါ ယထာ-ဒွေ ဝါ တယော ဝါ ဒွတ္တိ, ဒွတ္တယော စ တေ ပတ္တာ စေတိ ဒွတ္တိပတ္တာ, ‘‘တိသွ’’ဣတိ တိသဒ္ဒေ ပရေ ဒွိဿ အတ္တံ. ဒွီဟံ ဝါ တီဟံ ဝါ ဒွီဟတီဟံ, ဆ ဝါ ပဉ္စ ဝါ ဝါစာ ဆပ္ပဉ္စဝါစာ, ဧဝံ သတ္တဋ္ဌမာသာ, ဧကယောဇနဒွိယောဇနာနိ.

७. 'वा' (किंवा) या अर्थातील दोन्ही पदे संख्या असलेले जसे की - 'दोन किंवा तीन' = 'द्वत्ति' (दोन-तीन), 'दोन किंवा तीन आणि ते पात्र' = 'द्वत्तिपत्ता' (दोन-तीन पात्रे), 'तिस्व' या सूत्राने 'ति' शब्द पुढे असताना 'द्वि' चा 'द्व' होतो. 'दोन दिवस किंवा तीन दिवस' = 'द्वीहतीहं' (दोन-तीन दिवस). 'सहा किंवा पाच वाचा (शब्दांचे वाक्य)' = 'छप्पञ्चवाचा' (पाच-सहा शब्द). याचप्रमाणे 'सत्तट्ठमासा' (सात-आठ महिने), 'एकयोजनद्वियोजनानि' (एक-दोन योजने).

၈. ဒိသန္တရာလတ္ထော ယထာ-ပုဗ္ဗဿာ စ ဒက္ခိဏဿာ စ ဒိသာယ ယဒန္တရာလံ သာ ပုဗ္ဗဒက္ခိဏာ ဝိဒိသာ. ဧတ္ထ –

८. दिशांच्या दरम्यानचा भाग (उपदिशा) या अर्थात जसे की - 'पूर्व आणि दक्षिण या दिशांच्या मधील जो अंतराळ (भाग) आहे ती' = 'पुब्बदक्खिणा विदिसा' (आग्नेय उपदिशा). येथे -

၆၉. သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တိမတ္တေတိ

६९. 'सब्बाद्यो वृत्तिमात्रे...' (सर्व इत्यादी शब्द केवळ वृत्तीमध्ये...)

ဣတ္ထိဝါစကာ သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တိမတ္တေ ပုမေဝ ဟောန္တိ. ဧဝံ ပုဗ္ဗုတ္တရာ, အပရဒက္ခိဏာ, ပစ္ဆိမုတ္တရာ. ပုဗ္ဗာ စ သာ ဒက္ခိဏာ စေတိ ဝါ.

स्त्रीलिंगी वाचक असलेले 'सब्ब' इत्यादी शब्द केवळ वृत्तीमध्ये (समासात) पुल्लिंगीच होतात. याचप्रमाणे 'पुब्बुत्तरा' (ईशान्य), 'अपरदक्खिणा' (नैऋत्य), 'पच्छिमुत्तरा' (वायव्य). किंवा 'जी पूर्व आहे आणि जी दक्षिण आहे ती' (असाही विग्रह होतो).

၉. ဗျတိဟာရလက္ခဏော [Pg.158] ယထာ – ‘‘တတ္ထ ဂဟေတွာ တေန ပဟရိတွာ ယုဒ္ဓေ သရူပံ’’တိ သုတ္တေန သမာသေ ကတေ ကေသေသု စ ကေသေသု စ ဂဟေတွာ ယုဒ္ဓံ ပဝတ္တံ ကေသာကေသီ, ဒဏ္ဍေဟိ စ ဒဏ္ဍေဟိ စ ပဟရိတွာ ယုဒ္ဓံ ပဝတ္တံ ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍီတိ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘စီ ဝီတိဟာရေ’’တိ စီပစ္စယေ ‘‘စိသ္မိံ’’တိ အာကာရော, ဧဝံ မုဋ္ဌာမုဋ္ဌီ.

९. व्यतिहार (परस्पर क्रिया) लक्षण असलेला जसे की - 'तत्थ गहेत्वा तेन पहरित्वा युद्धे सरूपं' या सूत्राने समास केल्यावर, 'केसांना आणि केसांना पकडून जे युद्ध झाले ते' = 'केसाकेसी' (केसाकेशी - एकमेकांचे केश पकडून केलेले युद्ध). 'काठ्यांनी आणि काठ्यांनी मारून जे युद्ध झाले ते' = 'दण्डादण्डी' (दंडादंडी - एकमेकांना काठ्यांनी मारून केलेले युद्ध) असे होते. आणि येथे 'ची वीतिहारे' या सूत्राने 'ची' प्रत्यय लागून 'चिस्मिं' या सूत्राने आकार (दीर्घ 'आ') होतो, याचप्रमाणे 'मुट्ठामुट्ठी' (मुठीमुठीने मारामारी).

သောဘဏော ဂန္ဓော သုဂန္ဓော, သော အဿ အတ္ထီတိ သုဂန္ဓီဟိ အတ္ထိအတ္ထေ ဤပစ္စယေန သိဒ္ဓံ. ယသ္မာ စ ဘဒ္ဒါယ ကာပိလာနိယာ အပဒါနေ ‘‘ပုနော ပတ္တံ ဂဟေတွာန, သောဓယိတွာ သုဂန္ဓိနာ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဝုတ္တိယံ ဣကာရန္တဿ အဘာဝဒီပနတ္ထံ ‘‘သုဂန္ဓိ ဒုဂ္ဂန္ဓီတိ ပယောဂါ န ဒိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သုဂန္ဓိနာတိ ဧကဝစနေ ရဿော.

'सुंदर (चांगला) गंध तो सुगंधी, तो ज्याच्याजवळ आहे तो' = 'सुगन्धी' (सुगंधी), हे अस्ति-अर्थात (असण्याच्या अर्थात) 'ई' प्रत्ययाने सिद्ध होते. आणि ज्याअर्थी भद्दा कापिळानीच्या अपदानात 'पुन्हा पात्र घेऊन, सुगंधी द्रव्याने स्वच्छ करून' असे म्हटले आहे, त्याअर्थी वृत्तीमध्ये इकारान्त शब्दाचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'सुगन्धि दुग्गन्धी असे प्रयोग दिसत नाहीत' असे म्हटले आहे. 'सुगन्धिना' यामध्ये एकवचनात र्‍हस्व होतो.

၁၉. စတ္ထေ

१९. 'च' (आणि) च्या अर्थात.

အနေကံသျာဒျန္တံ စတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဟောတိ. သမုစ္စယော အနွာစယော ဣတရီတရယောဂေါ သမာဟာရောတိ စသဒ္ဒဿ အတ္ထော စတုဗ္ဗိဓော.

अनेक पदे शेवटी असलेला 'च' च्या अर्थातील समास एकार्थी होतो. समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग आणि समाहार असे 'च' या शब्दाचे चार प्रकारचे अर्थ आहेत.

တတ္ထ သမုစ္စယာ+နွာစယေသု သမာသော န ဟောတိ, ကြိယာသာပေက္ခတာယ နာမာနံ အညမညံ အယုတ္တတ္ထတ္တာ, ယထာ-စီဝရံ ပိဏ္ဍပါတဉ္စ ပစ္စယံ သယနာသနံ အဒါသိ, ဒါနဉ္စ ဒေဟိ, သီလဉ္စရက္ခာဟိ. ဣတရီတရယောဂေ သမာဟာရေ စ အညမညာပေက္ခတ္တာ သမာသော.

त्यापैकी समुच्चय आणि अन्वाचय यामध्ये समास होत नाही, कारण क्रियापदाच्या अपेक्षेमुळे नामांचा परस्परांशी संबंध जुळत नाही. जसे की - 'चीवर आणि पिंडपात, शयनासन हा प्रत्यय (साधन) दिला', 'दानही दे आणि शीलही राख'. इतरेतरयोग आणि समाहार यामध्ये मात्र परस्परांच्या अपेक्षेमुळे समास होतो.

ဥဘယတ္ထပဓာနေ စတ္ထေ ကထ+မေကတ္ထီဘာဝေါ သမ္ဘဝေ+တိ စေ, ဝုတ္တဉှိ –

दोन्ही अर्थ प्रधान असलेल्या 'च' च्या अर्थात एकार्थीभाव कसा संभवतो? असे विचारल्यास, म्हटलेच आहे की -

သပ္ပဓာနာပိ ယတ္ထ+တ္ထာ, မိထော သာပေက္ခတာ ဣဝ;

ကြိယာသမ္ဗန္ဓသာမညာ, စတ္ထေ+ကတ္ထံ တ+ဒုစ္စတေတိ.

'जिथे दोन्ही अर्थ प्रधान असूनही परस्परांवर अवलंबून असल्यासारखे असतात, आणि क्रियापदाशी त्यांचा संबंध समान असतो, तिथे 'च' च्या अर्थात एकार्थीभाव होतो असे म्हटले जाते.'

ယသ္မာ [Pg.159] ဧကတ္ထီဘာဝေပိ သတီယသတီယတ္ထေ ပဓာနံ, တသ္မာ ဣဒံ ဝုစ္စတေ –

ज्याअर्थी एकार्थीभाव असतानाही विद्यमान आणि अविद्यमान अर्थांमध्ये प्रधानता असते, त्याअर्थी हे म्हटले जाते -

န+ညမညံ ဝိသေသေန္တိ, စတ္ထေ အတ္ထာ ပဒါနိဝ;

သတ္ထဝုတျီ အတော တေသံ, ပဓာနတ္ထံ+ဘိယုဇ္ဇတေ.

'ज्याप्रमाणे पदे परस्परांचे विशेषण बनत नाहीत, त्याचप्रमाणे 'च' च्या अर्थातील अर्थही परस्परांचे विशेषण बनत नाहीत. म्हणून त्यांच्या शब्दवृत्तीमध्ये प्रधान अर्थाचाच संबंध जोडला जातो.'

ဣတရီတရယောဂေါ စ, သမာဟာရောတျ+ယံ ဒွိဓာ;

သမာသော တု ဣမံ အညေ, ဇာနန္တေ ဒွန္ဒနာမတော.

'इतरेतरयोग आणि समाहार अशा दोन प्रकारचा हा समास आहे; इतर विद्वान याला 'द्वंद्व' या नावाने ओळखतात.'

ဣတရီတရယောဂသ္မိံ+ဝယဝတ္ထဿ သမ္ဘဝေါ;

သမုဒါယတိရောဘာဝေါ, ပရံဝ လိင်္ဂ+မဿ စ.

'इतरेतरयोगामध्ये अवयवांच्या अर्थाचे अस्तित्व स्पष्ट असते आणि समुदायाचा (समूहाचा) तिरोभाव होतो, तसेच याचे लिंग उत्तरपदाप्रमाणे (शेवटच्या पदाप्रमाणे) असते.'

သမုဒါယဗ္ဘဝေါ ယသ္မိံ+ဝယဝါ စ တိရောဟိတာ;

သမာဟာရောတျ+ယံ စတ္ထော, သော စ ဟောတိ နပုံသကေ.

'ज्यामध्ये समुदायाचे अस्तित्व स्पष्ट असते आणि अवयव तिरोहित (अदृश्य) होतात, तो 'च' चा अर्थ 'समाहार' होय, आणि तो नपुंसकलिंगात असतो.'

ဣတရီတရယောဂေါ ယထာ-သာရိပုတ္တော စ မောဂ္ဂလ္လာနော စ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ, ဘော သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ ဣစ္စာဒိ. အဝယဝပဓာနတ္တာ ဗဟုဝစနမေဝ. သမဏာ စ ဗြာဟ္မဏာ စ သမဏဗြာဟ္မဏာ, ဧဝံ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ, ခတ္တိယဗြာဟ္မဏာ, ဒေဝမနုဿာ, စန္ဒိမသူရိယာ.

इतरेतरयोग जसे की - 'सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान' = 'सारिपुत्तमोग्गल्लाना' (सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान), 'हे सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान!' इत्यादी. अवयव प्रधान असल्यामुळे येथे बहुवचनच होते. 'श्रमण आणि ब्राह्मण' = 'समणब्राह्मणा' (श्रमण-ब्राह्मण). याचप्रमाणे 'ब्राह्मणगहपतिका' (ब्राह्मण आणि गृहपती), 'खत्तियब्राह्मणा' (क्षत्रिय आणि ब्राह्मण), 'देवमनुस्सा' (देव आणि मनुष्य), 'चन्दिमसुुरिया' (चंद्र आणि सूर्य).

၆၄. ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓီန+မာ တတြ စတ္ထေတိ

६४. 'विद्या आणि योनी (जन्म) संबंधितांच्या बाबतीत 'च' च्या अर्थात 'आ' होतो.'

ဝိဇ္ဇာသမ္ဗန္ဓီနံ ယောနိသမ္ဗန္ဓီနဉ္စ စတ္ထေ အာ ဟောတီတိ ဥကာရဿ အာ, ဟောတာ စ ပေါတာ စ ဟောတာပေါတာရော. ဧဝံ မာတာပိတရော.

विद्यासंबंधी आणि योनिसंबंधी शब्दांच्या बाबतीत 'च' च्या अर्थात 'आ' होतो, म्हणजेच उकाराचा 'आ' होतो. जसे की - 'होता आणि पोता' = 'होतापोतारो'. याचप्रमाणे 'मातापितरो' (माता आणि पिता).

၆၅. ပုတ္တေတိ

६५. 'पुत्त' शब्द उत्तरपदी असताना.

ပုတ္တေ ဥတ္တရပဒေ ပိတာဒီန+မာ ဟောတိ စတ္ထေ. ပိတာ စ ပုတ္တော စ ပိတာပုတ္တာ, ဧဝံ မာတာပုတ္တာ.

'पुत्त' शब्द उत्तरपदी (शेवटी) असताना 'च' च्या अर्थात पिता इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. जसे की - 'पिता आणि पुत्र' = 'पितापुत्ता' (पिता-पुत्र). याचप्रमाणे 'मातापुत्ता' (माता-पुत्र).

၇၈. ဇာယာယ ဇယံ ပတိမှိ

७८. 'पति' शब्द पुढे असताना 'जाया' शब्दाचा 'जय' होतो.

ပတိမှိ [Pg.160] ပရေ ဇာယာယ ဇယံ ဟောတိ. ဇာယာ စ ပတိ စ ဇယမ္ပတယော. ဇာနိပတီတိ ပကတန္တရေန သိဒ္ဓံ, ဇာနိ စ ပတိ စ ဇာနိပတိ. ဧဝံ ဇမ္ပတိ ဒမ္ပတီတိ.

'पति' शब्द पुढे असताना 'जाया' शब्दाचा 'जय' होतो. जसे की - 'जाया (पत्नी) आणि पति' = 'जयम्पतयो' (जयापती/पती-पत्नी). 'जानिपति' हे दुसऱ्या रूपाने सिद्ध होते, 'जानी आणि पति' = 'जानिपति'. याचप्रमाणे 'जम्पति' (जंपती), 'दम्पती' (दंपती) असे होते.

ကွစိ အပ္ပသရံ ပုဗ္ဗံ နိပတတိ, ယထာ-စန္ဒော စ သူရိယော စ စန္ဒသူရိယာ, နိဂမာ စ ဇနပဒါ စ နိဂမဇနပဒါ. ဧဝံ သုရာသုရဂရုဍမနုဇဘုဇဂဂန္ဓဗ္ဗာ.

काही ठिकाणी कमी स्वर असणारा शब्द आधी येतो, जसे - 'चन्दो च सूरियो च' = 'चन्दसूरिया' (चंद्र आणि सूर्य), 'निगमा च जनपदा च' = 'निगमजनपदा' (निगम आणि जनपद). याचप्रमाणे 'सुरासुरगरुडमनुजभुजगगन्धब्बा' (सूर, असुर, गरुड, मनुज, भुजंग आणि गंधर्व).

ကွစိ ဣဝဏ္ဏု+ဝဏ္ဏန္တာနံ ပုဗ္ဗနိပါတော, ယထာ-အဂ္ဂိဓုမာ, ဂတိဗုဒ္ဓိဘုဇပဌဟရကရသယာ, ဓာတုလိင်္ဂါနိ.

काही ठिकाणी 'इ' किंवा 'उ' शेवटी असणाऱ्या शब्दांचा पूर्वपात (आधी येणे) होतो, जसे - 'अग्गिधुमा' (अग्नी आणि धूर), 'गतिबुद्धिभुजपटहहरकरसया', 'धातुलिङ्गानि' (धातू आणि लिंग).

ကွစိ သရာဒိအကာရန္တံ ပုဗ္ဗံ နိပတတိ, ယထာ-အတ္ထဓမ္မာ, အတ္ထသဒ္ဒါ, သဒ္ဒတ္ထာ ဝါ.

काही ठिकाणी स्वराने सुरू होणारे आणि अकारान्त असणारे शब्द आधी येतात, जसे - 'अत्थधम्मा' (अर्थ आणि धम्म), 'अत्थसद्दा' (अर्थ आणि शब्द) किंवा 'सद्दत्था' (शब्द आणि अर्थ).

အညမညသာပေက္ခာနမေဝ တိရောဟိတာဝယဝဘေဒေါ သမုဒါယပဓာနော သမာဟာရော, ယထာ-ဆတ္တဉ္စ ဥပါဟနာ စ ဆတ္တုပါဟနံ.

परस्परांवर अवलंबून असणाऱ्या आणि ज्यांच्यातील वैयक्तिक अवयवांचा भेद लपलेला असून संपूर्ण समूह प्रधान असतो, त्याला 'समाहार' (समाहार द्वंद्व) म्हणतात, जसे - 'छत्तञ्च उपाहना च' = 'छत्तुपाहनं' (छत्री आणि जोडे यांचा समूह).

၂၀. သမာဟာရေ နပုံသကန္တိ

२०. 'समाहारे नपुंसकं' - समाहार द्वंद्व समासात नपुंसकलिंग होते.

သမာဟာရေ သဗ္ဗတ္ထ နပုံသကလိင်္ဂံ ဘဝတိ, သမာဟာရဿေ+ကတ္တာ ဧကဝစနမေဝ.

समाहार समासात सर्वत्र नपुंसकलिंग होते आणि समाहाराच्या एकत्वामुळे (एक समूह असल्यामुळे) केवळ एकवचनच वापरले जाते.

၂၃. သျာဒီသု ရဿောတိ

२३. 'स्यादीसु रस्सो' - 'सि' इत्यादी प्रत्यय असताना नपुंसकलिंगात र्‍हस्व होतो.

နပုံသကေ ဝတ္တမာနဿ သျာဒီသု ရဿော. ဘော ဆတ္တုပါဟန, ဆတ္တုပါဟနံ, ဆတ္တုပါဟနေန ဣစ္စာဒိ.

नपुंसकलिंगात वर्तमान असताना 'सि' इत्यादी प्रत्ययांच्या योगात र्‍हस्व होतो. जसे - 'भो छत्तुपाहन', 'छत्तुपाहनं', 'छत्तुपाहनेन' इत्यादी.

တေ [Pg.161] စ သမာဟာရိတရီတရယောဂါ ဗဟုလံဝိဓာနာ နိယတဝိသယာယေဝ ဟောန္တိ, တတြာ+ယံ ဝိသယဝိဘာဂေါ-နိရုတ္တိပိဋကာဂတော-ပါဏိ+တူရိယ+ယောဂ္ဂ+သေနင်္ဂါနံ, နိစ္စဝေရီနံ, သင်္ချာပရိမာဏသညာနံ, ခုဒ္ဒဇန္တုကာနံ, ပစနစဏ္ဍာလာနံ, စရဏသာဓာရဏာနံ, ဧကဇ္ဈာယနပါဝစနာနံ, လိင်္ဂဝိသေသာနံ, ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓါနံ, ဒိသာနံ, နဒီနဉ္စ နိစ္စသမာဟာရေကတ္ထံ ဘဝတိ.

आणि ते समाहार (एकत्र येणे) इतर योगांपेक्षा बहुतांश नियमांनी युक्त आणि निश्चित विषयांचेच असतात. त्यामध्ये हा विषयविभाग निरुत्तिपिटकातून आलेला आहे - प्राण्यंग (प्राण्यांचे अवयव), तूर्यांग (वाद्यांचे अवयव), योग्यांग (शेतीची साधने), सेनांग (सैन्याचे अवयव), नित्यवैरी (नेहमीचे शत्रू), संख्यापरिमाणसंज्ञा (संख्या आणि परिमाणांच्या संज्ञा), क्षुद्रजंतू (लहान जीव), पचनचांडाल (प्राण्यांची हत्या करणारे व चांडाल), चरणसाधारण (आचरणाने समान असणारे), एकध्यायनपावचन (एकाच अध्ययनाचे व प्रवचनाचे), लिंगविशेष (लिंगांचे भेद), विविधविरुद्ध (विविध प्रकारचे विरोधी), दिशा आणि नद्या यांचा नित्य समाहार एकवचनात होतो.

ပါဏင်္ဂါနံ-စက္ခု စ သောတဉ္စ စက္ခုသောတံ, မုခဉ္စ နာသိကာ စ မုခနာသိကံ, ‘‘သျာဒီသု ရဿော’’တိ နပုံသကေ ဝတ္တမာနဿ ရဿော. ဟနု စ ဂီဝါ စ ဟနုဂီဝံ, ကဏ္ဏာ စ နာသာ စ ကဏ္ဏနာသံ, ပါဏိ စ ပါဒေါ စ ပါဏိပါဒံ, ဆဝိ စ မံသဉ္စ လောဟိတဉ္စ ဆဝိမံသလောဟိတံ, နာမဉ္စ ရူပဉ္စ နာမရူပံ, ဇရာ စ မရဏဉ္စ ဇရာမရဏံ.

प्राण्यंगांचे (प्राण्यांच्या अवयवांचे उदाहरण) - चक्षु (डोळा) आणि श्रोत (कान) मिळून 'चक्खुसोतं' (चक्षुश्रोत्र), मुख आणि नासिका मिळून 'मुखनासिकं' (मुखनासिका); 'स्यादीसु रस्सो' या सूत्रानुसार नपुंसकलिंगात वर्तमान शब्दाचा र्‍हस्व होतो. हनु (हनुवटी) आणि ग्रीवा (मान) मिळून 'हनुगीवं', कर्ण (कान) आणि नासा (नाक) मिळून 'कण्णनासं', पाणि (हात) आणि पाद (पाय) मिळून 'पाणिपादं', छवी (त्वचा), मांस आणि लोहित (रक्त) मिळून 'छविमंसलोहितं', नाम आणि रूप मिळून 'नामरूपं', जरा आणि मरण मिळून 'जरामरणं' होते.

တူရိယင်္ဂါနံ-အလသော စ တာလမ္ဗရော စ အလသတာလမ္ဗရံ, မုရဇော စ ဂေါမုခေါ စ မုရဇဂေါမုခံ, သံခေါ စ ပဏဝေါ စ ဒေဏ္ဍိမော စ, သံခါ စ ပဏဝါ စ ဒေဏ္ဍိမာ စာတိ ဝါ သံခပဏဝဒေဏ္ဍိမံ, ပဏဝါဒယော ဒွေပိ ဘေရိဝိသေသာ, မဒ္ဒဝိကော စ ပါဏဝိကော စ မဒ္ဒဝိကပါဏဝိကံ, ဂီတဉ္စ ဝါဒိတဉ္စ ဂီတဝါဒိတံ, သမ္မဉ္စ တာဠဉ္စ သမ္မတာဠံ, သမ္မံတိ ကံသတာလံ, တာဠံတိ ဟတ္ထတာဠံ.

तूर्यांगांचे (वाद्यांच्या अवयवांचे उदाहरण) - अलस आणि तालंबर मिळून 'अलसतालंबरं', मुरज आणि गोमुख मिळून 'मुरजगोमुखं', शंख, पणव आणि डेंडिम मिळून किंवा शंखा, पणवा आणि डेंडिमा मिळून 'संखपणवदेण्डिमं' होते. पणव इत्यादी दोन्ही भेरीचे (नगार्‍याचे) विशेष प्रकार आहेत. मद्दविक आणि पाणविक मिळून 'मद्दविकपाणविकं', गीत आणि वादित (गायन आणि वादन) मिळून 'गीतवादितं', सम्म आणि ताळ मिळून 'सम्मताळं' होते. 'सम्मं' म्हणजे कांस्यताल (झांज) आणि 'ताळं' म्हणजे हस्तताळ (टाळी) होय.

ယောဂ္ဂင်္ဂါနံ-ဖာလော စ ပါစနဉ္စ ဖာလပါစနံ, ယုဂဉ္စ နင်္ဂလဉ္စ ယုဂနင်္ဂလံ.

योग्यांगांचे (शेतीच्या साधनांचे उदाहरण) - फाळ आणि प्राचन (चाबूक/आर) मिळून 'फालपाचनं', जू आणि नांगर मिळून 'युगनंगलं' होते.

သေနင်္ဂါနံ-ဟတ္ထိနော စ အဿာ စ ဟတ္ထိအဿံ, ရထာ စ ပတ္တိကာ စ ရထပတ္တိကံ, အသိ စ သတ္တိ စ တောမရဉ္စ ပိဏ္ဍဉ္စ အသိသတ္တိတောမရပိဏ္ဍံ, အသိ စ စမ္မဉ္စ အသိစမ္မံ, စမ္မန္တိ သရဝါရဏ-ဖလကံ[Pg.162]. ဓနု စ ကလာပေါ စ ဓနုကလာပံ, ကလာပေါ=တုဏီရံ. ပဟရဏဉ္စ အာဝရဏဉ္စ ပဟရဏာဝရဏံ.

सेनांगांचे (सैन्याच्या अवयवांचे उदाहरण) - हत्ती आणि घोडे मिळून 'हत्थिअस्सं', रथ आणि पायदळ मिळून 'रथपत्तिकं', तलवार, शक्ती (भाला), तोमर आणि पिंड मिळून 'असिसत्तितोमरपिण्डं', तलवार आणि चर्म (ढाल) मिळून 'असिचम्मं' होते; 'चम्म' म्हणजे बाण रोखणारी ढाल (फलक) होय. धनुष्य आणि कलाप मिळून 'धनुक्लापं' होते; 'कलाप' म्हणजे भाता (तुणीर). प्रहरण (शस्त्र) आणि आवरण (कवच) मिळून 'पहरणावरणां' होते.

နိစ္စဝေရီနံ-အဟိ စ နကုလော စ, အဟီ စ နကုလာ စာတိ ဝါ အဟိနကုလံ. ဧဝံ ဗိဠာရမူသိကံ, အန္တဿ ရဿတ္တံ. ကာကောလုကံ, သပ္ပမဏ္ဍူကံ, ဂရုဠသပ္ပံ, နာဂသုပဏ္ဏံ.

नित्यवैरींचे (नेहमीच्या शत्रूंचे उदाहरण) - सर्प आणि मुंगूस मिळून 'अहिनकुलं'. याचप्रमाणे मांजर आणि उंदीर मिळून 'biḷāramūsikaṃ' (बिळारमूसिकं) होते, येथे अंताचा र्‍हस्व होतो. कावळा आणि घुबड मिळून 'काकोलुकं', सर्प आणि बेडूक मिळून 'सप्पमण्डूकं', गरुड आणि सर्प मिळून 'गरुळसप्पं', नाग आणि सुपर्ण मिळून 'नागसुपण्णं' होते.

သင်္ချာပရိမာဏသညာနံ-ဧကကဉ္စ ဒုကဉ္စ ဧကကဒုကံ. ဧဝံ, ဒုကတိကံ, တိကစတုက္ကံ, စတုက္ကပဉ္စကံ. ဒသကဉ္စ ဧကာဒသကဉ္စ ဒသေကာဒသကံ, ‘‘တိတာလီသ’’ ဣတိ စက-ဘာဂလောပနိဒ္ဒေသေန ကကာရဿ လောပေါ.

संख्यापरिमाणसंज्ञांचे (संख्यांच्या संज्ञांचे उदाहरण) - एकक आणि द्विक मिळून 'एककदुकां'. याचप्रमाणे द्विक-त्रिक मिळून 'दुकतिकं', त्रिक-चतुष्क मिळून 'तिकचतुक्कं', चतुष्क-पंचक मिळून 'चतुक्कपञ्चकं'. दशक आणि एकादशक मिळून 'दसेकादसतं' होते. 'तितालीसं' यामध्ये 'चक' भागाचा लोप दर्शविल्याने 'क' काराचा लोप होतो.

ခုဒ္ဒဇန္တုကာနံ-ကီဋာ စ ပဋင်္ဂါ စ ကီဋပဋင်္ဂံ, ကီဋာ=ကပါလပိဋ္ဌိကပါဏာ. ဧဝံ ကုန္ထကိပိလ္လိကံ, ဍံသာ စ မကသာ စ ဍံသမကသံ, မက္ခိကာ စ ကိပိလ္လိကာ စ မက္ခိကကိပိလ္လိကံ, ကီဋာ စ သရိံသပါ စ ကီဋသရိံသပံ. တတ္ထ ကုန္ထာ=သုခုမကိပိလ္လိကာ.

क्षुद्रजंतूंचे (लहान जीवांचे उदाहरण) - कीटक आणि पतंग मिळून 'कीटपटंगं'; 'कीटक' म्हणजे पाठीवर कडक कवच असणारे जीव. याचप्रमाणे कुंथ (बारीक मुंग्या) आणि मुंग्या मिळून 'कुंथकिपिल्लिकं', डास आणि माश्या मिळून 'डंसमकसं', माश्या आणि मुंग्या मिळून 'मक्खिककिपिल्लिकं', कीटक आणि सरपटणारे प्राणी मिळून 'कीटसरिंसपं' होते. त्यामध्ये 'कुंथ' म्हणजे अत्यंत सूक्ष्म मुंग्या होत.

ခုဒ္ဒဇန္တု အနဋ္ဌီ ဝါ, အထ ခေါ ခုဒ္ဒကောပိ ဝါ;

သတံ ဝါ ပသတော ယေသံ, ကေစိ အာနတုလာ ဣတိ.

क्षुद्रजंतू म्हणजे हाडे नसलेले जीव किंवा जे आकाराने लहान असतात; ज्यांचे प्रमाण शंभर किंवा पसाभर असते, त्यांना काही आचार्य 'आनतुल' (अमर्याद) असे म्हणतात.

ပစနစဏ္ဍာလာနံ-ဩရဗ္ဘိကာ စ သူကရိကာ စ ဩရဗ္ဘိကသူကရိကံ, ဧဝံ သာကုန္တိကမာဂဝိကံ. သပါကော စ စဏ္ဍာလော စ သပါကစဏ္ဍာလံ, ပုက္ကုသဆဝဍာဟကံ, ဝေနရထကာရံ, တတ္ထ ဝေနာ=တစ္ဆကာ, ရထကာရာ=စမ္မကာရာ.

पचनचांडालांचे (प्राण्यांची हत्या करणारे व चांडाल यांचे उदाहरण) - मेंढपाळ (खाटीक) आणि डुकरांचे मांस विकणारे मिळून 'ओरब्भिकसूकरिकं'. याचप्रमाणे पक्षी पकडणारे आणि शिकारी मिळून 'साकुन्तिकमागविकं'. श्वानपाचक (कुत्र्याचे मांस शिजवणारे) आणि चांडाल मिळून 'सपाकचण्डालं', पुक्कुस आणि प्रेत जाळणारे मिळून 'पुक्कुसछवडाहीकं', वेण आणि रथकार मिळून 'वेणरथकारं' होते. त्यामध्ये 'वेण' म्हणजे सुतार (तक्षक) आणि 'रथकार' म्हणजे चांभार (चर्मकार) होत.

စရဏသာဓာရဏာနံ-အတိသော စ ဘာရဒွါဇော စ အတိသဘာရဒွါဇံ, ကဋ္ဌော စ ကပါလော စ ကဋ္ဌကပါလံ, သီလဉ္စ ပညာဏဉ္စ သီလပညာဏံ, သမထော စ ဝိပဿနာ စ သမထဝိပဿနံ, ဝိဇ္ဇာ စ စရဏဉ္စ ဝိဇ္ဇာစရဏံ, ဧဝံ နာမရူပံ, ဟိရောတ္တပ္ပံ, သတိသမ္ပ-ဇညံ[Pg.163], လောဘမောဟံ, ဒေါသမောဟံ, အဟိရိကာနောတ္တပ္ပံ, ထိနမိဒ္ဓံ, ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ+မိစ္စာဒိ.

सामान्य आचरणांचे (किंवा गुणांचे) - अतिस आणि भारद्वाज म्हणजे अतिसभारद्वाज, काष्ठ (लाकूड) आणि कपाल (खापर) म्हणजे काष्ठकपाल, शील आणि प्रज्ञा म्हणजे शीलप्रज्ञा, शमथ आणि विपश्यना म्हणजे शमथविपश्यना, विद्या आणि चरण म्हणजे विद्याचरण; याचप्रमाणे नामरूप, हिरोत्तप्प (ह्री व ओत्तप्प), सति-संपजन्य (स्मृती व संप्रजन्य), लोभमोह, द्वेषमोह, अहिरिक-अनोत्तप्प, थिनमिद्ध (स्त्यान व मिद्ध), उद्धच्च-कुक्कुच्च इत्यादी.

ဧကဇ္ဈာယနပါဝစနာနံ-ဒီဃော စ မဇ္ဈိမော စ ဒီဃမဇ္ဈိမံ, ဧဝံ ဧကုတ္တရ သံယုတ္တကံ, ခန္ဓကဝိဘင်္ဂံ.

एकाच अध्ययनाच्या प्रवचनांचे (ग्रंथांचे) - दीघ (निकाय) आणि मज्झिम (निकाय) म्हणजे दीघमज्झिम; याचप्रमाणे एकुत्तर (अंगुत्तर) आणि संयुत्तक म्हणजे एकुत्तरसंयुत्तक, खन्धक आणि विभंग म्हणजे खन्धकविभंग.

လိင်္ဂဝိသေသာနံ-ဣတ္ထီ စ ပုမာ စ ဣတ္ထိပုမံ, ဒါသီ စ ဒါသော စ ဒါသိဒါသံ, စီဝရဉ္စ ပိဏ္ဍပါတော စ သေနာသနဉ္စ ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရော စ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရံ, တိဏဉ္စ ကဋ္ဌော စ သာခါ စ ပလာသဉ္စ တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ. ‘‘လာဘီ ဟောတိ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာနံ’’တိပိ ဒိဿတိ.

लिंगभेदांचे (भिन्न लिंगी शब्दांचे) - स्त्री आणि पुरुष म्हणजे स्त्रीपुरुष, दासी आणि दास म्हणजे दासीदास, चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (औषधोपचार) म्हणजे चीवरपिंडपातसेनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कार, तृण (गवत), काष्ठ (लाकूड), शाखा (फांदी) आणि पलाश (पाने) म्हणजे तृणकाष्ठशाखापलाश. “चीवर-पिंडपात-सेनासन-ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारांचा लाभ घेणारा होतो” असेही दिसून येते.

ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓါနံ-ကုသလဉ္စ အကုသလဉ္စ ကုသလာကုသလံ, ဧဝံ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ, ဟီနပဏီတံ, ကဏှသုက္ကံ, ဆေကပါပကံ, သုခဒုက္ခံ, အဓမုတ္တမံ, ပဋိဃာနုနယံ, ဆာယာတပံ, အာလောကန္ဓကာရံ. ရတ္တိဉ္စ ဒိဝါ စ ရတ္တိန္ဒိဝံ, ‘‘ရတ္တိန္ဒိဝဒါရဂဝစတုရဿာ’’တိ အပစ္စယေ ကတေ နုမအာဂမော. အဟော စ ရတ္တိ စ အဟောရတ္တံ, ‘‘ဒီဃာ+ဟောဝဿေကဒေသေဟိ စ ရတျာ’’တိ အပစ္စယေ ကတေ ‘‘မနာဒျာပါဒီန+မော မယေ စေ’’တိ ဩကာရော.

विविध विरोधी शब्दांचे - कुशल आणि अकुशल म्हणजे कुशलाकुशल; याचप्रमाणे सावज्ज (सदोष) आणि अनवज्ज (निर्दोष) म्हणजे सावज्जानवज्ज, हीन आणि प्रणीत म्हणजे हीनप्रणीत, कण्ण्ह (कृष्ण) आणि सुक्क (शुक्ल) म्हणजे कण्ण्हसुक्क, चतुर (छेक) आणि पापी (पापक) म्हणजे छेकपापक, सुख आणि दुःख म्हणजे सुखदुःख, अधम आणि उत्तम म्हणजे अधमुत्तम, प्रतिघ आणि अनुनय म्हणजे प्रतिघानुनय, छाया आणि आतप (ऊन) म्हणजे छायाताप, आलोक (प्रकाश) आणि अंधकार म्हणजे आलोकांधकार. रात्र आणि दिवस म्हणजे रात्रंदिवस (रत्तिंदिवं); “रत्तिंदिवदारगवचतुरस्सा” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय लागल्यावर 'नुम्' चा आगम होतो. दिवस आणि रात्र म्हणजे अहोरात्र (अहोरत्तं); “दीघा होवस्सेकदेसेहि च रत्या” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय लागल्यावर “मनाद्यापादीन मो मये चे” या सूत्राने 'ओ' कार होतो.

ဒိသာနံ-ပုဗ္ဗာ စ အပရာ စ ပုဗ္ဗာပရံ, ဧဝံ ပုရတ္ထိမပစ္ဆိမံ, ဒက္ခိဏုတ္တရံ, ပုဗ္ဗဒက္ခိဏံ, ပုဗ္ဗုတ္တရံ, အပရဒက္ခိဏံ, အပရုတ္တရံ.

दिशांचे - पूर्व आणि अपर (पश्चिम) म्हणजे पूर्वापर; याचप्रमाणे पुरत्थिम (पूर्व) आणि पच्छिम (पश्चिम) म्हणजे पुरत्थिमपच्छिम, दक्षिण आणि उत्तर म्हणजे दक्षिणोत्तर, पूर्व आणि दक्षिण म्हणजे पूर्वदक्षिण, पूर्व आणि उत्तर म्हणजे पूर्वोत्तर, अपर आणि दक्षिण म्हणजे अपरदक्षिण, अपर आणि उत्तर म्हणजे अपरउत्तर.

နဒီနံ-ဂင်္ဂါ စ ယမုနာ စ ဂင်္ဂါယမုနံ, ဧဝံ မဟီသရဘူ.

नद्यांचे - गंगा आणि यमुना म्हणजे गंगा-यमुना; याचप्रमाणे मही आणि सरभू म्हणजे मही-सरभू.

တိဏ+ရုက္ခ+ပသု+သကုဏ+ဓန+ခည+ဗျဉ္ဇန+ဇနပဒါနံ ဝါ. တိဏဝိသေသာနံ-ဥသီရာနိ စ ဗီရဏာနိ စ ဥသီရဗီရဏံ ဥသီရဗီရဏာနိ ဝါ. ဧဝံ မုဉ္ဇပဗ္ဗဇံ မုဉ္ဇပဗ္ဗဇာနိ ဝါ, ကာသကုသံ ကာသကုသာ ဝါ.

किंवा तृण (गवत), वृक्ष, पशू, पक्षी, धन, धान्य, व्यंजन आणि जनपद यांचे. तृणविशेषांचे (गवताच्या प्रकारांचे) - उशीर (वाळा) आणि बीरण म्हणजे उशीरबीरण किंवा उशीरबीरणाने; याचप्रमाणे मुंज आणि पब्बज म्हणजे मुंजपब्बज किंवा मुंजपब्बजाने, कास आणि कुस म्हणजे कासकुस किंवा कासकुसाने.

ရုက္ခဝိသေသာနံ-အဿတ္ထာ [Pg.164] စ ကပိဋ္ဌာ စ အဿတ္ထကပိဋ္ဌံ အဿတ္ထကပိဋ္ဌာ ဝါ, ဧဝံ အမ္ဗပနသံ အမ္ဗပနသာ, ခဒိရပလာသံ ခဒိရပလာသာ, ဓဝါဿကဏ္ဏံ ဓဝါဿကဏ္ဏာ, ပိလက္ခနိဂြောဓံ ပိလက္ခနိဂြောဓာ, သာကသာလံ သာကသာလာ.

वृक्षविशेषांच्या बाबतीत—अस्सत्थ (पिंपळ) आणि कपिट्ठ (कवठ) मिळून 'अस्सत्थकपिट्ठं' किंवा 'अस्सत्थकपिट्ठा' होते. याचप्रमाणे 'अम्बपनसं' किंवा 'अम्बपनसा' (आंबा आणि फणस), 'खदिरपलासं' किंवा 'खदिरपलासा' (खैर आणि पळस), 'धवास्सकण्णं' किंवा 'धवास्सकण्णा' (धाय आणि अर्जुन), 'पिलक्खनिग्रोधं' किंवा 'पिलक्खनिग्रोधा' (पिंपरी आणि वडाचे झाड), 'साकसालं' किंवा 'साकसाला' (सागवान आणि साल) असे होते.

ပသုဝိသေသာနံ-ဂဇာ စ ဂဝဇာ စ ဂဇဂဝဇံ ဂဇဂဝဇာ ဝါ, အဇာ စ ဧဠကာ စ အဇေဠကံ အဇေဠကာ, ဟတ္ထီ စ ဂါဝေါ စ အဿာ စ ဝဠဝါ စ ဟတ္ထီဂဝဿဝဠဝံ ဟတ္ထီဂဝဿဝဠဝါ, ရဿတ္တံ. ဧဝံ ဂေါမဟိသံ ဂေါမဟိသာ, ဧဏေယျဝရာဟံ ဧဏေယျဝရာဟာ, သီဟဗျဂ္ဃတရစ္ဆံ သီဟဗျဂ္ဃတရစ္ဆာ, ကုက္ကုဋသူကရံ ကုက္ကုဋသူကရာ, ဧဏေယျဂေါမဟိသံ ဧဏေယျဂေါမဟိသာ.

पशुविशेषांच्या बाबतीत—गज (हत्ती) आणि गवज (रानगवा) मिळून 'गजगवजं' किंवा 'गजगवजा' होते. अज (बोकड) आणि एळक (मेंढी) मिळून 'अजेळकं' किंवा 'अजेळका' होते. हत्ती, गायी, घोडे आणि घोडी मिळून 'हत्थीगवस्सवळवं' किंवा 'हत्थीगवस्सवळवा' होते, येथे र्‍हस्वत्व होते. याचप्रमाणे 'गोमहिसं' किंवा 'गोमहिसा' (गाय आणि म्हैस), 'एणेय्यवराहं' किंवा 'एणेय्यवराहा' (काळवीट आणि रानडुक्कर), 'सीहब्यग्घतरच्छं' किंवा 'सीहब्यग्घतरच्छा' (सिंह, वाघ आणि तरस), 'कुक्कुटसूकरं' किंवा 'कुक्कुटसूकरा' (कोंबडा आणि डुक्कर), 'एणेय्यगोमहिसं' किंवा 'एणेय्यगोमहिसा' (काळवीट, गाय आणि म्हैस) असे होते.

သကုဏဝိသေသာနံ-ဟံသာ စ ဗကာ စ ဟံသဗကံ ဟံသဗကာ. ဧဝံ ကာရဏ္ဍဝစက္ကဝါကံ ကာရဏ္ဍဝစက္ကဝါကာ, မယူရကောဉ္စံ မယူရကောဉ္စာ, သုကသာလိကံ သုကသာလိကာ, ဗကဗလာကံ ဗကဗလာကာ.

पक्षीविशेषांच्या बाबतीत—हंस आणि बक (बगळा) मिळून 'हंसबकं' किंवा 'हंसबका' होते. याचप्रमाणे 'कारण्डवचक्कवाकं' किंवा 'कारण्डवचक्कवाका' (कारंडव आणि चक्रवाक), 'मयूराकोञ्चं' किंवा 'मयूराकोञ्चा' (मोर आणि क्रौंच), 'सुकसालिकं' किंवा 'सुकसालिका' (पोपट आणि साळुंकी), 'बकवलाकं' किंवा 'बकवलाका' (बगळा आणि बलाका) असे होते.

ဓနာနံ-ဟိရညဉ္စ သုဝဏ္ဏဉ္စ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ ဟိရညသုဝဏ္ဏာနိ. ဧဝံ ဇာတရူပရဇတံ ဇာတရူပရဇတာနိ, မဏိသင်္ခမုတ္တဝေဠုရိယံ မဏိသင်္ခမုတ္တဝေဠုရိယာ.

धनाच्या बाबतीत—हिरण्य (नाणी नसलेले सोने) आणि सुवर्ण (सोन्याची नाणी) मिळून 'हिरण्यसुवण्णं' किंवा 'हिरण्यसुवण्णानि' होते. याचप्रमाणे 'जातरूपरजतं' किंवा 'जातरूपरजतानि' (सोने आणि चांदी), 'मणिसङ्खमुत्तवेळुरियं' किंवा 'मणिसङ्खमुत्तवेळुरिया' (मणी, शंख, मोती आणि वैडूर्य) असे होते.

ဓညာနံ-သာလီ စ ယဝါ စ သာလိယဝံ သာလိယဝါ ဝါ. ဧဝံ တိလမုဂ္ဂမာသံ တိလမုဂ္ဂမာသာနိ, နိပ္ပာဝကုလတ္ထံ နိပ္ပာဝကုလတ္ထာ.

धान्यांच्या बाबतीत—साली (तांदूळ) आणि यव (जव) मिळून 'सालियवं' किंवा 'सालियवा' होते. याचप्रमाणे 'तिलमुग्गमासं' किंवा 'तिलमुग्गमासानि' (तीळ, मूग आणि उडीद), 'निप्पावकुलत्थं' किंवा 'निप्पावकुलत्था' (पावटा आणि हुलगा) असे होते.

ဗျဉ္ဇနာနံ-သာကော စ သုဝါ စ သာကသုဝံ သာကသုဝါ. ဧဝံ ဂဗျမာဟိသံ ဂဗျမာဟိသာ, ဧဏေယျဝရာဟံ ဧဏေယ, ဝရာဟာ. မိဂမယူရံ မိဂမယူရာ.

व्यंजनांच्या (खाद्यपदार्थांच्या) बाबतीत—शाक (भाजी) आणि सुवा (सूप/रस्सा) मिळून 'साकसुवं' किंवा 'साकसुवा' होते. याचप्रमाणे 'गब्यमाहिसं' किंवा 'गब्यमाहिसा' (गाईचे आणि म्हशीचे दूध/तूप), 'एणेय्यवराहं' किंवा 'एणेय्यवराहा' (काळवीट आणि डुकराचे मांस), 'मिगमयूरं' किंवा 'मिगमयूरा' (हरिण आणि मोर) असे होते.

ဇနပဒါနံ-ကာသိ [Pg.165] စ ကောသလာ စ ကာသိကောသလံ ကာသိကောသလာ, ဝဇ္ဇီ စ မလ္လာ စ ဝဇ္ဇိမလ္လံ ဝဇ္ဇိမလ္လာ, အင်္ဂါ စ မဂဓာ စ အင်္ဂမဂဓံ အင်္ဂမဂဓာ, ဧဝံ စေတိဝံသံ စေတိဝံသာ, မစ္ဆသူရသေနံ မစ္ဆသူရသေနာ, ကုရုပဉ္စာလံ ကုရုပဉ္စာလာ. နာမဉ္စ ရူပဉ္စ နာမရူပဉ္စ နာမရူပနာမရူပန္တိ စတုရေကပဉ္စဝေါကာရဝသေန ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုလာဓိကာရာ သရူပေကသေသံ ကတွာ နာမရူပန္တိ ဝုတ္တံ.

जनपदांच्या (देशांच्या) बाबतीत—कासी आणि कोसल मिळून 'कासिकोसलं' किंवा 'कासिकोसला' होते. वज्जी आणि मल्ल मिळून 'वज्जिमल्लं' किंवा 'वज्जिमल्ला' होते. अंग आणि मगध मिळून 'अङ्गमगधं' किंवा 'अङ्गमगधा' होते. याचप्रमाणे 'चेतिवंसं' किंवा 'चेतिवंसा', 'मच्छसूरसेनं' किंवा 'मच्छसूरसेना', 'कुरुपञ्चालं' किंवा 'कुरुपञ्चाला' होते. 'नाम' आणि 'रूप' मिळून 'नामरूपं' होते. चार, एक आणि पाच वोकार (स्कंध) असलेल्या अस्तित्वाच्या संदर्भात बोलताना, 'बहुलाधिकार' नियमामुळे 'सरूपैकशेष' करून 'नामरूपं' असे म्हटले जाते.

ဧတသ္မိံ ဧကတ္ထီဘာဝကဏ္ဍေ ယံ ဝုတ္တံ ပုဗ္ဗံ, တဒေဝ ပုဗ္ဗံ နိပတတိ, ကမာတိက္ကမေ ပယောဇနဿာ+ဘာဝါ. ကွစိ ဝိပလ္လာသောပိ ဟောတိ, ဗဟုလာဓိကာရတော, ဒန္တာနံ ရာဇာ ရာဇဒန္တော. စတ္ထေ သမာဟာရေ ‘‘သဘာပရိသာယာ’’တိ ဉာပကာ ကွစိ နပုံသကလိင်္ဂံ န ဘဝတိ, အာဓိပစ္စဉ္စ ပရိဝါရော စ အာဓိပစ္စပရိဝါရော. ဧဝံ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ, ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိယံ.

या एकार्थीभावकांडात जे आधी सांगितले आहे, तेच आधी येते, कारण क्रमाचे उल्लंघन करण्यात काही प्रयोजन नसते. 'बहुलाधिकार' नियमामुळे काही ठिकाणी विपर्यास (क्रमबदल) देखील होतो, जसे की 'दन्तानं राजा' (दातांचा राजा) चा 'राजदन्तो' होतो. 'च' च्या अर्थातील समाहार समासात 'सभापरिसायं' या ज्ञापकावरून काही ठिकाणी नपुंसकलिंग होत नाही, जसे की 'आधिपच्चं च परिवारो च' मिळून 'आधिपच्चपरिवारो' होते. याचप्रमाणे 'छन्दपारिसुद्धि' आणि 'पटिसन्धिपवत्तियं' हे शब्द होतात.

၄၀. သမာသန္တွ

४०. समासान्त प्रकरण.

ဥပရိ အယ+မဓိကရီယတိ.

यापुढे याचा अधिकार चालतो.

၄၁. ပါပါဒီဟိ ဘူမိယာ

४१. पाप इत्यादी शब्दांनंतर असलेल्या 'भूमी' शब्दाला...

ပါပါဒီဟိ ပရာ ယာ ဘူမိ, တဿာ သမာသန္တော အ ဟောတိ. ပါပါ ဘူမိ ယသ္မိန္တိ ပါပဘူမံ, ဇာတိယာ ဥပလက္ခိတာ ဘူမိ ဇာတိဘူမံ.

पाप इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'भूमी' शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'पापा भूमी यस्मिं' (ज्यामध्ये पापी भूमी आहे) या अर्थी 'पापभूमं' होते. जातीने उपलक्षित असलेली भूमी म्हणजे 'जातिभूमं' होते.

၄၂. သံချာဟိတိ

४२. संख्यावाचक शब्दांनंतर...

သံချာဟိ ပရာယ ဘူမိယာ အ ဟောတိ. ဒွေ ဘူမိယော အဿ ဒွိဘူမံ. ဧဝံ တိဘူမံ.

संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'भूमी' शब्दाला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'द्वे भूमियो अस्स' (ज्याला दोन मजले/भूमी आहेत) या अर्थी 'द्विभूमं' होते. याचप्रमाणे 'तिभूमं' (तीन मजले असलेला) होते.

၄၃. နဒီဂေါဓာဝရီနံ

४३. नदी आणि गोदावरी शब्दांच्या बाबतीत...

သံချာဟိ ပရာသံ နဒီဂေါဓာဝရီနံ သမာသန္တော အ ဟောတိ. ပဉ္စန္နံ နဒီနံ သမာဟာရော ပဉ္စနဒံ. ဧဝံ သတ္တဂေါဓာဝရံ.

संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'नदी' आणि 'गोदावरी' शब्दांना समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'पञ्चन्नं नदीनं समाहारो' (पाच नद्यांचा समूह) या अर्थी 'पञ्चनदं' होते. याचप्रमाणे 'सत्तगोधावरं' (सात गोदावरींचा समूह) होते.

၄၄. အသံချေဟိ စာ+င်္ဂုလျာ+နာညာသံချတ္ထေသုတိ

४४. असंख्यावाचक आणि संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अंगुली' शब्दाला, इतर संख्यावाचक अर्थ नसताना...

အသံချေဟိ [Pg.166] သံချာဟိ စ ပရာယ အင်္ဂုလိယာ သမာသန္တော အ ဟောတိ. နိဂ္ဂတ+မင်္ဂုလီဟိ နိရင်္ဂုလံ, ဒွေ အင်္ဂုလိယော သမာဟဋာ ဒွင်္ဂုလံ. အနညာသံချတ္ထေသူတိ ကိံ, ပဉ္စ အင်္ဂုလိယော အသ္မိံ ဟတ္ထေတိ ပဉ္စင်္ဂုလိ, အင်္ဂုလိယာ သမီပံ ဥပင်္ဂုလိ.

असंख्यावाचक आणि संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'अंगुली' शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'निग्गतं अङ्गुलीहि' (बोटांच्या बाहेर गेलेले) या अर्थी 'निरङ्गुलं' होते. 'द्वे अङ्गुुलियो समाहटा' (दोन बोटे एकत्र केलेली) या अर्थी 'द्वङ्गुुलं' होते. 'इतर संख्यावाचक अर्थ नसताना' असे का म्हटले आहे? कारण 'पञ्च अङ्गुुलियो अस्मिं हत्थे' (या हातात पाच बोटे आहेत) या अर्थी 'पञ्चङ्गुुलि' होते, आणि 'अङ्गुुलिया समीपं' (बोटाच्या जवळ) या अर्थी 'उपङ्गुुलि' होते.

၄၅. ဒီဃာဟောဝဿေကဒေသေဟိ စ ရတ္တျာတိ

४५. दीर्घ, अह (दिवस), वस्स (वर्षा) आणि एकदेश (भागाचा वाचक) या शब्दांनंतर येणाऱ्या 'रत्ती' (रात्र) शब्दाला...

ဒီဃာဒီဟိ ပရာယ ရတ္တိယာ အ ဟောတိ. ဒီဃာ စ သာ ရတ္တိ စာတိ ဒီဃရတ္တံ. အဟော စ ရတ္တိ စ အဟောရတ္တံ, အာပါဒိတ္တာ ဩ. ဝဿာသု ရတ္တိ ဝဿာရတ္တံ. ပုဗ္ဗာ စ သာ ရတ္တိ စာတိ ပုဗ္ဗရတ္တံ. ဧဝံ အပရရတ္တံ, အဍ္ဎရတ္တံ, အတိက္ကန္တော ရတ္တိံ အတိရတ္တော. ဒွေ ရတ္တိယော သမာဟဋာ ဒွိရတ္တံ. အနညာသံချတ္ထေသု တွေဝ, ဒီဃာ ရတ္တိ အသ္မိန္တိ ဒီဃရတ္တိ, ဟေမန္တော. ရတ္တိယာ သမီပံ ဥပရတ္တိ. ဗဟုလံဝိဓာနာ ကွစိ ဟောတေဝ, ရတ္တိပရိမာဏာနုရူပံ ယထာရတ္တံ.

दीर्घ इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'रत्ती' (रात्र) शब्दाला 'अ' प्रत्यय लागतो. 'दीघा च सा रत्ती च' (ती दीर्घ रात्र) या अर्थी 'दीघरत्तं' होते. 'अहो च रत्ती च' (दिवस आणि रात्र) या अर्थी 'अहोरत्तं' होते, येथे 'आ' चा 'ओ' होतो. 'वस्सासु रत्ती' (पावसाळ्यातील रात्र) या अर्थी 'वस्सारत्तं' होते. 'पुब्बा च सा रत्ती च' (रात्रीचा पूर्वभाग) या अर्थी 'पुब्बरत्तं' होते. याचप्रमाणे 'अपररत्तं' (रात्रीचा उत्तरभाग), 'अड्ढरत्तं' (मध्यरात्र), 'अतिक्कन्तो रत्तिं' (रात्र उलटून गेलेला) या अर्थी 'अतिरत्तो' होते. 'द्वे रत्तियो समाहटा' (दोन रात्रींचा समूह) या अर्थी 'द्विरत्तं' होते. 'इतर संख्यावाचक अर्थ नसताना' या नियमामुळेच, 'दीघा रत्ती अस्मिं' (ज्यामध्ये दीर्घ रात्र असते तो हेमंत ऋतू) या अर्थी 'दीघरत्ती' होते. 'रत्तिया समीपं' (रात्रीच्या जवळ) या अर्थी 'उपरत्ती' होते. 'बहुलाधिकार' नियमामुळे काही ठिकाणी हा प्रत्यय लागतोच, जसे की रात्रीच्या परिमाणानुसार 'यथारत्तं' होते.

၄၆. ဂေါတွ+စတ္ထေ စာ+လောပေ

४६. लोप न होण्याच्या विषयात 'गो' शब्दाला आणि 'च' च्या अर्थातील समासात नसताना...

ဂေါသဒ္ဒါ အလောပဝိသယေ သမာသန္တော အ ဟောတိ န စေ စတ္ထာဒီသု သမာသော. ရညော ဂေါ ရာဇဂဝေါ. ပရမော စ သော ဂေါ စာတိ ပရမဂဝေါ. ပဉ္စန္နံ ဂုန္နံ သမာဟာရော ပဉ္စဂဝံ, ‘‘ဂေါဿာ+ဝင’’တိ အဝင. တံ ဓန+မဿာတိ ပဉ္စဂဝဓနော. ဒသဂဝံ.

लोप न होण्याच्या विषयात 'गो' शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो, जर तो 'च' च्या अर्थातील (द्वंद्व) समास नसेल तर. 'रञ्ञो गो' (राजाची गाय) या अर्थी 'राजगवो' होते. 'परमो च सो गो च' (उत्कृष्ट गाय) या अर्थी 'परमगवो' होते. 'पञ्चन्नं गुन्नं समाहारो' (पाच गाईंचा समूह) या अर्थी 'पञ्चगवं' होते, येथे 'गोस्सावण' सूत्राने 'अवण' आदेश होतो. 'ते धनं अस्स' (ते ज्याचे धन आहे तो) या अर्थी 'पञ्चगवधनो' होते. याचप्रमाणे 'दसंगवं' (दहा गाईंचा समूह) होते.

၄၇. ရတ္တိန္ဒိဝ+ဒါရဂဝ+စတုရဿာ

४७. रत्तिंंदिव, दारगव आणि चतुरस्स हे शब्द...

ဧတေ သဒ္ဒါ အ-အန္တာ နိပစ္စန္တေ. ရတ္တိ စ ဒိဝါ စ ရတ္တိန္ဒိဝံ, ဣမိနာဝ နုမာဂ မာ. ဒါရာ စ ဂဝေါ စ ဒါရဂဝံ. စတဿော အဿိယော အဿ စတုရဿော.

हे शब्द 'अ' कारान्त म्हणून निपातित (सिद्ध) केले जातात. 'रत्ती च दिवा च' (रात्र आणि दिवस) मिळून 'रत्तिंदिवं' होते, याच नियमाने 'नुम्' चा आगम होतो. 'दारा च गवो च' (पत्नी आणि गायी/मालमत्ता) मिळून 'दारगवं' होते. 'चतस्सो अस्सियो अस्स' (ज्याला चार कोन आहेत तो) या अर्थी 'चतुरस्सो' होते.

၄၈. အာယာမေ+နုဂဝံ

४८. लांबी दर्शविताना 'अनुगवं' हा शब्द...

အနုဂဝံတိ [Pg.167] နိပစ္စတေ အာယာမေဂမျမာနေ. ဂဝဿ အာယာမော အနုဂဝံ သကဋံ, အသင်္ချသမာသော.

लांबीचा अर्थ प्रतीत होत असताना 'अनुगवं' हा शब्द निपातित होतो. 'गवस्स आयामो' (बैलगाडीची लांबी) या अर्थी 'अनुगवं सकटं' (बैलगाडीच्या लांबीची गाडी) होते, हा असंख्या (अव्ययीभाव) समास आहे.

၄၉. အက္ခိသ္မာ+ညတ္ထေ

४९. अन्य अर्थ असताना 'अक्खि' (डोळा) शब्दाला...

အက္ခိသ္မာ သမာသန္တော အ ဟောတိ အညတ္ထေ. ဝိသာလာနိ အက္ခီနိ ယဿ သော ဝိသာလက္ခော.

अन्य अर्थ (बहुव्रीहि समास) असताना 'अक्खि' (डोळा) शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'विसालानि अक्खीनि यस्स सो' (ज्याचे डोळे मोठे आहेत तो) या अर्थी 'विसालक्खो' होते.

၅၀. ဒါရုမျ+င်္ဂုလျာ

५०. लाकडाच्या अर्थी 'अंगुली' शब्दाला...

အင်္ဂုလန္တာ အညတ္ထေ ဒါရုမှိ သမာသန္တော အ ဟောတိ. ဒွေ အင်္ဂုလိယော အဝယဝါ အဿေတိ ဒွင်္ဂုလံ ဒါရု, ဧဝံ ပဉ္စင်္ဂုလံ. အင်္ဂုလိသဒိသာဝယဝံ ဓညာဒီနံ ဝိက္ခေပကံ ဒါရူတိ ဝုစ္စတေ.

अन्य अर्थ असताना लाकडाच्या संदर्भात 'अंगुली' अंत असलेल्या शब्दाला समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. 'द्वे अङ्गुुलियो अवयवा अस्स' (दोन बोटांएवढा अवयव असलेले) या अर्थी 'द्वङ्गुुलं दारु' (दोन बोटांचे लाकूड) होते, याचप्रमाणे 'पञ्चङ्गुुलं' होते. धान्यादी विखुरण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या बोटांसारख्या अवयवांच्या लाकडाला असे म्हटले जाते.

၅၄. ဥတ္တရပဒေ

५४. उत्तरपद असताना...

ဣဒံ သဗ္ဗတ္ထ အဓိကာတဗ္ဗံ.

हा अधिकार सर्वत्र लागू होतो.

၅၅. ဣမဿိ+ဒန္တိ

५५. 'इम' शब्दाच्या जागी 'इदं'...

ဥတ္တရပဒေ ဣမဿ ဣဒံ, ဣမာယ အတ္ထော ဣဒမဋ္ဌော, ထဿ ဌော, ဣဒမဋ္ဌော အဿ အတ္ထီတိ ဣဒမဋ္ဌီ, ဣဒမဋ္ဌိနော ဘာဝေါ ဣဒမဋ္ဌိတာ. ဣမေသံ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ, နိဂ္ဂဟီတလောပေါ ပဿ စ ဒွိဘာဝေါ.

उत्तरपद असताना 'इम' शब्दाच्या जागी 'इदं' होते. 'इमाय अत्थो' (याचा अर्थ) या अर्थी 'इदमत्यो' होऊन 'थ' चा 'ठ' होतो आणि 'इदमट्ठो' बनते. 'इदमट्ठो अस्स अत्थी' (ज्याला हा अर्थ आहे तो) या अर्थी 'इदमट्ठी' होते, आणि 'इदमट्ठिनो भावो' (या अर्थाची अवस्था) या अर्थी 'इदमट्ठिता' होते. 'इमेसं पच्चया' (यांच्या प्रत्ययाने/कारणाने) या अर्थी 'इदप्पच्चया' होते, येथे निग्गहीताचा लोप होतो आणि 'प' चे द्वित्व होते.

၅၇. ဋ န္တန္တူနန္တိ

५७. 'नन्त' आणि 'तु' प्रत्ययांच्या जागी 'ट'...

န္တန္တူနံ ဥတ္တရပဒေ ဋ ဟောတိ. ဘဝန္တော ပတိဋ္ဌာ အမှန္တိ ဘဝံပတိဋ္ဌာ မယံ, နိဂ္ဂဟီတာဂမော, ဝဂ္ဂန္တော, ယောဿ ဋာ စ. ဘဂဝါ မူလံ ဧတေသံတိ ဘဂဝံမူလကာ နော ဓမ္မာ.

उत्तरपद असताना 'नन्त' आणि 'तु' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' होतो. 'भवन्तो पतिट्ठा अम्हं' (आपण आमचे आश्रय आहात) या अर्थी 'भवम्पतिट्ठा मयं' होते, येथे निग्गहीताचा आगम, वर्गान्त वर्ण आणि 'य' च्या जागी 'टा' होतो. 'भगवा मूलं एतेसं' (भगवान हे ज्यांचे मूळ आहेत) या अर्थी 'भगवम्मूलका नो धम्मा' (आमचे धर्म भगवान-मूलक आहेत) होते.

၅၈. အ

५८. 'अ' प्रत्यय...

ဣတိ [Pg.168] န္တန္တူနံ အ ဟောတိ. ဂုဏဝန္တော ပတိဋ္ဌာ မမာတိ ဂုဏဝန္တပတိဋ္ဌော+သ္မိ.

अशा प्रकारे 'नन्त' आणि 'तु' प्रत्ययांच्या जागी 'अ' होतो. 'गुणवन्तो पतिट्ठा ममा' (गुणवान माझा आश्रय आहेत) या अर्थी 'गुणवन्तपतिट्ठोस्मि' (मी गुणवंतांच्या आश्रयाने आहे) होते.

၆၀. ပရဿ သံချာသုတိ

६०. संख्यावाचक शब्दांच्या बाबतीत 'पर' शब्दाला...

သံချာသု ပရဿ ဩ, ပရော သတသ္မာ အဓိကာ ပရောသတံ.

संख्यावाचक शब्दांच्या बाबतीत 'पर' शब्दाला 'ओ' होतो. 'परो सतस्मा अधिका' (शंभरापेक्षा अधिक) या अर्थी 'परोसतं' होते.

၆၁. ဇနေ ပုထဿုတိ

६१. 'जन' शब्द उत्तरपद असताना 'पुथ' शब्दाला 'उ' होतो.

ပုထဿ ဇနေ ဥ ဟောတိ. ပုထဂေဝါ+ယံ ဇနောတိ ပုထုဇ္ဇနော, ဇဿ ဒွိတ္တံ.

'पुथ' शब्दाला 'जन' शब्द उत्तरपद असताना 'उ' होतो. "हा पृथक् (वेगळा) च जन (लोक) आहे" म्हणून 'पुथुज्जनो' (पृथग्जन) असा शब्द बनतो, येथे 'ज' चे द्वित्व (दोन वेळा होणे) होते.

၆၂. သော ဆဿာ+ဟာ+ယတနေ ဝါ

६२. 'अह' आणि 'आयतन' उत्तरपद असताना 'छ' (सहा) च्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो.

အဟေ အာယတနေ စ ဥတ္တရပဒေ ဆဿ သော ဟောတိ ဝါ. သာဟံ ဆာဟံ, သဠာယတနံ ဆဠာယတနံ. (သမ္ဗရံ)

'अह' आणि 'आयतन' उत्तरपद असताना 'छ' च्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो. जसे - 'साहं' (सहा दिवस), 'छाहं'; 'सळायतनं' (सहा आयतने), 'छळायतनं'. (संवरण)

၆၃. လ္တု+ပိတာဒီန+မာရဝရင

६३. 'लतु' प्रत्ययान्त आणि 'पितृ' इत्यादी शब्दांना उत्तरपद असताना अनुक्रमे 'आर', 'अर' आणि 'अण' विकल्पेकरून होतात.

လ္တုပစ္စယန္တာနံ ပိတာဒီနဉ္စ ယထာက္ကမ+မာရဝရင ဝါ ဟောန္တု+တ္တရပဒေ. သတ္ထုနော ဒဿနံ သတ္ထာရဒဿနံ, ကတ္တာရနိဒ္ဒေသော. မာတရပိတရော. ဝါတွေဝ, သတ္ထုဒဿနံ, မာတုဇာယော.

'लतु' प्रत्ययान्त शब्दांना आणि 'पितृ' (पिता) इत्यादी शब्दांना उत्तरपद असताना अनुक्रमे 'आर', 'अर' आणि 'अण' विकल्पेकरून होतात. जसे - 'सत्थुनो दस्सनं' = 'सत्थारदस्सनं' (शास्त्याचे दर्शन), 'कत्तारनिद्देसो' (कर्त्याचा निर्देश). 'मातरपितरो' (माता आणि पिता). विकल्पेकरून असल्यामुळे - 'सत्थुदस्सनं', 'मातुजायो'.

၆၈. ကွစိ ပစ္စယေတိ

६८. काही ठिकाणी प्रत्यय असताना सुद्धा (बदल होतो).

ပစ္စယေ ပုမဘာဝေ အတိသယေန ဗျတ္တာ ဗျတ္တတရာ, ဗျတ္တတမာ. ‘‘တဿံ တတြ, တာယ တတော, တဿံ ဝေလာယံ တဒါ’’

प्रत्यय असताना पुल्लिंगी भावात अतिशयार्थी 'ब्यत्ततरा' (अधिक स्पष्ट), 'ब्यत्ततमा' (सर्वात स्पष्ट) असे रूप होते. "तस्सं (तिच्यामध्ये) = तत्र, ताय (तिच्यापासून) = ततो, तस्सं वेलायं (त्या वेळी) = तदा".

၇၁. သညာယ+မုဒေါ+ဒကဿ

७१. संज्ञा (नाव) दर्शवायची असताना, उत्तरपद पुढे असल्यास 'उदक' शब्दाला 'उद' असा आदेश होतो.

သညာယ+မုဒကဿု+တ္တရပဒေ [Pg.169] ဥဒါဒေသော ဟောတိ. ဥဒဓိ, ဥဒပါနံ.

संज्ञा (नाव) दर्शवायची असताना, उत्तरपद पुढे असल्यास 'उदक' शब्दाला 'उद' असा आदेश होतो. जसे - 'उदधि' (समुद्र), 'उदपानं' (विहीर).

၇၂. ကုမ္ဘာဒီသု ဝါ

७२. 'कुंभ' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना विकल्पेकरून 'उद' असा आदेश होतो.

ကုမ္ဘာဒီသု+တ္တရပဒေသု ဥဒကဿ ဥဒါဒေသော ဝါ ဟောတိ. ဥဒကုမ္ဘော, ဥဒကကုမ္ဘော. ဥဒပတ္တော ဥဒကပတ္တော. ဥဒဗိန္ဒု ဥဒကဗိန္ဒု. အာကတိဂဏော+ယံ.

'कुंभ' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' शब्दाला विकल्पेकरून 'उद' असा आदेश होतो. जसे - 'उदकुम्भो' किंवा 'उदककुम्भो' (पाण्याचा घडा); 'उदपत्तो' किंवा 'उदकपत्तो' (पाण्याचे भांडे); 'उदबिन्दु' किंवा 'उदकबिन्दु' (पाण्याचा थेंब). हा आकृतिगण आहे.

၇၃. သောတာဒီသူ+လောပေါ

७३. 'सोत' (प्रवाह) इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' मधील 'उ' चा लोप होतो.

သောတာဒီသု+တ္တရပဒေသု ဥဒကဿ ဥဿ လောပေါ ဟောတိ. ဒကသောတံ, ဒကရက္ခသော.

'सोत' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' शब्दातील 'उ' चा लोप होतो. जसे - 'दकसोतं' (पाण्याचा प्रवाह), 'दकरक्खसो' (जलराक्षस).

၂၆. ဣတ္ထိယ+မတွာ

२६. स्त्रीलिंगात अकारान्त नामाला 'आ' प्रत्यय होतो.

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနတော အကာရန္တတော နာမသ္မာ အာပစ္စယော ဟောတိ. ဓမ္မဒိန္နာ.

स्त्रीलिंगी अर्थ व्यक्त करणाऱ्या अकारान्त नामाला 'आ' प्रत्यय होतो. जसे - 'धम्मदिन्ना'.

၂၇. နဒါဒိတော ငီ

२७. 'नदी' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'ई' (ङी) प्रत्यय होतो.

နဒါဒီဟိ ဣတ္ထိယံ ဝီပစ္စယော ဟောတိ. နဒီ မဟီ ကုမာရီ တရုဏီ ဝါရုဏီ ဂေါတမီ.

'नदी' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'ई' (ङी) प्रत्यय होतो. जसे - 'नदी', 'मही', 'कुमारी', 'तरुणी', 'वारुणी', 'गोतमी'.

ဂေါတော ဝါ

'गो' शब्दाला स्त्रीलिंगात विकल्पेकरून 'ई' प्रत्यय होतो.

ဂါဝီ ဂေါ. အာကတိဂဏော+ယံ. ဝ-ကာရော ‘‘န္တန္တူနံ ဝီမှိ တော ဝါ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော.

'गावी' (गाय), 'गो'. हा आकृतिगण आहे. 'व' कार हा "न्तन्तूनं वीम्हि तो वा" या सूत्रातील विशेषणार्थासाठी आहे.

၂၈. ယက္ခာဒိတွိ+နီ စ

२८. 'यक्ख' (यक्ष) इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' आणि 'ई' प्रत्यय होतात.

ယက္ခာဒိတော [Pg.170] ဣတ္ထိယံ ဣနီ ဟောတိ ဝီ စ. ယက္ခိနီ ယက္ခီ, နာဂိနီ နာဂီ, သီဟိနီ သီဟီ.

'यक्ख' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' आणि 'ई' प्रत्यय होतात. जसे - 'यक्खिनी', 'यक्खी'; 'नागिनी', 'नागी'; 'सीहिनी', 'सीही'.

၂၉. အာရာမိကာဒီဟိ

२९. 'आरामिक' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' प्रत्यय होतो.

အာရာမိကာဒိတော ဣနီ ဟောတိ+တ္ထိယံ. အာရာမိကိနီ, အနန္တရာယိကိနီ.

'आरामिक' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' प्रत्यय होतो. जसे - 'आरामिकिनी', 'अनन्तरायकिनी'.

သညာယံ မာနုသော မာနုသိနီ, အညတြ မာနုသီ.

संज्ञा (नाव) असताना 'मानुसो' चे 'मानुसिनी' होते, इतर ठिकाणी 'मानुसी' होते.

၃၀. ယုဝဏ္ဏေဟိ နီ

३०. 'इ' आणि 'उ' वर्णांच्या शेवटी असणाऱ्या शब्दांना स्त्रीलिंगात बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो.

ဣတ္ထိယ+မိဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တေဟိ နီ ဟောတိ ဗဟုလံ. သဒါပယတပါဏိနီ, ဒဏ္ဍိနီ, ဘိက္ခုနီ, ခတ္တဗန္ဓုနီ, ပရစိတ္တဝိဒုနီ. မာတုအာဒိတော ကသ္မာ န ဟောတိ, ဣတ္ထိပစ္စယံ ဝိနာပိ ဣတ္ထတ္တာဘိဓာနတော.

स्त्रीलिंगात 'इ-वर्ण' (इ, ई) आणि 'उ-वर्ण' (उ, ऊ) शेवटी असणाऱ्या शब्दांना बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो. जसे - 'सदापयतपाणिनी', 'दण्डिनी', 'भिक्खुनी', 'खत्तबन्धुनी', 'परचित्तविदुनी'. 'मातु' (माता) इत्यादी शब्दांना का होत नाही? कारण स्त्रीलिंगी प्रत्ययाशिवाय देखील ते स्त्रीलिंगाचाच बोध करून देतात.

၃၁. တ္တိမှာ+ညတ္ထေ

३१. 'ति' प्रत्ययान्त शब्दांनंतर अन्य अर्थी स्त्रीलिंगात बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो.

တ္တိမှာ+ညတ္ထေယေဝ ဣတ္ထိယံ နီ ဟောတိ ဗဟုလံ. သာ+ဟံ အဟိံသာရတိနီ, တဿာ မုဋ္ဌဿတိနိယာ, သာ ဂါဝီ ဝစ္ဆဂိဒ္ဓိနီ. အညတ္ထေတိ ကိံ, ဓမ္မရတိ.

'ति' प्रत्ययान्त शब्दांनंतर अन्य अर्थीच स्त्रीलिंगात बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो. जसे - 'साहं अहिंसारतिनी' (ती मी अहिंसेत रमणारी), 'तस्सा मुट्ठस्सतिनिया' (त्या विस्मरणशील स्त्रीची), 'सा गावी वच्छगिद्धिनी' (ती वासरासाठी आसक्त असलेली गाय). 'अन्य अर्थी' असे का म्हटले आहे? (कारण मूळ अर्थात होत नाही, जसे) 'धम्मरति' (धर्मातील रती/प्रीती).

၃၂. ဃရဏျာဒယောတိ

३२. 'घरणी' इत्यादी शब्द योग्य मानले जातात.

ဃရဏိပဘုတယော နီပစ္စယန္တာ သာဓဝေါ ဟောန္တိ. ဃရ+မဿာ အတ္ထီတိ ဤမှိ ‘‘ယုဝဏ္ဏေဟိ နီ’’တိ နီ, ဃရဏီ. ဣမိနာ နဿ ဏော, ဤဿ အတ္တဉ္စ.

'घरणी' इत्यादी 'नी' प्रत्ययान्त शब्द योग्य मानले जातात. 'घरं अस्सा अत्थीति' (जिचे घर आहे ती) या अर्थी 'ई' प्रत्यय असताना "युवण्णेहि नी" या सूत्राने 'नी' प्रत्यय होऊन 'घरणी' बनते. या सूत्राने 'न' चा 'ण' होतो आणि 'ई' चा 'अ' होतो.

အာစရိယာ [Pg.171] ဝါ ယလောပေါ စ ဣတိ ဂဏသုတ္တေန နိယာမိတတ္တာ ဣမိနာဝ နီမှိ ယလောပေါ စ, အာစရိနီ အာစရိယာ.

"आचरिया वा यलोपो च" या गणसूत्राने नियमन केल्यामुळे, यानेच 'नी' प्रत्यय असताना 'य' चा लोप देखील होतो; जसे - 'आचरिनी', 'आचरिया'.

၃၃. မာတုလာဒိတွာ+နီ ဘရိယာယန္တိ

३३. 'मातुल' (मामा) इत्यादी शब्दांना पत्नी या अर्थी 'आनी' प्रत्यय होतो.

မာတုလာဒိတော ဘရိယာယ+မာနီ ဟောတိ. မာတုလာနီ, ဝရုဏာနီ, ဂဟပတာနီ, အာစရိယာနီ.

'मातुल' इत्यादी शब्दांना पत्नी या अर्थी 'आनी' प्रत्यय होतो. जसे - 'मातुलानी' (मामी), 'वरुणानी' (वरुणाची पत्नी), 'गहपतानी' (गृहपतीची पत्नी), 'आचरियानी' (आचार्यांची पत्नी).

အဘရိယာယံ ခတ္တိယာ ဝါ ဣတိ ဂဏသုတ္တေန နိယမိတတ္တာ ဣမိနာ ဝါ အာနီ, ခတ္တိယာနီ. နဒါဒိပါဌာ ဘရိယာယန္တု ဤ, ခတ္တိယီ.

पत्नी नसलेल्या अर्थी "खत्तिया वा" या गणसूत्राने नियमन केल्यामुळे, याने विकल्पेकरून 'आनी' प्रत्यय होऊन 'खत्तियानी' बनते. 'नदादि' पाठाने पत्नी या अर्थी 'ई' प्रत्यय होऊन 'खत्तियी' बनते.

၃၄. ဥပမာ+သံဟိတ+သဟိတ+သညတ+သဟ+သဖ+ဝါမ+လက္ခဏာဒိတူ+ရုတူတိ

३४. उपमा, संहित, सहित, संञत, सह, सफ, वाम, लक्षण इत्यादी शब्द पूर्वपद असताना 'ऊरु' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ऊ' प्रत्यय होतो.

ဦရုသဒ္ဒတော ဣတ္ထိယ+မူ ဟောတိ. ကရဘော ဝိယ ဦရု ယဿာ သာ ကရဘောရူ, သံဟိတော ဦရု အဿာတိ သံဟိတောရူ, ဧဝံ သဟိတောရူ, သညတောရူ, သဟောရူ, သဖောရူ, ဝါမောရူ, လက္ခဏောရူ. ဦတိ ယောဂဝိဘာဂါ ဗြဟ္မဗန္ဓူ.

'ऊरु' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ऊ' प्रत्यय होतो. जसे - 'करभो विय ऊरु यस्सा सा' = 'करभोरू' (जिची मांडी हत्तीच्या सोंडेसारखी आहे ती), 'संहितो ऊरु अस्साति' = 'संहितोरू' (जिच्या मांड्या जुळलेल्या आहेत ती), तसेच 'सहितोरू', 'सञ्ञतोरू', 'सहोरू', 'सफोरू', 'वामोरू', 'लक्खणोरू'. 'ऊ' या योगविभागाने 'ब्रह्मबन्धू' असा शब्द बनतो.

၃၅. ယုဝါတိ

३५. 'युव' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ति' प्रत्यय होतो.

ယုဝသဒ္ဒတောတိ ဟောတိ+တ္ထိယံ. ယုဝတိ.

'युव' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ति' प्रत्यय होतो. जसे - 'युवति'.

၃၆. န္တန္တူနံ ဝီမှိ တော ဝါတိ

३६. 'न्त' आणि 'तु' प्रत्ययान्त शब्दांना 'ई' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'त' होतो.

ဝီမှိ န္တန္တူနံ တော ဝါ ဟောတိ. ဂစ္ဆတီ ဂစ္ဆန္တီ, သီလဝတ သီလဝန္တီ.

"वी" प्रत्यय असताना "न्त" अन्ताचा "त" विकल्पेकरून होतो. (उदा.) गच्छती - गच्छन्ती, सीलवती - सीलवन्ती.

၃၇. ဘဝတော ဘောတောတိ

३७. "भवतो भोतो" (हे सूत्र आहे).

ဝီမှိ [Pg.172] ဘဝတော ဘောတာဒေသော ဝါ ဟောတိ. ဘောတီ ဘဝန္တီ.

"वी" प्रत्यय असताना "भवन्त" शब्दाचा "भोत" असा आदेश विकल्पेकरून होतो. (उदा.) भोती - भवन्ती.

၃၉. ပုထုဿ ပထဝပုထဝါတိ

३९. "पुथुस्स पथवपुथवा" (हे सूत्र आहे).

ဝီမှိ ပုထုဿ ပထဝပုထဝါ ဟောန္တိ. ပထဝီ ပုထဝီ, ဌေ ပထဝီ.

"वी" प्रत्यय असताना "पुथु" शब्दाचे "पथव" आणि "पुथव" हे आदेश होतात. (उदा.) पथवी - पुथवी, (तसेच) "ठे" प्रत्यय असताना "पथवी".

ဣတိ ပယောဂသိဒ္ဓိယံ သမာသကဏ္ဍော စတုတ္ထော.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमध्ये "समासकाण्ड" नावाचा चौथा अध्याय समाप्त झाला.

၅. ဏာဒိကဏ္ဍ

५. णादिकाण्ड

သမာသော [Pg.173] ပဒသံခေပေါ, ပဒပစ္စယသံဟိတံ;

တဒ္ဓိတံ နာမ ဟောတီတိ, ဝိညေယျံ တေသ+မန္တရံ.

समास म्हणजे पदांचा संक्षेप होय, आणि पदांच्या प्रत्ययांनी युक्त असणाऱ्याला "तद्धित" असे म्हणतात; या दोन्हीमधील हा फरक समजून घेतला पाहिजे.

၁. ဏော ဝါ+ပစ္စေ

१. "णो वापच्चे" (हे सूत्र आहे).

ဆဋ္ဌီယန္တာ နာမသ္မာ ဝါ ဏပစ္စယော ဟောတိ အပစ္စေ+ဘိဓေယျေ. အပစ္စသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓိတ္တေန အပစ္စဝန္တတော ကတသရပစ္စယော သမတ္ထျတော ဆဋ္ဌျန္တတော ဟောတီတိ ‘‘ဆဋ္ဌီယန္တာ နာမသ္မာ’’တိ သုတ္တေ အဝုတ္တမ္ပိ ဝုတ္တံ. ဏာဒီနံ တဒ္ဓိတန္တိ ပုဗ္ဗာစရိယသညာ. ဏကာရော ဝုဒ္ဓျတ္ထော. ဧဝ+မညတြာပိ. ဏာဒိဝုတ္တိတ္တာ ‘‘ဧကတ္ထတာယံ’’တိ ဝိဘတ္တိလောပေါ.

षष्ठीविभक्तीने अन्त होणाऱ्या नामापासून "अपत्य" (संतती) हा अर्थ दर्शवायचा असताना "ण" प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. अपत्य शब्दाशी संबंध असल्यामुळे, अपत्यवानापासून होणारा प्रत्यय सामर्थ्यामुळे षष्ठीविभक्त्यन्त नामापासून होतो, हे "छट्ठीयन्ता नामस्मा" या सूत्रात स्पष्टपणे न म्हटले असले तरी अभिप्रेत आहे. "ण" इत्यादी प्रत्ययांना "तद्धित" अशी पूर्वाचार्यांची संज्ञा आहे. "ण" हा वर्ण वृद्धीसाठी (स्वराच्या वृद्धीसाठी) आहे. इतर ठिकाणीही असेच समजावे. "णादि" वृत्ती असल्यामुळे "एकत्थतायं" या नियमाने विभक्तीचा लोप होतो.

၁၂၄. သရာန+မာဒိဿာ+ယုဝဏ္ဏဿာ+ဧဩ ဏာနုဗန္ဓေ

१२४. "सरामनादिस्सायुवण्णस्साएओ णानुबन्धे" (हे सूत्र आहे).

သရာန+မာဒိဘူတာ ယေ အကာရိ+ဝဏ္ဏု+ဝဏ္ဏာ, တေသံ အာ+ဧ+ဩ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ဏာနုဗန္ဓေတိ အကာရဿ အာကာရော. အာ+ဧ+ဩနံ ဝုဒ္ဓီတိပိ ပုဗ္ဗာစရိယသညာ. ဝသိဋ္ဌဿာ+ပစ္စံ ဝါသိဋ္ဌော. ဝီမှိ ဝါသိဋ္ဌီ. ဝေတိ ဝသိဋ္ဌဿာ+ပစ္စံတိ ဝါကျဿ စ ဝသိဋ္ဌာပစ္စံတိ သမာသဿ စ ဝိကပ္ပတ္ထံ. သော စ ဝါသဒ္ဒေါ ယာဝ ‘‘သကတ္ထေ’’တိ အဓိကရီယတိ.

स्वरांमध्ये जे आदिभूत (पहिले) असणारे "अ", "इ/ई" आणि "उ/ऊ" आहेत, त्यांच्या जागी "ण" अनुबंध असताना अनुक्रमे "आ", "ए" आणि "ओ" हे आदेश विकल्पेकरून होतात; म्हणजेच "अ" कारचा "आ" कार होतो. "आ", "ए", "ओ" यांना "वृद्धी" अशी पूर्वाचार्यांची संज्ञा आहे. वसिष्ठाचे अपत्य ते "वासिट्ठो" (वासिष्ठ). स्त्रीलिंगात "वी" प्रत्यय लागून "वासिट्ठी" (वासिष्ठी) होते. "वा" (विकल्पेकरून) हा शब्द "वसिट्ठस्स अपच्चं" या वाक्याच्या आणि "वसिट्ठापच्चं" या समासाच्या विकल्पासाठी आहे. आणि तो "वा" शब्द "सकत्थे" या सूत्रापर्यंत अधिकार म्हणून चालतो.

နပုံသကေန လိင်္ဂေန, သဒ္ဒေါ+ဒါဟု ပုမေန ဝါ;

နိဒ္ဒိဿတီတိ ဉာတဗ္ဗ+မဝိသေသေ ပနိ+စ္ဆိတေတိ –

"नपुंसकलिंगाने किंवा पुल्लिंगाने शब्दाचा निर्देश केला जात असला, तरी विशेष भेद नसताना दोन्हीही अभिप्रेत आहेत असे समजावे" -

ဝုတ္တတ္ထာ အပစ္စသဒ္ဒဿ နပုံသကတ္ထေပိ ပုတ္တပုတ္တီနံ ဒွိန္နမ္ပိ ဝါစကော ဟောတိ.

वरील अर्थानुसार "अपत्य" हा शब्द नपुंसकलिंगी असला तरी तो पुत्र आणि पुत्री (मुलगा आणि मुलगी) या दोघांचाही वाचक असतो.

ဏာဒယော+ဘိဓေယျလိင်္ဂါ[Pg.174], အပစ္စေ တွ+နပုံသကာ;

နပုံသကေ သကတ္ထေ ဏျော, ဘိယျော ဘာဝသမူဟဇာ;

တာ တု+တ္ထိယ+မသံချာနေ, တွာဒိစီပစ္စယန္တကာ.

"ण" इत्यादी प्रत्यय हे विशेष्यलिंगी (ज्यांचे वर्णन करायचे आहे त्या लिंगाचे) असतात, परंतु "अपत्य" अर्थामध्ये ते नपुंसकलिंगी नसतात. स्वार्थामध्ये (सकत्थ) आणि नपुंसकलिंगात "ण्य" प्रत्यय होतो, जो बहुधा भाव (अवस्था) आणि समूह या अर्थांतून उत्पन्न होतो. "ता" प्रत्ययान्त शब्द स्त्रीलिंगी असतात (संख्यावाचक नसताना), आणि "त्वा" इत्यादी तसेच "ची" प्रत्ययान्त शब्दही याचप्रमाणे असतात.

ဘာရဒွါဇဿ အပစ္စံ=ပုတ္တော ဘာရဒွါဇော, ဧဝံ ဝေဿာမိတ္တော, ဂေါတမော. ဧတ္ထ စ အ+ယုဝဏ္ဏန္တာဘာဝါ အာ+ဧ+ဩနံ န ဝုဒ္ဓိ. ဝါသုဒေဝဿ အပစ္စံ ဝါသုဒေဝေါ, ဗလဒေဝေါ. စိတ္တကောတိအာဒီသု ပန သံယောဂန္တတ္တာ ‘‘သံယောဂေ ကွစီ’’တိ ကွစိ န ဝုဒ္ဓိ. ဥပဂုနော အပစ္စံ ဩပဂဝေါ ဩပဂဝီ. ဧတ္ထ ‘‘ဥဝဏ္ဏဿာ+ဝင သရေ’’တိ ဥကာရဿ အဝင.

भारद्वाजाचे अपत्य (पुत्र) तो "भारद्वाजो" (भारद्वाज); याचप्रमाणे "वेस्सामित्तो" (विश्वामित्र), "गोतमो" (गौतम). येथे "अ", "इ/ई", "उ/ऊ" वर्णांच्या अभावामुळे "आ", "ए", "ओ" ही वृद्धी होत नाही. वासुदेवाचे अपत्य ते "वासुदेवो" (वासुदेव), बलदेवाचे "बलदेवो" (किंवा बालदेव). "चित्तकोत" इत्यादी शब्दांमध्ये मात्र संयोगान्त असल्यामुळे "संयोगे क्वचि" या सूत्राने काही ठिकाणी वृद्धी होत नाही. उपगूचे अपत्य ते "ओपगवो" (औपगव), स्त्रीलिंगात "ओपगवी". येथे "उवण्णस्सावणं सरे" या सूत्राने "उ" कारचा "अवण्" (अव) आदेश होतो.

ဝစ္ဆဿာ+ပစ္စန္တိ ဝိဂ္ဂယှ ပုဗ္ဗသုတ္တေန ဏပစ္စယေ ကတေ ပုန ဝစ္ဆဿာ+ပစ္စံတိ ဝိဂ္ဂဟော.

"वच्छस्स अपच्चं" (वत्साचे अपत्य) असा विग्रह करून पूर्वसूत्राने "ण" प्रत्यय केल्यावर, पुन्हा "वच्छस्स अपच्चं" असा विग्रह होतो.

၂. ဝစ္ဆာဒိတော ဏာန+ဏာယနာ

२. "वच्छादितो णानणायना" (हे सूत्र आहे).

ဝစ္ဆာဒီဟိ အပစ္စပစ္စယန္တေဟိ ဂေါတ္တာဒီဟိ စ သဒ္ဒေဟိ ဏာန+ဏာယနပစ္စယာ ဝါ ဟောန္တိ အပစ္စေ. ဝစ္ဆာနော, ဝစ္ဆာယနော, ‘‘သံယောဂေ ကွစီ’’တိ န ဝုဒ္ဓိ. ကတိဿာ+ပစ္စံ ကစ္စော, ‘‘ဏျ ဒိစ္စာဒီဟီ’’တိ ဏျော, ‘‘လောပေါ+ဝဏ္ဏိ+ဝဏ္ဏာနံ’’တိ အကာရလောပေ စဝဂ္ဂပုဗ္ဗရူပါနိ. ကစ္စဿာ+ပစ္စံ ကစ္စာနော, ကစ္စာယနော, ယာဂမေ ကာတိယာနော. မုဂ္ဂဿာ+ပစ္စံ=နတ္တာဒီတိ ဝါကျေ ဝုဒ္ဓိ+ဣကာရလောပ+ပုဗ္ဗရူပါနိ. မောဂ္ဂလ္လဿာ+ပစ္စံတိ ပုနဏာန+ဏာယနာ ဟောန္တိ, မောဂ္ဂလ္လာနော မောဂ္ဂလ္လာယနော. ဣမေ စတ္တာရော အပစ္စပစ္စယန္တာ. ဂေါတ္တာဒိတော ယထာသကဋဿာ+ပစ္စံ နတ္တာဒီဟိ သကဋာနော သကဋာယနော. ကဏှဿာ+ပစ္စံ နတ္တာဒိ ကဏှာနော ကဏှာယနော. ဧဝံ အဂ္ဂိဝေဿာနော အဂ္ဂိဝေဿာယနော[Pg.175], မုဉ္ဇာနော မုဉ္ဇာယနော, ကုဉ္ဇာနော ကုဉ္ဇာယနော. သဗ္ဗတ္ထ သံယောဂတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ. အာကတိဂဏော+ယံ.

"वच्छ" (वत्स) इत्यादी अपत्य-प्रत्ययान्त शब्दांपासून आणि गोत्र इत्यादी शब्दांपासून "अपत्य" अर्थामध्ये "णान" आणि "णायन" हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. (उदा.) वच्छानो, वच्छायनो; "संयोगे क्वचि" या सूत्राने येथे वृद्धी होत नाही. कतीचे अपत्य ते "कच्चो" (कात्य); "ण्य दिच्चादीहि" या सूत्राने "ण्य" प्रत्यय होतो, आणि "लोपो वण्णिवण्णानं" या सूत्राने "अ" कारचा लोप होऊन च-वर्ग आणि पूर्वरूप होते. कच्चाचे अपत्य ते "कच्चानो" (कात्यायन), "कच्चायनो"; "य" चा आगम झाल्यावर "कातियानो" (कात्यायन) होते. मुग्गाचे अपत्य = नातू इत्यादी, या वाक्यात वृद्धी, "इ" कारचा लोप आणि पूर्वरूप होते. मोग्गल्लाचे अपत्य या अर्थी पुन्हा "णान" आणि "णायन" प्रत्यय होऊन "मोग्गल्लानो" (मोग्गल्लायन), "मोग्गल्लायनो" हे रूप बनते. हे चार अपत्य-प्रत्ययान्त शब्द आहेत. गोत्रादी शब्दांपासून जसे सकटाचे अपत्य (नातू इत्यादी) "सकटानो", "सकटायनो" होते. कण्हाचे अपत्य (नातू इत्यादी) "कण्हानो", "कण्हायनो" होते. याचप्रमाणे अग्गिवेश्शानो - अग्गिवेश्शायनो, मुंजानो - मुंजायनो, kuñjāno - kuñjāyano (कुंजानो - कुंजायनो). सर्व ठिकाणी संयोग (जोडाक्षर) असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. हा "आकृतिगण" आहे.

၃. ကတ္တိကာဝိဓဝါဒီဟိ ဏေယျဏေရာ

३. "कत्तिकाविधवादीहि णेय्यणेरा" (हे सूत्र आहे).

ကတ္တိကာဒီဟိ ဝိဓဝါဒီဟိ စ ဏေယျဏေရပ္ပစ္စယာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ. ကတ္တိကာယ အပစ္စံ ကတ္တိကေယျော, ဂရုဠော ဝိနတာယ=သုပဏ္ဏမာတုယာ အပစ္စံ ဝေနတေယျော. ရောဟိဏိယာ အပစ္စံ ရောဟိဏေယျော, ဂင်္ဂါယ အပစ္စံ ဂင်္ဂေယျော. ဧဝံ ဘာဂိနေယျော, နာဒေယျော, အန္တေယျော, အာဟေယျော, ကာပေယျော, သုစိယာ အပစ္စံ သောစေယျော, ဗာလေယျော. ဏေရေ-ဝိဓဝါယ အပစ္စံ ဝေဓဝေရော. ဗန္ဓကိယာ=အဘိသာရိကာယ အပစ္စံ ဗန္ဓ-ကေရော. သမဏဿ ဥပဇ္ဈာယဿာ+ပစ္စံ သာမဏေရော, နာဠိကေရော ဣစ္စာဒိ.

"कत्तिका" इत्यादी आणि "विधवा" इत्यादी शब्दांपासून अनुक्रमे "णेय्य" आणि "णेर" हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. कत्तिकाचे अपत्य ते "कत्तिकेय्यो" (कार्तिकेय); गरुड हा विनतेचा = सुपर्णमातेचा अपत्य असल्यामुळे "वेनतेyयो" (वैनतेय) होतो. रोहिणीचे अपत्य ते "रोहिणेय्यो" (रौहिणेय), गंगेचे अपत्य ते "गंगेय्यो" (गांगेय). याचप्रमाणे भागिनेय्यो (भाचा), नादेय्यो, अन्तेय्यो, आहेय्यो, कापेय्यो; सुचीचे अपत्य ते "सोचेय्यो" (सौचेय), बालेय्यो. "णेर" प्रत्यय असताना - विधवेचे अपत्य ते "वेधवेरो" (वैधवेय). बंधकीचे = अभिसारिकेचे अपत्य ते "बन्धकेरो". समणाच्या उपाध्यायाचे अपत्य (किंवा शिष्य) तो "सामणेरो" (श्रामणेर), नाळिकेरो (नारळ) इत्यादी.

၄. ဏျ ဒိစ္စာဒီဟိ

४. "ण्य दिच्चादीहि" (हे सूत्र आहे).

ဒိတိပ္ပဘုတီဟိ ဏျော ဟောတိ အပစ္စေ.

"दिति" इत्यादी शब्दांपासून "अपत्य" अर्थामध्ये "ण्य" प्रत्यय होतो.

၁၂၅. သံယောဂေ ကွစိ

१२५. "संयोगे क्वचि" (हे सूत्र आहे).

သံယောဂဝိသယေ ကွစိ အာ+ဧ+ဩဝုဒ္ဓိယော ဟောန္တိ ဏာနုဗန္ဓေ.

संयोग (जोडाक्षर) असताना "ण" अनुबंध असल्यास काही ठिकाणी "आ", "ए", "ओ" ही वृद्धी होते.

၁၃၁. လောပေါ+ဝဏ္ဏိ+ဝဏ္ဏာနံ

१३१. "लोपो वण्णिवण्णानं" (हे सूत्र आहे).

အဝဏ္ဏိ+ဝဏ္ဏာနံ လောပေါ ဟောတိ ယကာရာဒေါ ပစ္စယေ. ဒိတိယာ=အသုရမာတုယာ အပစ္စံ ဒေစ္စော အာဒိစ္စော. ကုဏ္ဍနိယာ အပစ္စံ ကောဏ္ဍညော, နဿ ညေ ပုဗ္ဗရူပံ. အဒိတီတိ ဒေဝမာတာ.

"य" कारने सुरू होणारा प्रत्यय पुढे असताना "अ" आणि "इ/ई" वर्णांचा लोप होतो. दितीचे = असुरमातेचे अपत्य ते "देच्चो" (दैत्य), "आदिच्चो" (आदित्य). कुण्डनीचे अपत्य ते "कोण्डञ्ञो" (कौंडिण्य), येथे "न" कारचे "ञ्ञ" असे पूर्वरूप होते. अदिती म्हणजे देवमाता होय.

ဘာတုနော [Pg.176] အပစ္စံ ဘာတဗျော, ‘‘ယမှိ ဂေါဿ စာ’’တိ ယမှိ ဥဿ အဝင အကာရလောပပုဗ္ဗရူပါနိ.

भावाचे (भातु) अपत्य ते "भातब्यो" (पुतण्या); "यम्हि गोस्स चा" या सूत्राने "य" पुढे असताना "उ" कारचा "अवण्" (अव) आदेश होतो, आणि "अ" कारचा लोप होऊन पूर्वरूप होते.

၅. အာ ဏိ

५. "आ णि" (हे सूत्र आहे).

အကာရန္တတော ဏိ ဝါ ဟောတ+ပစ္စေ ဗဟုလံ. အာ=တိ နာမဝိသေသနတ္တာ အ-ကာရန္တတောတိ ဝုတ္တံ. ဒက္ခဿာ+ပစ္စံ ဒက္ခိ, ဒတ္တိ, ဒေါဏိ, ဝါသဝိ, ဝါရုဏိ. ဇိနဒတ္တဿာ+ပစ္စံ ဇေနဒတ္တိ, သုဒ္ဓေါဒနိ, အာနုရုဒ္ဓိ ဣစ္စာဒိ.

अकारान्त शब्दापासून "अपत्य" अर्थामध्ये "णि" प्रत्यय बहुधा विकल्पेकरून होतो. "आ" हे नामाचे विशेषण असल्यामुळे "अकारान्त शब्दापासून" असे म्हटले आहे. दक्खाचे (दक्ष) अपत्य ते "दक्खि" (दाक्षि), दत्ति, दोणि, वासवि, वारुणि. जिनदत्ताचे अपत्य ते "जेनदत्ति", सुद्धोदनि, आनुरुद्धि इत्यादी.

၆. ရာဇတော ညော ဇာတိယံ

६. "राजतो ञ्ञो जातियं" (हे सूत्र आहे).

ရာဇတော ညော ဝါ ဟောတ+ပစ္စေ ခတ္ထိယဇာတိယံ ဂမျမာနာယံ. ရညော အပစ္စံ ရာဇညော. ဇာတီယန္တိ ကိံ, ရာဇာပစ္စံ.

क्षत्रिय जात अभिप्रेत असताना "राजन्" शब्दापासून "अपत्य" अर्थामध्ये "ञ्ञ" प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. राजाचे अपत्य ते "राजञ्ञो" (राजन्य). "जातीमध्ये" असे का म्हटले आहे? (कारण जात अभिप्रेत नसेल तर) "राजापच्चं" (राजाचे अपत्य) असे होईल.

၇. ခတ္တာ ယိ+ယာ

७. "खत्ता यिया" (हे सूत्र आहे).

တိဇာတိယံ အပစ္စေ ယ+ဣယာ ဟောန္တိ. ခတ္တဿာ+ပစ္စံ ခတျော ခတ္တိယော. ဇာတိယံ တွေဝ, ခတ္တိ.

त्या जातीमध्ये "अपत्य" अर्थी "य" आणि "इय" हे प्रत्यय होतात. खत्ताचे (क्षत्रियाचे) अपत्य ते "खत्यो", "खत्तियो" (क्षत्रिय). जात अभिप्रेत असतानाच हे होते, (अन्यथा) "खत्ति" असे होईल.

၈. မနုတော ဿ+သဏ

८. "मनुतो स्ससण" (हे सूत्र आहे).

မနုတော ဇာတိသမုဒါယေ ဿ+သဏ ဟောန္တု+ပစ္စေ. မနုနော အပစ္စံ မနုဿော မာနုသော, မနုဿီ မာနုသီ. ဇာတိယံ တွေဝ, မာနဝေါ, နဿ ဏော, မာဏဝေါ.

"मनु" शब्दापासून मनुष्यजातीच्या समूहामध्ये "अपत्य" अर्थी "स्स" आणि "सण" हे प्रत्यय होतात. मनूचे अपत्य ते "मनुस्सो" (मनुष्य), "मानुसो" (मानुष); स्त्रीलिंगात "मनुस्सी" (मनुष्या), "मानुसी" (मानुषी). जात अभिप्रेत असतानाच हे होते, (अन्यथा) "मानवो" होते, आणि "न" कारचा "ण" कार होऊन "माणवो" (माणवक) असे रूप बनते.

၉. ဇနပဒနာမသ္မာ ခတ္တိယာ ရညေ စ ဏော

९. "जनपदनामस्मा khattiyā रञ्ञे च णो" (हे सूत्र आहे).

ဇနပဒဿ ယံ နာမံ, တံ နာမသ္မာ ခတ္တိယာ အပစ္စေ ရညေ စ ဏော ဟောတိ. ပဉ္စာလာနံ အပစ္စံ ရာဇာ ဝါ ပဉ္စာလော, ကောသလော[Pg.177], မာဂဓော, ဩက္ကာကော. ဇနပဒနာမသ္မာတိ ကိံ, ဒါသရထိ. ခတ္တိယာတိ ကိံ, ပဉ္စာလဿ ဗြာဟ္မဏဿာ+ပစ္စံ ပဉ္စာလိ.

जनपदाचे (देशाचे) जे नाव असेल, त्या नामापासून क्षत्रिय अपत्य आणि राजा या अर्थांमध्ये "ण" प्रत्यय होतो. पंचालांचे अपत्य किंवा राजा तो "पञ्चालो" (पांचाल), "कोसलो" (कोसल), "मागधो" (मागध), "ओक्काको" (इक्ष्वाकु). "जनपदाच्या नामापासून" असे का म्हटले आहे? (कारण व्यक्तीचे नाव असल्यास) "दासरथि" (दशरथाचा पुत्र) असे होईल. "क्षत्रिय" असे का म्हटले आहे? (कारण क्षत्रिय नसलेल्या) पंचालातील ब्राह्मणाच्या अपत्याला "पञ्चालि" असे म्हणतात.

၁၀. ဏျ ကုရုသိဝီဟိ

१०. "ण्य कुरुसिवीहि" (हे सूत्र आहे).

ကုရုသိဝီဟိ အပစ္စေ ရညေ စ ဏျော ဟောတိ. ကုရူနံ အပစ္စံ ရာဇာ ဝါ ကောရဗျော. ‘‘ယမှိ ဂေါဿ စာ’’တိမိနာ အဝင, ဗကာရပုဗ္ဗရူပါနိ. သေဗ္ဗော, ဣလောပေါ. (အပစ္စတဒ္ဓိတံ).

"कुरु" आणि "सिवि" शब्दांपासून अपत्य आणि राजा या अर्थांमध्ये "ण्य" प्रत्यय होतो. कुरूंचे अपत्य किंवा राजा तो "कोरब्यो" (कौरव्य). "यम्हि गोस्स चा" या सूत्राने "अवण्" (अव) आदेश होतो आणि "ब" कारचे पूर्वरूप होते. सिविचे अपत्य "सेब्बो" (शैब्य), येथे "इ" कारचा लोप होतो. (हे अपत्य-तद्धित प्रकरण आहे).

၁၁. ဏ ရာဂါ တေန ရတ္တံ

११. रंगावाचक शब्दापासून 'त्याने रंगवलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

ရာဂဝါစီတတိယန္တတော ရတ္တ+မိစ္စေ+တသ္မိံ အတ္တေ ဏော ဟောတိ. ကုသုမ္ဘာဒီဟိ ဝဏ္ဏန္တရပတ္တံ ရတ္တံ နာမ. ကသာဝေန ရတ္တံ ကာသာဝံ. ဧဝံ ကုသုမ္ဘေန ရတ္တံ ကောသုမ္ဘံ, ဟာလိဒ္ဒံ, ပတ္တင်္ဂံ, မဉ္ဇေဋ္ဌံ, ကုင်္ကုမံ. ဣဓ န ဟောတိ နီလံ ပီတန္တိ, ဂုဏဝစနတ္တာ ဏေန ဝိနာပိ ဒဗ္ဗဿာ+ဘိဓာနတော.

रंगवाचक तृतीयान्त शब्दापासून 'रंगवलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. कुसुंभ (करडई) इत्यादींद्वारे दुसरा रंग प्राप्त झालेल्या वस्तूला 'रंगवलेले' (रत्तं) असे म्हणतात. काषाय (काढ्याने) रंगवलेले ते 'कासावं' (काषाय वस्त्र). याचप्रमाणे कुसुंभाने रंगवलेले ते 'कोसुंभं', हळदीने रंगवलेले ते 'हालिद्दं', पतंगाने रंगवलेले ते 'पत्तंगं', मंजिष्ठाने रंगवलेले ते 'मंजेठ्ठं', कुंकुमाने रंगवलेले ते 'कुंकुमं'. येथे 'नीलं' (निळे), 'पीतं' (पिवळे) इत्यादींमध्ये हा प्रत्यय होत नाही, कारण हे गुणवाचक शब्द असल्याने 'ण' प्रत्ययाशिवाय देखील द्रव्याचा (वस्तूचा) बोध होतो.

၁၂. နက္ခတ္တေနိ+န္ဒုယုတ္တေန ကာလေ

१२. चंद्राशी युक्त असलेल्या नक्षत्रावाचक तृतीयान्त शब्दापासून त्या नक्षत्राने लक्षित (दर्शविलेल्या) काळाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

တတိယန္တတော နက္ခတ္တာ တေန လက္ခိတေ ကာလေ ဏော ဟောတိ, တံ စေ နက္ခတ္တ+မိန္ဒုယုတ္တံ ဟောတိ. ဖုဿေန ဣန္ဒုယုတ္တေန လက္ခိတာ ပုဏ္ဏမာသီ ဖုဿီ ရတ္တိ, ဖုဿော အဟော, မဃာယ ဣန္ဒုယုတ္တာယ လက္ခိတာ ပုဏ္ဏမာသီ မာဃီ, မာဃော.

तृतीयान्त नक्षत्रवाचक शब्दापासून त्याने लक्षित काळाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो, जर ते नक्षत्र चंद्राशी युक्त असेल. चंद्राशी युक्त असलेल्या पुष्य नक्षत्राने लक्षित पौर्णिमा म्हणजे 'फुस्सी' रात्र, 'फुस्सो' दिवस; मघा नक्षत्राशी युक्त चंद्राने लक्षित पौर्णिमा म्हणजे 'माघी', 'माघो' (मघा नक्षत्रयुक्त दिवस).

၁၃. သာ+ဿ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမာသီ

१३. प्रथमान्त शब्दापासून 'ती त्याची देवता आहे' किंवा 'ती त्याची पौर्णिमा आहे' या षष्ठीच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

သေတိ ပဌမန္တာ အဿေတိ ဆဋ္ဌိယတ္ထေ ဏော ဟောတိ, ယံ ပဌမန္တံ, သာ စေ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမာသီ ဝါ. သုဂတော ဒေဝတာ အဿ သောဂတော, မာဟိန္ဒော, ယာမော, ဝါရုဏော. ဗုဒ္ဓေါ အဿ ဒေဝတာတိ [Pg.178] ဗုဒ္ဓေါ. ဖုဿီ ပုဏ္ဏမာသီ အဿ သမ္ဗန္ဓိနီတိ ဖုဿော မာသော. ဧဝံ မာဃော, ဖဂ္ဂုနော, စိတ္တော, ဝေသာခေါ, ဇေဋ္ဌမူလော, အာသာဠှော, သာဝဏော, ပေါဋ္ဌပါဒေါ, အဿယုဇော, ကတ္တိကော, မာဂသိရော. ပုဏ္ဏမာသီ စ ဘတကမာသသမ္ဗန္ဓိနီ န ဟောတိ, ပုဏ္ဏော မာ အဿန္တိ နိဗ္ဗစနာ, အတော ဧဝ နိပါတနာ ဏော, သာဂမော စ.

'सा' या प्रथमान्त शब्दापासून 'त्याची' (अस्स) या षष्ठीच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द देवता किंवा पौर्णिमा असेल. सुगत ही ज्याची देवता आहे तो 'सोगतो', महेंद्र ही ज्याची देवता आहे तो 'माहिंदो', यम ही ज्याची देवता आहे तो 'यामो', वरुण ही ज्याची देवता आहे तो 'वारुणो'. बुद्ध ही ज्याची देवता आहे तो 'बुद्धो'. पुष्य पौर्णिमा ज्याच्याशी संबंधित आहे तो 'फुस्सो' महिना. याचप्रमाणे माघो, फग्गुनो, चित्तो, वेसाखो, जेट्ठमूलो, आसाळ्हो, सावणो, पोट्ठपादो, अस्सयुजो, कत्तिको, मागसिरो. आणि पौर्णिमा ही केवळ भृतक (वेतन) महिन्याशी संबंधित नसते, तर 'पुण्णो मा अस्सं' (ज्यामध्ये चंद्र पूर्ण असतो) अशा व्युत्पत्तीमुळे, म्हणूनच निपातनाने 'ण' प्रत्यय आणि 'स' चा आगम होतो.

၁၄. တ+မဓီတေ တံ ဇာနာတိ က+ဏိကာ စ

१४. द्वितीयान्त शब्दापासून 'तो ते शिकतो' किंवा 'तो ते जाणतो' या अर्थांमध्ये 'क' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात.

ဒုတိယန္တတော တ+မဓီတေ တံ ဇာနာတီတိ ဧတေသွ+တ္ထေသု ဏော ဟောတိ ကော ဏိကော စ. ဧတ္ထ စသဒ္ဒေါ ကော စဏိကော စ ဟောတီတိ သမုစ္စိနော, နော ဏပစ္စယံ. ဗျာကရဏ+မဓီတေ ဇာနာတီတိ ဝါ ဝေယျာကရဏော, ဝိ+အာ+ကရဏန္တိ ဝိစ္ဆိဇ္ဇ ကတယာဒေသဿိ+ကာရဿ ‘‘တဒါဒေသာ တဒီဝ ဘဝန္တီ’’တိ ဉာယာ ‘‘သရာန’’မိစ္စာဒိနာ ဧကာရေ ယာဂမဒွိတ္တာနိ. ဧဝံ မောဟုတ္တော, နေမိတ္တော, အင်္ဂဝိဇ္ဇော, ဝတ္ထုဝိဇ္ဇော, ဆန္ဒသော, ‘‘မနာ, ဒီနံ သက’’ ဣတိ သကာဂမော. ကမကော, ပဒကော, ဝေနယိကော, သုတ္တန္တိကော, အာဘိဓမ္မိကော. ဒွိတဂ္ဂဟဏံ အဇ္ဈေနဇာနနေ စ ဝိသုံ ဝိသုံ ပစ္စယဝိဓာနတ္ထံ, အဇ္ဈေနဝိသယဒဿနတ္ထံ, ပသိဒ္ဓုပသံဟရဏတ္ထဉ္စ.

द्वितीयान्त शब्दापासून 'तो ते शिकतो' किंवा 'तो ते जाणतो' या अर्थांमध्ये 'ण', 'क' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. येथे 'च' शब्द 'क' आणि 'णिक' प्रत्यय देखील होतात हे एकत्रित करण्यासाठी आहे, केवळ 'ण' प्रत्यय नाही. व्याकरण शिकतो किंवा जाणतो तो 'वेय्याकरणो'. 'वि + आ + करणं' अशी फोड करून 'इ' काराचा 'य' आदेश केल्यावर 'तदादेशा तदीव भवन्ति' या न्यायाने 'सराणं...' इत्यादी सूत्राने 'ए' कार होऊन 'य' चा आगम आणि द्वित्व होते. याचप्रमाणे मोहुत्तो (मुहूर्त जाणणारा), नेमित्तो (निमित्त जाणणारा), अंगविज्जो (अंगविद्या जाणणारा), वत्थुविज्जो (वास्तुविद्या जाणणारा), छन्दसो (छंद जाणणारा), 'मना, दीनं सक' या सूत्राने 'स' चा आगम होतो. कमको, पदको, वेनयिको, सुत्तन्तिको, आभिधम्मिको. येथे दोन वेळा ग्रहण (द्वित्व ग्रहण) हे अध्ययन आणि ज्ञान या दोन्ही अर्थांमध्ये स्वतंत्रपणे प्रत्यय विधान करण्यासाठी, अध्ययनाचा विषय दाखवण्यासाठी आणि प्रसिद्धीचा उपसंहार करण्यासाठी आहे.

၁၅. တဿ ဝိသယေ ဒေသေ

१५. षष्ठ्यन्त शब्दापासून 'त्याचा विषय' असलेल्या देशाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

ဆဋ္ဌိယန္တာ ဝိသယေ ဒေသသရူပေ ဏော ဟောတိ. ဝသာတီနံ ဝိသယော ဒေသော ဝါသာတော. ဒေသေတိ ကိံ, စက္ခုဿ ဝိသယော ရူပံ, ဒေဝဒတ္တဿ ဝိသယော+နုဝါကော.

षष्ठ्यन्त शब्दापासून देशरूप विषयाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. वसाती लोकांचा विषय (देश) तो 'वासातो'. 'देश' असे का म्हटले? डोळ्याचा विषय 'रूप' आहे, देवदत्ताचा विषय 'अनुवाक' आहे (येथे प्रत्यय होणार नाही).

၁၆. နိဝါသေ တန္နာမေ

१६. त्याच नावाच्या निवासस्थान असलेल्या देशाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

တိ တန္နာမေ [Pg.179] နိဝါသေ ဒေသေ ဏော ဟောတိ. သိဝီနံ နိဝါသော ဒေသော သေဗ္ဗော. ဧတ္ထ ‘‘ယဝါ သရေ’’တိ ယကာရေ ဗကာရပုဗ္ဗရူပါနိ. ဝါသာတော.

त्याच नावाच्या निवासस्थान असलेल्या देशाच्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. शिबी लोकांचे निवासस्थान असलेला देश तो 'सेब्बो'. येथे 'यवा सरे' या सूत्राने 'य' काराचे 'ब' कारात पूर्वरूप होते. वासातो.

၁၇. အဒူရဘဝေတိ

१७. 'जवळच असलेल्या' (अदूरभव) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

ဏော, ဝိဒိသာယ အဒူရဘဝံ ဝေဒိသံ.

'ण' प्रत्यय होतो; विदिशा नगरीच्या जवळ असलेले ते 'वेदिसां'.

၁၈. တေန နိဗ္ဗတ္တေတိ

१८. तृतीयान्त शब्दापासून 'त्याने निर्माण केलेले' (निबत्त) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

တတိယန္တာ နိဗ္ဗတ္တတ္ထေ ဏော ဟောတိ. ကုသမ္ဗေန နိဗ္ဗတ္တာ ကောသမ္ဗီ နဂရံ, ဧဝံ ကာကန္ဒီ, မာကန္ဒီ, သဟဿေန နိဗ္ဗတ္တာ သာဟဿီ ပရိခါ, ဟေတုမှိ ကတ္တရိ ကရဏေ စ ယထာယောဂံ တတိယာ.

तृतीयान्त शब्दापासून 'निर्माण केलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. कुसंब राजाने निर्माण केलेले ते 'कोसम्बी' नगर; याचप्रमाणे काकंदी, माकंदी; एक हजाराने निर्माण केलेली ती 'साहस्सी' खंदक. येथे हेतू, कर्ता आणि करण या अर्थांमध्ये योग्यतेनुसार तृतीया विभक्ती होते.

၁၉. တ+မိဓ+တ္ထိ

१९. 'ते येथे आहे' या अर्थात प्रथमान्त शब्दापासून सप्तमीच्या अर्थातील देशवाचक नावामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो, जर ते प्रथमान्त तेथे अस्तित्वात असेल.

တန္တိ ပဌမန္တာ ဣဓာတိ သတ္တမျတ္ထေ ဒေသေ တန္နာမေ ဏော ဟောတိ, ယံ တံ ပဌမန္တ+မတ္ထိ စေ. ဥဒုမ္ဗရာ အသ္မိံ ဒေသေ သန္တီတိ ဩဒုမ္ဗရော, ဗာဒရော, ပဗ္ဗဇော.

'तं' या प्रथमान्त शब्दापासून 'येथे' (इध) या सप्तम्यर्थी देशवाचक नावामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द तेथे अस्तित्वात असेल. उदुंबर (उंबर) या देशात आहेत तो 'ओदुंबरो' देश; याचप्रमाणे बादरो, पब्बजो.

၂၀. တတြ ဘဝေတိ

२०. सप्तम्यन्त शब्दापासून 'तेथे उत्पन्न झालेले किंवा असलेले' (भव) या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो.

သတ္တမျန္တာ ဘဝတ္ထေ ဏော. ဥဒကေ ဘဝေါ ဩဒကော, ဩရသော, ဇာနပဒေါ, မာဂဓော, ကာပိလဝတ္ထဝေါ, ကောသမ္ဗော, မနသိ ဘဝံ မာနသံ သုခံ, သကာဂမော. သာရသော သကုဏော, သာရသီ သကုဏီ, သာရသံ ပုပ္ဖံ. မိတ္တေ ဘဝါ မေတ္တာ မေတ္တီ ဝါ. ပုရေ ဘဝါ ပေါရီ ဝါစာ. ပါဝုသေ ဘဝေါ ပါဝုသော မေဃော. ပါဝုသာ [Pg.180] ရတ္တိ, ပါဝုသံ အဗ္ဘံ. သာရဒေါ, သာရဒါ, သာရဒံ ပုပ္ဖံ. မာဓုရော ဇနော, မာဓုရာ ဂဏိကာ, မာဓုရံ ဝတ္ထံ.

सप्तम्यन्त शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. पाण्यात उत्पन्न झालेले ते 'ओदको', छातीत (उरसि) उत्पन्न झालेला तो 'ओरसो' (औरस पुत्र), जनपदात राहणारा तो 'जानपदो', मगधात राहणारा तो 'मागधो', कपिलवस्तूमध्ये राहणारा तो 'कापिलवत्थवो', कोसंबीत राहणारा तो 'कोसम्बो', मनात उत्पन्न झालेले ते 'मानसं' सुख; येथे 'स' चा आगम होतो. सरोवरात राहणारा तो 'सारसो' पक्षी, 'सारसी' मादी पक्षी, सरोवरात उमललेले ते 'सारसं' फूल. मित्राच्या ठिकाणी असणारी ती 'मेत्ता' (मैत्री) किंवा 'मेत्ती'. नगरात (पुरे) बोलली जाणारी ती 'पोरी' भाषा/वाणी. पावसाळ्यात (पावुसे) असणारा तो 'पावुसो' मेघ. पावसाळ्यातील ती 'पावुसा' रात्र, पावसाळ्यातील ते 'पावुसं' ढग. शरद ऋतूत होणारा 'सारदो', 'सारदा', शरद ऋतूतील ते 'सारदं' फूल. मथुरेचा मनुष्य तो 'माधुरो' जन, मथुरेची ती 'माधुरा' गणिका, मथुरेचे ते 'माधुरं' वस्त्र.

၂၁. အဇ္ဇာဒီဟိ တနောတိ

२१. 'अज्ज' (आज) इत्यादी शब्दांपासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'तन' प्रत्यय होतो.

ဘဝတ္ထေ တနော. အဇ္ဇ ဘဝေါ အဇ္ဇတနော, သွာတနော, ဟိယျတနော. ‘‘ဧဩန+မ ဝဏ္ဏေ’’တိ ဧဩနံ အ ဟောတိ.

असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'तन' प्रत्यय होतो. आजचे ते 'अज्जतनो', उद्याचे ते 'स्वातनो', कालचे ते 'हिय्यतनो'. 'एओनं अ वण्णे' या सूत्राने 'ए' आणि 'ओ' चा 'अ' होतो.

၂၂. ပုရာတော ဏော စတိ

२२. 'पुरा' (पूर्वी) या शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'ण' आणि 'तन' प्रत्यय होतात.

ဘဝတ္ထေ ဏော တနော စ. ဧတ္ထ ဏကာရော အဝယဝေါ, နေဝါ+နုဗန္ဓော. ပုရာဏော, ပုရာတနော.

असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'ण' आणि 'तन' प्रत्यय होतात. येथे 'ण' कार हा अवयव आहे, अनुबंध नाही. पूर्वीचे ते 'पुराणो' आणि 'पुरातनो'.

၂၃. အမာတွ+စ္စောတိ

२३. 'अमा' (सोबत) या शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'अच्च' प्रत्यय होतो.

ဘဝတ္ထေ အစ္စော ဟောတိ. အမာ=သဟ ဘဝေါ အမစ္စော.

असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'अच्च' प्रत्यय होतो. 'अमा' म्हणजे सोबत राहणारा तो 'अमच्चो' (अमात्य/मंत्री).

၂၄. မဇ္ဈာဒိတွိ+မောတိ

२४. 'मज्झ' (मध्य) इत्यादी शब्दांपासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'इम' प्रत्यय होतो.

ဘဝတ္ထေ ဣမော, မဇ္ဈေ ဘဝေါ မဇ္ဈိမော. ဧဝံ အန္တိမော, ဟေဋ္ဌိမော, ဥပရိမော, ဩရိမော, ပါရိမော, ပစ္ဆိမော, အဗ္ဘန္တရိဓော, ပစ္စန္တိမော.

असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'इम' प्रत्यय होतो; मध्ये असलेले ते 'मज्झिमो'. याचप्रमाणे अन्तिमो (शेवटचे), हेट्ठिमो (खालचे), उपरिमो (वरचे), ओरिमो (अलीकडचे), पारिमो (पलीकडचे), पच्छिमो (मागचे/पश्चिम), अब्भन्तरिमो (आतील), पच्चन्तिमो (सीमावर्ती).

၂၅. ကဏ+ဏေယျ+ဏေယျက+ယိ+ယာတိ

२५. 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'कण', 'णेय्य', 'णेय्यक', 'य' आणि 'इय' प्रत्यय होतात.

ဘဝတ္ထေ ကဏအာဒယော ဟောန္တိ. ကဏ-ကုသိနာရာယံ ဘဝေါ ကောသိနာရကော, မာဂဓကော, အာရညကော ဝိဟာရော, ရာဇဂဟကော, ကောသမ္ဗကော, ဣန္ဒပတ္တကော, ကာပိလကော, ဘာရုကစ္ဆကော, နာဂရကော. အင်္ဂေသု ဇာတော အင်္ဂကော, ကောသလကော, ဝေဒေဟကော, ကမ္ဗောဇကော, ဂန္ဓာရကော, သောဝီရကော, သိန္ဓဝကော, အဿကော ဣစ္စာဒိ. ဏေယျ-ဂင်္ဂေယျော, ပဗ္ဗတေယျော, ဝါနေယျော. ဏေယျက-ကောသလေယျကော[Pg.181], ဗာရာဏသေယျကော, စမ္ပေယျကော, သိလာယ ဇာတံ သေလေယျကံ, မိထိလေယျကော. ဗာရာဏသေယျကောတျာဒီသု ‘‘ဒိဿန္တ+ညေပိ ပစ္စယာ’’တိ ဧယျကော, ဧဝံ ဥပရိ သုတ္တေ ဒဿိတပစ္စယတော ဝိသုံ ပစ္စယေ ဒဿိတေ ဣမိနာ သုတ္တေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယ-ဂမ္မော, ယမှိ အကာရလောပေ ပုဗ္ဗရူပံ ရဿော စ. ဒိဗ္ဗော. ဣယ-ဥဒရိယော, ဒိဝိယော, ပဉ္စာလိယော, ဗောဓိပက္ခိယော, လောကိယော.

असलेले/उत्पन्न झालेले या अर्थात 'कण' इत्यादी प्रत्यय होतात. कण प्रत्यय - कुसिनारा येथे उत्पन्न झालेला तो 'कोसिनारको', मगधातील तो 'मागधको', अरण्यातील तो 'आरञ्ञको' विहार, राजगृहातील तो 'राजगहको', कोसंबीतील तो 'कोसम्बको', इंद्रप्रस्थातील तो 'इन्दपत्तको', कपिलवस्तूतील तो 'कापिलको', भरुकच्छातील तो 'भारुकच्छको', नगरातील तो 'नागरको'. अंग देशात जन्मलेला तो 'अंगको', कोसलातील तो 'कोसलको', विदेहातील तो 'वेदेहको', कंबोजातील तो 'कम्बोजको', गंधारातील तो 'गन्धारको', सोवीरातील तो 'सोवीरको', सिंधूतील तो 'सिन्धवको', अस्सकातील तो 'अस्सको' इत्यादी. णेय्य प्रत्यय - गंगेत उत्पन्न झालेला तो 'गंगेय्यो', पर्वतावरील तो 'पब्बतेय्यो', वनातील तो 'वानेय्यो'. णेय्यक प्रत्यय - कोसलातील तो 'कोसलेय्यको', वाराणसीतील तो 'बाराणसेय्यको', चंपेतील तो 'चम्पेय्यको', शिळेवर (दगडावर) उत्पन्न झालेले ते 'सेलेय्यकं', मिथिला येथील तो 'मिथिलेय्यको'. वाराणसेय्यको इत्यादींमध्ये 'दिस्सन्ति अञ्ञेपि पच्चया' या सूत्राने 'एय्यक' प्रत्यय होतो; अशा प्रकारे वरील सूत्रात दर्शविलेल्या प्रत्ययाव्यतिरिक्त स्वतंत्र प्रत्यय दर्शविला असता तो याच सूत्राने झाला आहे असे समजावे. य प्रत्यय - 'य' प्रत्यय लागल्यावर अ-काराचा लोप होऊन पूर्वरूप आणि र्‍हस्व होते, जसे 'दिब्बो' (दिव्य). इय प्रत्यय - उदरियो (उदरातील), दिवियो (स्वर्गातील), पञ्चालियो (पंचालातील), बोधिपक्खियो (बोधिपक्षीया), lokiyo (लौकिक).

၂၆. ဏိကော

२६. सप्तम्यन्त शब्दापासून 'तेथे उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो.

သတ္တမျန္တာ ဘဝတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ. သရဒေ ဘဝေါ သာရဒိကော ဒိဝသော, သာရဒိကာ ရတ္တိ.

सप्तम्यन्त शब्दापासून 'उत्पन्न झालेले/असलेले' या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो. शरद ऋतूत असणारा तो 'सारदिको' दिवस, शरद ऋतूतील ती 'सारदिका' रात्र.

၂၇. တ+မဿ သိပ္ပံ သီလံ ပဏျံ ပဟရဏံ ပယောဇနံ

२७. प्रथमान्त शब्दापासून 'ते त्याचे शिल्प (कला), शील (स्वभाव/व्रत), पण्य (व्यापाराची वस्तू), प्रहरण (शस्त्र) किंवा प्रयोजन आहे' या षष्ठीच्या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो.

ပဌမန္တာ သိပ္ပာဒိဝါစကာ အဿေတိ ဆဋ္ဌျတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ. ဝီဏာဝါဒနံ သိပ္ပ+မဿ ဝေဏိကော, ဝီဏာဝါဒနံ အဘေဒေါပစာရေန ဝီဏာ နာမ. မောဒိင်္ဂိကော, ဝံသိကော. ပံသုကူလဓာရဏံ သီလ+မဿ ပံသုကူလိကော, တေစီဝရိကော. ဂန္ဓော ပဏျ+မဿ ဂန္ဓိကော, တေလိကော, ဂေါဠိကော, ပူဝိကော, ပဏ္ဏိကော, တမ္ဗုလိကော, လောဏိကော. စာပေါပဟရဏ+မဿ စာပိကော, တောမရိကော, မုဂ္ဂရိကော, မောသလိကော. ဥပဓိ=က္ခန္ဓာဒိ ပယောဇန+မဿ ဩပဓိကံ, သာတိကံ, သာဟဿိကံ.

प्रथमान्त शिल्प इत्यादी वाचक शब्दांपासून 'त्याचे' या षष्ठीच्या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो. वीणा वाजवणे हे ज्याचे शिल्प (कला) आहे तो 'वेणिको'; येथे अभेदापचाराने वीणा वाजवण्यालाच 'वीणा' म्हटले आहे. मृदंग वाजवणारा तो 'मोदिङ्गिको', बासरी वाजवणारा तो 'वंसिको'. पांसुकूल (चिंध्यांचे वस्त्र) धारण करणे हे ज्याचे शील (व्रत) आहे तो 'पंसुकूलिको', तीन वस्त्रे धारण करणे हे ज्याचे शील आहे तो 'तेचीवरिको'. सुगंधित द्रव्ये ही ज्याची व्यापाराची वस्तू आहे तो 'गन्धिको', तेल विकणारा तो 'तेलिको', गूळ विकणारा तो 'गोळिको', पुवे (मालपुवे) विकणारा तो 'पूविको', पाने विकणारा तो 'पण्णिको', तांबूल (विडा) विकणारा तो 'तम्बुलिको', मीठ विकणारा तो 'लोणिको'. धनुष्य हे ज्याचे प्रहरण (शस्त्र) आहे तो 'चापिको', तोमर हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'तोमरिको', मुद्गर (गदा) हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'मुग्गरिको', मुसळ हे ज्याचे शस्त्र आहे तो 'मोसलिको'. उपाधी (स्कंध इत्यादी) हे ज्याचे प्रयोजन आहे ते 'ओपधिकं', शंभर हे ज्याचे प्रयोजन आहे ते 'सातिकं', हजार हे ज्याचे प्रयोजन आहे ते 'साहस्सिकं'.

၂၈. တံ ဟန္တ+ရဟတိ ဂစ္ဆတု+ဉ္ဆတိ+စရတိ

२८. द्वितीयान्त शब्दापासून 'तो त्याला मारतो' (हन्त), 'तो त्याला पात्र आहे' (अरहति), 'तो तिकडे जातो' (गच्छति), 'तो त्याची इच्छा करतो/शोधतो' (उच्छति) किंवा 'तो त्यात आचरण करतो' (चरति) या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो.

ဒုတိယန္တာ ဟန္တီတိ ဧဝမာဒီသွ+တ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ. ပက္ခိနော ဟန္တီတိ ပက္ခိကော, သာကုဏိကော, မာယူရိကော, မစ္ဆေ ဟန္တီတိ မစ္ဆိကော, မေနိကော. မိဂေ ဟန္တီတိ မာဂဝိကော, ဝကာရာဂမော[Pg.182]. မိဂဿ ‘‘တဒမိနာ’’ဒိနာ မဂဝါဒေသေပိ မာဂဝိကော. ဩရဗ္ဘိကော, ဟာရိဏိကော. သူကရိကောတိ ဣကော. သတ+မရဟတီတိ သာတိကံ, သန္ဒိဋ္ဌိကံ, ဧဟိ ပဿ ဝိဓိံ အရဟတီတိ ဧဟိပဿိကော. ဧတ္ထ တျာဒျန္တသမုဒါယတော အနုကရဏတ္တာ ဝါ တဒ္ဓိတဿ အဘိဓာနလက္ခဏတ္တာ ဝါ ဗဟုလံဝိဓာနေန ဝါ ပစ္စယော. သာဟဿိကော, ကုမ္ဘိကော, ဒေါဏိကော, အဒ္ဓမာသိကော, ကဟာပဏိကော, အာသီတိကာ ဂါထာ, နာဝုတိကာ. သဟဿိယောတိ ဣယော. ပရဒါရံ ဂစ္ဆတီတိ ပါရဒါရိကော, မဂ္ဂိကော, ပညာသယောဇနိကော, ပထိကော. ဗဒရေ ဥဉ္ဆတီတိ ဗာဒရိကော, သာမာကိကော. ဓမ္မံ စရတီတိ ဓမ္မိကော, အဓမ္မိကော.

द्वितीयान्त (शब्दां)पासून 'मारतो' (हन्ति) इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. पक्षांना मारतो तो 'पक्खिक' (पक्षिक - पारधी), 'साकुणिक' (पक्षी पकडणारा), 'मायूरिक' (मोर मारणारा). माशांना मारतो तो 'मच्छिक' (कोळी), 'मेनिक' (धीवर). मृगांना (हरणांना) मारतो तो 'मागविक' (शिकारी), येथे 'व' काराचा आगम होतो. मृग शब्दाचा 'तदमिना' इत्यादी सूत्राने 'मगव' असा आदेश झाल्यावरही 'मागविक' असेच रूप बनते. 'ओरब्भिक' (मेंढपाळ/खाटीक), 'हारिणिक' (हरणाची शिकार करणारा). 'सूकरिक' (डुकरांना मारणारा) येथे 'इक' प्रत्यय होतो. शंभर (नाण्यांना) जो योग्य आहे ते 'सातिकं' (शंभराचे मूल्य असलेले), 'सन्दिट्टिकं' (प्रत्यक्ष दिसणारे), 'ये आणि पाहा' (एहि पस्स) या विधीला जो पात्र आहे तो 'एहिपस्सिको' (एहिपस्सिक). येथे 'ति' इत्यादी अन्ताच्या समुदायाचे अनुकरण असल्यामुळे किंवा तद्धिताच्या अभिधानलक्षणत्वामुळे किंवा बहुल विधानामुळे प्रत्यय होतो. 'साहस्सिको' (हजाराचा), 'कुम्भिको' (कुंभाच्या मापाचा), 'दोणिको' (द्रोण मापाचा), 'अद्धमासिको' (अर्धमासिक), 'कहापणिको' (कार्षापण मूल्य असलेला), 'आसीतिका गाथा' (ऐंशी गाथा असलेली), 'नावुतिका' (नव्वद वर्षे वयाची). 'सहस्सियो' येथे 'इय' प्रत्यय होतो. परदारांकडे (परस्त्रीकडे) जातो तो 'पारदारिको', 'मग्गिको' (मार्गाने जाणारा), 'पञ्ञासयोजनिको' (पन्नास योजन जाणारा), 'पथिको' (प्रवासी). बोरे गोळा करतो तो 'बादरिको', 'सामाकिको' (शामाक धान्य गोळा करणारा). धर्माचे आचरण करतो तो 'धम्मिको' (धार्मिक), अधर्माचे आचरण करतो तो 'अधम्मिको' (अधार्मिक).

၂၉. တေန ကတံ ကီတံ ဗဒ္ဓ+မဘိသင်္ခတံ သံသဋ္ဌံ ဟတံ ဟန္တိ ဇိတံ ဇယတိ ဒိဗ္ဗတိ ခနတိ တရတိ စရတိ ဝဟတိ ဇီဝတိတိ

२९. त्याच्याद्वारे केलेले (कृत), खरेदी केलेले (क्रीत), बांधलेले (बद्ध), तयार केलेले (अभिसंखत), मिश्रित केलेले (संसट्ठ), मारलेले (हत), मारतो (हन्ति), जिंकलेले (जित), जिंकतो (जयति), खेळतो/क्रीडा करतो (दिब्बति), खणतो (खनति), पार करतो/तरतो (तरति), चालतो/आचरण करतो (चरति), वाहून नेतो (वहति), जगतो (जीवति) या अर्थांमध्ये...

ကတာဒီသွ+တ္ထေသု ဏိကော. ကာယေန ကတံ ကာယိကံ, ဝါစသိကံ, မာနသိကံတိ သကာဂမော. ဝါတေန ကတော အာဗာဓော ဝါတိတော, သေမှိကော, ပိတ္တိကော. သတေန ကီတံ သာတိကံ, သာဟဿိကံ, ဝတ္ထေန ကီတံ ဝတ္ထိကံ, ကုမ္ဘိကံ, သောဝဏ္ဏိကံ, ဃာတိကံ. မူလတောဝ ပစ္စယော, အမူလဝါစိတ္တာ ဒေဝဒတ္တေန ကီတောတိ န ဟောတိ, တဒတ္ထာပ္ပတီတိယာ. ဝရတ္ထာယ ဗဒ္ဓေါ ဝါရတ္တိကော, အာယသိကော, ပါသိကော, သုတ္တိကော. ဃတေန အဘိသင်္ခတံ သံသဋ္ဌံ ဝါ ဃာတိကံ, ဂေါဠိကံ, ဒဓိကံ, မာရီစိကံ. ဇာလေန ဟတော ဟန္တီတိ ဝါ ဇာလိကော, ဗာလိသိကော. အက္ခေဟိ ဇိတံ အက္ခိကံ ဓနံ, သာလာကိကံ, တိန္ဒုကိကော, အမ္ဗဖလိကော. အက္ခေဟိ ဇယတိ ဒိဗ္ဗတိ ဝါ အက္ခိကော. ခဏိတ္တိယာ ခနတီတိ [Pg.183] ခါဏိတ္တိကော, ကုဒ္ဒါလိကော. ဒေဝဒတ္တေန ဇိတံ, အင်္ဂုလျာ ခနတီတိ န ဟောတိ, တဒတ္ထာနဝဂမာ. ဥဠုမ္ပေန တရတီတိ ဩဠုမ္ပိကော, ဥဠုမ္ပိကောတိ ဣကော. ကုလ္လိကော, ဂေါပုစ္ဆိကော, နာဝိကော. သကဋေန စရတီတိ သာကဋိကော, ရထိကော. ပရပ္ပိကောတိ ဣကော. ခန္ဓေန ဝဟတီတိ ခန္ဓိကော. အံသိကော, သီသိကောတိ ဣကော. ဝေတနေန ဇီဝတီတိ ဝေတနိကော, ဘတိကော, ကယိကော, ဝိက္ကယိကော, ကယဝိက္ကယိကောတိ ဣကော.

केलेले (कृत) इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. कायेने (शरीराने) केलेले ते 'कायिकं' (कायिक), 'वाचसिकं' (वाचसिक), 'मानसिकं' (मानसिक) येथे 'स' काराचा आगम होतो. वातामुळे (वायूमुळे) झालेला आजार तो 'वातितो' (वाताचा), 'सेम्हिको' (कफाचा), 'पित्तिको' (पित्ताचा). शंभराने खरेदी केलेले ते 'सातिकं', 'साहस्सिकं' (हजाराने खरेदी केलेले), वस्त्राने खरेदी केलेले ते 'वत्थिकं', 'कुम्भिकं', 'सोवण्णिकं' (सोन्याने खरेदी केलेले), 'घातिकं' (तुपाने खरेदी केलेले). मूळ शब्दापासूनच प्रत्यय होतो, अमूलवाचक असल्यामुळे 'देवदत्ताने खरेदी केलेले' (देवदत्तेन कीतो) असे रूप होत नाही, कारण त्या अर्थाची प्रचीती येत नाही. चामड्याच्या वादीने बांधलेला तो 'वारत्तिको', 'आयसिको' (लोखंडाने बांधलेला), 'पासिको' (पाशाने बांधलेला), 'सुत्तिको' (सुताने बांधलेला). तुपाने तयार केलेले किंवा मिश्रित केलेले ते 'घातिकं', 'गोळिकं' (गुळाने मिश्रित), 'दधिकं' (दह्याने मिश्रित), 'मारीचिकं' (मरीचाने/मिरीने मिश्रित). जाळ्याने मारलेला किंवा मारतो तो 'जาลिको' (कोळी), 'बालिसिको' (गळाने मासे पकडणारा). फाशांनी जिंकलेले धन ते 'अक्खिकं धनं', 'सालाकिंकं', 'तिन्दुकिको', 'अम्बफलिको'. फाशांनी जिंकतो किंवा खेळतो तो 'अक्खिको'. कुदळीने खणतो तो 'खाणित्तिको', 'कुद्दालिको' (फावड्याने खणणारा). 'देवदत्ताने जिंकलेले', 'बोटाने खणतो' असे रूप होत नाही, कारण त्या अर्थाचा बोध होत नाही. तराफ्याने (उळुम्प) पार करतो तो 'ओळुम्पिको', 'उळुम्पिको' येथे 'इक' प्रत्यय होतो. 'कुल्लिको' (कौलाकडून पार करणारा), 'गोपुच्छिको' (गाईच्या शेपटीने पार करणारा), 'नाविको' (नाविक). गाडीने प्रवास करतो तो 'साकटिको', 'रथिको' (रथाने प्रवास करणारा). 'परप्पिको' येथे 'इक' प्रत्यय होतो. खांद्यावरून वाहून नेतो तो 'खन्धिको'. 'अंसिको' (खांद्याने वाहणारा), 'सीसिको' (डोक्याने वाहणारा) येथे 'इक' प्रत्यय होतो. वेतनावर (पगारावर) जगतो तो 'वेतनिको', 'भतिको' (मजुरीवर जगणारा), 'कयिको' (खरेदी करणारा), 'विक्कयिको' (विक्री करणारा), 'कयविक्कयिको' (खरेदी-विक्री करणारा) येथे 'इक' प्रत्यय होतो.

၃၀. တဿ သံဝတ္တတိ

३०. त्याच्यासाठी कारणीभूत ठरते (संवत्तति)

စတုတ္ထျန္တာ သံဝတ္တတီတိ အသ္မိံ အတ္ထေဏိကော ဟောတိ. ပုနဗ္ဘဝါယ သံဝတ္တတီတိ ပေါနောဗ္ဘဝိကော, ဣတ္ထိယံ ပေါနောဗ္ဘဝိကာ. လောကာယ သံဝတ္တတီတိ လောကိကော. သုဋ္ဌု အဂ္ဂေါတိ သဂ္ဂေါ, သဂ္ဂါယ သံဝတ္တတီတိ သောဝဂ္ဂိကော, သဿော+ဝက တဒမိနာဒီပါဌာ. ဓနာယ သံဝတ္တတီတိ ဓညံ.

चतुर्थ्यन्त (शब्दां)पासून 'कारणीभूत ठरते' (संवत्तति) या अर्थामध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. पुनर्जन्मासाठी कारणीभूत ठरते ते 'पोनोब्भविको' (पुनर्भविक), स्त्रीलिंगात 'पोनोब्भविका'. लोकांसाठी (लौकिक कल्याणासाठी) कारणीभूत ठरते ते 'लोकिको' (लौकिक). जे अत्यंत श्रेष्ठ आहे ते 'सग्गो' (स्वर्ग), स्वर्गासाठी कारणीभूत ठरते ते 'सोवग्गिको', येथे 'तदमिना' इत्यादी पाठाने 'स' चा 'सोव' असा आदेश होतो. धनासाठी कारणीभूत ठरते ते 'धञ्ञं' (धान्य).

၃၁. တတော သမ္ဘူတ+မာဂတံ

३१. त्याच्यापासून उत्पन्न झालेले (सम्भूत) किंवा आलेले (आगत)

ပဉ္စမျန္တာ သမ္ဘူတ+မာဂတန္တိ ဧတေသွ+တ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ. မာတိတော သမ္ဘူတ+မာဂတံဝါ+တိ ဧတ္ထ ‘‘မာတိတော စ ဘဂိနိယံစ္ဆော’’တိ ‘‘မာတိတော’’တိ ဘာဂေန ဥဿ ဣမှိ ဝါကျံ, ရဿဒွိတ္တေသု မတ္တိကံ, ပေတ္တိကံ. ဏျ+ရိယဏ+ရျပစ္စယာပိ ဒိဿန္တိ. သုရဘိတော သမ္ဘူတံ သောရဘျံ. ယမှိ ထညံ. ဥဘယတ္ထ ‘‘လောပေါ+ဝဏ္ဏိ+ဝဏ္ဏာနံ’’တိ လောပေါ. ရိယဏ-ပိတုတော သမ္ဘူတော ပေတ္တိယော, မာတိယော, ‘‘ရာနုဗန္ဓေ+န္တသရာဒိဿာ’’တိ ဥလောပေါ, မတ္တိယော. ရျမှိ-ဥလောပေါ, စဝဂ္ဂပုဗ္ဗရူပါနိ, မစ္စော ဝါ.

पंचम्यन्त (शब्दां)पासून 'उत्पन्न झालेले' किंवा 'आलेले' या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. आईपासून उत्पन्न झालेले किंवा आलेले या अर्थी, येथे 'मातितो च भगिनियं च्छो' या सूत्रातील 'मातितो' या भागाने 'उ' चा 'इ' झाल्यावर, र्‍हस्व आणि द्वित्व होऊन 'मत्तिकं' (मातृक), 'पेत्तिकं' (पैतृक) अशी रूपे बनतात. 'ण्य', 'रियण' आणि 'र्य' प्रत्यय देखील आढळतात. सुरभीपासून उत्पन्न झालेले ते 'सोरभ्यं'. 'य' प्रत्यय झाल्यावर 'थञ्ञं' (स्तन्य). दोन्ही ठिकाणी 'लोपो वण्णि वण्णानं' या सूत्राने लोप होतो. 'रियण' प्रत्यय झाल्यावर - पित्यापासून उत्पन्न झालेला तो 'पेत्तियो', 'मातियो', 'रानुबन्धेन्तसरादिस्सा' या सूत्राने 'उ' चा लोप होऊन 'मत्तियो' रूप बनते. 'र्य' प्रत्यय झाल्यावर 'उ' चा लोप होतो, चवर्ग आणि पूर्वरूप होऊन 'मच्चो' (मर्त्य) असे रूप बनते.

၃၂. တတ္ထ ဝသတိ ဝိဒိတော ဘတ္တော နိယုတ္တော

३२. तेथे राहतो (वसति), ओळखला जातो (विदित), भक्त/अनुरक्त असलेला (भत्त), नियुक्त केलेला (नियुत्त)

သတ္တမျန္တာ [Pg.184] ဝသတီတွေဝမာဒီသွ+တ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ. ရုက္ခမူလေ ဝသတီတိ ရုက္ခမူလိကော, အာရညိကော, ရာဇဂဟိကော, မာဂဓိကော, သောသာနိကော. လောကေ ဝိဒိတော လောကိကော. စတုမဟာရာဇေသု ဘတ္တာ စာတုမ္မဟာရာဇိကာ. ဒွါရေ နိယုတ္တော ဒေါဝါရိကော, ဒဿောက တဒမိနာဒိပါဌာ. ဘဏ္ဍာဂါရိကော. ဣကေ-နဝကမ္မိကော, အာဒိကမ္မိကော. ကိယေ-ဇာတိကိယော, အန္ဓကိယော.

सप्तम्यन्त (शब्दां)पासून 'राहतो' इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. वृक्षाच्या मुळाशी (झाडाखाली) राहतो तो 'रुक्खमूलिको', 'आरञ्ञिको' (अरण्यात राहणारा), 'राजगहिको' (राजगृहात राहणारा), 'मागधिको' (मगधात राहणारा), 'सोसानिको' (स्मशानात राहणारा). लोकात प्रसिद्ध असलेला तो 'लोकिको' (लौकिक). चातुर्महाराजांचे भक्त (अनुयायी) ते 'चातुम्महाराजिका'. द्वारावर नियुक्त केलेला तो 'दोवारिको' (द्वारपाल), येथे 'तदमिना' इत्यादी पाठाने 'द' चा 'दो' असा आदेश होतो. 'भण्डागारिको' (भांडारगृह प्रमुख). 'इक' प्रत्यय झाल्यावर - 'नवकम्मिको' (नवीन कामात नियुक्त), 'आदिकम्मिको' (पहिल्या कामात नियुक्त). 'किय' प्रत्यय झाल्यावर - 'जातिकियो', 'अन्धकियो'.

၃၃. တဿိ+ဒံ

३३. हे त्याचे आहे (तस्सिदं)

ဆဋ္ဌိယန္တာ ဣဒ+မိစ္စ+သ္မိံ အတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ. သံဃဿ ဣဒံ သံဃိကံ, ပုဂ္ဂလိကံ, သကျပုတ္တိကော, နာဋပုတ္တိကော, ဇေနဒတ္တိကော. ကိယေ-သဿ ဣဒံ သကိယော, ပရကိယော. နိယေအတ္တနိယံ. ကေ-သကော, ရညော ဣဒံ ရာဇကံ ဘဏ္ဍံ.

षष्ठ्यन्त (शब्दां)पासून 'हे याचे आहे' या अर्थामध्ये 'णिक' प्रत्यय होतो. संघाचे जे आहे ते 'संघिकं' (सांघिक), 'पुग्गलिकं' (वैयक्तिक), 'सक्यपुत्तिको' (शाक्यपुत्राचा), 'नाटपुत्तिको' (नातपुत्ताचा), 'जेनदत्तिको' (जिनदत्ताचा). 'किय' प्रत्यय झाल्यावर - स्वतःचे जे आहे ते 'सकियो' (स्वकीय), दुसऱ्याचे जे आहे ते 'परकियो' (परकीय). 'निय' प्रत्यय झाल्यावर - 'अत्तलियं' (आत्मकीय/स्वतःचे). 'क' प्रत्यय झाल्यावर - 'सको' (स्वतःचा), राजाचे जे भांड (वस्तू) आहे ते 'राजकं भण्डं'.

၃၄. ဏော

३४. 'ण' प्रत्यय

ဆဋ္ဌိယန္တာ ဣဒ+မိစ္စ+သ္မိံ အတ္ထေ ဏော ဟောတိ. ကစ္စာယနဿ ဣဒံ ကစ္စာယနံ, ဗျာကရဏံ, သောဂတံ သာသနံ, မာဟိသံ မံသာဒိ.

षष्ठ्यन्त (शब्दां)पासून 'हे याचे आहे' या अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो. कच्चायनाचे जे आहे ते 'कच्चायनं' (कच्चायन व्याकरण), 'सोगतं सासनं' (सुगतांचे/बुद्धांचे शासन), 'माहिसं मंसं' (म्हशीचे मांस) इत्यादी.

၃၅. ဂဝါဒီဟိ ယော

३५. गवादि शब्दांपासून 'य' प्रत्यय

ဂဝါဒီဟိ ဆဋ္ဌိယန္တေဟိ ဣဒ+မိစ္စ+သ္မိံ အတ္ထေ ယော ဟောတိ. ဂုန္နံ ဣဒံ ဂဗျံ, အဝင, မံသာဒိ. ဣလောပေ ကဗ္ဗံ. ဒုနော ဣဒံ ဒဗ္ဗံ.

गवादि षष्ठ्यन्त शब्दांपासून 'हे याचे आहे' या अर्थामध्ये 'य' प्रत्यय होतो. गाईंचे जे आहे ते 'गब्यं' (गव्य - दूध, मांस इत्यादी), येथे 'अव' आदेश होतो. 'इ' चा लोप झाल्यावर 'कब्बं' (काव्य). द्रूचे (झाडाचे) जे आहे ते 'दब्बं' (द्रव्य).

၃၆. ပိတိတော ဘာတရိ ရေယျဏ

३६. पितृ शब्दापासून भावाच्या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय

‘‘ပိတိတော [Pg.185] မာတိတော’’တိ တေန တေန သုတ္တနိပါတေနေဝ ဥဿ ဣ. ပိတုသဒ္ဒါ တဿ ဘာတရိ ရေယျဏ. ပိတု ဘာတာ ပေတ္တေယျော.

'पितितो मातितो' या त्या त्या सूत्रांच्या निपातानेच 'उ' चा 'इ' होतो. पितृ शब्दापासून त्याच्या भावाच्या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय होतो. पित्याचा भाऊ तो 'पेत्तेय्यो' (चुलता).

၃၇. မာတိတော စ ဘဂိနိယံ စ္ဆော

३७. मातृ आणि पितृ शब्दांपासून त्यांच्या बहिणीच्या अर्थी 'च्छ' प्रत्यय होतो.

မာတုတော စ ပိတုတော စ တေသံ ဘဂိနိယံ စ္ဆော ဟောတိ. မာတု ဘဂိနိ မာတုစ္ဆာ, ပိတု ဘဂိနိ ပိတုစ္ဆာ. ကထံ ‘‘မာတု ဘာတာ မာတုလော’’တိ, ‘‘မာတုလာဒိတွာနီ’’တိ နိပါတနာ လပစ္စယော.

मातृ आणि पितृ शब्दांपासून त्यांच्या बहिणीच्या अर्थी 'च्छ' प्रत्यय होतो. मातेची बहीण ती 'मातुच्छा' (मावशी), पित्याची बहीण ती 'पितुच्छा' (आत्या). 'मातेचा भाऊ मातुल (मामा)' हे कसे सिद्ध होते? तर 'मातुलादित्वानी' या सूत्राच्या निपाताने 'ल' प्रत्यय होतो.

၃၈. မာတာပိတူသွာ+မဟော

३८. माता आणि पिता शब्दांपासून त्यांच्या माता-पित्यांच्या अर्थी 'आमह' प्रत्यय होतो.

မာတာပိတူဟိ တေသံ မာတာပိတူသွာ+မဟော ဟောတိ. မာတု မာတာ မာတာမဟီ, မာတု ပိတာ မာတာမဟော. ပိတု မာတာ ပိတာမဟီ, ပိတု ပိတာ ပိတာမဟော. န ယထာသင်္ချံ ပစ္စေကာဘိသမ္ဗန္ဓတော ဝိသုံ ဝိသုံ မာတာပိတုသဒ္ဒေဟိ တေသံ မာတာပိတုန္နံ အတ္ထေ ပစ္စယော ဟောတိ.

माता आणि पिता शब्दांपासून त्यांच्या माता-पित्यांच्या अर्थी 'आमह' प्रत्यय होतो. मातेची माता ती 'मातामही' (आजी), मातेचा पिता तो 'मातामहो' (आजोबा). पित्याची माता ती 'पितामही' (आजी), पित्याचा पिता तो 'पितामहो' (आजोबा). येथे यथासंख्य नियम लागू होत नाही, तर प्रत्येक शब्दाशी स्वतंत्र संबंध असल्यामुळे माता आणि पिता या शब्दांपासून त्यांच्या माता-पित्यांच्या अर्थी स्वतंत्रपणे प्रत्यय होतो.

၃၉. ဟိတေ ရေယျဏ

३९. हितकारक या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय

မာတာပိတူဟိ ဟိတေ ရေယျဏ ဟောတိ. မာတု ဟိတော မတ္တေယျော, ပေတ္တေယျော.

माता आणि पिता शब्दांपासून त्यांच्यासाठी हितकारक या अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय होतो. मातेसाठी हितकारक तो 'मत्तेय्यो' (मातृभक्त), पित्यासाठी हितकारक तो 'पेत्तेय्यो' (पितृभक्त).

၄၀. နိန္ဒာ+ညာတ+ပ္ပ ပဋိဘာဂ ရဿ ဒယာ သညာသု ကော

४०. निंदा, अज्ञात, अल्प, सादृश्य (प्रतिभाग), र्‍हस्व, दया आणि संज्ञा या अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय होतो.

နိန္ဒာဒီသွ+တ္ထေသု နာမသ္မာ ကော ဟောတိ. နိန္ဒာယံ-နိန္ဒိတော မုဏ္ဍော မုဏ္ဍကော, ဧဝံ သမဏကော, ပဏ္ဍိတကော, ဗြာဟ္မဏကော[Pg.186], ဝေယျာကရဏကော. အညာတေ-ကဿာ+ယံ အဿော အဿကော, ပယောဂသာမတ္ထိယာ သမ္ဗန္ဓိဝိသေသာနာဝဂမော+ဝဂမျတေ. အပ္ပတ္ထေ-အပ္ပကံ တေလံ တေလကံ, ဃတကံ. ပဋိဘာဂတ္ထေ-ဟတ္ထီ ဝိယ ဟတ္ထိကော, အဿကော, ဗလီဗဒ္ဓကော. ‘‘ဣမေ နော ဟတ္ထိကာ အဿာ, ဗလီဗဒ္ဓါ စ နော ဣမေ’’တျာဒိပါဌေ ‘‘လောပေါ’’တိ ကပစ္စယလောပေန ဝါ အဘေဒေါပစာရေန ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဣမေ စ ဒါရုအာဒီဟိ ကတရူပါနိ. ရဿေရဿော မာနုသော မာနုသကော, ရုက္ခကော, ပိလက္ခကော. ဒယာယံ-ဒယိတော=နုကမ္ပိတော ပုတ္တော ပုတ္တကော, ဝစ္ဆကော. သညာယံ-မောရော ဝိယ မောရကော, ကတကော, ဘတကော.

निंदा इत्यादी अर्थांमध्ये नामापासून 'क' प्रत्यय होतो. निंदा अर्थी - निंदित मुंड (बोडका) तो 'मुंडक' (मुण्डको), याचप्रमाणे 'समणक' (श्रमणक), 'पंडितक', 'ब्राह्मणक', 'वेय्याकरणक' (व्याकरणकार). अज्ञात अर्थी - "हा घोडा कोणाचा?" तो 'अस्सक' (अश्वक), प्रयोगाच्या सामर्थ्यामुळे संबंध-विशेषाचे अज्ञान समजले जाते. अल्प अर्थी - अल्प तेल ते 'तेलकर' (तेलुक/तेलकम), 'घतक' (तूप). सादृश्य (प्रतिभाग) अर्थी - हत्तीसारखा तो 'हत्थिक' (हस्तिक), 'अस्सक' (अश्वक), 'बलीबद्धक' (बैल). "इमे नो हत्थिका अस्सा, बलीबद्धा च नो इमे" (हे आमचे लाकडी हत्ती, घोडे आणि बैल आहेत) इत्यादी पाठात "लोपो" या सूत्राने 'क' प्रत्ययाचा लोप झाल्यामुळे किंवा अभेदाच्या उपचाराने (सादृश्यामुळे) असे समजावे; आणि हे लाकूड इत्यादींपासून बनवलेले आकार आहेत. ऱ्हस्व (लहान) अर्थी - लहान माणूस तो 'मानुसक' (मानुषको), 'रुक्खक' (वृक्षक), 'पिलक्खक' (पिंपळ). दया (अनुकंपा) अर्थी - दयेला पात्र असलेला (अनुकंपित) पुत्र तो 'पुत्तक' (पुत्रक), 'वच्छक' (वासरू). संज्ञा (नाव) अर्थी - मोरासारखा तो 'मोरक' (मयूरक), 'कतक' (एक वनस्पती/निवळी), 'भतक' (सेवक/भृतक).

၄၁. တ+မဿ ပရိမာဏံ ဏိကော စ

४१. "ते त्याचे परिमाण (मोजमाप) आहे" या अर्थी 'णिक' प्रत्यय होतो.

ပဌမန္တာ အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ ကော စ, တဉ္စေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ. ဒေါဏာဒီနံ ပရိမိတဝီဟာဒီနံ ကရဏတ္တာ ‘‘ပရိမီယန္တျ+နေနာတိ ပရိမာဏ’’န္တိ ဟောတိ. ဒေါဏော ပရိမာဏ+မဿာတိ ဒေါဏိကော ဝီဟိ, ခါရသတိကော, ခါရသဟဿိကော, အာသီတိကော ဝယော, ဥပဍ္ဎကာယော ပရိမာဏ+မဿ ဥပဍ္ဎကာယိကံ ဗိမ္ဗောဟနံ. ပဉ္စကံ, ဆက္ကံ.

प्रथमान्त शब्दापासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या अर्थी 'णिक' आणि 'क' प्रत्यय होतात, जर तो प्रथमान्त शब्द परिमाण (मोजमाप) दर्शवणारा असेल. द्रोण (एक माप) इत्यादींद्वारे भात (व्रीही) इत्यादी मोजले जात असल्यामुळे "ज्याद्वारे मोजले जाते ते परिमाण" अशी व्याख्या होते. द्रोण हे ज्याचे परिमाण आहे तो 'दोणिको वीहि' (द्रोणिक व्रीही - एक द्रोण भात), 'खारसतिको' (शंभर खार परिमाण असलेला), 'खारसहस्सिको' (हजार खार परिमाण असलेला), 'आसीतिको वयो' (ऐंशी वर्षे वय असलेला), अर्धे शरीर हे ज्याचे परिमाण आहे ते 'उपड्ढकायिकं बिम्बोहनं' (अर्ध्या शरीराच्या आकाराची उशी). 'पञ्चकं' (पाचचा समूह), 'छक्कं' (सहाचा समूह).

၄၂. ယ+တေ+တေဟိ+တ္တကော

४२. 'य', 'त' आणि 'एत' या प्रथमान्त शब्दांपासून 'त्तक' प्रत्यय होतो.

ယာဒီဟိ ပဌမန္တေဟိ အဿေတိ ဆဋ္ဌျတ္ထေ တ္တကော ဟောတိ, တဉ္စေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ. ယံ ပရိမာဏ+မဿ ယတ္တကံ, တတ္တကံ, ‘‘ဧတဿေဋ တ္တကေ’’တိ ဧတဿ ဧဋ, ဧတ္တကံ. အာဝတကေ-ယံ ပရိမာဏ+မဿ ယာဝတကော, တာဝတကော.

'य' इत्यादी प्रथमान्त शब्दांपासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या षष्ठीच्या अर्थी 'त्तक' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द परिमाण दर्शवणारा असेल. जेवढे याचे परिमाण ते 'यत्तकं' (जेवढे), 'तत्तकं' (तेवढे). "एतस्सेट त्तके" या सूत्राने 'एत' शब्दाला 'एट्ट' होऊन 'एत्तकं' (एवढे) असे रूप बनते. 'आवतक' प्रत्यय लागून - जेवढे याचे परिमाण तो 'यावतको' (जेवढा), 'तावतको' (तेवढा).

၄၃. သဗ္ဗာ စာ+ဝန္တု

४३. 'सब्ब' (सर्व) आणि 'य' इत्यादी प्रथमान्त शब्दांपासून 'आवन्तु' प्रत्यय होतो.

သဗ္ဗတော [Pg.187] ပဌမန္တာ ယာဒီဟိ စ အဿေတိ ဆဋ္ဌျတ္ထေ အာဝန္တု ဟောတိ, တဉ္စေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ. သဗ္ဗံ ပရိမာဏ+မဿ သဗ္ဗာဝန္တံ, ‘‘အံငံ နပုံသကေ’’တိ အံ. ယာဝန္တံ, တာဝန္တံ.

'सब्ब' या प्रथमान्त शब्दापासून आणि 'य' इत्यादींपासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या षष्ठीच्या अर्थी 'आवन्तु' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द परिमाण दर्शवणारा असेल. सर्व याचे परिमाण ते 'सब्बावन्तं' (सर्व काही), "अंङं नपुंसके" या सूत्राने 'अं' प्रत्यय होतो. 'यावन्तं' (जेवढे), 'तावन्तं' (तेवढे).

၄၄. ကိမှာ ရတိ+ရီဝ+ရီဝတက+ရိတ္တကာ

४४. 'किम्' (किं) या प्रथमान्त शब्दापासून 'रति', 'रीव', 'रीवतक' आणि 'रित्तक' प्रत्यय होतात.

ကိမှာ ပဌမန္တာ အဿေတိ ဆဋ္ဌျတ္ထေ ရတိ+ရီဝ+ရီဝတက+ရိတ္တကာ ဟောန္တိ. ကိံသင်္ချာနံ ပရိမာဏ+မေသံ ကတိ, ရာနုဗန္ဓတ္တာ ဣံဘာဂလောပေါ. ကီဝ, ကီဝတကံ, ကိတ္တကံ. ရီဝန္တော သဘာဝတော အသံချော.

'किम्' या प्रथमान्त शब्दापासून "ते याचे (परिमाण) आहे" या षष्ठीच्या अर्थी 'रति', 'रीव', 'रीवतक' आणि 'रित्तक' प्रत्यय होतात. किती संख्या हे ज्यांचे परिमाण आहे ते 'कति' (किती), 'र' अनुबंध असल्यामुळे 'इम्' भागाचा लोप होतो. 'कीव' (किती), 'कीवतकं' (किती प्रमाणात), 'कित्तकं' (किती). 'रीवन्त' (रीव प्रत्ययान्त शब्द) हा स्वभावानेच असंख्यात (मोजता न येणारा) असतो.

၄၅. သဉ္ဇာတံ တာရကာဒိတွိ+တောတိ

४५. "उत्पन्न झाले" या अर्थी 'तारका' इत्यादी शब्दांपासून 'इत' प्रत्यय होतो.

သဉ္ဇာတတ္ထေ ဣတော. တာရကာ သဉ္ဇာတာ အဿ တာရကိတံ ဂဂနံ, ပုပ္ဖာနိ သဉ္ဇာတာနိ အဿ ပုပ္ဖိတော ရုက္ခော, ပလ္လဝိတာ လတာ.

उत्पन्न झाले या अर्थी 'इत' प्रत्यय होतो. तारे ज्याच्यामध्ये उत्पन्न झाले आहेत ते 'तारकितं गगनं' (ताऱ्यांनी भरलेले आकाश), फुले ज्याच्यावर उत्पन्न झाली आहेत तो 'पुप्फितो रुक्खो' (फुललेला वृक्ष), 'पल्लविता लता' (पालवी फुटलेली वेल).

၄၆. မာနေ မတ္တော

४६. मान (मोजमाप) अर्थी प्रथमान्त शब्दापासून 'मत्त' प्रत्यय होतो.

ပဌမန္တာ မာနဝုတ္တိတော အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ မတ္တော ဟောတိ. ပလံ ဥမ္မာန+မဿ ပလမတ္တံ. ဟတ္ထော ပဏာမ+မဿ ဟတ္ထမတ္တံ. သတံ မာန+မဿ သတမတ္တံ. ဒေါဏော ပရိမာဏ+မဿ ဒေါဏမတ္တံ. အဘေဒေါပစာရာ ဒေါဏောတိပိ ဟောတိ. မီယတေ+နေနာတိ မာနံ, မာနဿ သမ္ဗန္ဓိတ္တာ ဆဋ္ဌျန္တဘူတာနမေဝ ဝိဓိ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ –

मान (मोजमाप) दर्शवणाऱ्या प्रथमान्त शब्दापासून "ते याचे (मान) आहे" या अर्थी 'मत्त' प्रत्यय होतो. पल (एक वजन) हे ज्याचे ऊर्ध्वमान (वजन) आहे ते 'पलमत्तं' (पलमात्र). हात हे ज्याचे परिमाण (लांबी) आहे ते 'हत्थमत्तं' (हातभर/हातमात्र). शंभर हे ज्याचे मान (संख्या) आहे ते 'सतमत्तं' (शंभरमात्र). द्रोण हे ज्याचे परिमाण आहे ते 'doṇamattaṃ' (द्रोणमात्र). अभेदोपचाराने 'दोण' असेही रूप होते. "ज्याद्वारे मोजले जाते ते मान", मानाशी संबंध असल्यामुळे षष्ठ्यन्त झालेल्या शब्दांनाच हा नियम लागू होतो. आणि येथे -

ဥဒ္ဓမာနန္တု [Pg.188] ဥမ္မာနံ, ပရိမာဏန္တု သဗ္ဗတော;

ပမာဏံ ဟောတိ အာယာမော, သံချာသေသော တု သဗ္ဗတော.

"ऊर्ध्वमान (वजन) म्हणजे 'उन्मान' (उम्मान), सर्व बाजूंनी मोजणे म्हणजे 'परिमाण'; लांबी मोजणे म्हणजे 'प्रमाण' आणि उर्वरित सर्व मोजमाप म्हणजे 'संख्या' होय."

၄၇. တဂ္ဃော စု+ဒ္ဓံ

४७. ऊर्ध्वमान दर्शवणाऱ्या शब्दापासून 'तग्घ' आणि 'मत्त' प्रत्यय होतात.

ဥဒ္ဓမာနဝုတ္တိတော တဂ္ဃော ဟောတိ မတ္တော စ. ဇဏ္ဏု ပရိမာဏ+မဿ ဇဏ္ဏုတဂ္ဃံ, ဇဏ္ဏုမတ္တံ.

ऊर्ध्वमान दर्शवणाऱ्या शब्दापासून 'तग्घ' आणि 'मत्त' प्रत्यय होतात. गुडघा हे ज्याचे परिमाण (उंची) आहे ते 'जण्णुतग्घं' (गुडघाभर), 'जण्णुमत्तं' (गुडघ्याएवढे).

၄၈. ဏော စ ပုရိသာတိ

४८. 'पुरिस' (पुरुष) शब्दापासून 'ण' प्रत्यय होतो आणि 'मत्त' इत्यादी प्रत्यय देखील होतात.

ပုရိသာ ဏော ဟောတိ မတ္တာဒယော စ. ပုရိသော ပရိမာဏ+မဿ ပေါရိသံ, ပုရိသမတ္တံ+ပုရိသတဂ္ဃံ.

'पुरिस' शब्दापासून 'ण' प्रत्यय होतो आणि 'मत्त' इत्यादी प्रत्यय देखील होतात. पुरुष हे ज्याचे परिमाण (उंची) आहे ते 'पोरिसं' (पुरुषभर उंचीचे), 'पुरिसमत्तं' (पुरुषमात्र), 'पुरिसतग्घं' (पुरुषभर).

၄၉. အယု+ဘဒွိတီဟံ+သေ

४९. 'उभ', 'द्वि' आणि 'ति' या अवयववाचक शब्दांनंतर 'अय' प्रत्यय होतो.

ဥဘဒွိတီဟိ အဝယဝဝုတ္တီဟိ အယော ဟောတိ. ဥဘော အံသာ အဿ ဥဘယံ, ဒွယံ, တယံ. အံသသမ္ဗန္ဓေန သမုဒါယေ ဝိဓိ ဟောတီတိ န ဥဘယာဒိတော ဗဟုဝစနန္တိ စေ, ‘‘ရာဟုနော သိရော’’ တျာဒေါ အဘေဒေပိ ဘေဒဝိဝက္ခာယ လဗ္ဘမာနတော ဗဟုဝစနံ ဟောတေဝ.

'उभ', 'द्वि' आणि 'ति' या अवयववाचक शब्दांनंतर 'अय' प्रत्यय होतो. दोन्ही भाग (अवयव) आहेत ज्याचे ते 'उभयं' (दोन्ही), 'द्वयं' (दोनचा समूह), 'तयं' (तीनचा समूह). अवयवाच्या संबंधाने समुदायामध्ये हा नियम होत असल्यामुळे 'उभय' इत्यादी शब्दांनंतर बहुवचन होत नाही असे जर म्हटले, तर "राहुचे डोके" इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे अभेद असतानाही भेदाची विवक्षा (इच्छा) असल्यामुळे बहुवचन होतेच.

၅၀. သင်္ချာယ သစ္စု+တီ+သာ+သ+ဒသန္တာယာ+ဓိကာ+သ္မိံ သတသဟဿေ ဍော

५०. 'सति' (ति), 'उति' (ति), 'ईस' (ईस), 'आस' (आस) आणि 'दस' (दश) शेवटी असलेल्या प्रथमान्त संख्येपासून "याच्यामध्ये" या सप्तमीच्या अर्थी 'डो' प्रत्यय होतो, जर ती संख्या अधिक (जास्त) असेल आणि ज्याच्यामध्ये अधिक आहे ते शंभर, हजार किंवा लाख असेल.

သတျန္တာယ ဥတျန္တာယ ဤသန္တာယ အာသန္တာယ ဒသန္တာယ သင်္ချာယ ပဌမန္တာယ အသ္မိန္တိ သတ္တမျတ္ထေ ဍော ဟောတိ, သာ စေ [Pg.189] သင်္ချာ အဓိကာ ဟောတိ, ယ+ဒသ္မိန္တိ, တံ စေ သတံ သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ ဟောတိ. ဝီသတိ အဓိကာ အသ္မိံ သတေတိ ဝီသံသတံ.

'सति' (जसे वीसति), 'उति' (जसे नवुति), 'ईस' (जसे चत्तालीस), 'आस' (जसे पञ्ञास) आणि 'दस' (जसे एकादस) शेवटी असलेल्या प्रथमान्त संख्येपासून "याच्यामध्ये" या सप्तमीच्या अर्थी 'डो' प्रत्यय होतो, जर ती संख्या अधिक असेल आणि ज्याच्यामध्ये अधिक आहे ते शंभर, हजार किंवा लाख असेल. "शंभरामध्ये वीस अधिक आहेत" ते 'वीसंसतं' (एकशे वीस).

၁၃၉. ဍေ သတိဿ တိဿတိ

१३९. 'ड' प्रत्यय पुढे असताना 'सति' च्या शेवटी असलेल्या 'ति' चा लोप होतो.

ဍေ ပရေ သတျန္တဿ တိကာရဿ လောပေါ ဟောတိ. ဧကဝီသံသတံ သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ. တိံသတိ အဓိကာ အသ္မိံ သတာဒိကေတိ တိံသသတံ ဧကတိံသသတံ ဣစ္စာဒိ. ဥတျန္တာယနဝုတိ အဓိကာ အသ္မိံ သတာဒိကေတိ နဝုတံသတံ သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ. ဤသန္တာယ-စတ္တာလီသံ အဓိကာ အသ္မိံ သတေ သဟဿေ သတသဟဿေတိ စတ္တာလီသသတ+မိစ္စာဒိ. အာသန္တာယ ဧဝံ, ပညာသံသတ+မိစ္စာဒိ. ဒသန္တာယ-ဧကာဒသံသတ+မိစ္စာဒိ.

'ड' प्रत्यय पुढे असताना 'सति' शेवटी असलेल्या शब्दातील 'ति' या अक्षराचा लोप होतो. 'एकवीसंसतं' (एकशे एकवीस), हजार किंवा लाख. "शंभर इत्यादींमध्ये तीस अधिक आहेत" ते 'तिंससतं' (एकशे तीस), 'एकतिंससतं' (एकशे एकतीस) इत्यादी. 'उति' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - "शंभर इत्यादींमध्ये नव्वद अधिक आहेत" ते 'नवुतंसतं' (एकशे नव्वद), हजार किंवा लाख. 'ईस' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - "शंभर, हजार किंवा लाखामध्ये चाळीस अधिक आहेत" ते 'चत्तालीससतं' (एकशे चाळीस) इत्यादी. 'आस' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - याचप्रमाणे 'पञ्ञासंसतं' (एकशे पन्नास) इत्यादी. 'दस' शेवटी असलेल्या शब्दाचे उदाहरण - 'एकादसंसतं' (एकशे अकरा) इत्यादी.

၅၁. တဿ ပူရဏေ+ကာဒသာဒိတော ဝါ

५१. षष्ठ्यन्त असलेल्या 'एकादस' (अकरा) इत्यादी संख्यावाचक शब्दांपासून 'पूरण' (क्रमवाचक संख्या) अर्थी विकल्प करून 'डो' प्रत्यय होतो.

ဆဋ္ဌိယန္တာယေ+ကာဒသာဒိကာယ သံချာယ ဍော ဟောတိ ပူရဏတ္ထေ ဝိဘာသာ. သာ သံချာ ပူရိယတေ ယေန တံ ပူရဏံ. ဧကာဒသန္နံ ပူရဏော ဧကာဒသော. အညတြ ‘‘မ ပဉ္စာဒိကတီဟီ’’တိ မော, ဧကာဒသမော. ဝီသတိယာ ပူရဏော ဝီသော ဝီသတိမော, တိံသော, တိံသတိမော. ဝါသဒ္ဒဿ ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ နိစ္စံ စတ္တာလီသော ပညာသော.

षष्ठ्यन्त असलेल्या 'एकादस' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांपासून 'पूरण' अर्थी विकल्प करून 'डो' प्रत्यय होतो. ती संख्या ज्याच्याद्वारे पूर्ण केली जाते ते 'पूरण' (क्रमवाचक) होय. अकरांची संख्या पूर्ण करणारा तो 'एकादसो' (अकरावा). दुसऱ्या पक्षांत "म पञ्चादिकतीहि" या सूत्राने 'म' प्रत्यय होऊन 'एकादसमो' (अकरावा) असे रूप बनते. वीसची संख्या पूर्ण करणारा तो 'वीसो' किंवा 'वीसतिमो' (विसावा), 'तिंसो' किंवा 'तिंसतिमो' (तिसावा). 'वा' (विकल्प) हा शब्द व्यवस्थित विकल्प दर्शवणारा असल्यामुळे 'चत्तालीसो' (चाळिसावा) आणि 'पञ्ञासो' (पन्नासावा) ही रूपे नित्य (नियमितपणे) होतात.

၅၂. မ ပဉ္စာဒိကတီဟိတိ

५२. "म पञ्चादिकतीहि" या सूत्राने 'म' प्रत्यय होतो.

မပစ္စယေ ပဉ္စမော, ပဉ္စမီ. သတ္တမော, သတ္တမီ. အဋ္ဌမော, အဋ္ဌမီ. ကတိမော, ကတိမီ ဣစ္စာဒိ.

'म' प्रत्यय लागून - 'पञ्चमो' (पाचवा), 'पञ्चमी' (पाचवी). 'सत्तमो' (सातवा), 'सत्तमी' (सातवी). 'अट्ठमो' (आठवा), 'अट्ठमी' (आठवी). 'कतिमो' (कितवा), 'कतिमी' (कितवी) इत्यादी रूपे होतात.

၅၃. သထာဒီန+မိ စတိ

५३. 'सत' (शंभर) इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'इ' आदेश होतो आणि 'म' प्रत्यय देखील होतो.

သတာဒီနံ [Pg.190] မော စ အန္တာဒေသော ဣ စ. သတဿ ပူရဏော သတိမော, သဟဿိမော.

'सत' इत्यादी शब्दांना 'म' प्रत्यय होतो आणि त्यांच्या अंत्य स्वराच्या जागी 'इ' आदेश होतो. शंभरची संख्या पूर्ण करणारा तो 'सतिमो' (शंभरावा), 'सहस्सिमो' (हजारावा).

၅၄. ဆာ ဋ္ဌ+ဋ္ဌမာတိ

५४. 'छ' (सहा) शब्दापासून पूरण अर्थी 'ट्ठ' आणि 'ट्ठम' प्रत्यय होतात.

ဆသဒ္ဒါ ပူရဏတ္ထေ ဋ္ဌ+ဋ္ဌမာ. ဆန္နံ ပူရဏော ဆဋ္ဌော, ဆဋ္ဌမော. ဣတ္ထိယံ ဆဋ္ဌီ, ဆဋ္ဌမီ. ‘‘စတုတ္ထဒုတိယေသွေ+သံ တတိယပဌမာ’’တိ နိပါတနာ ပူရဏတ္ထေ ဒွိတော တိယော ဒွိဿ ဒု စ, တိစတူဟိ တိဿ အ, တိယ+တ္ထာ စ ယထာက္ကမံ, ဒုတိယော တတိယော, စတုတ္ထော.

'छ' शब्दापासून पूरण अर्थी 'ट्ठ' आणि 'ट्ठम' प्रत्यय होतात. सहाची संख्या पूर्ण करणारा तो 'छट्ठो' (सहावा), 'छट्ठमो' (सहावा). स्त्रीलिंगात 'छट्ठी' (सहावी), 'छट्ठमी' (सहावी). "चतुत्थदुतियेस्वेसं ततियपठमा" या निपातनामुळे पूरण अर्थी 'द्वि' शब्दापासून 'तिय' प्रत्यय होतो आणि 'द्वि' च्या जागी 'दु' होतो; 'ति' आणि 'चतु' शब्दांमध्ये 'ति' च्या जागी 'अ' होतो आणि अनुक्रमे 'तिय' व 'त्थ' प्रत्यय होतात; ज्यामुळे 'दुतियो' (दुसरा), 'ततियो' (तिसरा), 'चतुत्थो' (चौथा) अशी रूपे बनतात.

၅၅. ဧကာ ကာ+ကျ+သဟာယေ

५५. 'एक' शब्दापासून असहाय अर्थी 'क' आणि 'आकी' प्रत्यय होतात.

‘‘သတိ ဗျဘိစာရေ ဝိသေသနံ သာတ္ထကံ’’တိ ဉာယာ သံချာတော ဝိသေသေတုံ ‘‘အသဟာယေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧကသ္မာ အသဟာယတ္ထေ က+အာကီ ဟောန္တိ ဝါ. ဧကောဝ ဧကကော, ဧကာကီ, ဧကော ဝါ.

"जेव्हा व्यभिचार (अपवाद) असतो तेव्हाच विशेषण सार्थ ठरते" या न्यायाने संख्यावाचक शब्दापासून वेगळे दर्शवण्यासाठी "असहारे" (असहाय अर्थी) असे म्हटले आहे. 'एक' शब्दापासून असहाय (एकटा) या अर्थी विकल्प करून 'क' आणि 'आकी' प्रत्यय होतात. एकटाच तो 'एकको' (एकटा), 'एकाकी' (एकाकी) किंवा 'एको' (एक).

၅၆. ဝစ္ဆာဒီဟိ တနုတ္တေ တရော

५६. 'वच्छ' (वत्स/वासरू) इत्यादी शब्दांच्या स्वभावातील अल्पता (किंचित उरलेला भाग) दर्शवण्यासाठी 'तर' प्रत्यय होतो.

ဝစ္ဆာဒီနံ သဘာဝဿ တနုတ္တေ=ကိဉ္စိမတ္တာဝသေသေ တရော ဟောတိ. သော=သကော ဘာဝေါ သဘာဝေါ အတ္တနိယပဝတ္တိနိမိတ္တံ. သုသုတ္တဿ တနုတ္တေ ဝစ္ဆတရော, ဣတ္ထိယံ ဝစ္ဆတရီ. ယောဗ္ဗနဿ တနုတ္တေ ဩက္ခတရော. ဩက္ခာ=ဒုတိယဝယဋ္ဌဂေါဏော. အဿဘာဝဿ တနုတ္တေ အဿတရော. ဂါဝေါတိ ဇာတိသာမတ္ထိယဿ တနုတ္တေ ဥသဘတရော. ဧတ္ထ တနုတ္တံ အပ္ပဗလတာ.

'वच्छ' इत्यादी शब्दांच्या स्वभावातील अल्पता (किंचित उरलेला भाग) दर्शवण्यासाठी 'तर' प्रत्यय होतो. तो म्हणजे स्वतःचा भाव (स्वभाव), जो स्वतःच्या प्रवृत्तीचे कारण असतो. शिशुत्वाच्या (लहानपणाच्या) अल्पतेमध्ये 'वच्छतरो' (लहान वासरू), स्त्रीलिंगात 'वच्छतरी'. यौवनाच्या (तरुणपणाच्या) अल्पतेमध्ये 'ओक्खतरो' (तरुण बैल). 'ओक्खा' म्हणजे दुसऱ्या वयातील (तरुण) बैल. अश्वत्वाच्या (घोड्याच्या स्वभावाच्या) अल्पतेमध्ये 'अस्सतरो' (खच्चर/अश्वतर). 'गावो' (गाय/बैल) या जातीच्या सामर्थ्याच्या अल्पतेमध्ये 'उसभतरो' (लहान बैल/वृषभतर). येथे 'तनुत्ता' म्हणजे अल्पबलता (कमी ताकद) होय.

၅၇. ကိမှာ နိဒ္ဓါရဏေ ရတရ+ရတမာ

५७. 'किम्' शब्दापासून निर्धारण अर्थी 'तर' आणि 'तम' प्रत्यय होतात.

ကိံသဒ္ဒါ [Pg.191] နိဒ္ဓါရဏေ ရတရ+ရတမာ ဟောန္တိ. ကော ဧဝါတိ ကတရော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော, ကတရော ဘဝတံ ကဋ္ဌော. ကတမော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော, ကတမော ဘဝတံ ကဋ္ဌော. ဘာရဒွါဇာနံ ကတမော+သိ ဗြဟ္မေ.

'किम्' शब्दापासून निर्धारण अर्थी 'तर' आणि 'तम' प्रत्यय होतात. 'कोण' या अर्थी 'कतर' आणि 'कतम' होतात. जसे - "तुमच्यापैकी देवदत्त कोणता (कतर)?", "तुमच्यापैकी लाकूड कोणते (कतर)?", "तुमच्यापैकी देवदत्त कोणता (कतम)?", "तुमच्यापैकी लाकूड कोणते (कतम)?", "हे ब्राह्मणा, भारद्वाजांपैकी तू कोणता (कतम) आहेस?"

၅၈. တေန ဒတ္တေ လိ+ယာတိ

५८. 'त्याच्याद्वारे दिलेले' या अर्थी 'ल' आणि 'इय' प्रत्यय होतात.

ဒတ္တေ+ဘိဓေယျေ လ+ဣယာ ဟောန္တိ ဗဟုလာဓိကာရာ မနုဿသညာယံ. ဒေဝေန ဒတ္တော ဒေဝလော ဒေဝိယော, ဗြဟ္မလော ဗြဟ္မိယော. သီဝလော သီဝိယော သိဿ ဒီဃော. ဒေဝ+ဗြဟ္မ+သိဝါတိ တန္နာမကာ မနုဿာ. (ရတ္တမိစ္စာဒိအနေကတ္ထတဒ္ဓိတံ).

'दिलेले' या अर्थी मानवी नावांमध्ये बहुल अधिकाराने 'ल' आणि 'इय' प्रत्यय होतात. 'देवाने दिलेला' तो 'देवल' किंवा 'देविय'. 'ब्रह्मदेवाने दिलेला' तो 'ब्रह्मल' किंवा 'ब्रह्मिय'. 'शिवने दिलेला' तो 'सीवल' किंवा 'सीविय' (येथे 'सि' चा दीर्घ 'सी' होतो). देव, ब्रह्म, शिव ही त्या नावांची माणसे आहेत. (हे 'रत्त' इत्यादी अनेक अर्थांचे तद्धित रूप आहे).

၅၉. တဿ ဘာဝကမ္မေသုတ္တ+တာ+တ္တန+ဏျ+ဏေယျ+ဏိ+ယ+ဏိယာ

५९. त्याच्या भाव आणि कर्म अर्थी 'त्त', 'ता', 'त्तन', 'ण्य', 'णेय्य', 'णि', 'य', 'णिय' प्रत्यय होतात.

ဆဋ္ဌိယန္တာ ဘာဝေ ကမ္မေ စ တ္တာဒယော ဟောန္တိ ဗဟုလံ. န သဗ္ဗေ ပစ္စယာ သဗ္ဗတော ဟောန္တိ အညတြတ္တ+တာဟိ. ဘဝန္တိ ဧတသ္မာ ဗုဒ္ဓိသဒ္ဒါတိ ဘာဝေါ သဒ္ဒပဝတ္တိနိမိတ္တံ. ဝုတ္တဉ္စ –

षष्ठीविभक्तीच्या अंतापासून भाव आणि कर्म अर्थी 'त्त' इत्यादी प्रत्यय बहुधा होतात. 'त्त' आणि 'ता' प्रत्यय सोडून सर्व प्रत्यय सर्व शब्दांपासून होत नाहीत. 'ज्यापासून शब्द आणि बुद्धी निर्माण होते तो भाव' म्हणजे शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त होय. आणि म्हटले आहे की -

ဟောန္တျ+သ္မာ သဒ္ဒဗုဒ္ဓီတိ, ဘာဝေါ တံ သဒ္ဒဝုတ္တိယာ;

နိမိတ္တဘူတံ နာမဉ္စ, ဇာတိ ဒဗ္ဗံ ကြိယာ ဂုဏောတိ.

"ज्यापासून शब्द आणि बुद्धी निर्माण होते, तो शब्दाच्या प्रवृत्तीचा 'भाव' (निमित्त) आहे; तो निमित्तभूत असलेला नाम, जाती, द्रव्य, क्रिया आणि गुण होय."

နီလဿ ပဋဿ ဘာဝေါ နီလတ္တံ နီလတာတိ ဂုဏော ဘာဝေါ. ဧတ္ထ နီလဂုဏဝသေန ပဋေ နီလသဒ္ဒဿ ဝုတ္တိယာ ပဋဗုဒ္ဓိယာ နိမိတ္တံ ဘာဝေါ နာမ. နီလဿ ဂုဏဿ ဘာဝေါ နီလတ္တံ နီလတာတိ နီလဂုဏဇာတိ, ဧတ္ထ နီလဂုဏဇာတိ နိမိတ္တံ ဟုတွာ နီလသဒ္ဒဿ ဂုဏဝုတ္တိယာ [Pg.192] နီလဂုဏဇာတိ နိမိတ္တံ. ဂေါတ္တံ ဂေါတာတိ ဂေါဇာတိ, ဧတ္ထ ဇာတိသဒ္ဒါနံ ဒဗ္ဗဝုတ္တိယာ သတိ ဇာတိ နိမိတ္တံ. ပါစကဿ ဘာဝေါ ပါစကတ္တံတိ ကြိယာသမ္ဗန္ဓိတ္တံ ဘာဝေါ, ဧတ္ထ ပစနကြိယာသမ္ဗန္ဓိတ္တံ ဘာဝေါ. ဒဏ္ဍိတ္တံ ဝိသာဏိတ္တံ ရာဇပုရိသတ္တံတိ ဒဏ္ဍ+ဝိသာဏ+ရာဇဒဗ္ဗာနံ သမ္ဗန္ဓိတ္တံ ဘာဝေါ, ဒဏ္ဍီတျာဒိသဒ္ဒပဝတ္တိယာ နိမိတ္တတ္တာ.

'निळ्या वस्त्राचा भाव' म्हणजे 'नीलत्व' (नीलत्तं) किंवा 'नीलता' (नीलता) हा गुणाचा भाव आहे. येथे नील गुणाच्या आधारे वस्त्रावर 'नील' शब्दाच्या प्रवृत्तीने वस्त्रबुद्धीचे जे निमित्त आहे, त्याला 'भाव' म्हणतात. 'निळ्या गुणाचा भाव' म्हणजे 'नीलत्व' किंवा 'नीलता' ही नील गुणाची जाती आहे; येथे नील गुणाची जाती निमित्त बनून 'नील' शब्दाच्या गुणप्रवृत्तीसाठी नील गुणाची जाती निमित्त ठरते. 'गोत्व' (गोत्तं) किंवा 'गोता' म्हणजे 'गो-जाती'; येथे जातीवाचक शब्दांच्या द्रव्यप्रवृत्तीमध्ये 'जाती' हे निमित्त असते. 'पाचकाचा (स्वयंपाक्याचा) भाव' म्हणजे 'पाचकत्व' (पाचकत्तं) हा क्रियेशी संबंधित भाव आहे; येथे स्वयंपाक करण्याच्या क्रियेशी संबंधित भाव आहे. 'दंडित्व', 'विषाणित्व', 'राजपुरुषत्व' म्हणजे दंड, विषाण (शिंग) आणि राजपुरुष या द्रव्यांशी संबंधित भाव आहे, कारण 'दंडी' इत्यादी शब्दांच्या प्रवृत्तीचे ते निमित्त आहे.

ဒေဝဒတ္တဿ ဘာဝေါ ဒေဝဒတ္တတ္တံ, စန္ဒတ္တံ, သူရိယတ္တံတိ တဒဝတ္ထာ ဝိသေသသာမညံ, ဒေဝဒတ္တဿ ဗာလတာဒိအဝတ္ထာဘေဒေါ, စန္ဒဿ ကလာဒိအဝတ္ထဘေဒေါ စ, သူရိယဿ မန္ဒပဋုတာဒိအဝတ္ထာဘေဒေါ စ သာမညံ, တဒေတ္ထ နိမိတ္တံ. ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနပဒတ္ထာနံ ဝိသယဘူတသညာသဒ္ဒါနံ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ ဝုတ္တံ. အာကာသတ္တံ အဘာဝတ္တံတိ, တတ္ထ ဃဋာကာသ+ပီဌရာကာသ, ပဋာဘာဝ+ဃဋာဘာဝါဒိနာ ဥပစရိတဘေဒသာမညံ ဘာဝေါ.

'देवदत्ताचा भाव' म्हणजे 'देवदत्तत्व' (देवदत्तत्तं), 'चंद्रत्व' (चंदत्तं), 'सूर्यत्व' (सूरियत्तं) हे त्यांच्या अवस्थांच्या विशेषांचे सामान्य रूप आहे. देवदत्ताची बालपण इत्यादी अवस्थांचा भेद, चंद्राच्या कला इत्यादी अवस्थांचा भेद आणि सूर्याच्या मंद-तीव्र इत्यादी अवस्थांचा भेद हे सामान्य रूप आहे, ते येथे निमित्त आहे. येथे विद्यमान पदार्थांच्या विषय बनलेल्या संज्ञावाचक शब्दांच्या प्रवृत्तीचे निमित्त सांगितले आहे. 'आकाशत्व' (आकासत्तं), 'अभावत्व' (अभावत्तं) यामध्ये घट-आकाश, पीठ-आकाश, पट-अभाव, घट-अभाव इत्यादींच्या उपचरित (लाक्षणिक) भेदांचे सामान्य रूप हाच भाव आहे.

တ္တန-ပုထုဇ္ဇနတ္တနံ. ဝေဒနာယ ဘာဝေါ ဝေဒနတ္တနံ, ရဿော. ဧဝံ ဇာယတ္တနံ, ဇာရတ္တနံ.

'त्तन' प्रत्यय - 'पुथुज्जनत्तनं' (पृथग्जनत्व). 'वेदनेचा भाव' म्हणजे 'वेदनात्तनं' (येथे र्‍हस्व होतो). याचप्रमाणे 'जायत्तनं' (पत्नीत्व), 'जारत्तनं' (जारत्व).

ဏျ-အလသဿ ဘာဝေါ ကမ္မံ ဝါ အာလသျံ, ဧတ္ထ ‘‘လောပေါ+ဝဏ္ဏိ+ဝဏ္ဏာနံ’’တိ အ-လောပေ ‘‘သရာန+မာဒိဿာ’’ဒိနာ အာကာရော, ဧဝ+မုပရိ စ. ဗြာဟ္မဏဿ ဘာဝေါ ဗြဟ္မညံ, ညကာရပုဗ္ဗရူပါနိ. စာပလျံ, နေပုညံ, ပေသုညံ, ရညော ဘာဝေါ ရဇ္ဇံ, အာဓိပစ္စံ, ဒါယဇ္ဇံ, ဝေသမ္မံ, ဝေသမံ, ဏပစ္စယော. သခိနော ဘာဝေါ သချံ, ဝါဏိဇ္ဇံ, အာရောဂျံ, ဩဒဂျံ, အာနဏျံ, ဒုဗ္ဗလျံ, ဗလျံ, ပဏ္ဍိစ္စံ, ဗာဟုဿစ္စံ, ပေါရောဟိစ္စံ. မုဋ္ဌဿတိဿ ဘာဝေါ မုဋ္ဌဿစ္စံ, ဣလောပေါ. ကောသလ္လံ, ဝေပုလ္လံ. သမာနဿ ဘာဝေါ သာမညံ, ပေရိဿံ, သောမနဿံ, ဒေါမနဿံ, သောဝစဿံ, ဒေါဝစဿံ, နိပကဿ [Pg.193] ဘာဝေါ နေပက္ကံ, အာဓိက္ကံ, ဒုဘဂဿ ဘာဝေါ ဒေါဘဂ္ဂံ, သရူပဿ ဘာဝေါ သာရုပ္ပံ, ဩပမ္မံ, သောခုမ္မံ, တထဿ ဘာဝေါ တစ္ဆံ. ဒုမ္မေဓဿ ဘာဝေါ ဒုမ္မေဇ္ဈံ. ဘေသဇဿ ဘာဝေါ ဘေသဇ္ဇံ, ဗျာဝဋဿ ကမ္မံ ဝေယျာဝစ္စံ ယထာ ဝေယျာကရဏံ.

'ण्य' प्रत्यय - 'अलस' (आळशी) चा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'आलस्यं' (आळस). येथे "लोपो वण्णिवण्णानं" सूत्राने 'अ' चा लोप होऊन "सरानामदिस्सा" सूत्राने आद्य स्वराचा दीर्घ 'आ' होतो, आणि पुढेही असेच होते. 'ब्राह्मणाचा भाव' म्हणजे 'ब्रह्मञ्ञं' (ब्राह्मण्य), येथे 'ञ्ञ' चे पूर्वरूप होते. 'चापल्यं' (चपळता), 'नेपुञ्ञं' (निपुणता), 'पेसुञ्ञं' (चहाडी), 'राजाचा भाव' म्हणजे 'रज्जं' (राज्य), 'आधिपच्चं' (अधिपत्य), 'दायज्जं' (वारसा), 'वेसम्मं' किंवा 'वेसमं' (विषमता - येथे 'ण' प्रत्यय होतो). 'मित्राचा भाव' म्हणजे 'sख्यं' (सख्य), 'वाणिज्जं' (व्यापार), 'आरोग्यं' (आरोग्य), 'ओदग्यं' (आनंद), 'आनण्यं' (कर्जमुक्ती), 'दुब्बल्यं' (दुर्बळता), 'बल्यं' (बळ), 'पंडिच्चं' (पांडित्य), 'बाहुस्सच्चं' (बहुश्रुतता), 'पोरोहित्चं' (पुरोहितपण). 'मुट्ठस्सति' चा भाव म्हणजे 'मुट्ठस्सच्चं' (स्मृतीभ्रंश), येथे 'इ' चा लोप होतो. 'कोसल्लं' (कौशल्य), 'वेपुल्लं' (विपुलता). 'समान' चा भाव म्हणजे 'सामञ्ञं' (समानता/श्रामण्य), 'पेरिस्सं' (परिषदपण), 'सोमनस्सं' (सौमनस्य), 'दोमनस्सं' (दौर्मनस्य), 'सोवचस्सं' (सुवचत्व), 'दोवचस्सं' (दुर्वचत्व). 'निपक' चा भाव म्हणजे 'नेपक्कं' (निपुणता), 'आधिक्कं' (आधिक्य). 'दुभग' चा भाव म्हणजे 'दोभग्गं' (दुर्भाग्य). 'सरूप' चा भाव म्हणजे 'सारुप्पं' (सारूप्य). 'ओपम्मं' (औपम्य), 'सोखुम्मं' (सौक्ष्म्य). 'तथ' चा भाव म्हणजे 'तच्छं' (तथ्य). 'दुम्मेध' चा भाव म्हणजे 'दुम्मेज्झं' (दुर्बुद्धी). 'भेसज' चा भाव म्हणजे 'भेसज्जं' (औषध). 'व्यावट' चे कर्म म्हणजे 'वेय्यावच्चं' (सेवा), जसे 'वेय्याकरणं' (व्याकरण).

ဏေယျ-သုစိနော ဘာဝေါ သောစေယျံ, အာဓိပတေယျံ, ကပိဿ ဘာဝေါ ကာပေယျံ. သဌဿ ဘာဝေါ ကမ္မံ ဝါ သာဌေယျံ.

'णेय्य' प्रत्यय - 'सुचि' (पवित्र) चा भाव म्हणजे 'सोचेय्यं' (पवित्रता), 'आधिपतेय्यं' (अधिपत्य), 'कपि' (माकड) चा भाव म्हणजे 'कापेय्यं' (चंचलता). 'सठ' (धूर्त) चा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'साठेय्यं' (धूर्तता).

ဏ-ဂရူနံ ဘာဝေါ ဂါရဝံ, ဥ အဝင. ပါဋဝံ, အဇ္ဇဝံ, မဒ္ဒဝံ, ‘‘ကောသဇ္ဇာ’’ဒိနာ ဥဿ အတ္တံ ဒွိတ္တဉ္စ. ပရမာနံ ဘာဝေါ ပါရမီ, ဝီပစ္စယော. သမဂ္ဂါနံ ဘာဝေါ သာမဂ္ဂီ.

'ण' प्रत्यय - 'गरु' (गुरू) चा भाव म्हणजे 'गारवं' (गौरव), येथे 'उ' चा 'अव' आदेश होतो. 'पाटवं' (पटुता), 'अज्जवं' (सरळपणा), 'मद्दवं' (मृदुता), "कोसज्जा" इत्यादी सूत्राने 'उ' चा 'अ' होतो आणि द्वित्व होते. 'परम' चा भाव म्हणजे 'पारमी' (पारमिता), येथे 'वी' प्रत्यय होतो. 'समग्र' चा भाव म्हणजे 'सामग्गी' (एकता).

ဣယ-အဓိပတိနော ဘာဝေါ အဓိပတိယံ, ပဏ္ဍိတိယံ, ဗဟုဿုတိယံ, နဂ္ဂိယံ, သူရိယံ.

'इय' प्रत्यय - 'अधिपति' चा भाव म्हणजे 'अधिपतियं' (अधिपत्य), 'पंडितियं' (पांडित्य), 'बहुस्suतियं' (बहुश्रुतता), 'नग्गियं' (नग्नता), 'सूरियं' (शौर्य).

ဏိယ-အလသဿ ဘာဝေါ ကမ္မံ ဝါ အာလသိယံ, တာလုသိယံ, မန္ဒိယံ, ဒက္ခိယံ, ပေါရောဟိတိယံ, ဝေယျတ္တိယံ.

'णिय' प्रत्यय - 'अलस' चा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'आलसियं' (आळस), 'तालुसियं' (तालुभाव), 'मंदियं' (मंदता), 'दक्खियं' (दक्षता), 'पोरोहितियं' (पुरोहितपण), 'वेय्यत्तियं' (पात्रता).

ကထံ ရာမဏီယကံတိ, သကတ္ထေ ကန္တာ ဏေန သိဒ္ဓါ. ကမ္မံ=ကြိယာ, တတ္ထ အလသဿ ကမ္မံ အလသတ္တံ အလသတာ အလသတ္တနံ အာလသျံ အာလသိယံ ဝါ.

'रामणीयकं' (रमणीयता) कसे सिद्ध होते? स्वार्थ अर्थी 'कन्' प्रत्यय आणि 'ण' प्रत्ययाने ते सिद्ध होते. कर्म = क्रिया, त्यामध्ये 'अलस' चे कर्म म्हणजे 'अलसत्तं' (आळशीपणा), 'अलसता', 'अलसत्तनं', 'आलस्यं' किंवा 'आलसियं' होय.

၁၂၂. သကတ္ထေတိ

१२२. 'स्वार्थ अर्थी' (स्वतःच्याच अर्थात).

သကတ္ထေပိ ယထာယောဂံ တ္တာဒယော ဟောန္တိ. ယထာဘူတမေဝ ယထာဘုစ္စံ, ကာရုညံ, ပတ္တကလ္လံ. အာကာသာနန္တမေဝ အာကာသာနဉ္စံ, ဧတ္ထ အကာရလောပေါ, တဿ စေ ပုဗ္ဗရူပေ စ ကတေ ‘‘တဒမိနာ’’ဒိနာ နဿ ညော စ လောပေါ စ ဟောတိ, ကာယပါဂုညတာ.

स्वार्थ अर्थी सुद्धा योग्यतेनुसार 'त्त' इत्यादी प्रत्यय होतात. जसे - 'यथाभूत' चे 'यथाभुच्चं' (यथातथ्य), 'कारुञ्ञं' (कारुण्य), 'पत्तकल्लं' (प्राप्तकाल). 'आकाशानंत' चे 'आकासानञ्चं' (आकाशानंत्य), येथे 'अ' कारचा लोप होतो, आणि त्याचे पूर्वरूप झाल्यावर "तदमिना" इत्यादी सूत्राने 'न' चा 'ञ' होतो आणि लोप होतो, 'कायपागुञ्ञता' (शरीराची कुशलता).

၆၀. ဗျ ဝဒ္ဓဒါသာ ဝါ

६०. 'वृद्ध' आणि 'दास' शब्दांपासून षष्ठीविभक्तीच्या अंती भाव आणि कर्म अर्थी 'ब्य' प्रत्यय विकल्प करून होतो.

ဆဋ္ဌိယန္တာ [Pg.194] ဝဒ္ဓါ ဒါသာ စ ဗျော ဟောတိ ဘာဝကမ္မေသု. ဝဒ္ဓဿ ဘာဝေါ ကမ္မံ ဝါ ဝဒ္ဓဗျံ, ဝဒ္ဓတာ. ဒါသဿ ဘာဝေါ ကမ္မံ ဝါ ဒါသဗျံ, ဒါသျံ, ဒါသတာ. ကထံ ဝဒ္ဓဝံတိ, ဏေ ဝါဂမော.

षष्ठीविभक्तीच्या अंतापासून 'वृद्ध' आणि 'दास' शब्दांना भाव आणि कर्म अर्थी 'ब्य' प्रत्यय होतो. 'वृद्धाचा भाव किंवा कर्म' म्हणजे 'वद्धब्यं' (वृद्धत्व) किंवा 'वद्धता'. 'दासाचा भाव किंवा कर्म' म्हणजे 'दासब्यं' (दासत्व), 'दास्यं' किंवा 'दासता'. 'वद्धवं' (वृद्धत्व) कसे सिद्ध होते? 'णे' प्रत्यय झाल्यावर 'व' चा आगम होतो.

၆၁. နသ ယုဝါ ဗော စ ဝဿ

६१. 'युवन्' शब्दापासून षष्ठीविभक्तीच्या अंती भाव आणि कर्म अर्थी 'न' प्रत्यय विकल्प करून होतो आणि 'व' चा 'ब' होतो.

ဆဋ္ဌိယန္တာ ယုဝသဒ္ဒါ ဘာဝကမ္မေသု နဏ ဝါ ဟောတိ ဝဿ ဗော စ. ယုဝဿ ဘာဝေါ ယောဗ္ဗနံ, ယုဝတ္တံ ယုဝတာ ဝါ.

षष्ठीविभक्तीच्या अंतापासून 'युव' शब्दाला भाव आणि कर्म अर्थी 'न' किंवा 'ण' प्रत्यय विकल्प करून होतो आणि 'व' चा 'ब' होतो. 'युवकाचा भाव' म्हणजे 'योब्बनं' (यौवन), किंवा 'युवत्तं' (युवत्व) किंवा 'युवता'.

၆၂. အဏွာဒိတွိ+မောတိ

६२. 'अणु' इत्यादी शब्दांपासून भाव अर्थी 'इम' प्रत्यय विकल्प करून होतो.

ဘာဝေ ဝါ ဣမော. အဏုနော ဘာဝေါ အဏိမာ, လဃိမာ, မဟတော ဘာဝေါ မဟိမာ. ကိသဿ ဘာဝေါ ကသိမာ.

भाव अर्थी विकल्प करून 'इम' प्रत्यय होतो. 'अणूचा भाव' म्हणजे 'अणिमा' (अणुत्व), 'लघिमा' (लघुत्व), 'महानचा भाव' म्हणजे 'महिमा' (महत्त्व). 'कृश चा भाव' म्हणजे 'कसिमा' (कृशत्व).

၁၃၃. ကိသ+မဟတ+မိမေ ကသ, မဟာတိ

१३३. 'इम' प्रत्यय झाल्यावर 'महत्' चा 'मह' आणि 'कृश' चा 'कस' असा आदेश होतो.

ဣမမှိ မဟတော မဟော စ ကိသဿ ကသာဒေသော စ ဟောတိ.

'इम' प्रत्यय असताना 'महत्' चा 'मह' आणि 'कृश' चा 'कस' असा आदेश होतो.

၆၃. ဘာဝါ တေန နိဗ္ဗတ္တေတိ

६३. 'त्याच्याद्वारे निष्पन्न झालेला' या अर्थी क्रियावाचक शब्दापासून 'इम' प्रत्यय होतो.

ကြိယာဝါစကသဒ္ဒတော ဣမော, ပါကေန နိဗ္ဗတ္တံ ပါကိမံ, သေကိမံ.

क्रियावाचक शब्दापासून 'इम' प्रत्यय होतो. जसे - 'पाकाने निष्पन्न झालेले' ते 'पाकिमं', 'सिंचनाने निष्पन्न झालेले' ते 'सेकिमं'.

၁၂၇. ကောသဇ္ဇာ+ဇ္ဇဝ+ပါရိသဇ္ဇ+သောဟဇ္ဇ+မဒ္ဒဝါ+ရိဿာ+သဘာ+ဇည+ထေယျ+ ဗာဟုသစ္စာ

१२७. कोसज्ज (आळस), अज्जव (सरळपणा), पारिसज्ज (परिषदपण), सोहज्ज (मैत्री), मद्दव (मृदुता), अरिस्सा (असूया नसणे), सभा, जञ्ञ (श्रेष्ठ), थेय्य (चोरी), बाहुसच्च (बहुश्रुतता).

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ ဏာနုဗန္ဓေ. ကုသီတဿ ဘာဝေါတိ ဘာဝေ ဏျော ဟောတိ, ဣမိနာ ဤဿ အကာရေ စ တဿ ဇေ စ [Pg.195] ကတေ ယဿ ပုဗ္ဗရူပံ, ကောသဇ္ဇံ. ဥဇုနော ဘာဝေ အဇ္ဇဝံတိ ဏော, ဣမိနာ ဥဿ အတ္တံ, ‘‘ဥဝဏ္ဏဿာ+ဝင သရေ’’တိ အဝငအာဒေသေ ဇဿ ဒွိတ္တံ. ပရိသာသု သာဓူတိ ဝါကျေ ‘‘ဏျော တတ္ထ သာဓူ’’တိ ဏျော, ဣမိနာ ဇာဂမော စ, ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ အာဿ ရဿေ စ ကတေ ဇဿ ပုဗ္ဗရူပံ, ပါရိသဇ္ဇော. ဣမိနာ ကမေန ဝါကျေနေဝ သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုဟဒယောဝ သုဟဇ္ဇော, တဿ ဘာဝေါ သောဟဇ္ဇံ, ဣမိနာ အယလောပေါ. မုဒုနော ဘာဝေါ မဒ္ဒဝံ, ဣမိနာ ဥဿ အတ္တံ. ဣသိနော ဣဒံ ဘာဝေါ ဝါ အာရိဿံ, ဏျပစ္စယေ ဣမိနာ အာရဉာဂမေ ‘‘လောပေါ+ဝဏ္ဏိ+ဝဏ္ဏာနံ’’တိ အန္တဣကာရလောပေါ စ. ဥသဘဿ ဣဒံ ဘာဝေါ ဝါ အာသဘံ, ဣမိနာ ဥဿ အာ. အာဇာနီယဿ ဘာဝေါ အာဇညံ, ဣမိနာ ယလောပေ ‘‘လောပေါ+ဝဏ္ဏိ+ဝဏ္ဏာနံ’’တိ ဤကာရလောပေါ. ထေနဿ ဘာဝေါ ထေယျံ, ဣမိနာ နဿ ယကာရော. ဗဟုဿုတဿ ဘာဝေါ ဗာဟုသစ္စံ, ဣမိနာ ဥဿ အကာရော သံယောဂါဒိလောပေါ. (ဘာဝတဒ္ဓိတံ).

हे शब्द 'ण' अनुबंध असताना निपातित केले जातात. 'कुसीतस्स भावो' (आळशाचा भाव) या अर्थी 'ण्यो' प्रत्यय होतो, याने 'ई' चा 'अ' आणि 'त' चा 'ज' झाल्यावर 'य' चे पूर्वरूप होऊन 'कोसज्जं' (आळस) बनते. 'उजुनो भावो' (सरळपणाचा भाव) या अर्थी 'अज्जवं' मध्ये 'ण' प्रत्यय होतो, याने 'उ' चा 'अ' होतो, "उवण्णस्सा+वण सरे" या सूत्राने 'अवण' आदेश झाल्यावर 'ज' चे द्वित्व होते. 'परिसासु साधू' या वाक्यात "ण्यो तत्थ साधू" या सूत्राने 'ण्यो' प्रत्यय होतो, याने 'ज' चा आगम होतो, आणि "ब्यञ्जने दीघरस्सा" या सूत्राने 'आ' चा र्‍हस्व झाल्यावर 'ज' चे पूर्वरूप होऊन 'पारिसज्जो' बनते. याच क्रमाने वाक्याद्वारेच शब्दसिद्धी जाणावी. 'सुहदयो' म्हणजेच 'सुहज्जो' (मित्र), त्याचा भाव 'सोहज्जं' (मैत्री), यात 'अय' चा लोप होतो. 'मुदुनो भावो' (मृदूचा भाव) 'मद्दवं' (मृदुता), यात 'उ' चा 'अ' होतो. 'इसिनो इदं भावो वा' (ऋषीचे हे किंवा भाव) 'आरिस्सं', 'ण्य' प्रत्यय असताना याने 'आर' चा आगम आणि "लोपो+वण्णि+वण्णानं" या सूत्राने अंत्य 'इ' काराचा लोप होतो. 'उसभस्स इदं भावो वा' (वृषभाचे हे किंवा भाव) 'आसभं', यात 'उ' चा 'आ' होतो. 'आजानीयस्स भावो' (आजानीयचा भाव) 'आजञ्ञं', यात 'य' चा लोप झाल्यावर "लोपो+वण्णि+वण्णानं" या सूत्राने 'ई' काराचा लोप होतो. 'थेनस्स भावो' (चोराचा भाव) 'थेय्यं' (चोरी), यात 'न' चा 'य' कार होतो. 'बहुस्सुतस्स भावो' (बहुश्रुताचा भाव) 'बाहुसच्चं' (बहुश्रुतता), यात 'उ' चा 'अ' कार आणि संयोगादीचा लोप होतो. (भावतद्धित समाप्त).

၆၄. တရ+တမိ+ဿိကိ+ယိ+ဋ္ဌာ+တိသယေ

६४. अतिशय (अधिकता) दर्शवण्यासाठी 'तर', 'तम', 'इस्सिक', 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय होतात.

အတိသယေ ဝတ္တမာနတော ဟောန္တေ+တေ ပစ္စယာ. အတိသယေန ပါပေါ ပါပတရော ပါပတမော ပါပိဿိတော ပါပိယော ပါပိဋ္ဌော, ဣတ္ထိယံ ပါပတရာ ဣစ္စာဒိ. အတိသယပ္ပစ္စယန္တာပိ အတိသယပ္ပစ္စယော, အတိသယေန ပါပိဋ္ဌော ပါပိဋ္ဌတရော ပါပိဋ္ဌတမော. ဧဝံ ပဋုတရော ပဋုတမော, ပဋိဿိကော, ပဋိယော, ပဋိဋ္ဌော, ဝရတရော ဣစ္စာဒိ ပဏီတတရော ဣစ္စာဒိ စ.

अतिशय (अधिकता) अर्थ वर्तमान असताना हे प्रत्यय होतात. अतिशय पापी तो 'पापतरी' (अधिक पापी), 'पापतमो' (सर्वात पापी), 'पापिस्सितो', 'पापियो', 'पापिट्ठो'; स्त्रीलिंगात 'पापतरा' इत्यादी रूपे होतात. अतिशय प्रत्ययान्त शब्दांना देखील पुन्हा अतिशय प्रत्यय लागतो, जसे की अतिशय पापिट्ठ तो 'पापिट्ठतरो', 'पापिट्ठतमो'. याचप्रमाणे 'पटुतरो', 'पटुतमो', 'पटिस्सिको', 'पटियो', 'पटिट्ठो', 'वरतरो' इत्यादी आणि 'पणीततरो' इत्यादी रूपे होतात.

၁၃၅. ဇော ဝုဒ္ဓဿိ+ယိ+ဋ္ဌေသု

१३५. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वुद्ध' शब्दाच्या जागी 'ज' आदेश होतो.

ဝုဒ္ဓဿ [Pg.196] ဇော ဟောတိ ဣယဣဋ္ဌေသု. အတိသယေန ဝုဒ္ဓေါ ဇေယျော ဇေဋ္ဌော, ဇာဒေသေ ပုဗ္ဗသရလောပေ လုတ္တာ သရာ ဣဿ ဧကာရေ စ ယဿ ဒွိတ္တံ.

'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वुद्ध' च्या जागी 'ज' होतो. अतिशय वृद्ध तो 'जेय्यो', 'जेट्ठो'. 'ज' आदेश झाल्यावर पूर्व स्वराचा लोप होतो, स्वर लुप्त झाल्यावर 'इ' चा 'ए' कार होतो आणि 'य' चे द्वित्व होते.

၁၃၆. ဗာဠှ+န္တိက+ပသတ္ထာနံ သာဓ+နေဒ+သာ

१३६. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'बाळ्ह', 'अन्तिक' आणि 'पसत्थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'साध', 'नेद' आणि 'स' हे आदेश होतात.

ဣယဣဋ္ဌေသု ဗာဠှ+န္တိက+ပသတ္ထာနံ သာဓ+နေဒ+သာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. အတိသယေန ဗာဠှော သာဓိယော သာဓိဋ္ဌော. အတိသယေန အန္တိကော နေဒိယော နေဒိဋ္ဌော. အတိသယေန ပသတ္ထော သေယျော သေဋ္ဌော, ပုဗ္ဗေဝ သရေ လုတ္တေ ဣဿ ဧ ဒွိတ္တဉ္စ.

'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'बाळ्ह', 'अन्तिक' आणि 'पसत्थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'साध', 'नेद' आणि 'स' होतात. अतिशय दृढ (बाळ्ह) तो 'साधियो', 'साधित्ठो'. अतिशय जवळचा (अन्तिक) तो 'नेदियो', 'नेदिट्ठो'. अतिशय प्रशंसनीय (पसत्थ) तो 'सेय्यो', 'सेट्ठो'; येथे पूर्वीप्रमाणेच स्वराचा लोप झाल्यावर 'इ' चा 'ए' आणि द्वित्व होते.

၁၃၇. ကဏ+ကန+ပ္ပ+ယုဝါနံ

१३७. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'अप्प' आणि 'युव' यांच्या जागी अनुक्रमे 'कण' आणि 'कन' आदेश होतात.

ဣယဣဋ္ဌေသု အပ္ပယုဝါနံ ကဏ+ကနာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. အတိသယေန အပ္ပော ကဏိယော ကဏိဋ္ဌော. အတိသယေန ယုဝါ ကနိယော ကနိဋ္ဌော.

'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'अप्प' आणि 'युव' यांच्या जागी अनुक्रमे 'कण' आणि 'कन' होतात. अतिशय अल्प (अप्प) तो 'कणियो', 'कणिट्ठो'. अतिशय तरुण (युवा) तो 'कनियो', 'कनिट्ठो'.

၁၃၈. လောပေါ ဝီ+မန္တု+ဝန္တူနန္တိ

१३८. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' प्रत्ययांचा लोप होतो.

ဣယဣဋ္ဌေသု ဝီ+မန္တု+ဝန္တူနံ လောပေါ. အတိသယေန မေဓာဝီ မေဓိယော မေဓိဋ္ဌော. အတိသယေန သတိမာ သတိယော သတိဋ္ဌော. အတိသယေန ဂုဏဝါ ဂုဏိယော ဂုဏိဋ္ဌော. ဧတ္ထ ယထာက္ကမံ မန္တွတ္ထေ ဝီ+မန္တု+ဝန္တု ဟောတိ.

'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय परे असताना 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' यांचा लोप होतो. अतिशय बुद्धिमान (मेधावी) तो 'मेधियो', 'मेधित्ठो'. अतिशय स्मृतिमान (सतिमा) तो 'सतियो', 'सतिट्ठो'. अतिशय गुणवान (गुणवा) तो 'गुणियो', 'गुणिट्ठो'. येथे अनुक्रमे 'मन्तु' (अस्तित्व) अर्थी 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' प्रत्यय होतात.

၆၅. တန္နိဿိတေ လ္လော

६५. 'त्यावर आश्रित' या अर्थी द्वितीयान्त शब्दाहून 'ल्ल' प्रत्यय होतो.

လ္လပစ္စယော [Pg.197] ဟောတိ ဒုတိယန္တာ တန္နိဿိတတ္ထေ. ဝေဒံ နိဿိတံ ဝေဒလ္လံ. ဒုဋ္ဌု နိဿိတံ ဒုဋ္ဌုလ္လံ. ဝေဒန္တိ တုဋ္ဌိ. ဣလ္လေ သင်္ခါရံ နိဿိတံ သင်္ခါရိလ္လံ.

'त्यावर आश्रित' या अर्थी द्वितीयान्त शब्दाहून 'ल्ल' प्रत्यय होतो. वेदावर (ज्ञानावर/आनंदावर) आश्रित ते 'वेदल्लं'. दुष्टपणे आश्रित ते 'दुट्ठुल्लं'. 'वेद' म्हणजे तुट्ठि (संतुष्टी/आनंद). 'इल्ल' प्रत्यय असताना संस्कारावर आश्रित ते 'सङ्खारिल्लं'.

၆၆. တဿ ဝိကာရာဝယဝေသု ဏ+ဏိက+ဏေယျ+မယာ

६६. 'त्याचा विकार किंवा अवयव' या अर्थी 'ण', 'णिक', 'णेय्य' आणि 'मय' प्रत्यय होतात.

ပကတိယာ ဥတ္တရ+မဝတ္ထန္တရံ ဝိကာရော. ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာ ဝိကာရေ+ဝယဝေ စ ဏာဒယော ဟောန္တိ ဗဟုလံ. ဏ-အယသော ဝိကာရော အာယသံ ဗန္ဓနံ, သကာဂမော. ဥဒုမ္ဗရဿ အဝယဝေါ ဝိကာရော ဝါ ဩဒုမ္ဗရံ ဘသ္မံ ပဏ္ဏံ ဝါ. ကာပေါတံ မံသံ သတ္တိ ဝါ. ဏိက-ကပ္ပာသဿ ဝိကာရော ကပ္ပာသိကံ ဝတ္ထံ. ဏေယျ-ဧဏိဿ ဝိကာရော+ဝယဝေါ ဝါ ဧဏေယျံ. ကောသာနံ ဝိကာရော ကောသေယျံ ဝတ္ထံ. မယ-တိဏာနံ ဝိကာရော တိဏမယံ, ဒါရုမယံ, နဠမယံ, မတ္တိကာမယံ, သုဝဏ္ဏမယော ရထော, ရူပိယမယံ. ‘‘အညသ္မိံ’’တိ မယော, ဂုန္နံ ကရီသံ ဂေါမယံ.

प्रकृतीची (मूळ रूपाची) पुढील अवस्था म्हणजे 'विकार' होय. षष्ठ्यन्त नामाहून विकार आणि अवयव या अर्थी 'ण' इत्यादी प्रत्यय बहुधा होतात. 'ण' प्रत्यय - लोहाचा (अयस) विकार ते 'आयसं' बंधन, यात 'स' चा आगम होतो. उदुंबराचा (उंबराचा) अवयव किंवा विकार ते 'ओदुम्बरं' भस्म किंवा पान. कबुतराचे (कपोत) मांस किंवा शक्ती ते 'कापोतं'. 'णिक' प्रत्यय - कापसाचा (कप्पास) विकार ते 'कप्पासिकं' वस्त्र. 'णेय्य' प्रत्यय - एणीचा (हरिणीचा) विकार किंवा अवयव ते 'एणेय्यं'. कोशांचा (रेशीम कीटकांच्या कोशांचा) विकार ते 'कोसेय्यं' वस्त्र. 'मय' प्रत्यय - तृणाचा (गवताचा) विकार ते 'तिणमयं', लाकडाचा विकार 'दारुमयं', नळाचा (लव्हाळ्याचा) विकार 'नळमयं', मातीचा विकार 'मत्तिकामयं', सोन्याचा रथ 'सुवण्णमयो रथो', चांदीचा 'रूपियमयं'. "अञ्ञस्मिं" या सूत्राने 'मय' प्रत्यय होतो, गाईचे शेण ते 'गोमयं'.

၆၇. ဇတုတော ဿဏ ဝါ

६७. 'जतु' (लाख) शब्दाहून विकार आणि अवयव या अर्थी विकल्पेकरून 'स्सण' प्रत्यय होतो.

ဝိကာရာဝယဝေသု ဇတုတော ဿဏ ဝါ ဟောတိ. ဧတ္ထ ‘‘ဝိကာရာဝယဝေသူ’’တိ ဝတ္တန္တေသုပိ ဗဟုလာဓိကာရာ ဝိကာရေယေဝ ဟောတိ. ဇတုနော ဝိကာရော ဇာတုဿံ ဇတုမယံ.

विकार आणि अवयव या अर्थी 'जतु' शब्दाहून विकल्पेकरून 'स्सण' प्रत्यय होतो. येथे "विकारावयवेसु" चे अनुवर्तन होत असले तरी 'बहुलाधिकारा'मुळे केवळ विकार अर्थीच हा प्रत्यय होतो. जतूचा (लाखेचा) विकार तो 'जातुस्सं' किंवा 'जतुमयं'.

၁၂၃. လောပေါတိ

१२३. 'लोप' म्हणजे प्रत्ययाचा लोप होणे.

ဗဟုလံ ပစ္စယလောပေါပိ. ‘‘ဖလိတဿ ရုက္ခဿ ဖလ+မဝယဝေါ ဝိကာရော စ, ပလ္လဝိတဿေဝ ပလ္လဝံ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဖလာဒယော [Pg.198] အဝယဝါ ဝိကာရာ စ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဖလပုပ္ဖမူလေသု ဝိကာရာဝယဝေသု-ပိယာလဿ ဖလာနိ ပိယာလာနိ, မလ္လိကာယ ပုပ္ဖာနိ မလ္လိကာ, ဥသီရဿ မူလံ ဥသီရံ. တံသဒ္ဒေန ဝါ တဒဘိဓာနံ အဘေဒေါပစာရေန, တသ္မာ ပစ္စယလောပံ ဝိနာပိ သိဇ္ဈတိ.

बहुधा प्रत्ययाचा लोप देखील होतो. "फळ आलेल्या वृक्षाचे फळ हा त्याचा अवयव आणि विकार आहे, तसेच पालवी फुटलेल्या वृक्षाची पालवी" असे म्हटले असल्यामुळे फळ इत्यादी अवयव आणि विकार असतात, म्हणून हे म्हटले जाते की फळ, फूल आणि मूळ (वनस्पतीचे मूळ) या विकार आणि अवयवांमध्ये - पियालची फळे ती 'पियालानि', मोगऱ्याची (मल्लिका) फुले ती 'मल्लिका', वाळ्याचे (उशीर) मूळ ते 'उसीरं'. किंवा त्या शब्दानेच अभेदोपचाराने त्याचे अभिधान (कथन) होते, म्हणून प्रत्ययलोपाशिवाय देखील सिद्धी होते.

၆၈. သမူဟေ ကဏ+ဏ+ဏိကာ

६८. 'समूह' या अर्थी षष्ठ्यन्त शब्दाहून 'कण', 'ण' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात.

ဆဋ္ဌိယန္တာ သမူဟေ ကဏ+ဏ+ဏိကာ ဟောန္တိ. ဂေါတ္တပစ္စယန္တာ ကဏ-ရာဇညာနံ သမူဟော ရာဇညကံ, မာနုသကံ. ဥက္ခာဒီဟိ ဥက္ခာနံ သမူဟော ဩက္ခကံ, ‘‘သံယောဂေ ကွစီ’’တိ ဩကာရော. ဩဋ္ဌကံ. ဥရဗ္ဘာနံ သမူဟော ဩရဗ္ဘကံ. ရာဇကံ, ရာဇပုတ္တကံ, ဟတ္ထိကံ, ဓေနုကံ, မာယူရကံ, ကာပေါတကံ, မာဟိသကံ. ဏ-ကာကာနံ သမူဟော ကာကံ, ဘိက္ခံ. ဏိက အစိတ္တာ-အပူပါနံ သမူဟော အာပူပိကံ, သံကုလိကံ.

षष्ठ्यन्त शब्दाहून समूह अर्थी 'कण', 'ण' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. गोत्रप्रत्ययान्त शब्दाहून 'कण' प्रत्यय - राजन्य लोकांचा समूह तो 'राजन्यकं', मनुष्यांचा समूह 'मानुसकं'. 'उक्ख' इत्यादी शब्दांपासून - उक्खांचा समूह 'ओक्खकं', "संयोगे क्वचि" या सूत्राने 'ओ' कार होतो. उंटांचा समूह 'ओट्ठकं'. मेंढ्यांचा (उरब्भ) समूह 'ओरब्भकं'. 'राजकं' (राजांचा समूह), 'राजपुत्तकं', 'हत्थिकं' (हत्तींचा समूह), 'धेनुकं' (गाईंचा समूह), 'मायूरकं' (मोरांचा समूह), 'कापोतकं' (कबुतरांचा समूह), 'माहिसकं' (म्हशींचा समूह). 'ण' प्रत्यय - कावळ्यांचा (काक) समूह तो 'काकं', भिक्षूंचा समूह 'भिक्खं'. 'णिक' प्रत्यय अचित्त (अचेतन) शब्दांपासून - अपूपांचा (अनारशांचा/पुऱ्यांचा) समूह तो 'आपूपिकं', संकुलिकांचा समूह 'सङ्कुलिकं'.

၆၉. ဇနာဒီဟိ တာတိ

६९. 'जन' इत्यादी शब्दांपासून समूह अर्थी 'ता' प्रत्यय होतो.

သမူဟတ္ထေ တာ. ဇနာနံ သမူဟော ဇနတာ, ဂဇတာ, ဗန္ဓုတာ, ဂါမတာ, သဟာယတာ, နာဂရတာ. တာန္တာ သဘာဝတော ဣတ္ထိလိင်္ဂါ.

समूह अर्थी 'ता' प्रत्यय होतो. जनांचा समूह तो 'जनता', हत्तींचा समूह 'गजता', बंधूंचा समूह 'बंधुता', गावांचा समूह 'गामता', सहायांचा (मित्रांचा) समूह 'सहायता', नागरिकांचा समूह 'नागरता'. 'ता' प्रत्ययान्त शब्द स्वभावाने स्त्रीलिंगी असतात.

မဒနီယန္တိ ကရဏေ+ဓိကရဏေ ဝါ အနီယေန သိဒ္ဓံ. ဓူမာယိတတ္တန္တိက္တန္တာ နာမဓာတုတော တ္တေန သိဒ္ဓံ, ဓူမော ဝိယ အာစရတီတိ ‘‘ကတ္တုတာ+ယော’’တိ အာယေ ‘‘ဂမနတ္ထာကမ္မကာဓာရေ စာ’’တိ က္တပစ္စယေ ဦအာဂမေ စ ကတေ ဓူမာယိတဿ ဘာဝေါတိ ဓူမာယိတတ္တံ.

'मदनीयं' हे करण किंवा अधिकरण अर्थी 'अनीय' प्रत्ययाने सिद्ध होते. 'धूमायितत्तं' हे क्तान्त नामधातूपासून 'त्त' प्रत्ययाने सिद्ध होते; धुराप्रमाणे आचरण करतो या अर्थी "कत्तुता+यो" या सूत्राने 'आय' प्रत्यय, "गमनत्थाकम्मकाधारे चा" या सूत्राने 'क्त' प्रत्यय आणि 'ऊ' चा आगम झाल्यावर 'धूमायित' च्या भाव अर्थी 'धूमायितत्तं' (धूर निघण्याची अवस्था) सिद्ध होते.

၇၀. ဣယော ဟိတေတိ

७०. 'हित' (कल्याणकारक) या अर्थी 'इय' प्रत्यय होतो.

ဟိတတ္ထေ [Pg.199] ဣယော. ဥပါဒါနာနံ ဟိတံ ဥပါဒါနိယံ.

हित अर्थी 'इय' प्रत्यय होतो. उपादानांसाठी जे हितकारक ते 'उपादानियं'.

၇၁. စက္ခာဒိတော ဿောတိ

७१. 'चक्खु' (चक्षू) इत्यादी शब्दांपासून हित अर्थी 'स्स' प्रत्यय होतो.

ဟိတတ္ထေ ဿော. စက္ခုနော ဟိတံ စက္ခုဿံ, အာယုဿံ.

हित अर्थी 'स्स' प्रत्यय होतो. चक्षूंसाठी (डोळ्यांसाठी) जे हितकारक ते 'चक्खुस्सं', आयुष्यासाठी जे हितकारक ते 'आयुस्सं'.

၇၂. ဏျော တတ္ထ သာဓု

७२. 'तेथे योग्य/कुशल' या अर्थी सप्तम्यन्त शब्दाहून 'ण्यो' प्रत्यय होतो.

သတ္တမျန္တာ တတ္ထ သာဓူတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏျော ဟောတိ. သာဓူတိ ကုသလော ယောဂ္ဂေါ ဟိတော ဝါ. သဘာယံ ကုသလော သဗ္ဘော, အာကာရလောပေါ. ပရိသာယံ သာဓု ပါရိသဇ္ဇော, ‘‘ကောသဇ္ဇာ’’ဒိနာ ဇာဂမေ အကာရဝုဒ္ဓိ. မေဓာယ ဟိတံ မေဇ္ဈံ ဃတံ. ပါဒါနံ ဟိတံ ပဇ္ဇံ တေလံ. ‘‘အညသ္မိံ’’တိ ဏျော, ရထံ ဝဟတီတိ ရစ္ဆာ.

सप्तम्यन्त शब्दाहून 'तेथे योग्य/कुशल' या अर्थी 'ण्यो' प्रत्यय होतो. 'साधू' म्हणजे कुशल, योग्य किंवा हितकारक. सभेत कुशल तो 'सब्भो' (सभ्य), यात 'आ' काराचा लोप होतो. परिषदेत (सभेत) योग्य तो 'पारिसज्जो', "कोसज्जा" इत्यादी सूत्राने 'ज' चा आगम आणि 'अ' काराची वृद्धी होते. मेधेसाठी (बुद्धीसाठी) जे हितकारक ते 'मेज्झं' तूप. पायांसाठी जे हितकारक ते 'पज्जं' तेल. "अञ्ञस्मिं" या सूत्राने 'ण्यो' प्रत्यय होतो, रथ वाहून नेणारा तो 'रच्छा' (रस्ता/रथ्या).

၇၃. ကမ္မာ နိယ+ညာတိ

७३. 'कम्म' (कर्म) शब्दाहून योग्य अर्थी 'निय' आणि 'ञ्ञ' प्रत्यय होतात.

ကမ္မသဒ္ဒါ သာဓွတ္ထေ နိယ+ညာ ဟောန္တိ. ကမ္မေ သာဓု ကမ္မနိယံ ကမ္မညံ.

'कम्म' शब्दाहून योग्य अर्थी 'निय' आणि 'ञ्ञ' प्रत्यय होतात. कर्मासाठी जे योग्य ते 'कमनियं' किंवा 'कम्मञ्ञं' (कर्मण्य/कार्यक्षम).

၇၄. ကထာဒိတွိ+ကောတိ

७४. 'कथा' इत्यादी शब्दांपासून 'इक' प्रत्यय होतो.

ဣကော. ကထာယံ ကုသလော ကထိကော. ဓမ္မကထိကော, သင်္ဂါမိကော, ပဝါသိကော, ဥပဝါသိကော.

'इक' प्रत्यय होतो. कथेत कुशल तो 'कथिको' (कथक/वक्ता). 'धम्मकथिको' (धर्मोपदेशक), 'सङ्गामिको' (युद्धात कुशल), 'पवासिको' (प्रवासात राहणारा), 'उपवासिको' (उपवास करणारा).

၇၅. ပထာဒီဟိ ဏေယျောတိ

७५. 'पथ' इत्यादी शब्दांपासून 'णेय्य' प्रत्यय होतो.

ဏေယျော. ပထေ ဟိတံ ပါထေယျံ, သပတိသ္မိံ ဟိတံ သာပတေယျံ ဓနံ. ပဒီပေယျံ တေလံ.

णेय्य (प्रत्यय). मार्गासाठी हितकारक ते 'पाथेय्य' (प्रवासातील शिदोरी), स्वतःच्या मालकीसाठी हितकारक ते 'सापतेय्य' धन (संपत्ती). दिव्यासाठी योग्य ते 'पदीपेय्य' तेल.

၇၆. ဒက္ခိဏာယာ+ရဟေတိ

७६. दक्षिणेसाठी (दानाचा स्वीकार करण्यास) पात्र असणे.

အရဟတ္ထေ [Pg.200] ဏေယျော. ဒက္ခိဏံ အရဟတီတိ ဒက္ခိဏေယျော.

'पात्र असणे' या अर्थी 'णेय्य' प्रत्यय होतो. जो दक्षिणेस (दानास) पात्र आहे तो 'दक्षिणेय्य' (दक्खिणेय्य).

၇၇. ရာယော တုမန္တာတိ

७७. 'रायो तुमन्ता' (हे सूत्र).

အရဟတ္ထေ တုမန္တာ ရာယော ဝါ. ဃာတေတုံ အရဟတီတိ ဃာတေတာယံ, ‘‘ရာနုဗန္ဓေ+န္တသရာဒိဿာ’’တိ ဥံလောပေါ. ဇာပေတာယံ, ပဗ္ဗာဇေတာယံ. ဝါတိ ကိံ, ဃာတေတုံ. (သံကိဏ္ဏတဒ္ဓိတံ).

'पात्र असणे' या अर्थी 'तुमुन्' प्रत्ययान्तापुढे 'राय' (किंवा आय) प्रत्यय होतो. मारण्यास पात्र तो 'घातेताय', “रानूबन्धेन्तसरादिस्सा” या सूत्राने 'उं' चा लोप होतो. 'जापेताय' (पराजित करण्यास पात्र), 'पब्बाजेताय' (प्रव्रजित करण्यास/हद्दपार करण्यास पात्र). 'वा' (पर्यायी) कशासाठी? 'घातेतुं' (हे रूप देखील होण्यासाठी). (संकीर्णतद्धित).

၇၈. တ+မေတ္ထ+ဿ+တ္ထီတိ မန္တု

७८. “ते येथे आहे” किंवा “ते याचे आहे” या अर्थी 'मन्तु' प्रत्यय होतो.

ပဌမန္တာ ဧတ္ထ အဿ အတ္ထီတိ ဧတေသွ+တ္ထေသု မန္တု ဟောတိ. ဂါဝေါ ဧတ္ထ ဒေသေ အဿ ဝါ ပုရိသဿ သန္တီတိ ဂေါမာ, ဂေါမန္တော ဣစ္စာဒိ ဂုဏဝန္တုသမံ.

प्रथमान्त शब्दाहून “येथे आहे” किंवा “याचे आहे” या अर्थांमध्ये 'मन्तु' प्रत्यय होतो. गायी या देशात आहेत किंवा या माणसाच्या आहेत म्हणून तो 'गोमा' (किंवा 'गोमन्तो' इत्यादी, जे 'गुणवन्तु' प्रमाणे चालतात).

အတ္ထီတိ ဝတ္တမာနကာလောပါဒါနတော ဘူတာဟိ ဘဝိဿန္တီဟိ ဝါ ဂေါဟိ န ဂေါမာ. ကထံ ဂေါမာ အာသိ, ဂေါမာ ဘဝိဿတီတိ. တဒါပိ ဝတ္တမာနာဟိယေဝ ဂေါဟိ ဂေါမာ, အာသိ ဘဝိဿတီတိ ပဒန္တရာ ကာလန္တရံ. ဣတိသဒ္ဒတော ဝိသယနိယမော. ဝုတ္တဉှိ –

'अत्थि' (आहे) या वर्तमानकाळाच्या निर्देशामुळे भूतकाळातील किंवा भविष्यकाळातील गायींमुळे कोणी 'गोमा' (गायींचा मालक) ठरत नाही. मग “तो गोमा होता” (गोमा आसि) किंवा “तो गोमा होईल” (गोमा भविस्सति) असे कसे म्हटले जाते? तेव्हाही त्या त्या काळातील वर्तमान गायींमुळेच तो 'गोमा' असतो, आणि 'आसि' किंवा 'भविस्सति' या इतर पदांमुळे काळाचा बदल दर्शवला जातो. 'इति' या शब्दावरून विषयाचा नियम ठरतो. कारण असे म्हटले आहे –

ပဟူတေ စ ပသံသာယံ, နိန္ဒာယဉ္စာ+တိသာယနေ;

နိစ္စယောဂေ စ သံသဂ္ဂေ, ဟောန္တိ+မေ မန္တုအာဒယောတိ.

“प्रचुरता (पुष्कळ असणे), प्रशंसा, निंदा, अतिशयता, नित्ययोग (नेहमीचा संबंध) आणि संसर्ग (संपर्क) या अर्थांमध्ये हे 'मन्तु' इत्यादी प्रत्यय होतात.”

၁၃၄. အာယုဿာ+ယသ မန္တုမှိ

१३४. 'मन्तु' प्रत्यय असताना 'आयुस्' शब्दाचा 'आयस' असा आदेश होतो.

မန္တုမှိ အာယုဿ အာယသာဒေသော ဟောတိ. အာယု အဿ အတ္ထီတိ အာယသ္မာ. ဂေါ အဿောတိ ဇာတိသဒ္ဒါနံ ဒဗ္ဗာဘိဓာန- သာမတ္ထိယာ [Pg.201] မန္တွာဒယော န ဟောန္တိ, တထာ ဂုဏသဒ္ဒါနံ သေတော ပဋောတိ. ယေသံ တု ဂုဏသဒ္ဒါနံ ဒဗ္ဗာဘိဓာနသာမတ္ထိယံ နတ္ထိ, တေဟိ ဟောန္တေဝ, ဗုဒ္ဓိ အဿ အတ္ထီတိ ဗုဒ္ဓိမာ. ‘‘ဝန္တွ+ဝဏ္ဏာ’’တိ ဝန္တုမှိ ရူပဝါ ရသဝါ ဂန္ဓဝါ သဒ္ဒဝါ. ‘‘ဒဏ္ဍာဒိတွိ+ကဤ ဝါ’’တိ ဣက+ဤ, ရသီ ရသိကော, ရူပီ ရူပိကော, ဂန္ဓီ ဂန္ဓိကောတိ.

'मन्तु' प्रत्यय असताना 'आयुस्' शब्दाचा 'आयस' असा आदेश होतो. आयुष्य आहे ज्याचे तो 'आयुष्मान' (आयस्मा). 'गो' (गाय) इत्यादी जातीवाचक शब्दांना द्रव्याचे अभिधान करण्याचे सामर्थ्य असल्यामुळे 'मन्तु' इत्यादी प्रत्यय होत नाहीत; तसेच 'सेतो पटो' (पांढरे वस्त्र) यांसारख्या गुणवाचक शब्दांनाही होत नाहीत. परंतु ज्या गुणवाचक शब्दांमध्ये द्रव्याचे अभिधान करण्याचे सामर्थ्य नसते, त्यांच्यापुढे हे प्रत्यय होतातच; जसे की, बुद्धी आहे ज्याची तो 'बुद्धिमान' (बुद्धिमा). “वन्त्ववण्णा” या सूत्राने 'अ' किंवा 'आ' कारान्त शब्दांपुढे 'वन्तु' प्रत्यय होऊन 'रूपवा', 'रसवा', 'गन्धवा', 'सद्दवा' अशी रूपे होतात. “दण्डादित्विकई वा” या सूत्राने 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय होऊन 'रसी', 'रसिको'; 'रूपी', 'रूपिको'; 'गन्धी', 'गन्धिको' अशी रूपे होतात.

၇၉. ဝန္တွ+ဝဏ္ဏာတိ

७९. 'वन्त्ववण्णा' (हे सूत्र).

ဝန္တု. ပသတ္ထံ သီလ+မဿ အတ္ထီတိ သီလဝါ. ပဟုတာ ပသတ္ထာ ဝါ ပညာ အဿ အတ္ထီတိ ပညဝါ.

'वन्तु' प्रत्यय. प्रशंसनीय शील आहे ज्याचे तो 'शीलवान' (सीलवा). प्रचुर किंवा प्रशंसनीय प्रज्ञा आहे ज्याची तो 'प्रज्ञावान' (पञ्ञवा).

၈၀. ဒဏ္ဍာဒိတွိ+က+ဤ ဝါတိ

८०. 'दण्डादित्विकई वा' (हे सूत्र).

ဣက+ဤ ဟောန္တိ ဝါ မန္တတ္ထေ. ဗဟုလံဝိဓာနာ ကုတောစိသဒ္ဒတော ဒွေ ဟောန္တိ, ကုတော စေ+ကမေကံဝ. နိစ္စယုတ္တော ဒဏ္ဍော အဿ အတ္ထီတိ ဒဏ္ဍိကော ဒဏ္ဍီ. ဂန္ဓိကော ဂန္ဓီ. ဝါတွေဝ, ဒဏ္ဍဝါ.

'मन्तु' च्या अर्थी 'इक' आणि 'ई' हे प्रत्यय पर्यायाने होतात. 'बहुलं' विधानामुळे काही शब्दांपासून दोन्ही प्रत्यय होतात, तर काहींपासून एकच होतो. नेहमी दंड धारण करणारा तो 'दण्डिको' किंवा 'दण्डी'. 'गन्धिको' किंवा 'गन्धी'. 'वा' (पर्यायी) असल्यामुळेच 'दण्डवा' हे रूप देखील होते.

‘‘ဥတ္တမိဏေဝ ဓနာ ဣကော’’တိ ဂဏသုတ္တေန ဣကော ဓနိကော. အညော ဓနီ ဓနဝါ.

“उत्तमिणेव धना इको” या गणसूत्राने 'धन' शब्दापासून केवळ धनको (कर्ज देणारा/ऋणको) या अर्थी 'इक' प्रत्यय होऊन 'धनिको' हे रूप बनते. इतर अर्थांमध्ये 'धनी' किंवा 'धनवा' (धनवान) अशी रूपे होतात.

‘‘အသန္နိဟိတေ အတ္ထာ’’ အသန္နိဟိတော အတ္ထော အဿ အတ္ထီတိ အတ္ထိကော အတ္ထီ. သန္နိဟိတေ အတ္ထဝါ. ‘‘တဒန္တာ စ’’ ပုညတ္ထော အဿ အတ္ထီတိ ပုညတ္ထိကော ပုညတ္ထီ.

“असन्निहिते अत्था” या सूत्राने संपत्ती किंवा प्रयोजन जवळ नसताना 'अत्थ' शब्दापासून 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय होऊन 'अत्थिको' किंवा 'अत्थी' (गरजू/इच्छुक) अशी रूपे होतात. संपत्ती जवळ असताना 'अत्थवा' (धनवान) असे रूप होते. “तदन्ता च” या सूत्राने, पुण्याचा हेतू आहे ज्याचा तो 'पुञ्ञत्थिको' किंवा 'पुञ्ञत्थी' (पुण्याची इच्छा करणारा).

‘‘ဝဏ္ဏန္တာ ဤယေဝ’’. ဗြဟ္မဝဏ္ဏံ အဿ အတ္ထီတိ ဗြဟ္မဝဏ္ဏီ, ဒေဝဝဏ္ဏီ.

“वण्णन्ता ईयेव” या सूत्राने 'वण्ण' (वर्ण) शेवटी असणाऱ्या शब्दांपुढे केवळ 'ई' प्रत्यय होतो. ब्रह्मवर्ण (श्रेष्ठ वर्ण) आहे ज्याचा तो 'ब्रह्मवण्णी', devavaṇṇī (देववर्ण आहे ज्याचा तो 'देववण्णी').

‘‘ဟတ္ထဒန္တေဟိ [Pg.202] ဇာတိယံ’’. ဟတ္ထ+မဿ အတ္ထီတိ ဟတ္ထီ, ဒန္တီ. အညတြ ဟတ္ထဝါ ဒန္တဝါ.

“हत्थदन्तेहि जातियं” या सूत्राने जातीवाचक (प्राणी) अर्थी 'हत्थ' (हस्त) आणि 'दन्त' शब्दांपुढे 'ई' प्रत्यय होऊन 'हत्थी' (हत्ती) आणि 'दन्ती' (सुळा असलेला हत्ती) अशी रूपे होतात. इतर अर्थांमध्ये 'हत्थवा' (हात असलेला) आणि 'दन्तवा' (दात असलेला) अशी रूपे होतात.

‘‘ဝဏ္ဏတော ဗြဟ္မစာရိမှိ’’. ဝဏ္ဏော အဿ အတ္ထီတိ ဝဏ္ဏိကော ဗြဟ္မစာရီ.

“वण्णतो ब्रह्मचारिम्हि” या सूत्राने ब्रह्मचारी अर्थी 'वण्ण' शब्दापुढे 'इक' प्रत्यय होऊन 'वण्णिको ब्रह्मचारी' असे रूप होते.

‘‘ပေါက္ခရာဒိတော ဒေသေ’’. ပေါက္ခရံ ဇလံ ပဒုမံ ဝါ အဿ အတ္ထီတိ ပေါက္ခရီ, ‘‘ယုဝဏ္ဏေဟိ နီ’’တိ နီမှိ ‘‘ဃရဏျာဒယော’’တိ ဤဿ အတ္တံ, နဿ ဏော စ, ပေါက္ခရဏီ, ဥပ္ပလိနီ, ကုမုဒိနီ, ဘိသိနီ, မုလာလိနီ, သာလုကိနီ.

“पोक्खरादितो देसे” या सूत्राने स्थान/प्रदेश या अर्थी 'पोक्खर' इत्यादी शब्दांपुढे 'ई' प्रत्यय होतो. 'पोक्खर' (पाणी किंवा कमळ) आहे ज्यामध्ये तो 'पोक्खरी'. “युवण्णेहि नी” या सूत्राने स्त्रीलिंगी 'नी' प्रत्यय लागल्यावर, “घरण्यादयो” या सूत्राने 'ई' चा 'अ' होतो आणि 'न' चा 'ण' होऊन 'पोक्खरणी' (कमळतळे), 'उप्पलिनी', 'कुमुदिनी', 'भिसिनी', 'मुलालिनी', 'सालुकिनी' अशी रूपे होतात.

‘‘ကွစာ+ဒေသေပိ’’. ပဒုမ+မဿ အတ္ထီတိ ပဒုမီ ပဒုမိနီ ပဒုမိနီပဏ္ဏံ. ဒေသတော+ညတြ ပေါက္ခရဝါ ဟတ္ထီ.

“क्वचादेसेपि” या सूत्राने कधीकधी स्थान नसलेल्या अर्थी देखील हे प्रत्यय होतात; जसे की, 'पदुम' (कमळ) आहे ज्यामध्ये ती 'पदुमी', 'पदुमिनी', 'पदुमिनीपण्णं' (कमळाचे पान). स्थानाव्यतिरिक्त इतर अर्थी 'पोक्खरवा हत्थी' (ठिपके असलेला हत्ती) असे रूप होते.

‘‘နာဝါယိ+ကော’’ နာဝိကော. သိခီ, ဗာလီ, သီလီ, ဗလီ.

“नावायिको” या सूत्राने 'नावा' शब्दापुढे 'इक' प्रत्यय होऊन 'नाविको' (नावाडी) असे रूप होते. तसेच 'सिखी' (शिखा असलेला/अग्नी), 'बाली' (केस किंवा शेपूट असलेला), 'सीली' (शीलवान), 'बली' (बलवान).

‘‘သုခဒုက္ခာ ဤ’’. သုခီ ဒုက္ခီ. ‘‘ဗလာ ဗာဟူရုပုဗ္ဗာ စ’’. ဗာဟုဗလီ, ဦရုဗလီ.

“सुखदुक्खा ई” या सूत्राने 'सुख' आणि 'दुक्ख' शब्दांपुढे 'ई' प्रत्यय होऊन 'सुखी', 'दुक्खी' अशी रूपे होतात. “बला बाहूरुपुब्बा च” या सूत्राने 'बाहु' किंवा 'ऊरु' पूर्वपद असलेल्या 'बल' शब्दापुढे 'ई' प्रत्यय होऊन 'बाहुबली' (बाहूंचे बल असलेला), 'ऊरुबली' (मांड्यांचे बल असलेला) अशी रूपे होतात.

၈၁. တပါဒီဟိ ဿီတိ

८१. 'तपादीहि स्सी' (हे सूत्र).

ဿီ. တပေါ အဿ အတ္ထီတိ တပဿီ, ယသဿီ, တေဇဿီ, မနဿီ, ပယဿီ. ဝါတွေဝ, ယသဝါ.

'स्सी' प्रत्यय. तप आहे ज्याचे तो 'तपस्वी' (तपस्सी), 'यसस्सी' (यशस्वी), 'तेजस्सी' (तेजस्वी), 'मनस्सी' (मनस्वी), 'पयस्सी' (दूध असलेला). 'वा' (पर्यायी) असल्यामुळेच 'यसवा' (यशस्वी) हे रूप देखील होते.

၈၂. မုခါဒိတော ရောတိ

८२. 'मुखादितो रो' (हे सूत्र).

ရော. နိန္ဒိတံ မုခ+မဿ အတ္ထီတိ မုခရော. သုသိ=ဆိဒ္ဒံ အဿ အတ္ထီတိ သုသိရော. ဦသော=ခါရမတ္တိကာ အသ္မိံ အတ္ထီတိ ဦသရော[Pg.203]. မဓုရော ဂုဠော, မဓုရာ သက္ခရာ, မဓုရံ ခီရံ. ခံ=ဂီဝါယ ဝိဝရံ အဿ အတ္ထီတိ ခရော ဂဒြဘော. ကုဉ္ဇော=ဟနု အဿ အတ္ထီတိ ကုဉ္ဇရော. နဂရော.

'र' प्रत्यय. निंद्य (वाईट) तोंड आहे ज्याचे तो 'मुखरो' (वाचाळ). 'सुसि' म्हणजे छिद्र, छिद्र आहे ज्याला ते 'सुसिरो' (पोकळ). 'ऊस' म्हणजे खारट माती, ती ज्या जमिनीत आहे ती 'ऊसरो' (खारट/नापीक जमीन). 'मधुरो गुळो' (गोड गूळ), 'मधुरा सक्खरा' (गोड साखर), 'मधुरं खीरं' (गोड दूध). 'खं' म्हणजे मानेची पोकळी आहे ज्याला तो 'खरो' (गाढव). 'कुञ्जो' म्हणजे हनुवटी आहे ज्याला तो 'कुञ्जरो' (हत्ती). 'नगरो' (नगर).

‘‘ဒန္တဿ စ ဥန္နတဒန္တေ’’တိ ဂဏသုတ္တေန ဒန္တဿ ဥ စ, ဥန္နတံ ဒန္တ+မဿ အတ္ထီတိ ဒန္တုရော.

“दन्तस्स च उन्नतदन्ते” या गणसूत्राने 'दन्त' शब्दाच्या जागी 'उ' होतो आणि 'र' प्रत्यय लागून, पुढे आलेले (उंच) दात आहेत ज्याचे तो 'दन्तुरो' (दंतूर) असे रूप बनते.

၈၃. တုဋ္ဌျာဒီဟိ ဘောတိ

८३. 'तुट्ठ्यादीहि भो' (हे सूत्र).

ဘော ဝါ. တုဋ္ဌိ အဿ အတ္ထီတိ တုဋ္ဌိဘော, သာလိဘော, ဝါလိဘော.

'भ' प्रत्यय पर्यायाने होतो. तुष्टी (संतोष) आहे ज्याची तो 'तुट्ठिभो', 'सालिभो', 'वालिभो'.

၈၄. သဒ္ဓါဒိတွ

८४. 'सद्धादित्व' (हे सूत्र).

ဣတိ ဝါ အ ဟောတိ. အတိသယာ သဒ္ဓါ အဿ အတ္ထီတိ သဒ္ဓေါ, ပညော, ပညဝါ, သဒ္ဓါ ကညာ, သဒ္ဓံ ကုလံ.

या सूत्राने पर्यायाने 'अ' प्रत्यय होतो. अतिशय श्रद्धा आहे ज्याची तो 'सद्धो' (श्रद्धाळू), 'पञ्ञो' (प्रज्ञावान), 'पञ्ञवा' (प्रज्ञावान); स्त्रीलिंगात 'सद्धा कञ्ञा' (श्रद्धाळू कन्या), नपुंसकलिंगात 'सद्धं कुलं' (श्रद्धाळू कुल).

၈၅. ဏော တပါတိ

८५. 'णो तपा' (हे सूत्र).

ဏော, တာပသော, သကာဂမော. တာပသီ.

'ण' प्रत्यय होऊन, 'स' च्या आगमासह 'तापसो' (तपस्वी) हे रूप बनते. स्त्रीलिंगात 'तापसी'.

၈၆. အာလွ+ဘိဇ္ဈာဒီဟိတိ

८६. 'आल्वभिज्झादीहि' (हे सूत्र).

အာလု ဝါ. အဘိဇ္ဈာ အဿ အတ္ထီတိ အဘိဇ္ဈာလု, သီတာလု, ဓဇာလု, ဒယာလု, ဒယာဝါ. အဘိဇ္ဈာလု ဧဝ အဘိဇ္ဈာလုကော.

'आलु' प्रत्यय पर्यायाने होतो. अभिध्या (लोभ) आहे ज्याची तो 'अभिज्झालु' (लोभी), 'सीतालु' (थंडी वाजणारा), 'धजालु' (ध्वज असलेला), 'दयालु' (दयाळू), 'दयावा' (दयाळू). 'अभिज्झालु' म्हणजेच 'अभिज्झालुको'.

၈၇. ပိစ္ဆာဒိတွိ+လောတိ

८७. 'पिच्छादित्विलो' (हे सूत्र).

ဣလော ဝါ. ပိစ္ဆ+မဿ အတ္ထီတိ ပိစ္ဆိလော, ပိစ္ဆဝါ. ဖေဏိလော, ဇဋိလော, တုဏ္ဍိလော. နိန္ဒိတာ ဝါစာ အဿ အတ္ထီတိ ဝါစာလောတိ ပရဿရလောပေါ.

'इल' प्रत्यय पर्यायाने होतो. पिच्छ (पिसे/चिखल) आहे ज्याला तो 'पिच्छिलो', 'पिच्छवा'. 'फेणिलो' (फेसाळलेला), 'जटिलो' (जटा असलेला), 'तुण्डिलो' (तोंड किंवा पोट पुढे आलेला). निंद्य (वाईट) वाणी आहे ज्याची तो 'वाचालो' (वाचाळ), येथे परस्वराचा लोप होतो.

၈၈. သီလာဒိတော ဝေါတိ

८८. 'सीलादितो वो' (हे सूत्र).

ဝေါ [Pg.204] ဟောတိ ဝါ. သီလဝေါ, သီလဝါ. ကေသဝေါ, ကေသဝါ.

'वो' (हा प्रत्यय) विकल्पाने होतो. सीलवो, सीलवा. केसवो, केसवा.

‘‘အဏ္ဏာ နိစ္စံ’’ အဏ္ဏဝေါ. ‘‘ဂဏ္ဍီရာဇီဟိ သညာယံ’’ ဂဏ္ဍီ=မေဏ္ဍသိင်္ဂံ အဿ အတ္ထီတိ ဂဏ္ဍီဝံ ဓနု, ရာဇီဝံ ပင်္ကဇံ.

"अण्णा निच्चं" या सूत्राने 'अण्णवो' (समुद्र) रूप सिद्ध होते. "गण्डीराजीहि सञ्ञायं" या सूत्राने, गण्डी = मेंढ्याचे शिंग ज्याला आहे ते 'गण्डीवं' (धनुष्य), आणि 'राजीवं' म्हणजे कमळ (ज्याला रेषा आहेत).

၈၉. မာယာ မေဓာဟိ ဝီတိ

८९. 'माया' आणि 'मेधा' या शब्दांनंतर 'वी' (हा प्रत्यय होतो).

ဝီ. မာယာဝီ, မေဓာဝီ ပုမာ. နီမှိ မေဓာဝိနီ. မေဓာဝီ ကုလံ, ‘‘ဧကဝစနယောသွ+ဃောနံ’’တိ သိမှိ ရဿော. ဧဝံ မာယာဝီ.

'वी' प्रत्यय लागून पुल्लिंगात 'मायावी', 'मेधावी' अशी रूपे होतात. स्त्रीलिंगात 'नी' प्रत्यय लागून 'मेधाविनी' होते. नपुंसकलिंगात 'मेधावी कुलम्' होते, आणि "एकवचनयोस्व+घोनं" या सूत्राने 'सि' प्रत्यय असताना र्‍हस्व होतो. याचप्रमाणे 'मायावी' चे रूप होते.

၉၀. သိ+ဿရေ အာမျု+ဝါမီ

९०. स्वामित्व (ईश्वरत्व) अर्थी 'स' शब्दाहून 'आमी' आणि 'उवामी' हे प्रत्यय होतात.

ဣဿရေ+ဘိဓေယျေ သသဒ္ဒါ အာမီ+ဥဝါမီ ဟောန္တိ မန္တွတ္ထေ. သံ=အာယတ္တံ အဿ အတ္ထီတိ သာမီ သုဝါမီ. သုဝါမိနီ ကညာ.

स्वामित्व (ईश्वरत्व) अर्थ व्यक्त करायचा असताना, 'स' शब्दाहून 'मन्तु' (मालकी) अर्थी 'आमी' आणि 'उवामी' हे प्रत्यय होतात. 'सं' म्हणजे स्वाधीन किंवा ज्याच्या अधीन आहे तो 'सामी' (स्वामी) किंवा 'सुवामी' (सुस्वामी) होय. स्त्रीलिंगात 'सुवामिनी कञ्ञा' असे रूप होते.

၉၁. လက္ချာ ဏော အ စ

९१. 'लक्खी' (लक्ष्मी) शब्दाहून 'मन्तु' अर्थी 'णो' प्रत्यय होतो आणि अंत्य स्वराच्या जागी 'अ' होतो.

လက္ခီသဒ္ဒါ ဏော ဟောတိ မန္တွတ္ထေ အ စ+န္တဿ. လက္ခီ အဿ အတ္ထီတိ လက္ခဏော.

'लक्खी' शब्दाहून 'मन्तु' अर्थी 'णो' प्रत्यय होतो आणि अंत्य स्वराच्या जागी 'अ' होतो. 'लक्खी' (लक्ष्मी किंवा शुभ लक्षणे) ज्याच्याजवळ आहेत तो 'लक्खणो' (लक्षणवान) होय.

၉၂. အင်္ဂါ နော ကလျာဏေတိ

९२. कल्याण (सुंदर) हा अर्थ विवक्षित असताना 'अङ्ग' शब्दाहून 'नो' प्रत्यय होतो.

အင်္ဂသ္မာ နော ဟောတိ. ကလျာဏာနိ သောဘဏာနိ အင်္ဂါနိ အဿာ အတ္ထီတိ အင်္ဂနာ.

'अङ्ग' शब्दाहून 'नो' प्रत्यय होतो. कल्याणकारी म्हणजे सुंदर अवयव (अंगे) जिचे आहेत ती 'अङ्गना' (स्त्री) होय.

၉၃. သော လောမာတိ

९३. 'लोम' शब्दाहून 'सो' प्रत्यय होतो.

လောမာ [Pg.205] သော, ပဟူတာ လောမာ အဿ အတ္ထီတိ လောမသော, လောမသာ ကညာ.

'लोम' शब्दाहून 'सो' प्रत्यय होतो. पुष्कळ केस (लोम) ज्याला आहेत तो 'लोमसो' (लोमश/केसाळ) आणि स्त्रीलिंगात 'लोमसा कञ्ञा' (केसाळ कन्या) असे रूप होते.

၉၄. ဣမိ+ယာတိ

९४. 'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय होतात.

ဣမ+ဣယာ ဟောန္တိ, ပုတ္တော အဿ အတ္ထီတိ ပုတ္တိမော, ကိတ္တိမော, ပုတ္တိယော, ကပ္ပိယော, ဇဋိယော, ဟာနဘာဂိယော, သေနိယော. (အတ္ထျတ္ထတဒ္ဓိတံ).

'इम' आणि 'इय' हे प्रत्यय होतात. पुत्र ज्याला आहे तो 'पुत्तिमो', कीर्ती ज्याला आहे तो 'कित्तिमो', तसेच 'पुत्तियो', 'कप्पियो' (कल्पिय), 'जटियो' (जटाधारी), 'हानभागियो' (हानीला कारणीभूत ठरणारा), 'सेनियो' (सैन्याचा स्वामी). (हे 'अत्थ्यत्थ-तद्धित' प्रत्यय आहेत).

၉၅. တော ပဉ္စမျာ

९५. पंचमी विभक्तीच्या अर्थी शब्दाहून 'तो' हा प्रत्यय बहुधा (विकल्पाने) होतो.

ပဉ္စမျန္တာ ဗဟုလံ တော ဟောတိ ဝါ. တောအာဒိပစ္စယန္တာ နိပ္ဖန္နနိပါတာ, တေဟိ ပရာသံ ဝိဘတ္တီနံ ‘‘အသံချေဟိ သဗ္ဗာသံ’’တိ လောပေါဝ. ဂါမတော အာဂစ္ဆတီတိ ဂါမသ္မာ အာဂစ္ဆတိ, စောရတော ဘာယတီတိ စောရေဟိ ဘာယတိ, သတ္ထတော ပရိဟီနော သတ္ထာ ပရိဟီနော. ဧဝံ ပုရိသတော, ရာဇတော, အဂ္ဂိတော, ဟတ္ထိတော, ဟေတုတော, ယုတ္တိတော, ဣတ္ထိတော, ဘိက္ခုနိတော, ယာဂုတော, ဇမ္ဗုတော, စိတ္တတော, အာယုတော. သဗ္ဗာဒိတော-သဗ္ဗတော, ယတော, တတော ဣစ္စာဒိ.

पंचम्यन्त शब्दांहून 'तो' प्रत्यय बहुधा विकल्पाने होतो. 'तो' इत्यादी प्रत्यय लागून बनलेले शब्द हे निपात (अव्यय) असतात, त्यामुळे त्यांच्यापुढील विभक्ती प्रत्ययांचा "असंख्येहि सब्बासं" या सूत्राने लोपच होतो. 'गामतो आगच्छति' म्हणजे 'गामस्मा आगच्छति' (गावाकडून येतो), 'चोरतो भायति' म्हणजे 'चोरेहि भायति' (चोरांपासून भितो), 'सत्थतो परिहीनो' म्हणजे 'सत्था परिहीनो' (सार्थापासून किंवा शास्त्यापासून वंचित झालेला). याचप्रमाणे पुरिसतो, राजतो, अग्गितो, हत्थितो, हेतुतो, युत्तितो, इत्थितो, भिक्खुनितो, यागुतो, जम्बुतो, चित्ततो, आयुतो ही रूपे होतात. सर्वादी (सर्व इत्यादी) शब्दांपासून - सब्बतो, यतो, tato इत्यादी रूपे बनतात.

၉၆. ဣတော+တေ+တ္တော ကုတော

९६. 'इतो', 'अतो', 'एत्तो' आणि 'कुतो' ही रूपे सिद्ध होतात.

တောမှိ ဣမဿ ဋိ နိပစ္စတေ ဧတဿ ဋ+ဧဋ ကိံ သဒ္ဒဿ ကုတ္တဉ္စ. ဣတော ဣမသ္မာ, အတော ဧတ္တော ဧတသ္မာ, ကုတော ကသ္မာ.

'तो' प्रत्यय असताना 'इम' च्या जागी 'इ' (टि-लोप होऊन) निपातित होतो, 'एत' च्या जागी 'अ' आणि 'एत' होतो, आणि 'किं' शब्दाच्या जागी 'कु' होतो. 'इतो' म्हणजे 'इमस्मा' (यापासून), 'अतो' किंवा 'एत्तो' म्हणजे 'एतस्मा' (त्यापासून), 'कुतो' म्हणजे 'कस्मा' (कशापासून/कोठून).

၉၇. အဘျာဒီဟိတိ

९७. 'अभि' इत्यादी अव्ययांहून ('तो' प्रत्यय होतो).

တော. အဘိတော, ပရိတော, ပစ္ဆတော, ဟေဋ္ဌတော.

'तो' प्रत्यय लागून - अभितो (समोर/जवळ), परितो (भोवताली), पच्छतो (मागून), हेट्ठतो (खालून) ही रूपे होतात.

၉၈. အာဒျာဒီဟိတိ

९८. सप्तम्यन्त 'आदि' इत्यादी शब्दांहून 'तो' प्रत्यय होतो.

သတ္တမျန္တေဟိ [Pg.206] တော ဟောတိ. အာဒေါ အာဒိတော, မဇ္ဈတော, အန္တတော, ပိဋ္ဌိတော, ပဿတော, မုခတော. ပဌမန္တာ ယတော+ဒကံ တ+ဒါဒိတ္တံ, ယံ ဥဒကံ, တဒေဝါ+ဒိတ္တန္တိ အတ္ထော.

सप्तम्यन्त शब्दांहून 'तो' प्रत्यय होतो. 'आदो' पासून 'आदितो' (सुरुवातीला/सुरुवातीपासून), मज्झतो (मध्यावर), अन्ततो (शेवटी), पिट्ठितो (पाठीमागे), पस्सतो (बाजूला), मुखतो (मुखातून/समोर). प्रथमान्त शब्दापासून 'यतोदकं' (यतो + उदकं) आणि 'तदादित्तं' (तद् + आदित्तं) म्हणजे 'यं उदकं, तदेवाऽदित्तं' (जे पाणी आहे, तेच पेटलेले आहे) असा अर्थ होतो.

၉၉. သဗ္ဗာဒိတော သတ္တမျာ တြ+တ္ထာ

९९. सप्तम्यन्त 'सर्वादी' (सर्व इत्यादी) शब्दांहून 'त्र' आणि 'त्थ' हे प्रत्यय विकल्पाने होतात.

သဗ္ဗာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ တြ+တ္ထာ ဝါ ဟောန္တိ. သဗ္ဗတြ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗသ္မိံ, ယတြ ယတ္ထ, တတြ တတ္ထ ဣစ္စာဒိ. ဗဟုလာဓိကာရာ န တုမှအမှေဟိ.

सप्तम्यन्त 'सर्वादी' शब्दांहून 'त्र' आणि 'त्थ' हे प्रत्यय विकल्पाने होतात. 'सब्बत्र', 'सब्बत्थ' म्हणजे 'सब्बस्मिं' (सर्व ठिकाणी/सगळीकडे), 'यत्र', 'यत्थ' (ज्या ठिकाणी), 'तत्र', 'तत्थ' (त्या ठिकाणी) इत्यादी. 'बहुलाधिकारा'मुळे (नियम बहुधा लागू होत असल्यामुळे) 'तुम्ह' (तू) आणि 'अम्ह' (मी) या शब्दांहून हे प्रत्यय होत नाहीत.

၁၀၀. ကတ္ထေ+တ္ထ+ကုတြာ+တြ ကွေ+ဟိ+ဓ

१००. 'कत्थ', 'एत्थ', 'कुत्र', 'अत्र', 'क्व', 'इह' आणि 'इध' ही रूपे सिद्ध होतात.

ဧတေဟိ ‘‘သဗ္ဗာဒိတော’’တိအာဒိနာ တြ+တ္ထာ. သေသာဒေသာ စ ပစ္စယာ စ ဣမိနာဝ နိပစ္စန္တေ. ဣမိနာ ကိဿ က+ကု စ, ဧတဿ ဋေ+ဋာ စ, ဝပစ္စယေ ကိဿ ဣလောပေါ စ, ဟ+ဓပစ္စယေသု ဣမဿ ဋိ စ နိပစ္စတေ. ကသ္မိံ ကတ္ထ ကုတြ ကွ, ဧတသ္မိံ ဧတ္ထ အတြ, ဣမသ္မိံ ဣဟ ဣဓ.

"सब्बादितो" इत्यादी सूत्राने यांच्याहून 'त्र' आणि 'त्थ' प्रत्यय होतात. उर्वरित आदेश आणि प्रत्यय याच सूत्राने निपातित होतात. या सूत्राने 'किं' च्या जागी 'क' आणि 'कु' होतो; 'एत' च्या जागी 'ए' आणि 'अ' होतो; 'व' प्रत्यय असताना 'किं' मधील 'इ' चा लोप होतो; आणि 'ह' व 'ध' प्रत्यय असताना 'इम' च्या जागी 'इ' (टि-लोप होऊन) निपातित होतो. 'कस्मिं' च्या जागी 'कत्थ', 'कुत्र', 'क्व' (कोठे); 'एतस्मिं' च्या जागी 'एत्थ', 'अत्र' (येथे/तेथे); 'इमस्मिं' च्या जागी 'इह', 'इध' (येथे) अशी रूपे होतात.

၁၀၁. ဓိ သဗ္ဗာ ဝါတိ

१०१. 'सब्ब' शब्दाहून 'धि' प्रत्यय विकल्पाने होतो.

သဗ္ဗသ္မာ ဓိ ဝါ. သဗ္ဗသ္မိံ သဗ္ဗဓိ သဗ္ဗတြ.

'सब्ब' शब्दाहून 'धि' प्रत्यय विकल्पाने होतो. 'सब्बस्मिं' च्या जागी 'सब्बधि' आणि 'सब्बत्र' [सर्व ठिकाणी] अशी रूपे होतात.

၁၀၂. ယာ ဟိန္တိ

१०२. 'य' शब्दाहून 'हिं' प्रत्यय होतो.

ယသဒ္ဒါ ဟိံ, ယသ္မိံ ယဟိံ ယတြ.

'य' शब्दाहून 'हिं' प्रत्यय होतो. 'यस्मिं' च्या जागी 'यहिं' आणि 'यत्र' [ज्या ठिकाणी] अशी रूपे होतात.

၁၀၃. တာ ဟဉ္စတိ

१०३. 'त' शब्दाहून 'हं' आणि 'हिं' हे प्रत्यय होतात.

တသဒ္ဒါ ဟံ ဟောတိ ဟိဉ္စ. တဟံ တဟိံ တတြ.

'त' शब्दाहून 'हं' आणि 'हिं' हे प्रत्यय होतात. 'तहं', 'तहिं' आणि 'तत्र' [त्या ठिकाणी] अशी रूपे होतात.

၁၀၄. ကုဟိံ ကဟန္တိ

१०४. 'कुहिं' आणि 'कहं' ही रूपे सिद्ध होतात.

ဟိံ [Pg.207] ဟံ နိပစ္စန္တေ ကိဿ ကု+ကာ စ. ကုဟိံ ကဟံ. ကုဟိဉ္စနံတိ နိပါတန္တရံ.

'हिं' आणि 'हं' प्रत्यय असताना 'किं' च्या जागी 'कु' आणि 'क' हे आदेश निपातित होतात. 'कुहिं', 'कहं' [कोठे]. 'कुहिञ्चनं' हे दुसरे निपात रूप आहे.

၁၀၅. သဗ္ဗေ+က+ည+ယ+တေဟိ ကာလေ ဒါ

१०५. 'सब्ब' (सर्व), 'एक', 'अञ्ञ' (अन्य), 'य' आणि 'त' या शब्दांनंतर काळ (वेळ) दर्शवण्यासाठी 'दा' प्रत्यय विकल्पाने होतो.

ဧတေဟိ ကာလေ ဒါ ဟောတိ ဝါ. သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဗ္ဗဒါ, ဧကဒါ, အညဒါ, ယဒါ, တဒါ.

या शब्दांनंतर काळ दर्शवण्यासाठी 'दा' प्रत्यय विकल्पाने होतो. 'सब्बस्मिं काले' च्या जागी 'सब्बदा' (नेहमी/सर्वदा), 'एकदा', 'अञ्ञदा' (इतर वेळी), 'यदा' (जेव्हा), 'तदा' (तेव्हा) अशी रूपे होतात.

၁၀၆. ကဒါ ကုဒါ သဒါ+ဓုနေ+ဒါနိ

१०६. 'कदा', 'कुदा', 'सदा', 'अधुना' आणि 'इदानि' ही रूपे सिद्ध होतात.

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ. ကသ္မိံကာလေ ကဒါ ကုဒါ, သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဒါ, ဣမသ္မိံ ကာလေ အဓုနာ ဣဒါနိ.

हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'कस्मिं काले' च्या जागी 'कदा', 'कुदा' [केव्हा]; 'सब्बस्मिं काले' च्या जागी 'सदा' [नेहमी]; 'इमस्मिं काले' च्या जागी 'अधुना', 'इदानि' [आता/या वेळी] अशी रूपे होतात.

၁၀၇. အဇ္ဇ သဇ္ဇွ+ပရဇ္ဇွေ+တရဟိ ကရဟာ

१०७. 'अज्ज', 'सज्जु', 'अपरज्जु', 'एतरहि' आणि 'करह' ही रूपे सिद्ध होतात.

ပကတိ ပစ္စယော အာဒေသော ကာလဝိသေသောတိ သဗ္ဗ+မေတံ နိပါတနာ လဗ္ဘတိ. ဣမဿ ဋော ဇ္ဇော စာ+ဟနိ နိပစ္စန္တေ, အသ္မိံ အဟနိ အဇ္ဇ. သမာနဿ သ-ဘာဝေါ ဇ္ဇု စာ+ဟနိ. သမာနေ အဟနိ သဇ္ဇု. အပရသ္မာ ဇ္ဇု, အပရသ္မိံ အဟနိ အပရဇ္ဇု. ဣမဿ ဧတော, ကာလေ ရဟိ စ, ဣမသ္မိံကာလေ ဧတရဟိ. ကိံ သဒ္ဒဿ ကော, ရဟ စာ+နဇ္ဇတနေ. ကသ္မိံ ကာလေ ကရဟ.

प्रकृती (मूळ शब्द), प्रत्यय, आदेश आणि विशिष्ट काळ हे सर्व निपातनाने प्राप्त होते. 'अहनि' (दिवस) हा अर्थ विवक्षित असताना 'इम' च्या जागी 'अ' आणि 'ज्ज' आदेश निपातित होतो, म्हणून 'अस्मिं अहनि' (या दिवशी) चे 'अज्ज' (आज) होते. 'समान' शब्दाच्या जागी 'स' भाव आणि 'अहनि' अर्थी 'ज्जु' प्रत्यय होऊन 'समाने अहनि' चे 'सज्जु' (त्याच दिवशी/त्वरित) होते. 'अपर' शब्दाहून 'ज्जु' प्रत्यय लागून 'अपरस्मिं अहनि' चे 'अपरज्जु' (दुसर्‍या दिवशी) होते. 'इम' च्या जागी 'एत' आणि काळ अर्थी 'रहि' प्रत्यय लागून 'इमस्मिं काले' चे 'एतरहि' (या वेळी/सध्या) होते. 'किं' शब्दाच्या जागी 'क' आणि अनद्यतन (आजचा नसलेला काळ) अर्थी 'रह' प्रत्यय लागून 'कस्मिं काले' चे 'करह' (केव्हा) असे रूप होते.

၁၀၈. သဗ္ဗာဒီဟိ ပကာရေ ထာ

१०८. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांहून प्रकार अर्थी 'था' प्रत्यय होतो.

သာမညဿ ဘေဒကော ဝိသေသော ပကာရော, တသ္မိံ ထာပစ္စယော ဟောတိ. သဗ္ဗေန ပကာရေန သဗ္ဗထာ, ယထာ, တထာ.

सामान्य धर्माचा भेद करणारा विशेष म्हणजे 'प्रकार' होय, त्या अर्थी 'था' प्रत्यय होतो. सर्व प्रकारे म्हणजे 'सब्बथा', ज्या प्रकारे म्हणजे 'यथा', त्या प्रकारे म्हणजे 'तथा'.

၁၀၉. ကထ+မိတ္ထံ

१०९. 'कथं' आणि 'इत्थं'.

ကိ+မိမေဟိ [Pg.208] ထံပစ္စယော, က+ဣတ္တံ တေသံ ယထာက္ကမံ. ကေန ပကာရေန ကထံ, ဣမိနာ ပကာရေန ဣတ္ထံ.

'किं' आणि 'इम' या शब्दांहून 'थं' प्रत्यय होतो, आणि त्यांच्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'इत्त' हे आदेश होतात. कोणत्या प्रकारे म्हणजे 'कथं', या प्रकारे म्हणजे 'इत्थं'.

၁၁၀. ဓာ သင်္ချာဟိတိ

११०. संख्यावाचक शब्दांहून 'धा' प्रत्यय होतो.

ပကာရေ ဓာ ဟောတိ. ဒွီဟိ ပကာရေဟိ ဒွေ ဝါ ပကာရေ ကရောတိ ဒွိဓာ ကရောတိ, ဗဟုဓာ ကရောတိ, ဧကံ ရာသိံ ပဉ္စပ္ပကာရံ ကရောတိ ပဉ္စဓာ ကရောတိ. ပဉ္စပ္ပကာရ+မေကပ္ပကာရံ ကရောတိ ဧကဓာ ကရောတိ.

प्रकार अर्थी 'धा' प्रत्यय होतो. दोन प्रकारे किंवा दोन प्रकार करतो म्हणजे 'द्विधा करोति', 'बहुधा करोति', एका राशीचे पाच प्रकार करतो म्हणजे 'पञ्चधा करोति'. पाच प्रकारच्या गोष्टीला एक प्रकार करतो म्हणजे 'एकधा करोति'.

၁၁၁. ဝေ+ကာ+ဇ္ဈန္တိ

१११. 'एक' शब्दाहून 'ज्झं' प्रत्यय होतो.

ဧကသ္မာ ပကာရေ ဇ္ဈံ ဝါ ဟောတိ. ဧကေန ပကာရေန ဧကံ ဝါ ပကာရံ ကရောတိ ဧကဇ္ဈံ ကရောတိ, ဧကဓာ ကရောတိ ဝါ.

'एक' शब्दाहून प्रकार अर्थी 'ज्झं' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. एका प्रकारे किंवा एक प्रकार करतो म्हणजे 'एकज्झं करोति' किंवा 'एकधा करोति'.

၁၁၂. ဒွိတီဟေ+ဓာတိ

११२. 'द्वि' आणि 'ति' शब्दांहून 'एधा' प्रत्यय होतो.

ဧဓာ ဝါ. ဒွီဟိ ပကာရေဟိ ဒွေ ဝါ ပကာရေ ကရောတိ ဒွေဓာ, တေဓာ. ဒွိဓာ တိဓာ.

'एधा' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. दोन प्रकारे किंवा दोन प्रकार करतो म्हणजे 'द्वेधा', 'तेधा'. किंवा 'द्विधा', 'तिधा'.

၁၁၃. တဗ္ဗတိ ဇာတိယော

११३. 'तद्वती' (त्या प्रकारचा गुण असणारा) या अर्थी सामान्यवाचक शब्दांहून 'जातिय' प्रत्यय होतो.

ပကာရဝတိ တံသာမညဝါစကာ သဒ္ဒါ ဇာတိယော ဟောတိ. ပဋုဇာတိယော, မုဒုဇာတိယော.

प्रकारयुक्त अशा सामान्यवाचक शब्दांहून 'जातिय' प्रत्यय होतो. जसे की, 'पटुजातियो', 'मुदुजातियो'.

၁၁၄. ဝါရသင်္ချာယ က္ခတ္တုံ

११४. वार (वेळा) दर्शवणाऱ्या संख्यावाचक शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो.

ဝါရသမ္ဗန္ဓိနိယာ သံချာယ က္ခတ္တုံ ဟောတိ. ဒွေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ ဒွိက္ခတ္တုံ ဒိဝသဿ ဘုဉ္ဇတိ. ဝါရဂ္ဂဟဏံ ကိံ, ပဉ္စ ဘုဉ္ဇတိ. သင်္ချာယာတိ ကိံ, ပဟူတေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ.

वार (वेळा) दर्शवणाऱ्या संख्यावाचक शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. दोन वेळा जेवतो म्हणजे दिवसातून दोन वेळा जेवतो 'द्विक्खत्तुं दिवसस्स भुञ्जति'. 'वार' ग्रहण कशासाठी? 'पञ्च भुञ्जति'. 'संख्या' ग्रहण कशासाठी? 'पहूते वारे भुञ्जति'.

၁၁၅. ကတိမှာတိ

११५. 'कति' शब्दाहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो.

က္ခတ္တုံ [Pg.209] ဟောတိ. ကတိ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ ကတိက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇတိ.

'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. किती वेळा जेवतो म्हणजे 'कतिक्खत्तुं भुञ्जति'.

၁၁၆. ဗဟုမှာ ဓာ စ ပစ္စာသတ္တိယံ

११६. 'बहु' शब्दाहून 'धा' आणि 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतात, जर वारंवारता (जवळपास घडणे) असेल तर.

ဝါရသမ္ဗန္ဓိနိယာ ဗဟုသံချာယ ဓာ ဟောတိ က္ခတ္တုဉ္စ, ဝါရာနံ စေ ပစ္စာသတ္တိ ဟောတိ. ဗဟုဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ ဗဟုဓာ ဒိဝသဿ ဘုဉ္ဇတိ, ဗဟုက္ခတ္တုံ ဝါ. ပစ္စာသတ္တိယံတိ ကိံ, ဗဟုက္ခတ္တုံ မာသဿ ဘုဉ္ဇတိ.

वार दर्शवणाऱ्या 'बहु' शब्दाहून 'धा' आणि 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतात, जर वारांची (वेळांची) जवळीक (वारंवारता) असेल तर. अनेक वेळा जेवतो म्हणजे दिवसातून अनेक वेळा जेवतो 'बहुधा दिवसस्स भुञ्जति' किंवा 'बहुक्खत्तुं'. 'पच्चासत्तियं' (जवळीक) कशासाठी? 'बहुक्खत्तुं मासस्स भुञ्जति'.

၁၁၇. သ ကိံ ဝါတိ

११७. 'एक' शब्दाहून 'किं' प्रत्यय होतो आणि 'एक' च्या जागी 'स' आदेश होतो.

ကိံပစ္စယော ဧကဿ သာဒေသော စ နိပစ္စတေ. ဧကံ ဝါရံ ဘုဉ္ဇတိ သကိံ ဘုဉ္ဇတိ, ဧကက္ခတ္တုံ ဝါ.

'किं' प्रत्यय होतो आणि 'एक' च्या जागी 'स' आदेश निपातनाने होतो. एक वेळा जेवतो म्हणजे 'सकिं भुञ्जति' किंवा 'एकक्खत्तुं'.

၁၁၈. သော ဝိစ္ဆာ+ပကာရေသု

११८. वीप्सा (पुनरावृत्ती) आणि प्रकार अर्थी 'सो' प्रत्यय होतो.

ဝိစ္ဆာယံ ပကာရေ စ သော ဟောတိ. ခဏ္ဍံ ခဏ္ဍံ ကရောတိ ခဏ္ဍသော ကရောတိ. ပုထုပ္ပကာရေန ပုထုသော. သဗ္ဗေန ပကာရေန သဗ္ဗသော.

वीप्सा आणि प्रकार अर्थी 'सो' प्रत्यय होतो. तुकडा-तुकडा करतो म्हणजे 'खण्डसो करोति'. वेगवेगळ्या प्रकारे म्हणजे 'पुथुसो'. सर्व प्रकारे म्हणजे 'सब्बसो'.

၁၁၉. အဘူတတဗ္ဘာဝေ ကရာ+သ+ဘူယောဂေ ဝိကာရာ စီ

११९. अभूततद्भाव (जे पूर्वी नव्हते ते होणे) अर्थी, 'कर', 'अस' आणि 'भू' धातूंचा योग असताना विकारवाचक शब्दाहून 'ची' प्रत्यय होतो.

အဝတ္ထာဝတော+ဝတ္ထန္တရေနာ+ဘူတဿ တာယာ+ဝတ္ထာယ ဘာဝေ ကရာ+သ+ဘူဟိ သမ္ဗန္ဓေ သတိ ဝိကာရဝါစကာစီ ဟောတိ. အဓဝလံ ဓဝလံ ကရောတိ ဓဝလီ ကရောတိ. အဓဝလော ဓဝလော သိယာ ဓဝလီ သိယာ. အဓဝလော ဓဝလော ဘဝတိ ဓဝလီ ဘဝတိ. အဘူတတဗ္ဘာဝေတိ ကိံ, ဃဋံ ကရောတိ, ဒဓိ အတ္ထိ, ဃဋော ဘဝတိ[Pg.210]. ကရာသဘူယောဂေတိ ကိံ, အဓဝလော ဓဝလော ဇာယတေ. ဝိကာရာတိ ကိံ, ပကတိယာ မာ ဟောတု, သုဝဏ္ဏံ ကုဏ္ဍလီ ကရောတိ. (နိပါတတဒ္ဓိတံ).

एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत जे पूर्वी नव्हते ते होणे या अर्थी, 'कर', 'अस' आणि 'भू' धातूंचा संबंध असताना विकारवाचक शब्दाहून 'ची' प्रत्यय होतो. जे पांढरे नव्हते ते पांढरे करतो म्हणजे 'धवली करोति'. जे पांढरे नव्हते ते पांढरे असावे म्हणजे 'धवली सिया'. जे पांढरे नव्हते ते पांढरे होते म्हणजे 'धवली भवति'. 'अभूततद्भाव' कशासाठी? 'घटं करोति', 'दधि अत्थि', 'घटो भवति'. 'कर-अस-भू' योग कशासाठी? 'अधवलो धवलो जायते'. 'विकार' कशासाठी? मूळ प्रकृतीमध्ये बदल नसावा, 'सुवण्णं कुण्डली करोति'. (हे निपाततद्धित आहे).

၁၂၀. ဒိဿန္တ+ညေပိ ပစ္စယာတိ

१२०. सांगितलेल्या प्रत्ययांव्यतिरिक्त इतरही प्रत्यय आढळतात.

ဝုတ္တတော+ညေပိ ပစ္စယာ ဒိဿန္တိ. ဝိဝိဓာ မာတရော ဝိမာတရောတိ ဝိသေသနသမာသော, တာသံ ပုတ္တာ ဝေမာတိကာတိ ရိကဏပစ္စယေ ရာနုဗန္ဓတ္တာ ဥလောပေ ဝုဒ္ဓိမှိ ကတေ ဝေမာတိကာ. ပထံ ဂစ္ဆန္တီတိ ပထာဝိနော, အာဝီ. ဣဿာ အဿ အတ္ထီတိ ဣဿုကီ, ဥကီ. ဓုရံ ဝဟန္တီတိ ဓောရယှာ, ယှဏ.

सांगितलेल्या प्रत्ययांव्यतिरिक्त इतरही प्रत्यय आढळतात. 'विविधा मातरो विमातरो' हा विशेषण समास आहे, त्यांचे पुत्र म्हणजे 'वेमातिका' - येथे 'रिकण' प्रत्यय होऊन, 'र' चा अनुबंध लोप पावल्याने आणि 'उ' चा लोप होऊन वृद्धी झाल्यावर 'वेमातिका' शब्द बनतो. मार्गाने जाणारे ते 'पथाविनो' - येथे 'आवी' प्रत्यय आहे. जिच्याजवळ ईर्ष्या आहे ती 'इस्सुकी' - येथे 'उकी' प्रत्यय आहे. धुरा वाहणारे ते 'धोरय्हा' - येथे 'य्हण' प्रत्यय आहे.

သာမညဉ္စ ဝိသေသော စ, ဘာဝဇော စ နိပါတဇော;

ဣတိ ဝိညူဟိ ဝိညေယျော, တဒ္ဓိတော တု စတုဗ္ဗိဓော.

सामान्य, विशेष, भावज आणि निपातज; अशा प्रकारे तद्धित प्रत्यय चार प्रकारचे आहेत, असे विद्वानांनी जाणावे.

ဣတိ ပယောဂသိဒ္ဓိယံ ဏာဒိကဏ္ဍော ပဉ္စမော.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमध्ये 'णादि' नावाचा पाचवा कांड समाप्त झाला.

၆. တျာဒိကဏ္ဍ

६. त्यादि कांड (तिङन्त प्रकरण).

အထ [Pg.211] တျာဒယော ကြိယာဝါစီဟိ ဓာတူဟိ ဝုစ္စန္တေ.

आता क्रियावाचक धातूंहून 'ति' इत्यादी (त्यादि) प्रत्यय सांगितले जातात.

ကြိယံ အာစိက္ခတီတိ အာချာတန္တိ ကြိယာပဒဿ ပုဗ္ဗာစရိယသညာ. ကာလ+ကာရက+ပုရိသပရိဒီပကံ ကြိယာလက္ခဏံ တျာဒျန္တံ အလိင်္ဂဉ္စ, ဝုတ္တမ္ပိ စေ+တံ –

जे क्रियेचे कथन करते ते 'आख्यात' होय, ही क्रियापदाची पूर्वाचार्यांनी दिलेली संज्ञा आहे. काळ, कारक आणि पुरुष यांचे प्रकटीकरण करणारे, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांनी युक्त असणारे आणि लिंगरहित असणारे हे क्रियेचे लक्षण आहे. असे म्हटलेही आहे की -

ယံ တိကာလံ တိပုရိသံ, ကြိယာဝါစီ တိကာရကံ;

အတိလိင်္ဂံ ဒွိဝစနံ, တ+ဒါချာတန္တိ ဝုစ္စတိ.

जे तीन काळ, तीन पुरुष यांनी युक्त, क्रियावाचक, तीन कारकांनी युक्त, लिंगरहित आणि दोन वचनांनी युक्त असते, त्याला 'आख्यात' असे म्हटले जाते.

၁၄. ကြိယတ္ထာ ဗဟုလံ –တိ

१४. 'क्रियार्था बहुलं' हे सूत्र सर्वत्र लागू होते.

စ သဗ္ဗတ္ထ ဝတ္တတေ. ကြိယာ အတ္ထော ဧတဿာတိ ကြိယတ္ထော ဓာတု, သော စ ဒုဝိဓော သကမ္မကာ+ကမ္မကဝသေန. တတ္ထ ယသ္မိံ ကြိယတ္ထေ ကတ္တုဝါစိမှာ ကမ္မံ ဂဝေသီယတေ, သော သကမ္မကော. ဣတရော အကမ္မကော.

आणि हे सर्वत्र लागू होते. ज्याचा अर्थ क्रिया आहे तो 'क्रियार्थ' म्हणजेच धातू होय. तो सकर्मक आणि अकर्मक अशा दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी, ज्या क्रियार्थामध्ये कर्त्याव्यतिरिक्त कर्माची अपेक्षा असते, तो सकर्मक होय. इतर तो अकर्मक होय.

တတြ သကမ္မကာ ကမ္မာပေက္ခံ ကြိယံ ဝဒန္တိ, ယထာ ကဋံ ကရောတိ, ဂါမံ ဂစ္ဆတိ, ဩဒနံ ပစတိ. အကမ္မကာ ကမ္မနိရပေက္ခံ ကြိယံ ဝဒန္တိ, ယထာ အစ္ဆတိ သေတိ တိဋ္ဌတိ. ကြိယာတိ စ ဂမနပစနာဒိကော အသတ္တသမ္မတော ကတ္တရိ ကမ္မေ ဝါ ပတိဋ္ဌိတော ကာရကသမူဟသာဓိယော ပဒတ္ထော ဝုစ္စတိ. အပိ စ –

त्यापैकी, सकर्मक धातू कर्माची अपेक्षा असणारी क्रिया दर्शवतात, जसे की 'कटं करोति', 'गामं गच्छति', 'ओदनं पचति'. अकर्मक धातू कर्माची अपेक्षा नसलेली क्रिया दर्शवतात, जसे की 'अच्छति', 'सेति', 'तिट्ठति'. क्रिया म्हणजे गमन, पचन इत्यादी, जी द्रव्यरूप नसून कर्ता किंवा कर्मामध्ये प्रतिष्ठित असते आणि कारकांच्या समूहाने साध्य होणारा पदार्थ मानली जाते. आणखी असे की -

ကရဏံ ဘဝနံ စာပိ, ကရ+ဘူဟိ ကထီယတေ;

တတော ကြိယာဒိဝါစတ္တံ, ပါကာဒီနံ ကထံ ဘဝေ.

'कर' आणि 'भू' धातूंनी करणे आणि होणे सांगितले जाते; मग पचन इत्यादी क्रियांचे क्रियावाचकत्व कसे सिद्ध होईल?

ကရ+ဘူဓာတူဟိ ကရဏဉ္စ ဘဝနဉ္စ ဝုစ္စတိ, ပါက+ဂမနာဒီဟိ တေသံ ကြိယာဘဝနာနံ ဝါစ္စတ္တံ ကထံ ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပုနပိ –

'कर' आणि 'भू' धातूंनी करणे आणि होणे सांगितले जाते, तर पाक, गमन इत्यादींद्वारे त्या क्रिया आणि भवनांचे वाचकत्व कसे होते, असे म्हटले आहे. पुन्हा -

ပါကာဒီနဉှိ [Pg.212] ဝါစ္စတ္တံ, ကရဘူသု န ယုဇ္ဇတိ;

တံ ဗဟုတရဝါစ္စတ္တံ, ပါကာဒီသု န ယုဇ္ဇတိ.

कारण पाक इत्यादींचे वाचकत्व 'कर' आणि 'भू' धातूंमध्ये जुळत नाही; आणि त्यांचे अधिक व्यापक वाचकत्व पाक इत्यादींमध्ये जुळत नाही.

တံ နာမ –

ते म्हणजे -

ကာရိယရူပါ ဟိ ဓာတွတ္ထာ, သတ္တာယုတ္တာ စ တေ+ခိလာ;

တတော ကြိယာ စ ဘာဝေါ စ, သာမညံ တေသု ဂမျတေ.

कारण धातूंचे अर्थ हे कार्यरूप असतात आणि ते सर्व सत्तेने (अस्तित्वाने) युक्त असतात; त्यामुळे त्यांच्यामध्ये क्रिया आणि भाव हे सामान्य रूपाने जाणवले जातात.

၁. ဝတ္တမာနေတိ အန္တိ သိ ထ မိ မ တေ အန္တေ သေ ဝှေ ဧ မှေ.

१. वर्तमानकाळात (वत्तमाना विभक्तीमध्ये) ति, अन्ति, सि, थ, मि, म, ते, अन्ते, से, व्हे, ए, म्हे (हे प्रत्यय होतात).

ဝတ္တမာနေ အာရဒ္ဓါပရိသမတ္တေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ တျာဒယော ဟောန္တိ. ကြိယာဓိကာရတ္တာ ‘‘ကြိယတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေသ+မနိယမေ –

सुरू झालेल्या परंतु पूर्ण न झालेल्या (आरब्ध-अपरिसमाप्त) वर्तमान अर्थामध्ये वर्तमानकाळातील क्रिया दर्शवणारे 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात. क्रिया-अधिकाराच्या संबंधामुळे त्यांना 'क्रियार्थ' (क्रीयत्था) असे म्हटले आहे. त्यांच्या अनियमामध्ये (नियम नसताना) –

၁၄. ပုဗ္ဗပရစ္ဆက္ကာန+မေကာနေကေသု တုမှာ+မှ+သေသေသု ဒွေ ဒွေ မဇ္ဈိမု+တ္တမ+ပဌမာ

१४. पूर्व (परस्मैपद) आणि पर (आत्मनेपद) या दोन्ही सहा-सहा प्रत्ययांच्या गटांमध्ये, एकवचन आणि अनेकवचनात, 'तुम्ह' (तू/तुम्ही), 'अम्ह' (मी/आम्ही) आणि उर्वरित (इतर नामे/सर्वनामे) कर्ते असताना, अनुक्रमे दोन-दोन प्रत्यय मध्यम, उत्तम आणि प्रथम पुरुषी होतात.

ဧကာနေကေသု တုမှအမှသဒ္ဒဝစနီယေသု တဒညသဒ္ဒဝစနီယေသု စ ကာရကေသု ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကာနံ ပရစ္ဆက္ကာနဉ္စ မဇ္ဈိမု+တ္တမ+ပဌမာ ဒွေ ဒွေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. တတ္ထတိ အန္တီတိ ပဌမပုရိသော, အာဒေါ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ. သိ ထ ဣတိ မဇ္ဈိမပုရိသော, မဇ္ဈေ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ. မိ မ ဣတိ ဥတ္တမပုရိသော. ဥတ္တမသဒ္ဒေါ+ယံ သဘာဝတော တိပဘုတီန+မန္တ+မာဟ. ပရစ္ဆက္ကေပိ တေ အန္တေတိအာဒိနာ ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝံ သေသေသု ဘဝိဿတိအာဒီသု သတ္တသု ပစ္စယဝိဓာနသုတ္တေသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

एकवचन आणि अनेकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांनी दर्शविल्या जाणाऱ्या आणि त्याव्यतिरिक्त इतर शब्दांनी दर्शविल्या जाणाऱ्या कारकांमध्ये (कर्त्यांमध्ये), पूर्व सहा (परस्मैपद) आणि पर सहा (आत्मनेपद) प्रत्ययांपैकी अनुक्रमे दोन-दोन प्रत्यय मध्यम, उत्तम आणि प्रथम पुरुषी होतात. त्यामध्ये, 'ति' आणि 'अन्ति' हे प्रथम पुरुष आहेत, कारण ते सुरुवातीला निर्दिष्ट केले आहेत. 'सि' आणि 'थ' हे मध्यम पुरुष आहेत, कारण ते मध्ये निर्दिष्ट केले आहेत. 'मि' आणि 'म' हे उत्तम पुरुष आहेत. हा 'उत्तम' शब्द स्वभावतः तीन पुरुषांच्या शेवटी येणाऱ्याला दर्शवतो. पर (आत्मनेपद) सहा प्रत्ययांमध्येही 'ते', 'अन्ते' इत्यादींच्या बाबतीत याच प्रकारे योजना करावी. याचप्रमाणे उर्वरित 'भविस्सती' इत्यादी सात प्रत्यय-विधान सूत्रांमध्येही योजना करावी.

ဣဒါနိ ဘူဝါဒီန+မဋ္ဌဂဏာနံ ဘူဝါဒိဂဏေသု ဘူ=သတ္တာယ+မိတိ ပဌမဓာတုတော ပရာ တျာဒယော ယောဇီယန္တေ. တတ္ထ ‘‘ဧကမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ [Pg.213] ဧကဝစနံ’’တိ တျာဒီသု ပရဘူတေသု ကတ္တု+ကမ္မ+ဘာဝေသုယေဝ ကျဝိကရဏလဝိကရဏာ ဟောန္တီတိ ‘‘ကျော ဘာဝကမ္မေသွ+ပရောက္ခေသု မာန+န္တ+တျာဒီသု’’ ‘‘ကတ္တရိ လော’’ ဣစ္စာဒိနာ တေသံ ဝိကရဏာနံ ဝိဓာနာ တျာဒယော ကတ္တု+ကမ္မ+ဘာဝေသွေဝ ဝိညာယန္တီတိ ကတ္တရိ တိမှိလော. ကေ တေ ဝိကရဏာ –

आता, 'भू' इत्यादी आठ गणांपैकी, 'भूवादि' गणातील 'भू' (अस्तित्व/सत्ता या अर्थी) या पहिल्या धातूच्या पुढे 'ति' इत्यादी प्रत्यय जोडले जातात. तिथे, 'एक सांगायचे असताना एकवचन' या नियमाने 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना, कर्ता, कर्म आणि भाव या अर्थांमध्येच 'क्य' आणि 'ल' हे विकरण प्रत्यय होतात. 'क्यो भावकम्मेस्वपरोक्खेसु मान-न्त-त्यादीसु' आणि 'कर्तरि लो' इत्यादी सूत्रांद्वारे त्या विकरणांचे विधान केले जात असल्यामुळे, 'ति' इत्यादी प्रत्यय कर्ता, कर्म आणि भाव या अर्थांमध्येच जाणले जातात; म्हणून कर्तरी प्रयोगात 'ति' इत्यादी प्रत्यय आणि 'ल' विकरण होते. ते विकरण कोणते आहेत?

ပုဗ္ဗာပရဘာဂဋ္ဌာနာ, ဘိန္နဓာတုဝိဘတ္တိယော;

နိဿာယ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, ဧတေ ဝိကရဏာ သိယုံ.

धातू आणि विभक्ती प्रत्यय यांच्या पूर्व व पर भागात राहून, त्यांना वेगळे करणारे आणि त्यांचा आश्रय घेऊन जे प्रत्यय होतात, त्यांना 'विकरण' असे म्हणतात.

၅,၈၂. ယုဝဏ္ဏာန+မေ, ဩ ပစ္စယေ

५,८२. प्रत्यय पुढे असताना 'इ' आणि 'उ' वर्णांच्या जागी अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात.

ဣဝဏ္ဏု+ဝဏ္ဏန္တာနံ ကြိယတ္တာနံ ဧ+ဩ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပစ္စယေတိ ဦဿော+ကာရော.

'इ' आणि 'उ' वर्णाने अंत होणाऱ्या क्रियावाचक धातूंच्या जागी प्रत्यय पुढे असताना अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात. 'पच्चये' या सूत्रात 'उ' चा 'ओ' कार होतो.

၅,၈၉. ဧဩန+မယ+ဝါ သရေ

५,८९. स्वर पुढे असताना 'ए' आणि 'ओ' च्या जागी अनुक्रमे 'अय' आणि 'अव' होतात.

သရေ ပရေ ဧဩန+မယဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံတိ ဩဿ အဝါဒေသော. သော ပုရိသော သာဓု ဘဝတိ, သာ ဣတ္ထီ သာဓု ဘဝတိ, စိတ္တံ သာဓု ဘဝတိ.

स्वर पुढे असताना 'ए' आणि 'ओ' च्या जागी अनुक्रमे 'अय' आणि 'अव' आदेश होतात. या नियमाने 'ओ' चा 'अव' आदेश होतो. (उदा.) 'तो पुरुष चांगला होतो' (सो पुरिसो साधु भवति), 'ती स्त्री चांगली होते' (सा इत्थी साधु भवति), 'चित्त चांगले होते' (चित्तं साधु भवति).

ဥတ္တတ္တာ ကတ္တု အာချာတေ, တတိယာ န စ ကတ္တရိ;

ပဌမာဝိဘတ္တိ ဟောတေဝ, အတ္ထမတ္တံ အပေက္ခိယ.

आख्यात (क्रियापद) द्वारे कर्ता उक्त (व्यक्त) होत असल्यामुळे, कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होत नाही; केवळ अर्थाची अपेक्षा करून प्रथमा विभक्तीच होते.

သတိပိ ကြိယာယေကတ္တေ ကတ္တူနံ ဗဟုတ္တာ ‘‘ဗဟုမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနံ’’တိ အန္တိ.

क्रिया एकवचनी असली तरी, कर्त्यांच्या बहुत्वामुळे (अनेकत्वामुळे) 'अनेक सांगायचे असताना अनेकवचन' या नियमाने 'अन्ति' प्रत्यय होतो.

၁၆၁. ကွစိ ဝိကရဏာနန္တိ

१६१. 'क्वचि विकरणानं' (कधीकधी विकरणांचा...) या सूत्राने -

ဝိကရဏာနံ ကွစိ လောပေါ ဟောတီတိ လဝိကရဏဿ လောပေါ, သေသံ ပုရိမသဒိသံ. တေ ပုရိသာ ဘဝန္တိ. မဇ္ဈိမပုရိ- သေကဝစနံ [Pg.214] သိ, တွံ ဘဝသိ. ဗဟုဝစနံ ထပစ္စယော, တုမှေ ဘဝထ. ဥတ္တမပုရိသေကဝစနံ မိပစ္စယော.

'कधीकधी विकरणांचा लोप होतो' या नियमाने 'ल' विकरणाचा लोप होतो, उर्वरित भाग पूर्वीप्रमाणेच राहतो. (उदा.) 'ते पुरुष होतात' (ते पुरिसा भवन्ति). मध्यम पुरुष एकवचनात 'सि' प्रत्यय होऊन 'तू होतोस' (त्वं भवसि) असे होते. अनेकवचनात 'थ' प्रत्यय होऊन 'तुम्ही होता' (तुम्हे भवथ) असे होते. उत्तम पुरुष एकवचनात 'मि' प्रत्यय होतो.

၅၇. ဟိမိမေသွ+ဿ

५७. 'हिमिमेसु अस्स' (हि, मि, म पुढे असताना 'अ' चा...) या सूत्राने -

အကာရဿ ဒီဃော ဟောတိ ဟိမိမေသု. အဟံ ဘဝါမိ. ဗဟုဝစနံ မပစ္စယော, မယံ ဘဝါမ. ဧဝံ ပရစ္ဆေက္ကေပိ-ဘဝတေ, ဘဝန္တေ. ဘဝသေ, ဘဝဝှေ. ဘဝေ, ဘဝမှေ. ကေစိ ဒီဃံ ကတွာ ပဌန္တိ, ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ ဒီဃော, ဘဝါမှေ.

'हि', 'मि' आणि 'म' पुढे असताना 'अ' काराचा दीर्घ होतो. (उदा.) 'मी होतो' (अहं भवामि). अनेकवचनात 'म' प्रत्यय होऊन 'आम्ही होतो' (मयं भवाम) असे होते. याचप्रमाणे पर (आत्मनेपद) प्रत्ययांमध्येही होते - भवते, भवन्ते. भवसे, भवव्हे. भवे, भवम्हे. काही लोक दीर्घ करून वाचतात, 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्राने दीर्घ होऊन 'भवाम्हे' असे होते.

ဧတ္ထ စ –

आणि येथे –

လဇ္ဇာ သတ္တာ ဌိတိ ဇာဂရဏံ,ဝုဒ္ဓိ က္ခယ ဇီဝိတ မရဏံ;

ကီဠာ ရုစိ ရောစတေ ဣတျေဝံ,ဝုတ္တာ အကမ္မကဓာတု သဗ္ဗေ.

लज्जा (लाजणे), सत्ता (अस्तित्व), ठिती (थांबणे), जागरणं (जागे राहणे), वुद्धि (वाढणे), खय (क्षय होणे), जीवित (जपणे/जिवंत राहणे), मरणं (मरणे), कीळा (खेळणे), रुची (आवडणे), रोचते (शोभणे) इत्यादी सर्व अकर्मक धातू म्हटले आहेत.

–တိ ဝုတ္တတ္တာ ကမ္မံ ဒုတိယာ န.

– 'ति' प्रत्ययाद्वारे (कर्म) उक्त (व्यक्त) होत असल्यामुळे, कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होत नाही.

ပစ=ပါကေ, အကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော, ဧဝ+မုပရိပိ. ပစ ဣတိ ဌိတေ လဝိကရဏံ, ဝိကရဏလောပါဒိ ပုရိမသမံ. သော ဩဒနံ ပစတိ, တေ ပစန္တိ. တွံ ပစသိ, တုမှေ ပစထ. အဟံ ပစာမိ, မယံ ပစာမ. ပရစ္ဆက္ကေ-ပစတေ, ပစန္တေ. ပစသေ, ပစဝှေ. ပစေ, ပစာမှေ.

'पच' हा धातू शिजवणे (पाक) या अर्थी आहे. यातील 'अ' कार केवळ उच्चारणासाठी आहे, पुढेही असेच समजावे. 'पच' अशी स्थिती असताना 'ल' विकरण होते, आणि विकरणाचा लोप इत्यादी प्रक्रिया पूर्वीप्रमाणेच होते. (उदा.) 'तो भात शिजवतो' (सो ओदनं पचति), 'ते शिजवतात' (ते pचन्ति). 'तू शिजवतोस' (त्वं पचसि), 'तुम्ही शिजवता' (तुम्हे पचथ). 'मी शिजवतो' (अहं पचामि), 'आम्ही शिजवतो' (मयं पचाम). पर (आत्मनेपद) प्रत्ययांमध्ये - पचते, पचन्ते. पचसे, पचव्हे. पचे, पचाम्हे.

၁,၂၂. ဝိပ္ပဋိသေဓေ

१,२२. विप्रतिषेध (परस्पर विरोध) असताना –

ဝိပ္ပဋိသေဓနံ=အညမညပဋိသေဓနံ ဝိပ္ပဋိသေဓော. ပဌမမဇ္ဈိမပုရိသာနံ ဒွိန္နံ ဧကတ္ထ ပသင်္ဂေ မဇ္ဈိမပုရိသဗဟုဝစနံ ထပစ္စယော. သော [Pg.215] စ ပစတိ, တွဉ္စ ပစသိ, တုမှေ ပစထ. တုလျဗလဝိရောဓိနော ဟိ ဝိပ္ပဋိသေဓာ ပဌမမဇ္ဈိမဥတ္တမပုရိသာနံ တိဏ္ဏံ ဧကတ္ထ ပသင်္ဂေ ဥတ္တမပုရိသဗဟုဝစနံ ဟောတိ, သော စ ပစတိ, တွဉ္စ ပစသိ, အဟဉ္စ ပစာမိ မယံ ပစာမာတိ ဘဝတိ.

विप्रतिषेध म्हणजे परस्पर विरोध (एकमेकांचा निषेध करणे). जेव्हा प्रथम पुरुष आणि मध्यम पुरुष या दोघांचा एकाच ठिकाणी प्रसंग येतो, तेव्हा मध्यम पुरुष अनेकवचनाचा 'थ' प्रत्यय होतो. (उदा.) 'तो शिजवतो आणि तू शिजवतोस = तुम्ही शिजवता' (सो च पचति, त्वञ्च पचसि = तुम्हे पचथ). समान बल असणाऱ्यांच्या विरोधात (विप्रतिषेधात) प्रथम, मध्यम आणि उत्तम या तिन्ही पुरुषांचा एकाच ठिकाणी प्रसंग आल्यास उत्तम पुरुष अनेकवचन होते. (उदा.) 'तो शिजवतो, तू शिजवतोस आणि मी शिजवतो = आम्ही शिजवतो' (सो च पचति, त्वञ्च पचसि, अहञ्च पचामि = मयं पचाम) असे होते.

အမ+ဂမ=ဂမနေ –

'गम' हा धातू जाणे (गमन) या अर्थी आहे –

၅,၁၇၃. ဂမ ယမိ+သာ+သ ဒိသာနံ ဝါ စ္ဆင

५,१७३. 'गम', 'यम', 'इसु', 'अस', 'दिस' या धातूंच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना पर्यायाने 'च्छ' आदेश होतो.

ဧတေသံ ဓာတူနံ စ္ဆင ဝါ ဟောတိ န္တ+မာန+တျာဒီသု. သော ဂါမံ ဂစ္ဆတိ. အန္တိ –

या धातूंच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना पर्यायाने 'च्छ' आदेश होतो. (उदा.) 'तो गावात जातो' (सो गामं गच्छति). 'अन्ति' प्रत्यय पुढे असताना –

၇၄. ဂရုပုဗ္ဗာ ရဿာ ရေ+န္တေန္တီနံ

७४. गुरु (दीर्घ) वर्ण पूर्वी असलेल्या र्‍हस्व स्वराच्या पुढे 'न्ते' आणि 'न्ती' च्या जागी पर्यायाने 'रे' होतो.

ဂရုပုဗ္ဗသ္မာ ရဿာ န္တေ+န္တီနံ ရေ ဝါ ဟောတိ.

गुरु वर्ण पूर्वी असलेल्या र्‍हस्व स्वराच्या पुढे 'न्ते' आणि 'न्ती' च्या जागी पर्यायाने 'रे' आदेश होतो.

အက္ခရနိယမော ဆန္ဒံ,ဂရုလဟုနိယမော ဘဝေ ဝုတ္တိ;

ဒီဃော သံယောဂါဒိပုဗ္ဗော,ရဿော ဂရု လဟု တု ရဿော.

अक्षरांचा नियम म्हणजे छंद, आणि गुरु-लघूचा नियम म्हणजे वृत्ती होय. दीर्घ स्वर आणि जोडाक्षराच्या आधीचा स्वर 'गुरु' असतो, तर र्‍हस्व स्वर 'लघु' असतो.

ဂစ္ဆရေ ဂစ္ဆန္တိ. တွံ ဂစ္ဆသိ, တုမှေ ဂစ္ဆထ. အဟံ ဂစ္ဆာမိ, မယံ ဂစ္ဆာမ. စ္ဆာဒေသာဘာဝပက္ခေ ‘‘ဦ လဿေ’’တိ ဧကာရေ ဂမေတိ. ပရလောပေ ဂမေန္တိ. ဂမေသိ, ဂမေထ. ဂမေမိ, ဂမေမ. ပရစ္ဆက္ကေပိ သော ဂစ္ဆတေ, ဂစ္ဆရေ ဂစ္ဆန္တေ. ဂစ္ဆသေ, ဂစ္ဆဝှေ. ဂစ္ဆေ, ဂစ္ဆာမှေ.

गच्छरे, गच्छन्ति. 'तू जातोस' (त्वं गच्छसि), 'तुम्ही जाता' (तुम्हे गच्छथ). 'मी जातो' (अहं गच्छामि), 'आम्ही जातो' (मयं गच्छाम). 'च्छ' आदेश न होण्याच्या पक्षात 'ऊ लस्से' या सूत्राने 'ए' कार होऊन 'गमेति' असे होते. पर-लोप झाल्यावर 'गमन्ति' होते. गमेसि, गमेथ. गमेमि, गमेम. पर (आत्मनेपद) प्रत्ययांमध्येही - सो गच्छते, गच्छरे, गच्छन्ते. गच्छसे, गच्छव्हे. गच्छे, गच्छाम्हे.

ပုရေ အဓမ္မော ဒိဗ္ဗတိ, ပုရာ မရာမီတိ စ တံသမီပေ တဗ္ဗောဟာရူပစာရေန ဝတ္တမာနဝစနံ. ဝုတ္တဉှိ –

'पूर्वी अधर्म वाढत असे' (पुरे अधम्मो दिब्बति) आणि 'लवकरच मी मरेन' (पुरा मरामि) या वाक्यांमध्ये, त्या काळाच्या समीपतेमुळे आणि व्यवहाराच्या उपचारामुळे वर्तमानकाळाचा प्रयोग केला जातो. कारण असे म्हटले आहे –

အာရဒ္ဓါ+နိဋ္ဌိတံ [Pg.216] ကိစ္စံ, ဝတ္တမာနန္တိ ဝုစ္စတိ;

ဝတ္တမာနသမီပဉ္စ, ဝတ္တမာနန္တိ ဝုစ္စတိ.

सुरू केलेले परंतु पूर्ण न झालेले कार्य 'वर्तमान' म्हटले जाते; आणि वर्तमानकाळाच्या समीप असणाऱ्या काळालाही 'वर्तमान' म्हटले जाते.

ကိမိဝ တေ –

ते कशासारखे आहे? –

ဂင်္ဂါစ တံသမီပဉ္စ, ယတော ဂင်္ဂါတိ ဉာယတေ;

ဂင်္ဂါယံ ပါတု+မာဂစ္ဆ, ဃောသော ဂင်္ဂါယ+မိတျပိ.

ज्याप्रमाणे गंगा नदी आणि तिच्या जवळचा प्रदेश या दोन्हीला 'गंगा' म्हणूनच ओळखले जाते; जसे की 'गंगेवर पाणी पिण्यासाठी ये' आणि 'गंगेवर (गंगेच्या काठावर) गवळ्यांची वस्ती आहे' असे म्हटले जाते.

မုချာ+မုချတ္ထဘေဒေန, ဝတ္တမာနံ တတော ဒွိဓာ;

မုချဉှိ ရုဠှိ+မာပန္နံ, တ+ဒါရောပါ အမုချတာတိ.

म्हणून मुख्य आणि अमुख्य अर्थाच्या भेदाने वर्तमानकाळ दोन प्रकारचा आहे; मुख्य अर्थ रूढीने प्राप्त होतो, तर त्यावर आरोप केल्याने अमुख्य अर्थ प्राप्त होतो.

ပုရေ+ပုရာသဒ္ဒေဟိ ဝါ အနာဂတတာ ဂမျတေ, တဒါ တဿ ဝတ္တမာနတ္တာ. ကာလဗျတ္တယော ဝါ ဧသော, ဘဝန္တျေဝ ဟိ ကာလန္တရေပိ တျာဒယော ဗာဟုလကာ ‘‘သန္တေသု ပရိဂူဟာမိ’’ ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ အဘိသမ္ပရာယံ, သဟဗျတံ ဂစ္ဆတိ ဝါသဝဿ’’ ‘‘အတိဝေလံ နမဿိဿံ’’တိ. ‘‘ကုတော နု တွံ အာဂစ္ဆသိ, ရာဇဂဟတော အာဂစ္ဆာမီ’’တိအာဒီသု ပန ပစ္စုပ္ပန္နသမီပေ ဝတ္တမာနဝစနံ.

किंवा 'पुरे' आणि 'पुरा' या शब्दांमुळे भविष्यकाळ समजला जातो, तेव्हा त्याला वर्तमानकाळ मानले जाते. किंवा हा काळाचा व्यत्यय (बदल) आहे, कारण बहुलतेमुळे इतर काळातही 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतातच; जसे की 'सन्तेसु परिगूहामि', 'कायस्स भेदा अभिसम्परायं, सहब्यतं गच्छति वासवस्स', 'अतिवेलं नमस्सिस्सं'. परंतु 'तू कोठून येत आहेस? मी राजगृहाहून येत आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये वर्तमानकाळाचा प्रयोग वर्तमान समीप (नुकत्याच घडून गेलेल्या) अर्थात केला जातो.

၅,၁၇၅. ဂမ ဝဒ ဒါနံ ဃမ္မ ဝဇ္ဇ ဒဇ္ဇာ

५,१७५. 'गम', 'वद' आणि 'दान' (दा) यांच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना अनुक्रमे 'घम्म', 'वज्ज' आणि 'दज्जा' हे आदेश होतात.

ဂမာဒီနံ ဃမ္မာဒယော ဝါ ဟောန္တိ န္တ+မာန+တျာဒီသု. ဃမ္မတိ, ဃမ္မန္တိ ဣစ္စာဒိ.

'गम' इत्यादी धातूंच्या जागी 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना पर्यायाने 'घम्म' इत्यादी आदेश होतात. जसे की - घम्मति, घम्मन्ति इत्यादी.

ကမ္မေ –

कर्मणी प्रयोगात (कम्मे) –

ဥပသဂ္ဂဝသာ ကောစိ, အကမ္မောပိ သကမ္မကော;

ယထာ+ဘိဘူယတေ ရာဂေါ, တာပသေန မဟိဒ္ဓိနာတိ –

उपसर्गाच्या प्रभावामुळे एखादा अकर्मक धातू देखील सकर्मक होतो; जसे की 'महान ऋद्धीमान तपस्व्याद्वारे रागाचा पराभव केला जातो (अभिभूत केला जातो)' –

ဝုတ္တတ္တာ အကမ္မကတော ကမ္မနိ အနုပုဗ္ဗာ ဘူဓာတုတော တျာဒယော ဟောန္တိ.

असे म्हटले असल्यामुळे, अकर्मक धातूपासून कर्मणी प्रयोगात 'अनु' उपसर्गपूर्वक 'भू' धातूच्या पुढे 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात.

၅,၁၇. ကျော [Pg.217] ဘာဝကမ္မေသွ+ပရောက္ခေသု မာန+န္တ+တျာဒီသု

५,१७. परोक्ष नसलेल्या (अपरोक्ष) भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये, 'मान', 'अन्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागलेल्या धातूंनंतर 'क्य' प्रत्यय होतो.

ဘာဝကမ္မဝိဟိတေသု ပရောက္ခာဝဇ္ဇိတေသု မာန+န္တ+တျာဒီသု ပရေသု ကျော ဟောတိ ကြိယတ္ထာ. ကကာရော+နုဗန္ဓကာရိယတ္ထော. ‘‘န တေ ကာနုဗန္ဓ+နာဂမေသူ’’တိ ပဋိသေဓာ ဩကာရာဘာဝေါ. အနုဘူယတိ သုခံ ဒေဝဒတ္တေန.

भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये विहित केलेल्या, परोक्ष नसलेल्या (अपरोक्ष), 'मान', 'अन्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागलेल्या क्रियापदांनंतर 'क्य' प्रत्यय होतो. 'क'कार हा अनुबन्धकार्यासाठी आहे. “न ते कानुबन्धनागमेसू” या निषेधामुळे 'ओ'काराचा अभाव होतो. (उदा.) देवदत्ताद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जातो (अनुभूयति सुखं देवदत्तेन).

ဧတ္ထ စ –

आणि येथे –

အာချာတေန အဝုတ္တတ္တာ, ကတ္တုတော တတိယာ န တု;

ဒုတိယာ ဟောတိ ကမ္မဿ, ဝုတ္တတ္တာ ပဌမာပိ+ဓ.

आख्यात (क्रियापदा) द्वारे कर्ता उक्त (सांगितला) नसल्यामुळे कर्त्याची तृतीया विभक्ती होते, द्वितीया नाही; आणि कर्म उक्त असल्यामुळे येथे कर्माची प्रथमा विभक्ती होते.

အနုဘူယန္တိ သမ္ပတ္တိယော တယာ. အနုဘူယသိ တွံ ဒေဝဒတ္တေန. အနုဘူယထ တုမှေ. အဟံ အနုဘူယာမိ, တယာ မယံ အနုဘူယာမ. ဒွိတ္တေ အနုဘုယျတိ+စ္စာဒိ. ဧဝံ ပရစ္ဆက္ကေ.

तुझ्याद्वारे संपत्तीचा अनुभव घेतला जातो (अनुभूयन्ति सम्पत्तियो तया). देवदत्ताद्वारे तुझा अनुभव घेतला जातो (अनुभूयसि त्वं देवदत्तेन). तुम्हाद्वारे अनुभव घेतला जातो (अनुभूयथ तुम्हे). माझा अनुभव घेतला जातो (अहं अनुभूयामि), तुझ्याद्वारे आमचा अनुभव घेतला जातो (तया मयं अनुभूयाम). द्वित्त्व झाल्यावर 'अनुभुय्यति' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे परस्मैपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) रूपे होतात.

ဘာဝေ အဒဗ္ဗဝုတ္တိနော ဘာဝဿ ဧကတ္တာ ဧကဝစနမေဝ. တဉ္စ ပဌမပုရိသေကဝစနေယေဝ သမ္ဘဝတိ, နေဝ+ညံ, ဗဟုလံဝိဓာနာ. ဘူယတိ ဘူယတေ ဒေဝဒတ္တေန, သမ္ပတိ ဘဝနန္တျတ္ထော.

भाव (क्रिया) अर्थामध्ये, द्रव्यवाचक नसलेल्या भावाच्या एकत्वामुळे केवळ एकवचनच होते. आणि ते केवळ प्रथम पुरुष एकवचनातच संभवते, इतर कुठेही नाही, कारण बहुल विधानामुळे. (उदा.) देवदत्ताद्वारे अस्तित्त्व अनुभवले जाते (भूयति, भूयते देवदत्तेन), याचा अर्थ 'सध्या असणे' असा आहे.

ပစဓာတုတော ကမ္မေ ကျော.

'पच्' धातूहून कर्म अर्थामध्ये 'क्य' प्रत्यय होतो.

၃၇. ကျဿတိ

३७. क्यस्सति (क्य + सति)

ကြိယတ္ထာ ကျဿ ဤဉ ဝါ ဟောတိ. ဉော အာဒျာဝယဝတ္ထော. ဒေဝဒတ္တေန ဩဒနော ပစီယတိ ပစ္စတိ, ရေအာဒေသေ ဩဒနာ ပစီယရေ ပစီယန္တိ, ပစ္စရေ ပစ္စန္တိ. စဝဂ္ဂပုဗ္ဗရူပါနိ. တွံ ပစီယသိ ပစ္စသိ, တုမှေ ပစီယထ ပစ္စထ. အဟံ ပစီယာမိ ပစ္စာမိ, မယံ ပစီယာမ ပစ္စာမ. ပရစ္ဆက္ကေ ဒေဝဒတ္တေန ဩဒနော ပစီယတေ ဣစ္စာဒိ.

क्रियापदाच्या 'क्य' प्रत्ययाला 'ईञ्' आदेश विकल्पेकरून होतो. 'ञ्' हा आदि-अवयवासाठी आहे. देवदत्ताद्वारे भात शिजवला जातो (देवदत्तेन ओदनो पचीयति, पच्चति). 'रे' आदेश झाल्यावर 'ओदना पचीयरे, पचीयन्ति, पच्चरे, पच्चन्ति' अशी रूपे होतात. च-वर्गाचे पूर्वरूप होते. तू शिजवला जातोस (त्वं पचीयसि, पच्चसि), तुम्ही शिजवले जाता (तुम्हे पचीयथ, पच्चथ). मी शिजवला जातो (अहं पचीयामि, पच्चामि), आम्ही शिजवले जातो (मयं पचीयाम, पच्चाम). आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) 'देवदत्तेन ओदनो पचीयते' इत्यादी रूपे होतात.

ဂမိတော [Pg.218] ကမ္မေ စ္ဆင စ ဤဉအာဂမေ စ ကတေ တေန ဂါမော ဂစ္ဆီယတိ, ဂါမာ ဂစ္ဆီယန္တိ. ဂစ္ဆီယသိ, ဂစ္ဆီယထ. ဂစ္ဆီယာမိ, ဂစ္ဆီယာမ. ဧဝံ ပရစ္ဆက္ကေ. ဂမီယတိ ဂမ္မတိ, ဂမီယန္တိ ဂမ္မန္တိ. ဂမီယသိ ဂမ္မသိ, ဂမီယထ ဂမ္မထ, ဂမီယာမိ ဂမ္မာမိ, ဂမီယာမ ဂမ္မာမ ပရစ္ဆက္ကေပိ ဧဝံ. တထာ ဃမ္မီယတိ, ဃမ္မီယန္တိ ဣစ္စာဒိ.

'गम्' धातूहून कर्म अर्थामध्ये 'च्छङ्' प्रत्यय आणि 'ईञ्' आगम केल्यावर 'तेन गामो गच्छीयति' (त्याच्याद्वारे गावात गेले जाते), 'गामा गच्छीयन्ति' अशी रूपे होतात. 'गच्छीयसि, गच्छीयथ'. 'गच्छीयामि, गच्छीयाम'. याचप्रमाणे आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) रूपे होतात. 'गमीयति, गम्मति', 'गमीयन्ति, गम्मन्ति'. 'गमीयसि, गम्मसि', 'गमीयथ, गम्मथ', 'गमीयामि, गम्मामि', 'गमीयाम, गम्माम' आणि आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्येही याचप्रमाणे रूपे होतात. तसेच 'घम्मीयति, घम्मीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

ကြိယတ္ထာ ကတ္တရိ တျာဒိ, ကမ္မသ္မိဉ္စ သကမ္မကာ;

ဘာဝေ ဝါ+ကမ္မကာ ကမ္မာ+ဝစနိစ္ဆာယ မညတေ.

क्रियापदाचे 'ति' इत्यादी प्रत्यय कर्ता अर्थामध्ये होतात, आणि सकर्मक धातूंहून कर्म अर्थामध्ये होतात; अकर्मक धातूंहून भाव अर्थामध्ये किंवा कर्माची विवक्षा (बोलण्याची इच्छा) नसताना मानले जातात.

တထာ ဟိ ဝိဇ္ဇမာနဿာပိ ကမ္မာဿ အဝစနိစ္ဆာယံ ဣဒံ ဝုစ္စတိ –

कारण, कर्म विद्यमान (उपस्थित) असतानाही त्याची विवक्षा नसताना असे म्हटले जाते –

သတောပိ န ဝိဝက္ခာ+ဿ, အသတောပိ စ သာ ဘဝေ;

တံ ယထာ+နုဒရာ ကညာ, ဝဉ္ဈာဝဒ္ဓိတကော ယထာ.

विद्यमान असलेल्याचीही विवक्षा नसते, आणि अविद्यमान असलेल्याचीही विवक्षा असू शकते; जसे की 'अनुदरा कन्या' (पोट नसलेली मुलगी - बारीक पोटाची मुलगी) आणि 'वंध्येचा मुलगा' (वांझ स्त्रीचा वाढलेला मुलगा).

ဝိဝက္ခာ လောကိကာ ဧသာ, အသကျ+မတိဝတ္တိတုံ;

ကထ+မေသ ဝိပရိယာသော, လောကော ဧဝါ+နယုဇ္ဇတေ.

ही विवक्षा लौकिक (लोकाचारातील) आहे, जिचे उल्लंघन करणे अशक्य आहे; हा विपर्यास (उलटा व्यवहार) कसा? कारण लोकच अशा प्रकारे व्यवहार करतात.

(ဝတ္တမာနပစ္စယနယော).

(वर्तमानकाळ प्रत्यय पद्धती समाप्त).

၂. ဘဝိဿတိ ဿတိ ဿန္တိ ဿတိ ဿထ ဿာမိ ဿာမ ဿတေ ဿန္တေ ဿသေ ဿဝှေ ဿံ ဿာမှေ

२. भविष्यकाळ (भविस्सति): स्सति, स्सन्ति, स्ससि, स्सथ, स्सामि, स्साम, स्सते, स्सन्ते, स्ससे, स्सव्हे, स्सं, स्साम्हे.

ဘဝိဿတိ=အနာရဒ္ဓေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဿတျာဒယော ဟောန္တိ.

भविष्यकाळ = न सुरू झालेल्या (अनागत/भविष्य) अर्थामध्ये वर्तमानकाळाच्या क्रियापदांनंतर 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय होतात.

၃၅. အ+ဤ+ဿာဒီနံ ဗျဉ္ဇနဿိဉ

३५. 'अ', 'ई' आणि 'स्स' इत्यादी व्यंजनांना 'इञ्' आगम होतो.

ကြိယတ္ထာ ပရေသံ အအာဒီနံ ဤအာဒီနံ ဿာဒီနဉ္စ ဗျဉ္ဇနဿိ+ဉ ဟောတိ ဝိဘာသာ. ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ+ယံ. ဿေတိ ဿာဒီနံ ဿတိအာဒီနဉ္စာဝယဝေါ ဂဟိတော, ‘‘ဦဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ သိဒ္ဓေပိ [Pg.219] တျာဒီသု ဧတေသမေဝါတိ နိယမတ္ထော+ယ+မာရမ္ဘော. လဿာကာရလောပေ ဩ+အဝါဒေသေ ဘဝိဿတိ, ဘဝိဿန္တိ. ဘဝိဿသိ, ဘဝိဿထ. ဘဝိဿာမိ, ဘဝိဿာမ. ဘဝိဿတေ, ဘဝိဿန္တေ. ဘဝိဿသေ, ဘဝိဿဝှေ. ဘဝိဿံ, ဘဝိဿာမှေ.

क्रियापदांनंतर येणाऱ्या 'अ' इत्यादी, 'ई' इत्यादी आणि 'स्स' इत्यादी व्यंजनांना विकल्पेकरून 'इञ्' आगम होतो. हा व्यवस्थित विकल्प (व्यवस्थितविभाषा) आहे. 'स्से' हा 'स्सति' इत्यादींचा अवयव घेतला आहे. “ऊव्यञ्जनस्सा” या सूत्राने सिद्ध होत असतानाही, 'ति' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये केवळ यांचाच नियम करण्यासाठी हा आरंभ केला आहे. 'ल' च्या अकाराचा लोप आणि 'ओ' चा 'अव्' आदेश झाल्यावर 'भविस्सति, भविस्सन्ति', 'भविस्ससि, भविस्सथ', 'भविस्सामि, भविस्साम', 'भविस्सते, भविस्सन्ते', 'भविस्ससे, भविस्सव्हे', 'भविस्सं, भविस्साम्हे' अशी रूपे होतात.

ကမ္မေ –

कर्म अर्थामध्ये –

၄၉. ကျဿ ဿေ

४९. 'स्से' प्रत्यय असताना 'क्य' चा लोप होतो.

ကျဿ ဝါ လောပေါ ဟောတိ ဿေ. သုခံ တယာ အနုဘဝိဿတိ, အနုဘဝိဿန္တိ. အနုဘဝိဿသိ, အနုဘဝိဿထ. အနုဘဝိဿာမိ, အနုဘဝိဿာမ. အညတြ အနုဘူယိဿတိ, အနုဘူယိဿန္တိ ဣစ္စာဒိ. ဧဝံ ပရစ္ဆက္ကေ. ဘာဝေ-ဘူယိဿတိ ဘူယိဿတေ.

'स्से' प्रत्यय असताना 'क्य' चा विकल्पेकरून लोप होतो. तुझ्याद्वारे सुखाचा अनुभव घेतला जाईल (सुखं तया अनुभविस्सति, अनुभविस्सन्ति). 'अनुभविस्ससि, अनुभविस्सथ'. 'अनुभविस्सामि, अनुभविस्साम'. इतर ठिकाणी 'अनुभूयिस्सति, अनुभूयिस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात. याचप्रमाणे आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये (परच्छक्के) रूपे होतात. भाव अर्थामध्ये - 'भूयिस्सति, भूयिस्सते' अशी रूपे होतात.

ကတ္တရိ-ပစိဿတိ, ပစိဿန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ပစိဿတိ ဩဒနော ဒေဝဒတ္တေန, ပစီယိဿတိ, ပစ္စိဿတိ. ပစ္စိဿန္တိ ဩဒနာ ပစီယိဿန္တိ, ပစီယိဿရေ, ပစ္စိဿရေ, ပစ္စိဿန္တိ.

कर्ता अर्थामध्ये - 'पचिस्सति, पचिस्सन्ति' इत्यादी. कर्म अर्थामध्ये - देवदत्ताद्वारे भात शिजवला जाईल (पचिस्सति ओदनो देवदत्तेन, पचीयिस्सति, पच्चिस्सति). 'पच्चिस्सन्ति ओदना पचीयिस्सन्ति, पचीयिस्सरे, पच्चिस्सरे, पच्चिस्सन्ति'.

ဂမိတော ကတ္တရိ-သော ဂစ္ဆိဿတိ, တေ ဂစ္ဆိဿန္တိ. တွံ ဂစ္ဆိဿသိ, တုမှေ ဂစ္ဆိဿထ. အဟံ ဂစ္ဆိဿာမိ, မယံ ဂစ္ဆိဿာမ. ဂစ္ဆိဿတေ, ဂစ္ဆိဿန္တေ. ဂစ္ဆိဿသေ, ဂစ္ဆိဿဝှေ. ဂစ္ဆိဿံ, ဂစ္ဆိဿာမှေ. သဂ္ဂံ ဂမိဿတိ, ဂမိဿန္တိ. ဂမိဿသိ, ဂမိဿထ. ဂမိဿာမိ, ဂမိဿာမ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ဂစ္ဆိယိဿတိ, ဂစ္ဆိယိဿန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကျလောပေ ဂမိဿတိ, ဂမိဿန္တိ ဣစ္စာဒိ. တထာ ဃမ္မိဿတိ ဃမ္မီယိဿတိ, ဃမ္မိဿန္တိ, ဃမ္မီယိဿန္တိ ဣစ္စာဒိ.

'गम्' धातूहून कर्ता अर्थामध्ये - तो जाईल (सो गच्छिस्सति), ते जातील (ते गच्छिस्सन्ति). तू जाशील (त्वं गच्छिस्ससि), तुम्ही जाल (तुम्हे गच्छिस्सथ). मी जाईन (अहं गच्छिस्सामि), आम्ही जाऊ (मयं गच्छिस्साम). 'गच्छिस्सते, gच्छिस्सन्ते'. 'गच्छिस्ससे, gच्छिस्सव्हे'. 'गच्छिस्सं, गच्छिस्साम्हे'. स्वर्गात जाईल (सग्गं गमिस्सति, गमिस्सन्ति). 'गमिस्ससि, गमिस्सथ'. 'गमिस्सामि, गमिस्साम' इत्यादी. कर्म अर्थामध्ये - 'गच्छियिस्सति, गच्छियिस्सन्ति' इत्यादी. 'क्य' चा लोप झाल्यावर 'गमिस्सति, गमिस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'घम्मिस्सति, घम्मीयिस्सति', 'घम्मिस्सन्ति, घम्मीयिस्सन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

၃. နာမေ ဂရဟာဝိမှယေသု

३. 'नाम' शब्द असताना निंदा आणि आश्चर्य अर्थांमध्ये.

နာမသဒ္ဒေ [Pg.220] နိပါတေ သတိ ဂရဟာယံ ဝိမှယေ စ ဂမျမာနေ ဿတျာဒယော ဟောန္တိ. ဣမေ ဟိ နာမ ကလျာဏဓမ္မာ ပဋိဇာနိဿန္တိ. ဧတ္ထ ‘‘ဇျာဒီဟိ က္နာ’’တိ က္နာဝိကရဏေ ‘‘ဉာဿနေ ဇာ’’တိ ဇာဒေသော. န ဟိ နာမ ဘိက္ခဝေ တဿ မောဃပုရိသဿ ပါဏေသု အနုဒ္ဒယာ ဘဝိဿတိ. ကထဉှိ နာမ သော ဘိက္ခဝေ မောဃပုရိသော သဗ္ဗမတ္တိကာမယံ ကုဋိကံ ကရိဿတိ. ဝိမှယေ-အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော, အဗ္ဘုတံ ဝတ ဘော, သန္တေန ဝတ ဘော ပဗ္ဗဇိတာ ဝိဟာရေန ဝိဟရန္တိ, ယတြ ဟိ နာမ သညီ သမာနော ဇာဂရော ပဉ္စမတ္တာနိ သကဋသတာနိ နိဿာယ နိဿာယ အတိက္ကန္တာနိ နေဝ ဒက္ခိတိ, န ပန သဒ္ဒံ သောဿတိ. အစ္ဆရိယံ အန္ဓော နာမ ပဗ္ဗတ+မာရောဟိဿတိ, ဗဓိရော နာမ သဒ္ဒံ သောဿတိ. (ဘဝိဿန္တိပစ္စယနယော).

'नाम' हा निपात शब्द असताना, निंदा आणि आश्चर्य व्यक्त होत असल्यास 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय होतात. (उदा. निंदेमध्ये) "हे लोक स्वतःला कल्याणधर्मी म्हणवून घेतील!" (इमे हि नाम कल्याणधम्मा पटिजानिस्सन्ति). येथे “ज्यादीहि क्ना” या सूत्राने 'क्ना' विकरण झाल्यावर “ञास्सने जा” या सूत्राने 'जा' आदेश होतो. "भिक्खूंनो, त्या मोघपुरुषाच्या मनात प्राण्यांबद्दल दया नसेल काय!" (न हि नाम भिक्खवे तस्स मोघपुरिसस्स पाणेसु अनुद्दया भविस्सति). "भिक्खूंनो, तो मोघपुरुष संपूर्ण मातीची कुटी कशी काय बनवेल!" (कथञ्हि नाम सो भिक्खवे मोघपुरिसो सब्बमत्तिकामयं कुटिकं करिस्सति). आश्चर्यामध्ये - "अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! शांत विहाराने प्रव्रजित लोक विहार करत आहेत, जिथे संज्ञा असलेला आणि जागृत असलेला मनुष्य पाचशे गाड्या जवळून निघून गेल्या तरी त्या पाहणार नाही आणि त्यांचा आवाजही ऐकणार नाही!" (अच्छरियं वत भो, अब्भुतं वत भो, सन्तेन वत भो पब्बजिता विहारेन विहरन्ति, यत्र हि नाम सञ्ञी समानो जागरो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्कन्तानि नेव दक्खिति, न पन सद्दं सोस्सति). "आश्चर्य आहे, आंधळा मनुष्य पर्वतावर चढेल (अच्छरियं अन्धो नाम पब्बतमारोहिस्सति), बहिरा मनुष्य आवाज ऐकेल (बधिरो नाम सद्दं सोस्सति)!" (भविष्यकाळ प्रत्यय पद्धती समाप्त).

၄. ဘူတေ ဤ ဥံ ဩ တ္ထ ဣံ မှာ အာ ဦ သေ ဝှံ အ မှေ

४. भूतकाळात (भूते): ई, उं, ओ, त्थ, इं, म्हा, आ, ऊ, से, व्हं, अ, म्हे.

ဘူတေ ပရိသမတ္တေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဤအာဒယော ဟောန္တိ. ဘူတာနဇ္ဇတနေ ဥပရိ ဝက္ခမာနတ္တာ ဣမေ ဤအာဒယော ဘူတဇ္ဇတနေ. ‘‘သုဝေါ အဟောသိ အာနန္ဒော’’တိအာဒီသု ဘူတသာမညေဝ ဘဝန္တိ.

भूतकाळात, म्हणजेच समाप्त झालेल्या अर्थामध्ये वर्तमानकाळाच्या क्रियापदांनंतर 'ई' इत्यादी प्रत्यय होतात. अनद्यतन भूतकाळ पुढे सांगितला जाणार असल्यामुळे, हे 'ई' इत्यादी प्रत्यय अद्यतन भूतकाळात होतात. “सुवो अहोसि आनन्दो” (उद्या आनंद होईल - येथे भूतकाळाचा प्रयोग भविष्यासाठी झाला आहे) इत्यादींमध्ये ते सामान्य भूतकाळातच होतात.

အဟဿု+ဘယတော အဍ္ဎ-ရတ္တံ ဝါ တဒုပဍ္ဎတံ;

အန္တောကတွာန ဝိညေယျော, အဟော အဇ္ဇတနော ဣတိ;

တဒညော ပန ယော ကာလော, သော+နဇ္ဇတနသညိတော.

दिवसाच्या दोन्ही बाजूंचे अर्धे रात्र किंवा त्याहून अर्धा भाग अंतर्भूत करून 'अद्यतन दिवस' (आजचा दिवस) समजावा; आणि त्याव्यतिरिक्त जो काळ आहे, त्याला 'अनद्यतन' संज्ञा दिली जाते.

ဣတိ ပဌမပုရိသေကဝစနံ ဤ,

अशा प्रकारे प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय 'ई' आहे,

၁၅. အာ+ဤ+ဿာဒီသွ+ဉ ဝါ

१५. 'आ', 'ई' आणि 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना धातूच्या आधी विकल्पेकरून 'अञ्' (अ) आगम होतो.

အာအာဒေါ [Pg.221] ဤအာဒေါ ဿာဒေါ စ ကြိယတ္ထဿ ဝါ အဉ ဟောတီတိ ဓာတုတော ပုဗ္ဗံ အဉ. ‘‘ကတ္တရိ လော’’တိ လော, ဧကာရ+အဝါဒေသာ စ.

'आ' इत्यादी, 'ई' इत्यादी आणि 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना क्रियापदाला विकल्पेकरून 'अञ्' आगम होतो, म्हणजेच धातूच्या आधी 'अञ्' लागतो. “कत्तरि लो” या सूत्राने 'ल' चा लोप होतो, आणि एकाराचा 'अव्' आदेश होतो.

၃၈. ဧယျာထ+ဿေ+အ+အာ+ဤ+ထာနံ ဩ+အ+အံ+တ္ထ+တ္ထော+ဝှောက

३८. 'एय्याथ', 'स्से', 'अ', 'आ', 'ई' आणि 'थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'ओ', 'अ', 'अं', 'त्थ', 'त्थो' आणि 'व्हो' हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

ဧယျာထာဒီနံ ဩအာဒယော ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံတိ ဤဿတ္ထော, အဘဝိတ္ထော, ဘဝိတ္ထော, အဘဝတ္ထော, ဘဝတ္ထော. ‘‘အာ ဤ ဦ မှာ ဿာ ဿမှာနံ ဝါ’’တိ ဤဿ ရဿတ္တံ. သော အဘဝိ ဘဝိ, အဘဝီ ဘဝီ.

'एय्याथ' इत्यादींच्या जागी अनुक्रमे 'ओ' इत्यादी आदेश विकल्पेकरून होतात, म्हणून 'ई' च्या जागी 'त्थ' आदेश होऊन 'अभवित्थो, भवित्थो, अभवत्थो, भवत्थो' अशी रूपे होतात. “आ ई ऊ म्हा स्सा स्सम्हानं वा” या सूत्राने 'ई' चा र्‍हस्व होतो. (उदा.) तो झाला (सो अभवि, भवि, अभवी, भवी).

၃၉. ဥံဿိံ+သွံ+သု

३९. 'उं' आणि 'सिं' च्या जागी 'सु' आदेश होतो.

တိဥံဿ ဣံသု+အံသု ဝါ ဟောန္တိ. အဘဝိံသု ဘဝိံသု, အဘဝံသု ဘဝံသု, အဘဝုံ ဘဝုံ.

'ति' (ti) आणि 'उं' (uṃ) यांच्या जागी 'इंसु' (iṃsu) आणि 'अंसु' (aṃsu) हे प्रत्यय पर्यायाने होतात. उदा. अभविंसु (abhaviṃsu), भविंसु (bhaviṃsu), अभवंसु (abhavaṃsu), भवंसु (bhavasṃu), अभवुं (abhavuṃ), भवुं (bhavuṃ).

၄၂. ဩဿ အ+ဣ+တ္ထ+တ္ထော

४२. 'ओ' (o) च्या जागी 'अ' (a), 'इ' (i), 'त्थ' (ttha) आणि 'त्थो' (ttho) हे आदेश होतात.

ဩဿ အအာဒယော ဝါ ဟောန္တိ. အဘဝ ဘဝ, အဘဝိ ဘဝိ, ဣဉာဂမေ အဘဝိတ္ထ ဘဝိတ္ထ, အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ, အဘဝိတ္ထော ဘဝိတ္ထော, အဘဝတ္ထော ဘဝတ္ထော.

'ओ' (o) च्या जागी 'अ' (a) इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात. उदा. अभव (abhava), भव (bhava), अभवि (abhavi), भवि (bhavi); 'इ' (i) आगम झाल्यावर - अभवित्थ (abhavittha), भवित्थ (bhavittha), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभवित्तो (abhavittho), भवित्तो (bhavittho), अभवत्थो (abhavattho), भवत्थो (bhavattho).

၄၃. သိ

४३. 'सि' (si).

ဩဿ သိ ဝါ ဟောတိ. အဘဝိသိ ဘဝိသိ, အဘဝသိ ဘဝသိ. အဘဝေါ ဘဝေါ.

'ओ' (o) च्या जागी पर्यायाने 'सि' (si) होतो. उदा. अभविसि (abhavisi), भविसि (bhavisi), अभवसि (abhavasi), भवसि (bhavasi). अभवो (abhavo), भवो (bhavo).

၄၅. မှာတ္ထာန+မုဉ

४५. 'म्ह' (mha) आणि 'त्थ' (ttha) यांच्या जागी 'उञ' (uña) होतो.

ဧသံ [Pg.222] ဥဉ ဝါ ဟောတိ. ဤအာဒိသမ္ဗန္ဓီနမေဝ ဂဟဏံ. အဘဝုတ္ထ ဘဝုတ္ထ.

यांच्या जागी पर्यायाने 'उञ' (uña) होतो. 'ई' (ī) इत्यादींशी संबंधित असलेल्यांचेच ग्रहण केले जाते. उदा. अभवुत्थ (abhavuttha), भवुत्थ (bhavuttha).

၄၆. ဣံဿ စ သိဉ

४६. आणि 'इं' (iṃ) च्या जागी 'सिञ' (siña) होतो.

ဣံဿ စ သိဉ ဝါ ဟောတိ မှာတ္ထာနဉ္စ ဗဟုလံ. ဣကာရညကာရာ ဥစ္စာရဏအာဒျာဝယဝတ္ထာ. အဘဝသိတ္ထ ဘဝသိတ္ထ, အဘဝိတ္ထ ဘဝိတ္ထ, အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ, အဘဝိသိံ ဘဝိသိံ, အဘဝသိံ ဘဝသိံ, အဘဝိံ ဘဝိံ. ဥဉာဂမေ အာဿ ရဿော. အဘဝုမှ ဘဝုမှ အဘဝုမှာ ဘဝုမှာ. သိဉာဂမေ အဘဝသိမှ ဘဝသိမှ အဘဝသိမှာ ဘဝသိမှာ အဘဝိမှ ဘဝိမှ အဘဝိမှာ ဘဝိမှာ အဘဝမှ ဘဝမှ အဘဝမှာ ဘဝမှာ. ပရစ္ဆက္ကေ – ‘‘ဧယျာထာ’’ဒိနာ တ္ထေ အဘဝိတ္ထ ဘဝိတ္ထ အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ. ရဿေ အဘဝထ ဘဝထ, အဘဝါ ဘဝါ, အဘဝု ဘဝု. အဘဝိသေ ဘဝိသေ, အဘဝသေ ဘဝသေ, အဘဝိဝှံ ဘဝိဝှံ အဘဝဝှံ ဘဝဝှံ, အဿ အ+မာဒေသေ အဘဝံ ဘဝံ အဘဝ ဘဝ, အဘဝိမှေ ဘဝိမှေ အဘဝမှေ ဘဝမှေ. ကမ္မေ သုခံ တယာ အနုဘူယိတ္ထော အနွဘူယတ္ထော အနုဘူယတ္ထော အနွဘူသိ အနုဘူသီ အနွဘူယီ အနုဘူယီ, အနွဘူယိံသု အနုဘူယိံသု အနွဘူယံသု အနုဘူယံသု အနွဘူယုံ အနုဘူယုံ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-တေန အဘူယိတ္ထော ဘူယိတ္ထော အဘူယတ္ထော ဘူယတ္ထော အဘူယိ ဘူယိ အဘူယီ ဘူယီ. တေန အဘူယတ္ထ ဘူယတ္ထ အဘူယ ဘူယ အဘူယာ ဘူယာ.

'इं' (iṃ) च्या जागी पर्यायाने 'सिञ' (siña) होतो आणि 'म्ह' (mha) व 'त्थ' (ttha) यांच्या जागी बहुधा होतो. 'इ'कार आणि 'ञ'कार हे केवळ उच्चारणासाठी आहेत. उदा. अभवसित्थ (abhavasittha), भवसित्थ (bhavasittha), अभवित्थ (abhavittha), भवित्थ (bhavittha), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभविसिं (abhavisiṃ), भविसिं (bhavisiṃ), अभवसिं (abhavasiṃ), भवसिं (bhavasiṃ), अभविं (abhaviṃ), भविं (bhaviṃ). 'उञ' आगम झाल्यावर 'आ' चा र्‍हस्व होतो - अभवुम्ह (abhavumha), भवुम्ह (bhavumha), अभवुम्हा (abhavumhā), भवुम्हा (bhavumhā). 'सिञ' आगम झाल्यावर - अभवसिम्ह (abhavasimha), भवसिम्ह (bhavasimha), अभवसिम्हा (abhavasimhā), भवसिम्हा (bhavasimhā), अभविम्ह (abhavimha), भविम्ह (bhavimha), अभविम्हा (abhavimhā), भविम्हा (bhavimhā), अभवम्ह (abhavamha), भवम्ह (bhavamha), अभवम्हा (abhavamhā), भवम्हा (bhavamhā). परस्मैपद षट्कात – “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना - अभवित्थ (abhavittha), भवित्थ (bhavittha), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha). र्‍हस्व झाल्यावर - अभवथ (abhavatha), भवथ (bhavatha), अभवा (abhavā), भवा (bhavā), अभवु (abhavu), भवु (bhavu). अभविसे (abhavise), भविसे (bhavise), अभवसे (abhavase), भवसे (bhavase), अभविव्हं (abhavivhaṃ), भविव्हं (bhavivhaṃ), अभवव्हं (abhavavhaṃ), भवव्हं (bhavavhaṃ). 'अ' च्या जागी 'म' आदेश झाल्यावर - अभवं (abhavaṃ), भवं (bhavaṃ), अभव (abhava), भव (bhava), अभविम्हे (abhavimhe), भविम्हे (bhavimhe), अभवम्हे (abhavamhe), भवम्हे (bhavamhe). कर्मणी प्रयोगात - 'सुखं तया अनुभूयित्थो' (sukhaṃ tayā anubhūyittho), 'अन्वभूयत्थो' (anvabhūyattho), 'अनुभूयत्थो' (anubhūyattho), 'अन्वभूसि' (anvabhūsi), 'अनुभूसी' (anubhūsī), 'अन्वभूयी' (anvabhūyī), 'अनुभूयी' (anubhūyī), 'अन्वभूयिंसु' (anvabhūyiṃsu), 'अनुभूयिंसु' (anubhūyiṃsu), 'अन्वभूयंसु' (anvabhūyaṃsu), 'अनुभूयंसु' (anubhūyaṃsu), 'अन्वभूयुं' (anvabhūyuṃ), 'अनुभूयुं' (anubhūyuṃ) इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'तेन अभूयित्थो' (tena abhūyittho), 'भूयित्थो' (bhūyittho), 'अभूयत्थो' (abhūyattho), 'भूयत्थो' (bhūyattho), 'अभूयि' (abhūyi), 'भूयि' (bhūyi), 'अभूयी' (abhūyī), 'भूयी' (bhūyī). 'तेन अभूयत्थ' (tena abhūyattha), 'भूयत्थ' (bhūyattha), 'अभूय' (abhūya), 'भूय' (bhūya), 'अभूया' (abhūyā), 'भूया' (bhūyā).

သော အပစိတ္ထော ပစိတ္ထော ဣစ္စာဒိ ကတ္တုသမံ. ကမ္မေ-အပစီယိတ္ထော ပစီယိတ္ထော အပစီယတ္ထော ပစီယတ္ထော. စဝဂ္ဂပုဗ္ဗ- ရူပေ [Pg.223] အပစ္စိတ္ထော ပစ္စိတ္ထော အပစ္စတ္ထော ပစ္စတ္ထော အပစီယိ ပစီယိ အပစီယီ ပစီယီ အပစ္စိ ပစ္စိ အပစ္စီ ပစ္စီ, အပစီယိံသု ပစီယိံသု အပစိံသု ပစိံသု အပစီယံသု ပစီယံသု အပစ္စံသု ပစ္စံသု အပစီယုံ ပစီယုံ အပစ္စုံ ပစ္စုံ ဣစ္စာဒိ ကတ္တုသမံ, ပုဗ္ဗရူပေါဝ ဝိသေသော.

'सो अपचित्थो' (so apacittho), 'पचित्थो' (pacittho) इत्यादी रूपे कर्तरी प्रयोगाप्रमाणे होतात. कर्मणी प्रयोगात - अपचीयित्थो (apacīyittho), पचीयित्थो (pacīyittho), अपचीयत्थो (apacīyattho), पचीयत्थो (pacīyattho). च-वर्गाचे पूर्वरूप झाल्यावर - अपच्चित्थो (apaccittho), पच्चित्थो (paccittho), अपच्चत्थो (apaccattho), पच्चत्थो (paccattho), अपचीयि (apacīyi), पचीयि (pacīyi), अपचीयी (apacīyī), पचीयी (pacīyī), अपच्चि (apacci), पच्चि (pacci), अपच्ची (apaccī), पच्ची (paccī), अपचीयिंसु (apacīyiṃsu), पचीयिंसु (pacīyiṃsu), अपचिंसु (apaciṃsu), पचिंसु (paciṃsu), अपचीयंसु (apacīyaṃsu), पचीयंसु (pacīyaṃsu), अपच्चंसु (apaccaṃsu), पच्चंसु (paccaṃsu), अपचीयुं (apacīyuṃ), पचीयुं (pacīyuṃ), अपच्चुं (apaccuṃ), पच्चुं (paccuṃ) इत्यादी रूपे कर्तरी प्रयोगाप्रमाणेच होतात, केवळ पूर्वरूप होणे हाच यात विशेष फरक आहे.

သော ဂါမံ အဂစ္ဆိတ္ထော ဂစ္ဆိတ္ထော ဣစ္စာဒိ ပုရိမသမံ.

'सो गामं अगच्छित्थो' (so gāmaṃ agacchittho), 'गच्छित्थो' (gacchittho) इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात.

၃၀. ဍံသဿ စ ဉ္ဆင

३०. 'दंस' (daṃs) धातूच्या जागी 'ञ्छङ' (ñchaṅa) आदेश होतो.

ဍံသဿ စ ဂမိဿ စ ဉ္ဆင ဝါ ဟောတိ အာ+ဤအာဒီသု. အဂဉ္ဆိတ္ထော ဂဉ္ဆိတ္ထော အဂဉ္ဆတ္ထော ဂဉ္ဆတ္ထော အဂဉ္ဆိ ဂဉ္ဆိ အဂဉ္ဆီ ဂဉ္ဆီ ဣစ္စာဒိ.

'दंस' (daṃs) आणि 'गम्' (gam) धातूंच्या जागी 'आ' (ā), 'ई' (ī) इत्यादी प्रत्यय असताना पर्यायाने 'ञ्छङ' (ñchaṅa) आदेश होतो. उदा. अगञ्छित्थो (agañchittho), गञ्छित्थो (gañchittho), अगञ्छत्थो (agañchattho), गञ्छत्तो (gañchattho), अगञ्छि (agañchi), गञ्छि (gañchi), अगञ्छी (agañchī), गञ्छी (gañchī) इत्यादी.

၂၉. ဂမိဿာ

२९. 'गम्' (gam) धातूच्या जागी 'आ' (ā) होतो.

အာအာဒေါ ဤအာဒေါ စ ဂမိဿ အာ ဟောတိ ဝါ. သော အဂါ အဂမိ ဂမိ အဂမိတ္ထော ဂမိတ္ထော အဂမတ္ထော ဂမတ္ထော. ဤပစ္စယေ လဿာကာရဿ ‘‘ဟိမိမေသွ+ဿာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘အဿာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ဒီဃေ ‘‘ဒီဃာ ဤဿာ’’တိ ဤဿ သိအာဒေသော, အဂမာသိ အဂမိ ဂမိ အဂမီ ဂမီ, အဂမိံသု ဂမိံသု အဂမံသု ဂမံသု အဂမုံ ဂမုံ. ဩဿ အအာဒေသေ အဇ္ဈဂုံ. တွံ အဇ္ဈဂါ ပရဿ လောပေါ. တုမှေ အဇ္ဈဂုတ္ထ. အဟံ အဇ္ဈဂံ, မယံ အဇ္ဈဂမှ. ပရစ္ဆက္ကေ – ‘‘ဧယျာထာ’’ဒိနာ တ္ထေ သော အဂစ္ဆိတ္ထ ဂစ္ဆိတ္ထ အဂဉ္ဆိတ္ထ ဂဉ္ဆိတ္ထ အဂမိတ္ထ ဂမိတ္ထ အဂမ ဂမ အဂမာ ဂမာ. တေ အဂမူ ဂမူ, ဩဿ အာအာဒေသေ အဇ္ဈဂုံ. တွံ အဂမိသေ ဂမိသေ. တုမှေ အဂမိဝှံ. ‘‘ဧယျာထာ’’ ဒိနာ အ+မာဒေသေ အဟံ အဂမံ ဂမံ အဇ္ဈဂံ. မယံ အဂမိမှေ ဂမိမှေ. ကမ္မေအဂစ္ဆီယိ အဂမီယိ, အဂစ္ဆိယုံ အဂမိယုံ ဣစ္စာဒိ. တထာ အဃမ္မီ ဃမ္မီ ဣစ္စာဒိ.

'आ' (ā) आणि 'ई' (ī) इत्यादी प्रत्यय असताना 'गम्' (gam) धातूच्या जागी पर्यायाने 'आ' (ā) होतो. उदा. सो अगा (so agā), अगमि (agami), गमि (gami), अगमित्तो (agamittho), गमित्तो (gamittho), अगमत्तो (agamattho), गमत्तो (gamattho). 'ई' (ī) प्रत्यय असताना र्‍हस्व अकाराचा “हिमिमेस्वेस्स” (himimesvassa) या सूत्रातील “अस्स” (assa) या योगविभागाने दीर्घ होतो आणि “दीघा ईस्स” (dīghā īssā) या सूत्राने 'ई' च्या जागी 'सि' (si) आदेश होतो, उदा. अगमासि (agamāsi), अगमि (agami), गमि (gami), अगमी (agamī), गमी (gamī), अगमिंसु (agamiṃsu), गमिंसु (gamiṃsu), अगमंसु (agamaṃsu), गमंसु (gamaṃsu), अगमुं (agamuṃ), गमुं (gamuṃ). 'ओ' (o) च्या जागी 'अ' (a) आदेश झाल्यावर - अज्झगुं (ajjhaguṃ). त्वं अज्झगा (tvaṃ ajjhagā) - येथे परलोप होतो. तुम्हे अज्झगुत्थ (tumhe ajjhaguttha). अहं अज्झगं (ahaṃ ajjhagaṃ), मयं अज्झगम्ह (mayaṃ ajjhagamha). परस्मैपद षट्कात – “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना - सो अगच्छित्थ (so agacchittha), गच्छित्थ (gacchittha), अगञ्छित्थ (agañchittha), गञ्छित्थ (gañchittha), अगमित्थ (agamittha), गमित्थ (gamittha), अगम (agama), गम (gama), अगमा (agamā), गमा (gamā). ते अगमू (te agamū), गमू (gamū), 'ओ' (o) च्या जागी 'आ' (ā) आदेश झाल्यावर - अज्झगुं (ajjhaguṃ). त्वं अगमिसे (tvaṃ agamise), गमिसे (gamise). तुम्हे अगमिव्हं (tumhe agamivhaṃ). “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'अ' आणि 'म' आदेश झाल्यावर - अहं अगमं (ahaṃ agamaṃ), गमं (gamaṃ), अज्झगं (ajjhagaṃ). मयं अगमिम्हे (mayaṃ agamimhe), गमिम्हे (gamimhe). कर्मणी प्रयोगात - अगच्छीयि (agacchīyi), अगमीयि (agamīyi), अगच्छीयुं (agacchīyuṃ), अगमीयुं (agamīyuṃ) इत्यादी. तसेच अघम्मी (aghammī), घम्मी (ghammī) इत्यादी.

၁၃. မာယောဂေ ဤ+အာအာဒီ

१३. 'मा' (mā) चा योग असताना 'ई' (ī), 'आ' (ā) इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात.

မာယောဂေ [Pg.224] သတိ ဤအာဒယော အာအာဒယော စ ဝါ ဟောန္တိ. သကကာလတော ကာလန္တရေပိ ပစ္စယဝိဓာနတ္ထော+ယံ. မာ ဘဝံ အဘဝိတ္ထော ဣစ္စာဒိ. ဝါဝိဓာနာဿတျာဒိ+ဧယျာဒိ+တွာဒယောပိ ဟောန္တိ, မာ ဘဝံ ဘဝိဿတိ, မာ ဘဝံ ဘဝေယျ, မာ ဘဝံ ဘဝတု ဣစ္စာဒိ. (ဤအာဒိပစ္စယနယော).

'मा' (mā) चा योग असताना 'ई' (ī) इत्यादी आणि 'आ' (ā) इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात. हा नियम स्वतःच्या काळाव्यतिरिक्त इतर काळातही प्रत्यय विधानासाठी आहे. उदा. मा भवं अभवित्थो (mā bhavaṃ abhavittho) इत्यादी. 'वा' या विधानामुळे भविष्यकाळ (स्सत्यादि), विध्यर्थ (एय्यादि) आणि आज्ञार्थ (त्वादय) प्रत्यय देखील होतात, उदा. मा भवं भविस्सति (mā bhavaṃ bhavissati), मा भवं भवेय्य (mā bhavaṃ bhaveyya), मा भवं भवतु (mā bhavaṃ bhavu) इत्यादी. (हा 'ई' इत्यादी प्रत्ययांचा विधी होय).

၅. အနဇ္ဇတနေ အာ ဦဩ တ္ထ အ မှာ တ္ထ တ္ထုံ သေ ဝှံ ဣံ မှသေ

५. अनद्यतन (आजचा नसलेला) भूतकाळात 'आ, ऊ, ओ, त्थ, अ, म्हा, त्थ, त्थुं, से, व्हं, इं, म्हेसे' हे प्रत्यय होतात.

အဝိဇ္ဇမာနဇ္ဇတနေ ဘူတတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ အာအာဒယော ဟောန္တိ ဝါ. ‘‘ဧယျာထာ’’ဒိနာ တ္ထေ ‘‘အာ ဤ ဦ မှာ’’ ဣစ္စာဒိနာ ရဿေ စ သော အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ အဘဝ ဘဝ အဘဝါ ဘဝါ, တေ အဘဝု ဘဝု အဘဝူ ဘဝူ. ဩ, ‘‘ဩဿာ’’တိအာဒိနာ အအာဒယော, အဘဝ ဘဝ အဘဝိ ဘဝိ အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ အဘဝတ္ထော ဘဝတ္ထော, သိအာဒေသေ အဘဝသိ ဘဝသိ အဘဝေါ ဘဝေါ. တုမှေ အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ. အဟံ အဘဝံ ဘဝံ အဘဝ ဘဝ, မယံ အဘဝမှ ဘဝမှ အဘဝမှာ ဘဝမှာ. သော အဘဝတ္ထ ဘဝတ္ထ. တေ အဘဝတ္ထုံ ဘဝတ္ထုံ. တွံ အဘဝသေ ဘဝသေ. တုမှေ အဘဝဝှံ ဘဝဝှံ. ‘‘ဣဿ စ သိဉ’’တိ သိံ, အဟံ အဘဝသိံ ဘဝသိံ အဘဝိံ ဘဝိံ. မယံ အဘဝမှသေ ဘဝမှသေ. ကမ္မေ-တ္ထေ သုခံ တယာ အနုဘူယိတ္ထ, ဣဉာဂမာဘာဝေ အနုဘူယတ္ထ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-အဘူယတ္ထ ဘူယတ္ထ ဣစ္စာဒိ.

अनद्यतन (आजचा नसलेला) भूतकाळात क्रिया दर्शवण्यासाठी 'आ' इत्यादी प्रत्यय पर्यायाने होतात. “एय्याथा” (eyyāthā) इत्यादी सूत्राने 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना आणि “आ ई ऊ म्हा” (ā ī ū mhā) इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर - सो अभवत्थ (so abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभव (abhava), भव (bhava), अभवा (abhavā), भवा (bhavā); ते अभवु (te abhavu), भवु (bhavu), अभवू (abhavū), भवू (bhavū). 'ओ' (o) च्या जागी “ओस्सा” (ossā) इत्यादी सूत्राने 'अ' इत्यादी आदेश झाल्यावर - अभव (abhava), भव (bhava), अभवि (abhavi), भवि (bhavi), अभवत्थ (abhavattha), भवत्थ (bhavattha), अभवत्त्थो (abhavattho), भवत्त्थो (bhavattho); 'सि' (si) आदेश झाल्यावर - अभवसि (abhavasi), भवसि (bhavasi), अभवो (abhavo), भवो (bhavo). तुम्हे अभवत्थ (tumhe abhavattha), भवत्थ (bhavattha). अहं अभवं (ahaṃ abhavaṃ), भवं (bhavaṃ), अभव (abhava), भव (bhava); मयं अभवम्ह (mayaṃ abhavamha), भवम्ह (bhavamha), अभवम्हा (abhavamhā), भवम्हा (bhavamhā). सो अभवत्थ (so abhavattha), भवत्थ (bhavattha). ते अभवत्थुं (te abhavatthuṃ), भवत्थुं (bhavatthuṃ). त्वं अभवसे (tvaṃ abhavase), भवसे (bhavase). तुम्हे अभवव्हं (tumhe abhavavhaṃ), भवव्हं (bhavavhaṃ). “इंस च सिञ” (iṃssa ca siña) या सूत्राने 'सिं' (siṃ) झाल्यावर - अहं अभवसिं (ahaṃ abhavasiṃ), भवसिं (bhavasiṃ), अभविं (abhaviṃ), भविं (bhaviṃ). मयं अभवम्हसे (mayaṃ abhavamhase), भवम्हसे (bhavamhase). कर्मणी प्रयोगात 'त्थ' (tthe) प्रत्यय असताना - 'सुखं तया अनुभूयित्थ' (sukhaṃ tayā anubhūyittha); 'इ' आगम न झाल्यास - 'अनुभूयत्थ' (anubhūyattha) इत्यादी. भावे प्रयोगात - अभूयत्थ (abhūyattha), भूयत्थ (bhūyattha) इत्यादी.

သော [Pg.225] ဩဒနံ အပစတ္ထ ပစတ္ထ ဣစ္စာဒိ ကတ္တုသမံ. ကမ္မေ-အပစီယတ္ထ ပစီယတ္ထ အပစ္စတ္ထ ပစ္စတ္ထ အပစီယ ပစီယ အပစီယာ ပစီယာ အပစ္စ ပစ္စ အပစ္စာ ပစ္စာ. အပစီယု ပစီယု အပစီယူ ပစီယူ အပစ္စု ပစ္စု အပစ္စူ ပစ္စူ ဣစ္စာဒိ. ‘‘မာယောဂေ ဤ+အာအာဒီ’’တိ မာယောဂေပိ အာအာဒယော, မာ ဘဝံ အပစ္စတ္ထ ဣစ္စာဒိ.

'सो ओदनं अपचत्थ' (so odanaṃ apacattha), 'पचत्थ' (pacattha) इत्यादी रूपे कर्तरी प्रयोगाप्रमाणे होतात. कर्मणी प्रयोगात - अपचीयत्थ (apacīyattha), पचीयत्थ (pacīyattha), अपच्चत्थ (apaccattha), पच्चत्थ (paccattha), अपचीय (apacīya), पचीय (pacīya), अपचीया (apacīyā), पचीया (pacīyā), अपच्च (apacca), पच्च (pacca), अपच्चा (apaccā), पच्चा (paccā). अपचीयु (apacīyu), पचीयु (pacīyu), अपचीयू (apacīyū), पचीयू (pacīyū), अपच्चु (apaccu), पच्चु (paccu), अपच्चू (apaccū), पच्चू (paccū) इत्यादी. “मायोगे ई+आआदी” (māyoge ī+āādī) या सूत्राने 'मा' चा योग असताना देखील 'आ' इत्यादी प्रत्यय होतात, उदा. मा भवं अपच्चत्थ (mā bhavaṃ apaccattha) इत्यादी.

တထာ အဂစ္ဆတ္ထ ဂစ္ဆတ္ထ ဣစ္စာဒိ ပုရိမသမံ. တထာ အဂမတ္ထ ဂမတ္ထ ဣစ္စာဒိပိ အဃမ္မတ္ထ ဃမ္မတ္ထ ဣစ္စာဒိပိ. (အနဇ္ဇတနပစ္စယနယော).

तसेच अगच्छत्थ (agacchattha), गच्छत्थ (gacchattha) इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. तसेच अगमत्थ (agamattha), गमत्थ (gamattha) इत्यादी आणि अघम्मत्थ (aghammattha), घम्मत्थ (ghammattha) इत्यादी रूपे देखील होतात. (हा अनद्यतन भूतकाळ प्रत्ययांचा विधी होय).

၆. ပရောက္ခေ အ ဥ ဧ တ္ထ အ မှ တ္ထ ရေ တ္ထော ဝှော ဣ မှေ

६. परोक्ष (डोळ्यांसमोर नसलेल्या) भूतकाळात 'अ, उ, ए, त्थ, अ, म्ह, त्थ, रे, त्त्थो, व्हो, इ, म्हे' हे प्रत्यय होतात.

အပစ္စက္ခေ ဘူတာနဇ္ဇတနေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ အအာဒယော ဟောန္တိ. အက္ခာနံ=ဣန္ဒြိယာနံ ပရံ ပရောက္ခံ. တသ္မိံ. ‘‘အပရောက္ခေသူ’’တိ ဝစနာ ကျ+လာဒိဝိကရဏာ န ဟောန္တိ.

प्रत्यक्ष नसलेल्या (अपरोक्ष) अनद्यतन भूतकाळात क्रिया दर्शवण्यासाठी 'अ' इत्यादी प्रत्यय होतात. 'अक्खाणं' (akkhānaṃ) म्हणजे इंद्रियांच्या पलीकडचे ते 'परोक्ष' (parokkhaṃ) होय. त्या अर्थी. “अपरोक्खेसु” (aparokkhesu) या वचनामुळे 'क्य' (kya) आणि 'ल' (la) इत्यादी विकरण प्रत्यय होत नाहीत.

၅,၇၁. ပရောက္ခာယဉ္စ

५,७१. आणि परोक्ष काळात (द्वित्व होते).

ပရောက္ခာယံ ပဌမ+မေကဿရံ သဒ္ဒရူပံ ဒွေ ဘဝတိ. ‘‘ဘူဿ ဝုက’’ ဣတိအာဒီသု ဝုက, ဘူဝ ဘူဝ ဣတိ ဒွိတ္တေ –

परोक्ष काळात शब्दाचे पहिले एकाक्षरी (एक स्वर असलेले) रूप द्वित्व पावते (दोन वेळा होते). “भूस्स वुक” (bhūssa vuka) इत्यादी सूत्रांनी 'वुक' (vuka) आदेश होऊन, 'भूव भूव' (bhūva bhūva) असे द्वित्व झाल्यावर -

၅,၇၅. လောပေါ+နာဒိဗျဉ္ဇနဿ

५,७५. अनादि व्यंजनाचा लोप होतो.

ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ အာဒိတော+ညဿ ဗျဉ္ဇနဿ လောပေါ ဟောတိ.

द्वित्व (द्विरुक्ती) झाल्यावर, पूर्व (पहिल्या) अक्षराच्या सुरुवातीच्या व्यंजनाखेरीज इतर व्यंजनाचा लोप होतो.

၁၈. ပုဗ္ဗဿ အ

१८. पूर्व अक्षराचा 'अ' होतो.

အအာဒီသု ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ဘူဿ အ ဟောတိ.

'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना द्वित्व झाल्यावर, पूर्व 'भू' धातूच्या स्वराचा 'अ' होतो.

၅,၇၈. စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ

५,७८. चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते.

ဒွိတ္တေ [Pg.226] ပုဗ္ဗေသံ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံတိ ဗကာရေ သော ဗဘူဝ ကိရ, တေ ဗဘုဝု ကိရ. တွံ ဗဘုဝေ ကိရ, ဣဉ တုမှေ ဗဘုဝိတ္ထ ကိရ. အဟံ ဗဘုဝ ကိရ, မယံ ဗဘုဝိမှ ကိရ. သော ဗဘုဝိတ္ထ ကိရ, တေ ဗဘုဝိရေ ကိရ. တွံ ဗဘုဝိတ္ထော ကိရ, တုမှေ ဗဘုဝိဝှော ကိရ. အဟံ ဗဘုဝိ ကိရ, မယံ ဗဘုဝိမှေ ကိရ. ကမ္မေ-အနုပဘုဝ ကိရ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေဗဘုဝ ဗဘုဝိတ္ထ ကိရ.

द्वित्व झाल्यावर, पूर्व अक्षरांमधील चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या जागी अनुक्रमे तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते. 'ब' कार झाल्यावर - 'सो बभूव किर' (तो झाला म्हणे), 'ते बभुवु किर' (ते झाले म्हणे). 'त्वं बभुवे किर' (तू झालास म्हणे), 'इञ्' आगम झाल्यावर 'तुम्हे बभुवित्थ किर' (तुम्ही झालात म्हणे). 'अहं बभूव किर' (मी झालो म्हणे), 'मयं बभुविम्ह किर' (आम्ही झालो म्हणे). 'सो बभुवित्थ किर' (तो झाला म्हणे - आत्मनेपद), 'ते बभुविरे किर' (ते झाले म्हणे). 'त्वं बभुवित्थो किर' (तू झालास म्हणे), 'तुम्हे बभुविव्हो किर' (तुम्ही झालात म्हणे). 'अहं बभुवि किर' (मी झालो म्हणे), 'मयं बभुविम्हे किर' (आम्ही झालो म्हणे). कर्मणी प्रयोगात - 'अनुपभूव किर' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'बभूव', 'बभुवित्थ किर'.

ပပစ, ပပစု. ပပစေ, ဣဉာဂမေ ပပစိတ္ထ. အညတြ ‘‘သံယောဂါဒိလောပေါ’’တိ လောပေါ, ပပစိတ္ထ. ပပစ, ပပစိမှ. ပပစိတ္ထ, ပပစိရေ. ပပစိတ္ထော ပပစိထော, ပပစိဝှော. ပပစိ, ပပစိမှေ. ဧဝံ ကမ္မေ.

'पपच' (त्याने शिजवले म्हणे), 'पपचु' (त्यांनी शिजवले म्हणे). 'पपचे', 'इञ्' आगम झाल्यावर 'पपचित्थ'. इतर ठिकाणी "संयोगादिलोप" या सूत्राने लोप होऊन 'पपचित्थ' होते. 'पपच', 'पपचिम्ह'. 'पपचित्थ', 'पपचिरे'. 'पपचित्थो', 'पपचिथो', 'पपचिव्हो'. 'पपचि', 'पपचिम्हे'. कर्मणी प्रयोगातही याचप्रमाणे होते.

အအာဒိပစ္စယေ ဒွိဘာဝေ အနာဒိဗျဉ္ဇနလောပေ ပုဗ္ဗဿ ‘‘ကဝဂ္ဂဟာနံ စဝဂ္ဂဇာ’’တိ စဝဂ္ဂဇကာရေ ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ ဒီဃေ စ ကတေ သော ဂါမံ ဇဂါမ ကိရ, ဇဂမု. ဇဂမေ, ဇဂမိတ္ထ. ဇဂမ, ဇဂမိမှ. ဇဂမိတ္ထ, ဇဂမိရေ. ဇဂမိတ္ထော, ဇဂမိဝှော. ဇဂမိ, ဇဂမိမှေ. ဧဝံ ကမ္မေ.

'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना, द्वित्व झाल्यावर, अनादि व्यंजनाचा लोप झाल्यावर, पूर्व अक्षराच्या जागी "कवग्गहानं चवग्गजा" या सूत्राने च-वर्गातील वर्ण (ज्) झाल्यावर आणि "ब्यञ्जने दीघरस्सा" या सूत्राने दीर्घ झाल्यावर - 'सो गामं जगाम किर' (तो गावाला गेला म्हणे), 'जगमु'. 'जगमे', 'जगमित्थ'. 'जगम', 'जगमिम्ह'. 'जगमित्थ', 'जगमिरे'. 'जगमित्थो', 'जगमिव्हो'. 'जगमि', 'जगमिम्हे'. कर्मणी प्रयोगातही याचप्रमाणे होते.

မူဠှဝိက္ခိတ္တဗျာသတ္တစိတ္တေန အတ္တနာပိ ကြိယာ ကတာ အဘိနိဗ္ဗတ္တိကာလေ+နုပလဒ္ဓါသမာနာ ဖလေနာ+နုမီယမာနာ ပရောက္ခာဝ ဝတ္ထုတော. တေန ဥတ္တမဝိသယေပိ ပယောဂသမ္ဘဝေါ. (ပရောက္ခာပစ္စယနယော).

मोहग्रस्त, विक्षिप्त किंवा आसक्त चित्ताने स्वतः केलेली क्रिया देखील, ती घडत असताना प्रत्यक्ष न समजल्यामुळे, नंतर केवळ परिणामावरून अनुमानित केली जाते, ती प्रत्यक्षात 'परोक्षा' (परोक्ष भूतकाळ) च असते. त्यामुळे उत्तम पुरुषाच्या (प्रथम पुरुष - स्वतःच्या) बाबतीतही याचा प्रयोग संभवतो. (हा परोक्षा प्रत्यय विधी होय).

၇. ယျောဒေါ [Pg.227] ဝါ+တိပတ္တိယံ ဿာ ဿံသု ဿေ ဿထ ဿံ ဿမှာ ဿထ ဿိံသုဿသေဿဝှေဿိံ ဿာမှသေ.

७. क्रियातिपत्ती (अतिपत्ती - अट किंवा संकेत) अर्थामध्ये 'एय्य' इत्यादींच्या जागी 'स्सा, स्संसु, स्से, स्सथ, स्सं, स्सम्ह, स्सथ, स्सिंसु, स्ससे, स्सव्हे, स्सिं, स्साम्हसे' हे प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

ဧယျာဒေါ ဝိသယေ ကြိယာတိပတ္တိယံ ဿာဒယော ဟောန္တိ. ဝိဓုရပစ္စယောပနိပါတတော ကာရဏဝေကလ္လတော ဝါ ကြိယာတိပတန+မနိပ္ဖတ္တိ ကြိယာတိပတ္တိ. ဧတေ စ ဿာဒယော သာမတ္ထိယာ အတီတာနာဂတေသွေဝ ဟောန္တိ, န ဝတ္တမာနေ, တတြ ကြိယာတိပတျသမ္ဘဝါ. ဣဉာဂမေ ဿာဿ ဝါ ရဿေ စ သစေ သော ပဌမဝယေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အလဘိဿ, အရဟာ အဘဝိဿ ဘဝိဿ အဘဝိဿာ ဘဝိဿာ ဝါ, တေ စ တံ အလဘိဿံသု, အရဟန္တော အဘဝိဿံသု ဘဝိဿံသု. ‘‘ဧယျာထာ’’ဒိနာ ဿေဿ ဝါ အကာရေ တွံ အဘဝိဿ ဘဝိဿေ. တုမှေ အဘဝိဿထ. အဟံ အဘဝိဿံ. ရဿေ မယံ အဘဝိဿမှ ဘဝိဿမှ အဘဝိဿမှာ ဘဝိဿမှာ. ပရစ္ဆက္ကေ-သော အဘဝိဿထ, အဘဝိဿိံသု. အဘဝိဿသေ, အဘဝိဿဝှေ. အဘဝိဿိံ, အဘဝိဿာမှသေ.

'एय्य' इत्यादींच्या विषयात क्रियातिपत्ती (संकेतार्थ) असताना 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय होतात. प्रतिकूल कारणांच्या उपस्थितीमुळे किंवा कारणांच्या अभावामुळे क्रियेची असिद्धी (पूर्ण न होणे) म्हणजेच 'क्रियातिपत्ती' होय. आणि हे 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय स्वाभाविकपणे केवळ भूतकाळ आणि भविष्यकाळातच होतात, वर्तमानकाळात नाही; कारण वर्तमानकाळात क्रियातिपत्तीचा (क्रियेच्या असिद्धीचा) संभव नसतो. 'इञ्' आगम झाल्यावर, 'स्सा' चा विकल्पेकरून र्‍हस्व झाल्यावर - 'सचे सो पठमवये पब्बज्जं अलभिस्स, अरहा अभविस्स भविस्स अभविस्सा भविस्सा वा' (जर त्याने तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली असती, तर तो अर्हत झाला असता), 'ते च तं अलभिस्सुं, अरहन्तो अभविस्सुं भविस्सुं'. "एय्याथा" इत्यादी सूत्राने 'स्से' च्या जागी विकल्पेकरून 'अ' कार झाल्यावर - 'त्वं अभविस्स भविस्से'. 'तुम्हे अभविस्सथ'. 'अहं अभविस्सं'. र्‍हस्व झाल्यावर - 'मयं अभविस्सम्ह भविस्सम्ह अभविस्म्हा भविस्म्हा'. परस्मैपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये - 'सो अभविस्सथ', 'अभविस्सिंसु'. 'अभविस्ससे', 'अभविस्सव्हे'. 'अभविस्सिं', 'अभविस्साम्हसे'.

ကမ္မေ-တေန သုခံ အနွဘဝိဿ, အနွဘဝိဿံသု ကျလောပေါ. အနွဘူယိဿ အနွဘူယိဿာ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-တေန အဘူယိဿ ဘူယိဿ အဘူယိဿာ ဘူယိဿာ. အဘူယိဿထ ဘူယိဿထ.

कर्मणी प्रयोगात - 'तेन सुखं अन्वभविस्स' (त्याने सुखाचा अनुभव घेतला असता), 'अन्वभविस्सुं' ('क्य' चा लोप होऊन). 'अन्वभूयिस्स', 'अन्वभूयिस्सा' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'तेन अभूयिस्स', 'भूयिस्स', 'अभूयिस्सा', 'भूयिस्सा'. 'अभूयिस्सथ', 'भूयिस्सथ'.

ဧဝံ တဏ္ဍုလာဒိသာဓနံ အလဘိဿ, ဩဒနံ အပစိဿ ပစိဿ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-တေန ဩဒနော အပစိဿ ပစိဿ အပစိဿာ ပစိဿာ အပစီယိဿ ပစီယိဿ အပစီယိဿာ ပစီယိဿာ အပစ္စိဿ ပစ္စိဿ အပစ္စိဿာ ပစ္စိဿာ ဣစ္စာဒိ.

याचप्रमाणे - 'तण्डुलादिसाधनं अलभिस्स' (तांदूळ इत्यादी साधने मिळाली असती तर), 'ओदनं अपचिस्स', 'पचिस्स' (भात शिजवला असता) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'तेन ओदनो अपचिस्स', 'पचिस्स', 'अपचिस्सा', 'पचिस्सा', 'अपचीयिस्स', 'पचीयिस्स', 'अपचीयिस्सा', 'पचीयिस्सा', 'अपच्चिस्स', 'पच्चिस्स', 'अपच्चिस्सा', 'पच्चिस्सा' इत्यादी.

သော အဂစ္ဆိဿ ဂစ္ဆိဿ အဂစ္ဆိဿာ ဂစ္ဆိဿာ ဣစ္စာဒိ. စ္ဆာဒေသာ+ဘာဝေ အဂမိဿ ဂမိဿ အဂမိဿာ ဂမိဿာ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-အဂစ္ဆိဿ [Pg.228] ဂစ္ဆိဿ အဂစ္ဆီယိဿ ဣစ္စာဒိ. အဂမိဿ ဂမိဿ အဂမီယိဿ ဣစ္စာဒိ. တထာ အဃမ္မိဿ ဣစ္စာဒိ. (ကြိယာတိပတ္တိပစ္စယနယော).

'सो अगच्छिस्स', 'गच्छिस्स', 'अगच्छिस्सा', 'गच्छिस्सा' इत्यादी. 'च्छ' आदेश न झाल्यास - 'अगमिस्स', 'गमिस्स', 'अगमिस्सा', 'गमिस्सा' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'agacchissa' (अगच्छिस्स), 'गच्छिस्स', 'अगच्छीयिस्स' इत्यादी. 'अगमिस्स', 'गमिस्स', 'अगमीयिस्स' इत्यादी. तसेच 'अघम्मिस्स' इत्यादी. (हा क्रियातिपत्ती प्रत्यय विधी होय).

၈. ဟေတုဖလေသွေ+ယျ ဧယျုံ ဧယျာသိ ဧယျာထ ဧယျာမိ ဧယျာမ ဧထ ဧရံ ဧထော ဧယျာဝှော ဧယျံ ဧယျာမှေ.

८. कार्य-कारण (हेतू आणि फल) अर्थामध्ये 'एय्य, एय्युं, एय्यासि, एय्याथ, एय्यामि, एय्याम, एथ, एरं, एथो, एय्याव्हो, एय्यं, एय्याम्हे' हे प्रत्यय होतात.

ဟေတုဘူတာယံ ဖလဘူတာယဉ္စ ကြိယာယံ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဧယျာဒယော ဟောန္တိ ဝါ. လဝိကရဏဝုဒ္ဓိအာဒိ ပုဗ္ဗသမံ. ပရိကပ္ပေ –

कारणरूप आणि फलरूप क्रियेमध्ये, वर्तमानकाळातील धातूंच्या पुढे क्रिया दर्शवणारे 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. विकरण, वृद्धी इत्यादी कार्ये पूर्वीप्रमाणेच होतात. परिकल्प (तर्क किंवा कल्पना) अर्थामध्ये -

၇၅. ဧယျေ+ယျာသေ+ယျန္နံ ဋေ

७५. 'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्यं' यांच्या जागी विकल्पेकरून 'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्यं' हेच होतात.

ဧယျ+ဧယျာသိ+ဧယျ+မိစ္စေသ+မေ ဝါ ဟောတိ. သော ဒါနိ ကိန္နု ခေါ ဘဝေ, ယဒိ သော ပဌမဝယေ ပဗ္ဗဇေယျ, အရဟာ ဘဝေယျ.

'एय्य', 'एय्यासि', 'एय्य' हेच विकल्पेकरून होतात. "सो दानि किन्नु खो भवे, यदि सो पठमवये पब्बजेय्य, अरहा भवेय्य" (आता तो काय बरे असेल? जर त्याने तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली असती, तर तो अर्हत झाला असता).

၄၇. ဧယျုံဿုံ

४७. 'एय्युं' च्या जागी 'स्सुं' होतो.

ဧယျု+မိစ္စဿ ဉုံ ဝါ ဟောတိ. သစေ သံခါရာ နိစ္စာ ဘဝုံ ဘဝေယျုံ, န နိရုဇ္ဈေယျုံ. ယဒိ တွံ ဘဝေ ဘဝေယျာသိ. ‘‘ဧယျာထာ’’ ဒိနာ အဿ ဩကာရေ တုမှေ ဘဝေယျာထော ဘဝေယျာထ ကထ+မဟံ ဒေဝေါ ဘဝေယျာမိ.

'एय्युं' च्या जागी विकल्पेकरून 'उं' होतो. "सचे संखारा निच्चा भवुं भवेय्युं, न निरुज्झेय्युं" (जर संस्कार नित्य असते, तर ते निरुद्ध झाले नसते). "यदि त्वं भवे भवेय्यासि" (जर तू असशील). "एय्याथ" इत्यादी सूत्राने 'अ' च्या जागी 'ओ' कार झाल्यावर - 'तुम्हे भवेय्याथो', 'भवेय्याथ'. "कथं अहं देवो भवेय्यामि" (मी देव कसा बरे होईन?).

၇၈. ဧယျာမဿေ+မု စ

७८. 'एय्याम' च्या जागी विकल्पेकरून 'एमु' आणि 'उ' कार होतो.

ဧယျာမဿ ဧမု ဝါ ဟောတိ ဥ စ. ကိန္နု ခေါ မယံ ဘဝေမု ဘဝေယျာမု ဘဝေယျာမ. ပရစ္ဆက္ကေ-ဘဝေထ, ဘဝေရံ. ဘဝေထော, ဘဝေယျာဝှော. ဘဝေ ဘဝေယျံ, ဘဝေယျာမှေ. ကမ္မေ-သုခံ [Pg.229] တယာ အနုဘုယျေ အနုဘုယျေယျ, အနုဘုယျုံ အနုဘူယေယျုံ. တေန တွံ အနုဘူယေ အနုဘူယေယျာသိ, တုမှေ အနုဘူယေယျာထော အနုဘူယေယျာထ. တေနာ+ဟံ အနုဘူယေယျာမိ, မယံ အနုဘူယေမု အနုဘူယေယျာမု အနုဘူယေယျာမ. ပရစ္ဆက္ကေ-အနုဘူယေထ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-ဘူယေ ဘူယေယျ ဘူယေထ.

'एय्याम' च्या जागी विकल्पेकरून 'एमु' आणि 'उ' होतो. "किन्नु खो मयं भवेमु भवेय्यामु भवेय्यामा" (आम्ही काय बरे असू?). आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये - 'भवेथ', 'भवेरं'. 'भवेथो', 'भवेय्याव्हो'. 'भवे', 'भवेय्यं', 'भवेय्याम्हे'. कर्मणी प्रयोगात - 'सुखं तया अनुभुय्ये', 'अनुभुय्येय्य', 'अनुभुय्युं', 'अनुभूयेय्युं'. 'तेन त्वं अनुभूये', 'अनुभूयेय्यासि', 'तुम्हे अनुभूयेय्याथो', 'अनुभूयेय्याथ'. 'तेन अहं अनुभूयेय्यामि', 'मयं अनुभूयेमु', 'अनुभूयेय्यामु', 'अनुभूयेय्याम'. आत्मनेपदाच्या सहा प्रत्ययांमध्ये - 'अनुभूयेथ' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'भूये', 'भूयेय्य', 'भूयेथ'.

ဝိဓိမှိ-သော ဩဒနံ ပစေ ပစေယျ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ပစီယေ ပစီယေယျ ပစ္စေ ပစ္စေယျ ဣစ္စာဒိ.

विधी (आज्ञा किंवा कर्तव्य) अर्थामध्ये - 'सो ओदनं पचे', 'पचेय्य' (त्याने भात शिजवावा) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'पचीये', 'पचीयेय्य', 'पच्चे', 'पच्चेय्य' इत्यादी.

အနုမတိယံ-သော ဂါမံ ဂစ္ဆေ ဂစ္ဆေယျ ဣစ္စာဒိ. အညတြ ဂမေ ဂမေယျ ဣစ္စာဒိ. တထာ ဃမ္မေ ဃမ္မေယျ ဣစ္စာဒိ.

अनुमती (परवानगी) अर्थामध्ये - 'सो गामं गच्छे', 'गच्छेय्य' (तो गावाला जाऊ शकतो/जावो) इत्यादी. इतर ठिकाणी - 'गमे', 'गमेय्य' इत्यादी. तसेच 'घम्मे', 'घम्मेय्य' इत्यादी.

ပါတော ပစေယျ စေ ဘုဉ္ဇေ, ဣစ္စေ+တ္ထ ပစနကြိယာ;

ဟေတုဘူတာတိ ဝိညေယျာ, ဖလံ တွ+နုဘဝကြိယာ.

"जर तो सकाळी शिजवेल तर जेवेल", या वाक्यात शिजवण्याची क्रिया ही 'कारणरूप' (हेतू) आहे आणि जेवण्याची (अनुभव घेण्याची) क्रिया हे 'फलरूप' आहे, असे समजावे.

၁၁. သတ္တျ+ရဟေသွေ+ယျာဒီ

११. शक्ती (सामर्थ्य) आणि योग्यता (पात्रता) अर्थामध्ये 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात.

သတ္တိယံ အရဟတေ စ ကြိယတ္ထာ ဧယျာဒယော ဟောန္တိ. ဘဝံ ခလု ပတ္တံ ပစေယျ, ဘဝံ သတ္တော, ဘဝံ အရဟော.

सामर्थ्य आणि योग्यता अर्थामध्ये क्रिया दर्शवणारे 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. "भवं खलु पत्तं पचेय्य" (आपण खरोखरच अन्न शिजवण्यास समर्थ आहात / पात्र आहात), "भवं सत्तो" (आपण समर्थ आहात), "भवं अरहो" (आपण योग्य आहात).

၁၂. သမ္ဘာဝနေ ဝါ

१२. संभावन (शक्यता किंवा कल्पना) अर्थामध्ये विकल्पेकरून 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात.

သမ္ဘာဝနေ ဂမျမာနေ ဓာတုနာ ဝုစ္စမာနေ စ ဧယျာဒယော ဟောန္တိ ဝိဘာသာ. အပိ ဘဝံ ဂိလိတံ ပါသာဏံ ပစေယျ ဥဒရဂ္ဂိနာ, သမ္ဘာဝေမိ သဒ္ဒဟာမိ ဘဝံ ပစေယျ, ဘဝံ ပစိဿတိ, ဘဝံ အပစိ.

संभावन (शक्यता) सूचित होत असताना किंवा धातूद्वारे व्यक्त होत असताना 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. "अपि भवं गिलितं पासाणं पचेय्य उदरग्गिना" (काय आपण गिळलेला दगडही जठराग्नीने पचवू शकाल?), "संभावेमि सद्दहामि भवं पचेय्य" (मी अशी शक्यता मानतो/विश्वास ठेवतो की आपण शिजवू शकाल), 'भवं पचिस्सति' (आपण शिजवाल), 'भवं अपचि' (आपण शिजवले).

၉. ပဉှ+ပတ္ထနာ+ဝိဓီသု

९. प्रश्न, प्रार्थना (इच्छा) आणि विधी (नियम/आज्ञा) अर्थांमध्ये 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात.

ပဉှာဒီသု ကြိယတ္ထတော ဧယျာဒယော ဟောန္တိ.

प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये क्रिया दर्शवणाऱ्या धातूंच्या पुढे 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात.

ပဉှာ [Pg.230] သံပုစ္ဆနံ, ဣဋ္ဌာ-သိံသနံ ယာစနံ ဒုဝေ;

ပတ္ထနာ, ဘတ္တိယာ ဝါ+ထ, န ဝါ ဗျာပါရဏာ ဝိဓိ.

'प्रश्न' म्हणजे विचारणे; 'प्रार्थना' म्हणजे इष्ट गोष्टीची आकांक्षा करणे आणि याचना करणे हे दोन प्रकार; किंवा भक्तीने केलेली विनंती; आणि 'विधी' म्हणजे एखाद्या कार्यात प्रवृत्त करणे (आज्ञा देणे).

ပဉှေ-ကိံ သော ဘတ္တံ ပစေယျ, ဥဒါဟု ဗျဉ္ဇနံ. ပတ္ထနာယံ-အဟော ဝတ သော ပစေယျ စေ. ဝိဓိမှိ-ဘဝံ ပတ္တံ ပစေယျ. (ဧယျာဒိပစ္စယနယော).

प्रश्न विचारताना - "किं सो भत्तं पचेय्य, उदाहु ब्यञ्जनं" (तो भात शिजवेल की भाजी?). प्रार्थनेमध्ये - "अहो वत सो पचेय्य चे" (अरेरे, त्याने शिजवले तर किती बरे होईल!). विधीमध्ये - "भवं पत्तं पचेय्य" (आपण अन्न शिजवावे). (हा एय्यादि प्रत्यय विधी होय).

၁၀. တု အန္တု ဟိ ထ မိ မ တံ အန္တံ ဿု ဝှော ဧ အာမသေ

१०. 'तु, अन्तु, हि, थ, मि, म' आणि 'तं, अन्तं, स्सु, व्हो, ए, आमसे' (हे पंचमी विभक्तीचे - आज्ञार्थाचे प्रत्यय आहेत).

ပဉှပတ္ထနာဝိဓိသွေ+တေ ဟောန္တိ ကြိယတ္ထတော. အာသိံသနတ္ထေ-သော သုခီ ဘဝတု, တေ သုခိတာ ဘဝန္တု.

प्रश्न, प्रार्थना आणि विधी (नियम) या अर्थांमध्ये क्रियापदाच्या रूपाने हे (प्रत्यय) होतात. आशीर्वाद (शुभेच्छा) देण्याच्या अर्थात - 'तो सुखी होवो' (so sukhī bhavatu), 'ते सुखी होवोत' (te sukhitā bhavantu).

၄၈. ဟိဿ+တော လောပေါ

४८. 'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'हि' प्रत्ययाचा लोप होतो.

အတော ပရဿ ဟိဿ ဝါ လောပေါ ဟောတိ. တွံ သုခီ ဘဝ ဘဝါဟိ, ဟိမှိ ဒီဃော. ‘‘ဧယျာထာ’’ဒိနာ ဝှောက, တုမှေ သုခိတာ ဘဝထဝှော ဘဝထ. အဟံ သုခီ ဘဝါမိ, မယံ သုခိနော ဘဝါမ. ပရစ္ဆက္ကေ-တထာ ဘဝတံ, ဘဝန္တံ. ဘဝဿု, ဘဝဝှော. ဘဝေ ဘဝါမသေ. ကမ္မေ-တယာ အနုဘူယတု, အနုဘူယန္တု ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-ဘူယတု, ဘူယတံ.

'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'हि' प्रत्ययाचा वैकल्पिकरित्या लोप होतो. 'तू सुखी हो' (tvaṃ sukhī bhava / bhavāhi) - 'हि' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो. 'एय्याथा' इत्यादी सूत्राने 'व्हो' चा 'क' होऊन, 'तुम्ही सुखी व्हा' (tumhe sukhitā bhavathavho / bhavatha). 'मी सुखी होवो' (ahaṃ sukhī bhavāmi), 'आम्ही सुखी होवो' (mayaṃ sukhino bhavāma). परपद (दुसऱ्या सहा प्रत्ययांमध्ये) - तसेच 'भवतं' (bhavataṃ), 'भवंतं' (bhavantaṃ) होते. 'भवस्सु' (bhavassu), 'भवव्हो' (bhavavho). भावे प्रयोगात 'भवामसे' (bhavāmase) होते. कर्मणी प्रयोगात - 'तया अनुभूयतु' (तुझ्याद्वारे अनुभवले जावो), 'अनुभूयन्तु' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'भूयतु' (bhūyatu), 'भूयतं' (bhūyataṃ).

အာဏတ္တိယံ-ဒေဝဒတ္တော ဒါနိ ဩဒနံ ပစတု, ပစန္တု ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-တေန ဩဒနော ပစ္စတု ဣစ္စာဒိ. တထာ သော ဂါမံ ဂစ္ဆတု ဣစ္စာဒိ. ‘‘ဦ လဿေ’’တိ လဿေ+ကာရေ ဂမေတု, ဂမေန္တု ဣစ္စာဒိ. ဃမ္မာဒေသေ ဃမ္မတု, ဃမ္မန္တု ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ဂစ္ဆီယတု ဣစ္စာဒိ. တထာ ဂမီယတု ဣစ္စာဒိ.

आज्ञा अर्थामध्ये - 'देवदत्त आता भात शिजवो' (devadatto dāni odanaṃ pacatu), 'शिजवोत' (pacantu) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'त्याच्याद्वारे भात शिजवला जावो' (tena odano paccatu) इत्यादी. तसेच 'तो गावात जावो' (so gāmaṃ gacchatu) इत्यादी. 'ऊ लस्स' या सूत्राने 'ल' च्या जागी 'ए' कार होऊन 'गमेतु' (gametu), 'गमेन्तु' (gamentu) इत्यादी रूपे होतात. 'घम्म' आदेश झाल्यावर 'घम्मतु' (ghammatu), 'घम्मन्तु' (ghammantu) इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'गच्छीयतु' (gacchīyatu) इत्यादी, तसेच 'गमीयतु' (gamīyatu) इत्यादी रूपे होतात.

ဝိဓိမှိ-လဿ လောပေ လုတ္တေ ဝုဒ္ဓိ, ဣဓ ပဗ္ဗတော ဟောတု.

विधी (नियम) अर्थामध्ये - 'ल' चा लोप झाल्यावर वृद्धी होते, जसे - 'येथे पर्वत असो' (idha pabbato hotu).

နိမန္တနေ-အဓိဝါသေထ [Pg.231] တုမှေ ဘန္တေ ဘဂဝါ ဘောဇနံ, ဝသတိဿ ‘‘စုရာဒိတော ဏီ’’တိ ဏိမှိ ‘‘အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ’’တိ အာ, ‘‘ယုဝဏ္ဏာန+မေဩ ပစ္စယေ’’တိ ဧ စ ဟောတိ. ဣဓ နိဿီဒတု ဘဝံ, သဒဿ ‘‘ဇရ+သဒါန+မီမ ဝါ’’တိ ဤမ, မနုဗန္ဓတ္တာ အန္တသရတော ဤမ.

निमंत्रण अर्थात - 'भन्ते! भगवंतांनी भोजनाचा स्वीकार करावा' (adhivāsetha tumhe bhante bhagavā bhojanaṃ). 'वसति' धातूला 'चुरादितो णी' या सूत्राने 'णि' प्रत्यय लागून, 'अस्सा णानुबंधे' या सूत्राने 'आ' आणि 'युवण्णानमेओ पच्चये' या सूत्राने 'ए' होतो. 'आपण येथे बसावे' (idha nisīdatu bhavaṃ) - येथे 'सद्' धातूला 'जरासदानमीम वा' या सूत्राने 'ईम' आदेश होतो, आणि 'म्' अनुबंध असल्यामुळे अंत्य स्वराच्या नंतर 'ईम' होतो.

အဇ္ဈေသနေ-ဒေသေတု ဘန္တေ ဘဂဝါ ဓမ္မံ, ဧတ္ထ စုရာဒိတ္တာ ပုရိမသမံ.

अध्येषणा (याचना/विनंती) अर्थात - 'भन्ते! भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करावा' (desetu bhante bhagavā dhammaṃ). येथे 'चुरादि' गण असल्यामुळे पूर्वीप्रमाणेच रूप होते.

အနုမတိယံ-ပုစ္ဆ ဝါသဝ မံ ပဉှံ, ပဝိသတု ဘဝံ. ဧတ္ထ ပုစ္ဆတော ဟိဿ လောပေါ. ဧဝံ နိသီဒ.

अनुमती (परवानगी) अर्थात - 'हे वासव! मला प्रश्न विचार' (puccha vāsava maṃ pañhaṃ), 'आपण प्रवेश करावा' (pavisatu bhavaṃ). येथे 'पुच्छ' नंतर 'हि' प्रत्ययाचा लोप होतो. याचप्रमाणे 'निसीद' (nisīda) होते.

ပတ္ထနာ=ယာစနာ, တတြ-ဒဒ=ဒါနေ, ဒဒါဟိ မေ ဂါမဝရာနိ ပဉ္စ, ဒါတော လဿ ဧကာရေ စ ဧကံ မေ နယနံ ဒေဟိ.

प्रार्थना म्हणजे याचना (मागणी). त्यामध्ये 'दद' धातू देण्याच्या अर्थात आहे - 'मला पाच श्रेष्ठ गावे द्या' (dadāhi me gāmavarāni pañca). 'दा' धातूच्या 'ल' प्रत्ययाचा 'ए' कार झाल्यावर 'मला एक डोळा द्या' (ekaṃ me nayanaṃ dehi) असे रूप होते.

ပတ္တကာလေ-သမ္ပတ္တော တေ ကာလော ကဋကရဏေ, ကဋံ ကရောတု ဘဝံ. ဧတ္ထ ‘‘တနာဒိတွော’’တိ ဩ.

योग्य वेळ (प्राप्तकाल) अर्थात - 'तुझ्यासाठी चटई बनवण्याची वेळ आली आहे, आपण चटई बनवावी' (kaṭaṃ karotu bhavaṃ). येथे 'तनादित्वो' या सूत्राने 'ओ' होतो.

တွာဒီ ဧယျာဒယော ဝတ္တ-မာနာ သမ္ပတိ,+နာဂတေ;

ဘဝိဿတိ, ပရောက္ခာဒိ-စတ္တာရော+တီတကာလိကာ.

'तु' इत्यादी आणि 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळात होतात; 'भविष्यन्ती' भविष्यकाळात आणि 'परोक्खा' इत्यादी चार भूतकाळात होतात.

၅,၁၇၃. ဂမ ယမိ+သာ+သ ဒိသာနံ ဝါ စ္ဆင

५,१७३. 'गम्', 'यम्', 'इष्', 'आस्' आणि 'दिश्' या धातूंना वैकल्पिकरित्या 'च्छ' आदेश होतो.

ဧတေသံ ဝါ စ္ဆင ဟောတိန္တ+မာန+တျာဒီသု. သော သဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ ဂမေတိ, ဂစ္ဆန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ဂစ္ဆီယတိ ဂမီယတိ ဣစ္စာဒိ. ယမ=ဥပရမေ, ပရောက္ခာအနဇ္ဇတနရူပါနိ သဗ္ဗတ္ထ ပယောဂ+မနုဂမ္မ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. နိပုဗ္ဗော, နိယစ္ဆတိ နိယမတိ, နိယစ္ဆန္တိ နိယမန္တိ. သံပုဗ္ဗော, ‘‘ယေ သံဿာ’’တိ ညတ္တံ, သညမတိ, သညမန္တိ. ကမ္မေ-နိယစ္ဆီယတိ နိယမီယတိ နိယမ္မတိ, သညမီယတိ ဝါ. တထာ [Pg.232] နိယစ္ဆိဿတိ, သညမိဿတိ. နိယစ္ဆိ, သံယမိ. နိယစ္ဆိဿ, သံယမိဿ. နိယစ္ဆေယျ, သံယမေယျ. နိယစ္ဆတု, သညမတု. ဣသ+သိံသ=ဣစ္ဆာယံ, သော သဂ္ဂံ ဣစ္ဆတိ, ဣစ္ဆန္တိ ဣစ္စာဒိ. ‘‘လဟုဿုပန္တဿာ’’တိ ဝုဒ္ဓိမှိ ဧသတိ, ဧသန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ဣစ္ဆီယတိ, ‘‘ဝါ ကွစီ’’တိ ဝုဒ္ဓိမှိ ဧသီယတိ. ပုဗ္ဗရူပေ ဣဿတိ ဣဿတေ ဣစ္စာဒိ. ဣစ္ဆိဿတိ ဧသိဿတိ ဣစ္စာဒိ. ဣစ္ဆိ ဧသိ. ဣစ္ဆိဿ ဧသိဿ. ဣစ္ဆေယျ ဧသေယျ. ဣစ္ဆတု ဧသတု ဣစ္စာဒိ. အာသ=ဥပဝေသနေ, သော အာသနေ အစ္ဆတိ ဣစ္စာဒိ. ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ ရဿော, ဥပပုဗ္ဗော, တထာ ဥပါသတိ. အစ္ဆိဿတိ ဥပါသိဿတိ. အစ္ဆိ ဥပါသိ. အစ္ဆိဿ ဥပါသိဿ. အစ္ဆေယျ ဥပါသေယျ. အစ္ဆတု ဥပါသတု ဣစ္စာဒိ. ဒိသ=ပေက္ခနေ, ဒိစ္ဆတိ ဒိစ္ဆန္တိ ဣစ္စာဒိ သဗ္ဗံ ပုရိမသမံ. လဘ=လာဘေ, ဣတော ပရံ ဝိသေသဋ္ဌာနမေဝဝက္ခာမ, သဗ္ဗဝါရော ဝုတ္တာနုသာရေန ဂဟေတဗ္ဗော. လဘတိ, လဘန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ကျဿ ပုဗ္ဗရူပါဒိမှိ ကတေ လဗ္ဘတိ ဣစ္စာဒိ.

'अन्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना या धातूंना वैकल्पिकरित्या 'च्छ' आदेश होतो. 'तो स्वर्गात जातो' (so saggaṃ gacchati / gameti), 'जातात' (gacchanti) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'गच्छीयति' (gacchīyati), 'गमीयति' (gamīyati) इत्यादी. 'यम्' धातू उपरम (संयम/थांबणे) अर्थात आहे; परोक्खा आणि अनज्जतनी काळातील रूपे सर्वत्र प्रयोगाला अनुसरून योजावीत. 'नि' उपसर्ग असताना - 'नियच्छति' (niyacchati), 'नियमति' (niyamati), 'नियच्छन्ति' (niyacchanti), 'नियमन्ति' (niyamanti). 'सं' उपसर्ग असताना, 'ये संस्सा' या सूत्राने 'ञ्ञ' होऊन 'संञ्ञमति' (saññamati), 'संञ्ञमन्ति' (saññamanti) रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'नियच्छीयति' (niyacchīyati), 'नियमीयति' (niyamīyati), 'नियम्मति' (niyammati) किंवा 'संञ्ञमीयति' (saññamīyati) रूपे होतात. तसेच 'नियच्छिस्सति' (niyacchissati), 'संञ्ञमिस्सति' (saññamissati). 'नियच्छि' (niyacchi), 'संयमि' (saṃyami). 'नियच्छिस्स' (niyacchissa), 'संयमिस्स' (saṃyamissa). 'नियच्छेय्य' (niyaccheyya), 'संयमेय्य' (saṃyameyya). 'नियच्छतु' (niyacchatu), 'संञ्ञमतु' (saññamatu). 'इष्' आणि 'सिंस्' धातू इच्छेच्या अर्थात आहेत - 'तो स्वर्गाची इच्छा करतो' (so saggaṃ icchati), 'इच्छा करतात' (icchanti) इत्यादी. 'लहुस्सुपन्तस्स' या सूत्राने वृद्धी झाल्यावर 'एसति' (esati), 'एसन्ति' (esanti) इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'इच्छीयति' (icchīyati), 'वा क्वचि' या सूत्राने वृद्धी झाल्यावर 'एसीयति' (esīyati) होते. पूर्वरूप झाल्यावर 'इस्सति' (issati), 'इस्सते' (issate) इत्यादी. 'इच्छिस्सति' (icchissati), 'एसिस्सति' (esissati) इत्यादी. 'इच्छि' (icchi), 'एसि' (esi). 'इच्छिस्स' (icchissa), 'एसिस्स' (esissa). 'इच्छेय्य' (iccheyya), 'एसेय्य' (eseyya). 'इच्छतु' (icchatu), 'एसतु' (esatu) इत्यादी. 'आस्' धातू बसण्याच्या (उपवेशन) अर्थात आहे - 'तो आसनावर बसतो' (so āsane acchati) इत्यादी. 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्राने र्‍हस्व होतो; 'उप' उपसर्ग असताना 'उपासति' (upāsati) असे होते. 'अच्छिस्सति' (acchissati), 'उपासिस्सति' (upāsissati). 'अच्छि' (acchi), 'उपासि' (upāsi). 'अच्छिस्स' (acchissa), 'उपासिस्स' (upāsissa). 'अच्छेय्य' (accheyya), 'उपासेय्य' (upāseyya). 'अच्छतु' (acchatu), 'उपासतु' (upāsatu) इत्यादी. 'दिश्' धातू पाहण्याच्या (प्रेक्षण) अर्थात आहे - 'दिच्छति' (dicchati), 'दिच्छन्ति' (dicchanti) इत्यादी सर्व रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. 'लभ्' धातू मिळवण्याच्या (लाभ) अर्थात आहे; यापुढे आम्ही केवळ विशेष रूपांविषयीच सांगू, सर्व प्रक्रिया पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावी. 'लभति' (labhati), 'लभन्ति' (labhanti) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्ययाचे पूर्वरूप इत्यादी झाल्यावर 'लब्भति' (labbhati) इत्यादी रूपे होतात.

၇၃. လဘာ ဣံ+ဤနံ ထံ ထာ ဝါ

७३. 'लभ्' धातूनंतर येणाऱ्या 'इं' आणि 'ई' प्रत्ययांच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'थं' आणि 'था' आदेश होतात.

လဘသ္မာ ဣံ ဤနံ ထံ+ထာ ဝါ ဟောန္တိ. သော အလဘိတ္ထ လဘိတ္ထ အလဘိ လဘိ ဣံ ပစ္စယေ အလတ္ထံ အလဘိံ ဣစ္စာဒိ.

'लभ्' धातूनंतर येणाऱ्या 'इं' आणि 'ई' प्रत्ययांच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'थं' आणि 'था' होतात. 'त्याने मिळवले' या अर्थात - 'अलभित्थ' (alabhittha), 'लभित्थ' (labhittha), 'अलभि' (alabhi), 'लभि' (labhi); 'इं' प्रत्यय असताना 'अलत्थं' (alatthaṃ), 'अलभिं' (alabhiṃ) इत्यादी रूपे होतात.

၂၆. လဘ ဝသ+စ္ဆိဒ ဘိဒ ရုဒါနံ စ္ဆင

२६. 'लभ्', 'वस्', 'छिद्', 'भिद्' आणि 'रुद्' या धातूंना 'च्छ' आदेश होतो.

လဘာဒီနံ စ္ဆင ဟောတိ ဿေန သဟ. လစ္ဆတိ လဘိဿတိ, လစ္ဆန္တိ လဘိဿန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကြိယာတိပတ္တိယံ ဿာဘာဂဿ စ္ဆငါဒေသေ အလစ္ဆာ အလဘိဿ ဣစ္စာဒိ. ဝသ=နိဝါသေ, ဝစ္ဆတိ ဝသိဿတိ. ကမ္မေ-ဗဟုလာဓိကာရာ ‘‘အဿူ’’တိ ဥကာရော[Pg.233], ပုဗ္ဗရူပေ ဝုဿတိ ဝုဿိဿတိ ဣစ္စာဒိ. တထာ အဝစ္ဆာ အဝသိဿာ. ဆိဒ=ဒွေဓာကရဏေ, ဆေစ္ဆတိ ဆိန္ဒိဿတိ, ‘‘မဉ္စ ရုဓာဒီနံ’’တိ မံ လော စ. လဿ လောပေါ စ. ဘိဒ=ဝိဒါရဏေ, ဘေစ္ဆတိ ဘိန္ဒိဿတိ. အဘေစ္ဆာ အဘိန္ဒိဿာ. ရုဒ=ရောဒနေ, ရုစ္ဆတိ ရောဒိဿတိ. အရုစ္ဆာ အရောဒိဿာ ဣစ္စာဒိ.

'लभ्' इत्यादी धातूंना 'स्स' प्रत्ययासोबत 'च्छ' आदेश होतो. 'लच्छति' (lacchati) / 'लभिस्सति' (labhissati), 'लच्छन्ति' (lacchanti) / 'लभिस्सन्ति' (labhissanti) इत्यादी. क्रियातिपत्ती (अतिपत्ती) मध्ये 'स्स' भागाचा 'च्छ' आदेश झाल्यावर 'अलच्छा' (alacchā), 'अलभिस्स' (alabhissa) इत्यादी रूपे होतात. 'वस्' धातू राहण्याच्या (निवास) अर्थात आहे - 'वच्छति' (vacchati) / 'वसिस्सति' (vasissati). कर्मणी प्रयोगात - बहुलाधिकाराने 'अस्सू' या सूत्राने 'उ' कार होऊन, पूर्वरूप झाल्यावर 'वुस्सति' (vussati), 'वुस्सिस्सति' (vussissati) इत्यादी रूपे होतात. तसेच 'अवच्छा' (avacchā), 'अवसिस्सा' (avasissā). 'छिद्' धातू दोन तुकडे करण्याच्या (द्वेधाकरण) अर्थात आहे - 'छेच्छति' (checchati) / 'छिन्दिस्सति' (chindissati); 'मञ्च रुधादीनं' या सूत्राने 'म' आणि 'लो' होतो, तसेच 'ल' चा लोप होतो. 'भिद्' धातू फोडण्याच्या (विदारण) अर्थात आहे - 'भेच्छति' (bhecchati) / 'भिन्दिस्सति' (bhindissati). 'अभेच्छा' (abhecchā), 'अभिन्दिस्सा' (abhindissā). 'रुद्' धातू रडण्याच्या (रोदन) अर्थात आहे - 'रुच्छति' (rucchati) / 'रोदिस्सति' (rodissati). 'अरुच्छा' (arucchā), 'अरोदिस्सा' (arodissā) इत्यादी.

အညပစ္စယေပိ ဆိဒဿ ‘‘စ္ဆင’’ ဣတိ ယောဂဝိဘာဂါ စ္ဆင, ဘူတေ ဦံ ပစ္စယေ အစ္ဆေစ္ဆုံ အစ္ဆိန္ဒိံသု. ဝုတ္တတော အညဓာတူနဉ္စ, ဂမ=ဂမနေ, ဂစ္ဆံ ဂစ္ဆိဿံ. အညပစ္စယေပိ ဝစ=ဗျတ္တဝစနေ ဣစ္စာဒိ, ကမ္မေ-ဗဟုလာဓိကာရာ တျာဒီသု ပရဘူတေသုပိ ယထာဂမံ ဝစာဒီနဉ္စဿ ‘‘ဝစာဒီနံ ဝဿုဋ ဝါ’’တိ ကမ္မေ ဥဋ စ ‘‘အဿူ’’တိ အဿ ဥ စ, တေန ဓမ္မော ဥစ္စတိ ဝုစ္စတိ, ဝုစ္စန္တိ ဣစ္စာဒိ, ယဿ စ ပုဗ္ဗရူပံ.

इतर प्रत्यय असतानाही 'छिद्' धातूला 'च्छङ' या योगविभागाने 'च्छ' होतो; भूतकाळात 'ऊं' प्रत्यय असताना 'अच्छेच्छुं' (acchecchuṃ), 'अच्छिन्दिंसु' (acchindiṃsu) रूपे होतात. आणि सांगितलेल्या धातूंव्यतिरिक्त इतर धातूंचेही, जसे 'गम्' धातू जाण्याच्या (गमन) अर्थात - 'गच्छं' (gacchaṃ), 'गच्छिस्सं' (gacchissaṃ). इतर प्रत्यय असतानाही 'वच्' धातू स्पष्ट बोलण्याच्या (व्यक्तवचन) अर्थात इत्यादी; कर्मणी प्रयोगात - बहुलाधिकाराने 'ति' इत्यादी प्रत्यय पर असतानाही नियमानुसार 'वच्' इत्यादी धातूंच्या 'अ' काराला 'वचादीनं वस्सुट वा' या सूत्राने कर्मणी प्रयोगात 'उट' आणि 'अस्सू' या सूत्राने 'अ' चा 'उ' होतो, त्यामुळे 'धम्मो उच्चति' (dhammo uccati) किंवा 'वुच्चति' (vuccati), 'वुच्चन्ति' (vuccanti) इत्यादी रूपे होतात, आणि 'य' चे पूर्वरूप होते.

၂၇. ဘုဇ မုစ ဝစ ဝိသာနံ က္ခင

२७. 'भुज्', 'मुच्', 'वच्' आणि 'विस्' या धातूंना 'क्ख' आदेश होतो.

ဘုဇာဒီနံ က္ခင ဟောတိ ဿေန သဟ. ဝက္ခတိ ဝစိဿတိ, ဝက္ခန္တိ ဝစိဿန္တိ ဣစ္စာဒိ.

'भुज्' इत्यादी धातूंना 'स्स' प्रत्ययासोबत 'क्ख' आदेश होतो. 'वक्खति' (vakkhati) / 'वचिस्सति' (vacissati), 'वक्खन्ति' (vakkhanti) / 'वचिस्सन्ति' (vacissanti) इत्यादी रूपे होतात.

၂၁. ဤအာဒေါ ဝစဿောမ

२१. 'ई' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'वच्' धातूच्या जागी 'ओम' आदेश होतो.

ဤအာဒီသု ဝစဿ ဩမ ဟောတိ. မကာရာနုဗန္ဓတ္တာ ‘‘မာနုဗန္ဓော သရာန+မန္တာ ပရော’’တိ ပရိဘာသတော သရာ ပရော. အဝေါစိ, အဝေါစုံ, အဝေါစော ဣစ္စာဒိ. အနဇ္ဇတနေ-အဝစ အဝစာ ဝစာ ဣစ္စာဒိ. ကြိယာတိပတ္တိယံ-အဝက္ခာ အဝစိဿာ, အဝက္ခိံသု အဝစိဿိံသု ဣစ္စာဒိ. ဝစေယျ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ဝုစ္စေယျ ဣစ္စာဒိ. တထာ ဝစတု, ဝုစ္စတု ဣစ္စာဒိ.

'ई' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'वच्' धातूच्या जागी 'ओम' होतो. 'म्' अनुबंध असल्यामुळे 'मानुबंधो सरानामन्ता परो' या परिभाषेनुसार तो अंत्य स्वराच्या नंतर होतो. 'अवोचि' (avoci), 'अवोचुं' (avocuṃ), 'अवोचो' (avoco) इत्यादी. अनज्जतनी काळात - 'अवच' (avaca), 'अवचा' (avacā), 'वचा' (vacā) इत्यादी. क्रियातिपत्तीमध्ये - 'अवक्खा' (avakkhā), 'अवचिस्सा' (avacissā), 'अवक्खिंसु' (avakkhiṃsu), 'अवचिस्सिंसु' (avacissiṃsu) इत्यादी. 'वचेय्य' (vaceyya) इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'वुच्चेय्य' (vucceyya) इत्यादी, तसेच 'वचतु' (vacatu), 'वुच्चतु' (vuccatu) इत्यादी रूपे होतात.

ဘုဇ=ပါလနဇ္ဈောဟာရေသု[Pg.234], ‘‘ဘုဇာ’’ ဒိနာ က္ခဝါဒေသေ ဘောက္ခတိ ဘုဉ္ဇိဿတိ.

'भुज्' धातू पालन आणि खाणे (अभ्यवहार) या अर्थांमध्ये आहे; 'भुजा' इत्यादी सूत्राने 'क्ख' आदेश झाल्यावर 'भोक्खति' (bhokkhati) / 'भुञ्जिस्सति' (bhuñjissati) रूपे होतात.

ကုသ=အက္ကောသေ, အာပုဗ္ဗော, တဿ ရဿော စ, အက္ကောသတိ ဣစ္စာဒိ ဉေယျံ, လဝိကရဏလောပဝုဒ္ဓိယော.

'कुस्' धातू शिवीगाळ करण्याच्या (आक्रोश) अर्थात आहे; 'आ' उपसर्ग असताना आणि त्याचा र्‍हस्व होऊन 'आक्कोसति' (akkosati) इत्यादी रूपे जाणावीत, येथे 'ल' विकरणाचा लोप आणि वृद्धी होते.

၃၄. ကုသ+ရုဟေဟီ+ဿ ဆိ

३४. 'कुस्' आणि 'रुह्' या धातूंनंतर येणाऱ्या 'ई' प्रत्ययाच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'छि' होतो.

ကုသာ ရုဟာ စ ပရဿ ဤဿ ဆိ ဝါ ဟောတိ. ပရရူပပဌမက္ခရာနိ, အက္ကောစ္ဆိ အက္ကောသိ ဣစ္စာဒိ. အဘိပုဗ္ဗော ရုဟ=ရောဟနေ, အဘိရုစ္ဆိ အဘိရုဟိ ဣစ္စာဒိ.

'कुस्' आणि 'रुह्' या धातूंनंतर येणाऱ्या 'ई' प्रत्ययाच्या जागी वैकल्पिकरित्या 'छि' होतो. पररूप आणि पहिले अक्षर होऊन - 'आक्कोच्छि' (akkocchi), 'आक्कोसि' (akkosi) इत्यादी. 'अभि' उपसर्ग असताना 'रुह्' धातू चढण्याच्या (रोहण) अर्थात आहे - 'अभिरुच्छि' (abhirucchi), 'अभिरुहि' (abhiruhi) इत्यादी रूपे होतात.

ဝဟ=ပါပုဏနေ, ဝဟတိ, ဝဟန္တိ. ကမ္မေ-ကျေ ‘‘ဟဿ ဝိပလ္လာသော’’တိ ဝိပရိယာသော, တေန သော ဝုယှတိ, ‘‘အဿူ’’တိ ဥတ္တံ. ဝဟိဿတိ, ဝုယှိဿတိ. အဝဟိ, အဝုယှိတ္ထ, အဝုဟိ. အဝဟိဿာ, ဝုယှီဿာ ဣစ္စာဒိ. ဝဟေယျ, ဝုယှေယျ. ဝဟတု, ဝုယှတု ဣစ္စာဒိ.

वह = प्रापणे (प्राप्त करणे किंवा वाहून नेणे या अर्थी), वहति, वहन्ति. कर्मणि प्रयोगात 'क्य' प्रत्यय असताना 'ह चा विपर्यास (व्यत्यय)' होतो, त्यामुळे तो 'वुय्हति' असा होतो, 'अस्सु' सूत्राने उकार होतो. वहिस्सति, वुय्हिस्सति. अवहि, अवुय्हित्थ, अवुहि. अवहिस्सा, वुय्हिस्सा इत्यादी. वहेय्य, वुय्हेय्य. वहतु, वुय्हतु इत्यादी.

ဇရ=ဇီရဏေ,

जर = जीरणे (जीर्ण होणे या अर्थी),

၅,၁၇၄. ဇရ မရာန+မီယင

५,१७४. जर आणि मर धातूंच्या जागी 'मीयङ' आदेश होतो.

ဇရ မရာနံ ဤယင ဝါ ဟောတိ မာန+န္တ+တျာဒီသု. ဇီယတိ. ‘‘ဇရ သဒါန+မီမ’’တိ ဤမအာဂမော လော စ, ဇီရတိ. ကမ္မေ-ဇီရီယတိ ဇီယီယတိ. ဧဝံ ဇီယိဿတိ ဇီရိဿတိ, ဇီယီယိဿတိ ဇီရီယိဿတိ. အဇီယိ အဇီရိ, အဇီယီယိ အဇီရီယိ. အဇီယိဿာ အဇီရိဿာ, အဇီယီယိဿာ အဇီရီယိဿာ အဇီယိဿာ အဇီရီယိဿာ ဣစ္စာဒိ. မရ=ပါဏစာဂေ, ဤယင, မီယတိ မရတိ, မီယန္တိ မရန္တိ ဣစ္စာဒိ.

मान, अन्त, ति इत्यादी प्रत्यय असताना जर आणि मर धातूंच्या जागी 'मीयङ' (किंवा 'ईयङ') विकल्पेकरून होतो. जीयति. 'जरसदानमीम' या सूत्राने 'ईम' आगम आणि 'ल' चा लोप होऊन 'जीरति' बनते. कर्मणि प्रयोगात - जीरीयति, जीयीयति. याचप्रमाणे जीयिस्सति, जीरिस्सति; जीयीयिस्सति, जीरीयिस्सति. अजीयि, अजीरि; अजीयीयि, अजीरीयि. अजीयिस्सा, अजीरिस्सा; अजीयीयिस्सा, अजीरीयिस्सा, अजीयिस्सा, अजीरीयिस्सा इत्यादी. मर = प्राणत्यागे (प्राण सोडणे या अर्थी), ईयङ प्रत्यय होऊन 'मीयति', 'मरति', 'मीयन्ति', 'मरन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

ဒိသ=ပေက္ခနေ,

दिस = पेक्खणे (पाहणे या अर्थी),

၅,၁၂၄. ဒိသဿ [Pg.235] ပဿ ဒဿ ဒသ ဒ ဒက္ခာတိ

५,१२४. दिस धातूच्या जागी पस्स, दस्स, दस, द, दक्ख हे आदेश होतात.

ဧတေ အာဒေသာ ဒိသဿ ဝါ ဟောန္တိ. အနေကဝဏ္ဏတ္တာ သဗ္ဗာဒေသော. ပဿတိ ပဿန္တိ, ဒက္ခတိ ဒက္ခန္တိ. ကမ္မေ-ကျေ ပုဗ္ဗရူပေါ, ဒိဿတိ ဒိဿန္တိ, ဝိပဿီယတိ ဒက္ခီယတိ ဣစ္စာဒိ.

हे आदेश 'दिस' धातूच्या जागी विकल्पेकरून होतात. अनेक वर्ण असल्यामुळे हा सर्वादेश (पूर्ण धातूच्या जागी) होतो. पस्सति, पस्सन्ति; दक्खति, दक्खन्ति. कर्मणि प्रयोगात - 'क्य' प्रत्यय असताना पूर्वरूप होऊन 'दिस्सति', 'दिस्सन्ति', 'विपस्सीयति', 'दक्खीयति' इत्यादी रूपे होतात.

၆,၆၉. ဒက္ခ+ခ+ဟေတိ+ဟောဟီတိ လောပေါ

६,६९. दक्ख, ख, हेहिति, होहिति इत्यादींमध्ये 'स्स' चा लोप होतो.

ဒက္ခာဒီဟိ အာဒေသေဟိ ပရဿ ဿဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ. ဒက္ခတိ ဒက္ခိဿတိ. အပဿိ ပဿိ, အပဿိံသု ပဿိံသု အပဿော ပဿော, အပဿိတ္ထ ပဿိတ္ထ. အပဿိံ ပဿိံ, အပဿိမှ ပဿိမှ. တထာ အဒဿီ ဒဿီ, အဒဿိံသု ဒဿိံသု ဣစ္စာဒိ. အနဇ္ဇတနေ ဒသာဒေသော, အဒ္ဒသာ အဒ္ဒသ. အဒ္ဒါ အဒ္ဒ ဣစ္စာဒိ. အပဿိဿ ဒက္ခိဿ ဣစ္စာဒိ. ပဿေယျ ဒက္ခေယျ, ပဿတု ဒက္ခတု ဣစ္စာဒိ.

दक्ख इत्यादी आदेशांनंतर येणाऱ्या 'स्स' चा विकल्पेकरून लोप होतो. दक्खति, दक्खिस्सति. अपस्सि, पस्सि; अपस्सिंसु, पस्सिंसु; अपस्सो, पस्सो; अपस्सित्थ, पस्सित्थ. अपस्सिं, पस्सिं; अपस्सिम्ह, पस्सिम्ह. तसेच अदस्सी, दस्सी; अदस्सिंसु, दस्सिंसु इत्यादी. अनद्यतन भूतकाळात 'दस' आदेश होऊन 'अद्दसा', 'अद्दस'; 'अद्द्वा', 'अद्द' इत्यादी रूपे होतात. अपस्सिस्स, दक्खिस्स इत्यादी. पस्सेय्य, दक्खेय्य; पस्सतु, दक्खतु इत्यादी.

သဒ=ဝိသရဏဂတျာဝသာဒနာဒါနေသု, နိပုဗ္ဗော, ‘‘ဇရသဒါန+မီမ ဝါ’’တိ ဤမအာဂမော. နိသီဒတိ, နိသီဒန္တိ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-နိသဇ္ဇတိ, နိသဇ္ဇတေ.

सद = विसरण, गती, अवसादन आणि आदान या अर्थी. 'नि' उपसर्ग असताना 'जरसदानमीम वा' या सूत्राने 'ईम' आगम होतो. निसीदति, niसीदन्ति इत्यादी. भावे प्रयोगात - निसज्जति, निसज्जते.

ယဇ=ဒေဝပူဇာသံဂတိကရဏဒါနေသု, ယဇတိ, ယဇန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ –

यज = देवपूजा, संगतीकरण आणि दान या अर्थी. यजति, यजन्ति इत्यादी. कर्मणि प्रयोगात -

၅,၁၁၃. ယဇဿ ယဿ ဋိ+ယီတိ

५,११३. यज धातूच्या 'य' च्या जागी 'इ' आणि 'यि' होतात.

ယဇဿ ယဿ ဋိ+ယီ ဟောန္တိ ကာနုဗန္ဓေတိ ဗဟုလာဓိကာရာ တျာဒိဝိသယေပိ ကျေ ပုဗ္ဗရူပေ စ ဣဇ္ဇတိ ယိဇ္ဇတိ မယာ ဗုဒ္ဓေါ. သော ယဇိဿတိ, တေန ဣဇ္ဇိဿတေ ယိဇ္ဇိဿတေ. သော ယဇီ[Pg.236], တေန ဣဇ္ဇိ ယိဇ္ဇိ. သော ယဇိဿာ, တေန ဣဇ္ဇိဿာ ယိဇ္ဇိဿာ. သော ယဇေယျ, တေန ဣဇ္ဇေယျ ယိဇ္ဇေယျ. သော ယဇတု, တေန ဣဇ္ဇတု ယိဇ္ဇတု ဣစ္စာဒိ.

यज धातूच्या 'य' च्या जागी 'इ' आणि 'यि' होतात. 'क' अनुबंध असल्यामुळे बहुलाधिकाराने 'ति' इत्यादी प्रत्ययांच्या विषयातही आणि 'क्य' प्रत्यय असताना पूर्वरूप होऊन 'इज्जति', 'यिज्जति' (उदा. मया बुद्धो - माझ्याकडून बुद्धांचे यजन केले जाते) अशी रूपे होतात. तो यजन करील (सो यजिस्सति), त्याच्याकडून यजन केले जाईल (तेन इज्जिस्सते, यिज्जिस्सते). त्याने यजन केले (सो यजी), त्याच्याकडून यजन केले गेले (तेन इज्जि, यिज्जि). त्याने यजन केले असते (सो यजिस्सा), त्याच्याकडून यजन केले गेले असते (तेन इज्जिस्सा, यिज्जिस्सा). त्याने यजन करावे (सो यजेय्य), त्याच्याकडून यजन केले जावे (तेन इज्जेय्य, यिज्जेय्य). त्याने यजन करावे (सो यजतु), त्याच्याकडून यजन केले जावो (तेन इज्जतु, यिज्जतु) इत्यादी.

ဝဒ=ဝစနေ, ‘‘ဂမဝဒါ’’ ဒိနာ ဝဒဿ ဝဇ္ဇာဒေသော ဝါ, လဿ ‘‘ဦလဿေ’’တိ ကွစိ ဧ စ, ဝဇ္ဇတိ ဝဒေတိ ဝဒတိ, ဝဇ္ဇေန္တိ ဝဒေန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ – ‘‘ကျဿာ’’တိ ဤဉ, ဝဇ္ဇီယတိ ဝဇ္ဇတိ ဝဒီယတိ, ဝဇ္ဇီယန္တိ ဝဇ္ဇန္တိ ဝဒီယန္တိ. ဝဒိဿတိ, ဝဒိဿန္တိ. အဝဒီ ဝဒီ, အဝဒိံသု ဝဒိံသု. အဝဒိဿ ဝဒိဿ. ဝဇ္ဇေ ဝဇ္ဇေယျ ဝဒေ ဝဒေယျ, ဝဇ္ဇေယျုံ ဝဒေယျုံ. ဝဇ္ဇေတု ဝဒေတု ဝဒတု ဣစ္စာဒိ ယထာဂမံ ဉေယျံ.

वद = वचने (बोलणे या अर्थी). 'गमवदा' इत्यादी सूत्राने 'वद' च्या जागी विकल्पेकरून 'वज्ज' आदेश होतो. 'ल' च्या जागी 'ऊलस्स' सूत्राने काही ठिकाणी 'ए' होऊन 'वज्जति', 'वदेति', 'वदति'; 'वज्जन्ति', 'वदेन्ति', 'वदन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणि प्रयोगात - 'क्यस्स' सूत्राने 'ईञ' होऊन 'वज्जीयति', 'वज्जति', 'वदीयति'; 'वज्जीयन्ति', 'वज्जन्ति', 'वदीयन्ति' अशी रूपे होतात. वदिस्सति, वदिस्सन्ति. अवदी, वदी; अवदिंसु, वदिंसु. अवदिस्स, वदिस्स. वज्जे, वज्जेय्य, वदे, वदेय्य; वज्जेय्युं, वदेय्युं. वज्जेतु, वदेतु, वदतु इत्यादी आगमानुसार जाणावे.

ကမု=ပဒဝိက္ခေပေ, ‘‘ပရောက္ခာယဉ္စာ’’တိ စဂ္ဂဟဏေန ကမ ကမ ဣတိ ဒွိတ္တေ အနာဒိဗျဉ္ဇနလောပေ လဝိကရဏေ ‘‘ကဝဂ္ဂဟာ’’ ဒိနာ ကဿ စေ နိဂ္ဂဟီတာဂမေ စ ကတေ စံကမတိ ကမတိ ဣစ္စာဒိ. စလ=ကမ္ပနေ, စံစလတိ. ဇလ+ဒလ=ဒိတ္တိယံ, ဒွိတ္တေ ဒဒ္ဒလ္လတိ ဣစ္စာဒိ. (သဝုဒ္ဓိကဘူဝါဒိနယော).

कमु = पदविक्षेपे (पाऊल टाकणे या अर्थी). 'परोक्खायञ्च' या सूत्रातील 'च' च्या ग्रहणाने 'कम कम' असे द्वित्व होऊन, अनादी व्यंजनाचा लोप झाल्यावर आणि 'ल' विकरण प्रत्यय लागल्यावर 'कवग्गहा' इत्यादी सूत्राने 'क' च्या जागी 'च' आणि निग्गहीत (अनुस्वार) आगम झाल्यावर 'चङ्कमति', 'कमति' इत्यादी रूपे होतात. चल = कंपने (कापणे या अर्थी), चञ्चलति. जल + दल = दित्तियं (प्रकाशणे या अर्थी), द्वित्व होऊन 'दद्दल्लति' इत्यादी रूपे होतात. (सवृद्धिक भूवादि नय समाप्त).

ဟူ+ဘူ=သတ္တာယံ, တျာဒီသု ‘‘ကတ္တရိ လော’’တိ လော, တဿ လောပေ ‘‘ယုဝဏ္ဏာန+မေဩ ပစ္စယေ’’တိ ဩကာရော. သော ဟောတိ, တေ ဟောန္တိ. ဟောသိ, ဟောထ. ဟောမိ, ဟောမ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-တေန ဟူယတိ ဟူယတေ.

हू + भू = सत्तायं (अस्तित्व असणे या अर्थी). 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना 'कत्तरि लो' या सूत्राने 'ल' विकरण प्रत्यय होतो, त्याचा लोप झाल्यावर 'युवण्णानमेओ पच्चये' या सूत्राने ओकार होतो. सो होति (तो होतो), ते होन्ति (ते होतात). होसि, होथ. होमि, होम इत्यादी. भावे प्रयोगात - तेन हूयति, हूयते (त्याच्याकडून केले जाते/होते).

၃၁. ဟူဿ ဟေ+ဟေဟိ+ဟောဟိ ဿတျာဒေါ

३१. हू धातूच्या जागी 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना हे, हेहि, होहि हे आदेश होतात.

ဟူဿ ဟေအာဒယော ဟောန္တိ ဿစ္စာဒေါ. ဟေဿတိ ဟေဟိ ဿတိ ဟောဟိဿတိ.

हू धातूच्या जागी 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना 'हे' इत्यादी आदेश होतात. हेस्सति, हेहिस्सति, होहिस्सति.

၆၉. ဒက္ခ+ခ+ဟေဟိ+ဟောဟီဟိ လောပေါတိ

६९. दक्ख, ख, हेहि, होहि या आदेशांनंतर 'स्स' चा लोप होतो.

ဒက္ခာဒီဟိ [Pg.237] အာဒေသေဟိ ပရဿ ဿဿ ဝါ လောပေါ ဟောတိ. ဟေဟိတိ ဟေဟိဿတိ, ဟောဟိတိ ဟောဟိဿတိ. ဟေဟိန္တိ ဟေဟိဿန္တိ, ဟောဟိန္တိ ဟောဟိဿန္တိ ဣစ္စာဒိ. အနဇ္ဇတနေ ဤမှိ အဉာဂမော, ‘‘ပရော ကွစီ’’တိ ဤဿ လောပေါ, သော အဟု. ဝုဒ္ဓိမှိ ‘‘ဒီဃာ ဤဿ’’ ဣတိ ဤဿ သိအာဒေသော, သုဝေါ အဟောသိ အာနန္ဒော.

दक्ख इत्यादी आदेशांनंतर येणाऱ्या 'स्स' चा विकल्पेकरून लोप होतो. हेहिति, हेहिस्सति; होहिति, होहिस्सति. हेहिन्ति, हेहिस्सन्ति; होहिन्ति, होहिस्सन्ति इत्यादी. अनद्यतन भूतकाळात 'ई' प्रत्यय असताना 'अ' चा आगम होतो, 'परो क्वचि' सूत्राने 'ई' चा लोप होऊन 'सो अहु' (तो झाला) असे रूप बनते. वृद्धी झाल्यावर 'दीघा ईस्स' या सूत्राने 'ई' च्या जागी 'सि' आदेश होऊन 'सुवो अहोसि आनन्दो' (आनंद सुखी झाला) असे रूप बनते.

၄၁. ဟူတော ရေသုံ

४१. हू धातूच्या पुढे 'उं' प्रत्ययाच्या जागी 'रेसुं' आदेश विकल्पेकरून होतो.

ဟူတော ပရဿ ဥ+မိစ္စဿ ရေသုံ ဝါ ဟောတိ. ရကာရာနုဗန္ဓော ‘‘ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ’’တိ အန္တသရာဒိဿ လောပေါ. အဟေသုံ. ဩကာရဝုဒ္ဓိ အဝါဒေသေ အဟဝုံ. ဩဿ သိအာဒေသေ အဟောသိ.

हू धातूच्या पुढे असणाऱ्या 'उं' प्रत्ययाच्या जागी 'रेसुं' विकल्पेकरून होतो. 'र' कार अनुबंध असल्यामुळे 'रानुबन्धन्तसरादिस्सा' या सूत्राने अंत्य स्वरादीचा लोप होतो. अहेसुं. ओकार वृद्धी आणि 'अव' आदेश होऊन 'अहवुं' बनते. 'ओ' च्या जागी 'सि' आदेश होऊन 'अहोसि' बनते.

၄၆. ဣံဿ စ သိဉ

४६. आणि 'इं' प्रत्ययाच्या जागी 'सिञ' होतो.

ဣမိစ္စဿ သိဉ ဟောတိ မှာတ္ထာနဉ္စ ဗဟုလံ. ဉာကာရော အာချာဝယဝတ္ထော (ဥကာရော) ဣကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော. ‘‘အဤဿာ’’ ဒိနာ ဣဉာဂမေ တုမှေ အဟောသိတ္ထ, အဟောသိ. ပရဿရလောပေ ရဿေ စ အဟုံ, အဟောသိမှ, အဟုမှ, ရဿော. ဘာဝေ-အဘဝိ, အာဿတ္ထာဒေသော, အဘဝိတ္ထ. အနဇ္ဇတနေ အာဦအာဒိပစ္စယေ ကတေ ‘‘ယုဝဏ္ဏာန+မိယ ငုဝင သရေ’’တိ ဥဝငါဒေသေ အဟုဝါ, အဟုဝု, အဟုဝေါ, အဟုဝတ္ထ. အဿ အမာဒေသေ အဟုံ အဟုဝံ, အဟုမှ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-တေန အဟုယိ အဟုယိတ္ထ. အဟဝိဿာ, အဟဝိဿံသု ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-အဟုယိဿ, အဟုယိဿထ. ပုဗ္ဗဿရလောပေါ, ဟေယျ[Pg.238], ဟေယျုံ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-ဟူယေယျ, ဟူယေထ. ဟောတု, ဟောန္တု ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-ဟူယတု, ဟူယတံ. အနုပုဗ္ဗေ အနုဘောတိ ဣစ္စာဒိ သဗ္ဗဝါရေသု ယောဇေတဗ္ဗံ. ဘာဝေ ရူပါဘာဝါ. ကမ္မေ-အနုဘူယတိ ဣစ္စာဒိ ဝိသေသော.

'इं' प्रत्ययाच्या जागी 'सिञ' होतो आणि 'म्ह' इत्यादींच्या जागी बहुधा होतो. 'ञ' कार आख्यात अवयवाच्या अर्थी आहे आणि 'इ' कार उच्चारणासाठी आहे. 'अईस्सा' इत्यादी सूत्राने 'इञ' आगम झाल्यावर 'तुम्हे अहोसित्थ', 'अहोसि' अशी रूपे होतात. पर स्वराचा लोप आणि र्‍हस्व झाल्यावर 'अहुं', 'अहोसिम्ह', 'अहुम्ह' (र्‍हस्व) अशी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'अभवि', 'आस्सत' आदेश होऊन 'अभवित्थ' बनते. अनद्यतन भूतकाळात 'आ', 'ऊ' इत्यादी प्रत्यय लागल्यावर 'युवण्णानमिय ङुवण सरे' या सूत्राने 'उवण' आदेश होऊन 'अहुवा', 'अहुवु', 'अहुवो', 'अहुवत्थ' अशी रूपे होतात. 'अ' च्या जागी 'अं' आदेश झाल्यावर 'अहुं', 'अहुवं', 'अहुम्ह' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'तेन अहुयि', 'अहुयित्थ'. अहविस्सा, अहविस्सुं इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'अहुयिस्स', 'अहुयिस्सथ'. पूर्व स्वराचा लोप होऊन 'हेय्य', 'हेय्युं' इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'हूयेय्य', 'हूयेथ'. होतु, होन्तु इत्यादी. भावे प्रयोगात - 'हूयतु', 'हूयतं'. 'अनु' उपसर्गाच्या मागे 'अनुभोति' इत्यादी सर्व रूपांमध्ये योजना करावी. भावे प्रयोगात रूपांचा अभाव असतो. कर्मणि प्रयोगात - 'अनुभूयति' इत्यादी विशेष रूपे होतात.

သိ=သယေ, လဿ လောပေါ ဝုဒ္ဓိ, သေတိ. အယာဒေသေ သယတိ, သေန္တိ သယန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-အတိပုဗ္ဗော, ကျေ ‘‘ဒီဃော သရဿာ’’တိ ဣဿ ဒီဃေ စ ကတေ တေန အတိသီယတိ, အတိသီယန္တိ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-တေန သီယတိ, သီယတေ. တထာ ဘဝိဿတိအာဒီသု.

सि = सये (झोपणे या अर्थी). 'ल' चा लोप आणि वृद्धी होऊन 'सेति' बनते. 'अय' आदेश झाल्यावर 'सयति', 'सेन्ति', 'सयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणि प्रयोगात - 'अति' उपसर्ग असताना, 'क्य' प्रत्यय लागल्यावर 'दीघो सरस्सा' या सूत्राने 'इ' चा दीर्घ झाल्यावर 'तेन अतिसीयति', 'अतिसीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'तेन सीयति', 'सीयते'. तसेच भविस्सति इत्यादी रूपांमध्ये जाणावे.

နီ=ပါပနေ, ဒွိကမ္မကော+ယံ, အဇံ ဂါမံ နေတိ နယတိ, နေန္တိ နယန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-နီယတေ ဂါမံ အဇော ဒေဝဒတ္တေန ဣစ္စာဒိ. တထာ သေသေသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

नी = पापणे (नेणे या अर्थी). हा द्विकर्मक धातू आहे. 'अजं गामं नेति/नयति' (शेळीला गावात नेतो), 'नेन्ति', 'नयन्ति' इत्यादी. कर्मणि प्रयोगात - 'नीयते गामं अजो देवदत्तेन' (देवदत्ताकडून शेळी गावात नेली जाते) इत्यादी. तसेच उर्वरित रूपांमध्येही योजना करावी.

ဌာ=ဂတိနိဝတ္တိယံ –

ठा = गतिनिवत्तियं (गती थांबवणे किंवा उभे राहणे या अर्थी) -

၅,၁၇၅. ဌာပါနံ တိဋ္ဌပိဝါ

५,१७५. ठा आणि पा धातूंच्या जागी 'तिट्ठ' आणि 'पिब' हे आदेश विकल्पेकरून होतात.

ဌာပါနံ တိဋ္ဌပိဝါဟောန္တိ ဝါ န္တ+မာန+တျာဒီသု. လဿ လောပေ တိဋ္ဌတိ, တိဋ္ဌန္တိ, ဌာတိ, ဌာန္တိ.

'अन्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना ठा आणि पा धातूंच्या जागी 'तिट्ठ' आणि 'पिब' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. 'ल' चा लोप झाल्यावर 'तिट्ठति', 'तिट्ठन्ति', 'ठाति', 'ठान्ति' अशी रूपे होतात.

၅,၁၃၁. ပါဒိတော ဌာဿ ဝါ ဌဟော ကွစိတိ

५,१३१. 'प' इत्यादी उपसर्गांनंतर येणाऱ्या 'ठा' धातूच्या जागी काही ठिकाणी विकल्पेकरून 'ठह' आदेश होतो.

ပါဒိတော ပရဿ ဌာဿ ကွစိ ဌဟော ဟောတိ ဝါ. သဏ္ဌဟတိ, သဏ္ဌဟန္တိ. လဿေ, အဓိဋ္ဌေတိ, အဓိဋ္ဌေန္တိ. ကမ္မေ –

'प' इत्यादी उपसर्गांनंतर येणाऱ्या 'ठा' धातूच्या जागी काही ठिकाणी विकल्पेकरून 'ठह' आदेश होतो. संठहति, संठहन्ति. 'ल' च्या जागी 'ए' झाल्यावर 'अधिट्ठेति', 'अधिट्ठेन्ति'. कर्मणि प्रयोगात -

၅,၁၃၇. အညာဒိဿာ+ဿီ ကျေ

५,१३७. 'क्य' प्रत्यय असताना इतर आदेशांनंतर 'ई' होतो.

ဉာဒိတော+ညဿ အာကာရန္တဿ ကြိယတ္ထဿ ဤ ဟောတိ ကျေ. ဥပဌီယတိ, ဥပဌီယန္တိ. ဌဟာဒေသေ ‘‘ကျဿာ’’တိ ဤဉ[Pg.239], တေန ပတိဋ္ဌဟီယတိ, ပတိဋ္ဌဟီယန္တိ. ဘာဝေ-ဤမှိ ဌီယတိ, ဌီယတေ. တထာ ပပုဗ္ဗေ ပတိဋ္ဌိဿတိ ပတိဋ္ဌဟိဿတိ. ဤဿ သိမှိ အဋ္ဌာသိ, အဋ္ဌံသု, သဏ္ဌဟိ, သဏ္ဌဟိံသု. ပတိဋ္ဌိဿ ပတိဋ္ဌဟိဿ. တိဋ္ဌေ တိဋ္ဌေယျ, သဏ္ဌေ သဏ္ဌေယျ, သဏ္ဌေယျုံ, သဏ္ဌဟေ သဏ္ဌဟေယျ. တိဋ္ဌတု ဌာတု, သဏ္ဌဟတု ဣစ္စာဒိ.

'ज्ञा' धातूव्यतिरिक्त इतर आकारांत क्रियावाचक धातूच्या जागी 'क्य' प्रत्यय असताना 'ई' होतो. जसे की, उपठीयति, उपठीयन्ति. 'ठह' आदेश असताना "क्यस्स..." सूत्राने 'ई' होतो, त्याने पतिट्ठहीयति, पतिट्ठहीयन्ति रूपे बनतात. भाववाच्य आणि 'ई' प्रत्यय असताना ठीयति, ठीयते रूपे होतात. तसेच 'प' (किंवा 'पति') उपसर्ग असताना पतिट्ठिस्सति, पतिट्ठहिस्सति रूपे होतात. 'ई' च्या जागी 'सि' प्रत्यय असताना अट्ठासि, अट्ठंसु, सण्ठहि, सण्ठहिंसु रूपे होतात. पतिट्ठिस्स, पतिट्ठहिस्स. तिट्ठे, तिट्ठेय्य, सण्ठे, सण्ठेय्य, सण्ठेय्युं, सण्ठहे, सण्ठहेय्य. तिट्ठतु, ठातु, सण्ठहतु इत्यादी.

ပါ=ပါနေ, ပိဝါဒေသေ ပိဝတိ. ‘‘တဝဂ္ဂဝရဏာ’’ ဒေါ ‘‘ဗယဉာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂေန ဝဿ ဗကာရော, ပိဗတိ. ကမ္မေပီယတိ, ပီယန္တိ ဣစ္စာဒိ.

पा = पिणे या अर्थी, 'पिव' आदेश झाल्यावर 'पिवति' रूप बनते. "तवग्गवरणा..." सूत्रातील "बयञा" या योगविभागाने 'व' चा 'ब' होतो, (त्यामुळे) 'पिबति' रूप बनते. कर्मवाच्य मध्ये 'पीयति', 'पीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

အသ=ဘုဝိ,

अस = असणे (होणे) या अर्थी,

၅၂. တဿ ထောတိ

५२. 'त' च्या जागी 'थ' होतो.

အတ္ထိတော ပရဿ တဿ ထော ဟောတိ. ပရရူပေ ပဌမက္ခရတကာရေ စ အတ္ထိ. ‘‘န္တ+မာန+န္တိ+ယိ+ယုံသွာ+ဒိလောပေါ’’တိ အဿ လောပေါ, သန္တိ.

'अत्थि' (अस्) धातूच्या पुढील 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'थ' होतो. पररूप आणि पहिल्या अक्षरातील 'त' कार असताना 'अत्थि' रूप बनते. "न्त+मान+न्ति+यि+युंस्वा..." सूत्राने 'अ' चा लोप होऊन 'सन्ति' रूप बनते.

၅၃. သိဟိသွ+ဋ

५३. 'सि' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'अट' होतो.

အတ္ထိဿ အဋ ဟောတိ သိဟိသု. ဋော သဗ္ဗာဒေသတ္ထော. တွံ အသိ. ပရရူပါဒိမှိ ကတေ ဣဒါနိ တုမှေ အတ္ထ.

'सि' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'अत्थि' च्या जागी 'अट' होतो. 'ट' हा सर्वादेशासाठी आहे. 'त्वं असि' (तू आहेस). पररूप इत्यादी कार्ये झाल्यावर आता 'तुम्हे अत्थ' (तुम्ही आहात) रूप बनते.

၅၄. မိမာနံ ဝါ မှိမှာ စ

५४. 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'म्हि' आणि 'म्ह' होतात.

အသသ္မာ ပရေသံ မိမာနံ မှိမှာ ဝါ ဟောန္တိ တံသန္နိယောဂေန အသဿ အဋ စ. အမှိ.

'अस्' धातूच्या पुढील 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'म्हि' आणि 'म्ह' होतात आणि त्यासोबतच 'अस्' च्या जागी 'अट' देखील होतो. (त्यामुळे) 'अम्हि' रूप बनते.

၅၅. ဧသု သ

५५. या प्रत्ययांमध्ये 'स' होतो.

ဧသု [Pg.240] မိမေသု အသဿ သော ဟောတိ, ပရရူပဗာဓနတ္ထံ. အသ္မိ, အမှ အသ္မ. ဘဝိဿတိပစ္စယေ –

या 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांमध्ये पररूपाचा बाध करण्यासाठी 'अस्' च्या जागी 'स' होतो. 'अस्मि', 'अम्ह', 'अस्म'. भविष्यकाळ (भविस्सती) प्रत्यय असताना –

၅,၁၂၉. အ+အာ+ဿအာဒီသု

५,१२९. 'अ', 'आ', 'स्स' इत्यादी प्रत्यय असताना.

ပရောက္ခာ အ-အာဒေါ အနဇ္ဇတန အာ-အာဒေါ ကြိယာတိပတ္တိဿာ-အာဒေါ ဘဝိဿတိဿတျာဒေါ စ အတ္ထိဿ ဘု ဟောတိ. အာဒေသဝိဓာနံ အသဿာပယောဂတ္ထံ, ကိသ္မိဉ္စိ ပစ္စယဝိသေသေ, တသ္မာ အသိတဗ္ဗန္တိအာဒိ န ဘဝတိ. ဘဝိဿတိ, ဘဝိဿန္တိ. အဘဝါ, အဘဝု. ကြိယာတိပတ္တိယံ ဘုအာဒေသေ အဘဝိဿ, အဘဝိဿံသု ဣစ္စာဒိ. ဧယျာဒိမှိ –

परोक्षा विभक्तीच्या 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना, अनद्यतन विभक्तीच्या 'आ' इत्यादी प्रत्यय असताना, क्रियातिपत्तीच्या 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय असताना आणि भविष्यकाळाच्या 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय असताना 'अत्थि' च्या जागी 'भु' होतो. हा आदेशविधी विशिष्ट प्रत्ययांमध्ये 'अस्' चा प्रयोग न करण्यासाठी आहे, म्हणूनच 'असितब्बं' इत्यादी रूपे होत नाहीत. 'भविस्यति', 'भविस्यन्ति'. 'अभवा', 'अभवु'. क्रियातिपत्तीमध्ये 'भु' आदेश झाल्यावर 'अभविस्स', 'अभविस्संसु' इत्यादी रूपे होतात. 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय असताना –

၅၀. အတ္ထိတေ+ယျာဒိစ္ဆန္နံ သ+သု+သ+သထ+သံ+သာမ

५०. 'अत्थि' च्या पुढील 'एय्य' इत्यादी सहा प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'स', 'सु', 'स', 'सथ', 'सं', 'साम' हे आदेश होतात.

အသ=ဘုဝိ+စ္စသ္မာ ပရေသံ ဧယျာဒိစ္ဆန္နံ သာဒယော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ပရရူပေ သော အဿ, တေ အဿု. တွံ အဿ, တုမှေ အဿထ. အဟံ အဿံ, မယံ အဿာမ. တွာဒိမှိ သော အတု, အဿ လောပေ သန္ထု, အယာဒေသေ တွံ အဟိ, တုမှေ အတ္ထ. အမှိ, အမှ, သာဒေသေ အသ္မိ အသ္မ. ဗဟုလာဓိကာရာ အဇ္ဇတနေ အာသိ, အာသိံသု, အာသုံ ဣစ္စာဒီပိ ဟောန္တိ.

'अस = असणे' या धातूच्या पुढील 'एय्य' इत्यादी सहा प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'स' इत्यादी आदेश होतात. पररूप झाल्यावर 'सो अस्स' (तो असावा), 'ते अस्सु' (ते असावेत). 'त्वं अस्स' (तू असावास), 'तुम्हे अस्सथ' (तुम्ही असावेत). 'अहं अस्सं' (मी असावा), 'मयं अस्साम' (आम्ही असावे). 'तु' इत्यादी प्रत्यय असताना 'सो अतु' (तो असो), 'अस्' चा लोप झाल्यावर 'सन्तु' (ते असोत), 'अ' चा 'अ' आदेश झाल्यावर 'त्वं अही' (तू अस), 'तुम्हे अत्थ' (तुम्ही असा). 'अम्हि', 'अम्ह', आणि 'स' आदेश झाल्यावर 'अस्मि', 'अस्म' रूपे होतात. बहुल अधिकाराने अद्यतनी (भूतकाळात) 'आसि', 'आसिंसु', 'आसुं' इत्यादी रूपे देखील होतात.

ဗြူ=ဝစနေ,

ब्रू = बोलणे या अर्थी,

၃၆. ဗြူတော တိဿီဉ

३६. 'ब्रू' धातूच्या पुढील 'ति' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ईञ' होतो.

ဗြူတော ပရဿ တိဿ ဤဉ ဝါ ဟောတိ. ဝုဒ္ဓိအဝါဒေသေ လဿ လောပေ ဗြဝီတိ.

'ब्रू' धातूच्या पुढील 'ति' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ईञ' होतो. वृद्धी आणि 'अव्' आदेश झाल्यावर, तसेच 'ल' चा लोप झाल्यावर 'ब्रवीति' रूप बनते.

၅,၉၇. န ဗြူဿော

५,९७. व्यंजन प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'ओ' होत नाही.

ဗြူဿ [Pg.241] ဩ န ဟောတိ ဗျဉ္ဇနေ. ဗြူတိ. ဥဝငါဒေသေ ဗြူဝန္တိ.

व्यंजन प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'ओ' होत नाही. 'ब्रूति'. 'उवङ्' आदेश झाल्यावर 'ब्रूवन्ति' रूप बनते.

၂၀. တျ+န္တီနံ ဋ+ဋူ

२०. 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' आणि 'टू' होतात.

အာဟာ ပရေသံ တိ+အန္တီနံ ဋ+ဋူ ဟောန္တိ. ဋကာရာ သဗ္ဗာဒေသတ္ထာ. အတောယေဝ အာဟာ ပရေသံ တိအန္တီနံ ဋဋူဝိဓာနဉာပကာ တိအန္တီသု ဗြူဿ အာဟော. အာဟ, အာဟု. ဗြူသိ, ဗြူထ. ဗြူမိ, ဗြူမ ဣစ္စာဒိ. ဗြဝိဿတိ. အဗြဝိ အဗြဝီ, အဗြဝုံ. အနဇ္ဇတနေ အဗြဝါ, အဗြဝု. ပရောက္ခာယံ –

'आह' च्या पुढील 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' आणि 'टू' होतात. 'ट' कार हा सर्वादेशासाठी आहे. यावरूनच 'आह' च्या पुढील 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' आणि 'टू' चे विधान ज्ञापक असल्यामुळे 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'आह' आदेश होतो. 'आह', 'आहु'. 'ब्रूसि', 'ब्रूथ'. 'ब्रूमि', 'ब्रूम' इत्यादी. 'ब्रविस्सति'. 'अब्रवि', 'अब्रवी', 'अब्रवुं'. अनद्यतनी मध्ये 'अब्रवा', 'अब्रवु'. परोक्षा विभक्तीमध्ये –

၁၆. အအာဒီသွာ+ဟော ဗြူဿ

१६. 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'आह' होतो.

ဗြူဿ အာဟော ဟောတိ ပရောက္ခာအအာဒီသု. သုပိနေ ကိရ သော အာဟ, တေ အာဟု ဣစ္စာဒိ. အဗြဝိဿ. ဗြဝေ ဗြဝေယျ. ဝုဒ္ဓိပ္ပဋိသေဓေ ဗြူတု, ဗြဝန္တု ဣစ္စာဒိ.

परोक्षा विभक्तीच्या 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ब्रू' च्या जागी 'आह' होतो. जसे की, "स्वप्नात तो म्हणाला (सो आह), ते म्हणाले (ते आहु)" इत्यादी. 'अब्रविस्स'. 'ब्रवे', 'ब्रवेय्य'. वृद्धीचा प्रतिषेध झाल्यावर 'ब्रूतु', 'ब्रवन्तु' इत्यादी रूपे होतात.

ဟန=ဟိံသာယံ, တိမှိ ဝိကရဏလောပေ သော ဟနတိ ဟန္တိ. တေ ဟနန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ယေ နဿ ညေ ပုဗ္ဗရူပံ, တေန ဟညတိ, ဟညန္တိ ဟညရေ. တထာ ဟနိဿတိ ဣစ္စာဒိ.

हन = हिंसा करणे या अर्थी, 'ति' प्रत्यय असताना विकरण प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'हनति', 'हन्ति' रूपे होतात. 'ते हनन्ति' इत्यादी. कर्मवाच्य मध्ये 'य' प्रत्यय असताना 'न' च्या जागी 'ञ्ञ' होऊन पूर्वरूप होते, त्याने 'हञ्ञति', 'हञ्ञन्ति', 'हञ्ञरे' रूपे होतात. तसेच 'हनिस्सति' इत्यादी रूपे होतात.

၆၇. ဟနာ ဆ+ခါ

६७. 'हन' च्या पुढील 'स्स' च्या जागी विकल्पेकरून 'छ' आणि 'ख' होतात.

ဟနာ ဿာဿ ဆ+ခါ ဝါ ဟောန္တိ. ပဋိဟံခါမိ ပဋိဟနိဿာမိ. ဟံဆေမ ဟနိဿာမ. အဟနိ, အဟနိံသူတိအာဒိ သဗ္ဗတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဟုဝါဒယော

'हन' च्या पुढील 'स्स' च्या जागी विकल्पेकरून 'छ' आणि 'ख' होतात. 'पटिhंखामि', 'पटिहनिस्सामि'. 'हंचेम', 'हनिस्साम'. 'अहनि', 'अहनिंसु' इत्यादी सर्व ठिकाणी योजना करावी. हुवादी धातू.

ဟု=ဟဝနေ[Pg.242]. တျာဒီသု လော. ‘‘ပရောက္ခာယဉ္စာ’’တိ စဂ္ဂဟဏေန ဟု ဟုတိ ဒွိတ္တံ, ‘‘ကဝဂ္ဂဟာနံ စဝဂ္ဂဇာ’’တိ ဟဿ ဇော, လလောပေါ ဝုဒ္ဓိ စ, ဇုဟောတိ အဂ္ဂိံ, အညတြ ‘‘ယဝါ သရေ’’တိ ဝကာရော, ဇုဟွတိ. ဇုဟောန္တိ. ဇုဟွန္တိ. ဇုဟောသိ ဇုဟွသိ, ဇုဟောထ ဇုဟွထ. ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ – ‘‘ဒီဃော သရဿာ’’တိ ဒီဃေ ဟူယတိ တေန အဂ္ဂိ ဣစ္စာဒိ. ဇုဟိဿတိ, ဇုဟိဿန္တိ. အဇုဟဝိ အဇုဟောသိ, အဇုဟဝုံ အဇုဟဝိံသု အဇုဟဝံသု အဇုဟောသုံ. အဇုဟိဿ, အဇုဟိဿံဿု. ဇုဟေ ဇုဟေယျ. ဇုဟောတု, ဇုဟောန္တု ဣစ္စာဒိ.

हु = हवन करणे या अर्थी. 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना विकरणाचा लोप होतो. "परोक्खायञ्च..." या सूत्रातील 'च' कार ग्रहणाने 'हु' चे 'हु हु' असे द्वित्व होते. "कवग्गहानं चवग्गजा..." सूत्राने 'ह' च्या जागी 'ज' होतो, विकरणाचा लोप आणि वृद्धी होऊन 'जुहोति अग्गिं' (अग्नीमध्ये हवन करतो) रूप बनते. इतर ठिकाणी "यवा सरे" सूत्राने 'व' कार होऊन 'जुह्वति' रूप बनते. 'जुहोन्ति', 'जुह्वन्ति'. 'जुहोसि', 'जुह्वसि', 'जुहोथ', 'जुह्वथ' इत्यादी. कर्मवाच्य मध्ये – "दीघो सरस्स..." सूत्राने दीर्घ होऊन 'हूयति तेन अग्गि' इत्यादी रूपे होतात. 'जुहिस्सति', 'जुहिस्सन्ति'. 'अजुहवि', 'अजुहोसि', 'अजुहवुं', 'अजुहविंसु', 'अजुहवंसु', 'अजुहोसुं'. 'अजुहिस्स', 'अजुहिस्सं सु'. 'जुहे', 'जुहेय्य'. 'जुहोतु', 'जुहोन्तु' इत्यादी.

ဟာ=စာဂေ, ပုရေ ဝိယ ဒွေဘာဝဆာဒေသလောပေ ‘‘ရဿော ပုဗ္ဗဿာ’’တိ ပုဗ္ဗဿ အာဿ ရဿော. ဇဟာတိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ – ‘‘အညာဒိဿာ+ဿီ ကျေ’’တိ ကျေ အာဿ ဤ, ဟီယတိ ဣစ္စာဒိ. ဇဟိဿတိ. အဇဟာသိ, ‘‘ဒီဃာ ဤဿ’’ ဣတိ သိ, ပဇဟိ, အဇဟိံသု အဇဟံသု, ပဇဟိံသု ပဇဟုံ. ကမ္မေ-ပဟီယိ ပဟီယိတ္ထ. ဿာဒိ+ဧယျာဒိ+တွာဒီသုပိ ဉေယျာ.

हा = त्याग करणे या अर्थी. पूर्वीप्रमाणेच द्वित्व, 'छ' आदेश आणि लोप झाल्यावर "रस्सो पुब्बस्स..." सूत्राने पूर्व 'आ' चा र्‍हस्व होतो, (त्यामुळे) 'जहाति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मवाच्य मध्ये – "अञ्ञादिस्सा..." सूत्राने 'क्य' प्रत्यय असताना 'आ' चा 'ई' होऊन 'हीयति' इत्यादी रूपे होतात. 'जहिस्सति'. 'अजहासि', "दीघा ईस्स" सूत्राने 'सि' प्रत्यय असताना 'पजहि', 'अजहिंसु', 'अजहंसु', 'पजहिंसु', 'पजहुं'. कर्मवाच्य मध्ये – 'पहीयि', 'पहीयित्थ'. 'स्सादि', 'एय्यादि' आणि 'त्त्वादि' प्रत्ययांमध्ये देखील असेच जाणावे.

ဒါ=ဒါနေ, ဒွိဘာဝရဿတ္တာနိ, လလောပေါ, ဒဒါတိ, ဒဒန္တိ ဣစ္စာဒိ. ‘‘ဂမဝဒါ’’ ဒိနာ ဒဇ္ဇာဒေသေ ဒဇ္ဇတိ, ဒဇ္ဇန္တိ ဣစ္စာဒိ. လဿေ+ကာရေ ဒါနံ ဒေတိ ဣစ္စာဒိ.

दा = दान देणे या अर्थी. द्वित्व, र्‍हस्वत्व आणि विकरणाचा लोप झाल्यावर 'ददाति', 'ददन्ति' इत्यादी रूपे होतात. "गमवदा..." सूत्राने 'दज्ज' आदेश झाल्यावर 'दज्जति', 'दज्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. 'ल' च्या जागी 'ए' कार झाल्यावर 'दानं देति' इत्यादी रूपे होतात.

၂၂. ဒါဿ ဒံ ဝါ မိမေသွ+ဒွိတ္တေ

२२. द्वित्व नसताना 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना 'दा' च्या जागी विकल्पेकरून 'दं' होतो.

အဒွိတ္တေ ဝတ္တမာနဿ ဒါဿ ဒံ ဟောတိ ဝါ မိမေသု. ဝဂ္ဂန္တံ, ဒမ္မိ ဒေမိ, ဒမ္မ ဒေမ. ဤကာရေ ဒီယတိ ဣစ္စာဒိ. အနာဂတတ္ထေ ဣဉာဂမေ သရဏောပါဒိ, ဒဒိဿတိ, ဒဒိဿန္တိ. ဒဇ္ဇိဿတိ, ဒဇ္ဇိဿန္တိ. လဝိကရဏေ [Pg.243] ဒဿတိ, ဒဿန္တိ. အဇ္ဇတနေ-အဒဒိ, အဒဒိံသု, အဒဇ္ဇိ, အဒဇ္ဇိံသု, အဒါသိ, အဒံသု. အနဇ္ဇတနေ-အဒဒါ, အဒဒု. ကာလာတိပတ္တိယံ-အဒဒိဿ အဒဇ္ဇိဿ, လေ အဒဿ, ဒဿံသု. ဧယျာဒိမှိ-ဒဒေ ဒဒေယျ ဒဇ္ဇေ ဒဇ္ဇေယျ. ‘‘ဋာ’’တိ ဗဟုလာဓိကာရာ ဒဇ္ဇာဒေသာ ပရဿ ဧယျဿ ဋာ, ဒဇ္ဇာ, ဒဇ္ဇုံ ဒဇ္ဇေယျံ ဒဒေယျုံ. တွာဒီသု-ဒဒါတု, ဒဒန္တု, ဒဇ္ဇတု, ဒဇ္ဇန္တု, လဿေ+ကာရေ ဒေတု, ဒေန္တု ဣစ္စာဒိ. သဗ္ဗတ္ထ ကမ္မေပိ ယောဇနီယံ.

द्वित्व नसताना वर्तमानकाळात 'दा' च्या जागी 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'दं' होतो. वर्गान्त (अनुस्वार) झाल्यावर 'दम्मि', 'देमि', 'दम्म', 'देम' रूपे होतात. 'ई' कार असताना 'दीयति' इत्यादी. भविष्यकाळात 'इ' चा आगम आणि स्वराचा लोप इत्यादी झाल्यावर 'ददिस्सति', 'ददिस्सन्ति'. 'दज्जिस्सति', 'दज्जिस्सन्ति'. 'ल' विकरण असताना 'दस्सति', 'दस्सन्ति'. अद्यतनी (भूतकाळात) – 'अददि', 'अददिंसु', 'अदज्जि', 'अदज्जिंसु', 'अदासि', 'अदंसु'. अनद्यतनी मध्ये – 'अददा', 'अददु'. कालातिपत्तीमध्ये – 'अददिस्स', 'अदज्जिस्स', 'ल' असताना 'अदस्स', 'दस्सं सु'. 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय असताना – 'ददे', 'ददेय्य', 'दज्जे', 'दज्जेय्य'. "टा" या बहुल अधिकाराने 'दज्ज' आदेशाच्या पुढील 'एय्य' च्या जागी 'टा' होऊन 'दज्जा', 'दज्जुं', 'दज्जेय्यं', 'ददेय्युं' रूपे होतात. 'तु' इत्यादी प्रत्यय असताना – 'ददातु', 'ददन्तु', 'दज्जतु', 'दज्जन्तु', 'ल' च्या जागी 'ए' कार झाल्यावर 'देतु', 'देन्तु' इत्यादी. सर्व ठिकाणी कर्मवाच्य मध्ये देखील योजना करावी.

ဓာ=ဓာရဏေ, တျာဒိမှိ စဂ္ဂဟဏေန ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗာကာရဿ ရဿတ္တေ လလောပေ ‘‘စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ’’တိ ပုဗ္ဗဓကာရဿ ဒကာရေ စ ကတေ ဒဓာတိ, ဒဓန္တိ. ပိပုဗ္ဗော, ‘‘တဒမိနာ’’ ဒိနာ အာဿ လောပေါ, ‘‘ဓာဿ ဟော’’တိ ဒွိတ္တေ ပရဿ ဓာဿ ဟကာရော, ဒွါရံ ပိဒဟတိ, ပိဒဟန္တိ. လဿေ+ကာရေ နိဓေတိ, နိဓေန္တိ. ကမ္မေ-ဝိဓီယတိ, ဝိဓီယန္တိ ဣစ္စာဒိ. ဓဿတိ, ပိဒဟိဿတိ, ပရိဒဟေဿတိ. အဓာသိ, ပိဒဟိ. အဓဿ, ပိဒဟိဿ. ဒဓေ ဒဓေယျ, ပိဒဟေ ပိဒဟေယျ. ဒဒါတု, ပိဒဟတု, နိဓေတု, နိဓေန္တု ဣစ္စာဒိ. (ဇုဟောတျာဒယော).

धा = धारण करणे या अर्थी. 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना 'च' कार ग्रहणाने द्वित्व, पूर्व आकाराचा र्‍हस्व आणि विकरणाचा लोप झाल्यावर, "चतुत्थदुतियानं ततियपठमा..." सूत्राने पूर्व 'ध' कारच्या जागी 'द' कार झाल्यावर 'दधाति', 'दधन्ति' रूपे होतात. 'पि' उपसर्ग असताना "तदमिना..." सूत्राने 'आ' चा लोप होतो, "धास्स हो" सूत्राने द्वित्व झाल्यावर पुढील 'धा' च्या जागी 'ह' कार होऊन 'द्वारं पिदहति' (दार बंद करतो), 'पिदहन्ति' रूपे होतात. 'ल' च्या जागी 'ए' कार झाल्यावर 'निधेति', 'निधेन्ति' रूपे होतात. कर्मवाच्य मध्ये – 'विधीयति', 'विधीयन्ति' इत्यादी. 'धस्सति', 'पिदहिस्सति', 'परिदहेस्सति'. 'अधासि', 'पिदहि'. 'अधस्स', 'पिदहिस्स'. 'दधे', 'दधेय्य', 'पिदहे', 'पिदहेय्य'. 'ददातु', 'पिदहतु', 'निधेतु', 'निधेन्तु' इत्यादी. (जुहोत्यादी धातू समाप्त).

ဘူဝါဒိ စ ဇုဟာဒိ စ, ဟုဝါဒိဓာတဝေါ စိ+မေ;

သဝုဒ္ဓိကဘူဝါဒီဟိ, တိဓာ ဘေဒံ ဥပေန္တိ တေ.

भूवादि, जुहादि आणि हुवादि हे धातू आहेत; वृद्धीसह भूवादि धातूंचे तीन प्रकारे वर्गीकरण केले जाते.

(ဘူဝါဒိနယော.)

(भूवादि पद्धत.)

အဓုနာ [Pg.244] ဝိကရဏပဘေဒပကာသနတ္ထံ ရုဓာဒီနံ အဋ္ဌဂဏာနံ ကာနိစိ ရူပါနိ ဥဒါဟရိယန္တေ –

आता विकरणांचे भेद स्पष्ट करण्यासाठी रुधादि इत्यादी आठ गणांची काही रूपे उदाहरणादाखल दिली जात आहेत –

ရုဓ=အာဝရဏေ, တျာဒယော ဟောန္တိ. ဧဝ+မုပရိပိ သဗ္ဗဂဏေသု.

रुध् = आवरण (रोखणे) या अर्थी, 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. याचप्रमाणे पुढील सर्व गणांमध्येही समजावे.

၅,၁၉. မဉ္စ ရုဓာဒီနံ

५,१९. रुधादि धातूंना 'म' (अनुस्वार) होतो.

ရုဓာဒိကော အပရောက္ခေသု ကတ္တုဝိဟိတမာန+န္တ+တျာဒီသု လော ဟောတိ မဉ္စ+န္တသရာ ပရော. နိဂ္ဂဟီတဿ ဝဂ္ဂန္တံ, ‘‘လဟုဿုပန္တဿာ’’တိ သံယောဂတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ. သော မဂ္ဂံ ရုန္ဓတိ, ရုန္ဓန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-နိပုဗ္ဗော ကျော ဓဿ စဝဂ္ဂ+ပုဗ္ဗရူပ+တတိယက္ခရဇကာရာ, တေန မဂ္ဂေါ နိရုဇ္ဈတိ ဣစ္စာဒိ. ဣဉာဂမေ ရုန္ဓိဿတိ, နိရုဇ္ဈိဿတိ. အရုန္ဓိ, အရုန္ဓိံသု. နိရုဇ္ဈိတ္ထော, နိရုဇ္ဈိ, နိရုဇ္ဈိံသု. အရုန္ဓိဿ, အရုန္ဓိဿံသု, နိရုဇ္ဈိဿ, နိရုဇ္ဈိဿံသု. ရုန္ဓေ ရုန္ဓေယျ, နိရုဇ္ဈေ နိရုဇ္ဈေယျ. ရုန္ဓတု, ရုန္ဓန္တု. တွံ ရုန္ဓ ရုန္ဓာဟိ. နိရုဇ္ဈတု, နိရုဇ္ဈန္တု ဣစ္စာဒိ.

रुधादि धातूंच्या पुढे परोक्ष नसलेल्या, कर्त्यासाठी विहित केलेल्या 'ति' इत्यादी प्रत्ययांच्या वेळी 'ल' (विकरण) चा लोप होतो आणि अंत्य स्वराच्या पुढे 'म' (अनुस्वार) येतो. अनुस्वाराचा वर्गान्त (परसवर्ण) होतो. 'लहुस्स उपन्तस्स' या सूत्राने संयोगामुळे उपधा र्‍हस्व असल्याने वृद्धी होत नाही. जसे की - 'सो मग्गं रुन्धति' (तो मार्ग रोखतो), 'रुन्धन्ति' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'नि' उपसर्गपूर्वक 'क्य' प्रत्यय लागल्यास 'ध' चा च-वर्ग, पूर्वरूप आणि तिसरा वर्ण 'ज' होतो, त्यायोगे 'मग्गो निरुज्झति' (मार्ग निरुद्ध होतो) इत्यादी रूपे बनतात. 'इ' आगम झाल्यास 'रुन्धिस्सति', 'निरुज्झिस्सति'. भूतकाळात 'अरुन्धि', 'अरुन्धिंसु'. कर्मणीत 'निरुज्झित्थो', 'निरुज्झि', 'निरुज्झिंसु'. संकेतार्थामध्ये 'अरुन्धिस्स', 'अरुन्धिस्संसु', 'निरुज्झिस्स', 'निरुज्झिस्संसु'. विध्यर्थात 'रुन्धे', 'रुन्धेय्य', 'निरुज्झे', 'निरुज्झेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'रुन्धतु', 'रुन्धन्तु'. 'त्वं रुन्ध', 'रुन्धाहि'. 'निरुज्झतु', 'निरुज्झन्तु' इत्यादी.

ဆိဒ=ဒွေဓာကရဏေ, ဆိန္ဒတိ, ဆိန္ဒန္တိ. ကမ္မေ-ဆိဇ္ဇတိ, ဆိဇ္ဇန္တိ. ဘဝိဿတိပစ္စယေ – ‘‘လဘ ဝသစ္ဆိဒါ’’ ဒိနာ စ္ဆငါဒေသေ ဆေစ္ဆတိ ဆိန္ဒိဿတိ. ကမ္မေ-ပုဗ္ဗရူပံ, ဆိဇ္ဇိဿတိ, ဆိဇ္ဇိဿန္တိ. အဆိန္ဒိ ဆိန္ဒိ, အစ္ဆေဇ္ဇိ, အစ္ဆေဇ္ဇိံသု. အစ္ဆိန္ဒိဿာ အဆိဇ္ဇိဿာ. ဆိန္ဒေ ဆိန္ဒေယျ, ဆိဇ္ဇေ ဆိဇ္ဇေယျ, ဆိန္ဒတု, ဆိန္ဒန္တု, ဆိဇ္ဇတု, ဆိဇ္ဇန္တု ဣစ္စာဒိ.

छिद् = द्वेधाकरण (दोन तुकडे करणे) या अर्थी, 'छिन्दति', 'छिन्दन्ति' अशी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'छिज्जति', 'छिज्जन्ति'. भविष्यकाळात - 'लभ वसच्छिदा' इत्यादी सूत्राने 'च्छ' आदेश होऊन 'छेच्छति', 'छिन्दिस्सति' अशी रूपे होतात. कर्मणीत पूर्वरूप होऊन 'छिज्जिस्सति', 'छिज्जिस्सन्ति' अशी रूपे होतात. भूतकाळात 'अछिन्दि', 'छिन्दि', 'अच्छेज्जि', 'अच्छेज्जिंसु'. संकेतार्थामध्ये 'अच्छिन्diस्सा', 'अछिज्जिस्सा'. विध्यर्थात 'छिन्दे', 'छिन्देय्य', 'छिज्जे', 'छिज्जेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'छिन्दतु', 'छिन्दन्तु', 'छिज्जतु', 'छिज्जन्तु' इत्यादी.

ဘုဇ=ပါလနဇ္ဈောဟာရေသု, ဘုဉ္ဇတိ, ဘုဉ္ဇန္တိ ဣစ္စာဒိ. ဘဝိဿတိမှိ ‘‘ဘုဇ+မုစ+ဝစ+ဝိသာနံ က္ခင’’တိ ဓာတွန္တေန သဟ ဿဿ [Pg.245] က္ခငါဒေသေ ဝုဒ္ဓိ, ဘောက္ခတိ, ဘုဉ္ဇိဿတိ, ဘောက္ခန္တိ, ဘုဉ္ဇိဿန္တိ ဣစ္စာဒိ.

भुज् = पालन आणि उपभोग (खाणे) या अर्थी, 'भुञ्जति', 'भुञ्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'भुज-मुच-वच-विसां क्खण' या सूत्राने धातूच्या अंत्य वर्णासह 'स्स' च्या जागी 'क्ख' आदेश होऊन वृद्धी होते, जसे की 'भोक्खति', 'भुञ्जिस्सति', 'भोक्खन्ति', 'भुञ्जिस्सन्ति' इत्यादी.

မုစ=မောစနေ, မုစ္စတိ, မုစ္စန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-မုစ္စတိ, မုစ္စန္တိ ဣစ္စာဒိ. (ရုဓာဒိနယော).

मुच् = मोचन (मुक्त करणे) या अर्थी, 'मुच्चति', 'मुच्चन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'मुच्चति', 'मुच्चन्ति' इत्यादी रूपे होतात. (रुधादि पद्धत समाप्त).

ဒိဝ=ကီဠာ ဝိဇိဂိံသာ ဝေါဟာရ ဇုတိ ထုတိ ဂတီသု,

दिव् = क्रीडा (खेळणे), विजिगीषा (जिंकण्याची इच्छा), व्यवहार, द्युती (चमकणे), स्तुती आणि गती या अर्थांमध्ये,

၅,၂၁. ဒိဝါဒီဟိ ယက

५,२१. दिवादि धातूंच्या पुढे 'यक' प्रत्यय होतो.

ဒိဝါဒီဟိ ကတ္တရိ လဝိသယေ ယက ဟောတိ. ကကာရော ကာနုဗန္ဓကာရိယတ္ထော, ဧဝ+မုပရိ စ. ဝဿ ဗကာရေ ပုဗ္ဗရူပံ, သော ဇုတံ ဒိဗ္ဗတိ, ဒိဗ္ဗန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ကျေ တေန ဒိဗ္ဗတိ, ဒိဗ္ဗန္တိ ဣစ္စာဒိ. ဒိဗ္ဗိဿတိ, တေန ဒိဗ္ဗိဿတိ. အဒိဗ္ဗိ ဒိဗ္ဗိ. တေန အဒိဗ္ဗိ ဒိဗ္ဗိ. အဒိဗ္ဗိဿ. တေန အဒိဗ္ဗိဿ. ဒိဗ္ဗေ ဒိဗ္ဗေယျ. တေန ဒိဗ္ဗေ ဒိဗ္ဗေယျ. ဒိဗ္ဗတု. တေန ဒိဗ္ဗတု ဣစ္စာဒိ.

दिवादि धातूंच्या पुढे कर्तरी प्रयोगात 'ल' च्या जागी 'यक' प्रत्यय होतो. 'क' हा अनुबंध कार्यासाठी आहे, आणि पुढेही असेच समजावे. 'व' च्या जागी 'ब' होऊन पूर्वरूप होते, जसे की - 'सो जुतं दिब्बति' (तो जुगार खेळतो), 'दिब्बन्ति' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्यय लागल्याने 'दिब्बति', 'दिब्बन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'दिब्बिस्सति', कर्मणीत 'दिब्बिस्सति'. भूतकाळात 'अदिब्बि', 'दिब्बि'. कर्मणीत 'अदिब्बि', 'दिब्बि'. संकेतार्थात 'अदिब्बिस्स', कर्मणीत 'अदिब्बिस्स'. विध्यर्थात 'दिब्बे', 'दिब्बेय्य', कर्मणीत 'दिब्बे', 'दिब्बेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'दिब्बतु', कर्मणीत 'दिब्बतु' इत्यादी.

သိဝ=တန္တုသန္တာနေ, သိဗ္ဗတိ, သိဗ္ဗန္တိ ဣစ္စာဒိ. ပဒ=ဂမနေ, ဥပုဗ္ဗော, စဝဂ္ဂပုဗ္ဗရူပါနိ, ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပဇ္ဇရေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေကျေ တေန ပဋိပဇ္ဇတေ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ-ဥပ္ပဇ္ဇတေ တယာ. ဗုဓ=အဝဂမနေ, ဈကာရပုဗ္ဗရူပါနိ ယက္ခရေသု. ဓမ္မံ ဗုဇ္ဈတိ, ဗုဇ္ဈရေ ဗုဇ္ဈန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-မယာ ဓမ္မော ဗုဇ္ဈတေ ဣစ္စာဒိ. ယုဓ=သမ္ပဟာရေ, ယုဇ္ဈတိ+စ္စာဒိ. နဟ=ဗန္ဓနေ, ‘‘ဟဿ ဝိပလ္လာသော’’တိ ယေ ဝိပလ္လာသော, သန္နယှတိ+စ္စာဒိ. မန=ဉာဏေ, ညကာရ+ပုဗ္ဗရူပါနိ, မညတိ+စ္စာဒိ. တုသ=တုဋ္ဌိမှိ, ပုဗ္ဗရူပေ တုဿတိ+စ္စာဒိ. သမ=ဥပသမေ, သမ္မတိ+စ္စာဒိ.

सिव् = तंतुसंतान (शिवणकाम करणे) या अर्थी, 'सिब्बति', 'सिब्बन्ति' इत्यादी रूपे होतात. पद् = गमन (जाणे) या अर्थी, 'उ' उपसर्गपूर्वक च-वर्गाचे पूर्वरूप होऊन 'उप्पज्जति', 'उप्पज्जरे', 'उप्पज्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणीत 'क्य' प्रत्यय लागल्याने 'पटिपज्जते' इत्यादी रूपे होतात. भावे प्रयोगात - 'उप्पज्जते तया' (तुझ्याद्वारे उत्पन्न केले जाते). बुध् = अवगमन (जाणणे) या अर्थी, 'य' प्रत्यय असताना 'झ' चे पूर्वरूप होऊन 'धम्मं बुज्झति' (धम्म जाणतो), 'बुज्झरे', 'बुज्झन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणीत - 'मया धम्मो बुज्झते' (माझ्याद्वारे धम्म जाणला जातो) इत्यादी. युध् = संप्रहार (युद्ध करणे) या अर्थी, 'युज्झति' इत्यादी. नह् = बंधन (बांधणे) या अर्थी, 'हस्स विपल्लासो' या सूत्राने 'ह' चा विपर्यास होऊन 'सन्नय्हति' इत्यादी. मन् = ज्ञान (जाणणे) या अर्थी, 'ञ' चे पूर्वरूप होऊन 'मञ्ञति' इत्यादी. तुष् = तुष्टी (संतुष्ट होणे) या अर्थी, पूर्वरूप होऊन 'तुस्सति' इत्यादी. शम् = उपशम (शांत होणे) या अर्थी, 'सम्मति' इत्यादी रूपे होतात.

ဇန=ဇနနေ[Pg.246], ‘‘ဇနိဿာ’’တိ အာ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ ဗဟုလာဓိကာရာ, သော ဇာယတိ, ဇာယန္တိ+စ္စာဒိ. ကမ္မေ-ဇနိတုံ ပယောဇေတီတိ ‘‘ပယောဇကဗျာပါရေ ဏာပိ စေ’’တိ ဏိမှိ ‘‘အညတြာပီ’’တိ ဝုဒ္ဓိပဋိသေဓေ ကျမှိ ‘‘ဒီဃော သရဿာ’’တိ ဒီဃေ စ ကတေ တေန ဇနီယတိ, ဇနီယန္တိ ဣစ္စာဒိ. သော ဇာယိဿတိ. တေန ဇနိဿတိ. သော အဇာယိ, တေန အဇနီယိ. သော အဇာယိဿ, တေန အဇနီယိဿ. သော ဇာယေ ဇာယေယျ, တေန ဇနီယေယျ. သော ဇာယတု, တေန ဇနီယတု ဣစ္စာဒိ. (ဒိဝါဒိနယော).

जन् = जनन (उत्पन्न होणे) या अर्थी, 'जनiस्सा' या सूत्राने 'आ' होतो, 'क' अनुबंधाच्या बहुल अधिकारामुळे 'सो जायति' (तो जन्म घेतो), 'जायन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'उत्पन्न करण्यास प्रवृत्त करतो' या अर्थी 'प्रयोजक व्यापारात णापि प्रत्यय असताना' 'णि' प्रत्यय लागल्यास 'अन्यत्रापि' या सूत्राने वृद्धीचा निषेध होतो आणि 'क्य' प्रत्यय लागल्यास 'दीघो सरस्स' या सूत्राने दीर्घ होऊन 'जनीयति', 'जनीयन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'सो जायिस्सति', कर्मणीत 'जनिस्सति'. भूतकाळात 'सो अजायि', कर्मणीत 'अजनीयि'. संकेतार्थात 'सो अजायिस्स', कर्मणीत 'अजनीयिस्स'. विध्यर्थात 'सो जाये', 'जायेय्य', कर्मणीत 'जनीयय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'सो जायतु', कर्मणीत 'जनीयतु' इत्यादी. (दिवादि पद्धत समाप्त).

တုဒ=ဗျထနေ,

तुद् = व्यथन (पीडा देणे) या अर्थी,

၅,၂၂. တုဒါဒီဟိ ကော

५,२२. तुदादि धातूंच्या पुढे 'को' प्रत्यय होतो.

တုဒါဒီဟိ ကတ္တရိ လဝိသယေ ကော ဟောတိ. တုဒတိ, တုဒန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-တုဒျတိ တုဇ္ဇတိ, တုဒျရေ တုဒျန္တိ, တုဇ္ဇရေ တုဇ္ဇန္တိ+စ္စာဒိ. တထာ တုဒိဿတိ တုဇ္ဇိဿတိ. အတုဒိ, အတုဒိံသု, အတုဇ္ဇိ. အတုဒိဿ အတုဇ္ဇိဿ, တုဒေယျ တုဇ္ဇေယျ. တုဒတု, တုဒန္တု, တုဇ္ဇတု ဣစ္စာဒိ.

तुदादि धातूंच्या पुढे कर्तरी प्रयोगात 'ल' च्या जागी 'को' प्रत्यय होतो. 'तुदति', 'तुदन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'तुद्यति' चे 'तुज्जति', 'तुद्यरे' चे 'तुज्जरे', 'तुद्यन्ति' चे 'तुज्जन्ति' इत्यादी रूपे होतात. तसेच भविष्यकाळात 'तुदिस्सति', 'तुज्जिस्सति'. भूतकाळात 'अतुदि', 'अतुदिंसु', 'अतुज्जि'. संकेतार्थात 'अतुदिस्स', 'अतुज्जिस्स'. विध्यर्थात 'तुदेय्य', 'तुज्जेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'तुदतु', 'तुदन्तु', 'तुज्जतु' इत्यादी.

ဝိသ=ပဝေသနေ, ပပုဗ္ဗော. သော ဂါမံ ပဝိသတိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ပဝိသီယတိ ဣစ္စာဒိ. ပဝိသိဿတိ. ပဝိသီယိဿတိ. ပါဝိသိ, ဤမှိ ‘‘ဘုဇမုစာ’’ ဒိနာ ယောဂဝိဘာဂါ က္ခင. ပါဝိသိ, ပဝိသိ ပါဝေက္ခိ, ပထဝိံ ပါဝိသိံသု ပဝိသိံသု. ပါဝိသီယိ. ပါဝိသိဿ ပဝိသိဿ. ပါဝိသီယိဿ. ပဝိသေ ပဝိသေယျ, ဝိကရဏလောပေါ [Pg.247] ပဝိသီယေယျ. ပဝိသတု, ပဝိသီယတု ဣစ္စာဒိ. နုဒတိ. ဒိသ=ဥစ္စာရဏေ, ဥဒ္ဒိဿတိ, လိခတိ, တုသတိ ဣစ္စာဒိ. (တုဒါဒိနယော).

विस् = प्रवेश करणे या अर्थी, 'प' उपसर्गपूर्वक 'सो गामं पविसति' (तो गावात प्रवेश करतो) इत्यादी रूपे होतात. कर्मणीत - 'पविसीयति' इत्यादी. भविष्यकाळात 'पविसिस्सति', कर्मणीत 'पविसीयिस्सति'. भूतकाळात 'पाविसि', 'ई' प्रत्यय असताना 'भुजमुच' इत्यादी सूत्राच्या योगविभागाने 'क्खण' आदेश होऊन 'पाविखि' किंवा 'पावेक्खि', 'पथविं पाविसिंसु', 'पविसiंसु' अशी रूपे होतात. कर्मणीत 'पाविसीयि'. संकेतार्थात 'पाविसiस्स', 'पविसiस्स', कर्मणीत 'पाविसीयिस्स'. विध्यर्थात 'पविसे', 'पविसेय्य', विकरणाचा लोप होऊन 'पविसीयेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'पविसतु', 'पविसीयतु' इत्यादी. 'नुदति'. दिश् = उच्चारण (सांगणे) या अर्थी, 'उद्दिसति', 'लिखति', 'तुसति' इत्यादी. (तुदादि पद्धत समाप्त).

ဇိ=ဇယေ,

जि = जय (जिंकणे) या अर्थी,

၅,၂၃. ဇျာဒီဟိ က္နာ

५,२३. ज्यादि धातूंच्या पुढे 'क्ना' प्रत्यय होतो.

ဇျာဒီဟိ ကတ္တရိ လဝိသယေ က္နာ ဟောတိ. န ဝုဒ္ဓိ. ကိလေသေ ဇိနာတိ, ဇိနန္တိ. တေန ကိလေသော ဇီယတိ, ဇီယန္တိ, ကျေ ဒီဃော. ဇိနိဿတိ, ဇိနိဿန္တိ. အဇိနိ ဇိနိ. အဇီယိ, အဇီယိတ္ထ. အဇိနိဿ. အဇီယိဿ. ဇိနေယျ. ဇိနာတု ဣစ္စာဒိ. စိ=စယေ, တထာ စိနာတိ, စိနန္တိ ဣစ္စာဒိ.

ज्यादि धातूंच्या पुढे कर्तरी प्रयोगात 'ल' च्या जागी 'क्ना' प्रत्यय होतो. वृद्धी होत नाही. 'किलेसे जिनाति' (क्लेशांना जिंकतो), 'जिनान्ति'. कर्मणी प्रयोगात - 'किलेसो जीयति' (क्लेश जिंकला जातो), 'जीयन्ति', 'क्य' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो. भविष्यकाळात 'जिनिस्सति', 'जिनिस्सन्ति'. भूतकाळात 'अजिनि', 'जिनि'. कर्मणीत 'अजीयि', 'अजीयित्थो'. संकेतार्थात 'अजिनिस्स', कर्मणीत 'अजीयिस्स'. विध्यर्थात 'जिनेय्य'. आज्ञार्थामध्ये 'जिनातु' इत्यादी. चि = चय (एकत्र करणे) या अर्थी, तसेच 'चिनाति', 'चिनान्ति' इत्यादी रूपे होतात.

ဉာ=အဝဗောဓနေ,

ञा = अवबोधन (जाणणे) या अर्थी,

၅,၁၂၀. ဉာဿ နေ ဇာ

५,१२०. ञा धातूच्या जागी 'जा' होतो.

ဉာဓာတုဿ ဇာ ဟောတိ နကာရေ. ဝိဇာနာတိ.

ञा धातूच्या जागी 'न' प्रत्यय असताना 'जा' होतो. जसे की - 'विजानाति' (विशेष जाणतो).

၆၁. ဉာဿ သနာဿ နာယော တိမှိ

६१. ञा धातूच्या आणि 'सना' प्रत्ययाच्या जागी 'ति' प्रत्यय असताना 'नाय' होतो.

သနာဿ ဉာဿ နာယော ဝါ ဟောတိ တိမှိ. နာယတိ, ဝိဇာနာတိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ဝိညာယတိ ဣစ္စာဒိ. ကျေ ‘‘အာဿေ စာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘အာဿေ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ အာဿ ဧ ဟောတိ, ယဿ ဒွိတ္တေ ဉေယျတိ, ဉေယျန္တိ ဣစ္စာဒိ. ဝိဇာနိဿတိ, ဝိဇာနိဿန္တိ. ကမ္မေ – ‘‘ကျဿ ဿေ’’တိ ကျလောပေ ရဿေ စ ကတေ ဉာဿတိ, ဉာဿန္တိ, ဝိညာယိဿတိ, ပညာယိဿတိ.

ञा धातूच्या आणि 'सना' प्रत्ययाच्या जागी 'ति' प्रत्यय असताना पर्यायाने 'नाय' होतो. जसे की - 'नायति', 'विजानाति' इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'विञ्ञायति' इत्यादी. 'क्य' प्रत्यय असताना 'आस्से च' या सूत्रातील 'आस्से' या योगविभागाने 'आ' च्या जागी 'ए' होतो, आणि 'य' चे द्वित्व होऊन 'ञेय्यति', 'ञेय्यन्ति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात 'विजानिस्सति', 'विजानिस्सन्ति'. कर्मणी प्रयोगात - 'क्यस्स स्से' या सूत्राने 'क्य' चा लोप आणि र्‍हस्व होऊन 'ञास्सति', 'ञास्सन्ति', 'विञ्ञायिस्सति', 'पञ्ञायिस्सति' अशी रूपे होतात.

၆၅. ဿဿ ဟိ ကမ္မေ

६५. कर्मणी प्रयोगात 'स्स' च्या जागी 'हि' होतो.

ဉာတော ပရဿ ဿဿ ဟိ ဝါ ဟောတိ ကမ္မေ, ပညာယိဟိတိ, ပညာယိဟိန္တိ. အဉာဂမေ သမဇာနိ, သံဇာနိ, သံဇာနိံသု. သမဇာ- နိံသု[Pg.248]. ကမ္မေ-ပညာယိ, ပညာယိံသု. အဇာနိဿ. ကမ္မေ-အညာယိဿ.

ञा धातूच्या पुढील 'स्स' च्या जागी कर्मणी प्रयोगात पर्यायाने 'हि' होतो, जसे की - 'पञ्ञायिहिति', 'पञ्ञायिहिन्ति'. 'अ' आगम झाल्यावर 'समजानि', 'संजानि', 'संजानिंसु', 'समजानिंसु'. कर्मणी प्रयोगात - 'पञ्ञायि', 'पञ्ञायिंसु'. संकेतार्थात 'अजानिस्स'. कर्मणीत - 'अञ्ञायिस्स'.

၆၃. ဧယျဿိ+ယာဉာ ဝါ

६३. विध्यर्थातील 'एय्य' च्या जागी पर्यायाने 'इया' आणि 'ञा' होतात.

ဉာတော ပရဿ ဧယျဿ ဣယာ+ဉာ ဟောန္တိ ဝါ. ဇာနိယာ.

ञा धातूच्या पुढील 'एय्य' च्या जागी पर्यायाने 'इया' आणि 'ञा' होतात. जसे की - 'जानिया'.

၆၂. ဉာမှိ ဇံ

६२. ञा आदेश असताना 'जं' होतो.

ဉာဒေသေ သနာဿ ဉာဿ ဇံ ဝါ ဟောတိ. ဇညာ, ဇာနေယျ, ဇာနေယျုံ. ကမ္မေ-ပညာယေယျ, ပညာယေယျုံ. ဝိဇာနာတု, ဝိဇာနန္ထု. ကမ္မေ-ဝိညာယတု ဣစ္စာဒိ.

ञा आदेश असताना 'सना' प्रत्यययुक्त 'ञा' च्या जागी पर्यायाने 'जं' होतो. जसे की - 'जञ्ञा', 'जानेय्य', 'जानेय्युं'. कर्मणी प्रयोगात - 'पञ्ञायेय्य', 'पञ्ञायेय्युं'. आज्ञार्थामध्ये 'विजानातु', 'विजानन्तु'. कर्मणीत - 'विञ्ञायतु' इत्यादी.

မာ=မာနေ, ‘‘အာ ဤ ဿာဒီနံ ဗျဉ္ဇနဿိဉ’’ ဣတိ ဣဉဣတိ ယောဂဝိဘာဂါ ဣဉာဂမေ ပုဗ္ဗသရလောပေါ, မိနာတိ, မိနန္တိ. ကမ္မေ-မီယတိ ဣစ္စာဒိ. လူ=ဆေဒနေ, ‘‘က္ဏာက္နာသု ရဿော’’တိ ဓာတုဿ ရဿော, လုနာတိ, လုနန္တိ. ကမ္မေ-လူယတိ ဣစ္စာဒိ. ဓု=ကမ္ပနေ, ဓုနာတိ ဣစ္စာဒိ. (ဇျာဒိနယော).

मा = मोजणे (माने), “आ ई स्सादीनं ब्यञ्जनस्सिञ” या सूत्रातील 'इञ' या योगविभागाने 'इञ्' आगम झाल्यावर पूर्वस्वराचा लोप होतो, मिनाति, मिनन्ति. कर्मणी प्रयोगात - मीयति इत्यादी. लू = छेदणे (छेदने), “क्णाक्नासु रस्सो” या सूत्राने धातूचा र्‍हस्व होतो, लुनाति, लुनन्ति. कर्मणी प्रयोगात - लूयति इत्यादी. धु = कंप पावणे (कंपने), धुनाति इत्यादी. (ज्यादि-नय).

ကီ=ဒဗ္ဗဝိနီမယေ,

की = वस्तूंचा विनिमय करणे (द्रव्यविनिमये),

၂၄. ကျာဒီဟိ က္ဏာ

२४. क्यादि धातूंनंतर 'क्णा' प्रत्यय होतो.

ကျာဒီဟိ လဝိသယေ က္ဏာ ဟောတိ. ‘‘က္ဏာက္နာသု ရဿော’’တိ ရဿေ ကိဏာတိ, ကိဏန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ဝိက္ကီယတိ, ဝိက္ကီယန္တိ. ဝိက္ကိဏိဿတိ, ဝိက္ကိဏိဿန္တိ. ဝိက္ကီယိဿတိ, ဝိက္ကီယိဿန္တိ. အကိဏိ, ဝိက္ကိဏိ, ဝိက္ကီယိ. အကိဏိဿ, ဝိက္ကိဏိဿ. ဝိက္ကိဏေ ဝိက္ကိဏေယျ.

क्यादि धातूंनंतर 'ल' (लकार) च्या विषयात 'क्णा' प्रत्यय होतो. “क्णाक्नासु रस्सो” या सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर किणाति, किणन्ति इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - विक्कीयति, विक्कीयन्ति. भविष्यकाळात - विक्किणिस्सति, विक्किणिस्सन्ति. कर्मणी भविष्यकाळात - विक्कीयिस्सति, विक्कीयिस्सन्ति. भूतकाळात - अकिणि, विक्किणि, विक्कीयि. क्रियातिपत्तीत - अकिणिस्स, विक्किणिस्स. विध्यर्थात - विक्किणे, विक्किणेय्य.

ဝိက္ကီယေ[Pg.249]. ဝိက္ကီယေယျ. ဝိက္ကိဏာတု, ဝိက္ကိဏန္တု, ဝိက္ကီယတု, ဝိက္ကီယန္တု ဣစ္စာဒိ. သု=သဝနေ, သုဏာတိ, သုဏန္တိ ဣစ္စာဒိ.

विक्कीये, विक्कीयेय्य. आज्ञार्थामध्ये - विक्किणातु, विक्किणन्तु, विक्कीयतु, विक्कीयन्तु इत्यादी. सु = ऐकणे (सवने), सुणाति, सुणन्ति इत्यादी.

သက=သတ္တိယံ,

सक = सामर्थ्य असणे (सत्तियं),

၅,၁၂၁. သကာ+ပါနံ ကုက+ကု ဏေ

५,१२१. 'सक' धातू आणि 'आप' प्रत्यय यांना 'कुक' आणि 'कु' आगम होतात 'णे' प्रत्यय असताना.

သက+အာပါနံ ကုက+ကုဣစ္စေတေ အာဂမာ ဟောန္တိ ဏေ. သက္ကုဏာတိ, သက္ကုဏန္တိ. သက္ကုနာတိ, သက္ကုနန္တိ.

'सक' आणि 'आप' यांना 'कुक' आणि 'कु' हे आगम होतात 'णे' प्रत्यय असताना. सक्कुणाति, सक्कुणन्ति. सक्कुनाति, सक्कुनन्ति.

၅၃. ဿေ ဝါ

५३. 'स्से' प्रत्यय असताना विकल्पे करून.

သကသ္မာ က္ဏာဿ က္ခော ဝါ ဟောတိ ဿေ. သက္ခိဿတိ, သက္ခိဿန္တိ.

'सक' धातूच्या 'क्णा' प्रत्ययाला 'स्से' प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'क्खो' आदेश होतो. सक्खिस्सति, सक्खिस्सन्ति.

၅၈. သကာ က္ဏာဿ ခ ဤအာဒေါ

५८. 'सक' धातूच्या 'क्णा' प्रत्ययाला 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ख' आदेश होतो.

သကသ္မာ က္ဏာဿ ခေါ ဝါ ဟောတိ ဤအာဒီသု. အသက္ခိ သက္ခိ, သက္ခိံသု. အသက္ခိဿ, အသက္ခိဿံသု. သက္ကုဏေ သက္ကုဏေယျ. သက္ကုဏာတု, သက္ကုဏန္တု.

'सक' धातूच्या 'क्णा' प्रत्ययाला 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'खो' आदेश होतो. असक्खि, सक्खि, सक्खिंसु. असक्खिस्स, असक्खिस्सिंसु. विध्यर्थात - सक्कुणे, सक्कुणेय्य. आज्ञार्थामध्ये - सक्कुणातु, सक्कुणन्तु.

အပ=ပါပုဏနေ, ပပုဗ္ဗော, ‘‘သကာ+ပါနံ ကုက+ကု ဏေ’’တိ ကုကတေ သမ္ပတ္တိ ပါပုဏာတိ, ပါပုဏန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေပါပီယတိ, ပါပီယန္တိ. ပါပုဏိဿတိ, ပါပုဏိဿန္တိ. ကမ္မေ-ပါပီယိဿတိ, ပါပီယိဿန္တိ. ပါပုဏိ, ပါပုဏိံသု. ကမ္မေ-ပါပီယိ, ပါပီယိတ္ထ. အပါပုဏိဿ. ကမ္မေ-အပါပီယိဿ. ပါပုဏေ, ပါပုဏေယျ. ကမ္မေ-ပါပီယေယျ. ပါပုဏာတု, ပါပုဏန္တု. ကမ္မေ-ပါပီယတု ဣစ္စာဒိ. (ကျာဒိနယော).

अप = प्राप्त करणे (पापुणने), 'प' उपसर्ग असताना, “सका+पानं कुक+कु णे” या सूत्राने 'कुक' आगम प्राप्त होऊन पापुणाति, पापुणन्ति इत्यादी रूपे होतात. कर्मणी प्रयोगात - पापीयति, पापीयन्ति. भविष्यकाळात - पापुणिस्सति, पापुणिस्सन्ति. कर्मणी भविष्यकाळात - पापीयिस्सति, पापीयिस्सन्ति. भूतकाळात - पापुणि, पापुणिंसु. कर्मणी भूतकाळात - पापीयि, पापीयित्थ. क्रियातिपत्तीत - अपापुणिस्स. कर्मणी क्रियातिपत्तीत - अपापीयिस्स. विध्यर्थात - पापुणे, पापुणेय्य. कर्मणी विध्यर्थात - पापीय्य्य. आज्ञार्थामध्ये - पापुणातु, पापुणन्तु. कर्मणी आज्ञार्थामध्ये - पापीयतु इत्यादी. (क्यादि-नय).

သု=သဝနေ,

सु = ऐकणे (सवने),

၂၅. သွာဒီဟိ က္ဏော

२५. स्वादि धातूंनंतर 'क्णो' प्रत्यय होतो.

သုအာဒီဟိ [Pg.250] လဝိသယေ က္ဏော ဟောတိ. ကာနုဗန္ဓတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ. ဓမ္မံ သုဏောတိ. ပရဿရလောပေ သုဏောန္တိ. ကမ္မေ-ကျေ ဒီဃေ သူယတိ, သူယန္တိ. ဒွိတ္တေ သုယျတိ သုယျန္တိ+စ္စာဒိ. ဣဉာဂမေ သုဏိဿတိ, သုဏိဿန္တိ. ကမ္မေ-ကျလောပေ ဝုဒ္ဓိ. သောဿတိ, သောဿန္တိ ဣစ္စာဒိ. အသုဏိ သုဏိ, အသုဏိံသု သုဏိံသု.

स्वादि धातूंनंतर 'ल' (लकार) च्या विषयात 'क्णो' प्रत्यय होतो. 'क' हा अनुबंध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. धम्मं सुणोति. परस्वराचा लोप झाल्यावर सुणोन्ति. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्यय असताना आणि दीर्घ झाल्यावर सूयति, सूयन्ति. द्वित्व झाल्यावर सुय्यति, सुय्यन्ति इत्यादी. 'इञ्' आगम झाल्यावर सुणिस्सति, सुणिस्सन्ति. कर्मणी प्रयोगात 'क्य' चा लोप झाल्यावर वृद्धी होते - सोस्सति, सोस्सन्ति इत्यादी. भूतकाळात - असुणि, सुणि, असुणिंसु, सुणिंसु.

၆၀. တေသု သုတော က္ဏော+က္ဏာနံ ရောဋ

६०. त्या 'ई' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये, 'सु' धातूच्या पुढील 'क्णो' आणि 'क्णा' प्रत्ययांना विकल्पे करून 'रोट' आदेश होतो.

တေသု ဤအာဒီသု သုတော ပရေသံ က္ဏော+က္ဏာနံ ရောဋ ဝါ ဟောတိ. ရကာရော အနုဗန္ဓော. ဋော သဗ္ဗာဒေသတ္ထော. ဥဿ လောပေ ဒွိတ္တံ ဤဿ သိ စ. အဿောသိ, အဿောသိံသု. ‘‘ဣံဿ စ သိဉ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ သိဉ, အဿောသိံသု, ပစ္စဿောသုံ. အသုယိ, အသုယိတ္ထ. အသုဏိဿ, တေန အသုယိဿ. သုဏေ သုဏေယျ, သုဏေယျံ. တေန သူယေ သူယေယျ. သုဏာတု, သုဏန္တု. သူယတု, သူယန္တု ဣစ္စာဒိ.

त्या 'ई' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये, 'सु' धातूच्या पुढील 'क्णो' आणि 'क्णा' प्रत्ययांना विकल्पे करून 'रोट' आदेश होतो. 'र' हा अनुबंध आहे. 'ट' हा सर्वादेशासाठी आहे. 'उ' चा लोप झाल्यावर द्वित्व होते आणि 'ई' ला 'सि' आदेश होतो. अस्सोसि, अस्सोसिंसु. “इंस च सिञ” या योगविभागाने 'सिञ' आदेश होऊन अस्सोसिंसु, पच्चस्सोसुं. कर्मणी भूतकाळात - असुयि, असुयित्थ. क्रियातिपत्तीत - असुणिस्स, त्यामुळे असुयिस्स. विध्यर्थात - सुणे, सुणेय्य, सुणेय्यं. त्यामुळे सूये, सूयेय्य. आज्ञार्थामध्ये - सुणातु, सुणन्तु. कर्मणी आज्ञार्थामध्ये - सूयतु, सूयन्तु इत्यादी.

ဂိ=သဒ္ဒေ, ဂိဏောတိ. ဂိဏန္တိ. တွံ ဂိဏောသိ. ဂိဏိဿတိ, ဂိဏိဿန္တိ. အဂိဏိဿ. ဂိဏေယျ. ဂိဏောတု ဣစ္စာဒိ. ဝု=သံဝရဏေ, အာဝုဏောတိ, အာဝုဏန္တိ. အာဝုဏောသိ ဣစ္စာဒိ. သေသေသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. (သွာဒိနယော).

गि = शब्द करणे (सद्दे), गिणोति, गिणन्ति. त्वं गिणोसि. भविष्यकाळात - गिणिस्सति, गिणिस्सन्ति. क्रियातिपत्तीत - अगिणिस्स. विध्यर्थात - गिणेय्य. आज्ञार्थामध्ये - गिणोतु इत्यादी. वु = झाकणे/आवरण करणे (संवरणे), आउणोति, आउणन्ति. आउणोसि इत्यादी. इतर धातूंमध्येही असेच योजावे. (स्वादि-नय).

တန=ဝိတ္ထာရေ,

तन = विस्तार करणे (वित्थारे),

၂၆. တနာဒိတွော

२६. तनादि धातूंनंतर 'ओ' प्रत्यय होतो.

တနာဒိတော ကတ္တရိ လဝိသယေ ဩ ဟောတိ. ကိတ္တိံ တနောတိ, တနောန္တိ ဣစ္စာဒိ.

तनादि धातूंनंतर कर्तरी प्रयोगात 'ल' (लकार) च्या विषयात 'ओ' प्रत्यय होतो. कित्तिं तनोति, तनोन्ति इत्यादी.

၇၆. ဩဝိကရဏဿု ပရစ္ဆက္ကေ

७६. 'ओ' या विकरण प्रत्ययाला 'उ' होतो, परस्मैपद प्रत्ययांच्या (परच्छक्क) विषयात.

ဩဝိကရဏဿ [Pg.251] ဥ ဟောတိ ပရစ္ဆက္ကဝိသယေ. တနုတေ, တနွန္တေ. တနုသေ, တနုဝှေ. တနွေ, တနွမှေ. ကမ္မေ –

'ओ' या विकरण प्रत्ययाला परस्मैपद प्रत्ययांच्या विषयात 'उ' होतो. तनुते, तन्वन्ते. तनुसे, तनुव्हे. तन्वे, तन्वम्हे. कर्मणी प्रयोगात -

၅,၁၃၈. တနဿာ ဝါ

५,१३८. 'तन' धातूच्या जागी विकल्पे करून 'आ' होतो 'क्य' प्रत्यय असताना.

တနဿ ဝါ အာ ဟောတိ ကျေ. ပပုဗ္ဗော, ပတာယတိ. ပတညတိ, ပတာယရေ ပတာယန္တိ ပတညရေ ပတညန္တိ+စ္စာဒိ. တထာ ဝိကရဏလောပေ ဣဉာဂမေ စ တနိဿတိ, တနိဿန္တိ. ပတာယိဿတိ. အတနိ, အတနိံသု. အတနိဿ. ပတာယိဿ. တနေယျ, တနေယျုံ. တနောတု, တနောန္တု ဣစ္စာဒိ.

'तन' धातूच्या जागी 'क्य' प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'आ' होतो. 'प' उपसर्ग असताना - पतायति. पतञ्ञति, पतायरे, पतायन्ति, पतञ्ञरे, पतञ्ञन्ति इत्यादी. तसेच विकरणाचा लोप झाल्यावर आणि 'इञ्' आगम झाल्यावर तनिस्सति, तनिस्सन्ति. पतायिस्सति. भूतकाळात - अतनि, अतनिंसु. क्रियातिपत्तीत - अतनिस्स. पतायिस्स. विध्यर्थात - तनेय्य, तनेय्युं. आज्ञार्थामध्ये - तनोतु, तनोन्तु इत्यादी.

ကရ=ကရဏေ,

कर = करणे (करणे),

၅,၁၇၇. ကရဿ သောဿ ကုဗ္ဗ+ကုရု+ကယိရာ

५,१७७. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'कुब्ब', 'कुरु' आणि 'कयिर' हे आदेश विकल्पे करून होतात.

ကရဿ သ ဩကာရဿ ကုဗ္ဗာဒယော ဝါ ဟောန္တိ န္တ+မာန+တျာဒီသု. ကုဗ္ဗတိ, ကုဗ္ဗန္တိ. ကရောတိ, ကရောန္တိ. ကရောသိ, ကရောထ.

'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'कुब्ब' इत्यादी आदेश विकल्पे करून होतात 'न्त', 'मान' आणि 'ति' इत्यादी प्रत्यय असताना. कुब्बति, कुब्बन्ति. करोति, करोन्ति. करोसि, करोथ.

၂၃. ကရဿ သောဿ ကုံ

२३. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'कुं' आदेश विकल्पे करून होतो.

ကရဿ သ ဩကာရဿ ကုံ ဝါ ဟောတိ မိမေသု. ကုမ္မိ ကရောမိ. ကုမ္မ ကရောမ. ပရစ္ဆက္ကေ ကုရုတေ ကုဗ္ဗတေ, ကုဗ္ဗန္တေ ဣစ္စာဒိ. ကယိရတိ, ကယိရန္တိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ကျဿ ဒွိတ္တေ ဤဿ ရဿော, ကရိယျတိ, ကရီယတိ ဝါ ဣစ္စာဒိ. ‘‘တဝဂ္ဂဝရဏာ’’ ဒိနာ [Pg.252] ယေ ရဿ ယကာရေ ကယျတိ, ကယျန္တိ. ဗဟုလာဓကာရာ ကမ္မေ ကွစိ ဣမိနာ ကယိရာဒေသေ တေန ကယိရတိ, ကယိရန္တိ ဣစ္စာဒိ. ဘဝိဿတိမှိ –

'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'कुं' आदेश होतो. कुम्मि, करोमि. कुम्म, करोम. परस्मैपद प्रत्ययांच्या विषयात - कुरुते, कुब्बते, कुब्बन्ते इत्यादी. कयिरति, कयिरन्ति इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - 'क्य' प्रत्ययाचे द्वित्व झाल्यावर आणि 'ई' चा र्‍हस्व झाल्यावर करिय्यति, किंवा करीयति इत्यादी. “तवग्गवरण” इत्यादी सूत्राने 'य' आणि र्‍हस्व 'य' कार असताना कय्यति, कय्यन्ति. बहुल अधिकारामुळे कर्मणी प्रयोगात काही ठिकाणी या सूत्राने 'कयिर' आदेश होऊन कयिरति, कयिरन्ति इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळात -

၂၅. ဟာဿ စာ+ဟင ဿေန

२५. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी आणि 'हा' धातूच्या जागी 'आहङ' आदेश विकल्पे करून होतो 'स्से' प्रत्ययासोबत.

ကရဿ သောဿ ဟာဿ စ အာဟင ဝါ ဟောတိ ဿေန သဟ. ကာဟတိ, ကာဟန္တိ ဣစ္စာဒိ. ဣဉာဂမေ ကာဟိတိ, ကာဟိန္တိ ဣစ္စာဒိ. အာဟငါဒေသာဘာဝပက္ခေ ကရိဿတိ, ကရိဿန္တိ ဣစ္စာဒိ. အဇ္ဇတနေ –

'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी आणि 'हा' धातूच्या जागी 'स्से' प्रत्ययासोबत विकल्पे करून 'आहङ' आदेश होतो. काहति, काहन्ति इत्यादी. 'इञ्' आगम झाल्यावर काहिति, काहिन्ति इत्यादी. 'आहङ' आदेश न होण्याच्या पक्षात करिस्सति, करिस्सन्ति इत्यादी रूपे होतात. अद्यतनी भूतकाळात (अज्जतने) -

၂၄. ကာ ဤအာဒီသု

२४. 'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना 'का' आदेश विकल्पे करून होतो.

ကရဿ သ ဩကာရဿ ကာ ဟောတိ ဝါ ဤအာဒီသု.

'कर' धातूच्या 'स' आणि 'ओ' कार यांच्या जागी 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना विकल्पे करून 'का' आदेश होतो.

၄၄. ဒီဃာ ဤဿ

४४. दीर्घ स्वराच्या पुढील 'ई' प्रत्ययाला विकल्पे करून 'सि' आदेश होतो.

ဒီဃတော ပရဿ ဤဿ သိ ဝါ ဟောတိ. အကာသိ. ဤလောပေ အကာ, အကံသု. ဩဿ သိအာဒေသေ အကာသိ. သိဉာဂမေ အကာသိတ္ထ. အကာသိ, အကာသိံ, အကာသိမှ. အညတြ အကရိကရိ, အကရိံသု ကရိံသု အကံသု ဣစ္စာဒိ. တေန အကရီယိ ဣစ္စာဒိ. အကရိဿ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-အကရီယိဿ ဣစ္စာဒိ. ဧယျာဒိမှိ ‘‘ကွစိ ဝိကရဏာနံ’’တိ ဩဝိကရဏလောပေ ကရေကရေယျ, ကရေယျုံ ဣစ္စာဒိ. ကုဗ္ဗေ ကုဗ္ဗေယျ ဣစ္စာဒိ.

दीर्घ स्वराच्या पुढील 'ई' प्रत्ययाला विकल्पे करून 'सि' आदेश होतो. अकासि. 'ई' चा लोप झाल्यावर अका, अकंसु. 'ओ' ला 'सि' आदेश झाल्यावर अकासि. 'सिञ' आगम झाल्यावर अकासित्थ. अकासि, अकासिं, अकासिम्ह. इतर ठिकाणी अकरि, करि, अकरिंसु, करिंसु, अकंसु इत्यादी. त्यामुळे अकरीयि इत्यादी. क्रियातिपत्तीत - अकरिस्स इत्यादी. कर्मणी क्रियातिपत्तीत - अकरीयिस्स इत्यादी. 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय असताना “क्वचि विकरणानं” या सूत्राने 'ओ' विकरणाचा लोप झाल्यावर करे, करेय्य, करेय्युं इत्यादी. कुब्बे, कुब्बेय्य इत्यादी.

၇၁. ဋာ

७१. 'कयिर' च्या पुढील 'एय्य' प्रत्ययाला 'टा' आदेश होतो.

ကယိရာ ပရဿ ဧယျဿ ဋာ ဟောတိ. သော ကယိရာ.

'कयिर' च्या पुढील 'एय्य' प्रत्ययाला 'टा' आदेश होतो. तो 'कयिरा' असा होतो.

၇၀. ကယိရေ+ယျဿေ+ယျုမာဒီနံ

७०. 'कयिर' च्या पुढील 'एय्य' आणि 'एय्युं' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी...

ကယိရာ [Pg.253] ပရဿ ဧယျုမာဒီနံ ဧယျဿ လောပေါ ဟောတိ. ကယိရုံ. တွံ ကယိရာသိ, ကယိရာထ. ကယိရာမိ, ကယိရာမ.

'कयिरा' च्या पुढे 'एय्युं' इत्यादी प्रत्ययांच्या 'एय्य' चा लोप होतो. उदा. कयिरुं. त्वं कयिरासि, कयिराथ. कयिरामी, कयिरामा.

၇၂. ဧထဿာ

७२. एथस्सा

ကယိရာ ပရဿေ+ထဿ အာ ဟောတီတိအာဒိဿ ဧဿ အာ ဟောတိ. ကယိရာထ ဓီရော. ကမ္မေ-ကရိယေယျ, ကရိယေယျု+မိစ္စာဒိ. ကရောတု ကုရုတု ဝါ, ကုဗ္ဗန္တု ကရောန္တု ဣစ္စာဒိ. ပရစ္ဆက္ကေ-ကုရုတံ, ကုဗ္ဗန္တံ. ကုရုဿု ကရဿု ဣစ္စာဒိ. ‘‘ဧဩန+မ ဝဏ္ဏေ’’တိ အကာရော. ကုရုဝှော, ကုဗ္ဗေ, ကုဗ္ဗာမသေ. ကမ္မေ-ကရီယတု ဣစ္စာဒိ.

'कयिरा' च्या पुढील 'एथस्स' च्या 'एस्स' चा 'आ' होतो. उदा. कयिराथ धीरो. कर्मणी प्रयोगात - करियेय्य, करियेय्युं इत्यादी. करोतु किंवा कुरुतु, कुब्बन्तु, करोनतु इत्यादी. परस्मैपदाच्या दुसऱ्या त्रिकात - कुरुतं, कुब्बन्तं. कुरुस्सु, करस्सु इत्यादी. "एओनम वण्णे" या सूत्राने अकार होतो. कुरुव्हो, कुब्बे, कुब्वामसे. कर्मणी प्रयोगात - करीयतु इत्यादी.

၅,၁၃၃. ကရောတိဿ ခေါ

५,१३३. करोतिस्स खो

ပါဒိတော ပရဿ ကရဿ ကွစိ ခ ဟောတိ. အဘိသင်္ခရောတိ ဣစ္စာဒိ. သဗ္ဗတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘တဒမိနာ’’ဒိနာ ခါဒေသေ အဘိသံခါသီတိ ဝိသေသော. သက=သတ္တိယံ, သက္ကောတိ ဣစ္စာဒိ. အပ=ပါပုဏနေ, ပပုဗ္ဗော, ပပ္ပောတိ ဣစ္စာဒိ. (တနာဒိနယော).

'प' इत्यादी उपसर्गांच्या पुढे असलेल्या 'कर' धातूच्या जागी काही वेळा 'ख' होतो. उदा. अभिसङ्खरोति इत्यादी. हे सर्वत्र योजावे. "तदमिना" इत्यादी सूत्राने 'ख' च्या आदेशात 'अभिसङ्खासि' असा विशेष प्रयोग होतो. 'सक' (saka) धातू शक्ती (सामर्थ्य) या अर्थात - सक्कोति इत्यादी. 'अप' (apa) धातू प्राप्ती या अर्थात, 'प' उपसर्गासह - पप्पोति इत्यादी. (हा तनादि गण होय).

စုရ=ထေယျေ,

चुर (cura) = चोरी करणे (थेय्य) या अर्थात.

၁,၁၅. စုရာဒိတော ဏိ

१,१५. चुरादितो णि

စုရာဒီဟိ ကြိယတ္ထေဟိ သကတ္ထေ ဏိ ပရော ဟောတိ. ‘‘ဏိဏာပျာပီဟိ ဝါ’’တိ ဝိကပ္ပေန လော. ဓနံ စောရယတိ စောရေတိ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-စောရီယတိ ဣစ္စာဒိ. စောရယိဿတိ စောရေဿတိ [Pg.254] ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-စောရီယိဿတိ ဣစ္စာဒိ. အစောရယိ စောရယိ အစောရေသိ စောရေသိ ဣစ္စာဒိ. အစောရယိဿ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-အစောရီယိဿ ဣစ္စာဒိ. စောရယေ စောရယေယျ ဣစ္စာဒိ. စောရေတု စောရေန္တု ဣစ္စာဒိ.

क्रियावाचक चुरादि धातूंहून स्वार्थात 'णि' प्रत्यय पुढे येतो. "णिणाप्यापीहि वा" या सूत्राने विकल्पाने (णि चा) लोप होतो. उदा. धनं चोरयति, चोरेति इत्यादी. कर्मणी प्रयोगात - चोरीयति इत्यादी. भविष्यकाळात - चोरयिस्सति, चोरेस्सति इत्यादी. कर्मणी भविष्यकाळात - चोरीयिस्सति इत्यादी. भूतकाळात - अचोरयि, चोरयि, अचोरेसि, चोरेसि इत्यादी. क्रियातिपत्तीत - अचोरयिस्स इत्यादी. कर्मणी क्रियातिपत्तीत - अचोरीयिस्स इत्यादी. विध्यर्थात - चोरये, चोरयेय्य इत्यादी. आज्ञार्थात - चोरेतु, चोरेन्तु इत्यादी.

စိန္တ=စိန္တာယံ, သံယောဂတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ, စိန္တေတိ စိန္တယတိ, စိန္တေန္တိ. ကမ္မေ-စိန္တီယတိ, စိန္တီယန္တိ ဣစ္စာဒိ. မန္တ=ဂုတ္တဘာသနေ, မန္တေတိ မန္တယတိ ဣစ္စာဒိ. ပါလ=ရက္ခဏေ, သော ဓမ္မံ ပါလေတိ ပါလယတိ. တေန ပါလီယတိ+စ္စာဒိ. (စုရာဒိနယော).

चिन्त (cinta) = विचार करणे (चिन्ता) या अर्थात; संयोग (जोडाक्षर) असल्यामुळे वृद्धी होत नाही - चिन्तेति, चिन्तयति, चिन्तेन्ति. कर्मणी प्रयोगात - चिन्तीयति, चिन्तीयन्ति इत्यादी. मन्त (manta) = गुप्त संभाषण या अर्थात - मन्तेति, मन्तयति इत्यादी. पाल (pāla) = रक्षण करणे या अर्थात - सो धम्मं पालेति, पालयति. कर्मणी प्रयोगात - तेन पालीयति इत्यादी. (हा चुरादि गण होय).

ဘူဝါဒိ စ ရုဓာဒိ စ, ဒိဝါဒိ စ တုဒါဒယော;

ဇျာဒီ ကိယာဒီ သွာဒီ စ, တနာဒီ စ စုရာဒယော.

भूवादि आणि रुधादि, दिवादि आणि तुदादि; ज्यादि, कियादि, स्वादि, तनादि आणि चुरादि (हे धातूंचे गण आहेत).

(ဝိကရဏဝိဓာနံ).

(विकरण विधान).

၅,၁. တိဇ+မာနေဟိ ခ+သာ ခမာ+ဝီမံသာသု

५,१. तिजमानेहि खसा खमावीमंसासु (तिज आणि मान धातूंहून अनुक्रमे क्षमा आणि मीमांसा या अर्थांमध्ये 'ख' आणि 'स' प्रत्यय होतात).

ခန္တိယံ တိဇာ, ဝီမံသာယံ မာနာ စ ခ+သပစ္စယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. တိဇ=နိသာနေ, အကာရဿာ+ပယောဂေါ. ခေ ‘‘လဟုဿုပန္တဿာ’’တိ ပတ္တေ+ကာရဿ ‘‘အညတြာပီ’’တိ ပဋိသေဓော. ယကာရဝဇ္ဇိတဗျဉ္ဇနဿ ‘‘ပရရူပ+မယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ’’တိ ပရရူပဉ္စ. ‘‘စတုတ္ထဒုတိယာ’’ ဒိနာ ပဌမက္ခရကကာရေ စ ‘‘ခဆသာန+မေကဿရော+ဒိ ဒွေ’’တိ တိက္ခ တိက္ခ ဣတိ ဒွိဘာဝေ ‘‘လောပေါ+နာဒိဗျဉ္ဇနဿာ’’တိအာဒိတော+ညဿ ဗျဉ္ဇနဿ လောပေ စ ကတေ တိတိက္ခာဓာတုတော တျာဒိပစ္စယ+လဝိကရဏာနိ. တိတိက္ခတိ ဣစ္စာဒိ ပုရိမသမံ[Pg.255]. ကမ္မေ-တိတိက္ခီယတိ ဣစ္စာဒိ. ဣတော ပရံ ကမ္မောဒါဟရဏံ န ကရိဿာမ.

क्षमा या अर्थात 'तिज' धातूहून आणि मीमांसा या अर्थात 'मान' धातूहून अनुक्रमे 'ख' आणि 'स' प्रत्यय होतात. तिज (tija) = तीक्ष्ण करणे या अर्थात, येथे अकाराचा प्रयोग होत नाही. 'ख' प्रत्यय असताना "लहुस्सुपन्तस्स" या सूत्राने प्राप्त होणाऱ्या एकाराचा "अञ्ञत्रापि" या सूत्राने निषेध होतो. यकार वगळता इतर व्यंजनांच्या बाबतीत "पररूपमयकारे ब्यञ्जने" या सूत्राने पररूप होते. "चतुत्थदुतिया" इत्यादी सूत्राने पहिल्या अक्षराचा ककार होतो आणि "खछसानमेकस्सरोदि द्वे" या सूत्राने 'तिक्ख तिक्ख' असे द्वित्व होते. "लोपोनादिब्यञ्जनस्स" इत्यादी सूत्राने आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त इतर व्यंजनाचा लोप झाल्यावर 'तितिक्खा' धातू बनतो, ज्याला 'ति' इत्यादी प्रत्यय आणि 'अ' विकरण लागतात. 'तितिक्खति' इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात. कर्मणी प्रयोगात - 'तितिक्खीयति' इत्यादी. यापुढे आम्ही कर्मणी प्रयोगाची उदाहरणे देणार नाही.

မာန=ပူဇာယံ+တိမသ္မာ သပစ္စယ, ဒွိတ္တာဒိမှိ ကတေ ‘‘မာနဿ ဝီ ပရဿ စ မံ’’တိ ပုဗ္ဗမာနဿ ဝီ စ ပရမာနဿ မဉ္စ ဟောတိ. ဝီမံသဓာတုတော တိပစ္စယာဒိမှိ ကတေ ဝီမံသတိ ဣစ္စာဒိ. တိတိက္ခိဿတိ, ဝီမံသိဿတိ ဣစ္စာဒိ. ဧဝ+မုပရိပိ အဇ္ဇတနာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပယောဇကတ္တာ ဏိ, ‘‘ဏိဏာပျာပီဟိ ဝါ’’တိ လဝိကရဏံ, တေဇယတိ တေဇေတိ. တထာ စုရာဒိတ္တာ န လဝိကရဏံ, မာနယတိ မာနေတိ.

मान (māna) = पूजा/आदर करणे या अर्थातील धातूहून 'स' प्रत्यय लागून, द्वित्व इत्यादी झाल्यावर "मानस्स वी परस्स च मं" या सूत्राने पूर्व 'मान' च्या जागी 'वी' आणि पर 'मान' च्या जागी 'मं' होतो. 'वीमंसा' धातूहून 'ति' प्रत्यय इत्यादी लागल्यावर 'वीमंसति' इत्यादी रूपे बनतात. भविष्यकाळात - तितिक्खिस्सति, वीमंसिस्सति इत्यादी. याचप्रमाणे पुढे अद्यतनी इत्यादींमध्येही योजना करावी. प्रयोजक अर्थात 'णि' प्रत्यय आणि "णिणाप्यापीहि वा" या सूत्राने 'अ' विकरण होऊन 'तेजयति', 'तेजेति' रूपे होतात. तसेच चुरादि गण असल्यामुळे 'अ' विकरण न होता 'मानयति', 'मानेति' अशी रूपे होतात.

၅,၂. ကိတာ တိကိစ္ဆာ+သံသယေသု ဆော

५,२. किता तिकिच्छासं सयेसु छो (कित् धातूहून चिकित्सा आणि संशय या अर्थांमध्ये 'छ' प्रत्यय होतो).

တိကိစ္ဆာယံ သံသယေ စ ဝတ္တမာနာ ကိတာ ဆော ဟောတိ. ကိတ=နိဝါသေ, ဆပစ္စယေ ပုဗ္ဗေဝ ပရရူပါဒိမှိ စ ကတေ ‘‘ကိတဿာ+သံသယေ ဝါ’’တိ ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ တိအာဒေသေ တိကိစ္ဆဓာတုတော တျာဒယော. တိကိစ္ဆတိ, တိကိစ္ဆန္တိ+စ္စာဒိ. ဝိပုဗ္ဗတော ကိတာ ဆပ္ပစ္စယာဒိမှိ ကတေ ‘‘ကဝဂ္ဂဟာနံ စဝဂ္ဂဇာ’’တိ ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ကဿ စော. ဝိစိကိစ္ဆတိ, ဝိစိကိစ္ဆန္တိ+စ္စာဒိ. ပယောဇကတ္တာ ကေတယတိ+စ္စာဒိ ပုရိမသမံ.

चिकित्सा आणि संशय या अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या 'कित्' धातूहून 'छ' प्रत्यय होतो. कित (kita) = निवास करणे या अर्थात, 'छ' प्रत्यय लागल्यावर पूर्वीप्रमाणेच पररूप इत्यादी झाल्यावर "कितस्सासं सये वा" या सूत्राने द्वित्व होऊन पूर्व भागाला 'ति' आदेश होतो; या 'तिकिच्छा' धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. तिकिच्छति, तिकिच्छन्ति इत्यादी. 'वि' उपसर्गासह 'कित्' धातूहून 'छ' प्रत्यय इत्यादी झाल्यावर "कवग्गहानं चवग्गजा" या सूत्राने द्वित्वामध्ये पूर्व ककाराचा चकार होतो. उदा. विचिकिच्छति, विचिकिच्छन्ति इत्यादी. प्रयोजक अर्थात 'केतयति' इत्यादी रूपे पूर्वीप्रमाणेच होतात.

၅,၃. နိန္ဒာယံ ဂုပ+ဗဓာ ဗဿ ဘော စ

५,३. निन्दायं गुपबधा बस्स भो च (निंदा या अर्थात गुप् आणि बध् धातूंहून 'छ' प्रत्यय होतो आणि 'ब' चा 'भ' होतो).

နိန္ဒာယံ ဂုပ+ဗဓေဟိ ဆော ဟောတိ ဗဿ ဘော စ. ဂုပ=ရက္ခနေ+တီမသ္မာ ဆပ္ပစ္စယေ ‘‘အညတြာပီ’’တိ ဩတ္တာဘာဝေ စ ပရရူပါဒိမှိ ‘‘ကဝဂ္ဂဟာ’’ ဒိနာ ဂဿ ဇေ စ ကတေ ‘‘ဂုပိဿုဿာ’’တိ ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ဥဿ ဣ ဟောတိ. တျာဒိ+လဝိကရဏာဒိမှိ [Pg.256] ဇိဂုစ္ဆတိ ဣစ္စာဒိ. နိန္ဒာယံ-ဗဓ=ဗန္ဓနေ+တီမသ္မာ ဆပ္ပစ္စယေ စ ဣမိနာဝ ဗဿ ဘကာရေ စ ပရရူပေ ပဌမက္ခရေ ဘစ္ဆဘစ္ဆဣတိ ဒွိတ္တေ အနာဒိဗျဉ္ဇနဿ လောပေ ‘‘စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ’’တိ ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ဘဿ ဗကာရေ ‘‘ခဆသေသွဿီ’’တိ ဣကာရေ ဒီဃေ စ ကတေ ဗီဘစ္ဆဓာတုတော တျာဒယော ဟောန္တိ. ဗီဘစ္ဆတိ, ဗီဘစ္ဆန္တိ ဣစ္စာဒိ. အညတြ ဂေါပေတိ+စ္စာဒိ.

निंदा या अर्थात 'गुप्' आणि 'बध्' धातूंहून 'छ' प्रत्यय होतो आणि 'ब' चा 'भ' होतो. गुप (gupa) = रक्षण करणे या अर्थातील धातूहून 'छ' प्रत्यय लागल्यावर "अञ्ञत्रापि" या सूत्राने ओकार न होता आणि पररूप इत्यादी झाल्यावर "कवग्गहा" इत्यादी सूत्राने 'ग' चा 'ज' होतो; आणि "गुपिस्सुस्स" या सूत्राने द्वित्वामध्ये पूर्व 'उ' चा 'इ' होतो. 'ति' इत्यादी प्रत्यय आणि 'अ' विकरण लागून 'जिगुच्छति' इत्यादी रूपे बनतात. निंदा या अर्थात - बध (badha) = बांधणे या अर्थातील धातूहून 'छ' प्रत्यय लागल्यावर याच सूत्राने 'ब' चा 'भ' होतो आणि पररूप झाल्यावर पहिल्या अक्षराचे 'भच्छ भच्छ' असे द्वित्व होते; आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त इतर व्यंजनाचा लोप झाल्यावर "चतुत्थदुतियानं ततियपटमा" या सूत्राने पूर्व 'भ' चा 'ब' होतो आणि "खछसेस्वस्सी" या सूत्राने इकार होऊन तो दीर्घ होतो; अशा प्रकारे 'बीभच्छा' धातू बनून त्याला 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. बीभच्छति, बीभच्छन्ति इत्यादी. इतर अर्थांमध्ये 'गोपेति' इत्यादी रूपे होतात.

၅,၄. တုံသ္မာ လောပေါ စိ+စ္ဆာယံ တေ

५,४. तुंस्मा लोपो चिच्छायं ते (इच्छा या अर्थात 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो आणि 'ते' म्हणजे ख, स, छ प्रत्यय होतात).

တုမန္တတော ဣစ္ဆာယ+မတ္ထေ တေ ခ+သ+ဆာ ဟောန္တိ ဗဟုလံ, တုံပစ္စယဿ လောပေါ စ ဟောတိ, သုတတ္တာ. ဘုဇ=ပါလန+ဇ္ဈောဟာရေသု. ဘောဇနာယာတိ ဝိဂ္ဂယှ ‘‘တုံ+တာယေ’’စ္စာဒိနာ တုံပစ္စယေ ‘‘လဟုဿုပန္တဿာ’’တိ ဩကာရေ ပရရူပေ စ ကတေ ဘောတ္တု+မိစ္ဆတီတိ ဝိဂ္ဂယှ ဣမိနာ ခပစ္စယေ တုံပစ္စယဿ ဣမိနာ စ လောပေ ‘‘နိမိတ္တာဘာဝေ နေမိတ္တိကဿာပိ စ အဘာဝေါ’’တိ ဉာယာ ပရရူပဩကာရာနံ အဘာဝေ ခဿ ပရရူပ+ခကာရာဒိမှိ စ ကတေ ဘုက္ခ ဘုက္ခ ဣတိ ဒွိတ္တေ တတိယဗကာရော ဟောတိ, ဗုဘုက္ခဓာတုတော တျာဒယော ဟောန္တိ, ဗုဘုက္ခတိ, ဗုဘုက္ခန္တိ ဣစ္စာဒိ.

'तुं' प्रत्ययान्त शब्दाहून इच्छा या अर्थात 'ते' म्हणजे 'ख', 'स', 'छ' प्रत्यय बहुधा होतात आणि सूत्राच्या नियमानुसार 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो. भुज (bhuja) = पालन करणे आणि खाणे या अर्थात. 'भोजनाय' असा विग्रह करून "तुं ताय" इत्यादी सूत्राने 'तुं' प्रत्यय लागून "लहुस्सुपन्तस्स" या सूत्राने ओकार आणि पररूप झाल्यावर 'भोत्तुं इच्छति' असा विग्रह करून या सूत्राने 'ख' प्रत्यय लागतो आणि 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो. "निमित्ताभावे नैमित्तिकस्यापि च अभावो" या न्यायाने पररूप आणि ओकार यांचा अभाव होतो. 'ख' प्रत्यय असताना पररूप खकार इत्यादी झाल्यावर 'भुक्ख भुक्ख' असे द्वित्व होते आणि तिसरा वर्ण बकार होऊन 'बुभुक्खा' धातू बनतो; या धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. बुभुक्खति, बुभुक्खन्ति इत्यादी.

ဇိ=ဇယေ, ဇယနာယ ဣတိ ဝိဂ္ဂယှ ပုရေ ဝိယ တုမာဒိမှိ ကတေ ဇေတု+မိစ္ဆတီတိ ဝိဂ္ဂယှ သပ္ပစ္စယေ ဇိသ ဇိသ ဣတိ ဒွိတ္တေ အနာဒိဗျဉ္ဇနလောပေ ဒွိတ္တေ ပရဿ ဇိဿ ‘‘ဇိဟရာနံ ဂိံ’’တိ ဂိံ. ဇိဂိံသဓာတုတော တျာဒီသု ဇိဂိံသတိ, ဇိဂိံသန္တိ ဣစ္စာဒိ.

जि (ji) = जिंकणे या अर्थात. 'जयनाय' असा विग्रह करून पूर्वीप्रमाणे 'तुं' इत्यादी प्रत्यय लागल्यावर 'जेतुं इच्छति' असा विग्रह करून 'स' प्रत्यय लागतो; 'जिस जिस' असे द्वित्व होऊन आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त व्यंजनाचा लोप झाल्यावर द्वित्वामध्ये पुढील 'जि' च्या जागी "जिहरानां गिं" या सूत्राने 'गिं' होतो. 'जिगींसा' धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागून जिगींसति, जिगींसन्ति इत्यादी रूपे बनतात.

ဃသ=အဒနေ[Pg.257], ဃသိတု+မိစ္ဆတိ ဆပ္ပစ္စယာဒိမှိ ပုရေ ဝိယ ကတေ ဃဿ ‘‘ကဝဂ္ဂဟာ’’ဒိနာ ဈေ ဈဿ ‘‘စတုတ္ထဒုတိယာ’’ ဒိနာ ဇကာရေ ‘‘ခဆသေသွဿီ’’တိ ဣကာရေ စ ကတေ ဇိဃစ္ဆဓာတုတော တျာဒယော ဟောန္တိ. ဇိဃစ္ဆတိ, ဇိဃစ္ဆန္တိ+စ္စာဒိ.

घस (ghasa) = खाणे या अर्थात. 'घसितुं इच्छति' असा विग्रह करून पूर्वीप्रमाणे 'छ' प्रत्यय इत्यादी झाल्यावर 'घस' च्या जागी "कवग्गहा" इत्यादी सूत्राने 'झ' होतो, 'झ' च्या जागी "चतुत्थदुतिया" सूत्राने जकार होतो आणि "खछसेस्वस्सी" सूत्राने इकार होऊन 'जिघच्छा' धातू बनतो; या धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात. उदा. जिघच्छति, जिघच्छन्ति इत्यादी.

၅,၅. ဤယော ကမ္မာ

५,५. ईयो कम्मा (इच्छेच्या कर्माहून इच्छा या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो).

ဣစ္ဆာကမ္မတော ဣစ္ဆာယ+မတ္ထေ ဤယပစ္စယော ဟောတိ. ပုတ္တ+မိစ္ဆတီတိ ဤယပစ္စယေ ဤယာဒိဝုတ္တိတ္တာ ‘‘ဧကတ္ထတာယံ’’တိ ဝိဘတ္တိလောပေါ. ပုတ္တီယတိ, ပုတ္တီယန္တိ+စ္စာဒိ.

इच्छेच्या कर्माहून इच्छा या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो. 'पुत्तं इच्छति' या अर्थात 'ईय' प्रत्यय लागल्यावर, 'ईय' इत्यादी प्रत्ययांच्या वृत्तीमुळे "एकत्थतायं" या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. उदा. पुत्तीयति, पुत्तीयन्ति इत्यादी.

၅,၆. ဥပမာနာ+စာရေ

५,६. उपमानाचारे (उपमानवाचक कर्माहून आचरण या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो).

ကမ္မတော ဥပမာနာ အာစာရတ္ထေ ဤယော ဟောတိ. ပုတ္တ+မိဝါ+စရတိ ပုတ္တီယတိ သိဿံ, ပုတ္တီယန္တိ+စ္စာဒိ.

उपमानवाचक कर्माहून आचरण या अर्थात 'ईय' प्रत्यय होतो. 'पुत्तं इव आचरति' या अर्थात 'पुत्तीयति सिस्सं', पुत्तीयन्ति इत्यादी.

၅,၇. အာဓာရာတိ

५,७. आधाराति (आधारवाचक शब्दाहून...)

ဤယော ဟောတိ. ကုဋိယ+မိဝါ+စရတိ ကုဋီယတိ ပါသာဒေ. ပါသာဒေဝါ+စရတိ ပါသာဒီယတိ ကုဋိယံ, ပါသာဒီယန္တိ+စ္စာဒိ.

'ईय' (प्रत्यय) होतो. कुटीप्रमाणे (झोपडीप्रमाणे) आचरण करतो म्हणून 'कुटीयति' (प्रासादात/महालात). प्रासादाप्रमाणे (महालाप्रमाणे) आचरण करतो म्हणून 'पासादीयति' (कुटीमध्ये), 'पासादीयन्ति' इत्यादी.

၅,၈. ကတ္တုတာ+ယော

५,८. कर्त्यापासून 'आय' (प्रत्यय होतो).

ကတ္တုတော+ပမာနာ အာစာရတ္ထေ အာယော ဟောတိ. ပဗ္ဗတော ဣဝါ+စရတိ သီလာဒိဂုဏယောဂတောတိ ပဗ္ဗတာယတိ ယောဂီ, ပဗ္ဗတာယဓာတုတော တျာဒယော.

कर्त्याच्या उपमेवरून आचरणाच्या अर्थात 'आय' प्रत्यय होतो. शील इत्यादी गुणांच्या योगामुळे पर्वताप्रमाणे आचरण करतो म्हणून 'पब्बतायति योगी' (योगी पर्वतासारखा आचरण करतो). 'पब्बताय' धातूपासून 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात.

၅,၉. စျတ္ထေ

५,९. 'च्वि' च्या अर्थात (अभूततद्भाव - जे आधी नव्हते ते होणे या अर्थात).

ကတ္တုတော [Pg.258] အဘူတတဗ္ဘာဝေ အာယော ဟောတိ ဗဟုလံ. ဘုသောတိ ပဌမန္တတော အဘုသော ဘုသော ဘဝတီတိ ဘုသာယတိ, ဘုသာယန္တိ ဣစ္စာဒိ. ‘‘ဝိစ္ဆာဘိက္ခညေသု ဒွေ’’တိ အာဘိက္ခညတ္ထေ ဒွိတ္တေ အပဋပဋာ ပဋပဋာ ဘဝတီတိ အာယေ ပဋပဋာယတိ, ပဋပဋာယန္တိ+စ္စာဒိ. အလောဟိတော လောဟိတော ဘဝတိ လောဟိတာယတိ.

कर्त्यापासून अभूततद्भाव (जे आधी नव्हते ते होणे) या अर्थात बहुधा 'आय' प्रत्यय होतो. 'भुसो' (तीव्र/अधिक) या प्रथमान्त शब्दापासून, जो आधी तीव्र नव्हता तो तीव्र होतो या अर्थात 'भुसायति', 'भुसायन्ति' इत्यादी रूपे होतात. “विच्छाभिक्खञ्ञेसु द्वे” या सूत्राने पौनःपुन्य (वारंवारता) अर्थात द्वित्व (दोनदा उच्चार) होऊन, जो 'पटपटा' असा आवाज करत नव्हता तो 'पटपटा' आवाज करतो या अर्थात 'आय' प्रत्यय लागून 'पटपटायति', 'पटपटायन्ति' इत्यादी रूपे होतात. जो लाल नव्हता तो लाल होतो म्हणून 'लोहितायति'.

၅,၁၀. သဒ္ဒါဒီနိ ကရောတိ

५,१०. शब्द इत्यादी करतो (या अर्थात).

သဒ္ဒါဒီဟိ ဒုတိယန္တေဟိ ကရောတီတိ အသ္မိံ အတ္ထေ အာယော ဟောတိ. သဒ္ဒံ ကရောတိ သဒ္ဒါယတိ. ဧဝံ ဝေရာယတိ, ကလဟာယတိ, ဓူပါယတိ+စ္စာဒိ.

द्वितीयान्त 'सद्द' (शब्द) इत्यादी शब्दांपासून 'करतो' या अर्थात 'आय' प्रत्यय होतो. शब्द करतो म्हणून 'सद्दायति'. याचप्रमाणे 'वेरायति' (वैर करतो), 'कलहायति' (भांडण करतो), 'धूपायति' (धूर करतो) इत्यादी रूपे होतात.

၅,၁၁. နမောတွ+ဿော

५,११. 'नमो' शब्दापासून 'अस्स' प्रत्यय होतो.

နမောဣစ္စသ္မာ ကရောတီတိ အသ္မိံ အတ္ထေ အဿော ဟောတိ. နမော ကရောတီတိ အသ္မိံ အတ္ထေ အဿပစ္စယေ တျာဒယော ဟောန္တိ, တထာဂတံ နမဿတိ, နမဿန္တိ ဣစ္စာဒိ.

'नमो' या शब्दापासून 'करतो' या अर्थात 'अस्स' प्रत्यय होतो. 'नमन करतो' या अर्थात 'अस्स' प्रत्यय लागून 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात; जसे- 'तथागतं नमस्सति' (तथागतांना नमन करतो), 'नमस्सन्ति' इत्यादी.

၅,၁၂. ဓာတွတ္ထေ နာမသ္မိ

५,१२. धातूच्या अर्थात नामापासून (प्रत्यय होतो).

နာမသ္မာ ဓာတွတ္ထေ ဗဟုလ+မိ ဟောတိ. ဟတ္ထိနာ အတိက္ကမတီတိ ဣပစ္စယေ လဝိကရဏ+ဧကာရ+အယာဒေသေသု ကတေသု အတိဟတ္ထယတိ. ဧဝံ ဝီဏာယ ဥပဂါယတိ ဥပဝီဏာယတိ, ဝိနယံ ဒဠှံ ကရောတိ ဒဠှယတိ, ဝိသုဒ္ဓါ ဟောတိ ရတ္တိ ဝိသုဒ္ဓါယတိ, ကုသလံ ပုစ္ဆတိ ကုသလာယတိ+စ္စာဒိ.

नामापासून धातूच्या अर्थात बहुधा 'इ' प्रत्यय होतो. हत्तीने ओलांडून जातो (हत्तीवरून जातो) या अर्थात 'इ' प्रत्यय लागून, ल-विकरण, एकार आणि अयादेश झाल्यावर 'अतिहत्थयति' रूप बनते. याचप्रमाणे विणेच्या साथीने गातो म्हणून 'उपवीणायति', विनय दृढ करतो म्हणून 'दळ्हयति', रात्र विशुद्ध (स्वच्छ) होते म्हणून 'विसुद्धायति', कुशल विचारतो म्हणून 'कुसलायति' इत्यादी रूपे होतात.

၅,၁၃. သစ္စာဒီဟာ+ပိ

५,१३. 'सच्च' (सत्य) इत्यादी शब्दांपासून सुद्धा 'आपि' प्रत्यय होतो.

သစ္စာဒီဟိ [Pg.259] ဓာတွတ္ထေ အာပိ ဟောတိ. သစ္စ+မာစိက္ခတီတိ အာပိမှိ တျာဒိပစ္စယေ ‘‘ဏိ+ဏာပျာ+ဒီဟိ ဝါ’’တိ လဝိကရဏ+ဧ+အယာဒေသာ. သစ္စာပယတိ, သစ္စာပေတိ ဣစ္စာဒိ. အတ္ထ+မာစိက္ခတိ အတ္ထာပယတိ. ဧဝံ ဝေဒါပယတိ. သုက္ခံ ကရောတီတိ သုက္ခာပယတိ သုက္ခာပေတိ ဣစ္စာဒိ.

'सच्च' इत्यादी शब्दांपासून धातूच्या अर्थात 'आपि' प्रत्यय होतो. सत्य सांगतो (प्रकट करतो) या अर्थात 'आपि' प्रत्यय आणि 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागल्यावर “णि+णाप्या+दीहि वा” या सूत्राने ल-विकरण, एकार आणि अयादेश होऊन 'सच्चापयति', 'सच्चापेति' इत्यादी रूपे होतात. अर्थ सांगतो म्हणून 'अत्थापयति'. याचप्रमाणे 'वेदापयति'. सुके करतो (वाळवतो) म्हणून 'सुक्खापयति', 'सुक्खापेति' इत्यादी रूपे होतात.

၅,၁၆. ပယောဇကဗျာပါရေ ဏာပိ စ

५,१६. आणि प्रयोजकाच्या व्यापारात (प्रेरणार्थक अर्थात) 'णापि' प्रत्यय होतो.

ကတ္တာရံ ယော ပယောဇေတိ, တဿ ဗျာပါရေ ကြိယတ္ထာ ဏိ+ဏာပီ ဟောန္တိ ဗဟုလံ.

जो कर्त्याला प्रेरित करतो (प्रयोजक), त्याच्या व्यापारात (प्रेरणार्थक अर्थात) क्रिया दर्शवण्यासाठी बहुधा 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय होतात.

ဏိပစ္စယော ဥဝဏ္ဏန္တာ, အာတော ဏာပေဝ ဟောတိ+ဟ;

ဒွေ ဒွေ+ကော ဟောတိ ဝါ သေသေ, ဗဟုလံတျနုဝုတ္တိယာ.

'उ' किंवा 'ऊ' कारान्त धातूंहून 'णि' प्रत्यय होतो, आणि 'आ' कारान्त धातूंहून येथे केवळ 'णापि' प्रत्ययच होतो. उर्वरित धातूंहून 'बहुलं' च्या अनुवृत्तीमुळे दोन्हीपैकी एक किंवा दोन्ही प्रत्यय विकल्पेकरून होतात.

အကမ္မကာပိ ဟောန္တေဝ, ဏိ+ဏာပျန္တာ သကမ္မကာ;

သကမ္မကာ ဒွိကမ္မာ+ဿု, ဒွိကမ္မာ စ တိကမ္မကာ.

'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय लागल्याने अकर्मक धातू देखील सकर्मक होतात; सकर्मक धातू द्विकर्मक होतात आणि द्विकर्मक धातू त्रिकर्मक होतात.

တသ္မာ ကတ္တရိ ကမ္မေ စ, ဏိ+ဏာပီနံ တု သမ္ဘဝေါ;

န ဘာဝေ သုဒ္ဓကတ္တာ တု, ကမ္မံ ဟောတိ ပယောဇကေ.

म्हणून कर्ता आणि कर्म यामध्येच 'णि' आणि 'णापि' प्रत्ययांचा संभव असतो, भाव प्रयोगात नाही. प्रयोजक (प्रेरणार्थक) रचनेत मूळ कर्ता हा कर्म बनतो.

နယာဒီနံ ပဓာနဉ္စ, အပဓာနံ ဒုဟာဒိနံ;

သုဒ္ဓကတ္တာ ဏိ+ဏာပီသု, ကမ္မ+မက္ချာတ ဂေါစရံ.

'नी' इत्यादी धातूंचे मुख्य कर्म आणि 'दुह्' इत्यादी धातूंचे गौण कर्म; 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय लागल्यावर मूळ कर्ता हा आख्यात (क्रियापदाच्या) क्षेत्रातील कर्म बनतो.

ဘဝိတုံ ပယောဇယတီတိ အတ္ထေ ဣမိနာ ဏိပ္ပစ္စယော. ဏကာရော ဏာနုဗန္ဓကာရိယတ္ထော. ‘‘ယုဝဏ္ဏာန+မေ+ဩ ပစ္စယေ’’တိ ဩကာရေ ‘‘အာယာ+ဝါ ဏာနုဗန္ဓေ’’တိ ဏာနုဗန္ဓေ အာဝါဒေသော. တျာဒိမှိ ‘‘ဏိ+ဏာပျာ+ပီဟိ ဝါ’’တိ လဝိကရဏေ ဧကာရေ ‘‘ဧဩန+မယဝါ သရေ’’တိ အယာဒေသော. သော သမာဓိံ ဘာဝယတိ ဘာဝေတိ[Pg.260], ဘာဝယန္တိ ဘာဝေန္တိ+စ္စာဒိ. ကမ္မေ-တေန သမာဓိ ဘာဝီယတိ+စ္စာဒိ. ဧတ္ထ ‘‘ဒီဃော သရဿာ’’တိ ကျေ ဣကာရဿ ဒီဃော. ဘာဝယိဿတိ ဘာဝေဿတိ, ဘာဝယိဿန္တိ ဘာဝေဿန္တိ+စ္စာဒိ. အဇ္ဇတနေ ဤဿ သိမှိ အဘာဝေသိ ဘာဝေသိ, အဘာဝယိ ဘာဝယိ, အဘာဝယိံသု ဘာဝယိံသု. ပရဿရလောပေ အဘာဝေသုံ ဘာဝေသုံ, အဘာဝယံသု ဘာဝယံသု, အဘာဝယုံ ဘာဝယုံ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-အဘာဝီယိ ဘာဝီယိ ဣစ္စာဒိ. အဘာဝိဿ အဘာဝယိဿ, အဘာဝိဿံသု အဘာဝယိဿံသု. ကမ္မေ-အဘာဝယိဿံ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝေ ဘာဝေယျ ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ဘာဝီယေယျ ဣစ္စာဒိ. ဘာဝယတု ဘာဝေတု ဣစ္စာဒိ. ကမ္မေ-ဘာဝီယတု ဣစ္စာဒိ.

'होण्यासाठी प्रेरित करतो' (अस्तित्वात आणतो/भावना करतो) या अर्थात या सूत्राने 'णि' प्रत्यय होतो. 'ण्' हा वर्ण 'ण्' अनुबंधाच्या कार्यासाठी आहे. “युवण्णानमेओ पच्चये” या सूत्राने ओकार झाल्यावर, “आयावा णानुबन्धे” या सूत्राने 'ण्' अनुबंध असताना 'आव' आदेश होतो. 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागताना “णि+णाप्या+पीहि वा” या सूत्राने ल-विकरण आणि एकार झाल्यावर “एओनं अयवा सरे” या सूत्राने 'अय' आदेश होतो. तो समाधीची भावना करतो (समाधी विकसित करतो) म्हणून 'सो समाधिं भावयति', 'भावेति', 'भावयन्ति', 'भावेन्ति' इत्यादी रूपे होतात. कर्म प्रयोगात- 'तेन समाधि भावीयति' (त्याच्याद्वारे समाधीची भावना केली जाते) इत्यादी. येथे “दीघो सरस्स” या सूत्राने 'य' प्रत्यय असताना इकाराचा दीर्घ (ई) होतो. भविष्यकाळात- 'भावयिस्सति', 'भावेस्सति', 'भावयिस्सन्ति', 'भावेस्सन्ति' इत्यादी. अद्यतनी भूतकाळात (अज्जतनी)- 'ई' आणि 'सि' प्रत्यय असताना 'अभावेसि', 'भावेसि', 'अभावयि', 'भावयि', 'अभावयिंसु', 'भावयिंसु'. पर-स्वर लोप झाल्यावर 'अभावेसुं', 'भावेसुं', 'अभावयंसु', 'भावयंसु', 'अभावयुं', 'भावयुं' इत्यादी. कर्म प्रयोगात- 'अभावीयि', 'भावीयि' इत्यादी. संकेतार्थ (कालातिपत्ती)- 'अभाविस्स', 'अभावयिस्स', 'अभाविस्संस्', 'अभावयिस्संस्'. कर्म प्रयोगात- 'अभावयिस्सं' इत्यादी. विध्यर्थ (सत्तमी)- 'भावेय्य' इत्यादी. कर्म प्रयोगात- 'भावीयेय्य' इत्यादी. आज्ञार्थ (पञ्चमी)- 'भावयतु', 'भावेतु' इत्यादी. कर्म प्रयोगात- 'भावीयतु' इत्यादी.

ပစိတုံ ပယောဇေတီတိ အတ္ထေ ဏိ+ဏာပီ ဟောန္တိ. သော ဒေဝဒတ္တေန ဩဒနံ ပါစယတိ ပါစေတိ ဣစ္စာဒိ, တထာ ပါစာပယတိ ပါစာပေတိ+စ္စာဒိ. ကမ္မေ-သော တေန ဒေဝဒတ္တေန ဩဒနော ပါစီယတိ ပါစာပီယတိ+စ္စာဒိ, ဘဝိဿတျာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

'शिजवण्यासाठी प्रेरित करतो' (स्वयंपाक करवतो) या अर्थात 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय होतात. तो देवदत्ताकडून भात शिजवून घेतो या अर्थात 'सो देवदत्तेन ओदनं पाचयति', 'पाचेति' इत्यादी, तसेच 'पाचापयति', 'पाचापेति' इत्यादी रूपे होतात. कर्म प्रयोगात- 'सो तेन देवदत्तेन ओदनो पाचीयति', 'पाचापीयति' इत्यादी रूपे होतात. भविष्यकाळ इत्यादींमध्येही याचप्रमाणे योजना करावी.

ဂန္တုံ ပယောဇေတီတိ အတ္ထေ သော တံ ပုရိသံ ဂါမံ ဂမယတိ ဂမေတိ ဂစ္ဆာပယတိ ဂစ္ဆာပေတိ+စ္စာဒိ. ကမ္မေ-တေန သော ဂါမံ ဂမီယတိ ဂစ္ဆာပီယတိ+စ္စာဒိ.

'जाण्यासाठी प्रेरित करतो' (पाठवतो) या अर्थात, तो त्या माणसाला गावात पाठवतो म्हणून 'सो तं पुरिसं गामं गमयति', 'गमेति', 'गच्छापयति', 'गच्छापेति' इत्यादी रूपे होतात. कर्म प्रयोगात- 'तेन सो गामं गमीयति', 'गच्छापीयति' इत्यादी रूपे होतात.

ဂုဟ=သံဝရဏေ, ဂုဟိတုံ ပယောဇေတီတိ ဏိမှိ ‘‘ဂုဟိဿ သရေ’’တိ ဒီဃော. ဂူဟယတိ, ဂူဟယန္တိ ဣစ္စာဒိ.

'गुह' धातू आच्छादन (झाकणे/लपवणे) या अर्थात आहे. 'लपवण्यासाठी प्रेरित करतो' या अर्थात 'णि' प्रत्यय लागल्यावर “गुहिस्स सरे” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'गूहयति', 'गूहयन्ति' इत्यादी रूपे होतात.

ဒိသ+ဒုသ=အပ္ပီတိယံ, ဒုသိတုံ ပယောဇေတီတိ ဏိမှိ ‘‘ဏိမှိ ဒီဃော ဒုသဿာ’’တိ ဒီဃေ ဒူသယတိ+စ္စာဒိ.

'दिस' आणि 'दुस' धातू अप्रीती (नावड/द्वेष) या अर्थात आहेत. 'दूषित करण्यासाठी प्रेरित करतो' या अर्थात 'णि' प्रत्यय लागल्यावर “णिम्हि दीघो दुसस्स” या सूत्राने दीर्घ होऊन 'दूसयति' इत्यादी रूपे होतात.

တထာ ဣစ္ဆန္တံ ပယောဇယတိ ဣစ္ဆာပယတိ ဣစ္ဆာပေတိ, ဧသယတိ ဧသေတိ. နိယစ္ဆန္တံ ပယောဇယတိ နိယမယတိ နိယမေတိ. တထာ အာသယတိ [Pg.261] အာသေတိ, အစ္ဆာပယတိ အစ္ဆာပေတိ. လာဘယတိ လာဘေတိ, ဧဝံ ဝါသယတိ ဝါသေတိ, ဝါသာပယတိ ဝါသာပေတိ. ဝါဟယတိ ဝါဟေတိ, ဝါဟာပယတိ ဝါဟာပေတိ+စ္စာဒိ. ဧဝံ ဇီရယတိ, မာရယတိ, ဒဿယတိ ဣစ္စာဒိ. ဟူ=သတ္တာယံ, ပဟောန္တံ ပယောဇယတိ ပဟာဝယတိ ပဟာဝေတိ ဣစ္စာဒိ. သာယယတိ သာယာပယတိ သာယာပေတိ. နာယာပယတိ နာယာပေတိ. ပတိဋ္ဌာပယတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ရဿေ ပတိဋ္ဌပေတိ. ဟန္တုံ ပယောဇယတီတိ ဏိ+ဏာပီ, ‘‘ဟနဿ ဃာတော ဏာနုဗန္ဓေ’’တိ ဃာတာဒေသေ ဃာတယတိ ဃာတေတိ. တထာ ဇုဟာဝယတိ ဇုဟာဝေတိ, ဇဟာပယတိ ဇဟာပေတိ. ဟာပယတိ ဟာပေတိ. ဒါပယတိ ဒါပေတိ. ဝိဓာပယတိ ဝိဓာပေတိ, ပိဒဟာပယတိ ပိဒဟာပေတိ. (ဘူဝါဒိနယော).

तसेच, 'इच्छा करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'इच्छापयति', 'इच्छापेति', 'एसयति', 'एसेति' रूपे होतात. 'नियमन करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'नियमयति', 'नियमेति'. तसेच 'आसयति', 'आसेति', 'अच्छापयति', 'अच्छापेति'. 'लाभयति', 'लाभेति'. याचप्रमाणे 'वासयति', 'वासेति', 'वासापयति', 'वासापेति'. 'वाहयति', 'वाहेति', 'वाहापयति', 'वाहापेति' इत्यादी. याचप्रमाणे 'जीरयति' (जीर्ण करवतो), 'मारयति' (मारवतो), 'दस्सयति' (दाखवतो) इत्यादी. 'हू' धातू सत्ता (अस्तित्व) या अर्थात आहे; 'समर्थ असणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'पहावयति', 'पहावेति' इत्यादी रूपे होतात. 'साययति', 'सायापयति', 'सायापेति'. 'नायापयति', 'नायापेति'. 'पतिट्ठापयति', 'पतिट्ठापेति'. र्‍हस्व झाल्यावर 'पतिट्ठपेति'. 'मारण्यासाठी प्रेरित करतो' या अर्थात 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय लागून, “हनस्स घातो णानुबन्धे” या सूत्राने 'घात' आदेश होऊन 'घातयति', 'घातेति' रूपे होतात. तसेच 'जुहावयति', 'जुहावेति', 'जहापयति', 'जहापेति'. 'हापयति', 'हापेति'. 'दापयति', 'दापेति'. 'विधापयति', 'विधापेति', 'पिदहापयति', 'पिदहापेति'. (हा भूवादि गणाचा नियम आहे).

ဣဒါနိ ရုဓာဒိအဋ္ဌဂဏာ ဒဿီယန္တေ-ရောဓယတိ ရောဓေတိ. ဒေဝယတိ ဒေဝေတိ. တောဒယတိ တောဒေတိ. ဇယာပယတိ ဇယာပေတိ. ဝိက္ကယတိ ဝိက္ကယာပေတိ. သာဝယတိ သာဝေတိ. ဝိတာနယတိ ဝိတာနေတိ. စောရာပယတိ စောရာပေတိ ဣစ္စာဒိ.

आता रुधादि इत्यादी आठ गण दर्शवले जात आहेत- 'रोधयति', 'रोधेति'. 'देवयति', 'देवेति'. 'तोदयति', 'तोदेति'. 'जयापयति', 'जयापेति'. 'विक्कयति', 'विक्कयापयति' (विक्री करवतो). 'सावयति', 'सावेति' (ऐकवतो). 'वितानयति', 'वितानेति'. 'चोरापयति', 'चोरापेति' इत्यादी.

ခါဒီဟိ ပစ္စယန္တေဟိ, အပိ ဟောန္တိ ဏိ+ဏာပယော;

ဏိ+ဏာပိနာ+နကာနာနံ, ဒဿနဉ္စေတ္ထ သာဓနံ.

'ख' इत्यादी प्रत्ययान्त शब्दांपासून देखील 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय होतात. येथे 'णि' आणि 'णापि' प्रत्ययांचे दर्शन आणि 'न' इत्यादींचा लोप होणे हेच साधन (सिद्धी) आहे.

တိတိက္ခန္တံ ပယောဇယတိ တိတိက္ခေတိ တိတိက္ခာပေတိ, တိကိစ္ဆယတိ တိကိစ္ဆေတိ တိကိစ္ဆာပယတိ တိကိစ္ဆာပေတိ. ဧဝံ ဗုဘုက္ခေတိ ဗုဘုက္ခာပေတိ. ပဗ္ဗတာယယတိ. ပုတ္တီယယတိ ဣစ္စာဒိ. (ခါဒိပစ္စယနယော).

'सहन करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'तितिक्खेति', 'तितिक्खापेति'. 'चिकित्सा करणाऱ्याला प्रेरित करतो' या अर्थात 'तिकिच्छयति', 'तिकिच्छेति', 'तिकिच्छापयति', 'तिकिच्छापेति'. याचप्रमाणे 'बुभुक्खेति', 'बुभुक्खापेति'. 'पब्बताययति'. 'पुत्तीययति' इत्यादी. (हा 'ख' इत्यादी प्रत्ययांचा नियम आहे).

ဣတိ ပယောဂသိဒ္ဓိယံ တျာဒိကဏ္ဍော ဆဋ္ဌော.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील 'त्यादि' नावाचे सहावे कांड समाप्त झाले.

၇. ခါဒိကဏ္ဍ

७. खादि कांड (ख-इत्यादी प्रत्ययांचे कांड).

အထ [Pg.262] ဓာတူဟိယေဝ ဘာဝ+ကမ္မ+ကတ္တု+ကရဏာဒိသာဓနသဟိတံ ခါဒိဝိဓာနံ အာရဘီယတေ –

आता धातूंपासूनच भाव, कर्म, कर्ता, करण इत्यादी साधनांसह (सिद्धींसह) 'खादि' (ख-इत्यादी प्रत्ययांचे) विधान सुरू केले जात आहे –

‘‘တိဇမာနေဟိ ခသာ ခမာဝီမံသာသု’’ ဣစ္စာဒီဟိ ပစ္စယဝိဓာနဉ္စ ပရရူပဒွိတ္တာဒိကာရိယဉ္စ တျာဒိကဏ္ဍေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဉာတဗ္ဗံ. တိတိက္ခနံ တိတိက္ခာ, ‘‘ဣတ္ထိယ+မဏက္တိကယကယာ စ’’ ဣတိ သုတ္တေန အပစ္စယော စ ‘‘ဣတ္ထိယ+မတွာ’’တိ အာပစ္စယော စ ဟောတိ. တထာ ဝီမံသနံ ဝီမံသာ. ‘‘ကိတာ တိကိစ္ဆာသံသယေသု ဆော’’တိ ဆပ္ပစ္စယာဒိမှိ ကတေ တိကိစ္ဆနံ တိကိစ္ဆာ, ဝိစိကိစ္ဆနံ ဝိစိကိစ္ဆာ. ဂုပ=ဂေါပနေ, ဗဓ=ဗန္ဓနေတိ ဣမေဟိ ဓာတူဟိ ‘‘နိန္ဒာယံ ဂုပ+ဗဓာ ဗဿ ဘော စ’’ ဣတိ ဆပစ္စယာဒိမှိ စ ဒွိတ္တေ ပရဗကာရဿ ဣမိနာ ဘကာရေ စ ကတေ အပစ္စယာဒိ ဟောတိ. ဇိဂုစ္ဆနံ ဇိဂုစ္ဆာ, ဗီဘစ္ဆနံ ဗီဘစ္ဆာ. ‘‘တုံသ္မာ လောပေါ စိ+စ္ဆာယံ တေ’’ ဣတိ ဣစ္ဆာယ+မတ္ထေ ခ+သ+ဆပ္ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဘုဇ=ပါလနဇ္ဈောဟာရေသု, ဗုဘုက္ခနံ ဗုဘုက္ခာ. ဇိ=ဇယေ, ဇိဂိံသနံ, ဇိဂိံသာ. ဃသ=အဒနေ, ဇိဃစ္ဆနံ ဇိဃစ္ဆာ.

“तिजमानेहि खसा खमावीमंसासु” इत्यादी सूत्रांद्वारे प्रत्ययविधान आणि पररूप-द्वित्त्व इत्यादी कार्ये 'त्यादि' कांडात (आख्यात कांडात) सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावीत. तितिक्षण (सहन करणे) म्हणजे 'तितिक्खा' (तितिक्षा). “इत्थिय+मणक्तिकयकया च” या सूत्राने 'अ' प्रत्यय आणि “इत्थिय+मत्वा” याने 'आ' प्रत्यय होतो. तसेच विमंसन (विचार करणे) म्हणजे 'विमंसा' (विमर्शा/मीमांसा). “किता तिकिच्छासंसयेसु छो” या सूत्राने 'छ' प्रत्यय इत्यादी केल्यावर तिकिच्छन म्हणजे 'तिकिच्छा' (चिकित्सा), विचिकिच्छन म्हणजे 'विचिकिच्छा' (विचिकित्सा/शंका) होते. गुप = गोपने (रक्षण करणे), बध = बंधने (बांधणे) या धातूंपासून “निंदायं गुप+बधा बस्स भो च” या सूत्राने 'छ' प्रत्यय इत्यादी आणि द्वित्त्व झाल्यावर, पर-बकाराचा या सूत्राने 'भ'कार केल्यावर 'अ' प्रत्यय इत्यादी होतात. जिगुच्छन म्हणजे 'जिगुच्छा' (जुगुप्सा/घृणा), बीभच्छन म्हणजे 'बीभच्छा' (बीभत्सा). “तुंस्मा लोपो चि+च्छायं ते” या सूत्राने इच्छेच्या अर्थात 'ख', 'स', 'छ' प्रत्यय होतात. भुज = पालनाज्झोहारने (पालन व भक्षण करणे), बुभुक्खण (खाण्याची इच्छा) म्हणजे 'बुभुक्खा' (बुभुक्षा). जि = जये (जिंकणे), जिगींसन (जिंकण्याची इच्छा) म्हणजे 'जिगींसा' (जिगीषा). घस = अदने (खाणे), जिघच्छन (खाण्याची इच्छा) म्हणजे 'जिघच्छा' (जिघत्सा).

၂၇. ဘာဝကမ္မေသု တဗ္ဗာနီယာ

२७. भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात.

တဗ္ဗအနီယာ ကြိယတ္ထာ ပရေ ဘာဝကမ္မေသု ဘဝန္တိ, ဗဟုလံဝိဓာနာ ကတ္တုကရဏာဒီသုပိ. ဘူ=သတ္တာယံ, ‘‘ယုဝဏ္ဏာန+မေ ဩပစ္စယေ’’တိ ဩကာရေ ‘‘ဦဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ ဦအာဂမော, ညကာရော အာဒျာဝယဝတ္ထော. ဩဿ ‘‘ဧဩန+ မယဝါ [Pg.263] သရေ’’တိ အဝါဒေသော, ဘူယတေတိ ဘဝိတဗ္ဗံ ဘဝတာ ဘဝနီယံ. ဘာဝဿေ+ကတ္တာ ဧကဝစနမေဝ, တဉ္စ နပုံသကလိင်္ဂံ.

'तब्ब' आणि 'अनीय' हे प्रत्यय धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये होतात, आणि बहुल विधानामुळे कर्ता, करण इत्यादी अर्थांमध्येही होतात. भू = सत्तायां (अस्तित्व असणे), “युवण्णान+मे ओपच्चये” या सूत्राने 'ओ'कार झाल्यावर “ऊब्यञ्जनस्सा” या सूत्राने 'ऊ' आगम होतो, 'ञ्ञ'कार हा आद्य अवयवासाठी आहे. 'ओ'काराचा “एओन+ मयवा सरे” या सूत्राने 'अव्' आदेश होतो. 'भूयते' (अस्तित्व असणे) या अर्थी आपल्याद्वारे 'भवितब्बं' (व्हावे/असावे) किंवा 'भवनीयं' होते. भावामध्ये (भाववाच्य मध्ये) केवळ एकवचनच असते आणि ते नपुंसकलिंगी असते.

တဗ္ဗာဒျဘိဟိတော ဘာဝေါ,ဒဗ္ဗမိဝ ပကာသတီတိ-ဗဟုဝစနဉ္စ ဟောတိ.

'तब्ब' इत्यादी प्रत्ययांनी सांगितलेला भाव द्रव्यासारखा भासतो, म्हणून बहुवचनही होते.

ကမ္မေ-အဘိပုဗ္ဗော, အဘိဘူယတေ အဘိဘူယိတ္ထ အဘိဘူယိဿတေတိ အဘိဘဝိတဗ္ဗော ကောဓော ပဏ္ဍိတေန, အဘိဘဝိတဗ္ဗာ တဏှာ, အဘိဘဝိတဗ္ဗံ ဒုက္ခံ. ဧဝံ အဘိဘဝနီယော အဘိဘဝနီယာ အဘိဘဝနီယံ, ကမ္မေ အဘိဓေယျဿေဝ လိင်္ဂဝစနာနိ.

कर्म अर्थामध्ये - 'अभि' उपसर्गपूर्वक, 'अभिभूयते' (पराभूत केले जाते), 'अभिभूयित्थ' (पराभूत केले गेले), 'अभिभूयिस्सते' (पराभूत केले जाईल) या अर्थी पंडिताने 'अभिभवितब्बो कोधो' (क्रोधावर विजय मिळवावा), 'अभिभवितब्बा तण्हा' (तृष्णेवर विजय मिळवावा), 'अभिभवितब्बं दुक्खं' (दुःखावर विजय मिळवावा). याचप्रमाणे 'अभिभवनीयो', 'अभिभवनीया', 'अभिभवनीयं' होतात. कर्म अर्थामध्ये अभिधेयाच्या (कर्मवाचक शब्दाच्या) अनुसारच लिंग आणि वचने होतात.

ဝိသေဿလိင်္ဂါတဗ္ဗာဒီ, တတ္ထာ+ဒေါ ပဉ္စ ဘာဝဇာ;

နပုံသကေ သိယုံ ဘာဝေ, က္တော စာ+နော အကတ္တရိ.

'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय विशेष्याच्या लिंगानुसार होतात. त्यामध्ये सुरुवातीचे पाच प्रत्यय भाववाचक असतात. भाव अर्थामध्ये ते नपुंसकलिंगात असतात, आणि 'क्त' (त) व 'अन' (यु) प्रत्यय कर्ता सोडून इतर कारकांमध्ये होतात.

ဘာဝသ္မိံ ဃဏ ပုမေ ဧဝံ, ဣယုဝဏ္ဏာ ဂဟာဒိဇော;

အပစ္စယောပိ ဝါ+သံချာ, တု+မာဒိတွန္တကာ သိယုံ.

भाव अर्थामध्ये 'घञ' प्रत्यय पुल्लिंगात होतो. याचप्रमाणे 'इ', 'उ' वर्णांत आणि 'गह' इत्यादी धातूंपासून 'अ' प्रत्यय देखील विकल्प करून होतो. संख्यावाचक शब्द आणि 'तुं' इत्यादी प्रत्ययांत शब्द अव्यय असतात.

ဣတော ပရံ ဥပသဂ္ဂပုဗ္ဗတာ စ ကာလတ္တယဿ ဝါကျဂဟဏဉ္စ ဝုတ္တနယေန ဉာတဗ္ဗံ, တသ္မာ အနုရူပဝါကျမေဝ ဒဿယိဿာမ –

यापुढे उपसर्गपूर्वकता, तिन्ही काळ आणि वाक्याचे ग्रहण सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावे, म्हणून आम्ही केवळ अनुरूप वाक्येच दाखवू –

အာသ=ဥပဝေသနေ, အာသနေ အာသိတဗ္ဗံ တယာ အာသနီယံ. ကမ္မေ-ဥပါသီယတီတိ ဥပါသိတဗ္ဗော ဂုရု ဥပါသနီယော. သီ=သယေ, ဧ+အယာဒေသာ, သယနံ သယိတဗ္ဗံ သယနီယံ တယာ. အတိသီယတီတိ အတိသယိတဗ္ဗော ကဋော တေ အတိသယနီယော. ပဒ=ဂမနေ, ‘‘ပဒါဒီနံ ကွစီ’’တိ ယုက, ကကာရော ကာနုဗန္ဓကာရိယတ္ထော, ဥကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော, ဒဿဇော ပုဗ္ဗရူပဉ္စ, ဥပ္ပဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတဗ္ဗံ ဥပ္ပဇ္ဇနီယံ. ပဋိပဇ္ဇီယတီတိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗော မဂ္ဂေါ ပဋိပဇ္ဇနီယော. ဗုဓ=ဉာဏေ, ဗုဇ္ဈတေတိ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော [Pg.264] ဓမ္မော ဗုဇ္ဈနီယော. သု=သဝနေ, သူယတေတိ သောတဗ္ဗော ဓမ္မော, ညိမှိ နာဂမေ ‘‘တထနရာနံ ဋဌဏလာ’’တိ ဏေ စ ကတေ ‘‘န တေ ကာနုဗန္ဓ+နာဂမေသူ’’တိ ဩကာရာဘာဝေါ. သုဏိတဗ္ဗော, သဝနီယော. ကရ=ကရဏေ –

आस = उपवेशने (बसणे), आसनावर तुझ्याद्वारे 'आसितब्बं' (बसावे) किंवा 'आसनीयं'. कर्म अर्थामध्ये - 'उपासीयते' (सेवा केली जाते) या अर्थी 'उपासितब्बो गुरू' (गुरूंची सेवा करावी) किंवा 'उपासनीयो'. सी = शये (झोपणे), 'ए' आणि 'अय्' आदेश होऊन, तुझ्याद्वारे 'सयितब्बं' (झोपावे) किंवा 'सयनीयं'. 'अतिसीयते' (अतिशय झोपले जाते) या अर्थी तुझ्याद्वारे 'अतिसयितब्बो कटो' (चटईवर अतिशय झोपावे) किंवा 'अतिसयनीयो'. पद = गमने (जाणे), “पदादीनं क्वचि” या सूत्राने 'यु' प्रत्यय, 'क'कार हा 'क' अनुबंधाच्या कार्यासाठी आहे, 'उ'कार हा उच्चारणासाठी आहे, 'द'काराचा 'ज'कार आणि पररूप होऊन, 'उप्पज्जितब्बं' (उत्पन्न व्हावे) किंवा 'उप्पज्जनीयं'. 'पटिपज्जीयते' (आचरण केले जाते) या अर्थी 'पटिपज्जितब्बो मग्गो' (मार्गाचे आचरण करावे) किंवा 'पटिपज्जनीयो'. बुध = ज्ञाणे (जाणणे), 'बुज्झते' (जाणले जाते) या अर्थी 'बुज्झितब्बो धम्मो' (धम्म जाणावा) किंवा 'बुज्झनीयो'. सु = सवणे (ऐकणे), 'सूयते' (ऐकले जाते) या अर्थी 'सोतब्बो धम्मो' (धम्म ऐकावा), 'ञ्ञ' प्रत्यय असताना 'न' आगम आणि “तथनरानं ठठणला” या सूत्राने 'ण'कार केल्यावर “न ते कानुबंध+नागमेसू” या सूत्राने 'ओ'काराचा अभाव होतो. 'सुणितब्बो', 'सवनीयो'. कर = करणे –

၉၅. ပရရူပ+မယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ

९५. मकार आणि यकार नसलेल्या व्यंजनावर पररूप होते.

ကြိယတ္ထာန+မန္တဗျဉ္ဇနဿ ပရရူပံ ဟောတိ ယကာရတော အညသ္မိံ ဗျဉ္ဇနေ. ကရီယတီတိ ကတ္တဗ္ဗော ဓမ္မော, ကတ္တဗ္ဗာ ပူဇာ, ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ.

यकाराव्यतिरिक्त इतर व्यंजन पुढे असताना धातूंच्या अंतिम व्यंजनाचे पररूप होते. 'करीयते' (केले जाते) या अर्थी 'कत्तब्बो धम्मो' (धम्म करावा/आचरावा), 'कत्तब्बा पूजा' (पूजा करावी), 'कत्तब्बं कुसलं' (कुशल कर्म करावे).

၁၁၉. တုံ+တုန+တဗ္ဗေသု ဝါ

११९. 'तुं', 'तुन' आणि 'तब्ब' प्रत्यय पुढे असताना 'कर' धातूच्या जागी विकल्प करून 'का' होतो.

တုမာဒီသု ကရဿာ ဟောတိ ဝါ. ကာတဗ္ဗံ ဟိတံ.

'तुं' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'कर' धातूच्या जागी विकल्प करून 'का' होतो. 'कातब्बं हितं' (हित करावे).

၁၇၁. ရာ နဿ ဏော

१७१. 'र' अंत असलेल्या धातूंच्या पुढील प्रत्ययाच्या 'न'काराचा 'ण'कार होतो.

ရန္တတော ကြိယတ္ထာ ပစ္စယနကာရဿ ဏ ဟောတိ. ကရဏီယော.

'र' अंत असलेल्या धातूंच्या पुढील प्रत्ययाच्या 'न'काराचा 'ण'कार होतो. 'करणीयो' (करावा).

ဘရ=ဘရဏေ, ဘရီယတီတိ ဘရိတဗ္ဗော ဘရဏီယော. ဂဟ=ဥပါဒါနေ ‘‘မံ ဝါ ရုဓာဒီနံ’’တိ အန္တသရာ ပရောမံ ဝါ ဟောတိ. မကာရော+နုဗန္ဓော. ‘‘ဏော နိဂ္ဂဟီတဿာ’’တိ နိဂ္ဂဟီတဿ ဏော, သံဂယှတီတိ သံဂဏှိတဗ္ဗော သံဂဏှနီယော, ‘‘တထနရာ’’ဒိနာ ဏကာရေ ဂဟဏီယော. ရမ=ကီဠာယံ, ရမီယတီတိ ရမဏီယော ဝိဟာရော. အာပ=ပါပုဏနေ, ‘‘သကာပါနံ ကုကကူ ဏေ’’တိ ဧတ္ထ ‘သကာပါနံ ကုက+ကူ’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ကု, ဦအာဂမေ နာဂမဿ ဏေ စ ကတေ ပါပီယတီတိ ပါပုဏိတဗ္ဗော. ပရရူပေ ပတ္တဗ္ဗော, ပါပုဏနီယော, ပါပနီယော.

भर = भरणे (पोषण करणे), 'भरीयते' (पोषण केले जाते) या अर्थी 'भरितब्बो', 'भरणीयो'. गह = उपादाने (ग्रहण करणे), “मं वा रुधादीनं” या सूत्राने अंतिम स्वराच्या पुढे विकल्प करून 'मं' होतो. 'म'कार हा अनुबंध आहे. “णो निग्गहीतस्सा” या सूत्राने निग्गहीताचा 'ण'कार होतो. 'संगय्हते' (संग्रह केला जातो) या अर्थी 'संगण्हितब्बो', 'संगण्हनीयो', “तथनरा” इत्यादी सूत्राने 'ण'कार केल्यावर 'गहणीयो' होतो. रम = कीळायं (क्रीडा करणे/रमण करणे), 'रमीयते' (रमण केले जाते) या अर्थी 'रमणीयो विहारो' (रमणीय विहार). आप = पापुणने (प्राप्त करणे), “सकापानं कुककू णे” यामध्ये 'सकापानं कुक+कू' या योगविभागाने 'कु' आणि 'ऊ' आगम, 'न' आगम आणि 'ण'कार केल्यावर 'पापीयते' (प्राप्त केले जाते) या अर्थी 'पापुणितब्बो' होतो. पररूप झाल्यावर 'पत्तब्बो', 'पापुणनीयो', 'पापनीयो' होतात.

၉၆. မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ

९६. मकार आणि नकार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी यकार नसलेल्या व्यंजनापुढे निग्गहीत (अनुस्वार) होतो.

မကာရ+နကာရန္တာနံ [Pg.265] ကြိယတ္ထာနံ နိဂ္ဂဟီတံ ဟောတျ+ယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ. ဝဂ္ဂန္တံ, ဂမိယတီတိ ဂန္တဗ္ဗော. ဂမိတဗ္ဗံ ဂမနီယံ. ခန=ခဏ=အဝဒါရဏေ, နိဂ္ဂဟီတံ ဝဂ္ဂန္တတ္တဉ္စ, ခညတေတိ ခန္တဗ္ဗံ အာဝါဋံ ခနိတဗ္ဗံ ခနနီယံ. ဟန=ဟိံသာယံ, ဟညတေတိ ဟန္တဗ္ဗံ ဟနိတဗ္ဗံ ဟနနီယံ. မန=ဉာဏေ, မညတေတိ မန္တဗ္ဗော မနိတဗ္ဗော. ‘‘ပဒါဒီနံ ကွစီ’’တိ ယုက, စဝဂ္ဂါဒိမှိ ကတေ မညိတဗ္ဗံ မညနီယံ.

मकार आणि नकार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी यकार नसलेल्या व्यंजनापुढे निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. वर्गांत (वर्ग-अनुनासिक) होऊन, 'गमीयते' (गेले जाते) या अर्थी 'गंतब्बो'. 'गमितब्बं', 'गमनीयं'. खन = खण = अवदारणे (खणणे), निग्गहीत आणि वर्गांत होऊन, 'खञ्ञते' (खणले जाते) या अर्थी 'खंतब्बं आवाटं' (खड्डा खणावा), 'खनितब्बं', 'खननीयं'. हन = हिंसायां (मारणे), 'हञ्ञते' (मारले जाते) या अर्थी 'हंतब्बं', 'हनितब्बं', 'हननीयं'. मन = ज्ञाणे (जाणणे), 'मञ्ञते' (मानले जाते) या अर्थी 'मंतब्बो', 'मनितब्बो'. “पदादीनं क्वचि” या सूत्राने 'यु' प्रत्यय आणि च-वर्ग इत्यादी झाल्यावर 'मञ्ञितब्बं', 'मञ्ञनीयं' होतात.

ပူဇ=ပူဇာယံ, ‘‘စုရာဒိတော ဏီ’’တိ ဏိမှိ ဉုကာရဿ ဂုရုတ္တာ ဩကာရာဝုတ္တိ ‘‘ယုဝဏ္ဏာန+မေဩ ပစ္စယေ’’တိ ဧကာရေ ပူဇေတဗ္ဗော ဦမှိ အယာဒေသေ ပူဇယိတဗ္ဗော ပူဇနီယော ဘဂဝါ.

पूज = पूजायं (पूजा करणे), “चुरादितो णी” या सूत्राने 'णि' प्रत्यय झाल्यावर 'ञु'काराच्या गुरुत्वामुळे 'ओ'काराची आवृत्ती (गुण) होऊन आणि “युवण्णान+मेओ पच्चये” या सूत्राने 'ए'कार झाल्यावर 'पूजेतब्बो' होतो. 'ऊ' प्रत्यय असताना 'अय्' आदेश होऊन 'पूजयितब्बो', 'पूजनीयो भगवा' (भगवान पूजनीय आहेत) असे रूप होते.

ကတ္တရိ-ယာ=ပါပုဏနေ, နီယတီတိ နိယျာနိယော မဂ္ဂေါ, ဂစ္ဆန္တီတိ ဂမနီယာ ဘောဂါ. ကရဏေ-နဟ=သောစေယျေ, နဟာယန္တျ+နေနာတိ နဟာနီယံ စုဏ္ဏံ. သမ္ပဒါနေ-ဒါ=ဒါနေ, သံ+ပပုဗ္ဗော, သမ္မာ ပဒီယတေ အဿာတိ သမ္ပဒါနိယော ဗြာဟ္မဏော.

कर्ता अर्थामध्ये - या = पापुणने (प्राप्त करणे), 'नीयते' (नेला जातो) या अर्थी 'निय्यानीयो मग्गो' (मुक्तीकडे नेणारा मार्ग), 'गच्छन्ति' (जातात/नष्ट होतात) या अर्थी 'गमनीया भोगा' (नष्ट होणारे भोग). करण अर्थामध्ये - नह = सोचेय्ये (स्वच्छ करणे), 'नहायन्ति अनेन' (ज्याने स्नान करतात) या अर्थी 'नहानीयं चुण्णं' (स्नानाचे चूर्ण/उटणे). संप्रदान अर्थामध्ये - दा = दाने (देणे), 'सं' आणि 'प' उपसर्गपूर्वक, 'सम्मा पदीयते अस्सा' (ज्याला चांगल्या प्रकारे दिले जाते) या अर्थी 'संपदानीयो ब्राह्मणो' (दान देण्यास योग्य ब्राह्मण).

၂၈. ဃျဏ

२८. 'घ्यण' प्रत्यय.

ဘာဝကမ္မေသု ကြိယတ္ထာ ပရော ဃျဏ ဟောတိ ဗဟုလံ. ဦမှိ ကတ္တဗ္ဗံ ကာရိယံ. ဟရ=ဟရဏေ, ဟရီယတီတိ ဟာရိယံ. ဘရ=ဘရဏေ, ဘရိတဗ္ဗံ ဘာရိယံ. လဘ=လာဘေ, ‘‘ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’’တိ ပုဗ္ဗရူပဘကာရေ ‘‘စတုတ္ထဒုတိယာ’’ ဒိနာ တတိယက္ခရေ စ ကတေ လဘိတဗ္ဗံ လဗ္ဘံ.

भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये धातूंच्या पुढे 'घ्यण' प्रत्यय बहुधा (बहुल करून) होतो. 'ऊ' प्रत्यय असताना 'कत्तब्बं' (करावे) या अर्थी 'कारियं' (कार्य) होते. हर = हरणे (हरण करणे), 'हरीयते' (हरण केले जाते) या अर्थी 'हारियं'. भर = भरणे (पोषण करणे), 'भरितब्बं' (पोषण करावे) या अर्थी 'भारियं'. लभ = लाभे (मिळवणे), “वग्गलसेhi ते” या सूत्राने पूर्व रूप 'भ'कार झाल्यावर “चतुत्थदुतिया” इत्यादी सूत्राने तिसरे अक्षर (ब) झाल्यावर 'लभितब्बं' या अर्थी 'लब्भं' (मिळवण्याजोगे) होते.

ဝစ=ဗျတ္တဝစနေ,

वच = ब्यत्तवचने (स्पष्ट बोलणे),

၉၈. ကဂါ စဇာနံ ဃာနုဗန္ဓေ

९८. 'घ' अनुबंध (इत्संज्ञक) असताना 'च'कार आणि 'ज'कार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'क'कार आणि 'ग'कार होतात.

ဃာနုဗန္ဓေ [Pg.266] စကာရ+ဇကာရန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ က+ဂါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ.

'घ' अनुबंध असताना 'च'कार आणि 'ज'कार अंत असलेल्या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'क'कार आणि 'ग'कार होतात.

၈၄. အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ

८४. 'ण' अनुबंध (इत्संज्ञक) असलेला प्रत्यय पुढे असताना उपधा (अंतिम अक्षराच्या आधीचा) 'अ'काराचा 'आ'कार होतो.

ဏကာရာနုဗန္ဓေ ပစ္စယေ ပရေ ဥပန္တဿ အကာရဿ အာ ဟောတိ. ဝစနံ ဝုစ္စတေတိ ဝါကျံ. ဘဇ=သေဝါယံ, ဘဇနီယံ ဘာဂျံ, ဇဿ ဂကာရော. စိ=စယေ, စယနံ စီယတီတိ ဝါ စေယျံ. ယဿ ဒွိတ္တံ.

'ण'कार अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना उपधा 'अ'काराचा 'आ'कार होतो. 'वचनं वुच्चते' (वचन बोलले जाते) या अर्थी 'वाक्यं' (वाक्य). भज = सेवायं (सेवा करणे), 'भजनीयं' या अर्थी 'भाग्यं' (भाग्य), येथे 'ज'काराचा 'ग'कार होतो. चि = चये (एकत्र करणे), 'चयनं चीयते' (एकत्र केले जाते) या अर्थी 'चेय्यं' होते, येथे 'य'काराचे द्वित्त्व होते.

၅,၁၂၂. နိတော စိဿ ဆော

५,१२२. 'ञ' अनुबंध असताना 'चि' धातूच्या जागी 'छ'कार होतो.

နိတော ပရဿ စိဿ ဆော ဟောတီတိအာဒိစကာရဿ ဆော. ဝိနိစ္ဆယတီတိ ဝိနိစ္ဆေယျံ, နာဂမေ ဝိနိစ္ဆိနိတဗ္ဗံ. ဧ+အယာဒေသေသု ဝိနိစ္ဆေတဗ္ဗံ ဝိနိစ္ဆနီယံ. နီ=ပါပနေ, နီယတီတိ နေယျော နေယျာ နေယျံ, နေတဗ္ဗံ.

‘नी’ धातूच्या पुढील ‘च’ चा ‘छ’ होतो, इत्यादी सूत्रातील ‘च’ कारामुळे ‘छ’ होतो. ‘विनिच्छयति’ (निर्णय करतो) म्हणून ‘विनिच्छेय्यं’ (निर्णय करण्यायोग्य), ‘न’ आगम झाल्यावर ‘विनिच्छिनितब्बं’ होते. ‘ए’ आणि ‘अय’ आदेश झाल्यावर ‘विनिच्छेतब्बं’ आणि ‘विनिच्छनीयं’ रूपे होतात. ‘नी’ = प्रापण (नेणे) या अर्थी, ‘नीयति’ (नेले जाते) म्हणून ‘नेय्यो’, ‘नेय्या’, ‘नेय्यं’ आणि ‘नेतब्बं’ रूपे होतात.

၂၉. အာဿေ+စ

२९. ‘आस्से च’ (हे सूत्र).

အာကာရန္တတော ကြိယတ္ထာ ဃျဏ ဟောတိ ဘာဝကမ္မေသု အာဿ ဧ စ. ဒါ=ဒါနေ, ဒါတဗ္ဗံ ဒေယျံ. ပါ=ပါနေ, ပီယတီတိ ပေယျံ. မာ=မာနေ, မီယတီတိ မေယျံ. ဉာ=အဝဗောဓနေ, ဉာယတီတိ ဉေယျံ ဉာတဗ္ဗံ, ဦမှိ နာဂမော ‘‘ဉာဿ နေ+ဇာ’’တိ ဉာဿ ဇာဒေသေ ဇာနိတဗ္ဗံ, ဝိဇာနိယံ. ခါ=ပကထနေ, သံခါတဗ္ဗံ သံခေယျံ.

आकारांत क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये ‘घ्यण’ प्रत्यय होतो आणि ‘आ’ चा ‘ए’ होतो. ‘दा’ = दान देणे या अर्थी, ‘दातब्बं’ आणि ‘देय्यं’ रूपे होतात. ‘पा’ = पिणे या अर्थी, ‘पीयति’ (पिले जाते) म्हणून ‘पेय्यं’ रूप होते. ‘मा’ = मोजणे या अर्थी, ‘मीयति’ (मोजले जाते) म्हणून ‘मेय्यं’ रूप होते. ‘ञा’ = जाणणे या अर्थी, ‘ञायति’ (जाणले जाते) म्हणून ‘ञेय्यं’ आणि ‘ञातब्बं’ रूपे होतात. ‘उ’ प्रत्यय असताना ‘न’ चा आगम होतो. ‘ञास्स ने+जा’ या सूत्राने ‘ञा’ चा ‘जा’ आदेश झाल्यावर ‘जानितब्बं’ आणि ‘विजानियं’ रूपे होतात. ‘खा’ = सांगणे या अर्थी, ‘संखातब्बं’ आणि ‘संखेय्यं’ रूपे होतात.

၃၀. ဝဒါဒီဟိ ယော

३०. ‘वदादीहि यो’ (हे सूत्र).

ဝဒါဒီဟိ [Pg.267] ကြိယတ္ထေဟိ ယော ဟောတိ ဗဟုလံ ဘာဝကမ္မေသု. ဝဒ=ဝစနေ, ဝဒနံ ဝဇ္ဇတီတိ ဝါ ဝဇ္ဇံ. မဒ=ဥမ္မာဒေ, မဒနံ မဇ္ဇတေ အနေနာတိ ဝါ မဇ္ဇံ. ဂမနံ ဂမ္မတေတိ ဝါ ဂမ္မံ. ဂဒ=ဝစနေ, ဂဇ္ဇတေ ဂဒနီယံ ဝါတိ ဂဇ္ဇံ. ပဒ=ဂမနေ, ပဇ္ဇနီယံ ပဇ္ဇံ ဂါထာ. အဒ+ခါဒ=ဘက္ခနေ, ခဇ္ဇတီတိ ခဇ္ဇံ ခါဒနီယံ. ဒမ=ဒမနေ, ဒမ္မတေတိ ဒမ္မော ဒမနီယော.

‘वद्’ इत्यादी क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये बहुधा ‘य’ प्रत्यय होतो. ‘वद’ = बोलणे या अर्थी, ‘वदनं’ किंवा ‘वज्जति’ (बोलले जाते) म्हणून ‘वज्जं’ रूप होते. ‘मद’ = उन्माद या अर्थी, ‘मदनं’ किंवा ‘मज्जते अनेन’ (ज्याद्वारे मद चढतो) म्हणून ‘मज्जं’ रूप होते. ‘गमनं’ किंवा ‘गम्मते’ (जातात) म्हणून ‘गम्मं’ रूप होते. ‘गद’ = बोलणे या अर्थी, ‘गज्जते’ किंवा ‘गदनीयं’ म्हणून ‘गज्जं’ रूप होते. ‘पद’ = जाणे या अर्थी, ‘पज्जनीयं’ म्हणून ‘पज्जं’ (गाथा/पद्य) रूप होते. ‘अद’ आणि ‘खाद’ = भक्षण करणे या अर्थी, ‘खज्जति’ (खाल्ले जाते) म्हणून ‘खज्जं’ आणि ‘खादनीयं’ रूपे होतात. ‘दम’ = दमन करणे या अर्थी, ‘दम्मते’ म्हणून ‘दम्मो’ आणि ‘दमनीयो’ रूपे होतात.

ဘုဇာ+န္နေတိ ဂဏသုတ္တေန အန္နေ ဝတ္တဗ္ဗေ ယပစ္စယော.

‘भुजान्न’ या गणसूत्राने ‘अन्न’ अर्थ सांगायचा असताना ‘य’ प्रत्यय होतो.

၈၃. လဟုဿုပန္တဿတိ

८३. ‘लहुस्सुपन्तस्स’ (हे सूत्र).

လဟုဘူတဿ ဥပန္တဿ ဣယုဝဏ္ဏဿ ဧဩ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ယဿ ပုဗ္ဗရူပေ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗောတိ ဘောဇ္ဇော ဩဒနော, ဘောဇ္ဇာ ယာဂု.

लघु असलेल्या उपान्त्य ‘इ’ आणि ‘उ’ वर्णांचे अनुक्रमे ‘ए’ आणि ‘ओ’ होतात. ‘य’ चे पूर्वरूप झाल्यावर, ‘भुंजितब्बं’ (खाण्यायोग्य) म्हणून ‘भोज्जो ओदनो’ (खाण्यायोग्य भात) आणि ‘भोज्जा यागु’ (पिण्यायोग्य पेज) अशी रूपे होतात.

၃၁. ကိစ္စ ဃစ္စ ဘစ္စ ဘဗ္ဗ လေယျာ

३१. ‘किच्च घच्च भच्च भब्ब लेय्या’ (हे सूत्र).

ဧတေ သဒ္ဒါ ယပစ္စယန္တာ နိပစ္စန္တေ. ကရ=ကရဏေ, ဣမိနာ နိပါတနာ ယေ ကိစာဒေသေ စ ကတေ ပုဗ္ဗရူပံ, ကတ္တဗ္ဗံ ကိစ္စံ. ဟန=ဟိံသာယံ, ဃစ္စာဒေသာဒိမှိ ကတေ ဟနနံ ဟညတေတိ ဝါ ဃစ္စံ. ဘရ=ဘရဏေ, ဘစ္စာဒေသာဒိမှိ ကတေ ဘရဏီယော ဘစ္စော. ဘူ=သတ္တာယံ, ယမှိ ဩကာရေ ဣမိနာ အဝါဒေသေ ဘဝတီတိ ဘဗ္ဗော. လိဟ=အဿာဒနေ, ယမှိ ဣမိနာ ဟဿ ယကာရေ လေဟိတဗ္ဗံ လေယျံ, ဧကာရဝုဒ္ဓိ.

हे शब्द ‘य’ प्रत्ययान्त निपातनाने सिद्ध होतात. ‘कर’ = करणे या अर्थी, या निपातनाने ‘य’ प्रत्यय आणि ‘किच्च’ आदेश झाल्यावर पूर्वरूप होते, ‘कत्तब्बं’ (करण्यायोग्य) म्हणून ‘किच्चं’ रूप होते. ‘हन’ = हिंसा करणे या अर्थी, ‘घच्च’ आदेश इत्यादी झाल्यावर ‘हननं’ किंवा ‘हञ्ञते’ (मारले जाते) म्हणून ‘घच्चं’ रूप होते. ‘भर’ = भरण-पोषण करणे या अर्थी, ‘भच्च’ आदेश इत्यादी झाल्यावर ‘भरणीयो’ म्हणून ‘भच्चो’ रूप होते. ‘भू’ = असणे या अर्थी, ‘य’ प्रत्यय असताना ‘ओ’ कार होऊन या सूत्राने ‘अव्’ आदेश झाल्यावर ‘भवति’ म्हणून ‘भब्बो’ रूप होते. ‘लिह’ = चाटणे या अर्थी, ‘य’ प्रत्यय असताना या सूत्राने ‘ह’ चा ‘य’ कार झाल्यावर ‘लेहितब्बं’ म्हणून ‘लेय्यं’ रूप होते, येथे ‘ए’ कार वृद्धी होते.

၃၂. ဂုဟာဒီဟိ ယက

३२. ‘गुहादीहि यक’ (हे सूत्र).

ဂုဟာဒီဟိ [Pg.268] ကြိယတ္ထေဟိ ဘာဝကမ္မေသု ယက ဟောတိ. ဂုဟ=သံဝရဏေ, ‘‘လဟုဿုပန္တဿာ’’တိ သမ္ပတ္တဿ ဩကာရဿ ‘‘န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသူ’’တိ ပဋိသေဓော. ‘‘ဟဿ ဝိပလ္လာသော’’တိ ဝိပလ္လာသေ ဂုဟနံ ဂုဟိတဗ္ဗံ ဂုယှံ. ဒုဟ=ပပူရဏေ, ဒေါဟနံ ဒုယှတီတိ ဝါ ဒုယှံ. သာသ=အနုသိဋ္ဌိယံ –

‘गुह’ इत्यादी क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये ‘यक’ प्रत्यय होतो. ‘गुह’ = झाकणे या अर्थी, ‘लहुस्सुपन्तस्स’ या सूत्राने प्राप्त होणाऱ्या ‘ओ’ काराचा ‘न ते कानुबन्धनागमेसू’ या सूत्राने निषेध होतो. ‘हस्स विपल्लासो’ या सूत्राने विपर्यास झाल्यावर ‘गुहनं’ किंवा ‘गुहितब्बं’ म्हणून ‘गुय्हं’ रूप होते. ‘दुह’ = दोहन करणे या अर्थी, ‘दोहनं’ किंवा ‘दुय्हति’ म्हणून ‘दुय्हं’ रूप होते. ‘सास’ = उपदेश करणे या अर्थी -

၁၁၇. သာသဿ သိသ ဝါ

११७. ‘सासस्स सिस वा’ (हे सूत्र).

သာသဿ သိသ ဝါ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ. ပုဗ္ဗရူပံ, သာသီယတီတိ သိဿော.

‘क’ अनुबन्ध असताना ‘सास’ चा ‘सिस’ विकल्पेकरून होतो. पूर्वरूप झाल्यावर, ‘सासीयति’ (ज्याला उपदेश केला जातो) म्हणून ‘सिस्सो’ (शिष्य) रूप होते.

သိဒ္ဓါ ဧဝေ+တေ တဗ္ဗာဒယော ပေသာ+တိသဂ္ဂ+ပ္ပတ္တကာလေသု ဂမျမာနေသုပိ, သာမညေန ဝိဓာနတော. ပေသနံ – ‘‘ကတ္တဗ္ဗ+မိဒံ ဘဝတာ’’တိ အာဏာပနံ အဇ္ဈေသနဉ္စ. အတိသဂ္ဂေါ နာမ ‘‘ကိ+မိဒံ မယာ ကတ္တဗ္ဗံ’’တိ ပုဋ္ဌဿ ‘‘ပါဏော န ဟန္တဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ ပဋိပတ္တိဒဿနမုခေန ကတ္တဗ္ဗဿ အနုညာ. ပတ္တကာလော နာမ သမ္ပတ္တသမယော. ယော ကိစ္စကရဏသမယံ ဥပပရိက္ခိတွာ ကရောတိ, တဿ သမယာရောစနံ, န တတ္ထ အဇ္ဈေသန+မတ္ထိ. ဘောတာ ခလု ကဋော ကတ္တဗ္ဗော ကရဏီယော ကာရိယော ကိစ္စော’’ ဧဝံ တွယာ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော, ဘောတော ဟိ ပတ္တော ကာလော ကဋကရဏေ.

हे ‘तब्ब’ इत्यादी प्रत्यय प्रेषण (आज्ञा), अतिसर्ग (अनुज्ञा) आणि प्राप्तकाल (योग्य वेळ) हे अर्थ प्रतीत होत असतानाही सामान्य विधानामुळे सिद्धच आहेत. प्रेषण म्हणजे—‘आपल्याद्वारे हे केले जावे’ अशी आज्ञा देणे आणि प्रार्थना करणे. अतिसर्ग म्हणजे ‘माझ्याद्वारे काय केले जावे?’ असे विचारले असता, ‘प्राण्याची हिंसा करू नये’ इत्यादी प्रकारे आचरणाचा मार्ग दाखवून कर्तव्य करण्याची अनुमती देणे. प्राप्तकाल म्हणजे योग्य वेळ येणे. जो कार्य करण्याच्या वेळेचे परीक्षण करून करतो, त्याला वेळेची सूचना देणे, तिथे प्रार्थना नसते. ‘आपल्याद्वारे चटई विणली जावी (कत्तब्बो, करणीयो, कारियो, किच्चो)’ अशा प्रकारे ‘तुझ्याद्वारे चटई विणली जावी, कारण आपल्यासाठी चटई विणण्याची हीच योग्य वेळ आहे.’

ဧဝံ ဥဒ္ဓမုဟုတ္တေပိ ဝတ္တမာနတော ပေသာဒီသု သိဒ္ဓါ ဧဝ. တထာ အရဟေ ကတ္တရိ သတ္တိဝိသိဋ္ဌေ စ ပတီယမာနေ, အာဝဿကာ+ဓမီဏတာဝိသိဋ္ဌေ စ ဘာဝါဒေါ သိဒ္ဓါ. ဥဒ္ဓံ မုဟုတ္တတော-ဘောတာ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော. ဘောတာ ရဇ္ဇံ ကာတဗ္ဗံ, ဘဝံ အရဟော. ဘောတာ [Pg.269] ဘာရော ဝဟိတဗ္ဗော, ဘဝံ သက္ကော. ဘောတာ အဝဿံ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော. ဘောတာ နိက္ခော ဒါတဗ္ဗော.

याचप्रमाणे एका मुहूर्तानंतरच्या काळातही वर्तमानकाळाप्रमाणे प्रेषण इत्यादी अर्थांमध्ये हे सिद्धच आहेत. तसेच कर्ता योग्य (अर्ह) असताना, सामर्थ्य विशिष्ट असताना, आणि आवश्यक किंवा कर्जबाजारीपणा विशिष्ट असताना भाव इत्यादी अर्थांमध्ये हे सिद्ध होतात. एका मुहूर्तानंतर—‘आपल्याद्वारे चटई विणली जावी.’ ‘आपल्याद्वारे राज्य केले जावे, आपण यास योग्य आहात.’ ‘आपल्याद्वारे भार वाहिला जावा, आपण समर्थ आहात.’ ‘आपल्याद्वारे नक्कीच चटई विणली जावी.’ ‘आपल्याद्वारे सोन्याचे नाणे (निक्ख) दिले जावे.’

၃၃. ကတ္တရိ လ္တု+ဏ္ကာ

३३. ‘कत्तरि ल्तु-ण्का’ (हे सूत्र).

ကတ္တရိ ကာရကေ ကြိယတ္ထာ လ္တု+ဏ္ကာ ဟောန္တိ. ကရ=ကရဏေ, ပရရူပေ ‘‘လ္တု+ပိတာဒီန+မာ သိမှီ’’တိ အာ သိလောပေါ စ. ကရောတီတိ ကတ္တာ. ဧဝံ ဘရတီတိ ဘတ္တာ. ဟရတီတိ ဟတ္တာ. ဘိဒတီတိ ဘေတ္တာ, ဧကာရော, ဦမှိ ဘေဒိတာ. ဆိန္ဒတီတိ ဆေတ္တာ. ဘောဇနဿ ဒါတာ ဘောဇနဒါတာ. သန္ဓာတီတိ သန္ဓာတာ. ဝစတီတိ ဝတ္တာ. ဩကာရပရရူပေသု ဘုဉ္ဇတီတိ ဘောတ္တာ. ‘‘ပဒါဒီနံ ကွစီ’’တိ ယုကာဂမော, ဗုဇ္ဈတီတိ ဗုဇ္ဈိတာ. ဇာနာတီတိ ဉာတာ. ဆိန္ဒတီတိ ဆေတာ. သုဏာတီတိ သောတာ. ‘‘ဦ+လဿေ’’တိ ဦဿ ဧကာရေ ဂဏှာတီတိ ဂဟေတာ. ဘဝတီတိ ဘဝိတာ. သရတီတိ သရိတာ. ‘‘မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ’’တိ မဿ နိဂ္ဂဟီတေ ဝဂ္ဂန္တေ စ ဂစ္ဆတီတိ ဂန္တာ. နကာရန္တာနမ္ပိ နိဂ္ဂဟီတံ, ခနတီတိ ခန္တာ. သနတီတိ သန္တာ. မညတီတိ မန္တာ. ပါလေတီတိ ပါလယိတာ ပါလေတာ, ဧတ္ထ စုရာဒိတ္တာ ဏိ.

कर्ता कारकामध्ये क्रियावाचक धातूंहून ‘ल्तु’ आणि ‘ण्क’ प्रत्यय होतात. ‘कर’ = करणे या अर्थी, पररूप झाल्यावर ‘ल्तु-पितादीन-मा सिम्ही’ या सूत्राने ‘आ’ कार आणि ‘सि’ चा लोप होतो. जो करतो तो ‘कत्ता’ (कर्ता). याचप्रमाणे जो भरण-पोषण करतो तो ‘भत्ता’ (भर्ता). जो हरण करतो तो ‘हत्ता’ (हर्ता). जो भेद करतो तो ‘भेत्ता’, येथे ‘ए’ कार होतो, ‘उ’ प्रत्यय असताना ‘भेदित्ता’ रूप होते. जो छेद करतो तो ‘छेत्ता’. भोजनाचा दाता तो ‘भोजनदाता’. जो सांधतो तो ‘संधाता’. जो बोलतो तो ‘वत्ता’ (वक्ता). ‘ओ’ कार आणि पररूप झाल्यावर, जो भोजन करतो तो ‘भोत्ता’ (भोक्ता). ‘पदादीनं क्वची’ या सूत्राने ‘यु’ चा आगम होऊन, जो जाणतो तो ‘बुज्झिता’. जो जाणतो तो ‘ञाता’ (ज्ञाता). जो छेद करतो तो ‘छेता’. जो ऐकतो तो ‘सोता’ (श्रोता). ‘ऊ-लस्से’ या सूत्राने ‘उ’ चा ‘ए’ कार झाल्यावर, जो ग्रहण करतो तो ‘गहेता’. जो होतो तो ‘भविता’. जो स्मरण करतो तो ‘सरिता’. ‘मनानं निग्गहीतं’ या सूत्राने ‘म’ चा निग्गहीत (अनुस्वार) आणि वर्गान्त वर्ण झाल्यावर, जो जातो तो ‘गन्ता’. नकारांत धातूंचाही निग्गहीत होतो, जो खणतो तो ‘खन्ता’. जो शब्द करतो तो ‘सन्ता’. जो मानतो तो ‘मन्ता’. जो पालन करतो तो ‘पालयिता’ किंवा ‘पालेता’, येथे चुरादि गणाचा असल्यामुळे ‘णि’ प्रत्यय होतो.

ဏိဏာပီသု-ဘာဝယတီတိ ဘာဝယိတာ ဘာဝေတာ. ဧဝံ သာရယိတာ သာရေတာ, ဒါပယိတာ ဒါပေတာ, ဟာပယိတာ ဟာပေတာ, နိရောဓယိတာ နိရောဓေတာ, ဗောဓယိတာ ဗောဓေတာ, ဉာပယိတာ ဉာပေတာ, သာဝယိတာ သာဝေတာ, ဂါဟယိတာ ဂါဟေတာ, ကာရယိတာ ကာရေတာ, ကာရာပယိတာ ကာရာပေတာ ဣစ္စာဒိ.

‘णि’ आणि ‘णापे’ प्रत्यय असताना—जो भावना करतो तो ‘भावयिता’ किंवा ‘भावेता’. याचप्रमाणे ‘सारयिता-सारेता’, ‘दापयिता-दापेता’, ‘हापयिता-हापेता’, ‘निरोधयिता-निरोधेता’, ‘बोधयिता-बोधेता’, ‘ञापयिता-ञापेता’, ‘सावयिता-सावेता’, ‘गाहयिता-गाहेता’, ‘कारयिता-कारेता’, ‘कारापयिता-कारापेता’ इत्यादी रूपे होतात.

ဏ္ကပစ္စယေ-ဏကာရော [Pg.270] ဝုဒ္ဓျတ္ထော. ရထံ ကရောတီတိ ရထကာရကော, ‘‘အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ’’တိ အာ အမာဒိသမာသော စ. အန္နံ ဒဒါတီတိ အန္နဒါယကော. ‘‘အဓာတုဿ ကာ+သျာဒိတော ဃေ+ဿီ’’တိ ဃေ ပရေ အဿ ဣအာဒေသော, အန္နဒါယိကာ, အန္နဒါယကံ ကုလံ. ‘‘အာဿာ+ဏာပိမှိ ယုက’’ ဣတိဏာပိတော+ညတြ ယုက. လောကံ နေတီတိ လောကနာယကော, ဧကာရေ ‘‘အာယာ+ဝါ ဏာနုဗန္ဓေ’’တိ အာယာဒေသော. ဧဝံ ဝိနေတီတိ ဝိနာယကော.

‘ण्क’ प्रत्ययामध्ये ‘ण’ कार वृद्धीसाठी आहे. जो रथ बनवतो तो ‘रथकारको’ (रथकार), ‘अस्सा णानुबन्धे’ या सूत्राने ‘आ’ कार आणि अम-आदि समास होतो. जो अन्न देतो तो ‘अnnदायको’ (अन्नदाता). ‘अधातुस्स का-स्यादितो घे-स्सी’ या सूत्राने ‘घ’ प्रत्यय असताना ‘आ’ चा ‘इ’ आदेश होऊन स्त्रीलिंगात ‘अन्नदायिका’ आणि नपुंसकलिंगात ‘अन्नदायकं कुलं’ रूपे होतात. ‘आस्सा-णापिम्हि युक’ या सूत्राने ‘णापि’ प्रत्ययाव्यतिरिक्त ‘यु’ चा आगम होतो. जो लोकांचे नेतृत्व करतो तो ‘लोकनायको’ (लोकनायक), ‘ए’ कार असताना ‘आया-वा णानुबन्धे’ या सूत्राने ‘आय’ आदेश होतो. याचप्रमाणे जो विनय शिकवतो तो ‘विनायको’ (विनायक).

အကမ္မုပပဒေ-ကရောတီတိ ကာရကော, ဧဝံ ဒါယကော နာယကော, ဩကာရေ အာဝါဒေသေ သုဏာတီတိ သာဝကော. ပုရေ ဝိယ ဣကာရေ သာဝိကာ. လုနာတီတိ လာဝကော. ပု=ပဝနေ, ပုနာတီတိ ပါဝကော. ဘဝတီတိ ဘာဝကော, ဥပါသတီတိ ဥပါသကော. ဂဏှာတီတိ ဂါဟကော ပါဝကော, ယာဇကော. ဝဓ=ဟိံသာယံ, ဝဓေတီတိ ဝဓကော, ‘‘အညတြာပီ’’တိ ဝုဒ္ဓိပဋိသေဓော. ‘‘ဟနဿ ဃာတော ဏာနုဗန္ဓေ’’တိ ဃာတာဒေသော, ဟနတီတိ ဃာတကော. ‘‘မံ ဝါ ရုဓာဒီနံ’’တိ မံ, ရုန္ဓကော, ဂုရုတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ. တထာ ဘုဉ္ဇတီတိ ဘုဉ္ဇကော. အာယဿ ရဿေ ကိဏာတီတိ ကယကော. ပါလေတီတိ ပါလကော. ပူဇေတီတိ ပူဇကော.

कर्म उपपद नसताना—जो करतो तो ‘कारको’ (कारक), याचप्रमाणे ‘दायको’ (दायक), ‘नायको’ (नायक). ‘ओ’ कार असताना ‘आव’ आदेश होऊन, जो ऐकतो तो ‘सावको’ (श्रावक). पूर्वीप्रमाणेच ‘इ’ कार झाल्यावर स्त्रीलिंगात ‘साविका’ (श्राविका) रूप होते. जो कापतो तो ‘लावको’. ‘पु’ = पवित्र करणे या अर्थी, जो पवित्र करतो तो ‘पावको’ (अग्नी). जो होतो तो ‘भावको’, जो उपासना करतो तो ‘उपासको’ (उपासक). जो ग्रहण करतो तो ‘गाहको’, ‘पावको’, जो यज्ञ करतो तो ‘याजको’. ‘वध’ = हिंसा करणे या अर्थी, जो वध करतो तो ‘वधको’, ‘अञ्ञत्रापी’ या सूत्राने वृद्धीचा निषेध होतो. ‘हनस्स घातो णानुबन्धे’ या सूत्राने ‘घात’ आदेश होऊन, जो मारतो तो ‘घातको’ (घातक). ‘मं वा रुधादीनं’ या सूत्राने ‘म’ चा आगम होऊन ‘रुन्धको’ रूप होते, गुरुत्वामुळे वृद्धी होत नाही. तसेच जो भोजन करतो तो ‘भुञ्जको’. ‘आय’ चा र्‍हस्व झाल्यावर, जो खरेदी करतो तो ‘कयको’. जो पालन करतो तो ‘पालको’ (पालक). जो पूजा करतो तो ‘पूजको’ (पूजक).

ခါဒီသု-တိတိက္ခတီတိ တိတိက္ခကော. ဝီမံသတီတိ ဝီမံသကော ဣစ္စာဒိ. ပနုဒတီတိ ပနူဒကော, ‘‘ဗျဉ္ဇနေ’’စ္စာဒိနာ ဒီဃော. ‘‘ဘီတွာ+နကော’’တိ ဧတ္ထ ‘အာနကော’တိ ယောဂဝိဘာဂါ အာနကော, အာဿ ရဿေ နကာရာဂမေ စ ‘‘ဉာဿ နေ ဇာ’’တိ ဇာဒေသော, ဇာနနကော. ဏာပိမှိ –

खादने इत्यादींमध्ये सहन करतो तो 'तितिक्खको' (सहनशील). विचार करतो तो 'वीमंसको' (परीक्षक) इत्यादी. दूर करतो तो 'पनूदको' (दूर करणारा), 'ब्यञ्जने' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो. 'भीत्वा+नको' यामध्ये 'आनको' हा योगविभागाने 'आनक' प्रत्यय होतो, 'आ' चा र्‍हस्व होऊन आणि 'न' काराचा आगम होऊन 'ञास्स ने जा' या सूत्राने 'जा' आदेश होतो, (त्यामुळे) 'जाननको' (जाणणारा) असा शब्द बनतो. 'णापि' प्रत्यय असताना –

အဏ-ဣတိ [Pg.271] ဒဏ္ဍကဓာတု, အာဏာပေတီတိ အာဏာပကော. တထာ သညာပကော, ပတိဋ္ဌာပကော. သံ+ပ ပုဗ္ဗော အာပ=ပါပုဏနေ, နိဗ္ဗာနံ သမ္ပာပေတီတိ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကော. ကာရာပကော, ကာရာပိကာ ဣစ္စာဒိ.

'अण' हा दण्डकधातू आहे, आज्ञा देतो तो 'आणापको' (आज्ञा देणारा). त्याचप्रमाणे 'सञ्ञापको' (समजावून सांगणारा), 'पतिट्ठापको' (प्रतिष्ठापित करणारा). 'सं' आणि 'प' उपसर्ग पूर्व असलेला 'आप' (आप = प्राप्त करणे अर्थी) धातू, निर्वाण प्राप्त करून देतो तो 'निब्बानसम्पापको' (निर्वाण प्राप्त करून देणारा). 'कारापको' (करवून घेणारा), 'कारापिका' (करवून घेणारी) इत्यादी.

ဗဟုလံဝိဓာနာ ကမ္မေပိ-ပါဒေဟိ ဟရီယတီတိ ပါဒဟာရကော. စုပ=မန္ဒဂမနေ, ဂလေ စုပ္ပတီတိ ဂလစောပကော.

'बहुलं' विधानामुळे कर्म असतानाही - पायांनी नेले जाते ते 'पादहारको'. 'चुप' (मंद गमन अर्थी) धातू, गळ्यात हळूहळू जातो तो 'गलचोपको'.

သိဒ္ဓေါဝ လ္တု အရဟာဒီသု ‘‘ဘဝံ ခလု ကညာယ ပရိဂ္ဂဟာရဟော’’တိ (ပရိဂ္ဂဟိတာ). သီလတ္ထေ-ဥပါဒါနသီလောတိ ဥပါဒါတာ. သာဓု ဂစ္ဆတီတိ ဂန္တာ. မုဏ္ဍနဓမ္မာ မုဏ္ဍနာစာရာတိ မုဏ္ဍယိတာရော, ဧတ္ထ ‘‘ဓာတွတ္ထေ နာမသ္မီ’’တိ ဣမှိ ဦအာဂမေ ဧ+အယာဒေသေ မုဏ္ဍယိတုသဒ္ဒမှိ အာရငါဒေသေ စ ကတေ ယောဿ ဋော.

'अरह' इत्यादींमध्ये 'तु' (ल्तु) प्रत्यय सिद्धच आहे, जसे 'भवं खलु कञ्ञाय परिग्गहारहो' (परिग्गहिता - स्वीकारणारा). शील (स्वभाव) अर्थी - उपादान (ग्रहण) करण्याचा स्वभाव असलेला तो 'उपादाता'. चांगल्या प्रकारे जातो तो 'गन्ता'. मुंडण करण्याचा स्वभाव किंवा आचार असलेले ते 'मुण्डयितारो' (मुंडण करणारे); येथे 'धात्वत्थे नामस्मी' या सूत्राने 'ऊ' आगम, 'ए' चा 'अय' आदेश होऊन 'मुण्डयितु' शब्दात 'आरङ्' आदेश केल्यावर 'य' चा 'ट' होतो.

၃၄. အာဝီ

३४. आवी

ကြိယတ္ထာ အာဝီ ဟောတိ ဗဟုလံ ကတ္တရိ. ‘‘ဒိသဿ ပဿ+ဒဿ=ဒသ+ဒ+ဒက္ခာ’’တိ ဒဿာဒေသော, ဘယံ ပဿတီတိ ဘယဒဿာဝီ. နီမှိ ဘယဒဿာဝိနီ. ဘယဒဿာဝိ စိတ္တံ. အပ္ပဝိသယတာဉာပနတ္ထံ ဘိန္နယောဂကရဏံ. သာမညဝိဟိတတ္တာ သီလာဒီသု စ ဟောတေဝ.

क्रियावाचक धातूंहून कर्ता अर्थी 'आवी' प्रत्यय बहुधा होतो. 'दिसस्स पस्स+दस्स=दस+द+दक्खा' या सूत्राने 'दस्स' आदेश होतो, भय पाहतो तो 'भयदस्सावी' (भय पाहणारा). 'नी' (स्त्रीलिंगी) प्रत्यय असताना 'भयदस्साविनी'. (नपुंसकलिंगात) 'भयदस्सावि चित्तं'. अल्पविषयत्व दर्शवण्यासाठी भिन्नयोग (सूत्राचे विभाजन) केले आहे. सामान्य विधान असल्यामुळे शील इत्यादी अर्थांमध्येही हा होतोच.

၃၅. အာသိံသာယ+မကော

३५. आसिंसायं + मको

အာသိံသာယံ ဂမ္မမာနာယံ ကြိယတ္ထာ အကော ဟောတိ ကတ္တရိ. ဇီဝ=ပါဏဓာရဏေ, ဇီဝတူတိ ဇီဝကော. နန္ဒ=သမိဒ္ဓိယံ, နန္ဒတူတိ နန္ဒကော. ဘဝတူတိ ဘဝကော.

आकांक्षा (इच्छा) प्रतीत होत असताना क्रियावाचक धातूंहून कर्ता अर्थी 'अको' प्रत्यय होतो. 'जीव' (प्राणधारण अर्थी) धातू, तो जगो म्हणून 'जीवको'. 'नन्द' (समृद्धी अर्थी) धातू, तो आनंदी राहो म्हणून 'नन्दको'. तो होवो म्हणून 'भवको'.

၃၆. ကရာ ဏနော

३६. कर धातूहून णन प्रत्यय होतो

ကရတော [Pg.272] ကတ္တရိ ဏ နော ဟောတိ. ကရောတီတိ ကာရဏံ. ကတ္တရီတိ ကိံ, ကရောတိ အနေနာတိ ကရဏံ.

'कर' धातूहून कर्ता अर्थी 'णन' प्रत्यय होतो. करतो तो 'कारणं'. 'कर्ता अर्थी' असे का म्हटले? ज्याच्याद्वारे केले जाते ते 'करणं' (साधन).

၃၇. ဟာတော ဝီဟိ+ကာလေသု

३७. हा धातूहून व्रीही (धान्य) आणि काळ अर्थी णन प्रत्यय होतो

ဟာတော ဝီဟိသ္မိံ ကာလေ စ ဏနော ဟောတိ. ‘‘အာဿာ’’တျာဒိနာ ယုက, ဇဟန္တိ ဥဒကံတိ ဟာယနာ ဝီဟယော. ဇဟာတိ ဘာဝေ ပဒတ္ထေတိ ဟာယနော သံဝစ္ဆရော. ဝီဟိကာလေသူတိ ကိံ, ဇဟာတီတိ ဟာတာ.

'हा' धातूहून व्रीही (धान्य) आणि काळ अर्थी 'णन' प्रत्यय होतो. 'आस्सा' इत्यादी सूत्राने 'युक्' आगम होऊन, जे पाणी सोडतात ते 'हायना' (हायण नावाचे) व्रीही (धान्य). जो पदार्थांना मागे टाकतो तो 'हायनो' (वर्ष/संवत्सर). 'व्रीही आणि काळ अर्थी' असे का म्हटले? जो सोडतो तो 'हाता'.

၃၈. ဝိဒါ ကူ

३८. विद धातूहून कू प्रत्यय होतो

ဝိဒသ္မာ ကူ ဟောတိ ကတ္တရိ. ကကာရော ‘‘ကူတော’’တိ ဝိသေသနတ္ထော. ဝိဒတီတိ ဝိဒူ, လောကဝိဒူ.

'विद' धातूहून कर्ता अर्थी 'कू' प्रत्यय होतो. 'क' कार हा 'कूतो' या सूत्राने विशेष अर्थासाठी आहे. जाणतो तो 'विदू' (जाणकार), जसे 'लोकविदू' (लोकवेत्ता).

၃၉. ဝိတော ဉာတော

३९. वि पूर्व असलेल्या ञा धातूहून कू प्रत्यय होतो

ဝိပုဗ္ဗာ ဉာဣစ္စ+သ္မာ ကူ ဟောတိ ကတ္တရိ. ဝိဇာနာတီတိ ဝိညူ.

'वि' पूर्व असलेल्या 'ञा' धातूहून कर्ता अर्थी 'कू' प्रत्यय होतो. विशेष रूपाने जाणतो तो 'विञ्ञू' (विज्ञ/बुद्धिमान).

၄၀. ကမ္မာ

४०. कर्म उपपद असताना

ကမ္မတော ပရာ ဉာဣစ္စ+သ္မာ ကူ ဟောတိ ကတ္တရိ. သဗ္ဗံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညူ. ဧဝံ မတ္တညူ, ဓမ္မညူ, အတ္ထညူ ကာလညူ, ကတညူ ဣစ္စာဒိ. (ဘိက္ခူတိ ပန ‘‘ဘရာဒိ’’ ဏွာဒိသုတ္တေန သိဒ္ဓံ).

कर्म उपपदाच्या पुढे असलेल्या 'ञा' धातूहून कर्ता अर्थी 'कू' प्रत्यय होतो. सर्व काही जाणतो तो 'सब्बञ्ञू' (सर्वज्ञ). याचप्रमाणे 'मत्तञ्ञू' (प्रमाण जाणणारा), 'धम्मञ्ञू' (धम्म जाणणारा), 'अत्थञ्ञू' (अर्थ जाणणारा), 'कालञ्ञू' (काळ जाणणारा), 'कतञ्ञू' (कृतज्ञ) इत्यादी. ('भिक्खू' हा शब्द तर 'भरादि' उणादि सूत्राने सिद्ध होतो.)

၄၁. ကွစဏ

४१. कधीकधी अण प्रत्यय होतो

ကမ္မတော ပရာ ကြိယတ္ထာ ကွစိ အဏ ဟောတိ ကတ္တရိ. ကုမ္ဘံ ကရောတီတိ ကုမ္ဘကာရော, အမာဒိသမာသော. ဣတ္ထိယံ ကုမ္ဘကာရီ. ဧဝံ ကမ္မကာရော, မာသာကာရော, ကဋ္ဌကာရော, ရထကာရော သုဝဏ္ဏကာရော[Pg.273], သုတ္တကာရော, ဝုတ္တိကာရော, ဋီကာကာရော. သရံ လုနာတီတိ သရလာဝေါတိ ဩ+အဝါဒေသာ. မန္တေ အဇ္ဈာယတီတိ မန္ထဇ္ဈာယော, ဣ=အဇ္ဈေနဂတီသု, အဓိပုဗ္ဗော, ဧ+အယာဒေသာ, အဓိနော ဣဿ ယကာရ+စဝဂ္ဂါဒယော စ.

कर्म उपपदाच्या पुढे असलेल्या क्रियावाचक धातूहून कधीकधी कर्ता अर्थी 'अण' प्रत्यय होतो. कुंभ (घडा) बनवतो तो 'कुम्भकारो' (कुंभार), हा द्वितीया तत्पुरुष समास आहे. स्त्रीलिंगात 'कुम्भकारी'. याचप्रमाणे 'कम्मकारो' (काम करणारा), 'मासाकारो' (उडीद पिकवणारा), 'कट्ठकारो' (सुतार), 'रथकारो' (रथ बनवणारा), 'सुवण्णकारो' (सोनार), 'सुत्तकारो' (सूत्रकार), 'वुत्तिकारो' (वृत्तिकार), 'टीकाकारो' (टीकाकार). लव्हाळा कापतो तो 'सरलावो', येथे 'ओ' चा 'अव' आदेश होतो. मंत्रांचे अध्ययन करतो तो 'मन्थज्झायो'; येथे 'इ' (अध्ययन व गमन अर्थी) धातू 'अधि' पूर्व असलेला आहे, 'ए' चा 'अय' आदेश आणि 'अधि' मधील 'इ' चा यकार व चवर्ग इत्यादी आदेश होतात.

ဗဟုလာဓိကာရာ ဣဟ န ဟောတိ ‘‘အာဒိစ္စံ ပဿတိ, ဟိမဝန္တံ သုဏောတိ, ဂါမံ ဂစ္ဆတိ’’. ကွစီတိ ကိံ, ကမ္မကရော, ဧတ္ထ အပစ္စယော.

'बहुलं' च्या अधिकारामुळे येथे (अण प्रत्यय) होत नाही - 'आदिच्चं पस्सति' (सूर्याला पाहतो), 'हिमवन्तं सुणोति' (हिमालयाविषयी ऐकतो), 'गामं गच्छति' (गावाला जातो). 'क्वचि' असे का म्हटले? 'कम्मकरो' (काम करणारा), येथे 'अ' प्रत्यय होतो.

၄၂. ဂမာ ရူ

४२. गम धातूहून रू प्रत्यय होतो

ကမ္မတော ပရာ ဂမာ ရူ ဟောတိ ကတ္တရိ. ရာနုဗန္ဓတ္တာ အမဘာဂလောပေါ. ဝေဒံ ဂစ္ဆတီတိ ဝေဒဂူ, ဧဝံ ပါရဂူ.

कर्म उपपदाच्या पुढे असलेल्या 'गम' धातूहून कर्ता अर्थी 'रू' प्रत्यय होतो. 'र' कार अनुबंध असल्यामुळे 'अम' भागाचा लोप होतो. वेदाला (ज्ञानाला) प्राप्त करतो तो 'वेदगू' (ज्ञानवान), याचप्रमाणे 'पारगू' (पारंगत).

သာမညဝိဓာနတော သီလာဒီသုပိ ဟောတိ. ဘဝပါရံ ဂစ္ဆတိ သီလေနာတိ ဘဝပါရဂူ. အန္တဂမနသီလော အန္တဂူ, ဧဝံ အဒ္ဓဂူ.

सामान्य विधान असल्यामुळे शील (स्वभाव) इत्यादी अर्थांमध्येही हा प्रत्यय होतो. स्वभावाने भवाच्या पार जातो तो 'भवपारगू'. अंताप्रत जाण्याचा स्वभाव असलेला तो 'अन्तगू', याचप्रमाणे 'अद्धगू' (प्रवासी).

၄၃. သမာန+ည+ဘဝန္တ+ယာဒိတူ+ပမာနာ ဒိသာ ကမ္မေ ရီ+ရိက္ခ+ကာ

४३. समान, अञ्ञ, भवन्त, यादि इत्यादी उपमानवाचक शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'दिस' धातूहून कर्म कारकात 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय होतात

သမာနာဒီဟိ ယာဒီဟိ စော+ပမာနေဟိ ပရာ ဒိသာ ကမ္မကာရကေ ရီ+ရိက္ခ+ကာ ဟောန္တိ. ‘‘သျာဒိ သျာဒိနေ+ကတ္ထံ’’တိ သမာသေ ‘‘ရာနုဗန္ဓေ+န္တသရာဒိဿာ’’တိ ဒိသဿ ဣသဘာဂလောပေ ‘‘ရီရိက္ခကေသူ’’တိ သမာနဿ သာဒေသေ စ သမာနော ဝိယ ဒိဿတီတိ သဒီ, သဒိက္ခော. ကေ – ‘‘န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသူ’’တိ ဧတ္တာဘာဝေါ, သဒိသော.

'समान' इत्यादी आणि 'यादि' इत्यादी उपमानवाचक शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'दिस' धातूहून कर्म कारकात 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय होतात. 'स्यादि स्यादिने कत्थं' या सूत्राने समास झाल्यावर, 'रानुबन्धेन्तसरादिस्सा' या सूत्राने 'दिस' च्या 'इस' भागाचा लोप झाल्यावर आणि 'रीरिक्खकेसू' या सूत्राने 'समान' चा 'स' आदेश झाल्यावर, 'समानासारखा दिसतो तो' या अर्थी 'सदी', 'सदिक्खो' हे शब्द बनतात. 'क' प्रत्यय असताना - 'न ते कानुबन्धन आगमेसू' या सूत्राने 'ए'त्वाचा अभाव होतो, (त्यामुळे) 'सदिसो' असा शब्द बनतो.

၁၂၅. သမာနာ ရော ရီ+ရိက္ခ+ကေသု

१२५. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय असताना समान शब्दाच्या पुढे असलेल्या दिस च्या जागी विकल्प करून र आदेश होतो

သမာနသဒ္ဒတော [Pg.274] ပရဿ ဒိသဿ ရ ဟောတိ ဝါ ရီ+ရိက္ခ+ကေသူတိ ပက္ခေ ဒဿ ရာဒေသေ သရီ, သရိက္ခော, သရိသော.

'समान' शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'दिस' च्या जागी 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना विकल्प करून 'र' होतो; पक्षामध्ये 'द' चा 'र' आदेश झाल्यावर 'सरी', 'सरिक्खो', 'सरिसो' हे शब्द बनतात.

၃,၈၆. သဗ္ဗာဒီန+မာ

३,८६. सब्ब इत्यादी शब्दांना आ होतो

ရီ+ရိက္ခ+ကေသု သဗ္ဗာဒီန+မာ ဟောတိ. အညော ဝိယ ဒိဿတီတိ အညာဒီ, အညာဒိက္ခော, အညာဒိသော.

'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. दुसऱ्यासारखा दिसतो तो 'अञ्ञादी', 'अञ्ञादिक्खो', 'अञ्ञादिसो'.

၃,၈၇. န္တ+ကိ+မိ+မာနံ ဋာ+ကီ+ဋီ

३,८७. न्त, किं आणि इम शब्दांच्या जागी अनुक्रमे टा, की आणि टी आदेश होतात

ရီ+ရိက္ခ+ကေသု န္တ+ကိံ+ဣမသဒ္ဒါနံ ဋာ+ကီ+ဋီ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ဋကာရာ သဗ္ဗာဒေသတ္ထာ. ဘဝါဒီ ဘဝါဒိက္ခော ဘဝါဒိသော, ကီဒီ ကီဒိက္ခော ကီဒိသော, အယမိဝ ဒိဿတီတိ ဤဒီ ဤဒိက္ခော ဤဒိသော. အာကာရေ ယာဒီ ယာဒိက္ခော ယာဒိသော, တျာဒီ တျာဒိက္ခော တျာဒိသော ဣစ္စာဒိ.

'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना 'न्त', 'किं' आणि 'इम' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'टा', 'की' आणि 'टी' आदेश होतात. 'ट' कार हा सर्वादेशासाठी आहे. 'भवादी', 'भवादिक्खो', 'भवादिसो'; 'कीदी', 'कीदिक्खो', 'कीदिसो'; याच्यासारखा दिसतो तो 'इदी', 'इदिक्खो', 'इदिसो'. आकार असताना 'यादी', 'यादिक्खो', 'यादिसो', 'त्यादी', 'त्यादिक्खो', 'त्यादिसो' इत्यादी.

၃,၈၈. တုမှာမှာနံ တာမေ+ကသ္မိံ

३,८८. एकवचनात तुम्ह आणि अम्ह शब्दांच्या जागी अनुक्रमे ता आणि मा आदेश होतात

ရီ+ရိက္ခ+ကေသု တုမှာမှာနံ တာမာ ဟောန္တေ+ကသ္မိံ ယထာက္ကမံ. တွံ ဝိယ ဒိဿတိ, အယံ ဝိယ ဒိဿတီတိ တာဒီ မာဒီ ဣစ္စာဒိ. ဧကသ္မိန္တိ ကိံ, တုမှာဒိသော အမှာဒိသော.

'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना एकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'ता' आणि 'मा' आदेश होतात. तुझ्यासारखा दिसतो तो 'तादी', माझ्यासारखा दिसतो तो 'मादी' इत्यादी. 'एकवचनात' असे का म्हटले? 'तुम्हादिसो', 'अम्हादिसो'.

၃,၈၉. တံ+မ+မညတြ

३,८९. इतरत्र एकवचनात तुम्ह आणि अम्ह च्या जागी अनुक्रमे तं आणि मं आदेश होतात

ရီရိက္ခကန္တတော+ညသ္မိံ ဥတ္တရပဒေ တုမှာမှာန+မေကသ္မိံ တံ+မံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. တွံ ဒီပေါ ဧသံ, အဟံ ဒီပေါ ဧသံတိ အညပဒတ္ထေ တံဒီပါ မံဒီပါ. တွံ သရဏ+မေသံ, အဟံ သရဏ+ မေသန္တိ [Pg.275] တံသရဏာ မံသရဏာ. တယာ ယောဂေါ တယျောဂေါ, မယာ ယောဂေါ မယျောဂေါတိ အမာဒိသမာသေ နိဂ္ဂဟီတလောပေါ.

'री', 'रिक्ख' आणि 'क' हून भिन्न उत्तरपद असताना एकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' च्या जागी अनुक्रमे 'तं' आणि 'मं' आदेश होतात. 'तू त्यांचा दीप आहेस', 'मी त्यांचा दीप आहे' अशा अन्यपदार्थाच्या अर्थी 'तंदीपा', 'मंदीपा' हे शब्द बनतात. 'तू त्यांचे शरण आहेस', 'मी त्यांचे शरण आहे' या अर्थी 'तंसरणा', 'मंसरणा'. 'तुझ्याशी योग' = 'तय्योगो', 'माझ्याशी योग' = 'मय्योगो', अशा द्वितीया इत्यादी समासात निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो.

၃,၉၀. ဝေ+တဿေ+ဋ

३,९०. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय असताना एतस् शब्दाच्या जागी विकल्प करून एत किंवा ए आदेश होतो

ရီ+ရိက္ခ+ကေသု ဧတဿ ဧဋ ဝါ ဟောတိ. ဧဒီ ဧတာဒီ, ဧဒိက္ခော ဧတာဒိက္ခော, ဧဒိသော ဧတာဒိသော.

'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय असताना 'एतस्' शब्दाच्या जागी विकल्प करून 'एत' किंवा 'ए' होतो. 'एदी', 'एतादी'; 'एदिक्खो', 'एतादिक्खो'; 'एदिसो', 'एतादिसो'.

၄၄. ဘာဝကာရကေ သွ+ဃဏ ဃ ကာ

४४. भाव आणि कारक अर्थी अ, घण, घ आणि क प्रत्यय होतात

ဘာဝေ ကာရကေ စ ကြိယတ္ထာ အ ဃဏ ဃ ကာ ဟောန္တိ ဗဟုလံ.

भाव आणि कारक अर्थी क्रियावाचक धातूंहून 'अ', 'घण', 'घ' आणि 'क' प्रत्यय बहुधा होतात.

အပစ္စယော-ပဂ္ဂဏှနံ ပဂ္ဂဟော, ဧဝံ နိဂ္ဂဟော, ဓမ္မံ ဓာရေတီတိ ဓမ္မဓရော, ဧဝံ ဝိနယဓရော. တထာ တံ ကရောတီတိ တက္ကရော, ဒွိတ္တံ. ဧဝံ ဟိတကရော, ဒိဝသကရော, ဒိနကရော, ဒိဝါကရော, နိသာကရော, ဓနုံ ဂဏှီတိ ဓနုဂ္ဂဟော. ဧဝံ ကဝစဂ္ဂဟော. ဒဒ=ဒါနေ, သဗ္ဗကာမံ ဒဒါတီတိ သဗ္ဗကာမဒဒေါ, သဗ္ဗဒဒေါ. အာတော ‘‘ပရောက္ခာယဉ္စာ’’တိ စဂ္ဂဟဏေန ဒွိတ္တေ ‘‘ရဿော ပုဗ္ဗဿာ’’တိ ရဿေ စ အန္နံ ဒဒါတီတိ အန္နဒဒေါ, ဧဝံ ဓနဒေါ. သံပုဗ္ဗော ဓာ=ဓာရဏေ, သဗ္ဗံ သန္ဓဟတီတိ သဗ္ဗသန္ဓော. နီ=ပါပနေ, ဝိပုဗ္ဗော, ဝိနေသိ ဝိနေတိ ဝိနေဿတိ ဧတေန ဧတ္ထာတိ ဝါ ဝိနယော, ဧ+အယာဒေသာ. နယနံ နယော. သိ=သေဝါယံ, နိပုဗ္ဗော, နိဿီယတီတိ နိဿယော. သိ=သယေ, အနုသယိ အနုသေတိ အနုသေဿတီတိ အနုသယော. ဣ=ဂတိမှိ, ပတိပုဗ္ဗော, ပဋိစ္စ ဧတသ္မာ ဖလ+မေတီတိ ပစ္စယော. သံ+ဥပုဗ္ဗော, ဒါဂမေ သမုဒယော[Pg.276]. စိ=စယေ, ဝိနိစ္ဆယတေ+နေန ဝိနိစ္ဆယနံ ဝါ ဝိနိစ္ဆယော, ‘‘နိတော စိဿ ဆော’’တိ စိဿ ဆော. ဥစ္စယနံ ဥစ္စယော, သံစယော. ခိ=ခယေ, ခယနံ ခယော. ဇိ=ဇယေ, ဝိဇယနံ ဝိဇယော, ဇယော. ကီ=ဒဗ္ဗဝိနီမယေ, ဝိက္ကယနံ ဝိက္ကယော, ကယော. လီ=သိလေသနေ, အလ္လီယန္တိ ဧတ္ထာတိ အာလယော, လယော. (ဣဝဏ္ဏန္တာ).

‘अ’ प्रत्यय लागून: प्रग्रहण (स्वीकारणे/उत्साहित करणे) म्हणजे ‘पग्गह’, याचप्रमाणे ‘निग्गह’. जो धम्माचे धारण करतो तो ‘धम्मधरो’, याचप्रमाणे ‘विनयधरो’. तसेच, ते करतो तो ‘तक्करो’ (तत्कर), येथे द्वित्व होते. याचप्रमाणे ‘हितकरो’, ‘दिवसकरो’, ‘दिनकरो’, ‘दिवाकरो’, ‘निशाकरो’. जो धनुष्य ग्रहण करतो तो ‘धनुग्गहो’. याचप्रमाणे ‘कवचग्गहो’. ‘दद’ धातू दानाच्या अर्थात; सर्व कामना देतो तो ‘सब्बकामददो’, सर्व काही देतो तो ‘सब्बददो’. ‘आ’ काराच्या जागी “परोक्खायञ्च” या सूत्रातील ‘च’ च्या ग्रहणाने द्वित्व झाल्यावर “रस्सो पुब्बस्स” या सूत्राने रस्व होऊन, अन्न देतो तो ‘अन्नददो’, याचप्रमाणे ‘धनदो’. ‘सं’ पूर्व ‘धा’ धातू धारण करण्याच्या अर्थात; सर्व सांधतो (एकत्र करतो) तो ‘सब्बसंधो’. ‘नी’ धातू नेण्याच्या (प्रापण) अर्थात, ‘वि’ पूर्व; ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यामध्ये विनय केला गेला, केला जातो किंवा केला जाईल तो ‘विनयो’, येथे ‘ए’ चा ‘अय’ आदेश होतो. नेणे म्हणजे ‘नयो’. ‘सि’ धातू सेवेच्या अर्थात, ‘नि’ पूर्व; ज्याचा आश्रय घेतला जातो तो ‘निस्सयो’. ‘सि’ (शी) धातू शयन करण्याच्या अर्थात; जो अनुशयन करतो, अनुशीत होतो किंवा अनुशीत होईल तो ‘अनुसयो’. ‘इ’ धातू गतीच्या अर्थात, ‘पति’ (प्रति) पूर्व; ज्याच्यावर अवलंबून राहून फळ प्राप्त होते तो ‘पच्चयो’. ‘सं’ आणि ‘उ’ पूर्व, ‘द’ चा आगम होऊन ‘समुदयो’. ‘चि’ धातू गोळा करण्याच्या (चयन) अर्थात; ज्याच्याद्वारे निश्चित केले जाते ते निश्चित करणे म्हणजे ‘विनिच्छयो’, “नितो चिस्स छो” या सूत्राने ‘चि’ च्या जागी ‘छ’ होतो. उच्चयन (एकत्र करणे) म्हणजे ‘उच्चयो’, ‘संचयो’. ‘खि’ (क्षि) धातू क्षयाच्या अर्थात; क्षय होणे म्हणजे ‘खयो’. ‘जि’ धातू विजयाच्या अर्थात; विजय मिळवणे म्हणजे ‘विजयो’, ‘जयो’. ‘क्री’ धातू वस्तूंच्या विनिमयाच्या (खरेदी-विक्रीच्या) अर्थात; विक्री करणे म्हणजे ‘विक्कयो’, खरेदी करणे म्हणजे ‘कयो’. ‘ली’ धातू चिकटण्याच्या (श्लेषण) अर्थात; ज्याच्यामध्ये लीन होतात (आश्रय घेतात) तो ‘आलयो’, ‘लयो’. (हे इ-वर्णान्त धातू आहेत).

အာသုဏန္တီတိ အဿဝါ, အာဿ ရဿော. ပဋိဿဝနံ ပဋိဿဝေါ. သု=ပဿဝနေ, အာဘဝဂ္ဂါ သဝန္တီတိ အာသဝါ. ရု=သဒ္ဒေါ ရဝတီတိ ရဝေါ. ဘဝတီတိ ဘဝေါ. ပဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ပဘဝေါ. လူ=ဆေဒနေ, လဝနံ လဝေါ. (ဥဝဏ္ဏန္တာ).

जे ऐकतात ते ‘अस्सवा’ (आज्ञाधारक), येथे ‘आ’ चा रस्व होतो. प्रतिश्रवण (स्वीकारणे/प्रतिज्ञा करणे) म्हणजे ‘पटिस्सवो’. ‘सु’ (स्रु) धातू वाहण्याच्या (प्रस्रवण) अर्थात; भवाग्र (अस्तित्वाच्या शिखरा) पर्यंत जे वाहतात ते ‘आसवा’. ‘रु’ धातू शब्दाच्या अर्थात; जो आवाज करतो तो ‘रवो’. जो अस्तित्वात येतो तो ‘भवो’. ज्याच्यापासून उत्पन्न होतो तो ‘पभवो’. ‘लू’ धातू छेदण्याच्या (कापण्याच्या) अर्थात; कापणे म्हणजे ‘लवो’. (हे उ-वर्णान्त धातू आहेत).

စရ=စရဏေ, သံစရဏံ သံစရော. ဒရ=ဝိဒါရဏေ, အာဒရနံ အာဒရော. အာဂစ္ဆတိ အာဂမနံတိ ဝါ အာဂမော. သပ္ပ=ဂမနေ, သပ္ပတီတိ သပ္ပော. ဒိဗ္ဗတီတိ ဒေဝေါ. ပက္ကမနံ ပက္ကမတီတိ ဝါ ပက္ကမော, ဧဝံ ဝိက္ကမော. စရ=စရဏေ, ဝနံ စရတီတိ ဝနစရော. ကာမော အဝစရတိ ဧတ္ထာတိ ကာမာဝစရော လောကော, ကာမာဝစရာ ပညာ, ကာမာဝစရံ စိတ္တံ. ဂါဝေါ စရန္တိ ဧတ္ထာတိ ဂေါစရော. ပါဒေန ပိဝတီတိ ပါဒပေါ. ဧဝံ ကစ္ဆပေါ. သိရသ္မိံ ရုဟတီတိ သိရောရုဟော, မနာဒိတ္တာ ဩ. ဂုဟာယံ သယတီတိ ဂုဟာသယံ စိတ္တံ, ဧဝံ ကုစ္ဆိသယာ ဝါတာ. ပဗ္ဗတေ တိဋ္ဌတီတိ ပဗ္ဗတဋ္ဌော ပုရိသော, ပဗ္ဗတဋ္ဌာ နဒီ, ပဗ္ဗတဋ္ဌံ ဘသ္မံ. ဧဝံ ထလဋ္ဌံ ဇလဋ္ဌံ.

‘चर’ धातू चालण्याच्या (चरण) अर्थात; संचरण करणे म्हणजे ‘संचरो’. ‘दर’ (दृ) धातू फाडण्याच्या (विदारण) अर्थात; आदर करणे म्हणजे ‘आदरो’. जो येतो किंवा येणे म्हणजे ‘आगमो’. ‘सप्प’ (सृप्) धातू गतीच्या (सरपटण्याच्या) अर्थात; जो सरपटतो तो ‘सप्पो’. जो क्रीडा करतो/चमकतो तो ‘देवो’. प्रस्थान करणे किंवा जो प्रस्थान करतो तो ‘पक्कमो’, याचप्रमाणे ‘विक्कमो’. ‘चर’ धातू फिरण्याच्या अर्थात; वनात फिरतो तो ‘वनचरो’. काम ज्याच्यामध्ये संचार करतो तो ‘कामावचरो लोको’ (कामावचर लोक), ‘कामावचरा पञ्ञा’ (कामावचर प्रज्ञा), ‘कामावचरं चित्तं’ (कामावचर चित्त). गाई जेथे चरतात तो ‘गोचरो’. जो पायाने (मुळांनी) पितो तो ‘पादपो’. याचप्रमाणे ‘कच्छपो’. डोक्यावर उगवतो तो ‘सिरोरुहो’ (केस), ‘मनादि’ गणातील असल्यामुळे ‘ओ’ होतो. गुहेत (हृदयगुहेत) शयन करते (राहते) ते ‘गुहासयं चित्तं’ (गुहाशय चित्त), याचप्रमाणे ‘कुच्छिसया वाता’ (पोटात राहणारे वायू). पर्वतावर उभा राहतो तो ‘पब्बतट्ठो पुरिसो’ (पर्वतस्थ पुरुष), पर्वतावर असणारी ‘पब्बतट्ठा नदी’ (पर्वतस्था नदी), पर्वतावर असणारी ‘पब्बतट्ठं भस्मं’ (पर्वतस्थ भस्म). याचप्रमाणे ‘थलट्ठं’ (स्थलस्थ), ‘जलट्ठं’ (जलस्थ).

ကိစ္ဆတ္ထေ ဒုမှိ အကိစ္ဆတ္ထေ သု+ဤသံ+သုခ ဥပပဒေသု-ဒုက္ခေန ကရီယတိ ကရဏံ ဝါ ဒုက္ကရံ. ဧဝံ ဒုဿယော, ဒုက္ခေန ဘရီယတီတိ ဒုဗ္ဘရော မဟိစ္ဆော. ဧဝံ ဒုရက္ခံ စိတ္တံ, ဒုဒ္ဒသော ဓမ္မော, ဒုရနုဗောဓော ဓမ္မော. ဤသံ သယတီတိ ဤသံသယော, ဧဝံ [Pg.277] သုခသယော. ဤသံ ကရီယတီတိ ဤသက္ကရံ ကမ္မံ. သုခေန ကရီယတီတိ သုကရံ ပါပံ ဗာလေန. ဧဝံ သုဘရော အပ္ပိစ္ဆော, သုဒဿံ ပရဝဇ္ဇံ, သုဗောဓ+မိစ္စာဒိ. သဗ္ဗတ္ထ ပါဒိအမာဒိသမာသာ.

कष्टाच्या अर्थात ‘दु’ उपपद असताना आणि अकष्टाच्या (सहजतेच्या) अर्थात ‘सु’, ‘ईसं’ (ईषत्) व ‘सुख’ हे उपपदे असताना - कष्टाने केले जाते किंवा कष्टाने करणे म्हणजे ‘दुक्करं’. याचप्रमाणे ‘दुस्सयो’ (कष्टाने आश्रय घेण्याजोगा); कष्टाने भरण-पोषण केले जाते तो ‘दुब्भरो’, जसे की ‘महिच्छो’ (अतिलोभी मनुष्य). याचप्रमाणे ‘दुरक्खं चित्तं’ (कठिनतेने रक्षण करण्याजोगे चित्त), ‘दुद्दसो धम्मो’ (कठिनतेने दिसणारा धर्म), ‘दुरनुबोधो धम्मो’ (कठिनतेने समजणारा धर्म). थोडे शयन करतो तो ‘ईसंसयो’, याचप्रमाणे ‘सुखसयो’. थोडे केले जाते ते ‘ईसक्करं कम्मं’. सुखाने (सहजतेने) केले जाते ते ‘सुकरं’; जसे मूर्खाकडून ‘सुकरं पापं’ (सहजतेने होणारे पाप). याचप्रमाणे ‘सुभरो अप्पिच्छो’ (सहजतेने भरण-पोषण होणारा अल्पेच्छ मनुष्य), ‘सुदस्सं परवज्जं’ (सहजतेने दिसणारा दुसऱ्याचा दोष), ‘सुबोधं’ इत्यादी. सर्व ठिकाणी ‘प्रादि’ इत्यादी समास होतात.

ဃဏ-ဘဝတီတိ ဘာဝေါ, ဩ+အာဝါဒေသာ. အယ=ဣတိ ဒဏ္ဍကဓာတု, အယတိ ဣတောတိ အာယော, အာဟရတီတိ အာဟာရော. ဥပဟနတီတိ ဥပဃာတော, ‘‘ဟနဿ ဃာတော ဏာနုဗန္ဓေ’’တိ ဃာတာဒေသော. ရဉ္ဇတီတိ ရာဂေါ, ‘‘ကဂါ စဇာနံ ဃာနုဗန္ဓေ’’တိ ဇဿ ဂေါ. ရဉ္ဇန္တိ အနေနာတိ ရာဂေါ. ‘‘အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ’’တိ အာ, ပဇ္ဇတေ+နေနာတိ ပါဒေါ. တုဒ=ဗျထနေ, ပတုဇ္ဇတေ+နေနာတိ ပတောဒေါ. ဇရီယတိ အနေနာတိ ဇာရော, ဧဝံ ဒါရော. ဘဇီယတီတိ ဘာဂေါ. ဧဝံ ဘာရော. လဗ္ဘတီတိ လာဘော. ဝိ+ဩပုဗ္ဗော, ဝေါဟရီယတီတိ ဝေါဟာရော. ဒိယျတီတိ ဒါယော, ယုက. ဝိဟညတိ ဧတသ္မာတိ ဝိဃာတော. ဝိဟရန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝိဟာရော. အာရမန္တိ ဧတသ္မိန္တိ အာရာမော. ပစနံ ဝါ ပါကော, စဿ ကော. စဇနံ စာဂေါ. ယဇနံ ယာဂေါ. ရဇနံ ရာဂေါ.

‘घण’ प्रत्यय लागून: जो अस्तित्वात येतो तो ‘भावो’, येथे ‘ओ’ चा ‘आव’ आदेश होतो. ‘अय’ हा दण्डक धातू आहे; जो गमन करतो तो ‘आयो’ (आय/उत्पन्न), जो आणतो तो ‘आहारो’. जो उपघात करतो तो ‘उपघातो’, “हनस्स घातो णानुबन्धे” या सूत्राने ‘हन्’ च्या जागी ‘घात’ आदेश होतो. जो अनुरक्त होतो तो ‘रागो’, “कगा चजानं घानुबन्धे” या सूत्राने ‘ज’ च्या जागी ‘ग’ होतो; ज्याच्याद्वारे अनुरक्त होतात तो ‘रागो’. “अस्सा णानुबन्धे” या सूत्राने ‘अ’ चा ‘आ’ होतो; ज्याच्याद्वारे चालले जाते तो ‘पादो’ (पाय). ‘तुद’ धातू पीडा देण्याच्या (व्यथन) अर्थात; ज्याच्याद्वारे टोचले जाते तो ‘पतोदो’ (चाबूक). ज्याच्याद्वारे जीर्ण केले जाते तो ‘जारो’ (व्यभिचारी), याचप्रमाणे ‘दारो’ (पत्नी). जे विभागले जाते तो ‘भागो’, याचप्रमाणे ‘भारो’. जे प्राप्त केले जाते तो ‘लाभो’. ‘वि’ आणि ‘अव’ पूर्व; ज्याचा व्यवहार केला जातो तो ‘वोहारो’ (व्यवहार). जे दिले जाते तो ‘दायो’, येथे ‘यु’ चा आगम होतो. ज्याच्यापासून विनाश होतो तो ‘विघातो’. जेथे विहार करतात तो ‘विहारो’. ज्याच्यामध्ये रममाण होतात तो ‘आरामो’ (बाग). शिजवणे म्हणजे ‘पाको’, येथे ‘च’ च्या जागी ‘क’ होतो. त्याग करणे म्हणजे ‘चागो’. यज्ञ करणे म्हणजे ‘यागो’. रंगवणे म्हणजे ‘रागो’.

၁၂၇. အန+ဃဏသွာ+ပရီဟိ ဠော

१२७. ‘अन’ आणि ‘घण’ प्रत्यय परे असताना, ‘आ’ आणि ‘परि’ यांच्यानंतर ‘ळ’ होतो.

အာ+ပရီဟိ ပရဿ ဒဟဿ ဠော ဟောတ+န+ဃဏသု. ပရိဒဟနံ ပရိဠာဟော. ဧဝံ ဒါဟော. ဘဉ္ဇနံ သင်္ဂေါ. ဧဝံ သင်္ဂေါ. သံခရနံ သံခါရော, ‘‘ကရောတိဿ ခေါ’’တိ ကဿ ခေါ. ဧဝံ ပရိက္ခာရော. ‘‘ပုရသ္မာ’’တိ ကရဿ ခေါ, ပုရေက္ခာရော, ဧတ္တံ တဒမိနာဒိပါဌာ. ဧဝံ ဥပကာရော, ဂါဟော.

‘आ’ आणि ‘परि’ यांच्यानंतर येणाऱ्या ‘दह’ धातूच्या जागी ‘अन’ आणि ‘घण’ प्रत्यय परे असताना ‘ळ’ होतो. परिदहन (सर्व बाजूंनी जळणे) म्हणजे ‘परिळाहो’. याचप्रमाणे ‘दाहो’. भंजन म्हणजे ‘संगो’, याचप्रमाणे ‘संगो’. संस्कार करणे म्हणजे ‘संखारो’, “करोतिस्स खो” या सूत्राने ‘क’ च्या जागी ‘ख’ होतो. याचप्रमाणे ‘परिक्खारो’. “पुरस्मा” या सूत्राने ‘कर’ च्या जागी ‘ख’ होऊन ‘पुरेक्खारो’ (आदर) होतो, येथे ‘ए’ कार “तदमिनादि” पाठाने होतो. याचप्रमाणे ‘उपकारो’, ‘गाहो’.

ဃ-ဝစတီတိ [Pg.278] ဝကော. သိစ=ပဂ္ဃရဏေ, သေစနံ သေကော. ဧဝံ သောကော, ဧဩဝုဒ္ဓိယော. ယုဉ္ဇနံ ယောဂေါ.

‘घ’ प्रत्यय लागून: जो बोलतो तो ‘वको’ (बगळा). ‘सिच’ धातू पाझरण्याच्या (प्रस्रवण) अर्थात; सिंचन करणे म्हणजे ‘सेको’. याचप्रमाणे ‘सोको’, येथे ‘ए’ आणि ‘ओ’ ची वृद्धी होते. जोडणे म्हणजे ‘योगो’.

က-ပီ=တပ္ပနေ, ပီနေတီတိ ပီယော, ကာနုဗန္ဓတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ, ‘‘ယုဝဏ္ဏာန+မိယငုဝင သရေ’’တိ ဣယင. ခိပ=ပေရဏေ, ခိပတီတိ ခိပေါ. ဘုဉ္ဇန္တျ+နေနာတိ ဘုဇော. ယုဓ=သမ္ပဟာရေ အာယုဇ္ဈန္တိ အနေနာတိ အာယုဓံ.

‘क’ प्रत्यय लागून: ‘पी’ धातू तृप्त करण्याच्या अर्थात; जो तृप्त करतो तो ‘पीयो’ (प्रिय), ‘क’ अनुबन्ध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही, “युवण्णानमियङुवण सरा” या सूत्राने ‘इयङ्’ आदेश होतो. ‘खिप’ (क्षिप्) धातू फेकण्याच्या (प्रेरण) अर्थात; जो फेकतो तो ‘खिपो’. ज्याच्याद्वारे उपभोग घेतला जातो तो ‘भुजो’ (बाहू). ‘युध’ धातू युद्धाच्या (संप्रहार) अर्थात; ज्याच्याद्वारे युद्ध केले जाते ते ‘आयुधं’ (शस्त्र).

၄၅. ဒါဓာတွိ

४५. ‘दा’ आणि ‘धा’ धातूंनंतर ‘इ’ प्रत्यय.

ဒါဓာတော ဗဟုလ+မိ ဟောတိ ဘာဝကာရကေသု. ဒါ=ဒါနေ, အာဒိယတီတိအာဒိ. ဧဝံ ဥပါဒိ. ဓာ=ဓာရဏေ, ဥဒကံ ဒဓာတီတိ ဥဒဓိ, ‘‘သညာယ+မုဒေါ+ဒကဿာ’’တိ ဥဒကဿ ဥဒါဒေသော. ဇလံ ဓိယတေ အသ္မိန္တိ ဇလဓိ. ဝါလာနိ ဓီယန္တိ အသ္မိန္တိ ဝါလဓိ. သန္ဓီယတိ သန္ဓာတီတိ ဝါ သန္ဓိ. ဓီယတီတိ ဓိ. ဝိဓီယတိ ဝိဓာတိ ဝိဓာနံ ဝါ ဝိဓိ. သမ္မာ သမံ ဝါ စိတ္တံ အာဒဓာတီတိ သမာဓိ.

‘दा’ आणि ‘धा’ धातूंनंतर भाव आणि कारक अर्थांमध्ये बहुधा ‘इ’ प्रत्यय होतो. ‘दा’ धातू दानाच्या अर्थात; जे ग्रहण केले जाते ते ‘आदि’ (आरंभ). याचप्रमाणे ‘उपादि’. ‘धा’ धातू धारण करण्याच्या अर्थात; जो पाणी धारण करतो तो ‘उदधि’ (समुद्र), “सञ्ञायमुदोदकस्स” या सूत्राने ‘उदक’ शब्दाचा ‘उद’ असा आदेश होतो. ज्याच्यामध्ये जल धारण केले जाते तो ‘जलधि’. ज्याच्यामध्ये केस धारण केले जातात ती ‘वालधि’ (शेपूट). जे सांधले जाते किंवा जो सांधतो तो ‘संधि’. जे धारण केले जाते ती ‘धि’ (बुद्धी). जे विहित केले जाते, विधान केले जाते किंवा विधान म्हणजे ‘विधि’. चित्ताला चांगल्या प्रकारे किंवा सम्यक रीतीने एकाग्र करतो तो ‘समाधि’.

၄၆. ဝမာဒီဟျ+ထု

४६. ‘वम’ इत्यादी धातूंनंतर ‘अथु’ प्रत्यय होतो.

ဝမာဒီဟိ ဘာဝကာရကေသွ+ထု ဟောတိ. ဝမ=ဥဂ္ဂိရဏေ, ဝမနံ ဝမီယတီတိ ဝါ ဝမထု. ဝေပ+ကမ္ပ=စလနေ, ဝေပနံ ဝေပထု.

‘वम’ इत्यादी धातूंनंतर भाव आणि कारक अर्थांमध्ये ‘अथु’ प्रत्यय होतो. ‘वम’ धातू ओकण्याच्या (उद्गीरण) अर्थात; ओकणे किंवा जे ओकले जाते तो ‘वमथु’ (उलटी). ‘वेप’ आणि ‘कम्प’ धातू हलण्याच्या (चलन) अर्थात; कापणे म्हणजे ‘वेपछु’ (थरथराट).

၄၇. ကွိ

४७. ‘क्वि’ प्रत्यय.

ကြိယတ္ထာ ကွိ ဟောတိ ဗဟုလံ ဘာဝကာရကေသု. ကကာရော ကာနုဗန္ဓကာရိယတ္ထော.

क्रियावाचक धातूंनंतर भाव आणि कारक अर्थांमध्ये बहुधा ‘क्वि’ प्रत्यय होतो. ‘क’ कार हा ‘क’ अनुबन्धाचे कार्य करण्यासाठी आहे.

၁၅၉. ကွိဿ

१५९. ‘क्वि’ प्रत्ययाचा.

ကြိယတ္ထာ [Pg.279] ပရဿ ကွိဿ လောပေါ ဟောတိ. သမ္ဘဝတီတိ သမ္ဘူ. ဧဝံ ဝိဘဝတီတိ ဝိဘူ, အဘိဘူ, သယမ္ဘူ. တထာ ဓု=ကမ္ပနေ, သန္ဓုနာတီတိ သန္ဓု. ဝိဘာတီတိ ဝိဘာ. ပဘာတီတိ ပဘာ. သံဂမ္မ ဘာသန္တိ ဧတ္ထာတိ သဘာ, ‘‘ကွိမှိ လောပေါ+န္တဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ အန္တဗျဉ္ဇနဿ လောပေါ. ဘုဇေန ဂစ္ဆတီတိ ဘုဇဂေါ. ဧဝံ ဥရဂေါ. တုရံ=သီဃံ ဂစ္ဆတီတိ တုရင်္ဂေါ. ခေန ဂစ္ဆတီတိ ခဂေါ. ဝိဟာယသေ ဂစ္ဆတီတိ ဝိဟဂေါ, တဒမိနာဒိပါဌာ ဝိဟာဒေသော. န ဂစ္ဆတီတိ နဂေါ. ဧဝံ အဂေါ, ‘‘နဂေါ ဝါ+ပ္ပာဏိနီ’’တိ ဝိကပ္ပေန နဉသမာသေ ဋာဒေသနိသေဓော. ဇန=ဇနနေ, ကမ္မတော ဇာတောတိ ကမ္မဇော, အမာဒိသမာသော, ကမ္မဇော ဝိပါကော, ကမ္မဇာ ပဋိသန္ဓိ, ကမ္မဇံ ရူပံ. ဧဝံ စိတ္တဇံ, ဥတုဇံ, အာဟာရဇံ. အတ္တဇော ပုတ္တော, ဝါရိမှိ ဇာတော ဝါရိဇော. ဧဝံ ထလဇော. ပင်္ကဇံ. ဇလဇံ. အဏ္ဍဇံ. သရသိဇံ, ဥပပဒသမာသေ ဗဟုလံဝိဓာနာ ဝိဘတျလောပေ ‘‘မနာဒီဟီ’’တိအာဒိနာ သိအာဒေသော. ဒွိက္ခတ္တုံ ဇာတော ဒွိဇော, ‘‘တဒမိနာ’’ ဒိနာ က္ခတ္တုံလောပေါ. ပစ္ဆာ ဇာတော အနုဇော. သဉ္ဇာနာတီတိ သညာ. ပဇာနာတီတိ ပညာ. ဧဝံ ပတိဋ္ဌာတီတိ ပတိဋ္ဌာ. ဈာ=စိန္တာယံ, ပရသမ္ပတ္တိံ အဘိဇ္ဈာယတီတိ အဘိဇ္ဈာ. ဟိတေသိတံ ဥပဋ္ဌာပေတွာ ဈာယတီတိ ဥပဇ္ဈာ. သော ဧဝ ဥပဇ္ဈာယော, ‘‘သကတ္ထေ’’တိ ယော. သမ္မာ ဈာယန္တိ ဧတ္ထာတိ သံဈာ. ကွိဒန္တာ ဓာတွတ္ထံ န ဇဟန္တိ, လိင်္ဂတ္ထံ ပဋိပါဒယန္တိ.

क्रियावाचक धातूच्या पुढे आलेल्या 'क्वि' (kvi) प्रत्ययाचा लोप होतो. 'संभवति' (उत्पन्न होतो) तो 'संभू' (sambhū). याचप्रमाणे 'विभवति' तो 'विभू', 'अभिभू', 'सयंभू' (स्वयंभू). तसेच 'धु' = कंपने (कंप पावणे), 'संधुनाति' तो 'संधु'. 'विभाति' ती 'विभा'. 'पभाति' ती 'पभा' (प्रभा). एकत्र येऊन जेथे भाषण करतात ती 'सभा', "क्विम्हि लोपोऽन्तब्यञ्जनस्स" या सूत्राने अंतिम व्यंजनाचा लोप होतो. भुजेने (वक्र गतीने) जातो तो 'भुजगो' (भुजंग/साप). याचप्रमाणे 'उरगो' (छातीने चालणारा). 'तुरं' = वेगाने जो जातो तो 'तुरङ्गो' (घोडा). 'खे' (आकाशात) जो जातो तो 'खगो' (पक्षी). 'विहायसे' (आकाशात) जो जातो तो 'विहगो', 'तदमिना' इत्यादी पाठाने 'विहा' चा आदेश होतो. जो जात नाही (स्थिर राहतो) तो 'नगो' (पर्वत). याचप्रमाणे 'अगो', "नगो वाऽप्पाणिनी" या सूत्राने विकल्पाने नञ्-समासात 'ट' आदेशाचा निषेध होतो. 'जन' = जनने (उत्पन्न होणे), कर्मापासून उत्पन्न होतो तो 'कम्मजो' (कर्मज), हा 'अम्' इत्यादींचा समास (उपपद समास) आहे; जसे - 'कम्मजो विपाको' (कर्मज विपाक), 'कम्मजा पटिसन्धि' (कर्मज प्रतिसंधी), 'कम्मजं रूपं' (कर्मज रूप). याचप्रमाणे 'चित्तजं' (चित्तज), 'उतुजं' (ऋतुज), 'आहारजं' (आहारज). स्वतःपासून उत्पन्न झालेला तो 'अत्तजो पुत्तो' (आत्मज पुत्र), पाण्यात उत्पन्न होतो तो 'वारिजो' (कमळ). याचप्रमाणे 'थलजो' (स्थलज), 'पङ्कजं' (पंकज), 'जलजं' (जलज), 'अण्डजं' (अंडज). 'सरसिजं' (तलावात उत्पन्न होणारे), उपपद समासात बहुल विधानामुळे विभक्तीचा लोप न होता "मनादीहि" इत्यादी सूत्राने 'सि' चा आदेश होतो. दोनदा जन्म घेणारा तो 'द्विजो' (द्विज), "तदमिना" इत्यादी सूत्राने 'क्खत्तुं' (वेळा) चा लोप होतो. नंतर जन्मलेला तो 'अनुजो' (अनुज). जी सम्यक प्रकारे जाणते ती 'सञ्ञा' (संज्ञा). जी प्रकृष्ट प्रकारे जाणते ती 'पञ्ञा' (प्रज्ञा). याचप्रमाणे जी प्रतिष्ठित होते ती 'पतिट्ठा' (प्रतिष्ठा). 'झा' = चिंतने (चिंतन करणे), दुसऱ्याच्या संपत्तीची जी अभिलाषा धरते ती 'अभिज्झा' (अभिध्या). हिताची इच्छा ठेवून जो ध्यान करतो (किंवा मार्गदर्शन करतो) तो 'उपज्झा' (उपाध्याय). तोच 'उपज्झायो' (उपाध्याय) होतो, "सकत्थे" या सूत्राने 'य' प्रत्यय लागतो. जेथे सम्यक प्रकारे ध्यान करतात ती 'संझा' (संध्या). 'क्वि' प्रत्ययान्त शब्द धातूचा अर्थ सोडत नाहीत, तर ते प्रातिपदिकार्थाचे (लिंगार्थाचे) प्रतिपादन करतात.

၄၈. အနော

४८. 'अन' (ana) प्रत्यय.

ကြိယတ္ထာ [Pg.280] ဘာဝကာရကေသု အနော ဟောတိ. နန္ဒ=သမိဒ္ဓိယံ, ဘာဝေ-နန္ဒိယတေ နန္ဒနံ. ကမ္မေ-အနန္ဒီယိတ္ထ နန္ဒီယတိ နန္ဒီယိဿတိ နန္ဒိတဗ္ဗန္တိ ဝါ နန္ဒနံ ဝနံ. ဂဟနံ ဂဟနီယံ ဝါ ဂဟဏံ, ‘‘တထနရာ’’ ဒိနာ နဿ ဏော. ဂဏှနံ, နိဂ္ဂဟီတဿ နော. စရိတဗ္ဗံ စရဏံ. ဘုယတေ ဘဝနံ. ဟုယတေ ဟဝနံ. ရုန္ဓိတဗ္ဗံ ရုန္ဓနံ ရောဓနံ ဝါ. ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ ဘုဉ္ဇနံ ဘောဇနံ ဝါ. ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗံ ဗုဇ္ဈနံ, ‘‘ပဒါဒီနံ ကွစီ’’တိ ယုက. ဗောဓနံ ဝါ. သုတိ သုယျတိ ဝါ သဝနံ. ပါပီယတီတိ ပါပုဏနံ, ‘‘သကာပါနံ ကုက+ကူ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ကုအာဂမေ နာဂမေ စ တဿ ဏော စ. ပါလီယတီတိ ပါလနံ ဣစ္စာဒိ.

क्रियावाचक धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म कारकांमध्ये 'अन' (ana) प्रत्यय होतो. 'नन्द' = समृद्धी असणे/आनंदी असणे; भाव अर्थात - 'नन्दियते' (आनंदी होणे) ते 'नन्दनं' (नंदन). कर्म अर्थात - ज्याचा आनंद घेतला गेला, घेतला जातो, घेतला जाईल किंवा घेतला जावा ते 'नन्दनं वनं' (नंदनवन). ग्रहण करणे किंवा ग्रहण करण्यायोग्य ते 'गहणं' (ग्रहण), "तथ नरा" इत्यादी सूत्राने 'न' चा 'ण' होतो. 'गण्हनं' (ग्रहण करणे), येथे निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) 'न' होतो. आचरण करण्यायोग्य ते 'चरणं' (चरण/आचरण). जे होते (अस्तित्वात येते) ते 'भवनं' (भवन). जे हवन केले जाते ते 'हवनं' (हवन). रोखण्यायोग्य ते 'रुन्धनं' किंवा 'रोधनं'. उपभोगण्यायोग्य किंवा खाण्यायोग्य ते 'भुञ्जनं' किंवा 'भोजनं'. जाणण्यायोग्य ते 'बुज्झनं', "पदादीनं क्वचि" या सूत्राने 'यु' (अन) प्रत्यय होतो; किंवा 'बोधनं'. ऐकणे किंवा जे ऐकले जाते ते 'सवनं' (श्रवण). जे प्राप्त केले जाते ते 'पापुणनं' (प्राप्ती), "सकापानं कुक-कू" या योगविभागाने 'कु' आगम आणि 'न' आगम होऊन त्याचा 'ण' होतो. ज्याचे पालन केले जाते ते 'पालनं' (पालन) इत्यादी.

ကတ္တရိ-ရဇံ ဟရတီတိ ရဇောဟရဏံ တောယံ. ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာဏံ. ဃာ=ဂန္ဓောပါဒါနေ, ဃာယတီတိ ဃာနံ. ဈာ=စိန္တာယံ, ဈာယတီတိ ဈာနံ. ကရောတိ အနေနာတိ ကာရဏံ, ဒီဃော. ဝိအာကရီယန္တိ ဧတေနာတိ ဗျာကရဏံ. ပူရတိ+နေနာတိ ပူရဏံ. ဒီယတေ+နေနာတိ ဒါနံ. ပမီယတေ+နေနာတိ ပမာဏံ. ဝုစ္စတေ+နေနာတိ ဝစနံ. ပနုဒတိ ပနုဇ္ဇတေ+နေနာတိ ဝါ ပနုဒနံ. သူဒ=ပဂရဏေ, သူဒတိ သုဇ္ဇတေ+နေနာတိ ဝါ သူဒနော. သုဏာတိ သုယတေ+နေနေတိ ဝါ သဝနံ. လုယတိ လုယတေ+နေနေတိ ဝါ လဝနံ. ဧဝံ နယနံ. ပုနာတိ ပုယတေ+နေနေတိ ဝါ ပဝနော. သမေတီတိ သမဏော သမနံ ဝါ. တထာ ဘာဝေတိ ဘာဝီယတိ ဧတာယာတိ ဝါ ဘာဝနံ. ဧဝံ ပါစနံ ပါစာပနံ ဣစ္စာဒိ. ‘‘အန+သဏသွာ ပရီဟိ ဠော’’တိ ဠော, အာဠာဟနံ.

कर्ता अर्थात - जे धूळ दूर करते ते 'रजोहरणं तोयं' (धूळ साफ करणारे पाणी). जे विशेष रूपाने जाणते ते 'विञ्ञाणं' (विज्ञान/चेतना). 'घा' = गंध ग्रहण करणे; जे गंध घेते ते 'घानं' (घ्राणेंद्रिय/नाक). 'झा' = चिंतन करणे; जे चिंतन करते (किंवा ज्याच्याद्वारे ध्यान केले जाते) ते 'झानं' (ध्यान). ज्याच्याद्वारे केले जाते ते 'कारणं' (कारण), येथे दीर्घ स्वर होतो. ज्याच्याद्वारे स्पष्टीकरण केले जाते ते 'ब्याकरणं' (व्याकरण). ज्याच्याद्वारे पूर्ण केले जाते ते 'पूरणं' (पूरण). जे दिले जाते ते 'दानं' (दान). ज्याच्याद्वारे मोजले जाते ते 'पमाणं' (प्रमाण). ज्याच्याद्वारे बोलले जाते ते 'वचनं' (वचन). जे दूर करते किंवा ज्याच्याद्वारे दूर केले जाते ते 'पनुदनं' (निवारण). 'सूद' = क्षरण/स्वयंपाक करणे; जे क्षरण करते किंवा ज्याच्याद्वारे क्षरण केले जाते ते 'सूदनो' (नाश करणारा/आचारी). जो ऐकतो किंवा ज्याच्याद्वारे ऐकले जाते ते 'सवनं' (श्रवण). जो कापतो किंवा ज्याच्याद्वारे कापले जाते ते 'लवनं' (कापणी). याचप्रमाणे 'नयनं' (डोळा/नेणे). जो पवित्र करतो किंवा ज्याच्याद्वारे पवित्र केले जाते तो 'पवरणो' (वारा). जो शांत करतो तो 'समणो' (श्रमण) किंवा 'समनं' (शमन). तसेच, जी भावना करते किंवा जिच्याद्वारे भावना केली जाते ती 'भावनं' (भावना/ध्यानभावना). याचप्रमाणे 'पाचनं' (पाचविणे), 'पाचापनं' (पाचवायला लावणे) इत्यादी. "अन-सणस्वा परीहि ळो" या सूत्राने 'ळ' होतो; जसे - 'आळाहनं' (स्मशान/दहनभूमी).

အဓိကရဏေ-တိဋ္ဌတိ အသိန္တိ ဌာနံ. ဧဝံ သယနံ, သေနံ ဝါ အာသနံ. အဓိကရီယတိ ဧတ္ထာတိ အဓိကရဏံ.

अधिकरण (स्थान) अर्थात - जेथे उभे राहतात ते 'ठानं' (स्थान/ठिकाण). याचप्रमाणे 'सयनं' (शयन/झोपण्याची जागा), 'सेनं' (शय्या) किंवा 'आसनं' (आसन/बसण्याची जागा). जेथे अधिकरण (क्रिया) केली जाते ते 'अधिकरणं' (अधिकरण).

သမ္ပဒါနာပါဒါနေသု-သမ္မာ [Pg.281] ပဒီယတေ ယဿ တံ သမ္ပဒါနံ. အပေစ္စ ဧတသ္မာ အာဒဒါတီတိ အပါဒါနံ. ဗဟုလာဓိကာရာ စလနာဒီဟိပိ သီလသာဓုဓမ္မေသုပိ အနော, စလတိ သီလေနာတိ စလနော ဧဝံ ဇလနော, ကောဓနော, ကောပနော. မဏ္ဍ=ဘုသနေ, မဏ္ဍေတိ သီလေနာတိ မဏ္ဍနော. ဧဝံ ဘူသနော. ‘‘အညာတြပီ’’တိ ဩကာရနိသေဓော.

संप्रदान आणि अपादान अर्थांमध्ये - ज्याला सम्यक प्रकारे दिले जाते ते 'सम्पादनं' (संप्रदान). ज्याच्यापासून दूर होऊन ग्रहण केले जाते ते 'अपादानं' (अपादान). 'बहुल' अधिकाराने 'चल' इत्यादी धातूंपासून स्वभाव (शील) आणि उत्तम गुणांच्या अर्थातही 'अन' प्रत्यय होतो; जसे - स्वभावाने जो चंचल असतो तो 'चलनो' (चंचल). याचप्रमाणे 'जलनो' (जळणारा/अग्नी), 'कोधनो' (क्रोधी), 'कोपनो' (कोपिष्ट). 'मण्ड' = भूषविणे; स्वभावाने जो भूषवितो तो 'मण्डनो' (मंडन करणारा). याचप्रमाणे 'भूसनो' (भूषविणारा). "अञ्ञात्रपि" या सूत्राने 'ओ' काराचा निषेध होतो.

၄၉. ဣတ္ထိယ+မ+ဏ+က္တိ+က+ယက+ယာ စ

४९. स्त्रीलिंगात 'अ', 'ण', 'क्ति', 'क', 'यक' आणि 'या' प्रत्यय देखील होतात.

ဣတ္ထိလိင်္ဂေ ဘာဝေ ကာရကေ စ ကြိယတ္ထာ အအာဒယော ဟောန္တိ အနော စ ဗဟုလံ.

स्त्रीलिंगात भाव आणि कारक अर्थांमध्ये क्रियावाचक धातूंच्या पुढे 'अ' इत्यादी प्रत्यय होतात आणि 'अन' प्रत्यय देखील बहुलतेने होतो.

အ-ဇရ=ဝယောဟာနိယံ, ဇိရတိ ဇိရဏံ ဝါ ဇရာ. ‘‘ဣတ္ထိယ+မ+တွာ’’တိ အာပစ္စယော. ပဋိသမ္ဘိဇ္ဇတီတိ ပဋိသမ္ဘိဒါ. ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ. ဧဝံ သမ္ပဒါ, အာပဒါ. ဥပါဒီယတီတိ ဥပါဒါ. ဣက္ခ+စက္ခ=ဒဿနေ, ဥပဣက္ခတီတိ ဥပေက္ခာ. ‘‘ယုဝဏ္ဏာန+မေဩ လုတ္တာ’’တိ ဧကာရော. စိန္တနံ စိန္တာ. သိက္ခ=ဝိဇ္ဇောပါဒါနေ, သိက္ခနံ သိက္ခီယန္တီတိ ဝါ သိက္ခာ. ဧဝံ ဘိက္ခာ. ဣစ္ဆနံ ဣစ္ဆာ. ‘‘ဂမယမိ’’စ္စာဒိနာ စ္ဆငါဒေသော. ပုစ္ဆ=ပုစ္ဆနေ, ပုစ္ဆနံ ပုစ္ဆာ. မိဓ+မေဓ=သင်္ဂမေ, အပဌိတဓာတု, မေဓနံ မေဓာ. ဧဝံ ဂုဓ=ပရိဝေဌနေ, ဂေါဓနံ ဂေါဓာ. တိတိက္ခနံ တိတိက္ခာ. ဧဝံ ဝီမံသာ, ဇိဂုစ္ဆာ, ပိပါသာ, ပုတ္တိယာ. ဤဟနံ ဤဟာ.

'अ' प्रत्यय - 'जर' = वयाची हानी होणे; जीर्ण होणे किंवा जीर्ण होण्याची अवस्था म्हणजे 'जरा' (वृद्धत्व). "इत्थिय-म-त्वा" या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होतो. जी विशेष रूपाने विभक्त (विश्लेषित) होते ती 'पटिसम्भिदा' (प्रतिसंभिदा). जिच्याद्वारे मार्गक्रमण केले जाते ती 'पटिपदा' (प्रतिपदा/मार्ग). याचप्रमाणे 'सम्पदा' (संपदा), 'आपदा' (आपत्ती). जे ग्रहण केले जाते ते 'उपादा' (उपादाय रूप). 'इक्ख' आणि 'चक्ख' = पाहणे; जी तटस्थतेने पाहते ती 'उपेक्खा' (उपेक्षा). "युवण्णान-मेओ लुत्ता" या सूत्राने 'ए' कार होतो. चिंतन करणे ती 'चिन्ता' (चिंता/विचार). 'सिक्ख' = विद्या ग्रहण करणे; शिकणे किंवा जे शिकले जाते ती 'सिक्खा' (शिक्षा/शिक्षण). याचप्रमाणे 'भिक्खा' (भिक्षा). इच्छा करणे ती 'इच्छा'. "गमयमि" इत्यादी सूत्राने 'च्छ' चा आदेश होतो. 'पुच्छ' = विचारणे; विचारणे ती 'पुच्छा' (प्रश्न). 'मिध' आणि 'मेध' = एकत्र येणे (हा अपठित धातू आहे); बुद्धीची धारणा ती 'मेधा' (बुद्धी). याचप्रमाणे 'गुध' = वेढणे; वेढणे ती 'गोधा' (घोरपड). सहन करणे ती 'तितिक्खा' (तितिक्षा/सहनशीलता). याचप्रमाणे 'वीमंसा' (विमर्शा/मीमांसा), 'जिगुच्छा' (जुगुप्सा/घृणा), 'पिपासा' (तहान), 'पुत्तिया' (पुत्राची इच्छा). चेष्टा/प्रयत्न करणे ती 'ईहा' (इच्छा/चेष्टा).

ဏ-ကရဏံ ကာရာ, ‘‘အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ’’တိ အာ ဟောတိ, ဧဝ+မုပရိပိ. ဟရဏံ ဟာရာ မုတ္တာဝလိ. တရဏံ တာရာ, ဓရဏံ ဓာရာ. အရဏံ အာရာ.

'ण' प्रत्यय - करणे ती 'कारा' (तुरुंग/क्रिया), "अस्सा णानुबन्धे" या सूत्राने 'आ' होतो, पुढेही याचप्रमाणे समजावे. हरण करणे (मन वेधून घेणे) ती 'हारा' (मोत्यांची माळ). तारण करणे (तारणारा तारा) ती 'तारा'. धारण करणे ती 'धारा'. टोचणे ते 'आरा' (सुई/आर).

ယထာကထဉ္စိ သဒ္ဒမှိ, ရုဠှိယာ အတ္ထနိစ္ဆယော.

शब्दांमध्ये जसा कसाही (व्युत्पत्तीने) अर्थ असला, तरी रूढीनेच अर्थाचा निश्चय होतो.

က္တိ-သမ္ဘုဝနံ [Pg.282] သမ္ဘုတိ. ‘‘န တေ’’စ္စာဒိနာ န ဝုဒ္ဓိ. သဝနံ သုတိ. နယနံ နယတိ ဧတာယာတိ ဝါ နီတိ. မညတီတိ မတိ, ‘‘ဂမာဒိရာနံ လောပေါန္တဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ ဂမာဒိတ္တာ နလောပေါ. ဂမနံ ဂန္တဗ္ဗာတိ ဝါ ဂတိ. ဥပဟနနံ ဥပဟတိ. ရမန္တိ ဧတာယ ရမနံ ဝါ ရတိ. တနနံ တတိ. နိယမနံ နိယတိ. ဘုဉ္ဇနံ ဘုတ္တိ. ယုဉ္ဇနံ ယုတ္တိ, ပရရူပံ. ဧဝံ သမာပဇ္ဇနံ သမာပဇ္ဇတေတိ သမာပတ္တိ. သမ္ပတ္တိ. ယဇ=ဒေဝပူဇာသင်္ဂတိကရဏဒါနေသု, ယဇနံ ဣဋ္ဌိ, ‘‘ယဇဿ ယဿ ဋိယီ’’တိ ဋိအာဒေသော, ‘‘ပုစ္ဆာဒိတော’’တိ တဿ ဌော, ပရရူပပဌမက္ခရာ စ. သာသနံ သိဋ္ဌိ, ‘‘သာသဿ သိသ ဝါ’’တိ သိသ, သာနန္တရဿ တဿ ဌော’’တိ ဌာဒေသော. ဘေဒနံ ဘိဇ္ဇတေတိ ဝါ ဘိတ္တိ. ဘဇ=သေဝါယံ, ဘဇနံ ဘတ္တိ. တန=ဝိတ္ထာရေ, တနောတီတိ တန္တိ, နဿ နိဂ္ဂဟီတာဒိ.

'क्ति' प्रत्यय - उत्पन्न होणे ती 'सम्भूति' (संभूती). "न ते" इत्यादी सूत्राने वृद्धी होत नाही. ऐकणे ती 'सुति' (श्रुती). नेणे किंवा जिच्याद्वारे नेले जाते ती 'नीति' (नीती). जो विचार करतो ती 'मति' (मती), "गमादिरां लोपोन्तब्यञ्जनस्स" या सूत्राने गमादी धातूंच्या अंतिम व्यंजनाचा (न चा) लोप होतो. जाणे किंवा जेथे जावे ती 'गति' (गती). नष्ट करणे ती 'उपहति' (नाश). जिच्यामध्ये रममाण होतात किंवा रमणे ती 'रति' (रती/प्रीती). विस्तार करणे ती 'तति' (श्रेणी/विस्तार). नियमन करणे ती 'नियति' (नियती). उपभोग घेणे ते 'भुत्ति' (भुक्ती/भोग). जोडणे ती 'युत्ति' (युक्ती), येथे पररूप होते. याचप्रमाणे समापन्न होणे ती 'समापत्ति' (समापत्ती). 'सम्पत्ति' (संपत्ती). 'यज' = देवपूजा, संगतीकरण आणि दान; यज्ञ करणे ती 'इट्ठि' (इष्टी/यज्ञ), "यजस्स यस्स टियी" या सूत्राने 'टि' आदेश होतो, "पुच्छादितो" या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होतो आणि पररूपाचे पहिले अक्षर होते. शासन करणे ती 'सिट्ठि' (शिष्टी/शासन), "सासस्स सिस वा" या सूत्राने 'सिस' आदेश होतो आणि 'स' नंतरच्या 'त' चा 'ठ' होऊन 'ठ' आदेश होतो. भेदणे किंवा जे भेदले जाते ती 'भित्ति' (भिंत). 'भज' = सेवा करणे; सेवा करणे ती 'भत्ति' (भक्ती). 'तन' = विस्तार करणे; जो विस्तार करतो ती 'तन्ति' (तंतू/तंत्री), येथे 'न' चा निग्गहीत (अनुस्वार) इत्यादी होतो.

က-ဂုဟန္တီ ဧတ္ထာတိ ဂုဟာ, ဩကာရနိဝုတ္တိ. ရုဇတီတိ ရုဇာ. မောဒန္တိ ဧတာယာတိ မုဒါ နာမ မုဒိတာ.

'क' प्रत्यय - जेथे लपतात ती 'गुहा' (गुहा), येथे 'ओ' काराची निवृत्ती होते. जी पीडा देते ती 'रुजा' (रोग/पीडा). जिच्याद्वारे आनंदित होतात ती 'मुदा' म्हणजेच 'मुदिता' (आनंद).

ယက-ဝိဒ=ဉာဏေ, ဝိဒနံ ဝိဒန္တိ ဧတာယာတိ ဝါ ဝိဇ္ဇာ, ဒဿ ဇေ ပုဗ္ဗရူပံ. ယဇနံ ဣဇ္ဇာ, ဋိအာဒေသော.

'यक' प्रत्यय - 'विद' = ज्ञान; जाणणे किंवा जिच्याद्वारे जाणतात ती 'विज्जा' (विद्या), येथे 'द' चा 'ज' होऊन पूर्वरूप होते. यज्ञ करणे ती 'इज्जा' (इज्या/यज्ञ), येथे 'टि' चा आदेश होतो.

ယ-သယန္တိ ဧတ္ထာတိ သေယျာ, ဒွိတ္တံ. အဇ=ဝဇ=ဂမနေ, သမဇနံ သမဇန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝါ သမဇ္ဇာ. ပပုဗ္ဗော, ပဗ္ဗဇနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ. တဝဂ္ဂဝရဏာ’’ဒိမှိ ‘‘စဝဂ္ဂဗယဉာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂေန ဝဿ ဗေ ဒွိတ္တံ. ဦမှိ ပရိစရဏံ ပရိစရိယာ. ဇာဂရဏံ ဇာဂရိယာ.

येथे निजतात (झोपतात) ती 'सेय्या' (शय्या), येथे द्वित्व होते. 'अज' आणि 'वज' हे गमन अर्थाचे धातू आहेत; जेथे लोक एकत्र जमतात ती 'समज्जा' (सभा/मेळावा). 'प' उपसर्ग पूर्वपद असताना, प्रव्रज्या (बाहेर पडणे) म्हणजे 'पब्बज्जा'. 'तवग्गवरणा' इत्यादी सूत्रातील 'चवग्गबयञा' या योगविभागाने 'व' चे 'ब' होऊन द्वित्व होते. 'ऊ' प्रत्यय असताना परिचरण म्हणजे 'परिचरिया'. जागरण म्हणजे 'जागरिया'.

အန-ပယောဇကေ [Pg.283] ကာရိယဓာတုတော ကတ္တုံ ပယောဇနံ ကာရဏံ, ဧကာရနိသေဓော နဿ ဏော စ. ဧဝံ ဟရိတုံ ပယောဇနံ ဟာရဏံ. ဝိဒ=အနုဘဝေ, ဝိတ္တိ ဝေဒယတီတိ ဝါ ဝေဒနာ. ဝန္ဒ=အဘိဝါဒနထုတီသု, ဝန္ဒနံ ဝန္ဒနာ. ဥပါသနံ ဥပါသနာ. စိတ=သံစေတနာယံ, စေတယတီတိ စေတနာ. ဒေသိယတီတိ ဒေသနာ. ဘာဝိယတီတိ ဘာဝနာ.

प्रयोजक नसताना 'अन' प्रत्यय लागून कार्य धातूपासून 'करण्याचे प्रयोजन' या अर्थी 'कारण' शब्द बनतो, येथे 'ए' काराचा निषेध होतो आणि 'न' चा 'ण' होतो. याचप्रमाणे 'हरणाचे प्रयोजन' म्हणजे 'हारण'. 'विद' धातू अनुभवाच्या अर्थात आहे; जाणीव (वित्ती) किंवा जे अनुभवले जाते ती 'वेदना'. 'वन्द' धातू अभिवादन आणि स्तुती या अर्थात आहे; वंदन म्हणजे 'वंदना'. उपासना म्हणजे 'उपासना'. 'चित' धातू संचेतनाच्या अर्थात आहे; जे चेतविते ती 'चेतना'. जे उपदेशिले जाते ती 'देसना' (देशना). जे भाविले जाते (विकसित केले जाते) ती 'भावना'.

၅၀. ဇာဟာဟိ နိ

५०. 'जा' आणि 'हा' धातूंपासून 'नि' प्रत्यय होतो.

ဇာ=ဝယောဟာနိမှိ, ဟာ=စာဂေ, ဣမေဟိ ဣတ္ထိယံ နိ ဟောတိ. ဇာနံ=ဝယပရိပါကော ဇာနိ. ဟာနံ ဟာနိ.

'जा' धातू वयोवृद्धत्व (वयोहाणी) अर्थात आणि 'हा' धातू त्यागाच्या अर्थात आहे; या धातूंपासून स्त्रीलिंगात 'नि' प्रत्यय होतो. 'जानं' म्हणजे वयाचा परिपाक (वृद्धत्व) म्हणजेच 'जानि'. 'हानं' (हानी/नाश) म्हणजे 'हानि'.

၅၁. ကရာ ရိရိယော

५१. 'कर' धातूपासून 'रिरिय' प्रत्यय होतो.

ကရတော ရိရိယော ဟောတိ+တ္ထိယံ. ရာနုဗန္ဓတ္တာ အရလောပေ ကရဏံ ကိရိယာ. ‘‘ကြိယာ’’တိ ‘‘တုံတာယေ’’စ္စာဒိမှိ ‘‘ကြိယာယံ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ရိယရမှိ အရလောပေါ, ရိကာရော ကကာရေ+နုဗန္ဓော ဟောတိ.

'कर' धातूपासून स्त्रीलिंगात 'रिरिय' प्रत्यय होतो. 'र' चा अनुबंध असल्यामुळे 'अ' चा लोप होऊन 'करण' चे 'किरिया' बनते. 'क्रिया' या शब्दात 'तुंताय' इत्यादी सूत्रातील 'क्रियायं' या योगविभागाने 'रिय' प्रत्यय असताना 'अ' चा लोप होतो आणि 'ऋ' कार 'क' कारात अनुबद्ध होतो.

၅၂. ဣ+ကိ+တီ သရူပေ

५२. धातूच्या स्वतःच्या स्वरूपाचा बोध करून देण्यासाठी 'इ', 'कि' आणि 'ति' हे प्रत्यय होतात.

ဓာတုဿ သရူပေ+ဘိဓေယျေ ဧတေ ဟောန္တိ. ဝစဣစ္စ+ယံ ဓာတု ဧဝ ဝစိ. ဧဝံ ယုဓိ. ‘‘ကရောတိဿ ခေါ’’တိ ဝိကရဏဿ ဉာပိတတ္တာ ‘‘ကတ္တရိ လော’’တိ လော, ပစတိ. အကာရော ကကာရောတိ ဃဏန္တေန ကာရသဒ္ဒေန ဆဋ္ဌီသမာသော.

धातूचे स्वतःचे स्वरूप सांगायचे असताना हे प्रत्यय होतात. 'वच' हा धातूच 'वचि' होतो. याचप्रमाणे 'युधि' होतो. 'करोतिस्स खो' या सूत्राने विकरणाचे ज्ञापन केल्यामुळे 'कत्तरि लो' या सूत्राने 'लो' प्रत्यय होऊन 'पचति' रूप बनते. 'अकार' आणि 'ककार' हे 'घण्' प्रत्ययान्त 'कार' शब्दासोबत षष्ठी तत्पुरुष समास आहेत.

၅၃. သီလာ+ဘိက္ခညာ+ဝဿကေသု ဏီ

५३. शील (स्वभाव), आभीक्ष्ण्य (पुनःपुन्हा करणे) आणि आवश्यकता या अर्थांमध्ये 'णी' प्रत्यय होतो.

ကြိယတ္ထာ [Pg.284] ဏီ ဟောတိ သီလာဒီသု. သံသ=ပသံသနေ, ပိယပုဗ္ဗော, ပိယံ ပသံသတိ သီလေနာတိ ပိယပသံသီ ရာဇာ. အထ ဝါ ပိယံ ပသံသတိ သီလေန ဝါ ဓမ္မေန ဝါ တသ္မိံ သာဓု ဝါတိ ပိယပသံသီ, ပိယပသံသနီ, ပိယပသံသိ ကုလံ, အာဝုဒ္ဓိမှိ တထာ သစ္စဝါဒီ, ဓမ္မဝါဒီ. သီဃယာယီတိ ‘‘အဿာ+ဏာပိမှီ ယုက’’ ဣတိ ယုက. ပါပကာရီ, မာလကာရီ ဣစ္စာဒိ. ဥဏှံ ဘုဉ္ဇတိ သီလေနာတိ ဥဏှဘောဇီ, ‘‘လဟုဿုပန္တဿာ’’တိ ဩကာရော.

शील इत्यादी अर्थांमध्ये क्रियावाचक धातूपासून 'णी' प्रत्यय होतो. 'शंस' धातू प्रशंसेच्या अर्थात आहे; 'पिय' पूर्वपद असताना, स्वभावाने प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करतो तो 'पियपसंसी राजा' (प्रियप्रशंसी राजा). अथवा जो स्वभावाने किंवा धर्माने प्रिय गोष्टीची प्रशंसा करतो किंवा त्यात जो चांगला आहे तो 'पियपसंसी' (पुल्लिंग), 'पियपसंसनी' (स्त्रीलिंग), 'पियपसंसि कुल' (नपुंसकलिंग); वृद्धी झाल्यावर याचप्रमाणे 'सच्चवादी' (सत्यवादी), 'धम्मवादी' (धर्मवादी) रूपे बनतात. 'सीघयायी' (वेगाने जाणारा) यामध्ये 'अस्सा+णापिम्ही युक' या सूत्राने 'युक' आगम होतो. 'पापकारी', 'मालाकारी' इत्यादी. जो स्वभावाने गरम अन्न खातो तो 'उण्हभोजी' (उष्णभोजी), येथे 'लहुस्सुपन्तस्सा' या सूत्राने 'ओ' कार होतो.

အာဘိက္ခညေ-ပုနပ္ပုန ခီရံ ပိဝတီတိ ခီရပါယီ, ယုက. အဝဿံ ကရောတီတိ အဝဿကာရီ. ‘‘သျာဒိ သျာဒိနေ+ကတ္ထံ’’တိ သမာသေ ဝိဘတ္တိလောပေ စ ကတေ ‘‘လောပေါ’’တိ နိဂ္ဂဟီတလောပေါ. သတန္ဒာယီတိ ဧတ္ထ ဗဟုလံဝိဓာနာ ဝိဘတ္တိအလောပေ အမာဒိသမာသပဋိသေဓေ စ ကတေ ဝဂ္ဂန္တံ.

आभीक्ष्ण्य (पुनःपुन्हा करणे) अर्थात - जो पुन्हा पुन्हा दूध पितो तो 'खीरपायी' (दूध पिणारा), येथे 'युक' आगम होतो. जो अवश्य करतो तो 'avassakārī' (अवश्य करणारा). 'स्यादि स्यादिने+कत्थं' या सूत्राने समास आणि विभक्तीचा लोप झाल्यावर 'लोपो' या सूत्राने निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो. 'सतंदायी' यामध्ये बहुल विधानामुळे विभक्तीचा अलोप आणि 'अम्' इत्यादी समासाचा प्रतिषेध (निषेध) झाल्यावर वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक) होतो.

အညသ္မိံ အတ္ထေပိ ‘‘ဏီ’’တိ ယောဂဝိဘာဂေန သိဒ္ဓံ. သာဓုကာရီ, ဗြဟ္မစာရီ, အဿဒ္ဓဘောဇီ. ပဏ္ဍိတံ အတ္တာနံ မညတီတိ ပဏ္ဍိတမာနီ, ဗဟုဿုတဓာရီ ဣစ္စာဒိ.

इतर अर्थांमध्येही 'णी' या योगविभागाने रूप सिद्ध होते. जसे की - 'साधुकारी' (चांगले काम करणारा), 'ब्रह्मचारी', 'अस्सद्धभोजी' (श्रद्धा नसताना खाणारा). स्वतःला पंडित मानणारा तो 'पंडितमानी', 'बहुस्सुतधारी' (बहुश्रुत गोष्टी धारण करणारा) इत्यादी.

သာဓုကရဏံ သာဓုကာရော, သော အဿ အတ္ထီတိ သာဓုကာရီတိ ဃဏန္တာ ဤ.

चांगले करणे म्हणजे 'साधुकार', तो ज्याच्याकडे आहे तो 'साधुकारी'; येथे 'घण्' प्रत्ययान्त शब्दाला 'ई' प्रत्यय लागतो.

၅၄. ထာဝရိ+တ္တရ ဘင်္ဂုရ ဘိဒုရ ဘာသုရ ဘဿရာ

५४. 'थावर', 'इत्तर', 'भङ्गुर', 'भिदुर', 'भासुर' आणि 'भस्सर' हे शब्द निपाताने सिद्ध होतात.

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ သီလေ ဂမျမာနေ. ဣမိနာ နိပါတနာ ဝရပစ္စယော စ ထာဿ ထော စ, တိဋ္ဌတိ သီလေနာတိ ထာဝရော. ဣ=အဇ္ဈေနဂတီသု[Pg.285], တ္တရပစ္စယော, ဂစ္ဆတိ သီလေနာတိ ဣတ္တရော. ဘဉ္ဇ=ဩမဒ္ဒနေ, ဘဇ္ဇတေ သယမေဝ ဘဇ္ဇတိ ဝါ အတ္တနာ အတ္တာနန္တိ ဘင်္ဂုရော, ကမ္မေ ကတ္တရိ ဝါ ဂုရပစ္စယော. ဘိဇ္ဇတေ သယမေဝ ဘိန္ဒတိ ဝါ အတ္တာနန္တိ ဘိဒူရော, ဧတ္ထ ကူရပစ္စယော, ကကာရော+နုဗန္ဓော. ပရဘဉ္ဇနဝိသယေသုပိ ဥဒါဟရဏေသု န ဟောတိ. တတ္ထာပိ ကေစိ ‘‘ဒေါသန္ဓကာရဘိဒူရော’’တိ ဣဒံ သန္ဓာယ ဣစ္ဆန္တိ. ဘာသတိ ဒိပ္ပတီတိ ဘာသုရော, ဥရပစ္စယော. သရပစ္စယေ ဘဿရော, ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ ရဿော. (တေကာလိကပ္ပစ္စယာ).

शील (स्वभाव) अर्थ प्रतीत होत असताना हे शब्द निपाताने सिद्ध होतात. या निपाताने 'वर' प्रत्यय होतो आणि 'था' चा 'थ' होतो; स्वभावाने जो स्थिर राहतो तो 'थावर' (स्थावर). 'इ' धातू अध्ययन आणि गमन अर्थात आहे, 'त्तर' प्रत्यय होऊन, स्वभावाने जो जातो तो 'इत्तर' (चंचल). 'भञ्ज' धातू मर्दनाच्या अर्थात आहे; जो स्वतःच मोडतो किंवा स्वतःलाच मोडतो तो 'भङ्गुर' (भंगुर); येथे कर्म किंवा कर्ता अर्थात 'गुर' प्रत्यय होतो. जे स्वतःच फुटते किंवा स्वतःलाच फोडते ते 'भिदूर', येथे 'कूर' प्रत्यय होतो आणि 'क' चा अनुबंध होतो. दुसऱ्याला मोडण्याच्या/फोडण्याच्या विषयातील उदाहरणांमध्ये हा प्रत्यय होत नाही. तरीही काही लोक 'दोसन्धकारभिदूरो' (दोषरूपी अंधकाराचा नाश करणारा) याला अनुसरून हा प्रत्यय मानतात. जो चमकतो तो 'भासुर', येथे 'उर' प्रत्यय होतो. 'सर' प्रत्यय असताना 'भस्सर' रूप बनते, 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्राने र्‍हस्व होतो. (हे त्रैकालिक प्रत्यय आहेत).

၅၅. ကတ္တရိ ဘူတေ က္တဝန္တု+က္တာဝီ

५५. भूतकाळात कर्ता अर्थी 'क्तवन्तु' आणि 'क्तावी' हे प्रत्यय होतात.

ဘူတေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ က္တဝန္တု+က္တာဝီ ဟောန္တိ ကတ္တရိ. ဝိဇိနီတိ ဝိဇိတဝါ ဝိဇိတာဝီ, ကာနုဗန္ဓတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ. ဂုဏဝန္တု ဒဏ္ဍိသမံ. ဟု=ဟဝနေ, အဂ္ဂိံ အဟဝီတိ ဟုတဝါ ဟုတာဝီ, ဟုတာဝိနီ ဟုတဝါနီ. ‘‘ဘူတေ’’တိ ယာဝ ‘‘အာဟာရတ္ထာ’’တိ အဓိကာရော.

भूतकाळात क्रियावाचक धातूपासून कर्ता अर्थी 'क्तवन्तु' आणि 'क्तावी' प्रत्यय होतात. ज्याने जिंकले तो 'विजितवा' किंवा 'विजितावी'; 'क' चा अनुबंध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही. हे शब्द 'गुणवन्तु' आणि 'दण्डि' शब्दांसारखे चालतात. 'हु' धातू हवनाच्या अर्थात आहे; ज्याने अग्नीमध्ये हवन केले तो 'हुतवा' किंवा 'हुतावी'; स्त्रीलिंगात 'हुताविनी' किंवा 'हुतवानी' रूपे होतात. 'भूते' या सूत्रापासून 'आहारत्था' या सूत्रापर्यंत हा अधिकार चालतो.

၅၆. က္တော ဘာဝကမ္မေသုတိ

५६. भाव (क्रिया) आणि कर्म अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो.

ဘာဝေ ကမ္မေ စ ဘူတေ က္တော ဟောတိ. အသနံ အာသိတံ ဘဝတာ, ဉိ. ကရီယိတ္ထာတိ ကတော ကဋော ဘဝတာ, ‘‘ဂမာဒိရာနံ’’ တျာဒိနာ ရလောပေါ. ဧဝ+မုပရိပိ.

आपल्याद्वारे बसणे झाले ते 'आसितं'; येथे 'ञि' चा आगम होतो. आपल्याद्वारे चटई केली गेली ती 'कतो कटो' (केलेली चटई); 'गमादिराणं' इत्यादी सूत्राने 'र' चा लोप होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे.

၅၇. ကတ္တရိ စာ+ရမ္ဘေ

५७. आणि क्रियेच्या आरंभाच्या अर्थी कर्ता कारकात 'क्त' प्रत्यय होतो.

ကြိယာရမ္ဘေ ကတ္တရိက္တော ဟောတိ ယထာပတ္တဉ္စ, ပကရီတိ ပကတော ဘဝံ ကဋံ. ပကရီယိတ္ထာတိ ပကတော ကဋော ဘဝတာ. ပသုပီတိ [Pg.286] ပသုတ္တော ဘဝံ. ပသုပီယိတ္ထာတိ ပသုတ္တံ ဘဝတာ, ပရရူပံ.

क्रियेच्या आरंभाच्या अर्थी कर्ता कारकात योग्यतेनुसार 'क्त' प्रत्यय होतो; जसे - ज्याने चटई बनवण्यास सुरुवात केली तो 'पकतो भवं कटं' (आपण चटई बनवण्यास प्रवृत्त झालात). आपल्याद्वारे चटई बनवण्यास सुरुवात केली गेली ती 'पकतो कटो भवता'. जो झोपू लागला तो 'पसुत्तो भवं' (आपण झोपलात). आपल्याद्वारे झोपणे सुरू झाले ते 'पसुत्तं भवता'; येथे पररूप होते.

၅၈. ဌာ+သ ဝသ သိလိသ သီ ရုဟ ဇရ ဇနီဟိ

५८. 'ठा', 'स', 'वस', 'सिलिस', 'सी', 'रुह', 'जर' आणि 'जनी' या धातूंपासून कर्ता अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो.

ဌာဒီဟိ ကတ္တရိ က္တော ဟောတိ ယထာပတ္တဉ္စ. ဥပဋ္ဌာသီတိ ဥပဋ္ဌီတော ဘဝံ ဂုရုံ. ဥပဋ္ဌီယိတ္ထာတိ ဥပဋ္ဌိတော ဂုရု ဘောတာ, ‘‘ဌာဿီ’’တိ ဌာဿ ဣ. ဧဝံ ဥပါသီတိ ဥပါသိတော. ဥပါသီယိတ္ထာတိ ဥပါသိတော. ‘‘ဉိ ဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ ဉိ. အနုဝုသိ အနုဝုသီယိတ္ထာတိ ဝါ အနုဝုသီတော. ‘‘အဿူ’’တိ အဿ ဥကာရော. အာပုဗ္ဗော သိလိသ=အာလိင်္ဂနေ, အာသိလေသိ အာသိလေသီယိတ္ထာတိ ဝါ အာသိလိဋ္ဌော. ‘‘သာနန္တရဿ တဿ ဌော’’တိ ဌေ ပရရူပံ ပဌမက္ခရဉ္စ. အဓိသယိ အဓိသီယိတ္ထာတိ ဝါ အဓိသယိတော ခဋောပိကံ ဘဝံ, အဓိသယိတာ ခဋောပိကာ ဘောတာ. ဧဝံ အာရုဟိ အာရုဟီယိတ္ထာတိ ဝါ အာရုဠှော ရုက္ခံ ဘဝံ, အာရုဠှော ရုက္ခော ဘောတာ, ‘‘ရုဟာဒီဟိ ဟော ဠ စာ’’တိ တဿ ဟကာရော ပုဗ္ဗဟကာရဿ စ ဠော. အနုဇီရိ အနုဇီရီယိတ္ထာတိ ဝါ အနုဇိဏ္ဏော ဝသလိံ ဘဝံ, အနုဇိဏ္ဏာ ဝသလီ ဘောတာ, ‘‘တရာဒီဟိ ရိဏ္ဏော’’တိ က္တဿ ရိဏ္ဏာဒေသော ‘‘ရာနုဗန္ဓေ’’တျာဒိနာ အရဘာဂဿ လောပေါ စ. အနွဇာယိ အနွဇာယိတ္ထာတိ ဝါ အနုဇာတော မာဏဝကော မာဏဝိကံ, အနုဇာတာ မာဏဝိကာ မာဏဝကေန, ‘‘ဇနိဿာ’’တိ နဿ အာ.

'ठा' इत्यादी धातूंपासून कर्ता कारकात योग्यतेनुसार 'क्त' प्रत्यय होतो. ज्याने गुरूंची सेवा केली तो 'उपट्ठितो भवं गुरुं' (आपण गुरूंची सेवा केली). आपल्याद्वारे गुरूंची सेवा केली गेली ती 'उपट्ठितो गुरु भोता'; 'ठास्सी' या सूत्राने 'ठा' च्या जागी 'इ' होतो. याचप्रमाणे 'उपासी' चे 'उपासितो' आणि 'उपासीयित्था' चे 'उपासितो' होते; 'ञि ब्यञ्जनस्सा' या सूत्राने 'ञि' चा आगम होतो. 'अनुवुसि' किंवा 'अनुवुसीयित्था' चे 'अनुवुसीतो' होते; 'अस्सू' या सूत्राने 'अ' चा 'उ' कार होतो. 'आ' पूर्वपद असलेला 'सिलिस' धातू आलिंगन अर्थात आहे; 'आसिलेस' किंवा 'आसिलेसीयित्था' चे 'आसिलिट्ठो' होते. 'सानन्तरस्स तस्स ठो' या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होतो, पररूप होते आणि पहिले अक्षर द्वित्व होते. 'अधिसयि' किंवा 'अधिसयीयित्था' चे 'अधिसयितो खटोपिकं भवं' (आपण खाटेवर निजलात) किंवा 'अधिसयिता खटोपिका भोता' होते. याचप्रमाणे 'आरुहि' किंवा 'आरुहीयित्था' चे 'आरुळ्हो रुक्खं भवं' (आपण झाडावर चढलात) किंवा 'आरुळ्हो रुक्खो भोता' होते; 'रुहादीहि हो ळ च' या सूत्राने 'त' चा 'ह' कार होतो आणि पूर्व हकाराचा 'ळ' होतो. 'अनुजीरि' किंवा 'अनुजिरीयित्था' चे 'अनुजिण्णो वसलिं भवं' किंवा 'अनुजिण्णा वसली भोता' होते; 'तरादीहि रिण्णो' या सूत्राने 'क्त' प्रत्ययाचा 'रिण्ण' आदेश होतो आणि 'रानुबन्धे' इत्यादी सूत्राने 'अर' भागाचा लोप होतो. 'अnvajayic' किंवा 'अन्वजायित्था' चे 'अनुजातो माणवको माणविकं' किंवा 'अनुजाता माणविका माणवकेन' होते; 'जनिस्सा' या सूत्राने 'न' चा 'आ' होतो.

၅၉. ဂမနတ္ထာ+ကမ္မကာ+ဓာရေ စ

५९. गमन अर्थाचे धातू, अकर्मक धातू आणि आधार (अधिकरण) अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो.

ဂမနတ္ထတော [Pg.287] အကမ္မကတော စ ကြိယတ္ထာ အာဓာရေ က္တော ဟောတိ ကတ္တရိ စ ယထာပတ္တဉ္စ. ယာ=ပါပုဏနေ, ယာတဝန္တော အသ္မိန္တိ ယာတံ ဌာနံ. ယာတဝန္တော ယာတာ, ယာနံ ယာတံ. ဧတ္ထ သန္တမ္ပိ ကမ္မံ အနိစ္ဆိတံ. ယာယိတာတိ ယာတော ပထော. ‘‘ယေ ဂတျတ္ထာ, တေ ဗုဒ္ဓျတ္ထာ. ယေ ဗုဒ္ဓျတ္ထာ, တေ ဂတျတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တထလက္ခဏံ ယာထာဝတော အာဂတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော ဣတိပိ ဟောတိ. အာသိတဝန္တော အသ္မိန္တိ အာသိတံ. အာသိတဝန္တော အာသိတာ. အာသန+မာသိတံ.

गमन अर्थाच्या आणि अकर्मक क्रियावाचक धातूंपासून आधार (अधिकरण) आणि कर्ता अर्थी योग्यतेनुसार 'क्त' प्रत्यय होतो. 'या' धातू प्राप्त होण्याच्या (गमनाच्या) अर्थात आहे; ज्या ठिकाणी गेले ते 'यातं ठाणं' (गेलेले स्थान). जे गेले ते 'याता' (गेलेले लोक), गमन म्हणजे 'यातं'. येथे कर्म विद्यमान असूनही ते अनपेक्षित (विवक्षित नसलेले) आहे. ज्या मार्गाने गेले तो 'यातो पथो' (गेलेला मार्ग). 'जे गमन अर्थाचे धातू आहेत, ते ज्ञान अर्थाचे आहेत; जे ज्ञान अर्थाचे आहेत, ते गमन अर्थाचे आहेत' असे म्हटल्यामुळे, 'तथा' लक्षणाने यथार्थपणे आलेले आणि पूर्णपणे बुद्ध झालेले ते 'तथागत' असेही रूप बनते. ज्या ठिकाणी बसले ते 'आसितं' (आसन). जे बसले ते 'आसिता' (बसलेले लोक). आसन म्हणजे 'आसितं'.

၆၀. အာဟာရတ္ထာ

६०. आहार (खाणे/पिणे) अर्थाच्या धातूंपासून...

အဇ္ဈောဟာရတ္ထာ အာဓာရေ က္တော ဟောတိ ယထာပတ္တဉ္စ. ဘုတ္တဝန္တော+သ္မိန္တိ ဘုတ္တံ. ဧဝံ ပီတံ, ‘‘ဂါပါန+မီ’’တိ ဤ. ဘုဉ္ဇနံ ဘုတ္တံ ပါနံ ပီတံ. ဘုဉ္ဇီယိတ္ထာတိ ဘုတ္တော ဩဒနော. ဧဝံ ပီတံ ဥဒကံ. အကတ္တတ္ထံ ဘိန္နယောဂကရဏံ. ဗဟုလာဓိကာရာ ကတ္တရိပိ ‘‘အပိဝိံသူတိ ပီတာ ဂါဝေါ’’တိ ဟောတေဝ. သိဒ=ပါကေ, ပဿိဇ္ဇီတိ ပဿန္နော, ‘‘ဂမနတ္ထ’’ ဒိနာ က္တော, ‘‘ဘိဒါ’’ ဒိနာ တဿ နော ပရရူပဉ္စ. အမညိတ္ထာတိ မတော. ဣစ္ဆီယိတ္ထာတိ ဣဋ္ဌော. အဗုဇ္ဈိတာတိ ဗုဒ္ဓေါ, ‘‘ဓော ဓဟဘေဟီ’’တိ တဿ ဓော. ပူဇီယိတ္ထာတိ ပူဇိတော, စုရာဒိတ္တာ ဏိ. ဧဝံ သီလီယိတ္ထာတိ သီလိတော. ရက္ခီယိတ္ထာတိ ရက္ခိတော. ခမီယိတ္ထာတိ ခန္တော, မဿ နိဂ္ဂဟီတံ. အက္ကောစ္ဆီယိတ္ထာတိ အက္ကုဋ္ဌော, အာဿ ရဿော. ရုသ=ရောသေ, အရောသီတိ ရုဋ္ဌော, ‘‘ဂမနတ္ထာ’’ ဒိနာ ကတ္တရိ က္တော. ဉိမှိ ရုသိတော. ဟရ=ဟရဏေ, အဘိ+ ဝိ+အာပုဗ္ဗော[Pg.288], အဘိဗျာဟရီယိတ္ထာတိ အဘိဗျာဟဋော. ဒယ=ဒါနဂတိဟိံသာဒါနေသု, အဒယီယိတ္ထာတိ ဒယိတော. ဟသ=အာလိကျေ, အဟသီတိ ဟဋ္ဌော. ကာမီယိတ္ထာတိ ကန္တော, ‘‘ဏိဏာပီနံ တေသူ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဏိဏာပီနံ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ စုရာဒိဏိလောပေါ. သံယမီတိ သံယတော. နဉပုဗ္ဗော, န မရီတိ အမတော, နဉသမာသေ နဿ ဋော.

गिळणे (अज्झोहार) या अर्थी आणि आधार अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो, तसेच योग्यतेनुसार (यथाप्राप्त) देखील होतो. 'आम्ही भोजन केले आहे' या अर्थी 'भुत्तं' (भोजन/खाल्लेले) असा प्रयोग होतो. याचप्रमाणे 'पीतं' (पिलेले), 'गापानमी' यामध्ये 'ई' होतो. खाणे म्हणजे 'भुत्तं' आणि पिणे म्हणजे 'पीतं'. 'जे खाल्ले गेले' तो 'भुत्तो ओदनो' (खाल्लेला भात). याचप्रमाणे 'पीतं उदकं' (पिलेले पाणी). अकर्तृक अर्थासाठी भिन्नयोग (सूत्राचा विभाग) केला जातो. 'बहुलाधिकारा'मुळे कर्त्यामध्ये देखील 'अपिविंसू' या अर्थी 'पीता गावो' (पिलेल्या गाई) असा प्रयोग होतोच. सिद = शिजणे/पक्व होणे या अर्थी, 'पस्सिज्जी' (प्रसन्न झाला/पक्व झाला) म्हणजे 'पसन्नो'. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि 'भिदा' इत्यादी सूत्राने 'त' चा 'न' आणि पररूप होते. 'अमञ्ञित्थ' (मानले गेले) म्हणजे 'मतो' (मानलेला). 'इच्छीयित्थ' (इच्छिले गेले) म्हणजे 'इट्ठो' (इच्छित). 'अबुज्झित' (बुद्ध झाला/जाणले गेले) म्हणजे 'बुद्धो' (बुद्ध). 'धो धहभेही' या सूत्राने 'त' चा 'ध' होतो. 'पूजीयित्थ' (पूजिले गेले) म्हणजे 'पूजितो' (पूजित), चुरादिगणाचा असल्यामुळे 'णि' प्रत्यय होतो. याचप्रमाणे 'सिलीयित्थ' म्हणजे 'सीलितो'. 'रक्खीयित्थ' म्हणजे 'रक्खितो' (रक्षित). 'खमीयित्थ' म्हणजे 'खन्तो' (क्षमा केलेला), 'म' चा निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. 'अक्कोच्छीयित्थ' म्हणजे 'अक्कुट्ठो' (आक्रोशिलेला/निंदिलेला), 'आ' चा र्‍हस्व होतो. रुस = रागवणे या अर्थी, 'अरोसी' (रागावला) म्हणजे 'रुट्ठो'. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय होतो. 'ञि' प्रत्यय असताना 'रुसितो' होतो. हर = हरण करणे या अर्थी, 'अभि + वि + आ' पूर्वपद असताना, 'अभिब्याहरीयित्थ' म्हणजे 'अभिब्याहटो' (उच्चारलेला). दय = दान, गती, हिंसा आणि स्वीकार या अर्थी, 'अदयीयित्थ' म्हणजे 'दयितो' (प्रिय/दया केलेला). हस = आनंद/हसणे या अर्थी, 'अहसी' म्हणजे 'हट्ठो' (हर्षित). 'कामीयित्थ' म्हणजे 'कन्तो' (कांत/प्रिय). 'णिणापीनं तेसू' या सूत्रातील 'णिणापीनं' या योगविभागाने चुरादि 'णि' चा लोप होतो. 'संयमी' म्हणजे 'संयतो' (संयत). 'नञ्' पूर्वपद असताना, 'न मरी' (जो मरत नाही) म्हणजे 'अमतो' (अमृत), नञ् समासामध्ये 'न' चा 'अ' होतो.

ကဋ္ဌံ ဒုက္ခံ အာပန္နောတိ ဖလဘူတေ ဒုက္ခေ ကဋ္ဌသဒ္ဒဿ ဝတ္တနတော ဖလဿ ဘာဝိတ္တာ ဘူတေယေဝ က္တော. ကသ=ဂတိဟိံသာဝိလေခနေသု, အကသိ=ဟိံသီတိ ကဋ္ဌံ.

'कट्ठं दुक्खं आपन्नो' (कष्टप्रद दुःखाला प्राप्त झालेला) यामध्ये फलभूत दुःखासाठी 'कट्ठ' शब्दाचा वापर होत असल्यामुळे, फलाचा भाव असल्यामुळे भूतकाळातच 'क्त' प्रत्यय होतो. कस = गती, हिंसा आणि नांगरणे या अर्थी, 'अकसि' (हिंसा केली) म्हणजे 'कट्ठं' (कष्ट/दुःख).

၁၅၀. ဘိဒါဒိတော နော က္တ+က္တဝန္တူနံ

१५०. 'भिदा' इत्यादी धातूंहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'न' होतो.

ဘိဒါဒီဟိ ပရေသံ က္တ+က္တဝန္တူနံ တဿ နော ဟောတိ. အာကတိဂဏော+ယံ. ‘‘က္တော ဘာဝကမ္မေသူ’’တိ ကမ္မေ ဥပရိ သဗ္ဗတ္ထ က္တော. ဘိဇ္ဇိတ္ထောတိ ဘိန္နော, တဿ နေ ပရရူပံ. အဘိန္ဒီတိ ဘိန္နဝါ, ‘‘ကတ္တရိ ဘူတေ’’ စ္စာဒိနာ က္တဝန္တု. ဧဝ+မုပရိပိ. ဆိဇ္ဇိတ္ထာတိ ဆိန္နော. အဆိန္ဒီတိ ဆိန္နဝါ. ဆဒ=အပဝါရဏေ, ဆာဒီယိတ္ထာတိ ဆန္နော. အဆာဒယီတိ ဆန္နဝါ, စုရာဒိတ္တာ ဏိ, တဿ ‘‘ဏိဏာပီနံ တေသူ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဏိ’’ ဣတိ ယောဂဝိဘာဂါ လောပေါ. ခိဒ=အသဟနေ, ခိဇ္ဇီတိ ခိန္နော ခိန္နဝါ, ကတ္တရိ. ဧဝ+မုပရိပိ. ဥပ္ပဇ္ဇီတိ ဥပ္ပန္နော ဥပ္ပန္နဝါ. သိဒ=ပါကေ, အသိဇ္ဇီတိ သိန္နော သိန္နဝါ. သဒ=ဝိသရဏဂတျ ဝသာဒနာဒါနေသု, သိဒီတိ သန္နော သန္နဝါ. ပီနီတိ ပီနော ပီနဝါ. သူ=ပသဝေ, သူနီတိ သူနော. ပသဝီတိ သူနဝါ. ဒီ=ခယေ, ဒီယီတိ ဒီနော ဒီနဝါ. ဍီ+လီ=အာကာသဂမနေ, ဍီယီတိ ဍီနော ဍီနဝါ. လီယိ [Pg.289] လေယိ အလီယီတိ လီနော လီနဝါ. အလုယီတိ လူနော လူနဝါ.

'भिदा' इत्यादी धातूंहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'न' होतो. हा 'आकृतिगण' आहे. 'क्तो भावकम्मेसू' या सूत्राने कर्म अर्थी पुढे सर्वत्र 'क्त' प्रत्यय होतो. 'भिज्जित्थो' (भेदले गेले) म्हणजे 'भिन्नो' (भिन्न/तुटलेला), त्याच्या 'त' चा 'न' होऊन पररूप होते. 'अभिन्दी' म्हणजे 'भिन्नवा' (भेदणारा), 'कर्तरि भूते' इत्यादी सूत्राने 'क्तवन्तु' प्रत्यय होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. 'छिज्जित्था' म्हणजे 'छिन्नो' (छिन्न/कापलेला). 'अछिन्दी' म्हणजे 'छिन्नवा'. छद = झाकणे या अर्थी, 'छादीयित्थ' म्हणजे 'छन्नो' (झाकलेला). 'अछादयी' म्हणजे 'छन्नवा', चुरादिगणाचा असल्यामुळे 'णि' प्रत्यय होतो, त्याचा 'णिणापीनं तेसू' या सूत्रातील 'णि' या योगविभागाने लोप होतो. खिद = सहन न करणे या अर्थी, 'खिज्जी' म्हणजे 'खिन्नो' आणि कर्त्यामध्ये 'खिन्नवा' होतो. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. 'उप्पज्जी' म्हणजे 'उप्पन्नो' (उत्पन्न झालेला) आणि 'उप्पन्नवा'. सिद = शिजणे या अर्थी, 'असिज्जी' म्हणजे 'सिन्नो' (शिजलेला) आणि 'सिन्नवा'. सद = गती, अवसाद आणि स्वीकार या अर्थी, 'सिदी' म्हणजे 'सन्नो' (थकलेला/बसलेला) आणि 'सन्नवा'. 'पीनी' म्हणजे 'पीनो' (पुष्ट) आणि 'पीनवा'. सू = प्रसवणे या अर्थी, 'सूनी' म्हणजे 'सूनो' (पुत्र/उत्पन्न झालेला). 'पसवी' म्हणजे 'सूनवा'. दी = क्षय होणे या अर्थी, 'दीयी' म्हणजे 'दीनो' (दीन/दुर्बळ) आणि 'दीनवा'. डी + ली = आकाशगमन या अर्थी, 'डीयी' म्हणजे 'डीनो' (उडलेला) आणि 'डीनवा'. 'लीयि', 'लेयि', 'अलीयी' म्हणजे 'लीनो' (लीन झालेला) आणि 'लीनवा'. 'अलुयी' म्हणजे 'लूनो' (कापलेला) आणि 'लूनवा'.

၁၅၁. ဒါတွိ+န္နော

१५१. 'दा' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'इन्न' होतो.

ဒါတော က္တ+က္တဝန္တူနံ တဿ ဣန္နော ဟောတိ. အဒါယိတ္ထာတိ ဒိန္နော. အဒ္ဒီတိ ဒိန္နဝါ.

'दा' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'इन्न' होतो. 'अदायित्थ' (दिले गेले) म्हणजे 'दिन्नो' (दिलेला). 'अद्दी' म्हणजे 'दिन्नवा' (देणारा).

၁၅၂. ကိရာဒီဟိ ဏောတိ

१५२. 'किर' इत्यादी धातूंहून 'ण' होतो.

ဏော. ဥပရိ သဗ္ဗတ္ထ က္တ+က္တဝန္တူနံတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကိရ=ဝိကိရဏေ, အကိရီယိတ္ထာတိ ကိဏ္ဏော. အကိရီတိ ကိဏ္ဏဝါ. အပုရီတိ ပုဏ္ဏော ပုဏ္ဏဝါ. အခီယိတ္ထာတိ ခီဏော. အခီယီတိ ခီဏဝါ.

'ण' होतो. पुढे सर्वत्र 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांचा संबंध जोडावा. किर = विखुरणे या अर्थी, 'अकिरीयित्थ' म्हणजे 'किण्णो' (विखुरलेला). 'अकिरी' म्हणजे 'किण्णवा'. 'अपुरी' म्हणजे 'पुण्णो' (पूर्ण/भरलेला) आणि 'पुण्णवा'. 'अखीयित्थ' म्हणजे 'खीणो' (क्षीण झालेला). 'अखीयी' म्हणजे 'खीणवा'.

၁၅၃. တရာဒီဟိ ရိဏ္ဏောတိ

१५३. 'तर' इत्यादी धातूंहून 'त' चा 'रिण्ण' होतो.

တဿ ရိဏ္ဏော. ရကာရော အန္တသရာဒိလောပတ္ထော. အတရီတိ တိဏ္ဏော တိဏ္ဏဝါ. အဇီရီတိ ဇိဏ္ဏော ဇိဏ္ဏဝါ. ပရိစီယိတ္ထာတိ စိဏ္ဏော. ပရိစီယီတိ စိဏ္ဏဝါ. ဧတ္ထ စိဿ ဝိကပ္ပဝိဓာနတ္တာ ပန ပရိစိတ+ဥပစိတာဒယောပိ သိဒ္ဓါ ဧဝ.

'त' चा 'रिण्ण' होतो. 'र' कार हा अंत्य स्वरादीच्या लोपासाठी आहे. 'अतरी' म्हणजे 'तिण्णो' (तरलेला/पार झालेला) आणि 'तिण्णवा'. 'अजिरी' म्हणजे 'जिण्णो' (जीर्ण झालेला) आणि 'जिण्णवा'. 'परिचीयित्थ' म्हणजे 'चिण्णो' (आचरलेला/एकत्रित केलेला). 'परिचीयी' म्हणजे 'चिण्णवा'. येथे 'च' चा विकल्प विधानामुळे 'परिचित', 'उपचित' इत्यादी रूपे देखील सिद्ध होतातच.

၁၅၄. ဂေါ ဘဉ္ဇာဒီဟိတိ

१५४. 'भञ्ज' इत्यादी धातूंहून 'त' चा 'ग' होतो.

ဘဉ္ဇာဒိတော တဿ ဂ ဟောတိ. အဘဉ္ဇီတိ ဘဂ္ဂေါ ဘဂ္ဂဝါ. ‘‘ဂမနတ္ထာ’’ ဒိနာ ကတ္တရိ က္တပစ္စယေ တဿ ဣမိနာ ဂကာရေ ပရရူပံ နိဂ္ဂဟီတလောပေါ စ. လဂ=သင်္ဂေ, အလဂီတိ လဂ္ဂေါ လဂ္ဂဝါ. မုဇ္ဇ=မုဇ္ဇနေ, နိမုဇ္ဇီတိ နိမုဂ္ဂေါ နိမုဂ္ဂဝါ, ဧတ္ထ သံယောဂါဒိလောပေါ. ဝီဇ+ဘယစလနေသု, သံပုဗ္ဗော, သံဝိဇ္ဇီတိ သံဝိဂ္ဂေါ သံဝိဂ္ဂဝါ.

'भञ्ज' इत्यादी धातूंहून 'त' चा 'ग' होतो. 'अभञ्जी' म्हणजे 'भग्गो' (भंगलेला/नष्ट झालेला) आणि 'भग्गवा'. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय झाल्यावर, 'त' चा या सूत्राने 'ग' कार होऊन पररूप होते आणि निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो. लग = आसक्ती/चिकटणे या अर्थी, 'अलगी' म्हणजे 'लग्गो' (लागलेला/चिकटलेला) आणि 'लग्गवा'. मुज्ज = बुडणे या अर्थी, 'निमुज्जी' म्हणजे 'निमुग्गो' (बुडालेला) आणि 'निमुग्गवा', येथे संयोगादीचा लोप होतो. वीज = भय आणि कंपन या अर्थी, 'सं' पूर्वपद असताना, 'संविज्जी' म्हणजे 'संविग्गो' (उद्विग्न/भयभीत) आणि 'संविग्गवा'.

၁၅၅. သုသာ ခေါတိ

१५५. 'सुस' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'ख' होतो.

သုသတော [Pg.290] ပရေသံ က္တ+က္တဝန္တူနံ တဿ ခေါ ဟောတိ. သုသ=သောသေ. သုဿီတိ သုက္ခော သုက္ခဝါ.

'सुस' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'ख' होतो. सुस = सुकणे या अर्थी, 'सुस्सी' म्हणजे 'सुक्खो' (सुकलेला) आणि 'सुक्खवा'.

၁၅၆. ပစာ ကော

१५६. 'पच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'क' होतो.

ပစာ ပရေသံ က္တ+က္တဝန္တူနံ တဿ ကော ဟောတိ. ပစ္စီတိ ပက္ကော. ပစီတိ ပက္ကဝါ.

'पच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा 'क' होतो. 'पच्ची' म्हणजे 'पक्को' (पक्व झालेला/शिजलेला). 'पची' म्हणजे 'पक्कवा'.

၁၅၇. မုစာ ဝါတိ

१५७. 'मुच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा विकल्प करून 'क' होतो.

မုစာ ပရေသံ က္တ+က္တဝန္တူနံ တဿ ကော ဝါ ဟောတိ. မုစ=မောစနေ, မုစ္စီတိ မုက္ကော မုတ္တော. အမုစီတိ မုက္ကဝါ မုတ္တဝါ. သက္ကော-တိဏွာဒီသု ‘‘ဣ ဘီ ကာ’’ ဒိနာ သိဒ္ဓံ. အသက္ခီတိ သက္ကော. က္တ+က္တဝန္တူသု သတ္တော သတ္တဝါတွေဝ ဟောတိ.

'मुच' धातूहून पुढील 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' चा विकल्प करून 'क' होतो. मुच = मुक्त करणे या अर्थी, 'मुच्ची' म्हणजे 'मुक्को' किंवा 'मुत्तो' (मुक्त झालेला). 'अमुची' म्हणजे 'मुक्कवा' किंवा 'मुत्तवा'. 'सक्को' हे रूप तिण्-प्रत्यय इत्यादींमध्ये 'इ भी का' इत्यादी सूत्राने सिद्ध होते. 'असक्खी' म्हणजे 'सक्को' (समर्थ). 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांमध्ये 'सत्तो' आणि 'सत्तवा' असेच रूप होते.

၁၀၆. မုဟ+ဗဟာနဉ္စ တေ ကာနုဗန္ဓေ+တွေ

१०६. 'मुह', 'बह' आणि 'दुह' धातूंच्या स्वराचा दीर्घ होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययांमध्ये, 'त्वान' आणि 'त्वा' प्रत्यय वगळून.

မုဟ+ဗဟာနံ ဒုဟိဿ စ ဒီဃော ဟောတိ တကာရာဒေါ ကာနုဗန္ဓေ တွာန+တွာဝဇ္ဇိတေ. မုဟ=ဝေစိတ္တေ, ဗဟ+ဗြဟ+ဗြူဟ ဝုဒ္ဓိယံ. မုယှိတ္တ ဗယှိတ္ထာတိ မူဠှော ဗာဠှော, ‘‘ဂမနတ္ထာ’’ ဒိနာ အကမ္မကတ္တာ ကတ္တရိ က္တေ ဒီဃော ‘‘ရုဟာဒီဟိ ဟော ဠ စာ’’တိ တဿ ဟော စ ဟဿ ဠော စ ဟောတိ. ဧဝံ ဂူဠှော. ‘‘ကာနုဗန္ဓေ+တွေ’’တိ ယာဝ ‘‘သာသဿ သိသ ဝါ’’ တျ+ဓိကာရော.

'मुह', 'बह' आणि 'दुह' धातूंच्या स्वराचा दीर्घ होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययांमध्ये, 'त्वान' आणि 'त्वा' प्रत्यय वगळून. मुह = व्याकुळता/भ्रम या अर्थी, बह, ब्रह, ब्रूह = वृद्धी या अर्थी. 'मुय्हित्त', 'बय्हित्थ' म्हणजे 'मूळ्हो' (मोहित झालेला) आणि 'बाळ्हो' (अतिशय/दृढ). 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय झाल्यावर दीर्घ होतो, आणि 'रुहादीहि हो ळ च' या सूत्राने 'त' चा 'ह' आणि 'ह' चा 'ळ' होतो. याचप्रमाणे 'गूळ्हो' (गुप्त) होतो. 'कानुबन्धेत्वे' हा अधिकार 'सासस्स सिस वा' या सूत्रापर्यंत चालतो.

၁၀၇. ဝဟဿု+ဿ

१०७. 'वह' धातूच्या 'व' चा 'उ' होतो आणि तो दीर्घ होतो, 'त' कार आधी असताना.

ဝဟဿ ဥဿ ဒီဃော ဟောတိ တေ. ဝုယှိတ္ထာတိ ဝူဠှော, ‘‘အဿူ’’တိ ဥကာရေ ဣမိနာ ဒီဃော.

'वह' धातूच्या 'व' चा 'उ' होतो आणि तो 'त' कार आधी असताना दीर्घ होतो. 'वुय्हित्थ' म्हणजे 'वूळ्हो' (वहन केलेला), 'अस्सू' या सूत्राने उकार झाल्यावर या सूत्राने तो दीर्घ होतो.

၁၀၈. ဓာဿ ဟိ

१०८. 'धा' धातूचा 'हि' होतो, 'त' कार आधी असताना.

ဓာ=ဓာရဏေ+တိမဿ [Pg.291] ဟိ ဟောတိ ဝါ တေ. နိဓီယိတ္ထာတိ နိဟိတော. နိဒဟီတိ နိဟိတဝါ နိဟိတာဝီ.

धा = धारण करणे या अर्थी असलेल्या या धातूचा 'त' कार आधी असताना विकल्प करून 'हि' होतो. 'निधीयित्थ' म्हणजे 'निहितो' (ठेवलेला/स्थापित). 'निदही' म्हणजे 'निहितवा' किंवा 'निहितावी'.

၁၀၉. ဂမာဒိရာနံ လောပေါ+န္တဿ

१०९. 'गम' इत्यादी आणि 'र' कारान्त धातूंच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो, 'त' कार आधी असताना.

ဂမာဒီနံ ရကာရန္တာနဉ္စ အန္တဿ လောပေါ ဟောတိ တေ. အဂမီတိ ဂတော. ခညိတ္ထာတိ ခတော, ကမ္မေ. ဧဝံ ဟညိတ္ထာတိ ဟတော. တန=ဝိတ္ထာရေ, တညိတ္ထာတိ တတော. ယမ=ဥပရမေ, သံယမီတိ သညတော, ‘‘ဂမနတ္ထာ’’ ဒိနာ ကတ္တရိ က္တော, ‘‘ယေ သံဿာ’’တိ နိဂ္ဂဟီတဿ ဉော ပုဗ္ဗရူပဉ္စ. ဧဝံ အရမီတိ ရတော. ကရီယိတ္ထာတိ ကတော.

'गम' इत्यादी आणि 'र' कारान्त धातूंच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो, 'त' कार आधी असताना. 'अगमी' म्हणजे 'गतो' (गेलेला). 'खञ्ञित्थ' म्हणजे 'खतो' (खणलेला), कर्म अर्थी. याचप्रमाणे 'हञ्ञित्थ' म्हणजे 'हतो' (मारलेला). तन = विस्तार करणे या अर्थी, 'तञ्ञित्थ' म्हणजे 'ततो' (विस्तारलेला). यम = उपराम/संयम या अर्थी, 'संयमी' म्हणजे 'सञ्ञतो' (संयत), 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि 'ये संस्सा' या सूत्राने निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) 'ञ' होऊन पूर्वरूप होते. याचप्रमाणे 'अरमी' म्हणजे 'रतो' (रक्त/लीन). 'करीयित्थ' म्हणजे 'कतो' (केलेला).

၁၁၀. ဝစာဒီနံ ဝဿု+ဋ ဝါ

११०. 'वच' इत्यादी धातूंच्या 'व' चा विकल्प करून 'उ' होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध नसलेल्या प्रत्ययांमध्ये.

ဝစာဒီနံ ဝဿ ဥဋ ဝါ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ အတွေ. ဝုစ္စိတ္ထာတိ ဥတ္တံ. အဿ ဥ ဝုတ္တံ, ဥဘယတ္ထ ပရရူပံ. ဝသ=နိဝါသေ, ဝသနံ အဝသိ ဝသိံသု ဧတ္ထာတိ ဝါ ဥတ္ထံ ဝုတ္ထံ, ‘‘ဂမနတ္ထာ’’ ဒိနာ က္တော, ‘‘သာသ ဝသ သံသ သံသာ ထော’’တိ တဿ ထော.

'वुच्चित्थ' म्हणजे 'उत्तं' (बोललेले). याच्या 'व' चा 'उ' होऊन 'वुत्तं' होते, दोन्ही ठिकाणी पररूप होते. वस = निवास करणे या अर्थी, राहणे किंवा 'अवसि' (राहिला), 'वसिंसू' (राहिले) यामध्ये 'उत्थं' किंवा 'वुत्थं' (राहिलेला) होते. 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने 'क्त' प्रत्यय होतो, आणि 'सास वस संस संसा थो' या सूत्राने 'त' चा 'थ' होतो.

၁၁၂. ဝဒ္ဓဿ ဝါ

११२. 'वद्ध' धातूच्या 'अ' चा विकल्प करून 'उ' होतो, 'त' कार आधी असताना, 'क' अनुबंध नसलेल्या प्रत्ययांमध्ये.

ဝဒ္ဓဿ အဿ ဝါ ဥ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ အတွေ. အဝဒ္ဓီတိ ဝုဒ္ဓေါ ဝဒ္ဓေါ, ကတ္တရိ က္တေ ‘‘ဓော ဓ+ဟဘေဟီ’’တိ တဿ ဓော, တတိယက္ခရဒေါ စ သံယောဂါဒိလောပေါ စ. ဝုတ္တီတိ ‘‘သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တိမတ္တေ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ အဿ ဥ. ဝတ္တီတိပိ ယထာလက္ခဏံ.

'अवद्धी' म्हणजे 'वुद्धो' (वृद्ध/वाढलेला) किंवा 'वद्धो'. कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय झाल्यावर 'धो धहभेही' या सूत्राने 'त' चा 'ध' होतो, तिसरा अक्षर (द) होतो आणि संयोगादीचा लोप होतो. 'वुत्ती' हे रूप 'सब्बादयो वृत्तिमत्ते' या योगविभागाने 'अ' चा 'उ' होऊन सिद्ध होते. नियमानुसार 'वत्ती' असेही रूप होते.

၁၁၃. ယဇဿ ယဿ ဋိ+ယီ

११३. 'यज' धातूच्या 'य' चा 'इ' होतो, 'त' कार आधी असताना.

ယဇဿ [Pg.292] ယဿ ဋိ+ယီ ဟောန္တိ ကာနုဗန္ဓေ အတွေ. ယဇနံတိ က္တော, ‘‘ပုစ္ဆာဒိတော’’တိ တဿ ဌေ ပရရူပါဒိမှိ ကတေ ဣဋ္ဌံ ယိဋ္ဌံ.

यज् धातूच्या 'य' च्या जागी 'इ' आणि 'यि' होतात, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'यजन' या अर्थी 'क्त' प्रत्यय लावल्यास, 'पुच्छादितो' या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होऊन आणि पररूप इत्यादी कार्ये झाल्यावर 'इट्ठं' आणि 'यिट्ठं' अशी रूपे बनतात.

၁၁၄. ဌာဿိ

११४. ठास्स इ

ဌာဿ ဣ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ အတွေ. အဋ္ဌာသီတိ ဌိတော.

'ठा' (स्था) धातूच्या जागी 'इ' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'अट्ठासि' म्हणजे 'ठितो' (स्थित/उभा असलेला).

၁၁၅. ဂါ+ပါန+မီ

११५. गा-पान-मी

ဂါ+ပါန+မီ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ အတွေ. ဂါနံ ဂီတံ. ပါနံ ပီတံ. ဗဟုလာဓိကာရာ ပိတွာ.

'गा' आणि 'पा' धातूंच्या जागी 'ई' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'गान' म्हणजे 'गीतं' (गालेले). 'पान' म्हणजे 'पीतं' (पिलेले). बहुल अधिकाराने 'पित्वा' (पिऊन) असे रूप होते.

၁၁၆. ဇနိဿာ

११६. जनिस्सा

ဇနိဿ အာ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ အတွေ. အဇနီတိ ဇာတော, ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’’တိ အန္တဿ အာ ဟောတိ.

'जनि' (जन्) धातूच्या जागी 'आ' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'अजनि' म्हणजे 'जातो' (जन्माला आलेला), 'छट्ठियन्तस्सा' या सूत्राने अन्त्य स्वराच्या जागी 'आ' होतो.

၁၁၇. သာသဿ သိသ ဝါ

११७. सासस्स सिस वा

သာသဿ သိသ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ အတွေ. သာသနံတိ က္တော, တဿ ‘‘သာသ ဝသ သံသ သသာ ထော’’တိ ထေ ပရရူပံ ပဌမက္ခရော စ, ‘‘တ+ထ+န+ရာ’’ ဒိနာ တဿ ဋော. ထဿ ဌော, သိဋ္ဌံ. အညတြ သတ္ထံ. ‘‘ဂုဟာဒီဟိ ယက’’ ဣတိ ယကပစ္စယေ သာသီယတီတိ သိဿော. ဥမှိ သာသိယော.

'सास्' धातूच्या जागी 'सिस' होतो, 'क' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययामध्ये 'अत्व' नसताना. 'सासन' म्हणजे 'क्त' प्रत्यय लागल्यावर, त्याला 'सास वस संस ससा थो' या सूत्राने 'थ' झाल्यावर, पररूप आणि पहिला अक्षर लोप होऊन, 'त-थ-न-रा' इत्यादी सूत्राने 'त' चा 'ट' होतो. 'थ' चा 'ठ' होऊन 'सिट्ठं' रूप बनते. इतर ठिकाणी 'सत्थं' रूप बनते. 'गुहादीहि यक' या सूत्राने 'यक' प्रत्यय लागल्यास 'सासीयति' पासून 'सिस्सो' (शिष्य) रूप बनते. 'उ' प्रत्यय लागल्यास 'सासियो' रूप बनते.

၁၄၀. သာနန္တရဿ တဿ ဌော

१४०. सानन्तरस्स तस्स ठो

သကာရန္တာ ကြိယတ္ထာ ပရဿာ+နန္တရဿ တဿ ဌ ဟောတိ. တုဿီတိ တုဋ္ဌော, ‘‘ဂမနတ္ထာ’’ ဒိနာ က္တေ ဣမိနာ တဿ ဌေ [Pg.293] ပရရူပါဒိ. ဧဝံ တုဋ္ဌဝါ. တဗ္ဗ+က္တီသု တောသနံ တုဋ္ဌဗ္ဗံ, ‘‘အညတြာပီ’’တိ ဩကာရာဘာဝေါ. ဧဝံ တုဋ္ဌိ, ကာနုဗန္ဓတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ.

सकारान्त क्रियावाचक धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ठ' होतो. 'तुस्सि' (तुष्) पासून 'तुट्ठो' (संतुष्ट) रूप बनते, 'गमणत्था' इत्यादी सूत्राने 'क्त' प्रत्यय लागल्यावर या सूत्राने 'त' चा 'ठ' होऊन पररूप इत्यादी कार्ये होतात. याचप्रमाणे 'तुट्ठवा' रूप बनते. 'तब्ब' आणि 'क्ति' प्रत्ययांमध्ये 'तोसन' (संतोष) अर्थी 'तुट्ठब्बं' रूप बनते, 'अञ्ञत्रापि' या सूत्राने ओ-कार होत नाही. याचप्रमाणे 'तुट्ठि' रूप बनते, 'क' अनुबंध असल्यामुळे वृद्धी होत नाही.

၁၄၁. ကသဿိ+မ စ ဝါ

१४१. कसस्सिम च वा

ကသသ္မာ ပရဿာ+နန္တရဿ တဿ ဌ ဟောတိ ကသဿ ဝါ ဣမ စ. ကသီယိတ္ထာတိ ကိဋ္ဌံ. ကိဋ္ဌာဒိံ ဝိယ ဒုပ္ပသုံ, ကမ္မေ က္တော. ဣမာဘာဝေ ကဋ္ဌံ, အကဋ္ဌပါကိမံ သာလိံ.

'कस्' (नांगरणे) धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ठ' होतो आणि 'कस्' च्या जागी विकल्पेकरून 'इम' होतो. 'कसीयित्थ' (नांगरले गेले) या अर्थी 'किट्ठं' (पिकलेले शेत) रूप बनते. 'किट्ठ' इत्यादी प्रमाणे 'दुप्पसुं' रूप बनते, कर्मणी प्रयोगात 'क्त' प्रत्यय होतो. 'इम' चा अभाव असताना 'कट्ठं' (नांगरलेले) रूप बनते, जसे की 'अकट्ठपाकिमं सालिं' (न नांगरता पिकलेला शाली भात).

၁၄၂. ဓသ္တော+တြသ္တာ

१४२. धस्तो-त्रस्ता

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ. ဓံသ+ဓံသနေ, ဓံသီယိတ္ထာတိ ဓသ္တော, ဗိန္ဒုလောပေါ. ဥတြသီတိ ဩတြသ္တော.

हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'धंस' (नाश पावणे) धातूपासून 'धंसीयित्थ' या अर्थी 'धस्तो' रूप बनते, येथे अनुस्वाराचा (बिंदूचा) लोप होतो. 'उत्रसि' (घाबरला) या अर्थी 'ओत्रस्तो' रूप बनते.

၁၄၃. ပုစ္ဆာဒိတော

१४३. पुच्छादितो

ပုစ္ဆာဒီဟိ ပရဿာ+နန္တရဿ တဿ ဌ ဟောတိ. ပုစ္ဆီယိတ္ထာတိ ပုဋ္ဌော. ဘဇ္ဇ=ပါကေ, ဘဇီယိတ္ထာတိ ဘဋ္ဌော, သံယောဂါဒိလောပေါ. ယဇိတ္ထာတိ ယိဋ္ဌော, ‘‘ယဇဿ ယဿ ဋိ+ယီ’’တိ ယိ.

'पुच्छीयित्थ' (विचारले गेले) या अर्थी 'पुट्ठो' (विचारलेला) रूप बनते. 'भज्ज' (भाजणे) धातूपासून 'भजीयित्थ' या अर्थी 'भट्ठो' रूप बनते, येथे संयोगादीचा लोप होतो. 'यजित्थ' (यज्ञ केला) या अर्थी 'यिट्ठो' रूप बनते, 'यजस्स यस्स टि-यी' या सूत्राने 'यि' होतो.

၁၄၄. သာသ ဝသ သံသ သသာ ထော

१४४. सास वस संस ससा थो

ဧတေဟိ ပရဿာ+နန္တရဿ တဿ ထ ဟောတိ. သာသနံ သာသီယိတ္ထာတိ ဝါ သတ္ထံ. ဝသနံ ဝုတ္ထံ, ‘‘အဿူ’’တိ ဥ. ပသံသနံ ပသံသီယိတ္ထာတိ ဝါ ပသတ္ထံ. သသ=ဂတိ+ဟိံသာ+ပါဏနေသု, သသနံ ဂမနံ ဟိံသနံ ဇီဝနဉ္စ သတ္ထံ. အနုသာသီယိတ္ထာတိ အနုသိဋ္ဌော, တ္ထဿ ဋ္ဌော.

या धातूंनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'थ' होतो. 'सासन' किंवा 'सासीयित्थ' या अर्थी 'सत्थं' रूप बनते. 'वसन' (राहणे) पासून 'वुत्थं' रूप बनते, 'अस्सू' या सूत्राने 'उ' होतो. 'पसंसन' (प्रशंसा करणे) किंवा 'पसंसीयित्थ' या अर्थी 'पसत्थं' रूप बनते. 'सस्' (गती, हिंसा आणि प्राणन या अर्थी) धातूपासून 'ससन' म्हणजे गमन, हिंसा आणि जीवन या अर्थी 'सत्थं' रूप बनते. 'अनुसासीयित्थ' (अनुशासन केले गेले) या अर्थी 'अनुसिट्ठो' रूप बनते, येथे 'त्थ' च्या जागी 'ट्ठ' होतो.

၁၄၅. ဓော ဓ+ဟ+တေဟိ

१४५. धो ध-ह-तेहि

ဓကာရ [Pg.294] ဟကာရ ဘကာရန္တေဟိ ပရဿ တဿ ဓ ဟောတိ. ဝဒ္ဓိတ္ထာတိ ကမ္မေ က္တေ တဿ ဓကာရာဒိမှိ စ ‘‘ဝဒ္ဓဿ ဝါ’’တိ ဥကာရေ ကတေ သံယောဂါဒိလောပေါ, ဝုဒ္ဓေါ. ဒုယှိတ္ထာတိ ဒုဒ္ဓံ. လဘီယိတ္ထာတိ လဒ္ဓံ.

धकार, हकार आणि भकार अन्त्य असलेल्या धातूंनंतर येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ध' होतो. 'वड्ढित्थ' (वाढला) या अर्थी कर्मणी प्रयोगात 'क्त' प्रत्यय लागल्यावर, त्याच्या धकारादीच्या जागी आणि 'वड्ढस्स वा' या सूत्राने 'उ' कार झाल्यावर, संयोगादीचा लोप होऊन 'वुद्धो' (वृद्ध) रूप बनते. 'दुय्हित्थ' (दुभले गेले) या अर्थी 'दुद्धं' रूप बनते. 'लभीयित्थ' (मिळाले) या अर्थी 'लद्धं' रूप बनते.

၁၄၆. ဒဟာ ဎော

१४६. दहा ढो

ဒဟာ ပရဿာ+နန္တရဿ တဿ ဎ ဟောတိ. ဒယှိတ္ထာတိ ဒဍ္ဎော, ပရရူပါဒိမှိ ကတေ ‘‘စတုတ္ထဒုတိယေ’’ စ္စာဒိနာ ဍကာရော.

'दह' (जळणे) धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ढ' होतो. 'दय्हित्थ' (जळाले गेले) या अर्थी 'दड्ढो' (जळालेला) रूप बनते, पररूप इत्यादी कार्ये झाल्यावर 'चतुत्थदुतिये' इत्यादी सूत्राने 'ड' कार होतो.

၁၄၇. ဗဟဿု+မ စ

१४७. बहस्सु-म च

ဗဟာ ပရဿာ+နန္တရဿ တဿ ဎ ဟောတိ ဗဟဿု+မ စ ဎသန္နိယောဂေန. ဗဟ+ဗြဟ+ဗြူဟ=ဝုဒ္ဓိယံ. အဗဟီတိ ဗုဍ္ဎော.

'बह' धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ढ' होतो आणि 'ढ' च्या संयोगाने 'बह' च्या जागी 'उ' आणि 'म' होतो. 'बह', 'ब्रह', 'ब्रूह' हे वृद्धी (वाढणे) या अर्थी आहेत. 'अबहि' या अर्थी 'बुड्ढो' (वृद्ध) रूप बनते.

၁၄၈. ရုဟာဒီဟိ ဟော ဠ စ

१४८. रुहादीहि हो ळ च

ရုဟာဒီဟိ ပရဿာ+နန္တရဿ တဿ ဟ ဟောတိ ဠော စ+န္တဿ. အာရုဟီတိ အာရုဠှော. ဂုယှိတ္ထာတိ ဂုဠှော. အဗဟီတိ ဗာဠှော. ဒွီသု ‘‘မုဟဗဟာ’’ ဒိနာ ဒီဃော.

'रुह' इत्यादी धातूंनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ह' होतो आणि अन्त्य वर्णाच्या जागी 'ळ' होतो. 'आरुहि' (चढला) या अर्थी 'आरुळ्हो' रूप बनते. 'गुय्हित्थ' (गुप्त राहिले) या अर्थी 'गुळ्हो' रूप बनते. 'अबहि' या अर्थी 'बाळ्हो' रूप बनते. या दोन्हीमध्ये 'मुहबहा' इत्यादी सूत्राने दीर्घ होतो.

၁၄၉. မုဟာ ဝါတိ

१४९. मुहा वा

က္တတဿ ဟကာရော အန္တဿ ဝါ ဠော စ. အမောဟီတိ မုဠှော, မုဒ္ဓေါ, တဿ ဓော. (အတီတကာလိကပစ္စယဝိဓာနံ).

'क्त' प्रत्ययाच्या 'त' च्या जागी 'ह' होतो आणि अन्त्य वर्णाच्या जागी विकल्पेकरून 'ळ' होतो. 'अमोहि' (मोहित झाला) या अर्थी 'मुळ्हो' किंवा 'मुद्धो' रूप बनते, दुसऱ्या रूपामध्ये 'त' च्या जागी 'ध' होतो. (येथे भूतकाळी प्रत्ययांचे विधान समाप्त झाले).

၆၄. န္တော ကတ္တရိ ဝတ္တမာနေ

६४. न्तो कत्तरि वत्तमाने

ဝတ္တမာနတ္ထေ [Pg.295] ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ န္တော ဟောတိ ကတ္တရိ. တိဋ္ဌတီတိ တိဋ္ဌန္တော, ‘‘ကတ္တရိ လော’’တိ လော, ‘‘ဌာပါနံ တိဋ္ဌပိဝါ’’တိ တိဌာဒေသော. ကတ္တရိ မာန+န္တ+တျာဒိသု ဣမိနာဝ လော.

वर्तमानकाळात क्रियावाचक धातूपासून कर्तरी प्रयोगात 'न्त' प्रत्यय होतो. 'तिट्ठति' (उभा राहतो) या अर्थी 'तिट्ठन्तो' रूप बनते, 'कत्तरि लो' या सूत्राने 'ल' (लकार) होतो, 'ठापानां तिट्ठपिवा' या सूत्राने 'तिट्ठ' आदेश होतो. कर्तरी प्रयोगात 'मान', 'न्त', 'ति' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये याच सूत्राने 'ल' चा लोप होतो.

၆၅. မာနောတိ

६५. मानो

ကတ္တရိ မာနော. တိဋ္ဌမာနော.

कर्तरी प्रयोगात 'मान' प्रत्यय होतो. जसे की, 'तिट्ठमानो' (उभा असलेला).

၆၆. ဘာဝကမ္မေသုတိ

६६. भावकम्मेसु

ဘာဝကမ္မေသု မာနော. ဌာနံ ဌီယမာနံ. ‘‘ကျော ဘာဝကမ္မေသွ+ပရောက္ခေသု မာန+န္တ+တျာဒီသူ’’တိ ဘာဝေ ကမ္မေ စ ကျော. ‘‘ကျဿာ’’တိ ဤမ. ပစီယတီတိ ပစ္စမာ နော. ကျေ ပုဗ္ဗရူပံ.

भाव आणि कर्म प्रयोगात 'मान' प्रत्यय होतो. 'ठानं' (स्थान) या अर्थी 'ठीयमानं' रूप बनते. 'क्यो भावकम्मेस्वपरोक्खेसु मानन्तत्यादीसू' या सूत्राने भाव आणि कर्म प्रयोगात 'क्य' प्रत्यय होतो. 'क्यस्सा' या सूत्राने 'ईम' होतो. 'पचीयति' (शिजवले जाते) या अर्थी 'पच्चमानो' रूप बनते. 'क्य' प्रत्यय असताना पूर्वरूप होते.

၆၇. တေ ဿပုဗ္ဗာ+နာဂတေ

६७. ते स्सपुब्बानागते

အနာဂတေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ တေန္တမာနာ ဿပုဗ္ဗာ ဟောန္တိ, လေ အာဿ လောပေါ, ဌဿတီတိ ဌဿန္တော ဌဿမာနော. ဌီယိဿတီတိ ဌီယိဿမာနံ, ကျေ ဤ, ‘‘ဉိဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ ဉိ. အဿ တျာဒိဝိသယတ္တာ ‘‘အာဤဿာ’’ ဒိနာ ဣဉ န ဟောတိ, အဤဟိ သဟစရိတတ္တာ ဿာဿ. ပစ္စိဿတီတိ ပစ္စိဿမာနော ဩဒနော. ‘‘ရာ နဿ ဏော’’တိ ဏေ ပတ္တေ –

भविष्यकाळात क्रियावाचक धातूपासून 'स्स' पूर्वी असलेले 'न्त' आणि 'मान' प्रत्यय होतात, 'ल' चा लोप होतो. 'ठस्सति' (उभा राहील) या अर्थी 'ठस्सन्तो' आणि 'ठस्समानो' रूपे बनतात. 'ठीयिस्सति' या अर्थी 'ठीयिस्समानं' रूप बनते, 'क्य' प्रत्यय असताना 'ई' होतो, 'ञिब्यञ्जनस्सा' या सूत्राने 'ञि' होतो. 'अ' चा 'ति' इत्यादी विषयांमध्ये 'आईस्सा' इत्यादी सूत्राने 'इञ' होत नाही, 'अ' आणि 'इ' यांच्या सहचर्यामुळे 'स्स' चे कार्य होते. 'पच्चिस्सति' या अर्थी 'पच्चिस्समानो ओदनो' (शिजणारा भात) रूप बनते. 'रा नस्स णो' या सूत्राने 'ण' प्राप्त झाला असता -

၅,၁၇၂. န န္တ+မာန+တျာဒီနံ

५,१७२. न नन्तमानत्यादीनं

ရန္တတော [Pg.296] ပရေသံ န္တ+မာန+တျာဒီနံ နဿ ဏော န ဟောတိ. ကရောတီတိ ကရောန္တော ကုရုမာနော, ‘‘တနာဒိတွော’’တိ ဩ.

'र' कारान्त धातूनंतर yeणाऱ्या 'न्त', 'मान', 'ति' इत्यादी प्रत्ययांमधील 'न' चा 'ण' होत नाही. 'करोति' (करतो) या अर्थी 'करन्तो' आणि 'कुरुमानो' रूपे बनतात, 'तनादित्वो' या सूत्राने 'ओ' होतो.

၅,၁၇၃. ဂမ ယမိ+သာသ ဒိသာနံ ဝါ စ္ဆင

५,१७३. गम यमि-सास दिसानं वा च्छङ

ဧတေသံ ဝါ စ္ဆင ဟောတိ န္တ+မာန+တျာဒီသု. င-နုဗန္ဓတ္တာ အန္တဿ ဟောတိ, ဂစ္ဆန္တော ဂစ္ဆမာနော. ယမ=ဥပရမေ, ယစ္ဆန္တော ယစ္ဆမာနော. ဣစ္ဆန္တော ဣစ္ဆမာနော. အာသ=ဥပဝေသနေ, အစ္ဆန္တော အစ္ဆမာနော, ‘‘ဗျဉ္ဇနေ’’စ္စာဒိနာ ရဿော. ဒိသ=အတိသဇ္ဇနေ, ဒိစ္ဆန္တော ဒိစ္ဆမာနော. ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ ဝါသဒ္ဒဿ အညပစ္စယေသု စ ကွစိ, ဣစ္ဆီယတီတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, ဣစ္ဆနံ ဣစ္ဆာ, ‘‘ဣတ္ထိယ+မဏာ’’ ဒိနာ အပ္ပစ္စယော. ဣစ္ဆိတံ, ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, ဣစ္ဆိတုံ. အညေသဉ္စ ယောဂဝိဘာဂါ, ပဝေစ္ဆန္တော.

यांच्या जागी 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय असताना 'च्छ' (ccha) आदेश होतो. 'ङ' अनुबंध असल्यामुळे अंत्य स्वराच्या जागी होतो, जसे की - गच्छन्तो (gacchanto), गच्छमानो (gacchamāno). 'यम' (yama) धातू उपरम (थांबणे) अर्थी असताना - यच्छन्तो (yacchanto), यच्छमानो (yacchamāno). इच्छन्तो (icchanto), इच्छमानो (icchamāno). 'आस' (āsa) धातू उपवेशन (बसणे) अर्थी असताना - अच्छन्तो (acchanto), अच्छमानो (acchamāno), 'ब्यञ्जने' (byañjane) इत्यादी सूत्राने र्‍हस्व होतो. 'दिस' (disa) धातू अतिसर्जन (दान देणे) अर्थी असताना - दिच्छन्तो (dicchanto), दिच्छमानो (dicchamāno). 'वा' शब्दाच्या व्यवस्थितविभाषात्वामुळे इतर प्रत्ययांमध्येही कधीकधी (हा आदेश होतो), जसे की - 'इच्छीयतीति इच्छितब्बं' (icchīyatīti icchitabbaṃ), 'इच्छनं इच्छा' (icchanaṃ icchā), 'इत्थिय+मणा' (itthiya+maṇā) इत्यादी सूत्राने 'अ' प्रत्यय होतो. इच्छितं (icchitaṃ), इच्छितब्बं (icchitabbaṃ), इच्छितुं (icchituṃ). आणि इतरांच्या बाबतीत योगविभागामुळे 'पवेच्छन्तो' (pavecchanto) असे होते.

၁၇၄. ဇရ+မရာန+မီယင

१७४. जर आणि मर धातूंच्या जागी 'ईयङ' (īyaṅa) आदेश होतो.

ဧတေသ+မီယင ဝါ ဟောတိ န္တ+မာန+တျာဒီသု. ဇီယန္တော. ‘‘ဇရသဒါ’’ ဒိစ္စာဒိနာ ဤမ. ဇီရန္တော. ဇီယမာနော ဇီရမာနော. မီယန္တော မရန္တော, မီယမာနော မရမာနော.

'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय असताना यांच्या जागी विकल्पेकरून 'ईयङ' (īyaṅa) आदेश होतो. जसे की - जीयन्तो (jīyanto). 'जरसदा' (jarasadā) इत्यादी सूत्राने 'ईम' (īma) किंवा 'ईर' (īra) होऊन - जीरन्तो (jīranto). जीयमानो (jīyamāno), जीरमानो (jīramāno). मीयन्तो (mīyanto), मरन्तो (maranto); मीयमानो (mīyamāno), मरमानो (maramāno).

၁၇၅. ဌာပါနံ တိဋ္ဌပိဝါ

१७५. 'ठा' (ṭhā) आणि 'पा' (pā) धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'तिट्ठा' (tiṭṭha) आणि 'पिव' (piva) आदेश होतात.

ဌာပါနံ တိဋ္ဌပိဝါ ဟောန္တိ ဝါ န္တာဒီသု. တိဋ္ဌန္တော, တိဋ္ဌမာနော. ပိဝန္တော ပိဝမာနော.

'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ठा' (ṭhā) आणि 'पा' (pā) धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'तिट्ठा' (tiṭṭha) आणि 'पिव' (piva) आदेश होतात. जसे की - तिट्ठन्तो (tiṭṭhanto), तिट्ठमानो (tiṭṭhamāno). पिवन्तो (pivanto), पिवमानो (pivamāno).

၁၇၆. ဂမ+ဝဒ+ဒါနံ ဃမ္မ+ဝဇ္ဇ+ဒဇ္ဇာ

१७६. 'गम' (gama), 'वद' (vada) आणि 'दा' (dā) धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'घम्म' (ghamma), 'वज्ज' (vajja) आणि 'दज्ज' (dajja) आदेश होतात.

ဂမာဒီနံ [Pg.297] ဃမ္မာဒယော ဝါ ဟောန္တိ န္တာဒီသု. ဃမ္မန္တော ဂစ္ဆန္တော, ဝဇ္ဇန္တော ဝဒန္တော, ဒဇ္ဇန္တော ဒဒန္တော.

'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना 'गम' (gama) इत्यादी धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'घम्म' (ghamma) इत्यादी आदेश होतात. जसे की - घम्मन्तो (ghammanto) किंवा गच्छन्तो (gacchanto); वज्जन्तो (vajjanto) किंवा वदन्तो (vadanto); दज्जन्तो (dajjanto) किंवा ददन्तो (dadanto).

၁၇၇. ကရဿ သောဿ ကုဗ္ဗ ကုရု ကယိရာ

१७७. 'कर' (kara) धातूच्या जागी 'सोस्स' (sossa), 'कुब्ब' (kubba), 'कुरु' (kuru) आणि 'कयिर' (kayira) आदेश होतात.

ကရဿ သဩကာရဿ ကုဗ္ဗာဒယော ဝါ ဟောန္တိ န္တာဒီသု. ကုဗ္ဗန္တော ကယိရန္တော ကရောန္တော, ဧဝံ ကုဗ္ဗမာနော ဣစ္စာဒိ. အညတြ ‘‘မာနဿ မဿာ’’တိ မာနဿ မဿ လောပေ ကရာဏော. ‘‘သောဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကတ္တရိယေဝ.

'ओ' कारयुक्त 'कर' (kara) धातूच्या जागी 'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'कुब्ब' (kubba) इत्यादी आदेश होतात. जसे की - कुब्बन्तो (kubbanto), कयिरन्तो (kayiranto), करोन्तो (karonto); तसेच कुब्बमानो (kubbamāno) इत्यादी. इतर ठिकाणी 'मानस्स मस्सा' (mānassa massā) या सूत्राने 'मान' प्रत्ययाच्या 'म' चा लोप होऊन 'कराणो' (karāṇo) असे रूप बनते. 'सोस्सा' (sossā) असे म्हटल्यामुळे हे केवळ कर्तरि प्रयोगातच होते.

၁၇၈. ဂဟဿ ဃေပ္ပော

१७८. 'गह' (gaha) धातूच्या जागी 'घेप्प' (gheppa) आदेश होतो.

ဂဟဿ ဝါ ဃေပ္ပော ဟောတိ န္တာဒီသု. ဃေပ္ပန္တော ဃေပ္ပမာနော.

'न्त' इत्यादी प्रत्यय असताना 'गह' (gaha) धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'घेप्प' (gheppa) आदेश होतो. जसे की - घेप्पन्तो (gheppanto), घेप्पमानो (gheppamāno).

၁၇၉. ဏော နိဂ္ဂဟီတဿ

१७९. निग्गहीतच्या (अनुस्वाराच्या) जागी 'ण' (ṇa) आदेश होतो.

ဂဟဿ နိဂ္ဂဟီတဿ ဏော ဟောတိ, ‘‘မံ ဝါ ရုဓာဒီနံ’’တိ မံ, ဂဏှိတဗ္ဗံ, ဂဏှိတုံ, ဂဏှန္တော.

'गह' (gaha) धातूच्या निग्गहीतच्या जागी 'ण' (ṇa) होतो, 'मं वा रुधादीनं' (maṃ vā rudhādīnaṃ) या सूत्राने 'मं' (maṃ) प्रत्यय होऊन - गण्हितब्बं (gaṇhitabbaṃ), गण्हितुं (gaṇhituṃ), गण्हन्तो (gaṇhanto) अशी रूपे बनतात.

၁၃၀. န္တ+မာန+န္တိ+ယိ+ယုံသွာ+ဒိလောပေါတိ

१३०. 'न्त', 'मान', 'न्ति', 'यि', 'युं' इत्यादी प्रत्यय असताना आदि-लोप (पहिल्या अक्षराचा लोप) होतो.

အာဒိလောပေါ. အသ=ဘုဝိ, ဘဝတီတိ သန္တော သမာနော.

आदि-लोप होतो. 'अस' (asa) धातू भू (अस्तित्व) अर्थी असताना, 'भवतीति सन्तो समानो' (bhavatīti santo samāno) - जो अस्तित्वात आहे तो 'सन्तो' (santo) किंवा 'समानो' (samāno) असे रूप बनते.

၁၃၁. ပါဒိတော ဌာဿ ဝါ ဌဟော ကွစိတိ

१३१. 'प' (pa) इत्यादी उपसर्गांनंतर 'ठा' (ṭhā) धातूच्या जागी कधीकधी विकल्पेकरून 'ठह' (ṭhaho) आदेश होतो.

ဌာဿ ပါဒီသု ဌဟော. သဏ္ဌဟန္တော. သန္တိဋ္ဌန္တော.

'प' (pa) इत्यादी उपसर्गांनंतर 'ठा' (ṭhā) धातूच्या जागी 'ठह' (ṭhaho) आदेश होतो. जसे की - सण्ठहन्तो (saṇṭhahanto), सन्तिट्ठन्तो (santiṭṭhanto).

(ဝတ္တမာနပစ္စယန္တနယော).

(वर्तमानकाळवाचक प्रत्ययांची पद्धत समाप्त).

၆၁. တုံ တာယေ တဝေ ဘာဝေ ဘဝိဿတိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ

६१. भविष्यकाळात, जेव्हा एखादी क्रिया दुसऱ्या क्रियेच्या उद्देशाने (हेतूने) केली जाते, तेव्हा भाव (क्रिया) अर्थी 'तुं' (tuṃ), 'ताये' (tāye) आणि 'तवे' (tave) हे प्रत्यय होतात.

ဘဝိဿတိအတ္ထေ [Pg.298] ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဘာဝေ တုမာဒယော ဟောန္တိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ ပတီယမာနာယံ. ကရဏာယ ဂစ္ဆတိ ကာတုံ ဂစ္ဆတိ. ‘‘တုံတုနတဗ္ဗေသု ဝါ’’တိ ကရဿ ဝါ အာ ဟောတိ, ပုဗ္ဗရူပေ ကတ္တာယေ. ‘‘ကရဿာ တဝေ’’တိ နိစ္စံ အာ, ကာတဝေ. နိပါတတ္တာ ‘‘အသင်္ချေဟိ သဗ္ဗာသံ’’တိ စတုတ္ထီသဿ လောပေါ. ဧဝ+မုပရိ တုနာဒီသု. ကတ္တုံ ကာမေတီတိ ကတ္တုကာမော, အဘိသင်္ခရိတု+မာကင်္ခတိ. သဒ္ဓမ္မံ သုဏိတုံ, ဉိမှိ နာဂမေ တဿ ဏော, နာဂမတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ. သောတဝေ သောတုံ သုဏိတုံ ဝါ ပတ္ထေဟိ. ဧဝံ အနုဘဝိတုံ, ပစိတုံ. ဂန္တုံ, ‘‘မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ’’တိ နိဂ္ဂဟီတံ. ဂမိတုံ, ခန္တုံ, ခနိတုံ, ဟန္တုံ, ဟနိတုံ, မန္တုံ, မနိတုံ, ဟရိတုံ, အနုဿရိတုံ ဣစ္ဆတိ. တထာ တုဒိတုံ, ပဝိသိတုံ, ဥဒ္ဒိသိတုံ, ဘောတ္တုံ, သယိတုံ, နေတုံ, ဇုဟောတုံ, ပဇဟိတုံ, ပဟာတုံ, ဒါတုံ, ရောဒ္ဓုံ, ရုန္ဓိတုံ, ဘောတ္တုံ, ဘုဉ္ဇီတုံ, ဆေတ္တုံ, ဆိန္ဒိတုံ, သိဗ္ဗိတုံ, ဦမှိ ဝဿ ဗော, ဒွိတ္တံ, ဗုဒ္ဓုံ, တဿ ဓော. ဗုဇ္ဈိတုံ, ယုက. ဇာနိတုံ ဉာ=အဝဗောဓနေ. ဇနိတုံ. ဇေတုံ ဇိနိတုံ. ပတ္တုံ ပါပုဏိတုံ. ကေတုံ ကိဏိတုံ. ဝိနိစ္ဆေတုံ, ဣဿ ဧ, ဝိနိစ္ဆိနိတုံ. ဂဟေတုံ ဂဏှိတုံ. စောရိတုံ စောရေတုံ စောရယိတုံ, ပါလေတုံ ပါလယိတုံ. ပယောဇကေ-ဘာဝေတုံ ဘာဝယိတုံ, ကာရေတုံ ကာရယိတုံ ကာရာပေတုံ ကာရာပယိတုံ ဣစ္ဆတိ+စ္စာဒိ.

भविष्यकाळात वर्तमानकाळातील क्रियेच्या उद्देशाने दुसरी क्रिया प्रतीत होत असताना भाव अर्थी 'तुं' (tuṃ) इत्यादी प्रत्यय होतात. जसे की - 'करण्यासाठी जातो' या अर्थी 'कातुं गच्छति' (kātuṃ gacchati) असे होते. 'तुंतुनातब्बेसु वा' (tuṃtunatabbesu vā) या सूत्राने 'कर' (kara) धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'आ' होतो, पूर्वरूप होऊन 'कत्ताये' (kattāye) बनते. 'करस्सा तवे' (karassā tave) या सूत्राने नित्य 'आ' होऊन 'कातवे' (kātave) बनते. निपातत्वामुळे 'असंख्येहि सब्बासं' (asaṅkhyehi sabbāsaṃ) या सूत्राने चतुर्थी विभक्तीच्या प्रत्ययाचा लोप होतो. पुढे 'तुन' (tuna) इत्यादी प्रत्ययांच्या बाबतीतही असेच समजावे. 'करण्याची इच्छा करतो' तो 'कत्तूकामो' (kattukāmo), 'अभिसंखरितुं आकङ्खति' (abhisaṅkharituṃ ākaṅkhati - अभिसंस्कार करण्याची आकांक्षा करतो). 'सद्धम्मं सुणितुं' (saddhammaṃ suṇituṃ - सद्धम्म ऐकण्यासाठी), 'ञि' प्रत्यय असताना 'ना' आगम होतो आणि त्याचा 'ण' होतो, 'ना' आगम झाल्यामुळे वृद्धी होत नाही. 'सोतवे' (sotave), 'सोतुं' (sotuṃ) किंवा 'सुणितुं' (suṇituṃ) अशी इच्छा कर. याचप्रमाणे - अनुभवितुं (anubhavituṃ), पचितुं (pacituṃ). गन्तुं (gantuṃ), 'मनानं निग्गहीतं' (manānaṃ niggahītaṃ) या सूत्राने निग्गहीत होतो. गमितुं (gamituṃ), खन्तुं (khantuṃ), खनितुं (khanituṃ), हन्तुं (hantuṃ), हनितुं (hanituṃ), मन्तुं (mantuṃ), मनितुं (manituṃ), हरितुं (harituṃ), अनुस्सरितुं इच्छति (anussarituṃ icchati). तसेच - तुदितुं (tudituṃ), पविसितुं (pavisituṃ), उद्दिसितुं (uddisituṃ), भोत्तुं (bhottuṃ), सयितुं (sayituṃ), नेतुं (netuṃ), जुहोतुं (juhotuṃ), पजहितुं (pajahituṃ), पहातुं (pahātuṃ), दातुं (dātuṃ), रोद्धुं (roddhuṃ), रुन्धितुं (rundhituṃ), भोत्तुं (bhottuṃ), भुञ्जीतुं (bhuñjītuṃ), छेत्तुं (chettuṃ), छिन्दितुं (chindituṃ), सिब्बिकुं (sibbituṃ), 'उ' प्रत्यय असताना 'व' चा 'ब' होतो, द्वित्व होऊन 'बुद्धुं' (buddhuṃ) बनते, त्याच्या जागी 'ध' होतो. बुज्झितुं (bujjhituṃ), 'यु' आगम. जानितुं (jānituṃ) - 'ञा' (ñā) धातू अवबोधन (जाणणे) अर्थी. जनितुं (janituṃ). जेतुं (jetuṃ), जिनितुं (jinituṃ). पत्तुं (pattuṃ), पापुणितुं (pāpuṇituṃ). केतुं (ketuṃ), किणितुं (kiṇituṃ). विनिच्छेतुं (vinicchetuṃ) - 'इ' चा 'ए' होतो, विनिच्छिनितुं (vinicchinituṃ). गहेतुं (gahetuṃ), गण्हितुं (gaṇhituṃ). चोरितुं (corituṃ), चोरेतुं (coretuṃ), चोरयितुं (corayituṃ); पालेतुं (pāletuṃ), पालयितुं (pālayituṃ). प्रयोजक (णिच्) अर्थी - भावेतुं (bhāvetuṃ), भावयितुं (bhāvayituṃ); कारेतुं (kāretuṃ), कारयितुं (kārayituṃ), कारापेतुं (kārāpetuṃ), कारापयितुं इच्छति (kārāpayituṃ icchati) इत्यादी.

ဧဝံ ကြိယတ္ထကြိယာယံ ဂမျမာနာယံ, ယထာ သုဗောဒ္ဓုံ ဝက္ခာမိ, ဧဝံ ဒဋ္ဌုံ ဂစ္ဆတိ, ဂန္တု+မာရဘတိ, ဂန္တုံ ပယောဇေတိ, ဒဿေတု+မာဟ ဣစ္စာဒိ.

अशा प्रकारे क्रियार्थक क्रिया (दुसऱ्या क्रियेसाठी केलेली क्रिया) प्रतीत होत असताना, जसे की - 'सुबोद्धुं वक्खामि' (चांगले समजण्यासाठी मी सांगेन), तसेच 'दट्ठुं गच्छति' (पाहण्यासाठी जातो), 'गन्तुं आरभति' (जाण्यास सुरुवात करतो), 'गन्तुं पयोजेति' (जाण्यासाठी प्रवृत्त करतो), 'दस्सेतुं आह' (दाखवण्यासाठी म्हणाला) इत्यादी.

အရဟသက္ကာဒီသုပိ [Pg.299] သိဒ္ဓံ, တထာ ကာလ သမယဝေလာသု. ကော တံ နိန္ဒိတု+မရဟတိ, ရာဇာ ဘဝိတု+မရဟတိ, အရဟော ဘဝံ ဝတ္တုံ, သက္ကာ ဇေတုံ ဓနေန ဝါ, သက္ကာ လဒ္ဓုံ, ဘဿ ဓော. ကတ္တုံ သက္ခိဿတိ. ဘဗ္ဗော နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ, အဘဗ္ဗော ကာတုံ. အနုစ္ဆဝိကော ဘဝံ ဒါနံ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ, ဣဒံ ကာတုံ အနုရူပံ, ဒါနံ ဒါတုံ ယုတ္တံ, ဒါတုံ ဝတ္တုဉ္စ လဘတိ. ဧဝံ ဝဋ္ဋတိ ဘာသိတုံ, ဆိန္ဒိတုံ န စ ကပ္ပတိ ဣစ္စာဒိ. တထာကာလော ဘုဉ္ဇိတုံ, သမယော ဘုဉ္ဇိတုံ, ဝေလာ ဘုဉ္ဇိတုံ.

'अरह' (arahati), 'सक्का' (sakkā) इत्यादी शब्दांच्या योगात आणि तसेच 'काल' (kāla), 'समय' (samaya), 'वेला' (velā) या शब्दांच्या योगातही हे प्रत्यय सिद्ध होतात. जसे की - 'को तं निन्दितुं अरहति' (त्याची निंदा करण्यास कोण योग्य आहे?), 'राजा भवितुं अरहति' (तो राजा होण्यास योग्य आहे), 'अरहो भवं वत्तुं' (आपण बोलण्यास योग्य आहात), 'सक्का जेतुं धनेन वा' (धनाने जिंकणे शक्य आहे), 'सक्का लद्धुं' (मिळवणे शक्य आहे - येथे 'भ' च्या जागी 'ध' होतो), 'कत्तुं सक्खिस्सति' (करण्यास समर्थ होईल), 'भब्बो नियामं ओक्कमितुं' (नियमात प्रवेश करण्यास योग्य), 'अभब्बो कातुं' (करण्यास अयोग्य), 'अनुच्छविको भवं दानं पटिग्गहेतुं' (आपण दान स्वीकारण्यास योग्य आहात), 'इदं कातुं अनुरूपं' (हे करण्यास अनुरूप आहे), 'दानं दातुं युत्तं' (दान देणे योग्य आहे), 'दातुं वत्तुञ्च लभति' (देण्यास आणि बोलण्यास मिळतो). तसेच 'वट्टति भासितुं' (बोलणे योग्य आहे), 'छिन्दितुं न च कप्पति' (कापणे योग्य नाही) इत्यादी. तसेच 'कालो भुञ्जितुं' (जेवण्याची वेळ), 'समयो भुञ्जितुं' (जेवण्याचा समय), 'वेला भुञ्जितुं' (जेवण्याची वेळ).

အလမတ္ထေပိ သိဒ္ဓံ, အလမေဝ ဒါနာနိ ဒါတုံ, အလမေဝ ပုညာနိ ကာတုံ.

'अलम्' (alam - पुरेसे/समर्थ) या अर्थी देखील हे प्रत्यय सिद्ध होतात. जसे की - 'अलमेव दानानि दातुं' (दान देण्यास समर्थच आहे), 'अलमेव पुञ्ञानि कातुं' (पुण्य करण्यास समर्थच आहे).

၆၂. ပဋိသေဓေ+လံခလူနံ က္တုန က္တွာန က္တွာ ဝါ

६२. प्रतिषेध (मनाई) अर्थी 'अलं' (alaṃ) आणि 'खलु' (khalu) या शब्दांच्या योगात विकल्पेकरून 'क्तुन' (ktuna), 'क्त्वान' (ktvāna) आणि 'क्त्वा' (ktvā) हे प्रत्यय होतात.

အလံ+ခလုသဒ္ဒါနံ ပဋိသေဓနတ္ထာနံ ပယောဂေ က္တုနာဒယော ဝါ ဟောန္တိ ဘာဝေ. အလံပုဗ္ဗော, သု=သဝနေ, အလံ သဝနံ ကတွာ ခလု သဝနံ ကတွာတိ အလံ သောတုန ခလု သောတုန အလံ သုတွာန ခလု သုတွာန အလံ သုတွာ ခလု သုတွာ. နိပါတတ္တာ သိလောပေါ.

प्रतिषेध (मनाई) अर्थ असलेल्या 'अलं' (alaṃ) आणि 'खलु' (khalu) या शब्दांच्या प्रयोगात भाव अर्थी विकल्पेकरून 'क्तुन' (ktuna) इत्यादी प्रत्यय होतात. 'अलं' पूर्वपद असताना, 'सु' (su) धातू श्रवण (ऐकणे) अर्थी - 'अलं सवणं कत्वा' (ऐकणे पुरे झाले) किंवा 'खलु सवणं कत्वा' (नक्कीच ऐकणे पुरे झाले) या अर्थी - अलं सोतुन (alaṃ sotuna), खलु सोतुन (khalu sotuna); अलं सुत्वान (alaṃ sutvāna), खलु सुत्वान (khalu sutvāna); अलं सुत्वा (alaṃ sutvā), खलु सुत्वा (khalu sutvā) अशी रूपे बनतात. निपातत्वामुळे 'सि' (si) प्रत्ययाचा लोप होतो.

၆၃. ပုဗ္ဗေ+ကကတ္တုကာနံ

६३. जेव्हा अनेक क्रियांचा कर्ता एकच असतो, तेव्हा पूर्वकाळात (आधी घडलेल्या क्रियेसाठी) भाव अर्थी हे प्रत्यय होतात.

ဧကော ကတ္တာ ယေသံ ဗျာပါရာနံ, တေသု ယော ပုဗ္ဗော, တဒတ္ထတော ကြိယတ္ထာ တုနာဒယော ဟောန္တိ ဘာဝေ. ‘‘တုံတုနာ’’ ဒိနာ ကရဿ အာ, သော ကာတုန ကမ္မံ ဂစ္ဆတိ, အကာတုန ပုညံ ကိလိဿန္တိ. ရလောပေ ကမ္မံ ကတွာန ဘဒြကံ, ပုညာနိ ကတွာ သဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ. အဘိသင်္ခရဏံ ကတွာ အဘိသင်္ခရိတွာ ကရိတွာ ဝါ[Pg.300]. တထာ သိဗ္ဗိတွာ ဆာဒယိတွာ ဇာနိတွာ ဓမ္မံ သုတွာ သုတွာန ဓမ္မံ မောဒတိ, သုဏိတွာ, ပတွာ ပါပုဏိတွာ, ကိနိတွာ, ဇေတွာ ဇိနိတွာ ဇိတွာ, စောရေတွာ စောရယိတွာ, ပူဇေတွာ ပူဇယိတွာ, တထာ မေတ္တံ ဘာဝေတွာ ဘာဝယိတွာ, ဝိဟာရံ ကာရေတွာ ကာရယိတွာ ကာရာပေတွာ ကာရာပယိတွာ သဂ္ဂံ ဂမိဿန္တိ+စ္စာဒိ. ပုဗ္ဗေတိ ကိံ, ဘုဉ္ဇတိ စ ပစတိ စ. ‘‘အပတွာ နဒိံ ပဗ္ဗတော, အတိက္ကမ္မ ပဗ္ဗတံ နဒီ’’တိအာဒီသု ဘူဓာတုဿ သမ္ဘဝါ ဧကကတ္တုကတာ ပုဗ္ဗကာလတာ စ ဂမျတေ. ‘‘ဘုတွာ ဘုတွာ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဣမိနာဝ သိဒ္ဓံ, အာဘိက္ခညန္တု ဒွိဗ္ဗစနာဝ ဂမျတေ. ကထံ ‘‘ဇီဝဂ္ဂါဟံ အဂါဟယိ, ကာယပ္ပစာလကံ ဂစ္ဆတီ’’တိ, ဃဏန္တေန ကြိယာဝိသေသနေန သိဒ္ဓံ, ယထာ ဩဒနပါကံ သယတီတိ.

ज्या क्रियांचा कर्ता एकच असतो, त्यांपैकी जी क्रिया आधी घडते, त्या अर्थी भाववाचक 'तुन' (tuna) इत्यादी प्रत्यय होतात. 'तुंतुना' (tuṃtunā) इत्यादी सूत्राने 'कर' (kara) धातूच्या जागी 'आ' होतो, जसे की - 'सो कातुन कम्मं गच्छति' (तो काम करून जातो), 'अकातुन पुञ्ञं किलिस्सन्ति' (पुण्य न केल्यामुळे क्लेश पावतात). 'र' चा लोप झाल्यावर - 'कम्मं कत्वान भद्रकं' (चांगले काम करून), 'पुञ्ञानि कत्वा सग्गं गच्छति' (पुण्य करून स्वर्गात जातो). अभिसंस्कार करून - 'अभिसंखरित्वा' (abhisaṅkharitvā) किंवा 'करित्वा' (karitvā). तसेच - सिब्बित्व (sibbitvā), छादेत्वा (chādayitvā), जानित्वा (jānitvā), 'धम्मं सुत्वा' (dhammaṃ sutvā) किंवा 'सुत्वान धम्मं मोदति' (धम्म ऐकून आनंदित होतो), सुणित्वा (suṇitvā), पत्त्वा (patvā), पापुणित्वा (pāpuṇitvā), किणित्वा (kiṇitvā), जेत्वा (jetvā), जिनित्वा (jinitvā), जित्वा (jitvā), चोरेत्वा (coretvā), चोरयित्वा (corayitvā), पूजेत्वा (pūjetvā), पूजयित्वा (pūjayitvā); तसेच 'मेत्तं भावेत्वा' (mettaṃ bhāvetvā), 'भावयित्वा' (bhāvayitvā), 'विहारं कारेत्वा' (vihāraṃ kāretvā), 'कारयित्वा' (kārayitvā), 'कारापेत्वा' (kārāpetvā), 'कारापयित्वा सग्गं गमिस्सन्ति' (विहार बनवून स्वर्गात जातील) इत्यादी. 'पूर्वे' (आधी घडलेली क्रिया) असे का म्हटले आहे? कारण 'भुञ्जति च पचति च' (तो जेवतो आणि शिजवतो - येथे पूर्वकाळ स्पष्ट नाही). 'अपत्त्वा नदिं पब्बतो, अतिक्कम्म पब्बतं नदी' (नदीला न पोहोचता पर्वत आहे, पर्वताला ओलांडून नदी वाहते) इत्यादी उदाहरणांमध्ये 'भू' (bhū) धातूच्या अस्तित्वामुळे एककर्तुकत्व आणि पूर्वकालत्व समजून येते. 'भुत्वा भुत्वा गच्छति' (पुन्हा पुन्हा जेवून जातो) हे यानेच सिद्ध होते, पौनःपुन्य (वारंवारता) दर्शवण्यासाठी द्वित्व (दोनदा उच्चारणे) केले जाते. मग 'जीवग्गाहं अगाही, कायप्पचालकं गच्छति' (जिवंत पकडले, शरीर हलवत जातो) हे कसे सिद्ध होते? हे 'घञ्' (ghaṇ) प्रत्ययान्त क्रियाविशेषणाने सिद्ध होते, जसे की 'ओदनपाकं सयति' (भात शिजवत असताना झोपतो).

၁၆၄. ပျော ဝါ တွာဿ သမာသေ

१६४. समासामध्ये 'त्वा' (tvā) प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'प्य' (pya) आदेश होतो.

တွာဿ ဝါ ပျော ဟောတိ သမာသေ. ပကာရော ‘‘ပျေ သိဿာ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော. အဘိပုဗ္ဗော ပါဒိသမာသော, အဘိဝဒနံ ကတွာ အဘိဝါဒိယ ဘာသိဿံ. တထာ အဘိဘုယျ, ဒွိတ္တရဿာနိ. သိ=သယေ –

समासामध्ये 'त्वा' प्रत्ययाचा पर्याय म्हणून 'प्य' होतो. 'प्ये सिस्सा' या सूत्रातील 'प' कार हा विशेष अर्थासाठी आहे. 'अभि' उपसर्गपूर्वक 'पादि' (प्रादि) समास होऊन, 'अभिवंदन करून' या अर्थी 'अभिवानिया' (अभिवंद्य) असा प्रयोग होईल. तसेच 'अभिभूय' (अभिभूत करून) असा प्रयोग होतो, येथे द्वित्व आणि र्‍हस्वत्व होते. 'सि' धातू शयन करणे या अर्थी आहे –

၈၈. ပျေ သိဿာ

८८. प्ये सिस्सा

သိဿ အာ ဟောတိ ပျာဒေသေ. နိဿယနံ ကတွာ နိဿာယ. ပုဗ္ဗရူပေ ဝိဘဇ္ဇ ဝိဘဇိယ. ဒိသ=အတိသဇ္ဇနေ, ဥဒ္ဒိဿ. ပဝိဿ ပဝိသိယ ပဝိသိတွာ, ဥပနယ, အတိသေယျ အတိသယိတွာ, ဩဟာယ ဩဟိတွာ. အာဒါယ, ဒါဿိ+ယင, အာဒိယ. ပဋ္ဌာယ, ဝိစေယျ, ဝိညာယ ဝိဇာနိတွာ, သမာသေတိ ကိံ, ပတွာ. ကွစာ+ သမာသေပိ [Pg.301] ဗဟုလာဓိကာရာ, လတံ ဒန္တေဟိ ဆိန္ဒိယ. တထာ ဘုဉ္ဇိတွာ.

'प्य' आदेश असताना 'सिस्सा' चा 'आ' होतो. 'निश्रय करून' या अर्थी 'निस्साय' (निश्रित्य). पूर्वरूप झाल्यावर 'विभज्ज' किंवा 'विभजिय' (विभागून). 'दिस' धातू अतिसर्जन (त्याग/निर्देश) अर्थी आहे, 'उद्दिस्स' (उद्देशून). 'पविस्स', 'पविसिय', 'पविसित्वा' (प्रवेश करून), 'उपनय', 'अतिसेय्य', 'अतिसयित्वा' (अतिशय शयन करून), 'ओहाय', 'ओहित्वा' (त्याग करून). 'आदाय' (घेऊन), 'दास्सि+यङ', 'आदिय'. 'पट्ठाय' (प्रारंभ करून), 'विचेय्य' (विचार करून), 'विञ्ञाय', 'विजानित्वा' (जाणून). 'समासात' असे का म्हटले? 'पत्वा' (प्राप्त करून) यासाठी. 'क्वचा' सूत्राने समासात नसतानाही बहुल अधिकारामुळे 'लतां दन्तेहि छिन्दिय' (वेलीला दातांनी तोडून) असा प्रयोग होतो. तसेच 'भुञ्जित्वा' (भोजन करून).

၁၆၅. တုံ+ယာနာ

१६५. तुं+याना

တွာဿ ဝါ တုံ+ယာနာ ဟောန္တိ သမာသေ ကွစိ. အဘိဟရဏံ ကတွာ အဘိဟဋ္ဌုံ, အဘိဟရိတွာ, ပါဒိသမာသော, ‘‘ပုစ္ဆာဒိတော’’တိ တဿ ဌော ပရရူပါဒိ စ. အနုမောဒနံ ကတွာ အနုမောဒိယာန အနုမောဒိတွာ ဝါ, ကာနုဗန္ဓေပိ ‘‘ဝါ ကွစီ’’တိ ဝိကပ္ပတ္တာ ‘‘လဟုဿုပန္တဿာ’’တိ ဩကာရော. ကွစာ+သမာသေပိ ဗဟုလာဓိကာရာ, ဒဋ္ဌုံ, ဒိသတော တွာဿ တုမာဒေသေ ဒိသဿ ဒသ. အညတြ ‘‘ဒိသာ ဝါန+ဝါ သ စာ’’တိ တွာဿ ဝါန+ဝါ သ ဟောန္တိ, ဒိသွာ. ဧဝံ လဘနံ ကတွာ လဒ္ဓါ ဓနံတိအာဒီသု တဿ ဓော ဘဝတိ.

समासामध्ये 'त्वा' प्रत्ययाचा पर्याय म्हणून काही वेळा 'तुं' आणि 'याना' हे प्रत्यय होतात. 'अभिहरण करून' या अर्थी 'अभिहट्ठुं', 'अभिहरित्वा' असा प्रादि समास होतो. 'पुच्छादितो' या सूत्राने 'त' चा 'ठ' आणि पररूप इत्यादी कार्ये होतात. 'अनुमोदन करून' या अर्थी 'अनुमोदियान' किंवा 'अनुमोदित्वा' असा प्रयोग होतो. 'क' अनुबंध असतानाही 'वा क्वचि' या सूत्राच्या विकल्पत्वामुळे 'लहुस्सुपन्तस्स' या सूत्राने 'ओ' कार होतो. समासात नसतानाही बहुल अधिकारामुळे 'दट्ठुं' (पाहण्यासाठी) असा प्रयोग होतो, 'दिस' धातूहून 'त्वा' प्रत्ययाचा 'तुं' आदेश झाल्यावर 'दिस' चा 'दस' होतो. इतर ठिकाणी 'दिसा वान+वा स चा' या सूत्राने 'त्वा' प्रत्ययाचे 'वान', 'वा' आणि 'स' हे आदेश होऊन 'दिस्वा' (पाहून) असा प्रयोग होतो. याचप्रमाणे 'लाभ करून' या अर्थी 'लद्धा धनं' (धन मिळवून) इत्यादींमध्ये 'त' चा 'ध' होतो.

ဣတိ ပယောဂသိဒ္ဓိယံ ခါဒိကဏ္ဍော သတ္တမော.

अशा प्रकारे प्रयोगसिद्धीमधील सातवा 'खादिकांड' समाप्त झाला.

ပယောဂသိဒ္ဓိ နိဂမနံ

प्रयोगसिद्धी उपसंहार (निगमन)

၁.

१.

ယေ [Pg.302] နန္တတန္တရတနာကရမန္ထနေန,မန္ထာစလောလ္လသိတဉာဏဝရေန လဒ္ဓါ;

သာရာမတာ+တိသုခိတာ သုခယန္တိ စ+ညေ,တေ မေ ဇယန္တိ ဂုရဝေါ ဂုရဝေါ ဂုဏေဟိ.

ज्यांनी अनंत शास्त्ररूपी रत्नाकराच्या (समुद्राच्या) मंथनाने, मन्दराचलाप्रमाणे शोभणाऱ्या आपल्या श्रेष्ठ ज्ञानाद्वारे श्रेष्ठ अमृतरूपी सार प्राप्त केले आहे, जे स्वतः अत्यंत सुखी आहेत आणि इतरांनाही सुखी करतात, ते गुणांनी थोर असणारे माझे गुरुदेव विजयी होवोत.

၂.

२.

ယဿ သာဓုဂုဏုဗ္ဘူတ-ကိတ္တိ သဗ္ဗတ္တ ပတ္ထဋာ;

မောဂ္ဂလ္လာနော မဟာပညော, ဇယတီ သော ဟ သဗ္ဗဒါ.

ज्यांची सत्गुणांमुळे निर्माण झालेली कीर्ती सर्वत्र पसरलेली आहे, ते महाप्राज्ञ मोग्गल्लान (महाथेर) नेहमीच विजयी होवोत.

၃.

३.

ပရမပ္ပိစ္ဆတာ+နေက-သန္တောသူပသမေသိနံ;

သုစိသလေခဝုတ္တီနံ, သဒါ+ရညနိဝါသိနံ.

जे अत्यंत अल्पेच्छता (कमी इच्छा असणे), अनेक प्रकारचे समाधान आणि शांततेचे अभिलाषी आहेत, ज्यांचे वर्तन अत्यंत शुद्ध आणि संलेख (संयमपूर्ण) आहे, जे नेहमी अरण्यात निवास करणारे आहेत,

၄.

४.

သာသနုဇောတကာရီန+မာစေရတ္တ+မုပါဂတံ;

ဥဒုမ္ဗရဂိရီချာတာ+ယတနံ ယတိပုင်္ဂဝံ.

जे शासनाला (बुद्ध शासनाला) प्रकाशित करणारे आहेत, ज्यांनी आचार्यपद प्राप्त केले आहे, जे 'उदुंबरगिरी' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या आयतनाचे (विहाराचे) यतिश्रेष्ठ (संन्यासी श्रेष्ठ) आहेत,

၅.

५.

မေဓင်္ကရောတိ အာချာတ-နာမဓေယျံ တပေါဓနံ;

ထေရံ ထိရဒယာ မေဓာ-နိဓာနံ သာဓု ပူဇိတံ.

ज्यांचे नाव 'मेधंकर' असे प्रसिद्ध आहे, जे तपोधान आहेत, जे दृढ करुणा आणि प्रज्ञेचे भांडार आहेत, अशा साधू पूजित थेरांना,

၆.

६.

သိဿံ သဟာယ+မာဂမ္မ, ကလျာဏမိတ္တ+မတ္တနော;

သောဓေတုံ သာသနံ သတ္ထု, ပရက္ကမ+မကာသိ ယော.

ज्यांनी आपल्या शिष्याला आणि कल्याणामित्राला सोबत घेऊन, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाचे शुद्धीकरण करण्यासाठी पराक्रम (प्रयत्न) केला,

၇.

७.

သံဃရက္ခိတနာမေန, မဟာထေရေန ဓီမတာ;

နိဝါသဘူတေနာ+နေက-ဂုဏာန+ပ္ပိစ္ဆတာဒိနံ.

अल्पेच्छता इत्यादी अनेक गुणांचे निवासस्थान असलेल्या, 'संघरक्षित' नावाच्या बुद्धिमान महाथेरांनी,

၈.

८.

မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏ-ပယောဂက္ကမသာဓကာ;

ဧတ္တာဝတာ ကတာ ဧသာ, ပယောဂသိဒ္ဓိ နိဋ္ဌိတာ.

मोग्गल्लान व्याकरणाच्या प्रयोगक्रमाला सिद्ध करणारी ही 'प्रयोगसिद्धी' एवढ्या भागासह रचली गेली असून ती येथे पूर्ण झाली आहे.

၉.

९.

တေနေဝ [Pg.303] ရစိတာ သာဓု, သာသနောဒယကာရိနာ;

ခုဒ္ဒသိက္ခာယ ဋီကာ စ, တထာ သမ္ဗန္ဓစိန္တနာ.

त्याच बुद्ध शासनाचा उदय करणाऱ्या (संघरक्षित महाथेरांनी) 'खुद्दसिक्खा' ची उत्तम टीका आणि तसेच 'संबंधचिंता' ची रचना केली.

၁၀.

१०.

သုသဒ္ဒသိဒ္ဓိံ ယော ယောဂ-နိစ္ဆယံ သဗ္ဘိ ဝဏ္ဏိတံ;

အကာ သုဗောဓာလင်္ကာရံ, တထာ သမ္ဗန္ဓစိန္တနံ.

ज्यांनी सज्जनांद्वारे प्रशंसित अशा व्याकरण नियमांच्या निश्चयाने युक्त 'सुसद्दसिद्धी' ची रचना केली, तसेच 'सुबोधालंकार' आणि 'संबंधचिंता' ची रचना केली.

၁၁.

११.

သတ္ထသဉ္စိတပုညေန, နိဗ္ဗာနသာဓကံ ဟိတံ;

သာဓေန္တော လောကနာထဿ, သဒ္ဓမ္မော တိဋ္ဌတံ စိရန္တိ.

या ग्रंथाच्या रचनेने संचित झालेल्या पुण्याच्या प्रभावाने, निर्वाण साधणारे हित साध्य करत, लोकनाथांचा (बुद्धांचा) सद्धम्म चिरकाळ टिकून राहो.

ဣတိ သံဃရက္ခိတမဟာသာမိထေရပါဒဝိရစိတာ

अशा प्रकारे महास्वामी संघरक्षित महाथेरांनी रचलेली

ပယောဂသိဒ္ဓိ နိဋ္ဌိတာ.

प्रयोगसिद्धी समाप्त झाली.

(ဝိသေသလက္ခဏံ). ယထာဝုတ္တာနံ ပန ပယောဂသိဒ္ဓိနိဂမန ဂါထာနံ ဧကာဒသန္နံ ပုဗ္ဗေယေဝ ဝက္ခမာနာ ဣမာ ဂါထာယော ဒိဿန္တိ ပေါရာဏေ သီဟဠမူလပယောဂသိဒ္ဓိပါဌေ. တာ စ ဂါထာယော ပစ္ဆာ သီဟဠမူလပယောဂသိဒ္ဓိသံသောဓကေန မေဓင်္ကရောတိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေန ထေရေန ပက္ခိတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တသ္မာ မယံ တာ ဂါထာယော သဗ္ဗပစ္ဆာယေဝ ဣမသ္မိံ-ဌာနေ ဌပေမ. တာ ပန ဂါထာယော ကတမာတိ စေ –

(विशेष लक्षण). पूर्वी सांगितलेल्या प्रयोगसिद्धीच्या उपसंहाराच्या अकरा गाथांच्या आधीच, प्राचीन सिंहळी मूळ प्रयोगसिद्धीच्या पाठात खालील गाथा दिसून येतात. त्या गाथा नंतर सिंहळी मूळ प्रयोगसिद्धीचे संशोधक आणि 'मेधंकर' हे नाव धारण करणाऱ्या पूज्य थेरांनी समाविष्ट केल्या आहेत असे समजावे. म्हणूनच आम्ही त्या गाथा सर्वात शेवटी या ठिकाणी ठेवत आहोत. त्या गाथा कोणत्या आहेत असे विचारल्यास –

၁.

१.

စာဂဝိက္ကမသဒ္ဓါနု-သမ္ပန္နဂုဏသာမိနော;

ပရက္ကမနရိန္ဒဿ, သီဟဠိန္ဒဿ ဓီမတော.

त्याग, पराक्रम आणि श्रद्धा यांनी संपन्न गुणांचे स्वामी असलेल्या, बुद्धिमान सिंहळ नरेश पराक्रम राजाच्या,

၂.

२.

အတြဇေနာ+နုဇာတေန, ဘူပါလကုလကေတုနာ;

ဒိသန္တပတ္ထဋောဒါရ-ဝိက္ကမေန ယသဿိနာ.

त्यांच्या कुळात जन्मलेल्या, राजांच्या कुळाचे केतू (ध्वज) असलेल्या, ज्यांचा उदार पराक्रम दिशादिशांत पसरलेला आहे अशा यशस्वी,

၃.

३.

ဘုဝနေကဘုဇဝှေန, မဟာရာဇေန ဓီမတာ;

စတုပစ္စယဒါနေန, သတတံ သမုပဋ္ဌိတော.

'भुवनेकभुज' या नावाच्या बुद्धिमान महाराजांद्वारे चार प्रत्ययांच्या (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य) दानाने सतत सेवा-उपासना केली गेलेले,

၄.

४.

‘‘ဇမ္ဗုဒေါဏီ’’တိ [Pg.304] ဝိချာတာ –ဝါသေ နိဝသတော သတော;

သုမင်္ဂလမဟတ္ထေရ –သာမိနော သုစိဝုတ္တိနော.

'जंबुदोणी' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या निवासस्थानी राहणारे, अत्यंत शुद्ध चारित्र्य असलेले महास्वामी सुमंगल महाथेर,

၅.

५.

ဝံသေ ဝိသုဒ္ဓေ သံဇာတော,ပန္ထသေနာသနေ ရတော;

ပရိယတ္တိမဟာသိန္ဓု –နိယျာမကဓုရန္ဓရော.

विशुद्ध वंशात जन्मलेले, अरण्यवासात (पंथसेनासनात) रममाण असणारे, परियत्ती (बुद्धवचन) रूपी महासागराचे कुशल नावाडी (धुरंधर) असणारे,

၅.

५.

အပ္ပိစ္ဆာဒိဂုဏူပေတော, ဇိနသာသနမာမကော;

ဝနေရတမဟတ္ထေရော, မေဓင်္ကရသမဝှယော.

अल्पेच्छता इत्यादी गुणांनी युक्त, जिनशासनाचे (बुद्धशासनाचे) प्रेमी, अरण्यात रमणारे 'मेधंकर' नावाचे महाथेर,

၆.

६.

ပါဋဝတ္ထာယ ဘိက္ခူနံ, ဝိနယေ သုဝိသာရဒေါ;

ပယောဂသိဒ္ဓိံ သောဓယိ, သဒါ သပ္ပညဂေါစရံ.

भिक्खूंच्या कौशल्यासाठी, विनयात अत्यंत विशारद (कुशल) असलेल्या त्यांनी, सुज्ञांच्या बुद्धीचा विषय असलेल्या या 'प्रयोगसिद्धी' चे संशोधन केले.

၇.

७.

ဣမံ လိခိတပုညေန, မေတ္တေကျံ ဥပသံကမိ;

ပတိဋ္ဌဟိတွာ သရဏေ, သုပ္ပတိဋ္ဌာမိ သာသနေတိ.

हा ग्रंथ लिहिण्याच्या पुण्याने मी मैत्रेय बुद्धांच्या चरणी जाईन आणि शरणामध्ये प्रतिष्ठित होऊन बुद्ध शासनात चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होईन.

ပယောဂသိဒ္ဓိသိဒ္ဓံ.

प्रयोगसिद्धी सिद्ध झाली (पूर्ण झाली).