1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

โมคฺคลฺลาน ปญฺจิกา ฏีกา

ฎีกาปัญจิกาของพระโมคคัลลานะ

---

สารตฺถวิลาสินีนาม

ชื่อว่าสารัตถวิลาสินี

---

ปญฺจิกาฏีกา

ฎีกาปัญจิกา

---

ปณามาทิกถา

เรื่องเบื้องต้นคือการนอบน้อม

---

วิชฺชาธนสฺส [Pg.1] สมนุสฺสรณมฺปิ ยสฺส,ปญฺญาวิสุทฺธรตนานยเนกเหตุ;

ตํ ธมฺมราชมมลุชฺชลกิตฺติมาลํ,สาโมทมาทรมเย หทเย นิธาย.

แม้การระลึกถึงพระองค์ผู้ทรงเป็นเจ้าของวิชชา เป็นเหตุแห่งการนำมาซึ่งรัตนะคือปัญญาอันบริสุทธิ์มากมาย ข้าพเจ้าขอน้อมระลึกถึงพระธรรมราชาพระองค์นั้น ผู้มีพวงแห่งเกียรติอันบริสุทธิ์รุ่งเรือง ไว้ในหทัยอันเปี่ยมด้วยความยินดีและเคารพ

---

ลทฺธมฺมโหทย มหาทย (สมฺปสาทา),สกฺกา(ทิ) สกฺกตคุณํ รตน (ทฺวยญฺจ) ;

(ยาปญฺจิกา) คุรุวรปฺป(ภวาตฺยคาหา),ตํ สาธุ สิสฺสชน มชฺชวคาห ยาม.

ผู้ได้ซึ่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความเจริญ มีความกรุณามาก และรัตนะสองประการคือพระสงฆ์ผู้มีคุณอันเป็นที่เคารพ ฎีกาปัญจิกาใด อันเกิดจากพระอาจารย์ผู้ประเสริฐ ข้าพเจ้าจักพยายามทำความเข้าใจฎีกาปัญจิกานั้น เพื่อประโยชน์แก่หมู่ศิษย์

---

ชยตีห มหาปญฺโญ, โส โมคฺคลฺลายโน มุนิ;

ยสฺส สาธุคุณุพฺภูต,กิตฺติ สพฺพตฺถ ปตฺถฏา.

พระมุนีโมคคัลลานะผู้มีปัญญามาก ย่อมทรงชัยชนะในโลกนี้ ผู้มีเกียรติอันเกิดจากคุณความดี แผ่ไปทั่วทุกทิศ

---

อิจฺเจว มนวเสส มตฺตโน ภยาทฺยูปทฺทโวปฆาภกรสามตฺถิย โยเคน สกลชฺฌตฺติกพาหิยนฺตราย นิวารณ มธิปฺเปตสิทฺธิ วิเสส มภิกงฺขิย รตนตฺตย วิสยภูตํ ตํสาธเน กนฺตนิทาน ภูตสฺส [Pg.2] อาโลกิยยาติสยคุณวิเสสยุตฺตสฺส มหโต ปฺยติมหนียสฺส รตนตฺตยสฺส สปฺปสาทานุรูปํ ปูชาวิสยํ ตทนุสฺส(รณํ กตฺวา) คุรุสนฺนิโยคมนุฏฺฐาตุํ–

ด้วยความสามารถในการกำจัดอุปัทวะอันเกิดจากภัยต่างๆ ของตนเองทั้งหมด มุ่งหวังความสำเร็จพิเศษในการป้องกันอันตรายทั้งภายในและภายนอกทั้งหมด ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งพระรัตนตรัย เป็นเหตุเบื้องต้นอันน่าปรารถนาในการสำเร็จประโยชน์นั้น แห่งพระรัตนตรัยอันยิ่งใหญ่และน่าเคารพอย่างยิ่ง ผู้ประกอบด้วยคุณวิเศษอันน่าอัศจรรย์ กระทำความระลึกถึงอันเป็นที่ตั้งแห่งการบูชาอันสมควรแก่ความเลื่อมใส เพื่อกระทำตามคำสั่งของพระอาจารย์

---

กินฺเตหิ ปาทสุสฺสูสา, เยสํ นตฺถิ คุรูนิห;

เย ตปฺปาทรโชกิณฺณา, เตว สาธู วิเวกิโนติ.

การปรนนิบัติเท้าของท่านเหล่านั้น ผู้ไม่มีครูบาอาจารย์ในโลกนี้ จะมีประโยชน์อะไร ผู้ใดคลุกคลีด้วยธุลีพระบาทของท่านเหล่านั้น ผู้นั้นแลเป็นคนดี เป็นผู้มีวิเวก

---

วจนโต อตฺตโน คุรุปูชา ปุรสฺสรํ ปญฺจิกาวิวรณํ ปถิ’ยา ปญฺจิกา’ติอาทินา กตปฏิญฺญตฺตา สมฺปติ มหาทโยติอาทิโน คนฺถสฺส สาธุชนวณฺณนํ วณฺณนมารภิสฺสาม.

จากคำกล่าวว่า การอธิบายปัญจิกาโดยมีการบูชาครูบาอาจารย์ของตนเป็นเบื้องหน้า ได้กระทำปฏิญญาไว้ด้วยคำว่า "ยาม ปัญจิกา" เป็นต้น บัดนี้ ข้าพเจ้าจักเริ่มพรรณนาคัมภีร์ที่ขึ้นต้นด้วยคำว่า "มหาทโย" เป็นต้น เพื่อความสรรเสริญของสาธุชน

---

นนุ จ วุตฺติคนฺถสฺส วณฺณนายํ กตาภินิเวโส-ยมาจริโยติ กถมิหานธิกเต มหาทโยติอาทิเก ปฏิปนฺโนติ รตนตฺตปฺปณามคนฺถกตฺตุคนฺถนิสฺสยคนฺถารมฺภผลอภิเธยฺยสงฺขาต- ปโยชนโสตุชนสมุสฺสาหนานํ สนฺทสฺสนตฺถํ. ตตฺถ รตนตฺตยปฺปณาม กรณํ อนฺตรายกราปุญฺญวิฆาตกรปุญฺญวิเสสุปฺปาทเนน กตฺตุ มิจฺฉิตสฺส คนฺถสฺส อนนฺตราเยนํ ปริสมาปนตฺถํ. วจีปณาโม ปเนตฺถ โสตูนมฺปิ ยถาวุตฺตตฺถนิปฺผาทนโก อาจริเยนาปฺยย มตฺโถ ทสฺสิโตเยว’ตตฺถ รตนตฺตยปฺปณามสนฺทสฺสน’นฺติอาทินา, วาจสิกสตฺถาธิการโตปิ วจีปณาโมติ กายปฺปณาโม มโนปณาโม จ. น กโต, คนฺถกตฺตุสนฺทสฺสนํ คนฺถสฺส ปมาณ ภาววิภาวนตฺถํ, คนฺถนิสฺสยสนฺทสฺสนํ อตฺตนิยภาวสนฺธสฺสเนน ตพฺพิสุทฺธิทสฺสนตฺถํ, คนฺถารมฺภผลทสฺสนํ ตปฺปฏิกฺเขปกชนนิเสธาย, อภิเธยฺยสงฺขาตยโยชนสนฺทสฺสนํ วีมํสาปุพฺพการีนํ ปโยชโน ปาลมฺภปุพฺพิกา สตฺเถ ปวตฺตตีติ โสตุชนสมุสฺสาหนํ (กตฺวา) อาทเรน คนฺเถ ปวตฺตนตฺถํ, ยทาหุ –

ก็อาจารย์นี้ผู้ตั้งใจพรรณนาคัมภีร์วุตติ เหตุไฉนจึงมากล่าวถึงคำว่า "มหาทโย" เป็นต้นนี้ ซึ่งมิได้เป็นหัวข้อที่ตั้งไว้? ตอบว่า เพื่อแสดงการนอบน้อมพระรัตนตรัย ผู้แต่งคัมภีร์ คัมภีร์ที่อาศัย ผลของการเริ่มคัมภีร์ ประโยชน์ที่เรียกว่าอภิเธยยะ และการกระตุ้นเตือนผู้ฟัง ในบรรดาข้อเหล่านั้น การกระทำการนอบน้อมพระรัตนตรัย เพื่อให้คัมภีร์ที่ประสงค์จะแต่งนั้นสำเร็จลงได้โดยไม่มีอุปสรรค ด้วยการสร้างบุญพิเศษที่กำจัดบาปอันเป็นเหตุแห่งอุปสรรค อนึ่ง ในที่นี้ การนอบน้อมด้วยวาจา ย่อมยังประโยชน์ตามที่กล่าวแล้วให้สำเร็จแม้แก่ผู้ฟังทั้งหลาย และเนื้อความนี้พระอาจารย์ก็ได้แสดงไว้แล้วนั่นเองด้วยคำว่า "ในที่นั้น การแสดงการนอบน้อมพระรัตนตรัย" เป็นต้น และเพราะเป็นเรื่องเกี่ยวกับคัมภีร์ที่ใช้ถ้อยคำ จึงมีการนอบน้อมด้วยวาจา ส่วนการนอบน้อมด้วยกายและการนอบน้อมด้วยใจ มิได้กระทำไว้ การแสดงผู้แต่งคัมภีร์ เพื่อแสดงความเป็นผู้มีประมาณ (ความน่าเชื่อถือ) ของคัมภีร์ การแสดงคัมภีร์ที่อาศัย เพื่อแสดงความบริสุทธิ์ของคัมภีร์นั้นด้วยการแสดงความเป็นของตนเอง การแสดงผลของการเริ่มคัมภีร์ เพื่อป้องกันบุคคลผู้คัดค้าน การแสดงประโยชน์ที่เรียกว่าอภิเธยยะ เพื่อกระตุ้นเตือนผู้ฟังให้ดำเนินไปในคัมภีร์ด้วยความเอื้อเฟื้อ โดยคิดว่า "การดำเนินไปในคัมภีร์ของบุคคลผู้กระทำโดยมีการพิจารณาก่อน ย่อมมีประโยชน์เป็นที่ตั้ง" ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

---

สพฺพสฺเสว หิ สตฺถสฺส, กมฺมสฺสาปิ จ กสฺสจิ;

เกเนตํ คยฺหเต ตาว, ยาว-วุตฺตมฺปโยชนํติ.

แท้จริงแล้ว คัมภีร์ทั้งหมด หรือแม้แต่การงานใดๆ ก็ตาม ใครเล่าจะพึงรับเอาไว้ ตราบเท่าที่ยังไม่กล่าวถึงประโยชน์

---

นนุ [Pg.3] สตฺถปฺปโยชนานํ สมฺพนฺโธปิ วตฺตพฺโพ อิทมสฺส ปโยชนนฺติ ยโต–

ก็ความสัมพันธ์ระหว่างคัมภีร์กับประโยชน์ ก็ควรกล่าวด้วยว่า "นี้เป็นประโยชน์ของคัมภีร์นี้" เพราะเหตุว่า –

---

สิทฺธปฺปโยชนํ สิทฺธ,สมฺพนฺธํ โสตุมิจฺฉติ;

โสตาโท เตน วตฺตพฺโพ, สมฺพนฺโธ สปฺปโยชโนติ.

ผู้ฟังย่อมปรารถนาที่จะฟังประโยชน์ที่สำเร็จแล้ว และความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้ว เพราะฉะนั้น ในเบื้องต้นผู้ฟังจึงควรกล่าวความสัมพันธ์ที่มีประโยชน์

---

ตตฺเรทมุตฺตรํ–

ในข้อนั้น มีคำตอบดังนี้ –

---

สตฺตํ ปโยชนญฺเจว, อุโภ สมฺพนฺธนิสฺสยา;

ตํ วุตฺตนฺโตคธตฺตา น, ภินฺโน วุตฺโต ปโยชนาติ.

คัมภีร์และประโยชน์ ทั้งสองอย่างนี้เป็นที่อาศัยของความสัมพันธ์ เพราะสิ่งนั้นรวมอยู่ในสิ่งที่กล่าวแล้ว จึงไม่กล่าวประโยชน์แยกต่างหาก

---

ปโยชนปฺปโยชนมฺปน สามตฺถิยลทฺธพฺพํ สยมาจริเยน ‘‘โก ปน สทฺทลกฺขณสฺส อชานเน โทโส’’ติอาทินา วุตฺตนเยน วิญฺญาตพฺพํ.

ส่วนประโยชน์ของประโยชน์นั้น พึงทราบได้ด้วยความสามารถ โดยนัยที่พระอาจารย์เองได้กล่าวไว้ว่า "ก็โทษในการไม่รู้ลักษณะของศัพท์คืออะไร" เป็นต้น

---

ตตฺถ‘มหาทโย’ตฺยาทินา คาถาทฺวเยน รตนตฺตยปณาโม ทสฺสิโต, ‘โย อิทฺธิมนฺเตสู’ติอาทินา คนฺถกตฺตา, ‘สทฺทสตฺถ’นฺติอาทินา คนฺถนิสฺสโย, ‘สงฺเขปนเยนา’ติจ ‘สารภูตํ วิปุลตฺถคา หึ อนากุล’นฺติ จ อิเมหิ คนฺถารมฺภผลํ โสตุชนสมุสฺสาหนญฺจ, อภิเธยฺยสงฺขาตปฺปโยชนมฺปน‘สํวณฺณน’นฺติ อิมินา ทสฺสิตํ อนฺวตฺถ พฺยปเทเสน สํวณฺณียติ วิวริตฺวา วิตฺถาเรตฺวา กถียติ อตฺโถ เอตายาติ สํวณฺณนาภิ กตฺวา, ตมฺปน วิวริตฺวา กถนํ สทฺทานุสาสนสตฺถสนฺนิสฺสยตฺตา อภิเธยฺโย นาม สมุทิเตน สตฺเถน วจนียตฺโถ ตํ วุตฺตสทฺทานุสิฏฺฐิสงฺขาตปโยชนเมวาติ อยเมตฺถ สมุทายตฺโถ.

ในบรรดาคำเหล่านั้น การนอบน้อมพระรัตนตรัยได้แสดงไว้ด้วยคาถาสองบทที่ขึ้นต้นด้วยคำว่า "มหาทโย" เป็นต้น ผู้แต่งคัมภีร์แสดงไว้ด้วยคำว่า "โย อิทธิมันเตสุ" เป็นต้น คัมภีร์ที่อาศัยแสดงไว้ด้วยคำว่า "สัททสัตถัง" เป็นต้น ผลของการเริ่มคัมภีร์และการกระตุ้นเตือนผู้ฟังแสดงไว้ด้วยคำเหล่านี้คือ "สังเขปนเยนะ" และ "สารภูตัง วิปุลัตถะคาหิง อนากุลัง" ส่วนประโยชน์ที่เรียกว่าอภิเธยยะแสดงไว้ด้วยคำว่า "สังวัณณนา" นี้ โดยการเรียกชื่อตามความหมายว่า "ชื่อว่าสังวัณณนา เพราะเป็นเครื่องพรรณนา คือเปิดเผยและขยายความหมาย" อนึ่ง การกล่าวเปิดเผยความหมายนั้น เพราะอาศัยคัมภีร์สัททานุสาสน์ (ไวยากรณ์) อภิเธยยะจึงได้แก่เนื้อความที่ควรกล่าวด้วยคัมภีร์ที่รวมกันนั้น และอภิเธยยะนั้นก็คือประโยชน์ที่เรียกว่าการสอนเรื่องศัพท์ที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง นี้คือเนื้อความโดยรวมในที่นี้

---

อยมฺปเนตฺถ อวยวตฺโถ-โยติ อนิยมวจนํ ธมฺมราชสทฺทา เปกฺขาย เจตฺถ ปุลฺลิงฺคตา, เตเนตฺถ วุจฺจมานคุณวิเสสา ธารปุคฺคลวิเสสนิทสฺสนํ, ทยติ ทุกฺขํ อปเนตฺวา ปเรสํ สุขํ ททาติ, ทยียติ วา สปฺปุริเสหิ คมิย(ติ ส) สนฺตาเน ปวตฺตียติ, ทยติ วา ปรทุกฺขํ หึสติ, ทยติ วา ปรทุกฺขํ คณฺหาติ ตํวเสน อตฺตโน หทยเขทํ กโรตีติ ทยา, ‘‘ทย=ทานคติ หึสาทาเนสุ’’ อิจฺจสฺมา ‘‘อิตฺถิยมณตฺติกยกฺยาเจ’’ติ (๕-๔๙) อปฺปจฺจโย, วิสยมหนฺตตาย [Pg.4] มหตี ปสตฺถา วา ทยา อสฺสาติ มหาทโย, วิเสสน สมาเส ‘‘สทฺธาทิตฺว’’ (๔-๘๔) วกฺขมานปารมิตาสมฺภรณทุกฺขานุภว นานมิทํ เหตุวจนํ, กมฺมกิเลเสหิ ชนิตาติ ชนา สตฺตโลโก, อิมินา ขีณาสวาปิ สงฺคยฺหนฺติ เตสมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสุขวิหารสงฺขาต หิตสฺส ทานโต, ชนานํ สมูโห ชนตา ตสฺสา หิตาย อภิวฑฺฒิยา สกลวฏฺฏ ทุกฺขนิสฺสฏนิพฺพานสุขภาคิยกรณายาติ วุตฺตํ โหติ, อสฺสจ’สมฺปูรย’นฺติ อิมินา’ทุกฺขมนุภวี’ติ อิมินา จ สมฺพนฺโธ, สมฺโพธีติ เอตฺถ สํสทฺโท สามนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ, ตสฺมา สํสยเมว อนญฺญโพธิโต หุตฺวา จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌติ ปฏิวิชฺฌติ เอตายาติ สมฺโพธิ, สํปุพฺพา พุธธาตุโต ‘‘อิ’’อิติ ณฺวาทิ (โก) อิปฺปจฺจโย, สวาสนสกลสํกิเลสปฺปหายกํ ภควโต อรหตฺตมคฺคญฺญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติปิ วทนฺติ, สมฺปาปยตีติ สมฺปาปกํ, สมฺโพธิยา สมฺปาปกนฺติ ฉฏฺฐีสมาโส, กินฺติ ธมฺมชาตํ ธมฺมสทฺเทเนตฺถ ปารมิธมฺมา ปญฺจมหาปริจฺจาคาทโย จ อธิปฺเปตา, เตปิ หิ อตฺตานํ ธาเรนฺตํ ธาเรนฺติ สมฺโพธิ สมฺปาปนสามตฺถิยโยเคน ปเรปิ ธาเรนฺติ นามาติ ธมฺมาติ วุจฺจนฺติ, ‘ธร=ธารเณ’อิจฺจสฺมา ขีสุ, วิยาทิสุตฺเตน ณฺวาทิ(โก) มปฺปจฺจโย, ธมฺมานํชาตํ, ธมฺมาเอววา ชาตํ, สมฺโพธิสมฺปาปกญฺจ ตํ ธมฺมชาตํ เจติ วิเสสนสมาโส, ‘สมฺปูรย’นฺติ มสฺเสตํ กมฺมํ, สมฺปูรยนฺติ ปโยคสมฺปตฺติโยคา ทีปงฺกร (ปาท)มูเล หตฺโถปคตมฺปิ นิพฺพานมฺปหาย ยถาวุตฺตกรุณาคุณโยคสีตลีภูตหทยตาย ‘‘กถนฺนาเมเต อจฺจนฺต ทุสฺสหวฏฺฏทุกฺโขปคเต สตฺเต ตํมหาทุกฺขา โมเจสฺสามี’’ติ วฏฺฏทุกฺขนิสฺสรเณกเหตุตาย สมฺมา ปูเรนฺโต วฑฺเฒนฺโต วุฑฺฒึ วิรูฬฺหํ เวปุลฺลํ คเมนฺโตติ วุตฺตํ โหติ, เหตุเยเวทมปิ ทุกฺขานุภวนสฺส, มหาทยตา ปนสฺส ปรมฺปรเหตุ, ทุฏฺฐุ ขนติ กายิกํ อสฺสาทนฺติ’ทุปุพฺพา ขนิสฺมา’ ‘‘กฺวี’’ติ (๕-๔) กฺวิ, ทุกฺขํ กายิกทุกฺข เวทนา, กีทิสนฺติ อาห-’อนนฺตรูป’นฺติ, สภาววจโน ยํ รูปสทฺโท ‘‘ปิยรูป’’นฺติอาทีสุวิย, เต จ ทุกฺขสภาวา (อนนฺตา) อนนฺตการณานํ วเสน, ตสฺมา อนนฺตํ รูปํ สภาโว อสฺสาติ อนนฺตรูปํ, ตํ ทุกฺขํ อนุภวี วินฺที, กิมิวาติ อาห-‘สุขํ วา’ติ, สุฏฺฐุ ขนติ กายิกํ อาพาธนฺติ [Pg.5] สุขํ, อิวสทฺโท สธมฺมตฺตสงฺขาโตปมาโชตโก, สธมฺมตฺตญฺหิ อุปมา, วุตฺตญฺหิ ‘‘อุปมาโนปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ สิโย ปมา’’ติ, กึ วุตฺตํ โหติ ‘‘อนิฏฺฐานุภวนสภาวายาปิ ทุกฺขเวทนาย อนุภวนสภาวสามญฺเญน อชฺฌาสยสมฺปตฺติวิเสสโยคา มหาการุณิกสฺส สุเขน สทิสตาปตฺติโหตีติ ทุกฺขมฺปิ สมานํ ตํ สุขมิว วินฺที’’ติ. กถมญฺญถา วฏฺฏทุกฺขโต สกลโลกสฺส สมุทฺธรณํ สิยาติ, อถวา สุขมิว สุขํ วินฺทนฺโต วิย อนญฺญวินฺทิยมปิ ตาทิสํ ทุกฺขํ สกลโลกหิตาว หิตมนตาย วินฺทีติ อตฺโถ, เตนาห ‘อขินฺนรูโป’ติ, อขินฺนํ ปริสฺสมมปฺปตฺตํ รูปํ สภาโว อสฺสาติ วิคฺคโห.

ในบทนี้ คำว่า 'อวยวตฺโถ' เป็นคำที่ไม่กำหนด (เพศ) แต่เมื่อพิจารณาถึงคำว่า 'ธมฺมราช' จึงเป็นปุลลิงค์ (เพศชาย) ดังนั้น คุณวิเศษที่กล่าวไว้ในที่นี้จึงเป็นการแสดงถึงบุคคลผู้ทรงคุณวิเศษนั้น คำว่า 'ทยา' (ความกรุณา) หมายถึง การขจัดทุกข์แล้วให้สุขแก่ผู้อื่น หรือเป็นสิ่งที่สัตบุรุษพึงเข้าถึง (กมฺยติ) และดำเนินไปในสันดาน หรือหมายถึง การเบียดเบียนทุกข์ของผู้อื่น หรือหมายถึง การรับเอาทุกข์ของผู้อื่นมาเป็นเหตุให้ใจเศร้าหมองของตน เพราะเหตุที่ 'ทย' (ธาตุ) อยู่ในความหมายว่า 'ให้ ไป เบียดเบียน รับ' จึงลงปัจจัย 'อ' ด้วยสูตร 'อิตฺถิยามณตฺติกยกฺยาเจ' (5-49) เพราะความยิ่งใหญ่แห่งอารมณ์ หรือเพราะเป็นความกรุณาอันยิ่งใหญ่และน่าสรรเสริญ จึงเป็น 'มหาทย' (ผู้มีมหากรุณา) ในวิเสสนสมาสนี้ คำว่า 'สัทธาทิตฺว' (4-84) และการสั่งสมบารมีที่กล่าวต่อไป และการเสวยทุกข์นี้เป็นคำแสดงเหตุ คำว่า 'ชน' หมายถึง สัตว์โลกที่เกิดจากกรรมและกิเลส ด้วยคำนี้ พระขีณาสพก็สงเคราะห์เข้าด้วย เพราะมีการให้ประโยชน์คือความสุขในปัจจุบันแก่ท่านเหล่านั้น 'ชนตา' คือ หมู่ชน เพื่อประโยชน์ เพื่อความเจริญของชนนั้น เพื่อให้ชนนั้นได้มีส่วนแห่งความสุขคือนิพพานอันพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง ดังนี้ และคำว่า 'สมฺปูรย' นี้มีความสัมพันธ์กับคำว่า 'ทุกฺขมนุภวี' ในคำว่า 'สมฺโพธิ' นี้ คำว่า 'สมฺ' แสดงความหมายว่า 'ด้วยตนเอง' ดังนั้น 'สมฺโพธิ' จึงหมายถึง การตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยตนเอง ไม่ใช่การตรัสรู้จากผู้อื่น จากธาตุ 'พุธ' มี 'สมฺ' เป็นบทหน้า ลงปัจจัย 'อิ' (ในหมวด ณฺวาทิ) และยังกล่าวอีกว่า เป็นพระอรหัตตมรรคญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ละกิเลสทั้งปวงพร้อมด้วยวาสนา เป็นสัพพัญญุตญาณ 'สมฺปาปก' คือ สิ่งที่ยังให้ถึง 'สมฺโพธิยา สมฺปาปก' เป็นฉัฏฐีสมาส (สิ่งยังให้ถึงซึ่งสัมโพธิ) คำว่า 'ธมฺมชาต' (หมู่แห่งธรรม) ในที่นี้หมายถึง ธรรมที่เป็นบารมี และมหาบริจาค ๕ ประการ เป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมทรงผู้ที่ทรงธรรมนั้นไว้ และย่อมทรงผู้อื่นไว้ด้วยความสามารถในการยังให้ถึงสัมโพธิ จึงเรียกว่า 'ธรรม' จากธาตุ 'ธร' ในความหมายว่า 'ทรงไว้' ลงปัจจัย 'ขี' และลงปัจจัย 'ม' ด้วยสูตร 'วิยาทิ' (ในหมวด ณฺวาทิ) 'ธมฺมานํ ชาตํ' (หมู่แห่งธรรม) หรือ 'ธมฺมา เอว วา ชาตํ' (ธรรมนั่นแหละเป็นหมู่) และ 'สมฺโพธิสมฺปาปกญฺจ ตํ ธมฺมชาตญฺจ' เป็นวิเสสนสมาส (หมู่แห่งธรรมนั้นเป็นเครื่องยังให้ถึงสัมโพธิ) คำว่า 'สมฺปูรย' นี้เป็นกรรมของ 'มสฺส' (ของพระองค์) 'สมฺปูรยนฺติ' (ย่อมยังให้เต็ม) หมายถึง ด้วยความพร้อมแห่งการประกอบความเพียร พระองค์ทรงละนิพพานที่อยู่ในมือ ณ บาทมูลของพระทีปังกรพุทธเจ้า ด้วยพระหฤทัยที่เย็นลงด้วยคุณแห่งพระกรุณาที่กล่าวมาแล้วว่า 'เราจะช่วยสัตว์ทั้งหลายที่ตกอยู่ในทุกข์ในวัฏฏะอันทนได้ยากยิ่งนี้ให้พ้นจากทุกข์อันใหญ่หลวงนั้นได้อย่างไรหนอ' ด้วยเหตุนี้ จึงทรงบำเพ็ญให้เต็ม ให้เจริญ ให้ถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ด้วยเหตุเดียวคือการพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะ นี้เป็นเหตุแห่งการเสวยทุกข์ และมหากรุณาของพระองค์เป็นเหตุสืบเนื่อง 'ทุกฺข' (ทุกข์) มาจากธาตุ 'ขณ' มี 'ทุ' เป็นบทหน้า ลงปัจจัย 'กฺวิ' (5-4) หมายถึง สิ่งที่ขุด (เบียดเบียน) กายอย่างเลวทราม เป็นเวทนาคือทุกข์ทางกาย ถามว่า 'เป็นอย่างไร' ตอบว่า 'อนนฺตรูป' (มีรูปหาที่สุดมิได้) คำว่า 'รูป' ในที่นี้เป็นคำแสดงสภาวะ เช่นเดียวกับในคำว่า 'ปิยรูป' เป็นต้น และสภาวะแห่งทุกข์เหล่านั้น (หาที่สุดมิได้) โดยเหตุที่หาที่สุดมิได้ ดังนั้น 'อนนฺตรูป' จึงหมายถึง มีสภาวะหาที่สุดมิได้ พระองค์ทรงเสวยทุกข์นั้น ทรงประสบทุกข์นั้น ถามว่า 'เหมือนอะไร' ตอบว่า 'เหมือนสุข' 'สุข' คือสิ่งที่ขุด (เบียดเบียน) กายอย่างดี คำว่า 'อิว' (เหมือน) เป็นเครื่องแสดงอุปมาที่เรียกว่า 'สธมฺมตฺต' (ความเป็นธรรมดาเดียวกัน) เพราะความเป็นธรรมดาเดียวกันนั่นแหละคืออุปมา ดังที่กล่าวไว้ว่า 'ความเป็นธรรมดาเดียวกันของอุปมาและอุปไมย พึงเป็นอุปมา' หมายความว่าอย่างไร? หมายความว่า 'แม้เวทนาคือทุกข์ที่มีสภาวะเป็นที่ประสบสิ่งไม่น่าปรารถนา แต่ด้วยความพร้อมแห่งอัธยาศัยอันพิเศษ ด้วยความเป็นธรรมดาเดียวกันแห่งสภาวะการประสบ จึงทำให้พระมหากรุณิกเจ้าทรงถึงความคล้ายคลึงกับสุข ดังนั้น แม้ทุกข์นั้นก็ทรงประสบเหมือนสุข' มิฉะนั้นแล้ว การช่วยสัตว์โลกทั้งปวงให้พ้นจากทุกข์ในวัฏฏะจะพึงมีได้อย่างไร? อีกนัยหนึ่ง หมายความว่า พระองค์ทรงประสบทุกข์เช่นนั้นที่ผู้อื่นไม่อาจประสบได้ เหมือนกับทรงประสบสุข เพื่อประโยชน์แก่สัตว์โลกทั้งปวง ด้วยพระทัยที่มุ่งประโยชน์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'อขินฺนรูป' (มีสภาวะไม่เหน็ดเหนื่อย) การแยกศัพท์คือ 'อขินฺน' (ไม่เหน็ดเหนื่อย) 'รูป' (สภาวะ) หมายถึง มีสภาวะที่ไม่ถึงความเหน็ดเหนื่อย

---

ตํ ธมฺมราชนฺติ โยติ อนิยมนิทฺทิฏฺฐสฺส วุตฺตคุณวิเสสาธาร ปุคฺคลสฺสนิยมนวจนํ, ธมฺเมน ราชติ โน อธมฺเมนาติ วา, อตฺตนา ปฏิวิทฺธสฺส สามิภาเวน ธมฺมสฺส ราชา สามีติ วา, อตฺตนา ปฏิวิชฺฌิยมาเน ธมฺเม ปฏิวิชฺฌนฺโตว ตตฺถ ราชติ ทิปฺปตีติ วา, ปรูปการวเสน ตทตฺถาเยว ปฏิปนฺนตฺตา ปเรสํ ธมฺมํ ราเชติ ปกาเสตีติ วา ธมฺมราชา, ตํ ธมฺมราชํ นมิตฺวาติ สมฺพนฺโธ, นมสฺสิตฺวาติ อตฺโถ, กีทิสนฺติ อาห-‘ชิตมารวีรํ สุธนฺต โสวณฺณนิภ’นฺติ. ตตฺถ มาโร จ โส วีโรจาติ มารวีโร ชิโต วิทฺเตธสฺตพโล มารวีโร นาติ ชิตมารวีโร, ตํ, กิญฺจาปิ เทวปุตฺตกิเลสาภิสงฺขารมจฺจุกฺขนฺธ มารา-เนน ชิตา เอว, ตถาปิ วีรสทฺทสนฺนิธาเนน เทวปุตฺตมาเร คหิเต ตํวิชยา อญฺเญปิ ชิตา เอว นาม โหนฺตีติ วิญฺเญยฺยํ, สุฏฺฐุ ธนฺตํ ธมิตํ อุทฺธริตํ สุธนฺตํ, สุวณฺณเมว โสวณฺณํ, สุธนฺต จ ตํ โสวณฺณญฺจ, ตสฺเสว นิภา โสภา อสฺเสติ สมาโส, อถวา สุธนฺตญฺจ ตํ สุวณฺณํ เจติ สมาเส ตสฺสิทนฺติ ‘‘โณ’’ติ (๔-๓๔) ณปฺปจฺจเย ‘‘มชฺเฌ’’ติ (๔-๑๒๖) มชฺฌวุทฺธิยํ สุธนฺตโสวณฺณํ ปฏิมารูปํ, เตน นิโภ สทิโส, ตํ.

คำว่า 'ตํ ธมฺมราชํ' นี้ เป็นคำระบุถึงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งคุณวิเศษที่กล่าวมาแล้วซึ่งยังมิได้ระบุไว้แน่นอน, อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า 'ธมฺมราช' เพราะรุ่งเรืองด้วยธรรม มิใช่ด้วยอธรรม, หรือชื่อว่า 'ธมฺมราช' เพราะเป็นพระราชาคือเป็นเจ้าของแห่งธรรมที่พระองค์ทรงแทงตลอดแล้วด้วยความเป็นเจ้าของ, หรือเมื่อทรงแทงตลอดธรรมที่พึงแทงตลอดอยู่ ก็ทรงรุ่งเรืองคือทรงโชติช่วงในธรรมนั้นนั่นเอง, หรือชื่อว่า 'ธมฺมราช' เพราะทรงยังธรรมของผู้อื่นให้รุ่งเรืองคือทรงประกาศธรรม เพราะความเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นด้วยอำนาจแห่งการช่วยผู้อื่น, บทว่า 'ตํ ธมฺมราชํ นมิตฺวา' มีความสัมพันธ์กัน มีความหมายว่า นมัสการพระธรรมราชาพระองค์นั้น, ทรงเป็นอย่างไร? จึงตรัสว่า 'ชิตมารวีรํ สุธนฺตโสวณฺณนิภํ' (ผู้ทรงชนะมารผู้กล้าหาญ มีพระฉวีวรรณดุจทองคำที่หลอมดีแล้ว). ในบทนั้น มารด้วย เป็นผู้กล้าหาญ (วีระ) ด้วย ชื่อว่า 'มารวีระ', มารวีระผู้ถูกชนะแล้วคือมีกำลังถูกกำจัดแล้ว ชื่อว่า 'ชิตมารวีระ', ซึ่งพระองค์นั้น, แม้ว่ามารคือเทวบุตร กิเลส อภิสังขาร มัจจุ และขันธ์ พระองค์จะทรงชนะแล้วโดยแท้, ถึงกระนั้น พึงทราบว่า เมื่อระบุถึงเทวบุตรมารด้วยการวางศัพท์ว่า 'วีระ' ไว้ใกล้กัน มารที่เหลือก็ชื่อว่าถูกชนะแล้วด้วยชัยชนะนั้นนั่นเอง, บทว่า 'สุธนฺต' แปลว่า เป่าดีแล้ว หลอมดีแล้ว หรือยกขึ้นดีแล้ว, บทว่า 'โสวณฺณ' คือทองคำนั่นเอง, ทองคำนั้นด้วย เป็นของที่หลอมดีแล้วด้วย, ความสุกใสหรือความงดงามแห่งทองคำนั้นมีแก่พระองค์ เป็นสมาส, อีกนัยหนึ่ง ในสมาสว่า 'สุธนฺต' และ 'สุวณฺณ' นั้น เมื่อลง 'ณ' ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'โณ' (4-34) และพฤทธิ์สระในท่ามกลางด้วยสูตรว่า 'มชฺเฌ' (4-126) เป็น 'สุธนฺตโสวณฺณ' หมายถึงรูปปฏิมาทองคำที่หลอมดีแล้ว, ทรงมีพระฉวีวรรณดุจรูปปฏิมาทองคำนั้น ชื่อว่า 'สุธนฺตโสวณฺณนิภ', ซึ่งพระองค์นั้น.

---

เอตฺตาวตา จ –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ และ –

---

เหตุ ผลํ ปรตฺโถ จ, สพฺโพปิ ถุติสงฺคโห;

เหตุ สมฺโพธิโต, ปุพฺเพว, ยมญฺญํ ตโตปรีติ.

เหตุ ผล และประโยชน์ผู้อื่น ทั้งหมดนี้เป็นการประมวลคำสรรเสริญ; เหตุ [มี] ก่อนแต่การตรัสรู้, ส่วนสิ่งอื่นใด [ที่เหลือ] นอกจากนั้น [เป็นผลและประโยชน์ผู้อื่น].

---

วุตฺตเหตุผลสตฺโตปการวเสน [Pg.6] พุทฺธรตนสฺส ถุติปุพฺพกมฺปณามํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ธมฺมราเชน เตนาปิ ปูชนียสฺส ธมฺมรตนสฺส นิปจฺจการํ ทสฺเสตุํ‘ธมฺมญฺจ โมหนฺธตมปฺปธํสิ’นฺติ อาห, ตตฺถ จ สทฺโท ‘ธมฺมญฺจ นมิตฺวา’ติ นมสฺสนกฺริยาย ธมฺมํ สมฺปิณฺเฑติ, กิมฺภูตนฺติ อาห, ‘โมหนฺธตมปฺปธํสิ’นฺติ, มุยฺหตีติ โมโห=อญฺญาณํ, อนฺธยติ สมตฺถจกฺขุวิญฺญาณปริหาเนนาติ อนฺธํ, อนฺธญฺจ ตํ ตมญฺเจติ อนฺธตมํ=พาฬฺหติมิรํ, โมโหเยว ตํสทิสตาย อนฺธตมนฺติ โม หนฺธตมํ, ตํ ปธํเสติ ปกาเรน นาเสติ สีเลนาติ โมหนฺธตมปฺปธํสี, ปสทฺทสฺสปกาสนตฺถํ หิตฺวา ปการตฺถสฺเสว คหณโต ปริยตฺติยา สห–

หลังจากแสดงการนอบน้อมอันมีคำสรรเสริญเป็นเบื้องต้นต่อพระพุทธรัตนะ ด้วยอำนาจแห่งเหตุ ผล และการเกื้อกูลสัตว์ที่กล่าวมาแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความนอบน้อมต่อพระธรรมรัตนะที่แม้พระธรรมราชานั้นก็ทรงบูชา จึงตรัสว่า 'ธมฺมญฺจ โมหนฺธตมปฺปธํสิ', ในบทนั้น 'จ' ศัพท์ ย่อมรวบรวมพระธรรมเข้ากับกิริยาคือนมัสการว่า 'ธมฺมญฺจ นมิตฺวา', พระธรรมนั้นเป็นอย่างไร? จึงตรัสว่า 'โมหนฺธตมปฺปธํสิ', ธรรมชาติที่ชื่อว่า 'โมหะ' เพราะหลง ได้แก่ อัญญาณ, ธรรมชาติที่ชื่อว่า 'อนฺธ' เพราะทำให้มืดบอดด้วยการทำให้เสื่อมจากจักขุวิญญาณที่สามารถเห็นได้, เป็นทั้งความมืดบอดและเป็นทั้งความมืด จึงชื่อว่า 'อนฺธตมะ' ได้แก่ ความมืดมิดอย่างยิ่ง, โมหะนั่นเองเป็น 'อนฺธตมะ' เพราะความที่โมหะนั้นคล้ายกับความมืดมิดนั้น จึงชื่อว่า 'โมหนฺธตมะ', พระธรรมใดมีปกติกำจัดคือทำลายความมืดมิดคือโมหะนั้นโดยประการต่าง ๆ พระธรรมนั้นชื่อว่า 'โมหนฺธตมปฺปธํสิ', เพราะละความหมายว่าประกาศของ 'ป' อักษรเสีย แล้วถือเอาเพียงความหมายว่า 'โดยประการต่าง ๆ' พร้อมด้วยปริยัติธรรม -

---

โสตาปตฺตาทโย มคฺคา,จตฺตาโร ตปฺผลานิจ;

จตฺตาริ อถ นิพฺพานํ, ธมฺมา โลกุตฺตรา นวาติ.

มรรคมีโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ๔ และผลของมรรคนั้น ๔ อีกทั้งนิพพาน รวมเป็นโลกุตตรธรรม ๙ ประการ

---

วุตฺตนวโลกุตฺตรมฺโม คหิตาติ วิญฺญาตพฺพํ, อญฺญถา อรหตฺตมคฺโคว คยฺเหยฺย, กสฺมา ปเนตฺถ โมหสฺเสว ปหานํ วุตฺตํ, เนตเรสนฺติ ตมฺมูลกตฺตา สพฺพกิเลสานํ, ตปฺปหานสฺมิญฺหิ วุจฺจมาเน ตมฺมุเขเนตเรสมฺปิ ปหานํ วุตฺตเมว โหตีติ.

พึงทราบว่า โลกุตตรธรรม ๙ ที่กล่าวแล้วนั่นแลถูกถือเอา, มิฉะนั้นแล้ว พึงรับเอาเพียงอรหัตตมรรคเท่านั้น. ก็เพราะเหตุไร ในที่นี้จึงกล่าวถึงการละโมหะอย่างเดียว ไม่กล่าวถึงการละกิเลสที่เหลือ? เพราะโมหะเป็นรากเหง้าของกิเลสทั้งปวง, จริงอยู่ เมื่อกล่าวถึงการละโมหะนั้น การละกิเลสที่เหลือก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้วโดยผ่านทางโมหะนั้นนั่นเอง.

---

เอวํ ธมฺมรตนสฺส นมกฺการํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทาธารภูตสงฺฆรตนํ นมสฺสิตุํ ‘สงฺฆํ ตถา สงฺฆฏิตํ คุเณหี’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ ตถาสทฺโท สมุจฺจเย วา, วโจยุตฺติยํ วา, วโจยุตฺติปกฺเข จ สทฺโท อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ, กิเลสาทโย สํหนติ หึสตีติ สงฺโฆ, สํปุพฺพโต หนติสฺมา กฺวิมฺหิ ‘‘กฺวิมฺหิ โฆปริปจฺจสโม หี’’ติ (๕.๑๐๐) หนสฺส โฆ, กิเลสหึสนญฺเจตฺถ ตทงฺคาทิวเสน คหิตํ, คุเณหีติ สามญฺญนิทฺเทสโต สมฺมุติสงฺเฆน สทฺธึ

เมื่อแสดงการนอบน้อมพระธรรมรัตนะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะนอบน้อมพระสังฆรัตนะอันเป็นที่รองรับแห่งพระธรรมนั้น จึงตรัสว่า 'saṅghaṃ tathā saṅghaṭitaṃ guṇehī', ในบทนั้น 'tathā' ศัพท์ ใช้ในความหมายว่าประมวลมา หรือใช้ในความหมายว่าความเหมาะสมแห่งถ้อยคำ, และในฝ่ายความเหมาะสมแห่งถ้อยคำ พึงนำ 'ca' ศัพท์มาเชื่อมโยง, ชื่อว่า 'สงฆ์' เพราะย่อมกำจัดคือเบียดเบียนกิเลสเป็นต้น, ในการลง 'กวิ' ปัจจัย หลัง 'หน' ธาตุ ที่มี 'สํ' เป็นบทหน้า ด้วยสูตรว่า 'kvimhi ghoparipaccasamo hī' (5.100) แปลง 'หน' เป็น 'โฆ', และในที่นี้ การเบียดเบียนกิเลสพึงทราบว่าถือเอาด้วยอำนาจแห่งตทังควิมุตติเป็นต้น, บทว่า 'guṇehi' เป็นการระบุโดยทั่วไป พร้อมด้วยสมมติสงฆ์.

---

จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเลฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโตติ.

ท่านผู้ปฏิบัติดี ๔ ท่าน และท่านผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ ท่าน พระสงฆ์หมู่นี้เป็นผู้ตรง ประกอบด้วยปัญญาและศีล.

---

วุตฺตอฏฺฐอริยปุคฺคลา [Pg.7] คยฺหนฺติ, คุเณหีติ โลกิยโลกุตฺตเรหิ สีลาทิคุเณหิ, สงฺฆฏิตนฺติ สํหตํ.

อริยบุคคล ๘ จำพวกที่กล่าวแล้วนั้นถูกถือเอา. คำว่า 'guṇehi' คือด้วยคุณมีศีลเป็นต้น อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ. คำว่า 'saṅghaṭitaṃ' คือรวมกันแล้ว.

---

เอวมนนฺตราเยน คนฺถปริสมาปนตฺถมนนฺต คุณวิสิฏฺฐโลกตฺตยคฺคสีขามณิภูตสฺส รตนตฺตยสฺส ปณามํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ คนฺถ กตฺตาทิยถาวุตฺตตฺโถปทสฺสน ปุพฺพงฺคมมตฺตนา สมารภิตพฺพํ คนฺถ กรณํ ปฏิญฺญาตุกาโม’โย อิทฺธิมนฺเตสู’ติอาทิมาห, ตตฺถ ‘โย’ติ อิมสฺส ‘ตนฺนามเธยฺเยนา’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ, เอตาย สตฺตา อิชฺฌนฺติ อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ=อิทฺธิวิธาทโย โลกิยา โลกุตฺตรา จ สา เอเตสมตฺถีติ อิทฺธิมนฺโต, เตสุ อิทฺธิมนฺเตสุ, อิทฺธิมนฺตานํ มหาสาวกานํ มชฺเฌติ อตฺโถ, มหตฺตปฺปตฺโตติ มหตฺตํ มหนฺตภาวํ คโต, ตนฺนามเธยฺเยนาติ ตสฺเสว นามเธยฺยมสฺสาติ ตนฺนามเธยฺโย, เตน, ตโปธเนนาติ มุนินา, กึ วุตฺตํ โหติ- ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ โมคฺคลฺลาโน’’ติ ภควตา อิทฺธิมนฺเตสุ เอตทคฺเค ฐปิโต มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร นาม โย ทุติโย อคฺคสาวโก… (เตน สมานนามเธยฺเยนาติ) ตมปทิสนฺโต-ยมาจริโย อนุทฺธตภาเวน อุชุนากฺกเมน นามาทิกมวตฺวา วงฺกวุตฺติยา อตฺตโน โมคฺคลฺลาโนติ นามํ มหาสามิฏฺฐานนฺตรปฺปตฺตึ กาโลจิตปญฺญา เวยฺยตฺติยํ พุทฺธสาสโนปการิตาทิญฺจ วิภาเวติ. ‘ยํ รจิต’นฺติ สมฺพนฺโธ, รจิตนฺติ กตํ, กินฺติ อาห สทฺทสตฺถ’นฺติ, สทฺทสตฺถํ นาม สุตฺต, สทฺทลกฺขณพฺยากรณาทฺยปรนามเธยฺยํ, สุตฺตํ(หิ) ‘สทฺทา (ลกฺขียนฺติ) สาสียนฺติ อนุสาสียนฺติ ปกติปฺปจฺจยาทิวิภาคกปฺปนาย เอเตนา’ติ สทฺทลกฺขณนฺติ จ ‘พฺยากรียนฺติ สทฺทนิปฺผาทนวเสน กถียนฺติ เอเตนา’ติ พฺยากรณนฺติ จ วุจฺจติ, อปรมฺปน วุตฺยาทิ ตทุปกรณภาเวน สทฺทสตฺถํ สทฺทลกฺขณํ พฺยากรณนฺติ จ วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ, อนุนนฺติ ตพฺพิเสสนํ, อเสสลกฺขิโยปสงฺคาหกภาเวน วตฺตพฺพสฺสาปรสฺสาภาวา สมฺปุณฺณนฺติ อตฺโถ, อถาติ อนนฺตรตฺเถ นิปาโต, สทฺทสตฺถรจนานนฺตรนฺติ อตฺโถ, ตสฺเสติ สทฺทสตฺถสฺส, วุตฺติ จ [Pg.8] สมาสา กตาติ สมฺพนฺโธ, สุตฺตํ วิวรียติ เอตายาติ วุตฺติ, สมสฺสเต สงฺขิปียตีติ สมาสา.

ครั้นแสดงการนอบน้อมพระรัตนตรัยอันมีคุณไม่มีที่สุด อันเป็นยอดแห่งโลกทั้งสาม เพื่อให้การแต่งคัมภีร์สำเร็จโดยไม่มีอันตรายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ อาจารย์ผู้ประสงค์จะประกาศการแต่งคัมภีร์ที่ตนจะพึงเริ่ม โดยมีคำแสดงอรรถที่กล่าวแล้วมีผู้แต่งคัมภีร์เป็นต้นเป็นเบื้องหน้า จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ผู้ใดในบรรดาผู้มีฤทธิ์’. ในบทนั้น คำว่า ‘ผู้ใด’ มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘ด้วยชื่อนั้น’. สัตว์ทั้งหลายย่อมสำเร็จ ย่อมเจริญ ย่อมถึงความสูงสุดด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้ชื่อว่า ‘อิทธิ’ (ฤทธิ์) คือฤทธิ์มีอิทธิวิธีเป็นต้น อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ. ฤทธิ์นั้นมีแก่สัตว์เหล่านั้น เหตุนั้นสัตว์เหล่านั้นชื่อว่า ‘อิทธิมันตะ’ (ผู้มีฤทธิ์). ในบรรดาผู้มีฤทธิ์เหล่านั้น คือในท่ามกลางพระมหาสาวกผู้มีฤทธิ์ทั้งหลาย ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า ‘ผู้ถึงความเป็นใหญ่’ คือผู้ถึงความเป็นใหญ่. คำว่า ‘ด้วยชื่อนั้น’ คือชื่อนั้นมีแก่ท่านนั้น เหตุนั้นท่านนั้นชื่อว่า ‘ผู้มีชื่อนั้น’ ด้วยท่านนั้น. คำว่า ‘ด้วยผู้มีตบะเป็นทรัพย์’ คือด้วยพระมุนี. ความว่าอย่างไร? พระมหาโมคคัลลานเถระผู้เป็นอัครสาวกองค์ที่สอง ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในบรรดาผู้มีฤทธิ์ว่า ‘‘ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีฤทธิ์ พระโมคคัลลานะเป็นเลิศ’’. (ด้วยผู้มีชื่อเสมอกับท่านนั้น) อาจารย์นี้เมื่อกล่าวถึงท่านนั้น ย่อมแสดงชื่อของตนว่าโมคคัลลานะ ความถึงซึ่งตำแหน่งพระมหาเถระ ความเป็นผู้ฉลาดในปัญญาที่สมควรแก่กาล และความเป็นผู้มีอุปการะแก่พระพุทธศาสนาเป็นต้น ด้วยความไม่โอ้อวด ด้วยวิธีการตรง ไม่กล่าวชื่อเป็นต้น แต่กล่าวด้วยวิธีอ้อม. มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘อันใดที่แต่งแล้ว’. คำว่า ‘แต่งแล้ว’ คือทำแล้ว. กล่าวว่าอะไร? กล่าวว่า ‘สัททศาสตร์’. ชื่อว่า ‘สัททศาสตร์’ คือสูตร, เป็นชื่ออื่นมีสัททลักขณะและไวยากรณ์เป็นต้น. สูตรนั้น (แล) ชื่อว่า ‘สัททลักขณะ’ เพราะเสียงทั้งหลาย (ย่อมถูกกำหนด) ย่อมถูกสั่งสอน ย่อมถูกอนุศาสน์ด้วยสูตรนี้ โดยการกำหนดแบ่งภาคมีปกติและปัจจัยเป็นต้น. และชื่อว่า ‘ไวยากรณ์’ เพราะเสียงทั้งหลายย่อมถูกจำแนก คือย่อมถูกกล่าวโดยการทำให้เสียงสำเร็จด้วยสูตรนี้. อนึ่ง พึงทราบว่า คัมภีร์มีวุตติเป็นต้น ก็ชื่อว่า ‘สัททศาสตร์’ ‘สัททลักขณะ’ และ ‘ไวยากรณ์’ โดยความเป็นเครื่องอุปการะแก่สูตรนั้น. คำว่า ‘ไม่น้อย’ (อนูน) เป็นบทวิเสสนะของคำนั้น. เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่จะพึงกล่าวโดยความเป็นเครื่องรวบรวมบทที่พึงกำหนดทั้งหมด เหตุนั้นจึงมีอรรถว่าสมบูรณ์. คำว่า ‘ลำดับนั้น’ เป็นนิบาตในอรรถว่าลำดับ. มีอรรถว่าลำดับจากการแต่งสัททศาสตร์. คำว่า ‘ของสัททศาสตร์นั้น’ คือของสัททศาสตร์. มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘และวุตติและสมาสถูกทำแล้ว’. ชื่อว่า ‘วุตติ’ เพราะสูตรย่อมถูกอธิบายด้วยวุตตินั้น. ชื่อว่า ‘สมาส’ เพราะย่อมรวมกัน ย่อมย่อ.

---

ตสฺสาปีติ วุตฺติยาปิ, สงฺคเหตฺวา สทฺทวเสน สงฺกุจิตํ วิย กตฺวา ขิปนํ สงฺเขโป, ตสฺส นโย กโม สงฺเขปนโย, เตน, โภวาติ โย สทฺทสตฺถสฺส วุตฺติยา จ กตฺตา โส เอว, อิทานิ สุตฺตวุตฺติรจนานนฺตรมวสรปฺปตฺเต อิมสฺมึ กาเล, สมารเภยฺย สมฺมา อารมฺภํ กเรยฺย พหุนฺนํ กฺริยากฺขณานมาทิภูตํ กฺริยากฺขณมนุติฏฺเฐยฺย, กินฺติ สํวณฺณนํ, สํวณฺณียติ อตฺโถ เอตายาติ สํวณฺณนา, ปญฺจียติ วิปญฺจียติ พฺยตฺตี กรียติ วุตฺติ อตฺโถ เอตายาติ วา, ตํ ปญฺจยตีติ วา ลทฺธนามปญฺจิกา, ตํ.

คำว่า ‘แม้ของวุตตินั้น’ คือแม้ของวุตติ. การรวบรวมแล้วทำให้เหมือนหดเข้าโดยอาศัยเสียงแล้วทิ้งไป ชื่อว่า ‘สังเขป’ (การย่อ). อุบายของสังเขปนั้น คือลำดับ ชื่อว่า ‘สังเขปนัย’ (นัยแห่งการย่อ) ด้วยสังเขปนัยนั้น. คำว่า ‘ท่านผู้เจริญ’ คือผู้ใดเป็นผู้แต่งสัททศาสตร์และวุตติ ผู้นั้นนั่นเอง. บัดนี้ ในกาลนี้ที่ถึงโอกาสแล้วหลังจากแต่งสูตรและวุตติ. พึงเริ่ม คือพึงทำความเริ่มโดยชอบ พึงปฏิบัติการกระทำอันเป็นเบื้องต้นแห่งการกระทำหลายอย่าง. อะไร? คือ ‘สํวณฺณนา’ (อรรถกถา). ชื่อว่า ‘สํวณฺณนา’ เพราะอรรถย่อมถูกพรรณนาด้วยสํวณฺณนานั้น. หรือชื่อว่า ‘สํวณฺณนา’ เพราะอรรถย่อมถูกแสดง ย่อมถูกจำแนก ย่อมถูกทำให้ชัดเจนด้วยสํวณฺณนานั้น. หรือชื่อว่า ‘ปัญจิกา’ เพราะย่อมแสดงอรรถนั้น.

---

เอวมตฺตนา กรณียสตฺถมฺปฏิชานิตฺวา ตทนนฺตรํ ‘‘ทฺเว เม ภิกฺขเว ปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย (กตเม ทฺเว) ปรโต จ โฆโส (อชฺฌตฺตญฺจ) โยนิโส มนสิกาโร’’ติ วจนโต สมฺมาสวนปฏิพทฺธา สพฺพาปิ สาสน (ปฺปฏิ) สมฺปตฺตีติ สาสนปฺปฏิปตฺติยา พฺยากรณสฺส มูลการณตฺตา ตํ สวเน สาธุชเน นิโยเชนฺโต ‘ตํ สารภูต’นฺติอาทิมาห, ตตฺถ ตนฺติ ยสทฺทวิรเหปิ อธิกตตฺตา สํวณฺณนํ ปรามสติ, ตํ สุณนฺตู’ติ สมฺพนฺโธ, สาธูติ สวนกฺริยาวิเสสนํ, อตฺถานุรูปํ พฺยญฺชนํ, พฺยญฺชนานุรูปญฺจ อตฺถํสลฺลกฺเขตฺวา อนญฺญมนา หุตฺวา สกฺกจฺจํ สุณนฺตูติ อตฺโถ สุวณฺณภาชเน นิกฺขิตฺตสีหวสาวิย อวินสฺสมานํ กตฺวา หทเย ฐปนวเสน, สกฺกจฺจสวนเมว หิ โสตูนมตฺถาวหํ โหตีติ, สนฺโตติ สวนกฺริยาย กตฺตาโร ทสฺเสติ, ตถา สาติสยพฺยากรณํ… ตถาวิธา เอว สปฺปุริสา สาธุกํ โสตุกามา โหนฺตีติ, กิมฺภูตนฺติ อาห ‘สารภูต’นฺติอาทิ, ภูตสทฺโท เอตฺถ ‘‘ภูตสฺมึ ปาจิตฺติย’นฺติอาทีสุ วิย วิชฺชมานตฺโถ, เผคฺคุตฺตาภาเวน อปริจฺจชนียตาย สาโร ถิรํ โส อตฺโถ พฺยญฺชนญฺจ อสฺสา อตฺถีติ สารา จ สา ภูตาจ, อถ วา โลกิยโลกุตฺตรคุณาติสยสาธเนกสาธนภาวโต เสฏฺฐฏฺเฐน สารญฺจ สา ภูตาจาติ สารภูตา, ตํ คนฺโถ เยเวตฺถ สงฺเขปิโต, อตฺโถ ปน นยคฺคาหิตตายปิ สพฺพถา ทสฺสิโตเยวาติ [Pg.9] วิปุลํ อตฺถํ คณฺหาตีติ วิปุลตฺถคาหี, ตํ, วิธียมานวณฺณนากฺกมวิเสเสน พฺยากุลสฺส วณฺณนากฺกมสฺส นิรสนโต นตฺถิ อากุลํ กิญฺจิ อสฺสาติ อนากุลํ, ตํ, อิมินา จ กจฺจายนวุตฺติวณฺณนาสุ น ตถาภาวํ ทสฺเสติ.

ครั้นปฏิญญาคัมภีร์ที่ตนจะพึงทำอย่างนี้แล้ว ลำดับนั้น เพราะพระดำรัสว่า ‘‘ภิกษุทั้งหลาย ปัจจัย ๒ อย่างนี้ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิ (ปัจจัย ๒ อย่างอะไรบ้าง) คือเสียงจากภายนอก (และ) โยนิโสมนสิการจากภายใน’’ ดังนี้ ความสำเร็จแห่งพระศาสนาทั้งปวงย่อมผูกพันกับการฟังโดยชอบ. เพราะไวยากรณ์เป็นมูลเหตุแห่งการปฏิบัติพระศาสนา อาจารย์จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ซึ่งเป็นสาระ’ เพื่อชักชวนสัตบุรุษทั้งหลายในการฟังไวยากรณ์นั้น. ในบทนั้น คำว่า ‘นั้น’ แม้ไม่มีคำว่า ‘ใด’ ก็ยังอ้างถึงสํวณฺณนา เพราะเป็นเรื่องที่กำลังกล่าวถึง. มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘ขอท่านทั้งหลายจงฟังซึ่งสํวณฺณนานั้น’. คำว่า ‘ดี’ เป็นบทวิเสสนะของการฟัง. มีอรรถว่า ขอท่านทั้งหลายจงกำหนดพยัญชนะให้สมควรแก่อรรถ และอรรถให้สมควรแก่พยัญชนะแล้ว มีใจไม่ฟุ้งซ่าน จงตั้งใจฟัง โดยการทำให้ไม่เสื่อมเสียเหมือนไขมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในภาชนะทองคำ แล้วเก็บไว้ในใจ. เพราะการตั้งใจฟังเท่านั้นย่อมนำมาซึ่งประโยชน์แก่ผู้ฟัง. คำว่า ‘สัตบุรุษ’ ย่อมแสดงผู้กระทำการฟัง. อนึ่ง ไวยากรณ์อันยิ่ง… สัตบุรุษผู้เช่นนั้นเท่านั้นย่อมปรารถนาจะฟังโดยดี. กล่าวว่ามีสภาพเป็นอย่างไร? กล่าวว่า ‘เป็นสาระ’ เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า ‘เป็นแล้ว’ มีอรรถว่ามีอยู่ เหมือนในคำมีอาทิว่า ‘‘ปาจิตตีย์ในเรื่องที่มีอยู่จริง’’. เพราะไม่มีความไร้สาระ จึงไม่ควรทอดทิ้ง สาระคือความมั่นคง อรรถและพยัญชนะนั้นมีแก่สํวณฺณนานั้น เหตุนั้นสํวณฺณนานั้นจึงเป็นสาระและมีอยู่. อีกนัยหนึ่ง เพราะเป็นเครื่องยังคุณอันยิ่งใหญ่ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระให้สำเร็จ จึงเป็นสาระโดยความเป็นของประเสริฐ และมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ‘สาร์ภุตะ’ (เป็นสาระ). ในที่นี้ คัมภีร์นั้นนั่นเองถูกย่อแล้ว. แต่อรรถนั้นถูกแสดงไว้โดยประการทั้งปวง แม้โดยการถือเอานัย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ‘วิปุลัตถคาหี’ (ผู้ถือเอาอรรถอันไพบูลย์) เพราะย่อมถือเอาอรรถอันไพบูลย์. สํวณฺณนานั้น ชื่อว่า ‘อนากุละ’ (ไม่ยุ่งเหยิง) เพราะไม่มีความยุ่งเหยิงใด ๆ โดยการขจัดลำดับการพรรณนาที่ยุ่งเหยิงด้วยลำดับการพรรณนาที่จัดทำเป็นพิเศษ. และด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่าในกัจจายนวุตติและอรรถกถาอื่น ๆ ไม่มีสภาพเช่นนั้น.

---

ตเทวมธิกตตฺตาเยวายมาจริโย คนฺถารมฺเภ’มหาทโย โย’ติอาทิเก ปฏิปชฺชิตฺวา ทานิ อตฺตนา วณฺณนียสฺส คนฺถสฺสาทิ ภูตํ วากฺยมนธิกตปริหารมุเขเนโวปนฺยสฺย พฺยาขฺยาตุมาห- ‘อิธา’ติอาทิ, ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ มาคธิกสทฺทลกฺขณวิรจนาธิกาเร, มาคธานํ สทฺทานํ อิทนฺติ มาคธิกํ, มาคธิกํ สทฺทลกฺขณนฺติ วิเสสน สมาโส, วิรจยิตุกาโมติ กตฺตุกาโม, รตึชเนตีติ รตนํ, รมยตี ติ (วา) รตนํ อนปฺปจฺจเยน, อถวา ยํ โลเก จิตฺตีกตาทิกํ รตนนฺติ วุจฺจติ, อิทมฺปิ ตํ สทิสตาย รตนนฺติ วุจฺจติ, ตถาจาหุ–

เพราะความเป็นผู้ได้รับมอบหมายนั่นเอง พระอาจารย์นี้ เมื่อดำเนินตามคำเริ่มต้นคัมภีร์ว่า 'มหานุภาพใด...' เป็นต้นแล้ว บัดนี้ เพื่อจะอธิบายประโยคที่เป็นเบื้องต้นของคัมภีร์ที่ตนจะพรรณนา จึงยกขึ้นแสดงโดยทางแห่งการหลีกเลี่ยงสิ่งที่ไม่เกี่ยวข้อง แล้วกล่าวว่า 'อิธ' เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า 'อิธ' หมายถึง ในอธิการว่าด้วยการรจนาลักษณะแห่งศัพท์ภาษามาคธีนี้. คำว่า 'มาคธิกะ' หมายถึง (ลักษณะ) นี้แห่งศัพท์ของชาวมาคธทั้งหลาย. คำว่า 'มาคธิกะสัททลักขณะ' เป็นวิเสสนสมาส. คำว่า 'วิรจยิตุกาโม' หมายถึง ผู้ใคร่จะทำ. คำว่า 'รัตนะ' หมายถึง สิ่งที่ยังความยินดีให้เกิด หรือ 'รัตนะ' หมายถึง สิ่งที่ยังความรื่นรมย์ให้เกิด ด้วย 'อน' ปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง สิ่งใดที่โลกเรียกว่า 'รัตนะ' มีการทำความเคารพเป็นต้น แม้สิ่งนี้ก็เรียกว่า 'รัตนะ' เพราะความคล้ายคลึงกับสิ่งนั้น ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

---

จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตีติ.

สิ่งที่ผู้คนยกย่อง, มีค่ามาก, หาอะไรเปรียบไม่ได้, ยากที่จะได้เห็น, เป็นของใช้สอยของสัตว์ผู้ไม่ต่ำทราม (ผู้ประเสริฐ), เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงเรียกว่า 'รัตนะ'.

---

พุทฺธาทีนเมตมธิวจนํ, ตโย อวยวา อสฺสาติ ตยํ, สมุทาโย, รตนานํ ตยํ รตนตฺตยํ, อวยววินิมฺมุตฺตสฺส ปน สมุทายสฺส อภาวโต ตีณิ เอว รตนานิ วุจฺจนฺติ, ปณมนํ ปณาโม, รตนตฺตยคุณนินฺนตา, ปณมนฺติ เอตายาติ วา ปณาโม, ปณามกฺริยานิปฺผาทิกา กุสลเจตนา, รตนตฺตยสฺส ปณาโมติ ฉฏฺฐีสมาโส, อภิธียติ ปฏิปาทียตีตฺยภิเธยฺโย สมุทิเตน สตฺเถน วจนียตฺโถ, เยน จ โย ปฏิปาทียติ โส ตสฺส อตฺโถ โหตีติ, โส จ ปกติปฺปจฺจยาทิวิภาคกปฺปนาย สทฺทานํ สงฺขรณํ, สทฺทสตฺเถน หิ สทฺทสงฺขรณเมว ปฏิปาทียติ, (รตนตฺตยปฺปณาโม จ อภิเธยฺโย จ) รตนตฺตยปฺปณามาภิเธยฺยนฺติ จตฺถสมาโส, ตสฺส สนฺทสฺสนํ อตฺโถ ยสฺสาติ อญฺญปทตฺโถ, กินฺตํ วากฺยํ, ตา วาติ วากฺยาลงฺกาเร, นนุเจวมธิกตตฺเตปิ อภิเธยฺยมตฺตเมวทสฺเสตพฺพํ [Pg.10] สิยา กึ วาจาปณาเมน, กายมโนมเยนาปิ ปุญฺญาติ สยปฺปตฺติยา อภิสมีหิตตฺถสิทฺธิ โหเตวาติ โจทนํ มนสิ นิธาย วจีปณามสฺส ปรตฺถสนฺนิสฺสยตญฺจ ตสฺเสว วิภาเคน ปโยชนญฺจ ทสฺเสตุมาห- ‘ตตฺถ’อิจฺจาทิ, คุณสทฺโท เอตฺถ ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขา’’ติอาทีสุ วิย อานิสํสฏฺโฐ, คุณานมานิสํสานํ อนุกูลํ อนุคุณํ, เหตุมนฺตวิเสสนเมตํ, ปธานภาวํ นีตํ ปณีตํ อติอุตฺตมนฺติ อตฺโถ, อตีสเยน ปณีตํ ปณีตตรํ, จิตฺตสฺสสนฺตานํ ปพนฺโธ จิตฺตสนฺตานํ, ปณีตตรญฺจ ตํ จิตฺตสนฺตานญฺจ, อนุคุณญฺจ ตํ ปณีตตรจิตฺตสนฺตานญฺจาติ วิเสสนสมาโส, ตปฺปณามกรเณน อนุคุณ…เป… สนฺตานํ เยสนฺติ อญฺญปทตฺโถ, เตสํ, ยถา เต โสตาโร รตนตฺตยสฺส ปณามกรเณน ปุญฺญาติสยปฺปฏิลาภา อเนกานิสํสาติสยปฺปฏิลาภานุกูล จิตฺตสนฺตานตาย ปธานตรจิตฺตสนฺตานา โหนฺติ, ตถา ปวตฺตานนฺติ อธิปฺปาโย, อิทมฺปิ อธิคตา…เป… นฺตราธานนฺตีเมสํ เหตุภาเวน ติฏฺฐติ, อธิคตา ปตฺตา อเนเก พหู อานิสํสวิเสสา อายุ วณฺณสุขพลปฏิภานาทโย เยสนฺติ วิคฺคโห, วิโสสิตา สุกฺขาปิตา อนฺตรายา ภยาทโย อชฺฌตฺติกา พาหิยา วา เยสํ ตถาวิธานํ โสตูนํ, เอเตปิ อภิ,เป,ทฺธตฺถนฺติ อิจฺจสฺส เหตู, อภิสมีหิตสฺส อนุฏฺฐิตสฺส กตนิฏฺฐิตสฺส คนฺถสฺส อวโพโธเยว ผลํ, ตสฺส สิชฺฌนตฺถํ, กินฺตํ รตนตฺตยปฺปณามสนฺทสฺสนํ.

คำนี้เป็นชื่อเรียกของพระพุทธเจ้าเป็นต้น. คำว่า 'ตยัง' หมายถึง หมู่ เพราะมีส่วนประกอบสาม. หมู่แห่งรัตนะทั้งหลาย ชื่อว่า 'รัตนตรัย'. แต่เพราะไม่มีหมู่ที่แยกออกจากส่วนประกอบได้ จึงเรียกว่า 'รัตนะ ๓' เท่านั้น. การน้อมไหว้ ชื่อว่า 'ปณามะ' คือความน้อมไปในคุณของพระรัตนตรัย. หรือ กุศลเจตนาที่เป็นตัวทำให้กิริยาคือการน้อมไหว้สำเร็จ ชื่อว่า 'ปณามะ' เพราะเป็นเครื่องน้อมไหว้. 'รัตนัตตยัสสะ ปณามะ' เป็นฉัฏฐีสมาส. อรรถที่พึงกล่าวด้วยคัมภีร์ที่รวมกัน ซึ่งถูกกล่าวคือถูกทำให้เข้าใจ ชื่อว่า 'อภิเธยยะ'. และอรรถใดอันบุคคลย่อมให้ถึงด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมเป็นอรรถของสิ่งนั้น. และอรรถนั้นคือการปรุงแต่งศัพท์ด้วยการกำหนดจำแนกปกติและปัจจัยเป็นต้น เพราะด้วยสัททศาสตร์ ย่อมแสดงการปรุงแต่งศัพท์เท่านั้น. (การน้อมไหว้พระรัตนตรัยและอภิเธยยะ) 'รัตนัตตยัปปณามภิเธยยะ' เป็นทวันทสมาส. ประโยคใดมีอรรถคือการแสดงสิ่งนั้น ประโยคนั้นเป็นอัญญบทัตถะ. ประโยคนั้นคืออะไร? คำว่า 'ตา วา' เป็นคำประดับประโยค. หากมีคำค้านว่า แม้เมื่อมีความเป็นผู้ได้รับมอบหมาย ก็ควรแสดงเพียงอภิเธยยะเท่านั้น จะมีประโยชน์อะไรด้วยการน้อมไหว้ทางวาจา เพราะความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่มุ่งหวังย่อมมีได้ด้วยการถึงพร้อมแห่งบุญแม้ที่สำเร็จทางกายและใจอยู่แล้ว. ท่านจึงเก็บข้อโต้แย้งนั้นไว้ในใจ และเพื่อแสดงความเป็นที่อาศัยของผู้อื่นแห่งการน้อมไหว้ทางวาจา และประโยชน์ของการน้อมไหว้ทางวาจานั้นโดยการจำแนก จึงกล่าวว่า 'ตัตถะ' เป็นต้น. ในที่นี้ 'คุณศัพท์' มีอรรถว่าอานิสงส์ เหมือนในคำว่า 'ทักษิณาที่หวังได้มีส่วนร้อย' เป็นต้น. 'อนุกูล' คือสิ่งที่เหมาะสมแก่อานิสงส์. คำนี้เป็นวิเสสนะที่มีเหตุ. 'ปณีตะ' หมายถึง ถูกนำไปสู่ความเป็นประธาน คือประเสริฐยิ่ง. 'ปณีตตระ' คือประเสริฐยิ่งกว่า. 'จิตตสันดาน' คือความสืบต่อแห่งจิต. จิตตสันดานนั้นด้วย ประเสริฐยิ่งกว่าด้วย. และจิตตสันดานที่ประเสริฐยิ่งกว่านั้นด้วย เหมาะสมด้วย เป็นวิเสสนสมาส. ชนเหล่าใดมีจิตตสันดานที่เหมาะสม...ด้วยการกระทำปณามะนั้น เป็นอัญญบทัตถะ. อธิบายว่า สำหรับชนเหล่านั้น คือผู้ฟังเหล่านั้น ผู้มีจิตตสันดานเป็นประธานยิ่งกว่า เพราะความเป็นผู้มีจิตตสันดานเหมาะสมต่อการได้อานิสงส์พิเศษมากมาย ด้วยการได้บุญอันยิ่งใหญ่จากการกระทำปณามะต่อพระรัตนตรัย. แม้คำนี้ก็ตั้งอยู่โดยความเป็นเหตุของคำว่า 'ผู้บรรลุแล้ว...ผู้มีอันตรายอันกำจัดแล้ว'. 'อธิคตา' คือ บรรลุแล้ว ซึ่งอานิสงส์พิเศษมากมายหลายประการ มีอายุ วรรณะ สุขะ พละ ปฏิภาณ เป็นต้น เป็นวิเคราะห์. 'วิโสสิตา' คือ ทำให้เหือดแห้งไปแล้ว ซึ่งอันตรายทั้งหลายมีภัยเป็นต้น ทั้งภายในหรือภายนอก สำหรับผู้ฟังที่มีลักษณะเช่นนั้น. แม้คำเหล่านี้ก็เป็นเหตุของคำว่า 'อภิ...อรรถ'. ผลคือการรู้แจ้งคัมภีร์ที่มุ่งหวัง ที่เริ่มไว้ และที่กระทำสำเร็จแล้ว เพื่อความสำเร็จแห่งผลนั้น. การแสดงปณามะต่อพระรัตนตรัยนั้นคืออะไร?

---

สจฺจํ ปุนปิ สจฺจนฺติ, ภุชมุกฺขิปฺป วุจฺจเต;

สกตฺโถ นตฺถี นตฺเถว,ปรสฺสตฺถมกุพฺพโตติ.

'จริงแท้ และจริงแท้แน่นอน' (ข้าพเจ้า) ขอยกแขนขึ้นกล่าวว่า ประโยชน์ตนย่อมไม่มีเลย ไม่มีจริงๆ เมื่อไม่ทำประโยชน์แก่ผู้อื่น.

---

วจนโต ปรตฺโถว สปฺปุริเสหิ กตฺตพฺโพ, ปรตฺเถ สมฺปาทิเต ปน สกตฺโถ สมฺปนฺโนว นาม สิยาติ มนสิ กตฺวา อาห- ‘เอตเทวา’ติอาทิ. กายมโนสมาจรเณน สมฺปชฺชมานญฺจ วจีสมาจรเณน สมฺปชฺชเตวาติ อเนเนว วากฺเยน วิญฺญายตีติ อวคนฺตพฺพํ, พุทฺธิ ปุพฺพา ยสฺมึ กรเณ ตํ พุทฺธิ ปุพฺพํ, ตํ สีเลน กโรนฺตา พุทฺธิปุพฺพการิโน, อภิเธยฺยสฺส อธิคโม ชานนํ ปุพฺโพ ยสฺส โส อภิเธยฺยาธิคมปุพฺพโก[Pg.11], อวตาโร ปวตฺติ, เอกเทสทสฺสเน ‘‘สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ วิย เอกเทเสปิ สมุทายโวหารทสฺสนโต ปจฺฉิม ปาเทนาติ วุตฺตํ, ปจฺฉิมปาทสฺเสกเทสภูเตน ‘สทฺทลกฺขณ’มิจฺจเนนาติ อตฺโถ, สาธิยํ สทฺทานํ สงฺขรณํ, สาธนํ พฺยากรณํ, ตํ ลกฺขณํ สภาโว อสฺสาติ สาธิยสาธนลกฺขโณ, สาธิยสฺเสทํ สาธนํ, สาธนสฺส เจทํ สาธิยนฺติ เอวมสฺเสทมฺภาวเหตุสภาโว สมฺพนฺโธติ วุตฺตํ โหติ, ปโยชนํ อภิเธยฺยสทฺโทปทสฺสิตํ สทฺทสงฺขรณํ, ตตฺถ สมฺพนฺธสฺสนฺโตคธตฺตํ… สาธิโยปทสฺสนมุเขน สาธนสฺสาปิ ทสฺสิตตฺตา นิสฺสโยปทสฺสนโต, อุสฺสุกฺกํ สมฺมาวายามํ, พุทฺธตฺตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ปูเรตฺวาติ–

เพราะคำกล่าวว่า สัตบุรุษพึงกระทำประโยชน์เพื่อผู้อื่นเท่านั้น เมื่อประโยชน์เพื่อผู้อื่นสำเร็จแล้ว ประโยชน์ตนก็ชื่อว่าย่อมสำเร็จด้วย ท่านจึงเก็บไว้ในใจแล้วกล่าวว่า 'เอตเทวะ' เป็นต้น. พึงทราบว่า สิ่งที่สำเร็จด้วยการประพฤติทางกายและใจ ย่อมสำเร็จด้วยการประพฤติทางวาจาด้วยประโยคนี้เอง. การกระทำใดมีปัญญาเป็นเบื้องหน้า การกระทำนั้นชื่อว่า 'พุทธิปุพพะ'. ชนทั้งหลายผู้กระทำสิ่งนั้นด้วยปกติชื่อว่า 'พุทธิปุพพการี'. การบรรลุคือการรู้แจ้งอภิเธยยะเป็นเบื้องหน้าของสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า 'อภิเธยยาธิคมปุพพกะ'. 'อวตาร' คือความดำเนินไป. เหมือนในการเห็นเพียงส่วนเดียวแล้วกล่าวว่า 'เห็นมหาสมุทรแล้ว' เพราะมีการใช้โวหารเรียกส่วนรวมในส่วนหนึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยบาทหลัง'. หมายความว่า ด้วยคำว่า 'สัททลักขณะ' ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของบาทหลัง. 'สาธิยะ' คือการปรุงแต่งศัพท์. 'สาธนะ' คือไวยากรณ์. สิ่งใดมีไวยากรณ์นั้นเป็นลักษณะคือเป็นสภาวะ สิ่งนั้นชื่อว่า 'สาธิยสาธนลักขณะ'. อธิบายว่า ความสัมพันธ์ที่มีสภาวะเป็นเหตุและผลเช่นนี้ว่า 'นี้เป็นเครื่องมือของสิ่งที่พึงทำให้สำเร็จนี้ และนี้เป็นสิ่งที่พึงทำให้สำเร็จของเครื่องมือนี้'. 'ประโยชน์' คือการปรุงแต่งศัพท์ที่แสดงด้วยคำว่าอภิเธยยะ. ในที่นั้น เพราะความสัมพันธ์รวมอยู่ภายใน... เพราะมีการแสดงเครื่องมือด้วยการแสดงสิ่งที่พึงทำให้สำเร็จ จึงเป็นการแสดงที่อาศัย. 'อุสสุกกะ' คือความพยายามชอบ. 'พุทธัตตะ' คือสัพพัญญุตญาณ. 'ปูเรตวา' คือบำเพ็ญให้เต็มแล้ว...

---

มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตีติ.

ความเป็นมนุษย์, ความถึงพร้อมแห่งเพศ, เหตุ (แห่งอรหัต), การได้พบพระศาสดา, การบรรพชา, ความถึงพร้อมแห่งคุณ, อธิการ (การกระทำอันยิ่งใหญ่), และความพอใจ. เพราะการรวมกันแห่งธรรม ๘ ประการนี้ ความปรารถนา (อภินิหาร) ย่อมสำเร็จ.

---

วุตฺตอฏฺฐธมฺมสมนฺนาคเตน อภินีหาเรน สมนฺนาคตา หุตฺวา ยถาวุตฺเต ปารมิตาทโย ธมฺเม ปูเรตฺวาติ อตฺโถ, อาคตาติ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมานุพฺรูหเนน อาคตา, อิธาติ อิมสฺมึ โลเก, อาคตาติ ปตฺตา อุปฺปนฺนา, ตถาคโตติ ยถา สมฺปติ ชาตา เต ภควนฺโต สตฺตปทวีติหาเรน คตา, ตถา อยมฺปิ อุตฺตราภิมุขํ คโตติ อตฺโถ, มุหุตฺตชาโตวาติ สมฺปติชาโต เอว, ชาตสมนนฺตรเมวาติ วุตฺตํ โหติ, วิกฺกมีติ อคมาสิ, สตฺต ปทานิ คนฺตฺวาน ทิสา วิโลเกสีติ อิทํ ‘‘ธมฺมตา เอสา ภิกฺขเว สมฺปติ ชาโต โพธิสตฺตา สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิตฺวา’’ติ เอว มาทิกาย ปาฬิยา สตฺตปทวีติหารูปริฐิตสฺส สพฺพทิสานุวิโลกนสฺส วุตฺตตฺตา วุตฺตํ, ทิสา วิโลเกสิ สมนฺตโตติ อิทมฺปน ‘สเมหิ ปาเทหิ ผุสี วสุนฺธร’นฺติ เอตสฺส อนนฺตรํ ทฏฺฐพฺพํ… ปาเทหิ วสุนฺธราผุสนานนฺตรเมว ทสทิสาวโลกิตตฺตา, อฏฺฐงฺคานิ นาม–

หมายถึง เป็นผู้ประกอบด้วยอภินิหารที่ประกอบด้วยธรรม ๘ ประการที่กล่าวแล้ว แล้วบำเพ็ญธรรมมีบารมีเป็นต้นให้บริบูรณ์. คำว่า อาคตา หมายถึง มาแล้วด้วยการบำรุงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ. คำว่า อิทะ หมายถึง ในโลกนี้. คำว่า อาคตา หมายถึง บรรลุแล้ว หรือเกิดขึ้นแล้ว. คำว่า ตถาคโต หมายถึง พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นประสูติในขณะนั้นเสด็จไปด้วยการย่างพระบาท ๗ ก้าวฉันใด แม้พระองค์นี้ก็เสด็จไปทางทิศเหนือฉันนั้น. คำว่า มุหุตตชาโตว หมายถึง ผู้ประสูติแล้วครู่เดียวเท่านั้น คือประสูติแล้วในลำดับนั้นเอง. คำว่า วิกฺกมี หมายถึง ได้เสด็จไปแล้ว. คำว่า เสด็จไป ๗ ก้าวแล้วทอดพระเนตรทิศทั้งหลาย นี้กล่าวไว้เพราะความเป็นผู้ทอดพระเนตรทิศทั้งปวงในขณะที่ประทับยืนอยู่เหนือการย่างพระบาท ๗ ก้าว ตามพระบาลีมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดาที่พระโพธิสัตว์ผู้ประสูติในขณะนั้น ประทับยืนด้วยพระบาทเสมอกัน". ส่วนคำว่า ทอดพระเนตรทิศโดยรอบ นี้ พึงเห็นว่าต่อจากคำว่า 'ทรงเหยียบแผ่นดินด้วยพระบาทเสมอกัน' ... เพราะทรงทอดพระเนตรทิศทั้ง ๑๐ ในลำดับที่พระบาทสัมผัสแผ่นดินนั่นเอง. ชื่อว่าองค์ ๘ คือ

---

วิสฏฺฐํ มญฺชุ วิญฺเญยฺยํ, สวนียา-วิสาริโน;

พินฺทุ คมฺภีรนินฺนาทิ,จฺเจวมฏฺฐงฺคิโก สโรติ.

เสียงนั้นแจ่มใส ไพเราะ เข้าใจง่าย น่าฟัง ไม่แตกพร่า กลมกล่อม ลึกซึ้ง และก้องกังวาน นี้คือเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ

---

วุตฺตานิ [Pg.12] อฏฺฐงฺคานิ, ตถาคโตติ อิมสฺเสว วิสุํ อตฺถปริยายํ ทสฺเสตุํ ‘อถวา’ติอาทิมาห, อริเยน เสตุนาติ สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตน อุตฺตเมน มคฺเคน, เอวมาทินาติอาทิสทฺเทน เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สภาวสรสลกฺขณํ ตถํ อาคโต ยถาวโต อธิคโต’เยคตฺยตฺถา เต พุทฺธฺยตฺถา, เย พุทฺธฺยา เต คตฺยตฺถา’ติตถาคโตติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ, ตตฺถตตฺถาติ เตสุ เตสุ ทีฆาคมาทีสุ, ตถาคตภาโวติ ตถาคโตติ ภวนํ นิปฺผตฺติ นมสฺสนกิริยาภิสมฺพนฺธาติ’นมสฺสิตฺวา’ติ เอตฺถ นมสฺสนกิริยาย อภิสมฺพนฺธา อิมินา ตถาคตาทีนํ กมฺมตฺตํ วิภาเวติ, นมสฺสนกิริยาวิเสสนตฺตาติ ‘นมสฺสิตฺวา’ติ นมสฺสนํ กตฺวาติ วุตฺตํ นาม สิยาติ นมสฺสนนฺติ วุตฺตนมสฺสนกิริยาย วิเสสนตฺตา, โพธิยาติ โพธิวุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ, ตํ ภควา เอตฺถ ปตฺโตติ (โพธิ, ตสฺสา) โพธิรุกฺขสฺสาติ อตฺโถ, มูเลติ มูลสมีเป ‘‘ยาว มชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ เอตาวตา รุกฺขมูลํ’’ติอาทีสุ วิย, นนุ อญฺเญปิ ขีณาสวา ‘อคฺคมคฺเคเน’จฺจาทินา วกฺขมาน นเยน นิปฺผนฺนา เอวาติ อนุโยคํ มนสิกตฺวา วุตฺตํ ‘สเหว วาสนายา’ติ, น หิ ภควนฺตํ ฐเปตฺวา อญฺเญ สห วาสนาย กิเลเส ปหาตุํ สกฺโกนฺติ, เอเตน อญฺเญหิ อสาธารณํ ภควโต อรหตฺตนฺติ ทสฺเสติ, เตเนว อิทฺธสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต’เตปิ หิ’จฺจาทิกํ วกฺขติ, กาปนายํ วาสนา นาม ปหีนกิเลสสฺสาปิ อปฺปหีนกิเลสสฺส ปโยคสทิสปโยคเหตุภูโต กิเลสนิหิโต สามตฺถิยวิเสโส’อายสฺมโต ปิลินฺทวจฺฉสฺส วสลสมุทาจารนิมิตฺตํ วิย’, อคฺคมคฺเคนาติ อรหตฺตมคฺเคน, สพฺพกิเลเส ราคาทิเก, อรหตฺตํ อคฺคผลํ, สมฺมุติ อุปปตฺติเทวภาวโต อญฺเญน วิสุทฺธิ เทวภาเวนาตินิปฺผนฺนตฺตา อาห-‘วิสุทฺธิเทวภาเวนา’ติ, สกลกิเลสกาลุสฺสิยาปคเมน วิสุทฺธิปฺปตฺติยา สพฺพญฺญุคุณา ลงฺกาเรน วิสุทฺธิเทวภาเวนาติ อตฺโถ.

กล่าวถึงองค์ ๘ ประการแล้ว เพื่อจะแสดงนัยแห่งเนื้อความที่ต่างกันของคำว่า ตถาคโต นี้เอง จึงกล่าวคำว่า อถวา (อีกอย่างหนึ่ง) เป็นต้น. คำว่า ด้วยสะพานอันประเสริฐ คือด้วยมรรคอันสูงสุดอันได้แก่สมถะและวิปัสสนา. ด้วยคำว่า เอวมาทินา เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ความหมายว่า ตถาคต คือผู้มาแล้วตามความเป็นจริง คือบรรลุแล้วตามความเป็นจริงซึ่งสภาวะและรสะแห่งธรรมนั้นๆ ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ธาตุเหล่าใดมีอรรถว่าไป ธาตุเหล่านั้นมีอรรถว่ารู้ ธาตุเหล่าใดมีอรรถว่ารู้ ธาตุเหล่านั้นมีอรรถว่าไป'. คำว่า ในที่นั้นๆ คือในทีฆนิกายและอาคมนั้นๆ. คำว่า ความเป็นตถาคต คือความเป็นตถาคต ความสำเร็จ เกี่ยวเนื่องกับกิริยาคือนมัสการ. ในคำว่า นมสฺสิตฺวา นี้ ด้วยการเกี่ยวข้องกับกิริยาคือนมัสการนี้ ท่านจึงแสดงความเป็นกรรมของตถาคตเป็นต้น. คำว่า เพราะเป็นวิเสสนะของกิริยาคือนมัสการ คือคำว่า นมสฺสิตฺวา พึงเป็นคำที่กล่าวว่า กระทำนมัสการแล้ว เพราะเป็นวิเสสนะของกิริยาคือนมัสการที่กล่าวแล้ว. คำว่า ที่โพธิ คือโพธิกล่าวคือญาณในมรรค ๔ พระผู้มีพระภาคทรงบรรลุแล้วในที่นี้ (โพธิ, ของโพธินั้น) หมายถึงที่ต้นโพธิ์. คำว่า ที่โคน คือที่ใกล้โคน เหมือนในคำว่า 'เงาแผ่ไปในเวลาเที่ยงวัน ใบไม้ร่วงหล่นในที่ไม่มีลมพัด เพียงเท่านี้ชื่อว่าโคนต้นไม้' เป็นต้น. ถามว่า พระขีณาสพแม้อื่นๆ ก็สำเร็จด้วยนัยที่จะกล่าวต่อไปว่า 'ด้วยมรรคอันสูงสุด' เป็นต้นมิใช่หรือ? จึงพิจารณาคำถามนั้นแล้วกล่าวว่า 'พร้อมด้วยวาสนา'. เพราะว่าเว้นพระผู้มีพระภาคเสียแล้ว ผู้อื่นไม่สามารถจะละกิเลสพร้อมด้วยวาสนาได้. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าความเป็นพระอรหันต์ของพระผู้มีพระภาคไม่สาธารณะกับผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้นเอง เมื่อจะแสดงความหมายของคำว่า อิทธิ จึงจักกล่าวคำว่า 'เตปิ หิ' เป็นต้น. ก็วาสนานี้ คืออาการพิเศษที่กิเลสฝังไว้ อันเป็นเหตุแห่งการใช้คำที่คล้ายกับการใช้คำของบุคคลผู้ยังไม่ละกิเลส แม้สำหรับบุคคลผู้ละกิเลสแล้ว เหมือนอย่างการใช้คำว่า 'วสละ' ของท่านพระปิลินทวัจฉะเป็นเหตุ. คำว่า ด้วยมรรคอันสูงสุด คือด้วยอรหัตตมรรค. กิเลสทั้งปวงมีราคะเป็นต้น. อรหัตคือผลอันสูงสุด. เพราะความบริสุทธิ์ด้วยความเป็นวิสุทธิเทพ ต่างจากความเป็นสมมติเทพและอุปปัตติเทพ จึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นวิสุทธิเทพ'. อธิบายว่า ด้วยความเป็นวิสุทธิเทพ เพราะบรรลุความบริสุทธิ์ด้วยการปราศจากความมัวหมองคือกิเลสทั้งปวง และด้วยการประดับด้วยคุณคือความเป็นสัพพัญญู.

---

‘อิธ=สํสิทฺธิยํ’ อิทฺธวนฺโต อิทฺธาตฺตปฺปจฺจเยน, ‘คุณ=อามนฺตเณ’ ภูวาทิเสโส, คุณียนฺติ ปริจียนฺติ เสยฺยตฺติเกหีติ คุณา กปฺปจฺจเยน, เตปีติ สาวกปจฺเจกพุทฺธาปิ, หิ สทฺโท เหตุมฺหิ, ยสฺมา อคฺคํ…เป… อนูนคุณา[Pg.13], ตสฺมาติ อตฺโถ, สพฺพญฺญุตาทีนนฺติอาทิกํ เตสํ สพฺพญฺญุพุทฺเธหิ อูนคุณตาย เหตุวจนํ, เกจิ ‘สิทฺโธ มิทฺธคุโณ อสฺสาติ สิทฺธมิทฺธคุณนฺติ ทุฏฺฐมตฺถํ ปริกปฺเปตฺวา วากฺยมิทํ ทูเสนฺติ, เต ปน ‘มิทฺโธ นาม โกจิ คุโณ นตฺถี’ติ จ, ‘ตถาคโต นาม มิทฺธ คุโณ น โหตี’ติ จ, ‘ตาทิโส เจ สิยา น ญาณนิสฺสิตปูชา ปกโตปโยคินี ภวตี’ติ จ อชานิตฺวา วทถ ตุมฺเหหิ วตฺวา อุยฺโยเชตพฺพา, มงฺคลตฺถญฺเจตฺถาโท สิทฺธสทฺโทปาทานํ, มงฺคลาทีนิ หิ สตฺถานฺยพฺยาหตปฺปสรานิ โหนฺตฺยายสฺมนฺตพฺยาขฺยาตุโสตุกานิ จ, ธมฺมสงฺฆานมฺปีติ อิมินา อวยเวน วิคฺคเหปิ สมุทายสฺส สมาสตฺถตฺตา อญฺญปทตฺถสมาโสยํ ตคฺคุณสํวิญฺญาโณติ ทีเปติ, เตนาห- ‘อญฺญปทตฺเถ’จฺจาทิ, คุณีภูตานมฺปีติ อปฺปธานภูตานมฺปิ วิเสสนภูตานมฺปิ อญฺญปทตฺถสฺส ปธานตฺตา, กิริยาติสมฺพนฺโธ วคมฺยเต ธมฺมสงฺฆานํ คุณีภูตานมฺปิ ตทวินาภาวิตฺเตน นมสฺสนาติสมฺพนฺธา, ตเทว สมตฺเถติ ‘ตถาห’จฺจาทินา, ปุตฺเตน สห วตฺตมาโนติ ตคฺคุณสํวิญฺญาณอญฺญปทตฺถสมาสตฺตา ตุลฺยมุภินฺนมฺปิ อาคมนนฺติ ปุตฺโตปิ อาคโตติ ปตียเต, ตตฺถาติ นิทฺธารเณ สตฺตธี, อตฺตานนฺติ ธมฺมํ ทสฺเสติ, ธาเรนฺเตติ อตฺตนิ ฐเปนฺเต ปวตฺเตนฺเต อุปฺปาเทนฺเต, จตฺตาโรปิ อปายา สามญฺญวเสน’อปาเย’ติ วุตฺตา, กิเลสวฏฺฏ กมฺมวฏฺฏ วิปากวฏฺฏวเสน ตโย วฏฺฏา, เตสุ ทุกฺขํ, ตสฺมึ, ธาเรตีติ วุตฺตธารณํ นาม อตฺถโต อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสวิทฺธํสนํ, ตญฺจ ยถารูปํ กิเลสสมุจฺฉินฺทนตปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิ อาลมฺพนภาเวน โหตีติ อาห- ‘โส…เป… วเสนา’ติ, นวนฺนมฺปิ, เต สมธิคมเหตุตาย ธมฺโมเยว นามาติ ‘ทสา’ติอาทิ วุตฺตํ, ตตฺถ การณมาห- ‘ตมฺมูลกตฺตา’ติอาทิ, ตมฺมูลกตฺตาติ ตํ การณตฺตา, สีลทิฏฺฐิสามญฺเญนาติ อริเยน สีเลน อริยาย จ ทิฏฺฐิยา สมานภาเวน, อริยานญฺหิ สีลทิฏฺฐิโย มคฺเคนาคตตฺตา สพฺพถา สมานาว, เตน เต ยตฺถกตฺถจิ ฐิตาปิ สหคตาวาติ สํหโตติ อิมสฺมึ อตฺเถ สงฺโฆติ ปทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา, อธิปฺเปตวเสน ปเนตํ วุตฺตํ, โลกิยสีลทิฏฺฐิยา สามญฺเญน สํหตตฺตา สมฺมุติสงฺโฆปิ ปณามารโหเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

'ในความสำเร็จ' (หมายถึง) ผู้มีฤทธิ์ด้วยปัจจัยคืออิตตะ (ที่ลงในท้าย) อิทธิ, 'คุณ' ในความหมายว่า 'การเชื้อเชิญ' เป็นส่วนที่เหลือจากหมวดภูวาทิเป็นต้น, ชื่อว่าคุณ เพราะอรรถว่า อันผู้ต้องการความประเสริฐทั้งหลายย่อมคบหา ย่อมซ่องเสพ ด้วย ก ปัจจัย, 'แม้ท่านเหล่านั้น' คือแม้พระสาวกและพระปัจเจกพุทธเจ้า, หิ ศัพท์ ในความหมายว่าเป็นเหตุ, มีอธิบายว่า เพราะเหตุที่ (ท่านเหล่านั้น) เป็นผู้สูงสุด... (ละไว้)... มีคุณไม่บกพร่อง ฉะนั้นจึงมีความหมายว่า, คำว่า 'ความเป็นผู้รู้สัพพัญญูเป็นต้น' เป็นคำแสดงเหตุแห่งความเป็นผู้มีคุณบกพร่องกว่าพระสัพพัญญูพุทธเจ้าของท่านเหล่านั้น, ชนบางพวกกำหนดความหมายที่ชั่วร้ายว่า 'ผู้นั้นมีคุณคือความง่วงเหงาอันสำเร็จแล้ว ชื่อว่า สิทธมิทธคุณ' ดังนี้ แล้วทำลายประโยคนี้, ส่วนชนเหล่านั้นไม่รู้ว่า 'คุณที่ชื่อว่ามิทธะไม่มี' และ 'ชื่อว่าพระตถาคต ย่อมไม่มีคุณคือมิทธะ' และ 'หากว่าพระองค์เป็นเช่นนั้น การบูชาที่อาศัยพระญาณย่อมไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์ตามปกติ' ท่านทั้งหลายควรกล่าว (โต้ตอบ) แล้วขับไล่ชนเหล่านั้นไปเสีย, และการถือเอา 'สิทธะ' ศัพท์ในเบื้องต้นนี้ ก็เพื่อความเป็นมงคล เพราะว่าคัมภีร์ที่มีมงคลเป็นต้น ย่อมมีการดำเนินไปไม่ติดขัด และเป็นที่ปรารถนาจะฟังของท่านผู้ใคร่จะฟังคำอธิบาย, 'แม้ของพระธรรมและพระสงฆ์' ด้วยส่วนนี้ แม้ในการวิเคราะห์จะเป็นส่วนย่อย แต่เพราะความหมายของสมาสเป็นส่วนรวม จึงแสดงว่าสมาสนี้เป็นอัญญบทสมาสชนิดตัคคุณสัญวิญญาณ, ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ในอัญญบท' เป็นต้น, 'แม้ของสิ่งที่เป็นส่วนประกอบ' คือแม้ของสิ่งที่ไม่เป็นประธาน เป็นเพียงวิเสสนะ เพราะอัญญบทเป็นประธาน, ย่อมทราบความเกี่ยวข้องกับกิริยาได้ เพราะความเกี่ยวข้องกับการนอบน้อมโดยความไม่แยกจากกัน แม้ของพระธรรมและพระสงฆ์ที่เป็นส่วนประกอบนั้น, ย่อมสนับสนุนความนั้นนั่นแลด้วยคำว่า 'ดังที่กล่าวไว้ว่า' เป็นต้น, 'ผู้เป็นไปพร้อมกับบุตร' เพราะความเป็นอัญญบทสมาสชนิดตัคคุณสัญวิญญาณ การมาของคนทั้งสองจึงเท่ากัน จึงเข้าใจได้ว่า 'แม้บุตรก็มาแล้ว', 'ในที่นั้น' เป็นสัตตมีวิภัตติในความหมายแห่งนิทธารณะ, 'ซึ่งตน' ทรงแสดงถึงพระธรรม, 'ทรงไว้' คือ ทรงตั้งไว้ ทรงให้เป็นไป ทรงให้เกิดขึ้นในตน, อบายแม้ทั้ง ๔ ตรัสเรียกว่า 'ในอบาย' ด้วยอำนาจสามัญญะ, วัฏฏะ ๓ คือ กิเลสวัฏฏ์ กรรมวัฏฏ์ และวิปากวัฏฏ์, ในวัฏฏะเหล่านั้นมีทุกข์, ในทุกข์นั้น, ชื่อว่าการทรงไว้ตามที่กล่าวแล้ว โดยอรรถคือการกำจัดกิเลสอันทำให้เกิดในอบายเป็นต้น และการทรงไว้นั้นย่อมมีได้ด้วยความเป็นอารมณ์แห่งการตัดขาดกิเลสและการสงบระงับกิเลสนั้นตามสมควร จึงกล่าวว่า 'นั้น... (ละไว้)... ด้วยอำนาจ', แม้ (ธรรม) ทั้ง ๙ ประการนั้น ชื่อว่าเป็นธรรมนั่นเอง เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุ จึงกล่าวว่า '๑๐' เป็นต้น, ในคำนั้นบอกเหตุว่า 'เพราะมีธรรมนั้นเป็นมูล' เป็นต้น, 'เพราะมีธรรมนั้นเป็นมูล' คือ เพราะมีธรรมนั้นเป็นเหตุ, 'ด้วยความเสมอกันแห่งศีลและทิฏฐิ' คือ ด้วยความเป็นผู้เสมอกันด้วยอริยศีลและอริยทิฏฐิ เพราะว่าศีลและทิฏฐิของพระอริยะทั้งหลายย่อมเสมอกันโดยประการทั้งปวง เพราะมาด้วยมรรค, ด้วยเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นแม้จะตั้งอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ก็ชื่อว่าเป็นผู้ไปร่วมกัน พึงทราบความสำเร็จแห่งบทว่า 'สงฆ์' ในความหมายว่า 'ผู้รวมกัน' นี้, แต่คำนี้กล่าวไว้ด้วยอำนาจความประสงค์, ส่วนสมมติสงฆ์พึงทราบว่าเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้เช่นกัน เพราะความเป็นผู้รวมกันด้วยความเสมอกันแห่งโลกิยศีลและโลกิยทิฏฐิ

---

อถ [Pg.14] เกเต สทฺทา, เยสมิทํ ลกฺขณํ ภาสิสฺสนฺติ ปฏิญฺญาตนฺติ อาห-‘สทฺทา ฆฏปฏาทโย’ติ, อาทิสทฺเทน รุกฺขาทโย, นนุ สนฺติ เมฆสทฺทสมุทฺทสทฺทาทโยปีติ น นิรตฺถกานมิธานุปโยคิตฺตา, เย โลกสงฺเกตานุโรเธนาตฺถปฺปกาสกา เตสํ สาตฺถกานเม วิทํ ลกฺขณนฺติ, อปิจ ‘สทฺทา ฆฏปฏาทโย’ติ วทนฺโต เวทิกานํ วิย อุนฺติ อาทีนํ อนุปุพฺพีนิยมาวตฺถานมสมฺภวา ตทนุกฺกเมน นิปฺผาทิยมานนมฺปิ สทฺทานํ โลกิยตฺตานภิวตฺตนญฺจ โพเธตีติ ทฏฺฐพฺพํ, นุ ตตฺถ ปกาสกตฺถํ สทฺทสฺส สมุทายวเสน วา สิยา ปจฺเจกวณฺณวเสน วา, ตตฺถ ยทิ ปจฺเจกวณฺณา ปกาสเยยฺยุํ, ฆฏสทฺเท ฆกาโรเยว ฆฏตฺถํ, ปกาสเยยฺย, ตถา จาญฺเญสมการาทีนมนตฺถ กตา สิยา, อถ สมุทิตา ปกาสเยยฺยุํ, ตทา วณฺณานมุจฺจารณานนฺตรวินาสิตฺตา สมุทาโยเยว น สิยา, ตถา สติ กถ มตฺถํ สทฺโท ปกาสยตีติ เจ กเมน โสตจิตฺตาทิคหิตกฺขร ปาฬิยา จ โย สทฺโทติ วิญฺเญยฺโย สาตฺถโก จิตฺตโคจโร, จิตฺตโคจรสฺสาปิ สทฺทสฺส ปน พาลชนปฺปโพธาย กปฺปนามตฺเตน ปกตฺยาทิวิภาคโต, น สภาเวนานฺวาขฺยานํ, เตนาห-‘ปกตฺยา’ทิ อาทิ, นนุ โคอิจฺจาทิสาธุสทฺทนิยเม สติ โคตาทโย อสาธุ สทฺทาติ วิญฺญายนฺติ คนฺตพฺพมคฺคนิยเม อคนฺตพฺพมคฺโค วิย, โคตาทิ อสาธุสทฺทนิยเม วา โคอิจฺจาทโย สทฺทา สาธโวติ อคนฺตพฺพมคฺคนิยเม คนฺตพฺพมคฺโค วิย, กึ สทฺทานมนฺวาขฺยาเนนา ติทมาสงฺกิย ปโยชนมาห- ‘ลกฺขณาภิธานํเจ’จฺจาทิ, สทฺทานมฺปฏิปตฺติยํ ปฏิปทปาฐสฺสานูปายตฺตํ ทสฺเสตุมาห- ‘อญฺญเถ’จฺจาทิ, อญฺญถาติ อสติ ลกฺขณาภิธาเน, สกฺกตาทีติอาทิสทฺเทน ปากตาทึ สงฺคณฺหาติ, พหุวิธตฺตํ สกฺกตปากตเปสาจิกอปพฺภํสวเสน, มคเธสุ วิทิตาติ อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘อญฺญสฺมิ’’นฺติ (๔-๑๒๑) มาคธานํ อิทนฺติ อตฺเถ ‘‘โณ’’ติ (๔-๓๔) ณปฺปจฺจเย มาคธา มาคธนฺติ จ ปทนิปฺผตฺติ เวทิตพฺพาติ ทสฺเสตุมาห- ‘มคเธสฺมิ’จฺจาทิ, มคเธสุ วิทิตาติอาทิโน อธิปฺปายํ วิวริตุมาห- ‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’ติอาทิ, ตตฺถ อิทนฺติ อิทานิ วกฺขมานํ มาคธํ…เป… โหตีติ เอตํ วุตฺตํ โหตีติ มคเธสุ…เป… ลกฺขณํ มาคธนฺติ [Pg.15] วทตา ปกาสิตํ โหตีติ อตฺโถ, หิสทฺโท’มคเธสฺวิ’จฺจาทินา วุตฺตํ สมตฺถยติ, ลกฺขณํ วิเสสยตาติ สทฺทลกฺขณ สทฺทสฺส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตา มาคธนฺติ อิมินา ลกฺขณํ วิเสสยตา พฺยวจฺเฉทยตา วุตฺติกาเรน, อตฺถโตติ สามตฺถิยโต, สทฺเท จ วิเสสิโต โหตีติ สทฺทลกฺขณสทฺโท มาคเธ เอว พฺยวจฺเฉทิโต โหติ, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘มคเธสุ วิทิตา มาคธาติ สทฺเท คเหตฺวา เตสมิทํ มาคธนฺติ มาคธสทฺเทน ยสฺมา สทฺทลกฺขณสทฺเท ลกฺขณํ วิเสสิตํ, ตสฺมา สทฺทลกฺขณสทฺเท สทฺโท ยทิ อมาคโธ กถํ ลกฺขณํ มาคธํ สิยาติ สามตฺถิยา สทฺโทปิ วิเสสิโต โหตี’ติ, นนุ มาคธนฺติ ลกฺขณสฺส มาคธ สทฺทสมฺพนฺธิตฺตฌาปนโต สทฺทลกฺขณนฺติ เอตฺถ สทฺทสทฺทสฺส นิรตฺถก ตาปตฺติ โหตีติ, น โหติ คมฺมมานตฺถสฺส สทฺทสฺส ปโยคมฺปติ กามจารตฺตา สทฺทลกฺขณสทฺทสฺส วา สมาสตฺเถ นิรุฬฺหตฺตา ‘‘ตตฺริทํ สุคตสฺส สุคตจีวรปฺปมาณ’’นฺติอาทีสุ วิย, โกปนาติอาทิสทฺทลกฺขณนฺติ อิมินา อภิเธยฺยสงฺขาตปโยชนสฺส ทสฺสิตตฺตา ตปฺปโยชนปุจฺฉนปรา โจทนา, วุจฺจเตจฺจาทิ ปริหาโร, ยถา สพฺพถาตฺตปรหิตกาเมน.

อธิบายว่า ‘ก็เสียงเหล่านั้นคืออะไรเล่า ที่จะกล่าวลักษณะนี้ว่าเป็นที่รับรู้กัน’ ท่านกล่าวว่า ‘เสียงคือ ฆฏะ (หม้อ) ปฏะ (ผ้า) เป็นต้น’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ หมายถึง ต้นไม้เป็นต้น. ก็เสียงเมฆ เสียงสมุทรเป็นต้น ก็มีอยู่มิใช่หรือ? ตอบว่า ‘ไม่เป็นเช่นนั้น’ เพราะเสียงที่ไม่มีประโยชน์ไม่ถูกนำมาใช้ในที่นี้. ลักษณะนี้สำหรับเสียงที่มีประโยชน์ที่แสดงความหมายตามความนิยมของโลกเท่านั้น. อนึ่ง พึงทราบว่า การกล่าวว่า ‘เสียงคือ ฆฏะ ปฏะ เป็นต้น’ ย่อมแสดงให้รู้ว่า เสียงเหล่านั้นไม่มีการตั้งอยู่โดยกำหนดลำดับเหมือน ‘อุนติ’ เป็นต้น ของพวกเวทิกะ และเสียงที่เกิดขึ้นตามลำดับนั้นก็ไม่เป็นที่นิยมในโลก. ก็ในที่นั้น เพื่อประโยชน์ในการแสดงความหมาย เสียงจะพึงเป็นไปโดยรวมกัน หรือโดยพยัญชนะแต่ละตัว? ถ้าพยัญชนะแต่ละตัวแสดงความหมาย ในคำว่า ‘ฆฏะ’ พยัญชนะ ‘ฆะ’ เท่านั้นก็จะแสดงความหมายของ ‘หม้อ’ และพยัญชนะอื่น ๆ เช่น ‘อะ’ ‘กะ’ เป็นต้น ก็จะไม่มีความหมาย. ถ้าพยัญชนะรวมกันแสดงความหมาย เมื่อนั้น เพราะพยัญชนะทั้งหลายย่อมพินาศไปทันทีที่เปล่งออกมา การรวมกันก็ย่อมไม่มี. ถ้าเป็นเช่นนั้น เสียงจะแสดงความหมายได้อย่างไร? ตอบว่า พึงทราบว่า เสียงที่มีประโยชน์ที่รับรู้ได้ด้วยจิต ซึ่งถูกรับรู้โดยโสตจิตเป็นต้นตามลำดับ และโดยบาลีนั้น เป็นอารมณ์ของจิต. อนึ่ง การจำแนกเสียงที่เป็นอารมณ์ของจิตนั้น โดยธรรมชาติเป็นต้น เป็นเพียงการสมมติขึ้นเพื่อสอนคนเขลา ไม่ใช่การอธิบายโดยสภาวะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ธรรมชาติ’ เป็นต้น. ก็เมื่อมีการกำหนดเสียงที่ถูกต้อง เช่น ‘โค’ เป็นต้น เสียง ‘โคตะ’ เป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้กันว่าเป็นเสียงที่ไม่ถูกต้อง เหมือนทางที่ห้ามเดิน เมื่อมีการกำหนดทางที่พึงเดิน. หรือเมื่อมีการกำหนดเสียงที่ไม่ถูกต้อง เช่น ‘โคตะ’ เป็นต้น เสียง ‘โค’ เป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้กันว่าเป็นเสียงที่ถูกต้อง เหมือนทางที่พึงเดิน เมื่อมีการกำหนดทางที่ห้ามเดิน. การอธิบายเสียงทั้งหลายมีประโยชน์อะไร? เมื่อสงสัยดังนี้ ท่านจึงกล่าวประโยชน์ว่า ‘ถ้ามีการกล่าวลักษณะ’ เป็นต้น. เพื่อแสดงว่า การท่องจำบทแต่ละบทไม่เป็นอุบายในการปฏิบัติเสียง ท่านจึงกล่าวว่า ‘มิฉะนั้น’ เป็นต้น. ‘มิฉะนั้น’ คือ เมื่อไม่มีการกล่าวลักษณะ. ด้วยคำว่า ‘สันสกฤตเป็นต้น’ ย่อมรวมเอาภาษาปรากฤตเป็นต้น. ความหลากหลายนั้นเป็นไปโดยภาษา สันสกฤต ปรากฤต ไปศาจี และอัปภรัมศะ. เพื่อแสดงว่า การสำเร็จรูปของคำว่า ‘มาคธะ’ และ ‘มาคธี’ พึงทราบในความหมายว่า ‘เป็นที่รู้กันในชาวมคธ’ ด้วยปัจจัย ‘อัญญสฺมิ’ (4-121) ในความหมายว่า ‘ของชาวมคธ’ และด้วยปัจจัย ‘โณ’ (4-34) ในความหมายว่า ‘สิ่งนี้เป็นของชาวมคธ’ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในมคธ’ เป็นต้น. เพื่ออธิบายความหมายของ ‘เป็นที่รู้กันในมคธ’ เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เป็นอันกล่าวแล้ว’ เป็นต้น. ในที่นั้น ‘สิ่งนี้’ คือ ‘ภาษามาคธีที่จะกล่าวต่อไปนี้... เป็นอันกล่าวแล้ว’ นี้เป็นความหมายว่า ‘เมื่อกล่าวว่า ลักษณะเป็นมาคธี ในคำว่า เป็นที่รู้กันในมคธ... เป็นอันเปิดเผยแล้ว’. คำว่า ‘หิ’ ย่อมสนับสนุนสิ่งที่กล่าวไว้ด้วย ‘ในมคธ’ เป็นต้น. ‘ย่อมจำแนกลักษณะ’ คือ เพราะคำว่า ‘สัททลักขณะ’ (ลักษณะของเสียง) มีความหมายของบทหลังเป็นประธาน ผู้แต่งอรรถกถาเมื่อจำแนกและแยกแยะลักษณะด้วยคำว่า ‘มาคธี’ ย่อมหมายความว่า เสียงก็ถูกจำแนกด้วยโดยนัย. ดังนั้น คำว่า ‘สัททลักขณะ’ จึงถูกจำแนกให้เป็นเฉพาะในภาษามาคธีเท่านั้น. ความหมายในที่นี้คือ ‘เมื่อนำคำว่า ‘มาคธี’ มาจาก ‘เป็นที่รู้กันในมคธ’ และ ‘สิ่งนี้เป็นของชาวมคธ’ เพราะลักษณะในคำว่า ‘สัททลักขณะ’ ถูกจำแนกด้วยคำว่า ‘มาคธี’ ดังนั้น ถ้าเสียงในคำว่า ‘สัททลักขณะ’ ไม่ใช่ภาษามาคธี ลักษณะจะเป็นมาคธีได้อย่างไร? ด้วยเหตุนี้ เสียงก็ถูกจำแนกด้วยโดยนัย’. ก็มิใช่หรือว่า เมื่อแสดงความเกี่ยวข้องของลักษณะกับคำว่า ‘มาคธะ’ คำว่า ‘สัททะ’ ใน ‘สัททลักขณะ’ ย่อมกลายเป็นไม่มีความหมาย? ตอบว่า ‘ไม่เป็นเช่นนั้น’ เพราะการใช้คำที่รู้ความหมายแล้วเป็นไปตามความพอใจ หรือเพราะคำว่า ‘สัททลักขณะ’ เป็นที่นิยมในความหมายของสมาส เหมือนใน ‘ผ้าจีวรของพระสุคตมีประมาณเท่านี้’ เป็นต้น. การคัดค้านที่ถามถึงประโยชน์นั้น เพราะประโยชน์ซึ่งเป็นเนื้อหาได้แสดงไว้ด้วย ‘ลักษณะของเสียง’ เป็นต้น จึงเป็นคำถามที่มุ่งถามถึงประโยชน์นั้น. คำตอบคือ ‘กล่าวแล้ว’ เป็นต้น เหมือนผู้ที่ปรารถนาประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นโดยประการทั้งปวง.

---

ปิโย จ ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา,โนจา ฐาเน นิโยชโกติ.

เป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่น่ายกย่อง เป็นผู้พูด และอดทนต่อถ้อยคำ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำอันลึกซึ้ง และไม่ชักชวนในอฐานะ (สิ่งที่ไม่ควร).

---

วุตฺเตหิ ตโต ปเรหิ จ ปสตฺถตเรหิ คุณวิเสเสหิ สมุเปตํ คุรุํ.

ครูผู้ประกอบด้วยคุณวิเศษที่ประเสริฐยิ่งกว่าคุณสมบัติที่กล่าวมาแล้วและคุณสมบัติอื่น ๆ หลังจากนั้น.

---

ตสฺมา อกฺขรโกสลฺลํ, สมฺปาเทยฺย หิตตฺถิโก;

อุปฏฺฐหํ คุรุํ สมฺมา, อุฏฺฐานาทีหิ ปญฺจหีติ.

เพราะฉะนั้น ผู้ปรารถนาประโยชน์พึงยังความฉลาดในอักขระให้ถึงพร้อม โดยบำรุงครูโดยชอบ ด้วยการปรนนิบัติ ๕ ประการ มีการลุกขึ้นรับเป็นต้น.

---

วจนโต อุฏฺฐาน-อุปฏฺฐาน-ปริจริยา-สุสฺสูสา สกฺกจฺจสิปฺปปฏิคฺคหเณหิ สมฺมา อุปฏฺฐหนฺเตน สวน,อุคฺคหน-ธารณ-ปริปุจฺฉา-ภาวนา หิ กงฺขาวิจฺเฉทํ กตฺวา วิญฺญาตพฺพํ สทฺทลกฺขณํ, ตถา อวิญฺญาตํ สทฺทลกฺขณมเนนาติ [Pg.16] อวิญฺญาตสทฺทลกฺขโณ ปุคฺคโล, หิสทฺโท อวธารเณ, โส ‘ธมฺมวินเยสุ กุสโล น โหตี’ติ เอตฺถ ทฏฺฐพฺโพ, กุสโล ทกฺโข น โหติ, ตตฺถ ธมฺมวินเยสุ สุตฺตนฺตาตาภิธมฺมสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ เจว วินเย จ, กสฺมา–

ลักษณะของเสียงพึงรู้แจ้งโดยการฟัง การเรียน การทรงจำ การสอบถาม และการพิจารณา โดยการตัดความสงสัยเสียได้ ด้วยการบำรุง (ครู) โดยชอบ ด้วยการลุกขึ้น การเข้าไปบำรุง การปรนนิบัติ การตั้งใจฟัง และการรับศิลปะด้วยความเคารพ ตามที่กล่าวมา. บุคคลผู้ไม่รู้ลักษณะของเสียง คือผู้ที่ยังไม่รู้ลักษณะของเสียงนั้น. คำว่า ‘หิ’ เป็นนิบาตบอกความแน่นอน. พึงเห็นในที่นี้ว่า ‘เขาไม่ฉลาดในพระธรรมวินัย’ คือไม่ฉลาด ไม่ชำนาญ. ในพระธรรมวินัยนั้น คือในพระธรรมอันได้แก่พระสูตรและพระอภิธรรม และในพระวินัย. เพราะเหตุไร?

---

โย นิรุตฺตึ น สิกฺเขยฺย, สิกฺขนฺโต ปิฏกตฺตยํ;

ปเทปเท วิกงฺเขยฺย, วเน อนฺธคโช ยถาติ.

ผู้ใดไม่ศึกษาไวยากรณ์ แม้ศึกษาพระไตรปิฎก ก็จะสงสัยในบททุกบท เหมือนช้างตาบอดในป่า.

---

วจนโต, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘ยถา วุตฺตนเยน สมฺภูตปท พฺยาโมหวเสน ปทตฺเถปิ พฺยาโมหสมฺภวโต สุตฺตนฺโตปทสฺสิตาย ทิฏฺฐิวินิเวฏฺฐนาย จ อภิธมฺมาคเต นามรูปปริจฺเฉเท จ วินย นิทฺทิฏฺเฐ สํวราสํวเร จ อโกสลฺลํ สิยา’’ติ, ยถาธมฺมนฺติ ธมฺมวินย สทฺทสฺส โย-ตฺโถ วินยสุตฺตาภิธมฺมสงฺขาโต, ตสฺส โส-ตฺโถ, ตทนติกฺกเมน, ปฏิปชฺชิตุมสกฺโกนฺโตติ ตตฺถตตฺเถว วุตฺตาสุ อธิสีล อธิจิตฺต อธิปญฺญาสิกฺขาสุ ปวตฺติตุํ อสมตฺโถ, กุสโล ปน สมตฺโถ ปญฺญาวิเสสาโลกปฏิลาภโต, วุตฺตํ หิ–

ตามคำอธิบายนี้ ความหมายในที่นี้มีดังนี้ว่า ‘เพราะความสับสนในบทที่เกิดขึ้นตามนัยที่กล่าวมา ย่อมมีความสับสนในเนื้อความของบทด้วย จึงอาจมีความไม่ฉลาดในการถอนทิฏฐิที่แสดงไว้ในพระสูตร ในการกำหนดนามรูปที่มาในพระอภิธรรม และในการสำรวมและไม่สำรวมที่แสดงไว้ในพระวินัย’. คำว่า ‘ตามธรรม’ คือความหมายของคำว่า ‘ธรรมวินัย’ ซึ่งได้แก่พระวินัย พระสูตร และพระอภิธรรม ความหมายนั้นคือ โดยไม่ล่วงละเมิดสิ่งนั้น. คำว่า ‘ไม่สามารถปฏิบัติได้’ คือไม่สามารถประพฤติในอธิศีล อธิจิต และอธิปัญญาสิกขาที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ. ส่วนผู้ฉลาดย่อมสามารถปฏิบัติได้ เพราะได้แสงสว่างแห่งปัญญาพิเศษ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า–

---

ยาว ติฏฺฐนฺติ สุตฺตนฺตา, วินโย ยาว ทิปฺปติ;

ตาว ทกฺขนฺติ อาโลกํ, สูริเย อพฺภุคฺคเต ยถาติ.

ตราบใดที่พระสูตรยังดำรงอยู่ ตราบใดที่พระวินัยยังรุ่งเรือง ตราบนั้นย่อมเห็นแสงสว่าง เหมือนเมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว.

---

ปฏิปตฺตินฺติ ปฏิปชฺชียตีติ ปฏิปตฺตีติ ยถาวุตฺตํ ติวิธมฺปิ ปฏิปตฺตึ, วิราเธตฺวาติ นาเสตฺวา, นสฺสติ หิ ปฏิปตฺติ เตสุเยวา โก สลฺลตมคตตฺตา, ตถา จาหุ–

คำว่า ‘ปฏิปัตติ’ คือการปฏิบัติที่พึงปฏิบัติ ซึ่งได้แก่การปฏิบัติ ๓ อย่างที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ‘ทำให้เสื่อมเสีย’ คือทำให้พินาศ. การปฏิบัติย่อมพินาศไป เพราะความไม่ฉลาดในสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า–

---

สุตฺตนฺเตสุ อสนฺเตสุ, ปมุฏฺเฐ วินยมฺหิ จ;

ตโม ภวิสฺสติ โลเก, สูริเย อตฺถงฺคเต ยถาติ.

เมื่อพระสูตรไม่มีอยู่ และพระวินัยอันตรธานไป ความมืดจักมีในโลก เหมือนเมื่อพระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว.

---

สํสารทุกฺขสฺเสว ภาคี โหติ… ยถาวุตฺตา-นุกฺกมปริจฺจาเคน อนุรูปปฏิปตฺติยา ปฏิลภิตพฺพตฺตา อธิคมวิสยสฺส โย คกฺเขมสฺส, วุตฺตญฺหิ ตสฺสานุโลมปฏิปตฺติมูลกตฺตํ–

ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งทุกข์ในสังสารวัฏเท่านั้น... เพราะการละทิ้งลำดับที่กล่าวมาแล้ว และเพราะความที่โยคเกษมซึ่งเป็นอารมณ์แห่งการบรรลุพึงได้ด้วยการปฏิบัติที่เหมาะสม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โยคเกษมนั้นมีปฏิปทาอันสมควรเป็นรากฐาน–

---

สุตฺตนฺเต รกฺขิเต สนฺเต, ปฏิปตฺติ โหติ รกฺขิตา;

ปฏิปตฺติยํ ฐิโต ธีโร, โยคกฺเขมา น ธํสตีติ.

เมื่อพระสูตรยังรักษาไว้ได้ การปฏิบัติก็เป็นอันรักษาไว้ได้. ผู้มีปัญญายืนอยู่ในปฏิปทา ย่อมไม่เสื่อมจากโยคเกษม.

---

เอตาวตา [Pg.17] อวิญฺญาตสทฺทลกฺขณสฺส สกตฺถปริหานึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สกตฺถสมฺปตฺติมูลิกา ปรตฺถสมฺปตฺตีติ ตทภาวา ตาทิโส ปุคฺคโล ปเรสมฺปิ ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ ‘นจา’ติอาทิ วุตฺตํ, ปติฏฺฐาติ ธารณํ, ตญฺเจตฺถ เตสํ เตสํ กุล ปุตฺตานํ ธมฺมวินยสิกฺขาปนํ ตํตํ กมฺมโต นิตฺถรณาทิ จ, ตทุภย เมวา-นฺหสงฺคิกํ ปติฏฺฐํ, มุขฺยภูตมฺปน ตมฺมูลเก สุปริสุทฺธสีเล ปติฏฺฐาปนเมว, ตทุปกรณตฺโถ สิกฺขาปนาทิ, อิธ ปน ตํ สาธนภูโต ปุคฺคโล อุปจารโต ปติฏฺฐาติ คเหตพฺโพ, หิสทฺโท ยถาวุตฺต สมตฺถนตฺเถ นิปาโต, สทฺทลกฺขณญฺญูเยวาติ อวธารณมฺปน เตสุ ตพฺพิทูเยว สมตฺโถติ ทสฺสนตฺถํ ปกรณวเสน วุตฺตํ, อตฺตโน ปน สุคุตฺตสีลกฺขนฺธวิรเหน กทาจิ โกจิ ยถาวุตฺตานํ ปติฏฺฐาภวิตุํ น สกฺโกติ… ตมฺมูลกตฺตา สทฺธมฺมฏฺฐิติยา สปรปติฏฺฐา ภาวสฺส จ, เตเนว วินยธเร อานิสํสํ ทสฺเสนฺเตน ภควตา ตปฺปธานํ ตปฺปมุขํว กตฺวา ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว อานิสํสา วินยธร ปุคฺคเล, กตเม ปญฺจ อตฺตโน สีลกฺขนฺโธ สุคุตฺโต โหติ สุ รกฺขิโต, กุกฺกุจฺจปกตานํ ปฏิสรณํ โหติ, วิสารโท สงฺฆ มชฺเฌ วิหรติ, ปจฺจตฺตฺถิเก สหธมฺเมน สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺหาติ, สทฺธมฺมฏฺฐิติยา ปฏิปนฺโน จ โหตี’’ติ วุตฺตํ, อตฺถานุรูปนฺติ อตฺตโน วจนียสฺสตฺถสฺส วาจกตฺเตน โยคฺยํ, พฺยญฺชนานุรูปนฺติ อตฺตโน วาจกสฺส วจนียตฺเตน โยคฺยํ, ปริวาสาทีสูติอาทิสทฺเทน อพฺภานาทึ สงฺคณฺหาติ, ตํตํกมฺมนฺติ ปริวาสาทิกํ ตํตํกมฺมํ, อญฺโญติ อสทฺทลกฺขณญฺญู, น เกวลมเนน สกตฺถปรตฺถาว นาสิตา, อถ โขติ วิโธ สทฺธมฺโมปิ นาสิโตเยวาติ วตฺถุมาห ‘อชานนฺโต ปนา’ติอาทิ, อยถาปฏิปชฺชมาโนติ สทฺทลกฺขณญฺญุนา ยถา เยน ปกาเรน อตฺถานุรูปํ พฺยญฺชเน พฺยญฺชนานุรูปญฺจ อตฺเถ ปฏิปชฺชิตพฺพํ, ตถา อปฺปฏิปชฺชมาโน, ตถา จ วกฺขติ– ตถา หิ โส สทฺทลกฺขณ มชานนฺโต’ติอาทิ. ติวิธมฺปิ สทฺธมฺมนฺติ ปริยตฺติปฏิปตฺติอธิคมวเสนติ วิธเมว สทฺธมฺมํ, ตตฺถ ติปิฏกพุทฺธวจนํ ปริยตฺติสทฺธมฺโม นาม, เตรส ธุตคุณา จุทฺทส ขนฺธกวตฺตานิ ทฺเว อสีติ มหาวตฺตานีติ อยํ ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม นาม, จตฺตาโร มคฺคา จตฺตาริ จ ผลานิ อยํ อธิคมสทฺธมฺโม [Pg.18] นาม, ตถาหิจฺจาทินา วุตฺตมตฺถํ สมตฺเถติ, ตมฺปิ ปาฬิยา ถิรีกาตุํ ‘วุตฺตํ เหต’นฺติอาทิมาห, ตตฺถ ธมฺมาติ เหตู, สทฺธมฺมสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส ติวิธสฺส สทฺธมฺมสฺส, ปทพฺยญฺชนนฺติ ปทญฺจ พฺยญฺชนญฺจ ตํ, ตตฺถ ปทํ นาม สฺยาทฺยนฺตํ ตฺยาทฺยนฺตญฺจ, พฺยญฺชียติ อตฺโถ เอเตนาติ พฺยญฺชนํ-วากฺยํ อถวา ปชฺชเต คมฺยเต อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ-สฺยาทฺยนฺตาทิ, วากฺยํว พฺยญฺชนํ, สิถิลธนิตาทิปทเมววา วุตฺตนเยน พฺยญฺชนนฺติ ปทพฺยญฺชนํ, ตํ, ทุนฺนิกฺขิตฺตํ ทุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตํ ฐปิตํ วิราเธตฺวา กถิตํ, อตฺโถ จ ทุนฺนีโตติ ทุนฺนิกฺขิตฺตตฺตาเยว ปทพฺยญฺชนสฺส ตพฺพจนีโยปิ ทุฏฺฐุวิญฺญาโต โหติ, วุตฺตปฏิปกฺขโตติ ‘อวิญฺญาตสทฺทลกฺขโณหิ’จฺจาทินา วุตฺตสฺส วิญฺญาตสทฺทลกฺขณตฺตาทินา ปฏิปกฺขภาวโต, ภาวปฺปธาโน หิ อยํ นิทฺเทโส,ตฺตปฺปจฺจยโลโป วา, น หิ อตฺตาว อตฺตนา เวทิตพฺโพติ ยุตฺตนฺติ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แสดงความเสื่อมเสียประโยชน์ตนของผู้ไม่รู้ลักษณะแห่งศัพท์แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงว่าประโยชน์ผู้อื่นสำเร็จได้ด้วยประโยชน์ตนเป็นมูล และเพราะไม่มีประโยชน์ตน บุคคลเช่นนั้นจึงไม่อาจเป็นปัจจัยแก่ผู้อื่นได้ จึงกล่าวคำว่า ‘น จ’ เป็นต้น คำว่า ‘ปฏิฏฺฐา’ หมายถึง การทรงไว้ ซึ่งในที่นี้คือ การสั่งสอนพระธรรมวินัยแก่กุลบุตรเหล่านั้นๆ และการให้พ้นจากกรรมนั้นๆ เป็นต้น ทั้งสองอย่างนั้นแหละเป็นที่ตั้งโดยส่วนเดียว แต่ที่สำคัญคือการให้ตั้งมั่นอยู่ในศีลที่บริสุทธิ์ยิ่งซึ่งมีสิ่งนั้นเป็นมูล การสั่งสอนเป็นต้นมีเพื่อเป็นเครื่องอุปการะแก่ศีลนั้น แต่ในที่นี้ พึงถือเอาบุคคลผู้เป็นเครื่องสำเร็จสิ่งนั้นว่าเป็น ‘ที่ตั้ง’ โดยอุปจาระ คำว่า ‘หิ’ เป็นนิบาตในอรรถว่าสนับสนุนสิ่งที่กล่าวมาแล้ว ส่วนการกำหนดว่า ‘ผู้รู้ลักษณะแห่งศัพท์เท่านั้น’ นั้น ท่านกล่าวไว้ตามลำดับปกรณ์เพื่อแสดงว่า ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ที่รู้ลักษณะแห่งศัพท์นั้นเท่านั้นจึงจะสามารถ แต่เพราะความที่ตนเองปราศจากศีลขันธ์ที่รักษาดีแล้ว ใครๆ ก็ไม่อาจเป็นที่ตั้งแห่งสิ่งเหล่านั้นตามที่กล่าวมาแล้วได้ในกาลไหนๆ... เพราะความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม และความเป็นที่ตั้งแห่งตนและผู้อื่น มีศีลนั้นเป็นมูล ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงอานิสงส์ในบุคคลผู้ทรงพระวินัย จึงทรงกระทำสิ่งนั้นให้เป็นประธานและเป็นหัวหน้า แล้วตรัสว่า ‘‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการนี้ มีอยู่ในบุคคลผู้ทรงพระวินัย ๕ ประการเป็นไฉน คือ กองศีลของตนอันรักษาดีแล้ว คุ้มครองดีแล้ว, เป็นที่พึ่งแก่ผู้มีปกติกระทำความรังเกียจ, อยู่ในท่ามกลางสงฆ์อย่างองอาจ, ข่มขี่ปฏิปักษ์ด้วยพระธรรมได้ดี, และเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม’’ คำว่า ‘อตฺถานุรูปํ’ หมายถึง เหมาะสมโดยความเป็นเครื่องกล่าวถึงเนื้อความที่ตนพึงกล่าว คำว่า ‘พฺยญฺชนานุรูปํ’ หมายถึง เหมาะสมโดยความเป็นเนื้อความที่พึงกล่าวถึงพยัญชนะที่เป็นเครื่องกล่าวของตน ในคำว่า ‘ปริวาสาทิสุ’ นี้ ท่านสงเคราะห์เอาอัพภานเป็นต้นด้วย ‘อาทิ’ ศัพท์ คำว่า ‘ตํตํกมฺมํ’ หมายถึง กรรมนั้นๆ มีปริวาสเป็นต้น คำว่า ‘อญฺโญ’ หมายถึง ผู้ไม่รู้ลักษณะแห่งศัพท์ มิใช่เพียงแต่ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเท่านั้นที่เขาทำลาย แต่ที่แท้พระสัทธรรมทั้ง ๓ ประการก็ถูกทำลายด้วย เพื่อจะทรงแสดงเรื่องนั้น จึงตรัสคำว่า ‘อชานนฺโต ปนา’ เป็นต้น คำว่า ‘อยถาปฏิปชฺชมาโน’ หมายถึง เมื่อไม่ปฏิบัติอย่างที่ผู้รู้ลักษณะแห่งศัพท์พึงปฏิบัติ คือ ไม่ปฏิบัติในพยัญชนะให้เหมาะสมกับเนื้อความ และในเนื้อความให้เหมาะสมกับพยัญชนะ และจะกล่าวต่อไปว่า ‘ก็เพราะเขาไม่รู้ลักษณะแห่งศัพท์’ เป็นต้น คำว่า ‘พระสัทธรรมทั้ง ๓ ประการ’ หมายถึง พระสัทธรรม ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งปริยัติ ปฏิบัติ และอธิคม ในบรรดาสัทธรรมนั้น พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎก ชื่อว่า ปริยัติสัทธรรม ธุดงควัตร ๑๓ ขันธกวัตร ๑๔ และมหาวัตร ๘๒ นี้ ชื่อว่า ปฏิปัตติสัทธรรม มรรค ๔ และผล ๔ นี้ ชื่อว่า อธิคมสัทธรรม ด้วยคำว่า ‘ตถา หิ’ เป็นต้น ท่านย่อมสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวมาแล้ว และเพื่อจะทำเนื้อความนั้นให้มั่นคงด้วยพระบาลี จึงตรัสคำว่า ‘วุตฺตํ เหตํ’ เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า ‘ธมฺมา’ หมายถึง เหตุ คำว่า ‘สทฺธมฺมสฺส’ หมายถึง แห่งพระสัทธรรม ๓ ประการตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ปทพฺยญฺชนํ’ หมายถึง บทและพยัญชนะนั้น ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น บท ชื่อว่า บทที่ลงท้ายด้วย วิภัตติสฺยา และ วิภัตติตฺยา เนื้อความย่อมถูกแสดงด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่า พยัญชนะ ได้แก่ ประโยค อีกอย่างหนึ่ง เนื้อความย่อมถูกเข้าถึงด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่า บท ได้แก่ บทที่ลงท้ายด้วย วิภัตติสฺยา เป็นต้น ประโยคนั่นแหละคือพยัญชนะ หรือบทที่มีเสียงหย่อนและเสียงหนักเป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่าพยัญชนะตามนัยที่กล่าวมาแล้ว บทและพยัญชนะนั้น ชื่อว่า ‘ปทพฺยญฺชนํ’ คำว่า ‘ทุนฺนิกฺขิตฺตํ’ หมายถึง ตั้งไว้ไม่ดี คือวางไว้ผิด กล่าวคลาดเคลื่อน คำว่า ‘อตฺโถ จ ทุนฺนีโต’ หมายถึง แม้เนื้อความที่พึงกล่าวด้วยบทและพยัญชนะนั้น ก็ชื่อว่ารู้กันมาผิดๆ เพราะบทและพยัญชนะตั้งไว้ไม่ดีนั่นเอง คำว่า ‘วุตฺตปฏิปกฺขโต’ หมายถึง เพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ‘อวิญฺญาตสทฺทลกฺขโณ หิ’ เป็นต้น โดยความเป็นผู้รู้ลักษณะแห่งศัพท์เป็นต้น เพราะการระบุนี้มีภาวะเป็นประธาน หรือมีการลบ ‘ตฺต’ ปัจจัย เพราะไม่สมควรที่ตนจะพึงรู้แจ้งด้วยตนเอง’

---

ตเทวนฺติอาทินา ยถาวุตฺตํ นิคเมตฺวา สญฺญาวิธาเน ปโยชนํ ทสฺเสติ, ตนฺติ เหตฺวตฺเถ นิปาโต, ยสฺมา สทฺทลกฺขณสฺส ชานนํสานิ สํสํ ตสฺมาติ อตฺโถ, เอวนฺติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต, เอวํ สปฺปโยชนนฺติ สมฺพนฺโธ, ตเทวนฺติ วา นิปาตสมุทาโย ยํ, วุตฺเตน ปกาเรเนตฺยสฺมึ อตฺเถ วตฺตเต. นนุจ สญฺญีนํ สญฺญานํ วตฺตพฺพตฺเต ‘‘ออาทโย ติตาลีสวณฺณา’’ติอาทีนํ วากฺยานํ วิสุํวิสุํ มหนฺตตฺตา กุโต ลาฆวํ สตฺถสฺสาติ มญฺญมาโน ‘ตถาหิ’จฺจาทินา สญฺญาวิธาเน ลาฆวสพฺภาวํ สมตฺเถติ, โหเตวาติ อวธารเณน กตฺถจิ ปรสตฺเถ วิย โน น โหตีติ ทสฺเสติ, ปฏิปตฺติลาฆวมฺปิ เจตฺถ โหเตว, ตถาหิ ‘‘วณฺณปเรน สวณฺโณปิ’’จฺจาโท (๑-๒๔) วณฺณาทิสญฺญาสมุทฺธริตา นาตฺตานมตฺตาวคเมตุมลนฺติ ปเร ปุจฺฉิตฺวา ชานิตพฺพา อสฺส, ตโต สญฺญา-วเสยา, ตโตสฺส สญฺญาติ สญฺญาสญฺญีวิเวจนํ ตทนุฏฺฐานนฺติ ปรมฺปราเปกฺขาย ภวิตพฺพํ ปฏิปตฺติ คารวาภาวา. อิทานิ สงฺเขปโต สตฺถกฺกมํ ทสฺเสตุมาห-เอวํ ตาวิ’จฺจาทิ, ตาวาติ ปฐมํ, อุปยุชฺชมานตฺตาติ พฺยาปาริยมานตฺตา, วิสโย โคจโร ยตฺเถเต สฺยาทโย วิธี ยนฺเต, สห วิสเยนาติ สวิสยา, ปฐมํ กรียตีติ ปกติ ยโต สฺยาทโย วิธียนฺเต, สห ปกติยาติ สปฺปกติกา, ลิงฺคาทิกนฺติ [Pg.19] อาทิสทฺเทน‘สลภจฺฉาย’มิจฺจาโท เอกตฺตาทิ, ลิงฺเคภวา ลิงฺคิกา-อิตฺถิวิธโย, เอกตฺถีภาโว สมาโส, เตน, สามญฺญโต สมานตฺตา, สมานตฺตนฺตุณาทิวุตฺติยา ‘‘ราชาทิวิสิฏฺเฐ ปุริสา โทวิย’วสิฏฺฐาทิวิสิฏฺเฐ อปจฺจาทิมฺหิ อตฺเถ ปวตฺตนโต.

ด้วยคำว่า ‘ตเทวํ’ เป็นต้น ท่านสรุปสิ่งที่กล่าวมาแล้ว และแสดงประโยชน์ในการบัญญัติสัญญา คำว่า ‘ตํ’ เป็นนิบาตในอรรถแห่งเหตุ มีความหมายว่า เพราะการรู้ลักษณะแห่งศัพท์มีอานิสงส์ ฉะนั้น คำว่า ‘เอวํ’ เป็นนิบาตในอรรถแห่งการแสดง ความสัมพันธ์คือ ‘มีประโยชน์อย่างนี้’ หรือคำว่า ‘ตเทวํ’ เป็นหมู่ของนิบาต ซึ่งใช้ในอรรถว่า ‘ด้วยประการที่กล่าวมาแล้ว’ ก็เมื่อจะกล่าวถึงสัญญีและสัญญาของศัพท์เหล่านั้น ประโยคต่างๆ เช่น ‘อ อาที ติตาฬีสวณฺณา’ เป็นต้น ย่อมมีขนาดใหญ่แยกกันไป จะมีความเบา (ความกระชับ) ของคัมภีร์ได้อย่างไร? ผู้ที่คิดเช่นนั้น ท่านจึงสนับสนุนการมีอยู่ของความเบาในการบัญญัติสัญญาด้วยคำว่า ‘ตถาหิ’ เป็นต้น ด้วยการย้ำว่า ‘ย่อมมีอยู่แน่นอน’ ย่อมแสดงว่า ไม่ใช่ว่าไม่มีอยู่เหมือนในตำราอื่นบางแห่ง แม้ความเบาในการปฏิบัติก็ย่อมมีอยู่ในที่นี้ด้วย เช่นในคำว่า ‘วณฺณปเรน สวณฺโณปิ’ เป็นต้น (1-24) สัญญาที่มีวรรณะเป็นต้นที่ถูกยกขึ้นมานั้น ไม่สามารถทำให้เข้าใจตนเองได้ พึงรู้ได้ด้วยการถามผู้อื่น จากนั้นจึงพึงอาศัยสัญญา จากนั้นสัญญาของเขานั้นคือ การแยกแยะสัญญากับสัญญี การไม่เกิดขึ้นแห่งสัญญานั้น พึงมีโดยอาศัยลำดับแห่งความต้องการ เพราะไม่มีความหนักหนาในการปฏิบัติ บัดนี้ เพื่อแสดงลำดับของคัมภีร์โดยย่อ จึงกล่าวคำว่า ‘เอวํ ตาว’ เป็นต้น คำว่า ‘ตาว’ หมายถึง ก่อนอื่น คำว่า ‘อุปยุชฺชมานตฺตา’ หมายถึง เพราะความที่ศัพท์ถูกนำไปใช้ วิสัย คือ ขอบเขตที่ สฺยา วิภัตติ เป็นต้น เหล่านี้ถูกบัญญัติขึ้น คำว่า ‘สวิสยา’ หมายถึง พร้อมด้วยวิสัย สิ่งที่ถูกกระทำก่อน ชื่อว่า ปกติ ซึ่ง สฺยา วิภัตติ เป็นต้น ถูกบัญญัติขึ้นจากสิ่งนั้น คำว่า ‘สปฺปกติกํ’ หมายถึง พร้อมด้วยปกติ คำว่า ‘ลิงฺคาทิกํ’ ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ ย่อมสงเคราะห์เอกัตตะเป็นต้น ในคำว่า ‘สลภจฺฉายํ’ เป็นต้น สิ่งที่เกิดในลิงค์ ชื่อว่า ลิงคิกา คือ วิธีการของอิตถีลิงค์ การรวมเป็นอรรถเดียวกันคือ สมาส ด้วยเหตุนั้น เพราะมีความเสมอกันโดยทั่วไป ส่วนความเสมอกันนั้น ด้วยอำนาจแห่งตุณาทิวุตติ เพราะเป็นการกล่าวในอรรถมีอปัจจะ (เหล่ากอ) เป็นต้น ที่วิเศษเหมือนบุรุษวิเศษในราชาเป็นต้น

---

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

จบฎีกาโมคคัลลานปัญจิกา ชื่อสารัตถวิลาสินี

---

รตนตฺตยปณามาทิกถา สมตฺตา.

เรื่องการนอบน้อมพระรัตนตรัยเป็นต้น จบแล้ว

---

๑. ปฐมกณฺฑวณฺณนา

๑. คำอธิบายกัณฑ์ที่ ๑

---

สญฺญาธิการ

อธิการว่าด้วยสัญญา

---

๑. อ อาทโย

๑. อ อักษรเป็นต้น

---

สพฺพวจนานํ สาตฺถกนิรตฺถกตฺตพฺยภิจาริตฺตา ‘อิท’นฺติอาทินา สทิฏฺฐนฺเตน สํสยมุปทสฺสิย สาตฺถกตฺตมสฺส ทสฺเสตุญฺจ ‘น ตาว…เป… สาตฺถกตฺตา’ติ วุตฺตํ, อุมฺมตฺตกาทิวากฺยมิติ ‘ทส ทาฬิมา, ฉ อปูปา, กุณฺฑมชาชินํ, ปลาลปิณฺโฑ’อิจฺจาทิกํ, อวยวตฺถาน มญฺญมญฺญนาติ สมฺพนฺธา สมุทายตฺถาภาวโต อนตฺถกตฺตํ, อาทิวากฺยนฺติ ‘‘มโนเสฏฺฐา มโนมยา’’ติอาทิวากฺยํ, สาตฺถกตฺตํ ปนสฺส ปทตฺถาน มญฺญมญฺญาภิสมฺพนฺธสฺส ปตีติโต.

เพราะคำพูดทั้งปวงมีความเป็นสัตถกะ (มีประโยชน์) และนิรัตถกะ (ไม่มีประโยชน์) ที่ไม่แน่นอน จึงแสดงความสงสัยด้วยคำว่า ‘อิทํ’ เป็นต้น พร้อมด้วยตัวอย่าง และเพื่อแสดงความเป็นสัตถกะของสิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า ‘น ตาว…เป… สตฺถกตฺตา’ คำพูดของคนบ้าเป็นต้น คือ ‘ทับทิมสิบผล, ขนมแป้งหกชิ้น, หนังเสือดาว, ก้อนฟาง’ เป็นต้น ความเป็นอนัตถกะ (ไม่มีประโยชน์) เพราะไม่มีความสัมพันธ์กันระหว่างองค์ประกอบต่างๆ และไม่มีความหมายรวม คำว่า ‘อาทิวากฺยํ’ หมายถึง ประโยคว่า ‘ใจเป็นหัวหน้า ใจเป็นใหญ่’ เป็นต้น ส่วนความเป็นสัตถกะของสิ่งนั้น ย่อมปรากฏเพราะความสัมพันธ์กันระหว่างอรรถของบทต่างๆ

---

อถ ออาทฺยาทิสทฺทานํ สาธุตฺตานฺวาขฺยานาย อิทํ วจนมิจฺจาทิวิกปฺปนฺตรสมฺภเว กถํ นิยโม วุตฺติยํ วุตฺเตนตฺเถน สาตฺถกตฺตมิจฺจาสงฺกิย เตสมิหานุปโยคิตฺตํ กเมน ปฏิปาทยิตุมาห ‘วกฺขมานตฺถเมวิท’มิจฺจาทิ,’ อาการาทโย นิคฺคหีตนฺตา’อิจฺจาทินา วุตฺติยํ วกฺขมาโน อตฺโถ ยสฺส ตํ ตถา วุตฺตํ, สาธูนํ สาธุสทฺทานํ อนุสาสนํ อาขฺยานํ อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺส ตนฺติ วิคฺคโห.

อนึ่ง เพื่ออธิบายความถูกต้องของศัพท์มี อ อา เป็นต้น เมื่อมีความเป็นไปได้ของข้อสันนิษฐานอื่นว่า ‘คำนี้...’ เป็นต้น กฎเกณฑ์จะเป็นอย่างไร? โดยสงสัยว่ามีความเป็นสัตถกะด้วยอรรถที่กล่าวไว้ในวุตติ เพื่อจะแสดงความที่คำเหล่านั้นไม่มีประโยชน์ในที่นี้ตามลำดับ จึงกล่าวว่า ‘คำนี้มีอรรถที่จะกล่าวต่อไปนั่นเอง’ เป็นต้น คำว่า ‘มีอรรถที่จะกล่าวต่อไป’ คือ อรรถที่ท่านจะกล่าวต่อไปในวุตติว่า ‘อักษรมี อา เป็นต้น มีนิคหิตเป็นที่สุด’ เป็นต้น การวิเคราะห์ว่า ‘การสอนคือการอธิบายศัพท์ที่ถูกต้องทั้งหลาย เป็นประโยชน์ของคำนั้น’ ดังนี้

---

สาธุสทฺทานุสาสนสงฺกาเปตฺถ ‘‘กตฺเถตฺถ กุตฺราตฺรกฺเวหิธา’’ติ (๔-๑๐๐) อาทินา กตฺถาทิสทฺทานํ สาธุตฺตานุสาสนสฺส ทสฺสนโต, ลกฺขณนฺตเรน สาธุภาวสฺส อนฺวาขฺยาตตฺตาติ อาปุพฺพาทาอิจฺจสฺมา ‘‘ทาธาตฺวี’’ติ (๕-๔๕) อิปฺปจฺจเย อาการโลเป จ อาทีติ [Pg.20] ออาทิเยสนฺติ อญฺญปทตฺถสมาเส โยมฺหิ ‘‘โยสุ ฌิสฺส ปุเม’’ติ (๒-๙๓) ‘เฏ ออาทโย’ติ, ตโย จ จตฺตาลีสา จาติ จตฺถ สมาเส ‘‘ตทมินาทีนิ’’ติ จต โลเปจ รสฺเส จ ติตาลีสาติ, ‘วณฺณ-วณฺณเน’อิจฺจสฺมา ‘‘ภาวการเกสฺว ฆณ ฆกา’’ติ (๕-๔๔) อปฺปจฺจเยโยมฺหิ ฏาเทเส วณฺณาอิติ จ สิชฺฌนโต, ปโยคนิยมตฺถนฺติ ติตาลีสวณฺณสทฺเทสุ ปเรสุ เอว ออาทิสทฺโท ปยุชฺชียตีติ เอวํ ปโยคนิยมตฺถํ, อยมฺปิ วิกปฺปนฺตร สมฺภาวนา ‘‘อภูตตพฺภาเว กราสภูโยเค วิการา จี’’ติ (๔-๑๑๙) ปโยคนิยมสฺสา ฌายมานสฺส ทิฏฺฐตฺตา, ฐานฺยาเทสตฺถนฺติ ออาทิสทฺทสฺส ฐาเน ติตาลีสวณฺณสทฺทา อาเทสา โหนฺติ เตสํ วา โส อิติ, ตทนุรูปายาติ ฐานฺยาเทสานุรูปาย ฉฏฺฐี วิภตฺติยา, อโตเยวาติ อคมาคมิอนุรูปาย ฉฏฺฐิยา อภาวโต เยว, อคมาคมิ ภาวตฺถนฺติ ออาทิสทฺทสฺส ติตาลีส วณฺณสทฺทา อาคมา โหนฺติ เตสํ วา โส อิติ, เอเตสุปิ สงฺกา, ‘‘ยวาสเร’’ (๑-๓๐) ‘‘สุญ สสฺส’’อิติ (๒-๕๓) อาเทสาคมานํ ทสฺสเนน, อาคม ลิงฺคาภาวโตติ อุการ กการ มการานํ อภาวโต, วิเสสนวิเสสฺส ภาวตฺถนฺติ ติตาลีสวณฺณสทฺทานํ ออาทิสทฺโท วิเสสนํ, เต วา ตสฺเส-ติ, เอตฺถาปิ สงฺกา ‘นีลุปฺปล’มิจฺจาทีนมญฺญตฺถ วิเสสนวิเสสฺส ภาวทสฺสนา, สทฺทลกฺขณา นุปโยคโตติ สทฺทลกฺขเณน สทฺทสงฺขรณสฺส ปกตตฺตา วุตฺตํ, ตตฺถ การณมาห- ‘รูปวิเสสูป ลกฺขณาภาวา’ติ, รูปวิเสสสฺส อุปลกฺขณ นิมิตฺตํ ตสฺสอภาวาติ อตฺโถ, น หิ วิเสสน วิเสสฺสภาเว ปฏิปาทิเต ออาทฺยาทิสทฺทานํ รูปวิเสสสฺส สงฺขรณํ กตํ สิยาติ, ยทิ เอโสว สทฺทสงฺขรณนฺติ คยฺเหยฺย, ตถา สติ ‘นีลุปฺปล’มิจฺจาทีนมฺปิ วตฺตพฺพตา อาปชฺเชยฺยาติ นาสฺส ตทตฺถ ตาปิ สมฺภาวียเต, โลเก สีหคุณสฺส มานวเก ทสฺสนโต อุปจาเรน ‘สีโห-ยํ มานวโก’ติ ตคฺคุณชฺฌาโรโปปิ ทิสฺสติ, ตทตฺถมฺเปตํ น โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘ตคฺคุณชฺฌาโรปนตฺถมฺเปตํ น โหตี’ติ วุตฺตํ, ตสฺส ออาทิสทฺทสฺส, เตสํ ติตาลีสวณฺณสทฺทานํ วา คุโณ ออาทิตฺตาทิ, ตสฺส อชฺฌาโรปนํ-ติตาลีสวณฺณสทฺเทสุ [Pg.21] วา ออาทิสทฺเทเยว วา อาโรปนํ, ตทตฺถมฺเปตํ สุตฺตํ น โหตีติ อตฺโถ, ตตฺถ การณมาห- ‘อโตเยวา’ติอาทิ, อโตเยว รูปวิเสสูปลกฺขณา ภาวโตโย, ปกตํ สทฺทสงฺขรณํ, ยถาวุตฺต วิกปฺปนฺตราภาเว อุภยตฺถมิทํ สิยา, ตตฺถ ปริภาสตฺถํ น โหติ… ตลฺลกฺขณตฺตาภาวา อุปริวกฺขมานตฺตา จาติ ปาริเสสมาลมฺพิยาห ‘สญฺญาสญฺญิ’จฺจาทิ.

ความสงสัยในการสอนความสำเร็จของศัพท์ในที่นี้ (มีได้) เพราะมีการแสดงการสอนความสำเร็จของศัพท์มี "กัตถะ" เป็นต้น ด้วยสูตรว่า "กัตเถตถะ กุตรัตระ กเวธิธา" (๔-๑๐๐) เป็นต้น และเพราะความสำเร็จแห่งศัพท์ถูกแสดงไว้แล้วด้วยลักษณะอื่น (คือ) จาก "อา" บทหน้า "ทา" ธาตุ ในสูตร "ทาธาตุ" (๕-๔๕) ลง "อิ" ปัจจัย และลบสระ "อา" สำเร็จรูปเป็น "อาทิ" ในอัญญบทสมาสว่า "อ อา เป็นต้น" (อ อาทยโย) เมื่อลง "โย" วิภัตติ ด้วยสูตร "โยสุ ชิสสะ ปุเม" (๒-๙๓) เป็น "เฏ อ อาทยโย" และในสมาสว่า "ตโย จ จัตตาฬีสา จ" ด้วยสูตร "ตทามินาทีนิ" ลบ "จ" ศัพท์ และรัสสะ เป็น "ติตาฬีสะ" และจาก "วัณณะ" ในความหมายว่า "วัณณนะ" (การพรรณนา) ด้วย "อะ" ปัจจัย ในสูตร "ภาวกาเรเกสุ ฆณะ ฆกา" (๕-๔๔) เมื่อลง "โย" วิภัตติ อาเทศเป็น "ฏะ" สำเร็จรูปเป็น "วัณณา" ดังนี้. (ความสงสัยว่าสูตรนี้มีขึ้น) เพื่อประโยชน์แก่การกำหนดการใช้ คือ ศัพท์ว่า "อาทิ" ย่อมใช้ในลำดับหลังศัพท์ "ติตาฬีสวัณณะ" เท่านั้น เพื่อกำหนดการใช้เช่นนี้ แม้ความเห็นแย้งนี้ก็พึงมีได้ เพราะเห็นการกำหนดการใช้ที่พิจารณาอยู่ด้วยสูตร "อภูตตัพภาเว กราสภูโยเค วิการา จี" (๔-๑๑๙). (ความสงสัยว่า) เพื่อประโยชน์แก่ฐานะและอาเทศ คือ ในที่ของศัพท์ว่า "อาทิ" ศัพท์ "ติตาฬีสวัณณะ" ทั้งหลายเป็นอาเทศ หรือศัพท์ "อาทิ" นั้นเป็นอาเทศของศัพท์เหล่านั้น ด้วยฉัฏฐีวิภัตติที่สมควรแก่ฐานะและอาเทศนั้น เพราะเหตุนั้นเอง (คือ) เพราะไม่มีฉัฏฐีวิภัตติที่สมควรแก่ความเป็นอาคมและอาคมี. (ความสงสัยว่า) เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นอาคมและอาคมี คือ ศัพท์ "ติตาฬีสวัณณะ" ทั้งหลายเป็นอาคมของศัพท์ว่า "อาทิ" หรือศัพท์ "อาทิ" นั้นเป็นอาคมของศัพท์เหล่านั้น แม้ในข้อนี้ก็มีความสงสัย เพราะเห็นการแสดงอาเทศและอาคมด้วยสูตร "ยวาสเร" (๑-๓๐) และ "สุญญะ สัสสะ" (๒-๕๓) เพราะไม่มีเครื่องหมายของอาคม คือ อุการะ กการะ และ มการะ. (ความสงสัยว่า) เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นวิเศษณะและวิเศษยะ คือ ศัพท์ "อาทิ" เป็นวิเศษณะของศัพท์ "ติตาฬีสวัณณะ" ทั้งหลาย หรือศัพท์เหล่านั้นเป็นวิเศษณะของศัพท์ "อาทิ" นั้น แม้ในข้อนี้ก็มีความสงสัย เพราะเห็นความเป็นวิเศษณะและวิเศษยะในที่อื่นมี "นีลุปปละ" เป็นต้น. ที่กล่าวว่า (สูตรนี้) ไม่เป็นประโยชน์แก่ลักษณะของศัพท์ เพราะการปรุงแต่งศัพท์ด้วยลักษณะของศัพท์เป็นเรื่องปกติอยู่แล้ว ในเรื่องนั้น ท่านบอกเหตุว่า "เพราะไม่มีเครื่องหมายบ่งบอกลักษณะพิเศษของรูปศัพท์" อธิบายว่า เพราะไม่มีนิมิตคือเครื่องหมายบ่งบอกลักษณะพิเศษของรูปศัพท์ เพราะเมื่อแสดงความเป็นวิเศษณะและวิเศษยะแล้ว การปรุงแต่งลักษณะพิเศษของรูปศัพท์มี "อ อา" เป็นต้น ย่อมไม่เป็นอันทำแล้ว หากจะถือว่าสิ่งนี้แหละคือการปรุงแต่งศัพท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้คำว่า "นีลุปปละ" เป็นต้น ก็พึงต้องกล่าว (ในคัมภีร์ไวยากรณ์) ด้วย ดังนั้น ความเป็นประโยชน์ในเรื่องนั้นจึงไม่สมควรแก่สูตรนี้. ในโลก เห็นการยกเมฆ (อุปจาร) คุณของราชสีห์ในเด็กชายว่า "เด็กชายนี้คือราชสีห์" แม้ข้อนี้ก็ไม่เป็นประโยชน์แก่สูตรนี้ เพื่อแสดงความข้อนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้การยกเมฆคุณของสิ่งนั้นก็ไม่เป็นประโยชน์แก่สูตรนี้" คุณของศัพท์ "อาทิ" นั้น หรือของคุณของศัพท์ "ติตาฬีสวัณณะ" เหล่านั้น คือ ความเป็น "อ อา" เป็นต้น การยกเมฆคุณนั้น คือ การยกเมฆในศัพท์ "ติตาฬีสวัณณะ" หรือในศัพท์ "อาทิ" นั่นเอง อธิบายว่า สูตรนี้มิได้มีเพื่อประโยชน์นั้น ในเรื่องนั้น ท่านบอกเหตุว่า "เพราะเหตุนั้นเอง" เป็นต้น คือ เพราะไม่มีเครื่องหมายบ่งบอกลักษณะพิเศษของรูปศัพท์นั่นเอง การปรุงแต่งศัพท์จึงเป็นเรื่องปกติ เมื่อไม่มีทางเลือกอื่นตามที่กล่าวมาแล้ว สูตรนี้พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ทั้งสองอย่าง ในที่นั้น (สูตรนี้) ไม่เป็นประโยชน์แห่งปริภาษา... เพราะไม่มีลักษณะของปริภาษานั้น และเพราะจะกล่าวในภายหลัง ดังนั้น ท่านจึงอาศัยนัยที่เหลือแล้วกล่าวว่า "สัญญาสัญญี" เป็นต้น

---

มริยาทายมฺปกาเรจ, สมีเป วยเว ตถา;

จตุพฺพิธปฺปกาโรยํ, อาทิสทฺทสฺส ทิสฺสเตติ.

ศัพท์ว่า "อาทิ" นี้ ปรากฏใน ๔ ความหมาย คือ ในความหมายว่า ขอบเขต (มริยาทา), ชนิด (ปการะ), ใกล้เคียง (สมีปะ) และส่วนประกอบ (อวยวะ)

---

มริยาทตฺโถ เอตฺถ อาทิสทฺโทติ อาห-‘อาทิมริยาทา ภูโต’ติ, อุปลกฺขณตฺตาติ อุปลกฺขิยมานานมาการาทีนํ คหเณ การณภาเวน อปฺปธานตฺตา, เตนาห-‘อุปลกฺขณสฺสุปสชฺชนียภูตสฺสา’ติ, การิเยนาติ วณฺณสญฺญาภวนาทินา, น คุนฺนมฺปิ อานยนํ ภวติ..คุนฺนมุปสชฺชนีย ภูตตฺตา อญฺญปทตฺถสฺเสว ปธานตฺตา, สญฺญายา ภาเวติ อการสฺส วณฺณสญฺญาย อภาเว, รูปนฺติติ ตาลีสารูปํ, ติตาลีสา+วณฺณาติปทจฺเฉโท, ติตาลีส+วณฺณาติวา, สุตฺตาวยวสฺสาปิ สุตฺตสมฺพนฺธิตฺตา ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) ปน วุตฺตํ, รสฺสตฺตนฺตุ ‘‘ทีฆรสฺสา’’ติ โยควิภาเคน, อิตรถา พฺยญฺชนปรสฺเสว รสฺสตฺเต ทสฺสิเต ติตาลีสอิติ อพฺยญฺชเน ปทํ น สมฺปชฺเชยฺยาติ วิญฺญายติ, อิตรีตรโยคจตฺเถ พหุวจเนน ภวิตพฺพนฺติ อาห-‘เอกวจนมฺปนา’ติอาทิ, วิปฺปฏิปตฺติ อญฺญถาภาโว, รสฺส เอ โอกาเรหิ เตจตฺตาลีสกฺขรานนฺติ สมฺพนฺโธ, เอ โอกาเร หีติ สหตฺเถ ตติยา, สกฺกตานุสาเรนาติ สกฺกเต ‘‘สนฺธิ ยกฺขรานํ รสฺสา น สนฺตี’’ติ วุตฺตสฺส อนุสาเรน, โกจีติ สา สนปฺปสาทกโจฬิยพุทฺธปฺปิยาจริยํ ทสฺเสติ, น หิจฺจาทึ วทโต-ยมธิปฺปาโย ‘รสฺสาอิวาติ อิวสทฺโท สาธมฺโมปมาโชตโก วา สิยา เวธมฺโมปมาโชตโก วา, ยทิ ตาว เวธมฺโมปมาโชตโก, รสฺสธมฺมสฺส เอ โอกาเรสฺว สมฺภวา เตสํ ทีฆกาลปฺปวตฺติโต เต ทีฆาเยว สิยุํ, ยทิ ปน สาธมฺโมปมาโชตโก[Pg.22], เตสุ รสฺสธมฺมสฺสสมฺภวา รสฺสกาลปฺปวตฺติโต รสฺสาเอว เต สิยุนฺติ ‘เอตฺถาติอาทีสุ เอ โอการานํ อุจฺจารณกาลกตํ รสฺสตฺตเมว โหตี’ติ, รสฺสกาลวนฺโตเยวาติ เอวสทฺโท โสคเต วณฺณวินิมฺมุตฺตสฺส กาลสฺเสวาภาวา วณฺณานญฺจ ปจฺจกฺข สิทฺธตฺตา ปมาณสิทฺธํ ปารมตฺถิก เม โอการานํ รสฺสกาลวนฺตตํ ทีเปติ, อตฺถาติ วทโต ปนายมธิปฺปาโย ‘เอตฺถาติอาทีสุ ยทิ เอการาทโย ทีฆาเอว สํโยคปุพฺพตฺตา รสฺสาว สิยุํตถา สติ อตฺถาติ เอตฺถาปิ ทีโฆว อากาโร สํโยคปุพฺพตฺตารสฺโส อิว อุจฺจตีติ อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา อุจฺจารณกาลกโตว รสฺสทีฆภาโว คเหตพฺโพ’ติ, กจฺจายนวุตฺติวณฺณนา ญาโส, ตญฺญาปเนติ พหิทฺธา อญฺเญสมกฺขรานํ ญาปเน, ปโยชนาภาวาติ เตน สาเธตพฺพสฺส กสฺสจิ อิฏฺฐสฺส อภาวมาห, กิเมตฺถ สมุทาเย วากฺยปริสมตฺติ, อุทาหุ อวยเวติ อาห- ‘ปจฺเจก’นฺติ, อญฺญถา ‘รุกฺขา วน’นฺติอาทีสุ วิย สมุทาเย วากฺยปริสมตฺติยํ ‘‘อิยุวณฺณา ฌลา นมสฺสนฺเต’’ (๑-๙) อิจฺจาทิกํ น สิชฺฌตีติ, ปจฺเจกํ วณฺณา นามโหนฺตีติ อกาโร วณฺโณ นาม โหติ อากาโร วณฺโณ นาม โหตีติอาทินา, อวยเวจฺจาทินา วุตฺติยํ อวุตฺเตปิ ‘ปจฺเจก’นฺติ วจเน สทิฏฺฐนฺตํ การณมาห, ทิฏฺฐนฺโตปนีโต ตฺยตฺโถ สุเขน ปฏิปตฺตุํ สกฺกาติ, เอตฺถ หิ ปจฺเจกนฺติ อวุตฺเตปิ เทวทตฺโต โภชียตูติอาทินา ปจฺเจกํ ภุญฺชิกิริยา ปริสมาปียเต, เตนาห-‘น โจจฺจเต’ อิจฺจาทิ, อถวา สมุทาเยปิ วากฺยปริสมา ปตฺติยํ สติ สมุทาเย ปวตฺตา สทฺทา อวยเวสุปิ วตฺตนฺตีติ ‘สมุทฺเทกเทสทสฺสเนปิ สมุทฺโท ทิฏฺโฐ, ขนฺเธกเทส ภูตายปิ ปญฺญาย ปญฺญากฺขนฺโธติอาทีสุ วิย น โทโส, เตเนว วุตฺติยํ ‘ปจฺเจก’นฺติ น วุตฺตํ, วณฺณสทฺทสฺส คุณาทฺยเนกตฺถตฺเตปิ ปกรณโต อการาทโยเวตฺถ วุจฺจนฺตีติ อาห-‘วณฺณียติ’จฺจาทิ, ปกรณโตปิ อตฺโถ วิภชฺชเต, วุตฺตํ หิ–

คำว่า 'อาทิ' ในที่นี้มีความหมายว่าขอบเขต (มริยาทะ) ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นขอบเขตเบื้องต้น' เพราะความเป็นเครื่องกำหนด (อุปะลักขณะ) คือเพราะความเป็นส่วนไม่สำคัญโดยความเป็นเหตุในการรับเอาอาการเป็นต้นที่ถูกกำหนด ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'แห่งเครื่องกำหนดที่เป็นส่วนประกอบ (อุปสัชนียะ)' ด้วยการกระทำ (การิยะ) คือด้วยการทำให้เกิดวรรณสัญญาเป็นต้น แม้การนำมาซึ่งโคทั้งหลายก็ไม่มี... เพราะโคทั้งหลายเป็นส่วนประกอบ และเพราะอรรถของบทอื่นเท่านั้นเป็นประธาน ในคำว่า 'สญฺญายา ภาเว' หมายถึง ในเมื่อไม่มีวรรณสัญญาของอักษร อ คำว่า 'รูปนฺติ' หมายถึง รูป ๔๐ การตัดบทคือ 'ติตาลีสา + วณฺณา' หรือ 'ติตาลีส + วณฺณา' เพราะแม้ส่วนประกอบของสูตรก็เกี่ยวข้องกับสูตร ท่านจึงกล่าวว่า 'พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา' (๑-๓๓) ส่วนความเป็นรัสสะ (สำเร็จได้) ด้วยการแยกโยคะว่า 'ทีฆรสฺสา' มิฉะนั้น เมื่อแสดงความเป็นรัสสะเฉพาะในเพราะพยัญชนะเบื้องหลัง บทว่า 'ติตาลีสิ' ซึ่งไม่มีพยัญชนะเบื้องหลัง ก็จะไม่พึงสำเร็จ พึงทราบอย่างนี้ ในความหมายแห่งอิตรีตรโยคะ (การรวมกัน) ควรเป็นพหูพจน์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็แต่ว่า เอกพจน์...' เป็นต้น วิปปฏิปัตติ คือ ความเป็นอย่างอื่น ความสัมพันธ์คือ (รัสสะ) แห่งอักษร ๔๓ ตัว ด้วยสระ เอ และ โอ ที่เป็นรัสสะ คำว่า 'เอ โอ กาเรหิ' เป็นตติยาวิภัตติในความหมายว่า พร้อมด้วย (สหัตถะ) ตามหลักสันสกฤต คือ ตามคำที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สันสกฤตว่า 'อักษรสนธิ (สระประสม) ที่เป็นรัสสะไม่มี' คำว่า 'โกจิ' (บางท่าน) เล็งถึงพระอาจารย์พุทธปิยะชาวโจฬะผู้มีความเลื่อมใสในพระศาสนา นี้เป็นความประสงค์ของผู้กล่าวว่า 'น หิ' เป็นต้นว่า ในคำว่า 'รสฺสาอิว' คำว่า 'อิว' อาจเป็นเครื่องส่องอุปมาโดยความเหมือน (สาธัมมยะ) หรือเป็นเครื่องส่องอุปมาโดยความต่าง (เวธัมมยะ) หากเป็นเครื่องส่องอุปมาโดยความต่าง เพราะรัสสธรรมไม่มีในสระ เอ และ โอ และเพราะสระเหล่านั้นเป็นไปตามกาลที่ยาว สระเหล่านั้นก็พึงเป็นทีฆะเท่านั้น แต่ถ้าเป็นเครื่องส่องอุปมาโดยความเหมือน เพราะรัสสธรรมมีได้ในสระเหล่านั้น และเพราะเป็นไปตามกาลที่สั้น สระเหล่านั้นก็พึงเป็นรัสสะเท่านั้น (ดังนั้น) 'ในคำว่า เอตฺถ เป็นต้น ความเป็นรัสสะของสระ เอ และ โอ จึงมีได้เพราะกาลแห่งการออกเสียงเท่านั้น' คำว่า 'มีกาลเป็นรัสสะเท่านั้น' คำว่า 'เท่านั้น' (เอว) แสดงความเป็นสระที่มีกาลเป็นรัสสะโดยปรมัตถ์ที่สำเร็จด้วยประมาณของสระ เอ และ โอ เพราะในทางพุทธศาสนา กาลที่แยกออกจากวรรณะไม่มี และเพราะวรรณะทั้งหลายสำเร็จได้ด้วยประจักษ์ ส่วนความประสงค์ของผู้กล่าวว่า 'อตฺถิ' มีดังนี้ว่า 'ในคำว่า เอตฺถ เป็นต้น หากสระ เอ เป็นต้น เป็นทีฆะเท่านั้น (แต่) เป็นรัสสะเพราะมีพยัญชนะสังโยคอยู่ข้างหน้า เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ในคำว่า อตฺถิ นี้ สระ อา ที่เป็นทีฆะ ก็พึงถึงการถูกออกเสียงเหมือนเป็นรัสสะเพราะมีพยัญชนะสังโยคอยู่ข้างหน้า ดังนั้น พึงถือเอาความเป็นรัสสะและทีฆะที่เกิดจากกาลแห่งการออกเสียงเท่านั้น' คัมภีร์ญาสะ คือคำอธิบายกัจจายนวุตติ คำว่า 'ตญฺญาปเน' หมายถึง ในการทำให้รู้แจ้งอักษรอื่น ๆ ภายนอก คำว่า 'ปโยชนาภาวา' ท่านกล่าวถึงความไม่มีประโยชน์ที่พึงปรารถนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่พึงสำเร็จด้วยสิ่งนั้น ในที่นี้ การจบประโยคเป็นไปในส่วนรวม หรือว่าในส่วนย่อย? ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ละส่วน' (ปจฺเจกํ) มิฉะนั้น เมื่อการจบประโยคเป็นไปในส่วนรวม เหมือนในคำว่า 'รุกฺขา วนํ' เป็นต้น สูตรว่า 'อิวุวณฺณา ชลา' (๑-๙) เป็นต้น ก็จะไม่สำเร็จ วรรณะแต่ละตัวย่อมมีชื่อ (ว่าวรรณะ) คือ อักษร อ ชื่อว่าวรรณะ อักษร อา ชื่อว่าวรรณะ เป็นต้น ท่านกล่าวเหตุผลพร้อมด้วยตัวอย่างในการกล่าวคำว่า 'แต่ละส่วน' แม้ในวุตติจะไม่ได้กล่าวว่า 'ในส่วนย่อย' เป็นต้น เพราะว่าเนื้อความที่นำมาด้วยตัวอย่างนั้น บุคคลสามารถเข้าใจได้โดยง่าย เพราะในที่นี้ แม้จะไม่ได้กล่าวว่า 'แต่ละส่วน' แต่กิริยาคือการบริโภคย่อมจบลงในแต่ละคน เช่นในประโยคว่า 'เทวทัตพึงบริโภค' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และย่อมไม่กล่าว' เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง เมื่อการจบประโยคมีอยู่ในส่วนรวม แม้ศัพท์ที่ใช้ในส่วนรวมก็ย่อมใช้ในส่วนย่อยได้ด้วย เหมือนในคำว่า 'แม้เห็นส่วนหนึ่งของมหาสมุทร ก็ชื่อว่าเห็นมหาสมุทร' หรือ 'แม้ปัญญาที่เป็นส่วนหนึ่งของขันธ์ ก็ชื่อว่าปัญญาขันธ์' เป็นต้น ดังนี้ย่อมไม่มีโทษ ด้วยเหตุนั้นเอง ในวุตติจึงไม่ได้กล่าวว่า 'แต่ละส่วน' แม้คำว่า 'วรรณะ' จะมีความหมายหลายอย่างมี คุณ เป็นต้น แต่ในที่นี้หมายถึงอักษร อ เป็นต้น โดยอาศัยบริบท ท่านจึงกล่าวว่า 'วณฺณียติ' เป็นต้น แม้โดยบริบท อรรถก็ย่อมถูกจำแนก ดังที่กล่าวไว้ว่า–

---

อตฺถา ปกรณา ลิงฺคา, โอจิตฺยา เทสกาลโต;

สทฺทตฺถา วิภชียนฺเต, น สทฺทาเยว เกวลาติ.

อรรถของศัพท์ทั้งหลายย่อมถูกจำแนกด้วยเนื้อความ ด้วยบริบท ด้วยเครื่องหมาย (เพศ) ด้วยความเหมาะสม ด้วยสถานที่และกาล ไม่ใช่ด้วยศัพท์เพียงอย่างเดียว

---

นนุ [Pg.23] ฌลาทิสญฺญา วิย ลหุสญฺญํ อกตฺวา กสฺมา คุรุสญฺญา กตาติ โจทนํ มนสิ นิธาย รุฬฺหิ อนฺวตฺถวเสน ทฺวิปฺปการาสุ สญฺญาสุ ฌาลาติ รุฬฺหิ สญฺญาตฺถาภาเวน โวหารสุขมตฺตปโยชนา, อนฺวตฺถสญฺญา ปน ตปฺปโยชนาปิ โหติ ตทญฺญปฺปโยชนา ปีติ ทสฺเสตุมาห- ‘เอว’มิจฺจาทิ, วณฺณียตี อตฺโถ เอเตหีติ วุตฺตมตฺถํ อนุคตา อนุคตตฺถา วณฺณสญฺญา ตํ, สทฺทาธิคมนียสฺสาติ สทฺเทน วิญฺญาตพฺพสฺส, วณฺณํ มูลมสฺสาติ วณฺณมูลโก-อตฺโถ, ตสฺส ภาโว วณฺณมูลกตา, อตฺถสฺส วณฺณมูลกตํ สาเธติ ‘สาปิ’จฺจาทินา, วณฺณํ รูปํ สภาโว เอเตสนฺติ วณฺณรูปานิ-ปทานิ, สมุทาโย ปาทานํ รูปมสฺสาติ สมุทายรูปํ วากฺยํ, วิภตฺยนฺตมตฺถโชตกํ ปทํ, ปทสมุทาโย วากฺยํ, สพฺพญฺเจตมุปจาเรน วณฺณสทฺทวจนียตฺตํ คจฺฉติ วณฺณมยตฺตาติ สพฺโพปิ สมฺมุติปรมตฺถเภทภินฺโน อตฺโถ วากฺยาธิคมนีโย วณฺเณเนว วิญฺญายติ นาม ตสฺมา ยถา วุตฺตมตฺถ วิเสสทสฺสนํลหุสญฺญาย น สกฺกาติ ตทตฺถมการาทีนํ คุรุภูตา วณฺณสญฺญา กตาติ อธิปฺปาโย, สมฺมุติ สงฺเกตวเสน ปวตฺโต โวหาโร, ปรมตฺโถ สนิพฺพาโน ปญฺจกฺขนฺโธ. อุโภหิ ปเนเตหิ ภินฺโน ตติโย โกฏฺฐาโส นาม นตฺถิ, ตถาจ วุตฺตํ–

ท่านใส่ใจถึงคำคัดค้านว่า 'เหตุไฉนจึงไม่ทำชื่อที่สั้น (ลหุสัญญา) เหมือนชื่อว่า ชลา เป็นต้น แต่กลับทำชื่อที่ยาว (ครุสัญญา) เล่า?' เพื่อแสดงว่า ในบรรดาสัญญา ๒ ประการ คือ รูฬหิสัญญา และ อนวัตถสัญญา นั้น ชื่อว่า 'ชลา' เป็นรูฬหิสัญญา มีประโยชน์เพียงเพื่อความสะดวกในการเรียกขานเพราะไม่มีความหมายตามตัวอักษร ส่วนอนวัตถสัญญานั้น มีประโยชน์ตามนั้นด้วย และมีประโยชน์อื่นนอกเหนือจากนั้นด้วย ท่านจึงกล่าวว่า 'เอวํ' เป็นต้น วรรณสัญญานั้น เป็นอนวัตถสัญญาเพราะดำเนินตามเนื้อความที่กล่าวไว้ว่า 'อรรถย่อมถูกพรรณนาด้วยอักษรเหล่านี้' คำว่า 'สทฺทาธิคมนียสฺส' หมายถึง ของสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยเสียง อรรถที่มีวรรณะเป็นมูลเหตุ ชื่อว่า วรรณมูลกะ ความเป็นอรรถที่มีวรรณะเป็นมูลเหตุ ชื่อว่า วรรณมูลกตา ท่านแสดงความเป็นอรรถที่มีวรรณะเป็นมูลเหตุด้วยคำว่า 'สาปิ' เป็นต้น บททั้งหลายที่มีวรรณะเป็นรูป คือเป็นสภาวะ ชื่อว่า วรรณรูป ประโยคที่มีการรวมกันของบททั้งหลายเป็นรูป ชื่อว่า สมุทยรูป บทคือคำที่ลงวิภัตติท้ายและแสดงอรรถ หมู่แห่งบทคือประโยค และทั้งหมดนี้ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'วรรณะ' โดยอุปจาระ เพราะความเป็นสิ่งที่ประกอบขึ้นด้วยวรรณะ กล่าวคือ อรรถแม้ทั้งหมดที่จำแนกเป็นสมมติและปรมัตถ์ ซึ่งพึงรู้ได้ด้วยประโยค ย่อมถูกรู้ได้ด้วยวรรณะนั่นเอง ดังนั้น เพื่อแสดงความพิเศษแห่งอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งไม่สามารถทำได้ด้วยชื่อที่สั้น (ลหุสัญญา) ท่านจึงทำวรรณสัญญาซึ่งเป็นชื่อที่ยาว (ครุสัญญา) สำหรับอักษร อ เป็นต้น เพื่อประโยชน์นั้น สมมติคือโวหารที่ดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งข้อตกลง ปรมัตถ์คือปัญจขันธ์พร้อมด้วยพระนิพพาน แต่ส่วนที่สามที่นอกเหนือไปจากทั้งสองนี้ไม่มีเลย และดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า–

---

ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสิ, สมฺพุทฺโธ วทตํ วโร,สมฺมุตึ ปรมตฺถญฺจ, ตติยํ นุปลพฺภตีติ.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่านักกล่าวทั้งหลาย ได้ตรัสสัจจะ 2 ประการ คือ สมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะ ส่วนที่สามย่อมไม่ปรากฏ

---

นนุ จ–

อนึ่ง–

---

อปฺปกฺขรมสนฺทิทฺธํ, สสารํ คูฬฺหนิณฺณยํ;

ปสนฺนตฺถญฺจ สุตฺตนฺติ, อาหุ ตลฺลกฺขณญฺญุโนติ.

ผู้รู้ลักษณะของสูตรทั้งหลายกล่าวว่า สูตรนั้นมีอักษรน้อย ไม่กำกวม มีแก่นสาร มีการวินิจฉัยอันลึกซึ้ง และมีความหมายแจ่มแจ้ง

---

‘‘อาทโย ติตาลีส วณฺณา’’ ‘‘ติตาลีสาทโย วณฺณา’’ติ วา วตฺตพฺพนฺติ น ตถา สติ สนฺทิทฺธํ สุตฺตํ สิยาติ, นนุ สตฺถาโท มงฺคลวจเนน ภวิตพฺพํ, อกาโร ปฏิเสธตฺโถปิ โหตีติ (น) สตฺถาโท สิทฺธสทฺทสฺโสปหิตตฺตา, อถ โหตฺว ปุพฺพา ฌาลาทิ สญฺญา, สทฺทสาธนมตฺตปฺปโยชนตฺตา ปน สพฺพวิธานสฺส ปุพฺพาจริย สญฺญาวาลเมตฺถาติ กึ ปุนาปิ วณฺณาทิสญฺญาวิธาเนน คนฺถคารว กรเณนาติ สจฺจเมตํ, ปุพฺพาจริเยสุ ปน คารวํ ตทนุคมนญฺจ ทีเปตุํ กาจิ [Pg.24] สญฺญาโยปฺยนฺวาขฺยายนฺเต, ยชฺเชวํ สํโยคสพฺพนามโลปาทโยปิ สญฺญา ปุพฺพาจริเยหิ วุตฺตา วตฺตพฺพาติ นนุ โภ วุตฺตเมวามฺเหหิ’กาจิ สญฺญาโย อาขฺยายนฺเต’ติ, กินฺตทาขฺยานทฺวาเรน ภวตา ตาปิ วิญฺญาตุํ น สกฺกาติ, เกสญฺจิ สาตฺถกตฺโตปิ ปติวณฺณมตฺถานุปลทฺธิโต วณฺณานมทิฏฺฐานมการาทีนมนุกติโย อิโหปทิฏฺฐาอิตฺยนุการิเยนาตฺเถนาตฺถวนฺตตาย โหเตวาการาทิโต วิภตฺติ, โลเปน นิทฺทิฏฺฐตฺตา ปนสฺสา อสฺสวนํ สนฺนิกํสวจนิจฺฉาภาวา สํหิตายานิทฺเทโส, อนุกฺกโมติ อาโทนิสฺสยา สราวุตฺตา, ตโต นิสฺสิตา พฺยญฺชนา, สเรสุปิ เอกฏฺฐานิยา อการาทโย พหุตฺตา ปฐมํ วุตฺตา ฐานานุกฺกเมน, ตโต ทฺวิชา ฐานานุกฺกเมน, เตสุปิ รสฺสาว ลหุตฺตา ปฐมํ วุตฺตา, ตโต ทีฆา, พฺยญฺชเนสุปิ วคฺคา พหุตฺตา ฐานปฺปฏิปาฏิยา ปฐมํ วุตฺตา, ตโต ยการาทโย, วคฺเคสุ จ อโฆสา ปฐมํ วุตฺตา, ตโต โฆสา, เตสุ จ สิถิลา ปฐมํ วุตฺตา, ตโต ธนิตา, ตตฺถาปิ อปฺปกตฺตา ทฺวิชา ปญฺจมา วุตฺตา, ตโต ยรลวา โฆสภูตา ฐานานุกฺกเมน, ตโต ธนิตา สการห การา, เตสุปิหกาโร เกสญฺจิ โอรโสปิ โหตีติ ทฺวิชตฺตา ปจฺฉา วุตฺโต, เกหิจิ ‘‘ลฬานมวิเสโส’’ติ ทฺวินฺนมวิเสเส วุจฺจมาเนปิ ลิปิเภเทน ฐานเภเทน จ ภินฺนตฺตา ฬกาโร วิสุํ อกฺขรภาเวน คหิโต, โสปิ โฆสภาเวน ฐานานุกฺกเมนจ หการโต ปรํ วุตฺโต นิคฺคหีตํ ปน สรตฺตาทิสพฺพวินิมฺมุตฺตตฺตา สพฺพปจฺฉา วุตฺตนฺติ อการาทีนมยมนุกฺกโม, อิมสฺเสวานุกฺกมสฺส มนสิ วิปสฺส วตฺตมานตฺตา ติตาลีสาติ คณนาปริจฺเฉทสฺส ทสฺสิตตฺตา จ ‘นิคฺคหีตนฺตา’ติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ปกตํ สาธุสทฺทานฺวาขฺยานํ, น วณฺณียเต, ติ สทฺทสงฺขรณ สงฺขาต มุขฺยปฺปโยชนาภาวา, กิญฺจาปิ น วณฺณียเต, อมฺเหหิ ปน กถมการาทีนมยมนุกฺกโม อุปฺปนฺโนติ สิสฺสานํ กงฺขา วิจฺเฉทปฺปโยชนมฺปติ อนุกฺกมสทฺทสฺส อตฺถกถนพฺยาเชน วณฺณิโต เยวาติ, กรียนฺเต อุจฺจารียนฺเต เอเตนาติ กรณํ, ตตฺถ ชิวฺหามชฺฌํ ตาลุชานํ, ชิวฺโหปคฺคํ มุทฺธชานํ, ชิวฺหคฺคํ, ทนฺตชานํ เสสานํ สกฏฺฐานํ กรณํ, ปยตฺติ ปยตนํ, ตมฺปน วณฺณุจฺจารณโต อพฺภนฺตโร พาหิโย จ อุสฺสาโห, ตตฺถ อพฺภนฺตรปยตนํ-สํวุตตฺตมการสฺส, วิวฏตฺตํ สรานํ [Pg.25] สการหการานญฺจ ผุฏฺฐตฺตํ วคฺคานํ, อีสํผุฏฺฐตฺตํ ยรลวานํ, พาหิยปยตนนฺตุ สํวุตกณฺฐตาทิ, ฐานโต ปจฺจาสตฺติยา วิธียมานการิยสมฺภเวน ปโยชนสมฺภวา อาห-‘ฐานมฺปนา’ติอาทิ, ติฏฺฐนฺติ เอตฺถ อุปฺปตฺติวเสน วณฺณาติ ฐานํ, ‘‘เอ โอนม วณฺเณ’’ติ (๑-๓๗) สุตฺเต วณฺเณติ กถนเมว วณฺณสญฺญากรเณ ปโยชนํ, ยถาวุตฺตมตฺถมญฺญตฺร พฺยาปทิสติ’ เอว’มิจฺจาทินา, ตสฺมา ‘‘ทสาโท สรา’’อิจฺจาโท ‘เตนา’ติอาทีสุ ‘เตน สรอิจฺจเนน กฺวตฺโถ กสฺมึ สุตฺเต ปโยชนํ ตํ ทสฺเสติ ‘‘สโรโลโป สเร’’จฺจาที’ติ เอวมาทินา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ญาเปติ วณฺณโลปนฺติ ญาปกํ, กสฺมา ปน’โส เจมินาว ญาปเกน สิทฺโธ’ติ วุจฺจติ นนุ ‘ตทมินาทีนิ’’ติ (๑-๔๗) สุตฺตํ ทิสฺสตีติ, (สจฺจํ) ตถาปิ ปการนฺตโรยมฺปิ วณฺณโลเป ทสฺสิโตติ วิญฺญาตพฺพํ, เอวสทฺโท ปน ‘ยทิ ญาปเกน วณฺณโลโป สิยา โส อิมินาว ญาปเกน สิทฺโธ, นาญฺเญนา’ติ อวธาเรติ.

พึงกล่าวว่า ‘อักษร ๔๓ มี อ เป็นต้น’ หรือ ‘อักษรมี ๔๓ เป็นต้น’ ดังนี้หรือไม่? ถ้าเป็นเช่นนั้น พระสูตรก็จะไม่เป็นที่สงสัย ก็คำว่า ‘สัตถา’ เป็นต้น พึงเป็นมงคลวาจาไม่ใช่หรือ? อการก็เป็นไปในความปฏิเสธได้ไม่ใช่หรือ? (ไม่ใช่) เพราะคำว่า ‘สัตถา’ เป็นต้น เป็นคำที่สำเร็จแล้ว อนึ่ง สัญญาว่า ‘ฌาล’ เป็นต้น มีอยู่ก่อนแล้ว และการบัญญัติทั้งหมดนี้มีประโยชน์เพียงเพื่อการสำเร็จแห่งศัพท์เท่านั้น สัญญาของอาจารย์เก่าก็เพียงพอแล้วในที่นี้ จะต้องบัญญัติสัญญาว่า ‘วรรณะ’ เป็นต้น อีกทำไมให้เป็นภาระแก่คัมภีร์? ข้อนี้เป็นจริง แต่เพื่อแสดงความเคารพและปฏิบัติตามอาจารย์เก่า สัญญาบางอย่างก็ถูกอธิบายไว้ ถ้าเช่นนั้น สัญญาว่า ‘สังโยค’ ‘สัพพนาม’ ‘โลปะ’ เป็นต้น ที่อาจารย์เก่ากล่าวไว้ ก็พึงกล่าวด้วยไม่ใช่หรือ? ท่านผู้เจริญ เราได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘สัญญาบางอย่างถูกอธิบายไว้’ ท่านไม่สามารถเข้าใจสิ่งเหล่านั้นได้ด้วยการอธิบายนั้นหรือ? สำหรับบางท่าน แม้จะมีประโยชน์ แต่ก็ไม่พบความหมายในแต่ละวรรณะ การเลียนแบบอักษร อ เป็นต้น ที่ไม่เคยเห็น จึงถูกแสดงไว้ในที่นี้ ด้วยความมีประโยชน์โดยความหมายที่เลียนแบบ จึงมีวิภัตติจาก อ เป็นต้น แต่เพราะถูกแสดงด้วยการลบ จึงไม่ได้ยิน และเพราะไม่มีความประสงค์จะกล่าวให้ใกล้ชิด จึงไม่ได้แสดงไว้ในสนธิ ลำดับคือ สระที่ไม่อาศัยกันถูกกล่าวไว้ก่อน จากนั้นพยัญชนะที่อาศัยกัน ในบรรดาสระ อักษร อ เป็นต้น ที่มีฐานเดียวกัน ถูกกล่าวไว้ก่อนตามลำดับฐาน เพราะมีจำนวนมาก จากนั้นอักษรคู่ตามลำดับฐาน ในบรรดาอักษรเหล่านั้น สระเสียงสั้นถูกกล่าวไว้ก่อน เพราะเบา จากนั้นสระเสียงยาว ในบรรดาพยัญชนะ วรรคถูกกล่าวไว้ก่อนตามลำดับฐาน เพราะมีจำนวนมาก จากนั้น ย เป็นต้น ในบรรดาวรรค อโฆสะถูกกล่าวไว้ก่อน จากนั้นโฆสะ ในบรรดาอักษรเหล่านั้น สิถิลถูกกล่าวไว้ก่อน จากนั้นธนิตะ ในที่นั้น อักษรคู่ที่ ๕ ถูกกล่าวไว้ เพราะมีจำนวนน้อย จากนั้น ย ร ล ว ที่เป็นโฆสะตามลำดับฐาน จากนั้น ส ห ที่เป็นธนิตะ ในบรรดาอักษรเหล่านั้น ห บางครั้งก็เป็นโอรส (เสียงจากอก) ด้วย จึงถูกกล่าวไว้ทีหลังเพราะเป็นอักษรคู่ บางท่านกล่าวว่า ‘ล ฬ ไม่ต่างกัน’ แม้จะกล่าวว่าทั้งสองไม่ต่างกัน แต่เพราะต่างกันด้วยอักษรและฐาน ฬ จึงถูกแยกเป็นอักษรต่างหาก อักษรนั้นก็ถูกกล่าวไว้หลัง ห ตามลำดับฐานและเป็นโฆสะ ส่วนนฤคหิตถูกกล่าวไว้ท้ายสุด เพราะพ้นจากความเป็นสระและอื่นๆ ทั้งหมด นี่คือลำดับของ อ เป็นต้น เพราะลำดับนี้เองที่ปรากฏอยู่ในใจของผู้พิจารณา และเพราะมีการแสดงการกำหนดจำนวนว่า ‘๔๓’ จึงกล่าวไว้ในคำว่า ‘นฤคหิตันตา’ การอธิบายศัพท์ที่สำเร็จแล้วนั้น ไม่ได้พรรณนา เพราะไม่มีประโยชน์หลักคือการประกอบศัพท์ แม้จะไม่ได้พรรณนา แต่เพื่อประโยชน์ในการตัดความสงสัยของศิษย์ว่า ‘ลำดับของ อ เป็นต้น นี้เกิดขึ้นได้อย่างไร?’ จึงได้พรรณนาโดยอาศัยการอธิบายความหมายของคำว่า ‘อนุกรม’ สิ่งที่กระทำหรือเปล่งเสียงด้วยสิ่งนี้เรียกว่า ‘กรณ์’ ในที่นั้น กลางลิ้นเป็นกรณ์ของอักษรที่เกิดจากเพดาน ส่วนปลายลิ้นเป็นกรณ์ของอักษรที่เกิดจากปุ่มเหงือก ปลายลิ้นเป็นกรณ์ของอักษรที่เกิดจากฟัน ส่วนที่เหลือเป็นกรณ์ของฐานของตน ความพยายามคือ ‘ปยัตติ’ ซึ่งเป็นความพยายามภายในและภายนอกในการเปล่งเสียงวรรณะ ในที่นั้น ความพยายามภายในคือ การหุบของ อ การเปิดของสระ ส ห และการกระทบของวรรค การกระทบเล็กน้อยของ ย ร ล ว ส่วนความพยายามภายนอกคือ การหุบคอ เป็นต้น เพราะความเป็นไปได้ของกิจที่พึงบัญญัติโดยความใกล้ชิดกับฐาน และความเป็นไปได้ของประโยชน์ จึงกล่าวว่า ‘ฐานนั้น’ เป็นต้น อักษรทั้งหลายตั้งอยู่หรือเกิดขึ้นในที่นี้ จึงเรียกว่า ‘ฐาน’ ในสูตรว่า ‘เอ โอนมะ วรรณะ’ (1-37) การกล่าวว่า ‘วรรณะ’ นั่นแหละเป็นประโยชน์ในการบัญญัติสัญญาว่า ‘วรรณะ’ แสดงความหมายที่กล่าวมาแล้วในที่อื่นด้วยคำว่า ‘เอวะ’ เป็นต้น เพราะฉะนั้น ในคำว่า ‘ทสาโท สรา’ เป็นต้น และ ‘เตนา’ เป็นต้น พึงเห็นความหมายว่า ‘ด้วยคำว่า สระ นั้น มีประโยชน์ในสูตรใด? แสดงสูตรนั้นว่า ‘สโรโลโป สเร’ เป็นต้น’ สิ่งที่ทำให้รู้การลบวรรณะเรียกว่า ‘ญาปกะ’ แต่เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘การลบวรรณะนั้นสำเร็จด้วยญาปกะนี้เท่านั้น’ ก็สูตรว่า ‘ตทมินาทีนิ’ (1-47) ก็ปรากฏอยู่ไม่ใช่หรือ? (จริง) ถึงกระนั้น ก็พึงทราบว่า ญาปกะนี้ก็แสดงการลบวรรณะในอีกทางหนึ่งด้วย ส่วนคำว่า ‘เอวะ’ นั้น ยืนยันว่า ‘ถ้าการลบวรรณะจะสำเร็จด้วยญาปกะ ก็สำเร็จด้วยญาปกะนี้เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยญาปกะอื่น’

---

๒. ทสา

๒. ทสา

---

นนุ ออาทโยติ ปฐมนฺเตนุวตฺตนฺเต กถเมตฺถ’ตตฺถา’ติ สตฺตมีนิทฺทิฏฺฐตาติ อาห-‘ตญฺจา’ติอาทิ, อตฺถวสาวิภตฺติวิปริณาเมนาติ ออาทโยติ ปฐมนฺตสฺส‘อาโท ทสา’ตฺยเนน สมฺพนฺธา สมฺพชฺฌมาเน จาธารตฺเถน ภวิตพฺพนฺติ อาธารตฺถวเสน สตฺตมี วิภตฺติยา ปริวตฺตเนนาติ อตฺโถ, อตฺถวสา สตฺตมิยา วิปริณามสมฺภวาเยวสุตฺเต อวิชฺชมาเนปิ‘ตตฺถา’ติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, อาโททสนฺนมนญฺญตฺถปวตฺติสมฺภวโต เตสํ ออาทโย วิสยภาเวนปิ สกฺกา ปริกปฺเปตุนฺติ วุตฺตํ-‘เตสุ วิสยภูเตสู’ติ, นิทฺธารณตฺโถปิ ยุชฺชเตว… วณฺณสมุทายโต ตเทกเทสภูตาน มาโท วณฺณานํ ทสสงฺขฺยาคุเณน นิทฺธาริยมานตฺตา, อาทิมฺหิ ทส วณฺณาติ วุตฺเต อวุตฺตานมฺปิ อวสฺสํ วตฺตพฺพานํ อูนปูรณตฺถมชฺฌาหาโร โหตีติ วุตฺตํ- อวฏฺฐิตา นิทฺทิฏฺฐา วา’ติ, เอกาทีน มฏฺฐารสนฺตานํ สงฺขฺยานํ สงฺขฺเยยฺเย วตฺตนโต อาห-‘ทสสงฺขฺยาย ปริจฺฉินฺนตฺตา’ติ, คยฺหุปคานํ รสฺสเอ โอวณฺณานมฺปิ กจฺจายเน วิย อปริจฺจาคา อนูนา, อคยฺหุปคานํ ตทญฺเญสํ เกสญฺจิ สรานํ ปริจฺจคา อนธิกา, ทสสทฺทสฺส สงฺขฺเยยฺย วุตฺติตฺตา [Pg.26] ทสนฺนมฺปิ อธิกตวณฺณานญฺญตฺตา วุตฺตํ-‘ทสนฺนมฺปี’ติอาทิ, สยํ ปุพฺพา’ราช=จิตฺติยํ’ตีสฺมา กฺวิมฺหิ อนฺตโลเป สมาเส จ ตทมินาทิตฺตา นิรุตฺตินเยน วา สรสทฺโท นิปฺผชฺชตีติ, ‘สร-คติหึ สาจินฺตาสุ’ อิจฺจสฺมา อปฺปจฺจเยน วา นิปฺปชฺชตีติ ทสฺเสตุมาห=‘สยํ ราชนฺตี’ติอาทิ.

ก็คำว่า อ อา เป็นต้น ย่อมตามมาด้วยปฐมาวิภัตติ แต่เหตุใดในที่นี้จึงระบุด้วยสัตตมีวิภัตติว่า 'ตตฺถา' (ในอักษรเหล่านั้น)? จึงกล่าวว่า 'ตญฺจ' เป็นต้น ด้วยการผันวิภัตติโดยอำนาจแห่งอรรถ คือ เมื่อคำว่า อ อา เป็นต้น ซึ่งเป็นปฐมาวิภัตติ สัมพันธ์กับคำว่า 'อาโท ทส' นี้ และเมื่อสัมพันธ์กันแล้ว พึงเป็นไปในอรรถแห่งอาธาระ (ที่รองรับ) จึงมีความหมายว่า ด้วยการเปลี่ยนเป็นสัตตมีวิภัตติโดยอำนาจแห่งอรรถอาธาระ เพราะความเป็นไปได้ของการผันเป็นสัตตมีวิภัตติด้วยอำนาจแห่งอรรถนั่นเอง แม้จะไม่มีอยู่ในสูตร แต่ในวุตติก็กล่าวว่า 'ตตฺถา' เพราะความเป็นไปได้ที่อักษร ๑๐ ตัวแรกจะดำเนินไปในอรรถอื่นไม่ได้ จึงอาจกำหนดอักษร อ อา เป็นต้น เหล่านั้นโดยความเป็นวิสัยได้ จึงกล่าวว่า 'ในอักษรเหล่านั้นซึ่งเป็นวิสัย' แม้อรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ) ก็สมควรอยู่... เพราะอักษรในเบื้องต้นซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของหมู่คณะแห่งวรรณะ ถูกกำหนดด้วยคุณคือจำนวนสิบ เมื่อกล่าวว่า 'อักษร ๑๐ ตัวในเบื้องต้น' คำที่ไม่ได้กล่าวไว้แต่จำเป็นต้องกล่าว ก็มีการเติมเข้ามาเพื่อเติมเต็มส่วนที่ขาดไป จึงกล่าวว่า 'ที่ตั้งอยู่หรือที่แสดงไว้' เพราะจำนวนตั้งแต่หนึ่งถึงสิบแปดเป็นไปในสังขเยยะ (สิ่งที่ถูกนับ) จึงกล่าวว่า 'เพราะถูกกำหนดด้วยจำนวนสิบ' อักษรที่พึงรับ เช่น สระรัสสะ เอ และ โอ ก็ไม่ขาดไปเหมือนในคัมภีร์กัจจายนะ ส่วนสระอื่นๆ ที่ไม่พึงรับก็ไม่เกินไป เพราะคำว่า ทส เป็นไปในสังขเยยะ และเพราะความที่อักษรที่เกินสิบก็เป็นอย่างอื่นจากอักษรทั้งสิบ จึงกล่าวว่า 'แม้ของสิบ' เป็นต้น คำว่า สร (สระ) ย่อมสำเร็จจาก 'สยํ ปุพฺพา' หรือ 'ราชจิตฺติยํ' ในกวิปัจจัย ด้วยการลบพยางค์ท้ายและในการสมาส หรือด้วยนัยแห่งนิรุตติศาสตร์ว่าสำเร็จมาจาก 'สร' ธาตุ ในความหมายว่า ไป, ทำเสียง และคิด ด้วยอปัจจัย เพื่อแสดงความหมายนั้นจึงกล่าวว่า 'ย่อมเปล่งเสียงได้เอง' เป็นต้น

---

๓. ทฺเวทฺเว

๓. ทเว ทเว (สองๆ)

---

เตติ’อาโท’ติ สตฺตมฺยนฺตตฺตา อปเร ทฺเว ปรามสติ, เหฏฺฐา วิยาติ เหฏฺฐา วุตฺตํ อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณามํ อุปเมติ, อโตว วิญฺญายมานตฺถวเสน เตสุ’ติ วุตฺตํ, เตสุติ ปน นิทฺธารณตฺตวิวจฺฉายํ ตมฺปิ สมฺภวตีติ เตสํ วณฺณานํ มชฺเฌ ทฺเวทฺเวติ ทฺวิสงฺขฺยาย นิทฺธารณตฺโถปิ เวทิตพฺโพ, วิจฺฉายํ วุตฺติ ยสฺส โส วิจฺฉาวุตฺติ-ทฺวิสทฺโท, วิจฺฉาวุตฺติตา จาสฺส สวณฺณตฺตคุเณน ทฺวินฺนํ (‘พฺยาปิตุ) มิฏฺฐตฺตา, กเมนาวฏฺฐิเตติ อิมินา อการาทิวณฺณปฺปพนฺธสฺส อนาทิกาลสิทฺธํ กมสิทฺธตฺตมาห. นนุ สมานา วณฺณา สวณฺณาตฺยนฺวตฺเถ สวณฺณสทฺเท สติ กตํ รสฺสทีฆานํ สวณฺณสญฺญา สิยา… อสมานตฺตา เอเตสนฺติ, เนตทตฺถิวณฺณปฺปพนฺธสฺส กมสิทฺธตฺตา วจนพเลเนวาสมานานมฺปิ โหเตวาติ, เนวมฺปิ วตฺตุํ ยุตฺตํ‘‘ทฺเวทฺเว สวณฺณา’’ติ สุตฺตสฺส ตาทิสสามตฺถิยสพฺภาเว วิเสสการณาภาวาติ อาห‘สมานตฺตมฺปนา’ติอาทิ. ติฏฺฐนฺติ เอตฺถ วณฺณา จิตฺตชตฺเตปิ อภิพฺยตฺติ วเสนาติ ฐานํ กณฺฐาทิ, เตน กตนฺติ สมาโส, กณฺฐตาตุ อิติ จตฺเต ปาณฺยงฺคตฺตา นปุํสกตฺตํ. ปญฺจเมหิ วคฺคปญฺจเมหิ. อนฺตฏฺฐากีติ วคฺคานมนฺเต ติฏฺฐนฺตีติ อนฺตฏฺฐา, ตาหิ, ยุตฺตสฺสาติ พฺรหฺมจริยา, คุยฺห’นฺติอาทีสุ ยุตฺตสฺส. เกจีติ อนิยเมน วุตฺตํ, เต ปน–

คำว่า เต ในคำว่า 'เต อาทิ' เป็นสัตตมีวิภัตติ จึงอ้างถึงอักษรอีกสองตัวหลัง เหมือนกับที่กล่าวไว้ข้างล่าง คือเปรียบเทียบการผันวิภัตติโดยอาศัยอำนาจแห่งอรรถที่กล่าวไว้ข้างล่าง เพราะเหตุนั้น คำว่า เตสุ จึงกล่าวไว้โดยอาศัยอำนาจแห่งอรรถที่พึงรู้ ส่วนคำว่า เตสุ นั้น เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ) ก็ย่อมเป็นไปได้เช่นกัน ดังนั้น พึงทราบอรรถแห่งการกำหนดด้วยจำนวนสองว่า 'สองๆ' ในบรรดาอักษรเหล่านั้น คำว่า ทวิ ที่มีการกล่าวซ้ำ (วิจฉา) ชื่อว่า วิจฉาวุตติ และความเป็นวิจฉาวุตตินั้น เพราะความที่อักษรสองตัวนั้นเป็นที่พึงปรารถนา (เพื่อจะแผ่ไป) ด้วยคุณคือความเป็นสวรรณะ ด้วยคำว่า 'เรียงลำดับกัน' นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นไปตามลำดับที่สำเร็จแล้วมาตั้งแต่กาลอันไม่มีเบื้องต้นของอักษรชุด อ การันต์ เป็นต้น ก็เมื่อคำว่า สวรรณะ มีอรรถตรงตามตัวว่า 'อักษรที่เสมอกันชื่อว่าสวรรณะ' แล้ว รัสสะและทีฆะจะชื่อว่าสวรรณะได้อย่างไร... เพราะอักษรเหล่านี้ไม่เสมอกัน ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะอักษรชุดนี้สำเร็จตามลำดับแล้ว แม้ที่ไม่เสมอกันก็ย่อมเป็นไปได้ด้วยอำนาจแห่งพระดำรัส (พจน์) แม้จะกล่าวอย่างนั้นก็ไม่สมควร เพราะไม่มีเหตุพิเศษในการที่สูตร 'ทเว ทเว สวณฺณา' จะมีอานุภาพเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ความเป็นที่เสมอกัน' เป็นต้น อักษรทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ ณ ที่นี้ แม้จะเกิดจากจิตก็ตาม ก็โดยอาศัยการปรากฏขึ้น ชื่อว่า ฐานะ คือ คอ เป็นต้น การกระทำด้วยฐานะชื่อว่า สมาส (ฐานะชะ) ส่วนคำว่า กณฺฐตาตุ เมื่อกล่าวถึงอวัยวะของร่างกาย จึงเป็นนปุงสกลิงค์ ด้วยอักษรวรรคที่ ๕ ทั้งหลาย คำว่า อนฺตฏฺฐา คือ อักษรที่ตั้งอยู่ท้ายวรรค ด้วยอักษรเหล่านั้น ของผู้ประกอบแล้ว คือ พรหมจรรย์ ในคำว่า คุยฺห เป็นต้น คำว่า บางพวก กล่าวไว้โดยไม่กำหนด แต่พวกเขากล่าวว่า–

---

‘‘หกาโร ปญฺจเมเหว, อนฺตฏฺฐาหิ จ สํยุโต;

โอรโส อิติ วิญฺเญยฺโย, กณฺฐโช ตทสํยุโต’’ติ วทนฺติ.

“อักษร ห ที่ประกอบกับอักษรวรรคที่ ๕ และอักษรที่ตั้งอยู่ท้ายวรรค (อันตัฏฐะ) พึงทราบว่าเป็นโอรส (เกิดจากอก) ส่วนที่ไม่ประกอบด้วยอักษรเหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นกัณฐชะ (เกิดจากคอ)” ดังนี้

---

๔. ปุพฺโพ

๔. ปุพฺพ (ตัวหน้า)

---

วตฺตเตติ อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาเมน วตฺตเต, นนุ เจตฺยาทิโจทนา, เนสโทโสจฺจาทิ ปริหาโร, โทสาภาเว การณ มาห-‘โยโย…เป… [Pg.27] ปตียเต’ติ, วุตฺตํ สมตฺเตติ-‘นหิ’จฺจาทินา, นนุ จ ปุพฺพสทฺโท ยเมกตฺตา เอกํ ปุพฺพมาจิกฺขติ น สกลนฺติ กถํ ‘‘ปุพฺโพ’ติ วุตฺเต โยโยติ ญายติ ‘โยโย ปุพฺโพ’ติ จ วุตฺเต ‘เตสุ ทฺวีสุ’ติ เอตฺถ’ทฺวีสุ ทฺวีสุ’ติ อิทํ กถํ สุเขเนว ปตียเต ตทิทมสิทฺเธนาสิทฺธสาธนนฺติ อาสงฺกิย ตทภาวมุพฺภาวีย ปุพฺพ สทฺทสฺส วิจฺฉาคมกตฺตมวคมยิตุมาห-‘นเจท’มิจฺจาทิ. ตํโยคาติ อุปจารวเสนาห, ตพฺพนฺตตายวาติ อตฺถิยตฺเถ อปฺปจฺจยวเสน, เอวมุปริปิ.

คำว่า วตฺตติ ย่อมตามมาด้วยการผันวิภัตติโดยอาศัยอำนาจแห่งอรรถ การคัดค้านว่า 'ก็ไฉน' เป็นต้น และการแก้ว่า 'ไม่ใช่โทษ' เป็นต้น ท่านกล่าวเหตุในการไม่มีโทษว่า 'ผู้ใด... ย่อมปรากฏ' ท่านกล่าวสรุปว่า 'ไม่' เป็นต้น ก็คำว่า ปุพฺพ นั้น เพราะเป็นเอกพจน์ จึงบอกถึงบุพพะเพียงหนึ่ง ไม่ใช่ทั้งหมด ไฉนเมื่อกล่าวว่า 'ปุพฺพ' จึงรู้ว่า 'ผู้ใดผู้ใด' และเมื่อกล่าวว่า 'ผู้ใดผู้ใดที่เป็นบุพพะ' แล้ว ไฉนคำว่า 'ในสองตัวๆ' ในคำว่า 'ในสองตัวเหล่านั้น' จึงปรากฏได้โดยง่ายเล่า? พึงสงสัยว่า 'สิ่งนี้เป็นการพิสูจน์สิ่งที่ไม่สำเร็จด้วยสิ่งที่ไม่สำเร็จ' แล้วแสดงว่าไม่มีข้อบกพร่องนั้น และเพื่อจะให้เข้าใจว่าคำว่า ปุพฺพ เป็นคำที่บ่งบอกถึงการแยกกัน (วิจฉา) ท่านจึงกล่าวว่า 'ถ้าสิ่งนี้ไม่' เป็นต้น คำว่า ตํโยคา ท่านกล่าวโดยอาศัยอุปจารนัย หรือความเป็นผู้มีสิ่งนั้น โดยอาศัยอปัจจัยในอรรถว่า 'มีอยู่' แม้ในคำต่อๆ ไปก็เช่นกัน

---

๕. ปโร

๕. ปร (ตัวหลัง)

---

เสสมิจฺจาทินา‘เตสุ ทฺวีสูติ สวณฺณสญฺญเกสุ ทฺวีสุ’ อิจฺจาทิ กมติทิสฺสติ. ลหุสญฺญา รสฺสสฺส, สํโยคปุพฺพสฺส รสฺสสฺส ทีฆสฺส จ คุรุสญฺญา น วตฺตพฺพา… อุจฺจารณวเสเนวานฺวตฺถสญฺญาติ วิญฺญายติ, ปุพฺพาจริยวเสน วา อิหาวุตฺตาวเสสสญฺญาวิย.

ด้วยคำว่า เสสํ เป็นต้น ลำดับว่า 'ในสองตัวเหล่านั้น คือในสองตัวที่มีชื่อว่าสวรรณะ' ย่อมปรากฏตามลำดับ ชื่อว่า ลหุ สำหรับรัสสะ ส่วนชื่อว่า ครุ สำหรับรัสสะที่อยู่หน้าสังโยคและสำหรับทีฆะ ไม่จำเป็นต้องกล่าว... พึงทราบว่าเป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัว (อันวัตถสัญญา) โดยอาศัยการออกเสียง หรือโดยอาศัยอาจารย์ในปางก่อน เหมือนกับชื่อที่เหลือที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้

---

๖. กาทโย

๖. กาทโย (ก เป็นต้น)

---

เกวล พฺยญฺชนานมตฺถปฺปกาสตฺตาภาวา สรานมตฺถปฺปกาสเน อจฺจนฺโตปการา พฺยญฺชนาติ ‘เอเตหี’ติ กรณตฺเตน วุตฺตํ, เตนาห ‘สราน’มิจฺจาทิ. วิปุพฺพา ‘อญฺช-พฺยตฺติยํ’ตีมสฺมา กรเณ อนปฺปจฺจเย รูปํ, นปุํสกตฺตมฺปิสฺสาวคมยิตุํ ‘อุปการกานี’ติ วุตฺตํ, พฺยญฺชนตฺตํ ทิฏฺฐนฺเตน ผุฏยติ ‘ยถา’อิจฺจาทินา, ยถา โอทนสฺสุปการกานิ สูปาทีนิ พฺยญฺชนานิ, ตถา สรานมุปการกานีติ อธิปฺปาโย, พฺยญฺชนมฺปน อทฺธมตฺติกํ, วุตฺตํ หิ–

เพราะพยัญชนะล้วนๆ ไม่มีความสามารถในการประกาศเนื้อความ และเพราะพยัญชนะเป็นเครื่องอุปการะอย่างยิ่งในการประกาศเนื้อความของสระ จึงกล่าวว่า 'ด้วยพยัญชนะเหล่านี้' โดยความเป็นกรณะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของสระ' เป็นต้น คำว่า พยัญชนะ มาจาก วิ อุปสรรคหน้า อัญชะ ธาตุ ในความหมายว่า ปรากฏ ลงอนปัจจัยในอรรถกรณะ และเพื่อจะให้เข้าใจว่าเป็นนปุงสกลิงค์ด้วย จึงกล่าวว่า 'เป็นเครื่องอุปการะ' ท่านทำให้ความเป็นพยัญชนะชัดเจนด้วยอุทาหรณ์ว่า 'เหมือน' เป็นต้น มีอรรถว่า 'เหมือนกับกับข้าวมีแกงเป็นต้น เป็นเครื่องอุปการะแก่ข้าวฉันใด พยัญชนะก็เป็นเครื่องอุปการะแก่สระฉันนั้น' ส่วนพยัญชนะมีครึ่งมาตรา ดังที่กล่าวไว้ว่า–

---

เอกมตฺโต ภเว รสฺโส, ทีโฆ มตฺตทฺวยายุโต;

ปฺลุโต ติมตฺโต วิญฺเญยฺโย, พฺยญฺชนํ ตฺวทฺธมตฺติกํติ.

รัสสะพึงมี ๑ มาตรา, ทีฆะประกอบด้วย ๒ มาตรา, ปลุตะพึงทราบว่ามี ๓ มาตรา, ส่วนพยัญชนะมีครึ่งมาตรา ดังนี้

---

อนฺวตฺถาติ อนฺวตฺถโต, ‘อนฺวตฺถา พฺยญฺชนา’ติ สมฺพนฺโธ.

คำว่า อนฺวตฺถา คือ โดยอรรถที่คล้อยตาม (ชื่อที่มีความหมายตรงตามตัว), มีความเชื่อมโยงว่า 'พยัญชนะทั้งหลายมีชื่ออันมีความหมายตรงตามตัว'

---

๗. ปญฺจ

๗. ปญฺจ (ห้า)

---

สชาตฺยเปกฺขาย สมุทายวาจิตฺเตปิ กาทโยตี อนุวตฺตนโต วคฺคสทฺเทน กขคฆญาทโยว คยฺหนฺติ, ปญฺจ ปริมาณมสฺส ปญฺจโกวคฺโค, ‘‘ตมสฺส ปริมาณํ ณิโก จา’’ติ (๔-๔๑) โก, สุตฺเต อาทิภูโต [Pg.28] ปญฺจสทฺโท ปญฺจสงฺขฺยาปริจฺเฉทํ กุรุมาโน มาวสานานํ วคฺคานํ พหุตฺตํ คเมตีติ ‘ปญฺจกา’ติ วุตฺตํ, วคฺคาติ พหุวจนโต ปจฺเจกนฺติ วิญฺญายติ, วชฺเชนฺติ ยการาทโยภิ วคฺคา, ปฐมกฺขรวเสน ปน กวคฺคาทิโวหาโร.

แม้จะมีความหมายรวมกันโดยคำว่า “กะ เป็นต้น” โดยอาศัยการพิจารณาถึงชนิดเดียวกัน แต่ด้วยคำว่า “วรรค” ย่อมหมายถึง ก ข ค ฆ ง เท่านั้น วรรคที่มีประมาณห้า ชื่อว่า ปัญจกะ และเป็นวรรค, ลงปัจจัย “ก” (จากสูตร “ตมสฺส ปริมาณํ ณิโก จา” 4-41) คำว่า “ปัญจะ” ที่เป็นเบื้องต้นในสูตร ย่อมทำให้เข้าใจถึงความเป็นพหูพจน์ของวรรคที่มี ม เป็นที่สุด โดยการกำหนดจำนวนห้า จึงกล่าวว่า “ปัญจกะ” ด้วยความเป็นพหูพจน์ของคำว่า “วรรค” จึงพึงทราบว่า (หมายถึง) แต่ละวรรค, วรรคทั้งหลายเว้น ยะ เป็นต้น ส่วนการเรียกขานว่า “กวรรค” เป็นต้น นั้น โดยอาศัยอักษรตัวแรก

---

๘. พินฺทุ

๘. พินทุ (จุด)

---

อเนกตฺถตฺตา ธาตูน มุจฺจารณตฺโถเปตฺถ คณฺหาตีติ นิปุพฺพา ตโต กมฺมนฺติ ตฺตปฺปจฺจเย ญฺญิมฺหิ ปาทิสมาเส ทีเฆจ รูปํ ทสฺเสนฺโต ‘รสฺสา’ติอาทีมาห, ปีฬนตฺถโต นิคฺคหนํ นิคฺคโห, ‘อิ-อชฺเฌน คตีสุ’อิจฺจสฺมา กตฺตริ ตฺตปฺปจฺจเย อิตํ, นิคฺคเหน อิตนฺติ อมาทิส มาเส รูปํ ทสฺเสนฺโต ‘กรณํ นิคฺคเหน วา’ติอาทิมาห, ปจฺฉิมปกฺขํ สาเธตุมาห-‘วุตฺตํ หี’ติ.

เพราะธาตุมีหลายอรรถ แม้อรรถว่า “การออกเสียง” ก็ย่อมถูกถือเอาในที่นี้ด้วย ท่านจึงแสดงรูปโดยมี นิ-อุปสรรคอยู่หน้า แล้วลง ต-ปัจจัยในกรรม และลง ญฺญิ-ปัจจัย และทำสมาสกับบทหน้า (ปาทิสมาส) และทำทีฆะ จึงกล่าวว่า “รสฺสา” (รัสสะ) เป็นต้น. การบีบคั้น ชื่อว่า นิคคหะ โดยอรรถว่าบีบคั้น. คำว่า “อิตะ” มาจาก “อิ” ธาตุ ในความหมายว่า “ไป” และ “เรียน” ลง ต-ปัจจัยในกัตตุวาจก. ท่านแสดงรูปโดยทำสมาสกับบทหน้า (อมาทิสมาส) ว่า “อิตะด้วยนิคคหะ” จึงกล่าวว่า “กรณะด้วยนิคคหะ” เป็นต้น. เพื่อจะยืนยันฝ่ายหลัง ท่านจึงกล่าวว่า “วุตฺตํ หิ” (ดังที่กล่าวไว้ว่า)

---

๙. อิยุ

๙. อิยุ

---

จตฺถสมาโสติ อิตรีตรโยคทฺวนฺทสมาโส. อตฺเตติ มุนิ สทฺทาทิวจนีเย อตฺเถ, นมตีตีมสฺเสตํ กมฺมํ,

คำว่า “จัตถสมาส” คือ อิตรีตรโยคทวันทสมาส. คำว่า “อัตตะ” (หมายถึง) ในอรรถที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า “มุนิ” เป็นต้น. สิ่งนี้ (คือ อัตตะ) เป็นกรรมของคำว่า “นมาติ”.

---

ยํ สพฺพวจนํ สพฺพ, ลิงฺคํ สพฺพวิภตฺติกํ;

ตํ สพฺพตฺเถ นมนโต, วิทุํ นามนฺติ ตพฺพิทู.

สิ่งใดมีวจนะทั้งหมด มีลิงค์ทั้งหมด มีวิภัตติทั้งหมด เพราะน้อมไป (เป็นไป) ในอรรถทั้งปวงนั้น ผู้รู้ทั้งหลายจึงเรียกสิ่งนั้นว่า “นาม”.

---

อิธ นามสญฺญายาภาเวปิ อนฺวตฺถพลาเยว นามสญฺญา สิทฺธาติ (อาห) ‘อนฺวตฺถพฺยปเทเสนา’ติ, สฺยาทฺยนฺตปกติรูปนฺติ ปจฺจยา ปฐมํ กรียตีติ ปกติ, สา เอว รูปนฺติ ปกติรูปํ, สฺยาทฺยนฺตสฺส ปกติ รูปํ มุนิสทฺทาทิ สฺยาทฺยนฺตปกติรูปํ, อตฺถวนฺตมธาตุกมปฺปจฺจยมฺปาฏิปทิกํ, ปทํ ปทํ ปติ ปฏิปเท, ปฏิปทํ นิยุตฺตํ ปาฏิปทิกํ. วิเสสเนนาติ สุตฺเต ‘นมสฺสนฺเต’ติ วุตฺเตน อิวณฺณุวณฺณานํ วิเสสเนน. อาขฺยาตสฺสาติ ปจติอาทิโน. อาทิมชฺฌวตฺติโนติ อินฺท อุทกสทฺทาทีนํ อาโท, ปขุมาทีนํ มชฺเฌจ วตฺติโน. ปเทเสสูติ ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ (๒-๘๓) อาทิเกสุ สุตฺตปฺปเทเสสุ, อนิฏฺฐปสงฺค (สงฺกํ) นิวตฺเตตีติ สมฺพนฺโธ, อนิฏฺฐปฺปสงฺโคนาม ปจติ-อินฺท (อุทก ปขุม) สทฺทาทีน มนฺต อาทิมชฺฌภูตอิวณฺณาทีนํ [Pg.29] ฌลสญฺญา วิธาย ตโต ปราสํ สาทิ วิภตฺตีนํ ‘‘ฌลา สสฺส โน’’ติ (๒-๘๑) อาทีหิ ‘โน’ อาเทสาทิมฺหิ กเต ‘ปจติโน, อินฺทโน, อุทกโน, ปขุมโน’ติอาทิ รูปปฺปสงฺโค, นนุจาทิอาทิ โจทนา. วตฺตพฺพนฺติ สุตฺเต วตฺตพฺพํ. พฺยาสนิทฺเทเสนาติ อสมาสนิทฺเทเสน. ตทยุตฺตนฺติอาทิ ปริหาโร, ตนฺติ ตํ โจทฺยํ, สติหีติอาทินา อยุตฺตตฺตํ สมตฺเถติ, ทฺวีสุตฺตเรสุ โยเคสูติ อุปริเมสุ ‘‘ปิตฺถิยํ’’ ‘‘ฆา’’ติ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ. อิตฺถิยนฺติ อิทนฺติ ‘‘ปิตฺถิย’’นฺติ สุตฺเต อิตฺถิยนฺติ อิทํ ปทํ. วณฺณวิเสสนํ สิยาติ ‘‘ปิตฺถิย’’นฺติ สุตฺเต ‘อิยุวณฺณา’ติ อนุวตฺตนโต ‘อิตฺถิยํ อิวณฺณุวณฺณา’ติ เอวํ อิวณฺณุ วณฺณา ‘‘โฆ’’ติ สุตฺเต ‘อิตฺถิยํ อา’ติเอวํ อวณฺณสฺส จ วิเสสนํ ภเวยฺย. วณฺณวิเสสเน วิโรธมาห ‘เอวญฺเจ’จฺจาทิ, นามสฺสนฺเตติ อสมาสนิทฺเทเส ตฺววิโรธมาห- ‘พฺยาเส’จฺจาทิ. สกฺกานามวิเสสนํ กาตุนฺติ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ อิตฺถิยนฺติอาทินา วกฺขมานกฺกเมน. นามสฺส อนฺโต นามนฺโตติ สมาสสฺส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตา สมาเส คุณีภูตสฺส นามสฺส อิตฺถิยนฺติ อิทํ วิเสสนํ กาตุํ น สกฺกาติ อธิปฺปาโย, วจนมนฺตเรนาติ ปาณินิยานมิว ‘‘ยถาสงฺขฺยมนุเทโส สมานํ’’ติ (๑-๓-๑๐) สุตฺตํ วินา, สมาสงฺขฺย เอเตสนฺติ สมสงฺขฺยกา, อิติสทฺโท อาทฺยตฺโถ, เตน–

ในที่นี้ แม้ไม่มีการตั้งชื่อว่านาม (นามสัญญา) ก็สำเร็จความเป็นนามสัญญาได้ด้วยกำลังแห่งอรรถสมัญญา (ชื่อตามความหมาย) เท่านั้น (ท่านจึงกล่าวว่า) “ด้วยการเรียกตามอรรถสมัญญา”. รูปแห่งปกติที่มีสยาธิปัจจัยเป็นที่สุด คือ สิ่งที่ถูกกระทำก่อนปัจจัยชื่อว่า ปกติ, ปกตินั่นเองชื่อว่ารูป จึงชื่อว่า ปกติรูป, รูปแห่งปกติที่มีสยาธิปัจจัยเป็นที่สุด เช่น ศัพท์ว่า มุนิ เป็นต้น ชื่อว่า สยาทยันตปกติรูป. บทที่มีอรรถ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ปัจจัย ชื่อว่า ปาฏิปทิกะ. (วิเคราะห์ว่า) บทต่อบท ชื่อว่า ปฏิปทา, (บท) ที่ประกอบในปฏิปทา ชื่อว่า ปาฏิปทิกะ. ด้วยวิเสสนะ คือ ด้วยวิเสสนะของอิวัณณะและอุวัณณะที่กล่าวไว้ในสูตรว่า “นมสฺสนฺเต”. ของอาขยาต คือ ของศัพท์ว่า ปจติ เป็นต้น. ที่ตั้งอยู่ในเบื้องต้นและท่ามกลาง คือ ที่ตั้งอยู่ในเบื้องต้นของศัพท์ว่า อินทะ อุทะกะ เป็นต้น และที่ตั้งอยู่ในท่ามกลางของศัพท์ว่า ปขุมะ เป็นต้น. ในบทแห่งสูตรทั้งหลายมีสูตรว่า “ชลา สสฺส โน” (2-83) เป็นต้น, ความเกี่ยวข้องคือ ย่อมป้องกันความพัวพันที่ไม่พึงประสงค์. ที่ชื่อว่าความพัวพันที่ไม่พึงประสงค์ คือ เมื่อกำหนดชลสัญญาแก่อิวัณณะเป็นต้นที่อยู่ในที่สุด เบื้องต้น และท่ามกลางของศัพท์ว่า ปจติ อินทะ (อุทะกะ ปขุมะ) เป็นต้น แล้วทำอาเทศ “โน” แก่วิภัตติมี สิ-วิภัตติ เป็นต้น ที่อยู่เบื้องหลังด้วยสูตรมี “ชลา สสฺส โน” (2-81) เป็นต้น ก็จะเกิดรูปศัพท์ที่ผิดพลาดยังผลให้เป็น “ปจติโน, อินทะโน, อุทะกะโน, ปขุมะโน” เป็นต้น. การกล่าวค้านมีคำว่า “นนุ จ” เป็นต้น. ที่พึงกล่าว คือ ที่พึงกล่าวในสูตร. ด้วยการระบุโดยแยกกัน (พยาสะ) คือ ด้วยการระบุโดยไม่เป็นสมาส. การแก้ปัญหามีคำว่า “ตทายุตฺตนฺติ” เป็นต้น, คำว่า “ตํ” คือ การกล่าวค้านนั้น, ย่อมแสดงความไม่สมควรด้วยบทมี “สติ หิ” เป็นต้น. ในโยคะ (สูตร) ทั้งสอง คือ ในสองสูตรเบื้องบนคือ “ปิตฺถิยํ” และ “ฆา”. บทว่า “อิตฺถิยํ” นี้ คือ บทว่า “อิตฺถิยํ” ในสูตรว่า “ปิตฺถิยํ”. พึงเป็นวิเสสนะของวรรณะ คือ เพราะการตามมาของ “อิยุวณฺณา” ในสูตรว่า “ปิตฺถิยํ” จึงเป็นวิเสสนะของอิวัณณะและอุวัณณะว่า “อิตฺถิยํ อิวัณณุวณฺณา” อย่างนี้ และเป็นวิเสสนะของอวัณณะว่า “อิตฺถิยํ อา” อย่างนี้ ในสูตรว่า “โฆ”. ท่านกล่าวถึงความขัดแย้งในการเป็นวิเสสนะของวรรณะว่า “เอวญฺเจ” เป็นต้น, ส่วนในการระบุโดยไม่เป็นสมาสว่า “นามสฺสนฺเต” ท่านกล่าวถึงความไม่ขัดแย้งว่า “พฺยาเส” เป็นต้น. สามารถทำเป็นวิเสสนะของนามได้ คือ ด้วยลำดับที่จะกล่าวต่อไปมี “อิตฺถิยํ” เป็นต้น ในสองสูตร. อธิบายว่า ที่สุดของนามชื่อว่า นามันตะ เพราะสมาสมีอุตตรบทเป็นประธาน จึงไม่สามารถทำบทว่า “อิตฺถิยํ” นี้ให้เป็นวิเสสนะของนามที่ถูกทำให้เป็นส่วนขยาย (คุณีภูตะ) ในสมาสได้. โดยไม่มีคำระบุ (วจนะ) คือ โดยไม่มีสูตรว่า “ยถาสงฺขฺยมนุเทโส สมานํ” (1-3-10) เหมือนของพวกปาณินิ. สิ่งที่มีจำนวนเท่ากันเหล่านี้ ชื่อว่า สมสังขยา, บทว่า “อิติ” มีอรรถว่า เป็นต้น, ด้วยเหตุนั้น—

---

‘‘อาลาปหาสลีลาหิ, มุนินฺท วิชยา ตว;

โกกิลา กุมุทานี โว, ปเสวนฺเต วนํ ชลํ’’ (๒๖๐).

“ข้าแต่จอมมุนี ชัยชนะของพระองค์ (มีได้) ด้วยการเจรจา การหัวเราะ และลีลา; นกดุเหว่าและดอกบัวทั้งหลาย ย่อมซ่องเสพป่าและน้ำ เพื่อท่านทั้งหลาย (หรือ ของท่านทั้งหลาย)” (260).

---

อิจฺจาทึ สงฺคณฺหาติ.

ย่อมรวบรวม (ข้อความ) มีคำว่า “อิติ” เป็นต้นนี้.

---

๑๐. ปิตฺถิ

๑๐. ปิตฺถิ

---

อิตฺถิยํ นามสฺสาติ จ, อนฺเต อิวณฺณุวณฺณาติ จ วุตฺเต เตสมา ธาราเธยฺยสมฺพนฺโธ อาเธยฺยสฺสาธาเร ปวตฺตึ วินา น สมฺภวตีติ อชฺฌาหารวเสน ‘วตฺตมานา’ติ วุตฺติยํ วุตฺตํ. อิวณฺณุ วณฺณาติ อเปกฺขิย‘วิเสสียนฺตี’ติ พหุวจนเมตํ สมฺพนฺธสฺส ปุริสาธีนตาย นามนฺตีมินา สมฺพนฺเธ สติ‘วิเสสียตี’เตกตฺเตน ปริณมติ.

เมื่อกล่าวว่า “อิตฺถิยํ นามสฺส” และ “อนฺเต อิวัณณุวณฺณา” ความสัมพันธ์แบบอาธาราเธยยะ (ที่รองรับและสิ่งที่ถูกรองรับ) ของบทเหล่านั้น ย่อมเป็นไปไม่ได้หากปราศจากการเป็นไปของอาเธยยะในอาธาระ ดังนั้น ในวุตติจึงกล่าวโดยการเติมบท (อัชฌาหาร) ว่า “วตฺตมานา” (ที่ดำรงอยู่). บทว่า “วิเสสียนฺตี” นี้เป็นพหูพจน์โดยเพ่งถึง “อิวัณณุวณฺณา”, แต่เมื่อมีความสัมพันธ์กับบทว่า “นามนฺติ” (ที่สุดแห่งนาม) ซึ่งขึ้นอยู่กับบุรุษแห่งความสัมพันธ์ (คือ นาม) จึงเปลี่ยนเป็นเอกพจน์ว่า “วิเสสียติ”.

---

๑๑. ฆา

๑๑. ฆา

---

อิตฺถิยํ [Pg.30] นามสฺสนฺเตติ จ วตฺตเต. เหฏฺฐา สพฺพตฺถ สญฺญิโน นิทฺทิสิย สญฺญาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา ตตฺถ วิย วิสุํ สญฺญิโน ปฐมมนิทฺเทเส อสนฺโต วิยาติ โทสเลสมาลมฺพิย โจทยติ นนฺหเจ’ตฺยาทินา. ตตฺถ เสโตติ วิชฺชมานสฺส สญฺญิโน. การิเยนาติ สญฺญาการิเยน. ปริหรติ ‘นายํ โทโส’ติอาทินา. ปจฺฉาวุตฺตมตฺเตนาติ ‘‘ฆา’’ติ สุตฺเต การิยิโน อาการสฺส ปจฺฉา วุตฺตมตฺเตน. นจาติ เอตฺถ จสทฺโท วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย, อปรมฺปิ กิญฺจิ วตฺตพฺพมนิยมรูปมตฺถีติ อตฺโถ. อนิยมรูปมาจริยปฺปวตฺติโต สาเธตุมาห ‘อุภยถาปิ’จฺจาทิ.

บทว่า “อิตฺถิยํ นามสฺสนฺเต” ย่อมตามมา. ในที่อื่นทั้งหมด ท่านระบุสัญญี (ผู้ถูกตั้งชื่อ) แล้วจึงระบุสัญญา (ชื่อ), แต่ในที่นี้ เมื่อไม่มีการระบุสัญญีแยกต่างหากในเบื้องต้น จึงดูเหมือนไม่มี (สัญญี), ท่านจึงกล่าวค้านโดยอาศัยโทษเพียงเล็กน้อยด้วยคำว่า “นนฺหเจ” เป็นต้น. ในคำค้านนั้น บทว่า “เสโต” หมายถึง สัญญีที่มีอยู่. บทว่า “การิเยนะ” หมายถึง ด้วยการกระทำของสัญญา. ท่านแก้ (คำค้าน) ว่า “นายํ โทโส” เป็นต้น. ด้วยคำว่า “ปจฺฉาวุตฺตมตฺเตน” หมายถึง ด้วยเพียงการกล่าวไว้ภายหลังของอักษร อา ซึ่งเป็นตัวถูกกระทำ (การิยะ) ในสูตรว่า “ฆา”. ในบทว่า “น จ” นี้ จะ-ศัพท์ มีอรรถรวบรวมสิ่งที่พึงกล่าวอื่น, อธิบายว่า ยังมีรูปที่ไม่แน่นอนอย่างอื่นที่พึงกล่าวอีก. ท่านกล่าวคำว่า “อุภยถาปิ” เป็นต้น เพื่อแสดงรูปที่ไม่แน่นอนตามแนวทางของอาจารย์.

---

๑๒. โคสฺยา

๑๒. โคสฺยา

---

อาสทฺโท อาภิมุขฺเย, อนภิมุขมภิมุขํ กตฺวา ลปนํ กถนมาล ปนํ, ตสฺมึ อาลปเน, อาลปนตฺเถ วิหิโต สีติ อตฺโถ.

บทว่า อา มีอรรถว่า การเผชิญหน้า, การพูด การกล่าวที่ทำให้ไม่เผชิญหน้ากลายเป็นการเผชิญหน้าชื่อว่า อาละปนะ, ในอาละปนะนั้น, อธิบายว่า สิ วิภัตติที่ถูกบัญญัติไว้ในอรรถแห่งอาละปนะ.

---

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

จบในสารัตถวิลาสินี ซึ่งเป็นฎีกาแห่งโมคคัลลานปัญจิกา.

---

สญฺญาธิกาโร สมตฺโต.

อธิการว่าด้วยสัญญา จบแล้ว.

---

ปริภาสาธิการ

อธิการว่าด้วยปริภาสา.

---

๑๓. วิธิ

๑๓. วิธิ.

---

วจนารมฺภโยชนมาห–‘ยํ วิเสสนภาเวเน’จฺจาทิ, ยนฺติ อนิยเมน ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ติ (๒-๔๓) อาทีสุ อโตติอาทิกํ วิเสสนภาเวน วตฺตุมิจฺฉิตํ ปรามสติ, เตนาติ วิเส สนตฺเตนุ-ปาทิยมาเนน ยํ สทฺทนิทฺทิฏฺเฐน อโตติอาทิเกน กรณภูเตน, ยถากถญฺจิตพฺพโตติ อาโท มชฺเฌ-นฺเต วา สพฺภาวโต เยนเกนจิ อากาเรน อเภโทปจาเรน อการาทิวิเสสนวโต นามาทิโน, ตทนฺตตฺถนฺติ ตํ อโตตฺยาทิ วิเสสนมนฺเต, นาโท น มชฺเฌ ยสฺส ตํ ตทนฺตํ, ตํ อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺสาติ อญฺญปทตฺโถ, วตฺตายตฺตาติ วตฺตุโน อายตฺตา… อตฺตาวาตฺตโน วจเน ปธานนฺติ, ตสฺสาติ วตฺตุโน, สาติ วจนิจฺฉา, ปโยคานุสา เรนาติ [Pg.31] ชินวจนานุสาเรน, อิตีติ การณตฺเถ นิปาโต, อิมินา การเณนาติ อตฺโถ, น สพฺพตฺถปฺปสงฺโคติ สํหิตาทิวิธิมฺหิ สพฺพตฺถ ตทนฺต วิธิปฺปสงฺโค น โหติ, ตถาหิ ‘‘สโร โลโป สเร’’ติ (๑-๒๖) เอตฺถ สโรติ วิเสสนภาเวน วจนิจฺฉาย สพฺภาเว สโรติ ตตฺรา’ทีนํ วิเสสนนฺติ ยถากถญฺจิสราทิสรมชฺฌสรนฺตานํ ตตฺราทีนํ โลปปฺปสงฺเค ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๓) สรนฺตสฺสปสงฺโค สิยา, น ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๓) อนฺตสฺส… ฉฏฺฐีนิทฺเทสาภาวา, ตถา สติ ‘ตตฺริเม’ติอาทิมฺหิ ‘อิเม’ติอาทินา วตฺตพฺพตา อาปชฺเชยฺยาติ ปโยคํ นานุสฏา นามสิยุนฺติ น สพฺพตฺถ ตทนฺต วิธิปฺปสงฺโค, ตถา ‘‘คติโพธา’’ (๒-๔) ทิสุตฺตาทิมฺหิปิ ‘คมยติ มาณวกํคามํ ตฺยาทิปฺปสงฺโคติอาทิ จ ยถาโยคมวคนฺตพฺพํ, วุตฺติยํ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ติ สุตฺโตทาหรณํ ทสฺสิตํ, ‘‘นรา นเร’’ติ ลกฺขิโยทาหรณํ.

ย่อมกล่าวประโยชน์ของการเริ่มต้นคำพูดว่า ‘ยํ วิเสสนภาเวน’ เป็นต้น. บทว่า ยํ ย่อมกล่าวถึงบทมี อโต เป็นต้น ที่ประสงค์จะกล่าวโดยความเป็นวิเสสนะโดยไม่แน่นอนในสูตรทั้งหลายมี ‘อโต โย นํ ฏาเฏ’ (2-43) เป็นต้น. บทว่า เตน คือ ด้วยบทมี อโต เป็นต้น ที่ถูกระบุด้วยศัพท์ว่า ยํ ซึ่งถูกนำมาใช้โดยความเป็นวิเสสนะและเป็นเครื่องมือ. บทว่า ยถากถญฺจิพฺพพฺพโต คือ ของนามเป็นต้นที่มีอักษร อ เป็นต้น เป็นวิเสสนะ โดยมีอยู่จริงในเบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุด ด้วยอาการใดอาการหนึ่ง โดยการอุปจาระว่าไม่แตกต่างกัน. บทว่า ตทนฺตตฺถํ คือ วิเสสนะมี อโต เป็นต้นนั้นอยู่ที่ที่สุด, บทที่ไม่มีในเบื้องต้นและท่ามกลางชื่อว่า ตทนฺตะ, บทอื่นที่มี ตทนฺตะ นั้นเป็นประโยชน์. บทว่า วตฺตายตฺตา คือ ขึ้นอยู่กับผู้กล่าว... ตนเองเป็นประธานในการกล่าวของตน, บทว่า ตสฺส คือ ของผู้กล่าว, บทว่า สา คือ ความประสงค์ในการกล่าว. บทว่า ปโยคานุสาเรน คือ ตามนัยแห่งพระพุทธพจน์. บทว่า อิติ เป็นนิบาตในอรรถแห่งเหตุ, มีความหมายว่า ด้วยเหตุนี้. บทว่า น สพฺพตฺถปฺปสงฺโค คือ ความพัวพันแห่งตทนฺตวิธิย่อมไม่มีในที่ทั้งปวงในวิธีมีสนธิเป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในสูตรว่า ‘สโร โลโป สเร’ (1-26) นี้ เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวบทว่า สโร โดยความเป็นวิเสสนะ, บทว่า สโร เป็นวิเสสนะของบทมี ตตฺรา เป็นต้น, เมื่อมีการลบของบทมี ตตฺรา เป็นต้น ที่มีสระอยู่หน้า มีสระอยู่กลาง หรือมีสระอยู่ที่สุดอย่างไรก็ตาม, ก็พึงมีความพัวพันแห่งบทที่ลงท้ายด้วยสระด้วยสูตรว่า ‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’ (1-13), ไม่ใช่ความพัวพันแห่งบทที่ลงท้ายด้วย... เพราะไม่มีการระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติด้วยสูตรว่า ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’ (1-13). เมื่อเป็นเช่นนั้น ในบทมี ‘ตตฺริเม’ เป็นต้น ก็พึงมีความเป็นบทที่ควรกล่าวด้วยบทมี ‘อิเม’ เป็นต้น, (แต่) เพราะไม่ได้เป็นไปตามการใช้ ความพัวพันแห่งตทนฺตวิธิในที่ทั้งปวงจึงไม่มี. เช่นเดียวกัน ในสูตรมี ‘คติโพธา’ (2-4) เป็นต้น ก็พึงทราบความพัวพันแห่งบทมี ‘คมายติ มาณวกํ คามํ’ เป็นต้น ตามความเหมาะสม. ในวุตติได้แสดงตัวอย่างสูตรว่า ‘อโต โย นํ ฏาเฏ’ และตัวอย่างสิ่งที่พึงกำหนดคือ ‘นรา นเร’.

---

๑๔. สตฺตธี

๑๔. สตฺตธี

---

วจนผลมุปทสฺเสติ‘ยตฺเถ’จฺจาทินา, ยตฺถ ยสฺมึ ‘‘สโร โลโป สเร’’ตฺยาทิเก สุตฺเต, สตฺตมิยาติ ‘สเร’ติอาทินา สตฺตมิยา, ยสฺสาติ สโรติอาทินา นิทฺทิฏฺฐสฺส, การิยํ โลปาทิ, สมฺพนฺธา วิเสสาติ สเรตฺยาโท โอปสิเลสิกมธิกรณํ, ตญฺโจปสิเลเส ภวมธิกรณํ ปุพฺพสฺส วา ปรํ สิยา ปรสฺส วา ปุพฺพนฺติ ปุพฺพปโรปสิ เลสสฺสาวิสิฏฺฐตฺตา ปุพฺพปรานํ สมฺพนฺธสฺส อวิเสสา, ปรสฺสาปีติ น เกวลํ ปุพฺพสฺเสว, สตีตฺยสฺมึ อตฺเถ โชตนีเย สตฺตมี สํสตฺตมี สนฺตสทฺทสฺส สมาเทเสน, สตฺตญฺเจตฺยาทิวจนเมวํ สติ ฆฏเต, สนฺติ วา สนฺตสทฺทตฺเถ ปาทิ, สุตฺเต อวุตฺเตปิ วุตฺติยํ ‘นิทฺเทเส’ติ วจเน การณมาห-สตฺตญฺจา’ติอาทิ, นิทฺเทสมนฺตเรน สตฺตํ น สมฺภวตีติ สมฺพนฺโธ, สตฺตมิยา นิทฺเทเส สติเยว ตํ สมฺพนฺธาย สตฺตาย สมฺภโว, อญฺญถา กิมญฺญนฺตสฺสา ปติฏฺฐาติ อธิปฺปาโย, ปุพฺพสทฺทสฺส สมฺพนฺธิสทฺทตฺตา กินฺนิสฺสาย ปุพฺพตฺตมิจฺจาห-‘สตฺตมิ’จฺจาทิ, ตนฺติ ‘‘สโร โลโป สเร’’ติ สุตฺตํ, อุการสฺสาติ ‘เวฬุ’อิจฺจตฺร อุการสฺส, ปุพฺพสฺส…เป… กริตฺวา ตํมนสิกตญฺโจทนํ ทสฺเสตุมาห-‘ตมห’นฺติ [Pg.32] จฺจาทิติ เอวเมตฺถ สาชฺฌาหาโร สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปุพฺพสฺสาติ สตฺตมี นิทฺทิฏฺฐโต ปุพฺพสฺส, อนนฺตรสฺสาติ อพฺยวหิตสฺส, วุตฺตํ กิญฺจิ นตฺถีติ สมฺพนฺโธ, อยมธิปฺปาโย ‘‘ตสฺมินฺติ นิทฺทิฏฺเฐ ปุพฺพสฺสา’’ติ (๑-๑-๖๖) ปาณินิยวจเน ‘‘ทิสิรยมุจฺจารณกฺริโย นิสทฺโทปฺยย มิห เนรนฺตริยํ โชเตติ, ตตฺถ‘นิรนฺตรํ ทิฏฺโฐ’ติ ปาทิสมาเส กเต ผุฏเมวานนฺตรมุจฺจาริเตตฺยมตฺโถ-วคมฺยเตติ ‘‘ปุพฺพสทฺทสฺส พฺยวหิเตปิ ปโยคทสฺสเน พฺยวหิเตปิ การิยํ ปปฺโปตี’’ติ ภสฺสการาทโย วณฺเณนฺติ, อิห ตาทิสวจนาภาเวน วณฺณาทิ พฺยวธาเนปิ สิยา’’ติ, สเรจฺจาทิปริหารวจเน-ธิปฺปาย มุพฺภาวยติ ‘ยทิปิ’จฺจาทินา, มถุราย ปาฏลิปุตฺตกสฺส จานฺตราเฬ คามาทีนํ สพฺภาวา พฺยวธาเนปิ ปุพฺพสทฺทสฺส ปวตฺติยา ทิฏฺฐนฺตมาห-‘มถุรา’ อิจฺจาทิ, ยสฺมา สเรติ โอปสิเลสิกาธาเร สตฺตมฺยนฺตํ ปทํ, ตสฺมา พฺยวธาเน สรโลโป น โหตีติ เอวํ สงฺเขปพฺยาขฺยาเนน วุตฺติย มตฺโถ เวทิตพฺโพ, น เกวลํ สเรติ เอตฺเถวาติ อาห- ‘การิเย’จฺจาทิ, โอปสิเลสิเกเยวาธาเร ภวตีติ เสโส, การณมาห-‘วตฺติจฺฉานฺหวิธานโต สทฺทสฺสา’ติ, วตฺตุโน ยา อิจฺฉา วจนิจฺฉา ตสฺสา อนุตูเลน วิธานโต อตฺถสฺส กถนโตติ อตฺโถ,เยน หิ ยมตฺถํ วตฺตาติธาตุมิจฺฉติ สตีปฺยภิธานสา มตฺถิเย น ตโต-ญฺญมตฺถํ สทฺโทภิทธาตีตฺยธิปฺปาโย, วตฺติจฺฉา วสาเย การณมาห’วตฺติจฺฉาปิ’จฺจาทิ, วตฺตุโน สุตฺตการสฺส อิจฺฉา วตฺติจฺฉา, กถมุปเทสโต วตฺติจฺฉา-วสียเต’ กถญฺจ สามตฺถิยโตติ อาสงฺกิย ตมุปทสฺเสตุมาห-‘อโตเจตฺยาทิ, อโต วกฺขมานการณา อุปเทสโต วสียเตติ สมฺพนฺโธ, กินฺตํ การณ มิจฺจาห-‘ยสฺมา’อิจฺจาทิ, อนฺวยสทฺเทเนตฺถ คุรุปารมฺปริโย-ปเทโส วิวจฺฉิโต, ยสฺมา การณา อนฺวโย คุรุปารมฺปริโย ปเทโส คุรุกุลมุปคมฺม ปญฺหกรณาทินา อนฺวิจฺฉียเต คเวสียติ, อโต การณา คุรุปรมฺปรา คตอุปเทสโต วสียโตติ อตฺโถ, สามตฺถิยโต-วสายปฺปฏิปาทยิตุมาห- ‘สามตฺถิยมฺปิ’จฺจาทิ, สามตฺถิยมฺปิ วุจฺจเตติเสโส, ลฆุโนปาเยน สทฺทานมุปลกฺขเณ ปวตฺตีติ พฺยวหิตนิวตฺติยา วจนนฺตรก-รณมนุปนฺนํ[Pg.33], อุปปนฺนํ วจนนฺตรกรณํ, ตสฺส จ โอปสิเลสิกาธาร มนฺตเรน อญฺญถานุปปตฺติยา อาธารวิเสสปฺปฏิปฺปตฺตีติ อิทเมตฺถ สามตฺถิยํ, อาธารนฺตเรจฺจาทินา ยถาวุตฺตํ สามตฺถิยํ วิภาเวติ, อาธารนฺตเรปีติ สพฺพตฺถ ปาโฐ ทิสฺสติ, ปสงฺคาภาวโต อตฺถนฺต-เรนาปิ อาธารนฺตเรปิ โอปสิเลสิกาธาเรปิ วจนนฺตรปฺปสงฺโค สิยาติ สมฺพนฺธสมฺภวา โอปสิเลสิกาธารนิสฺสยเนปิ อานิสํโส น ทิสฺสตีติ สมุจฺจยตฺเถนาปิ นตฺถิ ปโยชนนฺติ วชฺเชตพฺโพ ยมฺปิ สทฺโทติ, นนุ กิเมวํ วณฺณียเต ปุพฺพสฺเสเวติ วจน เมโวปสิเลสิกมธิกรณํ วิญฺญาปยติ… ตตฺเถว ปุพฺพปรตฺต สมฺภวาติ โยมญฺญเต, ตสฺเสสา กปฺปนา น สงฺคตาติ ทสฺเสตุมาห-‘ปุพฺพสฺสาติ’จฺจาทิ, อยุตฺตตฺเต การณมาห-‘สามีปิเกปิ ตสฺส สมฺภวา’ติ, ‘คงฺคายํ โฆโส’ติ วุตฺเต โฆโส คงฺคายํ ปุพฺโพ วา ปโร เวติ คมฺมมานตฺตา สามีปิเกปฺยธิกรเณ ปุพฺพปรตฺตสฺส สมฺภวาติ อตฺโถ, เอตาววุจฺจเตติ ปุพฺพสฺเสว โหติ น ปรสฺสาติ เอตฺตกเมว วุจฺจเต, ตถาจ วกฺขติ-‘กินฺต’นฺติอาทิ, อธิกํ พฺยวหิตนิวุตฺยาทิ น วุจฺจเตติ สมฺพนฺโธ, อาทิสทฺเทเนตฺถ ฉฏฺฐีปกปฺปนา คหิตา, ฉฏฺฐีปกปฺปนาปิ สามตฺติยา กตาติ สมฺพนฺโธ, ปกปฺปนํ ปกปฺปนาวิธานํ, เอวํ มญฺญเต ‘ปาณินิยา ‘‘ฉฏฺฐีฏฺฐาเนโยคา’’ตฺยโต (๑-๑-๔๙) ‘‘ตสฺมินฺติ นิทฺทิฏฺเฐ ปุพฺพสฺส’’ (๑-๑-๖๖) ‘‘ตสฺมา ตฺยุตฺตรสฺส’’ อิติ (๑-๑-๖๗) ปริภาสาสุตฺตทฺวเย ฉฏฺฐีคหณมนุวตฺติย ‘ตสฺมินฺติ นิทฺทิฏฺเฐ ปุพฺพสฺส ฉฏฺฐี’ ‘ตสฺมาตฺยุตฺตรสฺส ฉฏฺฐี ติ ฉฏฺฐีปกปฺปนํ ปฏิปาเทนฺติ ‘ยสฺมึ สุตฺเต ฉฏฺฐีนิทฺเทโส นตฺถิ, ตตฺถ ฉฏฺฐีปกปฺปนายถา สิยา’ติ, อิธ ปน วจนนฺตราภาเวปิ ยตฺถ ฉฏฺฐีนิทฺเทโส นตฺถิ, ตตฺถ สามตฺถิเยเนว ฉฏฺฐีปกปฺปนา สิทฺธา’ติ, สามตฺถิยมุปทสฺเสติ ‘สตฺตมีนิทฺเทเส’จฺจาทินา, อญฺญวิภตฺตินิทฺทิฏฺโฐปิ ปฏิปชฺชเตติ สมฺพนฺโธ, การิยโย คนฺติ การิยสมฺพนฺธํ, ยถา ‘‘วคฺเค วคฺคนฺโต’’ติ เอตฺถานุวตฺตมานํ นิคฺคหีต’นฺติทํ ฉฏฺฐียนฺตํ วิญฺญายเต, กถํ วคฺเคเตสา สตฺตมฺยกตตฺถา ‘‘นิคฺคหีต’’นฺติ (๑-๓๘) ปุพฺพสุตฺเต กตตฺถตาย ปฐมา วิภตฺติยา [Pg.34] ฉฏฺฐีวิภตฺติมฺปกปฺเปติ สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺเส’ติ ตเถตฺยวคนฺตพฺพํ. เอตาว วุจฺจเตติ วุตฺเต อิทนฺติ น วิญฺญายเตติ อาห ‘กินฺต’นฺติอาทิ, ยทาหิจฺจาทินา ปริยายปสงฺคกฺกมํ ทสฺเสติ. กิมิทมุจฺจเต ปริยายปฺปสงฺเค นิยมตฺถํ วจนนฺติ นนุ ปุพฺพปรานํ ยุคปทุปฺปตฺติย มาจริยวจนปฺปมาเณนาปฺปฏิปตฺติยํ วิชฺฌนตฺถํ วจนนฺติ กสฺมา โนจฺจ เตจฺจาห- ‘ยุคปทุปสิลิฏฺฐาน’นฺตฺยาทิ, ยุคปทุปสิลิฏฺฐานมสมฺภโวติ สมฺพนฺโธ, กุโตจฺจาห-‘อปรสฺสูปสิเลสิกสฺสาภาวโต’ติ, อโตติ ยุคปทุภินฺนมฺปตฺติยา อภาวโต, วจนํ ‘‘สโร โลปาสเร’’จฺจาทิกํ (๑-๒๖) สุตฺตํ.

แสดงผลแห่งคำพูดด้วยคำว่า 'ยัตถะ' เป็นต้น ในสูตรมีคำว่า 'สโร โลโป สเร' เป็นต้น ซึ่งมีคำว่า 'ยัตถะ' (ในที่ใด) ด้วยสัตตมีวิภัตติมีคำว่า 'สเร' เป็นต้น ของคำที่ระบุด้วยคำว่า 'สโร' เป็นต้น กิจคือการลบเป็นต้น ความสัมพันธ์เป็นพิเศษดังนี้ คำว่า 'สเร' เป็นต้น เป็นโอปสิเลสิกาธิกรณ์ และอธิกรณ์นั้นเป็นโอปสิเลสิกะ (ที่อาศัยติดกัน) จะเป็นของบทหน้าหรือบทหลังก็ได้ หรือจะเป็นของบทหลังหรือบทหน้าก็ได้ เพราะโอปสิเลสิกะของบทหน้าและบทหลังไม่ต่างกัน ความสัมพันธ์ของบทหน้าและบทหลังจึงไม่ต่างกัน แม้ของบทหลังด้วย ไม่ใช่เฉพาะของบทหน้าเท่านั้น เมื่อความหมายว่า 'มีอยู่' พึงแสดง สัตตมีวิภัตติเป็นสัมสัตตมี (สัตตมีที่แสดงความมีอยู่) ด้วยการสั่งให้ใช้คำว่า 'สันตะ' คำว่า 'สัตตัญจะ' เป็นต้น จึงจะสมเหตุสมผล หรือมีคำว่า 'ปา' เป็นต้น ในความหมายของคำว่า 'สันตะ' แม้ไม่ได้กล่าวไว้ในสูตร แต่ในอรรถกถาได้กล่าวเหตุผลของคำว่า 'นิทเทเส' (ในการระบุ) ไว้ว่า 'สัตตัญจะ' เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ หากไม่มีการระบุ ความมีอยู่ก็เป็นไปไม่ได้ เมื่อมีการระบุด้วยสัตตมีวิภัตติเท่านั้น ความมีอยู่เพื่อความสัมพันธ์นั้นจึงเป็นไปได้ มิฉะนั้นแล้ว สิ่งอื่นจะตั้งอยู่ได้อย่างไร นี่คือความหมาย เพราะคำว่า 'ปุพพะ' เป็นคำที่แสดงความสัมพันธ์ จึงกล่าวว่า 'สัตตมี' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าความหน้าเป็นของอะไร นั่นคือสูตร 'สโร โลโป สเร' ของอุการะ ในคำว่า 'เวฬุ' คืออุการะ พึงทราบความสัมพันธ์ที่ต้องเติมเต็มในที่นี้ว่า 'ปุพพัสสะ...เป...กระทำแล้ว...เพื่อแสดงการชักชวนที่พึงใส่ใจนั้น จึงกล่าวว่า 'ตะมะหัง' เป็นต้น คำว่า 'ปุพพัสสะ' (ของบทหน้า) หมายถึง ของบทหน้าจากคำที่ระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ คำว่า 'อนันตรัสสะ' (ของบทที่ไม่มีระหว่าง) หมายถึง ของบทที่ไม่มีการคั่น ความสัมพันธ์คือ ไม่มีอะไรกล่าวไว้ ความหมายคือ ในคำของปาณินิว่า 'ตัสฺมินฺนิทฺทิษฺเฏ ปูรฺวสฺย' (1-1-66) คำว่า 'ทิสิ' นี้เป็นกริยาของการออกเสียง และคำว่า 'นิ' นี้ในที่นี้แสดงความต่อเนื่องไม่ขาดตอน ในที่นั้นเมื่อทำสมาสว่า 'นิรันตระ ทิฏโฐ' ความหมายว่า 'สิ่งที่ถูกกล่าวถึงโดยไม่มีการคั่น' ย่อมปรากฏชัดเจน ดังนั้นนักอรรถกถาจึงอธิบายว่า 'เมื่อมีการใช้คำว่า 'ปุพพะ' แม้มีการคั่น กิจก็ย่อมสำเร็จได้' แต่ในที่นี้เมื่อไม่มีคำกล่าวเช่นนั้น แม้มีการคั่นด้วยพยัญชนะเป็นต้นก็อาจเป็นไปได้ แสดงความหมายในคำแก้ต่างมีคำว่า 'สเร' เป็นต้น ด้วยคำว่า 'ยทิปิ' (ถึงแม้ว่า) เป็นต้น เพราะมีหมู่บ้านเป็นต้นอยู่ระหว่างเมืองมถุราและเมืองปาฏลีบุตร จึงยกตัวอย่างการใช้คำว่า 'ปุพพะ' แม้มีการคั่นว่า 'มถุรา' เป็นต้น เพราะคำว่า 'สเร' เป็นบทที่ลงสัตตมีวิภัตติในโอปสิเลสิกาธาร (อาธารที่อาศัยติดกัน) ดังนั้นเมื่อมีการคั่น การลบสระจึงไม่เกิดขึ้น พึงทราบความหมายในอรรถกถาด้วยการอธิบายโดยย่อเช่นนี้ ไม่ใช่เฉพาะในคำว่า 'สเร' เท่านั้น จึงกล่าวว่า 'การิเย' (ในกิจ) เป็นต้น ที่เหลือคือ ย่อมมีในโอปสิเลสิกาธารเท่านั้น กล่าวเหตุผลว่า 'เพราะการบัญญัติคำตามความประสงค์ของผู้กล่าว' ความหมายคือ เพราะการกล่าวความหมายด้วยการบัญญัติที่สอดคล้องกับความประสงค์ของผู้กล่าว ซึ่งเป็นความประสงค์ในการพูด ความหมายคือ คำนั้นย่อมไม่แสดงความหมายอื่นจากที่ผู้กล่าวประสงค์จะแสดง แม้จะมีศักยภาพในการแสดงความหมายนั้น กล่าวเหตุผลที่ความประสงค์ของผู้กล่าวเป็นไปตามอำนาจว่า 'ความประสงค์ของผู้กล่าวก็' เป็นต้น ความประสงค์ของผู้กล่าวคือความประสงค์ของผู้แต่งสูตร เมื่อสงสัยว่า 'ความประสงค์ของผู้กล่าวเป็นไปตามอำนาจจากการสอนได้อย่างไร และศักยภาพเป็นไปได้อย่างไร' จึงแสดงสิ่งนั้นว่า 'เพราะเหตุนี้' เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ เพราะเหตุผลที่จะกล่าวต่อไป ความประสงค์จึงเป็นไปตามอำนาจจากการสอน เหตุผลนั้นคืออะไร จึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุที่' เป็นต้น ในที่นี้ คำว่า 'อันวยะ' หมายถึง การสอนที่สืบทอดกันมาตามลำดับครูบาอาจารย์ เพราะเหตุที่การสอนที่สืบทอดกันมาตามลำดับครูบาอาจารย์นั้น เมื่อเข้าไปสู่สำนักครูบาอาจารย์แล้ว ย่อมถูกแสวงหาด้วยการตั้งปัญหาเป็นต้น ดังนั้นความหมายคือ เพราะเหตุนั้น ความประสงค์จึงเป็นไปตามอำนาจจากการสอนที่สืบทอดกันมาตามลำดับครูบาอาจารย์ เพื่อแสดงว่าศักยภาพเป็นไปตามอำนาจ จึงกล่าวว่า 'ศักยภาพก็' เป็นต้น ที่เหลือคือ ศักยภาพก็ถูกกล่าว การใช้คำอื่นเพื่อห้ามการคั่นนั้นไม่สมเหตุสมผล เพราะการใช้คำเพื่อแสดงลักษณะของศัพท์ด้วยวิธีง่ายๆ ย่อมเป็นไป การใช้คำอื่นนั้นสมเหตุสมผล และเพราะการที่สิ่งนั้นไม่สามารถเป็นไปได้โดยปราศจากโอปสิเลสิกาธาร จึงเป็นการกำหนดอาธารพิเศษ นี่คือศักยภาพในที่นี้ แสดงศักยภาพที่กล่าวมาแล้วด้วยคำว่า 'ในอาธารอื่น' เป็นต้น ในที่ทั่วไปปรากฏบทว่า 'ในอาธารอื่นก็' เพราะไม่มีโอกาส (ที่จะเกิด) แม้ด้วยความหมายอื่น แม้ในอาธารอื่น แม้ในโอปสิเลสิกาธาร ก็อาจมีการใช้คำอื่นได้ เพราะความสัมพันธ์เป็นไปได้ จึงไม่ปรากฏอานิสงส์ในการอาศัยโอปสิเลสิกาธาร ดังนั้นจึงควรละทิ้งคำว่า 'ยัมปิ' (แม้ซึ่ง) เพราะไม่มีประโยชน์ในความหมายของการรวม ไฉนจึงอธิบายเช่นนี้ว่า คำว่า 'ปุพพัสเสวะ' (ของบทหน้าเท่านั้น) ย่อมแสดงโอปสิเลสิกาธิกรณ์... ผู้ใดคิดว่าความหน้าและความหลังย่อมเป็นไปได้ในที่นั้นเท่านั้น เพื่อแสดงว่าการคาดคะเนของผู้นั้นไม่สมเหตุสมผล จึงกล่าวว่า 'ปุพพัสสะ' เป็นต้น กล่าวเหตุผลที่ไม่สมควรว่า 'เพราะความหน้าและความหลังนั้นเป็นไปได้แม้ในสามีปิกาธิกรณ์' เมื่อกล่าวว่า 'โฆโส คังคายัง' (เสียงในแม่น้ำคงคา) ความหมายคือ เพราะเป็นที่รู้กันว่าเสียงนั้นอยู่หน้าหรือหลังแม่น้ำคงคา ความหน้าและความหลังจึงเป็นไปได้แม้ในสามีปิกาธิกรณ์ กล่าวเพียงเท่านี้ว่า 'ย่อมเป็นของบทหน้าเท่านั้น ไม่ใช่ของบทหลัง' และจะกล่าวต่อไปว่า 'กึ' (อะไร) เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ ไม่ได้กล่าวถึงการห้ามการคั่นเป็นต้นที่เกินมา ในที่นี้ คำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) หมายถึง การคาดคะเนฉัฏฐีวิภัตติ ความสัมพันธ์คือ การคาดคะเนฉัฏฐีวิภัตติก็กระทำด้วยศักยภาพ การคาดคะเนคือการบัญญัติการคาดคะเน คิดเช่นนี้ว่า 'นักไวยากรณ์ปาณินิได้นำคำว่า 'ฉัฏฐี' มาใช้ในสูตรปริภาสา 2 สูตรคือ 'ฉัฏฐี ฐาเนโยคา' (1-1-49), 'ตัสฺมินฺนิทฺทิษฺเฏ ปูรฺวสฺย' (1-1-66), 'ตัสฺมาทุตฺตรสฺย' (1-1-67) และได้แสดงการคาดคะเนฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ฉัฏฐีของบทหน้าในคำที่ระบุด้วยตัสฺมินฺ' และ 'ฉัฏฐีของบทหลังในคำที่ระบุด้วยตัสฺมาทฺ' เพื่อให้มีการคาดคะเนฉัฏฐีวิภัตติในสูตรที่ไม่มีการระบุฉัฏฐีวิภัตติ แต่ในที่นี้แม้ไม่มีคำอื่น การคาดคะเนฉัฏฐีวิภัตติก็สำเร็จได้ด้วยศักยภาพเท่านั้น' แสดงศักยภาพด้วยคำว่า 'ในการระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ' เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ แม้คำที่ระบุด้วยวิภัตติอื่นก็ย่อมเป็นไป ย่อมไปสู่ความสัมพันธ์ของกิจ พึงทราบเช่นนั้นว่า เหมือนในสูตร 'วัคเค วัคคันโต' คำว่า 'นิกคหีตัง' ที่ตามมานี้เป็นคำที่ลงฉัฏฐีวิภัตติได้อย่างไร ในเมื่อสัตตมีวิภัตติในคำว่า 'วัคเค' ไม่ได้ทำหน้าที่นั้น แต่เพราะคำว่า 'นิกคหีตัง' (1-38) ในสูตรก่อนได้ทำหน้าที่นั้นแล้ว จึงคาดคะเนฉัฏฐีวิภัตติด้วยปฐมาวิภัตติว่า 'ของบทหน้าในสัตตมีวิภัตติ' เมื่อกล่าวว่า 'กล่าวเพียงเท่านี้' สิ่งนี้ย่อมไม่เป็นที่รู้ จึงกล่าวว่า 'กึ' (อะไร) เป็นต้น แสดงลำดับของการเกิดโอกาสโดยปริยายด้วยคำว่า 'ยทาหิ' (เมื่อใด) เป็นต้น คำนี้กล่าวไว้เพื่อกำหนดความหมายในโอกาสโดยปริยายหรือ? ไฉนจึงไม่กล่าวว่า คำนี้กล่าวไว้เพื่อเจาะจงในเมื่อความหน้าและความหลังไม่เป็นไปพร้อมกันตามหลักฐานคำของอาจารย์? จึงกล่าวว่า 'ของสิ่งที่อาศัยติดกันพร้อมกัน' เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ สิ่งที่อาศัยติดกันพร้อมกันนั้นเป็นไปไม่ได้ เพราะเหตุใดจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีโอปสิเลสิกะของบทหลัง' เพราะเหตุนี้คือ เพราะไม่มีการเกิดขึ้นพร้อมกัน คำคือสูตร 'สโร โลปา สเร' เป็นต้น (1-26)

---

๑๕. ปญฺจ

๑๕. ปัญจะ

---

อวธิภาเวนาติ ‘อโต’จฺจาทินา อวธิตฺเตน, ยสฺสาติ โย อาทิโน, การิยนฺติ ‘ฏาเฏ’อาทิกํ, ปุพฺพปราเปกฺขตฺเตนาวิเสสาติ ยถา- ‘คามา เทวทตฺโต’ติ วุตฺเต โส ตโต ปุพฺโพ ปโรเคติ วิญฺญายตีตฺยวธิภาวสฺส ปุพฺพปราเปกฺขตฺเตนาวิเสโส, ตเถหาปิ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ติ (๒-๔๑) วุจฺจมาเน อโต ปุพฺเพสํ โยนํ อถวา ปเรสนฺติ ปุพฺพปราเปกฺขตฺเตนาวธิภาวสฺสาวิเสสาติ มญฺญเต, ปุเร วิยาตฺยเนน สตฺตมิยนฺติ เอตฺถ วุตฺตํ นิทฺเทสวจเน การณมติทิสติ, วุตฺติยํ ‘นรานเมเร’ติ เอตฺถ อปวาทวิปฺปฏิเสเธ สติปรตฺตา ฏาเฏอาเทสานํ ปวตฺตึ ‘‘อาทิสฺสา’’ติ เอตฺถ วณฺณยิสฺสาม, อถ กิมิมินา วจเนน นนุ ยโต ยตฺถ ปญฺจมี นิทฺเทโส ตตฺถ สพฺพตฺถ ‘‘มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร’’ (๑-๒๑) ตฺยโต ‘ปโร’ตฺยนุวตฺเตตุํ สกฺกาติ ตสฺสานุวตฺติตสฺส โยนมิจฺจเนน สามานาธิกรณฺยา‘ปเรสํ โยนํ’ตฺยยมตฺโถ วิญฺญายเต, ตโต ปุพฺเพสํ ปสงฺโคเยว นตฺถีติ, เนตทตฺถิ, ปโรติ ตฺยนุวตฺตมานํ ‘อโต’ติ ปญฺจมฺยนฺเตน สมฺพชฺฌมานํ น โกจิ วาเรตา อตฺถีติ ปรโต-การโต ปุพฺเพสมฺปิ โยนํ ฏาเฏอาเทสา ปปฺโปนฺตีติ วจเนเนมินา ภวิตพฺพเมวาติ ทสฺเสตุมาห-‘วจเน’จฺจาทิ, เอวญฺจรหิ ตเทโวทาหริตพฺพํ, กึ ‘นรานเร’ ตฺยุทาหฏนฺติ เจ, เนสโทโส, อญฺญทตฺถํ การียมานมิหา-ปฺยตฺถวนฺตํ โหตีติ, ปุพฺพโก ปริหาโรติ พฺยว หิตนิวตฺติยา [Pg.35] ปุพฺพสุตฺเต วุตฺโต ‘‘สเรโตปสิเลสิกาธาโร’’ติ ปริหาโร, น สมฺภวตีติ อิห สตฺตมิยา อภาวา น สมฺภวติ, วจนานนฺตรนฺติ ปาณินิยานํ นิทฺทิฏฺฐคฺคหณมิว พฺยวหิตนิวตฺติยา สุตฺตนฺตรํ, เต หิ ‘‘ตสฺมาตฺยุตฺตรสฺสา’’ตฺเยตฺถ (๑-๑-๖๗) นิทฺทิฏฺฐคฺคหณมนุวตฺติย เตน ปุพฺเพ วิย พฺยวหิตนิวตฺติมฺปฏิปาเทนฺติ. อนนฺตเรติวจนา ปจฺจาสตฺติยา นิสฺสยนํ วิญฺญายเต, กตตฺถตายาติ วจนา ชาติยาตฺยาห- ‘ปจฺจาสตฺยา ชาตึ สนฺนิสฺสายา’ติ ชาตึ สนฺนิสฺสาย ปจฺจาสตฺยา กรณภูตาย นิวตฺติมาเหติ สมฺพนฺโธ, อิมินา ปจฺจาสตฺติ ญายพฺยาปนญายชาติปทตฺถพฺยตฺติปทตฺเถสุ ปจฺจาสตฺติญาโย ชาติปทตฺโถเจห นิสฺสียเตติ ทสฺเสติ, น หิ เกวลํ ชาตึ นิสฺสาย พฺยวหิตนิวตฺติ วตฺตุํ สกฺกา, ตถาหิ ยเทตฺถ ปจฺจาสตฺติญาโย น นิสฺสิโต, ตทา พฺยาปนญาเยน พฺยวหิเต จาพฺยวหิเต จาสชฺชตีติ ชาติยา นิสฺสยเน สตฺยปิ พฺยวหิเตปิ พฺยาปฺยมานา ชาติ เกน นิวารียเต นาปิ เกวลํ ปจฺจาสตฺตินฺนิสฺสาย พฺยวหิตนิวตฺติ วตฺตุํ สกฺกา, ตถาหฺยสติ ชาติสนฺนิสฺสเยน พฺยตฺตินิสฺสียเต, พฺยตฺติยญฺจ ปทตฺเถ ปฏิลกฺขิยํ ลกฺขณํ ปวตฺตตีติ ปจฺจาสตฺติ ญายนิสฺสยเนปฺยพฺยวหิตมฺปติ ยํ ลกฺขณํ ภินฺนํ ตทพฺยวหิเต ปวตฺตํ, ยมฺปน พฺยวหิตมฺปติ ภินฺนํ ลกฺขณํ, ตญฺจ วจนปฺปมาณโต มาภวตฺวสฺส พฺยตฺถตาติ พฺยวหิเตปิ ปวตฺตเต, ตสฺมา อุโภปิ นิสฺสาย นียาติ. วิสยทสฺสนปฺปสงฺเค วิสยิทสฺสนมตฺถพฺยตฺติการณนฺติ วากฺยนฺโตคธปทานมตฺถมฺปฐมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา สมาสาทิกํ ทสฺเสตุํ ‘กโต’ตฺยาทิกมารทฺธํ, ชาติลกฺขโณติ อพฺยวหิตตฺตชาติสภาโว, ‘โอสธฺโย’ติ เอตฺถ สกาเร อการา ปรสฺส ธกาเรน พฺยวหิตสฺส โยสฺส วิยาวเสสานมฺปิ สพฺภาวโต วุตฺตํ-‘โยปฺปภุตีน’นฺติ, ชาติ สามญฺญํ, ยาวติ วิสเยติ ควาทิเก ยตฺตเก วิสเย, กามจารโต วิสย ปริสมตฺติยา ทิฏฺฐนฺตมาห-‘ตํ ยเถ’ติ, โภชเยตีติ เอตฺถ โภชเยอิตีติ ปทจฺเฉโท, กโตหิ ชาตฺยตฺโถ กสิโณติ ยสฺมา สกโล พฺราหฺมณ ชาติสงฺขาโต อตฺโถ ปริสมตฺโต, ตสฺมาติ อตฺโถ, อิทํ วุตฺตํ โหติ- [Pg.36] ‘ยาว ทิฏฺฐมฺโภชเย’ติ วุตฺเต สนฺตาย สามญฺญวุตฺติ พฺราหฺมณสทฺทปฺปโยคสามตฺถิยา ปจฺเจกมฺโภชนกิริยา กตา นาม โหติ, ยโต กสิโณปิ ชาตฺยตฺโถ ปริสมตฺโต นามาติ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) สุตฺเต พฺยญฺชเนติ สตฺตมี ปุพฺพสฺส ทีฆาทิวิธิมฺหิ จริตตฺตา ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ (๑-๓๔) เอตฺถ สรมฺหาติ ปญฺจมฺยก ตตฺถา, ตโต ปญฺจมีนิทฺเทสสฺส พลียตฺตํ, ตโต ‘‘สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส’’ ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺสา’’ติ ทฺวินฺนํ ปรสฺส สมุฏฺฐาปเน ‘พฺยญฺชเน’ติ สตฺตมี ปรสฺส การิย โยคิตาย อตฺถโต วิภตฺติวิปริณาเมน ฉฏฺฐีภาเวน ปริณมตี… ทฺวินฺนํ สุตฺตานํ วิปฺปฏิเสเธ ปรสฺส พลี ยตฺตาวาติ เอตาทิสสามตฺถิยสพฺภาวโต วุตฺตํ-‘ฉฏฺฐีปกปฺปนาปิ ปุเรวิย สามตฺถิยา’ติ.

โดยความเป็นอวธิ (ขอบเขต) คือด้วยความเป็นอวธิมีคำว่า ‘อโต’ เป็นต้น, คำว่า ‘ยัสสะ’ คือคำว่า ‘โย’ ที่เป็นต้น, คำว่า ‘การิยัง’ คือคำว่า ‘ฏาเฏ’ เป็นต้น, โดยความไม่พิเศษเพราะการมุ่งถึงเบื้องต้นและเบื้องปลาย เหมือนอย่างว่า เมื่อกล่าวว่า ‘คามมา เทวทัตโต’ (เทวทัตมาจากหมู่บ้าน) ย่อมรู้ว่าเขาอยู่ก่อนหรืออยู่หลังจากนั้น จึงเป็นความไม่พิเศษของความเป็นอวธิเพราะการมุ่งถึงเบื้องต้นและเบื้องปลาย, แม้ในที่นี้ก็เหมือนกัน เมื่อกล่าวว่า “อโต โยนํ ฏาเฏ” (2-41) ย่อมเข้าใจว่า เป็นความไม่พิเศษของความเป็นอวธิเพราะการมุ่งถึงเบื้องต้นและเบื้องปลาย คือ โยนามที่อยู่ก่อน ‘อโต’ หรือที่อยู่หลัง ‘อโต’ ด้วยคำว่า ‘ปุเร วิยา’ นี้ ย่อมแสดงเหตุในบทนิเทศที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘สัตตมิยํ’ (ในสัตตมีวิภัตติ) ในวุตติในที่นี้ว่า ‘นรานเมเร’ เราจักพรรณนาการเป็นไปของอาเทศ ฏาเฏ ในที่นี้ว่า “อาทิสฺสา” เมื่อมีการห้ามอาเทศที่มาทีหลัง ก็คำนี้มีประโยชน์อะไร? ก็เพราะว่าในที่ใดมีการนิเทศด้วยปัญจมีวิภัตติ ในที่นั้นทั้งหมดสามารถอนุวัตติคำว่า ‘ปโร’ (ข้างหลัง) จากสูตร “มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร” (1-21) ได้, และเมื่ออนุวัตติคำนั้นแล้ว ด้วยการมีบทเดียวกันกับคำว่า ‘โยนํ’ ย่อมเข้าใจความหมายว่า ‘โยนํ ของผู้อื่น’ (ของที่อยู่ข้างหลัง), ดังนั้นจึงไม่มีโอกาสสำหรับสิ่งที่อยู่ก่อนเลย, ข้อนี้ไม่จริง, เมื่อคำว่า ‘ปโร’ ถูกอนุวัตติและสัมพันธ์กับคำว่า ‘อโต’ ที่เป็นปัญจมีวิภัตติ ก็ไม่มีใครห้ามได้ว่า อาเทศ ฏาเฏ ย่อมถึงโยนํ ที่อยู่ก่อน ‘ปโร’ ด้วยเหตุแห่ง ‘ปโร’ นั้น, ดังนั้นจึงต้องมีคำนี้ เพื่อแสดงว่า ‘วจเน’ เป็นต้น ถ้าอย่างนั้นก็ควรยกตัวอย่างนั้นมาเท่านั้น, ทำไมจึงยกตัวอย่าง ‘นรานเร’ เล่า? ถ้าถามอย่างนี้ ก็ไม่ใช่โทษ, สิ่งที่ทำเพื่อประโยชน์อื่นก็มีประโยชน์ในที่นี้ด้วย การแก้ไขก่อนหน้า คือการแก้ไขที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนหน้าว่า “สเรโตปสิเลสิกาธาโร” โดยการห้ามสิ่งที่ถูกคั่น, ย่อมไม่เป็นไปได้ เพราะไม่มีสัตตมีวิภัตติในที่นี้ คำว่า ‘วจนานนฺตรํ’ (ไม่ถูกคั่นด้วยคำอื่น) คือสูตรอื่นเพื่อห้ามสิ่งที่ถูกคั่น เหมือนกับการรับเอาสิ่งที่ถูกนิเทศของพวกปาณินิ, เพราะพวกเขาย่อมแสดงการห้ามสิ่งที่ถูกคั่นเหมือนในที่ก่อนหน้า โดยการอนุวัตติการรับเอาสิ่งที่ถูกนิเทศในที่นี้ว่า “ตสฺมาตุตฺตรสฺสา” (1-1-67) ด้วยคำว่า ‘อนนฺตเร’ ย่อมรู้การอาศัยความใกล้ชิด, ด้วยคำว่า ‘กตตฺถตาย’ ย่อมกล่าวโดยชาติว่า ‘อาศัยชาติด้วยความใกล้ชิด’ คือสัมพันธ์ว่า ‘อาศัยชาติด้วยความใกล้ชิดที่เป็นเหตุแห่งการห้าม’ ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่าในเรื่องของความใกล้ชิด, ญาณแห่งความใกล้ชิด, ญาณแห่งการแผ่ไป, ความหมายของบทชาติ, และความหมายของบทบุคคล, ญาณแห่งความใกล้ชิดและบทชาติย่อมถูกอาศัยในที่นี้, เพราะไม่สามารถกล่าวการห้ามสิ่งที่ถูกคั่นได้ด้วยการอาศัยชาติเพียงอย่างเดียว, ดังที่ว่า ถ้าญาณแห่งความใกล้ชิดไม่ถูกอาศัยในที่นี้, เมื่อนั้นด้วยญาณแห่งการแผ่ไป ย่อมติดขัดทั้งในสิ่งที่ถูกคั่นและไม่ถูกคั่น, แม้เมื่อมีการอาศัยชาติ ชาติที่แผ่ไปในสิ่งที่ถูกคั่นจะถูกห้ามด้วยอะไร? และไม่สามารถกล่าวการห้ามสิ่งที่ถูกคั่นได้ด้วยการอาศัยความใกล้ชิดเพียงอย่างเดียว, ดังที่ว่า ถ้าไม่มีการอาศัยชาติ บุคคลย่อมถูกอาศัย, และในบุคคลนั้น ลักษณะที่พึงกำหนดในความหมายของบทก็ย่อมเป็นไป, แม้เมื่อมีการอาศัยญาณแห่งความใกล้ชิด ลักษณะใดที่แตกต่างกันสำหรับสิ่งที่ไม่ได้ถูกคั่น ลักษณะนั้นย่อมเป็นไปในสิ่งที่ไม่ได้ถูกคั่น, ส่วนลักษณะใดที่แตกต่างกันสำหรับสิ่งที่ถูกคั่น ลักษณะนั้นก็ย่อมเป็นไปในสิ่งที่ถูกคั่นด้วยอำนาจของคำพูด เพื่อไม่ให้ไร้ประโยชน์, ดังนั้นจึงต้องอาศัยทั้งสองอย่าง ในโอกาสของการแสดงวิสัย การแสดงวิสัยีเป็นเหตุแห่งความชัดเจนของความหมาย, คือเมื่อแสดงความหมายของบทที่รวมอยู่ในประโยคก่อน แล้วจึงแสดงสมาสเป็นต้น จึงเริ่มคำว่า ‘กโต’ เป็นต้น คำว่า ‘ชาติลกฺขโณ’ คือธรรมชาติของชาติที่ไม่ได้ถูกคั่น ในที่นี้ว่า ‘โอสธฺโย’ เพราะมีการมีอยู่ของ ‘โย’ ที่ถูกคั่นด้วย ‘ธ’ ที่อยู่หลัง ‘อ’ ใน ‘ส’ และส่วนที่เหลือ จึงกล่าวว่า ‘โยปฺปภูตีนํ’ ชาติคือสามัญญะ, คำว่า ‘ยาวติ วิสเย’ คือในวิสัยเท่าใด เช่น โคเป็นต้น, เพื่อแสดงตัวอย่างของการสิ้นสุดวิสัยโดยอิสระ จึงกล่าวว่า ‘ตํ ยถา’ ในที่นี้ว่า ‘โภชเยตีติ’ มีการแยกบทเป็น ‘โภชเย อิติ’ เพราะว่าความหมายของชาติทั้งหมดสมบูรณ์แล้ว, คือเพราะความหมายทั้งหมดที่นับว่าเป็นชาติของพราหมณ์สมบูรณ์แล้ว, ดังนั้นจึงมีความหมายว่า, ข้อนี้กล่าวไว้ว่า- เมื่อกล่าวว่า ‘ยาว ทิฏฺฐํ โภชเย’ (จงเลี้ยงดูเท่าที่เห็น) ด้วยความสามารถในการใช้คำว่า ‘พราหมณ์’ ที่มีความหมายทั่วไป การกระทำคือการเลี้ยงดูแต่ละคนย่อมชื่อว่าได้ทำแล้ว, เพราะความหมายของชาติทั้งหมดก็ชื่อว่าสมบูรณ์แล้ว ในสูตร “พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา” (1-33) คำว่า ‘พฺยญฺชเน’ เป็นสัตตมีวิภัตติ เพราะได้ใช้ในวิธีทีฆะเป็นต้นของบทหน้า, ในที่นี้ว่า “สรหฺมา ทฺเว” (1-34) คำว่า ‘สรหฺมา’ เป็นปัญจมีวิภัตติในที่นั้น, ดังนั้นการนิเทศด้วยปัญจมีวิภัตติจึงมีกำลังกว่า, ดังนั้นเมื่อมีการเกิดขึ้นของบทหลังในสองสูตรคือ “สัตตมิยํ ปุพฺพสฺส” (ของบทหน้าในสัตตมีวิภัตติ) และ “ปัญจมิยํ ปรสฺสา” (ของบทหลังในปัญจมีวิภัตติ) คำว่า ‘พฺยญฺชเน’ ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ ย่อมเปลี่ยนเป็นฉัฏฐีวิภัตติโดยความหมายด้วยการเปลี่ยนวิภัตติ เพื่อให้เหมาะกับการเป็นบทหลัง... เมื่อมีการขัดแย้งกันของสองสูตร บทหลังย่อมมีกำลังกว่า, ด้วยการมีอยู่ของความสามารถเช่นนี้ จึงกล่าวว่า ‘การกำหนดฉัฏฐีวิภัตติก็ด้วยความสามารถเหมือนก่อน’

---

๑๖. อาทิสฺส

๑๖. อาทิสสะ

---

กิญฺจิ อนฺตสฺส สมฺปตฺตนฺติ ยํ ฏานุพนฺธมเนกวณฺณํ น โหติ, ตํ ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’’ (๑-๑๗) ตฺยนฺตสฺส ปตฺตํ, กิญฺจิ สพฺพสฺเสติ ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเสติ’’ (๑-๑๙) ฏานุพนฺธมเนกวณฺณญฺจ การิยํ สพฺพสฺส ปตฺตํ. ยทนฺตภาวิการิยํตฺยาทินา วจนผลมุปทสฺเสนฺโต ‘ฉฏฺฐียนฺตสฺเส’ตีมสฺสาปวาโท ยํ โยโคติ ทสฺเสติ, ตสฺสายม ปวาโท โหตุ ฏานุพนฺธาทิการิยํ กถนฺติ อาห-‘ฏานุพนฺเธ’จฺจาทิ, วิปฺปฏิเสธาติ อปวาทวิปฺปฏิเสธา, ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ติ หิ อุสฺสคฺโค, ตสฺสาปวาทา ‘‘อาทิสฺส’’ ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’’ตฺเยเต, ‘‘อาทิสฺสา’’ตีมสฺสาวกาโส ‘เตรสา’ติ, ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ตีมสฺสาวกาโส ‘เอสุ, อเนนา’ติ, อิโหภยมฺปปฺโปติ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ (๒-๔๑) ‘‘นรานเร’’ ‘‘อเตน’’ (๒-๑๐๘) ‘‘ชเนนา’’ติ (ตตฺถ) ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’’ตีทมฺปวตฺตตีติ เตสมปวาทานํ วิปฺปฏิเสธา สพฺพาเทโส ภวติ. ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ ทสสทฺเท-นฺตสฺส ปตฺโตปิ ตทปวาทตฺตา ‘‘อาทิสฺสา’’ติอาทิภูตสฺส ทการสฺส โหตีติ อาห ‘ทการสฺสโร’ติ.

บางอย่างย่อมถึงที่สุด คือสิ่งใดที่ไม่ใช่ ฏานุพันธะและไม่ใช่อเนกวรรณะ สิ่งนั้นย่อมถึงที่สุดด้วยสูตร ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ (1-17), บางอย่างย่อมถึงทั้งหมด คือกิจที่เป็น ฏานุพันธะและที่เป็นอเนกวรรณะ ย่อมถึงทั้งหมดด้วยสูตร ‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’ (1-19) เมื่อแสดงผลของคำพูดด้วยคำว่า ‘กิจที่มีที่สุดเป็นต้น’ ย่อมแสดงว่าสูตรนี้เป็นข้อยกเว้นของสูตร ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ นี้, ขอให้สิ่งนี้เป็นข้อยกเว้นของสิ่งนั้น, กิจที่มี ฏานุพันธะเป็นต้นเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘ฏานุพนฺเธ’ เป็นต้น คำว่า ‘วิปฺปฏิเสธา’ คือการห้ามข้อยกเว้น, เพราะ ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ เป็นอุสสัคคะ (กฎทั่วไป), ข้อยกเว้นของสูตรนั้นคือ ‘อาทิสฺสา’ และ ‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’ โอกาสของ ‘อาทิสฺสา’ คือ ‘เตฺรสฺสา’, โอกาสของ ‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา’ คือ ‘เอสุ, อเนนา’ ในที่นี้ย่อมถึงทั้งสองอย่าง, ในที่นี้ว่า ‘อโต โยนำ ฏาเฏ’ (2-41), ‘นรานเร’, ‘อเตนา’ (2-108), ‘ชเนนา’ (ในที่นั้น) สูตร ‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’ นี้ย่อมเป็นไป, ดังนั้นด้วยการห้ามข้อยกเว้นเหล่านั้น จึงเกิดสัพพาเทศ (อาเทศทั้งหมด) แม้ว่าสูตร ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ จะถึงที่สุดในคำว่า ‘ทส’ แต่เพราะเป็นข้อยกเว้นของสูตรนั้น จึงเป็นของ ‘ท’ ที่เป็นเบื้องต้นด้วยสูตร ‘อาทิสฺสา’ จึงกล่าวว่า ‘ทการสฺสโร’

---

๑๗. ฉฏฺฐี

๑๗. ฉัฏฐี

---

โกตฺโถนฺต [Pg.37] สทฺทสฺเสจฺจาห-‘อนฺโตวสาน’มิจฺจาทิ, ‘‘วณฺณสฺสนฺตสฺส’’ติ (๑-๑-๕๒) สุตฺเต วณฺณคฺคหณมนฺตวิเสสนาโยปทิฏฺฐํ ปาณินินา-อนฺตสฺส ปทสฺส วากฺยสฺส วา มาภวี’ติ, อิห ตฺวนตฺถกํ วณฺณคฺคหณํ พฺยวจฺเฉชฺชาภาวาติ ทสฺเสตุมาห-‘โส เจ’ ตฺยาทิ, นนุ พฺรหฺมสฺสาติ วิเสสนตฺเถน วตฺตุมิจฺฉิโต มหาพฺรหฺมสทฺโท ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺโฐ นามาติ ‘‘พฺรหฺมสฺสุ วา’’ติ (๒-๑๙๔) อุอาเทโส ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ อนฺตพฺรหฺมสทฺทสฺส ปปฺโปติ, ตถา สติ ‘น หิ ฉฏฺฐี นิทฺทิฏฺฐสฺส อนฺตํ ปทํ วากฺยํ วา สมฺภวตี’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ, วุจฺจเต- น วิเสสนตฺเถนากฺเขปมตฺเตน มหาพฺรหฺมสทฺโท ฉฏฺฐี นิทฺทิฏฺโฐ นาม ภวตีติ น พฺรหฺมสทฺทสฺส สพฺพสฺสาเทสปฺปสงฺโค, มหาพฺรหฺมสทฺเท วา พฺรหฺมสทฺโท อตฺถีติ ตสฺสานฺตสฺส อุตฺตํ วิธียเต.

ในที่นี้ คำว่า อันตะ มีความหมายอย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘อันโตวสาน’ เป็นต้น ในสูตรว่า ‘วรรณัสสันตัสสะ’ (1-1-52) การรับเอาคำว่า วรรณะ นั้น ท่านปาณินิได้แสดงไว้เพื่อเป็นวิเสสนะของอันตะ เพื่อไม่ให้ (อันตะ) เป็นของบทหรือของประโยค แต่ในที่นี้ การรับเอาคำว่า วรรณะ นั้นไม่มีประโยชน์ เพราะไม่มีสิ่งที่พึงคัดออก จึงกล่าวว่า ‘โส เจ’ เป็นต้น เพื่อแสดงความไม่มีประโยชน์นั้น มิใช่หรือว่า คำว่า มหาพรหม ที่ประสงค์จะกล่าวโดยเป็นวิเสสนะของคำว่า พรหมัสสะ ชื่อว่าเป็นคำที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ อุอาเทศตามสูตร ‘พรหมัสสุ วา’ (2-194) ย่อมถึงแก่อันตะของพรหมศัพท์ด้วยสูตร ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงกล่าวว่า ‘เพราะบทหรือประโยคที่เป็นอันตะของคำที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติย่อมไม่มี’? ตอบว่า: คำว่า มหาพรหม ไม่ชื่อว่าเป็นคำที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติเพียงเพราะการอ้างถึงโดยความเป็นวิเสสนะเท่านั้น ดังนั้น จึงไม่มีการถึงซึ่งสัพพอาเทศของพรหมศัพท์ หรือว่า ในคำว่า มหาพรหม มีพรหมศัพท์อยู่ จึงมีการบัญญัติอุอาเทศแก่ส่วนอันตะของพรหมศัพท์นั้น

---

๑๘. วานุ

๑๘. วานุ

---

‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’’ตฺยเนเนวาวิเสเสน วานุพนฺธการิเยปฺยนฺตสฺส สิทฺเธ กิมตฺโถยมารมฺโภตฺยาสงฺกิย ฏานุพนฺธาตฺยาทินา วจนผลมุปทสฺเสนฺโต ‘พาธกพาธนตฺโถ-ยมารมฺโภ’ติ-วทติ, ตถาหิ ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’’ตฺยสฺส พาธโก ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’’ติ, ตสฺส จ ‘‘วานุพนฺโธ’’ตฺยยํ โยโค พาธโกติ พาธกพาธนตฺโถ สมฺปชฺชเต, อปอิจฺจยมุปสคฺโค วชฺชเน นีวารเณ, ปนยเน วา วตฺตเตติ อโปทฺยนฺเต อุสฺสคฺคลกฺขณานิ วชฺชียนฺเต นีวารียนฺเต อปนียนฺเต เนเนตฺยปวาโท, สุตฺเตกเทเสน สุตฺตเมโวปลกฺขิตนฺติ อนฺตสฺส‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’ติ สุตฺตสฺส อปวาโท อนฺตาปวาโท, อุสฺสชฺชเต นิวตฺตียตฺยปวาเทเนตฺยุสฺสคฺโค, อุสฺสคฺคาปวาทกฺกโม ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพ ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’’ตฺยุสฺสคฺโค, ตทปวาทา ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส’’ ‘‘อุกานุพนฺธาทฺยนฺตา’’ ‘‘มานุพนฺโธ สรา นมนฺตา ปโร’’ติ, ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’’ตฺยุสฺสคฺโค, ตท ปวาทา ‘‘วานุพนฺโธ’’ ‘‘มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร’’ติ.

เมื่อกิจของวานุพันธะสำเร็จแล้วแก่ส่วนอันตะโดยไม่จำเพาะเจาะจงด้วยสูตร ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ นี้ การเริ่มต้น (สูตร) นี้มีประโยชน์อะไร? จึงสงสัยแล้วแสดงผลของการกล่าวด้วยคำว่า ‘ฏานุพนฺธา’ เป็นต้น แล้วกล่าวว่า ‘การเริ่มต้นนี้มีประโยชน์เพื่อขจัดสิ่งที่ขัดขวาง (ตัวขัดขวาง)’ เพราะว่า สิ่งที่ขัดขวางสูตร ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ คือสูตร ‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’ และโยคะว่า ‘วานุพนฺโธ’ นี้เป็นสิ่งที่ขัดขวางสูตรนั้น จึงสำเร็จประโยชน์ในการขจัดสิ่งที่ขัดขวาง อุปสรรคว่า ‘อป’ ย่อมเป็นไปในความเว้น การห้าม หรือการนำออกไป เพราะฉะนั้น ลักษณะของอุสสัคคะทั้งหลายที่ถูกเว้น ถูกห้าม หรือถูกนำออกไป ด้วยบทนี้ จึงชื่อว่า อปวาทะ ด้วยส่วนหนึ่งของสูตร ย่อมหมายถึงสูตรนั้นเอง เพราะฉะนั้น อปวาทะของสูตร ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ ที่เป็นอันตะ จึงชื่อว่า อันตาปวาทะ สิ่งที่ถูกละทิ้งหรือถูกทำให้กลับด้วยอปวาทะ จึงชื่อว่า อุสสัคคะ ลำดับของอุสสัคคะและอปวาทะในที่นี้พึงทราบอย่างนี้: ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺเส’ เป็นอุสสัคคะ อปวาทะของอุสสัคคะนั้นคือ ‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’, ‘อุกานุพนฺธาทยนฺตา’, ‘มานุพนฺโธ สรา นมนฺตา ปโร’ ส่วน ‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺเส’ เป็นอุสสัคคะ อปวาทะของอุสสัคคะนั้นคือ ‘วานุพนฺโธ’, ‘มานุพนฺโธ สรา นมนฺตา ปโร’

---

๑๙. ฏานุ

๑๙. ฏานุ

---

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺเสจฺจาทินา [Pg.38] วจนารมฺภปฺปโยชนาขฺยาเนนานฺตาเทสาปวาโท ยํ โยโคติ พฺรวีติ, ปจฺเจกมภิสมฺพนฺโธติ โส ฏการานุพนฺโธ จาเทโสติอาทินา, กสฺส สพฺพสฺส ภวติจฺจาห-‘ฉฏฺฐี นิทฺทิฏฺฐสฺเส’จฺจาทิ, นนุ จ เฏอาเทโสปฺยเนกวณฺโณเอว ทฺวิวณฺณสมุทายตฺตาตฺยาสงฺกิยาห-‘อุปลกฺขิเย’จฺจาทิ, อนุพธฺยเต ปโยเค อสุยฺยมาเนปิ ปโยชนวเสนานุสรียตีตฺยนุพนฺโธ, อุปเทเส เยโวปลกฺขิย นิวตฺตเตตฺยเนเนตํ ทสฺเสติ ‘อุจฺจาริตวินาสิโนนุพนฺธา’ติ, อุปเทเส ปฐมุจฺจารเณ.

ด้วยการบอกประโยชน์ของการเริ่มต้นกล่าวด้วยคำว่า ‘ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส’ เป็นต้น ย่อมกล่าวว่า โยคะนี้เป็นอปวาทะของอันตาเทศ คำว่า ‘มีความสัมพันธ์กันโดยเฉพาะๆ’ คือ ฏการะเป็นอนุพันธะและเป็นอาเทศ เป็นต้น (อาเทศ) ย่อมเป็นไปแก่ทั้งหมดของอะไร? จึงกล่าวว่า ‘ของคำที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ’ เป็นต้น มิใช่หรือว่า แม้ ฏอาเทศ (เฏ-อาเทศ) ก็เป็นอเนกวรรณะเหมือนกัน เพราะเป็นหมู่ของสองวรรณะ จึงสงสัยแล้วกล่าวว่า ‘พึงกำหนดหมาย’ เป็นต้น สิ่งที่ถูกผูกพัน คือแม้ไม่ปรากฏในการใช้ แต่ถูกติดตามไปตามอำนาจแห่งประโยชน์ จึงชื่อว่า อนุพันธะ ย่อมกำหนดหมายและกลับไปในอุปเทศเท่านั้น ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า ‘อนุพันธะทั้งหลายย่อมพินาศไปเมื่อถูกเปล่งเสียง’ คำว่า ‘ในอุปเทศ’ คือในการเปล่งเสียงครั้งแรก

---

๒๐. ญกา

๒๐. ญกา

---

อาทฺยนฺตาติ วุตฺเต กถมวยวาตฺยยมตฺโถ ลพฺภตี ตฺยาห-‘อาทฺยนฺตสทฺทานมิ’จฺจาทิ, อาทฺยนฺตสทฺทานํ นิยตวยววาจิตฺตา อวยวสฺส จาวยวินามนฺตเรนา สมฺภวโต สามตฺถิยาวยวี ลกฺขียติ, ฉฏฺฐิยาตฺยนุวุตฺติโต วาวยวาวยวิสมฺพนฺเธสา ฉฏฺฐี, ตาย นิทฺทิฏฺฐสฺสาตฺยยมตฺโถ วิญฺญายเตติ วุตฺติยํ-‘ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺสา’ติ (วุตฺตํ), เตเนว ปจฺจยวิธิมฺหิ กูปฺปจฺจยาทโย น โทสา ภวนฺตีติ, อโตเยวาติ ตทวยวาจิตฺตโตเยว, ตคฺคหเณเนติ อวยวคฺคหเณน, กตากตปฺปสงฺคิตฺตาติ โอตฺเต กเตปิ อกเตปิ วุกาคมสฺส ปสงฺคโต, ภูยตฺตตฺตา หิ โอตฺตสฺส ภูคฺคหเณ สติ กเตปิ โอตฺเต วุกาคเมน ภวิตพฺพมกเตปิ ตโตว ‘‘กตากตปฺป สงฺคี โย วิธิ สนิจฺโจ’’ติ นิจฺจตฺตา โอตฺตํ พาธิตฺวา วุกาคโม โหติ, อถ วุกาคเม ปจฺฉา เตน น ภวิตพฺพนฺติ อาห-‘อนฺตาวยเว’จฺจาทิ.

เมื่อกล่าวว่า ‘อาทยนฺตา’ ความหมายว่า ‘ส่วนประกอบ’ นี้จะพึงได้มาอย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘เพราะคำว่า อาทิและอันตะ’ เป็นต้น เพราะคำว่า อาทิและอันตะเป็นคำที่กล่าวถึงส่วนประกอบที่แน่นอน และเพราะส่วนประกอบย่อมมีไม่ได้หากปราศจากส่วนรวม ด้วยความสามารถ (ของคำ) จึงหมายถึงส่วนรวม หรือเพราะมีการตามมาของคำว่า ‘ฉฏฺฐิยา’ ฉัฏฐีวิภัตตินี้จึงเป็นไปในความสัมพันธ์ของส่วนประกอบและส่วนรวม ด้วยฉัฏฐีวิภัตตินั้น ความหมายว่า ‘ของคำที่ระบุ’ จึงเป็นที่เข้าใจได้ ในวุตติจึงกล่าวว่า ‘ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส’ ด้วยเหตุนั้น ในวิธีแห่งปัจจัย กูปปัจจัยเป็นต้นจึงไม่เป็นโทษ ด้วยเหตุนั้นเอง คือด้วยความเป็นคำที่กล่าวถึงส่วนประกอบนั้นเอง ด้วยการรับเอาคำนั้น คือด้วยการรับเอาส่วนประกอบ เพราะมีการถึงซึ่งวุกอาคมทั้งในเมื่อทำโอตตะแล้วและยังไม่ได้ทำ เพราะว่า เมื่อมีการรับเอาภูศัพท์ซึ่งมีความเป็นโอตตะเป็นส่วนมาก แม้ทำโอตตะแล้ววุกอาคมก็พึงมี แม้ยังไม่ทำก็พึงมี เพราะเหตุนั้นเอง ด้วยความเป็นนิจจะตามหลักว่า ‘วิธีใดที่ถึงทั้งในเมื่อทำแล้วและยังไม่ทำ วิธีนั้นเป็นนิจจะ’ วุกอาคมจึงขัดขวางโอตตะแล้วเกิดขึ้น อนึ่ง เมื่อมีวุกอาคมแล้ว ในภายหลังไม่พึงมีโอตตะด้วยวุกอาคมนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในส่วนประกอบที่เป็นอันตะ’ เป็นต้น

---

๒๑. มานุพนฺโธ

๒๑. มานุพันโธ

---

ยทินิทฺธารเณ ฉฏฺฐี อนฺตสฺสาวิเสสิตตฺตา อวิเสเสน ยโต กุโตจิ อนฺตโต พานุพนฺโธ ปโร สิยา, น หิ ทุติยํ สรคฺคหณมตฺถิ, เยนานฺโต วิเสสียเตจฺจาห-‘นิทฺธารณ’มิจฺจาทิ, การณมาห-‘สุตตฺตา’ติ, ‘สราน’นฺติ สุตตฺตาติ อตฺโถ, เตน ‘‘สุตานุมิเตสุสุตสมฺพนฺโธพลวา’’ติ รุนฺธตีเตตฺถธการสฺสา นุมิตสฺส [Pg.39] มํ น โหตีติ ทีเปติ, สมาน ชาติยสฺเสว โลเก นิทฺธารณปฺปตีติ โหติจฺจาห-‘ตถา หิ’จฺจาทิ, ยถา’กณฺหา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา’ติ วุตฺเต อวิเสสิตตฺเตปิ กณฺหาย กณฺหาคาวีเยว ปตียเต, ตเถหาปิ สรานํ มชฺเฌ อนฺตาตฺยนฺตตฺเตน นิทฺธาริยมาโน สมานชาติโย สโรเยว ปตียเต, เตน สรานํ เยวานฺตาปโร ภวิสฺสตีติ ภาโว, วิเสสนตฺโตติ ‘‘ญิลตสฺเส’’ติ (๕-๑๖๓) สุตฺเต อสฺสาติ วุตฺเต อยเมเวติ นิยมาภาวา ยสฺสกสฺสจิ อการสฺส ญิปฺปตฺติ, เตนานิฏฺฐปฺปตฺตีติ ลานุสงฺคิสฺเสว อสฺสาติ ลสฺส ยํ วิเสสนตฺตํ ตํ อตฺโถ ปโยชนมสฺส ‘‘กตฺตริโล’’ติ (๕-๑๘) ลการสฺสาติ วิเสสนตฺโถ ลกาโร, อิเธวาติ อิมสฺมึ ‘‘มานุพนฺโธ’’ติอาทิสุตฺเตเยว.

หากฉัฏฐีวิภัตติในนิทธารณะไม่ได้ถูกจำเพาะเจาะจงแก่ส่วนอันตะ วานุพันธะก็พึงเป็นไปข้างหลังโดยไม่จำเพาะเจาะจงจากส่วนอันตะใดๆ อันที่จริง ไม่มีการรับเอาสระครั้งที่สอง ซึ่งส่วนอันตะจะถูกจำเพาะเจาะจงได้ จึงกล่าวว่า ‘นิทธารณะ’ เป็นต้น กล่าวเหตุว่า ‘เพราะได้ยิน’ ความหมายว่า ‘เพราะได้ยินคำว่า สรานัง’ ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ในบทว่า ‘รุนธตี’ นี้ ‘ม’ ของธการะที่ถูกอนุมานย่อมไม่มี เพราะ ‘ความสัมพันธ์ที่ได้ยินย่อมมีกำลังกว่าความสัมพันธ์ที่อนุมานได้’ ในโลกนี้ ย่อมมีความเข้าใจในการจำเพาะเจาะจงเฉพาะสิ่งที่มีชาติเสมอกัน จึงกล่าวว่า ‘ดังนั้น’ เป็นต้น เหมือนเมื่อกล่าวว่า ‘แม่โคดำเป็นแม่โคที่มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุดในบรรดาแม่โคทั้งหลาย’ แม้จะไม่ได้จำเพาะเจาะจง ก็ย่อมเข้าใจว่าแม่โคดำนั้นคือแม่โคดำ เช่นเดียวกันในที่นี้ ในบรรดาสระทั้งหลาย สระที่ถูกจำเพาะเจาะจงโดยความเป็นอันตะ ย่อมเข้าใจว่าเป็นสระที่มีชาติเสมอกันเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น ความหมายคือ วานุพันธะย่อมเป็นไปข้างหลังของสระเท่านั้น โดยความเป็นวิเสสนะ ในสูตรว่า ‘ญิลตัสสะ’ (5-163) เมื่อกล่าวว่า ‘อัสสะ’ เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ว่าต้องเป็นสิ่งนี้เท่านั้น ญิปปัตติย่อมเกิดขึ้นแก่สระอะใดๆ ก็ได้ ด้วยเหตุนั้น จึงมีการถึงซึ่งสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เพราะฉะนั้น วิเสสนะของ ‘ล’ ที่ตามมากับ ‘อัสสะ’ นั้น คือประโยชน์ของ ‘ล’ ในบทว่า ‘กัตตริโล’ (5-18) ล อักษรจึงชื่อว่ามีอรรถเป็นวิเสสนะ (วิเสสนัตถะ) ในที่นี้เท่านั้น คือในสูตรว่า ‘มานุพันโธ’ เป็นต้นนี้เอง.

---

๒๒. วิปฺปฏิ

๒๒. วิปปฏิ

---

ปโรติ วตฺตเต, โส จาญฺญาธิกฺยอิฏฺฐาทฺยเนกตฺโถปิ อิธ อิฏฺฐ วาจี ทฏฺฐพฺโพ, กมฺมพฺยติหาเรฆณิติ กมฺมพฺยติหาโร กิริยาปริวตฺตนํ ภาววิเสโส ตสฺมึ ‘ภาวการเกสฺวฆณฺฆกา’’ติ (๕-๔๔) สามญฺเญน วิหิตตฺตา วิปฺปฏิเสธนนฺติ อตฺเถ ฆณิ วิปฺปฏี เสโธ, เตนาห-‘สามญฺเญ’จฺจาทิ, วิปฺปฏิเสธสทฺทสฺส อตฺถมาห-‘อญฺญมญฺญปฏิเสโธ’ติ, สํสิทฺธิยํ วตฺตมาโนปิ สิธิ อุปสคฺคสมฺพนฺเธ นาตฺถนฺตเรปิ โหตีติ อญฺญมญฺญวิโรโธตฺยตฺโถ, วิปฺปฏิเสธสทฺทสฺส โลเก วิโรธวาจิตฺเตน ปสิทฺธตฺตมาห ‘ตถา หิ’จฺจาทินา, กถมฺปน ปมาณภูตสฺสาจริยสฺส วจเนสุ อญฺญมญฺญวิโรโธ สมฺภวตีจฺจาสงฺกิย อุภินฺนํ สาวกาสตฺเต สติ สมฺภวติ นาญฺญถาติ ‘ทฺวินฺน’มิจฺจาทิ วุตฺติคนฺโถ ปวตฺโตติ วตฺตุํ ‘โสจา’ติอาทิมาห อญฺญมญฺญานชฺฌาสิเตติ อญฺญมญฺเญนานกฺกนฺเต อปริคฺคหิเตติ วุตฺตํ โหติ, อนุภยตาคินีติ โย วิสเยกเทโส อุภยนฺน ภชเต ตสฺมึ อนุภยภาคินิ วิสเยกเทเส, สามญฺญวิสโย ทฺวินฺนํ วิธีนํ สาธารโณ วิสโย, ตตฺถ ปวตฺติปฺปสงฺเค สติ โสจ วิปฺปฏิเสโธ ชายตีติ สมฺพนฺโธ, อิมินา วิปฺปฏิเสธสฺส วิสโย ปวตฺติปฺปสงฺโค วิสยวิสยีนมเภเทน สุตฺเต ‘วิปฺปฏิเสโธ’ติวุตฺโตติ [Pg.40] ‘ทฺวินฺน’มิจฺจาทินา วุตฺติคนฺโถ รจิโตติ ทีเปติ, ปโร โหตี ติวิธิทสฺสิโตติ อิมินา ยทิ นิยโม-พฺภูปคโต สิยา, ตทา ‘ปโรวโหตี’ติ วเทยฺยาติ ทสฺเสติ, ปาณินิยา หิ ชาติยํ ปทตฺเถ สกิเมว ลกฺขณํ ปวตฺตตีติ จริตตฺถตฺตา วิสยนฺตเร ทฺวินฺนมฺปิ ลกฺขณานมปฺปวตฺติยํ ปรํ ปจฺฉิมํ การิยนฺติ วิธฺยตฺถมิทํ วจนํ, พฺยตฺติยนฺตุ ปทตฺเถ ลตฺวาทีนมิว ปริยายปฺปสงฺเค นิยมตฺถนฺติ ปฏิปนฺนา, อิธ ปน ชาติยํ พฺยตฺติยญฺจ ทฺวินฺนมฺปิ สุตฺตานมปฺปวตฺติยเมว วิธฺยตฺถเมวิทํ วจนํ, น นิยมตฺถมฺปีติ ปฏิปาเทตุมาห-‘ตถาหิ’จฺจาทิ, กามจารโต ปริสมาปียเตติ สมฺพนฺโธ, กามโต ปริสมาปนญฺเจติสฺสา สพฺพสฺมึ อตฺตโน โคจเร อวิจฺเฉทพฺยาปเนน ปวตฺติสพฺภาวโต. กถมฺปเนกสฺสาปิ ปวตฺติ น ภเวยฺยาตฺยาสงฺกิย การณมาห‘อุภยมฺปิ’จฺจาทิ, หิสทฺโท ยสฺมาตฺเถ, ยสฺมา อุภยมฺปิทมาจริยวจนํ, ตโตเยว ปมาณํ, อภิมตการิยวิธาเน ลิงฺคภาเวน สทฺทิกานุมตตฺตา(เตสํ) วิธีนํ วิธายกญฺจ ตสฺมาติ อตฺโถ. ปมาณตฺตา ทฺวินฺนมฺปิ อปฺปตฺติยํ การณมาห-‘อนุภยภาคิมฺหิ’จฺจาทิ, ยโต ลทฺธาวกาสา ตโต สมานพลาติ, อิติสทฺโท เหตุมฺหิ, วิรุทฺธาจาติ เอตฺถ อิติสทฺทํ ทตฺวา ‘อนุภยภาคิมฺหิ…เป… วิรุทฺธาจาติ ทฺวินฺนํ วจนานํ ปมาณตฺตา อุภินฺนมฺปิ อปฺปวตฺตีติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. สมานพลานํ ทฺวินฺนํ โลเกปิ วิโรธิตฺตํ เอกกฺขเณเยว อุภินฺนมฺปิ การิเย อปฺปวตฺติ จ ทิสฺสตีติ ทิฏฺฐนฺตมาห ‘โลเกเจ’ตฺยาทิ, เอตฺถ จ เปสฺสสฺส (อ)วิโรธตฺถิโน การิเย อปฺปวตฺติริว สมานพลาน มุภินฺนํ วจนานํ การิเย อปฺปวตฺตีติ สุเขโน ปมาสํสนฺทนํ วิญฺญาตพฺพํ.

คำว่า ‘ปโร’ ย่อมเป็นไป แม้คำนั้นมีอรรถมาก มีอรรถว่ายิ่งกว่าและอรรถว่าพึงปรารถนาเป็นต้น ก็พึงเห็นว่าในที่นี้เป็นคำกล่าวถึงสิ่งที่พึงปรารถนา คำว่า ‘กัมมัพยติหาเรฆณิ’ นั้น กัมมัพยติหาระคือการสับเปลี่ยนกิริยา เป็นภาวะพิเศษ ในภาวะนั้น เพราะบัญญัติไว้โดยทั่วไปว่า ‘ภาวกาเรเกสุฆณฆกา’ (5-44) จึงเป็น ‘วิปปฏิเสธะ’ ในอรรถว่า ‘วิปปฏิเสธนะ’ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘โดยทั่วไป’ เป็นต้น กล่าวอรรถของคำว่า ‘วิปปฏิเสธะ’ ว่า ‘การห้ามซึ่งกันและกัน’ แม้ ‘สิทธิ’ ที่เป็นไปใน ‘สัมสิทธิ’ ก็ย่อมมีในอรรถอื่นที่ไม่ใช่การประกอบกับอุปสรรค เพราะฉะนั้นจึงหมายถึง ‘การขัดแย้งกันและกัน’ กล่าวว่าคำว่า ‘วิปปฏิเสธะ’ เป็นที่รู้จักกันในโลกโดยเป็นคำกล่าวถึงการขัดแย้งกัน โดยกล่าวว่า ‘ก็จริงอยู่’ เป็นต้น เมื่อสงสัยว่า ‘การขัดแย้งกันและกันจะเกิดขึ้นได้อย่างไรในคำพูดของอาจารย์ผู้เป็นประมาณ’ จึงกล่าวว่า ‘เมื่อมีโอกาสสำหรับทั้งสองอย่าง การขัดแย้งกันจึงจะเกิดขึ้นได้ ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น’ เพื่อจะกล่าวว่า ‘บทที่กล่าวว่า ของสองอย่าง เป็นต้น ย่อมเป็นไป’ จึงกล่าวว่า ‘คำนั้น’ เป็นต้น คำว่า ‘อัญญมัญญานัชฌาสิตะ’ หมายถึง ‘ไม่ถูกครอบงำซึ่งกันและกัน’ หรือ ‘ไม่ถูกยึดครองซึ่งกันและกัน’ คำว่า ‘อนุภยภาคินี’ หมายถึง ‘ในส่วนหนึ่งของวิสัยที่ไม่เป็นของทั้งสอง’ คือในส่วนหนึ่งของวิสัยที่ไม่ได้เป็นของทั้งสอง วิสัยทั่วไปเป็นวิสัยร่วมกันของสองวิธี เมื่อมีการประสงค์จะให้เป็นไปในวิสัยนั้น วิปปฏิเสธะก็ย่อมเกิดขึ้น นี่คือความสัมพันธ์ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าวิสัยของวิปปฏิเสธะคือการประสงค์จะให้เป็นไป และในสูตรได้กล่าวว่า ‘วิปปฏิเสธะ’ โดยไม่แยกความแตกต่างระหว่างวิสัยกับเจ้าของวิสัย ดังนั้น บทที่กล่าวว่า ‘ของสองอย่าง’ เป็นต้น จึงถูกแต่งขึ้น ด้วยคำว่า ‘ปโร โหติ’ (ย่อมเป็นไป) นี้ แสดงว่าหากมีการยอมรับกฎเกณฑ์แล้ว ก็จะกล่าวว่า ‘ปโร วะ โหติ’ ในไวยากรณ์ของปาณินิ เพราะลักษณะย่อมเป็นไปเพียงครั้งเดียวในอรรถของบทที่เป็นชาติ จึงเป็นคำที่มุ่งหมายถึงการบัญญัติว่า ‘ในวิสัยอื่น เมื่อลักษณะทั้งสองไม่เป็นไป สิ่งที่อยู่ข้างหลัง (ปโร) เป็นสิ่งที่พึงกระทำ’ ส่วนในอรรถของบทที่เป็นบุคคล (พยัตติ) ยอมรับว่ามีจุดประสงค์เพื่อกำหนดกฎเกณฑ์เมื่อมีการประสงค์จะให้เป็นไปตามลำดับ เช่นเดียวกับ ‘ลัตวา’ เป็นต้น แต่ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าคำนี้มีจุดประสงค์เพื่อบัญญัติเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อกำหนดกฎเกณฑ์ แม้ในกรณีที่สูตรทั้งสองไม่เป็นไป ทั้งในชาติและในบุคคล จึงกล่าวว่า ‘ก็จริงอยู่’ เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ ‘ย่อมสำเร็จได้ตามความพอใจ’ และการสำเร็จตามความพอใจนั้น เพราะมีการเป็นไปอย่างไม่ขาดสายแผ่ไปทั่วในวิสัยของตน เมื่อสงสัยว่า ‘การเป็นไปของสิ่งใดสิ่งหนึ่งจะไม่เกิดขึ้นได้อย่างไร’ จึงกล่าวเหตุผลว่า ‘ทั้งสองอย่าง’ เป็นต้น คำว่า ‘หิ’ อยู่ในอรรถว่า ‘เพราะเหตุว่า’ เพราะเหตุว่าคำพูดของอาจารย์ทั้งสองนี้เป็นประมาณ เพราะนักไวยากรณ์ยอมรับว่าเป็นเครื่องหมายในการบัญญัติสิ่งที่พึงกระทำที่ปรารถนา และเป็นผู้บัญญัติวิธีเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงเป็นอรรถ กล่าวเหตุผลของการไม่เป็นไปของทั้งสองอย่างเพราะเป็นประมาณว่า ‘ในส่วนที่ไม่เป็นของทั้งสอง’ เป็นต้น เพราะได้โอกาสแล้ว จึงมีกำลังเท่ากัน คำว่า ‘อิติ’ อยู่ในอรรถว่า ‘เหตุ’ เมื่อใส่คำว่า ‘อิติ’ ในที่นี้ว่า ‘วิรุทธา จ’ (และขัดแย้งกัน) จึงพึงทราบความสัมพันธ์ว่า ‘เพราะคำพูดทั้งสองเป็นประมาณ ในส่วนที่ไม่เป็นของทั้งสอง...และขัดแย้งกัน การไม่เป็นไปของทั้งสองย่อมมี’ กล่าวอุทาหรณ์ว่า ‘ในโลกก็ย่อมเห็นการขัดแย้งกันของสองสิ่งที่มีกำลังเท่ากัน และการไม่เป็นไปของสิ่งที่พึงกระทำทั้งสองในขณะเดียวกัน’ โดยกล่าวว่า ‘ในโลกก็จริงอยู่’ เป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบการเปรียบเทียบโดยง่ายว่า ‘การไม่เป็นไปของสิ่งที่พึงกระทำของคำพูดทั้งสองที่มีกำลังเท่ากัน ย่อมเหมือนกับการไม่เป็นไปของสิ่งที่พึงกระทำของคนรับใช้ผู้ไม่ต้องการขัดแย้ง’

---

ชาติปกฺเขเยว ภสฺสกาเรน ทฺวินฺนํ ยุคปทิปฺปตฺติยํ ‘ลตฺวาทีนมิว’ ปริยายปฺปสงฺโค วณฺณิโต, ตสฺสายุตฺตตฺตมุปทสฺเสนฺโต อาห ‘นจาปิ’จฺจาทิ, ภินฺนวิสยตฺตาติ ทฺวินฺนํ วิธีนํ ภินฺนวิสยตฺตา. อภินฺนวิสยตฺเต หิ ปริยายกปฺปนา ยุตฺติมตี, อโตจ ลตฺวาทีนมภินฺนวิสยตฺตมฺปฏิปาทยิตุมาห- ‘ลตฺวาทโย หิ’จฺจาทิ, อนวยเวเนติ ธาตุ มตฺตโต วิธาเนนาวยวพฺยติเรกสพฺภาวโต สพฺพธาตุปริคฺคเหน, ยตฺถ ยสฺมึ ธาตฺวตฺเถกเทเส ปวตฺตา สมานา ปวตฺตา สนฺโต ลทฺธาวกาสา [Pg.41] สิยุํ ตสฺเสกเทสสฺส ปริหาเรนาปิ ปริจฺจาเคนาปิ น วิธียนฺเตติ สมฺพนฺโธ, ลตฺวาทีน เมกกฺขเณ อสมฺภวา เอกสฺมึ กเต สตีตรวจนาน มานตฺถกฺยปฺปสงฺคาจ ปริยาเยน ภวนฺตีติ ยนฺตํ ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิหาติ อิมสฺมึ ยุคปทิปฺปตฺติยํ, อิห ตถาภาวสฺส การณมาห-‘สาวกา…เป… วจน’นฺติ, ตตฺถาติ ยุคปทิปฺปตฺติยํ. ชาติยมฺปทตฺเถ ‘‘ปุนปฺปสงฺควิชานนา สิทฺธํ, วิปฺปฏิเสเธ ยํ พาธิตํ ตมฺพาธิตเมวา’’ตีมาสมุภินฺนํ ปริภาสนมฺปวตฺตึ ปฏิปาเทนฺโต อาห- ‘ปรสฺมึ เจ’ตฺยาทิ, ปรสฺมินฺติ อิฏฺเฐ, ปริภาสนมฺปน อยมตฺโถ ‘ปุนปฺปสงฺควิชานนาติ ทฺวินฺนํ สุตฺตานเมกตฺถปฺป สงฺคสงฺขาเต วิปฺปฏิเสเธ สติปรมิฏฺฐํ ปฐมํ โหติ, โหนฺเตน เตน ยทีตรสฺส นิมิตฺโตปฆาโต น กโต ตทา ตสฺสาปิ ปุนปฺปสงฺโค ตสฺส วิชานนา สิทฺธนฺติ, วิปฺปฏิเสเธ ยถาวุตฺเต สติ ปฐมํ โหนฺเตน ยํ สุตฺตํ พาธิตํ ตสฺส ปุนปฺปวตฺติยา ยทิ นิมิตฺตํ นตฺถิ ตํ พาธิตเมเว’ติ. พฺยตฺติยมฺปิ วิธฺยตฺถเมวิทํ วจนํ, น นิยมตฺถนฺติ ทสฺเสตุมาห-‘พฺยตฺติย’มิจฺจาทิ, เอวํ มญฺญเต ‘พฺยตฺติยํ ปฏิลกฺขิยํลกฺขณปฺปวตฺติยํ ทฺวินฺนํ สาธารณํ ฐานมฺปติ ยานิ วจนานิ ภินฺนานิ เตสมฺปิ นิรวกาสตฺเตน ตุลฺยพลตฺตา ทฺวินฺนมฺปฏิปตฺติเยวสิยา, นตุ ปริยายปฺปสงฺโค’ติ. พฺยตฺติยมฺปิ ยถาวุตฺตานํ ปริภาสานํ ปวตฺติ วุตฺตวิธิเนวาติ ทสฺเสนฺโต ‘ปริภาสานมฺปิ’จฺจาทิมาห.

ในฝ่ายชาติเท่านั้น ผู้บรรยายได้อธิบายถึงความประสงค์จะให้เป็นไปตามลำดับของสองสิ่งพร้อมกันว่า 'เช่นเดียวกับลัตวาเป็นต้น' เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นไม่สมควร จึงกล่าวว่า 'ก็ไม่' เป็นต้น คำว่า 'ภินนวิสยัตตา' หมายถึง 'เพราะวิธีทั้งสองมีวิสัยต่างกัน' เพราะเมื่อมีวิสัยไม่ต่างกัน การกำหนดลำดับจึงสมควร และเพื่อแสดงว่าลัตวาเป็นต้นมีวิสัยไม่ต่างกัน จึงกล่าวว่า 'ลัตวาเป็นต้น' เป็นต้น คำว่า 'อนวัยเวนะ' หมายถึง 'โดยไม่มีส่วนประกอบ' คือโดยการบัญญัติจากธาตุล้วนๆ เพราะความมีอยู่แห่งความยกเว้นส่วนประกอบ โดยการรวบรวมธาตุทั้งหมด ความสัมพันธ์คือ 'ในส่วนหนึ่งของอรรถธาตุใด ที่เป็นไปเสมอกัน เป็นไปอยู่ ได้โอกาสแล้ว พึงเป็นไป ก็ไม่ถูกบัญญัติโดยการละทิ้งหรือโดยการสละส่วนหนึ่งนั้น' ความสัมพันธ์คือ 'เพราะลัตวาเป็นต้นไม่สามารถมีได้ในขณะเดียวกัน และเมื่อสิ่งหนึ่งถูกกระทำแล้ว คำพูดอื่นก็จะไม่มีประโยชน์ จึงสมควรที่จะเป็นไปตามลำดับ' คำว่า 'อิธะ' หมายถึง 'ในการเป็นไปพร้อมกันนี้' ในที่นี้ กล่าวเหตุผลของการเป็นเช่นนั้นว่า 'คำพูดที่มีโอกาส' เป็นต้น คำว่า 'ตัตถะ' หมายถึง 'ในการเป็นไปพร้อมกัน' ในอรรถของบทที่เป็นชาติ เพื่อแสดงการเป็นไปของปริภาษา (กฎเกณฑ์) ทั้งสองนี้ว่า 'การรู้การประสงค์จะให้เป็นไปอีกครั้งหนึ่งย่อมสำเร็จ ในวิปปฏิเสธะ สิ่งใดถูกขัดขวางแล้ว สิ่งนั้นก็ถูกขัดขวางเลย' จึงกล่าวว่า 'ถ้าในสิ่งอื่น' เป็นต้น คำว่า 'ปรัสสฺมิง' หมายถึง 'ในสิ่งที่พึงปรารถนา' ส่วนปริภาษานี้มีอรรถว่า 'การรู้การประสงค์จะให้เป็นไปอีกครั้งหนึ่ง' หมายถึง 'เมื่อมีวิปปฏิเสธะที่เรียกว่าการประสงค์จะให้สูตรทั้งสองมีอรรถเดียวกัน สิ่งที่พึงปรารถนาที่สุดย่อมเกิดขึ้นก่อน เมื่อสิ่งนั้นเกิดขึ้นแล้ว หากไม่ได้ทำลายเครื่องหมายของสิ่งอื่น การประสงค์จะให้สิ่งนั้นเป็นไปอีกครั้งหนึ่งย่อมสำเร็จด้วยการรู้สิ่งนั้น' และ 'เมื่อมีวิปปฏิเสธะตามที่กล่าวมาแล้ว หากสูตรใดถูกขัดขวางโดยสิ่งที่เกิดขึ้นก่อน และไม่มีเครื่องหมายสำหรับการเป็นไปอีกครั้งหนึ่งของสูตรนั้น สิ่งนั้นก็ถูกขัดขวางแล้ว' เพื่อแสดงว่าคำนี้มีจุดประสงค์เพื่อบัญญัติเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อกำหนดกฎเกณฑ์ แม้ในพยัตติ (บุคคล) จึงกล่าวว่า 'ในพยัตติ' เป็นต้น คิดว่า 'ในพยัตติ ในการเป็นไปของลักษณะที่พึงกำหนด ในสถานที่ร่วมกันของสองสิ่ง คำพูดที่แตกต่างกันเหล่านั้นก็ไม่มีโอกาส และมีกำลังเท่ากัน จึงควรมีการเป็นไปของทั้งสองนั่นเอง ไม่ใช่ความประสงค์จะให้เป็นไปตามลำดับ' เพื่อแสดงว่าการเป็นไปของปริภาษาที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นไปตามวิธีที่กล่าวมาแล้ว แม้ในพยัตติ จึงกล่าวว่า 'ของปริภาษาทั้งหลาย' เป็นต้น

---

ชาติยมฺปทตฺเถ ‘‘วตฺตมาเนติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส วฺเห, เอ มฺเห’’จฺจาทีนํ ลกฺขณานเมกเมกตฺเถปิ วตฺตมาเนติ อนฺติ, วตฺตมาเน สิ ถ อิจฺจาทีนํ วากฺเยกเทสานํ คจฺฉติจฺจาโท คจฺฉ สิจฺจาโท จ ลกฺขิเย สกิมฺปวตฺติยา สพฺพสฺมึ สเก วิสเย ปฐม มชฺฌิมปุริเสกวจนชาติ ปริสมตฺตาติ จริตตฺถตฺตา ตุมฺเห คจฺฉถาติ เอตฺถ ทฺวีหิ ทฺวินฺนํ ปุริสาน เมกกฺขเณ ปวตฺติยํ น กสฺสจิ, พฺยตฺติยมฺปิ ปฏิลกฺขิยํ ลกฺขณานิ ภิชฺชนฺตีติ สาธารณํ ฐานํ ปติภินฺเนหิ ลกฺขเณหิ ทฺวินฺนมฺเปกตฺเถ-กกฺขเณ ปวตฺติยํ น กสฺสจิ, ตถา วุตฺตนเยเนว ติณฺณํ ปุริสานเมกกฺขเณ ปวตฺติยนฺติ สพฺพถา อปฺปวตฺติยํ สมฺปตฺตายํ วจนมิทํ, ปโร โหตีติ มชฺฌิมุตฺตมํ ภวตีติ อธิปฺปาเยน ‘ยเถ’จฺจาทินา วุตฺตํ วุตฺติคนฺถมฺปญฺหมุเขนา หริตฺวา [Pg.42] ทสฺเสตุํ ‘กฺวปนา’ติอาทิมาห, เนทมุทาหรณมมฺหํ มนํ โภเสติ-ยโต วิปฺปฏิเสธวิสยเมเวทํ น โหติ, กุโต ยโต ‘‘วตฺตมาเนติ อนฺติ’’จฺจาทิปฺปภุตีนํ วตฺตมาเนติ อนฺติจฺจาทีหิ วากฺเยกเทเสหิ นิทฺทิฏฺฐานเมว ปุพฺพปรจฺฉกฺกานํ ปุริสวจนวิเสสวิธายเกน ‘‘ปุพฺพปรจฺฉกฺกาน เมกาเนเกสุ ตุมฺหามฺห เสเสสุ ทฺเวทฺเว มชฺฌิมุตฺตมปฐมา’’ (๖-๑๔) ตีมินา วากฺยาวยเวน ตุมฺหามฺหเสเสสุ ปยุชฺชมาเนสุ อปฺปยุชฺชมาเนสุ วา ยถากฺกมํ ปุพฺพจฺฉกฺกานํ ปรจฺฉกฺกานญฺจ มชฺฌิมุตฺตมปฐมานํ ปจฺเจกํ ทฺเวทฺเว วจนานิ ยถากฺกมํ ภวนฺตีติ ‘คจฺฉถ คจฺฉามา’ติ เอตฺถ เอกกฺขเณ ปวตฺติเยว นตฺถิ, ทฺวินฺนมฺปน สาวกาสาน เมกกฺขเณ ปวตฺติเยว หิ วิปฺปฏิเสโธติ, ตถาปิ วุตฺตนเยน วิปฺปฏิเสธปฺปกปฺปนาปิ สกฺกา กาตุนฺตีทมุทาหฏํ สิยาติ ทฏฺฐพฺพํ, อิมิสฺสา ปน ปริภาสาย นิรากุลปฺปวตฺติ ‘‘อาทิสฺสา’’ ตีมิสฺสา วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา, กตากตปฺปสงฺคี โย วิธิ, โส นิจฺโจ, โยตฺวกเตเยวายมนิจฺโจติ วุตฺตนิจฺจานิจฺเจสุ อนฺตรงฺคพหิรงฺเคสุ จาตุลฺยพลตฺตา นาสฺส โยคสฺส พฺยาปาโร, ตถาหิ นิจฺจานิจฺเจสุ นิจฺจเมว พลวนฺติ นิจฺจานิจฺจานมตุลฺยพลตา, อนฺตรงฺคพหิรงฺคปฺปการ(มฺปน) อุปริ ‘‘โลโป’’ติ (๑-๓๙) สุตฺเต ปกาสิสฺสาม.

ในอรรถของบทที่เป็นชาติ (ชนิด) เช่น ลักษณะทั้งหลายว่า 'วัตตมาเนติ อันติ, สิ ถะ, มิ มะ, เต อันเต, เส วเห, เอ มเห' เป็นต้น ซึ่งเป็นลักษณะที่ใช้ในความหมายอย่างหนึ่งๆ แม้ในส่วนหนึ่งของประโยค เช่น 'วัตตมาเนติ อันติ' หรือ 'วัตตมาเน สิ ถะ' เป็นต้น ในตัวอย่างเช่น 'คัจฉติ' และ 'คัจฉสิ' เมื่อมีการใช้เพียงครั้งเดียวในขอบเขตของตนทั้งหมด ชาติแห่งเอกพจน์ปฐมบุรุษและมัชฌิมบุรุษก็สำเร็จประโยชน์แล้ว ดังนั้น ในคำว่า 'ตุเมฺห คจฺฉถ' นี้ จึงไม่มีการใช้พร้อมกันในขณะเดียวกันของบุรุษสองคนด้วยสองลักษณะใดๆ เลย แม้ในพยัตติ ลักษณะทั้งหลายก็ย่อมแตกต่างกันไปตามที่ถูกกำหนดไว้ ดังนั้น ในฐานะที่เป็นสามัญด้วยลักษณะที่แตกต่างกัน การใช้พร้อมกันในขณะเดียวกันของสองลักษณะในความหมายเดียวกันจึงไม่มีแก่ใครเลย เช่นเดียวกัน ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว เมื่อมีการใช้พร้อมกันในขณะเดียวกันของบุรุษสามคน คำนี้จึงไม่มีการใช้โดยประการทั้งปวง เมื่อเป็นเช่นนั้น จึงได้กล่าวคำว่า 'กฺวปนา' เป็นต้น เพื่อแสดงเนื้อหาที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วุตติที่เริ่มต้นด้วย 'ยถา' โดยยกมาในรูปของคำถาม ด้วยประสงค์ว่า 'ปโร โหติ' (ผู้อื่นย่อมเป็น) เป็นมัชฌิมบุรุษและอุตตมบุรุษ ตัวอย่างนี้ไม่ทำให้ใจของเรายินดี เพราะสิ่งนี้ไม่ได้อยู่ในขอบเขตของวิปปฏิเสธ (ความขัดแย้ง) เลย เหตุใดเล่า? เพราะว่าด้วยส่วนของประโยคที่ว่า 'ปุพพปรัจฉักกานะ เมกาเนเกสุ ตุมหามหะ เสเสสุ เทฺวเทฺว มัชฌิมุตตมปฐมา' (6-14) ซึ่งเป็นผู้กำหนดบุรุษและพจน์พิเศษของกลุ่มคำหน้าและกลุ่มคำหลัง ที่ถูกระบุไว้ด้วยส่วนของประโยคที่ว่า 'วัตตมาเนติ อันติ' เป็นต้น เมื่อมีการใช้หรือไม่ใช้คำว่า 'ตุมหะ' และ 'อัมหะ' และคำที่เหลือ ตามลำดับแล้ว วิภัตติสองพจน์ของมัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ของกลุ่มคำหน้าและกลุ่มคำหลังแต่ละกลุ่มย่อมมีตามลำดับ ดังนั้น ในคำว่า 'คจฺฉถ คจฺฉามา' นี้ จึงไม่มีการใช้พร้อมกันในขณะเดียวกันเลย เพราะวิปปฏิเสธย่อมมีในการใช้พร้อมกันในขณะเดียวกันของสองสูตรที่มีโอกาสเท่านั้น ถึงกระนั้น ก็พึงเห็นว่า การกำหนดวิปปฏิเสธด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วก็สามารถทำได้ ดังนั้น สิ่งนี้จึงเป็นตัวอย่างที่ยกมา ส่วนการดำเนินไปโดยไม่สับสนของปริภาษานี้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในคำว่า 'อาทิสฺสา' กฎใดที่มีโอกาสเกิดทั้งในเมื่อทำแล้วและยังไม่ได้ทำ กฎนั้นเป็นนิจจะ ส่วนกฎใดที่มีโอกาสเกิดเฉพาะเมื่อยังไม่ได้ทำ กฎนั้นเป็นอนิจจะ ดังนั้น ในบรรดากฎนิจจะและอนิจจะ และในบรรดากฎภายในและภายนอก เนื่องจากมีกำลังไม่เท่ากัน การใช้กฎนี้จึงไม่มีผล เพราะเหตุว่า ในบรรดากฎนิจจะและอนิจจะ กฎนิจจะเท่านั้นที่มีกำลังกว่า เพราะความที่กฎนิจจะและอนิจจะมีกำลังไม่เท่ากัน ส่วนประเภทของกฎภายในและกฎภายนอก เราจะแสดงไว้ในสูตร 'โลโป' (1-39) ข้างหน้า

---

๒๓. สงฺเกโต

๒๓. สังเกต

---

วจนารมฺภสฺส ผลมาห-‘อนุพนฺโธติ ยํ วุตฺตํ’ตฺยาทิ, วุตฺติยํ ‘‘โยนวยวภูโต สงฺเกโต’’ติ สามญฺเญน วุตฺเตปิ ‘‘ภาสิสฺสํ มาคธํ สทฺทลกฺขณ’’นฺติ สทฺทลกฺขณา ภิธานปฺปกรณโต สทฺทสฺสานวยวภูโตติ วิญฺญายเตติ ทสฺเสตุมาห-‘กสฺส’ตฺยาทิลฺตุปฺปจฺจเย ลกาโร อุทาหรณํ, ปกติยาทิ สมุทายสฺสาติอาทิวากฺยสฺส สาปฺปายมตฺถํ วิวริตุํ ‘เอวมญฺญเต’จฺจาทิ วุตฺตํ, เกจิ สทฺทสตฺถการาติ ปาณินึ สนฺธายาห, วจนนฺติ ‘‘ตสฺส โลโป’’ติ (๑-๓-๙) วจนํ, ปโยคาสมวายิตาติ กตฺตาอิจฺจาทิปฺปโยเค อสมวายิตา อปฺปโยคิตาติ อธิปฺปาโย, เอวมฺปิสฺส โลโป วเสโย… อนุปุพฺโพ พนฺธิวินาสตฺโถติ อาหุ อุจฺจาริตปธํสิตฺตา [Pg.43] อนุพนฺธฺยเต วินสฺสเตตฺยนุพนฺโธติ อิมาย สทฺท พฺยุปฺปตฺติยาวเสน.

ท่านกล่าวผลของการเริ่มคำว่า 'ที่กล่าวว่า อนุปันธะ' เป็นต้น แม้ในวุตติจะกล่าวไว้โดยทั่วไปว่า 'สัญลักษณ์ที่ไม่ใช่ส่วนประกอบ' แต่เพื่อแสดงให้เห็นว่า พึงทราบว่าเป็นสิ่งที่ไม่ใช่ส่วนประกอบของเสียง เพราะเป็นคัมภีร์ที่กล่าวถึงลักษณะของเสียงที่ว่า 'เราจักกล่าวลักษณะของเสียงในภาษามคธ' จึงกล่าวว่า 'กัสสะ' เป็นต้น ตัวอย่างคือ ล-อักษร ใน ตุปัจจัย เพื่ออธิบายความหมายที่เหมาะสมของประโยคว่า 'ปะกะติยาทิ สะมุทายัสสะ' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'เอวะมัญญะเต' เป็นต้น นักไวยากรณ์บางท่านกล่าวโดยหมายถึงท่านปาณินิ คำว่า 'วจนะ' หมายถึงพระสูตรว่า 'ตัสสะ โลโป' (๑-๓-๙) คำว่า 'ปโยคาสมวายิตา' มีอธิบายว่า ความไม่ประกอบ คือความไม่ถูกนำมาใช้ในการใช้คำว่า 'กัตตา' เป็นต้น แม้เป็นเช่นนี้ การลบของมันก็พึงมี... ท่านกล่าวว่า อนุปุพพะ และ พันธิ มีความหมายว่าความพินาศ ด้วยอำนาจแห่งการวิเคราะห์ศัพท์นี้ว่า 'ชื่อว่า อนุปันธะ เพราะถูกติดตามทำลายไป คือพินาศไป เพราะความที่เมื่อถูกออกเสียงแล้วก็เสื่อมสลายไป'

---

๒๔. วณฺณ

๒๔. วรรณะ

---

‘อเตนา’ติ (๒-๑๐๘) เอตฺถ อโตติ รสฺสพฺยตฺตินิทฺเทโส วา สิยา รสฺสชาตินิทฺเทโส วา สกลนิสฺสยพฺยาปี อตฺถชาติ นิทฺเทโสวา, ตตฺถ รสฺสพฺยตฺตินิทฺเทเส สติ พุทฺธสิทฺธาทีสุ ยตฺถกตฺถจิ อกาโร คยฺหเตติ เนฏฺฐปฺปสิทฺธิ… เกสญฺจิ อสิชฺฌนโต, รสฺส ชาตินิทฺเทเส ปน พุทฺธสิทฺธาทิสพฺพาการนฺตานํ ลกฺขณิกควาทฺยกา รนฺตานญฺจากาโร คยฺหตีติ สพฺพถา อิฏฺฐปฺปสิทฺธิ, นาญฺโญ ทีโฆ พฺยตฺตนฺตรตฺตาติ นานิฏฺฐปฺปตฺติ อาการโต นาสฺเสนาภาวา, ตสฺมา อโตติ รสฺสชาตินิทฺเทเส นิสฺสิเต สพฺพมิทมิฏฺฐํ นิปฺผชฺชตีติ นาตฺถชาติ นิสฺสียเต, น รสฺสพฺยตฺติจ, ‘‘ยุวณฺณานเม โอลุตฺตา’’ติ (๑-๒๙) อาทีสุ ปน รสฺสพฺยตฺติยา รสฺสชาติยา วา นิทฺเทเส ‘ตสฺเสทํ โนเปติ’จฺจาทีสุ เอโออาทิกมิฏฺฐํ กตฺถจิ ภเวยฺย, น สพฺพตฺถ, สพฺพตฺถ วา ภเวยฺย ‘วาเตริตํ สโมนา’ติอาทีสุ พฺยตฺตนฺต รตฺตา, ตสฺมา สพฺพถา อิฏฺฐปฺปสิทฺธิยา อิตฺตชาตฺยาทิ นิสฺสียเต, อถวา วณฺณุจฺจารณมฺปติ เกสญฺจิ วณฺณุปฺปตฺติฏฺฐานานํ อุจฺจนีจตทุภย สํหารวเสน วณฺณวิเสสุปฺปตฺติ ทสฺสนโต เตสํ วเสน รสฺส พฺยตฺตินิทฺเทเส รสฺสชาตินิทฺเทเส วา วุตฺตนเยน อิฏฺฐานิฏฺฐปฺปตฺติยํ สพฺพถา สพฺพถา อิฏฺฐปฺปสิทฺธิยา อิตฺตชาตฺยาทิ นิสฺสียเต, ตตฺถ วณฺณ ปเรน สวณฺณคฺคหณํ นิยมิตุํ วจนมิทมารทฺธนฺติ ‘สพฺพตฺเถวา’ติอาทินา วจนารมฺภผลมาห, สพฺพตฺเถวาติ สพฺพสฺมึเยว สุตฺตปฺปเทเส. นนุ สยญฺจาติ วุตฺเตปิ ปริยตฺตํ, น หฺยญฺญํ รูปา สยมตฺถิ, อญฺญํ วา (สย)โต รูปนฺติ สิทฺเธปฺเยวํ สติ อตฺเถตฺถ ปโร โกจิ วิเสโสติ ญาเปตุํ สญฺจ รูป’นฺติ วุตฺติกาโร อาหาติ สมฺพนฺโธ, รูปสฺส วิเสสิตพฺพตฺตา ‘สญฺจ รูป’นฺติ วุตฺติยํ นิทฺทิสียมานตฺตา จ รูปนฺติ วิญฺญายตีติ ‘สญฺจ คยฺหตี’ติ วุตฺตํ, สํรูปคฺคหณายาปิสทฺทํ กโรโต-ธิปฺปาโย-ยนฺติ วตฺตุมาห-‘อญฺญเถ’จฺจาทิ, อญฺญถาติ อญฺเญนปฺปกาเรน สํรูปคฺคหณาย อปิสทฺทาภาเวติ อธิปฺปาโย, อญฺญปทตฺเถติ [Pg.44] อญฺญปทตฺถ สมาสวิสเย, คุณีภูตสฺสาติ อปฺปธานภูตสฺสากาเร การาทิโน, สมาเสน วุตฺตตฺตา ปธานตู ตตฺเตปิ คุโณ ภวติ อญฺญปทตฺโถ-กาเรการาทิ วิธาย กตฺตา, วิธียมาโน สวณฺโณว ปธานํ… อิทมตฺถิตาย ตปฺปวตฺติยาติ. นนุ วุตฺติยมปิสทฺทสฺสาตฺถํ วทตา สยญฺเจติ วตฺตพฺพํ, ‘‘ตถา สยมตฺตนี’’ติ นิฆณฺฑุโต สยญฺจ-ตฺตากาเรการาทิญฺจ คยฺหตีตฺยมตฺโถ สมฺภาวียตีติ โจทนมฺปนสิ นิธาย ‘สญฺจ รูป’นฺติ วทนฺโต สาธิปฺปายารุฬฺหํ กิญฺจิ อตฺถวิเสสํ ปกาเสตุํ ตเถวาหาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ-‘สยญฺเจ’ตฺยาทิ, ‘‘ธนญฺญาตีสุ สํสทฺโท, ตถาตฺตตฺตนิเยสุปี’’ติ นิฆณฺฑุวจนโต ‘ส’นฺติ อตฺตาปิ คยฺหติ, โก โส สทฺทรูปํ สาธารณํ, ‘ส’นฺติ อตฺตนิยมฺปิ, กินฺตํ สทฺทาน มสาธารณํ สทฺทรูปํ, ตถา สติ อตฺตนิยํ รูปํ นามาตฺตสงฺขาตสทฺทสมฺพนฺธีติ อาห-‘สํรูปํ สทฺทานมสาธารณํ รูป’นฺติ, เอตญฺจ อิทนฺตีมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ, อสาธารณนฺติ อสาธารณํ สทฺทรูปํ, สติ สมฺภเว พฺยภิจาเร จ วิเสสนสฺส สาตฺถกตาย อสาธารณนฺติ รูปํ วิเสสตา สาธารณสฺสาปิ สมฺภโว วุตฺโตเยว นามาติ อาห-‘ทุวิธํ หิ’จฺจาทิ, กินฺตํ สาธารณมสาธารณญฺจรูปนฺติ สามญฺเญน รูปํ นิทฺทิสิตุมาห-‘ตตฺถา’ติอาทิ, ตตฺถาติ นิทฺธารเณ สตฺตมี, สทฺทานนฺติ สาตฺถกนิรตฺถกานํ เยสํเกสญฺจิ สทฺทานํ, ตํตํ สทฺทตฺตาทีหิ เตสํเตสํ พุทฺธ ออิอาทีนํ สทฺทานํ สทฺทตฺตาทิ, อุภยตฺถ อาทิสทฺเทน อตฺโถ สงฺคหิโต, เตน สาธารณํ สทฺทรูปมตฺถรูปํ ตถา-สาธารณนฺติ จตุพฺพิธํ สํรูปนฺติ ทสฺเสติ, จตูสุปิ เจเตสฺวสาธารณสฺส สทฺทรูปสฺเสโวปานํ ทสฺเสตุมาห-‘ตตฺถา’ติอาทิ, สาธารณรูปพฺยุทาเสนาติ สาธารณรูปสฺส ปริจฺจาเคน, อุปาทิยนฺโต รูปเมว สทฺทสฺสสํ, นาตฺโถติ จ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ, จ สทฺโท ปเนตฺถ ‘อิทํ ทสฺเสตี’ติ เหฏฺฐา วุตฺตํ สมุจฺจิโนติ, อสาธารณสฺเสโวปาทิยเน การณมาห-‘ตนฺต’มิจฺจาทิ, อิตรนฺติ เย สํเกสญฺจิ สทฺทานํ สทฺทตฺตาทิ, ปรสฺสาปีติ อญฺญสฺส ยสฺสกสฺสจิ สทฺทสฺสาปิ, อิติ อิทํ, ปติตํ ปสิทฺธํ, เอตฺถ ปน อิติสทฺโท เหตุมฺหิ, ยสฺมา อิทํ ยถาวุตฺตํ ปสิทฺธํ ตสฺมา ปุพฺพาจริยปรมฺปรายาคโต ปเทสโต [Pg.45] อุปาทิยนฺโตติ ปกตํ, สํสทฺทวิเสสนสามตฺถิเยน อสาธารณรูโปปาทิยเนปิ อสาธารณํ สทฺทรูปเมโวปาทียติ นาสาธารณมตฺถรูปํ… อิมินา วกฺขมานการณตา วเสนาติ อาห-‘สทฺทสฺเส’จฺจาทิ, อาสนฺนํ…สทฺทโต สทฺทภาวสา นญฺญตฺตา, วิปริยยโตติ วิปริยาเสน อนาสนฺน ภาเวนาติ อตฺโถ, จกฺขุวิสโยปิ หิ อตฺโถ กถํ โสตวิสยสทฺทสฺส น อาสนฺโน สํรูปมฺภวิตุมรหตีติ, การณนฺตรมาห-‘อเหยฺยตฺตาจา’ติอาทิ, อเหยฺยตฺตาติ อปริจฺจชนียตฺตา, อิทมฺปิ นิจฺจสมฺพนฺธิตฺเต การณวจนํ, ตํ สทฺทรูปํ, นิจฺจสมฺพนฺธีติ นิรนฺตรสํโยคี, วิปริยยโตติ เหยฺยตฺตา, ตถาหิจฺจาทินา อตฺถสฺส เหยฺยตฺตํ โพเธติ, อปรํ การณมาห-‘อสาธารณญฺจ รูปํ’ตฺยาทินา, สาธารโณ ปริยาย สทฺทานํ, ปจฺเจตพฺพตฺตาติ วิญฺญาตพฺพตฺตา, อิทานิ การณตฺตยํ สโมธาเนตฺวา อิเมหิ การเณหิ รูปเมว สทฺทสฺส สํนาม, นาตฺโถติ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘ตเทว’นฺติอาทิ อารทฺธํ, ตเทวนฺติ ยสฺมา เอวํ, ตํ ตสฺมาติ อตฺโถ, สรูปปฺปธาเนติ ‘‘โคสฺสา วง’’ (๑-๓๒) ตฺยาโท โคสฺสาตฺยาทิเก สรูปปฺปธาเน.

ในบทว่า ‘อเตนา’ (2-108) นี้ คำว่า ‘อโต’ นี้ อาจเป็นการระบุโดยอักษรเสียงสั้นเฉพาะตัว (รัสสพยัตติ) หรือเป็นการระบุโดยประเภทของเสียงสั้น (รัสสชาติ) หรือเป็นการระบุโดยประเภทของอรรถที่ครอบคลุมถึงบทอาศัยทั้งหมด (อัตถชาติ). ในบรรดาการระบุเหล่านั้น เมื่อเป็นการระบุโดยอักษรเสียงสั้นเฉพาะตัว อักษร ‘อะ’ ในคำว่า ‘พุทธะ’ และ ‘สิทธะ’ เป็นต้น ย่อมถูกถือเอาเพียงบางแห่งเท่านั้น จึงไม่สำเร็จตามที่ต้องการ... เพราะบางอย่างไม่สำเร็จ. แต่เมื่อเป็นการระบุโดยประเภทของเสียงสั้น อักษร ‘อะ’ ของคำที่ลงท้ายด้วย ‘อะ’ ทั้งหมด เช่น ‘พุทธะ’ และ ‘สิทธะ’ เป็นต้น และอักษร ‘อะ’ ของคำที่ลงท้ายด้วย ‘อะ’ ตามกฎเกณฑ์ เช่น ‘คาวะ’ เป็นต้น ย่อมถูกถือเอาได้ทุกประการ จึงสำเร็จตามที่ต้องการทุกประการ. เสียงยาวอื่นไม่ถูกถือเอา เพราะเป็นอักษรที่ปรากฏต่างกัน จึงไม่เกิดความไม่พึงประสงค์ เพราะไม่มีอักษร ‘อะ’ ในรูป ‘อา’. เพราะฉะนั้น เมื่ออาศัยการระบุโดยประเภทของเสียงสั้นในคำว่า ‘อโต’ นี้ สิ่งที่พึงประสงค์ทั้งหมดนี้ย่อมสำเร็จได้ จึงไม่อาศัยประเภทของอรรถ และไม่อาศัยอักษรเสียงสั้นเฉพาะตัว. ส่วนในบทว่า ‘ยุวัณณานเม โอลุตตา’ (1-29) เป็นต้น เมื่อมีการระบุโดยอักษรเสียงสั้นเฉพาะตัว หรือโดยประเภทของเสียงสั้น สิ่งที่พึงประสงค์มี ‘เอ’ และ ‘โอ’ เป็นต้น ในบทว่า ‘ตัสเสทัง โนเปติ’ เป็นต้น อาจมีได้ในบางแห่ง แต่ไม่ทุกแห่ง. หรืออาจมีได้ทุกแห่งในบทว่า ‘วาเตริตัง สะโมนา’ เป็นต้น เพราะเป็นอักษรที่ปรากฏต่างกัน. เพราะฉะนั้น เพื่อความสำเร็จตามที่ต้องการทุกประการ จึงอาศัยประเภทของสิ่งที่พึงประสงค์เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง เกี่ยวกับการออกเสียงตัวอักษร เมื่อมีการเกิดขึ้นของความต่างแห่งอักษร ด้วยอำนาจการย่อฐานที่เกิดอักษรทั้งหลาย คือ สูง ต่ำ และทั้งสองอย่าง ตามที่บางคนเห็นนั้น เมื่อมีความสำเร็จหรือความไม่สำเร็จตามที่ต้องการด้วยอำนาจแห่งฐานเหล่านั้น ในการระบุโดยอักษรเสียงสั้นเฉพาะตัว หรือโดยประเภทของเสียงสั้นตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพื่อความสำเร็จตามที่ต้องการทุกประการ จึงอาศัยประเภทของสิ่งที่พึงประสงค์เป็นต้น. ในที่นั้น เพื่อกำหนดการถือเอาสวรรณะ (อักษรที่มีเสียงเสมอกัน) ด้วยอักษรที่ตามมา จึงเริ่มคำนี้ว่า ‘สัพพัตเถวา’ เป็นต้น เพื่อบอกผลของการเริ่มคำ. คำว่า ‘สัพพัตเถวา’ หมายถึง ในส่วนของสูตรทั้งหมดนั่นเอง. มิใช่ว่า เมื่อกล่าวว่า ‘สยัญจะ’ (และโดยตนเอง) ก็เพียงพอแล้วหรือ? เพราะรูปอื่นที่เป็น ‘สยัม’ (โดยตนเอง) ไม่มี หรือรูปอื่นจาก ‘สยัม’ ก็ไม่มี. เมื่อเป็นเช่นนี้ เพื่อให้รู้ว่ายังมีข้อพิเศษอื่นอีกในที่นี้ ผู้แต่งวุตติจึงกล่าวว่า ‘สัญจะ รูปัง’ (และรูปของตน). เพราะรูปเป็นสิ่งที่ควรถูกขยายความ และเพราะมีการระบุไว้ในวุตติว่า ‘สัญจะ รูปัง’ จึงเข้าใจได้ว่าหมายถึงรูป จึงกล่าวว่า ‘สัญจะ คยฺหติ’ (ย่อมถูกถือเอาโดยตนเอง). เพื่อจะกล่าวว่า ‘ความประสงค์ของผู้ใช้ศัพท์ ‘อปิ’ เพื่อถือเอาสรูปนั้นเป็นอย่างไร’ จึงกล่าวว่า ‘อัญญเถ’ เป็นต้น. คำว่า ‘อัญญถา’ หมายถึง โดยประการอื่น คือความประสงค์ว่าเมื่อไม่มีศัพท์ ‘อปิ’ ก็จะไม่มีการถือเอาสรูป. คำว่า ‘อัญญปทัตเถ’ หมายถึง ในวิสัยแห่งสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธาน. คำว่า ‘คุณีภูตัสสาติ’ หมายถึง ของอักษร ‘อะ’ และ ‘อา’ เป็นต้น ที่กลายเป็นส่วนขยาย (ไม่เป็นประธาน). เพราะกล่าวด้วยอำนาจสมาส แม้จะเป็นประธานก็กลายเป็นส่วนขยายได้ โดยการทำอักษร ‘อะ’ และ ‘อา’ เป็นต้น ที่เป็นบทอื่นให้เป็นประธาน. ส่วนสวรรณะที่ถูกบัญญัติขึ้นนั่นแหละเป็นประธาน... เพราะความมีอยู่ของสิ่งนี้จึงมีการเป็นไปของสิ่งนั้น. มิใช่ว่า เมื่อจะกล่าวอรรถของศัพท์ ‘อปิ’ ในวุตติ ควรกล่าวว่า ‘สยัญจะ’ หรือ? เพราะจากคัมภีร์นิฆัณฑุว่า ‘ตถา สยัมมัตตนี’ (เช่นนั้น คำว่า สยัม ในอรรถว่า ตน) ย่อมเป็นไปได้ว่าอรรถคือ ‘สยัญจะ’ และอักษร ‘อะ’ และ ‘อา’ เป็นต้น ย่อมถูกถือเอา. แต่เมื่อวางการโต้แย้งนั้นไว้ ผู้กล่าวว่า ‘สัญจะ รูปัง’ ย่อมแสดงอรรถพิเศษบางอย่างที่แฝงด้วยความประสงค์ จึงกล่าวเช่นนั้น เพื่อแสดงว่า ‘สยัญจะ’ เป็นต้น. จากคำในคัมภีร์นิฆัณฑุว่า ‘ธนัญญาทีสุ สํสัทโท, ตถา อัตตัตตนิเยสุปี’ (ศัพท์ว่า สํ ในคำว่า ธนัญญะ เป็นต้น และในอรรถว่า อัตตะ และ อัตตนิยะ ด้วย) คำว่า ‘ส’ ย่อมถูกถือเอาในอรรถว่า ‘อัตตะ’ (ตน) ซึ่งเป็นสัททรูป (รูปของเสียง) ที่เป็นสาธารณะ (ทั่วไป). คำว่า ‘ส’ ย่อมถูกถือเอาในอรรถว่า ‘อัตตนิยะ’ (ของตน) ด้วย. รูปของเสียงที่เป็นอสาธารณะ (ไม่ทั่วไป) ของศัพท์ทั้งหลายนั้นคืออะไร? เมื่อเป็นเช่นนั้น รูปที่เป็นอัตตนิยะนั้นย่อมชื่อว่าเกี่ยวข้องกับศัพท์ที่เรียกว่าอัตตะ จึงกล่าวว่า ‘สํรูปํ สัททานมสาธารณํ รูปํ’ (สรูปคือรูปที่เป็นอสาธารณะของศัพท์ทั้งหลาย). และคำนี้ควรเชื่อมโยงกับคำว่า ‘อิทัง’ (สิ่งนี้). คำว่า ‘อสาธารณัง’ หมายถึง รูปของเสียงที่เป็นอสาธารณะ. เมื่อมีความเป็นไปได้และความคลาดเคลื่อน การขยายความย่อมมีประโยชน์ คำว่า ‘อสาธารณัง’ จึงเป็นวิเสสนะของรูป และความเป็นไปได้ของรูปที่เป็นสาธารณะก็ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ทุวิธัง หิ’ เป็นต้น. รูปที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะนั้นคืออะไร? เพื่อระบุรูปโดยสามัญ จึงกล่าวว่า ‘ตัตถา’ เป็นต้น. คำว่า ‘ตัตถา’ เป็นสัตตมีวิภัตติในความหมายของการกำหนด (นิทธารณะ). คำว่า ‘สัททานัง’ หมายถึง ของศัพท์ทั้งหลาย ทั้งที่มีความหมายและไม่มีความหมาย. ความเป็นศัพท์เป็นต้นของศัพท์เหล่านั้น เช่น พุทธะ และ อะ เป็นต้น. ในทั้งสองแห่งนี้ อรรถถูกรวบรวมด้วยศัพท์ว่า ‘อาทิ’. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าสรูปมี ๔ ประเภท คือ สัททรูปที่เป็นสาธารณะ, อัตถรูปที่เป็นสาธารณะ, และในทำนองเดียวกัน สัททรูปที่เป็นอสาธารณะ, อัตถรูปที่เป็นอสาธารณะ. เพื่อแสดงการถือเอาเฉพาะสัททรูปที่เป็นอสาธารณะในบรรดาสรูป ๔ ประเภทนี้ จึงกล่าวว่า ‘ตัตถา’ เป็นต้น. คำว่า ‘สาธารณรูปพยุทาเสนะ’ หมายถึง ด้วยการยกเว้นรูปที่เป็นสาธารณะ. การถือเอาเฉพาะรูปของศัพท์เท่านั้น ไม่ใช่อรรถ ดังนี้คือความเชื่อมโยงกัน. ส่วนศัพท์ว่า ‘จะ’ ในที่นี้ รวบรวมสิ่งที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า ‘อิทัง ทัสเสติ’. เหตุผลในการถือเอาเฉพาะรูปที่เป็นอสาธารณะนั้น ท่านกล่าวว่า ‘ตันตัง’ เป็นต้น. คำว่า ‘อิตะรัง’ หมายถึง ความเป็นศัพท์เป็นต้นของศัพท์บางเหล่า. คำว่า ‘ปรัสสาปิ’ หมายถึง แม้ของศัพท์อื่นใดๆ ด้วย. คำว่า ‘อิติ อิทัง’ หมายถึง สิ่งนี้. คำว่า ‘ปะติตัง ปะสิทธัง’ หมายถึง เป็นที่ปรากฏชัด. ในที่นี้ ศัพท์ว่า ‘อิติ’ ใช้ในความหมายของเหตุ. เพราะสิ่งนี้เป็นที่ปรากฏชัดตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น จึงเป็นการถือเอาตามบทที่สืบทอดมาจากลำดับอาจารย์ในปางก่อน. ด้วยอำนาจแห่งวิเสสนะคือศัพท์ว่า ‘สํ’ แม้ในการถือเอารูปที่เป็นอสาธารณะ ก็ย่อมถือเอาเฉพาะสัททรูปที่เป็นอสาธารณะ ไม่ใช่อัตถรูปที่เป็นอสาธารณะ... ด้วยอำนาจแห่งเหตุที่จะกล่าวต่อไปนี้ จึงกล่าวว่า ‘สัททัสเส’ เป็นต้น. คำว่า ‘ใกล้’... เพราะความเป็นศัพท์ไม่ต่างไปจากศัพท์. คำว่า ‘วิปริยยโต’ หมายถึง โดยความตรงกันข้าม คือโดยความเป็นสิ่งที่ไม่ใกล้. เพราะอรรถที่เป็นวิสัยของจักษุ ย่อมไม่ใกล้ต่อศัพท์ที่เป็นวิสัยของโสต จึงไม่ควรเป็นสรูป. ท่านกล่าวเหตุผลอื่นว่า ‘อเหยยัตตาจา’ เป็นต้น. คำว่า ‘อเหยยัตตา’ หมายถึง เพราะความเป็นสิ่งที่ละทิ้งไม่ได้. แม้คำนี้ก็เป็นคำบอกเหตุในความเกี่ยวข้องที่เที่ยงแท้. สัททรูปนั้นเป็น ‘นิจจสัมพันธี’ (มีความเกี่ยวข้องอย่างต่อเนื่อง). คำว่า ‘วิปริยยโต’ หมายถึง เพราะความเป็นสิ่งที่ละทิ้งได้. ท่านแสดงความเป็นสิ่งที่ละทิ้งได้ของอรรถด้วยคำว่า ‘ตถา หิ’ เป็นต้น. ท่านกล่าวเหตุผลอื่นว่า ‘อสาธารณัญจะ รูปัง’ เป็นต้น. เป็นสาธารณะของศัพท์ที่เป็นไวพจน์กัน. คำว่า ‘ปัจเจตัพพัตตา’ หมายถึง เพราะเป็นสิ่งที่ควรถูกรู้. บัดนี้ เมื่อรวบรวมเหตุผล ๓ ประการนี้ และกำหนดแสดงว่า ‘รูปเท่านั้นเป็นสํ (ของตน) ของศัพท์ ไม่ใช่อรรถ’ จึงเริ่มคำว่า ‘ตเทวัง’ เป็นต้น. คำว่า ‘ตเทวัง’ หมายถึง เพราะเป็นเช่นนั้น. คำว่า ‘สรูปัปปธาเน’ หมายถึง ในบทที่มีรูปของตนเป็นประธาน เช่นในคำว่า ‘โคสฺสา’ ในสูตรว่า ‘โคสฺสา วงฺค’ (1-32) เป็นต้น.

---

๒๕. นฺตุ

๒๕. นฺตุ

---

นฺตุสุติยา ชนฺตฺวาทีนมฺปิ ‘‘นฺตนฺตูนํนฺโต โยมฺหิ ปฐเม’’ (๒-๒๑๕) ตฺยาทินา คหณปฺปสงฺเค ชาติยมภิปฺปสงฺคพาธนตฺถํ พฺยตฺติยํ วนฺตฺวาทิ สมฺพนฺธีนมุปาทานตฺตมิทมารทฺธํ ‘‘วนฺตฺววณฺณา’’ (๔-๗๙) ‘‘ตเมตฺถสฺสตฺตีติ มนฺตุ’’ (๔-๗๘) ‘‘กตฺตริ ภูเต กฺตวนฺตุ กฺตาวี’’ (๕-๕๕) ติ วิหิตา วนฺตฺวาทโย นาม.

ในสูตรว่า 'นฺตุ' นี้ เพื่อป้องกันความคลาดเคลื่อนในการถือเอา 'ชนฺตุ' เป็นต้น ในระดับประเภท (ชาติ) เมื่อมีการถือเอาตามสูตรว่า 'นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม' (2-215) เป็นต้น จึงเริ่มสูตรนี้เพื่อถือเอาความเป็นอุปาทานของคำที่เกี่ยวข้องกับ 'วนฺตุ' เป็นต้น ในระดับเฉพาะเจาะจง (พยัตติ) คือ 'วนฺตุ' เป็นต้น ที่ถูกบัญญัติไว้ด้วยสูตรว่า 'วนฺตฺววณฺณา' (4-79), 'ตเมตฺถสฺสตฺตีติ มนฺตุ' (4-78), 'กตฺตริ ภูเต กฺตวนฺตุ กฺตาวี' (5-55)

---

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

ในสารัตถวิลาสินีฎีกาแห่งโมคคัลลานปัญจิกา จบเพียงเท่านี้

---

ปริภาสาธิกาโร สมตฺโต.

ปริภาสาธิการ จบแล้ว

---

สรโลปาทิ วณฺณนา

คำอธิบายเรื่องการลบสระเป็นต้น

---

๒๖. สโร

๒๖. สระ

---

อาธารวิเสสาปสฺสยนนฺติ โอปสิเลสิกาธารวิเสสสฺส นิสฺสยนํ, โอปสิเลสิกาธารํ วินา อาธารนฺตเร คหิเต สติ วจนนฺตรํ [Pg.46] สุตฺตนฺตรํ วินา พฺยวหิตนิวตฺติ กาตุํ น จ สกฺกาติ สมฺพนฺโธ, เกจีติ พุทฺธปฺปิยาจริยาทโย ทสฺเสติ, เต หิ ยทิ วณฺเณน กาเลน วา พฺยวธาเนปิ สนฺธิ ภเวยฺย ตทา สเรติ นิมิตฺตสฺโส ปาทานํ นิรตฺถกํ ภเวยฺยาติ สเรติ นิมิตฺโตปาทานสามตฺถิเยนาเนน วณฺณาทิพฺยวธาเน โน สนฺธีติ มญฺญมานา ‘นิมิตฺโต’จฺจาทิกํ วากฺยมาหุ, ตทยุตฺตนฺติ เตหิ’นิมิตฺโต’จฺจาทินา ยํ วุตฺตํ, ตํ อยุตฺตนฺติ อตฺโถ, อยุตฺตตฺเต การณํ พฺยภิจารสพฺภาเวน สามตฺถิยาภาโวเยวาติ พฺยภิจารนฺทสฺเสตฺวา สามตฺถิยาภาวนฺทสฺเสตุมาห-‘อวสาเน,จฺจาทิ, การิยาภาเวปีติ เอตฺถ น เกวลํ ‘อิทเมว สจฺจํ, สุมนา ภวนฺตุ อโถปิ’ตฺยาโท วณฺณกาลพฺยวธาเนเยว, อถ โข ‘เอเต น สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู’ตฺยาโท อวสาเน ‘ปมาโท มจฺจุโน ปทํ’ ตฺยาโท อนฺต พินฺทุ สงฺขาตนิมิตฺตนฺตเร วา การิยาภาเวปิ นิมิตฺโต ปาทานสฺส สาตฺถกโตติ อปิสทฺทสฺสตฺโถ, สาตฺถกโตติ ภาวปฺปจฺจยโลเปน ภาวปฺปธานวเสน วา วุตฺตํ, สาตฺถกตฺตโตติ วุตฺตํ โหติ, อญฺญถา นิมิตฺโตปาทานเมว สาตฺถกํ นามาติ ‘นิมิตฺโต ปาทานสฺส สาตฺถกโต’ติ น ยุชฺชติ, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘อวสาเน นิมินฺตเร วา การิยาภาเวน พฺยภิจารสพฺภาวา อญฺญถานุปปตฺติลกฺขณํ สามตฺถิยํ นตฺถิ, นิมิตฺตนฺตุพฺยวธาเนปิ จตฺถิ, ยถา’ทารุนิมิตฺตํ วโนปสงฺกมน’นฺติ ตสฺมา วณฺณกาลพฺยวธาเนปิ สเรติ นิมิตฺเต สติ โลปการิยํ ปปฺโปเต วา’ติ. ลุปฺปตีติ ‘ตตฺริเม’จฺจาทินา กถนกาเล น ทิสฺสตีติ อตฺโถ, อทสฺสนมตฺตเมว หิ โลโป, อญฺญถา ‘ตตฺรา’ทิสทฺทรูปาภาวปฺปตฺติยา อตฺถปฺปตีติ การิตฺตเมสํ น สิยาติ, ปฐมาย นิทฺทิฏฺโฐ… วุตฺตตฺตา กมฺมสฺส, สรสฺสาติ วเทยฺย… ภาเว ขาทิปฺปจฺจเยน อวุตฺตกมฺมตฺตา, อิหาติ อิมินา สตฺถนฺตเร ภาวสาธนวเสน คหณํ วิภาเวติ, คนฺถ ลาฆโว… สรสฺส โลโปติ วา โลปํ ปปฺโปตีติ วา อวตฺตพฺพตฺตา, สโรติ ปฐมาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา สโร โลโป นาม โหตีติ สงฺกาปิ สิยาติ อาห-‘น เจ’จฺจาทิ, อิหาติ อิมสฺมึ สุตฺเต, โหนฺติจฺจาโทปิ ปุพฺพสรโลเป หนฺติจฺจาทิกมฺปิ สิยาตฺยาสงฺกิยาห-‘โสเจ’จฺจาทิ, อุสฺสคฺคโต อาคโต สมฺภูโต ตสฺส วา อยํติ โอสฺสคฺคิโก ปุพฺพโลโป[Pg.47], ตสฺส ภาโว โอสฺสคฺคิกตฺตํ, โอสฺสคฺคิกตฺตา ปุพฺพโลปสฺส การิยนฺตเรหิ ปรโลปาทีหิ อปวาทวิธีหิ อาพาธิโต เอว, โส จ ปุพฺพโลโป โหตีติ สมฺพนฺโธ, ‘‘ปโร กฺวจี’’ติ (๙๑-๒๗) กฺวจิคฺคหเณน ปุพฺพปรโลปานํ ตุลฺยพลตฺตาภาวา ยถา คมปฺปตฺติโต ปรโลปสฺสาปวาทรูปตฺตํ, อชฺฌาสิเตติ ปวิฏฺเฐ, น โหติ… ปรโลปาปวาเทน พาธิตตฺตา, เตหีติ ปรโลปาทีหิ, สพฺพถา มุตฺตวิสโย สทฺธินฺทฺริยนฺติ, วิกปฺเปน มุตฺตวิสโย ลเต วาติ.

"การอาศัยซึ่งอาธาระพิเศษ" หมายถึง การอาศัยซึ่งอาธาระพิเศษแบบโอปสิเลสิกะ (การแนบชิด). ความสัมพันธ์คือ หากปราศจากอาธาระแบบโอปสิเลสิกะแล้ว เมื่อถือเอาอาธาระอื่น ก็ไม่สามารถทำการห้ามสิ่งที่ถูกคั่นไว้ได้โดยปราศจากบทอื่นหรือสูตรอื่น. คำว่า "บางพวก" แสดงถึงอาจารย์พุทธปิยะเป็นต้น. เพราะว่า หากแม้มีการคั่นด้วยพยัญชนะหรือกาลเวลาแล้ว สันธิก็พึงมีได้ เมื่อนั้น การระบุถึงนิมิตคือสระ (สเร) ก็จะไร้ประโยชน์. ด้วยอำนาจแห่งการระบุนิมิตคือสระนี้ เมื่อมีการคั่นด้วยพยัญชนะเป็นต้น จึงไม่มีสันธิ พวกเขาจึงสำคัญเช่นนั้นแล้วกล่าวประโยคมีคำว่า "นิมิตฺโต" เป็นต้น. คำว่า "นั่นไม่สมควร" หมายความว่า สิ่งที่พวกเขากล่าวด้วยคำว่า "นิมิตฺโต" เป็นต้นนั้น ไม่สมควร. เหตุแห่งความไม่สมควรนั้นคือ การไม่มีอำนาจเพราะมีความคลาดเคลื่อน (พยภิจาระ). ครั้นแสดงความคลาดเคลื่อนแล้ว เพื่อแสดงความไม่มีอำนาจ จึงกล่าวว่า "ในที่สุด" (อวสาเน) เป็นต้น. ในคำว่า "แม้เมื่อไม่มีกิจ" (การิยาภาเวปิ) นี้ ไม่ใช่เพียงแค่มีการคั่นด้วยพยัญชนะและกาลเวลาในตัวอย่างเช่น "อิทเมว สจฺจํ, สุมนา ภวนฺตุ อโถปิ" เท่านั้น แต่ยังรวมถึงในตัวอย่างเช่น "เอเต น สจฺเจน สุวตฺถิ โหตู" ในที่สุด (อวสาน) หรือในนิมิตอื่นที่เรียกว่าจุด (พินทุ) ในที่สุด เช่น "ปมาโท มจฺจุโน ปทํ" แม้เมื่อไม่มีกิจ การระบุนิมิตก็ยังมีประโยชน์ นี่คือความหมายของ "อภิสัททะ" (ศัพท์ว่า อปิ). คำว่า "สัตถกโต" (เพราะความมีประโยชน์) กล่าวโดยการลบภาวปัจจัย หรือโดยมีความเป็นภาวะเป็นประธาน หมายถึง "สัตถกัตตโต" (เพราะความเป็นผู้มีประโยชน์). มิฉะนั้น การระบุนิมิตนั่นเองชื่อว่ามีประโยชน์ คำว่า "นิมิตฺโตปาทานสฺส สตฺถกโต" ก็จะไม่สมเหตุสมผล. อธิบายในที่นี้คือ เพราะมีความคลาดเคลื่อนโดยไม่มีกิจในที่สุดหรือในนิมิตอื่น จึงไม่มีอำนาจที่มีลักษณะของการไม่เป็นไปโดยประการอื่น (อัญญถานุปปัตติ). แม้มีการคั่นด้วยนิมิตอื่นก็มีอยู่ เช่น "ทารุนิมิตฺตํ วโนปสงฺกมนํ" (การเข้าไปสู่ป่าโดยมีไม้เป็นนิมิต). เพราะฉะนั้น แม้มีการคั่นด้วยพยัญชนะและกาลเวลา เมื่อมีนิมิตคือสระ กิจคือการลบก็ย่อมถึงได้. คำว่า "ลุปฺปติ" (ถูกลบ) หมายถึง ไม่ปรากฏในเวลาที่กล่าว เช่นในคำว่า "ตตฺรีเม" เป็นต้น. เพราะการลบเป็นเพียงการไม่ปรากฏ (อทัสสนะ) เท่านั้น. มิฉะนั้น เมื่อรูปศัพท์เช่น "ตตฺรา" เป็นต้นถึงความไม่มีอยู่ การทำให้เกิดความหมายของศัพท์เหล่านั้นก็จะไม่พึงมี. (สระ) ถูกระบุด้วยปฐมาวิภัตติ... เพราะกรรมถูกกล่าวแล้ว. พึงกล่าวว่า "สรสฺส" (แห่งสระ)... เพราะกรรมไม่ถูกกล่าวด้วยปัจจัยมี ข เป็นต้น ในภาวะ. ในที่นี้ คำว่า "อิห" แสดงการถือเอาโดยภาวสาธนะในตำราอื่น. เพื่อความกระชับของคัมภีร์... เพราะไม่ควรกล่าวว่า "สรสฺส โลโป" (การลบแห่งสระ) หรือ "โลปํ ปปฺโปติ" (ย่อมถึงซึ่งการลบ). เพราะคำว่า "สโร" ถูกระบุด้วยปฐมาวิภัตติ จึงอาจเกิดความสงสัยว่า สระชื่อว่าการลบ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "น เจ" (และไม่ใช่) เป็นต้น. ในสูตรนี้ แม้ในคำว่า "โหนฺติ" เป็นต้น เมื่อมีการลบสระหน้า ก็อาจเป็น "หนฺติ" เป็นต้นได้ จึงสงสัยและกล่าวว่า "โส เจ" เป็นต้น. การลบสระหน้าซึ่งเป็นไปตามกฎทั่วไป (โอสสัคคิกะ) คือ มาจากอุสสัคคะ หรือเป็นของอุสสัคคะนั้น. ความเป็นเช่นนั้นคือ "โอสสัคคิกัตตะ". เพราะความเป็นกฎทั่วไป การลบสระหน้าจึงถูกขัดขวางด้วยวิธีการยกเว้น (อัปปวาทะ) อื่นๆ เช่น การลบสระหลังเป็นต้น. และการลบสระหน้านั้นย่อมมี นี่คือความสัมพันธ์. ด้วยการถือเอาคำว่า "กวจิ" ในสูตร "ปโร กวจิ" (91-27) เพราะการลบสระหน้าและสระหลังไม่มีกำลังเท่ากัน เช่นเดียวกับความเป็นอัปวาทะของการลบสระหลังจากการถึง "คมะ". ในคำว่า "อชฺฌาสิเต" หมายถึง "ปวิฏฺเฐ" (เข้าไปแล้ว). ไม่เป็นไป... เพราะถูกขัดขวางด้วยอัปวาทะของการลบสระหลัง. ด้วยสิ่งเหล่านั้นคือ การลบสระหลังเป็นต้น. สัททินทรีย์ (เสียง) เป็นวิสัยที่พ้นไปโดยประการทั้งปวง หรือพ้นไปโดยวิกัป (ทางเลือก) เช่นในคำว่า "ลเต วา" ดังนี้.

---

๒๗. ปโร

๒๗. ปโร

---

อิติสทฺโท อิทมตฺเถ, กฺวจิ โลปนีโย โหตีติ อิทํ วจนํ ทีเปตีติ สมฺพนฺโธ, กินฺติ อาห-‘ปโยคานุสาริต’นฺติ, กสฺสาติ อาห-‘การิยสฺส ปรโลปสฺสา’ติ, เกน เหตุนาติ อาห ‘กฺวจิคฺคหเณนา’ติ, กตฺถาติ อาห-‘อิห อิมสฺมึ สุตฺเต’ติ, เตนาติ เตน ปโยคานุสาริตาทีปเนน, ยถาปโยคนฺติ อาคมปโยคานติกฺกเมน, นิจฺจํ ปกฺเขวา ปรโลโป สิยาติ โหนฺติจฺจาโท นิจฺจํ, ลตาวาติอาทีสุ ปกฺเข วา ปรโลโป ภเวยฺย, เอวํ มญฺญเต ‘‘กสฺมินฺติ อตฺเถ กฺวาติ นิปฺผนฺเนนานิยมวุตฺตินา อนิยมตฺถสฺเสว วิเสสกโต วจเน สพฺพตฺเถวานิยตตฺถวุตฺติตฺตา กฺวจิสทฺโท-ยํ ยถาคมํ นิจฺจมนิจฺจมสนฺตญฺจ วิธึ ทีเปติ, ตตฺถ โหนฺติจฺจาทิโก นิจฺจ ปกฺโข ปรโลปสฺเสว วิสโย, ลตาวาติอาทิโก อนิจฺจปกฺโข อุภยสาธารณตฺตา ปุพฺพโลปสฺสาปิ วิสโยติ อิมินา นิจฺจํ ปกฺเข วา ปรโลโป โหติ, อสนฺตปกฺโข ปน สทฺธินฺทฺริยนฺติอาทิโก ปุพฺพโลปสฺเสว วิสโย สพฺพถาเนน ปริจฺจตฺตตฺตา’’ติ, ตีสุปิ เจเตสุ ปน ปกฺเขสุ นิจฺจานิจฺจปกฺเขสุ เยวสฺสาปวาทรูปตา… ปุพฺพโลปสฺส สพฺพถา โหนฺติจฺจาโท นิวารกตฺตา วา วิธายกตฺตา วา ปรโลปสฺส, น ตฺวสนฺตปกฺเข… ปุพฺพโลปสฺเสว สพฺพถาเนน ทินฺนา วสรตฺตา, โลกคฺโคติอาทิ ตุ กฺวจิสทฺทสฺส ปโยคานุสาริตา ทีปกตฺตา นิจฺเจ อสนฺเตวาปิ วิธิมฺหิ ทีปิเต ปรโลเปน วา นิปฺผชฺชตีติ เนฏฺฐพฺยาฆาโต, เอวํ ตาว กฺวจิคฺคหเณ สพฺพถานิฏฺฐปริหาเรน อิฏฺฐปฺปสิทฺธิ [Pg.48] สิยา, ตทภาเวกถนฺติ ตทภาเว วิโรธมาห-‘อญฺญเต’จฺจาทิ, ปริยาเยน ภวนฺตีติ กฺวจิคฺคหณาภาเว ‘ปโร’ติ สุตฺตํ สิยา ตถา สติ สุตฺตทฺวยเมกวิสยํ ตุลฺยพลญฺจ สิยา, ตตฺถ วิปฺปฏิเสธาภาวา ปมาณภูตานมาจริย (วจนา)นํ นิรตฺถกตา มา ภวีติ วาเรน ภวนฺตีติ อตฺโถ, อิตีติ อิมินา ปริยายภวนการเณน, ปกฺเขเยว สิยาติ ลตาวาติอาทีสุ ปุพฺพโลเป ปริยายปฺปวตฺเต ปริยาเยน ปรโลปสฺสาปฺปวตฺติโต ลตาวาติ ปกฺเขเยว ปรโลโป ภเวยฺย, โหนฺติจฺจาโท นิจฺจํ น สิยาติ สมฺพนฺโธ, ตญฺจาติ ตํ ปริยายภวนญฺจ, โข วากฺยาลงฺกาเร, ปฏิปทนฺติ ปทมฺป ทมฺปติ โหติ, เนกเทสปริหาเรนาปิ, เตนาห ‘น กตฺถจี’ติ, อิมินา อิทํ ทีเปติ ‘‘สพฺพตฺถ วิกปฺปปฺปสตฺติยา หนฺติ, สทฺธนฺทฺริยํตฺยาทิกํ ‘‘น ทฺเววา’’ติ (๑-๒๘) สุตฺเตปิ หนฺติจฺจาทิกญฺจานิฏฺฐรูปมฺปิ สมฺปชฺชตี’’ติ. นเจวมิฏฺฐนฺติ เอวมิทํ ยถาวุตฺตํ วิกปฺปวิธานํ สทฺทลกฺขณญฺญูหิ เนวาภิมตนฺติ อตฺโถ, ตเมว สาเธติ ‘ปรโลโป หิ’จฺจาทินา, อถา นิจฺจปกฺเข วา ปรโลเป กเต-เนน ปริจฺจตฺตฏฺฐาเน อุสฺสคฺคปฺปวตฺติยา ลตาว ลเตวาติ รูปทฺวยํ สมฺปชฺชติ ตสฺมา ปโยคานุสาริตาทีปเกน กฺวจิสทฺเทเนว โหนฺติ สทฺธินฺทฺริยํ ลตาว ลเตวาติ ปโยค สมฺภโวปิ, ตถาปิ อนิจฺจปกฺเข ลตาอิวาติ ตติยรูปปฺปสิทฺธิยา ปริยาเยน ภวิตพฺพนฺติ ปริกปฺเปติ ‘นนุ เจตฺยาทินา, อถ ‘‘ปโร กฺวจี’ติ กฺวจิคฺคหเณ สติ อป(วาทรูป)ตฺตา กถมฺปริยายปฺปวตฺตีติ มนสิ นิธายานิจฺจปกฺเข ปริยายปฺปวตฺติทีปนตฺถํ ‘‘น ทฺเววา’’ติ สุตฺติตนฺติ อปวาเท รูปตฺตเยปิ ปริยายปฺปวตฺติยํ โทสาภาวมาห-‘นายํ โทโส’จฺจาทิ, ตถาหิจฺจาทินา ‘‘น ทฺเววา’’ติ สุตฺเตเนว ปริยายสฺสาปิ ทีปิตตฺตํ สาเธติ, สา จ เอกตฺถปฺปวตฺติ ปริยายํ วินา น สมฺภวติ… เอกกฺขเณ ปวตฺยสพฺภาวาติ อธิปฺปาโย, นนุ จ กฺวจาภาเว ปริยายปฺปวตฺติยํ ยถาวุตฺต โทสสฺเสวาปฺปสงฺคโต มา โหตุ ปริยาโย, ภินฺนวิสเย ปน ปุพฺพปรโลปปฺปวตฺติยา ‘‘น ทฺเววา’ติ นิเสเธ ลเตว ลตาว ลตาอิวาติ รูปตฺตยํ นิปฺผชฺชตีติ โจทนํ มนสิ นิธายาห-‘นเจ’จฺจาทิ, ตตฺถ โทสมาห-‘ตถา จ สติ’จฺจาทินา, กตฺถจิ เทมิจฺจาโท นิจฺจํ ปุพฺพโลปสฺเสว, กตฺถจิ โหนฺติจฺจาโท นิจฺจํ ปรโลปสฺเสว[Pg.49], วิกปฺเปน วา กตฺถจิ ยโถทกํ ยถาอุทกํ ตฺยาโท ปุพฺพโลปสฺเสว กตฺถจิ อิติปิ อิจฺจปิจฺจาโท ปรโลปสฺเสว กตฺถจิ ลเตว ลตาว ลตาอิวาจฺจาโท ปริยาเยนุภยโลปสฺเสว ทสฺสนโตติ สมฺพนฺโธ, เอตฺถจ อิติปีติ ววตฺถิตวิภาสตฺต ทีปเนน กฺวจิสทฺเทน ปรโลเป กเต-ญฺญตฺร ปุพฺพ โลเป สมฺปตฺเต ‘‘น ทฺเววา’’ติ เอตฺถานุวตฺตมาน กฺวจานุภาเวน นิจฺจํ นิเสเธ อิจฺจปิจฺเจว ภวติ. สมฺพชฺฌติ เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ. ปริจฺเฉโทติ กมฺมตฺถวเสน อาธารวเสน วาติ อาห-‘ปริจฺฉิชฺชติ’จฺจาทิ.

อิติสัททะนี้ ในอรรถว่า อิทัง (นี้), ความสัมพันธ์คือ คำนี้แสดงว่า 'กวจิ' (บางครั้ง) พึงเป็นสิ่งที่ลบได้, ถามว่า 'อย่างไร' จึงกล่าวว่า 'ตามการใช้' (ปโยคานุสาริตัง), ถามว่า 'ของใคร' จึงกล่าวว่า 'ของการกระทำคือการลบเบื้องหลัง' (การิยัสสะ ปรโลปัสสะ), ถามว่า 'ด้วยเหตุอะไร' จึงกล่าวว่า 'ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า กวจิ' (กวจิคคหเณนะ), ถามว่า 'ที่ไหน' จึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ คือในสูตรนี้' (อิหะ อิมัสมิง สุตเต), ด้วยการแสดงตามการใช้นั้น, 'ตามการใช้' คือโดยไม่ล่วงพ้นการใช้ตามคัมภีร์ (อาคมปโยคานติกกเมนะ), การลบเบื้องหลังพึงมีโดยแน่นอนในฝ่าย 'หอนติ' เป็นต้น, พึงมีในฝ่าย (ไม่แน่นอน) ใน 'ลตาวา' เป็นต้น, ย่อมสำคัญอย่างนี้ว่า 'เพราะศัพท์ว่า กวจิ ซึ่งสำเร็จในอรรถว่า กัสมิง (ในที่ไหน) มีการกล่าวถึงอรรถที่ไม่แน่นอน และเป็นตัวทำวิเศษณ์แก่อรรถที่ไม่แน่นอนนั่นเอง จึงกล่าวถึงอรรถที่ไม่แน่นอนในที่ทั้งปวง, ศัพท์ว่า กวจิ นั้น ย่อมแสดงวิธีที่เป็นนิจจะ อนิจจะ และอสันตะ ตามคัมภีร์, ในบรรดาวิธีเหล่านั้น ฝ่ายที่เป็นนิจจะ มี 'หอนติ' เป็นต้น เป็นวิสัยของการลบเบื้องหลังเท่านั้น, ฝ่ายที่เป็นอนิจจะ มี 'ลตาวา' เป็นต้น เป็นวิสัยแม้ของการลบเบื้องหน้า เพราะเป็นสาธารณะแก่ทั้งสองอย่าง, ด้วยเหตุนี้ การลบเบื้องหลังจึงมีโดยแน่นอนบ้าง ไม่แน่นอนบ้าง, ส่วนฝ่ายที่เป็นอสันตะ มี 'สัทธินทริยัง' เป็นต้น เป็นวิสัยของการลบเบื้องหน้าเท่านั้น เพราะถูกละทิ้งโดยประการทั้งปวงในที่นี้', ในบรรดาฝ่ายทั้งสามนี้ ฝ่ายที่เป็นนิจจะและอนิจจะเท่านั้นเป็นรูปของอัปปวาทะ (ข้อยกเว้น)... เพราะเป็นตัวห้ามการลบเบื้องหน้าโดยประการทั้งปวง หรือเป็นตัวกำหนดการลบเบื้องหลังใน 'หอนติ' เป็นต้น, แต่ไม่ใช่ในฝ่ายที่เป็นอสันตะ... เพราะให้โอกาสแก่การลบเบื้องหน้าโดยประการทั้งปวง, ส่วน 'โลกัคโค' เป็นต้น เพราะศัพท์ว่า กวจิ เป็นตัวแสดงตามการใช้ เมื่อแสดงวิธีแม้ในนิจจะและอสันตะ ก็สำเร็จได้ด้วยการลบเบื้องหลัง จึงไม่มีความขัดแย้งที่พึงปรารถนา, ด้วยประการฉะนี้ เมื่อมีการรับเอาศัพท์ว่า กวจิ ความสำเร็จในสิ่งที่ปรารถนาพึงมีได้ โดยการละเว้นสิ่งที่ไม่ปรารถนาโดยประการทั้งปวง, ถามว่า 'เมื่อไม่มีสิ่งนั้นจะเป็นอย่างไร' จึงกล่าวความขัดแย้งในเมื่อไม่มีสิ่งนั้นว่า 'อัญญเต' เป็นต้น, ย่อมมีโดยปริยาย คือ เมื่อไม่มีการรับเอาศัพท์ว่า กวจิ สูตรว่า 'ปโร' พึงมี, เมื่อเป็นเช่นนั้น สูตรทั้งสองพึงมีวิสัยเดียวกันและมีกำลังเท่ากัน, ในที่นั้น เพราะไม่มีวิปปฏิเสธ (ความขัดแย้ง) เพื่อมิให้คำของอาจารย์ผู้เป็นประมาณไร้ประโยชน์ จึงมีความหมายว่า ย่อมมีโดยวาระ (ผลัดกัน), ด้วยเหตุแห่งการมีอยู่โดยปริยายนี้ พึงมีในฝ่าย (ไม่แน่นอน) เท่านั้น คือ ใน 'ลตาวา' เป็นต้น เมื่อการลบเบื้องหน้าเป็นไปโดยปริยาย การลบเบื้องหลังก็ไม่เป็นไปโดยปริยาย ดังนั้น การลบเบื้องหลังพึงมีในฝ่าย 'ลตาวา' เท่านั้น, ความสัมพันธ์คือ ใน 'หอนติ' เป็นต้น จะไม่เป็นนิจจะ (แน่นอน), และการมีอยู่โดยปริยายนั้น, 'โข' เป็นนิบาตทำบทให้เต็ม, 'ปฏิปทา' คือบทต่อบท (ปทัมปทัง ปฏิ) ย่อมมีได้แม้ด้วยการละเว้นบางส่วน, ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ในที่ไหนเลย', ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า 'เพราะมีความประสงค์จะเป็นวิกัปในที่ทั้งปวง ย่อมขัดขวาง 'สัทธินทริยัง' เป็นต้น แม้ในสูตร 'น ทเววา' (1-28) รูปที่ไม่พึงประสงค์มี 'หอนติ' เป็นต้น ก็ย่อมสำเร็จ', 'ไม่พึงประสงค์อย่างนี้' คือ วิธีการกำหนดวิกัปตามที่กล่าวมานี้ ผู้รู้ลักษณะแห่งศัพท์ไม่ปรารถนาเลย, ย่อมสำเร็จความนั้นด้วยคำว่า 'ปโรโลโป หิ' เป็นต้น, อนึ่ง เมื่อมีการลบเบื้องหลังในฝ่ายอนิจจะ ในที่ที่ถูกละทิ้งนั้น เพราะการดำเนินไปของอุสสัคคะ (กฎทั่วไป) รูปสองอย่างคือ 'ลตาวา' และ 'ลเตวา' ย่อมสำเร็จ, ดังนั้น ด้วยศัพท์ว่า กวจิ ที่แสดงตามการใช้ ความเป็นไปได้แห่งการใช้ 'หอนติ' 'สัทธินทริยัง' 'ลตาวา' และ 'ลเตวา' จึงมีอยู่, ถึงกระนั้น ในฝ่ายอนิจจะ เพราะความสำเร็จแห่งรูปที่สามว่า 'ลตา อิวะ' จึงพึงมีโดยปริยาย ดังที่คาดคะเนไว้ด้วยคำว่า 'นนุ จ' เป็นต้น, อนึ่ง เมื่อมีศัพท์ว่า กวจิ ในสูตร 'ปโร กวจิ' เพราะเป็นรูปอัปปวาทะ การดำเนินไปโดยปริยายจะเป็นได้อย่างไร? เมื่อคำึงถึงสิ่งนี้ จึงกล่าวว่า 'นายัง โทโส' เป็นต้น เพื่อแสดงการดำเนินไปโดยปริยายในฝ่ายอนิจจะ และเพื่อแสดงว่าไม่มีโทษในการดำเนินไปโดยปริยายแม้ในรูปทั้งสามของอัปปวาทะ ด้วยสูตร 'น ทเววา', ด้วยคำว่า 'ตถาหิ' เป็นต้น ย่อมสำเร็จความที่ปริยายถูกแสดงด้วยสูตร 'น ทเววา' นั่นเอง, และการดำเนินไปในอรรถเดียวกันนั้น ย่อมไม่สำเร็จหากปราศจากปริยาย... อธิบายว่า ความเป็นไปในขณะเดียวกันไม่มี, ถามว่า 'เมื่อไม่มี กวจิ ในการดำเนินไปโดยปริยาย ก็ไม่พึงมีปริยาย เพราะไม่มีการประสบโทษตามที่กล่าวมาแล้ว, แต่ในวิสัยที่ต่างกัน ด้วยการดำเนินไปของการลบเบื้องหน้าและเบื้องหลัง เมื่อมีการห้ามด้วยสูตร 'น ทเววา' รูปสามอย่างคือ 'ลเตวา' 'ลตาวา' 'ลตา อิวะ' ย่อมสำเร็จ' เมื่อคำนึงถึงการโต้แย้งนี้ จึงกล่าวว่า 'น เจ' เป็นต้น, ในที่นั้น ย่อมกล่าวถึงโทษด้วยคำว่า 'ตถา จ สติ' เป็นต้น, ความสัมพันธ์คือ เพราะมีการแสดงว่า ในบางที่ เช่น 'เทมิ' เป็นต้น เป็นการลบเบื้องหน้าโดยแน่นอนเท่านั้น, ในบางที่ เช่น 'หอนติ' เป็นต้น เป็นการลบเบื้องหลังโดยแน่นอนเท่านั้น, หรือโดยวิกัป ในบางที่ เช่น 'ยโถทกัง' 'ยถาอุทกัง' เป็นต้น เป็นการลบเบื้องหน้าเท่านั้น, ในบางที่ เช่น 'อิติปิ' 'อิจจปิ' เป็นต้น เป็นการลบเบื้องหลังเท่านั้น, ในบางที่ เช่น 'ลเตวา' 'ลตาวา' 'ลตา อิวะ' เป็นต้น เป็นการลบทั้งสองอย่างโดยปริยาย, และในที่นี้ ด้วยการแสดงความเป็นววัตถิตวิภาสาของ 'อิติปิ' เมื่อมีการลบเบื้องหลังด้วยศัพท์ว่า กวจิ และเมื่อการลบเบื้องหน้าพึงมีในที่อื่น ด้วยอานุภาพของ กวจิ ที่ตามมาในสูตร 'น ทเววา' ย่อมเป็นการห้ามโดยแน่นอน จึงเป็น 'อิจจปิ' เท่านั้น, ย่อมสัมพันธ์กันในสูตรนั้นๆ, 'ปริจเฉทะ' (การกำหนด) คือ โดยอำนาจแห่งกรรม หรือโดยอำนาจแห่งอาธาระ จึงกล่าวว่า 'ย่อมถูกกำหนด' (ปริจฉิชชติ) เป็นต้น

---

๒๘. นทฺเว

๒๘. น ทเว

---

ตตฺถจาติ จสทฺเทน ภวิตพฺพํ, ตถา จ สติ อญฺโญญฺญานชฺฌาสิ ตํ ยโถทกํ ยถาอุทกํตฺยาทิ อิติปิ อิจฺจปิจฺจาทิจ สงฺคหิตํ ภวตีติ, ปุพฺพโลเป ปรโลเป จ ปริยาเยน สมฺปตฺเต ทฺวินฺนมฺปิ ปกฺเข อภาเว สติ กถมิทํ ยุชฺชตีติ โจเทติ‘ยชฺเชว’มิจฺจาทินา, ยชฺเชวนฺติ หิ อยํ นิปาตสมุทาโย อนิฏฺฐาปาทนารมฺภ วตฺตเต, เอวญฺเจ คยฺหตีติ อตฺโถ, ตเทติ อตฺถโต วิญฺญายติ, นิจฺจํ สนฺธิการิยาภาเว การณมาห-‘อุปสิเลสา ภาวโต’ติ, ตเทว สมตฺเถติ อีทิเสสุ หิ’จฺจาทินา, วตฺตุมิฏฺฐตฺตาติ อิมินา สนฺนิกํโส วณฺณาน มทฺธมตฺตกาลพฺยวธานา ปจฺจาสตฺติ, สนฺนิกํสสฺเสตสฺส วจนิจฺฉายํ สติเยว สนฺธิการิยํ โหตีติ ทีเปติ, อุปสิเลสาภาโว วาติ อุปสิเลสาภาโว เอว ภวติ, นาญฺญถาติ อธิปฺปาโย, ตทภาเวจาติ ตสฺส อุปสิเลสสฺส อภาเว จ, สนฺธิการิยาภาเว การณมาห-‘กาลนฺตเรน พฺยวธานา’ติ, กาลนฺตเรนาติ อุภยตฺถ ฐิตวณฺณาน มุจฺจารณกาลโต อญฺเญน มชฺฌปฺปติตกาเลน, สนฺธิ โหเตว… สนฺนิกํสวจนิจฺฉาวเสน อุปสิเลสภาวโต, พุทฺธ วีร อตฺถุราชปุตฺตํ อชรามโรติ เฉโท, ยทิปิ สพฺพมฺเปตํ ยชฺเชวํตฺยาทินา วุตฺตํ กฺวจิ สทฺทปฺปภาเวเนว สิชฺฌติ, ตถาปิ ปกาโร-ยมฺปิ สตฺเถ โยเชตพฺโพ วาติ ทสฺเสตุํ วุตฺโต.

ในคำว่า ตตฺถ จ นั้น พึงมีด้วยศัพท์ว่า จ และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความไม่ก้าวก่ายกันและกัน เช่น ยโถทกัง ยถาอุทกัง เป็นต้น และ อิติปิ อิจจปิ เป็นต้น ก็ย่อมถูกรวบรวมไว้ เมื่อการลบพยางค์หน้าและการลบพยางค์หลังสำเร็จโดยปริยาย และเมื่อไม่มีทั้งสองฝ่าย สิ่งนี้จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร? จึงโต้แย้งด้วย ยชฺเชวํ เป็นต้น คำว่า ยชฺเชวํ นี้ เป็นกลุ่มของนิบาตที่ใช้ในการปรารภเพื่อแสดงสิ่งที่ไม่พึงประสงค์ ความหมายคือ 'ถ้าถูกรับเอาอย่างนี้' สิ่งนั้นย่อมรู้ได้โดยอรรถ ย่อมกล่าวถึงเหตุแห่งการไม่มีการกระทำสนธิโดยแน่นอนว่า 'เพราะไม่มีการเชื่อมติดกัน' ย่อมสนับสนุนสิ่งนั้นด้วย อีทิเสสุ หิ เป็นต้น 'เพราะเป็นที่พึงประสงค์ที่จะกล่าว' ด้วยเหตุนี้ สันนิกังโส (ความใกล้ชิด) คือความใกล้ชิดของอักษรที่ถูกคั่นด้วยระยะเวลาเพียงครึ่งมาตรา ย่อมแสดงว่า เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงความใกล้ชิดนี้ การกระทำสนธิย่อมมีอยู่ 'การไม่มีการเชื่อมติดกัน' คือ การไม่มีการเชื่อมติดกันเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น (เป็นความหมาย) และเมื่อไม่มีการเชื่อมติดกันนั้น ย่อมกล่าวถึงเหตุแห่งการไม่มีการกระทำสนธิว่า 'เพราะถูกคั่นด้วยระยะเวลา' 'ด้วยระยะเวลา' คือ ด้วยระยะเวลาที่อยู่ตรงกลางที่แตกต่างจากเวลาออกเสียงของอักษรที่อยู่ในทั้งสองที่ สนธิย่อมมีอยู่... เพราะมีการเชื่อมติดกันตามความประสงค์ที่จะกล่าวถึงความใกล้ชิด การตัดบทคือ พุทฺธ วีร อตฺถุ ราชปุตฺตํ อชรามโร (พระพุทธเจ้าผู้กล้าหาญ ขอให้ราชบุตรไม่แก่ไม่ตาย) ถึงแม้ทั้งหมดนี้ที่กล่าวด้วย ยชฺเชวํ เป็นต้น จะสำเร็จด้วยอานุภาพของคำว่า กวจิ ก็ตาม แต่ก็กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า แม้ประการนี้ก็พึงนำไปใช้ในคัมภีร์ด้วย

---

๒๙. ยุว

๒๙. ยุวา (หนุ่มสาว)

---

นนุ [Pg.50] สุตฺเต ‘ลุตฺตา’ติ ปญฺจมี นิทฺเทสา ‘ปเรส’นฺติ โหตุ, ‘ยถากฺกมํ’ติ ตุ วจนาภาเว กถํ ยถากฺกมนฺตีทํ วุตฺตนฺติ อาห-‘สเม’จฺจาติ, สมา สงฺขฺยา คณนา เยสุ เต สมสงฺขฺยา-อุทฺเทสิโน อนุเทสิโน จ, อุทฺทิสนํ ปฐมํ นิทฺทิสนํ อุทฺเทโส, อนุทิสนํ ปจฺฉา กถนํ อนุเทโส, อุทฺเทโส อนุเทโส เอสมตฺถีติ อุทฺเทสิโน อนุเทสิโน, เตสํ สมสงฺขฺยานมุทฺเทสีนํ อนุเทสีนญฺจ, อิวณฺณุวณฺณาหิ อุทฺเทสิโน ทฺเว, เอ โอการา อนุเทสิโน จ ทฺเวติ อุทฺเทสีนมนุเทสีนญฺจ ฐานฺยาเทสานํ สมสงฺขฺยา สิยา, สติยญฺจ ตสฺสํ ยถากฺกม มาทสา วิธียนฺเต, โลกโต สิทฺธิมุปทสฺเสติ ‘ตถาหิ’จฺจาทินา. อว…เป… เอ โอติ ปเรสํ มตํ, วิปฺปฏิปตฺตีติ วิรุทฺธา ปฏิปตฺติ ปฏิชานนํ, ปเร ‘‘สติปิ เหฏฺฐา วาคฺคหเณ‘กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต’ติ สุตฺเต กฺวจิคฺคหณกรณโต อวณฺเณ เอว ลุตฺเต อสวณฺโณ วิธิ โหติ, ตโต อิธ น โหติ ทิฏฺฐุปาทาน’’นฺติ วทนฺติ, กฺวจีติ อธิกาโร อิธ น โหติ มหุสฺสโว มาตูปฏฺฐานนฺติ, ปติสทฺโท อาธารตฺโถ, เตน สมานาธิกรโณ อุรสทฺโทปีติ อุรสฺมินฺติ นิจฺจ สมาสตฺตา อสกปเทน วิคฺคเห กเต ‘‘อสงฺขฺยํ วิภตฺติ’’จฺจาทินา (๓-๒) สุตฺเตน อสงฺขฺยสมาโสติ ทสฺเสตุมาห-‘วิภตฺยตฺเถสงฺขฺยสมาโส’ติ, เอตฺถ ปน ยุวณฺณานนฺติ สํสามิ สมีปสมูห วิการาวยวาทีสุ ฐานฺยาเทสสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, ตสฺมา อิวณฺณุวณฺณานํ ฐาเน เอ โออาเทสา โหนฺตีติ อตฺโถ, ฐานมฺปน ติธา อปกํโส นิวตฺติ ปสงฺโค เจติ, ตตฺถ คุนฺนํ ฐาเน อสฺสา สมฺพนฺธียนฺตุ ติ อปกํโส ฐานสทฺทสฺสตฺโถ, ‘‘เสมฺหสฺส ฐาเน กฏุกโมสธํ ทาตพฺพ’’นฺติ นิวตฺติ ‘‘ทพฺภานํ ฐาเน สเรหิ อตฺถริตพฺพ’’นฺติ ปสงฺโค, เตสุ อิธ ปฐมทุติยา น ยุชฺชนฺติ… นิจฺจตฺตา สทฺทตฺถสมฺพนฺธสฺส อปนยนวินาสา น ยุชฺชนฺตีติ, ตติโย ตุ (ยุชฺชติ)… สุตฺเต อตฺถาภิธานาย อิวณฺณุวณฺณานํ ปวตฺติปฺปสงฺเค ตทตฺถาภิธานาเยว เอโออาเทสา ภวนฺตีติ.

ในสูตร ‘ลุตฺตา’ (ลบแล้ว) เป็นปัญจมีวิภัตติ จึงเป็น ‘ปเรสํ’ (ของบทหลัง) แต่เมื่อไม่มีคำว่า ‘ยถา กฺกมํ’ (ตามลำดับ) จะกล่าวว่า ‘ยถา กฺกมํ’ นี้ได้อย่างไร จึงกล่าวว่า ‘สเม’ (เท่ากัน) เป็นต้น. บทตั้งและบทตามมีจำนวนเท่ากัน คือมีจำนวนนับเท่ากัน. การแสดงก่อนคือ ‘อุทฺเทโส’ (บทตั้ง), การกล่าวภายหลังคือ ‘อนุทฺเทโส’ (บทตาม). บทตั้งและบทตามมีอยู่ จึงเรียกว่า ‘อุทฺเทสิโน อนุทฺเทสิโน’ (ผู้มีบทตั้งและบทตาม). สำหรับบทตั้งและบทตามที่มีจำนวนเท่ากันเหล่านั้น, บทตั้งคือ อิ-วรรณะและอุ-วรรณะมีสอง, บทตามคือ เอ-โอ-การะก็มีสอง. ดังนั้น บทตั้งและบทตามของฐานและอาเทศจึงมีจำนวนเท่ากัน. เมื่อมีจำนวนเท่ากันนั้น อาเทศทั้งหลายย่อมถูกบัญญัติไปตามลำดับ. แสดงความสำเร็จจากโลกด้วยคำว่า ‘ตถาหิ’ (เพราะเหตุนั้น) เป็นต้น. อว...เป... เอ โอ เป็นความเห็นของอาจารย์พวกอื่น. วิปปฏิปัตติ คือ การปฏิบัติที่ขัดแย้งกัน. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “แม้จะมีการตามมาของคำว่า ‘วา’ ในเบื้องล่าง แต่เพราะมีการทำ ‘กฺวจิ’ ศัพท์ในสูตร ‘กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต’ (เมื่ออักษรไม่เสมอกันถูกลบไปในบางแห่ง) จึงมีการบัญญัติอักษรที่ไม่เสมอกันเมื่ออวรณะถูกลบไปเท่านั้น. ดังนั้น ในที่นี้จึงไม่มีทิฏฐุปาทาน.” คำว่า ‘กฺวจิ’ เป็นอธิการ ในที่นี้ไม่มี ‘มหุสฺสโว มาตูปฏฺฐานํ’ (งานฉลองใหญ่ การปรนนิบัติมารดา). คำว่า ‘ปติ’ มีความหมายว่า ‘อาธาระ’ (ที่รองรับ). ด้วยเหตุนั้น คำว่า ‘อุร’ ที่มีวิภัตติเดียวกันจึงเป็น ‘อุรสฺมึ’ (ในอก) เพราะมีการสมาสกันเป็นนิตย์. เมื่อแยกบทโดยไม่ใช้บทของตน จึงกล่าวว่า ‘วิภตฺยตฺเถสงฺขฺยาสมาโส’ (อสังขยาสมาสในอรรถแห่งวิภัตติ) เพื่อแสดงว่าเป็นอสังขยาสมาสด้วยสูตร ‘อสงฺขฺยํ วิภตฺติ’ (3-2) เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า ‘ยุวณฺณานํ’ (แห่งอิและอุวรรณะ) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ของฐานและอาเทศในความหมายของความเกี่ยวข้อง, ความใกล้เคียง, หมู่, การเปลี่ยนแปลง, ส่วนประกอบ เป็นต้น. ดังนั้น จึงมีความหมายว่า เอ และ โอ เป็นอาเทศในที่ของ อิ-วรรณะและอุ-วรรณะ. ส่วน ‘ฐาน’ นั้นมีสามอย่าง คือ อปกังสะ (การดึงลง), นิวัตติ (การหยุด), และปสังคะ (การพาดพิง). ในบรรดาเหล่านั้น ‘อปกังสะ’ คือความหมายของคำว่า ‘ฐาน’ ที่ว่า “ในที่ของโคทั้งหลาย จงผูกม้า.” ‘นิวัตติ’ คือ “ในที่ของเสมหะ ควรให้ยาขม.” ‘ปสังคะ’ คือ “ในที่ของหญ้าคา พึงปูด้วยหญ้าคมบาง (สระ).” ในบรรดาเหล่านั้น ข้อแรกและข้อที่สองในที่นี้ไม่สมควร... เพราะความเป็นนิตย์ การนำออกและการทำลายความสัมพันธ์ของเนื้อความจึงไม่สมควร. ส่วนข้อที่สาม (สมควร)... ในสูตร เมื่อมีการพาดพิงถึงการใช้ อิ-วรรณะและอุ-วรรณะเพื่อแสดงเนื้อความ อาเทศ เอ และ โอ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อแสดงเนื้อความนั้นเอง.

---

๓๐. ยวา

๓๐. ยวา

---

‘‘สตฺตมิยํ [Pg.51] ปุพฺพสฺเส’’ติ (๑-๑๔) ปุพฺพสฺส การิยวิธานโต สตฺตมี นิทฺทิฏฺฐสฺส ปรตา วิญฺญายตีติ วุตฺติยํ ‘ปเร’ติ วุตฺตํ, เอวมุปริปิ, ปเรหิ อิจฺจสฺส อชฺฌิณมุตฺโต’ติ สาเธตุํ ‘‘สพฺโพจนฺติ’’ ‘‘อชฺโฌ อธี’’ติ จ สุตฺติตํ, เตสมิธ ปจฺจกฺขาตภาวทสฺสนตฺถมาห-‘อิท’มิจฺจาทิ, อพฺภกฺขานนฺติ อิมินาว สิทฺธนฺติ ‘‘อพฺโภ อภี’’ติ จ น วตฺตพฺพํ, อิติ+อสฺส อิติ ฐิเต ปรโลโปติ ทสฺสนตฺถํ ‘อิติ อสฺส ปรโลโป’ติ อาห, อนฺวคมาติอาทีสุ นิจฺจํ.

ในสูตร ‘สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺเส’ (1-14) เพราะมีการบัญญัติกิจของบทหน้า จึงเข้าใจได้ว่าบทที่ระบุด้วยสัตตมีวิภัตติเป็นบทหลัง. ดังนั้น ในวุตติจึงกล่าวว่า ‘ปเร’ (บทหลัง). เช่นเดียวกันในเบื้องบน. เพื่อแสดงว่า ‘อชฺฌิณมุตฺโต’ (หลุดพ้นจากภายใน) สำเร็จด้วยคำว่า ‘ปเรหิ’ จึงมีการอ้างสูตร ‘สพฺโพจนฺติ’ และ ‘อชฺโฌ อธี’. เพื่อแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นถูกปฏิเสธในที่นี้ จึงกล่าวว่า ‘อิทํ’ (สิ่งนี้) เป็นต้น. ‘อพฺภกฺขานํ’ (การกล่าวตู่) สำเร็จด้วยสิ่งนี้เอง จึงไม่ควรกล่าวว่า ‘อพฺโภ อภี’. เพื่อแสดงว่าเมื่อ ‘อิติ อสฺส’ ตั้งอยู่ มีการลบพยางค์หลัง จึงกล่าวว่า ‘อิติ อสฺส ปรโลโป’ (มีการลบพยางค์หลังของอิติ). ใน ‘อนฺวคมา’ (ติดตามไป) เป็นต้น เป็นนิตย์.

---

๓๑. เอโอ

๓๑. เอ โอ

---

ปุตฺตา เม+อตฺถิ, อสนฺโต+เอตฺถาติ ปทจฺเฉโท.

ปุตฺตา เม อตฺถิ (บุตรของเรามีอยู่), อสนฺโต เอตฺถ (ผู้ไม่ดีในที่นี้) เป็นการแยกบท.

---

๓๒. โคสฺส

๓๒. โคสฺส

---

อนฺตาเทสตฺโถติ ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๗) พาธกสฺส ‘‘ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา’’ติ (๑-๑๙) พาธเกน ‘‘วานุพนฺโธ’’ติ (๑-๑๘) สุตฺเตน อนฺตาเทสตฺโถ, เตเนว วุตฺตํ-‘พาธกพาธนตฺโถยมารมฺโภ’ติ, อววาเทเส ปุพฺพสรโลเป ทีเฆจ ควาสฺสํ, ควจฺฉนฺติ นิจฺจํ. อิทํ กถํ สิชฺฌตีติ สมฺพนฺโธ, อิทนฺติ ยถริเวจฺจาทิกํ, กึ วินา สิชฺฌตีติ อาห-‘เอวาทิสฺสา’ติอาทิ, เอวสฺส อาทิเอกาโร เอวาทิ, ตสฺส, ริอาเทสมนฺตเรนาติ สมฺพนฺโธ, จสทฺโท อฏฺฐานปฺปยุตฺโต, รสฺสวิธานญฺจาติ โยชนีโย, กเตปิ ตสฺมินฺติ ตสฺมึ สุตฺเต วิหิเต จ, น สิชฺฌตีติ เอวาทิสฺส ริอาเทโส น กโตติ กตฺวา วุตฺตํ, ภุสํ+เอวาติ (ปน) ฐิเต มหาวุตฺตินา เอวาทิสฺส อิอาเทเส รูปสิทฺธิ โหเตว, อิธ ปน ปการนฺตเรน ‘ภุสามิเว’ติ สาเธตุมาห ‘ตมฺปิ’จฺจาทิ.

เพื่อประโยชน์แก่อันตาเทศ คือ สูตร ‘วานุพนฺโธ’ (1-18) เป็นตัวขัดขวางของสูตร ‘ฐานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา’ (1-19) ซึ่งเป็นตัวขัดขวางของสูตร ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’ (1-17) จึงกล่าวว่า ‘อารมฺโภ อยํ พาธกพาธนตฺโถ’ (การเริ่มต้นนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อขัดขวางตัวขัดขวาง). ในอาเทศ อว, การลบสระหน้า และการทำให้ยาว เป็น ‘คาวสฺสํ’ (โคและม้า). ‘ควัจฉะ’ เป็นนิตย์. ‘อิทํ กถํ สิชฺฌติ’ (สิ่งนี้สำเร็จได้อย่างไร) เป็นความสัมพันธ์. ‘อิทํ’ (สิ่งนี้) คือ ‘ยถาริเวจฺจ’ (ตามที่ควร) เป็นต้น. ‘สำเร็จโดยปราศจากอะไร’ จึงกล่าวว่า ‘เอวาทิสฺสา’ (ของเอวาทิ) เป็นต้น. เอวาทิ คือ เอการะที่เป็นต้นของ เอว. ความสัมพันธ์คือ ‘ปราศจากริอาเทศ’. คำว่า ‘จ’ ใช้ในที่ที่ไม่ควรใช้. ควรเชื่อมโยงว่า ‘และการบัญญัติรัสสะ’. ‘กเตปิ ตสฺมึ’ (แม้เมื่อทำสิ่งนั้นแล้ว) คือ เมื่อบัญญัติในสูตรนั้นแล้ว. ‘น สิชฺฌติ’ (ไม่สำเร็จ) กล่าวโดยถือว่าไม่ได้ทำริอาเทศของเอวาทิ. แต่เมื่อ ‘ภุสํ เอว’ ตั้งอยู่ การสำเร็จรูปย่อมมีได้ด้วยการทำอิอาเทศของเอวาทิโดยมหาวุตติ. แต่ในที่นี้ เพื่อให้สำเร็จ ‘ภุสามิเว’ ด้วยวิธีอื่น จึงกล่าวว่า ‘ตมฺปิ’ (สิ่งนั้นก็) เป็นต้น.

---

๓๓. พฺยญฺช

๓๓. พฺยญฺช

---

รสฺสทีฆานนฺติ สุตฺเต อวุตฺเต กถํ รสฺสทีฆานนฺติ ลภติ อุทฺเทสิโนติ อาห-‘ทีฆสฺสา’ติอาทิ, ทีฆสฺสาติ รสฺสสฺสาติ จ ฐานสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, ปจฺจาสตฺยาติ ฐานโส ปจฺจาสตฺยา, อิทญฺจ นิสฺสย วเสน [Pg.52] วุตฺตํ, นิสฺสยกรณเมโก สตฺถาคโต ญาโยติ, อิธ นิจฺจํ-วีตินาเมติ ถุลฺลจฺจยํ, อิธ น โหติ-ชโน สายํ.

เมื่อไม่ได้กล่าวคำว่า ‘รสฺสทีฆานํ’ ไว้ในสูตร จะได้บทว่า ‘รสฺสทีฆานํ’ อันเป็นบทที่ระบุไว้ได้อย่างไร จึงกล่าวว่า ‘ทีฆสฺสา’ เป็นต้น. คำว่า ‘ทีฆสฺสา’ และ ‘รสฺสสฺสา’ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์แห่งฐาน. คำว่า ‘ปจฺจาสตฺยา’ คือ โดยความใกล้ชิดแห่งฐาน. และคำนี้กล่าวโดยอาศัยนิสสัย. วิธีการทำนิสสัยเป็นแนวทางที่สืบทอดกันมาโดยอาจารย์ท่านหนึ่ง. ในที่นี้เป็นนิตย์ เช่น ‘วีตินาเมติ ถุลฺลจฺจยํ’. ในที่นี้ไม่มี เช่น ‘ชโน สายํ’.

---

๓๔. สร

๓๔. สระ

---

ฐานสมฺพนฺเธติ ฐิติ ฐานํ ปสงฺโค, สมฺพนฺธนํ-สมฺพนฺโธ, ฐานฺยาเทสภาวลกฺขโณ ฐาเนโยคนิมิตฺตภูโต สมฺพนฺโธ ฐานสมฺพนฺโธ ตสฺมึ, ทฺเว รูปานิ โหนฺตีติ อิมินา น สรูปปฺปธาโนติ ทสฺสิตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ, เหตุมาห-‘พหุวจนนิทฺเทสา’ติ, ทฺเว รูปานิโหนฺตีตฺยาทิ วจนมิทํ ทสฺเสติ ‘‘สรูปปฺปธาเนปิ ทฺวิสทฺเท ทฺวิสทฺทสามญฺเญน สงฺขฺยาทฺวิสทฺทานุสิฏฺฐํ นปฺปยุชฺชเต, ตสฺส (ปน) สงฺขฺเยยฺยวจนสงฺขฺยาภาวา เอกวจนเมว ( ) โหตี’’ติ, อิมินา จ-ตฺถปฺปธาโน-ยํ นิทฺเทโส น สรูปปฺปธาโนติ ทสฺเสติ, อธิปติปจฺจโย อธิปติปฺปจฺจโยติ อนิจฺจํ, อิธ น โหติ อิธ โมทตีติ, ตํ ขณนฺติ เอตฺถ เอกงฺควิกลํ ปจฺจุทาหรณนฺติ สรมฺหา ปรตฺตาภาวา น ทฺวิตฺตํ.

ในคำว่า ‘ฐานสมฺพนฺเธ’ (ในความสัมพันธ์แห่งฐาน) ‘ฐิติ’ (การตั้งอยู่) คือ ‘ฐานะ’ คือ ‘ปสังคะ’ (การประจวบ). ‘สัมพันธนะ’ (การผูกพัน) คือ ‘สัมพันธะ’ (ความสัมพันธ์). ความสัมพันธ์ที่มีลักษณะเป็นภาวะแห่งฐานีและอาเทศ ซึ่งเป็นนิมิตในการประกอบในฐานะ เรียกว่า ‘ฐานสัมพันธะ’ ในความสัมพันธ์แห่งฐานนั้น. ด้วยคำว่า ‘ทฺเว รูปานิ โหนฺติ’ (ย่อมมี 2 รูป) แสดงว่าบทนี้ไม่ได้มีรูปเป็นประธาน. ท่านกล่าวเหตุผลว่า ‘พหุวจนนิทฺเทสา’ (เพราะการระบุด้วยพหูพจน์). คำว่า ‘ทฺเว รูปานิ โหนฺติ’ เป็นต้นนี้ แสดงว่า 'แม้เมื่อมีรูปเป็นประธาน ในศัพท์ว่า ทฺวิ (สอง) กฎเกณฑ์ที่สอนเกี่ยวกับศัพท์สังขยาว่า ทฺวิ โดยทั่วไป ก็ไม่ถูกนำมาใช้ เพราะศัพท์นั้นไม่มีพจน์และจำนวนตามสิ่งที่ถูกนับ จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น'. และด้วยคำนี้ แสดงว่าการระบุนี้มีความหมายเป็นประธาน ไม่ใช่มีรูปเป็นประธาน. ‘อธิปติปจฺจโย’ เป็น ‘อธิปติปฺปจฺจโย’ เป็นอนิจจะ. ในที่นี้ไม่มี เช่น ‘อิธ โมทติ’. คำว่า ‘ตํ ขณํ’ ในที่นี้เป็นตัวอย่างค้านที่ขาดองค์ประกอบไปหนึ่ง เพราะไม่มีความเป็นเบื้องหลังแห่งสระ จึงไม่มีการซ้อน.

---

๓๕. จตุ

๓๕. จตุ

---

ตพฺพคฺเค ตติยปฐมาติ กสฺมา วุตฺตํ จตุตฺถ (ทุติย) สทฺเทหิ วคฺคกฺขเรสฺเวว คยฺหมาเนสุ ตถา นิทฺเทโส ยุตฺโต, น หิ จตุนฺนมฺปูรโณ จตุตฺโถ ทฺวินฺนมฺปูรโณ ทุติโยติ อกฺขราเยว วุจฺจนฺตีติ อาสงฺกิย ‘วินาปี’ติอาทิมาห, อกฺขเร อกฺขรวิสเย จตุตฺถาทิ โวหาโร กรียมาโน วคฺคคฺคหณํ วินาปิ วคฺคกฺขเรเยว รุฬฺโห ปสิทฺโธติ สมฺพนฺโธ, เหตุมฺหิ อิติสทฺโท, ยโต เอวํ, ตสฺมา การณา ‘ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา’ติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย, ตพฺพคฺเคติ จตุตฺถทุติยา ยสฺมึ, ตสฺมึเยว วคฺเคติ อตฺโถ, ปจฺจาสตฺตีติ ปติ อาปุพฺพา ‘สท-วิสรณคตฺยวสาทเนสุ’อิจฺจสฺมา อิตฺถิยํ ภาเวตฺติมฺหิ นิปฺผชฺชตีติ ทสฺเสตุมาห-‘ปจฺจาสีทน’มิจฺจาทิ, ยถาโยคฺคนฺติ จตุตฺถกฺขเร จตุตฺถสฺส ตติโย ทุติยกฺขเร ทุติยสฺส ปฐโมติ เอวํ โยคฺคมนติกฺกมฺม, ธสฺส ทภาโวติ อิมินาว ปุพฺพสฺส ธสฺส ทตฺตมุปลกฺเขติ, ตถา ยสตฺเถโรติ. เถโรติ เอตฺถ เอกาโร วคฺคกฺขโร [Pg.53] น โหตีติ ตสฺมึ ตวคฺคทุติยกฺขรสฺส ตสฺส โต ปฐโม น โหติ. ปนฺโถติ เอตฺถ ตวคฺค ทุติยกฺขเรน ถกาเรน ตพฺพคฺคภูเต นกาเร สตีปิ น โส ตพฺพคฺคทุติยกฺขโรติ น ตสฺส ปฐโม โต, เอตฺถ นิคฺโฆโส นิโฆโสติอาทิ อนิจฺจํ, ทฑฺโฒ นิฏฺฐานนฺติ นิจฺจํ.

เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา’ (ในวรรคนั้น เป็นพยัญชนะที่ 3 และที่ 1) ในเมื่อเมื่อถือเอาด้วยศัพท์ว่า ‘จตุตฺถ’ (ที่ 4) และ ‘ทุติย’ (ที่ 2) ในอักษรวรรคทั้งหลายเท่านั้น การระบุเช่นนั้นก็สมควรแล้ว เพราะอักษรเท่านั้นที่ถูกเรียกว่า ‘จตุตฺโถ’ และ ‘ทุติโย’ ท่านจึงสงสัยแล้วกล่าวคำว่า ‘วินาปิ’ เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ การเรียกชื่อว่า ‘จตุตฺถ’ เป็นต้น ในอักษรและในวิสัยแห่งอักษร แม้ปราศจากการระบุคำว่า วรรค ก็เป็นที่รู้กันในพยัญชนะวรรคเท่านั้น. อิติ ศัพท์ ใช้ในอรรถเหตุผล. เพราะเป็นเช่นนั้น ด้วยเหตุนั้น จึงมีอธิบายว่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา’. คำว่า ‘ตพฺพคฺเค’ หมายถึง ในวรรคที่มีพยัญชนะที่ 4 และที่ 2 นั้นเอง. เพื่อแสดงว่าคำว่า ‘ปจฺจาสตฺติ’ (ความใกล้ชิด) สำเร็จมาจาก ‘สท’ ธาตุ ในความหมายว่า ‘วิสรณะ’ ‘คติ’ และ ‘อวสาทนะ’ มี ‘ปติ’ และ ‘อา’ นำหน้า ในอรรถภาวะที่เป็นอิตถีลิงค์ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปจฺจาสีทนํ’ เป็นต้น. คำว่า ‘ยถายคฺคํ’ (ตามควร) คือ ไม่ล่วงเลยความเหมาะสม เช่น เป็นพยัญชนะที่ 3 ของพยัญชนะที่ 4 และเป็นพยัญชนะที่ 1 ของพยัญชนะที่ 2. ด้วยคำว่า ‘ธสฺส ทภาโว’ นี้เอง ย่อมกำหนดถึงความเป็น ท แห่ง ธ ตัวหน้า. เช่นเดียวกันในคำว่า ‘ยสตฺเถโร’. ในคำว่า ‘เถโร’ นี้ เอการะไม่ใช่พยัญชนะวรรค ดังนั้น ในพยัญชนะที่ 2 แห่งตวรรค (คือ ถ) จึงไม่มีการทำเป็นพยัญชนะที่ 1 คือ ต. ในคำว่า ‘ปนฺโถ’ นี้ แม้จะมี นการะ ซึ่งเป็นพยัญชนะในวรรคเดียวกันกับ ถการะ ซึ่งเป็นพยัญชนะที่ 2 แห่งตวรรค แต่ นการะนั้นไม่ใช่พยัญชนะที่ 2 แห่งวรรคนั้น จึงไม่มีการทำเป็นพยัญชนะที่ 1 คือ ต. ในที่นี้ ‘นิคฺโฆโส นิคฺโฆโส’ เป็นต้น เป็นอนิจจะ. ‘ทฑฺโฒ นิฏฺฐานํ’ เป็นนิตย์.

---

๓๖. วิติสฺส

๓๖. วิติสฺส

---

อิติสทฺโท-นุกรณํ. นิปาตสฺส ปกติวิยา-นุกรณํ ภวติ, อนุกรณญฺจ ทฺวิธา อสาธุสทฺทรูปํ สาธุสทฺทรูปนฺติ, เตสุ ภารวาหโก โกจิ เตน ปีฬิโต ‘อโห ภาโร’ติ วตฺตพฺเพ สตฺติเวกลฺลา ‘อโห พาล’ อิจฺจาห, ตํสมีปวตฺตี ‘กิมยมาเห’ติ เกนจิ ปุฏฺโฐ สมาโน ‘อโห พาล อิจฺจยมาเห’ติ วทติ, อิธมสาธุสทฺทรูปํ, อิตีติ ปน สาธุสทฺทรูปํ, ตสฺมา ตโต-นุการิเยนาตฺเถน สาตฺถกตฺตา ฐานสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี.

อิติ ศัพท์ เป็นการเลียนแบบ. การเลียนแบบย่อมมีแก่นิบาตเหมือนกับปกติ. และการเลียนแบบนั้นมี 2 อย่าง คือ รูปศัพท์ที่ไม่ถูกต้อง และรูปศัพท์ที่ถูกต้อง. ในบรรดารูปศัพท์เหล่านั้น คนแบกของบางคนถูกของนั้นทับ เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘อโห ภาโร’ แต่เพราะความอ่อนแรงจึงกล่าวว่า ‘อโห พาละ’. คนที่อยู่ใกล้เขา เมื่อถูกใครคนหนึ่งถามว่า ‘คนนี้พูดว่าอะไร’ จึงบอกว่า ‘เขากล่าวว่า อโห พาละ’. ในที่นี้เป็นรูปศัพท์ที่ไม่ถูกต้อง. ส่วนคำว่า ‘อิติ’ เป็นรูปศัพท์ที่ถูกต้อง. เพราะฉะนั้น เพราะมีความหมายด้วยอรรถที่ถูกเลียนแบบมาจากคำนั้น จึงเป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์แห่งฐาน.

---

๓๗. เอโอ

๓๗. เอโอ

---

นนุ ‘‘วิติสฺเสเว วา’’ติ (๑-๓๖) โวตฺยนุวตฺติย อวณฺเณ เอโอนํ โว โหตีติ จ สกฺกา วิญฺญาตุํ, ตถา สติ ‘อวณฺเณ กฺวจิ โว โหตี’’ติ วตฺตพฺพํ ‘อโหติ วา’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ โจทนมาสงฺกิยาห-‘โอการสฺสปิ’จฺจาทิ, ฐานิภาเวน นิทฺทิฏฺฐตฺตาติ ‘‘เอโอน’’นฺติ (๑-๓๑) วการาเทสสฺส วิชฺชมานตฺตา วการาเทสมฺปติ ปุน โอกาโร ฐานิภาเวน นิทฺทิสิตพฺโพ น สิยาติ อธิปฺปาเยนาห, น นิมิตฺตนฺติ เอโอนํ วการาเทสตฺถํ อวณฺโณ การณํ น โหตีติ อตฺโถ, อญฺญถาติ อวณฺณสฺส นิมิตฺตตฺเต, โอการํ น ปเฐยฺยาติ สมฺพนฺโธ, มการาคเม’ยาจ กมาคเต อคฺคมกฺขายตี’ติ, สฺเว ภวนฺติ วิคฺคยฺห ตนปฺปจฺจเย ตทฺธิตวุตฺติยํ วิภตฺติยา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ (๒-๑๑๙) โลเป อการาเทเส ทีเฆจ สฺยาทิมฺหิ สฺวาตนํ ทฺวิตฺเต หิยฺยตฺตนํ. สฺวาตนนฺติอาทีสุ นิจฺจํ, อิธ นโหติ ปเรจ น วิชานนฺตีติ.

มิใช่หรือว่า เมื่อบทว่า ‘โว’ ตามมา จากสูตรว่า ‘วิติสฺเสเว วา’ (1-36) ก็สามารถทราบได้ว่า ‘เมื่อมีอวรรณะอยู่เบื้องหน้า ย่อมมีการอาเทศ เอ และ โอ เป็น โว’. เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ควรกล่าวว่า ‘ในอวรรณะ ย่อมมี โว บ้าง’ เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘อโหติ วา’ เล่า? ท่านจึงยกข้อทักท้วงขึ้นแล้วกล่าวว่า ‘โอการสฺสาปิ’ เป็นต้น. ด้วยคำว่า ‘เพราะระบุโดยความเป็นฐานี’ ท่านจึงกล่าวโดยมีอธิบายว่า เพราะมีการอาเทศเป็น ว-อักษร อยู่แล้วในสูตร ‘เอโอนํ’ (1-31) โอการะจึงไม่ควรถูกระบุโดยความเป็นฐานีซ้ำอีกเพื่อการอาเทศเป็น ว-อักษร. คำว่า ‘ไม่ใช่นิมิต’ หมายความว่า อวรรณะไม่ใช่เหตุเพื่อการอาเทศเป็น ว-อักษร แห่ง เอ และ โอ. คำว่า ‘โดยประการอื่น’ คือ หากอวรรณะเป็นนิมิต ความสัมพันธ์คือ ก็ไม่พึงสวดโอการะ. ในการลง ม-อาคม เช่น ‘ยาจกมาคเต อคฺคมกฺขายติ’. ในคำว่า ‘สฺวาตนํ’ วิเคราะห์ว่า ‘สฺเว ภวนฺติ’ ลง ตน-ปัจจัย ในตัทธิตวุตติ ลบวิภัตติด้วยสูตร ‘เอกตฺถตายํ’ (2-119) อาเทศเป็น อ-อักษร และทีฆะ ในเพราะ สิ-วิภัตติ เป็นต้น เป็น ‘สฺวาตนํ’ เมื่อซ้อนเป็น ‘หิยฺยตฺตนํ’. ในคำว่า ‘สฺวาตนํ’ เป็นต้น เป็นนิตย์. ในที่นี้ไม่มี เช่น ‘ปเร จ น วิชานนฺติ’.

---

๓๘. นิคฺค

๓๘. นิคคะ

---

กถ‘มาคโม [Pg.54] โหตี’ติ วุตฺตํ ยทิ นิคฺคหีตมาคโม สิยา สุตฺเต อาคมคฺคหเณน วา ภวิตพฺพํ ญ-ม-กาทฺย นุพนฺธวิเสเสน วา ตฺยาสงฺกิยาห-‘อสติ ปิ’จฺจาทิ, อาคมาวสาเย การณมาห-‘อาเทสตฺตาโยคา’ติ, อาเทสตฺตาโยโค กถํ วิญฺญายติ จฺจาห-‘ฐานินิทฺเทสาภาวโต’ติ, ตถา สติ อาคมินิทฺเทสาภาวา อาคมตฺตมฺปิ น สิยาติ โจเทติ ‘ยชฺเชว’มิจฺจาทินา, น-อิติ โจทนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตสฺส อาคมตฺตเมว สาเธตุมาห-‘ตสฺสา’ติอาทิ, ตสฺสาติ นิคฺคหีตสฺส, รสฺสานุปฺปวตฺติโต รสฺสสรเมว อนุคนฺตฺวา ปวตฺติโต, อยเมวตฺโถ วุตฺติยมฺปิ ทสฺสิโตเยวาติ วตฺตุมาห-‘เอตเทเว’จฺจาทิ, ปุริมา ชาตีติ วิเสสนสมาเสกเต รสฺเส จ พินฺทฺวาคโม, ปรนิมิตฺตสฺสานิทฺทิฏฺฐตฺตา พหุสทฺเท-นฺตสฺส พินฺทฺวาคเม พหุํ, สติปิ ปโยคานุสาริตฺตทีปกสฺส กฺวจิสทฺทสฺสาปิ ววตฺถิตวิภาสตฺเต วาสทฺทสฺสาปิ ตาทิสตฺตสฺเสว ปฏิปาทกตฺต สภาวํ ทสฺเสตุํ ‘ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺสา’ติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ววตฺถิตสฺส ลกฺขิยสฺส อนุโรเธน ลกฺขณปฺปวตฺติกา วิภาสา ววตฺถิตวิภาสา, อเภเทน ตุ วาธิกาโร ววตฺถิต วิภาสา, ตสฺสา ภาโว ววตฺถิตวิภาสตฺตํ, ตสฺมา, อิธ น โหติ อิธ โมทติ, อิมสฺมึ ฐาเน อาคมตฺตปฺปกาสโก ฐานินิทฺเท สาภาวา อาเทสตฺตาโยคสงฺขาโต การณวิเสโส สมตฺโถ, ตสฺส ภาโว สามตฺถิยํ-อตฺถพล-มญฺญถานุปปตฺติลกฺขณํ, สจาติ โส อาคโม จ.

ที่กล่าวว่า ‘อาคมย่อมมีได้อย่างไร’ หากนิคคหิตเป็นอาคม ก็พึงมีด้วยการรับอาคมในสูตร หรือด้วยอนุพันธะพิเศษมี ญะ มะ กะ เป็นต้น ดังนี้ จึงยกข้อสงสัยขึ้นแล้วกล่าวว่า ‘อะสะติ ปิ’ เป็นต้น กล่าวเหตุในการกำหนดอาคมว่า ‘เพราะไม่สมควรแก่ความเป็นอาเทศ’ ความไม่สมควรแก่ความเป็นอาเทศ พึงทราบได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีการระบุฐานี’ เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะไม่มีการระบุอาคมี ความเป็นอาคมก็ไม่พึงมี ดังนี้ จึงตั้งข้อสงสัยด้วยบทว่า ‘ยัชเชวะ’ เป็นต้น ปฏิเสธข้อสงสัยว่า ‘นะ’ ดังนี้ แล้วกล่าวเพื่อยังความเป็นอาคมของนิคคหิตนั้นให้สำเร็จว่า ‘ตัสสา’ เป็นต้น ‘ตัสสา’ คือของนิคคหิต ด้วยการเป็นไปตามสระรัสสะเท่านั้น เพราะเป็นไปตามรัสสะ ความหมายนี้แหละถูกแสดงไว้ในวุตติแล้ว ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘เอตเทเว’ เป็นต้น ‘ปุริมา ชาติ’ ดังนี้ ในวิเสสนสมาส เมื่อทำให้เป็นเอกะและรัสสะ ก็มีพินทุอาคม เพราะไม่มีการระบุนิมิตหลัง ในบทว่า ‘พหุ’ เมื่อมีพินทุอาคมของ ‘อันตะ’ ก็เป็น ‘พหุง’ แม้เมื่อมี ‘กวจิสัททะ’ ซึ่งเป็นเครื่องแสดงการเป็นไปตามการใช้ และมี ‘วาสัททะ’ ซึ่งมีภาวะเป็นเครื่องแสดงความเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ในวุตติก็กล่าวว่า ‘เพราะเป็นววัตถิตวิภาสาของวาธิการะ’ เพื่อแสดงภาวะแห่งการเป็นเครื่องแสดง วิภาสาที่ดำเนินไปตามลักษณะ โดยอนุโลมตามลักขิยะที่ถูกกำหนดไว้ ชื่อว่า ววัตถิตวิภาสา แต่โดยไม่แตกต่างกัน วาธิการะคือววัตถิตวิภาสา ภาวะของวิภาสานั้นคือววัตถิตวิภาสัตตะ เพราะฉะนั้น ในที่นี้ย่อมไม่มี ในที่นี้ย่อมยินดี ในที่นี้ เหตุพิเศษที่ชื่อว่าความไม่สมควรแก่ความเป็นอาเทศ เพราะไม่มีการระบุฐานี ซึ่งเป็นเครื่องประกาศความเป็นอาคม ย่อมสมควร ภาวะของเหตุนั้นคือความสามารถ (สามัตถิยะ) ซึ่งมีลักษณะเป็นกำลังแห่งเนื้อความและความไม่เป็นไปโดยประการอื่น และ ‘สะ’ คืออาคมนั้นด้วย

---

๓๙. โลโป

๓๙. โลโป

---

โลปสทฺทสฺส ภาวสาธนมตฺตเมว สาเธตุมาห-‘เตเน’จฺจาทิ, โลโปติ ยทิ กมฺมสาธโน สิยา ตทา เตน สมานาธิกรณํ กตฺวา อุปริ ‘‘ปรสโร’’ติ สุตฺตมารภีเยยฺยาติ พฺยติเรกมาห ‘น ปรสโร’ติ, อิธ น โหติ สงฺคโร.

เพื่อยังภาวสาธนะของศัพท์ว่า ‘โลปะ’ ให้สำเร็จเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘เตนะ’ เป็นต้น หาก ‘โลปะ’ เป็นกรรมสาธนะ เมื่อนั้น พึงทำบทนั้นให้เป็นสมานาธิกรณะ แล้วพึงเริ่มสูตรว่า ‘ปะระสะโร’ ดังนี้ จึงกล่าวปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นปะระสะโร’ ในที่นี้ย่อมไม่มี สังคโร

---

๔๐. ปร

๔๐. ปะระ

---

ตฺวํสิ [Pg.55] ตฺวมสีติ วิกปฺโป, อิธ น โหติ ตาสาหํ.

‘ตวัง สิ’ และ ‘ตวัง อะสิ’ เป็นวิกัป ในที่นี้ย่อมไม่มี ‘ตาสาหัง’

---

๔๑. วคฺเค

๔๑. วัคเค

---

นนุ วคฺเควคฺคนฺโตติ เอตฺตเกเยว วุตฺเต ยสฺมึ (กิสฺมิ)ญฺจิ วคฺคกฺขเร ปเร พินฺทุโน โยโกจิ วคฺคนฺโต อนิยเมน ภเวยฺย ตถา สติ อนิฏฺฐมฺปิ สิยาตฺยาสงฺกิย ปจฺจาสตฺตึ สนฺนิสฺสายานิฏฺฐ นิวตฺตินฺทสฺเสตุมาห-‘วคฺเค วคฺคนฺโต’ติจฺจาทิ, โสวาติ วคฺคนฺโตว, ตสฺมินฺติ วคฺคกฺขเร.

ก็มิใช่หรือว่า เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า ‘วัคเค วัคคันโต’ (ในวรรค พยัญชนะที่สุดวรรค) พยัญชนะที่สุดวรรคใดๆ ของพินทุ ก็พึงมีโดยไม่กำหนด ในพยัญชนะวรรคใดๆ ที่อยู่ข้างหลัง เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งที่ไม่พึงปรารถนาก็พึงมี ดังนี้ จึงยกข้อสงสัยขึ้น แล้วกล่าวเพื่อแสดงการห้ามสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา โดยอาศัยความใกล้ชิดว่า ‘วัคเค วัคคันโต’ เป็นต้น ‘โส วา’ คือพยัญชนะที่สุดวรรคนั่นเอง ‘ตัสสมิง’ คือในพยัญชนะวรรคนั้น

---

๔๒. เยว

๔๒. เยวะ

---

นนุ สทฺทตฺตา พฺยภิจาริตฺตา เอวสฺส ตาว สทฺโท โหตุ, สํยโต, สํหิโตติ สทฺเทกเทสภูตานมฺปิ สมฺภวา เตปิ คเห ตพฺพา สิยุนฺติ ‘ยเอวหิ สทฺเทสุ’ติ ยหีนมฺปิ กถํ สทฺทโวหาโร กโตติ อาห ‘เอวา’ติอาทิ, เอตฺถายมธิปฺปาโย ‘อพฺยภิจารินา พฺยภิจารี นิยมฺยเต’ติ.

ก็มิใช่หรือว่า เพราะความเป็นศัพท์ และความแปรผัน (ของรูปศัพท์) ขอให้ศัพท์ของ ‘เอวะ’ จงมีเถิด เพราะความเป็นไปได้ของส่วนหนึ่งของศัพท์ เช่น ‘สังยะโต’ ‘สังหิโต’ แม้ส่วนเหล่านั้นก็พึงถูกถือเอาด้วย ดังนี้ ในบทว่า ‘ยะเอวะหิ สัทเทสุ’ แม้ในคำว่า ‘ยะหิ’ มีการใช้ศัพท์ได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘เอวา’ เป็นต้น ในที่นี้มีอัธยาศัยว่า ‘สิ่งที่แปรผัน ย่อมถูกกำหนดด้วยสิ่งที่ไม่แปรผัน’

---

๔๓. เยสํ

๔๓. เยสัง

---

ยสทฺเท ปุพฺพสุตฺเตเนว สํสฺสปฺยาเทเส สิทฺเธ โส ( ) ย การมตฺเตเยว ปเร สํสฺเสว (ยถา) สิยาติ สุตฺตมิทมารทฺธํ.

เมื่อการอาเทศ ‘สัง’ ในศัพท์ ‘ยะ’ สำเร็จแล้วด้วยสูตรก่อนหน้านั้น สูตรนี้ถูกเริ่มขึ้นเพื่อว่า ‘สัง’ เท่านั้นพึงมี (เช่น) ใน ‘ยะการะ’ ที่อยู่ข้างหลังเท่านั้น

---

๔๔. วน

๔๔. วะนะ

---

ฐานินมาสิลิสฺส คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อาคโม นาม, โก-ยเมตฺถ ฐานีติ อาห-‘สรสฺสาติ, สุตฺเต อนุวตฺตสฺส จ อวิชฺชมานตฺตา ‘สรสฺสา’ติ กุโต ลพฺภตีติ โจเทติ ‘นนุ เจ’ตฺยาทินา. อาคมสุติยา วนาทีนํ ฐานิสุติยา อภาเวปิ สามตฺถิยา พฺยญฺชนสฺส วา อาคโม สิยา สรสฺส วา, ยทิ พฺยญฺชนสฺส วา สิยา (น) ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ (๕-๙๒) สุตฺติต มาจริเยน, ตสฺมา ตเทว ญาเปติ ‘สโร เยเวตฺถ ฐานี ภวิตุมรหตี’ติ. วุจฺจเตจฺจาทินา ปริหารมาห, นิปุพฺพา ปทิสฺมา อนปฺปจฺจเย ‘‘ปทาทีนํ กฺวจี’’ติ ยุกอนฺตาวยโว [Pg.56] ‘‘ตวคฺควรนา’’ทินา (๑-๔๘) เย ทสฺส โช ‘‘วคฺคล เสหิเต’’ติ (๑-๔๙) (ยสฺส โช) นิปชฺชนํ, มานนฺตตฺยาทีสูติ อธิการาติ ‘‘กฺโย ภาวกมฺเมสฺวปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสู’’ติ (๕-๑๗) อิโต มานนฺตตฺยาทีสุติ อธิการา, ปจฺจยนฺตเรติ มานนฺตตฺยาทีโต อญฺญสฺมึ ปจฺจเย, กจฺจายเนน ‘อติปฺปโคโขตาวา’ติ สาธนตฺถํ ‘‘กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน’’ติ โอการาคโม คการาคโม จ สุตฺตนฺตเรน วิหิโต, ตํ ปการนฺตเรน สาเธตุํ วุตฺติยํ-‘อติปฺปโค โข ตาวา’ติ ยํ วุตฺตํ ตํ ทสฺเสตุํ ‘อติปฺปา’ติอาทิ วุตฺตํ.

สิ่งที่เข้าไปอาศัยฐานีแล้วเป็นไป ชื่อว่า อาคม ฐานีในที่นี้คืออะไร? จึงกล่าวว่า ‘สะรัสสา’ (ของสระ) เพราะไม่มีบทที่อนุวัตในสูตร และไม่มีอยู่ จึงตั้งข้อสงสัยว่า ‘สะรัสสา’ ได้มาจากไหน? ด้วยบทว่า ‘นะนุ เจ’ เป็นต้น แม้เมื่อไม่มีการระบุฐานีของ ‘วะนะ’ เป็นต้น ในสูตรอาคม ด้วยความสามารถ อาคมก็พึงเป็นของพยัญชนะ หรือของสระ หากเป็นของพยัญชนะ (ก็ไม่) ด้วยสูตร ‘ปะทาทีนัง กวจิ’ (5-92) โดยอาจารย์ เพราะฉะนั้น จึงแจ้งสิ่งนั้นว่า ‘สระเท่านั้นพึงเป็นฐานีในที่นี้’ กล่าวการแก้ไขด้วยบทว่า ‘วุจจะเต’ เป็นต้น จากธาตุ ‘ปะทิ’ ที่มี ‘นิ’ เป็นบทหน้า เมื่อมีปัจจัย ‘อะนะ’ ใน ‘ปะทาทีนัง กวจิ’ ส่วนท้ายของ ‘ยุกะอันตาวะยะวะ’ ด้วย ‘ตะวัคคะวะระนะ’ (1-48) ‘ยะ’ เป็น ‘จะ’ ด้วย ‘วัคคะละ เสหิเต’ (1-49) (‘ยะ’ เป็น ‘จะ’) เป็นการสำเร็จรูป (นิปัชชนะ) ‘มานันตัตยาทิสู’ เป็นอธิการะ ดังนี้ จาก ‘กโย ภาวะกัมเมสุ อะปะรอกเขสุ มานันตัตยาทิสู’ (5-17) เป็นอธิการะว่า ‘มานันตัตยาทิสู’ ในปัจจัยอื่นจาก ‘มานันตัตยาทิ’ โดยกัจจายนะ เพื่อยัง ‘อะติปปะโค โข ตาวา’ ให้สำเร็จ โอการาคมและคะการาคมถูกบัญญัติไว้ด้วยสูตรอื่นว่า ‘กวจิ โอ พยัญชะเน’ เพื่อยังสิ่งนั้นให้สำเร็จด้วยวิธีอื่น ในวุตติที่กล่าวว่า ‘อะติปปะโค โข ตาวา’ เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘อะติปปา’ เป็นต้น

---

๔๖. ฉ

๔๖. ฉะ

---

ทฺวาทโย อฏฺฐารสนฺตา พหุวจนนฺตาติ ‘ฉกี’ติ วตฺตพฺเพ ‘ฉา’ติ เอกวจนํ น ยุชฺชตีติ โจเทติ ‘นนุจา’ติอาทินา, ปริหรติ นจฺจาทินา, เนติ ‘ฉโฬ’ติ อยุตฺโต-ยํ นิทฺเทโส น โหตีติ อตฺโถ, ฉสทฺทสฺส อนุกรณตฺตา ฉสทฺทานุกรณตฺตา, เหฏฺฐา วุตฺตสาธุสทฺทรูปา สาธุสทฺทรูปมนุกรณํ วิภชติ ‘อนุกรณญฺจ ทุวิธ’มิจฺจาทินา, ปริจฺจตฺโต ชหิโต อตฺโถ วิธินิเสธรูโป ยสฺส ตํ ปริจฺจตฺตตฺตํ, เอตฺถ ปน ฉสทฺเทน ฉสงฺขฺยาวิเสโส ปริจฺจตฺโต, อภิธายโต โหตีติ อิมินา ฉสทฺทสฺส อนุการิเยนาตฺเถนาตฺถวนฺตตฺถมาห, เอกวจนนฺตสฺส นิทฺเทโส กโต… ฉสทฺทวจนียสฺส ฉสฺส เอกตฺตา, อนุการิยสฺสาติ เอกาทิโน สงฺขฺยา สทฺทสฺส ตทญฺญสฺส วา ยทนุการิยเมกาทิกํ ตทญฺญํ วา สทฺทรูปํ ตสฺส. สงฺขฺยาทิวิเสสนฺติ เอกตฺตาทิสงฺขฺยาวิเสสํ ตทญฺญํ วา, ‘‘โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเว ทฺเว’’ติ (๒-๒๑๙) สุตฺเต ทฺวิสทฺโท-นุการิยํ ทฺวิสทฺทรูปํ ตพฺพจนียญฺจ ทฺวิสงฺขฺยาวิเสสมฺปรามสตีติ ตพฺพาจกํ ทฺวินฺนนฺติ พหุวจนํ, อถ ‘ฬญิ’ติ กสฺมา น วุตฺตํ เอวญฺหิ สติ ญานพนฺธตฺตาฬกาโร อาทฺยวยโว ภวิตุมรหตีติ โจทนมฺมนสิ นิธาย ‘ฉสทฺทา’ติอาทิมาห, อนฺตาปวาเทน วิธียมาโน ฬกาโร ฉ สทฺทา ปรสฺสาทิสฺส อาคมตฺตา…เป… โหตีติ สมฺพนฺโธ, อนฺตาปวาเทนาติ อิมินา ‘สรสฺสา’ติ ฉฏฺฐีนิทฺเทสโต ‘‘ฉฬียนฺตสฺสา’’ตี-มสฺส [Pg.57] วิสยภาวํ ทีเปติ, ปรสฺสาติ อิมินา ‘ฉา’ติ ปญฺจมีนิทฺเทสโต ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺสา’’ตีมสฺส วิสยภาวํ, อาทิสฺสาติ อิมินา ฬสฺเสกวณฺณตฺตา อนฺตาปวาเทน ‘‘อาทิสฺสา’’ติ สุตฺเต น อาทฺยนฺโต วิเยโกปิ สโรติ สรสฺสาทิสฺส ปตฺตึ ทสฺเสติ, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘ฉา’ติ ปญฺจมีนิทฺเทสา ‘‘ปญฺจมิยํ ปรสฺสา’’ติ (๑-๑๕) ปรสฺส สมฺปตฺตํ การิยํ เอกวณฺณตฺตา ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๗) อนฺตสฺส สมฺปตฺตํ ‘‘อาทิสฺสา’’ติ (๑-๑๖) อาทิวณฺณสฺส ปปฺโปตี’’ติ. อาทิภูโตว โหตีติ อสติปิ ญกาเร อาคมคฺคหณานุวตฺติยา อาคมินํ สรํ อวินาเสนฺโต ตสฺส อาทฺยวยวภูโตว โหตีติ อตฺโถ, ลการํ กโรนฺติ ‘‘ยวมทนตรลาจาคมา’’ติ สุตฺเตน, ตนฺติ ลการกรณํ อุภินฺนมวิเสสวจนญฺจ อยุตฺตตํ ทสฺเสติ ‘เตสมฺปิ’จฺจาทินา, เตสมฺปีติ กจฺจายนานมฺปิ, อกฺขรสญฺญายนฺติ ‘‘อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีส’’นฺติ วิธียมานอกฺขร สญฺญายํ. อวิเสเส ลฬานํ นานตฺตาภาเว, ปากโฏ วาติ อิมินา สุติลิปิเภทสฺส ปจฺจกฺขสิทฺธตนฺทสฺเสติ, ตตฺถ หิ โสตวิญฺญาณวีถิยา ลฬานํ วิสุํวิสุํ คหณํ สุติ, ตํตํ เทสวาสีนํ เลขา ว วตฺถานํ ลิปิ, เตสํ เภโท โสตจกฺขุวิญฺญาณคยฺหตฺตา ปจฺจกฺขสิทฺโธ, ฉฬภิญฺญาติ วิกปฺเปน ฬการาคมปกฺเข รูปํ.

ผู้แต่งตั้งข้อสงสัยว่า เมื่อควรจะกล่าวว่า 'ฉกี' (chakī) ซึ่งเป็นพหูพจน์ (เพราะมีจำนวนตั้งแต่ ๑๒ ถึง ๑๘ เป็นที่สุด) การใช้ 'ฉา' (chā) ซึ่งเป็นเอกพจน์จึงไม่สมควร ดังนี้เป็นต้น ด้วยคำว่า 'นนุ จ' (nanu ca) เป็นต้น, แก้ข้อสงสัยด้วยคำว่า 'น จ' (na ca) เป็นต้น, คำว่า 'เนติ' (neti) มีความหมายว่า การแสดงว่า 'ฉโฬ' (chaḷo) นี้ ไม่ใช่สิ่งที่ไม่สมควร เพราะเป็นการเลียนเสียงคำว่า 'ฉ' (chasaddānukaraṇattā), ท่านจำแนกการเลียนเสียงรูปศัพท์ที่ถูกต้อง (สาธุสัททะ) ที่กล่าวไว้ข้างต้นว่า 'การเลียนเสียงมี ๒ อย่าง' เป็นต้น, คำว่า 'ปริจจัตตัตตัง' (pariccattattaṃ) หมายถึง สภาวะที่เนื้อความอันมีรูปเป็นวิธิและนิเสธถูกสละหรือละทิ้งไป, แต่ในที่นี้ ด้วยคำว่า 'ฉ' เนื้อความพิเศษคือจำนวนหกถูกสละไป, ด้วยคำว่า 'อภิธายโต โหติ' ท่านกล่าวถึงเนื้อความที่มีอรรถ (อัตถวันตัตถะ) ด้วยอรรถที่เป็นตัวเลียนเสียงของคำว่า 'ฉ', การแสดงเป็นเอกพจน์ถูกทำขึ้น... เพราะความเป็นเอกพจน์ของจำนวนหกที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'ฉ', คำว่า 'อนุกาลิยัสสะ' (anukāriyassa) หมายถึง ของรูปศัพท์ที่เป็นตัวถูกเลียนเสียง จะเป็นรูปศัพท์บอกจำนวนมี 'เอกะ' เป็นต้น หรือรูปศัพท์อื่นใดที่เป็นตัวถูกเลียนเสียงก็ตาม, คำว่า 'สังขยาทิวิเสสัง' หมายถึง ความพิเศษแห่งจำนวนมีเอกพจน์เป็นต้น หรืออย่างอื่น, ในสูตรว่า 'โยมหิ ทวินนัง ทุเว ทเว' (๒-๒๑๙) ศัพท์ว่า 'ทวิ' ย่อมหมายถึงรูปศัพท์ 'ทวิ' ที่เป็นตัวถูกเลียนเสียง และหมายถึงความพิเศษแห่งจำนวนสองที่พึงกล่าวด้วยศัพท์นั้น ดังนั้น คำว่า 'ทวินนัง' (dvinnanti) ซึ่งเป็นพหูพจน์จึงเป็นตัวบอกถึงสิ่งนั้น, อนึ่ง เพราะเหตุไรจึงไม่กล่าวว่า 'ฬญิ' (ḷañi) เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ฬ การะ ย่อมควรเป็นส่วนประกอบเบื้องต้น (อาทยวยวะ) เพราะมีความผูกพันกับ ญ การะ (ญานะ) ดังนี้ ท่านจึงตั้งข้อสงสัยนี้ไว้ในใจแล้วกล่าวคำว่า 'ฉสัททา' (chasaddā) เป็นต้น, ฬ การะ ที่ถูกบัญญัติโดยเป็นข้อยกเว้นของส่วนท้าย (อันตาปวาทะ) เป็นอาคมของส่วนต้นของศัพท์ที่อยู่หลังคำว่า 'ฉ'... เป็นต้น มีความสัมพันธ์ว่า 'โหติ', ด้วยคำว่า 'อันตาปวาเทนะ' นี้ ท่านแสดงความเป็นวิสัยของสูตร 'ฉฬียันตัสสะ' นี้ เพราะมีการแสดงด้วยฉัฏฐีวิภัตติว่า 'สรัสสะ' (sarassa), ด้วยคำว่า 'ปรัสสะ' ท่านแสดงความเป็นวิสัยของสูตร 'ปัญจมิยัง ปรัสสะ' นี้ เพราะมีการแสดงด้วยปัญจมีวิภัตติว่า 'ฉา' (chā), ด้วยคำว่า 'อาทิสสะ' ท่านแสดงการถึงความเป็นส่วนต้นของสระ เพราะ ฬ การะ เป็นอักษรเดียว และในสูตร 'อาทิสสะ' โดยความเป็นข้อยกเว้นของส่วนท้าย สระแม้เพียงตัวเดียวที่ไม่ใช่ทั้งส่วนต้นและส่วนท้ายที่แยกกัน ก็ย่อมถึงความเป็นส่วนต้นของสระ (ที่อยู่เบื้องหลัง), อธิบายในเรื่องนี้ว่า เพราะการแสดงด้วยปัญจมีวิภัตติว่า 'ฉา' (chā) กิจที่พึงถึงแก่บทหลังในสูตร 'ปัญจมิยัง ปรัสสะ' (๑-๑๕) ย่อมถึงแก่ส่วนต้นของอักษร เพราะเป็นอักษรเดียว ซึ่งพึงถึงแก่ส่วนท้ายในสูตร 'ฉัฏฐิยันตัสสะ' (๑-๑๗) และพึงถึงแก่ส่วนต้นในสูตร 'อาทิสสะ' (๑-๑๖), คำว่า 'อาทิภูโตว โหติ' มีความหมายว่า แม้ไม่มี ญ การะ ด้วยการตามไปของบทว่า 'อาคม' (อาคมัคคหะ) ฬ การะ ย่อมเป็นส่วนประกอบเบื้องต้นของสระที่เป็นตัวรับอาคม (อาคมิน) โดยไม่ทำลายสระนั้นนั่นเอง, ท่านทำ ล การะ ด้วยสูตรว่า 'ยวะมะทะนะตะระลาจาคมา', ท่านแสดงความไม่สมควรของการทำ ล การะ นั้น และการกล่าวโดยไม่จำแนกของทั้งสอง (ล และ ฬ) ด้วยคำว่า 'เตสัมปิ' เป็นต้น, คำว่า 'เตสัมปิ' หมายถึง แม้ของพระกัจจายนะทั้งหลาย, ใน 'อักขรสัญญา' ที่บัญญัติว่า 'อักขราปาทโย เอกจัตตาฬีสัง' (อักษรมี อ เป็นต้น มี ๔๑ ตัว), ในความไม่แตกต่างกัน คือในความไม่มีความต่างกันของ ล และ ฬ, คำว่า 'ปากโฏ วา' นี้ ท่านแสดงว่าความต่างกันของเสียง (สุติ) และอักษร (ลิปิ) นั้นเป็นสิ่งที่ประจักษ์แจ้ง, ในเรื่องนั้น การรับรู้ ล และ ฬ แยกจากกันโดยวิถีแห่งโสตวิญญาณ ชื่อว่า 'สุติ' (เสียง), การเขียนตามลักษณะของชาวเมืองนั้นๆ ชื่อว่า 'ลิปิ' (อักษร), ความต่างกันของสุติและลิปินั้นเป็นสิ่งที่ประจักษ์แจ้ง เพราะเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยโสตวิญญาณและจักขุวิญญาณ, คำว่า 'ฉฬภิญญา' (ฉฬภิญฺญา) คือรูปในฝ่ายที่มี ฬ การะเป็นอาคมโดยวิกัป (ตามความสมัครใจ)

---

๔๗. ตท

๔๗. ตท

---

อิสฺส อตฺตํ นิปาตนา, ทกาโร ปน ‘‘มยทา สเร’’ติ (๑-๔๔), ปทนฺตเรนาติอาทีติ อิมินา อญฺเญน ปเทน, สาธูนิ ภวนฺตีติ วุตฺติ ปาฐสฺส อตฺถํ วตฺตุํ ‘สาธูนิ ภวนฺตีติ นิปาตนโต’ติ อาห, ตตฺถ การณมาห-‘ย’มิจฺจาทิ, อปฺปตฺตสฺส ปาปนมฺปตฺตสฺส ปฏิเสโธ จ นิปาตนํ, เตสํ อิธ ปาฐาติ เตสํ ตถา อิจฺฉนฺตานํ อิธาติ นิปาตสฺส อิมสฺมึ ตทมินาทิสุตฺเต ปาฐา, อุทฺธสฺส อุทูติ อุทฺธํ ขมสฺสาติ อญฺญปทตฺถสมาเส อุทฺธํข อิติ ฐิเต อุทฺธํสทฺทสฺส อุทุอาเทโส, อส-โภชเน อิจฺจสฺมา ‘‘กฺวจณ’ อิติ (๕-๔๑) สุตฺเตน อณฺปจฺจเย อสสทฺโท นิปฺผชฺชตีติ อาห-‘ปิสิตมสนา’ติ ‘‘กฺวจณ’’ อิติ มหิยํ [Pg.58] รวตีติ ฐิเต อิมินาว คณนิปาตเนน สมาเส กเต มยูรสทฺโท นิปฺผชฺชตีติ ทสฺเสตุมาห ‘มหิสทฺทสฺเส’จฺจาทิ, อสฺส ตทมินาทิคณสฺส อาคติคณตฺตา เอวมญฺเญปีติ สมฺพนฺโธ, วุตฺตนฺติ ปาฐเสโส. ทีฆนิกายาทีสุ ปญฺจสุ นิกาเยสูติ–

การแปลง อิ เป็น อะ ด้วยนิบาต (Issa attaṃ nipātanā), ส่วน ท การะ (dakāro) มาจากสูตร 'มยทา สเร' (๑-๔๔), ด้วยคำว่า 'ปทันตเรนะ' (padantarena) เป็นต้น หมายถึง ด้วยบทอื่น, เพื่อจะกล่าวเนื้อความของบทวุตติว่า 'สาธูนิ ภวันติ' (ย่อมสำเร็จด้วยดี) ท่านจึงกล่าวว่า 'สาธูนิ ภวันติ นิปาตนโต' (ย่อมสำเร็จด้วยดีเพราะการนิบาต), ในคำนั้น ท่านกล่าวเหตุว่า 'ยํ' เป็นต้น, การทำให้ถึงสิ่งที่ยังไม่ถึง (อัปปัตตัสสะ ปาปะนัง) และการห้ามสิ่งที่ถึงแล้ว (ปัตตัสสะ ปฏิเสโธ) ชื่อว่า 'นิบาต' (นิปาตนะ), คำว่า 'เตสัง อิธ ปาฐา' หมายถึง เพราะการสวดนิบาตเหล่านั้นที่ต้องการอย่างนั้นในสูตร 'ตทมินา' เป็นต้นนี้, คำว่า 'อุทธัสสะ อุทุ' หมายถึง เมื่อตั้งรูปเป็น 'อุทธังขะ' (uddhaṃkha) ในสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธาน (อัญญบทพหุพพิหิสมาส) ว่า 'อุทธัง ขะมัสสะ' (uddhaṃ khamassa) มีการอาเทศ 'อุทธัง' ศัพท์ เป็น 'อุทุ', ท่านกล่าวว่า คำว่า 'อะสะ' (asasaddo) สำเร็จมาจาก 'อส' ธาตุ ในความหมายว่า 'กิน' (อส-โภชเน) ด้วย อณ ปัจจัย ตามสูตร 'กวจณ' (๕-๔๑) ว่า 'ปิสิตะมะสะนะ' (การกินเนื้อ), เพื่อแสดงว่า เมื่อทำสมาสด้วยการนิบาตในคณะนี้ ในขณะที่ตั้งรูปว่า 'มหิยัง ระวติ' (ร้องในแผ่นดิน) ตามสูตร 'กวจณ' คำว่า 'มยูระ' (mayūrasaddo) ย่อมสำเร็จ ท่านจึงกล่าวว่า 'มหิสัททัสสะ' เป็นต้น, มีความสัมพันธ์ว่า 'แม้คำอื่นก็เป็นเช่นนี้' (เอวมัญเญปิ) เพราะคณะ 'ตทมินา' เป็นต้นนี้ เป็นอาคติคณะ (คณะที่เปิดรับคำอื่น), คำว่า 'วุตตัง' (vuttanti) คือส่วนที่เหลือของบทสวด, ในนิกาย ๕ มีทีฆนิกายเป็นต้น คือ:

---

‘‘ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺต, องฺคุตฺตริกขุทฺทกา;

นิกายา (ปญฺจ) คมฺภีรา, ธมฺมโต อตฺถโตจิเม’’ติ.

“ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย และขุททกนิกาย นิกาย ๕ เหล่านี้ ลึกซึ้งทั้งโดยธรรมและโดยอรรถ”

---

วุตฺเตสุ ทีฆาคมาทีสุ ปญฺจสุ นิกาเยสุ, ญาตพฺพาติ วณฺณา คมาทิทฺวาเรน ชานิตพฺพา, ปญฺจวิธํ ปญฺจปฺปการํ นิรุตฺตมุจฺจเตติ สมฺพนฺโธ, นิพฺพจนํ นิรุตฺตํ, นปุํสเก ภาเว ตฺโต, อตฺถกถนวากฺย ปุพฺพกมุจฺจารณมิจฺจตฺโถ, ตทภิธายิ สตฺถมปฺยภิธาเน-ภิเธยฺโย ปจารา ตทตฺถตาย วา นิรุตฺตมุจฺจเต, วุตฺตนิรุตฺติ ลกฺขเณน…เป… เวทิตพฺพาติ อิมินา นิรุตฺตสตฺเถ เย สทฺทา ปฏิปทํ นิปฺผาทิยนฺติ เตสมิทํ สามญฺเญน นิปฺผาทนนฺติ ทีเปติ, ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโกติ เอตฺถ ณิเก ทการวการานํ มชฺเฌ โอการาคโม, หึสิสฺมาติ ‘หึส-หึสาย’ มิจฺจสฺมา, อปฺปจฺจเยติ ‘‘สาวการเกสฺว ฆณฺฆกา’’ติ (๕-๔๔) อปฺปจฺจเย, นิชโกติ เอตฺถ ชการสฺส ยกาเร นิยโก. อถ วณฺณวิกาโรติ วุตฺตตฺตา ชวณฺณสฺส ยาเทเส นิยกาทโย ตาว สิชฺฌนฺตุ, สุสานาทโย กถํ ฉวปทาทิวิการตฺตา สุสานาทีนนฺติ อาห ‘ปทวิกาโรปิ’จฺจาทิ. อญฺญถา วณฺณสมุทายาเทสสฺส วิสุํคหเณ ฉพฺพิโตปตฺติยา ‘ปญฺจวิธํ นิรุตฺต’นฺติ สงฺขฺยานิยโม น ยุชฺเชยฺยาติ ภาโว. โยโค สมฺพนฺโธ, ตถาหิจฺจาทินา ธาตุสฺส อตฺถาติสเยน โยคมฺปากฏีกโรติ, รวนกิริยาติ สมฺพนฺโธติ เกกายิตานฺยสทฺทนกิริยาภิสมฺพนฺโธ. มยูโรติ เอตฺถ รวติ มยูรราเว เอว วตฺตเต, น สามญฺเญน รวนกิริยามตฺเตติ ภาโว.

ในนิกาย 5 มีทีฆนิกายเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้ว, บทว่า ญาตัพพา ความว่า พึงทราบโดยทวารมีวรรณอาคมเป็นต้น, บทว่า ปัญจวิธัง ความว่า นิรุตติย่อมถูกกล่าวว่ามี 5 อย่าง 5 ประเภท นี้คือความสัมพันธ์, นิพพจนะ คือ นิรุตติ, (ลง) ตโต ปัจจัย ในภาวะรูป นปุงสกลิงค์, มีความหมายว่า การเปล่งเสียงที่มีประโยคอรรถกถาเป็นเบื้องหน้า, แม้คัมภีร์ที่กล่าวถึงนิรุตตินั้น ก็ถูกเรียกว่า นิรุตติ โดยอ้อม (อุปจาร) เพราะความเป็นอภิธานในอภิเธยยะ หรือเพราะความที่คัมภีร์นั้นมีเนื้อหาเป็นนิรุตตินั้น, ด้วยคำว่า วุตตนิรุตติ ลักขเณนะ...เป... เวทิตัพพา นี้ ย่อมแสดงว่า การสำเร็จนี้เป็นการสำเร็จโดยทั่วไปของคำทั้งหลายที่สำเร็จตามลำดับในคัมภีร์นิรุตติ, ในคำว่า โทวาริโก ซึ่งหมายถึงผู้ที่ถูกแต่งตั้งไว้ที่ประตู ใน ณิกปัจจัย มีโอการอาคมในระหว่าง ทการะและวการะ, คำว่า หิงสิสมา มาจาก หิงส-หิงสายะ (ธาตุ), คำว่า อัปปัจจเย คือ ใน อปัจจัย (จากสูตร) สาวะกาเรสวะ ฆังฆะกา (5-44), ในคำว่า นิชะโก นี้ เมื่อ ชการะเป็น ยการะ เป็น นิยะโก. อนึ่ง เพราะกล่าวว่า วรรณวิการะ เมื่อ ยอาเทศแห่ง ชอักษร คำว่า นิยะกะ เป็นต้น ย่อมสำเร็จก่อน, คำว่า สุสานะ เป็นต้น จะเป็นอย่างไร เพราะเป็นวิการแห่งบทว่า ฉวะ เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า ปทวิกาโรปิ เป็นต้น. มิฉะนั้น หากถือเอาการอาเทศหมู่พยัญชนะแยกต่างหาก เมื่อนิรุตติมี 6 อย่างเกิดขึ้น การกำหนดจำนวนว่า นิรุตติมี 5 อย่าง ก็จะไม่สมควร นี้คือความหมาย. โยคะ คือ ความสัมพันธ์, ด้วยคำว่า ตถาหิ เป็นต้น ย่อมแสดงความสัมพันธ์ของธาตุด้วยความหมายที่พิเศษ, ระวะนะกิริยาติ สัมพันโธ คือ ความสัมพันธ์กับการกระทำคือการส่งเสียงร้องมีเสียงนกยูงร้องเป็นต้น. ในคำว่า มยูโร นี้ คำว่า ระวะติ ย่อมใช้ในความหมายของการร้องเสียงนกยูงเท่านั้น ไม่ใช่เพียงการกระทำคือการส่งเสียงโดยทั่วไป นี้คือความหมาย.

---

๔๘. ตว

๔๘. ตะวะ

---

วณฺณมตฺตสฺเส วาติ วณฺณสามญฺญสฺเสว, มตฺตสทฺโท เอตฺถ สามญฺญ วจโน. ยการสฺสจ จาเทโสติ สมฺพนฺโธ, ทยการานํ ชตฺตนฺติสฺส [Pg.59] อิมินา, ยสฺส ‘‘วคฺคลเสหิ เต’’ติ (๑-๔๙) ชตฺตํ, อตฺตานมธิกิจฺจ ปวตฺตนฺติ อตฺเถ อสงฺขฺยสมาโส.

บทว่า วรรณมัตตัสเสวะ ความว่า ของอักษรทั่วไปเท่านั้น, คำว่า มัตตะ ในที่นี้เป็นคำบอกความทั่วไป. บทว่า ยการัสสะ จะ จาเทโส นี้คือความสัมพันธ์, ด้วยสูตรนี้ (ทิสสัสสะ...) แห่งการเป็น ช ของ ท และ ย อักษร, การเป็น ช (ชัตตะ) แห่งบทว่า ยัสสะ (มีอยู่ในสูตร) วัคคะละเสหิ เต (1-49), ในความหมายว่า ดำเนินไปโดยปรารภตนเอง เป็นอัพยยีภาวสมาส (อสังขยาสมาส).

---

๔๙. วคฺค

๔๙. วรรค

---

ยนฺตํ สทฺทานํ นิจฺจสมฺพนฺธิตฺเตปิ ปกฺกนฺตวิสยตฺตา ตํสทฺโท ยํสทฺทํ นาเปกฺขเตตฺยาห-‘เตติ อนนฺตร’อิจฺจาทิ, ตํ สทฺโท หิ ปกฺกนฺต วิสโย ตถา ปสิทฺธวิสโย อนุภูตวิสโย จ ยํสทฺทํ นาเปกฺขเต, ยถา เจโส ยํสทฺทนฺนา เปกฺขเต, ตํ สพฺพํ มหาสามินาธิกายํ สุโพธาลงฺการฏีกายํ–

แม้ว่าคำว่า ย และ ต จะมีความสัมพันธ์กันเป็นนิตย์ก็ตาม แต่เพราะเป็นวิสัยที่กล่าวไปแล้ว (ปักกันตวิสัย) ต-ศัพท์ จึงไม่ต้องการ ย-ศัพท์ ดังนี้ท่านจึงกล่าวว่า เตติ อนันตระ เป็นต้น. แท้จริง ต-ศัพท์ ที่เป็นปักกันตวิสัยก็ดี ปสิทธวิสัย (วิสัยที่รู้กันดี) ก็ดี และอนูภูตวิสัย (วิสัยที่เคยประสบมา) ก็ดี ย่อมไม่ต้องการ ย-ศัพท์, และ เอส-ศัพท์ นี้ไม่ต้องการ ย-ศัพท์ อย่างไร, เรื่องทั้งหมดนั้น (มีกล่าวไว้) ในสุโพธาลังการะฏีกาที่พระมหาเถระผู้เป็นเจ้าแต่งไว้ว่า-

---

มุนินฺทจนฺทสญฺชาต, หาสจนฺทนลิมฺปิตา;

ปลฺลวาธวลาตสฺเส, เวโก นาธรปลฺลโวติ (๑๒๒).

ริมฝีปากดุจยอดอ่อนของพระพุทธเจ้านั้น ซึ่งเกิดจากพระจันทร์คือพระมุนินทร์ ถูกทาด้วยจันทน์คือรอยยิ้ม ไม่ขาวเหมือนยอดอ่อน (ทั่วไป) (122)

---

เอติสฺสา คาถาย อมฺเหหิ วิตฺถาริตนเยน คเหตพฺพํ, ยถา รหนฺติ สกมฺมากมฺมธาตูนมนุรูปํ.

คาถานี้ เราพึงถือเอาโดยนัยที่ขยายแล้ว อย่างที่สมควรแก่ธาตุที่เป็นสกรรมกะและอกรรมกะของตน.

---

๕๐. เววา

๕๐. เววา

---

กิญฺจาปีทํ วิกปฺปนตฺถํ กตนฺติ เหฏฺฐิเมน นิ(นฺนาน)ตฺตํ วิญฺญายติ, ตถาปิ อิมินา วากาเรน วิกปฺโปว, เหฏฺฐิเม ปน กฺวจาธิการา หการนฺตธาตุโต ธฺยณฺปจฺจเย เมหฺยํ, โทหฺยํ สิเนหฺยํ, เลหฺยนฺติปิ ภวตฺเวว.

ถึงแม้ว่าบทนี้จะทำไว้เพื่อการเลือก (วิกัปปะ) ก็ตาม แต่ความต่างกันย่อมทราบได้ด้วยบทข้างล่าง, ถึงกระนั้น ด้วยอาการนี้ก็เป็นวิกัปปะนั่นเอง, แต่ในบทข้างล่าง เพราะมีอำนาจตามมาจากคำว่า กวจิ จากธาตุที่มี ห การะ เป็นที่สุด ใน ณย ปัจจัย เป็น เมหยัง โทหยัง สิเนหยัง และ เลหยัง ก็ย่อมมีได้แน่นอน.

---

๕๓. สํโย

๕๓. สังโย

---

วตฺตุโน-ตฺตปฺปธานตฺตมตฺตวจสีติ นิยตาวยววาจิโน อุปาทานาติ วุตฺตมเนกตฺถตฺเตปฺยาทิสทฺทสฺส, อาทิยตีตฺยาทีติ กมฺมสา ธโนจายมาทิสทฺโท, โสยมตฺโถ สุมงฺคลปฺปสาทนิยา ขุทฺทสิกฺขา ฏีกาย‘อาทิโต อุปสมฺปนฺนา’ติ เอตฺถ อมฺเหหิ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ, สํยุชฺชตีติ สํโยโค-เอกตฺราวฏฺฐิตพฺยญฺชนา.

บทว่า วัตตุโน ความว่า เพราะความที่ตนเป็นประธาน (อัตตัปปธานะ) ในคำพูดของตน จึงถือเอา (อุปาทาน) คำที่บอกส่วนประกอบที่แน่นอน, แม้คำว่า อาทิ จะมีหลายความหมาย แต่คำว่า อาทิ ในที่นี้ (อาทิยตีติ อาทิ) เป็นกัมมสาธนะ, อรรถนั้นพึงทราบโดยนัยที่พวกเรากล่าวไว้แล้วในสุมังคลัปปสาทนียะ ซึ่งเป็นขุททสิกขาฏีกา ในบทว่า อาทิโต อุปสัมปันนา, ชื่อว่า สังโยคะ เพราะย่อมประกอบกัน คือพยัญชนะที่ตั้งอยู่ในที่เดียวกัน.

---

๕๔. วิจฺฉา

๕๔. วิจฉา

---

ยํวตฺตเตติ วุตฺติวจนํ นิกฺขิปิตฺวา ตสฺส อตฺถํ วตฺตุมารภเต ‘สมฺภวาเปกฺขาเย’จฺจาทิ, ยํวตฺตเตติ จ สุตฺเต อวิชฺชมาเนปิ คมฺมมานตฺถสฺส [Pg.60] สทฺทสฺส ปโยคมฺปติ กามจาโรติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ยสทฺทสฺสานิยมตฺถวุตฺติตฺเตปิ ปทวากฺยโต นาญฺญํ สมฺภวติ วิจฺฉายมาภิกฺขญฺเญ จ วตฺตมานนฺติ อาห ‘สมฺภวาเปกฺขายปทํ วากฺยํวา’ติ, สมฺภวตีติ สมฺภโว-ปทํ วากฺยํ วา, ตสฺมึ อเปกฺขาย ปทํ วากฺยํ วา วตฺตเตติ สมฺพนฺโธ, วตฺตเตติ วิจฺฉายมาภิญฺเญ จาตฺเถ วตฺตเต, นนุ ปทสฺส วากฺยสฺส วา วิสุํเยว ทพฺพาทโย อตฺถา, ตํ กถมิท เมตสฺมึ วตฺตุธมฺเม กิริยาธมฺเม จ วิจฺฉาภิกฺขญฺญตฺเถ วตฺตเตติ อนุโยคํ สนฺธายาห-‘วิสยภาเวนา’ติอาทิ, วิจฺฉาย วตฺตุธมฺมสฺส กิริยาธมฺมสฺส จาภิกฺขญฺญสฺส วิสโย ปทํ วากฺยํ วา… อนญฺญตฺถวุตฺติวเสน ตตฺถปฺปวตฺติยา, ตํ วเสนจ, อภิธายกตฺเตน เจติ โคจรตฺเตน ปกาสกตฺเตน จาติ อตฺโถ, ยํวตฺตเตติ อชฺฌาหฏสฺส ยนฺติ ปฐมนฺตสฺส วิภตฺติวิปริณามํ ทสฺเสติ (ตสฺสาติ) อาทินา, อิมินา อิทํ ทีเปติ ‘‘ยชฺชปิ ‘วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสฺวิ’ ตฺยตฺร ฉฏฺฐีโนจฺจารียเต, ตถาปิ ฉฏฺฐีปสิทฺธิ โหเตว, กถํ ทฺเว อิจฺจาเทสนิทฺเทสา อาเทโส จ สมฺพนฺธีนมเปกฺขเต, ‘วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสู’ติ จาตฺถนิทฺเทโส, น จาตฺถสฺสาเทเสน สมฺพนฺโธ อุปปชฺชเต, ตสฺมา วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ยํ ปทํ วากฺยํ วา วตฺตเต ตสฺส ทฺเว ภวนฺติจฺเจวํ ฉฏฺฐียตฺโถ สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ, ทฺเว รูปานิ โหนฺตีติ ทสฺสิตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ, สทฺทรูเป สงฺขฺยยฺเยติ ทุติยา พหุวจนนฺตํ ปฏิปาทยมาโนติ เอตฺถ ปฏิปาทนกิริยาย สมฺพนฺเธโนปทิฏฺฐํ, ‘‘วากฺยนฺตรฏฺโฐปิ สทฺโท ตทญฺญสฺมิมฺปิ สมฺพนฺธมุปยาตี’’ติ ทฺวิสทฺโทติ อิทํ อุปริ วากฺยทฺวเยปฺยุปยุชฺชติ ‘ทฺวิสทฺโท วุตฺโต, ทฺวิสทฺโท น สรูปปฺปธาโน’ติ, อถ สรูปปฺปธาโน กสฺมา น วุตฺโตติ อาห-‘พหุวจเนน นิทฺเทสา’ติ, อถ ทฺเวติ สามญฺเญน วุตฺตตฺตา ปทวากฺยานํ ฐาเน ทฺวิพฺพจนํ วา สิยา, ตาเนวา วตฺตนฺตีติ ทฺวิปฺปโยโค วา, ตถา สติ ‘ยํวตฺตเต ตสฺสา’ติ กสฺมา ปฐมเมว นิสฺสาย วุตฺติยํ วิวรณํ กตนฺติ อาห-‘เอวญฺจา’ติอาทิ, อิทานิ ทฺวิปฺปโยคปกฺขสฺส สโทสตฺตา อคหิตภาวํ ทสฺเสตุมาห-‘ยทาตฺวิ’ ตฺยาทิ, ตุสทฺโท ปุพฺพสฺมา ปกฺขา วิเสสสฺส ปทสฺสโก, ตตฺถ หิ ทฺเว สทฺทรูปานฺยาทิสียนฺเต[Pg.61], อิห ตุ โสว สทฺโท ทฺวิราวตฺตเต, อาวุตฺตี สงฺขฺเยยฺยาติ เอวํ มญฺญเต ‘‘ทฺวิสทฺโท-ยํ ‘‘อาทสหิ สงฺขฺยา สงฺขฺเยยฺเย วตฺตนฺเต’’ติ วจนโต สงฺขฺเยยฺยวจโน, ตสฺเมห สงฺขฺเยยฺยํ สทฺทรูปํ วา สิยา อาวุตฺติ วา, อิจฺจปิ นิทฺเทโส ตทุภยมเปกฺขิย นปุํสกลิงฺเคน วา สิยา อิตฺถิลิงฺเคน วา, ตตฺถ ยทา นปุํสกลิงฺเคน นิทฺเทโส, ตทา สทฺทรูปานิ สงฺขฺเยยฺยานิ ภวนฺติ, ยทา ตุ อิตฺถิลิงฺเคน, ตทา สทฺทสฺสาวุตฺตี อุจฺจารณลกฺขณา กิริยา สงฺขฺเยยา ภวนฺติ, ตโต เจตฺถ อาวุตฺตีอปิ สงฺขฺเยยา โหนฺตี’’ติ, ตทา ทฺวิปฺปโยโค ทฺวิพฺพวจนนฺติ เอส ปกฺโขติ อยเมตฺถ ภาโว’’ ยทา ทฺเว อาวุตฺติโย วิธียนฺเต ตทา ทฺวิปฺปโยโค ทฺวิพฺพจนนฺเต โสเปกฺโข, (อตฺร ฐานฺยาเทสภาโว นตฺถิ) อาวุตฺติ หิ กิริยา, ตสฺสา เจห สทฺโท สาธนํ, น จ กิริยาย สาธนสฺส จ ฐานฺยาเทสภาโว อุปปชฺชเต, ตสฺมา ยทาวุตฺตี วิธียนฺเต, ตทา ทิปฺปโยโค ทฺวิพฺพจนนฺเต-โส ปกฺโข ภวตี’’ติ, อยมฺปิ ปกฺโข ปาณินีเยหิ ปริคฺคหีโต, ตทยุตฺตํ โทสทุฏฺฐตฺตาติ สนฺทสฺสยมาห-‘โส ปเน’ตฺยาทิ, เต หิ ทุติยมฺปิ ปกฺขมพฺภุปคมฺม อุปจารมตฺตโต เภโท, วตฺถุโตตฺวเภโท วาติ โปโนปุญฺเญน ตํ สาเธนฺติ. กถมฺปน สโทสตฺตํ เยนายํ น คหิโตตฺยาห- ‘ตถาหิ’จฺจาทิ, ณฺโย นสิยาติ ‘‘ตสฺส ภาวกมฺเมสุ ตฺต ตา ตฺตน ณฺย เณยฺย ณิย ณิยา’’ติ (๔-๕๙) ภาเว วิธียมาโน ณฺโย ทฺวิปฺปโยคปกฺเข สทฺทเภทสพฺภาวา ปุน ปุเนติ สมุทายสภาวโต ปุนปุน ภาโวติ อตฺเถ ปุนปุน สมุทายโต น ภเวยฺยาติ อตฺโถ, น เกวลํ ณฺโยว, อถ โข เอกปทนฺโตคธานํ สรานํ สรานมาทิภูตสฺสุการสฺส ภวนฺโต โอกาโรปิ ‘‘สรานมาทิสฺสา ยุวณฺณสฺสา เอโอ ณานุพนฺเธ’’ติ (๔-๑๒๔) น สิยา, ‘‘มนาทฺยาปาทีนโมมเย จ ‘‘อิติ (๓-๕๙) โอกาโร ปน ปกฺขทฺวเยปิ โหเตว… อุตฺตรปทสฺส นิมิตฺตภาเวน คหิตตฺตา, ปุพฺพปกฺเขปิ หิ ทฺเว สทฺทรูปานฺเยวาทิสียนฺเตติ โหเตว ปท เภโท, วกฺขติ หิ ‘สตีปิ อตฺตคเต เภเท’ติ. นนุ อาวุตฺติธมฺมเภท สทฺทสฺสุปจริโต เภโท, สรูปโต ตฺวเภโทว, อญฺญถา อาวุตฺติเยว [Pg.62] น สิยา, เอกสฺส หิ วตฺถุโน อาวุตฺติ โหติจฺจาห‘นานฺตเรเน’จฺจาทิ, อญฺญเถติ อุปจริโต เภโท น สภาวโตติ เจ, การิยมฺภวตีติ เอวิ น สกฺกา วตฺตุนฺติ สมฺพนฺโธ, สภาวโต ตฺวเภโท วาติ อุปจาราภาเวน วตฺถุโต วิชฺชมานเภทมวธารยติ, อญฺญถาติ ยทิ เภโท สิยา, อาวุตฺติเยว น สิยาติ เอตฺถายมธิปฺปาโย ‘‘ยทิ สภาวโตว เภโท ภินฺนสฺส ปน กถมาวุตฺติ สิยา’’ติ, ฐานิสทิสตฺตาติ ‘‘ฐานีวิยาเทโส’’ติ ปริภาสมุปลกฺเขติ.

ยกคำในวุตติที่ว่า 'ยํ วัตตเต' ไว้แล้ว เริ่มกล่าวอรรถของคำนั้นว่า 'สัมภวาเปกขายะ' เป็นต้น. และในวุตติได้กล่าวไว้ว่า คำว่า 'ยํ วัตตเต' แม้ไม่มีอยู่ในสูตร ก็เป็นไปตามความพอใจในการใช้คำที่มีอรรถที่พึงทราบได้. แม้คำว่า 'ยะ' จะมีความหมายไม่แน่นอน แต่เมื่อเป็นไปในอรรถแห่งวิจฉา (การซ้ำ) และอภิกขัญญะ (ความถี่) ก็ไม่สามารถเป็นอย่างอื่นนอกจากบทและประโยคได้ จึงกล่าวว่า 'สัมภวาเปกขายะ ปทัง วากยัง วา' (บทหรือประโยคเพราะอาศัยความมีได้). ชื่อว่า 'สัมภวะ' (ความมีได้) เพราะย่อมมีได้ คือบทหรือประโยค. ความสัมพันธ์คือ บทหรือประโยคย่อมเป็นไปเพราะอาศัยในสิ่งนั้น. คำว่า 'วัตตเต' ย่อมเป็นไปในอรรถแห่งวิจฉาและอภิกขัญญะ. ก็อรรถมีทัพพะ (มวลสาร) เป็นต้นของบทหรือประโยคย่อมแยกกันต่างหากมิใช่หรือ? เหตุไฉนสิ่งนี้จึงเป็นไปในอรรถแห่งวิจฉาและอภิกขัญญะในวัตถุธรรมและกิริยาธรรมนี้เล่า? เพื่อตอบคำถามนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นวิสัย' เป็นต้น. บทหรือประโยคเป็นวิสัยของวัตถุธรรมในวิจฉาและกิริยาธรรมในอภิกขัญญะ... ด้วยความเป็นไปในที่นั้นโดยความเป็นผู้ไม่กล่าวอรรถอื่น และด้วยอำนาจนั้น และด้วยความเป็นผู้กล่าว (อภิธายกะ) คือด้วยความเป็นโคจรและด้วยความเป็นผู้ประกาศ. แสดงการเปลี่ยนวิภัตติของคำว่า 'ยะ' ที่เป็นปฐมาวิภัตติซึ่งถูกยกขึ้นมาในคำว่า 'ยํ วัตตเต' ด้วยคำว่า '(ตัสสะ)' เป็นต้น. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า 'ถึงแม้ในบทว่า 'วิจฉาภิกขัญเญสุ' จะไม่มีการออกเสียงฉัฏฐีวิภัตติ ถึงกระนั้นความสำเร็จแห่งฉัฏฐีวิภัตติย่อมมีแน่นอน. อย่างไร? เพราะการระบุอาเทศว่า 'ทเว' และตัวอาเทศย่อมต้องการคำที่เกี่ยวข้อง (สัมพันธี). และ 'วิจฉาภิกขัญเญสุ' เป็นการระบุอรรถ. และความสัมพันธ์ของอรรถกับอาเทศย่อมไม่สมควร. เพราะฉะนั้น อรรถของฉัฏฐีวิภัตติย่อมกล่าวได้ว่า 'บทหรือประโยคใดเป็นไปในวิจฉาและอภิกขัญญะ สอง (รูป) ย่อมมีแก่บทหรือประโยคนั้น' ดังนี้.' ความสัมพันธ์คือ เป็นอันแสดงว่า 'สองรูปย่อมมี'. ในบทว่า 'สัททะรูเป สังเขยเยติ' (ในรูปศัพท์ที่พึงนับ) ซึ่งเป็นทุติยาวิภัตติพหูพจน์นี้ ได้แสดงไว้ด้วยความสัมพันธ์กับกิริยาคือการทำให้เข้าใจ (ปฏิปาทนะ). คำว่า 'ทวิสัทโท' (ศัพท์ว่า ทวิ) นี้ ย่อมใช้ได้แม้ในประโยคสองข้างบนว่า 'ศัพท์ว่า ทวิ ถูกกล่าวแล้ว, ศัพท์ว่า ทวิ ไม่เป็นประธานแห่งรูปศัพท์' ตามหลักว่า 'แม้ศัพท์ที่อยู่ในประโยคอื่นก็ย่อมเข้าถึงความสัมพันธ์กับประโยคอื่นได้'. ก็เหตุไฉนจึงไม่กล่าวว่า 'เป็นประธานแห่งรูปศัพท์' เล่า? จึงกล่าวว่า 'เพราะระบุด้วยพหูพจน์'. ก็เพราะกล่าวว่า 'ทเว' โดยทั่วไป จึงอาจเป็นทวิพจน์ (การซ้ำคำ) ในที่ของบทและประโยค หรือเป็นทวิปปโยคะ (การใช้ซ้ำสองครั้ง) เพราะสิ่งเหล่านั้นเองซ้ำกัน. เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงทำคำอธิบายในวุตติโดยอาศัย [คำว่า] 'ยํ วัตตเต ตัสสะ' ตั้งแต่แรกเล่า? จึงกล่าวว่า 'เอวัญจา' เป็นต้น. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าฝ่ายทวิปปโยคะไม่ถูกถือเอาเพราะมีโทษ จึงกล่าวว่า 'ยะทาตุ' เป็นต้น. คำว่า 'ตุ' เป็นเครื่องแสดงความพิเศษจากฝ่ายก่อน. เพราะในฝ่ายนั้น รูปศัพท์สองรูปย่อมถูกระบุ (อาทิสิยันเต) แต่ในที่นี้ ศัพท์นั้นเองย่อมซ้ำสองครั้ง. การซ้ำเป็นสิ่งที่พึงนับได้—เขาคิดอย่างนี้ว่า 'คำว่า ทวิสัทโท นี้ เป็นคำที่กล่าวถึงสิ่งที่พึงนับได้ ตามคำกล่าวว่า 'จำนวนตั้งแต่สิบเป็นต้นไป (อาทส) ย่อมเป็นไปในสิ่งที่พึงนับได้'. ในที่นี้ สิ่งที่พึงนับได้อาจเป็นรูปศัพท์ หรืออาจเป็นการซ้ำ. การระบุจึงอาจเป็นนปุงสกลิงค์หรืออิตถีลิงค์โดยอาศัยทั้งสองอย่างนั้น. ในที่นั้น เมื่อระบุด้วยนปุงสกลิงค์ รูปศัพท์ทั้งหลายย่อมเป็นสิ่งที่พึงนับได้. แต่เมื่อระบุด้วยอิตถีลิงค์ การซ้ำของศัพท์ซึ่งมีลักษณะเป็นการออกเสียง ย่อมเป็นสิ่งที่พึงนับได้. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ การซ้ำก็ย่อมเป็นสิ่งที่พึงนับได้.' 'เมื่อนั้น ทวิปปโยคะคือทวิพจน์' นี้เป็นฝ่ายนี้. อธิบายในที่นี้คือ 'เมื่อใดมีการกำหนดการซ้ำสองครั้ง เมื่อนั้นทวิปปโยคะย่อมอาศัยทวิพจน์'. (ในที่นี้ไม่มีภาวะแห่งฐานีและอาเทศ) เพราะการซ้ำเป็นกิริยา. และในที่นี้ ศัพท์เป็นเครื่องมือ (สาธนะ) ของการซ้ำนั้น. และภาวะแห่งฐานีและอาเทศย่อมไม่สมควรแก่กิริยาและเครื่องมือ. เพราะฉะนั้น เมื่อมีการกำหนดการซ้ำ เมื่อนั้นทวิปปโยคะย่อมเป็นฝ่ายทวิพจน์.' ฝ่ายนี้แม้พวกปาณินีชนจะยอมรับแล้ว แต่เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นไม่สมควรเพราะมีโทษ จึงกล่าวว่า 'โส ปะนะ' เป็นต้น. เพราะชนเหล่านั้นยอมรับฝ่ายที่สองแล้ว ย่อมทำให้สิ่งนั้นสำเร็จด้วยความซ้ำซาก (ปุนะปุปุญญะ) ว่า 'ความต่างกันมีเพียงโดยอุปจาระเท่านั้น โดยสภาวะ (วัตถุโต) แล้วไม่มีความต่างกัน'. ก็เหตุไฉนจึงมีโทษที่ทำให้ฝ่ายนี้ไม่ถูกถือเอาเล่า? จึงกล่าวว่า 'ตะถาหิ' เป็นต้นว่า ณยะปัจจัยย่อมไม่มี. ณยะปัจจัยที่ถูกกำหนดในภาวะด้วยสูตรว่า 'ตัสสะ ภาวะกัมเมสุ...' (4-59) เพราะมีความต่างกันของศัพท์ในฝ่ายทวิปปโยคะ จึงไม่พึงมีจากส่วนรวม (สมุทะยะ) ที่ซ้ำๆ ในอรรถว่า 'ภาวะที่ซ้ำๆ' โดยความเป็นส่วนรวมที่ซ้ำๆ ดังนี้. ไม่ใช่เพียง ณยะปัจจัยเท่านั้น แต่โอการะที่พึงมีแก่สระอุซึ่งเป็นสระแรกของสระทั้งหลายที่รวมอยู่ในบทเดียว ด้วยสูตรว่า 'สรานามาทิสสา...' (4-124) ก็ย่อมไม่มี. แต่โอการะด้วยสูตรว่า 'มะนาทิยาปาทีนามะโอมาเย จะ' (3-59) ย่อมมีได้ในทั้งสองฝ่าย... เพราะบทหลังถูกถือเอาด้วยความเป็นนิมิต. เพราะในฝ่ายก่อน รูปศัพท์สองรูปย่อมถูกระบุ (อาทิสิยันเต) นั่นเอง จึงมีความต่างกันของบท. [ดังที่] ท่านจะกล่าวว่า 'แม้มีความต่างกันที่อยู่ในตัว'. มิใช่ว่าความต่างกันของศัพท์เป็นความต่างกันที่ถูกอุปจาระเพราะความต่างกันแห่งธรรมคือการซ้ำ แต่โดยรูปศัพท์แล้วไม่มีความต่างกันหรือ? มิฉะนั้น การซ้ำก็ย่อมไม่มี เพราะการซ้ำย่อมมีแก่วัตถุอันเดียวเท่านั้น. [ด้วยเหตุนี้] ท่านจึงกล่าวว่า 'นานตะเรนะ' เป็นต้น. หาก [แย้งว่า] คำว่า 'โดยอย่างอื่น' หมายถึงความต่างกันที่ถูกอุปจาระ ไม่ใช่โดยสภาวะ, ก็เป็นความสัมพันธ์กันที่ไม่อาจกล่าวได้ว่า 'การกระทำ (การิยะ) ย่อมมี'. แต่โดยสภาวะแล้วไม่มีความต่างกัน ย่อมกำหนดความต่างกันที่มีอยู่โดยสภาวะ (วัตถุโต) ด้วยการไม่มีอุปจาระ. คำว่า 'โดยอย่างอื่น' คือหากมีความต่างกัน การซ้ำก็ย่อมไม่มี. อธิบายในที่นี้คือ 'หากมีความต่างกันโดยสภาวะ การซ้ำของสิ่งที่ต่างกันย่อมมีได้อย่างไรเล่า?' คำว่า 'เพราะความเป็นเช่นเดียวกับฐาน' ย่อมหมายถึงปริภาสว่า 'อาเทศย่อมเป็นเช่นเดียวกับฐาน (ฐานี)'.

---

กิริยายาติอาทีสุ สหตฺเถ ตติยา… กิริยาทีหิ ทพฺพาทฺยตฺถานํ วตฺตุ พฺยาปนิจฺฉาปวตฺติโต, เทสาทีติ ( ) อาทิสทฺเทน กาลาวตฺถาทึ สงฺคณฺหาติ, นานาการยุตฺตเมว ภินฺนํ นาม โหตีติ อาห-‘อเนกปฺปการยุตฺเต’ติ, พหุวจนนิทฺเทสโต วุตฺตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ, เตนาติ เยน พหุวจนนิทฺเทเสน สกึ พฺยาปนิจฺฉา โชตียติ เตน กรณภูเตน เหตุภูเตน วา, กเมน พฺยาปิตุมิจฺฉายํ ชาติอาทีนญฺจ พฺยาปิตุมิจฺฉายนฺติ สมฺพนฺโธ, ตตฺถ อยญฺจ คาโม รมณีโย อยญฺจ คาโม รมณีโยติ กเมน พฺยาปิตุมิจฺฉา, เอตฺถ กิญฺจาปิ รมณียคุเณน คามทพฺพโยโค อตฺถิ, ตถาปิ คามานํ คุเณน โยโค, สพฺโพ คาโม รมณีโยติ พาหุลฺเลน, นตฺถิ สากลฺเลน พฺยาปิตุมิฏฺฐตฺตนฺติ สกลพฺยาปนิจฺฉายาภาโวติ น ทฺวิพฺพจนํ, เอวมุปริ โยเชตฺวา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, สมฺปนฺโน ยโวติ สมฺปนฺนคุเณน ยวชาติยา พฺยาปิตุมิจฺฉา, เอกตฺถา ชาติ, อเนกตฺถ นิสฺสยา วิจฺฉา, โสภนํ ธวขทิรนฺติ โสภนคุเณน ธวาทิทพฺพานํ พฺยาปิตุมิจฺฉา, อตฺถสทฺเทเนตฺถ ทพฺพาทโย วตฺตุมิฏฺฐาติ อาห-‘ทพฺพคุณกิริยาลกฺขเณ’ติ, วิสทฺโท ปเนตฺถ พฺยาปนตฺโถติ อาห-‘พฺยาปิตุํ สมฺพนฺธิตุ’นฺติ, สาติ วิจฺฉา, วตฺตุธมฺโมติ ‘รุกฺขํรุกฺข’มิจฺจาทิกํ โย วทติ, ตสฺส วตฺตุโน ธมฺโม… อิจฺฉาลกฺขณสฺส ธมฺมสฺส ตปฺปฏิพทฺธตฺตา[Pg.63], สทฺโทติ รุกฺขมิจฺจาทิโก, ตสฺส สทฺทสฺส ยํ รูปํ อตฺต ภาโว, ตเมว ปจฺจาสตฺยา ‘‘สุตานุมิเตสุ สุตสมฺพนฺโธว พลวา’’ติ วิจฺฉา ภิกฺขญฺเญสุ วตฺตมานสฺส สุตสฺเสว ตสฺส รูปสฺส ปจฺจาสนฺนภาวโต ทฺวิสงฺขฺยา ยุตฺตํ ทฺวิสงฺขาตาย สงฺขฺยาย ‘รุกฺขํ รุกฺข’มิจฺเจวํ ยุตฺตํ อติทิสียเต สุตฺเต ทฺเวอิจฺจเนน, ทฺวิพฺพจนสฺเสว หิ ทฺวิสงฺขฺยายุตฺตตา, อถ กตเมกวจนนฺตสฺส ทฺวิพฺพจนํ, ตถาหิ สพฺเพเยเวเตตฺถ วิจฺฉายํ ทฺวิตฺเตหฺยภิธยนฺเตติ พหตฺตา พหุวจนํ ปปฺโปติ, เอกวจนนฺตุ น สิชฺฌติ ‘รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจตี’ติ เอกตฺถาภิธานภินฺนสพฺพรุกฺขปฺปตีตีติ กถเมกวจนนฺตสฺส ทฺวิพฺพวจนนฺตี อาสงฺกิยาห-‘ตตฺเถ’จฺจาทิ, อตฺถสามตฺถิยาติ ‘พหุวจนนฺตปฺปโยเคหิ’จฺจาทินา วกฺขมานนเยน พหุวจนนฺตปฺปโยเคเนว วิจฺฉาตฺถโชตนโต น ตตฺถ ทฺวีพฺพจนํ สิยา, ภวิตพฺพญฺจ ทฺวิพฺพจเน (น, เอ) กวจนตฺตมนฺตเรน น จาตฺถิ ทฺวิพฺพจนาวกา โสติ ปตีติ พลาวคโต โย-ตฺโถ, ตสฺส อตฺถสฺส อญฺญถานุปปตฺติลกฺขณํ สามตฺถิยํ อตฺถสามตฺถิยํ, อตฺถสามตฺถิยา เอกวจนนฺตสฺส ทฺวีพฺพจนนฺติ สมฺพนฺธา, กิริยาทิโยคนฺติ กิริยาคุณาทิ สมฺพนฺโธ, มนฺตฺวาติ พฺยาปิตุมิจฺฉายนฺตีมสฺส ปุพฺพกิริยาวจนํ, อภิสํหริตฺวาติ เอกโตกตฺวา. สทฺทสฺส ตาทิสตฺถปจฺจายกตฺเต สามตฺถิยํ สทฺทสตฺติ. ยุคปทาธิกรณตายํ สหวจนิจฺฉายํ พหุวจนปฺปวตฺติเยว, น ตตฺถ ทฺวิพฺพจนนฺติ ทสฺเสตุมาห-‘อโตเยเว’จฺจาทิ, อโต เยวาติ พหุวจนนฺตสฺส สทฺทสตฺติยา วิจฺฉาโชตนโต ทฺวิพฺพจนาภาวาเยว, เอวมญฺญเต- ‘อิธ ปน โยคปชฺชํ ทุวิธํ สทฺทโยคปชฺชํ อตฺถโยคปชฺชญฺจ, ตตฺถ กิญฺจิ สาตฺถกานํ สทฺทโยคปชฺชมตฺถโยค ปชฺชํ น สมฺภวตีติ, ยุคปทิ อธิกรณํ ธวาทิ อตฺโถ ยสฺส โสธวขทิรปลาสสทฺโท ยุคปทาธิกรโณ, ตสฺส ภาโว ตถา, ตสฺสญฺจ สติ, สทฺทโยคปชฺชมนฺตเรน ภินฺนตฺถานเมกสทฺทวจนียาน เมกโต ปปตฺติ อตฺถโยคปชฺชํ, ตํ สหวจนิจฺฉายนฺติ อิมินา ทสฺสิตนฺติ ตสฺสํ สหวจนิจฺฉายญฺจ สติ, โสภนา ธวขทิรปลาสา โสภนา รุกฺขาติ โสภนคุณโยเคปิ พหุวจเนเนว วิจฺฉาโชตนโต [Pg.64] ทฺวิพฺพจนาภาโวติ, โสภนํ ธวขทิรนฺติ ปน สตีปิ สทฺทโยคปชฺเช สมาหารตฺตา นตฺถตฺถโยคปชฺช นฺติ เอกวจนนฺตตฺตา ทฺวิตฺตปฺปสงฺเคปิ โสภนํ ธวขทิรนฺติ สทฺทานํ สกึ พฺยาปนิจฺฉายาภาวา น ทฺวิพฺพจนนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตํ.

ในบทว่า 'กิริยายา' เป็นต้น ตติยาวิภัตติใช้ในอรรถของตนเอง... เพราะความประสงค์จะกล่าวถึงอรรถของวัตถุเป็นต้นด้วยกิริยาเป็นต้น ซึ่งเป็นไปเพื่อความประสงค์จะแผ่ไป. บทว่า 'เทสาที' (เป็นต้นว่าประเทศ) ด้วยคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์กาลและวัตถุเป็นต้น. ชื่อว่า 'ภินนะ' (ต่างกัน) ย่อมมีได้ก็ต่อเมื่อประกอบด้วยอาการหลายอย่างเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'ประกอบด้วยประเภทหลายอย่าง'. ความสัมพันธ์คือ ย่อมเป็นอันกล่าวแล้วด้วยการแสดงพหุวจนะ. บทว่า 'เตนะ' (ด้วยเหตุนั้น) คือ ด้วยการแสดงพหุวจนะใด ความประสงค์จะแผ่ไปย่อมปรากฏขึ้นครั้งเดียว ด้วยการแสดงพหุวจนะนั้น อันเป็นเครื่องมือหรือเป็นเหตุ. ความสัมพันธ์คือ ในความประสงค์จะแผ่ไปโดยลำดับ และในความประสงค์จะแผ่ไปซึ่งชาติเป็นต้น. ในที่นั้น ความประสงค์จะแผ่ไปโดยลำดับคือ 'หมู่บ้านนี้ก็รื่นรมย์ หมู่บ้านนี้ก็รื่นรมย์'. ในที่นี้ แม้ว่าการประกอบกันของวัตถุคือหมู่บ้านกับคุณคือความรื่นรมย์จะมีอยู่ แต่ก็เป็นการประกอบกันของหมู่บ้านกับคุณ. 'หมู่บ้านทั้งหมดรื่นรมย์' เป็นการกล่าวโดยส่วนมาก ไม่ใช่ความประสงค์จะแผ่ไปโดยทั้งหมด เพราะไม่มีความประสงค์จะแผ่ไปโดยทั้งหมด จึงไม่ใช้ทวิวจนะ. พึงทราบความหมายโดยนัยนี้ในเบื้องบน. 'ข้าวบาร์เลย์ที่สมบูรณ์' คือความประสงค์จะแผ่ไปซึ่งชาติของข้าวบาร์เลย์ด้วยคุณคือความสมบูรณ์. ชาติมีอรรถเดียว, วิฉา (ความประสงค์จะแผ่ไป) อาศัยอรรถหลายอย่าง. 'ไม้ธวะและไม้ขทิระที่งาม' คือความประสงค์จะแผ่ไปซึ่งวัตถุคือไม้ธวะเป็นต้นด้วยคุณคือความงาม. ในที่นี้ คำว่า 'อรรถ' ประสงค์จะกล่าวถึงวัตถุเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ในลักษณะของวัตถุ คุณ และกิริยา'. ในที่นี้ คำว่า 'วิ' มีความหมายว่าแผ่ไป จึงกล่าวว่า 'เพื่อแผ่ไป เพื่อประกอบ'. 'สา' คือวิฉา. 'วัตตุธัมโม' คือธรรมของผู้กล่าวคำว่า 'รุกขัง รุกขัง' (ต้นไม้ ต้นไม้) เป็นต้น... เพราะธรรมที่มีลักษณะเป็นความประสงค์นั้นผูกพันอยู่กับสิ่งนั้น. 'สัทโท' คือคำว่า 'รุกขัง' เป็นต้น. รูปของคำนั้นคือภาวะของตนเอง. ด้วยความใกล้ชิดนั้น 'ในสิ่งที่ได้ยินและอนุมานได้ ความสัมพันธ์ที่ได้ยินย่อมมีกำลังกว่า' ดังนี้ วิฉาที่ปรากฏในความหมายว่าวิฉาและความถี่ (อภิกขณอรรถ) ย่อมถูกกำหนดให้เป็นทวิวจนะที่ประกอบด้วยจำนวนสอง ด้วยจำนวนที่นับได้สองว่า 'รุกขัง รุกขัง' ดังนี้ ด้วยคำว่า 'ทเว' ในสูตร เพราะว่าทวิวจนะเท่านั้นที่ประกอบด้วยจำนวนสอง. อนึ่ง ทวิวจนะของเอกวจนะนั้นคืออะไร? เพราะว่าทั้งหมดเหล่านี้ในวิฉานี้ ย่อมถูกกล่าวด้วยความเป็นสอง จึงถึงซึ่งพหุวจนะด้วยความเป็นมาก. ส่วนเอกวจนะย่อมไม่สำเร็จ. 'รุกขัง รุกขัง สิญจติ' (รดน้ำต้นไม้ ต้นไม้) ย่อมปรากฏถึงต้นไม้ทั้งหมดที่ต่างกันโดยการกล่าวอรรถเดียว. จึงสงสัยว่า 'ทวิวจนะของเอกวจนะนั้นคืออะไร?' จึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น' เป็นต้น. 'อรรถสามัตถิยะ' คือ ด้วยนัยที่จักกล่าวต่อไปว่า 'ด้วยการใช้พหุวจนะ' เป็นต้น เพราะความประสงค์จะแผ่ไปย่อมปรากฏด้วยการใช้พหุวจนะเท่านั้น จึงไม่ควรมีทวิวจนะในที่นั้น. และทวิวจนะก็ควรมี หากไม่มีความเป็นเอกวจนะ ก็ไม่มีโอกาสของทวิวจนะ. ดังนั้น อรรถที่เข้าใจได้ด้วยกำลังแห่งการปรากฏนั้น, ความสามารถที่มีลักษณะว่าความหมายนั้นไม่สามารถเป็นอย่างอื่นได้ คืออรรถสามัตถิยะ. ความสัมพันธ์คือ ทวิวจนะของเอกวจนะด้วยอรรถสามัตถิยะ. 'กิริยาทิโยคัง' คือความสัมพันธ์ของกิริยาและคุณเป็นต้น. 'มันตวา' เป็นคำกิริยาบุรพกาลของคำว่า 'ในความประสงค์จะแผ่ไป'. 'อภิสังหริตวา' คือทำให้เป็นหนึ่งเดียวกัน. ความสามารถของคำในการทำให้เกิดความหมายเช่นนั้น คือ 'สัททสัตติ' (พลังของคำ). ในภาวะที่มีที่ตั้งร่วมกันพร้อมกัน ในความประสงค์จะกล่าวพร้อมกัน ย่อมมีการใช้พหุวจนะเท่านั้น. เพื่อแสดงว่าไม่มีทวิวจนะในที่นั้น จึงกล่าวว่า 'อะโตเยเว' (เพราะเหตุนั้นนั่นเอง) เป็นต้น. 'อะโตเยเว' คือ เพราะความประสงค์จะแผ่ไปย่อมปรากฏด้วยพลังของคำที่เป็นพหุวจนะเท่านั้น จึงไม่มีทวิวจนะ. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบดังนี้ว่า 'ในที่นี้ โยคปัชชะ (การประกอบ) มีสองอย่าง คือ สัททโยคปัชชะ (การประกอบด้วยคำ) และ อัตถโยคปัชชะ (การประกอบด้วยความหมาย). ในที่นั้น สัททโยคปัชชะของคำที่มีความหมายบางอย่าง อัตถโยคปัชชะย่อมไม่เป็นไปได้'. คำว่า 'ธวะขทิรปลาส' เป็นต้น ซึ่งมีความหมายว่า 'ธวะ' เป็นต้น ที่มีที่ตั้งร่วมกันพร้อมกัน ย่อมเป็น 'ยุกคปทาธิกรณะ' (มีที่ตั้งร่วมกันพร้อมกัน). ภาวะของคำนั้นก็เป็นเช่นนั้น. และเมื่อเป็นเช่นนั้น, อัตถโยคปัชชะคือการรวมกันเป็นหนึ่งเดียวของคำที่มีความหมายต่างกัน แต่ถูกกล่าวด้วยคำเดียว โดยไม่มีสัททโยคปัชชะ. สิ่งนั้นถูกแสดงด้วยคำว่า 'ในความประสงค์จะกล่าวพร้อมกัน'. และเมื่อมีความประสงค์จะกล่าวพร้อมกันนั้น, 'ไม้ธวะ ไม้ขทิระ และไม้ปลาสที่งาม' 'ต้นไม้ที่งาม' ดังนี้ แม้จะมีการประกอบด้วยคุณคือความงาม ก็ย่อมปรากฏความประสงค์จะแผ่ไปด้วยพหุวจนะเท่านั้น จึงไม่มีทวิวจนะ. ส่วนคำว่า 'โสภณัง ธวขทิรัง' (ไม้ธวะและไม้ขทิระที่งาม) แม้จะมีสัททโยคปัชชะ แต่เพราะเป็นสมุหะ (กลุ่ม) จึงไม่มีอัตถโยคปัชชะ. แม้จะมีการใช้เอกวจนะและมีโอกาสที่จะเป็นทวิวจนะ แต่เพราะไม่มีความประสงค์จะแผ่ไปของคำว่า 'โสภณัง ธวขทิรัง' ครั้งเดียว จึงไม่มีทวิวจนะ ดังที่กล่าวไว้ข้างล่าง.

---

วาตฺติกกาเรน ‘‘อานุปุพฺพิเย ทฺเว ภวนฺตีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ (๘-๑-๑-วา) วุตฺตํ, ตทาห-‘อานุปุพฺพิเยปิ’จฺจาทินา, อตฺเถวานุปุพฺพิเยปิ วิจฺฉา ตโตว ทฺวิตฺตนฺติ ปฏิปาทย ‘มานุปุพฺพิย’มิจฺจาทินา ‘อตฺถิเยเวจฺจาทิโน วุตฺติวากฺยสฺส วิวรณมาห. คามชาติยา ตุลฺยชาติยานํ ทิสา เทสาทิเภเทน ภินฺนานมิว คามานํ, น เอตฺถ วิจฺฉา, มูลมคฺคํ วา หิ มุขฺย เมกเมว… เหฏฺฐุทฺธภาคนฺตราภาเวเนกตฺตา, เยนุปริยโธ ภาคาเปกฺขาย กตมูลคฺคพฺยปเทเสน ภินฺนชาติยา มูลคฺคภาคา, เต ภินฺนชาติยา, น จ ภินฺนชาติยานํ วิจฺฉา โหติ, น หิ โคโคติ วุตฺเต (วาหีก)คตา วิจฺฉาวคมฺยเตติ อาจริยชินินฺทพุทฺธินา อานุปุพฺพิเย วิจฺฉายาภาวํ ปฏิปาทิตํ, ตํ วิฆฏยิตุํ ‘ยทิ หิ’จฺจาทินา ยํ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ตํ วิปญฺจิตุมาห- ‘ยเถ’จฺจาทิ, นสนฺนิวิฏฺโฐติ น ปติฏฺฐิโต, นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ, ยสฺสูปริภาโค อตฺถิ ตมฺปิ มูลนฺติ มูล พฺยปเทสสฺสาเปกฺขา กตตฺตมาห, อุภยนฺติ มูลมคฺคญฺจ, ตถา อญฺเญปิ มูลคฺคภาคาติ อิมินา มูลคฺคเภทานํ เหฏฺฐา วิย คหเณ สติ พหุตฺตมาห, ปุพฺพกถิเตนาติ ‘รุกฺขาทีนํ พาหุลฺเลนา’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘มูลาทีนํ พาหุลฺเลน ถูลาทิ คุณโยคมฺมนฺตฺวา สตฺตมีวิภตฺติยุตฺเตน มูลาทิสทฺทสหิเตน สพฺพ สทฺเทน มูลาทิกมตฺถมภิสํหริตฺวา สพฺพสฺมึ มูเล ถูลา สพฺพสฺมึ อคฺเค สุขุมาติ เอวํ (วตฺตุโน) พฺยาปิตุมิจฺฉายเมกวจนนฺตสฺส วิจฺฉายนฺตฺเวว ทฺวิพฺพจน’’นฺติ.

พระวาตติกการะกล่าวไว้ว่า “พึงกล่าวว่ามีสองในลำดับ” (8-1-1-วา). ท่านจึงกล่าวว่า “แม้ในลำดับ” เป็นต้น. เพื่อแสดงว่าแม้ในลำดับก็มีความประสงค์จะแผ่ไป (วิจฉา) และเพราะเหตุนั้นจึงมีการทำเป็นสอง (ทวิตตะ) จึงกล่าวอธิบายวุตติวากยะที่กล่าวว่า “มีอยู่เทียว” เป็นต้น ด้วยบทว่า “มานุปุพพิยัง” เป็นต้น. สำหรับหมู่บ้านที่มีชาติเสมอกันกับชาติของหมู่บ้าน ซึ่งต่างกันด้วยความแตกต่างของทิศและประเทศเป็นต้น เช่นหมู่บ้านทั้งหลาย, ในที่นี้ไม่มีวิจฉา. เพราะว่ารากและปลายนั้นเป็นอันเดียวกันโดยมุขยนัย... เพราะความเป็นอันเดียวกันโดยไม่มีความแตกต่างระหว่างส่วนล่างและส่วนบน. ส่วนรากและปลายที่ต่างชาติกัน ซึ่งถูกกำหนดด้วยการกำหนดรากและปลายโดยอาศัยส่วนบนและส่วนล่างนั้น, สิ่งเหล่านั้นเป็นต่างชาติกัน. และวิจฉาย่อมไม่มีในสิ่งที่เป็นต่างชาติกัน. เพราะเมื่อกล่าวว่า “โค โค” ย่อมไม่เข้าใจถึงวิจฉาที่ไปถึง (โค) ที่มาจากวาหิกะ. ดังนี้ ท่านอาจารย์ชินินทพุทธิได้แสดงความไม่มีวิจฉาในลำดับ. เพื่อที่จะหักล้างสิ่งนั้น จึงกล่าวอธิบายสิ่งที่กล่าวไว้ในวุตติด้วยบทว่า “ยทิ หิ” เป็นต้น ด้วยบทว่า “ยถา” เป็นต้น. “นสันนิวิตโฐ” คือไม่ตั้งอยู่, เป็นอันกล่าวว่าไม่มี. “ยัสสูปริภาโค อัตถิ ตัมปิ มูลันติ” (ส่วนบนของสิ่งใดมี แม้สิ่งนั้นก็เป็นราก) ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นผู้ต้องอาศัยการกำหนดราก. “อุภยัง” คือทั้งรากและปลาย. และ “ส่วนรากและปลายอื่นๆ” ด้วยบทนี้ เมื่อมีการถือเอาความแตกต่างของรากและปลายเหมือนข้างล่าง จึงกล่าวถึงความเป็นพหุภาพ (ความมาก). “ด้วยสิ่งที่กล่าวไว้ก่อน” คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนด้วยบทว่า “ด้วยความมากของต้นไม้เป็นต้น”. สิ่งนี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า “เมื่อคำนึงถึงการประกอบด้วยคุณมีความหยาบเป็นต้น ด้วยความมากของรากเป็นต้น, และรวบรวมอรรถมีรากเป็นต้นด้วยสัพพศัพท์ที่ประกอบด้วยสัตตมีวิภัตติพร้อมกับรากศัพท์เป็นต้น, ในรากทั้งหมดหยาบ ในปลายทั้งหมดละเอียด ดังนี้ ในความประสงค์จะแผ่ไป (วิจฉา) ของผู้กล่าว เอกวจนันตบทนั่นเอง ย่อมมีการทำเป็นสอง (ทวิตตะ)”.

---

เชฏฺฐานํ วิจฺฉาสมฺภเว สพฺพกนิฏฺฐสฺส เชฏฺฐตฺตาภาวานุปฺปเวโส น สิยาติ อานุปุพฺพิยมตฺตวจนิจฺฉายํ เตเนว ทฺวิตฺตมภิหิตํ ‘เชฏฺฐํ เชฏฺฐมนุปฺปเวสยา’ติ เตเนวาจริเยน, ตทธุนา วิฆฏียติ ‘เชฏฺฐ’ มิจฺจาทินา[Pg.65], กนิฏฺโฐปิ ปเวสียตีติ กนิฏฺฐสฺสปิ วิจฺฉาสมฺภวมาห, ตตฺถ การณมาห-‘ยเถว หิ’จฺจาทิ, ปรสฺสาติ มชฺฌิมสฺสาติ เอตฺถ วิเสสนํ, กนิฏฺฐสฺสาปิ เชฏฺฐพฺยปเทโสติ สมฺพนฺโธ, ยถาวุตฺตเมว สมตฺเถติ ‘วตฺติจฺฉานิพนฺธเน หิ’จฺจาทินา, วตฺติจฺฉาทิพนฺธเนติ วตฺตุโน อิจฺฉา นิพนฺธนํ การณมสฺสาติ สมาโส, วตฺถุสภาเว วตฺถุ ตตฺเถ, อภินิเวโส ปวตฺติ, นาภิสมฺภุณาติ น ปปฺโปติ.

ในกรณีที่มีวิจฉาในพวกผู้ใหญ่ การที่ผู้เยาว์ที่สุดจะไม่เข้าถึงความเป็นผู้ใหญ่นั้นไม่พึงมี เพราะความประสงค์จะกล่าวเพียงลำดับเท่านั้น อาจารย์ท่านนั้นจึงกล่าวทวิตตะว่า “จงให้ผู้ใหญ่เข้าถึงผู้ใหญ่” บัดนี้สิ่งนั้นถูกหักล้างด้วยคำว่า “เจฏฐะ” เป็นต้น ท่านกล่าวถึงความมีวิจฉาแม้ในผู้เยาว์ด้วยคำว่า “แม้ผู้เยาว์ก็ถูกให้เข้าถึง”. ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวเหตุผลว่า “เหมือนอย่างที่” เป็นต้น คำว่า “ของผู้อื่น” คือของคนปานกลาง เป็นวิเสสนะในที่นี้, มีความสัมพันธ์ว่า “การเรียกแม้ผู้เยาว์ว่าเป็นผู้ใหญ่”. ยืนยันสิ่งที่กล่าวมาแล้วนั่นเองด้วยคำว่า “เพราะมีความประสงค์ของผู้กล่าวเป็นเครื่องผูกพัน” เป็นต้น. ในคำว่า “วัตติจฉานิพันธเน” เป็นสมาสว่า “ความประสงค์ของผู้กล่าวเป็นเครื่องผูกพัน คือเป็นเหตุของสิ่งนั้น”. ในคำว่า “วัตถุสภาเว” คือในสภาวะของวัตถุ. “อภินิเวโส” คือการเป็นไป. “นาภิสัมภุณาติ” คือไม่ถึง ไม่บรรลุ.

---

‘‘สกตฺเถ วธาริยมาเน เนกสฺมึ ทฺเว ภวนฺตีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ (๘-๑-๑๒-วา) วาตฺติกกาเรน วุตฺตํ, ตทาห ‘สกตฺเถ’อิจฺจาทิ, อตฺถปฺปการณาทฺยนเปกฺขสฺส ปทสฺส อตฺเถ สกตฺเถ อวธาริยมาเน เอตฺตกเมเวติ คมฺมมาเน อเนกสฺมึ ทิยฺยมาเน ทฺวิพฺพจนมิฏฺฐํ มตํ ปาณินิยานนฺติ อตฺโถ, อยมฺปเนสมธิปฺปาโย ‘มาสกํ มาสกํ อิมมฺหา กหาปณา ภวนฺตานํ ทฺวินฺนํ เทหี ตฺยตฺร ทฺเว เอว มาสา ทาตุมิจฺฉิตา, กหาปณํ นาม–

วาตติกการะกล่าวไว้ว่า “เมื่ออรรถของตนถูกกำหนดไว้ ในสิ่งที่ไม่ใช่หนึ่ง พึงกล่าวว่ามีสอง” (8-1-12-วา) ท่านจึงกล่าวว่า “ในอรรถของตน” เป็นต้น. ความหมายคือ เมื่ออรรถของบทที่ไม่อาศัยเหตุผลหรือประเภทของอรรถอื่น ถูกกำหนดไว้ในอรรถของตนเองว่ามีเพียงเท่านี้ เมื่อให้ในสิ่งที่ไม่ใช่หนึ่ง การทำเป็นสอง (ทวิตตะ) เป็นที่พึงปรารถนาของเหล่านักไวยากรณ์ปาณินิ. และความหมายนี้คือ “จงให้มาสกะ มาสกะ จากกหาปณะนี้ แก่ท่านทั้งสอง” ในที่นี้ต้องการให้เพียงสองมาสกะเท่านั้น. ชื่อว่ากหาปณะคือ–

---

จตฺตาโร วิหโย คุญฺชา, ทฺเวคุญฺชา มาสโก ภเว;

ทฺเว อกฺขาว มาสกาปญฺจ,กฺขานํ ธรณมฏฺฐกํติ.

ข้าวเปลือก 4 เมล็ด เป็น 1 กล่ำ (กุญชา), 2 กล่ำ เป็น 1 มาสก, 2 อักขะ หรือ 5 มาสก (เป็นอย่างหนึ่ง), 8 อักขะ เป็น 1 ธรณะ.

---

วุตฺตวิธินาเนกมาสกสมุทาโย, ตตฺถ น สพฺเพ กหาปณ สมฺพนฺธิโน มาสา ทานกิริยาย พฺยาปิตา, ทฺเวเยวาติ เนตฺถตฺถ วิจฺฉาติ ยถาวุตฺตวตฺตพฺเพน ทฺวิพฺพจน’’นฺติ, ตํ ทสฺเสตฺวาติ ตํ ทฺวิพฺพจโนทาหรณํ ทสฺเสตฺวา, ปฏิปาทยิตุํ วิจฺฉายเมว ทฺวิตฺตํ ทสฺเสตุํ… มาสกํ มาสกมิจฺจาโทตฺวยมธิปฺปาโย-‘‘เทหีติ ทานกิริยาย มาสฺส พฺยาปิตุมิฏฺฐาติ วิจฺฉายเมเวตฺถ ทฺวิพฺพจนํ, ตถาหฺยโต ทฺวิรุตฺตา วิจฺฉาว คมฺยเต’’ติ, สทฺทนฺตรโตจฺจาทิกํ กิมาสงฺกิย วุตฺตนฺติ อาห‘เทหี’ติอาทิ, อวธารเณ ปตียมาเนติ กหาปณสมฺพนฺธินิ พหุมฺหิ มาสกสมุทาเย มาสกทฺวยนิจฺฉเย วิญฺญายมาเน สติ, อวิเสเสน สามญฺเญน มาสานํ เทหีติ ทานกิริยาย พฺยาปนา ภาวาติ สมฺพนฺโธ, สทฺทนฺตรโตจฺจาทิโน สาธิปฺปายมตฺถมภิธาตุมารภเต ‘ปเทเน’จฺจาทิ, เอตฺถ ปเทนาติ มาสกมิจฺจเนน ปเทน, อิมมฺหา กหาปณาติ อิทเมตฺถ สทฺทนฺตรํ, กตาภิสงฺขรณสฺสาติ มาสกํ มาสกมิจฺเจวํ [Pg.66] นิปฺผาทิตสฺส, สทฺทนฺตรโตติ อิมินา ปทนฺตรโยโค คหิโตติ อาห-‘ปทนฺตเรน โยคโต’ติ อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘ทฺวิตฺตกรณกาเล สทฺทนฺตรวจนียสฺสตฺถสฺสานเปกฺขิตตฺตา มาสกํมาสกนฺติ อวิเสเสน มาสกวิจฺฉายํ ทฺวิตฺตํ, ตทนุ ปน อิมมฺหา กหาปณาติสทฺทนฺตรสมฺพนฺเธ สติ ยทิ กหาปณสมฺพนฺธฺย น วเสสมาสกวิจฺฉา ปริคฺคยฺหติ ตทา อิมสฺส กหาปณสฺสาติ ฉฏฺฐิยา ภวิตพฺพํ, อิมมฺหา กหาปณาติ ปน อวธิปญฺจมีนิทฺเทสโต กหาปณโต ทฺวยเมว คเหตฺวา ภวนฺตานํ ทฺวินฺนํ เทหีติ อิมมฺหา กหาปณาติ สทฺทนฺตรโตวธารณํ คมฺยเต’’ติ.

เป็นกลุ่มของมาสกะหลายอันตามวิธีที่กล่าวมาแล้ว ในที่นั้น มาสกะทั้งหมดที่เกี่ยวข้องกับกหาปณะไม่ได้ถูกแผ่ไป (ไม่ถูกครอบคลุม) ด้วยกิริยาคือการให้, มีเพียงสองเท่านั้น (ที่ถูกให้) ดังนั้นในที่นี้จึงไม่มีวิจฉา จึงมีการทำเป็นสอง (ทวิตตะ) ตามที่ควรกล่าวตามที่กล่าวมาแล้ว. แสดงสิ่งนั้นแล้ว คือแสดงตัวอย่างทวิตตะนั้น เพื่อแสดงทวิตตะในวิจฉานั่นเอง... ในคำว่า “มาสกะ มาสกะ” เป็นต้น มีอธิบายดังนี้ว่า “เพราะความประสงค์จะให้มาสกะถูกแผ่ไปด้วยกิริยาคือการให้ (dehīti) เป็นที่พึงปรารถนา ในที่นี้จึงมีการทำเป็นสอง (ทวิตตะ) ในวิจฉานั่นเอง เพราะว่าย่อมเข้าใจวิจฉาได้จากบทที่กล่าวซ้ำนี้”. คำว่า “สัททันตรโต” เป็นต้น กล่าวขึ้นโดยสงสัยอะไร ท่านจึงกล่าวว่า “จงให้” เป็นต้น. เมื่อความกำหนด (จำกัดจำนวน) ปรากฏชัด คือเมื่อความตกลงใจในมาสกะสองอันในกลุ่มมาสกะจำนวนมากที่เกี่ยวข้องกับกหาปณะเป็นที่รู้กันอยู่, ความสัมพันธ์คือ การแผ่ไปของมาสกะทั้งหลายด้วยกิริยาคือการให้ว่า “จงให้มาสกะ” โดยไม่จำเพาะเจาะจงนั้นไม่มี. เริ่มกล่าวความหมายที่มีนัยสำคัญของคำว่า “สัททันตรโต” เป็นต้น ด้วยคำว่า “ด้วยบท” เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า “ด้วยบท” คือด้วยบทว่า “มาสกะ” นี้. คำว่า “จากกหาปณะนี้” เป็นคำอื่น (สัททันตระ) ในที่นี้. ของสิ่งที่ถูกปรุงแต่งแล้ว คือสิ่งที่สำเร็จแล้วอย่างนี้ว่า “มาสกะ มาสกะ”. ด้วยคำว่า “สัททันตรโต” นี้ ท่านถือเอาการประกอบกับบทอื่น จึงกล่าวว่า “เพราะการประกอบกับบทอื่น”. ความหมายในที่นี้คือ “ในขณะที่ทำทวิตตะนั้น เพราะไม่ได้คำนึงถึงอรรถที่พึงกล่าวด้วยบทอื่น จึงมีการทำเป็นสอง (ทวิตตะ) ในวิจฉาแห่งมาสกะโดยไม่จำเพาะเจาะจงว่า มาสกะ มาสกะ, แต่หลังจากนั้น เมื่อมีการประกอบกับบทอื่นว่า จากกหาปณะนี้ หากไม่รับเอาวิจฉาแห่งมาสกะที่เกี่ยวข้องกับกหาปณะโดยไม่เหลือแล้วไซร้ ก็พึงเป็นฉัฏฐีวิภัตติว่า ของกหาปณะนี้, แต่เพราะมีการระบุด้วยปัญจมีวิภัตติที่เป็นอวธิ (ขอบเขต) ว่า จากกหาปณะนี้ จึงเข้าใจว่าเป็นการกำหนดด้วยบทอื่นว่า จากกหาปณะนี้ โดยถือเอาเพียงสองอันจากกหาปณะแล้วให้แก่ท่านทั้งสอง”.

---

‘‘ปุพฺพปฐมานมตฺถาติสยวจนิจฺฉายํ ทฺเว ภวนฺตีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ (๘-๑-๑๒-วา) วุตฺตํ, ตทาห-‘ปุพฺพปฐมานํ มิจฺจาทิ, ปุพฺพปฐมานํ ปุพฺพปฐม สทฺทานํ อตฺถาติสโย โย อตฺถสฺส ปกํโส, ตสฺส วจนิจฺฉายํ, สพฺพปฐมภาวสงฺขาต อตฺถาติสยมตฺตาว วจนิจฺฉาติ น เอตฺถ วิจฺฉาติ เตสมธิปฺปาโย, วิกสนกิริยาย ปากกิริยายาติ วุตฺเตปิ วิกาสกรณกิริยาย ปากกรณกิริยายาติ อตฺถสมฺภวโต ‘ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผ’นฺติ ตฺยาโท, ปุพฺพํ ปุพฺพํ วิกสนํ กโรนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ วจนํ กโรนฺตีติ กิริยาวิเสสนวเสน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ปุพฺพาติ มตา ปฐมาภิมตาติ อิมินา ปุพฺพปฐมภาเวนาภิมตานํ พหุตฺต พฺยาปเนน วิจฺฉาสพฺภาเว การณมาห.

กล่าวไว้ว่า 'เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงความหมายที่ยิ่งยวดของศัพท์ว่า ปุพพะ และ ปฐมะ พึงกล่าวว่ามีสอง (คือซ้ำสอง)' (8-1-12-วา) ท่านจึงกล่าวว่า 'ของปุพพะและปฐมะ เป็นต้น' ความหมายที่ยิ่งยวดของศัพท์ว่า ปุพพะ และ ปฐมะ คือความยอดเยี่ยมของความหมาย เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงความหมายนั้น ความประสงค์จะกล่าวถึงเพียงความหมายที่ยิ่งยวดที่เรียกว่าความเป็นอันดับแรกทั้งหมดเท่านั้น ไม่ใช่การกล่าวซ้ำ (วิจฉา) ในที่นี้ นี่คือความหมายของท่านเหล่านั้น แม้จะกล่าวว่า 'เพื่อการบาน เพื่อการสุก' ก็มีความหมายว่า 'เพื่อการกระทำที่ทำให้บาน เพื่อการกระทำที่ทำให้สุก' ดังนั้นในคำว่า 'ดอกไม้บานก่อนๆ' (ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผํ) เป็นต้น พึงเห็นความหมายโดยเป็นกิริยาวิเสสนะว่า 'บานก่อนๆ' 'กล่าวคำแรกๆ' คำว่า 'ปุพพะ' คือสิ่งที่ถือว่าเป็นอันดับแรก ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวเหตุผลในการมีอยู่ของการกล่าวซ้ำ (วิจฉา) โดยการแผ่ขยายความเป็นจำนวนมากของสิ่งที่ถือว่าเป็นอันดับแรก

---

‘‘ฑตร ฑตมานํ สมสมฺปธารณายมิตฺถีนิคเท ภาเว ทฺเว ภวนฺตีติ วตฺตพฺพ’’นฺติ (๘-๑-๑๒-วา) วุตฺตํ, เอตฺถ อิตฺถิลิงฺคสทฺโท อิตฺถิลิงฺคโยคา อิตฺถีติ วุตฺโต, นิคทฺยเตเนเนติ นิคโท, อิตฺถี นิคโท ยสฺส โส อิตฺถินิคโทภาโว, ตสฺมึ อิตฺถีนิคเท ภาเว, ตทาห-รตรรต มนฺตาน’มิจฺจาทิ, อิตฺถิลิงฺเคติ อิตฺถิลิงฺคํ ยสฺส โส อิตฺถิลิงฺโคภาโว, ตสฺมึ อิตฺถิลิงฺเค ภาเว วตฺตมานานํ รตรรตมนฺตานํ ทฺวิพฺพจนมภิมตนฺติ สมฺพนฺโธ, กสฺมึ วิสเยติ อาห-‘สมสมฺปธารณ วิสเย’ติ, สเมน อฑฺฒตาทินา คุเณน อิเม อุโภ อฑฺฒา อิตฺเววํ รูปา สมฺปธารณา นิรูปนา อวโพโธ สมสมฺปธารณา, สาเอว วิสโย, ตสฺมึ สติ, อฑฺฒตาย พหุวิธตฺตาภาวา กิริยาทิโย คาภาวา [Pg.67] จ นตฺเถตฺถ วิจฺฉาติ เตสมธิปฺปาโย, ปุจฺฉิยมานาติ อิมินา อิเม อุโภ’ อิจฺจาทีนํ ปุจฺฉาวากฺยตํ ทสฺเสติ.

กล่าวไว้ว่า 'เมื่อมีภาวะที่ปัจจัย ฑตร และ ฑตมานะ ถูกกล่าวในอิตถีลิงค์ในการเปรียบเทียบที่เท่ากัน พึงกล่าวว่ามีสอง' (8-1-12-วา) ในที่นี้ ศัพท์ว่าอิตถีลิงค์ ถูกเรียกว่า 'อิตถี' เพราะประกอบด้วยอิตถีลิงค์ สิ่งที่ถูกกล่าวด้วยสิ่งนี้เรียกว่า 'นิคทะ' ภาวะที่มีการกล่าวในอิตถีลิงค์นั้นเรียกว่า 'อิตถีนิคทภาวะ' ในอิตถีนิคทภาวะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของรตระและรตมานะ' เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ การซ้ำสองของศัพท์ว่า รตระ และ รตมานะ ที่เป็นไปในภาวะที่เป็นอิตถีลิงค์เป็นที่พึงประสงค์ ในวิสัยใด? ท่านกล่าวว่า 'ในวิสัยแห่งการเปรียบเทียบที่เท่ากัน' (สมสัมปธารณะ) การพิจารณาหรือการกำหนดรู้ที่มีลักษณะว่า 'ทั้งสองนี้เท่ากัน' ด้วยคุณสมบัติที่เท่ากัน เช่น ความเป็นกึ่งหนึ่ง (อัฑฒะ) เรียกว่า สมสัมปธารณะ สิ่งนั้นเองเป็นวิสัย เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ ความหมายของท่านเหล่านั้นคือ ในที่นี้ไม่มีการกล่าวซ้ำ (วิจฉา) เพราะความเป็นกึ่งหนึ่งไม่มีความหลากหลาย และไม่มีกิริยาเป็นต้น ด้วยคำว่า 'ถูกถาม' นี้ แสดงความเป็นประโยคคำถามของคำว่า 'ทั้งสองนี้' เป็นต้น

---

ปรพฺยวหาเรนาห-‘อาขฺยาตาทีนํ วิสยตฺต’นฺติ, อิมินา อาขฺยาตาทีนเมว กิริยาโชตกปทภาเวน โปโนปุญฺญสงฺขาตกิริยา ธมฺมสฺส ธนสเมว วิสยตฺตํ ทีเปติ, อติสยวิสิฏฺฐนฺติ อิมินา ปปจติสทฺเทปกาโร ปกํสตฺถ โชตโก อุปสคฺโคติ ทสฺเสติ, หิวิธิมฺหีติ’ลู-จฺเฉทเน’อิจฺจสฺมา วิธิมฺหิ หิปฺปจฺจโย ‘‘ปญฺหปตฺตนาวิธีสุ’’ติ (๖-๙) อิมินา สุตฺเตนาติ อตฺโถ, โอสฺสาติ ‘‘ยุวณฺณานเมโอปจฺจเย’’ติ (๕-๘๒) โอการสฺส, ‘ปุพฺเพก-กตฺตุกาน’’ (๕-๖๒) มิจฺเจวาติ เอวกาเรน ปเรสมิวายมปฺยาภิกฺขญฺเญ ปจฺจโย เจ วิธียเต, ตทา ปปจติอิจฺจตฺร วิย อาภิกฺขญฺเญ วิธียมาเนน ปจฺจเยเนว อาภิกฺขญฺญตฺถสฺส ปกาสิตตฺตา น ทฺวิพฺพจเนน ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ, ยทา ตุ ภุสํ ปุนปฺปุนํ ปจตีติ วจนิจฺฉา ตทาปิ ปปจตีติ ภวตฺเยว.

ท่านกล่าวโดยโวหารของผู้อื่นว่า 'ความเป็นวิสัยของอาขยาตเป็นต้น' ด้วยคำนี้ แสดงให้เห็นว่าความเป็นวิสัยของธรรมะคือกิริยาที่เรียกว่าการทำซ้ำๆ (ปุนะปุปุญญะ) นั้นเป็นของอาขยาตเป็นต้นเท่านั้น โดยความเป็นบทที่แสดงกิริยา ด้วยคำว่า 'ประเสริฐยิ่ง' (อติสยวิสิฏฐะ) นี้ แสดงว่า 'ป' ในคำว่า ปปจติ เป็นอุปสรรคแสดงความหมายยิ่งยวด (ปกังสัตถะ) ในวิธีแห่งปัจจัย 'หิ' คือในวิธีที่มาจาก 'ลู เฉทเน' (การตัด) ลงปัจจัย 'หิ' ด้วยสูตรว่า 'ปัญหปัตตนาวิธีสุ' (6-9) นี่คือความหมาย 'โอส' คือการแปลงเป็นโอ ด้วยสูตรว่า 'ยุวัณณานะเมโอปัจจะเย' (5-82) 'ของกัตตุการกที่มีหนึ่งในเบื้องต้น' (5-62) ด้วยคำว่า 'เอวะ' นี้ หากปัจจัยนี้ถูกบัญญัติในความหมายว่าการทำซ้ำ (อาภิกขัญญะ) เหมือนของผู้อื่นแล้ว ท่านแสดงให้เห็นว่า ในคำว่า 'ปปจติ' นี้ ไม่พึงมีการซ้ำสอง เพราะความหมายของการทำซ้ำถูกแสดงด้วยปัจจัยที่ถูกบัญญัติในความหมายว่าการทำซ้ำแล้ว แต่เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวว่า 'หุงบ่อยๆ ซ้ำๆ' ในเวลานั้นก็ยังคงเป็น 'ปปจติ' นั่นเอง

---

อิห อิมสฺมึ อุทาหรเณ, อาภิกฺขญฺเญ อิจฺเจวาติ อิมินา อนุกรณมตฺตเมเวตํ นตฺเถตฺถาภิกฺขญฺญนฺติ ปาณินิยา สุตฺตนฺตเรน ทฺวิตฺตมฺปฏิปาเทนฺติ, นตฺเถตฺถ ตาทิเสน วจเนน ปโยชนํ, อาภิกฺขญฺเญเยว ทฺวิพฺพจนนฺติ ทสฺเสติ, เอวมญฺญเต ‘‘ปฏอิจฺเจตมนุกรณํ ภวน กิริยมฺปติ วตฺตตีติ กิริยาธมฺมํ โปโนปุญฺญเมตฺถ อตฺเถวา’’ติ, เตเนว วกฺขติ-‘ปฏปฏา ภวตีติ อาภิกฺขญฺเญ ทฺวิพฺพจน’นฺติ, อนิติสฺมินฺติ อิติสทฺเท อวิชฺชมาเน, ราปฺปจฺจโยติ ปฐมํ ทฺวิตฺเต กเต ปจฺฉา ราปฺปจฺจโย, ราปฺปจฺจยมกตฺวาปิ ปการนฺตเรน สาเธตุมาห- ‘อถวา’ อิจฺจาทิ, ทีโฆ นิจฺจนฺติ ปฐมํ ทฺวิตฺเต ปฏปฏกโรตีติ ฐิเต นิจฺจํ ทีโฆ, ปฏปฏา กโรตีติ เอตฺถ นิปฺผตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏปฏายตีติ เอตฺถ ทสฺเสตุํ ปฏปฏายตีติอาทิ อารทฺธํ.

ในตัวอย่างนี้ ด้วยคำว่า 'อาภิกขัญเญ' (ในความหมายว่าทำซ้ำ) นี้ เป็นเพียงการเลียนแบบเสียงเท่านั้น ไม่มีความหมายว่าทำซ้ำในที่นี้ พวกศิษย์ปาณินิย่อมแสดงการซ้ำสองด้วยสูตรอื่น ไม่มีประโยชน์ด้วยคำเช่นนั้นในที่นี้ ท่านแสดงว่ามีการซ้ำสองในความหมายว่าทำซ้ำ (อาภิกขัญญะ) เท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า 'ปฏะ' นี้เป็นการเลียนแบบเสียง ย่อมเป็นไปในกิริยาคือการเกิดขึ้น ดังนั้นกิริยาธรรมคือการทำซ้ำจึงมีอยู่ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า 'ปฏปฏา โหติ' เป็นการซ้ำสองในความหมายว่าทำซ้ำ เมื่อไม่มีศัพท์ว่า 'อิติ' ใน 'อนิติสฺมึ' ปัจจัย 'รา' (ราปปัจจัย) คือ เมื่อมีการซ้ำสองก่อน แล้วจึงลงปัจจัย 'รา' แม้ไม่ได้ลงปัจจัย 'รา' ก็กล่าวเพื่อสำเร็จด้วยวิธีอื่นว่า 'หรืออีกอย่างหนึ่ง' เป็นต้น 'ทีโฆ นิจฺจํ' (ทีฆะแน่นอน) คือ เมื่อมีการซ้ำสองก่อนว่า 'ปฏปฏกโรติ' แล้วก็เป็นทีฆะแน่นอน เมื่อแสดงความสำเร็จในคำว่า 'ปฏปฏา กโรติ' แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงในคำว่า 'ปฏปฏายติ' จึงเริ่มคำว่า 'ปฏปฏายติ' เป็นต้น

---

๕๕. สฺยาทิ

๕๕. สฺยาทิ (วิภัตติมี สิ เป็นต้น)

---

เอกสฺส เอกสฺส อิติ ฐิเต ปุพฺพวิภตฺติยา ลุตฺเต สํหิตายญฺจ กตายํ เอเกกสฺส, เอวํ มตฺถเกน มตฺถเกนาติ ฐิเต มตฺถก มตฺถเกนาติ.

เมื่อตั้งรูปว่า 'เอกสฺส เอกสฺส' เมื่อลบวิภัตติหน้าและทำการสนธิแล้ว เป็น 'เอกเอกสฺส' เช่นเดียวกัน เมื่อตั้งรูปว่า 'มตฺถเกน มตฺถเกน' ก็เป็น 'มตฺถกมตฺถเกน'

---

๕๖. สพฺพา

๕๖. สพฺพา

---

อญฺญํ [Pg.68] อญฺญนฺติ ฐิเต อิมินา วิภตฺติยา โลเป อการสฺส ‘‘ตทมินา’’ (๑-๔๗) ทินา โอกาเร อญฺโญญฺญนฺติปิ โหติ.

เมื่อตั้งรูปว่า 'อญฺญํ อญฺญํ' เมื่อลบวิภัตติด้วยสูตรนี้ และแปลง อ เป็น โอ ด้วยสูตร 'ตทมินา' (1-47) เป็นต้น ก็เป็น 'อญฺโญญฺญํ' บ้าง

---

๕๗. ยาว

๕๗. ยาว

---

ยาวโพธนฺติ ‘‘ยาวาวธารเณ’’ติ (๓-๔) อสงฺขฺยสมาโส.

คำว่า 'ยาวโพธํ' เป็นอสังขยาสมาส ด้วยสูตรว่า 'ยาวาวธารเณ' (3-4)

---

๕๘. พหุล

๕๘. พหุล

---

กฺวจิ ปวตฺยปฺปวตฺติ, กฺวจญฺญํ กฺวจิ วา กฺวจิ;

สิยา พหุลสทฺเทน, วิธิ สพฺโพ ยถาคมํติ.

การปฏิบัติบ้าง การไม่ปฏิบัติบ้าง การเป็นอย่างอื่นบ้าง การเป็นไปตามที่กล่าวแล้วบ้าง วิธีทั้งปวงพึงมีได้ด้วยศัพท์ว่า 'พหุล' ตามแนวทางแห่งคัมภีร์

---

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

ดังนี้ ในคัมภีร์สารัตถวิลาสินี ฎีกาแห่งโมคคัลลานปัญจิกา

---

ปฐมกณฺฑวณฺณนา สมตฺตา.

การอธิบายกัณฑ์ที่หนึ่ง จบแล้ว

---

๒. ทุติยกณฺฑ วณฺณนา

๒. การอธิบายกัณฑ์ที่สอง

---

๑. ทฺเวทฺเว

๑. ทฺเวทฺเว

---

อวยวสมฺพนฺเธติ สฺยาทฺยวยวีสมุทาเยน ทฺเวทฺเวติ วุตฺตานมวยวานํ สมฺพนฺเธ, อเตตฺถ วุตฺยนุกูลาย ปญฺจิกาย วา ภวิตพฺพํ, ปญฺจิกานุ กูลาย วุตฺติยา วา, น เจตฺถ ทฺวินฺนมญฺโญญฺญานุกูลตา ทิสฺสติ, ตถาหิ วุตฺติยํ-‘เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา’ติ เอตฺตกเมว ปกติวิเสสนวเสน วุตฺตํ, ปญฺจิกายนฺตุ ตพฺพิเสสน วเสน จ ปจฺจยตฺถวิเสสนวเสน จ อตฺโถ ทสฺสิโต, ตเทว มุภินฺนนฺนาญฺญมญฺญานุกูลตา ทิสฺสติ, ตโต เอตฺถ ยถา ทฺวินฺนมญฺโญญฺญานุกูลตา สมฺปชฺชติ, ตถา พฺยาจิกฺขิสฺสาม ‘‘ยทิ ปเนตฺถ วุตฺยานุกูลา ปญฺจิกา ภเวยฺย ปจฺจยตฺถปกฺโข ชหิตพฺโพ สิยาติ ‘เต…เป… เอกาเนกตฺเถสุ’ติ จ, เตน…เป… โยชนิย’นฺติ จ เอเตสํ ชหิตพฺพตาย พหุปาฐวิโลโป อาปชฺชติ, ยทิ ปน ปญฺจิกานุกูลา วุตฺติ ภเวยฺย วุตฺติยํ กิญฺจิมตฺตํ ปกฺขิปิตพฺพ มตฺตเมว สิยาติ พหุวิโลปาปตฺติ (น) โหตีติ เอเตสํ ทฺเวทฺเว โหนฺติ เอกาเน กตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา’ติ วุตฺติยา ภวิตพฺพ’’นฺติ, เอวญฺหิ สติ สตฺถนฺตเรนาปิ สห ฆฏเต, สุตฺเต ‘ทฺเวทฺเวกาเนเกสุ นามสฺมา’ติ วุตฺตตฺตา ‘เอกาเนเกสู’ติ อิทํ ปจฺจยวิเสสนํ วา ยุชฺชติ

ในความสัมพันธ์ขององค์ประกอบที่กล่าวว่า "ทฺเวทฺเว" (สองๆ) ด้วยกลุ่มของปัจจัยสฺยาธิที่เป็นองค์ประกอบ ในที่นี้ พึงมีปัญจิกาที่สอดคล้องกับวุตติ หรือวุตติที่สอดคล้องกับปัญจิกา แต่ในที่นี้ ไม่ปรากฏความสอดคล้องกันระหว่างทั้งสอง เพราะเหตุว่า ในวุตติ กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า "จากนามที่กำลังเป็นไปในอรรถอันเป็นเอกและอนันต์" โดยเป็นบทวิเสสนะของปรกติ ส่วนในปัญจิกา แสดงอรรถโดยเป็นบทวิเสสนะของนามนั้น และโดยเป็นบทวิเสสนะของอรรถแห่งปัจจัย เพราะเหตุนั้น จึงไม่ปรากฏความสอดคล้องกันระหว่างทั้งสอง เพราะเหตุนั้น เราจักอธิบายในที่นี้ เพื่อให้ความสอดคล้องกันระหว่างทั้งสองสำเร็จ "ถ้าในที่นี้มีปัญจิกาที่สอดคล้องกับวุตติ ฝ่ายอรรถของปัจจัยก็พึงถูกละทิ้ง และคำว่า 'เต...เป... เอกาเนกตฺเถสุ' และ 'เตน...เป... โยชนียํ' เหล่านี้ก็พึงถูกละทิ้ง ทำให้เกิดการลบข้อความจำนวนมาก" "แต่ถ้ามีวุตติที่สอดคล้องกับปัญจิกา ก็พึงเติมเพียงเล็กน้อยในวุตติเท่านั้น ไม่ทำให้เกิดการลบข้อความจำนวนมาก" ดังนั้น วุตติพึงเป็นว่า "ทฺเวทฺเว โหนฺติ เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา" (สองๆ ย่อมมี จากนามที่กำลังเป็นไปในอรรถอันเป็นเอกและอนันต์) เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ย่อมเข้ากันได้กับคัมภีร์อื่นด้วย เพราะในสูตรกล่าวว่า "ทฺเวทฺเว เอกาเนเกสุ นามสฺมา" (สองๆ ในเอกและอนันต์ จากนาม) คำว่า "เอกาเนเกสุ" นี้จึงเป็นบทวิเสสนะของปัจจัย หรือย่อมสมควร

---

ปกติวิเสสนวเสน [Pg.69] วา ยเทตํ ปจฺจยวิเสสนํ, ตทา สามตฺถิยา เอกาเนเกสูติ ปกติวิเสสนมฺปิ ลพฺภติ, ตตฺถ สามตฺถิยมตฺถ พลํ, ตถาหฺเยกาทีสุ ภวนฺตา ปกติวาจฺจานเมเวกตฺตาทิอพฺยติ ริตฺตอตฺถมตฺตาทีรูปานํ โชตกา สฺยาทโย กถเมกตฺตาทีสุ วตฺตมานโต นามสฺมา อญฺญโต สิยุนฺติ ยถาวุตฺตนามวิเสสากฺเขโป, ตถา อิตฺถิณาทิปฺปจฺจยาทีนมฺปิ ปน ปกติวิเสสานุปาทาเนปิ ยโต ธาตฺวาทิ วาจฺโจตฺโถ นตฺถิ, สามตฺถิยา ตโต, ธาตุตฺยาทฺยนฺเตหิ น โหนฺเต วิตฺติปจฺจยา, ตถา ณาทิปจฺจยาปิ… วิภตฺยนฺตา วิธานโต, ยเทตมฺปกติวิเสสนํ ตทาปิ สามตฺถิเยเนว เอกตฺตาทีสุ วตฺตมานโต นามสฺมา ตชฺโชตนาย ภวนฺตา สฺยาทโย กถมญฺญตฺถ โหนฺติ อสมฺภวาติ เอกาเนเกสุ ทฺเวทฺเวติ ลพฺภติ, อถวา สรูเปน อวุตฺตมฺปิ สามตฺถิเยเนกาเนกตฺเถสูติ คมฺมมานํ วุตฺตเมว โหตีติ กตฺวา‘เตจา’ติอาทิกํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ, เอกาเนเกสุ วตฺตมานโต นามสฺมาติ กิมตฺถํ อสตฺวภูตาย กิริยาเยกตฺตาทิสมฺพนฺธาภาวา กฺริยตฺถาจ ตฺยาทีหิ เยเวกตฺตาทีนํ วุตฺตตฺตา ตฺยาทฺยนฺเตหิ จ น ภเวยฺยุนฺติ ปโยชนนฺตรมาห-‘ยมฺปนา’ติอาทิ, ปญฺจกนามตฺถสฺสาธิปฺเปตภาโว เจตฺถ ปกฺขสฺเสตสฺเสว ยุตฺตตฺตา. ตถาหิ สงฺขฺยากมฺมาทโย นาม วาจฺจสฺส ทพฺพสฺส ธมฺโม สกตฺโถ-ปสชฺชโน จ สทฺโท ทพฺเพเยว วตฺตเต… ทพฺเพเยวานฺยนยาทิโวหารา, ตตฺถ ทพฺพวาจินา สทฺเทน ทพฺพธมฺมานมพฺภนฺตรีกรณนฺติ นายุตฺตเมตํ นาเมน ปญฺจนฺนมภิธานํ, วิภตฺติโย ปน โชติกา, อิตฺถิปจฺจยา จ อิตฺถิลิงฺคสฺส, ตถา จามฺเหหิ วุตฺตํ สมฺพนฺธจินฺตายํ–

หรือโดยเป็นบทวิเสสนะของปรกติ เมื่อบทนี้เป็นบทวิเสสนะของปัจจัย เมื่อนั้น ด้วยความสามารถ บทวิเสสนะของปรกติว่า "เอกาเนเกสุ" (ในเอกและอนันต์) ก็ย่อมถูกถือเอาด้วย ในที่นั้น ความสามารถคือพลังแห่งอรรถ เพราะเหตุว่า ปัจจัยสฺยาธิที่กำลังเป็นไปในเอกเป็นต้น เป็นเครื่องส่องอรรถอันไม่แยกจากความเป็นเอกเป็นต้น ซึ่งเป็นรูปของอรรถเท่านั้น ที่พึงกล่าวด้วยปรกติ ย่อมเป็นไปจากนามที่กำลังเป็นไปในเอกเป็นต้นได้อย่างไร? นี้คือการอ้างถึงนามวิเสสนะที่กล่าวมาแล้ว เช่นเดียวกัน แม้ไม่ได้ถือเอาบทวิเสสนะของปรกติของปัจจัยอิตถีและณาธิเป็นต้น เพราะไม่มีอรรถที่พึงกล่าวด้วยธาตุเป็นต้น ด้วยความสามารถ จึงเป็นไปจากธาตุนั้น ปัจจัยวิภัตติย่อมไม่เป็นไปจากธาตุและปัจจัย ติ เป็นต้น เช่นเดียวกัน ปัจจัยณาธิเป็นต้น... ด้วยการบัญญัติที่ลงท้ายด้วยวิภัตติ เมื่อบทนี้เป็นบทวิเสสนะของปรกติ เมื่อนั้น ปัจจัยสฺยาธิที่กำลังเป็นไปเพื่อส่องนามนั้น จากนามที่กำลังเป็นไปในเอกเป็นต้น ย่อมเป็นไปในที่อื่นได้อย่างไร? เพราะเป็นไปไม่ได้ จึงย่อมถูกถือเอาว่า "ทฺเวทฺเว" (สองๆ) ใน "เอกาเนเกสุ" (ในเอกและอนันต์) หรืออีกอย่างหนึ่ง แม้ไม่ได้กล่าวโดยรูปศัพท์ แต่เมื่อถูกเข้าใจด้วยความสามารถว่า "ในเอกและอนันต์" ก็ย่อมเป็นอันกล่าวแล้ว จึงพึงถือเอาว่า "เตจา" เป็นต้น เป็นอันกล่าวแล้ว คำว่า "จากนามที่กำลังเป็นไปในเอกและอนันต์" มีประโยชน์อะไร? เพราะไม่มีความสัมพันธ์ของความเป็นเอกเป็นต้นของกิริยาที่ไม่ใช่สัตวธรรม และเพราะความเป็นเอกเป็นต้นถูกกล่าวด้วยปัจจัย ติ เป็นต้น ที่เป็นอรรถของกิริยา และปัจจัย ติ เป็นต้น ย่อมไม่เป็นไปจากนามที่ลงท้ายด้วยปัจจัย ติ เป็นต้น จึงกล่าวประโยชน์อื่นว่า "ยํปนา" เป็นต้น และในที่นี้ ความเป็นอรรถของนามห้าอย่างที่ประสงค์ ย่อมสมควรแก่ฝ่ายนี้เท่านั้น เพราะเหตุว่า สังขยา กรรม เป็นต้น ชื่อว่าเป็นธรรมของสสารที่พึงกล่าว และศัพท์ที่ประกอบด้วยอรรถของตน ย่อมเป็นไปในสสารเท่านั้น... การใช้คำพูดเช่น "อัญญนยา" เป็นต้น ก็เป็นไปในสสารเท่านั้น ในที่นั้น การรวมธรรมของสสารเข้าไว้ด้วยศัพท์ที่กล่าวสสาร ไม่สมควรที่จะเรียกนามทั้งห้าด้วยนามนี้ ส่วนวิภัตติเป็นเครื่องส่อง และปัจจัยอิตถีเป็นเครื่องส่องอิตถีลิงค์ เช่นเดียวกัน เราได้กล่าวไว้ในสัมพันธจินตาว่า–

---

สทฺโท สกตฺถํ วตฺวาน, ปทตฺถํ ทพฺพสญฺญิตํ;

สมเวตํ วเท ลิงฺคํ, สงฺขฺยํ กมฺมาทิกมฺมิ เจติ.

ศัพท์กล่าวอรรถของตนแล้ว ซึ่งเป็นอรรถของบทที่ชื่อว่าสสาร พึงกล่าวลิงค์ สังขยา กรรมเป็นต้น ที่ประกอบอยู่ด้วย

---

เอกาเนเกสุ สฺยาทีนํ ยถากฺกมํ ทสฺเสตุํ ‘เตนา’ติอาทิ วุตฺตํ, เตนาติ เยน ปญฺจโก นามตฺโถ อธิปฺเปโต เอกาทีสุ จ อตฺเถสุ โช-ตนีเยสุ สฺยาทโย วิธิยิสฺสนฺติ เตน, สพฺพตฺถาติ ‘อํโย’อาทีสุ [Pg.70] สพฺพตฺถ, สภาวโตตฺยาทิกสฺสายมธิปฺปาโย ‘‘ยทฺยปิ สฺยาทโย เอกาเนเกสุ โหนฺติ ตถาปิ เอกาทโย สงฺขฺยาย ปริจฺฉินฺเน อตฺเถ วตฺตนฺติ น สงฺขฺยามตฺเต, สงฺขฺยาย สมฺภวาภาวา สงฺขฺเยเย ภวตีติ น สงฺขฺยาปิ สฺยาทีนมตฺโถ’’ติ (น) เกวลํ สกตฺถ ทพฺพาทิเยว สฺยาทีนมตฺโถ น ภวติ, อปิ ตุ สงฺขฺยาปีตฺยปิสทฺทตฺโถ, อเนน สงฺขฺยา วิภตฺยตฺโถ จตุกฺโก นามตฺโถตฺยยมฺปกฺโข นิรากโต ปญฺจโก นามตฺโถติ ทสฺสเน สงฺขฺยากมฺมาทีนํ วิภตฺติโย โชติกา โหนฺติ, ติโก นามตฺโถติ ทสฺสเน ตุ สงฺขฺยากมฺมาทโย วิภตฺติวาจฺจา โหนฺติ, อิทานิ อธิปฺเปตปญฺจกนามตฺเถ สกตฺถาทิกํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘ตตฺถา’ติอาทิมาห, ตตฺถ สกตฺโถ วิเสสนนฺติ สรูปาทิ ยํ กิญฺจิ วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิตํ ตํ สกตฺโถ นามติ อตฺโถ, ตํ ทสฺเสติ ‘สรูปชาติคุณทพฺพานิ’ติ.

เพื่อแสดงปัจจัยสฺยาธิเป็นต้นในเอกและอนันต์ตามลำดับ จึงกล่าวคำว่า "เตนา" เป็นต้น "เตนา" คือ ด้วยนามัตถะห้าอย่างที่ประสงค์ และด้วยปัจจัยสฺยาธิที่จักถูกบัญญัติในอรรถที่พึงส่องในเอกเป็นต้นนั้น "สพฺพตฺถ" (ในที่ทั้งปวง) คือ ใน "อํโย" เป็นต้น ในที่ทั้งปวง ความหมายของคำว่า "สภาวโต" เป็นต้นนี้คือ "แม้ปัจจัยสฺยาธิย่อมเป็นไปในเอกและอนันต์ แต่เอกเป็นต้นย่อมเป็นไปในอรรถที่ถูกกำหนดด้วยสังขยา ไม่ใช่ในสังขยาเท่านั้น เพราะสังขยาไม่มีการเกิดขึ้นในสังขเยยะ (สิ่งที่ถูกนับ) ดังนั้น สังขยาจึงไม่ใช่อรรถของปัจจัยสฺยาธิ" (ไม่ใช่) เพียงแต่อรรถของตนและสสารเป็นต้นเท่านั้นที่ไม่ใช่อรรถของปัจจัยสฺยาธิ แต่สังขยาก็เป็นอรรถด้วย นี่คือความหมายของคำว่า "อปี" (ด้วย) ด้วยเหตุนี้ ฝ่ายที่กล่าวว่า สังขยาเป็นอรรถของวิภัตติ เป็นนามัตถะสี่อย่าง จึงถูกปฏิเสธ เมื่อแสดงว่านามัตถะเป็นห้าอย่าง วิภัตติของสังขยา กรรมเป็นต้น ย่อมเป็นเครื่องส่อง แต่เมื่อแสดงว่านามัตถะเป็นสามอย่าง สังขยา กรรมเป็นต้น ย่อมเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยวิภัตติ บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถของตนเป็นต้นโดยรูปศัพท์ในนามัตถะห้าอย่างที่ประสงค์ จึงกล่าวคำว่า "ตตฺถา" เป็นต้น ในที่นั้น "สกตฺโถ วิเสสนํ" (อรรถของตนคือบทวิเสสนะ) หมายความว่า สิ่งใดๆ ที่ประสงค์จะกล่าวโดยเป็นบทวิเสสนะ เช่น รูปศัพท์เป็นต้น สิ่งนั้นชื่อว่าอรรถของตน แสดงสิ่งนั้นด้วยคำว่า "สรุปชาติคุณทัพพานิ" (รูปศัพท์ ชาติ คุณ สสาร)

---

พเลน ยสฺสา ภินฺเนสุ, ปวตฺตนฺเต คคาทีสุ;

สา ชาตฺยภินฺนธีสทฺทา, สุตฺตํ ปุปฺเผสฺวิวานฺวีตํ.

ด้วยกำลังของสิ่งใด ที่เป็นไปในสิ่งต่างๆ ที่แตกต่างกัน เช่น โคเป็นต้น ชาตินั้น ชื่อว่ามีปัญญาและศัพท์ที่ไม่แตกต่างกัน เหมือนด้ายที่ร้อยอยู่ในดอกไม้

---

ทพฺพาธาโร ตโต ภินฺโน, นิมิตฺตํ ตปฺปตีติยา;

ภาวาภาวสภาโว โย, โส คุโณ นิคฺคุโณ มโต.

สิ่งที่รองรับสสาร แตกต่างจากสิ่งนั้น เป็นเครื่องหมายแห่งความเข้าใจ สิ่งใดมีสภาพเป็นความมีอยู่และความไม่มีอยู่ สิ่งนั้นชื่อว่าคุณที่ไม่มีคุณ

---

สรูปํ สทฺทรูปํว, ชาติยา ยํ วิเสสนํ;

วิเสสียติ ยํกิญฺจิ, ทพฺพํ ตํ สมุทีริตํ.

รูปศัพท์ก็ดี รูปของเสียงก็ดี บทวิเสสนะของชาติใด สิ่งใดๆ ที่ถูกทำให้เป็นวิเสสนะ สิ่งนั้นชื่อว่าสสาร

---

อิทานิ สรูปาทิโน วิเสสนสฺส สกตฺถภาวํ ชาตฺยาทิวิเสสสฺส ทพฺพภาวญฺจ ทสฺเสตุํ ‘ตตฺถา’ติอาทิมาห, สรูเป วตฺตเต สทฺโทติ วิยเภโทปจาเรนาห-‘สทฺทสฺส สรูเปนา’ติ, เอตฺถ ปน โคติ ชาติมตฺตวาจินิ โคสทฺเท ปยุตฺเต โคสทฺโท ชาติมตฺตมาเหติ โส ชาตึ วิเสเสติ นาม. ยฏฺฐิอาทิสทฺเทหิ ยฏฺฐิอาทิสหจริตา อุปจารโต คหิตาติ ยฏฺฐิอาทิทพฺเพหิ ยฏฺฐิอาทิสหจริตา ปุริสา วิเสสียนฺตีติ อาห-‘ทพฺพมฺปิ ทพฺพนฺตรสฺส วิเสสนภูตมฺภวตี’ติ, ยฏฺฐิโยปเวสยาติ ยฏฺฐิสทฺทวจนีย ยฏฺฐิทพฺพวิสิฏฺเฐ ปุริเส ปเวสยาติ อตฺโถ, กุนฺเตปเวสยาติ เอตฺถาปิ เอเสวนโย, ยถาวุตฺตจตุพฺพิธสกตฺถโต ปโรปิ อตฺถิ สกตฺโถติ อาห-‘กตฺถจี’ติอาทิ, สมฺพนฺธนิมิตฺโตติ สมฺพนฺโธ นิมิตฺตํ การณํ [Pg.71] ปจฺจยปฺปวตฺติยา อสฺส ปจฺจยสฺส โสติ สมาโส, เอตฺถ หิ ทณฺโฑ อสฺส อตฺถีติ อสฺสาติ สามิโน ปุริสสฺส สํสงฺขาตทณฺฑาทิทพฺเพน สหโย สสฺสามิสมฺพนฺโธ, โสปิ ปจฺจยสฺส นิมิตฺตํ, ตถา จ วกฺขติ-‘ทณฺฑปุริสสมฺพนฺธา ทณฺฑีติ ปจฺจโย’ติ, (กิริ)ยา ปทตฺถสฺสาปิ วิเสสนตฺเตน สกตฺถภาโว ชาติปทตฺถาทีนํ วุตฺต ฐาเนเยว วตฺตพฺโพติ ปาจโกติ เอตฺถ กิริยาการกสมฺพนฺธสงฺขาตํ ปราภิมตํ สกตฺถมฺปิ ปโรปเทเสโนปทิสิตุกาโม อิธ สมฺพนฺธสกตฺถสฺส วุตฺตฏฺฐาเนเยว กิริยาสกตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘กตฺถจิ กิริยาปี’ติอาทิมาห. นามสภาเวน วิญฺญายมานํ ปญฺจมํ นามสงฺขาตมตฺถํ ทพฺพปทตฺเถน สงฺคเหตฺวา ชาติคุณกิริยาทพฺพานีติ หิ จตุพฺพิโธ นามตฺโถ, นามมฺปิ อนฺวตฺถรุฬฺหิวเสน ทุวิธํ ปุมิตฺถินปุํสก ลิงฺควเสน ติวิธมฺปิ จตุพฺพิธํ โหติ… ยถาวุตฺเต จตุพฺพิเธ อตฺเถ นมติ, เต วา อตฺตนิ นาเมตีติ อิมินา การเณน. สามญฺญคุณ กิริยายทิจฺฉาวเสนาญฺญถาปิ จตุพฺพิธตฺตํ นามสฺส วทนฺติ, ตตฺถาปิ ยทิจฺฉานามสฺส ทพฺพนาเมเนว สงฺคโห เวทิตพฺโพ, อิตฺถตฺตํ เอสาติ ปสิทฺธิมา อตฺโถ, ยมฺปนาติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ สาเธติ ‘ตตฺเถ’จฺจาทินา, อภิธายกตฺเตน โชตกตฺเตน, อิการนฺตโตติ มุนิสทฺทโต, อญฺญถาติ อิการนฺตโต น ภวติ เจ, อโตติ อาเทส ภวนโต ผลํ ทสฺสิตํ น สิยาติ สมฺพนฺโธ, วุตฺติยํ ‘เอวํ กุมารี กุมาริโย’ติอาทีสุ เอวนฺติ ยถา ปุลฺลิงฺเค อิการนฺตโต สฺยาทีนมุทาหรณมนาเทสตฺถํ วุตฺตํ เอวมิตฺถิยมฺปิ อนาการนฺตโตติ ทสฺเสติ, อุปลกฺขณํ เจตมินี-นี-อู-ติ-ปจฺจยนฺตาทีนํ, อสติ…เป… วจเนติ อิมินา ปาณินิยานํ วิภตฺติสญฺญาวิธายกสฺส สุตฺตนฺตรสฺส อตฺถิภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘วิภตฺติจ’’ (๑-๔-๑๐๔) อิติ หิ เตสํ สุตฺตํ, ตสฺสตฺโถ ‘สฺยาทีนํ ตฺยาทีนญฺจ วิภตฺติสญฺญา โหตี’ติ, ภวนฺตีติ อนฺวตฺถวเสน วิภตฺติสทฺทวจนียานิ ภวนฺติ, โส (เยวตฺโถ) วิภตฺติจฺจเนน วิภชียตีติ วิภตฺติ, กมฺเม กฺติปฺปจฺจยนฺโตยํ วิภตฺติ สทฺโทติ ทสฺเสติ, กถมฺปเนเตสุ สฺยาทีสุ วิภชียติจฺจสฺส วากฺยตฺถาสฺสานุคโม เยเนวํ วุจฺจติจฺจาสงฺกิย เยน ยถา จ วิภชียติ ตมุปทสฺเสนฺโต อาห-‘ตถา หิ’จฺจาทิ.

บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นสกัดถะของวิเสสนะมีสรูปเป็นต้น และความเป็นทัพพะของวิเสสะมีชาติเป็นต้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ตัตถา’ ศัพท์ย่อมเป็นไปในสรูป จึงกล่าวโดยอุปจาระประดุจมีความต่างกันว่า ‘ด้วยสรูปของศัพท์’ ก็ในที่นี้ เมื่อใช้ศัพท์ว่า ‘โค’ ซึ่งเป็นศัพท์ที่กล่าวถึงเพียงชาติ ศัพท์ว่า ‘โค’ ย่อมกล่าวถึงเพียงชาติเท่านั้น ชื่อว่าย่อมวิเสสนะแก่ชาติ ด้วยศัพท์มีไม้เท้าเป็นต้น บุรุษทั้งหลายผู้ไปร่วมกับไม้เท้าเป็นต้น ย่อมถูกถือเอาโดยอุปจาระ ด้วยทัพพะมีไม้เท้าเป็นต้น บุรุษทั้งหลายผู้ไปร่วมกับไม้เท้าเป็นต้น ย่อมถูกวิเสสนะ จึงกล่าวว่า ‘ทัพพะก็ย่อมเป็นวิเสสนะของทัพพะอื่นได้’ คำว่า ‘ยาฏฐิโย ปเวสยะ’ มีอรรถว่า ‘จงให้บุรุษผู้ถูกจำแนกด้วยทัพพะคือไม้เท้า อันเป็นคำที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่าไม้เท้า เข้าไป’ ในคำว่า ‘กุนเต ปเวสยะ’ นี้ก็นัยนี้เหมือนกัน สกัดถะอื่นนอกจากสกัดถะ ๔ อย่างที่กล่าวมาแล้วก็มี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในบางแห่ง’ คำว่า ‘สัมพันธนิมิตตะ’ เป็นสมาสว่า ‘สัมพันธะเป็นนิมิต เป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปของปัจจัยนั้น’ ในที่นี้ ความสัมพันธ์แห่งความเป็นเจ้าของกับทัพพะมีไม้เท้าเป็นต้น อันเป็นเครื่องประกอบของบุรุษผู้เป็นเจ้าของว่า ‘ไม้เท้ามีแก่บุรุษนั้น’ ดังนี้ ก็เป็นนิมิตของปัจจัยนั้นด้วย และจะกล่าวต่อไปว่า ‘ปัจจัย (อี) ในคำว่า ดัณฑี มีเพราะความสัมพันธ์ระหว่างไม้เท้ากับบุรุษ’ ความเป็นสกัดถะของบทคือกิริยา โดยความเป็นวิเสสนะ ก็พึงกล่าวในที่ที่กล่าวบทคือชาติเป็นต้นไว้แล้วนั่นเอง ในคำว่า ‘ปาจกะ’ นี้ ผู้ประสงค์จะแสดงสกัดถะที่ผู้อื่นปรารถนา อันนับว่าเป็นความสัมพันธ์ระหว่างกิริยากับการกะ ด้วยการแนะนำของผู้อื่น ก็กล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในบางแห่ง กิริยาก็’ เพื่อแสดงกิริยาสกัดถะในที่ที่กล่าวสัมพันธสกัดถะไว้แล้วนั่นเอง อรรถที่ ๕ อันนับว่าเป็นนาม ซึ่งรู้ได้ด้วยสภาพของนาม เมื่อสงเคราะห์เข้ากับบทคือทัพพะแล้ว นามัตถะย่อมมี ๔ อย่าง คือ ชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ นามก็มี ๒ อย่างโดยอรรถและโดยรูฬหะ มี ๓ อย่างโดยลิงค์คือ ปุงลิงค์ อิตถีลิงค์ และนปุงสกลิงค์ ก็มี ๔ อย่าง... ด้วยเหตุนี้ นามย่อมน้อมไปในอรรถ ๔ อย่างที่กล่าวมาแล้ว หรือย่อมน้อมอรรถเหล่านั้นเข้ามาในตน อาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า นามมี ๔ อย่างโดยสามัญญะ คุณ กิริยา และยทิจฉา ในที่นั้น ก็พึงทราบว่า ยทิจฉานามสงเคราะห์เข้ากับทัพพนามเท่านั้น คำว่า ‘อิตถัตตัง เอสา’ มีอรรถที่ปรากฏชัดแล้ว อนึ่ง คำมีอาทิว่า ‘ยัมปนะ’ ย่อมสำเร็จอรรถที่กล่าวมาแล้วด้วยคำมีอาทิว่า ‘ตัตถะ’ ด้วยความเป็นเครื่องกล่าว และด้วยความเป็นเครื่องส่อง คำว่า ‘อิกาแรนตะ’ มาจากศัพท์ว่า ‘มุนิ’ ถ้าไม่เป็นอิกาแรนตะแล้ว ผลจากการอาเทศเป็น ‘อะ’ ก็จะไม่ปรากฏ ความสัมพันธ์ก็ไม่มี ในอรรถกถา ในคำมีอาทิว่า ‘เอวัง กุมารี กุมาริโย’ คำว่า ‘เอวัง’ ย่อมแสดงว่า ในอิตถีลิงค์ก็เป็นอนาการันตะ เหมือนอย่างที่กล่าวตัวอย่างของสยาธิวิภัตติจากอิกาแรนตะในปุงลิงค์เพื่อแสดงความเป็นสภาวะที่ไม่มีการอาเทศ และเป็นเครื่องหมายถึงปัจจัยที่มี อินี นี อู และ ติ เป็นที่สุด ด้วยคำว่า ‘อสติ...เป...วจเน’ นี้ ย่อมแสดงถึงการมีอยู่ของสูตรอื่นที่บัญญัติวิภัตติสัญญาของพวกปาณินิ เพราะสูตรของท่านเหล่านั้นคือ ‘วิภัตติญฺจะ’ (1-4-104) อรรถของสูตรนั้นคือ ‘สยาธิวิภัตติและตยาธิวิภัตติย่อมได้ชื่อว่าวิภัตติ’ คำว่า ‘ภวันติ’ ย่อมเป็นคำที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า ‘วิภัตติ’ โดยอรรถที่สมควร อรรถนั้นย่อมถูกแบ่งด้วยวิภัตตินั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ‘วิภัตติ’ ย่อมแสดงว่า ศัพท์ว่า ‘วิภัตติ’ นี้ ลง ‘ติ’ ปัจจัย ในอรรถกรรม ก็ในสยาธิวิภัตติเหล่านั้น การอนุเคราะห์อรรถแห่งประโยคว่า ‘ย่อมถูกแบ่ง’ ย่อมเป็นไปได้อย่างไร? เมื่อสงสัยว่าเพราะเหตุใดจึงกล่าวอย่างนี้ เมื่อจะแสดงว่าอรรถนั้นย่อมถูกแบ่งด้วยสิ่งใดและอย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็อย่างนั้น’

---

๒. กมฺเม

๒. ในกรรม

---

วุตฺติยํ [Pg.72] กตฺตุกิริยายาติ กตฺตุสาทฺยตาย ตํ สมฺพนฺธินิยา กตฺตุกมฺมฏฺฐายปิ ทุวิธาย กิริยาย, อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ กโรติ เอตฺถ สมฺพนฺธนตฺโถติ อาห-‘กรียติ อภิสมฺพนฺธียตี’ติ, ยํกิญฺจิ ปทตฺถรูปํ สมฺพชฺฌตีติ อตฺโถ, อิมินา จานฺวตฺถวเสเนวายํ กมฺมโวหาโร สิทฺโธติ ทสฺเสติ, สพฺพการกานมฺปิ ปน กิริยาสมฺพนฺธ สพฺภาเวปิ กิริยาภิสมฺพนฺธียมานตฺเตเนว ยํ วตฺตุมิจฺฉิตํ ตเทว กมฺมํ วิญฺเญยฺยํ, กตฺตาทิ กตฺตุ กิริยายาภิสมฺพนฺธียมานตฺเตปิ กตฺตาทิตฺตวจนิจฺฉาเยว กมฺมํ น โหติ… ยสฺมา วจนิจฺฉาเยว การกานิ ภวนฺติ, เอวํ สพฺพการกานมฺปิ การกนฺตรปฺปตฺติยํ ตทภาโว ยถาโยคํ วตฺตพฺโพ, วากฺเยกเทเสเนตฺยเนน ‘‘ทฺเวทฺเวกา’’ทิโน วากฺยสฺส ‘‘กมฺเม ทุติยา’’อิจฺจาทิโน จ เอกวากฺยตฺตํ สูเจติ, ปกรณสฺส มหาวากฺยรูปตฺตา วิปฺปกฏฺฐานิปิ วากฺยานิ อากงฺขาทิสภาเว อญฺญมญฺญสมฺพนฺธานุภวเนเนกวากฺยภาวมฺปฏีปชฺชนฺเต, วุตฺตี หิ–

ในอรรถกถา คำว่า ‘ด้วยกัตตุกิริยา’ หมายถึง ด้วยกิริยา ๒ อย่าง คือ กัตตุและกรรม อันเป็นกิริยาที่เกี่ยวข้องกับกัตตุนั้น เพราะมีความเป็นไปเสมอกับกัตตุ เพราะธาตุมีอรรถหลายอย่าง คำว่า ‘กระทำ’ ในที่นี้มีอรรถว่าความสัมพันธ์ จึงกล่าวว่า ‘ย่อมถูกกระทำ ย่อมถูกเกี่ยวข้อง’ มีอรรถว่า รูปแห่งบทใดๆ ย่อมเกี่ยวข้อง และด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า กรรมโวหารนี้สำเร็จด้วยอรรถที่สมควรเท่านั้น ก็แม้ว่าการกะทั้งปวงจะมีความสัมพันธ์กับกิริยา แต่ก็พึงทราบว่า สิ่งที่ประสงค์จะกล่าวโดยความเป็นสิ่งที่ถูกกิริยาเกี่ยวข้องเท่านั้น เป็นกรรม แม้ว่ากัตตุเป็นต้นจะถูกกัตตุกิริยาเกี่ยวข้อง แต่ก็ไม่เป็นกรรม เพราะความประสงค์จะกล่าวว่าเป็นกัตตุเป็นต้น... เพราะการกะทั้งหลายย่อมเป็นไปตามความประสงค์จะกล่าว อย่างนี้ แม้การกะทั้งปวงเมื่อถึงการกะอื่น ก็ย่อมไม่มีการกะนั้นตามสมควร ด้วยคำว่า ‘ด้วยส่วนหนึ่งของประโยค’ ย่อมแสดงความเป็นประโยคเดียวกันของประโยคมีอาทิว่า ‘ทเวทเวกา’ และมีอาทิว่า ‘ในกรรม ทุติยาวิภัตติ’ เพราะปกรณ์มีรูปเป็นมหาประโยค แม้ประโยคที่อยู่ห่างกันก็ย่อมถึงความเป็นประโยคเดียวกันด้วยการประสบความสัมพันธ์ซึ่งกันและกันในสภาพมีอาทิว่า อากังขา (ความต้องการ) ดังที่กล่าวไว้ในวุตติว่า

---

‘‘อากงฺขาโยคฺคตา สตฺตา, พีชํ สนฺนิธิโน ยโต;

วิปฺปกฏฺฐานิ วากฺยานิ, มหาวากฺยํ กโรนฺตฺยโตติ.

เพราะความหวัง ความควร และความใกล้ชิดเป็นเหตุ ประโยคทั้งหลายแม้ที่อยู่ห่างกัน ย่อมรวมกันเป็นมหาประโยค

---

สามญฺเญนาติ กมฺมาทฺยวิเสเสน, ปุพฺพาจริยสมญฺญาวเสนาห ‘ทุติยาทิกา’ติ, เตน ยทฺยปิ ตฺยาทิโนปิ ทฺวินฺนํ ปูรณิยา ทุติยาติ สกฺกา โวหริตุํ, ตถาปิ สฺยาทีนํ ทุเกเยว ทุติยาตติยา รุฬฺหีติ นตฺยาทีนํ ทุกานิ ทุติยาทิสทฺเทน คยฺหนฺติ, วิสิฏฺเฐสูติ กมฺมาทินา วิเสสิเตสุ, ติวิธํ กมฺมนฺติ สกสมยปฺปสิทฺธิยา กมฺมสฺส ติวิธตฺตมาห, อญฺเญ ตุ สตฺตวิธมิจฺฉนฺติ, กถํ–

คำว่า ‘โดยสามัญญะ’ หมายถึง โดยไม่จำเพาะเจาะจงกรรมเป็นต้น จึงกล่าวว่า ‘ทุติยาเป็นต้น’ ตามสมัญญาของปุพพาจารย์ ด้วยเหตุนั้น แม้จะสามารถเรียกหมวดสองแห่งตยาธิวิภัตติเป็นต้นว่า ‘ทุติยา’ ซึ่งเป็นเครื่องเติมเต็มของสองอย่างได้ แต่ทุติยาและตติยาเป็นรูฬหะเฉพาะในหมวดสองแห่งสยาธิวิภัตติเท่านั้น ดังนั้น หมวดสองแห่งตยาธิวิภัตติเป็นต้นจึงไม่ถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า ‘ทุติยา’ เป็นต้น คำว่า ‘ในอรรถที่ถูกจำแนก’ หมายถึง ในอรรถที่ถูกจำแนกด้วยกรรมเป็นต้น คำว่า ‘กรรมมี ๓ อย่าง’ ย่อมกล่าวถึงความเป็น ๓ อย่างของกรรมโดยความสำเร็จในลัทธิของตน ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นประสงค์ว่ามี ๗ อย่าง อย่างไรเล่า?

---

นิพฺพตฺติวิกติปฺปตฺติ, เภเทน ติวิธํ มตํ,ตตฺเถจฺฉิตตมํ กมฺมํ, กมฺมํตฺวญฺญํ จตุพฺพิธํ;

อิจฺฉิตญฺจานิจฺฉิตญฺจ, เนวิจฺฉิตมนิจฺฉิตํ,ตถาญฺญปุพฺพํ นาญฺญปุพฺพนฺติ, เอวมญฺญํ จตุพฺพิธนฺติ.

กรรมคือ นิพพัตติ วิกติ และปัตติ ท่านถือว่าเป็น ๓ อย่างโดยความต่างกัน ในบรรดากรรมเหล่านั้น กรรมที่ปรารถนาที่สุด (อภิปรายะ) เป็นกรรมอย่างหนึ่ง ส่วนกรรมอื่นมี ๔ อย่าง คือ กรรมที่ปรารถนา, กรรมที่ไม่ปรารถนา, กรรมที่มิใช่ทั้งปรารถนาและไม่ปรารถนา, และกรรมที่มีสิ่งอื่นเป็นบุพภาคและไม่มีสิ่งอื่นเป็นบุพภาค อย่างนี้ กรรมอื่นจึงมี ๔ อย่าง

---

ตตฺถ อิจฺฉิตาทีนิ อุปริเยวาปิ ภวิสฺสนฺติ, ตตฺเรจฺจาทินา ติวิธํ กมฺมํ สรูปโต ทสฺเสติ, ตตฺถ นิพฺพตฺติกมฺมเมเก-เนกธา ปริกปฺเปนฺติ, ตทิห ปกาสยิสฺสาม–

ในบรรดากรรมเหล่านั้น กรรมมีกรรมที่ปรารถนาเป็นต้น จักมีแจ้งในภายหน้า (ข้างบน) นั่นเอง ด้วยคำมีต้นว่า 'ตตฺถ' (ในคาถานั้น) ย่อมแสดงกรรม ๓ อย่างโดยสรูป ในบรรดากรรมเหล่านั้น อาจารย์บางพวกกำหนดนิพพัตติกกรรมไว้หลายนัย เราจักประกาศนิพพัตติกกรรมนั้นในที่นี้

---

สตี-สตี [Pg.73] วา ปกติ, น ยตฺถ ปริณามินี,นิสฺสียเต ตํ นิพฺพตฺติ, กมฺมมญฺเญสมญฺญถา;

อสนฺตํ ชายเต ยํ วา, ยํ สนฺตมปฺปกาสติ,อุปฺปตฺยา-ภิพฺยตฺติยา วา, ตนฺนิพฺพตฺตีติ วุจฺจตีติ.

สภาวะเดิม (ปกติ) จะมีอยู่หรือไม่มีอยู่ก็ตาม ในที่ใดสภาวะเดิมนั้นไม่แปรผันไปและไม่ถูกอาศัย กรรมนั้นชื่อว่านิพพัตติ ส่วนความเห็นของอาจารย์เหล่าอื่นเป็นอย่างอื่น คือ สิ่งใดที่ไม่มีอยู่ย่อมเกิดขึ้น หรือสิ่งใดที่มีอยู่แล้วแต่ยังไม่ปรากฏ ย่อมปรากฏขึ้นด้วยการเกิดขึ้นหรือด้วยการทำให้ปรากฏ สิ่งนั้นเรียกว่านิพพัตติกกรรม

---

อยเมตฺถ อตฺโถ ‘‘กฏวิการสฺส กาสสงฺขาตา วิชฺชมานา ปกติ ปริณามินี กฏวิการมฺปติ ปริณมนฺตี ยตฺถปฺปโยเค น นิสฺสียเต… กฏํ กโรตีเตตฺถ เกวลมตฺถาวคมมตฺตสฺส วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา กาเสติ อสุยฺยมานตฺตา จ, ปกติยา ตุ สุยฺย มานตฺเต วิการิยํ สิยา, เตเนว กาเส กฏํ กโรติ, ตณฺฑุเล โอทนํ ปจตีติ ทฺวยตฺโถ กโรติ ปจติ จ, ตสฺมา กาเส กโรติ ตณฺฑุเล ปจตีติ วิการียติ, กฏํ กโรติ โอทนมฺปจตีติ นิพฺพตฺตี ยตีติ อตฺโถ, อสตี วา ปกติ อวิชฺชมานตฺตาเยว ยตฺถ น นิสฺสียเต… ( ) สํโยคํ ชนยติ วิภาคมุปฺปาทยตีติ สํโยควิภาคานํ กสฺสาปิ ปกติยา อวิการตฺตา สํโยควิภาควนฺเต หฺยวิกเตเหว เตสํ ชนนโต, ตเมวมฺภูตมนิสฺสิตปกติกํ อวิชฺชมาน (ปกติ) กํ วา การิยํ นิพฺพตฺติกมฺมํ นามาติ เอโก, อญฺเญสมญฺญถาติ วตฺวา ตนฺทสฺเสติ ‘อสนฺต’มิจฺจาทินา, ยํ อสนฺตมวิชฺชมานํ ชายเต, ตนฺนิพฺพตฺติกมฺมํ, ยถา สุขํ ชนยติ พุทฺธิมุปฺปาทยตีติ, สนฺตํ วิชฺชมานเมว วา เกวลมปฺปกาสิตปุพฺพํ ยํ อุปฺปตฺติยา อภิพฺยตฺติยา วา ปกาสติ, ตมฺปิ นิพฺพตฺติกมฺมํ, ยถา ปุตฺตํ วิชายติสามญฺญมภิพฺยญฺชยตี’’ติ, ตเทวํ เกสญฺจิ มเตน อนิสฺสิตปกติกํ อวิชฺชมานปกติกนฺติ ทุวิธํ นิพฺพตฺติกมฺมมฺปิ อญฺเญสมฺมเตน อสนฺตํ ชายมานํ สนฺตมปฺปกาสมานนฺติ ทุวิธํ นิพฺพตฺติกมฺมมฺปีติสพฺพมฺปิ อฏฺฐิตปุพฺพเมว ชายตีตฺยสโต ชานนา น พฺยติริจฺจติจฺจาห-‘อสโต ชนนํ กรียตี’ติ, อวตฺถนฺตรนฺติ โอทนาทิโน กฺเลทนาทิลกฺขณมญฺญมวตฺถํ.

เนื้อความในเรื่องนี้มีดังนี้: สภาวะเดิม (ปกติ) ที่มีอยู่ของวิการแห่งเสื่อที่เรียกว่าหญ้าคา ซึ่งแปรสภาพไปสู่ความเป็นวิการแห่งเสื่อ ในการใช้กิริยาใดที่ไม่ถูกอาศัย... ในคำว่า 'ทำเสื่อ' นี้ เพราะประสงค์จะกล่าวเพียงความเข้าใจในเนื้อความเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'ทำหญ้าคา' (กาสํ กโรติ) และเพราะไม่ถูกฟัง (ไม่นิยมใช้) แต่ถ้าสภาวะเดิมถูกฟัง (นิยมใช้) ก็จะเป็นวิการิยะ เพราะเหตุนั้น ในประโยคว่า 'ทำเสื่อด้วยหญ้าคา' (กาเส กฏํ กโรติ) 'หุงข้าวสวยด้วยข้าวสาร' (ตณฺฑุเล โอทนํ ปจติ) กิริยา 'ทำ' และ 'หุง' จึงมีอรรถสองอย่าง (ทวยตฺถ) เพราะฉะนั้น 'ทำในหญ้าคา' 'หุงในข้าวสาร' จึงเป็นวิการิยะ ส่วน 'ทำเสื่อ' 'หุงข้าวสวย' เป็นนิพพัตติยะ นี่คือความหมาย หรือสภาวะเดิมที่ไม่มีอยู่ เพราะความไม่มีอยู่นั่นเอง ในที่ใดไม่ถูกอาศัย... ทำให้เกิดการรวมกัน ทำให้เกิดการแยกกัน เพราะการรวมและการแยกไม่มีสภาวะเดิมที่เป็นวิการ เพราะสิ่งที่มีการรวมและการแยกนั้นถูกทำให้เกิดขึ้นโดยที่สภาวะเดิมเหล่านั้นไม่เปลี่ยนแปลง การกระทำที่มีสภาวะเดิมอันมิได้ถูกอาศัย หรือมีสภาวะเดิมที่ไม่มีอยู่อย่างนั้น ชื่อว่านิพพัตติกกรรม นี้เป็นความเห็นหนึ่ง ส่วนความเห็นของอาจารย์เหล่าอื่นเป็นอย่างอื่น ท่านจึงแสดงความเห็นนั้นด้วยคำว่า 'อสนฺตํ' เป็นต้น สิ่งใดที่ไม่มีอยู่ย่อมเกิดขึ้น สิ่งนั้นคือนิพพัตติกกรรม เช่น 'ทำให้เกิดความสุข' 'ทำให้เกิดปัญญา' หรือสิ่งที่มีอยู่แล้วนั่นเอง แต่ยังไม่เคยปรากฏมาก่อน ย่อมปรากฏขึ้นด้วยการเกิดขึ้นหรือด้วยการทำให้ปรากฏ สิ่งนั้นก็เป็นนิพพัตติกกรรม เช่น 'คลอดบุตร' 'ทำให้ความเป็นสามัญปรากฏ' ด้วยประการฉะนี้ ตามความเห็นของอาจารย์บางพวก นิพพัตติกกรรมจึงมี ๒ อย่าง คือ มีสภาวะเดิมอันมิได้ถูกอาศัย และมีสภาวะเดิมที่ไม่มีอยู่ ส่วนตามความเห็นของอาจารย์เหล่าอื่น นิพพัตติกกรรมก็มี ๒ อย่าง คือ สิ่งที่ไม่มีอยู่แล้วเกิดขึ้น และสิ่งที่มีอยู่แล้วแต่ยังไม่ปรากฏ ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เคยตั้งอยู่มาก่อนนั่นเอง เพราะฉะนั้นจึงไม่ต่างจากการเกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่มีอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า 'การทำให้เกิดจากสิ่งที่ไม่มีอยู่' คำว่า 'อวตฺถนฺตรํ' (สภาวะอื่น) หมายถึง สภาวะอื่นที่มีลักษณะมีการทำให้เปียกชุ่มเป็นต้นของข้าวสวยเป็นต้น

---

ปกตฺยุจฺเฉทสมฺภูตํ, วิการิยํ กิญฺจิ กิญฺจิ ตุ;

คุณนฺตรสมุปฺปตฺยา, เอวํ สา วิกติ ทฺวิธา.

วิการิยะกรรมบางอย่างเกิดขึ้นจากการทำลายสภาวะเดิม (ปกติ) แต่บางอย่างเกิดขึ้นด้วยการเกิดขึ้นแห่งคุณสมบัติอื่น วิการนั้นจึงมี ๒ อย่างด้วยประการฉะนี้

---

กิญฺจิ วิการิยํ กมฺมํ ปกติยา การณสฺส อุจฺเฉเทน สมฺภูตํ, ยถา [Pg.74] กฏฺฐํ ภสฺมํ กโรตีติ กฏฺฐสฺสาจฺจนฺตปราวตฺติ, กิญฺจิ ปน คุณนฺตรานมุปฺปตฺติยา, ยถา สุวณฺณํ กฏกํ เกยุรํ วา กโรตีติ เอวํ ทฺวีธา สา วิกติ โหตีติ อตฺโถ, น วิภาวียนฺเตติ น คมฺยนฺเต, สา ปตฺติ‘ปาปียติ วิสยีกรียตี’ติ กตฺวา.

วิการิยะกรรมบางอย่างเกิดขึ้นจากการทำลายสภาวะเดิมอันเป็นเหตุ เช่น 'ทำให้ไม้เป็นเถ้า' (กฏฺฐํ ภสฺมํ กโรติ) คือการแปรสภาพไปอย่างสิ้นเชิงของไม้ แต่บางอย่างเกิดขึ้นด้วยการเกิดขึ้นแห่งคุณสมบัติอื่น เช่น 'ทำให้ทองเป็นกำไลหรือเป็นทองต้นแขน' (สุวณฺณํ กฏกํ เกยูรํ วา กโรติ) ความหมายคือ วิการนั้นมี ๒ อย่างด้วยประการฉะนี้ คำว่า 'น วิภาวียนฺเต' คือไม่ถูกรู้ (ไม่ปรากฏชัด) ปัตตินั้นท่านกล่าวว่า 'ย่อมถูกให้ถึง' 'ย่อมถูกทำให้เป็นอารมณ์'

---

ยตฺร กฺริยากโต โกจิ, วิเสโส นาวคมฺยเต;

ทสฺสนา วานุมานา วา, สา ปตฺตีติ ปกิตฺติตา.

ในที่ใด ความพิเศษบางอย่างที่เกิดจากการกระทำ ไม่ถูกรับรู้ด้วยการเห็นหรือด้วยการอนุมาน สิ่งนั้นท่านเรียกว่า ปัตติ (ปัตติกกรรม)

---

ยตฺถ กิริยากโต กิริยาสมฺปาทิโต วิเสโส อติสโย โกจิ นาวคมฺยเต นปฺปตียเต ทสฺสนา วา ปจฺจกฺขปฺปมาเณน อนุมานปฺปมาเณน วา ยถา นิพฺพตฺติวิกตีนมติสโย ปจฺจกฺขานุมานา วคมนีโย, ตตฺร หิ นิพฺพตฺติยํ วิเสสสิทฺธิรติปสิทฺธา… อตฺถลาภาขฺยสฺส วิเสสสฺสาวิชฺชมานสฺส กิริยากตฺตา, วิการิเย ( ) ตุ กฺวจิ ปจฺจกฺขวิสโย… กฏฺฐํ ฑหตีติ กณฺหตฺตาทิภาวสฺส ปจฺจกฺเขเนโวปลพฺภนโต, กฺวจิทนุมานคมฺโม… เทวทตฺตํ โรเสติ ปสาทยติ เวติ วิสิฏฺฐมุขวณฺณาทิการิยานุเมยฺยตฺตา โรสาทิโน, เอวํ ยตฺถ น วิเสสสิทฺธิ อปิ ตุ ปตฺติมตฺตํ, สา ปตฺตีติ ปกิตฺติตา กถิตา, อาทิจฺจมฺปสฺสติ ธมฺมมชฺเฌตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ, กถญฺจรหิ อสนฺตสฺส ปตฺติกมฺมสฺส กิญฺจิ (อกโรนฺต)สฺส การกตฺตํ, น หิ กิญฺจิ อกโรนฺตํ การกมฺภวิตุมรหตีติ อุจฺจเต-

ในที่ใด ความพิเศษหรือความยิ่งใหญ่บางอย่างที่สำเร็จจากการกระทำ ไม่ถูกรับรู้ ไม่ถูกเข้าใจด้วยการเห็น คือด้วยประจักษ์ประมาณ หรือด้วยอนุมานประมาณ เหมือนอย่างความยิ่งใหญ่ของนิพพัตติและวิกติเป็นสิ่งที่พึงรับรู้ได้ด้วยประจักษ์และอนุมาน เพราะในนิพพัตตินั้น ความสำเร็จแห่งความพิเศษเป็นที่รู้จักกันดี เพราะการกระทำความพิเศษที่ชื่อว่าการได้ประโยชน์ที่ไม่มีอยู่ แต่ในวิการิยะ บางครั้งก็เป็นอารมณ์แห่งประจักษ์ เช่น 'เผาไม้' (กฏฺฐํ ฑหติ) เพราะความเป็นสีดำเป็นต้นถูกรับรู้ได้ด้วยประจักษ์นั่นเอง บางครั้งก็พึงรู้ได้ด้วยอนุมาน เช่น 'ทำให้เทวทัตโกรธ' (เทวทตฺตํ โรเสติ) หรือ 'ทำให้เลื่อมใส' (ปสาทเยติ) เพราะความโกรธเป็นต้นเป็นสิ่งที่พึงอนุมานได้ด้วยอาการมีการเปลี่ยนสีหน้าเป็นต้นอันเป็นผลพิเศษ ด้วยประการฉะนี้ ในที่ใดไม่มีความสำเร็จแห่งความพิเศษ แต่มีเพียงการเข้าถึง (ปัตติ) เท่านั้น สิ่งนั้นท่านเรียกว่า ปัตติ เช่น 'เห็นพระอาทิตย์' (อาทิจฺจํ ปสฺสติ) 'เรียนธรรม' (ธมฺมมชฺเฌติ) นี้คือความหมายในเรื่องนี้ ถามว่า ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น ปัตติกกรรมที่ไม่มีอยู่ และไม่ได้ทำอะไรเลย จะมีความเป็นกากะ (ผู้ทำ) ได้อย่างไร เพราะสิ่งที่ไม่ทำอะไรเลยไม่ควรเป็นกากะได้ จึงกล่าวว่า-

---

ทสฺสนกฺขมตาภาโส, ปคมพฺยตฺติอาทโย;

วิเสสา ปตฺติกมฺมสฺส, กฺริยาสิทฺธิยมิจฺฉิตา.

ความสามารถในการถูกเห็น การปรากฏ การเข้าถึง และการแสดงออกเป็นต้น เหล่านี้คือความพิเศษของปัตติกกรรมที่ประสงค์ในการสำเร็จแห่งกิริยา

---

อตฺร ทฏฺฐุํ สกฺกา อิติ ทสฺสเน ขมตา อาภาโสปคโม วิสยตฺโตปคโม วิสยตฺโตปคมนํ พฺยตฺติ เจติ เอวมาทโย วิเสสา ยถาโยคํ ปตฺติกมฺมสฺส กิริยานิปฺผตฺติยํ อิจฺฉิตา, ตโต ตสฺส การกตฺตนฺติ อตฺโถ, อาทิจฺจํ ปสฺสตีติ เอตฺถ หิ อาทิจฺโจ ทฏฺฐุํ สกฺกา, ตโตว โส ทิสฺสติ อภิพฺยตฺติญฺโจปยาตีติ ทสฺสนกิริยานิปฺผาทกตฺเถนาสฺส การกตฺตมุปปชฺชเต, ตถา ญฺญตฺราปฺยาทิสทฺทคหิตวิเสสวเสน กิริยาสิทฺธิโต การกตฺตํ เวทิตพฺพํ[Pg.75], นนุ วิการิยมฺปิ นิพฺพตฺติกมฺมเมว… เตน รูเปนาสโตเยว ชนนโต, ปตฺติกมฺมมฺปิ กิริยาสมฺพนฺธรูเปนาสนฺตเมว ปจฺฉา ตถา ภวตีติ นิพฺพตฺติเยวาติ สจฺจํ-

ในที่นี้ ความสามารถในการถูกเห็นว่า 'สามารถเห็นได้' การเข้าถึงการปรากฏ การเข้าถึงความเป็นอารมณ์ และการแสดงออก เป็นต้น เหล่านี้คือความพิเศษที่ประสงค์ในการสำเร็จแห่งกิริยาของปัตติกกรรมตามความเหมาะสม ความหมายคือ เพราะเหตุนั้น ปัตติกกรรมนั้นจึงมีความเป็นกากะ ในคำว่า 'เห็นพระอาทิตย์' นี้ เพราะพระอาทิตย์สามารถถูกเห็นได้ เพราะเหตุนั้น พระอาทิตย์จึงถูกเห็นและเข้าถึงการปรากฏ ความเป็นกากะของพระอาทิตย์นั้นจึงสมเหตุสมผลด้วยความเป็นผู้ทำกิริยาคือการเห็นให้สำเร็จ เช่นเดียวกัน ในที่อื่นก็พึงทราบความเป็นกากะจากการสำเร็จแห่งกิริยาด้วยอำนาจแห่งความพิเศษที่ระบุไว้ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' มิใช่หรือว่า แม้วิการิยะก็คือนิพพัตติกกรรมนั่นเอง เพราะเป็นการทำให้เกิดจากสิ่งที่ไม่มีอยู่โดยรูปนั้น แม้ปัตติกกรรมก็เป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่โดยรูปแห่งความสัมพันธ์กับกิริยา แล้วจึงเป็นเช่นนั้นในภายหลัง จึงเป็นนิพพัตติยะนั่นเอง ข้อนี้เป็นความจริง-

---

อตฺเถสา วตฺถุฏฺฐิติ, สุขุมพุทฺธิโคจรปตีตฺยนุโรเธน,ตตฺร ยมฺเปตํ ฆฏเต, ยถา ปตีติ สทฺทตฺถาวตฺตานโต.

การตั้งอยู่ของสภาวะนี้มีอยู่จริง โดยอนุโลมตามการเข้าถึงอารมณ์ด้วยปัญญาอันละเอียด ในเรื่องนั้น แม้ข้อนี้ก็เหมาะสม เพราะคล้อยตามความหมายของศัพท์ว่า 'ย่อมถึง' (ปตฺติ)

---

วิเสสานุปาทานโตติ ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ติ สามญฺเญน วุตฺตตฺตา วุตฺตํ. กรียติ กโฏ, กโต กโฏ จฺเจวมาทีสุ ตฺยาทิปฺปภุตีหิ อติหิตกมฺมาทินิสฺสเยสุปิ เอกตฺตาทีสุ ทุติยาทโย ปปฺโปนฺติ นิยมาภาวา, ตถาหิ ปญฺจเก นามตฺเถ กฏาทิวจนียสฺส สมฺพนฺธี กมฺมาทฺยตฺโถ, ตฺยาทิปฺปภุตีติ อนภิ หิตสฺส สงฺขฺยาขฺยสฺสาปรสฺส วิภตฺยตฺถสฺสาภิธานาย อภิหิเตสุปิ กฏาทีสุ กมฺมาทีสุ ทุติยาทโย สิยุนฺติ ปาณินิยา ‘‘กมฺเม ทุติยา’’จฺจาทีสุ (๒-๓-๒) ‘‘อนภิหิเต’’ติ (๒-๓-๑) วจนมธิกโรนฺติ, เวยฺยตฺติยาเยว ทุติยาทีนปฺปสงฺเคปิ ตนฺนิสฺสยภูเต-กตฺตาทฺยตฺเถ โชตนายาภิหิเตสุ ทุติยาทโย สิยุํ, ติเก ปน สงฺขฺยากมฺมาทโย วิภตฺติ วจนียา, ตตฺถ ยชฺชปิ กมฺมาทิโน ปจฺจเยนาภิธานํ, ตถาปฺเยกตฺตาทโย นาภิหิตาติ ตสฺส สงฺขฺยาขฺยสฺสาปรสฺส วิภตฺยตฺถสฺสาติ ธานาย อภิหิเตสุปิ กมฺมาทีสุ ทุติยาทโย สิยุนฺติ ปาณินิยา ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ติ ‘‘อนภิหิเต’’ติ วจนมธิกโรนฺติ, ตมุปทสฺเสนฺโต อาห-‘ตตฺริทํ สิยา’ติอาทิ, ตตฺร ตสฺมึ ทุติยาทิ วิภตฺติวิธาเน อิทํ โจทฺยํ สิยา, กินฺติ อาห-‘ปญฺจเก’อิจฺจาทิ, อนภิหิตกมฺมาทินิสฺสเยสุติ อนภิหิตา กมฺมาทโย นิสฺสยา เยสเมกตฺตาทีนํ, เตสูตฺยตฺโถ, ทุติยาทโย วิภตฺติโย ยถา สิยุนฺติ โชตนายาภิธานาย จาติ ยุชฺชมานวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ, อภิหิตกมฺมาทินิสฺสเยสุปีติ อปิสทฺเทน อนภิหิตกมฺมาทินิสฺสยเมกตฺตาทึ สมุจฺจิโนติ, อาสงฺกิยาติ ปุพฺพกิริยาย วุตฺตนฺติ อปรกิริยา เวทิตพฺพา, ปญฺจเก ติเก จา ภิหิตกมฺมาทินิสฺสเย เสกตฺตาทีสุ ทุติยาทิปฺปตฺติมาสงฺกาวเสน ทสฺเสตฺวา จตุกฺกวาทีนมฺปิ ปกฺขมุพฺภาวิย ปริหริตุํ ‘ยทิจฺจา’ทิมาห, อยนฺเตสมธิปฺปาโย [Pg.76] ‘‘ยเทสา สงฺขฺยา ปาฏิปทิกตฺโถ ตปฺปฏิปชฺชเน กมฺมาทโย วิภตฺติวจนียา, ตทา ‘อนภิหิเต กมฺเม’ติอาทินา อนภิหิตคฺคหณํ กมฺมาทิวิเสสานมนุภวนฺตมนตฺถกํ… อภิหิเต วิภตฺติวาจฺจาภาวโต, ยทา ปนายํ ปกฺโข ‘สงฺขฺยา วิภตฺติวจนียา’ติ ตทา ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ ตฺเยวมาทโย นิทฺเทสา วิสยสนฺทสฺสนมตฺตาเยว เวทิตพฺพา’’ติ, สพฺพถาติ ปญฺจกติกวาทีนํ จตุกฺกวาทีนญฺจ มตวเสน สพฺพปฺปกาเรน, สทฺทตฺถาพฺยติริตฺตตฺถมตฺโตเยวาติ พฺยติเรโก พฺยติริตฺตํ, นปุํสเก ภาเว กฺโต, น วิชฺชเต พฺยติริตฺตํ พฺยติเรโก เภโท ยสฺส ตํ อพฺยติริตฺตํ, อพฺยติภินฺนนฺติ อตฺโถ, สทฺทตฺถโต สกตฺถโต อพฺยติริตฺตํ อตฺถมตฺตํ อตฺถสามญฺญํ ยสฺส โอทนาทิสทฺทสฺส โส ตถา วุตฺโต.

เพราะไม่ได้ถือเอาความพิเศษ จึงกล่าวว่า “ทุติยาวิภัตติในกรรม” โดยทั่วไป ในประโยคเช่น “เสื่ออันบุคคลกระทำอยู่” (karīyati kaṭo), “เสื่ออันบุคคลกระทำแล้ว” (kato kaṭo) เป็นต้น ทุติยาวิภัตติเป็นต้น ย่อมถึงซึ่งเอกัตตะเป็นต้น แม้ในอรรถที่อาศัยกรรมเป็นต้นที่ถูกกล่าวถึงแล้ว โดยมีปัจจัยมี ติ เป็นต้น เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ ดังนี้ ในระบบปัญจกะ ในอรรถของนามศัพท์ อรรถของกรรมเป็นต้นที่สัมพันธ์กับคำว่า “กะตะ” เป็นต้น ที่ควรกล่าว ปัจจัยมี ติ เป็นต้น หมายถึง เพื่อแสดงอรรถของวิภัตติอื่นที่ชื่อว่าสังขยา ซึ่งไม่ได้ถูกกล่าวถึง แม้ในคำว่า “กะตะ” เป็นต้น ที่ถูกกล่าวถึงแล้ว ในอรรถของกรรมเป็นต้น ทุติยาวิภัตติเป็นต้น ก็อาจมีได้ ตามหลักของปาณินิยาจารย์ที่อ้างอิงคำว่า “อนภิหิเต” (2-3-1) ใน “กัมเม ทุติยา” (2-3-2) เป็นต้น แม้ในกรณีที่ทุติยาวิภัตติเป็นต้นไม่พึงมี เพราะความชัดเจน แต่ก็อาจมีได้ในคำที่ถูกกล่าวถึงแล้ว เพื่อแสดงอรรถของกัตตุเป็นต้น ซึ่งเป็นที่อาศัยของวิภัตติเหล่านั้น ส่วนในระบบติกะ สังขยาและกรรมเป็นต้น ควรถูกกล่าวด้วยวิภัตติ ในกรณีนั้น แม้กรรมเป็นต้นจะถูกแสดงด้วยปัจจัย แต่เอกัตตะเป็นต้นก็ไม่ได้ถูกกล่าวถึง ดังนั้น เพื่อแสดงอรรถของวิภัตติอื่นที่ชื่อว่าสังขยา แม้ในกรรมเป็นต้นที่ถูกกล่าวถึงแล้ว ทุติยาวิภัตติเป็นต้น ก็อาจมีได้ ตามหลักของปาณินิยาจารย์ที่อ้างอิงคำว่า “อนภิหิเต” ใน “กัมเม ทุติยา” เมื่อแสดงสิ่งนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในที่นั้น พึงมีข้อโต้แย้งนี้” เป็นต้น ในการบัญญัติทุติยาวิภัตติเป็นต้นนั้น พึงมีข้อโต้แย้งนี้ ท่านกล่าวว่า “ในระบบปัญจกะ” เป็นต้น คำว่า “อนภิหิตกรรมเป็นต้นเป็นที่อาศัย” หมายถึง ในเอกัตตะเป็นต้น ซึ่งมีกรรมเป็นต้นที่ไม่ได้ถูกกล่าวถึงเป็นที่อาศัย พึงทราบความหมายโดยนัยที่สมควรว่า ทุติยาวิภัตติเป็นต้น พึงมีเพื่อแสดงและกล่าวถึง ในคำว่า “แม้ในกรรมเป็นต้นที่ถูกกล่าวถึงแล้วเป็นที่อาศัย” ด้วยคำว่า “อัปปิ” (แม้) ย่อมรวมเอาเอกัตตะเป็นต้นที่มีกรรมเป็นต้นที่ไม่ได้ถูกกล่าวถึงเป็นที่อาศัยด้วย คำว่า “อาสังกิยา” (พึงสงสัย) ถูกกล่าวในฐานะกิริยาเบื้องต้น และพึงทราบกิริยาเบื้องปลาย เมื่อแสดงการถึงซึ่งทุติยาวิภัตติเป็นต้น ในเอกัตตะเป็นต้นที่มีกรรมเป็นต้นที่ถูกกล่าวถึงแล้วเป็นที่อาศัย ทั้งในระบบปัญจกะและติกะ โดยนัยแห่งความสงสัยแล้ว ท่านจึงกล่าวคำว่า “ยทิ” (ถ้า) เป็นต้น เพื่อยกขึ้นและแก้ต่างฝ่ายของนักปราชญ์ฝ่ายจตุกกะด้วย ความประสงค์ของท่านเหล่านั้นคือ “เมื่อใดสังขยานี้เป็นอรรถของปาฏิปทิกะ และในการปฏิบัติตามนั้น กรรมเป็นต้นควรถูกกล่าวด้วยวิภัตติ เมื่อนั้น การรับเอาคำว่า ‘อนภิหิตะ’ (ไม่ได้ถูกกล่าวถึง) ใน ‘อนภิหิเต กัมเม’ (ในกรรมที่ไม่ได้ถูกกล่าวถึง) เป็นต้น ย่อมไร้ประโยชน์ เพราะไม่ได้ประสบกับความพิเศษของกรรมเป็นต้น... เพราะในคำที่ถูกกล่าวถึงแล้ว ไม่มีอรรถที่ควรกล่าวด้วยวิภัตติ” แต่เมื่อใดฝ่ายนี้มีความเห็นว่า “สังขยาควรถูกกล่าวด้วยวิภัตติ” เมื่อนั้น การกล่าวถึงเช่น “กัมเม ทุติยา” (ทุติยาวิภัตติในกรรม) เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นเพียงการแสดงขอบเขตเท่านั้น คำว่า “สัพพถา” (โดยประการทั้งปวง) หมายถึง โดยประการทั้งปวงตามความเห็นของนักปราชญ์ฝ่ายปัญจกะ ติกะ และจตุกกะ คำว่า “เป็นเพียงอรรถที่ไม่ต่างจากอรรถของศัพท์เท่านั้น” หมายถึง “พยติเรกะ” คือ “พยติริตตะ” (ความแตกต่าง) ในภาวสาธนะของนปุงสกลิงค์ ใช้ปัจจัย “กฺโต” คำว่า “อพยติริตตะ” คือ “ความแตกต่าง” ที่ไม่มีอยู่ ซึ่งหมายถึง “ไม่แตกต่างกัน” ความหมายคือ “ไม่แยกจากกัน” ศัพท์เช่น “โอทนะ” (ข้าวสุก) ถูกกล่าวเช่นนั้น เมื่ออรรถของมันเป็นเพียงอรรถทั่วไปที่ไม่ต่างจากอรรถของตนเอง (สกัดถะ)

---

กิญฺจาปิ วุตฺติยํ ตพฺพาทิณาทิสมาเสหิ อภิหิตมวุตฺตํ, ตถาปิ เตหิ อภิหิเตปฺเยวเมว ทฏฺฐพฺพนฺติ นิทสฺเสนฺโต อาห-‘เอว’มิจฺจาทิ, กร-กรเณ กรียิตฺถาติ กโต‘กฺโต ภาวกมฺเมสุ’ติ (๕-๕๖) กมฺเม กฺโต, สติโกติ เอตฺถ กีโตติ กมฺมตฺเถ ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐) อิโก, กมฺมตาคมฺยเต กิตปฺปจฺจยาทีนํ กมฺเม วิหิตตฺตา, เอวญฺจ ธุหิ กิเมกมุทาหรณํ ทตฺตมาจริเยเน ตฺยโต อาห- ‘อุทาหรณ’อิจฺจาทิ, อนภิหิเตติ วจนํ วินาปีติ วจนํ วินา เอวาติ อวธารเณ-อปิสทฺโท, สมฺภาวเนวา, ยทฺยภิหิเตหิ วจนํ วินาปิ ทุติยาทีนมปฺปวตฺติ ภเวยฺย, วจนสพฺภาเว ตุ กถาเยว นตฺถีติ อตฺโถ, เอวญฺจ ปเนตฺถ ทุติยาทีนมภิหิเต ปสงฺคาภาโว ชานิตพฺโพ ‘‘ปจฺจเต โอทโน, กโต กโฏจฺจาโทปิ ยทิ ทุติยาทโย สิยุํ ปฐมาวิธานสฺสาวกาโส น ภเวยฺย ตโต สามตฺถิยานภิหิเตเยว กมฺมาโท ทุติยาทโย สกิริยา (ยํ ตท)ภิพฺยตฺติยา ภวิสฺสนฺติ, ปฐเมวตฺวภิหิเต’’ติ, น นุจ ปฐมายาการกมวกาโส รุกฺโข ปิลกฺโขติ กิมิทมุจฺจเต อการกนฺติ ยทฺย การกํ เนทมฺปโยคมรหติ ตโต ยตฺถ วิเสสกิริยาน มสฺสวนํ ตตฺถ ปทตฺถสหจริตาย สตฺตาย ปตีติยา ‘รุกฺโข อตฺถิ [Pg.77] ปิลกฺโข อตฺถี’ติ อเปกฺขียตีติ การกตฺตํ รุกฺขาทีน มตฺเถเวติ, น จ อุจฺจํ นีจํตฺยธิกรณวาจิตฺเต นิปาตสฺส อตฺถีตฺยเนน นตฺถิ สมฺพนฺโธติ อุจฺจมตฺถีตฺยาเธยฺยสฺเสว กตฺตุตฺตํ นาธารสฺสาตฺย การกตฺตมาธารสฺสาตฺยวกาโส-ตฺถิ ปฐมายาติ ‘‘ปฐมาวิธา นสฺสาวกาโส น ภเวยฺยา’’ติ ยถาวุตฺโต-ยํ เหตุ อสิทฺโธติ จ สกฺกา วตฺตุํ, อสงฺขฺยโต ปฐมาตฺยวตฺวา ‘‘ปฐมาตฺถ มตฺเต’’ติ (๒.๓๙) สามญฺญวิธานโต สิทฺโธเยว, ยํ เหตุตฺตานภิหิตวจนมนตฺถกมิจฺเจว ฐิตํ.

แม้ว่าในอรรถกถาจะไม่ได้กล่าวถึงสิ่งที่ถูกแสดงด้วยสมาสมี “ตัพพาทิณา” เป็นต้น แต่ท่านก็แสดงว่าพึงเห็นเช่นนั้นแม้ในสิ่งที่ถูกแสดงด้วยสมาสเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “เอวัง” เป็นต้น ในอรรถของ “กระทำ-เครื่องกระทำ” คำว่า “กะรียิตถะ” (อันบุคคลกระทำแล้ว) กลายเป็น “กะโต” (อันบุคคลกระทำแล้ว) ด้วยปัจจัย “กฺโต” (5-56) ในกรรม ในคำว่า “สะติโก” (ผู้มีเสื่อ) คำว่า “กีโต” (อันบุคคลซื้อแล้ว) ในกรรม ใช้ปัจจัย “อิโก” (4-120) เพราะ “ปัจจัยอื่นก็ปรากฏ” ความเป็นกรรมย่อมถูกเข้าใจ เพราะปัจจัย “กิตะ” เป็นต้น ถูกบัญญัติไว้ในกรรม และดังนั้น ตัวอย่างเดียวที่อาจารย์ให้คืออะไร? จากนั้นท่านจึงกล่าวว่า “อุทาหรณ์” เป็นต้น ในคำว่า “อนภิหิเต” (ไม่ได้ถูกกล่าวถึง) คำว่า “วจนัง วินาปิ” (แม้ไม่มีคำ) หมายถึง “วจนัง วินา เอวะ” (ไม่มีคำเท่านั้น) คำว่า “อัปปิ” เป็นการเน้นย้ำ หรือเป็นไปได้ หากแม้ไม่มีคำ ทุติยาวิภัตติเป็นต้นก็ไม่พึงมีในคำที่ถูกกล่าวถึงแล้ว เมื่อมีคำอยู่แล้ว ก็ไม่มีปัญหาเลย นั่นคือความหมาย และในที่นี้ พึงทราบว่าไม่มีการพ้องของทุติยาวิภัตติเป็นต้นในคำที่ถูกกล่าวถึงแล้ว “หากแม้ในคำว่า ‘ข้าวสุกอันบุคคลหุงอยู่’ (paccate odano), ‘เสื่ออันบุคคลกระทำแล้ว’ (kato kaṭo) เป็นต้น ทุติยาวิภัตติเป็นต้นพึงมีแล้ว ก็จะไม่มีช่องว่างสำหรับการบัญญัติปฐมาวิภัตติ ดังนั้น โดยนัยแห่งความสามารถ ทุติยาวิภัตติเป็นต้นย่อมมีในกรรมเป็นต้นที่ไม่ได้ถูกกล่าวถึงเท่านั้น เพื่อแสดงกิริยาของตน และปฐมาวิภัตติย่อมมีในคำที่ถูกกล่าวถึงแล้วเท่านั้น” และไม่มีช่องว่างสำหรับปฐมาวิภัตติในอการกะ (สิ่งที่ไม่ใช่การกะ) เช่น “ต้นไม้คือต้นไทร” (rukkho pilakkho) หรือ? สิ่งที่เรียกว่าอการกะนี้คืออะไร? หากเป็นการกะ ก็ไม่ควรใช้ในประโยคนี้ ดังนั้น ในที่ที่ไม่ได้ยินกิริยาพิเศษ ในที่นั้น โดยการเข้าใจถึงการมีอยู่ร่วมกับอรรถของบท ย่อมคาดหวังว่า “ต้นไม้มีอยู่ ต้นไทรมีอยู่” ดังนั้น ความเป็นการกะจึงอยู่ในอรรถของคำว่า “รุกขะ” เป็นต้น นั่นเอง และไม่มีความสัมพันธ์ระหว่างนิบาตที่แสดงอธิกรณ์ (ที่ตั้ง) เช่น “สูง ต่ำ” กับคำว่า “มีอยู่” ดังนั้น ใน “สูงมีอยู่” (uccamatthi) ความเป็นกัตตุ (ผู้กระทำ) จึงเป็นของอาเธยยะ (สิ่งที่ถูกตั้งอยู่) เท่านั้น ไม่ใช่ของอาธาระ (ที่ตั้ง) ดังนั้น จึงมีช่องว่างสำหรับปฐมาวิภัตติในความเป็นอการกะของอาธาระ ดังนั้น จึงอาจกล่าวได้ว่า เหตุผลที่กล่าวมาว่า “จะไม่มีช่องว่างสำหรับการบัญญัติปฐมาวิภัตติ” นั้นไม่เป็นที่ยอมรับ โดยไม่กล่าวว่า “ปฐมาวิภัตติจากสังขยา” ก็เป็นที่สำเร็จแล้วด้วยการบัญญัติทั่วไปว่า “ปฐมาวิภัตติในอรรถเท่านั้น” (2.39) ดังนั้น คำกล่าวที่ว่า “อนภิหิตะ” (ไม่ได้ถูกกล่าวถึง) ไร้ประโยชน์ในฐานะเหตุผล จึงยังคงอยู่

---

ยญฺจาติ จสทฺโท วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย อปรมฺปิ กิญฺจิ วตฺตพฺพมตฺถีติ อตฺโถ, ยญฺจ ผลํ มญฺญเตติ สมฺพนฺโธ, ยเทตฺถาน ภิหิตาธิกาโร นตฺถิ ตทา ยถา ‘กโต กโฏ’จฺจตฺรตฺเตน กมฺมสฺสาภิหิตตฺตา ทุติยา น โหติ ตถา ‘กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนีย’นฺติ กฏสทฺทโต อุปฺปนฺนาย ทุติยาย (วิปุลาทิคตสฺส) กมฺมสฺสา ภิหิตตฺตา วิปุลาทีหิ วิเสสเนหิ ทุติยา น สิยา, ตโต ตฺยาทิ ตพฺพาทิณาทิสมาเสหิ กมฺมสฺสาน ภิหิตตฺตมตฺเตวาติ วิปุลาทีหิปิ ทุติยาวิธานสงฺขาตํ อนภิหิเต’’ติ (๒-๓-๑) อนภิหิต วจนสฺส อธิกาเร ยญฺจ ผลํ จินฺตยตีติ อตฺโถ, ยุตฺตสฺสาติมสฺส อตฺโถ สมฺพนฺธสฺสาติ, ปจฺเจกํ กโรตฺยภิสมฺพนฺธตายาติ ‘กฏํ กโรติ วิปุลํ กโรติ ทสฺสนียํ กโรติ’จฺเจวํ ปจฺเจกํ ปจฺเจกํ กโรติสฺสาภิสมฺพนฺธตายาติ อตฺโถ, กมฺมตา อตฺถีติ เสโส, เอวํ มญฺญเต-‘‘กฏํ กโรมีติ ปวตฺโต วิปุลํ กโรมี ทสฺสนิยํ กโรมีติ จ ปวตฺโตวาติ วิปุลาทีนมฺปิ ปจฺเจกํ กมฺมตา อตฺเถว, ตตฺเถกสฺสาภิธาเน ปเรกสฺส สุขมวโลกยนฺตีติ ตทภิธานายปิ ทุติยา ภวิสฺสตี’’ติ, ปการนฺตราวตาโร นาจริเย โนปโรธิโตติ ตมฺปิ ปเนตฺถ ทสฺสยิสฺสาม-‘‘กฏสทฺทา อุปฺปชฺชมานา ทุติยา [Pg.78] กฏชาติ กมฺมมภิหิตวตี, น วิปุลาทิคุณกมฺมํ, ตโต ตทภิธานาย จ ทุติยาเยว ภวติ, อถวา กโฏว กมฺมํ, ตํ สามานาธิกรณฺเยน วิปุลาทีหิปิ ทุติยา ภวิสฺสติ, กฏํ กโรติ วิปุโล ทสฺสนีโยติ หิ วุจฺจมาเน วิปุลาทโย กตฺตุสมานาธิกรณตาเยว ปตีเยยฺยุํ ตสฺมา กฏสทฺทสามานาธิกรณฺยมฺปฏิปาทยตา วสฺสเมตฺถ ทุติยา กรณียา’’ติ. นนฺเวมิจฺจาทิโจทฺยํ, เอวนฺติ เอวํ คุณยุตฺตสฺส กมฺมตาย สติ, ปปฺโปตีติ กฏ กมฺเม-ภิธานิเย (กโต) ติ กฺตปฺปจฺจยสฺส กตตฺตา อุทาราทิโต กโรตฺยภิสมฺพนฺธา ทุติยา ปปฺโปตีติ อตฺโถ, เอวํ มญฺญเตจฺจาทิ ปริหาโร, อวยเวน กมฺมํ น วทตีติ สมฺพนฺโธ, อวยเวนาติ วิสุํวิสุํ, กิญฺจรหีติ อาห-‘สภาวโต สพฺพํ กมฺมํ วทตี’ติ. โหตุ กามํ อุทาราทิโตปิ วุตฺเตน วิธินา ปฐมา, กตสทฺทโต กา ปวตฺตตีติ อาห-‘กตสทฺทโต ปิ’จฺจาทิ, อนฺโตภูโต อนฺโตคโธ นามสฺส สทฺทสฺส อตฺโถ ยสฺมึ กมฺมลกฺขณตฺเถโส อตฺโถ กมฺมลกฺขโณ อภิหิโต กถิโต สมฺปนฺโน สมฺปชฺชตีติ อตฺโถ, นนุ ‘กโต กโฏ’จฺจาโท สภาวโต สพฺพกมฺมวุตฺติยา อนฺโตภูตนามตฺถวุตฺติยา จาตฺถมตฺเต โหติ สพฺพตฺถ ปฐมาติ ‘กฏํ กโรติ อุฬารํ โสภนํ ทสฺสนีย’นฺติ กฏาทิโตปิ อุปฺปนฺนาย ทุติยาย กมฺมสฺสาภิหิตตฺตา อุฬาราทีหิ ปฐมาปฺปสงฺโค สิยาติ อภิหิตาภิธานปฺปสงฺโคปคตํ โจทนํ มนสิ นิธายาห-‘กฏาทิสทฺโท ตฺวิ’จฺจาทิ, สามญฺเญนาติ วิสุํ วิสุํ กฏาทิสามญฺเญน.

คำว่า ยญฺจ นี้ อักษร จ มีความหมายในการรวบรวมเนื้อความอื่นที่ควรกล่าว (สมุจจยะ) คือมีความหมายว่า มีบางสิ่งที่จะต้องกล่าวถึงอีกอย่างหนึ่ง, มีความสัมพันธ์ว่า ย่อมสำคัญซึ่งผลใด. เมื่อไม่มีอำนาจของบทที่กล่าวถึง (อภิหิตาธิการ) ในที่นี้, ในกรณีที่กรรมถูกกล่าวถึงแล้วด้วยความเป็นกตะในคำว่า กโต กโฏ (เสื่ออันเขาทำแล้ว) ทุติยาวิภัตติจึงไม่มี, ในทำนองเดียวกัน ในประโยคว่า กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียํ (ย่อมทำเสื่อให้กว้างขวางน่าดู) เพราะกรรม (ที่ครอบคลุมไปถึงวิปุละเป็นต้น) ถูกกล่าวถึงแล้วด้วยทุติยาวิภัตติที่เกิดจาก กฏ ศัพท์, ทุติยาวิภัตติก็ไม่ควรมีในบทวิเศษณ์มี วิปุละ เป็นต้น. เพราะฉะนั้น ด้วยปัจจัยมี ติ เป็นต้น ตัพพะ เป็นต้น ณ เป็นต้น และสมาสทั้งหลาย เพราะความที่กรรมยังไม่ถูกกล่าวถึงเท่านั้น, ในอำนาจของบทว่า อนภิหิเต (2-3-1) ซึ่งเป็นการบัญญัติทุติยาวิภัตติ แม้ในบทมี วิปุละ เป็นต้น จึงมีความหมายว่า ย่อมคิดซึ่งผลใด. คำว่า ยุตฺตสฺสาติมสฺส มีความหมายว่า แห่งความสัมพันธ์. ด้วยความเป็นผู้มีความสัมพันธ์กับ กโรติ กิริยา แยกกันแต่ละบทว่า กฏํ กโรติ, วิปุลํ กโรติ, ทสฺสนียํ กโรติ ดังนี้ มีความหมายว่า มีความสัมพันธ์กับ กโรติ กิริยา แยกกันแต่ละบท. บทที่เหลือคือ กมฺมตา อตฺถิ (มีความเป็นกรรมอยู่). ย่อมสำคัญอย่างนี้ว่า เมื่อความเป็นไปเกิดขึ้นว่า เราย่อมทำเสื่อ, เราย่อมทำให้กว้างขวาง, เราย่อมทำให้น่าดู ดังนี้ ความเป็นกรรมย่อมมีแน่นอนแม้ในบทมี วิปุละ เป็นต้น แยกกันแต่ละบท. ในเรื่องนั้น เมื่อมีการกล่าวถึงสิ่งหนึ่งแล้ว (นักปราชญ์) ย่อมมองเห็นความสะดวกของสิ่งอื่น, ดังนั้น ทุติยาวิภัตติจึงจะมีเพื่อกล่าวถึงสิ่งนั้นด้วย. การนำเสนอวิธีอื่นไม่ได้ขัดแย้งกับอาจารย์, ดังนั้น เราจะแสดงวิธีนั้นในที่นี้ด้วยว่า ทุติยาวิภัตติที่เกิดขึ้นจาก กฏ ศัพท์ กล่าวถึงกรรมคือ กฏชาติ (ความเป็นเสื่อ), ไม่ได้กล่าวถึงคุณกรรมมี วิปุละ เป็นต้น, เพราะฉะนั้น เพื่อกล่าวถึงสิ่งนั้น ทุติยาวิภัตติจึงมีแน่นอน. หรืออีกนัยหนึ่ง กฏ นั่นแหละเป็นกรรม, ด้วยความเป็นสมานาธิกรณะ (มีที่ตั้งเดียวกัน) ทุติยาวิภัตติจะมีแม้ในบทมี วิปุละ เป็นต้น. เพราะเมื่อกล่าวว่า กฏํ กโรติ วิปุโล ทสฺสนีโย ดังนี้ บทมี วิปุละ เป็นต้น จะพึงปรากฏว่ามีสมานาธิกรณะกับประธาน (กัตตา) เท่านั้น. เพราะฉะนั้น ผู้ที่แสดงความเป็นสมานาธิกรณะกับ กฏ ศัพท์ จึงต้องทำทุติยาวิภัตติในที่นี้แน่นอน. คำถามมีว่า นนฺเวม เป็นต้น. คำว่า เอวํ คือ เมื่อมีความเป็นกรรมที่ประกอบด้วยคุณอย่างนี้. คำว่า ปปฺโปติ มีความหมายว่า เมื่อกรรมคือ กฏ ถูกกล่าวถึง (กโต) เพราะความเป็นปัจจัย ตะ (กต) อันบุคคลทำแล้ว ทุติยาวิภัตติย่อมถึง (แก่บทมีอุฬาระเป็นต้น) เพราะความสัมพันธ์กับ กโรติ กิริยา จากบทมี อุฬาระ เป็นต้น. คำแก้คือ เอวํ มญฺญเต เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า ไม่กล่าวถึงกรรมโดยส่วนย่อย. คำว่า อวยเวน คือ แยกกันแต่ละส่วน. ถามว่า ถ้าอย่างนั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า โดยสภาวะ ย่อมกล่าวถึงกรรมทั้งหมด. ขอให้ปฐมาวิภัตติจงมีเถิดแม้จากบทมี อุฬาระ เป็นต้น ตามวิธีที่กล่าวไว้. ถามว่า ปฐมาวิภัตติย่อมเกิดจาก กฏ ศัพท์ ได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า กฏสทฺทโต ปิ เป็นต้น. คำว่า อนฺโตภูโต คือ อนฺโตคโธ (หยั่งลงในภายใน) มีความหมายว่า อรรถของนามศัพท์นี้อยู่ในอรรถที่เป็นลักษณะของกรรมใด อรรถที่เป็นลักษณะของกรรมนั้น อันท่านกล่าวแล้ว บอกแล้ว สำเร็จแล้ว ย่อมถึงความสำเร็จ. มิใช่หรือว่า ในคำว่า กโต กโฏ เป็นต้น เพราะความเป็นไปในกรรมทั้งหมดโดยสภาวะ และเพราะความเป็นไปในอรรถของนามที่หยั่งลงในภายใน ปฐมาวิภัตติย่อมมีในอรรถสักว่าอรรถในที่ทั้งปวง. ดังนั้น ในประโยคว่า กฏํ กโรติ อุฬารํ โสภณํ ทสฺสนียํ เพราะกรรมถูกกล่าวถึงแล้วด้วยทุติยาวิภัตติที่เกิดจาก กฏ ศัพท์ เป็นต้น จึงควรมีการถึงซึ่งปฐมาวิภัตติในบทมี อุฬาระ เป็นต้น. (อาจารย์) จึงกล่าวโดยเก็บคำคัดค้านที่ถึงซึ่งการกล่าวถึงสิ่งที่ถูกกล่าวแล้วไว้ในใจว่า กฏาทิสทฺโท ตุ เป็นต้น. คำว่า สามญฺเญน คือ ด้วยความเป็นสามัญแห่ง กฏ เป็นต้น แยกกันแต่ละบท.

---

‘‘กตฺตุริจฺฉิตตม’’นฺตฺยเนน (๑-๔-๔๙) กตฺตุโน กิริยาย สมฺพนฺธิ ตุมิฏฺฐตมํ ตสฺมึ อิจฺฉิตตเม กมฺมสญฺญํ วิธาย นิพฺพตฺยาทิเกสุตีสุ กมฺเมสุ ทุติยา วิธียเต ปาณินีเยหิ, อิจฺฉิตตมตฺตญฺจ ตทตฺถตฺตา กิริยาย, โอทนํ ปจติ คาวุมฺปโย โทหติตฺยาโท(หิ) โอทนาทฺยตฺถา ปจนาทิกิริยารพฺภเตติ โอทนปยาทีนมิจฺฉิตตมตฺตํ, ตทุปทสฺเสนฺโต อาห-‘ยํ กตฺตุ’จฺจาทิ, วิภตฺตึ วิธาย ทุติยาภิมตาติ สมฺพนฺโธ, ปุน ปยาทินิปฺผตฺตินิมิตฺตํ ยํกิญฺจิ โทหนาทิกิริยา ยุตฺตํ [Pg.79] กรณาทิรูเปน อกถิตํ ควาทิกมิจฺฉิตํ การกํ, ตตฺถาปิ ‘‘อกถิตญฺจา’’ติ (๑-๔-๕๑) กมฺมสญฺญํ วิธาย เตเนว ทุติยา วิธียเต, ตทุปทสฺเสตุมาห-‘อุปยุชฺชมาเน’จฺจาทิ, อตฺร เจวมกถิตนิยโม กโต วาตฺติกกาเรน-

ด้วยสูตรว่า กตฺตุริจฺฉิตตมํ (1-4-49) นี้ นักไวยากรณ์สายปาณินิได้บัญญัติกรรมสัญญาในสิ่งที่ประธานปรารถนาที่สุดซึ่งสัมพันธ์กับกิริยาของประธานนั้น และบัญญัติทุติยาวิภัตติในกรรม 3 อย่าง มีนิพพัตตนิยกรรมเป็นต้น. และความเป็นสิ่งที่ปรารถนาที่สุดนั้นมีได้เพราะความที่กิริยานั้นมีสิ่งนั้นเป็นวัตถุประสงค์. จริงอยู่ ในประโยคว่า โอทนํ ปจติ, คาวํ ปโย โทหติ เป็นต้น กิริยามีการหุงเป็นต้น ย่อมถูกปรารภเพื่ออรรถมีข้าวสุกเป็นต้น, ดังนั้น สิ่งมีข้าวสุกและน้ำนมเป็นต้น จึงเป็นสิ่งที่ปรารถนาที่สุด. เพื่อแสดงสิ่งนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ยํ กตฺตุ เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า เมื่อบัญญัติวิภัตติแล้ว ทุติยาวิภัตติย่อมเป็นที่ต้องการ. อีกอย่างหนึ่ง การกะที่ประธานปรารถนาอันเป็นเหตุแห่งความสำเร็จของน้ำนมเป็นต้น ซึ่งประกอบด้วยกิริยามีการรีดเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่ไม่ได้กล่าวในรูปของกะระณะเป็นต้น มีแม่โคเป็นต้น, ในการกะนั้นด้วย ท่านก็บัญญัติกรรมสัญญาด้วยสูตรว่า อกถิตญฺจ (1-4-51) และบัญญัติทุติยาวิภัตติด้วยสูตรนั้นนั่นเอง. เพื่อแสดงสิ่งนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อุปยุชฺชมาเน เป็นต้น. ในที่นี้ วารติกการได้กำหนดกฎเกณฑ์ของอกถิตกรรมไว้ดังนี้:

---

ปุจฺฉิจิภิกฺขีนํ ทุหิ,ยาจีนํ นิมิตฺตมุปโยเค;

ปุพฺพวิธิมฺหิ-กถิตํ, พฺรูสาสีนญฺจ คุณาสตฺตนฺติ.

อกถิตกรรมในธาตุคือ ทุหะ (รีด), ยาจะ (ขอ), ปุจฉะ (ถาม), ภิกขะ (ขอ) เป็นเหตุในอุปโยคะ (การใช้); ในกฎเกณฑ์ก่อนหน้า (ท่าน) กล่าวถึง (อกถิตกรรม) ในธาตุคือ พรู (กล่าว) และสาสะ (สอน) ซึ่งเป็นกรรมรอง (คุณาสัตตะ).

---

อุปยุชฺชเต อิฏฺฐตฺถสิทฺธิยํ พฺยาปารียตีตฺยุปโยโค-ปโยปฺปภุติ, ตสฺมึ, นิมิตฺตํ ควาทิ, อปุพฺพวิธิมฺหิ อปาทานาธิกรณาทิ ปุพฺพสญฺญา วิธานาภาเว, วิธาเน หิ มาณวกา มคฺคํ ปุจฺฉติ, รุกฺขา ผลานฺยวจินาตฺยาทิ ยถารหํ ภวติ, คุณาสตฺตนฺติ คุเณน สตฺตํ สมฺพนฺธี, คุณสทฺเทเนตฺถ ปธานสาธนํ ธมฺมาทิกํ วตฺตุมิจฺฉิตํ ปธานสาธนญฺหิ กิริยาโยปการกมุปการิยํ ปธานภูตํ กิริยมเปกฺขิย คุโณ ภวติ, โจ-นุตฺตสมุจฺจเย, ปธานนฺตุ ธมฺมาทิโน ปวตฺติยา ตทตฺถตฺตา, อุปยุชฺชมานญฺจ ตํ ปโยปภุติเจติ วิเสสนสมาสํ กตฺวา อุปยุชฺชมานปโยปฺปภุติโน นิมิตฺตนฺติ ฉฏฺฐีสมาโส, ปภุติ สทฺเทน ควาทิโน คหณํ, อาทิสทฺเทน โคมนฺตาทิโน, ทุติเยนาทิ สทฺเทน อธิกรณาทิโน, จตุตฺเถน วินยาทิโน, วิธานนฺติ ทุติยา วิธานํ, ทุติยาวิธานมภิมตนฺติ โยชนียํ. ปาณินิเยหิ ‘‘ตถา ยุตฺตญฺจานิจฺฉิตํ’’ (๑-๔-๕๐) อิจฺจเนน กมฺมสญฺญํ วิธาย ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ (๒-๓-๒) ตฺยเนเนว ทุติยา วิธียเต, ตนฺทสฺเสตุมาห-‘เยเน’จฺจาทิ, ‘‘ตถา ยุตฺตญฺจานิจฺฉิต’’นฺตีมสฺส อตฺโถ เยเนเวจฺจาทิปญฺจิกาปาฐานุสาเรน เวทิตพฺโพ, ยุชฺชเตติ กิริยาภิสมฺพชฺฌเต, ยุตฺตนฺติ กิริยาภิสมฺพนฺธํ, อตฺร ตุ–

‘อุปโยคะ’ คือ สิ่งที่ถูกใช้ หรือถูกขวนขวายเพื่อความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนา มี ‘ปยะ’ (นม) เป็นต้น. ในอุปโยคะนั้น, ‘นิมิต’ คือ ‘โค’ เป็นต้น. ใน ‘อพุพพวิธิ’ (วิธีการที่ไม่มีมาก่อน) คือ ในกรณีที่ไม่มีการบัญญัติสัญญาเบื้องต้นมี ‘อัปปาทาน’ และ ‘อธิกรณะ’ เป็นต้น. เพราะเมื่อมีการบัญญัติ (สัญญาเบื้องต้น) แล้ว ย่อมเป็นไปตามสมควร เช่น ‘มาณวโก มคฺคํ ปุจฺฉติ’ (มาณพถามทาง), ‘รุกฺขา ผลานิ อวจินาติ’ (เก็บผลจากต้นไม้) เป็นต้น. ‘คุณาสัตตะ’ คือ สิ่งที่เกี่ยวเนื่องด้วยคุณ. ในที่นี้ คำว่า ‘คุณะ’ ประสงค์จะกล่าวถึง ‘ธรรม’ เป็นต้น ซึ่งเป็นสาธนะหลัก. เพราะสาธนะหลักนั้นเป็นผู้ช่วยเหลือการกระทำ, เป็นสิ่งที่ถูกช่วยเหลือ, เป็นประธาน, เมื่อเทียบกับการกระทำแล้ว ย่อมเป็นคุณ (ส่วนขยาย). คำว่า ‘จะ’ เป็นคำรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวถึง (อนุตตสมุจจยะ). ส่วนประธานนั้นเป็นไปเพราะเป็นอรรถของ ‘ธรรม’ เป็นต้น. เมื่อทำวิเสสนสมาสว่า ‘อุปยุชชมานัญจะ ตัง ปโยปภูติจะ’ (และสิ่งนั้นที่ถูกใช้ และสิ่งมีนมเป็นต้น) แล้ว จึงเป็นฉัฏฐีสมาสว่า ‘อุปยุชชมานปโยปภูติโน นิมิตตัง’ (นิมิตของสิ่งมีนมเป็นต้นที่ถูกใช้). ด้วยคำว่า ‘ปภูติ’ ย่อมรับเอา ‘โค’ เป็นต้น. ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ ย่อมรับเอา ‘โคมันตะ’ เป็นต้น. ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ ตัวที่สอง ย่อมรับเอา ‘อธิกรณะ’ เป็นต้น. ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ ตัวที่สี่ ย่อมรับเอา ‘วินัย’ เป็นต้น. ‘วิธานะ’ คือ การบัญญัติทุติยาวิภัตติ. ควรเชื่อมความว่า ‘การบัญญัติทุติยาวิภัตติเป็นที่ปรารถนา’. นักไวยากรณ์ปาณินิได้บัญญัติกรรมสัญญาด้วยสูตรว่า ‘ตถา ยุตตัญจานิจฉิตัง’ (1-4-50) และได้บัญญัติทุติยาวิภัตติด้วยสูตรว่า ‘กัมเม ทุติยา’ (2-3-2) นั่นเอง. เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘เยเน’ เป็นต้น. ความหมายของสูตรว่า ‘ตถา ยุตตัญจานิจฉิตัง’ ควรทราบตามบทปัญจิกาว่า ‘เยเนวะ’ เป็นต้น. ‘ยุชชะเต’ คือ สัมพันธ์กับการกระทำ. ‘ยุตตะ’ คือ ความสัมพันธ์กับการกระทำ. แต่ในที่นี้มีว่า:

---

ยทฺยพุทฺธฺยาหิลงฺฆาทิ, ตทาหฺยาทิมนิจฺฉิตํ;

ยทา ลชฺชาภยาทีหิ, ตเทจฺฉิ ตตมํ มตํ.

หากบุคคลข้ามงูเป็นต้นโดยไม่ตั้งใจ, เมื่อนั้น สิ่งนั้นย่อมเป็นสิ่งที่ไม่ปรารถนา. เมื่อใดบุคคลกระทำด้วยความละอายหรือความกลัวเป็นต้น, เมื่อนั้น สิ่งนั้นย่อมเป็นสิ่งที่ปรารถนาที่สุด.

---

‘‘ตถา ยุตฺตญฺจานิจฺฉิต’’นฺติ สุตฺเตนสฺส ปริยุทาสวุตฺติโต อิจฺฉิตา อญฺญมนิจฺฉิตมนภิมตมิตรญฺจ, ตโตเยว‘คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูลมุปสปฺปตี’ตฺยตฺร เนวิจฺฉิตนานิจฺฉิตสฺสปิ รุกฺขมูลสฺส กมฺม สญฺญา [Pg.80] สิทฺธาติ ตตฺถ ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ติ ทุติยา วิธียเต, ตนฺทสฺเสติ’เนวิจฺฉิตนานิจฺฉิตสฺมา’อิจฺจาทิ, รุกฺขมูลํ เนวิจฺฉิตํ ปุพฺพมนภิมตตฺตา, นาปฺยนิจฺฉิตํ อปฺปฏิกูลตฺตา, คามคเมน หฺยสฺส ตปฺปรตา, รุกฺขมูโลปสปฺปนนฺตุ ปสงฺคาคตนฺติ รุกฺขมูลานมฺปิ กิริยาภิสมฺพนฺโธ อตฺเถว, อตฺราปิ-

ด้วยสูตรว่า ‘ตถา ยุตตัญจานิจฉิตัง’ (1-4-50) โดยความเป็นไปแห่งปริยุทาสะ (การยกเว้น) ย่อมหมายถึงสิ่งอื่นจากที่ปรารถนา, สิ่งที่ไม่ปรารถนา, สิ่งที่ไม่พึงปรารถนา และสิ่งอื่น. ด้วยเหตุนั้นเอง ในประโยคว่า ‘คามัง คัจฉันโต รุกขะมูลัง อุปะสัปปะติ’ (เมื่อไปสู่บ้าน ย่อมเข้าไปใกล้โคนต้นไม้) กรรมสัญญาของโคนต้นไม้ซึ่งไม่เป็นทั้งที่ปรารถนาและไม่เป็นทั้งที่ไม่ปรารถนา ย่อมสำเร็จ, ดังนั้น ในที่นั้นจึงบัญญัติทุติยาวิภัตติด้วยสูตรว่า ‘กัมเม ทุติยา’ (2-3-2). เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘เนวิจฉิตานิจฉิตัสมา’ เป็นต้น. โคนต้นไม้ไม่เป็นที่ปรารถนาเพราะไม่ได้ตั้งใจไว้ก่อน, และก็ไม่เป็นที่ไม่ปรารถนาเพราะไม่เป็นที่เกลียดชัง (ไม่เป็นปฏิปักษ์). เพราะความตั้งใจของบุคคลนั้นคือการไปสู่บ้าน, ส่วนการเข้าไปใกล้โคนต้นไม้นั้นเป็นไปโดยประจวบเหมาะ. ดังนั้น การสัมพันธ์กับการกระทำของโคนต้นไม้ก็มีอยู่. ในที่นี้ก็มีว่า:

---

เนวิจฺฉิตานิจฺฉิตนฺตุ, มพุทฺธิยุปสปฺปเน;

มูลํ วิสฺสมนตฺถนฺตุ, ตมิจฺฉิตตมํ สิยา.

การเข้าไปใกล้โดยไม่ตั้งใจนั้น ไม่เป็นทั้งที่ปรารถนาและไม่เป็นทั้งที่ไม่ปรารถนา. ส่วนโคนต้นไม้เพื่อการพักผ่อนนั้น ย่อมเป็นสิ่งที่ปรารถนาที่สุด.

---

พฺรูสาสินญฺจาติ จสทฺโทปสงฺคหิเต ทสฺเสตุมาห-‘เอว’มิจฺจาทิ, เอตฺถ คามเทวทตฺตคคฺคานมกถิตสญฺญา, อชาทโย ตฺวิจฺฉิตตมา, อาทิสทฺเทน ‘ปตฺเถติ คาวุํ ปุริสํ ทฺวิโช’ตฺยาทโย สงฺคหิตา, นยตินี=ปาปุณเน, วหติ วห=ปาปุณเน, หรติ หร=หรเณ, ชยติชิ=ชเย, สพฺพตฺถเลจ เอตฺเต อยาเทเส จ รูปํ, ทณฺฑ=ทณฺฑเน จุราทิตฺตา ณิมฺหิ รูปํ, อถ ‘‘อธิสีฏฺฐาสานํ กมฺมํ’’ตฺยาทินา (๑-๔-๔๖) เตน เตน กมฺมสญฺญํ วิธาย ‘ปฐวึ อธิเสสฺสตี’ติ อาโท (ตตฺถ) ตตฺถ ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ติ (๒-๓-๒) ทุติยา วิธียเต เตหิ เตหิ สตฺถ กาเรหิ, สพฺพตฺเถเวตฺถ โลกสฺส กมฺมวจนิจฺฉาติ กเมเนตํญฺญสญฺญาปุพฺพกํ กมฺมมุปทสฺเสนฺโต อาห-‘อธิปุพฺพ’อิจฺจาทิ, ยาย วตฺติจฺฉาย ทุติยา สิยา ตาย วตฺติจฺฉาย กมฺมตา กถํหินามาติ สมฺพนฺโธ, เนว อุปลพฺภนฺตีติ กทาจิกสฺสจิ สิยาติ สมฺพนฺโธ, ปยติตพฺพนฺติ สุตฺตนฺตรมารพฺภนียํ, ตตฺเถวํ กึ ภวโต มนสิ โทสธิชมฺภเนนาติ อตฺโถ, ธมฺเมติ เอตฺถาปิ เอวํ สทฺทํ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ยถา อาธาเร กมฺมวจนิจฺฉา, ตเถหาปิ อาธารวจนิจฺฉาติ อตฺโถ, เตเนวาห-‘ธมฺเมติ อาธารวจนิจฺฉา’ติ, ธมฺเม อภินิวิสเตติ สมฺพนฺโธ, เอวํสทฺทสมานตฺถตฺตา ตถา สทฺทสฺส ตทตฺถานุสาเรเนว วิญฺญายตีติ ตถาสทฺทสฺส อตฺโถ วิสุํ น วุตฺโต, ปานญฺจ อาจาโรจ ปานาจารํ, ตํปานาจารมสฺส อาธารสฺส ตสฺมึ ตปฺปานาจาเร, ปานตฺถาจารตฺถธาตุสมฺพนฺธี โย นทฺยาทิ โก อาธาโร โส ปานาจารวาเยวาติ อาห- ‘ปานตฺถาจารตฺถานํ ธาตูนมาธาเร’ติ[Pg.81], เกสญฺจีติ อนิยเมน เกสญฺจิ สทฺทสตฺถการานํ, เอตฺถาติ เอตสฺมึ อาธารวจนิจฺฉาปกฺเข, ปติปรีหิ ภาเคเจตฺยวสิทฺธาติ อิมินา ปติสทฺทสฺส ธาตุนา อยุตฺตตํ ทสฺเสติ… ยทิ ยุชฺเชยฺย ฉฏฺฐิยาภาวา, เตนาห-‘ยทาตฺวิ’จฺจาทิ, วุตฺติยํ เตนาติ ตสทฺเทน, อปิสทฺโทปสงฺคหิตํ ตติยมฺปิ คเหตฺวา วาจาติ พหุวจนนิทฺเทโส.

เพื่อแสดงถึงสิ่งที่รวมอยู่ในคำว่า ‘จะ’ (และ) ใน ‘พรูสาสินัญจะ’ จึงกล่าวว่า ‘เอวัง’ เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า ‘คามะ เทวทัตตะ คัคคะ’ เป็นอกถิตสัญญา (กรรมรอง) ส่วน ‘อชา’ เป็นต้น เป็นสิ่งที่พึงประสงค์อย่างยิ่ง (อิจฉิตตมะ). ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) ได้รวบรวมเอาประโยคเช่น ‘พราหมณ์ย่อมปรารถนาโคและบุรุษ’ เป็นต้น. ‘นยติ’ มาจากธาตุ ‘นี’ ในความหมายว่า ‘ถึง’. ‘วหติ’ มาจากธาตุ ‘วห’ ในความหมายว่า ‘ถึง’. ‘หรติ’ มาจากธาตุ ‘หร’ ในความหมายว่า ‘นำไป’. ‘ชยติ’ มาจากธาตุ ‘ชิ’ ในความหมายว่า ‘ชนะ’. ในทุกกรณีเหล่านี้ เมื่อแปลง ‘เอ’ เป็น ‘อย’ แล้วจึงสำเร็จรูป. ‘ทัณฑะ’ มาจากธาตุ ‘ทัณฑะ’ ในความหมายว่า ‘ลงโทษ’ ซึ่งอยู่ในหมวดจุราทิ เมื่อลง ‘ณิ’ ปัจจัยจึงสำเร็จรูป. อนึ่ง ด้วยสูตร ‘อธิสีฏฐาสานัง กัมมัง’ เป็นต้น (1-4-46) นักไวยากรณ์เหล่านั้นได้บัญญัติกรรมสัญญา (ชื่อกรรม) ในที่นั้นๆ และในประโยคเช่น ‘ปฐวิง อธิเสสสติ’ (จะนอนทับแผ่นดิน) เป็นต้น ก็ได้บัญญัติทุติยาวิภัตติด้วยสูตร ‘กัมเม ทุติยา’ (2-3-2) โดยนักไวยากรณ์เหล่านั้น. ในทุกกรณีนี้ ความประสงค์จะกล่าวถึงอาธาระเป็นกรรมของชาวโลกมีอยู่ (โลกัสสะ กัมมวจนิจฉา) ดังนั้น เพื่อแสดงกรรมที่เกิดจากการบัญญัติสัญญาอื่นมาก่อนตามลำดับ จึงกล่าวว่า ‘อธิปุพพะ’ เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ ด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงสิ่งใด ทุติยาวิภัตติจึงจะพึงมีได้ ด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงสิ่งนั้น ความเป็นกรรมจะพึงมีได้อย่างไร. ความสัมพันธ์คือ ไม่ปรากฏเลย (ความเป็นกรรม) บางทีอาจจะมีแก่บางคน. พึงเริ่มต้นสูตรอื่น. ความหมายคือ ในที่นั้น การที่จิตของท่านถูกความมัวหมองแห่งปัญญาครอบงำเช่นนี้ จะมีประโยชน์อะไร. ในคำว่า ‘ธัมเมติ’ นี้ ก็พึงประกอบคำว่า ‘เอวัง’ เข้าไปแล้วพึงทราบความหมาย. ความหมายคือ เหมือนกับที่มีความประสงค์จะกล่าวถึงกรรมในอาธาระ (ที่รองรับ) ฉันใด ในที่นี้ก็มีความประสงค์จะกล่าวถึงอาธาระฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ธัมเมติ มีความประสงค์จะกล่าวถึงอาธาระ’. ความสัมพันธ์คือ ย่อมเข้าไปตั้งมั่นในธรรม. เพราะคำว่า ‘ตถา’ มีความหมายเหมือนกับคำว่า ‘เอวัง’ จึงพึงทราบความหมายตามนั้น ไม่ได้กล่าวความหมายของคำว่า ‘ตถา’ แยกต่างหาก. ‘ปานะ’ (การดื่ม) และ ‘อาจาระ’ (การประพฤติ) คือ ‘ปานาจาระ’ (การดื่มและการประพฤติ). ในปานาจาระนั้น ซึ่งเป็นอาธาระของสิ่งนั้น. อาธาระใดที่เกี่ยวข้องกับธาตุที่มีความหมายว่า ‘ดื่ม’ และ ‘ประพฤติ’ เช่น แม่น้ำเป็นต้น อาธาระนั้นก็คือปานาจาระนั่นเอง จึงกล่าวว่า ‘ในอาธาระของธาตุที่มีความหมายว่าดื่มและประพฤติ’. ‘เกสัญจิ’ หมายถึง นักไวยากรณ์บางท่านโดยไม่จำกัด. ‘เอตถะ’ หมายถึง ในฝ่ายที่มีความประสงค์จะกล่าวถึงอาธาระนี้. ด้วยคำว่า ‘ปฏิ ปรีหิ ภาเค จะ’ ซึ่งไม่สำเร็จนี้ แสดงความไม่สมควรของธาตุ ‘ปฏิ’ ... หากจะสมควร ก็เพราะไม่มีฉัฏฐีวิภัตติ. จึงกล่าวว่า ‘ยทา ตวิ’ เป็นต้น. ในวุตติ คำว่า ‘เตนะ’ หมายถึง ตะ ศัพท์. และเมื่อรวมเอาตติยาวิภัตติที่รวมอยู่ใน ‘อปิ’ ศัพท์ด้วย จึงเป็นพหูพจน์ว่า ‘วาจา’ (คำพูด).

---

๓. กาล

๓. กาล (เวลา)

---

ยทา กาลทฺธานมิจฺจาทินา‘มาสมาสเต โกสํ สยติ’จฺจาโท อกมฺมเกหิปิ โยเค กาลภาวทฺธเทสานํ ปเรหิ กมฺมตฺตมนุญฺญาตนฺติ จ, ยทาตฺวิจฺจาทินา ตุ กิริยาว สพฺเพนสพฺพํ น สูยติ, ตถา สติ กุโต จ กมฺมตฺตนฺติ เตเหว วุตฺตนฺตี จ ทสฺเสติ, คมฺม มานกิริยาโยโคปิ น นิสฺสิโต… มาสมาสเตจฺจาทีสุ อาสนาทิ กิริยานํ มาสาทิโยโค วิย กลฺยาณิตฺตคุณาทิโยโค จ โลกสฺส ปตีติปถมุปยาตีติ, น สิชฺฌตีติ กิริยา น โหนฺติ คุณทพฺพานีติ กิริยาสมฺพนฺธาภาวา กมฺมตฺตาภาโวติ น สิชฺฌติ, คุเฬน มิสฺสา ธานา ภชฺชิตยวา คุฬธานา. อชฺฌยนกิริยาย ปพฺพเตน จ มาสโกสานํ สากลฺเลน สมฺพนฺธาภาวา อจฺจนฺตสํโยคาภาโวติ มาสสฺสาติอาทีสุ น ทุติยา. ปุพฺพณฺเห สมยนฺติ อิมินา ปุพฺพณฺเห สมโยติ สตฺตมีอามาทิสมาสํ ทสฺเสติ, อจฺจนฺต เมวาติ อิมินา สมยสฺส สากลฺเลน วิหรณกิริยาย สมฺพนฺธมาห, ยํสมยํ กรุณาวิหาเรน วิหาสิ, ตํ เอกํสมยนฺติ สมฺพนฺโธ, อุปสงฺกมนกิริยายจฺจนฺตเมว ยุตฺโตติ อิมินา นิวาสนวิหรณ กิริยาหิปิ ปุพฺพณฺหสมยาทีนมจฺจนฺตเมว ยุตฺตตํ อุปลกฺเขติ, ปการนฺตเรนาปิ สิทฺธิยมาสงฺกมุพฺภาวยติ ‘ยทา ตฺวิ’จฺจาทินา, วิภตฺติยา วิปลฺลาโส ยถาปกตมติกฺกมฺม อญฺญถา ภวนํ, อิธ ปน สตฺตมิ ยมฺปตฺตายํ สตฺตมฺยตฺเถ พาหุลเกน ‘‘กมฺเม ทุติยา’’จฺเจว ทุติยาปฺปตฺติ.

เมื่อกล่าวถึง 'กาลทฺธานํ' เป็นต้น ด้วยคำว่า 'มาสํ อาสเต' (นั่งอยู่ตลอดเดือน) 'โกสํ สยติ' (นอนอยู่ตลอดโยชน์) เป็นต้น แม้ในการประกอบกับอกัมมกิริยา ท่านก็อนุญาตความเป็นกรรมแก่กาล ภาวะ อัทธะ และเทศะ แต่ด้วยคำว่า 'ยทา ตฺวิ' เป็นต้น กิริยานั้นไม่ได้ถูกกล่าวถึงโดยประการทั้งปวง เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นกรรมจะมีมาจากไหน? ท่านจึงแสดงว่านักไวยากรณ์เหล่านั้นกล่าวไว้เช่นนั้น แม้การประกอบกับกิริยาที่พึงทราบก็ไม่ถูกอาศัย... ในประโยค 'มาสํ อาสเต' เป็นต้น การประกอบเดือนเป็นต้นกับกิริยามีการนั่งเป็นต้น ย่อมเข้าถึงคลองแห่งความเข้าใจของชาวโลก เหมือนกับการประกอบคุณสมบัติมีความเป็นผู้ดีเป็นต้น 'ไม่สำเร็จ' หมายถึง คุณและทัพพะไม่เป็นกิริยา เพราะไม่มีความสัมพันธ์กับกิริยา จึงไม่มีความเป็นกรรม จึงไม่สำเร็จ 'คุฬธาณา' คือ ข้าวบาร์เลย์คั่วที่ผสมกับน้ำอ้อย เพราะไม่มีความสัมพันธ์โดยส่วนรวมของเดือนและโยชน์กับกิริยาการศึกษาและภูเขา จึงไม่มีการประกอบกันอย่างยิ่งยวด ดังนั้นในคำว่า 'มาสสฺส' เป็นต้น จึงไม่มีทุติยาวิภัตติ ด้วยคำว่า 'ปุพฺพณฺเห สมยํ' นี้ ท่านแสดงสัตตมีอามาทิสมาสว่า 'ปุพฺพณฺเห สมโย' ด้วยคำว่า 'อจฺจนฺตเมว' นี้ ท่านกล่าวถึงความสัมพันธ์ของเวลา (สมยะ) กับกิริยาการอยู่ (วิหรณะ) โดยส่วนรวม ความสัมพันธ์คือ 'เวลาใดที่พระองค์อยู่ด้วยกรุณาวิหาร เวลานั้นเป็นเวลาหนึ่ง' ด้วยคำว่า 'อุปสงฺกมนกิริยายจฺจนฺตเมว ยุตฺโต' นี้ ท่านบ่งถึงความประกอบกันอย่างยิ่งยวดของเวลาเช้าเป็นต้น แม้กับกิริยาการนุ่งและการอยู่ ท่านแสดงความสงสัยในการสำเร็จโดยประการอื่นด้วยคำว่า 'ยทา ตฺวิ' เป็นต้น 'วิภตฺติยา วิปลฺลาโส' คือการที่วิภัตติกลายเป็นอย่างอื่นโดยล่วงพ้นสภาวะปกติ แต่ในที่นี้ เมื่อสัตตมีวิภัตติพึงถึง ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ ทุติยาวิภัตติย่อมถึงด้วยสูตร 'กมฺเม ทุติยา' โดยพหุลาการ

---

ตติยาภิมตาติ ‘‘อปวคฺเค ตติยา’’ติ (๒-๓-๖) วจเนน ปาณินิยานํปปญฺจตฺตมภิมตา, กถมฺปน กาลทฺธานํ กรณตฺตมิจฺจาสงฺกิย กรณตฺตเมสมฺปฏิปาเทนฺโต [Pg.82] อาห-‘ตถาปิ’จฺจาทิ, ตถาปีติ วุตฺตกฺกเมน กรณตฺตสมฺภวา ตติยาย วิชฺชมานายปิ, สิยาติ ตติยา สิยา, ตญฺจาติ ตํ กรณญฺจ. การกมชฺเฌติ เอตฺถ ฉฏฺฐี สมาโส การกสทฺเทน จ สตฺติการกํ คหิตนฺติ (อาห) ‘ทฺวินฺนํ กตฺตุสตฺตีนํ มชฺเฌ’ติ, อภินฺนสฺสาปิ หิ เอกสฺส เทวทตฺตาทิกตฺตุโน ภินฺนานํ ตํสมเวตานํ กตฺตุสตฺตีนํ มชฺเฌ กาลทฺธานานิ, สตฺติเภทเมว พฺยญฺชยมาห-‘ตถาหิ’จฺจาทิ, เอกตฺถาติ เอกสฺมึ เทวทตฺเต, ทฺวีเหตีเต (ภุญฺชิกฺริยา) สาธนนฺติ สมฺพนฺโธ, ทฺวินฺนํ อหานํ สมาหาโร ทฺวีหํ ตสฺมึ. อิสุมสตีติ วา, อิสุมฺหิ อาโส อสฺเสติ วา นิปฺผนฺเนน อิสฺสาสสทฺเทน คมฺมมานํ กิริยํ ทสฺเสติ ‘อิสฺวสเน’ติ, นนฺวิจฺจาทิ โจทฺยํ, ธนุปญฺจสตํ โกโส, เอวมญฺญเตจฺจาทิ ปริหาโร, ฉฏฺฐิยาสมฺปตฺตายนฺติ โกสสฺเสกเทเสติ เอวํ ฉฏฺฐิยา สมฺปตฺตายํ, มุตฺตสํสเยเนทํ สมานนฺติ มุตฺโต สํสโย ยสฺมึ อวธฺยาโท เตเนตํ ตุลฺยนฺติ อตฺโถ. วุตฺติยํ อภิมตาติ ‘‘สตฺตมี ปญฺจมิโย การกมชฺเฌ’’ติ (๒-๓-๗) วจเนน สตฺตมีปญฺจมิโย ปปญฺจตฺตมภิมตา, ทฺวีเห ภุญฺชิสฺสตีติ ทฺวีสุ ทิวเสสุ คเตสุ ภุญฺชิสฺสตีติ อตฺโถ, ‘‘ยพฺภาโว ภาวลกฺขณ’’นฺติ (๒-๓๖) สตฺตมี, สกสกการกวจนิจฺฉาเยวาติ หิ อิทํ พาหุลฺลํ นิสฺสาย วุตฺตํ, ทฺวีหา ภุญฺชิสฺสติ โกสา วิชฺฌตีติ ทฺวีหา นิกฺขมฺม ภุญฺชิสฺสติ, โกสา นิกฺขมฺม ฐิตํ ลกฺขํ วิชฺฌติ อุปาตฺตวิสโย-ยมวธิ, โกเส วิชฺฌตีติ โกเส ฐิตํ ลกฺขํ วิชฺฌตีติ อตฺโถ.

'ตติยาภิมตา' หมายถึง เป็นที่ประสงค์ว่าเป็นตติยาวิภัตติ ด้วยคำว่า 'อปวคฺเค ตติยา' (2-3-6) เป็นที่ประสงค์โดยความเป็นบทขยายของพวกศิษย์ปาณินิ แต่กาลและอัทธะจะเป็นกรณะได้อย่างไร? เมื่อสงสัยเช่นนี้ จึงแสดงความเป็นกรณะของสิ่งเหล่านั้นโดยกล่าวว่า 'ตถาปิ' เป็นต้น 'ตถาปิ' หมายถึง แม้เมื่อตติยาวิภัตติมีอยู่ เพราะความเป็นกรณะเป็นไปได้ตามลำดับที่กล่าวมา 'สิยา' หมายถึง ตติยาวิภัตติพึงมี 'ตญฺจ' หมายถึง และกรณะนั้น 'การกมชฺเฌ' ในที่นี้เป็นฉัฏฐีสมาส และด้วยคำว่า 'การก' ท่านถือเอาสัตติการกะ จึงกล่าวว่า 'ในระหว่างแห่งกัตตุสัตติสองอย่าง' เพราะแม้กัตตุคือเทวทัตเป็นต้นจะเป็นหนึ่งเดียวไม่ต่างกัน แต่กาลและอัทธะย่อมอยู่ในระหว่างแห่งกัตตุสัตติที่ต่างกันซึ่งรวมอยู่ในกัตตุนั้น เพื่อแสดงความต่างแห่งสัตตินั่นเองจึงกล่าวว่า 'ตถาหิ' เป็นต้น 'เอกตฺถ' หมายถึง ในเทวทัตคนเดียว ความสัมพันธ์คือ 'ทฺวีเหตีเต' (เมื่อสองวันผ่านไป) เป็นเครื่องสำเร็จ (ของกิริยาการกิน) 'ทฺวีหํ' คือการรวมกันของสองวัน ในสองวันนั้น หรือ 'อิสุมสติ' หรือ 'อิสุมฺหิ อาโส อสฺเสติ' ท่านแสดงกิริยาที่พึงทราบด้วยคำว่า 'อิสฺสาส' ที่สำเร็จแล้วว่า 'ในการยิงธนู' 'นนฺวิ' เป็นต้น เป็นคำค้าน 'โกส' คือธนูห้าร้อย 'เอวมญฺญเต' เป็นต้น เป็นคำแก้ 'ฉฏฺฐิยาสมฺปตฺตายํ' หมายถึง เมื่อฉัฏฐีวิภัตติถึงพร้อมแล้วอย่างนี้ว่า 'ในส่วนหนึ่งของโยชน์' 'มุตฺตสํสเยเนทํ สมานํ' หมายถึง สิ่งนี้เสมอกับสิ่งที่มีความสงสัยอันหลุดพ้นแล้วในคำว่า 'อวธฺยา' (ไม่พึงฆ่า) เป็นต้น ในวุตติ 'อภิมตา' หมายถึง เป็นที่ประสงค์ว่าเป็นสัตตมีและปัญจมีวิภัตติ ด้วยคำว่า 'สตฺตมี ปญฺจมิโย การกมชฺเฌ' (2-3-7) 'ทฺวีเห ภุญฺชิสฺสติ' หมายถึง จะกินเมื่อสองวันผ่านไป เป็นสัตตมีวิภัตติด้วยสูตร 'ยพฺภาโว ภาวลกฺขณํ' (2-36) คำนี้กล่าวโดยอาศัยความหลากหลายแห่งความประสงค์จะกล่าวการกของตนๆ 'ทฺวีหา ภุญฺชิสฺสติ' 'โกสา วิชฺฌติ' หมายถึง จะกินเมื่อออกจากสองวัน ย่อมยิงเป้าที่ตั้งอยู่เมื่อออกจากโยชน์ ขอบเขต (อวธิ) นี้เป็นวิสัยที่รับไว้ 'โกเส วิชฺฌติ' หมายถึง ย่อมยิงเป้าที่ตั้งอยู่ในโยชน์

---

๔. คติ

๔. คติ (การไป, ภพ, ทางดำเนิน)

---

กตจตฺถสมาสาติ กโต จตฺถสมาโส เยสุ เต ตถา วุตฺตา, อญฺญปทตฺถวุตฺตโยติ อญฺญปทตฺเถ วุตฺติ เยสนฺติ พฺยธิกรณญฺญปทตฺถสมาโส, จตฺตสมาเส คตฺยาทีนํ วิสุํวิสุํ ปธานตฺตา เตหิ ปรํ ปยุชฺชมาโน อตฺถสทฺโท คตฺยาทีหิ ปจฺเจกมภิสมฺพชฺฌตีติ มญฺญเต, อถ สุตฺเต ‘ปโยชฺเช’อิจฺเจตาวตฺยุจฺจมาเน ปโยชฺโช สยํ กตฺตาติ กถํ วิญฺญายติ เยน ‘ปโยชฺเช กตฺตรี’ติ วิวรณํ กตมิจฺจาสงฺกิยาห-‘คตฺยาทฺยตฺถ’มิจฺจาทิ, อาทิสทฺเทน โพธา ทีนํ [Pg.83] คหณํ, ตกฺกิริยาสมตฺโถวาติ ตสฺสา คตฺยาทิกาย กิริยาย สมตฺโถ เอว นิยุชฺชเตติ สมฺพนฺโธ, กิริยากรเณ สมตฺโถ นาม กตฺตาวาติ อาห-‘โสจ กตฺตา’ติ. ทุติยาย สิทฺธายาติ วกฺขมานนเยน ปโยชฺชสฺส กตฺตุโน กมฺมตฺตสิทฺธิยา ‘‘กมฺเม ทุติยา’’ติ สุตฺเตเนว กมฺเม ทุติยาย สิทฺธาย. กึ ลกฺขโณ-ยํ นิยโม ยทตฺถมิ ทมารภียติจฺจาห-‘คตฺยาทฺยตฺถาน’มิจฺจาทิ, ปจฺจุทาหรียิสฺสเต ‘เอเตสเมเว’จฺจาทินา, ตถาจาพฺภุปคเม, ปโยชฺโช กตฺตา น กมฺมํ ตฺยพฺภุปคมฺม ปโยชฺเช กตฺตรี’ติ วิวริตนฺติ อตฺโถ, สามตฺถิยมฺปนอิจฺจาทินา สามตฺถิยสรูปมาห, คติ อาทฺยตฺถานนฺติ ปทจฺเฉโท, นิยุชฺชมาโน ปโยชกพฺยาปารสงฺขาตาย กิริยาย สมฺพนฺธียมานตฺตา กมฺมภูโตว ภวตีติ อตฺโถ, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘คมนาทิกิริยาย สาธนตฺตา ยทิปิ ปโยชฺโช กตฺตา, ตถาปิ โส ปโยชเกน คมนาทีสุ พฺยาปาริยมาโน ปโยชกสฺส พฺยาปารลกฺขณาย กิริยาย สมฺพนฺธียมาโน ยทิ กมฺมํ น โหติ อญฺญถา กึ โหตีติ อญฺญถานุปปตฺติลกฺขเณน สามตฺถิเยน กมฺมภูโตว โหตี’’ติ ( ), ปตียเตติ อิมินา ปตีติวเสเนวาสฺส กมฺมตา, สภาวโต ตุ ปโยชฺโช กตฺตาวาติปิ ญาเปติ, ปโยชโกติ สพฺพตฺถ เทวทตฺตาทิโก วิญฺเญยฺโย, อตฺถคหณสฺสาติ ‘‘สทฺทากมฺมกภชฺชาทีน’’นฺติ อวตฺวา ‘‘สทฺทตฺถากมฺมกภชฺชาทีน’’นฺติ อตฺถคฺคหณสฺส, โพธตฺถสฺส อุทาหรณนฺติ เสโส, นนุ วจนปฺปโยชนํ ทสฺสยตา วจนเมโวปทสฺสิย ปญฺโห กาตพฺโพ, อถ ‘เอเตสเมวา’ตฺยวิชฺชมาเนเนว กถํ ตฺยาสงฺกิยาห ‘เอเตสเมเว’จฺจาทิ, เหฏฺฐา วุตฺตกฺกเมน นิยมตฺถตฺตา วจนสฺส เอวกาโร ลพฺภติ, สมฺพนฺธิวจนตฺตา เอตสทฺทสฺส เตน ยถาปฐิตา คตฺยาทโยว วิเสสฺสภูตา สงฺเขเปน ปรามสียนฺตีติ เอเต สเมวาติ กตนฺติ มญฺญเต, (คจฺฉติ เทวทตฺโตติ…เป… นโหตีติ) อิมินา อิมมตฺถญฺจ โชเตติ ‘‘ยทิปิ กิริยาภิสมฺพนฺธา ปโยชฺชสฺส วิย กตฺตุโนปิ กมฺมตฺตมฺปสชฺชติ, ตถาปิ ปโยชฺเชติ วุตฺตตฺตา กตฺตริ เทวทตฺเต ทุติยา นปฺปสชฺชตี’’ติ, อภิมตาติ ‘‘คติพุทฺธฺยา’’ทิ (๑-๔-๕๒) สุตฺเตน [Pg.84] ปโยชฺชสฺส กตฺตุโน กมฺมสญฺญํ วิธาย ตสฺมึ ปโยชฺเชทุติยาภิมตา, จรหิสทฺโท ปุจฺฉายํ, ปโยเชตีติ อสฺมึ อุทฺเทเส ตทา กถํ ภวิตพฺพนฺติ เสโสติ ยทาจรหิจฺจาทิวากฺยสฺสาวสาเน ปโยเชตีติ อสฺมึ อุทฺเทเส วจนสมีเป’ตทา กถมฺภวิตพฺพ’นฺติ ปาฐเสโส โหตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ยาวตาติ ตติยนฺตปฏีรูปโก นิปาโต, ยสฺมา ทตฺโถ วตฺตเต, ยสฺมา ทุติยา ปปฺโปติ ตสฺมา ‘ยญฺญทตฺเตเน’ติ ภวิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

คำว่า กตัตถสมาส คือ สมาสที่ชื่อว่า อัตถสมาส อันท่านทำแล้วในบทเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนั้น คำว่า อัญญปทัตถวุตติ คือ สมาสที่มีการกล่าวถึงเนื้อความของบทอื่นเป็นประธาน ชื่อว่า พยธิกรณัญญปทัตถสมาส ในจตุตถีสมาส เพราะคำว่า คติ เป็นต้น เป็นประธานแยกกัน คำว่า อัตถะ ที่ใช้ตามหลังคำเหล่านั้น จึงพึงทราบว่าสัมพันธ์กับคำว่า คติ เป็นต้น ทีละคำ หากในสูตรกล่าวเพียงว่า 'ปโยชเช' (ในผู้ถูกใช้) จะทราบได้อย่างไรว่าผู้ถูกใช้เป็นกัตตาเอง จนต้องมีการอธิบายว่า 'ปโยชเช กัตตริ' (ในกัตตาผู้ถูกใช้) เพื่อแก้ความสงสัยนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'คติอาทิอัตถะ' เป็นต้น ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) เป็นการถือเอาคำว่า โพธะ (ความรู้) เป็นต้น คำว่า ตักกิริยาสมัตโถ คือ ผู้ที่สามารถในการกระทำนั้นๆ (มีการไปเป็นต้น) เท่านั้นที่ถูกใช้ สัมพันธ์กันอย่างนี้ ผู้ที่สามารถในการกระทำชื่อว่า กัตตา ท่านจึงกล่าวว่า 'โส จ กัตตา' (และเขาก็เป็นกัตตา) คำว่า ทุติยายะ สิทธายะ คือ ด้วยการสำเร็จความเป็นกรรมของกัตตาผู้ถูกใช้ตามนัยที่จะกล่าวต่อไป ทุติยาวิภัตติในกรรมจึงสำเร็จได้ด้วยสูตรว่า 'กัมเม ทุติยา' นั่นเอง กฎนี้มีลักษณะอย่างไร มีวัตถุประสงค์เพื่ออะไร ท่านจึงกล่าวว่า 'คติอาทิอัตถานัง' เป็นต้น ซึ่งจะมีการยกตัวอย่างค้านด้วยคำว่า 'เอเตสเมวะ' เป็นต้น และเมื่อยอมรับเช่นนั้น คือยอมรับว่าผู้ถูกใช้เป็นกัตตา ไม่ใช่กรรม จึงอธิบายว่า 'ปโยชเช กัตตริ' (ในกัตตาผู้ถูกใช้) ดังนี้ ด้วยคำว่า 'สามัตถิยัมปนะ' เป็นต้น ท่านกล่าวถึงลักษณะของความสามารถ การแยกบทคือ คติ อาทิ อัตถานัง ความหมายคือ ผู้ถูกใช้ เมื่อถูกสัมพันธ์กับการกระทำที่เรียกว่ากิริยาของผู้ใช้ ย่อมเป็นกรรมเท่านั้น ความหมายในที่นี้คือ 'แม้ว่าผู้ถูกใช้จะเป็นกัตตาเพราะเป็นเครื่องมือในการกระทำมีการไปเป็นต้น แต่เมื่อเขาถูกผู้ใช้ให้กระทำในการไปเป็นต้น และถูกสัมพันธ์กับการกระทำอันเป็นลักษณะของกิริยาของผู้ใช้ หากไม่เป็นกรรมแล้วจะเป็นอะไรไปได้ ด้วยความสามารถอันมีลักษณะของการไม่เป็นอย่างอื่น จึงเป็นกรรมเท่านั้น' ด้วยคำว่า 'ปตียเต' (ย่อมปรากฏ) นี้ ย่อมแสดงว่าความเป็นกรรมของเขานั้นเป็นไปตามความเข้าใจ แต่โดยสภาวะแล้ว ผู้ถูกใช้ก็เป็นกัตตานั่นเอง คำว่า ปโยชกะ (ผู้ใช้) ในทุกที่พึงทราบว่าเป็น เทวทัต เป็นต้น คำว่า อัตถัคคหะณัสสะ คือ แทนที่จะกล่าวว่า 'สัททากัมมกภัชชาทีนัง' กลับกล่าวว่า 'สัทธัตถากัมมกภัชชาทีนัง' ส่วนที่เหลือคือ ตัวอย่างของคำว่า โพธะ (ความรู้) มิใช่หรือว่า เมื่อจะแสดงประโยชน์ของคำพูด พึงแสดงคำพูดนั้นแล้วตั้งปัญหาขึ้นมา แต่จะสงสัยได้อย่างไรด้วยคำว่า 'เอเตสเมวะ' ที่ไม่มีอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า 'เอเตสเมวะ' เป็นต้น เพราะคำพูดมีความหมายเป็นกฎตามลำดับที่กล่าวไว้ข้างต้น จึงได้คำว่า 'เอวะ' (เท่านั้น) เพราะเป็นคำที่สัมพันธ์กัน ด้วยคำว่า 'เอตะ' (นี้) คำว่า คติ เป็นต้น ที่อ่านมาแล้วซึ่งเป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) จึงถูกกล่าวถึงโดยย่อว่า 'เอเตสเมวะ' (ของสิ่งเหล่านี้เท่านั้น) ดังนี้ ด้วยข้อความว่า '(เทวทัตไป...ฯลฯ...ไม่เป็น)' นี้ ย่อมแสดงความหมายนี้ว่า 'แม้ว่าความเป็นกรรมจะพึงเกิดขึ้นแก่กัตตาเช่นเดียวกับผู้ถูกใช้เพราะความสัมพันธ์กับกิริยา แต่เพราะกล่าวว่า ปโยชเช (ในผู้ถูกใช้) ทุติยาวิภัตติจึงไม่พึงเกิดขึ้นในกัตตาคือเทวทัต' คำว่า อภิมตา คือ ด้วยสูตรว่า 'คติพุทธิอาทิ' (1-4-52) ได้บัญญัติกรรมสัญญาแก่กัตตาผู้ถูกใช้ และทุติยาวิภัตติในผู้ถูกใช้นั้นเป็นที่ปรารถนา คำว่า จระหิ เป็นคำถาม คำว่า ปโยเชติ ในบทตั้งนี้ มีส่วนที่เหลือคือ 'เมื่อนั้นจะพึงเป็นอย่างไร' ความหมายคือ เมื่อจบประโยคที่ขึ้นต้นด้วย 'ยทา จระหิ' เป็นต้น ในบทตั้งที่กล่าวว่า 'ปโยเชติ' ใกล้กับคำพูดนั้น พึงทราบว่ามีส่วนที่เหลือของข้อความว่า 'ตทา กถัง ภวิตัพพัง' (เมื่อนั้นจะพึงเป็นอย่างไร) คำว่า ยาวะตา เป็นนิบาตที่มีรูปเหมือนตติยาวิภัตติ เพราะเนื้อความดำเนินไป เพราะทุติยาวิภัตติย่อมถึง (ตามกฎ) แต่ (เพราะเป็นข้อยกเว้น) จึงพึงเป็น 'ยัญญทัตเตนะ' (ด้วยยัญญทัต) สัมพันธ์กันอย่างนี้

---

๕. หรา

๕. หรา

---

นิยเมเนจฺจาทินา วจนารมฺภสฺส ปโยชนมาห, สาปิ ตติยาปิ ยทาตฺวิจฺจาทินา หรติ นาหารตฺเถ ติปิ วิญฺญาเปติ, อุภยตฺถาติ ทุติยาย ปตฺตาย อปฺปตฺตาย จ, วิภาสา วิกปฺโปติ อตฺโถ, กาเรติกร-กรเณ, เลตฺตายาเทสาติลตฺต เอตฺตอยาเทสฺส, วท-วจเน, อภิวทนมภิวาโท ตํ กโรตีติ ‘‘ธาตฺวตฺเถนามสฺมี’’ติ (๕-๑๒) อิมฺหิ นามธาตุ ‘อภิวาทิ’ติสุตฺเต นิทฺทิฏฺโฐติ อาห-‘อภิวาทิสฺมา’อิจฺจาทิ.

ด้วยคำว่า นิยเมนะ เป็นต้น จึงกล่าวถึงประโยชน์ของการเริ่มต้นคำพูด ตติยาวิภัตตินั้น แม้ด้วยคำว่า 'ยทา ตุ' เป็นต้น ย่อมแสดงว่า แม้ในคำว่า หรติ ก็มีความหมายว่า นำไป (อาหรณะ) ไม่ใช่ความหมายอื่น คำว่า อุภยัตถะ (ในทั้งสอง) คือ ในทุติยาวิภัตติที่ถึงแล้วและยังไม่ถึง คำว่า วิภาสา มีความหมายว่า วิกัปปะ กาเรติ มาจาก กร ธาตุ ในความหมายว่า กระทำ คำว่า เลตฺตายาเทสา คือ การแปลงเป็น ล-อักษร, เอ-อักษร และ อาย-อักษร วท ธาตุ ในความหมายว่า กล่าว อภิวทนะ คือ อภิวาทะ ผู้กระทำสิ่งนั้น ชื่อว่า อภิวาทิ ในนามธาตุนี้ ในสูตร 'อภิวาทิ' (5-12) ได้ระบุไว้ว่า 'ธาตุอัตเถนามัสมี' (ในความหมายของธาตุ)

---

๖. นขา

๖. นขา

---

ขาทยติ อาทยติ ขาท, อท=ภกฺขเณ, อวฺหาปยติ วฺเห=อวฺหาเน อาปุพฺโพ, ‘‘ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิเจ’’ติ (๕-๑๖) ณาปิมฺหิ ปุพฺพสรโลโป, กนฺทยติ กนฺท=อวฺหานโรทเนสุ.

ขาทยติ (ย่อมให้กิน) อาทยติ (ย่อมให้กิน) มาจาก ขาท และ อท ธาตุ ในความหมายว่า เคี้ยวกิน อัพหาปยติ (ย่อมให้เรียก) มาจาก วเห ธาตุ ในความหมายว่า เรียก โดยมี อา เป็นบทหน้า ในสูตร 'ปโยชกัพยาปาเร ณาปิ เจ' (5-16) ในปัจจัย ณาปิ มีการลบสระหน้า กนฺทยติ (ย่อมให้ร้อง) มาจาก กนฺท ธาตุ ในความหมายว่า ร้องเรียกและร้องไห้

---

‘‘วหิสฺสานิยนฺตุเก’’ติ คณสุตฺเต อยเมตฺโถ ‘‘วหิสฺสธาตุสฺส ปโยชฺเช กตฺตริ นิยนฺตุรหิเต ทุติยา น ภวตี’’ติ, นิยนฺตา สารถิ กิริยาสิทฺธึ นิยามโกติ วตฺวา ตเมว ปกาเสตุมาห-‘กิริยงฺค’มิจฺจาทิ, กิริยงฺค กิริโยปกรณภูตํ พลี พทฺทาทึ กิริยาการณํ, นิยเมตฺวาติ เอกสฺมึ กรณีเย กิริยา วิสเย ปติฏฺฐเปตฺวา, วาหยติ ภารํ เทวทตฺเตเนตฺยตฺร หิ เทวทตฺโต ปญฺญวา ปุริโส นิยนฺตารมนฺตเรเนว ภารํ วหตีตฺยนิยนฺตุโก กตฺตา, วาหยติ ภารํ พลีพทฺเท อิจฺจตฺร ตุ พลีพทฺทา นิยนฺตา รมนฺตเรน น วหนฺตีติ สนิยนฺตุกา.

ในคณสูตรว่า วหิสสานิยันตุเก ความหมายในที่นี้คือ ทุติยาวิภัตติไม่พึงมีในกัตตาผู้ถูกใช้ของ วหิสส ธาตุ ที่ไม่มีผู้ควบคุม ผู้ควบคุม คือ สารถี เป็นผู้ควบคุมความสำเร็จของกิริยา เมื่อกล่าวเช่นนั้น จึงแสดงสิ่งนั้นด้วยคำว่า กิริยังคะ เป็นต้น กิริยังคะ คือ สิ่งที่เป็นอุปกรณ์แห่งกิริยา เช่น พลีพัททะ (วัวงาน) ที่ถูกผูกไว้เป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งกิริยา คำว่า นิยเมตวา (ควบคุมแล้ว) คือ ตั้งไว้ในวิสัยแห่งกิริยาที่พึงกระทำอย่างหนึ่ง ในประโยคว่า วาหยติ ภารัง เทวทัตเตนะ ในที่นี้ เทวทัตเป็นคนฉลาด ย่อมแบกภาระได้เองโดยไม่ต้องมีผู้ควบคุม จึงเป็นกัตตาที่ไม่มีผู้ควบคุม แต่ในประโยคว่า วาหยติ ภารัง พลีพัทเท ในที่นี้ พลีพัททะ (วัวงาน) ทั้งหลายย่อมไม่แบกภาระได้เองโดยไม่มีผู้ควบคุม จึงเป็นกัตตาที่มีผู้ควบคุม

---

‘‘ภิกฺขิสฺสาหึสาย’’นฺติ [Pg.85] คณสุตฺตสฺสายมตฺโถ ‘‘ภกฺขิสฺสาหึสตฺถสฺส ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น ภวตี’’ติ, อถ กถเมตฺถ หึสตฺถตา ภกฺขิสฺส หึสา หิ เจตนาวติ สมฺภวติ, น เจตฺถสสฺสํ เจตนาวนฺตนฺติ อาห-‘สพฺเพ’อิจฺจาทิ, สพฺเพติ รุกฺขาทโย, ภาวา ปทตฺถา, อิทานิ สพฺพทสฺสนานุกูลหึสตฺถตมุปทสฺเสตุมาห-‘ยทิเว’จฺจาทิ, นนุ พุทฺธวจน นิสฺสิตมิทํ พฺยากรณํ, ตถา สติ สมฺมตเมเว-ตฺโถ-ปทสฺเสตฺวา คนฺตพฺพํ กินฺนามาญฺญทสฺสโนปคาตาธิเรนาติ ตุณฺหี โหติ นิกฺการณิสฺสา ภวโต-ปาโยติ วิญฺญายติ, ปรตฺถานุพทฺธกิจฺฉํ ปน มหาปุญฺญปญฺญา น กิญฺจิ วิย มญฺญนฺติ, โหติ (หิ) เอเตน ปรตฺโถ ‘‘มตนฺตเรปิ สิทฺธิ สิสฺสานํ, ตํตํ มตญฺญุโน วา กทาจิ กรหจิ ยทิทมวโลเกยฺยุํ เต เจตฺถาวตารํ ลเภยฺยุํ เอตาทิโส จ ปญฺญวา ปฏิลทฺธพุทฺธวจนปฺปสาโท’ติ ตทวตาเรน จ พุทฺเธ ภควติ กเมน ทฬฺหํ ปสาทํ ปฏิลเภยฺยุ’’นฺติ, เอวเมวํ ตตฺถ ตตฺถ ตํตํพฺยากรโณทาหรณปฺปสงฺเคปิ ตทนุสาเรเนว ตนฺตํปโยชนํ เวทิตพฺพํ, น นิรตฺถกกถาปสุโต-ยมาจริโยติ.

ในคณสูตรว่า "ภิกขิสสาหิงสายะ" ความหมายนี้คือ "ทุติยาวิภัตติไม่พึงมีในกัตตาผู้ถูกใช้ของธาตุ 'ภักขิสส' ที่มีความหมายว่าไม่เบียดเบียน" ก็ในที่นี้ความเป็นผู้เบียดเบียนของธาตุ 'ภักขิสส' เป็นไปได้อย่างไร เพราะการเบียดเบียนย่อมเป็นไปได้ในสิ่งที่มีเจตนา และในที่นี้ข้าวกล้าไม่มีเจตนา จึงกล่าวว่า 'สัพเพ' เป็นต้น 'สัพเพ' (ทั้งหมด) คือ ต้นไม้เป็นต้น, 'ภาวา' (สภาพ) คือ ความหมายของบท บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นผู้เบียดเบียนที่เหมาะสมกับการเห็นทั้งหมด จึงกล่าวว่า 'ยทิ วา' (หรือว่า) เป็นต้น ไวยากรณ์นี้อาศัยพุทธพจน์มิใช่หรือ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงแสดงความหมายที่ยอมรับแล้วเท่านั้นแล้วดำเนินต่อไป จะไปยึดถือทัศนะอื่นทำไม จึงเงียบไป เพราะเข้าใจว่าเป็นการกระทำที่ไม่มีเหตุผล แต่ผู้มีบุญและปัญญามากซึ่งผูกพันกับประโยชน์ผู้อื่น ย่อมไม่ถือว่ากิจนั้นเป็นสิ่งเล็กน้อย เพราะด้วยสิ่งนี้ ย่อมมีประโยชน์ผู้อื่นว่า "แม้ในทัศนะอื่นก็สำเร็จแก่ศิษย์ทั้งหลาย หรือผู้รู้ทัศนะนั้นๆ บางครั้งบางคราว หากพวกเขาพิจารณาสิ่งนี้ พวกเขาก็จะเข้าถึงได้ และผู้มีปัญญาเช่นนี้ที่ได้รับความเลื่อมใสในพุทธพจน์ ด้วยการเข้าถึงนั้น ก็จะได้รับความเลื่อมใสอย่างมั่นคงในพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าโดยลำดับ" เช่นเดียวกัน ในกรณีที่ยกตัวอย่างไวยากรณ์ต่างๆ ในที่นั้นๆ ก็พึงทราบประโยชน์นั้นๆ ตามนั้น ไม่ใช่ว่าอาจารย์ผู้นี้มุ่งแต่จะพูดเรื่องไร้สาระ

---

ทุหาทีนํ ตฺเยวมาโท อมฺหากมฺปรมคุรุนา รตนมติปญฺจิกาลงฺการาทิกาเรน นานาการสารตฺถเวทเวทิตุ มหาปญฺญาปาฏวานํ ปญฺญวนฺตานํ สามินา มหาสามินา สมฺพุทฺธสาสนรตนวโรปการเกน ‘อิทเมตฺถ วิจารณียํ’ตฺยภิธาย นานามตนฺตรมากฑฺฒิย พหุํ สมฺปเวทิตมตฺถิ, มยมฺปเนตฺถ อาจริเยนาธิปฺเปตมตฺตเมวาลมฺพ อตฺถมฺป กาสยิสฺสาม. สตฺยปฺยเนกทสฺสนเภเท สิฏฺฐปฺปโยคานุสาเรน ยตฺถ ปธาเนกมฺมนิตฺยาทิปฺปภุตโยทิสฺสนฺติ, ยตฺร ตฺวปฺปธาเนตฺยาที, ยตฺโรภยตฺรปิ, ตํสพฺพมิห ภสฺสการาทฺยนุมตกฺกเมน ปฏิปาทยมาห-ทุหาทีน’มิจฺจาทิ, เอตฺถาทิสทฺโท ปการวาจี, เตน ยาจิปฺปภุตโย คยฺหนฺติ, กมฺมทฺวยยุตฺตานนฺติ นิทฺธารเณ ฉฏฺฐี, เตน กมฺมทฺวยยุตฺตานํ มชฺเฌ ทุหาทีนมปฺปธาเนปิ ควาโท กมฺเม ตฺยาทิปฺปภุตโยติ โยชนา[Pg.86]. อิจฺจาทิติอาทิสทฺเทน ‘อวรุนฺธติ วชํ คาวํ อวรุนฺธียเต วชํ โค’อิจฺจาทีนํ ปริคฺคโห, คมนาทฺยตฺถาน มิตฺยาทิสทฺเทน โพธตฺถาทีนํ คหณํ. คมียเต คาโม เทวทตฺตนฺติ เอตฺถ กถํ ปโยชฺชตฺตสมฺภโวติ อาห-‘ปุริเส’จฺจาทิ, ยชฺชปิ คาโม ตุณฺหี โหติ นิพฺยาปารตฺตา ปุริโสว ตุ คมนกิริยํ นิปฺผาเทติ, ตถาปิ ปุริสสฺส คมนกิริยาย ยํผลปฺปตฺติลกฺขณํ, ตมุภินฺนมฺปิ คามปุริสานํ สมานนฺติ ปุริส กิริยาตุลฺยผลตฺตา คาโมปิ คมนกิริยาย กตฺตุพฺยปเทเส การณํ ภวตีติ อธิปฺปาโย, ตถาหิ คามํ คจฺฉนฺโต โกจิ คาเม อาสนฺเน สติ วทติ ‘อาคโต คาโม ปตฺโต คาโม’ติ, อโตญฺเญสนฺติ เย กมฺมทฺวยยุตฺตา ทุหาทโย คมนาทฺยตฺถาโจทาหฏา, เอเตหิ อญฺเญสํ, ปธาเน กมฺเมภิ อชาทิมฺหิ ปธาเน กมฺเม, ปธานตฺตมฺปน อชาทีนํ กิริยาย ปโยชนตฺตา, อชาทฺยตฺถา หฺยานยนกิริยารภฺยเต. อยมฺปเนตฺถ สงฺคโห-

อนึ่ง ในเรื่องธาตุทุหเป็นต้นนี้ พระอาจารย์ผู้เป็นยอดของเราทั้งหลาย ผู้รจนาคัมภีร์รัตนมติปัญจิกาลังการะเป็นต้น ผู้รู้แจ้งสารัตถะอันมีประการต่างๆ ผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่และเฉียบแหลม ผู้ทรงบำเพ็ญประโยชน์อย่างยิ่งแก่พระศาสนารัตนะอันประเสริฐของพระสัมพุทธเจ้า ได้กล่าวว่า “ข้อนี้พึงพิจารณาในที่นี้” แล้วทรงรวบรวมทัศนะต่างๆ มาแสดงไว้มาก แต่เราทั้งหลายในที่นี้จักอาศัยเพียงอรรถที่อาจารย์ประสงค์แล้วแสดงอรรถ แม้จะมีทัศนะที่แตกต่างกันมากมาย แต่ตามการใช้ที่ได้รับการยอมรับ ในที่ใดมีบทประธานและกรรมหลักเป็นต้นปรากฏ ในที่ใดมีบทไม่ประธานเป็นต้น ในที่ใดมีทั้งสองอย่าง ทั้งหมดนั้นในที่นี้ได้แสดงไว้ตามลำดับที่นักอธิบายเป็นต้นยอมรับ โดยกล่าวว่า “ของธาตุทุหเป็นต้น” ดังนี้ ในที่นี้ คำว่า “อาทิ” (เป็นต้น) เป็นคำแสดงประเภท ด้วยเหตุนั้น ธาตุ “ยาจิ” เป็นต้น จึงถูกรวบรวมไว้ คำว่า “ของธาตุที่ประกอบด้วยกรรมสองอย่าง” เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถกำหนด (นิทธารณะ) ด้วยเหตุนั้น การเชื่อมความจึงเป็นว่า “ในบรรดาธาตุที่ประกอบด้วยกรรมสองอย่าง แม้ในกรรมที่ไม่ประธานมีโคเป็นต้นของธาตุทุหเป็นต้น ก็มีบท ‘ติ’ เป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” นี้ หมายถึงการรวบรวมประโยค “ย่อมกั้นโคในคอก” “โคถูกกั้นในคอก” เป็นต้น ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ในคำว่า “ของธาตุที่มีความหมายว่าไปเป็นต้น” หมายถึงการรวบรวมธาตุที่มีความหมายว่ารู้เป็นต้น ในประโยคว่า “หมู่บ้านถูกเทวทัตไป” นี้ ความเป็นกัตตาผู้ถูกใช้จะเป็นไปได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า “ในบุรุษ” เป็นต้น แม้ว่าหมู่บ้านจะนิ่งเฉยเพราะไม่มีการกระทำ แต่บุรุษเท่านั้นที่กระทำการไปให้สำเร็จ ถึงกระนั้น ลักษณะของการบรรลุผลของการกระทำไปของบุรุษนั้น ย่อมเสมอกันทั้งหมู่บ้านและบุรุษ เพราะมีผลเสมอกับกิริยาของบุรุษ แม้หมู่บ้านก็เป็นเหตุในการเรียกชื่อว่าเป็นกัตตาในการกระทำคือการไป ดังนี้เป็นความหมาย เพราะเหตุนั้น เมื่อมีใครบางคนกำลังไปสู่หมู่บ้าน เมื่อหมู่บ้านอยู่ใกล้ ก็กล่าวว่า “หมู่บ้านมาแล้ว หมู่บ้านถึงแล้ว” เพราะเหตุนั้น คำว่า “ของธาตุอื่น” หมายถึงธาตุอื่นจากธาตุทุหเป็นต้นและธาตุที่มีความหมายว่าไปเป็นต้นที่ยกมาเป็นตัวอย่าง ซึ่งประกอบด้วยกรรมสองอย่าง ในกรรมหลักมีอชา (แพะ) เป็นต้น กรรมหลักนั้นเป็นกรรมหลัก เพราะแพะเป็นต้นเป็นประโยชน์ของการกระทำ เพราะการกระทำคือการนำมา ย่อมปรารภอรรถมีแพะเป็นต้น และในที่นี้มีการรวบรวมดังนี้-

---

‘‘ทุหิ ยาจิ รุธิ ปุจฺฉิ, ภิกฺขิ จิ พฺรุวิ สาสิ จ;

ชิ ทณฺฑิ ปตฺถิ มนฺถี จ, ธาตู โหนฺติ ทุหาทโย.

“ธาตุ ‘ทุห’ ‘ยาจิ’ ‘รุธิ’ ‘ปุจฉิ’ ‘ภิกขิ’ ‘พรูวิ’ ‘สาสิ’ ‘ชิ’ ‘ทัณฑิ’ ‘ปัตถิ’ และ ‘มันถิ’ เหล่านี้เป็นธาตุ ‘ทุห’ เป็นต้น”

---

คตฺยาทิสุตฺตปฏฺฐิตา, คตฺยาทฺยตฺถา ภวนฺติ เต;

นีวหหรกสาจ, นีวหาที ภวนฺติ เต.

“ธาตุที่ตั้งอยู่ในสูตร ‘คติ’ เป็นต้น เหล่านั้นย่อมมีความหมายว่า ‘คติ’ เป็นต้น และธาตุ ‘นี’ ‘วห’ ‘หร’ ‘กส’ เหล่านี้ย่อมเป็นธาตุ ‘นี’ เป็นต้น”

---

ทฺวิกมฺมเกสุ เจเตสุ, อปฺปธาเน ทุหาทินํ;

ตฺยาทิปฺปภุตโย โหนฺติ, ปธาเน นีวหาทินํ;

อุภยตฺถ ปโยคานุ, สารา คตฺยตฺถอาทินํ’’ติ.

“และในบรรดาธาตุที่มีสองกรรมเหล่านี้ วิภัตติมี ‘ติ’ เป็นต้น ย่อมมีในกรรมที่ไม่ประธานของธาตุ ‘ทุห’ เป็นต้น ย่อมมีในกรรมประธานของธาตุ ‘นี’ เป็นต้น และย่อมมีในทั้งสองอย่างตามการใช้ของธาตุที่มีความหมายว่า ‘คติ’ เป็นต้น”

---

ปโยโค ปน สมฺพนฺธจินฺตายมิห จ วุตฺตานุสาเรน สพฺพถา วิญฺเญยฺยา.

ส่วนการใช้พึงทราบโดยประการทั้งปวงตามที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สัมพันธจินตาและตามที่กล่าวไว้ในที่นี้

---

๗. ธฺยาทิ

๗. ธาตุ ‘ธิ’ เป็นต้น

---

ปุพฺเพ กิริยานิสฺสเยน ทุติยาย วิหิตตฺตา อาห ‘อิทานิ’จฺจาทิ, ธิสทฺทสฺส อตฺถปฺปธาน นิทฺเทเสน วา อาทิสทฺเทน วา ‘หา เทวทตฺต’นฺติปิ โหติ, หา เทวทตฺตทุกฺขนฺติ ตุ ทุกฺเขน โยคา เทวทตฺเตน น ยุตฺโต โหตีติ ปฐมาวามนฺตเณ. นนุจ อนฺตราสทฺเทน โยเค ยถาราชคหนาลนฺทาหิ [Pg.87] ทุติยา อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นา ลนฺท(นฺติ ตถา) อนฺตรามคฺเคติ เอตฺถ มคฺคโตปิ กสฺมา น ทุติยาติ เตนาโยคา, เยสญฺหิ ตํมชฺฌํ เต เตน ยุชฺชนฺตีติ เตหิเยว ทุติยา, อถวาพฺภุปคเตปิ ตํโยเค ตํสมฺพนฺธีเยว มคฺโคติ มุขฺยตฺตา ตโต น ทุติยา, อตฺราปิ ฉฏฺฐีเยว ปปฺโปติ อนฺตรา ตญฺจ มญฺจ กมณฺฑลุอิติ, ตว มม มชฺเฌ กมณฺฑลุตฺยตฺโถ, อถ กมณฺฑลุสทฺทโต ทุติยา กสฺมา น ภวติ สตีปฺยนฺตเรน โยเค ตสฺส ปธานตฺตา, ตถาหิ กมณฺฑลุโน สกตฺถา ปวตฺติ, ตุมฺหมฺหานนฺตุ ปรตฺถา-กมณฺฑลุวิเสสนตฺเตน เตสํ ปวตฺตตฺตา, ตตฺร กมณฺฑลุโน สกตฺเถ วตฺตมานตฺตา ปธานตฺเตนาวตตฺตา ปาฏิปทิกโต อจฺจุตตฺตา ปรตฺตา ปฐเมว ภวตีติ ชีนินฺทพุทฺธินฺยาส. นินฺทาทิ ลกฺขณสฺส สมฺพนฺธสฺส สพฺภาวา สพฺพตฺถ สมฺพนฺธฉฏฺฐิยา สมฺปตฺตายํ วจนํ, อากติคโณ-ยํ.

เพราะในเบื้องต้นถูกบัญญัติด้วยทุติยาวิภัตติโดยอาศัยกิริยา จึงกล่าวว่า “บัดนี้” เป็นต้น ด้วยการระบุอรรถเป็นประธานของคำว่า “ธิ” หรือด้วยคำว่า “อาทิ” ก็ย่อมมีว่า “ฮา เทวทัต” แต่ในคำว่า “ฮา เทวทัตตทุกขัง” นั้น เพราะประกอบกับคำว่าทุกข์ จึงไม่ประกอบกับเทวทัต จึงเป็นปฐมาวิภัตติในอรรถอาลปนะ ก็มิใช่หรือว่า เมื่อประกอบกับคำว่า “อันตรา” (ระหว่าง) ย่อมเป็นทุติยาวิภัตติ เช่น “ระหว่างกรุงราชคฤห์และเมืองนาลันทา” (ดังนั้น) ในคำว่า “อันตรามัคเค” นี้ เหตุไฉนจึงไม่เป็นทุติยาวิภัตติจากคำว่า “มัคคะ” ด้วย? เพราะไม่ประกอบกับคำนั้น เพราะสิ่งใดเป็นท่ามกลางของสิ่งเหล่านั้น สิ่งเหล่านั้นย่อมประกอบกับคำนั้น จึงเป็นทุติยาวิภัตติจากสิ่งเหล่านั้นเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง แม้จะยอมรับการประกอบนั้น แต่เพราะทางเป็นเพียงสิ่งที่เกี่ยวข้องกับสิ่งนั้นโดยความเป็นประธาน จึงไม่เป็นทุติยาวิภัตติจากทางนั้น ในที่นี้ก็ย่อมถึงฉัฏฐีวิภัตติเท่านั้น เช่น “ระหว่างเธอและฉันมีหม้อน้ำ” ความหมายคือ “หม้อน้ำอยู่ระหว่างเธอและฉัน” ก็เหตุไฉนจึงไม่เป็นทุติยาวิภัตติจากคำว่า “กมัณฑลุ” (หม้อน้ำ) แม้จะประกอบกับคำว่า “อันตรา” เพราะกมัณฑลุเป็นประธาน เพราะเหตุนั้น กมัณฑลุย่อมมีการเป็นไปในอรรถของตน ส่วนท่านและเราย่อมมีการเป็นไปในอรรถอื่น เพราะมีการเป็นไปโดยเป็นบทวิเสสนะของกมัณฑลุ ในที่นั้น เพราะกมัณฑลุเป็นไปในอรรถของตน เป็นประธาน ไม่ถูกกล่าว (โดยกิริยา) ไม่ตกไปจากปาติปทิกะ และเป็นอรรถอื่น จึงเป็นปฐมาวิภัตติเท่านั้น ดังนัยของพระชินินทพุทธิ เพราะมีความสัมพันธ์ที่มีลักษณะเป็นการติเตียนเป็นต้นอยู่ คำนี้จึงเป็นคำที่แสดงถึงฉัฏฐีวิภัตติในอรรถสัมพันธ์ที่พึงมีในที่ทั้งปวง นี้เป็นอากติคณะ

---

๘. ลกฺขณิ

๘. ธาตุ ‘ลักขณิ’

---

ลกฺขณาทีสฺวตฺเถสุติ นามสฺสา ยมตฺถนิทฺเทโสติ อาห ‘อภินาโย ยุตฺโต’จฺจาทิ, เตนาติ อภินา ยุตฺตสฺสาตฺถนิทฺเทส การเณน, ลกฺขณสทฺเทน เหตุ วตฺตุมิจฺฉิโตติ อาห-‘ตตฺเถ’จฺจาทิ, ทุวิโธ เหตุ, วุตฺตญฺหิ สุโพธาลงฺกาเร ‘‘ชนโก ญาปโก เจติ, ทุวิธา เหตโว สิยุ’’นฺติ (๒๕๒), สมุปลกฺขยตีติ สมุปลกฺขณํ, สงฺเกตมตฺตํ ญาปกํ, น ตุ ชนกํ, สงฺเกโตปิ ลกฺขณมุจฺจเต ลกฺขียเต การิยมาเนนาติ กตฺวา, ชนกสฺสาปฺยตฺร ลกฺขณตฺเตน คหเณ ปโยชนํ ‘‘อนุนา’’ (๒-๑๐) อิจฺจตฺร ทฏฺฐพฺพํ. กญฺจิปการนฺติ อิมินา อิตฺถํสทฺทสฺส อตฺถํ วทติ. ปตฺโตติ อิมินา ภูตสทฺทสฺส, เอตฺถ หิ ภูธาตุ ปตฺติยํ วตฺตเต, รุกฺโขลกฺขณนฺติ รุกฺโข ญาปกเหตูติ อตฺโถ… รุกฺเขน วิชฺชุยา ญาปียมานตฺตา, อาจริยชินินฺทพุทฺธิ ปน อญฺญถา วณฺณยติ, ตสฺเสทํ มตํ-

คำว่า “ในอรรถมีลักษณะเป็นต้น” นี้ เป็นการแสดงอรรถของนาม จึงกล่าวว่า “ประกอบด้วยอภินัย” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น คือด้วยเหตุแห่งการแสดงอรรถที่ประกอบด้วยอภินัย ประสงค์จะกล่าวเหตุด้วยคำว่า “ลักษณะ” จึงกล่าวว่า “ในที่นั้น” เป็นต้น เหตุมีสองอย่าง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในสุโพธาลังการะว่า “เหตุพึงมีสองอย่าง คือ ชนกเหตุ (เหตุที่ก่อให้เกิด) และญาปกเหตุ (เหตุที่ทำให้รู้)” (252) สิ่งที่ทำให้รู้ชัดเจน คือ สัมปุปลักขณะ (เครื่องหมายที่ทำให้รู้ชัดเจน) เป็นเพียงเครื่องหมายที่ทำให้รู้ ไม่ใช่เหตุที่ก่อให้เกิด แม้เครื่องหมายก็เรียกว่าลักษณะ เพราะถูกทำให้รู้ด้วยการกระทำ ประโยชน์ในการถือเอาชนกเหตุว่าเป็นลักษณะในที่นี้ พึงเห็นในคำว่า “อนุนาม” (2-10) ด้วยคำว่า “บางประการ” นี้ กล่าวอรรถของคำว่า “อิตถัง” (อย่างนี้) ด้วยคำว่า “ถึงแล้ว” นี้ กล่าวอรรถของคำว่า “ภูตะ” (เป็นแล้ว) เพราะในที่นี้ ธาตุ “ภู” ย่อมเป็นไปในอรรถว่า “ถึง” คำว่า “ต้นไม้เป็นลักษณะ” หมายถึง ต้นไม้เป็นญาปกเหตุ (เหตุที่ทำให้รู้) เพราะสายฟ้าถูกทำให้รู้ได้ด้วยต้นไม้ แต่อาจารย์ชินินทพุทธิย่อมพรรณนาต่างออกไป ทรรศนะของท่านคือ-

---

กฺริยาย โชตโก นายํ, สมฺพนฺธสฺส น วาจโก;

นาปิ กฺริยนฺตราเปกฺขี, สมฺพนฺธสฺส ตุ เภทโกติ.

“สิ่งนี้ไม่ใช่เครื่องส่องกิริยา ไม่ใช่คำบอกความสัมพันธ์ ไม่ได้อาศัยกิริยาอื่น แต่เป็นเครื่องจำแนกความสัมพันธ์”

---

อยเมตฺถ [Pg.88] อตฺโถ ‘‘อยมภิ อภินนฺทติตฺยาทีสุ วิย กิริยาย โชตโก น โหติ, ฉฏฺฐี วิย สมฺพนฺธสฺส วาจโก น โหติ, นิกฺโกสมฺพีตฺยตฺร คมนกิริยาเปกฺขี นิสทฺโท วิย นาปิ กิริยนฺตรา เปกฺขี, กิญฺจรหิ สมฺพนฺธสฺส ตุ เภทโก วิเสสโก ภวตี’’ติ ตมุปทสฺเสตุมาห-‘อญฺเญ ตฺวิ’จฺจาทิ, เอตฺถ อิติสทฺโท นิทสฺสเน, รุกฺขมฺปตฺวา วิชฺโชตเต อิติเอวํ ปตฺติกิริยาย ปตฺวาติวุตฺตรุกฺขปาปนกิริยาย ชนิโตติ อตฺโถ, ตถาหิ รุกฺขสฺส วิชฺชุยา ปาปนาภาเว วิชฺชุยา ลกฺขิยาย ตลฺลณสฺส จ รุกฺขสฺส โย ลกฺขิยลกฺขณภาโว สมฺพนฺโธ, โส เกน สมฺปาทิโต ภเวยฺย, นนุ สมฺพนฺเธ อภินา โชตียมาเน รุกฺขสฺส ลกฺขณวุตฺติตา กถํ โชตียตีติ อาห-‘ลกฺขณตฺโถจ วิสยภาเวนา’ติ, ตถาเจตฺยาทินา ตสฺมึ ปกฺเข สมฺภาวิตํ โทสมุพฺภาวยติ, ตตฺราย มิจฺจาทินา ยถาวุตฺตโทสปริหาราย ปเรเหวาภิธียมานมฺปริหารมาห, ปริหาโรปทสฺสเนนาสฺสาปิ ปกฺขสฺสาทุฏฺฐตาขฺยาปเนเนโสปิ ปกฺโข-พฺภุปคโตตฺยวเสโย, อโตเยวุปริ ยถาวุตฺต ปกฺขนิสฺสเยเนว พฺยาขฺยายเต, เทวทตฺตสฺส สาธุตฺตสงฺขาตอิตฺถมฺปการปฺปตฺติยา วิสยภาเวนาวฏฺฐิตา มาตา ตตฺถ วตฺตติ นามาติ อาห-‘มาตุยา’ติอาทิ, มาตา จ อิตฺถมฺภูเต ปวตฺตา วิสย ภาเวน เทวทตฺโต จ ตตฺถ วิสยีภาเวน, เตสญฺจ วิสยวิสยีภาวลกฺขโณ สมฺพนฺโธ อิตฺถมฺปตฺติลกฺขณาย กิริยาย ชาโต, โส มาตุสมฺพนฺโธ โหติ การณวเสน, โสจาตินา โชตียตีติ มาตุ เตนาภินา โยโคติ อาห-‘ยฺวาย’จฺจาทิ, มาตุสมฺพนฺโธอิติ โยชนา, อิตฺถมฺปตฺติยาติ อิตฺถมฺปตฺติลกฺขณาย กิริยาย กรณภูตาย, เอวํ มญฺญเต ‘‘กิญฺจาปิ โส สมฺพนฺโธ เทวทตฺเตนาปฺยวินาภาวีติ ตสฺส โสภินา โชตียเต, ตถาปิ มาตุสมฺพนฺโธภินา โชตียตีติ ‘มาตุ เตน โยโค’ติ จ (วุจฺจติ)… สทฺทสตฺติยา ตคฺคตาเยว ทุติยาย อุภยคตสฺสาปิ สมฺพนฺธสฺส โชตนโต’’ติ รุกฺโข รุกฺโข ติฏฺฐตีติ สมฺพนฺโธ, ฐิติมฺปฏิจฺจาติ ฐิตินฺนิสฺสาย เอสํ รุกฺขานํ โย จ สมฺพนฺโธติ โยชนา, รุกฺขานนฺติ อิมินา รุกฺขา กิริยาย ปเร สมฺพนฺธิโนติ ญาเปติ, ฐิติมฺปฏิจฺจาติ [Pg.89] อิมินา ปน ติฏฺฐติสทฺทวจนียา สาธฺยรูปา ฐิติกิริยา รุกฺขโต ปเร สมฺพนฺธีติ, อเจตนานํ รุกฺขานมเปกฺขาวิรเหปิ โลกมฺปตีติวเสน ‘ปิปตีสา’ทีนํ วิญฺญายมานตฺตา วิญฺญายมานฐานาเปกฺขณกิริยายสาธฺยสาธนลกฺขโณ สมฺพนฺโธ ชาโตติ วิญฺเญยฺยํ, โส จ รุกฺขสมฺพนฺโธ-ภินา โชตียตีติ อาห-‘โส’ติอาทิ, ทฺวิพฺพจเนเนว โชตนียาติ วิจฺฉาตฺเถ วุตฺติมตฺเต สตีปิ วิภตฺติยา โชเตตุมสมตฺถตฺตา วิจฺฉาย โชตนาย ทฺวิพฺพวจนํ กตฺตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย.

อรรถะในที่นี้คือ ‘อภิ’ นี้ ไม่เป็นเครื่องแสดงกิริยา เหมือนในคำว่า ‘อภินันทติ’ เป็นต้น ไม่เป็นเครื่องกล่าวถึงความสัมพันธ์เหมือนฉัฏฐีวิภัตติ ไม่เป็นเครื่องอาศัยกิริยาอื่น เหมือนนิสสัททะในคำว่า ‘นิกโกสัมพี’ ซึ่งอาศัยกิริยาไป แต่เป็นเครื่องจำแนกและเป็นเครื่องพิเศษแห่งความสัมพันธ์ ดังนี้ เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า ‘ส่วนพวกอื่น’ เป็นต้น ในที่นี้ อิติสัททะเป็นเครื่องแสดงอุทาหรณ์ อรรถะว่า ‘รุกขังปัตวา วิชโชตเต’ ดังนี้ ย่อมยังกิริยาถึง คือกิริยาถึงต้นไม้ที่กล่าวแล้วด้วยคำว่า ‘ปัตวา’ ให้เกิด เพราะว่า หากไม่มีการถึงต้นไม้ด้วยสายฟ้า ความสัมพันธ์คือภาวะที่ถูกหมายและเครื่องหมายของต้นไม้นั้นกับสายฟ้าซึ่งเป็นเครื่องหมาย จะสำเร็จด้วยอะไรเล่า ก็เมื่อความสัมพันธ์ถูก ‘อภิ’ แสดงอยู่ ภาวะที่ต้นไม้เป็นเครื่องหมายจะแสดงได้อย่างไร ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘อรรถะแห่งเครื่องหมายก็โดยภาวะที่เป็นวิสัย’ ดังนี้ และด้วยคำว่า ‘ตถาจะ’ เป็นต้น ย่อมแสดงโทษที่อาจมีในฝ่ายนั้น และด้วยคำว่า ‘ตัตรายัง’ เป็นต้น ย่อมกล่าวถึงการแก้ไขที่ผู้อื่นกล่าวอยู่ เพื่อแก้ไขโทษที่กล่าวแล้ว พึงทราบว่า ด้วยการแสดงการแก้ไข ฝ่ายนี้ก็เป็นอันยอมรับว่าไม่มีโทษ ด้วยการประกาศว่าฝ่ายนี้ไม่มีโทษ เพราะเหตุนั้นแหละ ข้างบนจึงอธิบายโดยอาศัยฝ่ายที่กล่าวแล้วนั้น มารดาผู้ตั้งอยู่ในภาวะที่เป็นวิสัยแห่งการถึงซึ่งความเป็นอย่างนั้นอันนับว่าความดีของเทวทัต ย่อมเป็นไปในที่นั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘มาตุยา’ เป็นต้น มารดาผู้เป็นไปในภาวะที่เป็นอย่างนั้นโดยภาวะที่เป็นวิสัย และเทวทัตผู้เป็นวิสัยในที่นั้น ความสัมพันธ์อันมีลักษณะเป็นวิสัยและวิสัยีของบุคคลเหล่านั้น เกิดขึ้นด้วยกิริยาอันมีลักษณะเป็นการถึงซึ่งความเป็นอย่างนั้น ความสัมพันธ์ของมารดานั้นย่อมมีโดยเหตุ และความสัมพันธ์นั้นถูก ‘อภิ’ แสดงอยู่ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘โยคของมารดากับอภินั้น’ เป็นต้น คำว่า ‘มาตุสัมพันโธ’ เป็นการเชื่อมโยง คำว่า ‘อิตถัมปัตติยา’ คือด้วยกิริยาอันมีลักษณะเป็นการถึงซึ่งความเป็นอย่างนั้น ซึ่งเป็นเครื่องกระทำ พึงเข้าใจอย่างนี้ว่า ‘ถึงแม้ความสัมพันธ์นั้นจะแยกจากเทวทัตไม่ได้ และความสัมพันธ์นั้นก็ถูก ‘อภิ’ แสดงอยู่ ถึงกระนั้น ความสัมพันธ์ของมารดาก็ถูก ‘อภิ’ แสดงอยู่ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘โยคของมารดากับอภินั้น’ (ก็ถูกกล่าว) เพราะการแสดงความสัมพันธ์ที่อยู่ทั้งสองฝ่ายด้วยทุติยาวิภัตติที่อยู่ในอำนาจของสัททสัตติ’ ดังนี้ คำว่า ‘รุกโข รุกโข ติฏฐติ’ เป็นความสัมพันธ์ คำว่า ‘ฐิติงปฏิจจะ’ เป็นการเชื่อมโยงว่า ‘อาศัยการตั้งอยู่ ความสัมพันธ์ของต้นไม้เหล่านั้น’ ดังนี้ ด้วยคำว่า ‘รุกขานัง’ ย่อมให้รู้ว่า ต้นไม้ทั้งหลายเป็นผู้สัมพันธ์กับกิริยาอื่น ส่วนด้วยคำว่า ‘ฐิติงปฏิจจะ’ ย่อมให้รู้ว่า กิริยาตั้งอยู่ซึ่งเป็นรูปที่พึงสำเร็จ อันเป็นคำที่พึงกล่าวด้วยคำว่า ‘ติฏฐติ’ เป็นผู้สัมพันธ์กับต้นไม้ทั้งหลาย พึงทราบว่า ถึงแม้ต้นไม้ทั้งหลายซึ่งเป็นอเจตนะจะไม่มีการอาศัยกัน แต่เพราะคำว่า ‘ปิปตีสา’ เป็นต้น เป็นที่รู้กันโดยความเข้าใจของโลก ความสัมพันธ์อันมีลักษณะเป็นสาธยะและสาธนะด้วยกิริยาอาศัยฐานะที่รู้กันจึงเกิดขึ้น และความสัมพันธ์ของต้นไม้นั้นถูก ‘อภิ’ แสดงอยู่ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘โส’ เป็นต้น อรรถะว่า ‘พึงแสดงด้วยทวิวจนะ’ มีความหมายว่า ถึงแม้จะมีเพียงการกล่าวถึงในอรรถะวิจฉา (ความแพร่หลาย) แต่เพราะวิภัตติไม่สามารถแสดงได้ เพื่อแสดงวิจฉา จึงจำเป็นต้องใช้ทวิวจนะ

---

๙. ปติ

๙. ปฏิ

---

อุปาทิยมาโนติ อพฺภุปคมฺมมาโน, ยทิ ปน อุปาทิยมาโน ภาโค, อนุปาทิยมาโน กถนฺติ อาห-‘โย ปนา’ติอาทิ, ตครกุฏฺฐา คนฺธพฺพวิเสสา, มมาภชตีติ มํ อาภชติ, มม โกฏฺฐาโส โหตีติ อธิปฺปาโย.

คำว่า ‘อุปาทิยมาโน’ คือ อันบุคคลยอมรับ ถ้าส่วนที่ยอมรับมีอยู่ ส่วนที่ไม่ได้ยอมรับเป็นอย่างไร ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ส่วนใด’ เป็นต้น คำว่า ‘ตะคะระกุฏฐา’ คือ เครื่องหอมพิเศษทั้งหลาย คำว่า ‘มะมาภะชะติ’ คือ ย่อมเข้าถึงเรา อรรถะว่า ย่อมเป็นส่วนของเรา

---

๑๐. อนุ

๑๐. อนุ

---

นตุลกฺขณนฺติ สจฺจกิริยา วุฏฺฐิยา เหตุ โหติ, น ตุ สงฺเกโตติ อตฺโถ, เหตุตฺตา ลกฺขณตฺตาภาเว สจฺจกิริยาย กถํ ลกฺขเณ ทุติยาติ เหตุตฺเตปิ ลกฺขณตฺตมสฺส สาเธนฺโต สาธมฺมปโยเคนานฺวยมาห-‘ยํ สกิมฺปิ’จฺจาทิ, เอตฺถ หิ ลกฺขณํ สจฺจ กิริยาติ ปฏิญฺญา, สกิมฺปิ นิมิตฺตตาย กปฺปนตฺตาติ เหตุ, ยํ สกิมฺปิ นิมิตฺตตาย กปฺปเต ตมฺปิ ลกฺขณํ ภวติ, ยถา’อปิ ภวํ กมณฺฑลุปาณึ สิสฺสมทฺทกฺขี’ติ สาธมฺมปโยเคนานฺวโย ทฏฺฐพฺโพ, กปฺปเตติ สมตฺโถติ อตฺโถ, กมณฺฑลุ ปาณิมฺหิ อสฺเสติ กมณฺฑลุปาณี, อปีติ ปญฺเห, กทาจิ เกนจิ กมณฺฑลุปาณีสิสฺโส ทิฏฺโฐ โส ตเมว ทสฺสนํ ลกฺขณํ กตฺวา ปุจฺฉติ ‘อปิ’ตฺยาทินา, อถ ยถา วุตฺเตน เหตุโนปิ ลกฺขณตฺตมตฺตุ ตถาปิ ปรวิปฺปฏิเสเธน เหตุมฺหิ ตติยา กสฺมา น สิยาติ โจทยมาห ‘น นฺเววมฺปิ’จฺจาทิ, ปุพฺพวิปฺปฏิเสเธนาติ อปวาทปุพฺพวิปฺปฏิเสเธน, ตถาหิ ฉฏฺฐิยา [Pg.90] ปวาโท โหติ เหตุมฺหิ ตติยาวิธิ… สมฺพนฺธฉฏฺฐิยา ปตฺตาย เหตุตติยาวิธานโต อุปปทวิภตฺติวิธิปิ ฉฏฺฐิยาปวาโท… สมฺพนฺธวิเสสาภิพฺยตฺติเหตุโนปปเทน โยเค ตสฺมึเยว สมฺพนฺเธ วิธานโต, ตตฺถ เหตุตติยาวกาโส ‘ธเนน กุล’นฺติ, อุปปทวิภตฺติยาวกาโส ‘รุกฺขมนุวิชฺโชตเต’ติ, สจฺจกิริยมนุ ปาวสฺสีติ ตุ เหตุมฺหิ ลกฺขเณ-ปวาทวิปฺปฏิเสเธ สติ ปุพฺพวิปฺปฏิเสเธน ทุติยา ภวติ.

คำว่า นะตุลักขะณัง คือ สัจจกิริยาเป็นเหตุแห่งฝนตก ไม่ใช่เครื่องหมาย ดังนี้ อรรถว่าอย่างนี้ เมื่อสัจจกิริยาไม่มีภาวะเป็นเครื่องหมายเพราะเป็นเหตุ ไฉนจึงเป็นทุติยาวิภัตติในอรรถเครื่องหมายเล่า เพื่อจะยังภาวะเป็นเครื่องหมายของสัจจกิริยานั้นให้สำเร็จแม้ในอรรถเหตุ จึงกล่าวอรรถที่เกี่ยวเนื่องกันด้วยการใช้สาธัมมปโยคว่า ยัง สกิมปิ เป็นต้น ในที่นี้ คำปฏิญญาคือ สัจจกิริยาเป็นเครื่องหมาย เหตุคือ การนับว่าเป็นนิมิตแม้เพียงครั้งเดียว สิ่งใดนับว่าเป็นนิมิตได้แม้เพียงครั้งเดียว สิ่งนั้นก็เป็นเครื่องหมายได้ พึงเห็นการเกี่ยวเนื่องกันด้วยการใช้สาธัมมปโยคว่า ท่านเห็นศิษย์ผู้มีเต้าน้ำในมือบ้างไหม ดังนี้ คำว่า กัปปะเต คือ สามารถ คำว่า กะมัณฑะลุปาณี คือ ผู้มีเต้าน้ำในมือ คำว่า อะปิ คือ ในคำถาม บางครั้งศิษย์ผู้มีเต้าน้ำในมือถูกใครบางคนเห็น เขาจึงใช้การเห็นนั้นเป็นเครื่องหมายแล้วถามด้วยคำว่า อะปิ เป็นต้น อนึ่ง ถึงแม้ภาวะเป็นเครื่องหมายจะมีได้แม้ด้วยเหตุที่กล่าวแล้วอย่างนั้น แต่ไฉนจึงไม่เป็นตติยาวิภัตติในอรรถเหตุด้วยการห้ามกฎหลังเล่า จึงกล่าวท้วงว่า นะ นเววมปิ เป็นต้น คำว่า ปุพพะวิปปะฏิเสเธนะ คือ ด้วยการห้ามกฎหน้า เพราะว่า การบัญญัติตติยาวิภัตติในอรรถเหตุเป็นการยกเว้นฉัฏฐีวิภัตติ... การบัญญัติทุติยาวิภัตติในอุปบทก็เป็นการยกเว้นฉัฏฐีวิภัตติ เพราะการบัญญัติในความสัมพันธ์นั้นเอง เมื่อมีการประกอบกับอุปบทอันเป็นเหตุแห่งการแสดงความสัมพันธ์พิเศษ ในที่นั้น โอกาสของตติยาวิภัตติในอรรถเหตุคือ ธะเนนะ กุลัง โอกาสของอุปบทวิภัตติคือ รุกขะมะนุวิชโชตะเต ส่วนในคำว่า สัจจะกิริยะมะนุ ปาวัสสี เมื่อมีการห้ามกันในอรรถเหตุและเครื่องหมาย ทุติยาวิภัตติย่อมมีด้วยการห้ามกฎหน้า

---

๑๑. สห

๑๑. สหะ

---

สหตฺเถ-นุโน วตฺตเน ปพฺพเตน โยโค กถนฺติ อาห‘ปพฺพเตเน’จฺจาทิ.

เมื่อ อนุ เป็นไปในอรรถ สหะ การประกอบกับภูเขาเป็นอย่างไร ดังนี้ จึงกล่าวว่า ด้วยภูเขา เป็นต้น

---

๑๒. หีเน

๑๒. ในอรรถต่ำทราม

---

วิสยภาเวนาติอาทินา หีนตฺเถติ วิสยสตฺตมิตฺตมาห, วิชานนปฺปการมาห-‘หีเน’จฺจาทิ, เตนาติ อนุนา, กถํ เตน ยุตฺตตฺตํ อุกฺกฏฺฐสฺสาติ หีนุกฺกฏฺฐสมฺพนฺธมุเขน วิภาเวนฺโต’ตตฺถา’ติอาทิมาห, ตตฺถาติ หีเนจฺจาทินา วุตฺเต ตสฺมึ, ยโตติ อุกฺกฏฺฐสาริปุตฺตาทิโก, หีโนติ ปญฺญวตฺตาทิ(โต นิกฺกฏฺโฐ, โส สาริปุตฺตาทิโก อุกฺกฏฺโฐ) หีนตฺถวิสโย ชายเต… ตพฺพิสเย ตสฺส อุกฺกฏฺฐตา ปตฺติโต, หีนุกฺกฏฺฐสมฺพนฺโธ ปน อติสายนาทิกาย กายจิ กิริยาย กโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

ด้วยคำว่า วิสยภาเวนะ เป็นต้น ย่อมกล่าวถึงสัตตมีวิภัตติในอรรถต่ำทรามโดยภาวะที่เป็นวิสัย ย่อมกล่าวถึงประเภทแห่งการรู้ว่า ในอรรถต่ำทราม เป็นต้น คำว่า เตนะ คือ ด้วยอนุ การประกอบกับอนุนั้นของบุคคลผู้ประเสริฐเป็นอย่างไร ดังนี้ เพื่อจำแนกโดยอาศัยความสัมพันธ์ระหว่างผู้ต่ำทรามกับผู้ประเสริฐ จึงกล่าวว่า ในที่นั้น เป็นต้น คำว่า ในที่นั้น คือ ในอรรถต่ำทรามที่กล่าวแล้วด้วยคำว่า หีเน เป็นต้น คำว่า ยะโต คือ ผู้ประเสริฐมีพระสารีบุตรเป็นต้น คำว่า หีโน คือ ผู้ต่ำทราม (ผู้ด้อยกว่า) จากผู้มีปัญญาเป็นต้น (พระสารีบุตรเป็นต้นผู้ประเสริฐ) ย่อมเกิดเป็นวิสัยแห่งอรรถต่ำทราม... เพราะการถึงซึ่งความเป็นผู้ประเสริฐของท่านในวิสัยนั้น ส่วนความสัมพันธ์ระหว่างผู้ต่ำทรามกับผู้ประเสริฐนั้น พึงทราบว่าถูกกระทำด้วยกิริยาบางอย่าง เช่น การยกย่องเกินจริงเป็นต้น

---

๑๔. สตฺต

๑๔. สัตตะ

---

กินฺตํ อาธิกฺยมิจฺจาห- ‘อธิกาธิกีสมฺพนฺโธ’ติ, อธิโก อสฺส อตฺถีติ อธิกี=ขารี, อถาธิกีวินิมุตฺเต อธิกาธิกิสมฺพนฺโธ กถมวสียเต นหฺยตฺราธิกี โกจิ สูยติจฺจาห-‘นวิเน’จฺจาทิ, อิติ สทฺโท เหตุมฺหิ ยถาวุตฺตสมฺพนฺธสาธโน, ตโทปสทฺเทนโยโคติ ตทา อุปสทฺเทนาธิกิโนโยโคติ อตฺโถ. ทฺวิฏฺฐตฺตา สมฺพนฺธสฺส อธิกสฺสาปฺยุปสทฺเทน โยคา ตโตปิ กสฺมา น สตฺตมีตฺยาห-‘อธิกมฺหาตฺวิ’จฺจาทิ, ยถา เอกาเยว วิภตฺติยา อุภยคตสฺสาปิ สมฺพนฺธสฺส โชติตตฺตา วิชฺชุสงฺขาตลกฺขิยา สตฺตมฺยภาโว, เอวมิธา ปีติ ปุพฺเพ วุตฺตสมาธิมติทิสนฺโต อาห-‘ลกฺขิตา วิย สตฺตมฺย ภาโว’ติ, ‘‘มาณิกา จตุโรโทณา, ขาริตฺถี จตุมาณิกา’’.

อะไรคือความยิ่งนั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า ความสัมพันธ์ของสิ่งที่ยิ่งกว่า (อธิกาธิกีสัมพันธะ) คำว่า อะธิกี คือ ขารี (มาตราตวง) เพราะมีสิ่งที่ยิ่งกว่า อนึ่ง เมื่อไม่มีสิ่งที่ยิ่งกว่า ไฉนจึงรู้ความสัมพันธ์ของสิ่งที่ยิ่งกว่าเล่า เพราะในที่นี้ไม่มีสิ่งที่ยิ่งกว่าปรากฏ ดังนี้ จึงกล่าวว่า นะ วินา เป็นต้น อิติสัททะในที่นี้เป็นเครื่องยังความสัมพันธ์ที่กล่าวแล้วให้สำเร็จในอรรถเหตุ คำว่า ตะโทปะสัทเทนะโยโค คือ การประกอบกับอุปบทในขณะนั้น อรรถว่า การประกอบกับสิ่งที่ยิ่งกว่าด้วยอุปบทในขณะนั้น เพราะความสัมพันธ์มีสองฝ่าย และมีการประกอบกับสิ่งที่ยิ่งกว่าด้วยอุปบท ไฉนจึงไม่เป็นสัตตมีวิภัตติในที่นั้นเล่า ดังนี้ จึงกล่าวว่า ส่วนในสิ่งที่ยิ่งกว่า เป็นต้น เหมือนอย่างที่ไม่มีสัตตมีวิภัตติในสิ่งที่ถูกหมายอันนับว่าสายฟ้า เพราะความสัมพันธ์ที่อยู่ทั้งสองฝ่ายถูกแสดงด้วยวิภัตติเดียวฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ดังนี้ จึงกล่าวขยายความสรุปที่กล่าวไว้ก่อนว่า ไม่มีสัตตมีวิภัตติเหมือนสิ่งที่ถูกหมาย ดังนี้ มานิกา ๔ โทณะ ขารี ๔ มานิกา

---

๑๕. สามิ

๑๕. สามิ

---

กินฺตํ [Pg.91] สามิตฺตมิจฺจาห-‘สสฺสามิสมฺพนฺโธ’ติ, กาย กิริยาย ชนิโตติ อาห-‘ปริปาลนาทิกิริยาย ชนิโต’ติ, ตญฺจาติ สามิตฺตาเปกฺโข นปุํสกนิทฺเทโส, สมฺพนฺธสฺสาเนกวิธตฺตา อาห‘สพฺพตฺถ สมฺพนฺเธ’ติ, อาขฺยายเตตีมสฺส อตฺโถ วิธียเต ญาปียเตติ, ทิฏฺฐนฺโต-ปนีโตตฺโถ สุเขน ปฏิปตฺตุํ สกฺกาติ ปสิทฺธมนุวทิยมานมปฺปสิทฺธญฺจ วิธียมานํ ทิฏฺฐนฺตมาห-‘ยถา โย กุณฺฑลี โส เทวทตฺโต’ติ, กุณฺฑลิตฺตมฺปสิทฺธํ, เทวทตฺตตฺตมปฺปสิทฺธมิจฺจาห-‘กุณฺฑลิตฺตานุวาเทเน’จฺจาทิ. ยเถโวภยาธิฏฺฐานตฺเตปฺยุปสชฺชนโตว ฉฏฺฐี ‘รญฺโญ ปุริโส’ติ, น วิเสสฺสโต ‘ปุริสสฺส ราชา’ติ, ตถา สมฺพนฺธาภิพฺยญฺชนเกนาธินา โยเคปิ วิเสสนโตว ภวติ, นาญฺญโตติ อาห-‘ตตฺถา’ติอาทิ. พฺยติเรกมาปาทียตีติ การกฉกฺกโต พฺยติริตฺตตฺตา สมฺพนฺโธ พฺยติเรโก ตํ อาปาทียติ ปาปียตีติ อตฺโถ, อุภยโตติ สํโต สามิโต จ, อธิพฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลาติ พฺรหฺมทตฺตสฺส ปญฺจาลา สนฺตกา ติ อตฺโถ, สนฺตกา หิ ปญฺจาลา, น สามิ, อธิปญฺจาเลสุ พฺรหฺมทตฺโตติ ปญฺจาลานํ พฺรหฺมทตฺโต สามีตฺยตฺโถ.

ความเป็นเจ้าของนั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า ความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าของกับสิ่งที่ถูกเป็นเจ้าของ เกิดขึ้นด้วยกิริยาอะไร? จึงกล่าวว่า เกิดขึ้นด้วยกิริยาคือการดูแลรักษาเป็นต้น คำว่า นั้น เป็นการกล่าวถึงความเป็นเจ้าของในรูปนปุงสกลิงค์ เพราะความสัมพันธ์มีหลายชนิด จึงกล่าวว่า ในความสัมพันธ์ทุกอย่าง ความหมายของคำว่า อาขยาเต คือ ถูกบัญญัติ หรือถูกทำให้รู้ อรรถที่นำมาเป็นตัวอย่างนั้นเข้าใจได้ง่าย จึงกล่าวตัวอย่างที่อ้างถึงสิ่งที่รู้จักกันดีและสิ่งที่ถูกบัญญัติซึ่งไม่เป็นที่รู้จักว่า เช่นเดียวกับ ผู้มีตุ้มหูนั้นคือเทวทัต ความเป็นผู้มีตุ้มหูเป็นที่รู้จักกันดี ความเป็นเทวทัตไม่เป็นที่รู้จัก จึงกล่าวว่า ด้วยการอ้างถึงความเป็นผู้มีตุ้มหู เป็นต้น เช่นเดียวกับที่แม้จะเป็นที่ตั้งของทั้งสองฝ่าย แต่ฉัฏฐีวิภัตติก็มาจากความเป็นบทรองเท่านั้น เช่น บุรุษของพระราชา ไม่ใช่โดยความเป็นบทหลักว่า พระราชาของบุรุษ ฉันใด การประกอบกับคำว่า อธิ ซึ่งเป็นเครื่องแสดงความสัมพันธ์ก็ย่อมเป็นไปโดยความเป็นบทขยายเท่านั้น ไม่ใช่โดยอื่น จึงกล่าวว่า ในที่นั้น เป็นต้น คำว่า ทำให้เกิดความแตกต่าง (พยติเรกะ) หมายถึง ความสัมพันธ์เป็นพยติเรกะ เพราะเป็นสิ่งที่นอกเหนือจากการกทั้ง ๖ ทำให้เกิดความแตกต่างนั้น คือทำให้ถึงความแตกต่างนั้น อรรถว่า ทั้งสองฝ่าย คือ จากทั้งฝ่ายผู้มีอยู่และฝ่ายเจ้าของ คำว่า อธิพรหมทัตเต ปัญจาลา หมายความว่า แคว้นปัญจาละเป็นของพระเจ้าพรหมทัต เพราะแคว้นปัญจาละเป็นของ ไม่ใช่เจ้าของ คำว่า อธิปัญจาเลสุ พรหมทัตโต หมายความว่า พระเจ้าพรหมทัตเป็นเจ้าของแคว้นปัญจาละ

---

๑๖. กตฺตุ

๑๖. กัตตุ

---

กึ ลกฺขโณ-ยํ กตฺตาอิจฺจาห-‘กตฺตริ’จฺจาทิ, คจฺฉติ เทวทตฺโตจฺจาโท กตฺตริ ปติฏฺฐิตํ, ปจตฺโยทนํ เทวทตฺโตจฺจาโท กมฺเม ปติฏฺฐิตํ กิริยํ กโรตีติ สมฺพนฺโธ, กโรตีติ จ อิมินา อนฺวตฺถ พฺยปเทโสว สิทฺโธ-ยํ กตฺตุ โวหาโรติ ญาเปติ, เกนจิ ปยุชฺชมาโนปิ สเก กมฺเม สยเมว ปธานตฺตมนุภวตีติ‘ปยุตฺโต วา ปธานภาเวนา’ติ วุตฺตํ โหติ เจตฺถ-

กัตตุนี้มีลักษณะอย่างไร? จึงกล่าวว่า ในกัตตุ เป็นต้น คำว่า เทวทัตไป เป็นกิริยาที่ตั้งอยู่ในกัตตุ คำว่า เทวทัตหุงข้าว เป็นความสัมพันธ์ที่กัตตุทำกิริยาที่ตั้งอยู่ในกรรม และด้วยคำว่า กะโรติ (ทำ) นี้ ย่อมทำให้รู้ว่าการเรียกขานว่า กัตตุ นี้สำเร็จด้วยการตั้งชื่อตามความหมาย (อันวตถพยปเทส) แม้ถูกผู้อื่นใช้ แต่ก็ยังคงเป็นประธานในกิจของตนเอง จึงกล่าวไว้ในที่นี้ว่า หรือถูกใช้โดยความเป็นประธาน

---

ปธานตาย โย กตฺตุ, กมฺมฏฺฐํ กุรุเต กฺริยํ;

สา กตฺตา นามปฺปยุตฺโต, ปยุตฺโต วาตฺยยํ ทฺวิธาติ.

กัตตุใดทำกิริยาที่ตั้งอยู่ในกรรมโดยความเป็นประธาน กัตตุนั้นชื่อว่า อัปปยุตตะ หรือ ปยุตตะ มี ๒ อย่างดังนี้

---

ตตฺถ ปุริเสน กตนฺติ อปฺปยุตฺโต, ปุริเสน กโรติ เทวทตฺโตติ ปยุตฺโต, นนุ กิริยา-ยมพฺยวธาเนน กรณาธิกรเณ เหว [Pg.92] สาธฺยเต กตฺตารา ตุ ทูรฏฺเฐน, ตถาสติ กถมเนกสาธนสาธนียํ กิริยํ กตฺตาว กโรติ มุขฺยภาเวนาปเรตฺวมุขฺยภาเวนาติ วุจฺจเต-

ในที่นั้น คำว่า “อันบุรุษทำ” เป็นอัปปยุตตะ (ไม่ถูกประกอบ) คำว่า “เทวทัตทำด้วยบุรุษ” เป็นปยุตตะ (ถูกประกอบ) มิใช่หรือว่า กิริยานั้นสำเร็จได้ด้วยกรณะและอธิกรณะเท่านั้นโดยไม่ขาดตอน แต่กัตตุตั้งอยู่ห่างไกล เมื่อเป็นเช่นนั้น กัตตุจะทำกิริยาที่พึงสำเร็จด้วยสาธนะหลายอย่างโดยความเป็นประธาน และส่วนอื่นทำโดยความเป็นรองได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า-

---

กตฺตุโตญฺเญสมุพฺภูตฺยา, วิวิตฺตาโลจนาทินา ;

ทูราทปฺยุปการิตฺเต, กตฺตุ วาตฺตปฺปธานตา.

เพราะการเกิดขึ้นของสิ่งอื่นจากกัตตุ และด้วยการพิจารณาที่แยกต่างหากเป็นต้น แม้จะช่วยเหลือจากที่ไกล กัตตุก็ยังคงเป็นประธาน

---

อยเมตฺถ อตฺโถ ‘‘กตฺตุโน สกาสา อญฺเญสํ กรณาทีนํ อุพฺภูตฺยา สมฺภเวนจ, ตถาหิ ปสิทฺธกรณสภาโวปิ ผรสุ กตฺตายตฺตวุตฺติตายาธิกรณมฺภ วติ‘ผรสุมฺหิ ฐเปตฺวา ฉินฺทตี’ติ, วิวิตฺตสฺส กรณาทีหิ ปุถพฺภูตสฺส, กตฺตุโน กิริยาย อาโลจเนน ทสฺสเนน จ ‘เทวทตฺโต อตฺถิ ภวติ วิชฺชตี’ติ, อาทิสทฺเทน กรณาทิโน (ตทธีน) ปวตฺติอาทีนํ คหณํ, อิมินา การเณน ทูรโต อุปการิตฺเตปิ กตฺตุเยว สปฺปธานตา สิยา’’ติ, ปุนปิ-

อรรถในที่นี้คือ “เพราะการเกิดขึ้นและการมีอยู่ของกรณะเป็นต้นจากสำนักของกัตตุ” จริงอย่างนั้น แม้ขวานซึ่งมีสภาพเป็นกรณะที่รู้จักกันดี ก็เป็นอธิกรณะได้เพราะมีการเป็นไปที่ขึ้นอยู่กับกัตตุ เช่น “วางบนขวานแล้วตัด” และด้วยการพิจารณาคือการเห็นกิริยาของกัตตุที่แยกต่างหากจากกรณะเป็นต้น เช่น “เทวทัตมีอยู่ เป็นอยู่ ปรากฏอยู่” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” หมายถึงการถือเอาการเป็นไปเป็นต้น (ที่ขึ้นอยู่กับกัตตุนั้น) ของกรณะเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ แม้จะช่วยเหลือจากที่ไกล กัตตุก็ยังคงเป็นประธานได้” อีกครั้งหนึ่ง-

---

ถาลฺยาทีนนฺตุ กตฺตุตฺตํ, โหเตวาเจตนานปิ;

ยโต สทฺทสฺส วุตฺยตฺเถ, มิจฺฉาตฺยาเสน-นาทินา.

ความเป็นกัตตุของหม้อเป็นต้น ย่อมมีได้แม้แก่สิ่งไม่มีเจตนา เพราะการเป็นไปของศัพท์ในอรรถนั้น ย่อมมีด้วยความคุ้นเคยที่ผิดอันไม่มีเบื้องต้น

---

อยเมตฺถ อตฺโถ ‘‘อเจตนานมฺปิ ถาลีอสิอาทีนํ กตฺตุตฺตมฺภวติ ยถาวณฺณิตสปฺปธานตฺตนิมิตฺตาภาเวปิ, กสฺมาติ เจ ยโต การณา อตฺเถ อตฺตโน อภิเธยฺเยสทฺทสฺส วุตฺติ ปฏิปตฺติ อนาทินา มิจฺฉาภฺยาเสนภวติ ตสฺมา ถาลฺยาทีนนฺติอาทิ ปกตํ, กึ วุตฺตํ โหติ ‘‘อญฺญถา สทฺทตฺโถ, อญฺญถา สภาวตฺโถ, น หิ สทฺโท พาหฺเย วตฺถุมฺหิ พฺยาปารมาปชฺชติ, ตถาหิ–

อรรถในที่นี้คือ “ความเป็นกัตตุของสิ่งไม่มีเจตนา เช่น หม้อและดาบเป็นต้น ย่อมมีได้ แม้จะไม่มีเหตุแห่งความเป็นประธานตามที่กล่าวมาแล้ว” ถ้าถามว่า “เพราะเหตุใด?” เพราะเหตุว่า การเป็นไปคือความเข้าใจในศัพท์ในอรรถที่เป็นอภิเธยยะของตน ย่อมมีด้วยความคุ้นเคยที่ผิดอันไม่มีเบื้องต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า “ของหม้อเป็นต้น” เป็นต้น สิ่งที่กล่าวคืออะไร? “อรรถของศัพท์เป็นอย่างหนึ่ง อรรถของสภาวะเป็นอย่างหนึ่ง เพราะว่าศัพท์ย่อมไม่เข้าถึงการกระทำในวัตถุภายนอก” จริงอย่างนั้น-

---

อญฺญเถ วาคฺคิ สํสคฺคา, ทาหํ ทฑฺโฒติ มญฺญติ;

อญฺญถา ทาหสทฺเทน, ทาหตฺโถ สมฺปตียเต.

เพราะการประกอบกับไฟนั่นเอง ย่อมสำคัญการเผาว่า “ไหม้แล้ว” อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า “เผา” อรรถของการเผาย่อมเป็นที่เข้าใจกัน

---

พาหฺยปทตฺถสฺส สภาโว วิย หุตฺวา มิจฺฉาภฺยาเสน อนาทินา ปน ปวตฺเตน พาหฺเย วตฺถูนิ อวิชฺชมาเนน กรณภูเตน ถาลฺยาทีนํ กตฺตุตฺตํ โหตี’’ติ. อถ จ ปน–

ความเป็นกัตตุของหม้อเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยความเป็นไปแห่งความคุ้นเคยที่ผิดอันไม่มีเบื้องต้น ซึ่งเป็นเหมือนสภาวะของอรรถแห่งบทภายนอก และด้วยความเป็นกรณะที่ไม่มีอยู่ในวัตถุภายนอก” อนึ่ง-

---

วตฺติจฺฉาโท [Pg.93] ปวตฺเตหิ, สปฺปธานตฺต เหตุหิ;

กตฺตุธมฺเมหิ วุตฺเตหิ, กตฺตา สทฺทาว ญายเต.เอกสฺสามุขฺยวตฺถาหิ, เภเทน ปริกปฺปเน;

กมฺมตฺตํ กรณตฺตญฺจ, กตฺตุตฺตํ โจปชายเต.

กัตตุย่อมรู้ได้จากศัพท์เท่านั้น จากความประสงค์ของผู้พูด และจากเหตุแห่งความเป็นประธานที่ดำเนินไป ด้วยธรรมของกัตตุที่กล่าวมาแล้ว เมื่อมีการกำหนดแยกแยะด้วยสภาพที่ไม่ใช่ประธานของวัตถุอันเดียวกัน ความเป็นกรรม ความเป็นกรณะ และความเป็นกัตตุ ย่อมเกิดขึ้น

---

วุตฺเตหีติ ‘กตฺตุโตญฺเญสมุพฺภูตฺยา’จฺจาทินา, สทฺทาวาติ สทฺเท เตธมฺมา โหนฺตุ วา มา วา กตฺตุสมฺพนฺธิยถาวุตฺตธมฺมวจนิจฺฉาย สทฺทโตว กตฺตา ปตียเต, นิยเมน น วตฺถุโตติ อตฺโถ, อมุขฺยา วตฺถาหีติ พุทฺธิยา ตทาการตาย ปริณามาวตฺถาหิ, หนฺตฺยตฺต นาวตฺตานนฺติ เอกสฺเสวาตฺตโน กมฺมตฺตาทิ ชายเต, อโตเยวาจฺจนฺตมสนฺโตปิ องฺกุโร ชนนกิริยาย กตฺตา ภวติ ‘องฺกุโร ชายเต’ติ, วุตฺตํ หิ–

คำว่า “ที่กล่าวมาแล้ว” คือ ด้วยคำว่า “เพราะการเกิดขึ้นของสิ่งอื่นจากกัตตุ” เป็นต้น คำว่า “จากศัพท์เท่านั้น” คือ ไม่ว่าธรรมเหล่านั้นจะมีอยู่ในศัพท์หรือไม่ก็ตาม กัตตุย่อมเป็นที่เข้าใจได้จากศัพท์เท่านั้น ด้วยความประสงค์ที่จะกล่าวธรรมที่เกี่ยวข้องกับกัตตุตามที่กล่าวมาแล้ว โดยความหมายคือไม่ใช่โดยวัตถุตามกฎเกณฑ์ คำว่า “ด้วยสภาพที่ไม่ใช่ประธาน” คือ ด้วยสภาพที่แปรเปลี่ยนไปตามรูปนั้นของปัญญา ความเป็นกรรมเป็นต้นของตนเองย่อมเกิดขึ้นแก่สิ่งเดียวกันนั่นเอง ด้วยเหตุนี้ แม้หน่อที่ไม่มีอยู่โดยสิ้นเชิง ก็เป็นกัตตุในกิริยาคือการเกิดได้ เช่น “หน่อเกิดขึ้น” เพราะมีกล่าวไว้ว่า-

---

ปุราสญฺชนิโต ภาวา, พุทฺธยวตฺถานิ พนฺธโน;

อวสิฏฺโฐ สตาญฺเญน, กตฺตา ภวติ ชาติยาอิติ.

เพราะสภาพที่ยังไม่เกิดก่อน ผูกพันอยู่กับสภาพแห่งปัญญา ที่เหลืออยู่จากสิ่งอื่นที่มีอยู่ ย่อมเป็นกัตตุในการเกิด

---

สตา อญฺเญน เทวทตฺตาทินา.

จากสิ่งอื่นที่มีอยู่ เช่น เทวทัต เป็นต้น

---

กินฺตํ กรณํ นามาติ อาห-‘โย ปนา’ติอาทิ, โยติ โย ปทตฺโถ, อิมินา อิทํ ทีเปติ ‘‘กรณพฺยปเทสาย สุตฺตนฺตราภาเวปิ กโรตฺยเนเนติ กรณนฺตฺยนฺวตฺถโต ปสิทฺโธ-ยํ กรณโวหาโร’’ติ, อตฺเรทํ ปฏิภานํ–

กรณะนั้นชื่อว่าอะไร? จึงกล่าวว่า “อนึ่ง สิ่งใด” เป็นต้น คำว่า “สิ่งใด” คือ บทบาทใด ด้วยคำนี้ท่านแสดงว่า “แม้จะไม่มีสูตรอื่นเพื่อการเรียกชื่อว่ากรณะ แต่การเรียกชื่อว่ากรณะนี้ก็เป็นที่รู้จักกันดีโดยความหมายที่สมควรแก่ชื่อว่า ‘ทำด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่ากรณะ’” ในที่นี้มีข้อคิดเห็นดังนี้-

---

ยํ วตฺตุมิจฺฉิตํ กตฺตุ, กฺริยายจฺจนฺตสาธนํ;

กรณนฺตํ ทฺวิธา โหติ, พาหฺยพฺภนฺตรเภทโตติ.

สิ่งใดที่กัตตุประสงค์จะกล่าวว่าเป็นเครื่องสำเร็จกิริยาอย่างยิ่ง กรณะนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยความต่างแห่งภายนอกและภายใน

---

ตตฺถ ยํวตฺตุมิจฺฉิตํตฺยาทินา อิทํ ทสฺเสติ-‘‘น วตฺถุโต กิญฺจิ กรณํ นาม อตฺถิ, วจนิจฺฉาวเสน ปน ปสิทฺธกรณานมฺปิ ผรสุอาทีนํ ‘ผรสุ ฉินฺทติ, ผรสุมฺหิ ฉินฺทตี’ติ กตฺตุอธิกรณตฺตสฺสปิ, ปสิทฺธาธิกรณานมฺปิ ตทนุตฺตาทิวิเสสสมฺภเว ถาลฺยา ปจตี’ติ กรณตฺตสฺสปิ ทสฺสนโต วจนิจฺฉาโตเยว กรณํ การกํ วิญฺเญยฺย’’นฺติ, ตญฺจ ทุวิธนฺติ อาห-‘ทฺวิธา โหตี’ติอาทิ, ตตฺถ อสินา ฉินฺทตีติ พาหฺยํ, จกฺขุนา ปสฺสตีตฺยพฺภนฺตรํ. กิริยานิมิตฺตตฺตา การกนฺติ อิมินา การกสทฺทสฺส นิมิตฺตปริยายตฺตมาห. ปกติ ยาภิรูโปจฺจาโท [Pg.94] กิริยายาวิชฺชมานตฺตา สมฺพนฺธมตฺตํ วิญฺญายตีติ สมฺพนฺธลกฺขณา ฉฏฺฐี สิยา, สเมน ธาวตีตฺยาโท ตุ กิริยาย วิชฺชมานตฺเตปิ กมฺมตฺตํ วตฺตุมิจฺฉิตนฺติ ทุติยา สิยา, สมํ ธาวติ วิสมํ ธาวตีตฺยตฺโถ, ตถา ทฺวิโทเณนาติ ทฺเวโทเณ กิณาตีตฺยตฺโถ, ปญฺจเกนาติ ปญฺจ ปริมาณสฺส ปญฺจโก ปญฺจกํ วคฺคํ กตฺวา ปสโว กิณาติ ปญฺจปญฺจ กตฺวา กิณาตีตฺยตฺโถติ วาตฺติกกาเรน ‘ตติยา วิธานาโยปสงฺขฺยานํ’กตํ, ตํ ทสฺเสตุมาห- ‘ปกติอาทีหี’ติอาทิ, ยตฺเถสํกรณภาโวติ ยสฺสํ กิริยายเม สมฺปกตฺยาทีนํ กรณตฺตํ, ตํ กิริยํ กถยตีติ สมฺพนฺโธ, สพฺพสฺเสว ปทตฺถสฺส สตฺตาพฺยภิจารโต อาห-‘ภู’อิจฺจาทิ, ปกติยาภิรูโปติ สภาเวนายมภิรูโป ภวติ, น ตุ วตฺถาลงฺการาทิเนตฺยตฺโถ, กโรติสฺส คมฺมมานตฺเต ปน ปกติยาภิรูโป กโตติอาทิ, ตทา กตฺตริเยว ตติยา, ยํ ยสฺมา อญฺญโคตฺโต โคตโม น โหติ อโตจ โคตโม ภวตีติ สมฺพนฺโธ, นนุจ ทฺวิโทณ ปญฺจกา กยมฺปฏิจฺจ กมฺมภูตา โหนฺติ ทฺวิโทณาทินา เกยตฺตา ตโต กิมุจฺจเต‘กยมฺปฏิจฺจ ทฺวิโทณปญฺจกา กรณานิ ภวนฺตี’ตฺยา สงฺกียาห-‘ตถาหิ’จฺจาทิ, อิทํ วุตฺตํ โหติ-‘‘ทฺวิโทณาทิสทฺเทน หิ น คยฺหุปคํ วตฺถุมุจฺจติ, เตหิ ปน ทฺวิโทณาทฺยตฺถํ มูลํ ตาทตฺถิยา ภิหิตนฺติ น วุตฺตโทสาวสโร’’ติ.

ในที่นั้น ท่านแสดงเนื้อความนี้ด้วยคำว่า 'สิ่งที่ประสงค์จะกล่าว' เป็นต้นว่า 'โดยสภาวะของวัตถุแล้ว ไม่มีสิ่งใดชื่อว่าเป็นกรณะเลย แต่ด้วยอำนาจความประสงค์จะกล่าว แม้เครื่องมือที่รู้จักกันดี เช่น ขวาน เป็นต้น ก็ปรากฏความเป็นกัตตาและอธิกรณะได้ในประโยคว่า "ขวานตัด" (pharasu chindati) และ "ตัดในขวาน" (pharasumhi chindati) และแม้ที่ตั้ง (อธิกรณะ) ที่รู้จักกันดี เมื่อมีความพิเศษคือไม่ได้กล่าวถึงเป็นต้น ก็ปรากฏความเป็นกรณะได้ในประโยคว่า "หุงด้วยหม้อ" (thālyā pacati) ดังนั้น พึงทราบว่ากรณะการกมีได้เพราะความประสงค์จะกล่าวเท่านั้น' และท่านกล่าวว่า 'กรณะนั้นมี ๒ อย่าง' เป็นต้นว่า 'มี ๒ ประการ' ใน ๒ ประการนั้น 'ตัดด้วยดาบ' เป็นภายนอก, 'เห็นด้วยตา' เป็นภายใน. ด้วยคำว่า 'เพราะเป็นเหตุแห่งกิริยา จึงชื่อว่าการก' นี้ ท่านกล่าวว่าคำว่า 'การก' เป็นไวพจน์ของคำว่า 'นิมิต' (เหตุ). ในประโยคว่า 'เป็นผู้มีรูปงามโดยกำเนิด' (pakatiyā abhirūpo) เป็นต้น เพราะไม่มีกิริยาปรากฏ จึงทราบเพียงความสัมพันธ์เท่านั้น จึงควรเป็นฉัฏฐีวิภัตติที่มีลักษณะเป็นความสัมพันธ์ (สัมพันธลักขณา) แต่ในประโยคว่า 'วิ่งไปในที่ราบ' (samena dhāvati) เป็นต้น แม้มีกิริยาปรากฏ แต่เพราะประสงค์จะกล่าวความเป็นกรรม จึงควรเป็นทุติยาวิภัตติ มีอรรถว่า 'วิ่งไปสู่ที่ราบ วิ่งไปสู่ที่ลุ่มๆ ดอนๆ' (samaṃ dhāvati visamaṃ dhāvati) เช่นเดียวกัน คำว่า 'ด้วย ๒ ทะนาน' (dvidoṇena) มีอรรถว่า 'ซื้อด้วย ๒ ทะนาน' คำว่า 'ด้วยหมวด ๕' (pañcakenā) มีอรรถว่า 'ซื้อสัตว์ทั้งหลายโดยทำให้เป็นหมวด ๕ ตามปริมาณ ๕' หรือมีอรรถว่า 'ซื้อโดยทำให้เป็นหมวดละ ๕' ดังนี้ วารติกการได้กล่าว 'การเพิ่มเติมตติยาวิภัตติเพื่อการกำหนด' (tatiyā vidhānāyopasaṅkhyānaṃ) ไว้ เพื่อแสดงข้อความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยปกติเป็นต้น' เป็นต้นว่า 'ความเป็นกรณะของปกติเป็นต้นเหล่านี้มีอยู่ในกิริยาใด' ความสัมพันธ์คือ 'ย่อมกล่าวถึงกิริยานั้น' เพราะสภาวะของเนื้อความแห่งบททั้งปวงไม่คลาดเคลื่อนจากความมีอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า 'ภู' เป็นต้น 'เป็นผู้มีรูปงามโดยกำเนิด' หมายความว่า 'ผู้นี้เป็นผู้มีรูปงามโดยสภาวะ ไม่ใช่เพราะเครื่องแต่งกายหรือเครื่องประดับ' เป็นต้น แต่เมื่อกิริยาว่า 'กระทำ' (karoti) ถูกเข้าใจ (แต่ไม่ได้ระบุไว้) เช่น 'เป็นผู้มีรูปงามโดยกำเนิดที่ถูกสร้างมา' (pakatiyā abhirūpo kato) เป็นต้น ในขณะนั้น ตติยาวิภัตติย่อมเป็นของกัตตาเท่านั้น 'สิ่งใด เพราะเหตุที่โคตมะไม่ใช่โคตรอื่น แต่เป็นโคตมะ' เป็นความสัมพันธ์ ก็เมื่อสงสัยว่า '๒ ทะนานและหมวด ๕ ย่อมเป็นกรรมเพราะอาศัยการซื้อ เพราะเป็นสิ่งที่ถูกซื้อด้วย ๒ ทะนานเป็นต้น เหตุใดจึงกล่าวว่า '๒ ทะนานและหมวด ๕ เป็นกรณะเพราะอาศัยการซื้อ' ท่านจึงกล่าวว่า 'จริงอย่างนั้น' เป็นต้น สิ่งนี้ถูกกล่าวไว้ว่า 'เพราะด้วยศัพท์ว่า ๒ ทะนานเป็นต้น ไม่ได้กล่าวถึงวัตถุที่พึงถือเอา แต่กล่าวถึงมูลค่าเพื่อประโยชน์แก่ ๒ ทะนานเป็นต้น โดยระบุถึงความเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่วัตถุนั้น ดังนั้น จึงไม่มีโอกาสเกิดข้อบกพร่องตามที่กล่าวมา'

---

๑๗. สห

๑๗. พร้อมด้วย

---

ยถากฺกมมาคมนกิริยาย ถูลตฺตคุเณน โคมนฺตทพฺเพน จ สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ ‘ตํ ยเถ’จฺจาทิมาห, อุทาหรณมตฺตํ ทสฺเสนฺโตปิ อิมินา อธิปฺปาเยนาปิ ทสฺเสตีติ วุตฺตํ ‘สพฺพตฺเถว วา’ติอาทิ, ปุตฺเตน สหาคโตติอาทีสุ อาคมนาทิกิริยมฺปฏิจฺจ ทฺเว กตฺตาโร ปธานาปฺปธานวเสน, เตสุ ปธาเน การิยสมฺปจฺจยญาเยน วา พหุลํวจเนน วา ปธาเน กตฺตริ ปจฺจโย, อิตเร’กตฺตริ ตติยา’ตฺเยว ตติยา สิทฺธา, ตโต-ยํ วจนารมฺโภ-นตฺถโกติ มญฺญมาโนโจ เทติ ‘นนฺวิ’จฺจาทินา, ตฺเตนาภิธียเต ปิเตติ ปธานกตฺตา, ตุลฺโยปิ กิริยาสมฺพนฺเธ ปิตาปุตฺตานํ ปิตาตฺร ปธานํ สทฺทโจทิตตฺตา, ปุตฺโต-ปฺปธานมสทฺทโจทิตตฺตา[Pg.95], สทฺทพฺยาปาราเปกฺขาย หิ ปธานาปฺปธานาย ววตฺถานํ, ปิตุเรวาตฺราคตาทิสทฺทสามานาธิกรณฺยา อาคมนกิริยา สมฺพนฺโธ สทฺเทโนจฺจเต, เนตรสฺส สทฺทสตฺติสภาวโต, ตถา วิธา หิ สทฺทสฺส สตฺติ ยโต ปิตุเรวาตฺร กิริยา สมฺพนฺธํ สกฺโกติ ปฏิปาเทตุํ, น ปุตฺตสฺส, เอวญฺจาคโตจฺจาโท เอกวจนมุปชฺชเต, อญฺญถา หิ พหุวจนํ สิยา, ‘ปิตา ปุตฺตา อาคตา’ติ. (ยทิ) วุตฺตนเยน ตติยา สิทฺธา ‘สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นิยมาย วา วิกปฺปาย วา’ น เจตฺถ นิยโม, นาปิ วิกปฺโป, ตโต กิมเนน โยเคนา ตฺยาสเยนาห-‘อปฺปธาเนเยว’จฺจาทิ. นยิทเมวมิจฺจาทิ ปริหาโร. สหภาวมตฺตํ วตฺตุมิฏฺฐํ วาติ โยชนา, สามตฺถิยาติ เภทาธิฏฺฐานตฺตา สหตฺถโยคสฺส ปุตฺตสฺสาปิ กิริยาภิสมฺพนฺโธ วิญฺญายติ กถมญฺญถา สหตฺถโยโค สิยาติ อิมินา อตฺถ พเลน. อตฺถคฺคหณนฺติ สุตฺเต ‘‘สหตฺเถเน’’ติ อตฺถคฺคหณํ. ปริยายตฺถนฺติ ปริโต อยนฺติ อวคจฺฉนฺติ อตฺถมเนเนติ ปริยาโย อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺสาติ วิคฺคโห, เอตฺถ จ ปริยายตฺถเมวาติ นาวธารณํ, อโตเยว วินาปิ สหสทฺทปฺปโยคํ ตปฺปริยายปฺปโยคํ วา สหตฺเถน โยเค วิธานโต อสตฺยปิ สหาทิสทฺทปฺปโยเค ยตฺถ ตทตฺโถ คมฺยเต ตตฺถาปิ ภวตฺเยว ตติยา… คมฺยมาเนน สหตฺเถน โยคา, ยถา‘‘สฺยาทิ สฺยาเน’’ติ. (๓-๑) สห ปริยาเยนาติ สหสทฺทสฺส ปริยายโต. วิเสสานุปาทานโตติ ‘‘สหยุตฺเต-ปฺปธาเน’’ติ (๒-๓-๑๙) ปาณินีย สุตฺเต วิย อปฺปธาเนติ วิเสสสฺสานุปาทานโต.

เพื่อแสดงความสัมพันธ์กับกิริยาการมาตามลำดับ ด้วยคุณคือความหยาบ และด้วยพัสดุอันมีโค ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งนั้น เช่นไร' เป็นต้น แม้เมื่อจะแสดงเพียงตัวอย่าง ท่านก็แสดงด้วยความประสงค์นี้เช่นกัน จึงกล่าวว่า 'หรือในที่ทั้งปวงนั่นเทียว' เป็นต้น ในประโยคว่า 'มาพร้อมกับบุตร' เป็นต้น มีกัตตา ๒ คือกัตตาหลักและกัตตารอง โดยอาศัยกิริยาการมาเป็นต้น ในกัตตาเหล่านั้น ปัจจัย (วิภัตติ) ย่อมลงในกัตตาหลัก โดยนัยคือความเข้าใจในสิ่งที่พึงทำในบทประธาน หรือโดยพหุลาธิการ ส่วนในกัตตาอื่น (กัตตารอง) ตติยาวิภัตติย่อมสำเร็จด้วยคำว่า 'ตติยาวิภัตติในกัตตา' นั่นเอง ดังนั้น ผู้ที่คิดว่า 'การเริ่มต้นคำพูดนี้ไม่มีประโยชน์' จึงคัดค้านว่า 'ไม่ใช่หรือ' เป็นต้น ด้วยคำนั้น 'บิดา' ถูกกล่าวว่าเป็นกัตตาหลัก แม้บิดาและบุตรจะมีความสัมพันธ์กับกิริยาเท่ากัน แต่ในที่นี้บิดาเป็นประธาน (หลัก) เพราะถูกระบุด้วยศัพท์ ส่วนบุตรเป็นอประธาน (รอง) เพราะไม่ได้ถูกระบุด้วยศัพท์ การกำหนดความเป็นประธานและอประธานย่อมขึ้นอยู่กับหน้าที่ของศัพท์ ในที่นี้ ความสัมพันธ์กับกิริยาการมาถูกกล่าวด้วยศัพท์ที่มีวิภัตติเสมอกับคำว่า 'มา' เป็นต้น ของบิดาเท่านั้น ไม่ใช่ของผู้อื่น โดยสภาวะแห่งอำนาจของศัพท์ เพราะอำนาจของศัพท์มีลักษณะเช่นนั้น จึงสามารถแสดงความสัมพันธ์ของกิริยากับบิดาเท่านั้น ไม่ใช่กับบุตร และด้วยเหตุนี้ คำว่า 'มา' (āgato) เป็นต้น จึงเป็นเอกพจน์ มิฉะนั้นแล้ว จะต้องเป็นพหูพจน์ว่า 'บิดาและบุตรมาแล้ว' (pitā puttā āgatā). (ถ้า) ตติยาวิภัตติสำเร็จด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว 'เมื่อสำเร็จแล้ว การเริ่มต้นย่อมเป็นไปเพื่อกำหนด หรือเพื่อเป็นทางเลือก' แต่ในที่นี้ไม่มีการกำหนด และไม่มีการเลือก ดังนั้น ด้วยความประสงค์ว่า 'จะมีประโยชน์อะไรด้วยสูตรนี้' ท่านจึงกล่าวว่า 'ในอประธานนั่นเทียว' เป็นต้น คำแก้คือ 'สิ่งนี้ไม่เป็นเช่นนั้น' เป็นต้น การเชื่อมโยงคือ 'หรือประสงค์จะกล่าวเพียงความเป็นผู้มีอยู่ร่วมกัน' ด้วยอำนาจคือ 'เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความแตกต่าง' ความสัมพันธ์กับกิริยาของบุตรก็ถูกเข้าใจได้ด้วยการประกอบกับอรรถแห่งสหะ มิฉะนั้นแล้ว การประกอบกับอรรถแห่งสหะจะมีได้อย่างไร ด้วยอำนาจแห่งเนื้อความนี้ การลงอรรถ (ในสูตร) คือการลงคำว่า 'ด้วยอรรถแห่งสหะ' (sahatthena) ในสูตร. คำว่า 'เพื่ออรรถคือปริยาย' (pariyāyatthanti) วิเคราะห์ว่า 'ย่อมไป (เข้าใจ) โดยรอบด้วยสิ่งนี้' ชื่อว่าปริยาย, อรรถคือประโยชน์ของปริยายนั้น ชื่อว่าปริยายัตถะ และในที่นี้ ไม่มีการจำกัดว่า 'เพื่ออรรถคือปริยายเท่านั้น' ด้วยเหตุนี้ แม้ไม่มีการใช้ศัพท์ว่า 'สหะ' หรือศัพท์ที่เป็นไวพจน์ของสหะนั้น แต่เมื่อมีการประกอบกับอรรถแห่งสหะตามที่บัญญัติไว้ แม้ไม่มีการใช้ศัพท์ว่า 'สหะ' เป็นต้น ในที่ที่เข้าใจอรรถนั้นได้ ตติยาวิภัตติก็ย่อมมีได้... เพราะมีการประกอบกับอรรถแห่งสหะที่เข้าใจได้ เช่น 'สยาทิ สยาเน' (๓-๑). คำว่า 'ด้วยปริยายแห่งสหะ' คือโดยไวพจน์ของศัพท์ว่า 'สหะ'. คำว่า 'เพราะไม่ได้ระบุลักษณะพิเศษ' คือเพราะไม่ได้ระบุลักษณะพิเศษว่า 'ในอประธาน' เหมือนในสูตรของปาณินีว่า 'สหยุตเต-ปฺปธาเน' (๒-๓-๑๙)

---

๑๘. ลกฺขเณ

๑๘. ในลักษณะ

---

ลกฺขียตฺยเนนาติ ลกฺขณํ สงฺเกโต, กินฺตํ กมณฺฑลุปฺปภุติ, อตฺเถ การิยสฺสาสมฺภวา ตํวาจีหิ วิภตฺตีติ มญฺญมาเนน ยํวิวรณํ กตํ ‘ลกฺขเณ วตฺตมานโต’ติ, ตมุลฺลงฺคิยาตฺถํ วทติ ‘โย อตฺโถ’อิจฺจาทิ, วตฺตมานโตติ วิญฺญายติ… นามสฺมา ปจฺจยวิธานปฺป สงฺคโต, อุปาตฺโตติ คหิโต. กญฺจิปฺปณรมาปนฺนสฺส ลกฺขเณ ตติยา ยถา สิยา ‘รุกฺขมฺปติ วิชฺโชตน’มิจฺจตฺร ลกฺขณมตฺเต มา [Pg.96] ภวีติ ปาณินีเยหิ ‘‘อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ’’ติ (๒-๓-๒๑) อิตฺถมฺภูตคฺคหณํ กตํ, ตมฺมนสิ นิธาย โจทยมาห–‘นนฺวิ’จฺจาทิ, อิตฺถมฺภูตสฺส ลกฺขณนฺติ ฉฏฺฐีสมาโส, อาปนฺนสฺสาติ ภูตสฺส, สามญฺญสฺส เภทโก วิเสโส ปกาโร วุจฺจเต, ตถาหิ ‘ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชกมทฺทกฺขี’ติ มนุสฺสตฺตสามญฺญสฺส ปริพฺพาชกตฺตมฺปกาโร, ตมฺปริพฺพาชโก ปตฺโต, ตสฺส ติทณฺฑกํ ลกฺขณํ. อุปลกฺขณตฺเตติ อิมินา อิตฺถมฺภูตสฺส ลกฺขณตฺตาภาวมาห, อุปลกฺขณนฺติ สงฺเกโต. นยิทมตฺถิจฺจาทิ ปริหาโร, รุกฺขมฺปติ วิชฺโชตนนฺติ เอตฺถ กสฺสจิ อิตฺถมฺภูตสฺสาภาวา อิตฺถมฺภูตคฺคหเณ ปโยชนํ น ทิสฺสติ ตนฺนิวตฺตนโต, รุกฺขมฺปติ วิชฺโชตเตติ เอตฺถตุ อิตฺถมฺภูตสฺส วิชฺชุสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส สพฺภาวา ตติยาปฺปตฺติยํ ตํนิวตฺติยา ยถาวุตฺตํ ญายมนฺตเรน นาญฺญํ กิญฺจิ ปฏิสรณมตฺถีติ สญฺญาปยมาห-‘อวสฺส’มิจฺจาทิ, อญฺญถาติ เอวมนพฺภุปคมฺม ‘อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ’ติ วจเน กรียมาเน สติ, อิตฺถมฺภูตวาทิโน อุตฺตรมาสงฺกิยาห-‘นจา’ติอาทิ, วตฺตุนฺติ วจนเสโส, โจ-วธารเณ, เนว สกฺกาติ วุตฺตํ โหติ, ทุติยาวิธานสามตฺถิยาติ ‘‘ปติปรีหิ ภาเค จา’’ติ (๒-๙) กสฺมา น สกฺกาติ อาห-‘อตฺถิ’จฺจาทิ, อสติ หิ ปโยชเน สามตฺถิยนฺติ ภาโว. อถ กมณฺฑลุ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ อาโท ตติยา กสฺมา น สิยา ตฺยาห-‘กมณฺฑลุ’อิจฺจาทิ, กมณฺฑลุสฺส เสตสฺส จ อุปลกฺขณ ภาเวนานุปาทานโตติ สมฺพนฺโธ, อิมินา อุปาทาตุโน สวจสิ สตนฺตตมาห, วิสิฏฺฐาวยวาเธยฺเยนาติ ปาณิ กมณฺฑลุนา วิสิฏฺโฐวยโว, ตสฺสาเธยฺโย กมณฺฑลุ เตนาติ อตฺโถ. เยนางฺเคน วิกเตน องฺคิโน วิกาโร ลกฺขียเต ตโต ตติยา ยถาสิยาติ ปเรหิ ‘‘เยนางฺควิกาโร’’ติ (๒-๓-๒๐) อารทฺธํ, ตทาห-‘เยเน’จฺจาทิ, ตตฺถ ยสทฺเทน วิกตาวยโว เหตุตฺเตน นิทฺทิฏฺโฐ องฺคสทฺโท จ สมุทายวจโน อุปาตฺโต เตนาห-‘เยเนจฺจาทิ, นนุจ กาณาทีนํ นิยตคุณีนมภิธายิตฺตา อกฺขิสทฺทสฺส ปโยโค น ยุตฺโต พฺยาวตฺติยาภาวาติ, เนส โทโส, โลกิโย-ยํ สทฺทสฺส โวหาโร, โลกสฺส จ สทฺทปฺปโยเค คุรุลฆุมฺปตฺยทโย นตฺถิ, ตถาหิ โลเกน ‘สีสปาติ’ปิ วุจฺจเต, รุกฺโข [Pg.97] สีสปาติปิ, ยสฺส ตุ ตตฺถาทโร, โส-กฺขิสทฺทํ ปยุชฺชเตว, อถวา สามญฺญุปกฺกเม วิเสโส ปโยคมรหติ, อกฺขิ(นาติ) หิ วุตฺเต สนฺเทโห สิยา ‘กิมสฺส วตฺตุมิจฺฉิต’นฺติ ตโต กาโณติ วุจฺจเต, นากฺขินา นิรูปยติ โสภโนติ, กิญฺจรหิ กาโณติ, อกฺขิกาณมสฺเสตฺยาโท กสฺมา น สิยาติ อาสงฺกิย‘กมณฺฑลุ ปาณิมฺหิ อสฺสา’ตฺยตฺร โย วุตฺโต ปริหาโร, ต เมตฺโถปทิสนฺโต อาห-‘เหฏฺฐา วิย อปฺปสงฺโค’ติ.

สิ่งที่ถูกกำหนดรู้ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ลักขณะ (เครื่องกำหนดรู้) คือเครื่องหมาย, แต่สิ่งนั้นคืออะไร? เช่น กมัณฑลุ (หม้อน้ำ) เป็นต้น, เพราะผลไม่สามารถมีได้ในอรรถนั้น, ผู้ที่เข้าใจว่าวิภัตติเหล่านั้นเป็นคำบอกถึงสิ่งนั้น จึงได้อธิบายไว้ว่า ‘เพราะมีอยู่ในลักขณะ’ (ลักขเณ วัตตมานโต), แต่ (อาจารย์) ได้ก้าวล่วงอรรถนั้นแล้วกล่าวว่า ‘อรรถใด’ เป็นต้น, คำว่า ‘เพราะมีอยู่’ (วัตตมานโต) พึงทราบว่า... เป็นการกำหนดการลงปัจจัยจากนามศัพท์, คำว่า ‘อุปัตตะ’ คือ ถูกถือเอา. เพื่อไม่ให้ตติยาวิภัตติมีได้ในลักขณะล้วนๆ เช่น ‘สายฟ้าแลบไปยังต้นไม้’ (รุกขัง ปติ วิชโชตนัง) ในลักขณะของบุคคลผู้ถึงซึ่งอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง พวกศิษย์ปาณินีจึงได้กำหนดคำว่า ‘อิตถัมภูตลักขณะ’ (2-3-21) โดยถือเอาคำว่า ‘อิตถัมภูตะ’ (ผู้มีอาการอย่างนั้น) เข้ามาด้วย, เมื่อคำนึงถึงข้อนั้น จึงได้ตั้งคำถามว่า ‘ก็มิใช่หรือ’ เป็นต้น, คำว่า ‘อิตถัมภูตัสสะ ลักขณะ’ เป็นฉัฏฐีสมาส, คำว่า ‘อาปันนัสสะ’ คือ ผู้ถึงแล้ว (ภูตัสสะ), ลักษณะพิเศษที่จำแนกความทั่วไปเรียกว่า ‘อาการ’ (ปกาโร), จริงอย่างนั้น ในประโยคว่า ‘เห็นปริพาชกด้วยไม้สามท่อน’ (ติทัณฑเกนะ ปริพพาชกะมัททักขิ) ความเป็นปริพาชกเป็นอาการของความเป็นมนุษย์โดยทั่วไป, ปริพาชกนั้นได้ถึงแล้วซึ่งอาการนั้น, ไม้สามท่อนเป็นลักขณะของเขา. ด้วยคำว่า ‘อุปลักขณัตเต’ นี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีอยู่แห่งความเป็นลักขณะของอิตถัมภูตะ, คำว่า ‘อุปลักขณะ’ คือ เครื่องหมาย (สังเกต). คำว่า ‘นยิทมัตถิ’ เป็นต้น เป็นคำแก้, ในประโยคว่า ‘สายฟ้าแลบไปยังต้นไม้’ นี้ เพราะไม่มีอิตถัมภูตะใดๆ ประโยชน์ในการถือเอาคำว่า ‘อิตถัมภูตะ’ จึงไม่ปรากฏ เพราะเป็นการห้ามสิ่งนั้น, แต่ในประโยคว่า ‘สายฟ้าแลบไปยังต้นไม้’ (รุกขัง ปติ วิชโชตเต) นี้ เพราะมีอรรถคืออิตถัมภูตะอันได้แก่สายฟ้าอยู่ เมื่อตติยาวิภัตติจะตกลงมา การห้ามตติยาวิภัตตินั้น นอกจากนัยที่กล่าวมาแล้ว ก็ไม่มีที่พึ่งอื่นใด จึงกล่าวให้ทราบว่า ‘จำเป็น’ เป็นต้น, คำว่า ‘อัญญถา’ คือ หากไม่ยอมรับเช่นนี้ เมื่อมีการกำหนดคำว่า ‘อิตถัมภูตลักขณะ’ อยู่, จึงได้ตั้งข้อสงสัยถึงคำตอบของผู้กล่าวอิตถัมภูตะว่า ‘และไม่ใช่’ เป็นต้น, คำว่า ‘วัตตุง’ เป็นส่วนที่เหลือของคำพูด, คำว่า ‘จะ’ (ใน นะ จะ) มีอรรถเน้นย้ำ (เอวธารณะ), มีความหมายว่า ‘ไม่สามารถเลย’, ด้วยอำนาจของการบัญญัติทุติยาวิภัตติว่า ‘ปติปะรีหิ ภาเค จะ’ (2-9) ทำไมจึงไม่สามารถ? ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีอยู่’ เป็นต้น, เพราะเมื่อไม่มีประโยชน์ ก็คือมีอำนาจ. อนึ่ง ในประโยคว่า ‘กมัณฑลุมีอยู่ในมือของเขา’ เป็นต้น ทำไมตติยาวิภัตติจึงไม่มี? ท่านจึงกล่าวว่า ‘กมัณฑลุ’ เป็นต้น, ความเชื่อมโยงคือ เพราะไม่ได้ถือเอากมัณฑลุและสีขาวในฐานะเป็นเครื่องหมาย (อุปลักขณะ), ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นอิสระในคำพูดของผู้กล่าว, คำว่า ‘วิสิฏฐาวะยะวาทัยเยนะ’ คือ มือเป็นอวัยวะที่พิเศษด้วยกมัณฑลุ, กมัณฑลุเป็นสิ่งที่ตั้งอยู่บนอวัยวะนั้น ด้วยเหตุนั้น. เพื่อให้ตติยาวิภัตติมีได้จากอวัยวะที่พิการซึ่งเป็นเครื่องหมายของความพิการของเจ้าของอวัยวะ ผู้อื่นจึงได้เริ่มสูตรว่า ‘เยนังควิกาโร’ (2-3-20), ท่านจึงกล่าวคำนั้นว่า ‘เยนะ’ เป็นต้น, ในสูตรนั้น ด้วยศัพท์ว่า ‘ยะ’ ท่านระบุถึงอวัยวะที่พิการโดยความเป็นเหตุ และถือเอาศัพท์ว่า ‘อังคะ’ ซึ่งเป็นคำกล่าวถึงส่วนรวม (สมุทยะ) มาด้วย ท่านจึงกล่าวว่า ‘เยนะ’ เป็นต้น, ก็มิใช่หรือว่า เพราะคำว่า ‘กาณะ’ (ตาบอด) เป็นต้น เป็นคำที่กล่าวถึงผู้มีคุณลักษณะที่แน่นอน การใช้ศัพท์ว่า ‘อักขิ’ (ตา) จึงไม่สมควร เพราะไม่มีความจำเป็นต้องจำแนก? ข้อนี้ไม่ใช่ความผิด, การใช้ศัพท์เป็นไปตามโลกนิยม (โวหารของโลก), และในเรื่องการใช้ศัพท์ของชาวโลก ย่อมไม่มีความเคร่งครัดเรื่องคำหนักคำเบาเป็นต้น, จริงอย่างนั้น ชาวโลกย่อมกล่าวว่า ‘ศีรษะคือภาชนะ’ (สีสปาติ) บ้าง, ‘ต้นไม้คือสีสปา’ (รุกโข สีสปาติ) บ้าง, ส่วนผู้ใดมีความเอื้อเฟื้อในเรื่องนั้น ผู้นั้นย่อมใช้ศัพท์ว่า ‘อักขิ’ (ตา) นั่นเอง, หรืออีกนัยหนึ่ง ในการเริ่มต้นด้วยคำทั่วไป คำพิเศษย่อมควรแก่การใช้, เพราะเมื่อกล่าวว่า ‘ด้วยตา’ (อักขินา) ก็จะเกิดความสงสัยว่า ‘เขาประสงค์จะพูดอะไร?’ จากนั้นจึงกล่าวว่า ‘บอด’ (กาโณ), ไม่ใช่ว่า ‘เขามองดูด้วยตาที่สวยงาม’, แต่ที่แท้คือ ‘บอด’, ในประโยคว่า ‘เขามีตาบอด’ (อักขิกาณมัสสะ) เป็นต้น ทำไมจึงไม่มี? เมื่อตั้งข้อสงสัยเช่นนี้ ท่านจึงแสดงการแก้ปัญหาที่กล่าวไว้ในประโยคว่า ‘กมัณฑลุมีอยู่ในมือของเขา’ นั้นในที่นี้ โดยกล่าวว่า ‘ไม่มีการเกี่ยวข้องเหมือนข้างล่าง’

---

๑๙. เหตุ

๑๙. เหตุ

---

กิสฺมิญฺจิ ผเล ทิฏฺฐสามตฺถิเยตฺเถ เหตุ นิรุฬฺโห. เอกตฺร หิ ทิฏฺฐสามตฺถิโยตฺโถ ตํโยคฺคตาย การิย (ม)กโรนฺโตปิ เหตุ วุจฺจเต สติ สห การินฺยสติ จ วิธุรปฺปจฺจโย ปปา(ต) โต, เตน การิยสฺส พฺยภิจาโร, เตเนวาห- ‘อนิปฺผาทยนฺโตปี’ติ, การเณ ตติยายาภาเว การณมาห- ‘ตกฺกิริยาโยคฺคตามตฺเต’จฺจาทิ.

ในผลบางอย่างที่ปรากฏอำนาจ เหตุในที่นี้ย่อมเป็นที่รู้กัน (นิรุฬหะ), เพราะว่าในที่หนึ่ง อรรถที่มีอำนาจปรากฏอยู่ แม้ไม่กระทำกิจตามความเหมาะสมนั้น ก็เรียกว่าเหตุ เมื่อมีผู้ร่วมกระทำ และเมื่อไม่มีปัจจัยที่ขัดขวาง (วิธุรปัจจัย) เช่น การตก (ปปาตะ), ด้วยเหตุนั้น ผลจึงมีความคลาดเคลื่อน, ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้ไม่ทำให้สำเร็จ’ (อนิปผาทะยันโตปิ), เมื่อไม่มีตติยาวิภัตติในอรรถว่าเหตุ ท่านจึงกล่าวเหตุว่า ‘เพียงแค่ความเหมาะสมในการกระทำนั้น’ เป็นต้น

---

๒๑. คุเณ

๒๑. คุณ

---

อุปาธิ วิเสสนํ, ปรางฺคภูเตติ ปรสฺส พนฺธตฺตา(ทิโน) วิธานา ยางฺคภูเต ชฬตฺตาทิเหตุมฺหีติ อตฺโถ, อิมินา คุณสทฺโท ยมปฺปธานวจโนติ วทติ, ยญฺจาปฺปธานํ ตมฺปรางฺคภูตนฺติ คุเณตีมสฺส ‘ปรางฺคภูเต’ติ อตฺถมาห, ยญฺหิ ปรตฺถมุปาทียเต ตทปฺปธานมนุ วาทรูเปโนปาทียมานตฺตา, ยถา ‘ชฬตฺตา พทฺโธ, รุกฺโข ยํ สีส ปตฺตา, อคฺคิ เอตฺถ ธุมตฺเต’จฺจาทิ, เตเนวาห-‘ปรตฺถรูปาปนฺน’นฺติ, วาวิธานนฺติ ‘‘วิภาสา คุเณ-ถิยํ’’นฺติ (๒-๓-๒๕) เอวํ วิธานํ, อิตฺถิยนฺติอาทินา ปญฺจมีรูปสฺสปิ อภิมตภาวํ ทสฺเสติ, เตเนวาห-‘อุภยตฺถา’ติอาทิ, นนุ ‘โต ปญฺจมฺยา’’ติ (๔-๙๕) สุตฺเตน ตทฺธิตปจฺจยนฺตสฺส กถํ ปญฺจมฺยนฺตตา ตฺยาสงฺกิยาห-‘ปญฺจมินิทฺเทเส’ อิจฺจาทิ, อิมินา สุตฺเตน ปญฺจมิยา วินาติ โยชนา, วา ปญฺจมิยา วิธานโต ตติยารูเปนปิ ภวิตพฺพนฺติ โจทนมนสิ นิธาย ปญฺจมฺยุ ทาหรเณเยว การณํ ตติโยทาหรณสฺส จ ปฐโมทาหรณานุสาเรนานุ มนฺตพฺพตญฺจทสฺเสนฺโต อาห ‘ปญฺจมฺยาเยวิ’จฺจาทิ, อภาเวน สงฺขารนิโรเธนาติ ตติยนฺตรูปานิ.

อุปาธิ คือ วิเสสนะ (บทขยาย), คำว่า ‘ปรังคภูเต’ หมายถึง ในเหตุที่เป็นส่วนประกอบของสิ่งอื่น เพราะมีการบัญญัติถึงการผูกมัดเป็นต้นของผู้อื่น ในเหตุมีความเป็นคนเขลาเป็นต้นที่เป็นส่วนประกอบ, ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวว่าศัพท์ว่า ‘คุณ’ เป็นคำที่กล่าวถึงสิ่งที่ไม่ใช่ประธาน (อัปปธานะ), และสิ่งใดที่ไม่ใช่ประธาน สิ่งนั้นชื่อว่าเป็นส่วนประกอบของสิ่งอื่น (ปรังคภูตะ) ท่านจึงกล่าวอรรถของคำว่า ‘คุณ’ นี้ว่า ‘ปรังคภูเต’, เพราะสิ่งใดที่ถูกนำมาใช้เพื่อประโยชน์ของผู้อื่น สิ่งนั้นย่อมเป็นสิ่งที่ไม่ใช่ประธาน เพราะถูกนำมาใช้ในลักษณะของการกล่าวตาม (อนุวาท), เช่น ‘ถูกผูกมัดเพราะความเป็นคนเขลา’ (ชฬัตตา พัทโธ), ‘ต้นไม้ที่มีใบเหมือนศีรษะ’ (รุกโข ยัง สีสปัตตา), ‘ไฟในที่นี้มีเพราะความเป็นควัน’ (อัคคิ เอตถะ ธูมัตเต) เป็นต้น, ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปรัตถรูปาปันนัง’ (ถึงซึ่งรูปเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น), การบัญญัติด้วยศัพท์ว่า ‘วา’ (บ้าง) คือ การบัญญัติอย่างนี้ว่า ‘วิภาสา คุณเถียัง’ (2-3-25), ด้วยคำว่า ‘อิตถิยัง’ เป็นต้น ท่านแสดงถึงความเป็นที่ต้องการแม้ซึ่งรูปปัญจมีวิภัตติ, ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในทั้งสองอย่าง’ (อุภยัตถา) เป็นต้น, ก็มิใช่หรือว่า ด้วยสูตร ‘โต ปัญจมยา’ (4-95) คำที่ลงท้ายด้วยตัทธิตปัจจัย จะมีความเป็นปัญจมีวิภัตติได้อย่างไร? เมื่อตั้งข้อสงสัยเช่นนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปัญจมีนิทเทเส’ เป็นต้น, ด้วยสูตรนี้ การประกอบความคือ ‘ปราศจากปัญจมีวิภัตติ’, เมื่อคำนึงถึงคำค้านว่า ‘เพราะมีการบัญญัติปัญจมีวิภัตติด้วยศัพท์ว่า วา จึงควรมีรูปตติยาวิภัตติด้วย’ ท่านจึงแสดงเหตุผลในตัวอย่างปัญจมีวิภัตตินั่นเอง และแสดงว่าตัวอย่างตติยาวิภัตติควรอนุโลมตามตัวอย่างแรก โดยกล่าวว่า ‘ปัญจมยาเยวะ’ เป็นต้น, คำว่า ‘อภาเวนะ’ และ ‘สังขารนิโรเธนะ’ เป็นรูปตติยาวิภัตติ

---

๒๒. ฉฏฺฐี

๒๒. ฉัฏฐี

---

สมฺพนฺธวจนิจฺฉาเยเวตฺถ [Pg.98] ฉฏฺฐี สิทฺธาติ อาสงฺกิยาห-‘เหตุมฺหิ’จฺจาทิ, เหตุมาห-‘ตํ โยคฺคตา’ อิจฺจาทิ, สทฺทสตฺติสามตฺถิยาติ สทฺทสตฺติสงฺขาตาย สามตฺถิยา, ตเมว ผุฏยติ ‘ยตฺถ’อิจฺจาทินา, เหตฺวตฺถวาจเกหิ อนฺตเรนาติ สมฺพนฺโธ, สมานาธิกรเณหีติ เหตฺวตฺถสมานาธิกรเณหิ อุทราทีหิ, ตชฺโชตนายาติ เหตฺวตฺถโชตนายาลนฺติ สมฺพนฺโธ, พฺยติเรเกน ตุ เหตฺวตฺถโต ตปฺปวตฺติมาห-‘ยตฺถ ปนิ’จฺจาทิ, เหตฺวตฺเถหิปิจฺจาทินา สามตฺถิยมุปทสฺสิตํ ‘วเส ธมฺมสฺส เหตุโน’ติ ตตฺโถทาหรณํ.

เมื่อตั้งข้อสงสัยว่า ฉัฏฐีวิภัตติสำเร็จได้ในที่นี้ด้วยความประสงค์ที่จะกล่าวถึงความสัมพันธ์เท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในเหตุ’ เป็นต้น ท่านกล่าวเหตุว่า ‘ความเหมาะสมนั้น’ เป็นต้น ด้วยอำนาจของสัททสัตติ (พลังของคำ) คือ ด้วยอำนาจที่เรียกว่าสัททสัตติ ท่านจึงอธิบายสิ่งนั้นให้ชัดเจนด้วยคำว่า ‘ในที่ใด’ เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ ‘โดยปราศจากคำที่แสดงอรรถของเหตุ’ คำว่า ‘สมานาธิกรเณหิ’ คือ ด้วยคำที่มีอธิกรณ์เดียวกันกับอรรถของเหตุ เช่น คำว่า ‘ท้อง’ เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ ‘เพียงพอสำหรับการแสดงอรรถของเหตุ’ แต่โดยการแยกแยะ ท่านกล่าวถึงการเกิดขึ้นของสิ่งนั้นจากอรรถของเหตุว่า ‘ในที่ใดเล่า’ เป็นต้น ด้วยคำว่า ‘เหตุวัตเถหิปิ’ เป็นต้น ได้แสดงอำนาจไว้ ตัวอย่างในที่นั้นคือ ‘วเส ธัมมัสสะ เหตุโน’ (เพราะเหตุแห่งธรรม)

---

๒๓. สพฺพา

๒๓. สัพพา

---

นามภูเตหีติ สพฺพาทีสุ เกจิ เกสญฺจิ ยทิ นามานิ สิยุํ เตหิ, อปฺปธานภูเตหีติ ปิยสพฺพาทีหิ, กิมฺปโยชนนฺติอาโท ปโยชนสทฺโท ‘‘ปโยชนํ การิยเหตูสุ’’ติ นิฆณฺฑุโต เหตุวจโน.

ด้วยคำที่เป็นนาม คือ หากบางคำในคำว่า ‘สัพพะ’ เป็นต้น เป็นนามของบางสิ่ง ก็ด้วยคำเหล่านั้น ด้วยคำที่ไม่ใช่ประธาน คือ ด้วยคำว่า ‘ปิยะสัพพะ’ เป็นต้น คำว่า ‘ประโยชน์’ ในประโยคว่า ‘ประโยชน์อะไร’ เป็นต้น เป็นคำที่แสดงเหตุตามพจนานุกรมว่า ‘ประโยชน์คือเหตุของการงาน’

---

๒๔. จตุ

๒๔. จตุ

---

ยสฺส สเจตนายาเจตนาย วา กสฺสจิ, ปูชานุคฺคหกามตฺต มนฺตเรน สมฺมาปทานํ น สมฺภวตีติ อาห-‘ปูชา’ อิจฺจาทิ, เตนาติ ยถาวุตฺเตนตฺเถน, จาคงฺคนฺติ ททาติโน ทานกิริยาย กมฺเมน สมฺพชฺฌมานญฺจาคการณํ, อิทานิ สมฺปทานลกฺขณํ สปฺปเภทมาวิกาตุกาโม อาห-‘ตทิท’มิจฺจาทิ, นนิรากโรตีตฺย นิรากรณํ, อาราธยตีตฺยาราธนํ, อพฺภนุชานาตีตฺยพฺภนุญฺญํ, เตสํ วเสน, อิธ สมฺปทานนฺติธา วุตฺตํ กถิตํ, เกเตติ อาห-‘รุกฺขยาจกภิกฺขโว’ติ, รุกฺขาทิกํ ตํ สมฺปทานํ วิภาเคน ทสฺเสตุมาห-‘ตตฺถ หิ’จฺจาทิ, อชฺเฌสเนนาราธเนน สมฺปทานํ ภวตีติ สมฺพนฺโธ, อนุมติยา อพฺภนุชาเนน, วิชฺชมาเนปฺยนิรากรเณ ภิกฺขุโน-ธิกมนุมตนฺตฺยธิปฺปาเยนาห-‘โส’ อิจฺจาทิ.

เพราะเหตุที่การให้โดยชอบแก่ผู้ใดผู้หนึ่ง โดยมีเจตนาหรือไม่เจตนาก็ตาม ย่อมไม่สำเร็จได้หากปราศจากความปรารถนาที่จะบูชาหรืออนุเคราะห์ จึงกล่าวว่า 'บูชา' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น คือด้วยอรรถที่กล่าวมาแล้ว คำว่า 'องค์แห่งการสละ' หมายถึง เหตุแห่งการสละที่ผูกพันกับการกระทำอันเป็นการให้ของบุคคลผู้ให้ บัดนี้ เมื่อประสงค์จะเปิดเผยลักษณะแห่งสัมปทานพร้อมด้วยประเภท จึงกล่าวว่า 'สิ่งนี้' เป็นต้น การไม่ปฏิเสธ คือ การไม่ห้าม การอาราธนา คือ การเชื้อเชิญ การอนุญาต คือ การยินยอม ด้วยอำนาจของสิ่งเหล่านั้น ในที่นี้ได้กล่าวถึงสัมปทานไว้ 3 อย่าง ท่านกล่าวว่า 'ภิกษุผู้ขอต้นไม้' เป็นต้น เพื่อแสดงสัมปทานนั้น เช่น ต้นไม้ เป็นต้น โดยการจำแนก จึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น' เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ สัมปทานย่อมมีได้ด้วยการอาราธนา ด้วยการอนุญาต คือ การยินยอม แม้จะมีการไม่ปฏิเสธอยู่ แต่ด้วยความมุ่งหมายที่จะอนุญาตแก่ภิกษุโดยเฉพาะ จึงกล่าวว่า 'เขา' เป็นต้น

---

๒๕. ตาท

๒๕. เช่นนั้น

---

ปโยชนปริยาเย อตฺถสทฺเท สติ อิทนฺติ ปโยชนํ ปรามฏฺฐุํ สกฺกาติ ‘ตสฺเสท’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตสทฺเทเนตฺถ วิกติยาติสมฺพนฺโธ, อตฺถสทฺเทน [Pg.99] ตุ ปกติยา, อตฺถ กถนเมตนฺติ อิมินา วจนิจฺฉาย เมติสฺสํ นตฺถิ สมาโสติ ทีเปติ, วิคฺคเห วาสฺมิมิมสฺมาเยว นิปาตนา สมาโส ทฏฺฐพฺโพ,โส วิกติสงฺขาโต อตฺโถ, ปกติตฺวญฺญปทตฺเถนากฺขิปียเต, ตโต ตทตฺถสทฺทโต, โกยํ ตทตฺถ ภาโว จฺจาห-‘ตทตฺถภาโว นามา’ติอาทิ, นิมิตฺตํ ยูปาทิวิกติ, นิมิตฺตีทารุอาทิปกติ ตสทฺเทนาตฺถสทฺเทน จ คหิตา, เตสํ สมฺพนฺโธ ตทตฺถสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ ตทตฺถภาโว นามาติ อตฺโถ, เหตุ เหตุมนฺตภาวลกฺขโณ สมฺพนฺโธ นามาติ วุตฺตํ โหติ, ปธานาวจฺเฉทคุณสฺมาติ วิธียมานตฺเตน ปธานสฺส ปุริสสฺส อาจฺเฉทกา วิเสสกา คุณา, ยญฺหิ วิธียเต ญาปียเต ตมฺปธาน, มิตรมปฺปธานมนุวชฺชมานตฺตา, ยทา อุปาทียเตติ วตฺวา อุปาทียมานปฺปการํ ทิฏฺฐนฺเตน ผุฏยิตุมาห-‘ยถา’อิจฺจาทิ, ยูโป นิมิตฺตํ ยสฺส ทารุโน ตํ ตถา วุตฺตํ นาญฺญนิมิตฺตนฺติ ยทา นิมิตฺยวจฺเฉทกตฺเตนุปาทียเต ตทา นิมิตฺตสทฺทโตว จตุตฺถี สมฺพนฺโธ, ตโต อญฺญนิมิตฺตโต, นิมิตฺตนิมิตฺตีนํ สมฺพนฺธสฺส อภิมุขภาเวน ตตฺเถว นิมิตฺเต ปวตฺตีติ สมฺพนฺโธ, นิมิตฺตสทฺทโต เหตุตติยาปิ นาสงฺกนียาติ สมฺพนฺโธ, การณมาห-‘นิมิตฺต’ อิจฺจาทิ. อุภยตฺถาติ ยูปาย ปากายาติ อุภยตฺถ.

เมื่อมีคำว่า 'อรรถ' ในความหมายของ 'ประโยชน์' ย่อมสามารถระบุถึงประโยชน์นี้ได้ จึงกล่าวว่า 'ตัสเสทัง' (สิ่งนี้ของเขา) เป็นต้น ในที่นี้ คำว่า 'ตัสสะ' (ของเขา) มีความสัมพันธ์กับวิกติ (สิ่งที่ถูกทำให้เปลี่ยนรูป) ส่วนคำว่า 'อรรถ' มีความสัมพันธ์กับปรกติ (สภาพเดิม) การกล่าวอรรถนี้ ด้วยความประสงค์แห่งคำนี้ ย่อมไม่มีสมาส (การรวมคำ) จึงแสดงว่า หรือในวิคคหะ (การแยกคำ) นี้ พึงเห็นสมาสจากการลงนิบาต (คำช่วย) นี้เอง อรรถนั้นเรียกว่า วิกติ (สิ่งที่ถูกทำให้เปลี่ยนรูป) ส่วนความเป็นปรกติ (สภาพเดิม) ย่อมถูกอ้างถึงด้วยอรรถของบทอื่น จากคำว่า 'ตทัตถะ' (เพื่อสิ่งนั้น) นี้ ความเป็นตทัตถะคืออะไร จึงกล่าวว่า 'ความเป็นตทัตถะชื่อว่า' เป็นต้น นิมิต (เครื่องหมาย) คือ วิกติ (สิ่งที่ถูกทำให้เปลี่ยนรูป) เช่น เสาบูชา เป็นต้น และนิมิตตี (สิ่งที่ถูกทำเครื่องหมาย) คือ ปรกติ (สภาพเดิม) เช่น ไม้ เป็นต้น ย่อมถูกถือเอาด้วยคำว่า 'ตัสสะ' และ 'อรรถ' ความสัมพันธ์ของสิ่งเหล่านั้น คือ ความเป็นตทัตถะชื่อว่า นิมิตแห่งการเป็นไปของคำว่า 'ตทัตถะ' ดังนี้เป็นอรรถ ความสัมพันธ์ที่มีลักษณะเป็นเหตุและผลชื่อว่า เหตุ ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว คุณสมบัติที่จำแนกและพิเศษของบุคคลผู้เป็นประธาน ย่อมถูกบัญญัติว่าเป็นคุณสมบัติที่จำแนกประธาน สิ่งใดถูกบัญญัติหรือถูกทำให้รู้ สิ่งนั้นเป็นประธาน ส่วนสิ่งอื่นที่ไม่เป็นประธาน ย่อมถูกกล่าวตาม เมื่อกล่าวว่า 'เมื่อถูกถือเอา' เพื่อแสดงประเภทที่ถูกถือเอาด้วยตัวอย่าง จึงกล่าวว่า 'เช่น' เป็นต้น เสาบูชาเป็นนิมิตของไม้ใด ไม้นั้นถูกกล่าวเช่นนั้น ไม่ใช่นิมิตอื่น เมื่อถูกถือเอาโดยความเป็นเครื่องจำแนกของนิมิต ความสัมพันธ์จตุตถีวิภัตติย่อมมีจากคำว่า 'นิมิต' เท่านั้น จากนิมิตอื่น ความสัมพันธ์ของนิมิตและนิมิตตี ย่อมเป็นไปในนิมิตนั้นเองโดยความเป็นไปในเบื้องหน้า ความสัมพันธ์คือ ตติยาวิภัตติในความหมายของเหตุจากคำว่า 'นิมิต' ก็ไม่พึงสงสัย ท่านกล่าวเหตุว่า 'นิมิต' เป็นต้น คำว่า 'ในทั้งสองแห่ง' คือ 'เพื่อเสาบูชา' และ 'เพื่อกำแพง' ในทั้งสองแห่ง

---

ปิณิยมานา กึ สทฺทาทิวจนียา ปโร สาทุอาทิโก โย-ตฺโถ โส อญฺโญ กตฺตา ยสฺส โส อญฺญกตฺตุโก-ภิลาโส, อภิลาโส รุจีติ อิมินา ทิตฺยาทฺยเนกตฺถนฺโตปิ รุจิสทฺโท-ภิลาเส รุฬฺโหว คยฺหตีติ วทติ, สา รุจิ อตฺโถ-ภิเธยฺโย เยสํ เภ ตทตฺถา, เตสํ สมฺพนฺธิโน ปิณิยมานสฺส, อิมินา จ กิญฺจาปิ รุจิรยํ ยสฺสุปฺปชฺชเตโย วา ตสฺสา ชนโก, เตสมุภินฺนมฺปิ อตฺถิ, ตถาปิ ยสฺสุปฺปชฺชเต โสว ตสฺสาธิกรณํ, อชนโกปิ โส ตาย สํสตฺโตติ ตสฺเสว ปิณิยมานสฺส สมฺปทานสญฺญา, นตุชนกสฺส ตายาสํสตฺตสฺสาติ ทีเปติ, อิธาติ อิมินา สกฺกเต อุทาหรณานมสมานรูปกํ ทสฺเสติ, อิมินา จ อุทาหรณานมสมาน รูปตฺตเมว [Pg.100] จตุตฺถีวิธาเน การณํ, อญฺญถา ฉฏฺฐีเยว เตหิปิ วิธีเยยฺย การณาสมฺภวา หิ ทีเปติ, อีทิสสฺส ปจฺจุทาหรณ(สฺส) ภาเว การณมาห-‘อนญฺญกตฺตุ กตฺตา-ภิลาสสฺสา’ติ, ปเรสมิทมฺปจฺจุทาหรณมฺภวตุ อิธ กถนฺติ อาห-‘อิหตฺวิ’จฺจาทิ, ตฺวนฺติ อตฺตมตฺเต ปฐมาเยว, สมฺภเว การณนฺตรมาห-‘อถวา’ติอาทิ, นตฺถิ อญฺโญ กตฺตา ยสฺสา สา อนญฺญกตฺตุกา รุจิ, ภาย รุจิยา สมฺพนฺธิโน ปิณิยมานสฺส สมฺปทานสญฺญํ เย ปน อิจฺฉนฺตีติ สมฺพนฺโธ, เย ปน อาหุ จาติสมฺพนฺโธ, อุปฺปชฺชนมุปฺปตฺติ, กสฺส อุปฺปตฺติ, รุจิยา, อุปฺปตฺติยา อาธาโร อุปฺปตฺยาธาโร‘เทวทตฺตาย โรจเต’จฺจาโท เทวทตฺตาทึ อุปลกฺเขตีติ อุปฺปตฺยาธาโรปลกฺขณํ วจนํ, เอตฺถ รุจิยา อุปฺปตฺยาธาโรปลกฺขณเมว วจนนฺติ สาวธารณ มตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ… สพฺเพสํ วากฺยานมวธารณผลตฺตา, เตน ปิณิย มานวจนมภิลาสสฺส อญฺญกตฺตุกตาสนฺทสฺสนปรํ น โหตีติ พฺยวจฺฉินฺนมฺภวติ, เตสํ กจฺจายนสฺส เจหาปิ ปสชฺชตีติ สมฺพนฺโธ, อิหาปีติ ตฺวมิติ เอตฺถาปิ, อญฺญถาสิทฺธตฺตาติ อตฺถมตฺเต ปฐมาย เอว สิทฺธตฺตา, วจนสฺสาติ อุภินฺนมฺปิ จตุตฺถีวิธานวจนสฺส, อติปฺปสงฺโคจาติ ‘‘กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสี’’ติอาโท ตวาติ อนภิมตฏฺฐานปฺปตฺติจ.

คำว่า 'ปิณิยมานะ' (ผู้ที่ถูกทำให้พอใจ) เป็นคำที่ควรกล่าวถึงเสียงเป็นต้นหรือไม่? อรรถอื่น เช่น รส เป็นต้น ที่มีผู้กระทำอื่น ย่อมเป็นความปรารถนาที่มีผู้กระทำอื่น ท่านกล่าวว่า 'ความปรารถนา' คือ 'ความชอบ' ด้วยเหตุนี้ แม้คำว่า 'รุจิ' (ความชอบ) จะมีความหมายหลายอย่าง เช่น การส่องแสง เป็นต้น แต่ก็เป็นที่เข้าใจกันโดยทั่วไปว่าหมายถึง 'ความปรารถนา' เท่านั้น ความชอบนั้นเป็นอรรถที่พึงกล่าวถึงของสิ่งใด สิ่งเหล่านั้นเป็นตทัตถะ (เพื่อสิ่งนั้น) ของปิณิยมานะ (ผู้ที่ถูกทำให้พอใจ) ที่มีความสัมพันธ์กับสิ่งเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้ แม้ความชอบนี้จะเกิดขึ้นแก่ผู้ใด หรือผู้ใดเป็นผู้ให้กำเนิดความชอบนั้น ทั้งสองฝ่ายก็มีอยู่ แต่ผู้ที่ความชอบเกิดขึ้นแก่เขานั่นแหละเป็นที่ตั้งของความชอบนั้น แม้ผู้ไม่ให้กำเนิดความชอบนั้น ก็ยังเกี่ยวข้องกับความชอบนั้น ดังนั้น ปิณิยมานะ (ผู้ที่ถูกทำให้พอใจ) นั้นเองจึงเป็นสัมปทานสัญญา ไม่ใช่ผู้ให้กำเนิดที่ไม่เกี่ยวข้องกับความชอบนั้น ดังนี้จึงแสดง ในที่นี้ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงตัวอย่างที่ไม่เหมือนกันในภาษาสันสกฤต ด้วยเหตุนี้ ความไม่เหมือนกันของตัวอย่างนั่นแหละเป็นเหตุในการบัญญัติจตุตถีวิภัตติ มิฉะนั้นแล้ว ฉัฏฐีวิภัตติก็จะถูกบัญญัติด้วยตัวอย่างเหล่านั้น เพราะเหตุที่ไม่สามารถเป็นเหตุได้ ดังนี้จึงแสดง ท่านกล่าวเหตุในการมีอยู่ของตัวอย่างค้านเช่นนี้ว่า 'เพราะความปรารถนาที่มีผู้กระทำไม่เป็นอื่น' ตัวอย่างค้านนี้จงมีแก่ผู้อื่น ในที่นี้กล่าวอย่างไร จึงกล่าวว่า 'ในที่นี้' เป็นต้น คำว่า 'ตวัง' (ท่าน) เป็นปฐมาวิภัตติในความหมายของตนเองเท่านั้น เมื่อเป็นไปได้ ท่านกล่าวเหตุอื่นว่า 'หรือว่า' เป็นต้น ความชอบใดไม่มีผู้กระทำอื่น ความชอบนั้นเป็นความชอบที่ไม่มีผู้กระทำอื่น ความสัมพันธ์คือ ผู้ใดปรารถนาสัมปทานสัญญาของปิณิยมานะ (ผู้ที่ถูกทำให้พอใจ) ที่มีความสัมพันธ์กับความชอบนั้น และผู้ใดกล่าวว่า ความสัมพันธ์ การเกิดขึ้นคือ อุปปัตติ (การเกิด) การเกิดของอะไร? ของความชอบ ที่ตั้งของการเกิดคือ อุปปัตยาธาร (ที่ตั้งของการเกิด) คำว่า 'เทวทัตตายะ โรจะเต' (เทวทัตชอบ) เป็นต้น ย่อมหมายถึงเทวทัตเป็นต้น ซึ่งเป็นคำที่แสดงถึงที่ตั้งของการเกิด ในที่นี้ พึงเห็นอรรถที่เน้นย้ำว่า คำที่แสดงถึงที่ตั้งของการเกิดของความชอบเท่านั้น... เพราะประโยคทั้งหมดมีผลเป็นการเน้นย้ำ ด้วยเหตุนั้น คำว่า 'ปิณิยมานะ' (ผู้ที่ถูกทำให้พอใจ) จึงไม่เป็นไปเพื่อแสดงความเป็นผู้กระทำอื่นของความปรารถนา ดังนี้จึงถูกตัดขาด ความสัมพันธ์คือ แม้ในที่นี้ก็ยังคงเป็นไปตามคัมภีร์กัจจายนะของท่านเหล่านั้น แม้ในที่นี้ คือในคำว่า 'ตวัง' (ท่าน) นี้ด้วย เพราะสำเร็จด้วยปฐมาวิภัตติในความหมายของตนเองเท่านั้น ของคำ คือของคำที่บัญญัติจตุตถีวิภัตติทั้งสอง และมีการขยายความเกินไป คือ 'กัสสะ วา ตวัง ธัมมัง โรเจสิ' (ท่านชอบธรรมของใคร) เป็นต้น คำว่า 'ตวา' (ของท่าน) ย่อมไปถึงสถานที่ที่ไม่พึงปรารถนา

---

ธาริปฺปโยเคติ ธาริธาตุโน ปโยเค, อุตฺตมีโณ อธมีโณติ ธนิกคเหตูนํ รุฬฺหีตฺยาห-‘อุตฺตมีโณ ธนสามี’ติ, อุตฺตมีณมสฺสาติ อุตฺตมีโณ, ธารยตีติมสฺสตฺถมาห-‘วหตี’ติ, ธาริโตติ ธารํธาตุโต. สุตฺตนฺตเรน (ตํ ตํ) นิยเมน นิยมิตานํ เตสํเตสํ สมฺปทานสญฺญํ วิธาย จตุตฺถี วิหิตา ปเรหิ, ตทาห ‘สิลาฆ หนุฏฺฐาสปาน’มิจฺจาทิ, สพฺพตฺถ โยคสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, ญาเปตุนฺติ สิลาฆาทิเก โพเธตุํ, อิจฺฉิโตติ อติมโต. ตทตฺถวาจีนญฺจ ธาตูนํ สงฺคหณตฺถํ ‘กุธทุหิสฺโสสูยตฺถาน’นฺติ วุตฺตํ, ยมฺปติ โกโปติ อิมินา โกปสฺส วิสยมาห, ยสฺสาติ อิมินา ยํการกนฺติ วุตฺตเมว ปรามสติ, ยสฺสาติ ราชาทิโน, ปุจฺฉตีติ ปุจฺฉิยเต[Pg.101], เตเนว วกฺขติ-‘ยสฺส สมฺพนฺธึ สุภาสุภํ ปุจฺฉติ เนมิตฺติโก’ติ, โยจานุกูลตฺตมฺภ ชตีติ อิมินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘ปติปุพฺพโก อาปุพฺพโกจ สุโณติ อพฺภุปคเม ปฏิชานเนจ วตฺตเต, ยทายมพฺภุปคโม ปตฺถนา ปุพฺพโต ภวติ ตทา ปตฺถนาย กตฺตุ ปตฺถยิตุโน จตุตฺถี รูปมฺภวติ, ยทาตฺวปตฺถตมฺปิ เกวลมานุกูลฺเยน วตฺตมานํทิสฺวา เทยฺยมพฺภุปคจฺฉนฺติ อิทมิทํ โวทสฺสามาติ ตทานุกูลฺเยน ปวตฺตนสงฺขาตาย กิริยาย กตฺตุโน จตุตฺถีรูปมฺภวตี’’ติ, อิมินา จ ปาณินิยวุตฺติการสฺส ชยาทิจฺจสฺสมเต พฺยภิจารมาห, โส หิ ‘‘อพฺภุปคโม นาม ปเรน ปตฺถิตสฺส ภวติ ตตฺถ ปตฺถยิตุเยว จตุตฺถีรูปมฺภวตี’’ติ วทติ, ปุพฺพสฺสากิริยาย โย กตฺตาติ เวทวากฺเยน วิหิตถุติกกรณ สงฺขาตาย อุสฺสาหานุชานนโต ปุพฺพภูตาย กิริยาย โย กตฺตา โหตา โปตา จ, สพฺพตฺถาปิ‘ตสฺสา’ติ อิทํ ‘จตุตฺถียายทภิมตํ รูป’นฺติอิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ, ฉฏฺฐิยา สพฺพพฺยาปิภาวมาลมฺพ เอวนฺติ อติเทโสติ อาห ‘เอวนฺตี’ติอาทิ, รูปสามฺยโต ปน ตาทตฺถิยตฺถสพฺภาวาจ ยถาโยคํ ตาทตฺถฺห จตุตฺถีปิ น วิรุชฺฌติ, วกฺขติ หิ‘ตาทตฺถฺห วจนิจฺฉายนฺตุ ‘อิจฺจาทินา, อิจฺฉิโต ราชา, กมฺม วจนิจฺฉาติ อิมินา วจนิจฺฉาย ปธานตฺตมาห… วจนิจฺฉาภิมุขตฺตา สพฺเพสํ การกานํ, อปฺปจุรปฺปโยคตฺตาติ อพหุปฺปโยคตฺตา, หนุเต อปนยติ, อุปติฏฺฐเต อุปฏฺฐานํ อุปคมนํ กโรติ, ปิหยนฺติ ปตฺเถนฺติ, กุชฺฌ อมริสํ กโรติ, ทุหนาทโย โกปปฺปภวา นานนฺตเรน เต สมฺภวนฺตีติ ทูภาทโยปฺยุทาหฏา ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺเส อปรชฺฌามิ, อิสฺสยนฺติ นสหนฺติ, อารชฺฌติ ปุจฺฉิโต เนมิตฺติโก อุปปริกฺขติ, ภาทตฺถฺหํ วิภาเวติ ‘ยสฺเส’จฺจาทินา, ปริยา โลเจติ อุปปริกฺขติ, กึ ลกฺขโณ-ยมนิยโมจฺจาห-‘นาวสฺส’มิจฺจาทิ, ยาจิตุสฺมาเยว ฉฏฺฐีติ นาวสฺสมยนฺนิยโมติ อตฺโถ, กุโตจฺจาห-‘สมฺพนฺเธ’จฺจาทิ, อญฺญสฺมาปีติ อยาจิตุโตอปิ, ถุติกรณสฺส กตฺตุภูตา โหตาโปตาโร อุสฺสาหนานุชานนานํ กมฺมํ โหตีติ อาห-‘ปจฺจนุปุพฺพสฺส คิณาติสฺส กมฺเม’ติ. โหตุโปตุสทฺเทหิจฺจาทินา [Pg.102] โปตุสทฺทสฺสปิ ฉฏฺฐิรูปํ ทสฺสิตํ, วุตฺติยนฺตุ ‘โหตุ ปติคิณาติ’จฺเจว ปาโฐ ทิสฺสติ, โหตฺเววมฺปิตฺยมฺหากมตฺโรเปกฺขา, อุสฺสาหยตีตฺยตฺเถ คิณาติ อนฺโตคตณฺยตฺโถ. อนาวาโทติ นาวาอนฺนาทิวชฺชิเต. เอตฺถ ปน ตถา ปฏิเสธาภาเวปิ พหุลาธิการโต ‘น ตํ นาวมฺมญฺเญ นตํ อนฺนมฺมญฺเญ’จฺจาทิ ภวติ, อตฺเถว หิ พหุลาธิการโตวา ติปฺปสงฺคาภาโว, ปฐมนฺตํ รูปนฺติ มญฺญมาโนติ ปฐมนฺตํ รูปํ, เอตฺถจ ยทา ติณาทิโตปิ ขิกํสียเต ตทา นินฺทาวคโม, ตตฺถ จ นิโยคโตว นญฺปโยโค ญาถานุป ปตฺติยาติ สปฺปฏิเสธมุทาหฏํ ‘น มญฺญมาโน’ติ, อวธิมฺหิเยว ปญฺจมีติณาติ, นญฺปโยเคว นิโยคโต นินฺทาวคมา ติณนฺติ กมฺเมเยว ทุติยา, อถวา สตีปิ นินฺทาวคเม วจนิจฺฉาโต สวิสเยเยว ทุติยา, สมฺมุติปฺปโยเคติ สมฺมุติสทฺทสฺส ปโยเค, จตุตฺถึ อิจฺฉนฺตีติ มตฺตายาติ เอตฺถ จตุตฺถึ อิจฺฉนฺติ, ปุน รุตฺตตฺเต การณมาห-‘อถ โสติวิชฺชมานตฺตา’ติ, จณฺฑสฺส กุกฺกุรสฺสาติอาทิสุตฺเต ‘‘อถ โส’’ติ ปาฐสฺส วิชฺชมานตฺตา ‘ภิยฺโยโส มตฺตายา’ติ เอตฺถ โสกาโร ปุนรุตฺโตติ อธิปฺปาโย, จคฺคหเณนาติ ‘‘สิลาฆหนุ…เป… สตฺตมฺยตฺเถสุจา’’ติ สุตฺเต จคฺคหเณน, จตุตฺถีภิมตาติ ‘‘นโม โยคาทิสฺวปิจา’’ติ สุตฺเตน.

ในคำว่า ธาริปฺปโยเค หมายถึง ในการประกอบ (ใช้) ธาริธาตุ, ในคำว่า อุตฺตมีโณ อธมีโณ เป็นคำที่ใช้กันทั่วไปสำหรับเจ้าหนี้และลูกหนี้ จึงกล่าวว่า ‘อุตฺตมีโณ’ คือ ‘เจ้าหนี้ (เจ้าของทรัพย์)’ คำว่า อุตฺตมีโณ มาจาก ‘อุตฺตมีณมสฺส’, ท่านกล่าวความหมายของคำว่า ธารยติ นี้ว่า ‘วหติ’ (ย่อมทรงไว้/แบกรับ), คำว่า ธาริโต มาจาก ธารธาตุ. ด้วยสูตรอื่น ท่านกำหนดสัมปทานสัญญาแก่บทนั้นๆ ตามกฎเกณฑ์นั้นๆ แล้วจึงลงจตุตถีวิภัตติในเพราะบทเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สิลาฆ หนุฏฺฐาสปานํ’ เป็นต้น, ในที่ทั้งปวง (เมื่อไม่ได้ลงจตุตถี) ย่อมลงฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ (โยคสัมพันธ), คำว่า ญาเปตุง หมายถึง เพื่อให้รู้ (ความหมายของ) ธาตุมีสิลาฆธาตุเป็นต้น, คำว่า อิจฺฉิโต หมายถึง ผู้ที่ถูกปรารถนา (หรือผู้ที่ถูกยกย่อง). และเพื่อสงเคราะห์ธาตุที่มีความหมายเช่นนั้น จึงกล่าวว่า ‘กุธทุหิสฺสสูยตฺถานํ’, ด้วยคำว่า ยํ ปติ โกโป นี้ ท่านกล่าวถึงวิสัย (เป้าหมาย) ของความโกรธ, ด้วยคำว่า ยสฺส นี้ ท่านอ้างถึงการก (kāraka) ที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง, คำว่า ยสฺส หมายถึง ของพระราชาเป็นต้น, คำว่า ปุจฺฉติ หมายถึง ถูกถาม, ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘โหราจารย์ย่อมถามถึงส่วนที่เกี่ยวข้อง (สัมพันธี) คือความดีและความชั่วของบุคคลใด’, ด้วยคำว่า โย จานุกูลตฺตมฺภ ชาติ นี้ ท่านแสดงสิ่งนี้ว่า ‘สุโณติธาตุ ที่มี ปฏิ-อุปสรรค และ อา-อุปสรรค นำหน้า ย่อมใช้ในความหมายว่า ยอมรับ และ รับปาก, เมื่อการยอมรับนี้เกิดขึ้นจากการขอ (ปรารถนา) มาก่อน จตุตถีวิภัตติย่อมมีแก่กัตตา (ผู้กระทำ) ของการปรารถนา (คือผู้ขอ), แต่เมื่อเห็นว่าสิ่งที่ไม่ถูกขอก็เป็นไปตามความอนุเคราะห์เท่านั้น แล้วยอมรับว่าจะให้สิ่งนั้นๆ จตุตถีวิภัตติย่อมมีแก่กัตตาของการกระทำที่ชื่อว่าการเป็นไปตามความอนุเคราะห์’, ด้วยสิ่งนี้ ท่านกล่าวถึงความคลาดเคลื่อน (ความไม่แน่นอน) แห่งมติของพระชัยาทิตย์ ผู้แต่งวุตติแห่งปาณินิ เพราะท่านกล่าวว่า ‘การยอมรับย่อมมีแก่สิ่งที่ผู้อื่นปรารถนา ในการยอมรับนั้น จตุตถีวิภัตติย่อมมีแก่ผู้ปรารถนาเท่านั้น’, ผู้ใดเป็นกัตตาของการกระทำที่มีอยู่ในก่อน คือเป็นกัตตาของการกระทำอันได้แก่การอนุญาตด้วยความอุตสาหะ ซึ่งเรียกว่าการทำสดุดีที่กำหนดไว้ด้วยข้อความในพระเวท ผู้นั้นคือโหตาและโปตา, ในที่ทั้งปวง คำว่า ตสฺสา นี้ ควรเชื่อมโยงกับคำว่า ‘รูปที่ต้องการแห่งจตุตถีวิภัตติ’, ท่านอาศัยความเป็นไปได้ทั่วไปของฉัฏฐีวิภัตติ จึงกล่าวคำว่า เอวนฺติ เป็นต้น เพื่อเป็นการอติเทศ, แต่เพราะความที่รูปเสมอกัน และเพราะมีความหมายแห่งตาทัตถยะ (เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น) อยู่ด้วย จตุตถีวิภัตติในความหมายแห่งตาทัตถยะจึงไม่ขัดแย้งตามสมควร, เพราะท่านจะกล่าวว่า ‘ตาทตฺถว จนิจฺฉายํตุ’ เป็นต้น, พระราชาผู้เป็นที่ปรารถนา, ด้วยคำว่า กมฺม วจนิจฺฉา นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นประธานแห่งความประสงค์จะกล่าว (วิวกฺษา)... เพราะการกทั้งปวงมุ่งหน้าไปสู่ความประสงค์จะกล่าว, คำว่า อปฺปจูรปฺปโยคตฺตา หมายถึง เพราะมีการใช้ไม่มาก, หนุเต หมายถึง ย่อมนำไปปราศ (ขจัดออก), อุปติฏฺฐเต หมายถึง ย่อมทำการเข้าไปหา คือการเข้าไปใกล้, ปิหยนฺติ หมายถึง ย่อมปรารถนา, กุชฺฌะ หมายถึง ย่อมทำความไม่พอใจ (โกรธ), ธาตุมีทุหธาตุเป็นต้น มีความโกรธเป็นต้นเหตุ ธาตุเหล่านั้นย่อมมีได้เพราะความโกรธนั้นเป็นปัจจัยใกล้ชิด ท่านจึงยกตัวอย่างธาตุมีทูภธาตุเป็นต้น, ในคำว่า ‘พฺยญฺเญ ทีฆรสฺสา’ (1-33) ข้าพเจ้าทำผิดในสระสั้น, อิสฺสยนฺติ หมายถึง ไม่ยอมอดทน (ริษยา), อารชฺฌติ หมายถึง โหราจารย์ผู้ถูกถามย่อมพิจารณา, ท่านแสดงความหมายแห่ง ภา-ธาตุ ด้วยคำว่า ยสฺส เป็นต้น, ปริยาโลเจติ หมายถึง พิจารณาโดยรอบ, ท่านกล่าวว่า กิํ ลกฺขโณ-ยมะนิยโม เป็นต้น ว่า นาวสฺสํ เป็นต้น ความหมายคือ กฎนี้ไม่แน่นอนเสมอไป, ท่านกล่าวว่า กุโตจฺจาหะ เป็นต้น ว่า สมฺพนฺเธ เป็นต้น, คำว่า อญฺญสฺมาปิ หมายถึง แม้จากผู้ที่ไม่ได้ถูกขอ, โหตาและโปตาผู้เป็นกัตตาของการทำสดุดี ย่อมเป็นกรรมของการอนุญาตด้วยความอุตสาหะ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในกรรมของ คิณาติ ธาตุ ที่มี ปจฺจ และ อนุ อุปสรรค นำหน้า’, ท่านแสดงรูปฉัฏฐีแห่ง โปตุ-ศัพท์ ด้วยคำว่า โหตุโปตุสทฺเทหิ เป็นต้น, แต่ในวุตติ ปรากฏบทว่า ‘โหตุ ปฏิคิณาติ’ เท่านั้น, ในคำว่า โหตฺเววมฺปิ นี้ เป็นความเพิกเฉยของเราในที่นี้, คิณาติ-ธาตุ ในความหมายว่า ย่อมให้อุตสาหะ มี ณย-ปัจจัย อยู่ภายใน, อนาวาโท หมายถึง เว้นจากเรือและอาหารเป็นต้น. ในที่นี้ แม้จะไม่มีการปฏิเสธเช่นนั้น แต่ด้วยอำนาจแห่งพหุลาธิการ จึงมีรูปเป็น ‘น ตํ นาวมฺมญฺเญ, น ตํ อนฺนมฺมญฺเญ’ เป็นต้น, เพราะด้วยอำนาจแห่งพหุลาธิการ หรือเพราะไม่มีการกล่าวเกินขอบเขต (ทิปฺปสฺสํ), รูปที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด โดยสำคัญว่าเป็นรูปที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด, และในที่นี้ เมื่อดูหมิ่นแม้ซึ่งหญ้าเป็นต้น ย่อมทราบถึงการนินทา (ดูหมิ่น), และการใช้ นญฺ-นิปาต ในที่นั้น เป็นไปโดยบังคับ เพราะไม่อาจทราบความหมายได้หากไม่มี (นญฺ) ท่านจึงยกตัวอย่างที่มีการปฏิเสธว่า ‘น มญฺญมาโน’, ปัญจมีวิภัตติในคำว่า ติณา ใช้ในความหมายแห่งเขตแดน (อวธิ) เท่านั้น, เมื่อมีการใช้ นญฺ-นิปาต เพราะทราบถึงการนินทาโดยบังคับ ทุติยาวิภัตติในคำว่า ติณํ จึงใช้ในความหมายแห่งกรรมเท่านั้น หรือแม้เมื่อทราบถึงการนินทา ทุติยาวิภัตติก็ย่อมมีในวิสัยของตนตามความประสงค์จะกล่าว, ในคำว่า สมฺมุตฺติปฺปโยเค หมายถึง ในการประกอบ (ใช้) สมฺมุตฺติ-ศัพท์, ในคำว่า มตฺตายา นี้ ท่านทั้งหลายย่อมปรารถนาจตุตถีวิภัตติ, ท่านกล่าวถึงเหตุผลในการกล่าวซ้ำว่า ‘อถ โสติ วิชฺชมานตฺตา’, เพราะมีบทว่า ‘อถ โส’ ปรากฏอยู่ในสูตรว่า ‘จณฺฑสฺส กุกฺกุรสฺส’ เป็นต้น อธิบายว่า ส-อักษร (โส) ในคำว่า ‘ภิยฺโยโส มตฺตายา’ นี้ เป็นการกล่าวซ้ำ, ด้วยการถือเอา จ-ศัพท์ ในสูตรว่า ‘สิลาฆหนุ... สตฺตมฺยตฺเถสุ จ’ จตุตถีวิภัตติจึงเป็นที่ต้องการด้วยสูตรว่า ‘นโม โยคาทิสฺวปิ จ’

---

๒๖. ปญฺจ

๒๖. ห้า

---

อวธียเต วิสิลิสฺสเต เอตสฺมาตฺยวธิ, อวปุพฺพาย ธาธาตุโต อวธิมฺหิ‘‘ทาธาตฺวี’’ติ (๕-๔๕) อิ.

อวธิ (avadhi) คือสิ่งที่ถูกแยกออก หรือหลุดออกไปจากสิ่งนี้ (อวธิ) มาจาก ธา ธาตุ มี อวะ อุปสรรคอยู่หน้า ในอรรถอวธิ (ขอบเขต) ลง อิ ปัจจัย ด้วยสูตร “ทาทาตฺวี” (5-45)

---

ยโต-วธียเต กิญฺจิ, กฺริยาปุพฺพํ กุโตจิปิ;

จลญฺจาจลมญฺญญฺจ, ตํ วทนฺตฺย วธิมฺพุธา.

สิ่งใดสิ่งหนึ่งถูกแยกออกไปจากที่ใด หรือจากการกระทำใดๆ ในกาลก่อน ทั้งสิ่งที่เคลื่อนไหวได้และเคลื่อนไหวไม่ได้ บัณฑิตทั้งหลายเรียกที่นั้นว่า อวธิ (ขอบเขต)

---

เอตฺถายมตฺโถ ‘‘ยโตกุโตจิปิ อตฺโถ กิญฺจิ วตฺถุอวธียเต สํโยคสฺส วา กิริยานิมิตฺตํ คมนทานาทิกิริยาปุพฺพํ วิสิลิสฺสเต สยํ วา อเปติ อญฺเญน วา วิสุํ กรียเต, ตเมวํวิธํ จลญฺจา จลญฺจ วิสิเลสปริจฺเฉทภูตํ ปทตฺถมวธึ วทนฺติ พุธา ตพฺพิทุโน’’ติ, ตํ ยถา ธาวตาสฺสา ปุริโส ปตติ, ปุริสํ ปาเตติ วา, รุกฺขา ปณฺณํ [Pg.103] ปตติ, ปณฺณํ ปาเตติ วาติ, โสจ ติธาปฺยุจฺจเต วิสยเภเทน, ยถา–

ในที่นี้มีเนื้อความว่า 'เนื้อความหรือวัตถุใดๆ ถูกกำหนดเป็นขอบเขตจากที่ใดๆ ก็ตาม หรือถูกแยกออกโดยมีกิริยา เช่น การไปและการให้เป็นต้น เป็นเหตุแห่งความเกี่ยวข้อง หรือหลีกไปเอง หรือถูกผู้อื่นทำให้แยกออกไป บัณฑิตผู้รู้ในเรื่องนั้นๆ เรียกเนื้อความแห่งบทที่เป็นขอบเขตแห่งการแยกออก ทั้งที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหวเช่นนั้นว่า อวธิ' ตัวอย่างเช่น บุรุษตกจากม้าที่กำลังวิ่ง หรือ (ม้า) ทำให้บุรุษตก, ใบไม้ร่วงจากต้นไม้ หรือ (ต้นไม้) ทำให้ใบไม้ร่วง และอวธินั้นถูกกล่าวไว้ ๓ ประการ โดยความต่างแห่งวิสัย ดังนี้—

---

นิทฺทิฏฺฐวิสโย โกจิ, อุปาตฺตวิสโย ตถา;

อนุเมยฺยวิสโย จาติ, ติธาวธิ สมีริโตติ.

อวธิบางอย่างมีวิสัยที่ระบุไว้, บางอย่างมีวิสัยที่ถือเอา, และบางอย่างมีวิสัยที่พึงอนุมาน, อวธิถูกกล่าวไว้ ๓ ประการ ดังนี้

---

ตตฺถ นิทฺทิฏฺฐา วจโนปนีตา กิริยา วิสโย ยตฺถ โส นิทฺทิฏฺฐ วิสโย วธิ, ยถา-‘คามสฺมา อาคโต’ติ, อุปาตฺตาชฺฌาหฏา กิริยา วิสโย ยตฺถ โส อุปาตฺตวิสโย, ยถา-‘วลาหกา วิชฺโชตเต’ติ, วลาหกา นิกฺขมฺม วิชฺโชภเตติ อตฺโถ, อนุเมยฺยา กิริยา วิสโย ยตฺถ โส อนุเมยฺยวิสโย, ยถา‘มาถุรา ปาฏลิปุตฺตเกหิ อภิรูปตรา’ติ, เอตฺถ อภิรูปคุเณน อุกฺกํสนมนุเมยฺยํ, อโตเยเวตฺถายเมว สญฺญา ปริปฺผุฏา วิญฺญายตีติ น กาจิทิห สญฺญา ปริภาสียเต พฺยาโมหการิณี, อถาวธิสฺมาติ วุจฺจมาเน ‘ปทตฺถาวธิสฺมา’ติ กุโต-วสียเต เยเนวํ วิวรณํ กตนฺตฺยาสงฺกิยาห-ปทาน’มิจฺจาทิ. ยถา คามสฺมาติอาทินา อิทํ ทีเปติ ‘‘น เกวลํ กายสํสคฺคปุพฺพโกว วิสิเลโส, กิญฺจรหิ พุทฺธิสํสคฺคปุพฺพโกปิ, อตฺถิ เจห พุทฺธิสํสคฺค ปุพฺพโก, ตถาหิ โจเรหิ ภายติตฺยาโท โย (ภย)เปกฺขณ สีโล ภวติ, โส ยทิ มํ โจรา ปสฺเสยฺยุํ, ธุวํ เม มรณนฺติ วิจาเรนฺโต เต พุทฺธิยา ปปฺโปติ ปปฺปุยฺย จ ตโต นิวตฺตเต, ตถา โจเรหิ ตายติตฺยาโท โย เอกสฺส มิตฺโต ภวติ โส ยทฺเยตํ โจรา ปสฺเสยฺยุํ ธุวมสฺส มรณนฺติ ปสฺสนฺโต เต พุทฺธิยา ปตฺวา ตโต นิวตฺตยตีตฺยวธิตฺตา อวธิสฺมาว สพฺพตฺถ ปญฺจมี’’ติ, ปเรหิ ปน เอตาทิเสสุ สพฺพตฺถ ปฏิปตฺตุวิเสสานุคฺคหาย สุตฺเตเหว ปปญฺโจ กโต, อิธ ปน สามญฺญวจเนเนว สิทฺธตฺตา ตทนุคฺคหาย อุทาหรเณเหว ปปญฺจิตํ, ภีติภายนตฺถานนฺติ ภีติ ตายนานํ อตฺโถ เยสํ เต ภีติตายนตฺถา เตสนฺติ อตฺโถ, นนุ ภีตฺยตฺถานํ ปโยเค ภยเหตุ สมฺภวติ นตุ ตายนตฺถานนฺติ, เนส โทโส, ตายนญฺหิ รกฺขนมุจฺจเต ตญฺจ ภยเหตุโต เวตฺยาห-‘โย [Pg.104] ภยเหตุ’ติอาทิ, อิมินา จ ‘‘ภีตฺยตฺถานํ ภยเหตุ’’ติ (๑-๔-๒๕) ปาณินิยานมปาทานสญฺญา สุตฺตมฺปฏิกฺขิปติ, ตโตติ ภยเหตุโต, เตสนฺติ ภยตายนานํ, ภยมนิฏฺฐปาตสงฺกา, อุตฺตาโสตฺยตฺโถ, ตายน มนิฏฺฐปาตโต ปริรกฺขนํ, ยถา ทสฺสนํ โหนฺเตวาตีมินา วจนิจฺฉาเยว ปธานตฺตมาห, โก หิ โลกิยํ วจนิจฺฉมติวตฺติตุํ สกฺโกติ, ตถาหิ สพฺเพว ทพฺพาทโย สพฺพการกสตฺติยุตฺตาว, ตตฺถายํ การกวิภาโค วจนิจฺฉาวเสเนว, ตํ ยถา ‘วลาหโก วิชฺโชตเต, วลาหเกน วิชฺโชตเต, วลาหเก วิชฺโชตเต’ติ. ปราปุพฺพสฺสาติอาทินา ‘‘ปราชิสฺสาสยฺโห’’ติ (๑-๔-๒๖) สญฺญาสุตฺตํ ปจฺจกฺขาติ, อสยฺโห อตฺโถติ สหิตุํ อภิภวิตุมสมตฺโถ อตฺโถ, อชฺเฌนสกาสาอิจฺจาทินา อุทาหรณตฺถมาจิกฺขติ, นนุเจวมตฺถํ วทตา ยญฺญทตฺตสฺสาสยฺหตฺตํ วุตฺตํ, ตํ กถํ อชฺฌยนสฺสาสยฺหตฺตํ, เยนาสยฺหตฺตสฺสาวธิตฺตํ ปฏิปาทยติ ตฺยาสงฺกิยาห-‘ยญฺญทตฺตานภิภโว’จฺจาทิ, อสยฺโหตีมสฺส ปจฺจุทาหรณํ ปฏิปาทยติ ‘โย ปนิ’จฺจาทิ. ‘‘วารณตฺถานมิจฺฉิโต’’ติ (๑-๔-๒๗) สุตฺติตํ, ตทาห ‘วารณตฺถาน’มิจฺจาทิ, วารณมตฺโถ เยสํ เต วารณตฺถา, อวธิมตฺตวจนิจฺฉายนฺติ วิเสสโต วิธานมนฺตเรนา วธิมตฺต วจนิจฺฉายํ, วิเสสวิธาเนติ อิจฺฉิโตติ วิเสสวิธาเน, จิตฺตสฺสาวธิวจนิจฺฉายมฺปน จิตฺตโต ปาปํ นิวารเยติ ภวติ. ‘‘รกฺขนตฺถานมิจฺฉิต’’นฺติ (๒-๖-๓) สุตฺติตํ, ตทาห-‘รกฺขนตฺถาน’มิจฺจาทิ, เกสญฺจีติ กจฺจายนาทิเก ทสฺเสติ. ‘‘อนฺตรธาเน เยนาทสฺสนมิจฺฉตี’’ติ (๑-๔-๒๘) สญฺญาสุตฺตมารทฺธํ, ตทาห-‘อนฺตรธาเน’จฺจาทิ, อยมุปชฺฌาโย ยทิ มํ ปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ, ทสฺสเน โทสํ ตกฺเกติ ‘นุน’มิจฺจาทินา, เปสนมสกฺการปุพฺพโก นิโยโค, อชฺเฌสนํ สกฺการปุพฺพโก, มญฺญมาโน สิสฺสา อหํ กถนฺนาม พฺยวหิโต ภวามีติ อนฺตรธาเน พฺยวธาน นิมิตฺตํ, เยน อตฺตโน อทสฺสนมิจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ, อนฺตรธาเนติ นิมิตฺตสตฺตมีจายํ, อโต อาห-‘พฺยวธานนิมิตฺต’นฺติ, พฺยวหิโตติ อนฺตรหิโต, มามํ อุปชฺฌาโยตฺยาทินา อุทาหรณตฺถมาห, พฺยวธานตฺถํ พฺยวหิตตฺถํ, ‘‘อนฺตรธาเนติ กึ โจเร น ทิทิกฺขตี’’ติ ปจฺจุทาหฏํ [Pg.105] ปเรหิ, ตมฺปฏิปาทยมาห-‘ยตฺถาทสฺสน’มิจฺจาทิ, โจเร น ทิทิกฺขตี (ตฺย), ตฺร หิ โย โจเร น ทิทิกฺขติ เตหิ อตฺตโน อทสฺสนมิจฺฉตีติ น อนฺตรธานนิมิตฺตํ, กินฺตุปฆาตนิวตฺยตฺถํ, กินฺตุปฆาตนิวตฺติยาติ เอวํ มญฺญเต ‘‘นาตฺรานฺตรธานเม (วาวเสยํ), กินฺตุ ตนฺนิมิตฺโต ปฆาตนิวตฺติปิ, ‘อุปชฺฌายา อนฺตรธายตี’ตฺยตฺร วินาปฺยุปฆาตสมฺภวมนฺตรธานสมฺปาทนเมว สมฺภวตี’’ติ. อิจฺฉติคฺคหณํ กิมตฺถํ อทสฺสนิจฺฉายํ สติ สตฺยปิ ทสฺสเน ยถาสิยา’’ติ วุตฺตํ, (ตํ) ปฏิปาทยมาห-‘อทสฺสนิจฺฉายมฺปนิ’จฺจาทิ, สตีปิ ทสฺสเนติ อุปชฺฌาเยน ทสฺสเน สตีปิ, ตโตติ อุปชฺฌายโต, อวธิรูปตา เอวาติ อุปชฺฌายสฺสาวธิรูปตา เอว. ‘‘อาขฺยาโต ปโยเค’’ติ (๑-๔-๒๙) ปรวจนํ, ตทาห ‘อุปโยเค’จฺจาทิ, นิยมปุพฺพกํ วิชฺชาคหณมุปโยโค ตฺราธิปฺเปโต, อุปโยควจนสามตฺถิยา วิชฺชาคหณตฺถํ สิสฺสวตฺตํ นิยโม, ตโตติ อาขฺยาตุโต. ‘‘ชนิกตฺตุโน ปกตี’’ติ (๑-๔-๓๐) สญฺญาสุตฺตํ กตํ, ตทาห-‘ชนฺยตฺถสฺสา’ติอาทิ, ชนิโน อตฺโถ ชนฺยตฺโถ, กินฺตํ ชนนํ, ตโตติ ชนิกตฺตุเหตุโต, ปกติสทฺเทน การณมตฺตํ คหิตํปเรหิ ‘ปุตฺตา ปโมทา ชายเต’จฺจาโท ปุตฺตาทิโตปิ ยถา สิยา’ติ, ทุวิธํ (หิ) การณํ อุปาทานการณํ สหการิการณญฺจ, ตตฺถ การิเยนาภินฺนเทโส ฆฏสฺส มตฺติกาปิณฺโฑ อุปาทานการณํ, ตสฺเสว ปน ทณฺฑจกฺกาทิ (การิเยน ภินฺนเทโส) สหการิการณํ, เตสูปาทานการณสฺเสห คหเณ’สิงฺคา สโร ชายเต’จฺจตฺเรว สิยา, น ตุ ‘ปุตฺตา ปโมทา ชายเต’จฺจาโท, การกนฺตรวจนิจฺฉายนฺติ เอตฺถ การกนฺตราทิวจนิจฺฉายนฺติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ… เอตฺถนฺตเร สมฺพนฺธ วจนิจฺฉายปิ สมฺภวโต, ตตฺร ติฏฺฐนฺตีติ ตตฺรฏฺฐา, เตสํ, โลโก-นญฺญถาวาที โวหาริกชโน, ตตฺถ ภวา โลกิยา, นวตฺตุ ปฏิพทฺธาติ โลกวจนิจฺฉมุลฺลงฺคิย อหเมว วทามีติ สกชฺฌาสเยน วทนฺโต วตฺตา, ตปฺปฏิพทฺธา น โหตีติ อตฺโถ. ‘‘ปภโว ภวติสฺสา’’ติ (๑-๔-๓๑) สุตฺติตํ, ตทาห-‘ภวติสฺสา’ติอาทิ, ปฐมโต อุปลพฺภตีติ อตฺถกถเนน ชนฺยตฺโถ-ตฺร น สมฺภวตีติ วทติ, นหิ หิมวา คงฺคาย การณํ, สา หิ อญฺเญหิ เอวการเณหิ อุปฺปนฺนา[Pg.106], หิมวติ ตุ เกวลํ ปฐมโต อุปลพฺภติ. ‘‘ชิคุจฺฉาวิรามปมาทตฺถานุมุปสงฺขฺยานํ’’ติ (๑-๔-๒๔วา) วุตฺตํ, ตทาห-‘วิรมณตฺเถ’ตฺยาทิ, ชิคุจฺฉาปมาทตฺถธาตุโยเค ปน กมฺมาธิกรณวจนิจฺฉา ทิสฺสตีติ วุตฺตํ, อวธิวจนิจฺฉาปิ ปน ทิสฺสเก ‘ชิคุจฺฉติ นาหิริโก ปาปา’ติ, ธมฺมา ปมชฺชตีติปิ โหเตว ปฏิเสธาภาวา. ‘‘อญฺญาราทิตรริเต ทิสาสทฺทาญฺจุตฺตรปทาจาหิ ยุตฺเต’’ติ (๒-๓-๒๙) สุตฺติตํ, ตทาห-‘อญฺญสทฺทโยเค’จฺจาทิ, ยโตติ เทวทตฺตาทิโต, ‘‘อญฺญอิตฺยตฺถคฺคหณํ, เตน ปริยายปฺปโยเคปิ ภวตี’’ติ อญฺเญหิ พฺยาขฺยาตตฺตา อาห-‘ภินฺโน เทวทตฺตา’ติ, อาราสทฺทสฺส ทูรตฺถตฺตา อาสวกฺขยโต อารา ทูโร ภวตี(ตฺยตฺโถ อุ) ปาทียเตตฺยาห‘อาราสทฺโท ทูรตฺโถ’ติ, นิทฺทิสฺสมานปฏิโยคีติ ‘เทวทตฺโต สูโร’ติ นิทฺทิสฺสมานสฺส กสฺสจิ โย โส ทุติโย, โส ปฏิโยคี. ทิสาเทสกาลวุตฺตีนํ ทิสาสทฺทตฺเตน ปริคฺคหโต อาห‘ทิสา เทสกาลวาจีนํ โยเค’ติ, ปุพฺเพว สมฺโพธาติอาทีนิ กาลวาจีโยเค อุทาหรณานิ, อญฺจุตฺตรปทอาจอาหิปจฺจยโย เคตฺวิห โนทาหฏํ. ‘‘ปญฺจมีวิธาเน ลฺยปฺโลเป กมฺมนฺยุปสงฺขฺยานํ ‘‘อธิกรเณ โจปสงฺขฺยาน’’มิติ (๒-๓-๒๘-วา) วาตฺติกํ, ตทาห‘ยตฺถ’จฺจาทิ, ลฺยปฺปจฺจยสฺส ยตฺราปฺปโยโค, ตสฺสตฺโถ เจ คมฺยเต, โส ลฺยปฺโลโป, ตฺวาโลโป ลฺยปโลโปตฺยวิเสโส, ปาสาท มารุยฺห เปกฺขติ อาสเน อุปวิสิตฺวา เปกฺขตีติ อิทํ วิสโย ปทสฺสนํ ปุพฺพํ ยสฺสาติ กิริยาวิเสสเน สมาโส, วกฺขมานสพฺพทสฺสเนสุปิ ปาสาทโต-ปกฺกมนเลสสพฺภาวา ปาสาโท (เยวา) วธิรูเปน วตฺตุมิฏฺโฐติ ทสฺเสตุมาห-‘ตถาหิ’จฺจาทิ, อปกฺกมติ ตโต ตํ ทสฺสนนฺติ ตโต ปาสาทโต ตสฺส ทฏฺฐุโน ทสฺสนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อปกฺกมตฺยปยาตีตฺยตฺโถ, อวธิภาโว ปาสาทสฺสาติ วิญฺญายติ, เยสนฺติ เวเสสิกานํ, เต หฺเยวมาจิกฺขนฺติ ‘‘อินฺทฺริเยสุ จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุโคฬกโต-จฺจนฺตสุขุมภาเวน นิกฺขมฺม วิสาลีภวนฺตํ วิสยเทสมุปคมฺม สกลมตฺตนา ทิฏฺฐํ ปสฺสติ รํสิรูเปน, ยถา กาหลา มูเล กิสา อคฺเคมหตี, ตถา ญาณินฺทฺริยานี’’ติ, อธิฏฺฐานเทสนฺติ อินฺทฺริยาธิฏฺฐานภูตํ จกฺขุโคฬกเทสํ, วิสยปฺปวตฺตีติ โคจเร [Pg.107] ปวตฺติ, สนฺตติยาติ อินฺทฺริยปพนฺธสฺส, อธิฏฺฐาน มนินฺทฺริยํ นาปชฺชเตติ สมฺพนฺโธ, ตโตติ ปาสาทโต, อปกฺกนฺตฺยาติ อปคมเนน, ยชฺชปิ จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุโคฬกโต พหิ นิคฺคจฺฉติ, ตถาปิปาสาทฏฺฐสฺสจกฺขุโคฬกา นิคฺคจฺฉตีติ ปาสาทสฺสาปฺยวธิภาโว, เยสนฺตูติ ขณิกวาทีนนฺตุ, อินฺทฺริยาธิฏฺฐานมฺปตฺเต วิสเย วิญฺญาณลกฺขณํ การิยํ กโรนฺติ สีเลนาติ ปตฺตการีนิ, อนินฺทฺริยาธิฏฺฐานโทโส เนติ สมฺพนฺโธ, ตโตติ ปาสาทโต, เยสมฺปนาติ ขณิกวาทิโนว ทสฺเสติ, อตฺร หิ จตฺตาโร ปกฺขา ปตฺตการีนินฺทฺริยานิ, อปฺปตฺตการีนิ, จกฺขุโสตานิ อปฺปตฺตการีนิ เสสานิ วุตฺตวิปริตานิ, จกฺขุเยว ปตฺตการี เสสมญฺญเถติ, จตุสฺเวว เตสุ ปฐมปกฺขทฺวยมุปนฺยสฺย ปฏิปาทิตํ… ตปฺปฏิปาทเนเนตเรสมฺปิ ปฏิปาทิตตฺตา, สพฺพสามยิกสาธารณตฺตาสทฺทสตฺถสฺสาติ อิทํ อยุตฺตมิว ทิสฺสติ… สทฺทสตฺถสฺสิมสฺส พุทฺธวจโนปโยคิตฺเตน โสคตสมยานุคุณปฺปวตฺติโต, ขณิกวาทิโน ปน นิสฺสาเยทํ สุนฺทรเมว, มนสิการาทีติอาทิสทฺเทน จกฺขุโต อเภโท รูปาปาถคโม จ ทสฺสิโต, โยคฺคเทเสติ ทสฺสนโยคฺเค ปเทเส. ‘‘ปุจฺฉนาขฺยาเนสุ จ ปญฺจมี วตฺตพฺพา’’ติ (๒-๓-๒๘วา) วุตฺตํ, ตทาห-‘ปุจฺฉนสทฺทโต’จฺจาทิ, ปุจฺฉนาขฺยาเนสุ สามญฺเญน ปญฺจมีวิธาเน-ติปฺปสงฺคํ ทสฺเสตุมาห-‘อวสฺส’มิจฺจาทิ, กสฺสาติ ปญฺโห, เทวทตฺตสฺเสตฺยาขฺยานํ, โกโส ยญฺญ ทตฺโตติ ปญฺโห วิธิรูโปวายํ, โย-งฺคทีตฺยาทฺยนุวาทรูปมาขฺยานํ, องฺคทีเกยูรี. ‘‘ยโตจาทฺธกาลนิมฺมานํ ตโต ปญฺจมี วตฺตพฺพา’’ติ (๒-๓-๒๘วา) วุตฺตํ, ตทาห-‘อทฺธ’จฺจาทิ, นิมียเต ปริจฺฉิชฺชเต เยน ตํ นิมานํ, ตเทว นิมฺมานํ. ‘‘อทฺธสฺส ปฐมา สตฺตมี จ วตฺตพฺพา’’ติ (๒-๓-๒๘) วุตฺตํ, ตตฺถายมตฺโถ ‘‘ตํ ยุตฺตาติ วตฺตเต, ตํ ยุตฺตา ปญฺจมิยุตฺถา ปรสฺสาทฺธสฺส ปฐมา จ สตฺตมี จ วตฺตพฺพา’’ติ, ปาฏลิปุตฺตสฺมาติ ปญฺจมิ ยุตฺตํ, เอตาปิ น วตฺตพฺพาติ ทสฺเสตุมาห-‘สตฺตโยชนานี’ติอาทิ, อตฺร หิ ยทา ราชคหสฺส โยชนญฺจาเภโท วตฺตุมิจฺฉียเต, ตทา ปาฏลิปุตฺตสฺมา ราชคหํ สตฺตโยชนานีติ, เภทวจนิจฺฉายนฺตุ ‘‘สพฺภาโว’’ตฺยาทินา (๒-๓๔) สตฺตมี สิทฺธา‘สตฺตสุ โยชเนสุ’ติ. ตถาหิ [Pg.108] ปาฏลิปุตฺตสฺมา สตฺตสุ โยชเนสุ สติ ราชคหํภวตีตฺยยมตฺโถ ปตียเต, สตฺตโยชนสมฺพนฺธิภวนํ ราชคห (ภวน)สฺส ลกฺขณมฺภวติ. สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีติ อิมินา ‘‘ตํ ยุตฺตา กาเล สตฺตมี วตฺตพฺพา’’ติ (๒-๓-๒๘วา) วจนมฺปฏิกฺขิปติ. ‘‘กรเณจ โถกปฺปกิจฺฉกติปยสฺสา สตฺตวจนสฺเส’’ติ (๒-๓-๓๓) สุตฺติตํ, ตทาห-‘ยทา อิจฺจาทิ, กิจฺฉาทโยติอาทิสทฺเทน โถกอปฺปกติปเย สงฺคณฺหาติ, อสตฺตรูปนฺติ อทฺทพฺพรูปํ, คุเณ เหตุมฺหีติ คุณปทตฺเถ เหตุภูเต ‘‘คุเณ’’ติ (๒-๒๑) ปญฺจมีติ อตฺโถ, ยถาวุตฺตวิธาเนเนติ ‘‘คุเณ’’ติ สุตฺเต วุตฺตวิธาเนน, ‘‘คุเณ’’ติ สุตฺเต วุตฺตวิธาเนน, ยทาตฺวิจฺจาทินา ปเรสํ วิย กรเณ วิสุํ วิธาเน ปโยชนํ นตฺถีติ ทสฺเสติ. กตฺตพฺพรูปสฺส จลนสฺสาติ สมฺพนฺโธ, สมานาธิกรณตฺเตน วิเสสนนฺติ โยชนา, สมานาธิกรณตฺเตนาติ จ ‘รญฺโญ ปุริโส’ตฺยาโท อสมานาธิกรณสฺสาปิ วิเสสนตฺตทสฺสนโต วุตฺตํ, สมานาธิกรณตฺเตน วิเสสนภาโว จาสฺส โถกคุณานฺวิเต จลเน วตฺตมาโน โถกสทฺโท อสตฺตวจโนว วิเสสนนฺติ, เตเนวาขฺยายเต ‘โถกสฺส กมฺมตฺตา กมฺเม ทุติยา’ติ. ปญฺจมีตฺยนุวตฺตมาเน ‘‘ทูรนฺติกตฺเถหิ ฉฏฺฐี วา’’ติ (๒-๓-๓๔) วุตฺตํ, ตทาห‘ทูรนฺติ กตฺเถหิ’จฺจาทิ, อวธิสมฺพนฺธลกฺขณาติ อวธิสมฺพนฺธาว ลกฺขณํ นิมิตฺตมาสํ ปญฺจมีฉฏฺฐีนํ ตา ตถา วุตฺตา, วตฺตุมิฏฺโฐติ อิมินา วจนิจฺฉาเยว ปธานตฺตมาห, เอวํ จรหิ ตํตํ การกวจนิจฺฉายมญฺญาปิ วิภตฺติโย กสฺมา นปฺปยุชฺเชยฺยุนฺติ อาห-‘โลกิยา เจตฺถา’ติอาทิ, เอตฺถ วิภตฺตีนํ นิยเม โลกิยา เอว วจนิจฺฉา นิพนฺธนํ การณนฺติ อตฺโถ, ปญฺจมีจาตฺยนุวตฺตมาเน ‘‘ทูรนฺติ กตฺเถหิ ทุติยา เจ’’ติ (๒-๓-๓๕) วุตฺตํ, ‘‘ปญฺจมฺยธิกรเณจ’’ (๒-๓-๓๖) อิจฺจตฺร จ กาเรน ทูรนฺติ กตฺเถหิ สตฺตมี จ วุตฺตา ปาฏิ ปทิกตฺเถ สารสงฺคหการาทีหิ, ตทกฺขิปฺป อญฺญาปเทเสน ปฏิกฺขิปิตุํ เกจิตฺยาทิ ยํ วุตฺตํ วุตฺติยํ, ตํ ทสฺเสตุมาห’เกจีติ สารสงฺคหาทโย’ติอาทิ. ทูราปาทาวเสจนนฺติ อยํ เตสมฺปฏิกฺเขปน โยติ สมฺพนฺโธ, อิติสทฺโท ปเนตฺถ ปริหีโน, นหิตนฺติอาทีสุ ตสทฺเทนาสตฺตรูปํ ทูราทิ วตฺตุมิจฺฉิตนฺตฺยวเสยํ, น หิ ตํ คมฺยเต, น หิ ตโต คมฺยเต, น หิ เตน คมฺยเต, น หิ ตสฺมึ ฐียเต’ติ วิสุํ สมฺพนฺโธ [Pg.109] วเสโย. ปตียนฺเตจาติ โจ วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย, อโตเจติ วกฺขมานเหตุปรามาโส, ยนฺติ ยสฺมา อตฺเถ นิปาโต, วากฺยกาโร วรรุจิ, ตํสามานาธิกรณฺยโตติ ทูราทิสา มานาธิกรณฺยโต, ตํยุตฺตโตปีติ ทูราทิยุตฺตา คามาทิสทฺทโตปิ, ปจฺจกฺขนฺโตติ วากฺยการวจนํ ปจฺจาจิกฺขนฺโต, ตถาหฺยตฺรายํ มหาภาสฺส ปาโฐ ‘‘ทูรนฺติกตฺเถหิ ปญฺจมีวิธาเน ตํยุตฺตา ปญฺจมีปฏิเสโธ วตฺตพฺโพ ทูรา คามสฺส, ตตฺราปิ ทสฺสนา อนตฺถโก-ยมฺปฏิเสโธ, ตตฺราปิ หิ ปญฺจมี ทิสฺสติ–

ในที่นั้น คำว่า 'นิททิฏฐวิสัย' (ขอบเขตที่ระบุไว้) หมายถึง กิริยาที่ถูกระบุและนำมาใช้ในคำพูด ซึ่งเป็นที่ที่กิริยานั้นถูกระบุไว้ เช่น 'gāmasmā āgato' (มาจากหมู่บ้าน) คำว่า 'อุปัตตวิสัย' (ขอบเขตที่นำมาใช้) หมายถึง กิริยาที่ถูกนำมาใช้และถูกยกขึ้นมา (โดยนัย) ซึ่งเป็นที่ที่กิริยานั้นถูกนำมาใช้ เช่น 'valāhakā vijjotate' (สายฟ้าแลบจากเมฆ) ความหมายคือ ออกจากเมฆแล้วจึงแลบ คำว่า 'อนุเมยยวิสัย' (ขอบเขตที่พึงอนุมาน) หมายถึง กิริยาที่พึงอนุมาน ซึ่งเป็นที่ที่กิริยานั้นพึงอนุมาน เช่น 'māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpatarā' (ชาวเมืองมถุราสวยกว่าชาวเมืองปาฏลีบุตร) ในที่นี้ การยกย่องด้วยคุณคือความงามเป็นสิ่งที่พึงอนุมานได้ เพราะเหตุนั้นเอง ในที่นี้สัญญานี้ (อัปปาทานสัญญา) จึงปรากฏชัดเจน จึงไม่มีสัญญาใดๆ ที่ทำให้สับสนถูกกล่าวถึงในที่นี้ อนึ่ง เมื่อกล่าวว่า 'อวธิสมา' (จากขอบเขต) จะพึงเข้าใจได้อย่างไรว่า 'ปทัตถาวธิสมา' (จากขอบเขตของเนื้อความแห่งบท) เพราะเหตุใดจึงมีการอธิบายเช่นนี้ จึงเกิดความสงสัยขึ้น จึงกล่าวว่า 'ปทานัง' (แห่งบททั้งหลาย) เป็นต้น ด้วยคำว่า 'gāmasmā' เป็นต้นนี้ ย่อมแสดงว่า 'มิใช่เพียงแต่ วิสิเลส (การแยกออก) ที่มีสัมผัสทางกายนำหน้าเท่านั้น แต่ยังมีวิสิเลสที่มีสัมผัสทางปัญญานำหน้าด้วย และในที่นี้ก็มีสัมผัสทางปัญญานำหน้าด้วย แท้จริงแล้ว ในประโยคเช่น ย่อมกลัวโจร ผู้ที่มีปกติเพ่งเล็ง (ความกลัว) นั้น เมื่อพิจารณาว่า ถ้าโจรเห็นเรา เราจะต้องตายแน่ ย่อมเข้าถึงโจรเหล่านั้นด้วยปัญญา และเมื่อเข้าถึงแล้วก็ย่อมถอยกลับจากโจรเหล่านั้น เช่นเดียวกัน ในประโยคเช่น ย่อมป้องกันจากโจร ผู้ที่เป็นมิตรของคนคนหนึ่ง เมื่อเห็นว่า ถ้าโจรเห็นคนนี้ คนนี้จะต้องตายแน่ ย่อมเข้าถึงโจรเหล่านั้นด้วยปัญญาแล้วย่อมให้เขาถอยกลับจากโจรเหล่านั้น เพราะความเป็นอวธิ (ขอบเขต) ปัญจมีวิภัตติจึงใช้ในทุกแห่ง' ส่วนผู้อื่นได้อธิบายอย่างละเอียดในสูตรทั้งหลายเพื่ออนุเคราะห์การปฏิบัติพิเศษในทุกกรณีเช่นนี้ แต่ในที่นี้ เมื่อสำเร็จด้วยคำพูดทั่วไปแล้ว จึงอธิบายด้วยตัวอย่างเพื่ออนุเคราะห์สิ่งนั้น คำว่า 'ภีติภายนัตถานัง' หมายถึง คำที่มีความหมายว่าความกลัวและการป้องกันเป็นอรรถ คือคำที่มีความหมายว่าความกลัวและการป้องกันนั่นเอง ถามว่า ในการใช้คำที่มีความหมายว่ากลัว ย่อมมีเหตุแห่งความกลัวเกิดขึ้นได้ แต่ในการใช้คำที่มีความหมายว่าป้องกันเล่า (จะมีเหตุแห่งความกลัวได้อย่างไร)? ตอบว่า ไม่มีข้อบกพร่องนั้น เพราะการป้องกันเรียกว่าการรักษา และการรักษานั้นก็มาจากเหตุแห่งความกลัวนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'สิ่งใดเป็นเหตุแห่งความกลัว' เป็นต้น ด้วยเหตุนี้ จึงปฏิเสธสูตรของปาณินิที่ว่า 'bhītyatthānaṃ bhayahetu' (1-4-25) ซึ่งกำหนดอัปปาทานสัญญา คำว่า 'ตโต' หมายถึง จากเหตุแห่งความกลัว คำว่า 'เตสัง' หมายถึง ของความกลัวและการป้องกัน ความกลัวคือความสงสัยว่าจะเกิดสิ่งไม่พึงปรารถนา คือความหวาดกลัว การป้องกันคือการรักษาจากสิ่งไม่พึงปรารถนา ด้วยคำว่า 'ย่อมมีการเห็น' เป็นต้นนี้ ย่อมกล่าวว่าความประสงค์ในการพูด (วิวัคฉา) เท่านั้นเป็นประธาน ใครเล่าจะสามารถล่วงเลยความประสงค์ในการพูดของชาวโลกได้ แท้จริงแล้ว สิ่งของมีทรัพย์เป็นต้น ล้วนประกอบด้วยอำนาจแห่งการกทุกอย่าง การแบ่งการกในที่นี้ย่อมเป็นไปตามความประสงค์ในการพูดเท่านั้น เช่น 'valāhako vijjotate' (เมฆแลบเอง - กัตตุ), 'valāhakena vijjotate' (แลบด้วยเมฆ - กรณะ), 'valāhake vijjotate' (แลบในเมฆ - อธิกรณ์) ด้วยคำว่า 'ปราชิสสายโห' (1-4-26) เป็นต้น ย่อมปฏิเสธสูตรที่กำหนดสัญญา (ของปาณินิ) คำว่า 'อัสสัยโห' หมายถึง สิ่งที่ไม่สามารถทนทานหรือครอบงำได้ ด้วยคำว่า 'ajjhenasakāsā' เป็นต้น ย่อมแสดงตัวอย่าง ถามว่า เมื่อกล่าวความหมายเช่นนั้น ความไม่สามารถทนทานของยัญญทัตต์ถูกกล่าวไว้แล้ว แต่ความไม่สามารถทนทานของการศึกษาเป็นอย่างไร ซึ่งท่านแสดงความเป็นอวธิของความไม่สามารถทนทานนั้น จึงเกิดความสงสัยขึ้น จึงกล่าวว่า 'yaññadattānabhibhavo' เป็นต้น ย่อมแสดงตัวอย่างตรงกันข้ามของคำว่า 'อัสสัยโห' ด้วยคำว่า 'yo pani' เป็นต้น สูตรว่า 'วารณัตถานามิจฉิโต' (1-4-27) ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า 'vāraṇatthāna' เป็นต้น คำว่า 'วารณัตถา' คือ คำที่มีความหมายว่าการห้าม คำว่า 'อวธิมัตตวจนิจฉายัง' หมายถึง ในความประสงค์ที่จะกล่าวถึงเพียงขอบเขตเท่านั้น โดยไม่มีการกำหนดพิเศษ คำว่า 'วิเสสวิธาเน' หมายถึง ในการกำหนดพิเศษ (คือสิ่งที่ปรารถนา) แต่ในความประสงค์ที่จะกล่าวถึงขอบเขตของจิต ย่อมเป็น 'cittato pāpaṃ nivārayeti' (ย่อมห้ามบาปจากจิต) สูตรว่า 'รักขณัตถานามิจฉิตัง' (2-6-3) ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า 'rakkhanatthāna' เป็นต้น คำว่า 'เกสัญจิ' หมายถึง แสดงถึงคัจจายนะเป็นต้น สูตรที่กำหนดสัญญาว่า 'อันตรธาเน เยนาทัสสนมิจฉติ' (1-4-28) ได้เริ่มขึ้น จึงกล่าวว่า 'antaradhāne' เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ 'ถ้าอุปัชฌาย์นี้เห็นเรา' ย่อมคาดคะเนโทษในการเห็นด้วยคำว่า 'nūna' เป็นต้น การส่ง (เปสนะ) คือการสั่งที่ไม่มีความเคารพนำหน้า การอาราธนา (อัชเฌสนะ) คือการสั่งที่มีความเคารพนำหน้า เมื่อศิษย์คิดว่า 'เราจะทำอย่างไรจึงจะถูกกั้นไว้ได้' จึงเป็นเหตุแห่งการกั้นในการหายไป ซึ่งเป็นเหตุที่ทำให้ตนเองไม่ต้องการให้ถูกเห็น คำว่า 'อันตรธาเน' นี้เป็นนิมิตตสัตตมี เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'byavadhānanimittaṃ' (เครื่องหมายของการกั้น) คำว่า 'พยวัหิโต' คือ อันตรหิโต (ผู้หายไป/ถูกกั้น) ด้วยคำว่า 'mā maṃ upajjhāyo' เป็นต้น ย่อมแสดงตัวอย่าง เพื่อประโยชน์แก่การกั้น เพื่อประโยชน์แก่ผู้ถูกกั้น ผู้อื่นได้ยกตัวอย่างตรงกันข้ามว่า 'ในเรื่องการหายไป ทำไมจึงไม่ใช้ core na didikkhati (ไม่ต้องการเห็นโจร)' จึงแสดงสิ่งนั้นว่า 'yatthādassana' เป็นต้น ในที่นี้ ผู้ที่ไม่ต้องการเห็นโจร ย่อมต้องการไม่ให้โจรเหล่านั้นเห็นตนเอง จึงไม่ใช่เหตุแห่งการหายไป แต่เป็นไปเพื่อการป้องกันการทำร้าย ท่านคิดเช่นนี้ว่า 'ในที่นี้ไม่พึงเข้าใจว่าเป็นการหายไปเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการป้องกันการทำร้ายที่มีการหายไปนั้นเป็นเหตุด้วย ในประโยคว่า upajjhāyā antaradhāyati ย่อมเป็นไปได้ที่จะทำให้เกิดการหายไปได้ แม้จะไม่มีการทำร้ายเกิดขึ้นก็ตาม' การรับเอาคำว่า 'อิจฉติ' มีประโยชน์อะไร? เพื่อให้เป็นไปได้แม้จะมีการเห็นอยู่ก็ตาม เมื่อมีความปรารถนาที่จะไม่ให้เห็น จึงแสดงสิ่งนั้นว่า 'adassanicchāyampi' เป็นต้น คำว่า 'สติปิ ทัสสเน' หมายถึง แม้มีการเห็นโดยอุปัชฌาย์ คำว่า 'ตโต' หมายถึง จากอุปัชฌาย์ คำว่า 'อวธิรูปตา เอว' หมายถึง ความเป็นอวธิของอุปัชฌาย์นั่นเอง คำกล่าวของผู้อื่นว่า 'อาขยาโต ปโยเค' (1-4-29) จึงกล่าวว่า 'upayoge' เป็นต้น การรับวิชาที่มีกฎเกณฑ์นำหน้าเป็น 'อุปโยคะ' ที่มุ่งหมายในที่นี้ ด้วยอำนาจของคำว่า 'อุปโยคะ' กฎเกณฑ์คือความเป็นศิษย์เพื่อการรับวิชาจึงเป็น 'นิยามะ' คำว่า 'ตโต' หมายถึง จากอาขยาตะ (ผู้สอน) สูตรที่กำหนดสัญญาว่า 'ชนิกัตตุโน ปกติ' (1-4-30) ถูกทำขึ้น จึงกล่าวว่า 'janyatthassa' เป็นต้น อรรถของชนิคือ 'ชนยัตถะ' (สิ่งที่เกิด) การเกิดนั้นคืออะไร? คำว่า 'ตโต' หมายถึง จากเหตุแห่งผู้เกิด ผู้อื่นได้ถือเอาคำว่า 'ปกติ' ด้วยความหมายเพียงแค่เหตุ เพื่อให้เป็นไปได้แม้จากบุตรเป็นต้น ในประโยคเช่น 'puttā pamodā jāyante' (บุตรย่อมเกิดจากความยินดี) เหตุมีสองชนิดคือ อุปาทานเหตุ และสหการีเหตุ ในที่นั้น ดินก้อนที่เป็นส่วนที่ไม่แยกจากผลของหม้อ เป็นอุปาทานเหตุ ส่วนไม้เท้าและล้อเป็นต้น เป็นสหการีเหตุ ในการรับเอาอุปาทานเหตุในที่นี้ ย่อมเป็นไปได้เฉพาะในประโยคเช่น 'asiṅgā saro jāyate' (ลูกศรเกิดจากเขา) แต่ไม่ใช่ในประโยคเช่น 'puttā pamodā jāyante' คำว่า 'การกัตตรวจนิจฉายัง' ในที่นี้ ควรเป็น 'kārakantarādivacanicchāyaṃ' (ในความประสงค์ที่จะกล่าวถึงการกอื่นเป็นต้น) ... เพราะในระหว่างนี้ ความประสงค์ที่จะกล่าวถึงความสัมพันธ์ก็เป็นไปได้ ผู้ที่อยู่ในที่นั้นเรียกว่า 'ตัตถัฏฐา' ของพวกเขา คำว่า 'โลกะ' คือชนผู้ใช้ภาษาที่ไม่กล่าวเป็นอย่างอื่น ผู้ที่อยู่ในที่นั้นเรียกว่า 'โลกิยะ' คำว่า 'นวัตตุ ปฏิพัทธา' หมายถึง ผู้กล่าวที่กล่าวด้วยความเห็นของตนเองว่า 'เราจะกล่าวเอง โดยข้ามความประสงค์ในการพูดของชาวโลกไป' ไม่ได้ผูกพันกับผู้กล่าว สูตรว่า 'ปภโว ภวติสสา' (1-4-31) ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า 'bhavatissa' เป็นต้น ด้วยการอธิบายความหมายว่า 'ย่อมปรากฏเป็นครั้งแรก' จึงกล่าวว่า 'ชนยัตถะ' ในที่นี้ไม่เป็นไปได้ เพราะหิมาลัยไม่ใช่เหตุของแม่น้ำคงคา แม่น้ำคงคาเกิดขึ้นด้วยเหตุอื่นเท่านั้น แต่ในหิมาลัยนั้นเพียงแค่ปรากฏเป็นครั้งแรกเท่านั้น คำว่า 'ชิคุจฉาวิรามปมาทัตถานุมุปสังขยานัง' (1-4-24 วา) ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า 'viramaṇatthe' เป็นต้น แต่ในการใช้ธาตุที่มีความหมายว่ารังเกียจและประมาท ย่อมปรากฏความประสงค์ที่จะกล่าวถึงกรรมและอธิกรณ์ แต่ความประสงค์ที่จะกล่าวถึงอวธิก็ปรากฏในประโยคว่า 'jigucchati nāhiriko pāpā' (คนที่ไม่ละอายย่อมรังเกียจบาป) และ 'dhammā pamajjati' (ย่อมประมาทจากธรรม) ก็เป็นไปได้ เพราะไม่มีการปฏิเสธ สูตรว่า 'อัญญาราทิตรรริเต ทิสาสัททานจุตตรปทาจาหิ ยุตเต' (2-3-29) ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า 'aññasaddayoge' เป็นต้น คำว่า 'ยโต' หมายถึง จากเทวทัตต์เป็นต้น เพราะผู้อื่นได้อธิบายว่า 'การรับเอาคำว่า อัญญะ (อื่น) ด้วยความหมายนั้น จึงเป็นไปได้แม้ในการใช้คำพ้องความหมาย' จึงกล่าวว่า 'bhinno devadattā' (ต่างจากเทวทัตต์) เพราะคำว่า 'อารา' มีความหมายว่าไกล จึงกล่าวว่า 'ārā dūro bhavati' (ไกลจากความสิ้นอาสวะ) จึงกล่าวว่า 'คำว่าอารา มีความหมายว่าไกล' คำว่า 'นิททิสสมานปฏิโยคี' หมายถึง ผู้ที่เป็นคู่แข่งของใครบางคนที่ถูกระบุไว้ เช่น 'devadatto sūro' (เทวทัตต์เป็นผู้กล้าหาญ) ผู้นั้นคือปฏิโยคี เพราะการรับเอาคำที่แสดงทิศทาง สถานที่ และเวลาด้วยคำว่า 'ทิสาสัททะ' จึงกล่าวว่า 'ในการใช้คำที่แสดงทิศทาง สถานที่ และเวลา' ตัวอย่างเช่น 'pubbeva sambodhā' (ก่อนการตรัสรู้) เป็นต้น เป็นตัวอย่างในการใช้คำที่แสดงเวลา ในที่นี้ไม่ได้ยกตัวอย่างการใช้ปัจจัย 'añcuttarapada-āca-āhi' วาตติกะว่า 'ปัญจมีวิธาเน ลยปโลเป กัมมัญญุปสังขยานัง อธิกรเณ โจปสังขยานัง' (2-3-28 วา) จึงกล่าวว่า 'yattha' เป็นต้น ในที่ที่ไม่มีการใช้ปัจจัย 'ลยัป' แต่ความหมายของมันถูกเข้าใจ นั่นคือ 'ลยัปโลปะ' (การลบปัจจัยลยัป) การลบปัจจัย 'ตวา' และ 'ลยัป' ไม่มีความแตกต่างกัน คำว่า 'ขึ้นปราสาทแล้วย่อมมองดู นั่งบนอาสนะแล้วย่อมมองดู' นี้เป็นสมาสในกิริยาวิเสสนะที่มีการแสดงบทเป็นเบื้องต้น แม้ในการเห็นทั้งหมดที่จะกล่าวต่อไปนี้ เพราะมีการเคลื่อนออกจากปราสาทเพียงเล็กน้อย จึงเป็นที่พึงประสงค์ที่จะกล่าวถึงปราสาทในรูปของอวธิ (ขอบเขต) จึงกล่าวว่า 'tathāhi' เป็นต้น คำว่า 'ย่อมเคลื่อนออกจากสิ่งนั้น' หมายถึง การเห็นของผู้นั้น คือจักขุนทรีย์ ย่อมเคลื่อนออกจากปราสาท ความเป็นอวธิของปราสาทจึงเป็นที่เข้าใจ คำว่า 'เยสัง' หมายถึง ของพวกไวเสสิกะ พวกเขาย่อมกล่าวเช่นนี้ว่า 'ในบรรดาอินทรีย์ทั้งหลาย จักขุนทรีย์ย่อมออกจากลูกตาด้วยความละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง แล้วขยายตัวออกไปถึงสถานที่ที่เป็นอารมณ์ แล้วย่อมเห็นสิ่งที่ถูกเห็นทั้งหมดด้วยตนเองในรูปของรัศมี เหมือนกับแตรที่โคนเรียวแต่ปลายใหญ่ ฉันใด ญาณินทรีย์ทั้งหลายก็ฉันนั้น' คำว่า 'อธิฏฐานเทสัง' หมายถึง สถานที่ของลูกตาที่เป็นที่ตั้งของอินทรีย์ คำว่า 'วิสยัปปวัตติ' หมายถึง การดำเนินไปในอารมณ์ คำว่า 'สันตติยา' หมายถึง ของการสืบต่อของอินทรีย์ ความสัมพันธ์คือ 'อินทรีย์ที่ไม่มีที่ตั้งย่อมไม่เกิดขึ้น' คำว่า 'ตโต' หมายถึง จากปราสาท คำว่า 'อปกกันติยา' หมายถึง โดยการเคลื่อนออกไป แม้ว่าจักขุนทรีย์จะออกจากลูกตาไปภายนอก แต่จักขุนทรีย์ของผู้อยู่บนปราสาทก็ออกจากลูกตาไป ฉะนั้น ปราสาทจึงมีความเป็นอวธิด้วย คำว่า 'เยสันตุ' หมายถึง ของพวกขณิกวาที อินทรีย์ทั้งหลายย่อมกระทำกิจที่มีลักษณะเป็นวิญญาณในอารมณ์ที่ถึงที่ตั้งของอินทรีย์โดยปกติ จึงเรียกว่า 'ปัตตการี' ความสัมพันธ์คือ 'ไม่มีโทษของการไม่มีที่ตั้งของอินทรีย์' คำว่า 'ตโต' หมายถึง จากปราสาท คำว่า 'เยสัมปนะ' ย่อมแสดงถึงพวกขณิกวาทีเท่านั้น ในที่นี้มีสี่ฝ่ายคือ อินทรีย์ที่เป็นปัตตการี, อินทรีย์ที่ไม่เป็นปัตตการี, จักขุและโสตเป็นอินทรีย์ที่ไม่เป็นปัตตการี ส่วนที่เหลือตรงกันข้ามกับที่กล่าวมา, จักขุเท่านั้นเป็นปัตตการี ส่วนที่เหลือเป็นอย่างอื่น ในสี่ฝ่ายนั้น ได้แสดงและอธิบายสองฝ่ายแรกแล้ว... ด้วยการอธิบายนั้น ฝ่ายอื่นก็ถูกอธิบายแล้วด้วย คำว่า 'เพราะสัททศาสตร์เป็นของทั่วไปแก่ทุกสำนัก' นี้ดูเหมือนจะไม่เหมาะสม... เพราะสัททศาสตร์นี้เป็นไปตามแนวทางของพระพุทธพจน์และสอดคล้องกับสำนักของพระพุทธเจ้า (โสคตสมยะ) แต่สำหรับพวกขณิกวาที สิ่งนี้ย่อมงดงามยิ่งนัก ด้วยคำว่า 'มนสิการะ' เป็นต้น ย่อมแสดงถึงความไม่แตกต่างจากจักขุ และการเข้าถึงรูป คำว่า 'โยคคเทเส' หมายถึง ในสถานที่ที่เหมาะสมแก่การเห็น วาตติกะว่า 'ปุจฉานาขยาเนสุ จ ปัญจมี' จึงกล่าวว่า 'pucchanasaddato' เป็นต้น เพื่อแสดงถึงความผิดพลาดในการกำหนดปัญจมีวิภัตติโดยทั่วไปในคำถามและคำตอบ จึงกล่าวว่า 'avassaṃ' เป็นต้น คำว่า 'ของใคร' เป็นคำถาม คำว่า 'ของเทวทัตต์' เป็นคำตอบ คำว่า 'ยัญญทัตต์คือใคร' เป็นคำถามในรูปของกฎเกณฑ์ คำว่า 'ผู้มีอังคที' เป็นต้น เป็นคำตอบในรูปของการกล่าวซ้ำ วาตติกะว่า 'ยโตจาธกาลนิมมานัง ตโต ปัญจมี' จึงกล่าวว่า 'addha' เป็นต้น สิ่งที่ถูกวัดหรือถูกกำหนดด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นคือ 'นิมมานะ' (การวัด) วาตติกะว่า 'อัทธัสสะ ปฐมา สัตตมี จ' ความหมายในที่นี้คือ 'คำว่า ตัง ยุตตา (ประกอบด้วยสิ่งนั้น) ย่อมเป็นไป คำว่า ปฐมา และ สัตตมี ของระยะทางที่ประกอบด้วยปัญจมีวิภัตติของผู้อื่น ย่อมถูกกล่าวถึง' คำว่า 'pāṭaliputtasmā' ประกอบด้วยปัญจมีวิภัตติ เพื่อแสดงว่าสิ่งเหล่านี้ก็ไม่ถูกกล่าวถึง จึงกล่าวว่า 'sattayojanāni' เป็นต้น ในที่นี้ เมื่อต้องการกล่าวถึงความไม่แตกต่างของระยะทางของราชคฤห์ ย่อมกล่าวว่า 'pāṭaliputtasmā rājagahaṃ sattayojanāni' แต่ในความประสงค์ที่จะกล่าวถึงความแตกต่าง สัตตมีวิภัตติย่อมสำเร็จด้วยคำว่า 'sabbhāvo' เป็นต้น (2-34) คือ 'sattasu yojanesu' แท้จริงแล้ว ความหมายนี้ย่อมเป็นที่เข้าใจว่า 'เมื่อมีเจ็ดโยชน์จากปาฏลีบุตร ราชคฤห์ย่อมมีอยู่' การมีอยู่ซึ่งสัมพันธ์กับเจ็ดโยชน์ย่อมเป็นลักษณะของราชคฤห์ ด้วยคำว่า 'ฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์' นี้ ย่อมปฏิเสธคำกล่าวว่า 'สัตตมีวิภัตติในกาลที่ประกอบด้วยสิ่งนั้น' (2-3-28 วา) สูตรว่า 'กรเณ จ โถกัปปกิจฉกติปยัสสา สัตตวจนัสเส' (2-3-33) จึงกล่าวว่า 'yadā' เป็นต้น ด้วยคำว่า 'kicchādayo' ย่อมรวบรวมคำว่า 'โถกะ', 'อัปปะ', 'กติปยะ' คำว่า 'อัสสัตตรูปัง' หมายถึง รูปที่ไม่ใช่วัตถุ คำว่า 'คุณเณ เหตุมหิ' หมายถึง เมื่อบทว่า 'คุณ' เป็นเหตุ ย่อมใช้ปัญจมีวิภัตติด้วยสูตรว่า 'guṇe' (2-21) ด้วยวิธีการที่กล่าวมาแล้วในสูตรว่า 'guṇe' แต่เมื่อกล่าวว่า 'yadā tu' เป็นต้น ย่อมแสดงว่าไม่มีประโยชน์ในการกำหนดแยกต่างหากในกรณีของเครื่องมือเหมือนของผู้อื่น ความสัมพันธ์คือ 'ของการเคลื่อนไหวที่มีลักษณะเป็นสิ่งที่ควรทำ' การเชื่อมโยงคือ 'เป็นวิเสสนะด้วยความเป็นสมานาธิกรณ์' และคำว่า 'ด้วยความเป็นสมานาธิกรณ์' ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะปรากฏว่าแม้คำที่ไม่เป็นสมานาธิกรณ์ก็เป็นวิเสสนะได้ ในประโยคเช่น 'rañño puriso' เป็นต้น และความเป็นวิเสสนะด้วยความเป็นสมานาธิกรณ์ของคำว่า 'โถกะ' ที่ปรากฏในการเคลื่อนไหวที่ประกอบด้วยคุณเล็กน้อยนั้น เป็นวิเสสนะของคำที่ไม่ใช่สัตตะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เพราะความเป็นกรรมของโถกะ จึงใช้ทุติยาวิภัตติในกรรม' เมื่อคำว่า 'ปัญจมี' ยังคงเป็นไป สูตรว่า 'ทูรันติกัตเถหิ ฉัฏฐี วา' (2-3-34) ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า 'dūrantikatthehi' เป็นต้น คำว่า 'อวธิสัมพันธลักขณา' หมายถึง ความสัมพันธ์ที่เป็นอวธิเท่านั้นเป็นลักษณะของปัญจมีและฉัฏฐีวิภัตติเหล่านั้น จึงถูกกล่าวไว้เช่นนั้น ด้วยคำว่า 'เป็นที่พึงประสงค์ที่จะกล่าว' นี้ ย่อมกล่าวว่าความประสงค์ในการพูดเท่านั้นเป็นประธาน ถ้าเช่นนั้น เหตุใดวิภัตติอื่นๆ จึงไม่ถูกใช้ในความประสงค์ที่จะกล่าวถึงการกนั้นๆ จึงกล่าวว่า 'lokiyā cettha' เป็นต้น ในที่นี้ ความประสงค์ในการพูดของชาวโลกเท่านั้นเป็นเหตุในการกำหนดวิภัตติทั้งหลาย เมื่อคำว่า 'ปัญจมี จ' ยังคงเป็นไป สูตรว่า 'ทูรันติกัตเถหิ ทุติยา เจ' (2-3-35) ถูกกล่าวไว้แล้ว และในสูตรว่า 'ปัญจมยธิกรเณ จ' (2-3-36) ด้วยคำว่า 'จ' สัตตมีวิภัตติก็ถูกกล่าวไว้สำหรับคำว่า 'ทูรันติกัตถะ' โดยสารสังคหการีเป็นต้น ในความหมายของปาฏิปทิกะ เพื่อปฏิเสธสิ่งนั้นด้วยเหตุผลอื่น สิ่งที่กล่าวไว้ในวุตติว่า 'kecī' เป็นต้น จึงแสดงสิ่งนั้นว่า 'kecī' คือสารสังคหการีเป็นต้น ความสัมพันธ์คือ 'นี่คือการปฏิเสธของพวกเขา' คำว่า 'อิติ' ในที่นี้ถูกละไว้ ในคำว่า 'na hi taṃ' เป็นต้น พึงเข้าใจว่าต้องการกล่าวถึงคำว่า 'ทูระ' เป็นต้น ที่เป็นรูปที่ไม่ใช่สัตตะด้วยคำว่า 'taṃ' เพราะสิ่งนั้นไม่ถูกเข้าใจ เพราะไม่ถูกเข้าใจจากสิ่งนั้น เพราะไม่ถูกเข้าใจด้วยสิ่งนั้น เพราะไม่ตั้งอยู่ในสิ่งนั้น พึงเข้าใจความสัมพันธ์ที่แยกต่างหาก คำว่า 'ปฏียันเต จ' คำว่า 'จ' ในที่นี้เป็นการรวมกันของวาตติกะอื่น คำว่า 'อโต จ' เป็นการอ้างถึงเหตุที่จะกล่าวต่อไป คำว่า 'ยันติ' เป็นนิบาตในความหมายว่า 'เพราะ' วากยการีคือวรุรุจิ คำว่า 'ตังสมานาธิกรณยโต' หมายถึง เพราะความเป็นสมานาธิกรณ์กับคำว่า 'ทูระ' เป็นต้น คำว่า 'ตังยุตตโตปิ' หมายถึง และจากคำว่า 'คามะ' เป็นต้น ที่ประกอบด้วยคำว่า 'ทูระ' เป็นต้น คำว่า 'ปัจจักขันโต' หมายถึง ผู้ปฏิเสธคำกล่าวของวากยการี แท้จริงแล้ว ในที่นี้มีบทในมหาภาสยะว่า 'ในการกำหนดปัญจมีวิภัตติสำหรับคำว่า ทูรันติกัตถะ วาตติกะที่ปฏิเสธปัญจมีวิภัตติที่ประกอบด้วยสิ่งนั้นว่า dūrā gāmassa การปฏิเสธนี้ไม่มีประโยชน์ เพราะปรากฏปัญจมีวิภัตติในที่นั้นด้วยเช่นกัน—'

---

ทูรสฺมาวสถา มุตฺตํ, ทูราปาทาวเสจนํ;

คุรุโต กุปิตา ทูรา,ภาพฺยํ ทูรา จ ทสฺสุหิติ.

พ้นจากที่พักไกล, การล้างเท้าไกล, พึงอยู่ไกลจากครูผู้โกรธ, และพึงอยู่ไกลจากโจร.

---

อตฺร ทูรนฺติเกตฺยาทิ วตฺตพฺพํ วากฺยการวจนํ, ทูรา คามสฺสาติ ตสฺโสทาหรณํ, ตตฺราปิจฺจาทิ ปจฺจกฺขานภาสฺสํ, ทูรสฺมาวสถาติ อาวสถสฺส ทูเรติ อตฺโถหิ ภาสฺสปทีเป เกยฺยโฏ, ปฐโม ปุริโส ยสฺส โส ปฐมปุริโส ภวติ ‘‘ทูรนฺติกา’’ทิ (๒-๖-๕) กจฺจายนสุตฺเต สุทฺธาทิโยโคปิ สงฺคหิโต, เตนาห–‘สุทฺธปฺป โมจนวิวิตฺตปฺปมาณโยเค’ติ, ‘‘ธาตุนามานมุปสคฺคโยคาทีสฺวปิจ’’ อิติ (๒-๖-๒) สุตฺเต จคฺคหณโต ปภุติโยโค จ คหิโต, เตนาห–‘ปภุติ โยเคจา’ติ, ปภุติโยเคจาติ อิมินา ปภุตฺยตฺถโยโคปิ สงฺคหิโต, เตเนว ‘ยโตสรามิ อตฺตาน’นฺติ อุทาหฏํ.

ในที่นี้ คำว่า ทูรันติเก เป็นต้น เป็นคำของวากยการะที่พึงกล่าว, คำว่า ทูรา คามัสสะ เป็นอุทาหรณ์ของคำนั้น, คำว่า ตัตราปิ เป็นต้น เป็นคำปฏิเสธ, คำว่า ทูรัศมาวสถา มีอรรถว่า ไกลจากที่พัก เพราะในภาสยปทีป ท่านไกยยะฏะกล่าวไว้ว่า บุรุษที่หนึ่งมีแก่บุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่าปฐมบุรุษ, ในกัจจายนสูตรว่า "ทูรันติกา" เป็นต้น (๒-๖-๕) แม้การประกอบกับศัพท์มี สุทธะ เป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในเพราะการประกอบกับศัพท์ว่า สุทธะ ปโมจนะ วิวิตตะ และปมาณ", เพราะการถือเอา จ ศัพท์ ในสูตรว่า "ธาตุนามนรูปสัคคโยคาทีสวปิ จะ" (๒-๖-๒) การประกอบกับศัพท์ว่า ปภูติ ก็ถูกถือเอาด้วย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และในเพราะการประกอบกับศัพท์ว่า ปภูติ", ด้วยคำว่า "และในเพราะการประกอบกับศัพท์ว่า ปภูติ" นี้ แม้การประกอบกับศัพท์ที่มีอรรถว่า ปภูติ ก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วย, เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงยกอุทาหรณ์ว่า "ยโต สรามิ อัตตานัง".

---

๒๗. อป

๒๗. อปะ

---

นนุ ผุโฏว เตสํ สาลาทีนํ โยโคติ กิเมตฺถ ปญฺเหน กสฺส ปเนเตหิ โยโค’ตฺยาสงฺกิยาห-‘วชฺชนํ หิจฺจาทิ, วชฺชนานนฺติ กตฺตริ อโน, วชฺชเน สมฺพนฺเธ วตฺตมาเนหีติ วชฺชนสงฺขาเต สมฺพนฺเธ วตฺต มาเนหิ อปปรีหิ, ยุตฺตสฺมาติ ยุตฺตโตว เอกสฺมา, นาญฺญโต, กิเมตฺถ วตฺตพฺพนฺติ อิมินา อปปรีหิ ยุตฺตสฺมาว ปญฺจมีภวเน ปสิทฺธตฺตมาห, ปสิทฺธมฺเปตมาหริตฺวา ปกาเสตุมาห-‘กตฺตุโน’จฺจาทิ, ยทตฺโถติ โยสาลาทิ อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺส วชฺชนกิริยา รมฺภสฺส [Pg.110] โส ยทตฺโถ. ‘‘ปญฺจมฺยปาปรีหี’’ติ (๒-๓-๑๐) อายุตฺเตปิ ปญฺจมี วิธียเต ปเรหิ, ตทาห-‘มริยาทาย’มิจฺจาทิ, อวธิมา เอตฺถ วสฺสนํ.

ก็การประกอบของต้นสาละเป็นต้นเหล่านั้นปรากฏชัดอยู่แล้ว เหตุไฉนจึงมีปัญหาในที่นี้? เพราะสงสัยว่า "ก็การประกอบด้วยศัพท์เหล่านี้มีแก่ใคร?" ท่านจึงกล่าวว่า "วัชชนัง หิ" เป็นต้น, คำว่า วัชชนานัง ลง อน ปัจจัย ในกัตตุสาธนะ, ด้วยคำว่า "เมื่อเป็นไปในความสัมพันธ์คือการยกเว้น" หมายความว่า เมื่อ อป และ ปริ ศัพท์ เป็นไปในความสัมพันธ์ที่เรียกว่าการยกเว้น, คำว่า ยุตตัสมา หมายถึง จากสิ่งที่ประกอบแล้วอย่างเดียว ไม่ใช่จากสิ่งอื่น, ด้วยคำว่า "อะไรพึงกล่าวในที่นี้" ท่านแสดงความสำเร็จแห่งการเป็นปัญจมีวิภัตติจากสิ่งที่ประกอบด้วย อป และ ปริ ศัพท์นั่นเอง, เพื่อจะนำสิ่งที่สำเร็จแล้วนั้นมาประกาศ ท่านจึงกล่าวว่า "กัตตุโน" เป็นต้น, คำว่า ยทัตโถ หมายถึง ประโยชน์คือต้นสาละเป็นต้นใด ของการเริ่มกิริยาคือการยกเว้น สิ่งนั้นชื่อว่า ยทัตถะ, แม้ในสูตรว่า "ปัญจมยปาปริหิ" (๒-๓-๑๐) ท่านก็บัญญัติปัญจมีวิภัตติไว้เบื้องหลัง, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มริยาทายัง" เป็นต้น, ในที่นี้ การตก (ของฝน) เป็นเขตกำหนด.

---

๒๘. ปฏิ

๒๘. ปฏิ

---

ทิฏฺฐสมฺพนฺธสฺสาติ ปสิทฺธวเสน ทิฏฺฐการิยการณสฺส มุขฺยสฺส, ตสฺส การิยตฺถนฺติ ตสฺส มุขฺยสฺส ยํ การิยํ, ตทตฺถํ มุขฺยการิย กรณตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมึ ปฏินิธิมฺหิ วตฺตมาเนน ปภิเนติ สมฺพนฺโธ, วินิมเยติ ปริวตฺตน นิมิตฺตํ ปฏิทาเนจาติ จ สทฺทสฺสาฏฺฐานปฺปยุตฺติ ทฏฺฐพฺพา, ปตินา ตสฺส โยโคติ สมฺพนฺโธ.

คำว่า ทิฏฐสัมพันธัสสะ หมายถึง แก่ส่วนประธานที่มีเหตุและผลปรากฏชัดโดยความสำเร็จ, คำว่า ตัสสะ การิยัตถัง หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การกระทำใดของส่วนประธานนั้น คือเพื่อประโยชน์แก่การกระทำส่วนประธาน, มีความเชื่อมโยงกับคำว่า ปภิเนติ ด้วยศัพท์ที่แสดงความเป็นตัวแทนนั้น, ในคำว่า วินิมเย พึงทราบว่าเป็นการใช้ในความหมายว่าเพื่อเป็นเหตุแห่งการแลกเปลี่ยน และในความหมายว่าการให้คืน, มีความเชื่อมโยงว่า การประกอบของสิ่งนั้นกับ ปฏิ ศัพท์.

---

๒๙. ริเต

๒๙. ริเต

---

ยทิ วชฺชนกิริยาย สมฺพชฺฌมานสฺส กมฺมตฺตา กมฺเม ทุติยา, กิมตฺถํ จรหิ ปุน ทุติยาวจนนฺติ อาห-‘ปฏิปทวิธาเน’จฺจาทิ, ปฏิปทํ อุชุกเมโวจฺจาริตํ วิธานํ ยสฺสา สา ปฏิปทวิธานา, วิเสสวิธาน วตีตฺยตฺโถ, ยชฺชตฺร ทุติยาวจนํ น สิยา ตทา ริเตสทฺเทน โยเค อุชุกํ วิธียมานาย ปญฺจมิยา ทุติยา พาธีเยถาติ มญฺญเต. ยทฺยตฺร ปญฺจมิยา ทุติยาย พาธาภาโว เอว ปโยชนํ, เอวญฺจรหิ ‘ริเต วา’ติ สุตฺตยิตพฺพํ เอวํ สติ ปกฺเข ทุติยา จ ภวิสฺสติ, ลหุ จ สุตฺตมฺปณีตมฺภวตี ตฺยาสงฺกิย ปโยชนนฺตรมาห-‘อุตฺตรตฺถญฺเจ’ติ, อโตเยวาติ อุตฺตรตฺถตฺตาเยว, ปุน ปโยชนนฺตรํทุติยา คหณสฺส ทสฺสยมาห-‘วิภตฺยนฺตเร’จฺจาทิ, อาหจฺจ กณฺฐาทิฏฺฐาเน วายุนาอาหนิตฺวา อาหริตฺวา วา วจนํ อาหจฺจวจนํ, อุชุกวจนนฺติ วุตฺตํ โหติ, วิภตฺยนฺตรํ ฉฏฺฐีวิภตฺติ, ตสฺส พฺยุทาสตฺถํ, นิราสตฺถนฺตุตฺโถ, อญฺญาปีติ ทุติยาย อญฺญา ฉฏฺฐีปิ, ปกตาย ปญฺจมิยา สมฺพนฺธนตฺโถ ปกตสมฺพนฺธนตฺโถ.

หากว่ามีการลงทุติยาวิภัตติในอรรถกรรม เพราะความเป็นกรรมของสิ่งที่สัมพันธ์กับกิริยาคือการยกเว้น, ถ้าอย่างนั้น การกล่าวถึงทุติยาวิภัตติอีกครั้งมีประโยชน์อะไร? ท่านจึงกล่าวว่า "ปฏิปทวิธาเน" เป็นต้น, บทว่า ปฏิปทวิธาเน หมายถึง มีการบัญญัติที่ตรัสไว้โดยตรงทีเดียว คือมีการบัญญัติเป็นพิเศษ, ท่านเข้าใจว่า หากในที่นี้ไม่มีการกล่าวถึงทุติยาวิภัตติ ทุติยาวิภัตติก็จะถูกปัญจมีวิภัตติที่บัญญัติไว้โดยตรงในการประกอบกับ ริเต ศัพท์ ขัดขวางเสีย, หากประโยชน์ในที่นี้คือการไม่ถูกปัญจมีวิภัตติขัดขวางทุติยาวิภัตติเท่านั้น ถ้าอย่างนั้น ก็ควรตั้งสูตรว่า "ริเต วา" เมื่อเป็นเช่นนี้ ในฝ่ายหนึ่งก็จะเป็นทุติยาวิภัตติ และสูตรที่แต่งขึ้นก็จะเบาด้วย, เพราะสงสัยเช่นนี้ ท่านจึงบอกประโยชน์อย่างอื่นว่า "อุตตรัตถัญจะ" (และเพื่อประโยชน์ในสูตรเบื้องหน้า), คำว่า อโตเยวะ หมายถึง เพราะเพื่อประโยชน์ในสูตรเบื้องหน้านั่นเอง, ท่านแสดงประโยชน์อย่างอื่นของการถือเอาทุติยาวิภัตติอีกครั้งว่า "วิภัตยันตเร" เป็นต้น, คำว่า อาหัจจวจนะ หมายถึง คำที่กล่าวโดยกระทบฐานมีคอเป็นต้นด้วยลมแล้วนำออกมา คือคำที่กล่าวโดยตรง, คำว่า วิภัตยันตระ หมายถึง ฉัฏฐีวิภัตติ, คำว่า พยุทาสัตถัง มีอรรถว่า เพื่อห้าม คือเพื่อกำจัด, คำว่า อัญญามิ หมายถึง แม้ฉัฏฐีวิภัตติอื่นจากทุติยาวิภัตติ, คำว่า ปกตสัมพันธนัตโถ หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การเชื่อมโยงกับปัญจมีวิภัตติที่กำลังกล่าวถึง.

---

๓๑. ปุถ

๓๑. ปุถะ

---

น ทุติยาปิ โยควิภาคโตติ เอวํ มญฺญเต ‘‘ตติยา เจติ วตฺตมาเน ตตฺถ ยทิ จกาเรน ‘ทุติยา เจ’ติ สมฺพนฺธีเยยฺย, ตตฺราปิ จ กาเรน ปญฺจมีตฺเยวํ น กสฺสาปฺยปกํโสติ‘วินาญฺญตฺรปุถนานาหิ [Pg.111] ตติยา เจ’ตฺเยกโยคมกตฺวา โยควิภาคสามตฺถิยา ‘ตติยา เจ’ติ จ กาเรน ชาตุ ปญฺจมี’’ติ, อสหายตฺถตฺเต สติ ‘วินาตฺเถ หี’ตฺเยวมวตฺวา กึ วิสุํ สุตฺตรจนาเยตฺยาห-‘เภโท ปาทานนฺตฺวิ’จฺจาทิ.

ท่านเข้าใจว่า "ไม่ใช่ว่าทุติยาวิภัตติจะมีได้แม้ด้วยวิธีโยควิภาค" ดังนี้, เมื่อบทว่า "ตติยา จะ" ตามมา หากเชื่อมโยงด้วย จ ศัพท์ว่า "ทุติยา จะ" ในที่นั้น และด้วย จ ศัพท์ในที่นั้นอีกว่า "ปัญจมี" ดังนี้ ก็จะไม่เป็นการฉุดคร่าวของใครๆ, เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ทำเป็นสูตรเดียวกันว่า "วินัญญัตระปุถะนานาหิ ตติยา จะ" แต่ด้วยอำนาจแห่งโยควิภาค และด้วย จ ศัพท์ในสูตรว่า "ตติยา จะ" ปัญจมีวิภัตติจึงมีได้แน่นอน, เมื่อมีความหมายว่าไม่มีเพื่อน เหตุไฉนจึงไม่กล่าวว่า "วินัตเถหิ" แต่กลับแต่งสูตรแยกกัน? ท่านจึงกล่าวว่า "เภโท ปาทานันตุ" เป็นต้น.

---

๓๒. สตฺต

๓๒. สัตตะ

---

ยนฺตํ สทฺทานํ นิจฺจตฺตา สมฺพนฺธสฺส ยตฺถาติ ปรามฏฺฐํ โสติ, โยติ ปรามฏฺฐํ ตสฺสาติ จ นิทฺทิสติ, โย ยตฺเถตฺยาทิกญฺจ ‘กิริยาธารภูเต’จฺจาทิวุตฺติคนฺถ วิวรณนฺติ โยติ กิริยาเธยฺยภูตาธิปฺเปตา, เอตเนวาห‘กิริยา จา’ติอาทิ, เตนายมาธารียติ กตฺตุกมฺม สมเวตา กิริยาสฺมินฺตฺยธิกรเณ วา ตํ อาธารยตีติ กตฺตริ วา ฆณนฺเตน ทฏฺฐพฺโพ, กตฺตารํ กมฺมญฺจ กิริยานิสฺสยภูตมาธาร ยตีตฺยาธาโรติ วา กตฺตริ ฆณ, วุตฺตํ หิ–

เพราะความที่ความสัมพันธ์ของศัพท์ทั้งหลายเป็นของเที่ยง ท่านจึงแสดงบทว่า โส ซึ่งถูกอ้างถึงด้วยบทว่า ยัตถะ และแสดงบทว่า ตัสสะ ซึ่งถูกอ้างถึงด้วยบทว่า โย, และคำว่า โย ยัตถะ เป็นต้น เป็นการขยายความแห่งวุตติคันถะว่า "กิริยาธารภูเต" เป็นต้น, บทว่า โย หมายถึง สิ่งที่กิริยาอาศัยอยู่, ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า "กิริยา จะ" เป็นต้น, เพราะเหตุนั้น บทว่า อาธาระ นี้ พึงเห็นว่าเป็นศัพท์ที่ลง ณ ปัจจัย ในอรรถอธิกรณะว่า "กิริยาที่เนื่องด้วยผู้กระทำและกรรมตั้งอยู่ในสิ่งนี้" หรือในอรรถกัตตุว่า "สิ่งนั้นย่อมรองรับกิริยานั้น", หรือบทว่า อาธาระ ลง ณ ปัจจัย ในอรรถกัตตุว่า "ย่อมรองรับผู้กระทำและกรรมซึ่งเป็นที่อาศัยของกิริยา", สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า:

---

อาธารยติ โย กตฺตุ, กมฺมํ กิริยนิสฺสยํ;

อาธารํ การกญฺจาหุ, ตํ จตุพฺพิธเมว เจติ.

ผู้ใดรองรับผู้กระทำและกรรมซึ่งเป็นที่อาศัยของกิริยา บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าสิ่งนั้นเป็นอาธาระและเป็นกากะ และอาธาระนั้นมี ๔ ประเภทเท่านั้น.

---

นนุ จ กิริยาธารเณนาธาโรตฺยุจฺจเต, ตํ กิเมวมุจฺจเตติ เจ, เนสโทโส ยเทว หิ กิริยาธารณมสฺส, ตนฺตนฺนิสฺสยภูต กตฺตุกมฺมธารณํ, นหฺยญฺญตา ตทฺธารณํ สมฺภวติ ตโต กิริยา การเณนาธารเณนาธาโรตฺย ยเมวตฺโถ, น กตฺตุกมฺมปริจฺจาเคนาธาเรน อุชุกํ กิริยา คยฺหเต, เตเนว วกฺขติ-‘กิริยายโย อาธาโร’จฺจาทิ, นนุ ยทฺยปฺยุชุกเมว กิริยํ ธารยติ กตฺตา กตฺตุสมวายินึ, กมฺมสมเวตญฺจ วิกฺเตทนาทึ กิริยํ กมฺมํ… ตถา สติ ตาเนวาธาโรติ, น… โลเก สตฺเถ จ เตสมาธารตฺเถ นาปฺปตีติโต, กตฺตุกมฺมตาเยว หิ เตสมฺปตีตีติ ทสฺเสตุมาห-‘กิริยา เจ’ตฺยาทิ, ตถา จ วุตฺตํ–

ก็อาธาระย่อมถูกกล่าวว่าเป็นการรองรับกิริยา หากถามว่า "เหตุไฉนจึงกล่าวเช่นนั้น?" ตอบว่า "นั่นไม่ใช่โทษ เพราะการรองรับกิริยาใดของสิ่งนั้น นั่นคือการรองรับผู้กระทำและกรรมซึ่งเป็นที่อาศัยของกิริยานั้น เพราะการรองรับกิริยานั้นย่อมไม่อาจมีได้โดยประการอื่น เพราะเหตุนั้น ความหมายว่า 'เป็นอาธาระเพราะรองรับกิริยา' นี้แหละเป็นอรรถที่ถูกต้อง, อาธาระจะรับกิริยาโดยตรงโดยละทิ้งผู้กระทำและกรรมเสียนั้นหามิได้", เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า "กิริยายะ โย อาธาโร" เป็นต้น, ถามว่า "แม้หากว่าผู้กระทำจะรองรับกิริยาที่เนื่องอยู่ในผู้กระทำโดยตรง และกรรมจะรองรับกิริยามีการทำให้สุกเป็นต้นที่เนื่องอยู่ในกรรม... เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าเป็นอาธาระมิใช่หรือ?", ตอบว่า "ไม่ใช่... เพราะในโลกและในตำรา ความเป็นอาธาระของสิ่งเหล่านั้นไม่ปรากฏชัด เพราะความปรากฏชัดของสิ่งเหล่านั้นมีเพียงความเป็นผู้กระทำและเป็นกรรมเท่านั้น", เพื่อจะแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "กิริยา จะ" เป็นต้น, และสมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

---

กตฺตุกมฺม พฺยวหิตํ, ธาเรนฺตมนุชุ กฺริยํ;

กฺริยาสิทฺธุปการิ จ, สตฺเถ-ธิกรณํ มตนฺติ.

กิริยาที่ถูกรองรับโดยอ้อม ซึ่งถูกกั้นด้วยผู้กระทำและกรรม และเป็นอุปการะแก่ความสำเร็จแห่งกิริยา บัณฑิตทั้งหลายทราบว่าสิ่งนั้นเป็นอธิกรณ์ในคัมภีร์ (ไวยากรณ์)

---

กตฺตุกมฺมพฺยวหิตนฺติ กตฺตุกมฺเมหิ ตํสมเวตภาเวน พฺยวหิตํ, อนุชุ ปารมฺปริเยน, กฺริยาสิทฺธุปการิติ กตฺตุกมฺมสมเวตาย กิริยาย ปสิทฺธิยํ อุปการี อุปกุพฺพนฺตํ, นนุ จ น กิริยา ธารเณเนวายมาธาโร, กตฺตุกมฺมานํ ธารเณนาปฺยาธาโรติ สกฺกา [Pg.112] ววตฺถเปตุนฺติ โจทนมฺมนสิ นิธายาห-‘น เจ’ตฺยาทิ, กิริยา นิมิตฺตสฺเสวาติ กตฺตุกมฺมสมวายินิยา กิริยาย นิมิตฺตสฺเสว, ตเทวํวิธมาธารํ จตุพฺพิธมฺมตนฺติ ทสฺเสตุมาห-‘อาธาโร จาย’มิจฺจาทิ, จตฺตาโร วิธาปการา อสฺสาติ จตุพฺพิโธ, อาเธยฺเยน สโหปสิเลโส สํโยคลกฺขโณ-สฺส อตฺถีติ โอปสิเลสิโก อาธาโร-‘กเฏนิสีทติ ถาลิยํ ปจติ’ตฺยาโท กฏาทิ, ตถาหิ เทวทตฺตสมเวตํ นิสีทนกิริยํ กโฏ เทวทตฺตํ ธารยํ ธารยติ เทวทตฺตพฺยวหิตํ, เอวํ ถาลีปิ ตณฺฑุลสมเวตํ วิกฺเลทนาทิกิริยํ ตณฺฑุเล ธารยํ ธารยตีตฺโยปสิเลสิกาธารตฺตํ กฏาทิโน. ยโต-ญฺญตฺราเธยฺยํ น วตฺตเต สพฺพถา ภิยฺโย วา, โส เวสยิโก, วิสโยหฺยาเธยฺยสฺสานญฺญตฺรภาโว, ยถา จกฺขาทิปฺปวตฺตีนมญฺญตฺราภาวา จกฺขาทีนํ รูปาทโย วิสยาติ วุจฺจนฺเต, เอวมากาเส สกุนโยตฺยาโท สกุนฺยาทีนมากาสาทิโต-ญฺญตฺราภาวาเต เตสํ วิสยาตฺยุจฺจนฺเต, วิสโย เอว เวสยิโก. โย อาธาราเธยฺยานมภิพฺยาเปตฺยาเธยฺยมิตฺยภิพฺยาปโก, ตถา หิ‘ติเลสุ เตลํ, ทธิมฺหิ สปฺปิ,ตฺยตฺร ติลาทิกํ เตลาทิกมาเธยฺยํ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐตีติ ติลาทิ พฺยาปกาธาโร. สมีเป ภโว, สมีโป เอว วา สามีปิโก, ยสฺส สมีปเทเส อาเธยฺยํ วตฺตเต โส เอวมุจฺจเต, อตฺโรทาหรณํ ‘คุรูสุ วสติ คงฺคายํ โฆโส’ติ. นนุ จาตฺราปฺยาธาเร สตฺตมี วิธียเต อาธาโร จ นิสฺสโย วุจฺจเต, นิสฺสโย จ สํโยคสมวาเยหิ โหติ, น จ สิสฺสาทีนํ คุรุปฺปภุตีติ เทวทตฺตสกุนฺยาทีนมิว กฏากาสาทีหิ สํโยโค, เตลาทีนมิว จ ติลาทีหิ สมวาโย วา อตฺถิ, เตนายุตฺตํ เต สมาธารตฺตนฺติ, เนตทตฺถิ, ยทายตฺตา หิ ยสฺส ฐิติ โส วินาปิ สํโยคสมวาเยหิ ตสฺส นิสฺสโย ภวติ, ตถาหิ ปุริสสฺส น รญฺญา สห สํโยโคสมวาโย วาตฺถิ, อถ ปน ตทธีนฏฺฐิติตฺตา ราชนิสฺสโย ปุริโสติ พฺยปทิสฺสียเต, สิสฺสาทีนญฺจ คุรุปฺปภุติน มายตฺตา ฐิตีติ เตสมยํ ยุตฺโต คุรุปฺปภุตินํ นิสฺสยภาโวติ, เอตฺถ [Pg.113] ปน ยชฺชปิ เวสยิกาภิพฺยปกานมาธาราเธยฺโยปสิเลโส อตฺถิ, ตถาปิ ปการนฺตรสฺเสว ปริปฺผุฏตฺตา ตเถว วจนิจฺฉา, นาญฺญถา โอปสิเลสิเกน วา วิสยาภิพฺยาปกานมคฺคหณโต อุปสิเลสสฺเส วา ปริพฺยตฺตตฺตา ตเถว โวหาโรติ น สงฺกโร สงฺกนีโยติ.

คำว่า กตฺตุกมฺมพฺยวหิตนฺติ (ถูกกั้นด้วยผู้กระทำและกรรม) หมายถึง ถูกกั้นด้วยผู้กระทำและกรรมโดยความเป็นสภาวะที่ประกอบกัน (สมเวตภาวะ) กับผู้กระทำและกรรมนั้น, คำว่า อนุชุ (โดยอ้อม) หมายถึง โดยลำดับ (ไม่ใช่โดยตรง), คำว่า กฺริยาสิทฺธูปการีติ (เป็นอุปการะแก่ความสำเร็จแห่งกิริยา) หมายถึง เป็นผู้อุปการะในการทำกิริยาที่ประกอบอยู่ในผู้กระทำและกรรมให้สำเร็จ, เมื่อมีข้อโต้แย้งในใจว่า 'ก็อาธารนี้มิใช่ทรงไว้ซึ่งกิริยาอย่างเดียวเท่านั้นหรือ? แม้การทรงไว้ซึ่งผู้กระทำและกรรมก็สามารถกำหนดว่าเป็นอาธารได้มิใช่หรือ?' ท่านจึงกล่าวคำว่า 'น เจ' เป็นต้น, คำว่า กฺริยานิมิตฺตสฺเสวาติ (เป็นเพียงนิมิตแห่งกิริยาเท่านั้น) หมายถึง เป็นเพียงนิมิตแห่งกิริยาที่ประกอบอยู่ในผู้กระทำและกรรมนั้น, เพื่อจะแสดงว่าอาธารเช่นนั้นมี ๔ ชนิด ท่านจึงกล่าวคำว่า 'อาธาโร จาย' มิจฺจาทิ (และอาธารนี้...), คำว่า จตุพฺพิโธ (มี ๔ ชนิด) หมายถึง มีประเภท ๔ อย่าง, อาธารที่มีลักษณะการแนบชิด (สัญโญคะ) กับสิ่งที่ถูกรองรับ (อาเธยยะ) ชื่อว่า โอปสิเลสิกาธาร เช่น 'กเฏ นิสีทติ' (นั่งบนเสื่อ), 'ถาลิยํ ปจติ' (หุงในหม้อ) เป็นต้น, จริงอย่างนั้น เสื่อเมื่อทรงไว้ซึ่งเทวทัต ย่อมชื่อว่าทรงไว้ซึ่งกิริยาการนั่งที่ประกอบอยู่ในเทวทัต โดยถูกกั้นด้วยเทวทัต, แม้หม้อก็เช่นกัน เมื่อทรงไว้ซึ่งข้าวสาร ย่อมชื่อว่าทรงไว้ซึ่งกิริยามีการทำให้สุกเป็นต้นที่ประกอบอยู่ในข้าวสาร ความเป็นโอปสิเลสิกาธารจึงมีแก่เสื่อเป็นต้น, ส่วนอาธารที่สิ่งที่ถูกรองรับไม่เป็นไปในที่อื่นโดยประการทั้งปวง หรือโดยส่วนมาก อาธารนั้นชื่อว่า เวสยิกะ (อาธารคือวิสัย), เพราะวิสัยคือความเป็นไปไม่ได้ในที่อื่นของสิ่งที่ถูกรองรับ เช่น รูปเป็นต้น ถูกเรียกว่าเป็นวิสัยของจักษุเป็นต้น เพราะการดำเนินไปของจักษุเป็นต้นไม่มีในที่อื่น (นอกจากในรูป), ในประโยคว่า 'อากาเส สกุโณ' (นกในอากาศ) เป็นต้น อากาศเป็นต้นก็ถูกเรียกว่าเป็นวิสัยของนกเป็นต้น เพราะนกเป็นต้นไม่มีในที่อื่นนอกจากอากาศเป็นต้น วิสัยนั่นแหละคือเวสยิกะ, อาธารใดแผ่ไปทั่วสิ่งที่ถูกรองรับ อาธารนั้นชื่อว่า อภิพยาปกะ (อาธารที่แผ่ซ่านไปทั่ว), จริงอย่างนั้น ในคำว่า 'ติเลสุ เตลํ' (น้ำมันในงา), 'ทธิมฺหิ สปฺปิ' (เนยใสในนมเปรี้ยว) นี้ งาเป็นต้นย่อมแผ่คลุมน้ำมันเป็นต้นที่เป็นสิ่งที่ถูกรองรับแล้วตั้งอยู่ ฉะนั้น งาเป็นต้นจึงเป็นอภิพยาปกาธาร, อาธารที่เกิดในที่ใกล้ หรือความใกล้เอง ชื่อว่า สามีปิกะ (อาธารโดยความใกล้), อาธารใดที่สิ่งที่ถูกรองรับเป็นไปอยู่ในบริเวณใกล้เคียง อาธารนั้นย่อมถูกเรียกเช่นนี้ ตัวอย่างในเรื่องนี้คือ 'คุรูสุ วสติ' (อาศัยอยู่ในสำนักครู), 'คงฺคายํ โฆโส' (หมู่บ้านโฆสะอยู่ที่แม่น้ำคงคา), เมื่อมีข้อโต้แย้งว่า 'ในอาธารนี้ก็มีการบัญญัติสัตตมีวิภัตติ และอาธารก็ถูกเรียกว่า นิสสยะ (ที่อาศัย) และนิสสยะนั้นย่อมมีด้วยอำนาจสัญโญคะ (การประกอบ) และสมวายะ (การรวมกัน) แต่ศิษย์เป็นต้นกับครูเป็นต้น ไม่มีการประกอบกันเหมือนเทวทัตกับเสื่อ หรือนกกับอากาศ และไม่มีการรวมกันเหมือนน้ำมันกับงาเป็นต้น เพราะฉะนั้น การที่ครูเป็นต้นเหล่านั้นจะเป็นอาธารจึงไม่สมควร' ข้อโต้แย้งนี้ไม่เป็นจริง เพราะสิ่งใดที่การดำรงอยู่ของอีกสิ่งหนึ่งต้องอาศัยสิ่งนั้น สิ่งนั้นย่อมเป็นที่อาศัย (นิสสยะ) ของสิ่งนั้นได้แม้ไม่มีสัญโญคะและสมวายะ เช่น บุรุษไม่มีสัญโญคะหรือสมวายะกับพระราชา แต่เพราะการดำรงอยู่ของเขาขึ้นอยู่กับพระราชา บุรุษจึงถูกเรียกว่า 'ราชนิสสโย' (ผู้มีพระราชาเป็นที่อาศัย) และการดำรงอยู่ของศิษย์เป็นต้นก็ขึ้นอยู่กับครูเป็นต้น ฉะนั้น ความเป็นที่อาศัยของครูเป็นต้นเหล่านี้จึงสมควร, ในที่นี้ แม้ว่าในเวสยิกาธารและอภิพยาปกาธารจะมีการแนบชิด (โอปสิเลสะ) ระหว่างอาธารและอาเธยยะอยู่ก็ตาม แต่ถึงกระนั้น เพราะประการอื่น (คือความเป็นวิสัยและการแผ่ซ่าน) ปรากฏชัดเจนกว่า ท่านจึงประสงค์จะกล่าวเช่นนั้น (คือแยกประเภทออกมา) ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น หรือเพราะความแนบชิดในโอปสิเลสิกาธารปรากฏชัดเจนกว่า จึงมีการใช้เรียกเช่นนั้น (เพื่อไม่ให้รวมกับเวสยิกะและอภิพยาปกะ) ดังนั้น จึงไม่ควรสงสัยว่าจะเกิดความสับสนกัน

---

๓๓. นิมิตฺต

๓๓. นิมิต

---

นิมิตฺตภาวมตฺเตตีมินา กมฺมสํโยคาภาเวปิ สตฺตมิยา ปวตฺติ มาห, น ปเรสํ วิย กมฺมสํโยเค เอว, เตเนว วกฺขติ-‘เอวมญฺญเต’จฺจาทิ, พาหิรานํ หิ-‘นิมิตฺตา กมฺเมน’’ (จํ, ๒-๑-๘๙) อิติ สุตฺตํ, ตตฺถ กมฺเมน โยเค ปโยชนา สตฺตมีภวตีตฺยตฺโถ, อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปีติทีปิโนหนนสฺส ปโยชนํ จมฺมํ, ตสฺส ทีปินํหนฺตีติ กมฺเมน โย โค, สุตฺเต กมฺเมนาตฺยวจเน ปโยชนํ วตฺตุมารภเต ‘น ปเน’จฺจาทิ.

ด้วยคำว่า 'นิมิตฺตภาวมตฺเต' (เป็นเพียงความเป็นนิมิต) นี้ ท่านกล่าวถึงการใช้สัตตมีวิภัตติแม้ในกรณีที่ไม่มีการประกอบกับกรรม ไม่ใช่เฉพาะในกรณีที่มีการประกอบกับกรรมเหมือนอย่างความเห็นของอาจารย์พวกอื่น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า 'เอวมญฺญเต' (พึงทราบอย่างนี้) เป็นต้น เพราะสำหรับคัมภีร์ภายนอก (จันทรไวยากรณ์) มีสูตรว่า 'นิมิตฺตา กมฺเมน' (จัน. ๒-๑-๘๙) ในสูตรนั้นมีความหมายว่า สัตตมีวิภัตติย่อมมีในเพราะนิมิตเมื่อมีการประกอบกับกรรม, ในตัวอย่างว่า 'อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปี' (เสือดาวถูกฆ่าเพราะหนัง) หนังเป็นประโยชน์ (นิมิต) ของการฆ่าเสือดาว การประกอบกับกรรมมีอยู่ว่า 'ฆ่าซึ่งเสือดาว' (หญฺญเต ทีปี), ในสูตรที่ไม่ได้กล่าวคำว่า 'กมฺเมน' (ด้วยกรรม) ท่านจึงเริ่มกล่าวถึงประโยชน์ (ของการไม่ใส่คำว่ากมฺเมน) ด้วยคำว่า 'น ปเน' (แต่ไม่ใช่) เป็นต้น

---

๓๔. ยพฺภา

๓๔. ยัพภา (ยสฺส จ ภาเวน ภาวลกฺขณํ)

---

ยสฺส กิริยาติ ยสฺส ควาทฺยตฺถสฺส สมฺพนฺธินี โทหนาทิกิริยา, กิริยนฺตรสฺสาติ คมนาทิกิริยนฺตรสฺส, เอเตนาติ ลกฺขณนฺติ เอเตน, ตโต-จฺจสฺส วิวรณํ กิริยาวตาติ, ‘‘กาลภาเวสุ เจ’’ติ (๒-๖-๔๓) กจฺจายเนหิ สุตฺติตํ, ตทาห-‘กาลตฺเถหิ จา’ติอาทิ.

คำว่า ยสฺส กิริยา (กิริยาของสิ่งใด) หมายถึง กิริยามีการรีดนมเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับเนื้อความมีโคเป็นต้น, คำว่า กิริยนฺตรสฺส (แห่งกิริยาอื่น) หมายถึง แห่งกิริยาอื่นมีการไปเป็นต้น, คำว่า เอเตน (ด้วยสิ่งนี้) หมายถึง ด้วยลักษณะนี้, คำอธิบายของคำว่า 'ตโต' (จากสิ่งนั้น) คือ 'กิริยาวตา' (จากสิ่งที่มีกิริยา), ในคัมภีร์กัจจายนะได้รจนาสูตรไว้ว่า 'กาละภาเวสุ เจ' (๒-๖-๔๓) ท่านจึงกล่าวคำว่า 'กาละตฺเถหิ จา' (และด้วยคำที่มีอรรถเป็นกาล) เป็นต้น

---

๓๕. ฉฏฺฐี

๓๕. ฉัฏฐี

---

สามิสฺสราทิโยเค ฉฏฺฐีสตฺตมิโย ยถา สิยุนฺติ ‘‘สามิสฺสราธิปติทายาทสกฺขิปติภูปสุเตหิ จ ‘‘อิติ (๒-๓-๓๙) อารทฺธํ ปเรหิ, ตทาห-‘สามิ’จฺจาทิ, อตฺร จ ชินินฺทพุทฺธินา ‘‘สามฺยาทีนํ เภเทโน ปาทานํ ปริยายนฺตรนิวตฺยตฺถมิห มา โหตุ คามสฺส ราชา’’ติ วุตฺตํ วากฺยมุปนฺยสฺย หสฺสาปฺย ยุตฺตตฺตมุปทสฺสยมาห-‘สามิสฺสเร’จฺจาทิ, เกน นิวารียเต, น เกนาปีตฺยตฺโถ, วิสยวจนิจฺฉายํ ‘คาเม ราชา’ตฺยปิ ภวิตพฺพมิตฺยเนนาห, ‘‘อายุตฺตกุสเลหฺยาเสวาย’’มีติ (๒-๓-๔๐) อารทฺธํ, ตทาห-‘อายุตฺเต’จฺจาทิ, อาสวา ตปฺปรตา, พฺยาวโฏ นิยุตฺโต, ตตฺเถทํ สิยา ‘‘อาเสวายนฺติ วกฺขามี ตฺยวสฺสํ [Pg.114] วจนมิทมารพฺภนียมญฺญถา อีสํยุตฺเตปิ ‘อายุตฺโต โค สกฏสฺสา’ติ ปสชฺชตี’’ตฺยาสงฺกิย นตฺเถเวตมฺปิ ปโยชนนฺติ ทสฺเสตุมาห-‘วินาปิ’จฺจาทิ, ‘‘สามิสฺสรา’’ตฺยทิกํ กจฺจายนสุตฺตํ, เตเนวาติ กจฺจายนสุตฺเต ปสูตสทฺทานนฺตรํ กุสลสทฺทนิทฺเทเสเนว, อิธาติ โมคฺคลฺลานวุตฺติยํ. กจฺจายเนน ‘‘กมฺมกรณ นิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี’’ (๒-๖-๔๐) ‘‘ปญฺจมฺยตฺเถ จ’’ (๒-๖-๔๑) อิติ จ สุตฺติตํ, เตนาห-‘กมฺเม’จฺจาทิ, คหณสฺส พาหา วิสโยติ สมฺพนฺโธ, กจฺจายนานํ‘ภิกฺขูสู’ติอาทีนิ กมฺมตฺเถ อุทาหรณานิ, หตฺเถสูติอาทีนิ กรณตฺเถ, กทลีสูติ ปญฺจมฺยตฺเถ. ‘‘มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ ตติยา เจ’’ติ (๒-๖-๔๕) กจฺจายนสุตฺตํ, ตทาห ‘ปสนฺนตฺเถ’จฺจาทิ, ปสนฺนตฺเถติ มณฺฑิตตฺเถ, อุสฺสุกฺกตฺเถติ อุสฺสาหตฺเถ.

เพื่อให้ฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติมีได้ในโยคะกับคำว่า “สามี” (เจ้าของ) “อิสสระ” (ผู้เป็นใหญ่) เป็นต้น สำนักอื่นจึงเริ่มด้วยสูตรว่า “สามิสสรอาธิปติทายาทสักขิปติภูปสุเตหิ จ” (๒-๓-๓๙) ท่านจึงกล่าวว่า “สามี” เป็นต้น และในที่นี้ พระชินินทพุทธิได้ยกประโยคที่กล่าวว่า “เพื่อประโยชน์ในการป้องกันทางเลือกอื่นของอปาทาน (คำที่แสดงการแยกจาก) โดยการแยกสามีเป็นต้นออกไป ขออย่าให้มีคำว่า ‘คามัสสะ ราชา’ (พระราชาของหมู่บ้าน) ในที่นี้” ขึ้นมา และได้เยาะเย้ยแสดงความไม่สมควรของประโยคนั้น แล้วกล่าวว่า “สามิสสเร” เป็นต้น “ใครเป็นผู้ห้าม?” ความหมายคือ “ไม่มีใครห้าม” ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า หากมีความประสงค์จะกล่าวถึงวิสัย ก็ควรมีคำว่า “คาเม ราชา” (พระราชาในหมู่บ้าน) ด้วย สูตรว่า “อายุตตกุสเลหิ อาเสวายัง” (๒-๓-๔๐) ได้ถูกเริ่มขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า “อายุตเต” เป็นต้น คำว่า “อาเสวา” หมายถึง ความตั้งใจในสิ่งนั้น คำว่า “พยาวฏะ” หมายถึง ผู้ที่ถูกแต่งตั้ง ในที่นี้อาจมีผู้ท้วงว่า “เราจะกล่าวว่า ‘อาเสวายัง’ (เพื่อการรับใช้) ฉะนั้น คำนี้จึงจำเป็นต้องเริ่มขึ้น มิฉะนั้นแล้ว แม้ในกรณีที่มีการประกอบกันเพียงเล็กน้อย ก็จะเกิดคำว่า ‘อายุตโต โค สกฏัสสะ’ (โคที่ถูกใช้สำหรับเกวียน) ขึ้นได้” เพื่อแสดงว่าไม่มีประโยชน์เช่นนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “วินาปิ” (แม้ไม่มี) เป็นต้น สูตร “สามิสสรา” เป็นต้น เป็นสูตรของกัจจายนะ ด้วยเหตุนั้น คือด้วยการระบุคำว่า “กุสละ” (ฉลาด) ทันทีหลังคำว่า “ปสุตะ” (บุตร) ในสูตรของกัจจายนะ คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในอรรถกถาโมคคัลลานะ คัมภีร์กัจจายนะได้กล่าวไว้ในสูตรว่า “กัมมกรณนิมิตตัตเถสุ สัตตมี” (๒-๖-๔๐) และ “ปัญจมยัตเถ จ” (๒-๖-๔๑) ท่านจึงกล่าวว่า “กัมเม” เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ “แขนเป็นวิสัยของการจับ” สำหรับคัมภีร์กัจจายนะ ตัวอย่างเช่น “ภิกขูสุ” (ในหมู่ภิกษุ) เป็นตัวอย่างในอรรถของกรรม “หัตเถสุ” (ด้วยมือ) เป็นต้น เป็นตัวอย่างในอรรถของกรณะ “กทลีสุ” (จากต้นกล้วย) เป็นตัวอย่างในอรรถของปัญจมีวิภัตติ สูตรของกัจจายนะคือ “มัณฑิตุสสุเกสุ ตติยา เจ” (๒-๖-๔๕) ท่านจึงกล่าวว่า “ปสันนัตเถ” เป็นต้น คำว่า “ปสันนัตเถ” หมายถึง ในอรรถของการประดับตกแต่ง คำว่า “อุสสุกกัตเถ” หมายถึง ในอรรถของความกระตือรือร้น

---

๓๖. ยโต

๓๖. ยาโต

---

วิสุํ กรณํ นิทฺธารณํ, ชินินฺทพุทฺธาจริเยน ‘‘กิมตฺถมฺปุนริทํ วจนํ ยาวตา นิทฺธาริยมาโน-วยโว สมุทายพฺภนฺตโร, ตตฺถ ยทา สมุทายสฺสา-ธิกรณตฺตํ วตฺตุมิจฺฉียเต, ตทา สตฺตมี สิทฺธาว, ยถา รุกฺเข สาขาติ, ยทา ตฺววยวสมฺพนฺโธ ตทา ฉฏฺฐี, ยถา รุกฺขสฺส สาขาติ สจฺจเมตํ ปปญฺจตฺถนฺตุ วจน’’นฺติ วุตฺตํ, ตญฺเจต มยุตฺตนฺติทสฺเสนฺโต อาห-‘น สาลโย’จฺจาทิสูกยุตฺตานิธญฺญานิ สูกธญฺญานิ, อาหิตา อวฏฺฐิตา, อาเธยฺย ภูตาติ วุตฺตํ โหติ. ยโตติ อาหิตตฺตการณา, ตโตติ ยโต ชินินฺทพุทฺธิวจนเมวมยุตฺตํ, ตสฺมา การณา. ‘ปญฺจมี วิภตฺเต’’ติ (๒-๓-๔๒) ปาณินีย สุตฺตํ, ตทาห-‘สมุทายโต’จฺจาทิ, สุตโต สกาสา สีลํ อติสเยน เสยฺโยติ สมฺพนฺโธ, ‘‘นิทฺธารเณ ฉฏฺฐี สตฺตมีสุ ปตฺเตสุ ตทปวาโท, ยํ โยโค’’ติ ปเรหาขฺยายเต, ตตฺถ ตาว นิทฺธารณเมเวตฺถ นตฺถิ กุโต ฉฏฺฐีสตฺตมีนํ ตตฺถปฺปวตฺติ, ยโต ตาสํ พาธนตฺถมิทมารพฺภเตติ ทสฺสยมาห-‘นาตฺร ชาตฺยาทีหิ’จฺจาทิ, นหิจฺจาทินา ชาตฺยาทีหิ นิทฺธารณาภาวํ ทสฺเสติ, ชจฺจาทีนนฺติ นิทฺธารเณ ฉฏฺฐี, กุโต น ภวติจฺจาห-‘ชจฺจาทิสมฺพนฺเธเน’จฺจาทิ, อตํ พฺยปเทสโตติ สีลตฺตาทิพฺยปเทสาภาวโต, ปุน นิทฺธารณาภาเว เหตฺวนฺตรมาห-‘ตุลฺยานญฺเจ’’จฺจาทิ[Pg.115]. สาธุนิปุเณหิ โยเค ปูชายํ คมฺมมานายํ สตฺตมี, ตถา อสาธุโยเค, ตถา ปสิตอุสฺสุกฺเกหิ โยเค ตติยาสตฺตมิโย, ตถา โลปนฺตนกฺขตฺตสทฺทา จ เตน เตน วจนนฺตเรน ปาณินิเยหิ วิหิตา, ตํ สพฺพํ ตํตํการกวจนิจฺฉายเมว สาเธตุํ ‘มาตริ สาธุ’ อิจฺจาทโย อุทาหฏา เกเสสุ ปสิโต ปสตฺโต, อวพทฺโธติ อตฺโถ, เกเสหิ กรณภูเตหิ ปสิโต ภวติ, กตฺตุภูเตหิ วา ปสิโต กโตติ อตฺโถ, ผุสฺเสนินฺทุยุตฺเตน ลกฺขิโต กาโล โสยมิตฺยเภเทน สมฺพนฺธา ผุสฺเส, เตน กรณภูเตน.

การแยกแยะ การกำหนด อาจารย์ชินินทพุทธะกล่าวว่า "คำนี้มีประโยชน์อะไรอีกเล่า? เพราะเมื่อส่วนที่ถูกกำหนดอยู่ในภายในหมู่ เมื่อใดประสงค์จะกล่าวถึงหมู่ว่าเป็นที่ตั้ง เมื่อนั้นวิภัตติที่ ๗ ก็สำเร็จอยู่แล้ว เช่น 'รุกเข สาขา' (กิ่งไม้ในต้นไม้) เมื่อใดเป็นความสัมพันธ์ของส่วน เมื่อนั้นวิภัตติที่ ๖ เช่น 'รุกขัสสะ สาขา' (กิ่งไม้ของต้นไม้) ข้อนี้เป็นความจริง แต่เป็นคำที่กล่าวเพื่อความละเอียดพิสดาร" และแสดงว่าคำนั้นไม่สมควร จึงกล่าวว่า "นาสาลโย" เป็นต้น สูกธัญชาติ (ธัญพืชมีขนแหลม) คือธัญพืชที่มีขนแหลมที่ถูกวางไว้ (อาหิตา) คือตั้งอยู่ (อวัฏฐิตา) เป็นสิ่งที่ถูกรองรับ (อาเธยยภูตา) ดังนี้ เพราะเหตุที่ถูกวางไว้ (อาหิตัตตการณา) เพราะเหตุที่คำของชินินทพุทธะไม่สมควรอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น สูตรของปาณินิว่า "ปัญจมี วิภัตเต" (2-3-42) จึงกล่าวว่า "สมุทายโต" เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ ศีลประเสริฐยิ่งกว่าสุตะ (การเล่าเรียน) ผู้อื่นกล่าวว่า "เมื่อวิภัตติที่ ๖ และ ๗ พึงมีในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ) การห้ามนั้นเป็นโยคะ" ในที่นี้ไม่มีการกำหนดเลย วิภัตติที่ ๖ และ ๗ จะเกิดขึ้นได้อย่างไร เพราะเหตุที่คำนี้เริ่มขึ้นเพื่อขัดขวางวิภัตติเหล่านั้น จึงแสดงว่า "นาตระ ชาตยาดีหิ" เป็นต้น ด้วยคำว่า "นะหิ" เป็นต้น แสดงว่าไม่มีการกำหนดด้วยชาติเป็นต้น "ชัจจาทีนัง" คือวิภัตติที่ ๖ ในอรรถแห่งการกำหนด ทำไมจึงไม่เกิด? จึงกล่าวว่า "ชัจจาทิสัมพันเธนะ" เป็นต้น เพราะไม่มีการกำหนดด้วยศีลเป็นต้น อีกทั้งกล่าวถึงเหตุอื่นในการไม่มีการกำหนดว่า "ตุลยานัญเจ" เป็นต้น เมื่อคำว่า "สาธุ" และ "นิปุณะ" ประกอบกัน และความเคารพปรากฏ วิภัตติที่ ๗ พึงมี เช่นเดียวกันในโยคะที่ไม่ดี (อสาธุโยคะ) และในโยคะที่มี "ปสิตะ" และ "อุสสุกะ" วิภัตติที่ ๓ และ ๗ พึงมี เช่นเดียวกัน คำว่า "โลปันตะ" และ "นักขัตตะ" ก็ถูกบัญญัติโดยปาณินิด้วยคำอื่น ๆ ทั้งหมดนั้น เพื่อให้สำเร็จตามความประสงค์ของคำการกนั้น ๆ ตัวอย่างเช่น "มาตริ สาธุ" เป็นต้น "เกเสสุ ปสิโต" หมายถึง "ปสัตโต" คือ "อาวัทธะ" (ผูกพัน) หมายความว่า "ปสิโต" เกิดขึ้นด้วยผมที่เป็นเครื่องมือ หรือ "ปสิโต" กระทำด้วยผมที่เป็นผู้กระทำ "ผุสเส" คือเวลาที่ถูกกำหนดด้วยพระจันทร์ที่ประกอบด้วยดาวฤกษ์ผุสสะ ด้วยความสัมพันธ์ที่ไม่แตกต่างกันว่า "นี่คือเวลา" ด้วยผุสสะนั้นที่เป็นเครื่องมือ

---

๓๗. ปฐมา

๓๗. ปฐมา

---

ปฐมาตฺถมตฺเตติ เอตฺตเก วุตฺเตปิ วากฺยตฺโถ ปทตฺโถ วา น วิญฺญายเต นามคฺคหณานุวตฺติโตติ ทสฺเสตุมาห-‘ทฺเวทฺเวกาเนกาทิ สุตฺตโต’ติอาทิ, นาเมนาตฺโถ ปฏิปาทิยมาโน นามสงฺขาเต-ตฺตนิ อภิเธยฺยตฺเตนาชฺฌาโรปฺย ปฏิปาทยตฺยนเปกฺขิต วิภตฺติวิเสสนฺติ อาห-‘อภิธียติ’จฺจาทิ, ปกติรูเปนาติ นาเมน, ตสฺส อภิเธยฺยสฺส, มตฺตสทฺทสฺสาติอาทินา สามญฺญนฺตีทํ มตฺตสทฺทสฺสตฺถวจนนฺติ ทสฺเสติ, อิทํ วุตฺตํ โหตีติ นามสฺสาภิเธยฺยมตฺเตติ อิมินา อิทํ วกฺขมานํ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปาฏิปทิกตฺถลิงฺคปริมาณวจนมตฺเต ปฐมา’’ติ (๒-๓-๔๖) ลิงฺคาทีสุ เภเทน ปฐมาวิธานมฺปฏิปนฺนา, ตทาห-‘ลิงฺคปริมาเณ’จฺจาทิ, ลิงฺคํ อิตฺถิปุนฺนปุํสกานิ, ปริมาณํ ปริจฺเฉโท, สงฺขฺยา เอกตฺตพหุตฺตานิ, ตพฺพนฺโตปิ สทฺทตฺโถเอวาติ ลิงฺคาทิวนฺโตปิ สรูปา พฺยติริตฺโต สทฺทตฺโถ เอว, อุจฺจตฺตนีจตฺตสามญฺญมฺปุโรธาย ปวตฺติยา อุจฺจนีจสทฺเทหิ ปฐมา โหเตว, ตํยุตฺตสฺสาปิ สทฺทตฺถภาวโต ‘อุจฺจํ ฆรานิ’ตฺยาทีนิปิ อุจฺจตฺตํ คุณํ นิมิตฺตํ กตฺวา โสยมิตฺยเภทสมฺพนฺธ ฆเรสุ วตฺตนฺตีติ. ปลมฺพเต อชฺฌาคจฺฉติตฺยาโท ‘‘อสงฺขฺเยหิ สพฺพาสํ’’ติ (๒-๑๑๙) โลปวิธานสามตฺถิยา ปาทีหฺยนตฺถเกหิปิ ปฐมา สิทฺธาเยว.

เพื่อแสดงว่าแม้กล่าวเพียง "ปฐมาตถะมัตตะ" (เพียงอรรถของปฐมา) ความหมายของประโยคหรือความหมายของบทก็ยังไม่เป็นที่เข้าใจ เพราะมีการกล่าวถึงนามตามลำดับ จึงกล่าวว่า "ทเวทเวกาเนกาธิ สุตตะโต" เป็นต้น เมื่ออรรถถูกแสดงด้วยนาม ย่อมแสดงโดยการยกนามที่นับว่าเป็นตนขึ้นเป็นอภิเธยยะ โดยไม่คำนึงถึงวิภัตติพิเศษ จึงกล่าวว่า "อภิธียติ" เป็นต้น "ปะกะติรูเปนะ" คือด้วยนาม ของอภิเธยยะนั้น ด้วยคำว่า "มัตตะสัททัสสะ" เป็นต้น แสดงว่าคำนี้เป็นคำที่กล่าวถึงอรรถของคำว่า "มัตตะ" โดยทั่วไป "อิทัง วุตตัง โหติ" คือด้วยคำว่า "นามัสสาภิเธยยะมัตตะ" นี้ สิ่งที่จะกล่าวต่อไปนี้ได้ถูกกล่าวแล้ว สูตรว่า "ปาฏิปทิกัตถลิงคปริมาณวจนะมัตเต ปฐมา" (2-3-46) ได้บัญญัติปฐมาวิภัตติโดยแยกแยะในเรื่องลิงค์เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ลิงคปริมาณ" เป็นต้น ลิงค์คือ อิตถี ปุงนปุงสกลิงค์ ปริมาณคือ การกำหนด จำนวนคือ เอกพจน์และพหูพจน์ แม้ที่มีสิ่งเหล่านั้นก็เป็นเพียงอรรถของศัพท์เท่านั้น แม้ที่มีลิงค์เป็นต้นก็เป็นเพียงอรรถของศัพท์ที่แตกต่างจากรูปเท่านั้น ด้วยการตั้งความสูงและความต่ำเป็นสามัญไว้เบื้องหน้า ปฐมาวิภัตติย่อมมีในคำว่า "อุจจะ" และ "นีจะ" เพราะแม้สิ่งที่ประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้นก็เป็นอรรถของศัพท์ คำว่า "อุจจัง ฆรานิ" เป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปในเรือนทั้งหลายด้วยความสัมพันธ์ที่ไม่แตกต่างกันว่า "นี่คือสิ่งนั้น" โดยถือเอาคุณคือความสูงเป็นนิมิต ในคำว่า "ปะลัมพะเต อัชฌาคัจฉะติ" เป็นต้น ด้วยอำนาจของการบัญญัติการลบในสูตร "อะสังเขหิ สัพพาสัง" (2-119) ปฐมาวิภัตติย่อมสำเร็จแม้ในคำว่า "ปะ เป็นต้น" ที่ไม่มีอรรถ

---

๓๘. อามนฺต

๓๘. อามันตะ (การเรียกขาน)

---

อภิมุขํ กตฺวาติอาทินา โยคารมฺภสฺส ผลํ ทสฺเสติ, นามตฺเถติ [Pg.116] สทฺทตฺเถ, ปทโตติ อามนฺตณาธิกอตฺถมตฺตปฺปกาสกปทโต, โหนฺติ เจตฺถ…

ด้วยคำว่า 'อภิมุขัง กัตวา' เป็นต้น ทรงแสดงผลของการประกอบความเพียร (หรือการเริ่มใช้สูตร), 'นามัตเถ' คือ ในอรรถของศัพท์, 'ปะทะโต' คือ จากบทที่แสดงเพียงอรรถที่ยิ่งกว่าการเรียกขาน และในที่นี้มี (คาถา) ดังนี้...

---

สิทฺธสฺสาภิมุขีการ, มตฺตมามนฺตณํ สิยา;

อตฺโถ กตาภิมุโข หิ, กฺริยายํ วินิยุชฺชเต;

อามนฺตณํ น วากฺยตฺโถ, ปทโตว ปตีติโต;

นตฺเถวามนฺตณํ โลเก, วิธาตพฺเพน วตฺถุนา;

ตํ ยถา ภว ราเชติ, นิปฺปนฺนตฺโถ ภเวติ จ.

การเรียกขาน (อาลัมพนะ) พึงเป็นเพียงการทำให้สิ่งที่สำเร็จแล้วหันหน้ามาหา เพราะว่าอรรถที่ถูกทำให้หันหน้ามาหาแล้ว ย่อมถูกนำไปใช้ในกิริยา การเรียกขานไม่ใช่ความหมายของประโยค เพราะเป็นที่เข้าใจได้จากเพียงบทเท่านั้น ในโลก (การใช้ภาษา) การเรียกขานย่อมไม่มีด้วยวัตถุที่พึงทำให้สำเร็จ ตัวอย่างเช่น 'ภวะ ราชา' (จงเป็นพระราชาเถิด) และคำว่า 'ภวะ' (ในที่นี้) มีอรรถที่สำเร็จแล้ว (เป็นกิริยา ไม่ใช่อาลัมพนะ)

---

สิทฺธสฺสาติ เทวทตฺตตฺตาทินา สิทฺธสฺส, อตฺโถติ เทวทตฺตาทิ, กตํ อาภิมุขฺยํ สมาธานํ เยนาติ วิคฺคโห, กฺริยายํ วินิยุชฺชเต คจฺฉ ภุญฺชาติ, อามนฺตณํ นตฺถิ… อิทานิ วิธียมานตฺเตนาลทฺธสตฺติกสฺสาภิมุขยิตุมสกฺกรูปตฺตา, วิธาตพฺเพนาติ นิปฺผาเทตพฺเพน.

'สิทธัสสะ' คือ ของสิ่งที่สำเร็จแล้วด้วยความเป็นเทวทัตเป็นต้น, 'อรรถ' คือ เทวทัตเป็นต้น, รูปวิเคราะห์ว่า 'สิ่งที่ถูกทำให้หันหน้ามาหาหรือการตั้งใจมั่นด้วยสิ่งใด' (ชื่อว่าอภิมุขีการะ), ย่อมถูกใช้ในกิริยา (เช่น) 'จงไป' 'จงกิน', การเรียกขานไม่มี (ในสิ่งที่พึงทำให้สำเร็จ)... เพราะสิ่งที่ไม่สามารถทำให้หันหน้ามาหาได้เนื่องจากยังไม่มีกำลัง (ตัวตน) เพราะกำลังถูกทำให้เกิดขึ้นในขณะนั้น, 'วิธาตัพเพนะ' คือ ด้วยสิ่งที่พึงทำให้สำเร็จ

---

๓๙. ฉฏฺฐี

๓๙. ฉัฏฐีวิภัตติ

---

กิริยาการเกจฺจาทิวุตฺติคนฺถสฺส อตฺถสํวณฺณนํ กตฺตุมารภเต ‘เอกายํ สมฺพนฺโธ นาเม’จฺจาทิ, กิริยาย การเกหิ จ นิปฺผาทิโตติ อิมินา สมฺพนฺธสฺส กิริยาการกสมฺพนฺธ ปุพฺพกตฺตมาห, ตโตเยวายํ นากสฺมีโกติ น เยสํเกสญฺจิ ทฺวินฺนํ ภวติ, วิสิฏฺฐานํเยว ตุ ทฺวินฺนํ ภวตีตฺยติปฺปสงฺคาภาโว, กิริยาการกสมฺพนฺธปุพฺพโก หิ การเกหิ อญฺโญ สสฺสามิภาวาทิโก สมฺพนฺโธ, ตถา จ วุตฺตํ–

เริ่มทำการอธิบายอรรถของคัมภีร์วุตติที่มีคำว่า 'กิริยากาเรกัจจะ' เป็นต้นว่า 'เอกายัง สัมพันโธ นามะ' เป็นต้น, ด้วยคำว่า 'อันกิริยาและกากะทั้งหลายให้สำเร็จแล้ว' นี้ ท่านกล่าวถึงความที่ความสัมพันธ์มีความสัมพันธ์ระหว่างกิริยากับกากะเป็นเบื้องต้น, เพราะเหตุนั้นเอง ความสัมพันธ์นี้จึงไม่ใช่สิ่งที่ไม่มีเหตุ (ไม่บังเอิญ) คือไม่ได้มีแก่สิ่งสองสิ่งใดๆ ก็ได้ แต่จะมีแก่สิ่งสองสิ่งที่พิเศษเท่านั้น จึงไม่มีปัญหาการกล่าวเกินขอบเขต (อติปปสังคะ), เพราะว่าความสัมพันธ์อื่นมีความเป็นเจ้าของเป็นต้น ซึ่งต่างจากกากะทั้งหลาย มีความสัมพันธ์ระหว่างกิริยากับกากะเป็นเบื้องต้น, และท่านกล่าวไว้ดังนี้ว่า—

---

‘‘สมฺพนฺโธ การเกหญฺโญ, กฺริยาการกปุพฺพโก;

สุตายมสฺสุตายํวา, กฺริยายํ โส-ภิธียเตติ.

ความสัมพันธ์ที่ต่างจากกากะ มีความสัมพันธ์ระหว่างกิริยากับกากะเป็นเบื้องต้น, ความสัมพันธ์นั้น ย่อมถูกกล่าวถึงในเมื่อกิริยาแม้จะปรากฏอยู่ (ได้ยิน) หรือไม่ปรากฏอยู่ (ไม่ได้ยิน) ก็ตาม

---

ตตฺถ อสฺสุตายํ กิริยายํ ‘รญฺโญ ปุริโส’จฺจาโท กิริยา การกสมฺพนฺธปุพฺพโก-ญฺโญ เอว สสฺสามิภาวาทิโก สมฺพนฺโธ ปตียเตติ, ‘สรติ รชฺชสฺส’ตฺยาโท ตุ สุยฺยมาเน กิริยาสทฺเท, เอตฺถ ปน สนฺตมปิ กมฺมํ วตฺตุมนิจฺฉิตํ, วิเสสนภาโวเยว สรณมฺปติ รชฺชสฺส ปฏิปาทียเต’รชฺชสมฺพนฺธิสรณ’นฺติ, กิริยาการก สมฺพนฺโธ หิ สพฺพตฺถ วตฺถุฏฺฐิติวเสเนวตฺถิ, ตนฺนิมิตฺโต จ สสฺสามิ ภาวาทิ, ตตฺถ สสฺสามิภาววิวจฺฉายํ วิชฺชมาโนปิ กิริยาการก สมฺพนฺโธ [Pg.117] น วตฺตุมิจฺฉิโต, ยถา ‘อนุทรา กญฺญา’ติ, โส จายํ สมฺพนฺโธ สสฺสามิภาวชญฺญชนกภาวา-วยวาวยววิภาวาทิลกฺขโณ พหุวิโธติ เวทิตพฺโพ, ตตฺถ สสฺสามิสมฺพนฺเธ รญฺโญ ปุริโส, ชญฺญชนกสมฺพนฺเธ นิคฺโรธสฺส พีชํ, อวยวาวยวิสมฺพนฺเธ รุกฺขสฺส สาขา, อิทานิ สมฺพนฺธสฺเสตสฺส กิริยาการกสมฺพนฺธสญฺชาตตฺตํ ยถาโยคมญฺญตฺราปฺยวคมยิตุํ กิญฺจิ อุทาหรณมาห-‘ตถา หิ’จฺจาทิ, ปริปาลนกิริยากโต เนสํ สมฺพนฺโธติ อิมินา ปริปาลฺยปริปาลนลกฺขโณ-ยํ สมฺพนฺโธติ ทสฺเสติ, สา อยมฺปริ ปาลนลกฺขณา กิริยา สมฺพนฺธมสฺเสทมฺภาวเหตุํ ชนยิตฺวา นิวตฺตติ, อตฺถปฺปกรณาทินา ตฺวิมาย กิริยายายํ สมฺพนฺโธติ วิเสโส วสียเต, น ฉฏฺฐิยา วิเสสาวคมเน สามตฺถิยํ… ตสฺสา สพฺพตฺเถกรูปตฺตา, สุยฺยมาเน เอว วา กิริยาสทฺเท การกภาวสฺส เหตุโน วจนิจฺฉายาภาเว อสฺเสทมฺภาภาวสงฺขาตสฺเสว ผลสฺส วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา ตเถว สมฺพนฺโธ ชาโต ฉฏฺฐิยาภิธียเต ‘รชฺชสฺส สรตี’ติ, วุตฺตํ หิ–

ในบรรดาบทเหล่านั้น เมื่อกิริยาไม่ปรากฏ (ไม่ได้ยิน) ในตัวอย่างเช่น 'รัญโญ ปุริโส' (บุรุษของพระราชา) เป็นต้น ย่อมเป็นที่เข้าใจกันว่า ความสัมพันธ์อื่นมีความเป็นเจ้าของเป็นต้น ซึ่งมีความสัมพันธ์ระหว่างกิริยากับกากะเป็นเบื้องต้นนั่นเอง, ส่วนในตัวอย่างเช่น 'สรติ รัชชัสสะ' (ย่อมระลึกถึงแคว้น) เป็นต้น เมื่อมีศัพท์กิริยาปรากฏอยู่ แต่ในที่นี้ แม้จะมีกรรมอยู่แต่ก็ไม่ประสงค์จะกล่าว (ในฐานะกรรม), ความเป็นบทวิเศษณ์ (บทขยาย) เท่านั้นย่อมถูกแสดงแก่แคว้นต่อการระลึกว่า 'การระลึกที่สัมพันธ์กับแคว้น', เพราะว่าความสัมพันธ์ระหว่างกิริยากับกากะมีอยู่ในทุกที่โดยอำนาจแห่งสภาวะของวัตถุ และความเป็นเจ้าของเป็นต้นก็มีสิ่งนั้นเป็นเหตุ, ในที่นั้น เมื่อประสงค์จะกล่าวความเป็นเจ้าของ แม้ความสัมพันธ์ระหว่างกิริยากับกากะจะมีอยู่ ก็ไม่ประสงค์จะกล่าว เหมือนคำว่า 'อนุทรา กัญญา' (หญิงสาวผู้ไม่มีท้อง - หมายถึงท้องเล็กมาก), และความสัมพันธ์นี้พึงทราบว่ามีหลายอย่าง มีลักษณะคือ ความเป็นเจ้าของ (สัสสามิภาวะ), ความเป็นสิ่งที่ถูกผลิตและผู้ผลิต (ชัญญชนกภาวะ), ความเป็นส่วนย่อยและส่วนรวม (อวยวาววยวิภาวะ) เป็นต้น, ในบรรดาความสัมพันธ์เหล่านั้น ในความสัมพันธ์แบบเจ้าของ เช่น 'รัญโญ ปุริโส' (บุรุษของพระราชา), ในความสัมพันธ์แบบผู้ผลิตและสิ่งที่ถูกผลิต เช่น 'นิโครธัสสะ พีชัง' (เมล็ดของต้นไทร), ในความสัมพันธ์แบบส่วนย่อยและส่วนรวม เช่น 'รุกขัสสะ สาขา' (กิ่งของต้นไม้), บัดนี้ เพื่อให้ทราบความที่ความสัมพันธ์นี้เกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างกิริยากับกากะในที่อื่นตามควรแก่กรณี จึงยกตัวอย่างบางประการว่า 'ตถา หิ' เป็นต้น, ด้วยคำว่า 'ความสัมพันธ์ของคนเหล่านั้นเกิดจากกิริยาคือการบำรุงรักษา' นี้ ท่านแสดงว่าความสัมพันธ์นี้มีลักษณะเป็นผู้ถูกบำรุงและผู้บำรุง, กิริยาที่มีลักษณะเป็นการบำรุงรักษานั้น เมื่อทำให้เกิดความสัมพันธ์อันเป็นเหตุแห่งความเป็นเจ้าของ (อัสเสทัมภาวะ) แล้วก็ดับไป, แต่ความพิเศษว่า 'ความสัมพันธ์นี้เกิดจากกิริยานี้' ย่อมทราบได้ด้วยอำนาจแห่งอรรถและบริบท (ปกรณ์) เป็นต้น, ฉัฏฐีวิภัตติไม่มีความสามารถในการทำให้ทราบความพิเศษนั้น... เพราะฉัฏฐีวิภัตตินั้นมีรูปเดียวในอรรถทั้งปวง, หรือว่าเมื่อศัพท์กิริยาปรากฏอยู่ เมื่อไม่ประสงค์จะกล่าวเหตุคือความเป็นการก เพราะประสงค์จะกล่าวเพียงผลคือความเป็นเจ้าของ (อัสเสทัมภาวะ) เท่านั้น ความสัมพันธ์จึงเกิดขึ้นอย่างนั้น และถูกกล่าวด้วยฉัฏฐีวิภัตติว่า 'รัชชัสสะ สรติ' (ย่อมระลึกถึงแคว้น), ดังที่กล่าวไว้ว่า—

---

ชนยิตฺวาน สมฺพนฺธํ, กฺริยา กาจิ นิวตฺตติ;

สุยฺยมาเน กฺริยาสทฺเท, สมฺพนฺโธ ชายเต กฺวจีติ.

กิริยาบางอย่างทำให้เกิดความสัมพันธ์แล้วย่อมดับไป (จบลง), เมื่อศัพท์กิริยาปรากฏอยู่ ความสัมพันธ์ย่อมเกิดขึ้นในบางแห่ง

---

ปริปาลยตีติ ปุริสมฺปริปาลยติ, ตโต ปาลนาทิกา อุปการ สภาวา กิริยาทฺวินฺนมฺปิ เตสํ สมฺพนฺธินี ภวติ, รญฺญา หิ การิยมานา ตํสมฺพนฺธินีปุริสวิสยตฺตาวปุริสโยคินีตฺยุภินฺนมฺปิกิริยาสมฺภวติ, ตโตเยวตสฺสา อุภยสมฺพนฺธินิยา กิริยาย สมฺภเวอสฺเสทนฺติ พุทฺธิยา เหตุภูตสฺส อญฺญมญฺญาเปกฺขสภาวสฺส สมฺพนฺธสฺส ภาวโต กิริยาชนิตตฺตมสฺส, อญฺญมญฺญาเปกฺขาลกฺขโณ… สพฺพถา นิรเปกฺขตฺเต สมฺพนฺธาภาวา, สมฺพนฺธิ พุทฺธิสพฺภวสฺสาติ สมฺพนฺธีสุ ราชปุริสาทีสุ อสฺเสทนฺติ เอวมฺปวตฺตาย พุทฺธิยา สพฺภวสฺส. ปเรสํ วิย ‘‘คุเณ ฉฏฺฐี’’ติ วจนนฺตราภาเว อุภยตฺถปิ (เจตฺถ) ฉฏฺฐิปฺป- สงฺโคติ โพเธตุมาห-‘นนุ เจ’จฺจาทิ, สจฺจนฺติ ยถา วุตฺตํ โจทนมพฺภุปคมฺม โจทกมฺปติ ยถาวุตฺตํ สมฺพนฺธรูปํ ตโต-ญฺญตฺราปฺยุปสํ หริตฺวา [Pg.118] ตตฺถ ฉฏฺฐิปฺปสงฺคํ โจเทตุมาห-‘เทวทตฺโต’จฺจาทิ, อเถว มิจฺจาทินาสตีปิอญฺญมญฺญาเปกฺขาลกฺขเณ สมฺพนฺเธ วจนิจฺฉาเยเวตฺถ การณนฺติ โจทกาธิปฺปายมตฺโรปเนตฺวา ตเทว วิเสสโต ฉฏฺฐิยา อภาเว สมุปเนตุํ‘ยชฺเชวมิหาปิ’จฺจาทิกมาห, ตตฺถ อถาติ โจทกาธิปฺปายปฺปกาสนารมฺเภ นิปาโต, เอวํ วตฺตพฺพนฺติ เอวํ ยทิปิจฺจาทินา วกฺขมานนเยน วตฺตพฺพํ, ปฏิปาเทตพฺพตายาตฺยาทินา อิทนฺทีเปติ ‘‘วิเสสฺสํ วิเธยตาย น ปราธีนนฺติ อปฺปธานภาวโต พฺยติริจฺจเต ตโต-ตฺตนิฏฺฐเมว, น รูปนฺตรมฺภชติ‘ปุริสสฺเส’ติ, วิเสสนนฺตุ ราชาทิกํ ตทงฺคตายานุวทิยมานมปฺปธานตฺตา การกรูปโต พฺยติริจฺจเต, ตโต รูปนฺตรํ ภชติ ‘รญฺโญ’ติ, ตโต พฺยติเรก ลกฺขโณ สมฺพนฺโธ โหติ, เอกสฺส สมฺพนฺธิตฺตาสมฺภวา วตฺถุโต ทฺวิฏฺโฐ วิเสสนคตตฺเตน ปตียเต ตโต ฉฏฺฐี วิเสสนเมวานุธาวติ ปตีติวิสเย สทฺทปฺปวตฺตี’’ติ, โย หิ วิกปฺปนํ วิสโย โส สทฺทานนฺติ, อโตเยว สมฺพนฺโธ นิยเมน วิเสสนเภทมนุวิทธาติ… วตฺถุโต ทฺวิฏฺฐสฺสาปิ ตคฺคตตฺเตน ปตีติยา ยถา ภาตูนํ ธนนฺติ, นาวสฺสมฺภาตูนํ ธนนฺติจฺเจว ภวติ, ตถา สตฺยปิ วิเสสฺส เภเท วิเสสนคตเมว เภทมนุ(วิทธา)ติ ‘เทวทตฺตสฺส อสฺสา’ติ, ตเทตํ สพฺพํ วิเสสนคตตฺเตน สมฺพนฺธปตีติโต-วกปฺปียเต, วิเสสฺสคตตฺเตนาปิ ตปฺปตีติยํ นิยเมน ตคฺคตเภทานุวิธานํ สิยา วิเสสนคตเภทานุวิธานมิว, ทฺวิฏฺฐตฺตนฺตุ วตฺถุโต น วิรุชฺฌเต, วตฺตุปฏิพทฺธเมว จ ทฺวิฏฺฐตฺตํ มนสิกตฺวา ตํวาทีหิ ทฺวิฏฺโฐ สมฺพนฺโธภิธียเต, อโตเยวายํ พฺยติเรกวิภตฺติ (ยาคมฺยเต)… พฺยติริจฺจมานวิเสสนภูตสมฺพนฺธิคตพฺยติเรกลกฺขณสมฺพนฺธาภิ- ธานปฺปวตฺติโตติ, นีลาทิวิเสสนนฺตุ ปรตฺถตฺเตนาปฺปธานมฺปิ น การกภาวโต พฺยติริจฺจติ… นีลาทิสทฺเทนุปฺปลาทิทพฺพาภิธานโต, ยถา ‘นีลมุปฺปลมฺปสฺส, นีเลนุปฺปเลน ฐิตํ, นีลสฺสุปฺปลสฺส คนฺโธ’ติ, ยทา ตุ น วิเสสฺสปวตฺติ ตทา พฺยติริจฺจเตว ‘นีลสฺส คุณสฺส อุปฺปลนฺนิสฺสโย’ติ การกภาวลกฺขณา ปธานภาวา พฺยติริจฺจเต เอว นีลาทิ, ตโต วิเสสนเมวาเนกปฺปการตายาว ติฏฺฐเต, ตโต วิเส- สนํ [Pg.119] กิญฺจิเทว การกรูปโต ปธานภาวา พฺยติริจฺจเตติ วิเสสน มตฺเตนาปิ เสสํ สพฺพํ ตถา สิยาติ นาสงฺกนียนฺติ.

คำว่า ‘ย่อมบำรุงรักษา’ คือย่อมบำรุงรักษาบุรุษ ดังนั้น กิริยาที่มีการบำรุงรักษาเป็นต้น มีสภาพเป็นอุปการะ ย่อมเป็นความสัมพันธ์ของคนทั้งสองนั้น เพราะเมื่อพระราชาทรงกระทำอยู่ กิริยานั้นมีบุรุษผู้สัมพันธ์กับพระราชาเป็นอารมณ์ และเพราะประกอบด้วยบุรุษ กิริยาจึงเป็นไปได้สำหรับทั้งสอง เพราะเหตุนั้น ในเมื่อกิริยาที่มีความสัมพันธ์กับทั้งสองเป็นไปได้ เพราะมีอยู่ซึ่งความสัมพันธ์ที่มีสภาพเป็นการพึ่งพาอาศัยกัน ซึ่งเป็นเหตุแห่งความรู้ว่า ‘เป็นของคนนั้น’ ความสัมพันธ์นั้นจึงเกิดจากกิริยา ความสัมพันธ์มีลักษณะคือการพึ่งพาอาศัยกัน... ในเมื่อไม่มีการพึ่งพาอาศัยกันโดยประการทั้งปวง ย่อมไม่มีความสัมพันธ์ คำว่า ‘เพราะความมีอยู่แห่งความรู้ในผู้สัมพันธ์’ คือเพราะความมีอยู่แห่งความรู้ที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘เป็นของคนนั้น’ ในผู้สัมพันธ์ทั้งหลายมีพระราชาและบุรุษเป็นต้น เพื่อให้เข้าใจว่า ในเมื่อไม่มีคำกล่าวอื่นว่า ‘‘ฉัฏฐีวิภัตติในคุณ’’ เหมือนของคนอื่น ฉัฏฐีวิภัตติย่อมพึงถึงในทั้งสองแห่ง (ในที่นี้) จึงกล่าวว่า ‘ก็ถ้าหากว่า’ เป็นต้น คำว่า ‘จริง’ คือยอมรับการโต้แย้งที่กล่าวมาแล้ว และเพื่อโต้แย้งการถึงซึ่งฉัฏฐีวิภัตติในที่อื่น โดยนำรูปแบบความสัมพันธ์ที่กล่าวมาแล้วไปใช้ในที่นั้น จึงกล่าวว่า ‘เทวทัต’ เป็นต้น ด้วยคำว่า ‘ก็ถ้าหากว่า’ เป็นต้น โดยนำความประสงค์ของผู้โต้แย้งมาในที่นี้ว่า ‘แม้เมื่อมีความสัมพันธ์ที่มีลักษณะคือการพึ่งพาอาศัยกันอยู่ ความประสงค์จะกล่าวเท่านั้นเป็นเหตุในที่นี้’ และเพื่อนำสิ่งนั้นมาแสดงโดยเฉพาะในเมื่อไม่มีฉัฏฐีวิภัตติ จึงกล่าวว่า ‘ถ้าอย่างนั้นในที่นี้ก็เช่นกัน’ เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า ‘อถ’ เป็นนิบาตที่เริ่มต้นการแสดงความประสงค์ของผู้โต้แย้ง คำว่า ‘พึงกล่าวอย่างนี้’ คือพึงกล่าวด้วยนัยที่จักกล่าวต่อไปด้วยคำว่า ‘ถ้าอย่างนั้น’ เป็นต้น ด้วยคำว่า ‘เพราะความที่พึงแสดง’ เป็นต้น นี้ ย่อมแสดงว่า ‘‘วิเสสยะ (บทประธาน) ไม่ขึ้นต่อบทวิเธยะ (บทกรรม) เพราะความเป็นบทไม่ประธาน จึงแตกต่างจากบทการก และเป็นบทที่ตั้งอยู่ด้วยตนเองเท่านั้น ไม่เปลี่ยนรูปไปเป็นอย่างอื่น เช่น ‘ของบุรุษ’ ส่วนวิเสสนะ (บทขยาย) มีพระราชาเป็นต้น เมื่อถูกกล่าวซ้ำในฐานะที่เป็นส่วนประกอบ เพราะความเป็นบทไม่ประธาน จึงแตกต่างจากรูปการก และเปลี่ยนรูปไปเป็นอย่างอื่น เช่น ‘ของพระราชา’ ดังนั้น ความสัมพันธ์จึงมีลักษณะเป็นการแยกแยะ เพราะความเป็นผู้สัมพันธ์ของสิ่งเดียวเป็นไปไม่ได้ โดยสภาพแล้วจึงมีสองฝ่าย และย่อมปรากฏโดยความเป็นบทขยาย ดังนั้น ฉัฏฐีวิภัตติจึงตามบทขยายเท่านั้น ในเรื่องที่ปรากฏ การใช้ศัพท์ย่อมเป็นไป’’ สิ่งใดเป็นอารมณ์แห่งการจำแนก สิ่งนั้นเป็นอารมณ์แห่งศัพท์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ความสัมพันธ์จึงตามความแตกต่างของบทขยายโดยกฎเกณฑ์... แม้สิ่งที่มีสองฝ่ายโดยสภาพ ก็ย่อมปรากฏโดยความเป็นสิ่งที่อยู่ในบทขยาย เช่น ‘ทรัพย์ของพี่น้อง’ ไม่จำเป็นต้องเป็น ‘ทรัพย์ของพี่น้อง’ เท่านั้น แม้เมื่อมีความแตกต่างของบทประธานอยู่ ก็ย่อมตามความแตกต่างที่อยู่ในบทขยายเท่านั้น เช่น ‘ม้าของเทวทัต’ สิ่งทั้งหมดนี้ย่อมถูกกำหนดจากการปรากฏของความสัมพันธ์โดยความเป็นสิ่งที่อยู่ในบทขยาย แม้ในการปรากฏของความสัมพันธ์โดยความเป็นสิ่งที่อยู่ในบทประธาน ก็พึงมีการตามความแตกต่างที่อยู่ในสิ่งนั้นโดยกฎเกณฑ์ เหมือนการตามความแตกต่างที่อยู่ในบทขยาย ความเป็นสองฝ่ายโดยสภาพนั้นไม่ขัดแย้งกัน และนักปราชญ์เหล่านั้นก็กล่าวความสัมพันธ์ว่ามีสองฝ่าย โดยพิจารณาความเป็นสองฝ่ายที่ผูกพันกับวัตถุ เพราะเหตุนั้น วิภัตติแห่งการแยกแยะนี้ (ย่อมถูกเข้าใจ)... เพราะการใช้ศัพท์ย่อมเป็นไปเพื่อกล่าวความสัมพันธ์ที่มีลักษณะเป็นการแยกแยะ ซึ่งอยู่ในผู้สัมพันธ์ที่เป็นบทขยายที่ถูกแยกแยะ ส่วนบทขยายมีสีเขียวเป็นต้น แม้เป็นบทไม่ประธานโดยความเป็นสิ่งอื่น ก็ไม่แตกต่างจากความเป็นบทการก... เพราะศัพท์มีสีเขียวเป็นต้น ย่อมกล่าวถึงวัตถุมีดอกบัวเป็นต้น เช่น ‘จงดูดอกบัวสีเขียว’ ‘ตั้งอยู่ด้วยดอกบัวสีเขียว’ ‘กลิ่นของดอกบัวสีเขียว’ แต่เมื่อไม่มีการใช้บทประธาน เมื่อนั้นย่อมแตกต่างไปว่า ‘คุณของสีเขียวเป็นที่อาศัยของดอกบัว’ บทขยายมีสีเขียวเป็นต้น ย่อมแตกต่างจากความเป็นบทประธานที่มีลักษณะเป็นการก ดังนั้น บทขยายเท่านั้นจึงตั้งอยู่ด้วยความเป็นหลายชนิด ดังนั้น จึงไม่พึงสงสัยว่า บทขยายบางอย่างเท่านั้นแตกต่างจากรูปการกโดยความเป็นบทประธาน ส่วนที่เหลือทั้งหมดก็จะเป็นอย่างนั้นด้วยความเป็นบทขยายเท่านั้น

---

ทฺเวปีติ ราชปุริสา ทฺเวปิ, ตติเย เคหสงฺขาเต สมฺพนฺธินี. สหยุตฺตมฺปฏิจฺจ เอวนฺติ อิมินา ปุริสสฺส อปฺปธานตฺตเมว ทีเปติ, อภิมตาติ ปาณินิยานํ สุตฺตนฺตเรน อภิมตา, ยโต ฉฏฺฐีย-มตฺตโน มเต สมฺพนฺธนิสฺสยา, เตนาห- ‘สมฺพนฺธเมวิ’จฺจาทิ, สมฺพนฺโธ เจตฺถ มาตุ สรณานมวฏฺฐานาทิกิริยานิมิตฺโตติ เกจิ, อญฺเญ ตุ สรณสฺส กิริยารูปตฺตา กิริยนฺตรมนฺตเรเนว ทพฺเพน สมฺพนฺโธปปตฺติมาหุยถา ทฺวินฺนํ ชตุกโต สํสิเลโส, ชตุโน ตุ กฏฺเฐนาตฺตนาเยว, น ชตฺวนฺตรกโต สํสิเลโสติ. ปเรสํ ตติยตฺเถ ทุติยตฺเถ จ กิตกปฺปโยเค ญฺญตฺราปิ (ปญฺจมฺยตฺเถ) สตฺตมฺยตฺเถ จ (‘‘ฉฏฺฐี จา’’) ติ (๒-๖-๒๐) ทุติยา ปญฺจมีนญฺจา’’ติ (๒-๖-๒๙) จ สุตฺตนฺตเรหิ ฉฏฺฐีติมตา, ตสฺสาปิ วตฺติจฺฉาโตว สาธิตภาวํ ทสฺเสตุมาห-ยถาเจตฺถาติอาทิ, เอตฺถาปฺยาโท อุทาหรณทฺวเย สุตฺตนฺตรมนฺตเรน สมฺปทานตฺตาภาวา สมฺพนฺธวจนิจฺฉายเมว ปเรสมฺปิ ฉฏฺฐี, เตนาห-‘เอตฺถา’ติอาทิ, พหุลนฺตีมสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ ‘ยถา ทสฺสน’นฺติ, อวิสํวาทกาโลกสฺสตฺยาทิกํ กมฺเม อุทาหรณํ, ปญฺจมฺยตฺเถ ปน วตฺติจฺฉาโตว สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺสาตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ เวทิตพฺพานิ.

คำว่า ‘สองคน’ คือราชบุรุษสองคน และในที่สามที่นับว่าเป็นเรือน (เป็นที่ตั้งแห่ง) ความสัมพันธ์ เพราะอาศัยการประกอบกันอย่างนี้ จึงแสดงความเป็นผู้ไม่สำคัญของบุรุษนั้น คำว่า ‘อภิมตา’ (เป็นที่ปรารถนา) เป็นที่ปรารถนาของพวกปาณินิด้วยสูตรอื่น เพราะฉะนั้น ฉัฏฐีวิภัตติจึงอาศัยความสัมพันธ์ในความเห็นของตน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ความสัมพันธ์นั่นเอง’ เป็นต้น บางพวกกล่าวว่า ความสัมพันธ์ในที่นี้เป็นเหตุแห่งกิริยา เช่น การตั้งอยู่ของมารดาและที่พึ่ง แต่บางพวกกล่าวว่า เพราะที่พึ่งมีรูปเป็นกิริยา จึงควรมีความสัมพันธ์กับวัตถุโดยไม่ต้องมีกิริยาอื่น เหมือนการเชื่อมติดกันของครั่งสองอันจากครั่ง และการเชื่อมติดกันของครั่งกับไม้ด้วยตัวมันเอง ไม่ใช่การเชื่อมติดกันจากครั่งอื่น สำหรับผู้อื่น ในอรรถตติยาและทุติยา ในการใช้กิตกัปปะ และในอรรถปัญจมีและสัตตมี (ด้วยสูตร ‘ฉัฏฐี จา’ (2-6-20) และ ‘ทุติยา ปัญจมีนัญจา’ (2-6-29)) ฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่ปรารถนาด้วยสูตรอื่น เพื่อแสดงว่าแม้ฉัฏฐีวิภัตตินั้นก็สำเร็จได้ด้วยความต้องการจะกล่าวเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘เหมือนในที่นี้’ เป็นต้น ในที่นี้ ในตัวอย่างสองอันแรก เพราะไม่มีความเป็นสัมปทานโดยไม่มีสูตรอื่น ฉัฏฐีวิภัตติของผู้อื่นก็เป็นไปตามความต้องการจะกล่าวถึงความสัมพันธ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในที่นี้’ เป็นต้น แสดงอรรถของคำว่า ‘พหุลํ’ (โดยมาก) นี้ว่า ‘ตามที่เห็น’ คำว่า ‘อวิสํวาทกาโลกสฺส’ (ของแสงที่ไม่คลาดเคลื่อน) เป็นต้น เป็นตัวอย่างในกรรม ส่วนในอรรถปัญจมี พึงทราบตัวอย่างเช่น ‘สัพเพ ตสนฺติ ทณฑสฺส’ (สัตว์ทั้งหลายย่อมสะดุ้งต่อทัณฑ์) เป็นต้น ด้วยความต้องการจะกล่าวเท่านั้น

---

๔๐. ตุลฺย

๔๐. เสมอ, เท่ากัน, เหมือนกัน

---

อนภิมตาติ ‘ตุลฺยตฺเถหฺยตุโลปมาหิ ตติยาญฺญตริสฺส’นฺติ (๒-๓-๗๒) สุตฺเตน ตุโลปมาหิ อญฺเญหิ ตุลฺยตฺเถหิ โยเค ตติยาย วิธียมานตฺตา ปาณินิยานํ อนภิมตา, ยสฺมา สทิสา ภาวา เตสํ โนปมาติ ‘อชฺชุนสฺส ตุลา นตฺถี’ตฺยาทิกมุจฺจเต, ตสฺมา เอวํ ยถาวุตฺตนเยนาติ ตเทวนฺตีมสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ตเทวนฺติ วา นิปาตสมุทาโย ยถาวุตฺตนิทสฺสนตฺโถ, ตุลฺเยสูติ สทิเสสุ, ตถาวุตฺตาติ อชฺชุนสฺสตุลานตฺถีตฺยาทินา เตน ปกาเรน วุตฺตา.

คำว่า “อนภิมตา” (ไม่เป็นที่ปรารถนา) ไม่เป็นที่ปรารถนาของพวกปาณินิ เพราะตติยาวิภัตติถูกบัญญัติไว้ในสูตร “ตุลยตฺเถหฺยตุโลปมาหิ ตติยาญฺญตริสฺส” (2-3-72) เมื่อประกอบกับคำที่มีอรรถเท่ากันและคำอุปมาที่ไม่เท่ากัน เพราะเหตุที่สิ่งที่มีลักษณะเหมือนกันไม่เป็นอุปมาของสิ่งเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “ความเสมอเหมือนของอรชุนไม่มี” เป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถของคำว่า “ตเทวนฺติ” นี้ว่า “อย่างนั้น ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว” หรือว่า “ตเทวนฺติ” เป็นหมู่ของนิบาตที่มีอรรถแสดงถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “ตุลเยสุ” (ในสิ่งที่เท่ากัน) คือ ในสิ่งที่เหมือนกัน คำว่า “ตถาวุตฺตา” (กล่าวแล้วอย่างนั้น) คือ กล่าวแล้วด้วยอาการนั้น เช่น “ความเสมอเหมือนของอรชุนไม่มี” เป็นต้น

---

๔๑. อโต

๔๑. อโต (จาก, เพราะ)

---

สุตฺเต [Pg.120] ‘อโต’ติ วุตฺตํ ‘อการนฺตโต’ติ กถํ วุตฺตีติ อาห ‘อโต’ติอาทิ, อาเทสา โหนฺตีติ เสโส, ยการานํเยว สิยุํ… อาเออาเทสานเมกวณฺณตฺตา, โลเป กเตติ โอการสฺส โลเป กเต, ตนฺเนติ ยถาวุตฺตํ ธจาทฺยปฺปฏิกฺขิปติ, ปฏิกฺเขเป การณมาห-‘ปรโลปสฺสา’ติอาทิ, การณนฺตรํ วตฺตุมารภเต ‘กิญฺจา’ติอาทิ, นิจฺจมฺปรโลโปว สิยา, น ปุพฺพโลโปปิ อาคมปฺปโยคานุกูลฺเยนาติปิ สกฺกา วตฺตุนฺติ อาห-‘นจา’ติอาทิ, นิจฺจมฺปรโลโปเยวาติ น จ สกฺกา มนฺตุนฺติ สมฺพนฺโธ, เอวํ สนฺเตตฺยาทินา ตตฺถ วิโรธมาห, อโตสมฺภวาติ อาเทสาการโต สมฺภวา, ฌิสฺสาการวิธานํ ‘‘โยสุ ฌิสฺส ปุเม’’ติ (๒-๙๓) เอตเทวปโยชนนฺติอาทินา วุตฺตปฺปโยชนาภาเว การณมาห-‘อนิฏฺฐตฺตา’ติ, อนภิมตตฺตาติ อตฺโถ, ปโยชนาภาวานภิมตตฺตเมว ทสฺเสสุมาห-‘เอตทตฺถเมวา’ติอาทิ, อิมสฺสาติ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ตี มสฺส สุตฺตสฺส, ฌิสฺมาตฺเววาติ ‘ฌิสฺมา’ อิติ เอตาทิสํ สุตฺตเมว, ฌิสฺมา โยนํ ฏาเฏติวาติ ‘‘ฌิสฺมา โยนํ ฏาเฏ’’ติ สุตฺตํ วา, อโตติ ‘อโต’ อิติ สุตฺตํ, ตาทิสสฺสปโยคสฺสาติ อคฺคา, อคฺเค อิติ ปโยคสฺส.

ในสูตรกล่าวว่า “อโต” (จาก อะ) คำว่า “จาก อะ ที่สุด” กล่าวไว้อย่างไร? จึงกล่าวว่า “อโต” เป็นต้น (พึงทราบว่า) อาเทศย่อมมี พึงมีเฉพาะแก่ยะการะ... เพราะความเป็นอักษรเดียวของอาเทศคือ อ และ เอ เมื่อทำโลปะ (การลบ) คือ เมื่อทำโลปะของโอการะ คำนั้นไม่ปฏิเสธ ธะ เป็นต้น ที่กล่าวมาแล้ว กล่าวเหตุในการปฏิเสธว่า “ของปรโลปะ” เป็นต้น เริ่มกล่าวเหตุอื่นว่า “อนึ่ง” เป็นต้น พึงมีปรโลปะเท่านั้น ไม่ใช่ปุพพโลปะด้วย เพราะความเหมาะสมกับการใช้อาคม ก็อาจกล่าวได้ จึงกล่าวว่า “และไม่” เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า “มีปรโลปะเท่านั้น” ด้วยคำว่า “เมื่อเป็นเช่นนี้” เป็นต้น จึงกล่าวถึงความขัดแย้งในที่นั้น คำว่า “อโตสมฺภวา” (เกิดจาก อะ) คือ เกิดจากอาเทศ อะ การบัญญัติ อะ ของ ฌิสสะ ในสูตร “โยสุ ฌิสฺส ปุเม” (2-93) เป็นต้น กล่าวเหตุในการไม่มีประโยชน์ที่กล่าวมาแล้วว่า “เพราะไม่เป็นที่ปรารถนา” อรรถคือ “เพราะไม่เป็นที่ปรารถนา” เพื่อแสดงว่าไม่มีประโยชน์และไม่เป็นที่ปรารถนา จึงกล่าวว่า “เพื่อประโยชน์นี้เอง” เป็นต้น คำว่า “อิมสฺส” (ของสูตรนี้) คือ ของสูตร “อโต โย นํ ฏาเฏ” นี้ คำว่า “ฌิสฺมาตฺเวว” (จาก ฌิสสะ นั่นเอง) คือ สูตรเช่น “ฌิสฺมา” นี้เอง หรือว่าสูตร “ฌิสฺมา โย นํ ฏาเฏ” คำว่า “อโต” คือ สูตร “อโต” คำว่า “ตาทิสสสฺสปโยคสฺส” (ของการใช้เช่นนั้น) คือ ของการใช้คำว่า “อคฺคา” (ปลาย) และ “อคฺเค” (ที่ปลาย)

---

๔๒. นีนํ

๔๒. นีนํ (ของ นี)

---

ยสฺมา เอกเมว รูปมุทาหฏํ, ตสฺมา รูปารูปานิ รูเปรูปานีติ เภโท เวทิตพฺโพ, เตน หิ พหุวจเน ปฐมาทุติยาสุ ‘อฏฺฐีนี’ติ เอกเมว รูปมุทาหฏนฺติ ทสฺเสติ.

เพราะยกตัวอย่างรูปเดียว จึงพึงทราบความแตกต่างว่า “รูปและอรูป” หรือ “รูปในรูป” ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าในพหุวจนะ ปฐมาและทุติยา ยกตัวอย่างรูปเดียวคือ “อฏฺฐีนิ” (กระดูกทั้งหลาย)

---

๔๔. สสฺสาย

๔๔. สัสสาย (ของ สัสสา)

---

สุญิติ ญกาโร กิมตฺโถติ อาห-‘ญกาโร’ติอาทิ, อสติ หิ ญกาเร‘ญานุพนฺโธ’ติ ญกาเรน วิเสสเนน สุกาโร น วิเสสี เยยฺย สติเยว ตสฺมึ เตน โส วิเสสีเยยฺย, ตสฺมา ‘‘ญกานุพนฺธาทฺยนฺตา’’ติ สุตฺเต ‘ญกานุพนฺธา’ติ วิเสสนํ [Pg.121] วิเสสนภาโว อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺส โส วิเสสนตฺโถ, พหุลํ วจเนนานภิมตมนวเสสํ ววตฺถาปียตีติ วุตฺติยํ ‘‘ภิยฺโย’’ตฺยาทิกมุปทิฏฺฐนฺติ ทสฺเสตุมุปกฺกมเต ‘สามญฺเญนา’ติอาทินา, ฉฏฺฐี ภวตีติ (เส)โส, นนุจ อตฺถสทฺเทนาญฺญปทตฺถสมาเส กถํ จตุตฺถฺยตฺโถ-วสียตีติ วุจฺจเต, จตุตฺถีเอกวจเน อตฺตตฺถ’นฺติ เอตฺถ สทฺธมฺมสวนาทิกมตฺตนิมิตฺตนฺติ โย-ตฺโถ, โส จตฺโถ-ญฺญ ปทตฺเถปิ, ตสฺสา-ญฺญปทตฺถภูตสฺสาปิ อตฺตา อตฺโถ ปโยชนมฺภวติ นิมิตฺตภาเวนาติ นาตฺถเภโทติ ต เอต อิมวชฺชิตานํ สพฺพาทีนนฺติ ต เอตอิมสทฺเทหิ เอว วชฺชิตานมญฺเญสํ สพฺพาทีนํ, ปฏิสิทฺเธสุปิ กสฺสจิ อาเทโส ทิสฺสตีติ ทสฺเสตุมาห‘ตสทฺทสฺส จา’ติ.

คำว่า “สุญิ” ญการะมีประโยชน์อะไร? จึงกล่าวว่า “ญการะ” เป็นต้น ถ้าไม่มี ญการะ สุการะก็จะไม่ถูกขยายด้วยวิเสสนะคือ ญการะว่า “ญานุพันธะ” แต่เมื่อมี ญการะ สุการะก็จะถูกขยายด้วย ญการะนั้น เพราะฉะนั้น ในสูตร “ญกานุพนฺธาทฺยนฺตา” วิเสสนะ “ญกานุพนฺธา” จึงมีอรรถเป็นวิเสสนะ คือมีภาวะแห่งวิเสสนะเป็นอรรถและประโยชน์ เพื่อแสดงว่าในวุตติ คำว่า “ภิยฺโย” เป็นต้น ถูกแสดงไว้เพื่อจัดแจงสิ่งที่ไม่ได้ปรารถนาทั้งหมดด้วยคำว่า “พหุลํ” (โดยมาก) จึงเริ่มกล่าวด้วยคำว่า “โดยทั่วไป” เป็นต้น (พึงทราบว่า) ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมี อนึ่ง ในอัญญบทัตถสมาสด้วยคำว่า “อรรถ” เหตุใดจึงกล่าวว่าอรรถจตุตถีวิภัตติถูกกำหนด? ในจตุตถีเอกวจนะ คำว่า “อตฺตตฺถํ” (เพื่อประโยชน์ตน) ในที่นี้ อรรถใดคือ การฟังพระสัทธรรมเป็นต้น เป็นเพียงเหตุ อรรถนั้นก็มีในอัญญบทัตถะด้วย และแม้ของอัญญบทัตถะที่เป็นเช่นนั้น อัตตา (ตน) ก็เป็นอรรถและประโยชน์โดยเป็นเหตุ จึงไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ คำว่า “ตา เอตา อิมวชฺชิตานํ สพฺพาทีนํ” (ของสัพพะเป็นต้นที่เว้น ตะ เอตะ อิมา) คือ ของสัพพะเป็นต้นที่เว้นจากคำว่า ตะ เอตะ อิมา เพื่อแสดงว่าแม้ในสิ่งที่ถูกปฏิเสธก็ยังปรากฏอาเทศบางอย่าง จึงกล่าวว่า “และของ ตะ ศัพท์” เป็นต้น

---

๔๕. ฆป

๔๕. ฆปะ

---

อิตฺถิยา วธุยาติ ปสญฺญานมี อูนมุทาหรณานิ.

คำว่า “อิตฺถิยา วธูยา” (ของหญิง ของสะใภ้) เป็นตัวอย่างของคำที่มีชื่อว่า ปะ มี อี และ อู

---

๔๖. สฺสาวา

๔๖. สฺสาวา (ของ สฺสา)

---

ฆปสญฺเญหีติ อิทํ เตติมามูหิ ตีมสฺส อญฺญปทตฺถสมาเสน วา วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ, วุตฺติยํ กตนฺติ อาทิกํ กตฺตาทิปฺปกาสนตฺถํ กตํ, ตายาติ สพฺพตฺถ วิกปฺโปทาหรณํ.

คำว่า “ฆปสญฺเญหิ” นี้ พึงเห็นว่าเป็นวิเสสนะของศัพท์เหล่านั้น (ตะ เอตะ อิมะ อมุ) ด้วยอัญญบทัตถสมาสจาก เตติมามู ในวุตติ คำว่า “กตํ” (อันกระทำแล้ว) เป็นต้น ถูกทำขึ้นเพื่อแสดงถึงกัตตุเป็นต้น คำว่า “ตายา” (ด้วยหญิงนั้น) เป็นตัวอย่างของวิกัปปะ (ทางเลือก) ในทุกที่

---

๔๗. นมฺหิ

๔๗. นมหิ (ใน นํ)

---

‘‘อาคมา ตคฺคุณีภูตา ตคฺคหเณน คยฺหนฺตี’’ติ ปริภาสา วจนเมตํ ตตฺถ ตคฺคุณีภูตาติ ตสฺมึ อาคมิมฺหิ คุณีภูตา, อวยววเสน ปจฺฉา ภวนฺโต อมุขฺยภูตา, ตคฺคหเณนาติ อาคมิคฺคหเณน ตคฺคหเณน คหณโตติ อาคมิภูตสฺส นํ อิจฺจสฺส คหเณน คหณโต, ‘นมฺหิ วิภตฺติมฺหิ’ติ ตุ วตฺตพฺพํ, วิปลฺลาโส วา เอตฺถ ทฏฺฐพฺโพ.

คำนี้เป็นคำในปริภาสา (กฎเกณฑ์) ว่า “อาคมที่กลายเป็นส่วนประกอบของสิ่งนั้น ย่อมถูกรับรู้ด้วยการระบุถึงสิ่งนั้น” ในที่นั้น คำว่า “ตคฺคุณีภูตา” (กลายเป็นคุณสมบัติของสิ่งนั้น) คือ เป็นส่วนประกอบในอาคมิ (ศัพท์ผู้รับอาคม) นั้น คือเป็นส่วนประกอบที่เกิดขึ้นภายหลัง ไม่ใช่ส่วนหลัก คำว่า “ตคฺคหเณน” (ด้วยการระบุถึงสิ่งนั้น) คือ ด้วยการระบุถึงอาคมิ ด้วยการระบุถึงสิ่งนั้น เพราะการระบุถึงคำว่า “นํ” ซึ่งเป็นอาคมิ แต่พึงกล่าวว่า “ในวิภัตติ นํ” หรือพึงเห็นความสลับกันในที่นี้

---

(๔๙) อิการสฺเสววาติอาทินา วุตฺตเมว วิวรติ ติสฺส อิจฺจาทินา, ตสฺส ติสฺส, นิทฺทิฏฺฐตฺตาติ ติสฺส นิทฺทิฏฺฐตฺตา, ‘‘นมฺหิ ติจตุนฺนมิตฺถิยํ ติสฺส จตสฺสา’’ติ (๒-๒๐) ติสฺสาเทโส ‘‘นมฺหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺน’’นฺติ (๒-๔๗) นุก, ติสฺสนฺนํ.

(๔๙) อธิบายสิ่งที่กล่าวมาแล้วด้วยคำว่า “อิกาเรสฺเสว” เป็นต้น ด้วยคำว่า “ติสฺส” เป็นต้น ของคำว่า “ติสฺส” นั้น คำว่า “นิทฺทิฏฺฐตฺตา” (เพราะถูกระบุ) คือ เพราะ “ติสฺส” ถูกระบุ อาเทศ “ติสฺส” ในสูตร “นมหิ ติจตุนฺนมิตฺถิยํ ติสฺส จตสฺสา” (2-20) นุกะ ในสูตร “นมหิ นุก ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ” (2-47) เป็นรูปว่า “ติสฺสนฺนํ”

---

๕๑. สุญ

๕๑. สุญะ

---

วิภตฺติสุตฺเตติ [Pg.122] ‘‘ทฺเวทฺเวกาเนเกสฺวิ’’(๒-๑) จฺจาทิสุตฺเต, สฺสนนฺติ พหุวจเนน สหิตเมกวจนมาห, สุตฺตมิทนฺติ ‘‘สุญฺสสฺสา’’ติ อิทํ สุตฺตํ, สุตฺเต ปน สตีติ ‘‘สุญ สสฺสา’’ติ สุตฺเต สติ.

ในวิภัตติสูตร คือในสูตร “ทฺเวทฺเวกาเนเกสุ” (2-1) เป็นต้น กล่าวเอกวจนะที่ประกอบด้วยพหุวจนะว่า “สฺสนํ” คำว่า “สูตรนี้” คือสูตร “สุญฺญสฺสา” นี้ แต่เมื่อมีสูตร คือเมื่อมีสูตร “สุญฺญ สสฺสา”

---

๕๕. รตฺยา

๕๕. รตฺยา (ด้วยราตรี)

---

รตฺติ จ อาทิ จ รตฺยาทโย, เตหิ.

ราตรีด้วย และอาทิด้วย คือ รตฺยาทยะ (ราตรีเป็นต้น) ด้วยคำเหล่านั้น

---

๕๖. สุหิ

๕๖. สุหิ

---

อนุกรณวเสนาติ อนุสทิสํ กรณํ วจนมนุกรณํ.

คำว่า “โดยการเลียนแบบ” คือ การกล่าวเลียนแบบตามที่ได้ยินมา

---

๕๗. ลฺตุ

๕๗. ลฺตุ

---

เตนาติ ยโต ลฺตุอิติ วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิตสฺส ปจฺจยสฺส คหณํ, เตนาติ อตฺโถ, ปจฺจยสฺส คหณา ตทาทิคหณํ ลพฺภเต… ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยโต โส วิหิโต, ตทาทิโน คหณ’’นฺติ ญายา, วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา ตทนฺตคฺคหณํ… ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๓) วจนโตติ มนสิ นิธายาห- ‘ยโต’อิจฺจาทิ, โส กฺริยตฺโถ อาทิ ยสฺส โส ตทาทิ, โส ปจฺจโย-นฺโต ยสฺส สมุทายสฺส โส ตทนฺโต, ตาทิสสฺส ตทา ทิตทนฺตสมุทายวิเสส(สฺส) คหณํ, น ตุ ตทนฺตมตฺตสฺเสตฺยตฺโถ, นนุ จ ‘ลฺตฺวี’ติ วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิเต ภวตุ ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ ตทนฺตสฺส คหณํ, ปจฺจยคฺคหเณน ปน ตทาทิโน คหณํ กถํ สิยา วจนาภาวาตฺยาห-‘ตทวินาภาวิตฺตา’ติ, ยโต วิหิโต, เตน วินา น ภวติ สีเลนาติ ตทวินาภาวี, ตสฺส ภาโว ตสฺมา. ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยโต โส วิหิโต ตทาทิโน คหณ’’นฺติ ญายสฺส ยตฺถ ปจฺจยคฺคหณํ ตตฺถ สาธารณตฺตา ‘ตทาทิโน’ติ วุตฺตํ, ตทาทิสมุทายสฺส คหเณ ปเนตฺถ วิเสโส น ทิสฺสติ… อธิกตฺตาติ อาทีสุ วิเสสทสฺสนาสมฺภวา, ‘ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต’’ ตฺยตฺร (๕-๔) ตุ ทิสฺสติ วิเสโส, วกฺขติหิ ตตฺถ ‘‘ตุํตาเยตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถาย’’นฺติ (๕-๖๑) ตุํปจฺจยํ วกฺขติ’’จฺจาทิ.

คำว่า เตนะ (ด้วยเหตุนั้น) หมายถึง การถือเอาปัจจัยที่ประสงค์จะกล่าวโดยความเป็นวิเศษณ์ว่า ลฺตุ, ด้วยคำว่า เตนะ นั้น คือเพราะการถือเอาปัจจัย จึงได้การถือเอาบทที่มีปัจจัยนั้นเป็นต้น... ด้วยหลักที่ว่า 'เมื่อมีการถือเอาปัจจัย ย่อมมีการถือเอาบทที่มีปัจจัยนั้นเป็นต้น' และเพราะประสงค์จะกล่าวโดยความเป็นวิเศษณ์ จึงมีการถือเอาบทที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุด... โดยอาศัยคำว่า 'วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา' (1-13) ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ยโต' เป็นต้น ไว้ในใจ, บทที่มีกริยาเป็นต้น ชื่อว่า ตทาทิ, หมู่คำที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุด ชื่อว่า ตทนฺโต, การถือเอาหมู่คำพิเศษที่มีปัจจัยนั้นเป็นต้นและมีปัจจัยนั้นเป็นที่สุดเช่นนั้น ไม่ใช่การถือเอาเพียงบทที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุดเท่านั้น, มิใช่หรือว่า เมื่อประสงค์จะกล่าว 'ลฺตุ' โดยความเป็นวิเศษณ์ ก็จงมีการถือเอาบทที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุดด้วยสูตรว่า 'วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา' เถิด, แต่การถือเอาบทที่มีปัจจัยนั้นเป็นต้นด้วยการถือเอาปัจจัยจะพึงมีได้อย่างไร เพราะไม่มีคำกล่าว (สูตร) ไว้? จึงกล่าวว่า 'ตทวินาภาวิตฺตา' (เพราะความเป็นสิ่งที่ขาดจากกันไม่ได้), สิ่งที่ถูกบัญญัติมาจากที่ใด ย่อมไม่ปราศจากสิ่งนั้นโดยปกติ จึงชื่อว่า ตทวินาภาวี, เพราะความเป็นอย่างนั้น. ในหลักที่ว่า 'เมื่อมีการถือเอาปัจจัย ย่อมมีการถือเอาบทที่มีปัจจัยนั้นเป็นต้น' ท่านกล่าวคำว่า 'ตทาทิโน' ไว้ เพราะเป็นเรื่องทั่วไปในที่ที่มีการถือเอาปัจจัย, แต่ในการถือเอาหมู่คำที่มีปัจจัยนั้นเป็นต้นนี้ ไม่เห็นความพิเศษ... เพราะไม่สามารถจะเห็นความพิเศษในคำว่า อธิกตฺตา เป็นต้นได้, แต่ในสูตรว่า 'ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต' (5-4) นี้ เห็นความพิเศษอยู่, เพราะท่านจะกล่าวถึง ตุํ ปัจจัย ในสูตรว่า 'ตุํตายตเว ภาเว ภวิสฺสติ กิริยายํ ตทตฺถาย' (5-61) เป็นต้น

---

๕๘. เค

๕๘. เก

---

ออิตฺเยววตฺตพฺพนฺติ [Pg.123] ‘เคอ’อิตฺเยว วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ, ปกฺเข ทีฆวิธาเนเนวาติ อิมินา อการาเทเส กเต ปกฺเข ทีฆวิธาเนเนว, อญฺญตฺถจริตตฺถตายาติ ลฺตฺวนฺตาทิโต อญฺญตฺถ โภปุริสา โภปุริสอิจฺจาโท ชาติปทตฺถนิสฺสยเนน กตตฺถตาย, ปริส มตฺตตฺถตายาติ วุตฺตํ โหติ, อวสฺสํ ทีฆภาเว การณมาห ‘ยทิจากาโร’อิจฺจาทิ, ยทิจ อากาโรติ ปทจฺเฉโท.

คำว่า เอติเยว วตฺตพฺพํ หมายถึง พึงกล่าวว่า 'เค อ' อย่างนี้เท่านั้น, ด้วยคำว่า 'พกฺเข ทีฆวิธานเนว' นี้ (หมายความว่า) เมื่อทำอการาเทศแล้ว ก็มีการบัญญัติให้เป็นทีฆะในบางกรณีเท่านั้น, คำว่า อญฺญตฺถจริตตฺถตาย หมายถึง เพราะความสำเร็จประโยชน์ในที่อื่นจากบทที่มี ลฺตุ เป็นที่สุดเป็นต้น เช่นในคำว่า โภปุริสา โภปุริส เป็นต้น โดยอาศัยเนื้อความของบทที่เป็นชาติ, หมายถึงความสำเร็จประโยชน์เพียงเท่านั้น, ท่านกล่าวเหตุในการเป็นทีฆะอย่างแน่นอนว่า 'ยทิจาการ' เป็นต้น, บทตัดคือ ยทิ จ อากาโร

---

๖๐. ฆพฺรหฺมา

๖๐. ฆพฺรหฺมา

---

ฆอิติสญฺญา ฆสญฺญา ตาสํ, กญฺญาสญฺญาติอาทีสุ ฆสญฺญานํ พหุตฺตา พหุวจเนน นิทฺเทโส, ฆรูปสฺสาติ ฆสฺสาติ ฆสทฺทรูปสฺส, ตถา โภ พฺรหฺมาติ เอตฺถ ตถาติ อิมินา พฺรหฺมาติรูปสฺส นิรุตฺติยํ นิทฺทิฏฺฐตฺตาว เอตฺถ สงฺคหิตภาวํ ทสฺเสติ. เอวํ วิวรนฺตีติ ตสฺมา ส สขโต คสฺส อการอาการา’’ติอาทินา เอวํ วิวรนฺติ, เต หิ อจ อาจ อิจ อีจ เอจาติ ทฺวนฺเท ปุพฺพสรานํ โลปํ กตฺวา เอตฺตุปสิเลสนิทฺเทสํ วณฺเณนฺติ, สามญฺญวิธานนฺติ ‘พฺรหฺมกตฺตุอิสิ สขโต’จฺเจวมวิเสเสตฺวา สามญฺเญน กถนํ, กิมตฺถนฺติ กึ อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺส ตํ กิมตฺถํ. สามญฺญวิธานํ กิมตฺถมฺปเนวํ ปโยชนาสงฺกายํ ปโยชนาสงฺกาวิจารณํ มนสิ นิธาย ‘อาคติ คโณย’นฺติ วุตฺตตฺตา อาห– ‘อตฺถโต’จฺจาทิ, อตฺถโตติ สา มตฺถิยโต, อเนนาติ‘อาคติคโณย’นฺติ อิมินา วจเนน, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘อาคติคโณยนฺติ อิมินา ตทาการสงฺขาตชาติปฺปธานคณตฺตปฺปกาสเนน ยทิ สมฺโพธเน เอการนฺตาการนฺตลาภีนํ กตฺตุ อิสิ สข มุนิ ภทนฺตาทีนํ คหณํ ปโยชนํ น สิยา, อญฺญถา อนุปปชฺชนํ สิยาติ เอวมญฺญถานุปปตฺติลกฺขณสามตฺถิยโต สามญฺญวิธาเน ปโยชนมาเห’’ติ, โสยนฺติ อิมินา วุตฺติยํ ‘อาคติ คโณย’นฺติ วุตฺตํ วจนํ นิทสฺเสติ.

ชื่อว่า ฆะ ชื่อว่า ฆะสัญญา, ของฆะสัญญาเหล่านั้น, ในคำว่า กญฺญาสญฺญา เป็นต้น มีการระบุด้วยพหูพจน์เพราะฆะสัญญามีมาก, คำว่า ฆรูปสฺส หมายถึง ของรูปศัพท์ ฆะ, เช่นเดียวกัน ในคำว่า โภ พฺรหฺมา นี้ ด้วยคำว่า ตถา นี้ ท่านแสดงความเป็นสิ่งที่ถูกสงเคราะห์เข้าในที่นี้ เพราะถูกระบุไว้ในนิรุกติแล้วนั่นเอง. คำว่า เอวํ วิวรนฺติ หมายถึง เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจึงอธิบายอย่างนี้ว่า 'ส สกฺขโต คสฺส อการาการา' เป็นต้น, เพราะท่านเหล่านั้นลบสระหน้าในทวันทวสมาสว่า อ จ อา จ อิ จ อี จ เอ จ แล้วพรรณนาการระบุที่ใกล้กับ เอ อักษร, คำว่า สามญฺญวิธานํ หมายถึง การกล่าวโดยทั่วไปโดยไม่จำแนกอย่างนี้ว่า 'พฺรหฺมกตฺตุอิสิ สกฺขโต', คำว่า กิมตฺถํ หมายถึง มีประโยชน์อะไร. เมื่อมีความสงสัยในประโยชน์ของการบัญญัติโดยทั่วไปอย่างนี้ ท่านจึงคำนึงถึงการพิจารณาความสงสัยในประโยชน์แล้วกล่าวว่า 'อตฺถโต' เป็นต้น เพราะความเป็นคำที่กล่าวว่า 'อาคติ คโณยํ', คำว่า อตฺถโต หมายถึง ด้วยความสามารถ, ด้วยคำว่า 'อาคติ คโณยํ' นี้, มีคำที่อธิบายไว้ดังนี้ว่า 'ด้วยคำว่า อาคติ คโณยํ นี้ โดยการประกาศความเป็นคณะที่มีชาติเป็นประธานอันนับว่ามีรูปนั้นเป็นต้น หากการถือเอาบทที่มี กตฺตุ อิสิ สข มุนิ ภทนฺต เป็นต้น ซึ่งได้เอการันต์และอการันต์ในสัมโพธนะ ไม่ใช่ประโยชน์แล้ว (การกล่าวสูตรนี้) ก็จะไม่สำเร็จโดยประการอื่น, ดังนั้น ด้วยความสามารถที่มีลักษณะว่าไม่สำเร็จโดยประการอื่น ท่านจึงกล่าวประโยชน์ในการบัญญัติโดยทั่วไป', คำว่า โสยํ นี้ ท่านแสดงคำที่กล่าวไว้ในวุตติว่า 'อาคติ คโณยํ'

---

๖๓. โฆสฺสํ

๖๓. ฆอสฺสํ

---

สฺสญฺจ สฺสาจ สฺสาโยจ อญฺจ ติญฺจาติ อิตรีตรโยเค จตฺถ สมาโส,สฺสํ สฺสา สฺสายํ ตึสุ.

คำว่า สฺสญฺจ สฺสา จ สฺสาย จ อญฺจ ติญฺจ เป็นสมาสในอิตรีตรโยคะ ใน สฺสํ, สฺสา, สฺสายํ, ติํสุ

---

๖๔. เอก

๖๔. เอก

---

โฆจ [Pg.124] โอจ โฆ ฆานฺตโอการนฺตา, นตฺถิ โฆ เยสนฺเต อโฆ, เตสํ, สามญฺญวิธานโตติ กสฺสจิ ลิงฺคสฺส อปรามาสา สามญฺเญน วิธานโต, นาเทกวจเนสูติ นาทีสุ เอกวจเนสูติ อตฺโถ, หิ เหตุมฺหิ, ยสฺมา กสฺสจิ เอวํ ทุฏฺฐาธิปฺปาโย สิยา, ตสฺมา ทุติยมุทาหรณนฺติ อตฺโถ, ทุติโยปิ เหตุมฺหิ, ยสฺมา สพฺเพสํ สงฺคหณตฺถํ, ตสฺมา น จ ตถาธิปฺเปตนฺติ อตฺโถ, สพฺเพสเมกวจนานํ สงฺคหณาภาเว สุตฺตานํ วิรจนปฺปการมาห-‘อญฺญถา’ติอาทิ, อุปริจาตฺยาทีสฺวยมธิปฺปาโย ‘‘สุตฺตสฺส ‘อํโยสฺวโฆน’นฺติ วิรจิตตฺตา สามญฺเญเน-กวจเนสฺวฆสฺส นรสฺสตฺตปฺปตีติ ตปฺปฏิเสธาภาวา’ทณฺฑิ กุล’นฺติ รสฺสตฺตํ ‘สิสฺมึ นปุํสเก’ติ วิธิสุตฺตํ วเทยฺยา’’ติ, โอการนฺตปฺปฏิเสธนฺติ ‘อโฆน’นฺติ โอการนฺตปฺปฏิเสธํ, อาเทสนฺตรํ ‘‘โคสฺสา คสิหินํ สุคาวควา’’ตฺยาทินา (๒-๖๗) กรียมานํ คาวาเทสาทิกํ, เอตฺถ ปน นปุํสเก เอกวจนนฺตํ ทณฺฑิ กุลนฺติ วกฺขมานตฺตา โนทาหฏํ, โยสุ ปน ‘‘โยโลปนิสุทีโฆ’’ติ (๒-๘๘) อทีฆสฺสาปิ ทีฆวิธานสามตฺถิยา ปฐมเมว ทีฆสฺส รสฺสาภาเวกาว กถาติ โนทาหฏํ, ทณฺฑีทณฺฑีนิ อิจฺเจว ตุ ภวติ, โนสฺสวาติ ปาโฐ ทิสฺสติ, เอตฺถ วิชฺชมาเน เค ปเร โอการนฺตสฺส วา รสฺสาปชฺชนโทสมฺปสงฺคโต โนสฺสา’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ.

ฆะ และ โอ ชื่อว่า ฆะ (คือ) บทที่มี ฆะ เป็นที่สุดและบทที่มี โอ เป็นที่สุด, บทที่ไม่มี ฆะ เป็นที่สุด ชื่อว่า อฆะ, ของอฆะเหล่านั้น, คำว่า สามญฺญวิธานโต หมายถึง เพราะการบัญญัติโดยทั่วไปโดยไม่กล่าวถึงลิงค์ใดลิงค์หนึ่ง, คำว่า นาเทกวจเนสุ หมายถึง ในเอกพจน์มี นา เป็นต้น, หิ อักษร ในความหมายว่าเป็นเหตุ, เพราะความดำริที่ชั่วร้าย (ความเห็นผิด) ของใครคนหนึ่งพึงมีได้ เพราะฉะนั้น จึงเป็นตัวอย่างที่สอง, ทุติยศัพท์ ก็ในความหมายว่าเป็นเหตุ, เพราะเพื่อจะสงเคราะห์ทั้งหมด เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า ไม่ประสงค์อย่างนั้น, เมื่อไม่มีการสงเคราะห์เอกพจน์ทั้งหมด ท่านจึงกล่าววิธีแต่งสูตรว่า 'อญฺญถา' เป็นต้น, ในคำว่า อุปริ จ เป็นต้น มีความหมายดังนี้ว่า 'เพราะสูตรถูกแต่งว่า อํโยสฺวโฆนํ จึงมีความเข้าใจความเป็นรัสสะของ นร ศัพท์ ซึ่งเป็นอฆะในเอกพจน์โดยทั่วไป และเพราะไม่มีการห้ามความเป็นรัสสะนั้น ท่านพึงกล่าวสูตรบัญญัติความเป็นรัสสะใน สิ ของนปุงสกลิงค์ว่า ทณฺฑิ กุลํ', คำว่า โอการนฺตปฺปฏิเสธํ หมายถึง การห้ามบทที่มี โอ เป็นที่สุดด้วยคำว่า อโฆนํ, อาเทศอื่นที่กำลังกระทำด้วยสูตรว่า 'โคสฺสา คสิหินํ สุคาวคาวา' (2-67) เป็นต้น มีกาวาเทศเป็นต้น, แต่ในที่นี้ ไม่ได้ยกตัวอย่างบทที่มีเอกพจน์ในนปุงสกลิงค์ว่า ทณฺฑิ กุลํ เพราะจะกล่าวในภายหลัง, ส่วนใน โย วิภัตติ ไม่ได้ยกตัวอย่าง เพราะด้วยความสามารถในการบัญญัติทีฆะแม้แก่บทที่ไม่เป็นทีฆะด้วยสูตรว่า 'โยโลปนิสุทีโฆ' (2-88) จึงเป็นเรื่องที่กล่าวถึงการไม่มีรัสสะของบทที่เป็นทีฆะมาแต่เดิมนั่นเอง, แต่ย่อมเป็น ทณฺฑี ทณฺฑีนิ อย่างนี้เท่านั้น, ปรากฏบทอ่านว่า โนสฺสวา, ในที่นี้ เมื่อมี เก อยู่ข้างหลัง เพราะอาจมีโทษคือการถึงความเป็นรัสสะของบทที่มี โอ เป็นที่สุด จึงควรเป็นบทอ่านว่า โนสฺสา

---

๖๗. โคสฺสา

๖๗. โคสฺสา

---

คาเวน คเวนาติ กรเณปิ สมานํ, คาวสฺส ควสฺสาติ ฉฏฺฐิยาปิ.

“คาเวน” (ด้วยโค) “คเวน” (ด้วยโค) ก็เหมือนกันในกรณีของกรณะ (เครื่องมือ) “คาวสฺส” (ของโค) “ควัสส” (ของโค) ก็เหมือนกันในกรณีของฉัฏฐี (วิภัตติที่ 6)

---

๖๙. ควํ

๖๙. ควํ

---

เสนาติ สุตตฺตา เสอิติ วุตฺติยํ นิมิตฺตํ ปริกปฺปิตํ.

เพราะได้ยินว่า เสนา ท่านจึงกำหนดนิมิตในวุตติว่า เส

---

๗๒. คาวุ

๗๒. คาวุ

---

สทฺทนฺตรตฺเตน โกจิ โทโสติ สมฺพนฺโธ, อาทิสิตพฺพา อาเทสา กาตพฺพา.

ความสัมพันธ์คือ ไม่มีโทษ (ข้อผิดพลาด) อะไร ด้วยความเป็นคำอื่น, อาเทศทั้งหลายที่พึงระบุ (พึงทำ) ก็พึงทำ

---

๗๓. ยํ

๗๓. ยํ

---

เปน [Pg.125] ปสญฺญาย ยุตฺตา อีปี, ปจ โส อีจาติ วาปี อเภทคฺคหเณน, อญฺญสฺสาติ อิการ อุการอูการสฺส.

บทว่า อีปี ประกอบด้วย ปะ-สัญญา (ชื่อว่า ปะ) ด้วยบทว่า เปนะ หรือบทว่า อีปี (แยกเป็น) ปะ จะ โส อี จะ ด้วยการถือเอาโดยไม่แยกกัน (อเภทคหณะ) บทว่า อญฺญสฺส หมายถึง อิการะ อุการะ และอูการะ

---

๗๗. สฺมิ

๗๗. สฺมิ

---

โลเก เทวทตฺโต ทตฺโตติ เอกเทเสน สมุทายโวหาร ทสฺสนโต สฺมิโนตีมสฺส สฺมึ วจนสฺสาตฺยยมตฺโถ ทสฺสิโตตฺยาห-‘สฺมิติ อิมินา’ติอาทิ.

ในโลก ปรากฏการเรียกชื่อส่วนรวมด้วยส่วนหนึ่ง (เอกเทศ) เช่นเรียก เทวทัต ว่า ทัตตะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สฺมิ ติ อิมินา” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า อรรถนี้เป็นอรรถของ สฺมิ วิภัตติ ซึ่งมาจากบทว่า สฺมิโน

---

๘๑. ฌลา

๘๑. ฌลา

---

พฺรหฺมาทีสุ ‘อิโต กฺวจิ สสฺส ฏานุพนฺโธ’ติ ปาฐาติ สมฺพนฺโธ, พฺรหฺมาทีสูติ ‘‘ฆพฺรหฺมาทิเต’’ติ (๒-๖๐) สุตฺเต วุตฺตพฺรหฺมาทีสุ, ปาฐาติ ‘อิโต’ตฺยาทิโน คณสุตฺตสฺส ปาฐา, ฏานุพนฺโธติ อิมินา (เอฏาเทสํ) นิทฺทิสติ.

ความสัมพันธ์คือ ในคำว่า “พฺรหฺมาทิ” (พราหมณ์เป็นต้น) มีบทว่า “อิโต กฺวจิ สสฺส ฏานุพนฺโธ” (บางครั้ง ฏานุพันธะของ ส มีจากนี้) คำว่า “พฺรหฺมาทีสุ” (ในพราหมณ์เป็นต้น) หมายถึง ในคำว่า “พฺรหฺมาทิ” ที่กล่าวไว้ในสูตร “ฆพฺรหฺมาทิเต” (2-60) คำว่า “ปาฐา” (เพราะบท) หมายถึง เพราะบทของคณสูตรที่ขึ้นต้นด้วย “อิโต” (จากนี้) คำว่า “ฏานุพนฺโธ” (ฏานุพันธะ) นี้ระบุถึง (การแทนที่ด้วย เอฏะ)

---

๘๕. กู

๘๕. กู

---

โส อนฺโต ยสฺส โส ตทนฺโต สมุทาโย, ตสฺส, ‘‘จานุกฑฺฒิตํ โนตฺตรตฺรานุวตฺตตี’’ติ วิญฺญูวจนํ, วิทุโน วิทูติ กูปจฺจยนฺตสฺส อุทาหรณํ, วิญฺญุโน วิญฺญูติ ‘‘วิโต ญาโต’’ติ (๕-๓๙) สพฺพญฺญุโน สพฺพญฺญูติ ‘‘กมฺมา’’ติ (๕-๔๐).

หมู่คำที่มีสิ่งนั้นเป็นที่สุด เรียกว่า “ตทนฺโต” (มีนั้นเป็นที่สุด) ของหมู่คำนั้น คำกล่าวของบัณฑิตที่ว่า “สิ่งที่ถูกดึงมาด้วย ‘จ’ ย่อมไม่ตามไปในที่อื่น” “วิทุโน” (ของนักปราชญ์) “วิทู” (นักปราชญ์) เป็นตัวอย่างของคำที่มี “กู” ปัจจัยเป็นที่สุด “วิญฺญุโน” (ของบัณฑิต) “วิญฺญู” (บัณฑิต) ด้วย “วิโต ญาโต” (5-39) “สพฺพญฺญุโน” (ของพระสัพพัญญู) “สพฺพญฺญู” (พระสัพพัญญู) ด้วย “กมฺมา” (5-40)

---

๘๖. โล

๘๖. โล

---

โลโปตฺเวว สิทฺธตฺตาติ โวมุตฺตปกฺเข โลโปตีมินาว สิทฺธตฺตา.

คำว่า “โลโปตฺเวว สิทฺธตฺตา” (เพราะสำเร็จด้วยการลบเท่านั้น) หมายถึง เพราะสำเร็จด้วยการลบด้วยบทว่า โลโป นี้นั่นเอง ในฝ่ายที่พ้นแล้ว (วิมุตตปักขะ)

---

๘๗. นโน

๘๗. นโน

---

อมุยาติ อิตฺถิยํ ยาเทโส, นโนตีมสฺสิทํ ปจฺจุทาหรณํ.

“อมุยา” (ด้วยหญิงนั้น) เป็นการแทนที่ด้วย “ยา” ในอิตถีลิงค์ นี่คือตัวอย่างค้านของ “นโนติ” (นโน)

---

๘๘. โยโล

๘๘. โยโล

---

ปฐมาทุติยาโยนเมกโต อุทาหรณานิ อฏฺฐี อฏฺฐีนิติ, ตานิจ โยโลปนิลาติสฺเสว ทสฺสิตานิ, ตถาเยวาญฺญานิปิ ญายนฺตีติ.

ตัวอย่างของปฐมาและทุติยาโยพร้อมกันคือ “อฏฺฐี” (กระดูก) “อฏฺฐีนิ” (กระดูกทั้งหลาย) และสิ่งเหล่านั้นถูกแสดงไว้ใน “โยโลปนิล” (โยโลปนิล) เท่านั้น และสิ่งอื่น ๆ ก็พึงทราบเช่นเดียวกัน

---

๙๒. นฺตสฺส

๙๒. นฺตสฺส

---

ฏมุตฺตปกฺโขติ [Pg.126] อสนฺตํ กุพฺพนฺตสฺสาติ ฏาเทเสน มุตฺตปกฺโข,นฺตุสฺสเจวนฺติ ปสิทฺธตฺตาว ฏาเทสมุตฺตปกฺขํ อุปเมติ, ‘‘สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิโต’’ติ (๕-๔๕) อิโต อนฺธิตา.

คำว่า ฏมุตตปักโขติ หมายถึง มุตตปักขะด้วยการลง ฏาเทศ สำหรับผู้ที่ทำสิ่งที่ไม่เป็นอยู่ เพราะเป็นที่รู้จักกันว่า 'นตุสสเจวันติ' จึงเปรียบเทียบกับมุตตปักขะที่ลง ฏาเทศ คำว่า "สัญชาตัง ตารกาทิตวิโต" (5-45) นำมาจากที่นี้

---

๙๓. โยสุ

๙๓. โยสุ

---

ฏาเทโส-ติปฺปสชฺชตีติ กสฺมา วุตฺตํ นนุ ตทนฺตสฺส สมุทายสฺส ปตฺเต ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๗) อนฺตสฺเสว โหติ, ตถาสติ เนวาติปฺปสงฺโค, ตสฺมา กสฺมาติปฺปสชฺชตีติ วุตฺตนฺติ, สจฺจํ, ตถาปิ ‘ฌิสฺสา’ติ วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺเต อิสฺสาติ วุตฺตตฺต สามตฺถิยโต ตทนฺตสฺส ฏาเทโส-ติปฺปสชฺชตีติ ตถา วุตฺตนฺติ, นนุ ‘ฌิสฺสา’ติ วุตฺเตปิ โสวาติปฺปสงฺโค ตทวตฺโถเยวาติ สจฺจํ, ตถาปิ ยทิ สมุทายสฺส ฏาเทโส-ภิมโต สิยา ‘ตถา สติ กึ ฌคฺคหเณน อิสฺสตฺเวว วเทยฺยาติ นาติปฺปสชฺชตีติ, ฌคฺคหเณ นามนฺเต อิการสฺเสว ฌสญฺญตฺตาติ อิทํ ปน วิเสสนตฺเตน วตฺตุ มนิจฺฉิเต ยุชฺชติ.

ทำไมจึงกล่าวว่า ฏาเทศจะพึงล่วงเกินไป ก็เมื่อถึงซึ่งหมู่คำที่มีที่สุดนั้น พึงมีแก่ที่สุดเท่านั้น ตามหลัก 'ฉัฏฐิยันตัสสา' (1-17) มิใช่หรือ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่มีการล่วงเกินไปเลย เพราะเหตุนั้น ทำไมจึงกล่าวว่า 'จะพึงล่วงเกินไป' เล่า จริงอยู่ ถึงกระนั้น เพราะสามารถที่จะกล่าวว่า 'อิสสา' ได้ แต่กลับกล่าวว่า 'ฌิสสา' ด้วยเหตุนั้น ฏาเทศจึงพึงล่วงเกินไปถึงที่สุดนั้น จึงกล่าวเช่นนั้น ก็จริงอยู่ ถึงแม้จะกล่าวว่า 'ฌิสสา' การล่วงเกินไปนั้นก็ยังคงมีอยู่มิใช่หรือ ถึงกระนั้น หากพึงประสงค์ให้ ฏาเทศมีแก่หมู่คำทั้งหมด 'เมื่อเป็นเช่นนั้น จะมีประโยชน์อะไรด้วยการรับ ฌะ พึงกล่าวว่า อิสสะ เท่านั้น ก็จะไม่มีการล่วงเกินไป' ก็เมื่อรับ ฌะ อิกาจะพึงเป็น ฌะ สัญญาเท่านั้น ข้อนี้ย่อมสมควรเมื่อประสงค์จะกล่าวโดยเป็นวิเสสนะ

---

๙๔. เวโว

๙๔. เวโว

---

สหจริตญายสฺสาติ ‘‘ตํสหจริตา ตคฺคหเณน คยฺหนฺตี’’ติ ญายสฺส.

สหจริตญายัสสาติ หมายถึง ของหลักที่ว่า 'สิ่งที่สหจริตกับสิ่งนั้น ย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาสิ่งนั้น'

---

๙๕. โยมฺหิ

๙๕. ยอมหิ

---

เหตุกุรุสทฺเทหิ โยสุ อิมินา ฏาเทเส ‘‘โลโป’’ตีมินา โยโลเป วา สมฺปตฺเต ‘‘ปจฺจยนิสฺสิตํ พหิรงฺค’’นฺติ โยโลปโต ‘‘ปกตินิสฺสิตมนฺตรงฺค’’นฺติ ‘‘อนฺตรงฺคพหิรงฺคสุ อนฺตรงฺควิธิ พลวา’’ติ ปฐมํ ฏาเทเส นิมิตฺตาภาวาว โลปา ภาโวติ ทสฺเสตุมาห-‘เหตุกุรุสทฺเทหิ’จฺจาทิ.

ในคำว่า โยสุ ด้วยคำว่า เหตุกุรุ ด้วยการลง ฏาเทศนี้ หรือเมื่อถึงซึ่งโยลบด้วยคำว่า 'โลโป' นี้ เพราะโยลบเป็น 'ปัจจยนิสสิตัง พหิรังคะ' (อาศัยปัจจัยเป็นภายนอก) และ 'ปกตินิสสิตมันตรังคะ' (อาศัยปกติเป็นภายใน) และ 'ในระหว่างอันตรังคะและพหิรังคะ อันตรังควิธีย่อมมีกำลังกว่า' เพื่อแสดงว่า ในเบื้องต้นไม่มีนิมิตของการลง ฏาเทศ จึงไม่มีการลบ จึงกล่าวว่า 'เหตุกุรุสัทเทหิ' เป็นต้น

---

๙๙. สพฺพา

๙๙. สัพพา

---

นนุ กตราทโยว สพฺพาทิสทฺทวจนียา โหนฺติ สมาเสนาภิหิตตฺตา, น ตุ สพฺพสทฺโท ตฺยาห-‘อวยเวเน’ตฺยาทิ,ยทิปิ ‘สพฺพ สทฺโท [Pg.127] อาทิ เยส’นฺติ อวยเวน วิคฺคโห, ตถาปิ สมุทาโยวาสฺสตฺโถ ภวติ… เยสนฺตฺยเนน สมุทายสฺส ปรามาสาติ ภาโว, อิตีติ เหตุมฺหิ, โก ภวนฺตานํ ทฺวินฺนํ พหุนฺนํ วา เอโก เทว ทตฺโต กฐาทีหิ วา อตฺเถ ทฺวีหิ พหูหิ วา เอกสฺส นิทฺธารเณ สติ กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร รตเมสุ ณาทิวุตฺติยํ ‘‘เอกตฺถตาย’’นฺติ (๒-๑๑๙) วิภตฺติโลเป ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ (๔-๑๓๒) อนฺตสราทิโลเป กึสทฺทสฺส รูปสิทฺธีติ ทสฺเสตุมาห กตมา’ติอาทิ, อุโภ อํสา อสฺสาติ อตฺเถ ‘‘อยุภทฺวิตีหํเส’’ติ (๔-๔๙) อเย‘‘สโร โลโป สเร’’ติ (๑-๒๖) สรโลเป รูปสิทฺธีติ อาห-‘อุโภ อํสา’อิจฺจาทิ, กายํ ววตฺถา นาเม ตฺยาห-‘สาภิเธยฺยา’ตฺยาทิ, อวธิจฺจาทินา ตสฺเสวาตฺถํ วิภาเวติ, อธํโส อภฏฺฐตา อวธิภาเวเยวาวฏฺฐานํ, สาภิเธยฺยา เปกฺขาติ เอตฺถ โส สโก อภิเธยฺโย อตฺโถ ทิสาทิ สาภิเธยฺโยติ คหิโตติ อาห-‘ปุพฺพาทีน’นฺติอาทิ, สาภิเธยฺยนฺติ กมฺมโต ปรา อปปุพฺพา ‘อิกฺข=ทสฺสเน’ตีมสฺมา ‘‘กฺวจณ’’อิติ (๕-๔๑) อณฺปจฺจเย สาภิเธยฺยาเปกฺโข, โส วาวธินิยโมติ ทสฺเสตุมาห-‘ตมเปกฺขติ’จฺจาทิ, ตตฺถาธิปฺปายํ วิวรติ ‘ตถาหิ’จฺจาทินา, เอตฺถ จ ปราทิสทฺทาภิเธยฺโย-ตฺโถ ทิสาเทสาทิ ปุพฺพาทิสทฺทาภิเธยฺยสฺสาตฺถสฺส ทิสาย เทสาทิโน วาวธิภาเวน นิยมวเสน ปวตฺตติ, โย จาวธิภาโว นิยมวเสน ปวตฺตติ, โสจาวธิภาโว นิยมวเสน ปวตฺโต ปุพฺพาทิสทฺทวจนียํ ทิสาเทสาทิ มเปกฺขตีติ สาภิเธยฺยาเปกฺโขวธินิยโมเยว ววตฺถาติ วุจฺจตีตฺยยมธิปฺปาโย, น ตุ อภิเธยฺยายนฺติ อสมฺภวา, อสมฺภวเมว ทสฺเสนฺโต อาห-‘โย หิ’จฺจาทิ, โกสลฺเลน นิมิตฺเตนาติ กุสล สทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺเตน โกสลฺเลน, อุตฺตรากุรโว อุตฺตรกุรุทีป วาสิโน, เทโส วา, ‘นาญฺญญฺจ นามปฺปธานา’’ติ (๒-๑๓๖) อเนเนว สญฺญายํ สพฺพาทิการิยสฺส นิสิทฺธตฺเต กิมสญฺญายํภฺยเนเนตฺยาห ‘นาญฺญญฺเจ’ตฺยาทิ, กิญฺจิ ปุพฺพตฺตาทิกมุทฺทิสฺส เกสญฺจิ ปุพฺโพปโรตฺยาทิกา อตฺถานุคตา สญฺญา อนฺวตฺถสญฺญา.

ก็คำว่า กตร เป็นต้นเท่านั้น พึงเป็นคำที่พึงกล่าวด้วยคำว่า สัพพะ เป็นต้น เพราะถูกกล่าวโดยย่อ มิใช่คำว่า สัพพะ เท่านั้นหรือ จึงกล่าวว่า 'โดยส่วน' เป็นต้น ถึงแม้ว่า 'สัพพะ สัทโท อาทิ เยสัง' จะเป็นการแยกบทโดยส่วน ถึงกระนั้น ความหมายของมันก็คือหมู่คำทั้งหมด... ด้วยคำว่า 'เยสัง' นี้ ย่อมเป็นการอ้างถึงหมู่คำทั้งหมด ในเหตุที่ว่า 'อิติ' (ดังนี้) เมื่อมีการกำหนดบุคคลหนึ่งในสองหรือหลายคนของท่าน หรือในความหมายของคำว่า กฐะ เป็นต้น ในสองหรือหลายสิ่ง เมื่อมีการกำหนดสิ่งหนึ่ง ในการกำหนดจากอะไร ในการลง ณาคมในคำว่า รตระ รตมะ ด้วยหลัก 'เอกัตถตายะ' (2-119) ในการลบวิภัตติ ในการลบสระที่สุดและสระต้นด้วยหลัก 'รานุพันเธนตสราทิสสา' (4-132) เพื่อแสดงถึงความสำเร็จรูปของคำว่า กิง จึงกล่าวว่า 'กตมา' เป็นต้น ในความหมายว่า 'อังสะทั้งสองของสิ่งนั้น' ด้วยหลัก 'อยุภทวิตีหังเส' (4-49) ในการลง อะ ด้วยหลัก 'สโร โลโป สเร' (1-26) ในการลบสระ เพื่อแสดงถึงความสำเร็จรูป จึงกล่าวว่า 'อุโภ อังสา' เป็นต้น ชื่อว่า ววัตถา นี้คืออะไร จึงกล่าวว่า 'สาภิเธยยา' เป็นต้น ด้วยคำว่า อวธิ เป็นต้น ย่อมจำแนกความหมายนั้นเอง อธังโส อภัตถตา คือการตั้งอยู่โดยความเป็นอวธิเท่านั้น ในคำว่า สาภิเธยยาเปกขา นี้ ความหมายที่พึงกล่าวของตนเอง เช่น ทิศ เป็นต้น ถูกถือเอาว่าเป็น สาภิเธยยะ จึงกล่าวว่า 'ปุพพาดีนัง' เป็นต้น คำว่า สาภิเธยยะ เป็นคำที่มาจากธาตุ 'อิกขะ=ทัสสเน' (ในความเห็น) ที่มีอุปสรรค อปะ อยู่ข้างหน้า และมีกรรมเป็นที่ตั้ง ด้วยการลง อณปัจจัย ตามหลัก 'กวจณ' (5-41) จึงเป็น สาภิเธยยาเปกขะ เพื่อแสดงว่า นั่นคือ อวธินิยม จึงกล่าวว่า 'ตมเปกขติ' เป็นต้น ในที่นั้น ย่อมเปิดเผยอัธยาศัยด้วยคำว่า 'ตถาหิ' เป็นต้น ในที่นี้ ความหมายที่พึงกล่าวด้วยคำว่า ปร เป็นต้น เช่น ทิศ ประเทศ เป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยกำหนดโดยความเป็นอวธิของความหมายที่พึงกล่าวด้วยคำว่า ปุพพะ เป็นต้น เช่น ทิศ ประเทศ เป็นต้น และอวธิภาวะใด ย่อมเป็นไปโดยกำหนด อวธิภาวะนั้นที่เป็นไปโดยกำหนด ย่อมมุ่งถึงทิศ ประเทศ เป็นต้น ที่พึงกล่าวด้วยคำว่า ปุพพะ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น อวธินิยมที่มุ่งถึงสาภิเธยยะเท่านั้น จึงเรียกว่า ววัตถา นี้คืออัธยาศัย แต่ไม่ใช่ 'อภิเธยยายะ' เพราะเป็นไปไม่ได้ เพื่อแสดงถึงความเป็นไปไม่ได้ จึงกล่าวว่า 'โย หิ' เป็นต้น ด้วยนิมิตแห่งความฉลาด หมายถึง ด้วยความฉลาดอันเป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของคำว่า กุสละ อุตตรกุรุ หมายถึง ชาวอุตตรกุรุทวีป หรือประเทศ ด้วยหลัก 'นาญญัญจะ นามัปปธานา' (2-136) นี้ เมื่อกิจของคำว่า สัพพะ เป็นต้น ถูกห้ามในสัญญา ทำไมจึงกล่าวว่า 'นาญญัญจะ' เป็นต้น ด้วยคำนี้ในอสัญญาเล่า สัญญาที่สอดคล้องกับความหมาย เช่น ปุพโพปร เป็นต้น ของบางสิ่ง โดยมุ่งถึงความเป็นปุพพะ เป็นต้น ของบางสิ่ง เรียกว่า อนวัตถสัญญา

---

๑๐๔.ติ

๑๐๔. ติ

---

‘‘วาเนกญฺญตฺเถ’’ติ (๓-๑๗) [Pg.128] วิกปฺปานุวตฺตนโต อยุตฺตตฺตาภาวํ ทสฺเสติ‘นยิทมยุตฺต’นฺติ, ยุตฺตตา จาสฺส ปาเฐ พฺยภิจาร ทสฺสนโตติ วตฺตุมาห-‘นปุํสเก’จฺจาทิ, ปาฐานุคตา หิ สุตฺตรจนา, วิกปฺปานุวตฺติยา อนปุํสกมิทเมว วจนํ ตสฺส กฺวจิ พฺยภิจารตฺเต ญาปกนฺติ วตฺตุมาห-‘ตสฺส จา’ติอาทิ, อวสฺสเมวเมตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ, อญฺญถา ยถาวฏฺฐิตปาฐานุกฺกเมนาตฺถคฺคหเณ สติ สุตฺตสฺส มุขฺยตฺตปฺปตีติโต กถนฺตมญฺญสฺส ญาปกํ ภเวยฺย, มุขฺยภาเว หิ ญาปกตฺถํ น ยุชฺเชยฺย.

ด้วยการตามไปแห่งวิกัปจากสูตรว่า 'วาเนกัญญัตเถ' (3-17) ย่อมแสดงถึงความไม่มีภาวะที่ไม่สมควรว่า 'ข้อนี้ไม่ใช่ไม่สมควร' และเพื่อจะกล่าวว่า ความสมควรของสูตรนั้น (มีได้) เพราะการแสดงความคลาดเคลื่อนในปาฐะ จึงกล่าวคำว่า 'ในนปุงสกลิงค์' เป็นต้น เพราะการรจนาสูตรย่อมเป็นไปตามปาฐะ เพื่อจะกล่าวว่า คำที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์นี้แหละ เป็นเครื่องบ่งชี้ถึงความคลาดเคลื่อนของสูตรนั้นในบางแห่ง เพราะการตามไปแห่งวิกัป จึงกล่าวคำว่า 'ของสิ่งนั้น' เป็นต้น ในที่นี้ ความหมายพึงถือเอาอย่างนี้โดยแน่นอน มิฉะนั้น เมื่อมีการถือเอาความหมายตามลำดับปาฐะที่ตั้งอยู่ตามจริง เพราะความปรากฏแห่งความเป็นข้อความหลักของสูตร สูตรนั้นจะเป็นเครื่องบ่งชี้แก่สิ่งอื่นได้อย่างไร เพราะเมื่อมีความเป็นข้อความหลัก ย่อมไม่สมควรเพื่อความเป็นเครื่องบ่งชี้

---

๑๐๘. อเต

๑๐๘. อะเต

---

นนุ จ ‘‘ลกฺขณปฏิปทวุตฺเตสุ ปฏิปทวุตฺตสฺเสว คหณ’’นฺตีมาย ปริภาสาย ลกฺขณิกสฺสาการสฺส คหณํ น ปปฺโปตีตฺยาสงฺกิย ปฏิปาทยมาห-‘รสฺสากาเร’จฺจาทิ, ปริภาสาย จสฺสายมตฺโถ ‘‘ลกฺขียเตเนเนติ ลกฺขณํ, สาธฺวสาธุชานน เหสุตฺตา สุตฺต มุจฺจเต, ปฏิคตมฺปทํ ปฏิปทํ, อุจฺจาริตมญฺชเสตฺยตฺโถ, ลกฺขณญฺจ ปฏิปทญฺจ ลกฺขณปฏิปทานิ, เตหิ วุตฺตานิ รูปานิ ลกฺขณปฏิปทวุตฺตานิ, เตสุ, วุตฺตสทฺโท ปจฺเจกมฺปริสมาปียเต ‘ลกฺขณวุตฺเตสุ ปฏิปทวุตฺเตสู’ติ, ตตฺราญฺจสา ยมนิทฺทิฏฺฐํ, เกวลํ ลกฺขณทสฺสเนนาสฺมึ ลกฺขเณ สตฺยวสฺสมเนน รูเปน ภวิตพฺพนฺติ ลกฺขเณน ปฏิปาทิตํ, ตํ ลกฺขณวุตฺตมิตฺยุจฺจเต, ยนฺตฺวญฺชสา สทฺเทเนว ปฏิปาทิตํ, ตํ ปฏิปทวุตฺตนฺติ วุจฺจเต, ตสฺมึ ลกฺขณวุตฺเต ปฏิปทวุตฺเต จ รูเป สติ ปฏิปทวุตฺตสฺเสว คหณํ, เนตรสฺเส’’ติ, ปฏิปทวุตฺตสฺเสเวตฺยวธารเณน นิยมรูปภาสฺสา ปริภาสายาวคมฺยเต, โส จ นิยโม อนิยมปุพฺพเก สนฺเทเห สตฺยวติฏฺฐเต, ตสฺมา ยตฺร ลกฺขณวุตฺตเมว เกวลํ, น ปฏิปทวุตฺตํ, ตตฺร นายํ ปริภาสา วติฏฺฐเต, ยตฺราปิ ปฏิปทวุตฺตเมว เกวลํ, น ลกฺขณวุตฺตํ, โสปฺเยติสฺสา อวิสโย, ยตฺร ทฺเว รูปานิ สมฺภวนฺติ ตตฺเรวา ยมฺปริภาสา สนฺเทหาปากรณมุเขน ปวตฺตาติ ญายปฺปตฺโตเยวา มตฺโถ [Pg.129] อิมาย ปริภาสายานุวาทฺยเต, ตถาหิ สนฺเทหฐาเนสุ ยทฺยปฺเยกรูปเมวมภินฺนมุภินฺนํ, ตถาปิ ลกฺขณวุตฺตํ รูปํ ลกฺขเณ โนนฺนียมานํ ธูมคฺคิ วิย ชลพลากา วิย จานุ มานิกํ, ยนฺตุ ปฏิปท วุตฺตํ รูปํ, ตํ ปจฺจกฺขสิทฺธํ, ปจฺจกฺขานุมาเนสุ จ ปจฺจกฺขมฺพลวนฺตรํ ปมาณนฺติ อโต ปฏิปทวุตฺตเมว คยฺหตีติ.

ก็ด้วยปริภาสานี้ว่า 'ในบรรดารูปที่กล่าวโดยลักขณะและที่กล่าวโดยปฏิปทา พึงถือเอารูปที่กล่าวโดยปฏิปทาเท่านั้น' การถือเอาอการะที่เป็นลักขณะย่อมไม่ถึงมิใช่หรือ? (ผู้รจนา) สงสัยดังนี้แล้ว เพื่อจะแสดง (คำตอบ) จึงกล่าวว่า 'ในรัสสอการะ' เป็นต้น และความหมายของปริภาสานี้มีดังนี้ว่า 'สิ่งใดถูกกำหนดด้วยสิ่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่า ลักขณะ เพราะเป็นเหตุให้รู้สิ่งที่สำเร็จและไม่สำเร็จ จึงเรียกว่า สูตร, บทที่ดำเนินไปโดยตรง ชื่อว่า ปฏิปทา หมายถึง บทที่เปล่งออกมาโดยตรง, ลักขณะและปฏิปทา ชื่อว่า ลักขณะปฏิปทา, รูปที่กล่าวด้วยลักขณะและปฏิปทาเหล่านั้น ชื่อว่า ลักขณะปฏิปทาวุตตะ, ในบรรดารูปเหล่านั้น คำว่า วุตตะ ย่อมจบลงเฉพาะตัวว่า ในลักขณะวุตตะ และในปฏิปทาวุตตะ, ในบรรดารูปเหล่านั้น รูปใดที่ไม่ได้ระบุไว้โดยตรง เพียงแต่แสดงด้วยการเห็นลักขณะว่า เมื่อมีลักขณะนี้ รูปนี้พึงมีโดยแน่นอน ดังนี้ รูปนั้นที่ถูกแสดงด้วยลักขณะ เรียกว่า ลักขณะวุตตะ, ส่วนรูปใดที่ถูกแสดงด้วยศัพท์โดยตรง รูปนั้นเรียกว่า ปฏิปทาวุตตะ, เมื่อมีรูปที่เป็นลักขณะวุตตะและปฏิปทาวุตตะ (ทั้งสองอย่าง) พึงถือเอารูปที่เป็นปฏิปทาวุตตะเท่านั้น ไม่ใช่รูปอื่น' ด้วยการกำหนดว่า 'ปฏิปทาวุตตะเท่านั้น' ย่อมเข้าใจปริภาสานี้ว่ามีลักษณะเป็นกฎ และกฎนั้น ย่อมตั้งอยู่เมื่อมีข้อสงสัยที่เกิดจากการไม่มีกฎมาก่อน เพราะเหตุนั้น ในที่ใดมีแต่ลักขณะวุตตะเท่านั้น ไม่มีปฏิปทาวุตตะ ปริภาสานี้ก็ไม่ตั้งอยู่ในที่นั้น แม้ในที่ใดมีแต่ปฏิปทาวุตตะเท่านั้น ไม่มีลักขณะวุตตะ ที่นั้นก็ไม่เป็นขอบเขตของปริภาสานี้ ในที่ใดมีรูปสองอย่างเกิดขึ้นได้ ปริภาสานี้ก็ย่อมเป็นไปในที่นั้นเท่านั้น โดยมีจุดประสงค์เพื่อขจัดความสงสัย ความหมายที่พึงรู้โดยนัยนี้ ย่อมถูกกล่าวซ้ำด้วยปริภาสานี้ ความจริง ในที่ที่มีความสงสัย ถึงแม้ว่ารูปทั้งสองจะเหมือนกันไม่แตกต่างกัน ถึงกระนั้น รูปที่เป็นลักขณะวุตตะที่ถูกอนุมานในลักขณะ ย่อมเป็นอนุมานิกะ (สิ่งที่รู้ได้ด้วยการอนุมาน) เหมือนไฟ (ที่รู้ได้) จากควัน หรือเหมือนน้ำ (ที่รู้ได้) จากนกกระเรียน ส่วนรูปที่กล่าวโดยปฏิปทา ย่อมเป็นสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ และในบรรดาประจักษ์และอนุมาน ประจักษ์ย่อมเป็นประมาณที่มีกำลังกว่า เพราะเหตุนั้น จึงถือเอารูปที่กล่าวโดยปฏิปทาเท่านั้น

---

๑๑๐. กฺวเจ

๑๑๐. กวเจ

---

นปุํสกลิงฺเค เอกาเรน น ภวิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

มีการเชื่อมโยงความว่า ในนปุงสกลิงค์ ไม่พึงมีด้วยเออักษร

---

๑๑๔. โลโป

๑๑๔. โลโป

---

อการสฺสนฺตรงฺคตฺเต การณมาห-‘ปกตินิสฺสิตตฺตา’ติ, ปกติยา อิทํ ปากตํ ‘‘โณ’’ติ (๔-๓๔) โณ, โลปสฺส พหิรงฺคตฺเต การณมาห-‘ปจฺจยนิสฺสิตตฺตา’ติ, อนฺตรงฺเคจฺจาทินา ‘‘อนฺตรงฺคพหิรงฺเคสฺวนฺตรงฺควิธิ พลวา’’ติ ปริภาสมุปลกฺเขติ, องฺคสทฺโท-วยววาจี, อนฺเต สทฺโท สตฺตมฺยตฺเถ, องฺเค ภวมนฺตรงฺคํ วิภตฺถฺยตฺเถ-สงฺขฺยสมาโส ‘‘เอโอนม วณฺเณ’’ติ (๑-๓๗) อตฺตํ ราคโม, องฺคโต พหิ พหิรงฺคํ ‘‘ปยฺยปาพหิติโร ปุเรปจฺฉา วา ปญฺจมฺยา’’ติ (๓-๕) อสงฺขฺยสมาโส, อตฺร จานฺตรงฺคํ พหิรงฺคนฺติ นางฺเคภวมนฺตรงฺคํ, อปิตฺวนฺตรงฺคนิสฺสิตํ การิยมนฺตรงฺคํ, นาปฺยงฺคโต พหิภูโต สมุทาโย พหิรงฺคํ, กินฺตุ พหิรงฺคนิสฺสิตํ การิยมฺพหิรงฺคํ ยถา มญฺจนิสฺสิเตสุ สทฺทายนฺเตสุ ‘มญฺจา สทฺทายนฺตี’ตฺยุจฺจเต ตํ วิเยติ อโตเยวา สงฺขฺยสมาเสปิ ลิงฺควิภตฺติวจนนฺตรโยโค ‘อนฺตรงฺโค อนฺตรงฺคา’ติ, สงฺเกติโก หฺยยมสงฺขฺยสมาโส, น ปุพฺพปทตฺถปฺปธาโน, ยถา-ปจฺจกฺขสฺสากฺขนิสฺสิตตฺตาวโพธตฺถํ ‘อกฺขมกฺขมฺปติ วตฺตเต’ติ วิจฺฉาย-มสงฺขฺยสมาเสปิ กเต ปจฺจกฺข ญาณสฺสากฺขนิสฺสิตตฺตญาปนตฺถํ สงฺเกตวเสน กโต-ยมสงฺขฺย สมาโส, น ปุพฺพปทตฺถปฺปธาโนติ‘ปจฺจกฺโข ปจฺจกฺขา’ติ ลิงฺควิภตฺติ วจนนฺตรโยโค, ตเถวาย-มนฺตรงฺคนิสฺสิโต-ยํ สมุทายนิสฺสิโตติ ญาปนตฺถํ สงฺเกตวเสน กโต-ยมสงฺขฺยสมาโสติ ลิงฺควิภตฺติวจนนฺตรโยโค น วิรุชฺฌเต, อถวา อนฺตรมงฺคมสฺส การิยสฺสาตฺถีติ ‘‘สทฺธาทิตฺว’’ (๔-๘๔) ตถา พหิรงฺคนฺติ, อนฺตรงฺคญฺจ พหิรงฺคญฺจ [Pg.130] อนฺตรงฺคพหิรงฺคานิ, เตสฺวนฺตรงฺโค พลวาติ. อนฺตรงฺค การิยสฺส พลวตฺตํ สาเธตุํ ‘สพฺพปฐมํ วิเธยฺยตฺตา’ติอาทิ วุตฺตํ, อิทมฺปน อนฺตรงฺคการิยสฺส พลวภาวสาธเน การณํ น โหติ, อนฺตรงฺคตฺตา พลวภาโวเยว หิ สพฺพปฐมํ วิเธยฺยตฺต การณํ, ตถา จาห-‘โย โลปโต อการสฺส ปฐมเมว ภวเน การณมาห อนฺตรงฺคตฺตา อการสฺสา’ติ, ตสฺมา นายํ ปาโฐ ฆฏเต, อนฺตรงฺคพลวภาวสาธนสฺส ปน โลกโต อิจฺฉิตตฺตา อยเมวตฺเถ ปาโฐ ฆฏเต’’อนฺตรงฺคเมว การิยมฺพลวํ โลเก ตถาทิฏฺฐตฺตา, ตถา หิ โลโก ปาโตวา’’ตฺยาทิ, โลเก ตถาทิฏฺฐตฺตาติ อนฺตรงฺคพลวภาวสฺส โลเก เอวํ วกฺขมานนเยน ทิฏฺฐตฺตา, อถวา เกนจิ วิธุรปฺปจฺจโยปนิปาเตน การณเว กลฺเลน วา กทาจิ กตฺตุมสกฺกุเณยฺยตฺเตปิ อนฺตรงฺคสฺส อวสฺสํ วิเธยฺยตฺตํ ทสฺเสตุมาห สพฺพปฐมํ วิเธยฺยตฺตา’ติ, สติสมฺภเวติ นิมิตฺตสฺสานุปหตตฺตา การิยสฺส สมฺภเว สติ.

ท่านกล่าวเหตุในการเป็นอันตรังคะของอการะว่า ‘เพราะอาศัยปกติ’ สิ่งนี้ปรากฏโดยปกติว่า ‘โณ’ (4-34) โณ ท่านกล่าวเหตุในการเป็นพหิรังคะของโลปะว่า ‘เพราะอาศัยปัจจัย’ ด้วยบทว่า อันตรังคะ เป็นต้น ย่อมหมายถึงปริภาส (กฎ) ที่ว่า ‘ในอันตรังคะและพหิรังคะ วิธานที่เป็นอันตรังคะมีกำลังกว่า’ ศัพท์ว่า ‘อังคะ’ เป็นคำกล่าวถึงส่วนประกอบ ศัพท์ว่า ‘อันเต’ อยู่ในอรรถสัตตมีวิภัตติ อันตรังคะ คือสิ่งที่เกิดในส่วนประกอบ ในอรรถวิภัตติ เป็นสังขยาสมาส ‘เอโอนามะ วรรณะ’ (1-37) มีการแปลงเป็น อัตตะ และมี ร อาคม พหิรังคะ คือสิ่งที่อยู่นอกส่วนประกอบ ‘ปยฺยปาพหิติโร ปุเรปจฺฉา วา ปญฺจมฺยา’ (3-5) เป็นอสังขยาสมาส ในที่นี้ อันตรังคะและพหิรังคะ ไม่ใช่สิ่งที่เกิดในส่วนประกอบเป็นอันตรังคะ แต่เป็นกิจที่อาศัยอันตรังคะเป็นอันตรังคะ และไม่ใช่หมู่ที่อยู่นอกส่วนประกอบเป็นพหิรังคะ แต่เป็นกิจที่อาศัยพหิรังคะเป็นพหิรังคะ เหมือนอย่างที่กล่าวว่า ‘เตียงส่งเสียง’ เมื่อผู้ที่อาศัยเตียงส่งเสียง นั่นเอง เพราะเหตุนั้น แม้ในสังขยาสมาส การประกอบด้วยลิงค์ วิภัตติ และวจนะว่า ‘อันตรังโค อันตรังคา’ อสังขยาสมาสนี้เป็นไปโดยการกำหนดหมาย ไม่ได้มีบทหน้าเป็นประธาน เช่นเดียวกับเพื่อความเข้าใจว่า ปัจจักขะอาศัยอักขะ (ตา) เมื่อทำอสังขยาสมาสโดยการแยกบทว่า ‘อักขัง อักขัง ปฏิวัตตเต’ อสังขยาสมาสนี้ก็ทำขึ้นโดยการกำหนดหมาย เพื่อให้รู้ว่าปัจจักขญาณอาศัยอักขะ ไม่ได้มีบทหน้าเป็นประธาน ดังนั้นการประกอบด้วยลิงค์ วิภัตติ และวจนะว่า ‘ปัจจักโข ปัจจักขา’ ฉันนั้นเหมือนกัน อสังขยาสมาสนี้ก็ทำขึ้นโดยการกำหนดหมาย เพื่อให้รู้ว่าสิ่งนี้อาศัยอันตรังคะ สิ่งนี้อาศัยหมู่ ดังนั้นการประกอบด้วยลิงค์ วิภัตติ และวจนะจึงไม่ขัดแย้งกัน อีกนัยหนึ่ง กิจนี้มีส่วนประกอบภายใน เพราะ ‘สัทธาทิตฺวา’ (4-84) และเป็นพหิรังคะ อันตรังคะและพหิรังคะ เป็นอันตรังคพหิรังคะ ในบรรดาอันตรังคพหิรังคะเหล่านั้น อันตรังคะมีกำลังกว่า เพื่อแสดงความมีกำลังของกิจที่เป็นอันตรังคะ จึงกล่าวบทว่า ‘เพราะเป็นสิ่งที่พึงกระทำก่อนทั้งหมด’ เป็นต้น แต่สิ่งนี้ไม่เป็นเหตุในการแสดงความมีกำลังของกิจที่เป็นอันตรังคะ เพราะความมีกำลังนั่นแหละเป็นเหตุแห่งการเป็นสิ่งที่พึงกระทำก่อนทั้งหมด เพราะเป็นอันตรังคะ และท่านกล่าวว่า ‘ผู้ใดกล่าวเหตุในการเกิดก่อนของอการะจากโลปะว่า เพราะเป็นอันตรังคะของอการะ’ เพราะฉะนั้น บทนี้จึงไม่สมเหตุสมผล แต่เพราะการแสดงความมีกำลังของอันตรังคะเป็นที่ปรารถนาในโลก บทนี้จึงสมเหตุสมผลในอรรถนี้ว่า ‘กิจที่เป็นอันตรังคะเท่านั้นมีกำลัง เพราะเป็นที่เห็นกันในโลกอย่างนั้น ดังที่โลกกล่าวว่า ปาโตวา’ เป็นต้น บทว่า ‘เป็นที่เห็นกันในโลกอย่างนั้น’ หมายถึง ความมีกำลังของอันตรังคะเป็นที่เห็นกันในโลกด้วยนัยที่จักกล่าวต่อไปอย่างนี้ อีกนัยหนึ่ง เพื่อแสดงว่าอันตรังคะเป็นสิ่งที่พึงกระทำโดยไม่ละเว้น แม้ในบางครั้งที่ไม่สามารถทำได้เพราะปัจจัยที่ไม่สมบูรณ์ หรือเพราะความบกพร่องของเหตุ จึงกล่าวว่า ‘เพราะเป็นสิ่งที่พึงกระทำก่อนทั้งหมด’ เมื่อมีความเป็นไปได้ของกิจ เพราะนิมิตไม่ถูกทำลาย เมื่อมีความเป็นไปได้

---

๑๑๖. เย

๑๑๖. เย

---

อิวณฺณสฺสาติ วุตฺตตฺตาติ ‘เย ปสฺสิวณฺณสฺสา’’ติ เอตฺถ อิวณฺณสฺสาติ วุตฺตตฺตา.

บทว่า ‘อิวณฺณสฺสาติ’ เพราะกล่าวว่า ‘เย ปสฺสิวณฺณสฺสา’ ในที่นี้ เพราะกล่าวว่า ‘อิวณฺณสฺสาติ’

---

๑๑๘. อสํ

๑๑๘. อสํ

---

ลิงฺควจนเภเทปิ พฺยยรหิตตฺตา อพฺยยวนฺตอุปสงฺคนิปาตานํ ปุพฺพาจริยสญฺญา, อสตี สงฺขฺยา เยสนฺตฺยานฺยสงฺขฺยานีตฺยาห- ‘เอกตฺเต’จฺจาทิ, เอกาเนเกสูติ วุตฺตตฺตา สงฺขฺยาวิเสเส วิธียมานาสฺยาทโย กถมสงฺขฺเยหิ อุปฺปชฺชิตุมุสฺสหนฺเต อิจฺจาสเยนาห- ‘กถมสงฺขฺเยหิ สฺยาทีนํ สมฺภโว’ติ. อถ นิสฺสงฺขฺเยหิ โหตุสฺยาทีนมสมฺภโว อุจฺจํ รุกฺขสฺสิจฺจาโทตุ สงฺขฺยาสมฺภเว ภวิตพฺพเมว สฺยาทีหิจฺจาห-‘สงฺขฺยาสมฺภเวเว’จฺจาทิ. วุตฺติคนฺถสฺสาธิปฺปายํ วิวรติ ‘อญฺญเถ’ ตฺยาทินา, กิเมสมุปฺปตฺติยมฺปโยชนํ เยนาสงฺขฺเยหิ ตทุปฺปตฺติ โน-นุมียเต จฺจาสงฺกิยาห-‘ตสฺสญฺจ สติย’นฺตฺยาทิ, อสติ หิ สฺยาทีนมุปฺปตฺติยมุจฺจมาทีนมสงฺขฺยานมฺปทตฺตํ นตฺถีติ โย อาทีสุ ปทสฺมา ปเรสํ ตุมฺหามฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ โวโนอาทิกํ ปทนิมิตฺตํ [Pg.131] การิยํ น สิยาติ ‘อุจฺจํ โว, อุจฺจํ โน’ติอาทโย ปโยคา น สิชฺฌนฺติ, สติ ตุ สฺยาทุปฺปตฺติยํ ลุตฺเตสุปิ เตสุ ปทตฺตนิปฺผตฺติยาเยว ตทุปฺปตฺติโต ปทตฺเต สิทฺเธ ปทลกฺขณํ การิยํ สิชฺฌเตวาติ ภาโว. ปเรหิ เอตฺถ ‘ตสฺสํ สาลาย’นฺติ วจนิจฺฉายํ ‘ตตฺร สาลาย’นฺติ ยถา สิยาติ ‘‘อพฺยยตฺวา สฺยาทิโน’’ติ (ปา, ๒-๔-๘๒) อพฺยยโต ปรสฺสิตฺถิยมาปฺปจฺจยสฺสาปิ โลโป วิหิโต, เตนาห- ‘อสงฺขฺเยหิ’จฺจาทิ, ตทยุตฺตนฺติ อาปฺปจฺจยสฺส โลปวิธาน มยุตฺตํตฺยตฺโถ. อถ เกนาตฺร อาปฺปจฺจโย วิธียเต เยนาสฺสาปิ โลโป-นุสาสียเต ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ติ (๓-๒๖) เจ เนตทตฺถิ, อิตฺถิยมาปฺปจฺจยสฺส วิธานโต-สงฺขฺยานญฺจาลิงฺคตฺตา, ตสฺมา อสงฺขฺเยหิ อาปฺปจฺจยสฺส สมฺภโวเยว นตฺถีตฺยนตฺถกมาปฺปจฺจยสฺส โลปวจนนฺติ นานตฺถกํ อิตฺถิยนฺติ (๓-๒๖) หิ คุณิปฺปธาโน นิทฺเทโส อิตฺถตฺตวติ อาปฺปจฺจยาทโย วิธียนฺเต ‘ตสฺสํ สาลาย (มิจฺเจ ตสฺมึ ปทตฺเถ) ตตฺเร’ติ อสงฺขฺยมิทมิตฺถตฺตวติ วตฺตเต, ตสฺมา สิยาเย เวตสฺมา อาปฺปจฺจโยตฺยวสฺสมาปฺปจฺจยสฺส โลโป วิเธยฺโยติ โย มญฺญเต, ตมฺปติ อาห-‘ยทีปิ’จฺจาทิ, วิเสสาภิธานาตฺยุปคเม วตฺต มาโนยมสงฺขฺยสมุทาโย‘นิทฺเทโส วตฺตเต’ติ โจภยมิกฺขเต, อิตฺถิยนฺติ นิทฺเทสสฺส คุณิปฺปธานตฺตํ สาเธตุํ ‘อิตฺถตฺตวติ หิ อาปฺปจฺจยาทโย’ติอาห, ตตฺเรตีมสฺสาสงฺขฺยสฺส สาลายํ วตฺตนโต อาห- ‘อิตฺถตฺตวติ จา’ติ, อยมฺปสิทฺธิรูเปน น วตฺตเตติ สมฺพนฺโธ, ยทิ อยมฺปสิทฺธิรูเปน วตฺตเต, กุโต จรหิ อิตฺถตฺตาวสาโยตฺยาห- ‘อิตฺถตฺตาวสาโย’จฺจาทิ. อิทานิ ชินินฺทพุทฺธิวจนมานีย ตสฺสา ยุตฺตตฺตมุพฺภาวยิตุมาห- ‘โยปฺยาหิ’จฺจาทิ, ยทีปิจฺจาทิ ชินินฺทพุทฺธิวจนํ, ตสฺสาติ อิตฺถตฺตสฺส, ปทตฺโถ จ อิตฺถตฺตํ สิยาติ โยปฺยาเหติ สมฺพนฺโธ, คมฺมมานตฺถตฺตา อิติสทฺทาปฺปโยโค, ตสฺสายุตฺตนฺติ ตสฺเสวํ วาทิโน ชินินฺทพุทฺธิโน วจนมยุตฺตํตฺยตฺโถ, กุโตจฺจาห- ‘เอวํ หิ’จฺจาทิ, ยทิ อิตฺถตฺตสฺส วากฺยตฺถตา อิตฺถิปฺปจฺจยนิวตฺติกตา, เอวํ สติ สาลายมิจฺจาทิสทฺทนฺตราเปกฺขา อิตฺถตฺตปฺปตีติ ตตฺเรตฺยาทีสุ สิยาติ อตฺโถ, เนว ตถา ปตียตีติ ภาโว, วุตฺตเมวตฺถํ ผุฏยิตุมาห- ‘ตถาหิ’จฺจาทิ, อวิทฺทสุอยนฺติ ทิฏฺฐนฺโต ปญฺญาโส, อวิทฺทสุ [Pg.132] อยนฺติ อุภยตฺราปฺยตฺเรกวจนสิสฺส นิวตฺติยา กตํ ยเมกตฺตํ, ตํ สทฺทนฺตราทฺยนเปกฺขเมว ปตียเตตฺยตฺโถ, อิตฺถตฺต วุตฺตินา สาลาทิสทฺเทน สามานาธิกรณฺยํ ตตฺเรตฺเยตสฺสาติ เอตาวตา อาปฺปจฺจโย อุปฺปชฺชตีติ จ น สกฺกา วตฺตุนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห-‘สมานาธิกรณตฺตมฺปิ’จฺจาทิ, สมานาธิกรณตฺตมฺปีติ (อิตฺถิ) วุตฺตินา สาลาทิสทฺเทน สามานาธิกรณฺยมฺปิ, อาปฺปจฺจยาทีนํ นางฺคนฺติ สมฺพนฺโธ.

แม้จะมีความแตกต่างกันในเรื่องลิงค์และวจนะ แต่เพราะไม่มีการเปลี่ยนแปลง จึงเป็นชื่อที่อาจารย์ในปางก่อนตั้งไว้แก่อุปสัคและนิบาตทั้งหลายว่าเป็นอัพยยะ เพราะไม่มีจำนวน (สังขยา) ที่เป็นของตนเอง จึงเรียกว่า อสังขยะ ดังที่กล่าวว่า ‘เอกัตเต’ เป็นต้น เพราะมีการกล่าวว่า ‘ในเอกะและอเนกะ’ สยาทิวิภัตติที่ถูกบัญญัติในสังขยาพิเศษ จะเกิดขึ้นจากอสังขยะได้อย่างไร ด้วยความประสงค์เช่นนี้ จึงกล่าวว่า ‘สยาทิจะเกิดขึ้นจากอสังขยะได้อย่างไร’ ถ้าสยาทิไม่สามารถเกิดขึ้นจากนิสสังขยะ (ผู้ไม่มีจำนวน) ได้ แต่ในอุทาหรณ์เช่น ‘อุจฺจํ รุกฺขสฺส’ เป็นต้น เมื่อมีสังขยาปรากฏ ก็ย่อมต้องมีสยาทิเกิดขึ้นอย่างแน่นอน จึงกล่าวว่า ‘เมื่อมีสังขยาเท่านั้น’ เป็นต้น อธิบายความหมายของคัมภีร์วุตติด้วยคำว่า ‘อญฺญถา’ เป็นต้น มีประโยชน์อะไรในการเกิดขึ้นของวิภัตติเหล่านั้น ที่ทำให้การเกิดขึ้นของวิภัตติเหล่านั้นจากอสังขยะไม่เป็นที่อนุมานได้ จึงสงสัยและกล่าวว่า ‘เมื่อมีการเกิดขึ้นของวิภัตตินั้น’ เป็นต้น เพราะเมื่อไม่มีการเกิดขึ้นของสยาทิ ความเป็นบทของอสังขยะเช่น ‘อุจฺจํ’ เป็นต้น ก็ไม่มี เมื่อไม่มีความเป็นบท การกระทำที่มีบทเป็นนิมิต เช่น การแปลง ตุมฺหา อมฺหา ที่มีวิภัตติ เป็น โว โน เป็นต้น ซึ่งอยู่หลังบทอื่น ก็จะไม่เกิดขึ้น การใช้คำว่า ‘อุจฺจํ โว, อุจฺจํ โน’ เป็นต้น ก็จะไม่สำเร็จ แต่เมื่อมีการเกิดขึ้นของสยาทิ แม้จะถูกลบไปแล้ว แต่เพราะการเกิดขึ้นของสยาทินั้นทำให้ความเป็นบทสำเร็จ เมื่อความเป็นบทสำเร็จ การกระทำที่เป็นลักษณะของบทก็ย่อมสำเร็จได้เอง ในที่นี้ ผู้อื่นกล่าวว่า เมื่อต้องการจะกล่าวว่า ‘ตสฺสํ สาลาย’ (ในศาลาหลังนั้น) ก็จะกลายเป็น ‘ตตฺร สาลาย’ (ในศาลาที่นั่น) ได้อย่างไร เพราะในสูตร ‘อพฺพยโต สฺยาทิโน...’ (ปา. 2-4-82) ได้บัญญัติการลบอาปัจจัยที่อยู่หลังอัพยยะในอิตถีลิงค์ไว้ด้วย จึงกล่าวว่า ‘จากอสังขยะ’ เป็นต้น ความหมายคือ การบัญญัติการลบอาปัจจัยนั้นไม่สมควร ถามว่า ก็ในที่นี้ อาปัจจัยถูกบัญญัติด้วยสูตรอะไร ซึ่งการลบอาปัจจัยนั้นจะถูกสั่งไว้ด้วยสูตร ‘อิตฺถิยมาตฺวา’ (3-26) หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะอาปัจจัยถูกบัญญัติในอิตถีลิงค์ แต่อสังขยะไม่มีลิงค์ ดังนั้น การเกิดขึ้นของอาปัจจัยจากอสังขยะจึงไม่มี การกล่าวถึงการลบอาปัจจัยจึงไร้ประโยชน์ (ผู้อื่นแย้งว่า) ไม่ไร้ประโยชน์ เพราะในสูตร ‘อิตฺถิยํ’ (3-26) เป็นการแสดงโดยมีคุณเป็นประธาน (คุณิปฺปธานนิเทส) อาปัจจัยเป็นต้นถูกบัญญัติในอรรถที่มีอิตถัตตะ (ความเป็นหญิง) ในคำว่า ‘ตตฺร’ (ในความหมายของบทว่า ตสฺสํ สาลาย นั้น) อสังขยะนี้ก็เป็นไปในอรรถที่มีอิตถัตตะ ดังนั้น อาปัจจัยย่อมเกิดขึ้นจากคำนี้ และการลบอาปัจจัยก็ย่อมต้องถูกบัญญัติแน่นอน ผู้ใดคิดเช่นนี้ จึงกล่าวตอบผู้นั้นว่า ‘ยทิปิ’ เป็นต้น เมื่อยอมรับการกล่าวถึงวิเศษ (ลักษณะพิเศษ) อสังขยาสมุทัยนี้ที่กำลังเป็นไปอยู่ ‘นิเทสก็กำลังเป็นไป’ ทั้งสองอย่างนี้ก็ย่อมเป็นที่เห็นกันอยู่ เพื่อพิสูจน์ว่าในคำว่า ‘อิตฺถิยํ’ เป็นการแสดงโดยมีคุณเป็นประธาน จึงกล่าวว่า ‘อาปัจจัยเป็นต้นย่อมมีในอรรถที่มีอิตถัตตะ’ เพราะคำว่า ‘ตตฺร’ นี้เป็นไปในศาลา จึงกล่าวว่า ‘และในอรรถที่มีอิตถัตตะ’ ความสัมพันธ์คือ สิ่งนี้ไม่ได้เป็นไปโดยรูปที่ปรากฏชัด (ประสิทธิรูป) ถ้าสิ่งนี้เป็นไปโดยรูปที่ปรากฏชัด เหตุไฉนจึงมีการกำหนดอิตถัตตะเล่า จึงกล่าวว่า ‘การกำหนดอิตถัตตะ’ เป็นต้น บัดนี้ นำคำกล่าวของพระชินินทพุทธิมาแสดง เพื่อแสดงความไม่สมควรของคำกล่าวนั้น จึงกล่าวว่า ‘โยปฺยาหิ’ เป็นต้น คำว่า ‘ยทิปิ’ เป็นต้น เป็นคำกล่าวของพระชินินทพุทธิ ‘ตสฺส’ คือ ของอิตถัตตะนั้น และอรรถของบทก็คืออิตถัตตะ ความสัมพันธ์คือ ‘โยปฺยาหิ’ (ผู้ใดกล่าว) เพราะความหมายเป็นที่เข้าใจได้ จึงไม่มีการใช้คำว่า ‘อิติ’ ‘ตสฺสายุตฺตํ’ ความหมายคือ คำกล่าวของพระชินินทพุทธิผู้กล่าวเช่นนั้นไม่สมควร เหตุไฉนจึงกล่าวว่า ‘เอวํ หิ’ เป็นต้น ถ้าอิตถัตตะเป็นความหมายของประโยค และเป็นตัวห้ามอิตถีปัจจัย เมื่อเป็นเช่นนี้ ความหมายคือ การรับรู้อิตถัตตะในคำว่า ‘ตตฺร’ เป็นต้น ย่อมต้องอาศัยคำอื่นเช่น ‘สาลาย’ เป็นต้น แต่ความจริงไม่ได้เป็นที่รับรู้เช่นนั้น เพื่อทำให้ความหมายที่กล่าวมาแล้วชัดเจนขึ้น จึงกล่าวว่า ‘ตถาหิ’ เป็นต้น ‘อวิทฺธสุ อายํ’ เป็นอุทาหรณ์ ‘อวิทฺธสุ อายํ’ ในทั้งสองกรณีนี้ ความเป็นเอกะที่เกิดขึ้นจากการลบสิวิภัตติเอกพจน์นั้น เป็นที่รับรู้ได้โดยไม่ต้องอาศัยคำอื่นเป็นต้น การที่คำว่า ‘ตตฺร’ นี้มีสมานาธิกรณะกับคำว่า ‘สาลา’ เป็นต้น ที่มีความหมายเป็นอิตถัตตะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่าอาปัจจัยเกิดขึ้น จึงแสดงว่า ‘สมานาธิกรณตฺตมฺปิ’ เป็นต้น ‘สมานาธิกรณตฺตมฺปิ’ คือ แม้การมีสมานาธิกรณะกับคำว่า ‘สาลา’ เป็นต้น ที่มีความหมายเป็น (อิตถี) ก็ไม่ใช่เหตุ (อังคะ) ของอาปัจจัยเป็นต้น

---

๑๑๙. เอก

๑๑๙. เอกะ

---

เอวาติ อนุวตฺตเตเอว, เอโกตฺโถ ยสฺส ปกตฺยาทิสมุทายสฺส โส เอกตฺโถ ‘อสฺส เจกตฺถสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ อียาทิ วิธานนฺตฺยาห- ‘เอกตฺถตา อียาทิวิธาน’นฺติ, อียาทิวุตฺติยนฺติ วตฺตนํ วุตฺติ อียาทีนํ วุตฺติ, อียาทิวิธาเน สติตฺยตฺโถ, สมาสโตติ สมาสิตา, เตเนวาติ ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐) สุตฺเตเนว.

คำว่า ‘เอว’ ย่อมตามมาแน่นอน, หมู่แห่งปกติเป็นต้นใดมีอรรถเดียว หมู่นั้นชื่อว่า เอกัตถะ (มีอรรถเดียว), และการบัญญัติปัจจัยมี อี เป็นต้น ซึ่งเป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของเอกัตถศัพท์นั้น จึงกล่าวว่า ‘ความเป็นเอกัตถะคือการบัญญัติปัจจัยมี อี เป็นต้น’, ในคำว่า ‘อีวาทิวุตฺติยํ’ คือ การเป็นไปของปัจจัยมี อี เป็นต้น ความหมายคือ เมื่อมีการบัญญัติปัจจัยมี อี เป็นต้น, คำว่า ‘สมาสโต’ คือ สมาสแล้ว, ด้วยสูตรว่า ‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’ (4-120) นั่นเอง

---

๑๒๐. ปุพฺพ

๑๒๐. ปุพพะ

---

ยทา จาตฺราธิสทฺทปฺปโยโค ตทา เตเนว วิภตฺยตฺถสฺส วุตฺตตฺตา น สตฺตมี ปยุชฺชเต, ยทา สตฺตมี, น ตทาธิสทฺโท, เตนา สกปเทเนว วิคฺคโห เอวํ ทสฺสนีโยติ อาห- ‘อิตฺถีสุ กถา ปวตฺตา’ติ, อิตฺถิสทฺทโต สตฺตมีภวเน การณมาห- ‘ตํสมานาธิกรณตฺตา’ติ, เตน อธิสทฺเทน สมานตฺถตฺตาติ อตฺโถ.

เมื่อมีการใช้คำว่า ‘อธิ’ ในที่นี้ เมื่อนั้น เพราะความหมายของวิภัตติถูกกล่าวด้วยคำนั้นแล้ว จึงไม่ใช้สัตตมีวิภัตติ, เมื่อใช้สัตตมีวิภัตติ ก็ไม่ใช้คำว่า ‘อธิ’, ดังนั้น การวิเคราะห์ด้วยบทของตนเองจึงควรแสดงอย่างนี้ จึงกล่าวว่า ‘อิตฺถีสุ กถา ปวตฺตา’ (เรื่องราวเป็นไปในหญิงทั้งหลาย), บอกเหตุที่ทำให้คำว่า ‘อิตฺถี’ เป็นสัตตมีวิภัตติว่า ‘เพราะมีสมานาธิกรณะกับคำนั้น’, ความหมายคือ เพราะมีอรรถเสมอกับคำว่า ‘อธิ’ นั้น

---

๑๒๑. นาโต

๑๒๑. นาโต

---

โส จ อมาเทโส, อาเทสสฺเสวาติ อํอาเทสสฺเสว, อปญฺจมิยาติ ปญฺจมึ วชฺเชตฺวา. อญฺญตฺร วิธียมาโน-ยมมาเทโส ปญฺจมิยมฺปฏิสิทฺธตฺตา ปญฺจมิยา ปฏิเสเธน สยมฺปิ ปฏิสิทฺโธ นาม โหตีตฺยาห ‘อาเทสสฺเสวายํ ปฏิเสโธ’ติ, โลปปฏิเสธสฺส ‘นาโต’ติ ปุพฺพวากฺเยน วุตฺตสฺส อยมฺปฏิเสโธ เนติ สมฺพนฺโธ, อถ กถมิทมปญฺจมฺยาตฺยมาเทเสเนวาติสมฺพนฺธติ น โลป ปฏิเสเธนาติ ปริภาสมาห-‘อนนฺตรสฺส วิธิ วา โหติ ปฏิเสโธ [Pg.133] วา’ติ, เอตฺถ อนฺตรสทฺทสฺสาเนกตฺถตฺเตปีหานฺตราฬวาจีติ น วิชฺชเต อนฺตรมฺมชฺฌมสฺเสตฺยนนฺตโร, อนฺตราฬมตฺตปฏิเสเธ ปโยชนํ นตฺถีตฺยนฺตราฬคตสฺส วิธิโน ปฏิเสธสฺส จาภาวานนฺตโรตฺยุป จรียเต อนนฺตรา คามาตฺยาทิ วิย, ทิฏฺฐตฺเต ปน มชฺฌสฺส น วิชฺชเต-นฺตร เมสนฺติ วิคฺคเห สุตฺเตปฺยนนฺตรสฺส วิธานนฺตรสฺสาปิ ทิฏฺฐตฺตา ทฺวินฺนเมโกปฺยนนฺตโรตฺยุจฺจเต, เตเนวานนฺตรสฺสาติ ปริภาสายเมก วจนํ, อิติสทฺโท อิทมตฺเถ, อิติ อิมาย ปริภาสายาเทเสนาภิสมฺพนฺธตีตฺยตฺโถ, เตนาติ ยถาวุตฺตปริภาสาย วเสน, เยน การเณนาเทเสนาภิสมฺพนฺธติ เตนาตฺยตฺโถ, อโลโปติ โลป ปฏิเสโธ, สามตฺถิยาลทฺธนฺติ ทฺวินฺนมตฺถานํ วิธานาย ทฺเว วากฺยานิ ภวนฺติ, ตตฺร ‘นาโต’ตีทํ ปฏิเสธวิธายกเมกํ วากฺยํ, ‘อมปญฺจมิยา’ติ ทุติยมมาเทสสฺส, ตตฺราปญฺจมิยาตฺยาเทเสเนวาติ สมฺพนฺธติ, วุตฺตวิธานา น โลปปฏิเสเธน, ตถาสตฺยมปญฺจมิยาติทํ วากฺยํ ยทิ น วิเสสตฺถมาลมฺพเต ตมนฺตเรนานุปปตฺติโต-ญฺญถา กินฺตฺยเนนาตฺถพเลน ลทฺธนฺติ อตฺโถ, อโลโปติ โชเตตีติ สมฺพนฺโธ, วากฺยเภเทน วิวรณํ กตํ, น เอกวากฺยตฺเตนาติ พฺยติเรโก เอกวากฺยตายญฺหิ การิย ทฺวยสฺสปิ ปญฺจมิยมฺปฏิเสโธ สิยา ‘ปญฺจมึ วชฺเชตฺวา ตํ การิยทฺวยํ เวทิตพฺพ’นฺติ, ยทิปิ สิทฺธาติ สมฺพนฺโธ, เยน นาปฺปตฺติยาตฺยเนน ‘‘เยน นาปฺปตฺเต วิธิรารพฺภเต, ตสฺส พาธนมฺภวตี’’ติ มมฺปริภาสมุปลกฺเขติ, กิมตฺถมิหายํ ปริภาสา ปฐฺยเต อิห สตฺเถ-ปวาทา อุสฺสคฺเค พาธนฺเตติ นิยโม, ตตฺร จุสฺสคฺคา ทุวิธา นิยตปฺปตฺตโย อนิยตปฺปตฺตโย เจติ, เย สพฺพตฺถาปวาทวิสยมฺปวิสนฺติ, เต นิยตปฺปตฺตโย วุจฺจนฺเต, เย กฺวจิเทวาปวาทวิสยมวคาหนฺเต, เต อนิยตปฺปตฺตโย วุจฺจนฺเต, เอวํ ทุวิเธสุสฺสคฺเคสุ เย-นิยตปฺปตฺตโย, เตสเมว พาธนมิจฺฉียเต, น นิยติกานํ, เตน ตปฺปทสฺสนตฺถมยมฺปริภาสา ปฐฺยเตติ, เยเนตฺยุสฺสคฺคสฺส นิทฺเทโส, เนติ ปฏิเสธวาจี นิปาโต, อปฺปตฺเต อสมฺผุฏฺเฐ วิสเย อิตฺยชฺฌาหาริยํ, เยน อุสฺสคฺเคน นาปฺปตฺเต ปตฺเตเอว สมฺผุฏฺเฐเอว วิสเยตฺยตฺโถ… ‘ทฺเว ปฏิเสธา ปากตมตฺถํ คเมนฺตี’ติ กตฺวา, วิธียตีติ, ปฏิเสโธ วิธานญฺจ, อารพฺภเต วิธี

และการลง อํ อาเทศนั้น คำว่า อาเทสัสเสวะ (เฉพาะอาเทศเท่านั้น) หมายถึง เฉพาะ อํ อาเทศเท่านั้น คำว่า อปัญจมิยา (เว้นปัญจมีวิภัตติ) หมายถึง เว้นปัญจมีวิภัตติ อํ อาเทศนี้ซึ่งถูกบัญญัติไว้ในที่อื่น เมื่อถูกห้ามในปัญจมีวิภัตติ ย่อมชื่อว่าถูกห้ามด้วยการห้ามในปัญจมีวิภัตตินั้นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'การห้ามนี้เป็นของอาเทศเท่านั้น' การห้ามนี้ไม่มีความเกี่ยวข้องกับการห้ามลบที่กล่าวไว้ด้วยประโยคก่อนว่า 'นาโต' (ไม่ลบจาก อ) อนึ่ง คำว่า อปัญจมิยา นี้เกี่ยวข้องกับ อํ อาเทศเท่านั้น ไม่เกี่ยวข้องกับการห้ามลบได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวปริภาษาว่า 'วิธิหรือปฏิเสธย่อมมีแก่สิ่งที่อยู่ใกล้ (ไม่มีอะไรคั่น)' ในที่นี้ แม้คำว่า อันตระ จะมีความหมายหลายอย่าง แต่ในที่นี้หมายถึง ระหว่างกลาง คำว่า อนันตโร หมายถึง ไม่มีระหว่างกลาง (ไม่มีอะไรคั่นกลาง) เพราะการห้ามเฉพาะในระหว่างกลางไม่มีประโยชน์ และเพราะไม่มีวิธิหรือปฏิเสธที่ตั้งอยู่ในระหว่างกลาง จึงเรียกสิ่งที่อยู่ใกล้ว่า อนันตโร โดยอุปจาร เหมือนคำว่า อนันตรา คามา (หมู่บ้านที่อยู่ถัดไป) เป็นต้น แต่เมื่อปรากฏว่าไม่มีระหว่างกลาง ในวิเคราะห์ว่า น วิชชเต อันตรเมสัง (ไม่มีระหว่างกลางของสิ่งเหล่านี้) แม้ในสูตรก็ปรากฏทั้งวิธิของสิ่งที่อยู่ใกล้และสิ่งที่ไม่อยู่ใกล้ด้วย ดังนั้น แม้เพียงอย่างเดียวในสองอย่างนั้นก็เรียกว่า อนันตโร ด้วยเหตุนั้น ในปริภาษาว่า อนันตรัสสะ นี้จึงใช้เอกพจน์ คำว่า อิติ ในที่นี้ใช้ในความหมายว่า อิทัง (นี้) อธิบายว่า ด้วยปริภาษานี้จึงเกี่ยวข้องกับอาเทศ คำว่า เตนะ หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งปริภาษาที่กล่าวมาแล้ว อธิบายว่า ด้วยเหตุที่เกี่ยวข้องกับอาเทศนั่นเอง คำว่า อโลโป คือ การห้ามลบ คำว่า สามัตถิยาลัทธัง (ได้มาด้วยอำนาจความหมาย) คือ มีสองประโยคเพื่อบัญญัติความหมายสองอย่าง ในสองประโยคนั้น ประโยคว่า 'นาโต' นี้เป็นประโยคหนึ่งที่บัญญัติการห้าม ประโยคที่สองคือ 'อํ อปัญจมิยา' สำหรับ อํ อาเทศ ในประโยคนั้น คำว่า อปัญจมิยา ย่อมเกี่ยวข้องกับอาเทศเท่านั้น ไม่ใช่กับการห้ามลบที่กล่าวไว้แล้ว เมื่อเป็นเช่นนั้น ประโยคว่า อปัญจมิยา นี้ หากไม่ถือเอาความหมายพิเศษ ก็จะไม่สมเหตุสมผลหากไม่มีความหมายนั้น มิฉะนั้นแล้ว จะได้ความหมายนี้มาด้วยอำนาจแห่งเนื้อความได้อย่างไร? อธิบายว่า คำว่า อโลโป ย่อมแสดงให้เห็น (ความหมายนั้น) การอธิบายทำโดยการแยกประโยค ไม่ใช่โดยความเป็นประโยคเดียวกัน เพราะหากเป็นประโยคเดียวกัน การห้ามในปัญจมีวิภัตติก็จะมีแก่การงานทั้งสองว่า 'พึงทราบการงานทั้งสองนั้นโดยเว้นปัญจมีวิภัตติ' แม้คำว่า สิทธา ก็มีความเกี่ยวข้องกับคำว่า เยนะ นาปัตติยา ด้วยคำว่า 'วิธิใดที่เริ่มขึ้นในเมื่อ (อุสสัคคะ) ยังไม่ถึง วิธินั้นย่อมเป็นการขัดขวาง (อุสสัคคะ) นั้น' ท่านแสดงถึงปริภาษานี้ เพราะเหตุไรปริภาษานี้จึงถูกสวดไว้ในที่นี้? ในคัมภีร์นี้มีกฎว่า 'อปวาทะย่อมขัดขวางอุสสัคคะ' และในกฎนั้น อุสสัคคะมี ๒ ชนิด คือ นิยตัปปัตติ (ที่มีการถึงแน่นอน) และ อนิยตัปปัตติ (ที่มีการถึงไม่แน่นอน) อุสสัคคะใดที่เข้าถึงขอบเขตของอปวาทะในทุกที่ อุสสัคคะนั้นเรียกว่า นิยตัปปัตติ อุสสัคคะใดที่เข้าถึงขอบเขตของอปวาทะเพียงบางส่วน อุสสัคคะนั้นเรียกว่า อนิยตัปปัตติ ในอุสสัคคะ ๒ ชนิดนั้น ท่านประสงค์การขัดขวางเฉพาะอุสสัคคะที่เป็นนิยตัปปัตติเท่านั้น ไม่ใช่พวกอนิยตัปปัตติ ด้วยเหตุนั้น ปริภาษานี้จึงถูกสวดไว้เพื่อแสดงเนื้อความนั้น คำว่า เยนะ เป็นการระบุถึงอุสสัคคะ คำว่า นะ เป็นนิบาตบอกการปฏิเสธ พึงเติมคำว่า อัปปัตเต อสัมผุฏเฐ วิสเย (ในขอบเขตที่ยังไม่ถึง ยังไม่ถูกต้อง) เข้ามา อธิบายว่า โดยอุสสัคคะใด ในขอบเขตที่ยังไม่ถึง คือในขอบเขตที่ถูกต้องแล้วนั่นเอง... โดยถือว่า 'การปฏิเสธสองครั้งย่อมส่องถึงเนื้อความที่ปรากฏชัด' คำว่า วิธียติ หมายถึง การปฏิเสธและการบัญญัติ คำว่า อารัพภเต วิธิ (วิธิที่ถูกปรารภขึ้น)

---

ยเต [Pg.134] ปฐฺยเตตฺยตฺโถ, อเนนาปวาทวิธินฺทสฺเสติ, ตสฺเสติ อาโทเยเนติ นิทฺทิฏฺฐสฺสอุสฺสคฺคสฺสพาธนมฺภวตฺยปวาเทน, เยน ตฺวปฺปตฺเต วิสเย อารพฺภเต ตสฺส พาธนํ น ภวตีตฺยตฺโถ, กุโตติ เจ อนวกาสตฺตา, ตถาหิ ยทิ อุสฺสคฺเคน สพฺโพ วิสโย คหิโต สิยา, โก-ปวาทสฺสอญฺโญ วิสโย สิยา, ตสฺมา อนวกาสตฺตา (น) อป (วาเท) ปน ตสฺส พาธนมฺภวตีตฺยวเสยํ, เยน ตุสฺสคฺเคน โกจิ เทวาปวาทวิสโย-นุปฺปตฺโตสิยา, นสพฺโพ, ตมฺปติ สาวกา สตฺตา ตมฺพาธเตติ วุตฺตํ โหติ, ‘ปญฺจปูลิมานเย’ตฺยตฺร ปญฺจนฺนํ ปูลานํ สมาหาโรติ วิเสสนสมาโส ‘‘นทาทิโตวี’’ (๓-๒๗) สมาหรณํ สมาหาโรติ สมาหารสฺสปิ ภาวรูปตฺตา อาห ‘ภาวปฺปธานตฺเตปี’ติ, คุณภูตทพฺพานิ ปูลานิ.

อธิบายว่า (วิธิ) ย่อมถูกสวดไว้ ด้วยอปวาทวิธินี้ ท่านแสดงว่า การขัดขวางอุสสัคคะที่ระบุไว้ด้วยคำว่า ตัสสะ เป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยอปวาทะ ส่วนวิธิใดที่เริ่มขึ้นในขอบเขตที่ (อุสสัคคะ) ยังไม่ถึง การขัดขวางวิธินั้นย่อมไม่มี อธิบายว่า เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีโอกาส (ในที่อื่น) จริงอย่างนั้น หากอุสสัคคะถือเอาขอบเขตทั้งหมดไว้แล้ว ขอบเขตอื่นของอปวาทะจะมีได้อย่างไร? เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีโอกาส (ในที่อื่น) การขัดขวางอุสสัคคะนั้นย่อมมีในอปวาทะ (ไม่ใช่ในอุสสัคคะ) ส่วนอุสสัคคะใดที่ขอบเขตของอปวาทะบางส่วนยังไม่ถึง ไม่ใช่ทั้งหมด ท่านกล่าวว่า อปวาทะย่อมขัดขวางอุสสัคคะนั้น ในคำว่า 'ปัญจปูลิมานเย' นี้ (จงนำฟ่อนห้าฟ่อนมา) การรวมกันแห่งฟ่อนทั้งหลาย ๕ ชื่อว่า ปัญจปูลิ เป็นวิเสสนสมาส คำว่า สมาหรณัง ชื่อว่า สมาหาโร เพราะสมาหารมีรูปเป็นภาวะ ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ในความเป็นภาวปธาน' (มีภาวะเป็นประธาน) คำว่า ปูลา คือ วัตถุที่เป็นส่วนขยาย

---

๑๒๕. อิม

๑๒๕. นี้

---

สุตฺเต อนิตฺถิยนฺติ กิมตฺถิย (มเนน) ปฏิเสธวจเนน, ยโต อิมสฺเสตฺเววานิตฺถิลิงฺเคน นิทฺเทโสติ มนสิกตฺวา อาห-นามคฺคหเณ’อิจฺจาทิ, ‘‘นามคฺคหเณ ลิงฺควิสิฏฺฐสฺสาปิ คหณ’’นฺติ ปริภาสายํ, ตตฺถ ลิงฺเคน สุตฺเต นิทฺทิฏฺฐโต อญฺเญน เกนจิ วิสิฏฺฐํ นามํ ลิงฺควิสิฏฺฐํ, ตสฺส, ยตฺถ สทฺทสามญฺญสนฺนิสฺสยนํ, ตตฺถ นามคฺคหเณ สติลิงฺควิสิฏฺฐสฺสาปิ คหณํ โหติ… สามญฺเญ สพฺพวิเสสานุปฺปเว สโตตฺยธิปฺปาโย, อิทเมวาติ อนิตฺถิยนฺติ วจนเมว, ญาปกนฺติ ปตฺติ ปุพฺพโก ปฏิเสโธ, โส อิตฺถิยมฺปตฺติยํ สติ อนิตฺถิยนฺติ กโต สิยาติ อนิตฺถิยนฺติ ปฏิเสธวจนเมเวมํ ปริภาสํ ญาเปตีติ อตฺโถ, อิมินา อิมิสฺสา ปริภาสาย สามตฺถิยลทฺธตํ ทสฺเสติ.

ในสูตร คำว่า อนิตถิยา (ไม่ใช่ในอิตถีลิงค์) มีประโยชน์อะไรด้วยคำปฏิเสธนี้? เพราะพิจารณาว่า การระบุนี้มีได้แม้ในลิงค์ที่ไม่ใช่อิตถีลิงค์เท่านั้น จึงกล่าวว่า นามัคคหเณ เป็นต้น ในปริภาษาว่า 'นามัคคหเณ ลิงควิสิฏฐัสสาปิ คหณัง' (ในการระบุชื่อ ย่อมรวมถึงสิ่งที่พิเศษด้วยลิงค์ด้วย) ในปริภาษานั้น นามที่พิเศษด้วยลิงค์อื่นจากลิงค์ที่ระบุไว้ในสูตร ชื่อว่า ลิงควิสิฏฐะ ในที่ใดมีการอาศัยคำทั่วไป ในที่นั้น เมื่อมีการระบุชื่อ ย่อมมีการถือเอาแม้สิ่งที่พิเศษด้วยลิงค์... อธิบายว่า เมื่อมีความเป็นคำทั่วไปที่รวมเอาความพิเศษทั้งหมดไว้ คำว่า อิทเมวะ หมายถึง คำว่า อนิตถิยา นั่นเอง คำว่า ญาปกัง หมายถึง เป็นเครื่องบ่งชี้ คือการปฏิเสธที่มีการถึง (การใช้ได้) มาก่อน เมื่อมีการถึงในอิตถีลิงค์ การปฏิเสธว่า อนิตถิยา จึงมีขึ้นได้ อธิบายว่า คำปฏิเสธว่า อนิตถิยา นี้เองย่อมบ่งชี้ถึงปริภาษานี้ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความที่ปริภาษานี้ได้มาด้วยอำนาจแห่งเนื้อความ

---

๑๒๗. สิมฺห

๑๒๗. สิงห์

---

อนปุํสกสฺสาติ ปริยุทาโสติ อนปุํสกสฺสาติ เอตฺถ นญฺสทฺทสฺส ปริยุทาโส-ตฺโถตฺยตฺโถ.

คำว่า อนปุงสกัสสะ เป็นปริยุทาสะ (การยกเว้น) อธิบายว่า ในคำว่า อนปุงสกัสสะ นี้ มีความหมายเป็นการยกเว้นของ นัญ อักษร

---

๑๒๙. มสฺสา

๑๒๙. มัสสา

---

ตนฺเนติอาทินา กตฺถจิ ปริภาสาวติรนิจฺจาติ สูเจติ.

ด้วยคำว่า ตํ เนติ เป็นต้น ย่อมบ่งชี้ว่า ปริภาษาในบางแห่งไม่แน่นอน

---

๑๓๐. เกวา

๑๓๐. เกวา

---

โหตุ [Pg.135] สิโต-ญฺญตฺรเก สติ สาเทโส, สิมฺหิ ตุ กปฺปจฺจยา ปฐมเมว กโต มสฺส สาเทโสติ ตปฺปจฺจเย สติ ‘เกวา’ติ กึ สามญฺเญน สาเทสวิธาเนเน ตฺยาสงฺกิย สุตฺตสฺส สามญฺญ วิธาเน ผลํ ทสฺเสตุํ ‘เกเนกตฺถตายํ’ตฺยาทิมาห, เกเนกตฺถตายนฺติ กปฺปจฺจเยน สห ณาทิวุตฺติยํ, ปุพฺพภาคสฺสาติ อสุภาคสฺส ปทตฺตาภาวาติ ‘‘เอกตฺถตายา’’ติ (๒-๑๑๙) วิภตฺติยา ปทตฺตสาธิกายาปคเมน ปทตฺตาภาวา, ปทสงฺขารนิพนฺธโนติ ปท สิทฺธิ เหตุโก, ‘‘นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺติกสฺสาปฺยภาโว’’ติ ญายสฺสายมตฺโถ ‘‘นิมิตฺตํ การณํ เหตูตฺยนตฺถนฺตรํ, นิมิตฺตสฺส อภาโว นิมิตฺตาภาโว, ตสฺมึ นิมิตฺตาภาเว เหตุวินาเสตฺยตฺโถ, นิมิตฺตา อาคโต เนมิตฺติโก, ผลภูโต ธมฺโม, นิมิตฺเต ภาโว วา เนมิตฺติโก, นิมิตฺตสฺสาภาเว ตํ เหตุโต ปวตฺตสฺส เนมิตฺติกสฺส ผลสฺสาปฺยภาโว ภวตี’’ติ, ตถาหิ ฉตฺตนิมิตฺตฉายา ฉตฺตาปาเยน ภวติ, ปทีปนิมิตฺตทสฺสนํ ปทีปาปาเย น ภาติ, ตเถหาปิ นิมิตฺตโต ปวตฺตานํ นิมิตฺตาภาเว อภาโวเยว ยุตฺติ มาติ มญฺญเต, อญฺญตฺรจาติ สิโต อญฺญตฺร จ.

ขอให้มีการลง ส-อาเทศในที่อื่นที่ไม่ใช่สิวิภัตติ, แต่ในสิวิภัตติ เมื่อมีกัปปัจจัย การลง ส-อาเทศของ ม-อักษร ได้ทำไว้ก่อนแล้ว ดังนั้น เมื่อมีปัจจัยนั้น คำว่า 'เกวา' นี้ การบัญญัติ ส-อาเทศโดยทั่วไปจะมีประโยชน์อะไร? จึงสงสัยแล้วกล่าวคำว่า 'เกเนกัตถตายัง' (ในความหมายเดียวกันด้วยเหตุใด) เป็นต้น เพื่อแสดงผลในการบัญญัติทั่วไปของสูตร, คำว่า 'เกเนกัตถตายัง' คือในความหมายเดียวกันกับกัปปัจจัยในณาธิวุตติ, คำว่า 'ปุพพภาคัสสาติ' (ของส่วนหน้า) คือเพราะไม่มีความเป็นบทของส่วนที่เป็น อ-อักษร เพราะการละทิ้งวิภัตติ 'เอกัตถตายา' (2-119) ซึ่งเป็นเครื่องทำให้เป็นบท จึงไม่มีความเป็นบท, คำว่า 'ปทสังขารนิพันธโนติ' (ผูกพันกับการปรุงแต่งบท) คือเป็นเหตุแห่งความสำเร็จของบท, อธิบายของญายะ (หลักเกณฑ์) ว่า 'นิมิตตาภาเว เนมิตติกัสสาปยภาโว' (เมื่อไม่มีนิมิต สิ่งที่เกิดจากนิมิตก็ไม่มี) นี้คือ 'นิมิตตัง การณัง เหตุ' (นิมิต เหตุ ปัจจัย) ไม่มีความแตกต่างกัน, 'นิมิตตัสสะ อภาโว' (ความไม่มีนิมิต) คือ 'นิมิตตาภาโว' (ความไม่มีนิมิต) ในเมื่อไม่มีนิมิตนั้น ย่อมหมายถึงเหตุย่อมพินาศ, 'นิมิตตา อาคโต เนมิตติโก' (สิ่งที่มาจากนิมิตคือเนมิตติกะ) คือธรรมที่เป็นผล หรือ 'นิมิตเต ภาโว วา เนมิตติโก' (สิ่งที่อยู่ในนิมิตคือเนมิตติกะ), เมื่อไม่มีนิมิต ผลที่เป็นเนมิตติกะที่เกิดจากเหตุก็ย่อมไม่มี ดังนี้, แท้จริงแล้ว เงาที่เกิดจากร่มย่อมไม่มีเมื่อร่มหายไป การเห็นที่เกิดจากประทีปย่อมไม่ปรากฏเมื่อประทีปหายไป, เช่นเดียวกัน ในที่นี้ก็เช่นกัน การไม่มีสิ่งที่เกิดจากนิมิตเมื่อไม่มีนิมิต ย่อมเป็นเหตุผลที่ควรเชื่อ, คำว่า 'อัญญัตราจาติ' คือในที่อื่นและในสิวิภัตติ

---

๑๓๑. ตต

๑๓๑. ตะตะ

---

ตฺยเอตานํ ตการสฺส ปริจฺจาคาย ‘ตตสฺสา’ติ วุตฺตํ.

คำว่า 'ตะตัสสา' นี้กล่าวไว้เพื่อละทิ้ง ต-การ ของคำว่า 'ตยาเอตานัง' (ของสิ่งเหล่านั้น)

---

๑๓๒. ฏส

๑๓๒. ฏสะ

---

อิมิสฺสายาตฺยาทีสุ ‘‘สฺสํ สฺสา สฺสาเย’’ตฺยาทินา (๒-๕๒) อิ, ‘‘ตทาเทสา เต วิย โหนฺตี’’ติ ปริภาสโต สาทฺยาเทสีนํ คหณาสฺสายาเทสาทีนํ คหณสมฺภเวปิ กึ สฺสายาทิคฺคหเณ น สุตฺตคุรุกรเณเน ตฺยาสงฺกิย‘สฺสายาทิคฺคหณ’มิจฺจาทิ, วุตฺติ คนฺโถ วุตฺโตติ ทสฺเสตุมาห-‘นนุ เจ’ตฺยาทิ, ฏสสฺมาทิกํ ‘ฏสสฺมาสฺมินฺนนฺนาสฺวิมสฺส จา’ติ วตฺตพฺพํ, นมาทีนมฺปิ วิธิคฺคหณาย, ตสฺสา

ในบทว่า อิมิสสายา เป็นต้น ด้วยบทว่า สฺสํ สฺสา สฺสาเย เป็นต้น (2-52) ด้วยปริภาสว่า 'อาเทศเหล่านั้นย่อมเป็นเช่นกับอาเทศนั้น' แม้เมื่อมีการรับอาเทศมี สฺสา เป็นต้น และอาเทศมี สฺสาย เป็นต้น พึงสงสัยว่า 'เหตุไรจึงไม่ทำให้สูตรยาวขึ้นด้วยการรับ สฺสาย เป็นต้น' บทว่า 'สฺสายาทิ คฺคหณํ' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าคัมภีร์วุตติกล่าวไว้ จึงกล่าวว่า 'นนุ เจ' เป็นต้น บทว่า ฏสฺสสฺมาทิ ควรกล่าวว่า 'ฏสฺสสฺมาสฺมินฺนญฺญาสฺวิมสฺส จ' เพื่อรับวิธิของ นม เป็นต้นด้วย, ของอาเทศนั้น

---

เทสิโน [Pg.136] อาเทโส ตทาเทโส, ตสฺส, ตสฺส อาเทสิโน คหณํ ตคฺคหณํ, เตน.

อาเทศของตัวที่ถูกอาเทศ ชื่อว่า ตทาเทศ, ของตทาเทศนั้น, การรับเอาตัวที่ถูกอาเทศนั้น ชื่อว่า ตัคคหณะ, ด้วยตัคคหณะนั้น

---

๑๓๔. ทุติ

๑๓๔. ทุติ

---

อญฺญถาติ คุรุนิทฺเทสมกตฺวา อญฺเญน ลหุปฺปกาเรน นิทฺทิสเน สติ, เอกวิภตฺตินิทฺทิฏฺฐตฺตาติ‘ทุติยาโยสฺสา’ติ เอกวิภตฺติยา นิทฺทิฏฺฐตฺตา, อญฺญถาติอาทินา เนกเทโสติวจนปริยนฺเตเนเตน ‘น ตฺเวกวิภตฺติยุตฺตาน’นฺติ ปริภาเสกเทสสฺส อธิปฺปาโย ปกาสิโตติ ญาตพฺพํ, เอตเทวานุวตฺตตีตฺยเนน ตุ ‘‘เอกโยค นิทฺทิฏฺฐานมฺเปกเทโส-นุวตฺตเต’’ตีมสฺส, เอกวิภตฺติยุตฺตานํ เอกเทโส นานุวตฺตเตติ โยชนา ปริภาสายํ, ญาเปตีติ ปุพฺเพ วิย สามตฺถิเยน ญาเปติ.

คำว่า อญฺญถา คือ เมื่อไม่ทำการแสดงที่ยาว แต่แสดงด้วยวิธีอื่นที่สั้นกว่า, คำว่า เอกวิภตฺตินิทฺทิฏฺฐตฺตา คือ เพราะถูกแสดงด้วยวิภัตติเดียวว่า ทุติยายอสฺสา, พึงทราบว่า ด้วยข้อความนี้ว่า อญฺญถา เป็นต้น จนถึงคำว่า เนกเทโส ความหมายของส่วนหนึ่งแห่งปริภาสว่า น ตฺเวกวิภตฺติยุตฺตานํ ถูกประกาศไว้แล้ว, แต่ด้วยคำว่า เอตเทวานุวตฺตติ นี้ การประกอบในปริภาสนี้ว่า เอกเทโส นานุวตฺตเต ของบทที่ประกอบด้วยวิภัตติเดียว ย่อมให้รู้ คือ ย่อมให้รู้ด้วยสามารถแห่งเนื้อความเหมือนก่อน

---

๑๓๙. นาญฺญํ

๑๓๙. ไม่ใช่สิ่งอื่น

---

อปฺปธานปฺปฏิเสธโต สพฺพาทีนํ ตทนฺตวิธินา ภวิตพฺพํ, อญฺญถา หิ สพฺพาทิคฺคหเณ โก ปสงฺโค ปิยสพฺพาทีนํ, ยโต อปฺปธานปฺปฏิเสโธ, กรียเต เตน ปรมสพฺเพอิจฺจาทิ โหตีติ ทสฺเสตุมาห-‘อปฺปธานปฺปฏิเสโธ’อิจฺจาทิ.

เพราะการห้ามส่วนที่ไม่เป็นประธาน (อัปปธานะ) บททั้งหลายมี สัพพะ เป็นต้น พึงเป็นไปด้วยตทันตวิธิ, เพราะว่า หากเป็นอย่างอื่น (ไม่ใช่ตทันตวิธิ) เมื่อมีการถือเอาสัพพศัพท์เป็นต้น จะมีความเกี่ยวข้องอะไรกับบทมี ปิยสัพพะ เป็นต้น, เพราะเหตุที่มีการห้ามส่วนที่ไม่เป็นประธาน ท่านจึงกระทำ (ห้าม) ไว้ ด้วยเหตุนั้น บทว่า ปรมสพฺเพ เป็นต้น จึงมีได้ เพื่อแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อปฺปธานปฺปฏิเสโธ เป็นต้น

---

๑๔๐. ตติ

๑๔๐. ตติ

---

ยตฺถาติ ยสฺมึ กตฺตริ กรเณ วา, กตฺตริ ตติยาสิทฺธิมาห-‘กโรติ’จฺจาทิ, กโรติมฺหิ กรธาตุมฺหิ คมฺมมาเน, มาเสน กตาติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ… มาเสน กตานํ ปุพฺพานนฺติ วตฺตพฺพตฺตา, ปุพฺพภาเวติ ปุพฺพภวเน มาสสฺส กรณตฺตํ, เอตฺถ ตุ มาเสน กรณภูเตน ปุพฺพภูตานนฺติ อตฺโถ, เตเนเวตฺถาปิ ภวนฺตีติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ.

คำว่า ยตฺถ คือ ในกัตตาหรือในกะระณะใด, ท่านกล่าวคำว่า กโรติ เป็นต้น เพื่อแสดงความสำเร็จแห่งตติยาวิภัตติในกัตตา, เมื่อกะระธาตุในคำว่า กโรติ เป็นที่เข้าใจ, พึงเป็นด้วยบทตามลำดับว่า มาเสน กตา... เพราะควรกล่าวว่า มาเสน กตานํ ปุพฺพานํ (ของขนมที่ทำด้วยเดือน), คำว่า ปุพฺพภาเว คือ ความเป็นกะระณะของเดือนในการเกิดก่อน, แต่ในที่นี้ ความหมายคือ ของสิ่งที่เกิดก่อนด้วยเดือนที่เป็นกะระณะ, ด้วยเหตุนั้น แม้ในที่นี้ พึงเป็นด้วยบทตามลำดับว่า ภวนฺติ

---

๑๔๑. จตฺถ

๑๔๑. จตฺถ

---

จสฺส อตฺโถ จตฺโถ, โสเยวาติ เอตฺถ สมาสสฺส ปรามาโส, จตฺโถ เอตฺถ สมฺภวติ กินฺตุ สพฺพาทิ น จตฺถสมาสวิสโยติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ.

อรรถของ จ ชื่อว่า จัตถะ, คำว่า โสเยว นี้ เป็นการกล่าวถึงสมาสนั้น, จัตถะย่อมเป็นไปได้ในที่นี้ แต่พึงเป็นด้วยบทตามลำดับว่า สัพพศัพท์เป็นต้น ไม่ใช่ขอบเขตของจัตถสมาส

---

๑๔๔. มนา

๑๔๔. มนา

---

กึ พหุลํวิธานา ‘วุทฺธฺยภาโว’ ติ ปาเฐน ปโยชนํ เยเน ตทตฺถเมว [Pg.137] ‘‘สุเมธาทีนมวุทฺธิ เจ’’ติ คณปาโฐ กโต, เหมสทฺเทน เหมมยานิ คหิตานฺยเภเทนตฺยาห- ‘เหมมยานี’ติ, กปฺปน สทฺเทน สีสาลงฺการชาลานิ คยฺหนฺติ, ตานิเยว วาสสานิ ปฏา ตํสริกฺขตาย, สกตฺเถปิ ยถาคมมฺภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ, พาณาทีสุ อภิเธยฺเยสุ มนาทีสุ น ปฏฺฐียนฺตีติ โยชนา, พาณาทีสุติ พาณ สทฺทกฺขยาทีสุ, อหสทฺทสฺส มนาทิการิยาสมฺภวา อหสทฺโท มนาทีสุ น ทฏฺฐพฺโพ, รหสีติ นิปาตตฺตา อิการสฺส จ อสพฺภวา รหสทฺโท จ มนาทีสุ น ทฏฺฐพฺโพติ สชฺฌาหาโร สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ, อิการสฺส กจฺจายเน สฺมิโน กรียมานสฺส อิการาเทสสฺส จ, รหติสทฺทสฺส นิปาตตฺตํ สภาวโต ปกาเสตุํ ‘รหสีตฺยาทิ’มาห, รโหสทฺเทติ เอตฺถ รหสทฺโทติ ปาโฐ-วคนฺตพฺโพ, เตนาติ เยน อหสทฺทสฺส มนาทิการิยาสมฺภโว รหสีติจ นิปาโต, เตน, อิหมนาทีสุ.

ประโยชน์อะไรด้วยบทว่า วุฑฺฒฺยภาโว จากการบัญญัติแบบพหุลวิธาน ซึ่งเป็นเหตุให้มีการทำคณปาฐะว่า สุเมธาทีนมวุฑฺฒิ เจ เพื่อประโยชน์นั้น, ด้วยเหมศัพท์ ย่อมรับเอาสิ่งที่เป็นทองคำโดยไม่แตกต่างกัน ท่านจึงกล่าวว่า เหมมยานิ, ด้วยกัปปนศัพท์ ย่อมรับเอาเครื่องประดับศีรษะที่เป็นตาข่าย สิ่งเหล่านั้นเองคือผ้าและผืนผ้า เพราะมีความคล้ายคลึงกัน, การเชื่อมโยงคือ ย่อมเป็นไปในอรรถของตนตามคัมภีร์, การประกอบคือ ในบทมี บาณ เป็นต้น ซึ่งเป็นอภิเธยยะ ไม่ถูกอ่านในหมวดมนาทิคณะ, บทว่า บาณาทิสุ คือ ในศัพท์มี บาณะ และ อักขยะ เป็นต้น, เพราะความเป็นไปไม่ได้ของกิจมีมนาทิคณะเป็นต้น ของอหศัพท์ อหศัพท์จึงไม่พึงเห็นในหมวดมนาทิคณะ, พึงทราบการเชื่อมโยงโดยการเติมบทว่า เพราะรหสิเป็นนิบาต และเพราะไม่มีอิอักษร รหสศัพท์จึงไม่พึงเห็นในหมวดมนาทิคณะ, เพื่อแสดงความเป็นนิบาตโดยสภาวะของรหติศัพท์ ของอิอักษร และของอิอักษราเทศที่กระทำในสมิงวิภัตติในกัจจายนะ ท่านจึงกล่าวว่า รหสีติ เป็นต้น, ในที่นี้ บทว่า รโหสทฺเท พึงเข้าใจว่าเป็นบทว่า รหสทฺโท, ด้วยเหตุนั้น คือ ด้วยเหตุที่อหศัพท์ไม่มีกิจมีมนาทิคณะเป็นต้น และรหสิเป็นนิบาต, ด้วยเหตุนั้น ในหมวดมนาทิคณะนี้

---

๑๔๖. ภว

๑๔๖. ภว

---

เคติ คสญฺเญ ปเร, กุโต-นุอิจฺจาโท โภ’อิติ พหุวจนนฺโต นิปาโต, ตถาสติ ‘ตโยชนา’ติ ยุชฺชติ, ตญฺจ นิปาตตฺตํ สมตฺเถตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘พหุตฺเต’จฺจาทิ.

คำว่า เค คือ เมื่อมี ค-สัญญา อยู่ข้างหลัง, ในบทว่า กุโต นุ เป็นต้น คำว่า โภ เป็นนิบาตที่มีพหุวจนะเป็นที่สุด, เมื่อเป็นเช่นนั้น การประกอบนั้นย่อมสมควร, เพื่อแสดงว่าท่านย่อมทำความเป็นนิบาตนั้นให้สำเร็จ ท่านจึงกล่าวว่า พหุตฺเต เป็นต้น

---

๑๔๘. นฺตสฺสํ

๑๔๘. นฺตสฺสํ

---

สตฺตมฺยนฺตํ ภวตีติ เสโส, นนุจนฺตสฺสาติ วุตฺเต นฺตนฺตุปฺปจฺจโยวาวสียติ, น ตทนฺตวิธีติ อาห- ‘นฺตปฺปจฺจย สฺเสเว’จฺจาทิ, สุตตฺตาติ โสตวิญฺญาเณน คหิตตฺตา ปจฺจกฺขตฺตาติ วุตฺตํ โหติ, อนุมิตสฺส ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ (๑-๒๖) ลิงฺคโต ตทนฺตสงฺขาต อตฺถทสฺสนสงฺขาตอนุมานญฺญาเณน วิญฺญาตสฺสาติ อตฺโถ.

บทที่เหลือคือ ย่อมเป็นบทที่มีสัตตมีวิภัตติเป็นที่สุด, เมื่อกล่าวว่า นนุ จนฺตสฺส ย่อมเข้าใจว่าหมายถึงปัจจัยที่มี นฺต เป็นที่สุดเท่านั้น ไม่ใช่ตทันตวิธิ ท่านจึงกล่าวว่า นฺตปฺปจฺจยสฺเสว เป็นต้น, คำว่า สุตตฺตา คือ เพราะถูกรับรู้ด้วยโสตวิญญาณ ท่านจึงกล่าวว่า เป็นประจักษ์, ความหมายคือ ของสิ่งที่ถูกอนุมาน ซึ่งถูกรู้ด้วยอนุมานญาณอันนับว่าเป็นการเห็นอรรถที่นับว่าตทันตะ จากเครื่องหมายว่า วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา (1-26)

---

๑๕๔. ราช

๑๕๔. ราช

---

ทฬฺโห ธมฺโม ธนุ อสฺส ทฬฺหธมฺมา. ราชาทีสฺวิมปฺปจฺจเย ปฐิเต

ธนูมีสายแข็งแรง คือ ทฬฺหธมฺมา, เมื่อปัจจัย อิม ถูกอ่านในหมวดราชะเป็นต้น

---

ตทนฺโต [Pg.138] ปจฺจยคฺคหณ ปริภาสาย คยฺหตี ตฺยาห- ‘อิมินา อิจฺจาทิ.

ตทนฺต ย่อมถูกรับด้วยปริภาษาของการรับปัจจัย จึงกล่าวว่า ‘อิมินา’ เป็นต้น

---

๑๖๒. ลฺตุ

๑๖๒. ลฺตุ

---

ปจฺจยอิจฺจาทินา ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต ตทาทิโน ตทนฺตสฺส จ คหณ’’นฺติ ญายํ ทสฺเสติ, ตตฺถ ยโต วิหิโต ตํ วินา น ภวติ ปจฺจโยตฺยเนน ญาเยน ปตฺโตเยวาตฺโถ อาขฺยายเต ‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต, ตทาทิโน คหณ’นฺติ, ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺเส’’ติ ตทนฺตคฺคหณํตฺยาขฺยายเต ‘ตทนฺตสฺส จ คหณ’นฺติ, โส ปกติวิเสโส อาทิ ยสฺส สมุทายสฺส โส ตทาทิ, โส ปจฺจโย-นฺเต ยสฺส สมุทายสฺส โส ตทนฺโต, ตาทิสสฺส ตทาทิตทนฺตสมุทายวิเสสสฺส คหณํ, น ตุ ตทนฺตมตฺตสฺเสตฺยตฺโถ, อิห ตุ ตทนฺตคฺคหณเมวานุรูปนฺติ’ ทสฺเสตุมาห-‘‘กตฺตริ ลฺตุณกา’’ติ อิมินา ตฺยาทิ, ตทาทิตทนฺต สมุทายสฺส ตุ คหเณ ผลํ ‘พฺยชิคิสี’ติอาทีสุ ทฏฺฐพฺพํ, ตญฺจ ‘‘ตุํสฺมา โลโปจิจฺฉายํ เต’’ติ (๕-๔) สุตฺเต สยเมว วกฺขติ.

ด้วยบทว่า ‘ปจฺจย’ เป็นต้น ย่อมแสดงหลักว่า 'เมื่อมีการรับปัจจัย ย่อมมีการรับสิ่งที่มีปัจจัยนั้นเป็นเบื้องต้น (ตทาทิ) และสิ่งที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุด (ตทนฺต) จากสิ่งที่ปัจจัยนั้นถูกบัญญัติไว้' ในที่นั้น ด้วยหลักว่า 'ปัจจัยย่อมไม่เป็นไปได้หากปราศจากสิ่งที่ปัจจัยนั้นถูกบัญญัติไว้' ความหมายที่เหมาะสมย่อมถูกกล่าวว่า 'เมื่อมีการรับปัจจัย ย่อมมีการรับสิ่งที่มีปัจจัยนั้นเป็นเบื้องต้น' ด้วยบทว่า 'วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺเส' การรับ ตทนฺต ย่อมถูกกล่าวว่า 'และการรับ ตทนฺต' ธรรมชาติพิเศษนั้นเป็นเบื้องต้นของหมู่ใด หมู่นั้นคือ ตทาทิ ปัจจัยนั้นเป็นที่สุดของหมู่ใด หมู่นั้นคือ ตทนฺต การรับหมู่พิเศษที่เป็น ตทาทิ และ ตทนฺต เช่นนั้น ไม่ใช่เพียงแค่ ตทนฺต เท่านั้น คือความหมาย แต่ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าการรับ ตทนฺต เท่านั้นที่เหมาะสม จึงกล่าวว่า 'กตฺตริ ลฺตุณกา' ด้วยบทนี้ เป็นต้น ส่วนผลของการรับหมู่ที่เป็น ตทาทิ และ ตทนฺต พึงเห็นในบทมี 'พฺยชิคิสี' เป็นต้น และสิ่งนั้นเองจะกล่าวไว้ในสูตรว่า 'ตุมฺหสฺมา โลโป จ อิจฺฉายํ เต' (5-4)

---

๑๖๕. สโล

๑๖๕. สโล

---

กจฺจายเน ‘‘สกมนฺธาตาทีนญฺเจ’’ติ (๒-๓-๔๔) สุตฺติตํ, โสปิ ลฺตฺวนฺโตเยวาตฺยภิมตสิทฺธีติ ทสฺเสตุํ วุตฺติยมุทาหฏํตฺยาห- ‘สกมนฺธาตุ’อิจฺจาทิ, ลฺตฺวนฺโต มนฺธาตุสทฺโท อตฺถีติ ‘สกมนฺธาตุ’ สทฺโทปิ ลฺตฺวนฺโตติ สชฺฌาหาโร ปทสมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, ตโตปีติ น เกวลํ กตฺตุโตว, มนฺธาตุสทฺทสฺส ลฺตฺวนฺตตํ สาเธตฺวา สกมนฺธาตุสทฺทมฺปฏิปาเทตุํ ‘สพฺเพส’นฺติอาทิมาห.

ในกัจจายนะ สูตรว่า 'สกมนฺธาตาทีนญฺเจ' (2-3-44) เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นก็เป็น ลฺตฺวนฺต เท่านั้น ซึ่งเป็นความสำเร็จที่พึงปรารถนา จึงยกตัวอย่างในวุตติว่า 'สกมนฺธาตุ' เป็นต้น พึงทราบการเชื่อมโยงบทโดยการเติมว่า 'บทว่า มนฺธาตุ เป็น ลฺตฺวนฺต ดังนั้น บทว่า สกมนฺธาตุ ก็เป็น ลฺตฺวนฺต' ด้วยเหตุนั้น คือ ไม่ใช่เพียงแค่จากกัตตุการกเท่านั้น เพื่อพิสูจน์ความเป็น ลฺตฺวนฺต ของบทว่า 'มนฺธาตุ' และเพื่อแสดงบทว่า 'สกมนฺธาตุ' จึงกล่าวว่า 'สพฺเพสํ' เป็นต้น

---

๑๖๙. ฏป

๑๖๙. ฏป

---

สงฺขฺยาสทฺโท ยทีปิ สงฺขฺยาเน วตฺตเต, ตถาปิ สงฺขฺยานทฺวาเรนิธสงฺขฺเยยฺเย วตฺตตีตฺยาห-‘จุทฺทสหิ สงฺขฺยาหี’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ, จุทฺทสสทฺทวจนียาว ปญฺจาทิสงฺขฺยา, ยโต สงฺขฺยาสทฺโท เนห ปริคฺคหิโตติ.

แม้ว่าบทว่า 'สงฺขฺยา' จะเป็นไปในความหมายของการนับ แต่ก็เป็นไปในความหมายของสิ่งที่ถูกนับโดยผ่านการนับ จึงกล่าวว่า 'พึงเป็นด้วยบทว่า จุทฺทสฺหิ สงฺขฺยาหิ' จำนวนมี ๕ เป็นต้น ที่พึงกล่าวด้วยบทว่า 'จุทฺทส' เพราะบทว่า 'สงฺขฺยา' ไม่ได้ถูกรับในที่นี้

---

๑๗๕. ทิวา

๑๗๕. ทิวา

---

ทิวสโต สฺมิโน ฏิมฺหิ ปุพฺพสรโลเป ทิวิ.

จากบทว่า 'ทิวส' เมื่อมี สฺมึ และ ฏิ เบื้องหลัง และมีการลบสระหน้า ย่อมเป็น 'ทิวิ'

---

๑๘๑. โยนํ

๑๘๑. โยนํ

---

ทุติยาคฺคหเณนาติ [Pg.139] ‘ทุติยาโยสฺส เน วา’ตฺเยวํ สุตฺต รจนายํ ทุติยาคฺคหเณน.

ด้วยการรับทุติยาวิภัตติ คือ ด้วยการรับทุติยาวิภัตติในการแต่งสูตรว่า 'ทุติยายอสฺส เน วา'

---

๑๘๕. นามฺหิ

๑๘๕. นามฺหิ

---

เอนาเทสสฺสาสมฺภวาติ นาสฺส สฺมาเทสตฺตา.

การที่ไม่มีเอนาเทศ เพราะ นา เป็นการอาเทศมาจาก สมา

---

๑๘๗. คสฺสํ

๑๘๗. คัสสัง

---

อุภยวิกปฺโปติ สมาสาสมาสปกฺขทฺวยวิธานํ, กจฺจายนวุตฺติ การสฺส วิปฺปฏิปตฺติมาวีกตฺตุมาห-‘กจฺจายเน’จฺจาทิ, อิตฺถิปุมนฺนปุํสก สมูโหติ เอตฺถายนฺเตสํ สาธนกฺกโม ‘ทฺวนฺทฉฏฺฐีหิ สมาเส อิตฺถิปุมนปุํสกสมูโห’ติ ฐิเต ‘‘สมาเส จ วิภาสา’’ติ (๒-๒-๓๕) ปุมนฺตสฺส อมาเทเส ‘‘วคฺคนฺตํ วา วคฺเค’’ติ (๑-๔๒) นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺโต.

ชื่อว่าอุภยวิกัปป์ คือการบัญญัติทั้งสองฝ่ายคือสมาสและไม่ใช่สมาส เพื่อแสดงความขัดแย้งของผู้แต่งกัจจายนวุตติ จึงกล่าวว่า 'ในกัจจายนะ' เป็นต้น วิธีการสำเร็จรูปของคำที่ลงท้ายด้วย อิตถี ปุม นปุงสก สมูหะ ในที่นี้คือ เมื่อตั้งอยู่ว่า 'ในสมาสทวันทวะและฉัฏฐี เป็นอิตถีปุมนปุงสกสมูหะ' และเมื่อมีการอาเทศ อะ เป็น อัม ของคำที่ลงท้ายด้วย ปุม ในสูตร 'สมาเส จ วิภาสา' (2-2-35) และเมื่อมีการอาเทศนิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค ในสูตร 'วคฺคนฺตํ วา วคฺเค' (1-42)

---

๑๙๒. ปุม

๑๙๒. ปุม

---

กมฺมาทิตฺตา เอนสฺสาปิ อภาวปกฺเขติ ‘‘นา สฺเส โน’’ติ (๒-๘๐) กมฺมาทิโต นาสฺส เอนาเทสกรณโต วุตฺตํ.

เพราะเป็นกรรมเป็นต้น และเพราะไม่มีเอนาเทศ จึงกล่าวว่า 'นา สฺเส โน' (2-80) เพราะมีการทำเอนาเทศของ นา จากกรรมเป็นต้น

---

๑๙๗. อิเม

๑๙๗. อิเม

---

อาเทโส กถนํ, อนฺวาเทโส-นุกถนมิจฺจาห-‘อนฺวาเทโส กถิตานุกถน’มีติ, กถิตสฺสานุกถนํ กถิตานุกถนํ, อเนน จ เนห ปจฺฉา อุจฺจารณมตฺตมนฺวาเทโส, กิญฺจรหิ เอกสฺสาภิเธยฺยสฺส ปุพฺพสทฺเทน ปฏิปาทิตสฺส ทุติยมฺปติปาทนมนฺวาเทโสติ วทติ, เตเนห น ภวติ ‘เทวทตฺตํ โภชย, อิมญฺจ ยญฺญทตฺต’นฺติ, เกนจิ วิเสสนฺตรโยเคน กถิตสฺสานุกถนํ อนฺวาเทโสติ สมฺพนฺโธ. กถมฺปน วิเสสนฺตรโยโค คมฺยเตจฺจาห- ‘สามตฺถิยา’ติ, เกนจิ วิเสเสนาโยเค วุตฺตสฺเสว ปุนพฺพจนานุปปชฺชนํ สามตฺถิยํ, เตเนวาห- ‘อญฺญเถ’จฺจาทิ.

อาเทศ คือการกล่าว, อนวาเทศ คือการกล่าวตาม จึงกล่าวว่า 'อนวาเทศ คือการกล่าวตามสิ่งที่กล่าวแล้ว' การกล่าวตามสิ่งที่กล่าวแล้ว คือ กถิตานุกถนะ ด้วยเหตุนี้ อนวาเทศจึงไม่ใช่เพียงการออกเสียงภายหลังในที่นี้ แต่การกล่าวซ้ำเป็นครั้งที่สองซึ่งสิ่งที่ถูกกล่าวถึงด้วยคำแรกนั้นแหละ ชื่อว่าอนวาเทศ ด้วยเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่เป็น 'จงเลี้ยงเทวทัต และ (เลี้ยง) ยัญญทัตนี้ด้วย' การกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวแล้วด้วยการประกอบกับลักษณะพิเศษบางอย่าง ชื่อว่าอนวาเทศ นี่คือความสัมพันธ์ แต่ลักษณะพิเศษนั้นจะรู้ได้อย่างไร จึงกล่าวว่า 'ด้วยความสามารถ (แห่งเนื้อความ)' ความสามารถคือการที่การกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวแล้วโดยไม่มีลักษณะพิเศษบางอย่างนั้นไม่สมควร ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'มิฉะนั้น' เป็นต้น

---

๑๙๘. กิสฺส

๑๙๘. กิสสะ

---

นวิรุชฺฌตีติ อิมินา ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ติ (๓-๒๖) สามญฺเญน วิธานโต สฺยาทฺยนฺตมชฺเฌปิ อิตฺถิยมฺปจฺจโย นวิรุชฺฌตีติ วทติ.

ด้วยคำว่า 'ไม่ขัดแย้ง' นี้ เพราะมีการบัญญัติโดยทั่วไปในสูตร 'อิตถิยามตฺวา' (3-26) จึงกล่าวว่า ปัจจัยในเพศหญิงก็ไม่ขัดแย้งแม้ในท่ามกลางของคำที่ลงท้ายด้วย สยา เป็นต้น

---

๒๐๔. นมฺหิ

๒๐๔. นัมหิ

---

นนุ [Pg.140] ยถากฺกมํ นํวิภตฺติกฺกเมนาปิ สมฺภวติ, ตถาสติ ‘ทฺวินฺนํ สทฺทานํ ทฺเวอาเทสา กเมเน’จฺเจว กสฺมา วุตฺตํ ตฺยาสงฺกิยาห ‘น นํวิภตฺติกฺกเมนาปี’ติ. การณมาห- ‘ตสฺสานเปกฺขิตตฺตา’ติ, อิมินา นิสฺสยกรณเมกา สตฺถิยา ยุตฺตีติ ทสฺเสติ, อเปกฺขิเต กถํ ภเวยฺยา ตฺยาห- ‘ยทิ หิ’จฺจาทิ, อเปกฺขิติ ยถากฺกมํ, เอวมญฺญเต ‘‘กิญฺจาปิ ชาตินิทฺเทเสน ทฺเวปิ นํ รูปานิ คยฺหนฺติ, ตถาปิ ‘ติจตุนฺน’นฺติ วิย พฺยตฺตินิทฺเทโสว ยถากฺกโมปการียมานาน, มนุเทสสฺส ตถา วิญฺญยมานตฺตาติ นํสุอิจฺเจว วเทยฺย, น ตถา วุตฺตํ, ตโต-วสียเต ‘น ยถากฺกมเมตฺถาเปกฺขิต’นฺติ.

ไฉนเล่า การเรียงตามลำดับด้วย นํ วิภัตติ ก็เป็นไปได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ทำไมจึงกล่าวว่า 'อาเทศสองอย่างของสองศัพท์ตามลำดับ' ดังนี้ จึงสงสัยแล้วกล่าวว่า 'ไม่เป็นไปตามลำดับของ นํ วิภัตติ' กล่าวเหตุว่า 'เพราะไม่ต้องการสิ่งนั้น' ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าการทำนิสสัยเป็นเหตุผลหนึ่งของคัมภีร์ หากต้องการ จะเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า 'ถ้าหาก' เป็นต้น ที่ต้องการคือตามลำดับ พึงเข้าใจอย่างนี้ว่า 'แม้ว่ารูป นํ ทั้งสองจะถูกรับด้วยการระบุประเภท แต่การระบุบุคคลนั้นแหละเป็นประโยชน์ต่อการเรียงตามลำดับ เหมือน ติจตุรนฺนํ เพราะการสอนนั้นพึงเข้าใจอย่างนั้น จึงควรกล่าวว่า นํสุ เท่านั้น แต่ไม่ได้กล่าวเช่นนั้น จึงสรุปได้ว่า ในที่นี้ไม่ต้องการการเรียงตามลำดับ'

---

๒๐๕. นฺต

๒๐๕. นฺต

---

นนุ นฺตนฺตูนนฺติ ตทนฺตา คยฺหนฺติ ปจฺจยคฺคหณปริภาสาย, ตถา สติ การิยิตฺเตน ตทนฺตาว คยฺหนฺติ กถํ นฺตนฺตูเยวา ตฺยาสงฺกิยาห- เตเยเว’จฺจาทิ, ปจฺจกฺขตายาติ สุตตฺตา, พลวตฺตา เตเยว การิยิตฺเตน คยฺหนฺตีติ สมฺพนฺโธ, น ตทนฺตา, ทุพฺพลาติ พฺยติเรกํ วตฺวา ทุพฺพลตฺเต การณมาห- ‘อนุมิตตฺตา’ติ, อนุมิตตฺตํ สาเธตุมาห- ‘อนุมิตาหิ’จฺจาทิ, ภวิภตฺตีนนฺติ ปาโฐ ยุตฺต ตโร, ตสฺส อนฺตาเทเส อกาเรติ สมฺพนฺโธ.

ไฉนเล่า คำที่ลงท้ายด้วย นฺต และ ตู จึงถูกรับด้วยปริภาษาของการรับปัจจัย เมื่อเป็นเช่นนั้น คำที่ลงท้ายด้วย นฺต เท่านั้นจึงถูกรับด้วยความเป็นกริยาที่พึงทำ แล้วทำไมจึงกล่าวว่า 'นฺต เท่านั้น' ดังนี้ จึงสงสัยแล้วกล่าวว่า 'คำเหล่านั้นเท่านั้น' เป็นต้น เพราะมีข้อความในสูตร และเพราะมีกำลัง คำเหล่านั้นเท่านั้นจึงถูกรับด้วยความเป็นกริยาที่พึงทำ นี่คือความสัมพันธ์ ไม่ใช่คำที่ลงท้ายด้วย นฺต เพราะอ่อนกำลัง เมื่อกล่าวปฏิเสธแล้วจึงกล่าวเหตุแห่งความอ่อนกำลังว่า 'เพราะถูกอนุมาน' เพื่อแสดงความถูกอนุมาน จึงกล่าวว่า 'ด้วยการอนุมาน' เป็นต้น บทว่า 'ภวิภัตตีนํ' เป็นบทที่เหมาะสมกว่า เมื่อมีการอาเทศอันตะของบทนั้นเป็น อะ นี่คือความสัมพันธ์

---

๒๑๙. โยมฺหิ

๒๑๙. ยมฺหิ

---

โยมฺหีติ สตฺตมฺยนฺตชาตินิทฺเทสา ลพฺภมานตฺถวเสน ‘ปจฺเจก’นฺติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, เตเนวาห ปญฺจิกายํ- ‘กถมิทมวสียเต โยมฺหีติ นิทฺเทสา’ติ, ตสฺสทานิ อตฺถมฺปกาเสตุํ ‘ปจฺเจกนฺติ เอเกกสฺมิ’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอเกกสฺมึ โยมฺหิ ทฺวินฺนํ อาเทสานํ สมฺภวา อาเทสีนมฺปิ พหุตฺตสมฺภโวติ สุตฺเต ‘ทฺวินฺน’นฺติ พหุวจนนิทฺเทโส, วุตฺติยมฺปน ปจฺเจกํ โยมฺหิ ปจฺเจกํ ทฺวิสทฺทสมฺภวา ‘ทฺวิสฺสา’ติ วุตฺตํ, ทุติยายมฺปิ ทุเว ทฺเว.

ในวุตติกล่าวว่า 'ปจฺเจกํ' โดยนัยแห่งความหมายที่พึงได้จากการระบุประเภทที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติว่า 'ยมฺหิ' ด้วยเหตุนั้น ในปัญจิกาจึงกล่าวว่า 'สิ่งนี้จะรู้ได้อย่างไรจากการระบุว่า ยมฺหิ' เพื่อแสดงความหมายของสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า 'ปจฺเจกํ คือในแต่ละอย่าง' เป็นต้น เพราะมีการเกิดขึ้นของอาเทศสองอย่างใน ย อักษร แต่ละอย่าง จึงมีการเกิดขึ้นของอาเทศหลายอย่างด้วย ในสูตรจึงระบุพหูพจน์ว่า 'ทฺวินฺนํ' แต่ในวุตติกล่าวว่า 'ทฺวิสฺสา' เพราะมีการเกิดขึ้นของสองศัพท์ใน ย อักษร แต่ละอย่าง ในทุติยาวิภัตติก็อย่างละสอง.

---

๒๒๘. นาสฺมา

๒๒๘. นาสฺมา

---

ปกตวเสนาติ [Pg.141] ตุมฺหามฺหานมาเทสานมธิกตวเสน, กมมนติกฺกมฺม น ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

โดยนัยแห่งปกติ คือโดยนัยที่ถูกควบคุม (ด้วยอำนาจแห่งบทที่ตามมา) ของอาเทศแห่งตุมหะและอมหะศัพท์ ความสัมพันธ์คือ (อาเทศเหล่านั้น) ย่อมไม่เป็นไปโดยไม่ล่วงลำดับ.

---

๒๓๐. จํวา

๒๓๐. จังวา

---

กจฺจายนาจริโย ตุมฺหามฺเหหิ ปราย จตุตฺถี ฉฏฺฐี สวิภตฺติยา ‘‘สสฺสํ’’ติ (๒-๓-๓) สุตฺเตน อมาเทสํ วิธาย ‘ตุมฺหํ อมฺห’นฺติ พหุวจนรูปานิ สาเธติ… เอกสฺมิมฺปิ อตฺตนิ คุรุอาทิเก จ คารว วเสน พหุวจนรูปทสฺสนโตติ ทสฺเสตุมาห-ตุมฺหํ อมฺห’นฺติอาทิ, ตสฺสายุตฺตตฺตา ‘ตมยุตฺต’นฺติ วตฺวา อยุตฺตตํ สาเธติ ‘เอวํ หิ’จฺจาทินา, อิมสฺมิมฺปน สตฺเถ เอกสฺมิมฺปิ สพฺพถา พหุวจน รูปสาธนกฺกมํ ทสฺเสตุํ ‘อิธ ปนา’ติอาทิมารทฺธํ.

อาจารย์คัจจายนะได้ทำอาเทศ อํ ด้วยสูตร 'สสฺสํ' (2-3-3) แก่วิภัตติพร้อมด้วยวิภัตติจตุตถีและฉัฏฐีที่อยู่หลังตุมหะและอมหะศัพท์ แล้วสำเร็จรูปพหูพจน์ว่า 'ตุมฺหํ อมฺหํ' ... เพื่อแสดงการแสดงรูปพหูพจน์แม้ในตนเดียว ในบุคคลมีครูเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งความเคารพ จึงกล่าวว่า 'ตุมฺหํ อมฺหํ' เป็นต้น เพราะความไม่สมควรแห่งคำนั้น จึงกล่าวว่า 'นั่นไม่สมควร' แล้วแสดงความไม่สมควรด้วยคำว่า 'เอวํ หิ' เป็นต้น แต่ในคัมภีร์นี้ เพื่อแสดงลำดับการสำเร็จรูปพหูพจน์โดยประการทั้งปวงแม้ในตนเดียว จึงเริ่มว่า 'อิธ ปน' เป็นต้น.

---

๒๓๒. อปา

๒๓๒. อปา

---

เนนาติ นกาเรน, ปทสญฺญาวิธาย กวจนาภาเวปีติ ปาณินิ ยานมิว สฺยาทิตฺยาทฺยนฺตานํ ปทสญฺญาวิธายกสฺส สุตฺตสฺส อภาเวปิ, อนฺวตฺถวเสน ปทนฺติ คยฺหมาเน อติปฺปสงฺโคปิ สิยาติ อาห-‘รุฬฺหิยาวาติปฺปสงฺคา ภาโว’ติ, อาขฺยาตํ สาพฺยยการก วิเสสนํ วากฺยนฺติ เกจิ, เอกาขฺยาติกํ วากฺยนฺตฺยปเร, ตํ สพฺพํ เอกโต สงฺคเหตฺวา ‘ปทสมูโห วากฺย’นฺติ วุตฺติกาเรน วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุมาห- ‘สาพฺยเย’จฺจาทิ, อาขฺยาตํ ตฺยาทฺยนฺตมาหุ, อพฺยยมสงฺขฺยํ, อาขฺยาตํ สาพฺยยํ สการกํ สวิเสสนญฺจ วากฺเยสญฺญํ ภวตีตฺยตฺโถ, วิเสสนนฺติ การกวิเสสนสฺส กิริยา วิเสสนสฺส จ สามญฺเญน คหณํ, สาพฺยยํ-สทฺธึ วจติ, สการกํ โอทนํ ปจติ เทวทตฺโต ปจติ, สการกวิเสสนํ-มุทุํ วิสทโมทนมฺปจติ, ทสฺสนีโย เทวทตฺโต ปจติ, สกิริยาวิเสสนํ- มุทุํ ปจติ, มนฺทํ ปจติ, ปทสมูโห วากฺยนฺติ วุตฺเต อยมฺปิ อธิปฺปายวิเสโสวสียตีติ วตฺตุมาห-วตฺตุ’มิจฺจาทิ, ยเถจฺจาทินา อเนกาขฺยาติ กมฺปิ คุณปฺปธานภาเว โนปการโต วากฺยเมกมฺภวติ… ปท สมูโห วากฺยนฺติ วุตฺตตฺตาติ วทติ, ยถา วากฺยนานตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิหาปีติ วตฺตุมิจฺฉิตตฺเถตฺยาโทปิ.

ด้วยคำว่า 'เนน' คือด้วย น อักษร แม้จะไม่มีสูตรที่บัญญัติปทสัญญา (ชื่อว่าบท) แก่คำที่ลงท้ายด้วย สิ เป็นต้น เหมือนของปาณินิ หากรับคำว่า 'บท' โดยนัยแห่งความหมายที่สอดคล้อง ก็อาจเกิดความผิดพลาด (อติปฺปสงฺค) ได้ จึงกล่าวว่า 'ความไม่มีอติปฺปสงฺคเพราะเป็นรูฬหิ' บางท่านกล่าวว่า อาขยาตที่ประกอบด้วยอัพยยะ การก และวิเสสนะ ชื่อว่าประโยค บางท่านกล่าวว่า ประโยคที่มีอาขยาตเดียว เพื่อแสดงว่าวุตติการะได้รวบรวมทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้วกล่าวว่า 'หมู่แห่งบท ชื่อว่าประโยค' จึงกล่าวว่า 'สาพยยะ' เป็นต้น ท่านกล่าวว่าอาขยาตคือคำที่ลงท้ายด้วย ติ เป็นต้น อัพยยะคือคำที่ไม่มีสังขยา (จำนวน) ความหมายคือ อาขยาตที่ประกอบด้วยอัพยยะ การก และวิเสสนะ ชื่อว่าประโยค วิเสสนะคือการรับวิเสสนะของการกและกิริยาวิเสสนะโดยทั่วไป สาพยยะ - กล่าวพร้อมกัน, สการกะ - หุงข้าว, เทวทัตหุง, สการกวิเสสนะ - หุงข้าวที่อ่อนนุ่มและขาวสะอาด, เทวทัตผู้รูปงามหุง, สกิริยาวิเสสนะ - หุงอย่างอ่อนนุ่ม, หุงอย่างช้าๆ เมื่อกล่าวว่า 'หมู่แห่งบท ชื่อว่าประโยค' แม้ความหมายพิเศษนี้ก็พึงทราบได้ เพื่อจะกล่าวเช่นนั้นจึงกล่าวว่า 'วตฺตุํ' เป็นต้น ด้วยคำว่า 'ยถา' เป็นต้น แม้ประโยคที่มีอาขยาตหลายตัวก็เป็นประโยคเดียวได้ เพราะไม่เป็นอุปการะในฐานะเป็นส่วนขยาย (คุณ) และส่วนหลัก (ประธาน) ... ท่านกล่าวว่า 'เพราะกล่าวว่าหมู่แห่งบท ชื่อว่าประโยค' ความสัมพันธ์คือ 'เช่นเดียวกับความต่างกันของประโยค' แม้ในที่นี้ คือในคำว่า 'วตฺตุมิจฺฉิตตฺเถ' เป็นต้น.

---

๒๓๓. โยนํ

๒๓๓. โยนัง

---

หิคฺคหเณ [Pg.142] ปญฺจมีหิสฺสาปิ คหณมฺภเวยฺยาติ สุตฺเต ‘อปญฺจมฺยา’ติ วุตฺตํ, ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกนฺติ คาถาปาเท ตุมฺเหหิติอาทิสู ตตฺตา น โวอาเทโส, ตุมฺเห ติฏฺฐถ นคเรติ ปุพฺพวากฺยโต วากฺยนฺตรตฺตา เอกวากฺยตา นตฺถิ, ตุมฺเห วิย ทิย ทิสฺสนฺติ อมฺเห วิย ทิสฺสนฺตีติ วิคฺคยฺห ‘ทิส-เปกฺขเณ’ อิจฺจสฺมา ‘‘สมานญฺญภวนฺตยาทิ ตูปมานา ทิสา กมฺเม รีริกฺขกา’’ติ (๕-๔๓) กปฺปจฺจเย ‘‘นเต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ (๕-๘๕) เอตฺตาภาเว ‘‘สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถ’’นฺติ (๓-๑) สมาเส จ ‘เอกตฺถตายํ’’ติ (๒-๑๑๙) วิภตฺติโลเป จ ‘‘สพฺพาทีนมา’’ติ (๓-๘๖) อา ‘ตุมฺหาทิสาน’มิจฺจาทิ.

ในการถือเอา หิ วิภัตติ อาจมีการถือเอา หิ ของปัญจมีวิภัตติด้วย ในสูตรจึงกล่าวว่า 'อปญฺจมฺยา' ในบาทคาถาว่า 'ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ' เพราะมี ตุมฺเหหิ เป็นต้น จึงไม่มี โว อาเทศ ในประโยคว่า 'ตุมฺเห ติฏฺฐถ นคเร' เพราะเป็นคนละประโยคกับประโยคก่อน จึงไม่มีความเป็นประโยคเดียวกัน วิเคราะห์ว่า 'ปรากฏเหมือนท่านทั้งหลาย ปรากฏเหมือนเราทั้งหลาย' จาก ทิส ธาตุ ในความหมายว่า ดู (เปกฺขเณ) เมื่อลง กัปปัจจัย ด้วยสูตร 'สมานญฺญภวนฺตยาทิ ตูปมานา ทิสา กมฺเม รีริกฺขกา' (5-43) และเมื่อไม่มีการทำ เอตฺต ด้วยสูตร 'น เต กานุพธนาคเมสุ' (5-85) และในสมาส 'สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถํ' (3-1) และเมื่อมีการลบวิภัตติด้วยสูตร 'เอกตฺถตายํ' (2-119) และเมื่อมี อา ด้วยสูตร 'สพฺพาทีนํ อา' (3-86) จึงสำเร็จรูปเป็น 'ตุมฺหาทิสานํ' เป็นต้น.

---

๒๓๕. อนฺวา

๒๓๕. อนฺวา

---

ปจฺฉา อาเทโส อนฺวาเทโสติ คหิเต กถิตานุกถนนฺติ กถํ ญายตีติ อาห- ‘ปจฺฉา กถนญฺจ กถิตาเปกฺขนฺติ กตฺวา’ติ.

เมื่อถือเอาว่า 'อาเทศในภายหลัง ชื่อว่า อนฺวาเทส' จะทราบได้อย่างไรว่าเป็นการกล่าวตามสิ่งที่กล่าวแล้ว? จึงกล่าวว่า 'เพราะถือว่าการกล่าวในภายหลังย่อมเพ่งเล็งถึงสิ่งที่กล่าวแล้ว'.

---

๒๓๖. สปุ

๒๓๖. สปุ

---

สห วิชฺชมาโน ปุพฺโพ ยสฺส โส สปุพฺโพ.

บทหน้าที่มีอยู่พร้อม (กับบทอื่น) ชื่อว่า สปุพพะ.

---

๒๓๗. นจ

๒๓๗. นจ

---

อปรมฺปรโยคปฺปติปตฺยตฺถนฺติ ‘คามนครานํ เจนา’ติอาทินา วุตฺตสฺส ปรมฺปรโยคสฺส อคฺคหณตฺถํ.

คำว่า อปรมฺปรโยคปฺปฏิปตฺยตฺถํ เพื่อไม่ให้มีการถือเอาความเกี่ยวข้องโดยลำดับ (ปรมฺปรโยคะ) ที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า 'คามนครานํ เจนา' เป็นต้น.

---

๒๔๐. นสา

๒๔๐. นสา

---

ชฏา อสฺส อตฺถีติ ชฏิโล, โสว ชฏิลโก, ชฏิลกาติ เอกตฺเถ นิทสฺสิตวิเสสวจนํ, มาณวกาติ วิย น สามญฺญวจนํ, อสตฺเต สมฺปตฺเตติ อิทํ ‘‘อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํ วา’’ติ (๒-๒๓๙) สุตฺตสฺส สามญฺญตา วุตฺตํ, สามญฺญวจนสฺส ปฏิเสโธติ อิมินา วิเสสวจเน ชฏิลกอิจฺจตฺร ‘อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํ วา’’ตีมสฺส ปตฺตินฺทสฺเสติ, เทวทตฺตาทิสามญฺญวจเนติ เทวทตฺโต เทวทตฺตสทฺโท อาทิ ยสฺส, ตญฺจ ตํ สามญฺญวจนญฺจ, ตสฺมึ เทวทตฺตาทิสามญฺญวจเน มาณวเก มาณวกสทฺเท ปรภูเต สติ, อุภินฺนมฺปิ อสตฺเตติ อิมินา [Pg.143] อิทํ ทีเปติ ‘‘เทวทตฺตาติ วิเสสวจนตฺตา ปฏิเสธาภาวา ปุพฺพปรานมุภินฺนมฺปิ ‘‘อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํ วา’’ตีทํ ปปฺโปตี’’ติ.

ผู้มีชฎาชื่อว่า ชฎิล, ผู้นั้นนั่นแหละชื่อว่า ชฎิลกะ, คำว่า ชฎิลกะ เป็นวิเสสวจนะ (คำเฉพาะ) ที่แสดงในความหมายเดียวกัน ไม่ใช่สามาญญวจนะ (คำทั่วไป) เหมือนคำว่า มาณวกะ, คำว่า 'อสเตฺต สมฺปตฺเต' นี้ กล่าวถึงความเป็นสามาญญะของสูตร 'อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํ วา' (2-239), ด้วยคำว่า 'การปฏิเสธสามาญญวจนะ' นี้ จึงแสดงการถึง (ข้อกำหนด) แห่งสูตร 'อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํ วา' นี้ ในวิเสสวจนะคือ ชฎิลกะ, ในคำว่า 'เทวทตฺตาทิสามาญฺญวจเน' คือ คำว่า เทวทัต เป็นต้น และเป็นสามาญญวจนะนั้น, เมื่อคำว่า มาณวกะ อยู่ข้างหลังในสามาญญวจนะมีเทวทัตเป็นต้นนั้น, ด้วยคำว่า 'อุภินฺนมฺปิ อสเตฺต' นี้ จึงแสดงว่า 'เพราะคำว่า เทวทัต เป็นวิเสสวจนะ จึงไม่มีการปฏิเสธ และทั้งคำหน้าและคำหลังทั้งสอง ย่อมถึงซึ่ง (ข้อกำหนด) แห่งสูตร อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํ วา นี้'.

---

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

ในสารัตถวิลาสินี ฎีกาแห่งโมคคัลลานปัญจิกา ดังนี้

---

ทุติยกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายกัณฑ์ที่สองจบแล้ว

---

๓. ตติยกณฺฑวณฺณนา

๓. คำอธิบายกัณฑ์ที่สาม

---

๑. สฺยาทิ

๑. สฺยาทิ

---

ยสฺสาติกมาวฏฺฐิตสฺสโยอาทิอกฺขรสมุทายสฺส, กินฺตนฺติ อาห- ‘อิท’มิจฺจาทิ, อิทนฺติ ยถาวุตฺตํ สฺยาทิสมุทายรูปํ, อวยเวน วิคฺคโห สมุทาโย สมาสตฺโถ, สมุทาเย ปวตฺตา สทฺทา อวยเวสุปิ วตฺตนฺตีติ สฺยาทิสทฺโท สิอาทิเก อวยเวปิ วตฺตเต, วิธิคฺคหณญาเยนาติ ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา ส วิหิโต ตทาทิโน ตทนฺตสฺส จ คหณ’’นฺติ ญาเยน. สฺยาทิ อนฺเต ยสฺส ตํ สฺยาทฺยนฺตํ. นนุ จ ‘‘สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถ’’นฺติ สามญฺเญน วุจฺจมาเน ยํกิญฺจิ สฺยาทฺยนฺตํ เยนเกนจิ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถีภาวมรหติ, ตถาหิ ยถา คามคโตติอาโท, ตถา ปสฺส เทวทตฺเต คามํ, คโต ยญฺญทตฺโต คุรุกุลนฺติ อาโทปิ สมาโส ตฺยาสงฺกิยาห-‘สามญฺเญน วุตฺเตปิ’จฺจาทิ, ยสฺส สฺยาทฺยนฺตสฺสเยน สฺยาทฺยนฺเตน สมฺพนฺโธ, เตน สฺยาทฺยนฺเตน สหตํ สฺยาทฺยนฺตเมกตฺถมฺภวตีติ สมฺพนฺธโต วิญฺญายติ อวสียตีติ ยสฺสาตฺยาทิสฺวตฺโถ, ตถา จ คามคโตตฺยตฺรตฺถีเมส-มญฺญมญฺญาเปกฺขาลกฺขโณ สมฺพนฺโธตฺเยกตฺถีภาโว, ตโตเยเวตฺถาหุ-

ของหมู่แห่งอักษรมี สิ เป็นต้น ที่ตั้งอยู่ถัดจากบทที่กล่าวมาแล้วนั้น ถามว่าคืออะไร? จึงกล่าวว่า ‘อิทัง’ เป็นต้น คำว่า อิทัง นี้ คือรูปของหมู่แห่ง สิ เป็นต้น ตามที่กล่าวมาแล้ว การวิเคราะห์โดยส่วนย่อยเป็นความหมายของสมาสที่เป็นส่วนรวม คำที่ใช้เรียกส่วนรวม ย่อมใช้เรียกในส่วนย่อยได้ด้วย ฉะนั้น คำว่า สยาธิ จึงใช้เรียกในส่วนย่อยมี สิ เป็นต้น ได้ด้วยนัยแห่งการถือเอาโดยวิธี คือด้วยนัยว่า 'เมื่อมีการถือเอาปัจจัย ย่อมมีการถือเอาบทที่มีปัจจัยนั้นเป็นเบื้องต้นและมีปัจจัยนั้นเป็นที่สุด' บทใดมี สิ เป็นต้น อยู่ที่สุด บทนั้นชื่อว่า สยาทยันตะ. จริงอยู่ เมื่อกล่าวโดยทั่วไปว่า 'สยาธิกับสยาธิมีความหมายเป็นอันเดียวกัน' สยาทยันตะใดๆ ก็ควรจะรวมเป็นอันเดียวกันกับสยาทยันตะใดๆ ได้ เช่นเดียวกับในคำว่า 'คามคโต' เป็นต้น เช่นนั้นแหละ ในคำว่า 'ปสฺส เทวทตฺต คามํ' (จงดูเถิดเทวทัต ซึ่งบ้าน), 'คโต ยญฺญทตฺโต คุรุกุลํ' (ยัญญทัตไปแล้วสู่สำนักอาจารย์) เป็นต้น ก็พึงเป็นสมาสได้ เพราะความสงสัยเช่นนี้ จึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อกล่าวโดยทั่วไป' เป็นต้น บทที่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุดใด มีความสัมพันธ์กับบทที่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุดใด บทที่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุดนั้น ย่อมรวมเป็นอันเดียวกันกับบทที่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุดนั้น ย่อมทราบได้จากความสัมพันธ์ ย่อมตัดสินได้จากความสัมพันธ์ นี้คือความหมายในคำว่า 'ยสฺสา' เป็นต้น เช่นนั้นแหละ ในคำว่า 'คามคโต' นี้ มีความสัมพันธ์ที่มีลักษณะเป็นการพึ่งพาอาศัยกันและกัน จึงมีการรวมเป็นอันเดียวกัน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในที่นี้ว่า

---

นิยตํ สาธนํ สาธฺเย, กฺริยา นิยตสาธนา;

สนฺนิธาเนน เมเตสํ, นิยโม-ยมฺปกาสตีติ.

สาธนะย่อมถูกกำหนดในสาธยะ, กิริยาย่อมมีสาธนะที่ถูกกำหนด; เพราะการอยู่ใกล้กันของสิ่งเหล่านี้, กฎนี้ย่อมปรากฏ.

---

อยเมตฺถ อตฺโถ ‘‘ยโต คามมิจฺเจตํ สาธนํ สาธฺยํ กิริยํ ตํพฺยปเทสชานนโยคฺยมเปกฺขเต คโตติ, อโต สาธนํ การ กํ [Pg.144] สาธฺเย กิริยาย นิยตํ, ยโต จ กิริยา สยํ สาธนมเปกฺขเต กึ คโตติ, อโต กิริยาปิ นิยตํ สาธนเมติสฺสาติ นิยตสาธนา โหติ อยํ ยถาวุตฺโต นิยโม อญฺญมญฺญาเปกฺขาวเสน วตฺตมาโน เอเตสํ สาธฺยสาธนานํ สนฺนิธาน มตฺเตน อญฺญมญฺญโต ปกาสตี’’ติ. ปสฺส เทวทตฺต คามํ, คโต ยญฺญทตฺโต คุรุกุลํตฺยตฺร ตุ คามนฺติ สาธนํ ปสฺเสติ สาธฺยมเปกฺขเต, คโตติ คมนกิริยา ตุ คุรุกุลมเปกฺขเต, ตโต จ คามคตานํ วากฺยนฺตราวยวานํ นตฺเถวาเปกฺขาติ น ภวติ สมาโส, สพฺพตฺเถวมูหนียํ, สมฺพนฺโธ หิ อญฺญมญฺญาเปกฺขาลกฺขโณ สมฺพนฺธฺยนฺตรโต-นวฏฺฐิตํ นิวตฺเตตฺวา วิเสเส นิเวเสติ, ตถาจ วุตฺตํ–

ความหมายในเรื่องนี้คือ 'เพราะคำว่า คามํ นี้เป็นสาธนะ ย่อมมุ่งหมายกิริยาที่เป็นสาธยะอันควรแก่การทราบด้วยการเรียกชื่อนั้น คือคำว่า คโต ฉะนั้น สาธนะที่เป็นการก ย่อมถูกกำหนดในกิริยาที่เป็นสาธยะ และเพราะกิริยาเองย่อมมุ่งหมายสาธนะว่า ไปสู่ที่ไหน? ฉะนั้น กิริยาก็ย่อมมีสาธนะที่ถูกกำหนดไว้สำหรับตน จึงชื่อว่า นิยตสาธนา กฎตามที่กล่าวมานี้ซึ่งเป็นไปด้วยอำนาจการมุ่งหมายกันและกัน ย่อมปรากฏจากกันและกันเพียงเพราะการอยู่ใกล้กันของสาธยะและสาธนะเหล่านี้' แต่ในคำว่า 'ปสฺส เทวทตฺต คามํ, คโต ยญฺญทตฺโต คุรุกุลํ' นั้น คำว่า คามํ ซึ่งเป็นสาธนะ ย่อมมุ่งหมายกิริยาที่เป็นสาธยะคือ ปสฺส ส่วนกิริยาคือ คโต ย่อมมุ่งหมาย คุรุกุลํ และเพราะไม่มีการมุ่งหมายกันและกันของบทว่า คาม และ คโต ซึ่งเป็นส่วนประกอบของต่างประโยคกัน สมาสจึงไม่มี พึงสันนิษฐานเช่นนี้ในทุกแห่ง เพราะว่าความสัมพันธ์ที่มีลักษณะเป็นการมุ่งหมายกันและกัน ย่อมกันสิ่งที่ไม่ได้ตั้งมั่นอยู่จากความสัมพันธ์อื่น แล้วให้ตั้งมั่นอยู่ในข้อความที่พิเศษ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

---

ตสฺส ตฺวากงฺขโต เภเท, ยา ปริปฺลวมานตา;

วิเสเส ตํ นิเวเสนฺโต, สมฺพนฺโธวาวฉินฺทตีติ.

เมื่อบทนั้นต้องการความแตกต่าง, ความไม่แน่นอนใดมีอยู่; ความสัมพันธ์เมื่อให้บทนั้นตั้งมั่นในความพิเศษ, ย่อมตัด (ความไม่แน่นอนนั้น) เสีย.

---

เภเท วิเสเส คามนฺเตตํ สามญฺญํ วิเสสาเปกฺขํ ‘คามมาสีสติ, ชหาติ, คโต’ติ, ตถา ‘คโต คามํ, วนํ, คุรุกุล’นฺติ เววมากงฺขโต-ภิลสโต ตสฺส ตุ ปธานปทสฺสุปสชฺชนปทสฺส จ ยา ปริปฺลวมานตา อนวฏฺฐิตตา ตํ วิเสเส วิสิฏฺเฐ สมฺพนฺธินิ นิเวเสนฺโต ปติฏฺฐเปนฺโต สมฺพนฺโธวาเนกปฺปกาโร กฺวจิ สาธฺยสาธนภาวลกฺขโณ กฺวจิ ปกติวิการภาวสภาโว กฺวจิ สสฺสามิ สมฺพนฺธรูโป อวฉินฺทติ สมฺพนฺธฺยนฺตรโต นิวตฺเตตีติ อตฺโถ, ยโต-ยมเปกฺขา วากฺยกาเลเยว นิรูปฺยเต, ตโต ยตฺถาตฺถิ ปทานมเปกฺขา, ตตฺถ สมาสาวคโม, ยตฺร ตุ นตฺถิ, ตตฺร น ภวตีตฺยนุปทิฏฺโฐ วิสยวิภาโค ญายเตติ ภาโว, พาเล อพุเธตุ นิสฺสาย วิจิตฺโต สมาสวิธานโลปาทินาเนกปฺปกาโร ปฏิปตฺติยา สาธุสทฺทปริชานนตฺถมุปาโย สมฺภวติ, ปรมตฺถโต ตุ สทฺทนฺตรตฺตา อจฺจนฺตํ วากฺยสมาสานํ เภโท, น หิ วากฺเย ทิฏฺฐปทานิ สมาเส สนฺติ, ตถา จ วุตฺตํ–

ในความแตกต่างอันเป็นวิเสสะ คำว่า คามํ นี้เป็นสามาญญะที่ต้องอาศัยวิเสสะ เช่น 'ย่อมปรารถนาซึ่งบ้าน, ย่อมละซึ่งบ้าน, ไปแล้วสู่บ้าน' เช่นเดียวกัน เมื่อบทประธานและบทประกอบนั้นต้องการคือปรารถนาอยู่อย่างนี้ว่า 'ไปแล้วสู่บ้าน, สู่ป่า, สู่สำนักอาจารย์' ความไม่แน่นอนคือความไม่มั่นคงใดมีอยู่ ความสัมพันธ์นั่นเองซึ่งมีหลายประการ บางอย่างมีลักษณะเป็นสาธยะและสาธนะ บางอย่างมีสภาวะเป็นปกติและวิการ บางอย่างมีรูปเป็นเจ้าของและทรัพย์สิน เมื่อให้ความไม่แน่นอนนั้นตั้งมั่นอยู่ในความสัมพันธ์ที่พิเศษ ย่อมตัด คือย่อมกันออกเสียจากความสัมพันธ์อื่น นี้คือความหมาย เพราะเหตุที่การมุ่งหมายกันนี้ย่อมถูกกำหนดในกาลที่เป็นประโยคเท่านั้น ฉะนั้น ในที่ใดมีการมุ่งหมายกันของบท ในที่นั้นย่อมมีการเข้าใจสมาส แต่ในที่ใดไม่มี ในที่นั้นย่อมไม่มีสมาส ความหมายคือการแบ่งแยกขอบเขตที่ไม่ได้แสดงไว้โดยตรงย่อมเป็นอันทราบได้ อุบายหลายประการในการปฏิบัติมีอาทิเช่นการบัญญัติสมาสและการลบปัจจัย ย่อมมีขึ้นเพื่อประโยชน์แก่การกำหนดรู้ศัพท์ที่ถูกต้อง โดยอาศัยผู้เขลา (ผู้เริ่มศึกษา) แต่โดยปรมัตถ์แล้ว เพราะความเป็นศัพท์ที่ต่างกัน ความแตกต่างระหว่างประโยคและสมาสจึงมีอย่างสิ้นเชิง เพราะบทที่เห็นในประโยคย่อมไม่มีในสมาส ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

---

พาเล นิสฺสายุปาโย-ยํ, วิจิตฺโต ปฏิปตฺติยา;

เภโท วากฺยสมาสานํ, จฺจนฺตํ สทฺทนฺตรํ ยโตติ.

อุบายที่หลากหลายในการปฏิบัตินี้ (ท่านบัญญัติไว้) โดยอาศัยผู้เขลา; เพราะเหตุว่า ความแตกต่างของประโยคและสมาส เป็นความต่างกันของศัพท์อย่างสิ้นเชิง.

---

อโตเยวาติ [Pg.145] ยโต สามญฺเญน วุตฺเตปิยสฺสเยน สมฺพนฺโธเตน สห ตเทกตฺถมฺภวตีติ สมฺพนฺธโต วิญฺญายตีติ นานิฏฺฐํ กิญฺจิปีห โหติ, อโตเยว เหตุโตติ อตฺโถ. พฺยเปกฺขา สามตฺถิยปริคฺคหาเยติ ปทานมญฺโญญฺญากงฺขา พฺยเปกฺขา, สาว สา มตฺถิยํ, ตสฺส ปริคฺคหาย. สมตฺถวจนํ น กตนฺติ ปาณินิเยหิ วิย ‘‘สมตฺโถ ปทวิธี’’ติ (ปา, ๒-๑-๑) สมตฺถวจนํ น กตํ. สมตฺโถ ปท วิธีติ ปริภาสายมยมตฺโถ ‘‘วิธียเต วิธิ, ปทานํ วิธิ ปทวิธิสมาสาทิ, โยโกจีห สตฺเถ ปทวิธิ,โส สมตฺโถ วิคฺคห วากฺยตฺถาภิธาเน (สตฺติ) เวทิตพฺโพ’’ติ, ตาทิสปริภาสาย พฺยาปารโต เตสํ ‘ปสฺส เทวทตฺต คามํ, คโต ยญฺญทตฺโต คุรุกุลํ’ ตฺยาโท นานิฏฺฐปฺปตฺติ, สามตฺถิยญฺเจตฺถ ทฺวิธาตฺยุปคมฺยเต วากฺเย พฺยเปกฺขาวุตฺติยเมกตฺถีภาโว เจติ. ตตฺถ ปฐมสฺส ปริคฺคหํ วจนมนฺตเรน ปฏิปาทิย ทุติยสฺส ปริคฺคหมิทานิ วจเนน ปฏิปาทยมาห- ‘เอกตฺถี ภาโว’จฺจาทิ, เอกตฺถีภาโว ภินฺนตฺถานํ สาธารณตฺถตาวเสน ปวตฺติวิเสโส, วากฺเย หิ สาธารณตฺถตา นตฺถิ ภินฺนตฺถตฺตา, อโตเยเวตฺถ เภทนิพนฺธนา ฉฏฺฐฺยุปชายเต ‘รญฺโญ ปุริโส’ติ, วุตฺติยนฺตูภยปทพฺยวจฺฉินฺนตฺถาภิธานโต สาธารณตฺถตา ภวติ, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘สมาเส วิเสสนํ วิเสสฺสมนุปวีสติ เอกีภวติ วิเสสนํ, วากฺเย ตุ วิเสสนํ วิเสสฺสโต วิสุํเยวา วติฏฺฐเต’’ติ. ทฺวนฺทสมาสสฺส ตุ ปทานํ วิเสสนวิเสสฺสาภาเวปิ สกลปทตฺถปฺปธานตฺตา ‘รญฺโญ โค จ อสฺโส จ ปุริโส จา’ติ วากฺยโต ‘รญฺโญ ควาสฺส ปุริสา’ติ สมาสสฺส วิเสโส เอกตฺถี ภาวลกฺขโณ ภวตฺเยว, ตถาหิ ตตฺถ วากฺเย ภินฺนตฺถนิพนฺธน สมุจฺจยปฏิปาทนาย จสทฺโท ปยุชฺชเต, สมาเส ตุ นปฺปยุชฺชเต, เอกตฺถ วจเนเนวาติ ‘‘สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถ’’ ตฺเยกตฺถวจเนเนว, เอกตฺตีภาโวเยว ภวตีติ เสโส, เอวกาโร น วากฺเย ตถาหิ ทีเปติ. วากฺเย กถนฺติ อาห- วากฺเย’ติอาทิ.

ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง เพราะเมื่อกล่าวโดยทั่วไป แม้มีความสัมพันธ์กับอรรถใด ย่อมเป็นอันเดียวกันกับอรรถนั้น ย่อมรู้ได้ด้วยความสัมพันธ์ จึงไม่มีสิ่งที่ไม่พึงปรารถนาอะไรเลยในที่นี้ ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง คือเป็นเหตุ การพึ่งพาอาศัยกัน เพื่อการถือเอาซึ่งความสามารถ คือการที่บททั้งหลายต้องการกันและกัน นั่นแหละคือความสามารถ เพื่อการถือเอาซึ่งความสามารถนั้น ไม่ได้กล่าวคำว่า 'สมัตถะ' เหมือนพวกปาณินิที่กล่าวว่า 'สมัตโถ ปทวิธี' (ปา. 2-1-1) คือไม่ได้กล่าวคำว่า 'สมัตถะ' ในปริภาษานี้ว่า 'สมัตโถ ปทวิธี' มีอรรถดังนี้ว่า 'วิธิ ย่อมถูกบัญญัติ, วิธิของบททั้งหลาย คือ ปทวิธิ สมาสเป็นต้น, ปทวิธิใดๆ ในศาสตร์นี้, ปทวิธินั้นพึงทราบว่าสามารถในการกล่าวอรรถแห่งวิคคหะและประโยค (ด้วยอำนาจ)' เพราะการดำเนินไปแห่งปริภาสเช่นนั้น จึงไม่มีความไม่พึงปรารถนาเกิดขึ้นแก่พวกเขามีประโยคว่า 'เทวทัตต์จงดูหมู่บ้าน, ยัญญทัตต์ไปสู่สำนักอาจารย์' เป็นต้น และในที่นี้ ความสามารถย่อมถูกยอมรับว่ามีสองอย่าง คือ การพึ่งพาอาศัยกันในประโยค และความเป็นอันเดียวกันในวุตติ ในบรรดาความสามารถสองอย่างนั้น การถือเอาอย่างแรกได้แสดงไว้โดยไม่ต้องใช้คำพูด บัดนี้ การถือเอาอย่างที่สองกำลังแสดงด้วยคำพูด โดยกล่าวว่า 'ความเป็นอันเดียวกัน' เป็นต้น ความเป็นอันเดียวกัน คือการดำเนินไปพิเศษโดยความเป็นอรรถร่วมกันของบทที่มีอรรถต่างกัน เพราะในประโยคไม่มีความเป็นอรรถร่วมกัน เนื่องจากมีอรรถต่างกัน ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ในที่นี้จึงเกิดฉัฏฐีวิภัตติที่ผูกพันด้วยความแตกต่าง เช่น 'ราญโญ ปุริโส' (บุรุษของพระราชา) แต่ในวุตติ ย่อมมีความเป็นอรรถร่วมกัน เพราะการกล่าวอรรถที่ถูกจำกัดด้วยบททั้งสอง นี้เป็นอันกล่าวแล้วว่า 'ในสมาส วิเสสนะย่อมเข้าไปสู่วิเสสยะ คือวิเสสนะย่อมเป็นอันเดียวกัน, แต่ในประโยค วิเสสนะย่อมตั้งอยู่ต่างหากจากวิเสสยะ' แต่ในทวันทวสมาส แม้ไม่มีวิเสสนะและวิเสสยะของบททั้งหลาย แต่เพราะความเป็นประธานแห่งอรรถของบททั้งหมด ความพิเศษของสมาสคือ 'ราญโญ ควาัสสปุริสา' (โค ม้า และบุรุษของพระราชา) จากประโยคว่า 'ราญโญ โค จ อัสโส จ ปุริโส จ' (โค ม้า และบุรุษของพระราชา) ย่อมมีลักษณะเป็นความเป็นอันเดียวกันนั่นเอง เพราะในประโยคนั้น คำว่า 'จ' (และ) ย่อมถูกใช้เพื่อแสดงการรวมกันที่ผูกพันด้วยอรรถที่ต่างกัน แต่ในสมาสย่อมไม่ถูกใช้ ด้วยคำว่า 'เอกัตถะ' (อรรถเดียว) นั่นเอง คือด้วยคำว่า 'เอกัตถะ' ใน 'สยาทิสยาทิเนกัตถะ' (สยาทิสยาทิมีอรรถเดียว) ความเป็นอันเดียวกันย่อมมีนั่นเอง เป็นบทที่เหลือ อักษร 'เอวะ' (นั่นเอง) ย่อมแสดงว่าไม่เป็นเช่นนั้นในประโยค ถามว่า 'ในประโยคเป็นอย่างไร' จึงกล่าวว่า 'ในประโยค' เป็นต้น

---

วากฺเยติ วิคฺคหวากฺเย, วิเสเสน คยฺหติ ญายตฺยเนเนติ วิคฺค- โห[Pg.146], โส จ ตํ วากฺยํ เจติ วิคฺคหวากฺยํ, วิเสเสน วา คหณํ วิคฺคโห, ตทตฺถํ วากฺยํ วิคฺคหวากฺยํ, ตสฺมึ, กายํ พฺยาเปกฺขาติ อาห-‘เภทาทิลกฺขณา’ติ, อาทิสทฺเทน สํสคฺค เภท สํสคฺคานญฺจ คหณํ.

ในประโยค คือในวิคคหะประโยค สิ่งที่ถูกถือเอาหรือรู้ได้โดยพิเศษด้วยสิ่งนี้ คือวิคคหะ และวิคคหะนั้นกับประโยคนั้น คือวิคคหะประโยค หรือการถือเอาโดยพิเศษ คือวิคคหะ ประโยคที่มีวิคคหะนั้นเป็นอรรถ คือวิคคหะประโยค ในวิคคหะประโยคนั้น ถามว่า 'การพึ่งพาอาศัยกันเป็นอย่างไร' จึงกล่าวว่า 'มีลักษณะมีการแยกกันเป็นต้น' ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมถือเอาการรวมกัน การแยกกัน และทั้งการรวมกันและการแยกกัน

---

ตตฺถ สานฺตเรหิ สามฺยนฺตเรหิ จ พฺยาวุตฺติ เฉโท, สํวิเสส สามิวิเสสานํ สมฺพนฺโธ สํสคฺโค, ตทาห- ‘ตถาหิ’จฺจาทินา, เภทโก พฺยาวตฺตโก, อตฺถคหิโตติ การณวเสน เภทวาทินา คหิโต, ยเทจฺจาทินา สํสคฺควาทิโน-ธิปฺปายมาห ยทา ตูภยมฺปิจฺจาทินา อุภยวาทิโน, อภิมโตติ ‘‘ปากฺกฑาราสมาโส’’จฺจเนน (๒-๑-๓) ปาณินินา อิจฺฉิโต. ปากฺกฑาราติ ‘‘กฑารา กมฺมธารเย’’จฺจเนน (๒-๒-๓๘) กฑาราสํสทฺทนา ปเควาติ อตฺโถ.

ในบรรดาการพึ่งพาอาศัยกันนั้น การแยกกัน คือการตัดขาดจากสิ่งที่มีช่องว่างและสิ่งที่มีเจ้าของที่มีช่องว่าง การรวมกัน คือความสัมพันธ์ของสิ่งที่ถูกระบุและเจ้าของสิ่งที่ถูกระบุ จึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุนั้น' เป็นต้น ผู้แยก คือผู้ตัดขาด 'ถูกถือเอาซึ่งอรรถ' คือถูกถือเอาโดยนักแยกโดยเหตุ ด้วยคำว่า 'เมื่อใด' เป็นต้น ย่อมกล่าวถึงความประสงค์ของนักรวมกัน แต่เมื่อใดด้วยคำว่า 'ทั้งสองอย่าง' เป็นต้น ย่อมกล่าวถึงความประสงค์ของนักทั้งสอง 'เป็นที่ปรารถนา' คือเป็นที่ปรารถนาโดยปาณินิด้วยคำว่า 'ปักกะกะฑารา สมาโส' (2-1-3) 'ปักกะกะฑารา' คืออรรถว่า 'ก่อนการรวมกันของกะฑารา' ด้วยคำว่า 'กะฑารา กัมมธารเย' (2-2-38)

---

‘ปุถ ภินฺโน อตฺโถ เยสํ ปทานํ ตานิ ปุถคตฺถานิ, วากฺเย หิ รญฺโญ ปุริโส เตตฺถ ราชสทฺโท ราชตฺถเมว วทติ, ปุริสสทฺโท ปุริสตฺถเมว, วุตฺติยนฺตุ ราชปุริโสเตตฺถ ราชสทฺโทปิ ปุริสตฺถเมว วทตีติ ทฺวินฺนเมกตฺถีภาโว ภวติ, อญฺโญเยวาวยวตฺถานฺวิโต สมุทายตฺโถ ปาตุภวตีติ ตทเปกฺขาย เจกตฺถีภาโว วุจฺจเต, ชหมานสกตฺถวุตฺติมภฺยุปคมฺม วุตฺตํ- ‘วิเสสนสฺส สกตฺถ ปริจฺจาเคเน’จฺจาทิ, อโตเยว ปโร โจเทสฺสติ ‘นนุ เจ’จฺจาทินา. เอกตฺถีภวนํ สมสนนฺติ อิมินา เอกตฺถนฺติ สมาโสติ นาตฺถนฺตรนฺติ ทีเปติ.

'บททั้งหลายที่มีอรรถต่างกันโดยแยกกัน คือบทที่มีอรรถแยกกัน' เพราะในประโยค 'ราญโญ ปุริโส' (บุรุษของพระราชา) ในที่นั้น คำว่า 'ราชา' ย่อมกล่าวถึงอรรถของพระราชาเท่านั้น คำว่า 'บุรุษ' ย่อมกล่าวถึงอรรถของบุรุษเท่านั้น แต่ในวุตติ 'ราชปุริโส' (ราชบุรุษ) ในที่นี้ คำว่า 'ราชา' ก็ย่อมกล่าวถึงอรรถของบุรุษเท่านั้น จึงเกิดความเป็นอันเดียวกันของบททั้งสอง และอรรถรวมที่ประกอบด้วยอรรถขององค์ประกอบที่แตกต่างกันย่อมปรากฏขึ้น ด้วยความมุ่งหมายนั้น จึงเรียกว่าความเป็นอันเดียวกัน ได้กล่าวโดยยอมรับวุตติที่ละอรรถของตนว่า 'ด้วยการสละอรรถของตนของวิเสสนะ' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ผู้อื่นจึงจะคัดค้านด้วยคำว่า 'ก็ถ้าหาก' เป็นต้น 'ความเป็นอันเดียวกัน คือการรวมกัน' ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า 'เอกัตถะ' คือสมาส ไม่ใช่อรรถอื่น

---

ชหมานานิ ปทานิ สกตฺถํ ยสฺสํ (สา) ตถา วุตฺตา, นาจฺจนฺตาย ชยาตีติ เอวมฺมญฺญเต ‘‘ปริจฺจาคมตฺตมภิสนฺธาย ชหมานสกตฺถํตฺยุจฺจเต, น ตุ สพฺพถา ปริจฺจาโคปโรปการาย ตสฺโสปาทานโต, สพฺพถา จ สกตฺถปริจฺจาเค ปโรปการาสมฺปาทนโต-นุปาทานเมว ปโยชนาภาวา ตสฺส สิยา’’ติ, ถปติ วฑฺฒตี. อตฺถนฺติ ราชสทฺทวาจฺจํ. อจฺจนฺตปริจฺจาเคปิ น โทโส… วากฺเย ทิฏฺฐสฺสุปสชฺชนสฺส วุตฺติยํ โสเยวายนฺตฺยนฺวยาวสายโต ตทตฺถาว คติยาติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘อถ เว’จฺจาทิ.

บททั้งหลายที่ละอรรถของตนในวุตติใด (วุตตินั้น) ย่อมถูกกล่าวเช่นนั้น ไม่ได้ละโดยสิ้นเชิง จึงมีความเห็นเช่นนี้ว่า 'กล่าวว่า 'ละอรรถของตน' โดยมุ่งหมายเพียงการสละเท่านั้น ไม่ใช่การสละโดยสิ้นเชิง เพราะมีการนำมาใช้เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น และถ้าหากสละอรรถของตนโดยสิ้นเชิง ก็จะไม่สามารถทำประโยชน์แก่ผู้อื่นได้ จึงไม่มีประโยชน์ที่จะนำมาใช้' ช่างไม้เจริญ 'อรรถ' คือสิ่งที่คำว่า 'ราชา' กล่าวถึง แม้ในการสละโดยสิ้นเชิงก็ไม่มีโทษ... โดยแสดงว่า 'เพราะการกำหนดความสัมพันธ์ว่าสิ่งนั้นนั่นเองย่อมมาถึงในวุตติของสิ่งที่ถูกกล่าวถึงในประโยค จึงเป็นความเข้าใจในอรรถนั้นนั่นเอง' จึงกล่าวว่า 'ก็ถ้าหาก' เป็นต้น

---

โสเยวายนฺตฺยชฺฌวสาโย-นฺวโย, โสเยวายํ ราชสทฺโท โย วากฺยตาเล ทิฏฺโฐติ โวหารีนเมกตฺตาวสาเยนาสตฺยปิ (ราชสทฺทสฺส)ตฺเถ [Pg.147] ปุริสสฺส วิเสสนมฺภวิสฺสตีติ ภาโว, เอตฺเถว ทิฏฺฐนฺตมาห- ‘ยเถ’จฺจาทิ.

การกำหนดว่า 'สิ่งนั้นนั่นเองย่อมมาถึง' คืออันวยะ (ความสัมพันธ์) ความหมายคือ 'คำว่า 'ราชา' นี้แหละ คือคำที่เห็นในประโยค' ด้วยการกำหนดความเป็นอันเดียวกันของผู้ใช้ จึงจะเป็นวิเสสนะของบุรุษ แม้ไม่มีอรรถของคำว่า 'ราชา' ในที่นี้เอง ย่อมกล่าวตัวอย่างว่า 'เหมือนอย่าง' เป็นต้น

---

๒. อสํ

๒. อสัง

---

อพฺยยนฺติ ยทญฺเญสํ ปสิทฺธนฺติ ลิงฺควจนเภเทปิ พฺยยรหิตตฺตา อุปสคฺคนิปาตานํ ปเรหิ อพฺยยสญฺญากรณโต อพฺยยนฺติ ปเรสํ ปสิทฺธํ, เตสนฺตฺวยํ สมาโส อพฺยยตฺถปุพฺพงฺคมตฺตา อนพฺยยํ อพฺยยมฺภวตีติ อพฺยยีภาโว ปสิทฺโธ, อสงฺขฺยสฺส สุตตฺตา ตสฺเสว วิภตฺยตฺถาทโย วิสยภาเวน วิเสสนานีติ วิญฺญายนฺตีตฺยาห- ‘อสงฺขฺเย’จฺจาทิ, อิมินา เนเมสมาสตฺถาติ ทีเปติ.

'อัพพยะ' คือสิ่งที่ผู้อื่นรู้จักกันดีว่า 'อัพพยะ' เพราะการที่อุปสรรคและนิบาตไม่มีความเปลี่ยนแปลง แม้จะมีความแตกต่างกันในลิงค์และวจนะ และเพราะผู้อื่นบัญญัติชื่อว่า 'อัพพยะ' แต่สมาสนี้ของพวกเขาย่อมเป็นที่รู้จักกันดีว่า 'อัพพยีภาวะ' เพราะมีอัพพยัตถะเป็นเบื้องหน้า จึงทำให้สิ่งที่ไม่ใช่อัพพยะกลายเป็นอัพพยะ เพราะได้ยินคำว่า 'อสังขยะ' จึงรู้ว่าอรรถวิภัตติเป็นต้นของอสังขยะนั้นเองเป็นวิเสสนะโดยความเป็นวิสัย จึงกล่าวว่า 'ในอสังขยะ' เป็นต้น ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่าไม่ใช่สมาสของพวกนี้

---

ตาวสทฺทสฺส กมวุตฺติยํ โย-ตฺโถ สมฺปชฺชเต ตมาห- ‘วิภตฺย’จฺจาทิ, วิภตฺยตฺเถ อุทาหริตฺวาติ วิภตฺยตฺถวิสเย วตฺตมานสฺสาสงฺขฺยสฺส อิตฺถิสทฺเทน สมาสมธิตฺถีติ อุวาหริตฺวา, นิจฺจยมาสาน มวิคฺคโห, อสกปทวิคฺคโห วา ยุตฺโต, อญฺญถา อนิจฺจตาปตฺตีตฺยาห- ‘นิจฺจสมาสตฺตา’อิจฺจาทิ.

อรรถใดที่สำเร็จในลำดับแห่งวุตติของคำว่า 'ตาวะ' (ในสูตร) ท่านกล่าวอรรถนั้นว่า 'วิภัตติ' เป็นต้น, โดยยกตัวอย่างในอรรถแห่งวิภัตติ คือยกตัวอย่างสมาสของอัพยยศัพท์ (อสังขยะ) ที่เป็นไปในวิสัยแห่งอรรถวิภัตติกับอิตถีศัพท์ว่า 'อธิอิตถี' (adhitthī), สมาสที่เป็นนิจ (นิจจสมาส) การไม่มีวิคคหะ หรือการมีวิคคหะด้วยบทอื่น (อสกบทวิคคหะ) ย่อมสมควร, มิฉะนั้นจะพึงถึงความเป็นอนิจจสมาส (สมาสไม่เที่ยง) เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความเป็นนิจจสมาส' เป็นต้น

---

อสกปเทน อนตฺตนิยปเทน อญฺญปเทน วิคฺคโห อสกปทวิคฺคโห, เตน, เอตฺถ หิ ยถา กุมฺภสฺส สมีปํตฺยญฺญปทวากฺเย สมีป สทฺเทนุปสทฺทวจนียสฺส วุตฺตตฺตา อุปสทฺโท นปฺปยุชฺชเต, ยถา อิตฺถี สูติ เอตฺถาธิสทฺทวจนียสฺสา (ธา)รตฺถสฺส สตฺตมิยา วุตฺตตฺตา นาธิสทฺโทติ ‘อิตฺถีสู’ติ อญฺญปทวากฺยํ วุตฺตํ, กถาปวตฺตาติ ตฺวาเธยฺโย ปทสฺสนํ, เอวํ สพฺพตฺโถนฺเนยํ, อสกปทวิคฺคเหนาตฺโถว วุตฺโต,

วิคคหะด้วยบทที่ไม่ใช่ของตน คือด้วยบทที่ไม่ใช่ของตนเอง (อนัตตนิยบท) หรือด้วยบทอื่น ชื่อว่า อสกบทวิคคหะ, ด้วยอสกบทวิคคหะนั้น, เพราะว่าในที่นี้ เหมือนอย่างในประโยคที่เป็นบทอื่นว่า 'กุมภัสสะ สมีปัง' เพราะอรรถที่ควรกล่าวด้วยอุปศัพท์ ถูกกล่าวแล้วด้วยสมีปศัพท์ อุปศัพท์จึงไม่ถูกใช้, เหมือนอย่างในคำว่า 'อิตถีสุ' นี้ เพราะอรรถคืออาธาระที่ควรกล่าวด้วยอธิศัพท์ ถูกกล่าวแล้วด้วยสัตตมีวิภัตติ จึงไม่มีอธิศัพท์ ท่านจึงกล่าวประโยคที่เป็นบทอื่นว่า 'อิตถีสุ', ส่วนคำว่า 'การดำเนินไปแห่งเรื่อง' (กถาปวัตติ) เป็นการแสดงอาเธยยะ (สิ่งที่อาศัยอยู่), พึงสันนิษฐานอรรถทั้งปวงโดยนัยนี้, อรรถนั่นแลท่านกล่าวแล้วด้วยอสกบทวิคคหะ

---

อธิสทฺทสฺส ปน ปุรโตวฏฺฐิตสฺสาธาเร วตฺตมานสฺส ตํสมานาธิกรเณน สตฺตมฺยนฺเตนิตฺถิสทฺเทน สห สมาโสติ ทสฺเสตุมาห-‘อธิสทฺโท’จฺจาทิ.

แต่เพื่อจะแสดงว่า 'สมาสของอธิศัพท์ที่ตั้งอยู่ข้างหน้า ซึ่งเป็นไปในอรรถอาธาระ กับอิตถีศัพท์อันลงสัตตมีวิภัตติที่มีสมานาธิกรณะกับอธิศัพท์นั้น' ท่านจึงกล่าวว่า 'อธิสัทโท' เป็นต้น

---

สฺยาทิโลโปติ อธิสทฺทโต อิตฺถิสทฺทโต จ ปเรสํ สตฺตมี พหุวจนานํ โลโปติ อตฺโถ. อตฺต (ภาว) สมฺปตฺตีติ สรีรสมฺปตฺติ อธิปฺเปตาติ พฺรหฺมสทฺทสฺส สรีรํ อตฺโถติ อาห- ‘พฺรหฺมํ สรีรนฺติ, กตฺถจี อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตาวาสงฺขฺยสมาสสฺส ‘สมฺปนฺนํ พฺรหฺม’นฺติ วิคฺคโห วุตฺโต.

คำว่า 'สยาทิโลโป' มีความหมายว่า การลบสัตตมีวิภัตติพหุวจนะทั้งหลายที่อยู่หลังอธิศัพท์และอิตถีศัพท์. คำว่า 'อัตตสัมปัตติ' (ความถึงพร้อมแห่งตน) หมายถึงความถึงพร้อมแห่งร่างกายที่ประสงค์เอาไว้ เพราะคำว่า 'พรหม' มีอรรถว่าร่างกาย ท่านจึงกล่าวว่า 'พรหมคือร่างกาย' (brahmaṃ sarīraṃ), ในบางแห่ง เพราะความเป็นสมาสที่มีอรรถของบทหลังเป็นประธาน ท่านจึงกล่าววิคคหะของอสังขยาสมาส (อัพยยิภาวสมาส) ว่า 'พรหมที่ถึงพร้อมแล้ว' (sampannaṃ brahma)

---

สมาสวิภตฺติยาติ [Pg.148] สมาสโต อุปฺปนฺนวิภตฺติยา, สกโล ปเทสสกโล, ปริคฺคหาเปกฺขาติ อภฺยุปคมาเปกฺขายาติ อตฺโถ, อภฺยุปคเมปิ หิ ปริคฺคหสทฺโท–

คำว่า 'สมาสวิภัตติยา' หมายถึง วิภัตติที่เกิดขึ้นจากสมาส. คำว่า 'สกโล' หมายถึง ส่วนทั้งหมด. คำว่า 'ปริคคหาเปกขา' มีความหมายว่า เพราะมุ่งถึงการยอมรับ (อัพภุปคมะ), เพราะว่าแม้ในความหมายว่าการยอมรับ ก็มีปริคคหศัพท์ปรากฏอยู่ เช่นในประโยคว่า–

---

สปเถ ปริวาเร จ, มูลาภฺยุปคเมสุ จ;

รวิมฺหิ ราหุคหิเต, ทาเรสุ จ ปริคฺคโห’’ติ นิฆณฺฏุ.

ปริคคหศัพท์ ใช้ในความหมายว่า การสาบาน, บริวาร, รากเหง้า, การยอมรับ, ในดวงอาทิตย์ที่ถูกราหูจับ (สุริยคราส), และในภรรยา' ดังนี้ในคัมภีร์นิฆัณฑุ

---

สกลสฺส ภาโว สากลฺยํ-สกลสทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ, ตมฺปน นิสฺเสส คฺคหณา ปุถุ ภวตีตฺยาห- ‘อเสสคฺคหณ’นฺติ, ติณานํ สากลฺยนฺติ วิคฺคโห, ติณสทฺเทน หิ ติณสหิตานิ คหิตานิ, เตเนว วกฺขติ พฺยติเรกนเย- ‘ตํ สพฺพํ ติณสหิตมชฺโฌ- หรตี’ติ, สติณมชฺโฌหรตีเตตฺถาธิปฺปายตฺถ มาห-‘ยาวา’ติอาทิ.

ภาวะแห่งสิ่งทั้งปวง ชื่อว่า 'สากัลยะ' ซึ่งเป็นเหตุแห่งการใช้สกลศัพท์, แต่สากัลยะนั้น ย่อมต่างจากการถือเอาโดยไม่เหลือ ท่านจึงกล่าวว่า 'การถือเอาโดยไม่เหลือ' (อเสสัคคหณะ), วิคคหะว่า 'ความสิ้นเชิงแห่งหญ้า' (tiṇānaṃ sākalyanti), เพราะด้วยติณศัพท์ ท่านถือเอาสิ่งที่รวมหญ้าไว้ด้วย, ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวในพยติเรกนัยว่า 'เขาย่อมกลืนกินสิ่งนั้นทั้งหมดพร้อมด้วยหญ้า' (taṃ sabbaṃ tiṇasahitamajjhoharatīti), ท่านกล่าวคำว่า 'ยาวา' เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถที่ประสงค์ในคำว่า 'สติณมัชโฌหรติ' (เขากลืนกินพร้อมด้วยหญ้า) นี้

---

ติณสทฺโท อุปลกฺขณํ เสสา-นชฺโฌหาริยานํ, เตนาห ‘ติณาทิกมฺปี’ติ. ปริคฺคหาเปกฺขายนฺตภูตสฺส คหณตฺถํ ‘‘อพฺยยํ วิภตฺติสมีปา’’ทิสุตฺเต ‘สาคฺยธีเต’ติ นิปฺผาทนตฺถมนฺตวจน มุทาหตมฺปาณินินา, ตมฺปิ สากลฺเยเยวาหริตุํ สาคฺยธีเตตฺยูทาหฏนฺติ ทสฺเสตุํ ‘ตโต’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

ติณศัพท์ เป็นเครื่องหมาย (อุปลักขณะ) ของสิ่งอื่นๆ ที่ไม่พึงกลืนกิน, ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้หญ้าเป็นต้น'. เพื่อประโยชน์แก่การถือเอาสิ่งที่เป็นที่สุดในการมุ่งถึงการยอมรับ ท่านพระปาณินิจึงได้ยก 'อันตศัพท์' มาแสดงไว้ในสูตรว่า 'อัพพะยัง วิภัตติสมีปะ...' เป็นต้น เพื่อให้สำเร็จรูปว่า 'สอัคคิอธีเต' (sāgyadhīte - เรียนจนจบอัคคิบรรพ), เพื่อจะแสดงว่าแม้คำนั้น (สอัคคิอธีเต) ก็นำมาในอรรถสากัลยะนั่นเอง ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ตโต' เป็นต้น

---

ตโตติ ยโต สกลสกเล น วตฺตติ, ปริคฺคหาเปกฺขาย สมตฺติยา อนฺตโต สกาสา สากลฺยํ น ภิชฺชเตติ สมฺพนฺโธ, สมตฺถิยมฺปิ อนฺเต อุทาหรณนฺติ เสโส.

คำว่า 'ตโต' (จากนั้น) มีความสัมพันธ์ว่า เพราะเหตุที่ (สากัลยะ) ไม่เป็นไปในส่วนของส่วนทั้งหมด, สากัลยะจึงไม่ต่างไปจากส่วนที่สุดด้วยความสำเร็จแห่งการมุ่งถึงการยอมรับ, ส่วนที่เหลือคือ ตัวอย่างในที่สุดแห่งความสามารถ (สมัตถิ)

---

อคฺคิปริยนฺตนฺติ อคฺคิอตฺโถ คนฺโถ ตาทตฺถิยา อคฺคิ, โสปริยนฺโต-สฺส อชฺเฌยสฺสาติ อคฺคิปริยนฺตํ, ยตฺตกสฺสาชฺเฌยสฺส ปริคฺคโห, ตสฺส อคฺคิ ปริยนฺโต, อคฺคินา ปริยนฺตภูเตน สหิโต สกโลติ วิคฺคโห, อคฺคิโน สากลฺยนฺติ วา.

คำว่า 'อัคคิปริยันตัง' หมายถึง คัมภีร์ที่มีอรรถว่าไฟ (อัคคิบรรพ) ชื่อว่าอัคคิ เพราะมีไว้เพื่อประโยชน์นั้น, คัมภีร์นั้นเป็นที่สุดแห่งบทเรียนของเขา เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัคคิปริยันตัง, การยอมรับบทเรียนมีประมาณเท่าใด อัคคิบรรพก็เป็นที่สุดของบทเรียนนั้น, วิคคหะว่า 'ส่วนทั้งหมดพร้อมด้วยอัคคิบรรพที่เป็นที่สุด' หรือ 'ความสิ้นเชิงแห่งอัคคิบรรพ'

---

สทฺทิกานนฺติ พฺยากรณญฺญูนํ. อตฺถาภาเวอิตฺยตฺถคฺคหณํ อิตเรตราภาเว ธมฺมาภาเว จ มา สิยาติ, อโตเยว โจจฺจเต ‘อเถตเรตราภาเว’อิจฺจาทิ, อิตรสฺมึ อิตรสฺส อภาโว อิตเรตราภาโว, โค อสฺโส น ภวตีติ หิ อตฺถนฺตรตฺตํ นิเสธียเต, น วตฺถุภาโว, พฺราหฺมโณ น ภวตีตฺยตฺรปิพฺราหฺมณตฺตธมฺโม [Pg.149] นิเสธียเต, น วตฺถุภาโว, ปรตฺตาติอาทินา วิปฺปฏิเสธ วิสยมาห.

คำว่า 'สัททิกานัง' หมายถึง ผู้รู้ไวยากรณ์. การถือเอาอรรถศัพท์ในคำว่า 'อัตถาภาเว' ก็เพื่อมิให้ (อัพยยิภาวสมาส) มีในอิตเรตราภาวะ (ความไม่มีแก่กันและกัน) และธรรมาภาวะ (ความไม่มีแห่งธรรม), ด้วยเหตุนั้นนั่นแล ท่านจึงกล่าวว่า 'อเถตเรตราภาเว' เป็นต้น, ความไม่มีของสิ่งอื่นในสิ่งอื่น ชื่อว่า อิตเรตราภาวะ, เพราะในคำว่า 'โคไม่เป็นม้า' ย่อมเป็นการปฏิเสธความเป็นอย่างอื่น มิใช่ปฏิเสธภาวะของวัตถุ, แม้ในคำว่า 'ไม่เป็นพราหมณ์' นี้ ก็เป็นการปฏิเสธธรรมคือความเป็นพราหมณ์ มิใช่ปฏิเสธภาวะของวัตถุ, ท่านกล่าวถึงขอบเขตของการห้ามด้วยคำว่า 'ปรัตตา' เป็นต้น

---

อติกฺกมาภาเวตี เอตฺถ อติกฺกมาติ ปญฺจมิยา อสมาสนิทฺเทโสติ อาห- ‘อติกฺกมา’ติ, น ปนุปฺปนฺนสฺส ปจฺฉาติ อิมินา อติกฺกมาภาโว นาม อุปฺปนฺนสฺส ปจฺฉา อภาโวติ ทสฺเสติ.

ในคำว่า 'อติกกมาภาเว' นี้ คำว่า 'อติกกมา' เป็นการแสดงด้วยปัญจมีวิภัตติที่ไม่เป็นสมาส ท่านจึงกล่าวว่า 'อติกกมา', แต่ด้วยคำว่า 'มิใช่ภายหลังแห่งสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว' นี้ ท่านแสดงว่า ชื่อว่าอติกกมาภาวะ คือความไม่มีในภายหลังแห่งสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว

---

นิตฺติณนฺติ อุตฺตรปทตฺถปฺปธาโน-สงฺขฺยสมาโส. สมฺปติสทฺทสฺส สามญฺญวจนตฺเตปิ อิธาธิปฺเปตํ กาลํ ทสฺเสตุมาห- ‘อุปโภคสฺเส’’จฺจาทิ, อุปโภโค กมฺมสาธโน ลหุปาวุรณสฺส นายมุปโภคกาโลติ วิคฺคโห, (อติ) ลหุปาวุรณนฺติ รูปสิทฺธีติ ทสฺเสตุํ ลหุปาวุรณสฺสาติอาทิ วุตฺติยํ วุตฺตํ.

คำว่า 'นิตติณัง' เป็นอสังขยาสมาส (อัพยยิภาวสมาส) ที่มีอรรถของบทหลังเป็นประธาน. แม้สัมปติศัพท์จะเป็นคำกล่าวโดยทั่วไป แต่เพื่อจะแสดงกาลที่ประสงค์ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'อุปโภคัสสะ' เป็นต้น, คำว่า อุปโภคะ เป็นกรรมสาธนะ, วิคคหะว่า 'กาลนี้ มิใช่กาลเป็นที่อุปโภค (การใช้) ซึ่งผ้าห่มที่เบา' (lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti), เพื่อจะแสดงรูปสิทธิว่า '(อติ)ลหุปาวุรณัง' ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ลหุปาวุรณัสสะ' เป็นต้นไว้ในวุตติ

---

โยคฺคํ รูปนฺติ วิคฺคเห อนุรูปํ, นนุ จาตฺร นิจฺจสมาสตฺตาสปทวิคฺคเหน ภวิตพฺพํตฺยาสงฺกิยาห-‘วิจฺฉาย’มิจฺจาทิ, อนุสทฺเทน หิ โยเค วิจฺฉายํ ‘‘อนุนา’’ติ (๒-๑๐) ทุติยา วิธียเต, วากฺเยเยวาสฺส จ ปโยโค นาญฺญตฺเรติ วากฺยมฺปิ ภวตีติ มญฺญเต. สกิขีติ เอตฺถาปิ ‘‘อกาเล สกตฺเถ’’ติ (๓-๘๑) สหสฺส โส.

ในวิคคหะว่า 'รูปที่เหมาะสม' (yoggaṃ rūpaṃ) สำเร็จรูปเป็น 'อนูรูปัง', มีข้อสงสัยว่า ในที่นี้ควรมีการวิคคหะด้วยบทอื่น (อสกบทวิคคหะ) เพราะความเป็นนิจจสมาส ท่านจึงกล่าวว่า 'วิจฉายัง' เป็นต้น, เพราะเมื่อประกอบกับอนุศัพท์ ในอรรถวิจฉา (ความซ้ำ) ท่านกำหนดให้ลงทุติยาวิภัตติด้วยสูตรว่า 'อนุนา' (2-10), และการใช้ศัพท์นั้นมีในประโยค (วากยะ) เท่านั้น มิใช่ในที่อื่น ท่านจึงเห็นว่าแม้ประโยคก็มีได้. ในคำว่า 'สกิขี' นี้ แม้สหศัพท์ก็เป็น 'ส' ด้วยสูตรว่า 'อกาเล สกัตเถ' (3-81)

---

สทิโส กิขิยาติ เอตฺถ กิขิยา ปสิทฺธภูตาย สาธิยสฺส สาธนภาเวน คหิตาย สธมฺมตฺเตน โกจิ สาธิโย สทิโสติ วุตฺโตติ กิมิธ สทิโส อปฺปธานํ ตถา สติ ปุปฺปปทตฺถปฺปธาเนนาสงฺขฺยสมาเสน สกิขีติ เอตฺถ น ภวิตพฺพนฺติ อาห-‘นนุเจ’ตฺยาทิ, กิขิยาติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, เอตฺถ ปน สทิสตฺตสฺส กิขียา-ปฺปฏิพทฺธตฺตาปฺปธานตฺตํ. เนตทตฺถีติอาทินา ยถาวุตฺตํ โจทนํ ปริหรติ.

ในคำว่า 'เสมอด้วยกิขี' (sadiso kikhiyā) นี้ กิขีซึ่งเป็นที่รู้จักกันดี ถูกถือเอาโดยความเป็นเครื่องมือ (สาธนะ) ของสิ่งที่จะพึงเปรียบเทียบ (สาธิยะ) ท่านกล่าวว่า 'สิ่งที่จะพึงเปรียบเทียบบางอย่าง เป็นผู้เสมอด้วยธรรมที่เสมอกัน', เพราะเหตุใดในที่นี้ 'สทิโส' จึงไม่เป็นประธาน? เมื่อเป็นเช่นนั้น ในคำว่า 'สกิขี' นี้ ก็ไม่ควรเป็นอสังขยาสมาสที่มีอรรถของบทหน้าเป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า 'นนุ เจ' เป็นต้น, คำว่า 'กิขิยา' เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถสัมพันธะ, แต่ในที่นี้ เพราะความที่ความเป็นผู้เสมอกันเนื่องด้วยกิขี (สทิสศัพท์) จึงไม่เป็นประธาน, ท่านแก้ข้อโต้แย้งตามที่กล่าวมาแล้วด้วยคำว่า 'เนตทัตถิ' เป็นต้น

---

ยถา เทวทตฺโตติ เอตฺถ ยทิ สมาโส ภเวยฺย, เทวทตฺเตน สทิโส ยถาเทวทตฺตนฺติ ภเวยฺย, ปฏิสิทฺธตฺตา ปน (น) สมาโสติ, กิขีติ มกฺกฏสฺสาภิธานํ. เชฏฺฐานุกฺกเมนาติ วุตฺตตฺตา อนุเชฏฺฐนฺติ ตติยนฺตตา คมฺยเต. จกฺเกน ยุคปทิ สจกฺกํ.

ในคำว่า ‘ยถา เทวทัตโต’ (yathā devadatto) นี้ หากมีการสมาสกัน ก็จะเป็น ‘ยถาเทวทัตตัง’ (yathādevadattaṃ) ซึ่งมีความหมายว่า ‘เสมอด้วยเทวทัต’ (devadattena sadiso) แต่เพราะถูกห้ามไว้ จึงไม่เป็นสมาส. คำว่า ‘กิขี’ (kikhi) เป็นชื่อของลิง. เพราะมีการกล่าวว่า ‘ตามลำดับแห่งพี่’ (jeṭṭhānukkamena) จึงทราบว่า ‘อนุเชฏฐัง’ (anujeṭṭhaṃ) ลงในอรรถตติยาวิภัตติ. พร้อมด้วยจักรในคราวเดียวกัน ชื่อว่า ‘สจักกัง’ (sacakkaṃ).

---

๔. ยาวาวธารเณ

๔. คำว่า ‘ยาว’ (yāva) ในอรรถกำหนด (อวธารณะ).

---

อมตฺตานํ ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวามตฺตํ.

การกำหนดประมาณแห่งสิ่งทั้งหลายที่ไม่มีประมาณมีประมาณเท่าใด ชื่อว่า ‘ยาวามัตตัง’ (yāvāmattaṃ).

---

๕. ปยฺยปาพหิติโร ปุเรปจฺฉาวาปญฺจมฺยา

๕. คำว่า ปริ (pari), อปะ (apa), พหิ (bahi), ติโร (tiro), ปุเร (pure), ปัจฉา (pacchā) [สมาส] กับบทที่ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง.

---

ปญฺจมฺยาติ [Pg.150] กสฺมา วุตฺตํ นนุ อวุตฺเตปิ ตสฺมึ วกฺขมานนเยน ปญฺจมฺยนฺตตฺตา ปญฺจมฺยนฺเตเหว สมาโส วิญฺญายตีตฺยาสงฺกิยาห‘ยทิปิ’จฺจาทิ. ตถาปิจฺจาทินา ปริหรติ, โหตุ กามํ ‘ปริปพฺพตํ วิชฺโชตเต’ติ ทุติยานิเสธาย, อญฺญตฺร กถนฺติ อาห ‘อิห เจ’ตฺยาทิ.

เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘ปัญจมยา’ (pañcamyā)? มีข้อสงสัยว่า แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็ย่อมทราบได้ว่าสมาสย่อมมีกับบทที่ลงปัญจมีวิภัตติเท่านั้น โดยนัยที่จะกล่าวต่อไป จึงกล่าวคำว่า ‘ยทิปิ’ (yadipi) เป็นต้น. ทรงแก้ด้วยคำว่า ‘ตถาปิ’ (tathāpi) เป็นต้น. แม้จะเป็นเช่นนั้น (คือทราบได้เอง) แต่การระบุไว้ก็เพื่อห้ามทุติยาวิภัตติในตัวอย่างว่า ‘ปริปัพพะตัง วิชโชตะเต’ (paripabbataṃ vijjotate). ในที่อื่นจะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘อิหะ เจ’ (iha ce) เป็นต้น.

---

อาจตฺตาโร วาติ อาสทฺโท วากฺเย, สรเณ วา, คาโม พหิ ติฏฺฐตีตฺยตฺโถ, ปุรโต คามมฺปสฺสาติ วทนฺโต ปุเรตฺยตฺถปฺปฆาโนยนฺนิทฺเทโส, นสรูปปฺปธาโนติ ทสฺเสติ, อภิมุเข คามมฺปสฺสาตฺยตฺโถ. อวุตฺตานเมตานฺยุปลกฺขณานิ, ตสฺมา ‘ติโร คามมฺปสฺสา’ติปิ วุตฺตํ โหติ, ติริยโต คามมฺปสฺส, ปจฺฉโต คามมฺปสฺสาติ อตฺโถ.

คำว่า ‘อาจัตตาโร วา’ (ācattāro vā) หมายถึง อักษร ‘อา’ (ā) ในประโยค หรือในอรรถระลึก (สรณะ). ความหมายว่า ‘หมู่บ้านตั้งอยู่ภายนอก’ (gāmo bahi tiṭṭhati) เป็นอรรถของบทว่า ‘พหิ’ (bahi). เมื่อกล่าวว่า ‘จงดูหมู่บ้านข้างหน้า’ (purato gāmampassa) เป็นการแสดงว่าบทว่า ‘ปุเร’ (pure) นี้มีการระบุโดยมุ่งเน้นที่เนื้อความ ไม่ได้มุ่งเน้นที่รูปศัพท์ มีความหมายว่า ‘จงดูหมู่บ้านที่อยู่ตรงหน้า’ (abhimukhe gāmampassa). คำเหล่านี้เป็นเครื่องหมายแสดงถึงคำที่ไม่ได้กล่าวไว้. เพราะฉะนั้น จึงมีการกล่าวว่า ‘ติโร คามัง ปัสสะ’ (tiro gāmampassa) ด้วย ซึ่งมีความหมายว่า ‘จงดูหมู่บ้านโดยส่วนขวาง’ (tiriyato gāmampassa) หรือ ‘จงดูหมู่บ้านที่อยู่ข้างหลัง’ (pacchato gāmampassa).

---

อปสทฺทโยเค นิจฺจปญฺจนฺตสฺส วิกปฺเปน สมาสวิธานาวาภวเนโนทาหรณํ ทินฺนํ (เอตฺถ) ปญฺจมฺยาติ ปโยชนาภาเวปิ อญฺญทตฺถํ กริยมานมิหาปฺยตฺถวนฺตํ โหติ.

ในการประกอบกับศัพท์ว่า ‘อปะ’ (apa) ท่านให้ตัวอย่างไว้เพราะไม่มีการบัญญัติสมาสโดยวิกัป (เป็นทางเลือก) สำหรับบทที่ลงปัญจมีวิภัตติเป็นนิตย์. แม้ในที่นี้จะไม่มีประโยชน์ในการระบุว่า ‘ปัญจมยา’ (pañcamyā) แต่สิ่งที่ทำเพื่อประโยชน์ในที่อื่น ก็ย่อมมีประโยชน์ในที่นี้ด้วย.

---

๖. สมี

๖. คำว่า ‘สมี’ (samī).

---

‘‘อนุ ยํ สมยา’’ติ (๒-๑-๑๕) จ ‘‘ยสฺส จายาโม’’ติ (๒-๑-๑๖) จ ปาณินิโน วจนทฺวยํ, อยเมเตสมตฺโถ ‘‘ยสฺส สมยา สมีปวาจี อนุสทฺโท, เตน สห สมสฺสเตติ จ, อนุ ยสฺสายามวาจี, เตน สฺยาทฺยนฺเตน สห สมสฺสเต’’ติ จ. วตฺถุโต ตุ สามีปฺยายามวนฺตานมนิทฺเทเสปิ สามตฺถิยา ตทากฺเขโปติ ทสฺเสนฺโต อาห-‘สมีปายามาน’มิจฺจาทิ.

คำกล่าว ๒ บทของพระปาณินิคือ ‘อนุ ยัง สมยา’ (anu yaṃ samayā) และ ‘ยัสสะ จายาโม’ (yassa cāyāmo). เนื้อความของสูตรเหล่านั้นคือ ‘ศัพท์ว่า อนุ (anu) ที่บอกความใกล้เคียงกับสิ่งใด ย่อมสมาสกับสิ่งนั้น’ และ ‘ศัพท์ว่า อนุ (anu) ที่บอกความยาวของสิ่งใด ย่อมสมาสกับบทที่ลงสยาธิวิภัตติของสิ่งนั้น’. แต่โดยข้อเท็จจริง แม้จะไม่มีการระบุถึงสิ่งที่มีความใกล้และความยาวไว้ แต่ก็ย่อมถูกดึงมาได้ด้วยกำลังของเนื้อความ เมื่อจะแสดงนัยนั้นจึงกล่าวว่า ‘สมีปายามานัง’ (samīpāyāmānaṃ) เป็นต้น.

---

สมฺพนฺธิตฺตาติ สมฺพนฺธิสทฺทา สกตฺถมิว นิยตปฏิโยคินมากฺขปนฺติ… เตน วินา เตสํ สกตฺถาภาวา. อายาโม ทีฆตา, ‘‘ยสฺส สมีปายาเมสฺวนุ’’ติ ยถาวุตฺตสุตฺตทฺวยมากฺเขเปนุปทิสติ, วนสฺส สามิปฺยมนุวนํ, ‘‘อสงฺขฺยํ วิภตฺติสมฺปตฺติสมีป’’ อิจฺเจว (๓-๒) สิทฺเธปุน สมีปคฺคหณํ วิกปฺปตฺถํ, เตน วนสฺสานุติ วากฺเยนาปิ ภวิตพฺพํ.

คำว่า ‘สัมพันธิตตา’ (sambandhittā) หมายความว่า ศัพท์ที่เป็นสัมพันธี (ศัพท์ที่แสดงความสัมพันธ์) ย่อมบ่งถึงสิ่งที่เกี่ยวข้อง (ปฏิโยคี) ที่แน่นอน เช่นเดียวกับเนื้อความของตน... เพราะหากไม่มีสิ่งนั้น เนื้อความของตนเองก็มีไม่ได้. ‘อายามะ’ (āyāma) คือความยาว. สูตรทั้งสองที่กล่าวมาแล้วคือ ‘ยัสสะ สมีปายาเมสวนุ’ (yassa samīpāyāmesvanu) ย่อมแสดงโดยการดึงมา (อักเขปะ). ความใกล้แห่งป่า ชื่อว่า ‘อนุวนัง’ (anuvanaṃ). แม้จะสำเร็จได้ด้วยสูตรว่า ‘อสังขะยัง วิภัตติสัมปัตติสะมีปะ...’ (3-2) อยู่แล้ว แต่การระบุคำว่า ‘สะมีปะ’ (samīpa) อีกครั้งก็เพื่อเป็นวิกัป (ทางเลือก) ด้วยเหตุนั้น จึงต้องมีรูปประโยคว่า ‘วนัสสะ อนุ’ (vanassa anu) ด้วย.

---

คงฺคาย [Pg.151] อายาโม อนุคงฺคํ, ภาควุตฺติกาโร ‘‘ลกฺขเณเน’’ติ วตฺตเต. ยสฺสายามวาจี อนุ, เตน ลกฺขเณน สมสฺสเต อนุคงฺคํ พาราณสี, คงฺคาย ลกฺขณภูตาย ปสิทฺธายามคุณาย พาราณสี ลกฺขียเต ยาวายตายามา คงฺคา ตาวายมฺปีติ สภาวโต ตูปมาโนปเมยฺยภาโว สมาเส ปตียเต คงฺคา วิย ทีฆา’’ติ ลกฺขิยลกฺขณภาวํ วณฺเณติ. เอวํ สติ พาราณสีติ ปฐมา โนปปชฺชเตติ มญฺญมาโน อาห-‘คงฺคายา เมน ยุตฺตา ‘‘ตฺยาทิ. อนุคงฺคํ พาราณสิยาติ พาราณสิยา คงฺคายาโม ลกฺขณนฺติ อตฺโถ.

ความยาวแห่งแม่น้ำคงคา ชื่อว่า ‘อนุคงคัง’ (anugaṅgaṃ). ท่านผู้รจนาภาคพฤติ (Bhāgavuttikāro) กล่าวว่า บทว่า ‘ลักขเณนะ’ (lakkhaṇena) ตามมา. ศัพท์ว่า ‘อนุ’ (anu) ที่บอกความยาว ย่อมสมาสกับลักษณะนั้น เช่น ‘อนุคงคัง พาราณสี’ (anugaṅgaṃ bārāṇasī). เมืองพาราณสีถูกกำหนดด้วยแม่น้ำคงคาซึ่งเป็นลักษณะและมีคุณสมบัติคือความยาวที่เป็นที่รู้จักกันดีว่า ‘แม่น้ำคงคายาวเท่าใด เมืองนี้ก็ยาวเท่านั้น’. โดยสภาวะแล้ว ความเป็นอุปมาและอุปไมยย่อมปรากฏในสมาสว่า ‘ยาวดุจแม่น้ำคงคา’ ท่านอธิบายความเป็นสิ่งที่ถูกกำหนดและลักษณะ (ลักขิยลักขณภาวะ) ไว้ดังนี้. เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านผู้เห็นว่าบทประธานว่า ‘พาราณสี’ (bārāṇasī) ไม่สมควร จึงกล่าวว่า ‘คังคายาเมนะ ยุตตา’ (gaṅgāyāmena yuttā) เป็นต้น. ‘อนุคงคัง พาราณสิยา’ (anugaṅgaṃ bārāṇasiyā) หมายความว่า ความยาวของแม่น้ำคงคาเป็นลักษณะของเมืองพาราณสี.

---

๗. ติฏฺฐ

๗. คำว่า ‘ติฏฐะ’ (tiṭṭha).

---

อกตสมาสาจาติ อเนน อิมินา กตสมาสตํ ทีเปติ, ติฏฺฐนฺตีติ อิทํนฺตปฺปจฺจยนฺตสฺสาตฺถปทนฺติ ทสฺเสตุมาห-‘‘นฺโตกตฺตริ วตฺตมาเน’’ติจฺจาทิ, (๕-๖๔) อายตีตีมสฺสาตฺตปทํ อายนฺตีติ, ปุมฺภาวาภาโว นีปาตนา, อกาโร จ นิปาตนา ‘‘โคตฺว จตฺเถ จา โลเป’’ตฺยตฺร (๓-๔๖) ‘นาญฺญาสงฺขฺยตฺเถสู’ตฺยนุวตฺตนโต.

ด้วยบทว่า ‘อกตสมาสา’ (akatasamāsā) นี้ ท่านแสดงความเป็นสมาสที่ทำแล้ว. เพื่อแสดงว่า ‘ติฏฐันตี’ (tiṭṭhantī) นี้เป็นบทที่มีเนื้อความลงท้ายด้วย ‘นตะ’ ปัจจัย จึงกล่าวว่า ‘นโต กัตตริ วัตตมาเน’ (ntokattari vattamāne) เป็นต้น (5-64). บทที่มีเนื้อความแห่ง ‘อายติ’ (āyati) คือ ‘อายันตี’ (āyantī). การไม่มีปุงภาวะ (ความเป็นชาย) เป็นนิปาตนะ และอักษร ‘อะ’ (a) ก็เป็นนิปาตนะ เพราะมีการตามมาของบทว่า ‘นาญญาสังขยัตเถสุ’ (nāññāsaṅkhyatthesu) ในสูตรว่า ‘โคตวะ จัตเถ จา โลเป’ (gotva catthe cā lope) (3-46).

---

ลูนยวาทีนเมตฺถ นิปาตนา กาเลปิ นปุํสกลิงฺคตฺตํ, สํหฏายวา ยสฺมึ กาเล สํหฏยวํ, อุมฺมตฺตคงฺคนฺติ สญฺญายมญฺญปทตฺเถ วาธิกาเรปิ นิจฺจสมาโส, น หิ วากฺยํ สญฺญาติ, อาทิสทฺเทน‘สมสฺส โสภนตฺตํ สุสม’มิจฺจาทีนญฺจ สงฺคโห, ปภาวนํ ปกาสนํ.

ในที่นี้ ความเป็นนปุงสกลิงค์แม้ในอรรถแห่งกาลของศัพท์มี ‘ลูนยะวะ’ (lūnayava) เป็นต้น เป็นนิปาตนะ. ข้าวบาร์เลย์ถูกเก็บรวบรวมแล้วในกาลใด กาลนั้นชื่อว่า ‘สังหะฏะยะวัง’ (saṃhaṭayavaṃ). บทว่า ‘อุมมัตตะคังคัง’ (ummattagaṅgaṃ) แม้จะเป็นชื่อเฉพาะ (สัญญา) หรืออยู่ในอรรถแห่งบทอื่น (อัญญบท) ก็เป็นนิจจสมาส เพราะประโยคไม่ใช่ชื่อเฉพาะ. ด้วยศัพท์ว่า ‘อาทิ’ (ādi) ย่อมสงเคราะห์บทว่า ‘สุสะมัง’ (susamaṃ) ซึ่งหมายถึงความดีงามแห่งสมาส เป็นต้น. ‘ปภาวนัง’ (pabhāvanaṃ) คือการทำให้ปรากฏ (ประกาศ).

---

๘. โอเร

๘. คำว่า ‘โอเร’ (ore).

---

โอรํ คงฺคาย, ปารํ ยมุนายาติ สมาเส กเต นิปาตนา เอกาโร, เตเนว วุตฺติยํ วุตฺตํ ‘เอการนฺตตฺตํ นิปาตนโต’ติ, วุตฺติวิกปฺปนตฺถโตติ วุตฺติยา วิกปฺโป อตฺโถ ยสฺสาติ วิคฺคโห.

เมื่อทำสมาสว่า ‘โอรัง คังคายะ’ (oraṃ gaṅgāya) และ ‘ปารัง ยะมุนายะ’ (pāraṃ yamunāya) แล้ว อักษร ‘เอ’ (e) เป็นนิปาตนะ. ด้วยเหตุนั้น ในวุตติจึงกล่าวว่า ‘ความเป็นบทที่มี เอการะ เป็นที่สุด เป็นนิปาตนะ’. บทว่า ‘วุตติวิกัปปนัตถะโต’ (vuttivikappanatthato) มีวิเคราะห์ว่า ‘อรรถแห่งวุตติที่มีความแตกต่างกัน’ (vuttiyā vikappo attho yassa).

---

๑๐. อมา

๑๐. คำว่า ‘อมา’ (amā).

---

โสเจกตฺถีภาโว วิสิฏฺโฐ-ภิมโตติ สมฺพนฺโธ, มุหุตฺตนฺติ อจฺจนฺตสํโยเค ทุติยา, ปาทิสมาสํ กตฺวาติ อาสทฺทสฺส หรสทฺเทน วุตฺติสทฺเทน กิริยาขฺยาปฺยเตติ อสตฺยุปเสจนาทิกิริยายํ [Pg.152] สงฺขารกํ สงฺขาริยํ วา น ภวติ, อตฺถิเจห ตทุภยํ, ตโต เตสํ สมฺภวาเยว สมาสนฺโตภูตกิริยา คมฺยเตติ มญฺญเต, ตถาหิ ทธิโภชนํตฺยาโท วุตฺเต อธฺยาทิโน สงฺขารกตฺตํ โภชนาทิโน จ สงฺขาริยตฺตํ ปตียเต, น โจปเสกาทิมนฺตเรน สงฺขาริยสงฺขารกภาโว-ตฺถีติ สามตฺถิยาเยวุปเสกาทิปฺปตีติ.

ความสัมพันธ์คือ ความเป็นเอกัตถีภาวะ (การรวมเป็นอรรถเดียวกัน) นั้น เป็นสิ่งที่พิเศษที่พึงประสงค์. ‘มุหุตตัง’ (muhuttaṃ) เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค (การประกอบกันอย่างยิ่ง). เมื่อทำปาทิสมาสแล้ว กิริยาย่อมถูกแสดงด้วยศัพท์ว่า ‘อาสะ’ (āsa) ศัพท์ว่า ‘หระ’ (hara) และศัพท์ว่า ‘วุตติ’ (vutti). เมื่อไม่มีกิริยาเช่นการปรุง (อุปเสจนะ) เป็นต้น สิ่งที่ปรุง (สังขารกะ) หรือสิ่งที่ถูกปรุง (สังขาริยะ) ย่อมไม่มี. แต่ในที่นี้มีทั้งสองอย่างนั้น ดังนั้นจึงเห็นว่ากิริยาที่แฝงอยู่ในสมาสย่อมปรากฏขึ้นเพื่อให้สิ่งเหล่านั้นเกิดขึ้นได้. จริงอย่างนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘ทธิโภชนะ’ (dadhibhojana) เป็นต้น ย่อมปรากฏความเป็นสิ่งที่ปรุงของนมส้มเป็นต้น และความเป็นสิ่งที่ถูกปรุงของโภชนะเป็นต้น. และภาวะของสิ่งที่ถูกปรุงและสิ่งที่ปรุงย่อมไม่มีหากปราศจากการปรุงเป็นต้น ดังนั้นการปรุงเป็นต้นจึงปรากฏขึ้นได้ด้วยกำลังของเนื้อความนั่นเอง.

---

ตทเปกฺขายาติ คมฺมมาโนปเสจนาทิกิริยาเปกฺขาย. ปาณินิเยหิ อตฺเถน ‘เอตสฺสิท’นฺติ อตฺเถ นิจฺจสมาโส-ภิมโต สพฺพลิงฺคตา จ, ตถา วจนาภาวมิห มนสิกตฺวา ‘กถ’มิจฺจาทินา วุตฺติ ยํวุตฺตํโจทกวจนมาหริตฺวา ตตฺถาธิปฺปายํวิวรติ ‘เอวมญฺญเต’จฺจาทินา, วิธานํ กตนฺติ เอวมญฺญเตติ สมฺพนฺโธ, ตตฺเถจฺจาทินา อญฺญ ปทตฺเถ ภวิสฺสตีตฺเยตฺถาธิปฺปายํ วิวรนฺโต นิจฺจสมาสตํ สพฺพลิงฺคตญฺจ ปฏิปาทยติ, วากฺยนิวตฺติสิทฺธาเยวาติ.

บทว่า ‘ตทเปกขาย’ (tadapekkhāya) หมายถึง การอาศัยกิริยาเช่นการปรุงเป็นต้นที่เข้าใจได้. พวกศิษย์พระปาณินิปรารถนานิจจสมาสและสัพพลิงคตา (ความเป็นได้ทุกเพศ) ในอรรถว่า ‘สิ่งนี้เป็นของสิ่งนี้’ (etassidaṃ). เมื่อพิจารณาถึงการไม่มีคำกล่าวเช่นนั้นในที่นี้ จึงนำคำคัดค้านที่กล่าวไว้ในวุตติว่า ‘กถัง’ (kathaṃ) เป็นต้น มาอธิบายความหมายในที่นั้นด้วยคำว่า ‘เอวมัญญะเต’ (evamaññate) เป็นต้น. บทว่า ‘วิธานัง กะตัง’ (vidhānaṃ kataṃ) มีความสัมพันธ์กับ ‘เอวมัญญะเต’. เมื่ออธิบายความหมายในคำว่า ‘ตัตถะ’ (tattha) เป็นต้นว่า ‘จักมีในอรรถแห่งบทอื่น’ (อัญญบท) ย่อมแสดงถึงความเป็นนิจจสมาสและสัพพลิงคตา เพราะการห้ามรูปประโยคสำเร็จได้เอง.

---

อตฺถสทฺเทนาวคตตฺถตาย เอตสฺสาติ วตฺตุมยุตฺตนฺติ ‘เอตสฺส อตฺโถ’ติ วากฺยนิวตฺติ สิทฺธาเยว, กถญฺจิปิ จตุตฺถฺยนฺตา ภินฺนตฺถสฺส สมาเส กเตปิ ตตฺถ วิโรธมาห- ‘จตุตฺถฺยนฺตสฺเส’ตฺยาทิ.

เพราะความที่เนื้อความถูกทราบได้ด้วยศัพท์ว่า อรรถ (อตฺถ) จึงไม่ควรกล่าวว่า 'เอตสฺส' (แห่งสิ่งนี้) การงดใช้ประโยคว่า 'เอตสฺส อตฺโถ' (อรรถแห่งสิ่งนี้) ย่อมสำเร็จได้เอง แม้เมื่อทำสมาสจากบทที่มีจตุตถีวิภัตติเป็นที่สุดซึ่งมีอรรถต่างกันโดยประการใดประการหนึ่ง ก็ยังกล่าวถึงความขัดแย้งในที่นั้นว่า 'จตุตฺถยนฺตสฺส' (แห่งบทที่มีจตุตถีวิภัตติเป็นที่สุด) เป็นต้น

---

วจนมฺปีติ ‘‘อตฺเถน นิจฺจสมาโส สพฺพลิงฺคตาจ’’อิติ (๓-๑-๓๖) วากฺยกาเรน ปติฏฺฐิตวจนมฺปิ, ปาณินียานํ ‘เอตสฺส อิท’นฺติ อตฺเถ สมาเส กเต โย-ตฺโถ สมฺปชฺชติ, อญฺญตฺถสมาเสปิ โสเยวตฺโถติ ทสฺเสติ ‘โย’ อิจฺจาทินา, อนุปาทาปรินิพฺพานนิมิตฺตํ วายาโมจฺจาทินา โยเชตพฺพํ… ตํนิมิตฺตตฺตา วายามาทีนํ, เตสํ กถาทีนนฺติ เอตฺถ เตสํ วายามาทีนนฺติ วตฺตพฺพํ… วายาโมตฺยาทินา วุตฺตตฺตา โส จ ตนฺนิมิตฺตํ โหเตว, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘เอตสฺส อิทนฺติ วากฺเย อตฺเถน สมาเส สพฺพลิงฺคตา จ ‘เอตทตฺโถ เอตทตฺถา เอตทตฺถ’นฺติ วายามาทโย จ สมาสตฺถา โหนฺติ, เอตํ อนุปาทาปรินิพฺพานมตฺโถ ปโยชนเมตสฺส เอติสฺสา เอตสฺสาติ อญฺญปทตฺเถปิ เอสํ ปทานํ โสเยวตฺโถติ นาตฺถเภโท’’ติ.

คำว่า วจนมฺปิ (แม้คำกล่าว) หมายถึง แม้คำกล่าวที่ตั้งไว้โดยพระวากยการว่า 'ด้วยศัพท์ว่า อตฺถ เป็นนิจจสมาส และเป็นสัพพลิงค์' (๓-๑-๓๖), ท่านแสดงด้วยคำว่า โย เป็นต้นว่า สำหรับพวกปาณินียะ เมื่อทำสมาสในอรรถว่า 'สิ่งนี้ของสิ่งนี้' อรรถใดสำเร็จ แม้ในสมาสที่มีอรรถอื่น อรรถนั้นนั่นแหละก็สำเร็จ, พึงประกอบคำว่า อนุปาทาปรินิพฺพานนิมิตฺตํ (มีอนุปาทาปรินิพพานเป็นเหตุ) เข้ากับคำว่า วายาโม (ความเพียร) เป็นต้น... เพราะความเพียรเป็นต้นมีสิ่งนั้นเป็นเหตุ, ในคำว่า เตสํ กถาทีนํ (แห่งคำพูดเหล่านั้นเป็นต้น) นี้ ควรกล่าวว่า เตสํ วายามาทีนํ (แห่งความเพียรเหล่านั้นเป็นต้น)... เพราะกล่าวไว้ด้วยคำว่า วายาโม เป็นต้น และความเพียรนั้นก็เป็นเหตุแห่งสิ่งนั้นนั่นเอง, อธิบายว่า ในประโยคว่า 'เอตสฺส อิทํ' (สิ่งนี้ของสิ่งนี้) เมื่อทำสมาสด้วยศัพท์ว่า อตฺถ ย่อมเป็นสัพพลิงค์ และบทว่า เอตทตฺโถ เอตทตฺถา เอตทตฺถํ และความเพียรเป็นต้น ย่อมเป็นอรรถของสมาส, อนุปาทาปรินิพพานนี้เป็นอรรถ คือเป็นประโยชน์ของสิ่งนี้ (ปุ.), ของสิ่งนี้ (อิต.), ของสิ่งนี้ (นปุ.) แม้ในอรรถของบทอื่น อรรถของบทเหล่านี้ก็เป็นอย่างเดียวกันนั่นแหละ จึงไม่มีความต่างกันแห่งอรรถ

---

อิทญฺจ ‘‘อวิปฺปฏิสารตฺถานิ โข อานนฺทํ กุสลานิ, อวิปฺปฏิสาโร ปาโมชฺชตฺถาย…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถาย เอตทตฺโถ [Pg.153] วายาโม เอตทตฺถา กถา เอตทตฺถา มนฺตนา เอตทตฺถํ โสตาวธาน’’นฺติอาทิ (ติกงฺคุตฺตร, อานนฺทวคฺค) ปาฬึ นิสฺสาย วุตฺตํ.

และข้อความนี้กล่าวโดยอาศัยพระบาลีว่า 'ดูกรอานนท์ กุศลธรรมทั้งหลายมีอวิปปฏิสารเป็นประโยชน์ อวิปปฏิสารมีปราโมทย์เป็นประโยชน์... ฯลฯ... วิมุตติญาณทัสสนะมีอนุปาทาปรินิพพานเป็นประโยชน์ ความเพียรมีสิ่งนี้เป็นประโยชน์ วาจาเครื่องกล่าวมีสิ่งนี้เป็นประโยชน์ การปรึกษาหารือมีสิ่งนี้เป็นประโยชน์ การเงี่ยโสตลงฟังมีสิ่งนี้เป็นประโยชน์' เป็นต้น (ติกนิบาต อังคุตตรนิกาย, อานันทวรรค)

---

ปาณินิเยหิ ‘‘กตฺตุกรเณ กิตนฺเตน พหุล’’นฺติ (๒-๑-๓๒) กิตนฺเตน ตติยาสมาสวิธานา ตตฺเถว พหุลคฺคหเณน ‘คามนิคฺคตา’ทีสุ สมาโส วุตฺโต, เตเนตฺถานฺโตทาหรณานํ ทฺวินฺนมธิกตฺตํ, สมาสาภาโว-ภิมโตติ ปาณินีเยหิ ‘‘ปูรณคุณสุหิตตฺถสทพฺยยตพฺพสมานาธิกรเณเน’’ติ (๒-๒-๑๑) สุตฺเต คุณ อิติวจเนนาภิมโต, สทิติ สญฺญา เตสํ นฺตมานานํ.

โดยพวกปาณินียะ เพราะมีการบัญญัติตติยาสมาสด้วยบทกิตันตะในอรรถกัตตาและกรณะว่า 'กตฺตุกรเณ กิตนฺเตน พหุลํ' (๒-๑-๓๒) และด้วยการถือเอาศัพท์ว่า พหุลํ ในสูตรนั้นเอง สมาสจึงถูกกล่าวไว้ในบทว่า 'คามนิคฺคตา' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ในที่นี้ตัวอย่างสองอย่างสุดท้ายจึงเกินมา, คำว่า สมาสาภาโว-ภิมโต (การไม่มีสมาสเป็นที่ปรารถนา) คือ เป็นที่ปรารถนาด้วยคำว่า คุณ ในสูตรของพวกปาณินียะว่า 'ปูรณคุณสุหิตตฺถสทพฺยยตพฺพสมานาธิกรเณน' (๒-๒-๑๑), คำว่า สตฺ เป็นชื่อของปัจจัยที่มี อนฺต และ มานะ เหล่านั้น

---

โส กถนฺติ อิห ‘ภาวติตฺตตฺเถหี’ติ ภาวปฺปจฺจยนฺเตเนว สมาสปฏิเสธวิธานา ‘พฺราหฺมณสฺส สุกฺกา’ อิจฺจาโท โส สมา สปฺปฏิเสโธ กถํ สิชฺฌตีติ อตฺโถ.

คำว่า โโส กถํ (สิ่งนั้นเป็นอย่างไร) อธิบายว่า ในที่นี้ เพราะมีการบัญญัติการห้ามสมาสด้วยบทที่ลงท้ายด้วยภาวปัจจัยเท่านั้นว่า 'ภาวติตฺตตฺเถหิ' การห้ามสมาสนั้นในคำว่า 'พฺราหฺมณสฺส สุกฺกา' เป็นต้น จะสำเร็จได้อย่างไร

---

คุณตฺตนิเยวาติ คุณสภาเว เอว, อภิมโตติ วาตฺติกการสฺสาภิมโต ‘‘ตทวฏฺเฐหิ จ คุเณหี’’ติ, ตสทฺเทนาสฺส คุณสฺส ปรามาโส ตสฺมึเยว คุเณ อวติฏฺฐนฺตีติ ตทวฏฺฐา, คุเณเยว คุณาติฏฺฐนฺติ น กทาจิปิ โสยมิตฺยเภทา ทพฺพวุตฺตโย สุกฺกาทโย วิย เต ตทวฏฺฐา คุณา คนฺธาทโย, ตทวฏฺฐิเตหิ คุเณหิ ฉฏฺฐี สมสฺสเตติ วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ.

คำว่า คุณตฺตนิเยวาติ หมายถึง ในสภาวะแห่งคุณนั่นเอง, คำว่า อภิมโต หมายถึง เป็นที่ปรารถนาของพระวารติกการว่า 'ตทวฏฺเฐหิ จ คุเณหิ' (และด้วยคุณทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในสิ่งนั้น), ด้วย ต-ศัพท์ เป็นการกล่าวถึงคุณนั้น, คุณทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในคุณนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ตทวฏฺฐา, คุณทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ในคุณเท่านั้น ไม่ใช่เป็นเหมือนพวกศัพท์ว่า สุกฺกะ เป็นต้น ที่กล่าวถึงเนื้อสาร (ทัพพะ) โดยความไม่ต่างกันว่า 'สิ่งนี้คือสิ่งนั้น' ในกาลไหนๆ, คุณที่ตั้งอยู่ในสิ่งนั้นเหล่านั้น คือ กลิ่นเป็นต้น, อธิบายว่า ควรกล่าวว่า ฉัฏฐีวิภัตติย่อมเข้าสมาสกับคุณทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในสิ่งนั้น

---

อาภิมโตติ ‘‘ปูรณา’’ทิสุตฺเต อพฺยยคฺคหเณน, เทวทตฺตสฺสาติ ฉฏฺฐิยา คุรุมฺหิ สาเปกฺขตฺเตปิ คุรุสทฺทสฺส สมฺพนฺธิสทฺทตฺตา สกตฺเถ วิย วุตฺติยํ พฺยเปกฺขา-ยาหานิโต วุตฺติสพฺภาวํ วจนนฺตเรน สาเธตุมาห- ‘ตถาจาหู’ติ.

คำว่า อภิมโต (เป็นที่ปรารถนา) คือ เป็นที่ปรารถนาด้วยการถือเอาศัพท์ว่า อพฺยย ในสูตรว่า 'ปูรณา' เป็นต้น, แม้บทฉัฏฐีวิภัตติว่า เทวทตฺตสฺส จะมีความเกี่ยวข้อง (สเปกขะ) ในบทว่า คุรุ แต่เพราะบทว่า คุรุ เป็นสัมพันธศัพท์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ตถาจาหู' (และท่านกล่าวไว้เช่นนั้น) เพื่อจะพิสูจน์ความมีอยู่ของวุตติด้วยคำอื่น เพราะความที่ความเกี่ยวข้องไม่พินาศไปในวุตติเหมือนในอรรถของตน

---

สาตฺเถวาติ สกตฺเถ วิย, อสฺสาติ สมฺพนฺธิสทฺทสฺส, สามตฺถิยํ คมกตฺตญฺจตฺถีติ ปทานมญฺโญญฺญาเปกฺขาลกฺขณํ สามตฺถิยํ สามตฺถิยาภาเวปิ วิคฺคหวากฺยตฺถสฺส คมกตฺตํ วา อตฺถีติ อตฺโถ, คุรุโน กุลํ ทาสสฺส ภริยาติ วิคฺคโห, อถาตฺร พฺราหฺมณสฺส อุจฺเจ’อิจฺจาโท สามตฺถิยํ คมกตฺตํ วา นตฺถีติ กุโต-วสิตํ, เยน ตทาภาวาตฺร [Pg.154] สมาสาภาโว วณฺณียเตจฺจาห-‘สามตฺถฺยาทิโนตฺวิ’จฺจาทิ.

คำว่า สตฺเถวาติ หมายถึง เหมือนในอรรถของตน, คำว่า อสฺส หมายถึง แห่งสัมพันธศัพท์, คำว่า สามตฺถิยํ คมกตฺตญฺจตฺถีติ อธิบายว่า มีความสามารถอันมีลักษณะคือความเกี่ยวข้องซึ่งกันและกันของบททั้งหลาย หรือแม้เมื่อไม่มีความสามารถ ก็มีความเป็นเครื่องทำให้รู้ถึงอรรถของประโยควิเคราะห์, วิเคราะห์ว่า คุรุโน กุลํ (ตระกูลของครู), ทาสสฺส ภริยา (ภรรยาของทาส), ก็ในคำว่า พฺราหฺมณสฺส อุจฺเจ เป็นต้นนี้ ทราบได้อย่างไรว่าไม่มีความสามารถหรือความเป็นเครื่องทำให้รู้ ซึ่งเป็นเหตุให้พรรณนาว่าไม่มีสมาสในที่นี้เพราะความไม่มีแห่งความสามารถเป็นต้นนั้น จึงกล่าวว่า 'สามตฺถยาทิโนตุ' เป็นต้น

---

สมาสาภาโว-ภิมโตติ ‘‘ปูรณา’’ทิสุตฺเต สมานาธิกรสฺสาปิ อุปาทานโต. เสหีติ อตฺตนิเยหิ, นาภิมโตติ ‘‘จยุตฺเตหิ เสหิ อสมาสิเตหิ ฉฏฺฐีสมาสปฺปฏิเสโธวตฺตพฺโพ’’ (วา) ตฺยเนน, ปุถคตฺถตาย มิจฺจสฺสวิวรณํ ควาทีนมสมาเสติ, เอวมสฺสาทีนํ สมาเสนาลนฺติ สมฺพนฺโธ.

คำว่า สมาสาภาโว-ภิมโต (การไม่มีสมาสเป็นที่ปรารถนา) คือ เพราะมีการถือเอาแม้บทที่ทำสมานาธิกรณ์ในสูตรว่า 'ปูรณา' เป็นต้น, คำว่า เสหิ หมายถึง ด้วยบทที่เป็นอัตตนิยะ (ของตน), คำว่า นาภิมโต (ไม่เป็นที่ปรารถนา) คือ ด้วยคำว่า 'ควรกล่าวห้ามฉัฏฐีสมาสด้วยบทที่ประกอบด้วย จ-ศัพท์ และบทที่เป็นอัตตนิยะที่ยังไม่ได้เข้าสมาส', การอธิบายคำว่า มิคสฺส (แห่งเนื้อ) โดยความเป็นอรรถที่แยกกัน คือการไม่เข้าสมาสของบทว่า คาวาทีนํ (แห่งโคทั้งหลายเป็นต้น), ความเกี่ยวข้องคือ 'พอแล้วด้วยสมาสแห่งม้าทั้งหลายเป็นต้น' ดังนี้

---

โยคีนนฺติ อิตรีตรโยคีนํ, อเนเนตเรตรโยคจตฺถสมาสํ วทติ. วุตฺติโหตีตฺยสฺส วิวรณํ ฉฏฺฐีสมาโส ภวตีติ, เอกตฺถีภาเวอิจฺจสฺส วิวรณํ ควาทีนญฺจ จตฺถสมาเส สตีติ.

คำว่า โยคีนํ หมายถึง แห่งบทที่ประกอบแบบอิตรีตรโยคะ, ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงอิตรีตรโยคจัตถสมาส, คำอธิบายของคำว่า วุตฺติ โหติ คือ เป็นฉัฏฐีสมาส, คำอธิบายของคำว่า เอกตฺถีภาเว คือ เมื่อมีจัตถสมาสแห่งบทว่า คาวาทีนํ เป็นต้น

---

รุฬฺหิตฺตาติ สมาสสฺเสว กีฬาวาจกตฺเตน ชีวิกาย จ ปจฺจาย กตฺเตน ปสิทฺธตฺตา, น วากฺยสฺสาติ ‘อุทฺทาลปุปฺผภญฺชิกา’ตฺยาโท รุฬฺหีวเสน นิจฺจสมาโส ภวิสฺสตีติ ตตฺร กึ วจเนเนติ มญฺญเต, สรสิ รุฬฺหนฺติ วิคฺคโห.

คำว่า รูฬฺหิตฺตา (เพราะความเป็นรูฬหิ) คือ เพราะความเป็นที่รู้จักกันดีของสมาสเท่านั้นโดยความเป็นบทกล่าวถึงการเล่นและโดยความเป็นปัจจัยแห่งการเลี้ยงชีพ ไม่ใช่ของประโยค, ท่านย่อมสำคัญว่า ในคำว่า 'อุทฺทาลปุปฺผภญฺชิกา' เป็นต้น จักเป็นนิจจสมาสด้วยอำนาจแห่งรูฬหิ ในที่นั้นจะมีประโยชน์อะไรด้วยคำกล่าวเล่า, วิเคราะห์ว่า สรสี รุฬฺหํ (งอกขึ้นในสระ)

---

อยมฺปน อมาทิสมาโส กมฺมธารยทิคุสมาสาติ สพฺเพปิ ปเรสํ ตปฺปุริสสทิสตฺตา ตปฺปุริสา, ยถา หิ ตสฺส ปุริโส ตปฺปุริโสติ อุตฺตรปทตฺถปฺปธาโน, ตถา เต สิยุํ, สงฺขฺยาปุพฺพตฺต นปุํสกตฺตสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ ลกฺขเณหิ คจฺฉติ ปวตฺตตีติทิคุ.

อนึ่ง สมาสที่มี อํ-ศัพท์ เป็นต้นนี้ คือ กัมมธารยสมาสและทิคุสมาส ทั้งหมดเป็นตัปปุริสสมาส เพราะมีความคล้ายคลึงกับตัปปุริสสมาสของอาจารย์พวกอื่น, ด้วยว่า บทว่า ตปฺปุริโส (บุรุษของเขา) มีเนื้อความของบทหลังเป็นประธานฉันใด สมาสเหล่านั้นก็พึงเป็นฉันนั้น, สมาสที่ดำเนินไป คือเป็นไป ด้วยลักษณะ ๒ ประการที่นับว่ามีความเป็นบทที่มีสังขยาอยู่หน้าและความเป็นนปุงสกลิงค์ ชื่อว่า ทิคุ

---

๑๑. วิเส

๑๑. วิเส

---

กินฺตํ วิเสสน มิจฺฉาห-‘ยมิ’จฺจาทิ, ยํ อวตฺถาปยติ ตํ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ, กินฺตํ วิเสสฺสมิจฺจาห-‘ยทเนเก’จฺจาทิ, ยํ อวตฺถา ปียเต ตมภิธียเตติ สมฺพนฺโธ, นนฺเวกตฺเถเนตฺยุจฺจมาเน วิเสสฺเสเนติ กถมวคมฺยเต, ยโต เอวํ วิวริตวา ตฺยาสงฺกิยาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ.

ถามว่า วิเสสนะ คืออะไร? จึงกล่าวคำว่า ยํ เป็นต้น, ความเกี่ยวข้องคือ สิ่งใดที่จำกัดสภาวะไว้ สิ่งนั้นเรียกว่า (วิเสสนะ), ถามว่า วิเสสยะ คืออะไร? จึงกล่าวคำว่า ยทเนเก เป็นต้น, ความเกี่ยวข้องคือ สิ่งใดที่ถูกจำกัดสภาวะไว้ สิ่งนั้นเรียกว่า (วิเสสยะ), เมื่อกล่าวว่า เอกตฺเถน (ด้วยบทที่มีอรรถเดียวกัน) จะเข้าใจว่า วิเสสฺเสน (ด้วยบทที่เป็นวิเสสยะ) ได้อย่างไร? เพราะเหตุที่ท่านอธิบายไว้อย่างนี้ ท่านจึงสงสัยแล้วกล่าวว่า ยทิปิ เป็นต้น

---

สมฺพนฺธิสทฺทตฺตาติ เอวํ มญฺญเต ‘‘สมฺพนฺธิสทฺทา สกตฺถมิว นิยตมฺปฏิ-โยคินมากฺขิปนฺติ… เตน วินา เตสํ สกตฺถสฺสาสมฺภวาติ, วิวริตวาติ วิวริตฺถ, เอกตฺเถเนตีมสฺส สมานาธิกรเณน สห สมาโส [Pg.155] โหตีติ เอวํ สาชฺฌาหาโร อตฺโถ เวทิตพฺโพ, อตฺถสทฺทสฺสาเนกตฺถตฺตา วิเสเสติ ‘อตฺโถ อภิเธยฺโย’ติ. กถํ เตนตฺโถ วุจฺจตีตฺยาห- ‘อธิกรียติ’จฺจาทิ.

โดยความเป็นศัพท์ที่มีความสัมพันธ์ จึงคิดอย่างนี้ว่า "ศัพท์ที่มีความสัมพันธ์ย่อมดึงเอาปฏิโยคีที่แน่นอนมาด้วย เหมือนกับเนื้อความของตน... เพราะหากไม่มีปฏิโยคีนั้น เนื้อความของศัพท์เหล่านั้นก็เป็นไปไม่ได้" คำว่า 'วิวริตวา' คือ 'วิวริตถะ' (ได้อธิบายแล้ว) พึงทราบเนื้อความที่พึงเติมเข้ามาอย่างนี้ว่า 'เอกัตเถเนติ' (โดยความเป็นอันเดียวกัน) ย่อมมีสมาสกับคำที่มีสมานาธิกรณ์ เพราะคำว่า 'อัตถะ' มีหลายความหมาย จึงจำแนกไว้ว่า 'อัตถะคืออภิเธยยะ' (เนื้อความที่พึงกล่าว) ถามว่า เนื้อความนั้นถูกกล่าวได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า 'อธิกรีติ' เป็นต้น

---

วิเสสฺสสฺส สมานาธิกรณตฺตญฺจ วิเสสนาเปกฺขนฺติ สมฺพนฺโธ. วิเสสฺสสทฺทสฺส วิเสสเนน สห สมานาธิกรณตฺตํ วิเสสน สทฺทาเปกฺขนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, ตตฺถ การณมาห- ‘สมฺพนฺธา’ติ, อธิกรณสฺส สมานตฺตํ นาม ภินฺนานํ สมฺพนฺธีนํ ภวติ, สมฺพนฺธิโน จ สมฺพนฺธมนฺตเรน น โหนฺตี ติ วิเสสนวิเสสฺสานํ สมฺพนฺโธ วิญฺญายเต, เอวํ วิญฺญาตา ตสฺมา สมฺพนฺธาติ อตฺโถ.

ความสัมพันธ์คือ ความเป็นสมานาธิกรณ์ของวิเสสยะย่อมอาศัยวิเสสนะ พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า ความเป็นสมานาธิกรณ์ของศัพท์วิเสสยะกับวิเสสนะย่อมอาศัยศัพท์วิเสสนะ ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวเหตุว่า 'เพราะความสัมพันธ์' ความเป็นสมานะของอธิกรณ์ย่อมมีแก่ศัพท์ที่มีความสัมพันธ์กันที่ต่างกัน และศัพท์ที่มีความสัมพันธ์กันย่อมไม่มีหากปราศจากความสัมพันธ์ จึงเข้าใจความสัมพันธ์ของวิเสสนะและวิเสสยะ เมื่อเข้าใจอย่างนี้แล้ว เนื้อความจึงเป็นว่า 'เพราะความสัมพันธ์'

---

สทฺทพฺยติเรเกน เหตฺถ อตฺถานํ วิเสสนวิเสสฺสภาโว น สมฺภวติ, ตถา หิ ‘นีลมุปฺปล’นฺติ ปญฺจ วตฺถูนิ สนฺนิหิตานิ นีลนฺติ นีลตฺตํ คุณสามญฺญํ, นีโล คุโณ, ตทาธาโร ทพฺพนฺติ ตีณิ, อุปฺปลนฺติ อุปฺปลตฺตํ อุปฺปลชาติ, ทพฺพญฺจ ตนฺนิสฺสโยติ ทฺเว.

ในที่นี้ ความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะของเนื้อความย่อมเป็นไปไม่ได้โดยปราศจากศัพท์ เหมือนอย่างที่ในคำว่า 'นีลุปปละ' (ดอกอุบลเขียว) มีวัตถุ ๕ อย่างตั้งอยู่ คำว่า 'นีละ' คือ ความเป็นสีเขียว (นีลัตตะ) ซึ่งเป็นคุณสามัญ, คุณคือสีเขียว (นีลคุณ), และวัตถุที่เป็นที่รองรับคุณนั้น (นีลทัพพะ) รวมเป็นสาม คำว่า 'อุบล' คือ ความเป็นดอกอุบล (อุบลัตตะ) ซึ่งเป็นชาติของดอกอุบล, และวัตถุที่เป็นที่อาศัยของชาตินั้น (อุบลทัพพะ) รวมเป็นสอง

---

ตตฺถ อุปฺปลชาติ คุณชาตีนํ ตาว น สมฺภวติ วิเสสนวิเสสฺสภาโว ชาติยา นิคฺคุณตฺตา, นีลตฺตสฺส จ นีลคุเณ สมวายิโน, อุปฺปลตฺตสฺส จ อุปฺปลทพฺเพ สมวายิโน สมานาธิกรณตฺตมฺปิ นตฺถิ, อุปฺปลชาติยา นีลสฺส จ คุณสฺส อตฺถิ สมานาธิกรณตฺตํ… นีล มุปฺปลนฺติ ปวตฺตินิมิตฺตานํ อุปฺปลชาตินีลคุณานเมกมธิ กรณํนิสฺสโยติ, วิเสสน วิเสสฺสภาโว ตุ นตฺถิ ชาติยา อนีลตฺตา, คุณทพฺพานนฺตุ สมฺภวติวิเสสนวิเสสฺสตฺตํ ทพฺพสฺสาเนกคุณตฺตา, สมานนฺตุ เตสมฺปรมธิกรณํ ตติยํ นตฺถิ, เยน สมานาธิกรณตฺตํ สิยา, เอวํ นีลทพฺพ อุปฺปลทพฺพานมฺปิ อญฺญมญฺญปริหาเรน วตฺตุมิจฺฉิตานํ น วิเสสน วิเสสฺสภาโว, นาปิ สมานาธิกรณตฺตํ, กสฺมา อญฺญมญฺญาสมฺพนฺธโต อเปกฺขาภาวโต, วุตฺตปฏิปกฺขโต ปน วกฺขมานนเยน สทฺทานเมว สามานาธิกรณฺยํ วิเสสนวิเสสฺสตฺตญฺจ เวทิตพฺพํ, เตเนวาห-‘อโตเยเว’จฺจาทิ.

ในบรรดาวัตถุเหล่านั้น ความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะของชาติอุบลและชาติคุณย่อมเป็นไปไม่ได้ เพราะชาติไม่มีคุณ และความเป็นสมานาธิกรณ์ของนีลัตตะที่สมาวายอยู่ในนีลคุณ กับอุบลัตตะที่สมาวายอยู่ในอุบลทัพพะ ก็ไม่มี แต่ความเป็นสมานาธิกรณ์ของชาติอุบลกับคุณคือสีเขียวนั้นมีอยู่... เพราะในคำว่า 'นีลุปปละ' มีอธิกรณ์อันเดียวกันเป็นที่อาศัยของอุบลชาติและนีลคุณซึ่งเป็นนิมิตแห่งการเป็นไป แต่ความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะไม่มี เพราะชาติไม่ใช่สีเขียว ส่วนความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะของคุณและทัพพะย่อมเป็นไปได้ เพราะทัพพะมีคุณหลายอย่าง แต่อธิกรณ์อันเดียวกันที่เป็นที่ยิ่งของสิ่งเหล่านั้น ไม่มีเป็นที่สาม ซึ่งจะทำให้เป็นสมานาธิกรณ์ได้ แม้ความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะของนีลทัพพะและอุบลทัพพะที่ประสงค์จะกล่าวโดยการละเว้นซึ่งกันและกัน ก็ไม่มี ทั้งความเป็นสมานาธิกรณ์ก็ไม่มี เพราะเหตุใด? เพราะไม่มีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน และไม่มีความต้องการ แต่ความเป็นสมานาธิกรณ์และความเป็นวิเสสนะวิเสสยะของศัพท์เท่านั้น พึงทราบโดยนัยที่จักกล่าวต่อไป ซึ่งตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อะโตเยเว' เป็นต้น

---

อโตเยวาติ ยโต วิเสสฺสสฺส สมานาธิกรณตฺตํ วิเสสนาเปกฺขํ, อโตเยว เหตุโตติ อตฺโถ, ภินฺนนิมิตฺตปฺป ยุตฺตานเมวาติ [Pg.156] สามญฺเญน นีลคุณาธาเร ทพฺเพ คุเณเยว วา นีลสทฺทสฺส, อุปฺปลสทฺทสฺส จ สามญฺเญน คุณวติ ทพฺเพ วตฺตมานตฺตา อญฺญมญฺเญสุ ภินฺเนสุ สทฺทปฺปวตฺติยา การเณสุ ปยุตฺตานํ สทฺทานเมว.

คำว่า 'อะโตเยเว' คือ เพราะความเป็นสมานาธิกรณ์ของวิเสสยะย่อมอาศัยวิเสสนะ เนื้อความคือ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง คำว่า 'ภินนิมิตตัปปยุตตานเมวะ' คือ ของศัพท์ทั้งหลายที่ประกอบด้วยนิมิตที่ต่างกันเท่านั้น เพราะศัพท์ว่า 'นีละ' ย่อมเป็นไปในทัพพะที่เป็นที่รองรับนีลคุณโดยสามัญ หรือในคุณเท่านั้น และศัพท์ว่า 'อุบล' ย่อมเป็นไปในทัพพะที่มีคุณโดยสามัญ จึงเป็นของศัพท์ทั้งหลายที่ประกอบในเหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์ที่ต่างกันซึ่งกันและกันเท่านั้น

---

สมานาธิกรณตฺตนฺติ นีลุปฺปลสทฺทานํ วิสุํวิสุํ โยเค วิสิฏฺฐทพฺพ วาจิตฺตสฺสาสมฺภวา, นีลญฺจ ตํ อุปฺปลํ เจติ สามานาธิกรณฺเย สนฺนิปติเต สติ สมฺภวา เอวํ ตตฺถ วิสิฏฺเฐ วตฺถุมฺหิ ปวตฺตานํ เตสํ สมานตฺถตา, เอวกาเรน พฺยวจฺฉินฺนมตฺถํ ทสฺเสตุมาห-‘นตฺวภินฺเน’จฺจาทิ.

คำว่า 'สมานาธิกรณัตตัง' คือ เพราะความเป็นไปไม่ได้ของการเป็นคำที่แสดงทัพพะที่วิเศษในบทว่า 'นีลุปปละ' เมื่อแยกกัน แต่เมื่อรวมกันในสมานาธิกรณ์ว่า 'นีลัญจะ ตัง อุบลัญจะ' (สิ่งนั้นเป็นสีเขียวด้วย เป็นดอกอุบลด้วย) ย่อมเป็นไปได้ ดังนั้น ความเป็นเนื้อความเดียวกันของศัพท์เหล่านั้นที่ดำเนินไปในวัตถุที่วิเศษในที่นั้น เพื่อแสดงเนื้อความที่ถูกจำกัดด้วยคำว่า 'เอวะ' จึงกล่าวว่า 'นัตวาภินเน' เป็นต้น

---

นนุเจตฺยาทิ โจทฺยํ, สีสมฺปาตีติ สีสปา รุกฺขวิเสโส, นยิท เมวมิจฺจาทิ ปริหาโร.

คำว่า 'นนุจะ' เป็นต้น เป็นข้อโต้แย้ง คำว่า 'สีสัมปาติ' คือ ต้นสีสะปา ซึ่งเป็นต้นไม้ชนิดหนึ่ง คำว่า 'นยิทเมวัง' เป็นต้น เป็นการแก้ข้อโต้แย้ง

---

อถ ตุจฺจเตอิจฺจาทินา ปรสฺส วจนาวกาสมาสงฺกเต, วิเสสวุตฺตีติ ผลสฺส รุกฺขสฺส จ สามญฺญสทฺทตฺตา ภาเวน วิเสเส วุตฺติ, อิเมสนฺติ สีสปาทีนํ น สโมธาริตาติ น นิจฺฉิตา, สามญฺญวุตฺติเยว สโมธาริตาติ อธิปฺปาโย, อวสิตา นิจฺฉิตา วุตฺติ เยสํ สีสปาทีนํ เต อวสิตวุตฺตโย, ปยตนํ วินา ตทา ปปฺโปติ จาติ สมฺพนฺโธ, ปยตนนฺติ ‘สามตฺถิยลทฺเธปิวิเสสฺเส’ติวจนํ. ตญฺจนตฺถิจฺจาทิ ปริหาโร, สรูปมตฺตกถนายาติ วุตฺตตฺถานมฺปิ สรูปมตฺตกถนาย ‘ปูเป พหู อานเย’ติ ยถา, เอวํ ชาตียกนฺติ สรูปกถนปฺปการยุตฺตํ. อุปสํหรมาห-‘ตเทว’มิจฺจาทิ, นิปาตสมุทาโยวายํ วุตฺเตน ปกาเรเนตฺยสฺส อตฺเถ วตฺตเต.

อนึ่ง เมื่อสงสัยโอกาสแห่งคำพูดของผู้อื่นด้วยคำว่า 'อถ ตุจจเต' เป็นต้น คำว่า 'วิเสสวุตติ' คือ การเป็นไปในวิเสสโดยภาวะที่ศัพท์ว่า 'ผล' และ 'รุกขะ' เป็นศัพท์สามัญ คำว่า 'อิเมสัง' คือ ของต้นสีสะปาเป็นต้น ไม่ได้ถูกกำหนดไว้ คือ ไม่ได้ถูกตัดสินไว้ ความหมายคือ การเป็นไปโดยสามัญเท่านั้นที่ถูกกำหนดไว้ ต้นสีสะปาเป็นต้นที่การเป็นไปถูกตัดสินไว้แล้ว คือ ถูกกำหนดไว้แล้ว ชื่อว่า 'อวสิตวุตติ' ความสัมพันธ์คือ ย่อมถึงสิ่งนั้นโดยไม่ต้องพยายาม คำว่า 'ปยตนัง' คือ คำว่า 'แม้ในวิเสสที่ได้มาด้วยความสามารถ' คำว่า 'ตัญจะนัตถิ' เป็นต้น เป็นการแก้ข้อโต้แย้ง คำว่า 'สรูปมัตตกถนายะ' คือ เพื่อกล่าวเพียงรูปศัพท์ของเนื้อความที่กล่าวมาแล้ว เหมือนอย่างในคำว่า 'จงนำขนมมามาก' คำว่า 'เอวัง ชาติยกัง' คือ ประกอบด้วยประเภทของการกล่าวรูปศัพท์ ท่านกล่าวสรุปว่า 'ตเทวัง' เป็นต้น บทนิบาตนี้ย่อมเป็นไปในความหมายว่า 'โดยประการที่กล่าวมาแล้ว'

---

อญฺญตรสมฺภเวปิ ตนฺนิวตฺติยา วจนสพฺภาวํ ทสฺเสตุมาห- ‘อถปิ’จฺจาทิ, อญฺญตรสมฺภเวปีติ วิเสสนสฺส วิเสสฺสสฺส วา สมฺภเวปิ, ยตฺรปฺยุภินฺนมตฺถิ วิเสสนวิเสสฺสภาวสมฺภโว ตตฺถปิตาว พหุลํวจนโตว นิวตฺติ โหติ, กิมฺปนา-ญฺญตรสมฺภเวติ ทสฺเสตุมาห-‘ยถา ปุณฺโณ’อิจฺจาทิ, เอตฺถ ปน อญฺเญปิ ปุณฺณนามกา สนฺตีติ พฺยภิจารสมฺภวา อุภินฺนมฺปิ วิเสสนวิเสสฺสภาวสมฺภเว พหุลํวจนเมว สมาสํ นิวตฺเตติ, เอวํ วิเธปีติ อญฺญตรสมฺภเวปิ, น [Pg.157] เกวลํ วิเสสนวิเสสฺสภาวสมฺภเว, อถ โข เอวํ วิเธปฺยญฺญ ตรสมฺภเวปิตฺยวิสทฺทสฺส อตฺโถ.

เพื่อแสดงว่า แม้ในกรณีที่มีอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็มีการกล่าวถึงการงดเว้นนั้น จึงกล่าวว่า 'อถปิ' เป็นต้น คำว่า 'อัญญตรสัมภเวปิ' คือ แม้ในกรณีที่มีวิเสสนะหรือวิเสสยะอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ในที่ที่ทั้งสองมีโอกาสเป็นวิเสสนะและวิเสสยะได้ การงดเว้นก็ย่อมมีได้ด้วยการกล่าวโดยมากเท่านั้น เพื่อแสดงว่า แล้วในกรณีที่มีอย่างใดอย่างหนึ่งเล่า จึงกล่าวว่า 'ยถา ปุณโณ' เป็นต้น ในที่นี้ เพราะมีโอกาสที่จะผิดพลาดได้ว่ามีบุคคลอื่นชื่อปุณณะอีก การกล่าวโดยมากเท่านั้นย่อมงดเว้นสมาส แม้ในกรณีที่ทั้งสองมีโอกาสเป็นวิเสสนะและวิเสสยะได้ คำว่า 'เอวัง วิเธปิ' คือ แม้ในกรณีที่มีอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ใช่เพียงแค่ในกรณีที่มีโอกาสเป็นวิเสสนะและวิเสสยะเท่านั้น แต่ในกรณีที่มีอย่างใดอย่างหนึ่งเช่นนี้ด้วย นี่คือเนื้อความของคำว่า 'อปิสัททะ'

---

ยชฺเชวมิจฺจาทิ ปจฺเจกํ วิเสสนวิเสสฺสภาเว สติ อนิฏฺฐา ปาทนโจทนา, ปจฺเจกํ วิเสสนํ สิยา อุภินฺนมฺปิ วิเสสนตฺตา, ตตฺถ โทสมาห-‘วิเสสฺสสฺสจ ปุพฺพนิปาโต’ติ, โจ-วธารเณ, วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย วา, กุโตจฺจาห- ‘นาคฺคหิเต’จฺจาทิ, อิติ การเณ, อโต กิมนิฏฺฐมายาต มิจฺจาห- ‘อุปฺปลนีลนฺติปิ สิยา’ติ, อิตฺถญฺจรหิ กินฺตฺยาห- ‘นีลุปฺปลนฺติ เจ’จฺจาทิ. ปริหารมาห-‘เนสโทโส’จฺจาทิ, อุปปตฺตฺยนฺตรมาห- ‘อถ เจ’จฺจาทิ.

คำว่า 'ยชฺเชวํ' เป็นต้น เป็นการท้วงติงถึงการนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เมื่อมีความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะแยกกัน แต่ละบทอาจเป็นวิเสสนะได้ เพราะทั้งสองต่างก็เป็นวิเสสนะ ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวโทษว่า 'และวิเสสยะย่อมวางไว้ข้างหน้า' คำว่า 'จ' (ในสูตร) ใช้ในความหมาย อวธารณะ (จำกัดความ) หรือ สมุจจยะ (รวบรวม) สิ่งที่ควรกล่าวอื่น ถามว่า เพราะเหตุไร? จึงกล่าวว่า 'นาคฺคหิเต' เป็นต้น เพราะเหตุนี้ ถามว่า เพราะเหตุนั้น สิ่งที่ไม่พึงปรารถนาอะไรจึงตามมา? จึงกล่าวว่า 'แม้คำว่า อุปลนีละ ก็พึงมีได้' ถามว่า ถ้าเช่นนั้นจะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ถ้าว่า นีลุปปละ' เป็นต้น ท่านกล่าวแก้ว่า 'เนโส โทโส' เป็นต้น ท่านกล่าวเหตุผลอื่นว่า 'อถ เจ' เป็นต้น

---

อญฺญมญฺญานุปการิตฺตาติ อญฺญมญฺญสฺส วิเสสนวิเสสฺสตฺเต นานุปการิตฺตา สปฺปธานตฺตาติ อตฺโถ, อถ ทฺวินฺนมฺปิ อปฺปธานตฺตํ กสฺมา น สิยา ตฺยาห- ‘อปฺปธานตฺเตปิ’จฺจาทิ, สกสกปฺปธานาเปกฺขาวนฺตานนฺติ สเกสเก ปธาเน อตฺตนิ อเปกฺขาวนฺตานํ. อถ กุโต ทพฺพสฺเสว ปธานตฺตมสิตํ, น ตุ คุณสฺเสตฺยาสงฺกิย ญายมุปนิสฺสยติ ‘อถ เจ’ตฺยาทินา. ฉาโคตฺยโช วุจฺจเต, ตํ เสตวณฺณมาลเภถ มาเรยฺย, ผุสนํ วา กเรยฺยาติ อตฺโถ, อาปุพฺโพ ลภิ หิ มารเณ ผุสเน จ วตฺตเต, เทสนายนฺติ เวทวากฺเยติ อตฺโถ, กุโต ฉาคโต-ญฺโญ นาลพฺภเตจฺจาห- ‘น หิ’จฺจาทิ.

คำว่า 'อญฺญมญฺญานุปการิตฺตา' หมายความว่า เพราะไม่เป็นอุปการะแก่กันและกันในความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะของกันและกัน จึงมีความเป็นประธาน ถามว่า ก็ไฉนความเป็นอประธานของทั้งสองจึงไม่พึงมีเล่า? จึงกล่าวว่า 'แม้ในความเป็นอประธาน' เป็นต้น คำว่า 'สกสกปฺปธานาเปกฺขาว nฺตานํ' หมายถึง ของสิ่งทั้งหลายที่มีความมุ่งหวังในประธานของตนๆ ในตน ถามว่า ก็ไฉนความเป็นประธานจึงถูกกำหนดแก่ดัพพะเท่านั้น ไม่ใช่แก่คุณเล่า? ท่านสงสัยดังนี้แล้วจึงอาศัยหลักการกล่าวว่า 'อถ เจ' เป็นต้น คำว่า 'ฉาคะ' ท่านกล่าวว่า 'อชะ' (แพะ) พึงจับแพะตัวนั้นที่มีสีขาว หมายความว่า พึงฆ่า หรือพึงสัมผัส เพราะ ลภ ธาตุ ที่มี อา บทหน้า ย่อมเป็นไปในความหมายว่า ฆ่า และ สัมผัส คำว่า 'เทสนายํ' หมายความว่า ในเวทวากยะ (ถ้อยคำในพระเวท) ถามว่า เพราะเหตุไร สัตว์อื่นนอกจากแพะจึงไม่ถูกจับ? จึงกล่าวว่า 'น หิ' เป็นต้น

---

ฉาคาภาเวติ เสตคุณยุตฺตสฺส ฉาคสฺสาภาเว, ปิฏฺฐปิณฺฑิมาลพฺภาติ เสตคุณโยเคน วิฏฺฐปิณฺฑึ อาลมฺภ, น จ นาลมฺภเต ตสฺมา คุโณ อปฺปธานนฺติ อชฺฌาหริตพฺพํ.

คำว่า 'ฉาคาภาเว' หมายถึง ในเมื่อไม่มีแพะที่ประกอบด้วยคุณคือสีขาว คำว่า 'ปิฏฺฐปิณฺฑิมาลพฺภา' หมายถึง พึงจับก้อนแป้งด้วยการประกอบกับคุณคือสีขาว และย่อมไม่เป็นว่าไม่จับ (คือย่อมจับก้อนแป้งนั้น) เพราะฉะนั้น พึงเติมคำว่า 'คุณเป็นอประธาน' เข้ามา

---

ปุน โจเทนฺโต อาห- ‘นนุ เจ’จฺจาทิ, อเถตฺยธิปฺปายมาสงฺกเต, อนิฏฺฐมาปาทยติ นีลสทฺเทปิ ปสงฺโค’ติ, กุโตจฺจาห- ‘โสปิหิ’จฺจาทิ, อิทํ วุตฺตํ โหติ- ‘‘อุปฺปลสทฺโท ชาติวาจี, น ตุ ทพฺพวาจี, ชาติ วิสิฏฺฐทพฺพวาจิตฺตา ยทิ ทพฺพวาจีติ วุจฺจเต, ตทา นีลสทฺโทปิ คุณวิสิฏฺฐ ทพฺพวาจิตฺตา ทพฺพวจนมาปชฺชตีติ อิเมสํ น โกจิ วิเสโส’’ติ, ปริหรนฺโต อาห ‘เนทมตฺถิ’จฺจาทิ, อปายิโน อปคนฺตาโร ทพฺพาติ คมฺยเต, กุโตจฺจาห- ‘สตีปิ’จฺจาทิ, อิติ การเณ.

ผู้ท้วงติงกล่าวอีกว่า 'นนุ เจ' เป็นต้น ท่านสงสัยความหมายว่า 'อถ' (ก็ถ้าว่า) ย่อมนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่พึงปรารถนาว่า 'แม้ในคำว่า นีละ ก็มีการพาดพิงถึงด้วย' ถามว่า เพราะเหตุไร? จึงกล่าวว่า 'โสปิ หิ' เป็นต้น ความข้อนี้ท่านกล่าวไว้ดังนี้ว่า 'คำว่า อุปล เป็นคำบอกชาติ ไม่ใช่คำบอกดัพพะ แต่หากกล่าวว่า เป็นคำบอกดัพพะเพราะบอกดัพพะที่วิเศษด้วยชาติไซร้ เมื่อนั้น แม้คำว่า นีละ ก็ต้องถึงความเป็นคำบอกดัพพะเพราะบอกดัพพะที่วิเศษด้วยคุณ ดังนั้น ในคำเหล่านี้จึงไม่มีความแตกต่างกันเลย' เมื่อจะแก้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เนทมตฺถิ' เป็นต้น คำว่า 'อปายิโน' หมายถึง ผู้ไปปราศจาก ย่อมเป็นที่เข้าใจว่าคือดัพพะ ถามว่า เพราะเหตุไร? จึงกล่าวว่า 'สติปิ' เป็นต้น เพราะเหตุนี้

---

วิเสสนเมกตฺเถเนติ [Pg.158] สิทฺเธปิ ปปญฺจตฺถํ ปริปฺผุฏตฺถญฺจ อุทาหรณพหุตฺตํ ทสฺเสตุํ ปาณินิเยหิ พหุํ สุตฺติตํ, สพฺพสฺเสตสฺส ปจฺจกฺขาตภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺติยมุทาหรณมตฺตํ ทสฺสิตํ, ตทิทานิ พฺยาขฺยาตุกาโม อาห- ‘ปุพฺพกาเล’จฺจาทิ, ฉินฺโนจ วิเสสนนฺตี สมฺพนฺโธ ‘‘ปุพฺพกาเลก สพฺพธุรปุราณนวเกวลานิ สมานาธิกรเณเน’’ติ (๒-๑-๔๙) เต สเมตฺถ สุตฺตํ, ตตฺเถกาทีนํ วุตฺติยมุทาหรณานิ น ทสฺสิตานฺยุปลกฺขณโตว วิญฺญายนฺตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘เอเก’จฺจาทิ, เอโก จ โส ปุริโสจาตฺยาทินา วิคฺคโห อุปลกฺขณตฺตาเยว จ ‘สตฺต จ เต อิสโย จ สตฺติสโย’จฺจาทิกญฺจ ทฏฺฐพฺพํ.

แม้เมื่อสำเร็จด้วยสูตรว่า 'วิเสสนเมกตฺเถน' ก็ตาม แต่เพื่อแสดงความหลากหลายของตัวอย่าง เพื่อความพิสดารและเพื่อความชัดเจน พวกปาณินิยะจึงได้ตั้งสูตรไว้มาก เพื่อแสดงว่าสูตรทั้งหมดนั้นไม่จำเป็น (ถูกปฏิเสธ) จึงแสดงไว้เพียงตัวอย่างในวุตติ บัดนี้ เมื่อใคร่จะอธิบายจึงกล่าวว่า 'ปุพฺพกาเล' เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ 'ฉินฺโน' เป็นวิเสสนะ สูตรของพวกเขาในที่นี้คือ 'ปุพฺพกาเลกสพฺพชรปุราณนวกเกวลา สมานาธิกรเณน' (2-1-49) เพื่อแสดงว่า ในวุตตินั้นไม่ได้แสดงตัวอย่างของคำว่า เอกะ เป็นต้นไว้ แต่เป็นที่เข้าใจได้ด้วยความเป็นอุปะลักขณะเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เอกะ' เป็นต้น และพึงเห็นรูปวิเคราะห์ว่า 'เอโก จ โส ปุริโส จ' เป็นต้น และพึงเห็นตัวอย่างเช่น 'สตฺต จ เต อิสโย จ สตฺติสโย' เป็นต้น ด้วยความเป็นอุปะลักขณะนั่นเอง

---

อุปมียเต ปริจฺฉิชฺชเต-เนเนตฺยุปมานํ, อุปมียตีตฺยุปเมยฺยํ, เตสํ อุปมาโนปเมยฺยานํ สาธารโณ โย ธมฺโม สามตาเตน วิสิฏฺฐํ ยทุปเมยฺยํ, ตํ วจเนเนตฺยตฺโถ อุปมาโนปเมยฺยจฺจาทิ กสฺส, สมาโส ภวตีติ เสโส, การณมาห- ‘วิเสเส’จฺจาทิ, วิเสสาปริคฺคหาติ วิเสสนนฺตฺเยว สามญฺเญน ปริคฺคหา, เอวมฺภู ตสฺสาปีติ อุปมานรูปสฺสาปิ. นนุ สตฺถีสทฺทสฺสสตฺถิยํ วุตฺติ สามาสทฺทสฺส ตุ เทวทตฺตาย, อโต พฺยธิกรณตฺตา กถเมตฺถ สมาโสจฺจาสงฺกียาห- ‘ยเท’จฺจาทิ, สมาโน ธมฺโม สามตฺตาทิ ยสฺส โส สธมฺโม, ตสฺส ภาโว สาธมฺมิยํ สามตฺตํ, ตสฺมา เทวทตฺตาตฺเถ วตฺตเต อุปจารวเสน, สามาสทฺโทปิ คุณวจโนปิ สามตฺตํ วตฺวา สทฺธาทิตฺตวเสนาเภโทปจาเรน วา เทวทตฺตายํ วตฺตเต, นนุ จ สามาสทฺทสฺส เทวทตฺตาภิธาเน จริตตฺถตาย สตฺถี คุเณน นิทฺทิฏฺฐาตฺยนิยตคุณปฺปตีติปฺปสงฺโค เนกคุณาธารตฺตา สตฺถิยาตฺยาสงฺกิยาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ.

สิ่งที่ถูกนำมาเปรียบเทียบหรือถูกกำหนดด้วยสิ่งนั้น ชื่อว่า 'อุปมานะ' สิ่งที่ถูกเปรียบเทียบ ชื่อว่า 'อุปเมยยะ' หมายความว่า ด้วยคำที่กล่าวถึงอุปเมยยะที่วิเศษด้วยธรรมที่ทั่วไปแก่อุปมานะและอุปเมยยะเหล่านั้น คือความดำ (ความเสมอเหมือน) คำว่า 'อุปมาโนปเมยยะ' เป็นต้น ของอะไร? ส่วนที่เหลือคือ 'ย่อมเป็นสมาส' ท่านกล่าวเหตุผลว่า 'วิเสเส' เป็นต้น คำว่า 'วิเสสาปริคคหา' หมายถึง การกำหนดโดยส่วนรวมว่าเป็นวิเสสนะเท่านั้น คำว่า 'เอวมฺภู ตสฺสาปิ' หมายถึง แม้แก่อุปมานะที่มีรูปอย่างนั้น ถามว่า คำว่า สัตถี (มีด) ย่อมเป็นไปในมีด ส่วนคำว่า สามะ (ดำ) ย่อมเป็นไปในนางเทวทัตตา เพราะฉะนั้น เพราะเป็นคนละวิภัตติกัน ไฉนสมาสจึงมีในที่นี้ได้เล่า? ท่านสงสัยดังนี้จึงกล่าวว่า 'ยทา' เป็นต้น ธรรมที่เสมอกันคือความดำเป็นต้นมีแก่สิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า สธัมมะ ความเป็นแห่งสธัมมะนั้น ชื่อว่า สาธัมมิยะ คือความดำ เพราะฉะนั้น จึงเป็นไปในความหมายว่า เทวทัตตา โดยอุปจาร แม้คำว่า สามะ ซึ่งเป็นคุณศัพท์ เมื่อกล่าวถึงความดำแล้ว ย่อมเป็นไปในนางเทวทัตตา โดยอาศัยความคล้ายคลึงเป็นต้น หรือโดยอุปจารแห่งความไม่ต่างกัน ถามว่า เมื่อคำว่า สามะ มีความหมายสำเร็จในการกล่าวถึงนางเทวทัตตาแล้ว มีดที่ถูกระบุด้วยคุณ (ความดำ) ก็จะทำให้เกิดการรับรู้คุณที่ไม่แน่นอน เพราะมีดเป็นที่ตั้งของหลายคุณ? ท่านสงสัยดังนี้จึงกล่าวว่า 'ยทิปิ' เป็นต้น

---

อิหาติ นิทฺธารเณ, เอเตสํ คุณานํ มชฺเฌติ อตฺโถ, อิห วา สตฺถิยํ, สามคุณวนฺตตาย สามายาติ คมฺยเต, ปสิทฺธิวเสนาติ สตฺถิสามาตฺยตฺโรปมานํ สตฺถี, อุปเมยฺยา เทวทตฺตา, ปสิทฺธนฺตุปมานํ ภวติ นาปฺปสิทฺธํ… ปสิทฺธสาธมฺมิยา สาธฺยุ สาธนมุปมานนฺติ กตฺวา สตฺถิเยว สามงฺคุเณน ปสิทฺธา น เทวทตฺตา, ตสฺมา สามคุณปฺปสิทฺธิยาติ อตฺโถ. สาธฺยุเต อุปมียเตเนเนติ สาธนมุปมานํ, สาธฺยเต [Pg.159] อุปธียเตติ สาธฺยมุปเมยฺยํ, ปสิทฺธสฺส สาธมฺมิยํ เตน, สาธฺยสฺสาปฺปสิทฺธสฺส กสฺสจิ สาธนํ สาธฺยสาธนํ. ยตฺรตฺวิจฺจาทินา พหุลํวจนสามตฺถิยา สามญฺญวจเนเนว สมาสสพฺภาวํ วตฺวา อญฺเญนาสพฺภาวมุทาหรเณน ผุฏยิตุํ ‘ผาลา อิว ตณฺฑุลา’ตฺยาทิ อารทฺธํ.

คำว่า 'อิหะ' ใช้ในความหมายวิภาค หมายถึง ในท่ามกลางคุณเหล่านี้ หรือในมีดนี้ ย่อมเป็นที่เข้าใจว่า (มีด) ชื่อว่า สามะ เพราะมีความดำ โดยความเป็นที่รู้จักกันดี หมายความว่า ในคำว่า 'สตฺถิสามา' นี้ อุปมานะคือมีด อุปเมยยะคือนางเทวทัตตา อุปมานะย่อมเป็นสิ่งที่รู้จักกันดี ไม่ใช่สิ่งที่ไม่รู้จักกันดี... โดยตั้งเกณฑ์ว่า 'อุปมานะคือเครื่องพิสูจน์สิ่งที่พึงพิสูจน์ด้วยความมีธรรมเสมอกันที่เป็นที่รู้จักกันดี' มีดเท่านั้นที่เป็นที่รู้จักกันดีด้วยคุณคือความดำ ไม่ใช่นางเทวทัตตา เพราะฉะนั้น จึงหมายความว่า เพราะความที่ความดำเป็นที่รู้จักกันดี สิ่งที่ถูกนำมาเปรียบเทียบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า 'สาธนะ' คือ 'อุปมานะ' สิ่งที่ถูกเปรียบเทียบ ชื่อว่า 'สาธยะ' คือ 'อุปเมยยะ' การทำให้เข้าใจซึ่งสิ่งที่ไม่รู้จักกันดีบางอย่าง (สาธยะ) ด้วยความมีธรรมเสมอกันของสิ่งที่รู้จักกันดีนั้น ชื่อว่า 'สาธยสาธนะ' ท่านกล่าวถึงการมีสมาสด้วยคำสามัญญะเท่านั้น โดยอาศัยกำลังของคำว่า 'พหุลัง' ในสูตรว่า 'ยตฺรตฺว' เป็นต้น แล้วเพื่อจะทำให้ชัดเจนว่าไม่มีสมาสด้วยคำอื่นโดยยกตัวอย่างประกอบ จึงเริ่มคำว่า 'ผาลา อิว ตณฺฑุลา' (ข้าวสารเหมือนผาลไถ) เป็นต้น

---

ตณฺฑุลสทฺโทติ อุปเมยฺยภูตตณฺฑุลสทฺโท, ตณฺฑุลตฺตมฺปิ วตฺวา ทพฺเพ ปวตฺโต สามญฺญวจโน นตุ ภวตีติ สมฺพนฺโธ, ทพฺเพติ ตณฺฑุลทพฺเพ ผาลทพฺเพ จ.

คำว่า 'ตณฺฑุลสทฺโท' หมายถึง คำว่า ตัณฑุละ ซึ่งเป็นอุปเมยยะ ความสัมพันธ์คือ คำสามัญญะที่กล่าวถึงความเป็นข้าวสารแล้วเป็นไปในดัพพะ ย่อมไม่เป็น (สมาส) คำว่า 'ทพฺเพ' หมายถึง ในดัพพะคือข้าวสารและในดัพพะคือผาลไถ

---

อุปมาโนปเมยฺยสาธารณสูรตฺตาทิธมฺมวจนาปฺปโยเคติ อุปมาโนปเมยฺยานํ สาธารโณ โย วิสารทตฺตาทิธมฺโม ตพฺพจนสฺส ‘มุนิ อยํ สีโห วิย วิสารโท’ตฺยาโท วิสารทาทิสทฺทสฺสาปฺปโยเคติ อตฺโถ, เกสญฺจิติ เกสญฺจิ สทฺทานํ มชฺเฌ, วิเสสฺสตฺตเมว ผุฏยติ. ‘ตถา เจ’ตฺยาทินา, วิเสสนวิเสสฺสานํ ยถิฏฺฐตฺตา นิจฺจํ สีหาทีนํ วิเสสฺสตาเยว วจนิจฺฉาติ ปุพฺพนิปาตตฺตาปฺปสงฺโคติ ภาโว, อุปปตฺยนฺตรมาห-‘วิเสสนสฺเสเว’จฺจาทิ, ยทิปิ สีโห วิเสสนเมว น วิเสสฺสํ, ตถาปิ พหุลาธิการา วิเสสนสฺสาปิ ปรนิปาโตติ ภาโว.

คำว่า 'อุปมาโนปเมยยสาธารณสูรตตาทิธัมมวจนาปปโยเค' (ในการไม่ใช้คำที่แสดงถึงธรรมที่ทั่วไปของอุปมานะและอุปเมยยะ เช่น ความแกล้วกล้าเป็นต้น) หมายถึง การไม่ใช้คำว่า 'วิสารทะ' (แกล้วกล้า) เป็นต้น ในคำที่แสดงถึงธรรมที่ทั่วไปของอุปมานะและอุปเมยยะ เช่น 'มุนีนี้แกล้วกล้าเหมือนราชสีห์' เป็นต้น คำว่า 'เกสัญจิ' (ของบางคำ) หมายถึง ในท่ามกลางคำบางคำ ย่อมปรากฏความเป็นวิเสสยะเท่านั้น ด้วยคำว่า 'ก็ถ้าหาก' เป็นต้น เพราะความเป็นที่พึงปรารถนาของวิเสสนะและวิเสสยะ ความเป็นวิเสสยะของราชสีห์เป็นต้น ย่อมเป็นความต้องการของคำพูดเสมอไป จึงไม่มีโอกาสแห่งความเป็นบทหน้า ดังนี้เป็นความหมาย ท่านกล่าวเหตุผลอื่นอีกว่า 'แม้ของวิเสสนะเท่านั้น' เป็นต้น แม้ถ้าหากราชสีห์เป็นวิเสสนะเท่านั้น ไม่ใช่วิเสสยะ ก็จริง แต่เพราะอำนาจของคำว่า 'พหุลัง' (มาก) วิเสสนะก็เป็นบทหลังได้ ดังนี้เป็นความหมาย

---

อถาตฺราปิ วิเสสนนฺเตว สมาสปฺปฏิปาทเน’มุนิ อยํ สีโหว วิสารโท’จฺจาโท สามตฺถิยโตว สมาสาปฺปสงฺเคปิ อุปมาโน ปเมยฺยานํ สาธารณวิสารทตฺตาทิธมฺมวจนาปฺปโยเค สติ ตปฺปสงฺคาภาวตฺถํ วจนมารพฺภนียนฺติ โจเทติ ‘นนุเจ’ตฺยาทินา, สามตฺถิยโตติ สามญฺญวจนปฺปโยเค สาเปกฺขตฺตา สมาสาปฺปสงฺโคติ สามตฺถิยํ ตสฺมาติ อตฺโถ. สามญฺญปฺปโยคตฺถนฺติ สมาสวากฺเย สามญฺญวจนสฺส สูรตฺตาทิ(โน), อปฺปโยคตฺถํ, ตถา หิจฺจาทินา สามญฺญสทฺทปฺปโยเค สามตฺถิยโต สมาสาสพฺภาวา สุตฺตนฺตรสฺสานารพฺภนียภาวํ สาเธติ.

ก็ในที่นี้ แม้เมื่อมีการแสดงสมาสด้วยวิเสสนะเท่านั้น ในคำว่า 'มุนีนี้แกล้วกล้าเหมือนราชสีห์' เป็นต้น แม้เมื่อไม่มีโอกาสแห่งสมาสโดยความสมบูรณ์แห่งเนื้อความ (สามัตถิยะ) ก็จริง แต่เมื่อไม่มีการใช้คำที่แสดงถึงธรรมที่ทั่วไปของอุปมานะและอุปเมยยะ เช่น ความแกล้วกล้าเป็นต้น เพื่อให้ไม่มีโอกาสแห่งสมาสนั้น จึงพึงเริ่มกล่าวคำ ท่านท้วงติงว่า 'ก็ถ้าหาก' เป็นต้น คำว่า 'สามัตถิยโต' (โดยความสมบูรณ์แห่งเนื้อความ) หมายถึง เพราะมีความมุ่งหวังในการใช้คำสามัญญะ จึงไม่มีโอกาสแห่งสมาส ดังนี้เป็นความสมบูรณ์แห่งเนื้อความ เพราะเหตุนั้น ดังนี้คือความหมาย คำว่า 'สามัญญัปปโยคัตถัง' (เพื่อประโยชน์ในการใช้คำสามัญญะ) หมายถึง เพื่อประโยชน์ในการไม่ใช้คำสามัญญะ เช่น ความแกล้วกล้าเป็นต้น ในประโยคสมาส ด้วยคำว่า 'ก็จริงอยู่' เป็นต้น ย่อมยังความเป็นอันไม่พึงเริ่มของสูตรอื่นให้สำเร็จ เพราะไม่มีสมาสโดยความสมบูรณ์แห่งเนื้อความในการใช้คำสามัญญะ

---

วิเสสานนฺตพฺภาวาติ สามญฺญสฺส สมาเส อนฺโตภาเวปิ ติขีณตฺตาทิโต วิสิฏฺฐสฺส สูรสฺสาทิวจนียสฺส วิเสสสฺส สมาเส อนนฺโตคธตฺตา อปฺปสงฺโค สาเปกฺขมสมตฺถนฺติ. อเถติ ‘สจฺจเมต’นฺติอาทึ [Pg.160] ปรวจนมาสงฺกิย วทติ, เอวมาทิสิชฺฌนตฺถํ สมาโสติ (ญาปนตฺถํ) อารพฺภนียมฺภวตีติ สมฺพนฺโธ.

คำว่า 'วิเสสานันตัพภาวา' (เพราะความที่วิเสสธรรมไม่รวมอยู่ภายใน) หมายถึง แม้เมื่อสามัญญะรวมอยู่ภายในสมาส ก็จริง แต่เพราะวิเสสธรรมที่พึงกล่าวถึง เช่น ความแกล้วกล้าเป็นต้น ซึ่งวิเศษกว่าความคมเป็นต้น ไม่รวมอยู่ภายในสมาส จึงไม่มีโอกาสแห่งสมาส เพราะบทที่ยังมีความมุ่งหวังอยู่ย่อมไม่สมบูรณ์แห่งเนื้อความ (อสมัตถะ) คำว่า 'อถะ' (ก็) ท่านกล่าวโดยคาดคะเนคำพูดของผู้อื่นว่า 'สิ่งนี้เป็นจริง' เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ เพื่อให้สำเร็จดังนี้ สมาสจึงพึงเริ่ม (เพื่อแสดงให้รู้)

---

ปธานสฺสาติ ‘รญฺโญปุริโส-ภิรูโป’เตตฺถ อภิรูปสาเปกฺขสฺส ปุริสสฺส วิเสสนตฺเตเนวา ปฺปธานํ, สมาสาวยวภูตํ ราชานํ ปติ วิเสสฺสภาเวนาวิผลิตสกตฺถตาย ปธานภูตสฺส ปุริสสฺส. อาทิสทฺเทน ‘ราชปุริสสฺส ทสฺสนียสฺส เคห’นฺติ สงฺคณฺหาติ.

คำว่า 'ปธานัสสะ' (ของประธาน) หมายถึง ในคำว่า 'รญฺโญ ปุริโส อภิรูโป' (บุรุษของพระราชาผู้มีรูปงาม) บุรุษผู้มีความมุ่งหวังในรูปงาม ย่อมเป็นอประธานเพราะความเป็นวิเสสนะเท่านั้น ของบุรุษผู้เป็นประธาน เพราะความที่ความหมายของตนเองไม่ปรากฏในความเป็นวิเสสยะต่อพระราชาผู้เป็นส่วนประกอบของสมาส ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมรวบรวมคำว่า 'เรือนของบุรุษของพระราชาผู้ควรเห็น' เข้ามา

---

เอตฺถ หิ เคหมฺปติ วิเสสนภาเวนาปฺปธานตฺเตปิ ราชานมฺปติ ปธานภูตสฺส ปุริสสฺส สาเปกฺขสฺสาปิ สมาโส โหเตว. อิทญฺจญาปนตฺถํ วจนารมฺภปฺปโยชนญฺจ, การณมาห- ‘คมกตฺตา’อิจฺจาทิ.

ในที่นี้แล แม้ว่า (บุรุษ) จะเป็นอประธานโดยความเป็นวิเสสนะต่อเรือน แต่การสมาสของบุรุษผู้เป็นประธานซึ่งมีความมุ่งหวังต่อพระราชา ย่อมมีได้แน่นอน และการเริ่มต้นคำพูดนี้ก็เพื่อแสดงความหมายนี้และเพื่อประโยชน์ในการเริ่มต้นคำพูด ท่านจึงกล่าวเหตุผลว่า 'เพราะเป็นเครื่องแสดง' เป็นต้น

---

คมกตฺตาติ วิคฺคหวากฺยตฺถสฺส วุตฺติยมฺปตียมานตฺตา คมกตฺตํ ตสฺมา, นเจห คมกตฺตมตฺถีติ ‘มุนิ สีโหว สูโร’ตฺยตฺร ตุ วากฺยโต โยตฺโถ ปตียเต, นายํ ‘มุนิ สีโห สูโร’ตฺยโต คมฺยเตติ คมกตฺตํ นตฺถี-ติ อตฺโถ, ตถาหิ มุนิสีหสทฺเทเนโว ปมาโนปเมยฺยภาวนิมิตฺตสฺส วิสารทตฺตสฺส สภาเวเนโวปาทานโต วิสารทสทฺทสฺส เตน สมฺพนฺธาภาโว.

คำว่า 'เพราะเป็นเครื่องแสดง' นั้น เพราะความที่อรรถแห่งวิคคหะปรากฏในวุตติ จึงเป็นเครื่องแสดง เพราะเหตุนั้น และในที่นี้ไม่มีความเป็นเครื่องแสดง แต่ในประโยคว่า 'มุนีแกล้วกล้าดุจราชสีห์' อรรถใดปรากฏจากประโยค อรรถนั้นไม่พึงรู้ได้จาก 'มุนี ราชสีห์ แกล้วกล้า' จึงไม่มีความเป็นเครื่องแสดง ดังนี้คือความหมาย ด้วยว่า เพราะการยกขึ้นซึ่งความเป็นผู้แกล้วกล้าอันเป็นนิมิตแห่งความเป็นอุปมาและอุปไมยด้วยคำว่า 'มุนีราชสีห์' โดยสภาพของมันเอง จึงไม่มีความสัมพันธ์ของคำว่า 'วิสารทะ' (แกล้วกล้า) กับคำนั้น

---

อปวคฺโค นิพฺพานํ, วากฺยเมเวติ เอวกาเรน พฺยวจฺฉินฺนมตฺถมฺปทสฺสยมาห- ‘วุตฺตินิวตฺเตตี’ติ พหุลาธิการโต วิญฺญายติ, นนุ จาตฺร วิเสสฺสภาวาสมฺภวาปฺปสงฺโคเยว วุตฺติยาติ โจเทติ. ‘นนุเจ’ตฺยาทินา.

อปวรรคคือพระนิพพาน คำว่า 'เป็นประโยคเท่านั้น' นี้ แสดงอรรถที่ถูกจำกัดด้วยเอวการะว่า 'ย่อมยังวุตติให้กลับ' พึงทราบได้จากอำนาจแห่งคำว่า 'โดยมาก' ก็แลในที่นี้ไม่พึงมีโอกาสแห่งความเป็นวิเสสยะในวุตติมิใช่หรือ ดังนี้ ย่อมท้วงขึ้น ด้วยคำว่า 'ก็มิใช่หรือ' เป็นต้น

---

ปุณฺณตาพฺยภิจาราติ ปุณฺณตาสงฺขาตสฺส พาลาทิอวตฺถาวิเสสสฺส อวินาปฺปวตฺติโต พฺยภิจารี หิ วิเสสฺสมฺภวติ ยถา นีลตายุปฺปลํ, ปริหรติ ‘เนทมตฺติ’จฺจาทินา, มนฺตาณิปุตฺตานํ อเนกตฺตาติ เกวลํ มนฺตาณิยา ปุตฺโต ปุณฺโณเยวาติ อภาวา เตสํ พหุภาวโต, อตฺตโน อตฺตโน คหสฺส ปตโยติ คหปตีนํ พหุตฺตํ ปากฏเมว.

คำว่า 'ความไม่แน่นอนแห่งความเต็ม' นั้น เพราะความที่ความเต็มอันเป็นสภาพพิเศษแห่งวัยเด็กเป็นต้น ย่อมดำเนินไปโดยไม่ขาดสาย วิเสสยะจึงเป็นสิ่งไม่แน่นอน เหมือนดอกอุบลที่มีสีเขียว ย่อมแก้ด้วยคำว่า 'สิ่งนี้ไม่มี' เป็นต้น คำว่า 'เพราะความไม่เป็นหนึ่งเดียวของบุตรแห่งมันตาณี' นั้น เพราะไม่มีว่าบุตรของมันตาณีเท่านั้นที่ชื่อปุณณะ แต่เพราะความที่บุตรเหล่านั้นมีจำนวนมาก และเพราะเป็นเจ้าของเรือนของตนๆ ความเป็นคฤหบดีจำนวนมากจึงปรากฏชัดเจน

---

วุตฺติเยเวติ เอวกาเรน พฺยวจฺฉินฺนมตฺถมาห-‘วากฺยํ นิวตฺเตตี’ติ. วิสิฏฺฐชาติวจนาติ วุตฺตํ กณฺหสปฺปชาติยา โลหิตสาลิชาติยา จ วิสิฏฺฐตฺตา.

คำว่า 'ในวุตติเท่านั้น' นั้น ย่อมกล่าวอรรถที่ถูกจำกัดด้วยเอวการะว่า 'ย่อมยังประโยคให้กลับ' คำว่า 'เพราะเป็นคำที่แสดงชาติพิเศษ' นั้น กล่าวไว้เพราะความที่ชาติงูดำและชาติข้าวแดงเป็นชาติพิเศษ

---

ตจฺฉโก [Pg.161] สปฺโปติ พฺยาขฺเยยมุปนิกฺขิปฺปโจทยมาห- ‘นนุ เจ’จฺจาทิ. ตจฺฉกภาวานเปโตติ พาลยุวตฺตาทิสงฺขาตตจฺฉกภาวโต อพฺยาวุตฺโต, อตฺถินามเธยฺโยติ ตจฺฉโก นาม โกจิ ตนฺนาโม อตฺถิ, กิริยาสทฺโทติ ตจฺฉตีติ ตจฺฉโกติ เอวํ กิริยาย ปวตฺตินิมิตฺตตฺเตโนปาทินฺโน วฑฺฒกีวาจี ตจฺฉกสทฺโท, เอวํ มญฺญเต ‘‘ยถาวุตฺตนเยน วิเสสนวิเสสฺสสพฺภาวา สมาเสน ภวิตพฺพํ, ตถา สติ กิมิทํ ปจฺจุทาหรณํ กต’’นฺติ. อตฺร เกนจิ น นามเธยฺยสฺเสตฺยาทิ โนปชายเตวาตฺเยตทวสานํ วุจฺจมานมนุทฺยตํ นิรากตฺตุกาโม อาห-‘โยปา เห’จฺจาทิ.

คำว่า 'งูชื่อตัจฉกะ' นั้น ย่อมท้วงขึ้นโดยยกคำอธิบายมาว่า 'ก็มิใช่หรือ' เป็นต้น คำว่า 'ไม่พ้นจากความเป็นตัจฉกะ' นั้น คือไม่แยกจากความเป็นตัจฉกะ อันนับเนื่องด้วยความเป็นเด็กและวัยหนุ่มเป็นต้น คำว่า 'มีชื่อ' นั้น คือมีใครบางคนชื่อว่า 'ตัจฉกะ' คำว่า 'เป็นกิริยาศัพท์' นั้น คือคำว่า 'ตัจฉกะ' ที่หมายถึงช่างไม้ ซึ่งถูกยกขึ้นโดยความเป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของกิริยาว่า 'ย่อมถาก' จึงเป็น 'ตัจฉกะ' ย่อมคิดอย่างนี้ว่า "เมื่อความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะมีอยู่โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว พึงมีการสมาส เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงยกตัวอย่างค้านนี้ขึ้นมา" ในที่นี้ ท่านต้องการปฏิเสธสิ่งที่กล่าวมาจนถึงคำว่า 'ไม่พึงเกิดขึ้นแก่ชื่อ' เป็นต้น โดยใครบางคน จึงกล่าวว่า 'ก็ผู้ใดแล' เป็นต้น

---

อิมสฺสายมธิปฺปาโย ‘‘วุตฺตนเยน ตจฺฉกสทฺทสฺส กิริยา สทฺทสฺสาตฺถวิสยาเปกฺขายาภาวโต วิเสสฺสตฺตาภาวา ปจฺจุทาหรณมิทํ กต’’นฺติ.

อธิบายของคำนี้คือ "เพราะไม่มีความมุ่งหวังในอรรถของกิริยาศัพท์คือคำว่า 'ตัจฉกะ' โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว และเพราะไม่มีความเป็นวิเสสยะ จึงยกตัวอย่างค้านนี้ขึ้นมา"

---

กสฺมา อยุตฺตมิจฺจาห-‘ยโต’จฺจาทิ, นามเธยฺยสฺส กิริยาวาจิโน จ อตฺถาภิธานสามตฺถิยํ ตุลฺยํ วา น วา, อวยวปฺปสิทฺธิยา สมุทายปฺปสิทฺธิ พลวติ วา นเวตฺเยตํ วิจาเรตุํ ยโต นาธิกตนฺตฺยตฺโถ, กิญฺจรหิ อธิกตนฺตฺยาห- ‘อปิตฺวิ’จฺจาทิ, ตจฺฉกสทฺโทเนกตฺถวุตฺติ นาเนกตฺโถติ วิจาเรตุมธิกตนฺติ โยชนา.

เหตุใดจึงไม่สมควร ดังนี้ ย่อมกล่าวว่า 'เพราะ' เป็นต้น ความสามารถในการแสดงอรรถของนามและกิริยาเท่ากันหรือไม่ และความสำเร็จของส่วนรวมมีกำลังกว่าความสำเร็จของส่วนย่อยหรือไม่ เพราะเหตุที่สิ่งนี้ไม่เป็นประธานในการพิจารณา ดังนี้คือความหมาย ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่าที่เป็นประธานในการพิจารณา ดังนี้ ย่อมกล่าวว่า 'แต่' เป็นต้น การพิจารณาว่าคำว่า 'ตัจฉกะ' มีอรรถเดียวหรือหลายอรรถ เป็นสิ่งที่ถูกนำมาพิจารณา ดังนี้คือการเชื่อมโยง

---

เอวํ มญฺญเต- ‘‘วิเสสนวิเสสฺสภาวจินฺตายํ สทฺทานมตฺถาภิธานสามตฺถิยจินฺตา น ยุชฺชเต ‘สติ สมฺภเว พฺยภิจาเร จ วิเสสนํ สาตฺถกํ โหตี’ติ วิเสสนํ มคฺคียเต, นาสมฺภเว นาพฺยภิจาเร ยถา สีตํ (หิมํ) อุณฺโหคฺคีติ, ตสฺมา สมฺภวพฺยภิจารจินฺตา วิเสสนวิเสสฺสภาวจินฺตายมุปยุชฺชตีติ ตจฺฉกสทฺโท-เนกตฺถวุตฺติวา น เวตฺเยตเทว วิจาเรตุมธิกตนฺติ กตฺถจิปิ วิเสสนวิเสสฺส สพฺภาเว สมาโส โหเตวา’’ติ, ยทิปิ นามเธยฺยกิริยาวาจีนมตุลฺยมตฺถาภิธานํ สมุทายปฺปสิทฺธิยา จ พลวติตฺตํ, ตถาปิ วกฺขมานนเยน สมาสสพฺภาวา น กาจิ หานีติ ทสฺเสตุมาห- ‘เอตฺถ จา’ติอาทิ.

ย่อมคิดอย่างนี้ว่า 'ในการพิจารณาความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะ การพิจารณาความสามารถในการแสดงอรรถของศัพท์ทั้งหลายไม่สมควร (เพราะ) เมื่อมีความเป็นไปได้และความคลาดเคลื่อน วิเสสนะย่อมมีประโยชน์ วิเสสนะจึงถูกแสวงหา ไม่ใช่เมื่อไม่มีความเป็นไปได้และไม่มีความคลาดเคลื่อน เหมือน (คำว่า) หิมะที่เย็น และไฟที่ร้อน เพราะเหตุนั้น การพิจารณาความเป็นไปได้และความคลาดเคลื่อน ย่อมเป็นประโยชน์ในการพิจารณาความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะ การพิจารณาว่าคำว่า ตัจฉกะ มีอรรถเดียวหรือหลายอรรถเท่านั้นที่เป็นประธานในการพิจารณา แม้ในที่ใดๆ เมื่อมีความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะ การสมาสย่อมมีแน่นอน' แม้ว่าการแสดงอรรถของนามศัพท์และกิริยาศัพท์จะไม่เท่ากัน และความสำเร็จโดยหมู่คณะ (สมุคายประสิทธิ) จะมีกำลังกว่า ถึงกระนั้น เพื่อแสดงว่าไม่มีความเสียหายใดๆ เพราะการมีอยู่ของการสมาสโดยนัยที่จะกล่าวต่อไป จึงกล่าวว่า เอตฺถ จ เป็นต้น

---

เอตฺถจาติ เกจิ ปกฺเข จ, กญฺจิ ปีฬมาวหตีติ สมฺพนฺโธ, กุโตจฺจาห ‘ตถาหิ’จฺจาทิ. เอวํ มญฺญเต- ‘‘ยทีปิ สมุทายปฺปสิทฺธิยา สติ กิริยาสทฺทตฺถวิสยาเปกฺขา [Pg.162] โนปชายเต, ตถาปิ นามเธยฺยสฺเสว ตจฺฉกสทฺทสฺสาปฺยเนกตฺถวุตฺติตฺตมตฺเถว… สปฺปวิเสเส มนุสฺเส จ ตนฺนามเก นามเธยฺยสฺส ตจฺฉกสทฺทสฺส ปวตฺติสพฺภาวา(ติ) วิเสสนวิเสสฺสสพฺภาวโต สมาสปฺปสงฺโค ตทวตฺโถ เยวา’’ติ, น เกวลํ สปฺปวิเสสสฺเสว ตจฺฉกสทฺโท นามเธยฺยมปิตุ มนุสฺสานมฺปีติ ปิสทฺทตฺโถ. ตจฺฉกสทฺทสฺสาเนกตฺถวุตฺติตฺเตปิ น สมุทายปฺปสิทฺธิยา อวยวปฺปสิทฺธีพาธาติ ทสฺเสตุมาห- ‘นจา’ติอาทิ. โจ-วธารเณ, กุโตจฺจาห ‘กิริเย’จฺจาทิ. กเมนตฺถปฺปสิทฺธีติ ยํ, เอตมฺปน สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ โยชนา.

คำว่า เอตฺถ จ นั้น (มีความสัมพันธ์) กับคำว่า ในบางฝ่าย และ ย่อมนำมาซึ่งความเสียหายบางอย่าง และเหตุใดจึงกล่าวว่า ตถาหิ เป็นต้น ย่อมคิดอย่างนี้ว่า 'แม้ว่าเมื่อมีความสำเร็จโดยหมู่คณะ ความหวังในอรรถของกิริยาศัพท์จะไม่เกิดขึ้น ถึงกระนั้น ความที่แม้คำว่า ตัจฉกะ มีอรรถหลายอย่างก็มีอยู่จริง... เพราะความที่คำว่า ตัจฉกะ ซึ่งเป็นนามศัพท์ ย่อมเป็นไปในงูชนิดพิเศษและในมนุษย์ผู้มีชื่อนั้นๆ เมื่อมีความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะ การสมาสจึงยังคงมีอยู่' คำว่า ปิ (ก็) มีอรรถว่า คำว่า ตัจฉกะ ไม่ได้เป็นชื่อเฉพาะงูชนิดพิเศษเท่านั้น แต่ยังเป็นชื่อของมนุษย์ด้วย เพื่อแสดงว่า แม้คำว่า ตัจฉกะ จะมีอรรถหลายอย่าง แต่ความสำเร็จโดยหมู่คณะก็ไม่ขัดขวางความสำเร็จโดยส่วนประกอบ (อวยวประสิทธิ) จึงกล่าวว่า น จ เป็นต้น จ อักษร ในอรรถแน่นอน (อวธารณะ) และเหตุใดจึงกล่าวว่า กิริเย เป็นต้น การเชื่อมโยงคือ สิ่งใดที่สำเร็จตามลำดับอรรถ แม้สิ่งนั้นก็พึงรู้ได้

---

ยนฺติ ยํ ปสิชฺฌนํ, กเมนาติ พาธาภาวโต อนุกฺกเมน. เอวญฺเจติ อิมินา นเจตฺยาทินา วุตฺตํ ปจฺจามสติ… กิมฺปฏิวิหิตํ สิยา ปริหฏํ สิยาติ อตฺโถ, อิติ อิมินา การเณน ‘ตจฺฉโก สปฺโป’ติ ปจฺจุทาหรณํ น ยุตฺตํ… ตจฺฉกสปฺโปติ สมาสสพฺภาวโตติ อธิปฺปาโย, เนทเมวมิจฺจาทินา ปริหรติ, ยทา จรติ ยถา วุตฺเตน วิเสสนวิเสสฺสภาวสมฺภโว, ตทา กถํตฺยาห- ‘ยทา วิเสสเน’จฺจาทิ. ตทาปิ กถํ วากฺเยน ภวิตพฺพมิจฺจาห- ‘อิทญฺเจ’จฺจาทิ. พหุลํวจนโตเยวาติ อธิปฺปาโย.

คำว่า ยํ คือ ความสำเร็จใด คำว่า กาเมน คือ โดยลำดับเพราะไม่มีการขัดขวาง และด้วยคำว่า เอวญฺเจ นี้ ย่อมพิจารณาซ้ำถึงสิ่งที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า น จ เป็นต้น... อรรถว่า อะไรพึงถูกแก้ไข พึงถูกนำออกไป ด้วยเหตุนี้ ตัวอย่างค้านว่า ตจฺฉโก สปฺโป จึงไม่สมควร... อธิบายว่า เพราะมีการสมาสว่า ตจฺฉกสปฺโป ย่อมแก้ด้วยคำว่า เนทเมวํ เป็นต้น เมื่อความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะเป็นไปได้โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว เมื่อนั้นจะเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า ยทา วิเสสเน เป็นต้น แม้เมื่อนั้น ประโยคพึงเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า อิทญฺเจ เป็นต้น อธิบายว่า เพราะคำว่า พหุลัง (โดยมาก) เท่านั้น

---

อญฺญสฺสาติ กมฺมนิ สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ ฉฏฺฐี. อวจฺเฉทกตฺตาติ เอตฺถ กตฺตุนา ภวิตพฺพนฺติ กาฬสฺสาติ กตฺตริ ภาวโยเค ฉฏฺฐิยา อชฺฌาหริตพฺพํ. ปตฺตาปนฺเนหิ ทุติยนฺตสฺส ชีวิกมฺปตฺโต ชีวิกา ปนฺโนติ สมาโส ‘การกํ พหุล’’นฺเตว (จํ-๒-๒-๑๙) วิหิโต ทุติยนฺเตน ตุ เตสํ สมาสตฺถํ สุตฺตนฺตรํ กตํ ปเรหิ, อตฺถญฺจ เตสมิตฺถิลิงฺคานมฺปิ สมาเสเนว, การนิวตฺติยา, ตถา มาโส ชาตสฺสาติ วิคฺคเห ปริมาณิวาจินา ฉฏฺฐิยนฺเตน ปริมาณวจนานํ กาลสทฺทานํ, ตทาห- ‘ปตฺตาปนฺนาน’มิจฺจาทิ, ปริมาณํ มาสาทิ ปริจฺเฉโท ตมสฺสตฺถีติ ปริมาณี ชาตาทิ.

คำว่า อญฺญสฺส เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถกรรมที่ต้องการความสัมพันธ์ คำว่า อวเจฺฉทกตฺตา ในที่นี้พึงเป็นกัตตุ และพึงเติมฉัฏฐีวิภัตติในอรรถกัตตุในภาวโยคะว่า กาลสฺส (ของกาล) การสมาสของทุติยาวิภัตติกับคำว่า ปตฺต และ อาปนฺน เช่น ชีวิกํ ปตฺโต หรือ ชีวิกาปนฺโน ถูกบัญญัติไว้ด้วยสูตรว่า การกํ พหุลํ (จัง. 2-2-19) นั่นเอง แต่ผู้อื่นได้ทำสูตรอื่นไว้เพื่อการสมาสของคำเหล่านั้นกับทุติยาวิภัตติ และอรรถของคำเหล่านั้นแม้ที่เป็นอิตถีลิงค์ก็ด้วยการสมาสเท่านั้น เพราะเป็นการห้ามกาล (กาลนิวตฺติยา) เช่นเดียวกัน ในรูปวิเคราะห์ว่า มาโส ชาตสฺส ด้วยฉัฏฐีวิภัตติที่แสดงสิ่งที่ถูกกำหนด (ปริมาณี) กับคำที่แสดงปริมาณ (กาลศัพท์) จึงกล่าวว่า ปตฺตาปนฺนานํ เป็นต้น ปริมาณคือการกำหนดมีเดือนเป็นต้น สิ่งนั้นมีอยู่แก่อรรถนั้น จึงชื่อว่า ปริมาณี คือ ชาตะ (ผู้เกิดแล้ว) เป็นต้น

---

เอตฺถ หิ มาโส ปริมาณํ ปริจฺเฉทกตฺตา, ชาโต ปริมาณี ปริจฺเฉชฺชตฺตา, ปตฺตา ชีวิกาเนนาติ วจนิจฺฉายํ โย-ตฺโถ โส- ญาปทตฺถสมาเสปฺยตินฺโน [Pg.163] วจนิจฺฉาเภทมนฺตเรนาติทสฺเสตุํ ‘อญฺญปทตฺเถ ภวิสฺสตี’ติ ยํ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ตํ พฺยาขฺยาตุกาโม อาห- ‘วาเนกญฺญตฺเถ อิจฺเจวา’ติอาทิ. อญฺญตฺถ สมาเส กเต สพฺพตฺถ ‘‘อิตฺถิยํ ภาสิเต’’จฺจาทินา (๓-๖๗) ปุมฺภาโว. มาโส ชาตสฺสาติ วจนิจฺฉายํ โย-ตฺโถ, โส-ญฺญตฺถสมาเสปฺยภินฺโน วจนิจฺฉาเภท มนฺตเรนาติ ทสฺเสตุมาห- ‘ยสฺส ชาตาทิโน’จฺจาทิ.

ในที่นี้ เดือนเป็นปริมาณเพราะเป็นเครื่องกำหนด (ปริจเฉทกะ) ชาตะ (ผู้เกิดแล้ว) เป็นปริมาณีเพราะเป็นสิ่งที่ถูกกำหนด (ปริจเฉทชะ) เพื่อแสดงว่า อรรถใดที่พึงประสงค์ในรูปวิเคราะห์ว่า ปตฺตา ชีวิกา อเนน อรรถนั้นย่อมไม่ต่างกันแม้ในอัญญบทสมาส โดยไม่มีความต่างกันแห่งความประสงค์ในรูปวิเคราะห์ ผู้ที่ต้องการอธิบายความที่กล่าวไว้ในวุตติว่า อญฺญตฺเถ ภวิสฺสติ จึงกล่าวว่า วาเนกญฺญตฺเถ เป็นต้น เมื่อสมาสในอัญญบทแล้ว ในทุกที่ย่อมเป็นปุงลิงค์ด้วยสูตรว่า อิตฺถิยํ ภาสิเต เป็นต้น (3-67) เพื่อแสดงว่า อรรถใดที่พึงประสงค์ในรูปวิเคราะห์ว่า มาโส ชาตสฺส อรรถนั้นย่อมไม่ต่างกันแม้ในอัญญบทสมาส โดยไม่มีความต่างกันแห่งความประสงค์ในรูปวิเคราะห์ จึงกล่าวว่า ยสฺส ชาตาทิโน เป็นต้น

---

ชาตสทฺทสฺสตฺถมาห สมฺปนฺโนติ, สมฺปุณฺโณตฺยตฺโถ, อิมินา จ มาโส ชาโต-สฺสาติ วิคฺคหสฺส อตฺโถ ทสฺสิโต, อญฺญถาติ ยทิ มาโส ตสฺส อญฺญปทตฺถสฺส ชาตาทิโน สมฺปุณฺโณ น ภาตีติ อตฺโถ. ตฺตตฺตวนฺตูนํ นิฏฺฐาสญฺญํ วิธาย ตทนฺตสฺสญฺญตฺถสมาเส ‘‘นิฏฺฐา’’ติ (๒-๒-๓๖) สุตฺเตน ปุพฺพนิปาโต วุตฺโต, ตทาห- ‘นเจ’จฺจาทิ, ปุพฺพนิปาตปฺปสงฺโค นจ สิยาติสมฺพนฺโธ, กุโตจฺจาห- ‘ชาติ’จฺจาทิ. เกสญฺจิติ วากฺยการมาห, นจ ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ, การณมาห- ‘วิเสสน’เมจฺจาทิ, ตถาหิจฺจาทินา วิเสสนสฺส สาตฺถกตฺเต สมาสพฺภาวมภาเว จาภาวํ สาเธติ… ฉฏฺฐีสมาเส ‘สติ สมฺภเว พฺยภิจาเร จ วิเสสนสฺส สาตฺถกมฺภวตีติ วิเสสนสฺส สาตฺถกตฺตา.

อธิบายอรรถของคำว่า ชาต ว่า สมฺปนฺโน คือ สมฺปุณฺโณ (บริบูรณ์) และด้วยคำนี้ อรรถของรูปวิเคราะห์ว่า มาโส ชาโตสฺส จึงเป็นอันแสดงไว้ คำว่า อญฺญถา หมายความว่า หากเดือนนั้นไม่ปรากฏว่าบริบูรณ์แก่อัญญบทคือชาตะเป็นต้นนั้น เมื่อกำหนดนิฏฐาสัญญาแก่ปัจจัยที่มี ต และ ตวตุ เป็นที่สุด และในอัญญบทสมาสที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุด พึงมีการวางไว้ข้างหน้า (บุพพนิบาต) ด้วยสูตรว่า นิฏฺฐา (2-2-36) จึงกล่าวว่า น เจ เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ และไม่พึงมีบุพพนิบาต และกล่าวเหตุผลว่า ชาติ เป็นต้น กล่าวถึงผู้ทำประโยคบางคนว่า ไม่สมควร กล่าวเหตุผลว่า วิเสสน เป็นต้น ด้วยคำว่า ตถาหิ เป็นต้น จึงสร้างความสำเร็จว่า เมื่อวิเสสนะมีประโยชน์ สมาสย่อมมี และเมื่อไม่มีประโยชน์ สมาสย่อมไม่มี... ในฉัฏฐีสมาส เมื่อมีความเป็นไปได้และความคลาดเคลื่อน วิเสสนะย่อมมีประโยชน์ เพราะความที่วิเสสนะมีประโยชน์

---

อวจเนปีติ นิยมวจเน (อ)สตีปิ, ฉฏฺฐีสมาสปฺปสงฺโค จรหิ วุตฺตนเยน พฺยวจฺเฉชฺช พฺยวจฺเฉทกตฺตาภาเวน วิเสสนานตฺถกฺยา น ภเวยฺย เจ วากฺเยนาปิ น ภวิตพฺพนฺติ อาห- ‘วากฺยํ ตฺวิ’จฺจาทิ. อยมฺปน วิเสสนสมาโส ปเรหิ กมฺมธารโยติ ญายติ… ยถา กมฺมํ กิริยํ ปโยชนญฺจ ธาเรติ เอวมยํ สมาโส กมฺมมิว ทฺวยํ ธารยตีติ.

คำว่า อวจเนปิ คือ แม้เมื่อไม่มีคำจำกัดความ (นิยาม) หากฉัฏฐีสมาสไม่พึงมี เพราะความที่วิเสสนะไม่มีประโยชน์โดยความไม่มีภาวะเป็นสิ่งที่ถูกจำแนกและผู้จำแนกตามนัยที่กล่าวแล้ว แม้ด้วยรูปประโยค (วากยะ) ก็ไม่พึงมี จึงกล่าวว่า วากฺยํ ตุ เป็นต้น แต่สมาสวิเสสนะนี้ ผู้อื่นเรียกว่า กัมมธารยะ... เหมือนกรรมย่อมทรงไว้ซึ่งกิริยาและประโยชน์ฉันใด สมาสนี้ก็ย่อมทรงไว้ซึ่งส่วนทั้งสองเหมือนกรรมฉันนั้น

---

๑๒. นญ

๑๒. นญ (นัญสมาส)

---

เอตฺเถวาติ ‘‘ฏ นญฺสฺส’’อิติ (๓-๗๔) สุตฺเตเอว. ปามนปุตฺโตติปามา กุฏฺฐวิเสโส อสฺส อตฺถีติ ปามสทฺทา ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐) นปฺปจฺจโย, ปามนสฺส ปุตฺโต, ยทิ เหตฺถ ญกาโร วิเสสนตฺโถ น กรีเยถ, ตทา ‘‘ฏ นสฺสา’’ติ สุตฺตํ กรีเยถ, ตถา จ สตฺยุตฺตรปเท ปรโต ปามนสทฺเท นการสฺสาปิ โฏ

ในสูตร “ฏะ นญฺญสฺสะ” (3-74) นี้เอง. คำว่า “ปามนปุตตะ” (บุตรของคนเป็นโรคเรื้อน) มีวิเคราะห์ว่า โรคเรื้อนชนิดพิเศษ (ปามะ) มีแก่เขา (ปามา อสฺส อตฺถีติ) จึงลง น ปัจจัย หลังปามสัททะ ด้วยสูตร “ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา” (4-120) เป็น ปามนะ, (แล้วเข้าสมาสเป็น) ปามนสฺส ปุตฺโต. หากในสูตรนี้ไม่ทำอักษร ญ ไว้เพื่อเป็นวิเสสนะ (เครื่องหมายเฉพาะ) เมื่อนั้น ก็พึงตั้งสูตรว่า “ฏะ นสฺสา” และเมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อมีบทหลังเบื้องหน้า อักษร น ในปามนสัททะ ก็จะกลายเป็น ฏะ ไปด้วย

---

สิยาติ [Pg.164] ภาโว, นนุ จิห สมาสวิธิมฺหิ ญ กาโรจฺจารณา ญ โลป รหิตสฺส สมาโส น ภวตีติ วตฺตุมุจิตํ, น ตุ ‘‘ฏ นญฺสฺสา’’ติ วิเสสนตฺโถติ สจฺจํ, กินฺตฺวิห สมาสวิธิมฺหิ ญ การสฺส พฺยวจฺฉชฺชํ น ทิสฺสเต.

คำว่า “สิยา” (พึงเป็น) คือสภาวะ. มิใช่หรือว่า ในการบัญญัติสมาสนี้ เพราะมีการออกเสียงอักษร ญ สมาสที่ปราศจากการลบอักษร ญ จึงไม่พึงมี การกล่าวเช่นนี้ย่อมสมควร, มิใช่การกล่าวว่า “ฏะ นญฺญสฺสา” (อักษร ญ) มีไว้เพื่อเป็นวิเสสนะ. ข้อนั้นเป็นความจริง, แต่ว่าในที่นี้ ไม่ปรากฏสิ่งที่ถูกจำแนกออกของอักษร ญ ในการบัญญัติสมาส

---

ปริยุทาสวุตฺตีติ ปริ ตุลิตมุคฺคยฺห นิเสธนียสฺส อสนํ เขปนํ วชฺชนํ ปริยุทาโส, เตน ปริยุทาเสน วิสิฏฺเฐ-ตฺเถ วุตฺติ อสฺเสติ ปริยุทาสวุตฺติ, ปสชฺชปฺปฏิเสธวุตฺตีติ ปฏิเสธนียเมว ปสชฺช ปตฺวา ตํสทิสมนเปกฺขิย นิเสโธ, เตน วุตฺติ อสฺเสติ ปสชฺชปฺปฏิเสธ วุตฺติ.

คำว่า “ปริยุทาสวุตติ” มีอธิบายว่า “ปริยุทาส” คือการซัดไป การขว้างไป การเว้นสิ่งที่พึงห้าม โดยการยกขึ้นเปรียบเทียบโดยรอบ, การกล่าว (วุตติ) ในความหมายที่วิเศษด้วยปริยุทาสนั้น ชื่อว่า “ปริยุทาสวุตติ”. คำว่า “ปสัชชปฏิเสธวุตติ” คือการห้ามโดยมุ่งตรงไปยังสิ่งที่พึงห้ามเท่านั้น โดยไม่คำนึงถึงสิ่งที่คล้ายกันนั้น, การกล่าวด้วยปสัชชปฏิเสธนั้น ชื่อว่า “ปสัชชปฏิเสธวุตติ”

---

ยตฺถ พฺราหฺมณา อญฺโญว ภวตีตฺเยวํ วากฺเยนาตฺถนฺตรวิธานา วิธิโน ปธานตฺตํ, อตฺถนฺตรวิธานสามตฺถิเยเนว พฺราหฺมณสฺส ปฏิเสโธ ปตียเต, พฺราหฺมณสฺส นิวตฺตเน ตทเปกฺขายาญฺญสฺส วิธานโยคโต สกปเทน นญฺขฺเยน วิธิภาคี น วุจฺจเต, กิญฺจรหิ อญฺญสทฺเทน… ปริยุทาสนิสฺสยิโนญฺญสทฺทสฺเสว วากฺเย ปโยคโต’ อญฺโญ พฺราหฺมณา อพฺราหฺมโณ’ติ, นญฺสฺสจ สฺยาทฺยนฺเตน สามตฺถิยํ, น ตฺยาทฺยนฺเตเนตฺเยกวากฺยตา… อญฺโญ พฺราหฺมณา อพฺราหฺมโณติ ตตฺถ ตตฺถ ปริยุทาสวุตฺติตฺตา.

ในที่ใด ความเป็นประธานของวิธี (ข้อกำหนด) ย่อมมีเพราะการบัญญัติความหมายอื่นด้วยประโยคว่า “พราหมณ์เป็นอื่น (จากพราหมณ์)” ดังนี้, การห้ามพราหมณ์ย่อมปรากฏด้วยกำลังของการบัญญัติความหมายอื่นนั่นเอง, เมื่อมีการห้ามพราหมณ์ เพราะมีการประกอบการบัญญัติสิ่งอื่นโดยอาศัยการห้ามนั้น ส่วนของการบัญญัติจึงไม่ถูกกล่าวด้วยคำของตนคือ นญฺ อักษร, แต่ถูกกล่าวด้วยคำว่า “อัญญะ” (อื่น)... เพราะมีการใช้คำว่า “อัญญะ” ที่อาศัยปริยุทาสในประโยคว่า “อญฺโญ พฺราหฺมณา อพฺราหฺมโณ” (ผู้อื่นจากพราหมณ์ คือ อพราหมณ์), และเพราะ นญฺ อักษร มีความสามารถ (ในการประกอบ) กับบทที่มี สิ วิภัตติเป็นต้นเป็นที่สุด ไม่ใช่กับบทที่มี ติ วิภัตติเป็นต้นเป็นที่สุด จึงมีความเป็นประโยคเดียวกัน... ในประโยคว่า “อญฺโญ พฺราหฺมณา อพฺราหฺมโณ” นั้น เพราะในที่นั้นๆ เป็นปริยุทาสวุตติ

---

ปสชฺชปฺปฏิเสเธตุ ปฏิเสธสฺส ปธานตฺตา พฺราหฺมโณ น ภวตีติ วากฺเยน พฺราหฺมณสฺส ปฏิเสโธ วิธิ อตฺถคมฺโม วากฺยเภโท, สกปเทน จ นญฺขฺเยน ปฏิเสธภาคิวาจี สมฺพชฺฌเต. โก โส พฺราหฺมณา อญฺโญติ อาห- ‘พฺราหฺมณตฺตานชฺฌาสิโต’จฺจาทิ.

ส่วนในปสัชชปฏิเสธ เพราะการห้ามเป็นประธาน การห้ามพราหมณ์ด้วยประโยคว่า “พราหมณ์ย่อมไม่เป็น” จึงเป็นวิธี (ข้อกำหนด) ที่พึงเข้าใจได้โดยอรรถ เป็นความต่างกันของประโยค, และบทที่กล่าวถึงส่วนของการห้ามย่อมสัมพันธ์กับ นญฺ อักษร ซึ่งเป็นคำของตนเอง. พราหมณ์ที่เป็นอื่นนั้นคือใคร? จึงกล่าวว่า “ผู้ไม่ตั้งอยู่ในความเป็นพราหมณ์” เป็นต้น

---

อิตรสฺมินฺติ ปสชฺชปฺปฏิเสเปกฺเข, เกนจิ สํสยนิมิตฺเตนาติ อุปวีตทสฺสนาทินา เกนจิ สํสยการเณน, สพฺพมฺปิ ปทํ สกตฺเถ ปโยคมฺปติ ญาณมเปกฺขเต, ตญฺจ ญาณํ ทฺวิธา สมฺมาญาณํ มิจฺฉา ญาณญฺจ. อุภยมฺเปตพฺราหฺมณสทฺทํ ปวตฺตยติ. ตตฺถ สมฺมาญาณ ปุพฺพเก อพฺราหฺมณสทฺทปฺปโยเค นตฺถิ นญฺสฺส พฺยาปาโร, น หิ ตตฺถ เตน กิญฺจิ กรียติ. มิจฺฉาญาณปุพฺพเก ตุ วิชฺชเต ตสฺส พฺยาปา โร [Pg.165] ตตฺถ หิ เตน มิจฺฉาญาณปฺปภวตา ปรสฺสาขฺยายเต, มิจฺฉาญาณํ เจนฺทฺริยเหตุกํ, วินา สทิสตฺตํ น ภวตีติ ปฏิเสเธ สติ อุตฺตรปทตฺถสทิโส สมาสตฺโถ ชายเตจฺจาห- ‘ตตฺถ สทิสตฺตํ วิเน’จฺจาทิ. รชฺชุยํ หิ สปฺปพุทฺธิ สทิสตฺตา.

คำว่า “อิตรสฺมึ” (ในอย่างอื่น) คือในปสัชชปฏิเสธ. คำว่า “ด้วยนิมิตแห่งความสงสัยบางอย่าง” คือด้วยเหตุแห่งความสงสัยบางอย่าง เช่น การเห็นสายมงคล (ยัชโญปวีต) เป็นต้น. แม้บททั้งปวงย่อมอาศัยความรู้ในการใช้ในความหมายของตน, และความรู้นั้นมี ๒ อย่าง คือ สัมมาญาณ และมิจฉาญาณ. ทั้งสองอย่างนี้ย่อมยังพราหมณสัททะให้เป็นไป. ในบรรดาญาณทั้งสองนั้น ในการใช้ อพราหมณสัททะ ที่มีสัมมาญาณนำหน้า ย่อมไม่มีหน้าที่ของ นญฺ อักษร, เพราะในที่นั้น นญฺ อักษร ไม่ได้ทำอะไรเลย. แต่ในการใช้ที่มีมิจฉาญาณนำหน้า หน้าที่ของ นญฺ อักษร ย่อมมีอยู่, เพราะในที่นั้น นญฺ อักษร ย่อมบอกความเป็นผู้เกิดจากมิจฉาญาณแก่ผู้อื่น, และมิจฉาญาณมีอินทรีย์เป็นเหตุ ย่อมไม่มีหากปราศจากความคล้ายคลึงกัน, เมื่อมีการห้าม (ปฏิเสธ) ความหมายของสมาสที่คล้ายกับความหมายของบทหลังจึงเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า “ในที่นั้น เว้นความคล้ายคลึงกัน” เป็นต้น. จริงอยู่ ความรู้ว่าเป็นงูในเชือก ย่อมมีได้เพราะความคล้ายคลึงกัน

---

ปโยคสามตฺถิยาเจติ อพฺราหฺมณมานเยจฺจาทิปโยคสามตฺถิยา จ. เอวมฺมญฺญเต- ‘‘ยทฺยตฺร พฺราหฺมณมตฺตสฺสานยนํ สิยา ปุพฺพปทสฺสุจฺจารณมนตฺถกํ สิยา, อถ น กสฺสจิ อานยนํ เอวมฺปิ สพฺพสฺเสวา พฺราหฺมณสทฺทสฺสานตฺถกตฺตํ, ตสฺมา ปโยคสามตฺถิยาปิ สทิสปฺปฏิปตฺตี’’ติ.

คำว่า “และด้วยความสามารถในการใช้” คือด้วยความสามารถในการใช้เป็นต้นว่า “จงนำอพราหมณ์มา”. พึงเข้าใจอย่างนี้ว่า “หากในที่นี้มีการนำมาเพียงพราหมณ์เท่านั้น การออกเสียงบทหน้า (นญฺ) ก็จะไร้ประโยชน์, หากว่าไม่มีการนำใครมาเลย แม้เช่นนั้น อพราหมณสัททะทั้งหมดก็ย่อมไร้ประโยชน์, เพราะฉะนั้น แม้ด้วยความสามารถในการใช้ ก็ย่อมมีการเข้าใจในสิ่งที่คล้ายกัน”

---

ตคฺคตาติ สทิสตฺถคตา. ยถาวุตฺตสฺเสวา-ตฺถสฺสุปพฺรูหนาย วิญฺญูวจนมุปญฺญสฺสติ ‘อโตเยว วุจฺจเต’จฺจาทิ. อยญฺเจตฺถ อตฺโถ ‘‘นญฺวจเนน อิวสทฺเทน จ ยํ ยุตฺตํ ตทญฺญสฺมึ ตปฺปทตฺถสทิเส-ตฺเถ ปฏิปตฺตึ ชเนติ, ตถาหฺยตฺถสมฺปจฺจโย โลเก ทิสฺสติ ‘อพฺราหฺมณมานยา’ติ พฺราหฺมณสทิโส ขตฺติยาทิ อานียตีติ, อธิกรียติ นิยุชฺชเต สทฺโท-สฺมินฺตฺยธิกรณํ. ยถาวุตฺเตน จ พฺยาขฺยาเนน กิมิฏฺฐํ สิทฺธนฺตฺยาห- ‘ตเทว’มิจฺจาทิ. เกจิ ปน อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตมิห วณฺเณนฺติ.

คำว่า “ตคฺคตา” คือเข้าถึงความหมายที่คล้ายกัน. เพื่อส่งเสริมความหมายตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง จึงยกคำของนักปราชญ์มาแสดงว่า “เพราะเหตุนี้จึงกล่าวว่า” เป็นต้น. และความหมายในที่นี้คือ “สิ่งที่ประกอบด้วย นญฺ ศัพท์ และ อิว ศัพท์ ย่อมทำให้เกิดความเข้าใจในสิ่งอื่นที่มีความหมายคล้ายกับความหมายของบทนั้น, เพราะว่าความเข้าใจในความหมายย่อมปรากฏในโลก เช่น เมื่อกล่าวว่า ‘จงนำอพราหมณ์มา’ ย่อมมีการนำกษัตริย์เป็นต้นที่คล้ายกับพราหมณ์มา”. คำว่า “อธิกรณัง” คือศัพท์ย่อมถูกระบุหรือถูกใช้ในสิ่งนี้. ด้วยการอธิบายตามที่กล่าวมาแล้วนั้น สิ่งที่ประสงค์ย่อมสำเร็จอย่างไร จึงกล่าวว่า “สิ่งนั้นนั่นเอง” เป็นต้น. แต่บางท่านย่อมพรรณนาในที่นี้ว่า ความหมายของบทหลังเป็นประธาน

---

สมตฺถวาทีนนฺติ ‘‘สมตฺโถ ปทวิธิ’’ (ปา ๒-๑-๑) ตฺเววํ วาทีนํ. สมตฺถ วาทีนํ สมาโส วิเธยฺโยติ สมฺพนฺโธ, วิเธยฺโยติ วจนนฺตเรน วิเธยฺโย, ตถาหิ อปุนเคยฺยาติ คายเนน นญฺสฺส สมฺพนฺโธ, น ตุ ปุนสทฺทตฺเถน. อโนกาสํ กาเรตฺวาติ กรเณน สมฺพนฺโธ น โอกาเสน. อมูลามูลํ คนฺตฺวาติ คมเนน, น มูเลนาติ อสามตฺถิยํ. คมกตฺตวาทิโนติ อสามตฺถิเยปิ ยตฺร คมกตฺตํ ตตฺถ สมาโส โหเตว, ตโต คมกตฺตญฺจ สมาสสฺส นิพนฺธนนฺติ โย วทติ ตสฺเสตฺยตฺโถ. เอตฺถาปีติ อปุนเคยฺยาตฺยาโทปิ, นนฺวยมปฺยาจริโย คมกตฺตวาที, ตถาสติ คมกตฺตาอิจฺจนภิธาย พหุลาธิการาติ กสฺมาวุตฺตนฺติ อาห-‘โส เจ’จฺจาทิ.

คำว่า “สมตฺถวาทีนํ” คือของท่านผู้กล่าวตามสูตรว่า “สมตฺโถ ปทวิธิ” (ปา. ๒-๑-๑). มีความสัมพันธ์ว่า สมาสพึงบัญญัติแก่ท่านผู้กล่าวว่าบทต้องมีความสามารถ. คำว่า “พึงบัญญัติ” คือพึงบัญญัติด้วยคำอื่น (สูตรอื่น), จริงอย่างนั้น ในคำว่า “อปุนเคยฺยา” นญฺ อักษร ย่อมสัมพันธ์กับการร้อง (คายนะ) ไม่ใช่สัมพันธ์กับความหมายของ ปุน ศัพท์. ในคำว่า “อนอกาสํ กาเรตฺวา” ย่อมสัมพันธ์กับการกระทำ (กรณะ) ไม่ใช่สัมพันธ์กับโอกาส. ในคำว่า “อมูฬามูฬํ คนฺตฺวา” ย่อมสัมพันธ์กับการไป (คมนะ) ไม่ใช่สัมพันธ์กับความหลง (มูฬะ) ดังนี้ จึงเป็นความไม่สามารถ (อสมัตถะ). คำว่า “คมกตฺตวาทิโน” คือแม้ในความไม่สามารถ ในที่ใดมีความเป็นเครื่องทำให้เข้าใจความหมาย (คมกัตตะ) ในที่นั้นสมาสย่อมมีแน่นอน, เพราะฉะนั้น ความเป็นเครื่องทำให้เข้าใจความหมายจึงเป็นมูลเหตุของสมาส, คำนี้เป็นความหมายของผู้ที่กล่าวเช่นนั้น. คำว่า “ในที่นี้แม้” คือแม้ในคำว่า อปุนเคยฺยา เป็นต้น. มิใช่หรือว่า แม้อาจารย์ท่านนี้ก็เป็นผู้กล่าวความเป็นเครื่องทำให้เข้าใจความหมาย, เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุใดจึงไม่กล่าวว่า “เพราะความเป็นเครื่องทำให้เข้าใจความหมาย” แต่กลับกล่าวว่า “เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุลา” เล่า? จึงกล่าวว่า “หากท่านนั้น” เป็นต้น

---

เกหิจีติ วุตฺติคฺคนฺเถน พฺยวจฺฉินฺนมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘เกหิจิเยว [Pg.166] น สพฺเพหี’ติ, อปุนเคยฺยาติ ‘‘ฏ นญฺสฺสา’’ติ (๓-๗๔) นสฺสโฏ, อติปฺปสงฺคาภาวโตติ สุตฺตนฺตเรน สมาเส อวิหิเตปิ อนภิมตตฺถานมฺปตีติยา อภาวโต.

คำว่า “เกหิจิ” (โดยบางท่าน) ท่านแสดงความหมายที่ถูกจำแนกออกด้วยคัมภีร์วุตติ จึงกล่าวว่า “โดยบางท่านเท่านั้น ไม่ใช่โดยทั้งหมด”. ในคำว่า “อปุนเคยฺยา” มีการแปลง น เป็น ฏะ ด้วยสูตร “ฏะ นญฺญสฺสา” (๓-๗๔). คำว่า “เพราะไม่มีความซัดไปเกินไป” คือแม้เมื่อสมาสไม่ได้ถูกบัญญัติด้วยสูตรอื่น ก็ไม่มีความเข้าใจในความหมายที่ไม่พึงประสงค์

---

๑๓. กุปา

๑๓. กุปา

---

สฺยาทิวิธิโนติ การกวิภตฺติวิธานโต วิสุํ อิตฺถมฺภูตาทีสุวิธานา สฺยาทิวิธีติสงฺขํ คตสฺส สฺยาทิวิธิโน, อสฺยาทิวิธิมฺหีติ ปริยุทาโส-นตฺถโกติ โจเทนฺโต อาห ‘นนฺวิ’จฺจาทิ, อนตฺถกํ ภเวยฺย… ลกฺขณาทฺยตฺถานํ สมาเส คุณีภูตตฺตา สมาสโต กิริยาสมฺพนฺธานุรูปวิภตฺติยตฺถสฺส ปธานภาวโต, ปริหรติ ‘นยิทเมว’มิจฺจาทินา. ‘‘อนุนา’’ติ (๒-๑๐) วิจฺฉายมนุนา โยเค ทุติยา วิธานสามตฺถิยา วากฺยมฺปิ โหติ, อญฺญถา นิจฺจสมาเส ทุติยา วิธานมนตฺถกนฺติ ภาโว, นิคมยติ ตสฺมาอิจฺจาทินา, ‘‘กุ ปาปตฺเถ’’ติ ปเรสํ คณปาโฐ, เอวมุปริปิ ‘‘ทุนินฺทายํ’’ตฺยาทิ เวทิตพฺพํ.

บทบัญญัติสยาทิ (Syādividhi) คือบทบัญญัติที่แยกต่างหากจากการบัญญัติวิภัตติการก ซึ่งได้แก่บทบัญญัติในอิตถัมภูตะเป็นต้น ซึ่งถึงซึ่งการนับว่าเป็นบทบัญญัติสยาทิ เมื่อมีผู้ท้วงว่า "อัสยาทิวิธิ" (asyādividhimhi) เป็นการปฏิเสธว่า "ไม่มี" จึงกล่าวว่า "นั่นไม่ใช่หรือ" เป็นต้น (ว่า) จะไร้ประโยชน์... เพราะความหมายของลักขณะเป็นต้นในสมาสถูกทำให้เป็นส่วนประกอบ และเพราะความหมายของวิภัตติที่เหมาะสมกับการสัมพันธ์กับกิริยาในสมาสเป็นประธาน จึงแก้ไขว่า "ไม่ใช่เพียงเท่านี้" เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการบัญญัติทุติยาวิภัตติในโยคะของ "อนุน" (2-10) ในความหมายว่า "วิจฉายะ" จึงเป็นประโยคได้ มิฉะนั้น การบัญญัติทุติยาวิภัตติในนิจจสมาสจะไร้ประโยชน์ นี่คือความหมาย สรุปด้วยคำว่า "เพราะฉะนั้น" เป็นต้น "กุ" ในความหมายว่าชั่ว (pāpatthe) เป็นการอ่านคณะของผู้อื่น พึงทราบว่าข้างบนก็เช่นกัน "ทุนินทายัง" เป็นต้น

---

๑๔. จีกฺริ

๑๔. จีกริ

---

จีสทฺโทติ เอตฺถ จีติ อิมินา จีปฺปจฺจยนฺตํ ปรามสติ, จีปฺปจฺจยนฺต สทฺโทติ อตฺโถ.

ในคำว่า "จีสัททะ" นี้ คำว่า "จี" นี้หมายถึงคำที่ลงปัจจัย "จี" ความหมายคือคำที่ลงปัจจัย "จี"

---

๑๕. ภูส

๑๕. ภูสะ

---

ปีติสมฺภโมติ ปีติยา สมฺภโม ปีติปุพฺพิกา ปจฺจุฏฺฐานาสน ทานาทิวิสยา ตุริตตา, อลํภุตฺวา ปริยตฺตํ สมฺปุณฺณํ ภุตฺวา.

"ปีติสัมภมะ" คือความเร่งรีบด้วยปีติ คือความเร่งรีบที่มีปีติเป็นเบื้องต้น ในเรื่องการลุกขึ้น การนั่ง การให้ เป็นต้น "อลัมภูตวา" คือการบริโภคอย่างเพียงพอและสมบูรณ์

---

๑๖. อญฺเญ

๑๖. อัญเญ

---

ปุโรภูย อคฺคโตภูย. ติโรภูย อนฺตรธานีภูย. อนจฺจาธาเนติ อิมสฺส อตฺโถ ‘อุปริยาธานโต อญฺญตฺรา’ติ, อาธานํ ปติฏฺฐาปนํ, อิจฺฉนฺตีติ ปาณินิยาทโย อิจฺฉนฺติ, อุรสิ กตฺวา ปาณินฺติ ปาณึ อุรสิ กตฺวา.

"ปุโรภูยะ" คือการเป็นเบื้องหน้า "ติโรภูยะ" คือการหายไป ความหมายของ "อนัจจาธานะ" นี้คือ "นอกจากการตั้งไว้ข้างบน" "อาธานะ" คือการตั้งไว้ ปาณินิเป็นต้นปรารถนา "อุรสิกัตวาปาณินติ" คือการวางมือไว้บนอก

---

๑๗. วาเน

๑๗. วาเน

---

อเนกคฺคหณสฺส ปโยชนํ วตฺตุมุปสกฺกติ ‘อิเธ’จฺจาทิ, วิวจฺฉิเตกสงฺขฺยาสามญฺญนฺติ วิวจฺฉิตํ เอกสงฺขฺยาย สามญฺญํ, เอวํ มญฺญเต ‘‘ยทิ‘สฺยาทิ [Pg.167] สฺยาทิเน’ติ วตฺตุมิจฺฉิเตกสงฺขฺยาสามญฺญสฺส ปริคฺคโห น สิยา ตทา อิหานตฺถก (มเนก)คฺคหณํ สิยา เตเนหาเน กคฺคหณสามตฺถิยาเยว ‘สฺยาทิสฺยาทิเน’ติ วตฺตุมิจฺฉิเตกสงฺขฺยา สามญฺญมฺปริคฺคหิตนฺติ วิญฺญายเต’’ติ เตเนจฺจาทินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘เตน ยถาวุตฺเตน ปุพฺเพ วุตฺโต สพฺโพปิ สมาโส ปุพฺพปรานํ ทฺวินฺนํเยว สฺยาทฺยนฺตานํ โหตี’’ติ.

เพื่อจะกล่าวถึงประโยชน์ของการรับ "อเนกะ" จึงเข้าถึงคำว่า "ในที่นี้" เป็นต้น "วิวัจฉิเตกสังขยาสามัญญัง" คือความทั่วไปของจำนวนหนึ่งที่พึงประสงค์ คิดอย่างนี้ว่า "หากไม่มีการรับความทั่วไปของจำนวนหนึ่งที่พึงประสงค์เพื่อจะกล่าวว่า 'สยาทิ สยาทิเน' แล้ว การรับ (อเนกะ) ในที่นี้ก็จะไร้ประโยชน์" "เพราะฉะนั้น ด้วยอำนาจของการรับ 'อเนกะ' ในที่นี้เท่านั้น จึงพึงทราบว่าความทั่วไปของจำนวนหนึ่งที่พึงประสงค์เพื่อจะกล่าวว่า 'สยาทิ สยาทิเน' ได้ถูกรับไว้แล้ว" ด้วยคำว่า "เพราะฉะนั้น" เป็นต้น จึงแสดงสิ่งนี้ว่า "ด้วยเหตุนั้น สมาสทั้งหมดที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ ย่อมเป็นของคำที่ลงปัจจัยสยาทิสองคำเท่านั้น คือคำหน้าและคำหลัง"

---

ยชฺเชวํ กถํ ‘ตทหุชาโต’ติ พหุลาธิกาเรน วิเสสน สมาสคพฺภการกสมาเสน วา สิชฺฌติ, อยํ อญฺญปทตฺถสมาโส. จตฺเถ พหุนฺนมิฏฺฐตฺตา ตทตฺถญฺจาเนกคฺคหณํ, เตน ‘โหตุ โปตุ ปิตา ปุตฺตา’ติ โหติ อุตฺตรปเท (โยนิ) สมฺพนฺเธ ปรโต ปุพฺพปทสฺส ‘‘ปุตฺเต’’ติ (๓-๖๕) สุตฺเตนาตฺเตน, อญฺญถา ทฺวินฺนํทฺวินฺนํ สมาเส สพฺพตฺถ อุตฺตรปทสมฺภเวน ‘‘วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานมา ตตฺร จตฺเถ’’ติ (๓-๖๔) ‘‘ปุตฺเต’’ติ จ สุตฺตทฺวเยนาตฺเตน‘โหตา โปตา ปิตา ปุตฺตา’ติ อาปชฺเชยฺย. อเนกนฺติ ปฐมนฺตตฺตา สฺยาทีตีทเมวานุวตฺตเต, เตเนวาเนกํ สฺยาทฺยนฺตมิจฺเจว วุตฺตํ. อถาญฺญตฺเถติ วุตฺเต-ญฺญสฺส วากฺยสฺสตฺเถติ อวตฺวา ปทสฺเสจฺเจว กสฺมา วุตฺตนฺตฺยาสงฺกิยา ห- ‘สฺยาทฺยนฺตสฺเส’จฺจาทิ, ตสฺเสวาติ สามตฺถิยลทฺธสฺส สฺยาทฺยนฺต ปทสฺเสว สมาโส วิญฺญายตีติ สมฺพนฺโธ.

หากเป็นเช่นนั้น "ตทหุชาโต" จะสำเร็จได้อย่างไร ด้วยอำนาจแห่ง "พหุละ" หรือด้วยวิเสสนสมาสที่มีครรภ์เป็นการกสมาส นี่คืออัญญปทัตถสมาส เพราะเป็นที่ปรารถนาของหลายสิ่งในอรรถแห่ง จะ (และ) การรับ "อเนกะ" จึงมีเพื่อความหมายนั้น ด้วยเหตุนั้น "โหตุ โปตุ ปิตา ปุตตา" จึงเป็นไปได้ โดยการลง "อา" ที่บุพบทด้วยสูตร "ปุตเต" (3-65) เมื่อมีอุตตรบท (โยนิ) ที่มีความสัมพันธ์อยู่ข้างหลัง มิฉะนั้น ในสมาสของสองคำสองคำ ด้วยการมีอุตตรบทอยู่ทุกที่ ด้วยสูตรสองสูตรคือ "วิชชายโยนิสัมพันธานมา ตตระ จัตเถ" (3-64) และ "ปุตเต" จะทำให้เกิด "โหตา โปตา ปิตา ปุตตา" "อเนกัง" เป็นปฐมาวิภัตติ จึงยังคงตาม "สยาทิ" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อเนกะ" คือคำที่ลงปัจจัยสยาทิ เมื่อกล่าวว่า "อถาญญัตเถ" ทำไมจึงไม่กล่าวว่า "ในความหมายของประโยคอื่น" แต่กล่าวว่า "ในความหมายของบทเท่านั้น" เมื่อสงสัยเช่นนี้ จึงกล่าวว่า "ของคำที่ลงปัจจัยสยาทิ" เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ พึงทราบว่าสมาสเป็นของบทที่ลงปัจจัยสยาทิที่ได้มาด้วยอำนาจนั้นเท่านั้น

---

ตสฺส คุณา ตคฺคุณา ตสฺเสจฺจเนนาญฺญปทตฺโถ นิทฺทิสียเต, ตสฺส อญฺญปทตฺถสฺส เย คุณา ยานิ วิเสสนานิ, เตสํ สํวิญฺญาณํ คหณํ ตคฺคุณสํวิญฺญาณํ, อถวา โส คุโณ ยสฺส โส ตคฺคุโณ, ตคฺคุณสฺส ตคฺคุณยุตฺตสฺสาญฺญปทตฺถสฺสสํวิญฺญาณํ, น คุณวิรหิตสฺสา(ติ) ตคฺคุณสํวิญฺญาณํ, เอตฺถ ปน ‘อญฺญปทตฺเถ ตคฺคุณสํวิญฺญาณํ ปฺยตฺถี’ติ ปริภาสียติ, ตตฺถายมตฺโถ ‘‘อญฺญปทตฺเถ สมาเส-ญฺญปทตฺโถ วิเสสเนน สห วิญฺญายติ นวิเสสนรหิโต’’ติ, กฺวจิ อตคฺคุณสํวิญฺญาณสฺสาปิ ทสฺสเน นาปิสทฺโท, ยตฺราวยเวน วิคฺคโห สมุทาโย สมาสตฺโถ ตตฺเถว ตคฺคุณสํวิญฺญาณํ ภวติ, ตคฺคุณสํวิญฺญาณโต อญฺญํ อตคฺคุณสํวิญฺญาณํ, ตสฺมึ, ยตฺราวยโวเยว สมาสตฺโถ ตตฺราตคฺคุณสํวิญฺญาณํ.

คุณของสิ่งนั้นคือ "ตัคคุณะ" ด้วยคำว่า "ตัสสะ" นี้ อัญญปทัตถะจึงถูกระบุ คุณทั้งหลายใด วิเสสนะทั้งหลายใด ของอัญญปทัตถะนั้น การรับรู้คุณเหล่านั้นคือ "ตัคคุณสัมวิญญาณ" อีกนัยหนึ่ง คุณนั้นเป็นของใคร ผู้นั้นคือ "ตัคคุณะ" การรับรู้อัญญปทัตถะที่มีคุณนั้นประกอบอยู่ ไม่ใช่การรับรู้ที่ปราศจากคุณ คือ "ตัคคุณสัมวิญญาณ" ในที่นี้ มีการกล่าวเป็นภาษิตว่า "ในอัญญปทัตถะก็มีตัคคุณสัมวิญญาณ" ความหมายในที่นั้นคือ "ในสมาสที่เป็นอัญญปทัตถะ อัญญปทัตถะย่อมถูกรู้พร้อมกับวิเสสนะ ไม่ใช่ปราศจากวิเสสนะ" ในบางกรณี แม้มีการแสดงอตัคคุณสัมวิญญาณ ก็มีคำว่า อปิ (ในคำว่า ปิยัตถิ) ในที่ใดที่วิคคหะด้วยอวัยวะเป็นความหมายของสมาสที่เป็นสมุทัย ในที่นั้นย่อมมีตัคคุณสัมวิญญาณ "อตัคคุณสัมวิญญาณ" คือสิ่งอื่นจากตัคคุณสัมวิญญาณ ในที่นั้น ในที่ใดที่อวัยวะเท่านั้นเป็นความหมายของสมาส ในที่นั้นย่อมมีอตัคคุณสัมวิญญาณ

---

เอตฺถ [Pg.168] ปน พหุธนสทฺโท ปุริสสฺส อุปลกฺขณภาเวน กตตฺตา. อภิมโตติ ปาณินียานํ อภิมโต ทสนฺนํ สมีเป อาสนฺนา ทสนฺนมิจฺจาทิวากฺเย.

ในที่นี้ คำว่า "พหุธนะ" ถูกทำให้เป็นเครื่องหมายของบุรุษ "อภิมตะ" เป็นที่ปรารถนาของปาณินิเป็นต้น ในประโยคว่า "ใกล้สิบ" "ใกล้สิบ" เป็นต้น

---

ปริมาณเมวสงฺขฺเยยนฺติ ปริมาณลกฺขณเมว สงฺขฺเยยํ, ตญฺจ ปริมาณลกฺขณํ สงฺขฺเยยญฺจ.

"ปริมาณเมวสังเขยยัง" คือสังเขยยะที่มีลักษณะเป็นปริมาณเท่านั้น และสิ่งนั้นคือสังเขยยะที่มีลักษณะเป็นปริมาณ

---

สงฺขฺยานรูปนฺติ สงฺขฺยานสภาวํ.

"สังขยานรูปัง" คือสภาพแห่งการนับ

---

ปริมาเณนาติ ปญฺจสงฺขฺยาย ปริจฺฉิชฺชมาเนน สงฺขฺเยยสงฺขาเตน ปริมาเณน.

"ปริมาณเนนะ" คือด้วยปริมาณที่ถูกกำหนดด้วยจำนวนห้า ซึ่งนับว่าเป็นสังเขยยะ

---

สงฺขฺยานวุตฺตีติ เตน อนติวตฺติยมานตปฺปริจฺเฉทก สงฺขฺยานรูป สงฺขาเต สงฺขฺยาเน วุตฺติ ยสฺสา สา สงฺขฺยานวุตฺติ-ปญฺจสงฺขฺยา.

"สังขยานวุตติ" คือจำนวนห้า ซึ่งมีการดำเนินไปในสังขยานะที่นับว่าเป็นสังขยานรูปะที่เป็นเครื่องกำหนดสิ่งนั้นที่ไม่ถูกล่วงละเมิด

---

ทิฏฺฐนฺเตนิมินา อิมํ ทีเปติ ‘‘ยถา ปญฺจ ปริมาณเมสนฺติ ปญฺจกาติ เอตฺถ ปริมาณรูโป-วยวเภทสมุทายสภาโว ปกติยตฺโถ สมุทายิโน สกุนา ปจฺจยตฺโถ, ตถา ติทสาติ เอตฺถาปิ’’ติ, กปฺปจฺจโย ปกติปฺปจฺจยตฺถเภทสมฺภเวน.

ด้วยทิฏฐันตะนี้ จึงแสดงสิ่งนี้ว่า "เหมือนอย่างในคำว่า 'ปัญจกะ' ที่หมายถึง 'ห้าเป็นปริมาณ' ในที่นี้ ความหมายของปรกติคือสภาพแห่งสมุทัยที่มีการแยกอวัยวะที่มีลักษณะเป็นปริมาณ และความหมายของปัจจัยคือนกที่เป็นสมุทัย ฉันใด ในคำว่า 'ติทสะ' ก็ฉันนั้น" กัปปัจจัยย่อมมีได้ด้วยความแตกต่างของความหมายของปรกติและปัจจัย

---

เกจิ ปนาติ อิมินา ปาณินีเย ทสฺเสติ.

ด้วยคำว่า "เกจิ ปะนะ" นี้ จึงแสดงถึงปาณินิ

---

ปกติปฺปจฺจยตฺถเภทสมฺภวาติ อิมินา ปเรสํ ปกติปฺปจฺจยตฺถานํ เภทาภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา สญฺญายํ สกตฺเถ กปฺปจฺจยสฺส วิธานํ ทสฺเสติ.

ด้วยคำว่า "ปรกติปัจจัยอัตถเภทสัมภวะ" นี้ จึงแสดงการบัญญัติกัปปัจจัยในความหมายของตนเองในสัญญานาม เพราะเป็นที่ปรารถนาว่าไม่มีความแตกต่างของความหมายของปรกติและปัจจัยของผู้อื่น

---

สฺยาทฺยนฺตสฺสาติ อิมินา วาสทฺทสฺส ปทตฺตํ ทสฺเสติ.

ด้วยคำว่า "สยาทิยันตัสสะ" นี้ จึงแสดงความเป็นบทของคำว่า "วา"

---

ตทตฺเถปีติ ตสฺส วาอิติ อญฺญปทสฺส อตฺเถปิ, ตทตฺโถ เจตฺถ วิกปฺปตฺโถ วา สิยา ตทา ปน ทฺวินฺนํ คหเณ น ติณฺณํ, เตสนฺตุ คหเณ น ทฺวินฺนํ, สํสโย วา, ตทา ตุ สํสยสฺโสภยา ลมฺพนรูปตฺตา ทฺเววาติ วุตฺเต ตโย, ตโยวาติ วุตฺเต ทฺเว อเปกฺขียนฺตีติ พุทฺธิวิสยา ปญฺจ อตฺถา สมาสาภิเธยฺโย โหนฺติ.

"ตทัตเถปิ" คือ ในความหมายของบทอื่นคือ "วา" แม้ในความหมายนั้น และความหมายนั้นในที่นี้พึงเป็นความหมายของการเลือก (วิกัปปัตถะ) เมื่อนั้น ในการรับเอา 2 สิ่ง ก็จะไม่รับเอา 3 สิ่ง แต่ในการรับเอา 3 สิ่ง ก็จะไม่รับเอา 2 สิ่ง หรือเป็นความสงสัย เมื่อนั้น เพราะความสงสัยมีลักษณะเป็นการยึดถือทั้งสองฝ่าย เมื่อกล่าวว่า "สองเท่านั้น" ก็จะคาดหวังถึงสาม เมื่อกล่าวว่า "สามเท่านั้น" ก็จะคาดหวังถึงสอง ดังนั้น ความหมาย 5 ประการที่อยู่ในขอบเขตของปัญญา จึงเป็นความหมายที่สมาสพึงแสดง.

---

นามตฺเตนาติ รุฬฺหินามตฺเตน, อภิมโต ปาณินิยานํ, วิกปฺปิตํ สุตฺตนฺตเรน วิภาสา สพฺพนามสญฺญาวิธาเนน.

"นามัตเตนะ" คือ ด้วยชื่อที่ใช้กันมา (รุฬหีนาม) เป็นที่ปรารถนาของพวกศิษย์ปาณินิ ถูกกำหนดให้เป็นวิกัป (ทางเลือก) ด้วยสูตรอื่น ด้วยการบัญญัติสัพพนามสัญญาแบบวิภาสา.

---

อวยวธมฺเมนาติ อวยวสงฺขาเตน สภาเวน.

"อวัยวธัมเมนะ" คือ ด้วยสภาวะที่นับว่าเป็นอวัยวะ.

---

นนุ [Pg.169] จ สมานาธิกรณานํ พหุพฺพีหิ วุตฺโต ปาณินิเยหิ ‘ปญฺจหิ ภุตฺตมสฺเสติ พฺยธิกรณานํ น สิยา’ติ, ตถา ปฐมตฺถํ วชฺเชตฺวา สพฺพวิภตฺยตฺเถสุ อิฏฺโฐ ‘วุฏฺเฐ เทเวคโตจฺจตฺร วุฏฺฐเทโวติ น สิยา’ติ ตสฺมา กถมตฺร พฺยธิกรณานํ ปฐมตฺเถ สมาโส วณฺณียเตจฺจาสงฺกิยาห-‘พฺยธิกรณานมฺปิ’จฺจาทิ, พฺยธิกรณานมฺปิ ยถาภิธานํสมาสสพฺภาวโต ปญฺจหิ ภุตฺตมสฺเสตฺยาโท พหุลาธิการา อนภิธานโต วา น ภวิสฺสติ, ตโตเยว จ ปญฺจ ภุตฺต วนฺโต-สฺเสติ สมานาธิกรณานมฺปิ กฺวจิ น ภวิสฺสติ, ตถา ปฐมตฺเถปิ กฺวจิ น ภวิสฺสติ วุฏฺเฐ เทเว คโต’ติ. ตุลฺยโยเค คมฺยมาเนติ อตฺโถ.

ก็พวกศิษย์ปาณินิกล่าวว่า พหุพพีหิสมาสมีในอรรถสมานาธิกรณะ (บทที่มีวิภัตติเสมอกัน) ในคำว่า "ปัญจหิ ภุตตมัสเสติ" จะไม่พึงมีในอรรถพยธิกรณะ (บทที่มีวิภัตติต่างกัน) หรือ? เช่นเดียวกัน พหุพพีหิสมาสเป็นที่ต้องการในอรรถแห่งวิภัตติทั้งปวง ยกเว้นปฐมาวิภัตติ ในคำว่า "วุฏเฐ เทเว คโต" ในที่นี้ จะไม่พึงเป็น "วุฏฐเทโว" เพราะฉะนั้น จึงมีความสงสัยว่า "เหตุใดในที่นี้จึงพรรณนาสมาสของบทพยธิกรณะในอรรถปฐมาวิภัตติ" จึงกล่าวว่า "แม้ของบทพยธิกรณะ" เป็นต้น เพราะแม้บทพยธิกรณะก็มีการสำเร็จสมาสได้ตามที่กล่าวไว้ ในคำว่า "ปัญจหิ ภุตตมัสเสติ" เป็นต้น จะไม่เป็นสมาสเพราะอำนาจแห่งพหุละ หรือเพราะไม่มีการกล่าวไว้ และด้วยเหตุนั้นเอง ในบางกรณี แม้บทสมานาธิกรณะก็จะไม่เป็นสมาส เช่น "ปัญจะ ภุตตะวันโต" เช่นเดียวกัน ในบางกรณี แม้ในอรรถปฐมาวิภัตติก็จะไม่เป็นสมาส เช่น "วุฏเฐ เทเว คโต" ความหมายคือ เมื่อปรากฏความเชื่อมโยงที่เสมอกัน.

---

อญฺญตฺรจาติ ตุลฺยโยคโต-ญฺญตฺร สโลมโกตฺยาทีสุ จ, วิชฺชมานานิ โลมานฺยสฺส, วิชฺชมานา ปกฺขา อสฺสาติ วิคฺคโห. อุปสงฺขฺยาโต ‘‘สฺยาทฺยธิกาเร-ตฺถิขีราทีนมุปสงฺขฺยาน’’นฺติ (๒-๒-๒๔-วา) สภาวโต เอว นิวตฺโต น สุตฺตนฺตรโต, คตตฺถสฺสาปิ หิ ปโยเค อนวฏฺฐานํ สิยา ปิฏฺฐเปสเน วิย, กถญฺจรหิ พฺราหฺมเณ พหู อานย, อหํ ปจามีติ นาวสฺสเมวํ ปโยโค, กตฺถจิ ปน วจนสิลิฏฺฐตาทิปฺปโยชเน สติ โหเตว.

คำว่า อัญญตระ หมายถึง ในที่อื่นจากการเชื่อมโยงที่เสมอกัน และในคำว่า สโลมกะ เป็นต้น มีรูปวิเคราะห์ว่า "ขนทั้งหลายของเขา มีอยู่" (วิชชมานานิ โลมานยัสสะ), "ปีกทั้งหลายของเขา มีอยู่" (วิชชมานา ปักขา อัสสะ). ที่ท่านนับรวมไว้ว่า "ในการใช้วิภัตติมี สิ เป็นต้น พึงนับรวม อัตถิ และ ขีระ เป็นต้น" (2-2-24-วา) นั้น เป็นการห้ามโดยสภาวะนั่นเอง ไม่ใช่ห้ามด้วยสูตรอื่น เพราะว่าแม้เมื่อมีการใช้บทที่ทราบความหมายอยู่แล้ว ก็จะพึงมีความไม่แน่นอน เหมือนกับการบดแป้ง (ที่บดแล้ว) ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น การใช้ประโยคว่า "จงนำพราหมณ์มามาก ๆ ฉันจะหุงต้ม" จึงไม่จำเป็นเสมอไป แต่ในบางแห่ง เมื่อมีความต้องการความสละสลวยของถ้อยคำเป็นต้น ก็ย่อมมีได้.

---

กณฺเฐ สมฺภโวติ กาฬสฺส กณฺเฐ สมฺภโว. ฏฺฐสทฺทตฺโถติ กณฺฐฏฺฐสทฺเท ฏฺฐสทฺทตฺโถ. โอฏฺฐสทฺโทว มุขวุตฺตีตฺยเนน คมฺมมานตฺถตฺตา ทุติยสฺส มุขสทฺทสฺสาปฺปโยคมาห, ตสฺมา โอฏฺโฐว มุขมสฺสาติ วิคฺคยฺห โอฏฺฐมุโขติ สมาโส, น จ ปาณิ ปาณฺยนฺตรสฺส มุขํ, มุเขเนว จ ปาณิมุขสฺส สทิสตฺตํ ปสิทฺธนฺติ สามตฺถิยา โอฏฺฐมุขมิว มุขมสฺเสตฺยตฺเถว ติฏฺฐเต, อุปนฺยสฺยนฺเตตฺยุปนฺยาสา, วิสยทสฺสนตฺถาติ อิมินา’กณฺเฐ กาโฬ ยสฺสา’ตฺยาทีกเมว วากฺยนฺติ ทสฺเสติ. สมุทาเย วิกาเรจาติ สมุทายสมฺพนฺเธ วิการสมฺพนฺเธ จ. ตํสมาสสฺสาติ ตสฺสา ฉฏฺฐิยา สมาสสฺส, ตทภิธายินนฺติ สงฺฆาต วิการาภิธายีนํ, เกสานํ สงฺฆาโต อิจฺจาทิ ปเรสํ วากฺยํ. ธาตุโต ชาตํ ธาตุชํ, อุตฺตรปทํ ปติตสทฺทาทิ, ตสฺส ปโยโคติ ปติตสทฺทสฺส ปโยโค.

คำว่า "เกิดที่คอ" หมายถึง ความดำเกิดที่คอ. คำว่า ฏฺฐสัททัตโถ คือ ความหมายของ ฏฺฐ ศัพท์ ในคำว่า กัณฐัฏฐะ. ท่านกล่าวถึงการไม่ใช้ มุข ศัพท์ ตัวที่สอง เพราะความหมายนั้นถูกทราบได้ด้วยคำว่า โอฏฐะ เท่านั้นซึ่งทำหน้าที่แทนมุขะ เพราะฉะนั้น จึงวิเคราะห์ว่า "ริมฝีปากนั่นแหละเป็นปากของเขา" แล้วสำเร็จเป็นสมาสว่า โอฏฐมุขะ และมือก็ไม่ใช่ปากของมืออื่น และความที่มือมีลักษณะคล้ายปากนั้นเป็นที่รับรู้กันด้วยปากนั่นเอง ดังนั้น ด้วยความสามารถของบท จึงคงอยู่ในความหมายว่า "ปากของเขาราวกับปากของริมฝีปาก". คำว่า อุปนยัสสันติ คือ อุปนยาสา (การยกขึ้นแสดง). คำว่า เพื่อแสดงขอบเขต ด้วยคำนี้ท่านแสดงว่า "ดำที่คอของเขา" เป็นต้น เป็นเพียงประโยค (ไม่ใช่สมาส). คำว่า ในหมู่คณะและในความแปรผัน คือ ในความสัมพันธ์ที่เป็นหมู่คณะและในความสัมพันธ์ที่เป็นความแปรผัน. คำว่า แห่งสมาสนั้น คือ แห่งสมาสของฉัฏฐีวิภัตตินั้น. คำว่า ผู้กล่าวถึงสิ่งนั้น คือ ผู้กล่าวถึงการรวมกลุ่มและความแปรผัน. ประโยคของอาจารย์พวกอื่นคือ "การรวมกลุ่มของเส้นผม" เป็นต้น. เกิดจากธาตุ ชื่อว่า ธาตุชะ. บทหลังคือ ปติตะ เป็นต้น. การใช้บทนั้น คือ การใช้ ปติต ศัพท์.

---

‘‘นญฺสฺมาตฺถฺยตฺถาน’’นฺติ (๒-๒-๒๔) [Pg.170] วาตฺติกํ, เอตนาห-‘ญ การานุ พนฺธา’อิจฺจาทิ. ปาณินิยา ตุ อวิชฺชมานสทฺโท นญฺสมาโส, ปทนฺตเร นาสฺส พหุพฺพีหิ โวตฺตรปทโลโป, อวิชฺชมานา ปุตฺตาสฺส อปุตฺโตวิชฺชมานปุตฺโตติ สาเธนฺติ, อิจฺฉเต ปาณินีเยหิ… ทกฺขิณปุพฺพา สทฺทานํ นานตฺถตฺตา พฺยธิกรณตฺตา, วจเนปีติ สุตฺเต วิชฺชมาเนปิ, อย มญฺญปทตฺถสมาโส ปเรหิ พหุพฺพีหีติ วุจฺจติ ตถาหิ พหโว วิหโย ยสฺส โส พหุพฺพีหิ, ยถา พหุพฺพีหีติ อญฺญปทตฺถปฺปธาโน ตถา อยมฺปิ.

วารติกะว่า "นญฺสมาตฺถิยตฺถานํ" (2-2-24) ด้วยวารติกะนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะมี ญ อักษรเป็นอนุพันธ์" เป็นต้น. ส่วนตามทัศนะของปาณินิ อวิชชมานศัพท์ เป็นนญสมาส ไม่ใช่พหุพพีหิสมาสที่มีการลบอุตตรบทในบทอื่น. พวกศิษย์ปาณินิย่อมสำเร็จรูปว่า "บุตรของเขาไม่มี" เป็น อปุตตะ หรือ อวิชชมานปุตตะ... คำว่า ทักขิณปุพพา เพราะศัพท์มีความหมายต่างกันและมีวิภัตติต่างกัน (พยธิกรณะ) แม้จะมีอยู่ในสูตรก็ตาม. สมาสที่มีอรรถเป็นบทอื่นนี้ อาจารย์พวกอื่นเรียกว่า พหุพพีหิสมาส ดังที่ท่านกล่าวว่า "ข้าวเปลือกของเขามีมาก ชื่อว่า พหุพพีหิ". พหุพพีหิสมาสมีการเน้นอรรถของบทอื่นเป็นประธานฉันใด สมาสนี้ก็เป็นฉันนั้น.

---

๑๙. จตฺเถ

๑๙. ในความหมายของ จ ศัพท์.

---

สมุจฺจีติ ปิณฺฑีกรณํ, โก โสติ อาห- ‘สาธนเมก’มิจฺจาทิ. เอกํ สาธนํ เอกํ กิริยํ วา ปฏิจฺจ จียมานตาติ สมฺพนฺโธ, เกสนฺติ อาห- ‘กิริยาสาธนาน’นฺติ, เกนาติ อาห- ‘อตฺตรูปเภเทนา’’ติ. ตตฺถ เทวทตฺโต ภุญฺชติ ติฏฺฐติ ปจติจาติ สาธนมฺปฏิจฺจ กิริยานํ อตฺตรูปเภเทน จียมานตา เวทิตพฺพา, ธเว จ ขทิเร จ ปลาเส จ ฉินฺทาติ กิริยมฺปฏิจฺจ อตฺตรูปเภเทน สาธนานํ จียมานตา เวทิตพฺพา.

คำว่า สมุจจยะ คือ การรวบรวมเข้าเป็นกลุ่มเดียวกัน. ท่านถามว่า สมุจจยะนั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า "สาธนะหนึ่ง" เป็นต้น. ความเชื่อมโยงคือ ความเป็นสิ่งที่ถูกรวบรวมเข้าด้วยกันโดยอาศัยสาธนะหนึ่งหรือกิริยาหนึ่ง. ท่านถามว่า ของอะไร? จึงกล่าวว่า "ของกิริยาและสาธนะทั้งหลาย". ท่านถามว่า ด้วยอะไร? จึงกล่าวว่า "ด้วยความต่างกันแห่งรูปของตน". ในที่นั้น พึงทราบความเป็นสิ่งที่ถูกรวบรวมเข้าด้วยกันของกิริยาทั้งหลายด้วยความต่างกันแห่งรูปของตน โดยอาศัยสาธนะเดียว เช่น "เทวทัตกิน ยืน และหุงต้ม". และพึงทราบความเป็นสิ่งที่ถูกรวบรวมเข้าด้วยกันของสาธนะทั้งหลายด้วยความต่างกันแห่งรูปของตน โดยอาศัยกิริยาเดียว เช่น "จงตัดต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาสะ".

---

โสติ สมุจฺจโย ภวตีติ เสโส, เกสนฺติ อาห- ‘ตุลฺย พลาน’มิจฺจาทิ.

คำว่า โส (นั้น) คือ สมุจจยะย่อมมี (เป็นบทที่เหลืออยู่). ท่านถามว่า ของอะไร? จึงกล่าวว่า "ของสิ่งที่มีกำลังเท่ากัน" เป็นต้น.

---

ตุลฺยพลานนฺติ อิมินา วิสุํ ปธานภาเวน กิริยาภิสมฺพนฺธา อญฺญมญฺญานเปกฺขตฺตมาห.

ด้วยคำว่า "ของสิ่งที่มีกำลังเท่ากัน" นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้ไม่พึ่งพาอาศัยกันและกัน เพราะมีความเชื่อมโยงกับกิริยาโดยความเป็นประธานแยกกัน.

---

อนิยตกฺกมโยคปชฺชานนฺติ กโม จ โยคปชฺชญฺจ, อนิยตํ กมโยคปชฺชํ เยสํ สทฺทานํ เตสํ, ยเถตฺยาทินา ตตฺโถทาหรณํ ทสฺเสติ, เอตฺถายมธิปฺปาโย ‘‘เอตฺถ ควาทีนํ วิสุํ ปธานภาเวนานยนกิริยาภิสมฺพนฺธา ตุลฺยพลตา ควาทีนํ วุตฺตกฺกเมเนว นยนาภาวา อนิยตกฺกมตา ควาทีนํ ยุคปทิ นยนาภาวา อนิยต โยคปชฺชตา จ โหติ, ตถา อญฺญํ ตาทิสมฺปี’’ติ. อนุ ปจฺฉา ปธานานุโรเธน (จยนํ) อนฺวาจโย, ตํ พฺยญฺชยติ ‘ยตฺเถ’จฺจาทิ, ตทนุโรเธนาติ ตทนุคุเณน, อุทาหรติ ‘ยเถ’จฺจาทิ, ภิกฺขาคมนเมตฺถ ปธานมนฺตรงฺคตฺตา[Pg.171], เนตรํ พหิรงฺคตฺตา, ตํ กรเณ ยทิ คาโวปิ ปสฺสติ ตาปฺยานยติ, เอตฺถ ตุ โคสฺสานยนํ ภิกฺขาฏนมเปกฺขเต, เนตรมิตรสฺส… วินาปิ เตน ตทนุฏฺฐานโต. อิตรสฺส อิตเรน โย โค อิตเรตรโยโค, โส จ เอตาทิโสติ อาห- ‘อญฺญมญฺเญ’จฺจาทิ.

คำว่า อนิยตกฺกมโยคปชฺชานํ คือ ลำดับ (กมะ) และการเกิดขึ้นพร้อมกัน (โยคปัชชะ). ชื่อว่า อนิยตกัมมโยคปัชชะ เพราะคำเหล่านั้นมีลำดับและการเกิดขึ้นพร้อมกันที่ไม่แน่นอน. ท่านแสดงตัวอย่างในอรรถนั้นด้วยคำว่า "ยถา" เป็นต้น. ในที่นี้มีอธิบายดังนี้ว่า "ในที่นี้ เพราะโคเป็นต้นมีความเชื่อมโยงกับกิริยาคือการนำมาโดยความเป็นประธานแยกกัน จึงมีความเป็นผู้มีกำลังเท่ากัน เพราะไม่มีการนำมาตามลำดับที่กล่าวไว้ จึงมีความเป็นผู้มีลำดับไม่แน่นอน และเพราะไม่มีการนำมาพร้อมกัน จึงมีความเป็นผู้มีการเกิดขึ้นพร้อมกันไม่แน่นอน และสิ่งอื่นที่คล้ายกันก็พึงทราบเช่นนี้". อานฺวาจโย คือ การรวบรวม (จยนะ) ภายหลัง (อนุ) ตามความต้องการของบทประธาน. ท่านแสดงอานฺวาจยะนั้นด้วยคำว่า "ยตฺถ" เป็นต้น. คำว่า ตทานุโรเธนะ คือ โดยคล้อยตามบทประธานนั้น. ท่านยกตัวอย่างว่า "ยถา" เป็นต้น. ในที่นี้ การไปเพื่อภิกขา (บิณฑบาต) เป็นประธานเพราะเป็นส่วนภายใน (อันตรังคะ) ส่วนอย่างอื่นไม่ใช่ประธานเพราะเป็นส่วนภายนอก (พหิรังคะ). เมื่อทำกิริยาที่เป็นประธานนั้น หากเห็นโคด้วย ก็ย่อมนำโคนั้นมาด้วย. แต่ในที่นี้ การนำโคมาต้องอาศัยการเที่ยวไปเพื่อภิกขา แต่อีกอย่างหนึ่งไม่ต้องอาศัยอีกอย่างหนึ่ง... เพราะแม้ไม่มีการนำโคมา การเที่ยวไปเพื่อภิกขานั้นก็ยังดำเนินไปได้. การเชื่อมโยงของสิ่งหนึ่งกับอีกสิ่งหนึ่ง ชื่อว่า อิตเรตรโยคะ และอิตเรตรโยคะนั้นมีลักษณะดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "อญฺญมญฺญํ" (ซึ่งกันและกัน) เป็นต้น.

---

อวยวปฺปธาโน จาติ สาภาวิกาภิธานสามตฺถิเยนาปุถุภูโต จ, วุตฺติวเยน สาริปุตฺตสทฺโท โมคฺคลฺลานตฺโถ โหติ โมคฺคลฺลานสทฺโท สาริปุตฺตตฺโถปีติ อญฺญมญฺญตฺเถ ปธานโต ยุคปทฺยธิกรณวจเน สติ จตฺถ สมาโสติ โส-ยมธิกรณ สมุทาโย อุภยปทานุคตอุภยตฺถวเสน จตุพฺพิโธปิ ยุคปทิ พุทฺธิยา คยฺหมาโน กทาจิ อุพฺภูตาวยวเภโท เตเนว สาภาวิกาภิธานสามตฺถิเยเนจฺเจวมวยวปฺปธาโน จ, นนุ จ ชนนมรณานีติ วิรุทฺธานํ กถเมเกนาภิธานนฺติ วุจฺจเต- สพฺโพปิ สทฺโท ปยุชฺชมาโน (อิตรี) ตเรนาวธารณํ วตฺตเต, เตน เอเกโก สทฺโท เอเกกสฺสตฺถสฺส วาจโก, ตถาปิ ยถา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาติ เอตฺถ พหุวจนสฺสญฺญถานุปปตฺติยา ยุคปทฺยธิกรณวจนตา โหตี, ตถาตฺราปิ พหุวจนสฺสญฺญถานุปปตฺติลกฺขเณน สามตฺถิเยน เอเกนาปฺยภิธานํ โหติ. อิติ เหตุมฺหิ, ยโต เอวมวยวปฺปธาโน ตโตติ อตฺโถ.

และชื่อว่าเป็นสมาสที่มีส่วนประกอบ (บท) เป็นประธาน เพราะความสามารถในการกล่าวตามสภาวะและเพราะความไม่แยกจากกัน โดยนัยแห่งพฤติ (การใช้คำ) คำว่า 'สารีบุตร' ย่อมมีความหมายถึงโมคคัลลานะ และคำว่า 'โมคคัลลานะ' ก็มีความหมายถึงสารีบุตรด้วย เมื่อมีการกล่าวถึงอรรถที่มีวิภัตติเดียวกันพร้อมกันโดยความเป็นประธานในอรรถของกันและกัน สมาสในอรรถแห่ง 'จ' อักษร (จัตถสมาส) นี้ คือหมู่แห่งอรรถที่มีวิภัตติเดียวกันนั้น ซึ่งเป็นไปตามอำนาจแห่งอรรถทั้งสองที่ตามไปในบททั้งสอง แม้จะเป็น ๔ ชนิด เมื่อถูกรับรู้พร้อมกันด้วยปัญญา บางครั้งก็มีความต่างแห่งส่วนประกอบปรากฏขึ้น และชื่อว่าเป็นสมาสที่มีส่วนประกอบเป็นประธานด้วยความสามารถในการกล่าวตามสภาวะนั้นเอง อนึ่ง มีคำถามว่า 'การเกิดและการตาย' เป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน จะกล่าวด้วยคำเดียวได้อย่างไร? ตอบว่า คำแม้ทุกคำเมื่อถูกใช้ ย่อมเป็นไปเพื่อการกำหนดด้วยคำอื่น เพราะเหตุนั้น คำแต่ละคำจึงเป็นเครื่องกล่าวถึงอรรถแต่ละอย่าง ถึงกระนั้นก็ตาม เช่นเดียวกับในคำว่า 'สารีบุตรและโมคคัลลานะ' นี้ เพราะความไม่สำเร็จแห่งรูปเป็นอย่างอื่นนอกจากพหูพจน์ จึงมีการกล่าวถึงอรรถที่มีวิภัตติเดียวกันพร้อมกัน ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ด้วยความสามารถที่มีลักษณะแห่งความไม่สำเร็จแห่งรูปเป็นอย่างอื่นนอกจากพหูพจน์ จึงมีการกล่าวด้วยคำเดียวได้ เพราะเหตุนั้น คำว่า 'ตโต' จึงมีความหมายว่า เพราะเหตุที่มีส่วนประกอบเป็นประธานอย่างนี้

---

พหุตฺตาติ กิญฺจาปิ วากฺเย เนสํ วิสุํ พหฺวตฺถตา, น หิ สาริปุตฺตมานยาติ วุตฺเต โมคฺคลฺลานสฺสาปิ สมฺปจฺจโย ภวติ, ตถาปิ ยโต วุตฺติวิสเย สหภูตานเมเวสํ วิสุํ พหฺวตฺถตา, ตโต ตตฺถ วจนียสฺส อตฺถสฺส สงฺขฺยาเตเทน พหุตฺตํ. สมาหรณํ ปิณฺฑีกรณวเสน สํหรณํ สมาหาโร, โส เจวํ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสตุมาห ‘อญฺญมญฺเญ’จฺจาทิ.

คำว่า 'พหุตฺตา' หมายถึง แม้ว่าในประโยค คำเหล่านั้นจะมีความหมายหลายอย่างแยกกัน เพราะเมื่อกล่าวว่า 'จงนำสารีบุตรมา' ความเข้าใจแจ่มแจ้งว่าหมายถึงโมคคัลลานะด้วยย่อมไม่มี ถึงกระนั้นก็ตาม เพราะในวิสัยแห่งพฤติ (การใช้คำในสมาส) คำเหล่านั้นมีความหมายหลายอย่างแยกกันในสิ่งที่อยู่ร่วมกันเท่านั้น ดังนั้น ในที่นั้นจึงมีความเป็นพหูพจน์โดยการนับจำนวนอรรถที่ควรกล่าว การรวบรวมเข้าด้วยกันโดยอำนาจการทำให้เป็นก้อนเดียวกัน ชื่อว่า 'สมาหาระ' ท่านกล่าวคำว่า 'อญฺญมญฺเญ' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าสมาหาระนั้นพึงทราบอย่างนี้

---

เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อิตรีตรโยคสฺส สมาหารสฺส จ ภาวรูปตฺตา อทพฺพรูปตา, ตถาปีตรีตรโยเค ตุ ยถา คุณวจ นานํ [Pg.172] สุกฺกํ วตฺถํ สุกฺโก กมฺพโล สุกฺกา คาวีติ นิสฺสยเภทโต ลิงฺควจนสิทฺธิ, ตถา ตทฺธมฺมานมภิธานโต นิสฺสยโต ลิงฺควจน สิทฺธิ เวทิตพฺพา, สํหติปฺปธานตฺตาเจกวจนนฺติ ยทา พหุนฺนํ สมุทาโย ติโรหิตาวยวเภโท สํฆาโต ปกฺกมียเต, ตทา สมาหาโรจฺเจว สํหติปฺปธานตฺตา เอกวจนํ โหตีติ อตฺโถ. ตทนุฏฺฐานโตติ ตสฺส กรณโต. พฺยติกโร มิสฺสตา, พฺยติกรํ ทสฺเสติ ปาณิจฺจาทินา, ปจฺเจกํ ปริสมตฺติยํ วากฺยพหุตฺตํ ทสฺเสติ ‘ตตฺถ หิจฺจาทิ.

ในที่นี้ แม้ว่าอิตเรตรโยคะและสมาหาระจะเป็นภาวรูป จึงไม่ใช่ทัพพรูป (รูปที่เป็นมวลสาร) ถึงกระนั้นก็ตาม ในอิตเรตรโยคะนั้น พึงทราบความสำเร็จแห่งลิงค์และวจนะตามความต่างแห่งที่อาศัย เช่นเดียวกับในคุณศัพท์ว่า 'ผ้าขาว' (นปุง.), 'ผ้าห่มขาว' (ปุง.), 'แม่โคขาว' (อิตถี) และพึงทราบความสำเร็จแห่งลิงค์และวจนะตามที่อาศัยโดยการกล่าวถึงธรรม (คุณลักษณะ) เหล่านั้น ส่วนคำว่า 'สงฺหติปฺปธานตฺตาเจกวจนํ' มีความหมายว่า เมื่อหมู่แห่งสิ่งมากอย่างซึ่งมีความต่างแห่งส่วนประกอบถูกปิดบังไว้ คือสังฆาตะ (การรวมกลุ่ม) ถูกกล่าวถึง เมื่อนั้น สมาหาระย่อมเป็นเอกวจนะเพราะมีความรวมกลุ่มเป็นประธาน คำว่า 'ตทนุฏฺฐานโต' หมายถึง เพราะการกระทำสิ่งนั้น 'พยติกระ' คือ ความระคนกัน ท่านแสดงความระคนกันด้วยคำว่า 'ปาณิจฺจ' (มือ) เป็นต้น ท่านแสดงความเป็นพหูพจน์ของประโยคในการจบลงแต่ละอย่างด้วยคำว่า 'ตตฺถ หิ' เป็นต้น

---

จกฺขุญฺจ โสตญฺจ, มุขญฺจ นาสิกา จ, หนุ จ คีวา จ, ฉวิ จ มํสญฺจ โลหิตญฺจ, นามญฺจ รูปญฺจ, ชรา จ มรณญฺจาติ วิคฺคยฺห สมาโส, ‘‘สมาหาเร นปุํสก’’นฺติ (๓-๒๐) สพฺพตฺถ นปุํสกลิงฺคํ, สฺยาทิมฺหิ มุข นาสิกนฺติอาทีสุ ‘‘สฺยาทีสุ รสฺโส’’ติ (๓-๒๓) รสฺโส. อลภตา โคมุขํ ฑิณฺฑิโม เภริวิเสสา, อาฬมฺพรํ ปณโว, มุรโช มุทงฺโค, มทฺทโว มุทงฺโค. มทฺทววาทนํ ปณววาทนญฺจ สิปฺปมสฺส มทฺทวิโก ปาณวิโก, สมฺมํ กํสตาฬํ, ตาฬํ หตฺถตาฬํ, อลสตา จ อาฬมฺพโร จ, มุรโช จ, โคมุโข จ, สงฺโข จ ฑิณฺฑิโม จ, มทฺทวิโก จ, ปาณวิโก จ, คีตญฺจ วาทิตญฺจ, สมฺมญฺจ ตาฬญฺจาติ วิคฺคโห. ยุคสฺส หิตา โยคฺคา โคณา, เตสมิทํ โยคฺคํ กสิกมฺมํ, ตสฺส องฺคํ. เตนาห- ‘กสิภณฺฑาน’นฺติ, ผาโลกสโก, ปาจนํ ปโตโท, ยุโค จ นงฺคลญฺจาติ วิคฺคโห. ปิณฺฑมายุธวิเสโส, อสิ จ สตฺติ จ โตมรญฺจ ปิณฺฑญฺจาติ วิคฺคโห. จมฺมํ สรวารณผลกํ, กลาโป ตูณีรํ, ปหรณญฺจ อาวรณญฺจาติ วิคฺคโห. อหิ จ นกุโล จ, พีฬาโร จ มูสิโก จ, กาโก จ อุลูโก จ, นาโค จ สุปณฺโณจาติ วิคฺคโห. สงฺขฺยา จ ปริมาณญฺจ สงฺขฺยาปริมาณํ, ตตฺถ ปริมาณสญฺญานํ ยถาทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ. เอกกญฺจ ทุกญฺจาติ วิคฺคโห, ทุกติกาทีสุปิ เอเสวนโย.

การวิเคราะห์สมาสว่า 'ตาและหู, ปากและจมูก, คางและคอ, หนังและเนื้อและเลือด, นามและรูป, ชราและมรณะ' ในสมาสที่รวมกัน (สมาหารทวันทวะ) เป็นนปุงสกลิงค์ในที่ทุกแห่ง (ตามกฎ 3-20) ในบทว่า 'มุขนาสิกํ' เป็นต้น เมื่อมี สิ วิภัตติ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็นรัสสะ (ตามกฎ 3-23) อาฬัมพระ โคมุขะ ฑิณฑิมะ เป็นชื่อกลองชนิดพิเศษ, อาฬัมพระ คือ ปณวะ (บัณเฑาะว์), มุรชะ คือ มุทิงคะ (ตะโพน), มัททวะ คือ มุทิงคะ ศิลปะการประโคมตะโพนและประโคมบัณเฑาะว์เป็นของผู้นี้ ชื่อว่า มัททวิกะ และ ปาณวิกะ สัมมะ คือ ฉาบ, ตาล คือ การปรบมือ วิเคราะห์ว่า 'อาฬัมพระและมุรชะและโคมุขะและสังข์และฑิณฑิมะ, มัททวิกะและปาณวิกะ, เพลงและการบรรเลง, ฉาบและการปรบมือ' โคทั้งหลายที่เหมาะแก่แอก (ยุคะ) ชื่อว่า โยคคะ การงานเกษตรนี้เป็นของโคเหล่านั้น ชื่อว่า โยคคะ เป็นองค์ประกอบของการงานนั้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'เครื่องมือเกษตร' (กสิภณฺฑานํ) ผาละ คือ กสิกะ (ไถ), ปาจนะ คือ ปฏุททะ (ปฏัก) วิเคราะห์ว่า 'แอกและไถ' ปิณฑะ เป็นอาวุธพิเศษชนิดหนึ่ง วิเคราะห์ว่า 'ดาบและหอกและโตมระและปิณฑะ' จัมมะ คือ แผ่นกระดานป้องกันลูกศร (โล่), กลาปะ คือ แลก (ซองใส่ลูกศร) วิเคราะห์ว่า 'เครื่องประหารและเครื่องป้องกัน' วิเคราะห์ว่า 'งูและพังพอน, แมวและหนู, กาและนกฮูก, นาคและครุฑ' จำนวนและประมาณ ชื่อว่า สังขยาปริมาณ ในที่นั้น การกำหนดประมาณ เช่น 'ยาวและปานกลาง' ชื่อว่า ยาวปานกลาง วิเคราะห์ว่า 'หนึ่งและสอง' แม้ในบทว่า 'สองและสาม' เป็นต้น ก็มีนัยนี้

---

ขุทฺทชนฺตุ สิยา- นฏฺฐิ, อถวา ขุทฺทโกว โย;

สตํ วา ปสเต เยสํ, เกจิ อานกุลา อปิ.

สัตว์เล็กพึงมี (ลักษณะคือ) ไม่มีกระดูก หรือสัตว์ใดที่มีขนาดเล็กนั่นเอง, หรือสัตว์เหล่าใดที่ตกลูกครั้งละร้อย, บางพวกแม้จะเป็นพวกมด (อานกุลา) ก็ตาม

---

กีโฏ จ ปตงฺโค จ, กุนฺโถ จ กิปิลฺลิโก จ, ฑํโส จ มกโส จ, มกฺขิกา จ กิปิลฺลิกาจาติ วิคฺคโห. ปจนจณฺฑาลาติ โอ รพฺภิกาทีนํ [Pg.173] รุฬฺหีสญฺญา. อุรพฺเภ หนฺตฺวา ชีวตีติ โอรพฺภิโก, เอวํ เสเสสุ. สานํ สุนขํ ปจตีติ สปาโก, เวนา ตจฺฉกา, รถการา จมฺมการา. สาธารณา สมานา, จรณสทฺโท- ยํ อิธ คยฺหตีติ สมฺพนฺโธ, ยถา สกมชฺฌยนาย จรียนฺติ วตานฺเยเตสูติ จรณานิ, กฐาทิวาฌานฺยชฺฌยนานิ สาขาสญฺญกานิ. ยสฺมา เอเตหิ จรติ อริยสาวโก คจฺฉติ อมตํ ทิสํ, ตสฺมา จรณานิ สีลาทโย ปณฺณรส ธมฺมา. เตนาห- ‘กฐาทีหี’ติอาทิ, กฐาทีหีติ ปสิทฺธิวเสน กมาติกฺกเมนาปิ วุตฺตํ, ตโต อาทิสทฺเทน อติสาทโย คยฺหนฺติ. อติเสน ภารทฺวาเชน กเฐน วุตฺตํ วิทนฺตฺยธียนฺติ วาติ ‘‘อญฺญสฺมิ’’ติ (๔-๑๒๑) โณ, ‘‘โลโป’’ติ (๔-๑๒๓) โลโป อติสา ภารทฺวาชา กฐา. กลาปินา วุตฺตํ วิทนฺตฺยธียนฺติ วาติ, เตเนว โณ, กลาปา, กฐา อาทิ เยสํ เต กฐาทโย, เตหิ อชฺเฌนวิเสเส จ ปุริเส จ อุปจาราติ สมฺพนฺโธ.

วิเคราะห์ว่า 'หนอนและผีเสื้อ, มอดและมด, เหลือบและยุง, แมลงวันและมด' คำว่า 'ปจนจัณฑาล' เป็นชื่อเรียกโดยสมมติ (รูฬหี) ของพวกคนฆ่าแกะเป็นต้น ผู้ที่เลี้ยงชีพด้วยการฆ่าแกะ ชื่อว่า โอรพภิกะ ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้ ผู้ที่หุงสุนัข (เนื้อสุนัข) กิน ชื่อว่า สปากะ, เวนะ คือ ช่างจักสาน, รถมการะ คือ ช่างรถ, จัมมการะ คือ ช่างหนัง คำว่า 'สาธารณะ' คือ เสมอกัน คำว่า 'จรณะ' ที่ถือเอาในที่นี้ มีความเกี่ยวข้อง (สัมพันธ์) กัน เช่น วัตรทั้งหลายที่ถูกประพฤติเพื่อการศึกษาของตน ชื่อว่า จรณะ การเล่าเรียนและการศึกษาคัมภีร์มีกถาเป็นต้น ซึ่งมีชื่อว่าสาขา เพราะพระอริยสาวกย่อมประพฤติด้วยธรรมเหล่านี้ ย่อมไปสู่ทิศอันไม่ตาย เพราะฉะนั้น จรณะ คือ ธรรม ๑๕ ประการ มีศีลเป็นต้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยกถาเป็นต้น' เป็นต้น คำว่า 'ด้วยกถาเป็นต้น' นี้กล่าวโดยความนิยม แม้จะข้ามลำดับไปบ้าง จากนั้นด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ก็หมายถึง อติสะ เป็นต้น (คัมภีร์) ที่พระอติสะ ภารทวาชะ และกถะ กล่าวไว้ หรือที่เขารู้และศึกษา ลง ณ ปัจจัย (ตามกฎ 4-121) และลบ ณ (ตามกฎ 4-123) เป็น อติสา ภารทวาชา กถา (คัมภีร์) ที่พระกลาปีกล่าวไว้ หรือที่เขารู้และศึกษา ลง ณ ปัจจัย เป็น กลาปา บทว่า 'กถาเป็นต้น' คือ บทที่มีกถาเป็นต้นเหล่านั้น มีความเกี่ยวข้องโดยเป็นอุปจาระในความหมายว่าเป็นการศึกษาพิเศษและเป็นบุคคลผู้ศึกษา

---

สีลาทโยติอาทิสทฺเทน อินฺทฺริยสํวราทโย คยฺหนฺติ. สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ วิชฺชา จ จรณญฺจาติ วิคฺคโห. เอกโต อชฺฌยนเมเตสูติ เอกชฺฌยนานิ, ปกฐานิ วจนานิ ปาวจนานิ สทฺธมฺโม, เอกชฺฌยนานิ จ ตานิ ปาวจนานิ จ เตสํ, ทีโฆ จ ทีฆาคโม จ มชฺฌิโม จ มชฺฌิมาคโม จ, เอกุตฺตโร จ องฺคุตฺตราคโม จ สํยุตฺตาคโม จ, ขนฺธโก จ วิภงฺโคจาติ วิคฺคโห.

ด้วยอาทิศัพท์ในคำว่า สีลาทโย เป็นต้น พึงถือเอาอินทรียสังวรเป็นต้น. วิเคราะห์ว่า ศีลด้วย ปัญญาด้วย, สมถะด้วย วิปัสสนาด้วย, วิชชาด้วย จรณะด้วย. การศึกษาในสิ่งเหล่านี้รวมกัน ชื่อว่า เอกัชฌายนะ, พระพุทธพจน์ที่ประกาศไว้ชัดเจน ชื่อว่า ปาวจนะ คือพระสัทธรรม, (วิเคราะห์ว่า) เอกัชฌายนะเหล่านั้นด้วย ปาวจนะเหล่านั้นด้วย แห่งสิ่งเหล่านั้น (ชื่อว่า เอกัชฌายนปาวจนานิ), วิเคราะห์ว่า ทีฆะด้วย ทีฆาคมด้วย, มัชฌิมะด้วย มัชฌิมาคมด้วย, เอกุตตระด้วย อังคุตตราคมด้วย และสังยุตตาคมด้วย, ขันธกะด้วย วิภังคะด้วย.

---

เตสนฺติ อิมินา ลิงฺควิเสสานนฺติ ฉฏฺฐิยนฺตตํ ทีเปติ, อิตฺถี จ ปุมา จ, ทาสี จ ทาโส จ, จีวรญฺจ ปิณฺฑปาโต จ เสนาสนญฺจ คิลานปจฺจโย เภสชฺชปริกฺขาโร จ, ติณญฺจ กฏฺโฐ จ สาขา จ ปลาโส จาติ วิคฺคโห. เฉโก ทกฺโข, ปุพฺพา จ ปราจาติอาทินา วิคฺคโห.

ด้วยคำว่า เตสัง นี้ (ท่าน) แสดงความเป็นบทอันลงฉัฏฐีวิภัตติแห่งบทที่มีลิงค์ต่างกัน. วิเคราะห์ว่า หญิงด้วย ชายด้วย, ทาสีด้วย ทาสด้วย, จีวรด้วย บิณฑบาตด้วย เสนาสนะด้วย และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารด้วย, หญ้าด้วย ไม้ด้วย กิ่งไม้ด้วย และใบไม้ด้วย. บทว่า เฉโก หมายถึง ผู้ฉลาด, วิเคราะห์ว่า (ทิศ) เบื้องหน้าด้วย (ทิศ) เบื้องหลังด้วย เป็นต้น.

---

ปุพฺพทกฺขิณนฺติอาทีสุ ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส. กาโส จ กุโส จ อุสิโร จ พีรณญฺจ, มุญฺชญฺจ พพฺพชญฺจาติ วิคฺคโห. ขทิโร จ ปลาโสจาติอาทินา จ, คโช จ ควโช จาติอาทินา จ, หตฺถี จ โคจ อสฺโส จ วฬวาจาติ จ, หํโส จ พลาวา จาติอาทินา จ, พโก จ พลากาจาติ จ. หิรญฺญญฺจ สุวณฺโณ จ, มณิ จ สงฺโข จ มุตฺตา จ เวฬุริโย จ ชาตรูปญฺจ รชตญฺจาติ จ, สาลิ จ [Pg.174] ยวโกจาติอาทินา จ, สากญฺจ สุวญฺจาติอาทินาจ, กาสิโย จ โกสลาจาติอาทินา จ วิคฺคโห, ชนปทวาจินา จ พหุวจนนฺตา.

ในบทว่า ปุพพทักขิณัง เป็นต้น มีการทำเป็นรัสสะด้วยสูตรว่า 'พยัญชนะเป็นทีฆะและรัสสะ' (1-33). วิเคราะห์ว่า หญ้ากาสะด้วย หญ้ากุสะด้วย หญ้าแฝกด้วย และหญ้าปล้องด้วย, หญ้ามุงด้วย หญ้าบับพชะด้วย. และด้วยบทมี ขทิระ (ไม้ตะเคียน) และปลาสะ (ไม้ทองกวาว) เป็นต้น, และด้วยบทมี ช้างและโคป่าเป็นต้น, และช้างด้วย โคด้วย ม้าด้วย และม้าตัวเมียด้วย, และด้วยบทมี หงส์และนกกระเรียนเป็นต้น, และนกยางด้วย นกกระเรียนด้วย. และเงินด้วย ทองด้วย, และแก้วมณีด้วย สังข์ด้วย มุกดาด้วย ไพฑูรย์ด้วย ทองคำด้วย และเงินด้วย, และด้วยบทมี ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์เป็นต้น, และด้วยบทมี ผักและนกแขกเต้าเป็นต้น, และด้วยบทมี ชาวกาสีและชาวโกศลเป็นต้น เป็นวิเคราะห์, และบทที่กล่าวถึงชนบทเหล่านั้นย่อมลงพหูพจน์.

---

เอกวีสติจฺจาทิโน เอกญฺจ ตํ วีสติจาติ วิเสสนสมาโส วา สิยา, เอกญฺจ วีสติ จ เอกวีสตีติ จตฺถสมาโส วา, สมาหาเร นปุํสกตฺตนฺตุ น ปปฺโปติ, ‘‘นานุสาสนียํ ลิงฺคํ โสกนิสฺสยตฺตา ลิงฺคสฺเส’’ติ โลเก นปุํสกลิงฺคสฺเสหานภิธานโต นปุํสกลิงฺคํ น ภวิสฺสตีตฺยธิปฺปาโย, สภาปริสายาติ ญาปกโต วา สมาหาเร นปุํสกลิงฺคมตฺร พฺยภิจรตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ในบทมี เอกวีสติ เป็นต้น อาจเป็นวิเสสนสมาสว่า 'หนึ่งด้วย ยี่สิบนั้นด้วย' หรือเป็นจัตถสมาส (ทวันทวสมาส) ว่า 'หนึ่งด้วย ยี่สิบด้วย ชื่อว่า เอกวีสติ', แต่ย่อมไม่ถึงความเป็นนปุงสกลิงค์ในสมหารทวันทวะ, อธิบายว่า ความเป็นนปุงสกลิงค์จักไม่มีในที่นี้ เพราะในโลกไม่มีการกล่าวถึงนปุงสกลิงค์ (ในคำนี้) ดังคำว่า 'ลิงค์ไม่ควรถูกสอน เพราะลิงค์ขึ้นอยู่กับความเศร้าโศก (หรือชาวโลก)', หรือพึงเห็นว่า ความเป็นนปุงสกลิงค์ในสมหารทวันทวะในที่นี้ย่อมคลาดเคลื่อนไป เพราะมีบทบ่งชี้คือ 'สภาปริสายะ'.

---

ปุพฺพปฺปโยโค-ภิมโตติ อุปสชฺชนสญฺญกสฺส สฺยาทีติ ปฐมาย นิทฺทิฏฺฐสฺส สมาเส ปุพฺพนิปาโต ‘‘อุปสชฺชนํ ปุพฺพ’’มิจฺจเนน (๒-๒-๓๑) อิฏฺโฐ กมสฺส ปธานภาเวน วตฺตุมิฏฺฐตฺตาติ ‘‘สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถ’’นฺติ (๓-๑) เอตฺถ สฺยาทีติ ปฐมานิทฺทิฏฺฐสฺสาสงฺขฺยาทิโน ปุพฺพมวฏฺฐานโต สฺยาทิเนติ ตติยานิทฺทิฏฺฐสฺส ปจฺฉาวฏฺฐานโต ‘‘สฺยาทิสฺยาทินา’’ติ สุตฺเต ปฏิปาฏิยา ปธานภาเวน วตฺตุมิฏฺฐตฺตา.

ที่ว่า การใช้บทหน้าเป็นที่ประสงค์นั้น คือการวางไว้ข้างหน้า (ปุพพนิปาต) ในสมาสของบทที่ระบุด้วยปฐมาวิภัตติว่า 'สยาทิ' ซึ่งมีชื่อว่าอุปสัชชนะ เป็นสิ่งที่ประสงค์ด้วยสูตรว่า 'อุปสัชชนะอยู่หน้า' (2-2-31) เพราะประสงค์จะกล่าวโดยความเป็นประธานตามลำดับ, ในสูตร 'สยาทิสยาทิเนกัตถัง' (3-1) นี้ เพราะบทที่ระบุด้วยปฐมาวิภัตติว่า 'สยาทิ' ซึ่งเป็นอสังขยาเป็นต้น ตั้งอยู่ข้างหน้า และบทที่ระบุด้วยตติยาวิภัตติว่า 'สยาทิเน' ตั้งอยู่ข้างหลัง, ในสูตร 'สยาทิสยาทินา' เพราะประสงค์จะกล่าวโดยความเป็นประธานตามลำดับ.

---

ปรปฺปโยโค-ภิมโตติ เหฏฺฐา วุตฺตสุตฺเตน ปุพฺพนิปาเต ปตฺเต ‘‘ราชทนฺตาทีสุ ปร’’นฺตีมินา (๒-๒-๓๐) ปรนิปาโต-ภิมโต, วจเนนาติ- ‘‘พหุล’’นฺติ วจเนน, ปุพฺพกา ลยุตฺตสฺส ปรปฺปโยโค-ภิมโตติ ราชทนฺตาทิปาฐโต เอวา-ภิมโต.

ที่ว่า การใช้บทหลังเป็นที่ประสงค์นั้น คือเมื่อถึงคราวต้องวางไว้ข้างหน้าตามสูตรที่กล่าวไว้ก่อนหน้า แต่กลับประสงค์การวางไว้ข้างหลัง (ปรนิปาต) ด้วยสูตรว่า 'ในราชทันตะเป็นต้น บทหลัง' (2-2-30). ด้วยคำว่า 'วจเนนะ' คือด้วยคำว่า 'พหุลัง', การใช้บทหลังเป็นที่ประสงค์ของบทที่ประกอบด้วยกาลก่อน (ปุพพกาลยุตตะ) ก็เป็นที่ประสงค์จากการอ่านในราชทันตาทิคณะนั่นเอง.

---

กมมฺปจฺจนาทราติ อิมินา ปธานภาเวนา-กฺกมสฺส วตฺตุมิฏฺฐตฺตมาห. สโร อาทิ ยสฺส ตํ สราทิ, สงฺโข จ ทุนฺทุภิ จ วีณา จ, อุทุกฺขลญฺจ มุสโล จ, ธนปติ จ ราโม จ เกสโวจาติ วิคฺคโห. ชํทํสทฺทา ชายาสทฺทสมานตฺถา อสงฺขฺยา-ชญฺจ ปติ จ, ทญฺจ ปติจาติ วิคฺคโห, อวนฺตโย จ อสฺสกาจ, อคฺคิ จ อินฺโทจาติ วิคฺคโห, ตํนิวาสิมฺหิ คหิเต อวนฺติ จ อสฺสโกจาติ เอกตฺเตนปิ วิคฺคโห วตฺตติ. ทฺวนฺทสมาโส- ยํ ทฺวนฺทสทิสตฺตา ทฺวนฺโท, ทฺเว จ ทฺเว จ ปทานิ ทฺวนฺทานีติ หิ อุภยตฺถปฺปธาโน- ยํ ทฺวนฺทสทฺโท.

ด้วยคำว่า กมัมปัจจนาทรา นี้ (ท่าน) กล่าวถึงความประสงค์จะกล่าวตามลำดับโดยความเป็นประธาน. วิเคราะห์ว่า สระเป็นต้นของสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า สราทิ, (วิเคราะห์ว่า) สังข์ด้วย กลองด้วย พิณด้วย, ครกด้วย สากด้วย, ธนบดีด้วย รามะด้วย และเกศวะด้วย. คำว่า ชัง และ ทัง มีความหมายเหมือนกับคำว่า ชายา เป็นอสังขยา, วิเคราะห์ว่า ชังด้วย ปติด้วย, ทังด้วย ปติด้วย, ชาวอวันตีด้วย ชาวอัสสกะด้วย, อัคคีด้วย อินทะด้วย. เมื่อถือเอาผู้ที่อาศัยอยู่ในที่นั้น การวิเคราะห์ว่า อวันตีด้วย อัสสกะด้วย แม้โดยความเป็นเอกพจน์ก็ย่อมเป็นไปได้. ทวันทวสมาส - สมาสนี้ชื่อว่าทวันทวะ เพราะความที่คล้ายกับคู่, เพราะบทสองบทและสองบท ชื่อว่าทวันทวะ จริงอยู่ คำว่าทวันทวะนี้ มีเนื้อความประธานในทั้งสองบท.

---

๒๑. สงฺขฺยา

๒๑. สังขยา (จำนวน).

---

อถ ‘‘สมาหาเร นปุํสก’’นฺติ (๓-๒๐) วิชฺชมาเน กึ ‘‘สงฺขฺยาที’’ ติ อิมินา [Pg.175] สตฺถคารวกเรนาติ อาสงฺกิย โจเทติ ‘นนุเจ’จฺจาทิ. ตถาหิจฺจาทินา ‘‘สมาหาเร นปุํสก’’นฺเตว สิชฺฌนํ สมตฺเถติ. ยถาวุตฺตโจทนาจาลเน ปราธิปฺปายํ ปริกปฺเปนฺโต’จตฺเถ’ติอาทิมาห.

ลำดับนั้น เมื่อมีสูตรว่า 'ในสมหาระเป็นนปุงสกลิงค์' (3-20) อยู่แล้ว เหตุใดจึงต้องมีสูตร 'สังขยาทิ' นี้อีก? (ท่าน) จึงสงสัยและตั้งคำถามด้วยคำว่า 'นนุ เจ' เป็นต้น เพื่อแสดงความเคารพต่อคัมภีร์. ด้วยคำว่า 'ตถา หิ' เป็นต้น ย่อมสนับสนุนความสำเร็จด้วยสูตร 'ในสมหาระเป็นนปุงสกลิงค์' นั่นเอง. เมื่อจะคาดคะเนความเห็นของผู้อื่นเพื่อขจัดข้อโต้แย้งที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'จัตเถ' เป็นต้น.

---

เนติ อิมินา จตฺเถติอาทินา กตปริกปฺปนา น สิชฺฌตีติ ทสฺเสติ, ตตฺถ เหตุมาห- ‘สมฺพนฺธสฺส ปุริสาธีนตฺตา’ติ, สติเจจฺจาทินา ‘สมาหาเร นปุํสก’นฺเตตฺถ วิเสสนคฺคหเณ ปโยชนํ วตฺวา ‘สงฺขฺยาที’ติ อิมสฺส นิรตฺถกตฺตเมว ถิรีกโรติ.

ด้วยคำว่า เนติ นี้ (ท่าน) แสดงว่าการคาดคะเนที่ทำไว้ด้วยคำว่า 'จัตเถ' เป็นต้นนั้นไม่สำเร็จ, ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวเหตุผลว่า 'เพราะความสัมพันธ์ขึ้นอยู่กับบุคคล (ผู้พูด)', ครั้นกล่าวประโยชน์ในการถือเอาวิเสสนะในสูตร 'ในสมหาระเป็นนปุงสกลิงค์' ด้วยคำว่า 'สติ' เป็นต้นแล้ว ก็ยืนยันความที่สูตร 'สังขยาทิ' นี้ไร้ประโยชน์นั่นเอง.

---

ปโยชเนติ ลาฆวปฺปโยชเน;

สมฺพนฺธียตีติ วิเสสนคฺคหณํ สมฺพนฺธียติ;

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ‘สงฺขฺยาที’สุตฺเต;

ตนฺเนติ อิมินา ยถาวุตฺตํ โจทนํ นิวตฺเตติ.

ในบทว่า ปโยชเน หมายถึงในประโยชน์คือความเบา (ลาฆวะ), บทว่า สัมพันธียติ หมายถึงการถือเอาวิเสสนะย่อมถูกนำมาสัมพันธ์กัน, บทว่า เอตถะ หมายถึงในสูตร 'สังขยาทิ' นี้, ด้วยคำว่า ตันเนติ นี้ ย่อมระงับข้อโต้แย้งตามที่กล่าวมาแล้ว.

---

‘สงฺขฺยาที’ติ สุตฺตสฺส สาตฺถกตฺตมาห- ‘จตฺถสมาสานนฺตร’มิจฺจาทินา. เอกตฺตพฺยปเทโส กาตพฺโพติ ‘‘สงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคู’’ติ (๒-๑-๕๒) สงฺขฺยาปุพฺพสฺส สมาสสฺส ทิคุสญฺญํ วิธาย ตทตฺถสฺส ‘‘ทิคุเรกวจน’’นฺตีมินา (๒-๔-๑) เอกตฺตพฺยปเทโส ปเรหิ วิย กาตพฺโพ.

(ท่าน) กล่าวถึงความมีประโยชน์ของสูตร 'สังขยาทิ' ด้วยคำว่า 'จัตถสมาสานันตรัง' เป็นต้น. ที่ว่า พึงทำเอกัตตพยปเทสะ (การเรียกชื่อว่าเป็นเอกพจน์) นั้น คือพึงทำเอกัตตพยปเทสะเหมือนอย่างที่อาจารย์เหล่าอื่นทำ สำหรับเนื้อความของสมาสที่มีสังขยาอยู่หน้า ซึ่งได้กำหนดชื่อทิคุไว้ด้วยสูตรว่า 'สมาสที่มีสังขยาอยู่หน้า ชื่อทิคุ' (2-1-52) และด้วยสูตรว่า 'ทิคุเป็นเอกพจน์' (2-4-1).

---

สมาหรณํ สมาหาโรติ อิมินา ภาวสาธโน-ยํ สมาหารสทฺโท. ยทิ สมาหรียตีติ สมาหาโรติ กมฺมสาธโน สิยา, ตทา ปญฺจ กุมาริโย สมาหฏาติ วากฺยสฺสาตฺเถ วุตฺติ สิยา ปญฺจกุมารีตฺเยตฺถ สกปทตฺถปฺปธานตฺตา พหุวจนํ สิยา ‘‘ฆาปสฺสานฺตสฺสาปฺปธานสฺสา’’ติ (๓-๒๔) อปฺปธานรสฺสตฺตญฺจ น สิยา… สมาหฏานเมว กุมารีนํ ปธานตฺตา, ตสฺมา ปญฺจ คาโว ส มาหฏาตฺเยตสฺมึ วากฺเย สมาโสว นตฺถิ กมฺมสาธนสฺสานุปคมโต. ปญฺจนฺนํ คุนฺนํ สมาหาโร, จตุนฺนํ ปถานํ สมาหาโรติ วากฺเย ปน อตฺถิ, สมาหารสฺเสกตฺตา ตุ สตํ ยูถํ วนนฺติ เอตฺถ วิย สาภาวิกเมกวจนํ สิทฺธเมเวติ วิญฺญาเปติ.

คำว่า "สมาหาโร" นี้เป็นภาวสาธนะ ด้วยรูปวิเคราะห์ว่า "สมาหรณัง สมาหาโร" หากคำว่า "สมาหาโร" เป็นกัมมสาธนะ ด้วยรูปวิเคราะห์ว่า "สมาหรียตีติ สมาหาโร" เมื่อนั้น ในความหมายของประโยคว่า "ปัญจ กุมาริโย สมาหฏา" จะมีการกล่าวถึงในคำว่า "ปัญจกุมารี" และจะเป็นพหูพจน์เพราะความที่เนื้อความแห่งบทของตนเป็นประธาน และจะไม่เป็นรัสสะของบทที่ไม่เป็นประธานตามสูตร "ฆาปัสสันตัสสาปปธานัสสา" (3-24) เพราะกุมารีที่ถูกรวบรวมนั่นเองเป็นประธาน เพราะฉะนั้น ในประโยคว่า "ปัญจ คาโว สมาหฏา" จึงไม่มีสมาส เพราะไม่ยอมรับกัมมสาธนะ แต่ในประโยคว่า "ปัญจันนัง คุนนัง สมาหาโร", "จตุนนัง ปะถานัง สมาหาโร" นั้นมีอยู่ ส่วนเพราะความเป็นเอกพจน์ของสมาหาร เอกพจน์โดยธรรมชาติก็สำเร็จแล้วนั่นเอง เหมือนในคำว่า "สตัง ยูถัง วนันติ" ดังนี้ ท่านจึงแสดงให้ทราบ

---

๒๒. กฺวเจ

๒๒. กวจิ

---

กฺวจิสทฺทสฺส [Pg.176] ปโยคนิยมนตฺโถ ‘‘ปโร กฺวิจี’’ติ (๑-๒๗) เอตฺถ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อวิเสเสน อุทาหรเณปีติ ปเรสํ วิย ‘‘ฉายา’’ติ (๒-๒-๗๓) สุตฺตยิตฺวา วิกปฺเปน ‘(กุฑฺฑจฺฉาย) กุฑฺฑจฺฉายาติ จ ‘‘พาหุลฺเล’’ติ (จํ, ๒-๒-๗๔) สุตฺตยิตฺวา นิจฺจํ ‘อุจฺฉุจฺฉายํ สลภจฺฉาย’นฺติ จ โนทาหริตฺวา สามญฺเญน ‘สลภจฺฉายํ สกุนฺตจฺฉาย’นฺติ อุทาหรเณ ทสฺสิเตปิ. อญฺญตฺถาติ พหุลภาวโต อญฺญตฺถ. วิคฺคหสมตฺตสฺสาติ วิคฺคหสามญฺญสฺส, ยถาสมฺภวนฺติ ปาสาทสฺส ฉายาอิจฺจาทินา สมฺภวานติกฺกเมน, สทฺทาติ สทฺทโต ปราย.

ความหมายของการกำหนดการใช้คำว่า "กวจิ" พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสูตร "ปะโร กวิจี" (1-27) แม้ในการแสดงตัวอย่างโดยไม่จำเพาะเจาะจง โดยไม่ยกตัวอย่างว่า "อุจฉุจฉายัง สลภัจฉายัง" โดยการตั้งสูตรว่า "ฉายา" (2-2-73) แล้วทำเป็นวิกัปว่า "(กุฑฑัจฉายะ) กุฑฑัจฉายา" และตั้งสูตรว่า "พาหุลเล" (จัง, 2-2-74) แล้วทำเป็นนิจจะ เหมือนที่อาจารย์พวกอื่นทำ แต่แสดงตัวอย่างโดยทั่วไปว่า "สลภัจฉายัง สกุนตัจฉายัง" ก็ตาม คำว่า "อัญญัตถะ" หมายถึงในที่อื่นเพราะความเป็นพหุลภาวะ คำว่า "วิคคหสมัตตัสสะ" หมายถึงวิคคหะทั่วไป คำว่า "ยถาสัมภวัง" หมายถึงโดยไม่ล่วงเลยความเป็นไปได้ เช่น "ปาสาทัสสะ ฉายา" เป็นต้น คำว่า "สัททา" หมายถึงจากศัพท์อื่น

---

๒๓. สฺยาทิ

๒๓. สยาทิ

---

นนุเจจฺจาทินา วุตฺตํ โจทนํ นิเสเธติ ‘ตนฺเน’ติ. ตตฺถ การณมาห- ‘ฆสญฺญตฺตา’ตฺยาทิ. อโฆนนฺติ ฆโอการวชฺชิตานํ, นนุ อิตฺถิ ยมากาโร โฆ, ตถาสติ นปุํสเก โส (น สิยาติ) ปริกปฺเปติ ‘นปุํสกตฺตา ฆตฺตเมว นตฺถีติ เจทิ’ติ. ตมฺปิ เนติ ยถา วุตฺตมฺปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺเถว นปุํสเก ฆตฺตนฺติ ทสฺเสตุมาห-ฉฏฺฐีสมาสสฺเส’จฺจาทิ. นปุํสเก ฆตฺตสฺส สพฺภาวเมว สมตฺเถติ นปุํสกตฺตํ หิ’จฺจาทินา, ปาริภาสิกนฺติ เอตฺถ สุตฺตเมวาธิปฺเปตํ, ปริภาสาย นิพฺพตฺตํ ปาริภาสิกํ สุตฺติกนฺติ อตฺโถ. อารภิตพฺพเมวิทํ สุตฺตํ (นปุํสกสฺสาปิ) รสฺสตฺตวิธานายาติ อธิปฺปาโย. ฆนิสฺสิตมฺปิ การิยนฺติ ‘‘ฆพฺรหฺมาทีเต’’ตฺยาทินา (๒-๖๐) วิธิยมานเมการาทิการิยมฺปิ. เอตํ ฆนิสฺสิตํ การิยํ นจ ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อยุตฺตตฺเตปิ โทโส-ยมาปตเตวากฺยาสงฺกิยาห-‘นายมฺปิโทโส’จฺจาทิ, น รสฺสสฺส เอตฺเถว ลทฺธาวสรตฺตา ปฐมํ เตน ปวิฏฺเฐ… (ฆนิ)สฺสิตํ การิยนฺติ นายมฺปิ โทโส ปริภาสาว เสนาติ มนฺตพฺพํ. สลภจฺฉาเย อิติ ปทจฺเฉโท.

ท่านย่อมปฏิเสธการโต้แย้งที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "นนุเจ" เป็นต้นว่า "ตันเนติ" ในที่นั้น ท่านกล่าวเหตุว่า "เพราะมีชื่อว่า ฆะ" เป็นต้น คำว่า "อโฆนัง" หมายถึงสิ่งที่เว้นจาก ฆะและโอการะ อนึ่ง อิตถีลิงค์ที่มีอาการะเป็น ฆะ เมื่อเป็นเช่นนั้น ในนปุงสกลิงค์นั้น (ไม่ควรมี) ท่านจึงสันนิษฐานว่า "หากว่าเพราะเป็นนปุงสกลิงค์ จึงไม่มีความเป็นฆะเลย" ดังนี้ ท่านย่อมปฏิเสธสิ่งนั้นที่กล่าวมาแล้ว และเพื่อแสดงว่าในนปุงสกลิงค์ก็มีฆะอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า "ของฉัฏฐีสมาส" เป็นต้น ท่านย่อมสนับสนุนความมีอยู่ของฆะในนปุงสกลิงค์ด้วยคำว่า "เพราะความเป็นนปุงสกลิงค์" เป็นต้น คำว่า "ปาริภาสิกัง" ในที่นี้หมายถึงสูตรนั่นเอง ปาริภาสิกังที่เกิดจากปริภาสา หมายถึงเป็นไปตามสูตร ความหมายคือ สูตรนี้พึงเริ่มต้นเพื่อบัญญัติรัสสะ (แม้ของนปุงสกลิงค์) แม้กิจที่อาศัยฆะ เช่น กิจที่ลงเอการะเป็นต้น ที่บัญญัติไว้ด้วยสูตร "ฆะพรหมาทีเต" (2-60) เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ กิจที่อาศัยฆะนี้ไม่สมควร แม้เมื่อไม่สมควร โทษนี้ก็ย่อมเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวโดยสงสัยประโยคว่า "นายัมปิ โทโส" เป็นต้นว่า "โทษนี้ก็ไม่มี เพราะรัสสะได้โอกาสในที่นี้แล้ว จึงเข้ามาก่อน... กิจที่อาศัยฆะนี้ โทษนี้ก็ไม่มี พึงทราบว่าปริภาสานั่นเองเป็นกำลัง" "สลภัจฉาเย" ดังนี้ เป็นการแยกบท

---

๒๔. ฆม

๒๔. ฆะมะ

---

อโตเอวจาติอาทิ [Pg.177] เหฏฺฐา วุตฺตนยาวลมฺเพน วุตฺตํ.

คำว่า "อะโตเอวะจะ" เป็นต้น กล่าวไว้โดยอาศัยนัยที่กล่าวไว้ข้างต้น

---

๒๕. โคสฺสุ

๒๕. คอสสุ

---

สกตฺถปริจฺจาเคน กุเล ปวตฺตตฺตาติ อิมินา ฉฏฺฐีสมาสสฺส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตมาห.

ด้วยคำว่า "เพราะเป็นไปในตระกูลโดยสละความหมายของตน" นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นประธานของความหมายของบทหลังในฉัฏฐีสมาส

---

๒๖. อิตฺถิ

๒๖. อิตถี

---

อิตฺถิวิธีสุ ‘‘ปุถุสฺส ปถวปุถวา’’ติ (๓-๓๙) สุตฺตปริยนฺเตสุ. อิตฺถิยนฺติ อิทํ นามวิเสสนํ วา สิยา ปจฺจยตฺถวิเสสนํ วา, ตตฺถ นามวิเสสนเมวิทํ น ปจฺจยตฺถวิเสสนนฺติ ทสฺเสตุมาห- ‘นาเม’จฺจาทิ. อการนฺตโต นามสฺมาติ เอกตฺตาทิมหนฺตตฺถวาจิโต อการนฺตโต นามสฺมา. อิตฺถตฺตนฺติ เอตฺถ อิตฺถีติ อิตฺถิลิงฺคํ วุจฺจติ. อิตฺถิเยว หิ เอสาติ ลิงฺคียติ สงฺเกตียตีติ ลิงฺคํ. อิตฺถิยา เอสาติ ปสิทฺธิมโต อตฺถสฺส ภาโว สามญฺญํ พาลยุวตฺตาทิ ลกฺขณํ อิตฺถตฺตํ. กิเมตฺถ ลิงฺคํ นาม–

ในวิธีอิตถี จนถึงที่สุดของสูตร "ปุถุสสะ ปะถะวะปุถะวา" (3-39) คำว่า "อิตถิยัง" นี้ อาจเป็นนามวิเสสนะ หรือเป็นปัจจัยัตถวิเสสนะ ในที่นั้น เพื่อแสดงว่าสิ่งนี้เป็นนามวิเสสนะ ไม่ใช่ปัจจัยัตถวิเสสนะ ท่านจึงกล่าวว่า "ในนาม" เป็นต้น คำว่า "อะการันตโต นามัสมา" หมายถึงจากนามที่มีอะการันต์ ซึ่งเป็นคำที่แสดงความหมายกว้าง เช่น เอกัตตะ เป็นต้น คำว่า "อิตถัตตัง" ในที่นี้ คำว่า "อิตถี" หมายถึงอิตถีลิงค์ เพราะสิ่งนี้เป็นอิตถี จึงถูกแสดง ถูกกำหนดว่าเป็นลิงค์ คำว่า "อิตถัตตัง" หมายถึงภาวะของอรรถที่ปรากฏว่าเป็นของอิตถี ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไป เช่น ความเป็นเด็ก ความเป็นสาว เป็นต้น ในที่นี้ อะไรชื่อว่าลิงค์?

---

เอเสโส เอตมิติ จ,ปสิทฺธิ อตฺเถสุ เยสุ โลกสฺส;

ถีปุํ นปุํสกานีติ,วุจฺจนฺเต ตานิ นามานิ.

เอสา เอโส เอตัง ดังนี้ด้วย ความปรากฏในอรรถทั้งหลายใดของโลก อิตถี บุรุษ นปุงสกลิงค์ ดังนี้ นามเหล่านั้นถูกกล่าว

---

อตฺเถสุ เยสุ เอสา เอโส เอตนฺติ ปสิทฺธิ โลกสฺส โหติ เอตานิ ยถากฺกมํ อิตฺถิปุริสนปุํสกลิงฺคานีติ โลเกน วุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. เอวญฺจกตฺวา วุจฺจเต ‘‘ลิงฺคํ นานุสาสนียํ โลกนิสฺส ยตฺตา ลิงฺคสฺสา’’ติ. ตตฺถ โคอิจฺจาทีสฺเวสา เอโสติ ปสิทฺธิยา อิตฺถิลิงฺคตฺตํ, อจฺจิอาทีสฺเวสา เอตนฺติ ปสิทฺธิยา อิตฺถินปุํสกตฺตํ, ตโฏภฏี ตฏมิจฺจาทีสฺเวโส เอสาเอตนฺติ ปสิทฺธิยา ปุมิตฺถินปุํสกตฺตํ, มาลาอิจฺจาทีสฺเวสาติ ปสิทฺธิยา อิตฺถตฺตํ, รุกฺโขจฺจาทีสฺเวโสติ ปสิทฺธิยา ปุลฺลิงฺคตฺตํ, กุลมิจฺจาโท เอตนฺติ ปสิทฺธิยา นปุํสกตฺตํ. สมาสสฺสาปฺเยวํ ทฏฺฐพฺพํ, โชตกาติ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. โชตกา [Pg.178] อิตฺถตฺตสฺเสติ ปกรณโต วิญฺญายติ. ตโต เวจฺจาทินา ปจฺจยตฺถภาวิโน เย โทสา เตสเมตฺถนาวกาโสติ ทสฺเสติ. สมานาธิกรณตฺตํ พหุวจนมฺปิ โหตีติสมฺพนฺโธ. อิมินา อิทํ ทีเปติ ‘‘อิตฺถตฺตสฺส ปจฺจยตฺถตฺเต สติ ปธานตฺตาสฺส พฺยติเรกลกฺขณาย ฉฏฺฐิยา ‘กุมาริตฺตํ (เทวทตฺตายา’ติภวิตพฺพํ, ตโต จ น สิยา กุมารี) เทวทตฺตา’ติ สมานาธิกรณตฺตํ, ตถา กุมาริโยติ พหุวจนมฺปิ อิตฺถตฺตสฺเสกตฺตา. ปกติยตฺถ วิเสสนปกฺเข ตุ ปกติยา อิตฺถตฺตวิสิฏฺฐํ ทพฺพเมโวจฺจเต, อาอาทโย ตุ โชตกตาติ ตตฺถ พฺยติเรกาภาวา ฉฏฺฐิยา อปฺปสงฺโค จ พหุวจนมฺปิ อเนกตฺตาว ทพฺพสฺส ยุตฺตนฺติ ยถาวุตฺตโทสาวสราภาวา อิฏฺฐตฺถสิทฺธี’’ติ. อญฺเญติ ชยาทิจฺจ ชินินฺทพุทฺธฺยาจริยาทโย ทสฺเสติ.

ความหมายคือ ในอรรถทั้งหลายใดที่ความปรากฏว่า 'เอสา' 'เอโส' 'เอตัง' มีอยู่แก่โลก สิ่งเหล่านี้ย่อมถูกกล่าวโดยโลกว่าเป็นอิตถีลิงค์ ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์ตามลำดับ เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวว่า 'ลิงค์ไม่พึงสั่งสอน เพราะลิงค์ขึ้นอยู่กับโลก' ในที่นั้น ในคำว่า 'โค' เป็นต้น ความเป็นอิตถีลิงค์ย่อมมีโดยความปรากฏว่า 'เอสา' 'เอโส' ในคำว่า 'อัจจิ' เป็นต้น ความเป็นอิตถีและนปุงสกลิงค์ย่อมมีโดยความปรากฏว่า 'เอสา' 'เอตัง' ในคำว่า 'ตโฏ ภฏี ตฏัง' เป็นต้น ความเป็นปุงลิงค์ อิตถีลิงค์ และนปุงสกลิงค์ย่อมมีโดยความปรากฏว่า 'เอโส' 'เอสา' 'เอตัง' ในคำว่า 'มาลา' เป็นต้น ความเป็นอิตถีภาวะย่อมมีโดยความปรากฏว่า 'เอสา' ในคำว่า 'รุกขะ' เป็นต้น ความเป็นปุงลิงค์ย่อมมีโดยความปรากฏว่า 'เอโส' ในคำว่า 'กุละ' เป็นต้น ความเป็นนปุงสกลิงค์ย่อมมีโดยความปรากฏว่า 'เอตัง' แม้ในสมาสก็พึงเห็นอย่างนี้ ความสัมพันธ์คือ 'โชตกา' หมายถึงแสดง คำว่า 'โชตกา อิตถัตตัสสะ' ย่อมทราบได้จากปกรณ์ ท่านย่อมแสดงว่า โทษทั้งหลายที่เกิดจากความเป็นปัจจัยัตถะด้วยคำว่า 'ตโต เว' เป็นต้นนั้น ไม่มีโอกาสในที่นี้ ความสัมพันธ์คือ ความเป็นสมานาธิกรณะและพหูพจน์ก็มีได้ ด้วยคำนี้ ท่านย่อมแสดงสิ่งนี้ว่า 'เมื่ออิตถัตตะเป็นปัจจัยัตถะ และเป็นประธาน พึงเป็นฉัฏฐีวิภัตติที่มีลักษณะเป็นพยติเรกะว่า กุมาริตตัง เทวทัตตายะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่ควรเป็น กุมารี เทวทัตตา ที่เป็นสมานาธิกรณะ และพหูพจน์ว่า กุมาริโย ก็ไม่ควรมี เพราะอิตถัตตะเป็นเอกพจน์ แต่ในฝ่ายที่วิเสสนะเป็นความหมายของปกติ ย่อมกล่าวถึงวัตถุที่ประกอบด้วยอิตถัตตะโดยปกติ ส่วนอาทิทั้งหลายเป็นเพียงโชตกะ ในที่นั้น เมื่อไม่มีพยติเรกะ ก็ไม่มีการลงฉัฏฐีวิภัตติ และพหูพจน์ก็สมควรเพราะวัตถุมีหลายอย่าง ดังนั้น จึงไม่มีโอกาสเกิดโทษที่กล่าวมาแล้ว และความหมายที่ต้องการก็สำเร็จ' ท่านย่อมแสดงว่า อาจารย์ชัยาทิตย์และชินินทพุทธิ เป็นต้น ก็กล่าวเช่นนี้

---

อิตฺถิยมภิเธยฺยายนฺติ อิตฺถิลิงฺคสงฺขาเต อิตฺถตฺเต อตฺถภูเต, ยเถวหีติอาทินา อุปมาวเสน ยถาวุตฺตเมวตฺถํ วิภาเวติ. ตตฺถ อิตฺถตฺตมิจฺจาทินา ปโรปวณฺณิตปกฺขสฺสายุตฺตตฺตนฺนิจฺฉินฺเทติ, โน ปปชฺชเต เทวทตฺตาสทฺทวจนียสฺสาปิ อิตฺถตฺตโต อพฺยติริตฺตตฺตา ‘อิตฺถตฺตํ เทวทตฺตายา’ติ ภินฺนาธิกรณตา น ยุชฺชเต, อนุปปตฺติเมว สมตฺเถติ ‘เทวทตฺตายาติ’จฺจาทินา. สมานาธิกรณตฺตเมว สิยา อิตฺถิสทฺทวจนียโต อนญฺญตฺตา เทวทตฺตา สทฺทวจนียสฺส อิตฺถี เทวทตฺตาติ.

บทว่า อิตถิยัมภิเธยยายันติ คือ ในอิตถัตตะ (ความเป็นหญิง) อันนับว่าเป็นอิตถีลิงค์ที่เป็นสภาวะที่พึงกล่าว ย่อมแสดงอรรถที่กล่าวแล้วนั่นแลโดยอุปมาด้วยบทมีอาทิว่า ยเถวหิ ในบทเหล่านั้น ย่อมวินิจฉัยความไม่สมควรแห่งฝ่ายที่ผู้อื่นพรรณนาไว้ด้วยบทมีอาทิว่า อิตถัตตัง ว่า ความเป็นภินนาธิกรณ์ว่า อิตถัตตัง เทวทัตตายะ ย่อมไม่สมควร เพราะความเป็นหญิงของบทที่พึงกล่าวว่า เทวทัตตา ก็ไม่ต่างกัน ย่อมสนับสนุนความไม่สมควรนั่นแลด้วยบทมีอาทิว่า เทวทัตตายะ ความเป็นสมานาธิกรณะนั่นแลพึงมี เพราะบทที่พึงกล่าวว่า เทวทัตตา ไม่ต่างจากบทที่พึงกล่าวว่า อิตถี คือ อิตถี เทวทัตตา

---

อโตเอวาติ อิตฺถตฺเต อาวิธานโตเยว. ตพฺพโตตฺถสฺสาติ อิทํ ชยาทิจฺจาทิมตานุคามินา วุตฺตํ, ตถา หิ เต เอวํ ลิงฺคลกฺขณ มาหุ (ปา, ๔-๑-๓ กาสิกายํ) ‘‘สามญฺญวิเสสา อิตฺถตฺตาทโย โคตฺตาทโย วิย พหุปฺปการพฺยตฺติโยติ เต หฺเยวํ มญฺญนฺเต ‘‘ยถา [Pg.179] โคตฺตาทโย สมานชาติเยสุ สพฺเพสฺวนุวตฺตนฺเต, วิชาติเยหิ ปน นิวตฺตนฺเต, ตถา อิตฺถตฺตาทโยปิ. วิจิตฺตตฺตา ปน สามญฺญวิเสสนิสฺสยานํ พฺยญฺชกานํ โกจิเยว สามญฺญวิเสโส เกนจิเทว นิสฺสเยน พฺยญฺชเต, น สพฺโพ สพฺเพน (ปติ) นิยตวิสยตฺตา ภาวสตฺตีนํ, ตตฺถ เยนตฺเถน อิตฺถตฺตเมว พฺยญฺชเต น ปุมตฺตํ นาปิ นปุํสกตฺตํ, สา อิตฺถิเยว ภวติ น ปุมา นาปิ นปุํสกํ. เยน ปุมตฺตเมว พฺยญฺชเต, โส ปุมาเยว. เยน ตุ นปุํสกตฺตํ ตํ นปุํสกเมว. โย ตุ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ (วา) พฺยญฺชโก, โส ทฺวิลิงฺโค ติลิงฺโค เว’’ติ (ปา, ๔-๑-๓ กาสิกาวิวรณปญฺชิกา) ตสฺมา ปพฺพโต ยถา วุตฺตอิตฺถตฺตวโต อตฺถสฺส อภิเธยฺยสฺสาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

บทว่า อโตเยวาติ คือ เพราะการบัญญัติ อา ในอิตถัตตะนั่นแล บทว่า ตัพพโตตถัสสาติ นี้ ท่านผู้ดำเนินตามมติของชัยาทิตย์เป็นต้นกล่าวไว้ เพราะว่าท่านเหล่านั้นกล่าวลักษณะของลิงค์ไว้ดังนี้ (ในกาสิกา ปา. 4-1-3) ว่า 'สามัญญวิเสสทั้งหลายมีอิตถัตตะเป็นต้น ย่อมมีการปรากฏหลายประการเหมือนโคตตะเป็นต้น' ท่านเหล่านั้นย่อมสำคัญอย่างนี้ว่า 'โคตตะเป็นต้นย่อมเป็นไปในสิ่งทั้งปวงที่มีชาติเสมอกัน แต่ย่อมงดเว้นจากสิ่งที่มีชาติวิสามัญฉันใด อิตถัตตะเป็นต้นก็ฉันนั้น' แต่เพราะความวิจิตรแห่งเครื่องแสดงที่เป็นที่อาศัยของสามัญญวิเสสทั้งหลาย สามัญญวิเสสบางอย่างเท่านั้นย่อมปรากฏด้วยที่อาศัยบางอย่าง ไม่ใช่ทั้งหมดปรากฏด้วยเครื่องแสดงทั้งหมด เพราะความที่ภาวสัตติทั้งหลายมีอารมณ์แน่นอน ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น อรรถใดที่แสดงอิตถัตตะเท่านั้น ไม่แสดงปุมัตตะและไม่แสดงนปุงสกัตตะ อรรถนั้นย่อมเป็นหญิงเท่านั้น ไม่เป็นชายและไม่เป็นนปุงสกลิงค์ อรรถใดแสดงปุมัตตะเท่านั้น อรรถนั้นย่อมเป็นชายเท่านั้น ส่วนอรรถใดแสดงนปุงสกัตตะ อรรถนั้นย่อมเป็นนปุงสกลิงค์เท่านั้น ส่วนอรรถใดเป็นเครื่องแสดงของสองหรือสาม อรรถนั้นย่อมเป็นทวิลิงค์หรือติลิงค์' (ในกาสิกาวิวิรณปัญจิกา ปา. 4-1-3) เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้ว่า ปัพพโต คือ แห่งอรรถที่พึงกล่าวซึ่งประกอบด้วยอิตถัตตะตามที่กล่าวแล้วอย่างนั้น

---

อเถจฺจาทินา ยถาวุตฺตโทสปริหาราย ชินินฺทพุทฺธินา ยทุปวณฺณิ ตํ ตํ ปริกปฺเปติ. โส เอว จรหิจฺจาทินา อุปหาสปุพฺพกมุตฺตร มาจิกฺขเต. มสิมกฺขิตกุกฺกุโฏวิยาติ ยทา โกจิ อญฺญกุกฺกุโฏ อญฺญสฺมา ภีโต สิยา, ตทา วิชยิโน กุกฺกุฏสฺส มุขํ มสิยา มกฺเขตฺวา อุปเนนฺติ โส ปฐมํ ตโต ภีโตปิ ปุน อญฺโญติ มนฺตฺวา ยุชฺฌิตุมุสฺสหเต. ยถาตฺร โสว กุกฺกุโฏ พฺยาเช โนปทสฺสิโต, ตถา ตฺรามีตฺยตฺโถ.

ด้วยบทมีอาทิว่า อถ ย่อมกำหนดสิ่งที่ชินินทพุทธิพรรณนาไว้เพื่อแก้โทษที่กล่าวแล้วนั้นๆ ท่านผู้นั้นนั่นแลย่อมกล่าวคำตอบที่มีการเยาะเย้ยเป็นเบื้องหน้าด้วยบทมีอาทิว่า จรหิ เหมือนไก่ที่ถูกทาด้วยเขม่า คือ เมื่อไก่ตัวหนึ่งกลัวไก่อีกตัวหนึ่ง เมื่อนั้น เขาทาหน้าไก่ตัวที่ชนะด้วยเขม่าแล้วนำมาให้ดู ไก่ตัวนั้นแม้จะกลัวมาก่อน แต่เมื่อคิดว่าเป็นตัวอื่นจึงพยายามที่จะต่อสู้ ในที่นี้ ไก่ตัวนั้นนั่นแลถูกแสดงด้วยอุบายฉันใด อรรถว่า ตรามิ ก็ฉันนั้น

---

๒๙. อารา

๒๙. อารา

---

ปุํโยเคน ภริยายํ วตฺตมานโตว นิยเมน ‘‘มาตุลาทิตฺวานี ภริยายํ’’ (๓-๓๓) ตฺยานี, อิมินา ตฺวนิยเมน ภริยายมภริยายญฺจ อินีตฺยนิยเมน วตฺตุมาห- ‘อารามิกสฺส ภริยา’อิจฺจาทิ.

ด้วยบทว่า ปุงโยเคน เมื่อเป็นไปในภรรยาเท่านั้น ย่อมเป็นไปโดยแน่นอนด้วยปัจจัย อานี ตามสูตร 'มาตุลาทิตวานี ภริยายัง' (3-33) ส่วนด้วยสูตรนี้ ท่านกล่าวปัจจัย อินี โดยไม่แน่นอน ทั้งในความหมายที่เป็นภรรยาและไม่ใช่ภรรยา มีอาทิว่า อารามิกัสสะ ภริยา

---

๓๑. กฺติ

๓๑. กติ

---

ตฺติมฺหาติ เอตฺตเก วุตฺเตปิ ตฺติปฺปจฺจยนฺตโตติ วจเน การณมาห-เกวลสฺส อญฺญปทตฺเถ ปโยคาภาวา’ติ. อิมินา ปจฺจยคฺคหณปริภาสมนฺตเรนาปิ สามตฺถิเยเนวายมตฺถวิเสโส ลพฺภตีติ ทีเปติ.

แม้เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า ตติมหิ ท่านก็กล่าวเหตุในการกล่าวว่า 'จากบทที่ลง ตติ ปัจจัย' ว่า 'เพราะไม่มีการใช้บทเดี่ยวในอรรถของบทอื่น' ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า อรรถวิเศษนี้ย่อมได้ด้วยความสามารถนั่นแล แม้ไม่มีปัจจัยคหณปริภาสา

---

๓๒. ฆร

๓๒. ฆระ

---

ตํสนฺนิโยคาติ [Pg.180] เตน นีปฺปจฺจเยน สนฺนิโยคา เอกีภาวา, อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘ยตฺถ นีปฺปจฺจโย ตตฺเถว ยโลโป’ติ.

บทว่า ตังสันนิโยคาติ คือ การรวมกันเป็นหนึ่งเดียวด้วยปัจจัย นี นั้น อธิปรายในบทนี้คือ 'ในที่ใดมีปัจจัย นี ในที่นั้นนั่นแลมีการลบ ย'

---

๓๓. มาตุ

๓๓. มาตุ

---

ภริยายนฺติ ปกติวิเสสนตฺตา มาห- ‘ภริยาย’นฺติอาทิ. ปุนฺนามเธยฺยาติ ปุริสสฺส สมญฺญาภูตา, ปุํโยเคนาติ ปุริเสน สห สมฺพนฺเธน เหตุนา. อิตฺถิยํ วตฺตนฺตีติ โสยมิตฺยเภทวจนิจฺฉายํ ยทา ภริยาสงฺขาตายมิตฺถิยํ วตฺตนฺเต, นทาทิปาฐาติ วุตฺเต วิญฺญายติ ‘อากติคณตฺตา นทาทิปาโฐ โหนฺโต เอวํ โหตี’ติ ทสฺเสติ, ปุนฺนามสฺมาโยคาอปาลกนฺตาติ นทาทิปาฐโตติ อตฺโถติ เสโส. อิทญฺจ นทาทีสุ คณสุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, ตสฺส อตฺถํ วทติ-‘ปุมุโน’อิจฺจาทิ, อปาลกนฺตาติ กึปสุปาลิกา เขตฺตปาลิกา.

บทว่า ภริยายัง เพราะเป็นวิเสสนะของปกติ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ภริยายัง บทว่า ปุนนามเธยยา คือ เป็นชื่อของบุรุษ บทว่า ปุงโยเคน คือ ด้วยเหตุแห่งความสัมพันธ์กับบุรุษ บทว่า อิตถิยัง วัตตันตีติ คือ เมื่อเป็นไปในหญิงที่นับว่าเป็นภรรยา ด้วยความประสงค์จะกล่าวโดยไม่ต่างกันว่า โส อยัง เมื่อกล่าวว่า นทาทิปาโฐ ย่อมทราบว่า 'เพราะเป็นอากติคณะ การอ่านในหมวดนทีเป็นต้นจึงเป็นอย่างนี้' ดังนี้ ท่านย่อมแสดง บทว่า ปุนนามัสมาโยคาอปาลกันตา คือ อรรถว่า 'จากหมวดนทีเป็นต้น' ดังนี้ เป็นบทที่เหลือ และพึงทราบว่านี่เป็นคณะสูตรในหมวดนทีเป็นต้น ท่านย่อมกล่าวอรรถของสูตรนั้นมีอาทิว่า ปุมุโน บทว่า อปาลกันตา คืออะไร? คือ ปศุปาลิกา เขตตปาลิกา

---

๓๙. ปุถุ

๓๙. ปุถุ

---

ปุถุสทฺทโต สญฺญายํ วีปฺปจฺจยํ สมตฺเถติ‘ปุถุภูตา ปถวีติ หิ มหี วุจฺจตี’’ติ, ปุถุภูตาติ หิ อิมินา ปถวีสทฺทสฺส ปุถุสทฺทภูตตฺตํ วิญฺญาเปติ, มหี วุจฺจตีติ อิมินา นทาทิปาฐา สญฺญายํ วีปฺปจฺจยตฺตํ, ปุถุภูตา ปตฺถฏาติ อตฺโถ.

ย่อมยัง วี ปัจจัย ในสัญญานามให้สำเร็จจากบทว่า ปุถุ ว่า 'เพราะว่าแผ่นดินที่แผ่กว้างย่อมถูกเรียกว่า มหี' ด้วยบทว่า ปุถุภูตา นี้ ย่อมให้รู้ความเป็นบทว่า ปุถุ ของบทว่า ปฐวี ด้วยบทว่า มหี วุจจติ นี้ ย่อมให้รู้ความเป็น วี ปัจจัย ในสัญญานามจากหมวดนทีเป็นต้น อรรถว่า ปุถุภูตา คือ แผ่ไปแล้ว.

---

๔๐. สมา

๔๐. สมา (ชื่อปัจจัย)

---

ปราธิการโต ปจฺจยสฺส ปรวิธินาว สามีปฺยสฺส สิทฺธตฺตา สาธีปฺยวจนสฺสนฺตสทฺทสฺส คหณมนตฺถกํ สิยาติ มนฺตฺวาวยววจโน ยมนฺตสทฺโท คยฺหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘ตสฺส อนฺโต’อิจฺจาทิ. อวสานวติ+อวยโวติ ปทจฺเฉโท, สมาสคฺคหเณน คหเณ การณมาห-‘อวยวตฺตา’ติ. ยถาวุตฺตโจทนาย นิทฺโทสตฺตมุปมาวเสน ทสฺเสตุมาห-‘นายํ โทโส’จฺจาทิ. ปลฺลวิตสฺส รุกฺขสฺส ปลฺลวานมวยวตฺตํ วิย สมาสโต อุตฺตรกาลํ วิธีย มานสฺส อการสฺส สมาสาวยวตฺตํ น วิรุชฺฌตีติ อตฺโถ.

เพราะความที่ความใกล้ชิดสำเร็จได้ด้วยวิธีเบื้องหลังของปัจจัยจากอำนาจเบื้องหลัง การรับบทว่า อันตะ ซึ่งเป็นบทที่กล่าวถึงความใกล้ชิด พึงเป็นสิ่งไร้ประโยชน์ เมื่อคิดเช่นนี้แล้ว เพื่อจะแสดงว่าบทว่า อันตะ นี้ซึ่งเป็นบทที่กล่าวถึงส่วนย่อยถูกรับไว้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ตสฺส อนฺโต' (ส่วนสุดของสิ่งนั้น) บทวิเคราะห์คือ อวสานวติ + อวยโว (ส่วนย่อยในสิ่งที่มีที่สุด) ย่อมกล่าวเหตุในการรับด้วยการถือเอาสมาสว่า 'เพราะความเป็นส่วนย่อย' เพื่อแสดงความไม่มีโทษของคำคัดค้านที่กล่าวแล้วโดยอุปมา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'นายํ โทโส' (นี่ไม่ใช่โทษ) อรรถว่า ความเป็นส่วนย่อยของ อ การะ ที่ถูกบัญญัติภายหลังสมาส ย่อมไม่ขัดแย้งกับความเป็นส่วนย่อยของสมาส เหมือนความเป็นส่วนย่อยของใบไม้แห่งต้นไม้ที่มีใบ.

---

๔๔. อสํ

๔๔. อสัง (ชื่อปัจจัย)

---

อติกฺกนฺตมงฺคุลิโยติ [Pg.181] วิคฺคโห. ทฺเว องฺคุลิโย สมาหฏาติ ปรวิคฺคเหนาตฺถมาห, ทฺเว องฺคุลิโย ปมาณมสฺสาติ วิคฺคเหเนวํ สมาโส ตโต มตฺตปฺปจฺจเย ตคฺฆปฺปจฺจเย วา ตสฺส ‘‘โลโป’’ติ (๔-๑๒๓) อิมินา โลเป กเต วิเสสนสมาสา อกาโรติ ทสฺเสตุํ ‘กถ’มิจฺจาทินา ยํ วุตฺตํ ตํ ทสฺเสตุํ ‘อญฺญปทตฺเถ’จฺจาทิ วุตฺตํ. สมาสวิธานํ อโตปีติ มตฺตาทิปฺปจฺจยโลปํ กตฺวา ‘‘วิเสสนเมกตฺเถเน’’ติ (๓-๑๑) สมาสวิธานา, อถ นายมงฺคุลิสทฺเทเนวํ สมาโส, มาเน ปจฺจยโลปวเสน วินาว อปฺปจฺจเยน นิฏฺฐปฺปตฺตีติ มนฺตฺวา ‘องฺคุลสทฺโท วา’จฺจาทินา ยํ วุตฺติยํ วุตฺตํ ตตฺถ อาสงฺกํ วิรจยติ ‘อเถ’จฺจาทิ. ทฺวงฺคุลสทฺทสฺส ปมาณินิวตฺตนโต กถญฺจิปิ อญฺญปทตฺถตา สิยาติ ‘ยถา ตถา อญฺญปทตฺเถ วตฺตตู’ติวุตฺตํ. นนุ นิรงฺคุลนฺตฺยาทิ สพฺพมงฺคุลสทฺเทน สาเธตุํ สกฺกา, ตถา สติ กิมงฺคุลิ สทฺทา อปฺปจฺจยวิธาเนเนตฺยาสงฺกิย ปโยชนนฺตรํ อปทิสิตุมาห- ‘สพฺพตฺเถ’จฺจาทิ. องฺคุลิสทฺทโต อปฺปจฺจเย อวิหิเต นิรงฺคุลิจฺจาทิปิ สิยา ตนฺนิวตฺตนเมตฺถ ปโยชนนฺติ ทสฺเสติ ‘องฺคุลิสทฺทนิวตฺตนตฺถ’นฺติ.

บทวิเคราะห์ว่า อติกฺกนฺตมงฺคุลิโย. ย่อมกล่าวอรรถด้วยบทวิเคราะห์อื่นว่า ทฺเว องฺคุลิโย สมาหฏา (นิ้ว ๒ นิ้วรวมกัน), สมาสเป็นอย่างนี้ด้วยบทวิเคราะห์ว่า ทฺเว องฺคุลิโย ปมาณมสฺส (นิ้ว ๒ นิ้วเป็นประมาณของสิ่งนั้น), จากนั้น เมื่อมีการลบด้วยสูตรว่า 'โลโป' (๔-๑๒๓) แห่ง มัตตปัจจัย หรือ ตัคฆปัจจัย นั้น เพื่อจะแสดงว่า อ การะ มาจากวิเสสนสมาส จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'กถํ' และเพื่อแสดงสิ่งที่กล่าวไว้ในวุตตินั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'อญฺญปทตฺเถ'. การบัญญัติสมาสแม้จาก อ การะ นี้ คือการบัญญัติสมาสด้วยสูตรว่า 'วิเสสนเมกตฺเถเน' (๓-๑๑) หลังจากลบปัจจัยมีมัตตปัจจัยเป็นต้น, อนึ่ง สมาสนี้ไม่ได้มีด้วยบทว่า อังคุลิ อย่างนี้, เมื่อคิดว่า 'ความสำเร็จย่อมมีได้ด้วย อ ปัจจัย โดยไม่ต้องมีการลบปัจจัยในอรรถประมาณ' จึงสร้างความสงสัยในสิ่งที่กล่าวไว้ในวุตติด้วยคำมีอาทิว่า 'อถ' ด้วยคำมีอาทิว่า 'องฺคุลสทฺโท วา'. เพราะการยกเว้นจากตัวผู้มีประมาณของบทว่า ทฺวงฺคุล ความเป็นอรรถบทอื่นพึงมีได้โดยประการใดประการหนึ่ง จึงกล่าวว่า 'ยถา ตถา อญฺญปทตฺเถ วตฺตตุ'. ก็บทมีอาทิว่า นิรังคุละ ทั้งหมดสามารถสำเร็จได้ด้วยบทว่า อังคุละ ไม่ใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น การบัญญัติ อ ปัจจัย จากบทว่า อังคุลิ มีประโยชน์อะไร? เมื่อสงสัยเช่นนี้ จึงกล่าวเพื่อชี้แจงประโยชน์อื่นมีอาทิว่า 'สพฺพตฺเถ'. เมื่อไม่ได้บัญญัติ อ ปัจจัย จากบทว่า อังคุลิ แม้บทว่า นิรังคุลิ เป็นต้นก็พึงมีได้ การงดเว้นบทนั้นเป็นประโยชน์ในที่นี้ จึงแสดงว่า 'เพื่อประโยชน์ในการงดเว้นบทว่า อังคุลิ'.

---

๔๕. ทีฆา

๔๕. ทีฆา (ชื่อปัจจัย)

---

ทีฆรตฺตนฺตฺยาโท นานุสิฏฺฐตฺตา ลิงฺควิเสสสฺส กถํ นปุํสกตฺตเมวิจฺจาสงฺกิย โจเทติ ‘นนุเจ’จฺจาทิ. นายํโทโสจฺจาทินา ปริหรติ. ‘‘ลิงฺคํ นานุสาสนียํ โลกนิสฺสยตฺตา ลิงฺคสฺสา’’ตีทมาลมฺพ วทติ ‘โลเก’ติอาทิ. อถวาติ ปกฺขนฺตโรปทสฺสนตฺเถ นิปาโต, วิภชฺชาติ วิภชิตฺวา. กฺวจีติ โยควิภาเคนาติ อธิปฺปาโย.

ในบทมีอาทิว่า ทีฆรัตตัง เพราะไม่ได้บัญญัติลิงค์วิเสสไว้ จึงสงสัยว่า 'ความเป็นนปุงสกลิงค์พึงมีได้อย่างไร?' แล้วจึงคัดค้านด้วยคำมีอาทิว่า 'นนุ เจ'. ย่อมแก้ด้วยคำมีอาทิว่า 'นายํ โทโส'. ย่อมกล่าวคำมีอาทิว่า 'โลเก' โดยอาศัยหลักว่า 'ลิงค์ไม่พึงสั่งสอน เพราะลิงค์อาศัยโลก'. บทว่า อถวา เป็นนิบาตในอรรถแสดงนัยอื่น, บทว่า วิภชฺช คือ แบ่งแล้ว. บทว่า กฺวจิ คือ มีอธิบายว่า ด้วยการแยกโยคะ (โยควิภาค).

---

อโหรตฺตนฺติ สมาหาเร (จตฺถ) สมาสา นปุํสกตฺตํ. อติรตฺโตติ ปุลฺลิงฺเค ปาทิสมาโส, สมุทายสทฺทสฺสาปฺยวยเว วุตฺติ สพฺภาวโต เอกเทสวจโน ปุพฺพรตฺตาโท รตฺติสทฺโทจฺจาห-‘ปุพฺพา จ สา รตฺติ จา’ติอาทิ. เอวเมกรตฺตนฺติ ปาเฐน น ภวิตพฺพํ… ตสฺส สมาหาเรน สมาสตฺตาภาวา. นปุํสกลิงฺคมฺปน โลกสนฺนิสฺส ยตฺตา วิญฺเญยฺยํ.

บทว่า อโหรตฺตํ เป็นนปุงสกลิงค์ เพราะเป็นสมาสในอรรถสมาหาระ. บทว่า อติรตฺโต เป็นปาทิสมาสในปุงลิงค์, เพราะมีการใช้คำรวมในส่วนย่อย จึงเป็นเอกเทศวจนะ บทว่า รัตติ ในบทมีอาทิว่า ปุพพรัตตะ จึงกล่าวว่า 'ปุพฺพา จ สา รตฺติ จ' เป็นต้น. เช่นเดียวกัน ไม่พึงมีปาฐะว่า เอกรตฺตํ... เพราะไม่มีความเป็นสมาสด้วยสมาหาระ. ส่วนความเป็นนปุงสกลิงค์ พึงทราบด้วยการอาศัยโลก (ความนิยมของโลก).

---

อสมาสนฺตปกฺเขติ [Pg.182] สมาสนฺตอปฺปจฺจยสฺสาภาวปกฺเข. ปุพฺพา อติกฺกนฺตา รตฺติ ปุพฺพรตฺตี(ติ รตฺติ สทฺโท) เนกเทสวจโนติ สมาสนฺตาภาโว.

ในฝ่ายที่ไม่มีสมาสันตะ หมายถึงในฝ่ายที่ไม่มี อ ปัจจัยที่เป็นสมาสันตะ. บทวิเคราะห์ว่า ปุพฺพา อติกฺกนฺตา รตฺติ เป็น ปุพฺพรัตฺตี (บทว่า รัตติ) ไม่เป็นเอกเทศวจนะ จึงไม่มีสมาสันตะ.

---

๔๖. โคตฺว

๔๖. โคตฺวา

---

นนุเจจฺจาทินา ยถาปาทิตโทสํ นายํ โทโสติ ปริหรติ. สฺยาทิโลปสฺสิจฺจาทินา สุลภสฺยาทิ โลปโต ปฺยสุลภตทฺธิต โลโปว อโลเปตีมินา ปรามฏฺฐุํ ยุตฺโตติ ทสฺเสติ.

ด้วยคำมีอาทิว่า 'นนุ เจ' ย่อมแก้โทษที่แสดงไว้แล้วว่า 'โทษนี้ไม่มี'. ด้วยคำมีอาทิว่า 'สฺยาทิโลปสฺส' ย่อมแสดงว่า การลบตัทธิตที่ทำได้ยากเท่านั้น ควรถูกกล่าวถึงด้วยบทว่า 'อโลเปติ' นี้ เพราะการลบสิยาทิเป็นต้นนั้นทำได้ง่าย.

---

๔๗. รตฺติ

๔๗. รัตติ

---

รตฺตินฺทิวํ ภุญฺชตีติ ปโยเค อาเธยฺเย โภชนสงฺขาเต อเปกฺขิเต รตฺยาทโย อาเทยฺยสาเปกฺขา, เตสมฺปิ อิมินา นิปาต เนเนวาติมตา สมาสสฺส สิทฺธีติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘รตฺตนฺทิว’นฺติอาทิ, รตฺติ จ ทิวาจาติ วิคฺคโห, จตฺถสมาเส ตุ ร(ตฺตินฺทิ) วา.

ในประโยคว่า 'รตฺตินฺทิวํ ภุญฺชติ' เมื่อต้องการอาเธยยะที่นับว่าเป็นโภชนะ บทว่า รัตติ เป็นต้น ย่อมต้องการอาเธยยะ. เพื่อแสดงว่า แม้บทเหล่านั้น สมาสก็สำเร็จได้ด้วยนิบาตนะ (การสำเร็จรูปเป็นพิเศษ) นี้เท่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'รตฺตนฺทิวํ', วิเคราะห์ว่า รตฺติ จ ทิวา จ, แต่ในจัตถสมาส เป็น รตฺตินฺทิวา.

---

๕๐. ทารุ

๕๐. ดารุ

---

สมาสตฺโถ (เอตฺถ) ทารุ, นาสฺส มุขฺยาหิ องฺคุลีหิ สมฺพนฺโธ ยุชฺชติ, นนุ ทฺเว องฺคุลี ปมาณมสฺส ทารุโนจฺจาทึ มุขฺโย องฺคุลิสทฺโทคหิโตติ สมฺพนฺโธ สมฺภวติ กิเมวํ วุจฺจเตจฺจาสงฺกิยาห-‘ยทิปิ’จฺจาทิ, ปมาณวจเนนาติ มตฺตาทิปจฺจยตฺถภูตปมาณวาจเกน, องฺคุลิ สทฺทสฺส ทารุโน ปมาณวาจกตฺตา วุตฺตํ- ‘ทารุโน สมฺพนฺโธ อตฺถี’ติ. วิเสสนสมาสโต ปรํ ตทตฺถวิสเย ตสฺมึปมาณตฺถวิสเย ‘‘มาเนมตฺโต’’ติอาทินา (๔-๔๖) มตฺตาทิปฺปจฺจเยนภวิตพฺพนฺติอตฺโถ, โลเปนภวิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ, ‘‘อสงฺขฺเยหิ จางฺคุลฺยา นญฺญาสงฺขฺยตฺเถสุ’’อิจฺจตฺร (๓-๔๔) ยทาขฺยาตํ, ตทิหาปฺยติทิสมาห-‘ปุพฺเพ วิยสิทฺธ’นฺติ, อนการนฺตานนฺติ ภูมิอาทีนํ, ตพฺพิธาเน ตสฺส อปฺปจฺจยสฺส วิธาเน ปโยชนํสิสฺโสกาโรติสมฺพนฺโธ. อิมินา กจฺจายนานํ ปกรเณ ปโยชนํ ทสฺสิตํ. อถจ ปเนตฺถ ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ (ก, ๒-๗-๒๒) อิมินา อการนฺตสฺส สมาสนฺเต กเต สามตฺถิยา ‘สฺยาจ’อิติ (ก, ๒-๓-๒๙) สิสฺสาการาเทสาภาวา นิจฺจโมการนฺตรูปํ สมฺปชฺชตีติ ปริกปฺปิยตสฺสายุตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ ยํ [Pg.183] วุตฺตํวุตฺติกาเรน, ตํ ทสฺเสตุมาห‘อการนฺตสฺสปิ’จฺจาทิ, ยํ-วุตฺตํ สิสฺสาการา เทสนิวตฺตเน อการกรเณ สามตฺถิยํ, ตทภาวา สิสฺสาการาเทโส น นิวารียตีติ ทสฺเสตุมาห-‘นเจ’จฺจาทิ. จริตตฺถตาย นิฏฺฐิตปฺปโยชนตาย, เตเนว กจฺจายนวุตฺติกาเรเนว อปฺปจฺจยนฺต มุทาหฏํ สกฺกตคนฺถานุสาเรน, อพฺยญฺชนนฺตตฺตาติ อิมินา ติณฺณเมสํ สทฺทานํ สกฺกเต พฺยญฺชนนฺตตฺตเมว โพเธติ, นิรตฺถกนฺติ ปุพฺเพว อการนฺตตฺตา นิรตฺถกํ, อาการวิธาเนเนวาติ (ก, ๒-๗-๒๕) ‘‘ธนุมฺหาจ’’ อิตฺยาการวิธาเนเนว.

อรรถของสมาส (ในที่นี้) คือ ดารุ, การเชื่อมโยงกับนิ้วมือโดยตรงของคำนี้ไม่สมควร. หากสงสัยว่า ‘ก็คำว่า อังคุลี โดยตรงย่อมรับเอาคำว่า ดารุ ที่มีประมาณสองนิ้วมือเป็นต้นมิใช่หรือ’ การเชื่อมโยงจึงเป็นไปได้ เหตุใดจึงกล่าวเช่นนี้ จึงกล่าวว่า ‘ยทิปิ’ เป็นต้น. ด้วยคำที่แสดงประมาณ หมายถึงด้วยคำที่แสดงประมาณอันเป็นอรรถของปัจจัย มัตตะ เป็นต้น. เพราะคำว่า อังคุลี เป็นคำที่แสดงประมาณของดารุ จึงกล่าวว่า ‘มีการเชื่อมโยงกับดารุ’. หลังจากวิเสสนสมาส ในอรรถนั้น ในอรรถที่แสดงประมาณนั้น พึงมีปัจจัย มัตตะ เป็นต้น ด้วยบทว่า ‘‘มาเนมตฺโต’’ เป็นต้น (4-46) นี้คืออรรถ, การเชื่อมโยงคือพึงมีการลบ. สิ่งที่กล่าวไว้ใน ‘‘อสงฺขฺเยหิ จางฺคุลฺยา นญฺญา สงฺขฺยตฺเถสุ’’ (3-44) นั้น ก็พึงนำมาใช้ในที่นี้ด้วย จึงกล่าวว่า ‘สำเร็จแล้วเหมือนก่อน’. อนการันตานัง หมายถึงของคำว่า ภูมิ เป็นต้น. ในการบัญญัติปัจจัย อะ นั้น ประโยชน์คือ สิศโสกาโร นี้คือการเชื่อมโยง. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงประโยชน์ในปกรณ์ของกัจจายนะ. อนึ่ง ในที่นี้ เพื่อแสดงความไม่สมควรของการสมมติว่า ด้วยบทว่า ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ (กจฺจายน 2-7-22) นี้ เมื่อทำสมาสันตะของคำที่เป็นอกาเรนตะแล้ว ด้วยความสามารถของการไม่มีสิศสากาเรเทศของบทว่า ‘สฺยาจ’ (กจฺจายน 2-3-29) ย่อมสำเร็จรูปที่เป็นโอกาเรนตะเสมอไป, สิ่งที่วุตติกาจารย์กล่าวไว้ เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘อกาเรนตสฺสาปิ’ เป็นต้น. สิ่งที่กล่าวไว้ว่า ความสามารถในการทำ อะ ในการงดสิศสากาเรเทศนั้น, เพราะไม่มีสิ่งนั้น สิศสากาเรเทศจึงไม่ถูกงดเว้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘นเจ’ เป็นต้น. ด้วยความสำเร็จประโยชน์ หมายถึงด้วยความสำเร็จประโยชน์ที่ทำเสร็จแล้ว. ด้วยเหตุนั้น วุตติกาจารย์ของกัจจายนะเองจึงยกตัวอย่างคำที่มีอัปปัจจัยตามคัมภีร์สันสกฤต. อพฺยญฺชนนฺตตฺตา นี้ย่อมแสดงว่า คำทั้งสามนี้ในสันสกฤตเป็นพยัญชนะลงท้ายเท่านั้น. นิรัตถกัง หมายถึงไม่มีประโยชน์ เพราะเป็นอกาเรนตะอยู่แล้ว. ด้วยการบัญญัติ อาการะเท่านั้น หมายถึงด้วยการบัญญัติอาการะในบทว่า ‘‘ธนุมฺหาจ’’ (กจฺจายน 2-7-25) เท่านั้น.

---

๕๑. จิวี

๕๑. จิวี

---

อญฺญมญฺญกิริเยติ กิริยาปริวตฺตนมาห, อิมินา สุตฺเต กิริย สทฺทาภาเวปิ วีติหรณสทฺเทเนว กิริยาพฺยติหาเรติ ลพฺภตีติ ทสฺเสติ.

ด้วยบทว่า อัญญมัญญกิริยา ย่อมกล่าวถึงการเปลี่ยนกิริยา. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า แม้ไม่มีคำว่า กิริยาสัททะ ในสูตร ก็ย่อมได้ความว่า กิริยาพยติหาระ ด้วยคำว่า วีติหรณะ เท่านั้น.

---

๕๒. ลตฺวี

๕๒. ลตฺวี

---

ปฏิมุกฺกกมฺพู อามุกฺกวลยา.

ผู้สวมกำไลที่แขน, ผู้สวมกำไล.

---

๕๓. วาญฺญ

๕๓. วาญฺญะ

---

กาเปกฺเขหีติ กปฺปจฺจยมเปกฺขิเตหิ.

ด้วยบทว่า กาเปกฺเขหิ หมายถึงด้วยคำที่ต้องการกัปปัจจัย.

---

๕๔. อุตฺต

๕๔. อุตตะ

---

อาปริจฺเฉทาวสานา น ปเร ตโต ปรํ ณาทิการิยวิธานา.

ไม่พ้นจากขอบเขตที่กำหนดไว้ เพราะมีการบัญญัติการกระทำมี ณาธิ เป็นต้น หลังจากนั้น.

---

๕๗. ฏนฺต

๕๗. ฏนฺตะ

---

ฏาเทเส ปุพฺพสรโลโป, อติสเยน มหนฺตีติ วิคฺคเห ‘‘ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐาติสเย’’ติ (๔-๖๔) ตรปฺปจฺจโย ณาทิวุตฺติยํ วิภตฺติโลโป. มหตฺตรสทฺทา ‘นทาทิโตวี’’ (๓-๒๗) มหโต ภาโวติ วากฺเย‘‘ตสฺส ภาวกมฺเมสุตฺตตา ตฺตน ณฺย เณยฺย ณิย ณิยา’’ติ (๔-๕๖) ตฺโต, วิภตฺติโลโป, ฉฏฺฐีสมาโส, เตนาห ‘รตฺตญฺญูน’มิจฺจาทิ.

ในการอาเทศ ฏะ มีการลบสระหน้า. ในวิคคหะว่า อติสเยนะ มหนฺตี (ยิ่งใหญ่ยิ่ง) มีตรปัจจัยด้วยสูตรว่า ‘‘ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐาติสเย’’ (4-64) มีการลบวิภัตติในวุตติของ ณาธิ. คำว่า มหัตตระ ในบทว่า ‘นทาทิโตวี’ (3-27) ในประโยคว่า มหโต ภาโว (ความเป็นใหญ่) มี ตฺโต ด้วยสูตรว่า ‘‘ตสฺส ภาวกมฺเมสุตฺตตา ตฺตนะ ณฺย ณฺเญยฺย ณิย ณิยา’’ (4-56) มีการลบวิภัตติ, เป็นฉัฏฐีสมาส, ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘รัตตัญญูนัง’ เป็นต้น.

---

๕๘. อ

๕๘. อะ

---

นฺโต [Pg.184] เนติ สมฺพนฺโธ.

นฺโต เนติ นี้คือการเชื่อมโยง.

---

๖๐. ปร

๖๐. ปร

---

ปราสทฺโท เอตฺถ อธิกตฺโถติ อาห-‘อธิกา’ติ.

คำว่า ปร ในที่นี้เป็นอธิกัตถะ จึงกล่าวว่า ‘อธิกา’.

---

๖๓. กฺลุ

๖๓. กลุ

---

อปวาทวิสเยปีติ ‘‘วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานมา ตตฺร จตฺเถ’’ติ (๓-๖๔) อิมสฺส อปวาทสุตฺตสฺส วิสเยปิ.

แม้ในขอบเขตของอปวาทะ หมายถึงแม้ในขอบเขตของอปวาทสูตรนี้ว่า ‘‘วิชฺชายโยนิสมฺพนฺธานมา ตตฺร จตฺเถ’’ (3-64).

---

๖๔. วิชฺชา

๖๔. วิชชา

---

อถ วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานมิตฺยุจฺจมาเน วิชฺชาสมฺพนฺธีนํ โยนิสมฺพนฺธีนนฺติ กถํ วิวรณมิจฺจาห-‘วิชฺชาโยนิ’จฺจาทิ, วิชฺชา จ โยนิ จ วิชฺชา โยนี ตาสํ สมฺพนฺโธ, โส เยสํ อตฺถิ เต โหตาทโย มาตาทโย จ อเภโทปจาเรเนห วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธิสทฺเทน คยฺหนฺตีติ อธิปฺปาโย, ตสทฺเทนาติ ตตฺเรตฺยตฺร. เต จ ลฺตุปิตาทโยติ ตสทฺเทน ปรามฏฺฐา ลฺตุปิตาทโย จ, อตฺเถ การิยา สมฺภวา ตํวาจโก สทฺโท คยฺหติ.

ก็เมื่อกล่าวว่า วิชชายโยนิสัมพันธานัง การอธิบายว่า วิชชาสัมพันธี และ โยนิสัมพันธี จะเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า ‘วิชชายโยนิ’ เป็นต้น, วิชชาด้วย โยนิด้วย คือ วิชชายโยนิ การเชื่อมโยงของคำเหล่านั้น, ผู้ใดมีการเชื่อมโยงนั้น ผู้นั้นคือ โหตา เป็นต้น และ มาตา เป็นต้น ด้วยอเภทูปจาระ ในที่นี้ย่อมถูกรับเอาด้วยคำว่า วิชชายโยนิสัมพันธี นี้คือความหมาย, ด้วยคำว่า ตะ นั้น หมายถึงในบทว่า ตตฺร. และคำว่า ลฺตุ瞭ิตา เป็นต้น ที่ถูกกล่าวถึงด้วยคำว่า ตะ นั้น คือ ลฺตุปิตา เป็นต้น, เพราะมีการกระทำในอรรถ คำที่แสดงอรรถนั้นจึงถูกรับเอา.

---

๖๕. ปุตฺเต

๖๕. ปุตเต

---

ลฺตุปิตาที (ติ ปุพฺพ) สุตฺเต ตตฺเรติ คหิตลฺตุปิตาทิ.

ลฺตุปิตาทิ (ในสูตรก่อน) หมายถึง ลฺตุปิตาทิ ที่ถูกรับเอาในบทว่า ตตฺร.

---

๖๖. จิสฺมึ

๖๖. จิสฺมิง

---

ปจฺจยคฺคหณปริภาสาย จิปฺปจฺจยนฺเตติ วุตฺตํ.

ด้วยปัจจัยคหณปริภาสา จึงกล่าวว่า จิปปัจจัยลงท้าย.

---

๖๗. อิตฺถิ

๖๗. หญิง, สตรี

---

อิตฺถิสทฺเทน อิตฺถิลิงฺคํ คหิตํ น อิตฺถี, ตคฺคหเณ สติ ‘อิตฺถิยํ วตฺตมาเน’ติ วุตฺติคนฺถสฺส อิตฺถิสงฺขาเต อตฺเถ วตฺตมาเนติ อตฺโถ คยฺเหยฺย, เอวํ สติ ‘กลฺยาณิปฺปธานา’ติ เอตฺถาปิ ปุมฺภาโว ปสชฺเชยฺย… ปธานสทฺทสฺส กลฺยาณิยํ วตฺตมานตฺตาติ อาห- ‘อิตฺถิยนฺติ อิตฺถิลิงฺเค’ติ. อถ อิตฺถิยนฺติ เอตฺตเก วุตฺเต กถํ ตคฺคหณํ [Pg.185] สิยาติ อาห-‘วิเสสเน’จฺจาทิ, เอกตฺเถติ วุตฺเตปิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ อิตฺถิยนฺติ วจนมนตฺถํ สิยาติ สมตฺถมญฺญถานุปปตฺติยนฺติ อิตฺถิยนฺติ วิเสสนมิตฺถิลิงฺคสฺเสว คหเณติ อาห- ‘วิเสสเน’จฺจาทิ, อิตฺถิยนฺติ อิตฺถิลิงฺคสฺเสว คหณนฺติ สมฺพนฺโธ. พฺยวจฺเฉชฺชาภาวา วิเสสนมนตฺถกํ สิยาติ เอกตฺเถอิจฺจเนเนว อิตฺถิยํ วุตฺติยา (คมฺม) ภาวโตติ ภาโว. ปุเม ปุลฺลิงฺเค วตฺตมาโน สทฺโท ปุมาสทฺโท, สกโลติ ปเทสสกโล หิ คยฺหติ… กสฺสจิ สุตฺตตฺถสฺส ปุถภูตตฺตา, เตเนวจาห- ‘อิตฺถิยนฺตุ น วตฺตตฺเต’ติ.

ด้วยคำว่า อิตถี พึงถือเอาอิตถีลิงค์ ไม่ใช่หญิง เมื่อมีการถือเอาคำนั้น พึงถือเอาอรรถว่า “เมื่อเป็นไปในอรรถที่นับว่าเป็นหญิง” ของข้อความในวุตติที่กล่าวว่า “เมื่อเป็นไปในหญิง” เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ในบทว่า “กัลยาณีปธานา” ก็พึงถึงความเป็นปุงภาวะ... เพราะคำว่า ปธานะ เป็นไปในกัลยาณี จึงกล่าวว่า “ในอิตถี คือในอิตถีลิงค์” อนึ่ง เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า “ในอิตถี” การถือเอาคำนั้นจะพึงมีได้อย่างไร จึงกล่าวว่า “ในวิเสสนะ” เป็นต้น แม้เมื่อกล่าวว่า “ในอรรถเดียว” อรรถนี้ว่า “เมื่อเป็นไปในหญิง” ก็พึงรู้ได้ ฉะนั้น การกล่าวว่า “ในอิตถี” จึงพึงไร้อรรถ เพราะความสมควรและความไม่เป็นไปโดยประการอื่น จึงกล่าวว่า “ในวิเสสนะ” เป็นต้นว่า “ในอิตถี” เป็นการถือเอาเฉพาะอิตถีลิงค์ ความสัมพันธ์คือ “ในอิตถี” เป็นการถือเอาเฉพาะอิตถีลิงค์ เพราะไม่มีสิ่งที่พึงแยกแยะ วิเสสนะจึงพึงไร้อรรถ ด้วยการกล่าวว่า “ในอรรถเดียว” เท่านั้น ความเป็นไปในหญิง (พึงรู้ได้) จึงเป็นภาวะ คำที่เป็นไปในบุรุษ คือในปุงลิงค์ เป็นคำว่า ปุมา คำว่า สกละ คือส่วนทั้งหมดพึงถือเอา... เพราะอรรถของสูตรบางอย่างแยกต่างหาก จึงกล่าวว่า “ในอิตถีนั้นไม่เป็นไป”

---

๖๙. สพฺพา

๖๙. ทั้งหมด, ทั้งปวง

---

วตฺตนํ เอกสฺมึ อตฺเถ อธิตฺถิจฺจาโท อิตฺถิวิสิฏฺเฐ สตฺตมิยตฺถาโท, วาสิฏฺโฐจฺจาโท วสิฏฺฐาทิวิสิฏฺเฐ อปจฺจาโท, ปุตฺตียติจฺจาโท ปุตฺตาทิวิสิฏฺเฐ อิจฺฉาทฺยตฺเถ ปวตฺติ, เตนาห-‘เอกตฺถีภาโว’ติ. สามญฺญ คหณตฺถนฺติ อิมินา มตฺตสทฺทสฺส กสิณตฺเถ ปวตฺติมาห.

การเป็นไปในอรรถเดียว เช่น ในอธิษฐิ เป็นต้น ในอิตถีวิเสสนะ เช่น ในสัตตมีอรรถ เป็นต้น เช่น ในวาสิฏฐะ เป็นต้น ในอวัยวะที่วิเสสนะด้วยวสิฏฐะ เป็นต้น เช่น ในปุตติยะ เป็นต้น ในอรรถแห่งความปรารถนาเป็นต้น ที่วิเสสนะด้วยบุตรเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ความเป็นอรรถเดียวกัน” ด้วยคำว่า “เพื่อถือเอาโดยทั่วไป” นี้ กล่าวถึงการเป็นไปของคำว่า มัตตะ ในอรรถว่า “ทั้งหมด”

---

๗๐. ชายา

๗๐. ภรรยา, เมีย

---

เอวนฺติ อิมินา อิตรีตรโยเค จตฺถสมาสํ วิภาเวติ. ชานิชายา, สทฺทนฺตเรนาติ ชานิสทฺเทน ตถาสทฺโทปทิฏฺเฐน ทํ ชํ สทฺทนฺตเรน จ, เกสญฺจิติ ขรีคตนฺติอาทีสุ ‘ขรี’ติอาทีนํ เกสญฺจิ, ขรีติ ขรตฺเถ วตฺตมาโน-ยํ สทฺโท นิยตวิสโย… คตสทฺทํ วินา อญฺญตฺถ อทิฏฺฐตฺตา, นายมฺปโยโคติ ตุทมฺปติปฺปโยคํ นิวตฺเตตฺวา เหตุมาห- ‘อาคเม’จฺจาทิ, อญฺเญหิ จาติ อิมินา รูปสิทฺธึ คณฺหาติ.

ด้วยคำว่า เอวัง นี้ ทรงจำแนกฉัฏฐีสมาสในอิตรีตรโยคะ. บทว่า ชานิชายา (สำเร็จ) ด้วยศัพท์อื่น คือด้วยชานิศัพท์ และด้วยศัพท์อื่นคือ ทัง และ ชัง ที่แสดงไว้ด้วยตถาศัพท์. คำว่า ของบางคำ คือ ของศัพท์ทั้งหลายมี ขรี เป็นต้น ในบทว่า ขรีคตา เป็นต้น. คำว่า ขรี นี้ เป็นศัพท์ที่มีขอบเขตแน่นอน เป็นไปในอรรถว่าแข็ง... เพราะไม่ปรากฏในที่อื่นนอกจากคตศัพท์. คำว่า การใช้คำนี้ไม่ใช่ (นายนปโยโค) คือทรงห้ามการใช้คำว่า ทุทัมปติ แล้วจึงตรัสเหตุว่า ในอาคม เป็นต้น. ด้วยคำว่า และด้วยคำอื่น นี้ ทรงถือเอาคัมภีร์รูปสิทธิ.

---

๗๕. อน

๗๕. อน (อุปสรรค แปลว่า ไม่, ไม่มี)

---

นนุ สุตฺเต‘สเร’ติ เอตฺตกํ วุตฺตํ‘สราโท’ติ กถํ ลทฺธนฺติ อาห-‘สเร’ติอาทิ, วณฺเณ ยนฺตนฺตทาโทติ สิฏฺฐวจนํ, วณฺเณ ปรภูเต ยํ การิยํ วิธียเต ตํ โส วณฺโณ อาทิ ยสฺส ตํ ตทาทิ, ตสฺมึ ตทาโท อุตฺตรปเท สมฺปชฺชตีติ อตฺโถ, ขาธาตุโต กฺตปฺปจฺจเย วิหิเต รสฺเสนากาเรเนวายมฺปโยโค, น วิสุํ อกาเรนาติ ทสฺเสตุํ น อากฺขาตํ อนกฺขาต ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ อุตฺตรปทาทิ สรสฺส รสฺสตฺต’นฺติ วุตฺตํ.

ถามว่า ในสูตรกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า ในสระ (สเร) แล้วได้คำว่า ในเบื้องต้นแห่งสระ (สราโท) มาอย่างไร? จึงตรัสว่า ในสระ เป็นต้น. คำว่า ในวรรณะ... คือ ยันตันตาทิ เป็นคำที่ท่านผู้รู้กล่าวไว้. อธิบายว่า เมื่อวรรณะเป็นเบื้องหลัง การงานใดที่ถูกบัญญัติไว้ วรรณะนั้นเป็นเบื้องต้นของสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า ตทาทิ, เมื่อตทาทินั้นเป็นอุตตรบทเบื้องหลัง ย่อมสำเร็จ. เพื่อจะแสดงว่า เมื่อลง ต ปัจจัย หลัง ขา ธาตุ การใช้คำนี้ (นกขา) สำเร็จด้วยอักษร อ ที่เป็นรัสสะเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอักษร อ ต่างหาก จึงตรัสว่า น อักขาตัง เป็น อนักขาตัง และตรัสว่า ความเป็นรัสสะแห่งสระต้นของอุตตรบท (มีในเพราะ) พยัญชนะ (ตามสูตรว่า) พยัญชเน ทีฆะรัสสา.

---

๗๖. นขา

๗๖. นขา (เล็บ)

---

สญฺญาสทฺเทสุจาติอาทินา [Pg.186] อวยวตฺถนิรเปกฺขานมฺปิ ยถากถญฺจิ นิปฺผตฺตึ ทสฺเสนฺโต สพฺเพสเมว สทฺทานํ นิปฺผนฺนวาจิตญฺจาตฺตโน ทีเปติ, ยถากถญฺจิ นิปฺผตฺติ, รุฬฺหิยา อตฺถนิจฺฉโย, เตน สญฺเญจฺจาโท-ธิปฺปายํ วิวรติ ‘ยํกิญฺจิ’ตฺยาทินา, อิตฺถี จ ปุมา จ อิตฺถิปุมํ, น อิตฺถิ ปุมนฺติ สมาเส นิปาตเนนิมินา นปุํสกาเทโส ติ ทสฺเสติ ‘น อิตฺถิ’จฺจาทินา. ขี-ขเย, ขร-วินาเส จาติ หิ เอเตหิ ‘น ขียติ น ขรตี’ติ อตฺเถ ‘‘ภาวการเกสฺว ฆณ ฆกา’’ติ (๕-๔๔) อปฺปจฺจเย’ น ขย น ขร’อิติ ฐิเต ขตฺตาเทโสติ อาห- น ขียติ’จฺจาทิ.

ด้วยคำว่า ในสัญญาสัพท์ เป็นต้น ทรงแสดงความสำเร็จโดยประการใดประการหนึ่งแม้ของศัพท์ที่ไม่เพ่งเล็งอรรถของส่วนประกอบ และทรงแสดงความเป็นศัพท์ที่สำเร็จแล้วของศัพท์ทั้งปวงแก่ตน. การสำเร็จโดยประการใดประการหนึ่ง คือการวินิจฉัยอรรถด้วยรูฬหิศัพท์. เพราะเหตุนั้น จึงทรงเปิดเผยความประสงค์ในคำว่า สัญญา เป็นต้น ด้วยคำว่า สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เป็นต้น. บทว่า อิตถีปุมัง (หญิงและชาย) ทรงแสดงการอาเทศเป็นนปุงสกลิงค์ด้วยการนิบาตในสมาสนี้ว่า น อิตถี ปุมา ด้วยคำว่า น อิตถี เป็นต้น. ด้วย ขี ธาตุ ในอรรถว่าความสิ้นไป และ ขระ ธาตุ ในอรรถว่าความพินาศ ในอรรถว่า ไม่สิ้นไป ไม่พินาศ เมื่อลง อ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า ภาวกาเรกสุ ฆณ ฆกา (5-44) เมื่อตั้งอยู่เป็น น ขยะ น ขระ จึงตรัสว่า น ขียติ เป็นต้น เพื่อแสดงการอาเทศเป็น ข.

---

๗๗. นโค

๗๗. นโค (ภูเขา, ต้นไม้, สิ่งที่เคลื่อนที่ไม่ได้)

---

เอวนฺติ อิมินา คจฺฉตีติ วากฺเย กฺวิปฺปจฺจยาทึ ทสฺเสติ, วิเสโส ปเนตฺถ นญฺสฺส(โฏ) วสโล จณฺฑาโล, สีเตน กรณภูเตน.

ด้วยคำว่า เอวัง นี้ ทรงแสดงกวิปัจจัยเป็นต้นในประโยคว่า คัจฉติ. ความพิเศษในที่นี้คือ การอาเทศ นัญ เป็น โต. บทว่า วสโล คือ จัณฑาล. ด้วยความเย็นที่เป็นเครื่องกระทำ.

---

๗๘. สห

๗๘. สห (พร้อมกับ, ร่วมกับ)

---

ตตฺถ ตสฺมึ ปรภูเต, ยสฺส จ ฌตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

ในคำนั้น (ตัตถะ) คือ เมื่อคำนั้นเป็นเบื้องหลัง. และมีความสัมพันธ์ว่า ของสิ่งใดมีการอาเทศเป็น ฌะ (ฌัตตัง).

---

๘๐. อป

๘๐. อป (อุปสรรค แปลว่า ปราศจาก, หลีกไป, ห่าง)

---

อปฺปจฺจกฺขํ ปจฺจกฺขญาเณนานุปลพฺภนียํ ตมฺปนาตฺถโต-นุเมยฺยเมว. ตสฺมึ คมฺมมาเน ยมาเทโสติ เกนจิ ลิงฺเคนาธิคเตนานุมานญาเณนานุเมยุตฺตมคฺยาทิโนติ ทสฺเสตุมาห- ‘กโปเต’จฺจาทิ. กโปตาทิภาเวติ กตฺถจิ ฆราโท กโปตวาตมณฺฑลิกาทีนํ ทสฺสนวเสน สพฺภาเว สติ. อคฺยาทิทสฺสนโตติ อคฺคิปิสาจาทิทสฺสนโต, อญฺญตฺราปีติ ฆราทิโต อญฺญตฺร, กโปตวาตมณฺฑลิกาทิโน ลิงฺคสฺส, อคฺยาทิโยคนฺติ อคฺคิอาทีหิ อนุเมยฺเยหิ สมฺพนฺธํ. มนฺตฺวาติ อนุมานญาเณน ชานิตฺวาปโยโคติ สาคฺคิสปิสาจาติ ปโยโค.

คำว่า อัปปัจจักขัง คือ สิ่งที่ไม่อาจเข้าถึงได้ด้วยประจักษ์ญาณ แต่สิ่งนั้นโดยอรรถแล้วเป็นสิ่งที่พึงอนุมานได้เท่านั้น. เพื่อจะแสดงว่า เมื่อสิ่งนั้นถูกรู้ (ด้วยอนุมาน) การอาเทศเป็น ยะ (ยมาเทโส) ย่อมมีแก่สิ่งที่พึงอนุมานได้มีไฟเป็นต้น ด้วยอนุมานญาณที่ได้มาด้วยเครื่องหมายบางอย่าง จึงตรัสว่า ในนกพิราบ เป็นต้น. คำว่า ในความเป็นนกพิราบเป็นต้น คือ เมื่อมีความปรากฏอยู่โดยการเห็นนกพิราบ ลมบ้าหมู เป็นต้น ในที่บางแห่งมีบ้านเป็นต้น. คำว่า ด้วยการเห็นไฟเป็นต้น คือ ด้วยการเห็นไฟและปีศาจเป็นต้น. คำว่า แม้ในที่อื่น คือ ในที่อื่นจากบ้านเป็นต้น. (การเห็น) เครื่องหมายมีนกพิราบและลมบ้าหมูเป็นต้น. คำว่า ความประกอบกับไฟเป็นต้น คือ ความเกี่ยวข้องกับสิ่งที่พึงอนุมานได้มีไฟเป็นต้น. คำว่า มันตวา คือ รู้ด้วยอนุมานญาณ. คำว่า การใช้ คือ ประโยคว่า สัคคิสปิสาจา.

---

๘๑. อกา

๘๑. อกา (อุปสรรค แปลว่า ไม่, ไม่มี)

---

สกตฺเถ [Pg.187] วตฺตมานสฺส สหสทฺทสฺสาติ วตฺตพฺเพ วตฺตมาโน ตปฺปธาโนเยวาติ อาห- ‘สกตฺถปฺปธานสฺส สหสทฺทสฺสา’ติ, วุตฺติ ภวตีติ สมฺพนฺโธ, ยุคปทิ ธุรา สธุรํ. อปรณฺเหน สหิตํ สหา ปรณฺหํ.

ในที่ที่ควรจะกล่าวว่า ของสหศัพท์ที่เป็นไปในอรรถของตน (สกัดเถ) แต่เพราะเมื่อเป็นไปในอรรถนั้น อรรถนั้นนั่นแหละเป็นประธาน จึงตรัสว่า ของสหศัพท์ที่มีอรรถของตนเป็นประธาน (สกัดถัปปธานัสสะ). มีความสัมพันธ์ว่า ความเป็นไป (วุตติ) ย่อมมี. บทว่า สธุรัง คือ แอกในกาลเดียวกัน. บทว่า สหาปรัณหัง คือ พร้อมด้วยเวลาบ่าย.

---

๘๒. คนฺถ

๘๒. คันถะ (คัมภีร์, การร้อยกรอง, ข้อผูกมัด)

---

‘‘อฏฺฐาทส นิเมสา ตุ, กฏฺฐา ตึสนฺตุ ตากลา’’ติ วจนโต อาห- ‘กลา กาลวิเสโส’ติ. กลาทิสงฺขาตคนฺถสฺสานฺเต สหสทฺโท วตฺตตีติสมาสวากฺยํ นิทฺทิสติ ‘กลนฺต’มิจฺจาทิ. คนฺถนฺเตจฺจาทินา อาสงฺกโตยมธิปฺปาโย ‘‘กาลตฺถปริจฺจาเคน คนฺถนฺเต วตฺตมานตฺตา อกาลตฺโถ’’ติ. คนฺถวุตฺติปิ กลาทิ กาลสทฺทตฺถํ นาติกฺกมตีติ อธิปฺปาเยนาห- ‘คนฺถวุตฺติปิ’จฺจาทิ. อธิโก มาสโก อสฺสาติ สมาสโก, วิกปฺเปน สิทฺเธติ ‘‘สหสฺส โส-ญฺญตฺเถ’’ติ (๓-๗๘).

เพราะคำว่า 18 นิมิสะ เป็น 1 กัฏฐะ, 30 กัฏฐะ เป็น 1 กะลา จึงตรัสว่า กะลา คือกาลพิเศษ. ทรงแสดงประโยคสมาสว่า กลันตัง เป็นต้น ด้วยอรรถว่า สหศัพท์เป็นไปในที่สุดแห่งคัมภีร์ที่นับว่ากะลาเป็นต้น. ความประสงค์ที่พึงสงสัยด้วยคำว่า ในที่สุดแห่งคัมภีร์ เป็นต้น นี้ว่า เพราะเป็นไปในที่สุดแห่งคัมภีร์โดยสละอรรถแห่งกาลเสีย จึงไม่ชื่อว่ามีอรรถแห่งกาล. จึงตรัสว่า แม้การเป็นไปในคัมภีร์ เป็นต้น ด้วยประสงค์ว่า แม้การเป็นไปในคัมภีร์ก็ไม่ล่วงพ้นอรรถของกาลศัพท์มีกะลาเป็นต้นไปได้. บทว่า สมาสโก คือ มีมาสกะเกินไป. ย่อมสำเร็จโดยวิกัลป์ด้วยสูตรว่า สหัสสะ โส-ญญัตเถ (3-78).

---

๘๓. สมา

๘๓. สมา (เสมอ, เท่ากัน, ปี)

---

สมาโน ปติ ยสฺสา สปตฺตินี สปตฺตี อิติ นิปฺผนฺนานเมกเทโส ‘ปตฺตินี ปตฺตี’ติ ทสฺสิโตติ วตฺตุมาห- ‘ยกฺขาทิ ตฺวินิ’จฺจาทิ. วยสทฺทสฺส ‘‘สรวยายวาสเจตา ชลาสยากฺขยโลหปฏมเนสู’’ติ คณปาฐโต อกฺขเย วตฺตมานสฺโส มนาทิตฺตา โอการนฺตตฺตนฺติ ทสฺเสตุมาห- ‘วโย’ติอาทิ. ยปฺปจฺจยนฺโตติ อิมินา นิปาตเนน ตกยปฺปจฺจยนฺโต.

หญิงที่มีสามีร่วมกัน ชื่อว่า สปัตตินี และ สปัตตี. เพื่อจะกล่าวว่า ส่วนหนึ่งของศัพท์ที่สำเร็จแล้วคือ ปัตตินี และ ปัตตี ถูกแสดงไว้แล้ว จึงตรัสว่า ยักขาทิ ตวินิ เป็นต้น. เพื่อจะแสดงว่า วยะ ศัพท์ ซึ่งเป็นไปในอรรถว่าไม่สิ้นไป จากคณะปาฐะว่า สรวยายวาสเจตา... เป็นศัพท์ในมโนคณะ (มนาทิ) และมีความเป็นศัพท์มี โอ เป็นที่สุด จึงตรัสว่า วโย เป็นต้น. คำว่า มี ยะ ปัจจัย เป็นที่สุด คือ มี ตยะ ปัจจัย เป็นที่สุดด้วยการนิบาตนี้.

---

๘๔. อุท

๘๔. อุทะ (อุปสรรค แปลว่า ขึ้น, นอก, ออก)

---

‘‘อญฺญสฺมิ’’นฺติ (๔-๑๒๑) อิยปฺปจฺจยวิธายกํ สุตฺตํ.

สูตรว่า อัญญัสมิง (4-121) เป็นสูตรที่บัญญัติ อิย ปัจจัย.

---

๘๘. ตุมฺหา

๘๘. ตุมหา (ท่านทั้งหลาย)

---

ตุมฺเห วิย ทิสฺสนฺตีติ ตุมฺหาที อมฺหาทีจฺจาทึ ‘‘สพฺพาทีนมา’’ติ (๓-๘๖) อา.

เหล่าผู้ที่ปรากฏเหมือนพวกท่าน ชื่อว่า ตุมหาทิ และ อัมหาทิ เป็นต้น. อักษร อา ในสูตรว่า สัพพาทีนัง อา (3-86).

---

๙๐. วิธา

๙๐. วิธา (วิธี, อย่าง, ชนิด)

---

คพฺเภนาติ อิมินา กุจฺฉิคเตน คพฺเภน สห ทฺวิหทยตฺตมสฺสาติ ทสฺเสติ, ปุพฺพปเทติ ทุสทฺเท.

ด้วยคำว่า ด้วยครรภ์ นี้ ทรงแสดงความเป็นผู้มีสองหัวใจพร้อมกับครรภ์ที่อยู่ในท้อง. คำว่า ในบทหน้า คือ ใน ทุ ศัพท์.

---

๙๒. ทิคุ

๙๒. ทิคุ (ชื่อสมาสที่มีสังขยาอยู่หน้า)

---

คุณา [Pg.188] ปฏลา ทฺเว ปาทา เอสํ ทฺเว สตานิ อสฺส, ทฺเว สหสฺสานิ อสฺส, ทฺวินฺนํ สตานํ ทฺวินฺนํ สหสฺสานํ วา สมาหาโรติ วิคฺคโห.

วิเคราะห์ว่า (สิ่งที่มี) ส่วนประกอบ (คุณะ) สอง, (สิ่งที่มี) ชั้น (ปฏละ) สอง, (สิ่งที่มี) เท้าสอง, (สิ่งที่มี) สองร้อย, (สิ่งที่มี) สองพัน หรือการรวมกันแห่งสองร้อย หรือแห่งสองพัน.

---

๙๓. ตีสฺว

๙๓. ตีสุ (ในสาม)

---

ทฺวตฺติปตฺตาติ ปฐมนฺตา‘ปูร-ปูรเณ’อิจฺจสฺมา กรณตฺเถ ‘‘ภาว การเกสฺว ฆณ ฆกา’’ติ (๕-๔๔) อปฺปจฺจเย สฺยาทิสมาโสติ ทสฺเสตุ มาห- ‘ทฺวตฺติปตฺต’อิจฺจาทิ.

บทว่า ทวัตติปัตตา เป็นปฐมาวิภัตติ. เพื่อจะแสดงว่าเป็น สยาทิสมาส เมื่อลง อ ปัจจัย ในอรรถแห่งกรรณะ จาก ปูร ธาตุ ในอรรถว่าความเต็ม ด้วยสูตรว่า ภาวกาเรกสุ ฆณ ฆกา (5-44) จึงตรัสว่า ทวัตติปัตตะ เป็นต้น.

---

๙๔. อาสํ

๙๔. อาสัง (ความหวัง, ความปรารถนา)

---

ทฺเว จ ตึสา จ, ทฺวีหิ วา อธิกา ตึสาติ วิคฺคโห.

วิเคราะห์ว่า สองด้วย สามสิบด้วย หรือว่า สามสิบยิ่งด้วยสอง.

---

๙๖. จตฺตา

๙๖. จัตตา (สี่)

---

สมฺปตฺตวิภาสายนฺติ อยํโยโค (สมฺปตฺตวิภาสาติ) ทสฺเสติ, สมฺปตฺเต วิภาสา วิกปฺโปติ อตฺโถ, ตโย จ จตฺตาลีสา จ, ตีหิ วา อธิกา จตฺตาลีสาจฺจาทินา วิคฺคโห, ติสฺโส จตฺตาลีสา อสฺส ติจตฺตาลีสํ คโณ.

บทนี้แสดงว่า (เป็น) สัมปัตตวิภาสา ความหมายคือ เมื่อถึงพร้อมแล้ว เป็นทางเลือก (วิกัปปะ) บทวิเคราะห์คือ 'สามและสี่สิบ' หรือ 'สี่สิบกับอีกสาม' เป็นต้น กลุ่มที่มีสี่สิบสาม คือ 'ติจัตตาฬีสัง'

---

๙๗. ทฺวิสฺสา

๙๗. ทวิสสา

---

สมฺปตฺตวิภาสตฺตาติ ‘‘อาสงฺขฺยาเย’’จฺจาทินา (๓-๙๔) อากาเร สมฺปตฺเต วิภาสตฺตา.

เพราะความเป็นสัมปัตตวิภาสา คือ เพราะความเป็นวิภาสา (ทางเลือก) เมื่อสระ อา ถึงพร้อมแล้ว ตามสูตรว่า 'อาสังขยาเย' เป็นต้น (3-94)

---

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

ดังนี้ ในสารัตถวิลาสินี ฎีกาโมคคัลลานปัญจิกา

---

ตติยกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายกัณฑ์ที่สามจบลงแล้ว

---

จตุตฺถกณฺฑ

กัณฑ์ที่สี่

---

๑. โณ วาปจฺเจ

๑. ลง ณ ปัจจัย ในความหมายว่าอัปปัจจะ (บุตรหลาน) บ้าง

---

นนุ [Pg.189] จ ‘โณ วาปจฺเจ’ติ วจนโต กถํ ปกติวิสยาวคโม สิยา. ยถากถญฺจิ ปกติวิสยาวคเมปิ สามญฺญวจนโต ปน ธมฺเมนาปจฺจนฺตฺยาโท ยโต กุโตจิ ธมฺเมนิจฺจาทิโตปิ สิยา ณา ทิปจฺจโยตฺยาสงฺกิยาห ‘อปจฺจวตา’จฺจาทิ. อปจฺจสฺสาติ อปจฺจตฺถสฺส, อปจฺจวตาติ ‘‘โณ วาปจฺเจ’’ติ วสิฏฺฐาทฺยตฺถสฺเสว ปริคฺคหณาย สามญฺญวจนโต โย อปจฺจวา ตโต, อตฺถโต ปน อสมฺภวา ทพฺพาจกสทฺทาว สามตฺถิเยน ฉฏฺฐิยนฺตา สพฺพลิงฺควจนา ชายเตติ วิญฺญาตพฺพํ. ธมฺมสฺมาปจฺจํตฺยาทีสุ ณาทิปฺปจฺจโย (น ชายเต) ติ สมฺพนฺโธ.

ก็เมื่อมีคำว่า 'โณ วาปจฺเจ' จะรู้ขอบเขตของปกติ (บทตั้ง) ได้อย่างไร? แม้จะรู้ขอบเขตของปกติได้โดยประการใดประการหนึ่ง แต่เพราะเป็นคำกล่าวทั่วไป ในคำว่า 'ธมฺเมนาปจฺจํ' เป็นต้น ปัจจัยมี ณ เป็นต้น ก็อาจมีมาจากคำใดคำหนึ่ง เช่น 'ธมฺเมน' เป็นต้น ได้ จึงเกิดความสงสัยแล้วกล่าวว่า 'อปจฺจวตา' เป็นต้น. คำว่า 'อปจฺจสฺส' หมายถึง ในอรรถว่าอัปปัจจะ. คำว่า 'อปจฺจวตา' หมายถึง จากสิ่งที่มีอัปปัจจะ เพื่อถือเอาอรรถมีวสิฏฐะเป็นต้นเท่านั้น เพราะเป็นคำกล่าวทั่วไป จึงควรทราบว่า ปัจจัยนั้นเกิดจากสิ่งที่มีอัปปัจจะใด แต่โดยอรรถแล้ว เพราะเป็นไปไม่ได้ เฉพาะศัพท์ที่กล่าวถึงวัตถุ (ทัพพะ) เท่านั้น ด้วยความสามารถ จึงเป็นบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ มีลิงค์และพจน์ทั้งปวง. ในคำว่า 'ธมฺมสฺมาปจฺจํ' เป็นต้น ปัจจัยมี ณ เป็นต้น (ไม่เกิด) นี้คือความสัมพันธ์

---

ธมฺเมนาติ ธมฺเมน กรณภูเตน. ธมฺมายาติ ธมฺมตฺถํ, ธมฺมสฺมาติ ธมฺมเหตุนา, ตโต อสมฺภเว การณมาห ‘สาเปกฺขตฺตา’ติ. สาเปกฺขตฺตเมว สมตฺเถติ ‘อปจฺจวาหิ’จฺจาทินา, ธมฺเมนาปจฺจํ กสฺสาติ ปุจฺฉิตฺวา เทวทตฺตสฺสาติ อเปกฺขิยมานํ วทติ. เทวทตฺตสฺสาติ อปจฺจวา เทวทตฺตาทิ อเปกฺขียเตติ สมฺพนฺโธ, หิสทฺโท เหตุมฺหิ. น เหตฺถ ณาทิวุตฺติ อญฺญตฺถ สาเปกฺขตฺตา กมฺพโล วสิฏฺฐสฺสาปจฺจํ เทวทตฺตสฺสาติ เอตฺถ ปน วสิฏฺโฐ-ปจฺจวาติ ตโต ฉฏฺฐิยนฺตา โหติจฺจาสงฺกิยาห- ‘น เจ’จฺจาทิ. น จ โหตีติ สมฺพนฺโธ.

คำว่า 'ธมฺเมน' หมายถึง ด้วยธรรมที่เป็นเครื่องมือ. คำว่า 'ธมฺมาย' หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่ธรรม. คำว่า 'ธมฺมสฺมา' หมายถึง เพราะธรรมเป็นเหตุ. จากนั้นจึงกล่าวเหตุแห่งความเป็นไปไม่ได้ว่า 'สาเปกฺขตฺตา' (เพราะมีความเกี่ยวเนื่องกัน). ท่านสนับสนุนความเป็นผู้มีความเกี่ยวเนื่องกันนั่นเองด้วยคำว่า 'อปจฺจวาหิ' เป็นต้น เมื่อถามว่า 'บุตรโดยธรรมของใคร?' ก็กล่าวคำที่เกี่ยวเนื่องกันว่า 'ของเทวทัต'. คำว่า 'เทวทตฺตสฺส' คือความสัมพันธ์ว่า เทวทัตเป็นต้นผู้มีบุตรเป็นที่เกี่ยวเนื่องกัน, หิ ศัพท์ ในความหมายว่าเป็นเหตุ. ในที่นี้ การสำเร็จรูปด้วยปัจจัยมี ณ เป็นต้น ย่อมไม่มี เพราะมีความเกี่ยวเนื่องในที่อื่น. แต่ในประโยคว่า 'ผ้าห่มของวสิฏฐะ บุตรของเทวทัต' (กมฺพโล วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ เทวทตฺตสฺส) ในที่นี้ หากสงสัยว่า วสิฏฐะเป็นผู้มีบุตร ดังนั้น ปัจจัยจึงควรเกิดจากบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตตินั้น จึงกล่าวว่า 'น เจ' เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ 'และย่อมไม่เกิด'

---

การณมาห- ‘อสมฺพนฺธา’ติ. น เหตฺถ สมฺพนฺโธ วสิฏฺฐสฺส กมฺพลาเปกฺขตฺเตน อปจฺจสฺส จ เทวทตฺตาเปกฺขตฺเตนาตฺถนฺตราเปกฺขาย วสิฏฺฐสฺสาปจฺเจน สมฺพนฺธาภาวาเยว วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏฺโฐติ ณาทิวุตฺติยา ภาเว สามตฺถิยํ นตฺถิ, สมตฺถญฺหิ วสิฏฺฐํ ราชปุริสาทิ สมาสวุตฺติยเมกตฺถตฺตมิว วาสิฏฺฐาทิณาทิวุตฺติยํ ณาทิปฺปจฺจยมุปชนยติ, นาสมตฺถํ, ตโต สพฺพเมเวตมฺมนสิ นิธาย วุตฺตํ- ‘อสมฺพนฺธา’ติ.

ท่านกล่าวเหตุผลว่า 'อสมฺพนฺธา' (เพราะไม่มีความสัมพันธ์). ในที่นี้ไม่มีความสัมพันธ์ เพราะวสิฏฐะเกี่ยวเนื่องกับผ้าห่ม และบุตรเกี่ยวเนื่องกับเทวทัต เพราะมีความเกี่ยวเนื่องในอรรถอื่น จึงไม่มีความสัมพันธ์ของวสิฏฐะกับบุตรนั่นเอง ความสามารถในการสำเร็จรูปด้วยปัจจัยมี ณ เป็นต้น ในคำว่า 'บุตรของวสิฏฐะ คือ วาสิฏฐะ' จึงไม่มี. แท้จริงแล้ว บทว่า 'วสิฏฐะ' ที่มีความสามารถ ย่อมยังปัจจัยมี ณ เป็นต้น ให้เกิดขึ้นในการสำเร็จรูปมี ณ เป็นต้น เช่น วาสิฏฐะ เป็นต้น เหมือนความเป็นอรรถเดียวกันในการสำเร็จรูปเป็นสมาสมี ราชปุริสะ เป็นต้น, บทที่ไม่มีความสามารถหาเป็นเช่นนั้นไม่. เพราะฉะนั้น ท่านจึงใส่ใจถึงเรื่องทั้งหมดนั้นแล้วกล่าวว่า 'อสมฺพนฺธา'

---

ยทิ [Pg.190] ปเนตฺถ ณาทิปฺปจฺจโย สพฺพถา สมฺพนฺธมเปกฺขเต, ตทา วิเสสโต ยสฺสาปจฺเจน สมฺพนฺโธ ตโตว ชนกโต โส สิยาติ ทสฺเสตุมาห- ‘ยชฺเชว’มิจฺจาทิ.

หากในที่นี้ ปัจจัยมี ณ เป็นต้น เกี่ยวเนื่องกับความสัมพันธ์โดยประการทั้งปวง เมื่อนั้น ปัจจัยนั้นก็ควรมีมาจากผู้ให้กำเนิดที่มีความสัมพันธ์กับบุตรโดยเฉพาะเท่านั้น เพื่อแสดงความข้อนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ยชฺเชวํ' เป็นต้น

---

โย ชนโกติ โยโย ยสฺส ยสฺส อปจฺจสฺส ชนโก. ตโตเยวาติ ตสฺมาตสฺมา ชนกโตเยว. สิยาติ ตสฺมึ ตสฺมึ อปจฺจตฺเถ ณาทิปฺปจฺจโย สิยา. ตตฺถ เหตุมาห- ‘ตสฺเสวาปจฺเจน โยคา’ติ. โยคาติ อปจฺจสมฺพนฺธโต, น มูลปฺปกติโตติ ปรมปฺปกติโต น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. เหตุมาห- ‘อโยคา,ติ, วจนาภาวมฺเปตฺถ ทสฺเสตุํ เจ’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

คำว่า 'โย ชนโก' หมายถึง ผู้ใดเป็นผู้ให้กำเนิดของบุตรคนใดคนหนึ่ง. คำว่า 'ตโตเยว' หมายถึง จากผู้ให้กำเนิดนั้นๆ นั่นเอง. คำว่า 'สิยา' หมายถึง ปัจจัยมี ณ เป็นต้น พึงมีในอรรถว่าอัปปัจจะนั้นๆ. ท่านกล่าวเหตุผลในเรื่องนั้นว่า 'ตสฺเสวาปจฺเจน โยคา'. คำว่า 'โยคา' หมายถึง เพราะมีความสัมพันธ์กับบุตร. ที่ว่า 'ไม่มาจากมูลปกติ' หมายความว่า ไม่มาจากปรมปกติ (ปกติสูงสุด). ท่านกล่าวเหตุผลว่า 'อโยคา' (เพราะไม่มีความสัมพันธ์). และเพื่อแสดงถึงความไม่มีแห่งพระสูตรในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เจ' เป็นต้น

---

วจนนฺติ สุตฺตํ, สมฺพนฺธาภาวา (ตาทิสวจนาภาวา) จ มูลปฺปกติโต ณาทิปฺปจฺจยสฺสาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ มูลปฺปกติโตวาสฺสาภิมตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘มูลปฺปกติโต’จฺจาทิ วุตฺตํ.

คำว่า 'วจนะ' หมายถึงสูตร และเมื่อแสดงถึงการไม่มีปัจจัย 'ณา' จากบทตั้งเดิมเพราะไม่มีความสัมพันธ์ (ไม่มีคำกล่าวเช่นนั้น) บัดนี้ เพื่อแสดงถึงสภาพที่พึงประสงค์จากบทตั้งเดิม จึงกล่าวว่า 'มูลปฺปกติโต' เป็นต้น

---

กถมฺปนิทํ วิญฺญายติจฺจาทินา ชนกสฺเสวาพฺยาหิตสฺสาปจฺเจน มุขฺย สมฺพนฺธมานีย อิทมยุตฺตนฺตฺยาทินา พฺยวหิตชนิตสฺสาปฺยปจฺจยสฺส ปรมปฺปกติยาภิสมฺพนฺธสพฺภาวํ วตฺวา ตํ สาธยิตุมารภเต ‘กถ’มิจฺจาทิ, เอวํ หิจฺจาทิ กถํปนิทมิจฺจาทินา ยถาวุตฺตสฺส สมตฺถ นวากฺยํ, หิยสฺมา ตํ ทิสฺวา ตถา ปุจฺฉิโต เทวทตฺตสฺสวาติอาทินา อุปฺปาเทตารเมว นิทฺทิสติ, นาตฺตานํ ปิตามโห, ตสฺมา อุปฺปาเทตาเยวาปจฺเจน สมฺพชฺฌติ น ปิตามโหติ โยเชตฺวา อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อิทํ ยถาวุตฺตมุปฺปาเทตุนิทฺทิสนํ, เตน อปจฺเจน สทฺธึ อุปฺปาเทตุเยว ชนกสฺเสว โยโค สมฺพนฺโธ ปฏิปาเทตุํ น สกฺกาติ สมฺพนฺโธ.

ด้วยคำว่า 'กถมฺปนิทํ วิญฺญายติ' เป็นต้น เมื่อนำความสัมพันธ์หลักของผู้ให้กำเนิดโดยตรงกับบุตรมาแล้ว และกล่าวถึงการมีอยู่ของความสัมพันธ์ของบุตรที่เกิดโดยมีผู้คั่นกับปรมปกติ (ปกติสูงสุด) ด้วยคำว่า 'อิทมยุตฺตํ' เป็นต้น จึงเริ่มพิสูจน์สิ่งนั้นด้วยคำว่า 'กถํ' เป็นต้น. คำว่า 'เอวํ หิ' เป็นต้น เป็นประโยคสนับสนุนสิ่งที่กล่าวมาแล้วด้วยคำว่า 'กถมฺปนิทํ' เป็นต้น. เพราะว่าเมื่อเห็นสิ่งนั้นและถูกถามเช่นนั้น เขาย่อมระบุถึงผู้ให้กำเนิดเท่านั้นด้วยคำว่า 'เทวทตฺตสฺส' เป็นต้น ไม่ใช่ระบุถึงตนเองผู้เป็นปู่. เพราะฉะนั้น พึงทราบอธิบายโดยเชื่อมโยงว่า เฉพาะผู้ให้กำเนิดเท่านั้นที่สัมพันธ์กับบุตร ไม่ใช่ปู่. นี้คือการระบุถึงผู้ให้กำเนิดตามที่กล่าวมาแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ความสัมพันธ์คือ ไม่สามารถแสดงความสัมพันธ์ของผู้ให้กำเนิดกับบุตรได้ นอกจากกับผู้ให้กำเนิดเอง

---

ตนฺติตํ ปุจฺฉานิมิตฺตํ, เตนาติ อปจฺเจน. อปตนนฺติ นรเก อปตนํ ภวติ, โสติ โยโส ยสฺสาตฺยนิยมนิทฺทิฏฺโฐ โส ญาตุํ น อิจฺฉิโตติ สมฺพนฺโธ. อิมินา อิทํ ทีเปติ- ‘‘นปตตฺยเนน นรเกตฺยปจฺจนฺติ วุจฺจติ อปจฺเจนาเนน ยสฺสกสฺสจิ อวิเสเสนาปตนมฺภวติ นรเก โสโส ตาย ปุจฺฉาย ญาตุํ น อิจฺฉิโต’’ติ. โส วาติ [Pg.191] กสฺสายํ ปุตฺโตติ ปุจฺฉายานุโรธเน โส อุปฺปาเทตาเยว ญาตุมิจฺฉิโตติ สมฺพนฺโธ. ตุสทฺโท เจตฺถาปจฺเจน นรกาปาตสพฺพ ชนชานนิจฺฉาวิเสสโชตโก, ยทิ สิยาติ สมฺพนฺโธ, อตฺตานมฺปิ นิทฺทิเสยฺย น เกวลมุปฺปาเทตารํ, อตฺถิจฺจาทิ ปิตามหสฺส อตฺตโนปิ นิทฺเทเส การณวจนํ, ตํ อปจฺจํ นิมิตฺตํ การณํ, ยสฺส ตํ ตํนิมิตฺตํ ตสฺมา เอวํ ทิฏฺฐิโก หิจฺจาทินา ยถาวุตฺตํ สมตฺเถติ.

คำว่า 'ตนฺติตํ' คือเหตุแห่งคำถาม. คำว่า 'เตน' หมายถึง ด้วยบุตรนั้น. คำว่า 'อปตนํ' หมายถึง การไม่ตกนรก. คำว่า 'โส' หมายถึง บุคคลใดที่ระบุไว้โดยไม่เจาะจงว่า 'ของใคร' บุคคลนั้นไม่ประสงค์จะให้รู้ นี้คือความสัมพันธ์. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงอธิบายนี้ว่า 'ชื่อว่า อัปปัจจะ เพราะบุคคลย่อมไม่ตกนรกด้วยสิ่งนี้, ด้วยอัปปัจจะนี้ การไม่ตกนรกในนรกย่อมมีแก่ใครก็ตามโดยไม่เจาะจง บุคคลนั้นๆ ไม่ประสงค์จะให้รู้ด้วยคำถามนั้น'. คำว่า 'โส วา' คือความสัมพันธ์ว่า ในการตอบคำถามว่า 'นี้เป็นบุตรของใคร?' เขาประสงค์จะให้รู้เฉพาะผู้ให้กำเนิดเท่านั้น. ส่วน ตุ ศัพท์ ในที่นี้ เป็นตัวส่องถึงความประสงค์จะรู้เป็นพิเศษของคนทั้งปวงเรื่องการไม่ตกนรกด้วยบุตร. ความสัมพันธ์คือ 'หากพึงมี' เขาก็พึงระบุถึงตนเองด้วย ไม่ใช่ระบุเฉพาะผู้ให้กำเนิดเท่านั้น. คำว่า 'อตฺถิ' เป็นต้น เป็นคำกล่าวเหตุผลในการระบุถึงตนเองของปู่. บุตรนั้นเป็นนิมิตเป็นเหตุ, บุตรนั้นเป็นนิมิตของบุคคลใด เพราะฉะนั้น บุคคลผู้มีความเห็นอย่างนี้ จึงสนับสนุนสิ่งที่กล่าวมาแล้วด้วยคำว่า 'หิ' เป็นต้น

---

พฺยวหิตชนิเตนาปีติ พฺยวหิเตน กตฺตุนา ชนิเตนาปิ, กรเณ จายํ ตติยา, เหตุมฺหิ วา. กสฺมา เอวํ ทิฏฺฐิโกติ อาห ‘ยํ นิมิตฺตํ หิ’จฺจาทิ. หิสทฺโท ยสฺมาทตฺเถ. ยสฺสาติ ปุพฺพชสฺส, เตน อปจฺเจน อปตนํ ตทปตนํ ตโต, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘เตน พฺยวหิตชนิเตนาปิ ปุมุนา ปุพฺพโชปิ นรกํ น ปตติ โส ปุพฺพชสฺสาปฺย ปจฺจํ ภวติ ยถาวุตฺเตน นิพฺพจเนนา’’ติ. ตสฺมาจฺจสฺส ปุพฺเพ วุตฺตยสฺมาตฺยเนนาภิสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อุปปตฺยนฺตรมาห-‘อุปจารโตเว’จฺจาทิ. ปุพฺพ ปุพฺพภาเว สตีติ ปุพฺพสฺส ปุพฺพสฺส วิชฺชมานตฺเต สติ. พฺยวหิเตน ชนิเต อปจฺเจปิ นิมิตฺตํ อปายาปตการณภาโว อตฺถิเย วาติ สมฺพนฺโธ. เกสนฺติ อาห-‘ปุพฺเพสนฺติ ปุพฺพชานนฺติ อตฺโถ, เก นาติ อาห- ‘ปารมฺปริเยนา’ติ. อเภโทปจาเรนาติ ปุพฺพปุพฺพภาเว สติจฺจาทินา วุตฺตนเยน ชนกสฺส วิย ปารมฺปริเยนปุพฺเพสมฺปินิมิตฺตตา วโต ชนกสทิสตฺตา ชนกาว นาม เต สิยุนฺติ เอวมเภเทน อุปจรณโต จินฺตนโตติ อตฺโถ. อุภยถาติ ญาเยน อุปจาเรนจาติ อุภเยน ปกาเรน, เอวมุภยถาปิ มูลปฺปกติยา ปจฺเจนาภิสมฺพนฺธา กถมนนฺตร ชนิเตนาปจฺเจนาทิปุริสสมฺพนฺโธเยน ตโต ณาทิปฺปจฺจโย สิยาติ นาสงฺกฺนียํ.

‘พยวัหิตะชนิเตนาปิ’ คือ แม้ที่ถูกบุคคลผู้ถูกคั่นไว้สร้างขึ้น, ตติยาวิภัตตินี้เป็นในอรรถกรณะ หรือในอรรถเหตุ. เพราะเหตุไรจึงมีความเห็นอย่างนี้? จึงกล่าวว่า ‘ยัง นิมิตตัง หิ’ เป็นต้น. หิ ศัพท์ มีความหมายว่า ‘เพราะเหตุที่’. ‘ยัสสา’ คือ ของบรรพบุรุษ, การไม่ตกไปของบรรพบุรุษด้วยบุตรนั้น ชื่อว่า ตทปตนะ, จากนั้น ความนี้ถูกกล่าวไว้ว่า ‘แม้บรรพบุรุษก็ไม่ตกนรกด้วยบุตรที่เป็นชายแม้ที่ถูกบุคคลผู้ถูกคั่นไว้สร้างขึ้นนั้น, บุตรนั้นย่อมเป็นบุตรของบรรพบุรุษด้วย โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว’. เพราะฉะนั้น พึงทราบความสัมพันธ์ของบทนั้นกับ ‘ยัสมา’ ที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้น. กล่าวเหตุผล (อุปปัตติ) อย่างอื่นว่า ‘อุปจารโตเว’ เป็นต้น. เมื่อมีภาวะของบรรพบุรุษก่อนๆ คือ เมื่อบรรพบุรุษก่อนๆ มีอยู่. ความสัมพันธ์มีว่า แม้ในบุตรที่ถูกบุคคลผู้ถูกคั่นไว้สร้างขึ้น ก็มีนิมิตคือความเป็นเหตุแห่งการไม่ตกไปในอบาย. ‘เกสัง’ จึงกล่าวว่า ‘ปุพเพสัง’ คือ ของบรรพบุรุษทั้งหลาย, ‘เกนา’ จึงกล่าวว่า ‘ปารัมปะริเยนะ’ (โดยสืบต่อกันมา). ‘อเภโทปจาเรนะ’ คือ ด้วยการพิจารณาโดยการอุปจาระโดยไม่แตกต่างกันอย่างนี้ว่า เพราะความเป็นนิมิตของบรรพบุรุษที่สืบต่อกันมา เหมือนบิดา โดยนัยที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า ‘เมื่อมีภาวะของบรรพบุรุษก่อนๆ’ เป็นต้น เพราะความเป็นเหมือนบิดา บรรพบุรุษเหล่านั้นชื่อว่าบิดานั่นเอง. ‘อุภยถา’ คือ ด้วยสองประการ คือ โดยนัยและโดยอุปจาระ, เมื่อมีความสัมพันธ์กับมูลปรกติด้วยบุตรโดยอาการทั้งสองอย่างนี้ ก็ไม่พึงสงสัยว่า ความสัมพันธ์กับบุรุษต้นด้วยบุตรที่เกิดโดยไม่ขาดตอนเป็นต้นจะมีได้อย่างไร ซึ่งเป็นเหตุให้ลง ณะ ปัจจัย เป็นต้น จากมูลปรกตินั้น.

---

ตโต จาติ มูลปฺปกติโต จ, อปจฺจสามญฺญวจนิจฺฉายนฺติ อิตฺถิ ปุนฺนปุํสกตฺตวิเสโสปคฺคาหิ อปจฺจสามญฺญสฺส วจนิจฺฉายํ.

‘ตโต จ’ คือ และจากมูลปรกติ, ‘อปัจจสามัญญวจนิจฉายัง’ คือ ในความประสงค์จะกล่าวถึงบุตรโดยทั่วไป ซึ่งรวมถึงความพิเศษคือความเป็นหญิง ความเป็นชาย และความเป็นนปุงสกลิงค์.

---

เอวมฺมูลกติโต- ปจฺจสามญฺเญน ณาทิปฺปจฺจยํ ววตฺถเปตฺวา อิทานิ อปจฺจาทิโตปิ โหเตว ณาทิ สามญฺญวิธานา. โส จ พหุลาธิการโต [Pg.192] คุรุชนายตฺตตฺตา ตนฺนิโยคาจรเณน ปสตฺเถ เยวาปจฺเจ พฺยวหิตชนิเตปิ อิตฺถิวชฺชิเต สิยาติ ทสฺเสตุมาห ‘นตฺตาทีหิ’จฺจาทิ. สติเยว คุรุชเน สปฺปธานภาเวน กุจฺฉิเต-ปจฺเจตุ นตฺตาทีวุตฺตีหิ วสิฏฺฐาทีหิ ณาทิปฺปจฺจโย โหติ วาสิฏฺโฐติอาทิ, อิตฺถิยญฺจ น โหติ วาสิฏฺฐีติอาทิ.

เมื่อกำหนด ณะ ปัจจัย เป็นต้น โดยความเป็นบุตรทั่วไปจากมูลปรกติอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ณะ ปัจจัย เป็นต้น ย่อมมีได้แม้จากบทว่า อปัจจะ เป็นต้น เพราะเป็นการบัญญัติโดยทั่วไป. และเพื่อแสดงว่า ณะ ปัจจัย เป็นต้น นั้น เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ และเพราะความที่ขึ้นอยู่กับครูบาอาจารย์ โดยการประพฤติตามคำสั่งของท่าน ย่อมมีได้ในบุตรที่ประเสริฐเท่านั้น แม้ที่เกิดโดยมีผู้คั่นไว้ และเว้นจากหญิง จึงกล่าวว่า ‘นัตตาทีหิ’ เป็นต้น. เมื่อครูบาอาจารย์นั่นเองเป็นประธาน ณะ ปัจจัย เป็นต้น ย่อมมีได้ในบุตรที่น่ารังเกียจ ด้วยการกล่าวถึงหลานเป็นต้น จากบทว่า วสิฏฐะ เป็นต้น เช่น วาสิฏโฐ เป็นต้น และในหญิงย่อมไม่มี เช่น วาสิฏฐี เป็นต้น.

---

อตฺถโตติ สามตฺถิยโต. อปจฺเจ วิธียมาโน ปจฺจโย อปจฺจวตา ชายมาโน ตสฺสาปจฺจนฺติ อตฺเถ ชายติ. โสจาย มตฺถวิเสโส ฉ(ฏฺฐิยนฺต) ตาภาเว กถํ สิยาติ อิทเมตฺถ สามตฺถิยํ. อนนฺตเร วาปจฺเจ ปุตฺเต-ภิเธยฺย นตฺตาโท วาปจฺเจ-ภิเธยฺยาติ สสมฺพนฺโธ. กุโตจิ อปจฺจวตา นตฺตาโท เอว. อิทญฺจ สพฺพมฺพหุลวจเนว สมฺปชฺชตีติ อาห- ‘พหุลาธิการา’ติ. อปจฺเจติ เอกวจเนน นิทฺเทเส ปุมุนา นปุํสเกน กริยติ, เตเน กสฺมึ เยวาปจฺเจ สิยา, น พหูสุ วสิฏฺฐสฺสาปจฺจานิ วาสิฏฺฐานิ, น จิตฺถิ วาสิฏฺฐานิ, น จิตฺถิยํ วาสิฏฺฐีตฺยาสงฺกิยาห-‘อิทญฺเจ’จฺจาทิ. อิทญฺจ อปจฺจวจนญฺจ. อิมินา เจตฺถ ตถา นิสฺสยกรณํ ทสฺเสติ. ตสฺส วจนิจฺฉาภาวโตติ ตสฺส ลิงฺควจนสฺส สุตฺเต วตฺตุมิจฺฉายาภาวโตติ อตฺโถ.

‘อัตถโต’ คือ โดยความสามารถ. ปัจจัยที่ถูกบัญญัติในอรรถว่าบุตร เมื่อเกิดขึ้นโดยผู้มีบุตร ย่อมเกิดในอรรถว่า ‘บุตรของผู้นั้น’. และความพิเศษแห่งอรรถนั้น เมื่อไม่มีความเป็นฉัฏฐีวิภัตติ จะมีได้อย่างไร? นี้คือความสามารถในที่นี้. หรือในบุตรที่เกิดในลำดับ คือบุตร หรือในบุตรที่เกิดโดยมีผู้คั่นไว้ คือหลานเป็นต้น มีความสัมพันธ์กัน. เพราะมีบุตรคือหลานเป็นต้นจากใครคนหนึ่งนั่นเอง. และสิ่งนี้ทั้งหมดสำเร็จได้ด้วยคำว่าพหุละเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘พหุลาธิการา’. เมื่อระบุว่า ‘อปัจเจ’ ด้วยเอกพจน์ ย่อมทำด้วยปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์, เพราะฉะนั้น จึงมีความสงสัยว่า ปัจจัยนั้นพึงมีในบุตรคนเดียวเท่านั้นหรือ? ไม่พึงมีในบุตรหลายคน เช่น วาสิฏฐา (เหล่าบุตรของวสิฏฐะ), ไม่พึงมีในหญิง เช่น วาสิฏฐา (เหล่าบุตรหญิง), และไม่พึงมีในหญิงคนเดียว เช่น วาสิฏฐี หรือ? จึงกล่าวว่า ‘อิทัญจะ’ เป็นต้น. บทว่า อิทัญจะ นี้ คือ และการกล่าวถึงบุตรนี้. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงการทำที่อาศัยในที่นี้อย่างนั้น. ‘ตัสสะ วจนิจฉาภาวโต’ คือ เพราะไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงลิงค์และวจนะนั้นในสูตร.

---

กึ ปน การณํ สุตฺเต ลิงฺควจนาวจนิจฺฉายํ ตสฺสาปฺปธานตฺตา เยนเกนจิ ลิงฺคาทินา นิทฺเทโส-วสฺสํ กตฺตพฺโพติ นานนฺตริยกตฺตา ตสฺเสโหปาทานํ, ยถาธญฺญตฺถิโนปลาลาทิโนปฺยปฺปธานสฺโสปาทานนฺติ. ตโตเยวาห-‘อุปลกฺขียสฺเสตฺถ ปธานตฺตา’จฺจาทิ. อิตฺถิปุมตฺตยุตฺตชญฺญวิเสโส อุปลกฺขีโย, อปจฺเจตีทมุปลกฺขณํ, สยนฺติ ยถาวุตฺตมุปลกฺขณํ สยํ. การิยปฺปฏิปตฺติยาติ ปุเม นปุํสเกปจฺเจ-ภิเธยฺเย วิธิ โหติจฺเจวํ การิยปฺปฏิปตฺติยา วตฺตุํ น อิฏฺฐํ.

ก็อะไรเป็นเหตุเล่าที่ในสูตรไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงลิงค์และวจนะ? เพราะสิ่งนั้นไม่เป็นประธาน การระบุด้วยลิงค์เป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งจึงต้องทำแน่นอน, การยกเอาสิ่งนั้นขึ้นมาในที่นี้ ไม่ใช่เพราะความที่มันไม่แยกจากกัน (กับประธาน), เหมือนการยกเอาสิ่งที่ไม่เป็นประธานมีแกลบเป็นต้นขึ้นมาสำหรับผู้ต้องการข้าวเปลือก. เพราะเหตุนั้นเอง จึงกล่าวว่า ‘อุปลักขียัสเสตถะ ปธานัตตา’ เป็นต้น. ความพิเศษที่ควรรู้ที่ประกอบด้วยความเป็นหญิงและชาย เป็นสิ่งที่ถูกหมายรู้ (อุปลักขียะ), บทว่า ‘อปัจเจ’ นี้ เป็นเครื่องหมายรู้ (อุปลักขณะ), ‘สยัง’ คือ เครื่องหมายรู้ที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ‘การิยัปปฏิปัตติยา’ คือ ไม่ประสงค์จะกล่าวโดยการปฏิบัติกิจว่า ‘วิธีย่อมมีในบุตรที่เป็นปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์’ ดังนี้.

---

วจนนฺตเรปิ อญฺญสฺมึ วจเน. อาณีติ ณิปฺปจฺจยสุตฺตํ วทติ. อโคตฺตาทิโตติ โยโคตฺตสฺสาทิภูโต น โหติ, ตโต, เตเนว ‘‘อาณี’’ติ สุตฺเต (๔-๕) วกฺขติ-‘อการนฺตมตฺตโตวายํณิน โคตฺตาทิภูตโต’ติ. วากฺยสมาสาปีติ ยถาสงฺขฺเยนาห. ตสฺมึ อตฺเถติ ตสฺมึ วากฺโยปทสฺสิเต อตฺเถ, ตนฺติ วากฺยํ. สมาสวุตฺติญฺจ นิวตฺเตยฺยุนฺติ สมฺพนฺโธ.

‘วจนันตเรปิ’ คือ แม้ในวจนะอื่น. ‘อาณี’ คือ กล่าวถึงสูตร ณิ ปัจจัย. ‘อโคตตาทิโต’ คือ จากสิ่งที่ไม่เป็นเบื้องต้นของโคตรที่ประกอบกัน, เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในสูตร ‘อาณี’ (4-5) ท่านจักกล่าวว่า ‘ปัจจัย ณิ นี้ ย่อมมีจากคำที่ลงท้ายด้วย อะ เท่านั้น ไม่ใช่จากสิ่งที่เป็นเบื้องต้นของโคตร’. ‘วากยสมาสาปิ’ ท่านกล่าวตามลำดับ. ‘ตัสมิง อัตเถ’ คือ ในอรรถที่แสดงด้วยประโยคนั้น, ‘ตัง’ คือ ประโยคนั้น. ความสัมพันธ์คือ ‘พึงงดเว้นสมาสวุตติ’.

---

สติปนาติ [Pg.193] วากาเร สติ ตุ อนิจฺจตฺตา ณปฺปจฺจยสฺส. โสปีติ สมาโสปิ, สมาโสติอาทินา ปกฺขนฺตรมาห. เตน วากฺยสิชฺฌเนน. ปกฺเข วากฺยสมาสาปิ สิยุนฺติ ปกฺเข สมาสวุตฺติยา เอว พาธิตตฺตา ปกฺขนฺตเร ณาทิวุตฺติ น พาธียตีติ วากฺยวุตฺติโยปิ สิยุนฺติ อตฺโถ.

‘สติปนา’ คือ แต่เมื่อมี วา อักษรอยู่ เพราะความไม่แน่นอนของ ณ ปัจจัย. ‘โสปิ’ คือ แม้สมาส, ท่านกล่าวอีกฝ่ายหนึ่งด้วยบทว่า ‘สมาโส’ เป็นต้น. ด้วยการสำเร็จแห่งประโยคนั้น. ‘ในฝ่ายหนึ่ง แม้ประโยคและสมาสก็พึงมี’ คือ เพราะในฝ่ายหนึ่งสมาสวุตติถูกห้ามไว้ ในอีกฝ่ายหนึ่ง ณาธิวุตติจึงไม่ถูกห้าม ดังนั้น วากยวุตติทั้งหลายก็พึงมีได้ นี่คืออรรถ.

---

๒. วจฺฉา

๒. วัจฉา

---

วจฺฉกจฺจาทินา กจฺจาทิคณํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส วิภาเคน นิปฺผตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘วจฺฉาทีหี’ติอาทิมาห. ‘‘กณฺโห พฺราหฺมเณ’’ติ คณสุตฺตํ. ตตฺถ กณฺหสทฺโท พฺราหฺมเณ วตฺตมาโน ณานณาย นปฺปจฺจเย อุปฺปาทยตีติ อตฺโถ. เอวมาทีหิจฺจาทินา อากติคณตฺตมสฺส ทสฺเสติ. ‘‘กตาณิโยเว’’ติ คณสุตฺตํ, ทิจฺจาทีสูติ ยโตณฺโย ทิสฺสติ ‘‘ณฺย ทิจฺจาทีหี’’ติ (๔-๔), เต ทิจฺจาทโย, เตสุ ปาฐาติ ตํสุตฺตปฺปเทเส ‘‘กตา ณิโยเว’’ติ ปาฐาภาเวปิ ทิจฺจา ทีนมากติคณตฺตา ปฐิตเมว นาม ตนฺติ วุตฺตํ.

ท่านแสดงกัจจาทิคณะด้วยบทว่า ‘วัจฉกัจจะ’ เป็นต้น แล้วจึงกล่าวบทว่า ‘วัจฉาทีหิ’ เป็นต้น เพื่อแสดงความสำเร็จโดยการจำแนกของคณะนั้น. ‘กัณโห พราหมเณ’ เป็นสูตรประจำคณะ. ในสูตรนั้น มีอรรถว่า กัณหศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าพราหมณ์ ย่อมทำให้เกิด ณา, ณาย และ ณ ปัจจัย. ด้วยบทว่า ‘เอวมาทีหิ’ เป็นต้น ท่านแสดงความเป็นอากติคณะของหมวดนั้น. ‘กตา ณิโยเว’ เป็นสูตรประจำคณะ, ในบทว่า ‘ทิจจาทิสู’ เป็นต้น คือ ทิจจะเหล่านั้นที่เห็น ณย ปัจจัย ในสูตร ‘ณย ทิจจาทิหิ’ (4-4), คำว่า ‘เตสุ ปาฐา’ คือ แม้จะไม่มีการอ่านว่า ‘กตา ณิโยเว’ ในส่วนของสูตรนั้น แต่เพราะทิจจาทิคณะเป็นอากติคณะ จึงชื่อว่าถูกอ่านไว้แล้วนั่นเอง.

---

ณฺเยติ ณฺยปฺปจฺจเย กเต. โคตฺตาทิสทฺทาติ โคตฺเต วํเส อาทิภูตา สทฺทา. วํโสติ อนฺวโย. โสเยว คาวํ สชาติ สาธารณํ วิชาติวินิวตฺตนํ สกฏาทิวจนํ ตายตีติ โคตฺตนฺติ วุตฺตํ, เตนาห-‘โคตฺตํ วํโส’ติ. ตสฺสาติ โคตฺตสฺส, ตสฺสาทโย โคตฺตาทโยติ เสโส. เกเต โคตฺตาทโยจฺจาห- ‘สญฺญาการิโน’จฺจาทิ. วจฺฉาทโย นตฺตาทิโน อปจฺจสฺส อปจฺจํ ตทปจฺจาทิ จาติ ทสฺเสตุมาห-‘นตฺตาทิโน’จฺจาทิ.

คำว่า "ณเยติ" (ณเย) คือ เมื่อกระทำปัจจัย ณย คำว่า "โคตตาทิสัททา" (คำว่าโคตรเป็นต้น) คือ คำที่เป็นเบื้องต้นในโคตร ในวงศ์ คำว่า "วงศ์" คือ การสืบเนื่อง สิ่งนั้นเองย่อมรักษาคำที่เกิดร่วมกัน ที่เป็นสาธารณะ ที่จำแนกออกจากชาติอื่น เช่น คำว่า "เกวียน" เป็นต้น จึงเรียกว่า "โคตร" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โคตรคือวงศ์" คำว่า "ตัสสาติ" (ของสิ่งนั้น) คือ ของโคตร ที่เหลือคือ "ตัสสาทโย" (สิ่งเหล่านั้นเป็นต้น) คือ โคตรเป็นต้น คำว่า "เก เต โคตตาทโย" (โคตรเป็นต้นเหล่านั้นคืออะไร) จึงกล่าวว่า "สัญญากริโน" (ผู้กระทำซึ่งสัญญา) เป็นต้น เพื่อแสดงว่า วัจฉะเป็นต้น เป็นเหล่ากอของเหล่ากอของหลานเป็นต้น และเป็นเหล่ากอของเหล่ากอนั้นเป็นต้น จึงกล่าวว่า "นัตตาทิโน" (ของหลานเป็นต้น) เป็นต้น

---

๓. กตฺติ

๓. กัตติ

---

ฆปสญฺญนฺตาเวตฺถ ภียฺโย กตฺติกาทโยติ คยฺหนฺติ. ยทิ ปเนตฺถ อญฺเญปิ คยฺหนฺติ, อตฺถิ ปณฺหิอาทโย เกจิเยว กตฺติกาทีสุ อนฺโตคธา โหนฺตีติ วตฺตุมาห- ‘เอตฺถา’ติอาทิ. วินตา สุปณฺณมาตา, เตหีติ วิธวาทีหิ. วิธวาทิคณํ ทสฺเสติ ‘พนฺธก’จฺจาทิ. วิคโต ธโว ปติ อสฺสาติ วิธวา, พนฺธกี อภิสาริณี.

ในที่นี้ คำที่ลงท้ายด้วยชื่อว่า ฆะ และ ปะ เป็นต้น ย่อมถูกรับเอาว่าเป็นกัตติกาทิเป็นส่วนมาก หากในที่นี้มีการรับเอาคำอื่นอีก ก็มีคำว่า "ปัณหิอาทิ" (ปัณหิเป็นต้น) บางคำเท่านั้นที่รวมอยู่ในกัตติกาทิ จึงกล่าวว่า "เอตถา" (ในที่นี้) เป็นต้น วินตาเป็นมารดาของสุบรรณ คำว่า "เตหิ" (ด้วยคำเหล่านั้น) คือ ด้วยคำว่า "วิธวาทิ" (หญิงหม้ายเป็นต้น) ย่อมแสดงคณะวิธวาทิด้วยคำว่า "พันธกะ" (หญิงแพศยา) เป็นต้น คำว่า "วิธวา" คือ หญิงที่สามี (ธวะ) ไปปราศแล้ว คำว่า "พันธกี" คือ หญิงที่ไปหาชายชู้

---

๔. ณฺยทิ

๔. ณยาทิ

---

ยสฺส [Pg.194] จ จวคฺโคติ สมฺพนฺโธ, เกวลํ คคฺคฺโยติ เอตฺตกเมวา ทสฺเสตฺวา ปรสตฺถาคตคคฺคาทิคเณกเทสภูตกุณฺฑนีสทฺทโตปิ โกณฺฑญฺโญติ มุทาหรนฺโต โส คคฺคาทิคโณปฺยตฺราภฺยุปคโตติ วิญฺญาเปติ. ตสฺมา ตสฺมึ คคฺคาทิเกปิ ปรสตฺถปฐิเต โยโย ปโยโค อาคเม ทิสฺสติ วจฺโฉ อคฺคิเวสฺโสจฺจาทิ. โสปีห เวทิตพฺโพติ ทสฺเสตุมาห-‘คคฺคาทิ’จฺจาทิ. คคฺคาทีติ คคฺคาทิ อยํ. โคตฺตสฺส คคฺควํสสฺส อาทิภูเตน คคฺเคน อุปลกฺขิโต คโณ โคตฺตาทิคโณ, เตน คคฺโค นาม โกจิ, ตสฺสตฺวปจฺจํ คคฺคีติ ภวติ. ปปุตฺตาโทวาติ อวธารณํ คคฺคสฺสาปจฺจํ คคฺคิจฺเจว ยถาสิยาติ.

และสัมพันธ์คือ "ยัสสะ จะ จะวรรโค" (ของสิ่งใด และวรรคจะ) โดยการแสดงเพียงเท่านี้ว่า "คัคคิ" และโดยการยกตัวอย่างว่า "โกณฑัญญะ" จากคำว่า "กุณฑนี" ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของคณะคัคคาทิที่มาในคัมภีร์อื่น ย่อมทำให้รู้ว่า คณะคัคคาทินั้นก็ถูกยอมรับในที่นี้ด้วย เพราะฉะนั้น ในคณะคัคคาทิที่ถูกอ่านในคัมภีร์อื่นนั้น การใช้คำใดๆ ที่ปรากฏในคัมภีร์ เช่น "วัจฉะ อัคคิเวสสะ" เป็นต้น เพื่อแสดงว่า สิ่งนั้นก็พึงรู้ในที่นี้ด้วย จึงกล่าวว่า "คัคคาทิ" เป็นต้น คำว่า "คัคคาทิ" คือ คัคคาทินี้ คณะที่ถูกหมายรู้ด้วยคัคคะ ซึ่งเป็นเบื้องต้นของโคตร คือวงศ์คัคคะ คือคณะโคตตาทิ เพราะฉะนั้น บุคคลใดชื่อว่าคัคคะ เหล่ากอของเขาย่อมเป็น "คัคคิ" คำว่า "ปปุตตาโท วาติ" (หรือเหลนเป็นต้น) คือ การกำหนดว่า เหล่ากอของคัคคะย่อมเป็น "คัคคิ" เท่านั้น อย่างไร

---

๕. อาณิ

๕. อาณิ

---

ปกตสฺสาติ ‘‘มาคธํ สทฺทลกฺขณ’’นฺติ วา ‘‘นามสฺมา’’ติ วา ปกตสฺส. อาติ นามวิเสสเนสติ ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ ตทนฺต วิธินา อการนฺโต คยฺหตีติ อาห-‘วิเสสเนน จา’ติอาทิ. อนนฺตรมปจฺจนฺติ สมฺพนฺโธ.

คำว่า ปกตัสสาติ หมายถึง ของที่สำเร็จแล้วด้วย 'มคธสัททลักขณะ' หรือด้วย 'นามสฺมา' ดังนี้. คำว่า อาติ ในการวิเสสนะของนาม (คำวิเศษณ์ของนาม) คือ อการันต์ถูกถือเอาด้วยวิธีที่ลงท้ายด้วย 'วิธิวิเสสนันตัสสา' ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'วิเสสเนน จา' เป็นต้น. คำว่า อนันตรมปัจจัง เป็นความสัมพันธ์.

---

๖. ราช

๖. ราชา

---

ปจฺจยนฺเตนาติ ราชญฺโญติ ปจฺจยนฺเตน. ราชญฺโญตีมสฺสตฺโถ ขตฺติยชาตีติ, ราชญฺญชาตีติ อตฺโถ. รญฺโญ อปจฺจํ ราชาปจฺจํ.

ด้วยบทที่มีปัจจัยเป็นที่สุดว่า 'ราชัญโญ'. ความหมายของ 'ราชัญโญ' คือ ชาติกษัตริย์, หมายถึง ชาติราชัญญะ. เหล่ากอของพระราชา คือ ราชปัจจัง.

---

๘. มนุ

๘. มนุ

---

สมุทาเยนาติ ปจฺจยนฺตสมุทาเยน, ชาติยนฺติ มนุสฺสชาติยํ. ชาติสทฺทาเอเตติ อิทํ มนุสฺโส มานุโสติ เอตฺถ อปจฺจตฺถาภาเว เหตุวจนํ. อปจฺจตฺโถ เอตฺถ นตฺเถวาติ จ อิทํ วิสุํ มนุสฺสมานุส สงฺขาตสฺส ปจฺจตฺถสฺสาภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. โณวาติ มนุโน อปจฺจนฺติ อตฺเถ‘‘โณ วาปจฺเจ’’ติ (๔-๑) ณปฺปจฺจโยว. น ชาตีติ พฺยติเรกมาห.

ด้วยหมู่บทที่มีปัจจัยเป็นที่สุด, ในมนุสสชาติ. คำว่า 'ชาติ' นี้ เป็นคำบอกเหตุในการไม่มีอรรถว่าเหล่ากอในคำว่า 'มนุสฺโส' และ 'มานุโส'. และคำว่า 'ไม่มีอรรถว่าเหล่ากอในที่นี้' นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงการไม่มีอรรถว่าเหล่ากอที่นับว่าเป็น 'มนุสฺสะ' และ 'มานุสะ' โดยเฉพาะ. คำว่า 'โณ' คือ ปัจจัย 'ณะ' เท่านั้น ในความหมายว่า 'เหล่ากอของมนุ' ตามหลัก 'โณ วาปจฺเจ' (4-1). กล่าวปฏิเสธว่า 'ไม่ใช่ชาติ'.

---

๙. ชน

๙. ชน

---

ราชสมฺพนฺเธติ [Pg.195] รญฺเญติ วุตฺตราชสมฺพนฺเธ. ปญฺจาลานํ ขตฺติยานํ อปจฺจํ, ปญฺจาลานํ ชนปทานํ ราชาติ วา เอวเมตฺถ วิ(ภาโค) เวทิตพฺโพ โอกฺกากานํ อปจฺจํ ราชา วา โอกฺกาโก.

ในความสัมพันธ์กับพระราชาที่กล่าวว่า 'รัญโญ'. เหล่ากอของกษัตริย์ชาวปัญจาละ, หรือพระราชาแห่งชนบทปัญจาละ ดังนี้ พึงทราบการแบ่งแยกในที่นี้. เหล่ากอของพระเจ้าโอกกากะ, หรือพระราชาโอกกากะ.

---

๑๑. ณรา

๑๑. ณรา

---

สามญฺเญน รตฺตสทฺทสฺสาตฺถมาห- ‘กุงฺกุมาทินา’ติ. อญฺญถา ‘ราโค กุสุมฺภาที’ติ วุตฺตตฺตา กุสุมฺภาทินาติ (วุตฺตํ) สิยา, รญฺชิ อย มตฺถิ อภิสงฺเค‘โภชเน รตฺโต’ติ. อตฺถิ วณฺณวิเสเส ‘รตฺโตโค’ติ, โลหิโตตฺยตฺโถ, อตฺถิ สุกฺกสช วณฺณนฺตราปาทเน‘รตฺโต ปโฏ’ติ. อิห ตุ ตติเย-ตฺเถ วตฺตมาโน คยฺหตีติ วุตฺตํ- ‘วณฺณนฺตรมาปาทิต’นฺติ. ราคาติ.

กล่าวความหมายของคำว่า 'รัตตะ' โดยทั่วไปว่า 'ด้วยหญ้าฝรั่นเป็นต้น'. มิฉะนั้นแล้ว เพราะกล่าวว่า 'ราคะ คือ ดอกคำฝอยเป็นต้น' จึงพึงกล่าวว่า 'ด้วยดอกคำฝอยเป็นต้น'. คำว่า 'รัญชิ' นี้ มีในความติดข้อง เช่น 'ติดข้องในอาหาร'. มีในสีพิเศษ เช่น 'โคแดง' หมายถึง สีแดง. มีในการทำให้เกิดสีอื่นจากสีขาว เช่น 'ผ้าแดง'. แต่ในที่นี้ คำที่ใช้ในความหมายที่สามถูกถือเอา จึงกล่าวว่า 'ทำให้เกิดสีอื่น'. ราคะ.

---

อตฺถคฺคหณนฺติ อตฺถปฺปธานตฺตา นิทฺเทสสฺส วุตฺตํ. ตญฺจาจริยาน มุปเทสโต อวิจฺฉินฺนา (จริย) ปารมฺปริยาวคมฺยเต, ราคาติ กสาว สงฺขาตอตฺถนิทฺเทโส. เตนาติ ปฏสฺส รตฺตภาเว ราคสฺส กรณนิทฺเทโส, รตฺตนฺติ ปจฺจยตฺถนิทฺเทโส, ปจฺจโย จายํ กสา วตฺถโต ภวตฺยสมฺภวา, เตน สุตฺเต ราคาติ วุตฺเตปิ ตพฺพาจกา กสาวสทฺทาติ วิญฺญายติ, ราคาติ ปน เตนาติ ราคสฺเสว นิทฺทิฏฺเฐปิ ตพฺภาเวนา ตฺโถ นิทฺทิฏฺโฐ, ตพฺพาจกา จ โหนฺโต‘เตน รตฺต’นฺติ อตฺเถ โหตีติ กสาเวน รตฺตนฺติ วิญฺญายตีติ ราควาจิโน ตติยนฺตตฺตํ สมฺปชฺชติ, เตน ‘ณ ราคา เตน รตฺต’นฺติ วุตฺเตปิ ลพฺภมานตฺถวเสน วุตฺตํ- ‘ราควาจิตติยนฺตโต’ติ. สุตฺเต ปน ราเคน รตฺตนฺเตตสฺมึ อตฺเถ ราคา ราควาจีสทฺทา ตติยนฺตา ณปฺปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. อภิธานโตติ อุปจารวเสน กถนโต. วินาปิ เตนาติ ตํปจฺจยํ วินาปิ.

การถือเอาอรรถนี้ กล่าวไว้เพราะการแสดงนั้นมีอรรถเป็นประธาน. และสิ่งนั้นพึงทราบได้จากคำสอนของอาจารย์ที่สืบทอดกันมาไม่ขาดสาย. คำว่า 'ราคะ' เป็นการแสดงอรรถที่นับว่าเป็น 'กสาวะ' (น้ำย้อม). คำว่า 'เตน' เป็นการแสดงเหตุของราคะในการที่ผ้าเป็นสีแดง. คำว่า 'รัตตัง' เป็นการแสดงอรรถของปัจจัย. และปัจจัยนี้คือสีย้อม เพราะโดยเนื้อแท้แล้วเป็นไปไม่ได้ (ที่จะเป็นอย่างอื่น). เพราะฉะนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า 'ราคะ' ในสูตร ก็พึงทราบว่าคำที่แสดงถึงสิ่งนั้นคือ 'กสาวะ'. แต่คำว่า 'ราคะ' ด้วย 'เตน' แม้เมื่อแสดงถึงราคะเท่านั้น แต่อรรถก็ถูกแสดงด้วยความเป็นเช่นนั้น. และเมื่อเป็นคำที่แสดงถึงสิ่งนั้น ในความหมายว่า 'ย้อมด้วยสิ่งนั้น' จึงพึงทราบว่า 'ย้อมด้วยน้ำย้อม' ดังนี้ จึงสำเร็จความเป็นตติยาวิภัตติของคำที่แสดงถึงราคะ. เพราะฉะนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า 'ณ ราคา เตน รัตตัง' ก็กล่าวไว้โดยอรรถที่พึงได้ว่า 'จากตติยาวิภัตติของคำที่แสดงถึงราคะ'. แต่ในสูตร ในความหมายว่า 'ย้อมด้วยราคะ' คำว่า 'ราคะ' ซึ่งเป็นคำที่แสดงถึงราคะที่เป็นตติยาวิภัตติ ย่อมมีปัจจัย 'ณะ' ดังนี้เป็นความหมาย. คำว่า 'อภิธานโต' คือ เพราะการกล่าวโดยอุปจาระ. คำว่า 'วินาปิ เตน' คือ แม้ปราศจากปัจจัยนั้น.

---

๑๒. นกฺข

๑๒. นักขะ

---

ตติยนฺตโต วิชฺฌตฺถํ เตนาติ อนุวตฺตเตติ สมฺพนฺโธ. สุตฺเต อยมตฺโถ ‘‘อินฺทุยุตฺเตน นกฺขตฺเตน ลกฺขิโต เจ กาโล, ตทา เตน [Pg.196] ลกฺขิเต กาเลตฺยสฺมึ อตฺเถ ตติยนฺตโต นกฺขตฺตา โณ โหตี’’ติ. สุตฺตวิวรเณ ตุ ตญฺเจตฺยาทิกมธิปฺปายวเสน วุตฺตํ. เตนาตฺยนุวุตฺติยา ตติยนฺตโตติ ลพฺภติ นกฺขตฺเตนาติ สุตตฺตาติ, กาเลติ ปน อตฺถนิทฺเทสโต ณปฺปจฺจยาเธยฺยสฺส กาโล อาธาโรติ วิญฺญายตีติ ‘ลกฺขิเต กาเล’ติ วุตฺตํ, วิเสสฺสคตวิภตฺติยา วิจาริตาย วิเสสน คตา จ (วิจาริตา) นามาติ อาห- ‘นกฺขตฺเตเน’ติจฺจาทิ, อิห เกจิ ขนฺธปญฺจกสงฺขาตํ กิริยาสภาวมิจฺฉนฺติ อนิจฺจํ, อปเร ตุ ทพฺพสภาวํ นิจฺจํ. ตสฺโส ภยสฺสปิ กาลสฺส จนฺทยุตฺเตน ผุสฺสาทินา ลกฺขิยภาวา ลกฺขเณ ตติยา ยุตฺตนฺติ วตฺตุมาห- ‘กิริยา รูโป กาโล’จฺจาทิ.

คำว่า 'เตน' ย่อมตามมาเพื่ออรรถว่า 'วิชฌะ' ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. ในสูตรนี้มีความหมายว่า 'ถ้ากาลเวลาถูกกำหนดด้วยนักษัตรที่ประกอบด้วยพระจันทร์, เมื่อนั้น ในความหมายว่า 'ในกาลเวลาที่ถูกกำหนดด้วยสิ่งนั้น' ปัจจัย 'ณะ' ย่อมมีจากนักษัตรที่เป็นตติยาวิภัตติ'. แต่ในอรรถกถาสูตร คำว่า 'ตัญจะ' เป็นต้น กล่าวไว้โดยความมุ่งหมาย. ด้วยการตามมาของ 'เตน' จึงได้ความว่า 'จากตติยาวิภัตติ' และ 'ด้วยนักษัตร' เพราะเป็นคำที่ได้ยินมา. แต่ในคำว่า 'กาเล' เพราะเป็นการแสดงอรรถ จึงพึงทราบว่ากาลเวลาเป็นที่ตั้งของปัจจัย 'ณะ' ที่ถูกตั้งไว้ ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'ในกาลเวลาที่ถูกกำหนด'. และเพราะวิภัตติที่ไปถึงวิเสสนะถูกพิจารณาแล้ว จึงกล่าวว่า 'นักขัตเตนะ' เป็นต้น. ในที่นี้ บางพวกปรารถนาให้กาลเวลาที่นับว่าเป็นขันธ์ ๕ มีสภาพเป็นกิริยาและไม่เที่ยง, แต่บางพวกปรารถนาให้มีสภาพเป็นสสารและเที่ยง. เพื่อจะกล่าวว่า เพราะกาลเวลาทั้งสองอย่างนั้นถูกกำหนดด้วยนักษัตรปุสสะเป็นต้นที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ตติยาวิภัตติจึงสมควรในลักขณะ จึงกล่าวว่า 'กาลเวลาที่มีรูปเป็นกิริยา' เป็นต้น.

---

วิเสสาวสาโยติ กาลสฺส วิเสสาวธารณตฺถเมว หิ ‘ผุสฺสี รตฺติ’จฺจาทิ. โลเก ปยุชฺชเต. คุรุนาติ เอตฺถ คุรุ ชีโว, น นกฺขตฺตํ, จนฺทยุตฺตตา ปเนตฺถ อตฺถิ… จนฺทยุตฺเตน คุรุนา รตฺติยา ลกฺขิตตฺตา. กตฺติกาย ลกฺขิโต มุหุตฺโตติ เอตฺถ จนฺทํ วินา กตฺติกาย ตุ เกวลาย มุหุตฺโต กาโล ลกฺขิโต ‘กตฺติกา มุหุตฺโต’ติ. ผุสฺเสน ลกฺขิตา อตฺถสิทฺธีติ เอตฺถ ผุสฺเสนินฺทุยุตฺเตน อตฺถสิทฺธิ ลกฺขิตา น กาโล ผุสฺโสติ. นกฺขตฺตยุตฺตสฺส กาลสฺส รตฺยาทิวิเสสาปรามาเสน นกฺขตฺตวาจิโต อุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยสฺส สุตฺตนฺตเรน โลปํ วิธาย ปุน อญฺเญน สุตฺเตน ยุตฺตาติ เทสวิธาเนน สกลิงฺคสงฺขฺยายุตฺเตหิ-ฏฺฐมภิธานํ ปเรหิ, ตทาห- ‘อโห รตฺโต’จฺจาทิ.

คำว่า 'วิเสสาวสาย' คือ เพื่อกำหนดความพิเศษของกาลเวลาเท่านั้น จึงใช้ในโลกว่า 'ราตรีปุสสี' เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า 'คุรุนา' คือ ดาวพฤหัสบดี ไม่ใช่นักษัตร, และมีการประกอบด้วยพระจันทร์ในที่นี้... เพราะราตรีถูกกำหนดด้วยดาวพฤหัสบดีที่ประกอบด้วยพระจันทร์. ในคำว่า 'มุหุตตะที่ถูกกำหนดด้วยกัตติกา' ในที่นี้ กาลเวลาคือมุหุตตะถูกกำหนดด้วยกัตติกาเพียงอย่างเดียวโดยไม่มีพระจันทร์ว่า 'มุหุตตะกัตติกา'. ในคำว่า 'ความสำเร็จประโยชน์ที่ถูกกำหนดด้วยปุสสะ' ในที่นี้ ความสำเร็จประโยชน์ถูกกำหนดด้วยปุสสะที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ไม่ใช่กาลเวลาปุสสะ. เมื่อมีการละปัจจัยที่เกิดจากคำที่แสดงนักษัตรด้วยสูตรอื่น โดยไม่คำึงถึงความพิเศษของราตรีเป็นต้นของกาลเวลาที่ประกอบด้วยนักษัตร และมีการกำหนดด้วยสูตรอื่นว่า 'ยุตตะ' การกล่าวถึงเนื้อความด้วยคำที่ประกอบด้วยลิงค์และสังขยาของตนโดยผู้อื่น จึงกล่าวว่า 'อะโห รัตโต' เป็นต้น.

---

รตฺยาทิวิเสสาปรามาเสนาติ ผุสฺสี รตฺติ ผุสฺโส อโหติ เอวํ รตฺยาทิวิเสสสฺส อปรามาเสน อสมฺมสฺเสน อคฺคหเณน. สกลิงฺคสงฺขฺยายุตฺเตนาติ ผุสฺสกตฺติกาทีนํ ยํยํ ลิงฺคํ ยายา สงฺขฺยา, อตฺตนิเยหิ เตหิ เตหิ ลิงฺเคหิ ตาหิตาหิ จ สงฺขฺยาหิ ยุตฺเตน นกฺขตฺตสทฺเทน. น ตทุปลกฺขิโต กาโลติ กตฺติกา สทฺโทพหุวจนนฺโต พหุตารกตฺตา กตฺติกาย, ตายกตฺติกาย ลกฺขิโตกาโลปเรหิวิย น กถียตีติ อตฺโถ. อถ ตทุปลกฺขิตสฺสกาลสฺเสวกตฺติกาสทฺเทนาภิธาเน โก โทโส เย เนวมุจฺจเตจฺจาห- [Pg.197] ‘อชฺเชติ’จฺจาทิ. อิมินา จ ปรมเต โทโส อุพฺภาวิโต, ตทตฺถตฺเต สตีติ ตทุปลกฺขิตกาลตฺถตฺเต สติ.

คำว่า 'รัตยาธิวิเสสาปะรามะเสนะ' คือ ด้วยการไม่พิจารณาถึงความพิเศษมีราตรีเป็นต้น เช่น 'ราตรีปุสสี' 'วันปุสสะ' ด้วยการไม่พิจารณา ไม่ถือเอา. คำว่า 'สะกะลิงคะสังขยายุตเตนะ' คือ ด้วยคำว่านักษัตรที่ประกอบด้วยลิงค์และสังขยาของตนๆ ที่เป็นลิงค์และสังขยาของปุสสะและกัตติกาเป็นต้น. คำว่า 'กาลเวลาที่ไม่ได้ถูกกำหนดด้วยสิ่งนั้น' คือ คำว่า 'กัตติกา' เป็นพหูพจน์ เพราะมีดาวฤกษ์มาก. ความหมายคือ กาลเวลาที่ถูกกำหนดด้วยกัตติกานั้น ไม่ได้ถูกกล่าวเหมือนผู้อื่น. ถ้าเช่นนั้น การกล่าวถึงกาลเวลาที่ถูกกำหนดด้วยสิ่งนั้นด้วยคำว่า 'กัตติกา' มีโทษอะไร จึงไม่กล่าวเช่นนั้น จึงกล่าวว่า 'อัชเชติ' เป็นต้น. และด้วยสิ่งนี้ โทษในทัศนะของผู้อื่นถูกแสดงให้เห็นแล้ว. คำว่า 'เมื่อมีความหมายเช่นนั้น' คือ เมื่อมีความหมายว่ากาลเวลาที่ถูกกำหนดด้วยสิ่งนั้น.

---

สตฺตมี สิยาติ นกฺขตฺตสทฺทา ตทฺธิตโลปนฺตา ผุสฺเสน ปายสํ ภุญฺเชยฺย, ผุสฺเส ปายสํ ภุญฺเชยฺยา’ตฺยาโท อาเธยฺยนฺตราเปกฺขา สิยา สตฺตมี, ยา สุตฺตนฺตเรน วิธียติ ปาณินีเยหิ, ตโต ‘อชฺชกตฺติกา’เตตฺถาปฺยาเธยฺยนฺตราเปกฺขา สตฺตมี สิยา โลปนฺตตฺตา ‘อชฺชกตฺติกาสู’ติ, น ปฐมา. ปฐมาเยว ปนายํ ปโยโค ‘อชฺชกตฺติกา,ติ. อชฺเชตฺยธิกรณปฺปธาโน อโหรตฺตกาลวาจี สทฺโท, กตฺติกาสทฺโทปิ ตทฺธิตโลเปน ตกฺกาลาภิธายโก, ตโต เยวอุภินฺนมฺปิสามานาธิกรณฺยา กตฺติกาโยปฺยธิกรณํ สมฺปชฺชนฺเต, ตญฺจ น วินาเธยฺเยน โหตีตฺยาเธยฺยนฺตราเปกฺขายํ เตสุ สตฺตมีเยว สิยา, น ปฐมา (อุป) ปชฺเชยฺยาตฺยธิปฺปาโย. อตฺตโนทานิ ทสฺสเน สตฺตมิยา อปฺปสงฺคํ ปฐมาเยโวปปตฺตึ ทสฺเสตุมาห- ‘จนฺเท ปนูปจาเรเน’จฺจาทิ, นาเธยฺยนฺตราเปกฺขาจฺจเนน สตฺตมิยา อปฺปสงฺคมาห. เอวญฺจรหิ วจนมนฺตเรน ปเรสํ วิย สตฺตมีวิธายกํ กถํ กตฺติกาย ชาโตจฺจาสงฺกิย ตมฺปฏิปาเทตุมาห- ‘กตฺติกาย ชาโต’จฺจาทิ. พหุวจนนฺตตฺเตปิ กตฺติกาย ชาติยเมก วจนนฺตํ. ปการนฺตรมาห- ‘โลโปติ’จฺจาทิ. โลเปนาติ กตฺติกาหิ อินฺทุยุตฺตาหิ ลกฺขิโต กาโลติ วิคฺคยฺห กตณปฺปจฺจยสฺส โลเปน.

คำว่า 'พึงเป็นสัตตมีวิภัตติ' คือ คำว่านักษัตรที่ลงท้ายด้วยการละตัทธิต เช่น 'พึงฉันข้าวปายาสด้วยปุสสะ', 'พึงฉันข้าวปายาสในปุสสะ' เป็นต้น พึงเป็นสัตตมีวิภัตติที่ต้องการที่ตั้งอื่น ซึ่งถูกบัญญัติโดยปาณินีด้วยสูตรอื่น. เพราะฉะนั้น ในคำว่า 'วันนี้กัตติกา' ก็พึงเป็นสัตตมีวิภัตติที่ต้องการที่ตั้งอื่น เพราะลงท้ายด้วยการละปัจจัยว่า 'ในวันนี้กัตติกา' ไม่ใช่ปฐมาวิภัตติ. แต่ในการใช้คำนี้ 'วันนี้กัตติกา' เป็นปฐมาวิภัตติเท่านั้น. คำว่า 'อัชเช' เป็นคำที่แสดงถึงกาลเวลาทั้งวันทั้งคืนที่มีอธิกรณ์เป็นประธาน. คำว่า 'กัตติกา' ก็เป็นคำที่แสดงถึงกาลเวลานั้นด้วยการละตัทธิต. เพราะฉะนั้น ด้วยความเป็นสมานาธิกรณ์ของทั้งสอง คำว่า 'กัตติกา' ก็สำเร็จความเป็นอธิกรณ์. และสิ่งนั้นย่อมไม่เป็นไปได้หากไม่มีที่ตั้ง. ในการต้องการที่ตั้งอื่น สัตตมีวิภัตติเท่านั้นพึงมีในคำเหล่านั้น, ไม่ใช่ปฐมาวิภัตติพึงเกิดขึ้น ดังนี้เป็นความมุ่งหมาย. บัดนี้ เพื่อแสดงการไม่พึงมีสัตตมีวิภัตติและการเกิดขึ้นของปฐมาวิภัตติเท่านั้นในทัศนะของตน จึงกล่าวว่า 'แต่ด้วยอุปจาระในพระจันทร์' เป็นต้น. และด้วยการไม่ต้องการที่ตั้งอื่น จึงกล่าวการไม่พึงมีสัตตมีวิภัตติ. ถ้าเช่นนั้น เมื่อสงสัยว่า 'เหตุใดจึงมีการบัญญัติสัตตมีวิภัตติเหมือนผู้อื่นด้วยคำอื่น' จึงกล่าวเพื่อแสดงสิ่งนั้นว่า 'เกิดในกัตติกา' เป็นต้น. แม้เมื่อเป็นพหูพจน์ การเกิดในกัตติกาก็เป็นเอกพจน์. กล่าววิธีอื่นว่า 'โลโป' เป็นต้น. คำว่า 'โลเปนะ' คือ ด้วยการละปัจจัย 'ณะ' ที่ทำไว้โดยแยกคำว่า 'กาลเวลาที่ถูกกำหนดด้วยกัตติกาที่ประกอบด้วยพระจันทร์'.

---

๑๓. สาสฺส

๑๓. สา อัสสะ

---

เสติ ปฐมนฺตาติ สาติ นิทฺทิฏฺฐปฐมนฺตา, ยํ ปฐมนฺตนฺติ สาเจติ ทสฺสิตํ ปฐมนฺตมาห. ปฐมนฺตสฺส เทวตาปุณฺณมาสิตฺตภาวโต ตทตฺถมเภเทนาห- ‘สา’ติ. กา สา เทวตาจฺจาห- ‘โลกปฺปสิทฺธาเยว เทวตา’ติ. ยาคสมฺปทานมฺปิ โลเก เทวตาติ ปสิทฺธนฺติ ยาคสฺส ยชิตพฺพสฺส ปุโรฑาสาทิโน สมฺปทานมฺปิ ปฏิคฺคาหโก ปินฺทาทิ โลเก เทยฺยสฺส ปุโรฑาสาทิโน เทวตา สามีติ ปสิทฺธนฺตฺยตฺโถ, อินฺโท เทวตา อสฺส อินฺทํ, อาทิจฺโจ เทวตา อสฺส อาทิจฺจํ, หวิ ปุโรฑาสาทิ ยาคทพฺพํ.

คำว่า 'เสติ' (ส + อิติ) เป็นคำที่ลงท้ายด้วยปฐมาวิภัตติ คือคำว่า 'สา' (sā) เป็นปฐมาวิภัตติที่ระบุไว้แล้ว เพราะปฐมาวิภัตตินั้นมีภาวะเป็นเทวดาและเป็นปุณณมาสี (วันเพ็ญ) จึงกล่าวถึงความหมายนั้นโดยไม่แตกต่างกันว่า 'สา' (sā) เทวดานั้นคือใคร? ตอบว่า 'เทวดาที่รู้จักกันดีในโลกนั่นเอง' แม้ผู้รับการบูชายัญก็เป็นที่รู้จักกันในโลกว่าเป็นเทวดา หมายความว่า ผู้รับการบูชายัญคือผู้รับเครื่องพลีบูชาเป็นต้นที่พึงบูชา และผู้รับเครื่องพลีบูชาเป็นต้นที่พึงให้ในโลกนั้น เป็นที่รู้จักกันว่าเป็นเจ้าของเทวดา อินทร์เป็นเทวดาของอินทร์, อาทิตย์เป็นเทวดาของอาทิตย์, หวิ (เครื่องบูชา) คือเครื่องบูชาเช่นปุโรฑาสะเป็นต้น

---

มนฺตโถมนียมฺปิ [Pg.198] เทวตาติ ปสิทฺธนฺติ เยน มนฺเถน โย ถูยเต โส ตสฺส มนฺตสฺส เทวตา สามีติ โลเก ปสิทฺธนฺตฺยตฺโถ มหินฺโท ยโม วรุโณ เทวตา อสฺสาติ วิคฺคโห. วุตฺตนย เมวาติ ‘‘นกฺขตฺเตนินฺทุยุตฺเตน กาเล’’ติ สุตฺเต วุตฺตนยเมว. ชาตฺเยกวจนํ มฆายาติ, ตารกรูปานมฺปน พหุตฺตา มฆาสทฺโท พหุวจนนฺโต. ปาณินียา ‘‘สาสฺมึ ปุณฺณมาสีติ สญฺญาย’’นฺติ (๔-๒-๒๑) สุตฺตยิตฺวา ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺมึ ผุสฺโส มาโส ผุสฺโส อทฺธมาโส ผุสฺโส สํวจฺฉโรติ สญฺญายํ ปฏิปาเทนฺติ, เตน เตสํ ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺมึ ปญฺจทสรตฺเตติ เอตฺถ จ ภตกมาเส จ ตทฺธิโต น ภวติ. อิธ ปน ‘สญฺญาย’นฺติ วจนาภาเว ภตกมาเสปิ ฉฏฺฐฺยตฺเถ ภวตีตฺยาสงฺก วิรจยติ ‘ภตกมาเสปิ’จฺจาทิ. ปุณฺโณ มา อิจฺจตฺร มาสทฺโท จนฺทปริยาโยติ อาห- ‘มาสทฺเทเน’จฺจาทิ. ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นิพฺพจนาติ เอตฺถ ปุณฺณมาสีสทฺทสฺส ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นีหริตฺวา วจนาติ อตฺโถ. วุตฺติยา อตฺถสฺส ผุฏีกรณาย วุตฺตํ- ‘โส ปุณฺโณ ติอาทิ. ตสฺสนฺติ ปุณฺณมาสิยํ. สาปุณฺณมาสี, ภตกสฺส ภติยา กมฺมการกสฺส โย ตึสติ รตฺโต มาโส ปริพฺพยนิยมิโต, ตสฺส สมฺพนฺธินี เนติ สมฺพนฺโธ.

แม้สิ่งที่พึงสรรเสริญด้วยมนต์ก็เป็นที่รู้จักกันว่าเป็นเทวดา หมายความว่า ผู้ใดถูกสรรเสริญด้วยมนต์ใด ผู้นั้นเป็นเจ้าของเทวดาของมนต์นั้น เป็นที่รู้จักกันในโลก การแยกบทว่า มหินทร์ ยม วรุณ เป็นเทวดาของเขา เป็นนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรว่า 'ในกาลที่ประกอบด้วยนักษัตรและพระจันทร์' คำว่า 'มาฆา' (maghā) เป็นเอกพจน์โดยชาติ แต่เพราะรูปของดาวมีมาก คำว่า 'มาฆะ' (magha) จึงเป็นพหูพจน์ นักไวยากรณ์ปาณินีได้กล่าวไว้ในสูตรว่า 'ในความหมายว่า ปุณณมาสีมีอยู่ในสิ่งนี้' (4-2-21) และได้แสดงความหมายว่า 'เดือนผุสสะมีอยู่ในสิ่งนี้' (phussī puṇṇamāsī asmiṃ phusso māso) 'ครึ่งเดือนผุสสะมีอยู่ในสิ่งนี้' (phusso addhamāso) 'ปีผุสสะมีอยู่ในสิ่งนี้' (phusso saṃvaccharo) ด้วยเหตุนั้น ในคำว่า 'ปุณณมาสีผุสสะมีอยู่ในสิบห้าวัน' (phussī puṇṇamāsī asmiṃ pañcadasaratta) และในเดือนที่จ้าง (bhatakamāse) ตัทธิตย่อมไม่เกิด แต่ในที่นี้ เมื่อไม่มีคำว่า 'ในความหมาย' (saññāya) จึงเกิดความสงสัยว่า แม้ในเดือนที่จ้างก็เป็นฉัฏฐีวิภัตติได้ จึงกล่าวว่า 'แม้ในเดือนที่จ้าง' เป็นต้น ในคำว่า 'ปุณโณ มา' (puṇṇo mā) คำว่า 'มา' (mā) เป็นคำไวพจน์ของพระจันทร์ จึงกล่าวว่า 'ด้วยคำว่า มา' เป็นต้น ในที่นี้ คำว่า 'ปุณณมาสี' (puṇṇamāsī) มีความหมายว่า 'พระจันทร์เต็มดวง' (puṇṇo mā assa) โดยการแยกบทออกมา เพื่อให้ความหมายของวุตติชัดเจน จึงกล่าวว่า 'พระจันทร์นั้นเต็มดวง' เป็นต้น ในปุณณมาสีนั้น ปุณณมาสีนั้น เป็นของคนรับจ้างที่ทำงานโดยค่าจ้าง ซึ่งเดือนสามสิบวันถูกกำหนดไว้เป็นค่าจ้าง เป็นความสัมพันธ์กัน

---

ยสฺสญฺจติถียนฺติ อนิยเมน ปฏิปทาทิมาห. อโตเอว จ นิปาตนาติ อิมสฺมาว นิปาตนา, เตเนวาห- ‘สุตฺเต วจนเมว นิปาตน’นฺติ. มาสสุติยาจฺจาโท สาธิปฺปายมตฺถํ วิวรติ ‘ยทิปิ’จฺจาทินา. อสฺสาติ สามญฺญวจเนปิ ‘สาสฺส เทวตา ปุณฺณมาสี’ติ สุตฺเต อสฺสาติ อวิเสสวจเนปิ โสเยว ปุณฺณมาสีสทฺเท สูยมาโน มาโสเยว ฉฏฺฐฺยตฺโถ วิญฺญายตีติ สมฺพนฺโธ.

"ยสฺสญฺจติถีติ" กล่าวถึงปฏิปทาเป็นต้นโดยไม่กำหนด. เพราะเหตุนั้นเอง จึงชื่อว่านิปาตนะ เพราะเป็นนิปาตนะจาก (สูตร) นี้เอง, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำในสูตรนั่นเองเป็นนิปาตนะ". ในคำว่า มาสสุติ เป็นต้น (ท่าน) ไขความหมายที่มีเจตนาพิเศษด้วยคำว่า ยทิปิ เป็นต้น. แม้คำว่า อสฺส จะเป็นคำทั่วไป แต่ในสูตรว่า "สาสฺส เทวตา ปุณฺณมาสี" แม้คำว่า อสฺส จะเป็นคำที่ไม่เฉพาะเจาะจง แต่ความสัมพันธ์คือพึงทราบว่าคำว่า มาส นั่นเองที่เป็นอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติที่ได้ยินในคำว่า ปุณณมาสี.

---

ปญฺจทสรตฺตาโทติ ปเรสํ สญฺญาคหเณน นิวตฺติตปญฺจทสรตฺตาโท. อถ อทฺธมาสสํวจฺฉรานมฺปิ อุทาหรณตฺเต โนปญฺญาโส กสฺมา น กโตจฺจาห- ‘อทฺธมาสสํวจฺฉราน’มิจฺจาทิ. เอวมฺมญฺญเต ‘‘อทฺธมาสสํวจฺฉรานํ น ปจฺจเยโนชุกมภิธานมปิ ตุ สํวจฺฉเรปิ ผุสฺสาทิมาสสมฺภวาสฺมึ สํวจฺฉเร ผุสฺเสน มาเสน สมฺพนฺธา ผุสฺโสตฺยุปจารียเต, ยถา จ ผุสฺสาทิมาสสฺส สมฺพนฺธี อทฺธมาโส ผุสฺโส อทฺธมาโสตฺยุปจารียเต[Pg.199], น ปโนชุกนฺติ เตสมุทาหรณตฺเต นานุปาทาน’’นฺติ.

คำว่า "ปญฺจทสารตฺตาโท" หมายถึง (กาล) มี ๑๕ ราตรีเป็นต้นที่ถูกยกเว้นด้วยการถือเอาสัญญาของคนอื่น. อนึ่ง เพราะเหตุไรจึงไม่ทำการยกกึ่งเดือนและปีขึ้นแสดงในฐานะเป็นตัวอย่าง? (ท่าน) จึงกล่าวว่า "อทฺธมาสSํวจฺฉรานํ" เป็นต้น. พึงเข้าใจอย่างนี้ว่า "การกล่าวถึงกึ่งเดือนและปี ไม่ได้กล่าวโดยตรงด้วยปัจจัย แต่ในปีที่มีการเกิดแห่งเดือนมีผุสสะเป็นต้น ในปีนั้นเพราะความสัมพันธ์กับเดือนผุสสะ จึงเรียกโดยอุปจาระว่า ผุสสะ, และกึ่งเดือนที่สัมพันธ์กับเดือนมีผุสสะเป็นต้น ก็เรียกโดยอุปจาระว่า กึ่งเดือนผุสสะ ไม่ใช่กล่าวโดยตรง เพราะเหตุนั้น จึงไม่นำสิ่งเหล่านั้นมาเป็นตัวอย่าง".

---

๑๔. ตม

๑๔. ตม (หรือ ตํ)

---

นากฑฺฒนตฺโถติ ณสฺสากฑฺฒนตฺโถ น โหติ. ยทฺยากฑฺฒนตฺโถ อสฺส, ตทา จานุกฑฺฒิตํ โนตฺตรตฺรานุกฑฺเฒยฺยาติ มญฺญเต, โกจิเยว โหตีติ โหนฺตีติ อิโต ภินฺทิตฺวา อาเนตพฺพํ. ตทา เทสสฺสาติ อิมินา ‘‘ตทาเทสา ตคฺคหเณน คยฺหนฺตี’’ติ ปริภาสมุปลกฺเขติ. กตยาเทสสฺสาปีติ กโต ยาเทโส ยสฺส ตสฺส กตยาเทสสฺสาปีติ. อิการสฺสาติ ยาเทสโต ปุพฺเพ อิการสฺส, อิมินา จาเทสาเทสีนมเภโท ทสฺสิโต. ตสทฺเท เนเกนาปิ ปจฺเจกาภิสมฺพนฺเธ สิทฺเธติ เอวมญฺญเต- ‘‘ยถา’เตน กตํกีต’ (๔-๒๙) นฺตฺยาทิสุตฺเต เอโกว ตสทฺโท พหูหิ ปจฺจยตฺเตหิ สมฺพชฺฌเต, ตถิหาปิ เอกเมว ตสทฺทคฺคหณํ ‘ตมธีเต ตํชานาตี’ติ ปจฺเจกมภิสมฺพชฺฌเต, ตสฺมา กิเมตทตฺเถน ทฺวิตคฺคหเณเน’’ติ. ทฺวิตคฺคหเณ ปโยชนตฺตยํ วุตฺตํ, ตตฺถ ปฐมํ ทสฺเสนฺโต ชานนิจฺจาทินาธิปฺปายมาวีกตฺวา ทฺวิตคฺคหณมิจฺจาทินา ปทตฺถมาห.

คำว่า "นากฑฺฒนตฺโถ" หมายความว่า ไม่ได้มีไว้เพื่อดึงดูด ณ ปัจจัย. พึงเข้าใจว่า หากมีไว้เพื่อดึงดูด เมื่อนั้นสิ่งที่ถูกดึงดูดมาด้วย จ ศัพท์ ก็จะไม่พึงถูกดึงดูดไปในภายหลัง. คำว่า "โหนฺติ" พึงแยกออกมาจากบทว่า "โกจิเยว โหติ" แล้วนำมาประกอบ. ด้วยคำว่า "ตทาเทสสฺส" นี้ ท่านแสดงถึงปริภาษาว่า "อาเทศของคำนั้น ย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาคำนั้น". คำว่า "กตยาเทสสฺสาปิ" หมายถึง แม้แก่บทที่มีการทำ ย อาเทศแล้ว. คำว่า "อิกา รสฺส" หมายถึง แห่งอิอักษรที่อยู่ก่อน ย อาเทศ, ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความไม่ต่างกันระหว่างอาเทศและอาเทสี. เมื่อความสัมพันธ์แยกกันแต่ละส่วนสำเร็จได้แม้ด้วย ต ศัพท์เพียงคำเดียว พึงเข้าใจอย่างนี้ว่า "เช่นเดียวกับในสูตรว่า 'เตน กตํ กีตํ' (๔-๒๙) เป็นต้น ต ศัพท์เพียงคำเดียวก็สัมพันธ์กับอรรถแห่งปัจจัยหลายอย่าง, ในที่นี้ก็เช่นกัน การถือเอา ต ศัพท์เพียงครั้งเดียวก็สัมพันธ์แยกกันแต่ละส่วนว่า 'เรียนสิ่งนั้น' 'รู้สิ่งนั้น' ได้, ดังนั้น การถือเอา (ต ศัพท์) สองครั้งจะมีประโยชน์อะไร?". ประโยชน์ ๓ ประการในการถือเอา (ต ศัพท์) สองครั้ง ท่านกล่าวไว้แล้ว, ในประโยชน์เหล่านั้น เมื่อจะแสดงประการแรก ท่านจึงเปิดเผยเจตนาด้วยคำว่า "ชานนํ" เป็นต้น แล้วกล่าวความหมายของบทด้วยคำว่า "ทฺวิตคฺคหณํ" เป็นต้น.

---

ตตฺถ-‘โย ยมธีเต ชานาติ จา’ติ อิมินา ทฺวิตคฺคหณาภาเว ปจฺจยตฺถาวยวสฺส สมุจฺจยปฺปสงฺคมาห. สมุจฺจเย สติ(โย) ยมธีเต ชานาติ จ, ตตฺเถว สิยา, โย ปนาธีเต เกวลํ, น (ชานาติ) ตตฺถ น สิยาติ โพธยิตุํ พฺยภิจารมาห‘น ปจฺเจกาติ สมฺพนฺเธเน’ติ. ยถา ‘‘เตน กถํ กีต’’มิจฺจาโท ‘‘เตน ชิตํ ชยติ’’จฺจาทิ ปจฺเจกสมฺพนฺเธน ภวติ เอวมฺมาวิญฺญายีติ ยเถจฺจาทิ กสฺสาตฺโถ. ‘เตน กตํ กีต’’มิจฺจาทีหิ อวตฺวา ‘‘เตน ชิตํ ชยติ’’จฺจาทิสุตฺเตกเทสวจนมตฺถพฺยตฺติ ตถา วุตฺเต โหตีติ วุตฺตํ, เตน ชิตมิจฺจาโท ชยนาทิกา กิริยาเน กทพฺพสมวายิตฺเตน ปสิทฺธาติ ยุตฺโต ตตฺถ ปจฺเจกาภิสมฺพนฺโธ, เนวมชฺเฌน เวทนา ปฺเยกทพฺพสมวายิตฺตาภิยฺโยตฺยธิปฺปาโย.

ในที่นั้น ด้วยคำว่า "ผู้ใดเรียนสิ่งใดและรู้สิ่งนั้น" ท่านกล่าวถึงความพลั้งพลาดที่จะต้องรวบรวมส่วนประกอบของอรรถปัจจัยเข้าด้วยกัน หากไม่มีการถือเอา (ต ศัพท์) สองครั้ง. เมื่อมีการรวบรวมกัน (ผู้ใด) เรียนสิ่งใดและรู้สิ่งนั้นด้วย ปัจจัยก็พึงมีในที่นั้นเท่านั้น, ส่วนผู้ใดเรียนอย่างเดียว ไม่รู้ ปัจจัยก็ไม่พึงมีในที่นั้น, เพื่อให้ทราบความคลาดเคลื่อนนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ด้วยความสัมพันธ์แยกกันแต่ละส่วน". คำว่า "ยถา" เป็นต้น เป็นคำถามว่า "อรรถของใคร?" เพื่อไม่ให้เข้าใจผิดว่า ในคำว่า "เตน กตํ กีตํ" เป็นต้น และ "เตน ชิตํ ชยติ" เป็นต้น ย่อมมีด้วยความสัมพันธ์แยกกันแต่ละส่วน. ท่านกล่าวว่า การกล่าวเพียงบางส่วนของสูตรว่า "เตน ชิตํ ชยติ" เป็นต้น โดยไม่กล่าวด้วยคำว่า "เตน กตํ กีตํ" เป็นต้น ความชัดเจนแห่งอรรถย่อมมีได้เมื่อกล่าวเช่นนั้น, ด้วยเหตุนั้น ในคำว่า "เตน ชิตํ" เป็นต้น กิริยามีการชนะเป็นต้น เป็นที่รู้จักกันว่าไม่ได้รวมอยู่ในเนื้อความเดียวกัน ความสัมพันธ์แยกกันแต่ละส่วนในที่นั้นจึงสมควร, แต่การเรียนและการรู้ไม่ได้รวมอยู่ในเนื้อความเดียวกันอย่างนั้น นี่คือเจตนา.

---

อิทานิ [Pg.200] ทุติยํ ทสฺเสติ ‘ชานน’มิจฺจาทิ, นิมิตฺต มิฏฺฐานิฏฺฐโพธการณํ มุหุตฺโต กตฺติกาทิ, อุปฺปาโต อิฏฺฐานิฏฺฐสูจกํ ปถวิสมุทฺทาทีนํ สภาวปริจฺจาเคนาญฺญตตฺตคมนํ. ชานนสามญฺเญติ นิมิตฺตาทีนํ ชานน สามญฺเญ. ‘ยถาวุตฺตชานนสฺส อชฺเฌน วิสยตฺเต เหตุมาห- ‘ตํ ชานาตีติ ตสทฺเทน อธียมานปรามสโต’ติ. ตติยํ ทสฺเสติ ‘ยโต เจ’จฺจาทินา. ยโต จ อุปฺปนฺเนน วิธินา อชฺเฌน ญาตุ อภิธานมฺปสิทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ, โปตฺถเกสุ ปน อชฺเฌตุญาตูสุติ ปาโฐ ทิสฺสติ, เอตฺถายมธิปฺปาโย ‘‘กตฺถจิ ปสิทฺธิวิสโย โหติ ตสทฺโท, ตถา จ วุตฺตํ สุโพธาลงฺการฏีกายํ ปกฺกนฺตวิสโย ตถา ปสิทฺธวิสโย อนุภูตวิสโย จ ตํสทฺโท ยํ สทฺทํ นา เปกฺขเต’ติ, ตสฺมา ปสิทฺธิวิสเยน ตสทฺเทน ปุถเคว ปสิทฺธิยา อุปสงฺคหตฺถํ ทฺวิตคฺคหณํ กตฺตพฺพ’’นฺติ. อตฺถตฺตเย วตฺตมานสฺส ตุ ตสทฺทสฺส สวิสโย วิเสโส ตโตวาตฺถิเกหิ เวทิตพฺโพ.

บัดนี้ (ท่าน) แสดงประการที่สองด้วยคำว่า "ชานนํ" เป็นต้น. นิมิต คือเหตุที่ทำให้รู้สิ่งที่เป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์. มุหุตตะ คือฤกษ์มีกัตติกาเป็นต้น. อุปปาตะ คือการที่แผ่นดินและมหาสมุทรเป็นต้นละทิ้งสภาวะเดิมแล้วกลายเป็นอย่างอื่น ซึ่งเป็นเครื่องบ่งชี้ถึงสิ่งที่เป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์. คำว่า "ชานนสามญฺเญ" หมายถึง ในความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับนิมิตเป็นต้น. (ท่าน) กล่าวเหตุที่การรู้ตามที่กล่าวมาแล้วเป็นวิสัยของการเรียนว่า "รู้สิ่งนั้น" เพราะ ต ศัพท์ อ้างถึงสิ่งที่กำลังเรียนอยู่. (ท่าน) แสดงประการที่สามด้วยคำว่า "ยโต จ" เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ และเพราะการเรียกชื่อผู้รู้ด้วยการเรียนโดยวิธีที่เกิดขึ้นนั้นเป็นที่รู้จักกัน. แต่ในคัมภีร์ทั้งหลาย ปรากฏบทว่า "อชฺเฌตุญฺญาตูสุ". ในที่นี้มีเจตนาว่า "ในบางแห่ง ต ศัพท์ เป็นวิสัยที่รู้จักกันดี, ดังที่กล่าวไว้ในสุโพธาลังการฎีกาว่า 'ต ศัพท์ ที่เป็นวิสัยที่ดำเนินไปแล้ว เป็นวิสัยที่รู้จักกันดี และเป็นวิสัยที่เคยประสบมาแล้ว ย่อมไม่เพ่งเล็งถึง ย ศัพท์', ดังนั้น เพื่อรวบรวมความที่รู้จักกันดีแยกต่างหากด้วย ต ศัพท์ที่เป็นวิสัยที่รู้จักกันดี จึงควรทำการถือเอา (ต ศัพท์) สองครั้ง". ส่วนความพิเศษพร้อมด้วยวิสัยของ ต ศัพท์ ที่เป็นไปในอรรถ ๓ ประการนั้น พึงทราบจากคัมภีร์อัตถิกะนั่นเอง.

---

๑๕. ตสฺส

๑๕. ตสฺส

---

วิสยสทฺโท คามสมุทาเยปิ วตฺตเต, คามสมุทาโย จ นาม เทโสเยว, เตนาห วิสโยปิ คามสมุทายตฺตา เทโสเยวา’ติ, อิมินา วิสยเทสสทฺทานํ สมานาธิกรณตฺตมาห. วสาติ เทสวาสิโน วสาตโย, อนุวาโก คนฺถวิเสโส.

วิสัยศัพท์ ย่อมใช้ในความหมายว่ากลุ่มบ้านด้วย และกลุ่มบ้านนั้นก็คือเทศะนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิสัยก็คือเทศะนั่นเอง เพราะความเป็นกลุ่มบ้าน", ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นสมานาธิกรณ์กันของวิสัยศัพท์และเทศศัพท์. คำว่า "วสา" หมายถึงผู้อยู่อาศัยในเทศะ มีพวกวสาเป็นต้น, อนุวากะ คือชื่อคัมภีร์เฉพาะ.

---

๑๖. นิวา

๑๖. นิวา

---

ตนฺนาเมจฺจาทินา น เกวลํ นิวาเสเยว, อถโข วกฺขมาเนสุ ปีติ ทสฺเสติ. ปจฺจยนฺตํ เสพฺพาทิ. เทสนามมฺภวติ จตูสุ อตฺเถสูติ วิญฺญายติ, เตนาห-‘นิวาสาโท วิธี’ติ. นิวาสาโทติ นิวาส อทูรภวนิพฺพตฺตอตฺถิอตฺเถสุ. สํหิตนามํ นาม โลกิยสทฺทโว หาราปฺปสงฺคมญฺญสทฺทโวหาเรนุปาตฺตนามํ.

ด้วยคำว่า "ตนฺนามํ" เป็นต้น (ท่าน) แสดงว่า ไม่ใช่เพียงในอรรถว่านิวาสะเท่านั้น แต่ยังรวมถึงในอรรถที่จะกล่าวต่อไปด้วย. บทที่มีปัจจัยอยู่ท้าย มีคำว่า "เสพฺพ" เป็นต้น. พึงทราบว่า ชื่อของเทศะย่อมมีในอรรถ ๔ ประการ, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิธีในอรรถมีนิวาสะเป็นต้น". คำว่า "นิวาสาโท" หมายถึง ในอรรถว่า นิวาสะ, อทูรภวะ, นิพพัตตะ และอัตถิ. ชื่อว่า "สังหิตนาม" คือชื่อที่ถูกนำมาใช้ด้วยโวหารของศัพท์อื่น โดยไม่เกี่ยวข้องกับโวหารของศัพท์ทางโลก.

---

๑๗. อทู

๑๗. อทู

---

นครมฺปิ เทโสเยวาติ อาห- ‘อทูรภว’นฺติ.

(ท่าน) กล่าวว่า "อทูรภวํ" เพราะแม้เมืองก็คือเทศะนั่นเอง.

---

๑๘. เตน

๑๘. เตน

---

ยถาโยคตฺโถติ วุตฺติยํ วุตฺตยถาโยคสทฺทสฺส อตฺโถ.

คำว่า "ยถายอกตฺโถ" คืออรรถของยถายอกศัพท์ที่กล่าวไว้ในวุตติ.

---

๑๙. ตมิ

๑๙. ตมิ

---

ปจฺจยนฺตนาเมติ [Pg.201] ปจฺจยนฺตนามํ ยสฺส สตฺตมฺยตฺถภูตสฺส เทสสฺส หสฺมินฺติ อตฺโถ, นาญฺญสฺเสติ ภูมาทิวิสิฏฺฐตฺถยุตฺตโต อญฺญสฺส ปจฺจยนฺตนามํ น โหตีติ อตฺโถ. พทรา พพฺพชา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ วิคฺคโห.

คำว่า "ปจฺจยนฺตนามํ" หมายถึง ชื่อที่มีปัจจัยอยู่ท้ายของเทศะอันเป็นอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติว่า "มีอยู่ในเทศะนี้". คำว่า "นาญฺญสฺส" หมายความว่า เพราะประกอบด้วยอรรถพิเศษมีภูมิเป็นต้น จึงไม่เป็นชื่อที่มีปัจจัยอยู่ท้ายของสิ่งอื่น. รูปวิเคราะห์ว่า "ต้นพุทราและหญ้าบับพชะทั้งหลาย มีอยู่ในเทศะนี้".

---

๒๑. อชฺชา

๒๑. อชฺชา

---

หียฺยตฺตโนติ ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ (๑๓๔) ทฺวิตฺตํ.

ในคำว่า "หียตฺตโน" มีการทำทวิตตะตามสูตรว่า "สรมฺหา ทฺเว" (๑๓๔).

---

๒๓. อมา

๒๓. อมา

---

อมาสห ภโว อมจฺโจ.

ผู้ที่เกิดร่วมกับ (หรืออยู่ร่วมกับ) อมา ชื่อว่า อมัจจะ.

---

๒๔. มชฺฌา

๒๔. มชฺฌา

---

มชฺเฌ ภโว มชฺฌิโม, อนฺเต ภโว อนฺติโม อิจฺจาทิ.

ผู้เกิดในท่ามกลาง ชื่อว่า มัชฌิมะ, ผู้เกิดในที่สุด ชื่อว่า อันติมะ เป็นต้น.

---

๒๕. กณ

๒๕. กณ ปัจจัย

---

มคเธสุ อรญฺเญ คงฺคายํ ปพฺพเต วเน กุเล พาราณสิยํ จมฺปายํ มิถิลายํ สมฺภโวติ วิคฺคโห. ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐) เอยฺยโกติ เสโส. ปจฺจยนฺตรทสฺสเน สติ อิมินาว สุตฺเตน อิโต อญฺญตฺราปิ ปจฺจยนฺตรานิ โหนฺตีติ เสโส, คาเม ภโว อุทเร ภโว ปญฺจาเลสุ ภโว โพธิปกฺเข ภโวติ วิคฺคโห.

วิเคราะห์ว่า เกิดในแคว้นมคธ, ในป่า, ในแม่น้ำคงคา, บนภูเขา, ในป่า, ในตระกูล, ในเมืองพาราณสี, ในเมืองจำปา, ในเมืองมิถิลา. คำว่า เอยฺยโก เป็นส่วนที่เหลือ (ตามสูตร) ว่า "ปัจจัยอื่นก็ปรากฏบ้าง" (๔-๑๒๐). เมื่อมีการแสดงปัจจัยอื่น (ในสูตรนั้น) ส่วนที่เหลือ (ของสูตรนี้) คือ ด้วยสูตรนี้เอง ปัจจัยอื่นทั้งหลายย่อมมีแม้ในที่อื่นจากนี้. วิเคราะห์ว่า เกิดในบ้าน, เกิดในท้อง, เกิดในแคว้นปัญจาละ, เกิดในโพธิปักขิยธรรม.

---

๒๖. ณิโก

๒๖. ณิก ปัจจัย

---

สรเท ภโว, ภวา วาติ วิคฺคโห.

วิเคราะห์ว่า เกิดในฤดูสารท หรือ (พหูพจน์ว่า) เกิดแล้ว.

---

๒๗. ตมสฺส

๒๗. ตมสฺส ปัจจัย

---

สิปฺปสทฺทตฺถมาห-‘โลสลฺล’นฺติ. ตเมว พฺยญฺชยติ ‘กิริเย’จฺจาทินา, กรณํ กิริยา วาทนาทิกสฺส อภฺยาโส, โส ปุพฺโพ ยสฺสาติ สมาโส, วีณาทิสทฺเทหิ กิมุจฺจเตจฺจาห- ‘วีณาทิ’จฺจาทิ, ทพฺพํ ตํตํสมุทายรูปํ. สิปฺปญฺจาติ วตฺวา ตทตฺถํ วิภาเวติ ‘กิริยา วิเสโส’ติ. วาทนาทิกิริยาย วิสิฏฺโฐ ชานนกิริยาวิเสโสติ อตฺโถ, อิมินา วีณาทิสทฺทา ทพฺพตฺถวุตฺติโน วาทนาทิกิริยํ กิริยา วิเสสญฺจ [Pg.202] สิปฺปมุปจาเรน วทนฺตีติ ทีเปติ. อิติสทฺโท เหตุมฺหิ. สาเยเวติ อภฺยาสิตพฺพา ชานนกิริยาวิเสสสฺส ปุพฺพภูตา วาทนกิริยา, วิเสเสตุํ ยุตฺตา วีณาทิสทฺเทนาติ อธิปฺปาโย.

กล่าวอรรถของศัพท์ว่า สิปฺป (ศิลปะ) ว่า โกสลฺล (ความฉลาด/ความชำนาญ). อธิบายความนั้นด้วยคำว่า กิริยา เป็นต้น. การกระทำคือ กิริยา ได้แก่การฝึกฝนการดีดสีตีเป่าเป็นต้น, บทสมาสว่า มีกิริยานั้นเป็นเบื้องต้น. ถามว่า ด้วยศัพท์ว่า วีณา เป็นต้น กล่าวถึงอะไร? จึงตอบว่า วีณา เป็นต้น, คือวัตถุอันเป็นรูปที่รวมกันของสิ่งนั้นๆ. ครั้นกล่าวว่า และศิลปะ แล้ว จึงอธิบายอรรถนั้นว่า กิริยาพิเศษ. อธิบายว่า ความรู้พิเศษที่เป็นกิริยาอันวิเศษด้วยกิริยาการดีดสีตีเป่าเป็นต้น. ด้วยคำนี้ แสดงว่าศัพท์ว่า วีณา เป็นต้น ซึ่งกล่าวถึงวัตถุ ย่อมกล่าวถึงกิริยาการดีดสีตีเป่าเป็นต้น และกิริยาพิเศษคือศิลปะโดยอุปจาระ. อิติ ศัพท์ ในที่นี้ใช้ในอรรถเหตุ. อธิบายว่า กิริยาการดีดสีตีเป่า ซึ่งเป็นเบื้องต้นของความรู้พิเศษที่ควรฝึกฝนนั้นเอง เป็นสิ่งที่ควรระบุด้วยศัพท์ว่า วีณา เป็นต้น.

---

ยุตฺตตา เจตฺถ… วีณาทิวาทนวเสน สิปฺปสฺส คเหตพฺพภาวโต, กถํ วีณาทิสทฺเทหิ ทพฺพวุตฺตีติ วาทนา วุจฺจตีติ อาห- ‘วีณาทิ วิสยตฺตา’ติ, วาทนวุตฺติวีณาทิสทฺทานํ สิปฺปวุตฺติตฺตํ ยถาวุตฺตสฺโส ปมาวเสน วตฺตุมาห- ‘ยเถ’จฺจาทิ. วีณาทิวาทนนฺติ ยเถติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตเมว ผุฏยนฺโต วุตฺติคนฺถสฺส มุขํ วิวรียติ ‘กิริเย’จฺจาทินา. กิริยาตฺยาสปุพฺพกํ ญาณกฺขมํ โกสลฺลํ วาทนกิริยา วิสยตฺตา วีณาวาทนมิจฺจเนน กิริยาสทฺเทน วุจฺจตีตฺยตฺโถ. มุทงฺคํ มุทงฺควาทนํ สิปฺปมสฺส, วํโส สิปฺปมสฺสาติ วิคฺคโห. สีลมทฺทพฺพํ กถํ ปํสุกูลาทิ(โน) สีลตฺถสมานาธิกรณตฺเตนาภิธานนฺตฺยาห- ‘ปํสุกูลาทิธารณ’มิจฺจาทิ. ตญฺจ สีลนฺติ สมฺพนฺโธ.

ความเหมาะสมในที่นี้... เพราะศิลปะพึงถือเอาได้ด้วยอำนาจการดีดสีตีเป่าเป็นต้น. ถามว่า ศัพท์ว่า วีณา เป็นต้น ซึ่งกล่าวถึงวัตถุ จะกล่าวถึงการดีดสีตีเป่าได้อย่างไร? จึงตอบว่า เพราะเป็นวิสัย (อารมณ์) ของวีณา เป็นต้น. เพื่อจะกล่าวถึงความเป็นศัพท์ที่กล่าวถึงศิลปะของศัพท์ว่า วีณา เป็นต้น ซึ่งกล่าวถึงการดีดสีตีเป่า โดยอ้างอิงตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวว่า เช่น เป็นต้น. มีความเชื่อมโยงว่า การดีดสีตีเป่าเป็นต้น เช่น (ยถา). เมื่อจะทำสิ่งที่กล่าวแล้วให้ชัดเจน จึงเปิดเผยเนื้อความของคัมภีร์วุตติด้วยคำว่า กิริยา เป็นต้น. อธิบายว่า ความชำนาญที่ควรแก่ความรู้ซึ่งมีกิริยาที่ฝึกฝนเป็นเบื้องต้น ย่อมถูกเรียกว่า วีณาวาทนะ ด้วยศัพท์ที่เป็นกิริยานี้ เพราะเป็นวิสัยของกิริยาการดีดสีตีเป่า. วิเคราะห์ว่า การตีตะโพน (มุทิงคะ) เป็นศิลปะของเขา, การเป่าขลุ่ย (ไม้ไผ่) เป็นศิลปะของเขา. ถามว่า ศีลไม่ใช่รูปธรรม (อทัพพะ) เหตุใดจึงกล่าวโดยมีความเป็นสมานาธิกรณ์กับอรรถของศีลมีผ้าบังสุกุลเป็นต้น? จึงตอบว่า การทรงผ้าบังสุกุลเป็นต้น. มีความเชื่อมโยงว่า และการทรงผ้านั้นคือศีล.

---

อปฺปิจฺฉตายาติ ปจฺจยปฺปิจฺฉตาย. สนฺตุฏฺฐิตายาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ทฺวาทสวิธสนฺตุฏฺฐิยา. อนุวิธียมานํ กรียมานํ. ผลนิรเปกฺขนฺติ อิมินา อิธ โลเก จีวราทิเหตุ ปณิธาย ปํสุกูล ธารณาทึ ปฏิกฺขิปติ, สีลํ ตปฺปรภาเวน เสวนา. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ปํสุกูลาทิธารณํ ปํสุกูลาทิวิสยนฺติ ปํสุกูลาทิสทฺเทโนปจาเรนาภิธียเต, สีลํ ปํสุกูลธารณวิสยนฺติ ปํสุกูลาทิ สทฺเทโนปจาเรโนจฺจตี’’ติ. ติจีวรํ สีลมสฺสาติ วิคฺคโห เตสํ คุโฬ ปณฺยมสฺสาติ วิคฺคโห โตมรํ, มุคฺคโร ปหรณมสฺสาติ วิคฺคโห, อุปธียตฺยุปริอาธียตีติ รถงฺคํ วุจฺจติ. กามกฺขนฺธกิเลสาภิสงฺขารา วา อุปธิ อุปทธาติ สุขํ ทุกฺขํวาติ กตฺวา.

คำว่า อปฺปิจฺฉตาย (ด้วยความมักน้อย) คือความมักน้อยในปัจจัย. คำว่า สนฺตุฏฺฐิตาย (ด้วยความสันโดษ) คือความสันโดษ ๑๒ ประการในปัจจัย ๔. อนุวิธียมานัง คือ สิ่งที่กำลังกระทำอยู่. ด้วยคำว่า ไม่หวังผล นี้ ย่อมปฏิเสธการทรงผ้าบังสุกุลเป็นต้นที่ทำโดยตั้งความปรารถนาเพื่อจีวรเป็นต้นในโลกนี้. ศีล คือการเสพด้วยความเป็นผู้มีสิ่งนั้นเป็นเบื้องหน้า. อธิบายว่า การทรงผ้าบังสุกุลเป็นต้น ซึ่งมีผ้าบังสุกุลเป็นต้นเป็นวิสัย ย่อมถูกกล่าวด้วยศัพท์ว่า ผ้าบังสุกุลเป็นต้น โดยอุปจาระ, ศีลซึ่งมีวิสัยคือการทรงผ้าบังสุกุล ย่อมถูกกล่าวด้วยศัพท์ว่า ผ้าบังสุกุลเป็นต้น โดยอุปจาระ. วิเคราะห์ว่า ไตรจีวรเป็นศีลของเขา. วิเคราะห์ว่า น้ำตาลกรวดเป็นสินค้าของเขา. วิเคราะห์ว่า หอกซัดหรือค้อนเป็นเครื่องประหารของเขา. ส่วนประกอบของรถ (รถางคะ) ท่านเรียกว่า อุปธิ เพราะถูกวางไว้ข้างบน. อีกนัยหนึ่ง กาม ขันธ์ กิเลส หรืออภิสังขาร ชื่อว่า อุปธิ เพราะเป็นสิ่งที่ก่อให้เกิดสุขหรือทุกข์.

---

๒๘. ตํหนฺติ

๒๘. ตํหนฺติ

---

พหุมฺหิ ภูตานคเตสุปิ ปจฺจยภาเว การณมาห-‘สงฺขฺยากาลานมวิวจฺฉิตตฺตา’ติ, สุตฺเต วุตฺตาย เอกสงฺขฺยาย วุตฺตมานกา ลสฺเสว จ วตฺตุมนิจฺฉิตตฺตาติ อตฺโถ.

กล่าวเหตุในการเป็นปัจจัยแม้ในอดีตและอนาคตอันมากว่า เพราะไม่ประสงค์จะระบุจำนวนและกาล. อธิบายว่า เพราะไม่ประสงค์จะกล่าวถึงเอกพจน์และปัจจุบันกาลที่ระบุไว้ในสูตร.

---

ตทุปาทานนฺตูติ [Pg.203] เตสเมกวจนาทีนมุปาทานนฺตุ. ตํ นานนฺตรีย กตฺตาติ อุปลกฺขณวเสน เตสํ วจนกาลนฺตรานมวินาภาวิตฺตาติ อธิปฺปาโย. หนฺติจฺจาทิตฺยาทฺยนฺตสฺส กิริยาปฺปธานตฺเต กถํ ณาทีนํ ตทตฺเถ ชายมานานํ สาธนปฺปธานตฺต มิจฺจตฺร เหตุมาห ‘สภาวโต’ติ. มีเน หนฺตีติ เมนิโก. อชิวฺหา อนิมิสา จ มจฺฉา, ทิฏฺโฐว สนฺทิฏฺฐนฺติ อิมินา สํสทฺทสฺส วิสุํ อตฺถภาวํ ทสฺเสติ. โลกุตฺตรธมฺโมติ นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม, ผลธมฺโมปิ เหฏฺฐิโม สกทาคามิวิปสฺสนาทีนํ ปจฺจยภาเวน อุปริมคฺคาธิคมสฺส อุปนิสฺสยภาวโต ปริยายโต ทิสฺสมาโนว วฏฺฏภยํ นิวตฺเตติ, ภาวนาภิสมยวเสน มคฺคธมฺโม สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน นิพฺพานธมฺโม.

คำว่า ตทุปาทานนฺตุ คือการถือเอาเอกพจน์เป็นต้นเหล่านั้น. อธิบายว่า การถือเอานั้นไม่จำกัดเฉพาะ (น อานนฺตริย) เพราะวจนะและกาลอื่นๆ เหล่านั้นเป็นสิ่งที่แยกจากกันไม่ได้โดยเครื่องหมาย. ถามว่า เมื่อคำว่า หนฺติ เป็นต้น ซึ่งลงท้ายด้วย ติ วิภัตติ มีกิริยาเป็นประธาน เหตุใด ณ ปัจจัยเป็นต้นที่เกิดในอรรถนั้น จึงมีสาธนะเป็นประธาน? ในข้อนี้จึงบอกเหตุว่า โดยสภาพ. ผู้ฆ่าปลา ชื่อว่า เมณิกะ. ปลาทั้งหลายชื่อว่า อชิวหา (ไม่มีลิ้น) และ อนิมิสะ (ไม่กะพริบตา). ด้วยคำว่า เห็นแล้วนั่นเอง (ทิฏฺโฐว สนฺทิฏฺฐํ) นี้ ย่อมแสดงอรรถที่ต่างกันของ สํ อุปสรรค. คำว่า โลกุตตรธรรม คือโลกุตตรธรรม ๙ ประการ. แม้ผลธรรมเบื้องต่ำ เมื่อปรากฏอยู่โดยปริยาย เพราะเป็นปัจจัยแก่สกทาคามิวิปัสสนาเป็นต้น และเป็นอุปนิสัยแก่การบรรลุมรรคเบื้องสูง ก็ย่อมระงับวัฏฏภัยได้. มรรคธรรม ชื่อว่าธรรมเพราะการตรัสรู้ด้วยการเจริญ (ภาวนาภิสมัย), นิพพานธรรม ชื่อว่าธรรมเพราะการตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้ง (สัจฉิกิริยาภิสมัย).

---

วฏฺฏภยนฺติ กมฺมกิเลสวิปากสงฺขาตํ ติวิธวฏฺฏภยํ. วิธาน วจนนฺติ อปฺปตฺเต-ตฺเถ นิโยคสงฺขาตวิธิโน ปกาสตํ เอหิปสฺส วจนํ. ปริสุทฺธตฺตาติ กิเลสมลวิรเหน สพฺพถา วิสุทฺธตฺตา. อมนุญฺญมฺปิ กทาจิ สปฺปโยชนํ ยถาสภาวปฺปกาสเนน ทสฺเสตพฺพํ ภเวยฺยาติ ตทภาวํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘วิชฺชมานมฺปิ เจ’จฺจาทิ. นนุ จ เอหิปสฺสาติ ตฺยาทฺยนฺตา, ตสฺมา เนเตติ ปจฺจโย ปปฺโปติ, ตถาหิ ปาฏิปทิกโต ปจฺจยวิธานมฺปฏิปาทิตํ, น ตฺยาทฺยนฺตโต นาปิ วากฺยโต, ตสฺมา กถเมหิปสฺสิโกติ โหตีติ อาห-‘เอหิปสฺสสทฺโทจาย’มิจฺจาทิ. ปทสมุทายสฺสานุกรโณติ ปทสมูหสฺส อนุกรณภูโต เอโก เอหิปสฺสสทฺโท. อถวา เอหิ อาคจฺฉ อิมํ ธมฺมํ ปสฺสาติ โย อปฺปตฺเต-ตฺเถ นิโยคสงฺขาโต วิธิ, ตพฺพาจโก ยนฺนิปาโต เอหิปสฺสาติ, เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก, อถวา เอหิจฺเจว นิปาโต, ทสฺสนํ ญาปนํ ปสฺโส, เอหีติ ปสฺโส ญาปนํ เอหิปสฺโส, เอหิปสฺสํ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก.

คำว่า วัฏฏภัย คือวัฏฏภัย ๓ อย่าง อันได้แก่ กรรม กิเลส และวิบาก. คำว่า วิธานวจนะ คือคำว่า เอหิปัสสะ ที่แสดงถึงวิธีอันเป็นคำสั่งในอรรถที่ยังไม่บรรลุ. คำว่า บริสุทธิ์ คือเพราะบริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง ปราศจากมลทินคือกิเลส. แม้สิ่งที่ไม่น่าพอใจ บางครั้งก็ควรแสดงโดยการเปิดเผยตามสภาพเพื่อประโยชน์ จึงแสดงความไม่มีสิ่งนั้น (ในพระธรรม). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แม้หากมีอยู่" เป็นต้น. ถามว่า ก็คำว่า เอหิปัสสะ เป็นคำที่ลงท้ายด้วย ติ วิภัตติเป็นต้น (อาขยาต) เพราะเหตุนั้น ปัจจัย (อิก) จึงไม่ควรลง เพราะการบัญญัติปัจจัยท่านแสดงไว้ว่าให้ลงหลังปาติปทิกะ ไม่ใช่หลังบทอาขยาตหรือหลังประโยค เมื่อเป็นเช่นนั้น จะเป็น เอหิปัสสิกะ ได้อย่างไร? จึงตอบว่า "คำว่า เอหิปัสสะ นี้" เป็นต้น. คำว่า เอหิปัสสะ คำเดียวนี้ เป็นการเลียนแบบ (อนุการ) ของหมู่บท. อีกนัยหนึ่ง วิธีอันเป็นคำสั่งในอรรถที่ยังไม่บรรลุว่า "เอหิ จงมา, จงดูธรรมนี้" นิบาตที่กล่าวถึงวิธีนั้น ชื่อว่า เอหิปัสสะ, ธรรมที่ควรแก่วิธีเอหิปัสสะ ชื่อว่า เอหิปัสสิกะ. อีกนัยหนึ่ง เอหิ เป็นนิบาต, การเห็นหรือการทำให้รู้ ชื่อว่า ปัสสะ, การทำให้รู้ว่าจงมา ชื่อว่า เอหิปัสสะ, ธรรมที่ควรแก่เอหิปัสสะ ชื่อว่า เอหิปัสสิกะ.

---

๒๙. เตน

๒๙. เตนะ

---

เอกีภาโวติ มุคฺเคหิ สํสฏฺฐานํ มาสานมิว มิสฺสีภาโว. เอโสติ สํสคฺโค, อุกฺกํเสนาติ อุกฺกํสาธาเนน จ ภวิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ[Pg.204]. สํสคฺคอุกฺกํสานํ สหภาวสฺส อเนกนฺติ กตฺเต การณมาห- ‘อสุจิทพฺเพ’จฺจาทินา. พฺยติเรกมาห- ‘นุกฺกํโส’ติ ยตฺถ สํสคฺครหิตํ เกวลมภิสงฺขตฺตมตฺถิ, ตตฺถ ปจฺจยมุทาหรเณน ทสฺเสตฺวา วิชฺชาย สห สํสคฺคสฺสาวิชฺชมานตฺเต การณํ วทติ ‘รูปี ธมฺมตฺตา’ติอาทิ. รูปํ ภูโตปาทายเภทมสฺส อตฺถีติ รูปี, ฆตาทิ สํสฏฺฐํ ภตฺตาทิ. ตสฺส ธมฺโม สภาโว สํสคฺโค, ตสฺส ภาโว ตตฺตํ, ตสฺมา, ตสฺสาติ สํสคฺคสฺส, วิชฺชาตฺวรูปี… ยถาวุตฺต รูปสภาวาภาวา, เตนาห- ‘วิชฺชาย จ อรูปิตฺตา’ติ จรอิจฺจนฺธาตุเยว จรติ.

เอกีภาวะ คือ การปะปนกันเหมือนถั่วเขียวปะปนกับถั่วดำ. เอโสติ คือ การปะปนกัน, อุกกังเสนาติ คือ การเพิ่มขึ้น และพึงมีด้วยการเพิ่มขึ้นดังนี้ เป็นความสัมพันธ์. เหตุที่ทำให้การปะปนและการเพิ่มขึ้นมีอยู่ร่วมกันหลายอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า ‘เพราะเป็นของไม่สะอาด’ เป็นต้น. ท่านกล่าวถึงความแตกต่างว่า ‘ไม่มีการเพิ่มขึ้น’ ในที่ใดมีเพียงการปรุงแต่งที่ปราศจากการปะปน ในที่นั้นท่านแสดงปัจจัยด้วยการยกตัวอย่าง แล้วกล่าวถึงเหตุที่ไม่มีการปะปนกับวิชชาว่า ‘เพราะเป็นธรรมมีรูป’ เป็นต้น. รูป คือ สิ่งที่มีความแตกต่างกันโดยอาศัยมหาภูตรูป จึงเป็นรูปี (มีรูป), ข้าวสุกเป็นต้นที่ปะปนกับเนยใสเป็นต้น. ธรรมของสิ่งนั้น คือ สภาวะของการปะปน, ความเป็นของสิ่งนั้น คือ ตัตตะ (ความเป็นเช่นนั้น), เพราะฉะนั้น, ของสิ่งนั้น คือ ของการปะปน, วิชชาเป็นอรูปี… เพราะไม่มีสภาวะของรูปตามที่กล่าวมาแล้ว, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะวิชชาเป็นอรูป’ ธาตุว่าด้วยการประพฤติย่อมประพฤติไป.

---

วาจสิกํ มานสิกนฺติ ‘‘มนาทีนํ สก, ยํกิญฺจีติ สตาทิกํ ยํกิญฺจิ. พาหุลเกเนเวตฺถาวธารณํ ลพฺภตีติ วุตฺตํ- ‘ตโต วา’ติ, เทวทตฺเตน กีโตติ โส อตฺโถ ตทตฺโถ, ตสฺส อปฺปตีติ อภิธานสตฺติเวกลฺเลน วุตฺติยมนวคโม, เทวทตฺติโกติ หิ วุตฺเต เทวทตฺเตน กีโตตฺยยมตฺโถ นปฺปตียเต… ตาทิส สทฺทสตฺติเวกลฺเลน ตทตฺถสฺสานมิธียมานตฺตา, อวคโม จ นาม สติ สามตฺถิเย สิยาติ อิมมตฺถํ สงฺเขปโต ทสฺเสตุมาห- ‘ตทตฺถาปฺปตีติยา’ติอาทิ.

วาจาสิกะ (ทางวาจา) และ มานสิกะ (ทางใจ) คือ ‘ของตนแห่งใจเป็นต้น, สิ่งใดสิ่งหนึ่ง’ คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีร้อยเป็นต้น. การกำหนดในที่นี้ย่อมได้ด้วยความมาก ท่านกล่าวว่า ‘หรือจากสิ่งนั้น’ ความหมายนั้นคือ ‘อันเทวทัตซื้อแล้ว’ ความหมายนั้นไม่ปรากฏ เพราะความบกพร่องแห่งกำลังของคำพูด จึงไม่เข้าใจความหมายนั้น เพราะเมื่อกล่าวว่า ‘เทวทัตติกะ’ ความหมายว่า ‘อันเทวทัตซื้อแล้ว’ นี้ย่อมไม่ปรากฏ… เพราะความหมายนั้นไม่ถูกกล่าวด้วยกำลังของคำที่บกพร่องเช่นนั้น, และความเข้าใจย่อมมีได้เมื่อมีกำลัง ท่านจึงกล่าวเพื่อแสดงความหมายนี้โดยย่อว่า ‘เพราะความหมายนั้นไม่ปรากฏ’ เป็นต้น.

---

อภิธานลกฺขณตฺตนฺติ อภิธานํ สติ สามตฺถิเย วากฺเย วจนียสฺสาตฺถสฺส วุตฺติยา กถนํ ลกฺขณํ สภาโว เยสนฺเต อภิธานลกฺขณา, เตสํ ภาโว ตตฺตํ, ตพฺพาทิสมาปฺเยวเมว ทฏฺฐพฺพา. มริเจน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วาติ, สลากาย ชิตนฺติ วิคฺคโห.

อภิธานลักขณัตตะ คือ การกล่าวความหมายที่พึงกล่าวในประโยคเมื่อมีกำลังของคำพูด เป็นลักษณะ เป็นสภาวะของสิ่งใด สิ่งเหล่านั้นชื่อว่า อภิธานลักขณะ, ความเป็นของสิ่งเหล่านั้น คือ ตัตตะ (ความเป็นเช่นนั้น), พึงเห็นแม้คำว่า ตัพพะ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน. ‘อันมารีจปรุงแต่งแล้ว’ หรือ ‘ปะปนแล้ว’ ดังนี้, ‘อันสลากชนะแล้ว’ ดังนี้ เป็นวิคคหะ (การแยกบท).

---

๓๐. ตสฺส

๓๐. ของสิ่งนั้น

---

โย ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐)

บทว่า “โย” ใน “ปัจจัยแม้ที่ปรากฏแก่ผู้อื่น” (4-120)

---

๓๔. โณ

๓๔. โณ (ปัจจัย)

---

ปวุตฺเตปีติ กจฺจายเนน ปวุตฺตนฺติ อตฺเถ ‘‘อญฺญสฺมึ’’ติสฺมึโณ โหเตวาติ อธิปฺปาโย.

บทว่า “ปวุตเตปิ” มีความหมายว่า แม้ในความหมายว่า “อันกัจจายนะกล่าวแล้ว” ปัจจัย “โณ” ย่อมมีในบทว่า “อัญญัสมิง” นั่นเอง.

---

๓๕. ควา

๓๕. ด้วยโค

---

ทุโน รุกฺขสฺส.

ต้นไม้ที่ถูกตัด

---

๓๘. มาตา

๓๘. มารดา

---

มาตาปิตุนฺนํ [Pg.205] มาตาปิตโรติ มาตุยา มาตาปิตโร ปิตุสฺส มาตาปิตโร, น เอกเมกโต ทฺวีสูติ เอกโต เอกโต วุตฺตนเยน ทฺวีสุทฺวีสุ อตฺเถสุ น ภวตีติ อตฺโถ.

บทว่า “มาตาปิตุนนัง มาตาปิตโร” คือ มารดาบิดาของมารดา และมารดาบิดาของบิดา, บทว่า “นะ เอกะเมกะโต ทวีสู” หมายความว่า ไม่เป็นไปในความหมายสองอย่างสองอย่างตามที่กล่าวมาแล้วทีละอย่างทีละอย่าง.

---

๓๙. หิเต

๓๙. ในประโยชน์

---

มาตุ หิโต, ปิตุ หิโตติ วิคฺคโห.

‘เป็นประโยชน์แก่มารดา, เป็นประโยชน์แกบิดา’ ดังนี้ เป็นวิคคหะ.

---

๔๐. นินฺท

๔๐. นินทา

---

เสน รูเปน ญาเตปิ วิเสสรูเปน อญฺญาโต อญฺญาตวิเสโส. กฏฺฐาทิมยา ยา ปฏิมา ตมฺปฏิจฺฉนฺทกํ. สมฺพนฺโธ สสฺสามีลกฺขโณ อสฺส อตฺถีติ สมฺพนฺธิ กสฺสาติ กึ สทฺทนิทฺทิฏฺโฐ, โสว วิเสโส, สมฺพนฺธิวิเสโส วิสโย อสฺส อญฺญาณสฺสาติ สมาโส. ปโยคาสมฺภวาติ อยมสฺโสติ วุตฺต อสฺสปฺปกติยาปิ ปโยคา สมฺภวา. ตถาหิ ยทิ ยสฺสาจฺจนฺตมชานนํ สิยา ตถา สติ สพฺพถา วตฺถุชานนาภาเว ปกติเยว น สิยา, น หิ สพฺพถา อวิญฺญาตตฺโถ สทฺโท ปโยคมหรติ, ตสฺมา สรูเปน ญาตสฺส ยสฺส วิเสโส อวิญฺญาโต, โสเยวิธ อญฺญาโต-ติมโตติ วิญฺญายเต, อญฺญาโต-สฺโสกสฺส วา กุโตติวา กึ สภาโว เวติ หิ อสฺสโกติ. กปฺปจฺจยนฺโต หตฺถิกอิจฺจยนฺนามเธยฺยํ นามํ ยสฺส หตฺถิวิยาติ ทสฺสิตปฏิภาคสฺส โส กปฺปจฺจยนฺตนามเธยฺโย. อภินิเวเสน วา สิชฺฌนฺติ ยถา อชฺชุนาทิเวสธารินิ อชฺชุนาทิสทฺเทนาติ อธิปฺปาโย.

แม้รู้ด้วยรูปของตน แต่ไม่รู้ด้วยรูปพิเศษ จึงเป็น อัญญาตวิเสส (ไม่รู้ลักษณะพิเศษ). รูปปั้นที่ทำด้วยไม้เป็นต้นนั้น เป็นปฏิฉันทกะ (สิ่งที่เหมือน). ความสัมพันธ์มีลักษณะเป็นเจ้าของมีอยู่แก่สิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่า สัมพันธี, บทว่า ‘กัสสะ’ คือ สิ่งที่ถูกระบุด้วยคำว่า ‘กิง’ (อะไร), สิ่งนั้นแหละคือลักษณะพิเศษ, ลักษณะพิเศษของความสัมพันธ์เป็นอารมณ์ของความไม่รู้ ดังนี้ เป็นสมาส. บทว่า ‘เพราะใช้ไม่ได้’ นี้กล่าวว่า ‘เพราะใช้ได้แม้โดยธรรมชาติของม้า’. เพราะว่า หากมีการไม่รู้โดยสิ้นเชิงในสิ่งใด เมื่อเป็นเช่นนั้น หากไม่มีการรู้สิ่งนั้นโดยประการทั้งปวง ธรรมชาติก็ย่อมไม่มี, เพราะคำที่มีความหมายไม่เป็นที่รู้โดยประการทั้งปวง ย่อมไม่ควรใช้, เพราะฉะนั้น สิ่งใดที่รู้โดยรูปของตน แต่ลักษณะพิเศษไม่เป็นที่รู้ สิ่งนั้นแหละในที่นี้ย่อมเป็นที่รู้ว่า ‘ไม่รู้’ ดังนี้, เพราะคำว่า ‘อัสสะโก’ ย่อมหมายถึง ‘ไม่รู้ของใคร’ หรือ ‘จากที่ไหน’ หรือ ‘มีสภาวะอย่างไร’. คำที่มีปัจจัย ‘กัปปะ’ เป็นที่สุด คือ ชื่อที่เรียกว่า ‘หัตถิกะ’ ของสิ่งใด เหมือนช้าง, สิ่งนั้นชื่อว่า ‘กัปปะปัจจัยันตะนามเธยยะ’ ของสิ่งที่แสดงส่วนเปรียบเทียบแล้ว. หรือย่อมสำเร็จด้วยความยึดมั่น เหมือนการเรียกผู้ที่แต่งกายเป็นอรชุนเป็นต้นว่า ‘อรชุน’ เป็นต้น ดังนี้ เป็นความหมาย.

---

ปฏิมายาติ เอตฺถ ปูชนตฺถา เอว ปฏิมา คหิตา, โมรสมาน นามตฺตา โมโรวิยาติ โยชนา, จญฺจา ติณปุริโส, อิธ ปน ตํ สทิโส ปุริโส มนุสฺโส จญฺจา. อกสฺมา เอว อากสฺมิกํ ‘‘สกตฺเถ’’ติ (๔-๑๒๒) ณิโก. ยํกิญฺจิ อพุทฺธิปุพฺพกํ, ตมากสฺมิกํ, ตสฺมึ อากสฺมิเกภิเธยฺโย สติ อิวสทฺทตฺเถ วตฺตมานโต อีโย โหตีติ อตฺโถ. กาโก จ ตาลญฺจ ผลํ กากตาลานิ, เตสมิว มิลนํ. อชาขคฺคานมิว มิลนํ ยทากสฺมิกํ, กิญฺจิ ตม ชาขคฺคียํ[Pg.206], โณ อิวตฺเถ. สกฺกรนฺติ ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ (๔-๑๒๕) วุทฺธฺยภาโว. มุนีว, พาโลว, กุลิสมิว, เอกสาลาอิวาติ วิคฺคโห, โลหิโตว โลหิติโก ผฏิกมณิ.

ในบทว่า ‘ปฏิมายาติ’ นี้ รูปปั้นที่ใช้เพื่อบูชาเท่านั้นที่ถูกนำมาใช้, การเชื่อมโยงว่า ‘เหมือนนกยูง’ เพราะมีชื่อเหมือนนกยูง, จัญจา คือ หุ่นฟาง, แต่ในที่นี้ บุรุษหรือมนุษย์ที่เหมือนหุ่นฟางนั้นชื่อว่า จัญจา. ‘โดยไม่มีเหตุผล’ คือ ‘โดยบังเอิญ’ ปัจจัย ‘ณิกะ’ ในความหมายว่า ‘ในความหมายของตน’ (4-122). สิ่งใดที่ไม่ได้คิดไว้ก่อน สิ่งนั้นชื่อว่า ‘โดยบังเอิญ’, เมื่อมีความหมายว่า ‘โดยบังเอิญ’ ปัจจัย ‘อียะ’ ย่อมมี เพราะเป็นไปในความหมายของคำว่า ‘อิวะ’ (เหมือน) ดังนี้ เป็นความหมาย. กาและผลตาล คือ กากะตาลานิ, การรวมกันเหมือนของสิ่งเหล่านั้น. การรวมกันเหมือนแพะและดาบ สิ่งใดที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญ สิ่งนั้นชื่อว่า ‘อชาขัคคียะ’, ปัจจัย ‘โณ’ ในความหมายว่า ‘เหมือน’. บทว่า ‘สักการันติ’ คือ การไม่มีวุฑฒิ (การเพิ่มเสียง) ใน ‘ในบางแห่งในการประกอบ’ (4-125). ‘เหมือนมุนี, เหมือนเด็ก, เหมือนวัชระ, เหมือนเรือนหลังเดียว’ ดังนี้ เป็นวิคคหะ, ‘เหมือนสีแดง’ คือ ‘โลหิติกะ’ (แก้วผลึกสีแดง).

---

๔๑. ตมสฺส

๔๑. ของสิ่งนั้น

---

โทณาทีตฺยาทิสทฺเทน ขารสตาทโยปิ ปริมาณวิเสสา คยฺหนฺติ. สงฺขฺยา อสีติปญฺจาทโย, อญฺญํ วา ยํกิญฺจีติ อุปฑฺฒกายาทิ, โสฬส โทณา เอกา ขารี. นนุ ปญฺจกํ คนฺถชาตนฺติ วตฺวา อญฺญํ วา สงฺฆาทิกนฺติ วุตฺตํ ตํ กถํ ปาณินิเยหิ วิย ‘‘สงฺขฺยาย สญฺญาสงฺฆสุตฺตาชฺฌยเนสู’’ติ (๕-๑-๕๘) สุตฺติตตฺตาภาวาติ มนสิ นิธาย ‘สงฺขฺยาวาจีหิ’จฺจาทิ วุตฺตํ. ‘‘อาทสหิ สงฺขฺเยเย วตฺตนฺตี’’ติ ปญฺจสทฺทสฺส สงฺขฺเยเย วุตฺตตฺตา อาห- ‘ปญฺจาวยวา’ติ. ปริมาณสทฺทสนฺนิธาเน สงฺขฺยาเนปิ ปญฺจสทฺโทติ มญฺญมาโน อาห- ‘ปญฺจสงฺขฺยานญฺเจ’ติ. ปญฺจา วุตฺตโยติ ปญฺจวารา, รูปานีติ จ ปริยายนฺตเรน อาวุตฺติสทฺทสฺเส วาตฺถํ พฺยตฺตํ กโรติ.

ด้วยคำว่า ‘โทณะเป็นต้น’ แม้ปริมาณพิเศษมีขารีและสตะเป็นต้น ก็ถูกนำมาใช้. จำนวน คือ แปดสิบห้าเป็นต้น, หรือสิ่งอื่นใด คือ ครึ่งกายเป็นต้น, สิบหกโทณะเป็นหนึ่งขารี. ก็เมื่อกล่าวว่า ‘ปัญจกะ’ เป็นประเภทของคัมภีร์ หรือกล่าวว่า ‘สังฆะเป็นต้น’ อย่างอื่น, เหตุไฉนจึงไม่มีการบัญญัติสูตรเหมือนของปาณินีว่า ‘ในจำนวน, สัญญา, สังฆะ, สูตร, อัชฌายนะ’ (5-1-58) ดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ด้วยคำบอกจำนวน’ เป็นต้น โดยคำนึงถึงสิ่งนี้. เพราะคำว่า ‘ปัญจะ’ เป็นไปในจำนวนที่นับได้ถึงสิบ ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีห้าส่วน’. เมื่อมีคำว่า ‘ปริมาณ’ อยู่ใกล้ แม้ในจำนวนก็เป็นคำว่า ‘ปัญจะ’ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวโดยคิดว่า ‘และถ้าเป็นจำนวนห้า’. บทว่า ‘ปัญจา วุตตะยา’ คือ ห้าครั้ง, และบทว่า ‘รูปานิ’ ย่อมทำให้ความหมายของคำว่า ‘อาวุตติ’ (การกล่าวซ้ำ) ชัดเจนด้วยวิธีอื่น.

---

๔๔. กิมฺหา

๔๔. จากอะไร

---

นนุ สุตฺเต สงฺขฺยายนฺติ น วุตฺตํ กตฺยาทโย จ ปโยคา สงฺขฺยา ปริมาเณเยว ทิสฺสนฺติ กถํ นาเมตฺถายํ วิธีติ อาห- ‘พหุเล’จฺจาทิ. สงฺขฺยาปริมาเณเยวายํ วิธีติ กึ สทฺเท สงฺขฺยาปริมาณ วิสเยเยว วตฺตมาเน อยํ รตฺยาทิโก วิธีติ อตฺโถ, นนุ เจตฺถ กึ สทฺโท ปญฺเห วตฺตมาโน กถํ สงฺขฺยาปริมาเณ วตฺตเตติ วุจฺจเต, ยชฺชปิ สงฺขฺยาปริมาเณ น วตฺตเต, ตถาปิ สงฺขฺยาปริมาณสฺส ปุจฺฉิยมานตฺตา สงฺขฺยาปริมาณวิสเย วตฺตเต วาติ. พหุลาธิการ ปโยคสามตฺถิยเหตุนิทสฺสเน ผลมาห- ‘ยตฺรตฺวิ’จฺจาทิ, ปริจฺเฉทกตฺเตน ปริมาณกตฺเตน. อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘ยทากิมิทํ สงฺขฺยา ปริมาณเมสํ ทสนฺนํ น กิญฺจิ อปฺปกเมเวตนฺติ สงฺขฺยาปริมาณเมว กึ สทฺเทน นินฺทียเต, ตทาปิ สงฺขฺยา ปริมาณสฺส นินฺทียมานตฺตา สงฺขฺยาปริมาณวิสยตฺตเมเวติ เขเป วตฺตมานาปิ กึ สทฺทา รติจฺจาทิ สิยา, พหุลาธิการาทิโตว ปเนตฺถ น สิยา’’ติ. รการานุพนฺธา อิสทฺทโลปตฺถาติ โยชนา.

ก็ในสูตรไม่ได้กล่าวว่า ‘สงฺขยายุ’ และการใช้คำว่า ‘กติ’ เป็นต้น ก็ปรากฏเฉพาะในจำนวนและปริมาณเท่านั้น เหตุไฉนวิธีนี้จึงมีในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘พหุลํ’ เป็นต้น. บทว่า ‘วิธีนี้มีเฉพาะในจำนวนและปริมาณเท่านั้น’ หมายความว่า เมื่อ ‘กิง’ ศัพท์ เป็นไปในเรื่องของจำนวนและปริมาณเท่านั้น วิธีมี ‘รติ’ เป็นต้นนี้ย่อมมี, ก็ในที่นี้ ‘กิง’ ศัพท์ เป็นไปในคำถาม เหตุไฉนจึงกล่าวว่า เป็นไปในจำนวนและปริมาณเล่า, แม้ว่าไม่ได้เป็นไปในจำนวนและปริมาณโดยตรง แต่เพราะจำนวนและปริมาณถูกถาม จึงเป็นไปในเรื่องของจำนวนและปริมาณ. ท่านกล่าวผลในการแสดงเหตุแห่งกำลังของการใช้บทว่า ‘พหุลํ’ เป็นต้นว่า ‘ยตฺร ตฺว’ เป็นต้น, โดยความเป็นเครื่องกำหนด โดยความเป็นเครื่องวัด. ความหมายในที่นี้คือ “เมื่อใดจำนวนและปริมาณของสิบสิ่งเหล่านี้ไม่เป็นอะไรเลย เป็นเพียงเล็กน้อยเท่านั้น ดังนี้ จำนวนและปริมาณนั้นถูกตำหนิด้วย ‘กิง’ ศัพท์, แม้ในเวลานั้น เพราะจำนวนและปริมาณถูกตำหนิ จึงเป็นเรื่องของจำนวนและปริมาณนั่นเอง, แม้ ‘กิง’ ศัพท์ ที่เป็นไปในความดูหมิ่น ก็พึงมี ‘รติ’ เป็นต้น, แต่ในที่นี้ย่อมไม่มีเพราะอำนาจของบทว่า ‘พหุลํ’ เป็นต้น” ดังนี้. การเชื่อมโยงว่า ‘เพื่อลบ อิ อักษร’ เพราะมี ‘ร’ เป็นอนุพันธ์.

---

๔๕. สญฺชาตํ

๔๕. เกิดขึ้นแล้ว

---

พุภุกฺขาปิปาสปฺปกตีหิ [Pg.207] ขสนฺตาหิ อกมฺมวจนิจฺฉายํ ‘‘คมนตฺถา กมฺมกาธาเร จา’’ติ (๕-๕๙) กตฺตริ กฺเต ญิมฺหิ จ พุภุกฺขิโต ปิปาสิโตติ สิทฺเธปิ วตฺตมาเน ปโยคตฺถํ พุภุกฺขาปิปาสาติ ปาโฐ.

เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวเป็นอกัมมวาจก โดยสภาวะของความหิวและความกระหายที่สิ้นไป, แม้เมื่อสำเร็จรูปว่า ‘พุพฺภุกฺขิโต’ (ผู้หิว) และ ‘ปิปาสิโต’ (ผู้กระหาย) ด้วย ต ปัจจัย ในกัตตุวาจก และ ญิ ปัจจัย ในสูตรว่า ‘คมนตฺถา กมฺมกาทาเร จ’ (5-59) ก็ตาม, บทว่า ‘พุพฺภุกฺขาปิปาสา’ นี้เป็นบทที่ใช้เพื่อแสดงการใช้ในปัจจุบัน.

---

๔๖. มาเน

๔๖. ในการวัด

---

สพฺพมฺปริจฺเฉทรูปนฺติ อุมฺมานปริมาณาทิกํ สพฺพํ ปริจฺเฉทรูปํ. ตตฺร จ อุจฺจตฺเตน มานมุมฺมานํ, สพฺพโต มานํ ปริมาณํ.

บทว่า ‘สพฺพมฺปริจฺเฉทรูปํ’ คือ สิ่งที่กำหนดได้ทั้งหมด มีอุมมานะ (การวัดความสูง) และปริมาณ (การวัดโดยรอบ) เป็นต้น. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น การวัดโดยส่วนสูงชื่อว่า อุมมานะ, การวัดโดยรอบชื่อว่า ปริมาณ.

---

๔๗. ตคฺโฆ

๔๗. แท้จริง

---

‘‘ปมาณปริมาเณหิ สงฺขฺยายจาปิ สํสเย มตฺโตวตฺตพฺโพ’’ติ (๕-๒-๓๗) ปาณินิยวตฺตพฺพการวจนํ, ตตฺถ ปมาณ มายาโม. สงฺขฺยายาติ ปญฺจมี. เอเตหิ สํสเย มตฺโต วตฺตพฺโพติ อตฺโถ. วิทตฺถิมตฺตํ รตนมตฺตํ วาติอาทีนิ กเมน ตตฺโถทาหรณานิ.

คำกล่าวของปาณินิว่า ‘เมื่อสงสัยในประมาณ ปริมาณ และจำนวน พึงกล่าวว่า มตฺต’ (5-2-37) ในที่นั้น ประมาณคือความยาว. คำว่า ‘สงฺขยาย’ เป็นปัญจมีวิภัตติ. ความหมายคือ เมื่อสงสัยในสิ่งเหล่านี้ พึงกล่าวว่า มตฺต. ตัวอย่างในที่นั้นตามลำดับคือ ‘วิทตฺถิมตฺตํ’ (คืบหนึ่ง) ‘รตนมตฺตํ’ (ศอกหนึ่ง) เป็นต้น.

---

น วตฺตพฺพนฺติ ยถาวุตฺตวตฺตพฺพวจนํ ปฏิกฺขิปติ. ปฏิกฺขิตฺเต ตสฺมึ วิทตฺถิมตฺตํ รตนมตฺตํ วาติอาทิ(นา) ยํกิญฺจิ ทณฺฑปุพฺพณฺณาทิกํ สํสยิตํ, เตน มานสงฺขาตสฺส ปริจฺเฉทสฺสาภาวา กถเมเต ปโยคา สิยุนฺติ อาสงฺกิย ตตฺถ การณมาห- ‘ตถาภฺยูหนโต สิทฺธตฺตา’ติ. ตถาภฺยูหนโตติ วิทตฺถิมานมฺปมาณมสฺส รตนมฺมาน มสฺสาตฺยาทินา เตนปฺปกาเรน อภฺยูหนโต อภฺยุปคมโตติ อตฺโถ. สํสโย จ นาม อุภยปกฺขปรามสเน สติ สิยาติ ยถาวุตฺตมพฺภูหนํ สาเธตุมาห-นานฺตเรเน’จฺจาทิ. ปกฺขทฺวเยหีติ วิทตฺถิ มานมสฺส รตนมฺมานมสฺสาติ เอวมาทิเกหิ ปกฺขทฺวเยหิ. อภฺยูหนํ สํสยสฺสาติ คมฺยเต. ชณฺณุ มานมสฺส ชณฺณุตคฺฆํ.

คำว่า ‘ไม่พึงกล่าว’ ปฏิเสธคำกล่าวที่พึงกล่าวตามที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อปฏิเสธคำกล่าวนั้นแล้ว สิ่งใดก็ตามที่สงสัย เช่น ‘วิทตฺถิมตฺตํ’ ‘รตนมตฺตํ’ เป็นต้น หรือไม้เท้าและข้าวเปลือกเป็นต้น เพราะไม่มีการกำหนดที่เรียกว่าการวัด (มานะ) ไฉนการใช้คำเหล่านี้จึงมีได้? จึงสงสัยและกล่าวเหตุผลในที่นั้นว่า ‘เพราะสำเร็จได้ด้วยการคาดคะเนเช่นนั้น’. คำว่า ‘ด้วยการคาดคะเนเช่นนั้น’ หมายถึง ด้วยการคาดคะเนหรือการยอมรับในลักษณะนั้น เช่น ‘มีประมาณเท่าคืบ’ ‘มีประมาณเท่าศอก’ เป็นต้น. และชื่อว่าความสงสัยย่อมมีได้เมื่อมีการพิจารณาทั้งสองฝ่าย เพื่อยืนยันการคาดคะเนที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวว่า ‘นานฺตเรน’ เป็นต้น. คำว่า ‘ด้วยสองฝ่าย’ หมายถึง ด้วยสองฝ่ายเช่น ‘มีประมาณเท่าคืบ’ ‘มีประมาณเท่าศอก’ เป็นต้น. พึงเข้าใจว่า ‘การคาดคะเนแห่งความสงสัย’. ‘ชณฺณุตคฺฆํ’ คือ มีประมาณเท่าเข่า.

---

๔๘. โณจ

๔๘. และโณ

---

ปุริโส ปมาณมสฺสาติ วิคฺคโห.

การวิเคราะห์บทคือ ‘บุรุษเป็นประมาณของสิ่งนี้’

---

๔๙. อยู

๔๙. อยู

---

อุปาธฺยนฺตโรปาทานาติ ‘อํเส’ติ นิมิตฺตนฺตโรปาทานา นิวตฺตตีติ โยชนา.

การเชื่อมโยงคือ ‘เพราะมีการถือเอาอุปาธิอื่น’ หมายถึง ‘เพราะมีการถือเอานิมิตอื่นว่า อํเส’ จึงห้ามไว้

---

๕๐. สงฺขฺยา

๕๐. สังขยา

---

สจฺจุตีสาสทสนฺตาย [Pg.208] สงฺขฺยาย ปฐมนฺตาย อสฺมึ สตสหสฺเส อธิกา สงฺขฺยาติ อตฺเถ โฑ ภวตีติ สุตฺตตฺโถ. สจฺจุตีสา สทสนฺตาติ ปฐมาวจนํ ปฐมนฺตโต วิธิญาปนตฺถํ. นนุ จ สุตฺเต ‘สตสหสฺส สตสหสฺเส โฑ’ติ น วุตฺตํ, ตถา สติ วุตฺติยํ กถํ ‘สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา’ติ วุตฺตนฺตฺยาสงฺกิยาห-อุภยถาวคมา’ติอาทิ. อุภยถาวคมาติ สตํ สหสฺสนฺติ จ สตสหสฺสนฺติ จ อุภยปฺปกาเรนาวคมา, อุภยถาวคโม ปโยค ทสฺสนญฺเจตฺถ เอวํ วิวรเณ การณนฺติ อธิปฺปาโย. ปจฺจยตฺเถน สมานชาติเย ปกตฺยตฺเถ สตีติ เยนเกนจิ สุวณฺณกหาปณาทินา ปจฺจยตฺเถน สมานชาติเย. สุวณฺณมาสกทีน มสมาน ชาติยานํ. อเกวลํ โจทาหรณํ ทสฺเสตุํ ‘เอกวีส’นฺติ วุตฺตํ. อนิปฺผนฺนตฺตา สทฺทานมิธ ปจฺจยคฺคหณปริภาสาวตาโร นตฺถิ.

ความหมายของสูตรคือ เมื่อมีสังขยาที่ลงปฐมาวิภัตติ มี สจฺจุตีสาสทสนฺตะ (ลงท้ายด้วย 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90) และมีจำนวนเกินแสนในที่นี้ พึงลง โฑ ปัจจัย. คำว่า ‘สจฺจุตีสาสทสนฺตา’ เป็นปฐมาวิภัตติ เพื่อให้รู้ถึงวิธีที่มาจากบทที่ลงปฐมาวิภัตติ. ก็ในสูตรไม่ได้กล่าวว่า ‘ในแสน พึงลง โฑ’, เมื่อเป็นเช่นนั้น ในวุตติไฉนจึงกล่าวว่า ‘ร้อย พัน หรือแสน’? จึงสงสัยและกล่าวว่า ‘เพราะเข้าใจได้ทั้งสองอย่าง’ เป็นต้น. คำว่า ‘เพราะเข้าใจได้ทั้งสองอย่าง’ หมายถึง เพราะเข้าใจได้ทั้งสองลักษณะคือ ‘ร้อย พัน’ และ ‘แสน’. การเข้าใจได้ทั้งสองอย่างและการแสดงการใช้คำในที่นี้เป็นเหตุผลในการอธิบายเช่นนี้. เมื่อมีอรรถของปัจจัยที่เป็นประเภทเดียวกันกับอรรถของปกติ (ศัพท์เดิม) ด้วยปัจจัยใดๆ เช่น ทองคำ กหาปณะ เป็นต้น ที่เป็นประเภทเดียวกันกับอรรถของปัจจัย. สำหรับสิ่งที่ไม่ใช่ประเภทเดียวกัน เช่น มาสกทองคำเป็นต้น. เพื่อแสดงตัวอย่างเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘เอกวีสํ’ (ยี่สิบเอ็ด). เพราะคำทั้งหลายยังไม่สำเร็จ ในที่นี้จึงไม่มีการนำปริภาษาว่าด้วยการถือเอาปัจจัยมาใช้.

---

๕๑. ตสฺส

๕๑. ของสิ่งนั้น

---

นนุ จ สงฺขฺยาสทฺโท สงฺขฺยาเน สงฺขฺเยยฺเย จ วตฺตเต, กถเมตฺถ สงฺขฺยาเนวสิตา วุตฺติ เยเนวํ วิวรณํ กตมิจฺจาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ, ปจฺจาสนฺนํ สงฺขฺยาสทฺทสฺสาติ อธิปฺปาโย. อิมินา จ กรณสาธโน-ยํ ปูรณสทฺโทติ วิญฺญาเปติ. ยโตติ วุตฺตยํ สทฺทสมฺพนฺธินา ตํสทฺเทน เสติ อุลฺลิงฺคิตสฺส สงฺขฺยาติอตฺถมุปทสฺสิย สาเยว ปูรียเตตีมสฺส กมฺมภาเวน ติฏฺฐตีติ ทสฺเสตุํ เตน ปูรเณน ปูรียเต’ติ อาห.

ก็คำว่า ‘สังขยา’ ย่อมใช้ได้ทั้งในความหมายว่าการนับ (สังขยานะ) และสิ่งที่ถูกนับ (สังขเยยยะ), ไฉนในที่นี้จึงใช้ในความหมายว่าการนับเท่านั้น จึงมีการอธิบายเช่นนี้? จึงกล่าวว่า ‘ยทิปิ’ เป็นต้น. ความหมายคือ ‘ใกล้เคียงกับสังขยาศัพท์’. ด้วยเหตุนี้ จึงทำให้เข้าใจว่า ‘ปูรณศัพท์’ นี้เป็นกรรณสาธนะ. เพื่อแสดงว่าสังขยาที่ถูกอ้างถึงด้วย ‘ตํ’ ศัพท์ ซึ่งสัมพันธ์กับศัพท์ที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง ย่อมถูกทำให้เต็ม และดำรงอยู่ในฐานะเป็นกรรมของสิ่งนี้ จึงกล่าวว่า ‘ถูกทำให้เต็มด้วยปูรณะนั้น’.

---

สมฺปชฺชเตติ ปูรียเตตฺยสฺสตฺถมาจิกฺขติ. อเนเนตํ ทสฺเสติ ‘‘(น) ฆฏิกาทีนมิว ทพฺพานํ ทพฺพนฺตเร นาติริตฺตีกรณํ สงฺขฺยาย ปูรณํ กิญฺจรหิ ตสฺส สมปฺปตฺติเยวา’’ติ. อถ กายํ วโจยุตฺติ ‘สาสงฺขฺยา ปูรียเต เยเน’ติ, ยาวตา สาติ ยสฺมา ปจฺจโย วิหิโต ตสฺส สงฺขฺยาสทฺทสฺส ปรามาโส ตสฺส จ ปูรเณน อเภโทจฺจาสงฺกิยาห- ‘อเภเทโนจฺจเต สงฺขฺยา ปูรียเต เยเนตี’ติ อภิธานาภิเธยฺยานมเภโทปจาเรน วุจฺจตีตฺยตฺโถ, สงฺขฺเยยฺยปูรเณ [Pg.209] โฑ น โหตีติ วตฺวา ตทตฺถํ วิภาเวตุมาห- ‘ทฺวาทสนฺน’มิจฺจาทิ. โส ฆโฏ ตาสํ ฆฏิกานํ ปูรโณ ทพฺพานํ ทพฺพนฺตเร นาติ ริตฺตีกรณวเสน. วีสติยา ปูรโณติอาทินา วิคฺคโห.

คำว่า ‘สมฺปชฺชเต’ อธิบายความหมายว่า ‘ถูกทำให้เต็ม’. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า ‘การทำให้เต็มของสังขยา ไม่ใช่การทำให้วัตถุเกินไปในวัตถุอื่นเหมือนหม้อเป็นต้น แต่เป็นการถึงพร้อมของสิ่งนั้นเอง’. แล้วคำพูดว่า ‘สังขยานั้นถูกทำให้เต็มด้วยสิ่งใด’ นี้คืออะไร? เพราะเหตุใดจึงกล่าวว่า ‘สา’ (นั้น) ซึ่งเป็นคำอ้างถึงสังขยาศัพท์ที่ปัจจัยถูกบัญญัติไว้ และสงสัยว่าไม่มีความแตกต่างกับปูรณะ จึงกล่าวว่า ‘สังขยาถูกกล่าวโดยไม่แตกต่างกันว่าถูกทำให้เต็มด้วยสิ่งใด’. ความหมายคือ ถูกกล่าวโดยอุปจาระแห่งความไม่แตกต่างกันระหว่างชื่อ (อภิธาน) และสิ่งที่ถูกเรียก (อภิเธยยะ). เมื่อกล่าวว่า ‘โฑ’ ไม่พึงมีในการทำให้สังขเยยยะเต็ม จึงอธิบายความหมายนั้นว่า ‘ทฺวาทสนฺนํ’ เป็นต้น. หม้อนั้นเป็นเครื่องทำให้หม้อเล็กเหล่านั้นเต็ม ไม่ใช่โดยการทำให้วัตถุเกินไปในวัตถุอื่น. การวิเคราะห์บทคือ ‘วีสติยา ปูรโณ’ เป็นต้น.

---

๕๔. ฉา

๕๔. ฉะ

---

กจฺจายเนน ‘‘ทฺวิตีหิ ติโย’’ติ (๒-๘-๔๒) สุตฺเตน ทฺวิติสทฺเทหิ ติยปฺปจฺจยํ วิธาย ‘‘ติเย ทุตาปิ จา’’ติ (๒-๘-๔๓) ทฺวิตีนํ ทุตาเทเสน ทุติยํ ตติยนฺติ จ ‘‘จตุเฉหิ ถฐา’’ติ (๒-๘-๔๑) สุตฺเตน จตุโต ถปฺปจฺจยํ วิธาย ทฺวิตฺเตน จตุตฺถนฺติ จ นิปฺผาทิตํ. อิธ ตถา ภาเวน กถํ เต สิชฺฌนฺตีติ อาสงฺกิย วุตฺติยํ ‘กถ’มิจฺจาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุมาห ‘สงฺขฺเย’จฺจาทิ. วุตฺติยํ ‘ทุติยสฺสา’ติอาทินา สุตฺเตกเทสา ทสฺสิตาติ ตานิ สมฺปุณฺณํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘ทุติยสฺสา’ติอาทินา ‘จตุตฺถตติยาน’มิจฺจาทินา จ วุตฺตานิ.

โดยกัจจายนะ ท่านกำหนดปัจจัย 'ติยะ' หลัง 'ทวิ' และ 'ติ' ศัพท์ ด้วยสูตรว่า 'dvitīhi tiyo' (2-8-42) และได้ทำให้สำเร็จเป็น 'ทุติยะ' และ 'ตติยะ' ด้วยการอาเทศ 'ทวิ' และ 'ติ' เป็น 'ทุ' และ 'ตะ' ด้วยสูตรว่า 'tiye dutāpi ca' (2-8-43) และได้กำหนดปัจจัย 'ถะ' หลัง 'จตุ' ศัพท์ ด้วยสูตรว่า 'catuchehi thaṭhā' (2-8-41) และได้ทำให้สำเร็จเป็น 'จตุตถะ' ด้วยการซ้อนพยัญชนะ ในที่นี้ เมื่อสงสัยว่า 'ด้วยความเป็นเช่นนั้น คำเหล่านั้นจะสำเร็จได้อย่างไร' จึงกล่าวว่า 'สังขยา' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าในวุตติได้กล่าวว่า 'อย่างไร' เป็นต้น ในวุตติได้แสดงส่วนหนึ่งของสูตรด้วยคำว่า 'ของทุติยะ' เป็นต้น จึงกล่าวคำเหล่านั้นให้สมบูรณ์ด้วยคำว่า 'ของทุติยะ' เป็นต้น และ 'ของจตุตถะและตติยะ' เป็นต้น

---

๕๕. เอกา

๕๕. เอกา

---

สงฺขฺยาวจนสฺส คหเณ โก โทโสจฺจาห-‘สงฺขฺยาวาจิ’จฺจาทิ. พหุตฺตวิสเย ปโยโค น สิยาติ สงฺขฺยาวจนสฺส เอกตฺเถ นิยตตฺตา วุตฺตํ. เอกากีหิจฺจสฺส อตฺถมาจิกฺขติ ปธานภูเตเหว’จฺจาทินา. อุปปชฺชเก พหุตฺตวิสเย ปโยโคตฺยเปกฺขเต.

หากถือเอา (ศัพท์ว่า) สังขยาพจน์ จะมีโทษอะไร จึงกล่าวว่า 'สังขยาวาจี' เป็นต้น ท่านกล่าวว่า 'การใช้ในอรรถพหูพจน์ไม่พึงมี' เพราะสังขยาพจน์ถูกกำหนดไว้ในอรรถเอกพจน์เท่านั้น อธิบายความหมายของคำว่า 'เอกากี' ด้วยคำว่า 'โดยความเป็นประธานนั่นเอง' เป็นต้น พึงคาดหวังการใช้ในอรรถพหูพจน์ที่เหมาะสม

---

๕๖. วจฺฉา

๕๖. วัจฉา

---

ตโร โหตีติ วุตฺเตปิ เตหิ ตโร โหตีติ วิญฺญายติ, วจฺฉาทีหีติ สุตตฺตา ปน วจฺฉาทีนนฺติ จ วิญฺญายตีติ วจฺฉาทีนนฺติอาทินา วุตฺติคนฺโถปทสฺสนํ. นนุ ตนุตฺเต ววจฺฉาทีหิ ปจฺจโย วิธียเต, เย จ สรีเรน กิสาวจฺฉาทโย, ตตฺราปฺยวิเสเสน ปโยโค ปสชฺชติ วิเสสานุปาทานโต, ตสฺมา กถมตฺร สภาวสฺเสว ตนุตฺตํ วิญฺญายเต เยเนวํ วิวฏมิจฺจาห- ‘วจฺฉาทิสทฺทาน’ มิจฺจ-ทิ, วจฺฉาทีหิ ปกตีติ ปจฺจเย วิธียมาเน ตาสํ ปวตฺตินิมิตฺตํ วโยวิเสสาทิ, ยสฺมึ สติ วจฺฉาทโย สทฺทา ทพฺเพ-ภินิวิสนฺเต, ตํ ปจฺจยา-สนฺนํ, น จ กิสตฺตสฺส ภาวา ทพฺเพ วจฺฉาทิสทฺทา ปวตฺตนฺเต. อโต [Pg.210] ตสฺเสว สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส ตนุตฺเต ยุตฺตํ ปจฺจเยน ภวิตุํ, (น) ตนุตฺตมตฺเตติ มญฺญเต. ปวตฺตินิมิตฺตํ สมฺพนฺธิ อาสนฺนนฺติ สมานาธิกรณานิ.

แม้เมื่อกล่าวว่า 'ย่อมมีปัจจัย ตระ' ก็เป็นอันทราบว่า 'ย่อมมีปัจจัย ตระ หลังศัพท์เหล่านั้น' แต่เพราะได้ยินว่า 'หลังวัจฉาศัพท์เป็นต้น' จึงทราบว่า 'ของวัจฉาศัพท์เป็นต้น' จึงแสดงข้อความในวุตติด้วยคำว่า 'ของวัจฉาศัพท์เป็นต้น' เป็นต้น มิใช่หรือว่า ปัจจัยย่อมถูกกำหนดในอรรถความผอม (ความเบาบาง) หลังวัจฉาศัพท์เป็นต้น และวัจฉาเป็นต้นที่ผอมโดยร่างกาย ก็ย่อมมีการใช้คำโดยไม่จำกัดในที่นั้นด้วย เพราะไม่มีการระบุลักษณะพิเศษ ดังนั้น ในที่นี้จะทราบความผอมแห่งสภาวะเท่านั้นได้อย่างไร จึงมีการอธิบายเช่นนี้ จึงกล่าวว่า 'ของวัจฉาศัพท์เป็นต้น' เป็นต้น เมื่อปัจจัยถูกกำหนดโดยมีวัจฉาศัพท์เป็นต้นเป็นปกติ นิมิตแห่งการใช้คำเหล่านั้นคือวัยพิเศษเป็นต้น ซึ่งเมื่อมีอยู่ วัจฉาศัพท์เป็นต้นย่อมปรากฏในเนื้อความ (วัตถุ) สิ่งนั้นใกล้เคียงกับปัจจัย และวัจฉาศัพท์เป็นต้นย่อมไม่ปรากฏในเนื้อความเพราะสภาวะแห่งความผอม (ทางร่างกาย) ดังนั้น จึงเห็นว่าเหมาะสมที่ปัจจัยจะเกิดขึ้นในความผอม (ความเบาบาง) ของนิมิตแห่งการใช้ศัพท์นั้นเอง ไม่ใช่เพียงความผอม (ทางร่างกาย) เท่านั้น คำว่า นิมิตแห่งการใช้ศัพท์, สิ่งที่เกี่ยวข้อง, และสิ่งที่ใกล้เคียง เป็นคำที่มีวิภัตติและพจน์เสมอกัน

---

วจฺโฉ ปฐมวโย, ตสฺส ตนุตฺตํ ทุติยวยปฺปตฺติ. ทุติยญฺหิ วยํ ปปฺโปนฺตสฺส วจฺฉสฺส ปฐโม วโย วจฺฉสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ กิญฺจิมตฺตาวเสสํ ภวติ อมุเมวาห-‘สุสุตฺตสฺเส’จฺจาทินา. อุกฺโขตรุโณทุติยวยปฺปตฺโต วุจฺจเต, ตสฺส ตนุตฺตํ ตติยวยปฺปตฺติ. ตติยญฺหิ วยปฺปตฺตกาเล ทุติยสฺส วยสฺส อุกฺขสทฺทปฺปวตฺติ นิมิตฺตสฺส กิญฺจิมตฺตา วเสสโต ชาติสงฺกรตฺตา คทฺทภชาติยา วฬวาชาติยา จ มิสฺสตฺตา. ภารวาหกตฺตมฺปติ โย สมตฺโถ, โส อุสโภตฺยุจฺจเต, ยทาตุ ตสฺส ภารวาหกตฺเต สามตฺถิยํ มนฺทํ ภวติ ปริกฺขีณํ, ตทา ตนุตฺตมฺภวตีตฺยาห- ‘สามตฺถิยสฺส ตนุตฺตํ อปฺปพลตา’ติ.

ลูกโคคือวัยแรก ความผอม (ความเบาบาง) ของมันคือการเข้าสู่วัยที่สอง เพราะเมื่อลูกโคเข้าสู่วัยที่สอง วัยแรกซึ่งเป็นนิมิตแห่งการใช้คำว่า 'ลูกโค' ย่อมเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า 'ของที่นอนหลับดีแล้ว' เป็นต้น โคหนุ่มที่เข้าสู่วัยที่สองเรียกว่า 'อุกขะ' ความผอม (ความเบาบาง) ของมันคือการเข้าสู่วัยที่สาม เพราะเมื่อถึงวัยที่สาม วัยที่สองซึ่งเป็นนิมิตแห่งการใช้คำว่า 'อุกขะ' ย่อมเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย เพราะมีความสับสนแห่งชาติ (พันธุ์) เนื่องจากมีการผสมกันของชาติลาและชาติม้า ผู้ใดสามารถในการแบกภาระ ผู้นั้นเรียกว่า 'อุสภะ' แต่เมื่อความสามารถในการแบกภาระของมันอ่อนแอลงหรือหมดไป เมื่อนั้นย่อมมีความผอม (ความเบาบาง) จึงกล่าวว่า 'ความผอมของความสามารถคือความมีกำลังน้อย'

---

๕๗. กิมฺหา

๕๗. จากอะไร

---

สมุทาโย นาม ทฺวฺยวยโว วา สิยา พหุกาวยโว วา, ตตฺถ ทฺวฺยวยวสมุทายา นิทฺธารเณ สามตฺถิยา เอกสฺเสว นิทฺธารณํ วิญฺญายติ ตเมวานุสรติ. พหุกาวยวสมุทายาปฺเย ‘กสฺส นิทฺธารเณ’ติ สุตฺเต เอกสฺสาติ วจนาภาเวปิ เอกสฺเสว นิทฺธารณํ วิญฺญาตพฺพํ เตเนว กตโร ภวตํ เทวทตฺโต’ตฺยาทิกมุทาหรณมทาสิ. กตโร ภวตํ เทวทตฺโต กตโร ภวตํ กโฐตฺยาทฺยุทาหรณพหุตฺเตน นิทฺธารณวาจีนมพหุตฺเถปิ นิทฺธาริยมานวาจีหี’ติ พหุตฺเตน วุตฺตํ. อปจฺจปรํปราย ปวตฺตํ โคตฺตํ วํโส, ตทภิ ธายิโน อปจฺจปฺปจฺจยนฺตาปิ อเภโทปจาเรน โคตฺตํ, เตวาปจฺจา ปจฺจวนฺตสมฺพนฺธทฺวาเรนาปจฺเจ ปวตฺตาติ สมฺพนฺธิสทฺทา ภวนฺติ, จรณสทฺทา จ กฐา โย กิริยาสทฺทา ภวนฺติ กฐาทีหิ วุตฺตชฺฌยนตฺถํ ยถา สกํวตจรณกิริยานิมิตฺตตฺเตนาชฺเฌตูสุ ปวตฺตาติ เตสํ สมฺพนฺธิสทฺทานํ เกสญฺจิ อตฺถสฺส กิริยาสทฺทานํ จาตฺถสฺส อสตฺยปิ ชาติตฺเต ชาตินิพนฺธนํ โลเก การิยมิฏฺฐํ ตทุตฺตํ ‘‘โคตฺตญฺจ จร- เณหิ [Pg.211] สหา’’ติ. ตตฺถาปิ ชาติตฺตมฺปริภาสิตํ, เตนาห- ‘กฐสฺส จรณตฺตา ชาติตฺตํ โคตตฺตา ชาติตฺต’นฺติ จ.

ชื่อว่าสมุทัย (กลุ่ม) อาจมีสองส่วน หรือมีหลายส่วนก็ได้ ในสมุทัยที่มีสองส่วนนั้น การกำหนด (แยกแยะ) สิ่งเดียวเท่านั้น ย่อมเป็นที่รู้ได้ด้วยความสามารถในการกำหนด และย่อมเป็นไปตามนั้น แม้ในสมุทัยที่มีหลายส่วน ก็พึงทราบว่าเป็นการกำหนดสิ่งเดียวเท่านั้น แม้จะไม่มีคำว่า 'สิ่งเดียว' ในสูตรว่า 'ในการกำหนดสิ่งใด' ด้วยเหตุนั้น จึงได้ยกตัวอย่างว่า 'ในบรรดาท่านทั้งหลาย เทวทัตคนไหน' เป็นต้น คำว่า 'ในบรรดาท่านทั้งหลาย เทวทัตคนไหน' 'ในบรรดาท่านทั้งหลาย กฐะคนไหน' เป็นต้นนี้ กล่าวด้วยรูปพหูพจน์โดยคำที่ถูกกำหนด แม้คำที่แสดงการกำหนดจะไม่ได้อยู่ในรูปพหูพจน์ก็ตาม ด้วยตัวอย่างที่หลากหลาย โคตรคือวงศ์ที่สืบเนื่องมาโดยลำดับของบุตรหลาน แม้คำที่ลงปัจจัยในอรรถบุตรหลานซึ่งแสดงถึงโคตรนั้น ก็เรียกว่าโคตรโดยอุปจาระแห่งความไม่ต่างกัน คำเหล่านั้นเป็นคำสัมพันธ์ เพราะเป็นไปในบุตรหลานโดยทางแห่งความสัมพันธ์กับผู้มีบุตรหลาน และคำว่า 'จรณะ' (ความประพฤติ) เช่น 'กฐะ' เป็นคำกิริยา เพราะเป็นไปในผู้ศึกษา โดยมีกิริยาคือการประพฤติของตนเป็นนิมิต เพื่ออรรถแห่งการศึกษาที่กล่าวโดยกฐะเป็นต้น ในโลกนี้ สิ่งที่พึงทำอันเป็นเครื่องผูกพันแห่งชาติ ย่อมเป็นที่ปรารถนา แม้จะไม่มีความเป็นชาติในอรรถของคำสัมพันธ์บางคำเหล่านั้น และในอรรถของคำกิริยาเหล่านั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า 'โคตรและจรณะพร้อมกัน' แม้ในที่นั้น ก็มีการกล่าวถึงความเป็นชาติ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ความเป็นชาติเพราะความเป็นจรณะของกฐะ และความเป็นชาติเพราะความเป็นโคตร'

---

๕๘. เตน

๕๘. ด้วยเหตุนั้น

---

โลกิยาติ ปรสทฺทสตฺถกาเร สนฺธายาห. อิห ตุ อวิเสเสน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. นิรุตฺติยํ สามญฺเญน วุตฺตตฺตาติ โยชนา. สามญฺเญน วุตฺตาการํ ทสฺเสตุํ ‘กถ’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เทเวหิ ทตฺโต พฺรหฺมุนา ทตฺโตติอาทีนิ กตฺตริ กรเณ วา วิคฺคหวากฺยานิ. เทวทตฺโต เทวทตฺติโก เทวิโย เทวโลติอาทีนิ วุตฺติปทานิ.

คำว่า 'โลกิยะ' นี้ กล่าวโดยหมายถึงนักไวยากรณ์อื่น แต่ในที่นี้กล่าวโดยไม่จำเพาะเจาะจง เป็นความสัมพันธ์กัน มีการเชื่อมโยงว่า ในนิรุตติ (ไวยากรณ์) กล่าวโดยทั่วไป เพื่อแสดงลักษณะที่กล่าวโดยทั่วไป จึงกล่าวคำว่า 'อย่างไร' เป็นต้น ประโยควิเคราะห์ว่า 'อันเทวดาให้แล้ว' 'อันพรหมให้แล้ว' เป็นต้น เป็นประโยคในอรรถกัตตาหรือกรณะ คำที่สำเร็จรูปแล้ว เช่น 'เทวทัต' 'เทวทัตติกะ' 'เทวิยะ' 'เทวะละ' เป็นต้น

---

ตตฺถ นิรุตฺติปิฏกาคตานํ ‘เทวทตฺตา เทวทตฺติโก’ติอาทีนํ วุตฺติปทานมญฺญถา นิปฺผตฺติมุปทสฺสิย เทวโล เทวิโยติอาทีนมฺปน วจนนฺตเรเนว นิปฺผตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘เทเวหิ ทตฺโต’ติอาทิ วุตฺตํ. ปรสทฺทสตฺถการานมฺปิ เทวโล เทวิโยติ วจนนฺตเรเนว สาธนํ สาธนาการญฺจ เตสํ ทสฺเสตุํ ‘เกจีหี’ติอาทิ วุตฺตํ. เอกเทสโตเยว ปจฺจยมิจฺฉนฺติ เตน เตสํ เทวโล เทวิโย ทตฺติ โลจฺจาทิ ภวติ. กปฺปนาคารโวติ ทตฺตสทฺทโลปนาเมกเทสวเสน กปฺปนาคารโว.

ในที่นั้น ได้แสดงการสำเร็จรูปของคำที่ปรากฏในวุตติ เช่น 'เทวทัต' 'เทวทัตติกะ' เป็นต้น ที่มาในนิรุตติปิฎกโดยวิธีอื่น ส่วนคำว่า 'เทวะละ' 'เทวิยะ' เป็นต้น เพื่อแสดงการสำเร็จรูปด้วยคำอื่น จึงกล่าวว่า 'อันเทวดาให้แล้ว' เป็นต้น เพื่อแสดงการสำเร็จรูปและวิธีการสำเร็จรูปของคำว่า 'เทวะละ' 'เทวิยะ' ด้วยคำอื่นแก่นักไวยากรณ์อื่นด้วย จึงกล่าวว่า 'บางพวก' เป็นต้น พวกเขาย่อมต้องการปัจจัยเพียงบางส่วน ด้วยเหตุนั้น คำว่า 'เทวะละ' 'เทวิยะ' 'ทัตติ' 'โลจะ' เป็นต้น จึงเกิดขึ้นแก่พวกเขา คำว่า 'กัปปนาคารวะ' (ความเอื้อเฟื้อในการตั้งรูปวิเคราะห์) คือความเอื้อเฟื้อในการตั้งรูปวิเคราะห์โดยการลบส่วนหนึ่งของคำว่า 'ทัตตะ'

---

๕๙. ตสฺส

๕๙. ของสิ่งนั้น

---

น จ สพฺเพติอาทินา พหุลาธิกาเร ผลํ วุตฺตํ. ภาวสทฺโท กตฺถจิ กิริยายํ วตฺตเต ‘ภาเว อยํ วิธี’ติ. กตฺถจิ อธิปฺปาเย ‘อยเมเตสํ ภาโว ’ติ. กตฺถจิ ปทตฺเถ ‘อิเม ภาวา’ติ. กตฺถจิ สตฺตามตฺเต‘ติณานํ ภาโว’ติ. เตนาห-‘ภาวสทฺทสฺเส’จฺจาทิ. รูปสาธน ทฺวาเรนาติ ภาวสทฺทสฺส รูปสาธนทฺวาเรน, สปฺปนฺติ ปกาเสนฺติ อตฺถ มเนนาติ สทฺโท. โสว อภิธานํ อภิธียเต-เนนตฺโถติ กตฺวา. พุชฺฌติ อตฺถสรูปนฺติ พุทฺธิ, สาว ปตียเต-เนนาตฺโถ ปจฺเจติ อตฺถ มิติ วา ปจฺจโยติ วุจฺจติ.

ผลในพหุลาธิการ ท่านกล่าวไว้ด้วยคำว่า 'น จ สพฺเพ' เป็นต้น. คำว่า 'ภาวะ' บางแห่งใช้ในความหมายว่ากิริยา เช่น 'วิธีนี้ในภาวะ' (ภาเว อยํ วิธิ). บางแห่งใช้ในความหมายว่าอัธยาศัย เช่น 'นี้คืออัธยาศัยของชนเหล่านี้' (อยเมเตสํ ภาโว). บางแห่งใช้ในความหมายว่าเนื้อความของบท เช่น 'สภาวะเหล่านี้' (อิเม ภาวา). บางแห่งใช้ในความหมายว่าความมีอยู่ล้วนๆ เช่น 'ความมีอยู่แห่งหญ้าทั้งหลาย' (ติณานํ ภาโว). ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของคำว่าภาวะ' เป็นต้น. คำว่า 'โดยทางแห่งการสำเร็จรูป' คือโดยทางแห่งการสำเร็จรูปของคำว่าภาวะ. คำว่า 'สัททะ' (เสียง) คือสิ่งที่ประกาศเนื้อความด้วยสิ่งนี้. สิ่งนั้นนั่นแหละเรียกว่า 'อภิธาน' (ชื่อ) เพราะอรรถถูกกล่าวถึงด้วยสิ่งนั้น. 'พุทธิ' (ความรู้) คือสิ่งที่ย่อมรู้สภาวะของอรรถ. พุทธินั้นนั่นแหละเรียกว่า 'ปัจจัย' เพราะอรรถย่อมถูกรู้ด้วยสิ่งนั้น หรืออรรถย่อมเข้าถึงด้วยสิ่งนั้น.

---

นนุ จ ‘ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทา’ติ วุตฺตํ ตสฺมา ปวตฺตินิมิตฺตมุภินฺนมฺปิ ภวติ, ตถาสติ ‘สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺต’นฺติ สทฺทสฺเสว ปวตฺตินิมิตฺตตา กสฺมา [Pg.212] วุตฺตาติ วุจฺจเต. ปากฏภาเวน อภิธานาภิเธยฺยสมฺพนฺธสฺส สทฺทสฺเสว ปวตฺตินิมิตฺตตํ วตฺวา วิสุํ พุทฺธิยา นิมิตฺตสฺส รูปานุคตตฺตํ วิเสเสตฺวา ปวตฺตินิมิตฺตตมสฺสา ทีเปตุํ ‘นิมิตฺตวสาหิ’จฺจาทิมาห. ทพฺเพคุโณติ ทพฺเพ วุตฺติยํ คุโณ นิมิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. คุณสทฺทสฺเสว ชาติสทฺทตฺเตโนทาหรณทฺวยํ ทตฺตํ… คุณสฺส ชาติยา วิสุํ ชาตินิมิตฺตสฺสาภาวโต. กิริยาทีติอาทิสทฺเทน ทพฺพาทีนํ คหณํ, เกจิ ปน กิริยาสทฺทานํ กิริยา ปวตฺตินิมิตฺตนฺตฺยาหุ. เตสํ เทวทตฺตาทีนํ อวตฺถาวิเสเสน อวตฺถาเภเทน สามญฺญํ ตทวตฺถา วิเสสสามญฺญํ. เตนาห- ‘เทวทตฺตสฺสา’ติอาทิ. วิชฺชมาโน ปทตฺโถ วิสโย เยสํ เทวทตฺตาทีนํ สญฺญาสทฺทานํ เตสํ ปวตฺตินิมิตฺตํ ชาติลกฺขณมาจิกฺขิตมฺปฏิปาทิตนฺติ อตฺโถ.

ก็เมื่อกล่าวว่า 'พุทธิและสัททะย่อมมีจากสิ่งนี้' ด้วยเหตุนั้น นิมิตแห่งการเป็นไป (ปวัตตินิมิต) ย่อมมีแก่ทั้งสอง (คือสัททะและพุทธิ) เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุใดจึงกล่าวว่า 'นิมิตแห่งการเป็นไปของสัททะ' โดยระบุว่าเป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของสัททะเท่านั้น? ตอบว่า เพราะความที่ความสัมพันธ์ระหว่างอภิธาน (ชื่อ) และอภิเธยยะ (สิ่งที่ถูกเรียก) ปรากฏชัด ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของสัททะเท่านั้น และเพื่อแสดงความเป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของพุทธินั้น โดยจำแนกความที่นิมิตของพุทธิเป็นไปตามรูปต่างหาก จึงกล่าวคำว่า 'โดยอาศัยนิมิต' เป็นต้น. คำว่า 'คุณในมวลสาร' (ทัพเพ คุณะ) มีความเชื่อมโยงว่า คุณเป็นนิมิตในการเป็นไปในมวลสาร. ท่านยกตัวอย่าง ๒ อย่าง โดยความเป็นชาติสัททะของคุณสัททะนั่นเอง... เพราะไม่มีนิมิตแห่งชาติแยกต่างหากจากชาติของคุณ. ด้วยคำว่า 'กิริยาเป็นต้น' (กิริยาทิ) ย่อมรวมเอาสสาร (ทัพพะ) เป็นต้นด้วย แต่บางพวกกล่าวว่า กิริยาเป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของกิริยาสัททะ. ความเป็นสามัญ (สามาญญะ) ของเทวทัตเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยความต่างแห่งสภาวะ (อวัตถา) คือความเป็นสามัญแห่งสภาวะพิเศษนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของเทวทัต' เป็นต้น. อธิบายว่า นิมิตแห่งการเป็นไปของสัญญาสัททะ (ชื่อเฉพาะ) มีเทวทัตเป็นต้น ซึ่งมีเนื้อความของบทที่ปรากฏอยู่เป็นอารมณ์ ท่านแสดงและอธิบายว่าเป็นลักษณะของชาติ.

---

อเนน จ เทวทตฺตาทโย สญฺญาสทฺทาปิ สมานา ชาติสทฺทาติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ จรหิ สญฺญาสทฺทาปิ ชาติวจนา สิยุํ, ปญฺจวิธตฺตเมสํ ปริหายตีติ. เนทเมวํ วิญฺเญยฺยํ… ปสิทฺธตรชาตฺยาภิธาน กฐโควีหิยวาทิสทฺทา ชาติสทฺทตฺเตน วิสุํ ปริคฺคยฺหนฺติ.

ด้วยคำนี้ เป็นอันกล่าวว่า แม้สัญญาสัททะ (ชื่อเฉพาะ) มีเทวทัตเป็นต้น ก็เป็นชาติสัททะเช่นเดียวกัน. หากว่าแม้สัญญาสัททะจะเป็นคำกล่าวถึงชาติไซร้ ความเป็น ๕ ประการของสัททะเหล่านั้นย่อมเสื่อมไป. ข้อนี้ไม่พึงเข้าใจอย่างนั้น... เพราะสัททะทั้งหลายมี กฐะ โค วรีหิ และยะวะ เป็นต้น ซึ่งเป็นชื่อของชาติที่ปรากฏชัดเจนกว่า ย่อมถูกถือเอาต่างหากโดยความเป็นชาติสัททะ.

---

สมฺพนฺธิเภทโตติ ฆฏาทิสมฺพนฺธีนํ เภทโต. อภาวสฺสเภทโตติ ฆฏปฏาทีนํ สมฺพนฺธีนํ เภเทน อภาวสฺส เภทโต อเภเทปิ เภทา อุปจริตา สนฺตีติ โยชนา. ยสฺส สามญฺญสฺส วสา, เตสุ อุปจริตเภเทสฺวากาสาทีสุ. นิรวยวาวิชฺชมานวิสยานนฺติเย อากาโส วิย นิรวยวา อภาโว วิย อสนฺตา จ, เต วิสโย เยสํ สทฺทานํ เตสนฺติ อตฺโถ. สามญฺญํ ภาโวติ ปุถุชฺชนาทิสามญฺญํ ภาโวติ อตฺโถ. อลสสฺส ภาโว กิริยาสมฺพนฺธิตฺตํ, พฺรหฺมญฺญํ ชาติ จาปลฺยํ เนปุญฺญํ คุโณ วา. วุตฺติยํ สกตฺเถกนฺตาติ ‘‘สกตฺเถ’’ติ (๔-๑๒๒) อิมินา สกตฺเถ กตกปฺปจฺจยนฺตาติ อตฺโถ. น ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ปตฺตกาโลว ปตฺตกลฺลํ. กรุณา เอว การุญฺญํ.

คำว่า 'โดยความต่างแห่งสิ่งสัมพันธ์' คือโดยความต่างแห่งสิ่งสัมพันธ์มีหม้อเป็นต้น. คำว่า 'โดยความต่างแห่งความไม่มี' มีการประกอบความว่า เพราะความต่างแห่งความไม่มีด้วยความต่างแห่งสิ่งสัมพันธ์มีหม้อและผ้าเป็นต้น แม้ในความไม่มีความต่างกัน ก็มีความต่างที่ถูกอุปจาระ (สมมติ) ไว้. ด้วยอำนาจแห่งสามาญญะใด ในอากาศเป็นต้นที่มีความต่างอันถูกอุปจาระเหล่านั้น. คำว่า 'มีอารมณ์เป็นสิ่งไม่มีส่วนประกอบและไม่มีอยู่' อธิบายว่า สัททะเหล่านั้นมีสิ่งที่เป็นอารมณ์ซึ่งไม่มีส่วนประกอบเหมือนอากาศ และไม่มีอยู่เหมือนความไม่มี. อธิบายว่า 'ภาวะคือความเป็นสามัญ' คือความเป็นสามัญของปุถุชนเป็นต้น. ภาวะของคนเกียจคร้าน (อาลัสยะ) คือความเกี่ยวข้องกับกิริยา, พรหมัญญะ (ความเป็นพราหมณ์) คือชาติ, ความคะนอง (จาปัลยะ) หรือความฉลาด (เนปุญญะ) คือคุณ. ในการเป็นไป คำว่า 'ลงท้ายด้วยกัปปะปัจจัยในอรรถของตน' อธิบายว่า เป็นคำที่ลงกัปปะปัจจัยในอรรถของตนด้วยสูตรว่า 'สกัดเถ' (๔-๑๒๒). ความเชื่อมโยงคือ 'ไม่พึงเห็น'. 'ปัตตกาล' นั่นแหละคือ 'ปัตตกัลละ' (เวลาที่เหมาะสม). 'กรุณา' นั่นแหละคือ 'การุญญะ' (ความกรุณา).

---

๖๒. อณฺวา

๖๒. อณุ (ละเอียด, เล็กน้อย)

---

‘‘เอกโยคนิทฺทิฏฺฐานํ สหวาปวตฺติ สหวา นิวตฺตี’’ติ ‘ภาว กมฺเมสู’ติ [Pg.213] อนุวตฺตเต. ตถาปิ ภาเวตีมินาเวตฺถ สปฺปโยชนตฺตํ ทสฺเสตุมาห- ‘ภาวกมฺเมสุ’จฺจาทิ.

คำว่า 'สิ่งที่ถูกระบุไว้ในโยคะ (สูตร) เดียวกัน ย่อมมีการเป็นไปพร้อมกัน หรือมีการเลิกใช้พร้อมกัน' ย่อมตามไปในคำว่า 'ในภาวะและกรรม' (ภาวกมฺเมสุ). ถึงอย่างนั้น เพื่อแสดงความเป็นไปพร้อมกับประโยชน์ในที่นี้ด้วยคำว่า 'ภาเวติ' ท่านจึงกล่าวว่า 'ในภาวะและกรรม' เป็นต้น.

---

๖๔. ตร

๖๔. ตร (ปัจจัย)

---

ยชฺชปิ สีธาตุสฺส เกวลสฺส สุปเน ปวตฺติ, ตถาปฺยติปุพฺพสฺส อุกฺกํเส ปวตฺตีติ อาห- ‘อติสโย อุกฺกํโส’ติ. โส จ อติสโย กสฺส สมฺภวติจฺจาห- ‘โส จ กิริยาคุณาน’นฺติ. กถํ เตสมติสโยจฺจาห- ‘อาธารภูตทพฺพวสา’ติ. กุโตจฺจาห- ‘อนเปกฺขิเต’จฺจาทิ. อนเปกฺขิโต กิริยาคุณานํ นิสฺสโย ทพฺพสงฺขาโต เยสนฺติ วิคฺคโห, ทพฺพสฺส นิสฺสยภูตสฺสา-ติสยตฺตํ โหนฺตมฺปิ นิสฺสิตานํ กิริยา คุณานํ วเสเนว สิยา นาญฺญถาติ วตฺตุมาห-‘ปจฺจธิกรณ’นฺติอาทิ.

แม้ว่า 'สี' ธาตุ เมื่อใช้โดยลำพังจะมีความหมายว่า 'นอน' แต่เมื่อมี 'อติ' นำหน้า ย่อมมีความหมายว่า 'วิเศษ' (เกิน, ยิ่ง) ท่านจึงกล่าวว่า 'อติสัย คือ ความวิเศษ'. และความวิเศษนั้นย่อมมีแก่สิ่งใด? ท่านจึงกล่าวว่า 'และความวิเศษนั้นย่อมมีแก่กิริยาและคุณ'. ความวิเศษของกิริยาและคุณเหล่านั้นเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยอำนาจแห่งมวลสาร (ทัพพะ) อันเป็นที่ตั้ง'. เพราะเหตุใด? ท่านจึงกล่าวว่า 'ในสิ่งที่ไม่อาศัย' เป็นต้น. รูปวิเคราะห์คือ สิ่งที่ไม่อาศัย คือมวลสารอันเป็นที่พึ่งของกิริยาและคุณทั้งหลาย. เพื่อจะกล่าวว่า แม้ความวิเศษของมวลสารอันเป็นที่พึ่งจะมีอยู่ ก็ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งกิริยาและคุณที่อาศัยอยู่เท่านั้น ไม่ใช่โดยประการอื่น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปัจจาธิกรณ์' เป็นต้น.

---

นนุ จ ยทิ กิริยาคุณานเมวาติสโย, ตทา น สิชฺฌติ ‘โคตโร’ติ เนส โทโส, โน เจตฺถ ชาติยาติสโย, กสฺส จรหิ คุณสฺส โค อยํ โย สกฏํ วหติ, โคตโร-ยํ โย สกฏํ วหติ สิรญฺจาติ, ชาติยา หิ นิจฺจาเยกรูปาย โนกฺกํสาปกํสโยโค สมฺภวตีติ ทพฺพสฺสาปิ นาติสยสมฺภโว. ตถาหิ ตุลฺยปฺปมาณสฺส คุณกโตว มูลโต อุกฺกํโส ทิสฺสติ สมาเนปิ หิ อายาเม วิตฺถาเร จ ปฏสฺส กาสิกสฺสาญฺโญวาคฺโฆ ภวติ มาถุรสฺสาญฺโญ วาติ. ทพฺพสฺสาปิ สาติสเยหิ ยุตฺตตามตฺเตน สาติสยตฺตสฺสุปฏฺฐาปิตตฺตา วุตฺตํ- ‘เตเนวาหา’ติอาทิ. ยทคฺเคน กิริยาคุณานํ นิสฺสิตานมติสยวเสน นิสฺสยภูตมฺปิ ทพฺพํ กถญฺจิทปฺยติสเย วตฺตติ นาม, ตทคฺเค ตพฺพาจิกาปิ ปกติ อตฺตโน วจนียตฺถวเสน ตตฺถ วตฺตติเยว นามาติ ‘อติยเย วตฺตมานโต’ติ ปกติวิเสสนวเสน วุตฺตํ, เตเนวาห- ‘อิมินา ปกติ วิเสสนตฺตญฺจาหา’ติ. สกตฺถิกานํ ปกติอตฺโถ โชตนีโย โหตีติ สมฺพนฺโธ.

ก็หากว่าความวิเศษมีแก่กิริยาและคุณเท่านั้นไซร้ เมื่อนั้นคำว่า 'โคตระ' (โคที่ดียิ่ง) ก็ย่อมไม่สำเร็จ. ข้อนั้นไม่เป็นโทษ เพราะในที่นี้ไม่มีความวิเศษแห่งชาติ. ก็ความวิเศษนั้นเป็นของคุณ (ลักษณะ) ใดเล่า? (คำตอบคือ) โคตัวนี้ลากเกวียนได้, ส่วนโคตัวนี้ (โคตระ) ลากเกวียนและไถได้ด้วย. เพราะว่าความประกอบด้วยความยิ่งและความหย่อนย่อมไม่มีแก่ชาติซึ่งมีรูปเป็นอย่างเดียวกันเป็นนิตย์ ดังนั้น ความวิเศษย่อมไม่มีแม้แก่สสาร (ทัพพะ). จริงอย่างนั้น ความยิ่งย่อมปรากฏโดยมูลค่าที่เกิดจากคุณเท่านั้นแก่สสารที่มีประมาณเท่ากัน เพราะว่าแม้เมื่อผ้ามีส่วนยาวและส่วนกว้างเท่ากัน ผ้ากาสิกะย่อมมีราคาอย่างหนึ่ง ผ้ามาถุระย่อมมีราคาอีกอย่างหนึ่ง. เพราะความที่สสารมีความวิเศษปรากฏเพียงเพราะประกอบด้วยสิ่งที่มีความวิเศษเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า' เป็นต้น. เมื่อใดสสารอันเป็นที่อาศัยย่อมเป็นไปใน
ความวิเศษได้บ้างโดยความวิเศษแห่งกิริยาและคุณที่อาศัยอยู่ เมื่อนั้นแม้บทปกติ (ศัพท์เดิม) ที่กล่าวถึงสสารนั้น ก็ย่อมเป็นไปในความวิเศษนั้นนั่นแลโดยอรรถที่พึงกล่าวของตน ท่านจึงกล่าวคำว่า 'เพราะเป็นไปในความยิ่ง' (อติยเย วัตตมานโต) โดยความเป็นบทวิเสสนะของบทปกติ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นบทวิเสสนะของบทปกติด้วย'. ความเชื่อมโยงคือ อรรถของบทปกติเป็นสิ่งที่พึงแสดงแก่ปัจจัยที่มีอรรถของตน (สกัตถิกปัจจัย).

---

สกตฺถิกานนฺติ กตฺตริ ฉฏฺฐี สมฺพนฺธวจนิจฺฉาย, สกตฺถิเกหีติ อตฺโถ. เหตุมาห- ‘ปกติวิเสสนนฺตี’ติ. อิติสทฺโท เหตุมฺหิ, ยสฺมา [Pg.214] ‘อติสเย วตฺตมานโต’ติ, ปกติวิเสสนํ, ตโต ปกตฺยตฺถภูเต-ติสเย ชาตตฺตา สกตฺถิเกหิ ยถาวุตฺตนเยน ปกตฺยตฺถภูเตติสโย โชตนีโย โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ นาภิเธยฺโยติ พฺยติเรกมาห, ตถา จ วกฺขติ- ‘อติสยโชตกาตราทโย’ติ.

บทว่า สกัตถิกานํ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถกัตตา ด้วยความประสงค์จะกล่าวความสัมพันธ์ อธิบายว่า โดยบทที่มีอรรถของตน. กล่าวเหตุว่า ‘เพราะเป็นบทวิเสสนะของบทปกติ’ ดังนี้. อิติสัพพ์เป็นไปในอรรถเหตุ เพราะเหตุที่ ‘เพราะเป็นไปในความยิ่ง’ ดังนี้ เป็นบทวิเสสนะของบทปกติ เพราะฉะนั้น เพราะความยิ่งอันเป็นอรรถของบทปกติเกิดขึ้นแล้ว ความยิ่งอันเป็นอรรถของบทปกติเป็นอันพึงแสดงโดยบทที่มีอรรถของตนโดยนัยที่กล่าวแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. ในที่นั้น กล่าวความแตกต่างว่า ไม่ใช่บทอภิเธยยะ และจักกล่าวว่า ‘บทตระเป็นต้นเป็นเครื่องแสดงความยิ่ง’ ดังนี้.

---

อถ ปกติวิเสสนตฺเต กสฺมา นาภิเธยฺโย โชตนีโยจฺจาห ‘ปกติยาเยว’จฺจาทิ. อุกฺกํโส สมานคุณวิสเยเยว โลเก ทิฏฺโฐ เตน สามญฺญวจเนปิ ตาทิถวิสเยเยว การณ วเสน โหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘อติสเยเน’จฺจาทิ. ทฺวินฺนเมกสฺสา-ติสเยจฺจาทินา ‘ทฺวิพหูสุกฺกํเส ตรตมา’’ติ (จํ ๔-๓-๔๕) สกฺกตสุตฺตตฺถสฺสาธิปฺปายํ วิวรติ. ตรอิยาติ สกโวหาเรน วุตฺตํ, เตสนฺตุ อียปฺปจฺจโย. เอวมิหาวิธานํ สุขสาเนตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

ก็เมื่อความเป็นบทวิเสสนะของบทปกติมีอยู่ เหตุไฉนจึงไม่เป็นบทอภิเธยยะ เป็นอันพึงแสดงเล่า จึงกล่าวว่า ‘ด้วยบทปกตินั่นแล’ ดังนี้เป็นต้น. ความยิ่งย่อมปรากฏในโลกในอารมณ์ที่มีคุณเสมอกันเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ในบทสามัญก็ย่อมเป็นไปในอารมณ์เช่นนั้นโดยเหตุ จึงกล่าวว่า ‘ด้วยความยิ่ง’ ดังนี้เป็นต้น. ด้วยบทว่า ‘ความยิ่งของคนหนึ่งในสองคน’ ดังนี้เป็นต้น ย่อมแสดงอัธยาศัยแห่งอรรถของสูตรสันสกฤตว่า ‘บทตระและตมะในความยิ่งของสองและมาก’ (จัม. 4-3-45). บทว่า ตไรย ดังนี้ กล่าวด้วยโวหารของตน ส่วนปัจจัย อียะ เป็นของบทเหล่านั้น. ความสัมพันธ์คือ การบัญญัติในที่นี้ย่อมนำมาซึ่งความสุข.

---

อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘ยถาวุตฺตสุตฺตตฺถวเสน ทฺวินฺนเมกสฺส อุกฺกํสาภาวา ‘มาถุรา ปาฏลิปุตฺตเกหิ สุกุมารตรา’จฺจาโท ตรปฺปจฺจโย น โหตีติ เอโก มาถุโร ทุติโย ปาฏลิปุตฺตโก อิเมสํ สุกุมารานํ ทฺวินฺนเมโก มาถุโร-ติสเยน สุกุมาโร สุกุมารตโร, เอกมญฺเญสํ ทฺวินฺนมุกฺกํเสตถาญฺเญสํ ทฺวินฺนเมกสฺสาติ เอวํ ทฺวินฺนํทฺวินฺนเมเกกสฺส อุกฺกํเส ตรปฺปจฺจโย ภวติ, อุภยตฺร ตฺววยวาเปกฺขมฺพหุวจนํ, ตถาหิ สุกุมารตฺเตนุกฺกํสิยมานานํ สมุทายานมวยวา มาถุรา พหโว ปาฏลิปุตฺตกาปิ นิกฺกํสิยมานา ตเถวาวยวา พหโว โหนฺติ, เอวํ มาถุรา ปาฏลิ ปุตฺตเกหิ สุกุมารตรา’ติ ตรปฺปจฺจเยน สิชฺฌติ. อิมสฺมึ คาเม อฑฺฒตรา วาณิชฺชาจฺจาโทปิ กถิเตน ญาเยน ทฺวินฺนํทฺวินฺนเมเกกสฺส อุกฺกํเส ตรปฺปจฺจโย ภวติ, พหุวจนนฺตุ กตฺถจิ อวยวาเปกฺขนฺติ สพฺพํ สกฺกเต กิจฺเฉน สาเธนฺติ. อิห ตุ ตถาวิธสฺส สุตฺตสฺสา วิธานา ‘‘ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐาติสเย’’ติ ตราทีนมติสเย สามญฺเญน วิธานา สพฺพตฺถ ตรปฺปจฺจเยน สุขสาธนํ โหตี’’ติ.

อัธยาศัยในที่นี้คือ ‘โดยอรรถของสูตรที่กล่าวแล้ว เพราะไม่มีความยิ่งของคนหนึ่งในสองคน บทตระจึงไม่เป็นไปในบทว่า ‘ชาวมาถุระอ่อนโยนกว่าชาวปาฏลีบุตร’ ดังนี้เป็นต้น คือ ชาวมาถุระคนหนึ่ง ชาวปาฏลีบุตรคนหนึ่ง ในสองคนผู้อ่อนโยนเหล่านี้ ชาวมาถุระคนหนึ่งอ่อนโยนยิ่งกว่า คือ อ่อนโยนกว่าคนอื่น. เมื่อคนหนึ่งยิ่งกว่าสองคนอื่น และคนหนึ่งยิ่งกว่าสองคนอื่นอย่างนั้น บทตระย่อมเป็นไปในความยิ่งของคนหนึ่งในสองคนๆ ละสองคนอย่างนี้. ส่วนในทั้งสองแห่งเป็นพหูพจน์ที่มุ่งถึงส่วนประกอบ. ด้วยว่าส่วนประกอบของหมู่ชนที่ถูกทำให้ยิ่งด้วยความอ่อนโยน คือ ชาวมาถุระมีมาก ชาวปาฏลีบุตรที่ถูกทำให้หย่อนก็มีส่วนประกอบมากอย่างนั้น. อย่างนี้ บทว่า ‘ชาวมาถุระอ่อนโยนกว่าชาวปาฏลีบุตร’ ย่อมสำเร็จด้วยบทตระ. แม้บทว่า ‘พ่อค้าในหมู่บ้านนี้ร่ำรวยกว่า’ ดังนี้เป็นต้น บทตระก็ย่อมเป็นไปในความยิ่งของคนหนึ่งในสองคนๆ ละสองคนโดยนัยที่กล่าวแล้ว. ส่วนพหูพจน์ในบางแห่งมุ่งถึงส่วนประกอบ ดังนี้ ย่อมสำเร็จทุกอย่างในสันสกฤตด้วยความยาก. ส่วนในที่นี้ เพราะมีการบัญญัติสูตรเช่นนั้นว่า ‘บทตระ ตมะ อิสสิกะ อิยะ และอิฏฐะ ในความยิ่ง’ ดังนี้ และมีการบัญญัติบทตระเป็นต้นในความยิ่งโดยสามัญ การสำเร็จด้วยบทตระย่อมเป็นไปโดยง่ายในทุกแห่ง.

---

อวตฺถาเภเทนาติ [Pg.215] ปฏุตราวตฺถาวโต ปฏุอวตฺถาย ภินฺนตฺตา วุตฺตํ, ตถาหิ ตเมวาวตฺถนฺตรยุตฺตํ วตฺตาโร ภวนฺติ อญฺเญ ‘ภวํสูอวตฺโถ’ติ. ปการนฺตเรนปิ สาธเน เหตุมาห- ‘อติสยมตฺเต วา วิธานโต’ติ. อนวฏฺฐิตตฺตมาห- (‘อติสยวาปิ’จฺจาทิ). ปญฺจสฺเวเตสูติ เอเตสํ ยถาวุตฺตานํ ตราทีนํ ปญฺจนฺนํ มชฺเฌ, รูปานิ คุณวจนสฺส วุตฺติยมุทาหริตานิ. กิริยาวจนสฺส ตุ ‘อติสเยน ปาจกตโร ปาจกตโม’ติ. อิสฺสิก อิยอิฏฺฐา สราที ตโต (อญฺญโต) น โหนฺติ พหุลาธิการา.

บทว่า อวัตถาเภเทนาติ กล่าวเพราะความต่างกันแห่งภาวะที่ฉลาดกว่ากับภาวะที่ฉลาด. ด้วยว่าชนทั้งหลายย่อมกล่าวภาวะนั้นนั่นแลที่ประกอบด้วยภาวะอื่นว่า ‘ท่านผู้มีภาวะดี’ ดังนี้. กล่าวเหตุในการสำเร็จด้วยประการอื่นอีกว่า ‘หรือเพราะมีการบัญญัติในความยิ่งเท่านั้น’ ดังนี้. กล่าวความไม่แน่นอนว่า ‘แม้ความยิ่ง’ ดังนี้เป็นต้น. บทว่า ปัญจสุ เอเตสูติ ในบรรดาบทตระเป็นต้นห้าบทที่กล่าวแล้วเหล่านี้. รูปทั้งหลายเป็นอันยกมาเป็นตัวอย่างในการเป็นไปของบทคุณ. ส่วนของบทกิริยาคือ ‘ผู้หุงยิ่งกว่า ผู้หุงยิ่งที่สุด’ ดังนี้. บทอิสสิกะ อิยะ อิฏฐะ สระเป็นต้น ย่อมไม่เป็นไปจากที่อื่น เพราะมีอำนาจมาก.

---

๖๖. ตสฺส

๖๖. ของสิ่งนั้น

---

ตสฺสาติ สามญฺเญน วุตฺเตปิ วิการสมฺพนฺธีเยว ฉฏฺฐิยนฺโต คยฺหติ, ฉฏฺฐิยนฺตสมฺพนฺธีเยว จ วิกาโร คยฺหติ สมฺพนฺธวสาติ ทสฺเสตุมาห ‘ยสฺสา’จฺจาทิ. โกสการกปาณวิเสเสหิ กโต โกโส. ปาณโย สตฺตา, โอสธฺโยผลปากนฺตา, รุกฺขา ปุปฺผผลูปคาติ รุกฺโขสธีนํ ลกฺขณํ วทนฺติ ตลฺลกฺขเณเนตฺถ รุกฺโข สธโย น คยฺหนฺติ, กิญฺจรหิ โอสธิสทฺเทน ลตาทิปิ คยฺหติ, รุกฺขสทฺเทน (วนปฺป)ตโยปิ, วนปฺปตโย หิ ผลวนฺตา น ปุปฺผวนฺตา. กถํ คาวสฺส วิกาเร ปุริเส มโยจฺจาห- ‘อญฺญสฺมิ’นฺติอาทิ. คาวสฺส อิทํ โคมยํ.

บทว่า ตัสสะ แม้กล่าวโดยสามัญ ก็ย่อมถือเอาเฉพาะบทฉัฏฐีวิภัตติที่เกี่ยวข้องกับวิการเท่านั้น และย่อมถือเอาวิการที่เกี่ยวข้องกับบทฉัฏฐีวิภัตติเท่านั้นโดยความสัมพันธ์ จึงกล่าวว่า ‘ของสิ่งใด’ ดังนี้เป็นต้น. รังที่ทำด้วยสัตว์ชนิดพิเศษที่ทำรัง. ปาณะคือสัตว์ทั้งหลาย. โอสถิคือพืชที่ตายเมื่อผลสุก. รุกขะคือพืชที่ออกดอกและผล. ชนทั้งหลายกล่าวลักษณะของรุกขะและโอสถิ. ด้วยลักษณะนั้น รุกขะและโอสถิในที่นี้ย่อมไม่ถูกถือเอา. ก็อะไรเล่า ด้วยบทว่า โอสถิ ย่อมถือเอาแม้เถาวัลย์เป็นต้น. ด้วยบทว่า รุกขะ ย่อมถือเอาแม้พืชพรรณ. ด้วยว่าพืชพรรณมีผล ไม่มีดอก. เหตุไฉนจึงกล่าวว่า ‘ในบุรุษผู้เป็นวิการของโค’ ดังนี้เป็นต้น. สิ่งนี้เป็นมูลโคของโค.

---

๖๗. ชตุ

๖๗. ครั่ง

---

อุปปตฺยนฺตรนฺติ ปจฺจยโลปโต ยุตฺยนฺตรํ.

บทว่า อุปปัตยันตรํ คือ ความสัมพันธ์อื่นจากการลบปัจจัย.

---

๖๘. สมู

๖๘. หมู่

---

ตีสุตฺตเรสุ จ วตฺตเตติ สมฺพนฺโธ. ราชญฺญมนุสฺสานมฺปิ ชาติยมปจฺเจ ญฺญสฺสปฺปจฺจยานํ วิธานา วุตฺตํ ‘โคตฺตปฺปจฺจยนฺตา’ติ อาห- ‘ราชญฺญานํ สมูโห’จฺจาทิ. อุกฺโข อุสโภ. โอฏฺโฐ ขรโต, อุรพฺโภ เมโส, เอวมิจฺจาทินา ‘อุกฺขานํ สมูโห’จฺจาทิ. วากฺยมปทิสติ. กากานํ สมูโหติ วิคฺคโห, ณิกอจิตฺตาติ อิมินา ณิโก อจิตฺตวาจ เกเหว ทิสฺสตีติ ญาเปติ. อปูโป ปิฏฺฐปูโป, สํกุลนฺติ (คุฬ) มิสฺสกขชฺชกวิเสโส.

ความสัมพันธ์คือ ย่อมเป็นไปในสูตรสามบทด้วย. เพราะมีการบัญญัติปัจจัย ญฺญ และ สฺส แก่มนุษย์ผู้เป็นกษัตริย์ในอรรถอัปปัจจะในชาติ จึงกล่าวว่า ‘มีปัจจัยโคตรเป็นที่สุด’ ดังนี้. กล่าวว่า ‘หมู่แห่งกษัตริย์’ ดังนี้เป็นต้น. อุกขะคือโคอุสภะ. โอฏฐะคือลา. อุรัพภะคือแกะ. ด้วยบทว่า ‘อย่างนี้’ ดังนี้เป็นต้น ย่อมแสดงประโยคว่า ‘หมู่แห่งโคอุสภะ’ ดังนี้เป็นต้น. วิเคราะห์ว่า ‘หมู่แห่งกา’ ดังนี้. ด้วยบทว่า ณิกะอะจิตตะ ดังนี้ ย่อมให้รู้ว่า ณิกะย่อมปรากฏในบทที่ไม่มีจิตเท่านั้น. อปูปะคือขนมแป้ง. สังกุละคือขนมผสม (น้ำอ้อย) ชนิดพิเศษ.

---

๖๙. ชนา

๖๙. ชนทั้งหลาย

---

‘‘ตทสฺสฏฺฐานมีโย [Pg.216] จา’’ติ (๒-๘-๑๓) กจฺจายนสุตฺตสฺสาย มตฺโถ ‘‘ตทสฺสฏฺฐานมิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ ฉฏฺฐิยนฺตโต อียปฺปจฺจโย โหตี’ติ. เตน มทนสฺส ฐานํ มทนียํ พนฺธนสฺส ฐานํ พนฺธนียํตฺยาทิกํ สาเธนฺติ. อิธ ปน ตถาวิธสฺสาภาวา กถํ ตํ สิชฺฌตีตฺยาสงฺกิย ‘มทนีย’นฺติอาทิกํ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุมาห- ‘มทนียาทิปฺปสิทฺธิยา’จฺจาทิ. สาธนกฺกมํ ทสฺเสตุมาห- ‘เอวมญฺญเต’จฺจาทิ.

อรรถของสูตรกัจจายนะว่า ‘‘ตทัสสัฏฐานัง อีโย จ’’ (2-8-13) นี้คือ ‘‘ในอรรถว่า ตทัสสัฏฐานัง นี้ ปัจจัย อียะ ย่อมเป็นไปจากบทฉัฏฐีวิภัตติ’’ ดังนี้. ด้วยเหตุนั้น ย่อมสำเร็จบทว่า ‘ที่ตั้งแห่งความมัวเมาคือ มทนียะ’ ‘ที่ตั้งแห่งการผูกมัดคือ พันธนียะ’ ดังนี้เป็นต้น. ส่วนในที่นี้ เพราะไม่มีสูตรเช่นนั้น จึงสงสัยว่า ‘สิ่งนั้นจะสำเร็จได้อย่างไร’ จึงกล่าวบทว่า ‘มทนียะ’ ดังนี้เป็นต้น. เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยความสำเร็จแห่งบทมทนียะเป็นต้น’ ดังนี้. เพื่อแสดงลำดับการสำเร็จ จึงกล่าวว่า ‘อย่างนี้ในบทอื่น’ ดังนี้เป็นต้น.

---

ฐานนฺติ การณํ. ‘‘อุปมตฺถายิตตฺต’’นฺติ (๒-๘-๑๔) กจฺจายนสุตฺตสฺสายมตฺโถ ‘‘อุปมตฺเถ อายิตตฺตปฺปจฺจโย โหตี’’ติ เตน ธูโม วิย ทิสฺสตีติ ธูมายิตตฺตํ ติมิรมิว ทิสฺสตีติ ติมิรายิตตฺตํตฺยาทิกํ สาเธนฺตีติ วุตฺตนยเมว. ตมฺปิหจฺจาทิกํ ทฺวีสุ สาธนกฺกมทสฺสนํ, ธูโม วิย ทิสฺสตีติ ทสฺสิโต โย กมฺมตฺโถ โสปิ ธูมายีติ กตฺตุวเสน สกฺกา ปริกปฺเปตุนฺติ กตฺตุสาธนโต ธูมายิตสทฺทา สกตฺเถตฺตปฺปจฺจเยปิ ธูโม วิย ทิสฺสตีติ อตฺเถ อายิตตฺถปฺปจฺจเยปิ นาตฺถเภโท-ญฺญตฺรวจนิจฺฉาเภทาติ ทฏฺฐพฺพํ, ภาวตฺโถ ปน เตสํ ภาวปฺปธานวเสน ลพฺภติ, ธูมสฺเสว ทสฺสนนฺติ วิคฺคเห อายิตตฺเตน วา.

บทว่า ฐานํ คือ เหตุ. อรรถของสูตรกัจจายนะว่า ‘อุปมัตถายิตัตตํ’ (๒-๘-๑๔) นี้คือ ‘ปัจจัย อายิตัตตะ ย่อมมีในอรรถอุปมา’ ดังนี้. ด้วยเหตุนั้น ย่อมสำเร็จบทว่า ‘ความปรากฏเหมือนควัน คือ ธูมายิตัตตะ’ ‘ความปรากฏเหมือนความมืด คือ ติมิรายิตัตตะ’ เป็นต้น ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า ตมฺปิหจฺจาทิกํ เป็นต้น เป็นการแสดงลำดับการสำเร็จในสองอย่าง. อรรถกัมมะที่แสดงว่า ‘ปรากฏเหมือนควัน’ นั้น แม้บทว่า ธูมายี ก็อาจกำหนดได้ว่าเป็นกัตตุสาธนะ. เพราะฉะนั้น แม้ในบท ธูมายิตะ ที่สำเร็จจากกัตตุสาธนะ ในอรรถของตน (สกัดถะ) ที่ลง ต ปัจจัย และในอรรถว่า ‘ปรากฏเหมือนควัน’ ที่ลง อายิตัตตะ ปัจจัย ก็ไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ นอกจากความแตกต่างในความประสงค์จะกล่าว. ส่วนอรรถภาวะของบทเหล่านั้น ย่อมได้โดยความเป็นประธานแห่งภาวะ หรือด้วยบท อายิตัตตะ ในวิเคราะห์ว่า ‘การปรากฏของควันนั่นเอง’.

---

๗๐. อิโย

๗๐. อิยะ

---

อญฺญสฺมินฺติ อญฺญสฺมิมฺปิ อตฺเถ อิโยติ โยชนา.

บทว่า อญฺญสฺมึ ความว่า การประกอบปัจจัย อิยะ แม้ในอรรถอื่น.

---

๗๔. กถา

๗๔. เรื่อง

---

ปวาเส ทูรคมเน สาธุ ปวาสิโก, อุปวาเส รตฺยโภชเน สาธุ อุปวาสิโก.

ในการอยู่ต่างถิ่น คือการไปไกล ผู้ที่อยู่ต่างถิ่นได้ดี ชื่อว่า ปวาสิโก, ในการจำศีล คือการไม่บริโภคอาหารในเวลากลางคืน ผู้จำศีลได้ดี ชื่อว่า อุปวาสิโก.

---

๗๕. ปถา

๗๕. ปฐา

---

ปเถ สาธุ อุปาการกํ ปาเถยฺยํ, มคฺโคปกรณํ, สปติมฺหิ ธน ปติมฺหิ สาธุ อุปกรณํ สาปเตยฺยํ ธนํ.

ในทาง เสบียงเดินทางเป็นเครื่องอุปการะที่ดี (ปาเถยยะ) คือเครื่องอุปการะแก่ทาง, ในทรัพย์สมบัติ คือทรัพย์ของผู้เป็นเจ้าของ ทรัพย์สมบัติเป็นเครื่องอุปการะที่ดี (สาปเตยยะ).

---

๗๗. ราโย

๗๗. รายะ

---

ตุมนฺตกิริยายาติ ฆาเตตุํ (ตฺยาทีตุ) มนฺตกิริยาย. วา สทฺโท สมุจฺจโย, ฆาเตตุํ วาติอาทินา โยเชตพฺโพ.

บทว่า ตุมนฺตกิริยาย ความว่า ในกิริยาที่มี ตุม ปัจจัยเป็นที่สุด เช่น ฆาเตตุํ เป็นต้น. บท วา เป็นสมุจจยัตถะ (รวบรวม) พึงประกอบเข้ากับบทว่า ฆาเตตุํ วา เป็นต้น.

---

๗๘. ตเม

๗๘. ตเม

---

อิติสทฺเทน [Pg.217] พฺยวจฺฉินฺนมตฺถมุปทสฺสยมญฺญนาเปกฺขํ สปฺปธานํ มนฺตฺวาทิ วิธิมฺหิทมตฺถทฺวยํ พฺยาปารียติจฺจาห-‘เอตฺถ อสฺส อตฺถี’ติ. นนุ จ ยํ ยสฺส โหติ ตํ ตสฺมิมฺปิ โหติ (ยํ ยสฺมึ โหติ) ตสฺสาปิ ตํ โหติ เตเนว วุจฺจเต- ‘ฉฏฺฐีสตฺตมีนมวิเสโส’ติ, ตตฺรญฺญ ตรนิทฺเทเสเนว สิทฺเธ กิมตฺถมิห ฉฏฺฐีสตฺตมีนํ เภเทโนปาทานํ กรียตีติ วุจฺจเต-ยตฺราวยวาวยวิภาโว, ตตฺเถว ฉฏฺฐีสตฺตมีนมตฺถสฺส อวิเสโส ยถา ‘รุกฺเขสาขา รุกฺขสฺส สาขา’ติ. สสฺสามิภาวชญฺญชนกภาวาโท ตุ นาวสฺสมาธาราเธยฺยภาโวติ ทฺวินฺนเมวตฺถานมุปาทานนฺติ.

ด้วย อิติ ศัพท์ ทรงแสดงอรรถที่ถูกจำกัดแล้ว จึงตรัสว่า ‘ในที่นี้มีของเขา’ ดังนี้ เพื่อจะกล่าวว่า อรรถทั้งสองนี้ย่อมดำเนินไปในวิธีแห่งปัจจัยมี มนตุ เป็นต้น ซึ่งเป็นประธานและไม่มุ่งหมายถึงสิ่งอื่น. ก็แล สิ่งใดมีแก่ผู้ใด สิ่งนั้นก็มีอยู่ในผู้นั้นด้วย (สิ่งใดมีอยู่ในสิ่งใด สิ่งนั้นก็มีแก่สิ่งนั้นด้วย) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘วิภัตติฉัฏฐีและสัตตมีไม่มีความต่างกัน’. เมื่อสำเร็จได้ด้วยการระบุอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้นแล้ว การระบุวิภัตติฉัฏฐีและสัตตมีโดยแยกกันในที่นี้มีประโยชน์อะไร? จึงกล่าวว่า ในที่ใดมีภาวะแห่งส่วนย่อยและส่วนรวม ในที่นั้นแหละอรรถของวิภัตติฉัฏฐีและสัตตมีไม่มีความต่างกัน เช่น ‘กิ่งในต้นไม้’ และ ‘กิ่งของต้นไม้’ ดังนี้. แต่ในภาวะความเป็นเจ้าของ ภาวะความเป็นผู้ให้กำเนิดและผู้ถูกให้กำเนิด เป็นต้น ไม่จำเป็นต้องเป็นภาวะแห่งที่รองรับและสิ่งที่ถูกรองรับเสมอไป เพราะฉะนั้นจึงมีการระบุอรรถทั้งสองไว้.

---

นนุ จ สมฺภเว พฺยภิจาเร จ สติ วิเสสนํ สาตฺถกํ ภวติ ยถา ‘นีลมุปฺปล’นฺติ, เนวาตฺถิตฺตสฺสาตฺถิ พฺยภิจาโร, ตถา จ วุตฺตํ- ‘น สตฺตํ ปทตฺโถ พฺยภิจรตี’ติ, ตสฺมา พฺยเวจฺเฉชฺชาภาวา นิรตฺถกมตฺถีติวิเสสนนฺตฺยาห- ‘ปทตฺถสฺเส’จฺจาทิ. สตฺตายํ อพฺยภิจาเร ปีติ สมฺพนฺโธ. กาลนฺตรา พฺยภิจารตฺถมตฺถีติวิเสสนนฺติ ทสฺเสตุมาห- ‘กาเล’จฺจาทิ.

ก็แล เมื่อมีความเป็นไปได้และความผิดแผกไป คำวิเศษณ์ย่อมมีประโยชน์ เช่น ‘ดอกอุบลสีนิล’ ดังนี้. แต่ภาวะที่มีอยู่ (อัตถิตตะ) ไม่มีการผิดแผกไป, และได้กล่าวไว้ว่า ‘อรรถของบทไม่ผิดแผกไปจากภาวะที่มีอยู่’ ดังนี้. เพราะฉะนั้น เมื่อไม่มีสิ่งที่พึงคัดออก คำวิเศษณ์ว่า ‘มีอยู่’ จึงไม่มีประโยชน์ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ปทตฺถสฺส’ เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ ‘แม้ในเมื่อภาวะที่มีอยู่ไม่มีการผิดแผกไป’. เพื่อแสดงว่า คำวิเศษณ์ว่า ‘มีอยู่’ มีประโยชน์เพื่อแสดงความผิดแผกไปในกาลอื่น จึงกล่าวว่า ‘กาเล’ เป็นต้น.

---

นนุ จ สุตฺเตสุ กาโล ปธานํ น โหติ, ‘‘เตน กตํ กีตํ’’ตฺยาทินา หิ ปจฺจยตฺโถ ทสฺสิโต, ตถา หิ กายิกํวาจสิกํ ตฺยาโท น กาลสมฺปจฺจโย, เอวมิหาปิ สตฺตามตฺเต ภวิตพฺพํ, อตฺถีติ ตุ วตฺตมานสตฺตาย เอว ปริคฺคโห กถมวสียเต เยน กาลวิเสสนํ สิยาติ. สจฺจํ, กินฺตุ ปทตฺถสฺส สตฺตาพฺยภิจาราภาเวปิ อตฺถีติวิเสสโนปาทานสามตฺถิยาตฺร วิสิฏฺโฐ สตฺตา อตฺถีติ วิเสสนตฺเตโนปาตฺตา, น สตฺตามตฺตนฺติ ปตียเต, สา ปน วิสิฏฺฐา สตฺตา สมฺปติสตฺตา, อตฺถิ จ ตสฺสา พฺยภิจาโร สามญฺญสตฺตายาติ ยุชฺชเตว วิเสสนวิเสสฺสภาโวติ มญฺญเต. อุปาธีติ วิเสสนํ.

ก็แล ในสูตรทั้งหลาย กาลไม่เป็นประธาน เพราะอรรถของปัจจัยได้แสดงไว้ด้วยบทว่า ‘อันเขาทำแล้ว อันเขาซื้อแล้ว’ เป็นต้น. เช่นนั้นแหละ ในบทว่า กายิกะ วาจสิกะ เป็นต้น ก็ไม่มีความเกี่ยวข้องกับกาล แม้ในที่นี้ก็พึงเป็นเพียงภาวะที่มีอยู่เท่านั้น. แต่การถือเอาว่า ‘มีอยู่’ เป็นการถือเอาเฉพาะภาวะที่มีอยู่ในปัจจุบันเท่านั้น จะกำหนดได้อย่างไรว่าจะเป็นวิเศษณ์ของกาล? จริงอยู่, แต่แม้เมื่ออรรถของบทไม่มีการผิดแผกไปจากภาวะที่มีอยู่ ด้วยอานุภาพแห่งการระบุคำวิเศษณ์ว่า ‘มีอยู่’ ในที่นี้จึงทราบว่า ภาวะที่มีอยู่พิเศษถูกยกขึ้นมาในฐานะเป็นคำวิเศษณ์ ไม่ใช่เพียงภาวะที่มีอยู่ทั่วไป. ภาวะที่มีอยู่พิเศษนั้นคือภาวะที่มีอยู่ในปัจจุบัน และภาวะนั้นมีความผิดแผกไปจากภาวะที่มีอยู่ทั่วไป จึงสมควรที่จะเป็นภาวะแห่งวิเศษณ์และวิเศษยะ ดังนี้ ท่านจึงเข้าใจ. บทว่า อุปาธิ คือคำวิเศษณ์.

---

น ภุญฺชติจฺจาทิวิยาติ ยถา น ภุญฺชตีติ นญฺสฺส ปฏิเสธตฺตา วิรุทฺธตฺถปทสฺส สนฺนิธาเน-ตฺถนฺตรสฺส ปฏิเสธรูปสฺสตฺถสฺสาวคติ ปทนิพนฺธนสฺส วิธิโน อพาธิกา ภวติ, ตมิวากฺยตฺโถ. อธิปฺปายตฺถ มาห- [Pg.218] ‘อตฺถิวจนิจฺฉาย โย วิสโย ตสฺส นิยโม’ติ. กติ ปยสมฺภเว น ปน โคมา รุกฺขวาติ โยชนา, เตหีติ ปสํสาปหูเตหิ. กกุเท อาวตฺโต กกุทาวตฺโต, นินฺทิโต กกุทาวตฺโต อสฺส อตฺถีติ กกุทาวตฺตี. กถํ นินฺทิตตฺตมสฺสิจฺจาห-‘กกุทา วตฺโต’จฺจาทิ. สํสตฺโต ทณฺโฑ อสฺส อตฺถิจฺจเนน เคหฏฺฐิเตน วิชฺชมาเนนปิ ทณฺเฑน ทณฺฑีติ นาภิธียตีติ วทติ. ทพฺเพภิเธยฺเยติ ชาติสนฺนิสฺสยโคปิณฺฑอสฺสปิณฺฑาทิสงฺขาเต ทพฺเพ-ภิเธยฺเย, ภวํ ภเวยฺยาติ ยทากทาจิ ภวนฺโต ยทิ ภเวยฺย.

บทว่า น ภุญฺชติจฺาทิวิยา ความว่า เหมือนอย่างบทว่า น ภุญฺชติ เพราะ น อักษรเป็นบทปฏิเสธ เมื่อมีบทที่มีอรรถตรงกันข้ามอยู่ใกล้ การเข้าใจอรรถอื่นที่มีรูปเป็นปฏิเสธ ย่อมไม่เป็นเครื่องขัดขวางวิธีแห่งการผูกบท อรรถของประโยคก็เป็นเช่นนั้น. ท่านกล่าวอรรถที่มุ่งหมายว่า ‘การกำหนดขอบเขตของวิสัยที่ประสงค์จะกล่าวว่ามีอยู่’. การประกอบว่า ‘ไม่ใช่โคมีต้นไม้’ ในเมื่อมีความเป็นไปได้ในบางส่วน, ด้วยบทว่า เตหิ คือด้วยอรรถคือการสรรเสริญและความมาก. ขวัญที่โหนกชื่อว่า กกุทาวัตตะ, ผู้มีกกุทาวัตตะที่น่าตำหนิ ชื่อว่า กกุทาวัตตี. ความที่กกุทาวัตตะนั้นน่าตำหนิเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘กกุทา วตฺโต’ เป็นต้น. ท่านกล่าวว่า ด้วยคำว่า ‘มีไม้เท้าติดตัว’ นี้ แม้มีไม้เท้าที่มีอยู่ในบ้าน ก็ไม่เรียกว่า ‘ผู้มีไม้เท้า’ (ทัณฑี). ในสิ่งที่พึงกล่าวว่าเป็นวัตถุ คือวัตถุที่นับว่าเป็นกลุ่มโคและกลุ่มม้าเป็นต้นที่อาศัยชาติ, บทว่า ภวํ ภเวยฺยา คือถ้าหากมีอยู่บ้างในบางครั้ง.

---

๗๙. วนฺตฺว

๗๙. วันตวา

---

ปญฺญวา ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส.

ปญฺญวา. ด้วยสูตรว่า ‘พยัญชนะมีเสียงยาวและสั้น’ (๑-๓๓) จึงเป็นเสียงสั้น.

---

๘๐. ทณฺฑา

๘๐. ทัณฑา

---

ทฺเว โหนฺตีติ อิโก อีเจติ ทฺเว โหนฺติ, เอกเมกํวาติ อุภินฺนํ. วาสทฺโท ทฺเว โหนฺตีติ เอตฺถาปิ ทฏฺฐพฺโพ. อุตฺตมีเณว ธนา อิโกติ คณสุตฺตํ วิวรติ ‘อุตฺตมีเณวา’ติอาทิ. เกเนตฺถ สมาโสติ อาห- ‘สฺยาทิสฺยาทิเนกตฺถนฺติ สมาโส’ติ. อุตฺตมีโณ ธนสามี. อสนฺนิหิเต อตฺถาติ คณสุตฺตํ, อสนฺนิหิเตตีมสฺส อตฺถํ วิวรติ ‘อปฺปตฺเต’ติ. อสมฺปตฺเตติ อตฺโถ. อสนฺนิหิเตติ จ อตฺโถ อิจฺจสฺส วิเสสนํ. อตฺถนํ อสนฺนิหิเต อตฺเถ อาสิสนํ อตฺโถ, โส อสฺส อตฺถีติ อตฺถิโก อตฺถี. ตทนฺตาจาติ คณสุตฺตํ, อสนฺนิหิเตตฺยนุวตฺตเต, อสนฺนิหิโตปาธิกา อตฺถนฺตา จ อิก อีปฺปจฺจโย ภวตีตฺยตฺโถ. วณฺณนฺตาอีเยวาติ คณสุตฺตํ, พฺรหฺมานํ เทวานํ วณฺโณติ วา สมาโส. หตฺถทนฺเตหิ ชาติยนฺติ คณสุตฺตํ.

บทว่า ทเว โหนฺติ คือ อิ และ อี มีสองปัจจัย, บทว่า เอกเมกํ วา คืออย่างใดอย่างหนึ่งของทั้งสอง. บท วา พึงเห็นในบทว่า ทเว โหนฺติ นี้ด้วย. ท่านอธิบายคณะสูตรว่า ‘อุตฺตมีเณว ธนา อิโก’ ด้วยคำว่า ‘อุตฺตมีเณวา’ เป็นต้น. ในที่นี้เป็นสมาสด้วยบทใด? จึงกล่าวว่า ‘เป็นสมาสด้วยสูตรว่า สยาทิสยาทิเนกัตถัง’. อุตตมีโณ คือเจ้าของทรัพย์ (เจ้าหนี้). คณะสูตรว่า อสนฺนิหิเต อตฺถา, ท่านอธิบายอรรถของบทว่า อสนฺนิหิเต นี้ว่า ‘อปฺปตฺเต’ (ยังไม่ถึง). อรรถว่า ยังไม่ถึง. และบทว่า อสนฺนิหิเต เป็นคำวิเศษณ์ของอรรถนั้น. อรรถคือการปรารถนาในอรรถที่ยังไม่ถึง, ผู้มีอรรถนั้นคือ อัตถิโก และ อัตถี. คณะสูตรว่า ตทนฺตา จ, บทว่า อสนฺนิหิเต ย่อมตามมา, อรรถคือ ปัจจัย อิ และ อี ย่อมมีหลังบทที่ลงท้ายด้วย อัตถะ ซึ่งมีอุปาธิคือความยังไม่ถึง. คณะสูตรว่า วณฺณนฺตา อีเยว, หรือเป็นสมาสว่า วรรณะของพรหมและเทวดา. คณะสูตรว่า หตฺถทนฺเตหิ ชาติยํ.

---

ชาติยนฺติ ปจฺจยวิเสสนํ. วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหีติ คณสุตฺตํ. พฺรหฺมสทฺเทน นิยมวิเสโส วุจฺจติจฺจาห-‘วิชฺเช’จฺจาทิ. ตสฺมิญฺจนิยมวิเสสจรเณ ติณฺณํ พฺราหฺมณาทีนเมวาธิกาโร, นสุทฺทสฺสาติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘ตญฺเจ’จฺจาทิ. เตวณฺณิโก วณฺณีติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ตีสุ วณฺเณสุ ภโว ตทนฺโตคธตฺตา เตวณฺณิโกติ ภวตฺเถ ณิโก. วณฺณสทฺโท พฺราหฺมณาทิวณฺณวจโน. ตตฺร พฺรหฺมจาริมฺหิตฺยเนน สุทฺโท พฺยวจฺฉิชฺชเต.

บทว่า ชาติยันติ เป็นคำวิเศษณ์ของปัจจัย. คณะสูตรว่า วัณณโต พรหมจาริมหิ. ด้วยบทว่า พรหมะ ย่อมกล่าวถึงความพิเศษของการกำหนด จึงกล่าวว่า ‘ในวิชชา’ เป็นต้น. ในการประพฤติความพิเศษของการกำหนดนั้น มีสิทธิเฉพาะพราหมณ์เป็นต้นสามพวกเท่านั้น, ไม่ใช่ของศูทร ดังนี้ แสดงว่า ‘ถ้าเช่นนั้น’ เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ ผู้มีสามวรรณะเรียกว่า ผู้มีวรรณะ. ผู้มีอยู่ในสามวรรณะ เพราะรวมอยู่ในนั้น จึงเป็น เตวัณณิกะ ในอรรถว่า ภาวะ (ความเป็น). บทว่า วัณณะ เป็นคำที่กล่าวถึงวรรณะของพราหมณ์เป็นต้น. ในที่นั้น ศูทรถูกแยกออกด้วยบทว่า พรหมจาริมหิ.

---

อถวา [Pg.219] พฺรหฺมนฺติ นิพฺพานํ ตทตฺโถ คนฺโถปิ, ตํ พฺรหฺมํ นิพฺพานํ ธมฺมํ วา เตปิฏกํ จรตีติ พฺรหฺมจารี, ยติ. ยตโยปิ หิ วณฺณีติ พฺรหฺมจาริโนติ วุจฺจนฺติ. วณฺณีลิงฺคีติ หิ วุตฺเต ติลิงฺควาติ อตฺโถ. วณฺณ สทฺโท ปเนตฺถ ยถาวุตฺต พฺรหฺมปริยาโย. โปกฺขราทิโต เทเสติ คณสุตฺตํ. เทโส เจตฺถ ยตฺถ(ตฺถิ โปกฺขราทีนิ โส). ปทุมคจฺฉ โปกฺขรณีนํ วาจกสฺสาติ อิมินา ปทุมานิ อสฺสํ สนฺตีติ ปทุมินีติ โปกฺขรณีปิ วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. นาวา อตฺถีติ นาวิโก, ยาคเม นาวายิโก. สุขทุกฺขา อี, พลา พาหูรุปุพฺพา เจติ จ คณสุตฺตานิ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า พรหมะ คือนิพพาน หรือคัมภีร์ที่มีอรรถนั้น, ผู้ประพฤติพรหมคือพระนิพพาน หรือพระธรรมคือพระไตรปิฎกนั้น ชื่อว่า พรหมจารี, ยติ (ผู้สำรวม). แม้พวกยติก็เรียกว่า ผู้มีวรรณะ คือ พรหมจารี. เมื่อกล่าวว่า วัณณีลิงคี ย่อมมีอรรถว่า ผู้มีสามเพศ. บทว่า วัณณะ ในที่นี้เป็นไวพจน์ของพรหมตามที่กล่าวมาแล้ว. คณะสูตรว่า โปกขราทิโต เทเสติ. และประเทศในที่นี้คือที่ที่มีดอกบัวเป็นต้น. ด้วยบทว่า ปทุมคัจฉะ โปกขรณีนะ วาจักกัสสะ นี้ ย่อมแสดงว่า สระบัวก็เรียกว่า ปทุมินี เพราะมีดอกบัวอยู่ในสระนั้น. ผู้มีเรือคือ นาวิกะ, เมื่อมีการลง ย อาคม เป็น นาวายิกะ. คณะสูตรว่า สุขทุกขา อี, พลา พาหูรุปุพพา จ.

---

๘๒. มุขา

๘๒. มุขา

---

อิหาปิ ปสชฺเชยฺย มธุ อสฺมึ ฆเฏ อตฺถีติ เอตฺถาปิ ปโยเค มธุรนฺติ รปฺปจฺจโย ปาปุเณยฺย มธุมฺหิ อภิเธยฺยติ อธิปฺปาโย. น คจฺฉนฺตีติ นคา. ยชฺชปิ อูสวาจฺจาโท ปหูตาทิวิสยายาตฺถิตาย สมฺภโว, ตถาปิ ญุสาทิวโต ปจฺจย(ตฺถ)ตฺเตน วจนิจฺฉาภาวา ญุสวา ฆโฏจฺจาทิ น สิชฺฌติ ตสฺมา ปหูตาทิวิสยาตฺถิตาสมฺภเวปิ ตํวโต-ตฺถสฺส ปจฺจย(ตฺถ)ตฺเตน ญุสโร เทโสติ วตฺตุ มิจฺฉายํ ปจฺจโย ยถา สิยา อญฺญตฺรมาภวิจฺเจวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ อาห- ‘อิติ’จฺจาทิ. กุญฺชวาติเอตฺถ กุญฺชสทฺโท ติณลตาทฺยจฺฉาทิตปพฺพเตกเทเส วตฺตเต.

แม้ในที่นี้ก็พึงประกอบว่า 'น้ำผึ้งมีอยู่ในหม้อนี้' ดังนี้ ในการใช้แม้นี้ ปัจจัย ร ย่อมถึงในบทว่า มธุระ โดยมีความหมายว่า น้ำผึ้งเป็นสิ่งที่พึงกล่าวถึง. สิ่งที่ไม่ไป ชื่อว่า นคะ (ภูเขา). แม้ว่าการมีอยู่ของบทว่า อูสวา เป็นต้น ในขอบเขตของความมากเป็นต้น จะเป็นไปได้, แต่เมื่อไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงปัจจัย (อรรถ) ของบทว่า ญุสา เป็นต้น, บทว่า ญุสวา ฆฏะ เป็นต้น ก็ไม่สำเร็จ. เพราะฉะนั้น แม้ในเมื่อการมีอยู่ของบทในขอบเขตของความมากเป็นต้นไม่เป็นไปได้, เพื่อให้ปัจจัยนี้เป็นไปได้ในอรรถของบทนั้นในฐานะเป็นปัจจัย (อรรถ) คือ ญุสโร เทโส (ประเทศที่มีญุสะมาก) ดังนี้, อรรถว่า พึงรู้ว่าปัจจัยนี้พึงเป็นไปได้อย่างไรในที่อื่น ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘อิติ’ เป็นต้น. ในบทว่า กุญชวา นี้ บทว่า กุญชะ ย่อมเป็นไปในส่วนหนึ่งของภูเขาที่ปกคลุมด้วยหญ้าและเถาวัลย์เป็นต้น.

---

๘๗. ปิจฺฉา

๘๗. ปิจฉา

---

ปเรหิ วาจาสทฺทา อาโล วิหิโต นินฺทายํ, เนห ตเถติ โจทนมุพฺภาวยติ ‘นินฺทาย’มิจฺจาทินา.

บทว่า อาโล ที่ผู้อื่นกล่าวด้วยคำพูด ได้ถูกกำหนดไว้ในการตำหนิ. ไม่ใช่ในที่นี้ ดังนี้ จึงยกข้อโต้แย้งขึ้นมาด้วยบทว่า ‘ในการตำหนิ’ เป็นต้น.

---

๘๘. สีลา

๘๘. สีลา

---

สีลมสฺส อตฺถิ, เกสา อสฺส สนฺตีติ วิคฺคโห. อณฺณา นิจฺจนฺติ นิจฺจวิธฺยุตฺถํ คณสุตฺตํ. คาณฺฑีราชีหิ สญฺญายนฺติ สญฺญาวิสยนิยมนตฺถํ คณสุตฺตํ. คณฺฑสฺส คณฺฑมิคสิงฺคสฺส อยํ คาณฺฑี, สา อสฺส อตฺถีติ คาณฺฑีโว.

รูปวิเคราะห์ว่า ศีลมีแก่เขา, ผมมีแก่เขา. คณะสูตรว่า อัณณา นิจจัง เป็นคณะสูตรเพื่อประโยชน์แก่การบัญญัติเป็นนิตย์. คณะสูตรว่า คัณฑีราชีหิ สัญญาญันติ เพื่อกำหนดขอบเขตของสัญญา. คัณฑีนี้เป็นของคัณฑะ คือเขาสัตว์ป่า, ผู้มีคัณฑีนั้นคือ คัณฑีวะ.

---

๙๐. สิสฺส

๙๐. สัสสะ

---

สมสฺส อตฺถีติ สุวามี,สํ สกิยํ.

ผู้มีของตนเองอยู่ ชื่อว่า สุวามี, บทว่า สํ คือ ของตนเอง.

---

๙๑. ลกฺขฺยา

๙๑. ลักขยา

---

อการาเทโส [Pg.220] จ ณสนฺนิโยเคนาติ อิมินา ยตฺถ ณกาโร ตตฺเถวายมการาเทโสติ ทสฺเสติ. อุปาทานโตติ อิมินา นิสฺสยกรณเมโก สตฺถิโย ญาโยติ ทสฺเสติ. อนฺตสฺส อวิธานสามตฺถิยาจาติ อิมินา สติปิ ปุพฺพโลเปน ปโยค นิปฺผตฺติยํ อการํ วิธาย ตสฺส โลโป นิรตฺถโกติ ทสฺเสติ. ลกฺขี สิรี อสฺส อตฺถีติ ลกฺขโณ.

ด้วยบทว่า 'ณะสนฺนิโยเคน' นี้ ย่อมแสดงว่า การอาเทศอักษร อะ นี้ ย่อมมีในที่ใดมี ณะ ในที่นั้นนั่นแหละ. ด้วยบทว่า 'อุปาทานโต' นี้ ย่อมแสดงว่า การกระทำซึ่งนิสสัย (การอาศัย) เป็นนัยอย่างหนึ่งของพระศาสดา. ด้วยบทว่า 'อนฺตสฺส อวิธานสามตฺถิยา จ' นี้ ย่อมแสดงว่า แม้เมื่อมีการสำเร็จแห่งการใช้ด้วยการลบพยัญชนะหน้า การบัญญัติอักษร อะ แล้วลบอักษร อะ นั้น ย่อมไม่มีประโยชน์. ลักขี (ความงาม) สิรี (สิริ) มีอยู่แก่ผู้นั้น ชื่อว่า ลักขโณ.

---

๙๔. อิมิยา

๙๔. อิมี

---

กปฺโป โยคฺยตา อสฺส อตฺถีติ กปฺปิโย, ชฏา หานภาโค, เสนา อสฺส อตฺถีติ วิคฺคโห.

กัปป์ (ความเหมาะสม) โยคยตา (ความสมควร) มีอยู่แก่ผู้นั้น ชื่อว่า กัปปิโย. ชฎา คือ ส่วนที่เสื่อม. รูปวิเคราะห์ว่า ผู้มีเสนา (กองทัพ).

---

๙๕. โตป

๙๕. โตปะ

---

‘โอหาก จาเค’ อิติ สกการสฺส หาธาตุโน ปโยเค โตปฺปจฺจยํ นิเสเธตฺวา‘สตฺถา หียเต สตฺถา หีโน’ติ อุทาหรณํ ทสฺสิตํ. เตนาห- ‘สกฺกเตจฺจาทิ. ทสฺเสตุํ ตติยมฺปนุทาหรณนฺติ สมฺพนฺโธ. จีปฺปจฺจยาวสานานนฺติ ‘‘อภูตตพฺภาเว กราสภูโยเค วิการาจี’’ติ (๔-๑๑๙) วุตฺโต จีปฺปจฺจโย อวสาเน เย สนฺติ วิคฺคโห. ชาติยวชฺชิตานนฺติ ‘‘ตพฺพติ ชาติโย’’ติ (๔-๑๑๓) สุตฺเตน ชาติยปฺปจฺจเยน วชฺชิตานํ. กจฺจายเน ตุ โตอาทีนํ วิภตฺติ สญฺญตฺตา น ตโต ปุน วิภตฺตุปฺปตฺติ.

ด้วยบทว่า 'โอหาก จาเค' นี้ ในการใช้ธาตุ หะ ซึ่งมี กะ เป็นของตน ห้ามปัจจัย โต แล้ว ตัวอย่างว่า 'สัตถา หียเต สัตถา หีโน' ย่อมแสดงแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สกฺกเตจฺจาทิ' (เป็นต้นว่า สกฺกเต). ความสัมพันธ์คือ เพื่อแสดงซึ่งตัวอย่างที่สามด้วย. บทว่า 'จีปฺปจฺจยาวสานานํ' นี้ เป็นรูปวิเคราะห์ว่า ปัจจัย จี ที่กล่าวไว้ในสูตรว่า 'อภูตตพฺภาเว กรสภูโยเค วิการาจี' (4-119) มีอยู่ในที่สุดแห่งบทใด. บทว่า 'ชาติยวชฺชิตานํ' นี้ คือ บทที่เว้นจากปัจจัย ชาติยะ ด้วยสูตรว่า 'ตพฺพติ ชาติโย' (4-113). แต่ในคัมภีร์กัจจายนะ เพราะ โต เป็นต้น มีชื่อว่า วิภัตติ การเกิดวิภัตติอีกจากบทนั้น ย่อมไม่มี.

---

๙๖. อิโต

๙๖. อิโต

---

วุตฺติยํ ‘เอตสฺส ฏ เอต’ อิติ อโตอิจฺจตฺร เอตสฺส ฏาเทโส เอตฺโต อิจฺจตฺร เอตอาเทโสติ อตฺโถ.

ในวุตติ บทว่า 'เอตสฺส ฏ เอต' นี้ มีความหมายว่า ในคำว่า 'อโต' มีการอาเทศ ฏะ แทน เอตสฺส และในคำว่า 'เอตฺโต' มีการอาเทศ เอต แทน เอตสฺส.

---

๙๗. อภฺยา

๙๗. อัพยา

---

นนุ จ กึ อิมินา สุตฺเตน, ปญฺจมฺยนฺตา ‘‘โต ปญฺจมฺยา’’ติ (๔-๙๕) ภวิสฺสติ, อปญฺจมฺยนฺตาตุ ‘‘อาทฺยาทีหี’’ติ (๔-๙๘) เนตเทวํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘โต ปญฺจมฺยา’’ติ (๔-๙๕) ปกติวิเสสานมปรามาสโต กุโตจิ ปญฺจมฺยนฺตา โหตุ, อปญฺจมฺยนฺตา ปน ‘‘อาทฺยาทีหี’’ติ สุตฺเต สสงฺขฺยสฺสาทิสทฺทสฺส [Pg.221] คหเณน ตํสทิสา สสงฺขฺยาเอโวปลกฺขียนฺตีติปิ วิญฺญาเยยฺย ตโต อปญฺจมฺยนฺเตหิ อภฺยาทีหิ โต น สิยาติ อภิโตจฺจาทิ น สิชฺฌตีติ ‘‘อภฺยาทีหี’’ติ สุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ก็สูตรนี้มีประโยชน์อะไรเล่า? บทที่มีปัจจัย ปัญจมี (วิภัตติที่ 5) ย่อมมีด้วยสูตรว่า 'โต ปญฺจมฺยา' (4-95) ส่วนบทที่ไม่มีปัจจัย ปัญจมี ย่อมมีด้วยสูตรว่า 'อาทฺยาทิหิ' (4-98) ไม่พึงเห็นอย่างนั้น. เพราะสูตรว่า 'โต ปญฺจมฺยา' (4-95) ไม่ได้กล่าวถึงลักษณะพิเศษของบทตั้ง (ปรกติ) ขอให้บทที่มีปัจจัย ปัญจมี มีอยู่จากที่ใดที่หนึ่งเถิด. แต่บทที่ไม่มีปัจจัย ปัญจมี พึงทราบว่า ในสูตรว่า 'อาทฺยาทิหิ' (4-98) ด้วยการรับเอาศัพท์ว่า 'อาทิ' ซึ่งมีจำนวนของตน ย่อมถูกกำหนดด้วยศัพท์ที่มีจำนวนของตนที่คล้ายกันนั้น. เพราะเหตุนั้น ปัจจัย โต ย่อมไม่มีจากบทที่ไม่มีปัจจัย ปัญจมี มี อัพยา เป็นต้น บทว่า 'อภิโต' เป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะเหตุนั้น พึงเห็นว่า สูตรว่า 'อพฺยาทิหิ' นี้ (จึงจำเป็น).

---

๙๘. อาทฺยา

๙๘. อาทฺยา

---

นนุ จ โตอิจฺเจว สามญฺเญน สุตฺติเต ยโตกุโตจิ ปญฺจมฺยนฺตา วา อปญฺจมฺยนฺตา วา พหุลํ วา โตมฺหิ อิฏฺฐปฺปสิทฺธีติ กึ อาทฺยาทีหีติ สุตฺเตนาติ สจฺจํ, ตถาปิ วิภาเคน ทสฺสิเต วิภาคโส วิเสสาวสาโย สิยาติ น โทโสติ. ยนฺติ ปฐมนฺตา โตมฺหิ ยโต.

ก็อะไรเล่า? เมื่อกล่าวถึง โต โดยทั่วไปในสูตร การสำเร็จตามที่ต้องการในปัจจัย โต ย่อมมีได้ไม่ว่าจะเป็นบทที่มีปัจจัย ปัญจมี หรือไม่มีปัจจัย ปัญจมี หรือโดยมาก จากที่ใดที่หนึ่ง สูตรว่า 'อาทฺยาทิหิ' นี้ มีประโยชน์อะไรเล่า? จริงอยู่ ถึงกระนั้น เมื่อแสดงโดยการจำแนก การกำหนดลักษณะพิเศษโดยการจำแนก ย่อมมีได้ ดังนี้ จึงไม่มีโทษ. บทว่า 'ยํ' ซึ่งเป็นปฐมาวิภัตติ ในปัจจัย โต ย่อมเป็น 'ยโต'.

---

๑๐๐. กตฺเถ

๑๐๐. กัตเถ

---

ปุพฺเพเนวาติ ‘‘สพฺพาทิโต’’ (๔-๙๙) จฺจาทินาว. เอตสฺสาติ เอตสทฺทสฺส, อิมสฺสาติ อิมสทฺทสฺส.

ด้วยบทว่า 'ปุพฺเพเนว' (ก่อนหน้านั้นนั่นแหละ) ด้วยสูตรว่า 'สพฺพาทิโต' (4-99) เป็นต้นนั่นแหละ. บทว่า 'เอตสฺส' นี้ เป็นของศัพท์ว่า 'เอต', บทว่า 'อิมสฺส' นี้ เป็นของศัพท์ว่า 'อิม'.

---

๑๐๑. ธิ

๑๐๑. ธิ

---

วาวิธานาติ วิกปฺเปน ธิปฺปจฺจยสฺส วิธานา.

บทว่า 'วา วิธานา' นี้ คือ การบัญญัติปัจจัย ธิ โดยวิกัปป์ (โดยเลือก).

---

๑๐๒. ยา

๑๐๒. ยา

---

ยตฺราติ วุตฺเต ยตฺถาติ อุปฺปลกฺขิตเมว สิยาติ น วุตฺตํ. เอวมุปริปิ.

เมื่อกล่าวว่า 'ยตฺร' ย่อมเป็นอันถูกกำหนดด้วยบทว่า 'ยตฺถ' นั่นแหละ ดังนี้ ไม่ได้กล่าวไว้. แม้ข้างบนก็เช่นกัน.

---

๑๐๔. กุหึ

๑๐๔. กุหิํ

---

หิญฺจนํ วิธียเต ‘‘หึ หํ หิญฺจน’’นฺติ (๒-๕-๙) สุตฺเตน. หิญฺจิอาทีนนฺติ หิญฺจิทาจิรหจิอาทีนํ.

การหิญจนะ (การเคลื่อนไหว) ย่อมถูกบัญญัติด้วยสูตรว่า 'หิํ หํ หิญฺจนํ' (2-5-9). บทว่า 'หิญฺจิอาทีนํ' นี้ คือ ของ หิญฺจิ, ทาจิ, รหจิ เป็นต้น.

---

๑๐๕. สพฺเพ

๑๐๕. สัพเพ

---

เอตสฺมึ กาเล เอกทาอิจฺจาทิ ทฏฺฐพฺพํ.

ในกาลนี้ พึงเห็นว่า 'เอกทา' เป็นต้น.

---

๑๐๖. กทา

๑๐๖. กทา

---

กุทาสทฺโท จนํสทฺทโยเคว ทิสฺสติ กุทาจนนฺติ.

ศัพท์ว่า 'กุทา' ย่อมปรากฏว่าประกอบกับศัพท์ว่า 'จนํ' นั่นแหละ คือ 'กุทาจนํ'.

---

๑๐๗. อชฺช

๑๐๗. อชฺช

---

นิมิตฺตนิมิตฺตีนนฺติ การณการิยานํ, สมาเนติ สาธารเณ. สมานเมว โพเธติ ‘ตํยเถ’จฺจาทินา. เอตฺถ ปน มมฺมตาฬนํ นิมิตฺตํ ปาณ หรณํ [Pg.222] นิมิตฺตี, ตสฺสาติ อนชฺชตนสฺส. อุปริ ตฺยาทิกณฺเฑ กรหสทฺโท ตุ จิสทฺทสํยุตฺโตว ทิสฺสติ กรหจีติ.

บทว่า 'นิมิตฺตนิมิตฺตีนํ' นี้ คือ ของเหตุและผล ย่อมนำมาซึ่งความเสมอในสิ่งที่เป็นสาธารณะ. ย่อมให้รู้ซึ่งความเสมอนั่นแหละ ด้วยบทว่า 'ตํยถา' เป็นต้น. แต่ในที่นี้ การตีของฉัน เป็นเหตุ การปลิดชีพ เป็นผล, บทว่า 'ตสฺส' นี้ คือ ของอนัชชตน (ไม่ใช่ปัจจุบัน). ในหมวด ติ เป็นต้น ข้างบน แต่ศัพท์ว่า 'กรหะ' ย่อมปรากฏว่าประกอบกับศัพท์ว่า 'จิ' นั่นแหละ คือ 'กรหจิ'.

---

๑๑๐. ธาสํ

๑๑๐. ธาสํ

---

สงฺขฺยาวาจิโน สทฺทา สงฺขฺยาสทฺเทน คหิตาติ อาห- ‘อตฺเถ’จฺจาทิ. ปกาโร ทพฺพคุณธิสโยปิ อตฺถิ, ตตฺถ ยทิ โสปิ คยฺเหยฺย ทพฺพ คุณานํ ลิงฺคสงฺขฺยาหิ โยคา ธาปฺปจฺจยนฺต(มฺปิ ตพฺพิสโยเยเวติ) (ปการวาจกลิงฺคสงฺขฺยาหิ โยคา) อลิงฺคมสงฺขฺยญฺจ น สิยา, เอวญฺจ สตฺยพฺยยตฺตมภิมตนฺตสฺส น สิยา, ตญฺจิฏฺฐํ, กิริยาวิสเย ตุ ตสฺมึ คยฺหมาเน เอกธาภุญฺชติ ทฺวิธาภุญฺชติ ทฺวิธาคจฺฉติจฺจาโท โภชน คมนาทิกิริยาย สพฺพถา ลิงฺคสงฺขฺยาหิ โยคาภาวา ยถาวุตฺต โทโส น สิยาติ ปาณินียวุตฺติกาเรน ชยาทิจฺเจน กิริยา วิสโยเยเวตฺถ ปกาโร คหิโต. ตมฺปติ อาห- ‘ทพฺเพ’จฺจาทิ. กสฺมา ปเนวมาหาติ อาห- ‘นวธาทพฺพ’มิจฺจาทิ. ‘‘นวธา ทพฺพํ, พหุธา คุโณ’’ติ เวเสสิกานํ สงฺเกโต.

ศัพท์ที่แสดงจำนวน ย่อมถูกรับเอาด้วยศัพท์ว่า 'สํขฺยา' ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'อตฺเถ' เป็นต้น. ปการะ (ชนิด, ประเภท) ย่อมมีในอธิสัยแห่งสสารและคุณด้วย, ในที่นั้น หากรับเอาสิ่งนั้นด้วย เพราะการประกอบด้วยลิงค์และจำนวนของสสารและคุณ บทที่มีปัจจัย ธา ย่อมไม่เป็นบทที่ไม่มีลิงค์และไม่มีจำนวน, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นอัพยยะ (บทที่ไม่เปลี่ยนแปลง) ที่พึงประสงค์ของบทนั้น ย่อมไม่มี, สิ่งนั้นเป็นที่ต้องการ. แต่เมื่อรับเอาในเรื่องของกิริยา ในบทว่า 'เอกธาภุญฺชติ' (กินอย่างเดียว) 'ทฺวิธาภุญฺชติ' (กินสองอย่าง) 'ทฺวิธาคจฺฉติ' (ไปสองอย่าง) เป็นต้น เพราะการไม่มีการประกอบด้วยลิงค์และจำนวนโดยประการทั้งปวงของกิริยา เช่น การกิน การไป เป็นต้น โทษที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น ปการะในที่นี้ จึงถูกรับเอาในเรื่องของกิริยาเท่านั้น โดยชัยาทิตย์ ผู้แต่งอรรถกถาของปาณินี. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ทพฺเพ' เป็นต้น. ก็เพราะเหตุไรจึงกล่าวอย่างนี้เล่า? จึงกล่าวว่า 'นวธาทพฺพํ' เป็นต้น. 'สสารมี ๙ อย่าง, คุณมีหลายอย่าง' ดังนี้ เป็นข้อกำหนดของพวกไวเศษิกะ.

---

ตตฺถ ปุถพฺยาโปเตโชวายฺวากาสกาลทิสาตฺตมนานีติ นว ทพฺพานิ. รูป รส คนฺธ ผสฺส สงฺขฺยาปริมาณ ปุถุตฺตสํโยควิภาค ปรตฺตาปรตฺตพุทฺธิสุขทุกฺเขจฺฉาโทสปยตนา จ คุณา, จสทฺเทน คุรุตฺต ทวตฺตสิเนหสงฺขารธมฺมาธมฺมสทฺทา เจติ จตุพฺพีสติ พหุธา คุโณ. อตฺราปิ ยถาวุตฺตกาสิกาวุตฺติยา ปญฺจิกากาเรน ชินินฺทพุทฺธินา นวธา ทพฺพํ พหุธา คุโณตฺยตฺราปิ ‘‘กิริยาชฺฌาหริตพฺพา นวธา ทพฺพํ พหุธา คุโณ อุปทิสียติ วิญฺญายติ พฺยาขฺยายเต วิชฺชเตวา’’ติ กิริยาวิสโยเยว ปกาโร ปฏิปาทิโต, ปโยคทสฺสนโต พฺยวจฺเฉชฺชภาวา สพฺพตฺถ กิริเยเวติ วิเสสโนปาทานมยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น คือ ปฐวี (ดิน) อาโป (น้ำ) เตโช (ไฟ) วาโย (ลม) อากาส (อากาศ) กาล (กาลเวลา) ทิสา (ทิศ) อัตตา (อาตมัน) มนะ (ใจ) เป็นสสาร ๙ อย่าง. รูป รส กลิ่น สัมผัส จำนวน ปริมาณ ความต่างกัน การประกอบ การแยกจากกัน ความเป็นอื่น ความไม่เป็นอื่น ปัญญา สุข ทุกข์ ความปรารถนา โทสะ ความพยายาม เป็นคุณ, และด้วยศัพท์ว่า 'จ' (และ) คือ คุรุตตะ (ความหนัก) ทรวัตตะ (ความเหลว) สเนหะ (ความเหนียว) สังขาร (การปรุงแต่ง) ธรรม อธรรม และเสียง เป็นคุณ ๒๔ อย่าง มีหลายอย่าง. แม้ในที่นี้ โดยชินินทพุทธิ ผู้แต่งปัญจิกาในกาสิกาวุตติที่กล่าวมาแล้ว แม้ในบทว่า 'นวธา ทพฺพํ พหุธา คุณํ' นี้ ปการะ (ชนิด, ประเภท) ย่อมถูกแสดงในเรื่องของกิริยาเท่านั้นว่า 'สสาร ๙ อย่าง คุณหลายอย่าง พึงนำกิริยามาประกอบ คือ ย่อมถูกแสดง ย่อมถูกรู้ ย่อมถูกอธิบาย หรือย่อมมี'. เพราะการเห็นการใช้ และเพราะการไม่มีสิ่งที่พึงแยกแยะ จึงเป็นความสัมพันธ์ว่า การนำบทวิเสสนะมาใช้ในที่ทั้งปวง ย่อมไม่สมควร เพราะเป็นเรื่องของกิริยาเท่านั้น.

---

นวธา ทพฺพํ พหุธา คุโณติ ปโยคทสฺสนโต ทพฺพคุณวิสยานมฺปการานํ คยฺหุปคตฺตา พฺยวจฺเฉทยิตพฺพานํ ทพฺพคุณวิสยานมฺปการานํ ภาวา สพฺพสฺมึ ทพฺพคุณวิสเย ชินินฺทพุทฺธินา วุตฺตนเยน กิริยา [Pg.223] อตฺเถวาติ กิริยาวิสโยว ปกาโร คยฺหตีติ วุตฺติการ ปญฺชิกาการานํ วิเสสโนปาทานมยุตฺตนฺติ อตฺโถ.

เพราะเห็นการใช้คำว่า ‘สสาร ๙ อย่าง คุณหลายอย่าง’ และเพราะประเภทที่เกี่ยวกับสสารและคุณถูกถือเอา และเพราะมีประเภทที่เกี่ยวกับสสารและคุณที่พึงจำแนก และเพราะในเรื่องสสารและคุณทั้งหมด มีกิริยาอยู่จริงตามนัยที่ชินินทพุทธิกล่าวไว้ ประเภทที่เกี่ยวกับกิริยาเท่านั้นที่ถูกถือเอา ความหมายคือ การนำเอาวิเสสนะมาใช้ของท่านผู้แต่งอรรถกถาและปัญจิกาไม่สมควร

---

ตโตเยวาติ ยโต วิเสสโนปาทานมยุตฺตํ ตโตเยว ทฺวีหิจฺจาทิกมาเหติ อตฺโถ. อยเมตฺถาธิปฺปาโย ‘‘ทฺวิธา กโรตีติ กิริยาปโยเคปิ ปกาโร ทพฺพคุณวิสโย… ทพฺพวิสยสฺส คุณวิสยสฺส วา ทฺวิธาภาวสฺส กรียมานตฺตา, นตุ กิริยาวิสโย… ทฺวิธาภาวสฺส กรณกิริยาวิสยสฺเสตฺถ วตฺตุมนิจฺฉิตตฺตา. ตโตเยว กิริยาปกาโรปาทาเน อตฺร ธาปฺปจฺจยนฺตปฺปโยโค น สิยาติ วิญฺญาเปตุํ ‘ทฺวีหิ’จฺจาทิกมาเห’’ติ เตนาห‘อตฺเร’จฺจาทิ.

ความหมายคือ เพราะการนำวิเสสนะมาใช้ไม่สมควร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ด้วยสอง’ เป็นต้น อธิบายความในที่นี้ว่า ‘แม้ในการใช้กิริยาว่า ‘ทำเป็นสองอย่าง’ ประเภทก็เป็นเรื่องของสสารและคุณ... เพราะความเป็นสองอย่างของสสารหรือคุณถูกกระทำ ไม่ใช่เรื่องของกิริยา... เพราะไม่ประสงค์จะกล่าวถึงเรื่องของกิริยาที่ทำให้เป็นสองอย่างในที่นี้ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะให้รู้ว่าในการนำประเภทของกิริยามาใช้ การใช้ปัจจัย ‘ธา’ ในที่นี้ไม่ควรมี ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ด้วยสอง’ เป็นต้น’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ในที่นี้’ เป็นต้น

---

ทพฺพคุณวิสเย ปกาเร คยฺหมาเน โยยํ โทโส สมฺภาวิโต ปเรหิ, ตํ ทานิ นิรากตฺตุมาห ‘สติปิเจ’จฺจาทิ. สภาวโต อลิงฺคมสงฺขฺยญฺจาติ สมฺพนฺโธ, สงฺขฺยนฺตราปาทเน คมฺยมาเน ธาปฺปจฺจโย วิหิโต ปาณินิเยหิ, ตทาห- ‘ทพฺพสฺเส’จฺจาทิ สงฺขฺยานฺตราปาทเนปีติ ปุพฺพํ ยา ววตฺถิตา สงฺขฺยา, ตโต- ญฺญํ สงฺขฺยานฺตรํ ตสฺสาปาทนํ กรณํ สงฺขฺยนฺตราปาทนํ, ตสฺมิมฺปีติ อตฺโถ.

เมื่อถือเอาประเภทในเรื่องสสารและคุณ โทษใดที่ผู้อื่นพึงคาดคะเนได้ บัดนี้ เพื่อจะแก้โทษนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘แม้เมื่อมีอยู่’ เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ โดยสภาพแล้วไม่มีลิงค์และไม่มีจำนวน เมื่อเข้าใจว่ามีการทำให้เป็นจำนวนอื่น ปัจจัย ‘ธา’ ถูกบัญญัติไว้โดยนักไวยากรณ์ปาณินิ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ของสสาร’ เป็นต้น แม้ในการทำให้เป็นจำนวนอื่น ความหมายคือ จำนวนที่กำหนดไว้ก่อนแล้ว จำนวนอื่นจากนั้น การทำให้เป็นจำนวนอื่นนั้นคือการกระทำที่ทำให้เป็นจำนวนอื่น แม้ในสิ่งนั้น

---

๑๑๓. ตพฺพ

๑๑๓. ตพฺพ

---

โส ปกาโร อสฺสาติ ตพฺพา, ตสทฺเทน ปการสฺส ปรามฏฺฐตฺตา ตพฺพตีเตตฺถ ปการวตีติ อตฺโถ วุตฺโตติ อาห- ‘ตสทฺเทเน’จฺจาทิ. ปการวตีติ ปการวติ อตฺเถ. มุทุปฺปการวา มุทุชาติโย.

ประเภทนั้นมีอยู่ (เป็น) ตพฺพา เพราะคำว่า ‘ต’ อ้างถึงประเภท ความหมายว่า ‘มีประเภท’ จึงถูกกล่าวไว้ในคำว่า ‘ตพฺพ’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ด้วยคำว่า ต’ เป็นต้น คำว่า ‘มีประเภท’ หมายถึงในความหมายว่า ‘มีประเภท’ มีประเภทอ่อน คือมีชาติอ่อน

---

๑๑๕. กติ

๑๑๕. กติ

---

กึ สงฺขฺยานมฺปริมาณเมสนฺติ อตฺเถ ‘‘กิมฺหา รติ รีวรีวตก ริตฺตกา’’ติ (๔-๔๔) สุตฺเตน รติปฺปจฺจยํ วิธาย กตีติ สิทฺธตฺตา วุตฺตํ- ‘สงฺขฺยาปริมาณวิสเย สาธิตตฺตา’ติ, กติ จ โส สงฺขฺยา ปริมาณวิสยตฺตา สงฺขฺยา เจติ กติสงฺขฺยา, ตาย.

ในความหมายว่า ‘จำนวนประมาณเท่าไร’ เพราะคำว่า ‘กติ’ สำเร็จรูปด้วยการบัญญัติปัจจัย ‘รติ’ ด้วยสูตรว่า ‘กิมหา รติ รีวรีวตก ริตฺตก’ (4-44) จึงกล่าวว่า ‘เพราะสำเร็จในเรื่องจำนวนประมาณ’ และคำว่า ‘กติ’ นั้นเป็นจำนวน เพราะเป็นเรื่องของประมาณและเป็นจำนวน จึงเป็น ‘กติสงฺขยา’ ด้วยคำนั้น

---

๑๑๖. พหุ

๑๑๖. พหุ

---

ปจฺจาสตฺตีติ สมฺพนฺธิมฺหิ เอกมฺหิ ทสฺสิเต ทฺวิฏฺฐตฺตา สมฺพนฺธสฺส ปโร สมฺพนฺธี [Pg.224] วิญฺญายมาโน ปโรว วิญฺญายติ ยุตฺติโตติ ‘สมฺพนฺธโตวา’ติ วุตฺตํ.

คำว่า ‘ความใกล้ชิด’ หมายถึง เมื่อแสดงความสัมพันธ์หนึ่งแล้ว ความสัมพันธ์นั้นมีสองฝ่าย ผู้สัมพันธ์อีกฝ่ายหนึ่งที่พึงรู้ ก็พึงรู้ว่าเป็นอีกฝ่ายหนึ่งเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘โดยความสัมพันธ์’

---

๑๑๗. สกึ

๑๑๗. สกึ

---

นิปาตนสฺสาติ สกินฺติ นิปาตนสฺส.

คำว่า ‘ของนิบาต’ หมายถึง ของนิบาตคือ ‘สกึ’

---

๑๑๘. โส

๑๑๘. โส

---

ขณฺฑํ ขณฺฑํ ขณฺฑโส, ปุถุ ปกาโร ปุถุโส.

ชิ้น ชิ้น เป็นชิ้นๆ (หรือ: เป็นส่วนๆ) ประเภทต่างๆ เป็นประเภทๆ (หรือ: โดยแยกกัน)

---

๑๑๙. อภู

๑๑๙. อภู

---

นนุ จ อภวนนฺนาม สพฺพถา อนุปฺปตฺติยา วา อวตฺถนฺตเรน วา, ตถา สตฺยภูตสทฺโท-นุปฺปนฺนมตฺตวจโนปีติ กถมภูตสทฺโท-วตฺถนฺตเร นาภูเต วุตฺโตจฺจาห- ‘อภูตสฺสิ’จฺจาทิ. กถมวตฺถาว ตสทฺเทน ปรามสียตีติ เจ อภูตสทฺโท ยทฺยนุปฺปนฺนวาจี สิยา, ตทา ตสทฺทปฺป โยโคเยว น สิยา… ตสทฺเทนาภูตสฺเสว คหณโต, อภูตภาเวจฺจาทินา สุตฺติตํ สิยา, เตน ตสทฺทปฺปโยคสามตฺถิยา อวตฺถาว ตสทฺเทน ปรามสียติ, ตปฺปรามฏฺฐญฺจาวตฺถนฺตรมภูต สทฺโท อเปกฺขเต, เตนาห- ‘ตพฺภาเวติวจนา’อิจฺจาทิ. ภวนํ ภาโว ตาย อวตฺถนฺตเร ภาโว ตพฺภาโว ตสฺมึ. เตนาห ‘อภูตสฺเส’จฺจาทิ. ภาเวติ วิสยสตฺตมี, สํสตฺตมี วาติ อาห- ‘วิสเย คมฺมมาเน วา’ติ. กุณฺฑลตฺเตนาติ กุณฺฑลสภาเวน.

ก็คำว่า ‘ความไม่มี’ นั้นคือการไม่เกิดขึ้นโดยประการทั้งปวง หรือโดยภาวะอื่น เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า ‘อะภูตะ’ (ไม่เป็นแล้ว) ก็เป็นคำที่กล่าวถึงเพียงการไม่เกิดขึ้นเท่านั้น เหตุไฉนคำว่า ‘อะภูตะ’ จึงถูกกล่าวในภาวะอื่นที่ยังไม่เป็นเล่า ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ของสิ่งที่ไม่เป็นแล้ว’ เป็นต้น หากคำว่า ‘อะภูตะ’ เป็นคำที่กล่าวถึงสิ่งที่ไม่เกิดขึ้นแล้ว การใช้คำว่า ‘ตะ’ ก็ไม่ควรมี... เพราะคำว่า ‘ตะ’ ย่อมรับเอาสิ่งที่ไม่เป็นแล้วเท่านั้น หากเป็นเช่นนั้น ก็ควรเป็นสูตรว่า ‘ในภาวะที่ไม่เป็นแล้ว’ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ด้วยความสามารถในการใช้คำว่า ‘ตะ’ ภาวะเท่านั้นที่ถูกอ้างถึงด้วยคำว่า ‘ตะ’ และคำว่า ‘อะภูตะ’ ย่อมมุ่งถึงภาวะอื่นที่ถูกอ้างถึงนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘เพราะคำว่า ตับภาเว’ เป็นต้น ความเป็นคือภาวะ ภาวะในภาวะอื่นนั้นคือ ‘ตับภาวะ’ ในสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ของสิ่งที่ไม่เป็นแล้ว’ เป็นต้น คำว่า ‘ภาเว’ เป็นวิสยสัตตมี หรือสังสัตตสัตตมี ท่านจึงกล่าวว่า ‘หรือเมื่อเข้าใจในเรื่อง’ คำว่า ‘ด้วยความเป็นกุณฑละ’ หมายถึง ด้วยสภาพแห่งกุณฑละ

---

๑๒๐. ทิสฺส

๑๒๐. ทิสสะ

---

ทิสฺสนฺตีติ วุตฺเต ปโยเค ทิสฺสนฺตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ อาห ‘ทิสิ’จฺจาทิ, อิทํ สุตฺตํ วิชฺฌงฺค ปริภาสา ภวตีติ เสโส. ‘‘โณวา-ปจฺเจ’’ติอาทินา (๔-๑) สุตฺเตน วุตฺเตสฺวเนกวิเธสุ อตฺเถสุ ปริ สมนฺตโต ภาสตีติ ปริภาสา, วิธิโน ปจฺจยสฺส องฺคภูตา ปริภาสา วิชฺฌงฺคปริภาสา. วิธิเยวาติ สุตฺตมิทนฺติ สมฺพนฺโธ. วกฺขมานสุตฺตทฺวยนฺติ ‘‘อญฺญสฺมึ สกตฺเถ’’ติ สุตฺตทฺวยํ.

เมื่อกล่าวว่า ‘ย่อมปรากฏ’ ในการใช้คำว่า ‘ย่อมปรากฏ’ ความหมายนี้ย่อมเป็นที่รู้ ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ทิสิ’ เป็นต้น ที่เหลือคือ สูตรนี้เป็นวิชฌังคปริภาสา คำว่า ‘ปริภาสา’ หมายถึง การกล่าวโดยรอบในความหมายหลายอย่างที่กล่าวไว้ด้วยสูตรว่า ‘โณวา-ปัจเจ’ เป็นต้น (4-1) ปริภาสาที่เป็นองค์ประกอบของปัจจัยแห่งวิธี คือ วิชฌังคปริภาสา ความสัมพันธ์คือ สูตรนี้เป็นวิธีนั่นเอง สูตรสองบทที่จะกล่าวต่อไปคือ สูตรสองบทว่า ‘ในความหมายของตนเองในสิ่งอื่น’

---

๑๒๕. สํโย

๑๒๕. สังโย

---

อนฺตรสทฺโท-เนกตฺโถปีหานฺตราฬวาจี มชฺฌวาจี คยฺหติ, น วิชฺชเตนฺตรเมสนฺติ อนฺตราฬมตฺตปฏิเสเธปโยชนํ นตฺถีติ กตฺวานฺตรา ฬฏฺฐสฺสาภาวานฺตราฬํ [Pg.225] นตฺถีตฺยุปจรียติ, เอวญฺหิ โลเก ปยุชฺชเต ‘อนนฺตรา อิเม คามา อนนฺตรา อิเม ปาสาทา’ติ อนฺตราฬคตสฺส ญฺญสฺส คามสฺสญฺญสฺส ปาสาทสฺส วาภาวา ตถา พฺยปทิสียเต, ตเถวมิหาปฺยนฺตราฬคตสฺสญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺสาภาวา อนนฺตรา อิตฺยุจฺจนฺเต, อถวานฺตรสทฺโท พฺยวธานวาจี พฺยวธานาภาวโต-นนฺตรา อิติ วุจฺจนฺเต. อนฺตรํ กโรตีติ วา ขาทิอิปฺปจฺจยํ วิธาย อนฺตรายติ พฺยวธานํ กโรตีติ กตฺตริ อปฺปจฺจยํ วิธาย อนฺตโร พฺยวธายโก นตฺเถเตสนฺติ อนนฺตรา. ยถา ‘รุกฺขา วนนฺเต’ตฺถ รุกฺขา สมุทิตาเวกวนพฺยปเทสํ ลภนฺเต, ตถาตฺราปิ พฺยญฺชนา สมุทิตาเวเต สํโยคพฺยปเทสโคจรตฺตํ ปฏิปชฺชนฺเต.

แม้คำว่า ‘อันตะระ’ จะมีหลายความหมาย แต่ในที่นี้ถูกถือเอาในความหมายว่า ‘ช่องว่าง’ หรือ ‘กลาง’ เพราะไม่มีประโยชน์ในการปฏิเสธเพียงช่องว่างว่า ‘ไม่มีช่องว่าง’ จึงถือเอาว่า ‘ไม่มีช่องว่าง’ เพราะไม่มีช่องว่าง ในโลกย่อมใช้เช่นนี้ว่า ‘หมู่บ้านเหล่านี้ไม่มีช่องว่าง ปราสาทเหล่านี้ไม่มีช่องว่าง’ เพราะไม่มีหมู่บ้านอื่นหรือปราสาทอื่นที่อยู่ระหว่างกลาง จึงถูกเรียกเช่นนั้น เช่นเดียวกัน ในที่นี้ก็ถูกเรียกว่า ‘อนันตะรา’ เพราะไม่มีพยัญชนะอื่นที่อยู่ระหว่างกลาง หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า ‘อันตะระ’ เป็นคำที่กล่าวถึงการกั้นขวาง จึงถูกเรียกว่า ‘อนันตะรา’ เพราะไม่มีการกั้นขวาง หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อบัญญัติปัจจัย ‘ขาทิ’ ในความหมายว่า ‘ทำช่องว่าง’ ก็เป็น ‘อันตะรายะติ’ (ย่อมกั้นขวาง) เมื่อบัญญัติปัจจัย ‘อะ’ ในความหมายว่า ‘ผู้กระทำ’ ก็เป็น ‘อันตะโร’ (ผู้กั้นขวาง) สิ่งเหล่านี้ไม่มีผู้กั้นขวาง จึงเป็น ‘อนันตะรา’ เหมือนกับที่คำว่า ‘ต้นไม้ในป่า’ ต้นไม้ทั้งหลายที่รวมกันย่อมได้รับชื่อว่าเป็นป่าเดียวกัน ฉันใด ในที่นี้ พยัญชนะทั้งหลายที่รวมกันก็ย่อมเข้าถึงความเป็นที่ตั้งแห่งการเรียกชื่อว่า ‘สังโยค’ ฉันนั้น

---

สํโยโคติ หิ สมุทายปฺปธาโน นิทฺเทโส พฺยญฺชนาตฺยวยวปฺปธาโน, ตสฺมา พฺยญฺชนาติ พหุวจเนน สํโยโคติ เอกวจนนิทฺเทโส ฆฏเต, นนุ จ วณฺณานมุจฺจาริตปฺปธํสิตฺตา โยคปชฺชมฏฺฐิตมานานํ น สมฺภวติ สมุทายตฺตนฺติ สมุทายตฺตมยุตฺตนฺติ นายุตฺตํ, ตถาหิ อุตฺตรุตฺตรคฺคาหินิ พุทฺธิ ปุพฺพปรีภูเต พฺยญฺชนาวยเว สมุทายรูเปน สงฺกปฺเปนฺตี สมุทายโวหารมฺปวตฺตยีติ.

คำว่า ‘สังโยค’ เป็นการกล่าวโดยเน้นที่ส่วนรวม ส่วนคำว่า ‘พยัญชนะ’ เป็นการกล่าวโดยเน้นที่ส่วนย่อย เพราะเหตุนั้น การกล่าวถึง ‘พยัญชนะ’ ด้วยพหูพจน์ และการกล่าวถึง ‘สังโยค’ ด้วยเอกพจน์จึงสมเหตุสมผล ก็เพราะวรรณะทั้งหลายเมื่อถูกเปล่งออกมาแล้วย่อมสลายไป การรวมกันของสิ่งที่ไม่อาจตั้งอยู่ร่วมกันจึงไม่เป็นไปได้ การรวมกันจึงไม่สมควร ดังนี้ไม่สมควร เพราะเหตุนั้น ปัญญาที่รับเอาอักษรต่อๆ ไป ย่อมคิดถึงส่วนย่อยของพยัญชนะที่ผ่านไปแล้วในรูปของส่วนรวม จึงทำให้เกิดการใช้คำว่า ‘ส่วนรวม’

---

ณานุพนฺเธติ ทิติสทฺทสฺส สํโยคาวิสยตฺตา เทจฺโจติ ‘สรานมาทิสฺสา’ติ วิสโย, อุฬุมฺปสทฺทสฺส สํโยควิสยตฺตา โอฬุมฺปิโกติ เอตสฺส วิสโยติ ตตฺถ ราฆโว เวนเตยฺโย เมนิโก เทจฺโจ โทสคฺคานฺติ รูปานิ. อิธ ตุ โอฬุมฺปิโก โกณฺฑญฺโญติ ยุชฺชนฺติ. เตเนว จ ตตฺถ ปญฺจิกา เอตฺถ, เอตฺถ จ ปญฺจิกา ตตฺถ อุปเนตพฺพาติ.

คำว่า ‘โณวานุพันเธติ’ เพราะคำว่า ‘ทิติ’ ไม่ใช่เรื่องของสังโยค จึงเป็น ‘เทจโจ’ (บุตรของทิติ) เป็นเรื่องของ ‘สระนามาทิสสา’ เพราะคำว่า ‘อุฬุมปะ’ เป็นเรื่องของสังโยค จึงเป็น ‘โอฬุมปิโก’ (ผู้มีแพ) เป็นเรื่องของสิ่งนี้ ในที่นั้น รูปศัพท์คือ ‘ราฆะโว’ (บุตรของรฆุ) ‘เวนะเตยโย’ (บุตรของวินตา) ‘เมนิโก’ (บุตรของเมนา) ‘เทจโจ’ (บุตรของทิติ) ‘โทสัคคา’ (บุตรของโทสะ) แต่ในที่นี้ คำว่า ‘โอฬุมปิโก’ และ ‘โกณฑัญโญ’ ย่อมเข้ากันได้ เพราะเหตุนั้น ฎีกาในที่นั้นจึงควรนำมาใช้ในที่นี้ และฎีกาในที่นี้ก็ควรนำไปใช้ในที่นั้น

---

๑๒๗. โกส

๑๒๗. โกสะ

---

โกสชฺชนฺติ เอตฺถ ตสฺส ชตฺตญฺจ นิปาตนา, อชฺชวนฺติ เอตฺถฺห ‘‘อุวณฺณสฺสา วว สเร’’ติ (๔-๑๒๙).

ในคำว่า ‘โกสัชชัง’ นี้ การเป็น ‘ชะ’ ของ ‘ตะ’ และการนิบาต (การสำเร็จรูป) ในคำว่า ‘อัชชะวัง’ นี้ (สำเร็จรูปด้วยสูตร) ‘อุวัณณัสสา วะวะ สะเร’ (4-129)

---

๑๓๕. โชวุ

๑๓๕. โชวุ

---

ยการสฺส ทฺวิตฺเต เชยฺโย.

เมื่อ ‘ยะ’ เป็นสองตัว ก็เป็น ‘เชยโย’

---

๑๓๗. กณ

๑๓๗. กะณะ

---

อติสเยน อปฺโป, อติสเยน ยุวาติ วิคฺคโห.

การแยกศัพท์คือ ‘น้อยอย่างยิ่ง’ ‘หนุ่มอย่างยิ่ง’

---

๑๓๙. เฑส

๑๓๙. เฑสะ

---

สติสฺสาติ [Pg.226] วุตฺเต สติสทฺโท วิญฺญายติ สตฺยนฺเตปิ วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิเตสตฺยนฺโต กถํ วิญฺญายติจฺจาสงฺกิย ‘‘สงฺขฺยาย สจฺจุตีสาเส’’จฺจาทินา (๔-๕๐) สตฺยนฺตาทีหิ โฑ วิหิโต, ตสฺมิญฺจ เฑตินิมิตฺเตโนปาทินฺเน ตทุปาทานสามตฺถิยาสตฺยนฺโตว วิญฺญายตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘เฑติ นิมิตฺโตปาทานา’ติอาทิ.

เมื่อกล่าวว่า ‘สะติสสา’ คำว่า ‘สะติ’ ย่อมเป็นที่รู้ แม้ในคำว่า ‘สะติอันตะ’ ที่ประสงค์จะกล่าวโดยเป็นวิเสสนะ คำว่า ‘สะติอันตะ’ จะเป็นที่รู้ได้อย่างไร ดังนี้ เมื่อสงสัย ปัจจัย ‘โฑ’ ถูกบัญญัติไว้โดยคำว่า ‘สะติอันตะ’ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า ‘สังขายะ สัจจุตีสาเส’ เป็นต้น (4-50) และเมื่อนำเอาเครื่องหมายคือ ‘เฑ’ มาใช้ ด้วยความสามารถในการนำมาใช้นั้น คำว่า ‘สะติอันตะ’ เท่านั้นย่อมเป็นที่รู้ เพื่อจะแสดงดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘เพราะการนำเครื่องหมาย เฑ มาใช้’ เป็นต้น

---

๑๔๒. อธา

๑๔๒. อะธา

---

ธาตุโต อญฺโญ สทฺโท อธาตุ ตสฺส. ปญฺจิกายมฺปน ปกติปิ สทฺโทเยวาติ ธาตุโตอิจฺจาทินา อธาตุสทฺทสฺส อตฺถมตฺตํ วุตฺตํ.

ศัพท์อื่นจากธาตุเป็นอธาตุของศัพท์นั้น. แต่ในปัญจิกา กล่าวว่า ปกติก็เป็นศัพท์นั่นเอง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวเพียงอรรถของศัพท์อธาตุด้วยบทว่า ธาตุโต เป็นต้น.

---

ตสฺสาติ อธาตุปฺปกติยา, อธาตุสทฺทสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. เตนจาติ กกาเรน จ, ตสฺมาติ เตน การเณน. ปุพฺพคฺคหณมนฺตเรนาติปาณินินา อิการาเทสวิธายเก อิมสฺมึเยว สุตฺเตกการโต ปุพฺพสฺส อิการาเทสวิธานตฺถํ ปุพฺพคฺคหณํ กตํ, ตํ ปุพฺพสฺสาติวจนํ วินาติ อตฺโถ. สเจติอาทินา กถยตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส วุตฺโต, อสฺสาติ ชาตินิทฺเทเส ตุ อาการสฺสจิกาโร ภวตฺเยว, สิยา เอตนฺติ พหุปริพฺพาชกาติ เอตํ รูปํ โหติ. สฺยาทฺยตฺร พฺยวหิโต… กการโต ปุพฺเพ สฺยาทิ, น สฺยาทิ กการา ปโรติ.

บทว่า ตัสสะ คือของอธาตุปรกติ, กล่าวคือของศัพท์อธาตุ. บทว่า เตน จ คือด้วยกะการะด้วย, บทว่า ตัสมา คือด้วยเหตุนั้น. บทว่า ปุพพคฺคหณมนฺตเรนาติ ปาณินิได้ทำบทว่า ปุพพคฺคหณํ เพื่อการบัญญัติอิการาเทศของอิการที่อยู่หน้ากะการะในสูตรนี้เท่านั้น ซึ่งบัญญัติอิการาเทศ, อรรถว่า เว้นบทว่า ปุพพสฺส. บทว่า สเจติ เป็นต้น มีความสัมพันธ์กับบทว่า กถยติ. บทว่า ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ (1-33) กล่าวถึงรัสสะ, แต่ในบทว่า อสฺสา ซึ่งเป็นชาตินิเทศ อาการะย่อมมีอิการะแน่นอน, บทว่า สิยา เอตนฺติ รูปนี้คือ พหุปริพฺพาชกาติ. บทว่า สฺยาทยตฺร พฺยวหิโต… สฺยาธิอยู่หน้ากะการะ, สฺยาธิไม่อยู่หลังกะการะ.

---

นนุ จ อสฺยาทิโตติ เอตฺถ ปสชฺชปฺปฏิเสโธ นญ กสฺมา คหิโต, น ปริยุโทโสติ อาสงฺกิย ปริยุทาเสสฺมึ คหิเต สติ โทสํ วตฺตุมารภเต ‘ปริยุทาเส’อิจฺจาทินา. สฺยาทิโตติ สฺยาทฺยนฺตโต ปริพฺพาชกสทฺทโต. ปริพฺพาชกสทฺโทหิ สฺยาทฺยนฺโต วากฺเย สฺยาทฺยนฺตตฺตา, เตเนว วกฺขติ- ‘ปริพฺพาชกสทฺทโต เอตฺถ สฺยาทฺยุปฺปตฺตี’ติ. อสฺยาทิสฺมา ปโรติ กตฺวา พหุปริพฺพาชกสทฺทโต น สฺยาทฺยุปฺปตฺตีติ สมฺพนฺโธ.

ก็ในบทว่า อสฺยาธิโต นี้ เหตุไฉนจึงรับปฏิเสธแบบประเสชชะด้วยนะการะ, ไม่รับแบบปริยุทาสะเล่า? เมื่อสงสัยดังนี้ จึงเริ่มกล่าวโทษเมื่อรับแบบปริยุทาสะด้วยบทว่า ‘ปริยุทาเส’ เป็นต้น. บทว่า สฺยาธิโต คือจากศัพท์ปริพพาชกะที่มีสยาธิเป็นที่สุด. ศัพท์ปริพพาชกะย่อมมีสยาธิเป็นที่สุด เพราะมีสยาธิเป็นที่สุดในประโยค, ด้วยเหตุนั้นจึงจะกล่าวว่า ‘การเกิดสยาธิในที่นี้จากศัพท์ปริพพาชกะ’. มีความสัมพันธ์ว่า เมื่อทำว่าจากอสยาธิ จึงไม่มีการเกิดสยาธิจากศัพท์พหุปริพพาชกะ.

---

ตโตจาติ พหุปริพฺพาชกสทฺทโต จ. ปสชฺชปฺปฏิเสเธน นญสทฺเทน [Pg.227] อญฺญปทตฺถสมาเสปิ สิยาว โทโสติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘อวิชฺชมาโนสฺยาทิ’จฺจาทิ.

บทว่า ตโต จ คือจากศัพท์พหุปริพพาชกะด้วย. เมื่อแสดงว่า แม้ในอัญญบทัตถสมาสด้วยนะการะที่เป็นประเสชชะปฏิเสธ ก็ย่อมมีโทษ จึงกล่าวว่า ‘อวิชฺชมาโนสฺยาธิ’ เป็นต้น.

---

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

ดังนี้ ในสารัตถวิลาสินี ฎีกาปัญจิกาของโมคคัลลานะ

---

จตุตฺถกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนากัณฑ์ที่ ๔ จบแล้ว.

---

ปญฺจมกณฺฑ

กัณฑ์ที่ ๕

---

๑. ติช

๑. ติช

---

ขมาวีมํสาสูติ ปกติวิเสสนเมว กถมิจฺฉิตนฺติ อาห- ‘สมฺพนฺธสฺสิ’จฺจาทิ, ปทานมญฺญมญฺญสมฺพนฺธสฺส ปุริสาธีนตฺตาติ อตฺโถ, ปกติ วิเสสนนฺติ ติชมาห สทฺทานํ วิเสสนํ, กิมฺปน ปกติวิเสสเน ผล มิจฺจาห- ‘ปกติวิเสสโนปาทาน’มิจฺจาทิ. ยชฺชตฺร ‘ขมาวีมํสาสู’ติ ปกติวิเสสนํ, กสฺมึ อตฺเถ จรติ ขสา วิธียนฺติจฺจาห- ‘อตฺถนฺตรสฺสา นิทฺเทสา’อิจฺจาทิ. อตฺถนฺตรสฺสาติ นิสานาทิอตฺถนฺตรสฺส. ‘‘สุตานุมิเตสุ สุตสมฺพนฺโธว พลวา’’ติ ปริภาสมุปลกฺเขติ ‘สุตานุมิตาน’มิจฺจาทินา. เตเนวาติ กิริยารูปาสุ ขมาวีมํสุ ขสานํ วีธาเนเนว, สกตฺเถ วิธาเนเนติ วุตฺตํ โหติ. ติติกฺขกิริยตฺตาติ อิมินา ปเรสํ วิย ขาทฺยนฺตานํ ธาตุสญฺญาวิธาน มนตฺถกนฺติ ทสฺเสติ.

บทว่า ขมาวีมํสาสุ เป็นวิเสสนะของปกติเท่านั้น, ถามว่า ต้องการอย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘สมฺพนฺธสฺส’ เป็นต้น, อรรถว่า ความสัมพันธ์ของบททั้งหลายซึ่งกันและกันขึ้นอยู่กับบุรุษ, บทว่า ปกติวิเสสนํ กล่าวถึงติชะว่าเป็นวิเสสนะของศัพท์ทั้งหลาย, ถามว่า ผลในการเป็นวิเสสนะของปกติคืออะไร? จึงกล่าวว่า ‘ปกติวิเสสโนปาทานํ’ เป็นต้น. ถ้าในที่นี้บทว่า ‘ขมาวีมํสาสุ’ เป็นวิเสสนะของปกติ, ขสะย่อมถูกบัญญัติในอรรถใด? จึงกล่าวว่า ‘อตฺถนฺตรสฺสา นิทฺเทสา’ เป็นต้น. บทว่า อตฺถนฺตรสฺสา คืออรรถอื่นมีนิสานะเป็นต้น. บทว่า ‘‘สุตานุมิเตสุ สุตสมฺพนฺโธว พลวา’’ เป็นปริภาสาที่แสดงด้วยบทว่า ‘สุตานุมิตานํ’ เป็นต้น. บทว่า เตเนว คือด้วยการบัญญัติขสะในขมาและวีมังสาที่เป็นกิริยารูปเท่านั้น, กล่าวคือด้วยการบัญญัติในสกัดถะ. ด้วยบทว่า ติติกฺขากิริยตฺตา นี้ แสดงว่า การบัญญัติธาตุสัญญาของศัพท์ที่มีขาทิเป็นที่สุดเหมือนของผู้อื่นนั้นไม่มีประโยชน์.

---

ติติกฺขา ขมา, ติติกฺขติ ขมติ, วีมํสา อุปปริกฺขา, วีมํสติ อุปปริกฺขตีติ อตฺโถ. สุตฺเต ติชอิติ นิทฺเทสา ภูวาทิกสฺส คหณํ. นิจฺจณฺยนฺตสฺส จุราทิกสฺส หิ ตาทิเส ปโยชเน สติ พหุลํ วิธียมาเนปิ นิจฺจตฺตมตฺตโน นาติวตฺตติ. อถวา จุราทิมาเนนาพฺยภิจารินา สาหจริยา ติโชปิ จุราทิโกว, ตํ ยถา ‘คาวสฺส ทุติเยนาตฺโถ’ติ. วุตฺเตโคเยโวปาทียเต, นาสฺโส, น คทฺรโภ. กทาจิ ปน อสฺสาทิโนปิ ทุติยสฺส คหณํ สิยา อตฺถปฺปกรณา ทิปฺปภาวโต.

ติติกขา คือ ขมา, ติติกขติ คือ ขมติ, วีมังสา คือ อุปปริกขา, วีมังสติ คือ อุปปริกขติ ดังนี้เป็นอรรถ. ในสูตรนี้ การกล่าวว่า ติชะ (ติชะ อิติ) ย่อมรับธาตุในหมวดภูวาทิ. เพราะว่า แม้เมื่อมีการบัญญัติธาตุในหมวดจุราทิที่มี ณิปัจจัยเป็นที่สุดบ่อยๆ ในการใช้เช่นนั้น ก็ไม่พ้นจากความเป็นนิจจะของตน. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการอยู่ร่วมกันที่ไม่ผิดเพี้ยนกับมานะของจุราทิ ติชะก็เป็นธาตุในหมวดจุราทิเช่นกัน, เหมือนอย่างที่กล่าวว่า ‘ต้องการโคตัวที่สอง’ เมื่อกล่าวเช่นนั้น ก็ย่อมรับโคเท่านั้น, ไม่ใช่ ม้า, ไม่ใช่ ลา. แต่บางครั้ง การรับตัวที่สองของม้าเป็นต้น ก็อาจมีได้ด้วยความปรากฏแห่งอรรถและปกรณ์เป็นต้น.

---

นนุ [Pg.228] จ วีมํสายํ สปฺปจฺจยวิธาน มนุปปนฺนมิตเรตรนิสฺสยโทส ทุฏฺฐตฺตา, ตถาหิ สิทฺเธ วีมํสาสทฺเท สปฺปจฺจโย อุปฺปชฺชเต, สติ จ ตสฺมึ วีมํสาติ รูปํ สมฺปชฺชตีติ อิตเรตรนิสฺสโย, อิตเรตร นิสฺสยานิ จ การิยานี โนปกปฺปนฺตีติ เตนาห- ‘อนุวาทรูปาน’มิจฺจาทิ. อนาทิกาลสํสิทฺธสทฺทานุวาโต นตฺถิ อิตเรตรนิสฺสโย โทโสติ ภาโว. ปโยชกพฺยาปารณิปฺปจฺจยาภาเว เตชเตติ รูปํ.

ก็การบัญญัติสัปปัจจัยในวีมังสาไม่สมควร เพราะมีโทษคือการพึ่งพาอาศัยกันและกัน, คือเมื่อศัพท์วีมังสาสำเร็จแล้ว สัปปัจจัยย่อมเกิดขึ้น, และเมื่อมีสัปปัจจัยนั้น รูปว่า วีมังสา ก็สำเร็จ ดังนี้เป็นการพึ่งพาอาศัยกันและกัน, และกิจที่พึ่งพาอาศัยกันและกันย่อมไม่สำเร็จ, ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘อนุวาทรูปานํ’ เป็นต้น. ความว่า การกล่าวตามศัพท์ที่สำเร็จมาแต่กาลไม่มีเบื้องต้นนั้น ไม่มีโทษคือการพึ่งพาอาศัยกันและกัน. รูปว่า เตชติ ย่อมมีเมื่อไม่มีปัจจัยที่เกิดจากความพยายามของผู้ใช้ (เหตุกรรตุ).

---

๒. กิตา

๒. กิตา

---

ปุพฺเพวิย ปกติวิเสสนาทีตฺยเนน ‘‘สมฺพนฺธสฺส ปุริสายตฺตตฺตา ‘ติกิจฺฉาสํสเยสู’ติ ปกติวิเสสนนฺติ อาห- ‘ติกิจฺฉาย’มิจฺจาทิ’ตฺยาทิกํ สพฺพํ ยถาโยคเมตฺถาปิ วตฺตพฺพนฺตฺยติทิสติ. วิสฺสตฺโถติ วิสทฺทสฺส อตฺโถ. อถ กิมิตฺถํ ฉปฺปจฺจยนฺตสฺเสว ทฺวิโธทาหรณนฺตฺยาสงฺกิยาห- ‘อตฺถเภทา ทฺวิโธทาหรณ’นฺติ. นิเกโต นิวาโส, สงฺเกโต ลกฺขณํ.

ด้วยบทว่า ปุพฺเพวิย ปกติวิเสสนาที นี้ ย่อมแสดงว่า สิ่งทั้งปวงมีบทว่า ‘‘สมฺพนฺธสฺส ปุริสายตฺตตฺตา ‘ติกิจฺฉาสํสเยสู’ติ ปกติวิเสสนนฺติ อาห- ‘ติกิจฺฉาย’ เป็นต้น ควรกล่าวในที่นี้ตามความเหมาะสมเช่นกัน. บทว่า วิฺสสตฺโถ คืออรรถของ วิ-ศัพท์. ถามว่า เหตุไฉนจึงมีตัวอย่างสองอย่างของศัพท์ที่มีฉ-ปัจจัยเป็นที่สุดเท่านั้น? จึงกล่าวว่า ‘อตฺถเภทา ทฺวิโธทาหรณํ’ คือมีตัวอย่างสองอย่างเพราะความแตกต่างกันของอรรถ. นิเกโต คือ ที่อยู่, สังเกโต คือ เครื่องหมาย.

---

๓. นินฺทา

๓. นินทา

---

นินฺท=ครหายํ ตโต ‘‘อิตฺถิยมณตฺติกยกฺยา เจ’’ติ (๕-๔๙) อปฺปจฺจเย ตโต ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ติ (๓-๒๖) อาปฺปจฺจเย รูปํ. พนฺธตีติ พธโก.

นินฺท = ในการติเตียน, จากนั้นเมื่อมีอปัจจัยด้วยบทว่า ‘‘อิตฺถิยามณตฺติกยกฺยา เจ’’ (5-49) จากนั้นเมื่อมีอาปัจจัยด้วยบทว่า ‘‘อิตฺถิยามตฺวา’’ (3-26) ก็เป็นรูป. บทว่า พธโก คือ ผู้ผูก (พนฺธติ).

---

๔. ตุํสฺมา

๔. ตุงสมา

---

ตุํสฺมาตีห ปจฺจยคฺคหณมาจิกฺขติ ‘ตุํตาเย’จฺจาทินา. ตโต เจติ ยโต ตุํสฺมาติ ปจฺจยสฺเสว คหณํ ยโต จ วิเสสน นิทฺเทโส, ตโตติ อตฺโถ. ปจฺจยคฺคหเณ ตทาทิคฺคหณํ วิญฺญายเต… ‘‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต ตทาทิโน คหณ’’นฺติ ญายโต. วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา ตทนฺตคฺคหณํ… ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๓) วจนาภิ มนสิ นิธายาห- ‘ยโต กิริยตฺถา’อิจฺจาทิ. โส กิริยตฺโถ อาทิ ยสฺส สมุทายสฺส โส ตทาทิ โส ปจฺจโยนฺเต ตสฺส (โส ตทนฺโต). ตทาทิตทนฺตสมุทายวิเสสสฺส คหณํ, (นตุ) ตทนฺตมตฺตสฺเส ตฺยตฺโถ[Pg.229]. นนุ จ ตุํสฺมาอิติ วิเสสนตฺเตน วตฺตุมิจฺฉิเต ภวตุ ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺเส’’ติ ตทนฺตคฺคหณํ ปจฺจยคฺคหเณ ตุ กถํ ตทาทิโน คหณํ วจนาภาวโตจฺจาห- ‘ตทวินาภาวิตฺตา’ติ. ยโต วิหิโต เตน วินา น ภวติ สีเลเนติ ตทวินาภาวี ตสฺส ภาโว ตสฺมา. อิมาย ยุตฺติยา วิญฺญายเต-ตฺโถ, ยมาขฺยายเต ‘ปจฺจยคฺคหเณ ยสฺมา โส วิหิโต ตทาทิโน คหณ’นฺติ. ภวตฺเววํ ตทาทิโน ตทนฺตสฺส จ คหณํ, ตโต กิปฺผลํตฺยาห- ‘เตเน’จฺจาทิ.

บทว่า ตุงสฺมา ในที่นี้ย่อมแสดงการรับปัจจัยด้วยบทว่า ‘ตุงตเย’ เป็นต้น. บทว่า ตโต จ คือเพราะรับปัจจัยว่า ตุงสฺมา เท่านั้น และเพราะเป็นวิเสสนะนิทเทส, อรรถว่า เพราะเหตุนั้น. ในการรับปัจจัย ย่อมเข้าใจการรับศัพท์ที่มีปัจจัยนั้นเป็นต้น… ด้วยนัยว่า ‘‘ในการรับปัจจัย ย่อมรับศัพท์ที่มีปัจจัยนั้นเป็นต้น ซึ่งปัจจัยนั้นถูกบัญญัติไว้’’. เพราะต้องการกล่าวโดยเป็นวิเสสนะ จึงรับศัพท์ที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุด… ด้วยการระลึกถึงบทว่า ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺสา’’ (1-13) จึงกล่าวว่า ‘ยโต กิริยตฺถา’ เป็นต้น. กิริยัตถะ (ธาตุ) ใดเป็นเบื้องต้นของกลุ่มศัพท์ใด กลุ่มศัพท์นั้นมีกิริยัตถะเป็นเบื้องต้น ปัจจัยนั้นเป็นที่สุดของกลุ่มศัพท์ใด กลุ่มศัพท์นั้นมีปัจจัยนั้นเป็นที่สุด. เป็นการรับวิเสสนะของกลุ่มศัพท์ที่มีปัจจัยนั้นเป็นเบื้องต้นและมีปัจจัยนั้นเป็นที่สุด, (ไม่ใช่) เพียงแค่ที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุดเท่านั้น. ก็เมื่อต้องการกล่าวว่า ตุงสฺมา โดยเป็นวิเสสนะ ขอให้มีการรับศัพท์ที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุดด้วยบทว่า ‘‘วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺเส’’, แต่ในการรับปัจจัย เหตุไฉนจึงมีการรับศัพท์ที่มีปัจจัยนั้นเป็นเบื้องต้นเล่า? เพราะไม่มีบทกล่าวไว้ จึงกล่าวว่า ‘ตทวินาภาวิตฺตา’ คือเพราะความเป็นสิ่งที่ขาดกันไม่ได้. เพราะปัจจัยใดถูกบัญญัติไว้ ย่อมไม่เป็นไปโดยปราศจากปัจจัยนั้นโดยปกติ, เพราะฉะนั้นจึงเป็นสิ่งที่ขาดกันไม่ได้. ด้วยเหตุผลนี้ อรรถที่กล่าวว่า ‘ในการรับปัจจัย ย่อมรับศัพท์ที่มีปัจจัยนั้นเป็นเบื้องต้น ซึ่งปัจจัยนั้นถูกบัญญัติไว้’ ย่อมเข้าใจได้. ขอให้มีการรับศัพท์ที่มีปัจจัยนั้นเป็นเบื้องต้นและมีปัจจัยนั้นเป็นที่สุดดังนี้, จากนั้นมีผลอะไร? จึงกล่าวว่า ‘เตเน’ เป็นต้น.

---

สปาทิโตติ ปาทิสหิตโต. ข ฉ สุปฺปตฺตาภาวาติ ข ฉ สานํ อุปฺปตฺติยา อภาวา. วุตฺตปฺปการสฺเสว ตุํปฺปจฺจยนฺตสฺส ปกติภาเวน คหณา สปาทิโต ข ฉ สานมนุปฺปตฺตีติ อธิปฺปาโย. วิปุพฺพา ‘ชิ-ชเย’อิจฺจสฺมา ตุํปจฺจยนฺตา ‘วิเชตุมิจฺฉตี’ติ อตฺเถ ‘‘ตุํสฺมา’’อิจฺจาทินา(โส), ตุํสฺสจ โลโป, เนมิตฺติเก เอกาเร นิวตฺเต ‘ชิส ชิส อิติ ทฺวิตฺเต อนาทิพฺยญฺชนโลโป ‘‘ชิหรานํ คี’’ติ (๕-๑๐๒) คี. ชิคีสปฺปกติโต ‘‘ภูเต อีอูํ’’อิจฺจาทินา (๖-๔) อี. ตสฺมึ อญ. ‘‘อา อี อู มฺหา สฺสา สฺสมฺหานํ วา’’ติ (๖-๓๓) อีสฺส รสฺเส พฺยชิคีสิ. ยทิ ตุ สปาทิโต สสฺส อุปฺปตฺติ สิยา, ตทา พฺยชิคีสีติ เอตฺถ ทฺวิพฺพจนํ กรียมานํ สปฺปจฺจยนฺตสฺส ปฐมสฺเสกสฺสรสฺส ทฺวิพฺพจนํ ภวตีติ ‘‘ข ฉ สาน’’มิจฺจาทินา (๕-๖๙) วิชิย อิติ สมุทาเย อาทิภูตสฺส วิสทฺทสฺส สิยา อีมฺหิ จ วิหิเต สปาทิโน ปกติภาโวติ วิสทฺท ปุพฺเพ อญาคโม สิยา, ตโต จ อวิวิชิสีติ อนิฏฺฐมฺปสชฺเชยฺย.

สปาทิโต หมายถึง พร้อมด้วยส่วนท้าย. ขะ ฉะ สุปปัตตาภาวาติ หมายถึง เพราะไม่มีการเกิดขึ้นแห่ง ขะ ฉะ และ ส ปัจจัย. อธิบายว่า เพราะถือเอาคำที่ลง ตุง ปัจจัยตามที่กล่าวแล้วนั่นแหละโดยความเป็นปกติ จึงไม่มีการเกิดขึ้นแห่ง ขะ ฉะ และ ส ปัจจัย จากคำที่พร้อมด้วยส่วนท้าย. จาก ชิ-ชเย ธาตุ ที่มี วิ เป็นบทหน้า เมื่อลง ตุง ปัจจัย ในความหมายว่า 'ปรารถนาจะชนะ' ตามสูตรว่า 'ตุงสมา...' เป็นต้น, ลบ ตุง และ ส, เมื่อ เอการะ ที่เป็นนิมิตถูกทำให้กลับคืน, มีการทำทเวภาวะเป็น ชิส ชิส, ลบพยัญชนะตัวหน้า, เปลี่ยนเป็น คี ตามสูตร 'ชิหรานัง คี' (5-102). จากปกติคือ ชิคีสะ ลง อี ตามสูตร 'ภูเต อีอุง' เป็นต้น (6-4). ใน อี นั้น มี อ อาคม. ตามสูตร 'อา อี อู มหา สสา สสัมหานัง วา' (6-33) รัสสะ อี เป็น อิ เป็น พยชิคีสิ. หากมีการเกิดขึ้นแห่ง ส ปัจจัย จากคำที่พร้อมด้วยส่วนท้าย, เมื่อนั้น ในคำว่า พยชิคีสิ นี้ เมื่อมีการทำทเวภาวะ, ทเวภาวะย่อมมีแก่สระตัวแรกของคำที่ลง ส ปัจจัย ตามสูตร 'ขะ ฉะ สานัง...' เป็นต้น (5-69) คือมีแก่ วิ สัททะ ซึ่งเป็นส่วนหน้าในหมู่คำว่า วิชิยะ, และเมื่อลง อี ปัจจัยแล้ว เพราะความเป็นปกติของคำที่พร้อมด้วยส่วนท้าย ก็จะมี อ อาคม หน้า วิ สัททะ, จากนั้นก็จะพึงมีรูปที่ไม่ต้องการคือ อวิวิชิสิ.

---

ตุํสฺมา อิจฺฉายนฺติ จ ปกติปฺปจฺจยตฺถานมุปทิฏฺฐตฺตา เตน สภาว ลิงฺเคน ข ฉ สปฺปจฺจยา ตทนฺโต จ อนุมิโต น ปน ตุํ, ตุมิห สุโตติ อาห- ‘น ตทนฺโต, นาปิ ฉ ฉสา’ติ. ชิฆจฺฉาอิจฺจตฺร ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ฆสฺส ‘‘จตุตฺถ ทุติยานํ ตติยปฐมา’’ติ (๕-๗๘) โค. ตสฺส ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ (๕-๗๙) โช. ปาณินินาปีห สปฺปจฺจย วิธายเก สุตฺเต วากฺยมฺปิ ยถา สิยาติ วาวจนํ กตํ, ตทยุตฺตนฺติ นิรากตฺตุมาห- ‘วากฺยมฺปิ’จฺจาทิ. ปกตฺยาทิตฺยตฺร อาทิ สทฺเทน อตฺถวิเสโส คเหตพฺโพ, ปกติ วิเสโส ตุมนฺโต, อิจฺฉตฺโถ-ตฺถวิเสโส[Pg.230]. อิทํ ลกฺขณนฺติ ‘‘ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต’’อิติ อิทํ ลกฺขณํ. นิโยคโตติ นิยเมน. อาสงฺกายมุปสงฺขฺยาน’’นฺติ (๓-๑-๗) วากฺยกาเรน วุตฺตํ นิรากตฺตุมาห- ‘อาสงฺกาย’มิจฺจาทิ.

เพราะมีการแสดงที่ตั้งแห่งความหมายของปกติและปัจจัยในสูตรว่า 'ตุงสมา อิจฉายัง' ด้วยเครื่องหมายแห่งสภาวะนั้น ปัจจัย ขะ ฉะ ส และคำที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุดจึงถูกอนุมานได้ แต่ไม่ใช่ ตุง ปัจจัย, เพราะ ตุง ในที่นี้ได้ยินในสูตร ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่คำที่มีปัจจัยนั้นเป็นที่สุด และไม่ใช่ ขะ ฉะ ส'. ในคำว่า ชิฆัจฉา นี้ เมื่อทำทเวภาวะแล้ว ฆะ ตัวหน้า เป็น กะ ตามสูตร 'จตุตถะ ทุติยานัง ตติยปฐมา' (5-78). กะ นั้น เป็น จะ ตามสูตร 'กวคคหานัง จวคคชา' (5-79). แม้พระปาณินิก็ได้ทำ วา ศัพท์ไว้ในสูตรที่บัญญัติ ส ปัจจัย เพื่อให้มีประโยค (วากยะ) ด้วย, เพื่อปฏิเสธว่าคำนั้นไม่ถูกต้อง ท่านจึงกล่าวว่า 'วากยัมปิ' เป็นต้น. ในคำว่า 'ปคตยาทิ' นี้ ด้วย อาทิ ศัพท์ พึงถือเอาความหมายพิเศษ, ปกติพิเศษคือคำที่ลง ตุง ปัจจัย, ความหมายพิเศษคือความหมายว่าปรารถนา. คำว่า 'อิทัง ลักขณัง' คือสูตรว่า 'ตุงสมา โลโป จิจฉายัง เต' นี้คือลักษณะ. 'นิโยคโต' หมายถึง โดยข้อกำหนด. เพื่อปฏิเสธคำที่วากยการะกล่าวไว้ว่า 'อาสังกายมุปสังขยานัง' (3-1-7) ท่านจึงกล่าวว่า 'อาสังกายัง' เป็นต้น.

---

อเจตนตฺตา กูลสฺส อิจฺฉายาสมฺภโวติ ‘กูลปฺปติตุมิจฺฉตี’ติ วากฺยเมเวจฺฉาปกาสนมสิทฺธํ, เตนาสิทฺเธน วากฺเยนาสิทฺธานํ ข ฉ สานํ สาธนํ อสิทฺเธนาสิทฺธสาธนํ. อิจฺฉาวจนิจฺฉาติ อิจฺฉาย วตฺตุมิจฺฉา. อิจฺฉายปวตฺติโต อุปลทฺธีติ อิจฺฉาย อุปลทฺธิ อุปาลมฺโพ ปริชานนํ ปวตฺติโตติ อตฺโถ. เจตนาวติจาติ วุตฺตํ ตสฺมา เจตนาวติ ปวตฺติโต อุปลทฺธึ ทสฺเสตฺวา ตทปเทเส นาเจตเนปิ ทสฺเสตุํ ‘โยเปสา’ติอาทิมาห. เทวทตฺเต รชฺชุ ขีลาทิปาณินา อุยฺโยโค, กูเล มตฺติกาวิกีรณาทิ. รชฺชุ คุโณ. ขีโล สํกฺวาทิ.

เพราะความที่ตลิ่งเป็นอเจตนะ ความปรารถนาจึงเป็นไปไม่ได้ ประโยคว่า 'กูลัม ปติตุมิจฉติ' (ตลิ่งปรารถนาจะพัง) จึงไม่สำเร็จในการประกาศความปรารถนา, การพิสูจน์ ขะ ฉะ และ ส ปัจจัยที่ไม่สำเร็จ ด้วยประโยคที่ไม่สำเร็จนั้น จึงเป็นการพิสูจน์สิ่งที่ไม่สำเร็จด้วยสิ่งที่ไม่สำเร็จ. 'อิจฉาวจนิจฉา' หมายถึง ความปรารถนาเพื่อจะกล่าวด้วยความปรารถนา. 'อิจฉายปวัตติโต อุปลัทธี' หมายถึง การรับรู้ การตำหนิ หรือการกำหนดรู้ เป็นไปแล้วด้วยความปรารถนา. เพราะกล่าวว่า 'ในสิ่งที่มีเจตนา' (เจตนาวติ) ดังนั้น เพื่อแสดงการรับรู้ที่เป็นไปในสิ่งที่มีเจตนา และเพื่อแสดงการสมมติในสิ่งที่เป็นอเจตนะด้วย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'โยเปสา' เป็นต้น. ในเทวทัต มีความพยายามด้วยมือมีเชือกและหลักเป็นต้น, ในตลิ่ง มีการกระจายของดินเป็นต้น. เชือกคือคุณ. หลักคือสังกุเป็นต้น.

---

ปุโล ติณาทีนํ สงฺฆาโต. สา สุนโข มิมริสตีติ มร=ปาณจาเค’อิจฺฉายํ ตุมนฺตา โส. ‘‘ญิ พฺยญฺชนสฺเส’’ติ (๕-๑๗๐) ญิ. ทฺวิตฺเต ปุพฺพโต-ญฺญสฺส โลโป ‘‘ข ฉ เสสฺวี’’ติ (๕-๗๖) ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺสาสฺส อิมิมริสติ. ตถา ปิปติสตีติ ‘ปตปถ=คเมน’ อิจฺจสฺส. สา มิมริสตีติ สติปิ สเจตนตฺเต วิสตฺตชีวิตสฺส สุนขสฺส มรณิจฺฉา สมฺภวตีติ ปฏิปาทิตํ. ‘‘อิจฺฉาสนฺตา ปฏิเสโธ วตฺตพฺโพ’’ติ (๓-๑-๗) ปาณินียวาตฺติกกาเรน วุตฺตํ, ตนฺนิรากตฺตุมาห- ‘พุภุกฺขิตุ’มิจฺจาทิ. ชาติปทตฺถนิสฺสเยน นิวุตฺติมฺปฏิปาทยมาห- ‘ชาติปทตฺเถ’จฺจาทิ. อิตโร อิจฺฉตฺโถ.

ปุละ คือกองแห่งหญ้าเป็นต้น. ประโยคว่า 'สา สุนักโข มิมริสติ' (สุนัขนั้นปรารถนาจะตาย) มาจาก มร ธาตุ ในความหมายว่าสละชีวิต ลง ส ปัจจัยหลัง ตุง ปัจจัย. ลง ญิ อาคม ตามสูตร 'ญิ พยัญชนัสเส' (5-170). เมื่อทำทเวภาวะ ลบพยัญชนะตัวหน้า. ตามสูตร 'ขะ ฉะ เสสวี' (5-76) เมื่อทำทเวภาวะ รัสสะ อะ ของตัวหน้าเป็น อิ ในคำว่า มิมริสติ. เช่นเดียวกับคำว่า ปิปติสติ จาก ปตะ และ ปถะ ธาตุ ในความหมายว่าไป. ในประโยค 'สา มิมริสติ' นี้ มีการแสดงว่า แม้จะมีความเป็นผู้มีเจตนา แต่ความปรารถนาในความตายของสุนัขผู้มีชีวิตอันถูกพิษซ่านไปก็เป็นไปได้. เพื่อปฏิเสธคำที่วารติกการะของปาณินิกล่าวไว้ว่า 'อิจฉาสันตา ปฏิเสโธ วัตตัพโพ' (3-1-7) ท่านจึงกล่าวว่า 'พุพุคขิตุง' เป็นต้น. เพื่อแสดงความหยุดโดยอาศัยความหมายของบทคือชาติ ท่านจึงกล่าวว่า 'ชาติปทัตเถ' เป็นต้น. ส่วนอีกอย่างหนึ่งคือความหมายว่าปรารถนา.

---

๕. อีโย

๕. อียะ

---

กรียติ สมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ. ตญฺจ นาม ชาติ คุณกิริยาทพฺพ สมฺพนฺธโต ปญฺจธา ภวติ. ตตฺถ นามกมฺมํ’ ฑิตฺโถ ฑวิตฺโถติ นาเมน ปิณฺฑสฺส สมฺพนฺธา. ชาติกมฺมํ โคอสฺโสติ โคตฺตาทิชาติยา ปิณฺฑสฺส สมฺพนฺธา. คุณกมฺมํ สุกฺโกนีโลติ สุกฺกาทินา คุเณน ทพฺพสฺส [Pg.231] สมฺพนฺธา. กิริยากมฺมํ ปาจโก ปายโกติ ปาจกาทิกิริยาย ทพฺพสฺส สมฺพนฺธา. ทพฺพกมฺมํ ทณฺฑีวิสาณีติ ทณฺฑาทินา ทพฺเพน ปิณฺฑสฺส สมฺพนฺธา. เอวํ กมฺมสฺส ปญฺจปฺปการสมฺภเวปิจฺฉายมตฺเถ อียสฺส วิธานโต อิจฺฉาสมฺพนฺธิเยว กมฺมํ คยฺหตีติ กิริยากมฺมเมวาตฺร คยฺหเต อมุกเมวตฺถมุปทสฺเสนฺโต อาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ. อยญฺจ นิปาต สมุทาโย วิเสสาภิธานนิมิตฺตาสฺยุปคเม วตฺตเต.

สิ่งที่ถูกกระทำหรือถูกเกี่ยวข้อง ชื่อว่า กรรม. และกรรมนั้นมี 5 ประการ โดยความเกี่ยวข้องกับ นาม ชาติ คุณ กิริยา และทัพพะ (วัตถุ). ในบรรดากรรมเหล่านั้น นามกรรม คือความเกี่ยวข้องของกลุ่ม (ปิณฑะ) กับชื่อ เช่น ฑิตถะ ฑวิฏฐะ. ชาติกรรม คือความเกี่ยวข้องของกลุ่มกับชาติมีโคและม้าเป็นต้น. คุณกรรม คือความเกี่ยวข้องของทัพพะกับคุณมีสีขาวเป็นต้น เช่น ขาว เขียว. กิริยากรรม คือความเกี่ยวข้องของทัพพะกับกิริยามีการหุงเป็นต้น เช่น ผู้หุง ผู้ดื่ม. ทัพพกรรม คือความเกี่ยวข้องของกลุ่มกับทัพพะมีไม้เท้าเป็นต้น เช่น ผู้มีไม้เท้า ผู้มีเขา. แม้กรรมจะมี 5 ประการอย่างนี้ แต่เพราะมีการบัญญัติ อียะ ปัจจัยในความหมายว่าปรารถนา จึงถือเอาเฉพาะกรรมที่เกี่ยวข้องกับความปรารถนาเท่านั้น ดังนั้น ในที่นี้จึงถือเอาเฉพาะกิริยากรรมเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยทิปิ' เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายนั้น. และหมู่แห่งนิบาตนี้ ย่อมเป็นไปในการยอมรับเหตุแห่งการกล่าวลักษณะพิเศษ.

---

ตถาปีติโลกวุตฺติรยํวิเสสาภิธานารมฺเภ. ตํสมฺพนฺธิเยวาติ อิจฺฉาสมฺพนฺธิเอว. อตฺตโนปุตฺตมิจฺฉตีตฺยาทิวจนิจฺฉายมตฺตสมฺพนฺธินิปุตฺตาโท อตฺตโนตฺยนุวตฺติยสุตฺตนฺตเรนปจฺจโยวิธียเตปาณินินา, เอตฺถ ตฺว(ตฺต)คฺคหณมนฺตเรนาตฺต สมฺพนฺธินฺเยว ปุตฺตาโท กถํ วิญฺญายเต วิเสสวจนาภาเว หิ ปรสมฺพนฺธินฺยปิ ปปฺโปตีตีมํโจทฺยมุพฺภาวย มาห- ‘อตฺตสมฺพนฺธินิ’จฺจาทิ. อียสฺส ปรสมฺพนฺธินฺยปิ ปสงฺโคติ สมฺพนฺโธ. กุโตจาห-อียสฺสาอิติธานา’ติ. อตฺถคฺคหณสฺสาวจเน อียสฺสานภิธานาติ ภาโว.

คำว่า 'ตถาปิ' นี้ เป็นโวหารโลกในการเริ่มต้นกล่าวลักษณะพิเศษ. 'ตังสัมพันธิเยวะ' คือ เกี่ยวข้องกับความปรารถนานั้นนั่นเอง. ในความปรารถนาจะกล่าวว่า 'ปรารถนาบุตรของตน' เป็นต้น ปาณินิได้บัญญัติปัจจัยด้วยสูตรอื่นโดยตามมาด้วยคำว่า 'อัตตโน' ในบุตรเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับตน, แต่ในที่นี้ เมื่อไม่มีการถือเอา 'อัตตะ' จะรู้ได้อย่างไรว่ามีในบุตรเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับตนเท่านั้น เพราะเมื่อไม่มีคำกล่าวพิเศษ ก็จะพึงถึงแม้ในสิ่งที่เกี่ยวข้องกับผู้อื่นด้วย ท่านจึงยกข้อสงสัยนี้ขึ้นแล้วกล่าวว่า 'อัตตสัมพันธินิ' เป็นต้น. ความเกี่ยวข้องคือ ความประจวบแห่ง อียะ ปัจจัย แม้ในสิ่งที่เกี่ยวข้องกับผู้อื่น. ถามว่า เพราะเหตุใด? ตอบว่า 'เพราะไม่มีการกล่าวถึง อียะ'. อธิบายว่า เมื่อไม่กล่าวถึงการถือเอาความหมาย ก็จะไม่มีการกล่าวถึง อียะ ปัจจัย.

---

อปฺปตฺติยาติ กรเณ เหตุมฺหิ วา ตติยา. เอตฺถาติ อตฺตโน ปุตฺตมิจฺฉตีเตตฺถาปิ. น อิฏฺโฐติ อียปฺปจฺจโย นาภิมโต. เนเวตฺถ ภวิตพฺพนฺติ วทโต-ธิปฺปายามาห ‘สาเปกฺขตฺต เยเวติ ภาโว’ติ. ยทิ อตฺตโน ปุตฺตมิจฺฉตีติ วตฺตุมิจฺฉายํ สาเปกฺเขตฺเตปิ สิยา, ตทายมนิฏฺฐปฺปสงฺโคติ ทสฺเสตุมาห- ‘ยทิเจตฺถ’อิจฺจาทิ.

คำว่า อปฺปตฺติยา เป็นตติยาวิภัตติในความหมายของเหตุหรือเครื่องมือ. ในที่นี้ หมายถึง ในคำว่า ‘อตฺตโน ปุตฺตมิจฺฉติ’ ด้วย. คำว่า น อิฏฺโฐ หมายถึง ปัจจัย อีย ไม่เป็นที่ปรารถนา. เพื่อแสดงความประสงค์ของผู้ที่กล่าวว่า ‘ไม่ควรมีในที่นี้’ จึงกล่าวว่า ‘สาเปกฺขตฺตาเยวาติ ภาโว’ (ความหมายคือ เพราะเป็นสาเปกขะเท่านั้น). หากในความปรารถนาที่จะกล่าวว่า ‘อตฺตโน ปุตฺตมิจฺฉติ’ มีสาเปกขะด้วย, เมื่อนั้นก็จะเกิดความไม่พึงปรารถนา. เพื่อแสดงสิ่งนี้ จึงกล่าวว่า ‘ยทิเจตฺถ’ เป็นต้น.

---

อนิฏฺฐปฺปสงฺคสฺส สรูปมาห- ‘อตฺตโน ปุตฺตียตีติ สิยา’ติ. อุปฺปชฺชมาเนน อีเยเนว อตฺตตฺถสฺสาภิหิตตฺตา อตฺตสทฺทสฺสาปฺปโยโคติ เจตมฺปิ น สงฺคตนฺติ ปฏิปาทยมาห ‘น จ สกฺกา’ติอาทิ. กสฺมาเทวํ วตฺตุํ น สกฺกาติ อาห- ‘ปกติ’จฺจาทิ. อปูปาทิกาย ปกติยา สมานตฺถสฺเสว วิเสสนสฺส วุตฺติปเท อนฺโตภาว ทสฺสนาติ อตฺโถ. กฺวปเนวํ ทิฏฺฐนฺตฺยาห- ‘ตํยเถ’จฺจาทิ. ‘‘ตมสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ’’ติ (๔-๒๗) ณิเก อาปูปิโก. นตุ ภินฺนตฺถสฺสาติ พฺยติเรกํ ทสฺเสตฺวา ตํ ทิฏฺฐนฺเตน สาเธตุมาห- ‘เทวทตฺตสฺสิ’จฺจาทิ. การณมาห- ‘สามฺยนฺตเร’จฺจาทิ. เทวทตฺตสฺส [Pg.232] ธุรุโน กุลนฺติ สามฺยนฺตรพฺยวจฺเฉทาย เทวทตฺตสทฺทสฺโส ปาทานโต คุรุกุลนฺติ วุตฺติปเทน เทวทตฺตตฺถสฺสานฺโต ภาโวติ อตฺโถ. ตเมตฺโถปิ สมานนฺตูปทสฺเสนฺโต อาห- ‘ตเถหาปิ’จฺจาทิ. อถาตฺตโน ปุตฺตมิจฺฉตีตฺเยตสฺมึ วากฺเย ปทสฺสานฺวาขฺยานโต อตฺตสทฺทสฺสาปฺผโยโค กินฺน สิยาติ ทสฺเสตุมาห- ‘นจาปิ’จฺจาทิ.

ท่านกล่าวถึงลักษณะของข้อคัดค้านที่ไม่พึงประสงค์ว่า ‘อัตตโน ปุตตียติ’ (ย่อมปรารถนาบุตรของตน) จะพึงมี. แม้จะกล่าวว่า เพราะความหมายของคำว่า ‘อัตตะ’ (ตน) ถูกกล่าวถึงด้วยปัจจัย ‘อียะ’ ที่เกิดขึ้นนั่นเอง จึงไม่ควรใช้คำว่า ‘อัตตะ’ อีก, แต่คำกล่าวนั้นก็ไม่สมเหตุสมผล เพื่อจะแสดงข้อนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘น จ สกฺกา’ เป็นต้น. เพราะเหตุใดจึงกล่าวเช่นนั้นไม่ได้? ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปกติ’ เป็นต้น. ความหมายคือ เพื่อแสดงว่าคำวิเศษณ์ที่มีความหมายเดียวกันกับรูปปกติ เช่น อปูปะ เป็นต้น ถูกรวมอยู่ในบทที่สำเร็จรูป (วุตติบท) แล้ว. และตัวอย่างเช่นนี้เห็นได้ที่ไหน? ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตํ ยถา’ เป็นต้น. ในสูตรว่า ‘ตมสฺส สิปฺปํ สีลํ ปญฺญํ ปหรณํ ปโยชนํ’ (4-27) เมื่อลง ณิกปัจจัย เป็น อาปูปิโก. แต่ไม่ใช่สิ่งที่มีความหมายต่างกัน เพื่อแสดงความแตกต่างและพิสูจน์ด้วยตัวอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เทวทตฺตสฺสิ’ เป็นต้น. ท่านกล่าวถึงเหตุผลว่า ‘สามฺยนฺตเร’ เป็นต้น. ความหมายคือ เพื่อแยกแยะเจ้าของอื่น, เพราะมีการใช้คำว่า ‘เทวทัตตะ’ ในประโยคว่า ‘เทวทตฺตสฺส ธุรุโน กุลํ’ (ตระกูลของอาจารย์ของเทวทัต) ความหมายของคำว่า ‘เทวทัตตะ’ จึงถูกรวมอยู่ในวุตติบทว่า ‘คุรุกุลํ’. เพื่อแสดงความคล้ายคลึงกันในที่นี้ด้วย ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตเถหาปิ’ เป็นต้น. อนึ่ง ในประโยคว่า ‘อตฺตโน ปุตฺตมิจฺฉติ’ (ย่อมปรารถนาบุตรของตน) เพราะเป็นการอธิบายตามบท การไม่ใช้คำว่า ‘อัตตะ’ จะไม่พึงมีหรือ? เพื่อแสดงข้อนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘น จาปิ’ เป็นต้น.

---

ปทสฺสาติ ปุตฺตียาทิโน ปทสฺส. นจาปิ อปฺปโยโคติ สมฺพนฺโธ. การณมาห- ‘อียนฺตสฺสา’ติอาทิ. อียนฺโต ปุตฺตียาทิ, นิโยคโต น ปปฺโปตีติ สมฺพนฺโธ. ตพฺพาจีสทฺทปฺปโยคนฺติ อญฺญวาจีสทฺทโยคํ. สุตคฺคหณนฺติ อสุตตฺตาติ วุตฺตสุตคฺคหณํ. อตฺถปฺปกรณาทฺยุปลกฺขณนฺตฺยเนน อตฺถโต ปกรณาทิโตปิ ปุตฺตสฺสตฺต นิยตา คมฺยเต, สุตสทฺทสฺส ตุ คหณมุปลกฺขณตฺถนฺติ วทติ.

บทว่า ปทสฺส คือบทของปุตตียะเป็นต้น. บทว่า น จาปิ อปฺปโยโค เป็นการเชื่อมโยงกัน. ท่านกล่าวเหตุผลว่า ‘อียันตัสสะ’ เป็นต้น. อียันตะ คือบทที่ลงท้ายด้วยอียะปัจจัย เช่น ปุตตียะ เป็นต้น, ย่อมไม่ถึง (ความหมายนั้น) โดยแน่นอน ดังนี้ เป็นการเชื่อมโยง. บทว่า ตพฺพาจีสทฺทปฺปโยคํ คือการประกอบด้วยศัพท์อื่นที่แสดงความหมายนั้น. บทว่า สุตคฺคหณํ คือการถือเอาคำว่า ‘สุตะ’ ที่กล่าวไว้ว่า ‘อสุตัตตา’. บทว่า อตฺถปฺปกรณาทฺยุปลกฺขณนฺติ ด้วยบทนี้ ความเป็นของตนแห่งบุตรย่อมเป็นที่ทราบได้แน่นอนจากอรรถและบริบทเป็นต้น, ส่วนการถือเอาศัพท์ว่า ‘สุตะ’ นั้น ท่านกล่าวว่าเพื่อเป็นเครื่องหมาย.

---

นนุ จ สุตฺเต กมฺมาติ วุตฺตตฺตา กมฺมสมุทายโตปีโย สิยา ตฺยาสงฺกิเยว (มภา)วํ สาธยมาห- ‘กมฺมา’ติอาทิ. วตฺตุํ อิฏฺฐา เอกสขฺยา ยสฺส กมฺมสามญฺญสฺส ตํ ตถาวุตฺตํ. วตฺตุมิฏฺเฐก สงฺขฺยสฺส คหณมาห- ‘กมฺมสมุทายโต’ติ. กิมฺปนาวยวโต น สิยา’ มหนฺตมฺปุตฺตมิจฺฉตี’จฺจตฺร ปุตฺตมิจฺจโตจฺจาสงฺกิยาห ‘อวยวโตปิ สาเปกฺขตฺตาเยวา’ติ. น ภตีติ สมฺพนฺโธ. เอวญฺจรหิ อิทมฺปิ น สิชฺฌตีติ โจเทนฺโต อาห ‘จรหิ’จฺจาทิ. มหา จายํ ปุตฺโตเจติ มหาปุตฺตมิจฺฉตีติ ยเทวํ กรียติ ตทายมฺปโยโคติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘ภวิตพฺพเมเว’จฺจาทิ.

ก็แล เพราะในสูตรมีการกล่าวว่า ‘กัมมา’ (จากกรรม), อียะปัจจัยพึงมีจากหมู่แห่งกรรมมิใช่หรือ? เพื่อจะแก้ความสงสัยนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘กมฺมา’ เป็นต้น. กรรมสามัญใดที่ประสงค์จะกล่าวด้วยเอกพจน์ กรรมสามัญนั้นท่านกล่าวไว้อย่างนั้น. ท่านกล่าวถึงการถือเอาเอกพจน์ที่ประสงค์จะกล่าวว่า ‘กมฺมสมุดายโต’ (จากหมู่แห่งกรรม). ก็ไฉนจึงไม่พึงมีจากส่วนย่อยเล่า? ในประโยคว่า ‘มหันตัง ปุตตมิจฉติ’ (ย่อมปรารถนาบุตรผู้ยิ่งใหญ่) พึงสงสัยว่า ‘ปุตตมิจฉติ’ (ย่อมปรารถนาบุตร) ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะแม้จากส่วนย่อยก็ยังต้องอาศัยกัน’. บทว่า น ภติ (ไม่เป็นไป) เป็นการเชื่อมโยง. เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้สิ่งนี้ก็ไม่สำเร็จ ดังนี้ ผู้ท้วงจึงกล่าวว่า ‘จรหิ’ เป็นต้น. และบุตรนี้เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ชื่อว่า มหาบุตร, ย่อมปรารถนาซึ่งมหาบุตร, เมื่อกระทำอย่างนี้ การใช้ (คำ) นี้จึงเป็นไปได้ เพื่อแสดงข้อนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ภวิตพฺพเมว’ เป็นต้น.

---

๖. อุปมา

๖. อุปมา

---

อุปมียเต ปริจฺฉิชฺชติ สาธียตีตฺยตฺโถ. กีทิสนฺตมุปมานมิจฺจาห- ‘ปสิทฺธสาธมฺยา’อิจฺจาทิ. ปสิทฺโธ ควาทิ, ตสฺส สาธมฺยา สมาน รูปตาย ยมฺปสิทฺธสฺส ควยาทิโน สาธิยสฺส สาธนํ ตมุปมานนฺตฺยตฺโถ. สมาโน ธมฺโม-สฺเสติ สธมฺโม, ควาทิเยว. ตสฺส ภาโว สาธมฺยํ. สาธฺยเต อุปมียเต-เนเนติ สาธนมุปมานํ ควาทิ. สาธุเต อุปมียเตติ สาธิโย, ควยาทิ. ตสฺส สาธนํ สาธิยสาธนํ.

อุปมา มีอรรถว่า ย่อมถูกเปรียบเทียบ, ย่อมถูกกำหนด, ย่อมถูกทำให้สำเร็จ. อุปมานั้นเป็นเช่นไร? ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปสิทฺธสาธมฺยา’ เป็นต้น. โคเป็นต้นเป็นที่รู้จักกันดี, ด้วยความมีธรรมที่เสมอกันคือมีรูปร่างคล้ายกันของโคนั้น, สิ่งใดที่เป็นเครื่องทำให้สำเร็จ (สาธนะ) ซึ่งสิ่งที่พึงทำให้สำเร็จ (สาธิยะ) คือโคป่าเป็นต้นที่รู้จักกันดี สิ่งนั้นชื่อว่าอุปมา ดังนี้เป็นอรรถ. ธรรมที่เสมอกันของสิ่งนั้น ชื่อว่า สธัมมะ คือโคเป็นต้นนั่นเอง. ความเป็นแห่งธรรมที่เสมอกันนั้น ชื่อว่า สาธัมยะ. สิ่งที่ถูกนำมาทำให้สำเร็จหรือถูกนำมาเปรียบเทียบ ชื่อว่า สาธนะ คืออุปมา ได้แก่ โคเป็นต้น. สิ่งที่ถูกทำให้สำเร็จหรือถูกเปรียบเทียบ ชื่อว่า สาธิยะ ได้แก่ โคป่าเป็นต้น. การทำให้สำเร็จซึ่งสาธิยะนั้น ชื่อว่า สาธิยสาธนะ.

---

ปุตฺตมิวาจรตีติ [Pg.233] เอตฺถ ‘อาวสถมาวสติ’จฺจาโท วิย อาธารตฺถสฺส วิญฺญายมานตฺตา ปุตฺเต วิย มาณวเก มธุรนฺนปานทานาทิกมาจรณํ กโรติจฺเจวมตฺถสมฺภเวน ทฺวินฺนมฺปิ อุปมาโนปเมยฺยภาโวตฺยวคมยิตุมาห- ‘ปุตฺเต’อิจฺจาทิ. ปสิทฺเธน สาธนภาเวนุปมานภูเต ปุตฺเต อาจรณมฺปิ ปสิทฺธนฺติ อาห- ‘ตมฺปสิทฺธ’นฺติ. ตทาจรเณน เตน อาจรเณน ปุตฺตมาณวกวิสยมาจรณํ วา ปุตฺตมาณวก สทฺเทนุปจารโต คเหตฺวา วิสยีวเสน วิสยภาวโวหาโรติปิ ยุชฺชติ. วากฺยตฺโถ ปเนตสฺมึ ปกฺเข ‘ปุตฺตมิว ปุตฺตวิสย มาณวกมิว อาจรติ มาณวกวิสยมาจรณํ กโรตี’ติ, วุตฺติยนฺตุ ยถาวุตฺตมตฺถทฺวยํ ยถาโยคํ โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ.

ในบทว่า ‘ปุตฺตมิวาจารติ’ (ประพฤติเหมือนบุตร) นี้ เพราะความหมายของอาธาระ (ที่รองรับ) เป็นที่เข้าใจกัน เหมือนในบทว่า ‘อาวสถมาวสติ’ (ย่อมอยู่ในที่พัก), การประพฤติมีการให้ข้าวและน้ำที่หวานเป็นต้นแก่มาณพเหมือนที่ให้แก่บุตร ย่อมเป็นไปได้ด้วยความหมายเช่นนี้, เพื่อให้ทราบถึงความเป็นอุปมาและอุปเมยยะของทั้งสอง ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปุตฺเต’ เป็นต้น. ในบุตรผู้เป็นอุปมาด้วยความเป็นสาธนะที่รู้จักกันดี การประพฤติก็เป็นที่รู้จักกันดี ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตํ ปสิทฺธํ’. ด้วยการประพฤตินั้น หรือด้วยการประพฤติที่มีบุตรและมาณพเป็นวิสัย หรือการถือเอาด้วยศัพท์ว่า ‘ปุตตมาณวกะ’ โดยอุปจาระแล้วใช้เรียกโดยความเป็นวิสัย (อารมณ์) ก็ย่อมสมควร. ส่วนความหมายของประโยคในฝ่ายนี้คือ ‘ประพฤติเหมือนบุตร คือประพฤติในบุตร, ประพฤติเหมือนมาณพ คือประพฤติในมาณพ’, ส่วนในวุตติ พึงทราบโดยการประกอบความหมายทั้งสองที่กล่าวมาแล้วตามความเหมาะสม.

---

นนุ จ ยชฺชตฺโรปมาโนปเมยฺยภาโว วุตฺติยํ อีเยเนว โชติโตติ อิวสทฺโท นิวตฺตเต, ตโทปมาโนปเมยฺยภาโว ปุตฺต สทฺเทว วตฺตเต, ตํ กถมุปเมยฺยวจนสฺส มาณวกสทฺทสฺส วุตฺตตฺถสฺส ปโยโค ยุตฺโตจฺจาสงฺกิยาห- ‘อุปมานวจนโต’จฺจาทิ.

ก็แล หากความเป็นอุปมาและอุปเมยยะในวุตติถูกส่องให้สว่างด้วยอียะปัจจัยนั่นเอง ศัพท์ว่า ‘อิวะ’ จึงถูกตัดออกไป, เมื่อนั้นความเป็นอุปมาและอุปเมยยะย่อมมีอยู่ในศัพท์ว่า ‘ปุตตะ’ เท่านั้น, การใช้ศัพท์ว่า ‘มาณวกะ’ ซึ่งเป็นคำอุปเมยยะที่ถูกกล่าวถึงความหมายนั้นแล้ว จะสมควรได้อย่างไร? เพื่อจะแก้ความสงสัยนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อุปมานวจนโต’ เป็นต้น.

---

ตพฺพิสิฏฺฐาจรเณติ เตโนปมาเนน วิสิฏฺเฐ อาจรเณ. อุปมาโนปเมยฺยภาวสฺสานิวตฺตตฺตาติ เอตฺถายมธิปฺปาโย ‘อุปมาน วิสิฏฺฐาจรเณ อุปมานวจนโต อียสฺส วิธาเน โนปเมยฺยวจนมนฺตเรโนปมานวจนสฺส ปวตฺตีติ อุปมาโนปเมยฺยภาวสฺสานิวตฺตี’’ติ. อญฺญถาติ ยทฺยุปมาโนปเมยฺยภาวสฺส อีเยเนว โชติตตฺตา ตทนฺตสฺสุปเมยฺเย วุตฺติ สิยาตฺยตฺโถ. ปพฺพตายตีติ ‘‘กตฺตุตาโย’’ติ (๕-๘) อาโย. อุปเมยฺยสฺสานิวตฺตตฺตา อุปเมยฺย กตฺตุสามญฺเญ ติปฺปจฺจโย.

บทว่า ตพฺพสิฏฺฐาจรเณ คือในการประพฤติที่วิเศษด้วยอุปมานั้น. บทว่า อุปมาโนปเมยฺยภาวสฺสานิวตฺตตฺตา นี้ มีอธิบายว่า ‘ในการประพฤติที่วิเศษด้วยอุปมา เมื่อมีการบัญญัติอียะปัจจัยจากคำอุปมา คำอุปมาจะดำเนินไปไม่ได้หากไม่มีคำอุปเมยยะ ดังนั้นความเป็นอุปมาและอุปเมยยะจึงไม่หายไป’. บทว่า อญฺญถา คือหากความเป็นอุปมาและอุปเมยยะถูกส่องให้สว่างด้วยอียะปัจจัยนั่นเอง การใช้บทที่ลงท้ายด้วยปัจจัยนั้นในความหมายของอุปเมยยะก็พึงมี ดังนี้เป็นอรรถ. บทว่า ปพฺพตายติ คือ อายะปัจจัย ในสูตรว่า ‘กตฺตุตายโย’ (5-8). เพราะอุปเมยยะไม่หายไป ติปัจจัย (วิภัตติอาขยาต) จึงมีในกัตตุสามัญของอุปเมยยะ.

---

๗. อาธา

๗. อาธา

---

ยถานนฺตรสุตฺเต อุปมาเน อุปเมยฺยสฺส มาณวกสฺส ปโยโค อุปปนฺโน, ตถาตฺราปิ ‘ปาสาเท กุฏิย’นฺติ โจปเมยฺยสฺสปโยโคติ อติทิสนฺโต อาห- ‘เหฏฺฐาวิเย’จฺจาทิ. อุปมาเน อุปเมยฺยสฺสานนฺโตภาวาติ อตฺโถ. นนุ กิมตฺถมิทมุจฺจเต ยวตาโย ปาสาเท [Pg.234] อิวาจรติ โส ปาสาทมิวาจรตีติปิ วตฺตุํ สกฺกาติ นาตฺถเภโท-ญฺญตฺร วจนิจฺฉาเภทาติ ปุพฺเพเนเวตฺถาปิ อีโย สิทฺโธ, ตโต นาตฺโถ-เนน วจเนเน จฺจาสงฺกิยาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ.

เหมือนอย่างในสูตรก่อน การใช้มาณพซึ่งเป็นอุปเมยยะในอุปมานั้นสมควรแล้ว ในที่นี้ก็มีการใช้คำอุปเมยยะว่า ‘ปาสาเท กุฏิยํ’ (ในปราสาท ในกุฏิ) เช่นกัน ท่านผู้ชี้แจงโดยการอ้างถึงจึงกล่าวว่า ‘เหฏฺฐาวิย’ เป็นต้น. ความหมายคือ ความที่อุปเมยยะไม่ถูกรวมอยู่ในอุปมา. ก็แล สิ่งนี้กล่าวไปเพื่ออะไร? ในเมื่อสามารถกล่าวได้ว่า ‘เขาประพฤติเหมือนในปราสาท’ หรือ ‘เขาประพฤติเหมือนปราสาท’ ก็ได้ ไม่มีความแตกต่างกัน นอกจากความต่างกันของความประสงค์ที่จะกล่าว, อียะปัจจัยก็สำเร็จได้ในที่นี้ด้วยสูตรก่อนแล้ว ดังนั้นจึงไม่มีประโยชน์ที่จะกล่าวคำนี้ เพื่อจะแก้ความสงสัยนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ยทิปิ’ เป็นต้น.

---

๘. กตฺตุ

๘. กัตตุ

---

เอตฺถ กตฺตุโตอิติ วจนา กมฺมาติ นิวตฺตเต, อายคฺคหณา อีโย. กทา ปน กตฺตุวิเสโส-วสียติจฺจาห-‘ยตฺถฺยาทิสทฺทสมานาธิกรณตฺเต’ติอาทิ. ปพฺพตายติ หตฺถิจฺเจวมาทินา หตฺถฺยาทิ สทฺเทน สมานาธิกรณตฺเต สตีติ อตฺโถ.

ในที่นี้ เพราะคำว่า ‘กัตตุโต’ คำว่า ‘กัมมัง’ จึงระงับไป, เพราะการรับเอา ‘อายะ’ ปัจจัย ‘อียะ’ ปัจจัย (จึงระงับไป). ก็เมื่อใดความพิเศษของกัตตาถูกกำหนด? จึงกล่าวว่า ‘หัตถิยาทิสัททะสะมานาธิกะระณัตเต’ เป็นต้น. ความหมายคือ เมื่อมีความเป็นสมานาธิกะระณะ (มีวิภัตติและพจน์เสมอกัน) กับศัพท์มี ‘หัตถี’ เป็นต้น เช่นในบทว่า ‘ปัพพะตายะติ หัตถี’ (ช้างประพฤติเหมือนภูเขา) เป็นต้น.

---

๙. ฌตฺเถ

๙. ในอรรถแห่ง ชะ

---

โกยํ จฺยตฺโถจฺจาสงฺกิย ‘‘อภูตตพฺภาเว กราสภูโยเค วิการาจี’’ติ (๔-๑๑๙) จีสฺส อภูตตพฺภาเว กราทิโยเคสติ วิธานา ‘อภูตตพฺภาโว กราทิวิสิฏฺโฐ’ติ อาห. อภูต ตพฺภาวสฺส กราทิวิสิฏฺฐตฺตา กโรตฺยตฺถนิวตฺติยาวสฺสํ ปาณินิยา วิย ภุวิคฺคหณํ กตฺตพฺพมญฺญถา กโรตฺยตฺเถปิ สิยาตฺยาสงฺกิย นิวตฺติเหตุมาห- ‘เตเนวา’ติอาทิ. เยเนว กโรตฺยาทิวิสิฏฺโฐ อภูตตพฺภาโวจฺยตฺโถ เตเนว เหตุนาติ อตฺโถ. ภวตฺยตฺเถ-เนน การเณน ลทฺเธ กโรตฺยตฺโถปฺยนิฏฺโฐ ลพฺภติจฺจาสงฺกิย ตนฺนิวตฺติมฺปฏิปาทยมาห- ‘กโรตฺยตฺเถ’จฺจาทิ. อธวลํ ธวลํ กโรติ ธวลีกโรติจฺเจว จีปฺปจฺจเย กตฺตพฺเพ กมฺเมเนว กโรติสฺสาภิสมฺพนฺธสฺส ทิฏฺฐตฺตาติ อตฺโถ. การณนฺตรมาห- ‘อิห เจ’จฺจาทิ. อิติสทฺโท เหตุมฺหิ ยสฺมา อิห กตฺตุโตติ วตฺตเต ตโตเจติ อตฺโถ.

ก็อรรถของ จี ปัจจัย นี้คืออะไร? พึงสงสัยดังนี้, เพราะมีการบัญญัติ จี ปัจจัย ในสูตรว่า “อภูตะตัพภาเว กะราสะภูโยเค วิกะราจี” (4-119) ในอรรถว่า อภูตะตัพภาวะ (ความเป็นสิ่งที่ยังไม่เคยเป็น) เมื่อมีการประกอบกับ กะระ ธาตุ เป็นต้น จึงกล่าวว่า “อภูตะตัพภาวะนั้นถูกจำแนกด้วย กะระ ธาตุ เป็นต้น”. เพราะอภูตะตัพภาวะถูกจำแนกด้วย กะระ ธาตุ เป็นต้น, เพื่อให้ความหมายของ กะโรติ (การกระทำ) ระงับไป จึงจำเป็นต้องรับเอา ภู ธาตุ เหมือนในไวยากรณ์ปาณินิ, มิฉะนั้น แม้ในอรรถของ กะโรติ ก็พึงมี (จี ปัจจัย) ได้, เมื่อสงสัยดังนี้ จึงกล่าวเหตุแห่งการระงับว่า “เตเนวะ” เป็นต้น. ความหมายคือ ด้วยเหตุนั้นเองที่อภูตะตัพภาวะถูกจำแนกด้วย กะระ ธาตุ เป็นต้น. เมื่อได้อรรถว่า ภะวะติ (เป็น) ด้วยเหตุนี้, อรรถของ กะโรติ ที่ไม่ต้องการก็อาจจะได้มา, เมื่อสงสัยดังนี้ จึงกล่าวเพื่อแสดงการระงับอรรถนั้นว่า “กะโรตยัตเถ” เป็นต้น. ความหมายคือ เมื่อพึงทำ จี ปัจจัย ในตัวอย่างว่า “อะธะวะลัง ธะวะลัง กะโรติ” (ทำให้สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว) คือ “ธะวะลี กะโรติ”, เพราะเห็นความเกี่ยวข้องของ กะโรติ ธาตุ กับกรรมเท่านั้น. กล่าวเหตุอื่นอีกว่า “อิหะ เจ” เป็นต้น. อิติ ศัพท์ ในที่นี้ใช้ในอรรถแห่งเหตุ, ความหมายคือ เพราะในที่นี้มีการตามมาของคำว่า “กัตตุโต” (จากกัตตา) นั่นเอง. ส่วนอรรถว่า อะสะติ (ไม่มี) เพราะรวมอยู่ในอรรถว่า ภะวะติ (เป็น) เท่านั้น จึงไม่ได้แสดงการระงับอรรถนั้น. ในคำว่า “ตัปปะกะระเณ” คือ ในปกรณ์ว่าด้วยธาตุปัจจัย. คำว่า “ทวิพพะจะนัง” คือ การทำเป็นสองบทของ ปะฏะอิ, จากนั้นมี รา ปัจจัย ด้วยสูตรว่า “ทิสสันตัญเญปิ ปัจจะยา” (4-120). มีการลบสระที่สุดและสระต้นด้วยสูตรว่า “รานุพันเธนตะสะราทิสสา” (4-132). เพื่อต้องการให้ไม่มีปัจจัยที่มี จี เป็นที่สุด ในสูตรบัญญัติปัจจัยว่า “อะจีโต” จึงไม่ได้ทำการห้ามไว้, ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีการห้ามว่า อะจีโต”. จี คือ ภูโส (มาก). จี ที่ลงท้ายด้วยปฐมาวิภัตติ. เพราะความเป็นอรรถเดียวกันในคำว่า “เอกัตถะตายะ” (2-119) จึงมีการลบวิภัตติ. คำว่า “อิหะ เจ” คือ ในอรรถของ จี นี้เท่านั้น. มีความเชื่อมโยงว่า “และไม่ถูกกล่าว”. ย่อมสำเร็จใน ติ และ ลิ (ปัจจัย).

---

อสตฺยตฺถสฺส ปน ภวตฺยตฺเถเยวานฺโตภาวา น ตนฺนิวตฺติ ปฏิปาทิตา. ตปฺปกรเณติ ธาตุปฺปจฺจยปฺปกรเณ. ทฺวิพฺพจนนฺติ ปฏอิจฺจสฺส ทฺวิพฺพจนํ ตโต ‘‘ทิสฺสนฺตญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ (๔-๑๒๐) ราปฺปจฺจโย. ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ (๔-๑๓๒) อนฺตสราทิสฺส โลโป. จฺยนฺตา ปจฺจยาภาวตฺถํ- ‘อจีโต’ติ ปจฺจยวิธานสุตฺเต ปฏิเสโธ น กโต, เตนาห-‘อจีโตติ ปฏิเสธาภาวา’ติ. จีติ ภุโสอิติ

ส่วนอรรถว่า อะสะติ (ไม่มี) เพราะรวมอยู่ในอรรถว่า ภะวะติ (เป็น) เท่านั้น จึงไม่ได้แสดงการระงับอรรถนั้น. ในคำว่า “ตัปปะกะระเณ” คือ ในปกรณ์ว่าด้วยธาตุปัจจัย. คำว่า “ทวิพพะจะนัง” คือ การทำเป็นสองบทของ ปะฏะอิ, จากนั้นมี รา ปัจจัย ด้วยสูตรว่า “ทิสสันตัญเญปิ ปัจจะยา” (4-120). มีการลบสระที่สุดและสระต้นด้วยสูตรว่า “รานุพันเธนตะสะราทิสสา” (4-132). เพื่อต้องการให้ไม่มีปัจจัยที่มี จี เป็นที่สุด ในสูตรบัญญัติปัจจัยว่า “อะจีโต” จึงไม่ได้ทำการห้ามไว้, ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีการห้ามว่า อะจีโต”. จี คือ ภูโส (มาก) ดังนี้.

---

ปฐมนฺตาจี[Pg.235]. ณาทิวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตาย’’นฺติ (๒-๑๑๙) วิภตฺติโลโป. อิเหเจติ ‘จฺยตฺเถ’’ อิตีมสฺมึเยว. น จ วุจฺจเตติ สมฺพนฺโธ.

จี ที่ลงท้ายด้วยปฐมาวิภัตติ. เพราะมีการกล่าวถึง ณาธิปัจจัย ความเป็นอรรถเดียวกันในคำว่า “เอกัตถะตายะ” (2-119) จึงมีการลบวิภัตติ. คำว่า “อิหะ เจ” คือ ในอรรถของ จี นี้เท่านั้น. มีความเชื่อมโยงว่า “และไม่ถูกกล่าว”.

---

๑๐. สทฺทา

๑๐. สัททา

---

นนุ จ อสติ สุตฺเต ทุติยาคฺคหเณ ทุติยนฺเตหิจฺจายํ วิเสโส กุโต ลพฺภเต เยน ‘สทฺทาทีหิ ทุติยนฺเตหี’ติ วิวรณํ กตนฺติ สจฺจํ, ตถาปิ ปจฺจยวิธิมฺหิ ยุตฺเตปิ ปญฺจมิยา นิทฺเทเส ‘สทฺทาทีนี’ติ ทุติยาโยปาทานสามตฺถิยา ตถา วิวรณํ กตํ.

ก็แล เมื่อไม่มีการรับเอาทุติยาวิภัตติในสูตร, ความพิเศษว่า “ด้วยบทที่ลงท้ายด้วยทุติยาวิภัตติ” นี้จะพึงได้จากที่ใด? ซึ่งมีการอธิบายว่า “ด้วยศัพท์มี สัททะ เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยทุติยาวิภัตติ” ดังนี้ เป็นความจริง, ถึงกระนั้น แม้ในการบัญญัติปัจจัย เมื่อมีการแสดงด้วยปัญจมีวิภัตติ, ด้วยความสามารถในการรับเอาทุติยาวิภัตติในบทว่า “สัททาทีนิ” จึงมีการอธิบายอย่างนั้น.

---

สพฺพตฺถาติ ‘‘ตมธีเต ตํ ชานาติ กณิกาจา’’โท (๔-๑๔) สพฺพตฺถ. กิริยาวาตฺยวธารเณน ยํ พฺยวจฺฉินฺนํ, ตมุปทสฺเสนฺโต อาห- ‘น กาเล’จฺจาทิ. ยทีปิ อธีเตจฺจาทีสุ วตฺตมานกาเลน กตฺตุนา เอกวจเนน จ นิทฺเทโส, ตถาปิ เตสมปฺปธานตฺตา อญฺญสฺมิมฺปิ ภูตาทิเก กาเล กมฺมาโท สาธเน พหุวจเนน จ ปจฺจโย สิยา เอเวติ ภาโว.

คำว่า “สัพพัตถะ” (ในที่ทั้งปวง) คือ ในที่ทั้งปวงในสูตรว่า “ตมธีเต ตัง ชานาติ กณิกาจา” เป็นต้น (4-14). เมื่อจะแสดงสิ่งที่ถูกจำแนกออกด้วยการกำหนดว่าเป็นกิริยา จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ในกาล” เป็นต้น. แม้ว่าในบทว่า “อธีเต” เป็นต้น จะมีการระบุด้วยปัจจุบันกาล ด้วยกัตตา และด้วยเอกพจน์ก็ตาม, แต่เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่เป็นประธาน, ปัจจัยจึงพึงมีได้แม้ในกาลอื่นมีอดีตกาลเป็นต้น ในสาธนะอื่นมีกรรมเป็นต้น และด้วยพหูพจน์ด้วยเช่นกัน นี้คือความหมาย.

---

นนุ จ ‘‘ธาตฺวตฺเถนามสฺมี’’ติ (๕-๑๒) อิปฺปจฺจเย ปตฺเต-ยมารพฺภเต อสฺสปิ ธาตฺวตฺเถเยว วิธานํ, ตโต จ สทฺทาทีหิ ธาตฺวตฺเถ อิปฺปจฺจเยน น ภวิตพฺพํ, ทิสฺสเต จ อิปฺปจฺจยปโยโคจฺจาสงฺกิย ‘นายมิปฺปจฺจยสฺส พาธโก’ติ ปฏิปาเทตุมาห- ‘ธูวํ กโรติ’จฺจาทิ. นานาภินฺนํ วากฺยํ นานาวากฺยํ, ตสฺส ภาเวน, เตน ภินฺนวากฺยภาเวนายสฺส อิปฺปจฺจยสฺส จ สมุจฺจยโตติ อตฺโถ. ‘‘ธาตฺวตฺเถนามสฺมี’’ตฺเยกํ วากฺยํ, ‘‘สทฺทาทีนิ กโรตฺย’’ปรํ. เอตานิ ทฺเว ภินฺนวากฺยานิ- ‘ธาตฺวตฺเถ นามสฺมา อิปฺปจฺจโย ภวติ, สทฺทาทีนิ กโรติจฺจสฺมึ อตฺเถ อาโย ภวตี’ติ ปจฺเจกมาขฺยาตาเปกฺขาย วากฺยปริสมตฺติยา ภินฺนตา, อภินฺเน หิ กิริยาปเทกวากฺยตา, ภินฺเนตุ นานาวากฺยตา, นานาวากฺเย จ สติ สมุจฺจโย. น หิ สามญฺญวิเสสภาเวน วิธานเมว พาธาเหตุ, กิญฺจรหิ เอกวากฺยตาปิ, ตํ ยถา-‘พฺราหฺมณานํ ทธิ ทิยฺยตํ, ตกฺกํ โกณฺฑญฺญาเย’ติ. นานาวากฺเย ตุ สมุจฺจโย, ตํ ยถา- ‘พฺราหฺมณา โภชียนฺตุ, มาฒราย วตฺถยุคลํ ทียตู’ติ มาฒโร พฺราหฺมณภาเวน โภชียเต วตฺถยุคลญฺจ ลภเต, เตโนชุกํ [Pg.236] วุตฺเตน วตฺถยุคลทาเนน สามญฺญวุตฺตํ โภชนํ น พาธียเต, ตเถหาปิ อุชุกํ วิหิเตนาเยน สามญฺญวิหิโต อิปฺปจฺจโย น พาธียเต ลกฺขิยานุโรเธน สตฺถการสฺส วากฺย เภทาเภโทติ นานวฏฺฐิติโทโสติ มญฺญเต. ติมฺหิ เล จ สิทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ.

ก็แล เมื่อปัจจัย อิ ถึงพร้อมแล้วด้วยสูตรว่า “ธาตุวัตเถนามสฺมี” (5-12), การบัญญัติปัจจัยที่ปรารภบทนี้ก็มีในอรรถแห่งธาตุเท่านั้น, ดังนั้น ปัจจัย อิ ไม่ควรมีจากศัพท์มี สัททะ เป็นต้น ในอรรถแห่งธาตุ, แต่ก็ปรากฏการใช้ปัจจัย อิ, เมื่อสงสัยดังนี้ เพื่อแสดงว่า “ปัจจัย อายะ นี้ไม่ขัดขวางปัจจัย อิ” จึงกล่าวว่า “ธูวัง กะโรติ” เป็นต้น. ประโยคที่ต่างกันหลายอย่างเรียกว่า “นานาวากยะ”, ด้วยความเป็นเช่นนั้น, ด้วยความเป็นประโยคที่ต่างกันนั้น จึงเป็นการรวมกันของปัจจัย อายะ และปัจจัย อิ นี้คือความหมาย. “ธาตุวัตเถนามสฺมี” เป็นประโยคหนึ่ง, “สัททาทีนิ กะโรติ” เป็นอีกประโยคหนึ่ง. ประโยคทั้งสองนี้เป็นประโยคที่ต่างกัน คือ “ปัจจัย อิ ย่อมมีจากนามในอรรถแห่งธาตุ, ปัจจัย อายะ ย่อมมีในอรรถว่า กระทำซึ่งสัททะ เป็นต้น” ความต่างกันแห่งประโยคเพราะความจบลงของประโยคที่อาศัยอาขยาตแต่ละบท, เพราะในประโยคที่ไม่ต่างกัน ย่อมมีความเป็นประโยคเดียวด้วยบทกิริยาเดียว, แต่ในประโยคที่ต่างกัน ย่อมมีความเป็นประโยคหลายอย่าง, และเมื่อมีประโยคหลายอย่าง ก็ย่อมมีการรวมกัน. การบัญญัติด้วยความเป็นสามัญและวิเสส (ทั่วไปและเฉพาะ) ไม่ใช่เหตุแห่งการขัดขวางเท่านั้น, แต่ความเป็นประโยคเดียวกันก็เป็นเหตุด้วย, เช่น “จงให้เนยใสแก่พราหมณ์ทั้งหลาย, จงให้น้ำเปรียงแก่โกณฑัญญะ”. แต่ในประโยคหลายอย่าง ย่อมมีการรวมกัน, เช่น “ขอพราหมณ์ทั้งหลายจงบริโภค, ขอจงให้ผ้าคู่หนึ่งแก่มารธระ” ดังนี้ มารธระย่อมบริโภคด้วยความเป็นพราหมณ์ และย่อมได้ผ้าคู่หนึ่ง, ด้วยเหตุนั้น การให้ผ้าคู่หนึ่งที่กล่าวโดยตรง ย่อมไม่ขัดขวางการบริโภคที่กล่าวโดยสามัญ, เช่นเดียวกันในที่นี้ ปัจจัย อิ ที่บัญญัติโดยสามัญ ย่อมไม่ถูกขัดขวางด้วยปัจจัย อายะ ที่บัญญัติโดยตรง, ผู้แต่งตำราเห็นว่าความต่างกันและไม่ต่างกันของประโยคย่อมไม่มีโทษที่ตั้งอยู่ไม่แน่นอน โดยอนุโลมตามรูปสำเร็จ. มีความเชื่อมโยงว่า ย่อมสำเร็จใน ติ และ ลิ (ปัจจัย).

---

ยปฺปจฺจโย น วิหิโต ปาณินีอาทีหิ วิยาติ อธิปฺปาโย. ‘ชล ทล- ทิตฺติยํ’. ‘‘มาโน’’ติ (๕-๖๕) มาโน, ‘‘กตฺตริ โล’’ติ ‘‘ปโรกฺขายํ เจ’’ติ (๕-๗๐) จคฺคหเณน ‘ทล ทล’อิติทฺวิตฺตํ ‘‘โลโปนาทิพฺยญฺชนสฺส’’ (๕-๗๕) ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ (๑-๓๔) ทสฺสลสฺส จ ทฺวิภาเว ททฺทลฺลมานา. ชลมานาติ อฏฺฐกถาวจนโตติ อิมินา กิริยาสมภิหาเร ยปฺปจฺจยาภาวํ ทสฺเสติ. อิมินา จ สกฺกเต วิย ภุสาภิกฺขญฺเญปิ กิริยาสมภิหาโร กิริยาปริวตฺตนํ, ตญฺจ ยทา กิริยมญฺเญน กตฺตพฺพมญฺโญ กโรติ, เตน กตฺตพฺพญฺเจตโร, ตทา ภวตีติ วิญฺเญยฺยํ. ‘‘สามญฺญวิหิตา วิธโย ปโยคมนุสรนฺตี’’ติ อิมินา ลกฺขเณน ‘ทล-ทิตฺติย’นฺติ อิมสฺมา ‘‘มาโน’’ติ สามญฺเญน วิหิโต มานปฺปจฺจโย ภุสตฺเถ อาภิกฺขญฺเญ จ ภวิสฺสติ. ททฺทลฺล มานาติ เอตฺถ ภุสํ ชลมานา, ปุนปฺปุน ชลมานาติ จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ยปัจจัยไม่ได้ถูกบัญญัติไว้ เหมือนอย่างในไวยากรณ์ของท่านปาณินีเป็นต้น นี้คือความหมาย. 'ชล ทล - ในความรุ่งเรือง'. คำว่า 'มาโน' (5-65) คือ มานปัจจัย, ด้วยการถือเอา 'โล' ในสูตร 'กตฺตริ โล' และด้วยการถือเอา 'จ' ศัพท์ในสูตร 'ปโรกฺขายํ เจ' (5-70) และด้วยการทำ 'ทล ทล' ให้เป็นสองครั้ง และด้วยการซ้อน 'ท' และ 'ล' ตามหลัก 'โลโปนาทิพฺยญฺชนสฺส' (5-75) และ 'สรมฺหา ทฺเว' (1-34) จึงสำเร็จรูปเป็น 'ทัททัลลมานา'. ด้วยคำว่า 'ชลมานา' จากคำของอรรถกถา ท่านจึงแสดงถึงความไม่มีแห่งยปัจจัยในกิริยาสมภิหาร. และด้วยคำนี้ พึงทราบว่า กิริยาสมภิหาร คือการทำซ้ำกิริยา แม้ในอรรถว่าทำบ่อยๆ และทำมากๆ เหมือนในภาษาสันสกฤต, และกิริยาสมภิหารนั้น ย่อมมีในเวลาที่บุคคลอื่นทำสิ่งที่บุคคลอื่นพึงทำ และบุคคลนี้ทำสิ่งที่บุคคลนั้นพึงทำ. ด้วยลักษณะที่ว่า 'วิถีที่บัญญัติไว้โดยทั่วไป ย่อมเป็นไปตามการใช้' มานปัจจัยที่บัญญัติไว้โดยทั่วไปด้วยสูตร 'มาโน' จากธาตุ 'ทล-ทิตฺติยํ' นี้ ย่อมมีในอรรถว่าทำมากๆ และทำบ่อยๆ. ในคำว่า 'ทัททัลลมานา' นี้ พึงทราบอรรถว่า ส่องแสงอย่างยิ่ง และส่องแสงซ้ำแล้วซ้ำเล่า.

---

๑๑. นโม

๑๑. นโม

---

นโม กโรติ นโมสทฺทมุจฺจาเรติ, สทฺทํ กโรติ สทฺทมุจฺจาเรตีติจฺเจวมตฺโถ (น) คเหตพฺเพ อนิสฺสยนโต อนภิธานโต วา.

คำว่า 'นโม กโรติ' หมายถึงเปล่งเสียงว่า 'นโม', 'สทฺทํ กโรติ' หมายถึงเปล่งเสียงว่า 'สัททะ' เป็นต้น ความหมายเช่นนี้ไม่พึงถือเอา เพราะไม่มีหลักฐานอ้างอิง หรือเพราะไม่มีการกล่าวไว้.

---

๑๒. ธาตฺวา

๑๒. ธาตุวา

---

อปรินิปฺผนฺโนติ อนิปฺผนฺโน อสิทฺธาวตฺโถติ อตฺโถ. การกสาธิโยติ ยถาลาภํ การเกหิ สาธิโย. อสตฺวภูโตติ อทพฺพภูโต. อยนฺตุ กิริยารูโป ปทตฺโถ ปจตฺยาทีนํ วิกฺเลทนาทิปธานกิริยารูโป จ ตทวยวรูปา ปุพฺพปรีภูตอุทฺธนาโร ปนาทิกาทโย ตาทตฺถิยา จ ปจตฺยาทิวจนียา. ตสฺมา ยถา วุตฺตลกฺขเณ ธาตฺวตฺเถ ธาตุโต วิธียมาโน ตฺยาทิปฺปจฺจโย ตถาภูตเมว [Pg.237] วทตีติ เภทาภาวา อเภทสงฺขฺยาเยกวจเนโนจฺจเต, ‘น พหุวจเนน, เตเนตฺถ ‘ฐียเต เทวทตฺเตน, ฐียเต เทวทตฺเตหี’ติ ภวติ. น ยโตกุโตจีติอาทินา ยโต ยตฺถ น ทิสฺสติ, ตโต ตตฺถ น โหตีติ ทีเปติ. ยโต ยตฺถ วิธิ, ส ตสฺส สมฺพนฺธี ภวตีติ นาเมหิ วจนียตฺถโต-ตฺถนฺตรภูโต โยยํ ธาตฺวตฺโถ กมาทีนมตฺถภูโต, โส สกตฺโถติ สกตฺเถเยวายมิปฺปจฺจโย จุราทิณิวิยาติ เวทิตพฺโพ.

คำว่า 'อปริณิปฺผันโน' หมายถึง 'อนิปฺผันโน' คือสภาวะที่ยังไม่สำเร็จ. 'การกสาธิโย' หมายถึง สิ่งที่พึงสำเร็จได้ด้วยการกตามที่ได้มา. 'อสัตตภูโต' หมายถึง ไม่ใช่เป็นตัวตน (ไม่ใช่พัสดุ). ส่วนอรรถของบทที่เป็นรูปกิริยานี้ เป็นรูปกิริยาหลักมีการทำให้เปื่อยยุ่ยเป็นต้นของบทว่า 'ปจติ' เป็นต้น และเป็นรูปส่วนประกอบของกิริยานั้น มีการยกขึ้นตั้งบนเตาเป็นต้น ที่มีก่อนและหลัง และเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยบทว่า 'ปจติ' เป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่กิริยาหลักนั้น. เพราะฉะนั้น ปัจจัยมี ติ เป็นต้น ที่บัญญัติจากธาตุในอรรถของธาตุที่มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมกล่าวถึงอรรถที่เป็นเช่นนั้นนั่นเอง, เพราะไม่มีความต่างกัน จึงกล่าวด้วยเอกพจน์อันเป็นจำนวนที่ไม่ต่างกัน, ไม่ใช่กล่าวด้วยพหูพจน์, ด้วยเหตุนั้น ในที่นี้จึงเป็น 'ฐียเต เทวทตฺเตน, ฐียเต เทวทตฺเตหิ' (อันเทวทัตยืนอยู่, อันเทวทัตทั้งหลายยืนอยู่). ด้วยคำว่า 'น ยโต กุโตจิ' เป็นต้น แสดงว่า จากที่ใด (ในสูตรใด) ไม่เห็น (การบัญญัติ) ในที่นั้น (ในอรรถนั้น) ก็ไม่มี (การบัญญัติ). จากที่ใดมีการบัญญัติ สิ่งนั้นย่อมเป็นสิ่งที่เกี่ยวข้องกับสิ่งนั้น, อรรถของธาตุนี้ใดที่เป็นอรรถของกรรมเป็นต้น ซึ่งเป็นอรรถที่ต่างออกไปจากอรรถที่พึงกล่าวด้วยนาม, อรรถนั้นชื่อว่า 'สกัดถะ' (อรรถของตน), ดังนั้น พึงทราบว่า อิปัจจัยนี้มีในอรรถของตนเองเท่านั้น เหมือน ณิปัจจัยในหมวดจุราทิธาตุ.

---

ตสฺสจาติ เอการสฺส จ. อถ อติหตฺถยติจฺจาโท ปาทิวิสิฏฺเฐ เอว ธาตฺวตฺเถ อิปฺปจฺจยสฺส วิธานา ตทตฺถวิหิเตเนว อิปฺปจฺจเยน ปาทิวิสิฏฺโฐ ธาตฺวตฺโถ วุตฺโต, เตน กิมตฺโถ อิปฺปจฺจยนฺตสฺส ปาทิโยโคจฺจาสงฺกิย ปโยชนมาขฺยาตุมาห- ‘อติหตฺถยติ’จฺจาทิ. น สามตฺถิยนฺติ สมตฺถตา นตฺถีติ อตฺโถ.

คำว่า 'ตสฺส จ' หมายถึง และแห่งเออักษร. ก็แล ในคำว่า 'อติหตฺถยติ' เป็นต้น เพราะมีการบัญญัติอิปัจจัยในอรรถของธาตุที่ถูกจำแนกด้วยอุปสรรคมี 'อติ' เป็นต้นนั่นเอง อรรถของธาตุที่ถูกจำแนกด้วยอุปสรรคมี 'อติ' เป็นต้น จึงถูกกล่าวด้วยอิปัจจัยที่บัญญัติในอรรถนั้นแล้ว, เมื่อเป็นเช่นนั้น การประกอบอุปสรรคมี 'อติ' เป็นต้น เข้ากับบทที่มีอิปัจจัยเป็นที่สุดจะมีประโยชน์อะไร? ท่านจึงสงสัยและกล่าวเพื่อบอกประโยชน์ว่า 'อติหตฺถยติ' เป็นต้น. 'น สามตฺถิยํ' หมายถึง ความเป็นผู้สามารถไม่มี.

---

๑๓. สจฺจา

๑๓. สัจจา

---

อตฺถมาจิกฺขติ, เวทมาจิกฺขตีติ วิคฺคโห. สุขาเปติจฺจาโท สุขํ เวทยติจฺจาทินา วิคฺคโห. วาปาฐาติ วิกปฺเปน ปาฐโต.

วิเคราะห์ว่า 'อตฺถมาจิกฺขติ' (ย่อมบอกซึ่งเนื้อความ), 'เวทมาจิกฺขติ' (ย่อมบอกซึ่งพระเวท). ในคำว่า 'สุขาเปติ' เป็นต้น มีวิเคราะห์ว่า 'สุขํ เวทยติ' (ย่อมยังความสุขให้เสวย) เป็นต้น. 'วาปาฐา' หมายถึง เพราะการอ่านว่า 'วา' (โดยกำหนดเป็นวิกัป).

---

๑๕. จุรา

๑๕. จุรา

---

อสติ สุตฺเต สกตฺเถติ กถํ ลพฺภตีติ อาห- ‘อตฺถานติ เทสา’ติ. อตฺถา-นติเทสาติ อตฺถวิเสสสฺส กสฺสจิ สุตฺเต อนิทฺเทสาติ อตฺโถ. อตฺถวิเสสสฺสา-นติเทสมตฺเตน สกตฺโถเยว ณินา วาจฺโจติ กถํ วิญฺญายเตจฺจาห- ‘สกตฺถสฺส จ สุตตฺตา’ติ. จุร=เถยฺเย อิจฺจาทีสุ เถยฺยาทิกสฺส สกตฺถสฺส สุตตฺตาติ อตฺโถ. โยควิภาคโตติ ‘ณี’ติโยควิภาคโต, รชฺชํ กาเรตีติ เอตฺถ สามฺยมจฺจาทิกํ สตฺตงฺคํ รชฺชํ ปวตฺเตตีติ วา อตฺโถ, ปโยชกพฺยาปาเร ณิ.

เมื่อไม่มีสูตร (ที่ระบุว่าปัจจัยมีในอรรถของตน) จะได้อรรถของตน (สกัดถะ) มาได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า 'อตฺถานติเทสา'. คำว่า 'อตฺถานติเทสา' หมายถึง เพราะไม่มีการระบุอรรถพิเศษอย่างใดอย่างหนึ่งไว้ในสูตร. ด้วยเพียงการไม่ระบุอรรถพิเศษ จะทราบได้อย่างไรว่า ณิปัจจัยกล่าวถึงอรรถของตนเองเท่านั้น? จึงกล่าวว่า 'สกตฺถสฺส จ สุตตฺตา'. หมายความว่า เพราะมีการระบุอรรถของตนเองไว้ เช่น 'จุร = เถยฺเย' (จุรธาตุ ในอรรถว่าการลัก) เป็นต้น. 'โยควิภาคโต' หมายถึง เพราะการแยกโยคะว่า 'ณี', ในคำว่า 'รชฺชํ กาเรติ' นี้ มีอรรถว่า ย่อมยังราชสมบัติอันประกอบด้วยองค์ ๗ มีความเป็นเจ้าของและอำมาตย์เป็นต้นให้เป็นไป, ณิปัจจัยมีในกิริยาของผู้ใช้ (ปโยชกพยาปาร).

---

๑๖. ปโย

๑๖. ปโย

---

ปโยชโก โจทโก พฺยาปารโกติ อตฺโถ นนุ จ วุตฺติยํ ‘กตฺตารํ ปโยชยตี’ติ วุตฺตํ กถํ ปยุชฺชมานสฺส กตฺตุตฺตํติ อาห- ‘ปยุชฺชมาโน’จฺจาทิ. นาวสฺสํ กิริยาปวตฺตกตฺเตเนว โยคฺคตามตฺเตนปิ [Pg.238] กตฺตุตฺตํ สิยาติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘กิริยาย โยคฺโค’ติอาทิ. ปาสาณมฺพเลนุฏฺฐาเปติ’จฺจาทีสุ หิ โยคฺยตายปิ กตฺตุตฺตาวสาโยสิยา, โกปนายํ ปโยชกพฺยปาโรติ อาห- ‘เปสเน’จฺจาทิ. ทาสาทิโน หีนสฺส กตฺถจิ อตฺเถ นิโยชนํ เปสนํ. คุรุอาทิโน สกฺการปุพฺพํ พฺยาปารณมชฺเฌสนํ. ตํ เปสนชฺเฌสนาทิกํ ลกฺขณํ สภาโว ยสฺส โส ตถา วุตฺโต.

คำว่า 'ปโยชโก' หมายถึง ผู้ใช้ ผู้กระตุ้น ผู้สั่งการ. ถามว่า ในวุตติกล่าวว่า 'ย่อมใช้ผู้ทำ' (กตฺตารํ ปโยชยติ) ความเป็นผู้ทำจะมีแก่ผู้ถูกใช้ได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ปยุชฺชมาโน' เป็นต้น. เพื่อแสดงว่า ความเป็นผู้ทำไม่จำเป็นต้องเกิดจากการเป็นผู้ยังกิริยาให้เป็นไปเท่านั้น แม้เพียงความเหมาะสมก็เป็นผู้ทำได้ จึงกล่าวว่า 'กิริยาย โยคฺโค' เป็นต้น. เพราะในคำว่า 'ปาสาณํ พเลน อุฏฺฐาเปติ' (ย่อมยังหินให้ยกขึ้นด้วยกำลัง) เป็นต้น ความเป็นผู้ทำพึงสำเร็จได้แม้ด้วยความเหมาะสม. ก็กิริยาของผู้ใช้นี้คืออะไร? จึงกล่าวว่า 'เปสเน' เป็นต้น. การสั่งผู้ที่ต่ำกว่ามีทาสเป็นต้นในอรรถบางอย่าง ชื่อว่า 'เปสนะ' (การใช้). การให้ผู้ที่สูงกว่ามีครูเป็นต้นทำงานโดยมีสักการะนำหน้า ชื่อว่า 'อัชเฌสนะ' (การอาราธนา). ผู้ใดมีลักษณะคือสภาวะมีการใช้และการอาราธนาเป็นต้นนั้น ผู้นั้นชื่อว่า 'ปโยชกะ' (ผู้ใช้).

---

อาทิสทฺเทน อานุกูลฺยภาคิโน พฺยาปารสฺส คหณํ, ตถา จ ‘ภิกฺขา วาสยติ การีโส-ชฺฌาเปสี’ติ สิชฺฌติ. ภิกฺขา หิ ปจุรพฺยญฺชนวตี ลพฺภมานา วาสานุกูลํ ติตฺติวิเสสมุปชนยติ. การีโสปิ นิวาเต ปเทเส สุฏฺฐุ ปชฺชลิโตชฺฌยนวิโรธิ สีตกตมุปทฺทวมปนยนฺโต-ชฺฌยนานุกูลสามตฺถิยมาทธาติ ตโต เตสมฺปิ ยุตฺตมฺปโยชกตฺตนฺติ.

ด้วย 'อาทิศัพท์' เป็นการถือเอากิริยาที่เป็นไปในส่วนแห่งความเกื้อกูล, และด้วยเหตุนั้น คำว่า 'ภิกฺขา วาสยติ' (ภิกษาทำให้อยู่), 'การีโสชฺฌาเปสิ' (กรีสทำให้เรียน) จึงสำเร็จรูปได้. เพราะภิกษาที่มีกับข้าวมาก เมื่อได้มา ย่อมยังความอิ่มเป็นพิเศษอันเกื้อกูลแก่การอยู่ให้เกิดขึ้น. แม้กรีส (มูลโคแห้ง) ที่จุดไฟลุกดีในที่อับลม ย่อมกำจัดอันตรายที่เกิดจากความหนาวอันเป็นปฏิปักษ์ต่อการเรียน และย่อมเพิ่มพูนความสามารถอันเกื้อกูลแก่การเรียน, เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ใช้ (ปโยชกะ) ของสิ่งเหล่านั้นจึงสมควร.

---

ปโยชกพฺยาปาเรตีทํ ปจฺจยวิเสสนํ วา สิยา ปกติวิเสสนํ วา. ตตฺถ ยทิ ปกติวิเสสนํ สิยา, ตทา ปโยชกพฺยาปาเร วตฺตมานา ณีณาปี วิธียนฺตีติ (คมนํ) ปติ โย นิโยโค ตทตฺโถ คมิ, น คตฺยตฺโถ, ตสฺส จายํ ปโยชฺโชติ ‘คมยติ มาณวกํ คาม’นฺติ คตฺยตฺถสฺส ปโยชฺเช ‘‘คติโพธาหาเร’’จฺจาทินา (๒-๔) วิหิตา ทุติยา น ปปฺโปติ, ตโต ปกตฺยตฺถวิเสสนปกฺโข ทุฏฺโฐติ ปจฺจยวิเสสนปกฺขํ ทสฺเสตุมาห- ‘ปจฺจยวิเสสนํ เวทํ น ปกติวิเสสน’นฺติ.

คำว่า 'ปโยชกพฺยาปาเร' นี้ อาจเป็นวิเสสนะของปัจจัย หรือเป็นวิเสสนะของปกติ (ธาตุ). ในสองอย่างนั้น หากเป็นวิเสสนะของปกติ เมื่อนั้น ปัจจัยมี ณิ และ ณาปิ เป็นต้น ย่อมถูกบัญญัติในอรรถคือความพยายามของผู้ใช้, ธาตุ 'คมิ' ก็จะมีอรรถคือการสั่งการอันเกี่ยวกับ (การไป) ไม่ใช่มีอรรถว่าการไป, และมาณพนี้ก็จะเป็นผู้ถูกใช้ของธาตุนั้น, เมื่อเป็นเช่นนั้น ในคำว่า 'คมยติ มาณวกํ คามํ' (ย่อมยังมาณพให้ไปสู่บ้าน) ทุติยาวิภัตติที่บัญญัติไว้ในอรรถแห่งผู้ถูกใช้ของธาตุที่มีอรรถว่าไป ด้วยสูตรว่า 'คติโพธาหาเร' เป็นต้น (2-4) ก็จะถึงไม่ได้, เพราะฉะนั้น ฝ่ายที่เป็นวิเสสนะของอรรถปกติจึงใช้ไม่ได้. เพื่อแสดงฝ่ายที่เป็นวิเสสนะของปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า 'นี้เป็นวิเสสนะของปัจจัย ไม่ใช่เป็นวิเสสนะของปกติ'.

---

ปโยชกมตฺตคฺคหเณติ มตฺตสทฺโท สามญฺญวาจี, ยถา ‘กญฺญา มตฺตํ วารยตี’ติ. กตฺตารํ โย ปยุชฺชติ โย จ กรณาทีนํ ปโยชโก เตสํ สามญฺเญน คหเณ สตีติ อตฺโถ. พฺยาปาเรตฺเววาติ ปโยชกคฺคหณมนฺตเรน พฺยาปาเรอิจฺเจว วจนํ กตฺตพฺพํ สิยาติ ภาโว, ตนฺติ ปโยชกคฺคหณํ, วิสิฏฺโฐ วิสโย ยสฺส ปโยชกคฺคหณสฺสตํตถาวุตฺตํ. โกปนายํวิสิฏฺโฐ วิสโยจฺจาห- ‘โย โลเก’อิจฺจาทิ. อิโตวาติ วกฺขมานสฺส เหตุโน ปรามาโส. ตนฺติ จุราทีหิ ณิวิธานํ. เอวํสทฺโท วกฺขมานาเปกฺโข. ตํ [Pg.239] วิสุํ จุราทีหิ ณิวิธานเมว วกฺขมานปฺปกาเรน สผลํ สิยา นาญฺญถาติ อตฺโถ. ตเมว ปการํ ทสฺเสติ‘ยทิมินา’จฺจาทิ.

ในคำว่า “ปโยชะกะมัตตะคหะเณ” มัตตะ ศัพท์ เป็นคำแสดงความทั่วไป เช่นเดียวกับในประโยคว่า “กัญญา มัตตัง วารยติ” (หญิงสาวห้ามเพียงเด็กหญิง). ความหมายคือ เมื่อมีการรับเอาโดยทั่วไปของผู้ที่ใช้กัตตา และผู้ที่เป็นผู้ใช้กะระณะเป็นต้น. ความหมายคือ พึงกล่าวคำว่า “พยาปาเร” เท่านั้น โดยไม่ต้องรับเอาคำว่า “ปโยชะกะ”. คำว่า “ตัง” หมายถึงการรับเอาคำว่า “ปโยชะกะ”, การรับเอาคำว่า “ปโยชะกะ” นั้นมีวิสัยที่พิเศษ จึงกล่าวเช่นนั้น. ก็วิสัยที่พิเศษนี้คืออะไร? จึงกล่าวว่า “ผู้ใดในโลก” เป็นต้น. คำว่า “อิโต” นี้ เป็นการอ้างถึงเหตุที่จะกล่าวต่อไป. คำว่า “ตัง” หมายถึงการบัญญัติ ณี ปัจจัย ด้วยธาตุในหมวดจุราทิ. เอวัง ศัพท์ มุ่งหมายถึงสิ่งที่กล่าวต่อไป. ความว่า การบัญญัติ ณี ปัจจัย ด้วยธาตุในหมวดจุราทิโดยเฉพาะนั้น ย่อมสำเร็จผลด้วยประการที่จะกล่าวต่อไปเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยประการอื่น. แสดงประการนั้นเองด้วยคำว่า “ยะทิมินา” เป็นต้น.

---

๑๗. กฺโยตา

๑๗. กฺโยตา

---

กตฺตริ วิหิเตสุปิ มานนฺตตฺยาทีสุ ปรภูเตสุ กฺโย ภวตีติ วิญฺญาเยยฺยาติ ‘ภาวกมฺเมสู’ติ น กฺยสฺส วิเสสนนฺติ อาห- ‘มานนฺตตฺยาทีน’มิจฺจาทิ.

พึงทราบว่า ปัจจัย กฺย ย่อมมี แม้เมื่อปัจจัย มานะ อันตะ ตะ เป็นต้น ที่ถูกบัญญัติในกัตตุวาจกอยู่ข้างหลัง. คำว่า “ภาวะกัมเมสุ” ไม่ใช่วิเสสนะของปัจจัย กฺย จึงกล่าวว่า “ของปัจจัย มานะ อันตะ ตะ เป็นต้น” เป็นต้น.

---

ยทิ หิ กตฺตริ วิหิเตสุ สิยา, ตถา สติ เตสมุภินฺนํ ปธานตฺเตนาภิธียมานานมญฺญมญฺญานเปกฺขตฺตา อสมฺพนฺโธ สิยา, น เจ วมฺภูตานมภิธานมตฺถิ, น หิ ‘ฐียเต’จฺจสฺมา ภาโว กตฺตา จ ปตียเต, นาปิ ‘คมฺยเต’จฺจสฺมา กมฺมํ กตฺตาจ. อปิ ตุ ภาวกมฺมาเนว คมฺยนฺเต, เตนาห- ‘ตสฺมา’อิจฺจาทิ.

หากปัจจัยเหล่านั้นถูกลงในกัตตุวาจก เมื่อเป็นเช่นนั้น ความสัมพันธ์ย่อมไม่มี เพราะทั้งสองอย่างถูกกล่าวโดยความเป็นประธาน และไม่เพ่งเล็งกันและกัน และการกล่าวถึงสิ่งที่มีลักษณะเช่นนั้นก็ไม่มี เพราะว่า จากคำว่า 'ฐียเต' (อันเขายืนอยู่) ไม่ปรากฏทั้งภาวะและผู้กระทำ และจากคำว่า 'คมฺยเต' (อันเขาไปอยู่) ก็ไม่ปรากฏทั้งกรรมและผู้กระทำ แต่ปรากฏเพียงภาวะและกรรมเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตสฺมา' (เพราะฉะนั้น) เป็นต้น

---

เตสเมวาติ มานนฺตตฺยาทีนเมว. ปรสมญฺญาภิ ปเรสํ กจฺจายนา นํ ปโรกฺขาอิจฺเจว นามํ. ตพฺพชฺชิเตสูติ ปโรกฺขาสญฺญิปจฺจยวชฺชิเตสุ. อปโรกฺเขสูติ เอตฺถ ปรสมญฺญาวเสน ปโรกฺขาอิจฺจเนน สห สมาสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺญถาปิ ปฏิปาเทตุํ ‘อถวา’ติอาทิมาห. ปโรกฺเขติ อินฺทฺริยาวิสเย กาเล. ปโรกฺเขวิหิตา ปจฺจยาติ อิมินา อุปจาเรน ตทฺธิตปฺปจฺจยวเสน วา ปโรกฺขาติ สทฺทนิปฺผตฺติมาห. เต ปน‘อ อุ’ อิจฺจาทโย. ตโตติ ปโรกฺขปฺปจฺจยโต.

คำว่า 'เตสเมว' คือ ปัจจัยมี มานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้น เท่านั้น ชื่อว่า 'ปโรขา' เป็นชื่อที่ผู้อื่น คือพระกัจจายนะเป็นต้นตั้งให้ คำว่า 'ตพฺพชฺชิเตสุ' คือ เว้นจากปัจจัยที่มีชื่อว่าปโรขา ในคำว่า 'อปโรเขสุ' นี้ ท่านแสดงสมาสร่วมกับคำว่า 'ปโรขา' โดยอาศัยชื่อที่ผู้อื่นตั้งให้ก่อน บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยนัยอื่นอีก จึงกล่าวคำว่า 'อถวา' เป็นต้น คำว่า 'ปโรเข' หมายถึงในกาลที่ไม่อยู่ในวิสัยของอินทรีย์ ท่านกล่าวการสำเร็จรูปของคำว่า 'ปโรขา' ด้วยอุปจาระนี้ หรือด้วยอำนาจของปัจจัยตัทธิต ปัจจัยเหล่านั้นคือ อะ อุ เป็นต้น คำว่า 'ตโต' คือ จากปัจจัยปโรขานั้น

---

นนุ ปุพฺพปกฺเข ‘อปโรกฺเขสู’ติ เอตฺถ ‘ปโรกฺขาวชฺชิเตสู’ติ อตฺถ วจนํ ยุชฺชติ, ทุติยปกฺเข ปน ‘ปโรกฺขวชฺชิเตสู’ติ, ตถา สติ กถเมตฺถ ‘ปโรกฺขาวชฺชิเตสู’ติ อตฺถวจนํ ยุชฺชตีติ อาห- ‘เตปนา’ติอาทิ. อิธาติ อปโรกฺเขสูติ อิมสฺมึ. นนุ จ ‘‘ปโรกฺเข อ อุ’’อิจฺจาทิสุตฺเต (๖-๖) ‘ปโรกฺเข’ติ ปกติวิเสสนนฺติ ปจฺจยานํ ปโรกฺเข วิหิตตา กถนฺติ มนสิ นิธายาห ‘ปโรกฺเข’อิจฺจาทิ. ภวนํ ภาโว กิริยาธาตฺวตฺโถ.

ไม่ใช่หรือว่า ในฝ่ายแรก (ปุพพปักขะ) ในคำว่า 'อปโรเขสุ' นี้ การกล่าวอรรถว่า 'เว้นจากปโรขา' ย่อมควร แต่ในฝ่ายที่สอง (ทุติยปักขะ) การกล่าวอรรถว่า 'เว้นจากปโรขา' เมื่อเป็นเช่นนั้น ในที่นี้จะควรได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า 'เตปนา' เป็นต้น คำว่า 'อิธ' นี้ คือ ในคำว่า อปโรเขสุ นี้ ไม่ใช่หรือว่า ในสูตรว่า 'ปโรเข อ อุ' เป็นต้น (6-6) คำว่า 'ปโรเข' เป็นวิเสสนะของปรกติ (ธาตุ) การที่ปัจจัยถูกลงในกาลปโรขาเป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวโดยคำนึงถึงข้อนั้นว่า 'ปโรเข' เป็นต้น คำว่า 'ภวนะ' คือ ภาวะ ได้แก่เนื้อความของธาตุที่เป็นกิริยา

---

สาธียมานาวตฺโถติ อิมินา สิทฺธาวตฺถา นิรสฺสเต. ปุพฺพปรีภูโต ปธานกิริยาวยวภูโต กิริยารูโป อตฺโถ ลกฺขณํ สภาโว [Pg.240] ยสฺส ธาตฺวตฺถสฺส โส ตถา วุตฺโต. สตฺวภูโตติ เอตฺถ ปตียตีติ เสโส. พหุวจนมฺปิ โหติ ปากาปาเกติ อธิปฺปาโย, กรียตีติ กมฺมํ, ตญฺจ ยทิปิ นามาทิกมฺมมตฺถิ, ตถาปิ กฺริยตฺถาอิจฺจาธิการโต มานาทีนมญฺญตฺถาลพฺภนโต จ กิริยา สมฺพนฺโธว คยฺหเต, สุ-สวเน สูยมานํ.

ด้วยคำว่า 'สาธียมานาวตฺถา' นี้ ท่านปฏิเสธสภาวะที่สำเร็จแล้ว (สิทธาวตถา) เนื้อความของธาตุใด มีกิริยาเป็นรูป มีลักษณะเป็นสภาวะที่เป็นส่วนประกอบของกิริยาหลักที่ถูกกระทำมาก่อน เนื้อความของธาตุนั้นถูกกล่าวเช่นนั้น ในคำว่า 'สตฺตภูโต' นี้ พึงเติมคำว่า 'ปตียติ' (ย่อมปรากฏ) เข้ามา แม้พหูพจน์ก็มีได้ เช่นในคำว่า 'ปากาปาเก' (การหุงต้มหลายครั้ง) นี้เป็นอธิบาย สิ่งที่ถูกกระทำชื่อว่า 'กรรม' และแม้ว่ากรรมที่เป็นนามเป็นต้นจะมีอยู่ แต่เพราะมีบทว่า 'กริยตฺถา' เป็นต้นเป็นอธิการ และเพราะปัจจัยมี มานะ เป็นต้น ไม่ได้ในอรรถอื่น จึงรับเอาเฉพาะความสัมพันธ์กับกิริยาเท่านั้น เช่นในธาตุ 'สุ' ในความหมายว่าฟัง สิ่งที่กำลังฟังอยู่

---

ปาณินิเยเหตฺถ ‘‘ภินฺทติ กุสูลํ’ตฺยาโท ยา เภทนาทิกิริยา กมฺมนิ ทิสฺสเต, สา ยทา สุกรตฺตมตฺเตน สปฺปธานตฺตวจนิจฺฉายํ กตฺตุตฺเตปฺยุปลพฺภติ ‘ภิชฺชเต กุสุโล สยเมเว’จฺจาทินา, ตทาสฺส กตฺตุโน สุตฺตนฺตเรน กมฺมสริกฺขภาโว วิธียเต ‘กมฺมนิสฺสยํ การิยํ ยถา สิยา’ติ. ตนฺนิสฺสายาห- ‘ยทา กมฺมเมเว’จฺจาทิ. ยทา กมฺมเมว กตฺตุภาเวน วิวจฺฉียเตติ สมฺพนฺโธ. กถํ กตฺวา ตถา วิวจฺฉียเตจฺจาห- ‘อตฺตสมเวตาย’อิจฺจาทิ. อตฺตสทฺเทน กมฺมมตฺร วิวจฺฉิตํ, อตฺตนิ สมเวตา เอกเทสีภูตา อตฺตสมเวตา, ตสฺสา กิริยาย กมฺมฏฺฐกิริยายาติ วุตฺตํ โหติ.

ในไวยากรณ์ปาณินิ กิริยามีการทำลายเป็นต้นที่ปรากฏในกรรม เช่นในประโยคว่า 'ภินฺทติ กุสูลํ' (เขาย่อมทำลายซึ่งยุ้งฉาง) เมื่อกิริยานั้นปรากฏแม้ในกัตตุวาจก เพราะความที่กระทำได้ง่าย และเพราะความประสงค์จะกล่าวโดยความเป็นประธาน เช่นในประโยคว่า 'ภิชฺชเต กุสูโล สยเมว' (ยุ้งฉางย่อมแตกเอง) เมื่อนั้น ท่านบัญญัติความคล้ายกรรมของผู้กระทำนั้นด้วยสูตรอื่นว่า 'เพื่อให้กิจที่อาศัยกรรมพึงมี' ท่านอาศัยหลักการนั้นจึงกล่าวว่า 'ยทา กมฺมเมว' เป็นต้น มีความสัมพันธ์ว่า เมื่อกรรมนั่นเองถูกประสงค์จะกล่าวโดยความเป็นผู้กระทำ ท่านกล่าวว่า 'อตฺตสมเวตาย' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าถูกประสงค์จะกล่าวเช่นนั้นได้อย่างไร ในที่นี้ คำว่า 'อตฺต' ประสงค์เอา 'กรรม' กิริยาที่ประกอบอยู่ในตน คือเป็นส่วนหนึ่งของตน ชื่อว่า 'อตฺตสมเวตา' ซึ่งหมายถึงกิริยาที่ตั้งอยู่ในกรรมนั่นเอง

---

สุเภทตฺตาทิเนติ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา. อตฺถโตติ ‘กมฺเมเยว กฺโย’ติ (น สกฺขิ) วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตถาหิ ‘ภิชฺชเตติ สวนา กมฺมตาวคมฺยเต’ติ อิมินา อตฺถโต กมฺเมเยวกฺโยติปฏิปาทิตเมว. วุตฺตเมว ผุฏีกรมาห- ‘ภิชฺชเต อิจฺจสฺมึ ปเท’อิจฺจาทิ. อญฺญถาติ ยทิ กมฺเมเยว เตปจฺจโย น สิยา. อโตติ ภิชฺชเต อิจฺจสฺมา. อุปสํหรมาห- ‘ตสฺมา’อิจฺจาทิ. กึ วจเนนาติ ปาณินียานมิว กึ สุตฺตตฺตเรนาติ อตฺโถ.

คำว่า 'สุเภทตฺตาทิเน' เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุหรือกรณะ คำว่า 'อตฺถโต' มีอธิบายว่า ท่านกล่าวไว้ว่า 'ปัจจัย กฺย มีในกรรมเท่านั้น' (ไม่ใช่กล่าวไว้โดยตรง) จริงอย่างนั้น ด้วยคำว่า 'เพราะได้ยินว่า ภิชฺชเต จึงทราบความเป็นกรรม' นี้ เป็นอันท่านแสดงไว้โดยอรรถแล้วว่า ปัจจัย กฺย มีในกรรมเท่านั้น ท่านกล่าวคำว่า 'ภิชฺชเต อิจฺจสฺมึ ปเท' เป็นต้น เพื่อทำให้สิ่งที่กล่าวแล้วชัดเจนขึ้น คำว่า 'อญฺญถา' คือ หากปัจจัย ตะ นั้นไม่พึงมีในกรรมเท่านั้น คำว่า 'อโต' คือ จากคำว่า ภิชฺชเต นั้น ท่านกล่าวสรุปว่า 'ตสฺมา' เป็นต้น คำว่า 'กึ วจเนน' มีความหมายว่า จะต้องมีสูตรอื่นอีกเหมือนพวกนักไวยากรณ์ปาณินิไปทำไม

---

วจนาภาเวปิ กมฺมกตฺตริ ปทสงฺขารกฺกโมปทสฺสนมุเขน วุตฺติ คนฺถํ วิวริตุมาห- ‘วากฺยโต’อิจฺจาทิ. วากฺยโต อุทฺธริตฺวา ปเทสงฺขริยมาเนติ ‘ภิชฺชเต กุสูโล สยเมเว’ติ วากฺยโต วิสุํ กตฺวา ภิชฺชเต’ติ ปเท สงฺขริยมาเน นิปฺผาทียมาเนติ อตฺโถ. ตเทวาติ ปทตฺถสามญฺญเมว. ตนฺนิปฺผาทเนติ ตสฺส สงฺขริมานสฺส ปทสฺส สงฺขรเณ. สยนฺตีมสฺสาตฺร อตฺตนาติ อตฺโถ. น เกวล มเนเนตเทว วุตฺตํ- ‘กมฺเมเยว ปจฺจโย’ติ, กิญฺจรหิ อญฺญมฺปตฺถีติ ทสฺเสตุมาห- [Pg.241] ‘อเนน เจ’จฺจาทิ. โจ วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย. อเนนภิชฺชเตติ สวนาอิจฺจาทินา อิทญฺจาหาติ อตฺโถ. กินฺตทิจฺจาห ‘กมฺม กตฺตุโน’จฺจาทิ, น ปทมุทาหรณนฺติ กมฺมกตฺตุโน วากฺยเมโวทาหรณํ… วากฺเยเนว ตสฺส ปตีติยา มญฺญเต. ปทเมโวทาหรณํ กสฺมา น สิยาติ อาห- ‘ปเทหิ’จฺจาทิ. ทุติยมุทาหรณํ ทสฺเสตุมาห- ‘กตฺตุนิสฺสโย ปิ’จฺจาทิ.

แม้เมื่อไม่มีคำกล่าว (โดยตรง) เพื่อจะไขเนื้อความแห่งคัมภีร์วุตติด้วยการแสดงลำดับการปรุงบทในกัมมกัตตุ จึงกล่าวว่า 'วากฺยโต' เป็นต้น. คำว่า 'วากฺยโต อุทฺธริตฺวา ปเท สงฺขริยมาเน' ความว่า เมื่อบทว่า 'ภิชฺชเต' ถูกปรุงขึ้น คือทำให้สำเร็จรูป โดยแยกออกมาจากประโยคว่า 'ภิชฺชเต กุสูโล สยเมว' (ยุ้งย่อมแตกเอง). คำว่า 'ตเทว' คือความเสมอกันแห่งเนื้อความของบทนั่นเอง. คำว่า 'ตนนฺนิปฺผาทเน' คือในการปรุงบทที่กำลังถูกปรุงนั้น. คำว่า 'สยํ' ในที่นี้ มีความหมายว่า 'อตฺตนา' (ด้วยตนเอง). มิใช่เพียงแต่กล่าวด้วยคำนี้ว่า 'ปัจจัย (มี) ในกรรมเท่านั้น' แต่เพื่อจะแสดงว่ายังมีอย่างอื่นอีก จึงกล่าวว่า 'อเนน จ' เป็นต้น. 'จ' อักษร ใช้ในความรวบรวมเนื้อความอื่นที่ควรกล่าว. ความว่า และกล่าวคำนี้ด้วยคำว่า 'อเนน ภิชฺชเต' เป็นต้น. สิ่งนั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า 'กมฺมกตฺตุโน' เป็นต้น. บทมิใช่ตัวอย่าง แต่ประโยคนั่นเองเป็นตัวอย่างของกัมมกัตตุ... เพราะย่อมรู้แจ้งกัมมกัตตุนั้นได้ด้วยประโยคนั่นเอง. เพราะเหตุไรบทจึงไม่เป็นตัวอย่าง? จึงกล่าวว่า 'ปเทหิ' เป็นต้น. เพื่อแสดงตัวอย่างที่สอง จึงกล่าวว่า 'กตฺตุนิสฺสโย ปิ' เป็นต้น.

---

อสฺมึ ปกฺเขติ อสฺมึ กตฺตุตฺเตน วิวจฺฉิเต ปกฺเข. ตพฺพิสยตฺตนฺติ กมฺมวาจีสยํ สทฺทวิสยตฺตํ. ภาวกมฺเมสูตีมสฺส กตฺตริจฺจสฺส จ ปจฺจยวิเสสนตฺเถ สติ สามตฺถิยลทฺธมฺปโยชนํ ทสฺเสตุมาห- ‘ภาวกมฺเมสู’ติอาทิ. อิมินา อเนน จ วิเสสิสตฺตาติ สมฺพนฺโธ. กินฺตํ วิเสสิตนฺติ อาห- ‘มานนฺต ตฺยาทีสู’ติ. กินฺตมฺปโยชนนฺติ ปโยชนํ ทสฺเสตุมาห- ‘ตฺยาทีน’มิจฺจาทิ. ยทิ ภาวกมฺเมสุ กตฺตริ จ เตน เตน สุตฺเตน มานาทโย น สิยุํ, กถนฺตํ วิเสสิเตสุ มานาทีสุ ปเรสุ กฺยาทโย สิยุนฺตีมินา สามตฺถิเยน ( ) ภาวกมฺเมสุ กตฺตริ ( ) จ ‘‘วตฺตมาเนติ อนฺติ’’จฺจาทิปฺปภุติเกหิ (๖-๑) สุตฺเตหิ ยถาลาภํ ภาวาทีสุ ปจฺจยา โหนฺตีติ วิญฺญายตีติ ภาโว.

ในฝ่ายนี้ คือในฝ่ายที่ประสงค์จะกล่าวโดยความเป็นกัตตุ. คำว่า 'ตพฺพิสยตฺตํ' คือความเป็นวิสัยแห่งศัพท์ที่กล่าวถึงกรรมด้วยตนเอง. เพื่อแสดงประโยชน์ที่ได้มาโดยพละกำลัง (ความสามารถของคำ) ในเมื่อคำว่า 'ภาวกมฺเมสุ' และ 'กตฺตริ' นี้ มีอรรถเป็นเครื่องวิเศษของปัจจัย จึงกล่าวว่า 'ภาวกมฺเมสุ' เป็นต้น. บทเชื่อมคือ 'เพราะถูกวิเศษด้วยคำนี้และคำนี้'. สิ่งที่ถูกวิเศษคืออะไร? จึงกล่าวว่า 'มานนฺต ตฺยาทิสู' เป็นต้น. ประโยชน์คืออะไร? เพื่อแสดงประโยชน์จึงกล่าวว่า 'ตฺยาทีนํ' เป็นต้น. หากปัจจัยมี มานะ เป็นต้น ไม่พึงมีในภาวะ กรรม และกัตตุ ด้วยสูตรนั้นๆ แล้ว ปัจจัยมี กยะ เป็นต้น จะพึงมีในเบื้องหลังแห่งปัจจัยมี มานะ เป็นต้น ที่ถูกวิเศษแล้วได้อย่างไร? ด้วยพละกำลังนี้ จึงทราบอธิบายว่า ปัจจัยทั้งหลายในภาวะเป็นต้น ย่อมมีในภาวะ กรรม และกัตตุ ตามที่ได้ ด้วยสูตรทั้งหลายมี 'วตฺตมาเน ติ อนฺติ' เป็นต้น (6-1).

---

นตทตฺถํ วจนมารทฺธนฺติ ภาวกมฺเมสุ กตฺตริ มานนฺตตฺยาทิวิธานตฺถํ ปาณินิเยหิ วิย สุตฺตนฺตรํ นารทฺธนฺติ อตฺโถ. อถ ภาวกมฺเมสุ กตฺตริ จ มานาทิวิธานตฺถํ วจนํ นารทฺธํ ธาตุนิยมนํ ตฺวสฺส วตฺตพฺพนฺติ ตญฺจ สามตฺถิยาว (ลพฺภเตติ) ทสฺเสตุมาห- ‘กิริยตฺถนิยโมปิ’จฺจาทิ. อกมฺมกา ธาตุโต ภาเว กตฺตริ จ สกมฺมกา กมฺเม กตฺตริ เจติ กิริยตฺถนิยโม ยถาวุตฺเตน สามตฺถิยา ลพฺภเตติ สมฺพนฺโธ. อกมฺมกานํ กมฺมวิรหา, สกมฺมกานญฺจ สโตปิ ภาวสฺสาปฺปธานตฺตา อกมฺมกา กตฺตริ ภาเว จ ภวนฺติ น กมฺเม, สกมฺมกา กมฺมสพฺภาวา กตฺตริ กมฺเม จ ภวนฺติ น ภาเวตีทํ สามตฺถิยํ.

คำว่า 'นตทตฺถํ วจนมารทฺธํ' ความว่า มิได้เริ่มสูตรอื่นเพื่อประโยชน์แก่การบัญญัติปัจจัยมี มานันตะ และ ตยาธิ เป็นต้น ในภาวะ กรรม และกัตตุ เหมือนอย่างพวกปาณินิ. อนึ่ง เมื่อมิได้เริ่มคำกล่าวเพื่อบัญญัติปัจจัยมี มานะ เป็นต้น ในภาวะ กรรม และกัตตุ แต่ควรกล่าวถึงการกำหนดธาตุของปัจจัยนั้น และเพื่อแสดงว่าการกำหนดธาตุนั้นย่อมได้มาด้วยพละกำลังนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'กิริยตฺถนิยโม ปิ' เป็นต้น. บทเชื่อมคือ การกำหนดอรรถของกิริยาว่า 'จากอกัมมกธาตุ (ปัจจัยย่อมมี) ในภาวะและกัตตุ และจากสกัมมกธาตุ (ปัจจัยย่อมมี) ในกรรมและกัตตุ' ย่อมได้มาด้วยพละกำลังตามที่กล่าวแล้ว. พละกำลัง (ความหมายที่ได้มาเอง) นั้นคือ เพราะอกัมมกธาตุไม่มีกรรม และเพราะภาวะของสกัมมกธาตุแม้มีอยู่ก็ไม่เป็นประธาน อกัมมกธาตุจึงมีในกัตตุและภาวะ ไม่ใช่ในกรรม ส่วนสกัมมกธาตุเพราะมีกรรมอยู่ จึงมีในกัตตุและกรรม ไม่ใช่ในภาวะ.

---

กมฺมมเปกฺขเตติ [Pg.242] ปจาทิโต กตฺตริ ปฐมปุริเสกวจเน กเต ปจติจฺจาทีสุ ปจาทิโน ปจนาทิกิริยา โอทนาทิกํ กมฺมมเปกฺขเต. กตฺตุตฺตมเปกฺขเตติ ภวติจฺจาทีสุ ภูอาทีนํ ภวนาทิกิริยา กตฺตุมตฺตมเปกฺขเต.

คำว่า 'กมฺมมเปกฺขเต' คือ เมื่อลงปฐมบุรุษเอกพจน์ในกัตตุจากธาตุมี ปจ เป็นต้น ในคำว่า 'ปจติ' เป็นต้น กิริยามีการหุงเป็นต้นของธาตุมี ปจ เป็นต้น ย่อมต้องการกรรมมีข้าวสุกเป็นต้น. คำว่า 'กตฺตุมตฺตมเปกฺขเต' คือ ในคำว่า 'ภวติ' เป็นต้น กิริยามีการเป็นอยู่เป็นต้นของธาตุมี ภู เป็นต้น ย่อมต้องการเพียงกัตตาเท่านั้น.

---

๒๐. ณิณา

๒๐. ณีณา

---

ยทตฺถนฺติ ยํปโยชนํ.

คำว่า 'ยทตฺถํ' คือ ประโยชน์ใด.

---

๒๓. ชฺยา

๒๓. ชยา

---

ชินนฺโตติ ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส. สพฺพตฺเถว ยตฺถ กตฺตริ ปจฺจโย ตตฺถ วิกรณาปิ กตฺตริเยว, ยตฺถ ภาวกมฺเมสุ ตตฺถ วิกรณาปิ ภาวกมฺเมสุเยว,… เอกาย ปกติยา การกเภเท(น) ปจฺจยสฺสาสมฺภวโต. ตสฺมา สหาภิธานานํ มานาทิวิกรณานํ กถนฺนาม สหาสมฺภวํ คจฺเฉยฺยุนฺติ วิธียนฺเต.

คำว่า 'ชินนฺโต' คือ ทำรัสสะด้วยสูตร 'พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา' (1-33). ในที่ทั้งปวงนั่นแหละ ในที่ใดมีปัจจัยในกัตตุ ในที่นั้นวิกะระณะก็มีในกัตตุเท่านั้น ในที่ใดมีในภาวะและกรรม ในที่นั้นวิกะระณะก็มีในภาวะและกรรมเท่านั้น... เพราะปัจจัยไม่สามารถมีได้จากปกติ (ธาตุ) เดียวกันในความต่างแห่งการกะ. เพราะฉะนั้น วิกะระณะมี มานะ เป็นต้น ซึ่งมีการกล่าวร่วมกัน จะพึงถึงความไม่เกิดร่วมกันได้อย่างไร? จึงถูกบัญญัติไว้.

---

๒๗. ภาว

๒๗. ภาวะ

---

วิวจฺฉาเภเทนาติ สกมฺมกากมฺมกวจนิจฺฉาเภเทน. อุภยตฺถาติ ภาวกมฺเมสุ. กรียตีติ กตฺตพฺโพ กรณีโย. ‘‘อปวาท วิสเย อุสฺสคฺโค นาภินิวิสตี’’ติ เอโส อุสฺสคฺคธมฺโม. ตพฺพาทีนนฺตุ เกสญฺจุสฺสคฺคานมฺปิ อปวาทวิสเย ปวตฺติ โหติ พหุลาธิการา. ยถา ‘‘ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา’’ติ อุสฺสคฺโค, ‘‘วทาทีหิโย’’ติ (๕-๓๐) อปวาโท ตํวิสเยปิ ตพฺพานียา โหนฺติ ‘คนฺตพฺโพ คมนีโย’ติ เวทิตพฺโพติ.

คำว่า 'วิวจฺฉาเภเทน' คือ ด้วยความต่างแห่งความประสงค์จะกล่าวสกัมมกะและอกัมมกะ. คำว่า 'อุภยตฺถ' คือ ในภาวะและกรรม. คำว่า 'กรียติ' คือ กตฺตพฺโพ และ กรณียโว. ธรรมดาของอุสสัคคะ (กฎทั่วไป) คือ 'อุสสัคคะย่อมไม่หยั่งลงในวิสัยของอปวาทะ (กฎพิเศษ)'. แต่การเป็นไปในวิสัยของอปวาทะ ย่อมมีแก่อุสสัคคะบางอย่างมี ตัพพะ เป็นต้น เพราะมีการตามไปแห่งบทว่า 'พหุลํ'. เช่น 'ตพฺพานียา ภาวกมฺเมสุ' เป็นอุสสัคคะ, 'วทาทีหิ โย' (5-30) เป็นอปวาทะ แม้ในวิสัยของอปวาทะนั้น ปัจจัยมี ตัพพะ และ อานียะ ก็ยังมีอยู่ เช่น 'คนฺตพฺโพ, คมนีโย' พึงทราบดังนี้.

---

๒๘. ธฺยณ

๒๘. ธยาณะ

---

การิยํ ‘‘ญิ พฺยญฺชนสฺสา’’ติ (๕-๑๗๐) ญิ.

คำว่า 'การิยํ' คือ ลง ญิ ด้วยสูตร 'ญิ พฺยญฺชนสฺส' (5-170).

---

๓๐. วทา

๓๐. วทา

---

อนฺนโตตีมินา ‘โภคฺคมญฺญ’นฺเตตฺถ อญฺญํ นาม อนฺนวตา อญฺญนฺติ อตฺถมาห.

ด้วยคำว่า 'อญฺญโต' นี้ ท่านจึงกล่าวอรรถว่า ในคำว่า 'โภคฺคมญฺญํ' นี้ คำว่า 'อญฺญํ' คือ อัญญะ (อื่น) โดยความเป็นผู้มีอาหาร.

---

๓๑. กีจฺจ

๓๑. กิจจะ

---

กมฺมกโร [Pg.243] ภริตพฺพตาเยจฺจาทินา กิริยาสทฺทตฺตํ ภจฺจสทฺทสฺส ทสฺเสนฺโต สญฺญาภาวมปากโรติ. ‘‘สญฺญายํ ภรา’’ติ จ คณสุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เตนาห- ‘สญฺญายํ ภรา’ติอาทิ.

ด้วยคำว่า 'กมฺมกโร ภริตพฺพตาย' เป็นต้น เมื่อแสดงความเป็นกิริยาศัพท์ของ 'ภจฺจ' ศัพท์ ย่อมปฏิเสธความเป็นสัญญา (ชื่อเฉพาะ). และพึงทราบว่า 'สญฺญายํ ภรา' เป็นคณสูตร เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'สญฺญายํ ภรา' เป็นต้น.

---

อภริตพฺพาปิจฺจาทินา อิทํ ทีเปติ ทุวิธา สญฺญาสทฺทา เกจิ ทจฺจนฺต วิคตาวยวตฺถา ยถา ฑิตฺถาทโย, เกจิทวยวตฺถานุคตายถา สตฺตปณฺณาทโย, ตตฺถ ภริยาสทฺทสฺส กมฺมมฺปวตฺตินิมิตฺตํ ‘ภริตพฺพา ภริยา’ติ, ยถา สตฺต ปณฺณานิ อสฺสาติ สมฺพนฺโธ ปวตฺตินิมิตฺตํ สตฺตปณฺณสทฺทสฺส, เอตญฺจ ปวตฺตินิมิตฺตํ สทฺทนิปฺผตฺติกิริยายเมโวปทิสียเต, กฺวจิเทว ตฺวตฺถวิเสเส สตฺยสติ วา ตสฺมึ นิมิตฺเต สทฺโท วตฺตตี’’ติ. โอการสฺสาติ ‘‘ยุวณฺณานเม โอปฺปจฺจเย’’ติ (๕-๘๒) กตโอการสฺส.

ด้วยคำว่า 'อภริตพฺพา ปิ' เป็นต้น นี้ ท่านแสดงว่า สัญญาศัพท์ (ชื่อ) มี ๒ ชนิด คือ บางชนิดมีความหมายที่ส่วนประกอบปราศไปแล้ว เช่น ฑิตถะ เป็นต้น บางชนิดมีความหมายเป็นไปตามส่วนประกอบ เช่น สัตตปัณณะ เป็นต้น ในบรรดาสัญญาศัพท์เหล่านั้น เหตุแห่งการเป็นไปในกรรมของ 'ภริยา' ศัพท์ คือ 'ภริยาที่ควรเลี้ยงดู' เหมือนความสัมพันธ์ว่า 'ใบทั้งหลาย ๗ ของต้นไม้นั้นมีอยู่' เป็นเหตุแห่งการเป็นไปของ 'สัตตปัณณะ' ศัพท์ และเหตุแห่งการเป็นไปนี้ ย่อมถูกแสดงในกิริยาแห่งการสำเร็จรูปศัพท์เท่านั้น แต่ในบางอรรถพิเศษ ศัพท์ย่อมเป็นไปในเมื่อเหตุนั้นมีอยู่หรือไม่มีก็ตาม. คำว่า 'โอการสฺส' คือ แห่งโอการะที่ทำด้วยสูตร 'ยุวณฺณานเม โอปจฺจเย' (5-82).

---

๓๒. คุหา

๓๒. คุหา

---

สทฺทิกานนฺติ ปาณินิยกจฺจายนาทิเวยฺยากรณานํ. เปสนํ สกฺการปุพฺพกํ วา นิโยชนํ. กามจารานุญฺญาติ กตฺตุมิจฺฉโต ยถิจฺฉ มนุชานนํ อติสคฺโคนามาติ อตฺโถ. นิมิตฺตภูตสฺสาติ ‘‘โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ’จฺจาทีสุ กฏกรณาทิโน การณภูตสฺส.

คำว่า สัททิกานัง คือ ของนักไวยากรณ์มีปาณินิและกัจจายนะเป็นต้น. เปสนะ คือ การมอบหมายที่ประกอบด้วยสักการะ. คำว่า กามจารานุญญา คือ การอนุญาตตามความปรารถนาของผู้ที่ต้องการจะทำ หมายถึง อติสัคคะ. คำว่า นิมิตตภูตัสสะ คือ ของสิ่งที่เป็นเหตุ เช่น การทำเสื่อเป็นต้น ในคำว่า 'ท่านพึงทำเสื่อ' เป็นต้น.

---

นนุ จ สามญฺเญน วิหิตา เอ(เต), ตถา จ สติ วิชฺฌตฺถวิหิ เตหิ เอยฺยาทีหิ เต พาธียนฺติจฺจาห- ‘นเจ’จฺจาทิ. วิธิวิเสสตฺเต ปีติ วิธานํ วิธิ นิโยชนํ กิริยาสุ พฺยาปารณา, ตสฺส วิธิโน เปสาทีนํ วิเสสตฺเตปิ, นาวสฺสนฺติอาทิ ชยาทิจฺจพฺยาขฺยานํ นิสฺสาย วุตฺตํ, วุตฺตญฺหิ เตน ‘‘กิมตฺถํ เปสาทีสุ กิจฺจสญฺญิโน ตพฺพอนียณฺยตฺยปฺปจฺจยา วิธียนฺเต, น สามญฺเญน ภาวกมฺเมสุ วิหิตา, เอวเมเต เปสฺวาทีญฺญสฺวตฺร จ ภวิสฺสนฺตีติ วิเสสวิหิเตน วิธฺยาทีสุ ปจฺจเยน พาธียนฺเต, วาสรูปวิธินา ภวิสฺสนฺติ เอวญฺจรหิ เอตํ ญาเปติ ‘อิตฺถีอธิการโต ปเรน วาสรูปวิธิ นาวสฺสมฺภวตี’ติ. อสรูปวิธิ [Pg.244] อสรูปาปวาทปฺปจฺจโย วา วิกปฺเปน พาธโก โหติ อุสฺสคฺคสฺสาติ เอตํ อวสฺสํ น โหตีติ ญาปนตฺถมฺปิ น วิธียเตติ โยชนา. ‘‘วา-สรูโป-นิตฺถิยํ’’ติ (ปา, ๓-๑-๙๔) ปรสุตฺตํ. ธาตฺวธิกาเรวิหิโต อสรูโป อปวาทปฺปจฺจโย อุสฺสคฺคสฺส พาธโก ภวติ อิตฺถิ อธิกาเร วิหิตปฺปจฺจยํ วชฺชยิตฺวาติ อตฺโถ. เหฏฺฐา วุตฺตานุสาเรเนทํ วิญฺญาตพฺพํ.

ก็ปัจจัยเหล่านี้ถูกบัญญัติโดยทั่วไปมิใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น ปัจจัยเหล่านั้นย่อมถูกขัดขวางด้วยปัจจัยมี เอยยะ เป็นต้น ที่ถูกบัญญัติในอรรถวิธยัตถะ (อรรถแห่งวิธิ) มิใช่หรือ? จึงกล่าวว่า 'น เจ' เป็นต้น. คำว่า วิธิวิเสสัตเตปิ คือ แม้ในความเป็นวิธิพิเศษ การบัญญัติคือวิธิ ได้แก่การมอบหมาย คือการใช้สอยในกิริยาทั้งหลาย แม้ในความพิเศษของวิธินั้น มีเปสะเป็นต้น คำว่า นาวัสสัง เป็นต้น กล่าวโดยอาศัยคำอธิบายของชยาทิตยะ ท่านกล่าวไว้ว่า "ทำไมปัจจัย ตัพพะ อานียะ ณียะ ตยะ ที่มีชื่อว่า กิจจะ จึงถูกบัญญัติในเปสะเป็นต้นเล่า? ไม่ใช่ว่าถูกบัญญัติโดยทั่วไปในภาวะและกรรมหรือ? ปัจจัยเหล่านี้ย่อมถูกขัดขวางด้วยปัจจัยที่ถูกบัญญัติพิเศษในวิธิเป็นต้น ปัจจัยเหล่านี้ย่อมมีได้ด้วยวาสรูปวิธิ ถ้าเช่นนั้น สิ่งนี้ย่อมแสดงว่า วาสรูปวิธิย่อมไม่จำเป็นหลังจากอิตถีอธิการ" การประกอบความคือ อสรุปวิธิ คือปัจจัยอปวาทะที่มีรูปไม่เหมือนกัน ย่อมเป็นเครื่องขัดขวางอุสสัคคะโดยไม่แน่นอน สิ่งนี้ไม่ได้ถูกบัญญัติเพื่อแสดงว่าไม่จำเป็น. สูตรถัดไปคือ "วา-สรูปะ-นิตถิยัง" (ปา. 3-1-94). อรรถว่า ปัจจัยอปวาทะที่มีรูปไม่เหมือนกันที่ถูกบัญญัติในธาตุอธิการ ย่อมเป็นเครื่องขัดขวางอุสสัคคะ เว้นปัจจัยที่ถูกบัญญัติในอิตถีอธิการ. สิ่งนี้พึงทราบตามที่กล่าวไว้ข้างล่าง.

---

โภตา ขลุ กโฏ กาตพฺโพจฺจาทิ เปสเน. ตฺวยา กโฏ กาตพฺโพติ อนุญฺญายํ. ปตฺตกาเล ปรมุทาหรณํ. เอตฺถ ปน กฏกรเณ กาลาโรจนมตฺตเมว วิญฺญายติ, น เปสาทิ. ‘‘สตฺตฺยรเหสฺเวยฺยาที’’ติ (๖-๑๑) สุตฺตํ วิเสสวิหิตํ, เตนาห- ‘สามญฺญ วิธานโต’จฺจาทิ. สตฺติวิสิฏฺเฐจฺจาทินา วุตฺตมตฺถํ วิวรติ ‘สตฺตี’ติอาทินา. กถํ สตฺติวิสิฏฺฐตา กตฺตุโนติ อาห- ‘ตํโยคา’ติ. ตาย สตฺติยา โยโค ตํโยโค. อวสฺสกาธมีณตาวิสิฏฺเฐ ตุ กตฺตริ กิจฺจานํ ตทญฺเญสญฺจ ภาวาย วิสุํ- สุตฺติตํ, เตน, วุตฺตํ ‘อาวสฺสกาธมีณตา วิสิฏฺเฐว กตฺตรี’ติ. สพฺพตฺเถเวตฺถ ‘อุทฺธํ มุหุตฺตโต’ติอาทินา เอเกกมุทาหรณํ กเมน ทสฺสิตํ. โภตา รชฺชํ กาตพฺพนฺติ อรเห, ภวตา รชฺชํ กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. ภวํ อรโหติ ปน อรหกตฺตุตฺตปฺปกาสนตฺถํ วุตฺตํ. เอวมุปริปิ. สพฺพเมตํ พหุลคฺคหณานุภาเวเนติ วิญฺเญยฺยํ.

'ท่านพึงทำเสื่อ' เป็นต้น ในเปสนะ. 'ท่านพึงทำเสื่อ' ในอนุญาต. ตัวอย่างอื่นในปัตตกาล (เวลาที่ควร). แต่ในที่นี้ ในการทำเสื่อ ย่อมทราบเพียงการบอกเวลาเท่านั้น ไม่ใช่เปสะเป็นต้น. สูตร 'สัตตยรเหสฺเวยฺยาที' (6-11) เป็นสูตรที่บัญญัติพิเศษ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นการบัญญัติทั่วไป' เป็นต้น. ด้วยคำว่า สัตติวิสิฏฐะ เป็นต้น ย่อมขยายความที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า 'สัตติ' เป็นต้น. ความเป็นผู้ประกอบด้วยสัตติของกัตตาเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'เพราะประกอบด้วยสิ่งนั้น'. การประกอบด้วยสัตตินั้น คือ ตังโยคะ. แต่ในกัตตาที่ประกอบด้วยความเป็นผู้จำเป็นและเป็นหนี้ ปัจจัยกิจจะและปัจจัยอื่นย่อมมีได้ด้วยสูตรที่แยกต่างหาก เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ในกัตตาที่ประกอบด้วยความเป็นผู้จำเป็นและเป็นหนี้เท่านั้น'. ในที่ทั้งปวงนี้ ตัวอย่างแต่ละอย่างถูกแสดงตามลำดับด้วยคำว่า 'อุทฺธํ มุหุตฺตโต' เป็นต้น. 'ท่านพึงครองราชสมบัติ' ในอระหะ (ควร), อรรถว่า 'ท่านพึงครองราชสมบัติ'. แต่คำว่า 'ท่านควร' กล่าวเพื่อแสดงความเป็นกัตตาที่ควร. แม้ข้างบนก็เช่นกัน. สิ่งทั้งหมดนี้พึงทราบด้วยอานุภาพของการถือเอาคำว่า 'พหุล' (โดยมาก).

---

๓๓. กตฺต

๓๓. กัตตะ

---

คเลโจปโกติ อโลปสมาโส. อภิมโต ปเรหิ. อรหาทีสุ วิหิตปฺปจฺจเยหีติ ‘‘สตฺตฺยรเหสฺเวยฺยาที’’ (๖-๑๑) จ ‘‘สีลาภิกฺขญฺญาวสฺสเกสุ ณี’’ติ (๕-๕๓) จ อรหาทีสุ วิหิตปฺปจฺจเยหิ. อุปาทานสีโล สิกฺขาปนสีโล. มุณฺฑนํ ธมฺโม สภาโว เยสํ เต มุณฺฑนธมฺมา. วธุํ กตปริคฺคหํ สาวิฏฺฐายนา มุณฺฑยนฺติ เอเตสํ กุลธมฺโม.

คำว่า คเลจูปโก เป็นอโลปสมาส เป็นที่พึงใจของผู้อื่น คำว่า อรหาทีสุ วิหิตัปปัจจเยหิ หมายถึงปัจจัยที่ถูกบัญญัติไว้ในอรรถมีอระหะเป็นต้น ด้วยสูตรว่า ‘สัตตยรเหสฺเวยฺยาที’ (6-11) และ ‘สีลาภิกฺขญฺญาวสฺสเกสุ ณี’ (5-53) ซึ่งเป็นปัจจัยที่ถูกบัญญัติไว้ในอรรถมีอระหะเป็นต้น. มีปกติถือเอา มีปกติให้ศึกษา. การโกนเป็นธรรมคือเป็นสภาวะของชนเหล่าใด ชนเหล่านั้นชื่อว่า มุณฑนธัมมา. พวกสาวัตถายนะย่อมโกนเจ้าสาวที่ทำการรับไว้แล้ว นั่นเป็นธรรมเนียมตระกูลของชนเหล่านั้น.

---

๓๕. อาสึ

๓๕. อาสิง

---

กาปนายมาสึสา นาเมจฺจาห- ‘อปฺปตฺตสฺเส’จฺจาทิ. กิริยา วิเสสกตฺตุวิสยาติ กิริยาวิเสสสฺส โย กตฺตา โส วิสโย [Pg.245] ยสฺสา สา ตถา วุตฺตา. กิริยาวิเสสกตฺตุวิสยตฺตเมว ผุฏี กตฺตุมาห- ‘อสฺสา’อิจฺจาทิ. อสฺสา ชีวนกิริยาย นนฺทน กิริยาย ภวนกิริยาย วา กตฺตา ตํกิริยํ สมฺปาเทนฺโต ภเวยฺย ภวตูติ อตฺโถ. ชีวตุ นนฺทตุ ภวตูติ อาสึสายํ ปโยเคน ชีวก นนฺทก ภวกสทฺทานํ ตํสมานตฺถตา ทสฺสิตา.

คำว่า กาปนายะ หมายถึงในกาลภายหน้า (สิ่งที่ยังมาไม่ถึง) ดังที่กล่าวว่า ‘อัปปัตตัสเส’ เป็นต้น. คำว่า กิริยาวิเสสกัตตุวิสยา หมายถึง มีกัตตาแห่งกิริยาพิเศษเป็นวิสัย. เพื่อแสดงความชัดเจนว่ากิริยาเป็นวิสัยของกัตตาแห่งกิริยาพิเศษนั้น จึงกล่าวว่า ‘อัสสา’ เป็นต้น. กัตตาแห่งกิริยาคือการมีชีวิต กิริยาคือความยินดี หรือกิริยาคือการเป็นของผู้นั้น พึงเป็นผู้ยังกิริยานั้นให้สำเร็จเถิด จงเป็นเถิด ดังนี้เป็นอรรถ. ด้วยการใช้คำว่า ‘ชีวตุ นันทตุ ภวตุ’ ในความปรารถนา จึงแสดงความเป็นคำที่มีความหมายเท่ากันของคำว่า ‘ชีวกะ นันทกะ ภวกะ’.

---

อเกเนวาสึ สนตฺถสฺส คมิตตฺตาติ อาสึสนา เอว อตฺโถ, ตสฺส อกปฺปจฺจเยเนว คมิตตฺตา อวโพธิตตฺตา. นาสึ สนตฺถสฺส ปโยโคติ อาสึสนา อตฺโถ ยสฺส ชีวตุ นนฺทตุ ภวตฺวิจฺจาทิโน สทฺทนฺตรสฺส, ตสฺส นปฺปโยโคติ อตฺโถ.

คำว่า อเกเนวาสิงสนัตถัสสะ คมิตัตตา หมายถึง เพราะความหมายคือความปรารถนาถูกแสดงให้รู้ด้วยปัจจัย อกะ นั่นเอง. คำว่า นาสิงสนัตถัสสะ ปโยโค หมายถึง ไม่มีการใช้คำอื่นที่มีความหมายว่าความปรารถนา เช่น ‘ชีวตุ นันทตุ ภวตุ’ เป็นต้น.

---

๓๖. กรา

๓๖. กรา

---

กโรติ อตฺตโน ผลนฺติ การณํ.

สิ่งที่กระทำผลของตนเอง ชื่อว่า การณะ

---

๓๗. หาโต

๓๗. หาโต

---

ชหนฺติ อุทกนฺติ วีหีสุ หายนสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ ทสฺเสติ. ชหาติ ภาเว ปทตฺเถติ อิมินาปิ สํวจฺฉเร. ภาเวอิจฺจสฺสตฺถมาห ‘ปทตฺเถ’ติ. นิปฺผตฺติมตฺตํ กิริโยปาทานนฺติ เกจิ.

คำว่า ชหนฺติ อุทกํ แสดงถึงเหตุแห่งการเกิดของศัพท์ว่า หายน ในข้าวเปลือก. คำว่า ชหาติ ภาเว ปทัตเถ ด้วยคำนี้แม้ในปี (ก็ใช้ได้). อธิบายความหมายของคำว่า ภาเว ว่า ‘ปทัตเถ’ (ในอรรถแห่งบท). บางท่านกล่าวว่า การถือเอาซึ่งกิริยาเป็นเพียงความสำเร็จ (ความเกิดขึ้น) เท่านั้น.

---

๓๙. วิโต

๓๙. วิโต

---

นนุ จ วิโตติ ปญฺจมีนิทฺทิฏฺฐตฺตา ‘วิโต ปรสฺมา ญาอิจฺจสฺมา’ติ วตฺตพฺพํ กถํ วิปุพฺพาติ วุตฺตนฺติ อาห- ‘วิโต ปโร’อิจฺจาทิ. วิปุพฺโพ ยสฺสโส วิปุพฺโพ. วิสทฺทโต ธาตุมฺหิ ปรภูเต สติ วิสทฺโท ปุพฺโพ นาม โหตีติ อตฺโถ.

ก็คำว่า วิโต เป็นปัญจมีวิภัตติ จึงควรกล่าวว่า ‘วิโต ปรสฺมา ญาอิจจสฺมา’ เหตุใดจึงกล่าวว่า วิปุพโพ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘วิโต ปโร’ เป็นต้น คำว่า วิปุพโพ คือคำที่มี วิ เป็นบทหน้า เมื่อมีธาตุอยู่ข้างหลังคำว่า วิ คำว่า วิ ก็ชื่อว่าเป็นบทหน้า ดังนี้เป็นอรรถ

---

๔๐. กสฺมา

๔๐. กัสมา

---

สพฺพํ ชานาติ, กาลํ ชานาตีติ วิคฺคโห.

รู้ทุกสิ่ง, รู้กาล ดังนี้เป็นวิเคราะห์

---

๔๑. กฺวจ

๔๑. กฺวจ

---

นามชาติคุณกิริยา ทพฺพสมฺพนฺธโต ปญฺจวิธตฺเตปิ กมฺมสฺส กฺริยตฺถสฺสาวธิรยมุปาทินฺโนติ กฺริยตฺถสมฺพนฺธา กิริยากมฺมสฺเสห คหณํ. ตญฺจ นิพฺพตฺติวิกติปตฺติเภเทน ติวิธํ, ติวิธสฺสาปฺเยตสฺส วิเสสานุปานโต คหณนฺติ กเมนุทาหรนฺโต อาห- ‘กรกรเณ’อิจฺจาทิ.

แม้กรรมจะมี ๕ อย่าง คือ นาม ชาติ คุณ กิริยา และความสัมพันธ์กับพัสดุ แต่ในที่นี้หมายถึงการถือเอากิริยากรรมที่เกี่ยวข้องกับความหมายของกิริยาซึ่งเป็นขอบเขตของกิริยาพิเศษนั้น. และกรรมนั้นมี ๓ อย่าง คือ นิพพัตติ วิกติ และปัตติ. เพราะมีการถือเอาแม้ทั้ง ๓ อย่างนี้ตามลำดับพิเศษ จึงกล่าวตามลำดับตัวอย่างว่า ‘กรกรเณ’ เป็นต้น.

---

โลกวิทูติอาทิทสฺสนโต [Pg.246] กฺวจิคฺคหเณ ปโยชนํ วตฺตุมาห- ‘กมฺมโต’จฺจาทิ. นนุ จ กฺวจิคฺคหเณเนว ‘อาทิจฺจํ ปสฺสติ’จฺจาโทปิ (นิวตฺติ) วตฺตุํ สกฺกา กสฺมา ‘พหุลาธิการา’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘เตเน’จฺจาทิ. เตนาติ เยน กฺวจิคฺคหณํ กุโตจิเยวาติ ทสฺสนตฺถํ กตํ เตนาติ อตฺโถ. เตนาติ วา กฺวจิคฺคหเณน. อถ อาทิจฺจํ ปสฺสติจฺจาโท วิย กมฺมกราทีสุปิ นิวตฺติมทสฺเสตฺวา ‘กฺวจีติ กึ กมฺมกโร’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห- ‘ยชฺเชว’มิจฺจาทิ.

เพื่อกล่าวถึงประโยชน์ของการถือเอาศัพท์ว่า กฺวจ ในการแสดงอุทาหรณ์มี 'โลกวิทู' เป็นต้น จึงกล่าวคำว่า 'กมฺมโต' เป็นต้น. ถามว่า ก็ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า กฺวจ นั่นเอง แม้ในอุทาหรณ์มี 'อาทิจฺจํ ปสฺสติ' เป็นต้น ก็สามารถกล่าว (การห้าม) ได้ เหตุใดจึงกล่าวว่า 'พหุลาธิการา' (เพราะเป็นบทตามมาของพหุลศัพท์)? จึงกล่าวคำว่า 'เตเน' เป็นต้น. คำว่า เตนะ มีความหมายว่า ด้วยเหตุที่การถือเอาศัพท์ว่า กฺวจ อันท่านทำไว้เพื่อแสดงว่า (ปัจจัยมี กฺวิ เป็นต้น ย่อมลง) จากธาตุบางอย่างเท่านั้น. หรือว่า คำว่า เตนะ หมายถึง ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า กฺวจ. อนึ่ง เพราะเหตุใด ท่านจึงไม่แสดงการห้ามในคำว่า กมฺมกโร เป็นต้น เหมือนในคำว่า อาทิจฺจํ ปสฺสติ เป็นต้น แต่กลับกล่าวว่า 'กฺวจีติ กึ กมฺมกโร' ดังนี้? จึงกล่าวคำว่า 'ยชฺเชว' เป็นต้น.

---

ตสฺสาติ พหุลวจนสฺส, มหาธิการตฺตาติ มหาวิสยตฺตา. กุโตจิเยวาติ กุโตจิ ธาตุโตเยว. อเถห กสฺมา น โหติ เทวทตฺโต สยติ ทาตฺเตน ลุนาติ สุนขานํ ททาติ นครา อเปติ ถาลิยํ ปจติ มาตุ สรตี’’ติ, สพฺพเมเวทํ กิริยา (ยา) ภิสมฺพนฺธียตีติ ยทิเปวํ, ตถาปิ กมฺมตฺเตเนว ยํ วตฺตุ มิจฺฉิตํ น การกนฺตรตฺเตน นาปิ สมฺพนฺธภาเวน, ตสฺเสว กมฺมสทฺเทน คหณํ กมฺมวจนสามตฺถิยา, อญฺญถา สฺยาทิโตจฺเจว วเทยฺย กึ กมฺมาติ วจเนนาติ.

คำว่า ตสฺส หมายถึง แห่งพหุลศัพท์, คำว่า มหาธิการตฺตา หมายถึง เพราะมีขอบเขตกว้างขวาง. คำว่า กุโตจิเยว หมายถึง จากธาตุบางอย่างเท่านั้น. อนึ่ง ในที่นี้ เพราะเหตุใด (ปัจจัย) จึงไม่ลงในอุทาหรณ์ว่า 'เทวทตฺโต สยติ (เทวทัตนอน), ทาตฺเตน ลุนาติ (เกี่ยวด้วยเคียว), สุนขานํ ททาติ (ให้แก่สุนัขทั้งหลาย), นครา อเปติ (ไปจากเมือง), ถาลิยํ ปจติ (หุงในหม้อ), มาตุ สรติ (ระลึกถึงมารดา)'? หากจะกล่าวว่า เพราะทั้งหมดนี้ล้วนเกี่ยวข้องกับกิริยา, แม้จะเป็นเช่นนั้นก็ตาม แต่สิ่งที่ประสงค์จะกล่าวโดยความเป็นกรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นกากะอื่น หรือโดยความเป็นความสัมพันธ์, การถือเอาสิ่งนั้นนั่นแหละด้วยศัพท์ว่า กรรม (ในสูตร) ย่อมมีได้ด้วยอำนาจของคำว่า กรรม, มิฉะนั้นแล้ว ท่านก็ควรจะกล่าวว่า 'สยาทิโต' (จากสิวิภัตติเป็นต้น) เท่านั้น จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำว่า 'กึ กมฺมํ' (กรรมคืออะไร)?

---

๔๒. คมา

๔๒. คมา

---

เวทนฺติ เอตฺถ อตฺถมาห วิตฺตินฺติ, ตุฏฺฐินฺติ อตฺโถ.

ในที่นี้ คำว่า เวทนฺติ หมายถึง ความยินดี, ความพอใจ ดังนี้เป็นอรรถ

---

๔๓. สมา

๔๓. สมา

---

ตญฺเจติ อุปมานสฺส ปรามาโส. เภเทน วิวรณนฺติ สมานาทีหีติ อวตฺวา เภเทน วิวรณํ. ตุลฺยตายุปลพฺภมานสฺส สทิสาทิสทฺทวจนียตฺตา อวยวตฺถานุคเมนาตฺตโน-ภิเธยฺเย สทิสาทิสทฺทานมฺปวตฺติ เวทิตพฺพา.

คำว่า ตญฺเจติ เป็นการกล่าวถึงอุปมา. คำว่า เภเทน วิวรณํ หมายถึง การอธิบายโดยแยกแยะ คือการไม่อธิบายรวมว่า 'สมานาทีหิ' แต่เป็นการอธิบายโดยแยกออกไป. พึงทราบความที่ศัพท์มี สทิสะ เป็นต้น เป็นไปในเนื้อความที่ตนพึงกล่าว โดยอนุโลมตามเนื้อความของส่วนประกอบ เพราะสิ่งที่ปรากฏโดยความเป็นของเท่าเทียมกัน เป็นสิ่งที่พึงกล่าวได้ด้วยศัพท์มี สทิสะ เป็นต้น.

---

๔๔. ภาว

๔๔. ภาวะ

---

การกํ สาธกํ นิพฺพตฺตกนฺติ อนตฺถนฺตรํ. กโรติ กิริยํ นิพฺพตฺเตติ นิมิตฺตภาเวนาติ การกํ. กตฺตาทีนํ กิริยานิมิตฺตตฺตนฺตุ สยเมว ‘ตตฺถ กตฺตา’ติอาทินา เภเทน ปกาสยิสฺสติ. กิริยานิมิตฺตํ… นิพฺพตฺตเกสุ กตฺตาทีสุ ฉสุปิ รุฬฺหตฺตา เตเนตฺถ กตฺตาวาตฺตปฺปธาโน, กรณาทโยปฺยปฺปธานา การกพฺยปเทโส ลพฺภนฺเต… [Pg.247] อญฺญถา การกสทฺเทน เตสํ คหณํ น สิยาติ. กิมิทํ การกนฺตฺยาห- ‘สตฺติการก’นฺติ. เอวํ จรหิ ทพฺพาทีนํ กถํ การกตฺตมิจฺจาห- ‘ตทธิกรณา’ติอาทิ. ตสฺสา สตฺติยา อาธารา นิสฺสยาติ อตฺโถ, ปุํ นปุํสเก อธิกรณสทฺโท. เตสุ ทพฺพา ทีสุ ติฏฺฐตีติ ตตฺรฏฺฐา, สตฺติ. ตสฺสา ภาโว ตตฺรฏฺฐตา, ตาย. อถ ทพฺพาทีนํ มุขฺยโต การกตฺเต สติ กิมายาตนฺตฺยาห ‘ยทิ’จฺจาทิ.

คำว่า การกํ สาธกํ นิพฺพตฺตกํ มีความหมายไม่ต่างกัน. สิ่งที่ทำกิริยา คือให้กิริยาบังเกิดขึ้นโดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า การกะ. ส่วนความเป็นเหตุแห่งกิริยาของกัตตาเป็นต้น ท่านจะแสดงโดยแยกแยะเองในภายหลังด้วยคำว่า 'ตตฺถ กตฺตา' เป็นต้น. คำว่า กิริยานิมิตฺตํ... เพราะคำว่า การกะ เป็นรูฬหีศัพท์ในบรรดาสิ่งที่ทำให้กิริยาบังเกิดทั้ง ๖ มีกัตตาเป็นต้น, เพราะฉะนั้น ในที่นี้ กัตตาเท่านั้นจึงเป็นประธาน แม้พวกกรณะเป็นต้นที่ไม่เป็นประธาน ก็ย่อมได้ชื่อว่าการกะ... มิฉะนั้นแล้ว การถือเอาสิ่งเหล่านั้นด้วยศัพท์ว่า การกะ ก็จะไม่พึงมี. ถามว่า การกะนี้คืออะไร? จึงกล่าวว่า 'สตฺติการกํ' (การกะคือพลัง). ถ้าเช่นนั้น ความเป็นกากะของพวกทัพพะ (วัตถุ) เป็นต้น จะมีได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ตทาธิกรณา' เป็นต้น. มีความหมายว่า เป็นที่รองรับ เป็นที่อาศัยของพลังนั้น, ศัพท์ว่า อธิกรณะ เป็นได้ทั้งปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์. พลังที่ตั้งอยู่ในทัพพะเป็นต้นเหล่านั้น ชื่อว่า ตตฺรฏฺฐา. ความเป็นแห่งพลังที่ตั้งอยู่ในทัพพะเป็นต้นนั้น ชื่อว่า ตตฺรฏฺฐตา, ด้วยความเป็นแห่งพลังที่ตั้งอยู่ในทัพพะเป็นต้นนั้น. อนึ่ง เมื่อทัพพะเป็นต้นเป็นกากะโดยตรงแล้ว จะมีข้อเสียอะไร? จึงกล่าวว่า 'ยทิ' เป็นต้น.

---

เตสนฺติ กตฺตาทิการกานํ. อญฺญมญฺญพฺยาวุตฺตรูปตฺตาติ อญฺญมญฺญโต พฺยาวุตฺตํ นิวตฺตํ รูปํ กรณาทิสภาโว เยสํ กตฺตาทิ การกานํ เต ตถา วุตฺตา, เตสํ ภาโว ตตฺตํ ตสฺมา. กรณ รูปนฺติ กรณํ รูปํ สภาโว ยสฺส อธิกรณสฺส ตํ ตถา วุตฺตํ. เอวญฺจสติโก โทโสจฺจาห ‘ตถา เจ’จฺจาทิ. เกนจิ สุกรตฺเตน สปฺปธานตฺตวจนิจฺฉายํ ‘ถาลี ปจตี’ติ ภวติ. ตตฺเรวุกฺกํสวจ นิจฺฉายํ ‘ถาลิยา ปจตี’ติ.

คำว่า เตสํ หมายถึง แห่งการกทั้งหลายมีกัตตาเป็นต้น. คำว่า อญฺญมญฺญพฺยาวุตฺตรูปตฺตา หมายถึง การกทั้งหลายมีกัตตาเป็นต้นเหล่าใด มีรูปคือสภาวะมีกรณะเป็นต้นที่แยกออกจากกันและกัน การกเหล่านั้นชื่อว่ามีรูปแยกออกจากกันและกัน, ความเป็นแห่งรูปที่แยกออกจากกันและกันนั้น ชื่อว่า อญฺญมญฺญพฺยาวุตฺตรูปตฺตา, เพราะความเป็นอย่างนั้น. คำว่า กรณรูปํ หมายถึง อธิกรณะใดมีกรณะเป็นรูปคือเป็นสภาวะ อธิกรณะนั้นชื่อว่ามีกรณะเป็นรูป. เมื่อเป็นเช่นนั้น มีโทษอะไร? จึงกล่าวว่า 'ตถา เจ' เป็นต้น. เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวความเป็นประธานด้วยความที่กิริยานั้นทำได้ง่ายอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมมีรูปเป็น 'ถาลิ ปจติ' (หม้อหุง). เมื่อมีความประสงค์จะกล่าวถึงความยกย่อง (ความเป็นเครื่องมือ) ในอธิกรณะนั้นนั่นแหละ ย่อมมีรูปเป็น 'ถาลียา ปจติ' (หุงด้วยหม้อ).

---

เอวญฺจกตฺวาติ นิปาตสมุทาโย-ยํ เหตฺวตฺโถ. ตสฺมาติ อตฺโถ. กตฺตา นิมิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. กตฺตุฏฺฐกิริยานิมิตฺตสฺส กตฺตุโน อุทาหรณํ ‘หสติ นจฺจตี’ติ. ตทตฺเถติ ตาย กมฺมสมวายินิยา ปจนาทิกิริยาย อตฺเถ อธิสฺสยนาทโย ปวตฺเตนฺโต กิริยาย นิมิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวมุปริปิ.

คำว่า เอวญฺจกตฺวา เป็นนิบาตสมุหะ (กลุ่มนิบาต) ซึ่งมีเนื้อความว่าเป็นเหตุ. มีความหมายว่า ตสฺมา (เพราะฉะนั้น). คำว่า กตฺตา นิมิตฺตํ เป็นความสัมพันธ์. อุทาหรณ์ของกัตตาที่เป็นเหตุแห่งกิริยาอันตั้งอยู่ในกัตตา คือ 'หสติ นจฺจติ' (หัวเราะ, เต้นรำ). คำว่า ตทตฺเถ มีความสัมพันธ์ว่า (กัตตา) เมื่อยังอาการมีอธิสสยนะ (การตั้งเตา) เป็นต้น ให้เป็นไปในเนื้อความแห่งกิริยามีการหุงเป็นต้น อันสืบเนื่องด้วยกรรมนั้น ย่อมเป็นเหตุแห่งกิริยา. ในส่วนที่เหลือก็เช่นเดียวกัน.

---

โอทนํ ปจติ เทวทตฺโตติ กมฺมฏฺฐกิริยาย นิมิตฺตภูตสฺส กตฺตุโน อุทาหรณํ. ภาชนสงฺขรณมธิสฺสยนํ. อาทิสทฺเทน ตณฺฑุลวปนอินฺธนาปหรณาทโย คยฺหนฺติ. ทฺวิธาปตฺติยนฺติ รุกฺขาทีนํ ทฺวิธา ปวตฺติยํ.

'โอทนํ ปจติ เทวทตฺโต' เป็นอุทาหรณ์ของกัตตาที่เป็นเหตุแห่งกิริยาอันตั้งอยู่ในกรรม. คำว่า อธิสฺสยนํ หมายถึง การจัดเตรียมภาชนะ. ด้วยศัพท์ว่า อาทิ ท่านสงเคราะห์เอาการใส่ข้าวสารและการนำฟืนมาเป็นต้น. คำว่า ทวิธาปตฺติยํ หมายถึง ในการเป็นไปโดยส่วนสองแห่งต้นไม้เป็นต้น.

---

พฺยาปเนติ สมฺพนฺเธ. คิรธาตุโต อปฺปจฺจเย- ‘‘เอโอนม วณฺเณ’’ติ (๑๓๗) สุตฺเต ‘อวณฺเณติ โยควิภาคโต คกาเร อิการสฺส อตฺตํ โหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘อวณฺเณติ โยควิภาคา อตฺตํ อิสฺสา’ติ. อญฺญถาปิ ปฏิปาเทตุมาห- ‘เอสฺส วา’ติอาทิ. เอสฺสาติ ‘‘ลหุสฺสุปนฺถสฺสา’’ติ (๕-๘๗) กตเอสฺส. สกเลนาติ ‘เอโอนม วณฺเณ’’ติ สกเลน สุตฺเตน. ปุรีติ นิปาโต.

คำว่า พฺยาปเนติ เป็นความสัมพันธ์. เมื่อลง อ ปัจจัย หลัง คิร ธาตุ เพื่อแสดงว่ามีการแปลง อิการ ที่ ก อักษร เป็น อะ ด้วยการแยกโยคะ (โยควิภาค) ในสูตรว่า 'เอโอนม วณฺเณ' (137) จึงกล่าวว่า 'อวณฺเณติ โยควิภาคา อตฺตํ อิสฺสา'. เพื่อจะแสดงโดยวิธีอื่นอีก จึงกล่าวว่า 'เอสฺส วา' เป็นต้น. คำว่า เอสฺสา คือ เอสฺส ที่ทำด้วยสูตรว่า 'ลหุสฺสุปนฺถสฺสา' (5-87). คำว่า สกเลน หมายถึง ด้วยสูตร 'เอโอนม วณฺเณ' ทั้งสูตร. คำว่า ปุรี เป็นนิบาต.

---

อีสกฺกโรติ [Pg.248] พินฺทุโลโป, ทฺวิตฺตํ, สามญฺเญน วิธานโตติ ปเรสํ วิเสสวิธานสพฺภาวมาห. คณิกาลยํ คณิกานํ เคหํ. เนปถฺยมากปฺโป. ทตฺโตลทฺโธติ ปจฺจยสฺส กมฺมสาธนตฺตํ ทีเปตุํวุตฺตํ. วินาลิงฺควจเนหิ ปาฏิปทิกตฺถํ นิทฺทิสิตุํ น สกฺกาติ ภาเวติ สพฺพลิงฺคสงฺขฺยาสมฺพนฺธโยคฺคปาฏิปทิกตฺถสามญฺเญ ปจฺจยนิมิตฺตตฺเตน คหิเตปิ สามญฺเญ จริตตฺถตฺตา ลิงฺควจนํ นปฺปธานนฺติ อิฏฺฐิอาวุธนฺตี อิตฺถิ นปุํสเกภาเว, ปากาติ พหุวจเนปิ ภาเว ภวติ เอว.

คำว่า อีสกฺกโรติ มีการลบพินทุ และซ้อนพยัญชนะ. คำว่า สามญฺเญน วิธานโต ท่านกล่าวเพื่อแสดงถึงการมีการบัญญัติพิเศษแก่ศัพท์อื่น. คณิกาลยํ หมายถึง เรือนของหญิงแพศยา. เนปตฺถยํ หมายถึง เครื่องแต่งตัว. คำว่า ทตฺโต ลทฺโธ กล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นกรรมสาธนะของปัจจัย. ด้วยคำว่า ภาเว ท่านแสดงว่า ไม่สามารถจะระบุเนื้อความของปาติปทิกะได้โดยปราศจากลิงค์และวจนะ, แม้เมื่อถือเอาเนื้อความทั่วไปของปาติปทิกะที่ควรแก่การสัมพันธ์กับลิงค์และสังขยา (จำนวน) ทั้งปวง โดยความเป็นนิมิตแห่งปัจจัยแล้ว ลิงค์และวจนะก็ไม่เป็นประธาน เพราะเนื้อความทั่วไปนั้นสำเร็จประโยชน์แล้ว, เพราะฉะนั้น แม้ในอุทาหรณ์ว่า 'อิตฺถี อาวุธนฺติ' (หญิง, อาวุธ) ซึ่งเป็นอิตถีลิงค์และนปุงสกลิงค์ในภาวะ และ 'ปากา' (การหุงทั้งหลาย) ซึ่งเป็นพหูพจน์ ก็ย่อมเป็นไปในภาวะได้แน่นอน.

---

๔๕. ทาธา

๔๕. เขี้ยว

---

สปาทีหิ อปาทีหิจาติ ปาทิสหิเตหิ ปาทิรหิเตหิ จ ทาธาหิ.

“สปาทิหิ อปาทิหิจาติ” คือด้วยเขี้ยวที่มีเท้าและไม่มีเท้า

---

๔๖. วมา

๔๖. การอาเจียน

---

สาปานโทณิยนฺติ สารเมยานํ ภุญฺชนกอมฺพเณ. ฐิตสุปาน วมถุวิยาติ ปวตฺตสุนขจฺฉทฺทนํ วิย.

“สาปานโทณิยันติ” คือในภาชนะที่สุนัขกินอาหาร “ฐิตสุปานวมถุวิยาติ” คือเหมือนการอาเจียนของสุนัขที่กำลังอาเจียน

---

๔๗. กฺวิ

๔๗. กฺวิ (ปัจจัย)

---

ยถาทสฺสนนฺติ อาจิกฺขตีติ โยชนา. เตน กุโตจิ ธาตุโตติ. คณฺหนฺตีติ คห=อุปาทาเนจฺจสฺส. สลากาสทฺทสฺส สลากนฺติ. สภาสอิจฺจสฺส อนฺตพฺยญฺชนโลเป สภาปกติโต ‘‘อิตฺถิ ยมตฺวา’’ติ (๓-๒๖) อาปฺปจฺจโย. ปภาตีติ อา=ทิตฺติยมิจฺจสฺส.

คำว่า ยถาทสฺสนนฺติ มีการประกอบความว่า ย่อมบอก. คำว่า เตน หมายถึง จากธาตุบางอย่าง. คำว่า คณฺหนฺตีติ เป็นของ คห ธาตุ ในความหมายว่า อุปาทาน (การถือเอา). คำว่า สลากนฺติ เป็นของศัพท์ว่า สลากา. ในคำว่า สภาส เมื่อมีการลบพยัญชนะที่สุดแล้ว ลง อา ปัจจัย หลัง สภา ปกติ ด้วยสูตรว่า 'อิตฺถิ ยมตฺวา' (3-26). คำว่า ปภาตีติ เป็นของ อา (อุปสรรค) ในความหมายว่า ทิตติ (ความรุ่งเรือง).

---

๔๘. อโน

๔๘. อโน (ปัจจัย)

---

จลนาทีนํ สีลาทีสุ นิปฺผาทนตฺถํ วิสุํ สุตฺติตํ ปเรหิ, อิธ ปน พหุลํ วจเนเนวาติ ทสฺเสตุมาห- ‘จลนาทีสู’ติอาทิ.

เพื่อแสดงว่า การทำความหมายว่า จลนะ (การเคลื่อนไหว) เป็นต้น ให้สำเร็จในคำว่า สีละ (ปกติ) เป็นต้น นั้น อาจารย์พวกอื่นได้กล่าวไว้ในสูตรต่างหาก แต่ในที่นี้ (ท่าน) กล่าวไว้โดยมากด้วยคำพูดนั่นเอง จึงกล่าวว่า ‘จลนาทีสู’ เป็นต้น

---

๔๙. อิตฺถิ

๔๙. อิตถี (เพศหญิง)

---

กฺลิกยกิจฺจตฺร กการพหุตฺตา กการาติ พหุวจนํ. ติติกฺขา อิจฺจาโท ติติกฺขนมิจฺจาทินา วิคฺคโห ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ (๓-๒๖). อปริ ปฐิโตติ ธาตุปาเฐ อปริปฐิโต. ปาณิวิเสโสติ สตฺตวิเสโส. อิมินา จ ‘‘ยถากถญฺจิ นิปฺผตฺติ, รุฬฺหิยา อตฺถนิจฺฉโย’’ติ ทสฺเสติ.

ในคำว่า กฺลิกายกิจฺจตฺร นี้ คำว่า กการา เป็นพหูพจน์ เพราะมี ก อักษรมาก. ในคำว่า ติติกขา เป็นต้น มีการวิเคราะห์ว่า ติติกขณํ เป็นต้น ตามสูตรว่า อิตถิยมตฺวา (3-26). คำว่า อปริ ปฐิโต คือ ไม่ได้ถูกอ่านไว้ในธาตุปาฐะ. คำว่า ปาณิวิเสโส คือ สัตว์พิเศษ. และด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า การสำเร็จรูปจะเป็นไปโดยประการใดก็ตาม การวินิจฉัยอรรถย่อมเป็นไปตามรูฬหิศัพท์ (ความนิยม)

---

อาสึ [Pg.249] สายํ คมฺมมานายํ สญฺญาวิสเย ธาตูหิ ติปฺปจฺจโย กิจฺจปฺปจฺจโย จ ยถา สิยาติ ‘‘ติกิจฺจาสิฏฺเฐ’’ติ (๗-๒-๓) สุตฺติตํ กจฺจายเนน. ตมิห สามญฺเญน วิธานาว สิทฺธนฺติ นิรูปยิตุมาห- ‘กจฺจายเนน ปเน’จฺจาทิ. ตพฺพ อนียณฺย เตยฺย ริจฺจปฺปจฺจยานํ ‘‘เต กิจฺจา’’ติ (๗-๑-๒๒) กิจฺจสญฺญํ วิธาย เสสานํ ‘‘อญฺเญกิตี’’ติ (๗-๑-๒๓) กิตฺสญฺญา กตา กจฺจายเนน. เตนาห- ‘กิต สญฺโญ’ติ.

พระกัจจายนะได้รจนาสูตรว่า ติกิจฺจาสิฏฺเฐ (7-2-3) เพื่อให้ ติ ปัจจัย และ กิจจปัจจัย เกิดหลังธาตุในวิสัยแห่งสัญญา เมื่อความหมายว่า อาสึ (ความหวัง) และ สายํ (ความสงสัย) ถูกเข้าใจอยู่. เพื่อจะวินิจฉัยว่า รูปนั้นสำเร็จได้ด้วยการบัญญัติโดยทั่วไปในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า กจฺจายเนน ปน เป็นต้น. พระกัจจายนะตั้ง กิจจสัญญา แก่ ตพฺพ อนีย ณฺย เตยฺย และ ริจฺจ ปัจจัย ด้วยสูตรว่า เต กิจฺจา (7-1-22) และตั้ง กิตสัญญา แก่ปัจจัยที่เหลือด้วยสูตรว่า อญฺเญ กิติ (7-1-23). ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า กิตสญฺโญ

---

ตพฺพาทิปฺปจฺจโย จ วิหิโตติ สกิยโวหาเรนาห. สกิย สตฺเถ อวุตฺตโทสํ ปริหริตฺวา วกฺขมานนเยน ยุตฺยภาวา ตถา วิธาเน อยุตฺตตํ ทสฺเสนฺโต ‘นจาสึ สาย’มิจฺจาทิมาห. คุหนํ, รุชนํ, โมทนนฺติ วิคฺคโห. สยนํ วา เสยฺยา. วชธาตุโน วสฺส พกาเรน ภวิตพฺพํ, โส กถํ ยกาเร ปรภูเต อสตีติ อาห- ‘จวคฺคพยญาติโยควิภาคา วสฺส โพ’ติ.

คำว่า ตพฺพา ทิปฺปจฺจโย จ วิหิโต ท่านกล่าวด้วยโวหารของตนเอง. ท่านกล่าวคำว่า นจาสึ สายํ เป็นต้น เพื่อแสดงความไม่สมควรในการบัญญัติเช่นนั้น เพราะไม่มีเหตุผลตามนัยที่จะกล่าวต่อไป โดยเลี่ยงโทษที่ไม่ได้กล่าวไว้ในตำราของตน. วิเคราะห์ว่า คุหนํ, รุชนํ, โมทนํ. สยนํ หรือ เสยฺยา (การนอน). ว อักษรของ วช ธาตุ ควรเป็น พ อักษร, พ อักษรนั้นจะมีได้อย่างไรในเมื่อไม่มี ย อักษรอยู่เบื้องหลัง? ท่านจึงกล่าวว่า วสฺส โพ ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค) ในสูตรว่า จวคฺคพยญาติ...

---

๕๑. กรา

๕๑. การกระทำ

---

ริริยปฺปจฺจเย อาทิรการสฺส อนุพนฺธตฺตา อาห- ‘อนฺตสราทิ โลโป’ติ.

เพราะ ร อักษรตัวหน้าใน ริริย ปัจจัย เป็นอนุพันธะ ท่านจึงกล่าวว่า อนฺตสราทิ โลโป (การลบสระที่สุดเป็นต้น)

---

๕๒. อิกิ

๕๒. อิกิ (ปัจจัย)

---

อถ สรูเปจฺเจตาวติ วุตฺเต- ‘กิริยตฺถสฺส สรูเป’ติ กถํ วิญฺญายติจฺจาห- ‘กิริยตฺถา’ติจฺจาทิ. นนุ จ โล-ยํ กตฺตริ วิธีย มาโนกถเมตฺถ สิยาตฺยาห- ‘อกตฺตริปิ’จฺจาทิ. อภิมโต กจฺจายนสฺส. ปฏิปาทยิตุมาห- ‘ตตฺถา’ติอาทิ. กรณํ อุจฺจารณํ, อสฺส กโรติ สมาสวากฺยํ. น หิ เอว ทีหิ กาโร วิหิโตติ อกฺขเร เหว การสฺส วิหิตตฺตา อกฺขรสมุทายโต น ปปฺโปตีติ ภาโว. อถ เจติ มตปฺปทาเน. เอวาทิสทฺทวาจกา เอวการาทโย สาธโวติ อถ มตนฺติ อตฺโถ.

เมื่อกล่าวเพียงว่า อถ สรูปจฺเจตาวติ จะเข้าใจว่า กิริยตฺถสฺส สรูป ได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า กิริยตฺถา เป็นต้น. ถามว่า ก็ โล ปัจจัยนี้ ถูกบัญญัติในกัตตา (ผู้ทำ) มิใช่หรือ แล้วจะมาอยู่ในที่นี้ได้อย่างไร? ท่านจึงตอบว่า อกตฺตริปิ เป็นต้น. (ซึ่ง) เป็นที่ยอมรับของพระกัจจายนะ. เพื่อจะแสดงเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตตฺถา เป็นต้น. คำว่า กรณํ คือ การออกเสียง, อสฺส กโรติ เป็นรูปวิเคราะห์สมาส. อธิบายว่า เพราะ การ ปัจจัย มิได้ถูกบัญญัติหลังศัพท์มี เอว เป็นต้น แต่ถูกบัญญัติหลังอักษรเท่านั้น ดังนั้น การ ปัจจัย จึงไม่ถึง (ไม่ต่อท้าย) หมู่แห่งอักษร. คำว่า อถ จ ใช้ในการให้ความเห็น. คำว่า อถ มตํ มีความหมายว่า ศัพท์มี เอวการ เป็นต้น ที่บอกศัพท์มี เอว เป็นต้น เป็นรูปที่สำเร็จแล้ว

---

ตตฺถาติ ตถา อภิมเต ตสฺมึ. นิยมเหตุโน อภาวาติ อกฺขเรเหว การปฺปจฺจโย วิเธยฺโย น ปน เอวาทีหิจฺจสฺส นิยมสฺส โย เหตุ ตสฺส เหตุโน อภาวา.

คำว่า ตตฺถา คือ ในสิ่งที่เป็นที่ยอมรับเช่นนั้น. คำว่า นิยมเหตุโน อภาวา คือ เพราะไม่มีเหตุแห่งข้อกำหนดที่ว่า การ ปัจจัย พึงบัญญัติหลังอักษรเท่านั้น ไม่พึงบัญญัติหลังศัพท์มี เอว เป็นต้น

---

๕๓. สีล

๕๓. ศีล

---

กิมิทสีลมิจฺจาห- [Pg.250] ‘สีลมฺปกติสภาโว’ติ. ตญฺจ สีลมนุมาเนน วิญฺญายติจฺจาห- ‘ตญฺเจ’จฺจาทิ. กิริยาวิสยรุจิวิเสสานุมิตนฺติ อุณฺหโภชนสงฺขาตา กิริยา วิสโย ยสฺส โส (กิริยา) วิสโย รุจิวิเสโส, เตน อนุมิตนฺติ อตฺโถ. กิมิทมาภิกฺขญฺญนฺติ อาห- ‘อาภิกฺขญฺญ’มิจฺจาทิ. ปุนปฺปุนภาโว โปโนปุญฺญํ. อาเส วา ตปฺปรตาติ ตเมวาภิกฺขญฺญํ ปริยาเยหิ ผุฏีกโรติ.

ถามว่า ศีลนี้คืออะไร? ท่านจึงตอบว่า สีลํ ปกติสภาโว (ศีลคือปกติหรือสภาวะ). และศีลนั้นพึงรู้ได้ด้วยการอนุมาน ท่านจึงกล่าวว่า ตญฺเจ เป็นต้น. คำว่า กิริยาวิสยรุจิวิเสสานุมิตํ มีความหมายว่า ถูกอนุมานได้ด้วยความชอบเป็นพิเศษในวิสัยคือการกระทำ, วิสัยคือการกระทำนั้นมีความชอบเป็นพิเศษเป็นวิสัย (คือมีกิริยาที่เรียกว่าการบริโภคของร้อนเป็นวิสัย). ถามว่า อาภิกขัญญะนี้คืออะไร? ท่านจึงกล่าวว่า อาภิกฺขญฺญํ เป็นต้น. ความเป็นไปบ่อยๆ ชื่อว่า โปโนปุญฺญํ. คำว่า อาเส วา ตปฺปรตา ท่านทำให้คำว่า อาภิกขัญญะ นั้นชัดเจนด้วยไวพจน์ทั้งหลาย

---

ยชฺเชวนฺติ ยทิ อาภิกฺขญฺญํ ตปฺปโต วุจฺจเต. ตสฺสีลฺยมิทํ โหตีติ อิมินา- ‘สีลาภิกฺขญฺญาทิ’’สุตฺเต สีลสทฺเทเนวาภิกฺขญฺญสฺส คหิตตฺตํ ทีเปติ. อญฺญถาปิ สีลโต อญฺญเมวาภิกฺขญฺญนฺติ ทสฺเสตุมาห- ‘ยสฺมึ เทเส’ติอาทิ.

คำว่า ยชฺเชวํ คือ หากอาภิกขัญญะถูกกล่าวโดยความเป็นผู้หนักในสิ่งนั้น. ด้วยคำว่า ตสฺสีลฺยมิทํ โหติ นี้ ท่านแสดงความที่อาภิกขัญญะถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า สีละ นั่นเอง ในสูตรว่า สีลาภิกฺขญฺญาทิ. เพื่อจะแสดงว่า แม้โดยประการอื่น อาภิกขัญญะก็เป็นคนละอย่างกับศีล ท่านจึงกล่าวว่า ยสฺมึ เทเส เป็นต้น

---

คมฺมมาเนติ ปตียมาเน. ปตีติ จ อตฺถปฺปกรณสทฺทนฺตราทีหิ. อภิมโตติ ปาณินิเยหิ อภิมโต. อาวสฺสกคฺคหณาเยว สิทฺโธติ วุตฺตํ กถเมตฺถาวสฺสมฺภาโว ปตียติ จฺจาห- ‘ตญฺจา’ติอาทิ.

คำว่า คมฺมมาเน คือ เมื่อถูกเข้าใจอยู่. และการเข้าใจนั้น (ทราบได้) ด้วยอำนาจแห่งอรรถ บริบท และศัพท์อื่นเป็นต้น. คำว่า อภิมโต คือ เป็นที่ยอมรับของพวกปาณินิยะ. เมื่อมีคำกล่าวว่า รูปนั้นสำเร็จได้ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า อาวสฺสกะ นั่นเอง, ถามว่า ความเป็นสิ่งที่จำเป็นจะถูกเข้าใจในที่นี้ได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า ตญฺจา เป็นต้น

---

โยควิภาคาติ ‘ณี’ติ โยค วิภาคา. สาธุํ กโรติ, พฺรหฺมํ วทติ, อสทฺธํ ภุญฺชติ, ปณฺฑิตมตฺตานํ มญฺญตีติ วิคฺคโห. สาธุนฺติ กิริยาวิเสสนํ. อสฺสทฺธโภชีติ วเต. วตญฺจ โภชเน อตฺถิตายํ สทฺธอสฺสทฺธโภชนวิสยายํ ปวตฺติยํ ยทิ ภุญฺชติ อสฺสทฺธเมว ภุญฺชติ น สทฺธนฺติ สตฺเถ วุตฺตนิยโม, อสฺสทฺธํ ภุญฺชติ เอวาติ โนตฺตรปทาวธารณํ… เอวญฺหิ วิญฺญายมาเน ยเทวาสฺสทฺธํ น ภุญฺชติ ตเทว วตโลโป สิยาติ. อญฺญถาปิ ปฏิปาทยิตุมาห- ‘ฆณนฺตาทีหิ’จฺจาทิ.

คำว่า โยควิภาคา คือ ด้วยการแบ่งสูตรว่า ณี. วิเคราะห์ว่า สาธุํ กโรติ, พฺรหฺมํ วทติ, อสทฺธํ ภุญฺชติ, ปณฺฑิตมตฺตานํ มญฺญติ. คำว่า สาธุ เป็นกิริยาวิเสสนะ. คำว่า อสทฺธโภชี ใช้ในความหมายว่า วัตร. และเมื่อวัตรในการบริโภคมีอยู่ ในความเป็นไปอันมีวิสัยในการบริโภคของที่มีศรัทธาและไม่มีศรัทธา หากบริโภค ก็บริโภคแต่ของที่ไม่มีศรัทธาเท่านั้น ไม่บริโภคของที่มีศรัทธา นี่คือกฎที่กล่าวไว้ในตำรา, คำว่า อสทฺธํ ภุญฺชติ เอว มิใช่เป็นการจำกัดความที่บทหลัง... เพราะเมื่อเข้าใจอย่างนี้ หากไม่บริโภคสิ่งที่ไม่ศรัทธาอย่างเดียวเท่านั้น ก็จะเป็นการขาดวัตร. เพื่อจะแสดงโดยประการอื่นอีก ท่านจึงกล่าวว่า ฆณนฺตาทีหิ เป็นต้น

---

๕๔. ถาว

๕๔. ฐาวะ (ปัจจัย)

---

สยเมว อตฺตนาเอว. กมฺมกตฺตรีติ อุภยตฺถาปิ กมฺมกตฺตริ ปจฺจโย พหุลาธิการาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ ปน เอโกปิ ปทตฺโถ กมฺมญฺจ [Pg.251] โหติ กตฺตาจ การกสตฺติเภทโต. ยถา ‘ปียมานํ มธุ มทยตี’ติ เอกสฺสาปิ สตฺติเภทา กมฺมตฺตํ กตฺตุตฺตํ, ตถา ตฺราปีติ วิญฺเญยฺยํ. โย ปรํ ภญฺชติ ตตฺถปิ สิยา สามญฺญวิธานโตติ อาห- ‘นิปาตนสฺสิ’จฺจาทิ. โทสนฺธการํ ภินฺทตีติ โทสนฺธการภิทุโร.

คำว่า สยเมว คือ ด้วยตนเองนั่นเอง. คำว่า กมฺมกตฺตริ มีอธิบายว่า ปัจจัยในกัมมกัตตา แม้ในทั้งสอง (อุทาหรณ์) เป็นไปตามอำนาจแห่งบทว่า พหุลํ. แต่ในที่นี้ แม้อรรถของบทเดียว ก็เป็นทั้งกรรมและกัตตาได้ ด้วยความต่างแห่งพลังของตัวการก. พึงทราบว่า เหมือนอย่างในประโยคว่า ปียมานํ มธุ มทยติ (น้ำผึ้งที่กำลังถูกดื่ม ย่อมทำให้มึนเมา) แม้สิ่งเดียวก็มีความเป็นกรรมและความเป็นกัตตาด้วยความต่างแห่งพลัง ในที่นี้ก็เช่นเดียวกัน. ท่านกล่าวคำว่า นิปาตนสฺส เป็นต้น เพราะแม้ในความหมายว่า ผู้ใดทำลายผู้อื่น ก็อาจมีปัจจัยนั้นได้ด้วยการบัญญัติโดยทั่วไป. วิเคราะห์ว่า ผู้ทำลายความมืดคือโทษ ชื่อว่า โทสนฺธการภิทุโร

---

๕๕. กตฺต

๕๕. กัตตา (ผู้กระทำ)

---

ภูตสทฺเทเนตฺถาธิปฺเปตตฺถมุปทสฺเสตุมาห- ‘ภูตมตีต’มิจฺจาทิ. อญฺญถาติ ยทฺยติกฺกนฺตวจโน น สิยาติ อตฺโถ.

ท่านกล่าวคำว่า ภูตมตีตํ เป็นต้น เพื่อแสดงเนื้อความที่ประสงค์ในที่นี้ด้วย ภูต ศัพท์. คำว่า อญฺญถา มีความหมายว่า หากไม่เป็นคำที่กล่าวถึงอดีต

---

นนุจาตฺเรตเรตรนิสฺสยโทโส ปสชฺชเต, สตี หิ ภูตาธิกาเรตฺโต วิธียเต, สติ จ ตฺเต ภูตสทฺทสฺส นิปฺผตฺตีติ ผุโฏ เยวิตเรตรนิสฺสยโทโสติ. เนสโทโส, สงฺเกตาติ พฺยตฺโต สทฺทตฺถสมฺพนฺโธ จิรกาลปฺปวตฺโต, นาสฺส กิญฺจิ อสาธุตฺตํ, อติกฺกนฺเต จาสฺส วุตฺติ สทฺทสตฺติสภาวโต เวทิตพฺพา. กฺตวนฺตา ทโยปิ จรหิ สทฺทสตฺติสภาวโต ภูเตเอว ภวิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพํ. ภูตสทฺโท-ยมติกฺกนฺตตฺเถ ปสิทฺโธ กฺตวนฺตาทโยตฺวปฺปสิทฺธา, อโต เตน ปสิทฺธตฺเถนาปฺปสิทฺธานมนฺวาขฺยานํ กรียตีติ. ภูเตติ จายํ ปกติวิเสสนํ วา สิยา ‘ภูตตฺเถ วตฺตมานา’ติ, ปจฺจยตฺถ วิเสสนํ วา’ภูเต กตฺตรี’ติ, ตตฺร กสฺสิทํ วิเสสนนฺติ อาหภูเตติ ปกติวิเสสน’นฺติ. กุโตจฺจาห- ‘สมฺพนฺธสฺส เจ’ตฺยาทิ. อถ ปจฺจยตฺถวิเสสเน โก โทโสจฺจาห- ‘ปจฺจยตฺถวิเสสเน หิ’จฺจาทิ. ปจฺจยตฺถสฺส กตฺตุโน อนภิกฺกนฺตตฺตา อยนฺติ ปโยโค โนปปชฺชเตติ ภาโว. อภิเธยฺเยติ อิมินา ปโยชนาทึ พฺยวจฺฉินฺทติ.

ไม่ใช่หรือว่า ในที่นี้ย่อมเกิดโทษคือการอาศัยซึ่งกันและกัน (อิตเรตรานิสสยโทษ) เพราะว่าเมื่อมีอธิการว่า 'ภูเต' (ในอดีตกาล) จึงมีการลง ต ปัจจัย และเมื่อมี ต ปัจจัย จึงมีการสำเร็จรูปของศัพท์ว่า 'ภูต' ดังนี้ โทษคือการอาศัยซึ่งกันและกันย่อมปรากฏชัดเจน โทษนั้นไม่มี เพราะว่าความสัมพันธ์ของเนื้อความกับศัพท์ที่ปรากฏชัดเจนด้วยสังเกต (ข้อตกลง) ย่อมเป็นไปมานานแล้ว ความไม่เป็นศัพท์ที่ถูกต้อง (อสาทุตตะ) ย่อมไม่มีแก่ศัพท์นั้น และความเป็นไปของศัพท์นั้นในอดีตกาล พึงทราบได้โดยสภาพแห่งอำนาจของศัพท์ (สัททสัตติสภาวะ) ไม่ควรกล่าวว่า แม้ปัจจัยมี กฺตวนฺตุ เป็นต้น ก็จักมีในอดีตกาลได้เองโดยสภาพแห่งอำนาจของศัพท์ เพราะศัพท์ว่า 'ภูต' นี้เป็นที่รู้กันดีในอรรถแห่งอดีตกาล ส่วนปัจจัยมี กฺตวนฺตุ เป็นต้น ไม่เป็นที่รู้กันดี (ในอรรถนั้น) เพราะฉะนั้น ท่านจึงทำการอธิบายปัจจัยที่ไม่เป็นที่รู้กันดีด้วยศัพท์ที่เป็นที่รู้กันดีนั้น และคำว่า 'ภูเต' นี้ พึงเป็นวิเสสนะของปรกติ (ธาตุ) ว่า 'เป็นไปในอดีตอรรถ' หรือเป็นวิเสสนะของอรรถแห่งปัจจัยว่า 'ในผู้กระทำที่เป็นอดีต' ในสองอย่างนั้น ท่านกล่าวว่า 'ภูเตติ ปกติวิเสสนํ' เพื่อแสดงว่าคำนี้เป็นวิเสสนะของอะไร ท่านจึงกล่าวว่า 'สมฺพนฺธสฺส เจ' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าเพราะเหตุไร อนึ่ง หากเป็นวิเสสนะของอรรถแห่งปัจจัยจะมีโทษอะไร ท่านจึงกล่าวว่า 'ปจฺจยตฺถวิเสสเน หิ' เป็นต้น ความว่า เพราะผู้กระทำอันเป็นอรรถแห่งปัจจัยยังไม่ล่วงไป การใช้คำว่า 'อยํ' (นี้) จึงไม่สมควร ด้วยคำว่า 'อภิเธยฺเย' นี้ ท่านย่อมกันอรรถมีประโยชน์เป็นต้นออก

---

๕๖. กฺโต

๕๖. กฺต ปัจจัย

---

กมฺเม คุณีภูตตฺตาติ กมฺเม สติ ภาวสฺสาปฺปธานตฺตา. ‘‘คุณมุขฺเยสุ มุขฺเยเยว การิยสมฺปจฺจโย’’ติ มุขฺเย กมฺเมเยว ปจฺจโย, น ตุ ภาเว ตสฺเสตฺถาปฺปธานตฺตา.

คำว่า 'กมฺเม คุณีภูตตฺตา' คือ เมื่อมีกรรม ภาวะย่อมไม่เป็นประธาน (เป็นส่วนขยาย) ด้วยหลักการว่า 'ในบรรดาส่วนขยายและส่วนที่เป็นประธาน การประกอบกิจย่อมมีในส่วนที่เป็นประธานเท่านั้น' ปัจจัยจึงมีในกรรมที่เป็นประธานเท่านั้น ไม่ใช่ในภาวะ เพราะภาวะในที่นี้ไม่เป็นประธาน

---

๕๗. กตฺต

๕๗. กตฺต ปัจจัย

---

นนุจารมฺเภติ [Pg.252] วุตฺตํ- ‘กิริยารมฺเภ’ติ กถนฺติ อาห- ‘โสเจ’จฺจาทิ. โส จ อารมฺโภ. กิริยาเยว อารมฺโภกิริยารมฺโภ ตสฺมึ. กิริยารมฺเภติ สามญฺเญน วุตฺตตฺตา กิริยตฺถวิเสสนํ วา เอตํสิยา ปจฺจยตฺถวิเสสนํ วา อุภยถาปิ น โทโสติ ทสฺเสตุมาห- ‘กิริยตฺถวิเสสนํ เจต’นฺติอาทิ. ปจฺจยตฺถวิเสสนปกฺเขปิ สามตฺถิยา อารมฺเภ กิริยตฺถสฺสาปิ ปวตฺตี โหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘กิริยตฺถสฺสาปิ’จฺจาทิ. สามตฺถิยํ ทสฺเสติ ‘สามตฺถิยมฺปนา’ติอาทินา. อนนฺตรสุตฺเตน โย วิหิโต กฺโต, โสปิ สามญฺเญน วจนโต ภาวกมฺเมสุ อารมฺเภปิ โหตีติ โยชนา. สามญฺเญน วจนโตติ ‘‘กฺโต ภาวกมฺเมสู’’ติ (๕-๕๖) สามญฺเญน วจนโต. ภาวกมฺเมสุเจติ เอวํ น วุตฺตนฺติ ‘ยถาปตฺตญฺเจ’ติ วทตา วุตฺติกาเรเนวํ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

ก็ไม่ใช่หรือว่า ในคำว่า ‘อารมฺเภ’ ท่านกล่าวว่า ‘กิริยารมฺเภ’ (ในการเริ่มต้นแห่งกิริยา) อย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘โส จ’ เป็นต้น. และการเริ่มต้นนั้น, การเริ่มต้นแห่งกิริยานั่นเอง ชื่อว่ากิริยารัมภะ, ในกิริยารัมภะนั้น. เพราะคำว่า ‘กิริยารมฺเภ’ ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไป, คำนี้พึงเป็นวิเสสนะของอรรถแห่งกิริยา หรือเป็นวิเสสนะของอรรถแห่งปัจจัยก็ได้, เพื่อแสดงว่าไม่มีโทษแม้ในทั้งสองทาง จึงกล่าวว่า ‘กิริยตฺถวิเสสนญฺเจตํ’ เป็นต้น. แม้ในฝ่ายที่เป็นวิเสสนะของอรรถแห่งปัจจัย เพื่อแสดงว่าการเป็นไปแห่งอรรถของกิริยาก็ย่อมมีในการเริ่มต้นโดยสมรรถภาพ จึงกล่าวว่า ‘กิริยตฺถสฺสาปิ’ เป็นต้น. แสดงสมรรถภาพด้วยคำว่า ‘สามตฺถิยํ ปนา’ เป็นต้น. การประกอบความว่า กตปัจจัยใดที่บัญญัติไว้ด้วยสูตรถัดไป, กตปัจจัยนั้นย่อมมีแม้ในการเริ่มต้นในภาวะและกรรม เพราะการกล่าวไว้โดยทั่วไป. ที่ว่า เพราะการกล่าวไว้โดยทั่วไป คือ เพราะการกล่าวไว้โดยทั่วไปว่า ‘กฺโต ภาวกมฺเมสุ’ (๕-๕๖). ความว่า พระวุตติการเมื่อกล่าวว่า ‘ยถาปตฺตญฺเจ’ มิได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘ภาวกมฺเมสุ จ’.

---

กสฺมา เอวํ น วุตฺตนฺติ อาห- ‘ปุพฺพสฺมึ วิยา’ติ อาทิ. อนิยมุปฺปตฺติ สญฺญาย สติ ญาปนนฺติ ตนฺนิเสเธตุมาห- ‘ปุนพฺพจนโต’ติอาทิ. มาสงฺกีติ กมฺมนิ, เตเนวุปฺปตฺตีติ ปฐมา. เอวํ มญฺญเต ‘‘ภาวกมฺม คหณํ จากาเรนานุกฑฺฒิย ‘ภาวกมฺเมสุ จา’ตฺยเนน กฺเตวิธีย มาเน อิทมาสงฺกียเต ‘ปุพฺเพเนว สามญฺเญน สิทฺเธ ปุนพฺพจนา กิริยตฺถานิยเมน ตฺตสฺสุปฺปตฺตี’ติ, ยถาปตฺตญฺเจติ หฺยุจฺจมาเน จกาเรน ยถาปตฺตมฺปิ การิยมนุญฺญายเตติ ปุพฺเพเนว วจเนน ภาวกมฺเมสฺวารมฺเภปิ ยถาปตฺโต กฺโต ภวตีติ วิญฺญายเต’’ติ. เอวญฺจรหิ ภาวกมฺเมสฺวารมฺเภปิ ปุพฺเพเนว สิทฺธตฺตา ‘‘กตฺตริอารมฺเภ’’อิจฺเจว วุจฺเจยฺย กึ จกาเรเน จฺจาสงฺกิยาห- ‘ปทานมวธารณ ผลตฺตา’จฺจาทิ.

ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่กล่าวอย่างนี้? จึงกล่าวว่า ‘ปุพฺพสฺมึ วิยา’ เป็นต้น. เพื่อห้ามการแจ้งความนั้น ในเมื่อมีความสำคัญว่าเป็นการเกิดที่ไม่แน่นอน จึงกล่าวว่า ‘ปุนพฺพจนโต’ เป็นต้น. คำว่า ‘มาสงฺกี’ เป็นกรรม, คำว่า ‘เตเนวุปฺปตฺติ’ เป็นปฐมาวิภัตติ. ย่อมสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เมื่อมีการบัญญัติกตปัจจัยด้วยคำว่า ‘ภาวกมฺเมสุ จ’ โดยการดึงเอาการรับภาวะและกรรมมาด้วย จะ-อักษร, ข้อนี้ย่อมเป็นที่สงสัยว่า ‘เมื่อสำเร็จด้วยคำทั่วไปก่อนแล้ว เพราะการกล่าวซ้ำ การเกิดขึ้นแห่ง ต-ปัจจัย (ตฺตสฺสุปฺปตฺติ) จึงมีได้โดยไม่แน่นอนในอรรถแห่งกิริยา’, เพราะเมื่อกล่าวว่า ‘ยถาปตฺตญฺเจ’ กิจตามที่ควรย่อมถูกอนุญาตด้วย จะ-อักษร, ดังนั้น จึงเป็นอันทราบว่า กตปัจจัยตามที่ควรย่อมมีแม้ในการเริ่มต้นในภาวะและกรรม ด้วยคำที่มีมาก่อนนั่นเอง’. หากเป็นเช่นนั้น เพราะสำเร็จมาแต่ก่อนแล้วแม้ในการเริ่มต้นในภาวะและกรรม ก็พึงกล่าวเพียงว่า ‘กตฺตริ อารมฺเภ’ เท่านั้น จะมี จะ-อักษร ไปทำไม? จึงสงสัยแล้วกล่าวว่า ‘ปทานมวธารณผลตฺตา’ เป็นต้น.

---

นนุจาทิภูโต กิริยากฺขโณ อารมฺโภ นาม, พหูหิ กิริยากฺขเณหิ กเฏ ปริสมตฺเตเยว ภูโต กาโล จ ภวตีติ กิริยาผลสฺสาปรินิปฺผนฺนตฺตา วตฺตมาโนว กาโลติ ตตฺรกฺโต น ปปฺโปติจฺจาสงฺกิยาห- ‘กิริยาผลสฺสิ’จฺจาทิ. กเฏกเทสสฺสาปิ กฏตฺตา [Pg.253] ตสฺส จ นิพฺพตฺตตฺตา ภูตวจนิจฺฉาติ ภาโว. นนุจาทิสูเต กิริยากฺขณกาเล กโฏ นาภินิพฺพตฺโต, กฏการณภูตา พีรณาว หิ ตทา สนฺติ, น จ ตทวตฺถา เต เอว กโฏติ กถํ ‘ปกโต กโฏ’ติ ภูตกาเลน ปกตสทฺเทน กฏสทฺทสมานาธิกรณตฺตมิจฺจาห- ‘อาทิภูเตเน’จฺจาทิ. ตตฺถ ตสฺมึ วิเสเส. ปกตฺตุํ อารภิ, ปกตฺตุํ อารภียิตฺถ, ปโสตฺตุํ อารภิ, ปโสตฺตุํ อารภนนฺติ อตฺเถ ตฺโต.

ก็ไม่ใช่หรือว่า ขณะแห่งกิริยาที่เป็นเบื้องต้นชื่อว่าการเริ่มต้น, และอดีตกาลย่อมมีต่อเมื่อเสื่อสำเร็จลงด้วยขณะแห่งกิริยาจำนวนมากเท่านั้น, เพราะผลแห่งกิริยายังไม่สำเร็จ กาลจึงเป็นปัจจุบันเท่านั้น, กตปัจจัยจึงไม่พึงมีในที่นั้น? จึงสงสัยแล้วกล่าวว่า ‘กิริยาผลสฺส’ เป็นต้น. อธิบายว่า เพราะแม้ส่วนหนึ่งของเสื่อก็ถูกกระทำแล้ว และส่วนนั้นก็สำเร็จแล้ว จึงมีความประสงค์จะกล่าวด้วยอดีตกาล. ก็ไม่ใช่หรือว่า ในกาลแห่งขณะกิริยาที่เป็นเบื้องต้น เสื่อยังไม่สำเร็จ, เพราะในเวลานั้นมีเพียงต้นแฝกที่เป็นเหตุแห่งเสื่อเท่านั้น, และต้นแฝกเหล่านั้นในสภาพนั้นก็มิใช่เสื่อ, แล้วเหตุใดคำว่า ‘ปกโต’ (อันเริ่มทำแล้ว) ซึ่งเป็นอดีตกาล จึงมีกรรมานุสาร (สมานาธิกรณะ) กับคำว่า ‘กโฏ’ (เสื่อ) ว่า ‘ปกโต กโฏ’ (เสื่ออันเริ่มทำแล้ว)? จึงกล่าวว่า ‘อาทิภูเตน’ เป็นต้น. ในคำนั้น คือ ในความพิเศษนั้น. ต-ปัจจัย ย่อมมีในอรรถว่า เริ่มต้นเพื่อทำ, ถูกเริ่มต้นเพื่อทำ, เริ่มต้นเพื่อทอ, ถูกเริ่มต้นเพื่อทอ.

---

๕๘. ฐาส

๕๘. ฐาส ปัจจัย

---

อนารมฺภตฺถํวจนนฺติ อารมฺเภ ปุพฺเพเนว สิทฺธตฺตา. อปาทิโนปิสิลิสสฺส สกมฺมกตฺตา- ‘เยภุยฺเยนา’ติ วุตฺตํ. สกมฺมกตฺถนฺติ วตฺวา สกมฺมตฺตเมสํ ปาทิโยเค สติ โหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘ปาทิสหิตา’จฺจาทิ. ขโฏปิกา มญฺโจ.

ที่ว่า การกล่าวเพื่ออรรถที่ไม่ใช่การเริ่มต้น เพราะสำเร็จมาแต่ก่อนแล้วในการเริ่มต้น. เพราะ สิลีสธาตุ แม้จะมี อป-อุปสรรค นำหน้า ก็เป็นสกรรมกะ จึงกล่าวว่า ‘เยภุยฺเยน’ (โดยมาก). เมื่อกล่าวว่ามีอรรถเป็นสกรรมกะ เพื่อแสดงว่าความเป็นสกรรมกะของธาตุเหล่านี้จะมีได้เมื่อประกอบกับ ป-อุปสรรค เป็นต้น จึงกล่าวว่า ‘ปาทิสหิตา’ เป็นต้น. คำว่า ‘ขโฏปิกา’ คือ เตียง.

---

๕๙. คม

๕๙. คม ธาตุ

---

อวิวจฺฉิตกมฺโม เจหากมฺมโกติ กถยมาห- ‘อวิชฺชมาเน’จฺจาทิ. ยาตวนฺโต ยาตา, ยานํ ยาตํ. อโยยิตฺถาติ ยา โต. กฺโต น วิธาตพฺโพ ปาณินิเยหิ วิย. การณสามคฺคิยํ ภูตายนฺติ สสฺสาทิเหตุภูตสมิทฺธิยํ ภูตายํ. สา จ ภูตา เยวาตีมินา การณสามคฺคิยา อตีตกาลิกตฺตมาห.

ถ้าไม่ประสงค์จะกล่าวถึงกรรม ก็เป็นอกรรมกะ เมื่อจะกล่าวอย่างนั้นจึงกล่าวว่า ‘อวิชฺชมาเน’ เป็นต้น. ยาตวันโต คือ ยาตา, ยานัง คือ ยาตัง. คำว่า ‘อโยยิตฺถา’ คือ ยา ธาตุ กับ ต-ปัจจัย. กตปัจจัยไม่พึงบัญญัติเหมือนพวกปาณินิ. คำว่า ‘การณสามคฺคิยํ ภูตายํ’ คือ เมื่อความพรั่งพร้อมแห่งเหตุอันเป็นต้นว่าพืชมีแล้ว. และความพรั่งพร้อมนั้นเป็นอดีตไปแล้ว ด้วยคำนี้ ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นอดีตกาลของความพรั่งพร้อมแห่งเหตุ.

---

๖๐. อาหา

๖๐. อาหา (กล่าวแล้ว)

---

อาธาเรเจติ อนุวุตฺติยา เอตฺถ จการโต ‘ยถาปตฺตญฺเจ’ติ สมฺพนฺธา วุตฺตนฺติ เสโส. เอวํ น กุโตจิ อปกสฺสนํ สิยาติ เอวมาธาราทิเก อนุวตฺตมาเน สติ กุโตจิ อาธาราทิโต อปกสฺสนํ วิสุํ กรณํ น สิยาติ อตฺโถ. ตถา สติ เหฏฺฐา สุตฺเตเนกโยคเมว กเรยฺยาติ อธิปฺปาโย. ภาวกมฺเมสูติ สมฺพชฺฌเตติ โยชนา.

คำที่เหลือคือ ด้วยการตามมาแห่งคำว่า ‘อาธาเร จ’ ในที่นี้ เพราะ จะ-อักษร จึงมีความสัมพันธ์ว่า ‘ยถาปตฺตญฺเจ’ ดังนี้ที่กล่าวไว้. ความว่า เมื่ออาธาระเป็นต้นตามมาอยู่อย่างนี้ การดึงเอา (อปกัสสนะ) คือการแยกออกต่างหากจากอาธาระเป็นต้นจากที่ใดที่หนึ่ง ย่อมไม่พึงมี. เมื่อเป็นเช่นนั้น ความประสงค์คือ พึงกระทำเป็นเอกโยคะ (รวมเป็นสูตรเดียว) กับสูตรเบื้องล่าง. การประกอบความว่า ย่อมสัมพันธ์กับคำว่า ‘ภาวกมฺเมสุ’.

---

พหุลสฺส ภาโว กมฺมํวาติ พหฺวตฺถาทานเมวาตฺร พหุลสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ ภาโว กมฺมํเจติ ตตฺถ ปจฺจโย. เกจีติ ปาณินิเย เยว สนฺธายาห. ตสฺสาปิ ภูเตเยว ปวตฺติมุปทิสติ ‘โสปิ’จฺจาทิ

ความว่า ภาวะหรือกรรมของพหุลศัพท์ คือการถือเอาอรรถมากนั่นเองเป็นเหตุแห่งการเป็นไป (ปวัตตินิมิต) ของพหุลศัพท์ในที่นี้ และปัจจัยย่อมมีในภาวะและกรรมนั้น. คำว่า ‘เกจิ’ (บางพวก) ท่านกล่าวหมายถึงพวกปาณินินั่นเอง. ย่อมแสดงการเป็นไปของปัจจัยนั้นในอดีตกาลเท่านั้น ด้วยคำว่า ‘โสปิ’ เป็นต้น.

---

นา[Pg.254]. ภิชฺชมานนฺติ ปจฺจมานํ. ปรรูเปน ปสฺสินฺโนติ โยชนา. เกจิติ เตเยว. ‘‘มติพุทฺธิปูชตฺเถหิ เจ’’ติ (๓-๒-๑๘๘) เตสํ สุตฺเต จสทฺทากฑฺฒิเต ทสฺเสติ ‘ยถา’ติอาทินา. อกฺโกจฺฉิ ตนฺติ กมฺเม วิคฺคหมาห, ตนฺติ กมฺมปทํ, เอวมุปริปิ จุราทิณิโลเป ‘‘นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺติกสฺสาปฺยภาโว’’ตฺยาการนิวตฺติ. กสิรยํ คตฺยาทฺยเน กตฺโถ, กฏฺฐํตฺยตฺร กิมตฺโถติ อาห- ‘เอตฺถ หึสตฺโถ’ติ.

คำว่า ‘นา’. คำว่า ‘ภิชฺชมานํ’ คือ ‘ปจฺจมานํ’ (กำลังหุงอยู่). การประกอบความว่า ‘เห็นด้วยรูปอื่น’. คำว่า ‘เกจิ’ คือพวกนั้นนั่นเอง. ย่อมแสดง จะ-อักษร ที่ถูกดึงมาในสูตรของพวกเขานั้นว่า ‘มติพุทฺธิปูชตฺเถหิ จ’ (๓-๒-๑๘๘) ด้วยคำว่า ‘ยถา’ เป็นต้น. ย่อมกล่าววิเคราะห์ในกรรมว่า ‘อกฺโกจฺฉิ ตํ’ (ด่าแล้วซึ่งเขานั้น), คำว่า ‘ตํ’ เป็นบทกรรม, แม้ในเบื้องบนก็เช่นกัน เมื่อลบ ณิ-ปัจจัยในจุราทิธาตุ ย่อมมีการระงับไปแห่ง อา-อักษร ด้วยคำว่า ‘เมื่อไม่มีนิมิต สิ่งที่มีนิมิตก็ย่อมไม่มี’. คำว่า ‘กสิรยํ’ คือ กตฺถะ ในอรรถมีการไปเป็นต้น, ในคำว่า ‘กฏฺฐํ’ นี้ มีอรรถว่าอะไร? จึงกล่าวว่า ‘ในที่นี้มีอรรถว่าการเบียดเบียน’.

---

เหตุโนติ ทุกฺขผลสฺส เหตุโน อคฺยาทิโน. กฏฺฐสทฺทสฺส ผลเหตุภูเต อคฺยาทิเก วตฺตมาเน เอวํ โหตุ ผเลวตฺตมาเน กถนฺติ อาห- ‘ยทาปนา’ติอาทิ. โกธาติโก อิธ.

คำว่า ‘เหตุโน’ คือ เหตุแห่งผลที่เป็นทุกข์ มีไฟเป็นต้น. เมื่อ กัฏฐศัพท์ เป็นไปในสิ่งมีไฟเป็นต้นอันเป็นเหตุแห่งผล ก็จงเป็นอย่างนี้เถิด, แต่เมื่อเป็นไปในผล จะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘ยทา ปนา’ เป็นต้น. คำว่า ‘โกธาติโก’ ในที่นี้.

---

๖๑. ตุํตา

๖๑. ตุมฺตา ปัจจัย

---

นนุ จ ภาเวอิติ ภวตินายํ ฆณนฺเตน นิทฺเทโส กรียตีติ ภวติวิสโยว ปจฺจยตฺถนิทฺเทโส กโต ภวติ, ตโต จ ภวติโน โย ภาโว ตสฺมึเยว วาจฺเจ ปจฺจโย สิยา, โส จ ภวติโต เยวุปฺปชฺชมาเนน ปจฺจเยน สกฺกาภิธาตุํ ตโต ตสฺมาว ปจฺจเยน ภวิตพฺพํ, ตสฺมา กถํ ปจิตุํ ปาโก จาโค ราโคติปจาทีหิภวติ จฺจาห- ‘ภวนํภาโว กิริยาธาตฺวตฺโถ’ติ.

ก็ไม่ใช่หรือว่า ในคำว่า ‘ภาเว’ นี้ ท่านแสดงด้วย ฆณ-ปัจจัย จาก ภู-ธาตุ (ภวติ), ดังนั้น การแสดงอรรถแห่งปัจจัยจึงเป็นไปในขอบเขตของ ภู-ธาตุเท่านั้น, และเมื่อจะกล่าวถึงภาวะใดของ ภู-ธาตุนั้น ปัจจัยพึงมีในภาวะนั้นเท่านั้น, และภาวะนั้นก็พึงกล่าวได้ด้วยปัจจัยที่เกิดจาก ภู-ธาตุนั่นเอง ดังนั้น ปัจจัยจึงพึงมีมาจาก ภู-ธาตุนั้นเท่านั้น, เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุใดคำว่า ปจิตุํ, ปาโก, จาโค, ราโค เป็นต้น จึงมีมาจาก ปจ-ธาตุ เป็นต้นได้? จึงกล่าวว่า ‘การเป็นไป ชื่อว่าภาวะ คืออรรถของธาตุที่เป็นกิริยา’.

---

กิริยาสามญฺญญฺหิ สพฺพธาตฺวตฺถานุคตํ ภวติสฺสตฺโถ, เตน กิริยาสามญฺญวาจินาตฺถนิทฺเทโส กรียมาโน สพฺพธาตุวิสเย กโต ภวติ ตสฺมา ปจาทีหิปิ ภวตีตฺยธิปฺปาโย.

เพราะความเป็นสามัญแห่งกิริยา (กิริยาสามัญ) ย่อมติดตามไปในอรรถของธาตุทั้งปวง นี้คืออรรถของ ภวติ เพราะเหตุนั้น เมื่อมีการแสดงอรรถด้วยบทที่กล่าวถึงกิริยาสามัญ ย่อมเป็นอันแสดงครอบคลุมธาตุทั้งปวง ดังนั้น จึงมีความหมายว่า ย่อมมีได้แม้จากธาตุทั้งหลายมี ปจ ธาตุ เป็นต้น

---

นนุ จาตฺร ตุมาทโย ภาเว ภวนฺตีติ วุตฺเต น วิญฺญายเต กึวิเสสิเต ภาเว ตุมาทโย ภวนฺติจฺจาห- ‘ยโต’จฺจาทิ. ตสฺสาติ ธาตุโน. โย วตฺตพฺโพ ภาโวติ โย วาจฺโจ ภาโว. กุโตจฺจาห- ‘สมฺพนฺธา’ติ. ตุมาทีนํ ยา ปกติ ตาย วาจฺเจเนว ภาเวน สห สมฺพนฺธาติ อตฺโถ. ฐาตพฺพนฺติ ภาเว ตพฺโพ. อถ กฺริยายํตฺยเนน ตพฺพาทฺยภิหิตสฺส ทพฺพรูปาปนฺนสฺส ภาวสฺส กถํ คหณํตฺยาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ. สกนิสฺสยกิริยาพฺยปเทโสติ ทพฺพ รูปสฺส อตฺตโน นิสฺสยภูตาย กิริยาย พฺยปเทโส ทฏฺฐุํ จกฺขุจฺจาโท ภวนกิริยาย ปตียมานตฺตา ตุมาทโย ภวนฺเตว.

ก็เมื่อกล่าวว่า ตุมปัจจัยเป็นต้นย่อมลงในภาวะในที่นี้ ย่อมไม่เป็นที่ทราบว่า ตุมปัจจัยเป็นต้นย่อมลงในภาวะที่วิเสสิตด้วยอะไร จึงกล่าวว่า ‘ยโต’ เป็นต้น. บทว่า ตสฺส คือ ของธาตุ. บทว่า โย วตฺตพฺโพ ภาโว คือ ภาวะที่พึงกล่าว. เพราะเหตุใด จึงกล่าวว่า ‘สมฺพนฺธา’. อรรถว่า ความสัมพันธ์กับภาวะที่พึงกล่าวด้วยปกตินั่นเองของตุมปัจจัยเป็นต้นนั้น. บทว่า ฐาตพฺพํ คือ ตัพพปัจจัยในภาวะ. อนึ่ง การรับเอาภาวะที่ถึงความเป็นดุจสสารที่ตัพพปัจจัยเป็นต้นกล่าวไว้แล้วนั้น ด้วยบทว่า กิริยายํ นี้ เป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า ‘ยทิปิ’ เป็นต้น. บทว่า สกนิสฺสยกิริยาพฺยปเทโส คือ การเรียกชื่อด้วยกิริยาที่เป็นที่อาศัยของตนของสสารนั้น พึงเห็นว่า ตุมปัจจัยเป็นต้นย่อมลงแน่นอน เพราะความเป็นที่ปรากฏแห่งกิริยาคือการมีอยู่ของจักขุเป็นต้น.

---

นนุ [Pg.255] จ ตุมาทีนํ ภาเว วิหิตตฺตา กิริยาเยว ปธานตฺตนฺติ กมฺม การกํ นปฺปตียเตติ กถํ ‘กฏํ กาตุํ คจฺฉตี’ติ สิยาจฺจา สงฺกิย ปฏิปาเทตุมาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ. ธาตฺวตฺถกโต กิริยาสงฺขาเตน ธาตฺวตฺเถน กโต. อตฺถีติ อิมินา ยตฺถ ‘สุปฺยเต เทว ทตฺเตเน’จฺจาโท นตฺถิ, ตตฺถ น กมฺมมฺปตียเตติ ทสฺเสติ.

ก็เพราะตุมปัจจัยเป็นต้นถูกบัญญัติไว้ในภาวะ และกิริยานั่นแหละเป็นประธาน กรรมการกะย่อมไม่ปรากฏ เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า ‘กตํ กาตุํ คจฺฉติ’ (ไปเพื่อทำเสื่อ) จะมีได้อย่างไร จึงสงสัยแล้วกล่าวเพื่อแสดงว่า ‘ยทิปิ’ เป็นต้น. บทว่า ธาตุวตฺถกโต คือ อันอรรถของธาตุที่นับว่าเป็นกิริยากระทำแล้ว. ด้วยบทว่า อตฺถิ นี้ ย่อมแสดงว่า ในที่ใดไม่มี (กิริยา) เช่นในประโยคว่า ‘สุปฺยเต เทวทตฺเตน’ (อันเทวทัตย่อมนอน) เป็นต้น ในที่นั้น กรรมย่อมไม่ปรากฏ.

---

‘‘อิจฺฉตฺเถสุ สมานกตฺตุเกสุ ตเวตุํ วา’’ติ (๔-๒-๑๒) กจฺจาเนน อตทตฺถายมฺปิกิริยายํ ตุมาทโย ยถาสิยุนฺติ วิสุํ สุตฺติตํ, เตนาห- ‘อิจฺฉตฺเถสฺมิ’จฺจาทิ. ยถา ‘โภตฺตุํ ปจตี’ตฺยาโท โภชนกิริยา ปโยชนา ปจนกิริยา โหติ, เนวเมตฺถ ตปฺป โยชนา อิจฺฉา… ปจนกิริยายวิยตปฺปโยชนตฺตาภาวโตติ อยมสฺสาธิปฺปาโย. ปุเนจฺจาทินา วุตฺตานิฏฺฐปาตสฺสาสงฺกํ วิรจยมาห- ‘อตทตฺถายมฺปิ’จฺจาทิ.

กัจจายนะได้บัญญัติสูตรแยกไว้ว่า ‘อิฉัตเถสุ สมานกัตตุกสุ ตเวตุง วา’ (4-2-12) เพื่อให้ตุมปัจจัยเป็นต้นมีได้แม้ในกิริยาที่ไม่เป็นไปเพื่ออรรถนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในอรรถแห่งความปรารถนา’ เป็นต้น. เหมือนอย่างในตัวอย่างว่า ‘หุงเพื่อฉัน’ เป็นต้น กิริยาคือการหุงมีกิริยาคือการฉันเป็นประโยชน์ แต่ในที่นี้ ความปรารถนาหาได้มีกิริยานั้นเป็นประโยชน์ไม่... เพราะไม่มีภาวะที่มีกิริยานั้นเป็นประโยชน์เหมือนในกิริยาคือการหุง นี้เป็นอธิบายของท่าน. อนึ่ง ท่านกล่าวคำว่า ‘แม้ในกิริยาที่ไม่เป็นไปเพื่ออรรถนั้น’ เป็นต้น เพื่อขจัดความสงสัยในการตกไปสู่สิ่งที่ไม่พึงปรารถนาที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า ปุนะ เป็นต้น.

---

อิจฺฉตฺถสฺส ธาตุโน ปโยคาติ อิมินา ‘อิจฺฉนฺโต กโรตี’ติ เอตฺถ อิจฺฉนฺโตติ อิจฺฉตฺถสฺส ธาตุโน ปโยคตฺถเมว, น อิจฺฉาย ปโยชนํ กรณนฺติ ทีเปติ. เทวทตฺตํ ภุญฺชมานมิจฺฉตีเตตฺถ โภตฺตุนฺติ น โหติ สมานกตฺตุเกสูติ วจนโต, โภชนสฺส เทวทตฺโต กตฺตา, อิจฺฉติสฺส อญฺโญเยวาติปิ สุตฺตสฺส วิสุํ ปโยชนํ น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘เทวทตฺต’มิจฺจาทิ.

ด้วยคำว่า ‘การประกอบธาตุที่มีอรรถว่าความปรารถนา’ นี้ ท่านแสดงว่า ในตัวอย่างว่า ‘เมื่อปรารถนา ย่อมทำ’ นี้ คำว่า ‘เมื่อปรารถนา’ เป็นเพียงการประกอบธาตุที่มีอรรถว่าความปรารถนาเท่านั้น มิใช่การกระทำที่มีความปรารถนาเป็นประโยชน์. ในตัวอย่างว่า ‘ปรารถนาเทวทัตผู้กำลังฉัน’ นี้ ย่อมไม่มีรูปว่า ‘เพื่อฉัน’ (โภตฺตุํ) เพราะมีคำในสูตรว่า ‘ในอรรถแห่งความปรารถนาที่มีกัตตาเสมอกัน’ ด้วยว่าเทวทัตเป็นกัตตาของการฉัน ส่วนกัตตาของกิริยาว่า ‘ปรารถนา’ เป็นผู้อื่น. ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘เทวทัต’ เป็นต้น เพื่อแสดงว่าไม่ควรกล่าวถึงประโยชน์ของสูตรแยกต่างหาก.

---

อิจฺฉติสฺสาติ’เทวทตฺตํ ภุญฺชมานมิจฺฉตี’ติ เอตฺถ อิจฺฉตีติ วุตฺตอิสิสฺส. สาธนํ ‘เทวทตฺตํ ภุญฺชมาน’นฺติ วุตฺตกมฺมสงฺขาตํ อตฺโถ ปโยชนํ ยสฺส โส สาธนตฺโถ-อิจฺฉติ. ตสฺส ภาโว ตตฺตํ, ตสฺมา. กมฺมเมวิจฺฉาย ปโยชนภาเว ฐิตนฺติ ภาโว. นิรตฺถกนฺติ เอตทตฺถเมว สมานกตฺตุกคฺคหณํ กตํ ตญฺจ ยถาวุตฺเตน ปสงฺคาภาวา นิรตฺถกนฺติ อธิปฺปาโย.

บทว่า อิฉติสฺส ได้แก่ แห่งบทว่า อิฉติ ที่กล่าวไว้ในคำว่า ‘เทวทตฺตํ ภุญฺชมานมิจฺฉติ’ นี้. บทว่า สาธนตฺโถ หมายถึง บทว่า อิฉติ ที่มีอรรถคือประโยชน์ ได้แก่กรรมที่กล่าวไว้ว่า ‘เทวทตฺตํ ภุญฺชมานํ’ อันเป็นเครื่องยังกิริยาให้สำเร็จ (สาธนะ). ภาวะแห่งอรรถนั้น ชื่อว่า ตัตตะ เพราะเหตุนั้น (จึงเป็น สาธนตฺถตฺตา). อธิบายว่า กรรมนั่นเองตั้งอยู่ในฐานะเป็นประโยชน์ของความปรารถนา. บทว่า นิรตฺถกํ มีอธิบายว่า การระบุศัพท์ว่า สมานกตฺตุกะ นี้ กระทำไว้เพื่อประโยชน์นี้เอง และการระบุศัพท์นั้นก็ไร้ประโยชน์ เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องตามที่กล่าวมาแล้ว นี้เป็นอธิบาย.

---

สกาทฺยตฺเถสุ ธาตู สูปปเทสุ ธาตุ มตฺตา ตุมาทโย สุตฺตนฺตเรน วิหิตา ปาณินิเยหิ, เตนาห- ‘สกาทิธาตุปฺปโยเค’ติอาทิ. สิทฺธาติ ตุมาทโย สิทฺธา. ภุชิกิริยตฺถาติ ภุชิกิริยา อตฺโถ ยสฺสา สตฺติยา สา ภุชิกิริยตฺถา ปตียเต. ปตีย มานตฺเต [Pg.256] การณมาห- ‘อสโตปิ หิ’จฺจาทิ. ปเรเหตฺถ อกิริยตฺโถปปทตฺโถ ปุนารพฺโภติ วณฺณิตํ. ตเทตํ วิฆฏยิตุมาห- ‘เตเน’จฺจาทิ. ปเรสมยมธิปฺปาโย ‘‘สกฺโกติ โภตฺตุํตฺยาโท โกสลฺยํ คมฺยเต. คิลายติ โภตฺตุํติ ตทสตฺติ. ฆฏเต โภตฺตุํตฺยาโท โยคฺยตา. อารภเต โภตฺตุํตฺยาโทภุชิสฺเส วาทฺยวตฺถากิริยนฺตรํ. ลภเต โภตฺตุํติ อปฺปจฺจกฺขานํ. อตฺถิ โภตฺตุนฺติอาทีสุ สมฺภวมตฺตํ. วฏฺฏติ โภตฺตุํตฺยาโท โทสา ภาโว คมฺยเต. สกฺโกติจฺจาทิโน อุปปทสฺส โภชนาทิกิริยตฺถตา น คมฺยเต ตสฺมา อกิริยตฺเถสุปิ สกาทีสูปปเทสุ ตุมาทโย ภวนฺตี’’ติ.

ตุมปัจจัยเป็นต้นถูกปาณินิยะทั้งหลายบัญญัติไว้ด้วยสูตรอื่นในธาตุที่มีบทอุปบทมี สก เป็นต้น ซึ่งเป็นเพียงธาตุ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในการใช้ธาตุมี สก เป็นต้น’ เป็นต้น. บทว่า สิทธา คือ ตุมปัจจัยเป็นต้นสำเร็จแล้ว. บทว่า ภุชิกิริยัตถา คือ สัตติใดมีกิริยาคือการฉันเป็นอรรถ สัตตินั้นย่อมปรากฏว่ามีกิริยาคือการฉันเป็นอรรถ. ท่านกล่าวเหตุในการปรากฏว่า ‘เพราะถึงแม้ไม่มีอยู่’ เป็นต้น. ในที่นี้ ปราชญ์อื่นได้พรรณนาไว้ว่า อรรถของบทอุปบทที่ไม่ใช่กิริยาถูกเริ่มต้นอีก. เพื่อคลายสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ เป็นต้น. อัธยาศัยของปราชญ์อื่นนี้คือ ‘‘ในบทว่า ‘สามารถเพื่อฉัน’ เป็นต้น ย่อมถึงซึ่งความฉลาด. ในบทว่า ‘ป่วยเพื่อฉัน’ ย่อมถึงซึ่งความไม่สามารถนั้น. ในบทว่า ‘พยายามเพื่อฉัน’ เป็นต้น ย่อมถึงซึ่งความเหมาะสม. ในบทว่า ‘เริ่มต้นเพื่อฉัน’ เป็นต้น ย่อมถึงซึ่งกิริยาอื่นในสภาวะมีภุชิสสะเป็นต้น. ในบทว่า ‘ได้เพื่อฉัน’ ย่อมถึงซึ่งความไม่ปฏิเสธ. ในบทว่า ‘มีเพื่อฉัน’ เป็นต้น ย่อมถึงซึ่งความเป็นไปได้เท่านั้น. ในบทว่า ‘ควรเพื่อฉัน’ เป็นต้น ย่อมถึงซึ่งความไม่มีโทษ. ด้วยบทว่า สกโกติ เป็นต้น ความเป็นกิริยาคือการฉันเป็นต้นของบทอุปบทไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น ตุมปัจจัยเป็นต้นย่อมมีได้แม้ในบทอุปบทมี สก เป็นต้น ที่มีอรรถไม่ใช่กิริยา’’

---

ปตียมาเนสฺวปฺเยเตสฺวตฺถนฺตเรสุ ตาทตฺถิยมตฺถิเยวาติ ปุพฺเพน วิหิตสฺส ตุมาทิโนตฺร น พาเธติ ทสฺเสตุมาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ. ตาทตฺถิยมตฺถิเยวาติ โภชนกิริยตฺถตา สกฺโกติอาทีนํ อตฺถิ เยวาติ อตฺโถ สิทฺธาเยว ‘‘ตุํตาเย’’จฺจาทินา. อลมตฺถวิสิฏฺเฐสุ ปริยตฺติวจเนสูปปเทสุ ธาตุโต ตุมาทโย วิหิตา ปเรหิ, ตตฺถาห ‘อลมตฺถวิสิฏฺเฐ’อิจฺจาทิ. ปหุสทฺทมฺปิ อนฺโตคธํ กตฺวา ‘สมตฺถาที’ติ วุตฺตํ, ภวติสฺส สมฺภโว ‘‘ปุพฺเพกกตฺตุกาน’’นฺติ (๕-๖๓) เอตฺถ พฺยาขฺยายิสฺสเต. อภิมตาติ กจฺจายเนน ‘‘อรหสกฺกาทีสุ เจ’’ติ (๔-๒-๑๓) จสทฺเทน อภิมตา อิมสฺสาติ ‘กาโล โภตฺตุํ’ติอาทิโน. ยถา โภตฺตุมโนติอาทินา ปเรสมฺปิ อยเมว นิปฺผตฺติกฺกโมติ ทีเปติ. อพฺยภิจารโตติ อวินาภาวโต, ภวติ โภชนํ ภาโวติ โภชนํ ภุญฺชนํ ภาโว ภวตีติ อตฺโถ. นตุคมิสฺสกิริยาตทตฺถาติ คมนกิริยา โภชนตฺถา น โหตีติ อตฺโถ. อตฺถสทฺโทหฺยยํ ปโยชนวจโน ยญฺจ ยมุทฺทิสฺส ปวตฺตติ, ตํ ตสฺส ปโยชนํ ภวติ. นจายํ โภชนมุทฺทิสฺส คมิสฺสติ, กิญฺจรหิ การิยนฺตรํ, เกวลํ เตน นิมิตฺเตน สมฺภาวียเต. ยทา ตุ โภชนตฺถเมวารพฺภเต คมนกิริยา, ตทา ภวตฺเยว’คมิสฺสติ โภตฺตุ’นฺติ.

เพื่อแสดงว่า ถึงแม้ในอรรถอื่นเหล่านี้ที่ปรากฏอยู่ ความเป็นไปเพื่ออรรถนั้นย่อมมีอยู่ ตุมปัจจัยเป็นต้นที่บัญญัติไว้ก่อนแล้วในที่นี้ย่อมไม่ขัดขวาง จึงกล่าวว่า ‘ถึงแม้ว่า’ เป็นต้น. บทว่า ตาทัตถิยัมัตถิเยวะ คือ อรรถว่า ความเป็นกิริยาคือการฉันของบทว่า สกโกติ เป็นต้น ย่อมมีอยู่แล้วนั่นเอง ด้วยบทว่า ‘ตุงตายะ’ เป็นต้น. ตุมปัจจัยเป็นต้นถูกปราชญ์อื่นบัญญัติไว้จากธาตุในบทอุปบทที่เป็นบทแสดงความพอเพียงที่วิเสสิตด้วยอรรถว่า อลัง ในที่นั้น จึงกล่าวว่า ‘ในบทที่วิเสสิตด้วยอรรถว่า อลัง’ เป็นต้น. แม้บทว่า พหุ ก็ถูกรวมเข้าไว้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘มีสมัตถะเป็นต้น’ ความเป็นไปได้ของบทว่า ภวติ จะถูกอธิบายไว้ในบทว่า ‘ปุพเพกะกัตตุกานัง’ (กัจจายนะ 5-63). บทว่า อภิมตา คือ เป็นที่ปรารถนาของสิ่งนี้ด้วย จ สัททะ ในสูตรของกัจจายนะว่า ‘อรหสกกาาทีสุ เจ’ (กัจจายนะ 4-2-13) ด้วยบทว่า ‘กาลเพื่อฉัน’ เป็นต้น. ย่อมแสดงว่า แม้ของปราชญ์อื่น ลำดับการสำเร็จนี้ก็เป็นเช่นเดียวกัน ด้วยบทว่า ‘เพื่อฉัน’ เป็นต้น. บทว่า อัพยภิจารโต คือ เพราะไม่แยกจากกัน อรรถว่า การฉัน การบริโภค ย่อมเป็นภาวะ. บทว่า นตุคมิสสกิริยาตทัตถา คือ อรรถว่า กิริยาคือการไปไม่เป็นไปเพื่อการฉัน. ก็บทว่า อัตถะ นี้เป็นบทแสดงประโยชน์ สิ่งใดดำเนินไปโดยมุ่งหมายสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมเป็นประโยชน์ของสิ่งนั้น. และสิ่งนี้จะไม่ไปโดยมุ่งหมายการฉัน แต่จะไปเพื่อกิจอื่น เพียงแต่ถูกคาดคะเนด้วยนิมิตนั้น. แต่เมื่อใด กิริยาคือการไปเริ่มต้นเพื่อการฉันเท่านั้น เมื่อนั้น บทว่า ‘จะไปเพื่อฉัน’ ย่อมมีได้นั่นเอง.

---

ตุํวิสเย ณโกปิ วิหิโต ปาณินิเยหิ, ตตฺราห- ‘การโก วชติ’จฺจาทิ. ปริหารมาห- ‘ปุพฺเพ’จฺจาทินา. ‘กตฺตริลฺตุ’จฺจาทินา โยยํ [Pg.257] ณโก ตีสุปิ กาเลสุ สามญฺเญน วิหิโต, กฺริยตฺถา ยํ กฺริยายํ อุปปเท กตฺตุโน-ภิธานํ สิทฺธํ, น จาสฺส วิเสสวิหิเตน ตุํปจฺจเยน พาธา ภินฺนตฺตา, ตุํปจฺจยสฺส หิ ภาเว วิธานํ ณกสฺส ตุ กตฺตรีติ. ปุพฺพณเกเนว สิทฺเธปิ ลฺตฺวาทินิวตฺติยา โส วิเธยฺโยว, โน เจ ลฺตฺวาทโยปิ สิยุนฺติ โจทกปฺปสงฺคมาสงฺกิยาห- ‘นเจว’มิจฺจาทิ. อวคมาภาวเมว ผุฏยิตุมาห- ‘นหึ’จฺจาทิ. หิ ยสฺมาตฺยตฺเถ โย เอโส วชติ โส กตฺตา, โย เอโส วชติ โส วิกฺขิโปตฺยยมตฺโถ-ตฺร คมฺยเต, น ปน เตหิ ตาทตฺถิยํ คมฺยเตติ อตฺโถ. โจทโก ลฺตฺวาทีหิ สามฺยมาปาทยิตุํ สามริสํ วุตฺตวิธิเนวาปฺปตฺตึ ณกสฺสาปฺยาห- ‘ณโกปิ’จฺจาทิ. อคตฺถํ ยทิปิ ณเกน ตาทตฺถิยํ น คมฺยเต ปกรณโต คมฺยเตติ ณโก ภวิสฺสตีตฺยาสงฺกิย โจทโก อาห- ‘อเถ’จฺจาทิ. ปุพฺเพจฺจาทินา วุตฺโต-ยํ ‘ณโก น วิเธยฺโย’จฺจสฺส น ปริหาโร… โสตฺตรตฺตา ยถาวุตฺเตน, กินฺตุ‘ตสฺมา เนวิ’จฺจาทินา อิมินา วุจฺจมาโนวปริหาโรติวิญฺญาตพฺพํ. ตเทวํลฺตฺวาทีนมฺปิปตฺติโตณกลฺตฺวาทีหิ ตาทตฺถิยานวคเม วินิจฺฉิเต ตาทตฺถิยวิเสเสน เตสํ สมฺภโวติ อนตฺถกํ ‘‘ณกสฺส กิริยตฺโถปปทสฺสวิธานํ ลฺตฺวาทิปฏิเสธนตฺถ’’นฺติ วากฺยการวจนนฺติ สตฺถกาโร นิคมยมาห- ‘ตสฺมา’’จฺจาทิ. ภวตุ ปกรณโตว ตาทตฺถิยาวคโม, ตถาปิณโก ปโร วิเธยฺโยตฺยธิปฺปาเยนาห- ‘อถาปิ’จฺจาทิ. คตตฺตํ. ภวิสฺสติ กาเล กฺริยตฺถายํ กฺริยายมุปปเท ภาเว จ ณปฺปจฺจยาทโย วิหิตา, ตตฺราห- ‘ปากาย วชติ’จฺจาทิ. อวิหิเตสุปิ ตาทตฺถิยา สิทฺธเมเวติ อธิปฺปาโย.

ในเรื่องของตุงปัจจัย นักไวยากรณ์ปาณินิได้บัญญัติ ณกปัจจัยไว้ด้วย ในเรื่องนั้นท่านกล่าวว่า ‘ผู้ทำย่อมไป’ เป็นต้น. ท่านกล่าวการแก้ไขว่า ‘ในเบื้องต้น’ เป็นต้น. ณกปัจจัยนี้ที่บัญญัติไว้โดยทั่วไปในกาลทั้งสามด้วย ‘ในกัตตา’ เป็นต้นนั้น การกล่าวถึงกัตตาในบทอุปบทซึ่งเป็นกิริยาที่มีความหมายเป็นกิริยา (กริยัตถะ) ย่อมสำเร็จแล้ว และไม่มีการขัดขวางด้วยตุงปัจจัยที่บัญญัติไว้โดยเฉพาะ เพราะมีความแตกต่างกัน คือ ตุงปัจจัยบัญญัติไว้ในภาวะ ส่วน ณกปัจจัยบัญญัติไว้ในกัตตา. แม้เมื่อสำเร็จด้วย ณกปัจจัยก่อนแล้วก็ตาม ณกปัจจัยนั้นก็ยังควรบัญญัติเพื่อป้องกัน ตฺวาปัจจัยเป็นต้น หากไม่เช่นนั้น ตฺวาปัจจัยเป็นต้นก็อาจมีได้ ผู้ทักท้วงจึงกล่าวว่า ‘ไม่เลย’ เป็นต้น โดยสงสัยถึงความขัดแย้ง. ท่านกล่าวเพื่อแสดงความไม่เข้าใจให้ชัดเจนว่า ‘ไม่เลย’ เป็นต้น. เพราะในความหมายว่า ‘ผู้ใดไป ผู้นั้นเป็นผู้กระทำ’ ‘ผู้ใดไป ผู้นั้นย่อมทิ้ง’ ความหมายนี้ย่อมเข้าใจได้ในที่นี้ แต่ความหมายว่า ‘เพื่อสิ่งนั้น’ ไม่ได้เข้าใจได้ด้วยปัจจัยเหล่านั้น. ผู้ทักท้วงกล่าวว่า ‘ณกปัจจัยก็’ เป็นต้น เพื่อให้ ณกปัจจัยมีความเท่าเทียมกับ ตฺวาปัจจัยเป็นต้น และเพื่อแสดงว่า ณกปัจจัยก็ไม่สำเร็จด้วยวิธีที่กล่าวมาแล้ว. ผู้ทักท้วงกล่าวว่า ‘ถ้าอย่างนั้น’ เป็นต้น โดยสงสัยว่า แม้ความหมายว่า ‘เพื่อสิ่งนั้น’ จะไม่เข้าใจได้ด้วย ณกปัจจัย แต่ก็เข้าใจได้จากบริบท ดังนั้น ณกปัจจัยก็จะมีได้. การกล่าวว่า ‘ณกปัจจัยไม่ควรบัญญัติ’ ที่กล่าวมาด้วย ‘ในเบื้องต้น’ เป็นต้นนั้น ไม่ใช่การแก้ไข... เพราะเป็นคำตอบตามที่กล่าวมาแล้ว แต่พึงทราบว่าเป็นการแก้ไขที่กล่าวมาด้วย ‘เพราะฉะนั้นไม่เลย’ เป็นต้น. เมื่อพิจารณาแล้วว่าความหมายว่า ‘เพื่อสิ่งนั้น’ ไม่ได้เข้าใจได้ด้วย ณกปัจจัยและ ตฺวาปัจจัยเป็นต้น แม้จะสำเร็จด้วย ตฺวาปัจจัยเป็นต้นก็ตาม ดังนั้น การที่ปัจจัยเหล่านั้นมีได้ด้วยความหมายพิเศษว่า ‘เพื่อสิ่งนั้น’ จึงเป็นสิ่งไร้ประโยชน์ คำกล่าวของนักไวยากรณ์ที่ว่า ‘การบัญญัติ ณกปัจจัยในบทอุปบทซึ่งเป็นกริยัตถะเพื่อห้าม ตฺวาปัจจัยเป็นต้น’ นั้นไร้ประโยชน์ อาจารย์จึงสรุปว่า ‘เพราะฉะนั้น’ เป็นต้น. แม้ความหมายว่า ‘เพื่อสิ่งนั้น’ จะเข้าใจได้จากบริบทก็ตาม แต่ ณกปัจจัยก็ยังควรบัญญัติในภายหลัง ด้วยความหมายนี้ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้กระนั้นก็ดี’ เป็นต้น. สำเร็จแล้ว. ในอนาคตกาล ณปัจจัยเป็นต้นถูกบัญญัติไว้ในภาวะในบทอุปบทซึ่งเป็นกิริยาที่มีความหมายเป็นกิริยา (กริยัตถะ) ในเรื่องนั้นท่านกล่าวว่า ‘ไปเพื่อการหุง’ เป็นต้น. ความหมายคือ แม้ในสิ่งที่ไม่ได้บัญญัติไว้ ความหมายว่า ‘เพื่อสิ่งนั้น’ ก็สำเร็จแล้ว.

---

๖๒. ปฏิ

๖๒. ปฏิ

---

โสตุนาทีสุ ‘สวนํ กาตุน’อิจฺจาทินา วิคฺคโห. สุเตเนติ สวนนฺติ วิคฺคโห.

ในคำว่า ‘โสตุน’ เป็นต้น มีการวิเคราะห์ว่า ‘กระทำซึ่งการฟัง’ เป็นต้น. มีการวิเคราะห์ว่า ‘สุเตนะ’ คือ ‘สวนะ’ (การฟัง).

---

๖๓. ปุพฺเพ

๖๓. ในเบื้องต้น

---

เวติ นาติสมฺพชฺฌเต วิธิโน นิจฺจตฺตา. เอกสทฺทสฺสาเนกตฺถตฺตา วิเสเสติ [Pg.258] ‘สขฺยาวจโนยเมกสทฺโท’ติ. กุโตจฺจาห-‘สทฺทาน’มิจฺจาทิ. เอกสทฺทสฺส สงฺขฺยาวจนตฺเต โยตฺโถ สมฺปชฺชเต, ตมาห ‘เอกสงฺขฺยาวจฺฉินฺโน’ติ, ตทตฺถาติ กฺริยตฺถสฺสตฺถา. ยทิปิ ‘ปุพฺพํ พฺยาปาร’นฺติ สมุทาเย เอกเทสภูโต พฺยาปาโร นิทฺธาริยมาโนติ วุตฺตํ, ตถาปิ ปุพฺพสทฺเทน พฺยาปารวาจโก กฺริยตฺโถ วุจฺจเต อุปจารา, เตเนว ‘เตสุ โย ปุพฺโพ ตทตฺถโต กฺริยตฺถา’ติ วุตฺติยํวุตฺตํ. นนุ จ สตฺติ การกํ, อญฺญา จ ปุพฺพกาลกิริยาย สตฺติ, อญฺญา อุตฺตร กาลกิริยาย, ตสฺมา กุโต เอกกตฺตุกตฺตมิจฺจาสงฺกิย ปฏิปาเทนฺโต อาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ. สตฺติมโต ทพฺพสฺสาติ เทวทตฺตาทิโน สตฺติมโต ทพฺพสฺส. ตทชฺฌาโรปาติ เอกตฺตสฺส อชฺฌาโรปา. เอก กตฺตุกานํ พฺยาปารานํ กมาภิธานาย ตุนาทโย วิธียมานา ภาเวเยวุปฺปนฺนา สกฺโกนฺติ กมมภิธาตุนฺติ ภาเวตฺยตฺราภิสมฺพชฺฌเต.

คำว่า ‘เว’ ไม่ได้เกี่ยวข้องมากนัก เพราะกฎเป็นสิ่งถาวร. เพราะคำว่า ‘เอกะ’ มีหลายความหมาย ท่านจึงอธิบายว่า ‘คำว่าเอกะนี้เป็นคำบอกจำนวน’. ท่านกล่าวว่า ‘จากไหน’ เป็นต้น โดยอ้างถึง ‘ของเสียง’ เป็นต้น. ความหมายใดที่สำเร็จเมื่อคำว่า ‘เอกะ’ เป็นคำบอกจำนวน ท่านกล่าวความหมายนั้นว่า ‘ถูกจำกัดด้วยจำนวนหนึ่ง’ ความหมายนั้นคือความหมายของกริยัตถะ. แม้จะกล่าวว่า ‘การกระทำก่อน’ เป็นการกำหนดการกระทำซึ่งเป็นส่วนหนึ่งในกลุ่มก็ตาม แต่ด้วยคำว่า ‘ปุพพะ’ กริยัตถะซึ่งเป็นคำบอกการกระทำก็ถูกกล่าวโดยอุปจาระ ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ในคำอธิบายว่า ‘ในบรรดาการกระทำเหล่านั้น การกระทำใดที่มาก่อน ย่อมเป็นกริยัตถะโดยความหมายนั้น’. ก็พลังเป็นเหตุ (การก) และพลังของการกระทำในอดีตกาลก็เป็นอย่างหนึ่ง พลังของการกระทำในอนาคตกาลก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ดังนั้น ความเป็นผู้กระทำคนเดียวกันจะมาจากไหน? ผู้แสดงจึงกล่าวว่า ‘แม้กระนั้นก็ดี’ เป็นต้น โดยสงสัย. ของวัตถุที่มีพลัง คือ ของวัตถุที่มีพลัง เช่น เทวทัตเป็นต้น. การทับซ้อนนั้น คือ การทับซ้อนของความเป็นหนึ่ง. ตุมปัจจัยเป็นต้นที่บัญญัติไว้เพื่อแสดงลำดับของการกระทำที่มีผู้กระทำคนเดียวกันนั้น เมื่อเกิดขึ้นในภาวะเท่านั้น จึงจะสามารถแสดงลำดับได้ ดังนั้น คำว่า ‘ภาวะ’ จึงเกี่ยวข้องในที่นี้.

---

เอกกตฺตุกานนฺติ พหุวจนตฺตา ‘ภุตฺวา ปิตฺวา วชตี’ติปิ ภวติ. ภุตฺตสฺมินฺเตตฺถ อเนกกตฺตุกตฺตา ภุญฺชิตฺวาปิ ภวติ. ปาณินิ ยานมิว วิสุํ วจนมนฺตเรน ตุนาทิวิธิปฺปฏิปาทยมาห- ‘มุขํ พฺยาทาย สุปติ’จฺจาทิ. พฺยาทายาติ ทาธาตุสฺส วิอาปุพฺพสฺส ตฺวาปฺปจฺจเย ‘‘ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส’’ติ (๕-๐๖๔) ตฺวาสฺส ปฺยาเทเส รูปํ, มุขวิวรณํ กตฺวาตฺยตฺโถ, พฺยวธายกกาลสฺสาติ พฺยาทาน สุปนานมนฺตเรโย กาโล ตสฺส, เภทานุปลกฺขณนฺติ เภทสฺสาทสฺสนํ. เภทสฺสีนํ เกสญฺจิวิชฺชมานตฺตา’เกหีจี’ติ วุตฺตํ. สหภาเวปีติ พฺยาทานสุปนานํ สหภาเวปิ. วฑฺฒิตโก ภตฺตราสิ.

เพราะความเป็นพหูพจน์ของบทว่า ‘เอกกตฺตุกานํ’ แม้ประโยคว่า ‘กินแล้ว ดื่มแล้ว ไป’ ก็มีได้. ในคำว่า ‘ภุตฺตสฺมึ’ นี้ เพราะมีผู้กระทำต่างกัน แม้คำว่า ‘ภุญฺชิตฺวา’ ก็มีได้. ท่านกล่าวถึงการบัญญัติ ตฺวาปัจจัยเป็นต้น โดยไม่ต้องมีคำพูดแยกต่างหากเหมือนพวกปาณินิว่า ‘อ้าปากนอน’ เป็นต้น. คำว่า ‘พฺยาทาย’ เป็นรูปที่เกิดจากการลง ตฺวาปัจจัยใน ทา ธาตุ ที่มี วิ และ อา เป็นบทหน้า และมีการแปลง ตฺวา เป็น ปฺยา ตามกฎ ‘ปฺโย วา ตฺวสฺส สมาเส’ (5-064) ความหมายคือ ‘กระทำการอ้าปาก’ คำว่า ‘พฺยวธายกกาลาสฺส’ คือ เวลาที่คั่นอยู่ระหว่างการอ้าปากกับการนอน คำว่า ‘เภทานุปลกฺขณํ’ คือ การไม่เห็นความแตกต่าง. เพราะความแตกต่างบางอย่างมีอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า ‘โดยอาจารย์บางพวก’ เป็นต้น. แม้ในขณะที่การอ้าปากและการนอนเกิดขึ้นพร้อมกัน. ‘วฑฺฒิตโก’ คือ กองข้าวที่เพิ่มขึ้น.

---

อภิมตา ปาณินิยานํ, ปราย นทิยา ปพฺพโต-วโร วิเสสี ยเตติ อปฺปตฺวา นทิมฺปพฺพโต’ติ วุตฺเต นทิยา โอรภาเค ปพฺพโตติ อตฺโถ. ภวติ, ตโต จ ปาเรภูตนทีวิสิฏฺโฐ ปพฺพโต ปตียเต. อวเรน ปพฺพเตน ปรา นที วิเสสียเตติ อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นทีติ วุตฺเต ปาเร นทิยา โอเร ปพฺพโตติ อตฺโถ ปตียเต, ตโต จ โอรภาเค ปพฺพตวิสิฏฺฐา นที วิญฺญายเต. ภวติโน สพฺพตฺถ สมฺภเว สติ เอกกตฺตุกตา ปุพฺพกาลตา ยถา คมฺย เต [Pg.259] ตถา ทสฺเสติ ‘ปฐมํ น ปปฺโปติ’จฺจาทิ. นิคมยติ ‘ตเทว’มิจฺจาทินา.

เป็นที่ปรารถนาของพวกปาณินิ เมื่อกล่าวว่า ‘ภูเขาไม่ถึงแม่น้ำ’ ความหมายคือ ภูเขาอยู่ทางฝั่งนี้ของแม่น้ำ. ย่อมมีอยู่ และจากนั้นภูเขาที่ถูกจำแนกด้วยแม่น้ำที่อยู่ฝั่งโน้นก็เป็นที่เข้าใจ. เมื่อกล่าวว่า ‘แม่น้ำข้ามภูเขาไป’ ความหมายคือ แม่น้ำที่อยู่ฝั่งโน้นถูกจำแนกโดยภูเขาที่อยู่ฝั่งนี้ ความหมายคือ ภูเขาอยู่ทางฝั่งนี้ของแม่น้ำ และจากนั้นแม่น้ำที่ถูกจำแนกด้วยภูเขาที่อยู่ฝั่งนี้ก็เป็นที่เข้าใจ. เมื่อความเป็น ‘ภวติ’ มีได้ในทุกที่ ท่านแสดงความเป็นผู้กระทำคนเดียวกันและความเป็นบุพพกาลว่าเข้าใจได้อย่างไรว่า ‘ไม่ถึงก่อน’ เป็นต้น. ท่านสรุปด้วยคำว่า ‘ตเทวํ’ เป็นต้น.

---

ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉตีติ ปเร-ญฺญถา นิปฺผตฺติมากงฺขนฺติ ปาณินิยาทโย, ตตฺราห- ‘เอกกตฺตุกาน’มิจฺจาทิ. อาภิกฺขญฺญาวคเม การณํ ปุจฺฉติ ‘ยชฺเชว’มิจฺจาทิ. วุตฺตเมว ผุฏยติ ‘เยหิ’จฺจาทินา. เยหีติ เวยฺยากรเณหิ. ชิวคฺคาหํ อคาหยิจฺจาโท ปเรญฺญถา ปฏิปนฺนาตทาห- ‘กมฺม’มิจฺจาทิ. สกงฺเคติ ปาณิปาทาทิเก-ตฺตนิเยวยเว. ณํ ปจฺจโย อภิมโตติ สมฺพนฺโธ. กึ ณมฺปจฺจเยนาติ อิทํ วุตฺตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อญฺญถา สิทฺธิปฺปการมาห- ‘ชีวสฺสิ’จฺจาทิ. กึ วิสิฏฺฐนฺติ ปุจฺฉิตฺวา ชีวคฺคาเหน วิสิฏฺฐนฺติ ทสฺเสตุํ ชีวคฺคาห’นฺติ อาห. ชีวคฺคาหสงฺขาตํ คหณมกาสีติ อตฺโถ.

พวกปาณินิเป็นต้นปรารถนาความสำเร็จโดยประการอื่นในประโยคว่า ‘กินแล้ว กินแล้วไป’ ในเรื่องนั้นท่านกล่าวว่า ‘เอกกตฺตุกานํ’ เป็นต้น. ท่านถามถึงเหตุผลในการเข้าใจความหมายว่าทำบ่อยๆ (อาภิกขัญญะ) ว่า ‘ยชฺเชว’ เป็นต้น. ท่านอธิบายสิ่งที่กล่าวมาแล้วให้ชัดเจนด้วยคำว่า ‘เยหิ’ เป็นต้น. คำว่า ‘เยหิ’ คือ โดยนักไวยากรณ์ทั้งหลาย. ในประโยคว่า ‘ชีวคฺคาหํ อคาหยิ’ เป็นต้น ผู้อื่นเข้าใจไปในทางอื่น ท่านจึงกล่าวว่า ‘กมฺมํ’ เป็นต้น. คำว่า ‘สกงฺเค’ คือ ในอวัยวะของตนเอง เช่น มือและเท้าเป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ ณ ปัจจัยเป็นที่ปรารถนา. ความสัมพันธ์คือ สิ่งนี้ถูกกล่าวว่า ‘ด้วย ณ ปัจจัยอะไร’. ท่านกล่าวถึงวิธีการสำเร็จโดยประการอื่นว่า ‘ชีวสฺส’ เป็นต้น. เมื่อถามว่า ‘วิเศษอย่างไร’ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ชีวคฺคาหํ’ เพื่อแสดงว่าวิเศษด้วยการจับเป็น. ความหมายคือ ได้กระทำการจับที่เรียกว่า ‘การจับเป็น’.

---

อาขฺยาตนฺติ อคาหยีติ อาขฺยาตํ กตฺตพฺพรูปนฺติ อิมานา คหณ กิริยาย กมฺมตฺตํ โพเธติ. ตพฺพิเสสนมฺปีติ กตฺตพฺพรูปาย คหณ กิริยาย วิเสสนมฺปิ. ตถาภูตเมวาติ กตฺตพฺพรูปเมว. ตถา เจติ กิริยาวิเสสเน ทุติยาย ณมนฺเต ชาเต สติ. ณมนฺต รูปนฺติ ณมนฺตสฺส รูปํ ยสฺสาติ วิคฺคโห. ณํปจฺจเยนิห กิญฺจิเนติ สมฺพนฺโธ. อิเหติ อิมสฺมึ พฺยากรเณ. กิญฺจิ ปโยชนํ. ปจาทิโตติอาทิสทฺเทน เตหิ อวิหิตณมฺปจฺจยา คหิตา.

คำว่า ‘อาขยาตํ’ คือ ‘อคาหยิ’ ซึ่งเป็นอาขยาตที่เป็นกัตตัพพรูป (รูปกัมมะ) สิ่งนี้ย่อมแสดงความเป็นกรรมของการกระทำคือการจับ. แม้คำวิเศษณ์ของสิ่งนั้นก็เป็นคำวิเศษณ์ของการกระทำคือการจับที่เป็นกัตตัพพรูป. เป็นเช่นนั้นนั่นเอง คือ เป็นกัตตัพพรูปนั่นเอง. และเช่นนั้น เมื่อ ณ ปัจจัยลงในทุติยาวิภัตติที่เป็นกิริยาวิเศษณ์. คำว่า ‘ณมนฺตรูปํ’ มีวิเคราะห์ว่า รูปของบทที่ลง ณ ปัจจัย. ความสัมพันธ์คือ ‘ด้วย ณ ปัจจัยในที่นี้ไม่มีประโยชน์อะไร’. คำว่า ‘อิเห’ คือ ในไวยากรณ์นี้. ‘กิญฺจิ’ คือ ประโยชน์บางอย่าง. ด้วยคำว่า ‘ปจาทิ’ เป็นต้น ณ ปัจจัยที่ไม่ได้บัญญัติไว้โดยสูตรเหล่านั้นก็ถูกรวมไว้.

---

๖๔. นฺโต

๖๔. นฺโต

---

โย สาธยิตุมารทฺโธ นจ นิฏฺฐมุปคโตติ โย กฏาทิสาธยิตุํ นิพฺพตฺตยิตุํ อารทฺโธ นิฏฺฐํ ปริสมตฺตึ น โจปคโต นปฺปตฺโต. ปวตฺโต-นุปรโตวาติ โย ปพฺพตาทิ นิจฺจปฺปวโต-อวิรโต เตเนว นิฏฺฐํ โนปคโตโสวตฺตมาโนติ วุจฺจเตติ โยชนา. ตพฺพิ สยกิริยาทฺวาเรนาติ ยถาวุตฺตกฏาทิวิสย กิริยามุเขน, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ยถาวุตฺตกฏาทีนํ วตฺตมานตฺตา ตพฺพิสยา กิริยาปิ วตฺตมานา เอวาติ ตํทฺวาเรน กฺริยตฺถวิเสสน’’นฺติ.

ผู้ใดเริ่มที่จะทำให้สำเร็จ แต่ยังไม่ถึงความสำเร็จ คือ ผู้ใดเริ่มที่จะทำเสื่อ (กะฏะ) เป็นต้นให้เกิดขึ้น แต่ยังไม่ถึงความสำเร็จ คือยังไม่ถึงความเสร็จสิ้น. คำว่า ‘ปวตฺโต-นุปราโต วา’ คือ สิ่งใดที่ดำเนินไปอย่างต่อเนื่องไม่หยุดนิ่ง เช่น ภูเขาเป็นต้น ด้วยเหตุนั้นจึงยังไม่ถึงความสำเร็จ สิ่งนั้นเรียกว่า ‘ปัจจุบัน’ นี่คือการเชื่อมโยง. ด้วยอำนาจแห่งกิริยาที่เป็นวิสัยของสิ่งนั้น คือ ด้วยอำนาจแห่งกิริยาที่มีเสื่อเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วเป็นวิสัย สิ่งนี้ถูกกล่าวว่า ‘เพราะเสื่อเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วเป็นปัจจุบัน กิริยาที่มีสิ่งเหล่านั้นเป็นวิสัยก็เป็นปัจจุบันด้วย ดังนั้นจึงเป็นกิริยาวิเศษณ์ด้วยอำนาจแห่งกิริยานั้น’.

---

ภุญฺชติ เทวทตฺโตติ เอตฺถ ยชฺชปิ ภุญฺชมาโน หสติ ขชฺชติ ปานิยํ ปิวติ, ตถาปิ ยุตฺตา วตฺตมานตา กตฺตุมิจฺฉิตสฺสารมฺโภ น [Pg.260] ปริสมตฺโตติ วุตฺตํ- ‘สาธยิตุมารทฺโธ น จ นิฏฺฐมุปคโต’ติ. ติฏฺฐนฺติ ปพฺพตาติอาทีสุ นิจฺเจสุ ปพฺพตาทีสุ ภูตานาคตานมสมฺภวา ตนฺนิเสธิโน วตฺตมานสฺสาปฺยสมฺภวา ยทีปิ กาลวิภาโค น วิญฺญายเต, ตถาปิ อารทฺธสฺส ฐานสฺสาปริสมตฺติยา วตฺตมานา เอวาติ วุตฺตํ- ‘ปวตฺโต-นุปรโต วา’ติ. กตฺตุวิเสสเน สติ โก โทโสจฺจาห- ‘กตฺตุ วิเสสเน’จฺจาทิ. อิหาปิ สิยา กตฺตุโน วตฺตมานตฺตา, วตฺตมานตฺต เมวาสฺส ปกาเสตุมยนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อปฐมา สมานาธิกรเณ’’ตฺยาทีหิ (๓-๒-๑๒๔) อเนเกหิ สุตฺเตหินฺตปฺปจฺจโย ปาณินิเยหิ วิหิโต.

ในประโยคว่า ‘เทวทัตกินอยู่’ แม้ว่าขณะที่กินอยู่ เขาก็หัวเราะ เคี้ยว และดื่มน้ำ ถึงกระนั้น ความเป็นปัจจุบันก็สมควร เพราะการเริ่มต้นที่ประสงค์จะทำยังไม่สำเร็จ ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘เริ่มที่จะทำให้สำเร็จ แต่ยังไม่ถึงความสำเร็จ’. ในประโยคว่า ‘ภูเขาทั้งหลายตั้งอยู่’ เป็นต้น ในภูเขาเป็นต้นที่เที่ยงแท้นั้น เพราะความเป็นอดีตและอนาคตเป็นไปไม่ได้ และเพราะความเป็นปัจจุบันที่เป็นเครื่องปฏิเสธสิ่งเหล่านั้นก็เป็นไปไม่ได้ แม้ว่าจะไม่ปรากฏการแบ่งกาลเวลา แต่ถึงกระนั้น ก็กล่าวว่าเป็นปัจจุบันนั่นเอง เพราะการตั้งอยู่ซึ่งได้เริ่มแล้วยังไม่สำเร็จ ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ดำเนินไปแล้ว หรือยังไม่หยุด’. เมื่อเป็นบทวิเศษณ์ของกัตตุ จะมีโทษอะไร? จึงกล่าวว่า ‘กตฺตุวิเสสเน’ เป็นต้น. ในที่นี้ก็อาจเป็นไปได้ เพราะกัตตุเป็นปัจจุบัน และเพื่อแสดงความเป็นปัจจุบันของกัตตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าวเช่นนี้. ปัจจัย ‘นฺต’ ถูกบัญญัติโดยพวกปาณินิด้วยสูตรหลายสูตร เช่น ‘อปฐมา สมานาธิกรเณ’ (3-2-124) เป็นต้น.

---

อิธ ปน สามญฺเญน วิหิตตฺตา อาห- ‘สามญฺเญนา’ติอาทิ. สนฺโต ‘อส-ภุวิ’นฺตปฺปจฺจโย. ‘‘กตฺตริ โล’’ (๕-๑๘) ‘‘นฺตมานานฺติ ยิยุํสฺวาทิโลโป’’ติ (๕-๑๓๐) อการสฺส โลโป. ตปนฺโต ‘ตป-สนฺตาเป’. ชปฺปนฺโต ‘ชปฺป=วจเน’. ปฐนฺโต ‘ปฐ=อุจฺจารเณ’ ปจนฺโต ‘ปจ=ปาเก’ธารยนฺโต ‘ธร=ธารเณ’. ปโยชกพฺยาปาเร ณิ, ธริตุํ ปยุญฺชมาโน ธารยนฺโต. ทิสฺสนฺโต ทิส ทุส=อปฺปิติยํ’’ ทิวาทีหิ ยก’’ (๕-๑๒) ยชนฺโต ‘ยช-เทวปูชายํ’. อรหนฺโต ‘อรห-ปูชายํ. ยถาจาติอาทินา อปฐมาสมานาธิกรณาทีสุ ‘สํวิชฺชมาโน วิโรจมานํ ชปฺปมาโน’จฺจาทีสุ มาโน นฺโต วิย ทฏฺฐพฺโพติ วทติ.

แต่ในที่นี้ เพราะถูกบัญญัติโดยทั่วไป ท่านจึงกล่าวว่า ‘สามาญฺเญน’ เป็นต้น. ‘สนฺโต’ มาจาก อส ธาตุ ในความมี และ นฺต ปัจจัย. ลบ อ อักษร ตามสูตร ‘กตฺตริ โล’ (5-18) และ ‘นฺตมานํติ ยิยุมฺสฺวาทิโลโป’ (5-130). ‘ตปนฺโต’ มาจาก ตป ธาตุ ในความเร่าร้อน. ‘ชปฺปนฺโต’ มาจาก ชปฺป ธาตุ ในความกล่าว. ‘ปฐนฺโต’ มาจาก ปฐ ธาตุ ในความออกเสียง. ‘ปจนฺโต’ มาจาก ปจ ธาตุ ในความหุงต้ม. ‘ธารยนฺโต’ มาจาก ธร ธาตุ ในความทรงไว้. ลง ณิ ปัจจัย ในความหมายที่เป็นเหตุ (ปโยชกัพยาปาร), ผู้ใช้ให้ทรงไว้ ชื่อว่า ธารยนฺโต. ‘ทิสฺสนฺโต’ มาจาก ทิส ธาตุ หรือ ทุส ธาตุ ในความไม่ยินดี ลง ยก ปัจจัย ด้วยสูตร ‘ทิวาทิหิ ยกา’ (5-12). ‘ยชนฺโต’ มาจาก ยช ธาตุ ในความบูชาเทวดา. ‘อรหนฺโต’ มาจาก อรห ธาตุ ในความบูชา. และด้วยคำว่า ‘ยถา จ’ เป็นต้น ท่านกล่าวว่า ในกรณีที่เป็นอปฐมาสมานาธิกรณะเป็นต้น เช่น ‘สํวิชฺชมาโน วิโรจมานํ ชปฺปมาโน’ เป็นต้น พึงเห็นว่า มาน ปัจจัย ก็เหมือน นฺต ปัจจัย.

---

๖๕. มาโน

๖๕. มาโน

---

กาลกโต อวตฺถาวิเสโส วโย. มาโนวาติ อิมินานฺตปฺปจฺจยาภาวมาห. ยุชฺฌมานา’ยุธ=สมฺปหาเร’ ‘‘ทิวาทีหิ ยก’’ (๕-๑๒) ‘‘ตวคฺควรณาน’’มิจฺจาทินา (๑-๔๘) ธสฺส โฌ’’วคฺคลเสหิ เต’’ติ (๑-๔๙) ยสฺส จ. ‘‘จตุตฺถทุติเยสฺเวส’’นฺติอาทินา (๑-๓๕) ฌสฺส โช. นจฺจมานา ‘นจฺจ=นจฺจเน’.

‘กาลกโต’ คือ วัยซึ่งเป็นสภาพพิเศษของผู้ทำกาลกิริยาแล้ว (ตายแล้ว). ด้วยคำว่า ‘มาโน วา’ นี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่ง นฺต ปัจจัย. ‘ยุชฺฌมานา’ มาจาก ยุธ ธาตุ ในความประหารด้วยอาวุธ ลง ยก ปัจจัย ด้วยสูตร ‘ทิวาทิหิ ยกา’ (5-12). แปลง ธ เป็น ฌ ด้วยสูตร ‘ตวคฺควราณานํ’ เป็นต้น (1-48) และแปลง ย เป็น ช ด้วยสูตร ‘วคฺคลเสหิ เต’ (1-49). และแปลง ฌ เป็น ช ด้วยสูตร ‘จตุตฺถทุติเยสฺเวสํ’ เป็นต้น (1-35). ‘นจฺจมานา’ มาจาก นจฺจ ธาตุ ในความฟ้อนรำ.

---

๖๗. เตสฺส

๖๗. เตสฺส

---

สวิสเยติ กตฺตริ ภาเว กมฺเมจ.

คำว่า ‘สวิสเย’ หมายถึง ในกัตตุ ภาวะ และกัมมะ.

---

๖๘. ณฺวาท

๖๘. ณฺวาทิ

---

ณฺวาทโยติ [Pg.261] ‘ณฺวาทโย’จฺจเนน สุตฺเตน. กติปยธาตฺวาทิปริคฺคเหนาติ ธาตโว ปกติภูตา อาที เยยํ กาลาทีนํ เต ธา ตฺวาทโย เตสํ ปริคฺคเหนาติ อตฺโถ. กาโล วตฺตมานาทิ, การกํ กตฺตาทิ ปกํเสน นิยเมน ปจฺจโย กรียเต เอตสฺมาติ ปกติ. กากฺริยํ อายุกาทิ.

คำว่า “ณฺวาทโย” หมายถึงด้วยสูตรที่กล่าวว่า “ณฺวาทโย” คำว่า “กติปยธาตฺวาทิปริคฺคเหนาติ” หมายถึงด้วยการรวบรวมธาตุเป็นต้นบางส่วน คือ ธาตุทั้งหลายที่เป็นปกติ (ประธาน) เป็นต้นของกาลเป็นต้นเหล่านั้น ธาตุเป็นต้นเหล่านั้น (ธาตฺวาทโย) ด้วยการรวบรวมสิ่งเหล่านั้น กาลคือปัจจุบันเป็นต้น, การกคือผู้กระทำเป็นต้น, ปัจจัยถูกกระทำโดยพิเศษโดยกฎจากสิ่งนี้ จึงเรียกว่า ปกติ (ประธาน) การกและกริยา คือ อายุเป็นต้น

---

การิยวิเสสนฺติ อาเทสาทิการิยวิเสสํ. การุ สิปฺปิชาติ วิเสโส. ตจฺฉกาทโย (ตจฺฉกกมฺม) การตนฺตวายรชกนหาปิตา ปญฺจ การโว จารุทารุติ วตฺตมาเน กาลนิยเมนาญฺญตฺราปิ ภวิสฺสติ. เอวํ การุอาทีสุปิ.

คำว่า “การิยวิเสสํ” หมายถึงการกระทำพิเศษ เช่น การอาเทศเป็นต้น “การุ” คือช่างฝีมือประเภทพิเศษ ช่างไม้เป็นต้น (งานช่างไม้) ช่างทำเครื่องหนัง ช่างทอผ้า ช่างย้อมผ้า ช่างตัดผม คือช่างห้าประเภท ในกาลปัจจุบันนี้ คำว่า “จารุทารุ” (ไม้สวยงาม) ก็จะปรากฏในที่อื่นด้วยตามกฎของกาล เช่นเดียวกันในคำว่า “การุ” เป็นต้น

---

๖๙. ขฉ

๖๙. ขฉ (ปัจจัย)

---

ขฉสานนฺติ วุตฺเต ตทนฺตคฺคหณํ กถมิจฺจาห- ‘ปจฺจยคฺคหเณ’จฺจาทิ. พฺยาขฺยาตตฺถํ, นนุ สุตฺเต เอกสฺสโรติ ปุลฺลิงฺเคน นิทฺเทโส, อาทีติ จ ตพฺพิเสสนํ, เอวํ สติ นปุํสเกน วิวรณํ กถํ ยุชฺชตีติ อาห- ‘สทฺเท’จฺจาทิ, อถ ชาคเรจฺจาโท ปุถควยเวกสฺสรสฺส ชาครสทฺทสฺส จ ปจฺเจกํ กสฺมา น ทฺวิภาโวจฺจาห- ‘เตเนเว’จฺจาทิ.

เมื่อกล่าวว่า “ขฉสานํ” การรับเอาส่วนท้ายนั้นเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘ในการรับปัจจัย’ เป็นต้น ความหมายที่อธิบายแล้ว: ก็ในสูตรมีการระบุด้วยปุลลิงค์ว่า “เอกสฺสโร” และ “อาทิ” เป็นวิเสสนะของสิ่งนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ การอธิบายด้วยนปุงสกลิงค์จะเหมาะสมได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘ในศัพท์’ เป็นต้น แล้วในคำว่า “ชาคเร” เป็นต้น ทำไมจึงไม่มีทวิภาวะสำหรับแต่ละพยางค์เดียวที่เป็นส่วนประกอบและสำหรับศัพท์ “ชาคร” เอง? จึงกล่าวว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ เป็นต้น

---

เตเนวาติอาทีติ เอกสฺสโรจฺจสฺส วิเสสนตฺตเหตุนาว. อวยเวกสฺสรสฺสาติ วิเสสนสมาโส ‘อวยโว จ โส เอกสฺสโร เจ’ติ. อถาทีหิ เอกสฺสรวิเสสนตฺเตปฺยวยเวกสฺสรสฺส กสฺมา น ทฺวิภาโวจฺจาห- ‘เอกสฺเสวาทิตฺตา’ติ.

คำว่า “เตเนวาติ” เป็นต้น หมายถึงเพราะเหตุที่เป็นวิเสสนะของ “เอกสฺสโร” และของพยางค์เดียว คำว่า “อวยเวกสฺสร” เป็นวิเสสนสมาส หมายถึง ‘ส่วนประกอบนั้นเป็นพยางค์เดียว’ แล้วแม้ว่า “อาทิ” เป็นวิเสสนะของพยางค์เดียว ทำไมจึงไม่มีทวิภาวะสำหรับพยางค์เดียวที่เป็นส่วนประกอบ? จึงกล่าวว่า ‘เพราะเป็นอาทิของสิ่งเดียวเท่านั้น’

---

อิตรสฺสาติ ปฐเมกสฺสรโต-ญาสฺสาวยเวกสฺสสรสฺส. โทสทุฏฺฐตฺตา เนตฺถ วิเสสนสมาโสติ วตฺตุมาห- ‘เอกสฺสโรติ’จฺจาทิ. ตถา สติ โก โทโสติ อาห- ‘เอโก เจ’จฺจาทิ. สโรทีติ จ วุตฺเต ‘อีห-ฆฏเน’จฺจาทีนเมว สิยา.

คำว่า “อิตรสฺส” หมายถึงพยางค์เดียวที่เป็นส่วนประกอบอื่นจากพยางค์แรก เพราะมีข้อบกพร่อง จึงกล่าวว่า ‘ในที่นี้ไม่มีวิเสสนสมาส’ เป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนั้น จะมีโทษอะไร? จึงกล่าวว่า ‘ถ้าเป็นเอกะ’ เป็นต้น และเมื่อกล่าวว่า “สโรทิ” ก็จะเป็นเฉพาะคำว่า “อีห-ฆฏเน” เป็นต้น

---

นนุ จ ปจติมฺหิ เยเนวากาเรน ปจสทฺโท เอกสฺสโร เตเนว ตทวยวาปิ อจฺสทฺโท ปสทฺโท จ เอกสฺสโร, ตโตวาวยวานมฺปิ ปจฺเจกํ ทฺวิพฺพจนํ ปปฺโปติ… ทฺวิพฺพจนการิยิโน อาทิสฺส เอกสฺสรสฺส สามญฺเญน นิทฺเทสา, เอวญฺจ สมุทายสฺส ตทวยวานญฺเจกสฺสรานํ วิสุํ ทฺวิพฺพจเน [Pg.262] กเต อนิฏฺฐมฺปปฺโปตีตีทมปากตฺตุมาห- ‘สกึสตฺถปฺปวตฺติยา สาวยวสฺส สมุทายสฺส คหณ’นฺติ. สกึ สตฺถปฺปวตฺติยา เอกวารํ ทฺวิพฺพจนสุตฺตสฺส ปวตฺติยา ทฺวิพฺพจนกรเณนาติ วุตฺตํ โหติ.

ก็ในคำว่า “ปจติ” ด้วยอาการใดที่ศัพท์ “ปจ” เป็นพยางค์เดียว ด้วยอาการนั้น ศัพท์ “อจ” และ “ปส” ซึ่งเป็นส่วนประกอบของมันก็เป็นพยางค์เดียวเช่นกัน ดังนั้น ส่วนประกอบเหล่านั้นแต่ละส่วนก็ควรได้รับการทำทวิพจน์... เพราะมีการระบุพยางค์เดียวที่เป็นอาทิซึ่งเป็นผู้กระทำทวิพจน์โดยทั่วไป และเมื่อมีการทำทวิพจน์แยกกันสำหรับหมู่คำและพยางค์เดียวที่เป็นส่วนประกอบของมัน ก็จะเกิดสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา จึงกล่าวว่า ‘การรับเอาหมู่คำที่มีส่วนประกอบด้วยการใช้สูตรเพียงครั้งเดียว’ ด้วยการใช้สูตรเพียงครั้งเดียว หมายถึงด้วยการทำทวิพจน์โดยการใช้สูตรทวิพจน์เพียงครั้งเดียว

---

สาวยวสฺสาติ ยถาวุตฺตาวยเวหิ สห วตฺตมานสฺส น วินา เตหิ. เอวํ มญฺญเต ‘‘ยสฺส ทฺวิพฺพจเน กรียมาเน สพฺเพสมวยวานํ คหณํ ภวติ, ตสฺเสว สมุทายสฺส ทฺวิพฺพจนํ ยุตฺตํ นาวยวานํ, เตสญฺหิ ทฺวิพฺพจเน เอกาย ทฺวิพฺพจนสฺสุปฺปตฺติยา น สพฺเพสํ คหณํ กตํ โหติ นาวยวนฺตสฺส สมุทายสฺส จ กตนฺติ ปุน เตสํ ทฺวิพฺพจนาย สตฺถปฺปวตฺติยา ภวิตพฺพ’’นฺติ. อุปปตฺตนฺตรมาห- ‘อถเว’จฺจาทิ. อิห ฐาเน ทฺวิพฺพจนํ ทฺวิปฺปโยโค ทฺวิพฺพจนนฺติ ทฺเว ปกฺขา. ตตฺร ฐาเน ทฺวิพฺพจนปกฺเข โทสทสฺสนโต ทฺวิปฺปโยโค ทฺวิพฺพจนนฺตฺยยเมว ปกฺโขพฺภุปคโตติ ทสฺเสนฺโต ปฐมนฺตาว ฐาเน ทฺวิพฺพจนปกฺเข ภาวินํ โทสมาห- ‘ปฐมสฺเสกสฺสรสฺสิ’จฺจาทิ. ทฺวิสทฺโท สงฺขฺเยยฺเย วตฺตเต.

คำว่า “สาวยวสฺส” หมายถึงสิ่งที่มีอยู่พร้อมกับส่วนประกอบที่กล่าวมาแล้ว ไม่ใช่ปราศจากส่วนประกอบเหล่านั้น จึงคิดว่า “การทำทวิพจน์สำหรับหมู่คำที่เมื่อทำทวิพจน์แล้วมีการรับเอาส่วนประกอบทั้งหมดนั้นเหมาะสม ไม่ใช่สำหรับส่วนประกอบ เพราะในการทำทวิพจน์ของส่วนประกอบเหล่านั้น ด้วยการเกิดทวิพจน์เพียงครั้งเดียว การรับเอาทั้งหมดไม่ได้ถูกกระทำ และไม่ได้ถูกกระทำสำหรับหมู่คำที่มีส่วนประกอบ ดังนั้นจึงควรมีการใช้สูตรเพื่อทำทวิพจน์สำหรับสิ่งเหล่านั้นอีกครั้ง” กล่าวถึงเหตุผลอื่นว่า ‘หรือว่า’ เป็นต้น ในที่นี้ มีสองฝ่ายคือ “ทวิพจน์ในที่” (ฐานะ) และ “ทวิพจน์คือการใช้สองครั้ง” (ทวิปปโยคะ) ในที่นั้น เมื่อเห็นข้อบกพร่องในฝ่ายทวิพจน์ในที่ จึงยอมรับฝ่ายทวิพจน์คือการใช้สองครั้งนี้เท่านั้น และแสดงข้อบกพร่องที่จะเกิดขึ้นในฝ่ายทวิพจน์ในที่ในตอนแรกว่า ‘ของพยางค์เดียวแรก’ เป็นต้น ศัพท์ “ทฺวิ” ใช้ในความหมายของจำนวน

---

สงฺขฺเยยฺยญฺเจตฺถ สทฺทรูปมุจฺจารณํ วา, ตตฺถ อุจฺจารเณ สงฺขฺเยยฺเย ฐาเน ทฺวิพฺพจนํ น สมฺภวติ… อุจฺจารณสฺส สทฺทา(นุคต) ธมฺมตฺตา. สทฺทรูเป สงฺขฺเยยฺเย ฐาเน ทฺวิพฺพจนํ, ตตฺถ โทโส. ตถา จาห- ‘รูปทฺวเย วิธียมาเน’ติ. ตถา สติ นิวุตฺติธมฺเม ฐานี ภวตีติ ฐานิโน นิวุตฺติยา ภวิตพฺพํ, นิวุตฺติยา จ ธาตุตฺตา นิวุตฺติ, เตนาห- ‘ปกติปฺปจฺจยวิภาคาภาวโต’ติ. เตน ปฺปจฺจเย ปเร ปกติยา วิธียมานํ การิยํ น สิยา, เตน วุตฺตํ- ‘อสฺส อิตฺตํ น สิยา’ติ. ปิปาสติ ‘ปา=ปาเน’. อิจฺฉายํ ปาตุนฺติตุมนฺตา ‘‘ตุํสฺมา’’จฺจาทินา (๕-๖๑) โส. ‘ปาส ปาส’ อิติ ทฺวิตฺเต ปุพฺพโต-ญฺญสฺส โลโป, ‘‘รสฺโส ปุพฺพสฺส’’ (๕-๗๔) ‘ข ฉ เสสฺวสฺสิ. ทฺวิปฺปโยเค ตุ ทฺวิพฺพจเน นายํ โทโส สมาวิสตีติ อาห- ‘อาวุตฺติยํ ติ’จฺจาทิ. ทฺวิธา ภูตสฺสา ติธินา ธาตุสฺเสว ทฺวิธาภูตตฺตํ ทีเปติ.

และในที่นี้ จำนวนคือรูปศัพท์หรือการออกเสียง ในที่นั้น การทำทวิพจน์ในฐานะที่เป็นจำนวนในการออกเสียงเป็นไปไม่ได้... เพราะการออกเสียงมีลักษณะเป็นธรรมที่ตามเสียง การทำทวิพจน์ในฐานะที่เป็นจำนวนในรูปศัพท์ มีข้อบกพร่องในที่นั้น และดังที่กล่าวไว้ว่า ‘เมื่อบัญญัติในรูปสองอย่าง’ เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งที่เป็นประธาน (ฐานี) ย่อมเป็นธรรมที่ดับไป (นิวุตติธัมมะ) ดังนั้น ประธานจึงควรดับไป และเพราะความเป็นธาตุจึงมีการดับไป จึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีการแบ่งแยกปกติและปัจจัย’ ดังนั้น เมื่อมีปัจจัยอยู่ข้างหลัง การกระทำที่บัญญัติแก่ปกติก็จะไม่เป็นไปได้ จึงกล่าวว่า ‘การแปลงเป็นอิการของสิ่งนั้นจะไม่เป็นไปได้’ “ปิปาสติ” มาจากธาตุ “ปา” (ดื่ม) ในความปรารถนา มีปัจจัย “ตุํ” และ “ตุํสฺมา” เป็นต้น (5-61) ลงปัจจัย “ส” ในการทำทวิพจน์ “ปาส ปาส” มีการลบตัวอื่นจากตัวหน้า และมีการทำให้สั้นลงของตัวหน้า (5-74) ด้วยสูตร ‘ข ฉ เสสฺวสฺสิ’ แต่ในการทำทวิพจน์โดยการใช้ซ้ำสองครั้ง ข้อบกพร่องนี้ไม่เกิดขึ้น จึงกล่าวว่า ‘ในการซ้ำ’ เป็นต้น ด้วยการเป็นสองอย่างนี้ แสดงถึงความเป็นสองอย่างของธาตุเอง

---

๗๐. ปโร

๗๐. ปโร (ปัจจัย)

---

โยควิภาคา ‘อ ญ’อาทีสุ คมฺยเต. ยทิ หฺยตฺราปิ ฉฏฺฐี อภิมตา สิยา ตทา ‘‘ข ฉ ส ปโรกฺขานเมกสฺสโรทิทฺเว’’ติ เอกเมว โยคํ [Pg.263] กเรยฺย. ปโรกฺเข วิหิตา อญอาทโย ธาตุโตว, นาญฺญโตติ ปโรกฺขาวจนสนฺนิธานา จสทฺเทน ธาตุวิหิตปฺปจฺจยาว คยฺหนฺตีติ อาห- ‘อญฺญสฺมิมฺปิ ธาตุวิหิตปฺปจฺจเย’ติ. ยทิ ปน ภุสตฺโถ อาภิกฺขญฺญตฺโถ วา วตฺตุมิฏฺโฐ สิยา, ตทา ภูสตฺถาทีสุ จ ททฺทลฺลติจฺจาทิกํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. จงฺกมติ โมมูหจิตฺตานีติ ภุสตฺถสฺส ยุชฺชมานตฺตา ตฺยาทโย ภุสตฺเถ ภวนฺติ พหุลาธิการาติ วตฺตุํ สกฺกาติ.

การแยกโยคะ (บท) ย่อมปรากฏในอักษร ‘อ’ ‘ญ’ เป็นต้น หากแม้ในที่นี้ พึงประสงค์ฉัฏฐีวิภัตติไซร้ เมื่อนั้น พึงทำโยคะ (บท) เดียวเท่านั้นว่า ‘‘ขะ ฉะ สะ แห่งอักษรมีสระเดียวในปโรขา (อดีตกาล) เป็นสอง’’ อักษร ‘อ’ ‘ญ’ เป็นต้น ที่บัญญัติในปโรขา (อดีตกาล) ย่อมมาจากธาตุเท่านั้น ไม่ใช่มาจากอย่างอื่น เพราะฉะนั้น เพราะความใกล้แห่งบทว่า ‘ปโรขา’ และด้วยศัพท์ว่า ‘จะ’ ย่อมถูกถือเอาเฉพาะปัจจัยที่บัญญัติในธาตุเท่านั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘แม้ในปัจจัยที่บัญญัติในธาตุอื่น’ แต่หากว่า อรรถว่า ‘มาก’ หรืออรรถว่า ‘บ่อยๆ’ พึงเป็นที่ปรารถนาจะกล่าวไซร้ เมื่อนั้น พึงทราบว่า ในอรรถว่า ‘มาก’ เป็นต้น ย่อมมีบทว่า ‘ทัททัลลติ’ เป็นต้น เพราะความที่บทว่า ‘จงฺกมติ’ ‘โมมูหจิตฺตานิ’ ย่อมประกอบในอรรถว่า ‘มาก’ จึงอาจกล่าวได้ว่า บทเหล่านั้นย่อมมีในอรรถว่า ‘มาก’ เพราะมีบทว่า ‘พหุลาธิการะ’ (โดยมาก)

---

๗๑. อาทิ

๗๑. ต้น, เป็นต้น

---

ปฐโม ทุติโยติ จ ทฺเว เอกสฺสรา. ตตฺถ ‘‘ขฉสานเมกสฺสโรทิ ทฺเว’’ (๕-๖๙) ‘‘ปโรกฺขายํ เจ’’ติ (๕-๗๐) ปฐมสฺเสกสฺส รสฺส ทฺวิพฺพจนํ ‘อาทิสฺมา สรา’’ติ ตุ ทุติยสฺส, ตสฺมา กถมญฺญสฺสุจฺจมาเนอญฺญสฺสพาธกํสิยา ตสฺมา กเตปิทุติย ทฺวิพฺพจเนปฐมทฺวิพฺพจนํ สมฺภวตฺเววาตินปฐมทฺวิพฺพจนาปวาโท-ยํ โยโคจฺจาสงฺกิยาห- ‘ปฐเม’จฺจาทิ. กฺริยตฺถาธิการา กฺริยตฺถานนฺติ ฉฏฺฐิยา ทุติเยเนกสฺส เรนจ สมฺพนฺธา ปฐมทฺวิพฺพจนสฺสวิธาย กมญฺญวากฺยมญฺญํ ทุติยสฺสาติ น วากฺยเภโทติ อาห- ‘เอเก’จฺจาทิ. อสฺสาติ ‘อาทิสฺมา สรา’’ติ อสฺส โยคสฺส, ปุพฺพโยเคติ ปุพฺเพหิ ทฺวิหิ สุตฺเตหิ. ‘‘อาทิสฺมา สรา’’ติ สรมทฺวิตฺเตนุปาทาย สามญฺเญน สทฺทรูปสฺส ทฺวิพฺพจนวิธานโต ปุพฺเพ วิย พฺยญฺชนยุตฺตสฺเสว วิธานํ ตเถวิฏฺฐตฺถตฺตาติ ปฐมทฺวิพฺพจน สมฺพนฺธิโน พฺยญฺชนสฺส ทฺวิพฺพจนพาธาตฺยวคนฺตพฺพํ.

บทที่มีสระเดียวมี ๒ บท คือ ปฐมบท และทุติยบท. ในบรรดาบทเหล่านั้น การทำเป็นสอง (ทวิพจน์) แห่งบทที่มีสระเดียวบทแรก (มีได้) ด้วยสูตรว่า 'ขฉสานเมกสฺสโร ทฺเว' (๕-๖๙) และ 'ปโรกฺขายญฺเจ' (๕-๗๐) ส่วนการทำเป็นสองแห่งบทที่สอง (มีได้) ด้วยสูตรว่า 'อาทิสฺมา สรา'. เพราะฉะนั้น เมื่อมีการกล่าวถึง (การทำเป็นสอง) อย่างหนึ่งแล้ว จะเป็นเครื่องขัดขวาง (การทำเป็นสอง) อีกอย่างหนึ่งได้อย่างไร? เพราะฉะนั้น แม้เมื่อมีการทำเป็นสองในบทที่สองแล้ว การทำเป็นสองในบทแรกก็ยังคงมีอยู่ได้นั่นเอง จึงไม่ใช่เป็นการยกเว้นการทำเป็นสองในบทแรก. ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ปฐเม' เป็นต้น เพื่อแก้ข้อสงสัยในการออกสูตร (โยคะ) นี้. เพราะมีการตามไปแห่งบทว่า กริยตฺถา (กริยตฺถาธิการ) และเพราะความสัมพันธ์ของฉัฏฐีวิภัตติ (กริยตฺถานํ) กับบทที่มีสระเดียวบทที่สอง ประโยคหนึ่งจึงเป็นการบัญญัติการทำเป็นสองในบทแรก และอีกประโยคหนึ่งเป็นการบัญญัติการทำเป็นสองในบทที่สอง จึงไม่มีความแตกแยกแห่งประโยค (วากยเภท) ท่านจึงกล่าวคำว่า 'เอเก' เป็นต้น. บทว่า อสฺส หมายถึง แห่งสูตร (โยคะ) ว่า 'อาทิสฺมา สรา' นี้. บทว่า ปุพฺพโยเค หมายถึง ด้วยสูตร ๒ สูตรก่อน. เพราะสูตรว่า 'อาทิสฺมา สรา' นี้ ไม่ได้ถือเอาสระที่ไม่มีการทำเป็นสอง แต่บัญญัติการทำเป็นสองของรูปศัพท์โดยทั่วไป การบัญญัติจึงเป็นไปเฉพาะกับพยัญชนะที่ประกอบด้วยสระเหมือนอย่างก่อน เพราะเป็นอรรถที่ต้องการเช่นนั้น จึงพึงทราบว่า เป็นการขัดขวางการทำเป็นสองของพยัญชนะที่เกี่ยวข้องกับการทำเป็นสองในบทแรก.

---

๗๒. นปุ

๗๒. นปุงสกลิงค์

---

ปฏินิมิตฺตนฺติ นิมิตฺตํ นิมิตฺตํ ปติ ปฏินิมิตฺตํ, นิมิตฺเต สตีติ อตฺโถ.

บทว่า ปฏินิมิตฺตํ ความว่า นิมิตฺตํ นิมิตฺตํ ปติ ชื่อว่า ปฏินิมิตฺตํ, มีอรรถว่า เมื่อมีนิมิต.

---

๗๓. ยถิ

๗๓. ตามที่

---

ปฐเมกสฺสรสฺส ปฐมทฺวิพฺพจนํ วิสโย, ทุติเยกสฺสรสฺส ทุติยทฺวิพฺพจนํ, เตนาห- ‘ยถา วิสย’นฺติ. ปฐม ทุติย ตติย ทฺวิพฺพจนนฺติ เอตฺถ ปุอิติ ปฐมํ สทฺทรูปํ, ตฺติอิติ ทุติยํ, ยิสิติ ตติยํ.

การทำเป็นสองครั้งแรกเป็นวิสัย (ขอบเขต) ของบทที่มีสระเดียวบทแรก, การทำเป็นสองครั้งที่สองเป็นวิสัยของบทที่มีสระเดียวบทที่สอง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยถา วิสยํ' (ตามวิสัย). ในบทว่า 'ปฐม ทุติย ตติย ทวิพฺพจนํ' นี้ บทว่า ปุ เป็นรูปศัพท์ที่ ๑, บทว่า ตฺติ เป็นรูปศัพท์ที่ ๒, บทว่า ยิสิ เป็นรูปศัพท์ที่ ๓.

---

๗๖. ข ฉ

๗๖. ขะ ฉะ

---

ขปฺปจฺจยาทิ กรียตีติ เสโส.

ส่วนที่เหลือคือ (บทว่า) ขปฺปจฺจยาทิ กรียติ (ปัจจัยมี ข ปัจจัยเป็นต้น ย่อมถูกกระทำ).

---

๘๒. ยุว

๘๒. ยุวะ

---

จตฺถปรตฺตาติ [Pg.264] จตฺถสมาสา ปรภูตตฺตา. เตน ปจฺเจกาติ สมฺพนฺเธน. สมานาธิกรณตฺเตน วิเสสนนฺติ สมฺพนฺโธ. อาจริเยน โยวิภตฺติโลเปเนว นิทฺทิฏฺฐตฺตา อาห- ‘ลุตฺตโยวิภตฺติโก วา นิทฺเทโส’ติ.

บทว่า จตฺถปรตฺตา ความว่า เพราะความเป็นบทที่อยู่ข้างหลังสมาสที่มีอรรถว่า 'จะ'. ด้วยความสัมพันธ์ว่า 'แต่ละอย่าง'. ความสัมพันธ์คือ 'เป็นวิเสสนะโดยความเป็นสมานาธิกรณ์'. เพราะพระอาจารย์แสดงไว้ด้วยการลบโยวิภัตติเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือเป็นการแสดงที่ลบโยวิภัตติแล้ว'.

---

๘๓. ลหุ

๘๓. ลหุ

---

ธูปายตีติ ธูปิตา, ปจฺจยสฺสาติ ติปฺปจฺจยสฺส. กานุพนฺธกรณมนตฺถกํ สิยาติ ฆกฺวิกรณสฺส ปจฺจยตฺตาภาเว (ตํ) นิพนฺธนสฺส การิยสฺสาภาวา ‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ (๕-๘๕) ปฏิเสธา ภาโวติ กการานุพนฺธมนตฺถกํ สิยา.

บทว่า ธูปายติ ความว่า ธูปิตา (ถูกรมควัน), บทว่า ปจฺจยสฺส ความว่า แห่ง ติ ปัจจัย. (คำว่า) การทำ กะ อักษรเป็นอนุพันธะพึงไร้ประโยชน์ ความว่า เมื่อ ฆ วิกะระณะไม่มีความเป็นปัจจัย การงานที่เนื่องด้วยอนุพันธะนั้นก็ไม่มี และเพราะไม่มีการห้ามด้วยสูตรว่า 'น เต กานุพนฺธนาคเมสุ' (๕-๘๕) การทำ กะ อักษรเป็นอนุพันธะจึงพึงไร้ประโยชน์.

---

๘๕. นเต

๘๕. น เต (เหล่านั้นหาไม่)

---

ปุจฺฉียิตฺถาติ วิคฺคยฺห ตฺโต, ตสฺส ‘‘ปุจฺฉาทิโต’’ติ (๕-๑๔๓) โฐ. เสสํ วุตฺตนยเมว. เอ โอนมฺปฏิเสธมุเขนาติ เอโอนมฺปฏิเสธสฺส ปกตตฺตา วุตฺตํ. จินิตพฺพนฺติอาทีสุ จียิตฺถ จียติ วาติอาทินา วิคฺคโห. จินิตุนฺติอาทีสุ จินนา ยาติ(อาทินา). นนุ จ (ญิอาค)โม, น ปจฺจโยติ กถมฺปจฺจเย ‘‘ลหุสฺสุปนฺตสฺสา’’ติ (๕-๘๓) เอโอ ปปฺโปนฺติ กถญฺเจ สมฺปฏิเสโธจฺจาสงฺกิยาห- ‘ญิสฺเส’จฺจาทิ. นนุจาทิมฺหิ น ยุวณฺณาภิ กถเมตฺถปฺปสงฺโคติ อาห- ‘สกาปานํ กุกฺกูเณติ’จฺจาทิ.

บทว่า ปุจฺฉียิตฺถา วิเคราะห์แล้วเป็น ตฺโต, แปลง ต นั้นเป็น ฐ ด้วยสูตรว่า 'ปุจฺฉาทิโต' (๕-๑๔๓). ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. บทว่า เอ โอนํ ปฏิเสธมุเขน ท่านกล่าวไว้เพราะความเป็นปกติของการห้าม เอ และ โอ. ในบทว่า จินิตพฺพํ เป็นต้น มีวิเคราะห์ว่า จินียิตฺถา หรือ จินียติ เป็นต้น. ในบทว่า จินิตุํ เป็นต้น มีวิเคราะห์ว่า จินนาย เป็นต้น. ถามว่า ก็ ญิ เป็นอาคม ไม่ใช่ปัจจัย เมื่อเป็นเช่นนั้น เอ และ โอ จะถึง (การแปลง) ในเพราะปัจจัยด้วยสูตรว่า 'ลหุสฺสุปนฺตสฺส' (๕-๘๓) ได้อย่างไร และจะมีการห้ามได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวคำว่า ญิสฺส เป็นต้น เพื่อแก้ข้อสงสัยนั้น. ถามว่า ก็ในเบื้องต้นไม่มี ยุ วรรณะ (อิ อี อุ อู) แล้วจะมีการมาถึง (การแปลง) ในที่นี้ได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวคำว่า สกาปานํ กุกฺกูเณติ เป็นต้น.

---

ปตฺโตการสฺสาติ ธุสทฺเท อุการสฺส ปตฺโตการสฺส. ยุวณฺเณจฺจาทินาปตฺตสฺสาติ (ตพฺพ) ตุํ ปจฺจเยสุ จ ณิโน ปตฺตสฺส. วา วิธานา น ญิ. ธุนาเปตพฺพนฺติอาทิปาเฐ ญิมฺหิ อกเต ‘‘อญฺญตฺราปี’’ติ (๕-๘๗) ปฏิเสธาภาโว. ธุนาเปตีติ ปาเฐติมฺหิ เล จ ‘‘กฺวจิ วิกรณาน’’นฺติ (๕-๑๖๑) วิกรณโลเป จ เอกาโร. อสติ นาคเม ‘‘ยุวณฺเณ’’จฺจาทินา เอตฺตํ สิยา ตมฺปินาคเม อุปนฺตตฺตา เนตฺยธิปฺปาเยนาห- ‘ตถาปิ’จฺจาทิ. ปกฺขนฺตรมาห- ‘นาคเม’จฺจาทิ.

บทว่า ปตฺโตการสฺส ความว่า แห่ง อุการะ ใน ธุ ศัพท์ ที่ถึงความเป็น โอการะ. บทว่า ยุวณฺเณจฺจาทินา ปตฺตสฺส ความว่า แห่ง (ปัจจัย) ที่ถึงด้วยสูตรว่า ยุวณฺเณ เป็นต้น และแห่ง ณิ ที่ถึงใน ตพฺพ และ ตุํ ปัจจัย. เพราะมีการบัญญัติด้วยบทว่า วา จึงไม่มี ญิ. ในบทว่า ธุนาเปตพฺพํ เป็นต้น เมื่อไม่ได้ทำ ญิ ก็ไม่มีการห้ามด้วยสูตรว่า 'อญฺญตฺราปิ' (๕-๘๗). ในบทว่า ธุนาเปติ เมื่อมี ติ และ ล และมีการลบวิกะระณะด้วยสูตรว่า 'กฺวจิ วิกรรณานํ' (๕-๑๖๑) จึงมี เอการะ. เมื่อไม่มี น อาคม ก็พึงมีการแปลงเป็น เอ ด้วยสูตรว่า ยุวณฺเณ เป็นต้น แม้เมื่อมี น อาคม นั้น เพราะความเป็นอุปันตะ (สระรองสุดท้าย) จึงไม่มี (การแปลงเป็น เอ) ท่านจึงกล่าวคำว่า ตถาปิ เป็นต้น ด้วยประสงค์เช่นนี้. ท่านกล่าวทางเลือกอื่นว่า นากเม เป็นต้น.

---

๘๗. อญฺญ

๘๗. อื่น

---

สม ทม-อุปสเม. สเมตีติ สมโก, ทเมตีติ ทมโก, ชน-ชนเน, ชเนตีติ ชนโก พธ=พนฺธเน, พธตีติ พธโก.

สม ธาตุ และ ทม ธาตุ ในอรรถว่าความสงบ. บทว่า สเมติ คือ สมโก (ผู้ยังความสงบให้เกิด), บทว่า ทเมติ คือ ทมโก (ผู้ฝึก). ชน ธาตุ ในอรรถว่าการเกิด, บทว่า ชเนติ คือ ชนโก (ผู้ให้เกิด). พธ ธาตุ ในอรรถว่าการผูก, บทว่า พธติ คือ พธโก (ผู้ผูก).

---

๙๒. ปทา

๙๒. บททั้งหลาย

---

นิปชฺชติ [Pg.265] นิปชฺชนํ. ปมชฺชเต ปมชฺชิตพฺพํ. ปมชฺชนาย ปมชฺชิตุํ. ปมชฺชติ ปมชฺชนํ.

นิปชฺชติ (ย่อมนอน) คือ นิปชฺชนํ (การนอน). ปมชฺชเต (ย่อมประมาท) คือ ปมชฺชิตพฺพํ (อันพึงประมาท). ปมชฺชนาย (เพื่อการประมาท) คือ ปมชฺชิตุํ (เพื่อประมาท). ปมชฺชติ (ย่อมประมาท) คือ ปมชฺชนํ (การประมาท).

---

๙๓. มํวา

๙๓. หรือว่า

---

รุนฺธิตุนฺติอาทีสุ โรธนายาติ วิคฺคโห.

ในบทว่า รุนฺธิตุํ เป็นต้น มีวิเคราะห์ว่า โรธนาย (เพื่อการกั้น).

---

๙๔. กฺวิมฺหิ

๙๔. ในกวิปัจจัย

---

นนุ กิมตฺถมนฺตคฺคหณํ ยโต ‘‘กฺวิมฺหิ โลโป-นฺตพฺยญฺชนสฺสา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติ (๑-๑๗) อนฺตสฺเสว โลโป สิยาติ โจทนํ มนสิ นิธาย ตคฺคหเณ ปโยชนํ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘อนฺตคฺคหณ’มิจฺจาทิ. โลปวิธีสูติ (วีอาทิโลปวิธีสุ, ฉฏฺฐี นิทฺทิฏฺฐนฺติ) ‘‘วีมนฺตุ วนฺตู’’นฺติ (๔-๑๓๘) ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐํ. ภทนฺตวิธิจริตตฺตพฺยาปารํ นิสฺสายาห- ‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ตี พฺยาปารา’ติ. อนฺตสฺสาติ วีอาทีนมีการาทิโน. อญฺญถาติ สพฺพาปหาริโลปญฺญาปนาภาเว. อนตฺถกํ สิยา ‘‘ฉฏฺฐิยนฺตสฺสา’’ติมสฺส พฺยาปารสมฺภาวา. อิทานิ ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐานํ วิเสเสน วตฺตุมิจฺฉิตฺตํ อนฺตสฺเสว โลปปตฺติโทสํ ทสฺเสตุมาห- ‘ตทนฺเต’จฺจาทิ.

ถามว่า การใส่บทว่า อนฺต (ท้าย) เข้ามามีประโยชน์อะไร ในเมื่อมีการกล่าวไว้ว่า 'ในกวิปัจจัย มีการลบพยัญชนะตัวสุดท้าย' และการลบก็พึงมีเฉพาะที่ส่วนท้ายด้วยสูตรว่า 'ฉฏฺฐิยนฺตสฺส' (๑-๑๗) อยู่แล้ว? ท่านจึงกล่าวคำว่า อนฺตคฺคหณํ เป็นต้น เพื่อแสดงประโยชน์ในการใส่บทนั้น โดยคำนึงถึงข้อสงสัยนี้. ในวิธีการลบทั้งหลาย (ในวิธีการลบ วี ปัจจัย เป็นต้น) บทที่แสดงด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ท่านแสดงไว้ด้วยสูตรว่า 'วีมนฺตุวนฺตุ' (๔-๑๓๘). ท่านอาศัยการกระทำที่พระภัททันตะประพฤติมา จึงกล่าวว่า 'ด้วยการกระทำแห่งสูตรว่า ฉฏฺฐิยนฺตสฺส'. บทว่า อนฺตสฺส คือ แห่งอีการะเป็นต้นของ วี ปัจจัย เป็นต้น. หากเป็นอย่างอื่น คือ หากไม่มีการทำให้รู้ถึงการลบทั้งหมด (สัพพาปหาริลพ). (สูตรว่า) 'ฉฏฺฐิยนฺตสฺส' นี้ก็พึงไร้ประโยชน์ เพราะมีความเป็นไปได้ของการกระทำนั้น. บัดนี้ เพื่อแสดงโทษในการที่การลบจะพึงมีเฉพาะที่ส่วนท้ายเท่านั้น สำหรับบทที่แสดงด้วยฉัฏฐีวิภัตติที่ประสงค์จะกล่าวเป็นพิเศษ ท่านจึงกล่าวคำว่า ตทนฺเต เป็นต้น.

---

๑๐๑. ปร

๑๐๑. หลัง

---

อถ ทฺวิตฺเตติ กถมวสียเต สทฺเท อภาเวติอาห- ‘ปร’อิจฺจาทิ. อนนฺตรสุตฺเต ‘‘ปริปจฺจสโม หี’’ติ วุตฺตตฺตา ตโต ปรสฺสาติ กินฺนาวสียตีติ โจทน มุพฺภาวิย ตทยุตฺตตํ ทสฺเสตุมาห- ‘นนุเจ’จฺจาทิ.

ถามว่า ก็เมื่อไม่มีศัพท์ (ระบุไว้) จะกำหนดได้อย่างไรว่า (ให้ทำ) ทวิพจน์ (การซ้อน)? ท่านจึงกล่าวคำว่า ปร เป็นต้น. ท่านยกข้อสงสัยขึ้นว่า เพราะในสูตรถัดไปมีการกล่าวว่า 'ปริปจฺจสโม หิ' เหตุใดจึงไม่กำหนดว่า (ให้ซ้อนพยัญชนะ) ที่อยู่หลังบทนั้น? แล้วจึงกล่าวคำว่า นนุ จ เป็นต้น เพื่อแสดงความไม่ถูกต้องของข้อสงสัยนั้น.

---

๑๐๓. ธาสฺส

๑๐๓. ของธาตุ

---

อปจุรปฺปโยคตฺตาติ อพหุปฺปโยคตฺตา.

บทว่า อปจูรปฺปโยคตฺตา ความว่า เพราะความที่มีการใช้น้อย.

---

๑๐๔. กิมฺหิ

๑๐๔. ในกิปัจจัย

---

กฺโต ทูสิธาตุโต ทูสยตีติ อตฺเถ.

บทว่า กฺโต คือ จาก ทูสิ ธาตุ ในอรรถว่า ย่อมประทุษร้าย (ทำให้เสีย).

---

๑๐๖. มุห

๑๐๖. มุหะ

---

‘‘วณฺเณ [Pg.266] ยนฺตํ ตทาโท’’ติ ปริภาสาย อยมตฺโถ ‘‘วณฺเณ ปเร ยํ การิยํ ตํ ตทาโท ตสฺมึ วณฺเณ อาทิภูเต โหตี’’ติ เตติ ตกาเร ปเร.

ความหมายของปริภาษาว่า 'วณฺเณ ยนฺตํ ตทาโท' นี้ คือ 'เมื่อมีวรรณะอยู่เบื้องหลัง การงานใดที่พึงทำ การงานนั้นย่อมมีในเบื้องต้นแห่งวรรณะนั้น' ดังนี้. บทว่า เต คือ เมื่อ ต การะ อยู่เบื้องหลัง.

---

๑๐๗. วห

๑๐๗. วหะ

---

เตตฺเววาติ วตฺวา ปจฺจุทาหรณํ ทสฺเสติ ‘วุยฺหตี’ติ. วุตฺติวจนํ มุลฺลิงฺคิย อตฺถํ วทติ ‘อุสฺสา’ติอาทิ.

กล่าวว่า ‘เตตฺเววา’ แล้วแสดงตัวอย่างค้านว่า ‘วุยฺหติ’ (ถูกพัดพาไป) คำในวุตติกล่าวถึงอรรถของมูลลิงค์ (รากศัพท์) ว่า ‘อุสฺสา’ (ความพยายาม) เป็นต้น

---

๑๐๘.

๑๐๘.

---

นิธียิตฺถาติ วิคฺคโห.

บทวิเคราะห์คือ ‘นิธียิตฺถา’ (ถูกเก็บไว้แล้ว)

---

๑๐๙. คมา

๑๐๙. คมา

---

รานนฺติ วุตฺเต ‘รา-อาทาเน’อิจฺจสฺส คหณมฺปิ วิญฺญาเยยฺยาติ อาห- ‘ราน’นฺติอาทิ.

เมื่อกล่าวว่า ‘รานํ’ พึงทราบว่าเป็นการถือเอา ‘รา’ ในอรรถว่าการรับเอา (อาทานะ) ด้วย จึงกล่าวว่า ‘รานํ’ เป็นต้น

---

๑๑๐. วจา

๑๑๐. วจา

---

สุตฺเต ‘วสฺสา’ติ สสฺสโรว คยฺหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘วสฺสาติ หี’ติอาทิ.

เพื่อแสดงว่า ในสูตร คำว่า ‘วสฺสา’ ย่อมถูกถือเอาพร้อมกับสระนั่นเอง จึงกล่าวว่า ‘วสฺสาติ หิ’ เป็นต้น

---

๑๑๒. วทฺธ

๑๑๒. วฑฺฒ

---

วตฺต=วตฺตเนตีมสฺมา ตฺติปฺปจฺจเย วา อุกาโร น วิหิโตติ อาสเยน ‘กถ’มิจฺจาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘วตฺตวตฺตเนติ’จฺจาทิ. วุตฺติมตฺเตติ นิปาตนาติ ‘‘สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต’’ เตตฺถ (๓-๖๙) ‘วุตฺติมตฺเต’ติ นิปาตนา. ฐา=คตินิวตฺติยนฺติ เอตฺถ ‘คตินิวตฺติย’นฺติ นิปาตนา ปกฺเข อุกาโร น โหติ, เตนาห- ‘วตฺตี’ติอาทิ. วตฺตนํ วุตฺติ วตฺติ.

เพื่อแสดงว่า คำว่า ‘กถํ’ เป็นต้น ที่กล่าวไว้นั้น มีอัธยาศัยว่า อุการะไม่ได้ถูกบัญญัติใน ตฺติ-ปัจจัย จาก ‘วตฺต = วตฺตเน’ นี้ จึงกล่าวว่า ‘วตฺตวตฺตเน’ เป็นต้น. คำว่า ‘วุตฺติมตฺเต’ เป็นนิปาตนะ เพราะในสูตร ‘สพฺพาโย วุตฺติมตฺเต’ (3-69) นั้น มีคำว่า ‘วุตฺติมตฺเต’ เป็นนิปาตนะ. ในคำว่า ‘ฐา = คตินิวตฺติยํ’ นี้ เพราะนิปาตนะว่า ‘คตินิวตฺติยํ’ ในฝ่ายหนึ่ง อุการะจึงไม่มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘วตฺตี’ เป็นต้น. วตฺตนํ คือ วุตฺติ และ วตฺติ.

---

๑๑๓. ยช

๑๑๓. ยช

---

กสฺส สพฺพสฺสาติ อาห- ‘ย อการาน’นฺติ.

เพื่อแสดงว่า (การแปลง) เป็นของส่วนไหนทั้งหมด จึงกล่าวว่า ‘ย อการานํ’

---

๑๑๕. คาปา

๑๑๕. คาปา

---

พฺยตฺตินิทฺเทเสนาติ อิมินา ชาตินิทฺเทสสฺสานิสฺสิตตฺตํ ทสฺเสติ. อีสฺเสจฺจาทินา วุตฺติคนฺถสฺสาธิปฺปายํ วิวรติ.

ด้วยคำว่า ‘พฺยตฺตินิทฺเทเสน’ นี้ ท่านแสดงถึงความไม่เกี่ยวข้องกับการระบุโดยประเภท (ชาติ). ท่านเปิดเผยอธิบายความประสงค์ของคัมภีร์วุตติด้วยคำว่า ‘อีสฺเส’ เป็นต้น

---

๑๑๗. สาส

๑๑๗. สาส

---

สตฺถํ [Pg.267] ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส.

คำว่า ‘สตฺถํ’ เป็นรัสสะ ด้วยสูตรว่า ‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’ (1-33)

---

๑๒๐. ญา

๑๒๐. ญา

---

‘‘นฺโต กตฺตริ วตฺตมาเน’’ติ (๕-๖๔) นฺโตติ สมฺพนฺโธ.

ในสูตร ‘นฺโต กตฺตริ วตฺตมาเน’ (5-64) คำว่า ‘นฺโต’ เป็นบทที่เชื่อมโยงกัน

---

๑๒๑. สกา

๑๒๑. สกา

---

กุกฺปฺปจฺจเย อนฺตกกาโร กุปฺปจฺจเย อาทิกกาโร อนฺตาวยวตฺโถ.

ใน กุก-ปัจจัย ก-อักษรตัวสุดท้าย และใน กุ-ปัจจัย ก-อักษรตัวแรก มีความหมายว่าเป็นส่วนประกอบสุดท้าย

---

๑๒๒. นีโต

๑๒๒. นีโต

---

นาญฺญตฺรจยาทีสูติ นิจฺฉยโต-ญฺเญสุ จยาทีสฺวตฺเถสุ โฉ น ภวตีติ อตฺโถ.

คำว่า ‘นาญฺญตฺรจยาทีสุ’ มีความหมายว่า ปัจจัย ‘ฉ’ ย่อมไม่เกิดในเนื้อความอื่นนอกจาก จยาทิ เป็นต้น โดยแน่นอน

---

๑๒๓. ชร

๑๒๓. ชร

---

อีมฺหิ ชสทฺเท อการสฺส โลโป, เล ตุ ชีราปยติ. ตสฺสาติกฺยสฺส.

เมื่อมี อี-ปัจจัยเบื้องหลัง มีการลบ อ-อักษร ใน ช-ศัพท์, แต่เมื่อมี ล-ปัจจัยเบื้องหลัง ย่อมเป็น ชีราปยติ. (เป็นรูป) ของความแก่ชรานั้น

---

๑๒๔. ทิสสฺส

๑๒๔. ทิสส

---

ทิฏฺฐิ ทสฺสนํ, ทสฺสนาย ทฏฺฐุํ. ‘‘สรมฺหา ทฺเว’’ติ (๑-๓๔) ทฺวิตฺเต ทุทฺทโส. ‘‘อา อี’’จฺจาทินา (๖-๓๓) อีสฺส รสฺโส (อทฺทกฺขิ). ทกฺขิสฺสติ ‘‘ภวิสฺสติ สฺสติ’’จฺจาทินา, (๖-๒) สฺสติ.

ทิฏฐิ คือ การเห็น, เพื่อการเห็น คือ ทฏฺฐุํ (เพื่อจะเห็น) ใน ‘‘สรมฺหา เทฺว’’ (1-34) เมื่อเป็นทวิภาวะ (ซ้อนกัน) ย่อมเป็น ทุทฺทโส (เห็นยาก) ด้วย ‘‘อา อี’’ เป็นต้น (6-33) อี เป็นรัสสะ (อทฺทกฺขิ - ได้เห็นแล้ว) จักเห็นด้วย ‘‘ภวิสฺสติ สฺสติ’’ เป็นต้น (6-2) คือ สฺสติ

---

๑๒๕. สมา

๑๒๕. สมา

---

วาทสฺสเรติ วิกปฺเปน ทการสฺส ราเทเส.

ใน ‘‘วาทสฺสเร’’ ด้วยการเลือกเปลี่ยน ดการะ เป็น รอาเทศ

---

๑๒๗. อน

๑๒๗. อนะ

---

ทสฺสาตฺยนนุวตฺตมาเนปิ ทสฺเสว ปปฺโปติ วจนพเลนาติ ทสฺเสตุํ ปกฺขนฺตรมาห- ‘อาทิสฺสา’ติอาทิ. อนฆณฺสุ ปเรสุ อาปรีหิ ทสฺสานิยเมน โฬจฺจาสงฺกิย เนวํ, ยถากฺกมเมว นิสฺสิโตติ ทสฺเสตุมาห- ‘อนฆณฺสุ’จฺจาทิ. อาปรสฺสาติ อาการโต ปรสฺส ทสฺส.

แม้เมื่อไม่เป็นไปตามบทว่า ‘ทสฺสา’ ก็ย่อมถึงซึ่ง ‘ทสฺส’ นั่นเอง ด้วยอำนาจแห่งบท เพื่อแสดงดังนั้น จึงกล่าวถึงฝ่ายอื่นว่า ‘อาทิสฺสา’ เป็นต้น. เมื่อไม่สงสัยว่า ‘ทสฺส’ ย่อมถึงโดยไม่แน่นอนด้วย ‘อา ปรี’ ในบทว่า อนฆํสุ ที่อยู่เบื้องหลัง จึงกล่าวเพื่อแสดงว่า ‘อนฆํสุ’ เป็นต้นว่า ‘ไม่เป็นเช่นนั้น ย่อมอาศัยตามลำดับเท่านั้น’. บทว่า ‘อาปรสฺสา’ คือ ‘ทสฺส’ ที่อยู่หลัง ‘อาการ’ (อักษร อา).

---

๑๒๘. อตฺยา

๑๒๘. อัจจา

---

วุตฺติยํ เอตสฺมึ วิสเยติ เอตฺถ เอตสฺมินฺติ ตฺยาทินฺตวชฺชิตปจฺจย วิสเยติ อตฺโถ. วิญฺญายมานตฺตา ญาปิโต โหตีติ คมฺยเต. น [Pg.268] ญาปกโตติ อิมินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘กิญฺจิ วจนานุสารโต วิญฺญายมานตามตฺเตน ญาปียเต กิญฺจิ ญาปเกน, อสฺมิมฺปกฺเข วุตฺตานุสารโต กตฺถจิ กสฺสจิ ธาตุโน อปฺปโยโค วิญฺญาปียตี’’ติ. ปกฺขนฺตรมาห- ‘ญาปกตฺตาเยว วา’ติอาทิ. สมตฺเถติ ตถาหิจฺจาทินา. อสสฺสาปฺปโยโคติ อสธาตุสฺส กิสฺมิญฺจิ ตพฺพาทิเก ปจฺจเย ปเร ภวิตพฺพนฺติอาทีนมปฺปโยโคติ อตฺโถ.

ในวุตติว่า ‘เอตสฺมึ วิสเย’ นี้ บทว่า ‘เอตสฺมึ’ มีอรรถว่า ‘ในวิสัยแห่งปัจจัยที่เว้นจากปัจจัยมี ตฺยาทิ เป็นต้น’. พึงทราบว่า ‘ย่อมถูกให้รู้ เพราะความเป็นสิ่งที่ถูกรู้’. ด้วยบทว่า ‘น ญาปกโต’ นี้ ย่อมแสดงสิ่งนี้ว่า ‘บางอย่างย่อมถูกให้รู้ด้วยเพียงความเป็นสิ่งที่ถูกรู้ตามบท (คำกล่าว) บางอย่างย่อมถูกให้รู้ด้วยเครื่องหมาย (ญาปกะ) ในฝ่ายนี้ การไม่ใช้ธาตุบางอย่างในที่บางแห่ง ย่อมถูกให้รู้ตามที่กล่าวไว้’. ท่านกล่าวถึงฝ่ายอื่นว่า ‘หรือเพราะเป็นเครื่องหมายนั่นเอง’ เป็นต้น. บทว่า ‘สมตฺเถ’ คือด้วยบทว่า ‘ตถาหิ’ เป็นต้น. บทว่า ‘อสสฺสาปฺปโยโค’ มีอรรถว่า ‘การไม่ใช้บทว่า ‘ภวิตพฺพํ’ เป็นต้น เมื่อมีปัจจัยที่ขัดขวางนั้นอยู่หลังธาตุ ‘อส’.

---

วินาปิ สุตฺตนฺติ ‘‘อตฺยาที’’ติอาทิกํ สุตฺตํ วินาปิ. เอวํ มญฺญเต ‘‘อสสฺส ภูอาเทเสน สาธียมานํ สพฺพมิฏฺฐํ พหุลาธิการโต ภูธาตุนาว สิชฺฌติ วินาปิ ภูอาเทสสุตฺตนฺตรนฺติ กตฺถจิ กสฺสจิ อปฺปโยคสฺส ญาปกตฺตมฺปิสฺส ยุชฺชติ อญฺญตฺถ กรียมานมิหาปิ อตฺถวนฺตํ สิยา’’ติ.

บทว่า ‘วินาปิ สุตฺตํ’ คือแม้ไม่มีสูตรมีบทว่า ‘อจฺจาทิ’ เป็นต้น. ย่อมเข้าใจอย่างนี้ว่า ‘สิ่งอันเป็นที่ปรารถนาทั้งหมดที่สำเร็จด้วยอาเทศเป็น ‘ภู’ ของธาตุ ‘อส’ ย่อมสำเร็จด้วยธาตุ ‘ภู’ นั่นเอง เพราะมีอำนาจแห่งบทว่า ‘พหุลํ’ แม้ไม่มีสูตรอื่นว่าด้วยอาเทศเป็น ‘ภู’ การเป็นเครื่องหมายของการไม่ใช้ธาตุบางอย่างในที่บางแห่ง ก็ย่อมสมควรแก่สิ่งนั้น สิ่งที่ทำในที่อื่นก็อาจมีประโยชน์ในที่นี้ได้’.

---

เยติ ธาตุปฺปโยคา ยสฺมินฺติ วิสเย, ปาติสฺสาติ ‘ปา-รกฺขเณ’ตีมสฺส, นปฺปโยโค ปายยติ ปายยิตพฺพนฺติอาทิปฺปโยโค น โหตีติ. เอวมุปริปิ ยถาโยคํ เญยฺยํ. พฺรูสฺสาติ ‘พฺรู=วจเน’อิจฺจสฺส. อทิสฺสาติ ‘อท-ภกฺขเณ’อิจฺจสฺส. อีอาทีติ ภูเต อีอาทิ. เอติสฺส จ อีอาทีสูติ สมฺพนฺโธ.

บทว่า ‘เย’ คือการใช้ธาตุทั้งหลายในวิสัยใด, บทว่า ‘ปาติสฺสา’ คือของธาตุ ‘ปา-รกฺขเณ’ นี้ การไม่ใช้ คือการใช้บทว่า ‘ปายยติ ปายยิตพฺพํ’ เป็นต้น ย่อมไม่มี. พึงทราบอย่างนี้ในเบื้องบนตามความเหมาะสม. บทว่า ‘พฺรูสฺสา’ คือของธาตุ ‘พฺรู=วจเน’ นี้. บทว่า ‘อทิสฺสา’ คือของธาตุ ‘อท-ภกฺขเณ’ นี้. บทว่า ‘อีอาทิ’ คือปัจจัยมี ‘อี’ เป็นต้น ในอดีตกาล. และบทว่า ‘เอติสฺส’ สัมพันธ์กับบทว่า ‘อีอาทีสุ’.

---

อวโพเธ เอติสฺส ณิเสสุ จ อีอาทีสุ จ, อชฺเฌเน เอติสฺส ปโรกฺขาสุ จ ณิเสสุ จ อีอาทีสุจาติ โยเชตพฺพํ. สพฺพตฺถ นปฺปโยโคติ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พหุลํวิธานโต ญาตพฺพาติ โยชนา. ยกฺวิกรเณน นิทฺเทสา ‘อส-กฺเขปเนตี มสฺสา’ติ วุตฺตํ, ตทาห- ‘อสสฺสา’ติอาทิ.

ในอรรถว่า ‘การรู้แจ้ง’ (พึงประกอบว่า) ของธาตุนี้ ในณิปัจจัยทั้งหลายและในปัจจัยมีอีเป็นต้นทั้งหลาย, ในอรรถว่า ‘การศึกษา’ พึงประกอบว่า ของธาตุนี้ ในปโรขาปัจจัยทั้งหลาย ในณิปัจจัยทั้งหลาย และในปัจจัยมีอีเป็นต้นทั้งหลาย. พึงทราบอรรถโดยประกอบว่า ‘การไม่ใช้ในทุกที่’. การประกอบความว่า ‘พึงทราบด้วยการบัญญัติแบบพหุล’. เพราะการแสดงด้วย ย-วิกรรณปัจจัย จึงกล่าวว่า ‘ของธาตุ อส-เขปเน นี้’ จึงกล่าวว่า ‘อสสฺสา’ เป็นต้น.

---

๑๒๙. ออา

๑๒๙. อา

---

สฺสาติ ชาตินิทฺเทโสติ อาห- ‘สฺสอิติ’จฺจาทิ.

บทว่า ‘สฺสา’ เป็นการแสดงถึงชนิด จึงกล่าวว่า ‘สฺสา’ เป็นต้น.

---

๑๓๐. นฺต

๑๓๐. นฺต

---

ปุพฺพสรโลเป รูปสฺส สมานตฺตา อนฺตินา อนฺตุ จ คหิโตติ ‘สนฺติ สนฺตู’ติ อุทาหรณทฺวยํ ทสฺสิตํ.

เพราะรูปเหมือนกันในการลบสระหน้า บทว่า ‘อนฺติ’ และ ‘อนฺตุ’ จึงถูกถือเอา จึงแสดงตัวอย่างสองบทว่า ‘สนฺติ สนฺตู’.

---

๑๓๑. ปาทิ

๑๓๑. ปาทิ

---

เต จ ปาทโย โชเตนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อนฺวยพฺยติเรเกหิ กิริยา ยทิปิ ธาตุนาว วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. กึ วิสิฏฺฐา กิริเย จฺจาห- [Pg.269] ‘สามญฺญภูตา วิสิฏฺฐา วา’ติ. โส วิเสโสติ เยน วิเสเสน วิสิฏฺฐา กิริยา ธาตุนาว วุจฺจติ โส วิเสโส. วาจก เภทโตติ สามญฺญาย จ กิริยาย วิสิฏฺฐาย จ วาจกานํ ธาตูนํ เภทโต เตนาปีติ กจฺจาเนนาปิ. สณฺฐานํ สณฺฐิติ.

บทว่า ‘เต จ ปาทโย โชเตนฺติ’ เป็นบทที่สัมพันธ์กัน. บทว่า ‘อนฺวยพฺยติเรเกหิ กิริยา ยทิปิ ธาตุนาว วุจฺจติ’ เป็นบทที่สัมพันธ์กัน. ถามว่า ‘กิริยาที่พิเศษเป็นอย่างไร?’ จึงกล่าวว่า ‘เป็นกิริยาที่เป็นสามัญ หรือเป็นกิริยาที่พิเศษ’. บทว่า ‘โส วิเสโส’ คือความพิเศษนั้น ซึ่งเป็นความพิเศษที่กิริยาพิเศษถูกกล่าวด้วยธาตุ. บทว่า ‘วาจกเภทโต’ คือเพราะความแตกต่างของธาตุที่เป็นเครื่องกล่าวของกิริยาสามัญและกิริยาพิเศษ ด้วยเหตุนั้น แม้โดยกัจจายนะ. บทว่า ‘สณฺฐานํ’ คือ ‘สณฺฐิติ’.

---

๑๔๑. กส

๑๔๑. กส

---

กิฏฺฐมทตีติ กิฏฺฐาโท, กิฏฺฐสทฺเทนุปจารโต กสิตฏฺฐาเน อุฏฺฐิต สสฺสํ วุจฺจติ.

บทว่า ‘กิฏฺฐมทตีติ กิฏฺฐาโท’ คือผู้กินพืชผล, ด้วยการอุปจาระโดยบทว่า ‘กิฏฺฐ’ จึงหมายถึงพืชผลที่เกิดขึ้นในที่ที่ไถแล้ว.

---

๑๔๒. ธสฺโต

๑๔๒. ธสฺโต

---

ฐสฺสาภาวตฺตํ นิปฺปจฺจนฺเตติ อชฺฌาหาโร.

บทว่า ‘นิปฺปจฺจนฺเต’ มีบทแทรกว่า ‘การไม่มี ฏะ’.

---

๑๔๔. สาส

๑๔๔. สาส

---

อนุสาสียิตฺถาติ อนุสิฏฺโฐ กมฺเม กฺโต ‘‘สา สสฺส สิสฺวา’’ (๕-๑๑๗) สาสนาย สาสิตุํ.

บทว่า ‘อนุสาสียิตฺถา’ คือ ‘อนฺสิฏฺโฐ’ ในกรรมวาจก กฺต ปัจจัย ‘‘สา สสฺส สิสฺวา’’ (5-117) เพื่อสั่งสอน.

---

๑๔๗. พห

๑๔๗. พห

---

อถ พหสฺสาติ ฒาเทสสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี กสฺมา น วิญฺญายเตติ อาห- ‘พหสฺสา’ติอาทิ. ฒโยคปชฺเชนาติ ฒกาเรน สห โยคปชฺเชน เอกีภาเวนาติ อตฺโถ.

บทว่า ‘อถ พหสฺสา’ เหตุใดจึงไม่ทราบว่าเป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์กับอาเทศ ‘ฒะ’ จึงกล่าวว่า ‘พหสฺสา’ เป็นต้น. บทว่า ‘ฒโยคปชฺเชนา’ มีอรรถว่า ‘ด้วยการรวมกันเป็นหนึ่งเดียวกับการประกอบกับ ฒะ’.

---

๑๔๘. รุหา

๑๔๘. รุหา

---

โฬจาติ วุตฺตตฺตาติ เอวํ มญฺญเต ‘‘ยทายํ ปจฺจยาเทโส สิยา ตทา เอเต สมาเสเน-กโต นิทฺทิเสยฺยา’’ติ, เตนาห- ‘หฬาติ วเทยฺยา’ติ.

เพราะกล่าวว่า ‘โฬจ’ จึงเข้าใจอย่างนี้ว่า ‘เมื่อใดอาเทศปัจจัยนี้พึงมี เมื่อนั้นสิ่งเหล่านี้พึงแสดงโดยย่อรวมกันเป็นหนึ่ง’ จึงกล่าวว่า ‘พึงกล่าวว่า หฬะ’.

---

๑๔๙. มุหา

๑๔๙. มุหา

---

มุทฺโธติ ‘‘โธ เหเตหี’’ติ (๕-๑๔๕) ตสฺส โธ.

บทว่า ‘มุทฺโธ’ คือ ‘โธ’ ของบทนั้น ตามสูตร ‘‘โธ เหเตหิ’’ (5-145).

---

๑๕๐. ภิทา

๑๕๐. ภิทา

---

อิมสฺสาติ ‘ปี-ตปฺปเน’ตีมสฺส, อิหาติ อิมสฺมึ ฐาเน. ปินยีติ ถูโล อโหสีติ อตฺโถ สูยีติ อิติสทฺโท อาทฺยตฺโถ, เตน อทียิ อฑียิ อลียิ อลูยีติเม สงฺคยฺหนฺติ. ยาว กฺติคฺคหณาติ ‘‘โลโป วฑฺฒากฺติสฺสา’’ติ (๕-๑๕๘) กฺติวจนาวธิ.

บทว่า ‘อิมสฺสา’ คือของธาตุ ‘ปี-ตปฺปเน’, บทว่า ‘อิหา’ คือในที่นี้. บทว่า ‘ปินยิ’ มีอรรถว่า ‘อ้วนแล้ว’, บทว่า ‘สูยิ’ คำว่า ‘อิติ’ มีอรรถว่า ‘เป็นต้น’, ด้วยเหตุนั้น บทว่า ‘อทียิ อฑียิ อลียิ อลูยิ’ เหล่านี้จึงถูกรวบรวม. บทว่า ‘ยาว กฺติคฺคหณา’ คือจนถึงการกล่าวถึง กฺติ ตามสูตร ‘‘โลโป วฑฺฒากฺติสฺสา’’ (5-158).

---

๑๕๑. ทาตฺวี

๑๕๑. ทาตฺวี

---

อทียิตฺถาติ [Pg.270] ทินฺโน, อททีติ ทินฺนวา.

บทว่า ‘อทียิตฺถา’ คือ ‘ทินฺโน’, บทว่า ‘อททิ’ คือ ‘ทินฺนวา’.

---

๑๕๒. กิรา

๑๕๒. กิรา

---

อกิรี, อกิรียิตฺถาติ วา กิณฺโณ, อกิรีติ กิณฺณวา. อปุรี ปุรียิตฺถาติ ปุณฺโณ, อปุรีติ ปุณฺณวา. อขิยีติ ขีโณ ขีณวา.

บทว่า ‘อกิรี’ หรือ ‘อกิรียิตฺถา’ คือ ‘กิณฺโณ’, บทว่า ‘อกิรี’ คือ ‘กิณฺณวา’. บทว่า ‘อปุรี’ หรือ ‘ปุรียิตฺถา’ คือ ‘ปุณฺโณ’, บทว่า ‘อปุรี’ คือ ‘ปุณฺณวา’. บทว่า ‘อขิยี’ คือ ‘ขีโณ ขีณวา’.

---

๑๕๓. ตรา

๑๕๓. ตรา

---

อตรี, อชีรีติ กเมน วิคฺคโห. จียิตฺถาติ จิณฺโณ, จินีติ จิณฺณวา.

บทว่า ‘อตรี’ และ ‘อชีรี’ เป็นการตั้งวิเคราะห์ตามลำดับ. บทว่า ‘จียิตฺถา’ คือ ‘จิณฺโณ’, บทว่า ‘จินิ’ คือ ‘จิณฺณวา’.

---

๑๕๗. มุจา

๑๕๗. มุจา

---

อสกฺขีติ สตฺโต สตฺตวา. ‘สช=สงฺเค’ตี มสฺสาปิ สตฺโต สตฺตวาติ โหติ.

อสักขี คือ สัตโต (อันบุคคลอาจแล้ว) สัตตวา (ผู้อาจแล้ว) แม้ของธาตุว่า สชะ (ในความข้อง) ก็เป็น สัตโต สัตตวา

---

๑๕๘. โลโป

๑๕๘. โลโป

---

วฑฺฒนํ วฑฺฒิ.

การเจริญ คือ ความเจริญ

---

๑๕๙. กฺวิ

๑๕๙. กวิ

---

อภิภวตีติ อภิภู.

อภิภวติ คือ อภิภู

---

๑๖๒. มาน

๑๖๒. มานะ

---

มสฺส โลโปติ สมฺพนฺโธ.

การลบ มะ เป็นบทที่เชื่อมโยงมา

---

๑๖๓. ญฺญิล

๑๖๓. ญฺญิล

---

คเหตฺวา ‘คห-อุปาทาเน’คหณํ กตฺวา คเหตฺวา.

ถือเอาแล้ว คือ คหะ (ในความถือมั่น) กระทำซึ่งการถือเอา ถือเอาแล้ว

---

๑๖๔. ปฺโย

๑๖๔. ปฺโย

---

โอสฺสฏฺฐานุพนฺธสฺสาติ ปริจฺจตฺตานุพนฺธสฺส. ยการมตฺตสฺส นิวตฺตนตฺโถติ วิเสสนตฺโถตีมสฺส อธิปฺปายตฺถมาห. ตถาหิ วิเสสนํ เกวลยการโต วิสุํ กรณํ อตฺโถ ยสฺสาติ อญฺญ ปทตฺเถ สติ เกวลยการสฺส นิวตฺตนํ วิญฺญายเต. ยการมตฺเต คหิเต โก โทโสติ อาห- ‘โย วา ตฺวาสฺส สมาเสติหี’ติอาทิ. ปตฺวาติ ‘ปต ปถ=คมเน, ปท=คมเน’อิจฺจสฺส วา.

โอสสัฏฐานุพันธัสสะ คือ ปริจจัตตานุพันธัสสะ (ของอนุพันธ์อันสละแล้ว) ยการมัตตัสสะ นิวัตตนัตถะ คือ วิเสสนัตถะ (มีอรรถเป็นเครื่องพิเศษ) ท่านกล่าวอรรถแห่งความหมายของบทนี้ เพราะว่า วิเสสนะ คือการกระทำให้ต่างจากเพียงแค่ ยการะ เป็นอรรถของบทใด เมื่อมีอรรถบทอื่นอยู่ การกันออกซึ่งเพียงแค่ ยการะ ก็เป็นที่รู้ได้ เมื่อถือเอาเพียงแค่ ยการะ มีโทษอะไร ท่านจึงกล่าวว่า โย วา ตฺวาสฺส สมาเสติหี เป็นต้น ปัตวา คือของธาตุว่า ปตะ ปถะ (ในความไป) หรือของ ปทะ (ในความไป)

---

๑๖๕. ตุํ

๑๖๕. ตุง

---

ตโยปีติ ตุํยาน รจฺจา.

แม้ทั้งสาม คือ ตุง ยานะ รัจจะ

---

๑๖๙. ทิสา

๑๖๙. ทิสา

---

นาปฺปกฺเกติ [Pg.271] น อปฺปตฺเต ปตฺเตเยวาติ อตฺโถ. ญาปกาโลโปติ ‘‘ติตาลีสา’’ติ (๑-๑) ญาปกโตเยว กฺตฺวาปฺปจฺจยสฺส โย วกาโร ตสฺส โลโปติ อตฺโถ.

นาปปักเก คือ ในอรรถว่าไม่ถึงแล้ว (คือ) ถึงแล้วนั่นเอง ญาปกะโลโป คือการลบ วการะ ของ ตฺวา ปัจจัย ด้วยอำนาจแห่งญาปกะในสูตรว่า ติตาลีสา (1-1) เท่านั้น เป็นอรรถ

---

๑๗๑. รา น

๑๗๑. รา นะ

---

นนุ นสฺสาติ วุตฺเต ปจฺจยนการสฺสาติ กถํ วิญฺญายตีติ อาห- ‘นสฺสา’ติอาทิ,นฺตมานตฺยาทีนํ ปจฺจยานํ นสฺส ‘‘นนฺตมานตฺยาทีน’’นฺติ (๕-๑๗๒) ณตฺตปฏิเสธา วิญฺญายติ ปกรณโตติ อาห- ‘ปจฺจยนกาโรวา’ติ.

ก็เมื่อกล่าวว่า นัสสะ (ของนะ) จะพึงรู้ว่าเป็นของ นการะ แห่งปัจจัยได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า นัสสา เป็นต้น นการะ ของปัจจัยมี นฺต มานะ ตฺย เป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้ได้ด้วยการห้าม ณัตตะ ใน นฺตมานตฺยาทีนํ (5-172) เพราะเป็นเรื่องที่กล่าวถึงในปกรณ์ ท่านจึงกล่าวว่า ปจจยนการะ (นการะของปัจจัย)

---

๑๗๓. คม

๑๗๓. คมะ

---

อิจฺฉียเตติ อิจฺฉิตพฺพํ. เอสนํ อิจฺฉา. อิจฺฉียิตฺถาติ อิจฺฉิตํ, อาสนมาสิตพฺพํ. อาสนาย อจฺฉิตุํ. ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) รสฺโส.

อิจฉียเต คือ อิจฉิตัพพัง (อันบุคคลพึงปรารถนา) เอสนะ คือ อิจฉา (ความปรารถนา) อิจฉียิตถะ คือ อิจฉิตัง (อันบุคคลปรารถนาแล้ว) อาสนะ คือ อาสิตัพพัง (อันบุคคลพึงนั่ง) เพื่อจะนั่ง เพื่อการนั่ง รัสสะ (สระสั้น) ใน พยัญชเน ทีฆรัสสา (1-33)

---

๑๗๗. กร

๑๗๗. กร

---

อมานปรจฺฉกฺกตฺเต กุรุอาเทเสน โนทาหฏํ. กราโนติ ‘‘มานสฺสมสฺสา’’ติ (๕-๑๖) มโลโป. กสฺมา นฺตปุพฺพฉกฺเกสุ กุรุ อาเทเสน โนทาหฏนฺติ อาห- ‘ววตฺถิเต’จฺจาทิ.

ในอมานปรัจฉักกะ ไม่ได้ยกตัวอย่างด้วยกุรุอาเทศ กราโน คือการลบ มะ ใน มานัสสมัสสา (5-16) เพราะเหตุไร ในนฺตปุพพฉักกะ จึงไม่ได้ยกตัวอย่างด้วยกุรุอาเทศ ท่านจึงกล่าวว่า ววัตถิเต เป็นต้น

---

๑๗๙. โณ

๑๗๙. โณ

---

นิคฺคหีตสฺสาติ ‘‘มญฺจรุธาทีน’’นฺติ (๕-๑๙) กตนิคฺคหีตสฺส. คหณียํ คณฺหิตพฺพํ.

นิกคหิตัสสะ คือของนิกคหิตที่กระทำแล้วใน มัญจรูธาทีนัง (5-19) คหณียัง คือ คณหิตัพพัง (อันบุคคลพึงถือเอา)

---

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

จบสารัตถวิลาสินี ฎีกาแห่งโมคคัลลานปัญจิกา

---

ปญฺจมกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนากัณฑ์ที่ ๕ จบแล้ว

---

ฉฏฺฐกณฺฑ

กัณฑ์ที่ ๖

---

๑. วตฺต

๑. วัตตะ

---

ตทตฺถสฺเสวาติ ตสฺส กฺริยตฺถสฺส. โย กิริยาสงฺขาโต อตฺโต ตสฺเสว. เอเตน อาธารเมตํ กฺริยตฺถสฺสาติ ญาเปติ. นหิจฺจาทินา ตทตฺถสฺเสว วิเสสเน การณมาห. สุตฺตํวินาติปเรสํวิย [Pg.272] สุตฺตํ วินา. ตาปิ วตฺตมาเนเยว ภวิสฺสนฺตีติ อิมินา วตฺตุมิฏฺฐตฺตาติ เอตฺถ เสสวจนมวโพเธติ. เอวกาเรนา (ติ วตฺตมานสฺเสวาติ เอตฺถ เอวสทฺเทน.) ตพฺพิวจฺฉาติ วตฺตมานวจนิจฺฉา.

คำว่า “ตทัตถัสเสวาติ” คือของอรรถแห่งกิริยานั้นนั่นเอง อัตตะที่นับว่าเป็นกิริยาใด ของกิริยานั้นนั่นเอง ด้วยบทนี้ ย่อมให้รู้ว่าบทนี้เป็นอาธารของอรรถแห่งกิริยา ด้วยบทว่า “นหิ” เป็นต้น ย่อมกล่าวเหตุในการวิเสสนะว่า “ตทัตถัสเสวะ” คำว่า “สุตตังวินาติ” คือปราศจากสูตร เหมือนของผู้อื่น ด้วยบทว่า “ตาปิ วัตตะมาเนเยวะ ภวิสสันตีติ” นี้ ย่อมให้เข้าใจบทที่เหลือในคำว่า “วัตตุอิจฉัตตาติ” ด้วยเอวศัพท์ (ในคำว่า “วัตตะมานัสเสวาติ” นี้ ด้วยเอวศัพท์) คำว่า “ตัพพิวัจฉาติ” คือความประสงค์จะกล่าวถึงปัจจุบัน

---

ตํสมีปสฺสาติ เอตฺถ ตสทฺเทน มหากสฺสปสฺส สุภทฺทวจนานุสฺสรณสงฺขาโต มรณปฺปตฺติเหตุ ทุกฺขานุภวสงฺขาโต จ กิริยาวิเสโส ปริคฺคหิโต, เต วา วตฺตมานกิริยาวิเสสาติ เตสมุภินฺนมาสนฺนานิ กเมน อธมฺมทีปนมรณานิ, เตนาห-ทีปน มรณานมาสนฺนตฺตา’ติ. เอวํ มญฺญเต ‘‘ตกฺกาลวตฺตมานกิริยาวิเสสสฺส ทีปนมรณสงฺขาตํ ตํสมีปตาวิปิ กิริยนฺตรํ วตฺตมานคฺคหเณน ตํสามีปฺยํ คยฺหติ, ยถา (คงฺคาสมีโป) เทโส คงฺคาติ วุจฺจติ ตโต ‘คงฺคายํ คาโว’ติ สิยา’’ติ. ปุเร อิจฺจาทินา ปกฺขนฺตรํ วิรจิตํ วุตฺติกาเรน, ตทุปทสฺเสตุํ มุขยติ ‘สภาวโต’ อิจฺจาทิ.

ในคำว่า “ตังสะมีปัสสาติ” นี้ ด้วยตศัพท์ ย่อมถือเอาวิเสสกิริยาที่นับว่าการระลึกถึงคำของสุภัททะของพระมหากัสสปะ และที่นับว่าการเสวยทุกข์อันเป็นเหตุแห่งการถึงความตาย หรือว่าวิเสสกิริยาเหล่านั้นเป็นปัจจุบัน เพราะการแสดงอธรรมและการตายอันใกล้ของวิเสสกิริยาทั้งสองนั้นโดยลำดับ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะการแสดงและการตายใกล้” ย่อมสำคัญอย่างนี้ว่า “แม้กิริยาอื่นที่นับว่าการแสดงและการตายอันเป็นความใกล้ชิดของวิเสสกิริยาที่เป็นปัจจุบันในกาลนั้น ก็ย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาปัจจุบัน ซึ่งความใกล้ชิดนั้น เหมือนประเทศที่ใกล้แม่น้ำคงคาถูกเรียกว่าแม่น้ำคงคา ฉะนั้นจึงพึงมีว่า ‘โคทั้งหลายในแม่น้ำคงคา’” ด้วยบทว่า “ปุเร” เป็นต้น วุตติกะได้แต่งปักษ์อื่นไว้ เพื่อแสดงปักษ์นั้น จึงขึ้นต้นว่า “สภาวโต” เป็นต้น

---

กิริยากาโลติ วตฺตมานกิริยากาโล. อวสิสฺสตีติ ปุเรปุราสทฺเทหิ ทีปิตอนาคตกาลโต อวสิสฺสติ. กิริยา กาเลติ ทีปนมรณกิริยากาเล. ตสฺสาติ ทีปนมรณสฺส. วตฺตมานตฺตาติ เอตฺถ วตฺตมาเนเยว ภวิสฺสนฺตีติ เสโส. อเนนาติ ปุเรจฺจาทิวุตฺติวจเนน. ปุเรปุราสทฺเทหิ อนาคตกาลาวคเม สติ ทิปฺปติ มรตีติ เอตฺถ ทีปนมรณกิริยากาโล มุขฺเย ตทา วตฺตตีติอาห- ‘มุขฺยํ วตฺตมานตฺตมาเห’ติ. ปุน ปกฺขนฺตรมุปนีตํ กาเลจฺจาทินา วุตฺติกาเรน, ตมุปทสฺเสตุํ มุขมาวตฺตยติ ‘อนาคเต’จฺจาทิ.

คำว่า “กิริยากาโลติ” คือกาลแห่งกิริยาปัจจุบัน คำว่า “อวสิสสติ” คือย่อมเหลือจากกาลอนาคตที่แสดงด้วยบทว่า “ปุเร ปุรา” คำว่า “กิริยา กาเลติ” คือในกาลแห่งกิริยาคือการส่องสว่างและการดับ คำว่า “ตัสสาติ” คือของการส่องสว่างและการดับนั้น ในคำว่า “วัตตะมานัตตาติ” นี้ บทที่เหลือคือ “จักมีในปัจจุบันนั่นเอง” คำว่า “อเนนาติ” คือด้วยคำวุตติมีบทว่า “ปุเร” เป็นต้น เมื่อมีการรู้กาลอนาคตด้วยบทว่า “ปุเร ปุรา” กาลแห่งกิริยาคือการส่องสว่างและการดับในคำว่า “ทิปปติ มะระตีติ” นี้ ย่อมเป็นไปในขณะนั้นโดยเป็นส่วนสำคัญ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ย่อมกล่าวความเป็นปัจจุบันโดยส่วนสำคัญ” อีกปักษ์หนึ่ง วุตติกะได้นำมาด้วยบทว่า “กาเล” เป็นต้น เพื่อแสดงปักษ์นั้น จึงขึ้นต้นว่า “อนาคเต” เป็นต้น

---

วุตฺติยํ กาลพฺยตฺตโยติ กาลาติวตฺตนํ, วตฺตมานกาลาติกฺกเมน อนาคตกาเลปิ พาหุลกาตฺยาทโย โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตเทว สมตฺเถติ ‘ภวนฺเตว’อิจฺจาทินา. ตฺยาทโยตีมินา สพฺเพสํ อาขฺยาติกานํ คหณํ. ลสฺส ทีโฆติ สมฺพนฺโธ. คจฺฉตีติ สกฺกสฺส สหภาวํ คมิสฺสตีติ อตฺโถ.

ในวุตติ “กาละพยัตตะโยติ” คือการล่วงกาล ความหมายคือ แม้ในกาลอนาคต วิภัตติมี ติ เป็นต้น ก็มีได้ด้วยอำนาจพาหุลกะ เพราะก้าวล่วงกาลปัจจุบัน ย่อมยังความนั้นให้สำเร็จด้วยบทว่า “ภวันเตวะ” เป็นต้น ด้วยบทว่า “ตยาทยโยติ” นี้ คือการถือเอาอาขยาตทั้งหมด คำว่า “ลัสสะ ทีโฆติ” คือความสัมพันธ์ คำว่า “คัจฉะตีติ” คือความหมายว่า จักถึงความเป็นผู้ร่วมกับสักกะ

---

๓. นาเม

๓. ในนาม

---

ปฏิชานิสฺสนฺตีติ วตฺตมาเน อนาคตวจนํ, ปฏิชานนฺตีติ อตฺโถ. อิตรมฺปน ภูเต ภวิสฺสตีติ อาสิ, กริสฺสตีติ อกริ, เจเต สฺสสีติ [Pg.273] เจติตา อสิ, ภุญฺชิสฺสสีติ ภุญฺชิตา อสิ. อโนกปฺปนา อสฺสทฺธา. อมริสนํ อกฺขมา. อิมินาวาติ อตฺถิวจเน อุปปเท โกธา สทฺธาสุ คมฺมมาเนสฺว-สตีปิ วจนนฺตเร อิมินาว สามญฺญวจเนน สิทฺธนฺติ อตฺโถ. ครหาวมาติ ตสฺส เหตุวจนํ. ตถาหิจฺจาทินา ครหาวคมเมว สมตฺเถติ. อตฺถินาม อีทิสนฺติ อาภิโทสิกสฺส กุมฺมาสสฺส ปริภุญฺชนํ วิชฺชเต นามาติ อตฺโถ. วิชฺชมานมฺปิ ตํ อสทฺทหนฺโต อมริสนฺโต เอวํ วทติ. นตฺถีติ มญฺเญติ อธิปฺปาโย, เตนาห- ‘ปจฺจกฺขมปี’ติ อาทิ. โยปีติ สทฺทสฺส โสปีติ ตสทฺเทน สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อตฺถีติ วิชฺชมานตฺเถติ วุตฺตวิชฺชมานตฺโถ วกฺขมานปกฺขตฺตเยปิ ทฏฺฐพฺโพ.

คำว่า “ปฏิชานิสสันตีติ” เป็นคำอนาคตในปัจจุบัน ความหมายคือ “ปฏิชานันติ” (ย่อมรับรู้) ส่วนคำอื่นในอดีตจักมีว่า “อาสิ” (ได้มีแล้ว) คือ “ภวิสสติ” (จักมี), “อักกะริ” (ได้ทำแล้ว) คือ “กะริสสติ” (จักทำ), “เจติตา อะสิ” (ได้คิดแล้ว) คือ “เจเตสสสิ” (จักคิด), “ภุญชิตา อะสิ” (ได้บริโภคแล้ว) คือ “ภุญชิสสสิ” (จักบริโภค) คำว่า “อะโนกัปปะนา” คือความไม่เชื่อ คำว่า “อะมะริสะนัง” คือความไม่อดทน คำว่า “อิมินาวาติ” ความหมายคือ แม้มีคำอื่นอยู่ เมื่อความโกรธและความไม่เชื่อถูกรู้ในอรรถบทที่เป็นอุปบท ก็ย่อมสำเร็จด้วยคำสามัญนี้เอง คำว่า “คะระหาวะมาติ” เป็นคำบอกเหตุของคำนั้น ด้วยบทว่า “ตะถาหิ” เป็นต้น ย่อมยังความรู้ถึงการตำหนิให้สำเร็จ คำว่า “อัตถินามะ อีทิสันติ” ความหมายคือ การบริโภคขนมกุมมาสที่ทำเมื่อวานนี้ ย่อมมีอยู่จริง แม้สิ่งที่มีอยู่ ผู้นั้นก็ไม่เชื่อ ไม่ทนทาน จึงกล่าวอย่างนี้ ความหมายคือ ย่อมสำคัญว่า “ไม่มี” ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “แม้ซึ่งสิ่งที่ปรากฏ” เป็นต้น พึงทราบความสัมพันธ์ของบทว่า “โยปิ” กับบทว่า “โสปิ” ด้วยตศัพท์ คำว่า “อัตถีติ” คือในอรรถว่ามีอยู่ อรรถว่ามีอยู่ดังที่กล่าวมาแล้ว พึงเห็นในปักษ์ทั้งสามที่จะกล่าวต่อไป

---

นนุ อตฺถินาม ตาตาติ เอตฺตเก วุตฺเต ปฐโม อตฺถินุโขจฺจาทิโก นิสีทิตฺวาติ สทฺทปริยนฺโต จ, ทุติโย อตฺถินุโขจฺจาทิโก นิสีทิตฺวาติ สทฺทปริยนฺโต จ ตติโย อตฺถิมญฺเญจฺจาทิโก ชิคุจฺฉเนยฺยนฺติ สทฺทปริยนฺโต จ วจนปฺปพนฺโธ กถํ ลพฺภตีติ มนสิ นิธายาห- ‘โสปนา’ติอาทิ. อิมินาติ ‘อตฺถิเยวิหาปิ นินฺทาวคโม’ติ วจเนน. ฐานโภชเน ครหตีติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตํ สกฺกตานุสาเรน. นิสฺสายนิสฺสายาติ ยตฺถ ภควา นิสินฺโน ตํ ฐานํ นิสฺสาย นิสฺสาย.

ก็เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า “อัตถินามะ ตะตาติ” (มีอยู่จริงหรือ พ่อ) บทประพันธ์คือบทแรกที่มีบทว่า “อัตถินุโข” เป็นต้น และมีบทว่า “นิสีทิตวาติ” เป็นที่สุด และบทที่สองที่มีบทว่า “อัตถินุโข” เป็นต้น และมีบทว่า “นิสีทิตวาติ” เป็นที่สุด และบทที่สามที่มีบทว่า “อัตถิ มัญเญ” เป็นต้น และมีบทว่า “ชิคุจฉะเนยยันติ” เป็นที่สุด จะพึงได้มาอย่างไรหนอ? จึงดำริในใจแล้วกล่าวว่า “โสปะนา” เป็นต้น คำว่า “อิมินาติ” คือด้วยคำว่า “อัตถิเยวะ อิหาปิ นินทาวะคะโม” (มีการตำหนิในที่นี้ด้วย) คำว่า “ฐานะโภชะเน คะระหะตีติ” คือความสัมพันธ์ว่า ย่อมตำหนิในการยืนและการบริโภค กล่าวตามหลักไวยากรณ์สันสกฤต คำว่า “นิสสายะ นิสสายาติ” คืออาศัยๆ ซึ่งสถานที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง

---

๔. ภูเต

๔. ในอดีต

---

กิริยารูเปติ กิริยาสภาเว, เอวมญฺญตฺราปีติ อคมิ อคมิตฺถาตีเมหิ อญฺญตฺร อคมุํ อิจฺจาทิเก อคโมจฺจาทิเก จ. อนุทรา อโลมิกาติ สนฺตมปฺยุทราทิกํ มหตฺตาภาวปฏิปาทนาย พหุตฺตา ภาวปฏิปาทนาย จ น วตฺตุมิจฺฉียเต.

คำว่า “กิริยารูเปติ” คือในสภาวะแห่งกิริยา แม้ในที่อื่นก็เช่นกัน คือในบทว่า “อะคะมุง” เป็นต้น และในบทว่า “อะคะโม” เป็นต้น นอกเหนือจากบทว่า “อะคะมิ” และ “อะคะมิตถะ” เหล่านี้ คำว่า “อะนุทรา อะโลมิกาติ” คือแม้มีท้องเป็นต้นอยู่ ก็ไม่ประสงค์จะกล่าวเพื่อแสดงความไม่มีความใหญ่ และเพื่อแสดงความไม่มีความมาก

---

๕. อน

๕. อน

---

อญฺญปทตฺถวุตฺติยาติ วุตฺตมญฺญปทตฺถํ ทสฺเสติ ‘วกฺขมานลกฺขโณ’จฺจาทินา. วกฺขมานลกฺขโณติวุตฺติกาเรน ‘‘อาญายฺยา’’จฺจาทินา วกฺขมานลกฺขโณ. อนฺโตกตฺวาติ อิมินา อาสทฺทสฺสาภิวิธิมฺหิ ปวตฺติมาห. อหรุภยตฑฺฒรตฺตํ วาติ เอตฺถ วาสทฺโท ปกฺขนฺตเร. อฑฺฒรตฺตสทฺเทน [Pg.274] รตฺติยา จตุตฺโถ ภาโค-ตฺร วตฺตุมิฏฺโฐ, อโห จ ตสฺส อฑฺฒรตฺตญฺจาติ อตฺโถ. อิมสฺสาธิปฺปายตฺถมาห- ‘อตีเตจฺจาทิ. อุภยตฺถ อธิปฺปายํ วิวรติ‘อย’มิจฺจาทินา. ปญฺจยาโมติ อตีตาย รตฺติยา ปจฺฉิมปญฺจจตฺตาลีสวินาฑิกาธิกฆฏิกาตฺตยํ อนาคตาย ปุริมปญฺจจตฺตาลีสวินาฑิกาธิกฆฏิกตฺถยญฺเจติ อฑฺฒาธิกสตฺตฆฏิกาปริมาโณ เอโก ยาโม อหสฺส จตฺตาโรติ ปญฺจ ยามา ปหารา อสฺสาติ ปญฺจยาโม.

คำว่า “อัญญะปะทัตถะวุตติยาติ” ย่อมแสดงอัญญบทที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า “วัคคะมานะลักขะโณ” เป็นต้น คำว่า “วัคคะมานะลักขะโณติ” คือมีลักษณะที่จะกล่าวต่อไปด้วยบทว่า “อาญายยา” เป็นต้น โดยวุตติกะ คำว่า “อันโตกาตวาติ” ด้วยบทนี้ ย่อมกล่าวถึงการเป็นไปของอาศัพท์ในอภิวิธิ (การครอบคลุม) ในคำว่า “อะหะรุภะยะตัฑฒะรัตตัง วาติ” นี้ วาศัพท์อยู่ในปักษ์อื่น ด้วยอัฑฒรัตตศัพท์ พึงประสงค์จะกล่าวถึงส่วนที่สี่ของราตรีในที่นี้ ความหมายคือ วันและครึ่งราตรีของวันนั้น ย่อมกล่าวอรรถแห่งความหมายนี้ว่า “อะตีเต” เป็นต้น ย่อมเปิดเผยความหมายในที่ทั้งสองด้วยบทว่า “อะยัง” เป็นต้น คำว่า “ปัญจะยาโมติ” คือ 3 ฆฏิกะ กับ 45 วินาฑี สุดท้ายของราตรีที่ล่วงไปแล้ว และ 3 ฆฏิกะ กับ 45 วินาฑี แรกของราตรีที่จะมาถึง รวมเป็นหนึ่งยามที่มีประมาณ 7 ฆฏิกะครึ่ง วันมีสี่ยาม รวมเป็นห้ายาม เพราะมีห้าส่วน

---

คตายปจฺฉิโม ยาโม, ปจฺฉิมทฺธมิมสฺส วา;

ปหาโร-นาคตายาที, ตททฺธมปิ วา ตถา.

ยามสุดท้ายของราตรีที่ล่วงไปแล้ว หรือครึ่งหลังของยามนั้น ส่วนแรกของราตรีที่จะมาถึง หรือครึ่งแรกของส่วนนั้นก็เช่นกัน

---

วุตฺตกาลาวธิ มชฺโฌ, กาโล โส-ชฺชตโน มโต;

ตนฺนิเสเธน โยตฺวญฺโญ, โส-นชฺชตโน มโต.

กาลที่อยู่ตรงกลางซึ่งเป็นขอบเขตของกาลที่กล่าวมาแล้วนั้น ถือว่าเป็นอัชชัตตนกาล (ปัจจุบัน) ส่วนกาลอื่นที่ถูกปฏิเสธจากกาลนั้น ถือว่าเป็นอนัชชัตตนกาล (ไม่ปัจจุบัน)

---

อคมตฺถาติอาทีสุ ออีสฺสอาทีนํ สมฺพนฺธิพฺยญฺชนสฺสาภาวา น อิญ. พฺยามิสฺเสปีติ อชฺชตนมิสฺเสปิ ภูเต. นญฺสมาสนิสฺสเย พฺยามิสฺเส ยถา ปปฺโปตีติ ทสฺเสนฺโต อาห- ‘ปริยุทาเสตาเว’จฺจาทิ.

ในบทว่า “อะคะมัตถาติ” เป็นต้น เพราะไม่มีพยัญชนะที่เกี่ยวข้องกับสระ อ และ อี เป็นต้น จึงไม่มีการแปลงเป็น อิสระ (iña) คำว่า “พยามิสเสปีติ” คือแม้ในอดีตที่ปะปนกับอัชชัตตนกาล เพื่อแสดงว่าในพยามิสสะที่อาศัยนัญสมาส ย่อมถึงอย่างไร จึงกล่าวว่า “ปะริยุทาเสตาเว” เป็นต้น

---

อชฺชตนนิสฺสโยติ พฺยามิสฺเส อชฺชตนภาคีนิสฺสโย. อตฺถุติ ปญฺเห ตุ ตทญฺญนิสฺสโยติ พฺยามิสฺเสเยว ตโต อชฺชตนโต อิตรานชฺชตน นิสฺสโย อญฺญตฺราติ พฺยามิสฺสโต อญฺญตฺร ภูตกาเล. ปสงฺโคติ อา ญุอาทีนํ ปสงฺโค. อชฺชหิยฺโยวาติ พฺยามิสฺสตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

คำว่า “อัชชะตะนะนิสสะโยติ” คือการอาศัยส่วนที่เป็นอัชชัตตนกาลในพยามิสสะ แต่ในปัญหาว่า “อัตถุติ” (จงมีเถิด) “ตะทัญญะนิสสะโยติ” คือการอาศัยกาลอื่นจากอัชชัตตนกาลในพยามิสสะนั้นเอง และการอาศัยอนัชชัตตนกาลอื่นจากอัชชัตตนกาลนั้นในที่อื่น คือในอดีตกาลที่นอกเหนือจากพยามิสสะ คำว่า “ปะสังโคติ” คือการพัวพันของอา, ญุ เป็นต้น คำว่า “อัชฌะหิยโยวาติ” กล่าวเพื่อแสดงความเป็นพยามิสสะ

---

๖. ปโร

๖. ปโร (กาลอื่น)

---

สมาโสติ ฉฏฺฐีสมาโส การกสมาโส วา. นิปาตนตา จาสฺส วิเสสโตติ. เอตญฺจาติ ปโรกฺเขติ เอตญฺจ. กฺริยตฺถสฺส อุปาธิ วิเสสนํ กฺริยตฺโถปาธิ, ตสฺส กฺริยตฺโถปาธิโน ภูตา นชฺชตนสฺส สาธนทฺวาเรน วิเสสนํ, น ตูชุกํตฺยตฺโถ. กสฺมา โนชุกํ วิเสสนํ ตฺยาห ‘พฺยวจฺเฉชฺชาภาวา’ติ. ตเมว ผุฏยิตุมาห- ‘ตถาหิ’จฺจาทิ.

คำว่า “สะมาโสติ” คือฉัฏฐีสมาส หรือการกสมาส และความเป็นนิบาตของบทนั้น [เป็นไป] เพราะความเป็นวิเสสนะ คำว่า “เอตัญจาติ” คือและคำว่า เอตัญจะ นี้ [ท่านกล่าวไว้] ในบทว่า ปโรกเข อุปธิที่เป็นวิเสสนะของอรรถแห่งกิริยา คือกิริยัตถูปธิ ความหมายคือ เป็นวิเสสนะของอนัชชัตตนกาลที่เกิดจากกิริยัตถูปธินั้น โดยทางสาธนะ ไม่ใช่โดยตรง เพราะเหตุไรจึงไม่เป็นวิเสสนะโดยตรง? จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีสิ่งที่พึงแยกแยะ” เพื่อให้ความนั้นชัดเจน จึงกล่าวว่า “ตะถาหิ” เป็นต้น

---

สาธิยมานาติ อิมินา ธาตฺวตฺถสฺสาปรินิปฺผนฺนตํ โพเธติ. เต สนฺติ อินฺทฺริยานํ. สนฺโต วิชฺชมาโน วิสโย เยสํ อินฺทฺริยานํ เต สมฺภาโว [Pg.275] ตตฺตํ, ตสฺมา. เนติ ปฏิเสเธ, สาธนทฺวาเรน วิเสสนตฺเต พฺยวจฺเฉชฺชสพฺภาวา ยถาวุตฺตโทโส น ภวตีติ อตฺโถ. โทสา ภาวเมว ทสฺเสตุมาห- ‘ยสฺสิ’จฺจาทิ. ยสฺสาติ ธาตฺวตฺถสฺส. ตตฺถาติ ตสฺมึ อปฺปจฺจกฺเข ธาตฺวตฺเถ. การกานํ สตฺติสภาวตฺตา สาปิ อปจฺจกฺขา วาติ โจเทติ นนุเจจฺจาทินา. อสตฺโตติ อสมตฺโถ.

ด้วยบทว่า สาธิยมานา นี้ ย่อมแสดงความที่อรรถของธาตุยังไม่สำเร็จ. อินทรีย์เหล่านั้นมีอยู่. ความที่อารมณ์มีอยู่จริงของอินทรีย์เหล่าใด ความเป็นจริงแห่งอินทรีย์เหล่านั้น (ชื่อว่าสัมภาวะ) เพราะเหตุนั้น. บทว่า เน เป็นการปฏิเสธ, เมื่อความเป็นวิเสสนะโดยทางแห่งสาธนะมีอยู่ เพราะความมีอยู่ของสิ่งที่พึงคัดออก โทษตามที่กล่าวมาแล้วย่อมไม่มี ดังนี้เป็นอรรถ. เพื่อแสดงความมีอยู่ของโทษนั่นเอง จึงกล่าวว่า ‘ยสฺสิ’ เป็นต้น. บทว่า ยสฺสิ คือของอรรถแห่งธาตุ. บทว่า ตตฺถ คือในอรรถแห่งธาตุที่ไม่อาจเห็นได้นั้น. เพราะความที่การกทั้งหลายมีสภาพเป็นกำลัง แม้กำลังนั้นก็ไม่อาจเห็นได้ (ไม่ใช่หรือ) ดังนี้ ย่อมคัดค้านด้วยบทว่า นนุ เจ เป็นต้น. บทว่า อสตฺโต คือไม่สามารถ.

---

อตฺตานาม อตฺตโน ปจฺจกฺโขติ ตพฺพิสเย อมฺหการกสฺส วิธานมยุตฺตนฺติ มนสิ นิธาย ยํ วุตฺตํ วุตฺติกาเรน, ตมุปทสฺเสตุมาห- ‘นนุเจ’จฺจาทิ. อตฺตโพธนียาปิ หิ กิริยา ยทา จิตฺตวิกฺเขปโต โนปลกฺขียเต, ตทายํ ปโรกฺขา ภวติ, เตนุตฺตมวิสเยปิ ปโรกฺขภาโว ตสฺสา ภวตฺเวว. ชาครโตปิ ยทา มทา มโนพฺยาตงฺคโต อนุปลทฺธิ, ตทาปิ ภวตฺเยเวติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ พฺยาสตฺตวจนํ. อภินิพฺพตฺติกาเลติ กิริยา นิพฺพตฺติกาเล, ‘สุตฺโต-หํ กึ วิลลาป, มตฺโต-หํ กึวิลลาเป’ติ อิทมตฺโรทาหรณํ. จิตฺต จิกฺเขปวิสยปฺปทสฺสนาเยตฺถ สุตฺตวจนํ.

ชื่อว่าตนย่อมเป็นสิ่งที่ตนเห็นได้ด้วยตนเอง เพราะฉะนั้น การกำหนดการกของเราในอารมณ์นั้นจึงไม่สมควร ดังนี้ พระวุตติการรำลึกถึงสิ่งที่กล่าวไว้ จึงกล่าวเพื่อแสดงสิ่งนั้นว่า ‘นนุ เจ’ เป็นต้น. ด้วยว่า แม้กิริยาที่พึงรู้ได้ด้วยตนเอง เมื่อไม่ปรากฏเพราะความฟุ้งซ่านแห่งจิต ในกาลนั้น กิริยานั้นย่อมเป็นปรอกขะ (ไม่ปรากฏชัด), เพราะฉะนั้น ความเป็นปรอกขะของกิริยานั้นย่อมมีได้แน่นอนแม้ในอารมณ์ที่สูงสุด. เพื่อแสดงว่า แม้เมื่อตื่นอยู่ เมื่อไม่ปรากฏเพราะความเมาและความกระวนกระวายแห่งใจ กิริยานั้นก็ย่อมมี (ความเป็นปรอกขะ) ได้นั่นเอง จึงกล่าวคำว่า พฺยาสตฺตะ. บทว่า อภินิพฺพตฺติกาล คือในกาลที่กิริยาเกิดขึ้น, ‘เราหลับแล้วเพ้ออะไรไป, เราเมาแล้วเพ้ออะไรไป’ ดังนี้ เป็นตัวอย่างในที่นี้. คำว่า สุตฺโต ในที่นี้ เพื่อแสดงอารมณ์แห่งความฟุ้งซ่านแห่งจิต.

---

๗. เอยฺยา

๗. เอยฺยา

---

เอยฺยาโทตีมินา เอยฺยาทฺยตฺโถ คหิโตติ โพเธตุํ เยเนจฺจาทิกํ วุตฺตํ. นิมิตฺตสทฺทาเปกฺขาย ตนฺติ วตฺตพฺเพ วิสยสทฺทาเปกฺขายโสติ วุตฺตํ. เตสนฺติ เอยฺยาทีนํ. วิสยํ ทสฺเสติ ‘เหตุผเลสฺวิจฺจาทิโก’ติ. อาทิสทฺเทน ปญฺหปตฺถนาทโย คหิตา. อถาตฺร กฺริยคฺคหณาภาเว กฺริยาติปตฺติยนฺติ กถํ ลพฺภติจฺจาห- ‘กฺริยาติ ปตฺติย’นฺติ อาทิ. กฺริยาติปตฺติยนฺติ วิวรณํ กตนฺติ สมฺพนฺโธ.

เพื่อให้รู้ว่า อรรถมี เอยฺยา เป็นต้น ถูกถือเอาด้วยบทว่า เอยฺยาทิ นี้ จึงกล่าวคำว่า เยน เป็นต้น. เมื่อควรจะกล่าวว่า ตํ เพราะอาศัยบทว่า นิมิตฺต แต่กลับกล่าวว่า โส เพราะอาศัยบทว่า วิสย. บทว่า เตสํ คือของปัจจัยมี เอยฺยา เป็นต้นเหล่านั้น. ย่อมแสดงวิสัย (อารมณ์) ว่า ‘ในเหตุและผลทั้งหลายเป็นต้น’. ด้วยบทว่า อาทิ ย่อมถือเอาปัญหาและความปรารถนาเป็นต้น. อนึ่ง ในที่นี้ เมื่อไม่มีการถือเอากิริยา จะได้บทว่า กิริยาติปตฺติ มาได้อย่างไร ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘กิริยาติปตฺติ’ เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า บทว่า กิริยาติปตฺติ เป็นการอธิบาย.

---

อภิเธยฺยทฺวาเรนาติ กิริยาสงฺขาตอตฺถมุเขน, ปกตกฺริยตฺถ วิเสสนตฺตาติ กฺริยตฺถาธิการโต อธิกตสฺส ธาตุสฺส วิเสสนตฺตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘อติปตฺติยนฺติ อธิกตกฺริยตฺถวิเสสนํ, วิเสสนญฺจ โหนฺตํ โนชุกํ ภวิตุมรหติ กิญฺจรหิ อภิเธยฺยทฺวาเรน, ตถาหิ อติปตนํ นาม กฺริยาย โหติ, น กฺริยตฺถสฺส อยุชฺชนโต, ตสฺมา อติปตฺติยนฺติวุตฺเตกฺริยาติปตฺติ ยนฺติ [Pg.276] อิทํ กฺริยตฺถวิเสสนํ โหนฺตํ อภิเธยฺยทฺวาเรน โหตีติ กฺริยาติปตฺติยนฺติ วิวรณํ กต’’นฺติ. วิธุรปฺปจฺจโยปนิปาตโตติ วิรุทฺธปฺปจฺจยสมวายาติ อตฺโถ.

บทว่า อภิเธยฺยทฺวาเรน คือโดยทางแห่งอรรถที่นับว่าเป็นกิริยา, (บทว่า อติปตฺติยํ) เพราะเป็นวิเสสนะของอรรถแห่งกิริยาที่ถูกกล่าวถึง คือเป็นวิเสสนะของธาตุที่ตามมาจากกิริยัตถาธิการ. อธิบายว่า บทว่า อติปตฺติยํ เป็นวิเสสนะของอรรถแห่งกิริยาที่ตามมา, และวิเสสนะเมื่อเป็นอยู่ ย่อมไม่ควรเป็นไปโดยตรง แต่จะเป็นไปได้อย่างไร? คือเป็นไปโดยทางแห่งอภิเธยยะ (สิ่งที่พึงกล่าวถึง), ด้วยว่า ชื่อว่าการล่วงเลย (อติปตนะ) ย่อมมีแก่กิริยา ไม่ใช่มีแก่อรรถของกิริยาเพราะไม่สมควรกัน, เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า อติปตฺติยํ บทว่า กิริยาติปตฺติยํ นี้ เมื่อเป็นวิเสสนะของอรรถแห่งกิริยา ย่อมเป็นไปโดยทางแห่งอภิเธยยะ ดังนี้ บทว่า กิริยาติปตฺติยํ จึงเป็นการอธิบาย. บทว่า วิธุรปฺปจฺจโยปนิปาตโต คือเพราะความประจวบกันแห่งปัจจัยที่ขัดแย้งกัน ดังนี้เป็นอรรถ.

---

การณเวกลฺลโตวาติ เหตุมโต ผลสฺส โย เหตุ ตสฺส วิกลตฺเตน. ตตฺเรตีมสฺส อตฺโถ วตฺตมานวิสเยติ. กฺริยาติปตฺติยนฺติ ภูตาทิ กฺริยาติปตฺติยํ. ลิงฺคโตติ นิมิตฺเตน. คมเกน ลิงฺเคน คมฺมายาติปตฺติยา พุชฺฌนกาลํ วตฺตมาโน กาโล น ติฏฺฐติ อติกฺกมตีติ อาห- ‘วตฺตมานตาย พฺยติกฺกมา’ติ. ตเทว ผุฏยติ ‘สมกาล’นฺติอาทินา. สมกาลนฺติ เอกกฺขเณ. วตฺตมานสฺส กฺริยาติปตฺยสมฺภวา ตทวสิฏฺฐาตีตานาคเตสฺเวยฺยาทีนมฺภาโว (อญฺญถา) นุปปตฺติยาติ วุตฺตํ วุตฺติยํ ‘สามตฺถิยาติอาทิ.

บทว่า การณเวกัลฺลโต คือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุของผลที่มีเหตุ. อรรถของบทว่า ตตฺเร นี้ คือในวิสัยที่เป็นปัจจุบัน. บทว่า กิริยาติปตฺติยํ คือในกิริยาติปัตติมีอดีตเป็นต้น. บทว่า ลิงฺคโต คือด้วยนิมิต. กาลปัจจุบันย่อมไม่ตั้งอยู่ ย่อมล่วงเลยกาลที่พึงรู้ถึงการล่วงเลยที่พึงรู้ด้วยลิงคะที่เป็นเครื่องให้รู้ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘เพราะความล่วงเลยแห่งความเป็นปัจจุบัน’. สิ่งนั้นนั่นเองย่อมชัดเจนด้วยบทว่า ‘สมกาล’ เป็นต้น. บทว่า สมกาล คือในขณะเดียวกัน. เพราะความที่กิริยาติปัตติในปัจจุบันเป็นไปไม่ได้ ความมีอยู่ของปัจจัยมี เอยฺยา เป็นต้น ในอดีตและอนาคตที่เหลือ ย่อมมีได้เพราะความไม่สมควรเป็นอย่างอื่น ดังนี้ จึงกล่าวไว้ในวุตติว่า ‘สามตฺถิยา’ เป็นต้น.

---

ลิงฺเคนาติ เอตฺถ ปุพฺเพ ทกฺขิเณน คมเน สติ สกฏิสฺสาปริยา ภวนทสฺสนํ ทกฺขิเณน คมนสฺส สกฏาปริยาภวนเหตุตฺเต ลิงฺคํ, ทกฺขิเณน คมนสฺสาติปตฺติยา อญฺญโต คมนาทิ ลิงฺคํ. สกฏา กิริยาภวนาติปตฺติยา สกเฏ ครุภาราโรปนาทิ ลิงฺคํ. ปฐมวเย อรหตฺตภวนํ ตํเหตุภูตญฺจ ปพฺพชฺชํ ปเรสํ ปฐมวเย ปพฺพชฺชานิมิตฺตารหตฺตปฺปตฺติลิงฺเคน วิญฺญาย ปพฺพชฺชายาติปตฺติ ฆรกมฺมพฺยาวฏตาทิลิงฺเคน, อรหตฺตสฺสาติปตฺติ จ ปพฺพชฺชานิมิตฺตาภาเวน ลิงฺเคนาวสียเตติ ลิงฺเคน ภูต กฺริยาติปตฺติ ปน เวทิตพฺพา, ยทิ ปเนวมภิญฺญาลาภี ปยุญฺชติ ตทา ปจฺจกฺขญาเณเนว สพฺพํ วิญฺญาย ปยุญฺชตีติ เวทิตพฺพํ. ลิงฺคโตวสียมานายนฺติ ปน พาหุลฺเลน วุตฺตํ.

บทว่า ลิงฺเคน ในที่นี้ เมื่อมีการไปทางทิศใต้ในกาลก่อน การเห็นความไม่สามารถไปได้ของเกวียน เป็นลิงคะในการที่การไปทางทิศใต้เป็นเหตุแห่งความไม่สามารถไปได้ของเกวียน, การไปทางอื่นเป็นต้น เป็นลิงคะของการล่วงเลยแห่งการไปทางทิศใต้. การบรรทุกของหนักในเกวียนเป็นต้น เป็นลิงคะของการล่วงเลยแห่งการไม่เกิดกิริยาของเกวียน. พึงทราบกิริยาติปัตติที่เกิดขึ้นแล้วด้วยลิงคะว่า การเป็นพระอรหันต์ในปฐมวัยและการบวชที่เป็นเหตุแห่งการเป็นพระอรหันต์นั้น (พึงทราบ) โดยรู้ด้วยลิงคะคือการบรรลุอรหัตต์อันเป็นนิมิตแห่งการบวชในปฐมวัยของผู้อื่น, การล่วงเลยแห่งการบวช (พึงทราบ) ด้วยลิงคะคือความเป็นผู้ขวนขวายในการงานทางเรือนเป็นต้น, และการล่วงเลยแห่งอรหัตต์พึงกำหนดได้ด้วยลิงคะคือการไม่มีนิมิตแห่งการบวช, แต่หากผู้ได้อภิญญาใช้คำเช่นนี้ พึงทราบว่าย่อมใช้คำโดยรู้ทุกสิ่งด้วยปัจจกขญาณ (ความรู้ที่เห็นแจ้งด้วยตนเอง) นั่นเอง. ส่วนคำว่า ที่พึงกำหนดได้ด้วยลิงคะ นี้ กล่าวโดยส่วนมาก.

---

๘. เหตุ

๘. เหตุ

---

นิจฺจภวนํ เหตุ (ตฺยาทินา) เหตุผลภาโวเยเวตฺถ, นาติ ปตฺตีติ ทีเปติ. สพฺพปฺปจฺจโยทาหรณวเสนาติ สพฺเพสํ เอยฺยาทีนมฺปจฺจยานํ อุทาหรณวเสน. เหตุผลานํ สพฺภาวโตติ วุตฺตตฺตา เหตุผลานิ ทสฺเสติ หนนมิจฺจาทินา. เอวํ เหตุผลสพฺภาวโต สพฺพกาเล [Pg.277] จ วิธานโต เอตฺถ วตฺตมาเนปิ ปปฺโปตีติ ภาโว. โส จ เหตุเหตุมนฺตภาโว จ.

ด้วยคำว่า ความเป็นไปเป็นนิตย์เป็นเหตุ เป็นต้น ในที่นี้ย่อมแสดงว่ามีแต่ความเป็นเหตุและผลเท่านั้น ไม่ใช่กิริยาติปัตติ. บทว่า สพฺพปจฺจโยทาหรณวเสน คือโดยยกตัวอย่างปัจจัยทั้งปวงมี เอยฺยา เป็นต้น. เพราะกล่าวว่า เพราะความมีอยู่ของเหตุและผล จึงแสดงเหตุและผลด้วยคำว่า หนนํ เป็นต้น. ด้วยความมีอยู่ของเหตุและผลเช่นนี้ และเพราะมีการบัญญัติในกาลทั้งปวง ในที่นี้ย่อมถึงแม้ในปัจจุบัน ดังนี้เป็นอธิบาย. และภาวะนั้นคือความเป็นเหตุและผล.

---

๙. ปญฺเห

๙. ในปัญหา

---

ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ปทนฺติอาทีสุ ปญฺโหติ ปุริมํ ปทํ, สมฺปุจฺฉนาติ ปจฺฉิมํ ปทนฺติอาทินา ทฏฺฐพฺพํ. สเมจฺจ อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉนา สมฺปุจฺฉนา, ยาจนํ เทหี ตฺยาทินา ยาจนมตฺถํ, อิฏฺฐสฺสาสมฺปตฺตสฺสาตฺถนมิฏฺฐาสึสนํ. ปตฺตกาลวเสน จ วิสยเภเทน ภินฺนาย ปีติ โยเชตฺวา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปตฺตกาลํ ทสฺเสติ นิมิตฺตภูตสฺสาติอาทินา. นิมิตฺตภูตสฺสาติ ตํตํกิจฺจสมฺปชฺชเน การณภูตสฺส. วิธิ นาม ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิก นิมนฺตณามนฺตณาชฺเฌสนเปสนานิ. เอตฺถ จ อนุญฺญาปตฺตกาเลสุ จ ปญฺจมี วิหิตา ปเรหิ, ทิฏฺฐธมฺมิกาทีสุ ปญฺจสุ สตฺตมี. อิธ ปน เต ทฺเวปิ วิธิวิเสสาเยวาติ วิธิมฺหิ อนฺโตกริตฺวา เอยฺยาทึ วิธาตุํ ยํ วุตฺตํ วุตฺติกาเรน, ตทิทานิ วตฺตุกาโม อาห- ‘อนุญฺญาปตฺตกาเลสุปิ’จฺจาทิ. วิธิปฺปตีติเมว ปกาเสติ ‘เอวํ กเรยฺยาสี’’ติจฺจาทินา. อนุชานนฺโตปิ ทีเปนฺโตปิ กิริยาสุ พฺยาปาเรติเยวาติ พฺยาปารณมฺปตีติโตติ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ในบทว่า ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ปทํ เป็นต้น พึงทราบว่า บทว่า ปญฺหา คือบทแรก, บทว่า สมฺปุจฺฉนา คือบทหลัง ด้วยบทว่า ปจฺฉิมํ ปทํ เป็นต้น. การถามซึ่งกันและกันโดยพร้อมเพรียงกัน คือ สมฺปุจฺฉนา, อรรถแห่งการขอ คือการขอด้วยบทว่า เทหิ (จงให้) เป็นต้น, การปรารถนาสิ่งที่น่าปรารถนาที่ยังไม่มาถึง คือ อิฏฺฐาสึสนะ. และพึงทราบอรรถโดยประกอบเข้ากับวิภัตติ (ปิ) ที่จำแนกออกด้วยความต่างแห่งวิสัยโดยอำนาจแห่งกาลที่ถึงพร้อมแล้ว. ย่อมแสดงกาลที่ถึงพร้อมแล้วด้วยบทว่า นิมิตฺตภูตสฺส เป็นต้น. บทว่า นิมิตฺตภูตสฺส คือ ของสิ่งที่เป็นเหตุในการยังกิจนั้นๆ ให้สำเร็จ. ชื่อว่า วิธิ คือ การนิมนต์, การเชื้อเชิญ, การอ้อนวอน และการส่งไป ทั้งที่เป็นไปในปัจจุบันและในภายหน้า. ในที่นี้ และในอรรถแห่งการอนุญาตและกาลที่ถึงพร้อมแล้ว ปัญจมีวิภัตติถูกกำหนดไว้โดยอาจารย์เหล่าอื่น, ในอรรถ ๕ อย่างมีทิฏฐธัมมิกะเป็นต้น สัตตมีวิภัตติ (ถูกกำหนดไว้). แต่ในที่นี้ ทั้งสองอย่างนั้นเป็นวิธิวิเสสเท่านั้น, บัดนี้ พระวุตติการะเมื่อต้องการจะกล่าวถึงคำที่ท่านกล่าวไว้เพื่อบัญญัติ เอยฺย ปัจจัย เป็นต้น โดยรวมเข้าไว้ในวิธิ จึงกล่าวว่า ‘อนุญฺญาปตฺตกาลสุปิ’ เป็นต้น. ย่อมประกาศความเข้าใจในวิธินั่นเองด้วยบทว่า ‘เอวํ กเรยฺยาสิ’ เป็นต้น. พึงทราบอรรถโดยประกอบว่า แม้ผู้ที่อนุญาตหรือผู้ที่แสดง ก็ย่อมยังบุคคลให้ขวนขวายในกิริยาเหล่านั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น (เอยฺย ปัจจัย) จึงหมายถึงการยังบุคคลให้ขวนขวาย.

---

เปสเนปิ เกสญฺจิ พฺยากรณญฺญูนํ สตฺตมีวิธิจฺฉิโตติวุตฺติกาเรน ยํ วุตฺตํ, ตํ ทานิ วตฺตุมาห- ‘เปสเน ปิ’จฺจาทิ. สมูลตนฺติ เกสญฺจิ สทฺทิกานํ สตฺตมีวิธิวิธานมูเลน สมูลตํ. ‘‘อนุมติปริกปฺปตฺเถสุ สตฺตมี’’ติ (๓-๑-๑๑) กจฺจานสุตฺตํ. กตฺตุมิจฺฉโต ปรสฺส อนุชานนํ อนุมติ, ปริกปฺปนํ สลฺลกฺขณํ นิรูปนํ ปริกปฺโป เหตุผลกิริยา สมฺภโว จ, ตสฺมึ อนุมตฺยตฺเถ จ ปริกปฺปตฺเถ จ สตฺตมีวิภตฺติ โหตีติ อตฺโถ. อตฺถคฺคหเณน วิธินิมนฺตณามนฺตณาชฺเฌสน ปตฺถนาปตฺตกาเลสุ จ.

บัดนี้ พระวุตติการะเมื่อจะกล่าวถึงคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า แม้ในอรรถแห่งการส่งไป (เปสนะ) สัตตมีวิภัตติก็เป็นที่ต้องการของนักไวยากรณ์บางพวก จึงกล่าวว่า ‘เปสเนปิ’ เป็นต้น. บทว่า สมูลตํ คือ ความมีหลักฐานด้วยมูลฐานแห่งการบัญญัติสัตตมีวิภัตติของนักไวยากรณ์บางพวก. สูตรกัจจายนะว่า ‘อนุมติปริกัปปัตเถสุ สัตตมี’ (3-1-11). การอนุญาตแก่ผู้อื่นที่ปรารถนาจะทำ คือ อนุมัติ, การพิจารณา การกำหนด การใคร่ครวญ และความบังเกิดขึ้นแห่งกิริยาที่เป็นเหตุและผล คือ ปริกัปป์, มีอรรถว่า สัตตมีวิภัตติย่อมลงในอรรถแห่งอนุมัติและในอรรถแห่งปริกัปป์นั้น. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า อตฺถ (ในสูตร) สัตตมีวิภัตติย่อมลงในอรรถแห่งวิธิ, การนิมนต์, การเชื้อเชิญ, การอ้อนวอน, การปรารถนา และกาลที่ถึงพร้อมแล้วด้วย.

---

๑๐. ตุ อนฺตุ

๑๐. ตุ อนฺตุ

---

อุทาหฏาติ คจฺฉตุ คจฺฉนฺตุอาทินา อุทาหฏา. ททาตูติ ยาจเน.

บทว่า อุทาหฏา คือ ถูกยกตัวอย่างไว้ด้วยบทว่า คจฺฉตุ คจฺฉนฺตุ เป็นต้น. บทว่า ททาตุ คือ ในอรรถแห่งการขอ.

---

๑๑. สตฺย

๑๑. สจฺจ

---

อรหตฺเถ จายเมว ปโยโค, เตน ภวํ ขลุ รชฺชํ กเรยฺย ภวํ อรโหติ โยเชตฺวา ทฏฺฐพฺโพ.

ในอรรถว่า ควร (อรหัตถะ) นี้ ก็มีการประกอบนี้เช่นกัน, เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยประกอบว่า 'ท่านพึงครองราชย์ ท่านเป็นผู้ควร (แก่การครองราชย์)'.

---

๑๒. สมฺภา

๑๒. สมฺภา

---

โยคฺคตาชฺฌวสานนฺตีมสฺสาตฺถปทํ[Pg.278], สตฺติสทฺทหนนฺติ สามตฺถิยสฺส สทฺทหนนฺติ อตฺโถ. ปโยคานุสาริตํ ทีเปตี สมฺพนฺโธ. คมฺมมาเนติ สมฺภาเวมิจฺจาทินา ภฺวาทิธาตูหิ อวุจฺจมาเนปิ คมฺยมาเน. อุทาหฏํ ‘อปิปพฺพตํ สิรสา ภินฺเทยฺยา’ติ. มหาพลตาย หตฺถิหนเน อลมตฺถวิสเย สมฺภาวเน สตฺยปิ อลํ สทฺโท-ตฺราลมตฺโถ ยุตฺโตติ น ภวนฺเตตฺยาทโย หนิสฺสติ. ธาตุนาติ เอตฺถ ธาตุคฺคหเณน ภฺวาทโย คยฺหนฺเต ตตฺถ ธาตุสทฺทสฺส รุฬฺหตฺตา ปุพฺพาจริยสญฺญาย วา. อุทาหฏนฺติ ภุญฺเชยฺย ภวํ ตฺยาทินา.

บทว่า ยอกฺคตาชฺฌวสานนฺตีมสฺส เป็นบทแสดงอรรถ, บทว่า สตฺติสทฺทหนนฺติ มีอรรถว่า การเชื่อถือในความสามารถ (สามัตถิยะ). บทว่า สมฺพนฺโธ ย่อมแสดงถึงความเป็นไปตามการประกอบ. บทว่า คมฺยมาเน มีอรรถว่า แม้เมื่อไม่ถูกกล่าวด้วยธาตุมี ภู เป็นต้น เช่นคำว่า สมฺภาเวมิ เป็นต้น แต่ก็เป็นที่เข้าใจได้. ตัวอย่างว่า ‘พึงทำลายภูเขาด้วยศีรษะ’. แม้เมื่อมีการคาดคะเนในวิสัยแห่งอรรถว่า พอ (อลมัตถะ) ในการฆ่าช้างด้วยกำลังมหาศาล คำว่า อลํ ในที่นี้ก็ควรแก่ความหมายว่า พอ (อลมัตถะ) ดังนั้น (กิริยา) มีคำว่า หนิสฺสติ เป็นต้น จึงไม่เป็น ภวนฺเต (ท่าน). บทว่า ธาตุนา ในที่นี้ ด้วยการถือเอาธาตุ ย่อมถือเอาธาตุมี ภู เป็นต้น ในที่นั้น เพราะคำว่า ธาตุ เป็นคำที่ใช้กันมา (รุฬหี) หรือเพราะเป็นสัญญาของอาจารย์ในปางก่อน. บทว่า อุทาหฏํ คือ พึงบริโภคเถิด ท่านผู้เจริญ เป็นต้น.

---

๑๓. มาโย

๑๓. มาโย

---

สูติ มาสูติ เอตฺถ สุสทฺโท. เอตฺถ อิมสฺมึ อุทาหรเณ. นิวตฺเตติ มาสทฺโทติ เสโส. อารทฺธนฺติ อิมินา วตฺตมานํ วนคมนํ ทสฺเสติ. อนฺโตภูตณฺยตฺถาติ ณิปฺปจฺจยาภาเวปิ อตฺตนิ อนฺโตภูตณฺยตฺถ ธาตุโต. อีอาทีนํ อาอาทีนญฺจ สกกาโลนาม ภูโต กาโล. ธาตุสมฺพนฺโธ วิเสสนวิเสสฺสภาโว, เตนาห- ‘ธาตฺวตฺถ สมฺพนฺเธ วิเสสน วิเสสฺสภาวลกฺขเณ’ติ. สพฺพตฺถาขฺยาต วาจฺโจตฺโถ วิเสสฺโส สฺยาทฺยนฺตวาจฺโจ วิเสสนํ.

บทว่า สุ ในคำว่า มา สุ ในที่นี้ คือ สุสัททะ. บทว่า เอตฺถ คือ ในตัวอย่างนี้. ส่วนที่เหลือคือ บทว่า มา ย่อมห้าม (นิวัตเตติ). บทว่า อารทฺธํ ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงการไปป่าที่กำลังดำเนินอยู่. บทว่า อนฺโตภูตณฺยตฺถา คือ จากธาตุที่มีอรรถแห่ง ณย ปัจจัย แฝงอยู่ในตัว แม้จะไม่มี ณิ ปัจจัย ปรากฏก็ตาม. กาลเฉพาะของ ี เป็นต้น และ า เป็นต้น ชื่อว่า อดีตกาล. ความสัมพันธ์ของธาตุ คือ ความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในความสัมพันธ์แห่งอรรถของธาตุ อันมีลักษณะเป็นภาวะแห่งวิเสสนะและวิเสสยะ’. อรรถที่กล่าวด้วยอาขยาตในที่ทั้งปวงเป็นวิเสสยะ อรรถที่กล่าวด้วยปัจจัยมี สฺยา เป็นต้น เป็นวิเสสนะ.

---

อิฏฺโฐติ ปเรสมิฏฺโฐ. ชานนตฺถวเสน คมนตฺถตฺตาติ ‘‘คมนตฺถา กมฺมกา’’ติ (๕-๕๙) สุตฺเต คมนตฺถสทฺเทน ‘เย คตฺยตฺถา เต พุทฺธฺยตฺถา’ติ ชานนตฺโถปิ คหิโตติ เอวํ คหิตชานนตฺถวเสน คมนตฺถตฺตาติ อตฺโถ. อภิมตานิ ปาณินิยานํ. ตถา สทฺทสฺสตฺถมาห- ‘อนนฺตเรน คตตฺถ’(นฺติ อน)นฺตเร วุตฺเตน กรณภูเตนาติ อตฺโถ. อภิมโตติ ปาณินิยานเมว อิธาธิปฺเปตสมุจฺจยํ วตฺตุมาห- ‘สมุจฺจโย’อิจฺจาทิ. อถาตฺร กถมเนกาสํ กิริยานํ จีย มานตา ยาวตา เอกาวาฏนกิริยาชฺฌยนกิริยา เจตฺยาสงฺกิยาห- ‘สาธนเภทเน’จฺจาทิ. มฐาทิสาธนานมฺเภเทนาฏน กิริยายปิ เภโทติ อตฺโถ. ตกฺกิริยาปฺปธานสฺสาติ สา ลวนกิริยา ปธานมสฺส กตฺตุโน. โย- ยมญฺเญปิ นิโยเชนฺโต วิย กิริยํ กโรติ โส นา-ญฺญกิริยาปธาเน ยุตฺโต, ตกฺกิริยาปฺปธาเนเยเวติ.

บทว่า อิตฺโถ คือ เป็นที่ปรารถนาของผู้อื่น. บทว่า ชานนตฺถวเสนะ คมนตฺถตฺตา คือ มีอรรถว่า เพราะเป็นอรรถแห่งการไปโดยอำนาจแห่งอรรถว่ารู้ อธิบายว่า ในสูตรว่า ‘คมนตฺถา กมฺมกา’ (5-59) ด้วยคำว่า คมนตฺถะ อรรถว่ารู้ก็ถูกถือเอาด้วยว่า ‘เย คตฺยตฺถา เต พุทฺธฺยตฺถา’ (ธาตุเหล่าใดมีอรรถว่าไป ธาตุเหล่านั้นมีอรรถว่ารู้) เพราะเหตุนั้น จึงมีอรรถว่า เพราะเป็นอรรถแห่งการไปโดยอำนาจแห่งอรรถว่ารู้ที่ถูกถือเอาแล้วอย่างนี้. เป็นที่ยอมรับของพวกปาณินิยะ. อนึ่ง ท่านกล่าวอรรถของศัพท์ว่า ตถา ว่า ‘อนนฺตเรน คตตฺถํ’ มีอรรถว่า ด้วยอรรถที่ถึงแล้วโดยบทที่กล่าวไว้ในลำดับที่เป็นกะระณะ. บทว่า อภิมโต คือ เป็นที่ยอมรับของพวกปาณินิยะนั่นเอง ในที่นี้ เพื่อจะกล่าวถึงสมุจจัยที่ประสงค์ จึงกล่าวว่า ‘สมุจฺจโย’ เป็นต้น. ก็ในที่นี้ กิริยาหลายอย่างจะถูกรวบรวมกันได้อย่างไร ในเมื่อมีกิริยาคือการเที่ยวไปและการเรียนอย่างละหนึ่งเท่านั้น เมื่อสงสัยดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘สาธนเภเท’ เป็นต้น. มีอรรถว่า แม้ในกิริยาการเที่ยวไป ก็มีความต่างกันด้วยความต่างแห่งสาธนะ (เครื่องมือ) มีมฐะ เป็นต้น. บทว่า ตกฺกิริยาปฺปธานสฺส คือ กิริยาการเกี่ยวนั้นเป็นประธานของกัตตุนั้น. ผู้ใดทำกิริยาประหนึ่งว่าใช้ผู้อื่นแม้คนอื่น ผู้นั้นไม่ควรประกอบในกิริยาอื่นที่เป็นประธาน แต่ควรประกอบในกิริยานั้นที่เป็นประธานเท่านั้น.

---

๑๔. ปุพฺพ

๑๔. ปุพฺพ

---

มหาวากฺยรูปตฺตา [Pg.279] ปกรณสฺส ตทเปกฺขาย วากฺเยกเทสตฺตํ ‘‘วตฺตมาเน ติอนฺติ, ภวิสฺสติ’’จฺจาทีนํ วากฺยานนฺติ อาห ‘วากฺเยกเทเสหี’ติ. อโตเยวมาห-วากฺยาวยโวปโร-ธุนา กรียเต’ติ. วิธิวากฺยตฺตมสฺส ทสฺเสตฺวา นิยมวากฺยตฺตํ ทานิ ทสฺเสตุํ ‘อถวา นิยมตฺถมิทนฺตฺยาทีน’นฺตฺยาห. นิยมสุตฺตตฺตเมว ผุฏยติ ‘เตหิ’จฺจาทินา. เตหิ เตหิ สุตฺเตหีติ ‘‘วตฺตมาเน ติ อนฺติ’’จฺจาทีหิ เตหิ เตหิ สุตฺเตหิ. อิมินาติ ‘‘ปุพฺพปรา’’ทินา อิมินา สุตฺเตน. นนุ ตุมฺหามฺหเสเสสูติ เอตฺตเก วุจฺจมาเน ‘ตุมฺหามฺหสทฺทวจนีเยสุ ตทญฺญสทฺทวจนีเยสุ จ การเกสู’ติ อยํ วิเสโส กุโต คมฺยเต เยเนวํ วิวฏํตฺยาห- ‘กตฺตุกมฺเม’จฺจาทิ. กตฺตาทีสุ วิธานญฺจ วกฺขติ.

เพราะปกรณ์มีรูปเป็นมหาประโยค และเพราะอาศัยมหาประโยคนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘วากฺเยกเทเสหิ’ (ด้วยส่วนแห่งประโยคทั้งหลาย) ซึ่งหมายถึงส่วนแห่งประโยคทั้งหลายมี ‘วตฺตมาเน ติ อนฺติ, ภวิสฺสติ’ เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า ‘บัดนี้ การจำกัดส่วนประกอบของประโยค ย่อมถูกกระทำ’. เมื่อแสดงความเป็นวิธิวากยะ (ประโยคบอกวิธี) ของสูตรนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเป็นนิยามวากยะ (ประโยคจำกัด) จึงกล่าวว่า ‘อถวา นิยามตฺถมิทํ’ เป็นต้น. ย่อมทำให้ความเป็นนิยามสูตรชัดเจนด้วยบทว่า ‘เตหิ’ เป็นต้น. บทว่า เตหิ เตหิ สุตฺเตหิ คือ ด้วยสูตรเหล่านั้นๆ มี ‘วตฺตมาเน ติ อนฺติ’ เป็นต้น. บทว่า อิมินา คือ ด้วยสูตรนี้มี ‘ปุพฺพปรา’ เป็นต้น. ถามว่า เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า ‘ตุมฺหามฺหเสเสสุ’ จะทราบความพิเศษนี้ได้อย่างไรว่า ‘ในการกที่ถูกกล่าวด้วยศัพท์ ตุมฺห และ อมฺห และในการกที่ถูกกล่าวด้วยศัพท์อื่นจากนั้น’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวขยายความว่า ‘กตฺตุกมฺเม’ เป็นต้น. และจักกล่าวถึงการบัญญัติในกัตตุและกรรมเป็นต้น.

---

กตฺตุกมฺมานเมวาติ อิมินา ภาวํ พฺยวจฺฉินฺทติ. ตถา จ วกฺขติ- ‘ตุมฺหามฺหสทฺทวจนียตฺตาภาวา’ติ. อสตฺวภูตาเยจฺจาทิกเมกวจน สมฺภเว การณํ, ตุมฺหามฺเหจฺจาทิกนฺตุ ปฐมปุริสสมฺภเว. ตุมฺหามฺหเสเสสุ โหนฺตา มชฺฌิมุตฺตมปฐมา กถํ ภาวาทีสุ วิญฺญายนฺติ กถญฺจ ตุมฺหามฺหาทิสทฺทวจนียสฺส การกตฺถสฺสาขฺยาเตน ตตฺถ วิหิเตน สญฺญาวิภตฺตา ตุมฺหามฺหาทิสทฺทปฺปโยคาภาโวจฺจาสงฺกิย ยํ วุตฺตํ วุตฺติยํ ตํทานิ วิวรนฺเตน ‘ยทิ ภาวาทีสุ มานาทโย น วิธียนฺเต ตทามานาทีสุ ปเรสุ ภาวาทีสุ กฺยลาทีนํ วิธานเมว โนปปชฺชตี’ติ อิมินา สามตฺถิเยน ตุมฺหาทีสุ การเกสุ มชฺฌิมาทีนํ ภาโว วิญฺญายติ เตเนว ตุมฺหาทิการกตฺถสฺส ตตฺถ วิหิเตนาขฺยาเตน สญฺญาปิตตฺตา ตุมฺหาทิสทฺทปฺปโยโค นาม น โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘ตุมฺหาทิสฺวิ’จฺจาทิกมารทฺธํ. ยชฺเชวํ ตุมฺหาทิสทฺทปฺปโยโคเยว น สิยา จฺจาห- ‘ยชฺเชว มิจฺจาทิ. ปริหารมาห- ‘สสทฺเทนา’ติ. ตุมฺหาทิสทฺเทน. พฺราหฺมณาอิจฺจเนนาภิหิตเมว พหุตฺตํ พหโวติ วจเนนานุชฺชเต. วจนาภาเว กถํ ตุลฺยาธิกรณตฺตํตฺยาห- ‘อนุชฺชมานสฺสิ’จฺจาทิ. อนุชฺชมานสฺสาติอนุวทิตพฺพสฺส คจฺฉติจฺจาทินา นิทฺทิฏฺฐสฺส กตฺตุโน.

บทว่า กตฺตุกมฺมาเนเวติ ย่อมตัดภาวะออกด้วยบทนี้. อนึ่ง จักกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีภาวะที่ถูกกล่าวด้วยศัพท์ ตุมฺห อมฺห’. บทมี อสตฺวภูตาย เป็นต้น เป็นเหตุในการเกิดเอกวจนะ ส่วนบทมี ตุมฺห อมฺห เป็นต้น เป็นเหตุในการเกิดปฐมบุรุษ. เมื่อสงสัยว่า มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ที่มีอยู่ใน ตุมฺห อมฺห เสสุ ย่อมถูกรู้ในภาวะเป็นต้นได้อย่างไร และการไม่มีการใช้ศัพท์ ตุมฺห อมฺห เป็นต้น เพราะการถูกกำหนดด้วยอาขยาตที่บัญญัติไว้ในที่นั้น ซึ่งเป็นอรรถของการกที่ถูกกล่าวด้วยศัพท์ ตุมฺห อมฺห เป็นต้น ย่อมเป็นไปได้อย่างไร ดังนี้ บัดนี้ เมื่ออธิบายสิ่งที่กล่าวไว้ในวุตติว่า ‘ถ้า มานะ เป็นต้น ไม่ถูกบัญญัติในภาวะเป็นต้น เมื่อนั้น การบัญญัติ กฺยล เป็นต้น ในภาวะเป็นต้นที่อยู่ถัดจาก มานะ เป็นต้น ย่อมไม่สมควร’ ดังนี้ ด้วยความสามารถนี้ ภาวะของมัชฌิมบุรุษเป็นต้น ย่อมถูกรู้ในการกมี ตุมฺห เป็นต้น และเพราะการถูกกำหนดอรรถของการกมี ตุมฺห เป็นต้น ด้วยอาขยาตที่บัญญัติไว้ในที่นั้น การใช้ศัพท์มี ตุมฺห เป็นต้น จึงไม่มี ดังนี้ เพื่อจะแสดง จึงเริ่มบทมี ‘ตุมฺหาทิสฺวิ’ เป็นต้น. ถ้าอย่างนั้น การใช้ศัพท์มี ตุมฺห เป็นต้น ก็ไม่ควรมี ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ยชฺเชว มิจฺจาทิ’. ย่อมกล่าวการแก้ไขว่า ‘ด้วยศัพท์ ส’. ด้วยศัพท์มี ตุมฺห เป็นต้น. ความเป็นพหุที่ถูกกล่าวด้วยคำว่า พฺราหฺมณา นั้น ย่อมถูกอนุญาตด้วยคำว่า พหโว. เมื่อไม่มีคำกล่าว ความเป็นตุลยาธิกรณะ ย่อมเป็นไปได้อย่างไร ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘อนุชฺชมานสฺส’ เป็นต้น. บทว่า อนุชฺชมานสฺสาติ ของกัตตุที่ถูกกล่าวด้วย คจฺฉติ เป็นต้น ซึ่งควรถูกกล่าวซ้ำ.

---

อนุวาเทนาติ [Pg.280] (ตุมฺหาทิ) อนุวาเทน. ‘‘นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม’’ติ (๓-๑-๕) กจฺจานวจนํ, เตนาห- ‘เตเนวิ’จฺจาทิ. อสมานาธิกรณตฺตา หิ ‘ตยาปจฺจเต’จฺจาโท น ภวติ. ตถาหิ ตเยจฺเจตํ กตฺตุวาจี ปจฺจเตจฺเจตํ กมฺมวาจี กมฺเม อาขฺยาตปฺปจฺจย วิธานโต.

บทว่า อนุวาเทนาติ ด้วยการกล่าวซ้ำ (มี ตุมฺห เป็นต้น). เป็นคำกล่าวของกัจจายนะว่า ‘แม้เมื่อนามถูกใช้ ในตุลยาธิกรณะ เป็นปฐมบุรุษ’ (3-1-5) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เตเนวิ’ เป็นต้น. เพราะความเป็นอสมนาธิกรณะ คำว่า ‘ตยาปจฺจเต’ เป็นต้น จึงไม่เป็นไป. ก็คำว่า ตยา นี้ เป็นกัตตุวาจก ส่วนคำว่า ปจฺจเต นี้ เป็นกัมมวาจก เพราะการบัญญัติอาขยาตปัจจัยในกรรม.

---

‘เอหิ มญฺเญ รเถน คมิสฺสสี’ติ ปาณินิยาติมตนิปฺผาทนกฺกโม (นิรสฺส) เต ‘ปริหาเส’จฺจาทินา. มญฺญติสฺส ปโยเคติ อุปปทวเสน มนธาตุสฺส ปโยเค. ธาตุมฺหาติ คมิอาทิโต. อุตฺตม ปุริเสกวจเน ปตฺเตติ คมิสฺสามีติ ปตฺเต. มชฺฌิโมภิมโตติ คมิสฺสสีตฺยภิมโต. มชฺฌิเม ปตฺเตติ มญฺญเสติ ปตฺเต, อุตฺตเมกวจน มิฏฺฐนฺติ มญฺเญติฏฺฐํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘มญฺญเส ตฺวํ รเถน คมิสฺสามีติ วตฺตพฺเพ มญฺเญ ตฺวํ รเถน คมิสฺสสีติ ภวตีติ (วุตฺต’’นฺติ). เอหิ มญฺเญจฺจาทิ น กิญฺจิ วุตฺตํ วุตฺติยํ. ยถาสวิสเยวมชฺฌิมุตฺตมา สมฺปชฺชนฺติ, ตถาสมฺพนฺธมุปทสฺสยมาห- ‘เอวเมตฺถาภิสมฺพนฺโธ’จฺจาทิ. ปราภิมตํ สมฺพนฺธํ กุรุมาโน อาห- ‘นตฺเวว’มิจฺจาทิ. อโถจฺจเตจฺจาทินา ปราธิปฺปายมาห- ‘ยเท’จฺจาทิ.

ลำดับแห่งการทำให้ความเห็นของปาณินิยะสำเร็จว่า ‘เอหิ มญฺเญ รเถน คมิสฺสสิ’ (จงมาเถิด ข้าพเจ้าคิดว่า ท่านจักไปด้วยรถ) (ถูกปฏิเสธ) ด้วยบทมี ‘ปริหาเส’ เป็นต้น. ในการใช้ มนธาตุ โดยเป็นอุปบท ในการใช้ มญฺญติ. บทว่า ธาตุมฺหาติ มาจาก คมิ เป็นต้น. เมื่อถึงเอกวจนะของอุตตมบุรุษ คือเมื่อถึง คมิสฺสามิ. บทว่า มชฺฌิโมภิมโต คือเป็นที่ปรารถนาว่า คมิสฺสสิ. เมื่อถึงมัชฌิมบุรุษ คือเมื่อถึง มญฺญเส เอกวจนะของอุตตมบุรุษเป็นที่ปรารถนา คือ มญฺเญ เป็นที่ปรารถนา. ความนี้ถูกกล่าวแล้วว่า ‘เมื่อควรกล่าวว่า มญฺญเส ตฺวํ รเถน คมิสฺสามิ (ท่านคิดว่า ข้าพเจ้าจักไปด้วยรถ) ย่อมเป็นว่า มญฺเญ ตฺวํ รเถน คมิสฺสสิ (ข้าพเจ้าคิดว่า ท่านจักไปด้วยรถ)’. บทมี เอหิ มญฺเญ เป็นต้น ไม่ได้ถูกกล่าวไว้ในวุตติเลย. มัชฌิมบุรุษและอุตตมบุรุษ ย่อมสำเร็จในเรื่องของตนๆ อย่างไร ย่อมแสดงความสัมพันธ์อย่างนั้น จึงกล่าวว่า ‘ความสัมพันธ์ในที่นี้เป็นอย่างนี้’ เป็นต้น. เมื่อทำความสัมพันธ์ที่ผู้อื่นปรารถนา จึงกล่าวว่า ‘นตฺเวว’ เป็นต้น. อนึ่ง ย่อมกล่าวความประสงค์ของผู้อื่นด้วยบทมี อุจฺจเต เป็นต้นว่า ‘ยท’ เป็นต้น.

---

ยเทวมภิสมฺพนฺโธติ ‘มญฺญเส ตฺวํ รเถน คจฺฉามี’ติ ยทา เอวมภิสมฺพนฺโธ กรียตีตฺยตฺโถ. โส เจวมนุคโตติ ‘มญฺเญ อหํ ตฺวํ รเถน คจฺฉสิ’จฺเจวํ โส จ ปโยโค อนุคโตตฺยตฺโถ. ปการนฺตรกปฺปนายาติ ‘มญฺญเส ตฺวํ รเถน คจฺฉามี’ติ อนฺตรกปฺปนาย.

บทว่า ยเทวมภิสมฺพนฺโธติ มีอรรถว่า เมื่อใด ความสัมพันธ์อย่างนี้ถูกกระทำว่า ‘มญฺญเส ตฺวํ รเถน คจฺฉามิ’ (ท่านคิดว่า ข้าพเจ้าจักไปด้วยรถ). บทว่า โส เจวมนุคโตติ มีอรรถว่า การใช้บทนั้นก็เป็นไปตามนี้ว่า ‘มญฺเญ อหํ ตฺวํ รเถน คจฺฉสิ’ (ข้าพเจ้าคิดว่า ท่านจักไปด้วยรถ). บทว่า ปการนฺตรกปฺปนายาติ ด้วยการกำหนดวิธีอื่นว่า ‘มญฺญเส ตฺวํ รเถน คจฺฉามิ’.

---

๑๕. อาอี

๑๕. อาอี

---

เตนจาติ สมาสิตตฺเตน จ,สฺสตฺยาทีนมคฺคหณนฺติ ยทิ เตสํ คหณํ สิยา อาอีสฺสาทีสูติ น สมาเสน วเทยฺย.

บทว่า เตน จาติ เพราะความเป็นสมาส และการไม่ถือเอา สฺสติ เป็นต้น ดังนี้ คือ ถ้ามีการถือเอาศัพท์เหล่านั้น ก็จะไม่กล่าวด้วยสมาสว่า อาอีสฺสาทิสุ.

---

๑๗. ภูสฺส

๑๗. ภูสฺสะ

---

กตากตปฺปสงฺคีโย วิธิ โส นิจฺโจ-นิจฺจา พลวาติ ปฐมํ วุก ภวตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘กตากตปฺปสงฺคิตฺตา’จฺจาทิ.

วิธีที่เกี่ยวข้องกับการทำและไม่ทำนั้น เป็นนิจจะ-นิจจะย่อมมีกำลัง ดังนี้ เพื่อจะแสดงว่า วุกะ ย่อมมีก่อน จึงกล่าวว่า ‘กตาคตปฺปสงฺคิตฺตา’ เป็นต้น.

---

๑๘. ปุพฺพ

๑๘. ปุพพะ

---

ออาทฺยเปกฺเขติ ออาทีสูติ อนุวตฺตออาทฺยเปกฺเข.

บทว่า อาทยเปกฺเขติ ใน อา เป็นต้น คือในการอาศัย อา เป็นต้น ที่ถูกกล่าวซ้ำ.

---

๒๓. กร

๒๓. กร

---

นนุ จ ‘โสสฺสา’ติ กสฺมา วุตฺตํ ‘‘กฺวจิ วิกรณาน ‘‘มิจฺเจว (๕-๑๖๑) โลโป [Pg.281] สิยาติ ‘กรสฺส กุ’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ โจทนมนสิ นิธายาห- ‘กฺวจิ วิกรณานํ ตฺยาทิ. อญฺญตฺรปโยคานุสรณา ปโยคานุสรณํ วินา โอโลโป วิญฺญาตุํ น สกฺกาติ สมฺพนฺโธ.

ก็ทำไมจึงกล่าวว่า "โสสฺสา" โดยเก็บความสงสัยไว้ในใจว่า "การลบวิกรรณะบางแห่งย่อมมีได้" (5-161) และ "ควรกล่าวว่า 'กุ ของ กร'" จึงกล่าวว่า "กวจิ วิกรรณานัง" เป็นต้น ความสัมพันธ์คือ "เพราะการตามรอยการใช้ในที่อื่น การลบ (โอ-อักษร) ย่อมไม่สามารถรู้ได้หากปราศจากการตามรอยการใช้"

---

๒๕. หาสฺส

๒๕. หัสสะ

---

การิยํ อาหงฺสงฺขาตมสฺส อตฺถีติ การิยี, เตน อปโร การิยี หญฺญติ หึสียตีติ อตฺโถ.

สิ่งที่ควรทำที่เรียกว่า "อาหํ" มีอยู่แก่สิ่งนั้น จึงเรียกว่า "การิยี" เพราะเหตุนั้น การิยีอื่นย่อมถูกฆ่า ถูกเบียดเบียน นี่คืออรรถ.

---

สโหสฺเสหีติ กรสฺส โอกาเรน สฺเสน จ สห หาสฺส สฺเสน สหาติ อตฺโถ. อถ กถํ โอสฺเสหิ สเหว วุตฺตา เทโสติวิญฺญายตีจฺจาสงฺกิยาห- ‘สหวจนสามตฺถิยา’ติ. สห สทฺทสฺส สหตฺถ(สฺส จ) โสสฺส สฺเสนาติ กถนสามตฺถิยาติ อตฺโถ. อธิปฺปายํ วิวรติ ‘เอวํ มญฺญเต’จฺจาทินา. เอวํ มญฺญเต- โอสฺสาน มนาเทสิตฺเต อิจฺจาทินา ปาเฐน ภวิตพฺพมิว ลกฺขียเต… เตเนว ปาเฐนสหวจนสามตฺถิยสฺส ปตีติสพฺภาวโต. น ตุ ‘เอวํมญฺญเตโอสฺสานมนฺตาเทสตฺเต หาสฺสจาติ วจนมนตฺถกํ สิยา หา โต เจตฺเวว วเทตฺย โอสฺสานมนาเทสิตฺเต’จฺจาทินา ปาเฐน… โอสฺสานมนฺตาเทสปฺปสงฺคสฺเสวาภาวโต. นเหตฺถาเทสาเทสิ สมฺพนฺธฉฏฺฐี อตฺถิ… โสสฺสาติ วิเสสนฉฏฺฐิยาปฺปธานาย สฺเสนาติ สหตฺเถ ตติยาย จ นิทฺทิฏฺฐตฺตา. อุภยตฺถาติ สฺสตฺยาทีสุสฺสาทีสุ จ.

คำว่า 'สหอสเสหิ' มีความหมายว่า พร้อมด้วยโอการะของกรธาตุ และพร้อมด้วย สสะ ของหัสธาตุ. ถามว่า ก็จะพึงทราบได้อย่างไรว่า การกล่าวถึง 'อสสะ' พร้อมกันนั้นเป็นคำสั่ง? จึงกล่าวแก้ด้วยความสงสัยว่า 'เพราะความสามารถแห่งการกล่าวพร้อมกัน' ความหมายคือ เพราะความสามารถแห่งการกล่าวถึงคำว่า 'สหะ' และอรรถของ 'สหะ' ด้วยบทว่า 'ส อสฺส' (ของอสสะนั้น) และ 'สฺเสน' (ด้วยสสะ). ท่านอธิบายความประสงค์ด้วยคำว่า 'เอวํ มญฺญเต' เป็นต้น. พึงสำคัญอย่างนี้ว่า 'เมื่ออสสะทั้งหลายไม่เป็นอาเทศ' เป็นต้น ย่อมปรากฏว่าควรมีอยู่ด้วยบทนั้น... เพราะความปรากฏแห่งความเข้าใจในความสามารถแห่งการกล่าวพร้อมกันด้วยบทนั้นนั่นเอง. แต่คำว่า 'พึงสำคัญอย่างนี้ว่า เมื่ออสสะเป็นอาเทศสุดท้าย และหัสธาตุด้วย ย่อมไร้ประโยชน์ หากกล่าวว่า หา โต เจตเววะ และเมื่ออสสะไม่เป็นอาเทศ' เป็นต้น ย่อมไม่เป็นเช่นนั้น... เพราะไม่มีโอกาสที่อสสะจะเป็นอาเทศสุดท้าย. เพราะในที่นี้ไม่มีฉัฏฐีวิภัตติที่แสดงความสัมพันธ์ระหว่างอาเทศกับสิ่งที่ถูกอาเทศ... เพราะ 'ส อสฺส' ท่านระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติที่เป็นวิเสสนะซึ่งไม่เป็นประธาน และ 'สฺเสน' ท่านระบุด้วยตติยาวิภัตติในอรรถว่าพร้อม. คำว่า 'อุภยตฺถา' คือ ใน สสติ เป็นต้น และใน อุสสา เป็นต้น

---

๒๘. อาอี

๒๘. อา อี

---

ปุพฺพสรโลโปติ วิกรณโลโป อาการาเทเส จ ทฺวีสุ วาเรสุ ปุพฺพสรโลโป.

คำว่า ปุพฺพสรสโลโป คือ การลบวิกรรณปัจจัย และการลบสระหน้าในวาระทั้งสองในการอาเทศเป็นอาการะ

---

๒๙. คมิ

๒๙. คมิธาตุ

---

อคาติ อีมฺหิ ลโลโป, อาการาเทเส จ ปุพฺพสรโลโป.

ในบทว่า อคา มีการลบ ล อักษร ในเพราะ อี วิภัตติ และมีการลบสระหน้าในการอาเทศเป็นอาการะ

---

๓๐. ฑํส

๓๐. ทํสธาตุ

---

อคญฺฉา อคจฺฉีติ นิคฺคหีตาคเมน.

คำว่า อคญฺฉา อคจฺฉี ด้วยการลงนิคคหิตอาคม

---

๓๒. ณานา

๓๒. นานา

---

อุชฺฌิตานุพนฺธานนฺติ ปริจฺจตฺตานุพนฺธานํ.

คำว่า อุชฺฌิตานุพนฺธานํ คือ ของอนุพันธ์ที่ถูกละทิ้งแล้ว

---

๓๓. อาอี อู

๓๓. อา อี อู

---

สุตฺเต [Pg.282] อาติ อิมินา อุภยตฺถ ปฐมปุริเสกวจนํ คหิตนฺติ อาห- ‘อา’ติอาทิ.

ในสูตร ด้วยคำว่า อา นี้ ปฐมบุรุษเอกวจนะถูกถือเอาแล้วในทั้งสองแห่ง ดังนี้ จึงกล่าวว่า อา เป็นต้น

---

๓๔. กุส

๓๔. กุสธาตุ

---

อภิรูหีติ ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑-๓๓) ทีโฆ.

คำว่า อภิรูหี มีการทำทีฆะด้วยสูตรว่า พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา (1-33)

---

๓๕. อา อี สฺส

๓๕. อา อี สฺสะ

---

ปโรกฺขาปรนามเธยฺยานนฺติ ปโรกฺขาติอญฺญนามานํ.

คำว่า ปโรขฺขาปรนามเธยฺยานํ คือ ของชื่ออื่นจากปโรขฺขา

---

๓๘. เอยฺยา

๓๘. เอยฺยา

---

เตเหวาติ เหฏฺฐา วุตฺตสุตฺตทฺวเยเหว, สหจริตญาเยนาติ ‘‘ภูเต อี อุํ’’อิจฺจาโท (๖-๔) ปรจฺฉกฺเก ปฐม ปุริเสกวจนอากาเรน ‘‘อนชฺชตเน อาญุ’’อิจฺจาโท (๖-๕) ปุพฺพจฺฉกฺเก ปฐมปุริเสกวจน อากาเรน จ สหจริตาการานเมว ปจฺจาสตฺติยา สหจริตา ปตฺติวเสน ปวตฺตญาเยน คหณนฺติ อตฺโถ. คหิตตฺตา ตฺวาทิ สมฺพนฺธี คยฺหเตติ สมฺพนฺโธ. นิสฺสยกรณํ นาม พฺยตฺติวเสเนว, น สามญฺญวเสนาติ อาห ‘เอเตนา’ติอาทิ.

คำว่า เตเหว คือด้วยสูตรสองสูตรที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง. คำว่า สหจริตญาเณน คืออรรถว่า การถือเอาด้วยอำนาจแห่งนัยคือการไปด้วยกัน (สหจริตนัย) เพราะความใกล้ชิดกันแห่งอาการะ (อักษร อา) ทั้งหลายที่ไปด้วยกันนั่นเอง โดยอาการะที่เป็นปฐมบุรุษเอกพจน์ในหมวดหลังในสูตรเป็นต้นว่า 'ภูเต อี อุํ' (6-4) และโดยอาการะที่เป็นปฐมบุรุษเอกพจน์ในหมวดหน้าในสูตรเป็นต้นว่า 'อนชฺชตเน อาญุ' (6-5). บทเชื่อมว่า 'ถูกถือเอา' เชื่อมกับ 'ตฺว เป็นต้น' เพราะความเป็นผู้ถูกถือเอาแล้ว. ที่ชื่อว่าการทำนิสสยะ (ที่อาศัย) นั้น คือด้วยอำนาจแห่งความต่างกันนั่นเอง ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความทั่วไป ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุนี้' เป็นต้น.

---

๔๐. เอโอ

๔๐. เอ โอ

---

อนฺตสราทิโลโป ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ (๔-๑๓๒).

การลบสระที่สุดและสระต้นด้วยสูตรว่า 'รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา' (4-132).

---

๔๒. โอสฺส

๔๒. โอสฺส

---

อาเทสานนฺติ ออาทีนมาเทสานํ.

คำว่า อาเทสานํ คือของอาเทศทั้งหลายมี อ เป็นต้น.

---

๔๖. อึสฺส

๔๖. อิํสฺส

---

ปุพฺพสฺมินฺติ อกาสินฺติ เอตฺถ.

คำว่า ปุพฺพสฺมิํ หมายถึง ในคำว่า อกาสิ นี้.

---

๕๒. ตสฺส

๕๒. ตสฺส

---

กฺริยตฺถวิหิตานมฺปิ ธาตุวิหิตานมฺปิ อญฺเญสํ ตพฺพาทีนํ ปจฺจยานํ น คหณนฺติ สมฺพนฺโธ.

ความสัมพันธ์ว่า ไม่ถือเอาซึ่งปัจจัยอื่น ๆ มี ตพฺพ เป็นต้น แม้ซึ่งปัจจัยที่ถูกบัญญัติไว้ในอรรถกิริยา แม้ซึ่งปัจจัยที่ถูกบัญญัติไว้ในธาตุ.

---

๕๔. มิมา

๕๔. มิ มา

---

อมฺหีติอาทีนิ วตฺตมาเน ตฺวาทีสุ วา มิมานมุทาหรณานิ.

อํหี เป็นต้น เป็นตัวอย่างของ มิ มา ในปัจจุบันกาล หรือใน ตฺว เป็นต้น.

---

๕๗. หิมิ

๕๗. หิมิ

---

มุยฺหามิ [Pg.283] มุห=เวจิตฺเต ‘‘ทิวาทีหิ ยก’’ (๕-๒๑).

มุยฺหามิ (มาจาก) มุห ธาตุ ในอรรถว่าความหลง (ลง) ย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'ทิวาทีหิ ยกา' (5-21).

---

๖๑. ญาสฺส

๖๑. ญาสฺส

---

ชานาติ ‘‘ญาสฺส เน ชา’’ (๕-๑๒๐)

ชานาติ (ย่อมรู้) (ด้วยสูตรว่า) 'ญาสฺส เน ชา' (5-120).

---

๖๗. หนา

๖๗. หนา

---

ฉ จ ขา จ ฉ ขา.

ฉะ และ ขะ ชื่อว่า ฉขะ.

---

๗๐. กยิ

๗๐. กยิ

---

อิมินา กตา กยิราติ อชฺฌาหริตพฺพํ.

พึงเติมคำว่า 'กยิรา' อัน (สูตร) นี้กระทำแล้ว เข้ามา.

---

๗๑. ฏา

๗๑. ฏา

---

เอยฺยุมาทีนํ เอยฺยสฺสาติ วุตฺตตฺตา อุปาทิวชฺชิตสฺสาติ วิญฺญายติ.

เพราะเหตุที่กล่าวว่า 'ของเอยฺยุมะเป็นต้น ของเอยฺยะ' จึงพึงทราบว่า 'ของที่เว้นจากอุปาทิ'.

---

๗๔. คุรุ

๗๔. ครุ

---

โอกาโร คุรุติ สํโยคปุพฺพตฺตา วุตฺตํ.

ที่กล่าวว่า โอ อักษร เป็นครุ เพราะเป็นตัวอยู่หน้าสังโยค.

---

๗๖. โอวิ

๗๖. โอวิ

---

วิกรณสทฺทสฺส อญฺญถาปิ พฺยวจฺเฉทกตฺตสมฺภเว อิธาธิปฺเปตํ พฺยวจฺเฉทกตฺตมฺปฏิปาเทตุมาห- ‘ยทิปิ’จฺจาทิ.

แม้เมื่อความเป็นเครื่องจำแนกของวิกะระณะมีได้ด้วยประการอื่น ก็เพื่อแสดงความเป็นเครื่องจำแนกที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'แม้หากว่า' เป็นต้น.

---

๗๘. เอยฺยา

๗๘. เอยฺยา

---

อญฺญตฺราปีติ ภเวยฺยามุภเวยฺยามอิจฺจตฺราปิ.

คำว่า อญฺญตฺราปิ คือ แม้ในคำว่า ภเวยฺยามุ และ ภเวยฺยามะ นี้.

---

อิติ โมคฺคลฺลานปญฺจิกาฏีกายํ สารตฺถวิลาสินิยํ

ในสารัตถวิลาสินี ฎีกาโมคคัลลานปัญจิกา

---

ฉฏฺฐกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนากัณฑ์ที่ ๖ จบแล้ว.

---

นิฏฺฐิตา จ สพฺพถา สารตฺถวิลาสินี ฏีเกติ.

และฎีกาชื่อสารัตถวิลาสินีก็จบลงโดยประการทั้งปวง.

---

นิคม

บทส่งท้าย

---

๑.

๑.

---

สพฺพทา [Pg.285] สุภทายิตฺตา, สตฺตานนฺตนิเสวิเต;

ปสตฺเถ-นฺวตฺถสญฺญาย, ปญฺญาเต สุภสญฺญิเต.

(วิหาร) ที่ให้ความสุขความเจริญเสมอ ที่สัตว์ทั้งหลายหาประมาณมิได้พากันเข้าไปอาศัย ที่มีชื่ออันมีความหมายอันเป็นที่สรรเสริญ ที่ปรากฏด้วยชื่ออันเป็นมงคล.

---

๒.

๒.

---

จาควิกฺกมปญฺญานุทฺทยาทิคุณสาลินา;

สุภเสนาธินาเถน, การิเต วสตา สตา.

(ในวิหาร) ที่พระสุภเสนาธิบดีผู้ประกอบด้วยคุณมีจาคะ ความเพียร ปัญญา และความเอ็นดูเป็นต้น ให้สร้างขึ้น (ข้าพเจ้า) ผู้อยู่ (ในวิหารนั้น).

---

๓.

๓.

---

ปฏิสลฺลานสารุปฺเป, วิหาเร สาธุโคจเร;

มโนนุกูเล โยคีนํ, วเร วิกฺกมสุนฺทเร.

ในวิหารอันประเสริฐชื่อวิกกรมสุนทร อันสมควรแก่การหลีกเร้น เป็นที่โคจรของสัตบุรุษ เป็นที่สบายใจของเหล่าโยคี.

---

๔.

๔.

---

เถเรน รจิตา สายํ, สาสนุชฺโชตนตฺถินา;

ฏีกา คุรุปทมฺโภช, รโชมตฺถกเสวินา.

ฎีกานี้ อันพระเถระผู้ปรารถนาจะยังพระศาสนาให้รุ่งเรือง ผู้บูชาละอองธุลีพระบาทของพระอาจารย์ไว้เหนือเศียรเกล้า ได้รจนาไว้.

---

๕. พหุสฺสุตานํ วิญฺญูนํ, ปรมตฺถาวคาหินํ.

๕. (ฎีกานี้) ของเหล่าพหูสูตผู้เป็นวิญญูชน ผู้หยั่งถึงปรมัตถธรรม.

---

ปวตฺตตุ จิรํ เจโต, รญฺชยนฺตี นิรนฺตรํ.

ขอฎีกานี้จงเป็นไปตลอดกาลนาน ยังจิตใจให้รื่นรมย์อยู่เสมอ.

---

๖.

๖.

---

เยสํ น สญฺจิตา ปญฺญา, เนกสตฺตนฺตโรจิตา;

สมฺโมหพฺภหตาเวเต, นาวพุชฺฌนฺติ กิญฺจิปิ.

ชนเหล่าใดไม่มีปัญญาที่สั่งสมไว้ อันรุ่งเรืองอยู่ในภายในของสัตว์เป็นอันมาก ชนเหล่านั้นถูกความหลงครอบงำแล้ว ย่อมไม่รู้แจ้งอะไรเลย.

---

๗.

๗.

---

กินฺเตหิ ปาทสุสฺสูสา, เยสํ นตฺถิ คุรูนิห;

เย ตปฺปาทรโชกิณฺณา, เตว สาธูวิเวกิโน.

การปรนนิบัติเท้าจะมีประโยชน์อะไรแก่ชนเหล่าใดที่ไม่มีครูบาอาจารย์ในโลกนี้? ส่วนชนเหล่าใดผู้เกลือกกลั้วด้วยละอองธุลีพระบาทของพระอาจารย์เหล่านั้น ชนเหล่านั้นแลเป็นสัตบุรุษผู้มีปัญญาพิจารณา.

---

๘.

๘.

---

ปุญฺเญน สตฺถรจนาชนิเตน เตน,สมฺพุทฺธสาสนวโรทยการเณน;

โลกามิเสสุปิ กิเลสมลา อลคฺโค,สมฺพุทฺธสาสนวโรทยมาจเรยฺยํ.

ด้วยบุญที่เกิดจากการรจนาคัมภีร์นั้น อันเป็นเหตุแห่งความรุ่งเรืองอันประเสริฐของพระสัมพุทธศาสนา ขอข้าพเจ้าจงเป็นผู้ไม่ติดข้องในมลทินคือกิเลสแม้ในอามิสของโลก และพึงบำเพ็ญความรุ่งเรืองอันประเสริฐของพระสัมพุทธศาสนาเถิด.

---

๙.

๙.

---

เย-นนฺตตนฺตรตนากรมนฺถเนน,มนฺถาจ โลลฺลสิตญาณวเรน ลทฺธา;

สารามถาติ สุขิตา สุขยนฺติ จญฺเญ,เตเม ชยนฺติ คุรวา คุรโว คุเณหิ.

พระอาจารย์เหล่าใดผู้ได้สาระมาด้วยการกวนมหาสมุทรคือคัมภีร์และรัตนะอันหาที่สุดมิได้ ด้วยปัญญาอันประเสริฐที่รุ่งเรืองจากการกวนนั้น พระอาจารย์เหล่านั้นเป็นผู้มีความสุขและยังผู้อื่นให้มีความสุข พระอาจารย์เหล่านั้นผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณธรรมย่อมมีชัยชนะ.

---

๑๐.

๑๐.

---

ฏีกาโย วินสาทินํ วิรจยี โย กณฺฐภูสาปโร,วิญฺญูนํ ชินสาสนามลมตีโส-กาสิ จานากุลํ;

สนฺโตสกฺกมโนมโนมกมโน สพฺภาวนีโย มหา,สามี เม คุรุปุงฺคโว วิชยเต สารีสุโต-ยํ ภุวิ.

พระอาจารย์ผู้เป็นยอดครูของข้าพเจ้า ผู้รจนาฎีกาทั้งหลายมีวินัยฎีกาเป็นต้น อันเป็นประดุจเครื่องประดับคอของเหล่าวิญญูชน ผู้มีปัญญาอันบริสุทธิ์ในพระศาสนาของพระชินเจ้า ได้ทำให้พระศาสนาไม่สับสนวุ่นวาย เป็นผู้ควรแก่การยกย่องยิ่งนัก พระสารีบุตรเถระผู้ประเสริฐนี้จงมีชัยในโลก.

---

๑๑.

๑๑.

---

ราชา [Pg.286] วิกฺกมพาหุ พาหิตริปู ตาตฺวสฺส โลกิสฺสโร,สมฺมิตฺตานิหโน ติสีหฬปตี โยยํ มหาวิกฺกโม;

นิพฺภีโต วิชยาทิพาหุ วิชยี โส อาสิ ลงฺกิสฺสโร,ตํ นิสฺสาย ผลํ จิราย ผลตญฺเจตํ สตํ สนฺตตํ.

พระเจ้าวิกรมพาหุผู้ทรงขับไล่ศัตรู ผู้เป็นใหญ่ในโลก ผู้ทรงกำจัดมิตรเทียม ผู้เป็นใหญ่ในสีหฬะทั้งสาม ผู้มีพระวิริยะมาก และพระเจ้าวิชัยพาหุผู้ไม่ทรงหวาดหวั่น ทรงมีชัยชนะ ทรงเป็นใหญ่ในลังกา อาศัยพระองค์ท่านทั้งสองนั้น ผล (แห่งฎีกา) นี้จึงอำนวยประโยชน์สุขแก่สัตบุรุษทั้งหลายสืบไปชั่วกาลนาน.

---

สิทฺธิ รตฺถุ

ขอความสำเร็จจงมี

---

๑.

๑.

---

อคฺคมฺโมติวํเสน, อภยารามสามินา;

ปญฺจิกาวณฺณนาภูตา, สา สารตฺถวิลาสินี.

คัมภีร์สารัตถวิลาสินีอันเป็นคำอธิบายปัญจิกานั้น พระอัคคธัมโมติวงศ์ เจ้าอาวาสวัดอภัยาราม (ได้รจนาไว้).

---

๒.

๒.

---

มฺรมฺมกฺขรมาโรเปตฺวา, วิโสเธตฺวา ยถาพลํ;

สกิยพฺยวหาเรน, ติถีวสุ กรินฺทุนา.

(ข้าพเจ้า) ได้ยกขึ้นสู่อักษรพม่า ชำระให้บริสุทธิ์ตามกำลัง ด้วยภาษาของตน ในปีจุลศักราช ๑๒๘๕.

---

๓.

๓.

---

ยุตฺเต วสฺเส ลงฺกาทีปา, สรฏฺฐมาหตา ปุน;

ภาสฺสปฺปทีปกาตนฺต, กาสิกาปญฺจิกาทิหิ.

ในพุทธศักราชที่เหมาะสม ได้นำ (คัมภีร์นี้) จากลังกาทวีปกลับมาสู่พระนครของตนอีกครั้ง พร้อมด้วยคัมภีร์ภาสัปปทีปะ กาตันตระ และกาสิกาปัญจิกา เป็นต้น.

---

๔.

๔.

---

สํสนฺทิตฺวา วิจาเรตฺวา, วาเจตฺวาจ ปุนปฺปุนํ;

อูนาธิกาทิ โทสานิ, อปเนตฺวา สิเนสิเน.

โดยการสอบทาน พิจารณา และอ่านทบทวนซ้ำแล้วซ้ำเล่า ค่อยๆ ขจัดข้อบกพร่องต่างๆ มีข้อความที่ขาดและเกินเป็นต้นออกไป.

---

๕.

๕.

---

สุทฺธฏฺฐเก จ วสฺเสสา, ปาปิตา ปกติฏฺฐิตึ;

สุทฺธาสุทฺธํว ทสฺเสนฺตี, โสเธตุ ปาฐสุทฺธิยา.

และในปี (จุลศักราช ๑๒๘๘) นี้ ได้ทำให้ (คัมภีร์นี้) กลับคืนสู่สภาพเดิม แสดงให้เห็นทั้งส่วนที่จารึกไว้ถูกต้องและไม่ถูกต้อง เพื่อความบริสุทธิ์แห่งพระบาลีสืบไป.