නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ထိုဘုန်းတော်သခင်၊ ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකා

မောဂ္ဂလ္လာန ပဉ္စိကာ ဋီကာ

සාරත්ථවිලාසිනීනාම

သာရတ္ထဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော

පඤ්චිකාටීකා

ပဉ္စိကာဋီကာ

පණාමාදිකථා

ပဏာမစသော စကား

විජ්ජාධනස්ස [Pg.1] සමනුස්සරණම්පි යස්ස,පඤ්ඤාවිසුද්ධරතනානයනෙකහෙතු;

තං ධම්මරාජමමලුජ්ජලකිත්තිමාලං,සාමොදමාදරමයෙ හදයෙ නිධාය.

မည်သူ၏ ဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥစ္စာကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်းသည်ပင် စင်ကြယ်သော ပညာရတနာ မျက်လုံးကို ရခြင်း၏ အကြောင်းများစွာ ဖြစ်သနည်း။ ကိလေသာညစ်ကြေးကင်းစင်၍ တောက်ပသော ကျော်စောခြင်းပန်းကုံးရှိသော ထိုတရားမင်းမြတ်ကို ဝမ်းမြောက်ရိုသေခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော နှလုံးသား၌ တည်ထား၍။

ලද්ධම්මහොදය මහාදය (සම්පසාදා),සක්කා(දි) සක්කතගුණං රතන (ද්වයඤ්ච) ;

(යාපඤ්චිකා) ගුරුවරප්ප(භවාත්‍යගාහා),තං සාධු සිස්සජන මජ්ජවගාහ යාම.

ကြည်ညိုခြင်းကြောင့် ကြီးစွာသော အကျိုးကျေးဇူးကို ရတော်မူသော၊ သီလစသော ဂုဏ်တို့ကြောင့် ဆည်းကပ်အပ်သော ရတနာနှစ်ပါး (တရားနှင့် သံဃာ) ကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်စွာသော ဆရာတော်ထံမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အလွန်နက်နဲသော အကြင်ပဉ္စိကာကျမ်းကိုလည်းကောင်း၊ ယခုအခါ တပည့်ကောင်းအပေါင်းတို့ သက်ဝင်လေ့လာနိုင်စိမ့်သောငှာ ကောင်းစွာ ဖွင့်ဆိုပါအံ့။

ජයතීහ මහාපඤ්ඤො, සො මොග්ගල්ලායනො මුනි;

යස්ස සාධුගුණුබ්භූත,කිත්ති සබ්බත්ථ පත්ථටා.

မွန်မြတ်သော ဂုဏ်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျော်စောခြင်းသတင်းသည် အရပ်အရပ်၌ ပျံ့နှံ့ကျော်ကြားတော်မူသော၊ ကြီးစွာသော ပညာရှိတော်မူသော ထိုမောဂ္ဂလ္လာယန မုနိမြတ်သည် ဤလောက၌ အောင်မြင်တော်မူပါစေသတည်း။

ඉච්චෙව මනවසෙස මත්තනො භයාද්‍යූපද්දවොපඝාභකරසාමත්ථිය යොගෙන සකලජ්ඣත්තිකබාහියන්තරාය නිවාරණ මධිප්පෙතසිද්ධි විසෙස මභිකඞ්ඛිය රතනත්තය විසයභූතං තංසාධනෙ කන්තනිදාන භූතස්ස [Pg.2] ආලොකියයාතිසයගුණවිසෙසයුත්තස්ස මහතො ප්‍යතිමහනීයස්ස රතනත්තයස්ස සප්පසාදානුරූපං පූජාවිසයං තදනුස්ස(රණං කත්වා) ගුරුසන්නියොගමනුට්ඨාතුං–

ဤသို့လျှင် မိမိ၏ ဘေးအန္တရာယ်စသော ဘေးရန်တို့ကို ဖျက်ဆီးနိုင်သော စွမ်းအားရှိသောကြောင့် အတွင်းအပြင် ဘေးအန္တရာယ်အားလုံးကို တားဆီးခြင်းနှင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးထူးကို ပြီးမြောက်ခြင်းကို တောင့်တလျက်၊ ရတနာသုံးပါး၏ အာရုံဖြစ်သော၊ ထိုအကျိုးကို ပြီးမြောက်စေရန် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော၊ လောကီလောကုတ္တရာ ထူးကဲသော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ကြီးမြတ်တော်မူလှစွာသော ရတနာသုံးပါးအား ကြည်ညိုခြင်းအားလျော်စွာ ပူဇော်ရာအာရုံဖြစ်သော ထိုရတနာသုံးပါးကို အောက်မေ့ခြင်းပြုလျက် ဆရာ၏ အမိန့်ညွှန်ကြားချက်ကို ဆောင်ရွက်ခြင်းငှာ -

කින්තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගුරූනිහ;

යෙ තප්පාදරජොකිණ්ණා, තෙව සාධූ විවෙකිනොති.

ဤလောက၌ ဆရာသမား မရှိကြကုန်သော ထိုသူတို့အား ခြေတော်ကို လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ အကြင်သူတို့သည် ထိုဆရာ၏ ခြေဖုန်မှုန့်တို့ဖြင့် လူးပေအပ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့သာလျှင် ကောင်းမြတ်သော ကိလေသာ ကင်းဆိတ်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။

වචනතො අත්තනො ගුරුපූජා පුරස්සරං පඤ්චිකාවිවරණං පථි’යා පඤ්චිකා’තිආදිනා කතපටිඤ්ඤත්තා සම්පති මහාදයොතිආදිනො ගන්ථස්ස සාධුජනවණ්ණනං වණ්ණනමාරභිස්සාම.

ဟူသော စကားကြောင့် မိမိ၏ ဆရာကို ပူဇော်ခြင်းကို ရှေးဦးစွာ ပြုလျက် ပဉ္စိကာကျမ်းကို ဖွင့်ဆိုခြင်းကို 'ယာပဉ္စိကာ' စသည်ဖြင့် ဝန်ခံကတိပြုခဲ့သည့်အတိုင်း၊ ယခုအခါ 'မဟာဒယော' အစရှိသော ကျမ်း၏ သူတော်ကောင်းတို့ ကြိုက်နှစ်သက်အပ်သော ဖွင့်ဆိုချက် (ဝဏ္ဏနာ) ကို စတင်ပါအံ့။

නනු ච වුත්තිගන්ථස්ස වණ්ණනායං කතාභිනිවෙසො-යමාචරියොති කථමිහානධිකතෙ මහාදයොතිආදිකෙ පටිපන්නොති රතනත්තප්පණාමගන්ථකත්තුගන්ථනිස්සයගන්ථාරම්භඵලඅභිධෙය්‍යසඞ්ඛාත- පයොජනසොතුජනසමුස්සාහනානං සන්දස්සනත්ථං. තත්ථ රතනත්තයප්පණාම කරණං අන්තරායකරාපුඤ්ඤවිඝාතකරපුඤ්ඤවිසෙසුප්පාදනෙන කත්තු මිච්ඡිතස්ස ගන්ථස්ස අනන්තරායෙනං පරිසමාපනත්ථං. වචීපණාමො පනෙත්ථ සොතූනම්පි යථාවුත්තත්ථනිප්ඵාදනකො ආචරියෙනාප්‍යය මත්ථො දස්සිතොයෙව’තත්ථ රතනත්තයප්පණාමසන්දස්සන’න්තිආදිනා, වාචසිකසත්ථාධිකාරතොපි වචීපණාමොති කායප්පණාමො මනොපණාමො ච. න කතො, ගන්ථකත්තුසන්දස්සනං ගන්ථස්ස පමාණ භාවවිභාවනත්ථං, ගන්ථනිස්සයසන්දස්සනං අත්තනියභාවසන්ධස්සනෙන තබ්බිසුද්ධිදස්සනත්ථං, ගන්ථාරම්භඵලදස්සනං තප්පටික්ඛෙපකජනනිසෙධාය, අභිධෙය්‍යසඞ්ඛාතයයොජනසන්දස්සනං වීමංසාපුබ්බකාරීනං පයොජනො පාලම්භපුබ්බිකා සත්ථෙ පවත්තතීති සොතුජනසමුස්සාහනං (කත්වා) ආදරෙන ගන්ථෙ පවත්තනත්ථං, යදාහු –

အကယ်၍ ဤဆရာသည် ဝုတ္တိကျမ်း၏ ဝဏ္ဏနာ၌သာ အားထုတ်မှုရှိပါလျက် ဤအခွင့်မရအပ်သေးသော 'မဟာဒယော' အစရှိသော ဂါထာတို့၌ အဘယ်ကြောင့် စတင်ကျင့်သုံးပါသနည်းဟု မေးစရာရှိအံ့။ ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်း၊ ကျမ်းပြုဆရာ၊ ကျမ်း၏မှီခိုရာ၊ ကျမ်းစတင်ခြင်း၏အကျိုး၊ အဘိဓေယျဟူသော အကျိုးနှင့် နာယူသူလူအပေါင်းအား အားတက်စေခြင်းတို့ကို ပြသရန် ဖြစ်၏။ ထိုအရာတို့တွင် ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုခြင်းသည် ဘေးအန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သော အကုသိုလ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သည့် ကုသိုလ်ထူးကို ဖြစ်ထွန်းစေသဖြင့် ပြုစုလိုသော ကျမ်းကို အန္တရာယ်မရှိဘဲ ပြီးမြောက်စေရန် ဖြစ်၏။ ဤကျမ်း၌ နှုတ်ဖြင့်ရှိခိုးခြင်း (ဝစီပဏာမ) သည် နာယူသူတို့အားလည်း ဆိုခဲ့ပြီးသောအကျိုးကို ပြီးမြောက်စေတတ်၏။ ဤအနက်ကို ဆရာသည်လည်း 'ထိုအရပ်၌ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးခြင်းကို ပြသခြင်း' စသည်ဖြင့် ပြသတော်မူပြီးသာ ဖြစ်၏။ နှုတ်ဖြင့်ပြုအပ်သော ကျမ်း၏အခွင့်ဖြစ်သောကြောင့် ဝစီပဏာမကို ပြု၏၊ ကာယပဏာမနှင့် မနောပဏာမကိုမူ မပြုခဲ့ပေ။ ကျမ်းပြုဆရာကို ပြသခြင်းသည် ကျမ်း၏ ယုံကြည်ကိုးစားထိုက်သော ဂုဏ်ကို ထင်ရှားစေရန် ဖြစ်၏။ ကျမ်း၏မှီခိုရာကို ပြသခြင်းသည် မိမိနှင့် သက်ဆိုင်သည်ကို ပြသခြင်းဖြင့် ထိုကျမ်း၏ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းမှုကို ပြသရန် ဖြစ်၏။ ကျမ်းစတင်ခြင်း၏ အကျိုးကို ပြသခြင်းသည် ထိုကျမ်းကို ကန့်ကွက်သူတို့ကို တားဆီးရန် ဖြစ်၏။ အဘိဓေယျဟူသော အကျိုးကို ပြသခြင်းသည် ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ ပြုလုပ်တတ်သူတို့အား အကျိုးကို ရှေးရှု၍ ကျမ်း၌ သက်ဝင်စေရန် ဖြစ်၏။ နာယူသူလူအပေါင်းအား စိတ်အားထက်သန်စေလျက် ရိုသေကိုးကွယ်စွာ ကျမ်း၌ သက်ဝင်စေရန် ဖြစ်၏။ ထိုသို့လည်း ဆိုကြကုန်၏။

සබ්බස්සෙව හි සත්ථස්ස, කම්මස්සාපි ච කස්සචි;

කෙනෙතං ගය්හතෙ තාව, යාව-වුත්තම්පයොජනංති.

အလုံးစုံသော ကျမ်းဂန်၏ လည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ပြုဖွယ်ကိစ္စ၏ လည်းကောင်း၊ အကျိုးတရားကို မပြောကြားသမျှ ကာလပတ်လုံး ဤကျမ်းဂန်ကို ဖြစ်စေ၊ အလုပ်ကို ဖြစ်စေ မည်သူကမျှ လက်ခံလိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။

නනු [Pg.3] සත්ථප්පයොජනානං සම්බන්ධොපි වත්තබ්බො ඉදමස්ස පයොජනන්ති යතො–

ကျမ်းနှင့် ကျမ်း၏အကျိုးတရားတို့၏ ဆက်စပ်မှုကိုလည်း 'ဤအကျိုးသည် ဤကျမ်း၏ အကျိုးဖြစ်သည်' ဟူ၍ ဆိုအပ်သည်မဟုတ်လော၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် -

සිද්ධප්පයොජනං සිද්ධ,සම්බන්ධං සොතුමිච්ඡති;

සොතාදො තෙන වත්තබ්බො, සම්බන්ධො සප්පයොජනොති.

နာယူသူသည် ထင်ရှားသော အကျိုးရှိခြင်း၊ ထင်ရှားသော ဆက်စပ်မှုရှိခြင်းကို ရှေးဦးစွာ နာယူလို၏။ ထို့ကြောင့် တရားနာယူသူအား အကျိုးရှိသော ဆက်စပ်မှုကို ပြောကြားအပ်၏။

තත්‍රෙදමුත්තරං–

ထိုမေးခွန်းအတွက် ဤဖြေရှင်းချက် ရှိ၏ -

සත්තං පයොජනඤ්චෙව, උභො සම්බන්ධනිස්සයා;

තං වුත්තන්තොගධත්තා න, භින්නො වුත්තො පයොජනාති.

ကျမ်းစာနှင့် အကျိုးတရား နှစ်ပါးလုံးသည် ဆက်စပ်မှုနှင့် မှီခိုရာတို့အပေါ် တည်မှီနေ၏။ ထိုအရာသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အကြောင်းအရာ၌ သက်ဝင်နေသဖြင့် အကျိုးတရားကို သီးခြားခွဲ၍ မဆိုအပ်ပေ။

පයොජනප්පයොජනම්පන සාමත්ථියලද්ධබ්බං සයමාචරියෙන ‘‘කො පන සද්දලක්ඛණස්ස අජානනෙ දොසො’’තිආදිනා වුත්තනයෙන විඤ්ඤාතබ්බං.

အကျိုးတရား၏ အကျိုးတရားကိုမူကား စွမ်းအားဖြင့် ရအပ်သောအရာဖြစ်၍ ဆရာတော်ကိုယ်တိုင် 'သဒ္ဒါ၏ လက္ခဏာကို မသိခြင်း၌ အဘယ်အပြစ်ရှိသနည်း' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း သိအပ်၏။

තත්ථ‘මහාදයො’ත්‍යාදිනා ගාථාද්වයෙන රතනත්තයපණාමො දස්සිතො, ‘යො ඉද්ධිමන්තෙසූ’තිආදිනා ගන්ථකත්තා, ‘සද්දසත්ථ’න්තිආදිනා ගන්ථනිස්සයො, ‘සඞ්ඛෙපනයෙනා’තිච ‘සාරභූතං විපුලත්ථගා හිං අනාකුල’න්ති ච ඉමෙහි ගන්ථාරම්භඵලං සොතුජනසමුස්සාහනඤ්ච, අභිධෙය්‍යසඞ්ඛාතප්පයොජනම්පන‘සංවණ්ණන’න්ති ඉමිනා දස්සිතං අන්වත්ථ බ්‍යපදෙසෙන සංවණ්ණීයති විවරිත්වා විත්ථාරෙත්වා කථීයති අත්ථො එතායාති සංවණ්ණනාභි කත්වා, තම්පන විවරිත්වා කථනං සද්දානුසාසනසත්ථසන්නිස්සයත්තා අභිධෙය්‍යො නාම සමුදිතෙන සත්ථෙන වචනීයත්ථො තං වුත්තසද්දානුසිට්ඨිසඞ්ඛාතපයොජනමෙවාති අයමෙත්ථ සමුදායත්ථො.

ထိုစကားတို့တွင် 'မဟာဒယော' အစရှိသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်ဖြင့် ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြသတော်မူ၏။ 'ယော ဣဒ္ဓိမန္တေသု' အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ကျမ်းပြုဆရာကို ပြသတော်မူ၏။ 'သဒ္ဒသတ္ထံ' အစရှိသော စကားဖြင့် ကျမ်း၏မှီခိုရာကို ပြသတော်မူ၏။ 'သံခေပနယေန' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'သာရဘူတံ ဝိပုလတ္ထဂါဟိံ အနာကုလံ' ဟူသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း ကျမ်းစတင်ခြင်း၏ အကျိုးကိုလည်းကောင်း၊ နာယူသူတို့အား အားတက်စေခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြသတော်မူ၏။ အဘိဓေယျဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးကိုမူကား 'သံဝဏ္ဏနာ' ဟူသော စကားဖြင့် ပြသတော်မူ၏။ သင့်လျော်သောအနက်ကို ခေါ်ဆိုခြင်းအားဖြင့် 'ဤကျမ်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုချဲ့ထွင်၍ ပြသအပ်သောကြောင့် သံဝဏ္ဏနာမည်၏' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုသို့ ဖွင့်ဆိုချဲ့ထွင်၍ ပြသခြင်းသည် သဒ္ဒါကျမ်းကို အမှီပြုသောကြောင့်၊ အဘိဓေယျ မည်သည် အလုံးစုံသော ကျမ်းဖြင့် ဟောပြောအပ်သော အနက်ဖြစ်ပြီး ထိုအနက်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော သဒ္ဒါကျမ်းကို သင်ကြားပြသခြင်းဟူသော အကျိုးတရားပင် ဖြစ်၏ဟု ဤ၌ အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ်ရပေသည်။

අයම්පනෙත්ථ අවයවත්ථො-යොති අනියමවචනං ධම්මරාජසද්දා පෙක්ඛාය චෙත්ථ පුල්ලිඞ්ගතා, තෙනෙත්ථ වුච්චමානගුණවිසෙසා ධාරපුග්ගලවිසෙසනිදස්සනං, දයති දුක්ඛං අපනෙත්වා පරෙසං සුඛං දදාති, දයීයති වා සප්පුරිසෙහි ගමිය(ති ස) සන්තානෙ පවත්තීයති, දයති වා පරදුක්ඛං හිංසති, දයති වා පරදුක්ඛං ගණ්හාති තංවසෙන අත්තනො හදයඛෙදං කරොතීති දයා, ‘‘දය=දානගති හිංසාදානෙසු’’ ඉච්චස්මා ‘‘ඉත්ථියමණත්තිකයක්‍යාචෙ’’ති (5-49) අප්පච්චයො, විසයමහන්තතාය [Pg.4] මහතී පසත්ථා වා දයා අස්සාති මහාදයො, විසෙසන සමාසෙ ‘‘සද්ධාදිත්ව’’ (4-84) වක්ඛමානපාරමිතාසම්භරණදුක්ඛානුභව නානමිදං හෙතුවචනං, කම්මකිලෙසෙහි ජනිතාති ජනා සත්තලොකො, ඉමිනා ඛීණාසවාපි සඞ්ගය්හන්ති තෙසම්පි දිට්ඨධම්මිකසුඛවිහාරසඞ්ඛාත හිතස්ස දානතො, ජනානං සමූහො ජනතා තස්සා හිතාය අභිවඩ්ඪියා සකලවට්ට දුක්ඛනිස්සටනිබ්බානසුඛභාගියකරණායාති වුත්තං හොති, අස්සච’සම්පූරය’න්ති ඉමිනා’දුක්ඛමනුභවී’ති ඉමිනා ච සම්බන්ධො, සම්බොධීති එත්ථ සංසද්දො සාමන්ති ඉමමත්ථං දීපෙති, තස්මා සංසයමෙව අනඤ්ඤබොධිතො හුත්වා චත්තාරි සච්චානි බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣති එතායාති සම්බොධි, සංපුබ්බා බුධධාතුතො ‘‘ඉ’’ඉති ණ්වාදි (කො) ඉප්පච්චයො, සවාසනසකලසංකිලෙසප්පහායකං භගවතො අරහත්තමග්ගඤ්ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණන්තිපි වදන්ති, සම්පාපයතීති සම්පාපකං, සම්බොධියා සම්පාපකන්ති ඡට්ඨීසමාසො, කින්ති ධම්මජාතං ධම්මසද්දෙනෙත්ථ පාරමිධම්මා පඤ්චමහාපරිච්චාගාදයො ච අධිප්පෙතා, තෙපි හි අත්තානං ධාරෙන්තං ධාරෙන්ති සම්බොධි සම්පාපනසාමත්ථියයොගෙන පරෙපි ධාරෙන්ති නාමාති ධම්මාති වුච්චන්ති, ‘ධර=ධාරණෙ’ඉච්චස්මා ඛීසු, වියාදිසුත්තෙන ණ්වාදි(කො) මප්පච්චයො, ධම්මානංජාතං, ධම්මාඑවවා ජාතං, සම්බොධිසම්පාපකඤ්ච තං ධම්මජාතං චෙති විසෙසනසමාසො, ‘සම්පූරය’න්ති මස්සෙතං කම්මං, සම්පූරයන්ති පයොගසම්පත්තියොගා දීපඞ්කර (පාද)මූලෙ හත්ථොපගතම්පි නිබ්බානම්පහාය යථාවුත්තකරුණාගුණයොගසීතලීභූතහදයතාය ‘‘කථන්නාමෙතෙ අච්චන්ත දුස්සහවට්ටදුක්ඛොපගතෙ සත්තෙ තංමහාදුක්ඛා මොචෙස්සාමී’’ති වට්ටදුක්ඛනිස්සරණෙකහෙතුතාය සම්මා පූරෙන්තො වඩ්ඪෙන්තො වුඩ්ඪිං විරූළ්හං වෙපුල්ලං ගමෙන්තොති වුත්තං හොති, හෙතුයෙවෙදමපි දුක්ඛානුභවනස්ස, මහාදයතා පනස්ස පරම්පරහෙතු, දුට්ඨු ඛනති කායිකං අස්සාදන්ති’දුපුබ්බා ඛනිස්මා’ ‘‘ක්වී’’ති (5-4) ක්වි, දුක්ඛං කායිකදුක්ඛ වෙදනා, කීදිසන්ති ආහ-’අනන්තරූප’න්ති, සභාවවචනො යං රූපසද්දො ‘‘පියරූප’’න්තිආදීසුවිය, තෙ ච දුක්ඛසභාවා (අනන්තා) අනන්තකාරණානං වසෙන, තස්මා අනන්තං රූපං සභාවො අස්සාති අනන්තරූපං, තං දුක්ඛං අනුභවී වින්දී, කිමිවාති ආහ-‘සුඛං වා’ති, සුට්ඨු ඛනති කායිකං ආබාධන්ති [Pg.5] සුඛං, ඉවසද්දො සධම්මත්තසඞ්ඛාතොපමාජොතකො, සධම්මත්තඤ්හි උපමා, වුත්තඤ්හි ‘‘උපමානොපමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියො පමා’’ති, කිං වුත්තං හොති ‘‘අනිට්ඨානුභවනසභාවායාපි දුක්ඛවෙදනාය අනුභවනසභාවසාමඤ්ඤෙන අජ්ඣාසයසම්පත්තිවිසෙසයොගා මහාකාරුණිකස්ස සුඛෙන සදිසතාපත්තිහොතීති දුක්ඛම්පි සමානං තං සුඛමිව වින්දී’’ති. කථමඤ්ඤථා වට්ටදුක්ඛතො සකලලොකස්ස සමුද්ධරණං සියාති, අථවා සුඛමිව සුඛං වින්දන්තො විය අනඤ්ඤවින්දියමපි තාදිසං දුක්ඛං සකලලොකහිතාව හිතමනතාය වින්දීති අත්ථො, තෙනාහ ‘අඛින්නරූපො’ති, අඛින්නං පරිස්සමමප්පත්තං රූපං සභාවො අස්සාති විග්ගහො.

ဤ (ဂါထာ) ၌ အစိတ်အပိုင်း၏ အနက်ကား— 'ယော' ဟူသော သဗ္ဗနာမ်သည် အနိယမ (အတည်မပြုအပ်သော) ဝစန ဖြစ်သော်လည်း ဤ၌ 'ဓမ္မရာဇ' သဒ္ဒါကို ငဲ့သောကြောင့် ပုလ္လိင် ဖြစ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ဤ၌ ပြဆိုအပ်သော ထူးခြားသော ဂုဏ်တို့သည် ဆောင်ထားသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ထူးခြားမှုကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ (သူတပါးတို့၏) ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်၍ ချမ်းသာကို ပေးတတ်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတို့သည် ဆည်းကပ်အပ် (မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေအပ်) သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ သူတပါးတို့၏ ဆင်းရဲကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ သူတပါးတို့၏ ဆင်းရဲကို ယူ၍ ထိုဆင်းရဲ၏ အစွမ်းဖြင့် မိမိ၏ နှလုံးတုန်လှုပ်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း 'ဒယာ' (ကရုဏာ) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဒယ=ဒါနဂတိ ဟိံသာဒါနေသု' ဟူသော ဓာတ်နက်မှ 'ဣတ္ထိယမဏတ္တိကယကျာစေ' (ရူပသိဒ္ဓိ ၅-၄၉) ဟူသော သုတ်ဖြင့် အ ပစ္စည်း သက်၍ (ဒယာ ဟု ဖြစ်၏။) အာရုံ၏ ကြီးကျယ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကြီးမြတ်သော သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းအပ်သော ဒယာ (ကရုဏာ) သည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟု 'မဟာဒယော' (ကြီးမြတ်သော ကရုဏာရှိသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝိသေသနသမာသ် ဖြစ်၍၊ 'သဒ္ဓါဒိတ္တ' (၄-၈၄) ဟူ၍ နောက်၌ ပြဆိုလတ္တံ့သော ပါရမီအဆောက်အဦးကို ဆည်းပူးခြင်း ဆင်းရဲကို ခံစားခြင်း စသည်တို့၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်သည်။ ကံ ကိလေသာတို့ဖြင့် ဖြစ်ပွားစေအပ်ကုန်သောကြောင့် 'ဇနာ' (သတ္တဝါ) မည်ကုန်၏။ သတ္တလောကတည်း။ ဤ 'ဇန' သဒ္ဒါဖြင့် ရဟန္တာတို့ကိုလည်း သင်္ဂြိုဟ်အပ် (ယူအပ်) ကုန်၏၊ ထိုရဟန္တာတို့အားလည်း ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရ ဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးစီးပွားကို ပေးတတ်သောကြောင့်တည်း။ လူတို့၏ အစုအဝေးသည် 'ဇနတာ' မည်၏၊ ထိုလူအပေါင်း၏ အကျိုးစီးပွား တိုးတက်ခြင်း အလို့ငှာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ ခပ်သိမ်းမှ လွတ်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို ရထိုက်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြုခြင်းငှာဟု ဆိုလိုသည်။ ဤအနက်ကို 'သမ္ပူရယံ' ဟူသော ပုဒ်နှင့်လည်းကောင်း၊ 'ဒုက္ခမနုဘဝီ' ဟူသော ပုဒ်နှင့်လည်းကောင်း စပ်ရမည်။ 'သမ္ဗောဓိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'သံ' သဒ္ဒါသည် 'သာမံ' (ကိုယ်တိုင်) ဟူသော အနက်ကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်တိုင်သာလျှင် သူတပါးထံမှ မသိရဘဲ သစ္စာလေးပါးကို သိတတ် ထိုးထွင်းသိမြင်တတ်သောကြောင့် 'သမ္ဗောဓိ' မည်၏။ သံ-ရှေ့ရှိသော ဗုဓ်ဓာတ်မှ 'ဣ' ဟူသော ဏွာဒိ (က) အနက်၌ ဣ ပစ္စည်း သက်၏။ ဝါသနာနှင့်တကွ ကိလေသာခပ်သိမ်းကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ် သို့မဟုတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကိုလည်း 'သမ္ဗောဓိ' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် 'သမ္ပါပကံ' မည်၏။ သမ္ဗောဓိသို့ ရောက်စေတတ်သော တရားဟု ဆဋ္ဌီသမာသ် ဖြစ်သည်။ အဘယ်တရားအစုနည်းဟူမူ— ဤ၌ 'ဓမ္မ' သဒ္ဒါဖြင့် ပါရမီတရားများနှင့် စွန့်ခြင်းကြီးငါးပါး စသည်တို့ကို အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ ထိုပါရမီတရားတို့သည်လည်း မိမိကို ဆောင်ထားသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆောင်ထားတတ်ကုန်၏၊ သမ္ဗောဓိ (ဉာဏ်) သို့ ဆိုက်ရောက်စေနိုင်သော စွမ်းအားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သူတပါးတို့ကိုလည်း ဆောင်ထားတတ်ကုန်သောကြောင့် 'ဓမ္မာ' (တရားများ) ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ဓရ=ဓာရဏေ' ဟူသော ဓာတ်မှ 'ခီသု...' သုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ဝိယာဒိ...' သုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဏွာဒိ မ ပစ္စည်း သက်၏။ တရားတို့၏ အစုအဝေး သို့မဟုတ် တရားကိုယ်တိုင်ပင် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဓမ္မဇာတံ'၊ သမ္ဗောဓိသို့ ရောက်စေတတ်သည်လည်း ဖြစ်၍ ထိုတရားအစုလည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'သမ္ဗောဓိသမ္ပါပကဓမ္မဇာတံ' ဟု ဝိသေသနသမာသ် ပြုရမည်။ ၎င်းသည် 'သမ္ပူရယံ' ဟူသော ပုဒ်၏ ကံပုဒ် ဖြစ်သည်။ 'သမ္ပူရယံ' ဟူသည်မှာ လုံ့လဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း၌ လက်ဝယ်သို့ ရောက်ရှိပြီးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုပင် စွန့်ပယ်၍ အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကရုဏာဂုဏ်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် အေးမြသော နှလုံးသားရှိသည်ဖြစ်၍ "အလွန်တရာ သည်းမခံနိုင်သော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲသို့ ရောက်နေကြကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို ထိုဆင်းရဲကြီးမှ အဘယ်သို့ လွတ်မြောက်အောင် ပြုရပါမည်နည်း" ဟု သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း တစ်ခုတည်းသော အကြောင်းရင်းကို (နှလုံးသွင်းကာ) ကောင်းစွာ ဖြည့်ကျင့်လျက်၊ ပွားများလျက်၊ ကြီးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်စေလျက်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ (ပါရမီဖြည့်ခြင်း) သည်လည်း ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားရခြင်း၏ တိုက်ရိုက်အကြောင်းသာ ဖြစ်၏။ မဟာဒယာ (ကြီးမြတ်သော ကရုဏာ) သည်ကား ထိုဆင်းရဲခံစားရခြင်း၏ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော အကြောင်း (ပရမ္ပရဟေတု) ဖြစ်သည်။ ကိုယ်၌ဖြစ်သော သာယာမှုကို မကောင်းသဖြင့် တူးဖြိုဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ဒုက္ခ' (ကိုယ်၏ ဆင်းရဲခြင်း ဝေဒနာ) မည်၏။ ဒု-ရှေ့ရှိသော ခနုဓာတ်မှ 'ကွီ' သုတ် (ရူပသိဒ္ဓိ ၅-၄) ဖြင့် ကွိ ပစ္စည်း သက်၍ ဖြစ်၏။ 'ဒုက္ခ' ဟူသည် ကာယိကဒုက္ခဝေဒနာတည်း။ အဘယ်သို့သော ဆင်းရဲနည်းဟူမူ— 'အနန္တရူပံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ပိယရူပံ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤ၌ 'ရူပ' သဒ္ဒါသည် သဘောတရားကို ဟော၏။ ထိုဆင်းရဲခြင်း သဘောတို့သည်လည်း အဆုံးမရှိသော အကြောင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အဆုံးမရှိကုန်။ ထို့ကြောင့် အဆုံးမရှိသော သဘောတရား ရှိသောကြောင့် 'အနန္တရူပံ' မည်၏။ ထိုဆင်းရဲကို 'အနုဘဝီ' (ခံစားတော်မူပြီ၊ တွေ့ကြုံတော်မူပြီ)။ အဘယ်ကဲ့သို့ ခံစားတော်မူသနည်းဟူမူ— 'သုခံ ဝါ' (ချမ်းသာကဲ့သို့ပင်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ကိုယ်၌ဖြစ်သော ဘေးဥပဒ်ကို ကောင်းစွာ တူးဖြိုဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'သုခ' မည်၏။ 'ဝါ' (ဝိယ) သဒ္ဒါသည် သဓာမ္မတ္တ (တူညီသော သဘောတရားရှိသည်) ဟု ဆိုအပ်သော ဥပမာကို ပြတတ်၏။ သဓာမ္မတ္တသည်သာ ဥပမာမည်၏။ "ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ တူညီသော သဘောသည် ဥပမာ ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်စတမ်းတည်း။ အဘယ်အရာကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— "မလိုလားအပ်သော အာရုံကို ခံစားရခြင်း သဘောရှိသော ဆင်းရဲဝေဒနာသည်ပင်လျှင် ခံစားရခြင်း သဘောတူမျှရုံမျှဖြင့် မဟာကရုဏာရှင်၏ ထူးကဲသော စိတ်နေသဘောထား (အဇ္ဈာသယ) နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ချမ်းသာနှင့် တူညီသောအဖြစ်သို့ ရောက်ရလေသည်၊ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲပင် ဖြစ်သော်လည်း ထိုဆင်းရဲကို ချမ်းသာကဲ့သို့ပင် ခံစားတော်မူ၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ တစ်လောကလုံးကို အဘယ်သို့ ကယ်တင်နိုင်ပါအံ့နည်း။ သို့မဟုတ်က ချမ်းသာသကဲ့သို့၎င်း၊ ချမ်းသာကို ခံစားရသကဲ့သို့၎င်း၊ သူတပါးတို့ မခံစားနိုင်သော ထိုသို့သော ဆင်းရဲကို တစ်လောကလုံး၏ အကျိုးစီးပွားကိုသာ ရှေးရှုသော စိတ်ရှိတော်မူသဖြင့် ခံစားတော်မူ၏ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'အခိန္နရူပေါ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းသို့ မရောက်သော သဘောရှိသူဟု ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

තං ධම්මරාජන්ති යොති අනියමනිද්දිට්ඨස්ස වුත්තගුණවිසෙසාධාර පුග්ගලස්සනියමනවචනං, ධම්මෙන රාජති නො අධම්මෙනාති වා, අත්තනා පටිවිද්ධස්ස සාමිභාවෙන ධම්මස්ස රාජා සාමීති වා, අත්තනා පටිවිජ්ඣියමානෙ ධම්මෙ පටිවිජ්ඣන්තොව තත්ථ රාජති දිප්පතීති වා, පරූපකාරවසෙන තදත්ථායෙව පටිපන්නත්තා පරෙසං ධම්මං රාජෙති පකාසෙතීති වා ධම්මරාජා, තං ධම්මරාජං නමිත්වාති සම්බන්ධො, නමස්සිත්වාති අත්ථො, කීදිසන්ති ආහ-‘ජිතමාරවීරං සුධන්ත සොවණ්ණනිභ’න්ති. තත්ථ මාරො ච සො වීරොචාති මාරවීරො ජිතො විද්තෙධස්තබලො මාරවීරො නාති ජිතමාරවීරො, තං, කිඤ්චාපි දෙවපුත්තකිලෙසාභිසඞ්ඛාරමච්චුක්ඛන්ධ මාරා-නෙන ජිතා එව, තථාපි වීරසද්දසන්නිධානෙන දෙවපුත්තමාරෙ ගහිතෙ තංවිජයා අඤ්ඤෙපි ජිතා එව නාම හොන්තීති විඤ්ඤෙය්‍යං, සුට්ඨු ධන්තං ධමිතං උද්ධරිතං සුධන්තං, සුවණ්ණමෙව සොවණ්ණං, සුධන්ත ච තං සොවණ්ණඤ්ච, තස්සෙව නිභා සොභා අස්සෙති සමාසො, අථවා සුධන්තඤ්ච තං සුවණ්ණං චෙති සමාසෙ තස්සිදන්ති ‘‘ණො’’ති (4-34) ණප්පච්චයෙ ‘‘මජ්ඣෙ’’ති (4-126) මජ්ඣවුද්ධියං සුධන්තසොවණ්ණං පටිමාරූපං, තෙන නිභො සදිසො, තං.

'တံ ဓမ္မရာဇံ' ဟူသည်မှာ 'ယော' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အတည်မပြုဘဲ ပြဆိုအပ်သော၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဂုဏ်ထူးတို့၏ တည်ရာ ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို အတည်ပြု၍ ပြဆိုသော စကား ဖြစ်သည်။ တရားသဖြင့် တင့်တယ် စိုးမိုးတတ်၏၊ မတရားသဖြင့် မဟုတ်ဟု သော်လည်းကောင်း၊ မိမိထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော တရားတော်အား အစိုးရသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် တရား၏ မင်း၊ တရား၏ အရှင်ဖြစ်၏ဟု သော်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော တရား၌ ထိုးထွင်းသိမြင်လျက်ပင် ထိုတရား၌ တင့်တယ်ထွန်းပတတ်၏ဟု သော်လည်းကောင်း၊ သူတပါးအား ချီးမြှောက်တတ်သော အစွမ်းဖြင့် ထိုသူတပါးတို့၏ အကျိုးငှာသာ ကျင့်တော်မူသောကြောင့် သူတပါးတို့အား တရားတော်ကို ထွန်းပစေတတ်၏ (ပြသတော်မူ၏) ဟု သော်လည်းကောင်း 'ဓမ္မရာဇာ' (တရားမင်း) မည်၏။ ထိုတရားမင်းကို 'နမိတွာ' (ဦးညွှတ်၍) ဟု စပ်ရမည်။ 'နမဿိတွာ' (ရှိခိုးပူဇော်၍) ဟု အနက်ရ၏။ အဘယ်သို့သော တရားမင်းနည်းဟူမူ— 'ဇိတမာရဝီရံ သုဓန္တ သောဝဏ္ဏနိဘံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုပုဒ်၌ မာရ်သည်လည်း ဖြစ်၍ ရဲရင့်သူလည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'မာရဝီရော' မည်၏။ အားအင်ချိနဲ့အောင် အောင်အပ်ပြီးသော မာရ်မင်းရှိသောကြောင့် 'ဇိတမာရဝီရော' မည်၏။ ထိုသူကို (ရှိခိုးပါ၏)။ စင်စစ်သော်ကား ဒေဝပုတ္တမာရ်၊ ကိလေသမာရ်၊ အဘိသင်္ခါရမာရ်၊ မစ္စုမာရ်၊ ခန္ဓမာရ် ဟူသော မာရ်ငါးပါးတို့ကို ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အောင်တော်မူအပ်သည်သာ ဖြစ်သော်လည်း၊ ဝီရ (ရဲရင့်သူ) ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်လျက်ရှိခြင်းကြောင့် ဒေဝပုတ္တမာရ်ကို ယူအပ်သည်ရှိသော် ထိုဒေဝပုတ္တမာရ်ကို အောင်တော်မူခြင်းဖြင့် ကျန်သော မာရ်တို့ကိုလည်း အောင်တော်မူအပ်သည်သာ မည်၏ဟု သိအပ်၏။ ကောင်းစွာ မှုတ်အပ်၊ သွန်းအပ်၊ စင်ကြယ်အောင် ပြုအပ်သောကြောင့် 'သုဓန္တံ' မည်၏။ ရွှေစင်သည်ပင် 'သောဝဏ္ဏံ' မည်၏။ ကောင်းစွာ မှုတ်အပ်သော ထိုရွှေစင်သည် 'သုဓန္တသောဝဏ္ဏံ' မည်၏။ ထိုရွှေစင်၏ အရောင်အဝါကဲ့သို့ အရောင်အဝါရှိသောကြောင့် 'သုဓန္တသောဝဏ္ဏနိဘော' ဟု သမာသ် ပြုရမည်။ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ သွန်းအပ်သော ရွှေစင်ဟု သမာသ်၌ 'တဿိဒံ' ဟူသော အနက်၌ 'ဏော' သုတ် (ရူပသိဒ္ဓိ ၄-၃၄) ဖြင့် ဏ ပစ္စည်း သက်၍၊ 'မဇ္ဈေ' သုတ် (ရူပသိဒ္ဓိ ၄-၁၂၆) ဖြင့် မဇ္ဈဝုဒ္ဓိ ပြုခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာသွန်းအပ်သော ရွှေဆင်းတုတော်နှင့် တူသော အရောင်အဝါရှိသော၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို (ရှိခိုးပါ၏)။

එත්තාවතා ච –

ဤမျှဖြင့်လည်း -

හෙතු ඵලං පරත්ථො ච, සබ්බොපි ථුතිසඞ්ගහො;

හෙතු සම්බොධිතො, පුබ්බෙව, යමඤ්ඤං තතොපරීති.

အကြောင်း (ဟေတု)၊ အကျိုး (ဖလ)၊ သူတပါးအကျိုး (ပရတ္ထ) ဟူသော အလုံးစုံသော (ဂုဏ်တော်) ချီးမွမ်းခြင်း အကျဉ်းချုပ်သည် ဖြစ်၏။ အကြောင်းတရားသည် သမ္ဗောဓိဉာဏ် မရမီ ရှေး၌သာ ဖြစ်၍၊ ကြွင်းသောအကျိုးနှင့် သူတပါးအကျိုးသည် ထိုသမ္ဗောဓိဉာဏ်၏ နောက်၌ ဖြစ်၏။

වුත්තහෙතුඵලසත්තොපකාරවසෙන [Pg.6] බුද්ධරතනස්ස ථුතිපුබ්බකම්පණාමං දස්සෙත්වා ඉදානි ධම්මරාජෙන තෙනාපි පූජනීයස්ස ධම්මරතනස්ස නිපච්චකාරං දස්සෙතුං‘ධම්මඤ්ච මොහන්ධතමප්පධංසි’න්ති ආහ, තත්ථ ච සද්දො ‘ධම්මඤ්ච නමිත්වා’ති නමස්සනක්‍රියාය ධම්මං සම්පිණ්ඩෙති, කිම්භූතන්ති ආහ, ‘මොහන්ධතමප්පධංසි’න්ති, මුය්හතීති මොහො=අඤ්ඤාණං, අන්ධයති සමත්ථචක්ඛුවිඤ්ඤාණපරිහානෙනාති අන්ධං, අන්ධඤ්ච තං තමඤ්චෙති අන්ධතමං=බාළ්හතිමිරං, මොහොයෙව තංසදිසතාය අන්ධතමන්ති මො හන්ධතමං, තං පධංසෙති පකාරෙන නාසෙති සීලෙනාති මොහන්ධතමප්පධංසී, පසද්දස්සපකාසනත්ථං හිත්වා පකාරත්ථස්සෙව ගහණතො පරියත්තියා සහ–

ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်း၊ အကျိုး၊ သတ္တဝါတို့အား ကျေးဇူးပြုခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဘုရားရတနာအား ချီးမွမ်းခြင်းလျှင် ရှေးဦးရှိသော ရှိခိုးခြင်းကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ပူဇော်ထိုက်သော တရားရတနာအား ရိုသေညွတ်ကိုင်းခြင်းကို ပြခြင်းငှါ ‘ဓမ္မဉ္စ မောဟန္ဓတမပ္ပဓံသိံ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ ‘စ’ သဒ္ဒါသည် ‘ဓမ္မဉ္စ နမိတွာ’ (တရားတော်ကိုလည်း ရှိခိုး၍) ဟု ရှိခိုးခြင်းဟူသော ကိရိယာ၌ တရားတော်ကို ပေါင်းစည်း၏။ အဘယ်သို့သော တရားတော်နည်းဟူမူ - ‘မောဟန္ဓတမပ္ပဓံသိံ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တွေဝေတတ်သောကြောင့် ‘မောဟ’ မည်၏၊ မသိခြင်း (အညာဏ) တည်း။ မြင်နိုင်စွမ်းရှိသော မျက်စိဝိညာဉ်ကို ဆုံးရှုံးစေခြင်းဖြင့် ကန်းအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ‘အန္ဓ’ မည်၏။ ကန်းစေတတ်သော အမိုက်မှောင်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် ‘အန္ဓတမ’ မည်၏၊ ပြင်းစွာသော မှောင်မိုက်တည်း။ မောဟသည်သာလျှင် ထိုပြင်းစွာသော မှောင်မိုက်နှင့် တူသည်ဖြစ်၍ ‘မောဟန္ဓတမ’ မည်၏။ ထိုမောဟတည်းဟူသော ပြင်းစွာသော မှောင်မိုက်ကို အပြားအားဖြင့် ဖျက်ဆီးတတ်သော သဘော ရှိသောကြောင့် ‘မောဟန္ဓတမပ္ပဓံသီ’ မည်၏။ ‘ပ’ သဒ္ဒါ၏ ပြည့်စုံစွာ ပြခြင်းအနက်ကို လွှတ်၍ အပြားအားဖြင့် ဟူသော အနက်ကိုသာ ယူခြင်းကြောင့် ပရိယတ်တရားနှင့်တကွ -

සොතාපත්තාදයො මග්ගා,චත්තාරො තප්ඵලානිච;

චත්තාරි අථ නිබ්බානං, ධම්මා ලොකුත්තරා නවාති.

သောတာပတ္တိမဂ် အစရှိသော မဂ်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ထိုမဂ်တို့၏ အကျိုးဖြစ်သော ဖိုလ်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် နိဗ္ဗာန်လည်းကောင်း ဤကိုးပါးသော တရားတို့သည် လောကုတ္တရာတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

වුත්තනවලොකුත්තරම්මො ගහිතාති විඤ්ඤාතබ්බං, අඤ්ඤථා අරහත්තමග්ගොව ගය්හෙය්‍ය, කස්මා පනෙත්ථ මොහස්සෙව පහානං වුත්තං, නෙතරෙසන්ති තම්මූලකත්තා සබ්බකිලෙසානං, තප්පහානස්මිඤ්හි වුච්චමානෙ තම්මුඛෙනෙතරෙසම්පි පහානං වුත්තමෙව හොතීති.

ဆိုအပ်ပြီးသော လောကုတ္တရာတရားကိုးပါးကို ယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက အရဟတ္တမဂ်တစ်ခုတည်းကိုသာ ယူအပ်ရာ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤ၌ မောဟကိုသာ ပယ်ခြင်းကို ဆိုအပ်သနည်း၊ အခြားကိလေသာတို့ကို မဆိုသနည်းဟူမူ - ကိလေသာအားလုံးတို့သည် ထိုမောဟလျှင် အကြောင်းရင်း ရှိသောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမောဟကို ပယ်ခြင်းကို ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုမောဟကို အမှူးပြု၍ အခြားသော ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခြင်းကိုလည်း ဆိုအပ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

එවං ධම්මරතනස්ස නමක්කාරං දස්සෙත්වා ඉදානි තදාධාරභූතසඞ්ඝරතනං නමස්සිතුං ‘සඞ්ඝං තථා සඞ්ඝටිතං ගුණෙහී’ති වුත්තං, තත්ථ තථාසද්දො සමුච්චයෙ වා, වචොයුත්තියං වා, වචොයුත්තිපක්ඛෙ ච සද්දො ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො, කිලෙසාදයො සංහනති හිංසතීති සඞ්ඝො, සංපුබ්බතො හනතිස්මා ක්විම්හි ‘‘ක්විම්හි ඝොපරිපච්චසමො හී’’ති (5.100) හනස්ස ඝො, කිලෙසහිංසනඤ්චෙත්ථ තදඞ්ගාදිවසෙන ගහිතං, ගුණෙහීති සාමඤ්ඤනිද්දෙසතො සම්මුතිසඞ්ඝෙන සද්ධිං

ဤသို့ တရားရတနာအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ ထိုတရားရတနာ၏ တည်ရာဖြစ်သော သံဃရတနာကို ရှိခိုးခြင်းငှါ ‘သံဃံ တထာ သံဃဋိတံ ဂုဏေဟိ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို၌ ‘တထာ’ သဒ္ဒါသည် သမုစ္စည်း (ပေါင်းစုခြင်း) အနက်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဝစောယုတ္တိ (စကားစပ်ယှဉ်ခြင်း) အနက်၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဝစောယုတ္တိဖက်၌ ‘စ’ သဒ္ဒါကို ဆောင်ယူ၍ စပ်အပ်၏။ ကိလေသာ စသည်တို့ကို ကောင်းစွာ ဖျက်ဆီးတတ်၊ သတ်တတ်သောကြောင့် ‘သံဃ’ မည်၏။ ‘သံ’ ဟူသော ပုဒ်ရှေ့ရှိသော ‘ဟန်’ ဓာတ်မှ ‘ကွိ’ ပစ္စည်း သက်သော် ‘ကွိမှိ ဃောပရိပစ္စသမော ဟီ’ (၅.၁၀၀) သုတ်ဖြင့် ‘ဟန်’ ဓာတ်၏ ‘ဟ’ ကို ‘ဃ’ ပြု၏။ ဤ၌ ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းကို တဒင်္ဂအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏။ ‘ဂုဏေဟိ’ (ဂုဏ်တို့ဖြင့်) ဟု သာမညညွှန်းဆိုခြင်းကြောင့် သမ္မုတိသံဃာနှင့်တကွ -

චත්තාරො ච පටිපන්නා, චත්තාරො ච ඵලෙඨිතා;

එස සඞ්ඝො උජුභූතො, පඤ්ඤාසීලසමාහිතොති.

မဂ်သို့ ရှေးရှုကျင့်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဤသည်ကား ဖြောင့်မတ်စွာ ကျင့်တော်မူသော၊ ပညာ သီလတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ တည်ကြည်တော်မူသော သံဃာတော်တည်း။

වුත්තඅට්ඨඅරියපුග්ගලා [Pg.7] ගය්හන්ති, ගුණෙහීති ලොකියලොකුත්තරෙහි සීලාදිගුණෙහි, සඞ්ඝටිතන්ති සංහතං.

ဆိုအပ်ပြီးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ် ရှစ်ယောက်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ‘ဂုဏေဟိ’ ဟူသည်ကား လောကီ လောကုတ္တရာ ဖြစ်ကုန်သော သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့်။ ‘သံဃဋိတံ’ ဟူသည်ကား ကောင်းစွာ စည်းဝေးပေါင်းစပ်အပ်သော။

එවමනන්තරායෙන ගන්ථපරිසමාපනත්ථමනන්ත ගුණවිසිට්ඨලොකත්තයග්ගසීඛාමණිභූතස්ස රතනත්තයස්ස පණාමං දස්සෙත්වා ඉදානි ගන්ථ කත්තාදියථාවුත්තත්ථොපදස්සන පුබ්බඞ්ගමමත්තනා සමාරභිතබ්බං ගන්ථ කරණං පටිඤ්ඤාතුකාමො’යො ඉද්ධිමන්තෙසූ’තිආදිමාහ, තත්ථ ‘යො’ති ඉමස්ස ‘තන්නාමධෙය්‍යෙනා’ති ඉමිනා සම්බන්ධො, එතාය සත්තා ඉජ්ඣන්ති ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉද්ධි=ඉද්ධිවිධාදයො ලොකියා ලොකුත්තරා ච සා එතෙසමත්ථීති ඉද්ධිමන්තො, තෙසු ඉද්ධිමන්තෙසු, ඉද්ධිමන්තානං මහාසාවකානං මජ්ඣෙති අත්ථො, මහත්තප්පත්තොති මහත්තං මහන්තභාවං ගතො, තන්නාමධෙය්‍යෙනාති තස්සෙව නාමධෙය්‍යමස්සාති තන්නාමධෙය්‍යො, තෙන, තපොධනෙනාති මුනිනා, කිං වුත්තං හොති- ‘‘එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මොග්ගල්ලානො’’ති භගවතා ඉද්ධිමන්තෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො නාම යො දුතියො අග්ගසාවකො… (තෙන සමානනාමධෙය්‍යෙනාති) තමපදිසන්තො-යමාචරියො අනුද්ධතභාවෙන උජුනාක්කමෙන නාමාදිකමවත්වා වඞ්කවුත්තියා අත්තනො මොග්ගල්ලානොති නාමං මහාසාමිට්ඨානන්තරප්පත්තිං කාලොචිතපඤ්ඤා වෙය්‍යත්තියං බුද්ධසාසනොපකාරිතාදිඤ්ච විභාවෙති. ‘යං රචිත’න්ති සම්බන්ධො, රචිතන්ති කතං, කින්ති ආහ සද්දසත්ථ’න්ති, සද්දසත්ථං නාම සුත්ත, සද්දලක්ඛණබ්‍යාකරණාද්‍යපරනාමධෙය්‍යං, සුත්තං(හි) ‘සද්දා (ලක්ඛීයන්ති) සාසීයන්ති අනුසාසීයන්ති පකතිප්පච්චයාදිවිභාගකප්පනාය එතෙනා’ති සද්දලක්ඛණන්ති ච ‘බ්‍යාකරීයන්ති සද්දනිප්ඵාදනවසෙන කථීයන්ති එතෙනා’ති බ්‍යාකරණන්ති ච වුච්චති, අපරම්පන වුත්‍යාදි තදුපකරණභාවෙන සද්දසත්ථං සද්දලක්ඛණං බ්‍යාකරණන්ති ච වුච්චතීති දට්ඨබ්බං, අනුනන්ති තබ්බිසෙසනං, අසෙසලක්ඛියොපසඞ්ගාහකභාවෙන වත්තබ්බස්සාපරස්සාභාවා සම්පුණ්ණන්ති අත්ථො, අථාති අනන්තරත්ථෙ නිපාතො, සද්දසත්ථරචනානන්තරන්ති අත්ථො, තස්සෙති සද්දසත්ථස්ස, වුත්ති ච [Pg.8] සමාසා කතාති සම්බන්ධො, සුත්තං විවරීයති එතායාති වුත්ති, සමස්සතෙ සඞ්ඛිපීයතීති සමාසා.

ဤသို့ အန္တရာယ်ကင်းစွာ ကျမ်းပြီးဆုံးခြင်း အကျိုးငှါ အနန္တဂုဏ်တို့ဖြင့် ထူးကဲထူးခြားသော၊ လောကသုံးပါးတို့၏ အထွတ်အထိပ် သရဖူသဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ ကျမ်းပြုဆရာ စသည်တို့အား ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ပြခြင်းလျှင် ရှေးဦးရှိသည်ဖြစ်၍ မိမိသည် ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်သော ကျမ်းပြုခြင်းကို ဝန်ခံကတိပြုလိုသဖြင့် ‘ယော ဣဒ္ဓိမန္တေသု’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ ‘ယော’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ‘တန္နာမဓေယျေန’ ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် စပ်၏။ ဤစွမ်းအားဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ပြီးမြောက်ကုန်၏၊ တိုးပွားကြီးပွားကုန်၏၊ မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏ဟူ၍ ‘ဣဒ္ဓိ’ မည်၏၊ ဣဒ္ဓိဝိဓ အစရှိသော လောကီ လောကုတ္တရာ တန်ခိုးတည်း။ ထိုတန်ခိုးသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ရှိ၏ဟူ၍ ‘ဣဒ္ဓိမန္တ’ မည်ကုန်၏။ ထိုတန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင်၊ တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော မဟာသာဝကတို့၏ အလယ်၌ ဟု အနက်ရ၏။ ‘မဟတ္တပ္ပတ္တော’ ဟူသည် ကြီးမြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော။ ‘တန္နာမဓေယျေန’ ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည်သည် ဤသူအား ရှိ၏ဟူ၍ ‘တန္နာမဓေယျ’၊ ထိုသူနှင့် (အမည်တူသော အဖြစ်ဖြင့်)။ ‘တပေါဓနေန’ ဟူသည် ခြိုးခြံစွာ ကျင့်ခြင်းဟူသော ဥစ္စာရှိသော ရသေ့ (မုနိ) သခင်သည် (အရှင်မောဂ္ဂလ္လာန်မြတ်စွာ)။ အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - “ရဟန်းတို့... ငါဘုရား၏ တန်ခိုးကြီးမားကုန်သော ရဟန်းသာဝကတို့တွင် မောဂ္ဂလ္လာန်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏” ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံသူတို့တွင် ဧတဒဂ်၌ ထားတော်မူအပ်သော မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ် မည်သော ဒုတိယသာဝကမြတ်ကြီး... (ထိုမဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်နှင့် အမည်တူသော အဖြစ်ဖြင့်) ထိုထေရ်မြတ်ကို ညွှန်းပြလျက် - ဆရာသည် မထောင်လွှားသော အဖြစ်ဖြင့်၊ ဖြောင့်မတ်သော နည်းလမ်းဖြင့် မိမိ၏ အမည်စသည်ကို တိုက်ရိုက်မဆိုဘဲ ကွေ့ကောက်သော နည်းအားဖြင့် မိမိ၏ ‘မောဂ္ဂလ္လာန’ ဟူသော အမည်ကိုလည်းကောင်း၊ သာသနာပိုင် (မဟာသာမိ) ဟူသော ရာထူးထူးကို ရရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အခါအားလျော်စွာ သင့်လျော်သော ပညာ၏ ရဲရင့်ပြောင်မြောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်အား ကျေးဇူးပြုပုံ အစရှိသည်ကိုလည်းကောင်း ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ ‘ယံ ရစိတံ’ ဟု စပ်အပ်၏။ ‘ရစိတံ’ ဟူသည် ပြုအပ်သော။ အဘယ်ကို ပြုအပ်သနည်းဟူမူ - ‘သဒ္ဒသတ်ထံ’ (သဒ္ဒါကျမ်း) ကိုဟု မိန့်တော်မူ၏။ သဒ္ဒါကျမ်းဟူသည် သုတ္တ၊ သဒ္ဒလက္ခဏ၊ ဗျာကရုဏ်း အစရှိသော အခြားသော အမည်ရှိ၏။ စကားလုံးတို့ကို ပကတိ၊ ပစ္စည်း အစရှိသည်တို့ကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားခြင်း အစီအရင်ဖြင့် ဤကျမ်းဖြင့် မှတ်အပ်ကုန်၏၊ ဆုံးမအပ်ကုန်၏၊ ညွှန်ပြအပ်ကုန်၏ ဟူသောကြောင့် ‘သဒ္ဒလက္ခဏ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤကျမ်းဖြင့် သဒ္ဒါတို့၏ ပြီးမြောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြအပ်ကုန်၏ ဟူသောကြောင့် ‘ဗျာကရုဏ်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ တစ်ဖန် ဝုတ္တိ အစရှိသည်တို့သည်လည်း ထိုကျမ်း၏ အထောက်အပံ့ ဖြစ်သောကြောင့် သဒ္ဒါကျမ်း၊ သဒ္ဒလက္ခဏ၊ ဗျာကရုဏ်း ဟူ၍လည်း ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ‘အနူနံ’ ဟူသည် ထိုသဒ္ဒါကျမ်း၏ ဝိသေသနတည်း။ ကြွင်းမဲ့သော မှတ်အပ်သော အရာတို့ကို သိမ်းကျုံးယူနိုင်သော အဖြစ်ကြောင့် ဆိုအပ်သော အခြားသော ကျမ်းမရှိသဖြင့် ပြည့်စုံသော ဟု အနက်ရ၏။ ‘အထ’ ဟူသည် နောက်ကာလ အနက်၌ရှိသော နိပါတ်တည်း။ သဒ္ဒါကျမ်းကို ပြုပြီးသည့် နောက်၌ဟု အနက်ရ၏။ ‘တဿ’ ဟူသည် ထိုသဒ္ဒါကျမ်း၏။ ‘ဝုတ္တိ စ သမာသာ ကတာ’ ဟု စပ်အပ်၏။ သုတ်ကို ဤကျမ်းဖြင့် ဖွင့်ပြအပ်၏ဟူ၍ ‘ဝုတ္တိ’ မည်၏။ ပေါင်းစပ်အပ်၏၊ အကျဉ်းချုံးအပ်၏ဟူ၍ ‘သမာသာ’ မည်၏။

තස්සාපීති වුත්තියාපි, සඞ්ගහෙත්වා සද්දවසෙන සඞ්කුචිතං විය කත්වා ඛිපනං සඞ්ඛෙපො, තස්ස නයො කමො සඞ්ඛෙපනයො, තෙන, භොවාති යො සද්දසත්ථස්ස වුත්තියා ච කත්තා සො එව, ඉදානි සුත්තවුත්තිරචනානන්තරමවසරප්පත්තෙ ඉමස්මිං කාලෙ, සමාරභෙය්‍ය සම්මා ආරම්භං කරෙය්‍ය බහුන්නං ක්‍රියාක්ඛණානමාදිභූතං ක්‍රියාක්ඛණමනුතිට්ඨෙය්‍ය, කින්ති සංවණ්ණනං, සංවණ්ණීයති අත්ථො එතායාති සංවණ්ණනා, පඤ්චීයති විපඤ්චීයති බ්‍යත්තී කරීයති වුත්ති අත්ථො එතායාති වා, තං පඤ්චයතීති වා ලද්ධනාමපඤ්චිකා, තං.

‘တဿာပိ’ ဟူသည် ဝုတ္တိကျမ်း၏လည်း။ သိမ်းကျုံးယူ၍ သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် ကျဉ်းမြောင်းစေသကဲ့သို့ ပြု၍ ထားခြင်းသည် ‘သံခေပ’ (အကျဉ်း) မည်၏။ ထိုအကျဉ်း၏ နည်းလမ်း အစီအစဉ်သည် ‘သံခေပနယ’ မည်၏။ ထိုနည်းလမ်းဖြင့်။ ‘ဘော’ ဟူသည် အကြင် သဒ္ဒါကျမ်းနှင့် ဝုတ္တိကျမ်းကို ပြုတော်မူသော ဆရာသည်သာလျှင်။ ယခုအခါ သုတ်၊ ဝုတ္တိတို့ကို ပြုပြီးသည့်နောက် အခွင့်သင့်သော ဤကာလ၌။ ‘သမာရဘေယျ’ ဟူသည် ကောင်းစွာ အားထုတ်ရာ၏။ များစွာသော ကိရိယာ၏ ခဏတို့၏ အစဖြစ်သော ကိရိယာခဏကို ပြုရာ၏။ အဘယ်ကို ပြုအံ့နည်းဟူမူ - သံဝဏ္ဏနာ (ဖွင့်ဆိုချက်) ကိုတည်း။ ဤဖွင့်ဆိုချက်ဖြင့် အနက်ကို ကောင်းစွာ ဖွင့်ဆိုအပ်၏ဟူ၍ ‘သံဝဏ္ဏနာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ဝုတ္တိကျမ်း၏ အနက်ကို ကျယ်ဝန်းစေအပ်၏၊ ထင်ရှားစေအပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုကျမ်းအနက်ကို ကျယ်ဝန်းစွာ ပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရအပ်သော အမည်ရှိသော ‘ပဉ္စိကာ’ (ကျမ်း) ကိုတည်း။

එවමත්තනා කරණීයසත්ථම්පටිජානිත්වා තදනන්තරං ‘‘ද්වෙ මෙ භික්ඛවෙ පච්චයා සම්මාදිට්ඨියා උප්පාදාය (කතමෙ ද්වෙ) පරතො ච ඝොසො (අජ්ඣත්තඤ්ච) යොනිසො මනසිකාරො’’ති වචනතො සම්මාසවනපටිබද්ධා සබ්බාපි සාසන (ප්පටි) සම්පත්තීති සාසනප්පටිපත්තියා බ්‍යාකරණස්ස මූලකාරණත්තා තං සවනෙ සාධුජනෙ නියොජෙන්තො ‘තං සාරභූත’න්තිආදිමාහ, තත්ථ තන්ති යසද්දවිරහෙපි අධිකතත්තා සංවණ්ණනං පරාමසති, තං සුණන්තූ’ති සම්බන්ධො, සාධූති සවනක්‍රියාවිසෙසනං, අත්ථානුරූපං බ්‍යඤ්ජනං, බ්‍යඤ්ජනානුරූපඤ්ච අත්ථංසල්ලක්ඛෙත්වා අනඤ්ඤමනා හුත්වා සක්කච්චං සුණන්තූති අත්ථො සුවණ්ණභාජනෙ නික්ඛිත්තසීහවසාවිය අවිනස්සමානං කත්වා හදයෙ ඨපනවසෙන, සක්කච්චසවනමෙව හි සොතූනමත්ථාවහං හොතීති, සන්තොති සවනක්‍රියාය කත්තාරො දස්සෙති, තථා සාතිසයබ්‍යාකරණං… තථාවිධා එව සප්පුරිසා සාධුකං සොතුකාමා හොන්තීති, කිම්භූතන්ති ආහ ‘සාරභූත’න්තිආදි, භූතසද්දො එත්ථ ‘‘භූතස්මිං පාචිත්තිය’න්තිආදීසු විය විජ්ජමානත්ථො, ඵෙග්ගුත්තාභාවෙන අපරිච්චජනීයතාය සාරො ථිරං සො අත්ථො බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අස්සා අත්ථීති සාරා ච සා භූතාච, අථ වා ලොකියලොකුත්තරගුණාතිසයසාධනෙකසාධනභාවතො සෙට්ඨට්ඨෙන සාරඤ්ච සා භූතාචාති සාරභූතා, තං ගන්ථො යෙවෙත්ථ සඞ්ඛෙපිතො, අත්ථො පන නයග්ගාහිතතායපි සබ්බථා දස්සිතොයෙවාති [Pg.9] විපුලං අත්ථං ගණ්හාතීති විපුලත්ථගාහී, තං, විධීයමානවණ්ණනාක්කමවිසෙසෙන බ්‍යාකුලස්ස වණ්ණනාක්කමස්ස නිරසනතො නත්ථි ආකුලං කිඤ්චි අස්සාති අනාකුලං, තං, ඉමිනා ච කච්චායනවුත්තිවණ්ණනාසු න තථාභාවං දස්සෙති.

ဤသို့ မိမိပြုအပ်သော ကျမ်းစာ၏ ကတိကဝတ်ကို ဝန်ခံပြီးနောက်၊ ထို့နောက်၌ 'ရဟန်းတို့... သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းတရားတို့သည် ဤနှစ်ပါးတို့တည်း၊ အဘယ်နှစ်ပါးတို့နည်းဟူမူ- သူတစ်ပါးထံမှ တရားစကားသံကို ကြားရခြင်း (ပရတောဃောသ) လည်းကောင်း၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) လည်းကောင်း တည်း' ဟူသော ဝစနဒေသနာတော်အရ ကောင်းစွာ နာယူခြင်း၌ တည်မှီနေသောကြောင့် သာသနာတော်၌ ရရှိအပ်သော အောင်မြင်မှု (သာသနသမ္ပတ္တိ) အားလုံးသည် သာသနာ့ကျင့်စဉ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းခြင်း (ဗျာကရဏ) ၏ အခြေခံအကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်၊ ထိုသို့ နာယူခြင်း၌ သူတော်ကောင်းအပေါင်းကို တိုက်တွန်းလျက် 'တံ သာရဘူတံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'တံ' (ထို) ဟူသော ပုဒ်သည် 'ယံ' ဟူသော ယသဒ္ဒါ မပါရှိသော်လည်း တိုက်ရိုက်ယူအပ်သောကြောင့် (ဖွင့်ဆိုအပ်သော) သံဝဏ္ဏနာ (ကျမ်း) ကို ညွှန်းဆိုသည်။ 'တံ သုဏန္တု' (ထိုကျမ်းကို နာယူကြကုန်လော့) ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ 'သာဓု' ဟူသည် နာယူခြင်းဟူသော ကရိယာ၏ ဝိသေသနဖြစ်သည်၊ အနက်နှင့် လျော်ညီသော ဗျည်းကိုလည်းကောင်း၊ ဗျည်းနှင့် လျော်ညီသော အနက်ကိုလည်းကောင်း ကောင်းစွာ မှတ်သား၍၊ စိတ်မပြန့်လွင့်ဘဲ ရိုသေသော်လည်းကောင်း နာယူကြကုန်လော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ရွှေခွက်၌ ထည့်ထားသော ခြင်္သေ့ဆီကဲ့သို့ ပျက်စီးခြင်းမရှိစေဘဲ နှလုံးသား၌ တည်ထားခြင်းအားဖြင့် ကောင်းစွာ နာယူခြင်းသည်သာ နာယူသူတို့အတွက် အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'သန္တော' ဟူသည် နာယူခြင်း ကရိယာ၏ ကတ္တား (ပြုလုပ်သူ) တို့ကို ပြဆိုသည်။ ထို့ပြင် ထူးကဲသော ဖွင့်ဆိုချက် (ဗျာကရဏ)... ထိုသို့သော သဘောရှိသော သူတော်ကောင်းတို့သည်သာ ကောင်းစွာ နာယူလိုကြကုန်၏။ အဘယ်သို့သော သဘောရှိသနည်းဟူမူ- 'သာရဘူတံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ဤနေရာ၌ 'ဘူတ'သဒ္ဒါသည် 'ဘူတသ္မိံ ပါစိတ္တိယံ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ထင်ရှားရှိသော အနက်ကို ဟော၏။ အနှစ်မရှိသော အကာမဖြစ်သဖြင့် မစွန့်ပစ်အပ်သောကြောင့် အနှစ်သာရဟူသည် ခိုင်မာသော အနက်နှင့် ဗျည်းဖြစ်၏၊ ထိုအနှစ်သာရလည်းဖြစ် ထင်ရှားရှိသည်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'သာရဘူတ' မည်၏။ သို့မဟုတ် လောကီ လောကုတ္တရာ ဂုဏ်ထူးတို့ကို ပြီးမြောက်စေသော တစ်ခုတည်းသော အကြောင်းတရားဖြစ်ခြင်းကြောင့် မြတ်သော အနက်ဖြင့် 'သာရ' လည်းဖြစ်၊ 'ဘူတ' လည်းဖြစ်သောကြောင့် 'သာရဘူတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤကျမ်း၌ ထိုကျမ်းကိုသာ အကျဉ်းချုံးအပ်၏၊ အနက်ကိုမူ နည်းနာအားဖြင့် အလုံးစုံ ပြသအပ်ပြီးဖြစ်၍ များပြားလှစွာသော အနက်ကို ယူဆောင်နိုင်သောကြောင့် 'ဝိပုလတ္ထဂါဟီ' (ကျယ်ပြန့်သော အနက်ကို ယူဆောင်နိုင်သော) မည်၏၊ ထိုကျမ်းကို။ ပြုလုပ်အပ်သော သံဝဏ္ဏနာ အစဉ်အဆက်၏ ထူးခြားမှုကြောင့် ရှုပ်ထွေးသော သံဝဏ္ဏနာအစဉ်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် ရှုပ်ထွေးခြင်း တစ်စုံတစ်ရာ မရှိသောကြောင့် 'အနာကုလံ' (မရှုပ်ထွေးသော) မည်၏၊ ထိုကျမ်းကို။ ဤစကားဖြင့် ကစ္စာယနဝုတ္တိ သံဝဏ္ဏနာ (ဖွင့်ဆိုချက်) တို့၌ ထိုသို့သော သဘောမရှိပုံကို ပြဆိုသည်။

තදෙවමධිකතත්තායෙවායමාචරියො ගන්ථාරම්භෙ’මහාදයො යො’තිආදිකෙ පටිපජ්ජිත්වා දානි අත්තනා වණ්ණනීයස්ස ගන්ථස්සාදි භූතං වාක්‍යමනධිකතපරිහාරමුඛෙනෙවොපන්‍යස්‍ය බ්‍යාඛ්‍යාතුමාහ- ‘ඉධා’තිආදි, තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං මාගධිකසද්දලක්ඛණවිරචනාධිකාරෙ, මාගධානං සද්දානං ඉදන්ති මාගධිකං, මාගධිකං සද්දලක්ඛණන්ති විසෙසන සමාසො, විරචයිතුකාමොති කත්තුකාමො, රතිංජනෙතීති රතනං, රමයතී ති (වා) රතනං අනප්පච්චයෙන, අථවා යං ලොකෙ චිත්තීකතාදිකං රතනන්ති වුච්චති, ඉදම්පි තං සදිසතාය රතනන්ති වුච්චති, තථාචාහු–

ဤသို့ တိုက်ရိုက်ယူအပ်သောကြောင့်သာလျှင် ဤဆရာသည် ကျမ်းပြုစတင်ရာ၌ 'မဟာဒယော ယော' စသည်တို့ကို ဝန်ခံပြီး၍၊ ယခုအခါ မိမိ ဖွင့်ဆိုအပ်သော ကျမ်း၏ အစဖြစ်သော ဝါကျကို မသက်ဆိုင်သည်တို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းအားဖြင့်သာ တင်ပြ၍ ရှင်းလင်းတင်ပြရန် 'ဣဓ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဣဓ' ဟူသည် ဤမာဂဓဘာသာ စကားလုံးသဒ္ဒါကျမ်းကို ရေးသားစီရင်ရာ အရာ၌ ဖြစ်သည်။ မဂဓတိုင်းသားတို့၏ စကားလုံး (သဒ္ဒါ) တို့၏ ဤအရာသည် 'မာဂဓိက' မည်၏။ 'မာဂဓိကဉ္စ တံ သဒ္ဒလက္ခဏဉ္စ' ဟု ဝိသေသနသမာသ် စပ်ရမည်။ 'ဝိရစယိတုကာမော' ဟူသည် ရေးသားစီရင်လိုသောသူ။ 'ရတိံ ဇနေတီတိ ရတနံ' (မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ရတနာမည်၏) သို့မဟုတ် အန်ပစ္စည်းဖြင့် 'ရမယတီတိ ရတနံ' (မွေ့လျော်စေတတ်သောကြောင့် ရတနာမည်၏)။ သို့မဟုတ် လောက၌ မြတ်နိုးတန်ဖိုးထားအပ်သော အရာကို 'ရတနာ' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဤတရားသည်လည်း ထိုရတနာနှင့် တူသောကြောင့် 'ရတနာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း သက်ကြီးဝါကြီး ဆရာမြတ်တို့သည် မိန့်ဆိုတော်မူကြသည်မှာ-

චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතීති.

'(၁) မြတ်နိုးပူဇော်အပ်ခြင်း၊ (၂) အဖိုးတန်ခြင်း၊ (၃) အနှိုင်းမဲ့ခြင်း၊ (၄) ဖူးမြင်ရခဲခြင်း၊ (၅) မြင့်မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အသုံးအဆောင် ဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် ရတနာဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပေ၏။'

බුද්ධාදීනමෙතමධිවචනං, තයො අවයවා අස්සාති තයං, සමුදායො, රතනානං තයං රතනත්තයං, අවයවවිනිම්මුත්තස්ස පන සමුදායස්ස අභාවතො තීණි එව රතනානි වුච්චන්ති, පණමනං පණාමො, රතනත්තයගුණනින්නතා, පණමන්ති එතායාති වා පණාමො, පණාමක්‍රියානිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා, රතනත්තයස්ස පණාමොති ඡට්ඨීසමාසො, අභිධීයති පටිපාදීයතීත්‍යභිධෙය්‍යො සමුදිතෙන සත්ථෙන වචනීයත්ථො, යෙන ච යො පටිපාදීයති සො තස්ස අත්ථො හොතීති, සො ච පකතිප්පච්චයාදිවිභාගකප්පනාය සද්දානං සඞ්ඛරණං, සද්දසත්ථෙන හි සද්දසඞ්ඛරණමෙව පටිපාදීයති, (රතනත්තයප්පණාමො ච අභිධෙය්‍යො ච) රතනත්තයප්පණාමාභිධෙය්‍යන්ති චත්ථසමාසො, තස්ස සන්දස්සනං අත්ථො යස්සාති අඤ්ඤපදත්ථො, කින්තං වාක්‍යං, තා වාති වාක්‍යාලඞ්කාරෙ, නනුචෙවමධිකතත්තෙපි අභිධෙය්‍යමත්තමෙවදස්සෙතබ්බං [Pg.10] සියා කිං වාචාපණාමෙන, කායමනොමයෙනාපි පුඤ්ඤාති සයප්පත්තියා අභිසමීහිතත්ථසිද්ධි හොතෙවාති චොදනං මනසි නිධාය වචීපණාමස්ස පරත්ථසන්නිස්සයතඤ්ච තස්සෙව විභාගෙන පයොජනඤ්ච දස්සෙතුමාහ- ‘තත්ථ’ඉච්චාදි, ගුණසද්දො එත්ථ ‘‘සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛා’’තිආදීසු විය ආනිසංසට්ඨො, ගුණානමානිසංසානං අනුකූලං අනුගුණං, හෙතුමන්තවිසෙසනමෙතං, පධානභාවං නීතං පණීතං අතිඋත්තමන්ති අත්ථො, අතීසයෙන පණීතං පණීතතරං, චිත්තස්සසන්තානං පබන්ධො චිත්තසන්තානං, පණීතතරඤ්ච තං චිත්තසන්තානඤ්ච, අනුගුණඤ්ච තං පණීතතරචිත්තසන්තානඤ්චාති විසෙසනසමාසො, තප්පණාමකරණෙන අනුගුණ…පෙ… සන්තානං යෙසන්ති අඤ්ඤපදත්ථො, තෙසං, යථා තෙ සොතාරො රතනත්තයස්ස පණාමකරණෙන පුඤ්ඤාතිසයප්පටිලාභා අනෙකානිසංසාතිසයප්පටිලාභානුකූල චිත්තසන්තානතාය පධානතරචිත්තසන්තානා හොන්ති, තථා පවත්තානන්ති අධිප්පායො, ඉදම්පි අධිගතා…පෙ… න්තරාධානන්තීමෙසං හෙතුභාවෙන තිට්ඨති, අධිගතා පත්තා අනෙකෙ බහූ ආනිසංසවිසෙසා ආයු වණ්ණසුඛබලපටිභානාදයො යෙසන්ති විග්ගහො, විසොසිතා සුක්ඛාපිතා අන්තරායා භයාදයො අජ්ඣත්තිකා බාහියා වා යෙසං තථාවිධානං සොතූනං, එතෙපි අභි,පෙ,ද්ධත්ථන්ති ඉච්චස්ස හෙතූ, අභිසමීහිතස්ස අනුට්ඨිතස්ස කතනිට්ඨිතස්ස ගන්ථස්ස අවබොධොයෙව ඵලං, තස්ස සිජ්ඣනත්ථං, කින්තං රතනත්තයප්පණාමසන්දස්සනං.

ဤ (ရတနာဟူသော) စကားသည် မြတ်စွာဘုရား စသည်တို့၏ အမည်ဝေါဟာရ ဖြစ်သည်။ အစိတ်အပိုင်း သုံးခု ရှိသောကြောင့် 'တယံ' (အစုအဝေး) ဟု ခေါ်၏။ ရတနာတို့၏ အစုအဝေးသည် 'ရတနတ္တယံ' (ရတနာသုံးပါး) ဖြစ်သည်။ အစိတ်အပိုင်းတို့မှ ကင်းသော အစုအဝေးဟူသည် မရှိသောကြောင့် ရတနာသုံးပါးတို့ကိုသာလျှင် ရတနာများဟု ဆိုအပ်သည်။ ဦးညွှတ်ခြင်းသည် 'ပဏာမ' မည်၏၊ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်တော်တို့၌ ကိုင်းညွှတ်ခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် ဤတရားဖြင့် ဦးညွှတ်ကြသောကြောင့် 'ပဏာမ' မည်၏၊ ဦးညွှတ်ခြင်း ကရိယာကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ကုသိုလ်စေတနာတည်း။ 'ရတနတ္တယဿ ပဏာမော' ဟု ဆဋ္ဌီသမာသ် စပ်ရမည်။ ပြဆိုအပ်၊ ဖွင့်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'အဘိဓေယျ' မည်၏၊ ကျမ်းတစ်ခုလုံးက ပြောဆိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အကြင်အနက်ကို အကြင်ကျမ်းဖြင့် ပြဆိုအပ်၏၊ ထိုအနက်သည် ထိုကျမ်း၏ အဓိပ္ပာယ် (အဘိဓေယျ) ဖြစ်၏။ ထိုအဘိဓေယျသည် ပကတိ၊ ပစ္စည်း စသည်တို့ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် စကားလုံးတို့ကို ပြုပြင်စီရင်ခြင်း (သဒ္ဒသံသ္ကရဏ) တည်း။ သဒ္ဒါကျမ်းဖြင့် စကားလုံးတို့ကို ပြုပြင်စီရင်ခြင်းကိုသာ ပြဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ (ရတနတ္တယပ္ပဏာမော စ အဘိဓေယျော စ) ဟူ၍ 'ရတနတ္တယပ္ပဏာမာဘိဓေယျံ' ဟု ဒွန္ဒသမာသ် စပ်ရမည်။ ထိုရတနာသုံးပါး ပဏာမနှင့် အဘိဓေယျကို ကောင်းစွာပြသခြင်းသည် အကျိုးရှိသော ဝါကျဖြစ်သောကြောင့် 'ရတနတ္တယပ္ပဏာမာဘိဓေယျသန္ဒဿနံ' မည်၏။ ထိုဝါကျသည် အဘယ်နည်း။ 'တာ ဝါ' စသည်သည် ဝါကျ၏ တန်ဆာဆင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ တိုက်ရိုက်ယူအပ်သော အရာဖြစ်သော်လည်း အဘိဓေယျမျှကိုသာ ပြသအပ်သင့်သည် မဟုတ်ပါလော၊ နှုတ်ဖြင့်ရှိခိုးခြင်း (ဝစီပဏာမ) ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ကိုယ် နှလုံးတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ကောင်းမှုကြောင့်လည်း မိမိ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးတရား ပြီးမြောက်နိုင်သည်သာ မဟုတ်လောဟူသော စောဒနာကို စိတ်၌ထား၍၊ နှုတ်ဖြင့် ရှိခိုးခြင်းသည် သူတစ်ပါးတို့အပေါ် မှီတွဲလျက် အကျိုးရှိပုံကိုလည်းကောင်း၊ ထိုရှိခိုးခြင်းကို ခွဲခြားပြသခြင်း၏ အကျိုးကိုလည်းကောင်း ပြသရန် 'တတ္ထ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ 'ဂုဏ်' သဒ္ဒါသည် 'သတဂုဏာ ဒက္ခိဏာ ပါဋိကင်္ခါ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အကျိုးကျေးဇူး (အာနိသံស) အနက်ကို ဟော၏။ ဂုဏ်တို့၏ (အကျိုးကျေးဇူးတို့၏) အားလျော်စွာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'အနုဂုဏ' မည်၏။ ၎င်းသည် ဟေတုမန္တဝိသေသန ဖြစ်သည်။ မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့် 'ပဏီတ' (အလွန်မြတ်သော) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အလွန်ထူးကဲစွာ မြတ်သောကြောင့် 'ပဏီတတရ' မည်၏။ စိတ်၏ အစဉ်အဆက်ကို 'စိတ္တသန္တာန' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုစိတ်အစဉ်သည် အလွန်မြတ်သော စိတ္တသန္တာန်လည်း ဖြစ်၏၊ အာနိသံសနှင့် အားလျော်သော ထိုအလွန်မြတ်သော စိတ္တသန္တာန်လည်း ဖြစ်၏ဟု 'အနုဂုဏပဏီတတရစိတ္တသန္တာန' ဟူ၍ ဝိသေသနသမာသ် စပ်ရမည်။ ထိုရတနာသုံးပါးကို ဦးညွှတ်ခြင်းဖြင့် အားလျော်သော...ပ... စိတ္တသန္တာန် ရှိကြကုန်သောသူတို့အားဟု အညပဒတ္ထ ပြုရမည်။ ထိုတရားနာယူသူတို့သည် ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးခြင်းဖြင့် ကောင်းမှုအစုကို ရရှိခြင်းကြောင့် များစွာသော အကျိုးထူးတို့ကို ရရှိရန် လျောက်ပတ်သော စိတ်အစဉ်ရှိကြသဖြင့် မြတ်သော စိတ်အစဉ်ရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုသို့ ဖြစ်ပွားကြကုန်သောသူတို့အား ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်လည်း 'အဓိဂတ...ပ... န္တရာဓာနံ' ဟူသော စကားတို့၏ အကြောင်းတရား (ဟေတုဘာဝ) အဖြစ် တည်၏။ ရရှိအပ်ပြီးသော များစွာသော အသက်ရှည်ခြင်း၊ အဆင်းလှခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ ขွန်အားကြီးခြင်း၊ ဉာဏ်ပညာရှိခြင်း စသော အကျိုးထူးများ ရှိကြကုန်သော၊ ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသော အတွင်း အပြင် ဘေးအန္တရာယ် ရှိကြကုန်သော ထိုသို့သော သဘောရှိသော နာယူသူတို့အားဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤစကားတို့သည်လည်း 'အဘိသမီဟိတတ္ထံ' ဟူသော ပုဒ်၏ အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။ အလိုရှိအပ်သော၊ စတင်အပ်သော၊ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်အပ်သော ကျမ်းစာကို သိမြင်နားလည်ခြင်းသည်သာ အကျိုးဖြစ်၏၊ ထိုအကျိုး ပြီးမြောက်စေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်သည်။ အဘယ်အရာနည်းဟူမူ ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြသခြင်းတည်း။

සච්චං පුනපි සච්චන්ති, භුජමුක්ඛිප්ප වුච්චතෙ;

සකත්ථො නත්ථී නත්ථෙව,පරස්සත්ථමකුබ්බතොති.

'လက်မောင်းကို မြှောက်၍ သစ္စာ၊ တစ်ဖန် သစ္စာ ဟု ကြွေးကြော် မိန့်ဆိုအပ်၏။ သူတစ်ပါး၏ အကျိုးစီးပွားကို မပြုကျင့်သောသူအား မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားဟူသည် မရှိသည်သာတည်း၊ စင်စစ် မရှိသည်သာတည်း။'

වචනතො පරත්ථොව සප්පුරිසෙහි කත්තබ්බො, පරත්ථෙ සම්පාදිතෙ පන සකත්ථො සම්පන්නොව නාම සියාති මනසි කත්වා ආහ- ‘එතදෙවා’තිආදි. කායමනොසමාචරණෙන සම්පජ්ජමානඤ්ච වචීසමාචරණෙන සම්පජ්ජතෙවාති අනෙනෙව වාක්‍යෙන විඤ්ඤායතීති අවගන්තබ්බං, බුද්ධි පුබ්බා යස්මිං කරණෙ තං බුද්ධි පුබ්බං, තං සීලෙන කරොන්තා බුද්ධිපුබ්බකාරිනො, අභිධෙය්‍යස්ස අධිගමො ජානනං පුබ්බො යස්ස සො අභිධෙය්‍යාධිගමපුබ්බකො[Pg.11], අවතාරො පවත්ති, එකදෙසදස්සනෙ ‘‘සමුද්දො දිට්ඨො’’ති විය එකදෙසෙපි සමුදායවොහාරදස්සනතො පච්ඡිම පාදෙනාති වුත්තං, පච්ඡිමපාදස්සෙකදෙසභූතෙන ‘සද්දලක්ඛණ’මිච්චනෙනාති අත්ථො, සාධියං සද්දානං සඞ්ඛරණං, සාධනං බ්‍යාකරණං, තං ලක්ඛණං සභාවො අස්සාති සාධියසාධනලක්ඛණො, සාධියස්සෙදං සාධනං, සාධනස්ස චෙදං සාධියන්ති එවමස්සෙදම්භාවහෙතුසභාවො සම්බන්ධොති වුත්තං හොති, පයොජනං අභිධෙය්‍යසද්දොපදස්සිතං සද්දසඞ්ඛරණං, තත්ථ සම්බන්ධස්සන්තොගධත්තං… සාධියොපදස්සනමුඛෙන සාධනස්සාපි දස්සිතත්තා නිස්සයොපදස්සනතො, උස්සුක්කං සම්මාවායාමං, බුද්ධත්තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, පූරෙත්වාති–

သူတော်ကောင်းတို့သည် မိမိ၏စကားဖြင့် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးကိုသာ ပြုအပ်၏၊ သူတစ်ပါး၏ အကျိုး ပြီးစီးသောအခါ မိမိ၏ အကျိုးသည်လည်း ပြီးစီးပြီးဖြစ်သည်သာမည်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ 'ဧတဒေဝ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကိုယ်အကျင့်၊ စိတ်အကျင့်တို့ဖြင့် ပြီးစီးအပ်သော အကျိုးတရားသည် နှုတ်အကျင့်ဖြင့်လည်း ပြီးစီးသည်သာတည်းဟု ဤဝါကျဖြင့် သိအပ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ အကြင်ပြုလုပ်ခြင်း၌ ပညာသည် ရှေးဦးသွားရှိ၏၊ ထိုပြုလုပ်ခြင်းသည် ဗုဒ္ဓိပုဗ္ဗ (ပညာရှေးဦးသွားရှိခြင်း) မည်၏၊ ထိုဗုဒ္ဓိပုဗ္ဗတရားကို အလေ့အထအားဖြင့် ပြုလုပ်တတ်သောသူတို့သည် ဗုဒ္ဓိပုဗ္ဗကာရီ (ပညာကို ရှေးဦးသွားပြု၍ ပြုလုပ်တတ်သူများ) မည်ကုန်၏။ ဟောအပ်သောအနက်ကို သိခြင်းသည် ရှေးဦးသွားရှိသော အရာသည် အဘိဓေယျာဓိဂမပုဗ္ဗက မည်၏။ အဝတာရ ဟူသည် ဖြစ်ပွားခြင်း (သက်ဝင်လှုပ်ရှားခြင်း) တည်း။ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုကိုသာ မြင်ရာ၌ 'သမုဒ္ဒရာကို မြင်အပ်ပြီ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု၌သာ အစုအပေါင်းဝေါဟာရကို သုံးနှုန်းသောအားဖြင့် 'နောက်ဆုံးဂါထာခြေဖြင့်' ဟု ဆိုအပ်၏။ နောက်ဆုံးဂါထာခြေ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော 'သဒ္ဒလက္ခဏ' ဟူသော ဤစကားလုံးဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပြီးစေအပ်သော သဒ္ဒါတို့ကို ပြုပြင်ခြင်းသည် သာဓိယမည်၏၊ ပြီးစေတတ်သော ဗျာကရုဏ်းကျမ်းသည် သာဓနမည်၏၊ ထိုသဒ္ဒါပြုပြင်ခြင်းနှင့် ဗျာကရုဏ်းကျမ်း၏ သဘောတရားရှိသောကြောင့် 'သာဓိယသာဓနလက္ခဏ' မည်၏။ ပြီးစေအပ်သော သဒ္ဒါတို့၏ ပြီးစေတတ်သောကျမ်းသည် ဤဗျာကရုဏ်းကျမ်းဖြစ်၏၊ ဤဗျာကရုဏ်းကျမ်း၏ ပြီးစေအပ်သော သဒ္ဒါသည် ဤသဒ္ဒါပြုပြင်ခြင်းဖြစ်၏ဟု ဤသို့လျှင် ဤအချင်းအရာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော သဘောတရား ဆက်သွယ်မှုကို 'ပတ်သက်စပ်သွယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ)' ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ အကျိုးကျေးဇူး (ပယောဇန) မူကား ဟောအပ်သောအနက်ရှိသော သဒ္ဒါဖြင့် ပြသအပ်သော သဒ္ဒါပြုပြင်ခြင်းပင်တည်း။ ထိုသဒ္ဒါပြုပြင်ခြင်း၌ ပတ်သက်စပ်သွယ်မှု၏ အပါအဝင်ဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကို... ပြီးစေအပ်သော သဒ္ဒါကို ပြသခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြီးစေတတ်သော ဗျာကရုဏ်းကျမ်းကိုလည်း ပြသအပ်သောကြောင့် မှီရာကို ပြသခြင်းအားဖြင့် (သိအပ်၏)။ လုံ့လစိုက်ထုတ်မှု (ဥဿုက္က) ဟူသည် ကောင်းစွာအားထုတ်ခြင်း (သမ္မာဝါယာမ) တည်း။ ဘုရားအဖြစ် (ဗုဒ္ဓတ္တ) ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်း။ ဖြည့်ကျင့်၍ (ပူရေတွာ) ဟူသည်ကား-

මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;

පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා;

අට්ඨධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතීති.

လူဖြစ်ခြင်း၊ ယောက်ျားမြတ်ဖြစ်ခြင်း၊ (ထိုဘဝ၌ပင် ရဟန္တာဖြစ်နိုင်သော) အကြောင်းထူးရှိခြင်း၊ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးတွေ့ရခြင်း၊ ရဟန်းဖြစ်ခြင်း၊ (ဈာန်အဘိညာဉ်စသော) ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ (အသက်ကိုစွန့်လှူခြင်းတည်းဟူသော) အဓိကာရ ကုသိုလ်ထူးရှိခြင်း၊ (ဘုရားဖြစ်လိုသော) ပြင်းပြသော ဆန္ဒရှိခြင်းတည်းဟူသော တရားရှစ်ပါးတို့ ပေါင်းဆုံညီညွတ်ခြင်းကြောင့် (ဆုတောင်းခြင်းဟူသော) အဘိနီဟာရသည် အောင်မြင်၏။

වුත්තඅට්ඨධම්මසමන්නාගතෙන අභිනීහාරෙන සමන්නාගතා හුත්වා යථාවුත්තෙ පාරමිතාදයො ධම්මෙ පූරෙත්වාති අත්ථො, ආගතාති සත්තත්තිංසබොධිපක්ඛියධම්මානුබ්‍රූහනෙන ආගතා, ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ, ආගතාති පත්තා උප්පන්නා, තථාගතොති යථා සම්පති ජාතා තෙ භගවන්තො සත්තපදවීතිහාරෙන ගතා, තථා අයම්පි උත්තරාභිමුඛං ගතොති අත්ථො, මුහුත්තජාතොවාති සම්පතිජාතො එව, ජාතසමනන්තරමෙවාති වුත්තං හොති, වික්කමීති අගමාසි, සත්ත පදානි ගන්ත්වාන දිසා විලොකෙසීති ඉදං ‘‘ධම්මතා එසා භික්ඛවෙ සම්පති ජාතො බොධිසත්තා සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහිත්වා’’ති එව මාදිකාය පාළියා සත්තපදවීතිහාරූපරිඨිතස්ස සබ්බදිසානුවිලොකනස්ස වුත්තත්තා වුත්තං, දිසා විලොකෙසි සමන්තතොති ඉදම්පන ‘සමෙහි පාදෙහි ඵුසී වසුන්ධර’න්ති එතස්ස අනන්තරං දට්ඨබ්බං… පාදෙහි වසුන්ධරාඵුසනානන්තරමෙව දසදිසාවලොකිතත්තා, අට්ඨඞ්ගානි නාම–

ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဆုတောင်းခြင်း (အဘိနီဟာရ) နှင့် ပြည့်စုံသူဖြစ်၍ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း ပါရမီစသော တရားတို့ကို ဖြည့်ကျင့်၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ကြွလာတော်မူအပ်၏' (အာဂတာ) ဟူသည် သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ပွားများစေခြင်းဖြင့် ကြွလာတော်မူအပ်၏။ 'ဤ၌' (ဣဓ) ဟူသည် ဤလောက၌တည်း။ 'ဖြစ်ပေါ်လာတော်မူအပ်၏' (အာဂတာ) ဟူသည် ရောက်ရှိတော်မူအပ်၏၊ ဖြစ်ပွားတော်မူအပ်၏။ တထာဂတ ဟူသည် ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဖွားမြင်စအခါ၌ ခြေလှမ်းခုနစ်လှမ်းဖြင့် လျှောက်လှမ်းတော်မူကုန်သကဲ့သို့ ဤမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မြောက်အရပ်သို့ ရှေးရှု၍ ကြွလှမ်းတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'မကြာမီ ဖွားမြင်တော်မူသောသူ' (မုဟုတ္တဇာတော) ဟူသည် ယခုပင် ဖွားမြင်စသူသာတည်း၊ ဖွားမြင်ပြီးစ ခဏ၌သာဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ 'ခြေလှမ်းတော်မူ၏' (ဝိက္ကမိ) ဟူသည် ကြွတော်မူပြီတည်း။ 'ခြေလှမ်းခုနစ်လှမ်း လျှောက်လှမ်း၍ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏' ဟူသော ဤစကားကို 'ရဟန်းတို့... ယခုပင်ဖွားမြင်စဖြစ်သော ဘုရားလောင်းသည် ညီညွတ်သောခြေဖဝါးတို့ဖြင့် တည်၍' စသည်ဖြင့် လာသော ပါဠိတော်၌ ခြေလှမ်းခုနစ်လှမ်းကို ကျော်လွန်လှမ်းတက်ပြီးနောက် အထက်၌ရပ်လျက် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို ကြည့်ရှုတော်မူခြင်းကို ဟောတော်မူသောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး 'အရပ်မျက်နှာအရပ်ရပ်ကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏' ဟူသော ဤစကားကို 'ညီညွတ်သောခြေဖဝါးတို့ဖြင့် မြေကြီးကို ထိ၏' ဟူသော စကား၏နောက်၌ ရှုအပ်၏။ ခြေဖဝါးတို့ဖြင့် မြေကြီးကို ထိပြီးစ ခဏ၌ပင် အရပ်ဆယ်မျက်နှာကို ကြည့်ရှုတော်မူခြင်းကြောင့်တည်း။ အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့ မည်သည်ကား-

විසට්ඨං මඤ්ජු විඤ්ඤෙය්‍යං, සවනීයා-විසාරිනො;

බින්දු ගම්භීරනින්නාදි,ච්චෙවමට්ඨඞ්ගිකො සරොති.

ပြတ်သားသန့်ရှင်းခြင်း၊ သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိခြင်း၊ နားလည်လွယ်ခြင်း၊ နာယူချင်စဖွယ်ရှိခြင်း၊ မပျံ့လွင့်ခြင်း၊ လုံးဝန်းကျစ်လျစ်ခြင်း၊ နက်နဲခြင်း၊ ပဲ့တင်သံထွက်ပေါ်ခြင်းတည်းဟူသော ဤအင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အသံသည် ဗြဟ္မစိုရ်အသံ (အဋ္ဌင်္ဂိကသရ) ဖြစ်၏။

වුත්තානි [Pg.12] අට්ඨඞ්ගානි, තථාගතොති ඉමස්සෙව විසුං අත්ථපරියායං දස්සෙතුං ‘අථවා’තිආදිමාහ, අරියෙන සෙතුනාති සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙන උත්තමෙන මග්ගෙන, එවමාදිනාතිආදිසද්දෙන තෙසං තෙසං ධම්මානං සභාවසරසලක්ඛණං තථං ආගතො යථාවතො අධිගතො’යෙගත්‍යත්ථා තෙ බුද්ධ්‍යත්ථා, යෙ බුද්ධ්‍යා තෙ ගත්‍යත්ථා’තිතථාගතොති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති, තත්ථතත්ථාති තෙසු තෙසු දීඝාගමාදීසු, තථාගතභාවොති තථාගතොති භවනං නිප්ඵත්ති නමස්සනකිරියාභිසම්බන්ධාති’නමස්සිත්වා’ති එත්ථ නමස්සනකිරියාය අභිසම්බන්ධා ඉමිනා තථාගතාදීනං කම්මත්තං විභාවෙති, නමස්සනකිරියාවිසෙසනත්තාති ‘නමස්සිත්වා’ති නමස්සනං කත්වාති වුත්තං නාම සියාති නමස්සනන්ති වුත්තනමස්සනකිරියාය විසෙසනත්තා, බොධියාති බොධිවුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, තං භගවා එත්ථ පත්තොති (බොධි, තස්සා) බොධිරුක්ඛස්සාති අත්ථො, මූලෙති මූලසමීපෙ ‘‘යාව මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති එතාවතා රුක්ඛමූලං’’තිආදීසු විය, නනු අඤ්ඤෙපි ඛීණාසවා ‘අග්ගමග්ගෙනෙ’ච්චාදිනා වක්ඛමාන නයෙන නිප්ඵන්නා එවාති අනුයොගං මනසිකත්වා වුත්තං ‘සහෙව වාසනායා’ති, න හි භගවන්තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙ සහ වාසනාය කිලෙසෙ පහාතුං සක්කොන්ති, එතෙන අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං භගවතො අරහත්තන්ති දස්සෙති, තෙනෙව ඉද්ධසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො’තෙපි හි’ච්චාදිකං වක්ඛති, කාපනායං වාසනා නාම පහීනකිලෙසස්සාපි අප්පහීනකිලෙසස්ස පයොගසදිසපයොගහෙතුභූතො කිලෙසනිහිතො සාමත්ථියවිසෙසො’ආයස්මතො පිලින්දවච්ඡස්ස වසලසමුදාචාරනිමිත්තං විය’, අග්ගමග්ගෙනාති අරහත්තමග්ගෙන, සබ්බකිලෙසෙ රාගාදිකෙ, අරහත්තං අග්ගඵලං, සම්මුති උපපත්තිදෙවභාවතො අඤ්ඤෙන විසුද්ධි දෙවභාවෙනාතිනිප්ඵන්නත්තා ආහ-‘විසුද්ධිදෙවභාවෙනා’ති, සකලකිලෙසකාලුස්සියාපගමෙන විසුද්ධිප්පත්තියා සබ්බඤ්ඤුගුණා ලඞ්කාරෙන විසුද්ධිදෙවභාවෙනාති අත්ථො.

ဆိုအပ်ပြီးသောအင်္ဂါရပ်တို့တည်း။ 'တထာဂတ' ဟူသော ဤစကားလုံး၏ သီးခြားအနက်အဖွင့်ကို ပြသခြင်းငှာ 'သို့မဟုတ်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မြတ်သောတံတား (အရိယသေတု) ဖြင့် ဟူသည် သမထဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော မြတ်သောမဂ်ဖြင့်တည်း။ 'ဤသို့အစရှိသည်ဖြင့်' ဟူသော အစရှိသော စကားလုံးဖြင့် ထိုထိုတရားတို့၏ သဘောတရားနှင့် ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာတို့ကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်တော်မူအပ်သော (တထ အာဂတ)၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ရရှိတော်မူအပ်သော၊ 'အကြင်သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် သိခြင်းအနက်ရှိကုန်၏၊ အကြင်သိခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်ရှိကုန်၏' ဟူသော နည်းဖြင့် 'တထာဂတ' ဟူသော ဤသို့စသော စကားရပ်ကို သိမ်းကျုံးယူငင်၏။ ထိုထိုအရပ်၌ (တတ္ထ တတ္ထ) ဟူသည် ထိုထို ဒီဃနိကာယ်စသော ကျမ်းစာတို့၌တည်း။ တထာဂတဖြစ်ခြင်း (တထာဂတဘာဝ) ဟူသည် တထာဂတဟူသော အဖြစ် ဖြစ်ပေါ်ပြီးမြောက်ခြင်းသည် ရှိခိုးခြင်းလုပ်ငန်းနှင့် စပ်ဆိုင်သောကြောင့် 'ရှိခိုး၍' ဟူသော ဤစကား၌ ရှိခိုးခြင်းလုပ်ငန်းနှင့် စပ်ဆိုင်ခြင်းအားဖြင့် ဤအရာ၌ တထာဂတအစရှိသည်တို့၏ ကံအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေ၏။ ရှိခိုးခြင်းလုပ်ငန်း၏ အထူးပြုဖြစ်သောကြောင့် 'ရှိခိုး၍' ဟူသည် ရှိခိုးခြင်းကို ပြု၍ဟု ဆိုအပ်သည်မည်ရာ၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ရှိခိုးခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ရှိခိုးခြင်းလုပ်ငန်း၏ အထူးပြုဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဗောဓိအား (ဗောဓိယာ) ဟူရာ၌ မဂ်လေးပါး၌ရှိသော ဉာဏ်ကို ဗောဓိဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဉာဏ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤနေရာ၌ ရရှိတော်မူသောကြောင့် (ဗောဓိ)၊ ထိုဗောဓိပင်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ခြေရင်း၌ (မူလေ) ဟူသည် အမြစ်၏အနီး၌တည်း။ 'မွန်းတည့်ချိန်တိုင်အောင် အရိပ်သည် ပျံ့နှံ့၏၊ လေငြိမ်သောအခါ အရွက်တို့သည် ကြွေကျကုန်၏၊ ဤမျှသော အတိုင်းအတာသည် သစ်ပင်၏ ခြေရင်း (ရုက္ခမူလ) မည်၏' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ အခြားသော ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာတို့သည်လည်း 'အဂ္ဂမဂ်ဖြင့်' စသည်ဖြင့် နောင်၌ဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြီးမြောက်ပြီးသူများသာ မဟုတ်ပါလောဟူသော မေးခွန်းကို နှလုံးသွင်း၍ 'ဝါသနာနှင့်တကွ' ဟု ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားကို ချန်လှပ်၍ အခြားသူတို့သည် ကိလေသာတို့ကို ဝါသနာနှင့်တကွ ပယ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်။ ဤစကားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံဘဲ ထူးခြားသော မြတ်စွာဘုရား၏ အရဟတ္တဖြစ်ခြင်းကို ပြသတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဣဒ္ဓ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပြသလိုသဖြင့် 'ထိုသူတို့သည်လည်း' စသည်ဖြင့် နောင်၌ မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ ဝါသနာဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကိလေသာကို ပယ်ပြီးသောသူအားလည်း ကိလေသာမပယ်ရသေးသောသူ၏ အပြုအမူနှင့်တူသော အပြုအမူ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကိလေသာကြောင့် စွဲကျန်ရစ်သော အစွမ်းထူးသည် ဝါသနာ မည်၏။ သာဓကအားဖြင့် 'အရှင်ပိလိန္ဒဝစ္ဆမထေရ်၏ သူယုတ်ဟု အဖန်ဖန် ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်း၏ အကြောင်းကဲ့သို့တည်း'။ အဂ္ဂမဂ်ဖြင့် (အဂ္ဂမဂ္ဂေန) ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်တည်း။ ရာဂစသော ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့ကို။ အရဟတ္တ (ရဟန္တာအဖြစ်) ဟူသည် အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော ဖိုလ်တည်း။ သမုတိနတ်၊ ဥပပတ္တိနတ်အဖြစ်မှ တစ်ပါးသော ဝိသုဒ္ဓိနတ်အဖြစ်ဖြင့် ပြီးမြောက်သောကြောင့် 'ဝိသုဒ္ဓိဒေဝအဖြစ်ဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာအညစ်အကြေး ကင်းစင်သဖြင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဟူသော တန်ဆာဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဖြစ်တော်မူခြင်းဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

‘ඉධ=සංසිද්ධියං’ ඉද්ධවන්තො ඉද්ධාත්තප්පච්චයෙන, ‘ගුණ=ආමන්තණෙ’ භූවාදිසෙසො, ගුණීයන්ති පරිචීයන්ති සෙය්‍යත්තිකෙහීති ගුණා කප්පච්චයෙන, තෙපීති සාවකපච්චෙකබුද්ධාපි, හි සද්දො හෙතුම්හි, යස්මා අග්ගං…පෙ… අනූනගුණා[Pg.13], තස්මාති අත්ථො, සබ්බඤ්ඤුතාදීනන්තිආදිකං තෙසං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙහි ඌනගුණතාය හෙතුවචනං, කෙචි ‘සිද්ධො මිද්ධගුණො අස්සාති සිද්ධමිද්ධගුණන්ති දුට්ඨමත්ථං පරිකප්පෙත්වා වාක්‍යමිදං දූසෙන්ති, තෙ පන ‘මිද්ධො නාම කොචි ගුණො නත්ථී’ති ච, ‘තථාගතො නාම මිද්ධ ගුණො න හොතී’ති ච, ‘තාදිසො චෙ සියා න ඤාණනිස්සිතපූජා පකතොපයොගිනී භවතී’ති ච අජානිත්වා වදථ තුම්හෙහි වත්වා උය්‍යොජෙතබ්බා, මඞ්ගලත්ථඤ්චෙත්ථාදො සිද්ධසද්දොපාදානං, මඞ්ගලාදීනි හි සත්ථාන්‍යබ්‍යාහතප්පසරානි හොන්ත්‍යායස්මන්තබ්‍යාඛ්‍යාතුසොතුකානි ච, ධම්මසඞ්ඝානම්පීති ඉමිනා අවයවෙන විග්ගහෙපි සමුදායස්ස සමාසත්ථත්තා අඤ්ඤපදත්ථසමාසොයං තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණොති දීපෙති, තෙනාහ- ‘අඤ්ඤපදත්ථෙ’ච්චාදි, ගුණීභූතානම්පීති අප්පධානභූතානම්පි විසෙසනභූතානම්පි අඤ්ඤපදත්ථස්ස පධානත්තා, කිරියාතිසම්බන්ධො වගම්‍යතෙ ධම්මසඞ්ඝානං ගුණීභූතානම්පි තදවිනාභාවිත්තෙන නමස්සනාතිසම්බන්ධා, තදෙව සමත්ථෙති ‘තථාහ’ච්චාදිනා, පුත්තෙන සහ වත්තමානොති තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණඅඤ්ඤපදත්ථසමාසත්තා තුල්‍යමුභින්නම්පි ආගමනන්ති පුත්තොපි ආගතොති පතීයතෙ, තත්ථාති නිද්ධාරණෙ සත්තධී, අත්තානන්ති ධම්මං දස්සෙති, ධාරෙන්තෙති අත්තනි ඨපෙන්තෙ පවත්තෙන්තෙ උප්පාදෙන්තෙ, චත්තාරොපි අපායා සාමඤ්ඤවසෙන’අපායෙ’ති වුත්තා, කිලෙසවට්ට කම්මවට්ට විපාකවට්ටවසෙන තයො වට්ටා, තෙසු දුක්ඛං, තස්මිං, ධාරෙතීති වුත්තධාරණං නාම අත්ථතො අපායාදිනිබ්බත්තකකිලෙසවිද්ධංසනං, තඤ්ච යථාරූපං කිලෙසසමුච්ඡින්දනතප්පටිප්පස්සද්ධි ආලම්බනභාවෙන හොතීති ආහ- ‘සො…පෙ… වසෙනා’ති, නවන්නම්පි, තෙ සමධිගමහෙතුතාය ධම්මොයෙව නාමාති ‘දසා’තිආදි වුත්තං, තත්ථ කාරණමාහ- ‘තම්මූලකත්තා’තිආදි, තම්මූලකත්තාති තං කාරණත්තා, සීලදිට්ඨිසාමඤ්ඤෙනාති අරියෙන සීලෙන අරියාය ච දිට්ඨියා සමානභාවෙන, අරියානඤ්හි සීලදිට්ඨියො මග්ගෙනාගතත්තා සබ්බථා සමානාව, තෙන තෙ යත්ථකත්ථචි ඨිතාපි සහගතාවාති සංහතොති ඉමස්මිං අත්ථෙ සඞ්ඝොති පදසිද්ධි දට්ඨබ්බා, අධිප්පෙතවසෙන පනෙතං වුත්තං, ලොකියසීලදිට්ඨියා සාමඤ්ඤෙන සංහතත්තා සම්මුතිසඞ්ඝොපි පණාමාරහොයෙවාති දට්ඨබ්බං.

‘ဣဓ=သံသိဒ္ဓိယံ’ ဟူသည်၌ ပြီးမြောက်ခြင်း အနက်ရှိသော ‘ဣဓ်’ ဓာတ်မှ တပစ္စည်းဖြင့် ‘ဣဒ္ဓ’ ဟု ပြီး၍ တန်ခိုးရှိသောသူ (ဣဒ္ဓဝန္တော) ဟူသော အနက် ရ၏။ ‘ဂုဏ=အာမန္တဏေ’ ဟူသည်၌ (ခေါ်ခြင်းအနက်ရှိသော) ‘ဂုဏ’ ဓာတ်သည် ဘူဝါဒိအကြွင်း ဖြစ်၏။ သာလွန် ကောင်းမြတ်ခြင်းကို အလိုရှိသူတို့သည် ဆည်းကပ်အပ်၊ ပွားများအပ်ကုန်သဖြင့် ‘ဂုဏ’ (ဂုဏ်တရား) မည်ကုန်၏။ ကပစ္စည်းဖြင့် ပြီး၏။ ‘တေပိ’ ဟူသည် သာဝက၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဟိ’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြ (ဟေတု) အနက်၌ ရှိ၏။ အကြင်ကြောင့် အမြတ်ဆုံး... ပေ... မယုတ်မလျော့သော ဂုဏ်ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့်... ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ‘သဗ္ဗညုတာဒီနံ’ အစရှိသော စကားရပ်သည် ထို (သာဝက၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ) တို့၏ သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားတို့ထက် ဂုဏ်ယုတ်လျော့သည် ဖြစ်သောကြောင့် ဟူသော အကြောင်းပြစကား ဖြစ်၏။ အချို့သောသူတို့သည် ‘ပြီးမြောက်အပ်သော ထိနမိဒ္ဓဂုဏ် ရှိသောသူ’ ဟု ‘သိဒ္ဓမိဒ္ဓဂုဏ’ ဟူ၍ မကောင်းသော အနက်ကို ကြံစည် စိတ်ကူးပြီးလျှင် ဤဝါကျကို ဖျက်ဆီး (ကဲ့ရဲ့) ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည်ကား ‘မိဒ္ဓ (ငိုက်မြည်းခြင်း) မည်သော ဂုဏ်တရားဟူ၍ မရှိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တထာဂတ မည်သည် မိဒ္ဓဂုဏ် မရှိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အကယ်၍ ထိုသို့ ဖြစ်ငြားအံ့ ဉာဏ်ကို အမှီပြုသော ပူဇော်ခြင်းသည် ထင်ရှားသော အကျိုးကို ဖြစ်စေနိုင်မည် မဟုတ်’ ဟူ၍လည်းကောင်း မသိဘဲ ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို သင်တို့သည် (ထိုသို့) ပြောဆို၍ မောင်းနှင် ထုတ်အပ်ကုန်၏။ ဤကျမ်း၏ အစ၌ ‘သိဒ္ဓ’ သဒ္ဒါကို ထည့်သွင်းခြင်းသည် မင်္ဂလာအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ မင်္ဂလာအစရှိသော ကျမ်းတို့သည် အဆီးအတားမရှိ ပျံ့နှံ့ခြင်း ရှိကုန်၏၊ အသက်ရှည်ခြင်း၊ ဖွင့်ဆိုလိုခြင်း၊ နာယူလိုခြင်း ရှိကြကုန်၏။ ‘ဓမ္မသံဃာနမ္ပိ’ ဟူသော ဤစိတ်ပိုင်းဖြင့် ဝိဂြိုဟ် ပြုသော်လည်း တစ်စုတစ်ဝေးတည်းသော သမုဒါယအား သမတ်အနက် ဖြစ်သောကြောင့်၊ ဤသမတ်သည် တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏ အညပဒတ္ထသမတ် (ဗဟုဗ္ဗီဟိသမတ်) ဖြစ်ကြောင်းကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့် ‘အညပဒတ္ထေ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ‘ဂုဏီဘူတာနမ္ပိ’ ဟူသည် အခြားပုဒ်၏ အနက် (အညပဒတ္ထ) က အဓိက ဖြစ်သောကြောင့် အရေးမပါသော အရာ (အပဓာန) ဖြစ်ကုန်သော်လည်း၊ ဝိသေသန ဖြစ်ကုန်သော်လည်း ဟူသော အနက်တည်း။ ဓမ္မနှင့် သံဃာတို့သည် အပဓာန (ဂုဏီဘူတ) ဖြစ်ကုန်သော်လည်း ထို (ဘုရားရှိခိုးခြင်း) နှင့် မကင်းနိုင်သော အဖြစ်ကြောင့် ရှိခိုးခြင်းနှင့် ထူးထူးခြားခြား ဆက်စပ်မှု ရှိသဖြင့် ကြိယာနှင့် ထူးခြားသော ဆက်စပ်မှုကို သိအပ်၏။ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကိုပင် ‘တထာဟ’ အစရှိသည်ဖြင့် ထောက်ခံတော်မူ၏။ ‘ပုတ္တေန သဟ ဝတ္တမာနော’ (သားနှင့်တကွ ဖြစ်သောသူ) ဟူသည် တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏ အညပဒတ္ထသမတ် ဖြစ်သောကြောင့် လာခြင်းသည် နှစ်ဦးလုံးအား တူညီသဖြင့် ‘သားသည်လည်း ရောက်လာပြီ’ ဟု သိအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘တတ္ထ’ ဟူသည် နိဒ္ဓါရဏ (ခွဲထုတ်ခြင်း) အနက်ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ‘အတ္တာနံ’ ဟူသည် တရားတော်ကို ပြ၏။ ‘ဓာရေန္တေ’ ဟူသည် မိမိ၌ တည်စေခြင်း၊ ဖြစ်စေခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း ဟူသော အနက်တည်း။ အပါယ်လေးပါးတို့ကိုပင် ယေဘုယျအားဖြင့် ‘အပါယေ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကိလေသာဝဋ်၊ ကမ္မဝဋ်၊ ဝိပါကဝဋ် အားဖြင့် ဝဋ်သုံးပါးတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုဝဋ်တို့၌ ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ) ရှိ၏။ ထိုဆင်းရဲ၌... ‘ဓာရေတိ’ ဟု ဆိုအပ်သော ဆောင်ထားခြင်း မည်သည် အနက်အားဖြင့် အပါယ်အစရှိသည်တို့ကို ဖြစ်စေတတ်သော ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း ဖြစ်၏။ ထို (ဖျက်ဆီးခြင်း) သည်လည်း သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပယ်သတ်ခြင်း၊ ငြိမ်းအေးစေခြင်းတို့၏ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘သော... ပေ... ဝသေန’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကိုးပါးသော (လောကုတ္တရာတရား) တို့သည်လည်း ထိုသို့ ကောင်းစွာ ရရှိခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မ’ သာလျှင် မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဒသာ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ အကြောင်းကို ‘တမ္မူလကတ္တာ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘တမ္မူလကတ္တာ’ ဟူသည် ထိုတရားလျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့် ဟူသော အနက်တည်း။ ‘သီလဒိဋ္ဌိသာမညေန’ ဟူသည် အရိယာဖြစ်သော သီလ၊ အရိယာဖြစ်သော ဝိပဿနာဉာဏ် (ဒိဋ္ဌိ) တို့ဖြင့် တူမျှသော အဖြစ်အားဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ အရိယာသူတော်ကောင်းတို့၏ သီလနှင့် ဒိဋ္ဌိတို့သည် မဂ်ဖြင့် ရောက်အပ်သောကြောင့် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တူညီကြသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အလားတူရာအရပ်၌ တည်ရှိစေကာမူ တကွဖြစ်ကုန်၏ (ပေါင်းစည်းအပ်ကုန်၏)။ ဤသို့ ‘ပေါင်းစည်းအပ်သော’ ဟူသော အနက်၌ ‘သံဃ’ ဟူသော ပုဒ်ပြီးခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ သို့သော်လည်း ဤစကားကို အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ လောကီသီလ၊ လောကီဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် တူမျှသဖြင့် ပေါင်းစည်းအပ်သောကြောင့် သမ္မုတိသံဃာသည်လည်း ရှိခိုးပူဇော်ထိုက်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်း မှတ်အပ်၏။

අථ [Pg.14] කෙතෙ සද්දා, යෙසමිදං ලක්ඛණං භාසිස්සන්ති පටිඤ්ඤාතන්ති ආහ-‘සද්දා ඝටපටාදයො’ති, ආදිසද්දෙන රුක්ඛාදයො, නනු සන්ති මෙඝසද්දසමුද්දසද්දාදයොපීති න නිරත්ථකානමිධානුපයොගිත්තා, යෙ ලොකසඞ්කෙතානුරොධෙනාත්ථප්පකාසකා තෙසං සාත්ථකානමෙ විදං ලක්ඛණන්ති, අපිච ‘සද්දා ඝටපටාදයො’ති වදන්තො වෙදිකානං විය උන්ති ආදීනං අනුපුබ්බීනියමාවත්ථානමසම්භවා තදනුක්කමෙන නිප්ඵාදියමානනම්පි සද්දානං ලොකියත්තානභිවත්තනඤ්ච බොධෙතීති දට්ඨබ්බං, නු තත්ථ පකාසකත්ථං සද්දස්ස සමුදායවසෙන වා සියා පච්චෙකවණ්ණවසෙන වා, තත්ථ යදි පච්චෙකවණ්ණා පකාසයෙය්‍යුං, ඝටසද්දෙ ඝකාරොයෙව ඝටත්ථං, පකාසයෙය්‍ය, තථා චාඤ්ඤෙසමකාරාදීනමනත්ථ කතා සියා, අථ සමුදිතා පකාසයෙය්‍යුං, තදා වණ්ණානමුච්චාරණානන්තරවිනාසිත්තා සමුදායොයෙව න සියා, තථා සති කථ මත්ථං සද්දො පකාසයතීති චෙ කමෙන සොතචිත්තාදිගහිතක්ඛර පාළියා ච යො සද්දොති විඤ්ඤෙය්‍යො සාත්ථකො චිත්තගොචරො, චිත්තගොචරස්සාපි සද්දස්ස පන බාලජනප්පබොධාය කප්පනාමත්තෙන පකත්‍යාදිවිභාගතො, න සභාවෙනාන්වාඛ්‍යානං, තෙනාහ-‘පකත්‍යා’දි ආදි, නනු ගොඉච්චාදිසාධුසද්දනියමෙ සති ගොතාදයො අසාධු සද්දාති විඤ්ඤායන්ති ගන්තබ්බමග්ගනියමෙ අගන්තබ්බමග්ගො විය, ගොතාදි අසාධුසද්දනියමෙ වා ගොඉච්චාදයො සද්දා සාධවොති අගන්තබ්බමග්ගනියමෙ ගන්තබ්බමග්ගො විය, කිං සද්දානමන්වාඛ්‍යානෙනා තිදමාසඞ්කිය පයොජනමාහ- ‘ලක්ඛණාභිධානංචෙ’ච්චාදි, සද්දානම්පටිපත්තියං පටිපදපාඨස්සානූපායත්තං දස්සෙතුමාහ- ‘අඤ්ඤථෙ’ච්චාදි, අඤ්ඤථාති අසති ලක්ඛණාභිධානෙ, සක්කතාදීතිආදිසද්දෙන පාකතාදිං සඞ්ගණ්හාති, බහුවිධත්තං සක්කතපාකතපෙසාචිකඅපබ්භංසවසෙන, මගධෙසු විදිතාති ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘අඤ්ඤස්මි’’න්ති (4-121) මාගධානං ඉදන්ති අත්ථෙ ‘‘ණො’’ති (4-34) ණප්පච්චයෙ මාගධා මාගධන්ති ච පදනිප්ඵත්ති වෙදිතබ්බාති දස්සෙතුමාහ- ‘මගධෙස්මි’ච්චාදි, මගධෙසු විදිතාතිආදිනො අධිප්පායං විවරිතුමාහ- ‘ඉදං වුත්තං හොතී’තිආදි, තත්ථ ඉදන්ති ඉදානි වක්ඛමානං මාගධං…පෙ… හොතීති එතං වුත්තං හොතීති මගධෙසු…පෙ… ලක්ඛණං මාගධන්ති [Pg.15] වදතා පකාසිතං හොතීති අත්ථො, හිසද්දො’මගධෙස්වි’ච්චාදිනා වුත්තං සමත්ථයති, ලක්ඛණං විසෙසයතාති සද්දලක්ඛණ සද්දස්ස උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා මාගධන්ති ඉමිනා ලක්ඛණං විසෙසයතා බ්‍යවච්ඡෙදයතා වුත්තිකාරෙන, අත්ථතොති සාමත්ථියතො, සද්දෙ ච විසෙසිතො හොතීති සද්දලක්ඛණසද්දො මාගධෙ එව බ්‍යවච්ඡෙදිතො හොති, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘මගධෙසු විදිතා මාගධාති සද්දෙ ගහෙත්වා තෙසමිදං මාගධන්ති මාගධසද්දෙන යස්මා සද්දලක්ඛණසද්දෙ ලක්ඛණං විසෙසිතං, තස්මා සද්දලක්ඛණසද්දෙ සද්දො යදි අමාගධො කථං ලක්ඛණං මාගධං සියාති සාමත්ථියා සද්දොපි විසෙසිතො හොතී’ති, නනු මාගධන්ති ලක්ඛණස්ස මාගධ සද්දසම්බන්ධිත්තඣාපනතො සද්දලක්ඛණන්ති එත්ථ සද්දසද්දස්ස නිරත්ථක තාපත්ති හොතීති, න හොති ගම්මමානත්ථස්ස සද්දස්ස පයොගම්පති කාමචාරත්තා සද්දලක්ඛණසද්දස්ස වා සමාසත්ථෙ නිරුළ්හත්තා ‘‘තත්‍රිදං සුගතස්ස සුගතචීවරප්පමාණ’’න්තිආදීසු විය, කොපනාතිආදිසද්දලක්ඛණන්ති ඉමිනා අභිධෙය්‍යසඞ්ඛාතපයොජනස්ස දස්සිතත්තා තප්පයොජනපුච්ඡනපරා චොදනා, වුච්චතෙච්චාදි පරිහාරො, යථා සබ්බථාත්තපරහිතකාමෙන.

ထိုအခါ 'အကြင်အက္ခရာတို့၏ ဤလက္ခဏာကို ပြောဆိုအံ့ဟု ဝန်ခံအပ်ပြီ၊ ထိုအသံ (ပုဒ်) တို့သည် အဘယ်တို့နည်း' ဟု မေးအပ်သည်ရှိသော်- 'သဒ္ဒါတို့သည် အိုး၊ အဝတ် စသည်တို့တည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ စသည်ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သစ်ပင်စသည်တို့ကို ယူရမည်။ 'မိုးသံ၊ သမုဒ္ဒရာသံ စသည်တို့သည်လည်း ရှိကြသည် မဟုတ်လော' ဟု မေးသော်- အကျိုးမရှိသော အသံတို့သည် ဤကျမ်းစာ၌ အသုံးမဝင်သောကြောင့် (မယူရ)။ လောကဝေါဟာရအားလျော်စွာ အနက်ကို ပြတတ်ကုန်သော အနက်နှင့်တကွဖြစ်သော အသံတို့၏သာလျှင် ဤလက္ခဏာဖြစ်၏။ ထို့ပြင် 'သဒ္ဒါတို့သည် အိုး၊ အဝတ် စသည်တို့တည်း' ဟု ဆိုသူသည် ဝေဒကျမ်းတတ်တို့၏ 'ဥံ' စသည်တို့ကဲ့သို့ အစဉ်အတိုင်း သတ်မှတ်ထားသော အနေအထား မရှိနိုင်ခြင်းကြောင့် ထိုအစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အသံတို့၏လည်း လောက၌ မထင်ရှားသည်အဖြစ်ကို သိစေ၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုအသံ၌ ပြတတ်သောအနက်သည် အသံ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သလော သို့မဟုတ် တစ်လုံးချင်းစီသော အက္ခရာကြောင့် ဖြစ်သလော။ ထိုတွင် တစ်လုံးချင်းစီသော အက္ခရာတို့သည် ပြကုန်အံ့၊ 'ဃဋ' ဟူသော အသံ၌ 'ဃ' အက္ခရာသည်သာလျှင် အိုးဟူသောအနက်ကို ပြရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော် အခြား 'ဋ' အက္ခရာ စသည်တို့သည် အနက်မရှိသည် ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ ပေါင်းစပ်အပ်ကုန်သော အက္ခရာတို့သည် ပြကုန်အံ့၊ ထိုအခါ အက္ခရာတို့သည် ရွတ်ဆိုပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းသည်ပင် မဖြစ်နိုင်ရာ။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သဒ္ဒါသည် အနက်ကို အဘယ်သို့ ပြသနည်းဟု မေးအံ့- အစဉ်အတိုင်း သောတဝိညာဉ်စိတ် စသည်ဖြင့် ယူအပ်သော အက္ခရာအစီအရင်ရှိ၍ သဒ္ဒါဟု သိအပ်သော အနက်နှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်၏အာရုံသည် ရှိ၏။ စိတ်၏အာရုံဖြစ်သော သဒ္ဒါကိုမူ လူမိုက်တို့အား သိစေရန် သမုတ်ရုံမျှဖြင့် ပကတိ၊ ပစ္စည်း စသည်ဖြင့် ခွဲခြား၍ ပြအပ်၏၊ သဘာဝအားဖြင့် ပြခြင်းမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ပကတျာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သီလ စသည်တို့၌ 'ဂေါ' စသော ကောင်းသောသဒ္ဒါတို့ကို သတ်မှတ်ခြင်းရှိသော် 'ဂေါတာ' စသော မကောင်းသောသဒ္ဒါတို့ကို သိအပ်ကုန်၏၊ မသွားအပ်သောလမ်းကို သတ်မှတ်ခြင်းရှိသော် သွားအပ်သောလမ်းကို သိရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'ဂေါတာ' စသော မကောင်းသောသဒ္ဒါတို့ကို သတ်မှတ်ခြင်းရှိသော် 'ဂေါ' စသော သဒ္ဒါတို့သည် ကောင်းသောသဒ္ဒါများဖြစ်သည်ဟု မသွားအပ်သောလမ်းကို သတ်မှတ်ခြင်းရှိသော် သွားအပ်သောလမ်းကို သိရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ သဒ္ဒါတို့ကို ပြခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟု တွေးတောသံသယရှိသည်ရှိသော် 'လက္ခဏာဘိဓာနံ စေ' စသည်ဖြင့် အကျိုးကို မိန့်တော်မူ၏။ သဒ္ဒါတို့ကို သိရာ၌ တစ်လုံးချင်း ဖတ်ရွတ်ခြင်းသည် နည်းလမ်းမဟုတ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ 'အညထာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'အညထာ' ဟူသည် လက္ခဏာကို မပြအပ်သည်ရှိသော် ဟူလို။ 'သက္ကတာဒိ' ဟူသော 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် ပြာကရိုက်စသည်ကို ယူ၏။ သက္ကတ၊ ပြာကရိုက်၊ ပေသာစိက၊ ပဗ္ဘံသဟူသော ကွဲပြားခြင်းကြောင့် များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၏။ 'မဂဓတိုင်းသားတို့၌ သိအပ်၏' ဟူသော ဤအနက်၌ 'အညသ္မိံ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် မဂဓတိုင်းသားတို့၏ ဤအရာဟူသော အနက်၌ 'ဏော' သုတ်ဖြင့် 'ဏ' ပစ္စည်းသက်၍ 'မာဂဓာ' 'မာဂဓံ' ဟု ပုဒ်ပြီးပုံကို သိအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'မဂဓသ္မိံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'မဂဓတိုင်းတို့၌ သိအပ်၏' စသည်တို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းငှာ 'ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုတွင် 'ဣဒံ' ဟူသည် ယခုဆိုလတ္တံ့သော မာဂဓ... ပေ... 'ဟောတိ' ဟူသည် ဤသို့ ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏၊ 'မဂဓတို့၌... ပေ... လက္ခဏာသည် မာဂဓမည်၏' ဟု ဆိုသူက ပြအပ်သည်ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဟိ' သဒ္ဒါသည် 'မဂဓေသု' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သောအနက်ကို ထောက်ခံ၏။ 'လက္ခဏံ ဝိသေသယတာ' ဟူသည် 'သဒ္ဒလက္ခဏ' သဒ္ဒါ၌ နောက်ပုဒ်၏အနက်သည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် 'မာဂဓံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် လက္ခဏာကို ထူးခြားစေသော ဋီကာဆရာ၏ စကားတည်း။ အနက်အားဖြင့် ဟူသည် စွမ်းအားအားဖြင့် ဟု ဆိုလို၏။ 'သဒ္ဒေ စ ဝိသေသိတော ဟောတိ' ဟူသည် 'သဒ္ဒလက္ခဏ' သဒ္ဒါသည် မာဂဓ၌သာလျှင် ခွဲခြားအပ်သည် ဖြစ်၏၊ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား- 'မဂဓတိုင်းတို့၌ သိအပ်ကုန်သော သဒ္ဒါတို့သည် မာဂဓာတို့မည်ကုန်၏' ဟု သဒ္ဒါတို့ကို ယူ၍ 'ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ဤလက္ခဏာသည် မာဂဓမည်၏' ဟု မာဂဓသဒ္ဒါဖြင့် သဒ္ဒလက္ခဏသဒ္ဒါ၌ လက္ခဏာကို ထူးခြားစေအပ်သောကြောင့်၊ 'သဒ္ဒလက္ခဏ' သဒ္ဒါ၌ သဒ္ဒါသည် အကယ်၍ မာဂဓမဟုတ်အံ့၊ လက္ခဏာသည် အဘယ်သို့ မာဂဓဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု စွမ်းအားဖြင့် သဒ္ဒါသည်လည်း ထူးခြားစေအပ်သည်ဖြစ်၏ ဟူ၍တည်း။ 'မာဂဓံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် လက္ခဏာ၏ မာဂဓသဒ္ဒါနှင့် ပတ်သက်သည်ကို သိစေတတ်သောကြောင့် 'သဒ္ဒလက္ခဏံ' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'သဒ္ဒ' သဒ္ဒါသည် အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရာသည်မဟုတ်လောဟု မေးသော်- မဖြစ်ပေ၊ သိအပ်ပြီးသောအနက်ရှိသော သဒ္ဒါကို သုံးစွဲခြင်း၌ အလိုရှိတိုင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ 'သဒ္ဒလက္ခဏ' သဒ္ဒါသည် သမတ်အနက်၌ ရိုးအီနေသောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ 'တတြိဒံ သုဂတဿ သုဂတစီဝရပ္ပမာဏံ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ကောပနာ' စသော သဒ္ဒလက္ခဏာဖြင့် ဤပြအပ်သော အကျိုးကို ပြအပ်သောကြောင့် ထိုအကျိုးကို မေးမြန်းခြင်းကို ရှေးရှုသော စောဒနာဖြစ်၏၊ 'ဝုစ္စတေ' စသည်သည် ဖြေရှင်းချက်ဖြစ်၏၊ အလုံးစုံသော အပြားဖြင့် မိမိနှင့် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးကို လိုလားသောသူကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

පියො ච ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා,නොචා ඨානෙ නියොජකොති.

ချစ်အပ်သူ၊ လေးစားအပ်သူ၊ ချီးမွမ်းအပ်သူ၊ ပြောဆိုတတ်သူ၊ စကားကို သည်းခံတတ်သူ၊ နက်နဲသော စကားကို ပြောဆိုတတ်သူ၊ မလျော်သော အရာ၌ မတိုက်တွန်းသူ ဖြစ်၏။

වුත්තෙහි තතො පරෙහි ච පසත්ථතරෙහි ගුණවිසෙසෙහි සමුපෙතං ගුරුං.

ဆိုအပ်ပြီးကုန်သော ထိုမှတစ်ပါးကုန်သော အလွန်ချီးမွမ်းအပ်သော ထူးခြားသောဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဆရာကို။

තස්මා අක්ඛරකොසල්ලං, සම්පාදෙය්‍ය හිතත්ථිකො;

උපට්ඨහං ගුරුං සම්මා, උට්ඨානාදීහි පඤ්චහීති.

ထို့ကြောင့် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောသူသည် ထကြွခြင်းစသော ငါးပါးသော ဝတ်တို့ဖြင့် ဆရာကို ကောင်းစွာ လုပ်ကျွေးဆည်းကပ်လျက် အက္ခရာတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းကို ပြည့်စုံစေရာ၏။

වචනතො උට්ඨාන-උපට්ඨාන-පරිචරියා-සුස්සූසා සක්කච්චසිප්පපටිග්ගහණෙහි සම්මා උපට්ඨහන්තෙන සවන,උග්ගහන-ධාරණ-පරිපුච්ඡා-භාවනා හි කඞ්ඛාවිච්ඡෙදං කත්වා විඤ්ඤාතබ්බං සද්දලක්ඛණං, තථා අවිඤ්ඤාතං සද්දලක්ඛණමනෙනාති [Pg.16] අවිඤ්ඤාතසද්දලක්ඛණො පුග්ගලො, හිසද්දො අවධාරණෙ, සො ‘ධම්මවිනයෙසු කුසලො න හොතී’ති එත්ථ දට්ඨබ්බො, කුසලො දක්ඛො න හොති, තත්ථ ධම්මවිනයෙසු සුත්තන්තාතාභිධම්මසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු චෙව විනයෙ ච, කස්මා–

ဟူသော စကားကြောင့်- ထကြွခြင်း၊ လုပ်ကျွေးခြင်း၊ ပြုစုခြင်း၊ နာယူခြင်း၊ ရိုသေစွာ အတတ်ပညာကို ခံယူခြင်းတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ လုပ်ကျွေးဆည်းကပ်သောသူသည် ကြားနာခြင်း၊ သင်ယူခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ ပြန်လည်မေးမြန်းခြင်း၊ ပွားများခြင်းတို့ဖြင့် ယုံမှားသံသယကို ဖြတ်တောက်၍ သိအပ်သော သဒ္ဒလက္ခဏာသည် ရှိ၏။ ထိုနည်းတူစွာ ဤသူသည် သဒ္ဒလက္ခဏာကို မသိအပ်သေးဟု 'သဒ္ဒလက္ခဏာကို မသိသောပုဂ္ဂိုလ်' မည်၏။ 'ဟိ' သဒ္ဒါသည် ကန့်သတ်ခြင်းအနက်၌ ရှိ၏၊ ထို 'ဟိ' သဒ္ဒါကို 'ဓမ္မဝိနယတို့၌ မလိမ္မာသည် ဖြစ်၏' ဟူသော ဤနေရာ၌ ကြည့်ရှုအပ်၏။ မလိမ္မာသူဟူသည် ကျွမ်းကျင်သူ မဟုတ်ပေ။ ထိုဓမ္မဝိနယတို့၌ ဟူသည် သုတ္တန်နှင့် အဘိဓမ္မာဟု ဆိုအပ်သော တရားတို့၌လည်းကောင်း၊ ဝိနည်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ-

යො නිරුත්තිං න සික්ඛෙය්‍ය, සික්ඛන්තො පිටකත්තයං;

පදෙපදෙ විකඞ්ඛෙය්‍ය, වනෙ අන්ධගජො යථාති.

အကြင်သူသည် ပိဋကတ်သုံးပုံကို သင်ယူသော်လည်း နိရုတ္တိကို မသင်ယူအံ့၊ ထိုသူသည် တော၌ မျက်စိကန်းသော ဆင်ပြောင်ကဲ့သို့ ခြေလှမ်းတိုင်း၌ ယုံမှားသံသယ ရှိရာ၏။

වචනතො, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘‘යථා වුත්තනයෙන සම්භූතපද බ්‍යාමොහවසෙන පදත්ථෙපි බ්‍යාමොහසම්භවතො සුත්තන්තොපදස්සිතාය දිට්ඨිවිනිවෙට්ඨනාය ච අභිධම්මාගතෙ නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ච විනය නිද්දිට්ඨෙ සංවරාසංවරෙ ච අකොසල්ලං සියා’’ති, යථාධම්මන්ති ධම්මවිනය සද්දස්ස යො-ත්ථො විනයසුත්තාභිධම්මසඞ්ඛාතො, තස්ස සො-ත්ථො, තදනතික්කමෙන, පටිපජ්ජිතුමසක්කොන්තොති තත්ථතත්ථෙව වුත්තාසු අධිසීල අධිචිත්ත අධිපඤ්ඤාසික්ඛාසු පවත්තිතුං අසමත්ථො, කුසලො පන සමත්ථො පඤ්ඤාවිසෙසාලොකපටිලාභතො, වුත්තං හි–

ဟူသော စကားကြောင့် ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား- 'ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ပုဒ်၌ တွေဝေခြင်းကြောင့် အနက်၌လည်း တွေဝေခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် သုတ္တန်၌ ပြအပ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ခွာထုတ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အဘိဓမ္မာ၌ လာသော နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဝိနည်း၌ ပြအပ်သော စောင့်စည်းခြင်း၊ မစောင့်စည်းခြင်းတို့၌လည်းကောင်း မလိမ္မာခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏' ဟူ၍တည်း။ 'ယထာဓမ္မံ' ဟူသည် ဓမ္မဝိနယသဒ္ဒါ၏ ဝိနည်း၊ သုတ္တန်၊ အဘိဓမ္မာဟု ဆိုအပ်သော အနက်ဖြစ်၏၊ ထိုအနက်ကို မကျော်လွန်ဘဲ 'မကျင့်နိုင်သောသူ' ဟူသည် ထိုထိုအရပ်တို့၌ ဆိုအပ်ကုန်သော အဓိသီလ၊ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာ သိက္ခာတို့၌ ကျင့်ဆောင်ရန် မစွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်၏။ လိမ္မာသောသူမူကား ထူးခြားသော ပညာအလင်းကို ရရှိခြင်းကြောင့် စွမ်းဆောင်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော-

යාව තිට්ඨන්ති සුත්තන්තා, විනයො යාව දිප්පති;

තාව දක්ඛන්ති ආලොකං, සූරියෙ අබ්භුග්ගතෙ යථාති.

သုတ္တန်တရားတို့သည် တည်ရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး၊ ဝိနည်းတရားသည် ထွန်းလင်းတောက်ပနေသမျှ ကာလပတ်လုံး၊ နေဝန်းသည် ပေါ်ထွက်လာသောအခါ အလင်းရောင်ကို မြင်ရသကဲ့သို့ ထိုမျှကာလပတ်လုံး တရားအလင်းကို မြင်ကြရလတ္တံ့။

පටිපත්තින්ති පටිපජ්ජීයතීති පටිපත්තීති යථාවුත්තං තිවිධම්පි පටිපත්තිං, විරාධෙත්වාති නාසෙත්වා, නස්සති හි පටිපත්ති තෙසුයෙවා කො සල්ලතමගතත්තා, තථා චාහු–

'ပဋိပတ္တိံ' ဟူသည် ကျင့်အပ်သောကြောင့် ပဋိပတ်မည်၏၊ ဆိုအပ်ပြီးသော သုံးပါးသော ပဋိပတ်ကိုလည်းကောင်း။ 'ဝိရာဓေတွာ' ဟူသည် ဖျက်ဆီး၍၊ ထိုတရားတို့၌ပင် မလိမ္မာခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ပဋိပတ်သည် ပျက်စီးတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏-

සුත්තන්තෙසු අසන්තෙසු, පමුට්ඨෙ විනයම්හි ච;

තමො භවිස්සති ලොකෙ, සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ යථාති.

သုတ္တန်ဒေသနာတော်များ မရှိကွယ်ပျောက်သောအခါ၊ ဝိနည်းတရားတော်ကိုလည်း မေ့လျော့ကွယ်ပျောက်သောအခါ၌ နေမင်းဝင်ရောက်သွားသောအခါကဲ့သို့ လောက၌ အမိုက်မှောင်အတိ ဖြစ်လတ္တံ့။

සංසාරදුක්ඛස්සෙව භාගී හොති… යථාවුත්තා-නුක්කමපරිච්චාගෙන අනුරූපපටිපත්තියා පටිලභිතබ්බත්තා අධිගමවිසයස්ස යො ගක්ඛෙමස්ස, වුත්තඤ්හි තස්සානුලොමපටිපත්තිමූලකත්තං–

သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အစုအပုံကိုသာလျှင် ခံစားရသူ ဖြစ်ရ၏။ ... ဖော်ပြပါ အစဉ်အတိုင်း စွန့်ပယ်ခြင်းအားဖြင့် လျော်ကန်သော အကျင့်ပဋိပတ်ကို ကျင့်ခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သောကြောင့် ယောဂက္ခေမ (ဘေးကင်းရာနိဗ္ဗာန်) ဟု ဆိုအပ်သော အဓိဂမနယ်ပယ် (မဂ်ဖိုလ်တရား)ကို ရရှိနိုင်ခြင်းသည် ထိုမဂ်ဖိုလ်တရားအား လျော်ကန်သော အကျင့်ပဋိပတ်လျှင် အခြေခံအကြောင်းရင်းရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။

සුත්තන්තෙ රක්ඛිතෙ සන්තෙ, පටිපත්ති හොති රක්ඛිතා;

පටිපත්තියං ඨිතො ධීරො, යොගක්ඛෙමා න ධංසතීති.

သုတ္တန်ဒေသနာတော်ကို စောင့်ရှောက်အပ်သည်ရှိသော် အကျင့်ပဋိပတ်ကို စောင့်ရှောက်ပြီး ဖြစ်၏။ အကျင့်ပဋိပတ်၌ တည်သော ပညာရှိသည် ယောဂက္ခေမ (ဘေးကင်းရာနိဗ္ဗာန်) မှ မဆုတ်ယုတ် မပျက်စီးနိုင်ရာ။

එතාවතා [Pg.17] අවිඤ්ඤාතසද්දලක්ඛණස්ස සකත්ථපරිහානිං දස්සෙත්වා ඉදානි සකත්ථසම්පත්තිමූලිකා පරත්ථසම්පත්තීති තදභාවා තාදිසො පුග්ගලො පරෙසම්පි පච්චයො භවිතුං න සක්කොතීති දස්සෙතුං ‘නචා’තිආදි වුත්තං, පතිට්ඨාති ධාරණං, තඤ්චෙත්ථ තෙසං තෙසං කුල පුත්තානං ධම්මවිනයසික්ඛාපනං තංතං කම්මතො නිත්ථරණාදි ච, තදුභය මෙවා-න්හසඞ්ගිකං පතිට්ඨං, මුඛ්‍යභූතම්පන තම්මූලකෙ සුපරිසුද්ධසීලෙ පතිට්ඨාපනමෙව, තදුපකරණත්ථො සික්ඛාපනාදි, ඉධ පන තං සාධනභූතො පුග්ගලො උපචාරතො පතිට්ඨාති ගහෙතබ්බො, හිසද්දො යථාවුත්ත සමත්ථනත්ථෙ නිපාතො, සද්දලක්ඛණඤ්ඤූයෙවාති අවධාරණම්පන තෙසු තබ්බිදූයෙව සමත්ථොති දස්සනත්ථං පකරණවසෙන වුත්තං, අත්තනො පන සුගුත්තසීලක්ඛන්ධවිරහෙන කදාචි කොචි යථාවුත්තානං පතිට්ඨාභවිතුං න සක්කොති… තම්මූලකත්තා සද්ධම්මට්ඨිතියා සපරපතිට්ඨා භාවස්ස ච, තෙනෙව විනයධරෙ ආනිසංසං දස්සෙන්තෙන භගවතා තප්පධානං තප්පමුඛංව කත්වා ‘‘පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ ආනිසංසා විනයධර පුග්ගලෙ, කතමෙ පඤ්ච අත්තනො සීලක්ඛන්ධො සුගුත්තො හොති සු රක්ඛිතො, කුක්කුච්චපකතානං පටිසරණං හොති, විසාරදො සඞ්ඝ මජ්ඣෙ විහරති, පච්චත්ත්ථිකෙ සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගණ්හාති, සද්ධම්මට්ඨිතියා පටිපන්නො ච හොතී’’ති වුත්තං, අත්ථානුරූපන්ති අත්තනො වචනීයස්සත්ථස්ස වාචකත්තෙන යොග්‍යං, බ්‍යඤ්ජනානුරූපන්ති අත්තනො වාචකස්ස වචනීයත්තෙන යොග්‍යං, පරිවාසාදීසූතිආදිසද්දෙන අබ්භානාදිං සඞ්ගණ්හාති, තංතංකම්මන්ති පරිවාසාදිකං තංතංකම්මං, අඤ්ඤොති අසද්දලක්ඛණඤ්ඤූ, න කෙවලමනෙන සකත්ථපරත්ථාව නාසිතා, අථ ඛොති විධො සද්ධම්මොපි නාසිතොයෙවාති වත්ථුමාහ ‘අජානන්තො පනා’තිආදි, අයථාපටිපජ්ජමානොති සද්දලක්ඛණඤ්ඤුනා යථා යෙන පකාරෙන අත්ථානුරූපං බ්‍යඤ්ජනෙ බ්‍යඤ්ජනානුරූපඤ්ච අත්ථෙ පටිපජ්ජිතබ්බං, තථා අප්පටිපජ්ජමානො, තථා ච වක්ඛති– තථා හි සො සද්දලක්ඛණ මජානන්තො’තිආදි. තිවිධම්පි සද්ධම්මන්ති පරියත්තිපටිපත්තිඅධිගමවසෙනති විධමෙව සද්ධම්මං, තත්ථ තිපිටකබුද්ධවචනං පරියත්තිසද්ධම්මො නාම, තෙරස ධුතගුණා චුද්දස ඛන්ධකවත්තානි ද්වෙ අසීති මහාවත්තානීති අයං පටිපත්තිසද්ධම්මො නාම, චත්තාරො මග්ගා චත්තාරි ච ඵලානි අයං අධිගමසද්ධම්මො [Pg.18] නාම, තථාහිච්චාදිනා වුත්තමත්ථං සමත්ථෙති, තම්පි පාළියා ථිරීකාතුං ‘වුත්තං හෙත’න්තිආදිමාහ, තත්ථ ධම්මාති හෙතූ, සද්ධම්මස්සාති යථාවුත්තස්ස තිවිධස්ස සද්ධම්මස්ස, පදබ්‍යඤ්ජනන්ති පදඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච තං, තත්ථ පදං නාම ස්‍යාද්‍යන්තං ත්‍යාද්‍යන්තඤ්ච, බ්‍යඤ්ජීයති අත්ථො එතෙනාති බ්‍යඤ්ජනං-වාක්‍යං අථවා පජ්ජතෙ ගම්‍යතෙ අත්ථො එතෙනාති පදං-ස්‍යාද්‍යන්තාදි, වාක්‍යංව බ්‍යඤ්ජනං, සිථිලධනිතාදිපදමෙවවා වුත්තනයෙන බ්‍යඤ්ජනන්ති පදබ්‍යඤ්ජනං, තං, දුන්නික්ඛිත්තං දුට්ඨු නික්ඛිත්තං ඨපිතං විරාධෙත්වා කථිතං, අත්ථො ච දුන්නීතොති දුන්නික්ඛිත්තත්තායෙව පදබ්‍යඤ්ජනස්ස තබ්බචනීයොපි දුට්ඨුවිඤ්ඤාතො හොති, වුත්තපටිපක්ඛතොති ‘අවිඤ්ඤාතසද්දලක්ඛණොහි’ච්චාදිනා වුත්තස්ස විඤ්ඤාතසද්දලක්ඛණත්තාදිනා පටිපක්ඛභාවතො, භාවප්පධානො හි අයං නිද්දෙසො,ත්තප්පච්චයලොපො වා, න හි අත්තාව අත්තනා වෙදිතබ්බොති යුත්තන්ති.

ဤမျှဖြင့် သဒ္ဒါကျမ်းဂတ် (သဒ္ဒလက္ခဏာ) ကို မသိသောသူ၏ မိမိအကျိုး (သကတ္ထ) ပျက်စီးပုံကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါတွင် မိမိအကျိုးပြည့်စုံခြင်းလျှင် အခြေခံအကြောင်းရှိသော သူတစ်ပါးအကျိုးပြည့်စုံခြင်း (ပရတ္ထသမ္ပတ္တိ) ဟူသည် ထိုမိမိအကျိုးပြည့်စုံမှုမရှိခြင်းကြောင့် ထိုကဲ့သို့သောပုဂ္ဂိုလ်သည် သူတစ်ပါးတို့အားလည်း အမှီသဟဲ (ကိုးကွယ်ရာ) မဖြစ်နိုင်တော့ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ 'န စ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ပတိဋ္ဌာ' ဟူသည် ဆောင်ထားခြင်း (ထောက်ပံ့ခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ထိုဆောင်ထားခြင်းဟူသည် ထိုထိုအမျိုးကောင်းသားတို့အား ဓမ္မဝိနယကို သင်ကြားပြသပေးခြင်း၊ ထိုထို (အာပတ်စသော) ကံမှ ကျွတ်လွတ်အောင် ဆောင်ရွက်ပေးခြင်း စသည်တို့ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသည်ပင်လျှင် အနုသံသိက (အစဉ်သဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော) တည်ရာဖြစ်၏။ အဓိကအားဖြင့်မူကား ထိုအဆုံးအမကို အခြေခံ၍ အလွန်စင်ကြယ်သော သီလ၌ တည်စေခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုသီလ၌ တည်စေခြင်း၏ အထောက်အပံ့အကျိုးငှာ သင်ကြားပြသပေးခြင်း စသည်တို့ကို ပြုရ၏။ ဤနေရာ၌မူကား ထိုအကျိုးကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဥပစာအားဖြင့် 'တည်ရာ (ပတိဋ္ဌာ)' ဟု ယူအပ်၏။ 'ဟိ' သဒ္ဒါသည် ဖော်ပြပါ အနက်ကို ထောက်ခံသော အနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ 'သဒ္ဒလက္ခဏာကို သိသောသူသာလျှင်' ဟု ကန့်သတ်ချက် (အဝဓာရဏ) ပြုခြင်းမှာမူ ထိုပုဂ္ဂိုလ်များအနက် ထိုသဒ္ဒါကျမ်းကို သိသောသူသာလျှင် တတ်စွမ်းနိုင်သည်ကို ပြသရန် ကျမ်းပြုပုံအလိုအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ မိမိကိုယ်တိုင် ကောင်းစွာစောင့်ရှောက်အပ်သော သီလက္ခန္ဓာ မရှိခြင်းကြောင့် မည်သည့်အခါမျှ ဖော်ပြပါ တည်ရာ မဖြစ်နိုင်ပေ... ထိုသီလလျှင် အခြေခံရှိသောကြောင့် သူတော်ကောင်းတရား တည်တံ့ခြင်းနှင့် မိမိ သူတစ်ပါး နှစ်ဦးလုံး၏ တည်ရာ ဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်ရ၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ဝိနည်းဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အကျိုးအာနိသင်ကို ပြတော်မူလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသီလကိုသာ အဓိက အဦးအထိပ်ထား၍ 'ရဟန်းတို့၊ ဝိနည်းဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်၌ ဤအကျိုးအာနိသင် ငါးပါးတို့ ရှိကုန်၏။ အဘယ်ငါးပါးတို့နည်းဟူမူ - မိမိ၏ သီလက္ခန္ဓာသည် ကောင်းစွာ စောင့်ထိန်းအပ်၊ ကောင်းစွာ ကာကွယ်အပ်၏။ သံသယ ကုက္ကုစ္စဖြစ်တတ်သော သူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏။ သံဃာ့အလယ်၌ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ နေနိုင်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူတို့ကို တရားနှင့်အညီ ကောင်းစွာ နှိမ်နင်းနိုင်၏။ သဒ္ဓမ္မတရားတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားရေးအတွက် ကျင့်ဆောင်သူ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'အတ္ထာနုရူပ' ဟူသည် မိမိပြောဆိုအပ်သော အနက်၏ ဖော်ပြချက် (ဝါစက) ဖြစ်ထိုက်သော သင့်လျော်သောအရာ ဖြစ်၏။ 'ဗျဉ္ဇနာနုရူပ' ဟူသည် မိမိဖော်ပြသော သဒ္ဒါ၏ ဖော်ပြအပ်သော အနက် (ဝစနီယ) ဖြစ်ထိုက်သော သင့်လျော်သောအရာ ဖြစ်၏။ 'ပရိဝါသာဒီသု' စသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အဗ္ဘာနကံ စသည်တို့ကို ယူ၏။ 'ထိုထိုကံ' ဟူသည် ပရိဝါသစသော ထိုထိုသံဃကံ ဖြစ်၏။ 'အခြားသောသူ (အည)' ဟူသည် သဒ္ဒလက္ခဏာကို မသိသောသူ ဖြစ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုးတို့ကိုသာ ဖျက်ဆီးသည်မဟုတ်သေး၊ စင်စစ်သော်ကား (သုံးပါးအပြားရှိသော) သဒ္ဓမ္မတရားတော်ကိုလည်း ဖျက်ဆီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုရင်းအနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'မသိသောသူသည်မူကား (အဇာနန္တော ပန)' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'မလျော်မကန် ကျင့်ဆောင်သောသူ (အယထာပဋိပဇ္ဇမာနော)' ဟူသည် သဒ္ဒလက္ခဏာကို သိသောသူသည် အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် အနက်နှင့် လျော်ညီသော ဗျည်း၌လည်းကောင်း၊ ဗျည်းနှင့် လျော်ညီသော အနက်၌လည်းကောင်း ကျင့်အပ်သနည်း၊ ထိုသို့ မကျင့်သောသူ ဖြစ်၏။ ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ရှေ့၌ 'ဤသို့လျှင် ထိုသူသည် သဒ္ဒလက္ခဏာကို မသိသောကြောင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ 'သုံးပါးအပြားရှိသော သဒ္ဓမ္မတရား' ဟူသည် ပရိယတ္တိ၊ ပဋိပတ္တိ၊ အဓိဂမ အားဖြင့် သုံးပါးသော သဒ္ဓမ္မတရားတော်ပင် ဖြစ်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် တိပိဋက ဗုဒ္ဓဝစန (ပိဋကတ်သုံးပုံ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ တရားတော်) သည် ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မ မည်၏။ ဒုတင် တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ ခန္ဓကဝတ် တစ်ဆယ့်လေးပါး၊ မဟာဝတ် ရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မ မည်၏။ မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါးတို့သည် အဓိဂမသဒ္ဓမ္မ မည်၏။ 'တထာ ဟိ' စသော စကားဖြင့် ဖော်ပြပါ အနက်ကို ထောက်ခံပြသ၏။ ထိုအနက်ကိုလည်း ပါဠိတော်အားဖြင့် ခိုင်မာစေရန် 'ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ (ဝုတ္တံ ဟေတံ)' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ 'ဓမ္မ' ဟူသည် အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်၏။ 'သဒ္ဓမ္မဿ' ဟူသည် ဖော်ပြပါ သုံးပါးအပြားရှိသော သဒ္ဓမ္မတရားတော်၏ ဖြစ်၏။ 'ပဒဗျဉ္ဇနံ' ဟူသည် ပုဒ်နှင့် ဗျည်းတို့ ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် 'ပုဒ်' မည်သည် သိအဆုံးရှိသော ပုဒ် (သိပုဒ်) နှင့် တိအဆုံးရှိသော ပုဒ် (တိပုဒ်) တို့ဖြစ်၏။ 'ဤစကားလုံးဖြင့် အနက်ကို ထင်ရှားစေအပ်၏' ဟူသော ဝိဂြိုဟ်အရ 'ဗျဉ္ဇန' ဟူသည် ဝါကျဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'ဤစကားလုံးဖြင့် အနက်သို့ ရောက်အပ်၏၊ သိအပ်၏' ဟူသော ဝိဂြိုဟ်အရ 'ပုဒ်' ဟူသည် သိအဆုံးရှိသော ပုဒ် စသည် ဖြစ်၏။ ဝါကျသည်သာလျှင် ဗျည်း (ဗျဉ္ဇန) ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် သိထိလ၊ ဓနိတ စသော ပုဒ်ကိုပင်လျှင် ဖော်ပြပါ နည်းလမ်းအရ ဗျည်းဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ပဒဗျဉ္ဇန' မည်၏။ ထိုပဒဗျည်းကို 'ဒုန္နိက္ခိတ္တံ' ဟူသည် မကောင်းသဖြင့် ထားအပ်သော၊ လွဲမှားစွာ ရွတ်ဆိုအပ်သော စကား ဖြစ်၏။ 'အနက်ကိုလည်း မကောင်းသဖြင့် ဆောင်အပ်၏ (အတ္ထော စ ဒုန္နီတော)' ဟူသည် ပဒဗျည်းကို မကောင်းသဖြင့် ထားအပ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုပဒဗျည်းဖြင့် ဖော်ပြအပ်သော အနက်သည်လည်း လွဲမှားစွာ သိအပ်သည် ဖြစ်၏။ 'ဖော်ပြပါ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် (ဝုတ္တပဋိပက္ခတော)' ဟူသည် 'သဒ္ဒလက္ခဏာကို မသိသောသူသည် (အဝိညာတသဒ္ဒလက္ခဏော ဟိ)' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သဒ္ဒလက္ခဏာကို သိခြင်းစသည်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဤညွှန်းဆိုချက်သည် အဖြစ် (ဘာဝ) ကို အဓိကပြု၍ ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် တ္တပစ္စည်း ချေထားခြင်း ဖြစ်၏။ မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် မိမိသိအပ်၏ဟု ဆိုခြင်းသည် မသင့်လျော်သောကြောင့်တည်း။

තදෙවන්තිආදිනා යථාවුත්තං නිගමෙත්වා සඤ්ඤාවිධානෙ පයොජනං දස්සෙති, තන්ති හෙත්වත්ථෙ නිපාතො, යස්මා සද්දලක්ඛණස්ස ජානනංසානි සංසං තස්මාති අත්ථො, එවන්ති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො, එවං සප්පයොජනන්ති සම්බන්ධො, තදෙවන්ති වා නිපාතසමුදායො යං, වුත්තෙන පකාරෙනෙත්‍යස්මිං අත්ථෙ වත්තතෙ. නනුච සඤ්ඤීනං සඤ්ඤානං වත්තබ්බත්තෙ ‘‘අආදයො තිතාලීසවණ්ණා’’තිආදීනං වාක්‍යානං විසුංවිසුං මහන්තත්තා කුතො ලාඝවං සත්ථස්සාති මඤ්ඤමානො ‘තථාහි’ච්චාදිනා සඤ්ඤාවිධානෙ ලාඝවසබ්භාවං සමත්ථෙති, හොතෙවාති අවධාරණෙන කත්ථචි පරසත්ථෙ විය නො න හොතීති දස්සෙති, පටිපත්තිලාඝවම්පි චෙත්ථ හොතෙව, තථාහි ‘‘වණ්ණපරෙන සවණ්ණොපි’’ච්චාදො (1-24) වණ්ණාදිසඤ්ඤාසමුද්ධරිතා නාත්තානමත්තාවගමෙතුමලන්ති පරෙ පුච්ඡිත්වා ජානිතබ්බා අස්ස, තතො සඤ්ඤා-වසෙයා, තතොස්ස සඤ්ඤාති සඤ්ඤාසඤ්ඤීවිවෙචනං තදනුට්ඨානන්ති පරම්පරාපෙක්ඛාය භවිතබ්බං පටිපත්ති ගාරවාභාවා. ඉදානි සඞ්ඛෙපතො සත්ථක්කමං දස්සෙතුමාහ-එවං තාවි’ච්චාදි, තාවාති පඨමං, උපයුජ්ජමානත්තාති බ්‍යාපාරියමානත්තා, විසයො ගොචරො යත්ථෙතෙ ස්‍යාදයො විධී යන්තෙ, සහ විසයෙනාති සවිසයා, පඨමං කරීයතීති පකති යතො ස්‍යාදයො විධීයන්තෙ, සහ පකතියාති සප්පකතිකා, ලිඞ්ගාදිකන්ති [Pg.19] ආදිසද්දෙන‘සලභච්ඡාය’මිච්චාදො එකත්තාදි, ලිඞ්ගෙභවා ලිඞ්ගිකා-ඉත්ථිවිධයො, එකත්ථීභාවො සමාසො, තෙන, සාමඤ්ඤතො සමානත්තා, සමානත්තන්තුණාදිවුත්තියා ‘‘රාජාදිවිසිට්ඨෙ පුරිසා දොවිය’වසිට්ඨාදිවිසිට්ඨෙ අපච්චාදිම්හි අත්ථෙ පවත්තනතො.

“တဒေဝ” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို နိဂုံးချုပ်၍ သညာ (အမည်) သတ်မှတ်ခြင်း၌ အကျိုးကို ပြ၏။ “တံ” ဟူသည် အကြောင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏၊ အကြင်ကြောင့် သဒ္ဒါ၏ လက္ခဏာကို သိခြင်းသည် အကျိုးကျေးဇူးရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။ “ဧဝံ” ဟူသည် ဥပမာပြခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏၊ “ဤသို့ အကျိုးရှိ၏” (ဧဝံ သပ္ပယောဇနံ) ဟု စပ်ရမည်။ သို့မဟုတ်ပါက “တဒေဝ” ဟူသည် နိပါတ်အစုအပေါင်းဖြစ်၍ “ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားအားဖြင့်” ဟူသော ဤအနက်၌ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သညာရှိတရား (အမည်ခံရသော တရား) တို့နှင့် သညာ (အမည်) တို့ကို ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် “အအာဒယော တိတာလီသဝဏ္ဏာ” စသော ဝါကျတို့သည် တစ်ခုချင်းစီ၌ ကြီးမားကျယ်ဝန်းလှသဖြင့် ကျမ်း၏ လာဃဝ (ပေါ့ပါးကျဉ်းမြတ်ခြင်း) သည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်းဟု အောက်မေ့သဖြင့် “တထာဟိ” စသည်ဖြင့် သညာပြုရာ၌ လာဃဝရှိသည်ကို ထောက်ခံပြ၏။ “ဟောတေဝ” (ဖြစ်သည်သာတည်း) ဟူသော ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် အချို့သော တစ်ဖက်ကျမ်း၌ကဲ့သို့ မဖြစ်သည်မဟုတ်ကြောင်း ပြ၏။ ဤသညာပြုရာ၌ လက်တွေ့သိမှတ်ခြင်းဆိုင်ရာ ပေါ့ပါးကျဉ်းမြတ်ခြင်း (ပဋိပတ္တိလာဃဝ) လည်း ဤနေရာ၌ အမှန်ပင် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထောက်ဦးအံ့၊ “ဝဏ္ဏပရေန သဝဏ္ဏောပိ” စသည်၌ ဝဏ္ဏစသော သညာတို့ကို ဖယ်ထုတ်လိုက်ပါက မိမိကိုယ်စားပြုအနက်မျှကို သိစေရန် မစွမ်းနိုင်ကုန်ဟု သူတစ်ပါးကို မေးမြန်း၍ သိအပ်ရာ၏။ ထိုမှ သညာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမှ ထိုသူအား သညာဟူ၍လည်းကောင်း၊ သညာနှင့် သညာရှိတရားတို့ကို ခွဲခြားခြင်း၊ ၎င်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဟူသော အစဉ်အဆက်ကို ငံ့လင့်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် သိမှတ်လိုက်နာရာ၌ ဝန်လေးခြင်း မရှိ။ ယခုအခါ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ကျမ်း၏ အစဉ်ကို ပြခြင်းငှာ “ဧဝံ တာဝ” စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “တာဝ” ဟူသည် ရှေးဦးစွာ (ပထမ) ဖြစ်၏။ “ဥပယုဇ္ဇမာနတ္တာ” ဟူသည် လုံ့လပြုအပ်သည်ဖြစ်၍ ဟူ၏။ အကြင် သျာ (သိ) စသော ပစ္စည်းတို့ကို စီရင်အပ်ကုန်၏၊ ထို သျာ စသည်တို့၏ တည်ရာအာရုံသည် “ဝိသယ” မည်၏။ ဝိသယနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် “သဝိသယာ” မည်၏။ ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကြင်မှ သျာ စသည်တို့ကို စီရင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “ပကတိ” မည်၏။ ပကတိနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် “သပ္ပကတိကာ” မည်၏။ “လိင်္ဂါဒိကံ” ဟူရာ၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် “သလဘစ္ဆာယံ” စသည်တို့၌ ဧကဝုစ် (ဧကတ္တ) စသည်ကို ယူရမည်။ လိင်၌ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် “လိင်္ဂိကာ” မည်၏၊ (၎င်းတို့သည်) ဣတ္ထိဝိဓိ (အမျိုးသမီးပစ္စည်းများ) တို့တည်း။ ဧကတ္ထီဘာဝ (အနက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်ခြင်း) သည် သမာသ် (သမာသော) မည်၏၊ ထိုသမာသ်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ အများအားဖြင့် တူညီသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ဥဏာဒိဝုတ္တိ၌ တူညီခြင်းသည် “ရာဇာဒိဝိသိဋ္ဌေ ပုရိသာ ဒေါဝိယ” (မင်းစသည်ဖြင့် ထူးခြားသော ယောက်ျားနှစ်ဦးကဲ့သို့) “အဝသိဋ္ဌာဒိဝိသိဋ္ဌေ အပစ္စာဒိမှိ အတ္ထေ ပဝတ္တနတော” (ကြွင်းကျန်သော အစရှိသည်တို့ဖြင့် ထူးခြားသော အပစ္စ (သားမြေး) စသော အနက်၌ ဖြစ်သောကြောင့်) ဖြစ်၏။

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

သာရတ္ထဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာ၌ ဤသို့ (ပြီး၏)။

රතනත්තයපණාමාදිකථා සමත්තා.

ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးပူဇော်ခြင်း အစရှိသော စကားသည် ပြီးဆုံးပြီ။

1. පඨමකණ්ඩවණ්ණනා

၁. ပထမကဏ္ဍ (ပထမတွဲ) ဖွင့်ဆိုချက်။

සඤ්ඤාධිකාර

သညာသင်္ကေတပိုင်း (သညာအဓိကာရ)။

1. අ ආදයො

၁. အ အာဒယော (အ အစရှိသော သရများ)။

සබ්බවචනානං සාත්ථකනිරත්ථකත්තබ්‍යභිචාරිත්තා ‘ඉද’න්තිආදිනා සදිට්ඨන්තෙන සංසයමුපදස්සිය සාත්ථකත්තමස්ස දස්සෙතුඤ්ච ‘න තාව…පෙ… සාත්ථකත්තා’ති වුත්තං, උම්මත්තකාදිවාක්‍යමිති ‘දස දාළිමා, ඡ අපූපා, කුණ්ඩමජාජිනං, පලාලපිණ්ඩො’ඉච්චාදිකං, අවයවත්ථාන මඤ්ඤමඤ්ඤනාති සම්බන්ධා සමුදායත්ථාභාවතො අනත්ථකත්තං, ආදිවාක්‍යන්ති ‘‘මනොසෙට්ඨා මනොමයා’’තිආදිවාක්‍යං, සාත්ථකත්තං පනස්ස පදත්ථාන මඤ්ඤමඤ්ඤාභිසම්බන්ධස්ස පතීතිතො.

စကားအားလုံးတို့သည် အနက်ရှိခြင်း (သာတ္ထက)၊ အနက်မရှိခြင်း (နိရတ္ထက) တို့ဖြင့် ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့် “ဣဒံ” စသည်ဖြင့် သာဓကပုံစံနှင့်တကွ သံသယကို ပြ၍ ဤစကား၏ အနက်ရှိသည်အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ “န တာဝ...ပေ... သာတ္ထကတ္တာ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အရူးစသည်တို့၏ စကားဟူသည် “ဒသ ဒါဠိမာ၊ ဆ အပူပါ၊ ကုဏ္ဍမဇာဇိနံ၊ ပလာလပိဏ္ဍော” (သလဲသီး ဆယ်လုံး၊ မုန့် ခြောက်လုံး၊ ဆိတ်ရေခြုံသော အိုး၊ ကောက်ရိုးတစ်ဆုပ်) စသည်တို့တည်း။ (ထိုစကား၌) အစိတ်အအပိုင်းအနက်တို့သည် အချင်းချင်း ဆက်စပ်မှုမရှိခြင်းကြောင့် အပေါင်းအစု၏ အနက်မရှိသဖြင့် အကျိုးမရှိသည် (အနက်မရှိသည်) ဖြစ်၏။ “အာဒိဝါကျ” (အစရှိသော ဝါကျ) ဟူသည် “မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ” စသော ဝါကျတည်း။ ထိုဝါကျ၏ အနက်ရှိသည်အဖြစ်မှာမူ ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို အချင်းချင်း ဆက်စပ်၍ သိရခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

අථ අආද්‍යාදිසද්දානං සාධුත්තාන්වාඛ්‍යානාය ඉදං වචනමිච්චාදිවිකප්පන්තරසම්භවෙ කථං නියමො වුත්තියං වුත්තෙනත්ථෙන සාත්ථකත්තමිච්චාසඞ්කිය තෙසමිහානුපයොගිත්තං කමෙන පටිපාදයිතුමාහ ‘වක්ඛමානත්ථමෙවිද’මිච්චාදි,’ ආකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා’ඉච්චාදිනා වුත්තියං වක්ඛමානො අත්ථො යස්ස තං තථා වුත්තං, සාධූනං සාධුසද්දානං අනුසාසනං ආඛ්‍යානං අත්ථො පයොජනං යස්ස තන්ති විග්ගහො.

ထို့နောက် “အ” “အာ” အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ မှန်ကန်သော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုရန်အတွက် “ဣဒံ ဝစနံ” (ဤစကား) စသည်ဖြင့် အခြားသော ဝိကပ် (ရွေးချယ်စရာ) ရှိနိုင်ပါလျက် ဤကျမ်း၌ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ကန့်သတ်ရသနည်း၊ ဝုတ္တိ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ဖြင့် အကျိုးရှိသည်မဟုတ်လောဟု သံသယဖြစ်၍ ၎င်းတို့သည် ဤနေရာ၌ အသုံးမဝင်ပုံကို အစဉ်အတိုင်း သိစေခြင်းငှာ “ဝက္ခမာနတ္ထမေဝိဒံ” စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “အာကာရာဒယော နိဂ္ဂဟီတန္တာ” စသည်ဖြင့် ဝုတ္တိ၌ ပြောလတ္တံ့သော အနက်သည် အကြင်စကား၌ ရှိ၏၊ ထိုစကားသည် “ဝက္ခမာနတ္ထံ” မည်၏။ မှန်ကန်သော သဒ္ဒါတို့ကို သွန်သင်ဆုံးမခြင်း (ပြသခြင်း) သည် အကျိုးရှိ၏ ဟူသော အနက်ဖြင့် “သာဓုနံ အနုသာသနံ အာချာနံ အတ္ထော ပယောဇနံ ယဿ တံ” ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုရမည်။

සාධුසද්දානුසාසනසඞ්කාපෙත්ථ ‘‘කත්ථෙත්ථ කුත්‍රාත්‍රක්වෙහිධා’’ති (4-100) ආදිනා කත්ථාදිසද්දානං සාධුත්තානුසාසනස්ස දස්සනතො, ලක්ඛණන්තරෙන සාධුභාවස්ස අන්වාඛ්‍යාතත්තාති ආපුබ්බාදාඉච්චස්මා ‘‘දාධාත්වී’’ති (5-45) ඉප්පච්චයෙ ආකාරලොපෙ ච ආදීති [Pg.20] අආදියෙසන්ති අඤ්ඤපදත්ථසමාසෙ යොම්හි ‘‘යොසු ඣිස්ස පුමෙ’’ති (2-93) ‘ටෙ අආදයො’ති, තයො ච චත්තාලීසා චාති චත්ථ සමාසෙ ‘‘තදමිනාදීනි’’ති චත ලොපෙච රස්සෙ ච තිතාලීසාති, ‘වණ්ණ-වණ්ණනෙ’ඉච්චස්මා ‘‘භාවකාරකෙස්ව ඝණ ඝකා’’ති (5-44) අප්පච්චයෙයොම්හි ටාදෙසෙ වණ්ණාඉති ච සිජ්ඣනතො, පයොගනියමත්ථන්ති තිතාලීසවණ්ණසද්දෙසු පරෙසු එව අආදිසද්දො පයුජ්ජීයතීති එවං පයොගනියමත්ථං, අයම්පි විකප්පන්තර සම්භාවනා ‘‘අභූතතබ්භාවෙ කරාසභූයොගෙ විකාරා චී’’ති (4-119) පයොගනියමස්සා ඣායමානස්ස දිට්ඨත්තා, ඨාන්‍යාදෙසත්ථන්ති අආදිසද්දස්ස ඨානෙ තිතාලීසවණ්ණසද්දා ආදෙසා හොන්ති තෙසං වා සො ඉති, තදනුරූපායාති ඨාන්‍යාදෙසානුරූපාය ඡට්ඨී විභත්තියා, අතොයෙවාති අගමාගමිඅනුරූපාය ඡට්ඨියා අභාවතො යෙව, අගමාගමි භාවත්ථන්ති අආදිසද්දස්ස තිතාලීස වණ්ණසද්දා ආගමා හොන්ති තෙසං වා සො ඉති, එතෙසුපි සඞ්කා, ‘‘යවාසරෙ’’ (1-30) ‘‘සුඤ සස්ස’’ඉති (2-53) ආදෙසාගමානං දස්සනෙන, ආගම ලිඞ්ගාභාවතොති උකාර කකාර මකාරානං අභාවතො, විසෙසනවිසෙස්ස භාවත්ථන්ති තිතාලීසවණ්ණසද්දානං අආදිසද්දො විසෙසනං, තෙ වා තස්සෙ-ති, එත්ථාපි සඞ්කා ‘නීලුප්පල’මිච්චාදීනමඤ්ඤත්ථ විසෙසනවිසෙස්ස භාවදස්සනා, සද්දලක්ඛණා නුපයොගතොති සද්දලක්ඛණෙන සද්දසඞ්ඛරණස්ස පකතත්තා වුත්තං, තත්ථ කාරණමාහ- ‘රූපවිසෙසූප ලක්ඛණාභාවා’ති, රූපවිසෙසස්ස උපලක්ඛණ නිමිත්තං තස්සඅභාවාති අත්ථො, න හි විසෙසන විසෙස්සභාවෙ පටිපාදිතෙ අආද්‍යාදිසද්දානං රූපවිසෙසස්ස සඞ්ඛරණං කතං සියාති, යදි එසොව සද්දසඞ්ඛරණන්ති ගය්හෙය්‍ය, තථා සති ‘නීලුප්පල’මිච්චාදීනම්පි වත්තබ්බතා ආපජ්ජෙය්‍යාති නාස්ස තදත්ථ තාපි සම්භාවීයතෙ, ලොකෙ සීහගුණස්ස මානවකෙ දස්සනතො උපචාරෙන ‘සීහො-යං මානවකො’ති තග්ගුණජ්ඣාරොපොපි දිස්සති, තදත්ථම්පෙතං න හොතීති දස්සනත්ථං ‘තග්ගුණජ්ඣාරොපනත්ථම්පෙතං න හොතී’ති වුත්තං, තස්ස අආදිසද්දස්ස, තෙසං තිතාලීසවණ්ණසද්දානං වා ගුණො අආදිත්තාදි, තස්ස අජ්ඣාරොපනං-තිතාලීසවණ්ණසද්දෙසු [Pg.21] වා අආදිසද්දෙයෙව වා ආරොපනං, තදත්ථම්පෙතං සුත්තං න හොතීති අත්ථො, තත්ථ කාරණමාහ- ‘අතොයෙවා’තිආදි, අතොයෙව රූපවිසෙසූපලක්ඛණා භාවතොයො, පකතං සද්දසඞ්ඛරණං, යථාවුත්ත විකප්පන්තරාභාවෙ උභයත්ථමිදං සියා, තත්ථ පරිභාසත්ථං න හොති… තල්ලක්ඛණත්තාභාවා උපරිවක්ඛමානත්තා චාති පාරිසෙසමාලම්බියාහ ‘සඤ්ඤාසඤ්ඤි’ච්චාදි.

ဤ၌ ကောင်းသော သဒ္ဒါကို ညွှန်ကြားခြင်းဟူသော သံသယသည်လည်း ရှိ၏။ 'katthettha kutrātrakvehidhā' (၄-၁၀၀) စသည်တို့ဖြင့် 'ကတ္ထ' စသော သဒ္ဒါတို့၏ ကောင်းသည်၏အဖြစ်ကို ညွှန်ကြားခြင်းကို ပြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသော သုတ်ဖြင့် ကောင်းသည်၏အဖြစ်ကို ပြည့်စုံစွာ ဖွင့်ဆိုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ဖြစ်၏။ 'အာ' ရှေ့ရှိသော 'ဒါ' ဓာတ်မှ 'ဒါဓာတွီ' (၅-၄၅) သုတ်ဖြင့် ဣပစ္စည်း၊ အာကာရချေခြင်းတို့ဖြင့် 'အာဒိ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အ-အာဒိ ယေသံ တေ' ဟု အညပဒတ္ထသမာသ်၌ ယောဝိဘတ်နှောင်းသော် 'ယောသု ဈိဿ ပုမေ' (၂-၉၃) သုတ်ဖြင့် 'အာဒယော' ဟူ၍လည်းကောင်း ပြီး၏။ 'တယော စ စတ္တာလီသာ စ' ဟု ထိုသမာသ်၌ 'တဒမိနာဒီနိ' သုတ်ဖြင့် 'စ' ဝဏ္ဏနှင့် 'တ' ဝဏ္ဏတို့ကို ချေခြင်း၊ ရဿပြုခြင်းတို့ဖြင့် 'တိတာလီသာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ပြီး၏။ 'ဝဏ္ဏ ဝဏ္ဏနေ' ဟူသော ဓာတ်မှ 'ဘာဝကာရကေသု ဃဏ ဃကာ' (၅-၄၄) သုတ်ဖြင့် အပစ္စည်း၊ ယောဝိဘတ်၌ ဠာဒေသ ပြုခြင်းဖြင့် 'ဝဏ္ဏာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ပြီးစီးသောကြောင့်တည်း။ 'ပယောဂနိယမတ္ထ' (သုံးစွဲမှု အနက်ကို ကန့်သတ်ရန်) ဟူသည်မှာ 'တိတာလီသဝဏ္ဏ' သဒ္ဒါတို့ နောင်မှ လိုက်သောအခါ၌သာ 'အာဒိ' သဒ္ဒါကို သုံးစွဲအပ်၏ ဟူ၍ ဤသို့ သုံးစွဲမှုကို ကန့်သတ်ခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ဤကြံဆအပ်သော အခြားတစ်မျိုးသော ဝိကပ်သည်လည်း 'အဘူတတဗ္ဘာဝေ ကရာသဘူယောဂေ Wiကာရာ စီ' (၄-၁၁၉) သုတ်၌ သုံးစွဲမှု ကန့်သတ်ခြင်းကို ကြံစည်သုံးသပ်အပ်သည်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိ၏။ 'ဌာနျာဒေသတ္ထ' (ဌာနီနှင့် အာဒေသအကျိုး) ဟူသည်မှာ 'အာဒိ' သဒ္ဒါ၏ တည်ရာ၌ 'တိတာလီသဝဏ္ဏ' သဒ္ဒါတို့သည် အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုဝဏ္ဏသဒ္ဒါတို့၏ တည်ရာ၌ ထိုအာဒိသဒ္ဒါသည် အာဒေသ ဖြစ်၏ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'တဒနုရူပါယာ' ဟူသည် ဌာနီနှင့် အာဒေသ အားလျော်သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အတောယေဝ' ဟူသည် အာဂမနှင့် အာဂမီ အားလျော်သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် မရှိသောကြောင့်သာ ဖြစ်၏။ 'အာဂမာဂမိဘာဝတ္ထ' (အာဂမနှင့် အာဂမီအဖြစ်အကျိုး) ဟူသည်မှာ 'အာဒိ' သဒ္ဒါ၏ 'တိတာလီသဝဏ္ဏ' သဒ္ဒါတို့သည် အာဂမ ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုဝဏ္ဏသဒ္ဒါတို့၏ ထိုအာဒိသဒ္ဒါသည် အာဂမ ဖြစ်၏ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ကြံဆရာ၌လည်း 'ယဝါသရေ' (၁-၃၀)၊ 'သုည သဿ' (၂-၅၃) သုတ်တို့ဖြင့် အာဒေသနှင့် အာဂမတို့ကို တွေ့ရသဖြင့် သံသယဖြစ်ဖွယ် ရှိ၏။ 'အာဂမလိင်္ဂါဘာဝတော' ဟူသည် ဥကာရ၊ ကကာရ၊ မကာရတို့ မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝတ္ထ' (ဝိသေသနနှင့် ဝိသေဿအဖြစ်အကျိုး) ဟူသည်မှာ 'တိတာလီသဝဏ္ဏ' သဒ္ဒါတို့၏ 'အာဒိ' သဒ္ဒါသည် ဝိသေသန ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုဝဏ္ဏသဒ္ဒါတို့သည် ထိုအာဒိသဒ္ဒါ၏ ဝိသေသန ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤ၌လည်း 'နီလုပ္ပလ' စသည်တို့၌ အခြားအရပ်၌ ဝိသေသနနှင့် ဝိသေဿအဖြစ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် သံသယဖြစ်ဖွယ် ရှိ၏။ 'သဒ္ဒလက္ခဏာနုပယောဂတော' ဟူသည် သဒ္ဒါကျမ်းဖြင့် သဒ္ဒါကို ပြုပြင်ခြင်းသည် အလိုရှိအပ်သောအရာ ဖြစ်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုအရာ၌ အကြောင်းကို 'ရူပဝိသေသုပလက္ခဏာဘာဝါ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရူပဝိသေသကို မှတ်သားကြောင်း နိမိတ် မရှိခြင်းကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝိသေသနနှင့် ဝိသေဿအဖြစ်ကို ပြည့်စုံစေအပ်သော်လည်း 'အာဒိ' စသော သဒ္ဒါတို့၏ ရူပဝိသေသကို ပြုပြင်ခြင်းသည် မပြီးမြောက်နိုင်ရာ။ အကယ်၍ ဤသို့မျှကိုသာ သဒ္ဒါပြုပြင်ခြင်းဟု ယူအံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'နီလုပ္ပလ' စသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ဤကျမ်း၌ ပြောဆိုဖွယ် ရောက်လတ္တံ့။ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်သည် ထိုအကျိုးငှာလည်း ဖြစ်နိုင်ခြေမရှိပေ။ လောက၌ ခြင်္သေ့၏ဂုဏ်ကို လုလင်၌ တွေ့ရသဖြင့် တင်စားသောအားဖြင့် 'ဤလုလင်သည် ခြင်္သေ့ဖြစ်၏' ဟု ထိုခြင်္သေ့ဂုဏ်ကို တင်စားခြင်းကိုလည်း တွေ့ရ၏။ ထိုအကျိုးငှာလည်း ဤသုတ်သည် မဖြစ်ဟု ပြခြင်းငှာ 'တဂ္ဂုဏဇ္ဈာရောပနတ္ထမ္ပေတံ န ဟောတိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'တဿ' ဟူသည် ထိုအာဒိသဒ္ဒါ၏၊ 'တေသံ' ဟူသည် ထိုတိတာလီသဝဏ္ဏသဒ္ဒါတို့၏ ဂုဏ်ဖြစ်သော အာဒိအဖြစ်စသည်ကို 'တဿ အဇ္ဈာရောပနံ' ဟု ဆိုအပ်သော တိတာလီသဝဏ္ဏသဒ္ဒါတို့၌ သော်လည်းကောင်း၊ အာဒိသဒ္ဒါ၌ သော်လည်းကောင်း တင်စားခြင်းတည်း။ ထိုအကျိုးငှာလည်း ဤသုတ်သည် မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို၌ အကြောင်းကို 'အတောယေဝ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရူပဝိသေသကို မှတ်သားကြောင်း နိမိတ် မရှိခြင်းကြောင့်ပင်လျှင် အလိုရှိအပ်သော သဒ္ဒါပြုပြင်ခြင်းသည် မပြီးစီးနိုင်ရာ။ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြားဝိကပ်တို့ မရှိသော်လည်း ဤသုတ်သည် နှစ်ပါးလုံးအတွက် ဖြစ်ရာ၏။ သို့ရာတွင် ပရိဘာသာအကျိုးငှာ မဟုတ်ပေ... ထိုပရိဘာသာ၏ လက္ခဏာ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နောင်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကြွင်းကျန်သော အဖို့ကို အမှီပြု၍ 'သညာသညီ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

මරියාදායම්පකාරෙච, සමීපෙ වයවෙ තථා;

චතුබ්බිධප්පකාරොයං, ආදිසද්දස්ස දිස්සතෙති.

မရိယာဒါ (အပိုင်းအခြား) ၌လည်းကောင်း၊ ပကာရ (အပြား) ၌လည်းကောင်း၊ သမီပ (အနီး) ၌လည်းကောင်း၊ အဝယဝ (အစိတ်အပိုင်း) ၌လည်းကောင်း ဤသို့ လေးပါးသော အပြားရှိသော အနက်သည် အာဒိသဒ္ဒါ၌ ထင်ရှားတွေ့မြင်ရ၏။

මරියාදත්ථො එත්ථ ආදිසද්දොති ආහ-‘ආදිමරියාදා භූතො’ති, උපලක්ඛණත්තාති උපලක්ඛියමානානමාකාරාදීනං ගහණෙ කාරණභාවෙන අප්පධානත්තා, තෙනාහ-‘උපලක්ඛණස්සුපසජ්ජනීයභූතස්සා’ති, කාරියෙනාති වණ්ණසඤ්ඤාභවනාදිනා, න ගුන්නම්පි ආනයනං භවති..ගුන්නමුපසජ්ජනීය භූතත්තා අඤ්ඤපදත්ථස්සෙව පධානත්තා, සඤ්ඤායා භාවෙති අකාරස්ස වණ්ණසඤ්ඤාය අභාවෙ, රූපන්තිති තාලීසාරූපං, තිතාලීසා+වණ්ණාතිපදච්ඡෙදො, තිතාලීස+වණ්ණාතිවා, සුත්තාවයවස්සාපි සුත්තසම්බන්ධිත්තා ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) පන වුත්තං, රස්සත්තන්තු ‘‘දීඝරස්සා’’ති යොගවිභාගෙන, ඉතරථා බ්‍යඤ්ජනපරස්සෙව රස්සත්තෙ දස්සිතෙ තිතාලීසඉති අබ්‍යඤ්ජනෙ පදං න සම්පජ්ජෙය්‍යාති විඤ්ඤායති, ඉතරීතරයොගචත්ථෙ බහුවචනෙන භවිතබ්බන්ති ආහ-‘එකවචනම්පනා’තිආදි, විප්පටිපත්ති අඤ්ඤථාභාවො, රස්ස එ ඔකාරෙහි තෙචත්තාලීසක්ඛරානන්ති සම්බන්ධො, එ ඔකාරෙ හීති සහත්ථෙ තතියා, සක්කතානුසාරෙනාති සක්කතෙ ‘‘සන්ධි යක්ඛරානං රස්සා න සන්තී’’ති වුත්තස්ස අනුසාරෙන, කොචීති සා සනප්පසාදකචොළියබුද්ධප්පියාචරියං දස්සෙති, න හිච්චාදිං වදතො-යමධිප්පායො ‘රස්සාඉවාති ඉවසද්දො සාධම්මොපමාජොතකො වා සියා වෙධම්මොපමාජොතකො වා, යදි තාව වෙධම්මොපමාජොතකො, රස්සධම්මස්ස එ ඔකාරෙස්ව සම්භවා තෙසං දීඝකාලප්පවත්තිතො තෙ දීඝායෙව සියුං, යදි පන සාධම්මොපමාජොතකො[Pg.22], තෙසු රස්සධම්මස්සසම්භවා රස්සකාලප්පවත්තිතො රස්සාඑව තෙ සියුන්ති ‘එත්ථාතිආදීසු එ ඔකාරානං උච්චාරණකාලකතං රස්සත්තමෙව හොතී’ති, රස්සකාලවන්තොයෙවාති එවසද්දො සොගතෙ වණ්ණවිනිම්මුත්තස්ස කාලස්සෙවාභාවා වණ්ණානඤ්ච පච්චක්ඛ සිද්ධත්තා පමාණසිද්ධං පාරමත්ථික මෙ ඔකාරානං රස්සකාලවන්තතං දීපෙති, අත්ථාති වදතො පනායමධිප්පායො ‘එත්ථාතිආදීසු යදි එකාරාදයො දීඝාඑව සංයොගපුබ්බත්තා රස්සාව සියුංතථා සති අත්ථාති එත්ථාපි දීඝොව ආකාරො සංයොගපුබ්බත්තාරස්සො ඉව උච්චතීති ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා උච්චාරණකාලකතොව රස්සදීඝභාවො ගහෙතබ්බො’ති, කච්චායනවුත්තිවණ්ණනා ඤාසො, තඤ්ඤාපනෙති බහිද්ධා අඤ්ඤෙසමක්ඛරානං ඤාපනෙ, පයොජනාභාවාති තෙන සාධෙතබ්බස්ස කස්සචි ඉට්ඨස්ස අභාවමාහ, කිමෙත්ථ සමුදායෙ වාක්‍යපරිසමත්ති, උදාහු අවයවෙති ආහ- ‘පච්චෙක’න්ති, අඤ්ඤථා ‘රුක්ඛා වන’න්තිආදීසු විය සමුදායෙ වාක්‍යපරිසමත්තියං ‘‘ඉයුවණ්ණා ඣලා නමස්සන්තෙ’’ (1-9) ඉච්චාදිකං න සිජ්ඣතීති, පච්චෙකං වණ්ණා නාමහොන්තීති අකාරො වණ්ණො නාම හොති ආකාරො වණ්ණො නාම හොතීතිආදිනා, අවයවෙච්චාදිනා වුත්තියං අවුත්තෙපි ‘පච්චෙක’න්ති වචනෙ සදිට්ඨන්තං කාරණමාහ, දිට්ඨන්තොපනීතො ත්‍යත්ථො සුඛෙන පටිපත්තුං සක්කාති, එත්ථ හි පච්චෙකන්ති අවුත්තෙපි දෙවදත්තො භොජීයතූතිආදිනා පච්චෙකං භුඤ්ජිකිරියා පරිසමාපීයතෙ, තෙනාහ-‘න චොච්චතෙ’ ඉච්චාදි, අථවා සමුදායෙපි වාක්‍යපරිසමා පත්තියං සති සමුදායෙ පවත්තා සද්දා අවයවෙසුපි වත්තන්තීති ‘සමුද්දෙකදෙසදස්සනෙපි සමුද්දො දිට්ඨො, ඛන්ධෙකදෙස භූතායපි පඤ්ඤාය පඤ්ඤාක්ඛන්ධොතිආදීසු විය න දොසො, තෙනෙව වුත්තියං ‘පච්චෙක’න්ති න වුත්තං, වණ්ණසද්දස්ස ගුණාද්‍යනෙකත්ථත්තෙපි පකරණතො අකාරාදයොවෙත්ථ වුච්චන්තීති ආහ-‘වණ්ණීයති’ච්චාදි, පකරණතොපි අත්ථො විභජ්ජතෙ, වුත්තං හි–

ဤနေရါ၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါသည် အပိူင်းအခြားအနက်ရြှိပီး၊ ‘အပိုင်းအျခားဖြစ်သော အာဒိပုဒ်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည္။ ‘ဥပလက္ခဏတ္တာ’ ဟု မိန့်ဆိုရျခင်းမှာ မွတ်သားအပ်ကုန္ေသာ အ စေသာ အက္ခရာတို႔ကို ယူရာ၌ အေကြာင်းအျဖစ္ျဖင့် အဓိကမဟုတ္ေသာေကြာင့် ျဖစ္၏။ ထို႔ေကြာင့် ‘အေရးမပါေသာ အရန္အဂၤါျဖစ္ေသာ မွတ်သားေကြာင်း၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည္။ ‘ကုသိုလ္ကံ စသည္ျဖင့်’ ဆိုသည္မွာ ဝဏ္ဏသညာျဖစ္ျခင်း စသည္ျဖင့် ျဖစ္၏။ နွားတို႔ကို ေဆာင္ယူျခင်းသည် မျဖစ္ေပ။ နွားတို႔သည် အရန္အဂၤါျဖစ္ျခင်းေကြာင့် တစ္ပါးေသာ ပုဒ္၏ အနက္သာလွ်င် အဓိကျဖစ္ေသာေကြာင့်တည်း။ ‘သညာ၏ မရွိျခင်း၌’ ဆိုသည္မွာ အက္ခရာ၏ ဝဏ္ဏသညာ မရွိျခင်း၌ ျဖစ္၏။ ‘ရူပံ’ ဟု ဆိုသည္မွာ ေလးဆယ္ေသာ အဆင်းအရည်အေသြး (ရူပ) ျဖစ္၏။ ‘တိတာလီသာ + ဝဏ္ဏာ’ ဟု ပုဒ္ျဖတ္ရမည်၊ သို႔မဟုတ္ ‘တိတာလီသ + ဝဏ္ဏာ’ ဟု ျဖတ္ရမည်။ သုတ္၏ အစိတ္အပိူင်း ျဖစ္ေသာ္လည်း သုတ္ႏွင့် ဆက္စပ္မႈ ရွိေသာေကြာင့် ‘ဗျဉ္ဇေန ဒီဃရဿာ’ (၁-၃၃) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည္။ ရဿျဖစ္ျခင်းကိုမူ ‘ဒီဃရဿာ’ ဟု သုတ္ခြဲျခင်း (ေယာဂဝိဘာဂ) အားျဖင့် သိအပ်၏။ သို႔မဟုတ္ပါက ဗျည်းေနာက္ရွိမွသာ ရဿျဖစ္ျခင်းကို ျပပါက ‘တိတာလီသာ’ ဟူေသာ ဗျည်းမရွိေသာ ပုဒ္သည် မပြီးေျမာက္ႏိုင္ဟု သိအပ်၏။ အခ်င်းခ်င်း ယွဥ္တြဲစပ္ျခင်း (အိတရီတရေယာဂ) အနက္၌ ဗဟုဝုစ္ ျဖစ္သင့်သည္ဟု ယူဆ၍ ‘ဧကဝုစ္သည်ကား’ စသည္ျဖင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည္။ ‘ဝိပ္ပဋိပတ္တိ’ ဆိုသည္မွာ တျခားနည်းျဖင့် ျဖစ္ျခင်း (ေဖာက္ျပန္ျခင်း) တည်း။ ရဿျဖစ္ေသာ ဧ၊ ဩ ကာရတို႔ႏွင့် ‘ေလးဆယ့်သုံးလုံးေသာ အက္ခရာတို႔၏’ ဟု စပ္ရမည်။ ‘ဧ ဩကာရတို႔၌’ ဟူသည် ‘သဟ’ အနက္၌ တတိယဝိဘတ္ သက္၏။ ‘သက္ကတက်မ်းႏွင့်အညီ’ ဟူသည် သက္ကတဘာသာ၌ ‘သႏ္ဓိအက္ခရာတို႔အား ရဿတို႔သည် မရွိကုန္’ ဟု မိန့်ဆိုခ်က္ႏွင့်အညီ ျဖစ္၏။ ‘ကိုစိ’ (အခ်ိဳ႔ေသာ ဆရာ) ဟူသည် သာသနပ္ပသာဒက မည်ေသာ ေစာဠိယ ဗုဒ္ဓပ္ပိယ ဆရာကို ျပတော်မူသည္။ ‘မရွိသည်သာလွ်င်’ စသည္ျဖင့် ေျပာဆိုေသာ ဆရာ၏ အလိုကား— ‘ရဿာဣဝ’ ဟူေသာ ပုဒ္၌ ‘ဣဝ’ သဒ္ဒါသည် သာဓမ္မဥပမာကို ျပသည်ျဖစ္ေစ၊ ေဝဓမ္မဥပမာကို ျပသည်ျဖစ္ေစ၊ အကယ္၍ ေဝဓမ္မဥပမာကို ျပသည်ျဖစ္အံ့၊ ရဿသေဘာသည် ဧ၊ ဩ ကာရတို႔၌ မျဖစ္ႏိုင္သျဖင့် ထို ဧ၊ ဩ ကာရတို႔သည် ရွည်လ်ားစြာ ျဖစ္ေသာေကြာင့် ၎တို႔သည် ဒီဃမ်ားသာ ျဖစ္ကုန္ရာ၏။ အကယ္၍ သာဓမ္မဥပမာကို ျပသည်ျဖစ္အံ့၊ ထို ဧ၊ ဩ တို႔၌ ရဿသေဘာ ရွိႏိုင္ေသာေကြာင့် ရဿကာလပတ္လုံး ျဖစ္ျခင်းေကြာင့် ထို ဧ၊ ဩ ကာရတို႔သည် ရဿမ်ားသာ ျဖစ္ကုန္ရာ၏ ဟု ‘ဤေနရာ စသည္၌ ဧ၊ ဩ ကာရတို႔၏ ရြတ္ဆိုအပ်ေသာ ကာလေကြာင့်ျဖစ္ေသာ ရဿျဖစ္ျခင်းသာ ျဖစ္၏’ ဟု ဆိုလိုရင်းျဖစ္၏။ ‘ရဿကာလရွိသည်သာလွ်င်’ ဟူေသာ ပုဒ္၌ ‘ဧဝ’ သဒ္ဒါသည် ဗုဒ္ဓဝါဒီ (ေသာဂတ) တို႔၏ အလို၌ အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) မွ လြတ္ေသာ အခ်ိန္ကာလဟူ၍ မရွိျခင်းေကြာင့်လည်းေကာင်း၊ အက္ခရာတို႔၏ ထင္ရွား ပြီးေျမာက္ျခင်းေကြာင့်လည်းေကာင်း၊ ပရမတ္အားျဖင့် သက္ေသထင္ရွား ပြီးေျမာက္ေသာ ဧ၊ ဩ ကာရတို႔၏ ရဿကာလ ရွိသည်ျဖစ္ေကြာင်းကို ျပ၏။ ‘အတ္ထ’ ဟု ေျပာဆိုေသာ ဆရာ၏ အလိုကား ‘ဤေနရာ စသည္တို႔၌ အကယ္၍ ဧကာရ စသည်တို႔သည် ဒီဃမ်ားသာ ျဖစ္လ်က္ သံယုတ္ေနာက္ရွိသျဖင့် ရဿကဲ့သို႔ ျဖစ္ကုန္အံ့၊ ထိုသို႔ျဖစ္လွ်င် အတ္ထဟူေသာ ဤေနရာ၌လည်း ရွည်ေသာ အာကာရသည် သံယုတ္ေနာက္ရွိသျဖင့် ရဿကဲ့သို႔ ရြတ္ဆိုရသကဲ့သို႔ ျဖစ္ရာ၏၊ ထို႔ေကြာင့် ရြတ္ဆိုအပ်ေသာ ကာလအားျဖင့်သာလွ်င် ရဿ ဒီဃ အျဖစ္ကို ယူအပ်၏’ ဟု ျဖစ္၏။ ၎သည် ကစ္စာယနဝုတ္တိဝဏ္ဏနာျဖစ္ေသာ ညွာသက်မ်းျဖစ္၏။ ‘ထိုသို႔ သိေစျခင်း၌’ ဟူသည် အပျဖစ္ေသာ အျခားေသာ အက္ခရာတို႔ကို သိေစျခင်း၌ ျဖစ္၏။ ‘အက်ိဳးမရွိျခင်းေကြာင့်’ ဟူသည် ထိုသိေစျခင်းျဖင့် ပြီးေျမာက္အပ်ေသာ တစ္စုံတစ္ခုေသာ အလိုရွိအပ်ေသာ အက်ိဳးမရွိျခင်းကို မိန့်ဆိုသည်။ ဤ၌ အလုံးစုံေသာ အစုအေပါင်း၌ ဝါက်ပြီးဆုံးျခင်း ျဖစ္သေလာ၊ သို႔မဟုတ္ အစိတ္အပိူင်း၌ေလာ ဟု ေမးေသာ္ ‘အသီးသီး (ပစ္ေစကံ)’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည္။ သို႔မဟုတ္ပါက ‘ရုက္ခာ ဝနံ’ စသည္တို႔၌ ကဲ့သို႔ အစုအေပါင်း၌ ဝါက်ပြီးဆုံးျခင်း ျဖစ္လတ္ေသာ္ ‘ဣယုဝဏ္ဏာ ဇွလာ နမဿေန္တ’ (၁-၉) စသည်သည် မပြီးေျမာက္ႏိုင္ရာ။ အသီးသီးေသာ အက္ခရာတို႔သည် အမည်ရကုန္၏ ဟူသည် ‘အ’ ကာရသည် ဝဏ္ဏမည်၏၊ ‘အာ’ ကာရသည် ဝဏ္ဏမည်၏ စသည္ျဖင့် ျဖစ္၏။ အစိတ္အပိူင်းစသည္ျဖင့် ဝုတ္တိ၌ မမိန့်ဆိုေသာ္လည်း ‘ပစ္ေစကံ’ ဟူေသာ ပုဒ္၌ သာဓကႏွင့်တကြ အေကြာင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူသည္။ သာဓကျဖင့် ျပအပ်ေသာ အနက္ကို လြယ္ကူစြာ သိမွတ္ႏိုင္ေသာေကြာင့် ျဖစ္၏။ ဤ၌ ‘ပစ္ေစကံ’ ဟု မမိန့်ဆိုေသာ္လည်း ‘ေဒဝဒတ္သည် စားအပ်၏’ စသည္တို႔၌ ကဲ့သို႔ အသီးသီး စားျခင်းကိစ္စ ပြီးဆုံး၏။ ထို႔ေကြာင့် ‘မမိန့်ဆိုေသာ္လည်း’ စသည္ျဖင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည္။ သို႔မဟုတ္ အစုအေပါင်း၌ ဝါက်ပြီးဆုံးျခင်း ရွိေသာ္လည်း အစုအေပါင်း၌ ျဖစ္ေသာ သဒ္ဒါတို႔သည် အစိတ္အပိူင်းတို႔၌လည်း ျဖစ္ကုန္၏။ ‘သမုဒ္ဒရာ၏ တစ္စိတ္တစ္ေဒသကို ျမင္ေသာ္လည်း သမုဒ္ဒရာကို ျမင္ပြီ’ ဟု ဆိုသကဲ့သို႔လည်းေကာင်း၊ ‘ခႏ္ဓာ၏ တစ္စိတ္တစ္ေဒသျဖစ္ေသာ ပညာကို ပညာက္ခႏ္ဓာ’ ဟု ဆိုသကဲ့သို႔လည်းေကာင်း အျပစ္မရွိေပ။ ထို႔ေကြာင့်သာလွ်င် ဝုတ္တိ၌ ‘ပစ္ေစကံ’ ဟု မမိန့်ဆိုေပ။ ‘ဝဏ္ဏ’ သဒ္ဒါသည် ဂုဏ္စေသာ အနက္အမ်ိဳးမ်ိဳးရွိေသာ္လည်း ဤက်မ်း၏ အစြမ်းျဖင့် ‘အ’ ကာရ စသည်တို႔ကိုသာ ဤေနရာ၌ မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု ယူဆ၍ ‘ဝဏ္ဏီယတိ’ စသည္ျဖင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည္။ က်မ်း၏ အစြမ်းျဖင့်လည်း အနက္ကို ခြဲျခားအပ်၏။ ထို႔ေကြာင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်မှာ—

අත්ථා පකරණා ලිඞ්ගා, ඔචිත්‍යා දෙසකාලතො;

සද්දත්ථා විභජීයන්තෙ, න සද්දායෙව කෙවලාති.

သဒ္ဒါတို႔၏ အနက္တို႔ကို အနက္စကား (အဓိပ္ပာယ္)၊ က်မ်း၏အစြမ်း၊ လိင်၊ ေလ်ာက္ပတ္ျခင်း (ဥစိတ)၊ အရပ္ေဒသ၊ ကာလတို႔ျဖင့် ခြဲျခားအပ်ကုန္၏။ သဒ္ဒါသက္သက္မွ်ျဖင့်သာ ခြဲျခားႏိုင္သည်မဟုတ္ေပ။

නනු [Pg.23] ඣලාදිසඤ්ඤා විය ලහුසඤ්ඤං අකත්වා කස්මා ගුරුසඤ්ඤා කතාති චොදනං මනසි නිධාය රුළ්හි අන්වත්ථවසෙන ද්විප්පකාරාසු සඤ්ඤාසු ඣාලාති රුළ්හි සඤ්ඤාත්ථාභාවෙන වොහාරසුඛමත්තපයොජනා, අන්වත්ථසඤ්ඤා පන තප්පයොජනාපි හොති තදඤ්ඤප්පයොජනා පීති දස්සෙතුමාහ- ‘එව’මිච්චාදි, වණ්ණීයතී අත්ථො එතෙහීති වුත්තමත්ථං අනුගතා අනුගතත්ථා වණ්ණසඤ්ඤා තං, සද්දාධිගමනීයස්සාති සද්දෙන විඤ්ඤාතබ්බස්ස, වණ්ණං මූලමස්සාති වණ්ණමූලකො-අත්ථො, තස්ස භාවො වණ්ණමූලකතා, අත්ථස්ස වණ්ණමූලකතං සාධෙති ‘සාපි’ච්චාදිනා, වණ්ණං රූපං සභාවො එතෙසන්ති වණ්ණරූපානි-පදානි, සමුදායො පාදානං රූපමස්සාති සමුදායරූපං වාක්‍යං, විභත්‍යන්තමත්ථජොතකං පදං, පදසමුදායො වාක්‍යං, සබ්බඤ්චෙතමුපචාරෙන වණ්ණසද්දවචනීයත්තං ගච්ඡති වණ්ණමයත්තාති සබ්බොපි සම්මුතිපරමත්ථභෙදභින්නො අත්ථො වාක්‍යාධිගමනීයො වණ්ණෙනෙව විඤ්ඤායති නාම තස්මා යථා වුත්තමත්ථ විසෙසදස්සනංලහුසඤ්ඤාය න සක්කාති තදත්ථමකාරාදීනං ගුරුභූතා වණ්ණසඤ්ඤා කතාති අධිප්පායො, සම්මුති සඞ්කෙතවසෙන පවත්තො වොහාරො, පරමත්ථො සනිබ්බානො පඤ්චක්ඛන්ධො. උභොහි පනෙතෙහි භින්නො තතියො කොට්ඨාසො නාම නත්ථි, තථාච වුත්තං–

အဘယ္ေကြာင့် ဇွလ-စေသာ သညာကဲ့သို႔ လဟုသညာကို မျပဳဘဲ ဂရုသညာကို ျပဳရသနည်းဟူေသာ ေစာဒနာကို စိတ္၌ထား၍၊ ရူဠွီသညာ၊ အႏြတ္ထသညာဟူ၍ ႏွစ္ပါးေသာ သညာတို႔တြင္ ‘ဇွလာ’ ဟူေသာ ရူဠွီသညာသည် အနက္မရွိသျဖင့် ဝေါဟာရ လြယ္ကူေစျခင်း အက်ိဳးမွ်သာရွိ၏။ အႏြတ္ထသညာသည်ကား ထိုအက်ိဳးလည်းရွိ၏၊ ထိုမွတစ္ပါးေသာ အက်ိဳးလည်းရွိ၏ဟု ျပျခင်းငွါ ‘ဧဝံ’ စသည္ျဖင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည္။ ‘ဤအက္ခရာတို႔ျဖင့် အနက္ကို ျပအပ်၏’ ဟူေသာ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးေသာ အနက္သို႔ လိုက္ေသာ အနက္ရွိေသာ ဝဏ္ဏသညာ ထိုသညာကို၊ ‘သဒ္ဒါျဖင့် သိအပ်ေသာ’ ဟူသည် သဒ္ဒါျဖင့် သိအပ်ေသာ၊ အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) သည် အရင်းမူလရွိေသာ အနက္သည် ‘ဝဏ္ဏမူလက အနက္’ မည်၏။ ထိုအနက္၏ အျဖစ္သည် ဝဏ္ဏမူလကတည်း။ အနက္၏ ဝဏ္ဏမူလကျဖစ္ျခင်းကို ‘သာပိ’ စသည္ျဖင့် ပြီးေစတော်မူသည္။ အဆင်းသဏ္ဌာန္ သေဘောသည် ၎င်းတို႔အား ရွိ၏ဟု ‘ဝဏ္ဏရူပပုဒ်’ တို႔တည်း။ ပုဒ္တို႔၏ အစုအေပါင်း သဏ္ဌာန္ရွိေသာ ဝါက်သည် အစုအေပါင်းသဏ္ဌာန္ (သမုဒါယရူပ) မည်၏။ ဝိဘတ္အဆုံးရွိ၍ အနက္ကို ျပတတ္ေသာ အရာသည် ပုဒ္မည်၏။ ပုဒ္တို႔၏ အစုအေပါင်းသည် ဝါက်မည်၏။ ဤအားလုံးသည်လည်း အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) တို႔ျဖင့် ပြီးသည်ျဖစ္ေသာေကြာင့် ဥပစာအားျဖင့် ‘ဝဏ္ဏ’ သဒ္ဒါျဖင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်သို႔ ေရာက္၏။ သမုတိ၊ ပရမတ္ အျပားအားျဖင့် ေကြြပားေသာ ခပ္သိမ်းေသာ အနက္သည် ဝါက်ျဖင့် သိအပ်သည်ျဖစ္၍ အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) ျဖင့်သာ ထင္ရွားစြာ သိအပ်၏။ ထို႔ေကြာင့် မိန့်ဆိုအပ်ပြီးေသာ အနက္ထူးကို ျပျခင်းငွါ လဟုသညာျဖင့် မစြမ်းႏိုင္ေသာေကြာင့် ထိုအက်ိဳးငွါ အကာရ စသည်တို႔အား ကြီးျမတ္ေသာ ‘ဝဏ္ဏသညာ’ ကို ျပဳတော်မူသည်ဟု အဓိပ္ပာယ္ရွိ၏။ သမုတိဟူသည် ကတိကဝတ္ (သင်္ကေတ) အစြမ်းျဖင့် ျဖစ္ေသာ ဝေါဟာရတည်း။ ပရမတ္ဟူသည် နိဗ္ဗာန္ႏွင့်တကြေသာ ပဉ္စက္ခႏ္ဓာတည်း။ ဤႏွစ္ပါးတို႔မွ ေကြြပားေသာ တတိယအစုအပုံဟူ၍ မရွိေပ။ ထို႔ေကြာင့်လည်း မိန့်ဆိုအပ်သည်မှာ—

දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො,සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නුපලබ්භතීති.

ေဟာေျပာသူတို႔တြင္ အျမတ္ဆုံးျဖစ္တော်မူေသာ ျမတ္စြာဘုရားသည် သမုတိသစ္စာႏွင့် ပရမတ္ထသစ္စာဟူ၍ သစ္စာႏွစ္ပါးတို႔ကို ေဟာတော်မူ၏။ တတိယေျမာက္ သစ္စာကိုမူ မရႏိုင္ (မရွိေပ)။

නනු ච–

အကယ္၍ ဤသို႔လည်း ေမးစရာရွိ၏—

අප්පක්ඛරමසන්දිද්ධං, සසාරං ගූළ්හනිණ්ණයං;

පසන්නත්ථඤ්ච සුත්තන්ති, ආහු තල්ලක්ඛණඤ්ඤුනොති.

အက္ခရာနည်းျခင်း၊ ယုံမွားကင်းျခင်း၊ အႏွစ္သာရရွိျခင်း၊ နက္နဲေသာ အဓိပ္ပာယ္ကို ဆုံးျဖတ်ျခင်း၊ ကြည္လင္ေသာ အနက္ရွိျခင်းတို႔ကို သုတ္၏ လက္ခဏာကို သိေသာ ပညာရွိတို႔သည် ‘သုတ္’ မည်၏ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြသည္။

‘‘ආදයො තිතාලීස වණ්ණා’’ ‘‘තිතාලීසාදයො වණ්ණා’’ති වා වත්තබ්බන්ති න තථා සති සන්දිද්ධං සුත්තං සියාති, නනු සත්ථාදො මඞ්ගලවචනෙන භවිතබ්බං, අකාරො පටිසෙධත්ථොපි හොතීති (න) සත්ථාදො සිද්ධසද්දස්සොපහිතත්තා, අථ හොත්ව පුබ්බා ඣාලාදි සඤ්ඤා, සද්දසාධනමත්තප්පයොජනත්තා පන සබ්බවිධානස්ස පුබ්බාචරිය සඤ්ඤාවාලමෙත්ථාති කිං පුනාපි වණ්ණාදිසඤ්ඤාවිධානෙන ගන්ථගාරව කරණෙනාති සච්චමෙතං, පුබ්බාචරියෙසු පන ගාරවං තදනුගමනඤ්ච දීපෙතුං කාචි [Pg.24] සඤ්ඤායොප්‍යන්වාඛ්‍යායන්තෙ, යජ්ජෙවං සංයොගසබ්බනාමලොපාදයොපි සඤ්ඤා පුබ්බාචරියෙහි වුත්තා වත්තබ්බාති නනු භො වුත්තමෙවාම්හෙහි’කාචි සඤ්ඤායො ආඛ්‍යායන්තෙ’ති, කින්තදාඛ්‍යානද්වාරෙන භවතා තාපි විඤ්ඤාතුං න සක්කාති, කෙසඤ්චි සාත්ථකත්තොපි පතිවණ්ණමත්ථානුපලද්ධිතො වණ්ණානමදිට්ඨානමකාරාදීනමනුකතියො ඉහොපදිට්ඨාඉත්‍යනුකාරියෙනාත්ථෙනාත්ථවන්තතාය හොතෙවාකාරාදිතො විභත්ති, ලොපෙන නිද්දිට්ඨත්තා පනස්සා අස්සවනං සන්නිකංසවචනිච්ඡාභාවා සංහිතායානිද්දෙසො, අනුක්කමොති ආදොනිස්සයා සරාවුත්තා, තතො නිස්සිතා බ්‍යඤ්ජනා, සරෙසුපි එකට්ඨානියා අකාරාදයො බහුත්තා පඨමං වුත්තා ඨානානුක්කමෙන, තතො ද්විජා ඨානානුක්කමෙන, තෙසුපි රස්සාව ලහුත්තා පඨමං වුත්තා, තතො දීඝා, බ්‍යඤ්ජනෙසුපි වග්ගා බහුත්තා ඨානප්පටිපාටියා පඨමං වුත්තා, තතො යකාරාදයො, වග්ගෙසු ච අඝොසා පඨමං වුත්තා, තතො ඝොසා, තෙසු ච සිථිලා පඨමං වුත්තා, තතො ධනිතා, තත්ථාපි අප්පකත්තා ද්විජා පඤ්චමා වුත්තා, තතො යරලවා ඝොසභූතා ඨානානුක්කමෙන, තතො ධනිතා සකාරහ කාරා, තෙසුපිහකාරො කෙසඤ්චි ඔරසොපි හොතීති ද්විජත්තා පච්ඡා වුත්තො, කෙහිචි ‘‘ලළානමවිසෙසො’’ති ද්වින්නමවිසෙසෙ වුච්චමානෙපි ලිපිභෙදෙන ඨානභෙදෙන ච භින්නත්තා ළකාරො විසුං අක්ඛරභාවෙන ගහිතො, සොපි ඝොසභාවෙන ඨානානුක්කමෙනච හකාරතො පරං වුත්තො නිග්ගහීතං පන සරත්තාදිසබ්බවිනිම්මුත්තත්තා සබ්බපච්ඡා වුත්තන්ති අකාරාදීනමයමනුක්කමො, ඉමස්සෙවානුක්කමස්ස මනසි විපස්ස වත්තමානත්තා තිතාලීසාති ගණනාපරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා ච ‘නිග්ගහීතන්තා’ති වුත්තියං වුත්තං, පකතං සාධුසද්දාන්වාඛ්‍යානං, න වණ්ණීයතෙ, ති සද්දසඞ්ඛරණ සඞ්ඛාත මුඛ්‍යප්පයොජනාභාවා, කිඤ්චාපි න වණ්ණීයතෙ, අම්හෙහි පන කථමකාරාදීනමයමනුක්කමො උප්පන්නොති සිස්සානං කඞ්ඛා විච්ඡෙදප්පයොජනම්පති අනුක්කමසද්දස්ස අත්ථකථනබ්‍යාජෙන වණ්ණිතො යෙවාති, කරීයන්තෙ උච්චාරීයන්තෙ එතෙනාති කරණං, තත්ථ ජිව්හාමජ්ඣං තාලුජානං, ජිව්හොපග්ගං මුද්ධජානං, ජිව්හග්ගං, දන්තජානං සෙසානං සකට්ඨානං කරණං, පයත්ති පයතනං, තම්පන වණ්ණුච්චාරණතො අබ්භන්තරො බාහියො ච උස්සාහො, තත්ථ අබ්භන්තරපයතනං-සංවුතත්තමකාරස්ස, විවටත්තං සරානං [Pg.25] සකාරහකාරානඤ්ච ඵුට්ඨත්තං වග්ගානං, ඊසංඵුට්ඨත්තං යරලවානං, බාහියපයතනන්තු සංවුතකණ්ඨතාදි, ඨානතො පච්චාසත්තියා විධීයමානකාරියසම්භවෙන පයොජනසම්භවා ආහ-‘ඨානම්පනා’තිආදි, තිට්ඨන්ති එත්ථ උප්පත්තිවසෙන වණ්ණාති ඨානං, ‘‘එ ඔනම වණ්ණෙ’’ති (1-37) සුත්තෙ වණ්ණෙති කථනමෙව වණ්ණසඤ්ඤාකරණෙ පයොජනං, යථාවුත්තමත්ථමඤ්ඤත්‍ර බ්‍යාපදිසති’ එව’මිච්චාදිනා, තස්මා ‘‘දසාදො සරා’’ඉච්චාදො ‘තෙනා’තිආදීසු ‘තෙන සරඉච්චනෙන ක්වත්ථො කස්මිං සුත්තෙ පයොජනං තං දස්සෙති ‘‘සරොලොපො සරෙ’’ච්චාදී’ති එවමාදිනා අත්ථො දට්ඨබ්බො, ඤාපෙති වණ්ණලොපන්ති ඤාපකං, කස්මා පන’සො චෙමිනාව ඤාපකෙන සිද්ධො’ති වුච්චති නනු ‘තදමිනාදීනි’’ති (1-47) සුත්තං දිස්සතීති, (සච්චං) තථාපි පකාරන්තරොයම්පි වණ්ණලොපෙ දස්සිතොති විඤ්ඤාතබ්බං, එවසද්දො පන ‘යදි ඤාපකෙන වණ්ණලොපො සියා සො ඉමිනාව ඤාපකෙන සිද්ධො, නාඤ්ඤෙනා’ති අවධාරෙති.

“အစရှိသော လေးဆယ့်သုံးလုံးသော အက္ခရာတို့” သို့မဟုတ် “လေးဆယ့်သုံးလုံး အစရှိသော အက္ခရာတို့” ဟု ဆိုသင့်ပါလျက်၊ ထိုသို့မဆိုဘဲ (အကာရာဒယောဟု ဆိုပါက) သံသယဖြစ်ဖွယ် သုတ် ဖြစ်ရာ၏။ ကျမ်းဦး၌ မင်္ဂလာစကား ရှိသင့်သည် မဟုတ်ပါလော။ ‘အ’ကာရသည် အငြင်းပြ (ပဋိသေဓ) အနက်လည်း ရှိ၏။ (မင်္ဂလာမဖြစ်သည် မဟုတ်) ကျမ်းဦး၌ ‘သိဒ္ဓ’ ဟူသော စကားလုံးနှင့် ယှဉ်တွဲလျက် ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ရှေးဆရာတို့၏ ‘ဈာလ’ အစရှိသော သမုတ်ချက် (သညာ) သည် ဖြစ်ပါစေဦးတော့။ အလုံးစုံသော နည်းဥပဒေတို့သည် စကားလုံး ပြီးမြောက်ရုံမျှသာ အကျိုးရှိသောကြောင့် ဤကျမ်း၌ ရှေးဦးဆရာတို့၏ သမုတ်ချက်မျှဖြင့်သာ လုံလောက်ပါ၏။ ‘ဝဏ္ဏ’ စသည်ဖြင့် တစ်ဖန် သညာပြုခြင်းဖြင့် ကျမ်းအလေးအပင် ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုး ရှိအံ့နည်းဟု မေးသော်— ဤစကားသည် မှန်၏။ သို့သော်လည်း ရှေးဆရာတို့အပေါ်၌ ရိုသေခြင်းနှင့် ထိုဆရာတို့၏ နည်းကို လိုက်နာခြင်းကို ပြသရန် အချို့သော သမုတ်ချက် (သညာ) တို့ကိုလည်း ဖွင့်ပြအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ရှေးဆရာတို့ ဆိုအပ်ကုန်သော သံယောဂ၊ သဗ္ဗနာမ၊ လောပ စသော သမုတ်ချက်တို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ကုန်ရာ၏ မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်— အချင်းတို့... ငါတို့သည် “အချို့သော သမုတ်ချက် (သညာ) တို့ကို ပြဆိုအပ်ကုန်၏” ဟု ဆိုခဲ့ပြီးသည် မဟုတ်လော။ ထိုသို့ ပြဆိုခြင်းဖြင့် သင်သည် ထိုသညာတို့ကိုလည်း သိခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပါသလော။ အချို့သော အက္ခရာတို့၌ အနက်ရှိသော်လည်း အက္ခရာတိုင်း၌ အနက်ကို မတွေ့ရသဖြင့်၊ မြင်အပ်ပြီးသော အစစ်အမှန် မဟုတ်ကုန်သော အက္ခရာတို့၏ အတုအယောင် ဖြစ်ကုန်သော ‘အ’ အစရှိသော အက္ခရာတို့ကို ဤကျမ်း၌ ဟောကြားအပ်ကုန်၏။ ထိုသို့ အတုပြုအပ်သော အနက်ဖြင့် အနက်ရှိသည်ဖြစ်၍ ‘အ’ အစရှိသော အက္ခရာတို့မှ ဝိဘတ် သက်ရာ၏။ ထိုဝိဘတ်ကို ချေဖျက်ခြင်း (လောပ) ဖြင့် ပြဆိုအပ်သောကြောင့် မကြားရခြင်း ဖြစ်၏။ အသံနီးကပ်စွာ ဆိုလိုခြင်း မရှိသောကြောင့် သန္ဓေဖြင့် မပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ အစဉ် (အတိုင်း ပြဆိုခြင်း) ဟူသည်— ရှေးဦးစွာ မှီရာဖြစ်သော သရတို့ကို ဆိုအပ်၏၊ ထို့နောက်မှ ထိုသရတို့ကို မှီရကုန်သော ဗျည်းတို့ကို ဆိုအပ်၏။ သရတို့တွင်လည်း တစ်ခုတည်းသော ဌာန်ရှိကုန်သော ‘အ’ အစရှိသော သရတို့သည် များပြားလှသဖြင့် ဌာန်အစဉ်အတိုင်း ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့နောက် ဌာန်နှစ်ခုရှိသော သရတို့ကို ဌာန်အစဉ်အတိုင်း ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုသရတို့တွင်လည်း ရဿသရတို့သည် ပေါ့ပါးသောကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့နောက် ဒီဃသရတို့ကို ဆိုအပ်၏။ ဗျည်းတို့တွင်လည်း ဝဂ်ဗျည်းတို့သည် များပြားလှသဖြင့် ဌာန်အစီအစဉ်အတိုင်း ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့နောက် ‘ယ’ အစရှိသော အဝဂ်ဗျည်းတို့ကို ဆိုအပ်၏။ ဝဂ်တို့တွင်လည်း အဃောသဗျည်းတို့ကို ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့နောက် ဃောသဗျည်းတို့ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုဗျည်းတို့တွင်လည်း သိထိလဗျည်းတို့ကို ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့နောက် ဓနိတဗျည်းတို့ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုဗျည်းတို့၌လည်း အသံနည်းပါးသောကြောင့် ဌာန်နှစ်ခုရှိသော ပဉ္စမမြောက် ဗျည်းတို့ကို ဆိုအပ်၏။ ထို့နောက် ဃောသဖြစ်ကုန်သော ‘ယ၊ ရ၊ လ၊ ဝ’ တို့ကို ဌာန်အစဉ်အတိုင်း ဆိုအပ်၏။ ထို့နောက် ဓနိတဖြစ်ကုန်သော ‘သ’ကာရနှင့် ‘ဟ’ကာရတို့ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုဗျည်းတို့တွင်လည်း ‘ဟ’ကာရသည် အချို့သော ဆရာတို့အလိုအရ ဥရဇ (ရင်၌ ဖြစ်သောဗျည်း) လည်း ဖြစ်သောကြောင့် ဌာန်နှစ်ခုရှိသည်ဖြစ်၍ နောက်မှ ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် “လ နှင့် ဠ တို့သည် ခြားနားမှုမရှိ” ဟု ဆိုကြသော်လည်း၊ အက္ခရာပုံစံ ကွဲပြားခြင်း၊ ဌာန်ကွဲပြားခြင်းတို့ကြောင့် ‘ဠ’ကာရကို သီးခြား အက္ခရာအဖြစ် ယူအပ်၏။ ထို ‘ဠ’ကာရသည်လည်း ဃောသဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဌာန်အစဉ်ကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဟ’ကာရ၏ နောက်မှ ဆိုအပ်၏။ နိဂ္ဂဟိတ်သည်ကား သရအဖြစ် စသည်တို့မှ လုံးဝ ကင်းလွတ်သောကြောင့် အလုံးစုံတို့၏ နောက်ဆုံးမှ ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား ‘အ’ အစရှိသော အက္ခရာတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ဤအစဉ်ကို စိတ်၌ ထင်ရှားစေခြင်းငှာ လည်းကောင်း၊ လေးဆယ့်သုံးလုံးဟူသော အရေအတွက် အပိုင်းအခြားကို ပြသရန် လည်းကောင်း ဖွတ်တိ (ဝတ္တိ) ၌ “နိဂ္ဂဟီတန္တာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ စကားလုံးကောင်းကို ဖွင့်ပြခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ‘တိ’ဟူသော စကားလုံးကို မဖွင့်ဆိုအပ်။ စကားလုံးကို ပြင်ဆင်ခြင်း ဟုဆိုအပ်သော အဓိက အကျိုးမရှိသောကြောင့်တည်း။ စင်စစ် မဖွင့်ဆိုအပ်သော်လည်း ငါတို့သည် “အစရှိသော အက္ခရာတို့၏ ဤအစဉ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း” ဟု တပည့်တို့၏ ယုံမှားသံသယကို ဖြတ်တောက်ရန် အကျိုးငှာ အစဉ် (အနုက္ကမ) ဟူသော စကားလုံးကို အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်း အသွင်ဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသည်သာတည်း။ ယင်းဖြင့် ပြုလုပ်အပ်ကုန်၏၊ ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏ဟူ၍ ကရဏ မည်၏။ ထိုတွင် တာလုဇ (အာခေါင်၌ဖြစ်သော) အက္ခရာတို့၏ ကရဏမှာ လျှာအလယ် ဖြစ်၏။ မုဒ္ဓဇ (ဦးခေါင်း၌ဖြစ်သော) အက္ခရာတို့၏ ကရဏမှာ လျှာထိပ်အနီး ဖြစ်၏။ ဒန္တဇ (သွား၌ဖြစ်သော) အက္ခရာတို့၏ ကရဏမှာ လျှာဖျား ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောအက္ခရာတို့၏ ကရဏမှာ မိမိတို့၏ ဖြစ်ရာဌာန်သာ ဖြစ်၏။ ပယတ္တိဟူသည် ပယတန (အားထုတ်မှု) မည်၏။ ထိုပယတနသည် အက္ခရာတို့ကို ရွတ်ဆိုရာ၌ အတွင်းအားထုတ်မှု (အဗ္ဘန္တရပယတ်) နှင့် ပြင်ပအားထုတ်မှု (ဗာဟိရပယတ်) ဟု ရှိ၏။ ထိုတွင် အဗ္ဘန္တရပယတ်သည်— ‘အ’ကာရ၏ သံဝုတဖြစ်ခြင်း၊ သရတို့နှင့် ‘သ၊ ဟ’ တို့၏ ဝိဝုတဖြစ်ခြင်း၊ ဝဂ်ဗျည်းတို့၏ ဖုဋ္ဌဖြစ်ခြင်း၊ ‘ယ၊ ရ၊ လ၊ ဝ’ တို့၏ ဤသတ်ဖုဋ္ဌဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ ဗာဟိရပယတ်သည်ကား လည်ချောင်းပိတ်ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဌာန်အားဖြင့် နီးကပ်စွာ ပြုအပ်သော အမှုအရာတို့ ဖြစ်နိုင်သဖြင့် အကျိုးရှိသောကြောင့် “ဌာနံပန” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အားဖြင့် ဤ၌ အက္ခရာတို့ တည်ကုန်၏ဟူ၍ ဌာန် (ဌာန) မည်၏။ “ဧ သြနာမ ဝဏ္ဏေ” ဟူသော သုတ်၌ “ဝဏ္ဏ” ဟု ဆိုခြင်းသည်သာလျှင် ဝဏ္ဏသညာ ပြုရခြင်း၏ အကျိုးတည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို အခြားသော သုတ်၌ “ဧဝံ” အစရှိသော စကားလုံးဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒသာဒေါ သရာ” အစရှိသော သုတ်၌လည်းကောင်း၊ “တေန” အစရှိသော စကားလုံးတို့၌လည်းကောင်း၊ “ထို သရ ဟူသော အမည်ဖြင့် အဘယ်အရပ်၌ အသုံးဝင်သနည်း၊ အဘယ်သုတ်၌ အကျိုးရှိသနည်း” ဟူသော အကျိုးကျေးဇူးကို “သရောလောပေါ သရေ” စသည်ဖြင့် ပြသ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ် မှတ်ယူအပ်၏။ အက္ခရာကျေခြင်းကို သိစေတတ်သောကြောင့် ဉာပက မည်၏။ “ထိုအက္ခရာကျေခြင်းသည် ဤဉာပကဖြင့်သာ ပြီး၏” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ “တဒမိနာဒီနိ” ဟူသော သုတ်သည် ထင်ရှားရှိနေသည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်— (မှန်၏)၊ သို့သော်လည်း ဤသည်ကား အခြားသောနည်းဖြင့် အက္ခရာကျေခြင်းကို ပြသခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ‘ဧဝ’ သဒ္ဒါသည်ကား “အကယ်၍ ဉာပကဖြင့် အက္ခရာကျေခြင်း ဖြစ်ပါက ထိုအက္ခရာကျေခြင်းသည် ဤဉာပကဖြင့်သာ ပြီး၏၊ အခြားသော ဉာပကဖြင့် မဟုတ်” ဟု ကန့်သတ် (အဝဓာရဏ) ပြု၏။

2. දසා

၂. ဒသာ (ဆယ်လုံးတို့သည်)

නනු අආදයොති පඨමන්තෙනුවත්තන්තෙ කථමෙත්ථ’තත්ථා’ති සත්තමීනිද්දිට්ඨතාති ආහ-‘තඤ්චා’තිආදි, අත්ථවසාවිභත්තිවිපරිණාමෙනාති අආදයොති පඨමන්තස්ස‘ආදො දසා’ත්‍යනෙන සම්බන්ධා සම්බජ්ඣමානෙ චාධාරත්ථෙන භවිතබ්බන්ති ආධාරත්ථවසෙන සත්තමී විභත්තියා පරිවත්තනෙනාති අත්ථො, අත්ථවසා සත්තමියා විපරිණාමසම්භවායෙවසුත්තෙ අවිජ්ජමානෙපි‘තත්ථා’ති වුත්තියං වුත්තං, ආදොදසන්නමනඤ්ඤත්ථපවත්තිසම්භවතො තෙසං අආදයො විසයභාවෙනපි සක්කා පරිකප්පෙතුන්ති වුත්තං-‘තෙසු විසයභූතෙසූ’ති, නිද්ධාරණත්ථොපි යුජ්ජතෙව… වණ්ණසමුදායතො තදෙකදෙසභූතාන මාදො වණ්ණානං දසසඞ්ඛ්‍යාගුණෙන නිද්ධාරියමානත්තා, ආදිම්හි දස වණ්ණාති වුත්තෙ අවුත්තානම්පි අවස්සං වත්තබ්බානං ඌනපූරණත්ථමජ්ඣාහාරො හොතීති වුත්තං- අවට්ඨිතා නිද්දිට්ඨා වා’ති, එකාදීන මට්ඨාරසන්තානං සඞ්ඛ්‍යානං සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ වත්තනතො ආහ-‘දසසඞ්ඛ්‍යාය පරිච්ඡින්නත්තා’ති, ගය්හුපගානං රස්සඑ ඔවණ්ණානම්පි කච්චායනෙ විය අපරිච්චාගා අනූනා, අගය්හුපගානං තදඤ්ඤෙසං කෙසඤ්චි සරානං පරිච්චගා අනධිකා, දසසද්දස්ස සඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය වුත්තිත්තා [Pg.26] දසන්නම්පි අධිකතවණ්ණානඤ්ඤත්තා වුත්තං-‘දසන්නම්පී’තිආදි, සයං පුබ්බා’රාජ=චිත්තියං’තීස්මා ක්විම්හි අන්තලොපෙ සමාසෙ ච තදමිනාදිත්තා නිරුත්තිනයෙන වා සරසද්දො නිප්ඵජ්ජතීති, ‘සර-ගතිහිං සාචින්තාසු’ ඉච්චස්මා අප්පච්චයෙන වා නිප්පජ්ජතීති දස්සෙතුමාහ=‘සයං රාජන්තී’තිආදි.

“အာဒယော” ဟူသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော စကားလုံးသည် လိုက်ပါလျက်ရှိပါလျက်၊ အဘယ်ကြောင့် ဤသုတ်၌ “တတ္ထ” ဟု သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ပြဆိုအပ်သနည်းဟု မေးသော် “တဉ္စ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ “အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝိဘတ်ကို ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ— ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော “အာဒယော” ဟူသော စကားလုံးသည် “အာဒေါ ဒသာ” ဟူသော စကားလုံးနှင့် ဆက်စပ်၍ စပ်ယှဉ်အပ်သည်ရှိသော် အာဓာရအနက် (တည်ရာအနက်) ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် အာဓာရအနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်သို့ ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်သာလျှင် သုတ်၌ မရှိသော်လည်း ဖွတ်တိ (ဝတ္တိ) ၌ “တတ္ထ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ရှေးဦးဖြစ်သော ဆယ်လုံးတို့၏ အခြားသော အနက်သို့ မရောက်နိုင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုဆယ်လုံးတို့တွင် အစရှိသော အက္ခရာတို့ကို ဝိသယအဖြစ်ဖြင့်လည်း ကြံစည်နိုင်သဖြင့် “ထိုဝိသယဖြစ်ကုန်သော...” ဟု ဆိုအပ်၏။ အက္ခရာအစုအပေါင်းမှ ယင်း၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်ကုန်သော ရှေးဦးအက္ခရာတို့ကို 'ဆယ်ခု' ဟူသော အရေအတွက်ဂုဏ်ဖြင့် ခွဲထုတ်အပ် (နိဒ္ဓာရဏ) သောကြောင့် နိဒ္ဓာရဏအနက်သည်လည်း သင့်လျော်သည်သာတည်း။ “အစ၌ ဆယ်လုံးသော အက္ခရာတို့” ဟု ဆိုအပ်သော် မဆိုအပ်သော်လည်း မုချဆိုအပ်ထိုက်သော စကားလုံးတို့၏ လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်စွက်ရန်အတွက် အဇ္ဈာဟာရ (ဖြည့်စွက်ယူခြင်း) ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “တည်တံ့ကုန်သော သို့မဟုတ် ပြဆိုအပ်ကုန်သော” ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်မှ စ၍ တစ်ဆယ့်ရှစ် အထိ ဖြစ်ကုန်သော သင်္ချာတို့သည် ရေတွက်အပ်သော အရာ (သင်္ချေယျ) ၌ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် “ဆယ်ခုသော အရေအတွက်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့်” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ယူထိုက်သော ရဿ ဖြစ်ကုန်သော 'ဧ၊ သြ' အက္ခရာတို့ကို ကစ္စည်းကျမ်း၌ ကဲ့သို့ မစွန့်လွှတ်သောကြောင့် မယုတ်မလျော့ ဖြစ်ကုန်၏။ မယူထိုက်ကုန်သော ထိုမှတစ်ပါးသော အချို့သော သရတို့ကို စွန့်လွှတ်သောကြောင့် ပိုလွန်ခြင်းလည်း မရှိကုန်။ “ဆယ်လုံးတို့သည်လည်း” ဟူသည်မှာ 'ဒသ' သဒ္ဒါသည် သင်္ချေယျ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ဆယ်လုံးသော အက္ခရာတို့ထက် ပိုလွန်သော အက္ခရာမရှိသည်ကို ပြသရန် “ဆယ်လုံးတို့၏လည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'သယံ' ရှေးဦးရှိသော 'ရာဇ (ထွန်းလင်းခြင်း)' ဟူသော ပုဒ်မှ 'ကွိ' ပစ္စည်းသက်၍ အဆုံးအက္ခရာကို ချေဖျက်လျက်၊ သမတ်ပြုရာ၌ 'တဒမိနာဒိ'သုတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နိရုတ္တိနည်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း 'သရ' သဒ္ဒါသည် ပြီး၏။ သို့မဟုတ် 'သရ-ဂတိဟိံသာစိန္တာသု' ဓာတ်မှ 'အ' ပစ္စည်းသက်၍ ပြီး၏ ဟု ပြသခြင်းငှာ “ကိုယ်တိုင် တင့်တယ်ကုန်၏” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။

3. ද්වෙද්වෙ

၃. နှစ်ခု နှစ်ခုစီ

තෙති’ආදො’ති සත්තම්‍යන්තත්තා අපරෙ ද්වෙ පරාමසති, හෙට්ඨා වියාති හෙට්ඨා වුත්තං අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමං උපමෙති, අතොව විඤ්ඤායමානත්ථවසෙන තෙසු’ති වුත්තං, තෙසුති පන නිද්ධාරණත්තවිවච්ඡායං තම්පි සම්භවතීති තෙසං වණ්ණානං මජ්ඣෙ ද්වෙද්වෙති ද්විසඞ්ඛ්‍යාය නිද්ධාරණත්ථොපි වෙදිතබ්බො, විච්ඡායං වුත්ති යස්ස සො විච්ඡාවුත්ති-ද්විසද්දො, විච්ඡාවුත්තිතා චාස්ස සවණ්ණත්තගුණෙන ද්වින්නං (‘බ්‍යාපිතු) මිට්ඨත්තා, කමෙනාවට්ඨිතෙති ඉමිනා අකාරාදිවණ්ණප්පබන්ධස්ස අනාදිකාලසිද්ධං කමසිද්ධත්තමාහ. නනු සමානා වණ්ණා සවණ්ණාත්‍යන්වත්ථෙ සවණ්ණසද්දෙ සති කතං රස්සදීඝානං සවණ්ණසඤ්ඤා සියා… අසමානත්තා එතෙසන්ති, නෙතදත්ථිවණ්ණප්පබන්ධස්ස කමසිද්ධත්තා වචනබලෙනෙවාසමානානම්පි හොතෙවාති, නෙවම්පි වත්තුං යුත්තං‘‘ද්වෙද්වෙ සවණ්ණා’’ති සුත්තස්ස තාදිසසාමත්ථියසබ්භාවෙ විසෙසකාරණාභාවාති ආහ‘සමානත්තම්පනා’තිආදි. තිට්ඨන්ති එත්ථ වණ්ණා චිත්තජත්තෙපි අභිබ්‍යත්ති වසෙනාති ඨානං කණ්ඨාදි, තෙන කතන්ති සමාසො, කණ්ඨතාතු ඉති චත්තෙ පාණ්‍යඞ්ගත්තා නපුංසකත්තං. පඤ්චමෙහි වග්ගපඤ්චමෙහි. අන්තට්ඨාකීති වග්ගානමන්තෙ තිට්ඨන්තීති අන්තට්ඨා, තාහි, යුත්තස්සාති බ්‍රහ්මචරියා, ගුය්හ’න්තිආදීසු යුත්තස්ස. කෙචීති අනියමෙන වුත්තං, තෙ පන–

"တေသု" ဟူသော အစရှိသော ပုဒ်၌ သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အခြားသော နှစ်ခုတို့ကို ညွှန်းဆို၏။ "အောက်၌ကဲ့သို့" ဟူသည် အောက်၌ ဟောအပ်ပြီးသော အနက်၏အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်းကို နှိုင်းယှဉ်ပြ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သိအပ်သော အနက်၏အစွမ်းဖြင့် "တေသု" ဟု ဆိုအပ်၏။ "တေသု" ဟူသော ပုဒ်၌ကား သီးခြားထုတ်နုတ်လိုသော အလိုရှိအပ်သည်ရှိသော် ထိုသီးခြားထုတ်နုတ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုအက္ခရာတို့၏ အလယ်၌ "နှစ်ခု နှစ်ခု" ဟူသော နှစ်ခုဟူသော အရေအတွက်ဖြင့် သီးခြားထုတ်နုတ်အပ်သော အနက်ကိုလည်း သိအပ်၏။ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ခြင်း၌ ဖြစ်ခြင်းရှိသော စကားသည် ဝိစ္ဆာဝုတ္တိ မည်၏၊ ဤနှစ်ခုဟူသော သဒ္ဒါ၏ ဝိစ္ဆာဝုတ္တိဖြစ်ခြင်းသည်လည်း သဝဏ်ဖြစ်ခြင်း ဂုဏ်ဖြင့် နှစ်ခုတို့အား ပျံ့နှံ့ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "အစဉ်ဖြင့် တည်အပ်သော" ဟူသော ဤစကားဖြင့် အကာရအစရှိသော အက္ခရာအစဉ်၏ အစမရှိသော ကာလမှစ၍ ပြီးစီးသော အစဉ်အတိုင်း ပြီးစီးသည်ဖြစ်ခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ တူညီသော အက္ခရာတို့သည် သဝဏ်မည်ကုန်၏ဟူ၍ အနက်နှင့်လျော်သော "သဝဏ္ဏ" သဒ္ဒါ ရှိလတ်သော် ရသနှင့် ဒီဃတို့အား အဘယ်သို့လျှင် သဝဏ်အမှတ်သညာ ဖြစ်အံ့နည်း... ထိုရသ ဒီဃတို့သည် မတူညီသောကြောင့်တည်းဟု စောဒနာမူအံ့။ ဤသို့ မဟုတ်၊ အက္ခရာအစဉ်၏ အစဉ်အတိုင်း ပြီးစီးသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သုတ္တန်စကား၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် မတူညီသော အက္ခရာတို့အားလည်း သဝဏ်အမှတ်သညာ ဖြစ်သည်သာတည်းဟု ဆိုမူအံ့။ ဤသို့လည်း မဆိုအပ်၊ "ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ" ဟူသော သုတ္တန်အား ထိုသို့သော စွမ်းအားရှိသည်ဖြစ်ခြင်း၌ ထူးခြားသော အကြောင်းမရှိသောကြောင့် "တူညီသည်ဖြစ်ခြင်းကိုမူကား" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ အက္ခရာတို့သည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော လေ၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တည်ကုန်၏ဟူ၍ ဌာန်သည် လည်ချောင်း စသည် ဖြစ်၏၊ ထိုဌာန်ဖြင့် ပြုအပ်သည်ဟူ၍ သမာသ်ဖြစ်၏၊ "ကဏ္ဌတာလု" ဟူသော ပုဒ်၌ကား ကိုယ်အင်္ဂါဖြစ်ခြင်းကြောင့် နပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ "ပဉ္စမေဟိ" ဟူသည် ဝဂ်၏ ငါးခုမြောက် အက္ခရာတို့ဖြင့်။ "အန္တဋ္ဌာဟိ" ဟူသည် ဝဂ်တို့၏ အဆုံး၌ တည်ကုန်၏ဟူ၍ အန္တဋ္ဌာ (အဝဂ်အက္ခရာ) တို့တည်း၊ ထိုအန္တဋ္ဌာတို့ဖြင့်။ "ယုတ္တဿ" ဟူသည် ဗြဟ္မစရိယ၊ ဂုယှ စသည်တို့၌ ယှဉ်စပ်အပ်သော ဟကာရ၏။ "ကေစိ" ဟူသည် အပိုင်းအခြားမရှိဘဲ မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထိုဆရာတို့သည်ကား-

‘‘හකාරො පඤ්චමෙහෙව, අන්තට්ඨාහි ච සංයුතො;

ඔරසො ඉති විඤ්ඤෙය්‍යො, කණ්ඨජො තදසංයුතො’’ති වදන්ති.

"ဟကာရသည် ဝဂ်၏ ငါးခုမြောက် အက္ခရာတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ အန္တဋ္ဌာ (အဝဂ်) အက္ခရာတို့နှင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်သည်ရှိသော် ဥရဇ (ရင်၌ ဖြစ်သော အက္ခရာ) ဟူ၍ သိအပ်၏၊ ထိုဝဂ်ပဉ္စမ၊ အန္တဋ္ဌာတို့နှင့် မယှဉ်စပ်အပ်သည်ရှိသော် ကဏ္ဌဇ (လည်ချောင်း၌ ဖြစ်သော အက္ခရာ) ဟူ၍ သိအပ်၏" ဟု ဆိုကုန်၏။

4. පුබ්බො

၄. "ပုဗ္ဗော"

වත්තතෙති අත්ථවසා විභත්තිවිපරිණාමෙන වත්තතෙ, නනු චෙත්‍යාදිචොදනා, නෙසදොසොච්චාදි පරිහාරො, දොසාභාවෙ කාරණ මාහ-‘යොයො…පෙ… [Pg.27] පතීයතෙ’ති, වුත්තං සමත්තෙති-‘නහි’ච්චාදිනා, නනු ච පුබ්බසද්දො යමෙකත්තා එකං පුබ්බමාචික්ඛති න සකලන්ති කථං ‘‘පුබ්බො’ති වුත්තෙ යොයොති ඤායති ‘යොයො පුබ්බො’ති ච වුත්තෙ ‘තෙසු ද්වීසු’ති එත්ථ’ද්වීසු ද්වීසු’ති ඉදං කථං සුඛෙනෙව පතීයතෙ තදිදමසිද්ධෙනාසිද්ධසාධනන්ති ආසඞ්කිය තදභාවමුබ්භාවීය පුබ්බ සද්දස්ස විච්ඡාගමකත්තමවගමයිතුමාහ-‘නචෙද’මිච්චාදි. තංයොගාති උපචාරවසෙනාහ, තබ්බන්තතායවාති අත්ථියත්ථෙ අප්පච්චයවසෙන, එවමුපරිපි.

"ဝတ္တတေ" ဟူသည် အနက်၏အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်းအားဖြင့် လိုက်၏။ "နနု စ" အစရှိသည်ကား စောဒနာတည်း။ "နေသ ဒေါသော" အစရှိသည်ကား ဖြေရှင်းချက်တည်း။ အပြစ်မရှိခြင်း၌ အကြောင်းကို "ယော ယော...ပ... ပတီယတေ" ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ မိန့်တော်မူအပ်ပြီးသောအရာ အလုံးစုံပြီးမြောက်ခြင်း၌ "န ဟိ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ ပုဗ္ဗသဒ္ဒါသည် တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော ရှေ့အက္ရာကို ဟော၏၊ အလုံးစုံကို မဟောပါတကား၊ အဘယ်သို့လျှင် "ပုဗ္ဗော" ဟု ဆိုအပ်သော် "အကြင်အကြင်" ဟု သိအပ်အံ့နည်း။ "အကြင်အကြင် ရှေ့အက္ခရာ" ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း "ထိုနှစ်ခုတို့၌" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "နှစ်ခု နှစ်ခုတို့၌" ဟူသော ဤအနက်သည် အဘယ်သို့လျှင် လွယ်ကူစွာ သိအပ်အံ့နည်း။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော အနက်သည် မပြီးသေးသော အနက်ဖြင့် မပြီးသေးသောအနက်ကို ပြီးစေခြင်း ဖြစ်၏ဟု သံသယဖြစ်၍၊ ထိုမပြီးသေးသော တရားဖြင့် မပြီးသေးသောတရားကို ပြီးစေခြင်း၏ မရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြုပြီးလျှင် ပုဗ္ဗသဒ္ဒါ၏ ဝိစ္ဆာအနက်ကို သိစေတတ်သည်ဖြစ်ခြင်းကို သိစေခြင်းငှာ "န စေတံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "တံယောဂါ" ဟူသည် တင်စားခြင်း (ဥပစာ) အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "တဗ္ဗန္တတာယ ဝါ" ဟူသည် အတ္ထိအနက်၌ အပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အထက်၌လည်း သိအပ်၏။

5. පරො

၅. "ပရော"

සෙසමිච්චාදිනා‘තෙසු ද්වීසූති සවණ්ණසඤ්ඤකෙසු ද්වීසු’ ඉච්චාදි කමතිදිස්සති. ලහුසඤ්ඤා රස්සස්ස, සංයොගපුබ්බස්ස රස්සස්ස දීඝස්ස ච ගුරුසඤ්ඤා න වත්තබ්බා… උච්චාරණවසෙනෙවාන්වත්ථසඤ්ඤාති විඤ්ඤායති, පුබ්බාචරියවසෙන වා ඉහාවුත්තාවසෙසසඤ්ඤාවිය.

"သေသံ" အစရှိသော စကားဖြင့် "တေသု ဒွီသု ဟူသည် သဝဏ်အမှတ်သညာရှိသော နှစ်ခုတို့၌" အစရှိသည်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း သိအပ်၏။ ရသအက္ခရာအား လဟုသညာ ဖြစ်ခြင်း၊ သံယောဂရှေ့ရှိသော ရသအက္ခရာနှင့် ဒီဃအက္ခရာတို့အား ဂရုသညာ ဖြစ်ခြင်းကို မဆိုအပ်ပြီ... ရွတ်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် အနက်နှင့်လျော်သော အမှတ်သညာဟူ၍ သိအပ်၏၊ သို့မဟုတ်လျှင် ရှေးဆရာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤ၌ မဆိုအပ်သော ကြွင်းကျန်သော အမှတ်သညာတို့ကဲ့သို့ သိအပ်၏။

6. කාදයො

၆. "ကာဒယော"

කෙවල බ්‍යඤ්ජනානමත්ථප්පකාසත්තාභාවා සරානමත්ථප්පකාසනෙ අච්චන්තොපකාරා බ්‍යඤ්ජනාති ‘එතෙහී’ති කරණත්තෙන වුත්තං, තෙනාහ ‘සරාන’මිච්චාදි. විපුබ්බා ‘අඤ්ජ-බ්‍යත්තියං’තීමස්මා කරණෙ අනප්පච්චයෙ රූපං, නපුංසකත්තම්පිස්සාවගමයිතුං ‘උපකාරකානී’ති වුත්තං, බ්‍යඤ්ජනත්තං දිට්ඨන්තෙන ඵුටයති ‘යථා’ඉච්චාදිනා, යථා ඔදනස්සුපකාරකානි සූපාදීනි බ්‍යඤ්ජනානි, තථා සරානමුපකාරකානීති අධිප්පායො, බ්‍යඤ්ජනම්පන අද්ධමත්තිකං, වුත්තං හි–

သီးခြား ဗျည်းတို့သည် အနက်ကို ထင်ရှားမပြနိုင်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သရတို့၏ အနက်ကို ထင်ရှားပြခြင်း၌ အလွန် ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့် ဗျည်းတို့ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ "ဧတေဟိ" ဟု ကရိုဏ်းအနက်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် "သရာနံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဝိပုဒ်ရှေ့ရှိသော "အဉ္ဇ ဗျတ္တိယံ" ဟူသော ဓာတ်မှ ကရိုဏ်းဝိဘတ်၌ အနပစ္စည်းသက်၍ ပြီးသော ရုပ်ဖြစ်၏။ ထိုဗျည်းတို့၏ နပုလ္လိင်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း သိစေခြင်းငှာ "ဥပကာရကာနိ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဗျည်း၏ အဖြစ်ကို ဥပမာဖြင့် ထင်ရှားစေ၏၊ "ယထာ" အစရှိသည်ဖြင့်တည်း။ ယှဉ်အပ်သော ထမင်းအား ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်သော ဟင်းလျာ အစရှိသည်တို့သည် ဗျည်း (ဟင်းလျာ) မည်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သရတို့အား ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်သောကြောင့် ဗျည်းမည်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဗျည်းသည်ကား အဒ္ဓမာတြာ (မာတြာဝက်) ရှိ၏၊ မိန့်တော်မူအပ်ပြီးသည်ကား-

එකමත්තො භවෙ රස්සො, දීඝො මත්තද්වයායුතො;

ප්ලුතො තිමත්තො විඤ්ඤෙය්‍යො, බ්‍යඤ්ජනං ත්වද්ධමත්තිකංති.

"ရသအက္ခရာသည် တစ်မာတြာ ရှိရာ၏၊ ဒီဃအက္ခရာသည် နှစ်မာတြာနှင့် ယှဉ်စပ်၏၊ ပလုတအက္ခရာသည် သုံးမာတြာ ရှိ၏ဟု သိအပ်၏၊ ဗျည်းသည်ကား မာတြာဝက် (အဒ္ဓမာတြာ) ရှိ၏" ဟု (မိန့်တော်မူအပ်၏)။

අන්වත්ථාති අන්වත්ථතො, ‘අන්වත්ථා බ්‍යඤ්ජනා’ති සම්බන්ධො.

"အနွတ္ထာ" ဟူသည် အနက်နှင့်လျော်သော အားဖြင့်တည်း၊ "အနွတ္ထာ ဗျဉ္ဇနာ" ဟု စပ်ရမည်။

7. පඤ්ච

၇. "ပဉ္စ"

සජාත්‍යපෙක්ඛාය සමුදායවාචිත්තෙපි කාදයොතී අනුවත්තනතො වග්ගසද්දෙන කඛගඝඤාදයොව ගය්හන්ති, පඤ්ච පරිමාණමස්ස පඤ්චකොවග්ගො, ‘‘තමස්ස පරිමාණං ණිකො චා’’ති (4-41) කො, සුත්තෙ ආදිභූතො [Pg.28] පඤ්චසද්දො පඤ්චසඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදං කුරුමානො මාවසානානං වග්ගානං බහුත්තං ගමෙතීති ‘පඤ්චකා’ති වුත්තං, වග්ගාති බහුවචනතො පච්චෙකන්ති විඤ්ඤායති, වජ්ජෙන්ති යකාරාදයොභි වග්ගා, පඨමක්ඛරවසෙන පන කවග්ගාදිවොහාරො.

တူညီသော ဇာတ်ရှိသည်ကို ငဲ့ခြင်းကြောင့် အစုအပေါင်းကို ဟောသည်ဖြစ်သော်လည်း "ကာဒယော" ဟူသော ပုဒ်၏ အစဉ်လိုက်ခြင်းကြောင့် ဝဂ္ဂသဒ္ဒါဖြင့် က ခ ဂ ဃ င အစရှိသည်တို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏။ ငါးခုဟူသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော ဝဂ်သည် ပဉ္စကဝဂ် မည်၏။ "တမဿ ပရိမာဏံ ဏိကော စ" ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကပစ္စည်းသက်၏။ သုတ္တန်၌ အစ၌ ဖြစ်သော ပဉ္စသဒ္ဒါသည် ငါးခုဟူသော အရေအတွက်ဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်းကို ပြုသည်ရှိသော် မကာရအဆုံးရှိသော ဝဂ်တို့၏ များပြားခြင်းကို သိစေ၏ဟူ၍ "ပဉ္စကာ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဝဂ္ဂါ" ဟူသော ဗဟုဝုစ်စကားကြောင့် တစ်ခုချင်းစီ (တစ်စုစီ) ဟု သိအပ်၏။ ယကာရ အစရှိသော အက္ခရာတို့ကိုကား ဝဂ်တို့မှ ဖယ်ကြဉ်ကုန်၏။ ရှေ့ဆုံးအက္ခရာ၏ အစွမ်းဖြင့် ကဝဂ် အစရှိသော ဝေါဟာရ ဖြစ်၏။

8. බින්දු

၈. "ဗိန္ဒု"

අනෙකත්ථත්තා ධාතූන මුච්චාරණත්ථොපෙත්ථ ගණ්හාතීති නිපුබ්බා තතො කම්මන්ති ත්තප්පච්චයෙ ඤ්ඤිම්හි පාදිසමාසෙ දීඝෙච රූපං දස්සෙන්තො ‘රස්සා’තිආදීමාහ, පීළනත්ථතො නිග්ගහනං නිග්ගහො, ‘ඉ-අජ්ඣෙන ගතීසු’ඉච්චස්මා කත්තරි ත්තප්පච්චයෙ ඉතං, නිග්ගහෙන ඉතන්ති අමාදිස මාසෙ රූපං දස්සෙන්තො ‘කරණං නිග්ගහෙන වා’තිආදිමාහ, පච්ඡිමපක්ඛං සාධෙතුමාහ-‘වුත්තං හී’ති.

ဓာတ်တို့၏ အနက်များပြားသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရွတ်ဆိုခြင်းအနက်ကိုလည်း ဤ၌ ယူ၏ဟူ၍ နိပုဒ်ရှေ့ရှိသော ထိုဓာတ်မှ ကမ္မပုဒ်၌ တပစ္စည်း၊ ညဆတ္ထ၌ ပတွာဒိသမာသ်၊ ဒီဃပြုခြင်းတို့ဖြင့် ရုပ်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် "ရဿာ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်ကြောင့် နိဂ္ဂဟဏသည် နိဂ္ဂဟမည်၏၊ "ဣ အဇ္ဈေန ဂတီသု" ဟူသော ဓာတ်မှ ကတ္တုကာရက၌ တပစ္စည်းသက်၍ "ဣတံ" ဟု ဖြစ်၏။ နိဂ္ဂဟဖြင့် သွားအပ်သော အက္ခရာဟူ၍ အံအစရှိသော သမာသ်၌ ရုပ်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် "နိဂ္ဂဟေန ဝါ ကရဏံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ နောက်အဖို့ကို ပြီးစေခြင်းငှာ "ဝုတ္တံ ဟိ" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

9. ඉයු

၉. "ဣယု"

චත්ථසමාසොති ඉතරීතරයොගද්වන්දසමාසො. අත්තෙති මුනි සද්දාදිවචනීයෙ අත්ථෙ, නමතීතීමස්සෙතං කම්මං,

"စတ္ထသမာသ" ဟူသည် ဣတရီတရယောဂ ဒွန္ဒသမာသ် ဖြစ်၏။ "အတ္တေ" ဟူသည် မုနိသဒ္ဒါ အစရှိသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်၌တည်း။ "နမတိ" ဟူသော ဤကြိယာ၏ ကံပုဒ်သည် (အောက်ပါဂါထာလာ "ယံ" ဟူသော ပုဒ်တည်း)။

යං සබ්බවචනං සබ්බ, ලිඞ්ගං සබ්බවිභත්තිකං;

තං සබ්බත්ථෙ නමනතො, විදුං නාමන්ති තබ්බිදූ.

"အကြင်စကားလုံးသည် အလုံးစုံသော ဝုစ်၊ အလုံးစုံသော လိင်၊ အလုံးစုံသော ဝိဘတ် ရှိ၏၊ ထိုစကားလုံးကို အလုံးစုံသော အနက်သို့ ညွတ်ကိုင်းတတ်ခြင်းကြောင့် 'နာမ်' ဟူ၍ ထိုနာမ်ကို သိကုန်သော ပညာရှိတို့သည် သိတော်မူကြကုန်၏။"

ඉධ නාමසඤ්ඤායාභාවෙපි අන්වත්ථබලායෙව නාමසඤ්ඤා සිද්ධාති (ආහ) ‘අන්වත්ථබ්‍යපදෙසෙනා’ති, ස්‍යාද්‍යන්තපකතිරූපන්ති පච්චයා පඨමං කරීයතීති පකති, සා එව රූපන්ති පකතිරූපං, ස්‍යාද්‍යන්තස්ස පකති රූපං මුනිසද්දාදි ස්‍යාද්‍යන්තපකතිරූපං, අත්ථවන්තමධාතුකමප්පච්චයම්පාටිපදිකං, පදං පදං පති පටිපදෙ, පටිපදං නියුත්තං පාටිපදිකං. විසෙසනෙනාති සුත්තෙ ‘නමස්සන්තෙ’ති වුත්තෙන ඉවණ්ණුවණ්ණානං විසෙසනෙන. ආඛ්‍යාතස්සාති පචතිආදිනො. ආදිමජ්ඣවත්තිනොති ඉන්ද උදකසද්දාදීනං ආදො, පඛුමාදීනං මජ්ඣෙච වත්තිනො. පදෙසෙසූති ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති (2-83) ආදිකෙසු සුත්තප්පදෙසෙසු, අනිට්ඨපසඞ්ග (සඞ්කං) නිවත්තෙතීති සම්බන්ධො, අනිට්ඨප්පසඞ්ගොනාම පචති-ඉන්ද (උදක පඛුම) සද්දාදීන මන්ත ආදිමජ්ඣභූතඉවණ්ණාදීනං [Pg.29] ඣලසඤ්ඤා විධාය තතො පරාසං සාදි විභත්තීනං ‘‘ඣලා සස්ස නො’’ති (2-81) ආදීහි ‘නො’ ආදෙසාදිම්හි කතෙ ‘පචතිනො, ඉන්දනො, උදකනො, පඛුමනො’තිආදි රූපප්පසඞ්ගො, නනුචාදිආදි චොදනා. වත්තබ්බන්ති සුත්තෙ වත්තබ්බං. බ්‍යාසනිද්දෙසෙනාති අසමාසනිද්දෙසෙන. තදයුත්තන්තිආදි පරිහාරො, තන්ති තං චොද්‍යං, සතිහීතිආදිනා අයුත්තත්තං සමත්ථෙති, ද්වීසුත්තරෙසු යොගෙසූති උපරිමෙසු ‘‘පිත්ථියං’’ ‘‘ඝා’’ති ද්වීසු සුත්තෙසු. ඉත්ථියන්ති ඉදන්ති ‘‘පිත්ථිය’’න්ති සුත්තෙ ඉත්ථියන්ති ඉදං පදං. වණ්ණවිසෙසනං සියාති ‘‘පිත්ථිය’’න්ති සුත්තෙ ‘ඉයුවණ්ණා’ති අනුවත්තනතො ‘ඉත්ථියං ඉවණ්ණුවණ්ණා’ති එවං ඉවණ්ණු වණ්ණා ‘‘ඝො’’ති සුත්තෙ ‘ඉත්ථියං ආ’තිඑවං අවණ්ණස්ස ච විසෙසනං භවෙය්‍ය. වණ්ණවිසෙසනෙ විරොධමාහ ‘එවඤ්චෙ’ච්චාදි, නාමස්සන්තෙති අසමාසනිද්දෙසෙ ත්වවිරොධමාහ- ‘බ්‍යාසෙ’ච්චාදි. සක්කානාමවිසෙසනං කාතුන්ති ද්වීසු සුත්තෙසු ඉත්ථියන්තිආදිනා වක්ඛමානක්කමෙන. නාමස්ස අන්තො නාමන්තොති සමාසස්ස උත්තරපදත්ථප්පධානත්තා සමාසෙ ගුණීභූතස්ස නාමස්ස ඉත්ථියන්ති ඉදං විසෙසනං කාතුං න සක්කාති අධිප්පායො, වචනමන්තරෙනාති පාණිනියානමිව ‘‘යථාසඞ්ඛ්‍යමනුදෙසො සමානං’’ති (1-3-10) සුත්තං විනා, සමාසඞ්ඛ්‍ය එතෙසන්ති සමසඞ්ඛ්‍යකා, ඉතිසද්දො ආද්‍යත්ථො, තෙන–

ဤကျမ်း၌ နာမသညာ မရှိသော်လည်း အနွတ္ထ (အနက်သို့လိုက်သော) စွမ်းအားကြောင့်သာလျှင် နာမသညာသည် ပြီး၏ ဟု (ရည်ရွယ်၍) ‘anvatthabyapadesena’ (အနွတ္ထဗျပဒေသေန) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘syādyantapakatirūpaṃ’ (သျာဒျန္တပကတိရူပံ) ဟူသည်ကား ပစ္စည်းတို့၏ ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သောကြောင့် ‘ပကတိ’ မည်၏၊ ထိုပကတိသည်ပင်လျှင် ရူပ (သဘော) ဖြစ်သောကြောင့် 'ပကတိရူပ' မည်၏။ သျာဒိပစ္စည်း အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ ပကတိရူပသည် မုနိသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၏ သျာဒျန္တပကတိရူပ မည်၏။ အနက်ရှိသော၊ ဓာတ်မဟုတ်သော၊ ပစ္စည်းမဟုတ်သော အရာသည် 'ပါဋိပဒိက' မည်၏။ ပုဒ်တိုင်း ပုဒ်တိုင်း၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'ပါဋိပဒိက' မည်၏။ 'visesanenā' (ဝိသေသနေန) ဟူသည်ကား သုတ်၌ ‘namassante’ (နမဿန္တေ) ဟု ဆိုအပ်သော ဣဝဏ္ဏ ဥဝဏ္ဏတို့၏ ဝိသေသန (ထူးခြားခြင်း) ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ākhyātassa' (အာချာတဿ) ဟူသည်ကား ပစတိ အစရှိသော အာချာတပုဒ်၏ ဖြစ်၏။ 'ādimajjhavattino' (အာဒိမဇ္ဈဝတ္တိနော) ဟူသည်ကား ဣန္ဒ၊ ဥဒကသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၏ အစ၌လည်းကောင်း၊ ပခုမသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၏ အလယ်၌လည်းကောင်း တည်ရှိကုန်သော (ဣဝဏ္ဏ ဥဝဏ္ဏ အစရှိသည်တို့၏ ဖြစ်၏)။ 'padesesu' (ပဒေသေသု) ဟူသည်ကား ‘‘jhalā sassa no’’ အစရှိသော သုတ်ဒေသတို့၌ ဖြစ်၏။ မလိုလားအပ်သော အရာသို့ ရောက်ခြင်း (သို့မဟုတ် သံသယ) ကို တားမြစ်တတ်၏ ဟု စပ်အပ်၏။ မလိုလားအပ်သော အရာသို့ ရောက်ခြင်း ဟူသည်ကား ပစတိ၊ ဣန္ဒ၊ (ဥဒက၊ ပခုမ) သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၏ အဆုံး၊ အစ၊ အလယ်၌ ဖြစ်သော ဣဝဏ္ဏ အစရှိသည်တို့ကို ဇလသညာ ပြု၍၊ ထိုမှတစ်ပါးသော သျာဒိဝိဘတ်တို့အား ‘‘jhalā sassa no’’ အစရှိသော သုတ်တို့ဖြင့် ‘နော’ အာဒေသ အစရှိသည်တို့ကို ပြုသောအခါ ‘pacatino, indano, udakano, pakhumano’ အစရှိသော ရုပ်သို့ ရောက်ခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘nanu ca’ (နနု စ) အစရှိသည်ကား စောဒနာ ဖြစ်၏။ ‘vattabbaṃ’ (ဝတ္တဗ္ဗံ) ဟူသည်ကား သုတ်၌ ဆိုအပ်၏။ ‘byāsaniddesena’ (ဗျာသနိဒ္ဒေသေန) ဟူသည်ကား အသမာသနိဒ္ဒေသ (သမာသ်မပြုဘဲ ဖော်ပြခြင်း) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘tadayuttaṃ’ (တဒယုတ္တံ) အစရှိသည်ကား အဖြေ ဖြစ်၏။ ‘တံ’ ဟူသည်ကား ထိုစောဒနာကို ဆိုလို၏။ ‘sati hi’ (သတိ ဟိ) အစရှိသည်ဖြင့် မလျော်ကန်ပုံကို ထောက်ပြ၏။ ‘dvīsuttaresu yogesu’ (ဒွီသုတ္တရေသု ယောဂေသု) ဟူသည်ကား အထက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ‘‘pitthiyaṃ’’ (ပိတ္ထိယံ) နှင့် ‘‘ghā’’ (ဃာ) ဟူသော သုတ်နှစ်ခုတို့၌ ဖြစ်၏။ ‘itthiyaṃ’ (ဣတ္ထိယံ) ဟူသော ဤအရာသည်ကား ‘‘pitthiyaṃ’’ သုတ်၌ ‘itthiyaṃ’ ဟူသော ဤပုဒ် ဖြစ်၏။ ဝဏ္ဏဝိသေသန ဖြစ်ရာ၏။ ‘‘pitthiyaṃ’’ သုတ်၌ ‘iyuvaṇṇā’ (ဣယုဝဏ္ဏာ) ဟူသော အနုဝတ္တန (လိုက်ခြင်း) ကြောင့် ‘itthiyaṃ ivaṇṇuvaṇṇā’ (ဣတ္ထိယံ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ) ဟု ဤသို့ ဣဝဏ္ဏ ဥဝဏ္ဏတို့၏ လည်းကောင်း၊ ‘‘gho’’ (ဃော) သုတ်၌ ‘itthiyaṃ ā’ (ဣတ္ထိယံ အာ) ဟု ဤသို့ အဝဏ္ဏ၏ လည်းကောင်း ဝိသေသန ဖြစ်ရာ၏။ ဝဏ္ဏဝိသေသန ပြုရာ၌ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ပုံကို ‘evañce’ (ဧဝဥ္စေ) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘nāmassante’ (နာမဿန္တေ) ဟူသော အသမာသနိဒ္ဒေသ၌မူကား မဆန့်ကျင်ပုံကို ‘byāse’ (ဗျာသေ) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘sakkā nāma visesanaṃ kātuṃ’ (သက္ကာ နာမဝိသေသနံ ကာတုံ) ဟူသည်ကား သုတ်နှစ်ခုတို့၌ ‘itthiyaṃ’ အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ နာမ်၏ အဆုံးသည် 'နာမန္တ' မည်၏။ သမာသ်၌ နောက်ပုဒ်၏ အနက်သာ ပဓာနဖြစ်သောကြောင့် သမာသ်၌ အင်္ဂါ (ဂုဏီဘူတ) ဖြစ်နေသော နာမ်အား ‘itthiyaṃ’ ဟူသော ဤဝိသေသနကို ပြုရန် မစွမ်းနိုင် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘vacanamantarena’ (ဝစနမန္တရေန) ဟူသည်ကား ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့ကဲ့သို့ ‘‘yathāsaṅkhyamanudeso samānaṃ’’ ဟူသော သုတ်မရှိဘဲ (ဆိုလိုသည်)။ ‘samāsaṅkhya etesaṃ’ (သမာသင်္ချ ဧတေသံ) ဟူသည်ကား ညီမျှသော အရေအတွက် ရှိကုန်သောသူတို့တည်း။ ‘iti’ (ဣတိ) သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက်ရှိ၏။ ထိုကြောင့်—

‘‘ආලාපහාසලීලාහි, මුනින්ද විජයා තව;

කොකිලා කුමුදානී වො, පසෙවන්තෙ වනං ජලං’’ (260).

‘‘အို-မုနိန္ဒ (မြတ်စွာဘုရား)၊ ကိုယ်တော်၏ အောင်တော်မူခြင်းတို့သည် နှုတ်ဆက်ခြင်း၊ ပြုံးရယ်ခြင်း၊ ကစားခြင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ဥဩငှက်နှင့် ကြာဖြူတို့သည် သင်တို့၏ တောနှင့် ရေကို မှီဝဲဆည်းကပ်ကြကုန်၏။’’

ඉච්චාදිං සඞ්ගණ්හාති.

အစရှိသည်တို့ကို သိမ်းယူ (သတ်မှတ်) တော်မူ၏။

10. පිත්ථි

၁၀. ပိတ္ထိ

ඉත්ථියං නාමස්සාති ච, අන්තෙ ඉවණ්ණුවණ්ණාති ච වුත්තෙ තෙසමා ධාරාධෙය්‍යසම්බන්ධො ආධෙය්‍යස්සාධාරෙ පවත්තිං විනා න සම්භවතීති අජ්ඣාහාරවසෙන ‘වත්තමානා’ති වුත්තියං වුත්තං. ඉවණ්ණු වණ්ණාති අපෙක්ඛිය‘විසෙසීයන්තී’ති බහුවචනමෙතං සම්බන්ධස්ස පුරිසාධීනතාය නාමන්තීමිනා සම්බන්ධෙ සති‘විසෙසීයතී’තෙකත්තෙන පරිණමති.

‘itthiyaṃ nāmassa’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘ante ivaṇṇuvaṇṇā’ ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်သောအခါ ထိုစကားလုံးတို့၏ အာဓာရနှင့် အာဓေယျ ဆက်စပ်မှုသည် အာဓေယျ၏ အာဓာရ၌ ဖြစ်ခြင်းမှတစ်ပါး မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် စကားလုံးဖြည့်စွက်ခြင်း (အဇ္ဈာဟာရ) စွမ်းအားဖြင့် ‘vattamānā’ (ဖြစ်ကုန်သော) ဟု ဝတ္တိ၌ မိန့်တော်မူ၏။ ‘ivaṇṇuvaṇṇā’ ဟူသည်ကို ငဲ့၍ ‘visesīyanti’ ဟု ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော်လည်း ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုသို့ လိုက်၍ ‘nāma’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်သောအခါ ‘visesīyati’ ဟု ဧကဝုစ်သို့ ပြောင်းလဲသွား၏။

11. ඝා

၁၁. ဃာ

ඉත්ථියං [Pg.30] නාමස්සන්තෙති ච වත්තතෙ. හෙට්ඨා සබ්බත්ථ සඤ්ඤිනො නිද්දිසිය සඤ්ඤාය නිද්දිට්ඨත්තා තත්ථ විය විසුං සඤ්ඤිනො පඨමමනිද්දෙසෙ අසන්තො වියාති දොසලෙසමාලම්බිය චොදයති නන්හචෙ’ත්‍යාදිනා. තත්ථ සෙතොති විජ්ජමානස්ස සඤ්ඤිනො. කාරියෙනාති සඤ්ඤාකාරියෙන. පරිහරති ‘නායං දොසො’තිආදිනා. පච්ඡාවුත්තමත්තෙනාති ‘‘ඝා’’ති සුත්තෙ කාරියිනො ආකාරස්ස පච්ඡා වුත්තමත්තෙන. නචාති එත්ථ චසද්දො වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ, අපරම්පි කිඤ්චි වත්තබ්බමනියමරූපමත්ථීති අත්ථො. අනියමරූපමාචරියප්පවත්තිතො සාධෙතුමාහ ‘උභයථාපි’ච්චාදි.

‘itthiyaṃ nāmassa’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏။ အောက်၌ ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့တွင် သညီ (အမည်ရှိသောသူ) ကို ညွှန်ပြ၍ သညာ (အမည်) ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် ထိုသုတ်၌ကဲ့သို့ သီးခြား သညီကို ရှေးဦးစွာ မညွှန်ပြလျှင် မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်အံ့ ဟု အပြစ်အနည်းငယ်ကို အမှီပြု၍ ‘nanu ace’ (နနု အစေ) အစရှိသည်ဖြင့် စောဒနာ၏။ ထိုစောဒနာ၌ ‘seto’ (သေတော) ဟူသည်ကား ထင်ရှားရှိသော သညီ၏ ဖြစ်၏။ ‘kāriyena’ (ကာရိယေန) ဟူသည်ကား သညာပြုခြင်း ကိစ္စဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘nāyaṃ doso’ (နာယံ ဒေါသော) အစရှိသည်ဖြင့် ဖြေရှင်းတော်မူ၏။ ‘pacchāvuttamattena’ (ပစ္ဆာဝုတ္တမတ္တေန) ဟူသည်ကား ‘‘ghā’’ သုတ်၌ ကာရီ ဖြစ်သော အာကာရကို နောက်မှ ဆိုရုံမျှဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘na ca’ (န စ) ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘စ’ သဒ္ဒါသည် ဆိုအပ်သော အခြားအနက်ကို ပေါင်းစပ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ အခြားတစ်ပါးသော ဆိုဖွယ်ရာ အနိယမရုပ်လည်း ရှိသေး၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် အနိယမရုပ်ကို ပြီးစေရန် ‘ubhayathāpi’ (ဥဘယထာပိ) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

12. ගොස්‍යා

၁၂. ဂေါသျာ

ආසද්දො ආභිමුඛ්‍යෙ, අනභිමුඛමභිමුඛං කත්වා ලපනං කථනමාල පනං, තස්මිං ආලපනෙ, ආලපනත්ථෙ විහිතො සීති අත්ථො.

‘အာ’ သဒ္ဒါသည် မျက်မှောက်ပြုခြင်း အနက်၌ ရှိ၏။ မျက်မှောက်မပြုအပ်သည်ကို မျက်မှောက်ပြု၍ ပြောဆိုခြင်း၊ နှုတ်ဆက်ခြင်းသည် ‘အာလပန’ မည်၏။ ထိုအာလပန၌၊ အာလပနအနက်၌ ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ‘သိ’ ဝိဘတ် ဟု အနက်ရ၏။

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာ ဖြစ်သော သာရတ္ထဝိလာသိနီ၌—

සඤ්ඤාධිකාරො සමත්තො.

သညာပိုင် (သညာဓိကာရ) ပြီးဆုံးပြီ။

පරිභාසාධිකාර

ပရိဘာသာပိုင် (ပရိဘာသာဓိကာရ)

13. විධි

၁၃. ဝိဓိ

වචනාරම්භයොජනමාහ–‘යං විසෙසනභාවෙනෙ’ච්චාදි, යන්ති අනියමෙන ‘‘අතො යොනං ටාටෙ’’ති (2-43) ආදීසු අතොතිආදිකං විසෙසනභාවෙන වත්තුමිච්ඡිතං පරාමසති, තෙනාති විසෙ සනත්තෙනු-පාදියමානෙන යං සද්දනිද්දිට්ඨෙන අතොතිආදිකෙන කරණභූතෙන, යථාකථඤ්චිතබ්බතොති ආදො මජ්ඣෙ-න්තෙ වා සබ්භාවතො යෙනකෙනචි ආකාරෙන අභෙදොපචාරෙන අකාරාදිවිසෙසනවතො නාමාදිනො, තදන්තත්ථන්ති තං අතොත්‍යාදි විසෙසනමන්තෙ, නාදො න මජ්ඣෙ යස්ස තං තදන්තං, තං අත්ථො පයොජනං යස්සාති අඤ්ඤපදත්ථො, වත්තායත්තාති වත්තුනො ආයත්තා… අත්තාවාත්තනො වචනෙ පධානන්ති, තස්සාති වත්තුනො, සාති වචනිච්ඡා, පයොගානුසා රෙනාති [Pg.31] ජිනවචනානුසාරෙන, ඉතීති කාරණත්ථෙ නිපාතො, ඉමිනා කාරණෙනාති අත්ථො, න සබ්බත්ථප්පසඞ්ගොති සංහිතාදිවිධිම්හි සබ්බත්ථ තදන්ත විධිප්පසඞ්ගො න හොති, තථාහි ‘‘සරො ලොපො සරෙ’’ති (1-26) එත්ථ සරොති විසෙසනභාවෙන වචනිච්ඡාය සබ්භාවෙ සරොති තත්‍රා’දීනං විසෙසනන්ති යථාකථඤ්චිසරාදිසරමජ්ඣසරන්තානං තත්‍රාදීනං ලොපප්පසඞ්ගෙ ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සා’’ති (1-13) සරන්තස්සපසඞ්ගො සියා, න ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති (1-13) අන්තස්ස… ඡට්ඨීනිද්දෙසාභාවා, තථා සති ‘තත්‍රිමෙ’තිආදිම්හි ‘ඉමෙ’තිආදිනා වත්තබ්බතා ආපජ්ජෙය්‍යාති පයොගං නානුසටා නාමසියුන්ති න සබ්බත්ථ තදන්ත විධිප්පසඞ්ගො, තථා ‘‘ගතිබොධා’’ (2-4) දිසුත්තාදිම්හිපි ‘ගමයති මාණවකංගාමං ත්‍යාදිප්පසඞ්ගොතිආදි ච යථායොගමවගන්තබ්බං, වුත්තියං ‘‘අතො යොනං ටාටෙ’’ති සුත්තොදාහරණං දස්සිතං, ‘‘නරා නරෙ’’ති ලක්ඛියොදාහරණං.

ပုဒ်စကားကို စတင်ခြင်း၏ အကျိုးကို ‘yaṃ visesanabhāvena’ (ယံ ဝိသေသနဘာဝေန) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘yaṃ’ (ယံ) ဟူသည်ကား အစီအစဉ်မရှိဘဲ ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ အစရှိသော သုတ်တို့၌ ‘ato’ (အတော) အစရှိသည်ကို ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် ဆိုလိုအပ်သော အရာကို ညွှန်ပြ၏။ ‘tena’ (တေန) ဟူသည်ကား ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော ထို သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ‘ato’ အစရှိသော ကရိုဏ်းပြုတတ်သော သဒ္ဒါဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘yathākathañcitabbato’ (ယထာကထဉ္စိတဗ္ဗတော) ဟူသည်ကား အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဘေဒေါပစာရ (တရားကိုယ်မကွဲပြားဘဲ တင်စားခြင်း) ဖြင့် အကာရ အစရှိသော ဝိသေသနရှိသော နာမ် အစရှိသည်တို့၏ ဖြစ်၏။ ‘tadantatthaṃ’ (တဒန္တတ္ထံ) ဟူသည်ကား ထို ‘ato’ အစရှိသော ဝိသေသနကို အဆုံး၌ ရှိစေအပ်၏၊ အစ၌ မဟုတ်၊ အလယ်၌ မဟုတ်၊ ထိုအဆုံး၌ ရှိသော အရာသည် ‘တဒန္တ’ မည်၏။ ထိုတဒန္တသည် အနက် (အကျိုး) ရှိသောကြောင့် ‘တဒန္တတ္ထ’ မည်၏။ ‘vattāyattā’ (ဝတ္တာယတ္တာ) ဟူသည်ကား ပြောဆိုသူ၏ အလိုသို့ လိုက်၏... မိမိ၏ စကား၌ မိမိသာလျှင် ပဓာနဖြစ်၏။ ‘tassa’ (တဿ) ဟူသည်ကား ပြောဆိုသူ၏ ဖြစ်၏။ ‘sā’ (သာ) ဟူသည်ကား ထိုပြောဆိုလိုခြင်း (ဝစနိစ္ဆာ) ဖြစ်၏။ ‘payogānusārena’ (ပယောဂါနုသာရေန) ဟူသည်ကား ပါဠိတော်၏ အလိုအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘iti’ (ဣတိ) ဟူသည်ကား အကြောင်းပြနိပါတ် ဖြစ်၏၊ ဤအကြောင်းကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။ ‘na sabbatthappasaṅgo’ (န သဗ္ဗတ္ထပ္ပသံဂေါ) ဟူသည်ကား သံဟိတာ အစရှိသော ဝိဓိတို့၌ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ တဒန္တဝိဓိသို့ ရောက်ခြင်း မရှိ ဟု ဆိုလို၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ‘‘saro lopo sare’’ ဟူသော ဤသုတ်၌ ‘saro’ (သရော) ဟု ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် ပြောဆိုလိုခြင်း ရှိသောကြောင့် ‘saro’ ဟူသည် ထို ‘တတြ’ အစရှိသည်တို့၏ ဝိသေသန ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အစ၌ သရရှိသော၊ အလယ်၌ သရရှိသော၊ အဆုံး၌ သရရှိသော ‘တတြ’ အစရှိသည်တို့၏ သရကျေခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့သောအခါ ‘‘vidhibbisesanantassā’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သရအဆုံးရှိသော အရာသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ ‘‘chaṭṭhiyantassa’’ သုတ်ဖြင့် ဖြစ်သော အဆုံးသို့ကား မဟုတ်၊ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြချက် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ‘tatrime’ (တတြိမေ) အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ‘ime’ အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုထိုက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရာ၏ ဟု ပါဠိတော်သို့ မလိုက်သော အရာတို့သည် မဖြစ်ကုန်ရာ၊ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ တဒန္တဝိဓိသို့ ရောက်ခြင်း မရှိပေ။ ထို့ပြင် ‘‘gatibodhā’’ အစရှိသော သုတ်တို့၌လည်း ‘gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ’ အစရှိသည်သို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏ စသည်ဖြင့် သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။ ဝတ္တိ၌ ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ ဟူသော သုတ်ဥပမာကို ပြအပ်၏၊ ‘‘narā nare’’ ဟူသည်ကား လက္ခိယဥပမာ ဖြစ်၏။

14. සත්තධී

၁၄. သတ္တဓီ

වචනඵලමුපදස්සෙති‘යත්ථෙ’ච්චාදිනා, යත්ථ යස්මිං ‘‘සරො ලොපො සරෙ’’ත්‍යාදිකෙ සුත්තෙ, සත්තමියාති ‘සරෙ’තිආදිනා සත්තමියා, යස්සාති සරොතිආදිනා නිද්දිට්ඨස්ස, කාරියං ලොපාදි, සම්බන්ධා විසෙසාති සරෙත්‍යාදො ඔපසිලෙසිකමධිකරණං, තඤ්චොපසිලෙසෙ භවමධිකරණං පුබ්බස්ස වා පරං සියා පරස්ස වා පුබ්බන්ති පුබ්බපරොපසි ලෙසස්සාවිසිට්ඨත්තා පුබ්බපරානං සම්බන්ධස්ස අවිසෙසා, පරස්සාපීති න කෙවලං පුබ්බස්සෙව, සතීත්‍යස්මිං අත්ථෙ ජොතනීයෙ සත්තමී සංසත්තමී සන්තසද්දස්ස සමාදෙසෙන, සත්තඤ්චෙත්‍යාදිවචනමෙවං සති ඝටතෙ, සන්ති වා සන්තසද්දත්ථෙ පාදි, සුත්තෙ අවුත්තෙපි වුත්තියං ‘නිද්දෙසෙ’ති වචනෙ කාරණමාහ-සත්තඤ්චා’තිආදි, නිද්දෙසමන්තරෙන සත්තං න සම්භවතීති සම්බන්ධො, සත්තමියා නිද්දෙසෙ සතියෙව තං සම්බන්ධාය සත්තාය සම්භවො, අඤ්ඤථා කිමඤ්ඤන්තස්සා පතිට්ඨාති අධිප්පායො, පුබ්බසද්දස්ස සම්බන්ධිසද්දත්තා කින්නිස්සාය පුබ්බත්තමිච්චාහ-‘සත්තමි’ච්චාදි, තන්ති ‘‘සරො ලොපො සරෙ’’ති සුත්තං, උකාරස්සාති ‘වෙළු’ඉච්චත්‍ර උකාරස්ස, පුබ්බස්ස…පෙ… කරිත්වා තංමනසිකතඤ්චොදනං දස්සෙතුමාහ-‘තමහ’න්ති [Pg.32] ච්චාදිති එවමෙත්ථ සාජ්ඣාහාරො සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පුබ්බස්සාති සත්තමී නිද්දිට්ඨතො පුබ්බස්ස, අනන්තරස්සාති අබ්‍යවහිතස්ස, වුත්තං කිඤ්චි නත්ථීති සම්බන්ධො, අයමධිප්පායො ‘‘තස්මින්ති නිද්දිට්ඨෙ පුබ්බස්සා’’ති (1-1-66) පාණිනියවචනෙ ‘‘දිසිරයමුච්චාරණක්‍රියො නිසද්දොප්‍යය මිහ නෙරන්තරියං ජොතෙති, තත්ථ‘නිරන්තරං දිට්ඨො’ති පාදිසමාසෙ කතෙ ඵුටමෙවානන්තරමුච්චාරිතෙත්‍යමත්ථො-වගම්‍යතෙති ‘‘පුබ්බසද්දස්ස බ්‍යවහිතෙපි පයොගදස්සනෙ බ්‍යවහිතෙපි කාරියං පප්පොතී’’ති භස්සකාරාදයො වණ්ණෙන්ති, ඉහ තාදිසවචනාභාවෙන වණ්ණාදි බ්‍යවධානෙපි සියා’’ති, සරෙච්චාදිපරිහාරවචනෙ-ධිප්පාය මුබ්භාවයති ‘යදිපි’ච්චාදිනා, මථුරාය පාටලිපුත්තකස්ස චාන්තරාළෙ ගාමාදීනං සබ්භාවා බ්‍යවධානෙපි පුබ්බසද්දස්ස පවත්තියා දිට්ඨන්තමාහ-‘මථුරා’ ඉච්චාදි, යස්මා සරෙති ඔපසිලෙසිකාධාරෙ සත්තම්‍යන්තං පදං, තස්මා බ්‍යවධානෙ සරලොපො න හොතීති එවං සඞ්ඛෙපබ්‍යාඛ්‍යානෙන වුත්තිය මත්ථො වෙදිතබ්බො, න කෙවලං සරෙති එත්ථෙවාති ආහ- ‘කාරියෙ’ච්චාදි, ඔපසිලෙසිකෙයෙවාධාරෙ භවතීති සෙසො, කාරණමාහ-‘වත්තිච්ඡාන්හවිධානතො සද්දස්සා’ති, වත්තුනො යා ඉච්ඡා වචනිච්ඡා තස්සා අනුතූලෙන විධානතො අත්ථස්ස කථනතොති අත්ථො,යෙන හි යමත්ථං වත්තාතිධාතුමිච්ඡති සතීප්‍යභිධානසා මත්ථියෙ න තතො-ඤ්ඤමත්ථං සද්දොභිදධාතීත්‍යධිප්පායො, වත්තිච්ඡා වසායෙ කාරණමාහ’වත්තිච්ඡාපි’ච්චාදි, වත්තුනො සුත්තකාරස්ස ඉච්ඡා වත්තිච්ඡා, කථමුපදෙසතො වත්තිච්ඡා-වසීයතෙ’ කථඤ්ච සාමත්ථියතොති ආසඞ්කිය තමුපදස්සෙතුමාහ-‘අතොචෙත්‍යාදි, අතො වක්ඛමානකාරණා උපදෙසතො වසීයතෙති සම්බන්ධො, කින්තං කාරණ මිච්චාහ-‘යස්මා’ඉච්චාදි, අන්වයසද්දෙනෙත්ථ ගුරුපාරම්පරියො-පදෙසො විවච්ඡිතො, යස්මා කාරණා අන්වයො ගුරුපාරම්පරියො පදෙසො ගුරුකුලමුපගම්ම පඤ්හකරණාදිනා අන්විච්ඡීයතෙ ගවෙසීයති, අතො කාරණා ගුරුපරම්පරා ගතඋපදෙසතො වසීයතොති අත්ථො, සාමත්ථියතො-වසායප්පටිපාදයිතුමාහ- ‘සාමත්ථියම්පි’ච්චාදි, සාමත්ථියම්පි වුච්චතෙතිසෙසො, ලඝුනොපායෙන සද්දානමුපලක්ඛණෙ පවත්තීති බ්‍යවහිතනිවත්තියා වචනන්තරක-රණමනුපන්නං[Pg.33], උපපන්නං වචනන්තරකරණං, තස්ස ච ඔපසිලෙසිකාධාර මන්තරෙන අඤ්ඤථානුපපත්තියා ආධාරවිසෙසප්පටිප්පත්තීති ඉදමෙත්ථ සාමත්ථියං, ආධාරන්තරෙච්චාදිනා යථාවුත්තං සාමත්ථියං විභාවෙති, ආධාරන්තරෙපීති සබ්බත්ථ පාඨො දිස්සති, පසඞ්ගාභාවතො අත්ථන්ත-රෙනාපි ආධාරන්තරෙපි ඔපසිලෙසිකාධාරෙපි වචනන්තරප්පසඞ්ගො සියාති සම්බන්ධසම්භවා ඔපසිලෙසිකාධාරනිස්සයනෙපි ආනිසංසො න දිස්සතීති සමුච්චයත්ථෙනාපි නත්ථි පයොජනන්ති වජ්ජෙතබ්බො යම්පි සද්දොති, නනු කිමෙවං වණ්ණීයතෙ පුබ්බස්සෙවෙති වචන මෙවොපසිලෙසිකමධිකරණං විඤ්ඤාපයති… තත්ථෙව පුබ්බපරත්ත සම්භවාති යොමඤ්ඤතෙ, තස්සෙසා කප්පනා න සඞ්ගතාති දස්සෙතුමාහ-‘පුබ්බස්සාති’ච්චාදි, අයුත්තත්තෙ කාරණමාහ-‘සාමීපිකෙපි තස්ස සම්භවා’ති, ‘ගඞ්ගායං ඝොසො’ති වුත්තෙ ඝොසො ගඞ්ගායං පුබ්බො වා පරො වෙති ගම්මමානත්තා සාමීපිකෙප්‍යධිකරණෙ පුබ්බපරත්තස්ස සම්භවාති අත්ථො, එතාවවුච්චතෙති පුබ්බස්සෙව හොති න පරස්සාති එත්තකමෙව වුච්චතෙ, තථාච වක්ඛති-‘කින්ත’න්තිආදි, අධිකං බ්‍යවහිතනිවුත්‍යාදි න වුච්චතෙති සම්බන්ධො, ආදිසද්දෙනෙත්ථ ඡට්ඨීපකප්පනා ගහිතා, ඡට්ඨීපකප්පනාපි සාමත්තියා කතාති සම්බන්ධො, පකප්පනං පකප්පනාවිධානං, එවං මඤ්ඤතෙ ‘පාණිනියා ‘‘ඡට්ඨීට්ඨානෙයොගා’’ත්‍යතො (1-1-49) ‘‘තස්මින්ති නිද්දිට්ඨෙ පුබ්බස්ස’’ (1-1-66) ‘‘තස්මා ත්‍යුත්තරස්ස’’ ඉති (1-1-67) පරිභාසාසුත්තද්වයෙ ඡට්ඨීගහණමනුවත්තිය ‘තස්මින්ති නිද්දිට්ඨෙ පුබ්බස්ස ඡට්ඨී’ ‘තස්මාත්‍යුත්තරස්ස ඡට්ඨී ති ඡට්ඨීපකප්පනං පටිපාදෙන්ති ‘යස්මිං සුත්තෙ ඡට්ඨීනිද්දෙසො නත්ථි, තත්ථ ඡට්ඨීපකප්පනායථා සියා’ති, ඉධ පන වචනන්තරාභාවෙපි යත්ථ ඡට්ඨීනිද්දෙසො නත්ථි, තත්ථ සාමත්ථියෙනෙව ඡට්ඨීපකප්පනා සිද්ධා’ති, සාමත්ථියමුපදස්සෙති ‘සත්තමීනිද්දෙසෙ’ච්චාදිනා, අඤ්ඤවිභත්තිනිද්දිට්ඨොපි පටිපජ්ජතෙති සම්බන්ධො, කාරියයො ගන්ති කාරියසම්බන්ධං, යථා ‘‘වග්ගෙ වග්ගන්තො’’ති එත්ථානුවත්තමානං නිග්ගහීත’න්තිදං ඡට්ඨීයන්තං විඤ්ඤායතෙ, කථං වග්ගෙතෙසා සත්තම්‍යකතත්ථා ‘‘නිග්ගහීත’’න්ති (1-38) පුබ්බසුත්තෙ කතත්ථතාය පඨමා විභත්තියා [Pg.34] ඡට්ඨීවිභත්තිම්පකප්පෙති සත්තමියං පුබ්බස්සෙ’ති තථෙත්‍යවගන්තබ්බං. එතාව වුච්චතෙති වුත්තෙ ඉදන්ති න විඤ්ඤායතෙති ආහ ‘කින්ත’න්තිආදි, යදාහිච්චාදිනා පරියායපසඞ්ගක්කමං දස්සෙති. කිමිදමුච්චතෙ පරියායප්පසඞ්ගෙ නියමත්ථං වචනන්ති නනු පුබ්බපරානං යුගපදුප්පත්තිය මාචරියවචනප්පමාණෙනාප්පටිපත්තියං විජ්ඣනත්ථං වචනන්ති කස්මා නොච්ච තෙච්චාහ- ‘යුගපදුපසිලිට්ඨාන’න්ත්‍යාදි, යුගපදුපසිලිට්ඨානමසම්භවොති සම්බන්ධො, කුතොච්චාහ-‘අපරස්සූපසිලෙසිකස්සාභාවතො’ති, අතොති යුගපදුභින්නම්පත්තියා අභාවතො, වචනං ‘‘සරො ලොපාසරෙ’’ච්චාදිකං (1-26) සුත්තං.

‘ယတ္ထ’ စသည်ဖြင့် စကား၏ အကျိုးကို ပြသ၏။ ယတ္ထ - အကြင် ‘သရော လောပေါ သရေ’ စသော သုတ်၌။ သတ္တမိယာ - ‘သရေ’ စသည်ဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်ကြောင့်။ ယဿ - ‘သရော’ စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော။ ကာရိယံ - ကျေခြင်းစသော အမှုသည်။ ပတ်သက်စပ်သွယ်မှု အထူးမရှိခြင်းကြောင့်ဟူသည် ‘သရေ’ စသည်၌ အနီးကပ်မှီရာဖြစ်သော ဥပသိလေသိကအာဓာရ (အဓိကရဏ) သည် ဖြစ်၏။ ထိုအနီးကပ်မှီရာ၌ ဖြစ်သော အာဓာရသည် ရှေ့၏နောက်သော်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ နောက်၏ရှေ့သော်လည်း ဖြစ်ရာ၏ဟု ရှေ့နောက်အနီးကပ်မှီခြင်း၏ မထူးခြားသဖြင့် ရှေ့နှင့်နောက်တို့၏ ပတ်သက်မှု မထူးခြားခြင်းကြောင့်တည်း။ ပရဿာပိ - ရှေ့အက္ခရာအားသာမက နောက်အက္ခရာအားလည်း။ ရှိလတ်သော် ဟူသော ဤအနက်ကို ပြအပ်သည်ရှိသော် သတ္တမီဝိဘတ်သည် ‘သန္တ’ သဒ္ဒါနှင့် အတူတကွ သက်ရောက်ခြင်းဖြင့် သံသတ္တမီ ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြစ်သော် ‘သတ္တဉ္စ’ စသော စကားသည်သာ လျော်ကန်၏။ သို့မဟုတ် ‘သန္တိ’ သို့မဟုတ် ‘သန္တ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ‘ပ’ စသည် ရှိ၏။ သုတ်၌ မဆိုအပ်သော်လည်း ဝုတ္တိ၌ ‘နိဒ္ဒေသေ’ ဟု ဆိုရာ၌ အကြောင်းကို ‘သတ္တဉ္စာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ညွှန်ပြခြင်း (နိဒ္ဒေသ) ကင်း၍ ရှိခြင်း (သတ္တ) သည် မဖြစ်နိုင်ဟု စပ်စပ်ရမည်။ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းရှိမှသာလျှင် ထိုပတ်သက်မှုရှိသော တည်ရှိမှုသည် ဖြစ်နိုင်၏၊ သို့မဟုတ်ပါက အခြားအဆုံးရှိသော အရာအား အဘယ်မှာ တည်ရာအောက်ခြေ ရှိအံ့နည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ပုဗ္ဗ’ သဒ္ဒါသည် စပ်သွယ်အပ်သော သဒ္ဒါဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဘယ်ကို အမှီပြု၍ ရှေ့အဖြစ် (ပုဗ္ဗတ္တ) ဖြစ်သနည်းဟု မေးအပ်သည်ရှိသော် ‘သတ္တမီ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ တံ - ထို ‘သရော လောပေါ သရေ’ ဟူသော သုတ်ကို။ ဥကာရဿ - ‘ဝေဠု’ ဤ၌ ဥကာရ၏။ ရှေ့၏...ပ... ပြု၍ ထိုသို့ နှလုံးသွင်းကာ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ ‘တမဟံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏၊ ဤသို့လျှင် ဤ၌ စကားအဖြည့်နှင့်တကွ စပ်သွယ်မှုကို သိအပ်၏။ ပုဗ္ဗဿ - သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော အရာ၏ ရှေ့၌ရှိသော အက္ခရာအား။ အနန္တရဿ - ကြားမခြားသော အက္ခရာအား၊ ဟောအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိဟု စပ်စပ်ရမည်။ ဤသည်ကား အဓိပ္ပာယ်တည်း - ‘တသ္မိန် ဣတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ပုဗ္ဗဿ’ (၁-၁-၆၆) ဟူသော ပါဏိနိ၏ စကား၌ ‘ဤ ဒိသိသဒ္ဒါသည် ရွတ်ဆိုခြင်း အမှုရှိ၏၊ နိ-သဒ္ဒါသည်လည်း ဤ၌ အကြားမရှိခြင်းကို ပြ၏၊ ထို၌ ‘နိရန္တရံ ဒိဋ္ဌော’ ဟု ပ-စသော သမာပတ်ကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် အကြားမရှိဘဲ ရွတ်ဆိုအပ်၏ဟူသော ဤအနက်သည် ထင်ရှားစွာ သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပုဗ္ဗ’ သဒ္ဒါသည် အကြားရှိရာ၌လည်း အသုံးကို တွေ့ရသဖြင့် အကြားရှိသော်လည်း အမှု (ကာရိယ) သို့ ရောက်၏’ ဟု ဘာသျှကာရ စသည်တို့သည် ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ဤ၌ ထိုသို့သော စကားမရှိခြင်းကြောင့် အက္ခရာစသည်ဖြင့် ခြားနားသော်လည်း (အမှုပြုခြင်း) ဖြစ်ရာ၏။ ‘သရေ’ စသော ဖြေရှင်းချက် စကား၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ‘ယဒိပိ’ စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေ၏။ မဓုရာပြည်နှင့် ပါဋလိပုတ်ပြည်တို့၏ အကြား၌ ရွာစသည်တို့ ရှိခြင်းကြောင့် ခြားနားသော်လည်း ‘ပုဗ္ဗ’ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ခြင်းအား ဥပမာကို ‘မဓုရာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ အကြင်ကြောင့် ‘သရေ’ ဟူသည် အနီးကပ်မှီရာ (ဥပသိလေသိကအာဓာရ) ၌ သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကြားခြားရာ၌ သရကျေခြင်း မဖြစ်ဟု ဤသို့ အကျဉ်းချုံး ရှင်းလင်းချက်ဖြင့် ဝုတ္တိ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ ‘သရေ’ ဟူသော ဤနေရာ၌သာ မကသေးဟူ၍ ‘ကာရိယေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ အနီးကပ်မှီရာ (ဥပသိလေသိက) အာဓာရ၌သာ ဖြစ်၏ဟု ကြွင်း၏။ အကြောင်းကို ‘ဝတ္တိစ္ဆာနုဝိဓာနတော သဒ္ဒဿ’ ဟူ၍ မိန့်ဆို၏။ ပြောဆိုလိုသူ (ဝတ္တာ) ၏ အကြင်အလို ပြောဆိုလိုခြင်းအလို ရှိ၏၊ ထိုအလိုသို့ လိုက်လျောသဖြင့် ပြုပြင်စီရင်အပ်သောကြောင့် အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အကြောင်းမူကား အကြင်ပြောဆိုသူသည် အကြင်အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းငှာ အလိုရှိ၏၊ ဟောနိုင်စွမ်းသော စွမ်းအား (အဘိဓာနသာမတ္ထိယ) ရှိသော်လည်း ထိုမှတစ်ပါးသော အနက်ကို သဒ္ဒါသည် မဟောနိုင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပြောဆိုလိုသူ၏ အလိုသို့ လိုက်ရခြင်း၌ အကြောင်းကို ‘ဝတ္တိစ္ဆာပိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ပြောဆိုလိုသူ သုတ်ကျမ်းပြုဆရာ၏ အလိုသည် ဝတ္တိစ္ဆာ မည်၏။ ညွှန်ပြချက် (ဥပဒေသ) မှ ပြောဆိုလိုသူ၏ အလိုကို အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း၊ စွမ်းရည် (သာမတ္ထိယ) မှ အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်းဟု သံသယရှိသော် ထိုအရာကို ပြခြင်းငှာ ‘အတော စ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ အတော - ဆိုလတ္တံ့သော အကြောင်းကြောင့်၊ ညွှန်ပြချက် (ဥပဒေသ) မှ သိအပ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ထိုအကြောင်းသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် ‘ယသ္မာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ဤ၌ ‘အနွယ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဆရာအစဉ်အဆက် ညွှန်ပြချက် (ဂုရုပါရမ္ပရိယောပဒေသ) ကို အလိုရှိအပ်၏။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် အနွယဟူသော ဆရာအစဉ်အဆက် ညွှန်ပြချက်ကို ဆရာ့ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ မေးမြန်းခြင်းစသည်ဖြင့် ရှာဖွေစုံစမ်းအပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဆရာအစဉ်အဆက်မှ ဆင်းသက်လာသော ညွှန်ပြချက်မှ သိအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စွမ်းရည် (သာမတ္ထိယ) မှ သိရှိနားလည်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ ‘သာမတ္ထိယမ္ပိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ‘သာမတ္ထိယမ္ပိ’ ဟု ဆိုအပ်၏ဟု ကြွင်း၏။ လွယ်ကူသော နည်းလမ်းဖြင့် သဒ္ဒါတို့ကို မှတ်သားခြင်း၌ ဖြစ်၏ဟူ၍ ခြားနားခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းငှာ တစ်ပါးသော စကားကို ပြုခြင်းသည် မသင့်လျော်၊ တစ်ပါးသော စကားကို ပြုခြင်းသည် သင့်လျော်၏၊ ထိုစကားသည်လည်း အနီးကပ်မှီရာ (ဥပသိလေသိကအာဓာရ) ကင်း၍ အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ထူးခြားသော အာဓာရကို သိရှိခြင်းသည် ဤ၌ စွမ်းရည် (သာမတ္ထိယ) ဖြစ်၏။ ‘အာဓာရန္တရေ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော စွမ်းရည်ကို ခွဲခြား၍ပြ၏။ ‘အာဓာရန္တရေပိ’ ဟု ခပ်သိမ်းသော ကျမ်းတို့၌ စာသား တွေ့ရ၏။ အခွင့်မရှိခြင်းကြောင့် အခြားအနက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသော အာဓာရ၌လည်းကောင်း၊ အနီးကပ်မှီရာ (ဥပသိလေသိက) အာဓာရ၌လည်းကောင်း တစ်ပါးသော စကားသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏ဟု စပ်သွယ်မှု ဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် အနီးကပ်မှီရာ အာဓာရကို မှီခြင်း၌လည်း အကျိုးကျေးဇူးကို မတွေ့ရသဖြင့် ပေါင်းစည်းခြင်း (သမုစ္စယ) အနက်ဖြင့်လည်း အကျိုးမရှိသောကြောင့် ‘ပိ’ သဒ္ဒါကိုလည်း ပယ်အပ်၏။ အချင်းတို့... အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဖွင့်ဆိုအပ်သနည်း၊ ‘ပုဗ္ဗဿေဝ’ ဟူသော စကားသည်သာလျှင် အနီးကပ်မှီရာ (ဥပသိလေသိက) အဓိကရဏကို သိစေ၏၊ ထိုအာဓာရ၌သာ ရှေ့နောက်အဖြစ် ဖြစ်နိုင်၏ဟု အကြင်သူသည် ကြံဆအံ့။ ထိုသူ၏ ဤကြံဆချက်သည် မလျော်ကန်ဟု ပြခြင်းငှာ ‘ပုဗ္ဗဿ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ မသင့်လျော်ခြင်း၌ အကြောင်းကို ‘သာမီပိကေပိ တဿ သမ္ဘဝါ’ ဟူ၍ မိန့်ဆို၏။ ‘ဂင်္ဂါယံ ဃောသော’ ဟု ဆိုအပ်သော် ဃောသသည် ဂင်္ဂါမြစ်၏ ရှေ့သော်လည်းကောင်း၊ နောက်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ဟု သိအပ်သောကြောင့် အနီးအပါး အာဓာရ (သာမီပိကအဓိကရဏ) ၌လည်း ရှေ့နောက်အဖြစ် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဧတာဝဝုစ္စတေ - ရှေ့အားသာ ဖြစ်၏၊ နောက်အား မဖြစ်ဟု ဤမျှသာ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ကိန္တံ’ စသည်ဖြင့် ဆိုလတ္တံ့။ အလွန်အကျွံ ခြားနားခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း စသည်ကို မဆိုအပ်ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဤ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို ကြံဆခြင်းကို ယူအပ်၏။ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို ကြံဆခြင်းသည်လည်း စွမ်းရည် (သာမတ္ထိယ) ဖြင့် ပြုအပ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ပကပ္ပနံ - ကြံဆခြင်း အစီအရင်တည်း။ ဤသို့ ယူဆအပ်၏ - ‘ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့သည် ‘ဆဋ္ဌီ ဌာနေယောဂါ’ (၁-၁-၄၉) ဟူသော သုတ်မှ စ၍ ‘တသ္မိန် ဣတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ပုဗ္ဗဿ’ (၁-၁-၆၆)၊ ‘တသ္မာ ဣတျုတ္တရဿ’ (၁-၁-၆၇) ဟူသော ပရိဘာသာသုတ် နှစ်ခုတို့၌ ဆဋ္ဌီဂြဟဏ်ကို အစဉ်လိုက်စေ၍ ‘တသ္မိန် ဣတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ပုဗ္ဗဿ ဆဋ္ဌီ’၊ ‘တသ္မာ ဣတျုတ္တရဿ ဆဋ္ဌီ’ ဟူ၍ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ကြံဆခြင်းကို ပြကြကုန်၏၊ အကြင်သုတ်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြချက် မရှိ၊ ထိုသုတ်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ကြံဆခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်းဟု မေးသော်၊ ဤ၌မူကား တစ်ပါးသော စကားမရှိသော်လည်း အကြင်သုတ်၌ ဆဋ္ဌီညွှန်ပြချက် မရှိ၊ ထိုသုတ်၌ စွမ်းရည် (သာမတ္ထိယ) ဖြင့်သာလျှင် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ကြံဆခြင်းသည် ပြီး၏’ ဟု ယူဆအပ်၏။ စွမ်းရည် (သာမတ္ထိယ) ကို ‘သတ္တမီနိဒ္ဒေသေ’ စသည်ဖြင့် ပြ၏။ အခြားသော ဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သည်လည်း သိအပ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ကာရိယယောဂံ - ကာရိယ (အမှု) နှင့် စပ်သွယ်ခြင်းကို။ သာဓကမူကား - ‘ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော’ ဟူသော ဤသုတ်၌ အစဉ်လိုက်သော ‘နိဂ္ဂဟီတံ’ ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း - ‘ဝဂ္ဂေ’ ဟူသော ဤသတ္တမီဝိဘတ်သည် အနက်ကို ပြုပြီးသည်ဖြစ်၍၊ ‘နိဂ္ဂဟီတံ’ ဟူသော ရှေ့သုတ်၌ ပြုပြီးသောအနက် ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပထမာဝိဘတ်ကို ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သို့ ကြံဆစေ၏၊ သတ္တမီဝိဘတ်၌ ရှေ့အက္ခရာအား (အမှုပြု၏) ဟု ထိုသို့ပင် သိအပ်၏။ ‘ဧတာဝ ဝုစ္စတေ’ ဟု ဆိုအပ်သော် ဤအရာကို မသိနိုင်ဟု ‘ကိန္တံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ‘ယဒါဟ’ စသည်ဖြင့် အလှည့်ကျ ရောက်ရှိခြင်း အစဉ်ကို ပြ၏။ အလှည့်ကျ ရောက်ရှိရာ၌ အကျဉ်းချုံး ကန့်သတ်ခြင်းအကျိုးငှာ ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်း၊ ရှေ့နှင့်နောက်တို့ တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ရာ၌ ဆရာ့စကား ဟူသော သက်သေဖြင့် မသိနိုင်ခြင်း၌ တားမြစ်ခြင်းအကျိုးငှာ စကားကို ဆိုအပ်၏ဟု အဘယ်ကြောင့် မဆိုသနည်းဟု မေးသော် ‘ယုဂပဒုပသိလိဋ္ဌာနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ တစ်ပြိုင်နက် အနီးကပ်မှီခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ဟု စပ်စပ်ရမည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟု မေးသော် ‘အပရဿုပသိလေသိကဿာဘာဝတော’ ဟူ၍ မိန့်ဆို၏။ အတော - ထို့ကြောင့်၊ တစ်ပြိုင်နက် နှစ်ခုလုံးသို့ ရောက်ခြင်း မရှိခြင်းကြောင့်၊ ဝစနံ - ‘သရော လောပေါ သရေ’ စသော သုတ်တည်း။

15. පඤ්ච

၁၅. ငါး

අවධිභාවෙනාති ‘අතො’ච්චාදිනා අවධිත්තෙන, යස්සාති යො ආදිනො, කාරියන්ති ‘ටාටෙ’ආදිකං, පුබ්බපරාපෙක්ඛත්තෙනාවිසෙසාති යථා- ‘ගාමා දෙවදත්තො’ති වුත්තෙ සො තතො පුබ්බො පරොගෙති විඤ්ඤායතීත්‍යවධිභාවස්ස පුබ්බපරාපෙක්ඛත්තෙනාවිසෙසො, තථෙහාපි ‘‘අතො යොනං ටාටෙ’’ති (2-41) වුච්චමානෙ අතො පුබ්බෙසං යොනං අථවා පරෙසන්ති පුබ්බපරාපෙක්ඛත්තෙනාවධිභාවස්සාවිසෙසාති මඤ්ඤතෙ, පුරෙ වියාත්‍යනෙන සත්තමියන්ති එත්ථ වුත්තං නිද්දෙසවචනෙ කාරණමතිදිසති, වුත්තියං ‘නරානමෙරෙ’ති එත්ථ අපවාදවිප්පටිසෙධෙ සතිපරත්තා ටාටෙආදෙසානං පවත්තිං ‘‘ආදිස්සා’’ති එත්ථ වණ්ණයිස්සාම, අථ කිමිමිනා වචනෙන නනු යතො යත්ථ පඤ්චමී නිද්දෙසො තත්ථ සබ්බත්ථ ‘‘මානුබන්ධො සරානමන්තා පරො’’ (1-21) ත්‍යතො ‘පරො’ත්‍යනුවත්තෙතුං සක්කාති තස්සානුවත්තිතස්ස යොනමිච්චනෙන සාමානාධිකරණ්‍යා‘පරෙසං යොනං’ත්‍යයමත්ථො විඤ්ඤායතෙ, තතො පුබ්බෙසං පසඞ්ගොයෙව නත්ථීති, නෙතදත්ථි, පරොති ත්‍යනුවත්තමානං ‘අතො’ති පඤ්චම්‍යන්තෙන සම්බජ්ඣමානං න කොචි වාරෙතා අත්ථීති පරතො-කාරතො පුබ්බෙසම්පි යොනං ටාටෙආදෙසා පප්පොන්තීති වචනෙනෙමිනා භවිතබ්බමෙවාති දස්සෙතුමාහ-‘වචනෙ’ච්චාදි, එවඤ්චරහි තදෙවොදාහරිතබ්බං, කිං ‘නරානරෙ’ ත්‍යුදාහටන්ති චෙ, නෙසදොසො, අඤ්ඤදත්ථං කාරීයමානමිහා-ප්‍යත්ථවන්තං හොතීති, පුබ්බකො පරිහාරොති බ්‍යව හිතනිවත්තියා [Pg.35] පුබ්බසුත්තෙ වුත්තො ‘‘සරෙතොපසිලෙසිකාධාරො’’ති පරිහාරො, න සම්භවතීති ඉහ සත්තමියා අභාවා න සම්භවති, වචනානන්තරන්ති පාණිනියානං නිද්දිට්ඨග්ගහණමිව බ්‍යවහිතනිවත්තියා සුත්තන්තරං, තෙ හි ‘‘තස්මාත්‍යුත්තරස්සා’’ත්‍යෙත්ථ (1-1-67) නිද්දිට්ඨග්ගහණමනුවත්තිය තෙන පුබ්බෙ විය බ්‍යවහිතනිවත්තිම්පටිපාදෙන්ති. අනන්තරෙතිවචනා පච්චාසත්තියා නිස්සයනං විඤ්ඤායතෙ, කතත්ථතායාති වචනා ජාතියාත්‍යාහ- ‘පච්චාසත්‍යා ජාතිං සන්නිස්සායා’ති ජාතිං සන්නිස්සාය පච්චාසත්‍යා කරණභූතාය නිවත්තිමාහෙති සම්බන්ධො, ඉමිනා පච්චාසත්ති ඤායබ්‍යාපනඤායජාතිපදත්ථබ්‍යත්තිපදත්ථෙසු පච්චාසත්තිඤායො ජාතිපදත්ථොචෙහ නිස්සීයතෙති දස්සෙති, න හි කෙවලං ජාතිං නිස්සාය බ්‍යවහිතනිවත්ති වත්තුං සක්කා, තථාහි යදෙත්ථ පච්චාසත්තිඤායො න නිස්සිතො, තදා බ්‍යාපනඤායෙන බ්‍යවහිතෙ චාබ්‍යවහිතෙ චාසජ්ජතීති ජාතියා නිස්සයනෙ සත්‍යපි බ්‍යවහිතෙපි බ්‍යාප්‍යමානා ජාති කෙන නිවාරීයතෙ නාපි කෙවලං පච්චාසත්තින්නිස්සාය බ්‍යවහිතනිවත්ති වත්තුං සක්කා, තථාහ්‍යසති ජාතිසන්නිස්සයෙන බ්‍යත්තිනිස්සීයතෙ, බ්‍යත්තියඤ්ච පදත්ථෙ පටිලක්ඛියං ලක්ඛණං පවත්තතීති පච්චාසත්ති ඤායනිස්සයනෙප්‍යබ්‍යවහිතම්පති යං ලක්ඛණං භින්නං තදබ්‍යවහිතෙ පවත්තං, යම්පන බ්‍යවහිතම්පති භින්නං ලක්ඛණං, තඤ්ච වචනප්පමාණතො මාභවත්වස්ස බ්‍යත්ථතාති බ්‍යවහිතෙපි පවත්තතෙ, තස්මා උභොපි නිස්සාය නීයාති. විසයදස්සනප්පසඞ්ගෙ විසයිදස්සනමත්ථබ්‍යත්තිකාරණන්ති වාක්‍යන්තොගධපදානමත්ථම්පඨමං දස්සෙත්වා පච්ඡා සමාසාදිකං දස්සෙතුං ‘කතො’ත්‍යාදිකමාරද්ධං, ජාතිලක්ඛණොති අබ්‍යවහිතත්තජාතිසභාවො, ‘ඔසධ්‍යො’ති එත්ථ සකාරෙ අකාරා පරස්ස ධකාරෙන බ්‍යවහිතස්ස යොස්ස වියාවසෙසානම්පි සබ්භාවතො වුත්තං-‘යොප්පභුතීන’න්ති, ජාති සාමඤ්ඤං, යාවති විසයෙති ගවාදිකෙ යත්තකෙ විසයෙ, කාමචාරතො විසය පරිසමත්තියා දිට්ඨන්තමාහ-‘තං යථෙ’ති, භොජයෙතීති එත්ථ භොජයෙඉතීති පදච්ඡෙදො, කතොහි ජාත්‍යත්ථො කසිණොති යස්මා සකලො බ්‍රාහ්මණ ජාතිසඞ්ඛාතො අත්ථො පරිසමත්තො, තස්මාති අත්ථො, ඉදං වුත්තං හොති- [Pg.36] ‘යාව දිට්ඨම්භොජයෙ’ති වුත්තෙ සන්තාය සාමඤ්ඤවුත්ති බ්‍රාහ්මණසද්දප්පයොගසාමත්ථියා පච්චෙකම්භොජනකිරියා කතා නාම හොති, යතො කසිණොපි ජාත්‍යත්ථො පරිසමත්තො නාමාති. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) සුත්තෙ බ්‍යඤ්ජනෙති සත්තමී පුබ්බස්ස දීඝාදිවිධිම්හි චරිතත්තා ‘‘සරම්හා ද්වෙ’’ති (1-34) එත්ථ සරම්හාති පඤ්චම්‍යක තත්ථා, තතො පඤ්චමීනිද්දෙසස්ස බලීයත්තං, තතො ‘‘සත්තමියං පුබ්බස්ස’’ ‘‘පඤ්චමියං පරස්සා’’ති ද්වින්නං පරස්ස සමුට්ඨාපනෙ ‘බ්‍යඤ්ජනෙ’ති සත්තමී පරස්ස කාරිය යොගිතාය අත්ථතො විභත්තිවිපරිණාමෙන ඡට්ඨීභාවෙන පරිණමතී… ද්වින්නං සුත්තානං විප්පටිසෙධෙ පරස්ස බලී යත්තාවාති එතාදිසසාමත්ථියසබ්භාවතො වුත්තං-‘ඡට්ඨීපකප්පනාපි පුරෙවිය සාමත්ථියා’ති.

အဝဓိအဖြစ်ဖြင့်ဟူသည်မှာ 'အာတော' စသည်ဖြင့် အဝဓိ (အကန့်အသတ်) အဖြစ်ဖြင့်၊ 'ယဿ' ဟူသည် အစရှိသော အနက်ရှိသော၊ ပြုအပ်သော အမှု (အာဒေသ) သည် 'ဌာဌေ' အစရှိသည်တည်း။ ရှေ့နှင့်နောက်ကို ငဲ့ရသောကြောင့် ထူးခြားမှုမရှိခြင်းဟူသည်မှာ ဥပမာအားဖြင့် 'ရွာမှ ဒေဝဒတ်' ဟု ဆိုအပ်သောအခါ ထိုသူသည် ထိုရွာ၏ ရှေ့ဖြစ်စေ နောက်ဖြစ်စေ သိအပ်သကဲ့သို့၊ အဝဓိအဖြစ်သည် ရှေ့နောက်ငဲ့ရသဖြင့် ထူးခြားမှု မရှိပုံတည်း။ ထို့အတူ ဤ၌လည်း 'အာတော ယောနံ ဌာဌေ' ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် အ-ကာရ၏ ရှေ့၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့၏ ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် နောက်၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့၏ ဖြစ်စေ ရှေ့နောက်ကို ငဲ့ရသဖြင့် အဝဓိအဖြစ်၏ ထူးခြားမှု မရှိဟု ယူဆအပ်၏။ 'ရှေး၌ကဲ့သို့' ဟူသော ဤစကားဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သတ်မှတ်ချက်၌ အကြောင်းကို ညွှန်းဆို၏။ ဝုတ္တိ၌ 'နရာနမေရေ' ဟူသော ဤသုတ်၌ အပဝါဒတားမြစ်ချက် ရှိသော်လည်း နောက်ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဌာဌေ-အာဒေသတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို 'အာဒိဿ' ဟူသော သုတ်၌ ဖွင့်ပြပါအံ့။ သို့ဖြစ်လျှင် ဤစကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ အကြင်အရပ်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် ပြဆိုချက် ရှိပါက ထိုခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ 'မာနုဗန္ဓော သရာနမန္တာ ပရော' ဟူသော သုတ်မှ 'ပရော' ဟူသော ပုဒ်ကို လိုက်စေနိုင်သည် မဟုတ်လော။ ထိုသို့ လိုက်စေအပ်သော ပုဒ်သည် 'ယောနံ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် သာမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'နောက်ဖြစ်ကုန်သော ယောဝိဘတ်တို့၏' ဟူသော ဤအနက်ကို သိရသဖြင့် ထိုထက် ရှေ့၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့၌ (ဌာဌေပြုရန်) သက်ရောက်မှု လုံးဝမရှိနိုင်ပါဟု ဆိုအံ့။ ထိုသို့ မဟုတ်တုံ။ လိုက်လာသော 'ပရော' ဟူသော ပုဒ်သည် 'အာတော' ဟူသော ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် သက်ဆိုင်သည်ရှိသော် တားမြစ်မည့်သူ မရှိသဖြင့် နောက်ဖြစ်သော အ-ကာရထက် ရှေ့၌ရှိသော ယောဝိဘတ်တို့အားလည်း ဌာဌေ-အာဒေသများ သက်ရောက်နိုင်သောကြောင့် ဤစကားသည် ရှိအပ်သည်သာတည်းဟု ပြသခြင်းငှာ 'ဝစနေ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ထို (နရာနမေရေ) ကိုသာလျှင် သာဓကပြအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် 'နရာနရေ' (နရာနမေရေ) ဟု ဥပမာပြသနည်းဟု မေးအံ့။ ထိုသို့ ပြသခြင်းသည် အပြစ်မဟုတ်ပေ။ အခြားသော အနက်အတွက် ပြုအပ်သော်လည်း ဤ၌လည်း အနက်ရှိသည် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဖြေရှင်းချက်ဟူသည် ကြားခံခြားနားခြင်းကို တားမြစ်ရန် ရှေးသုတ်၌ ဆိုအပ်သော 'သရေတောပသိလေသိကာဓာရော' ဟူသော ဖြေရှင်းချက်သည် ဤသုတ်၌ သတ္တမီဝိဘတ်မရှိသဖြင့် မဖြစ်နိုင်။ 'ဝစနာနန္တရံ' ဟူသည် ပါဏိနီကျမ်းဂန်တတ်တို့၏ 'နိဒ္ဒိဋ္ဌ' ဟူသော ဂြဟဏ်ကဲ့သို့ ကြားခံခြားနားခြင်းကို တားမြစ်ရန် သုတ်တစ်ပါးဖြစ်၏။ ထိုဆရာတို့သည် 'တသ္မာတျုတ္တရဿ' ဟူသော ဤသုတ်၌ နိဒ္ဒိဋ္ဌ-ဂြဟဏ်ကို လိုက်စေလျက် ထိုဂြဟဏ်ဖြင့် ရှေး၌ကဲ့သို့ ကြားခံခြားနားခြင်းကို တားမြစ်ပုံကို ပြကြကုန်၏။ 'အနန္တရ' ဟူသော စကားကြောင့် နီးစပ်မှု (ပစ္စာသတ္တိ) ကို အမှီပြုခြင်းကို သိအပ်၏။ 'ကတတ္ထတာယ' ဟူသော စကားကြောင့် ဇာတိကို ဆိုလိုသည်ဖြစ်၍ 'ပစ္စာသတ္တိအားဖြင့် ဇာတိကို အမှီပြု၍' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဇာတိကို အမှီပြု၍ ပြုလုပ်အပ်သော ပစ္စာသတ္တိဖြင့် တားမြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ဤစကားဖြင့် ပစ္စာသတ္တိဉာဏ်၊ ဗျာပနဉာဏ်၊ ဇာတိပဒတ္ထ၊ ဗျတ္တိပဒတ္ထတို့အနက် ဤ၌ ပစ္စာသတ္တိဉာဏ်နှင့် ဇာတိပဒတ္ထကို အမှီပြုအပ်၏ဟု ပြသ၏။ အကြောင်းမူကား ဇာတိသက်သက်ကိုသာ အမှီပြု၍ ကြားခံခြားနားခြင်း ကင်းပပုံကို မဆိုနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤ၌ ပစ္စာသတ္တိဉာဏ်ကို မမှီဝဲပါက ဗျာပနဉာဏ်ဖြင့် ခြားနားသည်ဖြစ်စေ၊ မခြားနားသည်ဖြစ်စေ သက်ရောက်လိမ့်မည်။ ဇာတိကို အမှီပြုမှု ရှိသော်လည်း ခြားနားသော အရပ်၌လည်း ပျံ့နှံ့တတ်သော ဇာတိကို အဘယ်အရာဖြင့် တားမြစ်နိုင်အံ့နည်း။ ထို့ပြင် ပစ္စာသတ္တိသက်သက်ကိုသာ အမှီပြု၍ ကြားခံခြားနားခြင်း ကင်းပပုံကိုလည်း မဆိုနိုင်ပေ။ ဇာတိကို အမှီမပြုဘဲ ဗျတ္တိကို အမှီပြုအပ်သည်ရှိသော် ဗျတ္တိပဒတ္ထ၌ သတ်မှတ်အပ်သော လက္ခဏာသည် သက်ရောက်တတ်သောကြောင့် ပစ္စာသတ္တိဉာဏ်ကို အမှီပြုရာ၌ပင် မခြားနားသော အရပ်၌ သီးခြားဖြစ်သော လက္ခဏာသည် မခြားနားသော အရပ်၌ သက်ရောက်၏။ ခြားနားသော အရပ်၌ သီးခြားဖြစ်သော လက္ခဏာမူကား ထိုစကား၏ အကျိုးမဲ့မဖြစ်စေရန် ဝစနပမာဏအရ ခြားနားသော အရပ်၌လည်း သက်ရောက်ပြန်၏။ ထို့ကြောင့် နှစ်ပါးလုံးကို အမှီပြု၍ ဆောင်အပ်၏။ ဝိသယ (အရာ) ကို ပြသရာတွင် ဝိသယီ (အရာရှိသူ) ကို ပြသခြင်းသည် အနက်ကို ထင်ရှားစေသော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝါကျအတွင်း၌ ပါဝင်သော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ရှေးဦးစွာ ပြသပြီးမှ နောက်မှ သမတ်စသည်တို့ကို ပြသရန် 'ကတော' အစရှိသည်ကို အစပျိုးအပ်၏။ 'ဇာတိလက္ခဏော' ဟူသည် မခြားနားသော ဇာတိသဘာဝရှိသော။ 'ဩသဓယော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ သ-ကာရ၏ အ-ကာရထက် နောက်ဖြစ်သော ဓ-ကာရဖြင့် ခြားနားအပ်သော ယော-ဝိဘတ်၏ ကဲ့သို့ ကြွင်းသော အခြားအရာတို့သည်လည်း ရှိသောကြောင့် 'ယောပ္ပဘုတီနံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဇာတိဟူသည် သာမည (အများဆိုင်ရာ သဘာဝ) ဖြစ်၏။ 'ယာဝတိ ဝိသယေ' ဟူသည် နွားအစရှိသော အကြင်မျှလောက်သော အရာအရပ်၌။ မိမိအလိုအတိုင်း အရာအရပ်၏ ပြီးပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဥပမာကို ပြသတော်မူသည်မှာ 'တံ ယထာ' ဟူသတည်း။ 'ဘောဇယေတိ' ဟူသော ဤ၌ 'ဘောဇယေ ဣတိ' ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ 'ကတော ဟိ ဇာတျတ္ထော ကသိဏော' ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ဗြာဟ္မဏဇာတိဟု ဆိုအပ်သော အနက်သည် ပြီးပြည့်စုံအပ်၏၊ ထို့ကြောင့်ဟူသော အနက်တည်း။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ- 'မြင်သမျှသော ဗြာဟ္မဏတို့ကို ကျွေးမွေးလော့' ဟု ဆိုအပ်သော် ရှိပေသော သာမညဝုတ္တိ ဗြာဟ္မဏသဒ္ဒါကို သုံးနှုန်းခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် တစ်ဦးချင်းစီအား ကျွေးမွေးခြင်း ကိရိယာကို ပြုအပ်သည်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ဇာတိအနက်သည်လည်း ပြီးပြည့်စုံသည် မည်၏။ 'ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ' ဟူသော သုတ်၌ 'ဗျဉ္ဇနေ' ဟူသော သတ္တမီဝိဘတ်သည် ရှေ့ဖြစ်သော ဒီဃစသော ဝိဓိ၌ တည်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'သရမှာ ဒွေ' ဟူသော သုတ်၌ 'သရမှာ' ဟူသော ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ အနက်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်ညွှန်ပြချက်၏ အားကောင်းသည်ဖြစ်သောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် 'သတ္တမီ၌ ရှေ့အား'၊ 'ပဉ္စမီ၌ နောက်အား' ဟု ဤနှစ်ပါးတို့တွင် နောက်ဖြစ်သောအရာကို ဖြစ်ပေါ်စေရာ၌ 'ဗျဉ္ဇနေ' ဟူသော သတ္တမီသည် နောက်ဖြစ်သောအရာ၏ ကိရိယာနှင့် ယှဉ်ထိုက်သောကြောင့် အနက်အားဖြင့် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်း (ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမ) ဖြင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၏... သုတ်နှစ်ခုတို့၏ ဆန့်ကျင်မှု၌ နောက်ဖြစ်သောအရာ၏ အားကောင်းခြင်းကြောင့် ဤကဲ့သို့သော စွမ်းအားရှိသောကြောင့် 'ဆဋ္ဌီအဖြစ် ကြံစည်ခြင်းသည်လည်း ရှေး၌ကဲ့သို့ စွမ်းအားကြောင့် ဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

16. ආදිස්ස

၁၆. ညွှန်ပြ၍

කිඤ්චි අන්තස්ස සම්පත්තන්ති යං ටානුබන්ධමනෙකවණ්ණං න හොති, තං ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සෙ’’ (1-17) ත්‍යන්තස්ස පත්තං, කිඤ්චි සබ්බස්සෙති ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සෙති’’ (1-19) ටානුබන්ධමනෙකවණ්ණඤ්ච කාරියං සබ්බස්ස පත්තං. යදන්තභාවිකාරියංත්‍යාදිනා වචනඵලමුපදස්සෙන්තො ‘ඡට්ඨීයන්තස්සෙ’තීමස්සාපවාදො යං යොගොති දස්සෙති, තස්සායම පවාදො හොතු ටානුබන්ධාදිකාරියං කථන්ති ආහ-‘ටානුබන්ධෙ’ච්චාදි, විප්පටිසෙධාති අපවාදවිප්පටිසෙධා, ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සෙ’ති හි උස්සග්ගො, තස්සාපවාදා ‘‘ආදිස්ස’’ ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සෙ’’ත්‍යෙතෙ, ‘‘ආදිස්සා’’තීමස්සාවකාසො ‘තෙරසා’ති, ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සා’’තීමස්සාවකාසො ‘එසු, අනෙනා’ති, ඉහොභයම්පප්පොති ‘‘අතො යොනං ටාටෙ’’ (2-41) ‘‘නරානරෙ’’ ‘‘අතෙන’’ (2-108) ‘‘ජනෙනා’’ති (තත්ථ) ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සෙ’’තීදම්පවත්තතීති තෙසමපවාදානං විප්පටිසෙධා සබ්බාදෙසො භවති. ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති දසසද්දෙ-න්තස්ස පත්තොපි තදපවාදත්තා ‘‘ආදිස්සා’’තිආදිභූතස්ස දකාරස්ස හොතීති ආහ ‘දකාරස්සරො’ති.

အချို့သော အဆုံးဖြစ်သော အရာသို့ ရောက်ခြင်းဟူသည် ဋ-အနုဗန္ဓရှိသည်လည်းမဟုတ်၊ အက္ခရာများစွာရှိသည်လည်းမဟုတ်သော အရာကို 'chaṭṭhiyantassa' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အဆုံးသို့ ရောက်စေအပ်၏။ အချို့သော အလုံးစုံသို့ ရောက်ခြင်းဟူသည် 'ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဋ-အနုဗန္ဓရှိသော အက္ခရာများစွာရှိသော ပြုဖွယ်ကိစ္စကို အလုံးစုံသို့ ရောက်စေအပ်၏။ 'Yadantabhāvikāriyaṃ' စသည်ဖြင့် စကား၏အကျိုးကို ပြသလျက် 'chaṭṭhiyantassa' ဟူသော သုတ်၏ အပဝါဒ (ခြွင်းချက်) ဖြစ်သော သုတ်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုသုတ်၏ ဤအပဝါဒသည် ဖြစ်ပါစေ၊ ဋ-အနုဗန္ဓစသော ပြုဖွယ်ကိစ္စသည် မည်သို့ဖြစ်အံ့နည်းဟု မေးသော် 'ṭānubandhe' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဝိပ္ပဋိသေဓဟူသည် အပဝါဒချင်း ဆန့်ကျင်ခြင်းတည်း။ 'chaṭṭhiyantassa' ဟူသည်ကား ဥဿဂ္ဂ (အထွေထွေသုတ်) တည်း။ ၎င်း၏ အပဝါဒများမှာ 'ādissa'၊ 'ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa' ဟူသော ဤသုတ်များတည်း။ 'ādissa' ဟူသော ဤသုတ်၏ အခွင့် (တည်ရာ) ကား 'terasā' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa' ဟူသော ဤသုတ်၏ အခွင့်ကား 'esu, anena' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ နှစ်မျိုးလုံးသို့ ဆိုက်ရောက်လာသောအခါ 'ato yonaṃ ṭāṭe'၊ 'narānare'၊ 'atena'၊ 'janena' ဟူသော နေရာ၌ 'ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa' ဟူသော ဤသုတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအပဝါဒတို့၏ ဝိပ္ပဋိသေဓကြောင့် အလုံးစုံကို အပြု (သဗ္ဗာဒေသ) ဖြစ်၏။ 'Chaṭṭhiyantassa' ဟူသော သုတ်ဖြင့် 'dasa' သဒ္ဒါ၏ အဆုံး၌ ဆိုက်ရောက်သော်လည်း ၎င်း၏ အပဝါဒဖြစ်သောကြောင့် 'ādissa' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အစဦး၌ ဖြစ်သော ဒကာရ၏ (ဒအက္ခရာ၏) ဖြစ်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ 'dakārassaro' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

17. ඡට්ඨී

၁၇. ဆဋ္ဌီ

කොත්ථොන්ත [Pg.37] සද්දස්සෙච්චාහ-‘අන්තොවසාන’මිච්චාදි, ‘‘වණ්ණස්සන්තස්ස’’ති (1-1-52) සුත්තෙ වණ්ණග්ගහණමන්තවිසෙසනායොපදිට්ඨං පාණිනිනා-අන්තස්ස පදස්ස වාක්‍යස්ස වා මාභවී’ති, ඉහ ත්වනත්ථකං වණ්ණග්ගහණං බ්‍යවච්ඡෙජ්ජාභාවාති දස්සෙතුමාහ-‘සො චෙ’ ත්‍යාදි, නනු බ්‍රහ්මස්සාති විසෙසනත්ථෙන වත්තුමිච්ඡිතො මහාබ්‍රහ්මසද්දො ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨො නාමාති ‘‘බ්‍රහ්මස්සු වා’’ති (2-194) උආදෙසො ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති අන්තබ්‍රහ්මසද්දස්ස පප්පොති, තථා සති ‘න හි ඡට්ඨී නිද්දිට්ඨස්ස අන්තං පදං වාක්‍යං වා සම්භවතී’ති කස්මා වුත්තන්ති, වුච්චතෙ- න විසෙසනත්ථෙනාක්ඛෙපමත්තෙන මහාබ්‍රහ්මසද්දො ඡට්ඨී නිද්දිට්ඨො නාම භවතීති න බ්‍රහ්මසද්දස්ස සබ්බස්සාදෙසප්පසඞ්ගො, මහාබ්‍රහ්මසද්දෙ වා බ්‍රහ්මසද්දො අත්ථීති තස්සාන්තස්ස උත්තං විධීයතෙ.

အဘယ်အရပ်၌ အဆုံးသဒ္ဒါ ရှိသနည်းဟူသော အမေးကို ဖြေရန် 'antovasānam' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'vaṇṇassantassa' (၁-၁-၅၂) ဟူသော သုတ်၌ ပါဏိနိဆရာသည် ဝဏ္ဏ (အက္ခရာ) ကို ယူခြင်းကို အဆုံး၏ ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် 'အဆုံးဖြစ်သော ပုဒ် သို့မဟုတ် ဝါကျ၏ မဖြစ်စေရန်' ဟု ညွှန်ပြတော်မူခဲ့၏။ ဤသုတ်၌မူကား ဖယ်ထုတ်အပ်သော အရာ (ဗျဝစ္ဆေဇ္ဇ) မရှိသောကြောင့် ဝဏ္ဏကို ယူခြင်းသည် အကျိုးမရှိကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ 'so ce' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'brahmassa' ဟု ဝိသေသနအနက်ဖြင့် ပြောဆိုလိုအပ်သော 'mahābrahma' သဒ္ဒါသည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သည် မည်သည် ဖြစ်ရာ၏၊ ထို့ကြောင့် 'brahmassu vā' (၂-၁၉၄) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဖြစ်သော ဥ-အပြု (ဥအာဒေသ) သည် 'chaṭṭhiyantassa' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အဆုံးဖြစ်သော ဗြဟ္မသဒ္ဒါသို့ ဆိုက်ရောက်၏။ ထိုသို့ ဆိုက်ရောက်သည်ရှိသော် 'ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော အရာ၏ အဆုံးပုဒ် သို့မဟုတ် ဝါကျသည် မဖြစ်နိုင်ပါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်းဟူမူ - ဝိသေသနအနက်ဖြင့် သိမ်းသွင်းရုံမျှဖြင့် မဟာဗြဟ္မသဒ္ဒါသည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သည် မည်သည် မဖြစ်နိုင်ပါ၊ ထို့ကြောင့် ဗြဟ္မသဒ္ဒါ၏ အလုံးစုံကို အပြု (သဗ္ဗာဒေသ) သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း မရှိပါ။ သို့မဟုတ် မဟာဗြဟ္မသဒ္ဒါ၌ ဗြဟ္မသဒ္ဒါသည် ရှိသောကြောင့် ထိုဗြဟ္မသဒ္ဒါ၏ အဆုံး၌ ဥ-အက္ခရာ ပြုခြင်းကို ပညတ်တော်မူ၏။

18. වානු

၁၈. ဝါနု

‘‘ඡට්ඨියන්තස්සෙ’’ත්‍යනෙනෙවාවිසෙසෙන වානුබන්ධකාරියෙප්‍යන්තස්ස සිද්ධෙ කිමත්ථොයමාරම්භොත්‍යාසඞ්කිය ටානුබන්ධාත්‍යාදිනා වචනඵලමුපදස්සෙන්තො ‘බාධකබාධනත්ථො-යමාරම්භො’ති-වදති, තථාහි ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සෙ’’ත්‍යස්ස බාධකො ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සෙ’’ති, තස්ස ච ‘‘වානුබන්ධො’’ත්‍යයං යොගො බාධකොති බාධකබාධනත්ථො සම්පජ්ජතෙ, අපඉච්චයමුපසග්ගො වජ්ජනෙ නීවාරණෙ, පනයනෙ වා වත්තතෙති අපොද්‍යන්තෙ උස්සග්ගලක්ඛණානි වජ්ජීයන්තෙ නීවාරීයන්තෙ අපනීයන්තෙ නෙනෙත්‍යපවාදො, සුත්තෙකදෙසෙන සුත්තමෙවොපලක්ඛිතන්ති අන්තස්ස‘ඡට්ඨියන්තස්සා’ති සුත්තස්ස අපවාදො අන්තාපවාදො, උස්සජ්ජතෙ නිවත්තීයත්‍යපවාදෙනෙත්‍යුස්සග්ගො, උස්සග්ගාපවාදක්කමො පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බො ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සෙ’’ත්‍යුස්සග්ගො, තදපවාදා ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්ස’’ ‘‘උකානුබන්ධාද්‍යන්තා’’ ‘‘මානුබන්ධො සරා නමන්තා පරො’’ති, ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සෙ’’ත්‍යුස්සග්ගො, තද පවාදා ‘‘වානුබන්ධො’’ ‘‘මානුබන්ධො සරානමන්තා පරො’’ති.

'chaṭṭhiyantassa' ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့်ပင် ခြားနားမှုမရှိဘဲ ဝါ-အနုဗန္ဓ ပြုဖွယ်ကိစ္စ၌လည်း အဆုံး၌ ကိစ္စပြီးနိုင်ပါလျက် ဤသုတ်ကို အဘယ်ကြောင့် အစပြုသနည်းဟု သံသယရှိသော်၊ ဋာနုဗန္ဓစသည်ဖြင့် စကား၏အကျိုးကို ပြသလျက် 'ဤသုတ်ကို အစပြုခြင်းသည် ဘာဓက (တားမြစ်သောသုတ်) ကို တားမြစ်ရန် အကျိုးရှိ၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား 'chaṭṭhiyantassa' ဟူသော သုတ်ကို တားမြစ်သောသုတ် (ဘာဓက) မှာ 'ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa' ဟူသော သုတ်ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်ကိုလည်း 'vānubandho' ဟူသော ဤသုတ်က တားမြစ်သောကြောင့် တားမြစ်သောသုတ်ကို တားမြစ်ခြင်းဟူသော အကျိုးသည် ပြီးစီး၏။ 'Apa' ဟူသော ဤဥပသာရသည် ကြဉ်ဖယ်ခြင်း၊ တားမြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖယ်ရှားခြင်းအနက်၌ ဟော၏။ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်ဖြင့် ဥဿဂ္ဂ (အထွေထွေသုတ်) ၏ လက္ခဏာများကို ကြဉ်ဖယ်အပ်၏၊ တားမြစ်အပ်၏၊ ဖယ်ရှားအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို 'အပဝါဒ' ဟု ခေါ်၏။ သုတ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြင့် သုတ်တစ်ခုလုံးကို ရည်ညွှန်းအပ်သဖြင့် အဆုံးဖြစ်သော 'chaṭṭhiyantassa' ဟူသော သုတ်၏ အပဝါဒကို 'အန္တာပဝါဒ' ဟု ခေါ်၏။ အပဝါဒသုတ်ဖြင့် လွှတ်အပ်၏၊ တားမြစ်အပ်၏ဟူ၍ 'ဥဿဂ္ဂ' မည်၏။ ဤနေရာ၌ ဥဿဂ္ဂနှင့် အပဝါဒတို့၏ အစဉ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - 'chaṭṭhiyantassa' ဟူသည် ဥဿဂ္ဂဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ အပဝါဒများမှာ 'ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa'၊ 'ukānubandhādyantā'၊ 'mānubandho sarā namantā paro' တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 'ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa' ဟူသည် ဥဿဂ္ဂဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ အပဝါဒများမှာ 'vānubandho'၊ 'mānubandho sarā namantā paro' တို့ ဖြစ်ကြသည်။

19. ටානු

၁၉. ဋာနု

ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්සෙච්චාදිනා [Pg.38] වචනාරම්භප්පයොජනාඛ්‍යානෙනාන්තාදෙසාපවාදො යං යොගොති බ්‍රවීති, පච්චෙකමභිසම්බන්ධොති සො ටකාරානුබන්ධො චාදෙසොතිආදිනා, කස්ස සබ්බස්ස භවතිච්චාහ-‘ඡට්ඨී නිද්දිට්ඨස්සෙ’ච්චාදි, නනු ච ටෙආදෙසොප්‍යනෙකවණ්ණොඑව ද්විවණ්ණසමුදායත්තාත්‍යාසඞ්කියාහ-‘උපලක්ඛියෙ’ච්චාදි, අනුබධ්‍යතෙ පයොගෙ අසුය්‍යමානෙපි පයොජනවසෙනානුසරීයතීත්‍යනුබන්ධො, උපදෙසෙ යෙවොපලක්ඛිය නිවත්තතෙත්‍යනෙනෙතං දස්සෙති ‘උච්චාරිතවිනාසිනොනුබන්ධා’ති, උපදෙසෙ පඨමුච්චාරණෙ.

'Chaṭṭhīniddiṭṭhassa' စသည်ဖြင့် သုတ်ကို အစပြုရခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် ဤသုတ်သည် အဆုံးအပြု (အန္တာဒေသ) ၏ အပဝါဒဖြစ်ကြောင်း မိန့်တော်မူ၏။ 'တစ်ခုချင်းစီ သက်ဆိုင်၏' ဟူသည်မှာ ထို ဋ-အက္ခရာ အနုဗန္ဓရှိသော အပြု (အာဒေသ) စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။ မည်သည့် အလုံးစုံ၏ ဖြစ်သနည်းဟူမူ 'chaṭṭhī niddiṭṭhassa' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ဋေ' ဟူသော အပြုသည်လည်း နှစ်ခုသော အက္ခရာစုဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာများစွာရှိသည်သာ မဟုတ်ပါလောဟု သံသယရှိသော် 'upalakkhiya' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'Anubandho' ဟူသည်မှာ ဝေါဟာရအသုံး၌ မကြားရသော်လည်း အကျိုးရှိသဖြင့် နောက်မှ လိုက်ပါတတ်သောကြောင့် 'အနုဗန္ဓ' မည်၏။ ဥပဒေသ (မူလညွှန်ပြချက်) ၌သာ မှတ်သား၍ ကွယ်ပျောက်တတ်၏ဟူသော စကားဖြင့် 'အသံထွက်ရုံမျှဖြင့် ပျက်စီးတတ်သော အရာတို့သည် အနုဗန္ဓများ ဖြစ်ကြကုန်၏' ဟူသော ဤအချက်ကို ပြတော်မူ၏။ 'Upadese' ဟူသည် ပထမဆုံး အသံထွက်ရာ (မူလပညတ်ရာ) ၌တည်း။

20. ඤකා

၂၀. ဉကာ

ආද්‍යන්තාති වුත්තෙ කථමවයවාත්‍යයමත්ථො ලබ්භතී ත්‍යාහ-‘ආද්‍යන්තසද්දානමි’ච්චාදි, ආද්‍යන්තසද්දානං නියතවයවවාචිත්තා අවයවස්ස චාවයවිනාමන්තරෙනා සම්භවතො සාමත්ථියාවයවී ලක්ඛීයති, ඡට්ඨියාත්‍යනුවුත්තිතො වාවයවාවයවිසම්බන්ධෙසා ඡට්ඨී, තාය නිද්දිට්ඨස්සාත්‍යයමත්ථො විඤ්ඤායතෙති වුත්තියං-‘ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්සා’ති (වුත්තං), තෙනෙව පච්චයවිධිම්හි කූප්පච්චයාදයො න දොසා භවන්තීති, අතොයෙවාති තදවයවාචිත්තතොයෙව, තග්ගහණෙනෙති අවයවග්ගහණෙන, කතාකතප්පසඞ්ගිත්තාති ඔත්තෙ කතෙපි අකතෙපි වුකාගමස්ස පසඞ්ගතො, භූයත්තත්තා හි ඔත්තස්ස භූග්ගහණෙ සති කතෙපි ඔත්තෙ වුකාගමෙන භවිතබ්බමකතෙපි තතොව ‘‘කතාකතප්ප සඞ්ගී යො විධි සනිච්චො’’ති නිච්චත්තා ඔත්තං බාධිත්වා වුකාගමො හොති, අථ වුකාගමෙ පච්ඡා තෙන න භවිතබ්බන්ති ආහ-‘අන්තාවයවෙ’ච්චාදි.

'ādyantā' ဟု ဆိုအပ်သော် အစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ) ဟူသော ဤအနက်ကို မည်သို့ ရရှိနိုင်ပါသနည်းဟူမူ 'ādyantasaddānam' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အစနှင့် အဆုံး ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် မြဲသော အစိတ်အပိုင်းကို ဟောတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစိတ်အပိုင်းသည် အစိတ်အပိုင်းရှိသော အရာ (အဝယဝီ) မရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း စွမ်းအားအားဖြင့် အစိတ်အပိုင်းရှိသော အရာကို ရည်ညွှန်းအပ်၏။ 'chaṭṭhiyā' ဟူသော သဒ္ဒါ အစဉ်လိုက်လာသောကြောင့် ထိုဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် အစိတ်အပိုင်းနှင့် အစိတ်အပိုင်းရှိသော အရာတို့၏ ပတ်သက်မှုကို ပြသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထိုဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော အရာ၏ ဟူသော ဤအနက်ကို သိအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ဝုတ္တိ၌ 'chaṭṭhīniddiṭṭhassa' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကြောင့်သာလျှင် ပစ္စည်းပညတ်သော နည်းလမ်း၌ ကူပစ္စည်းစသည်တို့သည် အပြစ်မရှိကုန်။ ထိုကြောင့်သာလျှင် ဟူသည် ထိုအစိတ်အပိုင်းကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍သာတည်း။ ၎င်းကို ယူခြင်းဖြင့် ဟူသည် အစိတ်အပိုင်းကို ယူခြင်းဖြင့်တည်း။ 'katākatappasaṅgittā' (ပြုအပ်သည်ဖြစ်စေ မပြုအပ်သည်ဖြစ်စေ ဆိုက်ရောက်ခြင်းရှိသောကြောင့်) ဟူသည်ကား ဩ-အပြုကို ပြုသည်ဖြစ်စေ မပြုသည်ဖြစ်စေ ဝု-အာဂမ ဆိုက်ရောက်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဩ-အပြု၏ များပြားသော အဖြစ်ကြောင့် ဘူ-သဒ္ဒါကို ယူရာ၌ ဩ-အပြုကို ပြုပြီးသော်လည်း ဝု-အာဂမ ဖြစ်ထိုက်၏၊ မပြုသော်လည်း ဖြစ်ထိုက်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပြုအပ်သည်ဖြစ်စေ မပြုအပ်သည်ဖြစ်စေ ဆိုက်ရောက်သော ဝိဓိသည် နိစ္စ (မြဲသောအရာ) ဖြစ်၏' ဟူသော စည်းကမ်းအရ နိစ္စဖြစ်သောကြောင့် ဩ-အပြုကို တားမြစ်၍ ဝု-အာဂမ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဝု-အာဂမ ဖြစ်ပြီးနောက် ထိုဩ-အပြုသည် မဖြစ်ထိုက်ပါဟု ရည်ရွယ်၍ 'antāvayave' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

21. මානුබන්ධො

၂၁. မာနုဗန္ဓော

යදිනිද්ධාරණෙ ඡට්ඨී අන්තස්සාවිසෙසිතත්තා අවිසෙසෙන යතො කුතොචි අන්තතො බානුබන්ධො පරො සියා, න හි දුතියං සරග්ගහණමත්ථි, යෙනාන්තො විසෙසීයතෙච්චාහ-‘නිද්ධාරණ’මිච්චාදි, කාරණමාහ-‘සුතත්තා’ති, ‘සරාන’න්ති සුතත්තාති අත්ථො, තෙන ‘‘සුතානුමිතෙසුසුතසම්බන්ධොබලවා’’ති රුන්ධතීතෙත්ථධකාරස්සා නුමිතස්ස [Pg.39] මං න හොතීති දීපෙති, සමාන ජාතියස්සෙව ලොකෙ නිද්ධාරණප්පතීති හොතිච්චාහ-‘තථා හි’ච්චාදි, යථා’කණ්හා ගාවීනං සම්පන්නඛීරතමා’ති වුත්තෙ අවිසෙසිතත්තෙපි කණ්හාය කණ්හාගාවීයෙව පතීයතෙ, තථෙහාපි සරානං මජ්ඣෙ අන්තාත්‍යන්තත්තෙන නිද්ධාරියමානො සමානජාතියො සරොයෙව පතීයතෙ, තෙන සරානං යෙවාන්තාපරො භවිස්සතීති භාවො, විසෙසනත්තොති ‘‘ඤිලතස්සෙ’’ති (5-163) සුත්තෙ අස්සාති වුත්තෙ අයමෙවෙති නියමාභාවා යස්සකස්සචි අකාරස්ස ඤිප්පත්ති, තෙනානිට්ඨප්පත්තීති ලානුසඞ්ගිස්සෙව අස්සාති ලස්ස යං විසෙසනත්තං තං අත්ථො පයොජනමස්ස ‘‘කත්තරිලො’’ති (5-18) ලකාරස්සාති විසෙසනත්ථො ලකාරො, ඉධෙවාති ඉමස්මිං ‘‘මානුබන්ධො’’තිආදිසුත්තෙයෙව.

အကယ်၍ နိဒ္ဓါရဏ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် အန္တ (အဆုံး) အား ထူးခြားအောင် မပြုအပ်သဖြင့် ထူးခြားမှုမရှိဘဲ တစ်စုံတစ်ခုသော အဆုံးမှ 'ဗ' အနုဗန္ဓသည် နောက်၌ ဖြစ်ရာ၏၊ 'အန္တ' ကို ထူးခြားစေတတ်သော ဒုတိယ သရဂဟဏ (သရကို ယူခြင်း) သည် မရှိသည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် 'နိဒ္ဓါရဏံ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အကြောင်းကို 'သုတတ္တာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'သရာနံ' ဟု ကြားအပ် (သုတ) သောကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'သုတာနုမိတေသု သုတသမ္ဗန္ဓော ဗလဝါ' ဟူသော နယဖြင့် 'ရုန္ဓတိ' ဟူသော ဤ၌ အနုမိတ (မှန်းဆအပ်သော) ဓကာရအား မံအပြုသည် မဖြစ်ဟု ပြတော်မူ၏။ လောက၌ တူညီသော ဇာတ်ရှိသူတို့အားသာ နိဒ္ဓါရဏ (ထုတ်ယူခြင်း) ဟု ထင်ရှားခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'တထာ ဟိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဥပမာအားဖြင့် 'ကဏှာ ဂါဝီနံ သမ္ပန္နခီရတမာ' (နွားမတို့တွင် နို့ရည်အများဆုံးရှိသော နွားမသည် နွားမမည်းဖြစ်၏) ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း ထူးခြားအောင် မပြုအပ်သော်လည်း ကဏှာဟူသော စကားဖြင့် ကဏှာဂါဝီ (နွားမမည်း) ကိုသာ ထင်ရှားစေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤ၌လည်း သရတို့၏အလယ်၌ 'အန္တ' ဟူသော အလွန်အဆုံးဖြစ်သော သဘောဖြင့် ထုတ်ယူအပ်သော တူညီသော ဇာတ်ရှိသော သရသည်သာ ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် သရတို့၏ အဆုံးသာလျှင် နောက်၌ ဖြစ်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ 'ဝိသေသနတ္တော' ဟူသည်ကား 'ဉိလတဿ' (၅-၁၆၃) သုတ်၌ 'အဿ' ဟု ဆိုအပ်သော် 'ဤအရာသာလျှင်ဖြစ်၏' ဟု ကန့်သတ်ချက်မရှိသဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အကာရအား ဉိအပြုဖြစ်ခြင်းကြောင့် မလိုလားအပ်သော အရာသို့ ရောက်သဖြင့် 'လ'အနုသံသရှိသော 'အဿ' ၏ 'လ'အား ထူးခြားစေတတ်သော အနက်သည် ထိုသုတ်၌ အကျိုးရှိ၏။ ထိုသုတ်သည် 'ကတ္တရိ လော' (၅-၁၈) ဟူသော လကာရ၏ ဝိသေသနအနက်ရှိသော လကာရဖြစ်၏။ 'ဣဓေဝ' ဟူသည်ကား ဤ 'မာနုဗန္ဓော' စသော သုတ်၌သာလျှင် ဖြစ်၏။

22. විප්පටි

၂၂. ဝိပ္ပဋိ။

පරොති වත්තතෙ, සො චාඤ්ඤාධික්‍යඉට්ඨාද්‍යනෙකත්ථොපි ඉධ ඉට්ඨ වාචී දට්ඨබ්බො, කම්මබ්‍යතිහාරෙඝණිති කම්මබ්‍යතිහාරො කිරියාපරිවත්තනං භාවවිසෙසො තස්මිං ‘භාවකාරකෙස්වඝණ්ඝකා’’ති (5-44) සාමඤ්ඤෙන විහිතත්තා විප්පටිසෙධනන්ති අත්ථෙ ඝණි විප්පටී සෙධො, තෙනාහ-‘සාමඤ්ඤෙ’ච්චාදි, විප්පටිසෙධසද්දස්ස අත්ථමාහ-‘අඤ්ඤමඤ්ඤපටිසෙධො’ති, සංසිද්ධියං වත්තමානොපි සිධි උපසග්ගසම්බන්ධෙ නාත්ථන්තරෙපි හොතීති අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධොත්‍යත්ථො, විප්පටිසෙධසද්දස්ස ලොකෙ විරොධවාචිත්තෙන පසිද්ධත්තමාහ ‘තථා හි’ච්චාදිනා, කථම්පන පමාණභූතස්සාචරියස්ස වචනෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධො සම්භවතීච්චාසඞ්කිය උභින්නං සාවකාසත්තෙ සති සම්භවති නාඤ්ඤථාති ‘ද්වින්න’මිච්චාදි වුත්තිගන්ථො පවත්තොති වත්තුං ‘සොචා’තිආදිමාහ අඤ්ඤමඤ්ඤානජ්ඣාසිතෙති අඤ්ඤමඤ්ඤෙනානක්කන්තෙ අපරිග්ගහිතෙති වුත්තං හොති, අනුභයතාගිනීති යො විසයෙකදෙසො උභයන්න භජතෙ තස්මිං අනුභයභාගිනි විසයෙකදෙසෙ, සාමඤ්ඤවිසයො ද්වින්නං විධීනං සාධාරණො විසයො, තත්ථ පවත්තිප්පසඞ්ගෙ සති සොච විප්පටිසෙධො ජායතීති සම්බන්ධො, ඉමිනා විප්පටිසෙධස්ස විසයො පවත්තිප්පසඞ්ගො විසයවිසයීනමභෙදෙන සුත්තෙ ‘විප්පටිසෙධො’තිවුත්තොති [Pg.40] ‘ද්වින්න’මිච්චාදිනා වුත්තිගන්ථො රචිතොති දීපෙති, පරො හොතී තිවිධිදස්සිතොති ඉමිනා යදි නියමො-බ්භූපගතො සියා, තදා ‘පරොවහොතී’ති වදෙය්‍යාති දස්සෙති, පාණිනියා හි ජාතියං පදත්ථෙ සකිමෙව ලක්ඛණං පවත්තතීති චරිතත්ථත්තා විසයන්තරෙ ද්වින්නම්පි ලක්ඛණානමප්පවත්තියං පරං පච්ඡිමං කාරියන්ති විධ්‍යත්ථමිදං වචනං, බ්‍යත්තියන්තු පදත්ථෙ ලත්වාදීනමිව පරියායප්පසඞ්ගෙ නියමත්ථන්ති පටිපන්නා, ඉධ පන ජාතියං බ්‍යත්තියඤ්ච ද්වින්නම්පි සුත්තානමප්පවත්තියමෙව විධ්‍යත්ථමෙවිදං වචනං, න නියමත්ථම්පීති පටිපාදෙතුමාහ-‘තථාහි’ච්චාදි, කාමචාරතො පරිසමාපීයතෙති සම්බන්ධො, කාමතො පරිසමාපනඤ්චෙතිස්සා සබ්බස්මිං අත්තනො ගොචරෙ අවිච්ඡෙදබ්‍යාපනෙන පවත්තිසබ්භාවතො. කථම්පනෙකස්සාපි පවත්ති න භවෙය්‍යාත්‍යාසඞ්කිය කාරණමාහ‘උභයම්පි’ච්චාදි, හිසද්දො යස්මාත්ථෙ, යස්මා උභයම්පිදමාචරියවචනං, තතොයෙව පමාණං, අභිමතකාරියවිධානෙ ලිඞ්ගභාවෙන සද්දිකානුමතත්තා(තෙසං) විධීනං විධායකඤ්ච තස්මාති අත්ථො. පමාණත්තා ද්වින්නම්පි අප්පත්තියං කාරණමාහ-‘අනුභයභාගිම්හි’ච්චාදි, යතො ලද්ධාවකාසා තතො සමානබලාති, ඉතිසද්දො හෙතුම්හි, විරුද්ධාචාති එත්ථ ඉතිසද්දං දත්වා ‘අනුභයභාගිම්හි…පෙ… විරුද්ධාචාති ද්වින්නං වචනානං පමාණත්තා උභින්නම්පි අප්පවත්තීති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. සමානබලානං ද්වින්නං ලොකෙපි විරොධිත්තං එකක්ඛණෙයෙව උභින්නම්පි කාරියෙ අප්පවත්ති ච දිස්සතීති දිට්ඨන්තමාහ ‘ලොකෙචෙ’ත්‍යාදි, එත්ථ ච පෙස්සස්ස (අ)විරොධත්ථිනො කාරියෙ අප්පවත්තිරිව සමානබලාන මුභින්නං වචනානං කාරියෙ අප්පවත්තීති සුඛෙනො පමාසංසන්දනං විඤ්ඤාතබ්බං.

'ပရော' ဟူသော ပုဒ်သည် အစဉ်လိုက်၏။ ထိုပုဒ်သည်လည်း အခြားရှိခြင်း၊ လွန်ကဲခြင်း၊ အလိုရှိအပ်ခြင်း (ဣဋ္ဌ) စသော များစွာသော အနက်ရှိသော်လည်း ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သော (ဣဋ္ဌ) အနက်ကို ဟောသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'ကမ္မဗျတိဟာရေ ဃဏိ' ဟူရာ၌ ကမ္မဗျတိဟာရ ဟူသည် အမှုကိစ္စကို အပြန်အလှန် လဲလှယ်ခြင်းတည်းဟူသော ထူးခြားသော အခြင်းအရာ (ဘာဝဝိသေသ) တည်း။ ထိုအရာ၌ 'ဘာဝကာရကေသု ဃဏ္ဃကာ' (၅-၄၄) သုတ်ဖြင့် အထွေထွေအားဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် 'ဝိပ္ပဋိသေဓနံ' ဟူသော အနက်၌ ဃဏိ ပစ္စည်းသက်၍ 'ဝိပ္ပဋိသေဓေါ' ဟု ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သာမညေ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဝိပ္ပဋိသေဓ သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို 'အညမညပဋိသေဓော' (အပြန်အလှန် တားမြစ်ခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပြီးစီးခြင်း၌ ဖြစ်သော်လည်း သိဓိဓာတ်သည် ဥပသာရနှင့် ယှဉ်သော် အခြားအနက်၌လည်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် အပြန်အလှန် ဆန့်ကျင်ခြင်း (အညမညဝိရောဓ) ဟု အနက်ရ၏။ လောက၌ ဝိပ္ပဋိသေဓ သဒ္ဒါသည် ဆန့်ကျင်ခြင်း (ဝိရောဓ) ကို ဟောသဖြင့် ထင်ရှားသည်ဖြစ်သောကြောင့် 'တထာ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား စံနမူနာပြုထိုက်သော ဆရာမြတ်၏ စကားတို့၌ အပြန်အလှန် ဆန့်ကျင်မှုသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု သံသယရှိသဖြင့်၊ နှစ်ခုလုံး၌ အခွင့်ရှိသည်ဖြစ်သော် ဖြစ်နိုင်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်ဟု 'ဒွိန္နံ' စသော ဝုတ္တိကျမ်း စတင်ပုံကို ဆိုခြင်းငှာ 'သော စာ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'အညမညာနဇ္ဈာသိတေ' ဟူသည် အချင်းချင်း မလွှမ်းမိုးအပ်သော၊ မသိမ်းပိုက်အပ်သော ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'အနုဘယဘာဂိနိ' ဟူသည် အကြင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသသော အရာသည် နှစ်ဦးလုံးနှင့် မသက်ဆိုင်၊ ထို နှစ်ဦးလုံးနှင့် မသက်ဆိုင်သော တစ်စိတ်တစ်ဒေသသော အရာ၌ ဖြစ်၏။ သာမညဝိသယ ဟူသည် ဝိဓိ (စည်းကမ်း) နှစ်ခုတို့၏ ဘုံတူညီသော အရာတည်း။ ထိုအရာ၌ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းဆိုက်ရောက်သောအခါ ထိုဆန့်ကျင်မှုသည် ဖြစ်ပေါ်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ဝိပ္ပဋိသေဓ၏ အရာသည် ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းဆိုက်ရောက်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ အရာရှိသူနှင့် အရာကို အခွဲခြားဘဲ သုတ်၌ 'ဝိပ္ပဋိသေဓေါ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သဖြင့် 'ဒွိန္နံ' စသော ဝုတ္တိကျမ်းကို ရေးသားတော်မူ၏ ဟု ပြတော်မူ၏။ 'ပရော ဟောတိ' ဟု နည်းသုံးမျိုးဖြင့် ပြအပ်၏။ ဤစကားဖြင့် အကယ်၍ ကန့်သတ်ချက် (နိယမ) ကို ဝန်ခံရပါမူ၊ ထိုအခါ 'ပရောဝ ဟောတိ' ဟု ဆိုရာ၏ဟု ပြတော်မူ၏။ ပါဏိနိကျမ်း၌ ဇာတ်ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်၌ တစ်ကြိမ်သာလျှင် လက္ခဏာသည် ဖြစ်တတ်သောကြောင့်၊ ပြီးစီးပြီးသော အနက်ရှိသဖြင့် အခြားသောအရာ၌ လက္ခဏာနှစ်ခုလုံး မဖြစ်ရာဝယ် နောက်ဖြစ်သော (ပစ္ဆိမ) အမှုကို ပြုအပ်၏ ဟူသော ဝိဓိအနက်ရှိသော စကားတည်း။ တစ်ဦးချင်း (ဗျတ္တိ) ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်၌မူကား လကာရစသည်တို့ကဲ့သို့ အလှည့်ကျ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌ ကန့်သတ်ခြင်းအကျိုးရှိ၏ဟု ခံယူကြကုန်၏။ ဤနေရာ၌မူကား ဇာတ်၌လည်းကောင်း၊ ဗျတ္တိ၌လည်းကောင်း သုတ်နှစ်ခုလုံး မဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌သာလျှင် ဝိဓိအနက်ရှိသော စကားတည်း၊ ကန့်သတ်ခြင်း အကျိုးရှိသည်မဟုတ်ဟု သိစေခြင်းငှာ 'တထာ ဟိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အလိုရှိသလို ပြီးစီးစေအပ်၏ ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ အလိုရှိသလို ပြီးစီးစေခြင်းသည်လည်း ဤသုတ်၏ မိမိကျက်စားရာ အရာအားလုံး၌ မပြတ်ပြန့်ပွားသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ရှိသောကြောင့်တည်း။ တစ်ခုမျှပင် မဖြစ်ပေါ်ဘဲ အဘယ်သို့ ရှိအံ့နည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် အကြောင်းကို 'ဥဘယမ္ပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဟိသဒ္ဒါသည် ယသ္မာ (အကြင်ကြောင့်) ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ဤနှစ်ခုလုံးသော ဆရာ့စကားသည် ထိုကြောင့်သာလျှင် သက်သေအထောက်အထား (ပမာဏ) ဖြစ်၏၊ အလိုရှိအပ်သော အမှုကို ပြခြင်း၌ အမှတ်အသားအဖြစ်ဖြင့် သဒ္ဒါကျမ်းဆရာတို့ ဝန်ခံအပ်သောကြောင့် ထိုဝိဓိတို့ကို ပြုတတ်သောကြောင့်လည်း ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ သက်သေအထောက်အထား (ပမာဏ) ဖြစ်သောကြောင့် နှစ်ခုလုံး မဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌ အကြောင်းကို 'အနုဘယဘာဂိမှိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်အရပ်မှ အခွင့်ကို ရအပ်၏ ထိုကြောင့် အားတူညီကုန်၏။ ဣတိသဒ္ဒါသည် အကြောင်း (ဟေတု) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဝိရုဒ္ဓါ စ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဣတိသဒ္ဒါကို ထည့်၍ 'အနုဘယဘာဂိမှိ...ပေ... ဝိရုဒ္ဓါ စ' ဟူသော စကားနှစ်ရပ်တို့၏ သက်သေအထောက်အထား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် နှစ်ခုလုံး မဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏ဟု ဆက်စပ်မှုကို သိအပ်၏။ အားတူညီသော အရာနှစ်ခုတို့၏ လောက၌လည်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း၊ တစ်ခဏချင်း၌ပင် နှစ်ခုလုံးသော အမှုတို့၌ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို မြင်အပ်၏ဟု ဥပမာကို 'လောကေ စ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ကို မလိုလားသော စေခိုင်းခံရသူ၏ အမှု၌ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကဲ့သို့၊ အားတူညီသော စကားနှစ်ရပ်တို့၏ အမှု၌ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြစ်၏ ဟု လွယ်ကူစွာ နှိုင်းယှဉ်၍ သိအပ်၏။

ජාතිපක්ඛෙයෙව භස්සකාරෙන ද්වින්නං යුගපදිප්පත්තියං ‘ලත්වාදීනමිව’ පරියායප්පසඞ්ගො වණ්ණිතො, තස්සායුත්තත්තමුපදස්සෙන්තො ආහ ‘නචාපි’ච්චාදි, භින්නවිසයත්තාති ද්වින්නං විධීනං භින්නවිසයත්තා. අභින්නවිසයත්තෙ හි පරියායකප්පනා යුත්තිමතී, අතොච ලත්වාදීනමභින්නවිසයත්තම්පටිපාදයිතුමාහ- ‘ලත්වාදයො හි’ච්චාදි, අනවයවෙනෙති ධාතු මත්තතො විධානෙනාවයවබ්‍යතිරෙකසබ්භාවතො සබ්බධාතුපරිග්ගහෙන, යත්ථ යස්මිං ධාත්වත්ථෙකදෙසෙ පවත්තා සමානා පවත්තා සන්තො ලද්ධාවකාසා [Pg.41] සියුං තස්සෙකදෙසස්ස පරිහාරෙනාපි පරිච්චාගෙනාපි න විධීයන්තෙති සම්බන්ධො, ලත්වාදීන මෙකක්ඛණෙ අසම්භවා එකස්මිං කතෙ සතීතරවචනාන මානත්ථක්‍යප්පසඞ්ගාච පරියායෙන භවන්තීති යන්තං යුත්තන්ති සම්බන්ධො. ඉහාති ඉමස්මිං යුගපදිප්පත්තියං, ඉහ තථාභාවස්ස කාරණමාහ-‘සාවකා…පෙ… වචන’න්ති, තත්ථාති යුගපදිප්පත්තියං. ජාතියම්පදත්ථෙ ‘‘පුනප්පසඞ්ගවිජානනා සිද්ධං, විප්පටිසෙධෙ යං බාධිතං තම්බාධිතමෙවා’’තීමාසමුභින්නං පරිභාසනම්පවත්තිං පටිපාදෙන්තො ආහ- ‘පරස්මිං චෙ’ත්‍යාදි, පරස්මින්ති ඉට්ඨෙ, පරිභාසනම්පන අයමත්ථො ‘පුනප්පසඞ්ගවිජානනාති ද්වින්නං සුත්තානමෙකත්ථප්ප සඞ්ගසඞ්ඛාතෙ විප්පටිසෙධෙ සතිපරමිට්ඨං පඨමං හොති, හොන්තෙන තෙන යදීතරස්ස නිමිත්තොපඝාතො න කතො තදා තස්සාපි පුනප්පසඞ්ගො තස්ස විජානනා සිද්ධන්ති, විප්පටිසෙධෙ යථාවුත්තෙ සති පඨමං හොන්තෙන යං සුත්තං බාධිතං තස්ස පුනප්පවත්තියා යදි නිමිත්තං නත්ථි තං බාධිතමෙවෙ’ති. බ්‍යත්තියම්පි විධ්‍යත්ථමෙවිදං වචනං, න නියමත්ථන්ති දස්සෙතුමාහ-‘බ්‍යත්තිය’මිච්චාදි, එවං මඤ්ඤතෙ ‘බ්‍යත්තියං පටිලක්ඛියංලක්ඛණප්පවත්තියං ද්වින්නං සාධාරණං ඨානම්පති යානි වචනානි භින්නානි තෙසම්පි නිරවකාසත්තෙන තුල්‍යබලත්තා ද්වින්නම්පටිපත්තියෙවසියා, නතු පරියායප්පසඞ්ගො’ති. බ්‍යත්තියම්පි යථාවුත්තානං පරිභාසානං පවත්ති වුත්තවිධිනෙවාති දස්සෙන්තො ‘පරිභාසානම්පි’ච්චාදිමාහ.

ဇာတိပက္ခ (ဇာတိအယူအဆ) ၌သာလျှင် ကျမ်းပြုဆရာသည် ဝိဓိနှစ်ခုတို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း သက်ရောက်ရာ၌ 'လတွာစသည်တို့ကဲ့သို့' အလှည့်ကျ သက်ရောက်မှု (ပရိယာယပ္ပသံဂ) ရှိပုံကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ထိုပရိယာယ်ဖြစ်ခြင်း၏ မသင့်လျော်ပုံကို ပြသရန် 'နစာပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဘိန္နဝိသယတ္တာ' ဟု ဆိုရာ၌ ဝိဓိနှစ်ခုတို့၏ ဝိသယ (သက်ရောက်ရာနယ်ပယ်) မတူကွဲပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဝိသယ မကွဲပြားခြားနားမှသာ ပရိယာယ်အားဖြင့် ကြံဆခြင်းသည် ကျိုးကြောင်းဆီလျော်မှုရှိ၏။ ထို့ကြောင့် လတွစသည်တို့၏ ဝိသယ မကွဲပြားပုံကို ထင်ရှားစေရန် 'လတွာဒယော ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အနဝယဝေန' ဟု ဆိုရာ၌ ဓာတ်မျှသာဖြစ်သော သဘောဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် အစိတ်အပိုင်းကင်းသော သဘောရှိသဖြင့် ဓာတ်အားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူခြင်းအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင် ဓာတ်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု၌ ဖြစ်ကုန်သော သုတ်တို့သည် အခွင့်ရကုန်သည်ဖြစ်၍ ထိုအစိတ်အပိုင်းကို ဖယ်ထားခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ စွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း မပြုအပ်ကုန် ဟု စပ်ရမည်။ လတွစသည်တို့သည် တစ်ခဏတည်း၌ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုကို ပြုပြီးသော် အခြားသော စကားတို့သည် အကျိုးမဲ့ဖြစ်သွားနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလှည့်ကျ ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟူသော အယူအဆသည် သင့်လျော်လှပေ၏ ဟု စပ်ရမည်။ 'ဣဟ' ဟု ဆိုရာ၌ ဤတစ်ပြိုင်နက်တည်း သက်ရောက်ရာ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို 'သာဝကာ...ပ... ဝစနံ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'တတ္ထ' ဟု ဆိုရာ၌ ထိုတစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ရာ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ပုဒ်၏အနက် 'ဇာတိ' ဖြစ်ရာ၌ 'တစ်ဖန် သက်ရောက်မှုကို သိခြင်းဖြင့် ပြီး၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ရာ၌ အကြင်အရာကို တားမြစ်အပ်၏၊ ထိုတားမြစ်အပ်သောအရာသည် တားမြစ်အပ်သည်သာတည်း' ဟူသော ဤပရိဘာသာ နှစ်ခုလုံး၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသရန် 'ပရသ္မိံ စေ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ပရသ္မိံ' ဟု ဆိုရာ၌ အလိုရှိအပ်သော အရာ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ပရိဘာသာ၏ အနက်မှာမူ ဤသို့တည်း - 'တစ်ဖန် သက်ရောက်မှုကို သိခြင်း' ဟူသည် သုတ်နှစ်ခုတို့ တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ သက်ရောက်ခြင်းတည်းဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်မှု ရှိသော်၊ နောက်၌ရှိသော အလိုရှိအပ်သော သုတ်သည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သည်ရှိသော် အကယ်၍ ထိုသုတ်သည် အခြားသုတ်၏ အကြောင်းကို မဖျက်ဆီးအပ်ပါက၊ ထိုအခါ၌ ထိုအခြားသုတ်၏ တစ်ဖန် သက်ရောက်မှုရှိပုံကို သိခြင်းဖြင့် ပြီး၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်မှု အထက်ပါအတိုင်း ရှိသော်၊ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ခြင်းဖြင့် အကြင်သုတ်ကို တားမြစ်အပ်၏၊ ထိုသုတ်၏ တစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်းငှါ အကြောင်းမရှိလျှင် ထိုသုတ်သည် တားမြစ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဗျတ္တိ (ပုဂ္ဂလိကအနက်) ၌လည်း ဤစကားသည် ဝိဓိအနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏၊ နိယမအနက် မဟုတ်ပုံကို ပြသရန် 'ဗျတ္တိယံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့ နှလုံးသွင်း၏ - ဗျတ္တိ (လက္ခဏာဖြစ်ပေါ်ရာ) ၌ ဖြစ်ပေါ်သော လက္ခဏာ၌ နှစ်ခုသော ဘုံဆိုင်ရာဌာနသို့ ရှေးရှု၍ ကွဲပြားကုန်သော စကားတို့သည်လည်း အခွင့်မရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် တူညီသော စွမ်းအားရှိသဖြင့် ထိုနှစ်ခုလုံး၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသာ ဖြစ်ရာ၏၊ ပရိယာယအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကား မဟုတ်ပေ ဟု နှလုံးသွင်း၏။ ဗျတ္တိ၌လည်း အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့သော ပရိဘာသာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်ကို ပြသရန် 'ပရိဘာသာနမ္ပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ජාතියම්පදත්ථෙ ‘‘වත්තමානෙති අන්ති, සි ථ, මි ම, තෙ අන්තෙ, සෙ ව්හෙ, එ ම්හෙ’’ච්චාදීනං ලක්ඛණානමෙකමෙකත්ථෙපි වත්තමානෙති අන්ති, වත්තමානෙ සි ථ ඉච්චාදීනං වාක්‍යෙකදෙසානං ගච්ඡතිච්චාදො ගච්ඡ සිච්චාදො ච ලක්ඛියෙ සකිම්පවත්තියා සබ්බස්මිං සකෙ විසයෙ පඨම මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනජාති පරිසමත්තාති චරිතත්ථත්තා තුම්හෙ ගච්ඡථාති එත්ථ ද්වීහි ද්වින්නං පුරිසාන මෙකක්ඛණෙ පවත්තියං න කස්සචි, බ්‍යත්තියම්පි පටිලක්ඛියං ලක්ඛණානි භිජ්ජන්තීති සාධාරණං ඨානං පතිභින්නෙහි ලක්ඛණෙහි ද්වින්නම්පෙකත්ථෙ-කක්ඛණෙ පවත්තියං න කස්සචි, තථා වුත්තනයෙනෙව තිණ්ණං පුරිසානමෙකක්ඛණෙ පවත්තියන්ති සබ්බථා අප්පවත්තියං සම්පත්තායං වචනමිදං, පරො හොතීති මජ්ඣිමුත්තමං භවතීති අධිප්පායෙන ‘යථෙ’ච්චාදිනා වුත්තං වුත්තිගන්ථම්පඤ්හමුඛෙනා හරිත්වා [Pg.42] දස්සෙතුං ‘ක්වපනා’තිආදිමාහ, නෙදමුදාහරණමම්හං මනං භොසෙති-යතො විප්පටිසෙධවිසයමෙවෙදං න හොති, කුතො යතො ‘‘වත්තමානෙති අන්ති’’ච්චාදිප්පභුතීනං වත්තමානෙති අන්තිච්චාදීහි වාක්‍යෙකදෙසෙහි නිද්දිට්ඨානමෙව පුබ්බපරච්ඡක්කානං පුරිසවචනවිසෙසවිධායකෙන ‘‘පුබ්බපරච්ඡක්කාන මෙකානෙකෙසු තුම්හාම්හ සෙසෙසු ද්වෙද්වෙ මජ්ඣිමුත්තමපඨමා’’ (6-14) තීමිනා වාක්‍යාවයවෙන තුම්හාම්හසෙසෙසු පයුජ්ජමානෙසු අප්පයුජ්ජමානෙසු වා යථාක්කමං පුබ්බච්ඡක්කානං පරච්ඡක්කානඤ්ච මජ්ඣිමුත්තමපඨමානං පච්චෙකං ද්වෙද්වෙ වචනානි යථාක්කමං භවන්තීති ‘ගච්ඡථ ගච්ඡාමා’ති එත්ථ එකක්ඛණෙ පවත්තියෙව නත්ථි, ද්වින්නම්පන සාවකාසාන මෙකක්ඛණෙ පවත්තියෙව හි විප්පටිසෙධොති, තථාපි වුත්තනයෙන විප්පටිසෙධප්පකප්පනාපි සක්කා කාතුන්තීදමුදාහටං සියාති දට්ඨබ්බං, ඉමිස්සා පන පරිභාසාය නිරාකුලප්පවත්ති ‘‘ආදිස්සා’’ තීමිස්සා වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා, කතාකතප්පසඞ්ගී යො විධි, සො නිච්චො, යොත්වකතෙයෙවායමනිච්චොති වුත්තනිච්චානිච්චෙසු අන්තරඞ්ගබහිරඞ්ගෙසු චාතුල්‍යබලත්තා නාස්ස යොගස්ස බ්‍යාපාරො, තථාහි නිච්චානිච්චෙසු නිච්චමෙව බලවන්ති නිච්චානිච්චානමතුල්‍යබලතා, අන්තරඞ්ගබහිරඞ්ගප්පකාර(ම්පන) උපරි ‘‘ලොපො’’ති (1-39) සුත්තෙ පකාසිස්සාම.

ပုဒ်၏အနက် ဇာတိ (အမျိုးအစား) ဖြစ်ရာ၌ 'ဝတ္တမာန၌ အန္တိ၊ သိ၊ သ၊ မိ၊ မ၊ တေ၊ အန္တေ၊ သေ၊ ဝှေ၊ ဧ၊ မှေ' အစရှိသော လက္ခဏာ (သုတ်) တို့သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ ဖြစ်သော်လည်း 'ဝတ္တမာန၌ အန္တိ'၊ 'ဝတ္တမာန၌ သိ၊ သ' စသည်ဖြင့် ဝါကျ၏ အစိတ်အပိုင်းတို့သည် 'ဂစ္ဆတိ' ဟူသော ပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ 'ဂစ္ဆသိ' ဟူသော ပုဒ်၌လည်းကောင်း သိအပ်သော လက္ခိယပုဒ်၌ တစ်ကြိမ်တည်း ဖြစ်ခြင်းဖြင့် မိမိ၏ ဝိသယအားလုံး၌ ပထမပုရုသ၊ မဇ္ဈိမပုရုသ ဧကဝုစ် ဇာတိတို့သည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်အပ်ပြီးဖြစ်၍ အကျိုးပြီးမြောက်ပြီးသော သဘောရှိသောကြောင့်၊ 'တုမှေ ဂစ္ဆထ' ဟု ဆိုရာ၌ နှစ်ဦးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ တစ်ခဏတည်း၌ ဖြစ်ခြင်းသည် တစ်စုံတစ်ယောက်အားမျှ မဖြစ်နိုင်။ ဗျတ္တိ (ပုဂ္ဂလိကအနက်) ၌လည်း လက္ခိယပုဒ်၌ လက္ခဏာတို့သည် ကွဲပြားခြားနားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သာဓာရဏဌာန၌ ကွဲပြားခြားနားသော လက္ခဏာတို့ဖြင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ တစ်ခဏတည်း ဖြစ်ခြင်းသည် တစ်စုံတစ်ယောက်အားမျှ မဖြစ်နိုင်။ ထို့အတူ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သုံးဦးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ တစ်ခဏတည်း၌ ဖြစ်ခြင်း၌လည်း ဖြစ်နိုင်စရာမရှိပုံသည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ရောက်ရှိလာသော် ဤစကားကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ပရော ဟောတိ' ဟု ဆိုရာ၌ မဇ္ဈိမပုရုသနှင့် ဥတ္တမပုရုသတို့ ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'ယထာ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ဝုတ္တိကျမ်းလာ ပြဿနာကို မေးခွန်းထုတ်၍ ပြသရန် 'ကွပနာ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤဥပမာသည် ငါတို့၏ စိတ်ကို မနှစ်သက်စေပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤအရာသည် ဝိပ္ပဋိသေဓ (ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း) ၏ ဝိသယပင် မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - 'ဝတ္တမာန၌ အန္တိ' အစရှိသည်တို့မှစ၍ 'ဝတ္တမာန၌ အန္တိ' အစရှိသော ဝါကျအစိတ်အပိုင်းတို့ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော ဝိဘတ်ခြောက်လုံးတို့အား ပုရုသနှင့် ဝုစ်ထူးတို့ကို ပြုတတ်သော 'ပုဗ္ဗပရစ္ဆက္ကာနမေကာနေကေသု တုမှာမှသေသေသု ဒွေဒွေ မဇ္ဈိမုတ္တမပထမာ' (ကစ္စာယနသုတ် ၆-၁၄) ဟူသော ဤဝါကျအစိတ်အပိုင်းဖြင့် တုမှ၊ အမှ နှင့် ကြွင်းသော ပုဒ်တို့ ယှဉ်စပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မယှဉ်စပ်သည်ဖြစ်စေ အစဉ်အတိုင်း ရှေ့ခြောက်လုံး၊ နောက်ခြောက်လုံးတို့၏ မဇ္ဈိမပုရုသ၊ ဥတ္တမပုရုသ၊ ပထမပုရုသတို့အား တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ နှစ်ခုစီသော ဝုစ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဆိုအပ်သဖြင့်၊ 'ဂစ္ဆထ၊ ဂစ္ဆာမ' ဟု ဆိုရာ၌ ဤ၌ တစ်ခဏတည်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်ပင် မရှိချေ။ အခွင့်ရှိကုန်သော ဝိဓိနှစ်ခုတို့၏ တစ်ခဏတည်း၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုသာလျှင် ဝိပ္ပဋိသေဓ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော်လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ဝိပ္ပဋိသေဓကို ကြံဆခြင်းသည်လည်း ဖြစ်နိုင်ပေ၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဤဥပမာကို ဆောင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤပရိဘာသာ၏ ရှုပ်ထွေးမှုမရှိဘဲ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်ပုံကိုမူ 'အာဒိဿ' ဟူသော ဤသုတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ပြုအပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မပြုအပ်သည်ဖြစ်စေ သက်ရောက်နိုင်ခွင့်ရှိသော ဝိဓိသည် 'နိစ္စ' မည်၏။ မပြုအပ်သေးသော အခါ၌သာ သက်ရောက်နိုင်ခွင့်ရှိသော ဝိဓိသည် 'အနိစ္စ' မည်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နိစ္စ၊ အနိစ္စတို့နှင့် အန္တရင်္ဂ၊ ဗဟိရင်္ဂတို့၌ စွမ်းအားမတူညီသောကြောင့် ဤသုတ်၏ သက်ရောက်မှု လုပ်ငန်းသည် မရှိပေ။ ထို့သို့ဖြစ်၍ နိစ္စနှင့် အနိစ္စတို့တွင် နိစ္စသည်သာလျှင် အားကောင်း၏ ဟူ၍ နိစ္စနှင့် အနိစ္စတို့၏ စွမ်းအားမတူညီပုံရှိ၏။ အန္တရင်္ဂနှင့် ဗဟိရင်္ဂတို့၏ အပြားကိုမူ နောင်၌ 'လောပေါ' (ကစ္စာယနသုတ် ၁-၃-၉) ဟူသော သုတ်၌ ဖွင့်ပြပါအံ့။

23. සඞ්කෙතො

၂၃. သင်္ကေတ

වචනාරම්භස්ස ඵලමාහ-‘අනුබන්ධොති යං වුත්තං’ත්‍යාදි, වුත්තියං ‘‘යොනවයවභූතො සඞ්කෙතො’’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි ‘‘භාසිස්සං මාගධං සද්දලක්ඛණ’’න්ති සද්දලක්ඛණා භිධානප්පකරණතො සද්දස්සානවයවභූතොති විඤ්ඤායතෙති දස්සෙතුමාහ-‘කස්ස’ත්‍යාදිල්තුප්පච්චයෙ ලකාරො උදාහරණං, පකතියාදි සමුදායස්සාතිආදිවාක්‍යස්ස සාප්පායමත්ථං විවරිතුං ‘එවමඤ්ඤතෙ’ච්චාදි වුත්තං, කෙචි සද්දසත්ථකාරාති පාණිනිං සන්ධායාහ, වචනන්ති ‘‘තස්ස ලොපො’’ති (1-3-9) වචනං, පයොගාසමවායිතාති කත්තාඉච්චාදිප්පයොගෙ අසමවායිතා අප්පයොගිතාති අධිප්පායො, එවම්පිස්ස ලොපො වසෙයො… අනුපුබ්බො බන්ධිවිනාසත්ථොති ආහු උච්චාරිතපධංසිත්තා [Pg.43] අනුබන්ධ්‍යතෙ විනස්සතෙත්‍යනුබන්ධොති ඉමාය සද්ද බ්‍යුප්පත්තියාවසෙන.

စကားအစပြုခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို 'အနုဗန္ဓောတိ ယံ ဝုတ္တံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝုတ္တိ၌ 'အကြင် အစိတ်အပိုင်းမဟုတ်သော အမှတ်အသား (သင်္ကေတ)' ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်သော်လည်း၊ 'မဂဓဘာသာ၏ သဒ္ဒါလက္ခဏာကို ပြောကြားအံ့' ဟု သဒ္ဒါကျမ်းကို ဖော်ပြသောအားဖြင့် သဒ္ဒါ၏ အစိတ်အပိုင်းမဟုတ်သော အမှတ်အသားဟု သိအပ်၏ ဟု ပြသရန် 'ကဿ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဥပမာအားဖြင့် 'လ္တု' ပစ္စည်း၌ 'လ' အက္ခရာသည် သာဓက ဖြစ်၏။ 'ပကတိစသော အပေါင်း၏' စသော ဝါကျ၏ သင့်လျော်သောအနက်ကို ဖွင့်ဆိုရန် 'ဧဝမညတေ' စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'အချို့သော သဒ္ဒါကျမ်းဆရာတို့' ဟု ဆိုရာ၌ ပါဏိနိ ဆရာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဝစနံ' ဟု ဆိုရာ၌ 'တဿ လောပေါ' ဟူသော စကားကို ဆိုလိုသည်။ 'ပယောဂါသမဝါယိတာ' ဟု ဆိုရာ၌ ကတ္တု စသော ပယောဂတို့၌ မစပ်ဆိုင်ခြင်း၊ အသုံးမပြုခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့လျှင်လည်း ၎င်း၏ ကျေခြင်းသည် ဖြစ်ထိုက်၏။ 'အနုပုဗ္ဗော ဗန္ဓိဝိနာသတ္ထော' ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ ရွတ်ဆိုအပ်ပြီးသည်ရှိသော် ပျက်စီးတတ်သောကြောင့်၊ 'အနုဗန္ဓိယတေ ဝိနဿတေတိ အနုဗန္ဓော' ဟူသော သဒ္ဒါဆင်းသက်ပုံ (နိရုတ္တိ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် 'အနုဗန္ဓ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

24. වණ්ණ

၂၄. ဝဏ္ဏ (အက္ခရာ)

‘අතෙනා’ති (2-108) එත්ථ අතොති රස්සබ්‍යත්තිනිද්දෙසො වා සියා රස්සජාතිනිද්දෙසො වා සකලනිස්සයබ්‍යාපී අත්ථජාති නිද්දෙසොවා, තත්ථ රස්සබ්‍යත්තිනිද්දෙසෙ සති බුද්ධසිද්ධාදීසු යත්ථකත්ථචි අකාරො ගය්හතෙති නෙට්ඨප්පසිද්ධි… කෙසඤ්චි අසිජ්ඣනතො, රස්ස ජාතිනිද්දෙසෙ පන බුද්ධසිද්ධාදිසබ්බාකාරන්තානං ලක්ඛණිකගවාද්‍යකා රන්තානඤ්චාකාරො ගය්හතීති සබ්බථා ඉට්ඨප්පසිද්ධි, නාඤ්ඤො දීඝො බ්‍යත්තන්තරත්තාති නානිට්ඨප්පත්ති ආකාරතො නාස්සෙනාභාවා, තස්මා අතොති රස්සජාතිනිද්දෙසෙ නිස්සිතෙ සබ්බමිදමිට්ඨං නිප්ඵජ්ජතීති නාත්ථජාති නිස්සීයතෙ, න රස්සබ්‍යත්තිච, ‘‘යුවණ්ණානමෙ ඔලුත්තා’’ති (1-29) ආදීසු පන රස්සබ්‍යත්තියා රස්සජාතියා වා නිද්දෙසෙ ‘තස්සෙදං නොපෙති’ච්චාදීසු එඔආදිකමිට්ඨං කත්ථචි භවෙය්‍ය, න සබ්බත්ථ, සබ්බත්ථ වා භවෙය්‍ය ‘වාතෙරිතං සමොනා’තිආදීසු බ්‍යත්තන්ත රත්තා, තස්මා සබ්බථා ඉට්ඨප්පසිද්ධියා ඉත්තජාත්‍යාදි නිස්සීයතෙ, අථවා වණ්ණුච්චාරණම්පති කෙසඤ්චි වණ්ණුප්පත්තිට්ඨානානං උච්චනීචතදුභය සංහාරවසෙන වණ්ණවිසෙසුප්පත්ති දස්සනතො තෙසං වසෙන රස්ස බ්‍යත්තිනිද්දෙසෙ රස්සජාතිනිද්දෙසෙ වා වුත්තනයෙන ඉට්ඨානිට්ඨප්පත්තියං සබ්බථා සබ්බථා ඉට්ඨප්පසිද්ධියා ඉත්තජාත්‍යාදි නිස්සීයතෙ, තත්ථ වණ්ණ පරෙන සවණ්ණග්ගහණං නියමිතුං වචනමිදමාරද්ධන්ති ‘සබ්බත්ථෙවා’තිආදිනා වචනාරම්භඵලමාහ, සබ්බත්ථෙවාති සබ්බස්මිංයෙව සුත්තප්පදෙසෙ. නනු සයඤ්චාති වුත්තෙපි පරියත්තං, න හ්‍යඤ්ඤං රූපා සයමත්ථි, අඤ්ඤං වා (සය)තො රූපන්ති සිද්ධෙප්‍යෙවං සති අත්ථෙත්ථ පරො කොචි විසෙසොති ඤාපෙතුං සඤ්ච රූප’න්ති වුත්තිකාරො ආහාති සම්බන්ධො, රූපස්ස විසෙසිතබ්බත්තා ‘සඤ්ච රූප’න්ති වුත්තියං නිද්දිසීයමානත්තා ච රූපන්ති විඤ්ඤායතීති ‘සඤ්ච ගය්හතී’ති වුත්තං, සංරූපග්ගහණායාපිසද්දං කරොතො-ධිප්පායො-යන්ති වත්තුමාහ-‘අඤ්ඤථෙ’ච්චාදි, අඤ්ඤථාති අඤ්ඤෙනප්පකාරෙන සංරූපග්ගහණාය අපිසද්දාභාවෙති අධිප්පායො, අඤ්ඤපදත්ථෙති [Pg.44] අඤ්ඤපදත්ථ සමාසවිසයෙ, ගුණීභූතස්සාති අප්පධානභූතස්සාකාරෙ කාරාදිනො, සමාසෙන වුත්තත්තා පධානතූ තත්තෙපි ගුණො භවති අඤ්ඤපදත්ථො-කාරෙකාරාදි විධාය කත්තා, විධීයමානො සවණ්ණොව පධානං… ඉදමත්ථිතාය තප්පවත්තියාති. නනු වුත්තියමපිසද්දස්සාත්ථං වදතා සයඤ්චෙති වත්තබ්බං, ‘‘තථා සයමත්තනී’’ති නිඝණ්ඩුතො සයඤ්ච-ත්තාකාරෙකාරාදිඤ්ච ගය්හතීත්‍යමත්ථො සම්භාවීයතීති චොදනම්පනසි නිධාය ‘සඤ්ච රූප’න්ති වදන්තො සාධිප්පායාරුළ්හං කිඤ්චි අත්ථවිසෙසං පකාසෙතුං තථෙවාහාති දස්සෙතුං වුත්තං-‘සයඤ්චෙ’ත්‍යාදි, ‘‘ධනඤ්ඤාතීසු සංසද්දො, තථාත්තත්තනියෙසුපී’’ති නිඝණ්ඩුවචනතො ‘ස’න්ති අත්තාපි ගය්හති, කො සො සද්දරූපං සාධාරණං, ‘ස’න්ති අත්තනියම්පි, කින්තං සද්දාන මසාධාරණං සද්දරූපං, තථා සති අත්තනියං රූපං නාමාත්තසඞ්ඛාතසද්දසම්බන්ධීති ආහ-‘සංරූපං සද්දානමසාධාරණං රූප’න්ති, එතඤ්ච ඉදන්තීමිනා සම්බන්ධිතබ්බං, අසාධාරණන්ති අසාධාරණං සද්දරූපං, සති සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනස්ස සාත්ථකතාය අසාධාරණන්ති රූපං විසෙසතා සාධාරණස්සාපි සම්භවො වුත්තොයෙව නාමාති ආහ-‘දුවිධං හි’ච්චාදි, කින්තං සාධාරණමසාධාරණඤ්චරූපන්ති සාමඤ්ඤෙන රූපං නිද්දිසිතුමාහ-‘තත්ථා’තිආදි, තත්ථාති නිද්ධාරණෙ සත්තමී, සද්දානන්ති සාත්ථකනිරත්ථකානං යෙසංකෙසඤ්චි සද්දානං, තංතං සද්දත්තාදීහි තෙසංතෙසං බුද්ධ අඉආදීනං සද්දානං සද්දත්තාදි, උභයත්ථ ආදිසද්දෙන අත්ථො සඞ්ගහිතො, තෙන සාධාරණං සද්දරූපමත්ථරූපං තථා-සාධාරණන්ති චතුබ්බිධං සංරූපන්ති දස්සෙති, චතූසුපි චෙතෙස්වසාධාරණස්ස සද්දරූපස්සෙවොපානං දස්සෙතුමාහ-‘තත්ථා’තිආදි, සාධාරණරූපබ්‍යුදාසෙනාති සාධාරණරූපස්ස පරිච්චාගෙන, උපාදියන්තො රූපමෙව සද්දස්සසං, නාත්ථොති ච දස්සෙතීති සම්බන්ධො, ච සද්දො පනෙත්ථ ‘ඉදං දස්සෙතී’ති හෙට්ඨා වුත්තං සමුච්චිනොති, අසාධාරණස්සෙවොපාදියනෙ කාරණමාහ-‘තන්ත’මිච්චාදි, ඉතරන්ති යෙ සංකෙසඤ්චි සද්දානං සද්දත්තාදි, පරස්සාපීති අඤ්ඤස්ස යස්සකස්සචි සද්දස්සාපි, ඉති ඉදං, පතිතං පසිද්ධං, එත්ථ පන ඉතිසද්දො හෙතුම්හි, යස්මා ඉදං යථාවුත්තං පසිද්ධං තස්මා පුබ්බාචරියපරම්පරායාගතො පදෙසතො [Pg.45] උපාදියන්තොති පකතං, සංසද්දවිසෙසනසාමත්ථියෙන අසාධාරණරූපොපාදියනෙපි අසාධාරණං සද්දරූපමෙවොපාදීයති නාසාධාරණමත්ථරූපං… ඉමිනා වක්ඛමානකාරණතා වසෙනාති ආහ-‘සද්දස්සෙ’ච්චාදි, ආසන්නං…සද්දතො සද්දභාවසා නඤ්ඤත්තා, විපරියයතොති විපරියාසෙන අනාසන්න භාවෙනාති අත්ථො, චක්ඛුවිසයොපි හි අත්ථො කථං සොතවිසයසද්දස්ස න ආසන්නො සංරූපම්භවිතුමරහතීති, කාරණන්තරමාහ-‘අහෙය්‍යත්තාචා’තිආදි, අහෙය්‍යත්තාති අපරිච්චජනීයත්තා, ඉදම්පි නිච්චසම්බන්ධිත්තෙ කාරණවචනං, තං සද්දරූපං, නිච්චසම්බන්ධීති නිරන්තරසංයොගී, විපරියයතොති හෙය්‍යත්තා, තථාහිච්චාදිනා අත්ථස්ස හෙය්‍යත්තං බොධෙති, අපරං කාරණමාහ-‘අසාධාරණඤ්ච රූපං’ත්‍යාදිනා, සාධාරණො පරියාය සද්දානං, පච්චෙතබ්බත්තාති විඤ්ඤාතබ්බත්තා, ඉදානි කාරණත්තයං සමොධානෙත්වා ඉමෙහි කාරණෙහි රූපමෙව සද්දස්ස සංනාම, නාත්ථොති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘තදෙව’න්තිආදි ආරද්ධං, තදෙවන්ති යස්මා එවං, තං තස්මාති අත්ථො, සරූපප්පධානෙති ‘‘ගොස්සා වඞ’’ (1-32) ත්‍යාදො ගොස්සාත්‍යාදිකෙ සරූපප්පධානෙ.

‘အတေန’ (၂-၁၀၈) ဟူသော ဤသုတ်၌ ‘အတ’ ဟူသည်မှာ ရဿဗျတ္တိညွှန်းခြင်း (ရဿအက္ခရာတစ်ဦးချင်းကို ညွှန်းခြင်း) ဖြစ်စေ၊ ရဿဇာတိညွှန်းခြင်း (ရဿအနွယ်ကို ညွှန်းခြင်း) ဖြစ်စေ၊ အလုံးစုံသော အမှီပြုရာ၌ ပျံ့နှံ့တတ်သော အတ္ထဇာတိညွှန်းခြင်း ဖြစ်စေ ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ရဿဗျတ္တိညွှန်းခြင်း ဖြစ်လတ်သော် ဗုဒ္ဓ၊ သိဒ္ဓ စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော အရာ၌သာ အကာရကို ယူအပ်၏ဟု မလိုလားအပ်သော အပြီးသတ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အချို့သော အရာတို့၌ မပြီးမြောက်နိုင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ရဿဇာတိညွှန်းခြင်း၌မူကား ဗုဒ္ဓ၊ သိဒ္ဓ စသော အလုံးစုံသော အကာရန္တတို့၏လည်းကောင်း၊ လက္ခဏိကဖြစ်သော ဂဝါဒိစသော အကာရန္တတို့၏လည်းကောင်း အကာရကို ယူအပ်၏ဟု အလုံးစုံသော အပြားဖြင့် လိုလားအပ်သော အပြီးသတ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ အခြားသော ဒီဃသည် ခြားနားသော အက္ခရာဖြစ်သောကြောင့် မလိုလားအပ်သော အကျိုးသို့ မရောက်၊ အာကာရထက် ရဿမရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘အတ’ ဟူသည် ရဿဇာတိညွှန်းခြင်းကို အမှီပြုလတ်သော် ဤအလုံးစုံသော အလိုရှိအပ်သော အနက်သည် ပြီးမြောက်၏ဟု အတ္ထဇာတိကိုလည်းကောင်း၊ ရဿဗျတ္တိကိုလည်းကောင်း အမှီမပြုအပ်။ ‘ယုဝဏ္ဏာနမေ ဩလုတ္တာ’ (၁-၂၉) စသည်တို့၌မူကား ရဿဗျတ္တိအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရဿဇာတိအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ညွှန်းရာဝယ် ‘တဿေဒံ နောပေတိ’ စသည်တို့၌ ဧ-ဩ စသော အလိုရှိအပ်သော အနက်သည် တစ်ခါတစ်ရံ ဖြစ်ရာ၏၊ အလုံးစုံသော အရာ၌ မဖြစ်ရာ။ သို့မဟုတ် ‘ဝါတေရိတံ သမောနာ’ စသည်တို့၌ ခြားနားသောအက္ခရာ ဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော အရာ၌ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် အလုံးစုံသော အပြားဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အနက် ပြီးမြောက်စေရန်အလို့ငှာ ဣတ္တဇာတိစသည်ကို အမှီပြုအပ်၏။ သို့မဟုတ် အက္ခရာရွတ်ဆိုခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ အချို့သော အက္ခရာဖြစ်ရာ ဌာန်တို့၏ မြင့်ခြင်း၊ နိမ့်ခြင်း၊ ထိုနှစ်ပါး ပေါင်းစပ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားသော အက္ခရာဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ထိုဌာန်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ရဿဗျတ္တိညွှန်းခြင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ ရဿဇာတိညွှန်းခြင်း၌သော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် လိုလားအပ်၊ မလိုလားအပ်သော အကျိုးသို့ ရောက်ရာဝယ် အလုံးစုံသော အပြားဖြင့် အလိုရှိအပ်သောအကျိုး ပြီးမြောက်စေရန်အလို့ငှာ ဣတ္တဇာတိစသည်ကိုသာ အမှီပြုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် ‘သဗ္ဗတ္ထေဝ’ အစရှိသည်ဖြင့် သဝဏ္ဏ (အလားတူအက္ခရာ) နောက်၌ရှိသော အက္ခရာဖြင့် သဝဏ္ဏကို ယူခြင်းကို ကန့်သတ်ရန် ဤစကားကို စတင်အပ်၏ ဟူ၍ စကားစတင်ခြင်း၏ အကျိုးကို မိန့်ဆို၏။ ‘သဗ္ဗတ္ထေဝ’ ဟူသည် အလုံးစုံသော သုတ်ဒေသ အရပ်၌သာတည်း။ အကယ်၍ ‘သယဉ္စ’ ဟု ဆိုသော်လည်း လုံလောက်သည် မဟုတ်လော၊ မိမိ (သယ) ဟူသော ရုပ်မှတစ်ပါး အခြားသော မိမိကိုယ်တိုင်သည် မရှိ၊ သယမှတစ်ပါးသော ရုပ်သည်လည်း မရှိ၊ ဤသို့ ပြီးမြောက်ပါလျက်နှင့် ဤအရာ၌ အခြားသော ထူးခြားချက် တစ်စုံတစ်ရာ ရှိ၏ဟု သိစေခြင်းငှာ ‘သဉ္စ ရူပံ’ ဟု ဝုတ္တိဆရာ ဆိုအပ်၏ဟု စပ်စပ်အပ်၏။ ရုပ်၏ ထူးခြားအောင် ပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘သဉ္စ ရူပံ’ ဟု ဝုတ္တိ၌ ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရုပ်ကို သိအပ်၏ဟု ‘သဉ္စ ဂယှတိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ မိမိရုပ်ကို ယူခြင်းငှာ ‘အပိ’ သဒ္ဒါကို ပြုသော ဆရာ၏ အလိုအာဘော်ကို ပြောဆိုရန် ‘အညထာ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ‘အညထာ’ ဟူသည် အခြားသော အပြားဖြင့် (အပိသဒ္ဒါ မရှိလျှင်) မိမိရုပ်ကို ယူခြင်းငှာ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘အညပဒတ္ထေ’ ဟူသည် အညပဒတ္ထသမာသ်၏ အရာ၌။ ‘ဂုဏီဘူတဿ’ ဟူသည် မပဓာနဖြစ်သော အကာရ၊ ဣကာရ စသည်တို့၏တည်း။ သမာသ်ဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ပဓာနဖြစ်သော အနက်၌လည်း အညပဒတ္ထသည် အင်္ဂ (ဂုဏ) ဖြစ်၏။ အကာရ ဣကာရ စသည်ကို ပြုတတ်သော ကတ္တားသည်လည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်အပ်သော သဝဏ္ဏသည်သာလျှင် ပဓာနဖြစ်၏... ထိုသဝဏ္ဏ၏ တည်ရှိခြင်းသည် ထိုသဝဏ္ဏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ဝုတ္တိ၌ အပိသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပြောဆိုသောသူသည် ‘သယဉ္စ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘တထာ သယမတ္တနိ’ ဟူသော နိဃဏ္ဍုကျမ်းလာ စကားအရ မိမိကိုယ်ကိုလည်းကောင်း၊ အကာရ ဣကာရ စသည်ကိုလည်းကောင်း ယူအပ်၏ ဟူသော ဤအနက်သည် ဖြစ်နိုင်၏ဟု စောဒနာကို စိတ်၌ ထား၍ ‘သဉ္စ ရူပံ’ ဟု ဆိုသော ကျမ်းပြုဆရာသည် အလိုရှိအပ်သော အနက်သို့ တက်ရောက်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားသော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ထိုသို့ပင် ဆို၏ဟု ပြသရန် ‘သယဉ္စ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ‘ဓနညာတီသု သံသဒ္ဒေါ၊ တထာတ္တတ္တနိယေသုပိ’ ဟူသော နိဃဏ္ဍုကျမ်းစကားကြောင့် ‘သ’ သဒ္ဒါဖြင့် မိမိကိုယ် (အတ္တ) ကိုလည်း ယူအပ်၏။ ထိုမိမိကိုယ်ဟူသည် အဘယ်နည်း၊ သာဓာရဏဖြစ်သော သဒ္ဒရုပ်တည်း။ ‘သ’ သဒ္ဒါဖြင့် အတ္တနိယ (မိမိနှင့် သက်ဆိုင်သောအရာ) ကိုလည်း ယူအပ်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ အသာဓာရဏဖြစ်သော သဒ္ဒရုပ်ကား အဘယ်နည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လတ်သော် အတ္တနိယရုပ်မည်သည် အတ္တဟု ဆိုအပ်သော သဒ္ဒါနှင့် စပ်ဆိုင်သောအရာ ဖြစ်၏ဟု ပြသရန် ‘သံရူပံ သဒ္ဒါနမသာဓာရဏံ ရူပံ’ ဟု မိန့်ဆို၏။ ဤစကားကိုလည်း ‘ဣဒံ’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်စပ်အပ်၏။ ‘အသာဓာရဏံ’ ဟူသည် အသာဓာရဏဖြစ်သော သဒ္ဒရုပ်တည်း။ ဖြစ်နိုင်ခြင်း၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း ရှိလတ်သော် ဝိသေသန၏ အနက်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ‘အသာဓာရဏံ’ ဟု ရုပ်ကို ဝိသေသနပြုအပ်၏၊ သာဓာရဏရုပ်၏ ဖြစ်နိုင်ခြင်းကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြရန် ‘ဒုဝိဓံ ဟိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ထို သာဓာရဏရုပ်နှင့် အသာဓာရဏရုပ်ဟူသည် အဘယ်နည်းဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ရုပ်ကို ညွှန်းဆိုရန် ‘တတ္ထ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ‘တတ္ထ’ ဟူသည် နိဒ္ဓါရဏသမ္ဗန်၌ သုံးသော သတ္တမီဝိဘတ်တည်း။ ‘သဒ္ဒါနံ’ ဟူသည် အနက်ရှိသည် ဖြစ်စေ၊ အနက်မရှိသည် ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော သဒ္ဒါတို့၏။ ထိုထို သဒ္ဒါဖြစ်ကြောင်းတရားစသည်တို့ဖြင့် ထိုထို ဗုဒ္ဓ၊ အိ စသော သဒ္ဒါတို့၏ သဒ္ဒါဖြစ်ကြောင်းတရား စသည်တည်း။ နှစ်ဦးလုံးသော နေရာ၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် အနက်ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ ထိုစကားဖြင့် သာဓာရဏ သဒ္ဒရုပ်၊ အတ္ထရုပ်၊ ထို့အတူ အသာဓာရဏ သဒ္ဒရုပ်၊ အတ္ထရုပ် ဟူ၍ လေးပါးသော သံရုပ်ကို ပြ၏။ ဤလေးပါးတို့တွင်လည်း အသာဓာရဏ သဒ္ဒရုပ်ကိုသာ ယူခြင်းကို ပြသရန် ‘တတ္ထ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ‘သာဓာရဏရူပဗျုဒါသေန’ ဟူသည် သာဓာရဏရုပ်ကို စွန့်ပယ်ခြင်းဖြင့်တည်း။ ယူအပ်သော ရုပ်သည်သာလျှင် သဒ္ဒါ၏ သံရုပ်မည်၏၊ အနက်သည် မဟုတ်ဟု ပြ၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ ဤအရာ၌ ‘စ’ သဒ္ဒါသည် ‘ဤအရာကို ပြ၏’ ဟု အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို စုပေါင်းယူ၏။ အသာဓာရဏရုပ်ကိုသာ ယူရခြင်း၌ အကြောင်းကို ပြရန် ‘တန္တံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ‘ဣတရံ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော သဒ္ဒါတို့၏ သဒ္ဒါဖြစ်ကြောင်းတရား စသည်တည်း။ ‘ပရဿာပိ’ ဟူသည် အခြားသော တစ်စုံတစ်ခုသော သဒ္ဒါအားလည်းကောင်း။ ‘ဣတိ’ ဟူသည် ဤသို့၊ ‘ပတိတံ’ ဟူသည် ထင်ရှားကျော်စောအပ်သော၊ ဤအရာ၌ ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (ဟေတု) အနက်၌ ရှိ၏။ ယော အကြောင်းကြောင့် ဤဆိုအပ်ပြီးသော အနက်သည် ထင်ရှားကျော်စောအပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ရှေးဆရာအစဉ်အဆက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဒေသနာတော်အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ‘သံ’ ဟူသော သဒ္ဒါ၏ ဝိသေသနပြုနိုင်စွမ်းသော အစွမ်းကြောင့် အသာဓာရဏရုပ်ကို ယူရာ၌လည်း အသာဓာရဏ သဒ္ဒရုပ်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ အသာဓာရဏ အတ္ထရုပ်ကို မယူအပ်... ဤနောင်၌ ဆိုလတ္တံ့သော အကြောင်း၏ အစွမ်းကြောင့်ဟု ပြရန် ‘သဒ္ဒဿ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ‘အာသန္နံ’ ဟူသည်... သဒ္ဒါမှ သဒ္ဒါ၏အဖြစ်သည် တစ်ပါးတခြားမဟုတ်သောကြောင့် နီးစပ်သော၊ ‘ဝိပရိယယတော’ ဟူသည် ဖောက်ပြန်သောအဖြစ်ဖြင့် မနီးစပ်သောအဖြစ်ဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်တည်း။ စက္ခုဝိညာဉ်၏ မျက်မှောက်ဖြစ်သော အနက်သည် သောတဝိညာဉ်၏ မျက်မှောက်ဖြစ်သော သဒ္ဒါနှင့် မနီးစပ်သဖြင့် အဘယ်သို့လျှင် သံရုပ် ဖြစ်ထိုက်အံ့နည်း။ အခြားသော အကြောင်းကို ပြရန် ‘အဟေယျတ္တာ စ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ‘အဟေယျတ္တာ’ ဟူသည် မစွန့်ပယ်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ဤစကားသည်လည်း မြဲသော အစပ်အသွယ်ရှိသည်၏ အဖြစ်၌ အကြောင်းကို မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုသဒ္ဒရုပ်သည် ‘နိစ္စသမ္ဗန္ဓီ’ ဟူသည် အစဉ်မပြတ် ယှဉ်စပ်တတ်သော။ ‘ဝိပရိယယတော’ ဟူသည် စွန့်ပယ်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်။ ‘တထာဟိ’ အစရှိသည်ဖြင့် အနက်၏ စွန့်ပယ်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကို သိစေ၏။ အခြားသော အကြောင်းကို ပြရန် ‘အသာဓာရဏဉ္စ ရူပံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ သာဓာရဏသည် ပရိယာယသဒ္ဒါတို့၏ ဖြစ်၏။ ‘ပစ္စေတဗ္ဗတ္တာ’ ဟူသည် သိအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ယခုအခါ အကြောင်းသုံးပါးတို့ကို ပေါင်းစပ်၍ ဤအကြောင်းတို့ကြောင့် ရုပ်သည်သာလျှင် သဒ္ဒါ၏ ‘သံ’ (မိမိရုပ်) မည်၏၊ အနက်သည် မဟုတ်ဟု ကန့်သတ်၍ ပြသရန် ‘တဒေဝ’ အစရှိသည်ကို စတင်အပ်၏။ ‘တဒေဝ’ ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ဤသို့ဖြစ်၏၊ ထိုကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘သရူပပ္ပဓာနေ’ ဟူသည် ‘ဂေါဿာ ဝၚ’ (၁-၃၂) စသည်တို့၌ ‘ဂေါဿာ’ စသည်တို့၌ သရူပ (မိမိရုပ်) သာလျှင် ပဓာနရှိသောအရာ၌တည်း။

25. න්තු

၂၅. န္တု။

න්තුසුතියා ජන්ත්වාදීනම්පි ‘‘න්තන්තූනංන්තො යොම්හි පඨමෙ’’ (2-215) ත්‍යාදිනා ගහණප්පසඞ්ගෙ ජාතියමභිප්පසඞ්ගබාධනත්ථං බ්‍යත්තියං වන්ත්වාදි සම්බන්ධීනමුපාදානත්තමිදමාරද්ධං ‘‘වන්ත්වවණ්ණා’’ (4-79) ‘‘තමෙත්ථස්සත්තීති මන්තු’’ (4-78) ‘‘කත්තරි භූතෙ ක්තවන්තු ක්තාවී’’ (5-55) ති විහිතා වන්ත්වාදයො නාම.

‘န္တု’ ဟူသော သဒ္ဒါကို ကြားရရုံမျှဖြင့် ‘ဇန္တု’ စသော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း ‘‘န္တန္တူနံန္တော ယောမှိ ပဌမေ’’ (၂-၂၁၅) အစရှိသော သုတ်ဖြင့် ယူခြင်းသို့ ရောက်ရမည်ဖြစ်ရာ၊ ဇာတ် (အနက်) ၌ အလွန်အကျွံ သက်ရောက်ခြင်းကို တားမြစ်ရန်နှင့် တစ်ဦးချင်း (ဗျတ္တိ) အားဖြင့် ဝန္တုအစရှိသည်နှင့် စပ်ဆိုင်သော ပစ္စည်းတို့ကိုသာ ယူရန်အလို့ငှာ ‘‘ဝန္တွဝဏ္ဏာ’’ (၄-၇၉)၊ ‘‘တမေတ္ထဿတ္တီတိ မန္တု’’ (၄-၇၈)၊ ‘‘ကတ္တရိ ဘူတေ က္တဝန္တု က္တာဝီ’’ (၅-၅၅) ဟု ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ဝန္တုအစရှိသော ပစ္စည်းတို့ကို သိမ်းယူခြင်းအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဤသုတ်ကို စတင်အပ်သည်။

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာ ဖြစ်သော သာရတ္ထဝိလာသိနီ၌

පරිභාසාධිකාරො සමත්තො.

ပရိဘာသာအဓိကာရ ပြီးဆုံးပြီ။

සරලොපාදි වණ්ණනා

သရလောပအစရှိသော ဝဏ္ဏနာ။

26. සරො

၂၆. သရော။

ආධාරවිසෙසාපස්සයනන්ති ඔපසිලෙසිකාධාරවිසෙසස්ස නිස්සයනං, ඔපසිලෙසිකාධාරං විනා ආධාරන්තරෙ ගහිතෙ සති වචනන්තරං [Pg.46] සුත්තන්තරං විනා බ්‍යවහිතනිවත්ති කාතුං න ච සක්කාති සම්බන්ධො, කෙචීති බුද්ධප්පියාචරියාදයො දස්සෙති, තෙ හි යදි වණ්ණෙන කාලෙන වා බ්‍යවධානෙපි සන්ධි භවෙය්‍ය තදා සරෙති නිමිත්තස්සො පාදානං නිරත්ථකං භවෙය්‍යාති සරෙති නිමිත්තොපාදානසාමත්ථියෙනානෙන වණ්ණාදිබ්‍යවධානෙ නො සන්ධීති මඤ්ඤමානා ‘නිමිත්තො’ච්චාදිකං වාක්‍යමාහු, තදයුත්තන්ති තෙහි’නිමිත්තො’ච්චාදිනා යං වුත්තං, තං අයුත්තන්ති අත්ථො, අයුත්තත්තෙ කාරණං බ්‍යභිචාරසබ්භාවෙන සාමත්ථියාභාවොයෙවාති බ්‍යභිචාරන්දස්සෙත්වා සාමත්ථියාභාවන්දස්සෙතුමාහ-‘අවසානෙ,ච්චාදි, කාරියාභාවෙපීති එත්ථ න කෙවලං ‘ඉදමෙව සච්චං, සුමනා භවන්තු අථොපි’ත්‍යාදො වණ්ණකාලබ්‍යවධානෙයෙව, අථ ඛො ‘එතෙ න සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’ත්‍යාදො අවසානෙ ‘පමාදො මච්චුනො පදං’ ත්‍යාදො අන්ත බින්දු සඞ්ඛාතනිමිත්තන්තරෙ වා කාරියාභාවෙපි නිමිත්තො පාදානස්ස සාත්ථකතොති අපිසද්දස්සත්ථො, සාත්ථකතොති භාවප්පච්චයලොපෙන භාවප්පධානවසෙන වා වුත්තං, සාත්ථකත්තතොති වුත්තං හොති, අඤ්ඤථා නිමිත්තොපාදානමෙව සාත්ථකං නාමාති ‘නිමිත්තො පාදානස්ස සාත්ථකතො’ති න යුජ්ජති, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘අවසානෙ නිමින්තරෙ වා කාරියාභාවෙන බ්‍යභිචාරසබ්භාවා අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණං සාමත්ථියං නත්ථි, නිමිත්තන්තුබ්‍යවධානෙපි චත්ථි, යථා’දාරුනිමිත්තං වනොපසඞ්කමන’න්ති තස්මා වණ්ණකාලබ්‍යවධානෙපි සරෙති නිමිත්තෙ සති ලොපකාරියං පප්පොතෙ වා’ති. ලුප්පතීති ‘තත්‍රිමෙ’ච්චාදිනා කථනකාලෙ න දිස්සතීති අත්ථො, අදස්සනමත්තමෙව හි ලොපො, අඤ්ඤථා ‘තත්‍රා’දිසද්දරූපාභාවප්පත්තියා අත්ථප්පතීති කාරිත්තමෙසං න සියාති, පඨමාය නිද්දිට්ඨො… වුත්තත්තා කම්මස්ස, සරස්සාති වදෙය්‍ය… භාවෙ ඛාදිප්පච්චයෙන අවුත්තකම්මත්තා, ඉහාති ඉමිනා සත්ථන්තරෙ භාවසාධනවසෙන ගහණං විභාවෙති, ගන්ථ ලාඝවො… සරස්ස ලොපොති වා ලොපං පප්පොතීති වා අවත්තබ්බත්තා, සරොති පඨමාය නිද්දිට්ඨත්තා සරො ලොපො නාම හොතීති සඞ්කාපි සියාති ආහ-‘න චෙ’ච්චාදි, ඉහාති ඉමස්මිං සුත්තෙ, හොන්තිච්චාදොපි පුබ්බසරලොපෙ හන්තිච්චාදිකම්පි සියාත්‍යාසඞ්කියාහ-‘සොචෙ’ච්චාදි, උස්සග්ගතො ආගතො සම්භූතො තස්ස වා අයංති ඔස්සග්ගිකො පුබ්බලොපො[Pg.47], තස්ස භාවො ඔස්සග්ගිකත්තං, ඔස්සග්ගිකත්තා පුබ්බලොපස්ස කාරියන්තරෙහි පරලොපාදීහි අපවාදවිධීහි ආබාධිතො එව, සො ච පුබ්බලොපො හොතීති සම්බන්ධො, ‘‘පරො ක්වචී’’ති (91-27) ක්වචිග්ගහණෙන පුබ්බපරලොපානං තුල්‍යබලත්තාභාවා යථා ගමප්පත්තිතො පරලොපස්සාපවාදරූපත්තං, අජ්ඣාසිතෙති පවිට්ඨෙ, න හොති… පරලොපාපවාදෙන බාධිතත්තා, තෙහීති පරලොපාදීහි, සබ්බථා මුත්තවිසයො සද්ධින්ද්‍රියන්ති, විකප්පෙන මුත්තවිසයො ලතෙ වාති.

‘အာဓာရဝိသေသာပဿယနံ’ ဟူသည် ဩပသိလေသိက အာဓာရထူးကို မှီရာဖြစ်ခြင်းတည်း။ ဩပသိလေသိက အာဓာရကို ချန်လှပ်၍ အခြားသော အာဓာရကို ယူခဲ့သော် အခြားသော စကား သို့မဟုတ် အခြားသော သုတ် မပါဘဲ (အကြားရှိသော ဝဏ္ဏစသည်တို့ဖြင့်) ခြားလှပ်ခြင်းကို တားမြစ်ရန် မတတ်နိုင်ဟု စပ်စပ်ရာ၏။ ‘ကေစိ’ ဟူသည် ဗုဒ္ဓပ္ပိယ ဆရာအစရှိသူတို့ကို ပြ၏။ ထိုဆရာတို့သည် အကယ်၍ အက္ခရာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာလဖြင့်လည်းကောင်း ခြားနားသော်လည်း သန္ဓေဖြစ်ပါမူ၊ ‘သရေ’ ဟု နိမိတ်ကို ယူခြင်းသည် အချည်းနှီး ဖြစ်ရာ၏ဟု ယူဆကာ၊ ‘သရေ’ ဟူသော နိမိတ်ယူခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် ဤအက္ခရာစသည်ဖြင့် ခြားနားခြင်းရှိသော် သန္ဓေမဖြစ်ဟု မှတ်ထင်လျက် ‘နိမိတ္တော’ စသော စကားကို ဆိုကြကုန်၏။ ‘တဒယုတ္တံ’ ဟူသည်မှာ ထိုဆရာတို့သည် ‘နိမိတ္တော’ စသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် မလျော်ကန်ဟု အနက်ရ၏။ မလျော်ကန်ခြင်း၏ အကြောင်းကား သွေဖည်မှု (ဗျဘိစာရ) ရှိခြင်းကြောင့် စွမ်းရည်မရှိခြင်းသာတည်းဟု သွေဖည်မှုကို ပြ၍၊ စွမ်းရည်မရှိခြင်းကို ပြရန် ‘အဝသာနေ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ကရိယာဘာဝေပိ’ ဟူသော ဤနေရာ၌— ‘ဣဒမေဝ သစ္စံ၊ သုမနာ ဘဝန္တု အထောပိ’ စသည်တို့၌ အက္ခရာ ကာလ ခြားနားခြင်း၌သာမက၊ စင်စစ်သော်ကား ‘ဧတေ န သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု’ စသည်တို့၌ အဆုံး (အဝသာန) ၌လည်းကောင်း၊ ‘ပမာဒေါ မစ္စုနော ပဒံ’ စသည်တို့၌ အဆုံးဗိန္ဒုဟု ဆိုအပ်သော အခြားသော အကြောင်းရှိလတ်သော်လည်းကောင်း ကိစ္စမဖြစ်သော်လည်း နိမိတ်ကို သိမ်းယူခြင်း၏ အကျိုးရှိသောအဖြစ်ကြောင့် ‘အပိ’ သဒ္ဒါကို သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သာတ္ထကတော’ ဟူသည်ကား ဘာဝပစ္စည်း ကျေခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဘာဝကို ဦးစားပေးသောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ‘သာတ္ထကတ္တတော’ (အကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက နိမိတ်ယူခြင်းကိုယ်တိုင်ကသာ အကျိုးရှိသည်မည်သဖြင့် ‘နိမိတ္တောပါဒါနဿ သာတ္ထကတော’ ဟု မလျော်ကန်ပေ။ ဤ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား— ‘အဆုံး၌လည်းကောင်း၊ အခြားအကြောင်းရှိသော်လည်းကောင်း ကိစ္စမရှိခြင်းဖြင့် သွေဖည်မှုရှိသောကြောင့် အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော စွမ်းရည်မရှိ၊ အခြားအကြောင်းဖြင့် ခြားရာ၌လည်း ရှိသေး၏။ ‘ဒါရုနိမိတ္တံ ဝနောပသင်္ကမနံ’ ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အက္ခရာ ကာလ ခြားသော်လည်း ‘သရေ’ ဟူသော နိမိတ်ရှိလတ်သော် လောပကိစ္စသို့ ရောက်ရာ၏’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ‘လုပ္ပတိ’ ဟူသည် ‘တတြိမေ’ စသည်ဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သောအခါ မထင်ရှား (မတွေ့ရ) ဟု အနက်ရ၏။ မမြင်ရခြင်းမျှသာလျှင် လောပ (ကျေခြင်း) မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ‘တတြ’ စသော သဒ္ဒါရုပ် မရှိသည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ထိုသဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို သိစေနိုင်ခြင်းသည် ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ ‘ပထမာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌော’ ဟူသည်... ကံကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ‘သရဿ’ ဟု ပြောသင့်၏... ဘာဝအနက်၌ ခ အစရှိသော ပစ္စည်းတို့ဖြင့် ကံကို မဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ ‘ဣဟ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အခြားကျမ်းတို့၌ ဘာဝသာဓနအားဖြင့် ယူခြင်းကို ထင်ရှားစေ၏။ ကျမ်း၏ ပေါ့ပါးခြင်း (ဂန္ထလာဃဝ)... ‘သရဿ လောပေါ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘လောပံ ပပ္ပေါတိ’ ဟုလည်းကောင်း မဆိုအပ်သောကြောင့်၊ ‘သရော’ ဟု ပထမာဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သဖြင့် သရသည် လောပမည်၏ဟု သံသယရှိရာသဖြင့် ‘န စေ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဣဟ’ ဟူသည် ဤသုတ်၌ ဖြစ်၏။ ‘ဟောန္တိ’ စသည်တို့၌လည်း ရှေ့သရကျေလျှင် ‘ဟန္တိ’ အစရှိသည်လည်း ဖြစ်ရာ၏ဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘သောစေ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဥဿဂ္ဂ (အထွေထွေစည်းမျဉ်း) မှ လာသော၊ ဖြစ်သော၊ သို့မဟုတ် ထိုဥဿဂ္ဂ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် ‘ဩဿဂ္ဂိက’ (ယေဘုယျ) ဖြစ်သော ရှေ့သရကျေခြင်း (ပုဗ္ဗလောပ) မည်၏။ ထိုပုဗ္ဗလောပ၏ အဖြစ်သည် ‘ဩဿဂ္ဂိကတ္တ’ မည်၏။ ဩဿဂ္ဂိက ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရှေ့သရကျေခြင်းသည် အခြားသော ကိစ္စဖြစ်ကုန်သော နောက်သရကျေခြင်း (ပရလောပ) အစရှိသော အပဝါဒနည်းတို့ဖြင့် ပိတ်ပင်အပ်သည်သာလျှင်တည်း။ ထိုရှေ့သရကျေခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏ဟု စပ်ရာ၏။ ‘‘ပရော ကွစိ’’ (၉၁-၂၇) ဟူသော သုတ်၌ ‘ကွစိ’ သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ရှေ့သရကျေခြင်း နောက်သရကျေခြင်းတို့သည် အားတူသည်မဖြစ်သောကြောင့် ကာရီယသို့ ရောက်ခြင်းမှ နောက်သရကျေခြင်း၏ အပဝါဒသဘောရှိသကဲ့သို့တည်း။ ‘အဇ္ဈာသိတေ’ ဟူသည် ဝင်ရောက်အပ်သော ဟူသောအနက်၌၊ မဖြစ်... နောက်သရကျေခြင်းတည်းဟူသော အပဝါဒဖြင့် ပိတ်ပင်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ‘တေဟိ’ ဟူသည် ထိုနောက်သရကျေခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့်တည်း။ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် သဒ္ဒါ၏အစွမ်းသည် လွတ်ရာအရပ် ရှိ၏။ ‘ဝိကပ္ပအားဖြင့် လွတ်ရာအရပ်ရှိ၏’ သို့မဟုတ် ‘လတေ’ စသည်တို့၌ ဖြစ်၏။

27. පරො

၂၇. ပရော။

ඉතිසද්දො ඉදමත්ථෙ, ක්වචි ලොපනීයො හොතීති ඉදං වචනං දීපෙතීති සම්බන්ධො, කින්ති ආහ-‘පයොගානුසාරිත’න්ති, කස්සාති ආහ-‘කාරියස්ස පරලොපස්සා’ති, කෙන හෙතුනාති ආහ ‘ක්වචිග්ගහණෙනා’ති, කත්ථාති ආහ-‘ඉහ ඉමස්මිං සුත්තෙ’ති, තෙනාති තෙන පයොගානුසාරිතාදීපනෙන, යථාපයොගන්ති ආගමපයොගානතික්කමෙන, නිච්චං පක්ඛෙවා පරලොපො සියාති හොන්තිච්චාදො නිච්චං, ලතාවාතිආදීසු පක්ඛෙ වා පරලොපො භවෙය්‍ය, එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘කස්මින්ති අත්ථෙ ක්වාති නිප්ඵන්නෙනානියමවුත්තිනා අනියමත්ථස්සෙව විසෙසකතො වචනෙ සබ්බත්ථෙවානියතත්ථවුත්තිත්තා ක්වචිසද්දො-යං යථාගමං නිච්චමනිච්චමසන්තඤ්ච විධිං දීපෙති, තත්ථ හොන්තිච්චාදිකො නිච්ච පක්ඛො පරලොපස්සෙව විසයො, ලතාවාතිආදිකො අනිච්චපක්ඛො උභයසාධාරණත්තා පුබ්බලොපස්සාපි විසයොති ඉමිනා නිච්චං පක්ඛෙ වා පරලොපො හොති, අසන්තපක්ඛො පන සද්ධින්ද්‍රියන්තිආදිකො පුබ්බලොපස්සෙව විසයො සබ්බථානෙන පරිච්චත්තත්තා’’ති, තීසුපි චෙතෙසු පන පක්ඛෙසු නිච්චානිච්චපක්ඛෙසු යෙවස්සාපවාදරූපතා… පුබ්බලොපස්ස සබ්බථා හොන්තිච්චාදො නිවාරකත්තා වා විධායකත්තා වා පරලොපස්ස, න ත්වසන්තපක්ඛෙ… පුබ්බලොපස්සෙව සබ්බථානෙන දින්නා වසරත්තා, ලොකග්ගොතිආදි තු ක්වචිසද්දස්ස පයොගානුසාරිතා දීපකත්තා නිච්චෙ අසන්තෙවාපි විධිම්හි දීපිතෙ පරලොපෙන වා නිප්ඵජ්ජතීති නෙට්ඨබ්‍යාඝාතො, එවං තාව ක්වචිග්ගහණෙ සබ්බථානිට්ඨපරිහාරෙන ඉට්ඨප්පසිද්ධි [Pg.48] සියා, තදභාවෙකථන්ති තදභාවෙ විරොධමාහ-‘අඤ්ඤතෙ’ච්චාදි, පරියායෙන භවන්තීති ක්වචිග්ගහණාභාවෙ ‘පරො’ති සුත්තං සියා තථා සති සුත්තද්වයමෙකවිසයං තුල්‍යබලඤ්ච සියා, තත්ථ විප්පටිසෙධාභාවා පමාණභූතානමාචරිය (වචනා)නං නිරත්ථකතා මා භවීති වාරෙන භවන්තීති අත්ථො, ඉතීති ඉමිනා පරියායභවනකාරණෙන, පක්ඛෙයෙව සියාති ලතාවාතිආදීසු පුබ්බලොපෙ පරියායප්පවත්තෙ පරියායෙන පරලොපස්සාප්පවත්තිතො ලතාවාති පක්ඛෙයෙව පරලොපො භවෙය්‍ය, හොන්තිච්චාදො නිච්චං න සියාති සම්බන්ධො, තඤ්චාති තං පරියායභවනඤ්ච, ඛො වාක්‍යාලඞ්කාරෙ, පටිපදන්ති පදම්ප දම්පති හොති, නෙකදෙසපරිහාරෙනාපි, තෙනාහ ‘න කත්ථචී’ති, ඉමිනා ඉදං දීපෙති ‘‘සබ්බත්ථ විකප්පප්පසත්තියා හන්ති, සද්ධන්ද්‍රියංත්‍යාදිකං ‘‘න ද්වෙවා’’ති (1-28) සුත්තෙපි හන්තිච්චාදිකඤ්චානිට්ඨරූපම්පි සම්පජ්ජතී’’ති. නචෙවමිට්ඨන්ති එවමිදං යථාවුත්තං විකප්පවිධානං සද්දලක්ඛණඤ්ඤූහි නෙවාභිමතන්ති අත්ථො, තමෙව සාධෙති ‘පරලොපො හි’ච්චාදිනා, අථා නිච්චපක්ඛෙ වා පරලොපෙ කතෙ-නෙන පරිච්චත්තට්ඨානෙ උස්සග්ගප්පවත්තියා ලතාව ලතෙවාති රූපද්වයං සම්පජ්ජති තස්මා පයොගානුසාරිතාදීපකෙන ක්වචිසද්දෙනෙව හොන්ති සද්ධින්ද්‍රියං ලතාව ලතෙවාති පයොග සම්භවොපි, තථාපි අනිච්චපක්ඛෙ ලතාඉවාති තතියරූපප්පසිද්ධියා පරියායෙන භවිතබ්බන්ති පරිකප්පෙති ‘නනු චෙත්‍යාදිනා, අථ ‘‘පරො ක්වචී’ති ක්වචිග්ගහණෙ සති අප(වාදරූප)ත්තා කථම්පරියායප්පවත්තීති මනසි නිධායානිච්චපක්ඛෙ පරියායප්පවත්තිදීපනත්ථං ‘‘න ද්වෙවා’’ති සුත්තිතන්ති අපවාදෙ රූපත්තයෙපි පරියායප්පවත්තියං දොසාභාවමාහ-‘නායං දොසො’ච්චාදි, තථාහිච්චාදිනා ‘‘න ද්වෙවා’’ති සුත්තෙනෙව පරියායස්සාපි දීපිතත්තං සාධෙති, සා ච එකත්ථප්පවත්ති පරියායං විනා න සම්භවති… එකක්ඛණෙ පවත්‍යසබ්භාවාති අධිප්පායො, නනු ච ක්වචාභාවෙ පරියායප්පවත්තියං යථාවුත්ත දොසස්සෙවාප්පසඞ්ගතො මා හොතු පරියායො, භින්නවිසයෙ පන පුබ්බපරලොපප්පවත්තියා ‘‘න ද්වෙවා’ති නිසෙධෙ ලතෙව ලතාව ලතාඉවාති රූපත්තයං නිප්ඵජ්ජතීති චොදනං මනසි නිධායාහ-‘නචෙ’ච්චාදි, තත්ථ දොසමාහ-‘තථා ච සති’ච්චාදිනා, කත්ථචි දෙමිච්චාදො නිච්චං පුබ්බලොපස්සෙව, කත්ථචි හොන්තිච්චාදො නිච්චං පරලොපස්සෙව[Pg.49], විකප්පෙන වා කත්ථචි යථොදකං යථාඋදකං ත්‍යාදො පුබ්බලොපස්සෙව කත්ථචි ඉතිපි ඉච්චපිච්චාදො පරලොපස්සෙව කත්ථචි ලතෙව ලතාව ලතාඉවාච්චාදො පරියායෙනුභයලොපස්සෙව දස්සනතොති සම්බන්ධො, එත්ථච ඉතිපීති වවත්ථිතවිභාසත්ත දීපනෙන ක්වචිසද්දෙන පරලොපෙ කතෙ-ඤ්ඤත්‍ර පුබ්බ ලොපෙ සම්පත්තෙ ‘‘න ද්වෙවා’’ති එත්ථානුවත්තමාන ක්වචානුභාවෙන නිච්චං නිසෙධෙ ඉච්චපිච්චෙව භවති. සම්බජ්ඣති තෙසු තෙසු සුත්තෙසු. පරිච්ඡෙදොති කම්මත්ථවසෙන ආධාරවසෙන වාති ආහ-‘පරිච්ඡිජ්ජති’ච්චාදි.

‘ဣတိ’ သဒ္ဒါသည် ဤအနက်၌ (ဖြစ်၏)၊ အချို့အရပ်၌ ပယ်အပ်၏ဟူသော ဤစကားကို ပြ၏ဟု စပ်ရမည်။ ‘အဘယ်သို့နည်း’ ဟူမူ - ‘ပယောဂသို့ အစဉ်လိုက်သည်ဖြစ်၍’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အဘယ်သူ၏’ နည်းဟူမူ - ‘ပြုအပ်သော နောက်အက္ခရာကို ချေခြင်း၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အဘယ်အကြောင်းကြောင့်’ နည်းဟူမူ - ‘ကွစိသဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အဘယ်အရပ်၌’ နည်းဟူမူ - ‘ဤသုတ်၌’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် (ထိုပယောဂသို့ အစဉ်လိုက်သည်ဖြစ်၍ ပြခြင်းဖြင့်)၊ ‘ယထာပယောဂံ’ (ပါဠိပယောဂကို မလွန်ဆန်ဘဲ)၊ အမြဲသော်လည်းကောင်း၊ ဝိကပ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း နောက်အက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဟောန္တိ’ အစရှိသည်တို့၌ အမြဲ၊ ‘လတာဝါ’ အစရှိသည်တို့၌ ဝိကပ်အားဖြင့် နောက်အက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ ဤသို့ ယူဆ၏။ ‘အဘယ်အနက်၌ ကွစိသဒ္ဒါ ဖြစ်သနည်း’ ဟု မေးသော် ‘ကွစိ’ သဒ္ဒါသည် မမြဲသောအနက်ကိုသာလျှင် ထူးခြားစေတတ်သော စကား၌ အရပ်ခပ်သိမ်းတို့၌ပင် မမြဲသောအနက်၌ ဖြစ်သောကြောင့် အကြင်ပါဠိအစဉ်အတိုင်း အမြဲ၊ မမြဲ၊ မရှိသော ဝိဓိကို ပြ၏၊ ထိုဝိဓိ၌ ‘ဟောန္တိ’ အစရှိသည်သည် နောက်အက္ခရာကို ချေခြင်း၏ အမြဲဖြစ်သော ဘက်၏သာလျှင် အရာ ဖြစ်၏။ ‘လတာဝါ’ အစရှိသည်သည် ရှေ့နောက် နှစ်ဦးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် ရှေ့အက္ခရာကို ချေခြင်း၏ အရာလည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြင့် အမြဲသော်လည်းကောင်း၊ ဝိကပ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း နောက်အက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ မရှိသောဘက် ဖြစ်သော ‘သဒ္ဓိန္ဒြိယံ’ အစရှိသည်သည်ကား အရပ်ခပ်သိမ်း၌ ဤ (နောက်အက္ခရာချေခြင်း) ဖြင့် စွန့်အပ်သောကြောင့် ရှေ့အက္ခရာကို ချေခြင်း၏ အရာသာ ဖြစ်၏။ ဤသုံးပါးသော ဘက်တို့တွင်လည်း အမြဲ၊ မမြဲသော ဘက်တို့၌သာလျှင် ဤ (နောက်အက္ခရာချေခြင်း) ၏ အပဝါဒသဘောရှိသည်ဖြစ်၍... ရှေ့အက္ခရာချေခြင်းကို အရပ်ခပ်သိမ်း၌ ‘ဟောန္တိ’ စသည်၌ တားမြစ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ နောက်အက္ခရာချေခြင်းကို ပြုသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ မရှိသောဘက်၌ကား မဟုတ်ပေ... ရှေ့အက္ခရာချေခြင်းကို အရပ်ခပ်သိမ်း၌ ဤသုတ်ဖြင့် အခွင့်ပေးအပ်ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘လောကဂ္ဂေါ’ အစရှိသည်၌ကား ‘ကွစိ’ သဒ္ဒါသည် ပယောဂသို့ အစဉ်လိုက်သည်ဖြစ်၍ ပြတတ်သောကြောင့် အမြဲ၊ မရှိသော ဝိဓိ၌ ပြအပ်သော်လည်း နောက်အက္ခရာကို ချေခြင်းဖြင့် ပြီးတတ်၏ဟု အလိုမရှိအပ်သော အပြစ် (ဗျာဃာတ) မရှိပေ။ ဤသို့လျှင် ‘ကွစိ’ သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် အပြည့်အစုံ အလိုမရှိအပ်သည်ကို ပယ်ခြင်းဖြင့် အလိုရှိအပ်သည် ပြီးမြောက်နိုင်ရာ၏။ ထိုသို့မရှိလျှင် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ထိုသို့မရှိပါက ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပုံကို ‘အညတေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အလှည့်ကျအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏ဟူသည်မှာ ‘ကွစိ’ သဒ္ဒါ မရှိပါက ‘ပရော’ ဟု သုတ် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သုတ်နှစ်ခုတို့သည် အာရုံတစ်ခုတည်းရှိ၍ အားတူသည် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသုတ်နှစ်ခု၌ ဆန့်ကျင်မှု မရှိသောကြောင့် သက်သေအထောက်အထားဖြစ်သော ဆရာတို့၏ စကားတို့သည် အချည်းနှီး မဖြစ်စေခြင်းငှာ အလှည့်ကျအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဣတိ’ ဟူသော ဤအလှည့်ကျ ဖြစ်ခြင်းအကြောင်းကြောင့် ‘ပက္ခေယေဝ သိယာ’ ဟု ဆိုသဖြင့် ‘လတာဝါ’ အစရှိသည်တို့၌ ရှေ့အက္ခရာချေခြင်းသည် အလှည့်ကျ ဖြစ်လတ်သော် အလှည့်ကျအားဖြင့် နောက်အက္ခရာချေခြင်း မဖြစ်ခြင်းကြောင့် ‘လတာဝါ’ ဝိကပ်ဘက်၌သာလျှင် နောက်အက္ခရာချေခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ‘ဟောန္တိ’ စသည်၌ အမြဲမဖြစ်ရာဟု စပ်ရမည်။ ‘တဉ္စ’ ဟူသည် ထိုအလှည့်ကျ ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ‘ခေါ’ သည် ဝါကျတန်ဆာ၌ ဖြစ်၏။ ‘ပဋိပဒံ’ ဟူသည် တစ်ခုချင်းစီသော ပုဒ်သည် ‘ဒမ္ပတိ’ ဖြစ်၏။ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ပယ်ခြင်းဖြင့်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘န ကတ္ထစိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ဤအနက်ကို ပြ၏ - ‘အရပ်ခပ်သိမ်း၌ ဝိကပ်ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ သဒ္ဓန္ဒြိယံ စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ န ဒွေ ဝါ သုတ်၌လည်းကောင်း၊ ဟန္တိ စသည်တို့၌လည်းကောင်း အလိုမရှိအပ်သော ရူပလည်း ပြီးမြောက်၏’။ ‘န စေဝမိဋ္ဌံ’ ဟူသည် ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝိကပ်ပြုခြင်းကို သဒ္ဒါလက္ခဏာကျမ်းတတ်တို့သည် အလိုမရှိအပ်ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ထိုအနက်ကိုပင် ‘ပရလောပေါ ဟိ’ စသည်ဖြင့် သက်သေထူ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် - မမြဲသောဘက်၌ နောက်အက္ခရာကို ချေအပ်လတ်သော် ဤသုတ်ဖြင့် စွန့်အပ်သောအရပ်၌ ဥဿဂ္ဂ (အထွေထွေစည်းမျဉ်း) သို့ ရောက်သဖြင့် ‘လတာဝ’၊ ‘လတေဝ’ ဟု ရုပ်နှစ်ခု ပြီးမြောက်၏။ ထို့ကြောင့် ပယောဂသို့ အစဉ်လိုက်သည်ကို ပြတတ်သော ‘ကွစိ’ သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် ‘ဟောန္တိ’၊ ‘သဒ္ဓိန္ဒြိယံ’၊ ‘လတာဝ’၊ ‘လတေဝ’ ဟူသော ပယောဂ ဖြစ်နိုင်ခြင်းရှိသော်လည်း မမြဲသောဘက်၌ ‘လတာဣဝ’ ဟူသော တတိယရုပ် ပြီးမြောက်ခြင်းငှာ အလှည့်ကျအားဖြင့် ဖြစ်ထိုက်၏ဟု ‘နနု စ’ စသည်ဖြင့် ကြံဆ၏။ ထိုအခါ ‘ပရော ကွစိ’ သုတ်၌ ‘ကွစိ’ သဒ္ဒါ ရှိလတ်သော် အပဝါဒရုပ် ဖြစ်သောကြောင့် အလှည့်ကျ အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု နှလုံးသွင်း၍ မမြဲသောဘက်၌ အလှည့်ကျ ဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘န ဒွေ ဝါ’ ဟု သုတ်ထားအပ်၏ဟု အပဝါဒရုပ်သုံးခု၌လည်း အလှည့်ကျ ဖြစ်ခြင်း၌ အပြစ်မရှိပုံကို ‘နာယံ ဒေါသော’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘တထာ ဟိ’ စသည်ဖြင့် ‘န ဒွေ ဝါ’ သုတ်ဖြင့်သာလျှင် အလှည့်ကျဖြစ်ပုံကိုလည်း သက်သေထူ၏။ ထိုတစ်ပါးတည်းသော အနက်၌ ဖြစ်ခြင်းသည် အလှည့်ကျကို ဖယ်၍ မဖြစ်နိုင်ပေ... တစ်ခဏတည်း၌ ဖြစ်ခြင်းမရှိသောကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ကွစိ’ သဒ္ဒါမရှိလျှင် အလှည့်ကျဖြစ်ခြင်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်သို့ မရောက်သောကြောင့် အလှည့်ကျ မဖြစ်ပါစေနှင့်၊ မတူသော အရာ၌ ရှေ့နောက် အက္ခရာကို ချေခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် ‘န ဒွေ ဝါ’ ဟု တားမြစ်အပ်သော် ‘လတေဝ’၊ ‘လတာဝ’၊ ‘လတာဣဝ’ ဟု ရုပ်သုံးခု ပြီးမြောက်၏ဟူသော စောဒနာကို စိတ်၌ထား၍ ‘န စ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအရာ၌ အပြစ်ကို ‘တထာ စ သတိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အချို့အရပ်ဖြစ်သော ‘ဒေမိ’ စသည်၌ အမြဲ ရှေ့အက္ခရာကို ချေခြင်းသာ ဖြစ်၏၊ အချို့အရပ်ဖြစ်သော ‘ဟောန္တိ’ စသည်၌ အမြဲ နောက်အက္ခရာကို ချေခြင်းသာ ဖြစ်၏၊ ဝိကပ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း အချို့အရပ်ဖြစ်သော ‘ယထောဒကံ’၊ ‘ယထာဥဒကံ’ စသည်၌ ရှေ့အက္ခရာကို ချေခြင်းသာ ဖြစ်၏၊ အချို့အရပ်ဖြစ်သော ‘ဣတိပိ’၊ ‘ဣစ္စပိ’ စသည်၌ နောက်အက္ခရာကို ချေခြင်းသာ ဖြစ်၏၊ အချို့အရပ်ဖြစ်သော ‘လတေဝ’၊ ‘လတာဝ’၊ ‘လတာဣဝ’ စသည်၌ အလှည့်ကျအားဖြင့် နှစ်ဦးလုံးကို ချေခြင်းကို မြင်ရသောကြောင့်ဟု စပ်ရမည်။ ဤအရပ်၌လည်း ‘ဣတိပိ’ ဟု ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ ဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းဖြင့် ‘ကွစိ’ သဒ္ဒါဖြင့် နောက်အက္ခရာကို ချေအပ်လတ်သော် အခြားအရပ်၌ ရှေ့အက္ခရာချေခြင်းသို့ ရောက်သော်လည်း ‘န ဒွေ ဝါ’ သုတ်၌ အစဉ်လိုက်သော ‘ကွစိ’ သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် အမြဲ တားမြစ်အပ်သဖြင့် ‘ဣစ္စပိ’ သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုထိုသုတ်တို့၌ စပ်အပ်၏။ ‘ပရိစ္ဆေဒ’ ဟူသည် ကမ္မကတ္တုသဘောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အာဓာရသဘောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ဟု ‘ပရိစ္ဆိဇ္ဇတိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

28. නද්වෙ

၂၈. နဒွေ

තත්ථචාති චසද්දෙන භවිතබ්බං, තථා ච සති අඤ්ඤොඤ්ඤානජ්ඣාසි තං යථොදකං යථාඋදකංත්‍යාදි ඉතිපි ඉච්චපිච්චාදිච සඞ්ගහිතං භවතීති, පුබ්බලොපෙ පරලොපෙ ච පරියායෙන සම්පත්තෙ ද්වින්නම්පි පක්ඛෙ අභාවෙ සති කථමිදං යුජ්ජතීති චොදෙති‘යජ්ජෙව’මිච්චාදිනා, යජ්ජෙවන්ති හි අයං නිපාතසමුදායො අනිට්ඨාපාදනාරම්භ වත්තතෙ, එවඤ්චෙ ගය්හතීති අත්ථො, තදෙති අත්ථතො විඤ්ඤායති, නිච්චං සන්ධිකාරියාභාවෙ කාරණමාහ-‘උපසිලෙසා භාවතො’ති, තදෙව සමත්ථෙති ඊදිසෙසු හි’ච්චාදිනා, වත්තුමිට්ඨත්තාති ඉමිනා සන්නිකංසො වණ්ණාන මද්ධමත්තකාලබ්‍යවධානා පච්චාසත්ති, සන්නිකංසස්සෙතස්ස වචනිච්ඡායං සතියෙව සන්ධිකාරියං හොතීති දීපෙති, උපසිලෙසාභාවො වාති උපසිලෙසාභාවො එව භවති, නාඤ්ඤථාති අධිප්පායො, තදභාවෙචාති තස්ස උපසිලෙසස්ස අභාවෙ ච, සන්ධිකාරියාභාවෙ කාරණමාහ-‘කාලන්තරෙන බ්‍යවධානා’ති, කාලන්තරෙනාති උභයත්ථ ඨිතවණ්ණාන මුච්චාරණකාලතො අඤ්ඤෙන මජ්ඣප්පතිතකාලෙන, සන්ධි හොතෙව… සන්නිකංසවචනිච්ඡාවසෙන උපසිලෙසභාවතො, බුද්ධ වීර අත්ථුරාජපුත්තං අජරාමරොති ඡෙදො, යදිපි සබ්බම්පෙතං යජ්ජෙවංත්‍යාදිනා වුත්තං ක්වචි සද්දප්පභාවෙනෙව සිජ්ඣති, තථාපි පකාරො-යම්පි සත්ථෙ යොජෙතබ්බො වාති දස්සෙතුං වුත්තො.

'တတ္ထစာ' ဟူသော ပုဒ်၌ စသဒ္ဒါ ပါရှိအပ်၏။ ထိုသို့ရှိသော် အချင်းချင်း အလို (အာသီသ) မရှိသော ထို 'ယထောဒကံ' 'ယထာဥဒကံ' စသည်သည်လည်းကောင်း၊ 'ဣတိပိ' 'ဣစ္စပိစ္စာဒိ' စသည်သည်လည်းကောင်း သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်ဖြစ်၏။ ရှေ့သရချေခြင်း၊ နောက်သရချေခြင်းတို့ အလှည့်ကျ ဆိုက်ရောက်သော်လည်း နှစ်ဖက်လုံး မဖြစ်သည်ရှိသော် ဤအရာသည် မည်သို့ ယုတ္တိရှိပါအံ့နည်းဟု 'ယဇ္ဇေဝံ' စသည်ဖြင့် ကန့်ကွက် (စောဒနာ) ၏။ 'ယဇ္ဇေဝံ' ဟူသော ဤနိပါတ်အပေါင်းသည် မလိုလားအပ်သော အနက်ကို ပြီးစေခြင်းကို အစပြု၍ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ယူအပ်၏ဟု အနက်ရ၏၊ 'တဒါ' ဟု အနက်အားဖြင့် သိအပ်၏။ အမြဲ သန္ဓိကိစ္စ မရှိခြင်း၌ အကြောင်းကို 'ဥပသိလေသာ ဘာဝတော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအချက်ကိုပင် 'ဤဒိသေသု' စသည်ဖြင့် ထောက်ခံတော်မူ၏။ 'ဝတ္တုမိဋ္ဌတ္တာ' (ပြောဆိုလိုသဖြင့်) ဟူသော ဤစကားဖြင့် အက္ခရာတို့၏ အနက်ခြမ်းမျှသော ကာလခြားနားမှုမရှိဘဲ နီးကပ်စွာ တည်ရှိခြင်း (သန္နိကံသ) ကို ပြဆိုသည်။ ထိုသန္နိကံသကို ပြောဆိုလိုစိတ် ရှိမှသာလျှင် သန္ဓိကိစ္စ ဖြစ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ 'ဥပသိလေသာဘာဝေါ ဝါ' ဟူသည် ကပ်လျက်တည်ရှိခြင်း မရှိသည်သာ ဖြစ်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'တဒဘာဝေ စ' ထိုကပ်လျက်တည်ရှိခြင်း မရှိသောအခါ၌လည်း သန္ဓိကိစ္စ မရှိခြင်း၌ အကြောင်းကို 'ကာလန္တရေန ဗျဝဓာနာ' (အခြားသောကာလဖြင့် ခြားနားခြင်းကြောင့်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ကာလန္တရေန' ဟူသည် နှစ်ဖက်လုံး၌ တည်သော အက္ခရာတို့ကို ရွတ်ဆိုအပ်သော ကာလမှ အခြားဖြစ်သော အလယ်၌ ကျရောက်သော ကာလဖြင့် (ခြားနားခြင်းကြောင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။ သန္နိကံသဖြင့် ပြောဆိုလိုခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် ကပ်လျက်တည်ရှိခြင်းကြောင့် သန္ဓိသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ 'ဗုဒ္ဓ ဝီရ အတ္ထုရာဇပုတ္တံ အဇရာမရော' ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ အကယ်၍ ဤအလုံးစုံကို 'ယဇ္ဇေဝံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော်လည်း အချို့သော နေရာ၌ သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားသက်သက်ဖြင့်သာ ပြီးမြောက်သော်လည်း၊ ပကာရ (အပြား) ကိုလည်း ဤကျမ်း၌ ယှဉ်အပ်၏ဟု ပြခြင်းငှါ မိန့်ဆိုအပ်၏။

29. යුව

၂၉. ယုဝ။

නනු [Pg.50] සුත්තෙ ‘ලුත්තා’ති පඤ්චමී නිද්දෙසා ‘පරෙස’න්ති හොතු, ‘යථාක්කමං’ති තු වචනාභාවෙ කථං යථාක්කමන්තීදං වුත්තන්ති ආහ-‘සමෙ’ච්චාති, සමා සඞ්ඛ්‍යා ගණනා යෙසු තෙ සමසඞ්ඛ්‍යා-උද්දෙසිනො අනුදෙසිනො ච, උද්දිසනං පඨමං නිද්දිසනං උද්දෙසො, අනුදිසනං පච්ඡා කථනං අනුදෙසො, උද්දෙසො අනුදෙසො එසමත්ථීති උද්දෙසිනො අනුදෙසිනො, තෙසං සමසඞ්ඛ්‍යානමුද්දෙසීනං අනුදෙසීනඤ්ච, ඉවණ්ණුවණ්ණාහි උද්දෙසිනො ද්වෙ, එ ඔකාරා අනුදෙසිනො ච ද්වෙති උද්දෙසීනමනුදෙසීනඤ්ච ඨාන්‍යාදෙසානං සමසඞ්ඛ්‍යා සියා, සතියඤ්ච තස්සං යථාක්කම මාදසා විධීයන්තෙ, ලොකතො සිද්ධිමුපදස්සෙති ‘තථාහි’ච්චාදිනා. අව…පෙ… එ ඔති පරෙසං මතං, විප්පටිපත්තීති විරුද්ධා පටිපත්ති පටිජානනං, පරෙ ‘‘සතිපි හෙට්ඨා වාග්ගහණෙ‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’ති සුත්තෙ ක්වචිග්ගහණකරණතො අවණ්ණෙ එව ලුත්තෙ අසවණ්ණො විධි හොති, තතො ඉධ න හොති දිට්ඨුපාදාන’’න්ති වදන්ති, ක්වචීති අධිකාරො ඉධ න හොති මහුස්සවො මාතූපට්ඨානන්ති, පතිසද්දො ආධාරත්ථො, තෙන සමානාධිකරණො උරසද්දොපීති උරස්මින්ති නිච්ච සමාසත්තා අසකපදෙන විග්ගහෙ කතෙ ‘‘අසඞ්ඛ්‍යං විභත්ති’’ච්චාදිනා (3-2) සුත්තෙන අසඞ්ඛ්‍යසමාසොති දස්සෙතුමාහ-‘විභත්‍යත්ථෙසඞ්ඛ්‍යසමාසො’ති, එත්ථ පන යුවණ්ණානන්ති සංසාමි සමීපසමූහ විකාරාවයවාදීසු ඨාන්‍යාදෙසසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, තස්මා ඉවණ්ණුවණ්ණානං ඨානෙ එ ඔආදෙසා හොන්තීති අත්ථො, ඨානම්පන තිධා අපකංසො නිවත්ති පසඞ්ගො චෙති, තත්ථ ගුන්නං ඨානෙ අස්සා සම්බන්ධීයන්තු ති අපකංසො ඨානසද්දස්සත්ථො, ‘‘සෙම්හස්ස ඨානෙ කටුකමොසධං දාතබ්බ’’න්ති නිවත්ති ‘‘දබ්භානං ඨානෙ සරෙහි අත්ථරිතබ්බ’’න්ති පසඞ්ගො, තෙසු ඉධ පඨමදුතියා න යුජ්ජන්ති… නිච්චත්තා සද්දත්ථසම්බන්ධස්ස අපනයනවිනාසා න යුජ්ජන්තීති, තතියො තු (යුජ්ජති)… සුත්තෙ අත්ථාභිධානාය ඉවණ්ණුවණ්ණානං පවත්තිප්පසඞ්ගෙ තදත්ථාභිධානායෙව එඔආදෙසා භවන්තීති.

သုတ်၌ 'လုတ္တာ' ဟူသော ပဉ္စမီဝိဘတ်ညွှန်ပြချက်ကြောင့် 'ပရေသံ' ဟု ဖြစ်ပါစေ၊ 'ယထာက္ကမံ' (အစဉ်အတိုင်း) ဟူသော စကားမရှိဘဲ အဘယ်ကြောင့် အစဉ်အတိုင်းဟု ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ - 'သမေစ္စာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အရေအတွက် ဂဏန်း တူညီကုန်သောကြောင့် 'သမသင်္ချာ' မည်ကုန်၏။ ထိုသို့ တူညီသော အရေအတွက်ရှိသည် ဖြစ်၍ ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော (ဥဒ္ဒေသိနော) နှင့် နောက်မှ မိန့်ဆိုအပ်ကုန်သော (အနုဒ္ဒေသိနော) တို့သည်လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးစွာ ညွှန်ပြခြင်းသည် 'ဥဒ္ဒေသ' မည်၏။ နောက်မှ မိန့်ဆိုခြင်းသည် 'အနုဒ္ဒေသ' မည်၏။ ထို ဥဒ္ဒေသနှင့် အနုဒ္ဒေသ ရှိကုန်သောကြောင့် 'ဥဒ္ဒေသိနော အနုဒ္ဒေသိနော' မည်ကုန်၏။ ထို တူညီသော အရေအတွက်ရှိကုန်သော ညွှန်ပြအပ်သူ (ဥဒ္ဒေသီ) နှင့် နောက်မှ မိန့်ဆိုအပ်သူ (အနုဒ္ဒေသီ) တို့၏၊ ဣဝဏ္ဏ ဥဝဏ္ဏတို့ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သူ (ဥဒ္ဒေသီ) တို့သည် နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဧ ဩ ကာရဖြင့် နောက်မှ မိန့်ဆိုအပ်သူ (အနုဒ္ဒေသီ) တို့သည်လည်း နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ညွှန်ပြအပ်သူ (ဥဒ္ဒေသီ) နှင့် နောက်မှ မိန့်ဆိုအပ်သူ (အနုဒ္ဒေသီ) တို့၏ ဌာနီနှင့် အာဒေသတို့၏ အရေအတွက်သည် တူညီရာ၏။ ထိုသို့ တူညီသည်ရှိသော် အစဉ်အတိုင်း အာဒေသတို့ကို ပြုအပ်ကုန်၏။ လောက၌ ပြီးစီးပုံကို 'တထာဟိ' စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ 'အဝ...ပ... ဧ ဩ' သည် သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒ ဖြစ်၏။ 'ဝိပ္ပဋိပတ္တိ' ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဝန်ခံခြင်း (ယူဆခြင်း) ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးတို့ကား 'အောက်၌ ဝါ သဒ္ဒါကို ယူအပ်သော်လည်း ကွစာသဝဏ္ဏံ လုတ္တေ ဟူသော သုတ်၌ ကွစိ သဒ္ဒါကို ပြုခြင်းကြောင့် အဝဏ္ဏ ချေအပ်သည်ရှိသော်သာလျှင် အသဝဏ္ဏ သန္ဓိနည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ ဟု မဖြစ်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ကွစိ' ဟူသော အဓိကာရသည် ဤ 'မဟုဿဝေါ' 'မာတုပဋ္ဌာနံ' စသော နေရာတို့၌ မဖြစ်။ ပတိ-သဒ္ဒါသည် အာဓာရအနက်ရှိ၏။ ထို ပတိ-သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ (သမာနာဓိကရဏ) ဖြစ်သော ဥရသ်-သဒ္ဒါသည်လည်း 'ဥရသ္မိံ' ဟု အမြဲ သမတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မိမိပုဒ်မဟုတ်သော အခြားပုဒ်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သည်ရှိသော် 'အသခ်ျံ ဝိဘတ္တိ' စသောသုတ်ဖြင့် 'အသင်္ချသမာသ်' ဖြစ်ကြောင်းကို ပြခြင်းငှါ 'ဝိဘတ္တျတ္ထေသခ်ျသမာသော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌မူ 'ယုဝဏ္ဏာနံ' ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် သမ္ဗန္ဓီ၊ သမီပ၊ သမူဟ၊ ဝိကာရ၊ အဝယဝ စသည်တို့အနက် ဌာနီနှင့် အာဒေသ ဆက်စပ်ခြင်း၌ ဖြစ်သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဣဝဏ္ဏ ဥဝဏ္ဏတို့၏ နေရာ၌ ဧ ဩ အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဌာနသည်လည်း အပကံသ၊ နိဝတ္တိ၊ ပသင်္ဂ အားဖြင့် သုံးပါး ရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် နွားမတို့၏ နေရာ၌ မြင်းမကို ချည်နှောင်အပ်၏ ဟူသည် အပကံသ (ရွှေ့ပြောင်းခြင်း) မည်သော ဌာနသဒ္ဒါ၏ အနက်တည်း။ 'သလိပ်၏ နေရာ၌ ခါးသောဆေးကို ပေးအပ်၏' ဟူသည် နိဝတ္တိ (ဖယ်ရှားခြင်း) မည်၏။ 'သမန်းမြက်တို့၏ နေရာ၌ သရက်ရွက်တို့ဖြင့် ခင်းအပ်၏' ဟူသည် ပသင်္ဂ (ဆိုက်ရောက်ခြင်း) မည်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဤနေရာ၌ ပထမနှင့် ဒုတိယတို့သည် မသင့်လျော်ကုန်... သဒ္ဒါနှင့် အနက် ဆက်စပ်မှုသည် မြဲသောကြောင့် ဖယ်ရှားခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းတို့သည် မသင့်လျော်ကုန်သောကြောင့်တည်း။ တတိယ (ပသင်္ဂ) သည်သာလျှင် သင့်လျော်၏။ သုတ်၌ အနက်ကို ဟောခြင်းငှါ ဣဝဏ္ဏ ဥဝဏ္ဏတို့၏ တည်ရှိခြင်း (ဆိုက်ရောက်ခြင်း) ရှိသော် ထိုအနက်ကို ဟောခြင်းငှါသာလျှင် ဧ ဩ အာဒေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

30. යවා

၃၀. ယဝါ။

‘‘සත්තමියං [Pg.51] පුබ්බස්සෙ’’ති (1-14) පුබ්බස්ස කාරියවිධානතො සත්තමී නිද්දිට්ඨස්ස පරතා විඤ්ඤායතීති වුත්තියං ‘පරෙ’ති වුත්තං, එවමුපරිපි, පරෙහි ඉච්චස්ස අජ්ඣිණමුත්තො’ති සාධෙතුං ‘‘සබ්බොචන්ති’’ ‘‘අජ්ඣො අධී’’ති ච සුත්තිතං, තෙසමිධ පච්චක්ඛාතභාවදස්සනත්ථමාහ-‘ඉද’මිච්චාදි, අබ්භක්ඛානන්ති ඉමිනාව සිද්ධන්ති ‘‘අබ්භො අභී’’ති ච න වත්තබ්බං, ඉති+අස්ස ඉති ඨිතෙ පරලොපොති දස්සනත්ථං ‘ඉති අස්ස පරලොපො’ති ආහ, අන්වගමාතිආදීසු නිච්චං.

'သတ္တမိယံ ပုဗ္ဗဿ' (၁-၁၄) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ရှေ့ပုဒ်အား ကိစ္စပြုရန် ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်းကြောင့် သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ပုဒ်၏ နောက်ဖြစ်သည်ကို သိအပ်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဝုတ္တိ၌ 'pare' (ပရေ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ အထက်၌လည်း (သိအပ်၏)။ သူတစ်ပါးတို့၏ 'အဇ္ဈိဏမုတ္တော' ဟူသော ရုပ်ကို ပြီးစေခြင်းငှါ 'သဗ္ဗောစံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အဇ္ဈော အဓိ' ဟူ၍လည်းကောင်း သုတ်ပြုတော်မူ၏။ ထိုသုတ်တို့ကို ဤနေရာ၌ ပယ်အပ်သည်အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှါ 'ဣဒံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'အဗ္ဘက္ခာနံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်သာ ပြီးမြောက်သောကြောင့် 'အဗ္ဘော အဘိ' ဟု မဆိုအပ်။ 'iti + assa' ဟု ရှိစဉ် နောက်သရချေခြင်းကို ပြခြင်းငှါ 'iti assa paralopo' (ဣတိ အဿ နောက်သရချေခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အနွဂမာ' စသည်တို့၌ အမြဲ (သန္ဓိဖြစ်၏)။

31. එඔ

၃၁. ဧဩ။

පුත්තා මෙ+අත්ථි, අසන්තො+එත්ථාති පදච්ඡෙදො.

'ပုတ္တာ မေ + အတ္ထိ'၊ 'အသန္တော + ဧတ္ထ' ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။

32. ගොස්ස

၃၂. ဂေါဿ။

අන්තාදෙසත්ථොති ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති (1-17) බාධකස්ස ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සා’’ති (1-19) බාධකෙන ‘‘වානුබන්ධො’’ති (1-18) සුත්තෙන අන්තාදෙසත්ථො, තෙනෙව වුත්තං-‘බාධකබාධනත්ථොයමාරම්භො’ති, අවවාදෙසෙ පුබ්බසරලොපෙ දීඝෙච ගවාස්සං, ගවච්ඡන්ති නිච්චං. ඉදං කථං සිජ්ඣතීති සම්බන්ධො, ඉදන්ති යථරිවෙච්චාදිකං, කිං විනා සිජ්ඣතීති ආහ-‘එවාදිස්සා’තිආදි, එවස්ස ආදිඑකාරො එවාදි, තස්ස, රිආදෙසමන්තරෙනාති සම්බන්ධො, චසද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො, රස්සවිධානඤ්චාති යොජනීයො, කතෙපි තස්මින්ති තස්මිං සුත්තෙ විහිතෙ ච, න සිජ්ඣතීති එවාදිස්ස රිආදෙසො න කතොති කත්වා වුත්තං, භුසං+එවාති (පන) ඨිතෙ මහාවුත්තිනා එවාදිස්ස ඉආදෙසෙ රූපසිද්ධි හොතෙව, ඉධ පන පකාරන්තරෙන ‘භුසාමිවෙ’ති සාධෙතුමාහ ‘තම්පි’ච්චාදි.

'အန္တာဒေသတ္ထော' ဟူသည် အားနည်းသော 'ဆဋ္ဌိယန္တဿ' (၁-၁၇) ဟူသော သုတ်ကို တားမြစ်တတ်သော 'ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿ' (၁-၁၉) ဟူသော သုတ်ကို တစ်ဖန် တားမြစ်တတ်သော 'ဝါနုဗန္ဓော' (၁-၁၈) ဟူသော သုတ်ဖြင့် အဆုံးအက္ခရာကို အာဒေသပြုခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဗာဓကဗာဓနတ္ထောယမာရမ္ဘော' (ဤသုတ်ကို အားကောင်းသော တားမြစ်တတ်သောသုတ်ကို တားမြစ်ခြင်းအကျိုးငှါ အစပြုအပ်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဝ-အာဒေသပြုခြင်း၊ ရှေ့သရချေခြင်း၊ ဒီဃပြုခြင်းတို့ ရှိသော် 'ဂဝါဿံ' ဟု ဖြစ်၏။ 'ဂဝစ္ဆံ' ဟု အမြဲ ဖြစ်၏။ ဤအရာသည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်းဟူသော စပ်ကြားမှုတည်း။ 'ဣဒံ' ဟူသည် 'ယထရိဝေစ္စာဒိ' ကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်အရာမပါဘဲ ပြီးသနည်းဟူမူ - 'ဧဝါဒိဿာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဧဝ-သဒ္ဒါ၏ အစ ဧကာရ (ဧဝါဒိ) ၏၊ ရိ-အာဒေသ မပြုဘဲလျက်ဟု စပ်ရမည်။ စ-သဒ္ဒါသည် မသင့်လျော်သော နေရာ၌ သုံးစွဲအပ်၏။ 'ရဿဝိဓာနဉ္စ' (ရဿပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း) ဟု ယှဉ်အပ်၏။ ထိုသုတ်၌ ပြဋ္ဌာန်းအပ်သည်ရှိသော်လည်း မပြီးမြောက်ဟူသည် ဧဝ-သဒ္ဒါ၏ အစအား ရိ-အာဒေသ မပြုသောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဘုသံ + ဧဝ' ဟု ရှိစဉ် မဟာဝုတ္တိကျမ်းဖြင့် ဧဝ-သဒ္ဒါ၏ အစအား ဣ-အာဒေသ ပြုခြင်းဖြင့် 'ဘုသာမိဝ' ဟု ရုပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူ အခြားနည်းဖြင့် 'ဘုသာမိဝ' ဟူသော ရုပ်ကို ပြီးစေခြင်းငှါ 'တမ္ပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

33. බ්‍යඤ්ජ

၃၃. ဗျဉ္ဇ။

රස්සදීඝානන්ති සුත්තෙ අවුත්තෙ කථං රස්සදීඝානන්ති ලභති උද්දෙසිනොති ආහ-‘දීඝස්සා’තිආදි, දීඝස්සාති රස්සස්සාති ච ඨානසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, පච්චාසත්‍යාති ඨානසො පච්චාසත්‍යා, ඉදඤ්ච නිස්සය වසෙන [Pg.52] වුත්තං, නිස්සයකරණමෙකො සත්ථාගතො ඤායොති, ඉධ නිච්චං-වීතිනාමෙති ථුල්ලච්චයං, ඉධ න හොති-ජනො සායං.

သုတ်၌ 'ရဿဒီဃာနံ' ဟု မမိန့်ဆိုအပ်ဘဲ အဘယ်သို့ 'ရဿဒီဃာနံ' (ရဿနှင့် ဒီဃတို့၏) ဟု ညွှန်ပြချက်ကို ရသနည်းဟူမူ - 'ဒီဃဿာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ဒီဃဿ' ဟူသည်လည်းကောင်း၊ 'ရဿဿ' ဟူသည်လည်းကောင်း ဌာနစပ်ယှဉ်ခြင်း၌ ဖြစ်သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ပစ္စာသတျာ' ဟူသည် ဌာနအားဖြင့် နီးကပ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤအချက်သည်လည်း နိဿယ (မှီရာ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ နိဿယကို ပြုခြင်းသည် ကျမ်းဆရာတို့ထံမှ လာသော နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အမြဲ ဖြစ်၏- 'ဝီတိနာမေတိ'၊ 'ထုလ္လစ္စယံ'။ ဤနေရာ၌ မဖြစ်- 'ဇနော သာယံ'။

34. සර

၃၄. သရ။

ඨානසම්බන්ධෙති ඨිති ඨානං පසඞ්ගො, සම්බන්ධනං-සම්බන්ධො, ඨාන්‍යාදෙසභාවලක්ඛණො ඨානෙයොගනිමිත්තභූතො සම්බන්ධො ඨානසම්බන්ධො තස්මිං, ද්වෙ රූපානි හොන්තීති ඉමිනා න සරූපප්පධානොති දස්සිතං හොතීති සම්බන්ධො, හෙතුමාහ-‘බහුවචනනිද්දෙසා’ති, ද්වෙ රූපානිහොන්තීත්‍යාදි වචනමිදං දස්සෙති ‘‘සරූපප්පධානෙපි ද්විසද්දෙ ද්විසද්දසාමඤ්ඤෙන සඞ්ඛ්‍යාද්විසද්දානුසිට්ඨං නප්පයුජ්ජතෙ, තස්ස (පන) සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනසඞ්ඛ්‍යාභාවා එකවචනමෙව ( ) හොතී’’ති, ඉමිනා ච-ත්ථප්පධානො-යං නිද්දෙසො න සරූපප්පධානොති දස්සෙති, අධිපතිපච්චයො අධිපතිප්පච්චයොති අනිච්චං, ඉධ න හොති ඉධ මොදතීති, තං ඛණන්ති එත්ථ එකඞ්ගවිකලං පච්චුදාහරණන්ති සරම්හා පරත්තාභාවා න ද්විත්තං.

‘ဌာနသမ္ဗန္ဓေ’ ဟူသည်၌ တည်ခြင်းသည် ‘ဌာန’ မည်၏၊ ဆိုက်ရောက်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ပတ်သက်ခြင်းသည် ‘သမ္ဗန္ဓ’ မည်၏။ ဌာနီနှင့် အာဒေသအဖြစ်ဟူသော လက္ခဏာရှိသော၊ ဌာန၌ ယှဉ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပတ်သက်မှုသည် ‘ဌာနသမ္ဗန္ဓ’ မည်၏။ ထိုဌာနသမ္ဗန္ဓ၌ (ဟူလို)။ ‘ပုံသဏ္ဌာန်နှစ်မျိုး ဖြစ်ကုန်၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကိုယ်ပိုင်သဒ္ဒါအရ အရကောက်ခြင်း (သရူပပဓာန) မဟုတ်ကြောင်းကို ပြသည်ဖြစ်၏ ဟူ၍ သမ္ဗန္ဓရှိ၏။ အကြောင်းရင်းကို ‘ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသာ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ပုံသဏ္ဌာန်နှစ်မျိုး ဖြစ်ကုန်၏’ စသည်ဖြင့် ဤစကားသည် ပြ၏။ ‘သရူပပဓာန၌လည်းကောင်း၊ ‘ဒွိ’သဒ္ဒါ၌ ‘ဒွိ’သဒ္ဒါအထွေထွေအားဖြင့် သင်္ချာ‘ဒွိ’သဒ္ဒါဖြင့် သွန်သင်အပ်သော စည်းကမ်းကို မသုံးစွဲအပ်။ ထိုသင်္ချာသဒ္ဒါ၏ကား ရေတွက်အပ်သော အရာ၏ ဝုစ်သင်္ချာ မရှိသောကြောင့် ဧကဝုစ်သာလျှင် ဖြစ်၏’ ဟူ၍။ ဤစကားဖြင့်လည်း ဤညွှန်းဆိုချက်သည် အနက်ပဓာနရှိ၏၊ သရူပပဓာနမဟုတ် ဟု ပြ၏။ ‘အဓိပတိပစ္စယော၊ အဓိပတိပ္ပစ္စယော’ ဟူသည် မမြဲ (အနိစ္စ)။ ဤ၌ မဖြစ် - ‘ဣဓ မောဒတိ’ ဟူသည်၌ ဖြစ်၏။ ‘တံ ခဏန္တိ’ ဟူသော ဤ၌ အင်္ဂါတစ်ခု ချို့တဲ့သော ပစ္စုဒါဟရုဏ်ဖြစ်၏၊ သရမှ နောက်၌ မရှိခြင်းကြောင့် ဒွိတ္တမဖြစ်။

35. චතු

၃၅. ‘စတု’

තබ්බග්ගෙ තතියපඨමාති කස්මා වුත්තං චතුත්ථ (දුතිය) සද්දෙහි වග්ගක්ඛරෙස්වෙව ගය්හමානෙසු තථා නිද්දෙසො යුත්තො, න හි චතුන්නම්පූරණො චතුත්ථො ද්වින්නම්පූරණො දුතියොති අක්ඛරායෙව වුච්චන්තීති ආසඞ්කිය ‘විනාපී’තිආදිමාහ, අක්ඛරෙ අක්ඛරවිසයෙ චතුත්ථාදි වොහාරො කරීයමානො වග්ගග්ගහණං විනාපි වග්ගක්ඛරෙයෙව රුළ්හො පසිද්ධොති සම්බන්ධො, හෙතුම්හි ඉතිසද්දො, යතො එවං, තස්මා කාරණා ‘තබ්බග්ගෙ තතියපඨමා’ති වුත්තන්ති අධිප්පායො, තබ්බග්ගෙති චතුත්ථදුතියා යස්මිං, තස්මිංයෙව වග්ගෙති අත්ථො, පච්චාසත්තීති පති ආපුබ්බා ‘සද-විසරණගත්‍යවසාදනෙසු’ඉච්චස්මා ඉත්ථියං භාවෙත්තිම්හි නිප්ඵජ්ජතීති දස්සෙතුමාහ-‘පච්චාසීදන’මිච්චාදි, යථායොග්ගන්ති චතුත්ථක්ඛරෙ චතුත්ථස්ස තතියො දුතියක්ඛරෙ දුතියස්ස පඨමොති එවං යොග්ගමනතික්කම්ම, ධස්ස දභාවොති ඉමිනාව පුබ්බස්ස ධස්ස දත්තමුපලක්ඛෙති, තථා යසත්ථෙරොති. ථෙරොති එත්ථ එකාරො වග්ගක්ඛරො [Pg.53] න හොතීති තස්මිං තවග්ගදුතියක්ඛරස්ස තස්ස තො පඨමො න හොති. පන්ථොති එත්ථ තවග්ග දුතියක්ඛරෙන ථකාරෙන තබ්බග්ගභූතෙ නකාරෙ සතීපි න සො තබ්බග්ගදුතියක්ඛරොති න තස්ස පඨමො තො, එත්ථ නිග්ඝොසො නිඝොසොතිආදි අනිච්චං, දඩ්ඪො නිට්ඨානන්ති නිච්චං.

‘တဗ္ဗဂ္ဂေ တတိယပဌမာ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုသနည်း။ စတုတ္ထ၊ ဒုတိယသဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဝဂ်အက္ခရာတို့ကိုသာ ယူအပ်သည်ရှိသော် ထိုသို့ ညွှန်းဆိုခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ လေးခုမြောက်ကို ပြည့်စေတတ်သော အရာသည် စတုတ္ထ၊ နှစ်ခုမြောက်ကို ပြည့်စေတတ်သော အရာသည် ဒုတိယ ဟု အက္ခရာသက်သက်ကိုသာ ဆိုသည်မဟုတ်လော ဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘ဝိနာပိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အက္ခရာဟူသော အက္ခရာအရာ၌ စတုတ္ထစသော ဝေါဟာရကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဝဂ်ကို သိမ်းယူခြင်းမရှိဘဲလည်း ဝဂ်အက္ခရာ၌သာလျှင် ရူဠှီအားဖြင့် ထင်ရှား၏ ဟု သမ္ဗန္ဓရှိ၏။ အကြောင်းပြရာ၌ ‘ဣတိ’သဒ္ဒါရှိ၏။ အကြင်ကြောင့် ဤသို့ဖြစ်၏၊ ထိုကြောင့် ‘တဗ္ဗဂ္ဂေ တတိယပဌမာ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘တဗ္ဗဂ္ဂေ’ ဟူသည် စတုတ္ထ ဒုတိယ အက္ရာတို့သည် အကြင်ဝဂ်၌ ရှိကုန်၏၊ ထိုဝဂ်၌သာလျှင် ဟု အနက်ရှိ၏။ ‘ပစ္စာသတ္တိ’ ဟူသည် ပတိ-ရှေးဦးရှိသော ‘သဒ္ဒ’ ဓာတ်မှ ဣတ္ထိလိင် ဘာဝပစ္စည်း၌ ပြီး၏ ဟု ပြခြင်းငှာ ‘ပစ္စာသီဒနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ယထာယောဂံ’ ဟူသည် စတုတ္ထအက္ခရာ၌ စတုတ္ထ၏ တတိယအက္ခရာ၊ ဒုတိယအက္ခရာ၌ ဒုတိယ၏ ပထမအက္ခရာ ဟူ၍ သင့်လျော်သည်ကို မလွန်ဆန်ဘဲ (ဟု ဆိုလို၏)။ ‘ဓဿ ဒဘာဝေါ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့်ပင် ရှေ့ ‘ဓ’၏ ‘ဒ’အဖြစ်ကို အမှတ်သညာပြု၏။ ထို့အတူ ‘ယသတ္ထေရော’ ဟူရာ၌ ‘ထေရော’ ဟူသော ဤ၌ ဧကာရသည် ဝဂ်အက္ခရာမဟုတ်သောကြောင့် ထိုဧကာရ၌ တဝဂ်ဒုတိယအက္ခရာဖြစ်သော ‘ထ’၏ ပထမအက္ခရာ ‘တ’ မဖြစ်။ ‘ပန္ထော’ ဟူသော ဤ၌ တဝဂ်ဒုတိယအက္ခရာဖြစ်သော ‘ထ’သဒ္ဒါနှင့် တဝဂ်၌ဖြစ်သော ‘န’သဒ္ဒါ ရှိသော်လည်း ထို‘န’သဒ္ဒါသည် တဗ္ဗဂ္ဂဒုတိယအက္ခရာမဟုတ်သောကြောင့် ၎င်း၏ ပထမအက္ရာ ‘တ’ မဖြစ်။ ဤ၌ ‘နိဂ္ဃေါသော၊ နိဃောသော’ စသည်သည် မမြဲ (အနိစ္စ)။ ‘ဒဍ္ဎော၊ နိဋ္ဌာနံ’ ဟူသည် မြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။

36. විතිස්ස

၃၆. ‘ဝိတိဿ’

ඉතිසද්දො-නුකරණං. නිපාතස්ස පකතිවියා-නුකරණං භවති, අනුකරණඤ්ච ද්විධා අසාධුසද්දරූපං සාධුසද්දරූපන්ති, තෙසු භාරවාහකො කොචි තෙන පීළිතො ‘අහො භාරො’ති වත්තබ්බෙ සත්තිවෙකල්ලා ‘අහො බාල’ ඉච්චාහ, තංසමීපවත්තී ‘කිමයමාහෙ’ති කෙනචි පුට්ඨො සමානො ‘අහො බාල ඉච්චයමාහෙ’ති වදති, ඉධමසාධුසද්දරූපං, ඉතීති පන සාධුසද්දරූපං, තස්මා තතො-නුකාරියෙනාත්ථෙන සාත්ථකත්තා ඨානසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී.

‘ဣတိ’ သဒ္ဒါသည် အနုကရဏ (တုပ၍ ရွတ်ဆိုအပ်သော သဒ္ဒါ) ဖြစ်၏။ နိပါတ်၏ ပကတိကဲ့သို့ အနုကရဏဖြစ်၏။ အနုကရဏသည်လည်း အသာဓုသဒ္ဒရူပ၊ သာဓုသဒ္ဒရူပ ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ဝန်တင်ဆောင်သောသူတစ်ဦးသည် ထိုဝန်ပိသဖြင့် ‘အဟော ဘာရော’ (အို... ဝန်ပိလှချေ၏) ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ အင်အားချို့တဲ့သဖြင့် ‘အဟော ဗာလ’ ဟု ဆို၏။ ထိုသူ၏အနီး၌ ရှိသောသူသည် ‘ဤသူ အဘယ်သို့ ဆိုသနည်း’ ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက မေးအပ်သည်ရှိသော် ‘ဤသူသည် အဟော ဗာလ ဟု ဆို၏’ ဟု ပြောဆို၏။ ဤသည်မှာ အသာဓုသဒ္ဒရူပ ဖြစ်၏။ ‘ဣတိ’ ဟူသည်ကား သာဓုသဒ္ဒရူပဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအနုကရဏအနက်ဖြင့် အနက်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဌာနသမ္ဗန္ဓ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သက်၏။

37. එඔ

၃၇. ‘ဧဩ’

නනු ‘‘විතිස්සෙවෙ වා’’ති (1-36) වොත්‍යනුවත්තිය අවණ්ණෙ එඔනං වො හොතීති ච සක්කා විඤ්ඤාතුං, තථා සති ‘අවණ්ණෙ ක්වචි වො හොතී’’ති වත්තබ්බං ‘අහොති වා’ති කස්මා වුත්තන්ති චොදනමාසඞ්කියාහ-‘ඔකාරස්සපි’ච්චාදි, ඨානිභාවෙන නිද්දිට්ඨත්තාති ‘‘එඔන’’න්ති (1-31) වකාරාදෙසස්ස විජ්ජමානත්තා වකාරාදෙසම්පති පුන ඔකාරො ඨානිභාවෙන නිද්දිසිතබ්බො න සියාති අධිප්පායෙනාහ, න නිමිත්තන්ති එඔනං වකාරාදෙසත්ථං අවණ්ණො කාරණං න හොතීති අත්ථො, අඤ්ඤථාති අවණ්ණස්ස නිමිත්තත්තෙ, ඔකාරං න පඨෙය්‍යාති සම්බන්ධො, මකාරාගමෙ’යාච කමාගතෙ අග්ගමක්ඛායතී’ති, ස්වෙ භවන්ති විග්ගය්හ තනප්පච්චයෙ තද්ධිතවුත්තියං විභත්තියා ‘‘එකත්ථතායං’’ති (2-119) ලොපෙ අකාරාදෙසෙ දීඝෙච ස්‍යාදිම්හි ස්වාතනං ද්විත්තෙ හිය්‍යත්තනං. ස්වාතනන්තිආදීසු නිච්චං, ඉධ නහොති පරෙච න විජානන්තීති.

‘ဝိတိဿေဝေ ဝါ’ (၁-၃၆) ဟူသော သုတ်မှ ‘ဝေါ’ ဟူသော ပုဒ်ကို အနုဝတ်ပြု၍ အဝဏ္ဏနောက်၌ ဧဩတို့၏ ‘ဝေါ’ အာဒေသဖြစ်၏ ဟု သိနိုင်သည်မဟုတ်လော၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ‘အဝဏ္ဏေ ကွစိ ဝေါ ဟောတိ’ ဟု မိန့်ဆိုသင့်လျက် ‘အဟောတိ ဝါ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုသနည်း ဟူသော စောဒနာကို သံသယရှိသဖြင့် ‘ဩကာရဿပိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဌာနီအဖြစ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဧဩနံ’ (၁-၃၁) သုတ်ဖြင့် ဝကာရအာဒေသသည် ရှိသည်ဖြစ်၍ ဝကာရအာဒေသသို့ တစ်ဖန် ဩကာရကို ဌာနီအဖြစ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်သည်မဖြစ်ရာ ဟူသော အာဘော်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြောင်းရင်းမဟုတ် ဟူသည်မှာ ဧဩတို့၏ ဝကာရအာဒေသဖြစ်ခြင်းအကျိုးငှာ အဝဏ္ဏသည် အကြောင်းရင်းမဟုတ်ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ်မူကား (အဝဏ္ဏသည် အကြောင်းရင်းဖြစ်ပါက) ဩကာရကို မဖတ်ရွတ်အပ် ဟု သမ္ဗန္ဓရှိ၏။ မကာရလာခြင်း၌ ‘ယာစကမာဂတေ အဂ္ဂမက္ခာယတိ’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘သွေ ဘဝန္တိ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ တနပစ္စည်းဖြင့် သဒ္ဓိတ်ဝတ္တိ၌ ဝိဘတ်ကို ‘ဧကတ္ထတာယံ’ (၂-၁၁၉) သုတ်ဖြင့် ချေခြင်း၊ အကာရအာဒေသပြုခြင်း၊ ဒီဃပြုခြင်းတို့ ပြီးသောအခါ သိ-စသော ဝိဘတ်တို့၌ ‘သွာတနံ’ ဖြစ်၍၊ ဒွိတ္တ၌ ‘ဟိယျတ္တနံ’ ဖြစ်၏။ ‘သွာတနံ’ စသည်တို့၌ အမြဲ (နိစ္စ) ဖြစ်၏။ ဤ၌ မဖြစ် - ‘ပရေ စ န ဝိဇာနန္တိ’ ဟူသည်၌ ဖြစ်၏။

38. නිග්ග

၃၈. ‘နိဂ္ဂ’

කථ‘මාගමො [Pg.54] හොතී’ති වුත්තං යදි නිග්ගහීතමාගමො සියා සුත්තෙ ආගමග්ගහණෙන වා භවිතබ්බං ඤ-ම-කාද්‍ය නුබන්ධවිසෙසෙන වා ත්‍යාසඞ්කියාහ-‘අසති පි’ච්චාදි, ආගමාවසායෙ කාරණමාහ-‘ආදෙසත්තායොගා’ති, ආදෙසත්තායොගො කථං විඤ්ඤායති ච්චාහ-‘ඨානිනිද්දෙසාභාවතො’ති, තථා සති ආගමිනිද්දෙසාභාවා ආගමත්තම්පි න සියාති චොදෙති ‘යජ්ජෙව’මිච්චාදිනා, න-ඉති චොදනං පටික්ඛිපිත්වා තස්ස ආගමත්තමෙව සාධෙතුමාහ-‘තස්සා’තිආදි, තස්සාති නිග්ගහීතස්ස, රස්සානුප්පවත්තිතො රස්සසරමෙව අනුගන්ත්වා පවත්තිතො, අයමෙවත්ථො වුත්තියම්පි දස්සිතොයෙවාති වත්තුමාහ-‘එතදෙවෙ’ච්චාදි, පුරිමා ජාතීති විසෙසනසමාසෙකතෙ රස්සෙ ච බින්ද්වාගමො, පරනිමිත්තස්සානිද්දිට්ඨත්තා බහුසද්දෙ-න්තස්ස බින්ද්වාගමෙ බහුං, සතිපි පයොගානුසාරිත්තදීපකස්ස ක්වචිසද්දස්සාපි වවත්ථිතවිභාසත්තෙ වාසද්දස්සාපි තාදිසත්තස්සෙව පටිපාදකත්ත සභාවං දස්සෙතුං ‘වවත්ථිතවිභාසත්තා වාධිකාරස්සා’ති වුත්තියං වුත්තං, වවත්ථිතස්ස ලක්ඛියස්ස අනුරොධෙන ලක්ඛණප්පවත්තිකා විභාසා වවත්ථිතවිභාසා, අභෙදෙන තු වාධිකාරො වවත්ථිත විභාසා, තස්සා භාවො වවත්ථිතවිභාසත්තං, තස්මා, ඉධ න හොති ඉධ මොදති, ඉමස්මිං ඨානෙ ආගමත්තප්පකාසකො ඨානිනිද්දෙ සාභාවා ආදෙසත්තායොගසඞ්ඛාතො කාරණවිසෙසො සමත්ථො, තස්ස භාවො සාමත්ථියං-අත්ථබල-මඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණං, සචාති සො ආගමො ච.

‘အာဂမဖြစ်၏’ ဟု အဘယ်သို့ မိန့်ဆိုသနည်း။ အကယ်၍ နိဂ္ဂဟိတ်သည် အာဂမဖြစ်ပါက သုတ်၌ အာဂမဟူသော စကားရပ်သည်လည်းကောင်း သို့မဟုတ် ည၊ မ၊ က စသော အနုဗန္ဓထူးသည်လည်းကောင်း ရှိသင့်သည်မဟုတ်လော ဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘အသတိပိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အာဂမဟူ၍ ဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ အကြောင်းကို ‘အာဒေသတ္တာယောဂါ’ ဟု မိန့်ဆို၏။ အာဒေသအဖြစ်နှင့် မလျော်ကန်ခြင်းကို အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း ဟူမူ ‘ဌာနီညွှန်းဆိုချက် မရှိခြင်းကြောင့်’ ဟု ဆို၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အာဂမိညွှန်းဆိုချက် မရှိသဖြင့် အာဂမအဖြစ်လည်း မဖြစ်ရာ ဟု ‘ယဇ္ဇေဝံ’ စသည်ဖြင့် စောဒနာ၏။ ‘န’ ဟူသော စကားဖြင့် စောဒနာကို ပယ်ဖျက်၍ ထိုနိဂ္ဂဟိတ်၏ အာဂမအဖြစ်ကိုသာ ပြီးစေခြင်းငှာ ‘တဿာ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘တဿာ’ ဟူသည် နိဂ္ဂဟိတ်၏၊ ရဿ၏နောက်၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရဿသရကိုသာ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် (ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏)။ ဤအနက်ကိုပင် ဝတ္တိ၌လည်း ပြအပ်ပြီးသာဖြစ်၏ ဟု မိန့်ဆိုခြင်းငှာ ‘ဧတဒေဝ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘ပုရိမာ ဇာတိ’ ဟု ဝိသေသနသမာသ်ပြုအပ်သည်ရှိသော် ရဿပြုခြင်းနှင့် နိဂ္ဂဟိတ်အာဂမလာခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နောက်နိမိတ်ကို မညွှန်းဆိုအပ်ခြင်းကြောင့် ‘ဗဟု’သဒ္ဒါ၏အဆုံး၌ နိဂ္ဂဟိတ်လာသော် ‘ဗဟုံ’ ဟု ဖြစ်၏။ ပယောဂသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်းကို ပြတတ်သော ‘ကွစိ’သဒ္ဒါသည်လည်း ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ အဖြစ်ရှိသော်လည်း၊ ‘ဝါ’သဒ္ဒါသည်လည်း ထိုကဲ့သို့ သဘောရှိသည်ကိုသာ ပြခြင်းငှာ ‘ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ’ ဟု ဝတ္တိ၌ မိန့်ဆိုအပ်၏။ သတ်မှတ်အပ်သော သာဓက (လက္ခိယ) ၏ အလိုအားဖြင့် စည်းကမ်း (လက္ခဏာ) သို့ သက်ရောက်သော ဝိဘာသာသည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ မည်၏။ အထူးမရှိသောအားဖြင့်ကား ‘ဝါ’အာဓိကာရသည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ မည်၏။ ထိုဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ၏ အဖြစ်သည် ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တ မည်၏။ ထိုကြောင့် ဤ၌ မဖြစ် - ‘ဣဓ မောဒတိ’။ ဤနေရာ၌ အာဂမအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော၊ ဌာနီညွှန်းဆိုချက် မရှိခြင်းကြောင့် အာဒေသအဖြစ်နှင့် မလျော်ကန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းထူးသည် စွမ်းနိုင်၏။ ထိုအကြောင်းထူး၏ အဖြစ်သည် သာမတ္ထိယ (စွမ်းနိုင်မှု) - အနက်၏အစွမ်း အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်ခြင်းဟူသော လက္ခဏာရှိ၏။ ‘သ စ’ ဟူသည် ထိုအာဂမသည်လည်း (ဟု ဆိုလို၏)။

39. ලොපො

၃၉. ‘လောပေါ’

ලොපසද්දස්ස භාවසාධනමත්තමෙව සාධෙතුමාහ-‘තෙනෙ’ච්චාදි, ලොපොති යදි කම්මසාධනො සියා තදා තෙන සමානාධිකරණං කත්වා උපරි ‘‘පරසරො’’ති සුත්තමාරභීයෙය්‍යාති බ්‍යතිරෙකමාහ ‘න පරසරො’ති, ඉධ න හොති සඞ්ගරො.

‘လောပသဒ္ဒါ၏ ဘာဝသာဓနအဖြစ်မျှကိုသာ ပြီးစေခြင်းငှာ ‘တေန’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘လောပ’ဟူသည် အကယ်၍ ကမ္မသာဓန ဖြစ်ပါက ထိုအခါ ၎င်းနှင့် သမာနာဓိကရုဏ်ပြု၍ အထက်၌ ‘ပရသရော’ ဟူသော သုတ်ကို စတင်အပ်ရာ၏ ဟု ကွဲပြားခြားနားမှုကို ‘န ပရသရော’ ဟု မိန့်ဆို၏။ ဤ၌ မဖြစ် - ‘သံဂရော’ ဟူသည်၌ ဖြစ်၏။

40. පර

၄၀. ‘ပရ’

ත්වංසි [Pg.55] ත්වමසීති විකප්පො, ඉධ න හොති තාසාහං.

‘တွံသိ၊ တွမသိ ဟူသည်ကား ဝိကပ် (ရွေးချယ်မှု) ဖြစ်၏။ ဤ၌ မဖြစ် - ‘တာသာဟံ’ ဟူသည်၌ ဖြစ်၏။

41. වග්ගෙ

၄၁. ‘ဝဂ္ဂေ’

නනු වග්ගෙවග්ගන්තොති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ යස්මිං (කිස්මි)ඤ්චි වග්ගක්ඛරෙ පරෙ බින්දුනො යොකොචි වග්ගන්තො අනියමෙන භවෙය්‍ය තථා සති අනිට්ඨම්පි සියාත්‍යාසඞ්කිය පච්චාසත්තිං සන්නිස්සායානිට්ඨ නිවත්තින්දස්සෙතුමාහ-‘වග්ගෙ වග්ගන්තො’තිච්චාදි, සොවාති වග්ගන්තොව, තස්මින්ති වග්ගක්ඛරෙ.

vagge vagganto ဟု ဤမျှသာ ဆိုပါမူ အကြင်တစ်စုံတစ်ခုသော ဝဂ်အက္ခရာ နောက်၌ရှိသော် နိဂ္ဂဟိတ်၏ နေရာ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ဝဂ်အဆုံးအက္ခရာသည် အနိယမအားဖြင့် ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက မလိုလားအပ်သော ရူပသိဒ္ဓိလည်း ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်ဟု သံသယရှိသဖြင့်၊ အနီးကပ်တည်ရှိမှုကို အမှီပြု၍ မလိုလားအပ်သော အပြစ်ကို တားမြစ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ vagge vagganto စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သော ဟူသည်မှာ ထိုဝဂ်အဆုံးအက္ခရာသာတည်း။ တသ္မိံ ဟူသည်မှာ ထိုဝဂ်အက္ခရာ၌တည်း။

42. යෙව

၄၂. သာလျှင်

නනු සද්දත්තා බ්‍යභිචාරිත්තා එවස්ස තාව සද්දො හොතු, සංයතො, සංහිතොති සද්දෙකදෙසභූතානම්පි සම්භවා තෙපි ගහෙ තබ්බා සියුන්ති ‘යඑවහි සද්දෙසු’ති යහීනම්පි කථං සද්දවොහාරො කතොති ආහ ‘එවා’තිආදි, එත්ථායමධිප්පායො ‘අබ්‍යභිචාරිනා බ්‍යභිචාරී නියම්‍යතෙ’ති.

သဒ္ဒါဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဧဝ ဟူသော သဒ္ဒါသည်သာ ပထမဦးစွာ ဖြစ်ပါစေ။ သံယတ၊ သံဟိတ စသော သဒ္ဒါတို့၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သော စကားလုံးတို့သည်လည်း ရှိနိုင်သဖြင့် ထိုစကားလုံးတို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်ရာသလောဟု ယူဆဖွယ်ရှိသဖြင့် ယေဝဟိ သဒ္ဒေသု ဟု ဆိုရာ၌ ယ ကင်းသော စကားလုံးတို့ကို အဘယ်ကြောင့် သဒ္ဒါဟု ခေါ်ဝေါ်ရသနည်းဟု မေးအပ်သော် ဧဝ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား မဖောက်ပြန်သော သဒ္ဒါဖြင့် ဖောက်ပြန်တတ်သော သဒ္ဒါကို ကန့်သတ်အပ်၏ ဟူလို။

43. යෙසං

၄၃. အကြင်သူတို့၏

යසද්දෙ පුබ්බසුත්තෙනෙව සංස්සප්‍යාදෙසෙ සිද්ධෙ සො ( ) ය කාරමත්තෙයෙව පරෙ සංස්සෙව (යථා) සියාති සුත්තමිදමාරද්ධං.

ယသဒ္ဒါ၌ ရှေ့သုတ်ဖြင့်ပင် သံ ၏ သ အပြုသည် ပြီးစီးနိုင်ပါလျက်၊ ထို သံ ၏ သ အပြုသည် ယကာရမျှသာ နောက်၌ရှိသော် သံ ၏ သ အပြုသာလျှင် ဖြစ်စေရန်အလို့ငှာ ဤသုတ်ကို စတင်တော်မူ၏။

44. වන

၄၄. ဝန

ඨානිනමාසිලිස්ස ගච්ඡති පවත්තතීති ආගමො නාම, කො-යමෙත්ථ ඨානීති ආහ-‘සරස්සාති, සුත්තෙ අනුවත්තස්ස ච අවිජ්ජමානත්තා ‘සරස්සා’ති කුතො ලබ්භතීති චොදෙති ‘නනු චෙ’ත්‍යාදිනා. ආගමසුතියා වනාදීනං ඨානිසුතියා අභාවෙපි සාමත්ථියා බ්‍යඤ්ජනස්ස වා ආගමො සියා සරස්ස වා, යදි බ්‍යඤ්ජනස්ස වා සියා (න) ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති (5-92) සුත්තිත මාචරියෙන, තස්මා තදෙව ඤාපෙති ‘සරො යෙවෙත්ථ ඨානී භවිතුමරහතී’ති. වුච්චතෙච්චාදිනා පරිහාරමාහ, නිපුබ්බා පදිස්මා අනප්පච්චයෙ ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති යුකඅන්තාවයවො [Pg.56] ‘‘තවග්ගවරනා’’දිනා (1-48) යෙ දස්ස ජො ‘‘වග්ගල සෙහිතෙ’’ති (1-49) (යස්ස ජො) නිපජ්ජනං, මානන්තත්‍යාදීසූති අධිකාරාති ‘‘ක්‍යො භාවකම්මෙස්වපරොක්ඛෙසු මානන්තත්‍යාදීසූ’’ති (5-17) ඉතො මානන්තත්‍යාදීසුති අධිකාරා, පච්චයන්තරෙති මානන්තත්‍යාදීතො අඤ්ඤස්මිං පච්චයෙ, කච්චායනෙන ‘අතිප්පගොඛොතාවා’ති සාධනත්ථං ‘‘ක්වචි ඔ බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති ඔකාරාගමො ගකාරාගමො ච සුත්තන්තරෙන විහිතො, තං පකාරන්තරෙන සාධෙතුං වුත්තියං-‘අතිප්පගො ඛො තාවා’ති යං වුත්තං තං දස්සෙතුං ‘අතිප්පා’තිආදි වුත්තං.

ဌာနီ (မူလတည်ရှိသော အက္ခရာ) ကို မဖျက်ဆီးဘဲ ကပ်ရောက်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် အာဂမ မည်၏။ ဤ၌ အဘယ်အရာသည် ဌာနီဖြစ်သနည်းဟု မေးသော် သရဿာတိ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သုတ်၌ အစဉ်လိုက်သော (အနုဝတ္တိ) စကားလုံး မရှိသောကြောင့် သရဿ ဟူသော စကားလုံးကို အဘယ်မှ ရသနည်းဟု နနု စေ စသည်ဖြင့် စောဒနာ၏။ အာဂမဟု ကြားရသော်လည်း ဝနစသော ဌာနီသံ မရှိသော်လည်း စွမ်းအား (သာမတ္ထိယ) အားဖြင့် ဗျည်း၏ အာဂမသော်လည်းကောင်း၊ သရ၏ အာဂမသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။ အကယ်၍ ဗျည်း၏ အာဂမ ဖြစ်ပါမူ ဆရာသည် ပဒါဒီနံ ကွစိ ဟူ၍ သုတ်ပြုတော်မမူရာ။ ထို့ကြောင့် ထိုအချက်သည်ပင် ဤ၌ သရသည်သာလျှင် ဌာနီ ဖြစ်ထိုက်၏ ဟု သိစေ၏။ ဝုစ္စတေ စသည်ဖြင့် အဖြေကို မိန့်တော်မူ၏။ နိပုဗ္ဗ ပဒဓာတ်မှ အဏပစ္စည်း၌ ပဒါဒီနံ ကွစိ သုတ်ဖြင့် ယုကာရသည် အဆုံး၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်၍ တဝဂ္ဂဝရဏာ စသောသုတ်ဖြင့် ယကာရ နောက်၌ရှိသော် ဒကာရ၏ ဇကာရအပြုသည် ဝဂ္ဂလ သေဟိတေ စသောသုတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏။ မာနန္တတျာဒီသု ဟူသည် အဓိကာရဖြစ်သောကြောင့် ကျော ဘာဝကမ္မေသွပရောက္ခေသု မာနန္တတျာဒီသု သုတ်မှ မာနန္တတျာဒီသု ဟူသော အနုဝတ္တိသို့ လိုက်၏။ ပစ္စယန္တရေ ဟူသည် မာနန္တတျာဒိမှ တစ်ပါးသော ပစ္စည်း၌တည်း။ ကစ္စည်းဆရာသည် အတိပ္ပဂေါ ခေါ တာဝ ကို ပြီးစေခြင်းငှာ ကွစိ သြ ဗျဉ္ဇနေ သုတ်ဖြင့် သြကာရအာဂမနှင့် ဂကာရအာဂမကို အခြားသုတ်ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ ထိုအရာကို အခြားတစ်နည်းဖြင့် ပြီးစေရန် ဝုတ္တိ၌ အတိပ္ပဂေါ ခေါ တာဝ ဟု ဆိုအပ်သော အရာကို ပြခြင်းငှာ အတိပ္ပါ စသည်ကို ဆိုအပ်၏။

46. ඡ

၄၆. ဆ

ද්වාදයො අට්ඨාරසන්තා බහුවචනන්තාති ‘ඡකී’ති වත්තබ්බෙ ‘ඡා’ති එකවචනං න යුජ්ජතීති චොදෙති ‘නනුචා’තිආදිනා, පරිහරති නච්චාදිනා, නෙති ‘ඡළො’ති අයුත්තො-යං නිද්දෙසො න හොතීති අත්ථො, ඡසද්දස්ස අනුකරණත්තා ඡසද්දානුකරණත්තා, හෙට්ඨා වුත්තසාධුසද්දරූපා සාධුසද්දරූපමනුකරණං විභජති ‘අනුකරණඤ්ච දුවිධ’මිච්චාදිනා, පරිච්චත්තො ජහිතො අත්ථො විධිනිසෙධරූපො යස්ස තං පරිච්චත්තත්තං, එත්ථ පන ඡසද්දෙන ඡසඞ්ඛ්‍යාවිසෙසො පරිච්චත්තො, අභිධායතො හොතීති ඉමිනා ඡසද්දස්ස අනුකාරියෙනාත්ථෙනාත්ථවන්තත්ථමාහ, එකවචනන්තස්ස නිද්දෙසො කතො… ඡසද්දවචනීයස්ස ඡස්ස එකත්තා, අනුකාරියස්සාති එකාදිනො සඞ්ඛ්‍යා සද්දස්ස තදඤ්ඤස්ස වා යදනුකාරියමෙකාදිකං තදඤ්ඤං වා සද්දරූපං තස්ස. සඞ්ඛ්‍යාදිවිසෙසන්ති එකත්තාදිසඞ්ඛ්‍යාවිසෙසං තදඤ්ඤං වා, ‘‘යොම්හි ද්වින්නං දුවෙ ද්වෙ’’ති (2-219) සුත්තෙ ද්විසද්දො-නුකාරියං ද්විසද්දරූපං තබ්බචනීයඤ්ච ද්විසඞ්ඛ්‍යාවිසෙසම්පරාමසතීති තබ්බාචකං ද්වින්නන්ති බහුවචනං, අථ ‘ළඤි’ති කස්මා න වුත්තං එවඤ්හි සති ඤානබන්ධත්තාළකාරො ආද්‍යවයවො භවිතුමරහතීති චොදනම්මනසි නිධාය ‘ඡසද්දා’තිආදිමාහ, අන්තාපවාදෙන විධීයමානො ළකාරො ඡ සද්දා පරස්සාදිස්ස ආගමත්තා…පෙ… හොතීති සම්බන්ධො, අන්තාපවාදෙනාති ඉමිනා ‘සරස්සා’ති ඡට්ඨීනිද්දෙසතො ‘‘ඡළීයන්තස්සා’’තී-මස්ස [Pg.57] විසයභාවං දීපෙති, පරස්සාති ඉමිනා ‘ඡා’ති පඤ්චමීනිද්දෙසතො ‘‘පඤ්චමියං පරස්සා’’තීමස්ස විසයභාවං, ආදිස්සාති ඉමිනා ළස්සෙකවණ්ණත්තා අන්තාපවාදෙන ‘‘ආදිස්සා’’ති සුත්තෙ න ආද්‍යන්තො වියෙකොපි සරොති සරස්සාදිස්ස පත්තිං දස්සෙති, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘ඡා’ති පඤ්චමීනිද්දෙසා ‘‘පඤ්චමියං පරස්සා’’ති (1-15) පරස්ස සම්පත්තං කාරියං එකවණ්ණත්තා ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති (1-17) අන්තස්ස සම්පත්තං ‘‘ආදිස්සා’’ති (1-16) ආදිවණ්ණස්ස පප්පොතී’’ති. ආදිභූතොව හොතීති අසතිපි ඤකාරෙ ආගමග්ගහණානුවත්තියා ආගමිනං සරං අවිනාසෙන්තො තස්ස ආද්‍යවයවභූතොව හොතීති අත්ථො, ලකාරං කරොන්ති ‘‘යවමදනතරලාචාගමා’’ති සුත්තෙන, තන්ති ලකාරකරණං උභින්නමවිසෙසවචනඤ්ච අයුත්තතං දස්සෙති ‘තෙසම්පි’ච්චාදිනා, තෙසම්පීති කච්චායනානම්පි, අක්ඛරසඤ්ඤායන්ති ‘‘අක්ඛරාපාදයො එකචත්තාලීස’’න්ති විධීයමානඅක්ඛර සඤ්ඤායං. අවිසෙසෙ ලළානං නානත්තාභාවෙ, පාකටො වාති ඉමිනා සුතිලිපිභෙදස්ස පච්චක්ඛසිද්ධතන්දස්සෙති, තත්ථ හි සොතවිඤ්ඤාණවීථියා ලළානං විසුංවිසුං ගහණං සුති, තංතං දෙසවාසීනං ලෙඛා ව වත්ථානං ලිපි, තෙසං භෙදො සොතචක්ඛුවිඤ්ඤාණගය්හත්තා පච්චක්ඛසිද්ධො, ඡළභිඤ්ඤාති විකප්පෙන ළකාරාගමපක්ඛෙ රූපං.

ဒွိ စသည်မှစ၍ အဋ္ဌာရသ အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ဗဟုဝုစ်အနက်ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဆကီ ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဆာ ဟု ဧကဝုစ် သုံးခြင်းသည် မသင့်လျော်ဟု နနု စ စသည်ဖြင့် ကန့်ကွက် (စောဒနာ) ၏။ န စ စသည်ဖြင့် ဖြေရှင်း၏။ နေ ဟူသည်မှာ ဆဠော ဟု ဤသို့ ညွှန်ပြခြင်းသည် မသင့်လျော်သည်မဟုတ် (သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်သည်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဆ သဒ္ဒါကို အတုပြုခြင်း (အနုကရဏ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သာဓုသဒ္ဒါ၏ အနုကရဏကို အနုကရဏဉ္စ ဒုဝိဓံ စသည်ဖြင့် ခွဲခြားပြ၏။ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၊ တားမြစ်ခြင်းဟူသော မိမိ၏ အနက်ကို စွန့်အပ်သောကြောင့် ပရိစ္စတ္တတ္တ မည်၏။ ဤ၌မူ ဆ သဒ္ဒါဖြင့် ဆ ဟူသော သင်္ချာထူးကို စွန့်အပ်၏။ အဘိဓာယတော ဟောတိ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဆ သဒ္ဒါ၏ အတုပြုအပ်သော (အနုကာရိယ) အနက်ဖြင့် အနက်ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ဆို၏။ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော အနေဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဆ သဒ္ဒါဖြင့် ပြောအပ်သော ဆ (ခြောက်) ၏ တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ အနုကာရိယဿ ဟူသည်ကား ဧက စသော သင်္ချာသဒ္ဒါ၏ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော သဒ္ဒါ၏ သော်လည်းကောင်း အကြင်အတုပြုအပ်သော ဧက စသည် သို့မဟုတ် ထိုမှတစ်ပါးသော သဒ္ဒါရူပဖြစ်၏၊ ထိုသဒ္ဒါရူပ၏တည်း။ သင်္ချာဒိဝိသေသံ ဟူသည်မှာ ဧကဝုစ်စသော သင်္ချာထူး သို့မဟုတ် ထိုမှတစ်ပါးသော ထူးခြားမှုကိုတည်း။ ယောမှိ ဒွိန္နံ ဒုဝေ ဒွေ ဟူသော သုတ်၌ ဒွိ သဒ္ဒါသည် အတုပြုအပ်သော ဒွိ သဒ္ဒါ၏ ရူပကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်သော ဒွိ သင်္ချာထူးကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်းသောကြောင့် ထိုအနက်ကို ဟောတတ်သော ဒွိန္နံ ဟူသော ဗဟုဝုစ်ကို သုံး၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဠညိ ဟု အဘယ်ကြောင့် မဆိုသနည်း။ ဤသို့ဆိုပါက ဉာဏ်နှင့်စပ်ဆိုင်သောကြောင့် ဠကာရသည် ရှေ့အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ထိုက်၏ဟူသော စောဒနာကို စိတ်၌ထား၍ ဆသဒ္ဒါ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အဆုံးကို ပယ်ဖျက်၍ ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ဠကာရသည် ဆ သဒ္ဒါ၏ နောက်၌ရှိသော စကားလုံး၏ အစ၌ အာဂမအဖြစ်ဖြင့်... ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်အပ်၏။ အန္တာပဝါဒေန ဟူသော ဤစကားဖြင့် သရဿ ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ညွှန်ပြချက်ကြောင့် ဆဠီယန္တဿ ဟူသော ဤသုတ်၏ အရာဖြစ်ကြောင်းကို ပြ၏။ ပရဿ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဆာ ဟူသော ပဉ္စမီဝိဘတ် ညွှန်ပြချက်ကြောင့် ပဉ္စမိယံ ပရဿ ဟူသော သုတ်၏ အရာဖြစ်ကြောင်းကို ပြ၏။ အာဒိဿ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဠကာရသည် တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာဖြစ်သောကြောင့် အဆုံးကို ပယ်ဖျက်၍ အာဒိဿ ဟူသော သုတ်၌ အစနှင့် အဆုံးဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသော သရသည် ဖြစ်၏ဟု သရ၏ အစအက္ခရာ ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြောင်းကို ပြ၏။ ဤ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား ဆာ ဟူသော ပဉ္စမီဝိဘတ် ညွှန်ပြချက်ကြောင့် ပဉ္စမိယံ ပရဿ သုတ်ဖြင့် နောက်၌ရှိသော အက္ခရာအား ရောက်အပ်သော အမှုသည် တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဆဋ္ဌိယန္တဿ သုတ်ဖြင့် အဆုံးသို့ ရောက်အပ်သော အမှုသည် အာဒိဿ သုတ်ဖြင့် အစအက္ခရာသို့ ရောက်၏ ဟူလို။ အာဒိဘူတောဝ ဟောတိ ဟူသည်မှာ ညကာရ မရှိသော်လည်း အာဂမဟူသော စကားလုံး၏ အစဉ်လိုက်မှုကြောင့် အာဂမိ (မူလသရ) ကို မဖျက်ဆီးဘဲ ထိုသရ၏ ရှေ့အစိတ်အပိုင်းမျှသာ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ယဝမဒနတရလာစာဂမာ ဟူသော သုတ်ဖြင့် လကာရကို ပြုကုန်၏။ ထိုလကာရပြုခြင်းနှင့် နှစ်ဦးလုံး၏ အထူးမရှိ ဆိုခြင်းသည် မသင့်လျော်ကြောင်းကို တေသမ္ပိ စသည်ဖြင့် ပြ၏။ တေသမ္ပိ ဟူသည်မှာ ကစ္စည်းဆရာတို့အားလည်းကောင်း။ အက္ခရသညာယံ ဟူသည်မှာ အက္ခရာပါဒယော ဧကစတ္တာလီသံ ဟု ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော အက္ခရသညာ၌တည်း။ အဝိသေသေ ဟူသည် လကာရနှင့် ဠကာရတို့၏ ခြားနားမှု မရှိခြင်း၌တည်း။ ပါကဋော ဝါ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အသံထွက် (သုတိ) နှင့် အရေးအသား (လိပိ) ၏ ကွဲပြားမှုသည် မျက်မှောက်ထင်ရှား ပြီးမြောက်ကြောင်းကို ပြ၏။ ထို၌ သောတဝိညာဉ်ဝီထိဖြင့် လကာရနှင့် ဠကာရတို့ကို တခြားစီ သိရှိခြင်းသည် အသံထွက် (သုတိ) ဖြစ်၏။ ထိုထိုဒေသ၌ နေထိုင်သူတို့၏ ရေးသားခြင်းသည် အရေးအသား (လိပိ) ဖြစ်၏။ ထိုအသံနှင့် အရေးတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုသည် သောတဝိညာဉ်၊ စက္ခုဝိညာဉ်တို့ဖြင့် သိသာထင်ရှားသောကြောင့် မျက်မှောက်ထင်ရှား ပြီးမြောက်၏။ ဆဠဘိညာ ဟူသည် ဝိကပ် (ရွေးချယ်မှု) အားဖြင့် ဠကာရအာဂမပြုသောဘက်၌ ဖြစ်သော ရုပ်ဖြစ်၏။

47. තද

၄၇. တဒ

ඉස්ස අත්තං නිපාතනා, දකාරො පන ‘‘මයදා සරෙ’’ති (1-44), පදන්තරෙනාතිආදීති ඉමිනා අඤ්ඤෙන පදෙන, සාධූනි භවන්තීති වුත්ති පාඨස්ස අත්ථං වත්තුං ‘සාධූනි භවන්තීති නිපාතනතො’ති ආහ, තත්ථ කාරණමාහ-‘ය’මිච්චාදි, අප්පත්තස්ස පාපනම්පත්තස්ස පටිසෙධො ච නිපාතනං, තෙසං ඉධ පාඨාති තෙසං තථා ඉච්ඡන්තානං ඉධාති නිපාතස්ස ඉමස්මිං තදමිනාදිසුත්තෙ පාඨා, උද්ධස්ස උදූති උද්ධං ඛමස්සාති අඤ්ඤපදත්ථසමාසෙ උද්ධංඛ ඉති ඨිතෙ උද්ධංසද්දස්ස උදුආදෙසො, අස-භොජනෙ ඉච්චස්මා ‘‘ක්වචණ’ ඉති (5-41) සුත්තෙන අණ්පච්චයෙ අසසද්දො නිප්ඵජ්ජතීති ආහ-‘පිසිතමසනා’ති ‘‘ක්වචණ’’ ඉති මහියං [Pg.58] රවතීති ඨිතෙ ඉමිනාව ගණනිපාතනෙන සමාසෙ කතෙ මයූරසද්දො නිප්ඵජ්ජතීති දස්සෙතුමාහ ‘මහිසද්දස්සෙ’ච්චාදි, අස්ස තදමිනාදිගණස්ස ආගතිගණත්තා එවමඤ්ඤෙපීති සම්බන්ධො, වුත්තන්ති පාඨසෙසො. දීඝනිකායාදීසු පඤ්චසු නිකායෙසූති–

ဣ-သရ၏ အ-သရ ဖြစ်ခြင်းသည် နိပါတနကြောင့် ဖြစ်၏။ ဒကာရသည်ကား “မယဒါ သရေ” (၁-၄၄) သုတ်ဖြင့် (ဖြစ်၏)။ “ပဒန္တရေန” စသည်ရှိသော ဤတစ်ပါးသော ပုဒ်ဖြင့်၊ “သာဓူနိ ဘဝန္တိ” ဟူသော ဝုတ္တိပါဌ်၏ အနက်ကို ပြောခြင်းငှာ “သာဓူနိ ဘဝန္တိ နိပါတနတော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ အကြောင်းကို “ယံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ မရောက်သေးသော အရာကို ရောက်စေခြင်း၊ ရောက်ပြီးသော အရာကို တားမြစ်ခြင်းသည်လည်း နိပါတန မည်၏။ “တေသံ ဣဓ ပါဌာ” ဟူသည်ကား ထိုသို့ အလိုရှိကုန်သော သူတို့၏ ဤသုတ်၌ နိပါတ်ကို ဤ “တဒမိနာ” စသော သုတ်၌ ရွတ်ဖတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “ဥဒ္ဓဿ ဥဒု” ဟူသည်ကား “ဥဒ္ဓံ ခမဿ” ဟူသော အညပဒတ္ထသမာသ်၌ “ဥဒ္ဓံခ” ဟု တည်လတ်သော် “ဥဒ္ဓ” သဒ္ဒါအား “ဥဒု” အာဒေသပြုခြင်းတည်း။ “အသ-ဘောဇနေ” ဟူသော ဓာတ်မှ “ကွစဏ” (၅-၄၁) သုတ်ဖြင့် အဏပစ္စည်းသက်သော် “အသ” သဒ္ဒါ ပြီး၏ ဟု ပြခြင်းငှာ “ပိသိတမသနာ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကွစဏ” ဟု ရှိသော် “မဟိယံ ရဝတိ” ဟု တည်လတ်သော် ဤဂဏနိပါတနဖြင့်သာလျှင် သမာသ်ပြုအပ်သည်ရှိသော် “မယူရ” သဒ္ဒါ ပြီး၏ ဟု ပြခြင်းငှာ “မဟိသဒ္ဒဿ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤတဒမိနာဒိဂိုဏ်းသည် အာဂတိဂိုဏ်း ဖြစ်သောကြောင့် “ဤသို့ အခြားသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏” ဟု စပ်ရမည်။ “ဝုတ္တံ” ဟူသည် ပါဌ်ကြွင်း ဖြစ်၏။ ဒီဃနိကာယ် စသော ငါးရပ်သော နိကာယ်တို့၌ ဟူသည်ကား–

‘‘දීඝමජ්ඣිමසංයුත්ත, අඞ්ගුත්තරිකඛුද්දකා;

නිකායා (පඤ්ච) ගම්භීරා, ධම්මතො අත්ථතොචිමෙ’’ති.

“ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ သံယုတ္တနိကာယ်၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ခုဒ္ဒကနိကာယ် ဟု ဆိုအပ်သော ဤငါးရပ်သော နိကာယ်တို့သည် တရားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း နက်နဲကုန်၏။”

වුත්තෙසු දීඝාගමාදීසු පඤ්චසු නිකායෙසු, ඤාතබ්බාති වණ්ණා ගමාදිද්වාරෙන ජානිතබ්බා, පඤ්චවිධං පඤ්චප්පකාරං නිරුත්තමුච්චතෙති සම්බන්ධො, නිබ්බචනං නිරුත්තං, නපුංසකෙ භාවෙ ත්තො, අත්ථකථනවාක්‍ය පුබ්බකමුච්චාරණමිච්චත්ථො, තදභිධායි සත්ථමප්‍යභිධානෙ-භිධෙය්‍යො පචාරා තදත්ථතාය වා නිරුත්තමුච්චතෙ, වුත්තනිරුත්ති ලක්ඛණෙන…පෙ… වෙදිතබ්බාති ඉමිනා නිරුත්තසත්ථෙ යෙ සද්දා පටිපදං නිප්ඵාදියන්ති තෙසමිදං සාමඤ්ඤෙන නිප්ඵාදනන්ති දීපෙති, ද්වාරෙ නියුත්තො දොවාරිකොති එත්ථ ණිකෙ දකාරවකාරානං මජ්ඣෙ ඔකාරාගමො, හිංසිස්මාති ‘හිංස-හිංසාය’ මිච්චස්මා, අප්පච්චයෙති ‘‘සාවකාරකෙස්ව ඝණ්ඝකා’’ති (5-44) අප්පච්චයෙ, නිජකොති එත්ථ ජකාරස්ස යකාරෙ නියකො. අථ වණ්ණවිකාරොති වුත්තත්තා ජවණ්ණස්ස යාදෙසෙ නියකාදයො තාව සිජ්ඣන්තු, සුසානාදයො කථං ඡවපදාදිවිකාරත්තා සුසානාදීනන්ති ආහ ‘පදවිකාරොපි’ච්චාදි. අඤ්ඤථා වණ්ණසමුදායාදෙසස්ස විසුංගහණෙ ඡබ්බිතොපත්තියා ‘පඤ්චවිධං නිරුත්ත’න්ති සඞ්ඛ්‍යානියමො න යුජ්ජෙය්‍යාති භාවො. යොගො සම්බන්ධො, තථාහිච්චාදිනා ධාතුස්ස අත්ථාතිසයෙන යොගම්පාකටීකරොති, රවනකිරියාති සම්බන්ධොති කෙකායිතාන්‍යසද්දනකිරියාභිසම්බන්ධො. මයූරොති එත්ථ රවති මයූරරාවෙ එව වත්තතෙ, න සාමඤ්ඤෙන රවනකිරියාමත්තෙති භාවො.

ဆိုအပ်ပြီးသော ဒီဃနိကာယ် စသော ငါးရပ်သော နိကာယ်တို့၌၊ သိအပ်ကုန်၏ ဟူသည်ကား ဝဏ္ဏာဂမ စသော တံခါးဖြင့် (နည်းလမ်းဖြင့်) သိအပ်ကုန်၏။ ငါးပါးသော အပြားရှိသော “နိရုတ္တိ” ကို ဆိုအပ်၏ ဟု စပ်ရမည်။ ဝိဂြိုဟ်ဆိုခြင်းသည် နိရုတ္တ မည်၏၊ နပုမ်၌ ဘာဝတဒ္ဓိတ်၌ တပစ္စည်းသက်၏၊ အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းရှိသော ဝါကျသည် ရှေးဦးစွာ ရွတ်ဆိုအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုနိရုတ္တကို ဟောတတ်သော ကျမ်းကိုလည်း အဘိဓာနနှင့် အဘိဓေယျ အနီးအပါးဥပစာဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအနက်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း “နိရုတ္တ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဆိုအပ်ပြီးသော နိရုတ္တိလက္ခဏာဖြင့် ...ပေ... သိအပ်၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် နိရုတ္တိကျမ်း၌ အကြင်သဒ္ဒါတို့ကို ပုဒ်တိုင်းပုဒ်တိုင်း ပြီးစေကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ဤပြီးခြင်းသည် သာမညအားဖြင့် ပြီးခြင်းဖြစ်၏ ဟု ပြ၏။ “ဒွါရေ နိယုတ္တော ဒေါဝါရိကော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဏိကပစ္စည်းဝယ် ဒကာရ ဝကာရတို့၏ အလယ်၌ ဩကာရ အာဂမလာ၏။ “ဟိံသိသ္မာ” ဟူသည်ကား “ဟိံသ ဟိံသာယံ” ဟူသော ဓာတ်မှ၊ “အပစ္စယေ” ဟူသည်ကား “သာဝကာရေကေသွ ဃဏ္ဃကာ” (၅-၄၄) သုတ်ဖြင့် အပစ္စည်းသက်သော်၊ “နိဇကော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဇကာရအား ယကာရပြုသော် “နိယကော” ဟု ပြီး၏။ အကယ်၍ “ဝဏ္ဏဝိကာရ” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဇဝဏ္ဏအား ယာဒေသပြုသော် နိယကစသော ပုဒ်တို့သည် ရှေးဦးစွာ ပြီးစေကုန်အံ့၊ သုသာန စသော ပုဒ်တို့သည် ဆဝပုဒ်စသည်တို့၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် သုသာနစသည်တို့သည် အဘယ်သို့ ပြီးအံ့နည်း ဟု မေးသော် “ပဒဝိကာရောပိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုမှတစ်ပါး အက္ခရာအပေါင်းကို အာဒေသပြုခြင်းအား သီးခြားယူသော် ခြောက်ပါးအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် “ငါးပါးသော နိရုတ္တိ” ဟူသော အရေအတွက် သတ်မှတ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ရာ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ယောဂသည်ကား ဆက်စပ်ခြင်းတည်း။ “တထာဟိ” စသည်ဖြင့် ဓာတ်၏ ထူးကဲသော အနက်နှင့် စပ်ခြင်းကို ထင်ရှားစေ၏။ “ရဝနကိရိယာတိ သမ္ဗန္ဓော” ဟူသည်ကား ကေကာမြည်ခြင်း၊ အခြားသော မြည်ခြင်းကိရိယာတို့နှင့် ဆက်စပ်ခြင်းတည်း။ “မယူရော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ တွန်မြည်၏ ဟူသည် ဥဒေါင်းတွန်သံ၌သာလျှင် ဖြစ်၏၊ သာမညအားဖြင့် မြည်ခြင်းကိရိယာမျှ၌ မဟုတ် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။

48. තව

၄၈. တဝ

වණ්ණමත්තස්සෙ වාති වණ්ණසාමඤ්ඤස්සෙව, මත්තසද්දො එත්ථ සාමඤ්ඤ වචනො. යකාරස්සච චාදෙසොති සම්බන්ධො, දයකාරානං ජත්තන්තිස්ස [Pg.59] ඉමිනා, යස්ස ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති (1-49) ජත්තං, අත්තානමධිකිච්ච පවත්තන්ති අත්ථෙ අසඞ්ඛ්‍යසමාසො.

“ဝဏ္ဏမတ္တဿေဝ” ဟူသည်ကား အက္ခရာသာမညအားသာလျှင် ဖြစ်၏၊ ဤ၌ မတ္တသဒ္ဒါသည် သာမညဝါစက ဖြစ်၏။ “ယကာရဿ စ စာဒေသော” ဟု စပ်ရမည်။ ဒယကာရတို့အား ဇတ္တပြုခြင်းသည် ဤသုတ်ဖြင့် ပြီး၏။ ယကာရအား “ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ” (၁-၄၉) သုတ်ဖြင့် ဇတ္တပြုခြင်း ဖြစ်၏။ မိမိကိုယ်ကို အရာပြု၍ ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်၌ အသခ်ျသမာသ် ဖြစ်၏။

49. වග්ග

၄၉. ဝဂ္ဂ

යන්තං සද්දානං නිච්චසම්බන්ධිත්තෙපි පක්කන්තවිසයත්තා තංසද්දො යංසද්දං නාපෙක්ඛතෙත්‍යාහ-‘තෙති අනන්තර’ඉච්චාදි, තං සද්දො හි පක්කන්ත විසයො තථා පසිද්ධවිසයො අනුභූතවිසයො ච යංසද්දං නාපෙක්ඛතෙ, යථා චෙසො යංසද්දන්නා පෙක්ඛතෙ, තං සබ්බං මහාසාමිනාධිකායං සුබොධාලඞ්කාරටීකායං–

ယ-တံ သဒ္ဒါတို့၏ အမြဲမပြတ် ဆက်စပ်သည်၏ အဖြစ် ရှိသော်လည်း၊ ပြောဆိုအပ်ပြီးသော အရာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် တံသဒ္ဒါသည် ယံသဒ္ဒါကို မငဲ့ကွက်ပြီ ဟု ပြခြင်းငှာ “တေတိ အနန္တရ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား တံသဒ္ဒါသည် ပြောဆိုအပ်ပြီးသော အရာရှိသည်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် ထင်ရှားသော အရာ၊ ခံစားအပ်ပြီးသော အရာရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ ယံသဒ္ဒါကို မငဲ့ကွက်ပေ။ ဤတံသဒ္ဒါသည် ယံသဒ္ဒါကို မငဲ့ကွက်သကဲ့သို့၊ ထိုအားလုံးကို မဟာသာမိ ထေရ်မြတ် ပြုစုအပ်သော သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာ၌–

මුනින්දචන්දසඤ්ජාත, හාසචන්දනලිම්පිතා;

පල්ලවාධවලාතස්සෙ, වෙකො නාධරපල්ලවොති (122).

“မုနိန္ဒစန္ဒသဉ္ဇာတ၊ ဟာသစန္ဒနလိမ္ပိတာ။ ပလ္လဝါဓဝလာတဿေ၊ ဝေကော နာဓရပလ္လဝေါ” ဟူ၍လည်းကောင်း (၁၂၂)။

එතිස්සා ගාථාය අම්හෙහි විත්ථාරිතනයෙන ගහෙතබ්බං, යථා රහන්ති සකම්මාකම්මධාතූනමනුරූපං.

ဤဂါထာ၏ (အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို) ငါတို့ အကျယ်တဝင့် ဖွင့်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း ယူရမည်။ သကမ္မကဓာတ်၊ အကမ္မကဓာတ်တို့၏ အားလျော်စွာ သင့်သလို ယူအပ်၏။

50. වෙවා

၅၀. ဝေဝါ

කිඤ්චාපීදං විකප්පනත්ථං කතන්ති හෙට්ඨිමෙන නි(න්නාන)ත්තං විඤ්ඤායති, තථාපි ඉමිනා වාකාරෙන විකප්පොව, හෙට්ඨිමෙ පන ක්වචාධිකාරා හකාරන්තධාතුතො ධ්‍යණ්පච්චයෙ මෙහ්‍යං, දොහ්‍යං සිනෙහ්‍යං, ලෙහ්‍යන්තිපි භවත්වෙව.

ဤသုတ်ကို ဝိကပ္ပန (ဝိကပ်ပြုခြင်း) အနက်အလို့ငှာ ပြုအပ်သော်လည်း အောက်သုတ်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိအပ်၏။ သို့သော်လည်း ဤဝကာရဖြင့် ဝိကပ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ အောက်သုတ်၌ကား “ကွစိ” အဓိကာရကြောင့် ဟကာရအဆုံးရှိသော ဓာတ်မှ ဓျဏ်ပစ္စည်းသက်သော် “မေဟျံ၊ ဒေါဟျံ၊ သိနေဟျံ၊ လေဟျံ” ဟူ၍လည်း ဖြစ်ကုန်သည်သာတည်း။

53. සංයො

၅၃. သံယော

වත්තුනො-ත්තප්පධානත්තමත්තවචසීති නියතාවයවවාචිනො උපාදානාති වුත්තමනෙකත්ථත්තෙප්‍යාදිසද්දස්ස, ආදියතීත්‍යාදීති කම්මසා ධනොචායමාදිසද්දො, සොයමත්ථො සුමඞ්ගලප්පසාදනියා ඛුද්දසික්ඛා ටීකාය‘ආදිතො උපසම්පන්නා’ති එත්ථ අම්හෙහි වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො, සංයුජ්ජතීති සංයොගො-එකත්‍රාවට්ඨිතබ්‍යඤ්ජනා.

“ဝတ္ထုနောတ္တပဓာနတ္တမတ္တဝစသီ” ဟူသည် အပိုင်းအခြားရှိသော အစိတ်အပိုင်းကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါကို ယူခြင်းကြောင့် “အာဒိ” သဒ္ဒါသည် အနက်များစွာ ရှိသော်လည်း “အာဒိယတိ” ဟူသည် “အာဒိ” ဟု ကမ္မသာဓန ဖြစ်၏။ ထိုဤအနက်ကို သုမင်္ဂလပသာဒနီ မည်သော ခုဒ္ဒသိက္ခာဋီကာ “အာဒိတော ဥပသမ္ပန္နာ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ငါတို့ ဖွင့်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ယှဉ်စပ်တတ်သောကြောင့် သံယောဂ မည်၏ - တစ်ပေါင်းတည်း တည်ကုန်သော ဗျည်းတို့တည်း။

54. විච්ඡා

၅၄. ဝိစ္ဆာ

යංවත්තතෙති වුත්තිවචනං නික්ඛිපිත්වා තස්ස අත්ථං වත්තුමාරභතෙ ‘සම්භවාපෙක්ඛායෙ’ච්චාදි, යංවත්තතෙති ච සුත්තෙ අවිජ්ජමානෙපි ගම්මමානත්ථස්ස [Pg.60] සද්දස්ස පයොගම්පති කාමචාරොති වුත්තියං වුත්තං, යසද්දස්සානියමත්ථවුත්තිත්තෙපි පදවාක්‍යතො නාඤ්ඤං සම්භවති විච්ඡායමාභික්ඛඤ්ඤෙ ච වත්තමානන්ති ආහ ‘සම්භවාපෙක්ඛායපදං වාක්‍යංවා’ති, සම්භවතීති සම්භවො-පදං වාක්‍යං වා, තස්මිං අපෙක්ඛාය පදං වාක්‍යං වා වත්තතෙති සම්බන්ධො, වත්තතෙති විච්ඡායමාභිඤ්ඤෙ චාත්ථෙ වත්තතෙ, නනු පදස්ස වාක්‍යස්ස වා විසුංයෙව දබ්බාදයො අත්ථා, තං කථමිද මෙතස්මිං වත්තුධම්මෙ කිරියාධම්මෙ ච විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤත්ථෙ වත්තතෙති අනුයොගං සන්ධායාහ-‘විසයභාවෙනා’තිආදි, විච්ඡාය වත්තුධම්මස්ස කිරියාධම්මස්ස චාභික්ඛඤ්ඤස්ස විසයො පදං වාක්‍යං වා… අනඤ්ඤත්ථවුත්තිවසෙන තත්ථප්පවත්තියා, තං වසෙනච, අභිධායකත්තෙන චෙති ගොචරත්තෙන පකාසකත්තෙන චාති අත්ථො, යංවත්තතෙති අජ්ඣාහටස්ස යන්ති පඨමන්තස්ස විභත්තිවිපරිණාමං දස්සෙති (තස්සාති) ආදිනා, ඉමිනා ඉදං දීපෙති ‘‘යජ්ජපි ‘විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤෙස්වි’ ත්‍යත්‍ර ඡට්ඨීනොච්චාරීයතෙ, තථාපි ඡට්ඨීපසිද්ධි හොතෙව, කථං ද්වෙ ඉච්චාදෙසනිද්දෙසා ආදෙසො ච සම්බන්ධීනමපෙක්ඛතෙ, ‘විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤෙසූ’ති චාත්ථනිද්දෙසො, න චාත්ථස්සාදෙසෙන සම්බන්ධො උපපජ්ජතෙ, තස්මා විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤෙසු යං පදං වාක්‍යං වා වත්තතෙ තස්ස ද්වෙ භවන්තිච්චෙවං ඡට්ඨීයත්ථො සක්කා වත්තු’’න්ති, ද්වෙ රූපානි හොන්තීති දස්සිතං හොතීති සම්බන්ධො, සද්දරූපෙ සඞ්ඛ්‍යය්‍යෙති දුතියා බහුවචනන්තං පටිපාදයමානොති එත්ථ පටිපාදනකිරියාය සම්බන්ධෙනොපදිට්ඨං, ‘‘වාක්‍යන්තරට්ඨොපි සද්දො තදඤ්ඤස්මිම්පි සම්බන්ධමුපයාතී’’ති ද්විසද්දොති ඉදං උපරි වාක්‍යද්වයෙප්‍යුපයුජ්ජති ‘ද්විසද්දො වුත්තො, ද්විසද්දො න සරූපප්පධානො’ති, අථ සරූපප්පධානො කස්මා න වුත්තොති ආහ-‘බහුවචනෙන නිද්දෙසා’ති, අථ ද්වෙති සාමඤ්ඤෙන වුත්තත්තා පදවාක්‍යානං ඨානෙ ද්විබ්බචනං වා සියා, තානෙවා වත්තන්තීති ද්විප්පයොගො වා, තථා සති ‘යංවත්තතෙ තස්සා’ති කස්මා පඨමමෙව නිස්සාය වුත්තියං විවරණං කතන්ති ආහ-‘එවඤ්චා’තිආදි, ඉදානි ද්විප්පයොගපක්ඛස්ස සදොසත්තා අගහිතභාවං දස්සෙතුමාහ-‘යදාත්වි’ ත්‍යාදි, තුසද්දො පුබ්බස්මා පක්ඛා විසෙසස්ස පදස්සකො, තත්ථ හි ද්වෙ සද්දරූපාන්‍යාදිසීයන්තෙ[Pg.61], ඉහ තු සොව සද්දො ද්විරාවත්තතෙ, ආවුත්තී සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාති එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘ද්විසද්දො-යං ‘‘ආදසහි සඞ්ඛ්‍යා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ වත්තන්තෙ’’ති වචනතො සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනො, තස්මෙහ සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සද්දරූපං වා සියා ආවුත්ති වා, ඉච්චපි නිද්දෙසො තදුභයමපෙක්ඛිය නපුංසකලිඞ්ගෙන වා සියා ඉත්ථිලිඞ්ගෙන වා, තත්ථ යදා නපුංසකලිඞ්ගෙන නිද්දෙසො, තදා සද්දරූපානි සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි භවන්ති, යදා තු ඉත්ථිලිඞ්ගෙන, තදා සද්දස්සාවුත්තී උච්චාරණලක්ඛණා කිරියා සඞ්ඛ්‍යෙයා භවන්ති, තතො චෙත්ථ ආවුත්තීඅපි සඞ්ඛ්‍යෙයා හොන්තී’’ති, තදා ද්විප්පයොගො ද්විබ්බවචනන්ති එස පක්ඛොති අයමෙත්ථ භාවො’’ යදා ද්වෙ ආවුත්තියො විධීයන්තෙ තදා ද්විප්පයොගො ද්විබ්බචනන්තෙ සොපෙක්ඛො, (අත්‍ර ඨාන්‍යාදෙසභාවො නත්ථි) ආවුත්ති හි කිරියා, තස්සා චෙහ සද්දො සාධනං, න ච කිරියාය සාධනස්ස ච ඨාන්‍යාදෙසභාවො උපපජ්ජතෙ, තස්මා යදාවුත්තී විධීයන්තෙ, තදා දිප්පයොගො ද්විබ්බචනන්තෙ-සො පක්ඛො භවතී’’ති, අයම්පි පක්ඛො පාණිනීයෙහි පරිග්ගහීතො, තදයුත්තං දොසදුට්ඨත්තාති සන්දස්සයමාහ-‘සො පනෙ’ත්‍යාදි, තෙ හි දුතියම්පි පක්ඛමබ්භුපගම්ම උපචාරමත්තතො භෙදො, වත්ථුතොත්වභෙදො වාති පොනොපුඤ්ඤෙන තං සාධෙන්ති. කථම්පන සදොසත්තං යෙනායං න ගහිතොත්‍යාහ- ‘තථාහි’ච්චාදි, ණ්‍යො නසියාති ‘‘තස්ස භාවකම්මෙසු ත්ත තා ත්තන ණ්‍ය ණෙය්‍ය ණිය ණියා’’ති (4-59) භාවෙ විධීයමානො ණ්‍යො ද්විප්පයොගපක්ඛෙ සද්දභෙදසබ්භාවා පුන පුනෙති සමුදායසභාවතො පුනපුන භාවොති අත්ථෙ පුනපුන සමුදායතො න භවෙය්‍යාති අත්ථො, න කෙවලං ණ්‍යොව, අථ ඛො එකපදන්තොගධානං සරානං සරානමාදිභූතස්සුකාරස්ස භවන්තො ඔකාරොපි ‘‘සරානමාදිස්සා යුවණ්ණස්සා එඔ ණානුබන්ධෙ’’ති (4-124) න සියා, ‘‘මනාද්‍යාපාදීනමොමයෙ ච ‘‘ඉති (3-59) ඔකාරො පන පක්ඛද්වයෙපි හොතෙව… උත්තරපදස්ස නිමිත්තභාවෙන ගහිතත්තා, පුබ්බපක්ඛෙපි හි ද්වෙ සද්දරූපාන්‍යෙවාදිසීයන්තෙති හොතෙව පද භෙදො, වක්ඛති හි ‘සතීපි අත්තගතෙ භෙදෙ’ති. නනු ආවුත්තිධම්මභෙද සද්දස්සුපචරිතො භෙදො, සරූපතො ත්වභෙදොව, අඤ්ඤථා ආවුත්තියෙව [Pg.62] න සියා, එකස්ස හි වත්ථුනො ආවුත්ති හොතිච්චාහ‘නාන්තරෙනෙ’ච්චාදි, අඤ්ඤථෙති උපචරිතො භෙදො න සභාවතොති චෙ, කාරියම්භවතීති එවි න සක්කා වත්තුන්ති සම්බන්ධො, සභාවතො ත්වභෙදො වාති උපචාරාභාවෙන වත්ථුතො විජ්ජමානභෙදමවධාරයති, අඤ්ඤථාති යදි භෙදො සියා, ආවුත්තියෙව න සියාති එත්ථායමධිප්පායො ‘‘යදි සභාවතොව භෙදො භින්නස්ස පන කථමාවුත්ති සියා’’ති, ඨානිසදිසත්තාති ‘‘ඨානීවියාදෙසො’’ති පරිභාසමුපලක්ඛෙති.

‘Yaṃ vattate’ ဟူသော ဝုတ္တိစကားကို ချထား၍ ၎င်း၏အနက်ကို ပြောဆိုရန် ‘sambhavāpekkhāya’ စသည်ဖြင့် စတင်၏။ ‘yaṃ vattate’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် သုတ်၌ မရှိသော်လည်း သိအပ်သော အနက်ရှိသော သဒ္ဒါ၏ အသုံးအစွဲနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အလိုရှိတိုင်း ဖြစ်နိုင်၏ဟု ဝုတ္တိ၌ ဆိုအပ်၏။ ‘ya’ သဒ္ဒါသည် အနိယမ (မမြဲသော) အနက်၌ ဖြစ်သော်လည်း ပုဒ်နှင့် ဝါကျမှတစ်ပါး အခြားမဖြစ်နိုင်၊ ဝိစ္ဆာအနက်နှင့် အဘိက္ခညအနက်တို့၌ ဖြစ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘sambhavāpekkhāyapadaṃ vākyaṃ vā’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဖြစ်နိုင်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘sambhava’ မည်၏၊ ၎င်းသည် ပုဒ် သို့မဟုတ် ဝါကျတည်း။ ထိုပုဒ် သို့မဟုတ် ဝါကျကို ငဲ့ကွင်းသဖြင့် ပုဒ် သို့မဟုတ် ဝါကျသည် ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ‘vattate’ ဟူသည် ဝိစ္ဆာအနက်နှင့် အဘိက္ခညအနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ စင်စစ် ပုဒ်၏ သို့မဟုတ် ဝါကျ၏ အနက်တို့သည် ဒြပ်စသည်ဖြင့် သီးခြားစီသာ ရှိကုန်၏၊ သို့ဖြစ်ပါက ၎င်းသည် ဤဝတ္ထုဓမ္မနှင့် ကြိယာဓမ္မဖြစ်သော ဝိစ္ဆာနှင့် အဘိက္ခညအနက်၌ အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟူသော မေးခွန်းကို ရည်ညွှန်း၍ ‘visayabhāvena’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ဝိစ္ဆာသည် ဝတ္ထုဓမ္မ၏လည်းကောင်း၊ အဘိက္ခညသည် ကြိယာဓမ္မ၏လည်းကောင်း အာရုံ (ဝိသယ) ဖြစ်သော ပုဒ် သို့မဟုတ် ဝါကျသည်... အခြားအနက်၌ မဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ထိုဝိစ္ဆာ စသည်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟောတတ်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်မှာ) အာရုံဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားစေတတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဟု အနက်ရှိ၏။ ‘yaṃ vattate’ ဟု ဖြည့်စွက်အပ်သော ‘yaṃ’ ဟူသော ပဌမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်ပြောင်းလဲမှုကို ‘tassa’ စသည်ဖြင့် ပြ၏။ ဤစကားဖြင့် ဤအနက်ကို ပြ၏- ‘အကယ်၍ ‘vicchābhikkhaññesu’ ဟူသော နေရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို မရွတ်ဆိုအပ်သော်လည်း ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၏ ပြီးစီးခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ- ‘dve’ ဟူသော အာဒေသညွှန်းချက်နှင့် အာဒေသသည် သမ္ဗန္ဓီ (စပ်ယှဉ်အပ်သော တရား) တို့ကို ငဲ့၏။ ‘vicchābhikkhaññesu’ ဟူသည်မှာ အနက်ညွှန်းချက် ဖြစ်၏။ အနက်နှင့် အာဒေသ၏ စပ်ယှဉ်မှုသည်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဝိစ္ဆာနှင့် အဘိက္ခညတို့၌ အကြင်ပုဒ် သို့မဟုတ် ဝါကျသည် ဖြစ်၏၊ ၎င်း၏ ‘နှစ်ခု’ ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ဤသို့ ဆဋ္ဌီအနက်ကို ပြောဆိုနိုင်၏’ ဟု ပြ၏။ ရုပ်နှစ်ခု ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြအပ်သည် ဖြစ်၏ဟူ၍ စပ်ရမည်။ သဒ္ဒါရုပ်၌ ‘saṅkhyeyye’ ဟူ၍ ဒုတိယဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသည်ကို ညွှန်ပြလျက် ဤနေရာ၌ ညွှန်ပြခြင်းကြိယာ၏ ဆက်စပ်မှုအားဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ ‘အခြားဝါကျ၌ တည်သော သဒ္ဒါသည်လည်း ထိုမှတစ်ပါးသော ဝါကျ၌လည်း ဆက်စပ်မှုကို ရောက်၏’ ဟု ‘dvisaddo’ ဟူသော ဤစကားသည် အထက်၌ ဝါကျနှစ်ခုစလုံး၌ပင် အကျုံးဝင်၏- ‘dvisaddo vutto’ (ဒွိသဒ္ဒါကို ဆိုအပ်၏)၊ ‘dvisaddo na sarūpappadhāno’ (ဒွိသဒ္ဒါသည် မိမိရုပ်လျှင် အဓိကရှိသည်မဟုတ်) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် မိမိရုပ်လျှင် အဓိကရှိသည်ကို အဘယ်ကြောင့် မဆိုသနည်းဟု မေးသော် ‘bahuvacanena niddesā’ (ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့်) ဟု ဆို၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ‘dve’ ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ပုဒ်နှင့် ဝါကျတို့၏ နေရာ၌ ဒွိဗ္ဗစန (နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်း) ဖြစ်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် ထိုပုဒ်ဝါကျတို့သည်ပင် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဒွိပ္ပယောဂ (နှစ်ကြိမ်သုံးခြင်း) ဖြစ်ရာ၏၊ သို့ဖြစ်ပါမူ ‘yaṃ vattate tassa’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ရှေးဦးစွာ မှီ၍ ဝုတ္တိ၌ ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုသနည်းဟု မေးသော် ‘evañca’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ယခုအခါ၌ ဒွိပ္ပယောဂဖက်သည် အပြစ်ရှိသည်ဖြစ်၍ လက်မခံအပ်သောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ‘yadā tu’ စသည်ကို ဆို၏။ ‘tu’ သဒ္ဒါသည် ရှေ့ဖက်မှ ထူးခြားမှုကို ပြတတ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုရှေ့ဖက်၌ သဒ္ဒါရုပ်နှစ်ခုကို ယူအပ်ကုန်၏၊ ဤဖက်၌မူကား ထိုသဒ္ဒါသည်ပင် နှစ်ကြိမ်အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်၏။ အာဝတ္တိ (အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း) သည် ရေတွက်အပ်သော တရား (သင်္ချေယျ) ဖြစ်၏ ဟူ၍ ဤသို့ ယူဆ၏။ ‘ဒွိသဒ္ဒါသည် ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါစသည်တို့ကြောင့် သင်္ချာသည် သင်္ချေယျ (ရေတွက်အပ်သောတရား) ၌ ဖြစ်၏’ ဟူသော ဝစနအရ သင်္ချေယျကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ရေတွက်အပ်သော တရားသည် သဒ္ဒါရုပ်ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် အာဝတ္တိဖြစ်စေ ဖြစ်ရာ၏။ ဤသို့ဖြစ်မူ ညွှန်းဆိုချက်သည် ထိုနှစ်ခုလုံးကို ငဲ့ကွင်းသဖြင့် နပုမ်လိင်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဣတ္ထိလိင်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုနှစ်ခုတွင် နပုမ်လိင်ဖြင့် ညွှန်းဆိုသောအခါ သဒ္ဒါရုပ်တို့သည် ရေတွက်အပ်သော သင်္ချေယျ ဖြစ်ကုန်၏။ ဣတ္ထိလိင်ဖြင့် ညွှန်းဆိုသောအခါမူကား ရွတ်ဆိုခြင်းလက္ခဏာရှိသော သဒ္ဒါ၏ အာဝတ္တိဖြစ်သော ကြိယာသည် ရေတွက်အပ်သော သင်္ချေယျ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ အာဝတ္တိတို့သည်လည်း ရေတွက်အပ်သည် ဖြစ်ကုန်၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ ဒွိပ္ပယောဂ သို့မဟုတ် ဒွိဗ္ဗစနဟူသော ဤအယူအဆသည် ဤနေရာ၌ သဘောတည်း။ အကြင်အခါ၌ အာဝတ္တိနှစ်ခုတို့ကို ပြုအပ်ကုန်၏၊ ထိုအခါ ဒွိပ္ပယောဂ သို့မဟုတ် ဒွိဗ္ဗစနသည် ငဲ့ကွင်းမှုရှိ၏။ (ဤနေရာ၌ ဌာနီ-အာဒေသ အဖြစ်သည် မရှိပါ) အာဝတ္တိသည် ကြိယာဖြစ်၍၊ ထိုကြိယာ၏ သာဓနသည် ဤနေရာ၌ သဒ္ဒါဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကြိယာနှင့် သာဓနတို့အား ဌာနီ-အာဒေသအဖြစ်သည်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် အကြင်အခါ၌ အာဝတ္တိတို့ကို ပြုအပ်ကုန်၏၊ ထိုအခါ ဒွိပ္ပယောဂ သို့မဟုတ် ဒွိဗ္ဗစနဟူသော ထိုဖက်သည် ဖြစ်၏။ ဤအယူအဆကိုလည်း ပါဏိနီကျမ်းဆရာတို့သည် လက်ခံအပ်၏။ ၎င်းသည် အပြစ်ရှိသောကြောင့် မသင့်လျော်ဟု ညွှန်ပြခြင်းငှာ ‘so pana’ စသည်ကို ဆို၏။ ထိုပါဏိနီကျမ်းဆရာတို့သည် ဒုတိယအယူအဆကိုလည်း ဝန်ခံ၍ ဥပစာမျှဖြင့် ကွဲပြားခြင်းဖြစ်၏၊ အရှိတရား (ဝတ္ထု) အားဖြင့်မူကား မကွဲပြားဟု အဖန်တလဲလဲ ထိုအယူကို သာဓကဆောင်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤအယူအဆသည် အပြစ်ရှိသဖြင့် လက်မခံအပ်သနည်းဟု မေးသော် ‘tathāhi’ စသည်ဖြင့် ဆို၏။ ‘tassa bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyya ṇiya ṇiyā’ (၄-၅၉) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဘာဝအနက်၌ ပြုအပ်သော ဏျပစ္စည်းသည် ဒွိပ္ပယောဂဖက်၌ သဒ္ဒါကွဲပြားမှု ရှိသောကြောင့် ‘puna puna’ (အဖန်တလဲလဲ) ဟူသော သမုဒါယသဘောကြောင့် အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်၌ အဖန်တလဲလဲ သမုဒါယမှ မဖြစ်နိုင်ရာဟူ၍ အနက်ရှိ၏။ ဏျပစ္စည်းမျှသာ မဟုတ်၊ တစ်ပုဒ်တည်း၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော သရတို့တွင် အစဖြစ်သော ‘ဥ’ သရ၏ ဖြစ်သော ‘ဩ’ ကာရသည်လည်း ‘sarānamādissā yuvaṇṇassā eo ṇānubandhe’ (၄-၁၂၄) သုတ်ဖြင့် မဖြစ်နိုင်ရာ။ ‘manādyāpādīnamomaye ca’ (၃-၅၉) သုတ်ဖြင့် ဩကာရဖြစ်ခြင်းမူကား နှစ်ဦးသော ဖက်တို့၌ပင် ဖြစ်သည်သာတည်း... ဥတ္တရပုဒ်ကို အကြောင်း (နိမိတ္တ) အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ရှေ့ဖက်၌လည်း သဒ္ဒါရုပ်နှစ်ခုတို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်သောကြောင့် ပုဒ်ကွဲပြားမှုသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘မိမိ၌ တည်သော ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း’ ဟု အောက်၌ ဆိုလတ္တံ့။ စင်စစ် အာဝတ္တိတရား ကွဲပြားခြင်းကြောင့် သဒ္ဒါ၏ ကွဲပြားခြင်းသည် ဥပစာမျှဖြစ်၏၊ သဘာဝရုပ်အားဖြင့်မူကား မကွဲပြားသည်သာတည်း။ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် အာဝတ္တိသည်ပင် မဖြစ်ရာ၊ တစ်ခုတည်းသော ဝတ္ထုအားသာ အာဝတ္တိဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်းဟု မေးသော် ‘nāntarena’ စသည်ကို ဆို၏။ ‘ထိုသို့မဟုတ်လျှင် ဥပစာအားဖြင့် ကွဲပြားခြင်းဖြစ်၍ သဘာဝအားဖြင့် မဟုတ်’ ဟု ဆိုအံ့၊ ထိုအခါ ကာရိယ (ပြုအပ်သော ကိစ္စ) သည် ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ ပြောဆိုရန် မစွမ်းနိုင်ဟူ၍ စပ်ရမည်။ ‘သဘာဝအားဖြင့်မူကား မကွဲပြား’ ဟု ဆိုရာ၌ ဥပစာမရှိခြင်းဖြင့် ဝတ္ထု၌ ထင်ရှားရှိသော ကွဲပြားမှုကို ပိုင်းခြား၍ ပြ၏။ ‘aññathā’ ဟူသည် အကယ်၍ ကွဲပြားမှု ရှိအံ့၊ အာဝတ္တိသည်ပင် မဖြစ်ရာ ဟူသော ဤနေရာ၌ ဤသို့ အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏- ‘အကယ်၍ သဘာဝအားဖြင့်သာ ကွဲပြားအံ့၊ ကွဲပြားသော တရားအား အဘယ်သို့လျှင် အာဝတ္တိ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း’။ ‘ṭhānisadisa’ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဟူသည် ‘ဌာနီကဲ့သို့ အာဒေသဖြစ်၏’ ဟူသော ပရိဘာသာကို ညွှန်ပြ၏။

කිරියායාතිආදීසු සහත්ථෙ තතියා… කිරියාදීහි දබ්බාද්‍යත්ථානං වත්තු බ්‍යාපනිච්ඡාපවත්තිතො, දෙසාදීති ( ) ආදිසද්දෙන කාලාවත්ථාදිං සඞ්ගණ්හාති, නානාකාරයුත්තමෙව භින්නං නාම හොතීති ආහ-‘අනෙකප්පකාරයුත්තෙ’ති, බහුවචනනිද්දෙසතො වුත්තං හොතීති සම්බන්ධො, තෙනාති යෙන බහුවචනනිද්දෙසෙන සකිං බ්‍යාපනිච්ඡා ජොතීයති තෙන කරණභූතෙන හෙතුභූතෙන වා, කමෙන බ්‍යාපිතුමිච්ඡායං ජාතිආදීනඤ්ච බ්‍යාපිතුමිච්ඡායන්ති සම්බන්ධො, තත්ථ අයඤ්ච ගාමො රමණීයො අයඤ්ච ගාමො රමණීයොති කමෙන බ්‍යාපිතුමිච්ඡා, එත්ථ කිඤ්චාපි රමණීයගුණෙන ගාමදබ්බයොගො අත්ථි, තථාපි ගාමානං ගුණෙන යොගො, සබ්බො ගාමො රමණීයොති බාහුල්ලෙන, නත්ථි සාකල්ලෙන බ්‍යාපිතුමිට්ඨත්තන්ති සකලබ්‍යාපනිච්ඡායාභාවොති න ද්විබ්බචනං, එවමුපරි යොජෙත්වා අත්ථො දට්ඨබ්බො, සම්පන්නො යවොති සම්පන්නගුණෙන යවජාතියා බ්‍යාපිතුමිච්ඡා, එකත්ථා ජාති, අනෙකත්ථ නිස්සයා විච්ඡා, සොභනං ධවඛදිරන්ති සොභනගුණෙන ධවාදිදබ්බානං බ්‍යාපිතුමිච්ඡා, අත්ථසද්දෙනෙත්ථ දබ්බාදයො වත්තුමිට්ඨාති ආහ-‘දබ්බගුණකිරියාලක්ඛණෙ’ති, විසද්දො පනෙත්ථ බ්‍යාපනත්ථොති ආහ-‘බ්‍යාපිතුං සම්බන්ධිතු’න්ති, සාති විච්ඡා, වත්තුධම්මොති ‘රුක්ඛංරුක්ඛ’මිච්චාදිකං යො වදති, තස්ස වත්තුනො ධම්මො… ඉච්ඡාලක්ඛණස්ස ධම්මස්ස තප්පටිබද්ධත්තා[Pg.63], සද්දොති රුක්ඛමිච්චාදිකො, තස්ස සද්දස්ස යං රූපං අත්ත භාවො, තමෙව පච්චාසත්‍යා ‘‘සුතානුමිතෙසු සුතසම්බන්ධොව බලවා’’ති විච්ඡා භික්ඛඤ්ඤෙසු වත්තමානස්ස සුතස්සෙව තස්ස රූපස්ස පච්චාසන්නභාවතො ද්විසඞ්ඛ්‍යා යුත්තං ද්විසඞ්ඛාතාය සඞ්ඛ්‍යාය ‘රුක්ඛං රුක්ඛ’මිච්චෙවං යුත්තං අතිදිසීයතෙ සුත්තෙ ද්වෙඉච්චනෙන, ද්විබ්බචනස්සෙව හි ද්විසඞ්ඛ්‍යායුත්තතා, අථ කතමෙකවචනන්තස්ස ද්විබ්බචනං, තථාහි සබ්බෙයෙවෙතෙත්ථ විච්ඡායං ද්විත්තෙහ්‍යභිධයන්තෙති බහත්තා බහුවචනං පප්පොති, එකවචනන්තු න සිජ්ඣති ‘රුක්ඛං රුක්ඛං සිඤ්චතී’ති එකත්ථාභිධානභින්නසබ්බරුක්ඛප්පතීතීති කථමෙකවචනන්තස්ස ද්විබ්බවචනන්තී ආසඞ්කියාහ-‘තත්ථෙ’ච්චාදි, අත්ථසාමත්ථියාති ‘බහුවචනන්තප්පයොගෙහි’ච්චාදිනා වක්ඛමානනයෙන බහුවචනන්තප්පයොගෙනෙව විච්ඡාත්ථජොතනතො න තත්ථ ද්වීබ්බචනං සියා, භවිතබ්බඤ්ච ද්විබ්බචනෙ (න, එ) කවචනත්තමන්තරෙන න චාත්ථි ද්විබ්බචනාවකා සොති පතීති බලාවගතො යො-ත්ථො, තස්ස අත්ථස්ස අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණං සාමත්ථියං අත්ථසාමත්ථියං, අත්ථසාමත්ථියා එකවචනන්තස්ස ද්වීබ්බචනන්ති සම්බන්ධා, කිරියාදියොගන්ති කිරියාගුණාදි සම්බන්ධො, මන්ත්වාති බ්‍යාපිතුමිච්ඡායන්තීමස්ස පුබ්බකිරියාවචනං, අභිසංහරිත්වාති එකතොකත්වා. සද්දස්ස තාදිසත්ථපච්චායකත්තෙ සාමත්ථියං සද්දසත්ති. යුගපදාධිකරණතායං සහවචනිච්ඡායං බහුවචනප්පවත්තියෙව, න තත්ථ ද්විබ්බචනන්ති දස්සෙතුමාහ-‘අතොයෙවෙ’ච්චාදි, අතො යෙවාති බහුවචනන්තස්ස සද්දසත්තියා විච්ඡාජොතනතො ද්විබ්බචනාභාවායෙව, එවමඤ්ඤතෙ- ‘ඉධ පන යොගපජ්ජං දුවිධං සද්දයොගපජ්ජං අත්ථයොගපජ්ජඤ්ච, තත්ථ කිඤ්චි සාත්ථකානං සද්දයොගපජ්ජමත්ථයොග පජ්ජං න සම්භවතීති, යුගපදි අධිකරණං ධවාදි අත්ථො යස්ස සොධවඛදිරපලාසසද්දො යුගපදාධිකරණො, තස්ස භාවො තථා, තස්සඤ්ච සති, සද්දයොගපජ්ජමන්තරෙන භින්නත්ථානමෙකසද්දවචනීයාන මෙකතො පපත්ති අත්ථයොගපජ්ජං, තං සහවචනිච්ඡායන්ති ඉමිනා දස්සිතන්ති තස්සං සහවචනිච්ඡායඤ්ච සති, සොභනා ධවඛදිරපලාසා සොභනා රුක්ඛාති සොභනගුණයොගෙපි බහුවචනෙනෙව විච්ඡාජොතනතො [Pg.64] ද්විබ්බචනාභාවොති, සොභනං ධවඛදිරන්ති පන සතීපි සද්දයොගපජ්ජෙ සමාහාරත්තා නත්ථත්ථයොගපජ්ජ න්ති එකවචනන්තත්තා ද්විත්තප්පසඞ්ගෙපි සොභනං ධවඛදිරන්ති සද්දානං සකිං බ්‍යාපනිච්ඡායාභාවා න ද්විබ්බචනන්ති හෙට්ඨා වුත්තං.

"ကိရိယာယ" အစရှိသော သုတ်တို့၌ "သဟ" (တကွဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ တတိယောဝိဘတ် သက်၏။ ကိရိယာ စသည်တို့နှင့်တကွ ဒြပ် စသော အနက်တို့ကို ပြောဆိုလို၍ (အလုံးစုံ ပျံ့နှံ့လိုသော) အလိုဆန္ဒ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်၊ "ဒေသ" အစရှိသည်၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် ကာလ၊ အဝတ္ထာ (အခြေအနေ) စသည်တို့ကို သိမ်းယူ၏။ အမျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာနှင့် ယှဉ်သည်သာလျှင် ကွဲပြားခြားနားသည် မည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "အနကပ္ပကာရယုတ္တေ" (အမျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာနှင့် ယှဉ်အပ်သော) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဗဟုဝုစ်ညွှန်းဆိုချက်အားဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ "တေန" ဟူသည်မှာ အကြင် ဗဟုဝုစ်ညွှန်းဆိုချက်ဖြင့် တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့် ပျံ့နှံ့လိုသောဆန္ဒကို ပြသအပ်၏၊ ထို ပြုလုပ်တတ်သော ကရဏ သို့မဟုတ် ဟိတ်ဖြစ်သော ဗဟုဝုစ်ညွှန်းဆိုချက်ကြောင့်ဟူ၏။ အစဉ်အတိုင်း ပျံ့နှံ့လိုသော ဆန္ဒရှိလတ်သော်၊ ဇာတိ အစရှိသည်တို့ကို ပျံ့နှံ့လိုသော ဆန္ဒရှိလတ်သော်ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ ထိုစကားရပ်တို့၌ "ဤရွာသည်လည်း မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ ဤရွာသည်လည်း မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏" ဟု အစဉ်အတိုင်း ပျံ့နှံ့လိုသော ဆန္ဒတည်း။ ဤ၌ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ဂုဏ်နှင့် ရွာတည်းဟူသော ဒြပ်တို့ ဆက်စပ်မှု ရှိသော်လည်း၊ ရွာတို့၏ ဂုဏ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် "ရွာအားလုံး မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏" ဟု အများအားဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊ အလုံးစုံသော အနက်အားဖြင့် ပျံ့နှံ့လိုသော ဆန္ဒမရှိခြင်းကြောင့် (အလုံးစုံ ပျံ့နှံ့လိုသောဆန္ဒ မရှိသဖြင့်) ဒွိဗ္ဗစန (နှစ်ကြိမ်ရွတ်ခြင်း) မဖြစ်ပေ။ ဤနည်းအတိုင်း အထက်ပါစကားတို့၌လည်း ယှဉ်စပ်၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ "သမ္ပန္နော ယဝေါ" (စပါးသည် ပြည့်စုံ၏) ဟု ဆိုရာ၌ ပြည့်စုံခြင်းဂုဏ်ဖြင့် စပါးမျိုးတည်းဟူသော ဇာတိ၌ ပျံ့နှံ့လိုသောဆန္ဒ ဖြစ်၏။ ဇာတိသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိ၏၊ ဝိစ္ဆာ (ပျံ့နှံ့ခြင်း) သည် အများ၌ မှီ၏။ "သောဘနံ ဓဝခဒိရံ" (ဓဝပင်နှင့် ခဒိရပင်တို့သည် တင့်တယ်ကုန်၏) ဟု ဆိုရာ၌ တင့်တယ်ခြင်းဂုဏ်ဖြင့် ဓဝအစရှိသော ဒြပ်တို့ကို ပျံ့နှံ့လိုသော ဆန္ဒဖြစ်၏။ "အတ္ထ" သဒ္ဒါဖြင့် ဤနေရာ၌ ဒြပ်အစရှိသည်တို့ကို ပြောဆိုလိုသဖြင့် "ဒဗ္ဗဂုဏကိရိယာလက္ခဏေ" ဟု ဆို၏။ ဤ၌ "ဝိ" သဒ္ဒါသည် ပျံ့နှံ့ခြင်းအနက်ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "ပျံ့နှံ့စေရန်၊ ဆက်စပ်ရန်" ဟု ဆို၏။ "သာ" ဟူသည်မှာ ထိုဝိစ္ဆာ (ပျံ့နှံ့ခြင်း အလိုဆန္ဒ) တည်း။ "ဝတ္ထုဓမ္မ" ဟူသည်မှာ "ရုက္ခံ ရုက္ခံ" အစရှိသည်ဖြင့် ပြောဆိုတတ်သော ထိုပြောဆိုသူ၏ သဘောတရားတည်း၊ အလိုဆန္ဒ လက္ခဏာရှိသော တရားသည် ထိုပြောဆိုခြင်းနှင့် စပ်ဆိုင်နေသောကြောင့်တည်း။ "သဒ္ဒါ" ဟူသည်မှာ "ရုက္ခံ" အစရှိသော သဒ္ဒါတည်း။ ထိုသဒ္ဒါ၏ အကြင် ရုပ် (အတ္တဘော) သည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုရုပ်ကိုပင် နီးစပ်မှုအားဖြင့် "ကြားအပ်၊ မှန်းဆအပ်သော အရာတို့တွင် ကြားအပ်သော ဆက်စပ်မှုသည်သာ အားကောင်း၏" ဟု ဝိစ္ဆာနှင့် ဘိက္ခာ (ဆွမ်းခံခြင်း) အစရှိသော အနက်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကြားရရုံမျှသာရှိသော ထိုသဒ္ဒါရုပ်၏ နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေသောကြောင့် နှစ်ခုသော အရေအတွက်နှင့် ယှဉ်သော နှစ်ခုမြောက်သော အရေအတွက်ဖြင့် "ရုက္ခံ ရုက္ခံ" ဟု ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်သော သဒ္ဒါကို "ဒွေ" ဟူသော သုတ်ဖြင့် ညွှန်ကြားအပ်၏။ ဒွိဗ္ဗစန (နှစ်ကြိမ်ရွတ်ခြင်း) အားသာလျှင် နှစ်ခုသော အရေအတွက်နှင့် ယှဉ်သည်၏ အဖြစ် ရှိသောကြောင့်တည်း။ သို့ဖြစ်လျှင် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါအား အဘယ်သို့လျှင် ဒွိဗ္ဗစန ဖြစ်အံ့နည်း၊ စင်စစ်သော်ကား ဤ၌ ဝိစ္ဆာအနက်၌ နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ ပြောဆိုအပ်သော သဒ္ဒါအားလုံးတို့သည် အများအပြားရှိသောကြောင့် ဗဟုဝုစ် သက်ရောက်အပ်၏၊ ဧကဝုစ် ဖြစ်ခြင်းကား မပြီးနိုင်၊ "ရုက္ခံ ရုက္ခံ သိဉ္စတိ" ဟု ဆိုရာ၌ တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ကွဲပြားသော သစ်ပင်အားလုံးကို သိရှိရသဖြင့် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါအား အဘယ်သို့ ဒွိဗ္ဗစန ဖြစ်အံ့နည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် "တတ္ထ" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ "အတ္ထသာမတ္ထိယ" (အနက်၏ စွမ်းရည်) ကြောင့် ဟူသည်မှာ "ဗဟုဝစနန္တပ္ပယောဂေဟိ" အစရှိသည်ဖြင့် နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းဖြင့် ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသော အသုံးအနှုန်းတို့ဖြင့်သာ ဝိစ္ဆာအနက်ကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် ထိုဗဟုဝုစ်၌ ဒွိဗ္ဗစန မဖြစ်နိုင်ရာ။ ဒွိဗ္ဗစန ဖြစ်အပ်သည်ရှိသော်လည်း ဧကဝုစ်အဖြစ်ကို ချန်လှပ်၍ ဒွိဗ္ဗစန ဖြစ်ခွင့်မရှိဟု ထင်မြင်သိရှိခြင်း အစွမ်းဖြင့် သိအပ်သော အနက်၊ ထိုအနက်၏ အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်သော လက္ခဏာရှိသော စွမ်းရည်သည် "အတ္ထသာမတ္ထိယ" မည်၏။ "အတ္ထသာမတ္ထိယ" ကြောင့် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါအား ဒွိဗ္ဗစန ဖြစ်၏ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ "ကိရိယာဒိယောဂ" ဟူသည်မှာ ကိရိယာ၊ ဂုဏ် အစရှိသည်တို့နှင့် ဆက်စပ်ခြင်းတည်း။ "မန္တွာ" ဟူသည်မှာ ပျံ့နှံ့လိုသော ဆန္ဒရှိလတ်သော် ဟူသော ဤပုဒ်၏ ပုဗ္ဗကိရိယာ ဝါစကပုဒ်တည်း။ "အဘိသံဟရိတွာ" ဟူသည်မှာ တပေါင်းတည်းပြု၍ ဟူ၏။ သဒ္ဒါ၏ ထိုကဲ့သို့သော အနက်ကို သိစေနိုင်စွမ်းသော စွမ်းရည်သည် "သဒ္ဒသတ္တိ" တည်း။ တစ်ပြိုင်နက် သက်ဆိုင်သော အဖြစ်၌ တကွ ပြောဆိုလိုသော အခါ၌ ဗဟုဝုစ်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထို၌ ဒွိဗ္ဗစန မဖြစ်ပေါ်ဟု ပြသခြင်းငှာ "အတောယေဝ" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ "အတောယေဝ" ဟူသည်မှာ ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝိစ္ဆာအနက်ကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် ဒွိဗ္ဗစန မဖြစ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် တည်း။ ဤသို့ သိအပ်၏— ဤ၌ တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်း (ယုဂပဇ္ဇ) သည် "သဒ္ဒယုဂပဇ္ဇ" (သဒ္ဒါတစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်း) နှင့် "အတ္ထယုဂပဇ္ဇ" (အနက်တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်း) ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အချို့သော အနက်နှင့် ပြည့်စုံသော သဒ္ဒါတို့၏ သဒ္ဒယုဂပဇ္ဇသည် အနက်တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်း (အတ္ထယုဂပဇ္ဇ) မဖြစ်နိုင်ပေ။ ဓဝအစရှိသော အနက်သည် အကြင်သဒ္ဒါအား တစ်ပြိုင်နက် သက်ဆိုင်ရာ အနက်ဖြစ်၏၊ ထို ဓဝ၊ ခဒိရ၊ ပလာသ သဒ္ဒါသည် "ယုဂပဒါဓicကရဏ" မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သည်ရှိသော်၊ သဒ္ဒယုဂပဇ္ဇမရှိဘဲ ကွဲပြားသော အနက်ရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို တစ်ခုတည်းသော သဒ္ဒါဖြင့် တပေါင်းတည်း ပြောဆိုခြင်းသည် "အတ္ထယုဂပဇ္ဇ" တည်း။ ထိုအနက်ကို "တကွ ပြောဆိုလိုသော်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပြသအပ်၏၊ ထိုသို့ တကွ ပြောဆိုလိုသော ဆန္ဒရှိလတ်သော်လည်း၊ "သောဘနာ ဓဝခဒိရပလာသာ"၊ "သောဘနာ ရုက္ခာ" ဟု သောဘနဂုဏ်နှင့် ယှဉ်သော်လည်း ဗဟုဝုစ်ဖြင့်သာလျှင် ဝိစ္ဆာအနက်ကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် ဒွိဗ္ဗစန မဖြစ်ပေါ်ပေ။ "သောဘနံ ဓဝခဒိရံ" ဟူရာ၌မူကား သဒ္ဒယုဂပဇ္ဇ ရှိသော်လည်း သမာဟာရဖြစ်သောကြောင့် အတ္ထယုဂပဇ္ဇမရှိသဖြင့် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသောကြောင့် နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း (ဒွိတ္တ) သို့ ရောက်နိုင်သော်လည်း၊ "သောဘနံ ဓဝခဒိရံ" ဟူသော သဒ္ဒါတို့၏ တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့် ပျံ့နှံ့လိုသော ဆန္ဒမရှိခြင်းကြောင့် ဒွိဗ္ဗစန မဖြစ်ဟု အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးတည်း။

වාත්තිකකාරෙන ‘‘ආනුපුබ්බියෙ ද්වෙ භවන්තීති වත්තබ්බ’’න්ති (8-1-1-වා) වුත්තං, තදාහ-‘ආනුපුබ්බියෙපි’ච්චාදිනා, අත්ථෙවානුපුබ්බියෙපි විච්ඡා තතොව ද්විත්තන්ති පටිපාදය ‘මානුපුබ්බිය’මිච්චාදිනා ‘අත්ථියෙවෙච්චාදිනො වුත්තිවාක්‍යස්ස විවරණමාහ. ගාමජාතියා තුල්‍යජාතියානං දිසා දෙසාදිභෙදෙන භින්නානමිව ගාමානං, න එත්ථ විච්ඡා, මූලමග්ගං වා හි මුඛ්‍ය මෙකමෙව… හෙට්ඨුද්ධභාගන්තරාභාවෙනෙකත්තා, යෙනුපරියධො භාගාපෙක්ඛාය කතමූලග්ගබ්‍යපදෙසෙන භින්නජාතියා මූලග්ගභාගා, තෙ භින්නජාතියා, න ච භින්නජාතියානං විච්ඡා හොති, න හි ගොගොති වුත්තෙ (වාහීක)ගතා විච්ඡාවගම්‍යතෙති ආචරියජිනින්දබුද්ධිනා ආනුපුබ්බියෙ විච්ඡායාභාවං පටිපාදිතං, තං විඝටයිතුං ‘යදි හි’ච්චාදිනා යං වුත්තියං වුත්තං, තං විපඤ්චිතුමාහ- ‘යථෙ’ච්චාදි, නසන්නිවිට්ඨොති න පතිට්ඨිතො, නත්ථීති වුත්තං හොති, යස්සූපරිභාගො අත්ථි තම්පි මූලන්ති මූල බ්‍යපදෙසස්සාපෙක්ඛා කතත්තමාහ, උභයන්ති මූලමග්ගඤ්ච, තථා අඤ්ඤෙපි මූලග්ගභාගාති ඉමිනා මූලග්ගභෙදානං හෙට්ඨා විය ගහණෙ සති බහුත්තමාහ, පුබ්බකථිතෙනාති ‘රුක්ඛාදීනං බාහුල්ලෙනා’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන, ඉදං වුත්තං හොති ‘‘මූලාදීනං බාහුල්ලෙන ථූලාදි ගුණයොගම්මන්ත්වා සත්තමීවිභත්තියුත්තෙන මූලාදිසද්දසහිතෙන සබ්බ සද්දෙන මූලාදිකමත්ථමභිසංහරිත්වා සබ්බස්මිං මූලෙ ථූලා සබ්බස්මිං අග්ගෙ සුඛුමාති එවං (වත්තුනො) බ්‍යාපිතුමිච්ඡායමෙකවචනන්තස්ස විච්ඡායන්ත්වෙව ද්විබ්බචන’’න්ති.

ဝါတ္တိကဆရာသည် “အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း (အာနုပုဗ္ဗီ) ၌ (ပုဒ်ကို) နှစ်ကြိမ်ဖြစ်စေအပ်၏ဟု ဆိုအပ်သင့်၏” ဟု (ဝါတ္တိကကျမ်း၌) ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကို ‘အာနုပုဗ္ဗိယေပိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း၌လည်း ဝိစ္ဆာ (အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း) သည် ရှိသည်သာတည်း၊ ထိုဝိစ္ဆာကြောင့်သာလျှင် နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း (ဒွိတ္တ) ဖြစ်၏’ ဟု ပြဆို၍ ‘မာနုပုဗ္ဗိယံ’ စသည်ဖြင့် ‘အတ္ထိယေဝ’ စသော ဝုတ္တိကျမ်းစကား၏ ဖွင့်ဆိုချက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရွာအနွယ်တူကြကုန်သော်လည်း အရပ်မျက်နှာ၊ ဒေသ စသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကြကုန်သော ရွာတို့ကဲ့သို့ ဤ၌ ဝိစ္ဆာသည် မရှိ၊ အရင်းနှင့် အဖျားသည် စင်စစ်အားဖြင့် အဓိကတစ်ခုတည်းသာတည်း။ အောက်ပိုင်း အထက်ပိုင်း အခြားမရှိသဖြင့် တစ်ခုတည်းဖြစ်သောကြောင့်၊ အထက်နှင့်အောက် အစိတ်အပိုင်းကို ငဲ့၍ ပြုအပ်သော အရင်း၊ အဖျားဟူသော သမုတ်ခြင်းဖြင့် ကွဲပြားသော အနွယ်ရှိကုန်သော အရင်း၊ အဖျားအပိုင်းတို့သည် ကွဲပြားသော အနွယ်ရှိကုန်၏။ ကွဲပြားသော အနွယ်ရှိကုန်သော အရာတို့အားလည်း ဝိစ္ဆာမဖြစ်နိုင်။ ‘နွား နွား’ ဟု ဆိုအပ်သော် (ဝါဟီကပြည်သား၌) ရှိသော ဝိစ္ဆာကို မသိအပ်သကဲ့သို့ အာစရိယ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိသည် အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း၌ ဝိစ္ဆာမရှိပုံကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုအယူကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ ‘ယဒိ ဟိ’ စသည်ဖြင့် ဝုတ္တိကျမ်း၌ ဆိုအပ်သော စကားကို အကျယ်ဖွင့်ဆိုခြင်းငှာ ‘ယထာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘နသန္နိဝိဋ္ဌော’ ဟူသည် မတည်တံ့၊ မရှိ ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ ‘အကြင်အရာ၏ အထက်ပိုင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုအရာကိုလည်း အရင်းဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’ ဟူသော အရင်းဟု သမုတ်ခြင်းကို ငဲ့၍ ပြုအပ်သည်ဖြစ်ခြင်းကို မိန့်ဆို၏။ ‘ဥဘယံ’ ဟူသည် အရင်းနှင့် အဖျားကိုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ အခြားသော အရင်းနှင့် အဖျား အစိတ်အပိုင်းတို့ကိုလည်းကောင်း (ယူအပ်၏)။ ဤစကားဖြင့် အရင်းနှင့် အဖျားအကွဲအပြားတို့ကို အောက်၌ကဲ့သို့ ယူသော် အများအပြားရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို မိန့်ဆို၏။ ‘ပုဗ္ဗကထိတေန’ ဟူသည် ‘သစ်ပင် စသည်တို့၏ အများအပြားဖြစ်ခြင်းအားဖြင့်’ စသည်ဖြင့် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် (ဆိုလို၏)။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်- ‘သစ်ပင်စသည်တို့၏ အများအပြားဖြစ်ခြင်းကြောင့် လုံးဝန်းခြင်း စသော ဂုဏ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကို အောက်မေ့၍ သတ္တမီဝိဘတ်နှင့်ယှဉ်သော၊ အရင်းစသော ပုဒ်နှင့်တကွဖြစ်သော သဗ္ဗပုဒ်ဖြင့် အရင်း၊ အဖျား စသော အနက်ကို သိမ်းကျုံး၍ အလုံးစုံသော အရင်း၌ တုတ်ကုန်၏၊ အလုံးစုံသော အဖျား၌ သိမ်မွေ့ကုန်၏ ဟု ဤသို့ (ဟောလိုသော) အရာကို ပျံ့နှံ့စေလိုသော် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်အား ဝိစ္ဆာ၌သာလျှင် ဒွိဗ္ဗစန (နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း) ဖြစ်၏’ ဟု (ဆိုလိုသည်)။

ජෙට්ඨානං විච්ඡාසම්භවෙ සබ්බකනිට්ඨස්ස ජෙට්ඨත්තාභාවානුප්පවෙසො න සියාති ආනුපුබ්බියමත්තවචනිච්ඡායං තෙනෙව ද්විත්තමභිහිතං ‘ජෙට්ඨං ජෙට්ඨමනුප්පවෙසයා’ති තෙනෙවාචරියෙන, තදධුනා විඝටීයති ‘ජෙට්ඨ’ මිච්චාදිනා[Pg.65], කනිට්ඨොපි පවෙසීයතීති කනිට්ඨස්සපි විච්ඡාසම්භවමාහ, තත්ථ කාරණමාහ-‘යථෙව හි’ච්චාදි, පරස්සාති මජ්ඣිමස්සාති එත්ථ විසෙසනං, කනිට්ඨස්සාපි ජෙට්ඨබ්‍යපදෙසොති සම්බන්ධො, යථාවුත්තමෙව සමත්ථෙති ‘වත්තිච්ඡානිබන්ධනෙ හි’ච්චාදිනා, වත්තිච්ඡාදිබන්ධනෙති වත්තුනො ඉච්ඡා නිබන්ධනං කාරණමස්සාති සමාසො, වත්ථුසභාවෙ වත්ථු තත්ථෙ, අභිනිවෙසො පවත්ති, නාභිසම්භුණාති න පප්පොති.

ကြီးသူတို့၏ (အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း) ဝိစ္ဆာ ဖြစ်နိုင်သော်လည်း အငယ်ဆုံးသောသူအား ကြီးမြတ်သူ၏ အဖြစ်သို့ မဝင်ရောက်နိုင်ခြင်း မဖြစ်စေအံ့သောငှာ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်းမျှကို ဟောလိုသော ဆန္ဒကြောင့်သာလျှင် ‘ကြီးသူ ကြီးသူကို အစဉ်အတိုင်း ဝင်ရောက်စေလော့’ ဟု ထိုဆရာသည်ပင် ဒွိဗ္ဗစနကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ယခုအခါ၌ ထိုအယူကို ‘ဇေဋ္ဌံ’ စသည်ဖြင့် ဖျက်ဆီးတော်မူ၏။ ‘အငယ်ဆုံးသောသူကိုလည်း ဝင်ရောက်စေအပ်၏’ ဟု ဆိုသဖြင့် အငယ်ဆုံးသောသူအားလည်း ဝိစ္ဆာဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို၌ အကြောင်းကို ‘ယထေဝ ဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ပရဿ’ ဟူသည် ဤ၌ ‘မဇ္ဈိမဿ (အလတ်စားအား)’ ၏ ဝိသေသနဖြစ်၏၊ ‘အငယ်ဆုံးသောသူအားလည်း ကြီးမြတ်သူဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်သမုတ်အပ်၏’ ဟု စပ်ရမည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ‘ဝတ္တိစ္ဆာနိဗန္ဓနေ ဟိ’ စသည်ဖြင့် ထောက်ခံတော်မူ၏။ ‘ဝတ္တိစ္ဆာနိဗန္ဓနေ’ ဟူသည် ပြောဆိုသူ၏ အလိုသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောအရာ ဟူ၍ သမတ်ဖြစ်၏။ ‘ဝတ္ထုသဘာဝေ’ ဟူသည် ထိုအရာ၌ ရှိသော ဝတ္ထုကိုယ်တိုင်တည်း၊ ‘အဘိနိဝေသော’ ဟူသည် ဖြစ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) သက်ဝင်ခြင်းတည်း၊ ‘နာဘိသမ္ဘုဏာတိ’ ဟူသည် မရောက်နိုင်။

‘‘සකත්ථෙ වධාරියමානෙ නෙකස්මිං ද්වෙ භවන්තීති වත්තබ්බ’’න්ති (8-1-12-වා) වාත්තිකකාරෙන වුත්තං, තදාහ ‘සකත්ථෙ’ඉච්චාදි, අත්ථප්පකාරණාද්‍යනපෙක්ඛස්ස පදස්ස අත්ථෙ සකත්ථෙ අවධාරියමානෙ එත්තකමෙවෙති ගම්මමානෙ අනෙකස්මිං දිය්‍යමානෙ ද්විබ්බචනමිට්ඨං මතං පාණිනියානන්ති අත්ථො, අයම්පනෙසමධිප්පායො ‘මාසකං මාසකං ඉමම්හා කහාපණා භවන්තානං ද්වින්නං දෙහී ත්‍යත්‍ර ද්වෙ එව මාසා දාතුමිච්ඡිතා, කහාපණං නාම–

ဝါတ္တိကဆရာသည် “မိမိအနက်ကို ပိုင်းခြားအပ်သော်၊ များစွာသောအရာ၌ နှစ်ကြိမ်ဖြစ်အပ်၏ဟု ဆိုအပ်သင့်၏” ဟု (ဝါတ္တိကကျမ်း၌) ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကို ‘သကတ္ထေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ အနက်၊ အကြောင်း စသည်ကို မငဲ့သော ပုဒ်၏ အနက်ဖြစ်သော မိမိအနက် (သကတ္ထ) ကို ‘ဤမျှသာလျှင်’ ဟု ပိုင်းခြားအပ်သော်၊ သိအပ်သော်၊ များစွာသော သူတို့အား ပေးအပ်သော် ဒွိဗ္ဗစန (နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း) ပြုခြင်းကို ပါဏိနိကျောင်းသားတို့ အလိုရှိအပ်၏ဟု ယူဆအပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤ၌မူကား ဤသို့ အာဘော်ရှိ၏- ‘ဤကဟာပဏာမှ သင်တို့နှစ်ယောက်အား မာသကတစ်ပြားစီ ပေးလော့’ ဟု ဆိုရာ၌ မာသက နှစ်ပြားမျှသာ ပေးလိုသဖြင့်၊ ကဟာပဏာမည်သည်ကား-

චත්තාරො විහයො ගුඤ්ජා, ද්වෙගුඤ්ජා මාසකො භවෙ;

ද්වෙ අක්ඛාව මාසකාපඤ්ච,ක්ඛානං ධරණමට්ඨකංති.

စပါး လေးစေ့သည် ချင်းရွေး တစ်စေ့ ဖြစ်၏၊ ချင်းရွေး နှစ်စေ့သည် မာသက တစ်ပြား ဖြစ်၏၊ မာသက နှစ်ပြားသည် အက္ခ တစ်ပြား ဖြစ်၏၊ အက္ခ ငါးပြားသည် ဓရဏ ရှစ်ခုမြောက် ဖြစ်၏။

වුත්තවිධිනානෙකමාසකසමුදායො, තත්ථ න සබ්බෙ කහාපණ සම්බන්ධිනො මාසා දානකිරියාය බ්‍යාපිතා, ද්වෙයෙවාති නෙත්ථත්ථ විච්ඡාති යථාවුත්තවත්තබ්බෙන ද්විබ්බචන’’න්ති, තං දස්සෙත්වාති තං ද්විබ්බචනොදාහරණං දස්සෙත්වා, පටිපාදයිතුං විච්ඡායමෙව ද්විත්තං දස්සෙතුං… මාසකං මාසකමිච්චාදොත්වයමධිප්පායො-‘‘දෙහීති දානකිරියාය මාස්ස බ්‍යාපිතුමිට්ඨාති විච්ඡායමෙවෙත්ථ ද්විබ්බචනං, තථාහ්‍යතො ද්විරුත්තා විච්ඡාව ගම්‍යතෙ’’ති, සද්දන්තරතොච්චාදිකං කිමාසඞ්කිය වුත්තන්ති ආහ‘දෙහී’තිආදි, අවධාරණෙ පතීයමානෙති කහාපණසම්බන්ධිනි බහුම්හි මාසකසමුදායෙ මාසකද්වයනිච්ඡයෙ විඤ්ඤායමානෙ සති, අවිසෙසෙන සාමඤ්ඤෙන මාසානං දෙහීති දානකිරියාය බ්‍යාපනා භාවාති සම්බන්ධො, සද්දන්තරතොච්චාදිනො සාධිප්පායමත්ථමභිධාතුමාරභතෙ ‘පදෙනෙ’ච්චාදි, එත්ථ පදෙනාති මාසකමිච්චනෙන පදෙන, ඉමම්හා කහාපණාති ඉදමෙත්ථ සද්දන්තරං, කතාභිසඞ්ඛරණස්සාති මාසකං මාසකමිච්චෙවං [Pg.66] නිප්ඵාදිතස්ස, සද්දන්තරතොති ඉමිනා පදන්තරයොගො ගහිතොති ආහ-‘පදන්තරෙන යොගතො’ති අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘‘ද්විත්තකරණකාලෙ සද්දන්තරවචනීයස්සත්ථස්සානපෙක්ඛිතත්තා මාසකංමාසකන්ති අවිසෙසෙන මාසකවිච්ඡායං ද්විත්තං, තදනු පන ඉමම්හා කහාපණාතිසද්දන්තරසම්බන්ධෙ සති යදි කහාපණසම්බන්ධ්‍ය න වසෙසමාසකවිච්ඡා පරිග්ගය්හති තදා ඉමස්ස කහාපණස්සාති ඡට්ඨියා භවිතබ්බං, ඉමම්හා කහාපණාති පන අවධිපඤ්චමීනිද්දෙසතො කහාපණතො ද්වයමෙව ගහෙත්වා භවන්තානං ද්වින්නං දෙහීති ඉමම්හා කහාපණාති සද්දන්තරතොවධාරණං ගම්‍යතෙ’’ති.

ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအားဖြင့် မာသကအများအပြား အပေါင်းဖြစ်၏၊ ထိုကဟာပဏာနှင့် ဆက်စပ်သော မာသကအားလုံးတို့ကို ပေးလှူခြင်းကိစ္စဖြင့် မပျံ့နှံ့စေအပ်၊ နှစ်ပြားမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဤ၌ ဝိစ္ဆာအနက် မရှိ၊ ဆိုအပ်ပြီးသော အတိုင်း ဆိုအပ်သင့်သော စကားကြောင့် ဒွိဗ္ဗစန (နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ‘တံ ဒဿေတွာ’ ဟူသည် ထိုဒွိဗ္ဗစန ဥပမာကို ပြသ၍ ဝိစ္ဆာ၌သာလျှင် ဒွိတ္တ (နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း) ဖြစ်ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ... ‘မာသကံ မာသကံ’ စသည်၌ ဤသို့ အာဘော်ရှိ၏- ‘ပေးလော့ ဟူသော ပေးလှူခြင်းကိစ္စဖြင့် မာသကကို ပျံ့နှံ့စေလိုသောကြောင့် ဤ၌ ဝိစ္ဆာ၌သာလျှင် ဒွိဗ္ဗစန ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနှစ်ကြိမ်ဆိုအပ်သော ပုဒ်မှ ဝိစ္ဆာအနက်ကိုသာ သိအပ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘သဒ္ဒန္တရတော’ စသည်ကို အဘယ်သို့ ယုံမှားသံသယရှိ၍ မိန့်ဆိုသနည်းဟူမူ ‘ဒေဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ‘အဝဓာရဏေ ပတီယမာနေ’ ဟူသည် ကဟာပဏာနှင့် ယှဉ်သော များစွာသော မာသကအပေါင်း၌ မာသကနှစ်ပြားဟု အတပ်သိအပ်သော်လည်း၊ အထူးမပြုဘဲ အများအားဖြင့် ‘မာသကတို့ကို ပေးလော့’ ဟု ပေးလှူခြင်းကိစ္စဖြင့် မပျံ့နှံ့ခြင်းကြောင့်ဟု စပ်ရမည်။ ‘သဒ္ဒန္တရတော’ စသည်၏ အာဘော်နှင့်တကွသော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းငှာ ‘ပဒေန’ စသည်ဖြင့် စတင်တော်မူ၏။ ဤ၌ ‘ပဒေန’ ဟူသည် ‘မာသကံ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘ဣမမှာ ကဟာပဏာ’ ဟူသည် ဤ၌ အခြားသော ပုဒ် (သဒ္ဒန္တရ) ဖြစ်၏။ ‘ကတာဘိသင်္ခရဏဿ’ ဟူသည် ‘မာသကံ မာသကံ’ ဟု ဤသို့ ပြီးစေအပ်သော ပုဒ်၏ ဖြစ်၏။ ‘သဒ္ဒန္တရတော’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အခြားသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကို ယူအပ်၏ဟု ‘ပဒန္တရေန ယောဂတော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤ၌ ဤသို့ အာဘော်ရှိ၏- ‘ဒွိတ္တ (နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း) ပြုစဉ်အခါ၌ အခြားသောပုဒ်ဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်ကို မငဲ့သောကြောင့် မာသကံ မာသကံ ဟု အထူးမရှိသော မာသက ဝိစ္ဆာ၌ နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့နောက် ဣမမှာ ကဟာပဏာ ဟူသော အခြားသောပုဒ်နှင့် ပတ်သက်မှုရှိလတ်သော် အကယ်၍ ကဟာပဏာနှင့် ဆက်စပ်သော အကြွင်းမဲ့ မာသကဝိစ္ဆာကို ယူငြားအံ့၊ ထိုအခါ၌ ဣမဿ ကဟာပဏဿ ဟု ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်သင့်၏။ ဣမမှာ ကဟာပဏာ ဟုကား အဝဓိ (အတိုင်းအရှည်) ဖြစ်သော ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် ပြသခြင်းကြောင့် ကဟာပဏာမှ နှစ်ပြားမျှကိုသာ ယူ၍ သင်တို့နှစ်ယောက်အား ပေးလော့ ဟူသော ဣမမှာ ကဟာပဏာ ဟူသော အခြားပုဒ်ကြောင့်သာလျှင် ပိုင်းခြားခြင်းကို သိအပ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

‘‘පුබ්බපඨමානමත්ථාතිසයවචනිච්ඡායං ද්වෙ භවන්තීති වත්තබ්බ’’න්ති (8-1-12-වා) වුත්තං, තදාහ-‘පුබ්බපඨමානං මිච්චාදි, පුබ්බපඨමානං පුබ්බපඨම සද්දානං අත්ථාතිසයො යො අත්ථස්ස පකංසො, තස්ස වචනිච්ඡායං, සබ්බපඨමභාවසඞ්ඛාත අත්ථාතිසයමත්තාව වචනිච්ඡාති න එත්ථ විච්ඡාති තෙසමධිප්පායො, විකසනකිරියාය පාකකිරියායාති වුත්තෙපි විකාසකරණකිරියාය පාකකරණකිරියායාති අත්ථසම්භවතො ‘පුබ්බං පුබ්බං පුප්ඵ’න්ති ත්‍යාදො, පුබ්බං පුබ්බං විකසනං කරොන්ති, පඨමං පඨමං වචනං කරොන්තීති කිරියාවිසෙසනවසෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො, පුබ්බාති මතා පඨමාභිමතාති ඉමිනා පුබ්බපඨමභාවෙනාභිමතානං බහුත්ත බ්‍යාපනෙන විච්ඡාසබ්භාවෙ කාරණමාහ.

ဝါတ္တိကဆရာသည် “ရှေးဦး၊ ပထမ ဟူသော ပုဒ်တို့၏ အနက် လွန်ကဲခြင်းကို ဟောလိုသော် နှစ်ကြိမ်ဖြစ်အပ်၏ဟု ဆိုအပ်သင့်၏” ဟု ဆို၏။ ထိုစကားကို ‘ပုဗ္ဗပဌမာနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ‘ပုဗ္ဗပဌမာနံ’ ဟူသည် ပုဗ္ဗ၊ ပဌမပုဒ်တို့၏ အနက် လွန်ကဲခြင်းဖြစ်သော အနက်၏ ထူးကဲခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုအနက်ကို ပြောဆိုလိုသော်၊ အလုံးစုံတို့ထက် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်၏ လွန်ကဲခြင်းမျှကိုသာ ပြောဆိုလိုခြင်းဖြစ်၍ ဤ၌ ဝိစ္ဆာမရှိဟု ၎င်းတို့၏ အာဘော် ဖြစ်၏။ ‘ပွင့်ခြင်းကိရိယာအားဖြင့်၊ ကျက်ခြင်းကိရိယာအားဖြင့်’ ဟု ဆိုသော်လည်း ‘ပွင့်စေခြင်းကိရိယာအားဖြင့်၊ ကျက်စေခြင်းကိရိယာအားဖြင့်’ ဟူ၍ အနက်ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ‘ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ ပုပ္ဖံ’ စသည်၌ ‘ရှေးဦးစွာ ရှေးဦးစွာ ပွင့်ခြင်းကို ပြုကုန်၏’၊ ‘ပထမဦးစွာ ပထမဦးစွာ ပြောဆိုခြင်းကို ပြုကုန်၏’ ဟု ကိရိယာဝိသေသနအားဖြင့် အနက်ကို ရှုအပ်၏။ ‘ပုဗ္ဗာတိ မတာ ပဌမာဘိမတာ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရှေးဦးပထမအဖြစ်ဖြင့် အလိုရှိအပ်ကုန်သော များစွာသောအရာတို့၌ ပျံ့နှံ့သဖြင့် ဝိစ္ဆာရှိကြောင်း အကြောင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘ඩතර ඩතමානං සමසම්පධාරණායමිත්ථීනිගදෙ භාවෙ ද්වෙ භවන්තීති වත්තබ්බ’’න්ති (8-1-12-වා) වුත්තං, එත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගයොගා ඉත්ථීති වුත්තො, නිගද්‍යතෙනෙනෙති නිගදො, ඉත්ථී නිගදො යස්ස සො ඉත්ථිනිගදොභාවො, තස්මිං ඉත්ථීනිගදෙ භාවෙ, තදාහ-රතරරත මන්තාන’මිච්චාදි, ඉත්ථිලිඞ්ගෙති ඉත්ථිලිඞ්ගං යස්ස සො ඉත්ථිලිඞ්ගොභාවො, තස්මිං ඉත්ථිලිඞ්ගෙ භාවෙ වත්තමානානං රතරරතමන්තානං ද්විබ්බචනමභිමතන්ති සම්බන්ධො, කස්මිං විසයෙති ආහ-‘සමසම්පධාරණ විසයෙ’ති, සමෙන අඩ්ඪතාදිනා ගුණෙන ඉමෙ උභො අඩ්ඪා ඉත්වෙවං රූපා සම්පධාරණා නිරූපනා අවබොධො සමසම්පධාරණා, සාඑව විසයො, තස්මිං සති, අඩ්ඪතාය බහුවිධත්තාභාවා කිරියාදියො ගාභාවා [Pg.67] ච නත්ථෙත්ථ විච්ඡාති තෙසමධිප්පායො, පුච්ඡියමානාති ඉමිනා ඉමෙ උභො’ ඉච්චාදීනං පුච්ඡාවාක්‍යතං දස්සෙති.

‘‘ဍတရ ဍတမာနံ သမသမ္ပဓာရဏာယမိတ္ထီနိဂဒေ ဘာဝေ ဒွေ ဘဝန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ’’ (၈-၁-၁၂-ဝါ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို၌ ဣတ္ထိလိင်္ဂသဒ္ဒါကို ဣတ္ထိလိင်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ‘ဣတ္ထီ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘နိဂဇ္ဇတေ အနေန’ ဟု နိဂဒ (ပြောဆိုကြောင်း) မည်၏။ ဣတ္ထီသည် နိဂဒ ရှိသော သဘောသည် ‘ဣတ္ထီနိဂဒဘာဝ’ မည်၏။ ထို ဣတ္ထီနိဂဒဘာဝ၌။ ထိုအနက်ကို ‘ရတရရတမန္တာနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဣတ္ထိလိင်္ဂသည် ဣတ္ထိလိင် ရှိသော သဘောသည် ‘ဣတ္ထိလိင်္ဂဘာဝ’ မည်၏။ ထို ဣတ္ထိလိင်္ဂဘာဝ၌ တည်ရှိကုန်သော ‘ရတရ’ ‘ရတမန္တ’ တို့၏ ဒွိဝစန (နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း) ကို အလိုရှိအပ်၏ ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ အဘယ်အရာ၌ နည်းဟူမူ - ‘သမသမ္ပဓာရဏဝိသယေ’ (တူညီစွာ နှိုင်းယှဉ်ခြင်းအရာ) ၌ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တူညီသော ကြွယ်ဝခြင်းစသော ဂုဏ်ဖြင့် ‘ဤနှစ်ဦးလုံးသည် ကြွယ်ဝကုန်၏’ ဟု ဤသို့သော သဘောရှိသော နှိုင်းယှဉ်ခြင်း၊ ပိုင်းခြားဆင်ခြင်ခြင်း၊ သိမြင်ခြင်းသည် သမသမ္ပဓာရဏ မည်၏။ ထိုသမသမ္ပဓာရဏ သာလျှင် ဝိသယ (အရာ) ဖြစ်၏။ ထို (သမသမ္ပဓာရဏ) ရှိလတ်သော် ကြွယ်ဝခြင်း၏ အပြားများစွာ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြိယာစသည်တို့၏ အဖြစ်မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤ၌ ‘ဝိစ္ဆာ’ မရှိဟု ၎င်းတို့၏ အလိုအကြံတည်း။ ‘ပုစ္ဆိယမာနာ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ‘ဤနှစ်ဦးလုံး’ စသည်တို့၏ မေးခွန်းဝါကျအဖြစ်ကို ပြ၏။

පරබ්‍යවහාරෙනාහ-‘ආඛ්‍යාතාදීනං විසයත්ත’න්ති, ඉමිනා ආඛ්‍යාතාදීනමෙව කිරියාජොතකපදභාවෙන පොනොපුඤ්ඤසඞ්ඛාතකිරියා ධම්මස්ස ධනසමෙව විසයත්තං දීපෙති, අතිසයවිසිට්ඨන්ති ඉමිනා පපචතිසද්දෙපකාරො පකංසත්ථ ජොතකො උපසග්ගොති දස්සෙති, හිවිධිම්හීති’ලූ-ච්ඡෙදනෙ’ඉච්චස්මා විධිම්හි හිප්පච්චයො ‘‘පඤ්හපත්තනාවිධීසු’’ති (6-9) ඉමිනා සුත්තෙනාති අත්ථො, ඔස්සාති ‘‘යුවණ්ණානමෙඔපච්චයෙ’’ති (5-82) ඔකාරස්ස, ‘පුබ්බෙක-කත්තුකාන’’ (5-62) මිච්චෙවාති එවකාරෙන පරෙසමිවායමප්‍යාභික්ඛඤ්ඤෙ පච්චයො චෙ විධීයතෙ, තදා පපචතිඉච්චත්‍ර විය ආභික්ඛඤ්ඤෙ විධීයමානෙන පච්චයෙනෙව ආභික්ඛඤ්ඤත්ථස්ස පකාසිතත්තා න ද්විබ්බචනෙන භවිතබ්බන්ති දස්සෙති, යදා තු භුසං පුනප්පුනං පචතීති වචනිච්ඡා තදාපි පපචතීති භවත්‍යෙව.

သူတစ်ပါးတို့၏ အသုံးအနှုန်းအားဖြင့် ‘အာချာတ်စသည်တို့၏ ဝိသယအဖြစ်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် အာချာတ်စသည်တို့သည်သာလျှင် ကြိယာကို ပြတတ်သော ပုဒ်အဖြစ်ဖြင့် ‘ပေါဏောပုည’ (အဖန်ဖန်အထပ်ထပ်) ဟု ဆိုအပ်သော ကြိယာတရား၏ ဆောင်ယူခြင်းဟူသော ဝိသယအဖြစ်ကို ပြ၏။ ‘အတိသယဝိသိဋ္ဌံ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ‘ပပစတိ’ သဒ္ဒါ၌ ‘ပ’ အက္ခရာသည် လွန်ကဲသောအနက်ကို ပြတတ်သော ဥပသာဂ်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြ၏။ ‘ဟိဝိဓိမှိ’ ဟူသည်ကား - ‘လူ-စ္ဆေဒနေ’ (ဖြတ်တောက်ခြင်း) ဟူသော ဓာတ်မှ ဝိဓိ (အမိန့်) အနက်၌ ဟိပစ္စည်းသည် ‘ပဉှပတ္တနာဝိဓီသု’ (၆-၉) ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့် သက်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဩဿ’ ဟူသည်ကား - ‘ယုဝဏ္ဏာနမေဩပစ္စယေ’ (၅-၈၂) သုတ်ဖြင့် ဩကာရအား ပြုခြင်းတည်း။ ‘ပုဗ္ဗေကကတ္တုကာနံ’ (၅-၆၂) ဟူသော သုတ်၌ ‘ဧဝ’ သဒ္ဒါဖြင့် သူတစ်ပါးတို့အား ကဲ့သို့ ဤသူအားလည်း ‘အာဘိက္ခည’ (အဖန်ဖန်အထပ်ထပ်ဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ပစ္စည်းကို သက်စေအံ့၊ ထိုအခါ ‘ပပစတိ’ ဟူသော နေရာ၌ ကဲ့သို့ အာဘိက္ခညအနက်၌ သက်စေအပ်သော ပစ္စည်းဖြင့်သာလျှင် အာဘိက္ခညအနက်ကို ထင်ရှားစေအပ်သောကြောင့် နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း (ဒွိဝစန) မဖြစ်အပ်ကြောင်းကို ပြ၏။ အကြင်အခါ၌မူ ‘အလွန်အဖန်ဖန် ချက်၏’ ဟု ပြောဆိုလိုအံ့၊ ထိုအခါ၌လည်း ‘ပပစတိ’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်သာတည်း။

ඉහ ඉමස්මිං උදාහරණෙ, ආභික්ඛඤ්ඤෙ ඉච්චෙවාති ඉමිනා අනුකරණමත්තමෙවෙතං නත්ථෙත්ථාභික්ඛඤ්ඤන්ති පාණිනියා සුත්තන්තරෙන ද්විත්තම්පටිපාදෙන්ති, නත්ථෙත්ථ තාදිසෙන වචනෙන පයොජනං, ආභික්ඛඤ්ඤෙයෙව ද්විබ්බචනන්ති දස්සෙති, එවමඤ්ඤතෙ ‘‘පටඉච්චෙතමනුකරණං භවන කිරියම්පති වත්තතීති කිරියාධම්මං පොනොපුඤ්ඤමෙත්ථ අත්ථෙවා’’ති, තෙනෙව වක්ඛති-‘පටපටා භවතීති ආභික්ඛඤ්ඤෙ ද්විබ්බචන’න්ති, අනිතිස්මින්ති ඉතිසද්දෙ අවිජ්ජමානෙ, රාප්පච්චයොති පඨමං ද්විත්තෙ කතෙ පච්ඡා රාප්පච්චයො, රාප්පච්චයමකත්වාපි පකාරන්තරෙන සාධෙතුමාහ- ‘අථවා’ ඉච්චාදි, දීඝො නිච්චන්ති පඨමං ද්විත්තෙ පටපටකරොතීති ඨිතෙ නිච්චං දීඝො, පටපටා කරොතීති එත්ථ නිප්ඵත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි පටපටායතීති එත්ථ දස්සෙතුං පටපටායතීතිආදි ආරද්ධං.

ဤ၌ ဤဥပမာဝါကျ၌ ‘အာဘိက္ခညေ ဣစ္စေဝ’ (အာဘိက္ခည၌သာလျှင်) ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤသည်ကား အတုပြုခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ဤ၌ အာဘိက္ခည (အဖန်ဖန်ဖြစ်ခြင်း) မရှိဟု ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့သည် အခြားသုတ်ဖြင့် နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း (ဒွိတ္တ) ကို ပြီးစေကုန်၏။ ထိုသို့သော စကားဖြင့် ဤ၌ အကျိုးမရှိ၊ အာဘိက္ခည၌သာလျှင် ဒွိဝစန (နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း) ဖြစ်ကြောင်းကို ပြ၏။ ဤသို့ အခြားသောအရာ၌လည်း ‘“ပဋ” ဟူသော ဤအတုပြုခြင်းသည် ဖြစ်ခြင်းဟူသော ကြိယာသို့ ရှေးရှု ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကြိယာတရား၏ အဖန်ဖန်အထပ်ထပ်ဖြစ်ခြင်း (ပေါဏောပုည) သည် ဤ၌ ရှိသည်သာတည်း’ ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ထိုကြောင့်သာလျှင် ‘pဋပဋာ ဘဝတီတိ အာဘိက္ခညေ ဒွိဝစနံ’ ဟု မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ‘အနီတသ္မိံ’ ဟူသည်ကား ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါ မရှိလတ်သော်။ ‘ရာပ္ပစ္စယော’ ဟူသည်ကား ရှေးဦးစွာ နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း (ဒွိတ္တ) ကို ပြုပြီးမှ နောက်မှ ရာပစ္စည်း သက်၏။ ရာပစ္စည်းကို မပြုဘဲလျက်လည်း အခြားသောနည်းဖြင့် ပြီးစေခြင်းငှာ ‘အထဝါ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဒီဃော နိစ္စံ’ ဟူသည်ကား ရှေးဦးစွာ နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်း (ဒွိတ္တ) ကို ပြု၍ ‘ပဋပဋကရောတိ’ ဟု တည်လတ်သော် အမြဲ ဒီဃ (အသံရှည်) ပြုအပ်၏။ ‘ပဋပဋာ ကရောတိ’ ဟု ဤ၌ ပြီးပုံကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ ‘ပဋပဋာယတိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ပြခြင်းငှာ ‘ပဋပဋာယတိ’ စသည်ကို အစပြုအပ်၏။

55. ස්‍යාදි

၅၅. သွာဒိ။

එකස්ස එකස්ස ඉති ඨිතෙ පුබ්බවිභත්තියා ලුත්තෙ සංහිතායඤ්ච කතායං එකෙකස්ස, එවං මත්ථකෙන මත්ථකෙනාති ඨිතෙ මත්ථක මත්ථකෙනාති.

‘ဧကဿ ဧကဿ’ ဟု တည်လတ်သော် ရှေးဝိဘတ်ကို ချေ၍ သံဟိတ (သန္ဓိစပ်ခြင်း) ကို ပြုအပ်လတ်သော် ‘ဧကေကဿ’ ဟု ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ‘မတ္ထကေန မတ္ထကေန’ ဟု တည်လတ်သော် ‘မတ္ထကမတ္ထကေန’ ဟု ဖြစ်၏။

56. සබ්බා

၅၆. သဗ္ဗာ။

අඤ්ඤං [Pg.68] අඤ්ඤන්ති ඨිතෙ ඉමිනා විභත්තියා ලොපෙ අකාරස්ස ‘‘තදමිනා’’ (1-47) දිනා ඔකාරෙ අඤ්ඤොඤ්ඤන්තිපි හොති.

‘အညံ အညံ’ ဟု တည်လတ်သော် ဤသုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ကို ချေ၍ အကာရကို ‘တဒမိနာ’ (၁-၄၇) စသော သုတ်ဖြင့် ဩကာရ ပြုလတ်သော် ‘အညောညံ’ ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။

57. යාව

၅၇. ယာဝ။

යාවබොධන්ති ‘‘යාවාවධාරණෙ’’ති (3-4) අසඞ්ඛ්‍යසමාසො.

‘ယာဝဗောဓံ’ ဟူသည်ကား ‘ယာဝါဝဓာရဏေ’ (၃-၄) ဟူသော သုတ်ဖြင့် အသင်္ချာသမာသ ဖြစ်၏။

58. බහුල

၅၈. ဗဟုလ။

ක්වචි පවත්‍යප්පවත්ති, ක්වචඤ්ඤං ක්වචි වා ක්වචි;

සියා බහුලසද්දෙන, විධි සබ්බො යථාගමංති.

‘ဗဟုလ’ သဒ္ဒါဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဝိဓိ (စည်းမျဉ်း) သည် ကျမ်းဂန်လာသည်နှင့်အညီ အချို့သောနေရာ၌ ဖြစ်ခြင်း၊ အချို့သောနေရာ၌ မဖြစ်ခြင်း၊ အချို့သောနေရာ၌ အခြားတစ်ပါးသောနည်းဖြင့် ဖြစ်ခြင်း၊ အချို့သောနေရာ၌ ဝိကပ် (ရွေးချယ်ခွင့်) အားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ရာ၏။

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာဖြစ်သော သာရတ္ထဝိလာသိနီ၌

පඨමකණ්ඩවණ්ණනා සමත්තා.

ပထမကဏ္ဍ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

2. දුතියකණ්ඩ වණ්ණනා

၂. ဒုတိယကဏ္ဍ အဖွင့်

1. ද්වෙද්වෙ

၁. ဒွေဒွေ။

අවයවසම්බන්ධෙති ස්‍යාද්‍යවයවීසමුදායෙන ද්වෙද්වෙති වුත්තානමවයවානං සම්බන්ධෙ, අතෙත්ථ වුත්‍යනුකූලාය පඤ්චිකාය වා භවිතබ්බං, පඤ්චිකානු කූලාය වුත්තියා වා, න චෙත්ථ ද්වින්නමඤ්ඤොඤ්ඤානුකූලතා දිස්සති, තථාහි වුත්තියං-‘එකානෙකත්ථෙසු වත්තමානතො නාමස්මා’ති එත්තකමෙව පකතිවිසෙසනවසෙන වුත්තං, පඤ්චිකායන්තු තබ්බිසෙසන වසෙන ච පච්චයත්ථවිසෙසනවසෙන ච අත්ථො දස්සිතො, තදෙව මුභින්නන්නාඤ්ඤමඤ්ඤානුකූලතා දිස්සති, තතො එත්ථ යථා ද්වින්නමඤ්ඤොඤ්ඤානුකූලතා සම්පජ්ජති, තථා බ්‍යාචික්ඛිස්සාම ‘‘යදි පනෙත්ථ වුත්‍යානුකූලා පඤ්චිකා භවෙය්‍ය පච්චයත්ථපක්ඛො ජහිතබ්බො සියාති ‘තෙ…පෙ… එකානෙකත්ථෙසු’ති ච, තෙන…පෙ… යොජනිය’න්ති ච එතෙසං ජහිතබ්බතාය බහුපාඨවිලොපො ආපජ්ජති, යදි පන පඤ්චිකානුකූලා වුත්ති භවෙය්‍ය වුත්තියං කිඤ්චිමත්තං පක්ඛිපිතබ්බ මත්තමෙව සියාති බහුවිලොපාපත්ති (න) හොතීති එතෙසං ද්වෙද්වෙ හොන්ති එකානෙ කත්ථෙසු වත්තමානතො නාමස්මා’ති වුත්තියා භවිතබ්බ’’න්ති, එවඤ්හි සති සත්ථන්තරෙනාපි සහ ඝටතෙ, සුත්තෙ ‘ද්වෙද්වෙකානෙකෙසු නාමස්මා’ති වුත්තත්තා ‘එකානෙකෙසූ’ති ඉදං පච්චයවිසෙසනං වා යුජ්ජති

‘အဝယဝသမ္ဗန္ဓေ’ ဟူသည်ကား - သွာဒိ (ဝိဘတ်) အစုအပေါင်းရှိသော ‘ဒွေဒွေ’ ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော အစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ) တို့၏ ဆက်စပ်ခြင်း၌။ ဤ၌ ဝုတ္တိနှင့် လျော်ညီသော ပဉ္စိကာကျမ်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ထိုက်၏၊ သို့မဟုတ် ပဉ္စိကာကျမ်းနှင့် လျော်ညီသော ဝုတ္တိကျမ်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ထိုက်၏။ ဤ၌ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ အပြန်အလှန် လျော်ညီမှုသည် မထင်ရှားပေ။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ဝုတ္တိ၌ ‘ဧကာနေကတ္ထေသု ဝတ္တမာနတော နာမသ္မာ’ ဟု ဤမျှလောက်သာလျှင် ပကတိဝိသေသန၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ပဉ္စိကာ၌မူ ထိုဝိသေသန၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းအနက်ဝိသေသန၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အနက်ကို ပြအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လတ်သော် နှစ်ဦးလုံးတို့၏ အပြန်အလှန် လျော်ညီမှုသည် မထင်ရှားပေ။ ထို့ကြောင့် ဤ၌ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ အပြန်အလှန် လျော်ညီမှုသည် အသို့ပြီးမြောက်အံ့နည်း၊ ထိုသို့ ရှင်းလင်းဖွင့်ဆိုပါအံ့ - ‘အကယ်၍ ဤ၌ ဝုတ္တိနှင့် လျော်ညီသော ပဉ္စိကာဖြစ်အံ့၊ ပစ္စည်းအနက်ဘက်ကို စွန့်အပ်ရာ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တေ...ပေ... ဧကာနေကတ္ထေသု” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တေန...ပေ... ယောဇနိယံ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသည်တို့ကို စွန့်အပ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် များစွာသော စာသားပျက်စီးခြင်း သို့ ရောက်ရာ၏။ အကယ်၍ ပဉ္စိကာနှင့် လျော်ညီသော ဝုတ္တိဖြစ်အံ့၊ ဝုတ္တိ၌ အနည်းငယ်မျှ ဖြည့်စွက်အပ်ရုံမျှသာ ဖြစ်၍ များစွာ ပျက်စီးခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ “ဒွေဒွေ ဟောန္တိ ဧကာနေကတ္ထေသု ဝတ္တမာနတော နာမသ္မာ” ဟု ဝုတ္တိ၌ ရှိထိုက်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် အခြားသော ကျမ်းနှင့်လည်း ညီညွတ်၏။ သုတ်၌ ‘ဒွေဒွေကာနေကေသု နာမသ္မာ’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဧကာနေကေသု’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ပစ္စည်း၏ ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့်လည်း သင့်လျော်၏။

පකතිවිසෙසනවසෙන [Pg.69] වා යදෙතං පච්චයවිසෙසනං, තදා සාමත්ථියා එකානෙකෙසූති පකතිවිසෙසනම්පි ලබ්භති, තත්ථ සාමත්ථියමත්ථ බලං, තථාහ්‍යෙකාදීසු භවන්තා පකතිවාච්චානමෙවෙකත්තාදිඅබ්‍යති රිත්තඅත්ථමත්තාදීරූපානං ජොතකා ස්‍යාදයො කථමෙකත්තාදීසු වත්තමානතො නාමස්මා අඤ්ඤතො සියුන්ති යථාවුත්තනාමවිසෙසාක්ඛෙපො, තථා ඉත්ථිණාදිප්පච්චයාදීනම්පි පන පකතිවිසෙසානුපාදානෙපි යතො ධාත්වාදි වාච්චොත්ථො නත්ථි, සාමත්ථියා තතො, ධාතුත්‍යාද්‍යන්තෙහි න හොන්තෙ විත්තිපච්චයා, තථා ණාදිපච්චයාපි… විභත්‍යන්තා විධානතො, යදෙතම්පකතිවිසෙසනං තදාපි සාමත්ථියෙනෙව එකත්තාදීසු වත්තමානතො නාමස්මා තජ්ජොතනාය භවන්තා ස්‍යාදයො කථමඤ්ඤත්ථ හොන්ති අසම්භවාති එකානෙකෙසු ද්වෙද්වෙති ලබ්භති, අථවා සරූපෙන අවුත්තම්පි සාමත්ථියෙනෙකානෙකත්ථෙසූති ගම්මමානං වුත්තමෙව හොතීති කත්වා‘තෙචා’තිආදිකං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං, එකානෙකෙසු වත්තමානතො නාමස්මාති කිමත්ථං අසත්වභූතාය කිරියායෙකත්තාදිසම්බන්ධාභාවා ක්‍රියත්ථාච ත්‍යාදීහි යෙවෙකත්තාදීනං වුත්තත්තා ත්‍යාද්‍යන්තෙහි ච න භවෙය්‍යුන්ති පයොජනන්තරමාහ-‘යම්පනා’තිආදි, පඤ්චකනාමත්ථස්සාධිප්පෙතභාවො චෙත්ථ පක්ඛස්සෙතස්සෙව යුත්තත්තා. තථාහි සඞ්ඛ්‍යාකම්මාදයො නාම වාච්චස්ස දබ්බස්ස ධම්මො සකත්ථො-පසජ්ජනො ච සද්දො දබ්බෙයෙව වත්තතෙ… දබ්බෙයෙවාන්‍යනයාදිවොහාරා, තත්ථ දබ්බවාචිනා සද්දෙන දබ්බධම්මානමබ්භන්තරීකරණන්ති නායුත්තමෙතං නාමෙන පඤ්චන්නමභිධානං, විභත්තියො පන ජොතිකා, ඉත්ථිපච්චයා ච ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස, තථා චාම්හෙහි වුත්තං සම්බන්ධචින්තායං–

သို့မဟုတ် ပကတိကို အထူးပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အကြင် ဤပစ္စည်းကို အထူးပြုခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုအခါ၌ စွမ်းနိုင်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် "ဧကာနေကေသု" ဟူ၍ ပကတိကို အထူးပြုခြင်းကိုလည်း ရအပ်၏။ ထိုစွမ်းနိုင်သည်၏အဖြစ်၌ အနက်၏စွမ်းအားသည် အားတည်း။ ထို့အတူ ဟုတ်ပေအံ့၊ တစ်ခုအစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်ကုန်သော ပကတိဖြင့် ဟောအပ်ကုန်သော တစ်ခုအဖြစ်စသည်နှင့် မကွဲပြားသော အနက်မျှစသည် သဘောရှိသော အနက်တို့ကို ပြတတ်ကုန်သော သိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် တစ်ခုအဖြစ်စသည်တို့၌ ဖြစ်သော နာမ်မှတစ်ပါးသော အရာမှ အဘယ်သို့ ဖြစ်ကုန်အံ့နည်း ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီးသော နာမ်၏ အထူးကို သိမ်းကျုံးယူခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ဣတ္ထိပစ္စည်း၊ ဏ-အစရှိသော ပစ္စည်းတို့၏လည်း ပကတိကို အထူးပြု၍ မယူသော်လည်း အကြင် ဓာတ်အစရှိသည်တို့မှ ဟောအပ်သော အနက်သည် မရှိ၊ စွမ်းနိုင်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထိုဓာတ်နှင့် တျာဒိအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဝိတ္တိပစ္စည်းတို့သည် မဖြစ်ကုန်၊ ထို့အတူ ဏ-အစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်း... ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ဝိဓာန်ပြုခြင်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။ အကြင် ပကတိ၏ အထူးပြုခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုအခါ၌လည်း စွမ်းနိုင်သည်၏အဖြစ်ဖြင့်သာလျှင် တစ်ခုအစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်သော နာမ်မှ ထိုအနက်ကို ပြခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်သော သိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် အခြားတစ်ပါးသော အရာ၌ အဘယ်သို့ ဖြစ်ကုန်အံ့နည်း ဟူ၍ "ဧကာနေကေသု ဒွေဒွေ" ဟူ၍ ရအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် အထင်အရှား မဆိုသော်လည်း စွမ်းနိုင်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် "ဧကာနေကတ္ထေသု" ဟူ၍ သိအပ်သော အနက်သည် ဆိုအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ "တေ စ" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ "တစ်ခု၊ များစွာသော အနက်တို့၌ ဖြစ်သော နာမ်မှ" ဟု အဘယ်အကျိုးငှာ ဆိုသနည်းဟူမူ- သတ္တဝါမဟုတ်သော ကြိယာ၌ တစ်ခုအဖြစ်စသည်နှင့် စပ်စပ်မှု မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြိယာအနက်ရှိသော တျာဒိတို့ဖြင့်သာလျှင် တစ်ခုအဖြစ်စသည်တို့ကို ဟောအပ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တျာဒိအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ မဖြစ်စေခြင်းငှာ အကျိုးထူးကို "ယမ္ပန" အစရှိသဖြင့် ဆို၏။ ဤကျမ်း၌လည်း နာမ်၏အနက် ငါးပါးဟူသော အလိုရှိအပ်သော အဖြစ်သည် ဤဘက်သား၏ သင့်လျော်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ဟုတ်ပေအံ့၊ သင်္ချာနှင့် ကံအစရှိသည်တို့သည် နာမ်ဖြင့် ဟောအပ်သော ဒြပ်၏ သဘော (ဓမ္မ) မည်ကုန်၏။ မိမိအနက်၌ အခြံအရံရှိသော ပုဒ်သည် ဒြပ်၌သာလျှင် ဖြစ်၏... ဒြပ်၌သာလျှင် ဆောင်ယူခြင်း အစရှိသော ဝေါဟာရတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော် ဒြပ်ကိုဟောတတ်သော ပုဒ်ဖြင့် ဒြပ်၏သဘောတရားတို့ကို အတွင်းသို့ သွင်းခြင်းသည် မသင့်သည်မဟုတ်၊ နာမ်ဖြင့် ငါးပါးသောအနက်တို့ကို ဟောခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ ဝိဘတ်တို့သည်ကား ပြတတ်ကုန်သည်သာတည်း။ ဣတ္ထိပစ္စည်းတို့သည်လည်း ဣတ္ထိလိင်ကို ပြတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ငါတို့သည် သမ္ဗန္ဓစိန္တာ၌ ဆိုအပ်ပြီ–

සද්දො සකත්ථං වත්වාන, පදත්ථං දබ්බසඤ්ඤිතං;

සමවෙතං වදෙ ලිඞ්ගං, සඞ්ඛ්‍යං කම්මාදිකම්මි චෙති.

"သဒ္ဒါသည် မိမိ၏ အနက်ကို ဟောပြီး၍၊ ဒြပ်ဟု သမုတ်အပ်သော ပုဒ်၏ အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဒြပ်၌ ယှဉ်စပ်သော လိင်ကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ချာကိုလည်းကောင်း၊ ကံအစရှိသည်ကိုလည်းကောင်း ဟော၏" ဟူ၍ ဖြစ်၏။

එකානෙකෙසු ස්‍යාදීනං යථාක්කමං දස්සෙතුං ‘තෙනා’තිආදි වුත්තං, තෙනාති යෙන පඤ්චකො නාමත්ථො අධිප්පෙතො එකාදීසු ච අත්ථෙසු ජො-තනීයෙසු ස්‍යාදයො විධියිස්සන්ති තෙන, සබ්බත්ථාති ‘අංයො’ආදීසු [Pg.70] සබ්බත්ථ, සභාවතොත්‍යාදිකස්සායමධිප්පායො ‘‘යද්‍යපි ස්‍යාදයො එකානෙකෙසු හොන්ති තථාපි එකාදයො සඞ්ඛ්‍යාය පරිච්ඡින්නෙ අත්ථෙ වත්තන්ති න සඞ්ඛ්‍යාමත්තෙ, සඞ්ඛ්‍යාය සම්භවාභාවා සඞ්ඛ්‍යෙයෙ භවතීති න සඞ්ඛ්‍යාපි ස්‍යාදීනමත්ථො’’ති (න) කෙවලං සකත්ථ දබ්බාදියෙව ස්‍යාදීනමත්ථො න භවති, අපි තු සඞ්ඛ්‍යාපීත්‍යපිසද්දත්ථො, අනෙන සඞ්ඛ්‍යා විභත්‍යත්ථො චතුක්කො නාමත්ථොත්‍යයම්පක්ඛො නිරාකතො පඤ්චකො නාමත්ථොති දස්සනෙ සඞ්ඛ්‍යාකම්මාදීනං විභත්තියො ජොතිකා හොන්ති, තිකො නාමත්ථොති දස්සනෙ තු සඞ්ඛ්‍යාකම්මාදයො විභත්තිවාච්චා හොන්ති, ඉදානි අධිප්පෙතපඤ්චකනාමත්ථෙ සකත්ථාදිකං සරූපතො දස්සෙතුං ‘තත්ථා’තිආදිමාහ, තත්ථ සකත්ථො විසෙසනන්ති සරූපාදි යං කිඤ්චි විසෙසනත්තෙන වත්තුමිච්ඡිතං තං සකත්ථො නාමති අත්ථො, තං දස්සෙති ‘සරූපජාතිගුණදබ්බානි’ති.

တစ်ခုနှင့် များစွာသော အနက်တို့၌ သိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ အစဉ်အတိုင်း ပြခြင်းငှာ "တေန" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ "တေန" ဟူသည် အကြင် နာမ်၏အနက် ငါးပါးဟူသော အလိုရှိအပ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုအစရှိသော အနက်တို့၌ ပြအပ်ကုန်သော သိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့ကို ဝိဓာန်ပြုလတ္တံ့၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်ဟူ၏။ "သဗ္ဗတ္ထ" ဟူသည် "အံ-ယော" အစရှိသည်တို့၌ ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ဟူ၏။ "သဘာဝတော" အစရှိသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကား- "အကယ်၍ သိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် တစ်ခုနှင့် များစွာသော အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်သော်လည်း တစ်ခုအစရှိသည်တို့သည် သင်္ချာဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ သင်္ချာမျှ၌ မဖြစ်ကုန်၊ သင်္ချာ၏ ဖြစ်နိုင်ခွင့် မရှိခြင်းကြောင့် သင်္ချာအပ်သော အရာ (သင်္ချေယျ) ၌ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် သင်္ချာသည်လည်း သိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ အနက်မဟုတ်" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ (န) ကေဝလံ- သကတ္ထ ဒြပ်အစရှိသည်သာလျှင် သိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ အနက် မဟုတ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား သင်္ချာသည်လည်း အနက်မဟုတ်ဟု အပိသဒ္ဒါ၏ အနက်တည်း။ ဤစကားဖြင့် "သင်္ချာသည် ဝိဘတ်၏ အနက်တည်း၊ နာမ်၏ အနက် လေးပါးတည်း" ဟူသော ဤယူဝါဒကို ပယ်အပ်၏။ နာမ်၏ အနက် ငါးပါးဟူသော ဝါဒ၌ သင်္ချာ၊ ကံအစရှိသည်တို့ကို ဝိဘတ်တို့သည် ပြတတ်ကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ နာမ်၏ အနက် သုံးပါးဟူသော ဝါဒ၌မူကား သင်္ချာ၊ ကံအစရှိသည်တို့သည် ဝိဘတ်ဖြင့် ဟောအပ်ကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ယခုအခါ အလိုရှိအပ်သော နာမ်၏အနက် ငါးပါးတို့တွင် သကတ္ထ အစရှိသည်ကို ကိုယ်တိုင်အထင်အရှား ပြခြင်းငှာ "တတ္ထ" အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ထိုအနက်၌ "သကတ္ထော ဝိသေသနံ" ဟူသည် သရုပ်အစရှိသော အကြင် တစ်စုံတစ်ခုသော အထူးပြုတတ်သော တရားကို ဆိုလိုအပ်၏၊ ထိုတရားသည် သကတ္ထ မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုအနက်ကို ပြ၏ "သရူပဇာတိဂုဏဒဗ္ဗာနိ" ဟူ၍ ဖြစ်၏။

බලෙන යස්සා භින්නෙසු, පවත්තන්තෙ ගගාදීසු;

සා ජාත්‍යභින්නධීසද්දා, සුත්තං පුප්ඵෙස්විවාන්වීතං.

"အကြင် ဇာတိ၏ အစွမ်းကြောင့် ကွဲပြားခြားနားကုန်သော နွားအစရှိသည်တို့၌ (နွားသဒ္ဒါတို့သည်) ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဇာတိသည် ကွဲပြားခြားနားမှုမရှိသော သဘောရှိသော ဉာဏ်နှင့် သဒ္ဒါတို့ကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ပန်းတို့၌ သီထားသော အပ်ချည်ကြိုးကဲ့သို့ အစဉ်လိုက်သော သဘောရှိ၏။"

දබ්බාධාරො තතො භින්නො, නිමිත්තං තප්පතීතියා;

භාවාභාවසභාවො යො, සො ගුණො නිග්ගුණො මතො.

"ဒြပ်လျှင် တည်ရာရှိသော၊ ထိုဒြပ်မှလည်း ကွဲပြားခြားနားသော၊ ထိုဒြပ်ကို သိစေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်ခြင်း သဘောရှိသော အကြင်တရားသည် ရှိ၏။ ထိုတရားသည် ဂုဏ်မရှိသော ဂုဏ်ဟု သိအပ်၏။"

සරූපං සද්දරූපංව, ජාතියා යං විසෙසනං;

විසෙසීයති යංකිඤ්චි, දබ්බං තං සමුදීරිතං.

"သရုပ်ဟူသည် သဒ္ဒါ၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောသာတည်း။ ဇာတိဖြင့် အထူးပြုအပ်သော အကြင် တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကို အထူးပြုအပ်၏၊ ထိုဒြပ်ကို ဆိုအပ်၏။"

ඉදානි සරූපාදිනො විසෙසනස්ස සකත්ථභාවං ජාත්‍යාදිවිසෙසස්ස දබ්බභාවඤ්ච දස්සෙතුං ‘තත්ථා’තිආදිමාහ, සරූපෙ වත්තතෙ සද්දොති වියභෙදොපචාරෙනාහ-‘සද්දස්ස සරූපෙනා’ති, එත්ථ පන ගොති ජාතිමත්තවාචිනි ගොසද්දෙ පයුත්තෙ ගොසද්දො ජාතිමත්තමාහෙති සො ජාතිං විසෙසෙති නාම. යට්ඨිආදිසද්දෙහි යට්ඨිආදිසහචරිතා උපචාරතො ගහිතාති යට්ඨිආදිදබ්බෙහි යට්ඨිආදිසහචරිතා පුරිසා විසෙසීයන්තීති ආහ-‘දබ්බම්පි දබ්බන්තරස්ස විසෙසනභූතම්භවතී’ති, යට්ඨියොපවෙසයාති යට්ඨිසද්දවචනීය යට්ඨිදබ්බවිසිට්ඨෙ පුරිසෙ පවෙසයාති අත්ථො, කුන්තෙපවෙසයාති එත්ථාපි එසෙවනයො, යථාවුත්තචතුබ්බිධසකත්ථතො පරොපි අත්ථි සකත්ථොති ආහ-‘කත්ථචී’තිආදි, සම්බන්ධනිමිත්තොති සම්බන්ධො නිමිත්තං කාරණං [Pg.71] පච්චයප්පවත්තියා අස්ස පච්චයස්ස සොති සමාසො, එත්ථ හි දණ්ඩො අස්ස අත්ථීති අස්සාති සාමිනො පුරිසස්ස සංසඞ්ඛාතදණ්ඩාදිදබ්බෙන සහයො සස්සාමිසම්බන්ධො, සොපි පච්චයස්ස නිමිත්තං, තථා ච වක්ඛති-‘දණ්ඩපුරිසසම්බන්ධා දණ්ඩීති පච්චයො’ති, (කිරි)යා පදත්ථස්සාපි විසෙසනත්තෙන සකත්ථභාවො ජාතිපදත්ථාදීනං වුත්ත ඨානෙයෙව වත්තබ්බොති පාචකොති එත්ථ කිරියාකාරකසම්බන්ධසඞ්ඛාතං පරාභිමතං සකත්ථම්පි පරොපදෙසෙනොපදිසිතුකාමො ඉධ සම්බන්ධසකත්ථස්ස වුත්තට්ඨානෙයෙව කිරියාසකත්ථං දස්සෙතුං ‘කත්ථචි කිරියාපී’තිආදිමාහ. නාමසභාවෙන විඤ්ඤායමානං පඤ්චමං නාමසඞ්ඛාතමත්ථං දබ්බපදත්ථෙන සඞ්ගහෙත්වා ජාතිගුණකිරියාදබ්බානීති හි චතුබ්බිධො නාමත්ථො, නාමම්පි අන්වත්ථරුළ්හිවසෙන දුවිධං පුමිත්ථිනපුංසක ලිඞ්ගවසෙන තිවිධම්පි චතුබ්බිධං හොති… යථාවුත්තෙ චතුබ්බිධෙ අත්ථෙ නමති, තෙ වා අත්තනි නාමෙතීති ඉමිනා කාරණෙන. සාමඤ්ඤගුණ කිරියායදිච්ඡාවසෙනාඤ්ඤථාපි චතුබ්බිධත්තං නාමස්ස වදන්ති, තත්ථාපි යදිච්ඡානාමස්ස දබ්බනාමෙනෙව සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො, ඉත්ථත්තං එසාති පසිද්ධිමා අත්ථො, යම්පනාතිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං සාධෙති ‘තත්ථෙ’ච්චාදිනා, අභිධායකත්තෙන ජොතකත්තෙන, ඉකාරන්තතොති මුනිසද්දතො, අඤ්ඤථාති ඉකාරන්තතො න භවති චෙ, අතොති ආදෙස භවනතො ඵලං දස්සිතං න සියාති සම්බන්ධො, වුත්තියං ‘එවං කුමාරී කුමාරියො’තිආදීසු එවන්ති යථා පුල්ලිඞ්ගෙ ඉකාරන්තතො ස්‍යාදීනමුදාහරණමනාදෙසත්ථං වුත්තං එවමිත්ථියම්පි අනාකාරන්තතොති දස්සෙති, උපලක්ඛණං චෙතමිනී-නී-ඌ-ති-පච්චයන්තාදීනං, අසති…පෙ… වචනෙති ඉමිනා පාණිනියානං විභත්තිසඤ්ඤාවිධායකස්ස සුත්තන්තරස්ස අත්ථිභාවං දස්සෙති, ‘‘විභත්තිච’’ (1-4-104) ඉති හි තෙසං සුත්තං, තස්සත්ථො ‘ස්‍යාදීනං ත්‍යාදීනඤ්ච විභත්තිසඤ්ඤා හොතී’ති, භවන්තීති අන්වත්ථවසෙන විභත්තිසද්දවචනීයානි භවන්ති, සො (යෙවත්ථො) විභත්තිච්චනෙන විභජීයතීති විභත්ති, කම්මෙ ක්තිප්පච්චයන්තොයං විභත්ති සද්දොති දස්සෙති, කථම්පනෙතෙසු ස්‍යාදීසු විභජීයතිච්චස්ස වාක්‍යත්ථාස්සානුගමො යෙනෙවං වුච්චතිච්චාසඞ්කිය යෙන යථා ච විභජීයති තමුපදස්සෙන්තො ආහ-‘තථා හි’ච්චාදි.

ယခုအခါ သရုပ်စသည်ဖြစ်သော ဝိသေသန၏ သကတ္ထဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဇာတိစသည်ဖြစ်သော ဝိသေသန၏ ဒြပ်ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြခြင်းငှာ ‘တတ္ထ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ သရုပ်၌ သဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏ ဟူသော ဝိယဘေဒေါပစာရအားဖြင့် ‘သဒ္ဒဿ သရူပေန’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌မူကား ‘ဂေါ’ ဟု ဇာတိမျှကို ဟောတတ်သော ဂေါသဒ္ဒါကို သုံးစွဲအပ်သော် ဂေါသဒ္ဒါသည် ဇာတိမျှကို ဟော၏ ဟူ၍ ထိုဂေါသဒ္ဒါသည် ဇာတိကို ဝိသေသနပြုသည် မည်၏။ ‘ယဋ္ဌိ’ စသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ယဋ္ဌိစသည်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်သော သူတို့ကို ဥပစာအားဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏ ဟု ယဋ္ဌိစသော ဒြပ်တို့ဖြင့် ယဋ္ဌိစသည်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ကုန်သော ယောက်ျားတို့ကို ဝိသေသနပြုအပ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ ‘ဒဗ္ဗမ္ပိ ဒဗ္ဗန္တရဿ ဝိသေသနဘူတမ္ဘဝတိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ယဋ္ဌိယောပဝေသယ’ ဟူသည် ယဋ္ဌိသဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော ယဋ္ဌိဒြပ်ဖြင့် ထူးခြားသော ယောက်ျားတို့ကို သွင်းလော့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ကုန္တေပဝေသယ’ ဟူသော ဤ၌လည်း ဤနည်းတူပင်တည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသော လေးပါးသော သကတ္ထထက် တစ်ပါးသော သကတ္ထသည်လည်း ရှိသေး၏ ဟု ပြခြင်းငှာ ‘ကတ္ထစိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘သမ္ဗန္ဓနိမိတ္တော’ ဟူသည်မှာ သမ္ဗန္ဓသည် ပစ္စည်းဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း (နိမိတ္တ) ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ သမာသ်ဖြစ်၏။ ဤ၌ ‘ဒဏ္ဍော အဿ အတ္ထိ’ ဟူသော ဝါကျ၌ ‘အဿ’ ဟူသော အရှင်ဖြစ်သော ယောက်ျား၏ ဒုတ်စသော ဒြပ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော ပိုင်ရှင်နှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု ဆက်စပ်ခြင်းသည်လည်း ပစ္စည်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့လည်း ‘ဒဏ္ဍပုရိသသမ္ဗန္ဓာ ဒဏ္ဍီတိ ပစ္စည်း’ ဟု နောင်၌ မိန့်လတ္တံ့။ ကြိယာပဒတ္ထ၏လည်း ဝိသေသနဖြစ်သဖြင့် သကတ္ထဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို ဇာတိပဒတ္ထစသည်တို့၏ ဆိုအပ်ပြီးသော အရပ်၌သာလျှင် ဆိုအပ်၏။ ‘ပါစကော’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကြိယာကာရကသမ္ဗန္ဓဟု ဆိုအပ်သော သူတစ်ပါးတို့ အလိုရှိအပ်သော သကတ္ထကိုလည်း သူတစ်ပါးတို့၏ အဆုံးအမဖြင့် ညွှန်ပြလိုသည်ဖြစ်၍ ဤသမ္ဗန္ဓသကတ္ထ၏ ဆိုအပ်ပြီးသော အရပ်၌သာ ကြိယာသကတ္ထကို ပြခြင်းငှာ ‘Katthaci kiriyāpī’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ နာမ်သဘောအားဖြင့် သိအပ်သော ငါးခုမြောက်သော နာမ်ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ဒြပ်ပဒတ္ထဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်၍ ‘ဇာတိ၊ ဂုဏ်၊ ကြိယာ၊ ဒြပ်’ ဟု လေးပါးသော နာမ်၏ အနက်သည် ဖြစ်၏။ နာမ်သည်လည်း အနွတ္ထ၊ ရူဠှီ အားဖြင့် နှစ်ပါး၊ ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင် အားဖြင့် သုံးပါး ဖြစ်သော်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော လေးပါးသော အနက်သို့ ညွတ်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုအနက်တို့ကို မိမိ၌ ညွတ်စေတတ်၏ ဟူသော ဤအကြောင်းကြောင့် လေးပါးအပြားရှိ၏။ သာမည၊ ဂုဏ်၊ ကြိယာ၊ ယဒိစ္ဆာ အားဖြင့် တစ်မျိုးလည်း နာမ်၏ လေးပါးသောအဖြစ်ကို ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ ဆိုရာ၌လည်း ယဒိစ္ဆာနာမ်ကို ဒြပ်နာမ်ဖြင့်သာ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ‘ဣတ္ထတ္တံ ဧသာ’ ဟူသည် ထင်ရှားသော အနက်တည်း။ ‘ယမ္ပန’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ‘တတ္ထ’ စသည်ဖြင့် ပြီးစေ၏။ ဟောတတ်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြတတ်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း။ ‘ဣကာရန္တတော’ ဟူသည် မုနိသဒ္ဒါမှ။ ‘အညထာ’ ဟူသည် ဣကာရန္တမှ မဖြစ်အံ့။ ‘အတော’ ဟူသော အာဒေသဖြစ်ခြင်းမှ အကျိုးကို ပြအပ်သည် မဖြစ်ရာ ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ ဝုတ္တိ၌ ‘ဧဝံ ကုမာရီ ကုမာရိယော’ စသည်တို့၌ ‘ဧဝံ’ ဟူသည်ကား ပုလ္လိင်၌ ဣကာရန္တမှ သိစသော ဝိဘတ်တို့၏ ဥဒါဟရုဏ်ကို အာဒေသမဖြစ်ခြင်း အကျိုးငှာ ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဣတ္ထိလိင်၌လည်း အာကာရန္တမဟုတ်သည်မှ ဖြစ်ပုံကို ပြ၏။ ဤသည်ကား ‘ဣနီ၊ နီ၊ ဦ၊ တိ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသည် စသည်တို့၏ ဥပလက္ခဏာတည်း။ ‘အသတိ...ပ... ဝစနေ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပါဏိနီကျမ်းဂိုဏ်းသားတို့၏ ဝိဘတ်သညာကို ပြုတတ်သော အခြားသုတ်၏ ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြ၏။ ထိုသူတို့၏ သုတ်ကား ‘ဝိဘတ္တိ စ’ (၁-၄-၁၀၄) ဟူ၍ ဖြစ်၏၊ ထိုသုတ်၏ အနက်ကား ‘သိစသည်တို့အားလည်းကောင်း၊ တိစသည်တို့အားလည်းကောင်း ဝိဘတ်သညာ ဖြစ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘ဘဝန္တိ’ ဟူသည် အနွတ္ထအားဖြင့် ဝိဘတ္တိသဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအနက်ကိုပင် ဝေဖန်အပ်၏ ဟု ‘ဝိဘတ္တိ’ မည်၏။ ကမ္မ၌ တိပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ဤဝိဘတ္တိသဒ္ဒါ ဖြစ်၏ ဟု ပြ၏။ အသို့လျှင် ဤသိစသော ဝိဘတ်တို့၌ ‘ဝေဖန်အပ်၏’ ဟူသော ဝါကျ၏ အနက်သည် အစဉ်လိုက်သနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်သနည်း ဟု သံသယရှိသော် အကြင်သူသည် အကြင်သို့ ဝေဖန်အပ်၏ ထိုအခြင်းအရာကို ပြလိုသဖြင့် ‘တထာ ဟိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

2. කම්මෙ

၂. ကမ္မအနက်၌။

වුත්තියං [Pg.72] කත්තුකිරියායාති කත්තුසාද්‍යතාය තං සම්බන්ධිනියා කත්තුකම්මට්ඨායපි දුවිධාය කිරියාය, අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං කරොති එත්ථ සම්බන්ධනත්ථොති ආහ-‘කරීයති අභිසම්බන්ධීයතී’ති, යංකිඤ්චි පදත්ථරූපං සම්බජ්ඣතීති අත්ථො, ඉමිනා චාන්වත්ථවසෙනෙවායං කම්මවොහාරො සිද්ධොති දස්සෙති, සබ්බකාරකානම්පි පන කිරියාසම්බන්ධ සබ්භාවෙපි කිරියාභිසම්බන්ධීයමානත්තෙනෙව යං වත්තුමිච්ඡිතං තදෙව කම්මං විඤ්ඤෙය්‍යං, කත්තාදි කත්තු කිරියායාභිසම්බන්ධීයමානත්තෙපි කත්තාදිත්තවචනිච්ඡායෙව කම්මං න හොති… යස්මා වචනිච්ඡායෙව කාරකානි භවන්ති, එවං සබ්බකාරකානම්පි කාරකන්තරප්පත්තියං තදභාවො යථායොගං වත්තබ්බො, වාක්‍යෙකදෙසෙනෙත්‍යනෙන ‘‘ද්වෙද්වෙකා’’දිනො වාක්‍යස්ස ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ඉච්චාදිනො ච එකවාක්‍යත්තං සූචෙති, පකරණස්ස මහාවාක්‍යරූපත්තා විප්පකට්ඨානිපි වාක්‍යානි ආකඞ්ඛාදිසභාවෙ අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධානුභවනෙනෙකවාක්‍යභාවම්පටීපජ්ජන්තෙ, වුත්තී හි–

ဝုတ္တိ၌ ‘ကတ္တုကြိယာယ’ ဟူသည် ကတ္တားနှင့်တူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုကတ္တားနှင့် ဆက်စပ်သော ကတ္ထုဋ္ဌာ၊ ကမ္မဋ္ဌာ ဟု နှစ်ပါးသော ကြိယာအားဖြင့်။ ဓာတ်တို့၏ အနက်များစွာ ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဤ၌ ‘ကရောတိ’ သည် သမ္ဗန္ဓန (စပ်ယှက်ခြင်း) အနက်ရှိ၏ ဟု ပြခြင်းငှာ ‘ကရီယတိ အဘိသမ္ဗန္ဓီယတိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော ပဒတ္ထသဘောသည် စပ်ယှက်အပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤစကားဖြင့်လည်း အနွတ္ထအားဖြင့်သာလျှင် ဤကမ္မဝေါဟာရသည် ပြီး၏ ဟု ပြ၏။ ခပ်သိမ်းသော ကာရကတို့၏လည်း ကြိယာနှင့် စပ်ယှက်ခြင်း ရှိသော်လည်း ကြိယာနှင့် အထူးသဖြင့် စပ်ယှက်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် အကြင်အရာကို ဆိုလိုအပ်၏၊ ထိုအရာကိုသာလျှင် ကမ္မဟု သိအပ်၏။ ကတ္တားစသည်သည် ကတ္တုကြိယာနှင့် အထူးသဖြင့် စပ်ယှက်အပ်သည် ဖြစ်သော်လည်း ကတ္တားစသည်အဖြစ်ဖြင့် ဆိုလိုအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် ကမ္မမဖြစ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဆိုလိုခြင်း (ဝိဝက္ခာ) ကြောင့်သာလျှင် ကာရကတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော ကာရကတို့၏လည်း အခြားသော ကာရကသို့ ရောက်ခြင်း၌ ထိုကာရကမဖြစ်ခြင်းကို လျော်သလို ဆိုအပ်၏။ ‘ဝါကျေကဒေသေန’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘ဒွေဒွေကာ’ စသော ဝါကျနှင့် ‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’ စသော ဝါကျတို့၏ ဝါကျတစ်ခုတည်း ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို ညွှန်ပြ၏။ ကျမ်း၏ မဟာဝါကျသဘော ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဝေးကွာကုန်သော ဝါကျတို့သည်လည်း အာကင်္ခါ စသော သဘောရှိသော် အချင်းချင်း စပ်ယှက်ခြင်းကို ခံစားရသဖြင့် ဝါကျတစ်ခုတည်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏။ အကယ်စင်စစ်လည်း ဆိုအပ်၏–

‘‘ආකඞ්ඛායොග්ගතා සත්තා, බීජං සන්නිධිනො යතො;

විප්පකට්ඨානි වාක්‍යානි, මහාවාක්‍යං කරොන්ත්‍යතොති.

“အာကင်္ခါ၊ ယောဂ္ဂတာ၊ သန္နိဓိတို့သည် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝေးကွာကုန်သော ဝါကျတို့သည် မဟာဝါကျကို ပြုကုန်၏” ဟု (ဆိုအပ်၏)။

සාමඤ්ඤෙනාති කම්මාද්‍යවිසෙසෙන, පුබ්බාචරියසමඤ්ඤාවසෙනාහ ‘දුතියාදිකා’ති, තෙන යද්‍යපි ත්‍යාදිනොපි ද්වින්නං පූරණියා දුතියාති සක්කා වොහරිතුං, තථාපි ස්‍යාදීනං දුකෙයෙව දුතියාතතියා රුළ්හීති නත්‍යාදීනං දුකානි දුතියාදිසද්දෙන ගය්හන්ති, විසිට්ඨෙසූති කම්මාදිනා විසෙසිතෙසු, තිවිධං කම්මන්ති සකසමයප්පසිද්ධියා කම්මස්ස තිවිධත්තමාහ, අඤ්ඤෙ තු සත්තවිධමිච්ඡන්ති, කථං–

‘သာမညေန’ ဟူသည် ကမ္မစသည်၏ အထူးမရှိသဖြင့်။ ရှေးဆရာတို့၏ သမုတ်ချက်အားဖြင့် ‘ဒုတိယာဒိကာ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘တိ’ စသော ပစ္စည်းတို့၏လည်း နှစ်ခုကို ပြည့်စေတတ်သော အနက်အားဖြင့် ‘ဒုတိယ’ ဟု ဝေါဟာရပြုခြင်းငှာ ထိုက်သော်လည်း သိစသော ဝိဘတ်တို့၏ ဒုတိယ အစုံ၌သာလျှင် ဒုတိယ၊ တတိယ ဟု ရူဠှီဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘တိ’ စသော ပစ္စည်းတို့၏ အစုံတို့ကို ဒုတိယစသော သဒ္ဒါဖြင့် မယူအပ်ကုန်။ ‘ဝိသိဋ္ဌေသု’ ဟူသည် ကမ္မစသည်တို့ဖြင့် ဝိသေသနပြုအပ်ကုန်သော။ ‘တိဝိဓံ ကမ္မံ’ ဟူသည် မိမိတို့ ဝါဒ၌ ထင်ရှားခြင်းအားဖြင့် ကမ္မ၏ သုံးပါးသောအပြားကို မိန့်တော်မူ၏။ သူတစ်ပါးတို့မူကား ခုနစ်ပါးအလိုရှိကုန်၏၊ အသို့နည်းဟူမူ–

නිබ්බත්තිවිකතිප්පත්ති, භෙදෙන තිවිධං මතං,තත්ථෙච්ඡිතතමං කම්මං, කම්මංත්වඤ්ඤං චතුබ්බිධං;

ඉච්ඡිතඤ්චානිච්ඡිතඤ්ච, නෙවිච්ඡිතමනිච්ඡිතං,තථාඤ්ඤපුබ්බං නාඤ්ඤපුබ්බන්ති, එවමඤ්ඤං චතුබ්බිධන්ති.

“နိဗ္ဗတ္တိကမ္မ၊ ဝိကတိကမ္မ၊ ပတ္တိကမ္မ ဟူသော အပြားအားဖြင့် သုံးပါးဟု အယူရှိအပ်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အလွန်အလိုရှိအပ်သော ကမ္မသည် တစ်ပါး၊ အခြားသော ကမ္မသည် လေးပါးအပြားရှိ၏။ အလိုရှိအပ်သော ကမ္မလည်းကောင်း၊ အလိုမရှိအပ်သော ကမ္မလည်းကောင်း၊ အလိုရှိအပ်သည်လည်းမဟုတ် အလိုမရှိအပ်သည်လည်းမဟုတ်သော ကမ္မလည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် အခြားရှေးဦးစွာသော ကမ္မနှင့် အခြားရှေးဦးစွာမဟုတ်သော ကမ္မဟူ၍ ဤသို့လျှင် အခြားသော ကမ္မသည် လေးပါးအပြားရှိ၏” ဟု (ဆိုအပ်၏)။

තත්ථ ඉච්ඡිතාදීනි උපරියෙවාපි භවිස්සන්ති, තත්‍රෙච්චාදිනා තිවිධං කම්මං සරූපතො දස්සෙති, තත්ථ නිබ්බත්තිකම්මමෙකෙ-නෙකධා පරිකප්පෙන්ති, තදිහ පකාසයිස්සාම–

ထိုကမ္မတို့တွင် အလိုရှိအပ်သည် စသော ကမ္မတို့သည် နောင်၌လည်း ထင်ရှားလတ္တံ့။ ‘တတြ’ စသည်ဖြင့် သုံးပါးသော ကမ္မကို သရုပ်အားဖြင့် ပြ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် နိဗ္ဗတ္တိကမ္မကို အချို့သော ဆရာတို့သည် အထူးထူးသော နည်းဖြင့် ကြံဆကုန်၏၊ ထိုအပြားကို ဤ၌ ပြအံ့–

සතී-සතී [Pg.73] වා පකති, න යත්ථ පරිණාමිනී,නිස්සීයතෙ තං නිබ්බත්ති, කම්මමඤ්ඤෙසමඤ්ඤථා;

අසන්තං ජායතෙ යං වා, යං සන්තමප්පකාසති,උප්පත්‍යා-භිබ්‍යත්තියා වා, තන්නිබ්බත්තීති වුච්චතීති.

“အကြင်ကမ္မ၌ ထင်ရှားရှိသည်ဖြစ်စေ၊ ထင်ရှားမရှိသည်ဖြစ်စေ အကြောင်းသည် ပြောင်းလဲတတ်သည် မဟုတ်ဘဲ ဆောင်ယူအပ်၏၊ ထိုကမ္မသည် နိဗ္ဗတ္တိကမ္မမည်၏။ အခြားဆရာတို့အလို၌ကား တစ်မျိုးတည်း။ သို့မဟုတ် ထင်ရှားမရှိသော အရာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ သို့မဟုတ် ထင်ရှားရှိသော အရာကို ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြတတ်၏၊ ထိုကမ္မကို နိဗ္ဗတ္တိကမ္မဟူ၍ ဆိုအပ်၏” ဟု (ဆိုအပ်၏)။

අයමෙත්ථ අත්ථො ‘‘කටවිකාරස්ස කාසසඞ්ඛාතා විජ්ජමානා පකති පරිණාමිනී කටවිකාරම්පති පරිණමන්තී යත්ථප්පයොගෙ න නිස්සීයතෙ… කටං කරොතීතෙත්ථ කෙවලමත්ථාවගමමත්තස්ස වත්තුමිච්ඡිතත්තා කාසෙති අසුය්‍යමානත්තා ච, පකතියා තු සුය්‍ය මානත්තෙ විකාරියං සියා, තෙනෙව කාසෙ කටං කරොති, තණ්ඩුලෙ ඔදනං පචතීති ද්වයත්ථො කරොති පචති ච, තස්මා කාසෙ කරොති තණ්ඩුලෙ පචතීති විකාරීයති, කටං කරොති ඔදනම්පචතීති නිබ්බත්තී යතීති අත්ථො, අසතී වා පකති අවිජ්ජමානත්තායෙව යත්ථ න නිස්සීයතෙ… ( ) සංයොගං ජනයති විභාගමුප්පාදයතීති සංයොගවිභාගානං කස්සාපි පකතියා අවිකාරත්තා සංයොගවිභාගවන්තෙ හ්‍යවිකතෙහෙව තෙසං ජනනතො, තමෙවම්භූතමනිස්සිතපකතිකං අවිජ්ජමාන (පකති) කං වා කාරියං නිබ්බත්තිකම්මං නාමාති එකො, අඤ්ඤෙසමඤ්ඤථාති වත්වා තන්දස්සෙති ‘අසන්ත’මිච්චාදිනා, යං අසන්තමවිජ්ජමානං ජායතෙ, තන්නිබ්බත්තිකම්මං, යථා සුඛං ජනයති බුද්ධිමුප්පාදයතීති, සන්තං විජ්ජමානමෙව වා කෙවලමප්පකාසිතපුබ්බං යං උප්පත්තියා අභිබ්‍යත්තියා වා පකාසති, තම්පි නිබ්බත්තිකම්මං, යථා පුත්තං විජායතිසාමඤ්ඤමභිබ්‍යඤ්ජයතී’’ති, තදෙවං කෙසඤ්චි මතෙන අනිස්සිතපකතිකං අවිජ්ජමානපකතිකන්ති දුවිධං නිබ්බත්තිකම්මම්පි අඤ්ඤෙසම්මතෙන අසන්තං ජායමානං සන්තමප්පකාසමානන්ති දුවිධං නිබ්බත්තිකම්මම්පීතිසබ්බම්පි අට්ඨිතපුබ්බමෙව ජායතීත්‍යසතො ජානනා න බ්‍යතිරිච්චතිච්චාහ-‘අසතො ජනනං කරීයතී’ති, අවත්ථන්තරන්ති ඔදනාදිනො ක්ලෙදනාදිලක්ඛණමඤ්ඤමවත්ථං.

ဤအရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ - "ဖျာ၏ထူးခြားသော ပြောင်းလဲမှုဖြစ်သည့် 'ကတ္တရု (သက်ကယ်မြက်)' ဟုခေါ်သော ထင်ရှားရှိသော မူလပကတိသည် အသွင်ပြောင်းလဲတတ်သည်ဖြစ်၍ ဖျာ၏ပြောင်းလဲမှုဆီသို့ အသွင်ပြောင်းလဲရာ၌ အကြင်ဝါကျအသုံးအနှုန်း၌ မမှီတွယ်အပ် (မသုံးစွဲအပ်)... 'ဖျာကို ပြုလုပ်၏' ဟူသော ဤအရာ၌ စင်စစ် အနက်အဓိပ္ပာယ် သိရုံမျှကိုသာ ပြောဆိုလိုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သက်ကယ်မြက်၌ ကြားနာအပ်သည် (အလေးဂရုပြုအပ်သည်) မဟုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ မူလပကတိ၌မူကား ကြားနာအပ်သည် (အလေးဂရုပြုအပ်သည်) ဖြစ်ပါက ဝိကာရိယ (ပြောင်းလဲခြင်းခံရသောကံ) ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'သက်ကယ်မြက်တို့၌ ဖျာကို ပြုလုပ်၏'၊ 'ဆန်တို့၌ ထမင်းကို ချက်၏' ဟု 'ပြုလုပ်၏' နှင့် 'ချက်၏' နှစ်မျိုးလုံး အနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'သက်ကယ်မြက်တို့၌ ပြုလုပ်၏'၊ 'ဆန်တို့၌ ချက်၏' ဟုဆိုလျှင် ဝိကာရိယကံ (ပြောင်းလဲခြင်းခံရသောကံ) ဖြစ်၏။ 'ဖျာကို ပြုလုပ်၏'၊ 'ထမင်းကို ချက်၏' ဟုဆိုလျှင် နိဗ္ဗတ္တိကံ (အသစ်ဖြစ်ထွန်းစေအပ်သောကံ) ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် မရှိသော မူလပကတိသည် မရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် အကြင်ဝါကျ၌ မမှီတွယ်အပ် (မပြဆိုအပ်)... 'ပေါင်းစပ်မှုကို ဖြစ်စေ၏၊ ကွဲပြားမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏' ဟု ဆိုအပ်သော ပေါင်းစပ်မှုနှင့် ကွဲပြားမှုတို့၌ မည်သည့်ပကတိ၏ ပြောင်းလဲမှုမျှ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုပေါင်းစပ်မှုနှင့် ကွဲပြားမှုရှိသော အရာတို့ကို မပြောင်းလဲစေဘဲသာလျှင် ၎င်းတို့ကို ဖြစ်စေခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော အမှီမရှိသော ပကတိရှိသော သို့မဟုတ် မရှိသော ပကတိရှိသော အမှုကိစ္စကို နိဗ္ဗတ္တိကံ မည်၏ဟု ဆရာတစ်ဦးက ဆို၏။ အခြားသူတို့၏ အယူဝါဒကိုမူကား 'အသန္တ' စသည်ဖြင့် ပြသ၏။ အကြင်မရှိသော (မထင်ရှားသော) အရာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုအရာသည် နိဗ္ဗတ္တိကံဖြစ်၏။ ဥပမာ - 'ချမ်းသာကို ဖြစ်စေ၏'၊ 'ဉာဏ်ပညာကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထင်ရှားရှိနေဆဲဖြစ်သော်လည်း စင်စစ် ယခင်က ထင်ရှားမပြဖူးသော အရာကို ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း သို့မဟုတ် ထင်ရှားလာခြင်းအားဖြင့် ပြသ၏၊ ထိုအရာသည်လည်း နိဗ္ဗတ္တိကံ ဖြစ်၏။ ဥပမာ - 'သားကို ဖွားမြင်၏'၊ 'အထွေထွေသဘောကို ထင်ရှားစေ၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အချို့သော ဆရာတို့၏ အယူဝါဒအားဖြင့် အမှီမရှိသော ပကတိရှိသောကံ၊ မရှိသော ပကတိရှိသောကံဟု နှစ်မျိုးသော နိဗ္ဗတ္တိကံလည်းကောင်း၊ အခြားဆရာတို့၏ အယူဝါဒအားဖြင့် မရှိဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာသောကံ၊ ရှိသော်လည်း မထင်ရှားဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာသောကံဟု နှစ်မျိုးသော နိဗ္ဗတ္တိကံလည်းကောင်း ဤအားလုံးသည်လည်း ယခင်က မတည်ရှိဖူးသည်သာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် မရှိသော အရာအား သိခြင်းမှ မလွန်ဆန်နိုင်သောကြောင့် 'မရှိသော အရာကို ဖြစ်စေခြင်းကို ပြုအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အဝတ္ထန္တရ' ဟူသည်မှာ ထမင်းစသည်တို့၏ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းခြင်း စသော အခြားသော အခြေအနေတည်း။"

පකත්‍යුච්ඡෙදසම්භූතං, විකාරියං කිඤ්චි කිඤ්චි තු;

ගුණන්තරසමුප්පත්‍යා, එවං සා විකති ද්විධා.

အချို့သော ဝိကာရိယ (ပြောင်းလဲခြင်းခံရသောကံ) သည် မူလပကတိ ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အချို့သော ဝိကာရိယသည်ကား အခြားသောဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုပြောင်းလဲမှု (ဝိကတိ) သည် နှစ်မျိုးရှိ၏။

කිඤ්චි විකාරියං කම්මං පකතියා කාරණස්ස උච්ඡෙදෙන සම්භූතං, යථා [Pg.74] කට්ඨං භස්මං කරොතීති කට්ඨස්සාච්චන්තපරාවත්ති, කිඤ්චි පන ගුණන්තරානමුප්පත්තියා, යථා සුවණ්ණං කටකං කෙයුරං වා කරොතීති එවං ද්වීධා සා විකති හොතීති අත්ථො, න විභාවීයන්තෙති න ගම්‍යන්තෙ, සා පත්ති‘පාපීයති විසයීකරීයතී’ති කත්වා.

အချို့သော ဝိကာရိယကံသည် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော မူလပကတိ ပျက်စီးခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဥပမာ - 'ထင်းကို ပြာဖြစ်အောင် ပြု၏' ဟု ဆိုရာ၌ ထင်း၏ လုံးဝဥဿုံ ပြောင်းလဲသွားခြင်း ဖြစ်၏။ အချို့ကား အခြားသော ဂုဏ်ထူးဝိသေသများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဥပမာ - 'ရွှေကို လက်ကောက် သို့မဟုတ် လက်ကျပ် ပြုလုပ်၏' ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုပြောင်းလဲမှု (ဝိကတိ) သည် နှစ်မျိုးဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'မထင်ရှားကုန်' ဟူသည် မသိအပ်ကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပတ္တိကံ (ရောက်ရှိခြင်းကံ) ကို 'ရောက်အပ်၏၊ အာရုံပြုအပ်၏' ဟု သတ်မှတ်၍ ဆိုအပ်၏။

යත්‍ර ක්‍රියාකතො කොචි, විසෙසො නාවගම්‍යතෙ;

දස්සනා වානුමානා වා, සා පත්තීති පකිත්තිතා.

အကြင်ကံ၌ ကိရိယာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မည်သည့်ထူးခြားမှု ဝိသေသကိုမျှ မျက်မှောက်တွေ့မြင်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အနုမာနမှန်းဆခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း မသိရပါက ထိုကံကို ပတ္တိကံ (ရောက်ရှိခြင်းကံ) ဟူ၍ ဟောကြားအပ်၏။

යත්ථ කිරියාකතො කිරියාසම්පාදිතො විසෙසො අතිසයො කොචි නාවගම්‍යතෙ නප්පතීයතෙ දස්සනා වා පච්චක්ඛප්පමාණෙන අනුමානප්පමාණෙන වා යථා නිබ්බත්තිවිකතීනමතිසයො පච්චක්ඛානුමානා වගමනීයො, තත්‍ර හි නිබ්බත්තියං විසෙසසිද්ධිරතිපසිද්ධා… අත්ථලාභාඛ්‍යස්ස විසෙසස්සාවිජ්ජමානස්ස කිරියාකත්තා, විකාරියෙ ( ) තු ක්වචි පච්චක්ඛවිසයො… කට්ඨං ඩහතීති කණ්හත්තාදිභාවස්ස පච්චක්ඛෙනෙවොපලබ්භනතො, ක්වචිදනුමානගම්මො… දෙවදත්තං රොසෙති පසාදයති වෙති විසිට්ඨමුඛවණ්ණාදිකාරියානුමෙය්‍යත්තා රොසාදිනො, එවං යත්ථ න විසෙසසිද්ධි අපි තු පත්තිමත්තං, සා පත්තීති පකිත්තිතා කථිතා, ආදිච්චම්පස්සති ධම්මමජ්ඣෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො, කථඤ්චරහි අසන්තස්ස පත්තිකම්මස්ස කිඤ්චි (අකරොන්ත)ස්ස කාරකත්තං, න හි කිඤ්චි අකරොන්තං කාරකම්භවිතුමරහතීති උච්චතෙ-

အကြင်ကံ၌ ကိရိယာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော မည်သည့်ထူးခြားမှု လွန်ကဲမှု တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မျက်မှောက်သက်သေအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အနုမာနမှန်းဆချက်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း မသိအပ်၊ မထင်ရှား။ နိဗ္ဗတ္တိကံနှင့် ဝိကတိကံတို့၏ ထူးခြားမှုသည် မျက်မှောက်ရှုခြင်း၊ မှန်းဆခြင်းတို့ဖြင့် သိအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် နိဗ္ဗတ္တိကံ၌ အကျိုးထူးပြီးမြောက်ခြင်းသည် အလွန်ထင်ရှားလှ၏။ (ယခင်က) မရှိသော 'အကျိုးထူးကို ရရှိခြင်း' ဟုခေါ်သော ဝိသေသသည် ကိရိယာပြုလုပ်သူကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဝိကာရိယကံ၌မူကား အချို့နေရာ၌ မျက်မှောက်သိစရာ အာရုံဖြစ်၏။ ဥပမာ - 'ထင်းကို မီးရှို့၏' ဟု ဆိုရာ၌ မည်းနက်သွားခြင်းစသော သဘောကို မျက်မှောက်ကိုယ်တိုင် တွေ့ရှိရခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အချို့နေရာ၌ အနုမာနအားဖြင့် သိအပ်၏။ ဥပမာ - 'ဒေဝဒတ်ကို အမျက်ထွက်စေ၏ သို့မဟုတ် ကြည်လင်စေ၏' ဟု ဆိုရာ၌ ထူးခြားသော မျက်နှာအဆင်းစသော အမူအရာကို ကြည့်၍ အမျက်ထွက်ခြင်း စသည်ကို မှန်းဆရခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အကြင်ကံ၌ ထူးခြားမှု ဖြစ်ထွန်းခြင်း မရှိဘဲ ရောက်ရှိရုံမျှသာ ရှိ၏။ ထိုကံကို 'ပတ္တိကံ' ဟူ၍ ဟောကြားအပ်၊ ပြောဆိုအပ်၏။ 'နေကို ကြည့်၏'၊ 'တရားကို သင်အံလေ့ကျင့်၏' ဟူသည် ဤအရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မရှိသော၊ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြုလုပ်သော ပတ္တိကံအား ကာရကသဘော (ပြုလုပ်တတ်သောအဖြစ်) သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြုလုပ်သော အရာသည် ကာရက မဖြစ်ထိုက်သည်သာတည်းဟု မေးမြန်းသော် ထိုမေးခွန်းအတွက် ဖြေဆိုတော်မူ၏ -

දස්සනක්ඛමතාභාසො, පගමබ්‍යත්තිආදයො;

විසෙසා පත්තිකම්මස්ස, ක්‍රියාසිද්ධියමිච්ඡිතා.

မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ခံထိုက်သောအဖြစ် ထင်ရှားခြင်း၊ ဆိုက်ရောက်ခြင်း၊ ထင်ရှားပေါ်လွင်ခြင်း စသော ဝိသေသထူးတို့ကို ပတ္တိကံ၏ ကိရိယာပြီးမြောက်ရာ၌ အလိုရှိအပ်ကုန်၏။

අත්‍ර දට්ඨුං සක්කා ඉති දස්සනෙ ඛමතා ආභාසොපගමො විසයත්තොපගමො විසයත්තොපගමනං බ්‍යත්ති චෙති එවමාදයො විසෙසා යථායොගං පත්තිකම්මස්ස කිරියානිප්ඵත්තියං ඉච්ඡිතා, තතො තස්ස කාරකත්තන්ති අත්ථො, ආදිච්චං පස්සතීති එත්ථ හි ආදිච්චො දට්ඨුං සක්කා, තතොව සො දිස්සති අභිබ්‍යත්තිඤ්චොපයාතීති දස්සනකිරියානිප්ඵාදකත්ථෙනාස්ස කාරකත්තමුපපජ්ජතෙ, තථා ඤ්ඤත්‍රාප්‍යාදිසද්දගහිතවිසෙසවසෙන කිරියාසිද්ධිතො කාරකත්තං වෙදිතබ්බං[Pg.75], නනු විකාරියම්පි නිබ්බත්තිකම්මමෙව… තෙන රූපෙනාසතොයෙව ජනනතො, පත්තිකම්මම්පි කිරියාසම්බන්ධරූපෙනාසන්තමෙව පච්ඡා තථා භවතීති නිබ්බත්තියෙවාති සච්චං-

ဤအရာ၌ 'ရှုမြင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏' ဟု ရှုမြင်ခြင်း၌ ခံထိုက်သောအဖြစ်၊ အလင်းရောင်ထင်ရှားခြင်း၊ အာရုံအဖြစ်သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းနှင့် ထင်ရှားပေါ်လွင်ခြင်း စသော ဤသို့စသည်ရှိသော ထူးခြားမှု ဝိသေသတို့ကို သင့်လျော်သလို ပတ္တိကံ၏ ကိရိယာပြီးမြောက်ခြင်း၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုကြောင့် ထိုပတ္တိကံအား ကာရကသဘောရှိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'နေကို ကြည့်၏' ဟူသော ဤအရာ၌ နေသည် ရှုမြင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ထိုကြောင့်သာလျှင် ထိုနေသည် မြင်အပ်၏၊ အထူးထင်ရှားခြင်းသို့လည်း ဆိုက်ရောက်၏ဟု ရှုမြင်ခြင်းကိရိယာကို ပြီးမြောက်စေသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ထိုနေအား ကာရကသဘော ဖြစ်ထိုက်ပေ၏။ ထို့အတူ အခြားသော ကံတို့၌လည်း 'စသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်သော ဝိသေသထူး၏ အစွမ်းဖြင့် ကိရိယာပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် ကာရကသဘောရှိသည်ကို သိအပ်၏။ စင်စစ် ဝိကာရိယကံသည်လည်း နိဗ္ဗတ္တိကံသာလျှင် မဟုတ်ပါလော၊ အကြောင်းမူကား ထိုပြောင်းလဲသောအသွင်ဖြင့် မရှိသေးသောအရာကိုသာ ဖြစ်စေခြင်းကြောင့်တည်း။ ပတ္တိကံသည်လည်း ကိရိယာနှင့် ဆက်စပ်သောအသွင်ဖြင့် ယခင်က မရှိသေးဘဲ နောက်မှ ထိုသို့ ဖြစ်လာခြင်းကြောင့် နိဗ္ဗတ္တိကံသာလျှင် ဖြစ်သည်မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော် - ဟုတ်မှန်ပါ၏။

අත්ථෙසා වත්ථුට්ඨිති, සුඛුමබුද්ධිගොචරපතීත්‍යනුරොධෙන,තත්‍ර යම්පෙතං ඝටතෙ, යථා පතීති සද්දත්ථාවත්තානතො.

နူးညံ့သော ဉာဏ်၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော အသိဉာဏ်အားလျော်စွာ ဤသို့ အရာဝတ္ထုတို့၏ တည်ရှိပုံကား ရှိပေ၏။ ထိုပတ္တိကံစသည်တို့တွင် အကြင်အရာသည် သင့်လျော်ပေ၏၊ ထိုသို့ သင့်လျော်သည့်အတိုင်း သဒ္ဒါအနက်ကို လိုက်နာခြင်းအားဖြင့် ထင်ရှားသိသာပေ၏။

විසෙසානුපාදානතොති ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තත්තා වුත්තං. කරීයති කටො, කතො කටො ච්චෙවමාදීසු ත්‍යාදිප්පභුතීහි අතිහිතකම්මාදිනිස්සයෙසුපි එකත්තාදීසු දුතියාදයො පප්පොන්ති නියමාභාවා, තථාහි පඤ්චකෙ නාමත්ථෙ කටාදිවචනීයස්ස සම්බන්ධී කම්මාද්‍යත්ථො, ත්‍යාදිප්පභුතීති අනභි හිතස්ස සඞ්ඛ්‍යාඛ්‍යස්සාපරස්ස විභත්‍යත්ථස්සාභිධානාය අභිහිතෙසුපි කටාදීසු කම්මාදීසු දුතියාදයො සියුන්ති පාණිනියා ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ච්චාදීසු (2-3-2) ‘‘අනභිහිතෙ’’ති (2-3-1) වචනමධිකරොන්ති, වෙය්‍යත්තියායෙව දුතියාදීනප්පසඞ්ගෙපි තන්නිස්සයභූතෙ-කත්තාද්‍යත්ථෙ ජොතනායාභිහිතෙසු දුතියාදයො සියුං, තිකෙ පන සඞ්ඛ්‍යාකම්මාදයො විභත්ති වචනීයා, තත්ථ යජ්ජපි කම්මාදිනො පච්චයෙනාභිධානං, තථාප්‍යෙකත්තාදයො නාභිහිතාති තස්ස සඞ්ඛ්‍යාඛ්‍යස්සාපරස්ස විභත්‍යත්ථස්සාති ධානාය අභිහිතෙසුපි කම්මාදීසු දුතියාදයො සියුන්ති පාණිනියා ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ති ‘‘අනභිහිතෙ’’ති වචනමධිකරොන්ති, තමුපදස්සෙන්තො ආහ-‘තත්‍රිදං සියා’තිආදි, තත්‍ර තස්මිං දුතියාදි විභත්තිවිධානෙ ඉදං චොද්‍යං සියා, කින්ති ආහ-‘පඤ්චකෙ’ඉච්චාදි, අනභිහිතකම්මාදිනිස්සයෙසුති අනභිහිතා කම්මාදයො නිස්සයා යෙසමෙකත්තාදීනං, තෙසූත්‍යත්ථො, දුතියාදයො විභත්තියො යථා සියුන්ති ජොතනායාභිධානාය චාති යුජ්ජමානවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො, අභිහිතකම්මාදිනිස්සයෙසුපීති අපිසද්දෙන අනභිහිතකම්මාදිනිස්සයමෙකත්තාදිං සමුච්චිනොති, ආසඞ්කියාති පුබ්බකිරියාය වුත්තන්ති අපරකිරියා වෙදිතබ්බා, පඤ්චකෙ තිකෙ චා භිහිතකම්මාදිනිස්සයෙ සෙකත්තාදීසු දුතියාදිප්පත්තිමාසඞ්කාවසෙන දස්සෙත්වා චතුක්කවාදීනම්පි පක්ඛමුබ්භාවිය පරිහරිතුං ‘යදිච්චා’දිමාහ, අයන්තෙසමධිප්පායො [Pg.76] ‘‘යදෙසා සඞ්ඛ්‍යා පාටිපදිකත්ථො තප්පටිපජ්ජනෙ කම්මාදයො විභත්තිවචනීයා, තදා ‘අනභිහිතෙ කම්මෙ’තිආදිනා අනභිහිතග්ගහණං කම්මාදිවිසෙසානමනුභවන්තමනත්ථකං… අභිහිතෙ විභත්තිවාච්චාභාවතො, යදා පනායං පක්ඛො ‘සඞ්ඛ්‍යා විභත්තිවචනීයා’ති තදා ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ ත්‍යෙවමාදයො නිද්දෙසා විසයසන්දස්සනමත්තායෙව වෙදිතබ්බා’’ති, සබ්බථාති පඤ්චකතිකවාදීනං චතුක්කවාදීනඤ්ච මතවසෙන සබ්බප්පකාරෙන, සද්දත්ථාබ්‍යතිරිත්තත්ථමත්තොයෙවාති බ්‍යතිරෙකො බ්‍යතිරිත්තං, නපුංසකෙ භාවෙ ක්තො, න විජ්ජතෙ බ්‍යතිරිත්තං බ්‍යතිරෙකො භෙදො යස්ස තං අබ්‍යතිරිත්තං, අබ්‍යතිභින්නන්ති අත්ථො, සද්දත්ථතො සකත්ථතො අබ්‍යතිරිත්තං අත්ථමත්තං අත්ථසාමඤ්ඤං යස්ස ඔදනාදිසද්දස්ස සො තථා වුත්තො.

ထူးခြားသော အနက်ကို သီးခြားမယူဘဲ 'kamme dutiyā' (ကံ၌ ဒုတိယဝိဘတ်သက်စေ) ဟု သာမည (ယေဘုယျ) အားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'Karīyati kaṭo' (ဖျာကို ပြုအပ်၏)၊ 'kato kaṭo' (ပြုအပ်ပြီးသော ဖျာ) စသည်တို့၌ 'တိ' စသော ကိရိယာပစ္စည်းတို့ဖြင့် ဟောအပ်ပြီးသော ကံစသည်တို့ကို အမှီပြုရာဖြစ်သော ဧကဝုစ်စသည်တို့၌လည်း စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက် (နိယမ) မရှိသောကြောင့် ဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့ သက်ရောက်နိုင်ဖွယ်ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား ပဉ္စကဝါဒ (အနက်ငါးပါးယူသောဝါဒ) ၌ နာမ်၏အနက်တွင် ကတ (ဖျာ) စသည်တို့ဖြင့် ဟောအပ်သော အရာနှင့် စပ်ဆိုင်သော ကံစသော အနက်သည်လည်းကောင်း၊ 'တိ' စသော ပစ္စည်းတို့ဖြင့် မဟောအပ်သေးသော 'သင်္ချာ' ဟုခေါ်သော အခြားသော ဝိဘတ်၏အနက်ကို ဟောပြရန်အလို့ငှာ၊ ကတ (ဖျာ) စသော ကံအနက်တို့ကို (ပစ္စည်းတို့ဖြင့်) ဟောအပ်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း ဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့သည် ဖြစ်ရာကုန်၏ဟု ပါဏိနိဆရာတို့သည် 'kamme dutiyā' စသော သုတ်တို့၌ 'anabhihite' ဟူသော စကားရပ်ကို အာဏာသက်ရောက်စေကုန်၏။ ထင်ရှားရှင်းလင်းစေရန်အလို့ငှာ ဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့ သက်ရောက်စရာ အကြောင်းမရှိသော်လည်း ထိုကံစသည်တို့ကို မှီရာဖြစ်သော ကတ္တားစသောအနက်ကို ထင်ရှားစေရန်အလို့ငှာ (ကိရိယာပစ္စည်းတို့ဖြင့်) ဟောအပ်ပြီးသော တရားတို့၌လည်း ဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့သည် ဖြစ်ရာကုန်၏။ တိကဝါဒ (အနက်သုံးပါးယူသောဝါဒ) ၌မူကား သင်္ချာနှင့် ကံစသည်တို့သည် ဝိဘတ်ဖြင့် ဟောအပ်ကုန်၏။ ထို၌ ကံစသည်တို့ကို ပစ္စည်းဖြင့် ဟောအပ်သော်လည်း ဧကဝုစ်စသည်တို့ကို မဟောအပ်သေးသောကြောင့် 'သင်္ချာ' ဟုခေါ်သော အခြားသော ဝိဘတ်၏အနက်ကို ဟောပြရန်အလို့ငှာ၊ ကံစသည်တို့ကို ဟောအပ်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း ဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့သည် ဖြစ်ရာကုန်၏ဟု ပါဏိနိဆရာတို့သည် 'kamme dutiyā' သုတ်၌ 'anabhihite' ဟူသော စကားရပ်ကို အာဏာသက်ရောက်စေကုန်၏။ ထိုအချက်ကို ညွှန်ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'tatridaṃ siyā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့ကို ပြဋ္ဌာန်းရာ၌ ဤစောဒနာသည် ဖြစ်ရာ၏၊ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ 'pañcake' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'anabhihitakammādinissayesu' ဟူသည် မဟောအပ်ကုန်သော ကံစသည်တို့သည် အကြင်ဧကဝုစ်စသည်တို့၏ မှီရာဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုဧကဝုစ်စသည်တို့၌ဟု အနက်ရ၏။ ဒုတိယအစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ကုန်အံ့နည်း၊ ၎င်းတို့ကို ပြသခြင်းနှင့် ဟောကြားခြင်းငှာဟု သင့်လျော်သလို အနက်ကို နားလည်အပ်၏။ 'abhihitakammādinissayesupi' ဟူသော ပုဒ်၌ 'api' သဒ္ဒါသည် မဟောအပ်သေးသော ကံစသည်တို့ကို မှီရာဖြစ်သော ဧကဝုစ်စသည်ကို ပေါင်းရုံးယူ၏။ 'āsaṅkiyā' ဟူသော ရှေးကိရိယာဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် နောက်ထပ်ကိရိယာကို သိအပ်၏။ ပဉ္စကဝါဒနှင့် တိကဝါဒ၌လည်းကောင်း၊ ဟောအပ်ပြီးသော ကံစသည်တို့ကို မှီရာဖြစ်သော ဧကဝုစ်စသည်တို့၌လည်းကောင်း ဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့ သက်ရောက်နိုင်ပုံကို သံသယဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ပြသတော်မူပြီး၍၊ စတုက္ကဝါဒီတို့၏ အယူဝါဒကိုလည်း ထုတ်ဖော်ပြသ၍ ဖြေရှင်းတော်မူလိုသဖြင့် 'yadi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤကား ငါတို့၏ အာဘော် (အလိုဆန္ဒ) ဖြစ်၏ — 'အကြင်အခါ၌ ဤသင်္ချာသည် ပေါဒ်၏အနက် (ပဋိပဒိကတ်) ဖြစ်၍၊ ထိုအနက်ကို သိစေရာ၌ ကံစသည်တို့ကို ဝိဘတ်ဖြင့် ဟောအပ်ကုန်၏၊ ထိုအခါ၌ 'anabhihite kamme' အစရှိသည်ဖြင့် မဟောအပ်သေးသော ကံကိုယူခြင်းသည် ကံ၏အထူးကို ခံစားနေရသဖြင့် အကျိုးမရှိပေ... အကြောင်းမူကား ဟောအပ်ပြီးသော အနက်၌ ဝိဘတ်ဖြင့် ဟောဖွယ်မရှိသောကြောင့်တည်း။ အကြင်အခါ၌မူကား 'သင်္ချာသည် ဝိဘတ်ဖြင့် ဟောအပ်၏' ဟူသော ဤအယူဝါဒဖြစ်ပါမူ၊ ထိုအခါ၌ 'kamme dutiyā' အစရှိသော သရုပ်ဖော်ညွှန်ပြချက်တို့သည် အရာဌာနကို ပြသရုံမျှသာဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။' 'sabbathā' ဟူသည် ပဉ္စကဝါဒီ၊ တိကဝါဒီနှင့် စတုက္ကဝါဒီတို့၏ အလိုအားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် ဟူလို။ 'saddatthābyatirittatthamattoyeva' ဟူရာ၌ 'byatireko' သည် 'byatirittaṃ' (ထူးခြားခြင်း/ကွဲပြားခြင်း) ဖြစ်၏။ နပုလ္လိင် ဘာဝ၌ 'တ' ပစ္စည်းသက်၏။ ထူးခြားကွဲပြားခြင်း (byatireka) မရှိသောကြောင့် 'abyatirittaṃ' မကွဲပြားသောအနက်ဟု ဆိုလိုသည်။ သဒ္ဒါ၏အနက်မှလည်းကောင်း၊ မိမိ၏အနက်မှလည်းကောင်း ကွဲပြားမှုမရှိသော အနက်မျှသာဖြစ်သော အနက်သာမညရှိသော ထမင်းအစရှိသော သဒ္ဒါကို ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။

කිඤ්චාපි වුත්තියං තබ්බාදිණාදිසමාසෙහි අභිහිතමවුත්තං, තථාපි තෙහි අභිහිතෙප්‍යෙවමෙව දට්ඨබ්බන්ති නිදස්සෙන්තො ආහ-‘එව’මිච්චාදි, කර-කරණෙ කරීයිත්ථාති කතො‘ක්තො භාවකම්මෙසු’ති (5-56) කම්මෙ ක්තො, සතිකොති එත්ථ කීතොති කම්මත්ථෙ ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති (4-120) ඉකො, කම්මතාගම්‍යතෙ කිතප්පච්චයාදීනං කම්මෙ විහිතත්තා, එවඤ්ච ධුහි කිමෙකමුදාහරණං දත්තමාචරියෙනෙ ත්‍යතො ආහ- ‘උදාහරණ’ඉච්චාදි, අනභිහිතෙති වචනං විනාපීති වචනං විනා එවාති අවධාරණෙ-අපිසද්දො, සම්භාවනෙවා, යද්‍යභිහිතෙහි වචනං විනාපි දුතියාදීනමප්පවත්ති භවෙය්‍ය, වචනසබ්භාවෙ තු කථායෙව නත්ථීති අත්ථො, එවඤ්ච පනෙත්ථ දුතියාදීනමභිහිතෙ පසඞ්ගාභාවො ජානිතබ්බො ‘‘පච්චතෙ ඔදනො, කතො කටොච්චාදොපි යදි දුතියාදයො සියුං පඨමාවිධානස්සාවකාසො න භවෙය්‍ය තතො සාමත්ථියානභිහිතෙයෙව කම්මාදො දුතියාදයො සකිරියා (යං තද)භිබ්‍යත්තියා භවිස්සන්ති, පඨමෙවත්වභිහිතෙ’’ති, න නුච පඨමායාකාරකමවකාසො රුක්ඛො පිලක්ඛොති කිමිදමුච්චතෙ අකාරකන්ති යද්‍ය කාරකං නෙදම්පයොගමරහති තතො යත්ථ විසෙසකිරියාන මස්සවනං තත්ථ පදත්ථසහචරිතාය සත්තාය පතීතියා ‘රුක්ඛො අත්ථි [Pg.77] පිලක්ඛො අත්ථී’ති අපෙක්ඛීයතීති කාරකත්තං රුක්ඛාදීන මත්ථෙවෙති, න ච උච්චං නීචංත්‍යධිකරණවාචිත්තෙ නිපාතස්ස අත්ථීත්‍යනෙන නත්ථි සම්බන්ධොති උච්චමත්ථීත්‍යාධෙය්‍යස්සෙව කත්තුත්තං නාධාරස්සාත්‍ය කාරකත්තමාධාරස්සාත්‍යවකාසො-ත්ථි පඨමායාති ‘‘පඨමාවිධා නස්සාවකාසො න භවෙය්‍යා’’ති යථාවුත්තො-යං හෙතු අසිද්ධොති ච සක්කා වත්තුං, අසඞ්ඛ්‍යතො පඨමාත්‍යවත්වා ‘‘පඨමාත්ථ මත්තෙ’’ති (2.39) සාමඤ්ඤවිධානතො සිද්ධොයෙව, යං හෙතුත්තානභිහිතවචනමනත්ථකමිච්චෙව ඨිතං.

သီဟိုဠ်မူ သို့မဟုတ် ကျမ်းဂန်လာ စကားရပ်ဖြစ်သော ကတ္တား၊ ကံစသည်တို့ကို ပြဆိုရာ၌ (vutti) တဗ္ဗအစရှိသော တဒ္ဓိတ်၊ တိဏာစသော ကိတ်၊ သမာသ်တို့ဖြင့် ဟောအပ်ပြီးသောအနက်ကို ဟောအပ်၏ဟု မဆိုသော်လည်း၊ ထိုတဗ္ဗစသည်တို့ဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ရှုမြင်အပ်၏ဟု ညွှန်ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'evam' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'kara-karaṇe' ပြုခြင်းဟူသော အနက်၌ 'ပြုအပ်ပြီ' ဟူသည် 'kato' (ပြုအပ်သော) ဖြစ်၏။ 'kto bhāvakammesu' သုတ်ဖြင့် ကံအနက်၌ 'တ' ပစ္စည်းသက်၏။ 'satiko' ဟူရာ၌ 'kīto' (ဝယ်အပ်သော) ဟူသော ကံအနက်၌ 'dissantaññepi paccayā' သုတ်ဖြင့် 'ဣက' ပစ္စည်းသက်၏။ ကိတ်ပစ္စည်းစသည်တို့ကို ကံအနက်၌ ပြဋ္ဌာန်းထားသောကြောင့် ကံ၏အနက်ကို သိရှိနိုင်၏။ ဥပမာများစွာရှိပါလျက် ဆရာမြတ်သည် အဘယ်ကြောင့် ဥပမာတစ်ခုတည်းကိုသာ ပေးတော်မူသနည်းဟူသော စောဒနာကြောင့် 'udāharaṇa' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'anabhihite' ဟူသော စကားရပ်မပါရှိသော်လည်း ဟူသော စကား၌ 'vinā' ဟူသည် မပါရှိဘဲသာလျှင်ဟု ကန့်သတ်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'api' သဒ္ဒါသည် သမ္ဘာဝနအနက်၌ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဟောအပ်ပြီးသော အနက်တို့၌ စကားရပ်မရှိသော်လည်း ဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့ မသက်ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်ငြားအံ့၊ စကားရပ်ရှိနေပါကမူ ဆိုဖွယ်ရာပင်မရှိတော့ပြီဟု အနက်ရ၏။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ ဟောအပ်ပြီးသောအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့ မသက်ရောက်နိုင်ပုံကို သိအပ်၏။ 'paccate odano' (ထမင်းကို ချက်အပ်၏)၊ 'kato kaṭo' (ဖျာကို ပြုအပ်၏) စသည်တို့၌ အကယ်၍ ဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့သည် သက်ရောက်ကုန်အံ့၊ ပထမာဝိဘတ် ပြဋ္ဌာန်းချက်အတွက် အခွင့်အလမ်းမရှိဘဲ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် စကား၏စွမ်းအားကြောင့် မဟောအပ်သေးသော ကံစသည်၌သာလျှင် ဒုတိယဝိဘတ်စသည်တို့သည် ဖြစ်ကုန်လတ္တံ့၊ ဟောအပ်ပြီးသော အနက်၌မူကား ပထမာဝိဘတ်သာ ဖြစ်လတ္တံ့။ 'ပထမာဝိဘတ်၏ အခွင့်အလမ်းသည် ကာရကမဟုတ်သော rukkho pilakkhoti (သစ်ပင်၊ ပြိန္နဲပင်) ဟူသော နေရာ၌ ရှိသည်မဟုတ်ပါလော' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကာရကမဟုတ်ပါက ဤအသုံးအနှုန်းသည် သုံးစွဲရန် မသင့်တော်ပေ။ ထို့ကြောင့် အထူးကိရိယာကို မကြားရသော နေရာ၌ ပုဒ်၏အနက်နှင့် ယှဉ်တွဲနေသော တည်ရှိခြင်း (သတ္တ) ကို သိရှိခြင်းဖြင့် 'rukkho atthi' (သစ်ပင်သည် ရှိ၏)၊ 'pilakkho atthi' (ပြိန္နဲပင်သည် ရှိ၏) ဟု မျှော်လင့်အပ်သောကြောင့် သစ်ပင်စသည်တို့၏ ကာရကအဖြစ်သည် ရှိသည်သာတည်း။ 'uccaṃ' (မြင့်ရာ၌)၊ 'nīcaṃ' (နိမ့်ရာ၌) ဟူသော အဓိကရဏကို ဟောသော နိပါတ်အား 'atthi' (ရှိ၏) ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်မှုမရှိဟု မဆိုနိုင်ပေ။ 'uccaṃ atthi' (အထက်၌ ရှိ၏) ဟူရာ၌ တည်ရှိသောအရာ (အာဓေယျ) အားသာ ကတ္တားအဖြစ် ရှိသော်လည်း တည်ရာ (အာဓာရ) အား ကတ္တားအဖြစ် မရှိသောကြောင့် အာဓာရ၏ အခွင့်အလမ်းသည် ပထမာဝိဘတ်၌ ရှိသည်သာတည်း။ 'ပထမာဝိဘတ် ပြဋ္ဌာန်းချက်အတွက် အခွင့်အလမ်းမရှိရာ' ဟု ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့သော အကြောင်းပြချက်သည် မပြီးမြောက် (အသိဒ္ဓ) ဖြစ်၏ဟု ဆိုနိုင်၏။ သင်္ချာမပါဘဲ ပထမာသက်စေဟု မဆိုဘဲ 'paṭhamāttha matte' (ပထမာဝိဘတ်အနက်မျှ၌) ဟူသော သာမညပြဋ္ဌာန်းချက်အရ ပြီးမြောက်ပြီးသား ဖြစ်သောကြောင့် 'anabhihite' ဟူသော စကားရပ်သည် အကျိုးမရှိ (အနတ္ထက) ဟူ၍သာ တည်ရှိပေတော့သည်။

යඤ්චාති චසද්දො වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ අපරම්පි කිඤ්චි වත්තබ්බමත්ථීති අත්ථො, යඤ්ච ඵලං මඤ්ඤතෙති සම්බන්ධො, යදෙත්ථාන භිහිතාධිකාරො නත්ථි තදා යථා ‘කතො කටො’ච්චත්‍රත්තෙන කම්මස්සාභිහිතත්තා දුතියා න හොති තථා ‘කටං කරොති විපුලං දස්සනීය’න්ති කටසද්දතො උප්පන්නාය දුතියාය (විපුලාදිගතස්ස) කම්මස්සා භිහිතත්තා විපුලාදීහි විසෙසනෙහි දුතියා න සියා, තතො ත්‍යාදි තබ්බාදිණාදිසමාසෙහි කම්මස්සාන භිහිතත්තමත්තෙවාති විපුලාදීහිපි දුතියාවිධානසඞ්ඛාතං අනභිහිතෙ’’ති (2-3-1) අනභිහිත වචනස්ස අධිකාරෙ යඤ්ච ඵලං චින්තයතීති අත්ථො, යුත්තස්සාතිමස්ස අත්ථො සම්බන්ධස්සාති, පච්චෙකං කරොත්‍යභිසම්බන්ධතායාති ‘කටං කරොති විපුලං කරොති දස්සනීයං කරොති’ච්චෙවං පච්චෙකං පච්චෙකං කරොතිස්සාභිසම්බන්ධතායාති අත්ථො, කම්මතා අත්ථීති සෙසො, එවං මඤ්ඤතෙ-‘‘කටං කරොමීති පවත්තො විපුලං කරොමී දස්සනියං කරොමීති ච පවත්තොවාති විපුලාදීනම්පි පච්චෙකං කම්මතා අත්ථෙව, තත්ථෙකස්සාභිධානෙ පරෙකස්ස සුඛමවලොකයන්තීති තදභිධානායපි දුතියා භවිස්සතී’’ති, පකාරන්තරාවතාරො නාචරියෙ නොපරොධිතොති තම්පි පනෙත්ථ දස්සයිස්සාම-‘‘කටසද්දා උප්පජ්ජමානා දුතියා [Pg.78] කටජාති කම්මමභිහිතවතී, න විපුලාදිගුණකම්මං, තතො තදභිධානාය ච දුතියායෙව භවති, අථවා කටොව කම්මං, තං සාමානාධිකරණ්‍යෙන විපුලාදීහිපි දුතියා භවිස්සති, කටං කරොති විපුලො දස්සනීයොති හි වුච්චමානෙ විපුලාදයො කත්තුසමානාධිකරණතායෙව පතීයෙය්‍යුං තස්මා කටසද්දසාමානාධිකරණ්‍යම්පටිපාදයතා වස්සමෙත්ථ දුතියා කරණීයා’’ති. නන්වෙමිච්චාදිචොද්‍යං, එවන්ති එවං ගුණයුත්තස්ස කම්මතාය සති, පප්පොතීති කට කම්මෙ-භිධානියෙ (කතො) ති ක්තප්පච්චයස්ස කතත්තා උදාරාදිතො කරොත්‍යභිසම්බන්ධා දුතියා පප්පොතීති අත්ථො, එවං මඤ්ඤතෙච්චාදි පරිහාරො, අවයවෙන කම්මං න වදතීති සම්බන්ධො, අවයවෙනාති විසුංවිසුං, කිඤ්චරහීති ආහ-‘සභාවතො සබ්බං කම්මං වදතී’ති. හොතු කාමං උදාරාදිතොපි වුත්තෙන විධිනා පඨමා, කතසද්දතො කා පවත්තතීති ආහ-‘කතසද්දතො පි’ච්චාදි, අන්තොභූතො අන්තොගධො නාමස්ස සද්දස්ස අත්ථො යස්මිං කම්මලක්ඛණත්ථෙසො අත්ථො කම්මලක්ඛණො අභිහිතො කථිතො සම්පන්නො සම්පජ්ජතීති අත්ථො, නනු ‘කතො කටො’ච්චාදො සභාවතො සබ්බකම්මවුත්තියා අන්තොභූතනාමත්ථවුත්තියා චාත්ථමත්තෙ හොති සබ්බත්ථ පඨමාති ‘කටං කරොති උළාරං සොභනං දස්සනීය’න්ති කටාදිතොපි උප්පන්නාය දුතියාය කම්මස්සාභිහිතත්තා උළාරාදීහි පඨමාප්පසඞ්ගො සියාති අභිහිතාභිධානප්පසඞ්ගොපගතං චොදනං මනසි නිධායාහ-‘කටාදිසද්දො ත්වි’ච්චාදි, සාමඤ්ඤෙනාති විසුං විසුං කටාදිසාමඤ්ඤෙන.

ယဉ္စ-ဟူသော စကား၌ 'စ'သဒ္ဒါသည် အခြားပြောဆိုအပ်သော အနက်ကို စုပေါင်းခြင်း (သမုစ္စယ) အနက်၌ ရှိ၏။ အခြားတစ်ပါးသော ပြောဆိုအပ်သော အနက်တစ်ခုခုသည်လည်း ရှိသေး၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယဉ္စ ဖလံ မညတေ' (အကြင်အကျိုးကိုလည်း အောက်မေ့အံ့) ဟု စပ်ရမည်။ အကယ်၍ ဤသုတ်၌ အနဘိဟိတ အဓိကာရ (အာဏာပျံ့နှံ့ခြင်း) မရှိခဲ့သော်၊ 'ကတော ကဋော' (ဖျာကို ပြုအပ်ပြီ) ဟူသော နေရာ၌ ကမ္မကို (က္တပစ္စည်းဖြင့်) ဟောအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဒုတိယဝိဘတ် မသက်သကဲ့သို့၊ 'ကဋံ ကရောတိ ဝိပုလံ ဒဿနီယံ' ဟု ကဋသဒ္ဒါမှ သက်လာသော ဒုတိယဝိဘတ်ကြောင့် (ဝိပုလစသည်၌ တည်သော) ကမ္မကို ဟောအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဝိပုလ စသော ဝိသေသနတို့မှ ဒုတိယဝိဘတ် မသက်ရာချေ။ ထို့ကြောင့် တျာဒိပစ္စည်း၊ တဗ္ဗာဒိပစ္စည်း၊ ဏာဒိပစ္စည်းနှင့် သမာသ်တို့ဖြင့် ကမ္မကို မဟောအပ်ရုံမျှဖြင့် 'အနဘိဟိတေ' (၂-၃-၁) ဟူသော အနဘိဟိတဝစန၏ အာဏာအတွင်း၌ ဝိပုလစသည်တို့မှလည်း ဒုတိယဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော 'အကြင်အကျိုးကို ကြံစည်အံ့' ဟု အနက်ရ၏။ 'ယုတ္တဿ' ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကား စပ်ယှဉ်အပ်သော အနက်တည်း။ 'ပစ္စေကံ ကရောတျဘိသမ္ဗန္ဓတာယ' ဟူသည်မှာ 'ကဋံ ကရောတိ၊ ဝိပုလံ ကရောတိ၊ ဒဿနီယံ ကရောတိ' ဟု ဤသို့ တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ ကရောတိကြိယာနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ ကမ္မဘာဝ (ကမ္မဖြစ်ခြင်း) ရှိ၏ဟု ကြွင်း၏။ ဤသို့ အောက်မေ့အပ်၏— 'ဖျာကို ပြုအံ့ဟု ဖြစ်သောသူသည် ကြီးကျယ်အောင် ပြုအံ့၊ ရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်အောင် ပြုအံ့ဟုလည်း ဖြစ်သည်သာတည်း' ဟု ဝိပုလစသည်တို့အားလည်း တစ်ခုစီ ကမ္မဖြစ်ခြင်းသည် ရှိသည်သာတည်း၊ ထိုဝိသေသနတို့တွင် တစ်ခုကို ဟောအပ်သော်လည်း အခြားတစ်ခု၏ အနက်ကို အလွယ်တကူ သိမြင်နိုင်သောကြောင့် ထိုအခြားတစ်ခုကို ဟောခြင်းငှာလည်း ဒုတိယဝိဘတ်သည် ဖြစ်လိမ့်ဦးမည်ဟု (ယူဆအပ်၏)။ အခြားသော နည်းလမ်းသို့ သက်ဝင်ခြင်းကို ဆရာသည် မတားမြစ်အပ်သောကြောင့် ထိုနည်းလမ်းကိုလည်း ဤကျမ်း၌ ပြသပါအံ့— 'ကဋသဒ္ဒါမှ သက်ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုတိယဝိဘတ်သည် ကဋဟူသော ကမ္မကိုသာ ဟော၏၊ ဝိပုလစသော ဂုဏ်ကမ္မကို မဟောချေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုဂုဏ်ကမ္မကို ဟောခြင်းငှာလည်း ဒုတိယဝိဘတ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ကဋသည်သာ ကမ္မဖြစ်၏၊ ထိုကဋနှင့် သာမာနာဓိကရဏျ (အာဓာရတူညီခြင်း) ဖြစ်သောကြောင့် ဝိပုလစသည်တို့မှလည်း ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်လိမ့်မည်။ 'ကဋံ ကရောတိ ဝိပုလော ဒဿနီယော' ဟု ဆိုပါက ဝိပုလစသည်တို့သည် ကတ္တုနှင့် သာမာနာဓိကရဏျဖြစ်ကြောင်းကိုသာ သိရှိရပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ကဋသဒ္ဒါနှင့် သာမာနာဓိကရဏျဖြစ်ခြင်းကို သိစေလိုသောသူသည် ဤ၌ ဒုတိယဝိဘတ်ကို မုချ ပြုအပ်၏' ဟု (ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏)။ 'နနွေဝံ' စသည်ဖြင့် စောဒနာအပ်၏၊ 'ဧဝံ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဂုဏ်နှင့်ယှဉ်သော ကမ္မဖြစ်ခြင်း ရှိလတ်သော်၊ 'ပပ္ပေါတိ' ဟူသည်မှာ ကဋဟူသော ကမ္မကို ဟောအပ်သော (ကတော ဟူသော ရာ၌) က္တပစ္စည်းကို ပြုအပ်သောကြောင့် ဥဒါရစသော သဒ္ဒါတို့မှ ကရောတိကြိယာနှင့် စပ်ယှဉ်သဖြင့် ဒုတိယဝိဘတ်သို့ ရောက်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'ဧဝံ မညတေ' စသည်သည် ဖြေရှင်းချက် (ပရိဟာရ) တည်း။ 'အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် ကမ္မကို မဟော' ဟု စပ်ရမည်၊ 'အဝယဝေန' ဟူသည်မှာ သီးခြားစီ သီးခြားစီတည်း။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ— 'သဘောအားဖြင့် ကမ္မအားလုံးကို ဟော၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥဒါရ စသော သဒ္ဒါတို့မှလည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပထမာဝိဘတ် ဖြစ်ချင်တိုင်း ဖြစ်ပါစေ၊ ကတသဒ္ဒါမှမူ အဘယ်ဝိဘတ် သက်သနည်းဟူမူ— 'ကတသဒ္ဒတော ပိ' စသည်ကို ဆိုအပ်၏။ နာမ်သဒ္ဒါ၏ အနက်သည် အကြင် ကမ္မလက္ခဏာအနက်၌ အတွင်းသို့ ဝင်၏ (ပါဝင်၏)၊ ထိုကမ္မလက္ခဏာရှိသော အနက်ကို ဟောအပ်၏၊ ပြောဆိုအပ်၏၊ ပြီးစီးအပ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ 'ကတော ကဋော' စသော နေရာတို့၌ သဘောအားဖြင့် ကမ္မအားလုံး၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတွင်းသို့ဝင်သော နာမ်အနက်၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်မျှ၌သာ ဖြစ်သောကြောင့် ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ ပထမာဝိဘတ် သက်အပ်သည်မဟုတ်လော၊ သို့ဖြစ်လျှင် 'ကဋံ ကရောတိ ဥဠာရံ သောဘနံ ဒဿနီယံ' ဟု ကဋစသည်မှ သက်လာသော ဒုတိယဝိဘတ်သည် ကမ္မကို ဟောအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဥဠာရစသည်တို့မှ ပထမာဝိဘတ် သက်ရောက်ဖွယ် ရှိပေသည်တကားဟု ဟောအပ်ပြီးသည်ကို ထပ်မံဟောခြင်းသို့ ရောက်အံ့ဟူသော စောဒနာကို စိတ်၌ ထား၍ 'ကဋာဒိသဒ္ဒေါ တု' စသည်ကို ဆိုအပ်၏။ 'သာမညေန' ဟူသည်မှာ သီးခြားစီ သီးခြားစီဖြစ်သော ကဋစသော အစိုးရခြင်း (သာမည) အားဖြင့်တည်း။

‘‘කත්තුරිච්ඡිතතම’’න්ත්‍යනෙන (1-4-49) කත්තුනො කිරියාය සම්බන්ධි තුමිට්ඨතමං තස්මිං ඉච්ඡිතතමෙ කම්මසඤ්ඤං විධාය නිබ්බත්‍යාදිකෙසුතීසු කම්මෙසු දුතියා විධීයතෙ පාණිනීයෙහි, ඉච්ඡිතතමත්තඤ්ච තදත්ථත්තා කිරියාය, ඔදනං පචති ගාවුම්පයො දොහතිත්‍යාදො(හි) ඔදනාද්‍යත්ථා පචනාදිකිරියාරබ්භතෙති ඔදනපයාදීනමිච්ඡිතතමත්තං, තදුපදස්සෙන්තො ආහ-‘යං කත්තු’ච්චාදි, විභත්තිං විධාය දුතියාභිමතාති සම්බන්ධො, පුන පයාදිනිප්ඵත්තිනිමිත්තං යංකිඤ්චි දොහනාදිකිරියා යුත්තං [Pg.79] කරණාදිරූපෙන අකථිතං ගවාදිකමිච්ඡිතං කාරකං, තත්ථාපි ‘‘අකථිතඤ්චා’’ති (1-4-51) කම්මසඤ්ඤං විධාය තෙනෙව දුතියා විධීයතෙ, තදුපදස්සෙතුමාහ-‘උපයුජ්ජමානෙ’ච්චාදි, අත්‍ර චෙවමකථිතනියමො කතො වාත්තිකකාරෙන-

'ကတ္တုရိစ္ဆိတတမံ' (၁-၄-၄၉) ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့် ကတ္တား၏ ကြိယာနှင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော အလွန်အလိုရှိအပ်သော အရာ၌၊ ထိုအလွန်အလိုရှိအပ်သော အနက်၌ ကမ္မသညာကို ပြု၍ နိဗ္ဗတ္တိစသော ကမ္မသုံးပါးတို့၌ ပါဏိနီကျမ်းတတ်တို့သည် ဒုတိယဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းကြကုန်၏။ အလွန်အလိုရှိအပ်သည်၏ အဖြစ်သည်လည်း ထိုအကျိုးငှာ ကြိယာဖြစ်ရသောကြောင့်တည်း။ 'ဩဒနံ ပစတိ' (ထမင်းကို ချက်၏)၊ 'ဂါဝံ ပယော ဒေါဟတိ' (နွားမကို နို့ညှစ်၏) စသော နေရာတို့၌ ထမင်းစသောအကျိုးအတွက် ချက်ခြင်းစသော ကြိယာကို အားထုတ်အပ်သောကြောင့် ထမင်း၊ နို့ရည်စသည်တို့၏ အလွန်အလိုရှိအပ်သည်၏ အဖြစ်သည် ထင်ရှား၏။ ထိုအချက်ကို ပြသလို၍ 'ယံ ကတ္တု' စသည်ကို ဆိုအပ်၏။ 'ဝိဘတ္တိံ ဝိဓာယ ဒုတိယာဘိမတာ' (ဝိဘတ်ကို ပြု၍ ဒုတိယဝိဘတ်ကို အလိုရှိအပ်၏) ဟု စပ်ရမည်။ တစ်ဖန် နို့ရည်စသည် ပြီးစီးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ ညှစ်ခြင်းစသော ကြိယာနှင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော၊ ကရဏစသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဟောအပ်သော၊ နွားမစသော အလိုရှိအပ်သော ကာရက၌လည်း 'အကထိတဉ္စ' (၁-၄-၅၁) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကမ္မသညာကို ပြု၍ ထိုသုတ်ဖြင့်ပင် ဒုတိယဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ ထိုအချက်ကို ပြသရန် 'ဥပယုဇ္ဇမာနေ' စသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ ဝတ္တိကကျမ်းပြုဆရာသည် ဤသို့ အကထိတနိယမကို ပြုအပ်၏—

පුච්ඡිචිභික්ඛීනං දුහි,යාචීනං නිමිත්තමුපයොගෙ;

පුබ්බවිධිම්හි-කථිතං, බ්‍රූසාසීනඤ්ච ගුණාසත්තන්ති.

မေးမြန်းခြင်း (ပုစ္ဆိ)၊ တောင်းခံခြင်း (ဘိက္ခု)၊ ညှစ်ခြင်း (duhi)၊ တောင်းပန်ခြင်း (yāci) ဓာတ်တို့၏ အသုံးဝင်ရာ၌ အကြောင်းရင်း (နိမိတ္တ) ဖြစ်သောလည်းကောင်း၊ ရှေးနည်းလမ်း၌ မဆိုအပ်သောလည်းကောင်း၊ ပြောဆိုခြင်း (brū)၊ ဆုံးမခြင်း (sāsi) ဓာတ်တို့၏ ဂုဏ်နှင့် စပ်ယှဉ်သောလည်းကောင်း ကာရကကို 'အကထိတ' ဟု ဆိုအပ်၏။

උපයුජ්ජතෙ ඉට්ඨත්ථසිද්ධියං බ්‍යාපාරීයතීත්‍යුපයොගො-පයොප්පභුති, තස්මිං, නිමිත්තං ගවාදි, අපුබ්බවිධිම්හි අපාදානාධිකරණාදි පුබ්බසඤ්ඤා විධානාභාවෙ, විධානෙ හි මාණවකා මග්ගං පුච්ඡති, රුක්ඛා ඵලාන්‍යවචිනාත්‍යාදි යථාරහං භවති, ගුණාසත්තන්ති ගුණෙන සත්තං සම්බන්ධී, ගුණසද්දෙනෙත්ථ පධානසාධනං ධම්මාදිකං වත්තුමිච්ඡිතං පධානසාධනඤ්හි කිරියායොපකාරකමුපකාරියං පධානභූතං කිරියමපෙක්ඛිය ගුණො භවති, චො-නුත්තසමුච්චයෙ, පධානන්තු ධම්මාදිනො පවත්තියා තදත්ථත්තා, උපයුජ්ජමානඤ්ච තං පයොපභුතිචෙති විසෙසනසමාසං කත්වා උපයුජ්ජමානපයොප්පභුතිනො නිමිත්තන්ති ඡට්ඨීසමාසො, පභුති සද්දෙන ගවාදිනො ගහණං, ආදිසද්දෙන ගොමන්තාදිනො, දුතියෙනාදි සද්දෙන අධිකරණාදිනො, චතුත්ථෙන විනයාදිනො, විධානන්ති දුතියා විධානං, දුතියාවිධානමභිමතන්ති යොජනීයං. පාණිනියෙහි ‘‘තථා යුත්තඤ්චානිච්ඡිතං’’ (1-4-50) ඉච්චනෙන කම්මසඤ්ඤං විධාය ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ (2-3-2) ත්‍යනෙනෙව දුතියා විධීයතෙ, තන්දස්සෙතුමාහ-‘යෙනෙ’ච්චාදි, ‘‘තථා යුත්තඤ්චානිච්ඡිත’’න්තීමස්ස අත්ථො යෙනෙවෙච්චාදිපඤ්චිකාපාඨානුසාරෙන වෙදිතබ්බො, යුජ්ජතෙති කිරියාභිසම්බජ්ඣතෙ, යුත්තන්ති කිරියාභිසම්බන්ධං, අත්‍ර තු–

'ဥပယုဇ္ဇတေ' ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်း၌ အားထုတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဥပယောဂေါ' မည်၏၊ နို့ရည်စသည်တည်း။ ထိုအသုံးဝင်ရာ နို့ရည်စသည်၌ 'နိမိတ္တံ' ဟူသည် နွားမစသည်တည်း။ 'အပုဗ္ဗဝိဓိမှိ' ဟူသည် အပါဒါန်၊ အဓိကရုဏ်းစသော ရှေးသညာတို့ကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း မရှိလတ်သော်တည်း။ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း ရှိပါကမူ 'လုလင်သည် ခရီးလမ်းကို မေး၏'၊ 'သစ်ပင်မှ အသီးတို့ကို ဆွတ်၏' စသည်ဖြင့် လျော်သလို (အပါဒါန်စသည်) ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ 'ဂုဏာသတ္တံ' ဟူသည် ဂုဏ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော သတ္တ (အရာဝတ္ထု) တည်း။ ဤ၌ ဂုဏ်သဒ္ဒါဖြင့် အဓိကပြီးမြောက်ကြောင်းဖြစ်သော တရား (ဓမ္မ) စသည်ကို ပြောဆိုလိုအပ်၏။ အဓိကပြီးမြောက်ကြောင်းသည် ကြိယာအား ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကျေးဇူးပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အဓိကဖြစ်သော ကြိယာကို ငဲ့၍ ဂုဏ် (အရန်) ဖြစ်၏။ 'စ'သဒ္ဒါသည် မဆိုအပ်သေးသော အနက်ကို စုစည်းခြင်း၌ ရှိ၏။ အဓိကဖြစ်သော အနက်မှာမူ တရားစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ထိုအကျိုးငှာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'ဥပယုဇ္ဇမာနဉ္စ တံ ပယောပဘုတိ စ' ဟု ဝိသေသနသမာသ်ပြု၍၊ 'ဥပယုဇ္ဇမာနပယောပဘုတိနော နိမိတ္တံ' ဟု ဆဋ္ဌီသမာသ် ပြုအပ်၏။ ပဘုတိသဒ္ဒါဖြင့် နွားမစသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ ပထမအာဒိသဒ္ဒါဖြင့် နွားပိုင်ရှင်စသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ ဒုတိယအာဒိသဒ္ဒါဖြင့် အဓိကရုဏ်းစသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ စတုတ္ထအာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ဝိနည်းစသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ 'ဝိဓာနံ' ဟူသည် ဒုတိယဝိဘတ် ပြဋ္ဌာန်းခြင်းတည်း။ 'ဒုတိယဝိဘတ် ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏' ဟု စပ်ရမည်။ ပါဏိနီကျမ်းတတ်တို့သည် 'တထာ ယုတ္တဉ္စာနိစ္ဆိတံ' (၁-၄-၅၀) ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့် ကမ္မသညာကို ပြု၍ 'ကမ္မေ ဒုတိယာ' (၂-၃-၂) ဟူသော သုတ်ဖြင့်ပင် ဒုတိယဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းကြကုန်၏။ ထိုအချက်ကို ပြသရန် 'ယေန' စသည်ကို ဆိုအပ်၏။ 'တထာ ယုတ္တဉ္စာနိစ္ဆိတံ' ဟူသော ဤသုတ်၏ အနက်ကို 'ယေနေဝ' စသော ပဉ္စိကာပါဌ်လမ်းစဉ်အတိုင်း သိအပ်၏။ 'ယုဇ္ဇတေ' ဟူသည် ကြိယာနှင့် စပ်ယှဉ်၏၊ 'ယုတ္တံ' ဟူသည် ကြိယာနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းတည်း။ သို့သော် ဤ၌မူ—

යද්‍යබුද්ධ්‍යාහිලඞ්ඝාදි, තදාහ්‍යාදිමනිච්ඡිතං;

යදා ලජ්ජාභයාදීහි, තදෙච්ඡි තතමං මතං.

အကယ်၍ သတိမမူဘဲ မြွေကို နင်းမိခြင်းစသည် ဖြစ်ပါက ထိုအစရှိသော အရာကို 'အလိုမရှိအပ်သော ကာရက' (အနိစ္ဆိတ) ဟု ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ရှက်ခြင်း၊ ကြောက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပါက ထိုအရာကို 'အလွန်အလိုရှိအပ်သော ကာရက' (ဣစ္ဆိတတမ) ဟု ယူဆအပ်၏။

‘‘තථා යුත්තඤ්චානිච්ඡිත’’න්ති සුත්තෙනස්ස පරියුදාසවුත්තිතො ඉච්ඡිතා අඤ්ඤමනිච්ඡිතමනභිමතමිතරඤ්ච, තතොයෙව‘ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූලමුපසප්පතී’ත්‍යත්‍ර නෙවිච්ඡිතනානිච්ඡිතස්සපි රුක්ඛමූලස්ස කම්ම සඤ්ඤා [Pg.80] සිද්ධාති තත්ථ ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ති දුතියා විධීයතෙ, තන්දස්සෙති’නෙවිච්ඡිතනානිච්ඡිතස්මා’ඉච්චාදි, රුක්ඛමූලං නෙවිච්ඡිතං පුබ්බමනභිමතත්තා, නාප්‍යනිච්ඡිතං අප්පටිකූලත්තා, ගාමගමෙන හ්‍යස්ස තප්පරතා, රුක්ඛමූලොපසප්පනන්තු පසඞ්ගාගතන්ති රුක්ඛමූලානම්පි කිරියාභිසම්බන්ධො අත්ථෙව, අත්‍රාපි-

“တထာယုတ္တဉ္စာနိစ္ဆိတံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ထိုအနက်ကို ဖယ်ထုတ်၍ ဟောခြင်းကြောင့် အလိုရှိအပ်သော အနက်မှ တစ်ပါးသော အလိုမရှိအပ်သော အနက်၊ မနှစ်သက်အပ်သော အနက်နှင့် ထိုမှတစ်ပါးသော အနက်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ရွာသို့သွားသောသူသည် သစ်ပင်ရင်းသို့ ချဉ်းကပ်၏” ဟူသော ဤ၌ အလိုရှိအပ်သည်လည်းမဟုတ် အလိုမရှိအပ်သည်လည်းမဟုတ်သော သစ်ပင်ရင်းအားလည်း ကမ္မသညာ (ကံအမည်) ပြီး၏ဟု (ယူဆကာ) ထိုသစ်ပင်ရင်း၌ “ကမ္မေ ဒုတိယာ” သုတ်ဖြင့် ဒုတိယဝိဘတ်ကို စီရင်အပ်၏။ ထိုအရာကို ပြခြင်းငှာ “နေဝိစ္ဆိတာနိစ္ဆိတသ္မာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သစ်ပင်ရင်းသည် ရှေးဦးစွာ မနှစ်သက်အပ်သောကြောင့် အလိုရှိအပ်သည် မဟုတ်သကဲ့သို့၊ မစက်ဆုပ်အပ်သောကြောင့် အလိုမရှိအပ်သည်လည်း မဟုတ်ပေ။ ရွာသို့သွားခြင်းဖြင့်သာ ၎င်း၌ အဓိကရည်ရွယ်ချက်ရှိ၏၊ သစ်ပင်ရင်းသို့ ချဉ်းကပ်ခြင်းသည်ကား တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်၍ သစ်ပင်ရင်းတို့အားလည်း ကိရိယာနှင့် စပ်ယှဉ်မှုသည် ရှိသည်သာတည်း။ ဤ၌လည်း -

නෙවිච්ඡිතානිච්ඡිතන්තු, මබුද්ධියුපසප්පනෙ;

මූලං විස්සමනත්ථන්තු, තමිච්ඡිතතමං සියා.

မသိဘဲ (မရည်ရွယ်ဘဲ) ချဉ်းကပ်ခြင်း၌ ဖြစ်သော အရာသည် အလိုရှိအပ်သည်လည်းမဟုတ် အလိုမရှိအပ်သည်လည်းမဟုတ်။ အပန်းဖြေခြင်းအကျိုးငှာ ကိုးကွယ်အပ်သော သစ်ပင်ရင်းသည်ကား ထိုအရာသည် အလွန်အလိုရှိအပ်သော အရာ (ဣစ္ဆိတတမ) ဖြစ်ရာ၏။

බ්‍රූසාසිනඤ්චාති චසද්දොපසඞ්ගහිතෙ දස්සෙතුමාහ-‘එව’මිච්චාදි, එත්ථ ගාමදෙවදත්තගග්ගානමකථිතසඤ්ඤා, අජාදයො ත්විච්ඡිතතමා, ආදිසද්දෙන ‘පත්ථෙති ගාවුං පුරිසං ද්විජො’ත්‍යාදයො සඞ්ගහිතා, නයතිනී=පාපුණනෙ, වහති වහ=පාපුණනෙ, හරති හර=හරණෙ, ජයතිජි=ජයෙ, සබ්බත්ථලෙච එත්තෙ අයාදෙසෙ ච රූපං, දණ්ඩ=දණ්ඩනෙ චුරාදිත්තා ණිම්හි රූපං, අථ ‘‘අධිසීට්ඨාසානං කම්මං’’ත්‍යාදිනා (1-4-46) තෙන තෙන කම්මසඤ්ඤං විධාය ‘පඨවිං අධිසෙස්සතී’ති ආදො (තත්ථ) තත්ථ ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ති (2-3-2) දුතියා විධීයතෙ තෙහි තෙහි සත්ථ කාරෙහි, සබ්බත්ථෙවෙත්ථ ලොකස්ස කම්මවචනිච්ඡාති කමෙනෙතංඤ්ඤසඤ්ඤාපුබ්බකං කම්මමුපදස්සෙන්තො ආහ-‘අධිපුබ්බ’ඉච්චාදි, යාය වත්තිච්ඡාය දුතියා සියා තාය වත්තිච්ඡාය කම්මතා කථංහිනාමාති සම්බන්ධො, නෙව උපලබ්භන්තීති කදාචිකස්සචි සියාති සම්බන්ධො, පයතිතබ්බන්ති සුත්තන්තරමාරබ්භනීයං, තත්ථෙවං කිං භවතො මනසි දොසධිජම්භනෙනාති අත්ථො, ධම්මෙති එත්ථාපි එවං සද්දං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො, යථා ආධාරෙ කම්මවචනිච්ඡා, තථෙහාපි ආධාරවචනිච්ඡාති අත්ථො, තෙනෙවාහ-‘ධම්මෙති ආධාරවචනිච්ඡා’ති, ධම්මෙ අභිනිවිසතෙති සම්බන්ධො, එවංසද්දසමානත්ථත්තා තථා සද්දස්ස තදත්ථානුසාරෙනෙව විඤ්ඤායතීති තථාසද්දස්ස අත්ථො විසුං න වුත්තො, පානඤ්ච ආචාරොච පානාචාරං, තංපානාචාරමස්ස ආධාරස්ස තස්මිං තප්පානාචාරෙ, පානත්ථාචාරත්ථධාතුසම්බන්ධී යො නද්‍යාදි කො ආධාරො සො පානාචාරවායෙවාති ආහ- ‘පානත්ථාචාරත්ථානං ධාතූනමාධාරෙ’ති[Pg.81], කෙසඤ්චීති අනියමෙන කෙසඤ්චි සද්දසත්ථකාරානං, එත්ථාති එතස්මිං ආධාරවචනිච්ඡාපක්ඛෙ, පතිපරීහි භාගෙචෙත්‍යවසිද්ධාති ඉමිනා පතිසද්දස්ස ධාතුනා අයුත්තතං දස්සෙති… යදි යුජ්ජෙය්‍ය ඡට්ඨියාභාවා, තෙනාහ-‘යදාත්වි’ච්චාදි, වුත්තියං තෙනාති තසද්දෙන, අපිසද්දොපසඞ්ගහිතං තතියම්පි ගහෙත්වා වාචාති බහුවචනනිද්දෙසො.

“ဗြူသာသိနဉ္စ” သုတ်၌ စသဒ္ဒါဖြင့် သိမ်းကျုံးယူအပ်သော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ “ဧဝံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ ရွာ၊ ဒေဝဒတ်၊ ဂဂ္ဂတို့သည် အကထိတသညာ (အကထိတကံ အမည်ရှိကုန်၏)။ ဆိတ်စသည်တို့သည်ကား အလွန်အလိုရှိအပ်သော အရာ (ဣစ္ဆိတတမ) ဖြစ်ကုန်၏။ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် “ပတ္ထေတိ ဂါဝုံ ပုရိသံ ဒွိဇော” စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်ကုန်၏။ “နယတိ” ဟူသည် နီ-ဓာတ်ဖြစ်၍ ဆိုက်ရောက်ခြင်းအနက်၌၊ “ဝဟတိ” ဟူသည် ဝဟ-ဓာတ်ဖြစ်၍ ဆိုက်ရောက်ခြင်းအနက်၌၊ “ဟရတိ” ဟူသည် ဟရ-ဓာတ်ဖြစ်၍ ဆောင်ယူခြင်းအနက်၌၊ “ဇယတိ” ဟူသည် ဇိ-ဓာတ်ဖြစ်၍ အောင်နိုင်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ခပ်သိမ်းသော အရာတို့၌လည်း ဧ-ကာရ ပြုခြင်း၊ အယ-အာဒေသ ပြုခြင်းတို့ဖြင့် ရုပ်ပြီး၏။ “ဒဏ္ဍ” ဟူသည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၌ စုရာဒိဂိုဏ်းဖြစ်၍ ဏိ-ပစ္စည်း၌ ရုပ်ပြီး၏။ ထို့ပြင် “အဓိသီဋ္ဌာသာနံ ကမ္မံ” စသော သုတ်ဖြင့် (၁-၄-၄၆) ထိုထိုကမ္မသညာကို စီရင်၍ “ပထဝိံ အဓိသေဿတိ” စသည်တို့၌ ထိုထိုကျမ်းပြုဆရာတို့သည် “ကမ္မေ ဒုတိယာ” သုတ်ဖြင့် (၂-၃-၂) ဒုတိယဝိဘတ်ကို စီရင်တော်မူကြကုန်၏။ ဤခပ်သိမ်းသော အရာတို့၌ လောကသားတို့၏ ကံဟု ပြောဆိုလိုခြင်းသာလျှင် အခွင့်ရှိ၏ဟူ၍ ဤအခြားသော သညာရှိခြင်းကို ရှေ့သွားပြုသော ကံကို အစဉ်အတိုင်း ပြလိုသဖြင့် “အဓိပုဗ္ဗ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်ပြောဆိုလိုခြင်းကြောင့် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုပြောဆိုလိုခြင်းဖြင့် ကံအဖြစ်သည် အဘယ်သို့လျှင် ဖြစ်အံ့နည်း ဟူ၍ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ “မရအပ်ကုန်သည်သာလျှင်တည်း” ဟူသည် တစ်ရံတစ်ခါ တစ်စုံတစ်ယောက်အား ဖြစ်ရာ၏ဟူ၍ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ “အားထုတ်အပ်၏” ဟူသည် အခြားသော သုတ်ကို စတင်အပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော် အရှင်ဘုရား၏ စိတ်၌ ပြစ်မှားသော ဉာဏ်ကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း ဟု အနက်ရှိ၏။ “ဓမ္မေ” ဟူသော ဤ၌လည်း ဧဝံသဒ္ဒါကို ယှဉ်စပ်၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ အာဓာရ (တည်ရာ) ၌ ကံဟု ပြောဆိုလိုခြင်း ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤ၌လည်း တည်ရာဟု ပြောဆိုလိုခြင်း ရှိ၏ဟု အနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဓမ္မေဟူသည် အာဓာရဝစနိစ္ဆာတည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ “ဓမ္မ၌ သက်ဝင်၏” ဟူ၍ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ဧဝံသဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသည်ဖြစ်၍ တထာသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထိုဧဝံသဒ္ဒါ၏ အနက်သို့ လိုက်သဖြင့်သာ သိအပ်သောကြောင့် တထာသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သီးခြားမဟောအပ်။ သောက်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ကျင့်ခြင်းသည်လည်းကောင်း “ပါနာစာရ” မည်၏၊ ထိုသောက်ခြင်းကျင့်ခြင်း တည်ရာဖြစ်သော ထိုသူ၌၊ သို့မဟုတ် ထိုသောက်ခြင်းကျင့်ခြင်းရှိသော တည်ရာ၌။ သောက်ခြင်းအနက်၊ ကျင့်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်နှင့် စပ်ယုံသော မြစ်စသည်ဖြစ်သော အကြင်တည်ရာသည် ရှိ၏၊ ထိုတည်ရာသည် သောက်ခြင်းကျင့်ခြင်းရှိသည်သာတည်းဟု ပြလို၍ “ပါနတ္ထာစာရတ္ထာနံ ဓာတူနမာဓာရေ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကေသဉ္စိ” ဟူသည် အပိုင်းအခြားမရှိဘဲ အချို့သော သဒ္ဒါကျမ်းပြုဆရာတို့၏။ “ဧတ္ထ” ဟူသည် ဤအာဓာရဝစနိစ္ဆာပက္ခ (တည်ရာဟု ပြောဆိုလိုသော ဖက်) ၌။ “ပတိပရီဟိ ဘာဂေ စ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် မပြီးအပ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ဤစကားဖြင့် ပတိသဒ္ဒါ၏ ဓာတ်နှင့် မစပ်ယှဉ်သည်ကို ပြ၏… အကယ်၍ ယှဉ်စပ်ငြားအံ့၊ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် မရှိခြင်းကြောင့် “ယဒါ တု” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဝုတ္တိ၌ “တေန” ဟူသည် တ-သဒ္ဒါဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပိသဒ္ဒါဖြင့် သိမ်းကျုံးယူအပ်သော တတိယဝိဘတ်ကိုလည်းကောင်း ယူ၍ “ဝါစာ” ဟု ဗဟုဝုစ်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်၏။

3. කාල

၃. ကာလ

යදා කාලද්ධානමිච්චාදිනා‘මාසමාසතෙ කොසං සයති’ච්චාදො අකම්මකෙහිපි යොගෙ කාලභාවද්ධදෙසානං පරෙහි කම්මත්තමනුඤ්ඤාතන්ති ච, යදාත්විච්චාදිනා තු කිරියාව සබ්බෙනසබ්බං න සූයති, තථා සති කුතො ච කම්මත්තන්ති තෙහෙව වුත්තන්තී ච දස්සෙති, ගම්ම මානකිරියායොගොපි න නිස්සිතො… මාසමාසතෙච්චාදීසු ආසනාදි කිරියානං මාසාදියොගො විය කල්‍යාණිත්තගුණාදියොගො ච ලොකස්ස පතීතිපථමුපයාතීති, න සිජ්ඣතීති කිරියා න හොන්ති ගුණදබ්බානීති කිරියාසම්බන්ධාභාවා කම්මත්තාභාවොති න සිජ්ඣති, ගුළෙන මිස්සා ධානා භජ්ජිතයවා ගුළධානා. අජ්ඣයනකිරියාය පබ්බතෙන ච මාසකොසානං සාකල්ලෙන සම්බන්ධාභාවා අච්චන්තසංයොගාභාවොති මාසස්සාතිආදීසු න දුතියා. පුබ්බණ්හෙ සමයන්ති ඉමිනා පුබ්බණ්හෙ සමයොති සත්තමීආමාදිසමාසං දස්සෙති, අච්චන්ත මෙවාති ඉමිනා සමයස්ස සාකල්ලෙන විහරණකිරියාය සම්බන්ධමාහ, යංසමයං කරුණාවිහාරෙන විහාසි, තං එකංසමයන්ති සම්බන්ධො, උපසඞ්කමනකිරියායච්චන්තමෙව යුත්තොති ඉමිනා නිවාසනවිහරණ කිරියාහිපි පුබ්බණ්හසමයාදීනමච්චන්තමෙව යුත්තතං උපලක්ඛෙති, පකාරන්තරෙනාපි සිද්ධියමාසඞ්කමුබ්භාවයති ‘යදා ත්වි’ච්චාදිනා, විභත්තියා විපල්ලාසො යථාපකතමතික්කම්ම අඤ්ඤථා භවනං, ඉධ පන සත්තමි යම්පත්තායං සත්තම්‍යත්ථෙ බාහුලකෙන ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ච්චෙව දුතියාප්පත්ති.

“ယဒါ ကာလဒ္ဓာနံ” စသည်ဖြင့် “မာသံ အာသတေ” (တစ်လပတ်လုံး နေ၏)၊ “ကောသံ သယတိ” (တစ်ယူဇနာပတ်လုံး အိပ်၏) စသည်တို့၌ အကမ္မကဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်သော်လည်း ကာလ၊ အဓွန့်ခရီးတို့အား နောက်ဆရာတို့သည် ကံအဖြစ်ကို ခွင့်ပြုအပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ယဒါ တု” စသည်ဖြင့်မူကား ကိရိယာသည် အလုံးစုံအားဖြင့် မထင်ရှား၊ ထိုသို့ဖြစ်သော် ကံအဖြစ်သည် အဘယ်မှာ ဖြစ်အံ့နည်း ဟူ၍ ထိုဆရာတို့သည်ပင် ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု ပြ၏။ သိအပ်သော ကိရိယာနှင့် ယှဉ်ခြင်းသည်လည်း မမှီ။ “မာသံ အာသတေ” စသည်တို့၌ နေခြင်းစသော ကိရိယာတို့၏ လစသည်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကဲ့သို့ ကောင်းသောအဖြစ် စသော ဂုဏ်စသည်နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည်လည်း လောကသားတို့၏ ထင်ရှားခြင်းသို့ ရောက်၏။ “မပြီး” ဟူသည် ကိရိယာတို့သည် မဖြစ်ကုန်၊ ဂုဏ်ဒြပ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ကိရိယာနှင့် စပ်ယှဉ်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ကံအဖြစ်မရှိသဖြင့် မပြီးဟု ဆိုလိုသည်။ တင်လဲဖြင့် ရောနှောအပ်သော၊ လှော်အပ်သော မုယောစပါးတို့သည် “ဂုဠဓာနာ” မည်ကုန်၏။ စာသင်ခြင်း ကိရိယာဖြင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဖြင့်လည်းကောင်း လ၊ ယူဇနာတို့အား အလုံးစုံသော အဖြစ်ဖြင့် စပ်ယှဉ်မှုမရှိခြင်းကြောင့် အစ္စန္တသံယောဂ (အလွန်စပ်ယှဉ်ခြင်း) မရှိသဖြင့် “မာသဿ” စသည်တို့၌ ဒုတိယဝိဘတ် မသက်။ “ပုဗ္ဗဏှေ သမယံ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် “ပုဗ္ဗဏှေ သမယော” ဟု သတ္တမီအာမဒီသမာသ်ကို ပြ၏။ “အစ္စန္တမေဝ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် အခါသမယ၏ အလုံးစုံသော အဖြစ်ဖြင့် နေခြင်းကိရိယာနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်အခါ၌ ကရုဏာဝိဟာရဖြင့် နေတော်မူ၏၊ ထိုအခါကို “ဧကံ သမယံ” ဟူ၍ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ “ချဉ်းကပ်ခြင်း ကိရိယာနှင့် အလွန်စပ်ယှဉ်အပ်၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝတ်ရုံခြင်း၊ နေခြင်း ကိရိယာတို့ဖြင့်လည်း နံနက်အခါစသည်တို့၏ အလွန်စပ်ယှဉ်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြ၏။ အခြားသော အပြားအားဖြင့်လည်း ပြီးခြင်းသို့ သံသယဖြစ်ခြင်းကို “ယဒါ တု” စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြ၏။ ဝိဘတ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းဟူသည် ပကတိအတိုင်းဖြစ်ခြင်းကို လွန်၍ အခြားတစ်ပါးသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းတည်း။ ဤ၌ကား သတ္တမီဝိဘတ်သို့ ဆိုက်ရောက်အပ်သော သတ္တမီအနက်၌ ဗာဟုလကနည်းဖြင့် “ကမ္မေ ဒုတိယာ” ဟူ၍သာ ဒုတိယဝိဘတ် ဆိုက်ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။

තතියාභිමතාති ‘‘අපවග්ගෙ තතියා’’ති (2-3-6) වචනෙන පාණිනියානංපපඤ්චත්තමභිමතා, කථම්පන කාලද්ධානං කරණත්තමිච්චාසඞ්කිය කරණත්තමෙසම්පටිපාදෙන්තො [Pg.82] ආහ-‘තථාපි’ච්චාදි, තථාපීති වුත්තක්කමෙන කරණත්තසම්භවා තතියාය විජ්ජමානායපි, සියාති තතියා සියා, තඤ්චාති තං කරණඤ්ච. කාරකමජ්ඣෙති එත්ථ ඡට්ඨී සමාසො කාරකසද්දෙන ච සත්තිකාරකං ගහිතන්ති (ආහ) ‘ද්වින්නං කත්තුසත්තීනං මජ්ඣෙ’ති, අභින්නස්සාපි හි එකස්ස දෙවදත්තාදිකත්තුනො භින්නානං තංසමවෙතානං කත්තුසත්තීනං මජ්ඣෙ කාලද්ධානානි, සත්තිභෙදමෙව බ්‍යඤ්ජයමාහ-‘තථාහි’ච්චාදි, එකත්ථාති එකස්මිං දෙවදත්තෙ, ද්වීහෙතීතෙ (භුඤ්ජික්‍රියා) සාධනන්ති සම්බන්ධො, ද්වින්නං අහානං සමාහාරො ද්වීහං තස්මිං. ඉසුමසතීති වා, ඉසුම්හි ආසො අස්සෙති වා නිප්ඵන්නෙන ඉස්සාසසද්දෙන ගම්මමානං කිරියං දස්සෙති ‘ඉස්වසනෙ’ති, නන්විච්චාදි චොද්‍යං, ධනුපඤ්චසතං කොසො, එවමඤ්ඤතෙච්චාදි පරිහාරො, ඡට්ඨියාසම්පත්තායන්ති කොසස්සෙකදෙසෙති එවං ඡට්ඨියා සම්පත්තායං, මුත්තසංසයෙනෙදං සමානන්ති මුත්තො සංසයො යස්මිං අවධ්‍යාදො තෙනෙතං තුල්‍යන්ති අත්ථො. වුත්තියං අභිමතාති ‘‘සත්තමී පඤ්චමියො කාරකමජ්ඣෙ’’ති (2-3-7) වචනෙන සත්තමීපඤ්චමියො පපඤ්චත්තමභිමතා, ද්වීහෙ භුඤ්ජිස්සතීති ද්වීසු දිවසෙසු ගතෙසු භුඤ්ජිස්සතීති අත්ථො, ‘‘යබ්භාවො භාවලක්ඛණ’’න්ති (2-36) සත්තමී, සකසකකාරකවචනිච්ඡායෙවාති හි ඉදං බාහුල්ලං නිස්සාය වුත්තං, ද්වීහා භුඤ්ජිස්සති කොසා විජ්ඣතීති ද්වීහා නික්ඛම්ම භුඤ්ජිස්සති, කොසා නික්ඛම්ම ඨිතං ලක්ඛං විජ්ඣති උපාත්තවිසයො-යමවධි, කොසෙ විජ්ඣතීති කොසෙ ඨිතං ලක්ඛං විජ්ඣතීති අත්ථො.

'တတိယာဘိမတာ' ဟူသည် 'အပဝဂ္ဂေ တတိယံ' (၂-၃-၆) ဟူသော ပါဏိနိကျမ်းလာ စကားဖြင့် ပါဏိနိဆရာတို့၏ အကျယ်ချဲ့မှုအဖြစ် အလိုရှိအပ်၏။ အဘယ်သို့လျှင် ကာလနှင့် လမ်းခရီးတို့၏ ကရဏအဖြစ် ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် ထိုသူတို့၏ ကရဏအဖြစ်ကို သက်သေထူပြလိုသဖြင့် 'တထာပိ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'တထာပိ' ဟူသည် ဖော်ပြပါ နည်းလမ်းအတိုင်း ကရဏအဖြစ် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် တတိယဝိဘတ် ရှိနေသော်လည်း၊ 'သိယာ' ဟူသည် တတိယဝိဘတ် ဖြစ်ရာ၏၊ 'တဉ္စ' ဟူသည် ထိုကရဏကိုလည်းကောင်း။ 'ကာရကမဇ္ဈေ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆဋ္ဌီသမာသ် ဖြစ်၏။ ကာရကသဒ္ဒါဖြင့် သတ္တိကာရကကို ယူအပ်၏ (ဟု မိန့်ဆို၏) 'ကတ္တုသတ္တိ နှစ်ခုတို့၏ အလယ်၌' ဟု ဖြစ်၏။ မကွဲပြားသော တစ်ဦးတည်းသော ဒေဝဒတ်စသော ကတ္တား၏ ကွဲပြားကုန်သော ထိုကတ္တား၌ တည်ရှိကုန်သော ကတ္တုသတ္တိတို့၏ အလယ်၌ ကာလနှင့် လမ်းခရီးတို့သည် ရှိကုန်၏။ သတ္တိအပြားကိုသာ ထင်ရှားပြလိုသဖြင့် 'တထာဟိ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဧကတ္ထ' ဟူသည် တစ်ဦးတည်းသော ဒေဝဒတ်၌။ 'ဒွီဟေ' ဟူသည် (စားခြင်းကိရိယာ၏) ပြီးမြောက်ကြောင်း ဖြစ်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ နှစ်ရက်တို့၏ ပေါင်းစည်းခြင်းသည် 'ဒွီဟံ' မည်၏၊ ထိုဒွီဟ၌။ 'ဣသုမသတိ' ဟုသော်လည်းကောင်း၊ 'ဣသုမှိ အာသော အဿ' ဟုသော်လည်းကောင်း ပြီးသော 'ဣဿာသ' သဒ္ဒါဖြင့် သိအပ်သော ကိရိယာကို ပြလိုသဖြင့် 'ဣသွသနေ' ဟု မိန့်ဆို၏။ 'နနု' စသည်ဖြင့် တင်ပြအပ်သော ကန့်ကွက်ချက်ဖြစ်၍၊ လေးငါးရာသည် 'ကောသ' (တစ်ဂါဝုတ်) မည်၏။ 'ဧဝမညတေ' စသည်ကား ဖြေရှင်းချက် ဖြစ်၏။ 'ဆဋ္ဌိယာ သမ္ပတ္တာယံ' ဟူသည် ကောသ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ ဤသို့ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဆိုက်ရောက်လတ်သော်။ 'မုတ္တသံသယေနေဒံ သမာနံ' ဟူသည် သံသယ ကင်းရှင်းအပ်သော အပိုင်းအခြားစသည်ဖြင့် ဤအရာသည် တူညီ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဝုတ္တိကျမ်း၌ အလိုရှိအပ်သည်ကား 'သတ္တမီ ပဉ္စမိယော ကာရကမဇ္ဈေ' (၂-၃-၇) ဟူသော စကားဖြင့် သတ္တမီနှင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့ကို အကျယ်အပြားအဖြစ် အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ 'ဒွီဟေ ဘုဉ္ဇိဿတိ' ဟူသည် နှစ်ရက်လွန်မြောက်သောအခါ စားလိမ့်အံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ယဗ္ဘာဝေါ ဘာဝလက္ခဏံ' (၂-၃-၆) ဟူသော သုတ်ဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ် သက်၏။ မိမိမိမိ၏ ကာရကဝိဘတ်ကို အလိုရှိခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်၏ ဟူသော ဤစကားကို အများအားဖြင့် မှီ၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဒွီဟာ ဘုဉ္ဇိဿတိ ကောသာ ဝိဇ္ဈတိ' ဟူသည် နှစ်ရက်လွန်မြောက်ပြီးမှ စားအံ့၊ တစ်ဂါဝုတ်လွန်မြောက်၍ တည်သော ပစ်မှတ်ကို ပစ်အံ့၊ ဤအပိုင်းအခြားသည် ယူအပ်သော အရာရှိ၏။ 'ကောသေ ဝိဇ္ဈတိ' ဟူသည် တစ်ဂါဝုတ်အတွင်း၌ တည်သော ပစ်မှတ်ကို ပစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

4. ගති

၄. ဂတိ

කතචත්ථසමාසාති කතො චත්ථසමාසො යෙසු තෙ තථා වුත්තා, අඤ්ඤපදත්ථවුත්තයොති අඤ්ඤපදත්ථෙ වුත්ති යෙසන්ති බ්‍යධිකරණඤ්ඤපදත්ථසමාසො, චත්තසමාසෙ ගත්‍යාදීනං විසුංවිසුං පධානත්තා තෙහි පරං පයුජ්ජමානො අත්ථසද්දො ගත්‍යාදීහි පච්චෙකමභිසම්බජ්ඣතීති මඤ්ඤතෙ, අථ සුත්තෙ ‘පයොජ්ජෙ’ඉච්චෙතාවත්‍යුච්චමානෙ පයොජ්ජො සයං කත්තාති කථං විඤ්ඤායති යෙන ‘පයොජ්ජෙ කත්තරී’ති විවරණං කතමිච්චාසඞ්කියාහ-‘ගත්‍යාද්‍යත්ථ’මිච්චාදි, ආදිසද්දෙන බොධා දීනං [Pg.83] ගහණං, තක්කිරියාසමත්ථොවාති තස්සා ගත්‍යාදිකාය කිරියාය සමත්ථො එව නියුජ්ජතෙති සම්බන්ධො, කිරියාකරණෙ සමත්ථො නාම කත්තාවාති ආහ-‘සොච කත්තා’ති. දුතියාය සිද්ධායාති වක්ඛමානනයෙන පයොජ්ජස්ස කත්තුනො කම්මත්තසිද්ධියා ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ති සුත්තෙනෙව කම්මෙ දුතියාය සිද්ධාය. කිං ලක්ඛණො-යං නියමො යදත්ථමි දමාරභීයතිච්චාහ-‘ගත්‍යාද්‍යත්ථාන’මිච්චාදි, පච්චුදාහරීයිස්සතෙ ‘එතෙසමෙවෙ’ච්චාදිනා, තථාචාබ්භුපගමෙ, පයොජ්ජො කත්තා න කම්මං ත්‍යබ්භුපගම්ම පයොජ්ජෙ කත්තරී’ති විවරිතන්ති අත්ථො, සාමත්ථියම්පනඉච්චාදිනා සාමත්ථියසරූපමාහ, ගති ආද්‍යත්ථානන්ති පදච්ඡෙදො, නියුජ්ජමානො පයොජකබ්‍යාපාරසඞ්ඛාතාය කිරියාය සම්බන්ධීයමානත්තා කම්මභූතොව භවතීති අත්ථො, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘‘ගමනාදිකිරියාය සාධනත්තා යදිපි පයොජ්ජො කත්තා, තථාපි සො පයොජකෙන ගමනාදීසු බ්‍යාපාරියමානො පයොජකස්ස බ්‍යාපාරලක්ඛණාය කිරියාය සම්බන්ධීයමානො යදි කම්මං න හොති අඤ්ඤථා කිං හොතීති අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණෙන සාමත්ථියෙන කම්මභූතොව හොතී’’ති ( ), පතීයතෙති ඉමිනා පතීතිවසෙනෙවාස්ස කම්මතා, සභාවතො තු පයොජ්ජො කත්තාවාතිපි ඤාපෙති, පයොජකොති සබ්බත්ථ දෙවදත්තාදිකො විඤ්ඤෙය්‍යො, අත්ථගහණස්සාති ‘‘සද්දාකම්මකභජ්ජාදීන’’න්ති අවත්වා ‘‘සද්දත්ථාකම්මකභජ්ජාදීන’’න්ති අත්ථග්ගහණස්ස, බොධත්ථස්ස උදාහරණන්ති සෙසො, නනු වචනප්පයොජනං දස්සයතා වචනමෙවොපදස්සිය පඤ්හො කාතබ්බො, අථ ‘එතෙසමෙවා’ත්‍යවිජ්ජමානෙනෙව කථං ත්‍යාසඞ්කියාහ ‘එතෙසමෙවෙ’ච්චාදි, හෙට්ඨා වුත්තක්කමෙන නියමත්ථත්තා වචනස්ස එවකාරො ලබ්භති, සම්බන්ධිවචනත්තා එතසද්දස්ස තෙන යථාපඨිතා ගත්‍යාදයොව විසෙස්සභූතා සඞ්ඛෙපෙන පරාමසීයන්තීති එතෙ සමෙවාති කතන්ති මඤ්ඤතෙ, (ගච්ඡති දෙවදත්තොති…පෙ… නහොතීති) ඉමිනා ඉමමත්ථඤ්ච ජොතෙති ‘‘යදිපි කිරියාභිසම්බන්ධා පයොජ්ජස්ස විය කත්තුනොපි කම්මත්තම්පසජ්ජති, තථාපි පයොජ්ජෙති වුත්තත්තා කත්තරි දෙවදත්තෙ දුතියා නප්පසජ්ජතී’’ති, අභිමතාති ‘‘ගතිබුද්ධ්‍යා’’දි (1-4-52) සුත්තෙන [Pg.84] පයොජ්ජස්ස කත්තුනො කම්මසඤ්ඤං විධාය තස්මිං පයොජ්ජෙදුතියාභිමතා, චරහිසද්දො පුච්ඡායං, පයොජෙතීති අස්මිං උද්දෙසෙ තදා කථං භවිතබ්බන්ති සෙසොති යදාචරහිච්චාදිවාක්‍යස්සාවසානෙ පයොජෙතීති අස්මිං උද්දෙසෙ වචනසමීපෙ’තදා කථම්භවිතබ්බ’න්ති පාඨසෙසො හොතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො, යාවතාති තතියන්තපටීරූපකො නිපාතො, යස්මා දත්ථො වත්තතෙ, යස්මා දුතියා පප්පොති තස්මා ‘යඤ්ඤදත්තෙනෙ’ති භවිතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

'ကတစတ္ထသမာသာ' ဟူသည် စတ္ထသမာသ်ကို ပြုအပ်ပြီးသော ပုဒ်တို့သည် ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'အညပဒတ္ထဝုတ္တယော' ဟူသည် တစ်ပါးသော ပုဒ်၏ အနက်၌ ဖြစ်ခြင်း ရှိကုန်သော ပုဒ်တို့သည် ဗျဓိကရဏ အညပဒတ္ထသမာသ် ဖြစ်ကုန်၏။ စတ္ထသမာသ်၌ ဂတိအစရှိသည်တို့၏ သီးခြားစီ သီးခြားစီ အရေးကြီးသောကြောင့် ထိုဂတိစသည်တို့၏ နောက်မှ သုံးစွဲအပ်သော အတ္ထသဒ္ဒါသည် ဂတိစသည်တို့နှင့် တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ ဆက်စပ်အပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ အကယ်၍ သုတ်၌ 'ပယောဇ္ဇေ' ဟူ၍မျှသာ ဆိုအပ်လတ်သော် ပယောဇ္ဇသည် မိမိကိုယ်တိုင် ကတ္တား ဖြစ်၏ဟု အဘယ်သို့ သိနိုင်အံ့နည်း၊ ထိုသို့ သိနိုင်သောကြောင့် 'ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ' ဟု ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုအပ်၏ဟု သံသယရှိသဖြင့် 'ဂတျာဒျတ္ထံ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အာဒိ'သဒ္ဒါဖြင့် ဗောဓအစရှိသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ 'တက္ကိရိယာသမတ္ထော' ဟူသည် ထိုဂတိအစရှိသော ကိရိယာ၌ စွမ်းနိုင်သူသာလျှင် စေခိုင်းအပ်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ ကိရိယာကို ပြုခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သူကို 'ကတ္တား' ဟု ခေါ်၏ ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ 'သော စ ကတ္တာ' (ထိုသူသည်လည်း ကတ္တား ဖြစ်၏) ဟု မိန့်ဆို၏။ 'ဒုတိယာယ သိဒ္ဓါယ' ဟူသည် ဟောလတ္တံ့သော နည်းလမ်းဖြင့် ပယောဇ္ဇဖြစ်သော ကတ္တား၏ ကမ္မအဖြစ် ပြီးမြောက်သောကြောင့် 'ကမ္မေ ဒုတိယာ' ဟူသော သုတ်ဖြင့်သာလျှင် ကမ္မ၌ ဒုတိယဝိဘတ် ပြီးစီးအပ်၏။ အဘယ်သို့သော အမှတ်လက္ခဏာရှိသော ဤစည်းမျဉ်းကို အဘယ်အကျိုးငှာ စတင်အပ်သနည်းဟု မေးအပ်လတ်သော် 'ဂတျာဒျတ္ထာနံ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဧတေသမေဝ' စသည်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဥပမာကို ပြလတ္တံ့၊ ထိုသို့ ဝန်ခံချက် ရှိလတ်သော် ပယောဇ္ဇသည် ကတ္တား ဖြစ်၏၊ ကံမဟုတ်ဟု ဝန်ခံ၍ 'ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ' ဟု ဖွင့်ဆိုအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သာမတ္ထိယံ ပန' စသည်ဖြင့် စွမ်းရည်၏ သဘောသရုပ်ကို မိန့်ဆို၏၊ 'ဂတိ အာဒျတ္ထာနံ' ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ စေခိုင်းအပ်သောသူသည် ပယောဇက၏ လုံ့လဝီရိယဟု ဆိုအပ်သော ကိရိယာနှင့် ဆက်စပ်အပ်သည်ဖြစ်၍ ကံဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား— 'သွားခြင်းစသော ကိရိယာကို ပြီးမြောက်စေတတ်သောကြောင့် ပယောဇ္ဇသည် ကတ္တား ဖြစ်သော်လည်း၊ သို့သော်လည်း ထိုသူသည် ပယောဇကက သွားခြင်းစသည်တို့၌ စေခိုင်းအပ်သည်ဖြစ်၍ ပယောဇက၏ လုံ့လဝီရိယ လက္ခဏာရှိသော ကိရိယာနှင့် ဆက်စပ်လတ်သော် အကယ်၍ ကံမဖြစ်ပါက အခြားအဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်း၊ အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်သော လက္ခဏာရှိသော စွမ်းအားဖြင့် ကံဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ပတီယတေ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ထင်ရှားခြင်းအားဖြင့်သာ ဤသူ၏ ကမ္မအဖြစ်ကို ပြ၏၊ သဘာဝအားဖြင့်မူ ပယောဇ္ဇသည် ကတ္တားသာလျှင် ဖြစ်၏ဟုလည်း သိစေ၏။ 'ပယောဇက' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဒေဝဒတ် အစရှိသည်တို့ကို သိအပ်၏။ 'အတ္ထဂဟဏဿ' ဟူသည် 'သဒ္ဒါကမ္မကဘဇ္ဇာဒီနံ' ဟု မဆိုဘဲ 'သဒ္ဒတ္ထာကမ္မကဘဇ္ဇာဒီနံ' ဟု အတ္ထသဒ္ဒါကို ယူခြင်း၏။ ဗောဓတ္ထ၏ ဥပမာဖြစ်၏ဟု ကြွင်း၏။ စကား၏ အကျိုးကို ပြလိုသောသူသည် ထိုစကားကိုသာ ပြသ၍ မေးခွန်းကို မေးအပ်၏၊ သို့သော် 'ဧတေသမေဝ' ဟူ၍ မရှိပါဘဲလျက် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် 'ဧတေသမေဝ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အောက်၌ မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဤစကားသည် နိယမအနက် ရှိသောကြောင့် ဧဝကာရကို ရအပ်၏၊ ဆက်စပ်မှုရှိသော စကားဖြစ်သောကြောင့် 'ဧတ'သဒ္ဒါဖြင့် ထိုဖတ်ဖတ်ချင်းဖြစ်သော ဂတိအစရှိသည်တို့ကိုသာလျှင် ဝိသေသဖြစ်ကုန်သော အကျဉ်းအားဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဧတေသမေဝ' ဟု ပြုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ (ဂစ္ဆတိ ဒေဝဒတ္တောတိ...ပေ... နဟောတီတိ) ဤစကားဖြင့် ဤအနက်ကိုလည်း ပြ၏— 'ကိရိယာနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိသောကြောင့် ပယောဇ္ဇအား ကမ္မအဖြစ်သို့ ရောက်သကဲ့သို့ ကတ္တားအားလည်း ကမ္မအဖြစ်သို့ ရောက်နိုင်သော်လည်း၊ သို့သော်လည်း ပယောဇ္ဇေ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ကတ္တားဖြစ်သော ဒေဝဒတ်၌ ဒုတိယဝိဘတ် မသက်ရောက်နိုင်' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'အဘိမတာ' ဟူသည် 'ဂတိဗုဒ္ဓိ' အစရှိသော (၁-၄-၅၂) သုတ်ဖြင့် ပယောဇ္ဇဖြစ်သော ကတ္တား၏ ကမ္မသညာကို ပြု၍ ထိုပယောဇ္ဇ၌ ဒုတိယဝိဘတ်ကို အလိုရှိအပ်၏။ 'စရဟိ'သဒ္ဒါသည် မေးမြန်းခြင်း၌ ဖြစ်၏၊ 'ပယောဇေတိ' ဟူသော ဤညွှန်းဆိုချက်၌ ထိုအခါ အဘယ်သို့ ဖြစ်အပ်သနည်းဟု ကြွင်း၏၊ ထို့ကြောင့် 'ယဒါ စရဟိ' စသော ဝါကျ၏ အဆုံး၌ 'ပယောဇေတိ' ဟူသော ဤညွှန်းဆိုချက်၌ စကား၏အနီး၌ 'ထိုအခါ အဘယ်သို့ ဖြစ်အပ်သနည်း' ဟု ပါဌ်ကြွင်း ရှိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ 'ယာဝတာ' ဟူသည် တတိယဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တူသော နိပါတ်ဖြစ်၏၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဟူသောအနက်၌ ဖြစ်၏၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဒုတိယဝိဘတ်သို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ယညဒတ္တေန' ဟု ဖြစ်အပ်၏ဟု ဆက်စပ်မှု ရှိ၏။

5. හරා

၅. ဟရ

නියමෙනෙච්චාදිනා වචනාරම්භස්ස පයොජනමාහ, සාපි තතියාපි යදාත්විච්චාදිනා හරති නාහාරත්ථෙ තිපි විඤ්ඤාපෙති, උභයත්ථාති දුතියාය පත්තාය අප්පත්තාය ච, විභාසා විකප්පොති අත්ථො, කාරෙතිකර-කරණෙ, ලෙත්තායාදෙසාතිලත්ත එත්තඅයාදෙස්ස, වද-වචනෙ, අභිවදනමභිවාදො තං කරොතීති ‘‘ධාත්වත්ථෙනාමස්මී’’ති (5-12) ඉම්හි නාමධාතු ‘අභිවාදි’තිසුත්තෙ නිද්දිට්ඨොති ආහ-‘අභිවාදිස්මා’ඉච්චාදි.

'နိယမေန' စသည်ဖြင့် စကားကို စတင်ခြင်း၏ အကျိုးကို မိန့်ဆို၏။ 'သာပိ' ဟူသည် တတိယဝိဘတ်သည်လည်း၊ 'ယဒါ တု' စသည်ဖြင့် 'ဟရတိ' သဒ္ဒါသည် အာဟာရ (မျိုခြင်း) အနက်၌ မဟုတ်သည်ကိုလည်း သိစေ၏။ 'ဥဘယတ္ထာ' ဟူသည် ဒုတိယဝိဘတ်သို့ ရောက်သော်လည်းကောင်း၊ မရောက်သော်လည်းကောင်း။ 'ဝိဘာသာ' ဟူသည် ဝိကပ် (ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ကာရေတိ' ဟူသည် ပြုခြင်းအနက်ရှိသော ကရဓာတ်၌။ လတ္တ၊ ဧတ္တ၊ အာယ အာဒေသတို့၏။ ဝဒဓာတ်သည် ပြောဆိုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်းသည် 'အဘိဝါဒ' မည်၏၊ ထိုရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်းကို ပြု၏ဟူသော အနက်၌ 'ဓာတွတ္ထေနာမသ္မိ' (၅-၁၂) ဟူသော ဤသုတ်၌ နာမ်ဓာတ် 'အဘိဝါဒိ' ဟူသော သုတ်၌ ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့် 'အဘိဝါဒိသ္မာ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။

6. නඛා

၆. နခါ

ඛාදයති ආදයති ඛාද, අද=භක්ඛණෙ, අව්හාපයති ව්හෙ=අව්හානෙ ආපුබ්බො, ‘‘පයොජකබ්‍යාපාරෙ ණාපිචෙ’’ති (5-16) ණාපිම්හි පුබ්බසරලොපො, කන්දයති කන්ද=අව්හානරොදනෙසු.

ခါဒယတိ၊ အာဒယတိ-ဟူသည် ‘ခါဒ’ ‘အဒ’ဓာတ်တို့သည် စားခြင်းအနက် (ဘက္ခဏ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အဝှါပယတိ-ဟူသည် အာပုဗ္ဗ (အာ-ရှေ့ရှိသော) ‘ဝှေ’ ဓာတ်သည် ခေါ်ခြင်းအနက် (အဝှါန) ၌ ဖြစ်၏။ “ပယောဇကဗျာပါရေ ဏာပိစေ” (၅-၁၆) ဟူသောသုတ်ဖြင့် ဏာပိပစ္စည်းသက်သော် ရှေ့သရကျေ (ပုဗ္ဗသရလောပ) ရ၏။ ကန္ဒယတိ-ဟူသည် ‘ကန္ဒ’ ဓာတ်သည် ခေါ်ခြင်း၊ ငိုကြွေးခြင်းအနက် (အဝှါနရောဒန) တို့၌ ဖြစ်၏။

‘‘වහිස්සානියන්තුකෙ’’ති ගණසුත්තෙ අයමෙත්ථො ‘‘වහිස්සධාතුස්ස පයොජ්ජෙ කත්තරි නියන්තුරහිතෙ දුතියා න භවතී’’ති, නියන්තා සාරථි කිරියාසිද්ධිං නියාමකොති වත්වා තමෙව පකාසෙතුමාහ-‘කිරියඞ්ග’මිච්චාදි, කිරියඞ්ග කිරියොපකරණභූතං බලී බද්දාදිං කිරියාකාරණං, නියමෙත්වාති එකස්මිං කරණීයෙ කිරියා විසයෙ පතිට්ඨපෙත්වා, වාහයති භාරං දෙවදත්තෙනෙත්‍යත්‍ර හි දෙවදත්තො පඤ්ඤවා පුරිසො නියන්තාරමන්තරෙනෙව භාරං වහතීත්‍යනියන්තුකො කත්තා, වාහයති භාරං බලීබද්දෙ ඉච්චත්‍ර තු බලීබද්දා නියන්තා රමන්තරෙන න වහන්තීති සනියන්තුකා.

“ဝဟိဿာနိယန္တုကေ” ဟူသော ဂဏသုတ်၌ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏— “ဝဟဓာတ်၏ ပယောဇျကတ္တားသည် မောင်းနှင်သူ မရှိသည်ဖြစ်သော် ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်။” မောင်းနှင်သူ (နိယန္တာ) သည် ရထားထိန်း (သာရထိ) သို့မဟုတ် ကိရိယာပြီးမြောက်မှုကို စီမံညွှန်ကြားသူ (နိယာမက) ဟု ဆိုပြီး၍၊ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေရန် ‘ကိရိယင်္ဂံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကိရိယင်္ဂံ’ ဟူသည် ကိရိယာ၏ အထောက်အကူဖြစ်သော၊ နွားလားဥသဘစသော ကိရိယာ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏။ ‘နိယမေတွာ’ ဟူသည် ပြုဖွယ်ကိရိယာတစ်ခုတည်းသော အရာ၌ တည်စေ၍ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဝါဟယတိ ဘာရံ ဒေဝဒတ္တေန’ ဟူသော ဥပမာ၌ ဒေဝဒတ်သည် အသိဉာဏ်ရှိသောသူဖြစ်၍ မောင်းနှင်သူမပါဘဲ ဝန်ကို ဆောင်နိုင်သောကြောင့် အနိယန္တုကကတ္တား (မောင်းနှင်သူမလိုသော ကတ္တား) ဖြစ်သည်။ ‘ဝါဟယတိ ဘာရံ ဗလီဗဒ္ဒေ’ ဟူသော ဥပမာ၌မူ နွားတို့သည် မောင်းနှင်သူမရှိဘဲ ဝန်ကို မဆောင်နိုင်ကြကုန်သောကြောင့် သနိယန္တုကကတ္တား (မောင်းနှင်သူ လိုအပ်သော ကတ္တား) ဖြစ်ကြသည်။

‘‘භික්ඛිස්සාහිංසාය’’න්ති [Pg.85] ගණසුත්තස්සායමත්ථො ‘‘භක්ඛිස්සාහිංසත්ථස්ස පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා න භවතී’’ති, අථ කථමෙත්ථ හිංසත්ථතා භක්ඛිස්ස හිංසා හි චෙතනාවති සම්භවති, න චෙත්ථසස්සං චෙතනාවන්තන්ති ආහ-‘සබ්බෙ’ඉච්චාදි, සබ්බෙති රුක්ඛාදයො, භාවා පදත්ථා, ඉදානි සබ්බදස්සනානුකූලහිංසත්ථතමුපදස්සෙතුමාහ-‘යදිවෙ’ච්චාදි, නනු බුද්ධවචන නිස්සිතමිදං බ්‍යාකරණං, තථා සති සම්මතමෙවෙ-ත්ථො-පදස්සෙත්වා ගන්තබ්බං කින්නාමාඤ්ඤදස්සනොපගාතාධිරෙනාති තුණ්හී හොති නික්කාරණිස්සා භවතො-පායොති විඤ්ඤායති, පරත්ථානුබද්ධකිච්ඡං පන මහාපුඤ්ඤපඤ්ඤා න කිඤ්චි විය මඤ්ඤන්ති, හොති (හි) එතෙන පරත්ථො ‘‘මතන්තරෙපි සිද්ධි සිස්සානං, තංතං මතඤ්ඤුනො වා කදාචි කරහචි යදිදමවලොකෙය්‍යුං තෙ චෙත්ථාවතාරං ලභෙය්‍යුං එතාදිසො ච පඤ්ඤවා පටිලද්ධබුද්ධවචනප්පසාදො’ති තදවතාරෙන ච බුද්ධෙ භගවති කමෙන දළ්හං පසාදං පටිලභෙය්‍යු’’න්ති, එවමෙවං තත්ථ තත්ථ තංතංබ්‍යාකරණොදාහරණප්පසඞ්ගෙපි තදනුසාරෙනෙව තන්තංපයොජනං වෙදිතබ්බං, න නිරත්ථකකථාපසුතො-යමාචරියොති.

“ဘိက္ခိဿာဟိံသာယံ” ဟူသော ဂဏသုတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— “ညှဉ်းဆဲခြင်းမရှိသော အနက် (အဟိံသတ္ထ) ရှိသော ဘက္ခဓာတ်၏ ပယောဇျကတ္တား၌ ဒုတိယဝိဘတ် မဖြစ်။” သို့ဖြစ်လျှင် ဤဘက္ခဓာတ်၌ ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက် (ဟိံသတ္ထ) သည် အဘယ်သို့ သက်ရောက်သနည်း? ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဟိံသာ) သည် စေတနာရှိသော သတ္တဝါ (စေတနာဝတ်) ၌သာ ဖြစ်နိုင်၏၊ ဤနေရာ၌ ကောက်ပဲသီးနှံ (သဿ) သည် စေတနာရှိသော သက်ရှိမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘သဗ္ဗေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘သဗ္ဗေ’ ဟူသည် သစ်ပင်အစရှိသော သက်မဲ့အရာဝတ္ထု (ဘာဝ ပဒတ္ထ) တို့ ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ဝါဒအားလုံးနှင့် ကိုက်ညီသော ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်ကို ပြသရန် ‘ယဒိဝါ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤသဒ္ဒါကျမ်းသည် ဗုဒ္ဓဝစနကို အမှီပြုသည် မဟုတ်ပါလော? သို့ဖြစ်လျှင် မိမိတို့လက်ခံသော ဝါဒ (သမ္မတ) ကိုသာ ပြသ၍ သွားအပ်၏၊ အခြားသော ဝါဒအယူအဆတို့ကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း ဟုဆိုကာ နှုတ်ဆိတ်နေသူသည် အကြောင်းမဲ့သူ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ သူတစ်ပါးအကျိုးစီးပွားကို အစဉ်ရှာဖွေလေ့ရှိသော မဟာပုည မဟာပညာရှိ ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ကား ထိုသို့သော ဝါဒကွဲပြားမှုများကို အရေးမပါသော အရာဟု မမှတ်ထင်ကြပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသို့ပြသခြင်းဖြင့် သူတစ်ပါးအကျိုး (ပရတ္ထ) ပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “တပည့်တို့သည် အခြားသော ကျမ်းဂန်ဝါဒတို့၌လည်း ကျွမ်းကျင်မှု (သိဒ္ဓိ) ကို ရနိုင်ကုန်၏၊ ထိုထိုဝါဒကို သိရှိနားလည်သော သူတို့သည်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ ဤကျမ်းကို လေ့လာကြည့်ရှုသောအခါ ဤသာသနာတော်သို့ သက်ဝင်ခွင့်ရရှိ၍၊ ထိုသို့သော ပညာရှိသည် ဗုဒ္ဓဝစန၌ ကြည်ညိုခြင်းကို ရရှိသဖြင့်၊ ထိုမှတစ်ဆင့် မြတ်စွာဘုရား၌ အစဉ်အတိုင်း သက်ဝင်ယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရားကို ခိုင်မြဲစွာ ရရှိနိုင်ကုန်အံ့” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူစွာပင် ထိုထိုသဒ္ဒါကျမ်းဥပမာများ၌လည်း ၎င်းနှင့်လျော်ညီစွာ ထိုထိုအကျိုးကျေးဇူးကို သိအပ်၏၊ ဤဆရာမြတ်သည် အကျိုးမဲ့သော စကားတို့ကို အားထုတ်ပြောဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။

දුහාදීනං ත්‍යෙවමාදො අම්හාකම්පරමගුරුනා රතනමතිපඤ්චිකාලඞ්කාරාදිකාරෙන නානාකාරසාරත්ථවෙදවෙදිතු මහාපඤ්ඤාපාටවානං පඤ්ඤවන්තානං සාමිනා මහාසාමිනා සම්බුද්ධසාසනරතනවරොපකාරකෙන ‘ඉදමෙත්ථ විචාරණීයං’ත්‍යභිධාය නානාමතන්තරමාකඩ්ඪිය බහුං සම්පවෙදිතමත්ථි, මයම්පනෙත්ථ ආචරියෙනාධිප්පෙතමත්තමෙවාලම්බ අත්ථම්ප කාසයිස්සාම. සත්‍යප්‍යනෙකදස්සනභෙදෙ සිට්ඨප්පයොගානුසාරෙන යත්ථ පධානෙකම්මනිත්‍යාදිප්පභුතයොදිස්සන්ති, යත්‍ර ත්වප්පධානෙත්‍යාදී, යත්‍රොභයත්‍රපි, තංසබ්බමිහ භස්සකාරාද්‍යනුමතක්කමෙන පටිපාදයමාහ-දුහාදීන’මිච්චාදි, එත්ථාදිසද්දො පකාරවාචී, තෙන යාචිප්පභුතයො ගය්හන්ති, කම්මද්වයයුත්තානන්ති නිද්ධාරණෙ ඡට්ඨී, තෙන කම්මද්වයයුත්තානං මජ්ඣෙ දුහාදීනමප්පධානෙපි ගවාදො කම්මෙ ත්‍යාදිප්පභුතයොති යොජනා[Pg.86]. ඉච්චාදිතිආදිසද්දෙන ‘අවරුන්ධති වජං ගාවං අවරුන්ධීයතෙ වජං ගො’ඉච්චාදීනං පරිග්ගහො, ගමනාද්‍යත්ථාන මිත්‍යාදිසද්දෙන බොධත්ථාදීනං ගහණං. ගමීයතෙ ගාමො දෙවදත්තන්ති එත්ථ කථං පයොජ්ජත්තසම්භවොති ආහ-‘පුරිසෙ’ච්චාදි, යජ්ජපි ගාමො තුණ්හී හොති නිබ්‍යාපාරත්තා පුරිසොව තු ගමනකිරියං නිප්ඵාදෙති, තථාපි පුරිසස්ස ගමනකිරියාය යංඵලප්පත්තිලක්ඛණං, තමුභින්නම්පි ගාමපුරිසානං සමානන්ති පුරිස කිරියාතුල්‍යඵලත්තා ගාමොපි ගමනකිරියාය කත්තුබ්‍යපදෙසෙ කාරණං භවතීති අධිප්පායො, තථාහි ගාමං ගච්ඡන්තො කොචි ගාමෙ ආසන්නෙ සති වදති ‘ආගතො ගාමො පත්තො ගාමො’ති, අතොඤ්ඤෙසන්ති යෙ කම්මද්වයයුත්තා දුහාදයො ගමනාද්‍යත්ථාචොදාහටා, එතෙහි අඤ්ඤෙසං, පධානෙ කම්මෙභි අජාදිම්හි පධානෙ කම්මෙ, පධානත්තම්පන අජාදීනං කිරියාය පයොජනත්තා, අජාද්‍යත්ථා හ්‍යානයනකිරියාරභ්‍යතෙ. අයම්පනෙත්ථ සඞ්ගහො-

“ဒုဟာဒီနံ” စသည်ဖြင့် စသောအရာ၌ ရတနမတိပဉ္စိကာလင်္ကာရ အစရှိသည်တို့အား ရေးသားတော်မူထသော၊ အထူးထူးအပြားပြားသော စကားတို့၏ အနှစ်သာရကို သိတော်မူသော၊ ကြီးမြတ်သော ပညာစွမ်းအားရှိတော်မူသော၊ ပညာရှိတို့၏အရှင် ဖြစ်တော်မူသော၊ မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်တည်းဟူသော ရတနာမြတ်ကို များစွာချီးမြှောက်တော်မူသော ငါတို့၏ အထွတ်အထိပ်ဆရာသခင် (ပရမဂုရု) မဟာသာမိ မထေရ်မြတ်သည် “ဤအရာ၌ စိစစ်ဖွယ်ရှိ၏” ဟု မိန့်ဆိုကာ ထိုထိုဝါဒကွဲပြားမှုတို့ကို ဆွဲဆောင်၍ များစွာ ပြသတော်မူအပ်ပြီ။ ငါတို့သည်လည်း ဤကျမ်း၌ ဆရာမြတ်အလိုရှိအပ်သော အတိုင်းအတာမျှကိုသာ အမှီပြု၍ အနက်ကို ပြသပါအံ့။ အယူဝါဒ ကွဲပြားမှုများစွာ ရှိသော်လည်း ပညာရှိတို့၏ သုံးနှုန်းပုံ (သိဋ္ဌပယောဂ) အတိုင်း အချို့နေရာ၌ ‘ပဓာနကမ္မ’ (အဓိကကံ) စသည်တို့ကို တွေ့ရပြီး၊ အချို့နေရာ၌ ‘အပဓာနကမ္မ’ (အရန်ကံ) စသည်တို့ကို တွေ့ရကာ၊ အချို့နေရာ၌ နှစ်မျိုးလုံးကို တွေ့ရ၏။ ထိုအားလုံးကို ကျမ်းပြုဆရာ (ဘာသျှကာရ) စသော ပညာရှိတို့ သဘောတူလက်ခံသော အစဉ်အတိုင်း တင်ပြရန် ‘ဒုဟာဒီနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ ‘အာဒိ’သဒ္ဒါသည် ‘အပြား’ (ပကာရ) ကို ဟော၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ယာစိ’ စသော ဓာတ်တို့ကို ယူရမည်။ ‘ကမ္မဒွယယုတ္တာနံ’ ဟူသည် နိဒ္ဓါရဏ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြစ်၍၊ ကံနှစ်ခုရှိသော ဓာတ်တို့တွင် ဒုဟဓာတ်အစရှိသည်တို့၏ အရန်ကံ (အပဓာနကမ္မ) ဖြစ်သော ‘ဂေါ’ (နွား) စသော ကံ၌ ‘တိ’ စသော ဝိဘတ်ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု စပ်ရမည်။ ‘ဣစ္စာဒိ’ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် “အဝရုန္ဓတိ ဝဇံ ဂါဝံ၊ အဝရုန္ဓီယတေ ဝဇံ ဂေါ” (နွားခြံ၌ နွားကို ပိတ်လှောင်၏၊ နွားခြံ၌ နွားသည် ပိတ်လှောင်အပ်၏) စသည်တို့ကို သိမ်းယူအပ်၏။ ‘ဂမနာဒျတ္ထာနံ’ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ‘ဗောဓတ္ထ’ (သိခြင်းအနက်) စသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ ‘ဂမီယတေ ဂါမော ဒေဝဒတ္တေန’ ဟူသော ဥပမာ၌ အနိဗျာပါရ (ကိရိယာမရှိသဖြင့်) ဆိတ်ငြိမ်နေသော ရွာသည် အဘယ်သို့လျှင် ပယောဇျအဖြစ် သက်ရောက်နိုင်သနည်း ဟု မေးသော် ‘ပုရိသေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ရွာသည် ကိရိယာမရှိသဖြင့် ငြိမ်သက်စွာရှိသော်လည်း လူသည်သာ သွားခြင်းကိရိယာကို ပြီးမြောက်စေ၏။ သို့သော်လည်း လူ၏သွားခြင်းကိရိယာကြောင့် ရရှိသော အကျိုးတည်းဟူသော ရွာသို့ရောက်ခြင်းသည် ရွာနှင့် လူနှစ်ဦးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်လှ၏။ ထို့ကြောင့် လူ၏ ကိရိယာနှင့် တူညီသော အကျိုးရှိသောကြောင့် ရွာသည်လည်း သွားခြင်းကိရိယာ၏ ကတ္တားအလား သုံးနှုန်းခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်နိုင်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ ရွာသို့ သွားသောသူသည် ရွာနှင့် နီးကပ်သောအခါ “ရွာသို့ ရောက်ပြီ၊ ရွာသို့ ရောက်ခဲ့ပြီ” ဟု ပြောဆိုလေ့ရှိသည်။ ‘အတောညေသံ’ ဟူသည် ကံနှစ်ခုရှိသော ဒုဟဓာတ်နှင့် သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့မှ တစ်ပါးသော ဓာတ်တို့၏ ‘အဇာ’ (ဆိတ်) စသော အဓိကကံ (ပဓာနကမ္မ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အဇာစသော ကံတို့၏ ပဓာနအဖြစ်သည် ကိရိယာ၏ အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အဇာစသည်တို့ကို ဆောင်ယူခြင်း ကိရိယာကို စတင်ပြုလုပ်ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ အကျဉ်းချုပ် (သင်္ဂဟ) ကား—

‘‘දුහි යාචි රුධි පුච්ඡි, භික්ඛි චි බ්‍රුවි සාසි ච;

ජි දණ්ඩි පත්ථි මන්ථී ච, ධාතූ හොන්ති දුහාදයො.

“ဒုဟိ၊ ယာစိ၊ ရုဓိ၊ ပုစ္ဆိ၊ ဘိက္ခိ၊ စိ၊ ဗြုဝိ၊ သာသိ လည်းကောင်း၊ ဇိ၊ ဒဏ္ဍိ၊ ပတ္ထိ၊ မန္ထီ လည်းကောင်း ဤဓာတ်တို့သည် ဒုဟာဒိဓာတ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

ගත්‍යාදිසුත්තපට්ඨිතා, ගත්‍යාද්‍යත්ථා භවන්ති තෙ;

නීවහහරකසාච, නීවහාදී භවන්ති තෙ.

ဂတျာဒိသုတ်၌ ဖတ်အပ်ကုန်သော ဓာတ်တို့သည် သွားခြင်းအစရှိသော အနက် (ဂတျာဒိအနက်) ရှိသော ဓာတ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ နီ၊ ဝဟ၊ ဟရ၊ ကသ တို့သည် နီဝဟာဒိဓာတ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

ද්විකම්මකෙසු චෙතෙසු, අප්පධානෙ දුහාදිනං;

ත්‍යාදිප්පභුතයො හොන්ති, පධානෙ නීවහාදිනං;

උභයත්ථ පයොගානු, සාරා ගත්‍යත්ථආදිනං’’ති.

ဤကံနှစ်ခုရှိသော ဓာတ်တို့တွင် ဒုဟာဒိဓာတ်တို့၏ အရန်ကံ (အပဓာနကမ္မ) ၌ ‘တိ’ စသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နီဝဟာဒိဓာတ်တို့၏ အဓိကကံ (ပဓာနကမ္မ) ၌ ‘တိ’ စသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်စသည်တို့၏ အဓိကကံ၊ အရန်ကံ နှစ်မျိုးလုံး၌ကား သုံးနှုန်းပုံ (ပယောဂ) အားလျော်စွာ ဖြစ်ကုန်၏။

පයොගො පන සම්බන්ධචින්තායමිහ ච වුත්තානුසාරෙන සබ්බථා විඤ්ඤෙය්‍යා.

သုံးနှုန်းပုံ (ပယောဂ) ကိုမူ သမ္ဗန္ဓစိန္တာကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ ဤကျမ်း၌လည်းကောင်း မိန့်ဆိုချက် အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် သိအပ်၏။

7. ධ්‍යාදි

၇. ဓျာဒိ

පුබ්බෙ කිරියානිස්සයෙන දුතියාය විහිතත්තා ආහ ‘ඉදානි’ච්චාදි, ධිසද්දස්ස අත්ථප්පධාන නිද්දෙසෙන වා ආදිසද්දෙන වා ‘හා දෙවදත්ත’න්තිපි හොති, හා දෙවදත්තදුක්ඛන්ති තු දුක්ඛෙන යොගා දෙවදත්තෙන න යුත්තො හොතීති පඨමාවාමන්තණෙ. නනුච අන්තරාසද්දෙන යොගෙ යථාරාජගහනාලන්දාහි [Pg.87] දුතියා අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නා ලන්ද(න්ති තථා) අන්තරාමග්ගෙති එත්ථ මග්ගතොපි කස්මා න දුතියාති තෙනායොගා, යෙසඤ්හි තංමජ්ඣං තෙ තෙන යුජ්ජන්තීති තෙහියෙව දුතියා, අථවාබ්භුපගතෙපි තංයොගෙ තංසම්බන්ධීයෙව මග්ගොති මුඛ්‍යත්තා තතො න දුතියා, අත්‍රාපි ඡට්ඨීයෙව පප්පොති අන්තරා තඤ්ච මඤ්ච කමණ්ඩලුඉති, තව මම මජ්ඣෙ කමණ්ඩලුත්‍යත්ථො, අථ කමණ්ඩලුසද්දතො දුතියා කස්මා න භවති සතීප්‍යන්තරෙන යොගෙ තස්ස පධානත්තා, තථාහි කමණ්ඩලුනො සකත්ථා පවත්ති, තුම්හම්හානන්තු පරත්ථා-කමණ්ඩලුවිසෙසනත්තෙන තෙසං පවත්තත්තා, තත්‍ර කමණ්ඩලුනො සකත්ථෙ වත්තමානත්තා පධානත්තෙනාවතත්තා පාටිපදිකතො අච්චුතත්තා පරත්තා පඨමෙව භවතීති ජීනින්දබුද්ධින්‍යාස. නින්දාදි ලක්ඛණස්ස සම්බන්ධස්ස සබ්භාවා සබ්බත්ථ සම්බන්ධඡට්ඨියා සම්පත්තායං වචනං, ආකතිගණො-යං.

ရှေး၌ ကိရိယာကို အမှီပြု၍ ဒုတိယောဝိဘတ်ကို စီရင်အပ်သောကြောင့် 'idāni' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'dhi' သဒ္ဒါ၏ အနက်အဓိကရှိသည်ကို ပြသဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ 'စသည်' သဒ္ဒါ (ādisadda) ကြောင့်သော်လည်းကောင်း 'hā devadatta' (ဟဲ့ ဒေဝဒတ်) ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။ 'hā devadattadukkhaṃ' ဟူသည်၌မူ ဆင်းရဲခြင်း (dukkha) နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ဒေဝဒတ်နှင့် မယှဉ်သည်ဖြစ်၍ ပထမာဝိဘတ်နှင့် အာမန္တနဖြစ်၏။ 'antarā' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌ 'antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ' ဟု ရာဇဂြိုဟ်နှင့် နာလန္ဒာတို့မှ ဒုတိယောဝိဘတ် သက်သကဲ့သို့၊ 'antarāmagge' ဟူသော ဤ၌ လမ်း (magga) သဒ္ဒါမှ အဘယ်ကြောင့် ဒုတိယောဝိဘတ် မသက်သနည်းဟူမူ ထိုသဒ္ဒါနှင့် မယှဉ်သောကြောင့်တည်း။ အကြင်သူတို့၏ အလယ်ဖြစ်အံ့၊ ထိုသူတို့သည် ထိုသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့မှသာ ဒုတိယောဝိဘတ် သက်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသို့ယှဉ်ခြင်းကို လက်ခံရသော်လည်း ထိုနှင့် ဆက်စပ်သော လမ်းသည်သာ အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ထိုမှ ဒုတိယောဝိဘတ် မသက်။ ဤ၌လည်း 'antarā tañca mañca kamaṇḍalu' (သင်နှင့် ငါ့အကြား၌ ကရား) ဟု ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သာ ဆိုက်ရောက်အပ်၏၊ သင်နှင့် ငါ့အလယ်၌ ကရားရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ သို့ဖြစ်လျှင် 'kamaṇḍalu' သဒ္ဒါမှ အဘယ်ကြောင့် ဒုတိယောဝိဘတ် မဖြစ်သနည်းဟူမူ 'antarā' နှင့် ယှဉ်ခြင်းရှိသော်လည်း ထိုသဒ္ဒါ၏ အဓိကဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ကရားသည် မိမိအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သင်နှင့် ငါတို့မူကား သူတစ်ပါးအနက်၌ ကရား၏ ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို၌ ကရားသည် မိမိအနက်၌ ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ အဓိကအဖြစ်ဖြင့် မဟောအပ်သေးသောကြောင့် ပဋိပဒိက်မှ မရွေ့လျောဘဲ ထိုနောက်မှ ပထမာဝိဘတ်သာ ဖြစ်၏ဟု ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိဉာသ၌ ဆို၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်း စသော လက္ခဏာရှိသော ဆက်စပ်မှု ရှိသောကြောင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ သမ္ဗန္ဓဆဋ္ဌီ ဆိုက်ရောက်လတ်သော် ဤစကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤသည်ကား အာကတိဂိုဏ်း (ākatigaṇa) ဖြစ်၏။

8. ලක්ඛණි

၈. လက္ခဏိ

ලක්ඛණාදීස්වත්ථෙසුති නාමස්සා යමත්ථනිද්දෙසොති ආහ ‘අභිනායො යුත්තො’ච්චාදි, තෙනාති අභිනා යුත්තස්සාත්ථනිද්දෙස කාරණෙන, ලක්ඛණසද්දෙන හෙතු වත්තුමිච්ඡිතොති ආහ-‘තත්ථෙ’ච්චාදි, දුවිධො හෙතු, වුත්තඤ්හි සුබොධාලඞ්කාරෙ ‘‘ජනකො ඤාපකො චෙති, දුවිධා හෙතවො සියු’’න්ති (252), සමුපලක්ඛයතීති සමුපලක්ඛණං, සඞ්කෙතමත්තං ඤාපකං, න තු ජනකං, සඞ්කෙතොපි ලක්ඛණමුච්චතෙ ලක්ඛීයතෙ කාරියමානෙනාති කත්වා, ජනකස්සාප්‍යත්‍ර ලක්ඛණත්තෙන ගහණෙ පයොජනං ‘‘අනුනා’’ (2-10) ඉච්චත්‍ර දට්ඨබ්බං. කඤ්චිපකාරන්ති ඉමිනා ඉත්ථංසද්දස්ස අත්ථං වදති. පත්තොති ඉමිනා භූතසද්දස්ස, එත්ථ හි භූධාතු පත්තියං වත්තතෙ, රුක්ඛොලක්ඛණන්ති රුක්ඛො ඤාපකහෙතූති අත්ථො… රුක්ඛෙන විජ්ජුයා ඤාපීයමානත්තා, ආචරියජිනින්දබුද්ධි පන අඤ්ඤථා වණ්ණයති, තස්සෙදං මතං-

'Lakkhaṇādīsvatthesu' ဟူသည် ဤနာမ်၏ အနက်ပြဆိုခြင်းဖြစ်သောကြောင့် 'abhinā yo yutto' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'tenā' ဟူသည် abhi နှင့် ယှဉ်သော အနက်ကို ပြဆိုခြင်း အကြောင်းကြောင့်တည်း။ 'lakkhaṇa' သဒ္ဒါဖြင့် အကြောင်း (hetu) ကို ပြောဆိုလိုသောကြောင့် 'tattha' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကြောင်းသည် နှစ်ပါးရှိ၏၊ သုဗောဓာလင်္ကာရ၌ 'janako ñāpako ceti, duvidhā hetavo siyuṃ' (ဖြစ်စေတတ်သော ဇနက၊ သိစေတတ်သော ဉာပက ဟု အကြောင်းနှစ်ပါး ရှိကုန်၏) ဟု မိန့်ဆိုအပ်ပြီ။ ကောင်းစွာ မှတ်သားအပ်သဖြင့် 'samupalakkhaṇa' မည်၏။ အမှတ်အသားမျှသာဖြစ်သော သိစေတတ်သော ဉာပကတည်း၊ ဖြစ်စေတတ်သော ဇနကမူ မဟုတ်။ အမှတ်အသားကိုလည်း လက္ခဏာဟု ဆိုအပ်၏၊ ပြုလုပ်အပ်သည်ဖြစ်၍ မှတ်သားအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဖြစ်စေတတ်သော ဇနကကိုလည်း ဤ၌ လက္ခဏာအဖြစ်ဖြင့် ယူရခြင်း၏ အကျိုးကို 'anunā' (၂-၁၀) သုတ်၌ ကြည့်ရှုအပ်၏။ 'kañci pakāraṃ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် 'ithaṃ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို မိန့်ဆို၏။ 'patto' ဟူသော ဤစကားဖြင့် 'bhūta' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို မိန့်ဆို၏၊ ဤ၌ 'bhū' ဓာတ်သည် ဆိုက်ရောက်ခြင်း၌ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'rukkho lakkhaṇaṃ' ဟူသည် သစ်ပင်သည် သိစေတတ်သော အကြောင်း (ñāpakahetu) ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ သစ်ပင်ဖြင့် လျှပ်စစ်ကို သိစေအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဆရာ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိကမူ တစ်မျိုးတည်း ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏၊ ထိုဆရာ၏ အယူအဆကား ဤသို့တည်း—

ක්‍රියාය ජොතකො නායං, සම්බන්ධස්ස න වාචකො;

නාපි ක්‍රියන්තරාපෙක්ඛී, සම්බන්ධස්ස තු භෙදකොති.

ဤ 'abhi' သဒ္ဒါသည် ကိရိယာကို ပြတ်စိစပ်စပ် ပြတတ်သည် (jotaka) မဟုတ်၊ ဆက်စပ်မှုကို ဟောတတ်သည် (vācaka) လည်း မဟုတ်၊ အခြားသော ကိရိယာကိုလည်း မျှော်ကိုးသည် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဆက်စပ်မှုကိုသာ ခွဲခြားပြတတ်သည် (bhedaka) ဖြစ်၏။

අයමෙත්ථ [Pg.88] අත්ථො ‘‘අයමභි අභිනන්දතිත්‍යාදීසු විය කිරියාය ජොතකො න හොති, ඡට්ඨී විය සම්බන්ධස්ස වාචකො න හොති, නික්කොසම්බීත්‍යත්‍ර ගමනකිරියාපෙක්ඛී නිසද්දො විය නාපි කිරියන්තරා පෙක්ඛී, කිඤ්චරහි සම්බන්ධස්ස තු භෙදකො විසෙසකො භවතී’’ති තමුපදස්සෙතුමාහ-‘අඤ්ඤෙ ත්වි’ච්චාදි, එත්ථ ඉතිසද්දො නිදස්සනෙ, රුක්ඛම්පත්වා විජ්ජොතතෙ ඉතිඑවං පත්තිකිරියාය පත්වාතිවුත්තරුක්ඛපාපනකිරියාය ජනිතොති අත්ථො, තථාහි රුක්ඛස්ස විජ්ජුයා පාපනාභාවෙ විජ්ජුයා ලක්ඛියාය තල්ලණස්ස ච රුක්ඛස්ස යො ලක්ඛියලක්ඛණභාවො සම්බන්ධො, සො කෙන සම්පාදිතො භවෙය්‍ය, නනු සම්බන්ධෙ අභිනා ජොතීයමානෙ රුක්ඛස්ස ලක්ඛණවුත්තිතා කථං ජොතීයතීති ආහ-‘ලක්ඛණත්ථොච විසයභාවෙනා’ති, තථාචෙත්‍යාදිනා තස්මිං පක්ඛෙ සම්භාවිතං දොසමුබ්භාවයති, තත්‍රාය මිච්චාදිනා යථාවුත්තදොසපරිහාරාය පරෙහෙවාභිධීයමානම්පරිහාරමාහ, පරිහාරොපදස්සනෙනාස්සාපි පක්ඛස්සාදුට්ඨතාඛ්‍යාපනෙනෙසොපි පක්ඛො-බ්භුපගතොත්‍යවසෙයො, අතොයෙවුපරි යථාවුත්ත පක්ඛනිස්සයෙනෙව බ්‍යාඛ්‍යායතෙ, දෙවදත්තස්ස සාධුත්තසඞ්ඛාතඉත්ථම්පකාරප්පත්තියා විසයභාවෙනාවට්ඨිතා මාතා තත්ථ වත්තති නාමාති ආහ-‘මාතුයා’තිආදි, මාතා ච ඉත්ථම්භූතෙ පවත්තා විසය භාවෙන දෙවදත්තො ච තත්ථ විසයීභාවෙන, තෙසඤ්ච විසයවිසයීභාවලක්ඛණො සම්බන්ධො ඉත්ථම්පත්තිලක්ඛණාය කිරියාය ජාතො, සො මාතුසම්බන්ධො හොති කාරණවසෙන, සොචාතිනා ජොතීයතීති මාතු තෙනාභිනා යොගොති ආහ-‘ය්වාය’ච්චාදි, මාතුසම්බන්ධොඉති යොජනා, ඉත්ථම්පත්තියාති ඉත්ථම්පත්තිලක්ඛණාය කිරියාය කරණභූතාය, එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘කිඤ්චාපි සො සම්බන්ධො දෙවදත්තෙනාප්‍යවිනාභාවීති තස්ස සොභිනා ජොතීයතෙ, තථාපි මාතුසම්බන්ධොභිනා ජොතීයතීති ‘මාතු තෙන යොගො’ති ච (වුච්චති)… සද්දසත්තියා තග්ගතායෙව දුතියාය උභයගතස්සාපි සම්බන්ධස්ස ජොතනතො’’ති රුක්ඛො රුක්ඛො තිට්ඨතීති සම්බන්ධො, ඨිතිම්පටිච්චාති ඨිතින්නිස්සාය එසං රුක්ඛානං යො ච සම්බන්ධොති යොජනා, රුක්ඛානන්ති ඉමිනා රුක්ඛා කිරියාය පරෙ සම්බන්ධිනොති ඤාපෙති, ඨිතිම්පටිච්චාති [Pg.89] ඉමිනා පන තිට්ඨතිසද්දවචනීයා සාධ්‍යරූපා ඨිතිකිරියා රුක්ඛතො පරෙ සම්බන්ධීති, අචෙතනානං රුක්ඛානමපෙක්ඛාවිරහෙපි ලොකම්පතීතිවසෙන ‘පිපතීසා’දීනං විඤ්ඤායමානත්තා විඤ්ඤායමානඨානාපෙක්ඛණකිරියායසාධ්‍යසාධනලක්ඛණො සම්බන්ධො ජාතොති විඤ්ඤෙය්‍යං, සො ච රුක්ඛසම්බන්ධො-භිනා ජොතීයතීති ආහ-‘සො’තිආදි, ද්විබ්බචනෙනෙව ජොතනීයාති විච්ඡාත්ථෙ වුත්තිමත්තෙ සතීපි විභත්තියා ජොතෙතුමසමත්ථත්තා විච්ඡාය ජොතනාය ද්විබ්බවචනං කත්තබ්බමෙවාති අධිප්පායො.

ဤ၌ ဤသို့ အနက်ရှိ၏— 'ဤ abhi သဒ္ဒါသည် abhinandati စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ကိရိယာကို ပြတ်စိစပ်စပ် ပြတတ်သည် မဟုတ်၊ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကဲ့သို့ ဆက်စပ်မှုကို ဟောတတ်သည် မဟုတ်၊ nikkosambī ဟူသော ဤ၌ သွားခြင်းကိရိယာကို မျှော်ကိုးသော ni သဒ္ဒါကဲ့သို့ အခြားသော ကိရိယာကိုလည်း မျှော်ကိုးသည် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဆက်စပ်မှုကိုသာ ခွဲခြားပြတတ်၊ ဝိသေသနပြုတတ်သည် ဖြစ်၏' ဟု ထိုအယူကို ညွှန်ပြခြင်းငှာ 'aññe tu' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ 'iti' သဒ္ဒါသည် ဥပမာပြခြင်း၌ ဖြစ်၏။ သစ်ပင်သို့ ဆိုက်ရောက်၍ လင်း၏ဟူသော ဤသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းကိရိယာဖြင့်၊ 'patvā' ဟု ဆိုအပ်သော သစ်ပင်သို့ ရောက်စေတတ်သော ကိရိယာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်အပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား သစ်ပင်သို့ လျှပ်စစ်၏ ရောက်ခြင်းမရှိလျှင်၊ လျှပ်စစ်ဟူသော မှတ်အပ်သောအရာနှင့် ထို၏မှတ်ကြောင်းဖြစ်သော သစ်ပင်တို့၏ အကြင် လက္ခိယလက္ခဏဘာဝ ဆက်စပ်မှုသည် ရှိအံ့၊ ထိုဆက်စပ်မှုကို အဘယ်အရာဖြင့် ပြီးစေအပ်အံ့နည်း။ ဆက်စပ်မှုကို abhi သဒ္ဒါဖြင့် ပြအပ်သည်ရှိသော် သစ်ပင်၏ လက္ခဏာအဖြစ် ဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ ထင်ရှားအံ့နည်းဟု မေးအံ့၊ 'lakkhaṇatthoca visayabhāvenā' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'tathā ca' စသည်ဖြင့် ထိုအယူ၌ ဖြစ်နိုင်သော အပြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ 'tatrāyaṃ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်ကို ဖြေရှင်းရန် သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုအပ်သော အဖြေကို မိန့်တော်မူ၏။ အပြစ်ဖြေရှင်းချက်ကို ပြခြင်းဖြင့် ဤအယူ၏ အပြစ်မရှိပုံကို ပြရာရောက်သောကြောင့် ဤအယူကိုလည်း လက်ခံအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် နောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အယူကို အမှီပြု၍ ရှင်းလင်းဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ဒေဝဒတ်၏ ကောင်းမြတ်သော အဖြစ်တည်းဟူသော ဤသို့သော အခြင်းအရာသို့ ရောက်ခြင်း၏ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိသော အမိသည် ထို၌ ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကြောင့် 'mātuyā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အမိသည်လည်း ဤသို့ဖြစ်သောအရာ၌ ဖြစ်သောကြောင့် အာရုံအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒေဝဒတ်သည်လည်း ထို၌ အာရုံရှိသောအရာ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုသူတို့၏ အာရုံနှင့် အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်တည်းဟူသော ဆက်စပ်မှုသည် ဤသို့သော ရောက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ကိရိယာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုဆက်စပ်မှုသည် အကြောင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် အမိ၏ ဆက်စပ်မှုဖြစ်၏။ ထိုဆက်စပ်မှုကိုလည်း abhi ဖြင့် ပြအပ်သောကြောင့် အမိသည် ထို abhi နှင့် ယှဉ်၏ဟု ပြဆိုရန် 'yvāyaṃ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'mātusambandho' ဟု သမ္ဗန် (yojanā) ရမည်။ 'itthampattiyā' ဟူသည် ဤသို့ ရောက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ကိရိယာသည် ကရိုဏ်းအဖြစ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ နှလုံးသွင်း၏— 'ထိုဆက်စပ်မှုသည် ဒေဝဒတ်နှင့်လည်း မကင်းနိုင်သောကြောင့် ထိုဒေဝဒတ်၏ ဆက်စပ်မှုကိုလည်း abhi ဖြင့် ပြအပ်သော်လည်း၊ အမိ၏ ဆက်စပ်မှုကို abhi ဖြင့် ပြအပ်သောကြောင့် အမိသည် ထိုနှင့် ယှဉ်၏ ဟုလည်း ဆိုအပ်၏... သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားကြောင့် ထို၌ တည်သော ဒုတိယောဝိဘတ်ဖြင့် နှစ်ဦးလုံး၌ တည်သော ဆက်စပ်မှုကို ပြသောကြောင့်တည်း' ဟု ယူဆ၏။ 'သစ်ပင် သစ်ပင် တည်၏' ဟူသည် ဆက်စပ်မှုဖြစ်၏။ 'ṭhitimpaṭicca' ဟူသည် တည်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ဤသစ်ပင်တို့၏ အကြင် ဆက်စပ်မှုသည် ရှိအံ့ဟု စပ်ရမည်။ 'rukkhānaṃ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် သစ်ပင်တို့သည် ကိရိယာမှ တစ်ပါးသော ဆက်စပ်အပ်သောအရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိစေ၏။ 'ṭhitimpaṭicca' ဟူသော ဤစကားဖြင့်မူကား 'tiṭṭhati' သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော ပြီးမြောက်လတ္တံ့သော သဘောရှိသော တည်ခြင်းကိရိယာသည် သစ်ပင်မှတစ်ပါးသော ဆက်စပ်အပ်သောအရာ ဖြစ်၏ဟု သိစေ၏။ စိတ်မရှိကုန်သော သစ်ပင်တို့အား တောင့်တခြင်း ကင်းငြားသော်လည်း လောကဝေါဟာရအားဖြင့် 'လဲကျလိုခြင်း' စသည်တို့ကို သိအပ်သောကြောင့်၊ သိအပ်သော တည်ရာကို တောင့်တသော ကိရိယာနှင့် ပြီးမြောက်ကြောင်း (sādhya-sādhana) လက္ခဏာရှိသော ဆက်စပ်မှု ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုသစ်ပင်၏ ဆက်စပ်မှုကိုလည်း abhi ဖြင့် ပြအပ်သောကြောင့် 'so' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဒွေးဘော် (နှစ်ကြိမ်ရွတ်ခြင်း) ဖြင့်သာ ပြအပ်၏ဟူသည် ဝီစ္ဆာအနက်၌ သဒ္ဒါဖြစ်ကာမျှဖြင့် ဝိဘတ်သည် မပြနိုင်သောကြောင့်၊ ဝီစ္ဆာအနက်ကို ပြရန် နှစ်ကြိမ်ရွတ်ခြင်းကို ပြုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။

9. පති

၉. ပတိ

උපාදියමානොති අබ්භුපගම්මමානො, යදි පන උපාදියමානො භාගො, අනුපාදියමානො කථන්ති ආහ-‘යො පනා’තිආදි, තගරකුට්ඨා ගන්ධබ්බවිසෙසා, මමාභජතීති මං ආභජති, මම කොට්ඨාසො හොතීති අධිප්පායො.

'Upādiyamāno' ဟူသည် လက်ခံအပ်သော (သို့မဟုတ် ဝန်ခံအပ်သော)၊ အကယ်၍ လက်ခံအပ်သော အဖို့အစုဖြစ်အံ့၊ လက်မခံအပ်သော အဖို့အစုကား အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် 'yo pana' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ တဂရနှင့် ကုဋ္ဌတို့သည် နံ့သာထူးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'mamābhajati' ဟူသည် ငါ့ကို မှီဝဲ၏ (ငါ့ထံသို့ ရောက်၏)၊ ငါ၏ အဖို့အစု ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

10. අනු

၁၀. အနု

නතුලක්ඛණන්ති සච්චකිරියා වුට්ඨියා හෙතු හොති, න තු සඞ්කෙතොති අත්ථො, හෙතුත්තා ලක්ඛණත්තාභාවෙ සච්චකිරියාය කථං ලක්ඛණෙ දුතියාති හෙතුත්තෙපි ලක්ඛණත්තමස්ස සාධෙන්තො සාධම්මපයොගෙනාන්වයමාහ-‘යං සකිම්පි’ච්චාදි, එත්ථ හි ලක්ඛණං සච්ච කිරියාති පටිඤ්ඤා, සකිම්පි නිමිත්තතාය කප්පනත්තාති හෙතු, යං සකිම්පි නිමිත්තතාය කප්පතෙ තම්පි ලක්ඛණං භවති, යථා’අපි භවං කමණ්ඩලුපාණිං සිස්සමද්දක්ඛී’ති සාධම්මපයොගෙනාන්වයො දට්ඨබ්බො, කප්පතෙති සමත්ථොති අත්ථො, කමණ්ඩලු පාණිම්හි අස්සෙති කමණ්ඩලුපාණී, අපීති පඤ්හෙ, කදාචි කෙනචි කමණ්ඩලුපාණීසිස්සො දිට්ඨො සො තමෙව දස්සනං ලක්ඛණං කත්වා පුච්ඡති ‘අපි’ත්‍යාදිනා, අථ යථා වුත්තෙන හෙතුනොපි ලක්ඛණත්තමත්තු තථාපි පරවිප්පටිසෙධෙන හෙතුම්හි තතියා කස්මා න සියාති චොදයමාහ ‘න න්වෙවම්පි’ච්චාදි, පුබ්බවිප්පටිසෙධෙනාති අපවාදපුබ්බවිප්පටිසෙධෙන, තථාහි ඡට්ඨියා [Pg.90] පවාදො හොති හෙතුම්හි තතියාවිධි… සම්බන්ධඡට්ඨියා පත්තාය හෙතුතතියාවිධානතො උපපදවිභත්තිවිධිපි ඡට්ඨියාපවාදො… සම්බන්ධවිසෙසාභිබ්‍යත්තිහෙතුනොපපදෙන යොගෙ තස්මිංයෙව සම්බන්ධෙ විධානතො, තත්ථ හෙතුතතියාවකාසො ‘ධනෙන කුල’න්ති, උපපදවිභත්තියාවකාසො ‘රුක්ඛමනුවිජ්ජොතතෙ’ති, සච්චකිරියමනු පාවස්සීති තු හෙතුම්හි ලක්ඛණෙ-පවාදවිප්පටිසෙධෙ සති පුබ්බවිප්පටිසෙධෙන දුතියා භවති.

“နတုလက္ခဏံ” ဟူသည်မှာ သစ္စာပြုခြင်းသည် မိုးရွာခြင်း၏ အကြောင်း (ဟေတု) သာ ဖြစ်၏၊ အမှတ်အသား (သကေတ) မျှသာ မဟုတ်ဟု အနက်ရ၏။ ဟေတုဖြစ်သောကြောင့် လက္ခဏာဖြစ်မှု မရှိသော် သစ္စာပြုခြင်း၌ “လက္ခဏေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဒုတိယဝိဘတ်သည် မည်သို့ သက်ရောက်သနည်းဟု မေးသော်၊ ဟေတုဖြစ်သော်လည်း ယင်း၏ လက္ခဏာဖြစ်မှုကို သာဓမ္မဝါကျဖြင့် အစဉ်လိုက်ပြသလို၍ “ယံ သကိမ္ပိ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤ၌ လက္ခဏာသည် “သစ္စာကိရိယာ” ဟူသော ပဋိညာဉ် ဖြစ်၏၊ “တစ်ကြိမ်မျှလည်း အမှတ်အသားဖြစ်ရန် ထိုက်သောကြောင့်” ဟူသည်မှာ ဟေတုဖြစ်၏၊ “တစ်ကြိမ်မျှလည်း အမှတ်အသားဖြစ်ရန် ထိုက်သော အရာသည်လည်း လက္ခဏာ ဖြစ်၏” ဟု သာဓမ္မဝါကျဖြင့် အစဉ်လိုက် သဘောကို သိအပ်၏။ ဥပမာ- “အပိ ဘဝံ ကမဏ္ဍလုပါဏိံ သိဿမဒ္ဒက္ခိ” ဟု ယူရမည်။ “ကပ္ပတေ” ဟူသည်မှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု အနက်ရ၏။ “ကမဏ္ဍလု ပါဏိမှိ အဿ” ဟူသည် ကမဏ္ဍလုပါဏိ (ရေတကောင်း လက်၌ ရှိသောသူ) မည်၏။ “အပိ” ဟူသည်မှာ အမေးပုစ္ဆာ၌ ဖြစ်၏။ တစ်ခါတစ်ရံ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ရေတကောင်းလက်ရှိ တပည့်ကို မြင်ဖူးသော် ယင်းမြင်ခြင်းကိုပင် အမှတ်အသား ပြု၍ “အပိ” စသည်ဖြင့် မေးမြန်း၏။ ထို့နောက် အထက်ပါအတိုင်း ဟေတုဖြစ်သော်လည်း လက္ခဏာဖြစ်မှု ရှိသော်လည်း “ပရဝိပ္ပဋိသေဓ” ကြောင့် ဟေတု၌ တတိယဝိဘတ်သည် အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်းဟု စောဒနာလျက် “န နွေဝမ္ပိ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ပုဗ္ဗဝိပ္ပဋိသေဓေန” ဟူသည် အပဝါဒဖြစ်သော ပုဗ္ဗဝိပ္ပဋိသေဓဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဆဋ္ဌီ၏ အပဝါဒသည် ဟေတု၌ တတိယဝိဘတ်ကို ပေးခြင်း ဖြစ်၏။ ပတ်သက်မှု ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ရောက်ထိုက်သော်လည်း ဟေတုတတိယဝိဘတ်ကို ပေးထားသောကြောင့်၎င်း၊ ဥပပဒဝိဘတ် ဝိဓိသည်လည်း ဆဋ္ဌီ၏ အပဝါဒဖြစ်သောကြောင့်၎င်း၊ ဆက်စပ်မှု ထူးခြားခြင်းကို ထင်ရှားစေသော ဟေတုဖြစ်သော ဥပပဒနှင့် ယှဉ်သော် ထိုဆက်စပ်မှု၌ပင် ဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို၌ ဟေတုတတိယ၏ တည်ရာကား “ဓနေန ကုလံ” ဖြစ်၏။ ဥပပဒဝိဘတ်၏ တည်ရာကား “ရုက္ခမနုဝိဇ္ဇောတတေ” ဖြစ်၏။ “သစ္စာကိရိယမနု ပါဝဿီ” ဟူရာ၌မူကား ဟေတုနှင့် လက္ခဏာတို့၌- အပဝါဒဝိပ္ပဋိသေဓ ရှိလတ်သော် ပုဗ္ဗဝိပ္ပဋိသေဓဖြင့် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

11. සහ

၁၁. “သဟ” ဟူသည်ကား။

සහත්ථෙ-නුනො වත්තනෙ පබ්බතෙන යොගො කථන්ති ආහ‘පබ්බතෙනෙ’ච්චාදි.

“သဟ” အနက်ရှိသော “အနု” သဒ္ဒါသည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် တောင်နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် မည်သို့နည်းဟု မေးရန် “ပဗ္ဗတေန” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

12. හීනෙ

၁၂. “ဟီနေ” ဟူသည်ကား။

විසයභාවෙනාතිආදිනා හීනත්ථෙති විසයසත්තමිත්තමාහ, විජානනප්පකාරමාහ-‘හීනෙ’ච්චාදි, තෙනාති අනුනා, කථං තෙන යුත්තත්තං උක්කට්ඨස්සාති හීනුක්කට්ඨසම්බන්ධමුඛෙන විභාවෙන්තො’තත්ථා’තිආදිමාහ, තත්ථාති හීනෙච්චාදිනා වුත්තෙ තස්මිං, යතොති උක්කට්ඨසාරිපුත්තාදිකො, හීනොති පඤ්ඤවත්තාදි(තො නික්කට්ඨො, සො සාරිපුත්තාදිකො උක්කට්ඨො) හීනත්ථවිසයො ජායතෙ… තබ්බිසයෙ තස්ස උක්කට්ඨතා පත්තිතො, හීනුක්කට්ඨසම්බන්ධො පන අතිසායනාදිකාය කායචි කිරියාය කතොති දට්ඨබ්බං.

“ဝိသယဘာဝေန” စသည်ဖြင့် “ဟီန” အနက်၌ ဟူသည်ကား ဝိသယသတ္တမီမျှကို ဆို၏။ သိရှိပုံ အခြင်းအရာကို “ဟီနေ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “တေန” ဟူသည် အနုသဒ္ဒါဖြင့်။ ထိုအနုသဒ္ဒါနှင့် လွန်ကဲသောသူ (ဥက္ကဋ္ဌ) ယှဉ်ရခြင်းသည် မည်သို့နည်း ဟူမူ၊ ယုတ်ညံ့သောသူနှင့် လွန်ကဲသောသူတို့၏ ဆက်စပ်မှု လမ်းကြောင်းဖြင့် ခွဲခြားပြလို၍ “တတ္ထ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “တတ္ထ” ဟူသည် “ဟီနေ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ထိုအရာ၌။ “ယတော” ဟူသည် ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သော အရှင်သာရိပုတ္တရာ စသည်တို့ထက်။ “ဟီနော” ဟူသည် ပညာရှိသူ စသည်တို့ထက် ယုတ်ညံ့သောသူ (ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာ စသော ဥက္ကဋ္ဌသည်) ဟီနအနက်၏ တည်ရာ ဝိသယ ဖြစ်လာ၏။ ထိုဟီနပုဂ္ဂိုလ်၏ တည်ရာ၌ ယင်းဥက္ကဋ္ဌဖြစ်မှုသို့ ရောက်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဟီနနှင့် ဥက္ကဋ္ဌတို့၏ ဆက်စပ်မှုသည်ကား လွန်ကဲခြင်း စသော တစ်စုံတစ်ခုသော ကိရိယာကြောင့် ပြုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

14. සත්ත

၁၄. “သတ္တ” ဟူသည်ကား။

කින්තං ආධික්‍යමිච්චාහ- ‘අධිකාධිකීසම්බන්ධො’ති, අධිකො අස්ස අත්ථීති අධිකී=ඛාරී, අථාධිකීවිනිමුත්තෙ අධිකාධිකිසම්බන්ධො කථමවසීයතෙ නහ්‍යත්‍රාධිකී කොචි සූයතිච්චාහ-‘නවිනෙ’ච්චාදි, ඉති සද්දො හෙතුම්හි යථාවුත්තසම්බන්ධසාධනො, තදොපසද්දෙනයොගොති තදා උපසද්දෙනාධිකිනොයොගොති අත්ථො. ද්විට්ඨත්තා සම්බන්ධස්ස අධිකස්සාප්‍යුපසද්දෙන යොගා තතොපි කස්මා න සත්තමීත්‍යාහ-‘අධිකම්හාත්වි’ච්චාදි, යථා එකායෙව විභත්තියා උභයගතස්සාපි සම්බන්ධස්ස ජොතිතත්තා විජ්ජුසඞ්ඛාතලක්ඛියා සත්තම්‍යභාවො, එවමිධා පීති පුබ්බෙ වුත්තසමාධිමතිදිසන්තො ආහ-‘ලක්ඛිතා විය සත්තම්‍ය භාවො’ති, ‘‘මාණිකා චතුරොදොණා, ඛාරිත්ථී චතුමාණිකා’’.

“အာဓိကျ” (လွန်ကဲမှု) ဟူသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် “အဓိကာဓိကီသမ္ဗန္ဓော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အလွန်အမင်း (အဓိက) ရှိသောသူသည် “အဓိကီ” မည်၏၊ (အဓိကီ = khārī / တောင်း၊ ခြင်းတောင်းကြီး)။ သို့ဖြစ်လျှင် အဓိကီနှင့် ကင်း၍ အဓိကာဓိကီ ဆက်စပ်မှုကို မည်သို့ ဆုံးဖြတ်သနည်း၊ ဤ၌ အဓိကီဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မကြားရပါတကားဟု မေးသော် “နဝိန” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဣတိ” သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (ဟေတု) ၌ ဖြစ်၍ အထက်ပါ ဆက်စပ်မှုကို ပြီးစေတတ်၏။ “တဒေါပသဒ္ဒေနယောဂေါ” ဟူသည် ထိုအခါ ဥပသဒ္ဒါ (ဥပသဂ်) နှင့် အဓိကီ၏ ယှဉ်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ဆက်စပ်မှုသည် နှစ်ဦးလုံး၌ တည်သောကြောင့် အဓိက (လွန်ကဲသော အရာ) သည်လည်း ဥပသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ထိုအဓိကမှလည်း အဘယ်ကြောင့် သတ္တမီဝိဘတ် မဖြစ်သနည်းဟု မေးသော် “အဓိကမှာတု” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝိဘတ်တစ်ခုတည်းဖြင့် နှစ်ဖက်လုံး၌ တည်သော ဆက်စပ်မှုကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် လျှပ်စီးဟူသော အမှတ်အသားခံရသော အရာ၌ သတ္တမီဝိဘတ် မရှိသကဲ့သို့၊ ဤ၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏ဟု ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဖြေရှင်းချက်ကို ညွှန်ပြလျက် “လက္ခိတာ ဝိယ သတ္တမျာ ဘာဝေါ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “မာဏိကာ စတုရောဒေါဏာ၊ ခါရိတ္ထီ စတုမာဏိကာ” (မာဏိကာသည် လေးဒေါဏရှိ၏၊ ခါရီသည် လေးမာဏိကာရှိ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

15. සාමි

၁၅. “သာမိ” ဟူသည်ကား။

කින්තං [Pg.91] සාමිත්තමිච්චාහ-‘සස්සාමිසම්බන්ධො’ති, කාය කිරියාය ජනිතොති ආහ-‘පරිපාලනාදිකිරියාය ජනිතො’ති, තඤ්චාති සාමිත්තාපෙක්ඛො නපුංසකනිද්දෙසො, සම්බන්ධස්සානෙකවිධත්තා ආහ‘සබ්බත්ථ සම්බන්ධෙ’ති, ආඛ්‍යායතෙතීමස්ස අත්ථො විධීයතෙ ඤාපීයතෙති, දිට්ඨන්තො-පනීතොත්ථො සුඛෙන පටිපත්තුං සක්කාති පසිද්ධමනුවදියමානමප්පසිද්ධඤ්ච විධීයමානං දිට්ඨන්තමාහ-‘යථා යො කුණ්ඩලී සො දෙවදත්තො’ති, කුණ්ඩලිත්තම්පසිද්ධං, දෙවදත්තත්තමප්පසිද්ධමිච්චාහ-‘කුණ්ඩලිත්තානුවාදෙනෙ’ච්චාදි. යථෙවොභයාධිට්ඨානත්තෙප්‍යුපසජ්ජනතොව ඡට්ඨී ‘රඤ්ඤො පුරිසො’ති, න විසෙස්සතො ‘පුරිසස්ස රාජා’ති, තථා සම්බන්ධාභිබ්‍යඤ්ජනකෙනාධිනා යොගෙපි විසෙසනතොව භවති, නාඤ්ඤතොති ආහ-‘තත්ථා’තිආදි. බ්‍යතිරෙකමාපාදීයතීති කාරකඡක්කතො බ්‍යතිරිත්තත්තා සම්බන්ධො බ්‍යතිරෙකො තං ආපාදීයති පාපීයතීති අත්ථො, උභයතොති සංතො සාමිතො ච, අධිබ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලාති බ්‍රහ්මදත්තස්ස පඤ්චාලා සන්තකා ති අත්ථො, සන්තකා හි පඤ්චාලා, න සාමි, අධිපඤ්චාලෙසු බ්‍රහ්මදත්තොති පඤ්චාලානං බ්‍රහ්මදත්තො සාමීත්‍යත්ථො.

“သာမိတ္တ” (အရှင်ဖြစ်မှု) ဟူသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် “သဿာမိသမ္ဗန္ဓော” (ဥစ္စာနှင့် အရှင်တို့၏ ဆက်စပ်မှု) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မည်သည့် ကိရိယာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သနည်းဟု မေးသော် “ပရိပါလနာဒိကိရိယာယ ဇနိတော” (စောင့်ရှောက်ခြင်း စသော ကိရိယာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “တဉ္စ” ဟူရာ၌ “တံ” သဒ္ဒါသည် သာမိတ္တကို ငဲ့သော နပုမ်ညွှန် ဖြစ်၏။ ဆက်စပ်မှုသည် များစွာသော အပြားရှိသောကြောင့် “သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဗန္ဓေ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အာခေါယတေ” ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကား ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏၊ သိစေအပ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ သာဓက (ဥပမာ) ဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော အနက်ကို လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သောကြောင့် ထင်ရှားသော အနုဝါဒပြုအပ်သော အရာနှင့် မထင်ရှားသော ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော အရာကို ပြသရန် သာဓကကို “ယထာ ယော ကုဏ္ဍလီ သော ဒေဝဒတ္တော” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နားတောင်းရှိသူဖြစ်မှုသည် ထင်ရှား၍၊ ဒေဝဒတ်ဖြစ်မှုသည် မထင်ရှားဟု ဆိုလို၍ “ကုဏ္ဍလိတ္တာနုဝါဒေန” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဆက်စပ်မှုသည် နှစ်ဦးလုံး၌ တည်သော်လည်း အရေးမပါသော (ဥပသဇ္ဇန) အရာမှသာ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်ရောက်၍ “ရညော ပုရိသော” (မင်း၏ ယောက်ျား) ဟု ဖြစ်သကဲ့သို့၊ အထူးပြုအပ်သော (ဝိသေသျ) အရာမှ သက်ရောက်၍ “ပုရိသဿ ရာဇာ” ဟု မဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဆက်စပ်မှုကို ထင်ရှားစေသော “အဓိ” သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌လည်း အထူးပြု (ဝိသေသန) မှသာ ဖြစ်၏၊ အခြားမှ မဖြစ်ဟု ပြလို၍ “တတ္ထ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဗျတိရေကမာပါဒီယତି” ဟူသည် ကာရက ခြောက်ပါးမှ ကင်းလွတ်သောကြောင့် ဆက်စပ်မှုသည် ဗျတိရေက မည်၏၊ ထိုဗျတိရေကသို့ ရောက်စေအပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ “ဥဘယတော” ဟူသည် ပိုင်ဆိုင်အပ်သော ဥစ္စာ (သံ) မှ၎င်း၊ အရှင် (သာမိ) မှ၎င်း ဖြစ်၏။ “အဓိဗြဟ္မဒတ္တေ ပဉ္စာလာ” ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မဒတ်မင်း၏ ပိုင်ဆိုင်ရာဖြစ်သော ပဉ္စာလတိုင်းသားများဟု အနက်ရ၏။ ပဉ္စာလတိုင်းသားတို့သည် ပိုင်ဆိုင်အပ်သော ဥစ္စာသာ ဖြစ်၍ အရှင် မဟုတ်ပေ။ “အဓိပဉ္စာလေသု ဗြဟ္မဒတ္တော” ဟူသည်မှာ ပဉ္စာလတိုင်းသားတို့၏ အရှင်ဖြစ်သော ဗြဟ္မဒတ်မင်းဟု အနက်ရ၏။

16. කත්තු

၁၆. “ကတ္တု” ဟူသည်ကား။

කිං ලක්ඛණො-යං කත්තාඉච්චාහ-‘කත්තරි’ච්චාදි, ගච්ඡති දෙවදත්තොච්චාදො කත්තරි පතිට්ඨිතං, පචත්‍යොදනං දෙවදත්තොච්චාදො කම්මෙ පතිට්ඨිතං කිරියං කරොතීති සම්බන්ධො, කරොතීති ච ඉමිනා අන්වත්ථ බ්‍යපදෙසොව සිද්ධො-යං කත්තු වොහාරොති ඤාපෙති, කෙනචි පයුජ්ජමානොපි සකෙ කම්මෙ සයමෙව පධානත්තමනුභවතීති‘පයුත්තො වා පධානභාවෙනා’ති වුත්තං හොති චෙත්ථ-

ကတ္တား၏ လက္ခဏာသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် “ကတ္တရိ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဂစ္ဆတိ ဒေဝဒတ္တော” စသည်၌ ကတ္တား၌ တည်သော ကိရိယာကို၎င်း၊ “ပစတျောဒနံ ဒေဝဒတ္တော” စသည်၌ ကံ၌ တည်သော ကိရိယာကို၎င်း ပြုတတ်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ “ကရောတိ” ဟူသော ဤသဒ္ဒါဖြင့် အနက်နှင့် လျော်သော အမည် (အနွတ္ထဗျပဒေသ) သာ ပြီး၏၊ ယင်းသည် ကတ္တားဟူသော ဝေါဟာရကို သိစေ၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် စေခိုင်းအပ်သော်လည်း မိမိ၏ ကိရိယာ၌ မိမိကိုယ်တိုင်ပင် အဓိကဖြစ်မှုကို ခံစားရသောကြောင့် “ပယုတ္တော ဝါ ပဓာနဘာဝေနာ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏-

පධානතාය යො කත්තු, කම්මට්ඨං කුරුතෙ ක්‍රියං;

සා කත්තා නාමප්පයුත්තො, පයුත්තො වාත්‍යයං ද්විධාති.

“အကြင်သူသည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ကတ္တားနှင့် ကံ၌ တည်သော ကိရိယာကို ပြုတတ်၏၊ ထိုသူသည် ကတ္တားမည်၏။ ယင်းကတ္တားသည် သူတစ်ပါး မစေခိုင်းအပ်သောသူ (အပ္ပယုတ္တ)၊ စေခိုင်းအပ်သောသူ (ပယုတ္တ) ဟု နှစ်ပါး ရှိ၏။”

තත්ථ පුරිසෙන කතන්ති අප්පයුත්තො, පුරිසෙන කරොති දෙවදත්තොති පයුත්තො, නනු කිරියා-යමබ්‍යවධානෙන කරණාධිකරණෙ හෙව [Pg.92] සාධ්‍යතෙ කත්තාරා තු දූරට්ඨෙන, තථාසති කථමනෙකසාධනසාධනීයං කිරියං කත්තාව කරොති මුඛ්‍යභාවෙනාපරෙත්වමුඛ්‍යභාවෙනාති වුච්චතෙ-

ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် “ပုရိသေန ကတံ” (ယောက်ျားသည် ပြုအပ်ပြီ) ဟူသည် အပ္ပယုတ္တကတ္တား ဖြစ်၏။ “ပုရိသေန ကရောတိ ဒေဝဒတ္တော” (ဒေဝဒတ်သည် ယောက်ျားဖြင့် ပြုစေ၏) ဟူသည် ပယုတ္တကတ္တား ဖြစ်၏။ ကိရိယာသည် အခြားကြားမရှိ တိုက်ရိုက်အားဖြင့် ကရုဏနှင့် အဓိကရဏတို့ဖြင့်သာ ပြီးမြောက်အပ်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ကတ္တားသည်ကား အလှမ်းကွာလှမ်းသော နေရာ၌ တည်၏။ သို့ဖြစ်ပါလျက် များစွာသော သာဓန (အဆောက်အဦး/အကြောင်း) တို့ဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော ကိရိယာကို ကတ္တားကသာလျှင် အဓိက (မုချ) အားဖြင့် ပြု၍ အခြားသော ကရုဏစသည်တို့က အဓိကမဟုတ် (အမုချ) သောအားဖြင့် ပြုသည်ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုရသနည်းဟု မေးသော်-

කත්තුතොඤ්ඤෙසමුබ්භූත්‍යා, විවිත්තාලොචනාදිනා ;

දූරාදප්‍යුපකාරිත්තෙ, කත්තු වාත්තප්පධානතා.

“ကတ္တားမှတစ်ပါးသော ကရုဏစသည်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၊ ခွဲခြားစိတ်ဖြာ၍ ကြံစည်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့်၎င်း၊ အဝေးမှသော်လည်း ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့်၎င်း ကတ္တား၏ အဓိကဖြစ်မှုသည် ထင်ရှားပေ၏။”

අයමෙත්ථ අත්ථො ‘‘කත්තුනො සකාසා අඤ්ඤෙසං කරණාදීනං උබ්භූත්‍යා සම්භවෙනච, තථාහි පසිද්ධකරණසභාවොපි ඵරසු කත්තායත්තවුත්තිතායාධිකරණම්භ වති‘ඵරසුම්හි ඨපෙත්වා ඡින්දතී’ති, විවිත්තස්ස කරණාදීහි පුථබ්භූතස්ස, කත්තුනො කිරියාය ආලොචනෙන දස්සනෙන ච ‘දෙවදත්තො අත්ථි භවති විජ්ජතී’ති, ආදිසද්දෙන කරණාදිනො (තදධීන) පවත්තිආදීනං ගහණං, ඉමිනා කාරණෙන දූරතො උපකාරිත්තෙපි කත්තුයෙව සප්පධානතා සියා’’ති, පුනපි-

ဤ၌ ဤအနက်ကား- “ကတ္တား၏ ထံမှ တစ်ပါးသော ကရဏစသည်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ထင်ရှားဖြစ်လာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့သို့ဖြစ်၍ ထင်ရှားသော ကရဏသဘောရှိသော ပဲကွပ်သည်လည်း ကတ္တားအပေါ်၌ တည်မှီ၍ ဖြစ်ရခြင်းကြောင့် ‘ပဲကွပ်၌ထား၍ ဖြတ်၏’ ဟု အဓိကရဏ ဖြစ်ရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကရဏစသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်လျက် သီးခြားဖြစ်သော ကတ္တား၏ ပြုလုပ်မှုကိရိယာကို ရှုမြင်သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် ‘ဒေဝဒတ်သည် ရှိ၏၊ ဖြစ်၏၊ ထင်ရှားရှိ၏’ ဟု ဖြစ်ရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ (မူရင်း၌) ‘စသည်’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကရဏစသည်တို့၏ (ထိုကတ္တားသို့ အစဉ်လိုက်၍) ဖြစ်ခြင်းစသည်တို့ကို ယူရမည်။ ဤအကြောင်းကြောင့် အဝေးမှ ကျေးဇူးပြုရုံမျှ ဖြစ်သော်လည်း ကတ္တား၏ အဓိကဖြစ်ခြင်းသာ ဖြစ်ထိုက်၏” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ တစ်ဖန်လည်း-

ථාල්‍යාදීනන්තු කත්තුත්තං, හොතෙවාචෙතනානපි;

යතො සද්දස්ස වුත්‍යත්ථෙ, මිච්ඡාත්‍යාසෙන-නාදිනා.

သက်မဲ့ဖြစ်ကုန်သော အိုးစသည်တို့အားလည်း ကတ္တားအဖြစ်သည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အနက်၌ ပုဒ်၏ အလေ့အကျင့်သည် အစမရှိသော မှားယွင်းစွာ အစဉ်တစိုက် စွဲလမ်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

අයමෙත්ථ අත්ථො ‘‘අචෙතනානම්පි ථාලීඅසිආදීනං කත්තුත්තම්භවති යථාවණ්ණිතසප්පධානත්තනිමිත්තාභාවෙපි, කස්මාති චෙ යතො කාරණා අත්ථෙ අත්තනො අභිධෙය්‍යෙසද්දස්ස වුත්ති පටිපත්ති අනාදිනා මිච්ඡාභ්‍යාසෙනභවති තස්මා ථාල්‍යාදීනන්තිආදි පකතං, කිං වුත්තං හොති ‘‘අඤ්ඤථා සද්දත්ථො, අඤ්ඤථා සභාවත්ථො, න හි සද්දො බාහ්‍යෙ වත්ථුම්හි බ්‍යාපාරමාපජ්ජති, තථාහි–

ဤ၌ ဤအနက်ကား- “သက်မဲ့ဖြစ်ကုန်သော အိုး၊ ဓား စသည်တို့အားလည်း အထက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အဓိကဖြစ်ကြောင်း အကြောင်းရင်း မရှိသော်လည်း ကတ္တားအဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- အကြင်အကြောင်းကြောင့် မိမိဟောအပ်သော အနက်၌ ပုဒ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း လိုက်နာခြင်းသည် အစမရှိသော မှားယွင်းစွာ အစဉ်တစိုက် စွဲလမ်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အိုးစသည်တို့အား’ ဟူသော စကားကို တင်ပြအပ်၏။ အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ- ‘ပုဒ်၏ အနက်သည် တစ်မျိုး၊ သဘာဝတရား၏ အနက်သည် တစ်မျိုး ဖြစ်၏။ ပုဒ်သည် ပြင်ပဝတ္ထုအပေါ်၌ ကိုယ်တိုင် သွားရောက် လုပ်ဆောင်ခြင်း မရှိသည်သာတည်း။ ထိုသို့ဖြစ်၍-’”

අඤ්ඤථෙ වාග්ගි සංසග්ගා, දාහං දඩ්ඪොති මඤ්ඤති;

අඤ්ඤථා දාහසද්දෙන, දාහත්ථො සම්පතීයතෙ.

စကားလုံးနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ပူလောင်ခြင်းကို ‘ငါ လောင်အပ်ပြီ’ ဟု တစ်မျိုး ထင်မှတ်၏။ ‘လောင်ခြင်း’ ဟူသော စကားလုံးဖြင့် လောင်ခြင်းအနက်ကို တစ်မျိုး သိရှိအပ်၏။

බාහ්‍යපදත්ථස්ස සභාවො විය හුත්වා මිච්ඡාභ්‍යාසෙන අනාදිනා පන පවත්තෙන බාහ්‍යෙ වත්ථූනි අවිජ්ජමානෙන කරණභූතෙන ථාල්‍යාදීනං කත්තුත්තං හොතී’’ති. අථ ච පන–

“ပြင်ပရှိ ပဒတ္ထ၏ သဘာဝကဲ့သို့ ဖြစ်၍ အစမရှိသော မှားယွင်းစွာ အစဉ်တစိုက် စွဲလမ်းမှုဖြင့် ပြင်ပဝတ္ထုတို့၌ မရှိသော၊ (သို့သော်) ကရဏ ဖြစ်နေသော အရာဖြင့် အိုးစသည်တို့၏ ကတ္တားအဖြစ်သည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော်လည်း တစ်ဖန်-”

වත්තිච්ඡාදො [Pg.93] පවත්තෙහි, සප්පධානත්ත හෙතුහි;

කත්තුධම්මෙහි වුත්තෙහි, කත්තා සද්දාව ඤායතෙ.එකස්සාමුඛ්‍යවත්ථාහි, භෙදෙන පරිකප්පනෙ;

කම්මත්තං කරණත්තඤ්ච, කත්තුත්තං චොපජායතෙ.

ပြောဆိုလိုသော အလိုဆန္ဒစသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော၊ အဓိကဖြစ်ကြောင်းရှိကုန်သော၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကတ္တား၏ တရားတို့ကြောင့် ပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် ကတ္တားဟူ၍ သိအပ်၏။ တစ်ခုတည်းသော အရာအားပင် အဓိကမဟုတ်သော အခြေအနေတို့၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ကြံဆအပ်သည်ရှိသော် ကမ္မအဖြစ်၊ ကရဏအဖြစ်နှင့် ကတ္တားအဖြစ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။

වුත්තෙහීති ‘කත්තුතොඤ්ඤෙසමුබ්භූත්‍යා’ච්චාදිනා, සද්දාවාති සද්දෙ තෙධම්මා හොන්තු වා මා වා කත්තුසම්බන්ධියථාවුත්තධම්මවචනිච්ඡාය සද්දතොව කත්තා පතීයතෙ, නියමෙන න වත්ථුතොති අත්ථො, අමුඛ්‍යා වත්ථාහීති බුද්ධියා තදාකාරතාය පරිණාමාවත්ථාහි, හන්ත්‍යත්ත නාවත්තානන්ති එකස්සෙවාත්තනො කම්මත්තාදි ජායතෙ, අතොයෙවාච්චන්තමසන්තොපි අඞ්කුරො ජනනකිරියාය කත්තා භවති ‘අඞ්කුරො ජායතෙ’ති, වුත්තං හි–

‘ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားတို့ဖြင့်’ ဟူသည်ကား ‘ကတ္တားမှ တစ်ပါးသော တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့်’ စသည်တို့ဖြင့် ဆိုအပ်သော တရားတို့တည်း။ ‘ပုဒ်ကြောင့်သာလျှင်’ ဟူသည်ကား ထိုကတ္တားနှင့် စပ်ဆိုင်သော ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားတို့သည် ပုဒ်၌ ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ၊ ပြောဆိုလိုသော အလိုဆန္ဒကြောင့် ပုဒ်အားဖြင့်သာ ကတ္တားဟူ၍ သိအပ်၏၊ စင်စစ်အားဖြင့် ဝတ္ထုကြောင့် မဟုတ်ဟု အနက်ရ၏။ ‘အဓိကမဟုတ်သော အခြေအနေတို့ဖြင့်’ ဟူသည်ကား စိတ်ဖြင့် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောင်းလဲသော အခြေအနေတို့ဖြင့်တည်း။ ‘မိမိကိုယ်ကို သတ်၏’ ဟူရာ၌ တစ်ခုတည်းသော မိမိအားသာလျှင် ကမ္မအဖြစ်စသည်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် စင်စစ် မရှိသေးသော အညှောက်သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ကိရိယာ၌ ‘အညှောက်သည် ဖြစ်၏’ ဟု ကတ္တား ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသည်ကား-

පුරාසඤ්ජනිතො භාවා, බුද්ධයවත්ථානි බන්ධනො;

අවසිට්ඨො සතාඤ්ඤෙන, කත්තා භවති ජාතියාඉති.

ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော၊ စိတ်၏ အခြေအနေကို အနှောင်အဖွဲ့ ပြုသော၊ အခြားသော ထင်ရှားရှိသောသူဖြင့် ကြွင်းကျန်သော သဘောတရားသည် ဖြစ်ခြင်း (ဇာတိ) ၌ ကတ္တား ဖြစ်၏။

සතා අඤ්ඤෙන දෙවදත්තාදිනා.

အခြားသော ထင်ရှားရှိသော ဒေဝဒတ်စသည်တို့ဖြင့်တည်း။

කින්තං කරණං නාමාති ආහ-‘යො පනා’තිආදි, යොති යො පදත්ථො, ඉමිනා ඉදං දීපෙති ‘‘කරණබ්‍යපදෙසාය සුත්තන්තරාභාවෙපි කරොත්‍යනෙනෙති කරණන්ත්‍යන්වත්ථතො පසිද්ධො-යං කරණවොහාරො’’ති, අත්‍රෙදං පටිභානං–

“အဘယ်သည် ကရဏ မည်သနည်း” ဟု မေးသော် “အကြင်သည်ကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “အကြင်” ဟူသည်ကား အကြင်ပဒတ္ထတည်း။ ဤစကားဖြင့် ဤအနက်ကို ပြ၏- “ကရဏဟူသော အမည်ကို ခေါ်ဝေါ်ရန် အခြားသော သုတ် မရှိသော်လည်း ‘ဤအရာဖြင့် ပြုလုပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကရဏ မည်၏’ ဟူ၍ အနက်နှင့်အညီ ထင်ရှားသော ဤကရဏဝေါဟာရသည် ဖြစ်၏” ဟု ပြ၏။ ဤ၌ ဤဉာဏ်အမြင် ဖြစ်ပေါ်၏-

යං වත්තුමිච්ඡිතං කත්තු, ක්‍රියායච්චන්තසාධනං;

කරණන්තං ද්විධා හොති, බාහ්‍යබ්භන්තරභෙදතොති.

ကတ္တား၏ ကိရိယာကို လွန်စွာ ပြီးစီးစေတတ်သော၊ ပြောဆိုလိုသော အကြင်ကရဏသည် ပြင်ပ၊ အတွင်းဟူသော အပြားအားဖြင့် နှစ်ပါး ဖြစ်၏။

තත්ථ යංවත්තුමිච්ඡිතංත්‍යාදිනා ඉදං දස්සෙති-‘‘න වත්ථුතො කිඤ්චි කරණං නාම අත්ථි, වචනිච්ඡාවසෙන පන පසිද්ධකරණානම්පි ඵරසුආදීනං ‘ඵරසු ඡින්දති, ඵරසුම්හි ඡින්දතී’ති කත්තුඅධිකරණත්තස්සපි, පසිද්ධාධිකරණානම්පි තදනුත්තාදිවිසෙසසම්භවෙ ථාල්‍යා පචතී’ති කරණත්තස්සපි දස්සනතො වචනිච්ඡාතොයෙව කරණං කාරකං විඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති, තඤ්ච දුවිධන්ති ආහ-‘ද්විධා හොතී’තිආදි, තත්ථ අසිනා ඡින්දතීති බාහ්‍යං, චක්ඛුනා පස්සතීත්‍යබ්භන්තරං. කිරියානිමිත්තත්තා කාරකන්ති ඉමිනා කාරකසද්දස්ස නිමිත්තපරියායත්තමාහ. පකති යාභිරූපොච්චාදො [Pg.94] කිරියායාවිජ්ජමානත්තා සම්බන්ධමත්තං විඤ්ඤායතීති සම්බන්ධලක්ඛණා ඡට්ඨී සියා, සමෙන ධාවතීත්‍යාදො තු කිරියාය විජ්ජමානත්තෙපි කම්මත්තං වත්තුමිච්ඡිතන්ති දුතියා සියා, සමං ධාවති විසමං ධාවතීත්‍යත්ථො, තථා ද්විදොණෙනාති ද්වෙදොණෙ කිණාතීත්‍යත්ථො, පඤ්චකෙනාති පඤ්ච පරිමාණස්ස පඤ්චකො පඤ්චකං වග්ගං කත්වා පසවො කිණාති පඤ්චපඤ්ච කත්වා කිණාතීත්‍යත්ථොති වාත්තිකකාරෙන ‘තතියා විධානායොපසඞ්ඛ්‍යානං’කතං, තං දස්සෙතුමාහ- ‘පකතිආදීහී’තිආදි, යත්ථෙසංකරණභාවොති යස්සං කිරියායමෙ සම්පකත්‍යාදීනං කරණත්තං, තං කිරියං කථයතීති සම්බන්ධො, සබ්බස්සෙව පදත්ථස්ස සත්තාබ්‍යභිචාරතො ආහ-‘භූ’ඉච්චාදි, පකතියාභිරූපොති සභාවෙනායමභිරූපො භවති, න තු වත්ථාලඞ්කාරාදිනෙත්‍යත්ථො, කරොතිස්ස ගම්මමානත්තෙ පන පකතියාභිරූපො කතොතිආදි, තදා කත්තරියෙව තතියා, යං යස්මා අඤ්ඤගොත්තො ගොතමො න හොති අතොච ගොතමො භවතීති සම්බන්ධො, නනුච ද්විදොණ පඤ්චකා කයම්පටිච්ච කම්මභූතා හොන්ති ද්විදොණාදිනා කෙයත්තා තතො කිමුච්චතෙ‘කයම්පටිච්ච ද්විදොණපඤ්චකා කරණානි භවන්තී’ත්‍යා සඞ්කීයාහ-‘තථාහි’ච්චාදි, ඉදං වුත්තං හොති-‘‘ද්විදොණාදිසද්දෙන හි න ගය්හුපගං වත්ථුමුච්චති, තෙහි පන ද්විදොණාද්‍යත්ථං මූලං තාදත්ථියා භිහිතන්ති න වුත්තදොසාවසරො’’ති.

ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ‘အကြင် ပြောဆိုလိုသော’ စသည်ဖြင့် ဤအချက်ကို ပြ၏- “စင်စစ်အားဖြင့် ကရဏမည်သည် တစ်စုံတစ်ခုမျှ သီးခြားမရှိ၊ ပြောဆိုလိုသော အလိုဆန္ဒ (ဝစနိစ္ဆာ) အားဖြင့်သာ ထင်ရှားသော ကရဏဖြစ်ကုန်သော ပဲကွပ်စသည်တို့အားလည်း ‘ပဲကွပ်သည် ဖြတ်၏၊ ပဲကွပ်၌ ဖြတ်၏’ ဟု ကတ္တားအဖြစ်၊ အဓိကရဏအဖြစ်တို့ကို လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားသော အဓိကရဏဖြစ်ကုန်သော အရာတို့အားလည်း ‘အိုးဖြင့် ချက်၏’ ဟု ကရဏအဖြစ်ကို လည်းကောင်း တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ပြောဆိုလိုသော အလိုဆန္ဒကြောင့်သာလျှင် ကရဏကာရကကို သိအပ်၏” ဟု ပြ၏။ ထိုကရဏသည်လည်း နှစ်ပါးဖြစ်၏ ဟု ပြဆိုရန် ‘နှစ်ပါးဖြစ်၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုတွင် ‘ဓားဖြင့် ဖြတ်၏’ ဟူသည် ပြင်ပကရဏတည်း။ ‘မျက်စိဖြင့် ကြည့်၏’ ဟူသည် အတွင်းကရဏတည်း။ ကိရိယာ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် ‘ကာရက’ ဟူသော စကားဖြင့် ‘ကာရက’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (နိမိတ်) ၏ ပရိယာယ်အဖြစ်ကို ပြ၏။ “ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် အဆင်းလှ၏” စသည်၌ ကိရိယာ မထင်ရှားသောကြောင့် ပတ်သက်မှု (သမ္ဗန်) မျှသာ သိအပ်၏ ဟု သမ္ဗန္ဓလက္ခဏာ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်ရာ၏။ “ညီညွတ်သော မြေဖြင့် ပြေး၏” စသည်၌မူ ကိရိယာ ထင်ရှားရှိသော်လည်း ကမ္မအဖြစ်ကို ပြောဆိုလိုသောကြောင့် ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်ရာ၏၊ “ညီညွတ်သော မြေ၌ ပြေး၏၊ မညီညွတ်သော မြေ၌ ပြေး၏” ဟု အနက်ရ၏။ ထို့အတူ “ဒုဒေါဏဖြင့်” ဟူသည်မှာ “ပြည်နှစ်ဆယ် (သို့မဟုတ် ဒေါဏနှစ်ခု) တန်သောအရာဖြင့် ဝယ်၏” ဟု အနက်ရ၏။ “ငါးခုရှိသောအစုဖြင့်” ဟူသည်မှာ ငါးခုအတိုင်းအတာရှိသော ငါးခုစု၊ ငါးခုစု အုပ်စုဖွဲ့၍ တိရစ္ဆာန်တို့ကို ဝယ်ယူ၏၊ ငါးခုစီ ပြုလုပ်၍ ဝယ်ယူ၏ ဟု အနက်ရ၏ ဟု ဝါတ္တိကဆရာသည် ‘တတိယဝိဘတ်ကို ပေးခြင်းငှာ ထပ်မံဖြည့်စွက်ချက်’ ကို ပြုအပ်၏။ ထိုအချက်ကို ပြခြင်းငှာ ‘ပင်ကိုယ်သဘာဝစသည်တို့ဖြင့်’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “အကြင်အရာ၌ ကရဏအဖြစ်သည်” ဟူသည်ကား အကြင်ကိရိယာ၌ ဤပင်ကိုယ်သဘာဝစသည်တို့၏ ကရဏအဖြစ်ရှိအံ့၊ ထိုကိရိယာကို ပြောဆို၏ ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော ပဒတ္ထ၏ တည်ရှိမှုသည် လွဲချော်မှုမရှိသောကြောင့် ‘ဘူ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် အဆင်းလှ၏” ဟူသည်မှာ သဘာဝအားဖြင့်သာ ဤသူသည် အဆင်းလှ၏၊ အဝတ်တန်ဆာစသည်တို့ဖြင့် မဟုတ်ဟု အနက်ရ၏။ ပြုလုပ်ခြင်း (ကရောတိ) အနက် ထင်ရှားသောအခါ၌မူ “ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့် အဆင်းလှအောင် ပြုအပ်၏” စသည်ဖြစ်၍ ထိုအခါ၌ ကတ္တား၌သာ တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ “အကြင်သူသည် အခြားသောအနွယ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဂေါတမမဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် ဂေါတမဖြစ်၏” ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ “စင်စစ် ဒေါဏနှစ်ခု၊ ငါးခုရှိသောအစုတို့သည် ဝယ်ယူခြင်း (ကယ) ကို စွဲ၍ ကမ္မ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဒေါဏနှစ်ခုစသည်တို့ဖြင့် ဝယ်ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် ‘ဝယ်ယူခြင်းကို စွဲ၍ ဒေါဏနှစ်ခု၊ ငါးခုရှိသောအစုတို့သည် ကရဏ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း” ဟု သံသယရှိသော် ‘ထိုသို့ဖြစ်၍’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ ဆိုလို၏- “ဒေါဏနှစ်ခုစသော သဒ္ဒါဖြင့် ဝယ်ယူအပ်သော ဝတ္ထုပစ္စည်းကို မဆိုလို၊ ထိုသဒ္ဒါတို့ဖြင့်မူ ဒေါဏနှစ်ခုစသော အတိုင်းအတာရှိသော အဖိုးအခ (အသပြာ) ကို ထိုအကျိုးငှာ ဟောအပ်သောကြောင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြစ်သို့ ရောက်ရန် အခွင့်မရှိ” ဟု ဆိုလို၏။

17. සහ

၁၇. အတူတကွ (သဟ)

යථාක්කමමාගමනකිරියාය ථූලත්තගුණෙන ගොමන්තදබ්බෙන ච සම්බන්ධං දස්සෙතුං ‘තං යථෙ’ච්චාදිමාහ, උදාහරණමත්තං දස්සෙන්තොපි ඉමිනා අධිප්පායෙනාපි දස්සෙතීති වුත්තං ‘සබ්බත්ථෙව වා’තිආදි, පුත්තෙන සහාගතොතිආදීසු ආගමනාදිකිරියම්පටිච්ච ද්වෙ කත්තාරො පධානාප්පධානවසෙන, තෙසු පධානෙ කාරියසම්පච්චයඤායෙන වා බහුලංවචනෙන වා පධානෙ කත්තරි පච්චයො, ඉතරෙ’කත්තරි තතියා’ත්‍යෙව තතියා සිද්ධා, තතො-යං වචනාරම්භො-නත්ථකොති මඤ්ඤමානොචො දෙති ‘නන්වි’ච්චාදිනා, ත්තෙනාභිධීයතෙ පිතෙති පධානකත්තා, තුල්‍යොපි කිරියාසම්බන්ධෙ පිතාපුත්තානං පිතාත්‍ර පධානං සද්දචොදිතත්තා, පුත්තො-ප්පධානමසද්දචොදිතත්තා[Pg.95], සද්දබ්‍යාපාරාපෙක්ඛාය හි පධානාප්පධානාය වවත්ථානං, පිතුරෙවාත්‍රාගතාදිසද්දසාමානාධිකරණ්‍යා ආගමනකිරියා සම්බන්ධො සද්දෙනොච්චතෙ, නෙතරස්ස සද්දසත්තිසභාවතො, තථා විධා හි සද්දස්ස සත්ති යතො පිතුරෙවාත්‍ර කිරියා සම්බන්ධං සක්කොති පටිපාදෙතුං, න පුත්තස්ස, එවඤ්චාගතොච්චාදො එකවචනමුපජ්ජතෙ, අඤ්ඤථා හි බහුවචනං සියා, ‘පිතා පුත්තා ආගතා’ති. (යදි) වුත්තනයෙන තතියා සිද්ධා ‘සිද්ධෙ සත්‍යාරම්භො නියමාය වා විකප්පාය වා’ න චෙත්ථ නියමො, නාපි විකප්පො, තතො කිමනෙන යොගෙනා ත්‍යාසයෙනාහ-‘අප්පධානෙයෙව’ච්චාදි. නයිදමෙවමිච්චාදි පරිහාරො. සහභාවමත්තං වත්තුමිට්ඨං වාති යොජනා, සාමත්ථියාති භෙදාධිට්ඨානත්තා සහත්ථයොගස්ස පුත්තස්සාපි කිරියාභිසම්බන්ධො විඤ්ඤායති කථමඤ්ඤථා සහත්ථයොගො සියාති ඉමිනා අත්ථ බලෙන. අත්ථග්ගහණන්ති සුත්තෙ ‘‘සහත්ථෙනෙ’’ති අත්ථග්ගහණං. පරියායත්ථන්ති පරිතො අයන්ති අවගච්ඡන්ති අත්ථමනෙනෙති පරියායො අත්ථො පයොජනං යස්සාති විග්ගහො, එත්ථ ච පරියායත්ථමෙවාති නාවධාරණං, අතොයෙව විනාපි සහසද්දප්පයොගං තප්පරියායප්පයොගං වා සහත්ථෙන යොගෙ විධානතො අසත්‍යපි සහාදිසද්දප්පයොගෙ යත්ථ තදත්ථො ගම්‍යතෙ තත්ථාපි භවත්‍යෙව තතියා… ගම්‍යමානෙන සහත්ථෙන යොගා, යථා‘‘ස්‍යාදි ස්‍යානෙ’’ති. (3-1) සහ පරියායෙනාති සහසද්දස්ස පරියායතො. විසෙසානුපාදානතොති ‘‘සහයුත්තෙ-ප්පධානෙ’’ති (2-3-19) පාණිනීය සුත්තෙ විය අප්පධානෙති විසෙසස්සානුපාදානතො.

အစဉ်အတိုင်း လာခြင်းကိရိယာနှင့်လည်းကောင်း၊ ကြမ်းတမ်းသောဂုဏ်နှင့်လည်းကောင်း၊ နွားရှိသောဝတ္ထုနှင့်လည်းကောင်း ပတ်သက်စပ်သွယ်မှုကို ပြခြင်းငှါ ‘တံ ယထာ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဥပမာမျှကို ပြသော်လည်း ဤအဓိပ္ပာယ်ဖြင့်လည်း ပြ၏ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘သဗ္ဗတ္ထေဝ ဝါ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘ပုတ္တေန သဟာဂတော’ စသည်တို့၌ လာခြင်းစသော ကိရိယာကို အမှီပြု၍ အဓိက (ပဓာန) နှင့် အဓိကမဟုတ်သော (အပ္ပဓာန) အစွမ်းဖြင့် ကတ္တားနှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုကတ္တားတို့တွင် အဓိက (ပဓာန) ဖြစ်သော ကတ္တား၌ ‘ကမ္မေ ကတ္တရိ စ’စသော နည်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ‘ဗဟုလံ’ သုတ်တော်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပဓာနကတ္တား၌ ပစ္စည်းသက်ရကား၊ အခြားသော (အပ္ပဓာန) ကတ္တား၌ ‘ကတ္တရိ တတိယာ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်သာလျှင် တတိယာဝိဘတ် ပြီးမြောက်ပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်ကို အစပြုခြင်းသည် အကျိုးမရှိဟု ကြံဆကာ ‘နနု’ စသည်ဖြင့် စောဒကတက်၏။ ထိုစကားဖြင့် ဖခင် (ပိတာ) ဟူသည် ပဓာနကတ္တား ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဖခင်နှင့် သားတို့၏ ကိရိယာနှင့် စပ်သွယ်မှုသည် တူညီသော်လည်း ဤနေရာ၌ ဖခင်သည် သဒ္ဒါဖြင့် တိုက်ရိုက်ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် ပဓာန ဖြစ်၏၊ သားသည် သဒ္ဒါဖြင့် တိုက်ရိုက်မညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် အပ္ပဓာန ဖြစ်၏။ သဒ္ဒါ၏ လုပ်ငန်း (ဗျာပါရ) ကို ငဲ့ကွက်၍သာလျှင် ပဓာန၊ အပ္ပဓာနကို သတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ ‘အာဂတ’ စသော သဒ္ဒါနှင့် သာမာနာဓိကရဏျ (အာဓာရတူညီခြင်း) ရှိခြင်းကြောင့် ဖခင်အားသာလျှင် လာခြင်းကိရိယာနှင့် စပ်သွယ်မှုကို သဒ္ဒါဖြင့် ဟောကြားအပ်၏၊ အခြားသားအား မဟောကြားပေ။ သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအား (သတ္တိ) သဘောကြောင့် ဖြစ်၏။ သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားသည် ထိုသို့သော သဘောရှိသဖြင့် ဤနေရာ၌ ဖခင်အားသာလျှင် ကိရိယာပတ်သက်မှုကို ပြသနိုင်၏၊ သားအား မပြသနိုင်ပေ။ ဤသို့လျှင် ‘အာဂတော’ စသည်၌ ဧကဝုစ်ဝိဘတ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ သို့မဟုတ်ပါက ‘ပိတာ ပုတ္တာ အာဂတာ’ ဟု ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ် ဖြစ်ရာ၏။ (အကယ်၍) ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် တတိယာဝိဘတ် ပြီးမြောက်ပါက၊ “ပြီးပြီးသားဖြစ်လျှင် အစပြုခြင်းသည် နိယမ (အတည်ပြုခြင်း) အတွက်သော်လည်းကောင်း၊ ဝိကပ္ပ (ရွေးချယ်ခြင်း) အတွက်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏” ဟူသော နည်းအရ ဤ၌ နိယမလည်း မဟုတ်၊ ဝိကပ္ပလည်း မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤသုတ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟူသော အကြံဖြင့် ‘အပ္ပဓာနေယေဝ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘နယိဒမေဝံ’ စသည်ကား ဖြေရှင်းချက် (ပရိဟာရ) ဖြစ်၏။ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းမျှကိုသာ ဆိုလိုအပ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ စွမ်းနိုင်ခြင်းကြောင့်ဟူသည်ကား ‘သဟ’ ဟူသော အနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် ကွဲပြားခြင်းကို အခြေခံသောကြောင့် သားအားလည်း ကိရိယာနှင့် စပ်သွယ်မှုကို သိအပ်၏။ အခြားနည်းဖြင့် ‘သဟ’ အနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟူသော ဤအနက်၏ အစွမ်းကြောင့်တည်း။ ‘အတ္ထဂ္ဂဟဏံ’ ဟူသည်ကား သုတ်၌ ‘သဟတ္ထေန’ ဟု ‘အတ္ထ’ သဒ္ဒါကို ယူခြင်းတည်း။ ‘ပရိယာယတ္ထံ’ ဟူသည်ကား ပတ်ပတ်လည် သိအပ်၏၊ ဤစကားဖြင့် အနက်ကို သိရသဖြင့် ‘ပရိယာယ’ မည်၏။ ထိုပရိယာယသည် အနက် (သို့မဟုတ်) အကျိုးရှိ၏ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဤ၌ ‘ပရိယာယတ္ထမေဝ’ ဟု သီးခြား ကန့်သတ်ချက် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘သဟ’ သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း၊ ထို‘သဟ’သဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း သုံးစွဲခြင်းမရှိသော်လည်း၊ သဟအနက်နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဝိဘတ်စီရင်ခြင်းကြောင့် ‘သဟ’ စသော သဒ္ဒါကို သုံးစွဲခြင်းမရှိသော်လည်း ထိုအနက်ကို သိရသော နေရာ၌လည်း တတိယာဝိဘတ်သည် ဖြစ်သည်သာလျှင်တည်း။ သိအပ်သော ‘သဟ’ အနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ‘သျာဒိ သျာနေ’ ဟု သာဓကရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘သဟ ပရိယာယေန’ ဟူသည်မှာ ‘သဟ’ သဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်သဒ္ဒါအားဖြင့်တည်း။ ‘ဝိသေသနုပါဒါနတော’ ဟူသည်ကား ပါဏိနီကျမ်း၏ ‘သဟယုတ္တေပ္ပဓာနေ’ (၂-၃-၁၉) သုတ်၌ကဲ့သို့ ‘အပ္ပဓာန’ ဟူသော ထူးခြားချက်ကို မယူသောကြောင့်တည်း။

18. ලක්ඛණෙ

၁၈. လက္ခဏ၌

ලක්ඛීයත්‍යනෙනාති ලක්ඛණං සඞ්කෙතො, කින්තං කමණ්ඩලුප්පභුති, අත්ථෙ කාරියස්සාසම්භවා තංවාචීහි විභත්තීති මඤ්ඤමානෙන යංවිවරණං කතං ‘ලක්ඛණෙ වත්තමානතො’ති, තමුල්ලඞ්ගියාත්ථං වදති ‘යො අත්ථො’ඉච්චාදි, වත්තමානතොති විඤ්ඤායති… නාමස්මා පච්චයවිධානප්ප සඞ්ගතො, උපාත්තොති ගහිතො. කඤ්චිප්පණරමාපන්නස්ස ලක්ඛණෙ තතියා යථා සියා ‘රුක්ඛම්පති විජ්ජොතන’මිච්චත්‍ර ලක්ඛණමත්තෙ මා [Pg.96] භවීති පාණිනීයෙහි ‘‘ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ’’ති (2-3-21) ඉත්ථම්භූතග්ගහණං කතං, තම්මනසි නිධාය චොදයමාහ–‘නන්වි’ච්චාදි, ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණන්ති ඡට්ඨීසමාසො, ආපන්නස්සාති භූතස්ස, සාමඤ්ඤස්ස භෙදකො විසෙසො පකාරො වුච්චතෙ, තථාහි ‘තිදණ්ඩකෙන පරිබ්බාජකමද්දක්ඛී’ති මනුස්සත්තසාමඤ්ඤස්ස පරිබ්බාජකත්තම්පකාරො, තම්පරිබ්බාජකො පත්තො, තස්ස තිදණ්ඩකං ලක්ඛණං. උපලක්ඛණත්තෙති ඉමිනා ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණත්තාභාවමාහ, උපලක්ඛණන්ති සඞ්කෙතො. නයිදමත්ථිච්චාදි පරිහාරො, රුක්ඛම්පති විජ්ජොතනන්ති එත්ථ කස්සචි ඉත්ථම්භූතස්සාභාවා ඉත්ථම්භූතග්ගහණෙ පයොජනං න දිස්සති තන්නිවත්තනතො, රුක්ඛම්පති විජ්ජොතතෙති එත්ථතු ඉත්ථම්භූතස්ස විජ්ජුසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස සබ්භාවා තතියාප්පත්තියං තංනිවත්තියා යථාවුත්තං ඤායමන්තරෙන නාඤ්ඤං කිඤ්චි පටිසරණමත්ථීති සඤ්ඤාපයමාහ-‘අවස්ස’මිච්චාදි, අඤ්ඤථාති එවමනබ්භුපගම්ම ‘ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ’ති වචනෙ කරීයමානෙ සති, ඉත්ථම්භූතවාදිනො උත්තරමාසඞ්කියාහ-‘නචා’තිආදි, වත්තුන්ති වචනසෙසො, චො-වධාරණෙ, නෙව සක්කාති වුත්තං හොති, දුතියාවිධානසාමත්ථියාති ‘‘පතිපරීහි භාගෙ චා’’ති (2-9) කස්මා න සක්කාති ආහ-‘අත්ථි’ච්චාදි, අසති හි පයොජනෙ සාමත්ථියන්ති භාවො. අථ කමණ්ඩලු පාණිම්හි අස්සාති ආදො තතියා කස්මා න සියා ත්‍යාහ-‘කමණ්ඩලු’ඉච්චාදි, කමණ්ඩලුස්ස සෙතස්ස ච උපලක්ඛණ භාවෙනානුපාදානතොති සම්බන්ධො, ඉමිනා උපාදාතුනො සවචසි සතන්තතමාහ, විසිට්ඨාවයවාධෙය්‍යෙනාති පාණි කමණ්ඩලුනා විසිට්ඨොවයවො, තස්සාධෙය්‍යො කමණ්ඩලු තෙනාති අත්ථො. යෙනාඞ්ගෙන විකතෙන අඞ්ගිනො විකාරො ලක්ඛීයතෙ තතො තතියා යථාසියාති පරෙහි ‘‘යෙනාඞ්ගවිකාරො’’ති (2-3-20) ආරද්ධං, තදාහ-‘යෙනෙ’ච්චාදි, තත්ථ යසද්දෙන විකතාවයවො හෙතුත්තෙන නිද්දිට්ඨො අඞ්ගසද්දො ච සමුදායවචනො උපාත්තො තෙනාහ-‘යෙනෙච්චාදි, නනුච කාණාදීනං නියතගුණීනමභිධායිත්තා අක්ඛිසද්දස්ස පයොගො න යුත්තො බ්‍යාවත්තියාභාවාති, නෙස දොසො, ලොකියො-යං සද්දස්ස වොහාරො, ලොකස්ස ච සද්දප්පයොගෙ ගුරුලඝුම්පත්‍යදයො නත්ථි, තථාහි ලොකෙන ‘සීසපාති’පි වුච්චතෙ, රුක්ඛො [Pg.97] සීසපාතිපි, යස්ස තු තත්ථාදරො, සො-ක්ඛිසද්දං පයුජ්ජතෙව, අථවා සාමඤ්ඤුපක්කමෙ විසෙසො පයොගමරහති, අක්ඛි(නාති) හි වුත්තෙ සන්දෙහො සියා ‘කිමස්ස වත්තුමිච්ඡිත’න්ති තතො කාණොති වුච්චතෙ, නාක්ඛිනා නිරූපයති සොභනොති, කිඤ්චරහි කාණොති, අක්ඛිකාණමස්සෙත්‍යාදො කස්මා න සියාති ආසඞ්කිය‘කමණ්ඩලු පාණිම්හි අස්සා’ත්‍යත්‍ර යො වුත්තො පරිහාරො, ත මෙත්ථොපදිසන්තො ආහ-‘හෙට්ඨා විය අප්පසඞ්ගො’ති.

ဤအရာဖြင့် မှတ်သားအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် လက္ခဏမည်၏။ လက္ခဏဟူသည် အမှတ်အသား (သကေတ) တည်း။ ထိုအမှတ်အသားသည် အဘယ်နည်း၊ ကမဏ္ဍလု (ရေတကောင်း) အစရှိသည်တည်း။ အနက်၌ ပြုအပ်သော ကိစ္စ (ကာရိယ) မဖြစ်နိုင်သဖြင့် ထိုအနက်ကို ဟောတတ်သော ဝိဘတ်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆသောသူက 'လက္ခဏေ ဝတ္တမာနတော' (လက္ခဏအနက်၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်) ဟု ဖွင့်ဆိုချက်ပြုသည်ကို ကျော်လွန်၍ 'ယော အတ္ထော' (အကြင်အနက်သည်) စသည်ဖြင့် အနက်ကို ဆို၏။ 'ဝတ္တမာနတော' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် သိအပ်၏... နာမ်မှ ပစ္စည်းဝိဓာန်သို့ ဆိုက်ရောက်သောကြောင့် 'ဥပါတ္တ' ဟူသည် ယူအပ်သော (ဂဟိတ) ဟု အနက်ရ၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသူ၏ အမှတ်အသား၌ တတိယဝိဘတ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်း၊ 'ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတနံ' (သစ်ပင်ကို အမှီပြု၍ လျှပ်ပြက်ခြင်း) ဟူသော ဤဥပမာ၌ လက္ခဏမျှ၌သာ မဖြစ်စေခြင်းငှာ ပါဏိနီဆရာတို့သည် 'ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ' ဟု ဣတ္ထမ္ဘူတသဒ္ဒါကို ထည့်သွင်းယူကြကုန်၏။ ထိုအချက်ကို နှလုံးသွင်းလျက် 'နနု' စသည်ဖြင့် ကန့်ကွက်၍ မေး၏။ 'ဣတ္ထမ္ဘူတဿ လက္ခဏံ' ဟူသည် ဆဋ္ဌီသမာတ်တည်း။ 'အာပန္နဿ' ဟူသည် ဖြစ်သော (ဘူတဿ) ဟူလို။ သာမည (ယေဘုယျသဘော) ကို ခွဲခြားတတ်သော ထူးခြားသောအခြင်းအရာကို 'ပကာရ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ရှင်းအံ့၊ 'တိဒဏ္ဍကေန ပရိဗ္ဗာဇကမဒ္ဒက္ခိ' (သုံးခွတောင်ဝှေးဖြင့် ပရိဗိုဇ်ကို မြင်၏) ဟူသော ဥပမာ၌ လူအဖြစ်ဟူသော သာမညအား ပရိဗိုဇ်အဖြစ်သည် ပကာရ (အထူးအခြေအနေ) ဖြစ်၏။ ထိုပရိဗိုဇ်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိနေသူအား သုံးခွတောင်ဝှေးသည် အမှတ်အသား (လက္ခဏ) ဖြစ်၏။ 'ဥပလက္ခဏတ္တေ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဣတ္ထမ္ဘူတ၏ လက္ခဏမဟုတ်သည်ကို ပြ၏။ ဥပလက္ခဏဟူသည် အမှတ်အသား (သကေတ) ဖြစ်၏။ 'နယိဒမတ္ထိ' စသည်ကား ဖြေရှင်းချက် (ပရိဟာရ) တည်း။ 'ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတနံ' ဟူသော ဤဥပမာ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ဣတ္ထမ္ဘူတ (အခြေအနေသို့ ရောက်သူ) မရှိခြင်းကြောင့် ဣတ္ထမ္ဘူတသဒ္ဒါကို ယူရခြင်း၏ အကျိုးကို မမြင်ရ၊ ထိုအရာကို တားမြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ' (သစ်ပင်ကို အမှီပြု၍ လျှပ်ပြက်၏) ဟူသော ဤနေရာ၌မူ လျှပ်စစ်ဟု ဆိုအပ်သော ဣတ္ထမ္ဘူတအနက်၏ ရှိနေခြင်းကြောင့် တတိယဝိဘတ်သို့ ရောက်ရာ၌ ထိုတတိယဝိဘတ်ကို တားမြစ်ရန် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းမှတစ်ပါး အခြားကိုးကွယ်ရာ (အထောက်အထား) မရှိဟု သိစေလိုသဖြင့် 'အဝဿံ' စသည်ကို ဆို၏။ 'အညထာ' ဟူသည် ဤသို့ ဝန်မခံဘဲ 'ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ' ဟု ဆိုအပ်သော စကားကို ပြုသည်ရှိသော်၊ ဣတ္ထမ္ဘူတဝါဒရှိသူ၏ အဖြေကို သံသယရှိသဖြင့် 'န စ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ 'ဝတ္တုံ' ဟူသည် စကားကြွင်း (ဝစနသေသ) တည်း။ စ-သဒ္ဒါသည် အဝဓာရဏ (အနက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း) ၌ ဖြစ်၏၊ 'မစွမ်းနိုင်သည်သာလျှင်တည်း' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ဒုတိယဝိဘတ်ကို ပြုခြင်း၏ စွမ်းရည်ကြောင့် 'ပတိပရီဟိ ဘာဂေ စ' (၂-၉) ဟူသော သုတ်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် မစွမ်းနိုင်သနည်းဟု မေးသော် 'အတ္ထိ' စသည်ဖြင့် ဖြေဆို၏။ အကျိုးမရှိလျှင် စွမ်းရည်မရှိဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ အကယ်၍ 'လက်၌ ရေတကောင်း ရှိသောသူ' အစရှိသော ဝါကျ၌ တတိယဝိဘတ်သည် အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်းဟု မေးအံ့၊ 'ကမဏ္ဍလု' စသည်ဖြင့် ဖြေ၏။ ကမဏ္ဍလု (ရေတကောင်း) ၏ ၎င်း၊ ဖြူသောအဆင်း၏ ၎င်း ဥပလက္ခဏ (အမှတ်အသား) အဖြစ်ဖြင့် မယူအပ်ခြင်းကြောင့်ဟု ဆက်စပ်မှု ရှိ၏။ ဤစကားဖြင့် ယူသောသူ၏ မိမိစကား၌ လွတ်လပ်သော အဖြစ် (သတန္တတ) ကို ဆို၏။ 'ဝိသိဋ္ဌာဝယဝါဓေယျေန' ဟူသည် ကမဏ္ဍလုဖြင့် ထူးခြားသော လက်သည် အစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ) ဖြစ်၏၊ ထိုလက်၌ တည်သော ရေတကောင်းဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ ပျက်စီးချို့ယွင်းသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဖြင့် ကိုယ်အင်္ဂါရှိသူ၏ ချို့ယွင်းချက်ကို သိအပ်၏၊ ထိုချို့ယွင်းသော အင်္ဂါမှ တတိယဝိဘတ်သည် ဖြစ်ရာ၏ဟု တစ်ပါးသောသူတို့သည် 'ယေနင်္ဂဝိကာရော' (၂-၃-၂၀) သုတ်ကို စတင်ခဲ့ကြကုန်၏၊ ထိုအချက်ကို 'ယေန' စသည်ဖြင့် ဆို၏။ ထိုသုတ်၌ 'ယ' သဒ္ဒါဖြင့် ချို့ယွင်းသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကို အကြောင်း (ဟေတု) အဖြစ် ညွှန်ပြအပ်၏၊ 'အင်္ဂ' သဒ္ဒါသည်လည်း အစုအပေါင်းကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါအဖြစ် ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ယေန' စသည်ဖြင့် ဆို၏။ စင်စစ်သော်ကား ကန်းခြင်း အစရှိသော မြဲသောဂုဏ်ရှိသူတို့ကို ဟောတတ်သောကြောင့် 'အက္ခိ' (မျက်စိ) ဟူသော သဒ္ဒါ၏ သုံးနှုန်းခြင်းသည် မလွှဲဖယ်နိုင်သဖြင့် မသင့်လျော်ဟု ဆိုအံ့၊ ထိုသို့ မဟုတ်ပါ၊ ဤသဒ္ဒါဝေါဟာရသည် လောက၌ သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်၏။ လောကသားတို့၏ သဒ္ဒါသုံးနှုန်းမှု၌ ဂရု လဟု စသည်တို့ကို ပမာဏမပြုကြပေ။ ရှင်းအံ့၊ လောက၌ 'သီသပါ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'သီသပါပင်' ဟုလည်းကောင်း ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကား၌ ရိုသေမှုရှိသောသူသည် 'အက္ခိ' သဒ္ဒါကို သုံးနှုန်းသည်သာတည်း။ သို့မဟုတ်ပါက အထွေထွေ (သာမည) အစပြုရာ၌ အထူး (ဝိသေသ) သည် သုံးနှုန်းထိုက်၏။ 'မျက်စိဖြင့်' ဟု ဆိုလျှင် 'သူသည် အဘယ်အရာကို ပြောလိုသနည်း' ဟု သံသယဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် 'ကန်းသော' ဟု ဆိုအပ်၏၊ မျက်စိဖြင့် လှပစွာ မကြည့်ရှုနိုင်ဟု မဆိုလိုပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ကန်းသနည်း၊ 'မျက်စိတစ်ဖက် ကန်းသောသူ' စသည်၌ တတိယဝိဘတ်သည် အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်းဟု သံသယရှိ၍ 'လက်၌ ရေတကောင်း ရှိသောသူ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဖြေရှင်းချက်ကို ဤနေရာ၌ ညွှန်ပြလျက် 'အောက်၌ ဆိုခဲ့သကဲ့သို့ မပတ်သက်ခြင်း (မသက်ရောက်ခြင်း)' ဟု ဆို၏။

19. හෙතු

၁၉. ဟေတု (အကြောင်းအနက်၌)။

කිස්මිඤ්චි ඵලෙ දිට්ඨසාමත්ථියෙත්ථෙ හෙතු නිරුළ්හො. එකත්‍ර හි දිට්ඨසාමත්ථියොත්ථො තංයොග්ගතාය කාරිය (ම)කරොන්තොපි හෙතු වුච්චතෙ සති සහ කාරින්‍යසති ච විධුරප්පච්චයො පපා(ත) තො, තෙන කාරියස්ස බ්‍යභිචාරො, තෙනෙවාහ- ‘අනිප්ඵාදයන්තොපී’ති, කාරණෙ තතියායාභාවෙ කාරණමාහ- ‘තක්කිරියායොග්ගතාමත්තෙ’ච්චාදි.

တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးတရား၌ တွေ့မြင်အပ်သော စွမ်းရည်ရှိသော ဤအနက်၌ 'ဟေတု' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ရူဠှီ (အစဉ်အဆက် သုံးနှုန်းမှု) အားဖြင့် တည်၏။ တစ်နေရာ၌ တွေ့မြင်အပ်သော စွမ်းရည်ရှိသော အနက်သည် ထိုအကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေရန် လျောက်ပတ်သည်ဖြစ်၍ အကျိုးကိစ္စကို မပြုသော်လည်း 'ဟေတု' ဟု ဆိုအပ်၏၊ အတူတကွ ပြုတတ်သော အကြောင်းရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ ချို့ယွင်းသော အကြောင်းသည် လျှောကျတတ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုအကြောင်းကြောင့် အကျိုးတရား၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း (မမြဲခြင်း) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'အကျိုးကို မပြီးမြောက်စေသော်လည်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြောင်းအနက်၌ တတိယဝိဘတ် မရှိခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'ထိုကိစ္စကို ပြုခြင်းငှာ လျောက်ပတ်ရုံမျှဖြင့်' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။

21. ගුණෙ

၂၁. ဂုဏေ (ဂုဏ်အနက်၌)။

උපාධි විසෙසනං, පරාඞ්ගභූතෙති පරස්ස බන්ධත්තා(දිනො) විධානා යාඞ්ගභූතෙ ජළත්තාදිහෙතුම්හීති අත්ථො, ඉමිනා ගුණසද්දො යමප්පධානවචනොති වදති, යඤ්චාප්පධානං තම්පරාඞ්ගභූතන්ති ගුණෙතීමස්ස ‘පරාඞ්ගභූතෙ’ති අත්ථමාහ, යඤ්හි පරත්ථමුපාදීයතෙ තදප්පධානමනු වාදරූපෙනොපාදීයමානත්තා, යථා ‘ජළත්තා බද්ධො, රුක්ඛො යං සීස පත්තා, අග්ගි එත්ථ ධුමත්තෙ’ච්චාදි, තෙනෙවාහ-‘පරත්ථරූපාපන්න’න්ති, වාවිධානන්ති ‘‘විභාසා ගුණෙ-ථියං’’න්ති (2-3-25) එවං විධානං, ඉත්ථියන්තිආදිනා පඤ්චමීරූපස්සපි අභිමතභාවං දස්සෙති, තෙනෙවාහ-‘උභයත්ථා’තිආදි, නනු ‘තො පඤ්චම්‍යා’’ති (4-95) සුත්තෙන තද්ධිතපච්චයන්තස්ස කථං පඤ්චම්‍යන්තතා ත්‍යාසඞ්කියාහ-‘පඤ්චමිනිද්දෙසෙ’ ඉච්චාදි, ඉමිනා සුත්තෙන පඤ්චමියා විනාති යොජනා, වා පඤ්චමියා විධානතො තතියාරූපෙනපි භවිතබ්බන්ති චොදනමනසි නිධාය පඤ්චම්‍යු දාහරණෙයෙව කාරණං තතියොදාහරණස්ස ච පඨමොදාහරණානුසාරෙනානු මන්තබ්බතඤ්චදස්සෙන්තො ආහ ‘පඤ්චම්‍යායෙවි’ච්චාදි, අභාවෙන සඞ්ඛාරනිරොධෙනාති තතියන්තරූපානි.

ဥပါဓိဟူသည် ဝိသေသန (ထူးခြားစေတတ်သော တရား) တည်း။ 'ပရင်္ဂဘူတေ' ဟူသည် သူတပါးအား နှောင်ဖွဲ့ခြင်း စသည်ကို ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် သူတပါး၏ အင်္ဂါ (အစိတ်အပိုင်း) ဖြစ်သော လူမိုက်အဖြစ် (ဂျဠတ္တ) စသော အကြောင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ ဤစကားဖြင့် ဂုဏ်သဒ္ဒါသည် အပဓာန (မလိုရင်း) ကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်ကြောင်း ပြောဆို၏။ အကြင် မလိုရင်းအနက်သည် ရှိ၏၊ ထိုအနက်သည် သူတပါး၏ အင်္ဂါဖြစ်၏ ဟု 'ဂုဏေ' ဟူသော ဤပုဒ်၏ 'ပရင်္ဂဘူတေ' ဟူသော အနက်ကို ဆို၏။ စင်စစ်သော်ကား သူတပါး၏ အကျိုးငှာ သိမ်းယူအပ်သော အရာသည် အနုဝါဒ (ထပ်ဆင့်ပြောဆိုခြင်း) အသွင်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် အပဓာန မည်၏။ ပုံစံကား— 'မိုက်မဲသောအဖြစ်ကြောင့် တုတ်နှောင်အပ်၏၊ သစ်ပင်သည် သီသပါပင်ဖြစ်၏၊ မီးသည် ဤနေရာ၌ မီးခိုးရှိသောအဖြစ်ကြောင့် ရှိ၏' စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'သူတပါး၏ အနက်အသွင်သို့ ရောက်ရှိသော' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဝါဝိဓာနံ' ဟူသည် 'ဝိဘာသာ ဂုဏေ-ထိယံ' (၂-၃-၂၅) ဟူသော ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းမျိုးတည်း။ 'ဣတ္ထိယံ' အစရှိသော သုတ်ဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ အဖြစ်ကိုလည်း အလိုရှိအပ်သော သဘောကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံး၌' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား 'တော ပဉ္စမျာ' (၄-၉၅) ဟူသော သုတ်ဖြင့် တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်အား ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အဖြစ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် 'ပဉ္စမိနိဒ္ဒေသေ' စသည်ဖြင့် ဆို၏။ ဤသုတ်ဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်မပါဘဲ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် တတိယဝိဘတ်ဖြင့်လည်း ဖြစ်ထိုက်၏ဟူသော ကန့်ကွက်ချက်ကို နှလုံးသွင်းကာ ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ ဥပမာ၌သာ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ တတိယဝိဘတ်၏ ဥပမာအား ပထမဥပမာ၏ အစဉ်သို့ လိုက်၍ သဘောတူထိုက်သည်ကိုလည်းကောင်း ပြလိုသဖြင့် 'ပဉ္စမျာယေဝ' စသည်ဖြင့် ဆို၏။ 'အဘာဝေန'၊ 'သင်္ခါရနိရောဓေန' ဟူသည် တတိယဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

22. ඡට්ඨී

၂၂. ဆဋ္ဌီ (ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အနက်၌)။

සම්බන්ධවචනිච්ඡායෙවෙත්ථ [Pg.98] ඡට්ඨී සිද්ධාති ආසඞ්කියාහ-‘හෙතුම්හි’ච්චාදි, හෙතුමාහ-‘තං යොග්ගතා’ ඉච්චාදි, සද්දසත්තිසාමත්ථියාති සද්දසත්තිසඞ්ඛාතාය සාමත්ථියා, තමෙව ඵුටයති ‘යත්ථ’ඉච්චාදිනා, හෙත්වත්ථවාචකෙහි අන්තරෙනාති සම්බන්ධො, සමානාධිකරණෙහීති හෙත්වත්ථසමානාධිකරණෙහි උදරාදීහි, තජ්ජොතනායාති හෙත්වත්ථජොතනායාලන්ති සම්බන්ධො, බ්‍යතිරෙකෙන තු හෙත්වත්ථතො තප්පවත්තිමාහ-‘යත්ථ පනි’ච්චාදි, හෙත්වත්ථෙහිපිච්චාදිනා සාමත්ථියමුපදස්සිතං ‘වසෙ ධම්මස්ස හෙතුනො’ති තත්ථොදාහරණං.

ပတ်သက်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ကို ဟောလိုသော အလိုဆန္ဒကြောင့်သာလျှင် ဤနေရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ပြီး၏ဟု သံသယရှိ၍ 'ဟေတုမှိ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြောင်းကို 'တံ ယောဂ္ဂတာ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ 'သဒ္ဒသတ္တိသာမတ္ထိယာ' ဟူသည် သဒ္ဒသတ္တိဟု ဆိုအပ်သော စွမ်းရည်ကြောင့်တည်း။ ထိုအချက်ကိုပင် 'ယတ္ထ' စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေ၏။ 'ဟေတွတ္ထဝါစကေဟိ အန္တရေန' ဟူသော သဒ္ဒါတို့နှင့် စပ်ယှဉ်၏။ 'သမာနာဓိကရဏေဟိ' ဟူသည် ဟေတွတ္ထနှင့် သမာနာဓိကရုဏ်း ဖြစ်ကုန်သော ဥဒရ (ဝမ်းဗိုက်) အစရှိသည်တို့ဖြင့်။ 'တဇ္ဇောတနာယ' ဟူသည် ဟေတွတ္ထကို ပြခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ထူးခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့်မူ ဟေတွတ္ထမှ ထိုဆဋ္ဌီဝိဘတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို 'ယတ္ထ ပန' စသည်ဖြင့် ပြ၏။ 'ဟေတွတ္ထေဟိ' စသည်ဖြင့် စွမ်းရည်ကို ပြအပ်၏၊ 'ဝသေ ဓမ္မဿ ဟေတုနော' ဟူသည် ထိုအရာ၌ ဥပမာ ဖြစ်၏။

23. සබ්බා

၂၃. သဗ္ဗာ (ဝိဘတ်အားလုံးတို့၌)။

නාමභූතෙහීති සබ්බාදීසු කෙචි කෙසඤ්චි යදි නාමානි සියුං තෙහි, අප්පධානභූතෙහීති පියසබ්බාදීහි, කිම්පයොජනන්තිආදො පයොජනසද්දො ‘‘පයොජනං කාරියහෙතූසු’’ති නිඝණ්ඩුතො හෙතුවචනො.

"နံမဘူတေဟိ" ဟူသည် သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် အချို့သော ပုဒ်တို့သည် အချို့သော ပုဒ်တို့၏ အကယ်၍ အမည်များ ဖြစ်ပါက ထိုအမည်ဖြစ်သော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "အပ္ပဓာနဘူတေဟိ" ဟူသည် ပိယသဗ္ဗ အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ကိံပယောဇနံ" စသော စကားတို့၌ "ပယောဇန" သဒ္ဒါသည် "ပယောဇနံ ကာရိယဟေတူသု" ဟူသော နိဃဏ္ဍု (အဘိဓာန်) အရ အကြောင်းကို ဟောသော သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။

24. චතු

၂၄. လေးခု

යස්ස සචෙතනායාචෙතනාය වා කස්සචි, පූජානුග්ගහකාමත්ත මන්තරෙන සම්මාපදානං න සම්භවතීති ආහ-‘පූජා’ ඉච්චාදි, තෙනාති යථාවුත්තෙනත්ථෙන, චාගඞ්ගන්ති දදාතිනො දානකිරියාය කම්මෙන සම්බජ්ඣමානඤ්චාගකාරණං, ඉදානි සම්පදානලක්ඛණං සප්පභෙදමාවිකාතුකාමො ආහ-‘තදිද’මිච්චාදි, නනිරාකරොතීත්‍ය නිරාකරණං, ආරාධයතීත්‍යාරාධනං, අබ්භනුජානාතීත්‍යබ්භනුඤ්ඤං, තෙසං වසෙන, ඉධ සම්පදානන්තිධා වුත්තං කථිතං, කෙතෙති ආහ-‘රුක්ඛයාචකභික්ඛවො’ති, රුක්ඛාදිකං තං සම්පදානං විභාගෙන දස්සෙතුමාහ-‘තත්ථ හි’ච්චාදි, අජ්ඣෙසනෙනාරාධනෙන සම්පදානං භවතීති සම්බන්ධො, අනුමතියා අබ්භනුජානෙන, විජ්ජමානෙප්‍යනිරාකරණෙ භික්ඛුනො-ධිකමනුමතන්ත්‍යධිප්පායෙනාහ-‘සො’ ඉච්චාදි.

စိတ်ရှိသည်ဖြစ်စေ စိတ်မရှိသည်ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာအား ပူဇော်ခြင်း၊ ချီးမြှောက်ခြင်းကို လိုလားသောအဖြစ်မှတစ်ပါး ကောင်းစွာပေးလှူခြင်း (သမ္ပဒါန်) သည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ‘ပူဇာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘တေန’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘စာဂင်္ဂံ’ ဟူသည် ပေးလှူတတ်သူ၏ ပေးလှူခြင်းကိရိယာ ကံနှင့် စပ်ဆိုင်သော စွန့်ကြဲခြင်းအကြောင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ သမ္ပဒါန်၏ လက္ခဏာကို အပြားနှင့်တကွ ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် ‘တဒိဒံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုသည်ကို အနိရာကရဏ ဟု ဆိုအပ်၏။ နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့် အာရာဓန မည်၏။ ခွင့်ပြုတတ်သောကြောင့် အဗ္ဘနုည မည်၏။ ထိုတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤကျမ်း၌ သမ္ပဒါန်ကို သုံးမျိုးဟူ၍ ပြဆိုအပ်၏။ အဘယ်အရာတို့နည်းဟု မေးသော် ‘သစ်ပင်၊ အလှူခံ၊ ရဟန်းတို့ ဖြစ်သည်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သစ်ပင်အစရှိသော ထိုသမ္ပဒါန်ကို အပြားအားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် ‘တတ္ထ ဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ တောင်းပန်ခြင်း (နှစ်သက်စေခြင်း) ဖြင့် သမ္ပဒါန် ဖြစ်၏ ဟု စပ်ရမည်။ သဘောတူညီခွင့်ပြုချက်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ ငြင်းပယ်ခြင်းမရှိသော်လည်း ရဟန်းအား ခွင့်ပြုချက်သည် သာလွန်ထူးကဲ၏ ဟူသော အာဘော်ဖြင့် ‘သော’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

25. තාද

၂၅. ထိုသို့သော

පයොජනපරියායෙ අත්ථසද්දෙ සති ඉදන්ති පයොජනං පරාමට්ඨුං සක්කාති ‘තස්සෙද’න්තිආදි වුත්තං, තසද්දෙනෙත්ථ විකතියාතිසම්බන්ධො, අත්ථසද්දෙන [Pg.99] තු පකතියා, අත්ථ කථනමෙතන්ති ඉමිනා වචනිච්ඡාය මෙතිස්සං නත්ථි සමාසොති දීපෙති, විග්ගහෙ වාස්මිමිමස්මායෙව නිපාතනා සමාසො දට්ඨබ්බො,සො විකතිසඞ්ඛාතො අත්ථො, පකතිත්වඤ්ඤපදත්ථෙනාක්ඛිපීයතෙ, තතො තදත්ථසද්දතො, කොයං තදත්ථ භාවො ච්චාහ-‘තදත්ථභාවො නාමා’තිආදි, නිමිත්තං යූපාදිවිකති, නිමිත්තීදාරුආදිපකති තසද්දෙනාත්ථසද්දෙන ච ගහිතා, තෙසං සම්බන්ධො තදත්ථසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තං තදත්ථභාවො නාමාති අත්ථො, හෙතු හෙතුමන්තභාවලක්ඛණො සම්බන්ධො නාමාති වුත්තං හොති, පධානාවච්ඡෙදගුණස්මාති විධීයමානත්තෙන පධානස්ස පුරිසස්ස ආච්ඡෙදකා විසෙසකා ගුණා, යඤ්හි විධීයතෙ ඤාපීයතෙ තම්පධාන, මිතරමප්පධානමනුවජ්ජමානත්තා, යදා උපාදීයතෙති වත්වා උපාදීයමානප්පකාරං දිට්ඨන්තෙන ඵුටයිතුමාහ-‘යථා’ඉච්චාදි, යූපො නිමිත්තං යස්ස දාරුනො තං තථා වුත්තං නාඤ්ඤනිමිත්තන්ති යදා නිමිත්‍යවච්ඡෙදකත්තෙනුපාදීයතෙ තදා නිමිත්තසද්දතොව චතුත්ථී සම්බන්ධො, තතො අඤ්ඤනිමිත්තතො, නිමිත්තනිමිත්තීනං සම්බන්ධස්ස අභිමුඛභාවෙන තත්ථෙව නිමිත්තෙ පවත්තීති සම්බන්ධො, නිමිත්තසද්දතො හෙතුතතියාපි නාසඞ්කනීයාති සම්බන්ධො, කාරණමාහ-‘නිමිත්ත’ ඉච්චාදි. උභයත්ථාති යූපාය පාකායාති උභයත්ථ.

အကျိုး (ပယောဇန) ၏ ပရိယာယ်ဖြစ်သော 'အတ္ထ' သဒ္ဒါ ရှိလတ်သော် 'ဤသည်ကား အကျိုးတည်း' ဟု အကျိုးကို ရည်ညွှန်းရန် စွမ်းနိုင်သောကြောင့် 'တဿေဒံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ တ-သဒ္ဒါဖြင့် ဝိကတိ (ပြုပြင်အပ်သောတရား) နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိပြီး၊ အတ္ထ-သဒ္ဒါဖြင့်မူ ပကတိ (မူလအခြေခံတရား) နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိ၏။ 'ဤသည်ကား အနက်ကို ပြဆိုခြင်းတည်း' ဟု ဆိုလိုခြင်းကြောင့် ဤ၌ သမတ်မရှိကြောင်းကို ထင်ရှားစေ၏။ သို့မဟုတ်မူ ဤဝိဂြိုဟ်၌ ဤနိပါတ်သက်ရုံမျှဖြင့် သမတ်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုဝိကတိဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ပကတိတည်းဟူသော အခြားပုဒ်၏ အနက်ဖြင့် သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုတဒတ္ထသဒ္ဒါမှ 'အဘယ်အရာသည် တဒတ္ထဘာဝ မည်သနည်း' ဟု မေးသော် 'တဒတ္ထဘာဝေါ နာမ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကြောင်း (နိမိတ္တ) ဖြစ်သော ယဇ်တိုင် (ယူပ) စသော ဝိကတိသည် လည်းကောင်း၊ အကြောင်းရှိသော (နိမိတ္တီ) ဖြစ်သော သစ်သား (ဒါရု) စသော ပကတိသည် လည်းကောင်း တ-သဒ္ဒါနှင့် အတ္ထ-သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့၏ ဆက်စပ်မှုသည် တဒတ္ထသဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ္တ) ဖြစ်သော 'တဒတ္ထဘာဝ' မည်၏ ဟူသည် အနက်တည်း။ အကြောင်းနှင့် အကြောင်းရှိသောအဖြစ် (ဟေတုဟေတုမန္တဘာဝ) လက္ခဏာရှိသော ဆက်စပ်မှု မည်၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဓာနာဝစ္ဆေဒဂုဏသ္မာ' ဟူသည် ပညတ်အပ်သောအဖြစ်ဖြင့် အဓိကဖြစ်သော ယောကျ်ား (ပုရိသ) ၏ ပိုင်းခြားတတ်ကုန်သော ထူးခြားစေတတ်ကုန်သော ဂုဏ်တို့တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပညတ်အပ်သော၊ သိစေအပ်သော တရားသည် ပဓာန (အဓိက) မည်၍၊ အခြားသောတရားသည်ကား အစဉ်လိုက်တတ်သောအဖြစ်ကြောင့် အပဓာန (အဓိကမဟုတ်သည်) မည်သောကြောင့်တည်း။ 'ယူအပ်၏' ဟု ဆို၍ ယူအပ်သော ပုံစံအပြားကို ဥပမာဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ 'ယထာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ယဇ်တိုင်သည် အကြင်သစ်သား၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုသစ်သားကို ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။ အခြားသောအကြောင်းရှိသည် မဟုတ်ဟု အကြောင်း၏ ပိုင်းခြားသောအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သောအခါ နိမိတ္တသဒ္ဒါမှသာလျှင် စတုတ္ထီဝိဘတ် ဆက်စပ်မှု ရှိ၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော အခြားသောအကြောင်းမှ မဟုတ်။ အကြောင်းနှင့် အကြောင်းရှိသောအရာတို့၏ ဆက်စပ်မှု၏ ရှေးရှုဖြစ်သောအဖြစ်ဖြင့် ထိုအကြောင်း၌သာ ဖြစ်၏ ဟု စပ်ရမည်။ နိမိတ္တသဒ္ဒါမှ ဟေတုတတိယဝိဘတ် ဖြစ်နိုင်ခြင်းကိုလည်း မယုံမှားအပ် ဟု စပ်ရမည်။ အကြောင်းကို မိန့်တော်မူသည်မှာ 'နိမိတ္တ' စသည် ဖြစ်၏။ 'ဥဘယတ္ထ' ဟူသည် 'ယူပါယ' နှင့် 'ပါကာယ' နှစ်မျိုးလုံး၌ ဖြစ်သည်။

පිණියමානා කිං සද්දාදිවචනීයා පරො සාදුආදිකො යො-ත්ථො සො අඤ්ඤො කත්තා යස්ස සො අඤ්ඤකත්තුකො-භිලාසො, අභිලාසො රුචීති ඉමිනා දිත්‍යාද්‍යනෙකත්ථන්තොපි රුචිසද්දො-භිලාසෙ රුළ්හොව ගය්හතීති වදති, සා රුචි අත්ථො-භිධෙය්‍යො යෙසං භෙ තදත්ථා, තෙසං සම්බන්ධිනො පිණියමානස්ස, ඉමිනා ච කිඤ්චාපි රුචිරයං යස්සුප්පජ්ජතෙයො වා තස්සා ජනකො, තෙසමුභින්නම්පි අත්ථි, තථාපි යස්සුප්පජ්ජතෙ සොව තස්සාධිකරණං, අජනකොපි සො තාය සංසත්තොති තස්සෙව පිණියමානස්ස සම්පදානසඤ්ඤා, නතුජනකස්ස තායාසංසත්තස්සාති දීපෙති, ඉධාති ඉමිනා සක්කතෙ උදාහරණානමසමානරූපකං දස්සෙති, ඉමිනා ච උදාහරණානමසමාන රූපත්තමෙව [Pg.100] චතුත්ථීවිධානෙ කාරණං, අඤ්ඤථා ඡට්ඨීයෙව තෙහිපි විධීයෙය්‍ය කාරණාසම්භවා හි දීපෙති, ඊදිසස්ස පච්චුදාහරණ(ස්ස) භාවෙ කාරණමාහ-‘අනඤ්ඤකත්තු කත්තා-භිලාසස්සා’ති, පරෙසමිදම්පච්චුදාහරණම්භවතු ඉධ කථන්ති ආහ-‘ඉහත්වි’ච්චාදි, ත්වන්ති අත්තමත්තෙ පඨමායෙව, සම්භවෙ කාරණන්තරමාහ-‘අථවා’තිආදි, නත්ථි අඤ්ඤො කත්තා යස්සා සා අනඤ්ඤකත්තුකා රුචි, භාය රුචියා සම්බන්ධිනො පිණියමානස්ස සම්පදානසඤ්ඤං යෙ පන ඉච්ඡන්තීති සම්බන්ධො, යෙ පන ආහු චාතිසම්බන්ධො, උප්පජ්ජනමුප්පත්ති, කස්ස උප්පත්ති, රුචියා, උප්පත්තියා ආධාරො උප්පත්‍යාධාරො‘දෙවදත්තාය රොචතෙ’ච්චාදො දෙවදත්තාදිං උපලක්ඛෙතීති උප්පත්‍යාධාරොපලක්ඛණං වචනං, එත්ථ රුචියා උප්පත්‍යාධාරොපලක්ඛණමෙව වචනන්ති සාවධාරණ මත්ථො දට්ඨබ්බො… සබ්බෙසං වාක්‍යානමවධාරණඵලත්තා, තෙන පිණිය මානවචනමභිලාසස්ස අඤ්ඤකත්තුකතාසන්දස්සනපරං න හොතීති බ්‍යවච්ඡින්නම්භවති, තෙසං කච්චායනස්ස චෙහාපි පසජ්ජතීති සම්බන්ධො, ඉහාපීති ත්වමිති එත්ථාපි, අඤ්ඤථාසිද්ධත්තාති අත්ථමත්තෙ පඨමාය එව සිද්ධත්තා, වචනස්සාති උභින්නම්පි චතුත්ථීවිධානවචනස්ස, අතිප්පසඞ්ගොචාති ‘‘කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසී’’තිආදො තවාති අනභිමතට්ඨානප්පත්තිච.

‘ပိဏိယမာနာ’ ဟူသည် အဘယ်သဒ္ဒါ စသည်တို့ဖြင့် ဟောအပ်သနည်း။ သာဒု (ချိုသာကောင်းမြတ်ခြင်း) စသည်တို့ထက် ထူးကဲသော အနက်ရှိသော အလိုဆန္ဒ (အဘိလာသ) သည် ထိုအလိုဆန္ဒ၌ အခြားသော ကတ္တား ရှိသဖြင့် ‘တစ်ပါးသော ကတ္တားရှိသော အလိုဆန္ဒ’ (အညကတ္တုကာဘိလာသ) မည်၏။ ‘အဘိလာသော ရုစိ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် တောက်ပခြင်း စသော အနက်အထူးများ ရှိသော်လည်း ရုစိသဒ္ဒါကို အလိုဆန္ဒ အနက်၌သာ ရူဠှီအစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရုစိဟူသော အနက် (ဟောအပ်သောအရာ) ရှိသောကြောင့် ‘တဒတ္ထ’ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတဒတ္ထတို့နှင့် စပ်ဆိုင်သော နှစ်သက်အပ်သောသူအား (သမ္ပဒါန်အမည် ရ၏)။ ဤစကားဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အလိုဆန္ဒသည် အကြင်သူအား ဖြစ်ပေါ်၏၊ သို့မဟုတ် အကြင်သူသည် ထိုအလိုဆန္ဒကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏။ ထိုနှစ်ဦးလုံး၌ပင် ဖြစ်ပေါ်မှု ရှိသော်လည်း အကြင်သူအား ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသူသည်သာ ထိုအလိုဆန္ဒ၏ တည်ရာ (အာဓာရ) ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သူ မဟုတ်သော်လည်း ထိုသူသည် ထိုအလိုဆန္ဒနှင့် စပ်ယှဉ်သဖြင့် ထိုနှစ်သက်အပ်သောသူအားသာ သမ္ပဒါန်အမည် ရ၏။ အလိုဆန္ဒနှင့် ယှဉ်စပ်မှုမရှိသော ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သူအားကား သမ္ပဒါန်အမည် မရဟု ပြသ၏။ ‘ဣဓ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် သက္ကတကျမ်းဂန်တို့၌ ဥပမာတို့၏ မတူညီသော သဘောကို ပြ၏။ ဤဥပမာတို့၏ မတူညီသော သဘောရှိခြင်းသည်သာ စတုတ္ထီဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၌ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်မူ အကြောင်းမရှိခြင်းကြောင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကိုသာ ထိုဆရာတို့ ပြဋ္ဌာန်းရာ၏ ဟု ထင်ရှားစေ၏။ ဤသို့သော ပစ္စုဒါဟရုဏ် (ဆန့်ကျင်ဘက်ဥပမာ) ဖြစ်ခြင်း၌ အကြောင်းကို ‘အနညကတ္တု ကတ္တာ-ဘိလာသဿ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သူတစ်ပါးတို့၏ ဤပစ္စုဒါဟရုဏ်သည် ဤ၌ အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟု မေးသော် ‘ဣဟ တွံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘တွံ’ ဟူသည် အနက်သက်သက်မျှ၌ ပထမာဝိဘတ်သာ ဖြစ်သည်။ ဖြစ်နိုင်ခြင်း၌ အခြားသောအကြောင်းကို ‘အထဝါ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အခြားသော ကတ္တားမရှိသော အလိုဆန္ဒသည် ‘အနညkတ္တုကရုစိ’ မည်၏။ ထိုအလိုဆန္ဒနှင့် စပ်ဆိုင်သော နှစ်သက်အပ်သောသူအား သမ္ပဒါန်အမည်ကို အကြင်ဆရာတို့သည် အလိုရှိကုန်၏ ဟု စပ်ရမည်။ ‘ယေ ပန အာဟု စ’ ဟု လည်း စပ်ရမည်။ ဥပ္ပဇ္ဇန ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်အရာ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနည်း၊ အလိုဆန္ဒ (ရုစိ) ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ တည်ရာသည် ‘ဥပ္ပတျာဓာရ’ မည်၏။ ‘ဒေဝဒတ္တာယ ရောစတေ’ စသည်တို့၌ ဒေဝဒတ်စသည်ကို ညွှန်ပြသောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ တည်ရာကို ညွှန်ပြသော စကားတည်း။ ဤ၌ အလိုဆန္ဒ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်ရာကို ညွှန်ပြသော စကားသက်သက်သာဖြစ်သည်ဟု ကန့်သတ်ချက်ရှိသော အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ အလုံးစုံသော ဝါကျတို့သည် ကန့်သတ်ခြင်း အကျိုးရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် နှစ်သက်အပ်သောသူကို ပြသောစကားသည် အလိုဆန္ဒ၏ တစ်ပါးသော ကတ္တားရှိသည်ကို ပြခြင်းကိုသာ ရှေးရှုသည်မဟုတ်ဟု ပယ်မြစ်အပ်၏။ ထိုဆရာတို့၏ ကစ္စည်းသဒ္ဒါအရ ဤ၌လည်း ကျရောက်၏ ဟု စပ်ရမည်။ ဤ၌လည်း ဟူသည် ‘တွံ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ကျရောက်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အညထာသိဒ္ဓတ္တ’ ဟူသည် အနက်သက်သက်မျှ၌ ပထမာဝိဘတ်ဖြင့်သာ ပြီးမြောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ဝစနဿ’ ဟူသည် နှစ်ဦးလုံး၌ပင် စတုတ္ထီဝိဘတ် ပြဋ္ဌာန်းခြင်း စကားတည်း။ ‘အတိပ္ပသင်္ဂေါ စ’ ဟူသည် ‘ကဿ ဝါ တွံ ဓမ္မံ ရောစေသိ’ စသည်တို့၌ ‘တဝ’ ဟု မလိုလားအပ်သော နေရာ၌ ကျရောက်ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။

ධාරිප්පයොගෙති ධාරිධාතුනො පයොගෙ, උත්තමීණො අධමීණොති ධනිකගහෙතූනං රුළ්හීත්‍යාහ-‘උත්තමීණො ධනසාමී’ති, උත්තමීණමස්සාති උත්තමීණො, ධාරයතීතිමස්සත්ථමාහ-‘වහතී’ති, ධාරිතොති ධාරංධාතුතො. සුත්තන්තරෙන (තං තං) නියමෙන නියමිතානං තෙසංතෙසං සම්පදානසඤ්ඤං විධාය චතුත්ථී විහිතා පරෙහි, තදාහ ‘සිලාඝ හනුට්ඨාසපාන’මිච්චාදි, සබ්බත්ථ යොගසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, ඤාපෙතුන්ති සිලාඝාදිකෙ බොධෙතුං, ඉච්ඡිතොති අතිමතො. තදත්ථවාචීනඤ්ච ධාතූනං සඞ්ගහණත්ථං ‘කුධදුහිස්සොසූයත්ථාන’න්ති වුත්තං, යම්පති කොපොති ඉමිනා කොපස්ස විසයමාහ, යස්සාති ඉමිනා යංකාරකන්ති වුත්තමෙව පරාමසති, යස්සාති රාජාදිනො, පුච්ඡතීති පුච්ඡියතෙ[Pg.101], තෙනෙව වක්ඛති-‘යස්ස සම්බන්ධිං සුභාසුභං පුච්ඡති නෙමිත්තිකො’ති, යොචානුකූලත්තම්භ ජතීති ඉමිනා ඉදං දස්සෙති ‘‘පතිපුබ්බකො ආපුබ්බකොච සුණොති අබ්භුපගමෙ පටිජානනෙච වත්තතෙ, යදායමබ්භුපගමො පත්ථනා පුබ්බතො භවති තදා පත්ථනාය කත්තු පත්ථයිතුනො චතුත්ථී රූපම්භවති, යදාත්වපත්ථතම්පි කෙවලමානුකූල්‍යෙන වත්තමානංදිස්වා දෙය්‍යමබ්භුපගච්ඡන්ති ඉදමිදං වොදස්සාමාති තදානුකූල්‍යෙන පවත්තනසඞ්ඛාතාය කිරියාය කත්තුනො චතුත්ථීරූපම්භවතී’’ති, ඉමිනා ච පාණිනියවුත්තිකාරස්ස ජයාදිච්චස්සමතෙ බ්‍යභිචාරමාහ, සො හි ‘‘අබ්භුපගමො නාම පරෙන පත්ථිතස්ස භවති තත්ථ පත්ථයිතුයෙව චතුත්ථීරූපම්භවතී’’ති වදති, පුබ්බස්සාකිරියාය යො කත්තාති වෙදවාක්‍යෙන විහිතථුතිකකරණ සඞ්ඛාතාය උස්සාහානුජානනතො පුබ්බභූතාය කිරියාය යො කත්තා හොතා පොතා ච, සබ්බත්ථාපි‘තස්සා’ති ඉදං ‘චතුත්ථීයායදභිමතං රූප’න්තිඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං, ඡට්ඨියා සබ්බබ්‍යාපිභාවමාලම්බ එවන්ති අතිදෙසොති ආහ ‘එවන්තී’තිආදි, රූපසාම්‍යතො පන තාදත්ථියත්ථසබ්භාවාච යථායොගං තාදත්ථ්හ චතුත්ථීපි න විරුජ්ඣති, වක්ඛති හි‘තාදත්ථ්හ වචනිච්ඡායන්තු ‘ඉච්චාදිනා, ඉච්ඡිතො රාජා, කම්ම වචනිච්ඡාති ඉමිනා වචනිච්ඡාය පධානත්තමාහ… වචනිච්ඡාභිමුඛත්තා සබ්බෙසං කාරකානං, අප්පචුරප්පයොගත්තාති අබහුප්පයොගත්තා, හනුතෙ අපනයති, උපතිට්ඨතෙ උපට්ඨානං උපගමනං කරොති, පිහයන්ති පත්ථෙන්ති, කුජ්ඣ අමරිසං කරොති, දුහනාදයො කොපප්පභවා නානන්තරෙන තෙ සම්භවන්තීති දූභාදයොප්‍යුදාහටා ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) රස්සෙ අපරජ්ඣාමි, ඉස්සයන්ති නසහන්ති, ආරජ්ඣති පුච්ඡිතො නෙමිත්තිකො උපපරික්ඛති, භාදත්ථ්හං විභාවෙති ‘යස්සෙ’ච්චාදිනා, පරියා ලොචෙති උපපරික්ඛති, කිං ලක්ඛණො-යමනියමොච්චාහ-‘නාවස්ස’මිච්චාදි, යාචිතුස්මායෙව ඡට්ඨීති නාවස්සමයන්නියමොති අත්ථො, කුතොච්චාහ-‘සම්බන්ධෙ’ච්චාදි, අඤ්ඤස්මාපීති අයාචිතුතොඅපි, ථුතිකරණස්ස කත්තුභූතා හොතාපොතාරො උස්සාහනානුජානනානං කම්මං හොතීති ආහ-‘පච්චනුපුබ්බස්ස ගිණාතිස්ස කම්මෙ’ති. හොතුපොතුසද්දෙහිච්චාදිනා [Pg.102] පොතුසද්දස්සපි ඡට්ඨිරූපං දස්සිතං, වුත්තියන්තු ‘හොතු පතිගිණාති’ච්චෙව පාඨො දිස්සති, හොත්වෙවම්පිත්‍යම්හාකමත්‍රොපෙක්ඛා, උස්සාහයතීත්‍යත්ථෙ ගිණාති අන්තොගතණ්‍යත්ථො. අනාවාදොති නාවාඅන්නාදිවජ්ජිතෙ. එත්ථ පන තථා පටිසෙධාභාවෙපි බහුලාධිකාරතො ‘න තං නාවම්මඤ්ඤෙ නතං අන්නම්මඤ්ඤෙ’ච්චාදි භවති, අත්ථෙව හි බහුලාධිකාරතොවා තිප්පසඞ්ගාභාවො, පඨමන්තං රූපන්ති මඤ්ඤමානොති පඨමන්තං රූපං, එත්ථච යදා තිණාදිතොපි ඛිකංසීයතෙ තදා නින්දාවගමො, තත්ථ ච නියොගතොව නඤ්පයොගො ඤාථානුප පත්තියාති සප්පටිසෙධමුදාහටං ‘න මඤ්ඤමානො’ති, අවධිම්හියෙව පඤ්චමීතිණාති, නඤ්පයොගෙව නියොගතො නින්දාවගමා තිණන්ති කම්මෙයෙව දුතියා, අථවා සතීපි නින්දාවගමෙ වචනිච්ඡාතො සවිසයෙයෙව දුතියා, සම්මුතිප්පයොගෙති සම්මුතිසද්දස්ස පයොගෙ, චතුත්ථිං ඉච්ඡන්තීති මත්තායාති එත්ථ චතුත්ථිං ඉච්ඡන්ති, පුන රුත්තත්තෙ කාරණමාහ-‘අථ සොතිවිජ්ජමානත්තා’ති, චණ්ඩස්ස කුක්කුරස්සාතිආදිසුත්තෙ ‘‘අථ සො’’ති පාඨස්ස විජ්ජමානත්තා ‘භිය්‍යොසො මත්තායා’ති එත්ථ සොකාරො පුනරුත්තොති අධිප්පායො, චග්ගහණෙනාති ‘‘සිලාඝහනු…පෙ… සත්තම්‍යත්ථෙසුචා’’ති සුත්තෙ චග්ගහණෙන, චතුත්ථීභිමතාති ‘‘නමො යොගාදිස්වපිචා’’ති සුත්තෙන.

Dhārippayoge ဟူသည်မှာ Dhāri-ဓာတ်၏ အသုံးအနှုန်း၌ ဟူလို။ uttamīṇo adhamīṇo ဟူသည်မှာ ငွေရှင်နှင့် ငွေယူသူတို့၏ ရူဠှီသဒ္ဒါ ဖြစ်သောကြောင့် ‘uttamīṇo dhanasāmī-အကြွေးရှင်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ uttamīṇamassa ဟူသော ဝိဂြိုဟ်ကြောင့် uttamīṇo ဟု ဖြစ်၏။ dhārayati ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို ‘vahatī-ဆောင်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ dhārito ဟူသည်မှာ dhār-ဓာတ်မှ ဖြစ်၏။ အခြားသောသုတ်ဖြင့် ထိုထိုအတိုင်း သတ်မှတ်အပ်ကုန်သော ထိုထိုသူတို့အား သမ္ပဒါန်သညာကို ပြု၍ သူတစ်ပါးတို့သည် စတုတ္ထီဝိဘတ်ကို စီရင်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘silāgha hanuṭṭhāsapāna’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော ယောဂသမ္ဗန်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ñāpetuṃ ဟူသည်မှာ silāgha အစရှိသည်တို့ကို သိစေခြင်းငှာ၊ icchito ဟူသည်မှာ နှစ်သက်အပ်သောသူ။ ထိုအနက်ကို ဟောတတ်သော ဓာတ်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူခြင်းငှာ ‘kudhaduhissosūyatthānaṃ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ yampati kopo ဟူသော ဤစကားဖြင့် အမျက်ထွက်ခြင်း၏ အာရုံကို ဆို၏။ yassa ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘အကြင်ကံ’ ဟု ဆိုအပ်ပြီးသည်ကိုပင် ရည်ညွှန်း၏။ yassa ဟူသည် မင်း အစရှိသည်တို့၏။ pucchati ဟူသည် မေးအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘အတိတ်နိမိတ်ဖတ်သူသည် အကြင်သူနှင့် စပ်ဆိုင်သော ကောင်းမကောင်းကို မေး၏’ ဟု ဆိုလတ္တံ့။ ‘yo ca anukūlattaṃ...’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤအနက်ကို ပြ၏။ Pati-ရှေ့ရှိသော၊ Ā-ရှေ့ရှိသော Su-ဓာတ်သည် ဝန်ခံခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ကတိကဝတ်ပြုခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အကြင်အခါ၌ ဤဝန်ခံခြင်းသည် တောင်းပန်ခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ တောင်းပန်ခြင်း၏ ကတ္တား ဖြစ်သော တောင်းပန်တတ်သူအား စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ အကြင်အခါ၌မူကား မတောင်းပန်အပ်သော်လည်း သက်သက်သော အနုကူလအားဖြင့် ဖြစ်သည်ကို မြင်၍ ‘ဤအရာ ဤအရာကို သင်တို့အား ပေးအံ့’ ဟု ပေးအပ်ဖွယ်ရာကို ဝန်ခံကုန်၏၊ ထိုအခါ၌ ထိုအနုကူလအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကြိယာ၏ ကတ္တားအား စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏ ဟူ၍။ ဤစကားဖြင့် ပါဏိနိကျမ်းညွှန်းဆရာ ဇယာဒိတ္တ၏ အယူ၌ ဖောက်ပြန်ခြင်းကို ဆို၏။ ထိုဆရာသည် ‘ဝန်ခံခြင်းမည်သည် သူတစ်ပါး တောင်းပန်အပ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုတောင်းပန်ရာ၌ တောင်းပန်သူအားသာလျှင် စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုသောကြောင့်တည်း။ ‘pubbassā kiriyāya yo kattā’ ဟူသည်မှာ ဗေဒင်ကျမ်းစာဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြုခြင်းတည်းဟူသော အားထုတ်မှုကို ခွင့်ပြုခြင်းထက် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ကြိယာ၏ အကြင်ကတ္တား ဖြစ်သော ဟောတာပုဂ္ဂိုလ်၊ ပေါတာပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌လည်း ‘tassa’ ဟူသော ဤပုဒ်ကို ‘catutthīyā yadabhimataṃ rūpaṃ’ ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် စပ်အပ်၏။ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၏ ခပ်သိမ်းသော အရပ်သို့ ပျံ့နှံ့စွမ်းနိုင်သည်ကို အမှီပြု၍ ‘ဤသို့လျှင်’ ဟု အတိဒေသပြုလိုသဖြင့် ‘evantī’ အစရှိသဖြင့် ဆိုအပ်၏။ သဒ္ဒါပုံသဏ္ဌာန် တူညီခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တာဒတ္ထိယအနက် ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သလို တာဒတ္ထစတုတ္ထီ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း မဆန့်ကျင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ‘tādattha vacanicchāyantu’ စသည်ဖြင့် ဆိုလတ္တံ့။ icchito rājā ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော မင်းတည်း။ ‘kamma vacanicchā’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပြောလိုခြင်း၏ အဓိကဖြစ်သည်ကို ဆို၏... ခပ်သိမ်းသော ကာရကတို့သည် ပြောလိုခြင်းသို့ ရှေးရှုသောကြောင့်တည်း။ appacurappayogattā ဟူသည် အသုံးနည်းခြင်းကြောင့်တည်း။ hanute ဟူသည် ပယ်ဖျောက်၏။ upatiṭṭhate ဟူသည် ဆည်းကပ်ခြင်း၊ ချဉ်းကပ်ခြင်းကို ပြု၏။ pihayanti ဟူသည် တောင့်တကုန်၏။ kujjha ဟူသည် အမျက်ထွက်ခြင်းကို ပြု၏။ ဒုဟဓာတ် အစရှိသည်တို့သည် အမျက်ထွက်ခြင်းမှ ဖြစ်ကုန်၏၊ အခြားမဲ့၌ ထိုအမျက်ထွက်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ကုန်သောကြောင့် ဒုဟဓာတ် အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ဥပမာဆောင်အပ်၏။ ‘byañjane dīgharassā’ (၁-၃၃) သုတ်အရ ရဿပြုခြင်း၌ ပြစ်မှား၏။ issayanti ဟူသည် မရှုဆိတ်ကုန်။ ārajjhati ဟူသည် မေးအပ်သော အတိတ်နိမိတ်ဖတ်သူသည် စူးစမ်းဆင်ခြင်၏။ ‘yassa’ စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်၏။ pariyāloceti ဟူသည် စူးစမ်းဆင်ခြင်၏။ ‘kiṃ lakkhaṇo-yamaniyamo ca’ ဟု မေးရာ ‘nāvassaṃ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ တောင်းပန်သူထံမှသာ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏ ဟူသော အနိယမမဟုတ် ဟူသော အနက်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ ‘sambandhe’ စသည်ဖြင့် ဆို၏။ ‘aññasmāpi’ ဟူသည် မတောင်းပန်အပ်သောသူထံမှလည်း ဖြစ်၏။ ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြုသော ကတ္တားဖြစ်ကုန်သော ဟောတာ၊ ပေါတာတို့သည် အားပေးခြင်း၊ ခွင့်ပြုခြင်းတို့၏ ကံ ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘paccanupubbassa giṇātissa kamme’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘Hotupotusaddehi’ စသည်ဖြင့် Potu-သဒ္ဒါ၏ ဆဋ္ဌီရုပ်ကိုလည်း ပြအပ်၏။ ဝုတ္တိ၌မူကား ‘hotu patigiṇāti’ ဟူ၍သာ ပါဌ်ကို မြင်ရ၏။ ‘hotu evam pi’ ဟူသော ဤအရပ်၌ ငါတို့၏ လျစ်လျူရှုခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ussāhayati’ ဟူသော အနက်၌ ‘giṇāti’ သည် အတွင်း၌ ဏျပစ္စည်း ပါဝင်သောအနက်ရှိ၏။ Anāvādo ဟူသည် လှေ၊ ဆွမ်း အစရှိသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်သော အရပ်၌။ ဤအရပ်၌ ထိုသို့ တားမြစ်ချက်မရှိသော်လည်း ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် ‘na taṃ nāvammaññe nataṃ annammaññe’ စသည် ဖြစ်၏။ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့်သာလျှင် လွန်ကဲစွာ ကျရောက်ခြင်း မရှိခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ‘ပထမန္တရုပ်’ ဟု ထင်မှတ်သော် ‘ပထမန္တရုပ်’ ဖြစ်၏။ ဤ၌ မြက်စသည်တို့ထက် စက်ဆုပ်အပ်သောအခါ ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို သိရ၏။ ထိုကဲ့ရဲ့ခြင်း၌လည်း ဧကန်အားဖြင့် ‘နဉာ်’ အသုံးသည် အနက်သဘော မပြီးစီးနိုင်ခြင်းကြောင့် တားမြစ်ခြင်းနှင့်တကွသော ‘na maññamāno’ ဟူသည်ကို ဥပမာပြအပ်၏။ ‘tiṇā’ ဟူသည် အပိုင်းအခြား (အဝဓိ) ၌သာ ပဉ္စမီဝိဘတ်တည်း။ ‘နဉာ်’ အသုံးပြုမှသာလျှင် ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို သိရသောကြောင့် ‘tiṇanti’ ဟူသည် ကံ၌သာ ဒုတိယီဝိဘတ်တည်း။ သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို သိရသော်လည်း ပြောလိုခြင်းကြောင့် မိမိအာရုံ၌သာ ဒုတိယီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ sammutippayoge ဟူသည် သမ္မုတိသဒ္ဒါ၏ အသုံး၌ ဖြစ်၏။ ‘catutthiṃ icchantīti mattāyā’ ဟူသော ဤအရပ်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ်ကို အလိုရှိကုန်၏။ တစ်ဖန် ဆိုအပ်သည်၏ အကြောင်းကို ဆိုလတ္တံ့– ‘atha so ti vijjamānattā’ ဟူ၍တည်း။ ‘caṇḍassa kukkurassa’ စသော သုတ်၌ ‘atha so’ ဟူသော ပါဌ်သည် ရှိနေသောကြောင့် ‘bhiyyoso mattāya’ ဟူသော ဤအရပ်၌ ‘so-ကာရ’ သည် ထပ်ခါတလဲလဲ ဆိုအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘caggahaṇena’ ဟူသည် ‘silāghahanu...pe... sattamyatthesu ca’ သုတ်၌ ‘စ-သဒ္ဒါ’ ကို ယူခြင်းဖြင့်တည်း။ ‘catutthībhimatā’ ဟူသည် ‘namo yogādisvapica’ သုတ်ဖြင့်တည်း။

26. පඤ්ච

၂၆. ငါးခု။

අවධීයතෙ විසිලිස්සතෙ එතස්මාත්‍යවධි, අවපුබ්බාය ධාධාතුතො අවධිම්හි‘‘දාධාත්වී’’ති (5-45) ඉ.

ထိုမှ (တစ်စုံတစ်ခုကို) ကင်းပြတ်စေအပ်၏၊ ဖဲခွာစေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အဝဓိ’ (အပိုင်းအခြား) မည်၏။ အဝ-သံဗန္ဓ ရှေ့ရှိသော ဓာ-ဓာတ်မှ အဝဓိအနက်၌ ‘dādhātvī’ (၅-၄၅) သုတ်ဖြင့် ‘ဣ’ ပစ္စည်း သက်၏။

යතො-වධීයතෙ කිඤ්චි, ක්‍රියාපුබ්බං කුතොචිපි;

චලඤ්චාචලමඤ්ඤඤ්ච, තං වදන්ත්‍ය වධිම්බුධා.

အကြင်အရာမှ ကြိယာလျှင် ရှေ့သွားရှိသည်ဖြစ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်မှ ကင်းပြတ်၏။ လှုပ်ရှားတတ်သော အရာ၊ မလှုပ်ရှားတတ်သော အရာ၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အရာတို့ကို ပညာရှိတို့သည် ‘အဝဓိ’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။

එත්ථායමත්ථො ‘‘යතොකුතොචිපි අත්ථො කිඤ්චි වත්ථුඅවධීයතෙ සංයොගස්ස වා කිරියානිමිත්තං ගමනදානාදිකිරියාපුබ්බං විසිලිස්සතෙ සයං වා අපෙති අඤ්ඤෙන වා විසුං කරීයතෙ, තමෙවංවිධං චලඤ්චා චලඤ්ච විසිලෙසපරිච්ඡෙදභූතං පදත්ථමවධිං වදන්ති බුධා තබ්බිදුනො’’ති, තං යථා ධාවතාස්සා පුරිසො පතති, පුරිසං පාතෙති වා, රුක්ඛා පණ්ණං [Pg.103] පතති, පණ්ණං පාතෙති වාති, සොච තිධාප්‍යුච්චතෙ විසයභෙදෙන, යථා–

ဤ၌ ဤအနက်ရှိ၏— ‘အကြင်တစ်စုံတစ်ခုသော အရာမှ စပ်ယှဉ်ခြင်း၏ သော်လည်းကောင်း၊ ကြိယာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော သွားခြင်း ပေးခြင်း အစရှိသော ကြိယာလျှင် ရှေ့သွားရှိသည်ဖြစ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုသည် ကင်းပြတ်၏၊ ကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း ဖဲသွား၏၊ သူတစ်ပါးသည်သော်လည်းကောင်း အသီးအခြား ပြုအပ်၏။ ထိုသို့သဘောရှိသော လှုပ်ရှားတတ်သော အရာ၊ မလှုပ်ရှားတတ်သော အရာ၊ ကင်းပြတ်ခြင်း၏ အပိုင်းအခြားဖြစ်သော အနက်ကို ထိုအရာကို သိကုန်သော ပညာရှိတို့သည် ‘အဝဓိ’ ဟု ဆိုကြကုန်၏’ ဟူ၍တည်း။ ထိုဥပမာကား— ပြေးနေသော မြင်းမှ လူသည် ကျ၏၊ သို့မဟုတ် လူကို ကျစေ၏၊ သစ်ပင်မှ သစ်ရွက်သည် ကျ၏၊ သို့မဟုတ် သစ်ရွက်ကို ကျစေ၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထို (အဝဓိ) သည်လည်း အာရုံ၏ ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် သုံးပါး အပြားရှိ၏ ဟု ဆိုအပ်၏၊ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ—

නිද්දිට්ඨවිසයො කොචි, උපාත්තවිසයො තථා;

අනුමෙය්‍යවිසයො චාති, තිධාවධි සමීරිතොති.

ညွှန်ပြအပ်သော အာရုံရှိသော အဝဓိ၊ ထုတ်ဆောင်အပ်သော အာရုံရှိသော အဝဓိ၊ အနုမာနဖြင့် သိအပ်သော အာရုံရှိသော အဝဓိ ဟူ၍ အဝဓိသည် သုံးပါးအပြားရှိ၏ဟု ဟောအပ်၏။

තත්ථ නිද්දිට්ඨා වචනොපනීතා කිරියා විසයො යත්ථ සො නිද්දිට්ඨ විසයො වධි, යථා-‘ගාමස්මා ආගතො’ති, උපාත්තාජ්ඣාහටා කිරියා විසයො යත්ථ සො උපාත්තවිසයො, යථා-‘වලාහකා විජ්ජොතතෙ’ති, වලාහකා නික්ඛම්ම විජ්ජොභතෙති අත්ථො, අනුමෙය්‍යා කිරියා විසයො යත්ථ සො අනුමෙය්‍යවිසයො, යථා‘මාථුරා පාටලිපුත්තකෙහි අභිරූපතරා’ති, එත්ථ අභිරූපගුණෙන උක්කංසනමනුමෙය්‍යං, අතොයෙවෙත්ථායමෙව සඤ්ඤා පරිප්ඵුටා විඤ්ඤායතීති න කාචිදිහ සඤ්ඤා පරිභාසීයතෙ බ්‍යාමොහකාරිණී, අථාවධිස්මාති වුච්චමානෙ ‘පදත්ථාවධිස්මා’ති කුතො-වසීයතෙ යෙනෙවං විවරණං කතන්ත්‍යාසඞ්කියාහ-පදාන’මිච්චාදි. යථා ගාමස්මාතිආදිනා ඉදං දීපෙති ‘‘න කෙවලං කායසංසග්ගපුබ්බකොව විසිලෙසො, කිඤ්චරහි බුද්ධිසංසග්ගපුබ්බකොපි, අත්ථි චෙහ බුද්ධිසංසග්ග පුබ්බකො, තථාහි චොරෙහි භායතිත්‍යාදො යො (භය)පෙක්ඛණ සීලො භවති, සො යදි මං චොරා පස්සෙය්‍යුං, ධුවං මෙ මරණන්ති විචාරෙන්තො තෙ බුද්ධියා පප්පොති පප්පුය්‍ය ච තතො නිවත්තතෙ, තථා චොරෙහි තායතිත්‍යාදො යො එකස්ස මිත්තො භවති සො යද්‍යෙතං චොරා පස්සෙය්‍යුං ධුවමස්ස මරණන්ති පස්සන්තො තෙ බුද්ධියා පත්වා තතො නිවත්තයතීත්‍යවධිත්තා අවධිස්මාව සබ්බත්ථ පඤ්චමී’’ති, පරෙහි පන එතාදිසෙසු සබ්බත්ථ පටිපත්තුවිසෙසානුග්ගහාය සුත්තෙහෙව පපඤ්චො කතො, ඉධ පන සාමඤ්ඤවචනෙනෙව සිද්ධත්තා තදනුග්ගහාය උදාහරණෙහෙව පපඤ්චිතං, භීතිභායනත්ථානන්ති භීති තායනානං අත්ථො යෙසං තෙ භීතිතායනත්ථා තෙසන්ති අත්ථො, නනු භීත්‍යත්ථානං පයොගෙ භයහෙතු සම්භවති නතු තායනත්ථානන්ති, නෙස දොසො, තායනඤ්හි රක්ඛනමුච්චතෙ තඤ්ච භයහෙතුතො වෙත්‍යාහ-‘යො [Pg.104] භයහෙතු’තිආදි, ඉමිනා ච ‘‘භීත්‍යත්ථානං භයහෙතු’’ති (1-4-25) පාණිනියානමපාදානසඤ්ඤා සුත්තම්පටික්ඛිපති, තතොති භයහෙතුතො, තෙසන්ති භයතායනානං, භයමනිට්ඨපාතසඞ්කා, උත්තාසොත්‍යත්ථො, තායන මනිට්ඨපාතතො පරිරක්ඛනං, යථා දස්සනං හොන්තෙවාතීමිනා වචනිච්ඡායෙව පධානත්තමාහ, කො හි ලොකියං වචනිච්ඡමතිවත්තිතුං සක්කොති, තථාහි සබ්බෙව දබ්බාදයො සබ්බකාරකසත්තියුත්තාව, තත්ථායං කාරකවිභාගො වචනිච්ඡාවසෙනෙව, තං යථා ‘වලාහකො විජ්ජොතතෙ, වලාහකෙන විජ්ජොතතෙ, වලාහකෙ විජ්ජොතතෙ’ති. පරාපුබ්බස්සාතිආදිනා ‘‘පරාජිස්සාසය්හො’’ති (1-4-26) සඤ්ඤාසුත්තං පච්චක්ඛාති, අසය්හො අත්ථොති සහිතුං අභිභවිතුමසමත්ථො අත්ථො, අජ්ඣෙනසකාසාඉච්චාදිනා උදාහරණත්ථමාචික්ඛති, නනුචෙවමත්ථං වදතා යඤ්ඤදත්තස්සාසය්හත්තං වුත්තං, තං කථං අජ්ඣයනස්සාසය්හත්තං, යෙනාසය්හත්තස්සාවධිත්තං පටිපාදයති ත්‍යාසඞ්කියාහ-‘යඤ්ඤදත්තානභිභවො’ච්චාදි, අසය්හොතීමස්ස පච්චුදාහරණං පටිපාදයති ‘යො පනි’ච්චාදි. ‘‘වාරණත්ථානමිච්ඡිතො’’ති (1-4-27) සුත්තිතං, තදාහ ‘වාරණත්ථාන’මිච්චාදි, වාරණමත්ථො යෙසං තෙ වාරණත්ථා, අවධිමත්තවචනිච්ඡායන්ති විසෙසතො විධානමන්තරෙනා වධිමත්ත වචනිච්ඡායං, විසෙසවිධානෙති ඉච්ඡිතොති විසෙසවිධානෙ, චිත්තස්සාවධිවචනිච්ඡායම්පන චිත්තතො පාපං නිවාරයෙති භවති. ‘‘රක්ඛනත්ථානමිච්ඡිත’’න්ති (2-6-3) සුත්තිතං, තදාහ-‘රක්ඛනත්ථාන’මිච්චාදි, කෙසඤ්චීති කච්චායනාදිකෙ දස්සෙති. ‘‘අන්තරධානෙ යෙනාදස්සනමිච්ඡතී’’ති (1-4-28) සඤ්ඤාසුත්තමාරද්ධං, තදාහ-‘අන්තරධානෙ’ච්චාදි, අයමුපජ්ඣායො යදි මං පස්සතීති සම්බන්ධො, දස්සනෙ දොසං තක්කෙති ‘නුන’මිච්චාදිනා, පෙසනමසක්කාරපුබ්බකො නියොගො, අජ්ඣෙසනං සක්කාරපුබ්බකො, මඤ්ඤමානො සිස්සා අහං කථන්නාම බ්‍යවහිතො භවාමීති අන්තරධානෙ බ්‍යවධාන නිමිත්තං, යෙන අත්තනො අදස්සනමිච්ඡතීති සම්බන්ධො, අන්තරධානෙති නිමිත්තසත්තමීචායං, අතො ආහ-‘බ්‍යවධානනිමිත්ත’න්ති, බ්‍යවහිතොති අන්තරහිතො, මාමං උපජ්ඣායොත්‍යාදිනා උදාහරණත්ථමාහ, බ්‍යවධානත්ථං බ්‍යවහිතත්ථං, ‘‘අන්තරධානෙති කිං චොරෙ න දිදික්ඛතී’’ති පච්චුදාහටං [Pg.105] පරෙහි, තම්පටිපාදයමාහ-‘යත්ථාදස්සන’මිච්චාදි, චොරෙ න දිදික්ඛතී (ත්‍ය), ත්‍ර හි යො චොරෙ න දිදික්ඛති තෙහි අත්තනො අදස්සනමිච්ඡතීති න අන්තරධානනිමිත්තං, කින්තුපඝාතනිවත්‍යත්ථං, කින්තුපඝාතනිවත්තියාති එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘නාත්‍රාන්තරධානමෙ (වාවසෙයං), කින්තු තන්නිමිත්තො පඝාතනිවත්තිපි, ‘උපජ්ඣායා අන්තරධායතී’ත්‍යත්‍ර විනාප්‍යුපඝාතසම්භවමන්තරධානසම්පාදනමෙව සම්භවතී’’ති. ඉච්ඡතිග්ගහණං කිමත්ථං අදස්සනිච්ඡායං සති සත්‍යපි දස්සනෙ යථාසියා’’ති වුත්තං, (තං) පටිපාදයමාහ-‘අදස්සනිච්ඡායම්පනි’ච්චාදි, සතීපි දස්සනෙති උපජ්ඣායෙන දස්සනෙ සතීපි, තතොති උපජ්ඣායතො, අවධිරූපතා එවාති උපජ්ඣායස්සාවධිරූපතා එව. ‘‘ආඛ්‍යාතො පයොගෙ’’ති (1-4-29) පරවචනං, තදාහ ‘උපයොගෙ’ච්චාදි, නියමපුබ්බකං විජ්ජාගහණමුපයොගො ත්‍රාධිප්පෙතො, උපයොගවචනසාමත්ථියා විජ්ජාගහණත්ථං සිස්සවත්තං නියමො, තතොති ආඛ්‍යාතුතො. ‘‘ජනිකත්තුනො පකතී’’ති (1-4-30) සඤ්ඤාසුත්තං කතං, තදාහ-‘ජන්‍යත්ථස්සා’තිආදි, ජනිනො අත්ථො ජන්‍යත්ථො, කින්තං ජනනං, තතොති ජනිකත්තුහෙතුතො, පකතිසද්දෙන කාරණමත්තං ගහිතංපරෙහි ‘පුත්තා පමොදා ජායතෙ’ච්චාදො පුත්තාදිතොපි යථා සියා’ති, දුවිධං (හි) කාරණං උපාදානකාරණං සහකාරිකාරණඤ්ච, තත්ථ කාරියෙනාභින්නදෙසො ඝටස්ස මත්තිකාපිණ්ඩො උපාදානකාරණං, තස්සෙව පන දණ්ඩචක්කාදි (කාරියෙන භින්නදෙසො) සහකාරිකාරණං, තෙසූපාදානකාරණස්සෙහ ගහණෙ’සිඞ්ගා සරො ජායතෙ’ච්චත්‍රෙව සියා, න තු ‘පුත්තා පමොදා ජායතෙ’ච්චාදො, කාරකන්තරවචනිච්ඡායන්ති එත්ථ කාරකන්තරාදිවචනිච්ඡායන්ති පාඨෙන භවිතබ්බං… එත්ථන්තරෙ සම්බන්ධ වචනිච්ඡායපි සම්භවතො, තත්‍ර තිට්ඨන්තීති තත්‍රට්ඨා, තෙසං, ලොකො-නඤ්ඤථාවාදී වොහාරිකජනො, තත්ථ භවා ලොකියා, නවත්තු පටිබද්ධාති ලොකවචනිච්ඡමුල්ලඞ්ගිය අහමෙව වදාමීති සකජ්ඣාසයෙන වදන්තො වත්තා, තප්පටිබද්ධා න හොතීති අත්ථො. ‘‘පභවො භවතිස්සා’’ති (1-4-31) සුත්තිතං, තදාහ-‘භවතිස්සා’තිආදි, පඨමතො උපලබ්භතීති අත්ථකථනෙන ජන්‍යත්ථො-ත්‍ර න සම්භවතීති වදති, නහි හිමවා ගඞ්ගාය කාරණං, සා හි අඤ්ඤෙහි එවකාරණෙහි උප්පන්නා[Pg.106], හිමවති තු කෙවලං පඨමතො උපලබ්භති. ‘‘ජිගුච්ඡාවිරාමපමාදත්ථානුමුපසඞ්ඛ්‍යානං’’ති (1-4-24වා) වුත්තං, තදාහ-‘විරමණත්ථෙ’ත්‍යාදි, ජිගුච්ඡාපමාදත්ථධාතුයොගෙ පන කම්මාධිකරණවචනිච්ඡා දිස්සතීති වුත්තං, අවධිවචනිච්ඡාපි පන දිස්සකෙ ‘ජිගුච්ඡති නාහිරිකො පාපා’ති, ධම්මා පමජ්ජතීතිපි හොතෙව පටිසෙධාභාවා. ‘‘අඤ්ඤාරාදිතරරිතෙ දිසාසද්දාඤ්චුත්තරපදාචාහි යුත්තෙ’’ති (2-3-29) සුත්තිතං, තදාහ-‘අඤ්ඤසද්දයොගෙ’ච්චාදි, යතොති දෙවදත්තාදිතො, ‘‘අඤ්ඤඉත්‍යත්ථග්ගහණං, තෙන පරියායප්පයොගෙපි භවතී’’ති අඤ්ඤෙහි බ්‍යාඛ්‍යාතත්තා ආහ-‘භින්නො දෙවදත්තා’ති, ආරාසද්දස්ස දූරත්ථත්තා ආසවක්ඛයතො ආරා දූරො භවතී(ත්‍යත්ථො උ) පාදීයතෙත්‍යාහ‘ආරාසද්දො දූරත්ථො’ති, නිද්දිස්සමානපටියොගීති ‘දෙවදත්තො සූරො’ති නිද්දිස්සමානස්ස කස්සචි යො සො දුතියො, සො පටියොගී. දිසාදෙසකාලවුත්තීනං දිසාසද්දත්තෙන පරිග්ගහතො ආහ‘දිසා දෙසකාලවාචීනං යොගෙ’ති, පුබ්බෙව සම්බොධාතිආදීනි කාලවාචීයොගෙ උදාහරණානි, අඤ්චුත්තරපදආචආහිපච්චයයො ගෙත්විහ නොදාහටං. ‘‘පඤ්චමීවිධානෙ ල්‍යප්ලොපෙ කම්මන්‍යුපසඞ්ඛ්‍යානං ‘‘අධිකරණෙ චොපසඞ්ඛ්‍යාන’’මිති (2-3-28-වා) වාත්තිකං, තදාහ‘යත්ථ’ච්චාදි, ල්‍යප්පච්චයස්ස යත්‍රාප්පයොගො, තස්සත්ථො චෙ ගම්‍යතෙ, සො ල්‍යප්ලොපො, ත්වාලොපො ල්‍යපලොපොත්‍යවිසෙසො, පාසාද මාරුය්හ පෙක්ඛති ආසනෙ උපවිසිත්වා පෙක්ඛතීති ඉදං විසයො පදස්සනං පුබ්බං යස්සාති කිරියාවිසෙසනෙ සමාසො, වක්ඛමානසබ්බදස්සනෙසුපි පාසාදතො-පක්කමනලෙසසබ්භාවා පාසාදො (යෙවා) වධිරූපෙන වත්තුමිට්ඨොති දස්සෙතුමාහ-‘තථාහි’ච්චාදි, අපක්කමති තතො තං දස්සනන්ති තතො පාසාදතො තස්ස දට්ඨුනො දස්සනං චක්ඛුන්ද්‍රියං අපක්කමත්‍යපයාතීත්‍යත්ථො, අවධිභාවො පාසාදස්සාති විඤ්ඤායති, යෙසන්ති වෙසෙසිකානං, තෙ හ්‍යෙවමාචික්ඛන්ති ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසු චක්ඛුන්ද්‍රියං චක්ඛුගොළකතො-ච්චන්තසුඛුමභාවෙන නික්ඛම්ම විසාලීභවන්තං විසයදෙසමුපගම්ම සකලමත්තනා දිට්ඨං පස්සති රංසිරූපෙන, යථා කාහලා මූලෙ කිසා අග්ගෙමහතී, තථා ඤාණින්ද්‍රියානී’’ති, අධිට්ඨානදෙසන්ති ඉන්ද්‍රියාධිට්ඨානභූතං චක්ඛුගොළකදෙසං, විසයප්පවත්තීති ගොචරෙ [Pg.107] පවත්ති, සන්තතියාති ඉන්ද්‍රියපබන්ධස්ස, අධිට්ඨාන මනින්ද්‍රියං නාපජ්ජතෙති සම්බන්ධො, තතොති පාසාදතො, අපක්කන්ත්‍යාති අපගමනෙන, යජ්ජපි චක්ඛුන්ද්‍රියං චක්ඛුගොළකතො බහි නිග්ගච්ඡති, තථාපිපාසාදට්ඨස්සචක්ඛුගොළකා නිග්ගච්ඡතීති පාසාදස්සාප්‍යවධිභාවො, යෙසන්තූති ඛණිකවාදීනන්තු, ඉන්ද්‍රියාධිට්ඨානම්පත්තෙ විසයෙ විඤ්ඤාණලක්ඛණං කාරියං කරොන්ති සීලෙනාති පත්තකාරීනි, අනින්ද්‍රියාධිට්ඨානදොසො නෙති සම්බන්ධො, තතොති පාසාදතො, යෙසම්පනාති ඛණිකවාදිනොව දස්සෙති, අත්‍ර හි චත්තාරො පක්ඛා පත්තකාරීනින්ද්‍රියානි, අප්පත්තකාරීනි, චක්ඛුසොතානි අප්පත්තකාරීනි සෙසානි වුත්තවිපරිතානි, චක්ඛුයෙව පත්තකාරී සෙසමඤ්ඤථෙති, චතුස්වෙව තෙසු පඨමපක්ඛද්වයමුපන්‍යස්‍ය පටිපාදිතං… තප්පටිපාදනෙනෙතරෙසම්පි පටිපාදිතත්තා, සබ්බසාමයිකසාධාරණත්තාසද්දසත්ථස්සාති ඉදං අයුත්තමිව දිස්සති… සද්දසත්ථස්සිමස්ස බුද්ධවචනොපයොගිත්තෙන සොගතසමයානුගුණප්පවත්තිතො, ඛණිකවාදිනො පන නිස්සායෙදං සුන්දරමෙව, මනසිකාරාදීතිආදිසද්දෙන චක්ඛුතො අභෙදො රූපාපාථගමො ච දස්සිතො, යොග්ගදෙසෙති දස්සනයොග්ගෙ පදෙසෙ. ‘‘පුච්ඡනාඛ්‍යානෙසු ච පඤ්චමී වත්තබ්බා’’ති (2-3-28වා) වුත්තං, තදාහ-‘පුච්ඡනසද්දතො’ච්චාදි, පුච්ඡනාඛ්‍යානෙසු සාමඤ්ඤෙන පඤ්චමීවිධානෙ-තිප්පසඞ්ගං දස්සෙතුමාහ-‘අවස්ස’මිච්චාදි, කස්සාති පඤ්හො, දෙවදත්තස්සෙත්‍යාඛ්‍යානං, කොසො යඤ්ඤ දත්තොති පඤ්හො විධිරූපොවායං, යො-ඞ්ගදීත්‍යාද්‍යනුවාදරූපමාඛ්‍යානං, අඞ්ගදීකෙයූරී. ‘‘යතොචාද්ධකාලනිම්මානං තතො පඤ්චමී වත්තබ්බා’’ති (2-3-28වා) වුත්තං, තදාහ-‘අද්ධ’ච්චාදි, නිමීයතෙ පරිච්ඡිජ්ජතෙ යෙන තං නිමානං, තදෙව නිම්මානං. ‘‘අද්ධස්ස පඨමා සත්තමී ච වත්තබ්බා’’ති (2-3-28) වුත්තං, තත්ථායමත්ථො ‘‘තං යුත්තාති වත්තතෙ, තං යුත්තා පඤ්චමියුත්ථා පරස්සාද්ධස්ස පඨමා ච සත්තමී ච වත්තබ්බා’’ති, පාටලිපුත්තස්මාති පඤ්චමි යුත්තං, එතාපි න වත්තබ්බාති දස්සෙතුමාහ-‘සත්තයොජනානී’තිආදි, අත්‍ර හි යදා රාජගහස්ස යොජනඤ්චාභෙදො වත්තුමිච්ඡීයතෙ, තදා පාටලිපුත්තස්මා රාජගහං සත්තයොජනානීති, භෙදවචනිච්ඡායන්තු ‘‘සබ්භාවො’’ත්‍යාදිනා (2-34) සත්තමී සිද්ධා‘සත්තසු යොජනෙසු’ති. තථාහි [Pg.108] පාටලිපුත්තස්මා සත්තසු යොජනෙසු සති රාජගහංභවතීත්‍යයමත්ථො පතීයතෙ, සත්තයොජනසම්බන්ධිභවනං රාජගහ (භවන)ස්ස ලක්ඛණම්භවති. සම්බන්ධෙ ඡට්ඨීති ඉමිනා ‘‘තං යුත්තා කාලෙ සත්තමී වත්තබ්බා’’ති (2-3-28වා) වචනම්පටික්ඛිපති. ‘‘කරණෙච ථොකප්පකිච්ඡකතිපයස්සා සත්තවචනස්සෙ’’ති (2-3-33) සුත්තිතං, තදාහ-‘යදා ඉච්චාදි, කිච්ඡාදයොතිආදිසද්දෙන ථොකඅප්පකතිපයෙ සඞ්ගණ්හාති, අසත්තරූපන්ති අද්දබ්බරූපං, ගුණෙ හෙතුම්හීති ගුණපදත්ථෙ හෙතුභූතෙ ‘‘ගුණෙ’’ති (2-21) පඤ්චමීති අත්ථො, යථාවුත්තවිධානෙනෙති ‘‘ගුණෙ’’ති සුත්තෙ වුත්තවිධානෙන, ‘‘ගුණෙ’’ති සුත්තෙ වුත්තවිධානෙන, යදාත්විච්චාදිනා පරෙසං විය කරණෙ විසුං විධානෙ පයොජනං නත්ථීති දස්සෙති. කත්තබ්බරූපස්ස චලනස්සාති සම්බන්ධො, සමානාධිකරණත්තෙන විසෙසනන්ති යොජනා, සමානාධිකරණත්තෙනාති ච ‘රඤ්ඤො පුරිසො’ත්‍යාදො අසමානාධිකරණස්සාපි විසෙසනත්තදස්සනතො වුත්තං, සමානාධිකරණත්තෙන විසෙසනභාවො චාස්ස ථොකගුණාන්විතෙ චලනෙ වත්තමානො ථොකසද්දො අසත්තවචනොව විසෙසනන්ති, තෙනෙවාඛ්‍යායතෙ ‘ථොකස්ස කම්මත්තා කම්මෙ දුතියා’ති. පඤ්චමීත්‍යනුවත්තමානෙ ‘‘දූරන්තිකත්ථෙහි ඡට්ඨී වා’’ති (2-3-34) වුත්තං, තදාහ‘දූරන්ති කත්ථෙහි’ච්චාදි, අවධිසම්බන්ධලක්ඛණාති අවධිසම්බන්ධාව ලක්ඛණං නිමිත්තමාසං පඤ්චමීඡට්ඨීනං තා තථා වුත්තා, වත්තුමිට්ඨොති ඉමිනා වචනිච්ඡායෙව පධානත්තමාහ, එවං චරහි තංතං කාරකවචනිච්ඡායමඤ්ඤාපි විභත්තියො කස්මා නප්පයුජ්ජෙය්‍යුන්ති ආහ-‘ලොකියා චෙත්ථා’තිආදි, එත්ථ විභත්තීනං නියමෙ ලොකියා එව වචනිච්ඡා නිබන්ධනං කාරණන්ති අත්ථො, පඤ්චමීචාත්‍යනුවත්තමානෙ ‘‘දූරන්ති කත්ථෙහි දුතියා චෙ’’ති (2-3-35) වුත්තං, ‘‘පඤ්චම්‍යධිකරණෙච’’ (2-3-36) ඉච්චත්‍ර ච කාරෙන දූරන්ති කත්ථෙහි සත්තමී ච වුත්තා පාටි පදිකත්ථෙ සාරසඞ්ගහකාරාදීහි, තදක්ඛිප්ප අඤ්ඤාපදෙසෙන පටික්ඛිපිතුං කෙචිත්‍යාදි යං වුත්තං වුත්තියං, තං දස්සෙතුමාහ’කෙචීති සාරසඞ්ගහාදයො’තිආදි. දූරාපාදාවසෙචනන්ති අයං තෙසම්පටික්ඛෙපන යොති සම්බන්ධො, ඉතිසද්දො පනෙත්ථ පරිහීනො, නහිතන්තිආදීසු තසද්දෙනාසත්තරූපං දූරාදි වත්තුමිච්ඡිතන්ත්‍යවසෙයං, න හි තං ගම්‍යතෙ, න හි තතො ගම්‍යතෙ, න හි තෙන ගම්‍යතෙ, න හි තස්මිං ඨීයතෙ’ති විසුං සම්බන්ධො [Pg.109] වසෙයො. පතීයන්තෙචාති චො වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ, අතොචෙති වක්ඛමානහෙතුපරාමාසො, යන්ති යස්මා අත්ථෙ නිපාතො, වාක්‍යකාරො වරරුචි, තංසාමානාධිකරණ්‍යතොති දූරාදිසා මානාධිකරණ්‍යතො, තංයුත්තතොපීති දූරාදියුත්තා ගාමාදිසද්දතොපි, පච්චක්ඛන්තොති වාක්‍යකාරවචනං පච්චාචික්ඛන්තො, තථාහ්‍යත්‍රායං මහාභාස්ස පාඨො ‘‘දූරන්තිකත්ථෙහි පඤ්චමීවිධානෙ තංයුත්තා පඤ්චමීපටිසෙධො වත්තබ්බො දූරා ගාමස්ස, තත්‍රාපි දස්සනා අනත්ථකො-යම්පටිසෙධො, තත්‍රාපි හි පඤ්චමී දිස්සති–

ထိုအပါဒါန်၌ ညွှန်ပြအပ်သော၊ စကားဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော ကြိယာသည် အာရုံ (အတိုင်းအရှည်) ရှိ၏၊ ထိုသို့ ညွှန်ပြအပ်သော အာရုံရှိသော အဝဓိ (အတိုင်းအရှည်) သည်- ‘ဂါမသ္မာ အာဂတော’ (ရွာမှ လာ၏) ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဆောင်ယူအပ်သော (အဇ္ဈာဟရဏ ပြုအပ်သော) ကြိယာသည် အာရုံရှိသော အဝဓိသည် ‘ဝလာဟကာ ဝိဇ္ဇောတတေ’ (မိုးတိမ်မှ လျှပ်ပြက်၏) ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ မိုးတိမ်မှ ထွက်၍ လျှပ်ပြက်၏ ဟု အနက်ရ၏။ မှန်းဆအပ်သော (အနုမေယျ) ကြိယာသည် အာရုံရှိသော အဝဓိသည် ‘မာသုရာ ပါဋလိပုတ္တကေဟိ အဘိရူပတရာ’ (မထုရာပြည်သားတို့သည် ပါဋလိပုတ်ပြည်သားတို့ထက် အဆင်းလှကုန်၏) ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ဤ၌ အဆင်းလှသော ဂုဏ်ဖြင့် သာလွန်ခြင်းကို မှန်းဆအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤကျမ်း၌ ဤသညာ (အမည်) သည်သာလျှင် ထင်ရှားစွာ သိအပ်၏၊ တွေဝေခြင်းကို ပြုတတ်သော မည်သည့် သညာကိုမျှ မပြဆိုပေ။ သို့ရာတွင် ‘အဝဓိသ္မာ’ (အတိုင်းအရှည်မှ) ဟု ဆိုအပ်သော် ‘ပဒတ္ထာဝဓိသ္မာ’ (ပုဒ်၏ အနက်ဖြစ်သော အတိုင်းအရှည်မှ) ဟု အဘယ်ကြောင့် ယူဆအပ်သနည်းဟူမူ- ယင်းသို့ ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုအပ်၏ဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘ပဒါနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဂါမသ္မာ’ စသည်ဖြင့် ဤသို့ ပြသ၏- ‘ကိုယ်ချင်း ထိတွေ့မှု ရှေးဦးစွာရှိသော ကွေကွင်းခြင်း (ဝိသိလေသ) သာလျှင် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား စိတ် (ဉာဏ်) ဖြင့် ထိတွေ့မှု ရှေးဦးစွာရှိသော ကွေကွင်းခြင်းလည်း ရှိ၏။ ဤ၌ စိတ်ဖြင့် ထိတွေ့မှု ရှေးဦးစွာရှိသော ကွေကွင်းခြင်းသည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ခိုးသူတို့မှ ကြောက်၏ စသည်၌ ကြောက်ခြင်းကို မျှော်လင့်လေ့ရှိသူသည် အကယ်၍ ငါ့ကို ခိုးသူတို့ မြင်ငြားအံ့၊ ငါ၏သေခြင်းသည် ဧကန်ဖြစ်လတ္တံ့ဟု ကြံဆလျက် ထိုခိုးသူတို့ကို စိတ်ဖြင့် ရောက်၍ ရောက်ပြီးလျှင် ထိုမှ ဆုတ်နစ်၏။ ထို့အတူ ခိုးသူတို့မှ ကာကွယ်၏ စသည်၌ တစ်ဦးသောသူ၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သောသူသည် အကယ်၍ ဤသူကို ခိုးသူတို့ မြင်ငြားအံ့၊ ထိုသူ၏သေခြင်းသည် ဧကန်ဖြစ်လတ္တံ့ဟု မြင်လျက် ထိုခိုးသူတို့ကို စိတ်ဖြင့် ရောက်၍ ထိုမှ ဆုတ်နစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် အဝဓိဖြစ်သောကြောင့် အဝဓိမှသာလျှင် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏’ ဟု။ အခြားဆရာတို့သည်ကား ဤသို့သော ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ ထူးခြားသော သိရှိနားလည်မှုကို ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ သုတ်တို့ဖြင့်ပင် အကျယ်ချဲ့အပ်၏။ ဤကျမ်း၌မူကား သာမန်စကားဖြင့်ပင် ပြီးစီးသောကြောင့် ထိုသူတို့ကို ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ ဥဒါဟရုဏ်တို့ဖြင့်သာလျှင် အကျယ်ချဲ့အပ်၏။ ‘ဘီတိဘာယနတ္ထာနံ’ ဟူသည်- ဘေးနှင့် ကာကွယ်ခြင်း အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ အနက်သည် ယင်းတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘီတိတာယနတ္ထာနံ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဓာတ်တို့၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဘီတိ’ (ကြောက်ခြင်း) အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ အသုံး၌ ကြောက်ခြင်း၏ အကြောင်း (ဘယဟေတု) သည် ဖြစ်နိုင်၏၊ ‘တာယန’ (ကာကွယ်ခြင်း) အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၌မူကား အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း ဟူမူ- ဤသို့ အပြစ်မရှိပေ။ ကာကွယ်ခြင်း (တာယန) ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း (ရက္ခန) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုစောင့်ရှောက်ခြင်းသည်လည်း ဘေး၏ အကြောင်းမှပင် စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ယော ဘယဟေတု’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ‘ဘီတျတ္ထာနံ ဘယေဟတု’ (၁-၄-၂၅) ဟူသော ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့၏ အပါဒါန်သညာ ပြုသော သုတ်ကိုလည်း ပယ်မြစ်၏။ ‘တတော’ ဟူသည် ဘေး၏ အကြောင်းမှတည်း။ ‘တေသံ’ ဟူသည် ကြောက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ခြင်းတို့၏တည်း။ ‘ဘယံ’ ဟူသည် မလိုလားအပ်သော အကျိုးသက်ရောက်မှုကို စိုးရိမ်ခြင်းတည်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်း ဟု အနက်ရ၏။ ‘တာယနံ’ ဟူသည် မလိုလားအပ်သော အကျိုးသက်ရောက်မှုမှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းတည်း။ ‘ယထာ ဒဿနံ ဟောန္တေဝါ’ ဤစကားဖြင့် ပြောဆိုလိုသော အလို (ဝစနိစ္ဆာ) သာလျှင် ပဓာနဖြစ်သည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လောကီစကား ပြောဆိုလိုသော အလိုကို လွန်ဆန်နိုင်စွမ်းသူ မည်သူရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ခပ်သိမ်းသော ဝတ္ထုစသည်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော ကာရကစွမ်းအားတို့နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏။ ထိုရာ၌ ဤကာရကခွဲခြားမှုသည် ပြောဆိုလိုသော အလိုအားဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဝလာဟကော ဝိဇ္ဇောတတေ၊ ဝလာဟကေန ဝိဇ္ဇောတတေ၊ ဝလာဟကေ ဝိဇ္ဇောတတေ’ (မိုးတိမ်သည် ပြက်၏၊ မိုးတိမ်ဖြင့် ပြက်၏၊ မိုးတိမ်၌ ပြက်၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘ပရာပုဗ္ဗဿ’ စသည်ဖြင့် ‘ပရာဇိဿာသဟော’ (၁-၄-၂၆) ဟူသော သညာသုတ်ကို ပယ်မြစ်၏။ ‘အသဟော အတ္ထော’ ဟူသည် သည်းမခံနိုင်သော၊ မလွှမ်းမိုးနိုင်သော အနက်တည်း။ ‘အဇ္ဈေနသကာသာ’ စသည်ဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်၏ အနက်ကို ပြဆို၏။ ‘ဤသို့ အနက်ကို ဆိုသော် ယညဒတ်၏ သည်းမခံနိုင်မှုကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သင်ယူခြင်း (အဇ္ဈယန) ၏ သည်းမခံနိုင်မှုသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်း၊ ယင်းသို့ သည်းမခံနိုင်မှု၏ အဝဓိဖြစ်သည်ကို ပြဆိုအံ့တည်း’ ဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘ယညဒတ္တာနဘိဘဝေါ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အသဟော’ ဟူသော ပုဒ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဥဒါဟရုဏ်ကို ပြဆိုလိုသဖြင့် ‘ယော ပန’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဝါရဏတ္ထာနမိစ္ဆိတော’ (၁-၄-၂၇) ဟု သုတ်ပြုအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘ဝါရဏတ္ထာနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ တားမြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် ယင်းတို့အား ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝါရဏတ္ထာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘အဝဓိမတ္တဝစနိစ္ဆာယံ’ ဟူသည် အထူးသဖြင့် ပညတ်ခြင်းမရှိဘဲ အဝဓိမျှကိုသာ ပြောဆိုလိုသောအလိုရှိရာ၌ ဖြစ်၏။ ‘ဝိသေသဝိဓာနေ’ ဟူသည် ‘ဣစ္ဆိတော’ ဟူသော သုတ်၌ အထူးပညတ်ချက်ရှိရာ၌ ဖြစ်၏။ စိတ်၏ အဝဓိကို ပြောဆိုလိုရာ၌မူကား ‘စိတ္တတော ပါပံ နိဝါရယေ’ (စိတ်မှ ပါပကို တားမြစ်ရာ၏) ဟု ဖြစ်၏။ ‘ရက္ခနတ္ထာနမိစ္ဆိတံ’ (၂-၆-၃) ဟု သုတ်ပြုအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘ရက္ခနတ္ထာနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ကေစိ’ ဟူသည် ကစ္စည်းကျမ်း စသည်တို့ကို ပြသ၏။ ‘အန္တရဓာနေ ယေနာဒဿနမိစ္ဆတိ’ (၁-၄-၂၈) ဟူသော သညာသုတ်ကို အစပျိုးအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘အန္တရဓာနေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဤဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် အကယ်၍ ငါ့ကို မြင်ငြားအံ့’ ဟု စပ်စပ်ရ၏။ မြင်ခြင်း၌ အပြစ်ကို ‘နူနံ’ စသည်ဖြင့် ကြံဆ၏။ ‘ပေသနံ’ ဟူသည် ပူဇော်သက္ကာရ မရှိဘဲ စေခိုင်းခြင်းတည်း။ ‘အဇ္ဈေသနံ’ ဟူသည် ပူဇော်သက္ကာရနှင့်တကွ စေခိုင်းခြင်းတည်း။ တပည့်သည် ‘ငါသည် အဘယ်သို့ ကွယ်ရာ၌ နေရအံ့နည်း’ ဟု အောက်မေ့လျက် အကွယ်အကာ၌ ကွယ်ကာခြင်း၏ အကြောင်းကို ‘ယေန အတ္တနော အဒဿနမိစ္ဆတိ’ (အကြင်ဆရာကြောင့် မိမိ၏ မမြင်ခြင်းကို အလိုရှိ၏) ဟု စပ်စပ်ရ၏။ ‘အန္တရဓာနေ’ ဟူသော သတ္တမီဝိဘတ်သည် နိမိတ္တသတ္တမီ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဗျဝဓာနနိမိတ္တံ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဗျဝဟိတော’ ဟူသည် ကွယ်အပ်သောတည်း။ ‘မာမံ ဥပဇ္ဈာယော’ စသည်ဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်၏ အနက်ကို ပြဆို၏။ ‘ဗျဝဓာနတ္ထံ’ ဟူသည် ကွယ်ခြင်းအနက်တည်း။ ‘အန္တရဓာနေ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ စောရေ န ဒိဒိက္ခတိ ဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက်ဥဒါဟရုဏ်ကို အခြားဆရာတို့ ပြဆိုအပ်၏။ ထိုအရာကို ပြဆိုလိုသဖြင့် ယတ္ထာဒဿနမိစ္ဆာ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စောရေ န ဒိဒိက္ခတိ (ခိုးသူတို့ကို မမြင်လို) ဟူသော ဤဥဒါဟရုဏ်၌ အကြင်သူသည် ခိုးသူတို့ကို မမြင်လိုသဖြင့် ထိုခိုးသူတို့ထံမှ မိမိ၏ မမြင်ခြင်းကို အလိုရှိ၏၊ ထိုအလိုရှိခြင်းသည် ကွယ်ကာခြင်းကို အကြောင်းမပြုပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကာကွယ်ခြင်းအနက်ရှိ၏။ ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကာကွယ်ခြင်းအနက်ရှိ၏ ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်း၏- ဤ၌ ကွယ်ခြင်းမျှကို မယူအပ်၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုကွယ်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကာကွယ်ခြင်းကိုလည်း ယူအပ်၏၊ ဥပဇ္ဈာယာ အန္တရဓာယတိ (ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာမှ ကွယ်၏) ဟူသော ဤဥဒါဟရုဏ်၌ ဖျက်ဆီးခြင်း မရှိသော်လည်း ကွယ်ခြင်းကို ပြီးစေခြင်းမျှသာ ဖြစ်နိုင်၏ ဟု။ ‘ဣစ္ဆတိ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ယူရသနည်း။ မမြင်လိုသော အလိုရှိသော်လည်း မြင်ခြင်းသည် ရှိသည်ရှိသော် အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်း ဟု ဆိုလိုသည်ကို ပြဆိုလိုသဖြင့် ‘အဒဿနိစ္ဆာယမ္ပိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘သတီပိ ဒဿနေ’ ဟူသည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် မြင်သော်လည်းတည်း။ ‘တတော’ ဟူသည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာမှတည်း။ ‘အဝဓိရူပတာ ဧဝ’ ဟူသည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ အဝဓိအဖြစ်သာလျှင်တည်း။ ‘အာချာတော ပယောဂေ’ (၁-၄-၂၉) ဟူသည် အခြားကျမ်းဆရာတို့၏ စကားတည်း။ ထိုအရာကို ‘ဥပယောဂေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စည်းကမ်းစနစ်ဖြင့် ပညာသင်ယူခြင်းကို ‘ဥပယောဂ’ ဟု ယူဆအပ်၏။ စည်းကမ်းနှင့်အညီ ပညာသင်ယူခြင်းအနက်ကို ပြဆိုနိုင်သော စွမ်းအားကြောင့် တပည့်ဖြစ်ခြင်းဟူသော စည်းကမ်းသည် ဖြစ်၏။ ‘တတော’ ဟူသည် စာသင်ပေးသောဆရာမှတည်း။ ‘ဇနိကတ္တုနော ပကတိ’ (၁-၄-၃၀) ဟူသော သညာသုတ်ကို ပြုအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘ဇညတ္ထဿ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအနက်သည် ‘ဇညတ္ထ’ မည်၏။ ထိုဖြစ်ပေါ်ခြင်းကား အဘယ်နည်း။ ‘တတော’ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ကတ္တား၏ အကြောင်းမှတည်း။ ‘ပကတိ’ သဒ္ဒါဖြင့် အကြောင်းမျှကို အခြားဆရာတို့ ယူအပ်၏။ ‘ပုတ္တာ ပမောဒါ ဇာယတေ’ (သားသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်းမှ ဖြစ်၏) စသည်၌ သားစသည်တို့မှလည်း အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်းဟူမူ- အကြောင်းသည် နှစ်မျိုးရှိ၏၊ ဥပါဒါန်အကြောင်း (ဥပါဒါနကာရဏ) နှင့် အထောက်အပံ့အကြောင်း (သဟကာရိကာရဏ) တို့တည်း။ ထိုအကြောင်းတို့တွင် အကျိုးတရားနှင့် တစ်နေရာတည်း၌ ဖြစ်သော အိုး၏ မြေစိုင်သည် ဥပါဒါန်အကြောင်း ဖြစ်၏။ ထိုအိုး၏ တုတ်၊ စက်ဝိုင်း စသည်တို့သည် (အကျိုးတရားနှင့် တစ်နေရာတည်း၌ မဖြစ်သောကြောင့်) အထောက်အပံ့အကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအကြောင်းတို့တွင် ဤ၌ ဥပါဒါန်အကြောင်းကို ယူအပ်သော် ‘သိင်္ဂါ သရော ဇာယတေ’ (ဦးချိုမှ မြှားဖြစ်၏) ဟူသော ဤဥဒါဟရုဏ်၌သာ ဖြစ်ရာ၏။ ‘ပုတ္တာ ပမောဒါ ဇာယတေ’ စသည်၌မူကား မဖြစ်နိုင်ပေ။ ‘ကာရကန္တရဝစနိစ္ဆာယံ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘ကာရကန္တရာဒိဝစနိစ္ဆာယံ’ ဟူသော ပါဌ်ဖြစ်အပ်၏။ ဤအကြား၌ သမ္ဗန် (ဆက်စပ်မှု) ကို ပြောဆိုလိုခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ‘တတြ တိဋ္ဌန္တိ’ ဟူသည် ထို၌ တည်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘တတြဋ္ဌာ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသူတို့၏တည်း။ ‘လောကော’ ဟူသည် မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုလေ့မရှိသော ဝေါဟာရအဖြစ် ပြောဆိုတတ်သော လောကီလူသားတည်း။ ထိုလောက၌ ဖြစ်သော စကားသည် ‘လောကိယ’ မည်၏။ ‘န ဝတ္တု ပဋိဗဒ္ဓါ’ ဟူသည် ပြောဆိုသူနှင့် ဆက်စပ်မှုမရှိသောတည်း၊ ‘ပြောဆိုသူကို လွန်ဆန်၍ ငါကိုယ်တိုင် ပြောဆိုအံ့’ ဟု မိမိ၏ အလိုဆန္ဒဖြင့် ပြောဆိုသော ပြောဆိုသူနှင့် ဆက်စပ်မှုမရှိဟု အနက်ရ၏။ ‘ပဘဝေါ ဘဝတိဿာ’ (၁-၄-၃၁) ဟု သုတ်ပြုအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘ဘဝတိဿာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရှေးဦးစွာ တွေ့ရှိရ၏ ဟူသော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအနက် (ဇညတ္ထ) သည် ဤ၌ မဖြစ်နိုင်ဟု မိန့်ဆို၏။ ဟိမဝန္တာသည် ဂင်္ဂါမြစ်၏ အကြောင်းမဟုတ်ပေ၊ ထိုဂင်္ဂါမြစ်သည် အခြားသောအကြောင်းတို့ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဟိမဝန္တာတောင်၌မူကား ရှေးဦးစွာ တွေ့ရှိရခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ‘ဇိဂုစ္ဆာဝိရာမပမာဒတ္ထာနမုပသံချာနံ’ (၁-၄-၂၄ ဝတ္တက) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘ဝိရမဏတ္ထေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ မေ့လျော့ခြင်း အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌မူကား ကံ (ကမ္မ) နှင့် အာဓာရ (အဓိကရဏ) ကို ပြောဆိုလိုခြင်းကို တွေ့မြင်ရ၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ အဝဓိကို ပြောဆိုလိုခြင်းကိုလည်း ‘ဇိဂုစ္ဆတိ နာဟိရိကော ပါပါ’ (အရှက်မရှိသောသူသည် ပါပမှ စက်ဆုပ်၏) ဟု တွေ့မြင်ရ၏။ ‘ဓမ္မာ ပမဇ္ဇတိ’ (တရားမှ မေ့လျော့၏) ဟုလည်း တားမြစ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘အညာရာဒိတရရိတေ ဒိသာသဒ္ဒါဉ္စုတ္တရပဒါစာဟိ ယုတ္တေ’ (၂-၃-၂၉) ဟု သုတ်ပြုအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘အညသဒ္ဒယောဂေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ယတော’ ဟူသည် ဒေဝဒတ်စသည်မှတည်း။ ‘အညသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ယူခြင်းတည်း, ထို့ကြောင့် ပရိယာယ်ပုဒ်ကို သုံးစွဲရာ၌လည်း ဖြစ်၏’ ဟု အခြားဆရာတို့ ဖွင့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဘိန္နော ဒေဝဒတ္တာ’ (ဒေဝဒတ်နှင့် မတူ ကွဲပြား၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အာရာ’ သဒ္ဒါသည် ဝေးသော အနက်ရှိသောကြောင့် ‘အာသဝက္ခယတော အာရာ’ ဟူသည် အာသဝေါကုန်ရာမှ ဝေးရာ၌ ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်ကို ယူအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အာရာသဒ္ဒေါ ဒူရတ္ထော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘နိဒ္ဒိဿမာနပဋိယောဂီ’ ဟူသည် ‘ဒေဝဒတ္တော သူရော’ (ဒေဝဒတ်သည် သူရဲကောင်းဖြစ်၏) ဟု ညွှန်ပြအပ်သော တစ်စုံတစ်ဦး၏ အကြင် ဒုတိယပုဒ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်သည် ပဋိယောဂီ (နှိုင်းယှဉ်ဖက်) မည်၏။ ဒေသနှင့် ကာလ၌ ဖြစ်သော ဒိသာသဒ္ဒါတို့ကို ဒိသာသဒ္ဒါဖြင့် သိမ်းယူအပ်သောကြောင့် ‘ဒိသာ ဒေသကာလဝါစီနံ ယောဂေ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ပုဗ္ဗေဝ သမ္ဗောဓာ’ စသည်တို့သည် ကာလဝါစကပုဒ်နှင့် ယှဉ်သော ဥဒါဟရုဏ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဉ္စုတ္တရပဒနှင့် အာစ၊ အာဟိ ပစ္စည်းတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌မူကား ဤ၌ ဥဒါဟရုဏ် မပြဆိုအပ်ပေ။ ‘ပဉ္စမီဝိဓာနေ လျပလောပေ ကမ္မဏျုပသံချာနံ အဓိကရဏေ စောပသံချာနံ’ (၂-၃-၂၈ ဝတ္တက) ဟူသော ဝတ္တကသုတ်ကို ‘ယတ္ထ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လျပ်ပစ္စည်းကို အသုံးမပြုရာ၌ ထိုလျပ်ပစ္စည်း၏ အနက်ကို သိရအံ့၊ ထိုသို့ သိရခြင်းသည် လျပလောပ (လျပ်ပစ္စည်းကျေခြင်း) မည်၏။ တွာပစ္စည်းကျေခြင်း (တွာလောပ) နှင့် လျပ်ပစ္စည်းကျေခြင်း (လျပလောပ) သည် အထူးမရှိပေ။ ‘ပါသာဒံ အာရုယှ ပေက္ခတိ၊ အာသနေ ဥပဝိသိတွာ ပေက္ခတိ’ ဟူသော ဤအရာသည် ရှေးဦးစွာသော ကြိယာဝိသေသနသမာသ် ဖြစ်၏။ နောင်၌ ပြဆိုလတ္တံ့သော ခပ်သိမ်းသော အယူဝါဒတို့၌လည်း ပြာသာဒ်မှ ထွက်ခွာခြင်း အနည်းငယ် ရှိသောကြောင့် ပြာသာဒ်ကိုပင် အဝဓိအဖြစ် ပြောဆိုလိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘တထာဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အပက္ကမတိ တတော တံ ဒဿနံ’ ဟူသည် ထိုပြာသာဒ်မှ ထိုကြည့်ရှုသူ၏ ကြည့်ရှုခြင်းဖြစ်သော စက္ခုန္ဒြေသည် ဖဲသွား၏၊ ထွက်သွား၏ ဟု အနက်ရ၏။ ပြာသာဒ်၏ အဝဓိအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ‘ယေသံ’ ဟူသည် ဝိသေသနဆရာတို့၏တည်း။ ထိုဆရာတို့သည် ဤသို့ ပြဆိုကုန်၏- ‘ဣန္ဒြေတို့တွင် စက္ခုန္ဒြေသည် မျက်စိကွယ်ရာမှ အလွန်သိမ်မွေ့သော အဖြစ်ဖြင့် ထွက်၍ ကျယ်ပြန့်လျက် အာရုံရှိရာအရပ်သို့ ရောက်၍ မိမိမြင်အပ်သမျှကို ရောင်ခြည်အစုဖြင့် မြင်၏၊ ပြလွှတ်သော တံပိုး၏ အရင်းသည် သိမ်မွေ့၍ အဖျားသည် ကြီးမားသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဉာဏိန္ဒြေတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု။ ‘အဓိဋ္ဌာနဒေသံ’ ဟူသည် ဣန္ဒြေ၏ တည်ရာဖြစ်သော မျက်စိတည်ရာအရပ်တည်း။ ‘ဝိသယပဝတ္တိ’ ဟူသည် အာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ‘သန္တတိယာ’ ဟူသည် ဣန္ဒြေ၏ အစဉ်အားဖြင့်တည်း။ ‘အဓိဋ္ဌာနံ အနိန္ဒြိယံ နာပဇ္ဇတေ’ ဟု စပ်စပ်ရ၏။ ‘တတော’ ဟူသည် ပြာသာဒ်မှတည်း။ ‘အပက္ကန္တျာ’ ဟူသည် ဖဲသွားခြင်းဖြင့်တည်း။ စက္ခုန္ဒြေသည် မျက်စိကွယ်ရာမှ ပြင်ပသို့ ထွက်သော်လည်း ပြာသာဒ်၌ တည်သောသူ၏ မျက်စိကွယ်ရာမှ ထွက်သောကြောင့် ပြာသာဒ်၏လည်း အဝဓိအဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ ‘ယေသန္တု’ ဟူသည် ခဏိကဝါဒီ (ခဏပန်းဝါဒ) ဆရာတို့၏မူကားတည်း။ ဣန္ဒြေ၏ တည်ရာသို့ ရောက်သော အာရုံ၌ ဝိညာဉ်ဟူသော အကျိုးကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ပတ္တကာရီနိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘အနိန္ဒြိယံ အဓိဋ္ဌာနဒေါသော န’ ဟု စပ်စပ်ရ၏။ ‘တတော’ ဟူသည် ပြာသာဒ်မှတည်း။ ‘ယေသမ္ပန’ ဟူသည် ခဏိကဝါဒီဆရာတို့ကိုပင် ပြသ၏။ ဤ၌ အယူဝါဒ လေးမျိုးရှိကုန်၏- (၁) ဣန္ဒြေတို့သည် အာရုံသို့ ရောက်၍ အကျိုးကို ပြုတတ်ကုန်၏၊ (၂) အာရုံသို့ မရောက်ဘဲ အကျိုးကို ပြုတတ်ကုန်၏၊ (၃) မျက်စိနှင့် နားတို့သည် အာရုံသို့ မရောက်ဘဲ အကျိုးကို ပြုတတ်ကုန်၏၊ ကြွင်းသော ဣန္ဒြေတို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်၏၊ (၄) မျက်စိသာလျှင် အာရုံသို့ ရောက်၍ အကျိုးကို ပြုတတ်၏၊ ကြွင်းသောအရာသည် အခြားနည်းဖြစ်၏ ဟူ၍တည်း။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် ပထမအယူဝါဒ နှစ်မျိုးကိုသာ တင်ပြ၍ ပြဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ ပြဆိုခြင်းဖြင့် ကြွင်းသောအယူဝါဒတို့ကိုလည်း ပြဆိုပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ‘သဗ္ဗသာမယိကသာဓာရဏတ္တာ သဒ္ဒသတ္ထဿ’ ဟူသော ဤစကားသည် မလျော်ကန်သကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ ဤသဒ္ဒသတ် (သဒ္ဒါကျမ်း) သည် ဗုဒ္ဓဝစန၌ အသုံးဝင်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအယူဝါဒနှင့်အညီ ဖြစ်ထိုက်၏။ သို့သော် ခဏိကဝါဒီကို အမှီပြု၍မူကား ဤစကားသည် အလွန်ကောင်းမွန်လှပေ၏။ ‘မနသိကာရာဒိ’ စသည်၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် မျက်စိနှင့် ကွဲပြားမှုမရှိခြင်းနှင့် ရူပါရုံသို့ ရောက်ခြင်းကို ပြသ၏။ ‘ယောဂ္ဂဒေသေ’ ဟူသည် ကြည့်ရှုရန် သင့်တော်သော အရပ်၌တည်း။ ‘ပုစ္ဆနာချာနေသု စ ပဉ္စမီ ဝတ္တဗ္ဗာ’ (၂-၃-၂၈ ဝတ္တက) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘ပုစ္ဆနသဒ္ဒတော’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မေးခြင်း၊ ဖြေခြင်းတို့၌ သာမန်အားဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ပညတ်ရာ၌ အလွန်ကျယ်ဝန်းသွားသော အပြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘အဝဿံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ကဿ’ ဟူသည် မေးခွန်းတည်း။ ‘ဒေဝဒတ္တဿ’ ဟူသည် ဖြေဆိုချက်တည်း။ ‘ကောသော ယညဒတ္တော’ ဟူသည် မေးခွန်းတည်း၊ ဤသည်ကား ဝိဓိရုပ်တည်း။ ‘ယောင်္ဂဒီ’ စသည်သည်ကား အနုဝါဒရုပ်ဖြစ်သော ဖြေဆိုချက်တည်း။ ‘အင်္ဂဒီ ကေယူရီ’ (လက်ကောက်၊ လက်မောင်းတန်ဆာ ရှိသူ)။ ‘ယတော စဒ္ဓကာလနိမ္မာနံ တတော ပဉ္စမီ ဝတ္တဗ္ဗာ’ (၂-၃-၂၈ ဝတ္တက) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘အဒ္ဓ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အတိုင်းအရှည်ကို တိုင်းတာအပ်၊ ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် ‘နိမာနံ’ (အတိုင်းအရှည်) မည်၏၊ ထိုသည်ပင်လျှင် ‘နိမ္မာနံ’ တည်း။ ‘အဒ္ဓဿ ပထမာ သတ္တမီ စ ဝတ္တဗ္ဗာ’ (၂-၃-၂၈) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသုတ်၏ အနက်ကား ဤသို့ဖြစ်၏- ‘တံယုတ္တာ’ ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏၊ ထိုပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်သော အခြားသော ခရီးလမ်း (အဒ္ဓ) ၏ နောင်၌ ပထမဝိဘတ်နှင့် သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်ထိုက်၏ဟု ဆိုလို၏။ ‘ပါဋလိပုတ္တသ္မာ’ ဟူသည် ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်၏။ ဤဝိဘတ်တို့သည်လည်း မမိန့်ဆိုအပ်ကုန်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘သတ္တယောဇနာနိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤ၌ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၏ ယူဇနာနှင့် တူညီသောအဖြစ်ကို ပြောဆိုလိုအပ်သောအခါ ‘ပါဋလိပုတ္တသ္မာ ရာဇဂဟံ သတ္တယောဇနာနိ’ (ပါဋလိပုတ်ပြည်မှ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သည် ခုနစ်ယူဇနာ ကွာဝေး၏) ဟု ဖြစ်၏။ ကွဲပြားမှုကို ပြောဆိုလိုရာ၌မူကား ‘သဗ္ဘဝေါ’ စသည်ဖြင့် (၂-၃-၄) သတ္တမီဝိဘတ်သည် ‘သတ္တသု ယောဇနေသု’ ဟု ပြီးစီး၏။ ထို့ကြောင့် ပါဋလိပုတ်ပြည်မှ ခုနစ်ယူဇနာ ကွာဝေးသောအရပ်၌ ရှိသော် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သည် ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို သိအပ်၏။ ခုနစ်ယူဇနာနှင့် ဆက်စပ်၍ ဖြစ်ခြင်းသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည် ဖြစ်ခြင်း၏ အမှတ်အသား (လက္ခဏာ) ဖြစ်၏။ ‘သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ’ ဤစကားဖြင့် ‘တံယုတ္တာ ကကာလေ သတ္တမီ ဝတ္တဗ္ဗာ’ (၂-၃-၂၈ ဝတ္တက) ဟူသော စကားကို ပယ်မြစ်၏။ ‘ကရဏေ စ ထောကပ္ပကိစ္ဆကတိပယဿာသတ္တဝစနဿ’ (၂-၃-၃၃) ဟု သုတ်ပြုအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘ယဒါ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ကိစ္ဆာဒယော’ စသည်၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ထောက၊ အပ္ပ၊ ကတိပယ ပုဒ်တို့ကို သိမ်းယူ၏။ ‘အသတ္တရူပံ’ ဟူသည် ဒြပ်မဟုတ်သော အနက်တည်း။ ‘ဂုဏေ ဟေတုမှိ’ ဟူသည် ဂုဏ်အနက်၌ အကြောင်းဖြစ်သော် ‘ဂုဏေ’ (၂-၂၁) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ယထာဝုတ္တဝိဓာနေန’ ဟူသည် ‘ဂုဏေ’ ဟူသော သုတ်၌ ပြဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့်တည်း။ ‘ယဒါတု’ စသည်ဖြင့် အခြားဆရာတို့ကဲ့သို့ ကရဏ၌ သီးခြားပညတ်ခြင်း၏ အကျိုးသည် မရှိဟု ပြသ၏။ ‘ကတ္တဗ္ဗရူပဿ စလနဿ’ ဟု စပ်စပ်ရ၏။ ‘သမာနာဓိကရဏတ္တေန ဝိသေသနံ’ ဟူသည် စပ်ထုံးတည်း။ ‘သမာနာဓိကရဏတ္တေန’ ဟု ဆိုသော် ‘ရညော ပုရိသော’ စသည်၌ သမာနာဓိကရုဏ် မဟုတ်သော်လည်း ဝိသေသနအဖြစ်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သမာနာဓိကရုဏ်ဖြင့် ဝိသေသနဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ထိုထောကဂုဏ်နှင့် ယှဉ်သော လှုပ်ရှားခြင်း၌ ဖြစ်သော ထောကသဒ္ဒါသည် ဒြပ်မဟုတ်သော အနက်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဝိသေသနဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ထောကဿ ကမ္မတ္တာ ကမ္မေ ဒုတိယာ’ (ထောကပုဒ်၏ ကံအဖြစ်ကြောင့် ကံ၌ ဒုတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ ပဉ္စမီဝိဘတ် လိုက်လာသော် ‘ဒူရန္တိကတ္ထေဟိ ဆဋ္ဌီ ဝါ’ (၂-၃-၃၄) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအရာကို ‘ဒူရန္တိကတ္ထေဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အဝဓိသမ္ဗန္ဓလက္ခဏာ’ ဟူသည် အဝဓိနှင့် သမ္ဗန် (ဆက်စပ်မှု) သာလျှင် အမှတ်အသားရှိသောကြောင့် ပဉ္စမီနှင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဝတ္တုမိစ္ဆိတော’ ဤစကားဖြင့် ပြောဆိုလိုသော အလိုသာလျှင် ပဓာနဖြစ်သည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ထိုထိုသော ကာရကကို ပြောဆိုလိုရာ၌ အခြားသော ဝိဘတ်တို့ကို အဘယ်ကြောင့် မသုံးစွဲအပ်သနည်းဟူမူ- ‘လောကိယာ စေတ္ထ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤ၌ ဝိဘတ်တို့၏ စည်းကမ်း၌ လောကီလူသားတို့၏ ပြောဆိုလိုသော အလိုသည်သာလျှင် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ပဉ္စမီဝိဘတ် လိုက်လာသော်လည်း ‘ဒူရန္တိကတ္ထေဟိ ဒုတိယာ စ’ (၂-၃-၃၅) ဟု၎င်း၊ ‘ပဉ္စမျဓိကရဏေ စ’ (၂-၃-၃၆) ဟု၎င်း ဆိုအပ်၏။ ဤသုတ်၌ ‘စ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဒူရ၊ အန္တိက အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့၏ နောင်၌ သတ္တမီဝိဘတ်ကိုလည်း သာရသင်္ဂဟကျမ်းဆရာ စသည်တို့သည် ပြဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုအရာကို ပယ်မြစ်၍ အခြားသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ပယ်မြစ်ခြင်းငှာ ‘ကေစိ’ စသည်ဖြင့် ဝတ္တိ၌ ဆိုအပ်၏။ ထိုအရာကို ပြဆိုလိုသဖြင့် ‘ကေစီတိ သာရသင်္ဂဟာဒယော’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဒူရာပါဒါဝသေစနံ’ ဟူသော ဤစကားသည် ထိုဆရာတို့၏ ပယ်မြစ်ခြင်း အကြောင်းတည်း။ ဤ၌ ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါသည် ကင်းပျောက်နေ၏။ ‘နဟိတံ’ စသည်တို့၌ ‘တံ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဒြပ်မဟုတ်သော ဒူရစသည်ကို ပြောဆိုလိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ‘ထိုမှ မသိအပ်၊ ထိုကြောင့် မသိအပ်၊ ထိုဖြင့် မသိအပ်၊ ထို၌ မတည်အပ်’ ဟု သီးခြား စပ်စပ်ရ၏။ ‘ပတီယန္တေ စ’ ဟူသော ‘စ’ သဒ္ဒါဖြင့် အခြားပြောဆိုထိုက်သော အနက်ကို သိမ်းဆည်း၏။ ‘အတော စ’ ဟူသည် နောင်၌ ပြလတ္တံ့သော အကြောင်းကို ညွှန်ပြခြင်းတည်း။ ‘ယံ’ ဟူသည် အကြင်အနက်ကြောင့် ဝါကျကာရဖြစ်သော ဝရရုစိဆရာသည် နိပါတ်ကို ပြု၏။ ‘တံသာမာနာဓိကရဏျတော’ ဟူသည် ဒူရစသည်နှင့် သမာနာဓိကရုဏ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ‘တံယုတ္တတောပိ’ ဟူသည် ဒူရစသည်နှင့် ယှဉ်သော ရွာစသော သဒ္ဒါတို့မှလည်းတည်း။ ‘ပစ္စက္ခန္တော’ ဟူသည် ဝါကျကာရဆရာ၏ စကားကို ပယ်မြစ်လျက်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤ၌ မဟာဘာသျှကျမ်းလာ ပါဌ်ကား- "ဒူရန္တိကတ္ထေဟိ ပဉ္စမီဝိဓာနေ တံယုတ္တာ ပဉ္စမီပဋိသေဓေါ ဝတ္တဗ္ဗော ဒူရာ ဂါမဿ၊ တတြာပိ ဒဿနာ အနတ္ထကောယံပဋိသေဓေါ၊ တတြာပိ ဟိ ပဉ္စမီ ဒိဿတိ" ဟု ဖြစ်၏။

දූරස්මාවසථා මුත්තං, දූරාපාදාවසෙචනං;

ගුරුතො කුපිතා දූරා,භාබ්‍යං දූරා ච දස්සුහිති.

အိမ် (ကျောင်းတိုက်) မှ ဝေးရာ၌ ကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်ခြင်း၊ ခြေဆေးရေကို ဝေးရာ၌ သွန်ခြင်း၊ အမျက်ထွက်သော ဆရာမှ ဝေးစွာ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ခိုးသူ (ရန်သူ) မှ ဝေးစွာ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတို့ကို ပြုအပ်၏။

අත්‍ර දූරන්තිකෙත්‍යාදි වත්තබ්බං වාක්‍යකාරවචනං, දූරා ගාමස්සාති තස්සොදාහරණං, තත්‍රාපිච්චාදි පච්චක්ඛානභාස්සං, දූරස්මාවසථාති ආවසථස්ස දූරෙති අත්ථොහි භාස්සපදීපෙ කෙය්‍යටො, පඨමො පුරිසො යස්ස සො පඨමපුරිසො භවති ‘‘දූරන්තිකා’’දි (2-6-5) කච්චායනසුත්තෙ සුද්ධාදියොගොපි සඞ්ගහිතො, තෙනාහ–‘සුද්ධප්ප මොචනවිවිත්තප්පමාණයොගෙ’ති, ‘‘ධාතුනාමානමුපසග්ගයොගාදීස්වපිච’’ ඉති (2-6-2) සුත්තෙ චග්ගහණතො පභුතියොගො ච ගහිතො, තෙනාහ–‘පභුති යොගෙචා’ති, පභුතියොගෙචාති ඉමිනා පභුත්‍යත්ථයොගොපි සඞ්ගහිතො, තෙනෙව ‘යතොසරාමි අත්තාන’න්ති උදාහටං.

ဤ၌ ‘dūrantika’ အစရှိသည်ကား ဝါကျကာရ၏ (ကျမ်းပြုဆရာ၏) ပြောဆိုအပ်သော စကားတည်း။ ‘dūrā gāmassa’ ဟူသည်ကား ထိုစကား၏ ဥပမာတည်း။ ‘tatrāpi’ စသည်ကား ငြင်းပယ်တတ်သော စကားတည်း။ ‘dūrasmāvasathā’ ဟူသည် ‘āvasathassa dūre’ (အိမ်၏ ဝေးရာ၌) ဟု အနက်ရှိ၏။ ဘာသျှပဒီပကျမ်း၌ ကေယျဋဆရာသည် ‘အကြင်သူအား ပထမပုဒ်သည် ရှိ၏၊ ထိုသူသည် ပထမပုရိသ မည်၏’ ဟု ဆို၏။ ‘dūrantikā’ အစရှိသော (၂-၆-၅) ကစ္စည်းသုတ်၌ စင်ကြယ်ခြင်းစသော ယှဉ်ခြင်းကိုလည်း သိမ်းယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘suddhappa mocanavivittappamāṇayoge’ (စင်ကြယ်ခြင်း၊ လွတ်ခြင်း၊ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၊ အတိုင်းအရှည်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘dhātunāmānamupasaggayogādīsvapica’ ဟူသော (၂-၆-၂) သုတ်၌ စသဒ္ဒါကို သိမ်းယူခြင်းကြောင့် ‘pabhuti’ (အစရှိသည်) နှင့် ယှဉ်ခြင်းကိုလည်း ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘pabhuti yoge ca’ (ပဘုတိနှင့် ယှဉ်ရာ၌လည်းကောင်း) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘pabhuti yoge ca’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပဘုတိအနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကိုလည်း သိမ်းယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ‘yato sarāmi attānaṃ’ ဟူ၍ ဥဒါဟရုဏ် ထုတ်ပြတော်မူ၏။

27. අප

၂၇. အပ

නනු ඵුටොව තෙසං සාලාදීනං යොගොති කිමෙත්ථ පඤ්හෙන කස්ස පනෙතෙහි යොගො’ත්‍යාසඞ්කියාහ-‘වජ්ජනං හිච්චාදි, වජ්ජනානන්ති කත්තරි අනො, වජ්ජනෙ සම්බන්ධෙ වත්තමානෙහීති වජ්ජනසඞ්ඛාතෙ සම්බන්ධෙ වත්ත මානෙහි අපපරීහි, යුත්තස්මාති යුත්තතොව එකස්මා, නාඤ්ඤතො, කිමෙත්ථ වත්තබ්බන්ති ඉමිනා අපපරීහි යුත්තස්මාව පඤ්චමීභවනෙ පසිද්ධත්තමාහ, පසිද්ධම්පෙතමාහරිත්වා පකාසෙතුමාහ-‘කත්තුනො’ච්චාදි, යදත්ථොති යොසාලාදි අත්ථො පයොජනං යස්ස වජ්ජනකිරියා රම්භස්ස [Pg.110] සො යදත්ථො. ‘‘පඤ්චම්‍යපාපරීහී’’ති (2-3-10) ආයුත්තෙපි පඤ්චමී විධීයතෙ පරෙහි, තදාහ-‘මරියාදාය’මිච්චාදි, අවධිමා එත්ථ වස්සනං.

ထိုဇရပ်စသည်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် ထင်ရှားသည်မဟုတ်လော၊ ဤ၌ မေးခွန်းထုတ်ဖွယ် အဘယ်ရှိအံ့နည်း၊ ဤ ‘အပ၊ ပရိ’ တို့နှင့် မည်သူသည် ယှဉ်သနည်းဟု သံသယရှိ၍ ‘vajjanaṃ hi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘vajjanānaṃ’ ဟူရာ၌ ‘ကတ္တား’ အနက်၌ ‘အဏ’ ပစ္စည်းသက်၏။ ‘ဝဇ္ဇန’ (ကြဉ်ခြင်း) ဟူသော ဆက်သွယ်ခြင်း၌ ဖြစ်ကုန်သော ‘အပ၊ ပရိ’ တို့နှင့်၊ ‘yuttasmā’ ဟူသည် ယှဉ်အပ်သော တစ်ခုသောပုဒ်မှသာလျှင် ဖြစ်၏၊ အခြားမှ မဟုတ်။ ဤ၌ အဘယ်စကားကို ဆိုအပ်သနည်း ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘အပ၊ ပရိ’ တို့နှင့် ယှဉ်အပ်သော ပုဒ်မှသာလျှင် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်ခြင်း၏ ထင်ရှားကျော်စောသည်ဖြစ်ကြောင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤထင်ရှားသော အနက်ကိုပင် ထုတ်ဆောင်၍ ပြခြင်းငှာ ‘kattuno’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘yadattho’ ဟူသည် အကြင် ဇရပ်စသော အနက်အကျိုးသည် ကြဉ်ခြင်းကိရိယာကို အစပြုခြင်း၏ အကျိုးဖြစ်၏၊ ထိုအကျိုးရှိသောသူသည် ‘yadattha’ မည်၏။ ‘Pañcamyapāparīhi’ (၂-၃-၁၀) ဟူသော သုတ်၌လည်း ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို သူတစ်ပါးတို့သည် ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘mariyādāyaṃ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤ၌ ‘သီမာ’ အပိုင်းအခြားသည် ရွာသွန်းခြင်း (မိုးရွာခြင်း) ဖြစ်၏။

28. පටි

၂၈. ပဋိ

දිට්ඨසම්බන්ධස්සාති පසිද්ධවසෙන දිට්ඨකාරියකාරණස්ස මුඛ්‍යස්ස, තස්ස කාරියත්ථන්ති තස්ස මුඛ්‍යස්ස යං කාරියං, තදත්ථං මුඛ්‍යකාරිය කරණත්ථන්ති වුත්තං හොති, තස්මිං පටිනිධිම්හි වත්තමානෙන පභිනෙති සම්බන්ධො, විනිමයෙති පරිවත්තන නිමිත්තං පටිදානෙචාති ච සද්දස්සාට්ඨානප්පයුත්ති දට්ඨබ්බා, පතිනා තස්ස යොගොති සම්බන්ධො.

‘diṭṭhasambandhassa’ ဟူသည် ထင်ရှားကျော်စောသည်၏ အစွမ်းဖြင့် မြင်အပ်သော ကာရိယနှင့် ကာရဏရှိသော အဓိကပုဂ္ဂိုလ်အား၊ ‘tassa kāriyatthaṃ’ ဟူသည် ထိုအဓိကပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြင် ပြုဖွယ်ကိစ္စသည် ရှိ၏၊ ထိုပြုဖွယ်ကိစ္စအကျိုးငှာ၊ အဓိကပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုခြင်းအကျိုးငှာဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုကိုယ်စားလှယ် (Paṭinidhi) အနက်၌ ဖြစ်သော ‘ပတိ’ နှင့် ဆက်သွယ်၏။ ‘vinimaye’ (ဖလှယ်ခြင်း) ၌ ပြောင်းလဲခြင်း၏ အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘paṭidāne’ (ပြန်ပေးခြင်း) ၌လည်းကောင်း သဒ္ဒါ၏ မသင့်လျော်သောနေရာ၌ သုံးစွဲခြင်းကို ရှုအပ်၏။ ‘ပတိ’ နှင့် ထိုသူ၏ ယှဉ်ခြင်းသည် ဆက်သွယ်မှု ဖြစ်၏။

29. රිතෙ

၂၉. ရိတေ

යදි වජ්ජනකිරියාය සම්බජ්ඣමානස්ස කම්මත්තා කම්මෙ දුතියා, කිමත්ථං චරහි පුන දුතියාවචනන්ති ආහ-‘පටිපදවිධානෙ’ච්චාදි, පටිපදං උජුකමෙවොච්චාරිතං විධානං යස්සා සා පටිපදවිධානා, විසෙසවිධාන වතීත්‍යත්ථො, යජ්ජත්‍ර දුතියාවචනං න සියා තදා රිතෙසද්දෙන යොගෙ උජුකං විධීයමානාය පඤ්චමියා දුතියා බාධීයෙථාති මඤ්ඤතෙ. යද්‍යත්‍ර පඤ්චමියා දුතියාය බාධාභාවො එව පයොජනං, එවඤ්චරහි ‘රිතෙ වා’ති සුත්තයිතබ්බං එවං සති පක්ඛෙ දුතියා ච භවිස්සති, ලහු ච සුත්තම්පණීතම්භවතී ත්‍යාසඞ්කිය පයොජනන්තරමාහ-‘උත්තරත්ථඤ්චෙ’ති, අතොයෙවාති උත්තරත්ථත්තායෙව, පුන පයොජනන්තරංදුතියා ගහණස්ස දස්සයමාහ-‘විභත්‍යන්තරෙ’ච්චාදි, ආහච්ච කණ්ඨාදිට්ඨානෙ වායුනාආහනිත්වා ආහරිත්වා වා වචනං ආහච්චවචනං, උජුකවචනන්ති වුත්තං හොති, විභත්‍යන්තරං ඡට්ඨීවිභත්ති, තස්ස බ්‍යුදාසත්ථං, නිරාසත්ථන්තුත්ථො, අඤ්ඤාපීති දුතියාය අඤ්ඤා ඡට්ඨීපි, පකතාය පඤ්චමියා සම්බන්ධනත්ථො පකතසම්බන්ධනත්ථො.

အကယ်၍ ကြဉ်ခြင်းကိရိယာနှင့် ဆက်သွယ်အပ်သော ကမ္မဖြစ်သောကြောင့် ကံ၌ ဒုတိယောဝိဘတ် သက်အံ့၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် တစ်ဖန် ဒုတိယောဝိဘတ်ကို ဟောရပြန်သနည်းဟု မေးအပ်သော် ‘paṭipadavidhāne’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘paṭipadaṃ’ ဟူသည် တိုက်ရိုက်ပင် ရွတ်ဆိုအပ်သော ပြဋ္ဌာန်းခြင်းရှိသော စကားဖြစ်၏၊ ထိုစကားသည် ‘paṭipadavidhānā’ မည်၏။ ထူးခြားသော ပြဋ္ဌာန်းချက်ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ ဤ၌ ဒုတိယောဝိဘတ်ကို မဟောမူအံ့၊ ထိုအခါ ‘rite’ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌ တိုက်ရိုက်ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် ဒုတိယောဝိဘတ်ကို တားမြစ်ရာ၏ဟု ယူဆအပ်၏။ အကယ်၍ ဤ၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် ဒုတိယောဝိဘတ်ကို မတားမြစ်ခြင်းသည်သာ အကျိုးရှိအံ့၊ သို့ဖြစ်လျှင် ‘rite vā’ ဟု သုတ်ကို ပြုအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်လတ်သော် တစ်နည်းအားဖြင့် ဒုတိယောဝိဘတ်လည်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ သုတ်သည်လည်း လွယ်ကူလျင်မြန်စွာ ပြီးစီးလတ္တံ့ဟု သံသယရှိ၍ အခြားသောအကျိုးကို ‘uttaratthañca’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘atoyeva’ (ထိုကြောင့်သာလျှင်) ဟူသည် နောက်အနက်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဒုတိယောဝိဘတ်ကို တစ်ဖန်ယူခြင်း၏ အခြားသောအကျိုးကို ပြခြင်းငှာ ‘vibhatyantare’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘āhacca’ ဟူသည် လည်ချောင်းစသော ဌာန်၌ လေဖြင့် ရိုက်ခတ်၍ ထုတ်ဆောင်အပ်သော စကားဖြစ်သောကြောင့် ‘āhaccavacana’ မည်၏။ တိုက်ရိုက်ပြောသော စကားဟု ဆိုလိုသည်။ အခြားသော ဝိဘတ်ဟူသည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တည်း။ ထိုဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို ပယ်ဖျက်ခြင်းအကျိုးရှိ၏၊ ‘ပယ်ဖျက်ခြင်းအကျိုး’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘aññāpi’ ဟူသည် ဒုတိယောဝိဘတ်မှ တစ်ပါးသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ ပြုအပ်ပြီးသော ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် ဆက်သွယ်ခြင်းအကျိုးရှိသည်ကား ‘pakatasambandhanattha’ မည်၏။

31. පුථ

၃၁. ပုထ

න දුතියාපි යොගවිභාගතොති එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘තතියා චෙති වත්තමානෙ තත්ථ යදි චකාරෙන ‘දුතියා චෙ’ති සම්බන්ධීයෙය්‍ය, තත්‍රාපි ච කාරෙන පඤ්චමීත්‍යෙවං න කස්සාප්‍යපකංසොති‘විනාඤ්ඤත්‍රපුථනානාහි [Pg.111] තතියා චෙ’ත්‍යෙකයොගමකත්වා යොගවිභාගසාමත්ථියා ‘තතියා චෙ’ති ච කාරෙන ජාතු පඤ්චමී’’ති, අසහායත්ථත්තෙ සති ‘විනාත්ථෙ හී’ත්‍යෙවමවත්වා කිං විසුං සුත්තරචනායෙත්‍යාහ-‘භෙදො පාදානන්ත්වි’ච්චාදි.

ယောဂဝိဘာဂ (သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း) ကြောင့် ဒုတိယောဝိဘတ်သည်လည်း မဖြစ်သည် မဟုတ်ဟု ဤသို့ ယူဆအပ်၏။ ‘tatiyā ca’ ဟု လိုက်ပါလာလတ်သော် ထိုသုတ်၌ အကယ်၍ စသဒ္ဒါဖြင့် ‘dutiyā ca’ ဟု ဆက်သွယ်အံ့၊ ထိုသုတ်၌လည်း စသဒ္ဒါဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်သည်လည်းကောင်း ဤသို့ မည်သူ့ကိုမျှ မပယ်ဖျက်နိုင်ရာ။ ထို့ကြောင့် ‘vināññatraputhanānāhi tatiyā ca’ ဟု တစ်ခုတည်းသော သုတ်ကို မပြုဘဲ ယောဂဝိဘာဂ၏ စွမ်းအားဖြင့် ‘tatiyā ca’ ဟူသော သုတ်၌ စသဒ္ဒါဖြင့် စင်စစ် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ အဖော်မရှိသော အနက် (asahāyattha) ရှိလတ်သော် ‘vināttha’ ဟု ဤသို့ မဆိုဘဲ အဘယ်ကြောင့် သီးခြားသုတ်ကို ရေးဆွဲတော်မူသနည်းဟု မေးအပ်သော် ‘bhedo pādānantu’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

32. සත්ත

၃၂. သတ္တ

යන්තං සද්දානං නිච්චත්තා සම්බන්ධස්ස යත්ථාති පරාමට්ඨං සොති, යොති පරාමට්ඨං තස්සාති ච නිද්දිසති, යො යත්ථෙත්‍යාදිකඤ්ච ‘කිරියාධාරභූතෙ’ච්චාදිවුත්තිගන්ථ විවරණන්ති යොති කිරියාධෙය්‍යභූතාධිප්පෙතා, එතනෙවාහ‘කිරියා චා’තිආදි, තෙනායමාධාරීයති කත්තුකම්ම සමවෙතා කිරියාස්මින්ත්‍යධිකරණෙ වා තං ආධාරයතීති කත්තරි වා ඝණන්තෙන දට්ඨබ්බො, කත්තාරං කම්මඤ්ච කිරියානිස්සයභූතමාධාර යතීත්‍යාධාරොති වා කත්තරි ඝණ, වුත්තං හි–

သဒ္ဒါတို့၏ မြဲသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ‘yanta’ ဟူသည် ဆက်သွယ်ခြင်း၏ ‘yattha’ (အကြင်အရပ်၌) ဟု ညွှန်းဆိုအပ်သော ထိုအရာဖြစ်၏။ ‘yo’ (အကြင်သူ) ဟု ညွှန်းဆိုအပ်သော ထိုသူအားလည်း ညွှန်ပြ၏။ ‘yo yattha’ စသည်သည်လည်း ‘kiriyādhārabhūta’ စသော ဝုတ္တိကျမ်း၏ ဖွင့်ဆိုချက်ဖြစ်၏။ ‘yo’ ဟူသည် ကိရိယာ၏ တည်ရာအဖြစ် ရည်ရွယ်အပ်သောအရာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ‘kiriyā ca’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုကြောင့် ဤသဒ္ဒါသည် ကတ္တား၊ ကံနှင့် ယှဉ်အပ်သော ကိရိယာသည် ဤ၌ တည်ရှိ၏ဟု အဓိကရဏ၌ ဖြစ်စေ၊ ထိုကိရိယာကို ဆောင်ထား၏ဟု ကတ္တား၌ ဖြစ်စေ ‘ဃဏ’ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်အဖြစ် ရှုအပ်၏။ ကတ္တားနှင့် ကံကိုလည်းကောင်း၊ ကိရိယာ၏ မှီရာဖြစ်သော အာဓာရကိုလည်းကောင်း ဆောင်ထားတတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ādhāra’ မည်၏ဟု ကတ္တား၌ ဃဏပစ္စည်း သက်၏။ စင်စစ်သော်ကား မိန့်ဆိုအပ်ပြီ–

ආධාරයති යො කත්තු, කම්මං කිරියනිස්සයං;

ආධාරං කාරකඤ්චාහු, තං චතුබ්බිධමෙව චෙති.

‘အကြင်အရာသည် ကတ္တား၊ ကံနှင့် ကိရိယာ၏ မှီရာကို ဆောင်ထားတတ်၏၊ ထိုအရာကို အာဓာရကာရကဟု ဆိုကုန်၏။ ထိုအာဓာရကာရကသည် လေးပါးအပြားရှိ၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။

නනු ච කිරියාධාරණෙනාධාරොත්‍යුච්චතෙ, තං කිමෙවමුච්චතෙති චෙ, නෙසදොසො යදෙව හි කිරියාධාරණමස්ස, තන්තන්නිස්සයභූත කත්තුකම්මධාරණං, නහ්‍යඤ්ඤතා තද්ධාරණං සම්භවති තතො කිරියා කාරණෙනාධාරණෙනාධාරොත්‍ය යමෙවත්ථො, න කත්තුකම්මපරිච්චාගෙනාධාරෙන උජුකං කිරියා ගය්හතෙ, තෙනෙව වක්ඛති-‘කිරියායයො ආධාරො’ච්චාදි, නනු යද්‍යප්‍යුජුකමෙව කිරියං ධාරයති කත්තා කත්තුසමවායිනිං, කම්මසමවෙතඤ්ච වික්තෙදනාදිං කිරියං කම්මං… තථා සති තානෙවාධාරොති, න… ලොකෙ සත්ථෙ ච තෙසමාධාරත්ථෙ නාප්පතීතිතො, කත්තුකම්මතායෙව හි තෙසම්පතීතීති දස්සෙතුමාහ-‘කිරියා චෙ’ත්‍යාදි, තථා ච වුත්තං–

အကယ်၍ ကိရိယာကို ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် ‘အာဓာရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအာဓာရကို အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်သနည်းဟု မေးအံ့၊ ဤ၌ အပြစ်မရှိပေ။ ထိုအာဓာရအား ကိရိယာကို ဆောင်ထားခြင်းသည် အကြင်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထိုကိရိယာ၏ မှီရာဖြစ်သော ကတ္တားနှင့် ကံကို ဆောင်ထားခြင်းသည်လည်း ထိုအာဓာရပင် ဖြစ်၏။ အခြားတစ်ပါးသောနည်းဖြင့် ထိုကိရိယာကို ဆောင်ထားခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်။ ထို့ကြောင့် ‘ကိရိယာကို ဆောင်ထားခြင်း အကြောင်းကြောင့် အာဓာရ’ ဟူသော ဤအနက်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ကတ္တားနှင့် ကံကို စွန့်ပယ်၍ အာဓာရဖြင့် ကိရိယာကို တိုက်ရိုက် မယူအပ်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ‘kiriyāya yo ādhāro’ စသည်ဖြင့် ဟောလတ္တံ့။ အကယ်၍ ကတ္တားသည် ကတ္တားနှင့် ယှဉ်သော ကိရိယာကိုလည်းကောင်း၊ ကံသည် ကံနှင့် ယှဉ်သော ချက်ပြုတ်ခြင်းစသော ကိရိယာကိုလည်းကောင်း တိုက်ရိုက်ပင် ဆောင်ထားငြားအံ့၊ ထိုသို့ ဖြစ်လတ်သော် ထိုကတ္တားနှင့် ကံတို့ကိုပင် အာဓာရဟု ဆိုအပ်သနည်းဟု မေးအံ့၊ မဟုတ်ပေ။ လောက၌လည်းကောင်း၊ ကျမ်းဂန်၌လည်းကောင်း ထိုကတ္တားနှင့် ကံတို့အား အာဓာရအနက်ဖြင့် ထင်ရှားခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ ၎င်းတို့အား ကတ္တားအဖြစ်၊ ကံအဖြစ်ဖြင့်သာ ထင်ရှားခြင်းရှိသည်ကို ပြခြင်းငှာ ‘kiriyā ca’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုသို့လည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏–

කත්තුකම්ම බ්‍යවහිතං, ධාරෙන්තමනුජු ක්‍රියං;

ක්‍රියාසිද්ධුපකාරි ච, සත්ථෙ-ධිකරණං මතන්ති.

‘ကတ္တားနှင့် ကံဖြင့် ခြားနားအပ်သော၊ ကိရိယာကို တိုက်ရိုက်မဟုတ်ဘဲ ဆောင်ထားတတ်သော၊ ကိရိယာပြီးမြောက်ခြင်းကို အားပေးကူညီတတ်သောအရာကို ကျမ်းဂန်၌ အဓိကရဏ (အာဓာရ) ဟု ယူဆအပ်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။

කත්තුකම්මබ්‍යවහිතන්ති කත්තුකම්මෙහි තංසමවෙතභාවෙන බ්‍යවහිතං, අනුජු පාරම්පරියෙන, ක්‍රියාසිද්ධුපකාරිති කත්තුකම්මසමවෙතාය කිරියාය පසිද්ධියං උපකාරී උපකුබ්බන්තං, නනු ච න කිරියා ධාරණෙනෙවායමාධාරො, කත්තුකම්මානං ධාරණෙනාප්‍යාධාරොති සක්කා [Pg.112] වවත්ථපෙතුන්ති චොදනම්මනසි නිධායාහ-‘න චෙ’ත්‍යාදි, කිරියා නිමිත්තස්සෙවාති කත්තුකම්මසමවායිනියා කිරියාය නිමිත්තස්සෙව, තදෙවංවිධමාධාරං චතුබ්බිධම්මතන්ති දස්සෙතුමාහ-‘ආධාරො චාය’මිච්චාදි, චත්තාරො විධාපකාරා අස්සාති චතුබ්බිධො, ආධෙය්‍යෙන සහොපසිලෙසො සංයොගලක්ඛණො-ස්ස අත්ථීති ඔපසිලෙසිකො ආධාරො-‘කටෙනිසීදති ථාලියං පචති’ත්‍යාදො කටාදි, තථාහි දෙවදත්තසමවෙතං නිසීදනකිරියං කටො දෙවදත්තං ධාරයං ධාරයති දෙවදත්තබ්‍යවහිතං, එවං ථාලීපි තණ්ඩුලසමවෙතං වික්ලෙදනාදිකිරියං තණ්ඩුලෙ ධාරයං ධාරයතීත්‍යොපසිලෙසිකාධාරත්තං කටාදිනො. යතො-ඤ්ඤත්‍රාධෙය්‍යං න වත්තතෙ සබ්බථා භිය්‍යො වා, සො වෙසයිකො, විසයොහ්‍යාධෙය්‍යස්සානඤ්ඤත්‍රභාවො, යථා චක්ඛාදිප්පවත්තීනමඤ්ඤත්‍රාභාවා චක්ඛාදීනං රූපාදයො විසයාති වුච්චන්තෙ, එවමාකාසෙ සකුනයොත්‍යාදො සකුන්‍යාදීනමාකාසාදිතො-ඤ්ඤත්‍රාභාවාතෙ තෙසං විසයාත්‍යුච්චන්තෙ, විසයො එව වෙසයිකො. යො ආධාරාධෙය්‍යානමභිබ්‍යාපෙත්‍යාධෙය්‍යමිත්‍යභිබ්‍යාපකො, තථා හි‘තිලෙසු තෙලං, දධිම්හි සප්පි,ත්‍යත්‍ර තිලාදිකං තෙලාදිකමාධෙය්‍යං බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨතීති තිලාදි බ්‍යාපකාධාරො. සමීපෙ භවො, සමීපො එව වා සාමීපිකො, යස්ස සමීපදෙසෙ ආධෙය්‍යං වත්තතෙ සො එවමුච්චතෙ, අත්‍රොදාහරණං ‘ගුරූසු වසති ගඞ්ගායං ඝොසො’ති. නනු චාත්‍රාප්‍යාධාරෙ සත්තමී විධීයතෙ ආධාරො ච නිස්සයො වුච්චතෙ, නිස්සයො ච සංයොගසමවායෙහි හොති, න ච සිස්සාදීනං ගුරුප්පභුතීති දෙවදත්තසකුන්‍යාදීනමිව කටාකාසාදීහි සංයොගො, තෙලාදීනමිව ච තිලාදීහි සමවායො වා අත්ථි, තෙනායුත්තං තෙ සමාධාරත්තන්ති, නෙතදත්ථි, යදායත්තා හි යස්ස ඨිති සො විනාපි සංයොගසමවායෙහි තස්ස නිස්සයො භවති, තථාහි පුරිසස්ස න රඤ්ඤා සහ සංයොගොසමවායො වාත්ථි, අථ පන තදධීනට්ඨිතිත්තා රාජනිස්සයො පුරිසොති බ්‍යපදිස්සීයතෙ, සිස්සාදීනඤ්ච ගුරුප්පභුතින මායත්තා ඨිතීති තෙසමයං යුත්තො ගුරුප්පභුතිනං නිස්සයභාවොති, එත්ථ [Pg.113] පන යජ්ජපි වෙසයිකාභිබ්‍යපකානමාධාරාධෙය්‍යොපසිලෙසො අත්ථි, තථාපි පකාරන්තරස්සෙව පරිප්ඵුටත්තා තථෙව වචනිච්ඡා, නාඤ්ඤථා ඔපසිලෙසිකෙන වා විසයාභිබ්‍යාපකානමග්ගහණතො උපසිලෙසස්සෙ වා පරිබ්‍යත්තත්තා තථෙව වොහාරොති න සඞ්කරො සඞ්කනීයොති.

'ကတ္တုကမ္မဗျဝဟိတံ' ဟူသည် ကတ္တား၊ ကံတို့နှင့် ထိုကတ္တား၊ ကံ၌ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းအဖြစ်ကြောင့် ခြားနားအပ်သော၊ တိုက်ရိုက်မဟုတ်ဘဲ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော၊ ကိရိယာပြီးမြောက်ခြင်းကို အားပေးကူညီတတ်သော၊ (ထို့ကြောင့်) ကတ္တား၊ ကံ၌ ယှဉ်စပ်လျက်ရှိသော ကိရိယာ၏ ပြီးမြောက်ခြင်း၌ အားပေးကူညီတတ်သော (ဥပကာရပြုတတ်သော) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဤအာဓာရသည် ကိရိယာကို ဆောင်ထားခြင်းဖြင့်သာ အာဓာရဖြစ်သည်မဟုတ်၊ ကတ္တား၊ ကံတို့ကို ဆောင်ထားခြင်းဖြင့်လည်း အာဓာရဖြစ်သည်ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်နိုင်၏ မဟုတ်ပါလော' ဟူသော စောဒနာကို စိတ်၌ထား၍ 'န စေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'ကိရိယာ နိမိတ္တဿေဝ' ဟူသည် ကတ္တား၊ ကံ၌ ယှဉ်စပ်လျက်ရှိသော ကိရိယာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော (အာဓာရအားသာလျှင်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့သော အာဓာရသည် လေးပါးအပြားရှိ၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'အာဓာရော စာယံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ အပြားလေးပါးရှိသောကြောင့် 'စတုဗ္ဗိဓ' (လေးပါးအပြားရှိသော) မည်၏။ တင်အပ်သောအရာ (အာဓေယျ) နှင့်အတူ ယှဉ်စပ်ခြင်း (ဥပသိလေသ) မည်သော သံယောဂလက္ခဏာသည် ထိုအာဓာရအား ရှိ၏ဟု 'ဥပသိလေသိက အာဓာရ' မည်၏။ 'ကဋေ နိသီဒတိ' (ဖျာ၌ ထိုင်၏)၊ 'ထာလိယံ ပစတိ' (အိုး၌ ချက်၏) အစရှိသည်တို့၌ ဖျာစသည်တို့ ဖြစ်သည်။ မှန်ပေအံ့၊ ဒေဝဒတ်၌ ယှဉ်စပ်လျက်ရှိသော ထိုင်ခြင်းကိရိယာကို ဖျာသည် ဒေဝဒတ်ကို ဆောင်လျက် ဒေဝဒတ်နှင့် ခြားနားသော ကိရိယာကို ဆောင်၏။ ဤသို့လျှင် အိုးသည်လည်း ဆန်၌ ယှဉ်စပ်လျက်ရှိသော နူးနပ်ခြင်းစသော ကိရိယာကို ဆန်တို့ကို ဆောင်လျက် ဆောင်၏ဟူ၍ ဖျာစသည်တို့၏ ဥပသိလေသိကအာဓာရအဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ အကြင်အာဓာရမှတစ်ပါး အခြားသောအရပ်၌ အာဓေယျသည် အလုံးစုံအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ များသောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း မဖြစ်၊ ထိုအာဓာရသည် 'ဝေသာယိက' မည်၏။ အာဓေယျ၏ အခြားတစ်ပါးသောအရပ်၌ မဖြစ်ခြင်းသည် 'ဝိသယ' မည်၏။ ဥပမာသော်ကား စက္ခုအစရှိသည်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းသည် အခြားတစ်ပါးသောအရပ်၌ မဖြစ်ခြင်းကြောင့် စက္ခုစသည်တို့၏ ရူပါရုံစသည်တို့ကို 'ဝိသယ' ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် 'အာကာသေ သကုဏော' အစရှိသည်တို့၌ ငှက်စသည်တို့သည် ကောင်းကင်စသည်မှတစ်ပါး အခြားသောအရပ်၌ မဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုကောင်းကင်စသည်တို့သည် ထိုငှက်စသည်တို့၏ ဝိသယဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဝိသယကိုယ်တိုင်ပင်လျှင် 'ဝေသာယိက' မည်၏။ အကြင်အာဓာရသည် အာဓာရနှင့် အာဓေယျတို့၏ တည်ရာ၌ အာဓေယျကို လွှမ်းမိုး၍ တည်၏၊ ထိုအာဓာရသည် 'အဘိဗျာပက' မည်၏။ မှန်ပေအံ့၊ 'တိလေသု တေလံ' (နှမ်းတို့၌ ဆီ)၊ 'ဒဓိမှိ သပ္ပိ' (ဒိန်ချဉ်၌ ထောပတ်) ဟူသော ဤစကား၌ နှမ်းအစရှိသည်တို့သည် ဆီအစရှိသော အာဓေယျကို ပျံ့နှံ့၍ တည်သောကြောင့် နှမ်းစသည်တို့သည် ပျံ့နှံ့တတ်သော အာဓာရ (အဘိဗျာပကအာဓာရ) မည်၏။ အနီး၌ ဖြစ်တတ်သော သို့မဟုတ် အနီးကိုယ်တိုင်ပင်လျှင် 'သာမီပိက' မည်၏။ အကြင်အာဓာရ၏ အနီးအရပ်၌ အာဓေယျသည် ဖြစ်၏၊ ထိုအာဓာရကို ဤသို့ (သာမီပိကဟူ၍) ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌ ဥပမာကား 'ဂုရူသု ဝသတိ' (ဆရာတို့၏ အနီး၌ နေ၏)၊ 'ဂင်္ဂါယံ ဃောသော' (ဂင်္ဂါမြစ်နား၌ နွားခြံ တည်၏) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌လည်း အာဓာရ၌ သတ္တမီဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ အာဓာရကိုလည်း 'နိဿယ' (မှီရာ) ဟု ဆိုအပ်၏။ နိဿယသည်လည်း သံယောဂ (ပူးကပ်ဆက်စပ်ခြင်း)၊ သမဝါယ (အမြဲတစေယှဉ်စပ်ခြင်း) တို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ တပည့်စသည်တို့အား ဆရာအစရှိသည်တို့နှင့် ဒေဝဒတ်၊ ငှက်စသည်တို့အား ဖျာ၊ ကောင်းကင်စသည်တို့နှင့် သံယောဂရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆီစသည်တို့အား နှမ်းစသည်တို့နှင့် သမဝါယရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့အား အာဓာရအဖြစ်သည် မသင့်လျော်ဟု စောဒနာလျှင်— ထိုသို့မစောဒနာအပ် (ထိုစကားသည် မဟုတ်ပေ)။ မှန်ပေအံ့၊ အကြင်သူကို အမှီပြု၍ အကြင်သူ၏ တည်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုသူသည် သံယောဂ၊ သမဝါယတို့ မရှိသော်လည်း ထိုသူ၏ မှီရာ (နိဿယ) ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့် ယောက်ျားအား မင်းနှင့်တကွ သံယောဂသော်လည်းကောင်း၊ သမဝါယသော်လည်းကောင်း မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ထိုမင်းကို အမှီပြု၍ တည်ရသောကြောင့် 'မင်းကို မှီသောယောက်ျား' ဟု ခေါ်ဝေါ်သမုတ်အပ်၏။ တပည့်စသည်တို့သည်လည်း ဆရာစသည်တို့ကို အမှီပြု၍ တည်ရသောကြောင့် ထိုတပည့်စသည်တို့အား ဆရာစသည်တို့၏ မှီရာဖြစ်ခြင်း (နိဿယဖြစ်ခြင်း) သည် သင့်လျော်ပေ၏။ ဤအရာ၌ ဝေသာယိက၊ အဘိဗျာပကတို့အားလည်း အာဓာရနှင့် အာဓေယျတို့၏ ယှဉ်စပ်ခြင်း (ဥပသိလေသ) ရှိသော်လည်း၊ သို့သော်လည်း အခြားသော အချင်းအရာသည်သာ ထင်ရှားသောကြောင့် ထိုအတိုင်းသာလျှင် ပြောဆိုလိုခြင်း (ဝစနိစ္ဆာ) ဖြစ်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ သို့မဟုတ် ဥပသိလေသိကအားဖြင့် ဝိသယ၊ အဘိဗျာပကတို့ကို မယူအပ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ဥပသိလေသသည်သာ ထင်ရှားသောကြောင့် ထိုအတိုင်းသာလျှင် ဝေါဟာရပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရောထွေးရှုပ်ထွေးမှု (သံကရ) ကို မတွေးတောအပ် (မယုံမှားအပ်) ပေ။

33. නිමිත්ත

၃၃. နိမိတ္တ

නිමිත්තභාවමත්තෙතීමිනා කම්මසංයොගාභාවෙපි සත්තමියා පවත්ති මාහ, න පරෙසං විය කම්මසංයොගෙ එව, තෙනෙව වක්ඛති-‘එවමඤ්ඤතෙ’ච්චාදි, බාහිරානං හි-‘නිමිත්තා කම්මෙන’’ (චං, 2-1-89) ඉති සුත්තං, තත්ථ කම්මෙන යොගෙ පයොජනා සත්තමීභවතීත්‍යත්ථො, අජිනම්හි හඤ්ඤතෙ දීපීතිදීපිනොහනනස්ස පයොජනං චම්මං, තස්ස දීපිනංහන්තීති කම්මෙන යො ගො, සුත්තෙ කම්මෙනාත්‍යවචනෙ පයොජනං වත්තුමාරභතෙ ‘න පනෙ’ච්චාදි.

'နိမိတ္တဘာဝမတ္တေတိ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကံနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း မရှိသော်လည်း သတ္တမီဝိဘတ် သက်ရောက်ပုံကို မိန့်တော်မူသည်။ သူတစ်ပါးတို့၏ ဝါဒ၌ကဲ့သို့ ကံနှင့်ယှဉ်စပ်ခြင်း၌သာ သတ္တမီဝိဘတ် သက်ရောက်သည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဧဝမညတေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ပြင်ပကျမ်းတတ်တို့၏ ကျမ်း၌မူ 'နိမိတ္တာ ကမ္မေန' (စန္ဒြ၊ ၂-၁-၈၉) ဟူသော သုတ်ရှိ၏။ ထိုသုတ်၌ ကံနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့် အကျိုးအာနိသင် ဖြစ်သော သတ္တမီဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ 'အဇိနမှိ ဟညတေ ဒီပီ' (သစ်သားရေအတွက် သစ်ကျားကို သတ်အပ်၏) ဟူရာ၌ သစ်ကျားကို သတ်ခြင်း၏ အကျိုးသည် သရေ (အဇိန) ဖြစ်၏။ ထိုသရေအား သစ်ကျားကို သတ်၏ဟူသော ကံနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း ရှိ၏။ သုတ်၌ 'ကမ္မေန' ဟု မဆိုအပ်သော် အကျိုးထူးကို ပြောဆိုရန် 'န ပန' အစရှိသည်ကို စတင်တော်မူ၏။

34. යබ්භා

၃၄. ယဗ္ဘာ

යස්ස කිරියාති යස්ස ගවාද්‍යත්ථස්ස සම්බන්ධිනී දොහනාදිකිරියා, කිරියන්තරස්සාති ගමනාදිකිරියන්තරස්ස, එතෙනාති ලක්ඛණන්ති එතෙන, තතො-ච්චස්ස විවරණං කිරියාවතාති, ‘‘කාලභාවෙසු චෙ’’ති (2-6-43) කච්චායනෙහි සුත්තිතං, තදාහ-‘කාලත්ථෙහි චා’තිආදි.

'ယဿ ကိရိယာ' ဟူသည် အကြင် နွားအစရှိသော အနက်နှင့် စပ်ဆိုင်သော နို့ညှစ်ခြင်းစသော ကိရိယာသည်၊ 'ကိရိယန္တရဿ' ဟူသည် သွားခြင်းစသော အခြားသော ကိရိယာ၏ (ကြောင်း ဖြစ်၏)။ 'ဧတေန' ဟူသည် အမှတ်အသား (လက္ခဏာ) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တတော' ဟူသော စကား၏ အဖွင့်ကား ကိရိယာရှိသောသူမှ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'ကာလဘာဝေသု စေ' (၂-၆-၄၃) ဟု ကစ္စာယနဆရာတို့ သုတ်ပြုတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကာလတ္ထေဟိ စ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

35. ඡට්ඨී

၃၅. ဆဋ္ဌီ

සාමිස්සරාදියොගෙ ඡට්ඨීසත්තමියො යථා සියුන්ති ‘‘සාමිස්සරාධිපතිදායාදසක්ඛිපතිභූපසුතෙහි ච ‘‘ඉති (2-3-39) ආරද්ධං පරෙහි, තදාහ-‘සාමි’ච්චාදි, අත්‍ර ච ජිනින්දබුද්ධිනා ‘‘සාම්‍යාදීනං භෙදෙනො පාදානං පරියායන්තරනිවත්‍යත්ථමිහ මා හොතු ගාමස්ස රාජා’’ති වුත්තං වාක්‍යමුපන්‍යස්‍ය හස්සාප්‍ය යුත්තත්තමුපදස්සයමාහ-‘සාමිස්සරෙ’ච්චාදි, කෙන නිවාරීයතෙ, න කෙනාපීත්‍යත්ථො, විසයවචනිච්ඡායං ‘ගාමෙ රාජා’ත්‍යපි භවිතබ්බමිත්‍යනෙනාහ, ‘‘ආයුත්තකුසලෙහ්‍යාසෙවාය’’මීති (2-3-40) ආරද්ධං, තදාහ-‘ආයුත්තෙ’ච්චාදි, ආසවා තප්පරතා, බ්‍යාවටො නියුත්තො, තත්ථෙදං සියා ‘‘ආසෙවායන්ති වක්ඛාමී ත්‍යවස්සං [Pg.114] වචනමිදමාරබ්භනීයමඤ්ඤථා ඊසංයුත්තෙපි ‘ආයුත්තො ගො සකටස්සා’ති පසජ්ජතී’’ත්‍යාසඞ්කිය නත්ථෙවෙතම්පි පයොජනන්ති දස්සෙතුමාහ-‘විනාපි’ච්චාදි, ‘‘සාමිස්සරා’’ත්‍යදිකං කච්චායනසුත්තං, තෙනෙවාති කච්චායනසුත්තෙ පසූතසද්දානන්තරං කුසලසද්දනිද්දෙසෙනෙව, ඉධාති මොග්ගල්ලානවුත්තියං. කච්චායනෙන ‘‘කම්මකරණ නිමිත්තත්ථෙසු සත්තමී’’ (2-6-40) ‘‘පඤ්චම්‍යත්ථෙ ච’’ (2-6-41) ඉති ච සුත්තිතං, තෙනාහ-‘කම්මෙ’ච්චාදි, ගහණස්ස බාහා විසයොති සම්බන්ධො, කච්චායනානං‘භික්ඛූසූ’තිආදීනි කම්මත්ථෙ උදාහරණානි, හත්ථෙසූතිආදීනි කරණත්ථෙ, කදලීසූති පඤ්චම්‍යත්ථෙ. ‘‘මණ්ඩිතුස්සුක්කෙසු තතියා චෙ’’ති (2-6-45) කච්චායනසුත්තං, තදාහ ‘පසන්නත්ථෙ’ච්චාදි, පසන්නත්ථෙති මණ්ඩිතත්ථෙ, උස්සුක්කත්ථෙති උස්සාහත්ථෙ.

သာမိ၊ ဣဿရ စသည်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်ရာ၌ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီ ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်အံ့ဟူ၍ 'သာမိဿရာဓိပတိဒါယာဒသက္ခိပဋိဘူပသုတေဟိ စ' (၂-၃-၃၉) ဟု သူတစ်ပါးတို့သည် စတင်ပြုလုပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သာမိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဤအရာ၌လည်း ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိဆရာသည် 'သာမိအစရှိသည်တို့ကို အပြားအားဖြင့် ယူခြင်းသည် အခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တားမြစ်ခြင်းအကျိုးရှိ၏၊ ဤအရာ၌ ဂါမဿ ရာဇာ ဟု မဖြစ်စေလင့်' ဟု ဆိုအပ်သော စကားကို ထုတ်ဆောင်၍ ရယ်ဖွယ်ဖြစ်သော မသင့်လျော်ပုံကို ပြခြင်းငှာ 'သာမိဿရေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်သူသည် တားမြစ်အပ်သနည်း၊ မည်သူမျှ မတားမြစ်နိုင်ဟူသော အနက်တည်း။ ဝိသယကို ပြောဆိုလိုသောအခါ၌ 'ဂါမေ ရာဇာ' ဟုလည်း ဖြစ်ထိုက်၏ဟု ဤစကားဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'အာယုတ္တကုသလေဟျာသေဝါယံ' (၂-၃-၄၀) ဟု စတင်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အာယုတ္တ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'အာသေဝါ' ဟူသည် ထိုအမှု၌ စွဲမြဲစွာ လုပ်ဆောင်ခြင်း (တပ္ပရတာ) ဖြစ်သည်။ 'ဗျာဝဋော' ဟူသည် အားထုတ်အပ်သော (နိယုတ္တ) ဖြစ်သည်။ ထိုအရာ၌ 'အာသေဝါယံ ဟု ငါဆိုအံ့၊ ဤစကားကို အမှန်ပင် စတင်အပ်၏။ အခြားနည်းအားဖြင့် နည်းငယ်မျှ ယှဉ်စပ်အပ်သော်လည်း အာယုတ္တော ဂေါ သကဋဿ ဟု ရောက်လာလတ္တံ့' ဟု သံသယရှိသဖြင့်၊ ဤသို့သော အကျိုးသည်ပင် မရှိပေဟု ပြခြင်းငှာ 'ဝိနာပိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'သာမိဿရာ' အစရှိသည်ကား ကစ္စာယနသုတ် ဖြစ်သည်။ 'တေနေဝ' ဟူသည် ကစ္စာယနသုတ်၌ ပသူတပုဒ်၏ အခြားမဲ့၌ ကုသလပုဒ်ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြင့်သာ ဖြစ်သည်။ 'ဣဓ' ဟူသည် မောဂ္ဂလ္လာနဝုတ္တိ၌ ဖြစ်သည်။ ကစ္စာယနဆရာတို့က 'ကမ္မကရဏ နိမိတ္တတ္ထေသု သတ္တမီ' (၂-၆-၄) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပဉ္စမျတ္ထေ စ' (၂-၆-၄၁) ဟူ၍လည်းကောင်း သုတ်ပြုတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကမ္မေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ လက်မောင်းကို ကိုင်ခြင်းသည် ဝိသယဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်မှုရှိသည်။ ကစ္စာယနဆရာတို့၏ 'ဘိက္ခုသု' အစရှိသည်တို့သည် ကံအနက်၌ ဥပမာများဖြစ်ကြကုန်၏။ 'ဟတ္ထေသု' အစရှိသည်တို့သည် ကရိုဏ်းအနက်၌၊ 'ကဒလီသု' အစရှိသည်တို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌ ဖြစ်သည်။ 'မဏ္ဍိတုဿုက္ကေသု တတိယာ စေ' (၂-၆-၄၅) ဟူသည် ကစ္စာယနသုတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပသန္နတ္ထေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'ပသန္နတ္ထေ' ဟူသည် တန်ဆာဆင်အပ်သော (မဏ္ဍိတ) အနက်၌ဖြစ်ပြီး၊ 'ဥဿုက္ကတ္ထေ' ဟူသည် လုံ့လပြုခြင်း (ဥဿာဟ) အနက်၌ ဖြစ်သည်။

36. යතො

၃၆. ယတော

විසුං කරණං නිද්ධාරණං, ජිනින්දබුද්ධාචරියෙන ‘‘කිමත්ථම්පුනරිදං වචනං යාවතා නිද්ධාරියමානො-වයවො සමුදායබ්භන්තරො, තත්ථ යදා සමුදායස්සා-ධිකරණත්තං වත්තුමිච්ඡීයතෙ, තදා සත්තමී සිද්ධාව, යථා රුක්ඛෙ සාඛාති, යදා ත්වවයවසම්බන්ධො තදා ඡට්ඨී, යථා රුක්ඛස්ස සාඛාති සච්චමෙතං පපඤ්චත්ථන්තු වචන’’න්ති වුත්තං, තඤ්චෙත මයුත්තන්තිදස්සෙන්තො ආහ-‘න සාලයො’ච්චාදිසූකයුත්තානිධඤ්ඤානි සූකධඤ්ඤානි, ආහිතා අවට්ඨිතා, ආධෙය්‍ය භූතාති වුත්තං හොති. යතොති ආහිතත්තකාරණා, තතොති යතො ජිනින්දබුද්ධිවචනමෙවමයුත්තං, තස්මා කාරණා. ‘පඤ්චමී විභත්තෙ’’ති (2-3-42) පාණිනීය සුත්තං, තදාහ-‘සමුදායතො’ච්චාදි, සුතතො සකාසා සීලං අතිසයෙන සෙය්‍යොති සම්බන්ධො, ‘‘නිද්ධාරණෙ ඡට්ඨී සත්තමීසු පත්තෙසු තදපවාදො, යං යොගො’’ති පරෙහාඛ්‍යායතෙ, තත්ථ තාව නිද්ධාරණමෙවෙත්ථ නත්ථි කුතො ඡට්ඨීසත්තමීනං තත්ථප්පවත්ති, යතො තාසං බාධනත්ථමිදමාරබ්භතෙති දස්සයමාහ-‘නාත්‍ර ජාත්‍යාදීහි’ච්චාදි, නහිච්චාදිනා ජාත්‍යාදීහි නිද්ධාරණාභාවං දස්සෙති, ජච්චාදීනන්ති නිද්ධාරණෙ ඡට්ඨී, කුතො න භවතිච්චාහ-‘ජච්චාදිසම්බන්ධෙනෙ’ච්චාදි, අතං බ්‍යපදෙසතොති සීලත්තාදිබ්‍යපදෙසාභාවතො, පුන නිද්ධාරණාභාවෙ හෙත්වන්තරමාහ-‘තුල්‍යානඤ්චෙ’’ච්චාදි[Pg.115]. සාධුනිපුණෙහි යොගෙ පූජායං ගම්මමානායං සත්තමී, තථා අසාධුයොගෙ, තථා පසිතඋස්සුක්කෙහි යොගෙ තතියාසත්තමියො, තථා ලොපන්තනක්ඛත්තසද්දා ච තෙන තෙන වචනන්තරෙන පාණිනියෙහි විහිතා, තං සබ්බං තංතංකාරකවචනිච්ඡායමෙව සාධෙතුං ‘මාතරි සාධු’ ඉච්චාදයො උදාහටා කෙසෙසු පසිතො පසත්තො, අවබද්ධොති අත්ථො, කෙසෙහි කරණභූතෙහි පසිතො භවති, කත්තුභූතෙහි වා පසිතො කතොති අත්ථො, ඵුස්සෙනින්දුයුත්තෙන ලක්ඛිතො කාලො සොයමිත්‍යභෙදෙන සම්බන්ධා ඵුස්සෙ, තෙන කරණභූතෙන.

သီးခြားခွဲထုတ်ခြင်းသည် နိဒ္ဓါရဏ (ခွဲထုတ်ခြင်း) မည်၏။ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓကျမ်းပြုဆရာက 'အဘယ်ကြောင့် ဤစကားကို တဖန်ဆိုရသနည်း၊ အမှန်စင်စစ် ခွဲထုတ်အပ်သော အစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ) သည် အစုအဝေး (သမုဒါယ) ၏ အတွင်း၌ ပါဝင်နေ၏၊ ထို (နှစ်ရပ်) တွင် အစုအဝေး၏ တည်ရာအဖြစ် (အဓိကရဏတ္တ) ကို ပြောဆိုလိုအပ်သောအခါ ‘ရုက္ခေ သာခါ’ (သစ်ပင်၌ သစ်ကိုင်း) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ သတ္တမီဝိဘတ်သည် ပြီးစီးပြီးသားသာဖြစ်၏၊ အစိတ်အပိုင်း၏ ပတ်သက်မှု (အဝယဝသမ္ဗန္ဓ) ကို ပြောဆိုလိုသောအခါမူကား ‘ရုက္ခဿ သာခါ’ (သစ်ပင်၏ သစ်ကိုင်း) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ဤသည်မှာ မှန်သော်လည်း ဤစကားသည် (ကျမ်းဂန်) ကျယ်ပြန့်စေရန်အလို့ငှာသာ ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်သော စကားရှိ၏။ ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် ‘န သာလယော’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စူးရှသော အမွေးအမျှင်ရှိသော စပါးတို့သည် ‘သူကဓည’ မည်ကုန်၏။ တည်ရှိနေကုန်သော၊ ကပ်ညှိတည်ရှိနေကုန်သော၊ အမှီပြုရာ ဖြစ်ကုန်သော ဟု ဆိုလို၏။ ‘ယတော’ ဟူသည်မှာ တည်ရှိနေခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်၊ ‘တတော’ ဟူသည်မှာ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓ၏ စကားသည် ဤသို့ မသင့်လျော်သော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘ပဉ္စမီ ဝိဘတ္တေ’ (၂-၃-၄၂) ဟူသည် ပါဏိနီသုတ် ဖြစ်၏၊ ထိုသုတ်ကို ‘သမုဒါယတော’ အစရှိသဖြင့် ဆိုအပ်၏။ သုတ် (ကြားနာခြင်း) ထက် သီလသည် အလွန်မြတ်၏ဟု သမ္ဗန္ဓ (စပ်ယှဉ်မှု) ရှိ၏။ 'နိဒ္ဓါရဏ၌ ဆဋ္ဌီ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဆိုက်ရောက်အပ်သည်ရှိသော် ထိုဝိဘတ်တို့ကို ပယ်ဖျက်၍ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်စေသော ယောဂသုတ် ဖြစ်၏' ဟု သူတစ်ပါးတို့က ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအရာ၌ ရှေးဦးစွာ ဤနေရာ၌ နိဒ္ဓါရဏ (ခွဲထုတ်ခြင်း) ပင် မရှိပါဘဲလျက် ထိုဆဋ္ဌီ သတ္တမီဝိဘတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း၊ ထိုဆဋ္ဌီ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ကို တားမြစ်ရန်အလို့ငှာ ဤသုတ်ကို အစပြုအပ်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် ‘နာတြ ဇာတျာဒီဟိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘နဟိ’ အစရှိသော စကားဖြင့် ဇာတ်အစရှိသည်တို့ဖြင့် နိဒ္ဓါရဏ မဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြ၏။ ‘ဇစ္စာဒီနံ’ ဟူသည် နိဒ္ဓါရဏ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်းဟူမူ ‘ဇစ္စာဒိသမ္ဗန္ဓေန’ အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ‘အတံ ဗျပဒေသတော’ ဟူသည် သီလရှိသည်ဟူသော အသုံးအနှုန်း မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် နိဒ္ဓါရဏမရှိခြင်း၏ အခြားအကြောင်းကို ‘တုလျာနဉ္စ’ အစရှိသဖြင့် ဆို၏။ ‘သာဓု’ ‘နိပုဏ’ သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ ပူဇော်ခြင်း (ရိုသေခြင်း) အနက် ထင်ရှားသောအခါ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ထို့အတူ ‘အသာဓု’ နှင့် ယှဉ်ရာ၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ‘ပသိတ’ ‘ဥဿုက’ သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ တတိယနှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့အတူ လုပ္ပန္တ (ချေအပ်သော) နက္ခတ်သဒ္ဒါတို့သည်လည်း ထိုထိုစကားတို့ဖြင့် ပါဏိနီကျမ်းဆရာတို့က ပြဋ္ဌာန်းအပ်ကုန်၏။ ထိုအလုံးစုံကို ထိုထိုကာရကဝိဘတ်တို့ကို ပြောဆိုလိုသော ဆန္ဒကြောင့်သာလျှင် ပြီးမြောက်စေရန် ‘မာတရိ သာဓု’ အစရှိသော ဥပမာတို့ကို ပြအပ်၏။ ‘ကေသေသု ပသိတော’ ဟူသည် (ဆံပင်တို့၌) ပြင်းစွာကပ်ငြိသော၊ ဖွဲ့စပ်အပ်သော ဟု အနက်ရ၏။ ကရဏဘူတ (အကြောင်းတရား) ဖြစ်သော ဆံပင်တို့ဖြင့် ပြင်းစွာကပ်ငြိသည် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ကတ္တုဘူတ (ပြုလုပ်သူ) ဖြစ်သော ဆံပင်တို့က ပြင်းစွာကပ်ငြိစေအပ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဖုဿေန’ ဟူသည် လနှင့်ယှဉ်သော ဖုသျှနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော ကာလသည် ဤကာလပင် ဖြစ်၏ဟု အထူးမရှိသော သမ္ဗန္ဓဖြင့် ဖုသျှနက္ခတ်၌ ကရဏဘူတဖြစ်သော ထိုနက္ခတ်ဖြင့် စပ်ယှဉ်၏။

37. පඨමා

၃၇. ပထမာဝိဘတ်။

පඨමාත්ථමත්තෙති එත්තකෙ වුත්තෙපි වාක්‍යත්ථො පදත්ථො වා න විඤ්ඤායතෙ නාමග්ගහණානුවත්තිතොති දස්සෙතුමාහ-‘ද්වෙද්වෙකානෙකාදි සුත්තතො’තිආදි, නාමෙනාත්ථො පටිපාදියමානො නාමසඞ්ඛාතෙ-ත්තනි අභිධෙය්‍යත්තෙනාජ්ඣාරොප්‍ය පටිපාදයත්‍යනපෙක්ඛිත විභත්තිවිසෙසන්ති ආහ-‘අභිධීයති’ච්චාදි, පකතිරූපෙනාති නාමෙන, තස්ස අභිධෙය්‍යස්ස, මත්තසද්දස්සාතිආදිනා සාමඤ්ඤන්තීදං මත්තසද්දස්සත්ථවචනන්ති දස්සෙති, ඉදං වුත්තං හොතීති නාමස්සාභිධෙය්‍යමත්තෙති ඉමිනා ඉදං වක්ඛමානං වුත්තං හොති. ‘‘පාටිපදිකත්ථලිඞ්ගපරිමාණවචනමත්තෙ පඨමා’’ති (2-3-46) ලිඞ්ගාදීසු භෙදෙන පඨමාවිධානම්පටිපන්නා, තදාහ-‘ලිඞ්ගපරිමාණෙ’ච්චාදි, ලිඞ්ගං ඉත්ථිපුන්නපුංසකානි, පරිමාණං පරිච්ඡෙදො, සඞ්ඛ්‍යා එකත්තබහුත්තානි, තබ්බන්තොපි සද්දත්ථොඑවාති ලිඞ්ගාදිවන්තොපි සරූපා බ්‍යතිරිත්තො සද්දත්ථො එව, උච්චත්තනීචත්තසාමඤ්ඤම්පුරොධාය පවත්තියා උච්චනීචසද්දෙහි පඨමා හොතෙව, තංයුත්තස්සාපි සද්දත්ථභාවතො ‘උච්චං ඝරානි’ත්‍යාදීනිපි උච්චත්තං ගුණං නිමිත්තං කත්වා සොයමිත්‍යභෙදසම්බන්ධ ඝරෙසු වත්තන්තීති. පලම්බතෙ අජ්ඣාගච්ඡතිත්‍යාදො ‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙහි සබ්බාසං’’ති (2-119) ලොපවිධානසාමත්ථියා පාදීහ්‍යනත්ථකෙහිපි පඨමා සිද්ධායෙව.

‘ပထမာတ္ထမတ္တေ’ (ပထမာဝိဘတ်၏ အနက်မျှသာ) ဟု ဤမျှလောက် ဆိုစေကာမူ၊ နာမ်ကို ယူခြင်း၏ အစဉ်လိုက်ခြင်းကြောင့် ဝါကျ၏ အနက် သို့မဟုတ် ပုဒ်၏ အနက်ကို မသိနိုင်သည်ကို ပြသလိုသဖြင့် ‘ဒွေဒွေကာနေကာဒိ သုတ္တတော’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နာမ်ဖြင့် အနက်ကို သိစေအပ်သည်ရှိသော် နာမ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကိုယ်တိုင်၌ ဟောအပ်သောအနက် (အဘိဓေယျ) အဖြစ်ဖြင့် တင်စား၍ အထူးသဖြင့် ဝိဘတ်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ သိစေတတ်၏ဟု ပြသလို၍ ‘အဘိဓီယတိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ‘ပကတိရူပေန’ ဟူသည် နာမ်ဖြင့်၊ ‘တဿ’ ဟူသည် ထိုဟောအပ်သော အနက်၏၊ ‘မတ္တသဒ္ဒဿ’ အစရှိသည်ဖြင့် ဤ ‘မတ္တ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဆိုခြင်းသည် ယေဘုယျဖြစ်၏ဟု ပြ၏။ ‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ နာမ်၏ ဟောအပ်သောအနက်မျှ၌ ဤဆိုလတ္တံ့သော အနက်ကို ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ‘ပါဋိပဒိကတ္ထ-လိင်္ဂ-ပရိမာဏ-ဝစနမတ္တေ ပထမာ’ (၂-၃-၄၆) ဟူသော သုတ်၌ လိင်အစရှိသည်တို့၌ ကွဲပြားခြားနားစွာ ပထမာဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းကြောင်း သိရ၏၊ ထိုအချက်ကို ‘လိင်္ဂပရိမာဏေ’ အစရှိသဖြင့် ဆိုအပ်၏။ လိင်ဟူသည် ဣတ္ထိလိင်၊ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ပရိမာဏဟူသည် တိုင်းတာပိုင်းခြားခြင်း ဖြစ်၏၊ သင်္ချာဟူသည် ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို (လိင်စသည်) ရှိသော သဒ္ဒါ၏ အနက်သည်လည်း သဒ္ဒါ၏ အနက်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လိင်စသည်ရှိသော သဒ္ဒါသည်လည်း မိမိသဘောအားဖြင့် သဒ္ဒါ၏ အနက်သက်သက်သာ ဖြစ်၏။ မြင့်ခြင်း နှိမ့်ခြင်းဟူသော ယေဘုယျသဘောကို ရှေးရှု၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ‘ဥစ္စ’ ‘နီစ’ သဒ္ဒါတို့မှ ပထမာဝိဘတ်သည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထိုသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သောအရာ၌လည်း သဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိသောကြောင့် ‘ဥစ္စံ ဃရာနိ’ အစရှိသည်တို့၌လည်း မြင့်မြတ်သော ဂုဏ်ကို အကြောင်းပြု၍ ‘ထိုအရာသည် ဤအရာပင် ဖြစ်၏’ ဟု ခွဲခြားမှုမရှိသော သမ္ဗန္ဓဖြင့် အိမ်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ပလမ္ဗတေ’ ‘အဇ္ဈာဂစ္ဆတိ’ အစရှိသည်တို့၌ ‘အသင်္ချေဟိ သဗ္ဗာသံ’ (၂-၁၁၉) သုတ်ဖြင့် ချေဖျက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြဋ္ဌာန်းချက်၏ စွမ်းရည်ကြောင့် အနက်မရှိသော ‘ပ’ အစရှိသော ဥပသာဂတို့မှလည်း ပထမာဝိဘတ်သည် ပြီးစီးသည်သာ ဖြစ်၏။

38. ආමන්ත

၃၈. အာမန္တဏဝိဘတ် (ခေါ်ဆိုခြင်းအနက်)။

අභිමුඛං කත්වාතිආදිනා යොගාරම්භස්ස ඵලං දස්සෙති, නාමත්ථෙති [Pg.116] සද්දත්ථෙ, පදතොති ආමන්තණාධිකඅත්ථමත්තප්පකාසකපදතො, හොන්ති චෙත්ථ…

‘အဘိမုခံ ကတွာ’ အစရှိသော စကားဖြင့် သုတ်ကို အစပြုခြင်း၏ အကျိုးကို ပြ၏။ ‘နာမတ္ထေ’ ဟူသည် သဒ္ဒါ၏ အနက်၌၊ ‘ပဒတော’ ဟူသည် အာမန္တဏ (ခေါ်ဆိုခြင်း) အစရှိသော အလွန်အကဲ ဖြစ်သော အနက်မျှကို ပြတတ်သော ပုဒ်မှ ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ ဤဂါထာတို့သည် ရှိကုန်၏—

සිද්ධස්සාභිමුඛීකාර, මත්තමාමන්තණං සියා;

අත්ථො කතාභිමුඛො හි, ක්‍රියායං විනියුජ්ජතෙ;

ආමන්තණං න වාක්‍යත්ථො, පදතොව පතීතිතො;

නත්ථෙවාමන්තණං ලොකෙ, විධාතබ්බෙන වත්ථුනා;

තං යථා භව රාජෙති, නිප්පන්නත්ථො භවෙති ච.

ထင်ရှားပြီးသော သဘောရှိသူကို ရှေးရှုမျက်မှောက်ပြုစေခြင်းမျှသည် အာမန္တဏ (ခေါ်ဆိုခြင်း) မည်၏။ ရှေးရှုမျက်မှောက်ပြုအပ်သော အနက်သည်သာလျှင် ကရိယာ၌ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အာမန္တဏသည် ဝါကျ၏ အနက်မဟုတ်၊ ပုဒ်မျှဖြင့်သာ သိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ လောက၌ ပြုလုပ်အပ်သော (မပြီးမြောက်သေးသော) ဝတ္ထုနှင့်တကွ အာမန္တဏသည် မရှိသည်သာတည်း။ ပုံစံအားဖြင့် ‘ဘဝ ရာဇ’ (မင်းကြီး ဖြစ်တော်မူပါ) ဟု ဆိုရာ၌ ဖြစ်ထွန်းပြီးသော အနက်သည်သာ တည်ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

සිද්ධස්සාති දෙවදත්තත්තාදිනා සිද්ධස්ස, අත්ථොති දෙවදත්තාදි, කතං ආභිමුඛ්‍යං සමාධානං යෙනාති විග්ගහො, ක්‍රියායං විනියුජ්ජතෙ ගච්ඡ භුඤ්ජාති, ආමන්තණං නත්ථි… ඉදානි විධීයමානත්තෙනාලද්ධසත්තිකස්සාභිමුඛයිතුමසක්කරූපත්තා, විධාතබ්බෙනාති නිප්ඵාදෙතබ්බෙන.

‘သိဒ္ဓဿ’ ဟူသည် ဒေဝဒတ်အဖြစ်စသည်ဖြင့် ထင်ရှားပြီးသောသူအား၊ ‘အတ္ထော’ ဟူသည် ဒေဝဒတ်အစရှိသည်၊ ရှေးရှုမျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ပြုအပ်သောသူဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘ကရိယာယံ ဝိနိယုဇ္ဇတေ’ ဟူသည် သွားလော့၊ စားလော့ စသည်တို့၌ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ‘အာမန္တဏံ နတ္ထိ...’ ဟူသည် ယခုအခါ ပြုပြင်ပြဋ္ဌာန်းဆဲဖြစ်သဖြင့် တည်ရှိခြင်းသဘော မရသေးသော ဝတ္ထုကို ရှေးရှုမျက်မှောက် မပြုနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘ဝိဓာတဗ္ဗေန’ ဟူသည် ပြီးမြောက်စေအပ်သော (ဝတ္ထုဖြင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။

39. ඡට්ඨී

၃၉. ဆဋ္ဌီဝိဘတ်။

කිරියාකාරකෙච්චාදිවුත්තිගන්ථස්ස අත්ථසංවණ්ණනං කත්තුමාරභතෙ ‘එකායං සම්බන්ධො නාමෙ’ච්චාදි, කිරියාය කාරකෙහි ච නිප්ඵාදිතොති ඉමිනා සම්බන්ධස්ස කිරියාකාරකසම්බන්ධ පුබ්බකත්තමාහ, තතොයෙවායං නාකස්මීකොති න යෙසංකෙසඤ්චි ද්වින්නං භවති, විසිට්ඨානංයෙව තු ද්වින්නං භවතීත්‍යතිප්පසඞ්ගාභාවො, කිරියාකාරකසම්බන්ධපුබ්බකො හි කාරකෙහි අඤ්ඤො සස්සාමිභාවාදිකො සම්බන්ධො, තථා ච වුත්තං–

‘ကိရိယာကာရက’ အစရှိသော ဝုတ္တိကျမ်း၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းငှာ ‘ဧကာယံ သမ္ဗန္ဓော နာမ’ အစရှိသဖြင့် စတင်တော်မူ၏။ ‘ကိရိယာယ ကာရကေဟိ စ နိပ္ဖါဒိတော’ ဟူသော စကားဖြင့် ပတ်သက်မှု (သမ္ဗန္ဓ) သည် ကရိယာနှင့် ကာရကတို့၏ ပတ်သက်မှုကို ရှေးဦးစွာ ရှိစေတတ်၏ဟု ဆိုလို၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဤပတ်သက်မှုသည် အလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မဟုတ်၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အကြင်သူတစ်ဦးဦး နှစ်ဦးတို့၏ ပတ်သက်မှု မဟုတ်ဘဲ အထူးသဖြင့် နှစ်ဦးသောသူတို့၌သာ ဖြစ်၏ဟု မလိုလားအပ်သော အလွန်အကဲ အဓိပ္ပာယ်သို့ မရောက်စေရန် တားမြစ်၏။ ကရိယာနှင့် ကာရကတို့၏ ပတ်သက်မှုကို ရှေးဦးစွာပြု၍ ကာရကတို့နှင့်တကွ အခြားသော အရှင်နှင့် အစိုးရခြင်း (သဿာမိဘာဝ) စသော ပတ်သက်မှု ဖြစ်၏။ ထိုသို့လည်း ဆိုအပ်၏—

‘‘සම්බන්ධො කාරකෙහඤ්ඤො, ක්‍රියාකාරකපුබ්බකො;

සුතායමස්සුතායංවා, ක්‍රියායං සො-භිධීයතෙති.

“ကရိယာနှင့် ကာရကတို့၏ ပတ်သက်မှုကို ရှေးဦးစွာပြု၍ ကာရကတို့နှင့် အခြားသော သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်မှု) သည် ဖြစ်၏။ ထိုပတ်သက်မှုသည် ကရိယာကို ကြားအပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မကြားအပ်သည်ဖြစ်စေ ထိုကရိယာ၌ပင် ဟောအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

තත්ථ අස්සුතායං කිරියායං ‘රඤ්ඤො පුරිසො’ච්චාදො කිරියා කාරකසම්බන්ධපුබ්බකො-ඤ්ඤො එව සස්සාමිභාවාදිකො සම්බන්ධො පතීයතෙති, ‘සරති රජ්ජස්ස’ත්‍යාදො තු සුය්‍යමානෙ කිරියාසද්දෙ, එත්ථ පන සන්තමපි කම්මං වත්තුමනිච්ඡිතං, විසෙසනභාවොයෙව සරණම්පති රජ්ජස්ස පටිපාදීයතෙ’රජ්ජසම්බන්ධිසරණ’න්ති, කිරියාකාරක සම්බන්ධො හි සබ්බත්ථ වත්ථුට්ඨිතිවසෙනෙවත්ථි, තන්නිමිත්තො ච සස්සාමි භාවාදි, තත්ථ සස්සාමිභාවවිවච්ඡායං විජ්ජමානොපි කිරියාකාරක සම්බන්ධො [Pg.117] න වත්තුමිච්ඡිතො, යථා ‘අනුදරා කඤ්ඤා’ති, සො චායං සම්බන්ධො සස්සාමිභාවජඤ්ඤජනකභාවා-වයවාවයවවිභාවාදිලක්ඛණො බහුවිධොති වෙදිතබ්බො, තත්ථ සස්සාමිසම්බන්ධෙ රඤ්ඤො පුරිසො, ජඤ්ඤජනකසම්බන්ධෙ නිග්‍රොධස්ස බීජං, අවයවාවයවිසම්බන්ධෙ රුක්ඛස්ස සාඛා, ඉදානි සම්බන්ධස්සෙතස්ස කිරියාකාරකසම්බන්ධසඤ්ජාතත්තං යථායොගමඤ්ඤත්‍රාප්‍යවගමයිතුං කිඤ්චි උදාහරණමාහ-‘තථා හි’ච්චාදි, පරිපාලනකිරියාකතො නෙසං සම්බන්ධොති ඉමිනා පරිපාල්‍යපරිපාලනලක්ඛණො-යං සම්බන්ධොති දස්සෙති, සා අයම්පරි පාලනලක්ඛණා කිරියා සම්බන්ධමස්සෙදම්භාවහෙතුං ජනයිත්වා නිවත්තති, අත්ථප්පකරණාදිනා ත්විමාය කිරියායායං සම්බන්ධොති විසෙසො වසීයතෙ, න ඡට්ඨියා විසෙසාවගමනෙ සාමත්ථියං… තස්සා සබ්බත්ථෙකරූපත්තා, සුය්‍යමානෙ එව වා කිරියාසද්දෙ කාරකභාවස්ස හෙතුනො වචනිච්ඡායාභාවෙ අස්සෙදම්භාභාවසඞ්ඛාතස්සෙව ඵලස්ස වත්තුමිච්ඡිතත්තා තථෙව සම්බන්ධො ජාතො ඡට්ඨියාභිධීයතෙ ‘රජ්ජස්ස සරතී’ති, වුත්තං හි–

ထို (ပုဒ်တို့) တွင် 'မင်း၏လုလင် (rañño puriso)' စသည်တို့၌ ကြိယာပုဒ်ကို မကြားရသော်လည်း ကြိယာနှင့် ကာရက ဆက်စပ်မှုလျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော အရှင်နှင့် အပိုင်ဖြစ်ခြင်း (သာမိသမ္ဗန္ဓ) စသော တစ်ပါးသော ဆက်စပ်မှုသည်သာ ထင်ရှား၏။ 'တိုင်းပြည်ကို အောက်မေ့၏ (sarati rajjassa)' စသည်တို့၌မူ ကြိယာပုဒ်ကို ကြားရသည်ရှိသော် ဤနေရာ၌ ရှိနေပါသော်လည်း ကံကို ပြောလိုစိတ်မရှိသဖြင့် အောက်မေ့ခြင်းဟူသော ကြိယာသို့ ရှေးရှု၍ တိုင်းပြည်၏ ဝိသေသနအဖြစ်ကိုသာ 'တိုင်းပြည်နှင့် ဆက်စပ်သော အောက်မေ့ခြင်း' ဟု ဖော်ပြအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ကြိယာနှင့် ကာရက ဆက်စပ်မှုသည် အလုံးစုံသော အရာ၌ ဝတ္ထု၏ တည်ရှိမှုအင်အားဖြင့်သာ ရှိ၏။ ထိုကြိယာကာရကဆက်စပ်မှုလျှင် အကြောင်းရှိသော သာမိသမ္ဗန္ဓ စသည်လည်း ရှိ၏။ ထိုအရာ၌ သာမိသမ္ဗန္ဓကို ပြောလိုသောအခါ ထင်ရှားရှိနေသော ကြိယာကာရကဆက်စပ်မှုကို ပြောလိုစိတ်မရှိပေ။ သာဓကအားဖြင့် 'ဝမ်းပူမရှိသော သတို့သမီး (anudarā kaññā)' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော ဤသမ္ဗန္ဓ (ဆက်စပ်မှု) သည် သာမိသမ္ဗန္ဓ (အရှင်နှင့်အပိုင်)၊ ဇညဇနကဘာဝ (အကျိုးနှင့်အကြောင်း)၊ အဝယဝါဝယဝိဘာဝ (အစိတ်နှင့်အစုံ) စသော လက္ခဏာရှိသဖြင့် များစွာပြား၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုသမ္ဗန္ဓတို့တွင် သာမိသမ္ဗန္ဓ၌ 'မင်း၏လုလင် (rañño puriso)'၊ ဇညဇနကသမ္ဗန္ဓ၌ 'ညောင်ပင်၏အစေ့ (nigrodhassa bījaṃ)'၊ အဝယဝါဝယဝိသမ္ဗန္ဓ၌ 'သစ်ပင်၏အခက် (rukkhassa sākhā)' ဟု ရှိ၏။ ယခုအခါ ဤသမ္ဗန္ဓ၏ ကြိယာကာရကဆက်စပ်မှုမှ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို သင့်လျော်သလို အခြားနေရာတို့၌လည်း သိစေခြင်းငှာ 'တထာ ဟိ' စသည်ဖြင့် အနည်းငယ် ဥပမာကို ဆို၏။ 'ထိုသူတို့၏ ဆက်စပ်မှုသည် စောင့်ရှောက်ခြင်း ကြိယာကြောင့် ဖြစ်၏' ဟူသော စကားဖြင့် စောင့်ရှောက်ခံရသူနှင့် စောင့်ရှောက်သူဟူသော လက္ခဏာရှိသော ဤဆက်စပ်မှုကို ပြ၏။ ထို စောင့်ရှောက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ကြိယာသည် 'ဤသူ၏ ဤဥစ္စာဖြစ်ခြင်း' ဟူသော အကြောင်းတရားကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် ချုပ်ငြိမ်းသွား၏။ အနက်၏ စွမ်းအား စသည်ဖြင့်မူ ဤကြိယာအားဖြင့် ဤဆက်စပ်မှု ဖြစ်၏ ဟူသော ထူးခြားမှုကို သိရ၏။ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ထူးခြားမှုကို သိစေနိုင်သော စွမ်းအား မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် အရာခပ်သိမ်း၌ တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် ကြိယာပုဒ်ကို ကြားရသည်ရှိသော်လည်း ကာရကအဖြစ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော စကားကို ပြောလိုစိတ်မရှိဘဲ၊ 'ဤသူ၏ ဤဥစ္စာဖြစ်ခြင်း' ဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးတရားကိုသာ ပြောလိုသောကြောင့် ထိုနည်းဖြင့် ဆက်စပ်မှုသည် ဖြစ်ပေါ်၍ 'တိုင်းပြည်ကို အောက်မေ့၏' ဟု ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏–

ජනයිත්වාන සම්බන්ධං, ක්‍රියා කාචි නිවත්තති;

සුය්‍යමානෙ ක්‍රියාසද්දෙ, සම්බන්ධො ජායතෙ ක්වචීති.

တစ်စုံတစ်ခုသော ကြိယာသည် ဆက်စပ်မှုကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် ချုပ်ငြိမ်းသွား၏။ ကြိယာပုဒ်ကို ကြားရသည်ရှိသော် အချို့သောနေရာ၌ ဆက်စပ်မှုသည် ဖြစ်ပေါ်၏ ဟု (ဆိုအပ်၏)။

පරිපාලයතීති පුරිසම්පරිපාලයති, තතො පාලනාදිකා උපකාර සභාවා කිරියාද්වින්නම්පි තෙසං සම්බන්ධිනී භවති, රඤ්ඤා හි කාරියමානා තංසම්බන්ධිනීපුරිසවිසයත්තාවපුරිසයොගිනීත්‍යුභින්නම්පිකිරියාසම්භවති, තතොයෙවතස්සා උභයසම්බන්ධිනියා කිරියාය සම්භවෙඅස්සෙදන්ති බුද්ධියා හෙතුභූතස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛසභාවස්ස සම්බන්ධස්ස භාවතො කිරියාජනිතත්තමස්ස, අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාලක්ඛණො… සබ්බථා නිරපෙක්ඛත්තෙ සම්බන්ධාභාවා, සම්බන්ධි බුද්ධිසබ්භවස්සාති සම්බන්ධීසු රාජපුරිසාදීසු අස්සෙදන්ති එවම්පවත්තාය බුද්ධියා සබ්භවස්ස. පරෙසං විය ‘‘ගුණෙ ඡට්ඨී’’ති වචනන්තරාභාවෙ උභයත්ථපි (චෙත්ථ) ඡට්ඨිප්ප- සඞ්ගොති බොධෙතුමාහ-‘නනු චෙ’ච්චාදි, සච්චන්ති යථා වුත්තං චොදනමබ්භුපගම්ම චොදකම්පති යථාවුත්තං සම්බන්ධරූපං තතො-ඤ්ඤත්‍රාප්‍යුපසං හරිත්වා [Pg.118] තත්ථ ඡට්ඨිප්පසඞ්ගං චොදෙතුමාහ-‘දෙවදත්තො’ච්චාදි, අථෙව මිච්චාදිනාසතීපිඅඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාලක්ඛණෙ සම්බන්ධෙ වචනිච්ඡායෙවෙත්ථ කාරණන්ති චොදකාධිප්පායමත්‍රොපනෙත්වා තදෙව විසෙසතො ඡට්ඨියා අභාවෙ සමුපනෙතුං‘යජ්ජෙවමිහාපි’ච්චාදිකමාහ, තත්ථ අථාති චොදකාධිප්පායප්පකාසනාරම්භෙ නිපාතො, එවං වත්තබ්බන්ති එවං යදිපිච්චාදිනා වක්ඛමානනයෙන වත්තබ්බං, පටිපාදෙතබ්බතායාත්‍යාදිනා ඉදන්දීපෙති ‘‘විසෙස්සං විධෙයතාය න පරාධීනන්ති අප්පධානභාවතො බ්‍යතිරිච්චතෙ තතො-ත්තනිට්ඨමෙව, න රූපන්තරම්භජති‘පුරිසස්සෙ’ති, විසෙසනන්තු රාජාදිකං තදඞ්ගතායානුවදියමානමප්පධානත්තා කාරකරූපතො බ්‍යතිරිච්චතෙ, තතො රූපන්තරං භජති ‘රඤ්ඤො’ති, තතො බ්‍යතිරෙක ලක්ඛණො සම්බන්ධො හොති, එකස්ස සම්බන්ධිත්තාසම්භවා වත්ථුතො ද්විට්ඨො විසෙසනගතත්තෙන පතීයතෙ තතො ඡට්ඨී විසෙසනමෙවානුධාවති පතීතිවිසයෙ සද්දප්පවත්තී’’ති, යො හි විකප්පනං විසයො සො සද්දානන්ති, අතොයෙව සම්බන්ධො නියමෙන විසෙසනභෙදමනුවිදධාති… වත්ථුතො ද්විට්ඨස්සාපි තග්ගතත්තෙන පතීතියා යථා භාතූනං ධනන්ති, නාවස්සම්භාතූනං ධනන්තිච්චෙව භවති, තථා සත්‍යපි විසෙස්ස භෙදෙ විසෙසනගතමෙව භෙදමනු(විදධා)ති ‘දෙවදත්තස්ස අස්සා’ති, තදෙතං සබ්බං විසෙසනගතත්තෙන සම්බන්ධපතීතිතො-වකප්පීයතෙ, විසෙස්සගතත්තෙනාපි තප්පතීතියං නියමෙන තග්ගතභෙදානුවිධානං සියා විසෙසනගතභෙදානුවිධානමිව, ද්විට්ඨත්තන්තු වත්ථුතො න විරුජ්ඣතෙ, වත්තුපටිබද්ධමෙව ච ද්විට්ඨත්තං මනසිකත්වා තංවාදීහි ද්විට්ඨො සම්බන්ධොභිධීයතෙ, අතොයෙවායං බ්‍යතිරෙකවිභත්ති (යාගම්‍යතෙ)… බ්‍යතිරිච්චමානවිසෙසනභූතසම්බන්ධිගතබ්‍යතිරෙකලක්ඛණසම්බන්ධාභි- ධානප්පවත්තිතොති, නීලාදිවිසෙසනන්තු පරත්ථත්තෙනාප්පධානම්පි න කාරකභාවතො බ්‍යතිරිච්චති… නීලාදිසද්දෙනුප්පලාදිදබ්බාභිධානතො, යථා ‘නීලමුප්පලම්පස්ස, නීලෙනුප්පලෙන ඨිතං, නීලස්සුප්පලස්ස ගන්ධො’ති, යදා තු න විසෙස්සපවත්ති තදා බ්‍යතිරිච්චතෙව ‘නීලස්ස ගුණස්ස උප්පලන්නිස්සයො’ති කාරකභාවලක්ඛණා පධානභාවා බ්‍යතිරිච්චතෙ එව නීලාදි, තතො විසෙසනමෙවානෙකප්පකාරතායාව තිට්ඨතෙ, තතො විසෙ- සනං [Pg.119] කිඤ්චිදෙව කාරකරූපතො පධානභාවා බ්‍යතිරිච්චතෙති විසෙසන මත්තෙනාපි සෙසං සබ්බං තථා සියාති නාසඞ්කනීයන්ති.

'စောင့်ရှောက်၏' ဟူသည် ယောကျာ်း (လူ) ကို စောင့်ရှောက်၏။ ထိုသို့ စောင့်ရှောက်ခြင်း အစရှိသော ကျေးဇူးပြုတတ်သော သဘောရှိသော ကြိယာသည် ထိုနှစ်ဦးလုံးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မင်းသည် ပြုအပ်သော စောင့်ရှောက်ခြင်း ကြိယာသည် မင်းနှင့်လည်း ဆက်စပ်၏၊ စောင့်ရှောက်အပ်သောသူ၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် စောင့်ရှောက်ခံရသူနှင့်လည်း ယှဉ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကြိယာသည် နှစ်ဦးလုံး၌ ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ထိုနှစ်ဦးလုံးနှင့် ဆက်စပ်သော ကြိယာ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ 'ဤသူ၏ ဤဥစ္စာဖြစ်၏' ဟူသော အသိဉာဏ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ အချင်းချင်း အမှီပြုသော သဘောရှိသော ဆက်စပ်မှု တည်ရှိခြင်းကြောင့် ဤဆက်စပ်မှုသည် ကြိယာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။ အချင်းချင်း အမှီပြုခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ အလုံးစုံ အမှီပြုမှုမရှိလျှင် ဆက်စပ်မှု မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'သမ္ဗန္ဓီဗုဒ္ဓိသမ္ဘဝဿ' ဟူသည် ဆက်စပ်မှုရှိသော မင်း၊ လုလင် စသည်တို့၌ 'ဤသူ၏ ဤဥစ္စာ' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော အသိဉာဏ် တည်ရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒကဲ့သို့ 'ဂုဏ်၌ ဆဋ္ဌီဖြစ်၏' ဟူသော တစ်ပါးသော စကား မရှိသောအခါ ဤအရာ၌ နှစ်ဦးလုံး၌ပင် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်ရောက်ဖွယ်ရှိကြောင်း သိစေရန် 'နနု စေ' စသည်ကို ဆိုအပ်၏။ 'မှန်ပေ၏' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ကန့်ကွက်ချက်ကို ဝန်ခံ၍ ကန့်ကွက်သူအား ဆိုအပ်ပြီးသော ဆက်စပ်မှု သဘောတရားကို ထိုမှတစ်ပါးသော အရာ၌လည်း ဆွဲဆောင်ပြီးလျှင် ထိုအရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်ရောက်ဖွယ်ရှိပုံကို ကန့်ကွက်ရန် 'ဒေဝဒတ္တော' စသည်ကို ဆို၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'အတ္ထေဝံ' စသည်ဖြင့် အချင်းချင်း အမှီပြုခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဆက်စပ်မှု ရှိပါသော်လည်း ပြောလိုစိတ်ရှိခြင်းသည်သာ ဤနေရာ၌ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏ ဟူသော ကန့်ကွက်သူ၏ အာဘော်ကို ဤနေရာ၌ ပယ်ဖျောက်၍၊ ထိုအရာကိုပင် အထူးသဖြင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် မဖြစ်နိုင်ပုံသို့ ရောက်စေရန် 'ယဇ္ဇေဝမိဟာပိ' စသည်ကို ဆို၏။ ထိုစကား၌ 'အထ' ဟူသည် ကန့်ကွက်သူ၏ အာဘော်ကို ပြခြင်းကို စတင်ရာ၌ သုံးသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ 'ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ' ဟူသည် ဤသို့ အကယ်၍ စသည်ဖြင့် နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော နည်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'ပဋိပါဒေတဗ္ဗတာယ' စသည်ဖြင့် ဤအနက်ကို ပြ၏။ 'ဝိသေသျ (အထူးခံရသောအရာ) သည် အမိန့်ပေးအပ်သည် (ဟောအပ်သည်) ၏ အဖြစ်ကြောင့် သူတစ်ပါးကို မမှီရသဖြင့် အဓိကမဟုတ်သော အဖြစ်မှ ကင်းလွတ်၏။ ထို့ကြောင့် မိမိ၌သာ တည်၏။ 'ပုရိသဿ' ဟု အခြားသော သဏ္ဌာန်သို့ မပြောင်းလဲပေ။ ဝိသေသန ဖြစ်သော မင်းစသည်မူကား ထိုဝိသေသျ၏ အင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့် ထပ်မံဆိုအပ်သဖြင့် အဓိကမဟုတ်သောကြောင့် ကာရကသဏ္ဌာန်မှ ကင်းလွတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ရညော' ဟု အခြားသော သဏ္ဌာန်သို့ ပြောင်းလဲ၏။ ထိုကြောင့် ကင်းလွတ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဆက်စပ်မှု (ဗျတိရေကသမ္ဗန္ဓ) ဖြစ်၏။ တစ်ခုတည်းသော အရာအား ဆက်စပ်မှုရှိသူ ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဝတ္ထုအားဖြင့် နှစ်ဦးလုံး၌ တည်သော်လည်း ဝိသေသန၌ တည်သော အဖြစ်အားဖြင့်သာ ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ဝိသေသနနောက်သို့သာ အစဉ်လိုက်၏။ ထင်ရှားသိမြင်ရာ အာရုံ၌ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပွားခြင်း ရှိ၏ ဟူသည် အကြံအစည်၏ အာရုံသည် သဒ္ဒါတို့၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဆက်စပ်မှုသည် စင်စစ်အားဖြင့် ဝိသေသန၏ ကွဲပြားမှုကို လိုက်၍ ဖြစ်၏။ ဝတ္ထုအားဖြင့် နှစ်ဦးလုံး၌ တည်သော်လည်း ထိုဝိသေသန၌ တည်သောအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားသောကြောင့်တည်း။ သာဓကအားဖြင့် 'ညီနောင်တို့၏ ဥစ္စာ (bhātūnaṃ dhanaṃ)' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ညီနောင်မဟုတ်သူတို့၏ ဥစ္စာ' ဟု မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထိုနည်းတူစွာ ဝိသေသျ ကွဲပြားသော်လည်း ဝိသေသန၌ တည်သော ကွဲပြားမှုကိုသာ အစဉ်လိုက်၏။ သာဓကအားဖြင့် 'ဒေဝဒတ်၏ မြင်းများ (devadattassa assā)' ဟု ဖြစ်၏။ ထိုအားလုံးသော ဤအချက်သည် ဝိသေသန၌ တည်သော အဖြစ်အားဖြင့် ဆက်စပ်မှုကို သိရခြင်းကြောင့် ကြံဆအပ်၏။ ဝိသေသျ၌ တည်သော အဖြစ်အားဖြင့် ထိုသို့သိရပါမူ ဝိသေသန၌ တည်သော ကွဲပြားမှုကို အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုဝိသေသျ၌ တည်သော ကွဲပြားမှုကို အစဉ်လိုက်ရာ၏။ နှစ်ဦးလုံး၌ တည်သောအဖြစ်သည်ကား ဝတ္ထုအားဖြင့် မဆန့်ကျင်ပေ။ ဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသော နှစ်ဦးလုံး၌ တည်သောအဖြစ်ကို နှလုံးသွင်း၍ ထိုသို့ဆိုလေ့ရှိသူတို့သည် 'နှစ်ဦးလုံး၌ တည်သော ဆက်စပ်မှု' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဤဗျတိရေကဝိဘတ်သည် (သိအပ်၏)။ ကင်းလွတ်အပ်သော ဝိသေသနဖြစ်သော သမ္ဗန္ဓီ (ဆက်စပ်မှုရှိသူ) ၌ တည်သော ကင်းလွတ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဆက်စပ်မှုကို ဟောခြင်းငှာ ဖြစ်ပွားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ညိုသော အစရှိသော ဝိသေသနမူကား သူတစ်ပါး၏ အနက်ရှိသောကြောင့် အဓိကမဟုတ်သော်လည်း ကာရကအဖြစ်မှ မကင်းလွတ်ပေ။ ညိုသော အစရှိသော သဒ္ဒါဖြင့် ကြာညို အစရှိသော ဒြပ်ကို ဟောသောကြောင့်တည်း။ သာဓကအားဖြင့် 'ညိုသောကြာကို ကြည့်လော့ (nīlamuppalaṃ passa)'၊ 'ညိုသောကြာဖြင့် တည်၏ (nīlena uppalena ṭhitaṃ)'၊ 'ညိုသောကြာ၏ အနံ့ (nīlassa uppalassa gandho)' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဝိသေသျသို့ ဖြစ်ပွားခြင်းမရှိသော အခါ၌မူကား 'ညိုသောဂုဏ်၏ မှီရာဖြစ်သော ကြာညို (nīlassa guṇassa uppalannissayo)' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ စင်စစ် ကင်းလွတ်၏။ ကာရကအဖြစ် လက္ခဏာရှိသော အဓိကအဖြစ်မှ ညိုသောအစရှိသည်သည် စင်စစ် ကင်းလွတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိသေသနသည်သာ များစွာသောအပြားအားဖြင့် တည်၏။ ထိုကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဝိသေသနသည် ကာရကသဏ္ဌာန်ဖြစ်သော အဓိကအဖြစ်မှ ကင်းလွတ်၏ ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် ဝိသေသနမျှ ဖြစ်ရုံဖြင့် ကျန်ရှိသော အလုံးစုံသည်လည်း ထိုသို့ဖြစ်ရာ၏ ဟု မသံသယပွားအပ်ပေ။

ද්වෙපීති රාජපුරිසා ද්වෙපි, තතියෙ ගෙහසඞ්ඛාතෙ සම්බන්ධිනී. සහයුත්තම්පටිච්ච එවන්ති ඉමිනා පුරිසස්ස අප්පධානත්තමෙව දීපෙති, අභිමතාති පාණිනියානං සුත්තන්තරෙන අභිමතා, යතො ඡට්ඨීය-මත්තනො මතෙ සම්බන්ධනිස්සයා, තෙනාහ- ‘සම්බන්ධමෙවි’ච්චාදි, සම්බන්ධො චෙත්ථ මාතු සරණානමවට්ඨානාදිකිරියානිමිත්තොති කෙචි, අඤ්ඤෙ තු සරණස්ස කිරියාරූපත්තා කිරියන්තරමන්තරෙනෙව දබ්බෙන සම්බන්ධොපපත්තිමාහුයථා ද්වින්නං ජතුකතො සංසිලෙසො, ජතුනො තු කට්ඨෙනාත්තනායෙව, න ජත්වන්තරකතො සංසිලෙසොති. පරෙසං තතියත්ථෙ දුතියත්ථෙ ච කිතකප්පයොගෙ ඤ්ඤත්‍රාපි (පඤ්චම්‍යත්ථෙ) සත්තම්‍යත්ථෙ ච (‘‘ඡට්ඨී චා’’) ති (2-6-20) දුතියා පඤ්චමීනඤ්චා’’ති (2-6-29) ච සුත්තන්තරෙහි ඡට්ඨීතිමතා, තස්සාපි වත්තිච්ඡාතොව සාධිතභාවං දස්සෙතුමාහ-යථාචෙත්ථාතිආදි, එත්ථාප්‍යාදො උදාහරණද්වයෙ සුත්තන්තරමන්තරෙන සම්පදානත්තාභාවා සම්බන්ධවචනිච්ඡායමෙව පරෙසම්පි ඡට්ඨී, තෙනාහ-‘එත්ථා’තිආදි, බහුලන්තීමස්ස අත්ථං දස්සෙති ‘යථා දස්සන’න්ති, අවිසංවාදකාලොකස්සත්‍යාදිකං කම්මෙ උදාහරණං, පඤ්චම්‍යත්ථෙ පන වත්තිච්ඡාතොව සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්සාත්‍යාදීනි උදාහරණානි වෙදිතබ්බානි.

"Dvepi" ဟူသည်မှာ မင်းချင်းယောက်ျား နှစ်ယောက်လုံးကိုပင် ဆိုလိုသည်။ တတိယမြောက် အိမ်ဟုခေါ်အပ်သော ဆက်စပ်ရာ (ပတ်သက်ရာ) ဖြစ်၏။ "Sahayuttam paṭicca eva" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ယောက်ျား၏ အဓိကမဟုတ်သည်ဖြစ်သည်ကိုသာ ပြ၏။ "Abhimatā" ဟူသည် ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့သည် အခြားသောသုတ်ဖြင့် အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ အကြင်ကြောင့် မိမိဝါဒ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ပတ်သက်မှု (ပတ်သက်ရာ) ကို မှီရသောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် "sambandhameva" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ မိခင်အား သတိရခြင်း၌ တည်နေခြင်း စသော ကြိယာ၏ အကြောင်းသည် ပတ်သက်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ဖြစ်၏ဟု အချို့က ဆိုကြ၏။ အခြားသောဆရာတို့ကမူ သတိရခြင်းသည် ကြိယာသဘောရှိသောကြောင့် အခြားသော ကြိယာမရှိဘဲလျက်ပင် ဒြပ်နှင့် ဆက်စပ်မှု ဖြစ်ထိုက်၏ဟု ဆိုကြ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ချိပ်နှစ်ခု၏ ကပ်ငြိခြင်းသည် ချိပ်နှစ်ခုကြောင့် ဖြစ်၏၊ ချိပ်သည် သစ်သားနှင့်မူ မိမိဘာသာသာ ကပ်ငြိ၏၊ အခြားသောချိပ်ကြောင့် ကပ်ငြိခြင်းမဟုတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါး (အခြားသော ပါဏိနိ) ဝါဒ၌ တတိယတ္ထ၊ ဒုတိယတ္ထတို့၌လည်းကောင်း၊ ကိတ်ပုဒ်များ အသုံးအနှုန်း၌လည်းကောင်း၊ အခြား (ပဉ္စမတ္ထ) နှင့် သတ္တမတ္ထတို့၌လည်းကောင်း "chaṭṭhī ca" (၂-၆-၂၀) ဟူသောသုတ်၊ "dutiyā pañcamīnañca" (၂-၆-၂၉) ဟူသောသုတ် စသည့် အခြားသော သုတ်တို့ဖြင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြစ်၏ဟု ယူဆကြ၏။ ထိုဆဋ္ဌီဝိဘတ်၏လည်း ပြောလိုသော ဆန္ဒရှိခြင်းကြောင့်သာ ပြီးမြောက်သည့်အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "yathā cettha" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌လည်း ရှေးဦးစွာသော ဥပမာနှစ်ခုတို့တွင် အခြားသောသုတ် မရှိဘဲလျက် သံပဒါန်အဖြစ် မရှိသောကြောင့် ဆက်စပ်မှုကို ပြောဆိုလိုခြင်း၌သာ သူတစ်ပါးတို့ဝါဒ၌လည်း ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ettha" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "bahulaṃ" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို "yathā dassanaṃ" ဟု ပြ၏။ "avisaṃvādakālokassa" စသည်သည် ကမ္မအနက်၌ ဥပမာဖြစ်၏။ ပဉ္စမတ္ထ၌မူ ပြောဆိုလိုသော ဆန္ဒရှိခြင်းကြောင့်သာ "sabbe tasanti daṇḍassa" စသော ဥပမာတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

40. තුල්‍ය

၄၀. တုလျ (တူမျှသော အနက်ရှိသော ပုဒ်)

අනභිමතාති ‘තුල්‍යත්ථෙහ්‍යතුලොපමාහි තතියාඤ්ඤතරිස්ස’න්ති (2-3-72) සුත්තෙන තුලොපමාහි අඤ්ඤෙහි තුල්‍යත්ථෙහි යොගෙ තතියාය විධීයමානත්තා පාණිනියානං අනභිමතා, යස්මා සදිසා භාවා තෙසං නොපමාති ‘අජ්ජුනස්ස තුලා නත්ථී’ත්‍යාදිකමුච්චතෙ, තස්මා එවං යථාවුත්තනයෙනාති තදෙවන්තීමස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො, තදෙවන්ති වා නිපාතසමුදායො යථාවුත්තනිදස්සනත්ථො, තුල්‍යෙසූති සදිසෙසු, තථාවුත්තාති අජ්ජුනස්සතුලානත්ථීත්‍යාදිනා තෙන පකාරෙන වුත්තා.

"Anabhimatā" ဟူသည် ‘tulyatthehyatulopamāhi tatiyāññatarissa’ (၂-၃-၇၂) ဟူသောသုတ်ဖြင့် တူသောဥပမာတို့မှတစ်ပါး အခြားသော တူမျှခြင်းအနက်ရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်ရာ၌ တတိယဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းသောကြောင့် ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့ အလိုမရှိအပ်ကုန်။ အကြင်ကြောင့် သဘာဝတူမျှခြင်းတို့သည် ထိုသူတို့အား ဥပမာမဟုတ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် "ajjunassa tulā natthi" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်ဟူ၍ "tadeva" ဟူသော ဤစကား၏အနက်ကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် "tadeva" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဥပမာကို ပြခြင်းအနက်ရှိသော นိပါတ်အပေါင်းတည်း။ "tulyesu" ဟူသည် တူမျှကုန်သော ပုဒ်တို့၌ ဖြစ်၏။ "tathāvuttā" ဟူသည် ajjunassa tulā natthi စသည်ဖြင့် ထိုနည်းဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်သော ပုဒ်တို့တည်း။

41. අතො

၄၁. အသရနောက်မှ (အတော)

සුත්තෙ [Pg.120] ‘අතො’ති වුත්තං ‘අකාරන්තතො’ති කථං වුත්තීති ආහ ‘අතො’තිආදි, ආදෙසා හොන්තීති සෙසො, යකාරානංයෙව සියුං… ආඑආදෙසානමෙකවණ්ණත්තා, ලොපෙ කතෙති ඔකාරස්ස ලොපෙ කතෙ, තන්නෙති යථාවුත්තං ධචාද්‍යප්පටික්ඛිපති, පටික්ඛෙපෙ කාරණමාහ-‘පරලොපස්සා’තිආදි, කාරණන්තරං වත්තුමාරභතෙ ‘කිඤ්චා’තිආදි, නිච්චම්පරලොපොව සියා, න පුබ්බලොපොපි ආගමප්පයොගානුකූල්‍යෙනාතිපි සක්කා වත්තුන්ති ආහ-‘නචා’තිආදි, නිච්චම්පරලොපොයෙවාති න ච සක්කා මන්තුන්ති සම්බන්ධො, එවං සන්තෙත්‍යාදිනා තත්ථ විරොධමාහ, අතොසම්භවාති ආදෙසාකාරතො සම්භවා, ඣිස්සාකාරවිධානං ‘‘යොසු ඣිස්ස පුමෙ’’ති (2-93) එතදෙවපයොජනන්තිආදිනා වුත්තප්පයොජනාභාවෙ කාරණමාහ-‘අනිට්ඨත්තා’ති, අනභිමතත්තාති අත්ථො, පයොජනාභාවානභිමතත්තමෙව දස්සෙසුමාහ-‘එතදත්ථමෙවා’තිආදි, ඉමස්සාති ‘‘අතො යොනං ටාටෙ’’තී මස්ස සුත්තස්ස, ඣිස්මාත්වෙවාති ‘ඣිස්මා’ ඉති එතාදිසං සුත්තමෙව, ඣිස්මා යොනං ටාටෙතිවාති ‘‘ඣිස්මා යොනං ටාටෙ’’ති සුත්තං වා, අතොති ‘අතො’ ඉති සුත්තං, තාදිසස්සපයොගස්සාති අග්ගා, අග්ගෙ ඉති පයොගස්ස.

သုတ်၌ "ato" ဟု ဆိုအပ်၏၊ "akārantato" ဟု ဝတ္တိ၌ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်းဟူမူ "ato" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ādesā honti" ဟု ကြွင်းသောစကားကို ဖြည့်စွက်အပ်၏။ ယကာရများသာ ဖြစ်ကုန်ရာ၏... အာ၊ ဧ အာဒေသတို့သည် တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာရှိသောကြောင့်တည်း။ "lope kate" ဟူသည် ဩကာရကို ချေဖျက်အပ်သော်။ "tanna" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောအတိုင်း ဓ စသည်တို့ကို မြစ်ပယ်၏။ မြစ်ပယ်ခြင်း၌ အကြောင်းကို "paralopassa" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အခြားသောအကြောင်းကို "kiñca" စသည်ဖြင့် စတင်မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အမြဲတစေ နောက်သရကို ချေခြင်းသာ ဖြစ်ရာ၏၊ ရှေ့သရကို ချေခြင်းကား မဟုတ်၊ အာဂမ်အသုံးအနှုန်းနှင့် သင့်လျော်သောကြောင့်လည်း ဆိုနိုင်၏ဟု "na ca" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အမြဲတစေ နောက်သရကို ချေခြင်းသာ ဖြစ်ရာ၏ဟု မယူဆအပ်ဟူ၍ ဆက်စပ်မှုရှိ၏။ "evaṃ sante" စသည်ဖြင့် ထို၌ ဆန့်ကျင်ပုံကို မိန့်တော်မူ၏။ "atosambhavā" ဟူသည် အာဒေသဖြစ်သော အကာရမှ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဈိ၏ အကာရပြုခြင်းကို "yosu jhissa pume" (၂-၉၃) ဤသည်သာ အကျိုးရှိ၏ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အကျိုးမရှိခြင်း၌ အကြောင်းကို "aniṭṭhattā" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အလိုမရှိအပ်သောကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ အကျိုးမရှိ၍ အလိုမရှိအပ်သည့်အဖြစ်ကိုသာ ပြခြင်းငှာ "etadatthameva" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "imassa" ဟူသည် "ato yonaṃ ṭāṭe" ဟူသော ဤသုတ်၏တည်း။ "jhismātveva" ဟူသည် ‘jhismā’ ဟူသော ဤသို့သော သုတ်သာလျှင်တည်း။ "jhismā yonaṃ ṭāṭeti vā" ဟူသည် "jhismā yonaṃ ṭāṭe" ဟူသော သုတ်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "ato" ဟူသည် "ato" ဟူသော သုတ်တည်း။ "tādisassa payogassa" ဟူသည် aggā, agge ဟူသော အသုံးအနှုန်း၏ ဖြစ်၏။

42. නීනං

၄၂. နီနံ

යස්මා එකමෙව රූපමුදාහටං, තස්මා රූපාරූපානි රූපෙරූපානීති භෙදො වෙදිතබ්බො, තෙන හි බහුවචනෙ පඨමාදුතියාසු ‘අට්ඨීනී’ති එකමෙව රූපමුදාහටන්ති දස්සෙති.

အကြင်ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော ရူပကိုသာ ဥပမာပြအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် rūpārūpāni, rūperūpānī ဟူ၍ ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဗဟုဝုစ်၌ ပထမာနှင့် ဒုတိယတို့တွင် ‘aṭṭhīnī’ ဟူသော တစ်ခုတည်းသော ရူပကိုသာ ဥပမာပြအပ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။

44. සස්සාය

၄၄. သဿာယ

සුඤිති ඤකාරො කිමත්ථොති ආහ-‘ඤකාරො’තිආදි, අසති හි ඤකාරෙ‘ඤානුබන්ධො’ති ඤකාරෙන විසෙසනෙන සුකාරො න විසෙසී යෙය්‍ය සතියෙව තස්මිං තෙන සො විසෙසීයෙය්‍ය, තස්මා ‘‘ඤකානුබන්ධාද්‍යන්තා’’ති සුත්තෙ ‘ඤකානුබන්ධා’ති විසෙසනං [Pg.121] විසෙසනභාවො අත්ථො පයොජනං යස්ස සො විසෙසනත්ථො, බහුලං වචනෙනානභිමතමනවසෙසං වවත්ථාපීයතීති වුත්තියං ‘‘භිය්‍යො’’ත්‍යාදිකමුපදිට්ඨන්ති දස්සෙතුමුපක්කමතෙ ‘සාමඤ්ඤෙනා’තිආදිනා, ඡට්ඨී භවතීති (සෙ)සො, නනුච අත්ථසද්දෙනාඤ්ඤපදත්ථසමාසෙ කථං චතුත්ථ්‍යත්ථො-වසීයතීති වුච්චතෙ, චතුත්ථීඑකවචනෙ අත්තත්ථ’න්ති එත්ථ සද්ධම්මසවනාදිකමත්තනිමිත්තන්ති යො-ත්ථො, සො චත්ථො-ඤ්ඤ පදත්ථෙපි, තස්සා-ඤ්ඤපදත්ථභූතස්සාපි අත්තා අත්ථො පයොජනම්භවති නිමිත්තභාවෙනාති නාත්ථභෙදොති ත එත ඉමවජ්ජිතානං සබ්බාදීනන්ති ත එතඉමසද්දෙහි එව වජ්ජිතානමඤ්ඤෙසං සබ්බාදීනං, පටිසිද්ධෙසුපි කස්සචි ආදෙසො දිස්සතීති දස්සෙතුමාහ‘තසද්දස්ස චා’ති.

"suñ" ၌ ညကာရသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟူမူ "ñakāro" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ညကာရ မရှိသော် ‘ñānubandho’ ဟု ညကာရတည်းဟူသော ဝိသေသနဖြင့် သုကာရကို မထူးခြားစေနိုင်ရာ၊ ထိုညကာရ ရှိမှသာလျှင် ထိုညကာရဖြင့် ထိုသုကာရကို ထူးခြားစေနိုင်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် "ñakānubandhādyantā" ဟူသော သုတ်၌ ‘ñakānubandhā’ ဟူသော ဝိသေသနသည် ဝိသေသနအဖြစ်တည်းဟူသော အကျိုးရှိသောကြောင့် ဝိသေသနတ္ထ မည်၏။ "bahula" သဒ္ဒါဖြင့် အလိုမရှိအပ်သော အကြွင်းမဲ့ကို သတ်မှတ်အပ်၏ဟု ဝတ္တိ၌ "bhiyyo" စသည်ကို ညွှန်ပြတော်မူသည်ကို ပြခြင်းငှာ "sāmaññena" စသည်ဖြင့် စတင်တော်မူ၏။ "chaṭṭhī bhavati" ဟု ကြွင်း၏။ "artha" သဒ္ဒါဖြင့် အညပဒတ္ထသမာသ်၌ အဘယ်ကြောင့် စတုတ္ထီအနက်ကို ယူရသနည်းဟု ဆိုအပ်မူ၊ စတုတ္ထီဧကဝုစ်၌ "attatthaṃ" ဟူသော ဤ၌ သူတော်ကောင်းတရား နာယူခြင်း စသည်ကို မိမိ၏အကြောင်းပြုခြင်းဟူသော အနက်သည် အညပဒတ္ထ၌လည်း အနက်တည်း။ ထိုအညပဒတ္ထဖြစ်သော မိမိ၏ အနက်သည် အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် အကျိုးရှိသောကြောင့် ထူးခြားမှုမရှိဟု "ta eta imavajjitānaṃ sabbādīnaṃ" ဟူသည် ta, eta, ima သဒ္ဒါတို့မှ ကင်းကုန်သော အခြားသော သဗ္ဗာဒိပုဒ်တို့၏တည်း။ မြစ်ပယ်အပ်ကုန်သော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော အာဒေသကို တွေ့မြင်ရ၏ဟု ပြခြင်းငှာ "ta saddassa ca" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

45. ඝප

၄၅. ဃပ (ဃအမည်၊ ပအမည်ရှိသော ပုဒ်များ)

ඉත්ථියා වධුයාති පසඤ්ඤානමී ඌනමුදාහරණානි.

itthiyā, vadhuyā ဟူသည်မှာ ပအမည်ရှိကုန်သော ဤ၊ ဦ တို့၏ ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။

46. ස්සාවා

၄၆. ဿာဝါ

ඝපසඤ්ඤෙහීති ඉදං තෙතිමාමූහි තීමස්ස අඤ්ඤපදත්ථසමාසෙන වා විසෙසනං දට්ඨබ්බං, වුත්තියං කතන්ති ආදිකං කත්තාදිප්පකාසනත්ථං කතං, තායාති සබ්බත්ථ විකප්පොදාහරණං.

"Ghapasaññehī" ဟူသော ဤပုဒ်ကို ta, eta, ima တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အညပဒတ္ထသမာသ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဝိသေသနအဖြစ် သိအပ်၏။ ဝတ္တိ၌ "kataṃ" စသည်သည် ကတ္တား စသည်ကို ထင်ရှားစေရန် ပြုအပ်၏။ "tāyā" ဟူသည် နေရာတိုင်း၌ ဝိကပ်ဥပမာတည်း။

47. නම්හි

၄၇. ဏံဝိဘတ်၌ (ဏမှိ)

‘‘ආගමා තග්ගුණීභූතා තග්ගහණෙන ගය්හන්තී’’ති පරිභාසා වචනමෙතං තත්ථ තග්ගුණීභූතාති තස්මිං ආගමිම්හි ගුණීභූතා, අවයවවසෙන පච්ඡා භවන්තො අමුඛ්‍යභූතා, තග්ගහණෙනාති ආගමිග්ගහණෙන තග්ගහණෙන ගහණතොති ආගමිභූතස්ස නං ඉච්චස්ස ගහණෙන ගහණතො, ‘නම්හි විභත්තිම්හි’ති තු වත්තබ්බං, විපල්ලාසො වා එත්ථ දට්ඨබ්බො.

"Āgamā tagguṇībhūtā taggahaṇena gayhanti" ဟူသည် ပရိဘာသာစကားတည်း။ ထိုစကား၌ "tagguṇībhūtā" ဟူသည် ထိုအာဂမိ၌ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကုန်သော၊ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်ဖြင့် နောက်မှဖြစ်ကုန်သော၊ အဓိကမဟုတ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ "taggahaṇena" ဟူသည် အာဂမ်ကို ယူခြင်းဖြင့်၊ "taggahaṇena gahaṇato" ဟူသည် အာဂမိဖြစ်သော "naṃ" ဟူသော ဝိဘတ်ကို ယူခြင်းဖြင့် ယူရသောကြောင့်တည်း။ ‘namhi vibhattimhi’ ဟုမူ ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဤ၌ ပြောင်းပြန်အဖြစ်ကို သိအပ်၏။

(49) ඉකාරස්සෙවවාතිආදිනා වුත්තමෙව විවරති තිස්ස ඉච්චාදිනා, තස්ස තිස්ස, නිද්දිට්ඨත්තාති තිස්ස නිද්දිට්ඨත්තා, ‘‘නම්හි තිචතුන්නමිත්ථියං තිස්ස චතස්සා’’ති (2-20) තිස්සාදෙසො ‘‘නම්හි නුක ද්වාදීනං සත්තරසන්න’’න්ති (2-47) නුක, තිස්සන්නං.

(၄၉) "ikārasseva" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသည်ကိုသာ "tissa" စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြ၏။ "tassa" ဟူသည် "tissa" ၏။ "niddiṭṭhattā" ဟူသည် "tissa" ဟု ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့်တည်း။ "namhi ticatunnamitthiyaṃ tissa catassā" (၂-၂၀) ဟူသောသုတ်ဖြင့် "tissa" အာဒေသပြု၍၊ "namhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ" (၂-၄၇) ဟူသောသုတ်ဖြင့် "nuka" အာဂမ်ဖြစ်၍ "tissannaṃ" ဟု ဖြစ်၏။

51. සුඤ

၅၁. သုည

විභත්තිසුත්තෙති [Pg.122] ‘‘ද්වෙද්වෙකානෙකෙස්වි’’(2-1) ච්චාදිසුත්තෙ, ස්සනන්ති බහුවචනෙන සහිතමෙකවචනමාහ, සුත්තමිදන්ති ‘‘සුඤ්සස්සා’’ති ඉදං සුත්තං, සුත්තෙ පන සතීති ‘‘සුඤ සස්සා’’ති සුත්තෙ සති.

ဝိဘတ်သုတ်၌ "dvedvekānekesu" (၂-၁) စသောသုတ်၌ "ssanaṃ" ဟု ဗဟုဝုစ်နှင့်တကွ ဧကဝုစ်ကို ဆို၏။ "suttamidanti" ဟူသည် "suñsassā" ဟူသော ဤသုတ်တည်း။ "sutte pana sati" ဟူသည် "suña sassā" ဟူသော သုတ်ရှိလတ်သော်။

55. රත්‍යා

၅၅. ရတျာ (ရတ္တိစသော ပုဒ်များမှ)

රත්ති ච ආදි ච රත්‍යාදයො, තෙහි.

Ratti နှင့် အစရှိသည်တို့သည် ရတျာဒိတို့တည်း၊ ထိုပုဒ်တို့မှ (ရတျာဒယော၊ တေဟိ)။

56. සුහි

၅၆. သုဝိဘတ်တို့နှင့် (သုဟိ)

අනුකරණවසෙනාති අනුසදිසං කරණං වචනමනුකරණං.

အနုကရဏစွမ်းဖြင့်ဟူသည်မှာ- တူအောင်တုပ၍ ပြုခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်းသည် အနုကရဏမည်၏။

57. ල්තු

၅၇. လ္တု

තෙනාති යතො ල්තුඉති විසෙසනත්තෙන වත්තුමිච්ඡිතස්ස පච්චයස්ස ගහණං, තෙනාති අත්ථො, පච්චයස්ස ගහණා තදාදිගහණං ලබ්භතෙ… ‘‘පච්චයග්ගහණෙ යතො සො විහිතො, තදාදිනො ගහණ’’න්ති ඤායා, විසෙසනත්තෙන වත්තුමිච්ඡිතත්තා තදන්තග්ගහණං… ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සා’’ති (1-13) වචනතොති මනසි නිධායාහ- ‘යතො’ඉච්චාදි, සො ක්‍රියත්ථො ආදි යස්ස සො තදාදි, සො පච්චයො-න්තො යස්ස සමුදායස්ස සො තදන්තො, තාදිසස්ස තදා දිතදන්තසමුදායවිසෙස(ස්ස) ගහණං, න තු තදන්තමත්තස්සෙත්‍යත්ථො, නනු ච ‘ල්ත්වී’ති විසෙසනත්තෙන වත්තුමිච්ඡිතෙ භවතු ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සා’’ති තදන්තස්ස ගහණං, පච්චයග්ගහණෙන පන තදාදිනො ගහණං කථං සියා වචනාභාවාත්‍යාහ-‘තදවිනාභාවිත්තා’ති, යතො විහිතො, තෙන විනා න භවති සීලෙනාති තදවිනාභාවී, තස්ස භාවො තස්මා. ‘‘පච්චයග්ගහණෙ යතො සො විහිතො තදාදිනො ගහණ’’න්ති ඤායස්ස යත්ථ පච්චයග්ගහණං තත්ථ සාධාරණත්තා ‘තදාදිනො’ති වුත්තං, තදාදිසමුදායස්ස ගහණෙ පනෙත්ථ විසෙසො න දිස්සති… අධිකත්තාති ආදීසු විසෙසදස්සනාසම්භවා, ‘තුංස්මා ලොපො චිච්ඡායං තෙ’’ ත්‍යත්‍ර (5-4) තු දිස්සති විසෙසො, වක්ඛතිහි තත්ථ ‘‘තුංතායෙතවෙ භාවෙ භවිස්සති ක්‍රියායං තදත්ථාය’’න්ති (5-61) තුංපච්චයං වක්ඛති’’ච්චාදි.

‘တေန’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ‘လ္တု’ ဟူသော ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် ပြောဆိုလိုအပ်သော ပစ္စည်းကို ယူခြင်းသည် ‘တေန’ ၏ အနက်ဖြစ်၏။ ပစ္စည်းကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုပစ္စည်းအစရှိသည်ကို ယူခြင်းကို ရရှိအပ်၏။ ‘ပစ္စည်းကို ယူရာ၌ အကြင်ဓာတ်မှ ထိုပစ္စည်းကို ဝိဟိတပြုအပ်၏၊ ထိုဓာတ်အစရှိသည်ကို ယူရမည်’ ဟူသော နည်းစနစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် ပြောဆိုလိုသောကြောင့် ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသည်ကို ယူခြင်းကို ‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿ’ ဟူသော ပါဌ်ကို နှလုံးသွင်း၍ ‘ယတော’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကြိယာအနက်သည် အစရှိသောကြောင့် ‘တဒါဒိ’ မည်၏။ ထိုပစ္စည်းသည် အဆုံးရှိသော အကြင်အပေါင်းသည် ‘တဒန္တ’ မည်၏။ ထိုသို့သော တဒါဒိ တဒန္တ အပေါင်းအထူးကို ယူခြင်းဖြစ်ပြီး၊ တဒန္တမျှသက်သက်ကို ယူခြင်းမဟုတ်ဟူသောအနက်တည်း။ အကယ်၍ ‘လ္တွီ’ ဟူ၍ ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် ပြောဆိုလိုအပ်သော်လည်း ‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿ’ ဟူ၍ တဒန္တကို ယူခြင်းသည် ဖြစ်ပါစေ။ ပစ္စည်းကို ယူခြင်းဖြင့် တဒါဒိကို ယူခြင်းသည် ဝစနမရှိခြင်းကြောင့် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးအံ့၊ ‘တဒဝိနာဘာဝိတ္တာ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကြင်ဓာတ်မှ ဝိဟိတပြုအပ်၏၊ ထိုဓာတ်နှင့် ကင်း၍ မဖြစ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် တဒဝိနာဘာဝီ မည်၏၊ ထိုအဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ‘ပစ္စည်းကို ယူရာ၌ ထိုပစ္စည်းကို အကြင်ဓာတ်မှ ဝိဟိတပြုအပ်၏၊ ထိုဓာတ်အစရှိသည်ကို ယူရမည်’ ဟူသော နည်းစနစ်၌ အကြင်အရပ်၌ ပစ္စည်းကို ယူခြင်းရှိသော် ထိုအရပ်၌ သာဓာရဏဖြစ်သောကြောင့် ‘တဒါဒိနော’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသုတ်၌ကား တဒါဒိအပေါင်းကို ယူရာ၌ ထူးခြားမှုကို မမြင်ရ။ ‘အဓိကတ္တာ’ စသည်တို့၌ ဝိသေသ (ထူးခြားမှု) ပြသခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ‘တုဉ္စသ္မာ လောပေါ စိစ္ဆာယံ တေ’ သုတ်၌ကား ဝိသေသကို မြင်ရ၏။ ထိုသုတ်၌ ‘တုန္တာယေတဝေ ဘာဝေ ဘဝိဿတိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယ’ ဟူ၍ တုံပစ္စည်းကို မိန့်တော်မူလတ္တံ့ စသည်ဖြင့်တည်း။

58. ගෙ

၅၈. ဂေ

අඉත්‍යෙවවත්තබ්බන්ති [Pg.123] ‘ගෙඅ’ඉත්‍යෙව වත්තබ්බන්ති වුත්තං හොති, පක්ඛෙ දීඝවිධානෙනෙවාති ඉමිනා අකාරාදෙසෙ කතෙ පක්ඛෙ දීඝවිධානෙනෙව, අඤ්ඤත්ථචරිතත්ථතායාති ල්ත්වන්තාදිතො අඤ්ඤත්ථ භොපුරිසා භොපුරිසඉච්චාදො ජාතිපදත්ථනිස්සයනෙන කතත්ථතාය, පරිස මත්තත්ථතායාති වුත්තං හොති, අවස්සං දීඝභාවෙ කාරණමාහ ‘යදිචාකාරො’ඉච්චාදි, යදිච ආකාරොති පදච්ඡෙදො.

‘အေ’ ဟူ၍သာ ပြောဆိုအပ်သော်လည်း ‘ဂေ အ’ ဟူ၍သာ ပြောဆိုအပ်၏ဟု မိန့်တော်မူလိုရင်းဖြစ်၏။ တစ်မျိုးအားဖြင့် (ပက္ခ၌) ဒီဃပြုခြင်းဖြင့်သာလျှင်ဟူသော ဤစကားဖြင့်- အကာရအမိန့်ပြုပြီးသောအခါ ပက္ခ၌ ဒီဃပြုခြင်းဖြင့်သာလျှင် (ပြီးစီးပုံကို ဆိုလိုသည်)။ အခြားတစ်ပါးသော အရပ်၌ အကျိုးပြီးမြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်ဟူသည်ကား- လ္တွန္တအစရှိသည်မှ တစ်ပါးသော ‘ဘောပုရိသာ၊ ဘောပုရိသ’ စသည်တို့၌ ဇာတိပဒတ္ထကို မှီ၍ အကျိုးပြီးမြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ပရိသမတ္တတ္ထ (အပေါင်းမျှသာဖြစ်သောအနက်) ကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဧကန်စင်စစ် ဒီဃဖြစ်ခြင်း၌ အကြောင်းကို မိန့်တော်မူသည်- ‘ယဒိစာကာရော’ စသည်ဖြင့်။ ‘ယဒိ စ အာကာရော’ ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။

60. ඝබ්‍රහ්මා

၆၀. ဃဗြဟ္မာ

ඝඉතිසඤ්ඤා ඝසඤ්ඤා තාසං, කඤ්ඤාසඤ්ඤාතිආදීසු ඝසඤ්ඤානං බහුත්තා බහුවචනෙන නිද්දෙසො, ඝරූපස්සාති ඝස්සාති ඝසද්දරූපස්ස, තථා භො බ්‍රහ්මාති එත්ථ තථාති ඉමිනා බ්‍රහ්මාතිරූපස්ස නිරුත්තියං නිද්දිට්ඨත්තාව එත්ථ සඞ්ගහිතභාවං දස්සෙති. එවං විවරන්තීති තස්මා ස සඛතො ගස්ස අකාරආකාරා’’තිආදිනා එවං විවරන්ති, තෙ හි අච ආච ඉච ඊච එචාති ද්වන්දෙ පුබ්බසරානං ලොපං කත්වා එත්තුපසිලෙසනිද්දෙසං වණ්ණෙන්ති, සාමඤ්ඤවිධානන්ති ‘බ්‍රහ්මකත්තුඉසි සඛතො’ච්චෙවමවිසෙසෙත්වා සාමඤ්ඤෙන කථනං, කිමත්ථන්ති කිං අත්ථො පයොජනං යස්ස තං කිමත්ථං. සාමඤ්ඤවිධානං කිමත්ථම්පනෙවං පයොජනාසඞ්කායං පයොජනාසඞ්කාවිචාරණං මනසි නිධාය ‘ආගති ගණොය’න්ති වුත්තත්තා ආහ– ‘අත්ථතො’ච්චාදි, අත්ථතොති සා මත්ථියතො, අනෙනාති‘ආගතිගණොය’න්ති ඉමිනා වචනෙන, ඉදං වුත්තං හොති ‘ආගතිගණොයන්ති ඉමිනා තදාකාරසඞ්ඛාතජාතිප්පධානගණත්තප්පකාසනෙන යදි සම්බොධනෙ එකාරන්තාකාරන්තලාභීනං කත්තු ඉසි සඛ මුනි භදන්තාදීනං ගහණං පයොජනං න සියා, අඤ්ඤථා අනුපපජ්ජනං සියාති එවමඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණසාමත්ථියතො සාමඤ්ඤවිධානෙ පයොජනමාහෙ’’ති, සොයන්ති ඉමිනා වුත්තියං ‘ආගති ගණොය’න්ති වුත්තං වචනං නිදස්සෙති.

‘ဃ’ ဟူသော အမည်သည် ဃသညာမည်၏။ ထိုဃသညာတို့၏ (အနက်တည်း)။ ကညာသညာ အစရှိသည်တို့၌ ဃသညာတို့သည် များပြားသောကြောင့် ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ‘ဃရူပဿ’ ဟူသည်ကား ‘ဃ’ သဒ္ဒါ၏ ရူပ၏ (အနက်တည်း)။ ထို့အတူ ‘ဘော ဗြဟ္မာ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘တထာ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ‘ဗြဟ္မာ’ ဟူသော ရူပကို နိရုတ္တိကျမ်း၌ ညွှန်ပြအပ်သည်ဖြစ်၍သာလျှင် ဤသုတ်၌ သိမ်းသွင်းအပ်သောအဖြစ်ကို ပြသတော်မူ၏။ ‘ဧဝံ ဝိဝရန္တိ’ ဟူသည်ကား- ထို့ကြောင့် ‘သ သခတော ဂဿ အကာရအာကာရာ’ အစရှိသည်ဖြင့် ဤသို့ ဖွင့်ပြတော်မူကြ၏။ ထိုဆရာတို့သည် အစ်၊ အာစ်၊ အစ်၊ အီစ်၊ အေစ် တို့ကို ဒွန္ဒာဝါကျပြု၍ ရှေ့သရတို့၏ လောပကို ပြုပြီးလျှင် ဧကာရသို့ ကပ်လျက် ညွှန်ပြခြင်းကို ဖော်ပြတော်မူကြ၏။ ‘သာမညဝိဓာနံ’ ဟူသည်ကား ‘ဗြဟ္မကတ္တုဣသိ သခတော’ ဟု ဤသို့ အထူးမပြုဘဲ သာမညဖြင့် ဟောကြားခြင်းဖြစ်၏။ ‘ကိမတ္ထံ’ ဟူသည်ကား- အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း၊ အကြင်အကျိုးရှိသောအရာသည် ‘ကိမတ္ထံ’ မည်၏။ သာမညဖြင့် ဝိဓာန်ပြုခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း၊ ဤသို့သော အကျိုးကို သံသယဖြစ်ရာ၌ အကျိုးကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းကို နှလုံးသွင်း၍ ‘အာဂတိ ဂဏောယံ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ‘အတ္ထတော’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘အတ္ထတော’ ဟူသည်ကား စွမ်းအား (သာမတ္ထိယ) အားဖြင့်တည်း။ ‘အနေန’ ဟူသည်ကား ‘အာဂတိ ဂဏောယံ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့်တည်း။ ဤဆိုလိုချက်ကား- ‘အာဂတိ ဂဏောယံ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုအာကာရဟု ဆိုအပ်သော ဇာတိပဓာနဖြစ်သော ဂိုဏ်းအဖြစ်ကို ပြသခြင်းဖြင့် အကယ်၍ သမ္ဗောဓန၌ ဧကာရန္တ၊ အာကာရန္တကို ရရှိသော ကတ္တု၊ ဣသိ၊ သခ၊ မုနိ၊ ဘဒန္တ အစရှိသည်တို့ကို ယူခြင်းသည် အကျိုးမရှိပါမူ၊ တစ်နည်းအားဖြင့် မဖြစ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤသို့ အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏာ (တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်သော လက္ခဏာ) ၏ စွမ်းအားကြောင့် သာမညဝိဓာန်၌ အကျိုးကျေးဇူးကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘သောယံ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဝတ္တိ၌ ‘အာဂတိ ဂဏောယံ’ ဟု မိန့်တော်မူသော စကားကို သာဓကပြတော်မူ၏။

63. ඝොස්සං

၆၃. ဃောဿံ

ස්සඤ්ච ස්සාච ස්සායොච අඤ්ච තිඤ්චාති ඉතරීතරයොගෙ චත්ථ සමාසො,ස්සං ස්සා ස්සායං තිංසු.

ဿ-လည်းကောင်း၊ ဿာ-လည်းကောင်း၊ ဿာယ-လည်းကောင်း၊ အံ-လည်းကောင်း၊ တုံ-လည်းကောင်း ဟူ၍ ဤပုဒ်တို့ကို ဣတရီတရယုတ် ဒွန္ဒသမတ်ဖြင့် ‘ဿံ ဿာ ဿာယံ တိံသု’ ဟု သမတ်ပြုအပ်၏။

64. එක

၆၄. ဧက

ඝොච [Pg.124] ඔච ඝො ඝාන්තඔකාරන්තා, නත්ථි ඝො යෙසන්තෙ අඝො, තෙසං, සාමඤ්ඤවිධානතොති කස්සචි ලිඞ්ගස්ස අපරාමාසා සාමඤ්ඤෙන විධානතො, නාදෙකවචනෙසූති නාදීසු එකවචනෙසූති අත්ථො, හි හෙතුම්හි, යස්මා කස්සචි එවං දුට්ඨාධිප්පායො සියා, තස්මා දුතියමුදාහරණන්ති අත්ථො, දුතියොපි හෙතුම්හි, යස්මා සබ්බෙසං සඞ්ගහණත්ථං, තස්මා න ච තථාධිප්පෙතන්ති අත්ථො, සබ්බෙසමෙකවචනානං සඞ්ගහණාභාවෙ සුත්තානං විරචනප්පකාරමාහ-‘අඤ්ඤථා’තිආදි, උපරිචාත්‍යාදීස්වයමධිප්පායො ‘‘සුත්තස්ස ‘අංයොස්වඝොන’න්ති විරචිතත්තා සාමඤ්ඤෙනෙ-කවචනෙස්වඝස්ස නරස්සත්තප්පතීති තප්පටිසෙධාභාවා’දණ්ඩි කුල’න්ති රස්සත්තං ‘සිස්මිං නපුංසකෙ’ති විධිසුත්තං වදෙය්‍යා’’ති, ඔකාරන්තප්පටිසෙධන්ති ‘අඝොන’න්ති ඔකාරන්තප්පටිසෙධං, ආදෙසන්තරං ‘‘ගොස්සා ගසිහිනං සුගාවගවා’’ත්‍යාදිනා (2-67) කරීයමානං ගාවාදෙසාදිකං, එත්ථ පන නපුංසකෙ එකවචනන්තං දණ්ඩි කුලන්ති වක්ඛමානත්තා නොදාහටං, යොසු පන ‘‘යොලොපනිසුදීඝො’’ති (2-88) අදීඝස්සාපි දීඝවිධානසාමත්ථියා පඨමමෙව දීඝස්ස රස්සාභාවෙකාව කථාති නොදාහටං, දණ්ඩීදණ්ඩීනි ඉච්චෙව තු භවති, නොස්සවාති පාඨො දිස්සති, එත්ථ විජ්ජමානෙ ගෙ පරෙ ඔකාරන්තස්ස වා රස්සාපජ්ජනදොසම්පසඞ්ගතො නොස්සා’ති පාඨෙන භවිතබ්බං.

‘ဃ’ သဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း၊ ‘ဩ’ သဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း ‘ဃ’ မည်၏။ ဃအဆုံးရှိသောပုဒ်နှင့် ဩကာရအဆုံးရှိသောပုဒ်များတည်း။ အကြင်ပုဒ်တို့၌ ဃမရှိ၊ ထိုပုဒ်တို့သည် အဃမည်ကုန်၏၊ ထိုအဃပုဒ်တို့၏ (အနက်တည်း)။ သာမညဝိဓာန်အားဖြင့်ဟူသည်မှာ- တစ်စုံတစ်ခုသော လိင်ကို ညွှန်ပြခြင်းမရှိဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းသောကြောင့်တည်း။ ‘နာ’ အစရှိသော ဧကဝုစ်တို့၌ ဟူသောအနက်။ ‘ဟိ’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြ (ဟေတု) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား ဤသို့သော အယူအဆလွဲှမှားမှု ရှိနိုင်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒုတိယဥပမာကို ပြရခြင်းဖြစ်၏ ဟူသောအနက်တည်း။ ဒုတိယ (ဟိ) သဒ္ဒါသည်လည်း အကြောင်းပြအနက်၌ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ခပ်သိမ်းကုန်သော ဧကဝုစ်တို့ကို သိမ်းသွင်းခြင်းငှာဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ အလိုမရှိအပ်ဟူသောအနက်တည်း။ ခပ်သိမ်းကုန်သော ဧကဝုစ်တို့ကို သိမ်းသွင်းနိုင်ခြင်းမရှိလျှင် သုတ်တို့ကို စီရင်ပုံကို ပြတော်မူလို၍ ‘အညထာ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အထက်ပါစကား စသည်တို့၌ ဤသို့သော အလိုရှိအပ်၏။ ‘သုတ်ကို ‘အံယောသွဃောနံ’ ဟူ၍ စီရင်အပ်သောကြောင့် သာမညဖြင့် ဧကဝုစ်တို့၌ အဃဖြစ်သော ပုဒ်အား ရဿဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထိုရဿဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်ချက်မရှိခြင်းကြောင့် ‘ဒဏ္ဍိ ကုလံ’ ဟူသော နေရာ၌ ရဿဖြစ်ခြင်းကို ‘သိသ္မိံ နပုံသကေ’ ဟူသော ဝိဓိသုတ်ကို ပြောဆိုရာ၏’ ဟူ၍တည်း။ ‘အဃောနံ’ ဟူ၍ ဩကာရန္တတားမြစ်ခြင်းကို (ဆိုလိုသည်)။ ‘ဂေါဿာ ဂသိဟိနံ သုဂါဝဂဝါ’ စသည်ဖြင့် ပြုအပ်သော အခြားသော အမိန့် (အာဒေသ) ဖြစ်သည့် ဂါဝအမိန့် စသည်တည်း။ ဤနေရာ၌ကား နပုံသကလိင်၌ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော ‘ဒဏ္ဍိ ကုလံ’ ကို မိန့်ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့် ဥပမာမပြအပ်။ ယိုဝိဘတ်တို့၌မူကား ‘ယောလောပနိသုဒီဃော’ သုတ်ဖြင့် ဒီဃမရှိသည်ကိုလည်း ဒီဃပြုခြင်းစွမ်းအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ဒီဃဖြစ်ပြီးသောပုဒ်အား ရဿမဖြစ်ခြင်း၌ အဘယ်မှာ ပြောဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်းဟု ဥပမာမပြအပ်။ ‘ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍီနိ’ ဟူ၍သာလျှင် ဖြစ်၏။ ‘နောဿဝါ’ ဟူသော ပါဌ်ကို မြင်ရ၏။ ဤနေရာ၌ ဂေဝိဘတ် နောက်၌ရှိသော် ဩကာရန္တအား ဝိကပ်ဖြင့် ရဿဖြစ်ခြင်းဟူသော အပြစ်သို့ ရောက်နိုင်သောကြောင့် ‘နောဿာ’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့်သာ ဖြစ်ထိုက်၏။

67. ගොස්සා

၆၇. ဂေါဿာ

ගාවෙන ගවෙනාති කරණෙපි සමානං, ගාවස්ස ගවස්සාති ඡට්ඨියාපි.

‘ဂါဝေန၊ ဂဝေန’ ဟု ကရိုဏ်းဝိဘတ်၌လည်း တူညီ၏။ ‘ဂါဝဿ၊ ဂဝဿ’ ဟု ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၌လည်း တူညီ၏။

69. ගවං

၆၉. ဂဝံ

සෙනාති සුතත්තා සෙඉති වුත්තියං නිමිත්තං පරිකප්පිතං.

‘သေန’ ဟု ကြားရခြင်းကြောင့် ‘သေ’ ဟူသော ဝိဘတ်ကို ဝတ္တိ၌ နိမိတ်အဖြစ် ကြံဆအပ်၏။

72. ගාවු

၇၂. ဂါဝု

සද්දන්තරත්තෙන කොචි දොසොති සම්බන්ධො, ආදිසිතබ්බා ආදෙසා කාතබ්බා.

တစ်ပါးသော သဒ္ဒါဖြစ်ခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အပြစ်ဖြစ်အံ့ဟူ၍ စပ်စပ်အပ်၏။ ‘အာဒိသိတဗ္ဗာ’ ဟူသည်ကား အာဒေသတို့ကို ပြုအပ်ကုန်၏ (အနက်တည်း)။

73. යං

၇၃. ယံ

පෙන [Pg.125] පසඤ්ඤාය යුත්තා ඊපී, පච සො ඊචාති වාපී අභෙදග්ගහණෙන, අඤ්ඤස්සාති ඉකාර උකාරඌකාරස්ස.

‘ပေန’ ဟူသည်ကား ပသညာနှင့် ယှဉ်ကုန်သော ဤ နှင့် ပီ (ပစ္စည်း) တို့တည်း။ ‘ပ စ သော ဤ စ’ ဟု သော်လည်းကောင်း၊ ‘ဝါပီ’ ဟု သော်လည်းကောင်း အဘေဒ (မခွဲခြားဘဲ) ယူခြင်းဖြင့်တည်း။ ‘အညဿ’ ဟူသည်ကား ဣကာရ၊ ဥကာရ၊ ဦကာရတို့၏ (အနက်တည်း)။

77. ස්මි

၇၇. သ္မိ

ලොකෙ දෙවදත්තො දත්තොති එකදෙසෙන සමුදායවොහාර දස්සනතො ස්මිනොතීමස්ස ස්මිං වචනස්සාත්‍යයමත්ථො දස්සිතොත්‍යාහ-‘ස්මිති ඉමිනා’තිආදි.

လောက၌ ‘ဒေဝဒတ္တ’ ကို ‘ဒတ္တ’ ဟု ခေါ်သကဲ့သို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် အပေါင်းကို ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်းကို မြင်ရသောကြောင့် ‘သ္မိနော’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ‘သ္မိံ’ ဝိဘတ်၏ အနက်ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူလို၍ ‘သ္မိတိ ဣမိနာ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

81. ඣලා

၈၁. ဈလာ

බ්‍රහ්මාදීසු ‘ඉතො ක්වචි සස්ස ටානුබන්ධො’ති පාඨාති සම්බන්ධො, බ්‍රහ්මාදීසූති ‘‘ඝබ්‍රහ්මාදිතෙ’’ති (2-60) සුත්තෙ වුත්තබ්‍රහ්මාදීසු, පාඨාති ‘ඉතො’ත්‍යාදිනො ගණසුත්තස්ස පාඨා, ටානුබන්ධොති ඉමිනා (එටාදෙසං) නිද්දිසති.

ဗြဟ္မာအစရှိသည်တို့၌ ‘ဣတော ကွစိ သဿ ဌာနုဗန္ဓော’ ဟူသော ပါဌ်ရှိ၏ ဟူ၍ စပ်အပ်၏။ ‘ဗြဟ္မာဒီသု’ ဟူသည်ကား ‘ဃဗြဟ္မာဒိတေ’ သုတ်၌ မိန့်ဆိုအပ်သော ဗြဟ္မာအစရှိသည်တို့၌တည်း။ ‘ပါဌာ’ ဟူသည်ကား ‘ဣတော’ အစရှိသော ဂိုဏ်းသုတ်၏ ပါဌ်ကြောင့်တည်း။ ‘ဌာနုဗန္ဓော’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် (ဧဋာဒေသကို) ညွှန်ပြတော်မူ၏။

85. කූ

၈၅. ကူ

සො අන්තො යස්ස සො තදන්තො සමුදායො, තස්ස, ‘‘චානුකඩ්ඪිතං නොත්තරත්‍රානුවත්තතී’’ති විඤ්ඤූවචනං, විදුනො විදූති කූපච්චයන්තස්ස උදාහරණං, විඤ්ඤුනො විඤ්ඤූති ‘‘විතො ඤාතො’’ති (5-39) සබ්බඤ්ඤුනො සබ්බඤ්ඤූති ‘‘කම්මා’’ති (5-40).

ထိုအဆုံးရှိသောအရာသည် အဆုံး၌ရှိသဖြင့် ထိုအဆုံးရှိသော အစု (သမုဒါယ) သည် 'tadanto' မည်၏။ ထိုအစုအား 'စသဒ္ဒါဖြင့် ဆွဲငင်အပ်သော အနက်သည် နောက်၌ မလိုက်' ဟူသော ပညာရှိတို့၏ စကားရှိ၏။ 'ဝိဒုနော ဝိဒူ' ဟူသည် ကူပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါ၏ ဥပမာတည်း။ 'ဝိညုနော ဝိညူ' ဟူသည် 'ဝိတော ဉာတော' (၅-၃၉) သုတ်ဖြင့်၎င်း၊ 'သဗ္ဗညုနော သဗ္ဗညူ' ဟူသည် 'ကမ္မာ' (၅-၄၀) သုတ်ဖြင့်၎င်း (ပြီး၏)။

86. ලො

၈၆. လော

ලොපොත්වෙව සිද්ධත්තාති වොමුත්තපක්ඛෙ ලොපොතීමිනාව සිද්ධත්තා.

'လောပေါ' ဟူ၍သာ ပြီးစီးသောကြောင့် 'ဝေါမုတ္တပက္ခေ လောပေါ' ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့်သာ ပြီးစီးသောကြောင့်တည်း။

87. නනො

၈၇. နနော

අමුයාති ඉත්ථියං යාදෙසො, නනොතීමස්සිදං පච්චුදාහරණං.

'အမုယာ' ဟူသည် ဣတ္ထိလိင်၌ ယအာဒေသပြုခြင်းဖြစ်၏။ 'နနော' ဟူသော ဤသုတ်၏ ပစ္စုဒါဟရုဏ်တည်း။

88. යොලො

၈၈. ယောလော

පඨමාදුතියායොනමෙකතො උදාහරණානි අට්ඨී අට්ඨීනිති, තානිච යොලොපනිලාතිස්සෙව දස්සිතානි, තථායෙවාඤ්ඤානිපි ඤායන්තීති.

ပထမာဝိဘတ်၊ ဒုတိယာဝိဘတ် 'ယော' တို့၏ တပေါင်းတည်းသော ဥပမာတို့သည် 'အဋ္ဌီ အဋ္ဌီနိ' ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဥပမာတို့ကိုလည်း 'ယောလောပနိလာတိ' ဟူသော သုတ်ဖြင့်သာ ပြအပ်ကုန်၏။ ထို့အတူပင် အခြားသော (ဥပမာ) တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

92. න්තස්ස

၉၂. န္တဿ

ටමුත්තපක්ඛොති [Pg.126] අසන්තං කුබ්බන්තස්සාති ටාදෙසෙන මුත්තපක්ඛො,න්තුස්සචෙවන්ති පසිද්ධත්තාව ටාදෙසමුත්තපක්ඛං උපමෙති, ‘‘සඤ්ජාතං තාරකාදිත්විතො’’ති (5-45) ඉතො අන්ධිතා.

'ဋမုတ္တပက္ခော' ဟူသည် မရှိသည်ကို ပြုတတ်သောသူအား ဋအာဒေသဖြင့် လွတ်သောဘက် (မုတ္တပက္ခ) ဖြစ်၏။ 'န္တုဿ စေဝ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ထင်ရှားပြီးသောကြောင့်သာလျှင် ဋအာဒေသဖြင့် လွတ်သောဘက်ကို နှိုင်းယှဉ်ပြ၏။ 'သဉ္ဇာတံ တာရကာဒိတ္ဝိတော' (၅-၄၅) ဤသုတ်မှ ဆွဲယူအပ်၏။

93. යොසු

၉၃. ယောသု

ටාදෙසො-තිප්පසජ්ජතීති කස්මා වුත්තං නනු තදන්තස්ස සමුදායස්ස පත්තෙ ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති (1-17) අන්තස්සෙව හොති, තථාසති නෙවාතිප්පසඞ්ගො, තස්මා කස්මාතිප්පසජ්ජතීති වුත්තන්ති, සච්චං, තථාපි ‘ඣිස්සා’ති වත්තුං සක්කුණෙය්‍යත්තෙ ඉස්සාති වුත්තත්ත සාමත්ථියතො තදන්තස්ස ටාදෙසො-තිප්පසජ්ජතීති තථා වුත්තන්ති, නනු ‘ඣිස්සා’ති වුත්තෙපි සොවාතිප්පසඞ්ගො තදවත්ථොයෙවාති සච්චං, තථාපි යදි සමුදායස්ස ටාදෙසො-භිමතො සියා ‘තථා සති කිං ඣග්ගහණෙන ඉස්සත්වෙව වදෙය්‍යාති නාතිප්පසජ්ජතීති, ඣග්ගහණෙ නාමන්තෙ ඉකාරස්සෙව ඣසඤ්ඤත්තාති ඉදං පන විසෙසනත්තෙන වත්තු මනිච්ඡිතෙ යුජ්ජති.

'ဋာဒေသော တိပ္ပသဇ္ဇတိ' (ဋအာဒေသသည် အလွန်အကျွံဖြစ်၏) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ထိုအဆုံးရှိသော အစုအား ဆိုက်ရောက်အပ်သည်ရှိသော် 'ဆဋ္ဌိယန္တဿ' (၁-၁၇) သုတ်အရ အဆုံးအားသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော် အလွန်အကျွံ ဖြစ်ခြင်းသည် မရှိတန်ရာ။ ထို့ကြောင့် အဘယ်ကြောင့် 'အလွန်အကျွံဖြစ်၏' ဟု ဆိုသနည်း။ မှန်ပေ၏၊ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း 'ဈိဿာ' ဟု ဆိုနိုင်ပါလျက် 'ဣဿာ' ဟု ဆိုအပ်သော စွမ်းအားကြောင့် ထိုအဆုံးရှိသော အစုအား ဋအာဒေသသည် အလွန်အကျွံဖြစ်၏ ဟု ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။ 'ဈိဿာ' ဟု ဆိုသော်လည်း ထိုအလွန်အကျွံဖြစ်ခြင်းသည် ထိုအတိုင်းပင် ရှိနေသည် မဟုတ်ပါလော။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း အကယ်၍ အစုအား ဋအာဒေသကို အလိုရှိအပ်သည်ဖြစ်အံ့၊ 'ထိုသို့ဖြစ်သော် ဈဂြဟဏဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ဣဿာ ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏' ဟု အလွန်အကျွံ မဖြစ်တော့ပေ။ ဈဂြဟဏ မည်သည် အဆုံးရှိသော ဣကာရအားသာ ဈသညာ ပြုခြင်းကြောင့် ဤသည်ကား ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် မဆိုလိုအပ်သော အရာ၌ သင့်လျော်၏။

94. වෙවො

၉၄. ဝေဝေါ

සහචරිතඤායස්සාති ‘‘තංසහචරිතා තග්ගහණෙන ගය්හන්තී’’ති ඤායස්ස.

'သဟစရိတဉာယဿ' ဟူသည် 'တံသဟစရိတာ တဂ္ဂဟဏေန ဂယှန္တိ' ဟူသော နည်း (ဉာယ) ၏။

95. යොම්හි

၉၅. ယောမှိ

හෙතුකුරුසද්දෙහි යොසු ඉමිනා ටාදෙසෙ ‘‘ලොපො’’තීමිනා යොලොපෙ වා සම්පත්තෙ ‘‘පච්චයනිස්සිතං බහිරඞ්ග’’න්ති යොලොපතො ‘‘පකතිනිස්සිතමන්තරඞ්ග’’න්ති ‘‘අන්තරඞ්ගබහිරඞ්ගසු අන්තරඞ්ගවිධි බලවා’’ති පඨමං ටාදෙසෙ නිමිත්තාභාවාව ලොපා භාවොති දස්සෙතුමාහ-‘හෙතුකුරුසද්දෙහි’ච්චාදි.

ဟေတု၊ ကုရု သဒ္ဒါတို့မှ ယောဝိဘတ်တို့၌ ဤသုတ်ဖြင့် ဋအာဒေသ ပြုရာ၌ 'လောပေါ' ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့် ယောကျေခြင်း (ယောလောပ) သို့ ဆိုက်ရောက်လတ်သော်၊ 'ပစ္စယနိဿိတံ ဗဟိရင်္ဂံ' ဟူသော ယောလောပထက် 'ပကတိနိဿိတမန္တရင်္ဂံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အန္တရင်္ဂဗဟိရင်္ဂေသု အန္တရင်္ဂဝိဓိ ဗလဝါ' ဟူသော နည်းဖြင့် ရှေးဦးစွာ ဋအာဒေသ ပြုအပ်သည်ရှိသော် အကြောင်းမရှိသဖြင့်သာ လောပမဖြစ်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ 'hetukurusaddehi' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

99. සබ්බා

၉၉. သဗ္ဗာ

නනු කතරාදයොව සබ්බාදිසද්දවචනීයා හොන්ති සමාසෙනාභිහිතත්තා, න තු සබ්බසද්දො ත්‍යාහ-‘අවයවෙනෙ’ත්‍යාදි,යදිපි ‘සබ්බ සද්දො [Pg.127] ආදි යෙස’න්ති අවයවෙන විග්ගහො, තථාපි සමුදායොවාස්සත්ථො භවති… යෙසන්ත්‍යනෙන සමුදායස්ස පරාමාසාති භාවො, ඉතීති හෙතුම්හි, කො භවන්තානං ද්වින්නං බහුන්නං වා එකො දෙව දත්තො කඨාදීහි වා අත්ථෙ ද්වීහි බහූහි වා එකස්ස නිද්ධාරණෙ සති කිම්හා නිද්ධාරණෙ රතර රතමෙසු ණාදිවුත්තියං ‘‘එකත්ථතාය’’න්ති (2-119) විභත්තිලොපෙ ‘‘රානුබන්ධෙන්තසරාදිස්සා’’ති (4-132) අන්තසරාදිලොපෙ කිංසද්දස්ස රූපසිද්ධීති දස්සෙතුමාහ කතමා’තිආදි, උභො අංසා අස්සාති අත්ථෙ ‘‘අයුභද්විතීහංසෙ’’ති (4-49) අයෙ‘‘සරො ලොපො සරෙ’’ති (1-26) සරලොපෙ රූපසිද්ධීති ආහ-‘උභො අංසා’ඉච්චාදි, කායං වවත්ථා නාමෙ ත්‍යාහ-‘සාභිධෙය්‍යා’ත්‍යාදි, අවධිච්චාදිනා තස්සෙවාත්ථං විභාවෙති, අධංසො අභට්ඨතා අවධිභාවෙයෙවාවට්ඨානං, සාභිධෙය්‍යා පෙක්ඛාති එත්ථ සො සකො අභිධෙය්‍යො අත්ථො දිසාදි සාභිධෙය්‍යොති ගහිතොති ආහ-‘පුබ්බාදීන’න්තිආදි, සාභිධෙය්‍යන්ති කම්මතො පරා අපපුබ්බා ‘ඉක්ඛ=දස්සනෙ’තීමස්මා ‘‘ක්වචණ’’ඉති (5-41) අණ්පච්චයෙ සාභිධෙය්‍යාපෙක්ඛො, සො වාවධිනියමොති දස්සෙතුමාහ-‘තමපෙක්ඛති’ච්චාදි, තත්ථාධිප්පායං විවරති ‘තථාහි’ච්චාදිනා, එත්ථ ච පරාදිසද්දාභිධෙය්‍යො-ත්ථො දිසාදෙසාදි පුබ්බාදිසද්දාභිධෙය්‍යස්සාත්ථස්ස දිසාය දෙසාදිනො වාවධිභාවෙන නියමවසෙන පවත්තති, යො චාවධිභාවො නියමවසෙන පවත්තති, සොචාවධිභාවො නියමවසෙන පවත්තො පුබ්බාදිසද්දවචනීයං දිසාදෙසාදි මපෙක්ඛතීති සාභිධෙය්‍යාපෙක්ඛොවධිනියමොයෙව වවත්ථාති වුච්චතීත්‍යයමධිප්පායො, න තු අභිධෙය්‍යායන්ති අසම්භවා, අසම්භවමෙව දස්සෙන්තො ආහ-‘යො හි’ච්චාදි, කොසල්ලෙන නිමිත්තෙනාති කුසල සද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තෙන කොසල්ලෙන, උත්තරාකුරවො උත්තරකුරුදීප වාසිනො, දෙසො වා, ‘නාඤ්ඤඤ්ච නාමප්පධානා’’ති (2-136) අනෙනෙව සඤ්ඤායං සබ්බාදිකාරියස්ස නිසිද්ධත්තෙ කිමසඤ්ඤායංභ්‍යනෙනෙත්‍යාහ ‘නාඤ්ඤඤ්චෙ’ත්‍යාදි, කිඤ්චි පුබ්බත්තාදිකමුද්දිස්ස කෙසඤ්චි පුබ්බොපරොත්‍යාදිකා අත්ථානුගතා සඤ්ඤා අන්වත්ථසඤ්ඤා.

ကတရ စသည်တို့သည်သာ သမာသ်ဖြင့် ဟောအပ်သောကြောင့် သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်သည် ဖြစ်ကြကုန်၏၊ သဗ္ဗသဒ္ဒါမူကား မဟုတ်ဟု ဆိုအံ့သောကြောင့် 'အဝယဝေန' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ 'သဗ္ဗသဒ္ဒါသည် အစရှိ၏ ယင်း (သဗ္ဗာဒိ) တို့၏' ဟု အစိတ် (အဝယဝ) အားဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်သော်လည်း ထိုသဗ္ဗာဒိ၏ အနက်သည် အစု (သမုဒါယ) သာလျှင် ဖြစ်၏။ 'ယေသံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အစုကို ညွှန်းဆိုခြင်းဖြစ်၏ ဟူလို။ 'ဣတိ' ဟူသည် အကြောင်းပြနက်၌ ဖြစ်၏။ အရှင်တို့ နှစ်ဦး သို့မဟုတ် များစွာတို့တွင် ဒေဝဒတ်တစ်ယောက်သည် ဘယ်သူနည်း၊ ကဋ္ဌစသည်တို့ဖြင့်သော်လည်းကောင်း အနက်၌ နှစ်ဦး သို့မဟုတ် များစွာတို့တွင် တစ်ဦးကို ခွဲခြားသတ်မှတ်အပ်သည်ရှိသော် ကိံသဒ္ဒါမှ ခွဲခြားသတ်မှတ်ရာ၌ 'ရတရ၊ ရတမ' တို့တွင် ဏစသော ပစ္စည်းဝတ္တိ၌ 'ဧကတ္ထတာယံ' (၂-၁၁၉) သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ချေရာ၌၊ 'ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿ' (၄-၁၃၂) သုတ်ဖြင့် အဆုံးသရစသည်ကို ချေရာ၌ ကိံသဒ္ဒါ၏ ရုပ်ပြီးပုံကို ပြခြင်းငှာ 'ကတမာ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ဥဘော အံသာ အဿ' ဟူသော အနက်၌ 'အယုဘဒွိတီဟံသေ' (၄-၄၉) သုတ်ဖြင့် အယပြု၍၊ 'သရော လောပေါ သရေ' (၁-၂၆) သုတ်ဖြင့် သရချေရာ၌ ရုပ်ပြီးပုံကို 'ဥဘော အံသာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'အဘယ်သည် ဝဝတ္ထာ မည်သနည်း' ဟု မေးအံ့သောကြောင့် 'သာဘိဓေယျာ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'အဝဓိ' စသည်ဖြင့် ထိုဝဝတ္ထာ၏ အနက်ကိုပင် ခွဲခြားပြ၏။ အဓံသ (မပျက်စီးခြင်း)၊ အဘဋ္ဌတ (မရွေ့လျားခြင်း)၊ အဝဓိဘောင်၌သာလျှင် တည်ရှိခြင်း (သည် ဝဝတ္ထာမည်၏)။ 'သာဘိဓေယျာပေက္ခာ' ဟူရာ၌ ထိုမိမိ၏ ဟောအပ်သောအနက် အရပ်စသည်သည် သာဘိဓေယျဟူ၍ ယူအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'ပုဗ္ဗာဒီနံ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'သာဘိဓေယျံ' ဟူသည် ကမ္မပုဒ်၏နောက် 'အပ' ရှေးဦးစွာရှိသော 'ဣက္ခ = ဒဿနေ' ဓာတ်မှ 'ကွစဏ' (၅-၄၁) သုတ်ဖြင့် အဏပစ္စည်းသက်၍ 'သာဘိဓေယျာပေက္ခ' ဖြစ်၏။ ထိုသည်ကား အဝဓိနိယမ (အပိုင်းအခြားသတ်မှတ်ခြင်း) ပင် ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'တမပေက္ခတိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ အဓိပ္ပာယ်ကို 'တထာဟိ' စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူ၏။ ဤ၌လည်း ပရစသော သဒ္ဒါတို့၏ ဟောအပ်သောအနက် အရပ်ဒေသ စသည်သည် ပုဗ္ဗစသော သဒ္ဒါတို့၏ ဟောအပ်သောအနက် အရပ်ဒေသ စသည်၏ အဝဓိအဖြစ်ဖြင့် သတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏။ အကြင် အဝဓိအဖြစ်သည် သတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော အဝဓိအဖြစ်သည် ပုဗ္ဗစသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဆိုအပ်သော အရပ်ဒေသ စသည်ကို ငဲ့တတ်၏။ ထို့ကြောင့် သာဘိဓေယျကို ငဲ့သော အဝဓိနိယမသည်သာလျှင် 'ဝဝတ္ထာ' မည်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'အဘိဓေယျာယံ' ဟူ၍ကား မဟုတ်ပေ၊ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ မဖြစ်နိုင်ပုံကိုပင် ပြခြင်းငှာ 'ယော ဟိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ကောသလ္လေန နိမိတ္တေန' ဟူသည် ကုသလသဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ကြောင်းနိမိတ် ဖြစ်သော ကောသလ္လဖြင့်။ 'ဥတ္တရာကုရဝေါ' ဟူသည် ဥတ္တရကုရုကျွန်းသားတို့ သို့မဟုတ် ထိုတိုင်းပြည်တည်း။ 'နာညဉ္စ နာမပ္ပဓာနာ' (၂-၁၃၆) ဤသုတ်ဖြင့်သာလျှင် သညာ၌ သဗ္ဗာဒိကိစ္စကို တားမြစ်အပ်သည်ရှိသော် 'ကိမသညာယံ' ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း ဟု မေးအံ့သောကြောင့် 'နာညဉ္စ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော ရှေ့ဖြစ်ခြင်းစသည်ကို ရည်စူး၍ အချို့သော ရှေ့နောက် စသည်တို့၏ အနက်နှင့် လျော်ညီသော သညာသည် 'အနွတ္ထသညာ' မည်၏။

104.ති

၁၀၄. တိ

‘‘වානෙකඤ්ඤත්ථෙ’’ති (3-17) [Pg.128] විකප්පානුවත්තනතො අයුත්තත්තාභාවං දස්සෙති‘නයිදමයුත්ත’න්ති, යුත්තතා චාස්ස පාඨෙ බ්‍යභිචාර දස්සනතොති වත්තුමාහ-‘නපුංසකෙ’ච්චාදි, පාඨානුගතා හි සුත්තරචනා, විකප්පානුවත්තියා අනපුංසකමිදමෙව වචනං තස්ස ක්වචි බ්‍යභිචාරත්තෙ ඤාපකන්ති වත්තුමාහ-‘තස්ස චා’තිආදි, අවස්සමෙවමෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො, අඤ්ඤථා යථාවට්ඨිතපාඨානුක්කමෙනාත්ථග්ගහණෙ සති සුත්තස්ස මුඛ්‍යත්තප්පතීතිතො කථන්තමඤ්ඤස්ස ඤාපකං භවෙය්‍ය, මුඛ්‍යභාවෙ හි ඤාපකත්ථං න යුජ්ජෙය්‍ය.

'ဝါနေကညတ္ထေ' (၃-၁၇) သုတ်မှ ဝိကပ် (ဝါ) လိုက်ခြင်းကြောင့် မသင့်လျော်ခြင်းမရှိပုံကို ပြခြင်းငှာ 'နယိဒမယုတ္တံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသုတ်၏ သင့်လျော်ပုံသည်ကား ပါဌ်၌ ဗျဘိစာရ (ဖောက်ပြန်ခြင်း) ကို ပြခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏ဟု ဆိုခြင်းငှာ 'နပုံသကေ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ သုတ်ကို စီစဉ်ခြင်းသည် ပါဌ်သို့ လိုက်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဝိကပ်လိုက်ခြင်းကြောင့် နပုံသကမဟုတ်သော ဤဝစနသည်သာလျှင် ထိုနပုံသက၏ အချို့သော ဖောက်ပြန်ရာ၌ ဉာပက (သိစေတတ်သောအရာ) ဖြစ်၏ဟု ဆိုခြင်းငှာ 'တဿ စာ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ အနက်ကို စင်စစ် ဤသို့သာ ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ တည်ရှိတိုင်းသော ပါဌ်အစဉ်အတိုင်း အနက်ကို ယူသည်ရှိသော် သုတ်၏ မုချဖြစ်ခြင်းကို သိရခြင်းကြောင့် အခြားသော အရာအား အဘယ်သို့ ဉာပက ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ မုချဖြစ်ပါက ဉာပကအဖြစ်သည် မသင့်လျော်ပေ။

108. අතෙ

၁၀၈. အတေ

නනු ච ‘‘ලක්ඛණපටිපදවුත්තෙසු පටිපදවුත්තස්සෙව ගහණ’’න්තීමාය පරිභාසාය ලක්ඛණිකස්සාකාරස්ස ගහණං න පප්පොතීත්‍යාසඞ්කිය පටිපාදයමාහ-‘රස්සාකාරෙ’ච්චාදි, පරිභාසාය චස්සායමත්ථො ‘‘ලක්ඛීයතෙනෙනෙති ලක්ඛණං, සාධ්වසාධුජානන හෙසුත්තා සුත්ත මුච්චතෙ, පටිගතම්පදං පටිපදං, උච්චාරිතමඤ්ජසෙත්‍යත්ථො, ලක්ඛණඤ්ච පටිපදඤ්ච ලක්ඛණපටිපදානි, තෙහි වුත්තානි රූපානි ලක්ඛණපටිපදවුත්තානි, තෙසු, වුත්තසද්දො පච්චෙකම්පරිසමාපීයතෙ ‘ලක්ඛණවුත්තෙසු පටිපදවුත්තෙසූ’ති, තත්‍රාඤ්චසා යමනිද්දිට්ඨං, කෙවලං ලක්ඛණදස්සනෙනාස්මිං ලක්ඛණෙ සත්‍යවස්සමනෙන රූපෙන භවිතබ්බන්ති ලක්ඛණෙන පටිපාදිතං, තං ලක්ඛණවුත්තමිත්‍යුච්චතෙ, යන්ත්වඤ්ජසා සද්දෙනෙව පටිපාදිතං, තං පටිපදවුත්තන්ති වුච්චතෙ, තස්මිං ලක්ඛණවුත්තෙ පටිපදවුත්තෙ ච රූපෙ සති පටිපදවුත්තස්සෙව ගහණං, නෙතරස්සෙ’’ති, පටිපදවුත්තස්සෙවෙත්‍යවධාරණෙන නියමරූපභාස්සා පරිභාසායාවගම්‍යතෙ, සො ච නියමො අනියමපුබ්බකෙ සන්දෙහෙ සත්‍යවතිට්ඨතෙ, තස්මා යත්‍ර ලක්ඛණවුත්තමෙව කෙවලං, න පටිපදවුත්තං, තත්‍ර නායං පරිභාසා වතිට්ඨතෙ, යත්‍රාපි පටිපදවුත්තමෙව කෙවලං, න ලක්ඛණවුත්තං, සොප්‍යෙතිස්සා අවිසයො, යත්‍ර ද්වෙ රූපානි සම්භවන්ති තත්‍රෙවා යම්පරිභාසා සන්දෙහාපාකරණමුඛෙන පවත්තාති ඤායප්පත්තොයෙවා මත්ථො [Pg.129] ඉමාය පරිභාසායානුවාද්‍යතෙ, තථාහි සන්දෙහඨානෙසු යද්‍යප්‍යෙකරූපමෙවමභින්නමුභින්නං, තථාපි ලක්ඛණවුත්තං රූපං ලක්ඛණෙ නොන්නීයමානං ධූමග්ගි විය ජලබලාකා විය චානු මානිකං, යන්තු පටිපද වුත්තං රූපං, තං පච්චක්ඛසිද්ධං, පච්චක්ඛානුමානෙසු ච පච්චක්ඛම්බලවන්තරං පමාණන්ති අතො පටිපදවුත්තමෙව ගය්හතීති.

နနု စ ‘‘လက္ခဏပဋိပဒဝုတ္တေသု ပဋိပဒဝုတ္တဿေဝ ဂဟဏံ’’ ဟူသော ဤပရိဘာသာ (အနက်စည်းကမ်း) ဖြင့် လက္ခဏာ (သုတ်) အားဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော အကာရကို ယူခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ရာသလောဟု သံသယဖြစ်၍ ‘ရဿာကာရေ’ စသည်ဖြင့် (ကျမ်းပြုဆရာက) ရှင်းလင်းပြသခဲ့သည်။ ၎င်းပရိဘာသာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား- “ဤအရာဖြင့် (အမှားအမှန်ကို) သိမှတ်အပ်သောကြောင့် လက္ခဏ (သုတ်) မည်၏၊ သဒ္ဒါ၏ ကောင်းမကောင်းကို သိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် သုတ်ကို ဆိုလို၏။ တိုက်ရိုက်ရောက်သော ပုဒ်သည် ပဋိပဒ မည်၏၊ (သုတ်၌) ရွတ်ဆိုအပ်သော ပုဒ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ လက္ခဏလည်းကောင်း၊ ပဋိပဒလည်းကောင်း လက္ခဏပဋိပဒါတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလက္ခဏပဋိပဒါတို့ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော ရူပတို့သည် လက္ခဏပဋိပဒဝုတ္တတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုရူပတို့၌ ‘ဝုတ္တ’သဒ္ဒါကို တစ်ခုချင်း၌ အဆုံးသတ်စေအပ်၏၊ ‘လက္ခဏဝုတ္တတို့၌လည်းကောင်း၊ ပဋိပဒဝုတ္တတို့၌လည်းကောင်း’ ဟု ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် တိုက်ရိုက် ညွှန်ပြမထားဘဲ၊ သုတ် (စည်းကမ်း) ကို မြင်ရုံမျှဖြင့် ‘ဤသုတ်ရှိသော် ဤပုံသဏ္ဌာန်သည် ဧကန်ဖြစ်ရမည်’ ဟု သုတ်စည်းကမ်းအားဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ပုံသဏ္ဌာန်ကို ‘လက္ခဏဝုတ္တ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တိုက်ရိုက် သဒ္ဒါ (စကားလုံး) အားဖြင့်ပင် ပြဆိုအပ်သော ပုံသဏ္ဌာန်ကို ‘ပဋိပဒဝုတ္တ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုလက္ခဏဝုတ္တရူပ နှင့် ပဋိပဒဝုတ္တရူပ နှစ်မျိုးလုံး ရှိနေပါက ပဋိပဒဝုတ္တရူပကိုသာ ယူရမည်၊ အခြားရူပကို မယူရ” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘ပဋိပဒဝုတ္တဿေဝ’ ဟူသော (ပဋိပဒဝုတ္တကိုသာလျှင် ဟူသည့်) ဧဝသဒ္ဒါဖြင့် ကန့်သတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) ကြောင့် ဤပရိဘာသာသည် နိယမ (ကန့်သတ်ချက်) သဘောရှိသည်ဟု သိရ၏။ ထိုနိယမသည်လည်း မရေရာသော အနိယမ ရှေးဦးစွာရှိသော သံသယဖြစ်ပေါ်မှသာလျှင် တည်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်နေရာ၌ လက္ခဏဝုတ္တမျှသာရှိ၍ ပဋိပဒဝုတ္တ မရှိပါက ထိုနေရာ၌ ဤပရိဘာသာသည် မတည်။ အကြင်နေရာ၌လည်း ပဋိပဒဝုတ္တမျှသာရှိ၍ လက္ခဏဝုတ္တ မရှိပါက ထိုနေရာသည်လည်း ဤပရိဘာသာ၏ အရာမဟုတ်။ အကြင်နေရာ၌ (လက္ခဏဝုတ္တ၊ ပဋိပဒဝုတ္တ ဟူသော) ပုံသဏ္ဌာန်နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်နိုင်ခွင့်ရှိမှသာလျှင် ထိုနေရာ၌ ဤပရိဘာသာသည် သံသယကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူသော သဘာဝကျလှစွာသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤပရိဘာသာက ထပ်ဆင့်၍ ဆိုအပ်၏။ ရှင်းအံ့- သံသယရှိအပ်သော နေရာတို့၌ ရူပပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခုတည်းဖြစ်၍ မကွဲပြားသော်လည်း၊ လက္ခဏာ (သုတ်) အားဖြင့် ယူဆအပ်သော ‘လက္ခဏဝုတ္တ’ ရူပသည် သုတ်စည်းကမ်းဖြင့် မှန်းဆအပ်သောကြောင့် မီးခိုးအားဖြင့် မီးကို သိရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရေစင်ရော်အားဖြင့် ရေကို သိရသကဲ့သို့လည်းကောင်း အနုမာန (မှန်းဆချက်) မျှသာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တိုက်ရိုက်ဟောသော ‘ပဋိပဒဝုတ္တ’ ရူပသည် ကိုယ်တိုင်မျက်မြင် (ပစ္စက္ခ) ထင်ရှားပြီးဖြစ်၏။ မျက်မြင် (ပစ္စက္ခ) နှင့် မှန်းဆချက် (အနုမာန) တို့တွင် မျက်မြင်သည် သာလွန်အားကောင်းသော အထောက်အထား (ပမာဏ) ဖြစ်သောကြောင့် ပဋိပဒဝုတ္တရူပကိုသာ ယူအပ်၏။

110. ක්වචෙ

၁၁၀. ကွာစိ

නපුංසකලිඞ්ගෙ එකාරෙන න භවිතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

နပုံသကလိင်၌ ဧကာရ (ဧ-သရ) မဖြစ်ရဟု စပ်စပ်အပ်၏။

114. ලොපො

၁၁၄. လောပေါ

අකාරස්සන්තරඞ්ගත්තෙ කාරණමාහ-‘පකතිනිස්සිතත්තා’ති, පකතියා ඉදං පාකතං ‘‘ණො’’ති (4-34) ණො, ලොපස්ස බහිරඞ්ගත්තෙ කාරණමාහ-‘පච්චයනිස්සිතත්තා’ති, අන්තරඞ්ගෙච්චාදිනා ‘‘අන්තරඞ්ගබහිරඞ්ගෙස්වන්තරඞ්ගවිධි බලවා’’ති පරිභාසමුපලක්ඛෙති, අඞ්ගසද්දො-වයවවාචී, අන්තෙ සද්දො සත්තම්‍යත්ථෙ, අඞ්ගෙ භවමන්තරඞ්ගං විභත්ථ්‍යත්ථෙ-සඞ්ඛ්‍යසමාසො ‘‘එඔනම වණ්ණෙ’’ති (1-37) අත්තං රාගමො, අඞ්ගතො බහි බහිරඞ්ගං ‘‘පය්‍යපාබහිතිරො පුරෙපච්ඡා වා පඤ්චම්‍යා’’ති (3-5) අසඞ්ඛ්‍යසමාසො, අත්‍ර චාන්තරඞ්ගං බහිරඞ්ගන්ති නාඞ්ගෙභවමන්තරඞ්ගං, අපිත්වන්තරඞ්ගනිස්සිතං කාරියමන්තරඞ්ගං, නාප්‍යඞ්ගතො බහිභූතො සමුදායො බහිරඞ්ගං, කින්තු බහිරඞ්ගනිස්සිතං කාරියම්බහිරඞ්ගං යථා මඤ්චනිස්සිතෙසු සද්දායන්තෙසු ‘මඤ්චා සද්දායන්තී’ත්‍යුච්චතෙ තං වියෙති අතොයෙවා සඞ්ඛ්‍යසමාසෙපි ලිඞ්ගවිභත්තිවචනන්තරයොගො ‘අන්තරඞ්ගො අන්තරඞ්ගා’ති, සඞ්කෙතිකො හ්‍යයමසඞ්ඛ්‍යසමාසො, න පුබ්බපදත්ථප්පධානො, යථා-පච්චක්ඛස්සාක්ඛනිස්සිතත්තාවබොධත්ථං ‘අක්ඛමක්ඛම්පති වත්තතෙ’ති විච්ඡාය-මසඞ්ඛ්‍යසමාසෙපි කතෙ පච්චක්ඛ ඤාණස්සාක්ඛනිස්සිතත්තඤාපනත්ථං සඞ්කෙතවසෙන කතො-යමසඞ්ඛ්‍ය සමාසො, න පුබ්බපදත්ථප්පධානොති‘පච්චක්ඛො පච්චක්ඛා’ති ලිඞ්ගවිභත්ති වචනන්තරයොගො, තථෙවාය-මන්තරඞ්ගනිස්සිතො-යං සමුදායනිස්සිතොති ඤාපනත්ථං සඞ්කෙතවසෙන කතො-යමසඞ්ඛ්‍යසමාසොති ලිඞ්ගවිභත්තිවචනන්තරයොගො න විරුජ්ඣතෙ, අථවා අන්තරමඞ්ගමස්ස කාරියස්සාත්ථීති ‘‘සද්ධාදිත්ව’’ (4-84) තථා බහිරඞ්ගන්ති, අන්තරඞ්ගඤ්ච බහිරඞ්ගඤ්ච [Pg.130] අන්තරඞ්ගබහිරඞ්ගානි, තෙස්වන්තරඞ්ගො බලවාති. අන්තරඞ්ග කාරියස්ස බලවත්තං සාධෙතුං ‘සබ්බපඨමං විධෙය්‍යත්තා’තිආදි වුත්තං, ඉදම්පන අන්තරඞ්ගකාරියස්ස බලවභාවසාධනෙ කාරණං න හොති, අන්තරඞ්ගත්තා බලවභාවොයෙව හි සබ්බපඨමං විධෙය්‍යත්ත කාරණං, තථා චාහ-‘යො ලොපතො අකාරස්ස පඨමමෙව භවනෙ කාරණමාහ අන්තරඞ්ගත්තා අකාරස්සා’ති, තස්මා නායං පාඨො ඝටතෙ, අන්තරඞ්ගබලවභාවසාධනස්ස පන ලොකතො ඉච්ඡිතත්තා අයමෙවත්ථෙ පාඨො ඝටතෙ’’අන්තරඞ්ගමෙව කාරියම්බලවං ලොකෙ තථාදිට්ඨත්තා, තථා හි ලොකො පාතොවා’’ත්‍යාදි, ලොකෙ තථාදිට්ඨත්තාති අන්තරඞ්ගබලවභාවස්ස ලොකෙ එවං වක්ඛමානනයෙන දිට්ඨත්තා, අථවා කෙනචි විධුරප්පච්චයොපනිපාතෙන කාරණවෙ කල්ලෙන වා කදාචි කත්තුමසක්කුණෙය්‍යත්තෙපි අන්තරඞ්ගස්ස අවස්සං විධෙය්‍යත්තං දස්සෙතුමාහ සබ්බපඨමං විධෙය්‍යත්තා’ති, සතිසම්භවෙති නිමිත්තස්සානුපහතත්තා කාරියස්ස සම්භවෙ සති.

အကာရ (အ-အက္ခရာ) ၏ အန္တရင်္ဂ (အတွင်းအင်္ဂါစပ်) ဖြစ်ခြင်း၌ ‘ပကတိနိဿိတတ္တာ’ ဟု အကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ပကတိမှ ဖြစ်သော ဤ ‘ဏော’ (၄-၃၄) ဟူသော ဏ-ပစ္စည်းသည် ထင်ရှား၏။ လောပ (ကျေခြင်း) ၏ ဗဟိရင်္ဂ (အပြင်အင်္ဂါစပ်) ဖြစ်ခြင်း၌ ‘ပစ္စယနိဿိတတ္တာ’ ဟု အကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘အန္တရင်္ဂေ’ စသည်ဖြင့် “အန္တရင်္ဂနှင့် ဗဟိရင်္ဂတို့တွင် အန္တရင်္ဂဝိဓိသည် အားကောင်း၏” ဟူသော ပရိဘာသာကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ‘အင်္ဂ’သဒ္ဒါသည် အစိတ်အပိုင်း (အဝယဝ) ကို ဟော၏၊ ‘အန္တေ’သဒ္ဒါသည် သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ ရှိ၏။ အင်္ဂါ၌ ဖြစ်သော အရာသည် အန္တရင်္ဂ မည်၏၊ (ဤ၌) ဝိဘတ်အနက်၌ ဖြစ်သော အသချာသမာသ် (အဗျယီဘာဝသမာသ်) တည်း။ "ဧဩနမ ဝဏ္ဏေ" (၁-၃၇) သုတ်ဖြင့် အတ္တ (အ-အက္ခရာဖြစ်ခြင်း) နှင့် ရ-ကာရလာခြင်း (ရ-အာဂမ်) ဖြစ်၏။ အင်္ဂါမှ ပြင်ပဖြစ်သော အရာသည် ဗဟိရင်္ဂ မည်၏၊ "ပယျပါဗဟိတိရော ပုရေပစ္ဆာ ဝါ ပဉ္စမျာ" (၃-၅) သုတ်ဖြင့် အသချာသမာသ် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ‘အန္တရင်္ဂ’ နှင့် ‘ဗဟိရင်္ဂ’ ဟု ဆိုရာ၌ အင်္ဂါ၌ ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှကို အန္တရင်္ဂဟု မဆိုလို၊ စင်စစ်သော်ကား အတွင်းအင်္ဂါကို မှီ၍ ပြုအပ်သော အမှု (ကိရိယ) ကိုသာ အန္တရင်္ဂဟု ဆိုလို၏။ အင်္ဂါမှ ပြင်ပဖြစ်သော အစုအဝေး (သမုဒါယ) ကို ဗဟိရင်္ဂဟု မဆိုလို၊ အပြင်အင်္ဂါကို မှီ၍ ပြုအပ်သော အမှုကိုသာ ဗဟိရင်္ဂဟု ဆိုလို၏။ ဥပမာ- ညောင်စောင်း (ခုတင်) ကို မှီ၍ နေသောသူတို့က အသံပြုကြသည်ရှိသော် “ညောင်စောင်းတို့သည် အသံပြုကုန်၏” ဟု (တင်စား၍) ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် အသချာသမာသ်ဖြစ်သော်လည်း အခြားသော လိင်၊ ဝိဘတ်၊ ဝစနတို့နှင့် စပ်ယှဉ်မှု ရှိသဖြင့် ‘အန္တရင်္ဂေါ’၊ ‘အန္တရင်္ဂါ’ စသည်ဖြင့် ရှိ၏။ ဤအသချာသမာသ်သည် သင်္ကေတပြုအပ်သော သဘောမျှသာဖြစ်၍ ရှေ့ပုဒ်၏ အနက်သာလျှင် ပဓာနဖြစ်သည်မဟုတ်။ ဥပမာအားဖြင့်- မျက်မြင် (ပစ္စက္ခ) ဉာဏ်၏ စက္ခုစသော အင်္ဒြေကို မှီခြင်းကို သိစေရန် ‘အက္ခမက္ခံ ပတိ ဝတ္တတေ’ ဟု ဝိစ္ဆာအနက်ဖြင့် အသချာသမာသ်ကို ပြုသော်လည်း၊ ပစ္စက္ခဉာဏ်သည် အက္ခ (မျက်စိစသည်) ကို မှီသည်ဟူသောအဖြစ်ကို သိစေရန် သင်္ကေတအားဖြင့် ပြုအပ်သော ဤအသချာသမာသ်သည် ရှေ့ပုဒ်အနက် ပဓာနမဟုတ်သောကြောင့် ‘ပစ္စက္ခော’၊ ‘ပစ္စက္ခာ’ စသည်ဖြင့် လိင်၊ ဝိဘတ်၊ ဝစန ကွဲပြားမှုရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် ဤအရာသည် အန္တရင်္ဂကို မှီ၏၊ ဤအရာသည် သမုဒါယ (အစုအဝေး) ကို မှီ၏ဟု သိစေရန် သင်္ကေတအားဖြင့် ပြုအပ်သော ဤအသချာသမာသ်၌ လိင်၊ ဝိဘတ်၊ ဝစန ကွဲပြားမှုရှိခြင်းသည် မဆန့်ကျင်ပေ။ တစ်နည်းကား- အတွင်းရှိသော အင်္ဂါသည် ဤပြုအပ်သောအမှုအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ဖြင့် "သဒ္ဓါဒိတ္တ" (၄-၈၄) သုတ်အရ အန္တရင်္ဂ ဟုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ဗဟိရင်္ဂ ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အန္တရင်္ဂနှင့် ဗဟိရင်္ဂတို့သည် အန္တရင်္ဂဗဟိရင်္ဂါတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အန္တရင်္ဂသည် အားကောင်း၏ဟု (ဆိုလို၏)။ အန္တရင်္ဂကိစ္စ၏ အားကောင်းသောအဖြစ်ကို ပြီးစေရန် ‘သဗ္ဗပဌမံ ဝိဓေယျတ္တာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့သော် ဤမိန့်ဆိုချက်သည် အန္တရင်္ဂကိစ္စ၏ အားကောင်းသောအဖြစ်ကို ပြီးစေသော အကြောင်းရင်း မဟုတ်ပေ။ အန္တရင်္ဂဖြစ်သောကြောင့် အားကောင်းသောအဖြစ်သည်သာလျှင် ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သောအဖြစ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ကျမ်းပြုဆရာက “အကာရ (အ-အက္ခရာ) ၏ အန္တရင်္ဂဖြစ်သောကြောင့် လောပ (ကျေခြင်း) ထက် အကာရဖြစ်ခြင်းသည်သာ ရှေးဦးစွာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ဤပါဌ်သည် မသင့်လျော်ပေ။ အန္တရင်္ဂ၏ အားကောင်းသောအဖြစ်ကို သက်သေထူခြင်းအား လောကသဘာဝအရ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဤအနက်၌ “လောက၌ ထိုသို့ တွေ့မြင်အပ်သောကြောင့် အန္တရင်္ဂကိစ္စသည်သာ အားကောင်း၏၊ ထို့ကြောင့် လောကသားတို့သည် နံနက်စောစောကပင်...” စသည်ဖြင့် ဤပါဌ်သည်သာ သင့်လျော်ပေ၏။ ‘လောက၌ ထိုသို့ တွေ့မြင်အပ်သောကြောင့်’ ဟု ဆိုရာ၌ အန္တရင်္ဂ၏ အားကောင်းသောအဖြစ်ကို လောက၌ ဤသို့ ဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအားဖြင့် တွေ့မြင်အပ်သောကြောင့်တည်း။ တစ်နည်းကား- တစ်စုံတစ်ခုသော ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းတရားနှင့် ကြုံတွေ့ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရား ချို့ယွင်းခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း တစ်ရံတခါ မပြုလုပ်နိုင်သော်လည်း အန္တရင်္ဂ၏ မုချ ပြုလုပ်အပ်သောအဖြစ်ကို ပြသခြင်းငှာ ‘သဗ္ဗပဌမံ ဝိဓေယျတ္တာ’ (ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်အပ်သောအဖြစ်ကြောင့်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘သတိသမ္ဘဝေ’ (ဖြစ်နိုင်ခွင့်ရှိသော်) ဟု ဆိုရာ၌ အကြောင်းနိမိတ် မပျက်စီးသောကြောင့် ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း ရှိသော်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

116. යෙ

၁၁၆. ယေ

ඉවණ්ණස්සාති වුත්තත්තාති ‘යෙ පස්සිවණ්ණස්සා’’ති එත්ථ ඉවණ්ණස්සාති වුත්තත්තා.

‘ဣဝဏ္ဏဿ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့်ဟု ဆိုရာ၌ ‘ယေ ပဿိဝဏ္ဏဿ’ ဟူသော ဤသုတ်၌ ‘ဣဝဏ္ဏဿ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

118. අසං

၁၁၈. အသံ

ලිඞ්ගවචනභෙදෙපි බ්‍යයරහිතත්තා අබ්‍යයවන්තඋපසඞ්ගනිපාතානං පුබ්බාචරියසඤ්ඤා, අසතී සඞ්ඛ්‍යා යෙසන්ත්‍යාන්‍යසඞ්ඛ්‍යානීත්‍යාහ- ‘එකත්තෙ’ච්චාදි, එකානෙකෙසූති වුත්තත්තා සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසෙ විධීයමානාස්‍යාදයො කථමසඞ්ඛ්‍යෙහි උප්පජ්ජිතුමුස්සහන්තෙ ඉච්චාසයෙනාහ- ‘කථමසඞ්ඛ්‍යෙහි ස්‍යාදීනං සම්භවො’ති. අථ නිස්සඞ්ඛ්‍යෙහි හොතුස්‍යාදීනමසම්භවො උච්චං රුක්ඛස්සිච්චාදොතු සඞ්ඛ්‍යාසම්භවෙ භවිතබ්බමෙව ස්‍යාදීහිච්චාහ-‘සඞ්ඛ්‍යාසම්භවෙවෙ’ච්චාදි. වුත්තිගන්ථස්සාධිප්පායං විවරති ‘අඤ්ඤථෙ’ ත්‍යාදිනා, කිමෙසමුප්පත්තියම්පයොජනං යෙනාසඞ්ඛ්‍යෙහි තදුප්පත්ති නො-නුමීයතෙ ච්චාසඞ්කියාහ-‘තස්සඤ්ච සතිය’න්ත්‍යාදි, අසති හි ස්‍යාදීනමුප්පත්තියමුච්චමාදීනමසඞ්ඛ්‍යානම්පදත්තං නත්ථීති යො ආදීසු පදස්මා පරෙසං තුම්හාම්හසද්දානං සවිභත්තීනං වොනොආදිකං පදනිමිත්තං [Pg.131] කාරියං න සියාති ‘උච්චං වො, උච්චං නො’තිආදයො පයොගා න සිජ්ඣන්ති, සති තු ස්‍යාදුප්පත්තියං ලුත්තෙසුපි තෙසු පදත්තනිප්ඵත්තියායෙව තදුප්පත්තිතො පදත්තෙ සිද්ධෙ පදලක්ඛණං කාරියං සිජ්ඣතෙවාති භාවො. පරෙහි එත්ථ ‘තස්සං සාලාය’න්ති වචනිච්ඡායං ‘තත්‍ර සාලාය’න්ති යථා සියාති ‘‘අබ්‍යයත්වා ස්‍යාදිනො’’ති (පා, 2-4-82) අබ්‍යයතො පරස්සිත්ථියමාප්පච්චයස්සාපි ලොපො විහිතො, තෙනාහ- ‘අසඞ්ඛ්‍යෙහි’ච්චාදි, තදයුත්තන්ති ආප්පච්චයස්ස ලොපවිධාන මයුත්තංත්‍යත්ථො. අථ කෙනාත්‍ර ආප්පච්චයො විධීයතෙ යෙනාස්සාපි ලොපො-නුසාසීයතෙ ‘‘ඉත්ථියමත්වා’’ති (3-26) චෙ නෙතදත්ථි, ඉත්ථියමාප්පච්චයස්ස විධානතො-සඞ්ඛ්‍යානඤ්චාලිඞ්ගත්තා, තස්මා අසඞ්ඛ්‍යෙහි ආප්පච්චයස්ස සම්භවොයෙව නත්ථීත්‍යනත්ථකමාප්පච්චයස්ස ලොපවචනන්ති නානත්ථකං ඉත්ථියන්ති (3-26) හි ගුණිප්පධානො නිද්දෙසො ඉත්ථත්තවති ආප්පච්චයාදයො විධීයන්තෙ ‘තස්සං සාලාය (මිච්චෙ තස්මිං පදත්ථෙ) තත්‍රෙ’ති අසඞ්ඛ්‍යමිදමිත්ථත්තවති වත්තතෙ, තස්මා සියායෙ වෙතස්මා ආප්පච්චයොත්‍යවස්සමාප්පච්චයස්ස ලොපො විධෙය්‍යොති යො මඤ්ඤතෙ, තම්පති ආහ-‘යදීපි’ච්චාදි, විසෙසාභිධානාත්‍යුපගමෙ වත්ත මානොයමසඞ්ඛ්‍යසමුදායො‘නිද්දෙසො වත්තතෙ’ති චොභයමික්ඛතෙ, ඉත්ථියන්ති නිද්දෙසස්ස ගුණිප්පධානත්තං සාධෙතුං ‘ඉත්ථත්තවති හි ආප්පච්චයාදයො’තිආහ, තත්‍රෙතීමස්සාසඞ්ඛ්‍යස්ස සාලායං වත්තනතො ආහ- ‘ඉත්ථත්තවති චා’ති, අයම්පසිද්ධිරූපෙන න වත්තතෙති සම්බන්ධො, යදි අයම්පසිද්ධිරූපෙන වත්තතෙ, කුතො චරහි ඉත්ථත්තාවසායොත්‍යාහ- ‘ඉත්ථත්තාවසායො’ච්චාදි. ඉදානි ජිනින්දබුද්ධිවචනමානීය තස්සා යුත්තත්තමුබ්භාවයිතුමාහ- ‘යොප්‍යාහි’ච්චාදි, යදීපිච්චාදි ජිනින්දබුද්ධිවචනං, තස්සාති ඉත්ථත්තස්ස, පදත්ථො ච ඉත්ථත්තං සියාති යොප්‍යාහෙති සම්බන්ධො, ගම්මමානත්ථත්තා ඉතිසද්දාප්පයොගො, තස්සායුත්තන්ති තස්සෙවං වාදිනො ජිනින්දබුද්ධිනො වචනමයුත්තංත්‍යත්ථො, කුතොච්චාහ- ‘එවං හි’ච්චාදි, යදි ඉත්ථත්තස්ස වාක්‍යත්ථතා ඉත්ථිප්පච්චයනිවත්තිකතා, එවං සති සාලායමිච්චාදිසද්දන්තරාපෙක්ඛා ඉත්ථත්තප්පතීති තත්‍රෙත්‍යාදීසු සියාති අත්ථො, නෙව තථා පතීයතීති භාවො, වුත්තමෙවත්ථං ඵුටයිතුමාහ- ‘තථාහි’ච්චාදි, අවිද්දසුඅයන්ති දිට්ඨන්තො පඤ්ඤාසො, අවිද්දසු [Pg.132] අයන්ති උභයත්‍රාප්‍යත්‍රෙකවචනසිස්ස නිවත්තියා කතං යමෙකත්තං, තං සද්දන්තරාද්‍යනපෙක්ඛමෙව පතීයතෙත්‍යත්ථො, ඉත්ථත්ත වුත්තිනා සාලාදිසද්දෙන සාමානාධිකරණ්‍යං තත්‍රෙත්‍යෙතස්සාති එතාවතා ආප්පච්චයො උප්පජ්ජතීති ච න සක්කා වත්තුන්ති දස්සෙන්තො ආහ-‘සමානාධිකරණත්තම්පි’ච්චාදි, සමානාධිකරණත්තම්පීති (ඉත්ථි) වුත්තිනා සාලාදිසද්දෙන සාමානාධිකරණ්‍යම්පි, ආප්පච්චයාදීනං නාඞ්ගන්ති සම්බන්ධො.

လိင်၊ ဝုစ်တို့၏ ကွဲပြားခြင်းရှိသော်လည်း ပျက်စီးပြောင်းလဲခြင်း မရှိသောကြောင့် ဥပသာဂနှင့် နိပါတ်တို့အား 'အဗျယ' ဟု ရှေးဆရာတို့ အမည်မှည့်ခေါ်တော်မူကြသည်။ 'သတ်မှတ်ရေတွက်မှု (သင်္ချာ) မရှိသော တရားတို့သည် အသင်္ချတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဧကတ္တေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'တစ်ခုနှင့် အများ၌' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် သင်္ချာထူး၌ ဝိဘတ်များကို ပြဌာန်းအပ်သည်ရှိသော် သီ (သိ) စသော ဝိဘတ်တို့သည် သင်္ချာမရှိသော (အသင်္ချ) တရားတို့မှ မည်သို့ သက်ရောက်နိုင်အံ့နည်း ဟူသော အာဘော်ဖြင့် 'ကထမသၚ်္ချေဟိ သျာဒီနံ သမ္ဘဝေါ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ သို့ရာတွင် သင်္ချာကင်းသော တရားတို့မှ သီ (သိ) စသော ဝိဘတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမရှိပါစေနှင့်၊ 'ဥစ္စံ ရုက္ခဿ' (သစ်ပင်၏ အထက်၌) စသည်၌ သင်္ချာဖြစ်နိုင်သောကြောင့် သီ (သိ) စသော ဝိဘတ်တို့သည် မုချဖြစ်ရမည်သာတည်း ဟု ရည်ရွယ်၍ 'သၚ်္ချာသမ္ဘဝေဝေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဝုတ္တိကျမ်း၏ အာဘော်ကို 'အညထာ' စသည်ဖြင့် ရှင်းပြတော်မူသည်။ သင်္ချာမရှိသော တရားတို့မှ ထိုဝိဘတ်သက်ခြင်းကို မခန့်မှန်းနိုင်လောက်အောင် ဝိဘတ်သက်ခြင်း၌ အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် 'တဿဉ္စ သတိယံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အကယ်၍ သီ (သိ) စသော ဝိဘတ်သက်ခြင်း မရှိပါက 'ဥစ္စံ' စသော သင်္ချာမရှိသော တရားတို့အား ပုဒ်ဖြစ်ခြင်း မရှိတော့ပေ။ ပုဒ်ဖြစ်ခြင်းမရှိလျှင် ရှေ့ပုဒ်ကြောင့် နောက်ရှိ 'တုမှ၊ အမှ' သဗ္ဗနာမ်တို့အား ဝိဘတ်နှင့်တကွ 'ဝေါ၊ နော' စသော ပုဒ်အကြောင်းခံပြုသော ပြုဖွယ်ကိစ္စသည် မဖြစ်နိုင်ရာ၊ ထို့ကြောင့် 'ဥစ္စံ ဝေါ၊ ဥစ္စံ နော' စသော အသုံးတို့သည် မပြီးမြောက်နိုင်ကုန်။ သီ (သိ) ဝိဘတ် သက်ရောက်ခြင်းရှိသော် ထိုဝိဘတ်တို့ ချေဖျက် (လုဒ်) အပ်သော်လည်း ပုဒ်အဖြစ် ပြီးမြောက်သောကြောင့်သာလျှင် ပုဒ်လက္ခဏာ ကိစ္စပြီးမြောက်သည် ဟူသော သဘောတည်း။ သူတစ်ပါးတို့သည် ဤကျမ်း၌ 'တဿံ သာလာယံ' ဟု ပြောဆိုလိုသဖြင့် 'တတြ သာလာယံ' ဟု ဖြစ်စေရန် 'အဗျယတ္ဝါ သျာဒိနော' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အဗျယမှ နောင်ရှိ ဣတ္ထိလိင် 'အာ' ပစ္စည်းကိုလည်း ချေဖျက်ခြင်း (လောပ) ကို ပြဌာန်းအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အသၚ်္ချေဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'တဒယုတ္တံ' ဟု ဆိုသည်မှာ အာပစ္စည်းကို ချေဖျက်ခြင်းကို ပြဌာန်းခြင်းသည် မသင့်လျော်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤအဗျယ၌ အာပစ္စည်းကို အဘယ်သုတ်ဖြင့် ပြဌာန်းအပ်သနည်း၊ ယင်းအာပစ္စည်းကိုလည်း ချေဖျက်ရန် ညွှန်ကြားအပ်သနည်း။ 'ဣတ္ထိယမတ္ဝါ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပြဌာန်းအပ်သလောဟု ဆိုမူကား ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ ဣတ္ထိလိင်၌ အာပစ္စည်းကို ပြဌာန်းအပ်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ သင်္ချာမရှိသော တရားတို့သည် လိင်မရှိသောကြောင့်၎င်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သင်္ချာမရှိသော တရားတို့မှ အာပစ္စည်းဖြစ်နိုင်ခွင့် မရှိသဖြင့် အာပစ္စည်း ချေဖျက်ခြင်းကို ပြောဆိုခြင်းသည် အကျိုးမရှိဟု ယူဆပါက မဟုတ်ပေ။ 'ဣတ္ထိယံ' ဟူသော သုတ်၌ ဂုဏ်ကို အဓိကထား၍ ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ဣတ္ထိလိင်သဘောရှိသော တရား၌ အာပစ္စည်း စသည်တို့ကို ပြဌာန်းအပ်ကုန်၏။ 'တဿံ သာလာယံ' (ထိုဇရပ်၌ ဟူသော ထိုပုဒ်၏ အနက်၌) 'တတြ' ဟူသော ဤသင်္ချာမရှိသော ပုဒ်သည် ဣတ္ထိလိင်သဘောရှိသော အနက်၌ တည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤတတြ ပုဒ်မှ အာပစ္စည်းသည် မုချသက်ရောက်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် အာပစ္စည်းကို မုချချေဖျက်ရမည်ဟု ကြံစည်သူအား ရည်ရွယ်၍ 'ယဒီပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထူးခြားသော အနက်ကို ပြဆိုသည်ဟု ဝန်ခံပါက ဤသင်္ချာမရှိသော အပေါင်းသည် 'ညွှန်ပြခြင်း၌ တည်၏' ဟူသော နှစ်ပါးလုံးကို ရှုမြင်အပ်၏။ 'ဣတ္ထိယံ' ဟူသော ညွှန်ပြချက်၏ ဂုဏ်ကို အဓိကထားခြင်းကို ပြီးမြောက်စေရန် 'ဣတ္ထတ္တဝတိ ဟိ အာပစ္စယာဒယော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'တတြ' ဟူသော ဤသင်္ချာမရှိသော ပုဒ်သည် ဇရပ်၌ တည်သောကြောင့် 'ဣတ္ထထတ္တဝတိ စာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤပုဒ်သည် ထင်ရှားသောအားဖြင့် မတည်ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ အကယ်၍ ထင်ရှားသောအားဖြင့် တည်ပါက အဘယ်ကြောင့် ဣတ္ထိလိင်သဘောကို ဆုံးဖြတ်နိုင်အံ့နည်း ဟု မေးသော် 'ဣတ္ထတ္တာဝသာယော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ယခုအခါ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိ၏ စကားကို ဆောင်ယူ၍ ယင်း၏ မသင့်လျော်ပုံကို ထင်ရှားစေရန် 'ယောပျာဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ယဒီပိ' စသည်သည် ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိ၏ စကားတည်း။ 'တဿာ' ဟူသည်မှာ ဣတ္ထိလိင်သဘော၏၊ ပုဒ်၏ အနက်သည် ဣတ္ထိလိင်သဘော ဖြစ်ရာ၏ ဟု 'ယောပျာဟိ' နှင့် ဆက်စပ်အပ်၏။ သိသာအပ်သော အနက်ရှိသောကြောင့် 'ဣတိ' သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲခြင်းဖြစ်သည်။ 'တဿာယုတ္တံ' ဟူသည်မှာ ထိုသို့ဆိုလေ့ရှိသော ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိ၏ စကားသည် မသင့်လျော်ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ 'ဧဝံ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အကယ်၍ ဣတ္ထိလိင်သဘောသည် ဝါကျ၏ အနက်ဖြစ်ခြင်းသည် ဣတ္ထိပစ္စည်းကို မြစ်ပယ်တတ်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်သော် 'သာလာယံ' စသော အခြားသဒ္ဒါတို့ကို ငဲ့၍ ဣတ္ထိလိင်သဘောကို သိခြင်းသည် 'တတြ' စသည်တို့၌ ဖြစ်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ မသိရပါဟု သဘောတည်း။ ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကို ထင်ရှားစေရန် 'တထာဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'အဝိဒ္ဒသူ အယံ' ဟူသော ဥပမာသည် အကျဉ်းချုပ်ပြဆိုချက် ဖြစ်သည်။ 'အဝိဒ္ဒသူ အယံ' ဟူသော နှစ်ခုလုံး၌ပင် ဧကဝုစ်၏ ကင်းခြင်းကြောင့် ပြုအပ်သော ဧကဝုစ်ကိစ္စသည် အခြားသဒ္ဒါကို မငဲ့ဘဲ သိအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တတြ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဣတ္ထိလိင်သဘောကို ဟောသော 'သာလာ' စသော သဒ္ဒါနှင့် သာမာနာဓိကရဏ အဖြစ်ရှိသောကြောင့် မျှဖြင့် အာပစ္စည်း သက်ရောက်သည်ဟု မပြောဆိုနိုင်ပုံကို ပြတော်မူလို၍ 'သမာနာဓိကရဏတ္တမ္ပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'သမာနာဓိကရဏတ္တမ္ပိ' ဟူသည်မှာ ဣတ္ထိလိင်ကို ဟောသော သာလာစသော သဒ္ဒါနှင့် သာမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည်လည်း အာပစ္စည်း စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းမဟုတ်ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။

119. එක

၁၁၉. ဧက။

එවාති අනුවත්තතෙඑව, එකොත්ථො යස්ස පකත්‍යාදිසමුදායස්ස සො එකත්ථො ‘අස්ස චෙකත්ථසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තං ඊයාදි විධානන්ත්‍යාහ- ‘එකත්ථතා ඊයාදිවිධාන’න්ති, ඊයාදිවුත්තියන්ති වත්තනං වුත්ති ඊයාදීනං වුත්ති, ඊයාදිවිධානෙ සතිත්‍යත්ථො, සමාසතොති සමාසිතා, තෙනෙවාති ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති (4-120) සුත්තෙනෙව.

'ဧဝ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အစဉ်လိုက်သည်သာတည်း။ ပကတိ စသော အပေါင်း၏ အနက်သည် တစ်ခုတည်းဖြစ်အံ့၊ ထိုအပေါင်းသည် 'ဧကတ္ထ' မည်၏။ ထိုပကတိ စသော အပေါင်း၏ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် 'ဧကတ္ထတာ ဤယာဒိဝိဓာနံ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဤယာဒိဝုတ္တိယံ' ဟူသည်မှာ ဖြစ်ခြင်းကို 'ဝုတ္တိ' ဟု ခေါ်သည်၊ ဤယ စသော ပစ္စည်းတို့၏ ဖြစ်ခြင်း (ဝုတ္တိ)၊ ဤယ စသော ပစ္စည်းတို့ကို ပြဌာန်းအပ်သည်ရှိသော် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သမာသတော' ဟူသည်မှာ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'တေနေဝ' ဟူသည်မှာ 'ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ' ဟူသော သုတ်ဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။

120. පුබ්බ

၁၂၀. ပုဗ္ဗ။

යදා චාත්‍රාධිසද්දප්පයොගො තදා තෙනෙව විභත්‍යත්ථස්ස වුත්තත්තා න සත්තමී පයුජ්ජතෙ, යදා සත්තමී, න තදාධිසද්දො, තෙනා සකපදෙනෙව විග්ගහො එවං දස්සනීයොති ආහ- ‘ඉත්ථීසු කථා පවත්තා’ති, ඉත්ථිසද්දතො සත්තමීභවනෙ කාරණමාහ- ‘තංසමානාධිකරණත්තා’ති, තෙන අධිසද්දෙන සමානත්ථත්තාති අත්ථො.

ဤ၌ 'အဓိ' သဒ္ဒါကို သုံးစွဲအပ်သောအခါ ထို 'အဓိ' သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် ဝိဘတ်၏ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် သတ္တမီဝိဘတ်ကို မသုံးစွဲအပ်ပေ။ သတ္တမီဝိဘတ်ကို သုံးစွဲအပ်သောအခါ ထို 'အဓိ' သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ ပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် ဝိဂ္ဂဟကို ဤသို့ ပြသအပ်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဣတ္ထီသု ကထာ ပဝတ္တာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဣတ္ထိသဒ္ဒါမှ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို 'တံသမာနာဓိကရဏတ္တာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို 'အဓိ' သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

121. නාතො

၁၂၁. နာတော။

සො ච අමාදෙසො, ආදෙසස්සෙවාති අංආදෙසස්සෙව, අපඤ්චමියාති පඤ්චමිං වජ්ජෙත්වා. අඤ්ඤත්‍ර විධීයමානො-යමමාදෙසො පඤ්චමියම්පටිසිද්ධත්තා පඤ්චමියා පටිසෙධෙන සයම්පි පටිසිද්ධො නාම හොතීත්‍යාහ ‘ආදෙසස්සෙවායං පටිසෙධො’ති, ලොපපටිසෙධස්ස ‘නාතො’ති පුබ්බවාක්‍යෙන වුත්තස්ස අයම්පටිසෙධො නෙති සම්බන්ධො, අථ කථමිදමපඤ්චම්‍යාත්‍යමාදෙසෙනෙවාතිසම්බන්ධති න ලොප පටිසෙධෙනාති පරිභාසමාහ-‘අනන්තරස්ස විධි වා හොති පටිසෙධො [Pg.133] වා’ති, එත්ථ අන්තරසද්දස්සානෙකත්ථත්තෙපීහාන්තරාළවාචීති න විජ්ජතෙ අන්තරම්මජ්ඣමස්සෙත්‍යනන්තරො, අන්තරාළමත්තපටිසෙධෙ පයොජනං නත්ථීත්‍යන්තරාළගතස්ස විධිනො පටිසෙධස්ස චාභාවානන්තරොත්‍යුප චරීයතෙ අනන්තරා ගාමාත්‍යාදි විය, දිට්ඨත්තෙ පන මජ්ඣස්ස න විජ්ජතෙ-න්තර මෙසන්ති විග්ගහෙ සුත්තෙප්‍යනන්තරස්ස විධානන්තරස්සාපි දිට්ඨත්තා ද්වින්නමෙකොප්‍යනන්තරොත්‍යුච්චතෙ, තෙනෙවානන්තරස්සාති පරිභාසායමෙක වචනං, ඉතිසද්දො ඉදමත්ථෙ, ඉති ඉමාය පරිභාසායාදෙසෙනාභිසම්බන්ධතීත්‍යත්ථො, තෙනාති යථාවුත්තපරිභාසාය වසෙන, යෙන කාරණෙනාදෙසෙනාභිසම්බන්ධති තෙනාත්‍යත්ථො, අලොපොති ලොප පටිසෙධො, සාමත්ථියාලද්ධන්ති ද්වින්නමත්ථානං විධානාය ද්වෙ වාක්‍යානි භවන්ති, තත්‍ර ‘නාතො’තීදං පටිසෙධවිධායකමෙකං වාක්‍යං, ‘අමපඤ්චමියා’ති දුතියමමාදෙසස්ස, තත්‍රාපඤ්චමියාත්‍යාදෙසෙනෙවාති සම්බන්ධති, වුත්තවිධානා න ලොපපටිසෙධෙන, තථාසත්‍යමපඤ්චමියාතිදං වාක්‍යං යදි න විසෙසත්ථමාලම්බතෙ තමන්තරෙනානුපපත්තිතො-ඤ්ඤථා කින්ත්‍යනෙනාත්ථබලෙන ලද්ධන්ති අත්ථො, අලොපොති ජොතෙතීති සම්බන්ධො, වාක්‍යභෙදෙන විවරණං කතං, න එකවාක්‍යත්තෙනාති බ්‍යතිරෙකො එකවාක්‍යතායඤ්හි කාරිය ද්වයස්සපි පඤ්චමියම්පටිසෙධො සියා ‘පඤ්චමිං වජ්ජෙත්වා තං කාරියද්වයං වෙදිතබ්බ’න්ති, යදිපි සිද්ධාති සම්බන්ධො, යෙන නාප්පත්තියාත්‍යනෙන ‘‘යෙන නාප්පත්තෙ විධිරාරබ්භතෙ, තස්ස බාධනම්භවතී’’ති මම්පරිභාසමුපලක්ඛෙති, කිමත්ථමිහායං පරිභාසා පඨ්‍යතෙ ඉහ සත්ථෙ-පවාදා උස්සග්ගෙ බාධන්තෙති නියමො, තත්‍ර චුස්සග්ගා දුවිධා නියතප්පත්තයො අනියතප්පත්තයො චෙති, යෙ සබ්බත්ථාපවාදවිසයම්පවිසන්ති, තෙ නියතප්පත්තයො වුච්චන්තෙ, යෙ ක්වචිදෙවාපවාදවිසයමවගාහන්තෙ, තෙ අනියතප්පත්තයො වුච්චන්තෙ, එවං දුවිධෙසුස්සග්ගෙසු යෙ-නියතප්පත්තයො, තෙසමෙව බාධනමිච්ඡීයතෙ, න නියතිකානං, තෙන තප්පදස්සනත්ථමයම්පරිභාසා පඨ්‍යතෙති, යෙනෙත්‍යුස්සග්ගස්ස නිද්දෙසො, නෙති පටිසෙධවාචී නිපාතො, අප්පත්තෙ අසම්ඵුට්ඨෙ විසයෙ ඉත්‍යජ්ඣාහාරියං, යෙන උස්සග්ගෙන නාප්පත්තෙ පත්තෙඑව සම්ඵුට්ඨෙඑව විසයෙත්‍යත්ථො… ‘ද්වෙ පටිසෙධා පාකතමත්ථං ගමෙන්තී’ති කත්වා, විධීයතීති, පටිසෙධො විධානඤ්ච, ආරබ්භතෙ විධී

ထိုသို့သော အမ်အာဒေသသည်လည်း၊ ‘အာဒေသဿေဝ’ ဟူသည် အမ်အာဒေသ၏သာလျှင်ဖြစ်၏၊ ‘အပဉ္စမိယာ’ ဟူသည် ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ကြဉ်၍ ဖြစ်၏။ တစ်ပါးသောဝိဘတ်၌ ပြုအပ်သော ဤအမ်အာဒေသသည် ပဉ္စမီဝိဘတ်၌ တားမြစ်အပ်သည်ဖြစ်၍ ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း တားမြစ်အပ်သည်မည်သည် ဖြစ်၏ဟူ၍ ‘အာဒေသဿေဝါယံ ပဋိသေဓော’ ဟု မိန့်တော်မူသည်၊ ‘နာတော’ ဟူသော ရှေ့ဝါကျဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော လောပတားမြစ်ခြင်းနှင့် ဤတားမြစ်ခြင်းသည် မသက်ဆိုင်ဟူ၍ စပ်ရမည်။ သို့ဖြစ်လျှင် ဤ ‘အပဉ္စမျာ’ ဟူသော စကားသည် အမ်အာဒေသနှင့်သာ အဘယ်ကြောင့် အလွန်စပ်လျက် လောပတားမြစ်ခြင်းနှင့် မစပ်သနည်းဟူမူ ‘အနန္တရဿ ဝိဓိ ဝါ ဟောတိ ပဋိသေဓော ဝါ’ ဟူသော ပရိဘာသာကို မိန့်တော်မူ၏၊ ဤ၌ အန္တရသဒ္ဒါသည် အနက်များစွာ ရှိသော်လည်း ဤနေရာ၌ ကြားအကြားကို ဟော၏၊ ကြားအလယ် မရှိသည်မှာ အနန္တရမည်၏။ ကြားအကြားမျှကို တားမြစ်ရာ၌ အကျိုးမရှိသောကြောင့် ကြားသို့ ရောက်သော ဝိဓိနှင့် ပဋိသေဓ မရှိခြင်းကြောင့် ‘အနန္တရ’ ဟု တင်စား၍ ဆိုအပ်၏၊ ‘အနန္တရာ ဂါမာ’ (ရွာနှင့်မစပ်ကြား) စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ အလယ်၌ မြင်အပ်သည်ဖြစ်သော်လည်း ‘န ဝိဇ္ဇတေ အန္တရ မေတဿ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုရာ၌ သုတ်၌လည်း အနန္တရအား တစ်ပါးသောဝိဓာန်ကိုလည်း မြင်အပ်သောကြောင့် နှစ်ခုလုံးကိုပင် တစ်ခုတည်းသော အနန္တရဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ‘အနန္တရဿ’ ဟူသော ပရိဘာသာ၌ ဧကဝုစ်ကို သုံး၏။ ဣတိသဒ္ဒါသည် ဤအနက်၌ ရှိ၏၊ ဣတိ ဤပရိဘာသာဖြင့် အာဒေသနှင့် စပ်စပ်မိမိ ဆက်စပ်၏ဟု အနက်ရ၏၊ ‘တေန’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ပရိဘာသာ၏ အစွမ်းဖြင့်၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် အာဒေသနှင့် စပ်မိစပ်ရာ ဖြစ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ ‘အလောပေါ’ ဟူသည် လောပတားမြစ်ခြင်းတည်း၊ ‘သာမတ္ထိယာလဒ္ဓံ’ ဟူသည် အနက်နှစ်ခုကို ပြဋ္ဌာန်းရန် ဝါကျနှစ်ခု ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို၌ ‘နာတော’ ဟူသော ဤစကားသည် တားမြစ်ခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းတတ်သော ဝါကျတစ်ခု ဖြစ်၏၊ ‘အမပဉ္စမိယာ’ ဟူသည် အမ်အာဒေသအတွက် ဒုတိယဝါကျ ဖြစ်၏၊ ထို၌ ‘အပဉ္စမိယာ’ ဟူသော စကားသည် အာဒေသနှင့်သာ စပ်၏၊ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် လောပတားမြစ်ခြင်းနှင့် မစပ်။ သို့ဖြစ်လျှင် ‘အပဉ္စမိယာ’ ဟူသော ဤဝါကျသည် အထူးအနက်ကို မမှီခိုငြားအံ့၊ ထိုအထူးအနက် မရှိဘဲ မပြီးနိုင်သောကြောင့် တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် ဤအနက်၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘အလောပေါ’ ဟု ပြဆို၏ဟု စပ်ရမည်၊ ဝါကျကွဲပြားခြင်းဖြင့် ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုအပ်၏၊ ဝါကျတစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်ဟု ကွဲပြားခြားနားမှုကို ဆိုသည်။ ဝါကျတစ်ခုတည်း ဖြစ်ပါက ကာရိယနှစ်ခုလုံးအား ပဉ္စမီဝိဘတ်၌ တားမြစ်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ‘ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ကြဉ်၍ ထိုကာရိယနှစ်ခုကို သိအပ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်ရာ၏။ ‘ယဒိပိ သိဒ္ဓါ’ ဟု စပ်ရမည်။ ‘ယေန နာပတ္တိယာ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘‘ယေန နာပတ္တေ ဝိဓိရာရဗ္ဘတေ၊ တဿ ဗာဓနံ ဘဝတိ’’ ဟူသော ဤပရိဘာသာကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ အဘယ်အကျိုးကြောင့် ဤ၌ ဤပရိဘာသာကို ရွတ်ဖတ်သနည်း။ ဤကျမ်းစာ၌ ‘အပဝါဒတို့သည် ဥဿဂ္ဂတို့ကို တားမြစ်ကုန်၏’ ဟူသော စည်းကမ်းရှိ၏၊ ထို၌လည်း ဥဿဂ္ဂတို့သည် နိယတပ္ပတ္တိနှင့် အနိယတပ္ပတ္တိဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိကုန်၏။ အကြင်ဥဿဂ္ဂတို့သည် အပဝါဒ၏ အရပ်အားလုံးသို့ ဝင်ကုန်၏၊ ထိုဥဿဂ္ဂတို့ကို နိယတပ္ပတ္တိဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏၊ အကြင်ဥဿဂ္ဂတို့သည် အချို့သော အပဝါဒ၏ အရပ်သို့သာ သက်ဝင်ကုန်၏၊ ထိုဥဿဂ္ဂတို့ကို အနိယတပ္ပတ္တိဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ နှစ်မျိုးရှိသော ဥဿဂ္ဂတို့တွင် နိယတပ္ပတ္တိဖြစ်သော ဥဿဂ္ဂတို့၏သာ တားမြစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ အနိယတပ္ပတ္တိတို့၏ တားမြစ်ခြင်းကို အလိုမရှိအပ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုအချက်ကို ပြသခြင်းငှာ ဤပရိဘာသာကို ရွတ်ဖတ်အပ်၏။ ‘ယေန’ ဟူသည် ဥဿဂ္ဂ၏ ညွှန်ပြချက် ဖြစ်၏၊ ‘န’ ဟူသည် တားမြစ်ခြင်းကို ဟောတတ်သော နိပါတ်ဖြစ်၏၊ ‘အပတ္တေ’ မဆိုက်ရောက်သော၊ မထိတွေ့အပ်သော အရပ်၌ ဟူသည်ကို ဖြည့်စွက်၍ ဖတ်အပ်၏။ အကြင်ဥဿဂ္ဂဖြင့် မဆိုက်ရောက်သည်မဟုတ်ဘဲ ဆိုက်ရောက်အပ်သည်သာဖြစ်သော၊ ထိတွေ့အပ်သည်သာဖြစ်သော အရပ်၌ဟု အနက်ရ၏… ‘နှစ်ကြိမ်တားမြစ်ခြင်းသည် ထင်ရှားသောအနက်ကို သိစေတတ်၏’ ဟု ယူဆ၍၊ ‘ဝိဓီယတိ’ ဟူသည် တားမြစ်ခြင်းနှင့် ပြဋ္ဌာန်းခြင်းလည်း ဖြစ်၏၊ ‘အာရဗ္ဘတေ ဝိဓိ’

යතෙ [Pg.134] පඨ්‍යතෙත්‍යත්ථො, අනෙනාපවාදවිධින්දස්සෙති, තස්සෙති ආදොයෙනෙති නිද්දිට්ඨස්සඋස්සග්ගස්සබාධනම්භවත්‍යපවාදෙන, යෙන ත්වප්පත්තෙ විසයෙ ආරබ්භතෙ තස්ස බාධනං න භවතීත්‍යත්ථො, කුතොති චෙ අනවකාසත්තා, තථාහි යදි උස්සග්ගෙන සබ්බො විසයො ගහිතො සියා, කො-පවාදස්සඅඤ්ඤො විසයො සියා, තස්මා අනවකාසත්තා (න) අප (වාදෙ) පන තස්ස බාධනම්භවතීත්‍යවසෙයං, යෙන තුස්සග්ගෙන කොචි දෙවාපවාදවිසයො-නුප්පත්තොසියා, නසබ්බො, තම්පති සාවකා සත්තා තම්බාධතෙති වුත්තං හොති, ‘පඤ්චපූලිමානයෙ’ත්‍යත්‍ර පඤ්චන්නං පූලානං සමාහාරොති විසෙසනසමාසො ‘‘නදාදිතොවී’’ (3-27) සමාහරණං සමාහාරොති සමාහාරස්සපි භාවරූපත්තා ආහ ‘භාවප්පධානත්තෙපී’ති, ගුණභූතදබ්බානි පූලානි.

ဟူသည် ရွတ်ဖတ်အပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤစကားဖြင့် အပဝါဒဝိဓိကို ပြတော်မူ၏၊ ‘တဿ’ စသည်ဖြင့် ‘ယေန’ ဟု ညွှန်ပြအပ်သော ဥဿဂ္ဂအား အပဝါဒဖြင့် တားမြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အကြင်ဥဿဂ္ဂဖြင့်မူကား မဆိုက်ရောက်အပ်သော အရပ်၌ ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏၊ ထိုဥဿဂ္ဂအား တားမြစ်ခြင်း မဖြစ်ဟု အနက်ရ၏၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ အခွင့်မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အကယ်၍ ဥဿဂ္ဂဖြင့် အရပ်အားလုံးကို ယူငြားအံ့၊ အပဝါဒအတွက် အခြားမည်သည့်အရပ် ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် အခွင့်မရှိခြင်းကြောင့် အပဝါဒ၌မူကား ထိုဥဿဂ္ဂ၏ တားမြစ်ခြင်း ဖြစ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ အကြင်ဥဿဂ္ဂဖြင့်မူကား အချို့သော အပဝါဒအရပ်သည်သာ မဆိုက်ရောက်ရာ၏၊ အားလုံးမဟုတ်၊ ထိုဥဿဂ္ဂကို ရည်၍ အခွင့်ရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုဥဿဂ္ဂကို တားမြစ်၏ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ‘ပဉ္စပူလိမာနယ’ ဟူသော ဤ၌ ‘ပဉ္စန္နံ ပူလာနံ သမာဟာရော’ ဟု ဝိသေသနသမာသ် ဖြစ်၏။ ‘နဒါဒိတောဝီ’ (၃-၂၇) အရ ‘သမာဟရဏံ သမာဟာရော’ ဟု သမာဟာရ၏လည်း ဘာဝရုပ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ‘ဘာဝပ္ပဓာနတ္တေပိ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပူလတို့သည် ဂုဏဘူတဒြပ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

125. ඉම

၁၂၅. ဤ

සුත්තෙ අනිත්ථියන්ති කිමත්ථිය (මනෙන) පටිසෙධවචනෙන, යතො ඉමස්සෙත්වෙවානිත්ථිලිඞ්ගෙන නිද්දෙසොති මනසිකත්වා ආහ-නාමග්ගහණෙ’ඉච්චාදි, ‘‘නාමග්ගහණෙ ලිඞ්ගවිසිට්ඨස්සාපි ගහණ’’න්ති පරිභාසායං, තත්ථ ලිඞ්ගෙන සුත්තෙ නිද්දිට්ඨතො අඤ්ඤෙන කෙනචි විසිට්ඨං නාමං ලිඞ්ගවිසිට්ඨං, තස්ස, යත්ථ සද්දසාමඤ්ඤසන්නිස්සයනං, තත්ථ නාමග්ගහණෙ සතිලිඞ්ගවිසිට්ඨස්සාපි ගහණං හොති… සාමඤ්ඤෙ සබ්බවිසෙසානුප්පවෙ සතොත්‍යධිප්පායො, ඉදමෙවාති අනිත්ථියන්ති වචනමෙව, ඤාපකන්ති පත්ති පුබ්බකො පටිසෙධො, සො ඉත්ථියම්පත්තියං සති අනිත්ථියන්ති කතො සියාති අනිත්ථියන්ති පටිසෙධවචනමෙවෙමං පරිභාසං ඤාපෙතීති අත්ථො, ඉමිනා ඉමිස්සා පරිභාසාය සාමත්ථියලද්ධතං දස්සෙති.

သုတ်၌ ‘အနိတ္ထိယံ’ ဟူသော ဤတားမြစ်စကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း၊ အကြင်ကြောင့် ဤသုတ်၏သာလျှင် အနိတ္ထိလိင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ ‘နာမဂ္ဂဟဏေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ‘နာမဂ္ဂဟဏေ လิင်္ဂဝိသိဋ္ဌဿာပိ ဂဟဏံ’ ဟူသော ပရိဘာသာ၌၊ ထို၌ သုတ်၌ ညွှန်ပြအပ်သော လိင်ထက် အခြားတစ်ပါးသော လိင်ဖြင့် အထူးပြုအပ်သော နာမ်သည် လိင်္ဂဝိသိဋ္ဌမည်၏၊ ထိုလိင်္ဂဝိသိဋ္ဌ၏၊ အကြင်သဒ္ဒါ၏ သာမညကို မှီရာ၌ နာမ်ကို ယူခြင်းရှိသော် လိင်္ဂဝိသိဋ္ဌကိုလည်း ယူခြင်းဖြစ်၏။ သာမည၌ အထူးအားလုံး သက်ဝင်ခြင်း ရှိသော်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ဣဒမေဝ’ ဟူသည် ‘အနိတ္ထိယံ’ ဟူသော စကားမျှသာတည်း၊ ‘ဉာပကံ’ ဟူသည် ဆိုက်ရောက်ခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော တားမြစ်ခြင်းတည်း၊ ထိုတားမြစ်ခြင်းသည် ဣတ္ထိလိင်၌ ဆိုက်ရောက်ခြင်းရှိသော် ‘အနိတ္ထိယံ’ ဟု ပြုအပ်ရာ၏ဟူ၍ ‘အနိတ္ထိယံ’ ဟူသော တားမြစ်စကားသည်သာ ဤပရိဘာသာကို သိစေ၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤစကားဖြင့် ဤပရိဘာသာ၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သည်ကို ပြတော်မူ၏။

127. සිම්හ

၁၂၇. သိံဟ

අනපුංසකස්සාති පරියුදාසොති අනපුංසකස්සාති එත්ථ නඤ්සද්දස්ස පරියුදාසො-ත්ථොත්‍යත්ථො.

‘အနပုံသကဿ’ ဟူသည် ပရိယုဒါသတည်း၊ ‘အနပုံသကဿ’ ဟူသော ဤ၌ နဉ့်သဒ္ဒါ၏ ပရိယုဒါသအနက် ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

129. මස්සා

၁၂၉. မဿာ

තන්නෙතිආදිනා කත්ථචි පරිභාසාවතිරනිච්චාති සූචෙති.

‘တန္နေတိ’ စသည်ဖြင့် အချို့အရပ်၌ ပရိဘာသာ သက်ဝင်ခြင်းသည် မမြဲ (အနိစ္စ) ဖြစ်၏ဟု ညွှန်ပြ၏။

130. කෙවා

၁၃၀. ကေဝါ

හොතු [Pg.135] සිතො-ඤ්ඤත්‍රකෙ සති සාදෙසො, සිම්හි තු කප්පච්චයා පඨමමෙව කතො මස්ස සාදෙසොති තප්පච්චයෙ සති ‘කෙවා’ති කිං සාමඤ්ඤෙන සාදෙසවිධානෙනෙ ත්‍යාසඞ්කිය සුත්තස්ස සාමඤ්ඤ විධානෙ ඵලං දස්සෙතුං ‘කෙනෙකත්ථතායං’ත්‍යාදිමාහ, කෙනෙකත්ථතායන්ති කප්පච්චයෙන සහ ණාදිවුත්තියං, පුබ්බභාගස්සාති අසුභාගස්ස පදත්තාභාවාති ‘‘එකත්ථතායා’’ති (2-119) විභත්තියා පදත්තසාධිකායාපගමෙන පදත්තාභාවා, පදසඞ්ඛාරනිබන්ධනොති පද සිද්ධි හෙතුකො, ‘‘නිමිත්තාභාවෙ නෙමිත්තිකස්සාප්‍යභාවො’’ති ඤායස්සායමත්ථො ‘‘නිමිත්තං කාරණං හෙතූත්‍යනත්ථන්තරං, නිමිත්තස්ස අභාවො නිමිත්තාභාවො, තස්මිං නිමිත්තාභාවෙ හෙතුවිනාසෙත්‍යත්ථො, නිමිත්තා ආගතො නෙමිත්තිකො, ඵලභූතො ධම්මො, නිමිත්තෙ භාවො වා නෙමිත්තිකො, නිමිත්තස්සාභාවෙ තං හෙතුතො පවත්තස්ස නෙමිත්තිකස්ස ඵලස්සාප්‍යභාවො භවතී’’ති, තථාහි ඡත්තනිමිත්තඡායා ඡත්තාපායෙන භවති, පදීපනිමිත්තදස්සනං පදීපාපායෙ න භාති, තථෙහාපි නිමිත්තතො පවත්තානං නිමිත්තාභාවෙ අභාවොයෙව යුත්ති මාති මඤ්ඤතෙ, අඤ්ඤත්‍රචාති සිතො අඤ්ඤත්‍ර ච.

“သိတော” ဟူသော ပုဒ်မှ တစ်ပါးသော ‘က’ ပစ္စည်း မရှိသော်လည်း ‘သ’ အပြုသည် ဖြစ်ပါစေ၊ သိဝိဘတ်၌ကား ‘က’ ပစ္စည်း၏ ရှေးဦးစွာ၌ပင် ပြုအပ်ပြီးသော ထို ‘မ’ ၏ ‘သ’ အပြုဖြစ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုပစ္စည်းရှိလတ်သော် ‘ကေဝါ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် သာမညအားဖြင့် ‘သ’ အပြုကို ပြုသနည်းဟု သံသယဖြစ်၍ သုတ်၏ သာမညနည်းဖြင့် ပြုခြင်း၌ အကျိုးကို ပြခြင်းငှာ “ကေနေကတ္ထတာယံ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ကေနေကတ္ထတာယ’ ဟူသည်မှာ ‘က’ ပစ္စည်းနှင့်တကွ ‘ဏာဒိဝုတ္တိ’ ၌ ဖြစ်၏။ ‘ပုဗ္ဗဘာဂဿ’ ဟူသည်မှာ ‘အသု’ အဖို့၏တည်း။ ‘ပဒတ္တာဘာဝါ’ ဟူသည်မှာ ‘ဧကတ္ထတာယာ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပုဒ်အဖြစ်ကို ပြီးစေတတ်သော ဝိဘတ် လွတ်ကင်းသွားသဖြင့် ပုဒ်အဖြစ် မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘ပဒသင်္ခါရနိဗန္ဓနော’ ဟူသည်မှာ ပုဒ်ပြီးခြင်းလျှင် အကြောင်းရှိသောတည်း။ ‘အကြောင်းမရှိလျှင် အကျိုးလည်း မရှိ’ ဟူသော နည်း၏ အနက်ကား ဤသို့တည်း - ‘နိမိတ္တ၊ ကာရဏ၊ ဟေတု’ ဟူသော စကားတို့သည် အနက်မခြားနားကုန် (အဓိပ္ပာယ်တူဖြစ်ကုန်၏)၊ နိမိတ္တ၏ မရှိခြင်းသည် နိမိတ္တာဘာဝ၊ ထိုနိမိတ္တာဘာဝရှိသော် အကြောင်း ပျက်စီးသော်ဟု အနက်ရ၏၊ နိမိတ္တ (အကြောင်း) မှ ဖြစ်သော အရာသည် နေမိတ္တိက မည်၏၊ အကျိုးတရားတည်း၊ သို့မဟုတ် နိမိတ္တ၌ ဖြစ်သော အရာသည် နေမိတ္တိက မည်၏၊ အကြောင်းမရှိလျှင် ထိုအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နေမိတ္တိကဖြစ်သော အကျိုးတရားသည်လည်း မရှိခြင်း ဖြစ်၏ဟူ၍တည်း။ ထိုသို့မှန်ပေ၏၊ ထီးဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော အရိပ်သည် ထီးကို ဖယ်ရှားခြင်းဖြင့် မရှိတော့ပေ၊ ဆီမီးဟူသော အကြောင်းကြောင့် မြင်ရခြင်းသည် ဆီမီး ကွယ်ပျောက်သော် မထင်ရှားတော့ပေ၊ ထို့အတူ ဤ၌လည်း အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့အား အကြောင်းမရှိသော် မရှိခြင်းသည်သာလျှင် သင့်လျော်လှပေ၏ဟု ယူဆအပ်၏။ ‘အညတြ စ’ ဟူသည်မှာ ‘သိတော’ မှ တစ်ပါးသော အရပ်၌လည်း ဖြစ်၏။

131. තත

၁၃၁. “တတ” ဟူသော ပုဒ်။

ත්‍යඑතානං තකාරස්ස පරිච්චාගාය ‘තතස්සා’ති වුත්තං.

“တျေတေသံ” ဟူသော ပုဒ်တို့၏ ‘တ’ အက္ခရာကို စွန့်ပယ်ရန်အတွက် “တတဿ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

132. ටස

၁၃၂. “ဌသ” ဟူသော ပုဒ်။

ඉමිස්සායාත්‍යාදීසු ‘‘ස්සං ස්සා ස්සායෙ’’ත්‍යාදිනා (2-52) ඉ, ‘‘තදාදෙසා තෙ විය හොන්තී’’ති පරිභාසතො සාද්‍යාදෙසීනං ගහණාස්සායාදෙසාදීනං ගහණසම්භවෙපි කිං ස්සායාදිග්ගහණෙ න සුත්තගුරුකරණෙනෙ ත්‍යාසඞ්කිය‘ස්සායාදිග්ගහණ’මිච්චාදි, වුත්ති ගන්ථො වුත්තොති දස්සෙතුමාහ-‘නනු චෙ’ත්‍යාදි, ටසස්මාදිකං ‘ටසස්මාස්මින්නන්නාස්විමස්ස චා’ති වත්තබ්බං, නමාදීනම්පි විධිග්ගහණාය, තස්සා

“ဣမိဿာယ” စသည်တို့၌ “ဿံ ဿာ ဿာယေ” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “တဒါဒေသာ တေ ဝိယ ဟောန္တိ” ဟူသော ပရိဘာသာအရ ‘သ’ အစရှိသော အပြုတို့ကို ယူခြင်းကြောင့် ‘ဿာယာ’ အစရှိသော အပြုတို့ကို ယူခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ‘ဿာယာ’ စသည်ကို ယူခြင်းဖြင့် သုတ်ကို လေးလံအောင် ပြုသနည်းဟု သံသယဖြစ်၍ “ဿာယာဒိဂ္ဂဟဏံ” စသော ဝုတ္တိကျမ်းစာကို မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ “နနု စေ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဌသသ္မာ” စသည်ကို “ဌသသ္မာသ္မိန္နန္နာသွမိမဿ စ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ‘ဏံ’ အစရှိသည်တို့အားလည်း ဝိဓိကို ယူခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ “တဿာ” ဟူသည်ကား -

දෙසිනො [Pg.136] ආදෙසො තදාදෙසො, තස්ස, තස්ස ආදෙසිනො ගහණං තග්ගහණං, තෙන.

အပြုကို ခံရသော ဌာနီ၏ အပြုသည် ‘တဒါဒေသ’ မည်၏၊ ထိုတဒါဒေသ၏၊ ထိုအပြုကိုခံရသော ဌာနီကို ယူခြင်းသည် ‘တဂ္ဂဟဏ’ မည်၏၊ ထိုတဂ္ဂဟဏဖြင့်။

134. දුති

၁၃၄. “ဒုတိ” ဟူသော ပုဒ်။

අඤ්ඤථාති ගුරුනිද්දෙසමකත්වා අඤ්ඤෙන ලහුප්පකාරෙන නිද්දිසනෙ සති, එකවිභත්තිනිද්දිට්ඨත්තාති‘දුතියායොස්සා’ති එකවිභත්තියා නිද්දිට්ඨත්තා, අඤ්ඤථාතිආදිනා නෙකදෙසොතිවචනපරියන්තෙනෙතෙන ‘න ත්වෙකවිභත්තියුත්තාන’න්ති පරිභාසෙකදෙසස්ස අධිප්පායො පකාසිතොති ඤාතබ්බං, එතදෙවානුවත්තතීත්‍යනෙන තු ‘‘එකයොග නිද්දිට්ඨානම්පෙකදෙසො-නුවත්තතෙ’’තීමස්ස, එකවිභත්තියුත්තානං එකදෙසො නානුවත්තතෙති යොජනා පරිභාසායං, ඤාපෙතීති පුබ්බෙ විය සාමත්ථියෙන ඤාපෙති.

“Aññathā” ဟူသည်မှာ လေးလံသော ညွှန်ပြခြင်းကို မပြုဘဲ ပေါ့ပါးသော အခြားနည်းဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သည်ရှိသော်။ “Ekavibhattiniddiṭṭhattā” ဟူသည်မှာ ‘ဒုတိယာယောဿာ’ ဟု ဝိဘတ်တစ်ခုတည်းဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့်တည်း။ “Aññathā” စသည်ဖြင့် “နေကဒေသေါ” ဟူသော စကားအဆုံးရှိသော ဤစကားဖြင့် “န တွေကဝိဘတ္တိယုတ္တာနံ” ဟူသော ပရိဘာသာ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၏ အလိုအဆန္ဒကို ပြအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ “Etadevānuvattati” ဟူသော စကားဖြင့်ကား “ဧကယောဂ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနမ္ပေကဒေသော နုဝတ္တတေ” ဟူသော ဤပရိဘာသာ၌ “ဝိဘတ်တစ်ခုတည်းနှင့် ယှဉ်ကုန်သော တရားတို့၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသသည် မလိုက်” ဟု စပ်ဟပ်အပ်၏။ “Ñāpeti” ဟူသည်မှာ ရှေးကကဲ့သို့ စွမ်းအားဖြင့် သိစေ၏။

139. නාඤ්ඤං

၁၃၉. “နာညံ” ဟူသော ပုဒ်။

අප්පධානප්පටිසෙධතො සබ්බාදීනං තදන්තවිධිනා භවිතබ්බං, අඤ්ඤථා හි සබ්බාදිග්ගහණෙ කො පසඞ්ගො පියසබ්බාදීනං, යතො අප්පධානප්පටිසෙධො, කරීයතෙ තෙන පරමසබ්බෙඉච්චාදි හොතීති දස්සෙතුමාහ-‘අප්පධානප්පටිසෙධො’ඉච්චාදි.

အပဓာန (မမြတ်သောတရား) ကို မြစ်ပယ်ခြင်းကြောင့် သဗ္ဗစသည်တို့အား တဒန္တဝိဓိ (အဆုံးရှိသောပုဒ်ကို ယူသောနည်း) ဖြင့် ဖြစ်အပ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သဗ္ဗစသည်တို့ကို ယူရာ၌ ပိယသဗ္ဗစသည်တို့အား အဘယ်သို့ စပ်ဆိုင်မှု ရှိအံ့နည်း၊ အကြင်ကြောင့် အပဓာနကို မြစ်ပယ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ ထိုကြောင့် “ပရမသဗ္ဗေ” စသည်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ “အပ္ပဓာနပ္ပဋိသေဓေါ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

140. තති

၁၄၀. “တတိ” ဟူသော ပုဒ်။

යත්ථාති යස්මිං කත්තරි කරණෙ වා, කත්තරි තතියාසිද්ධිමාහ-‘කරොති’ච්චාදි, කරොතිම්හි කරධාතුම්හි ගම්මමානෙ, මාසෙන කතාති පාඨෙන භවිතබ්බං… මාසෙන කතානං පුබ්බානන්ති වත්තබ්බත්තා, පුබ්බභාවෙති පුබ්බභවනෙ මාසස්ස කරණත්තං, එත්ථ තු මාසෙන කරණභූතෙන පුබ්බභූතානන්ති අත්ථො, තෙනෙවෙත්ථාපි භවන්තීති පාඨෙන භවිතබ්බං.

“Yattha” ဟူသည်မှာ အကြင်ကတ္တား၌သော်လည်းကောင်း၊ ကရိုဏ်း၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကတ္တား၌ တတိယဝိဘတ် ပြီးခြင်းကို “ကရောတိ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “Karoti” ဟူသော ကရဓာတ်သည် ထင်ရှားလတ်သော် “māsena katā” ဟု ပါဌ်ရှိအပ်၏... “māsena katānaṃ pubbānaṃ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “Pubbabhāve” ဟူသည်မှာ ရှေး၌ဖြစ်ခြင်း၌ လ၏ ကရိုဏ်းအဖြစ်တည်း။ ဤ၌ကား ကရိုဏ်းဖြစ်သော လဖြင့် ရှေး၌ဖြစ်ကုန်သောဟု အနက်ရ၏။ ထိုကြောင့်ပင် ဤ၌လည်း “bhavanti” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဖြစ်အပ်၏။

141. චත්ථ

၁၄၁. “စတ္ထ” ဟူသော ပုဒ်။

චස්ස අත්ථො චත්ථො, සොයෙවාති එත්ථ සමාසස්ස පරාමාසො, චත්ථො එත්ථ සම්භවති කින්තු සබ්බාදි න චත්ථසමාසවිසයොති පාඨෙන භවිතබ්බං.

‘စ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်သည် ‘စတ္ထ’ မည်၏။ “Soyeva” ဟူသည်မှာ ဤ၌ သမာသ်ကို ညွှန်းဆိုခြင်းတည်း။ ‘စတ္ထ’ သည် ဤ၌ ဖြစ်နိုင်၏၊ သို့သော်လည်း သဗ္ဗစသည်တို့သည် စတ္ထသမာသ်၏ အရာမဟုတ်ကုန်ဟု ပါဌ်ရှိအပ်၏။

144. මනා

၁၄၄. “မနာ” ဟူသော ပုဒ်။

කිං බහුලංවිධානා ‘වුද්ධ්‍යභාවො’ ති පාඨෙන පයොජනං යෙනෙ තදත්ථමෙව [Pg.137] ‘‘සුමෙධාදීනමවුද්ධි චෙ’’ති ගණපාඨො කතො, හෙමසද්දෙන හෙමමයානි ගහිතාන්‍යභෙදෙනත්‍යාහ- ‘හෙමමයානී’ති, කප්පන සද්දෙන සීසාලඞ්කාරජාලානි ගය්හන්ති, තානියෙව වාසසානි පටා තංසරික්ඛතාය, සකත්ථෙපි යථාගමම්භවන්තීති සම්බන්ධො, බාණාදීසු අභිධෙය්‍යෙසු මනාදීසු න පට්ඨීයන්තීති යොජනා, බාණාදීසුති බාණ සද්දක්ඛයාදීසු, අහසද්දස්ස මනාදිකාරියාසම්භවා අහසද්දො මනාදීසු න දට්ඨබ්බො, රහසීති නිපාතත්තා ඉකාරස්ස ච අසබ්භවා රහසද්දො ච මනාදීසු න දට්ඨබ්බොති සජ්ඣාහාරො සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො, ඉකාරස්ස කච්චායනෙ ස්මිනො කරීයමානස්ස ඉකාරාදෙසස්ස ච, රහතිසද්දස්ස නිපාතත්තං සභාවතො පකාසෙතුං ‘රහසීත්‍යාදි’මාහ, රහොසද්දෙති එත්ථ රහසද්දොති පාඨො-වගන්තබ්බො, තෙනාති යෙන අහසද්දස්ස මනාදිකාරියාසම්භවො රහසීතිච නිපාතො, තෙන, ඉහමනාදීසු.

“ဗဟုလံ” ပြုခြင်းကြောင့် “ဝုဒ္ဓိမရှိခြင်း” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း၊ ထိုအကျိုးအတွက်ကြောင့်ပင် “သုမေဓာဒီနမဝုဒ္ဓိ စေ” ဟု ဂိုဏ်းပါဌ်ကို ပြုအပ်၏။ ‘ဟေမ’သဒ္ဒါဖြင့် ရွှေဖြင့်ပြီးသော အရာတို့ကို အထူးမရှိသောအားဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ “ဟေမမယာနိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ကပ္ပန’သဒ္ဒါဖြင့် ဦးခေါင်းတန်ဆာ ကွန်ယက်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏၊ ထိုတန်ဆာတို့သည်လည်းကောင်း၊ အဝတ်တန်ဆာတို့သည်လည်းကောင်း ထိုနှင့်တူသောကြောင့် ပုဆိုးတို့တည်း။ မိမိအနက် (သကတ္ထ) ၌လည်း ကျမ်းဂန်လာသည့်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု စပ်ဟပ်အပ်၏။ “ဗာဏ” စသော ဟောအပ်သောအနက်တို့ရှိလတ်သော် မနာဒိဂိုဏ်းတို့၌ မဖတ်ရွတ်အပ်ကုန်ဟု စပ်အပ်၏။ “Bāṇādīsu” ဟူသည်မှာ ဗာဏသဒ္ဒါ၊ အက္ခယသဒ္ဒါ စသည်တို့၌တည်း။ “အဟ” သဒ္ဒါသည် မနာဒိဂိုဏ်း၏ အမှု ဖြစ်နိုင်ခွင့် မရှိခြင်းကြောင့် “အဟ” သဒ္ဒါကို မနာဒိဂိုဏ်းတို့၌ မရှုအပ်။ “ရဟသိ” ဟူသည်မှာ နိပါတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘ဣ’ အက္ခရာ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “ရဟ” သဒ္ဒါကိုလည်း မနာဒိဂိုဏ်းတို့၌ မရှုအပ်ဟု ဖြည့်စွက်၍ စပ်ဟပ်အပ်သော အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ‘ကစ္စည်း’ ကျမ်း၌ ‘သ္မိံ’ ဝိဘတ်အား ပြုအပ်သော ‘ဣ’ အက္ခရာအပြုအားလည်းကောင်း၊ ‘ရဟတိ’ သဒ္ဒါ၏ နိပါတ်အဖြစ်ကို သဘောအတိုင်း ပြခြင်းငှာ “ရဟသိ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ရဟောသဒ္ဒေ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ရဟသဒ္ဒေါ” ဟု ပါဌ်ကို သိအပ်၏။ “တေန” ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် အဟသဒ္ဒါ၏ မနာဒိဂိုဏ်းအမှု မဖြစ်နိုင်ခြင်း၊ “ရဟသိ” ဟူသည်လည်း နိပါတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်၊ ဤမနာဒိဂိုဏ်းတို့၌။

146. භව

၁၄၆. “ဘဝ” ဟူသော ပုဒ်။

ගෙති ගසඤ්ඤෙ පරෙ, කුතො-නුඉච්චාදො භො’ඉති බහුවචනන්තො නිපාතො, තථාසති ‘තයොජනා’ති යුජ්ජති, තඤ්ච නිපාතත්තං සමත්ථෙතීති දස්සෙතුමාහ- ‘බහුත්තෙ’ච්චාදි.

“ဂေ” ဟူသည်မှာ ‘ဂ’ သညာ နောင်ရှိသော်။ “ကုတော နု” စသည်တို့၌ “ဘော” ဟူသည် ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော် “တယောဇနာ” ဟု ယှဉ်အပ်၏၊ ထိုနိပါတ်အဖြစ်ကိုလည်း ထောက်ခံ၏ဟု ပြခြင်းငှာ “ဗဟုတ္တေ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

148. න්තස්සං

၁၄၈. “န္တဿံ” ဟူသော ပုဒ်။

සත්තම්‍යන්තං භවතීති සෙසො, නනුචන්තස්සාති වුත්තෙ න්තන්තුප්පච්චයොවාවසීයති, න තදන්තවිධීති ආහ- ‘න්තප්පච්චය ස්සෙවෙ’ච්චාදි, සුතත්තාති සොතවිඤ්ඤාණෙන ගහිතත්තා පච්චක්ඛත්තාති වුත්තං හොති, අනුමිතස්ස ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සා’’ති (1-26) ලිඞ්ගතො තදන්තසඞ්ඛාත අත්ථදස්සනසඞ්ඛාතඅනුමානඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතස්සාති අත්ථො.

သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်ဖြစ်၏ဟု ကြွင်း၏။ “န္တဿ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော် ‘န္တ’ ပစ္စည်းရှိသော အရာသာလျှင် ကြွင်းကျန်၏၊ တဒန္တဝိဓိ မဟုတ်ဟု သံသယရှိ၍ “န္တပ္ပစ္စယဿေဝ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “Sutattā” (ကြားအပ်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်) ဟူသည်မှာ သောတဝိညာဉ်ဖြင့် ယူအပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် မျက်မှောက်ထင်ရှား ဖြစ်၏ဟု မိန့်ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ “အနုမိတဿ” (အနုမာနဖြင့် သိအပ်သော အရာအား) ဟူသည်မှာ “ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿ” ဟူသော လိင်ကြောင့် ထိုတဒန္တဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို မြင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောအရာအားဟု အနက်ရ၏။

154. රාජ

၁၅၄. “ရာဇ” ဟူသော ပုဒ်။

දළ්හො ධම්මො ධනු අස්ස දළ්හධම්මා. රාජාදීස්විමප්පච්චයෙ පඨිතෙ

မြဲမြံခိုင်ခံ့သော တရားရှိသော လေးသည် ‘ဒဠှဓမ္မာ’ မည်၏။ ရာဇအစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ‘ဣမ’ ပစ္စည်းကို ဖတ်အပ်သော် -

තදන්තො [Pg.138] පච්චයග්ගහණ පරිභාසාය ගය්හතී ත්‍යාහ- ‘ඉමිනා ඉච්චාදි.

ထိုတဒန္တ (ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသောပုဒ်) ကို ‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏ’ ပရိဘာသာဖြင့် ယူအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ “ဣမိနာ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

162. ල්තු

၁၆၂. “လ္တု” ဟူသော ပုဒ်။

පච්චයඉච්චාදිනා ‘‘පච්චයග්ගහණෙ යස්මා සො විහිතො තදාදිනො තදන්තස්ස ච ගහණ’’න්ති ඤායං දස්සෙති, තත්ථ යතො විහිතො තං විනා න භවති පච්චයොත්‍යනෙන ඤායෙන පත්තොයෙවාත්ථො ආඛ්‍යායතෙ ‘පච්චයග්ගහණෙ යස්මා සො විහිතො, තදාදිනො ගහණ’න්ති, ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සෙ’’ති තදන්තග්ගහණංත්‍යාඛ්‍යායතෙ ‘තදන්තස්ස ච ගහණ’න්ති, සො පකතිවිසෙසො ආදි යස්ස සමුදායස්ස සො තදාදි, සො පච්චයො-න්තෙ යස්ස සමුදායස්ස සො තදන්තො, තාදිසස්ස තදාදිතදන්තසමුදායවිසෙසස්ස ගහණං, න තු තදන්තමත්තස්සෙත්‍යත්ථො, ඉහ තු තදන්තග්ගහණමෙවානුරූපන්ති’ දස්සෙතුමාහ-‘‘කත්තරි ල්තුණකා’’ති ඉමිනා ත්‍යාදි, තදාදිතදන්ත සමුදායස්ස තු ගහණෙ ඵලං ‘බ්‍යජිගිසී’තිආදීසු දට්ඨබ්බං, තඤ්ච ‘‘තුංස්මා ලොපොචිච්ඡායං තෙ’’ති (5-4) සුත්තෙ සයමෙව වක්ඛති.

Paccaya-အစရှိသော စကားဖြင့် ‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito tadādino tadantassa ca gahaṇaṃ’ ဟူသော နည်းကို ပြ၏။ ထိုနည်း၌ ‘အကြင်သဘာဝမှ ထိုပစ္စည်းကို ပြုအပ်၏၊ ထိုသဘာဝကို ကြဉ်၍ ပစ္စည်းသည် မဖြစ်နိုင်’ ဟူသော နည်းဖြင့် ရောက်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito, tadādino gahaṇa’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘vidhibbisesanantassa’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် တဒန္တဂြဟဏ်ကို ‘tadantassa ca gahaṇa’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုပကတိထူးသည် အစရှိသော အပေါင်းသည် တဒါဒိ မည်၏။ ထိုပစ္စည်းသည် အဆုံးရှိသော အပေါင်းသည် တဒန္တ မည်၏။ ထိုသို့သော တဒါဒိ တဒန္တ အပေါင်းထူးကို ယူခြင်းတည်း၊ တဒန္တမျှကိုသာ ယူခြင်းမဟုတ်ဟူလို။ ဤ၌မူကား တဒန္တဂြဟဏ်သာလျှင် သင့်လျော်၏ဟု ပြခြင်းငှါ ‘kattari ltuṇakā’ ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့် အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ တဒါဒိတဒန္တအပေါင်းကို ယူခြင်း၏ အကျိုးကိုမူကား ‘byajigisī’ စသည်တို့၌ ရှုအပ်၏။ ထိုအကျိုးကိုလည်း ‘tuṃsmā lopocicchāyaṃ te’ (၅-၄) ဟူသော သုတ်၌ ကိုယ်တိုင်ပင် ပြဆိုလတ္တံ့။

165. සලො

၁၆၅. သလော

කච්චායනෙ ‘‘සකමන්ධාතාදීනඤ්චෙ’’ති (2-3-44) සුත්තිතං, සොපි ල්ත්වන්තොයෙවාත්‍යභිමතසිද්ධීති දස්සෙතුං වුත්තියමුදාහටංත්‍යාහ- ‘සකමන්ධාතු’ඉච්චාදි, ල්ත්වන්තො මන්ධාතුසද්දො අත්ථීති ‘සකමන්ධාතු’ සද්දොපි ල්ත්වන්තොති සජ්ඣාහාරො පදසම්බන්ධො දට්ඨබ්බො, තතොපීති න කෙවලං කත්තුතොව, මන්ධාතුසද්දස්ස ල්ත්වන්තතං සාධෙත්වා සකමන්ධාතුසද්දම්පටිපාදෙතුං ‘සබ්බෙස’න්තිආදිමාහ.

ကစ္စည်း၌ ‘sakamandhātādīnañca’ (၂-၃-၄၄) ဟု သုတ်ပြုအပ်၏။ ထိုသုတ်သည်လည်း လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု အလိုရှိအပ်သော အပြီးသို့ ရောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှါ ဝုတ္တိ၌ ဥဒါဟရုဏ်ဆောင်အပ်၏ဟု ပြဆိုခြင်းငှါ ‘sakamandhātu’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော မန္ဓာတုသဒ္ဒါ ရှိ၏ဟု ‘sakamandhātu’ သဒ္ဒါသည်လည်း လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိ၏ဟု စကားစပ်အကျိုးကို ယူစပ်ခြင်းကို ရှုအပ်၏။ ‘tatopi’ ဟူသည် ကတ္တုကာရကမှသာ မဟုတ်၊ မန္ဓာတုသဒ္ဒါ၏ လ္တုပစ္စည်းအဆုံးရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြီးစေ၍ သကမန္ဓာတုသဒ္ဒါကို သိစေခြင်းငှါ ‘sabbesaṃ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

169. ටප

၁၆၉. ဌပ

සඞ්ඛ්‍යාසද්දො යදීපි සඞ්ඛ්‍යානෙ වත්තතෙ, තථාපි සඞ්ඛ්‍යානද්වාරෙනිධසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ වත්තතීත්‍යාහ-‘චුද්දසහි සඞ්ඛ්‍යාහී’ති පාඨෙන භවිතබ්බං, චුද්දසසද්දවචනීයාව පඤ්චාදිසඞ්ඛ්‍යා, යතො සඞ්ඛ්‍යාසද්දො නෙහ පරිග්ගහිතොති.

သင်္ချာသဒ္ဒါသည် အကယ်၍ ရေတွက်ခြင်း၌ ဖြစ်သော်လည်း ရေတွက်ခြင်းတည်းဟူသော တံခါးဖြင့် ဤ၌ ရေတွက်အပ်သော သင်္ချေယျ၌ ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှါ ‘cuddasahi saṅkhyāhi’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဖြစ်ထိုက်၏။ တစ်ဆယ့်လေးခုသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဟောအပ်ကုန်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်သော ငါးအစရှိသော သင်္ချာတို့သည်၊ အကြင်ကြောင့် ဤ၌ သင်္ချာသဒ္ဒါကို မယူအပ်သောကြောင့်တည်း။

175. දිවා

၁၇၅. ဒိဝါ

දිවසතො ස්මිනො ටිම්හි පුබ්බසරලොපෙ දිවි.

ဒိဝသသဒ္ဒါမှ သ္မိံဝိဘတ်ကို ဋိအာဒေသပြုရာ၌ ရှေ့သရကျေခြင်းကြောင့် ‘divi’ ဟု ဖြစ်၏။

181. යොනං

၁၈၁. ယောနံ

දුතියාග්ගහණෙනාති [Pg.139] ‘දුතියායොස්ස නෙ වා’ත්‍යෙවං සුත්ත රචනායං දුතියාග්ගහණෙන.

‘dutiyāggahaṇena’ ဟူသည် ‘dutiyāyossa ne vā’ ဟု ဤသို့ သုတ်အစီအရင်၌ ဒုတိယဂြဟဏ်ဖြင့် ဟူလို။

185. නාම්හි

၁၈၅. နာမှိ

එනාදෙසස්සාසම්භවාති නාස්ස ස්මාදෙසත්තා.

ဧနအာဒေသ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်ဟူသည် နာဝိဘတ်၏ သ္မာအာဒေသ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

187. ගස්සං

၁၈၇. ဂဿံ

උභයවිකප්පොති සමාසාසමාසපක්ඛද්වයවිධානං, කච්චායනවුත්ති කාරස්ස විප්පටිපත්තිමාවීකත්තුමාහ-‘කච්චායනෙ’ච්චාදි, ඉත්ථිපුමන්නපුංසක සමූහොති එත්ථායන්තෙසං සාධනක්කමො ‘ද්වන්දඡට්ඨීහි සමාසෙ ඉත්ථිපුමනපුංසකසමූහො’ති ඨිතෙ ‘‘සමාසෙ ච විභාසා’’ති (2-2-35) පුමන්තස්ස අමාදෙසෙ ‘‘වග්ගන්තං වා වග්ගෙ’’ති (1-42) නිග්ගහීතස්ස වග්ගන්තො.

‘ubhayavikappo’ ဟူသည် သမတ်ဖြစ်သောဖက်၊ သမတ်မဖြစ်သောဖက် နှစ်ဦးသောဖက်တို့၏ ဝိဓာန်တည်း။ ကစ္စည်းဝုတ္တိဆရာ၏ အယူလွဲခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်းငှါ ‘kaccāyane’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘itthipumannapuṃsakasamūho’ ဟူသော ဤ၌ ဤသဒ္ဒါတို့၏ ပြီးပုံစနစ်ကား ဒွန်းတွဲ သို့မဟုတ် ဆဋ္ဌီသမတ်၌ ‘itthipumanapuṃsakasamūho’ ဟု တည်စဉ် ‘samāse ca vibhāsā’ (၂-၂-၃၅) ဟု ပုမန္တအား အံအာဒေသပြုရာ၌ ‘vaggantaṃ vā vagge’ (၁-၄၂) သုတ်ဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်ကို ဝဂ္ဂန္တပြုအပ်၏။

192. පුම

၁၉၂. ပုမ

කම්මාදිත්තා එනස්සාපි අභාවපක්ඛෙති ‘‘නා ස්සෙ නො’’ති (2-80) කම්මාදිතො නාස්ස එනාදෙසකරණතො වුත්තං.

ကမ္မအစရှိသည်တို့ဖြစ်သောကြောင့် ဧနအာဒေသလည်း မရှိသောဖက်၌ ‘nā sse no’ (၂-၈၀) ဟု ကမ္မစသည်မှ ဖြစ်သော နာဝိဘတ်အား ဧနအာဒေသ ပြုခြင်းကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

197. ඉමෙ

၁၉၇. ဣမေ

ආදෙසො කථනං, අන්වාදෙසො-නුකථනමිච්චාහ-‘අන්වාදෙසො කථිතානුකථන’මීති, කථිතස්සානුකථනං කථිතානුකථනං, අනෙන ච නෙහ පච්ඡා උච්චාරණමත්තමන්වාදෙසො, කිඤ්චරහි එකස්සාභිධෙය්‍යස්ස පුබ්බසද්දෙන පටිපාදිතස්ස දුතියම්පතිපාදනමන්වාදෙසොති වදති, තෙනෙහ න භවති ‘දෙවදත්තං භොජය, ඉමඤ්ච යඤ්ඤදත්ත’න්ති, කෙනචි විසෙසන්තරයොගෙන කථිතස්සානුකථනං අන්වාදෙසොති සම්බන්ධො. කථම්පන විසෙසන්තරයොගො ගම්‍යතෙච්චාහ- ‘සාමත්ථියා’ති, කෙනචි විසෙසෙනායොගෙ වුත්තස්සෙව පුනබ්බචනානුපපජ්ජනං සාමත්ථියං, තෙනෙවාහ- ‘අඤ්ඤථෙ’ච්චාදි.

အာဒေသဟူသည် ပြောဆိုခြင်း၊ အနွာဒေသဟူသည် နောက်မှ ထပ်၍ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏ဟူ၍ ‘anvādeso kathitānukathanam’ ဟု ပြဆိုတော်မူ၏။ ပြောဆိုအပ်ပြီးသည်ကို ထပ်၍ ပြောဆိုခြင်းသည် ကထိတာနုကထန မည်၏။ ထိုစကားဖြင့် ဤ၌ နောက်မှ ရွတ်ဆိုရုံမျှသည် အနွာဒေသမဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ရှေ့သဒ္ဒါဖြင့် ပြဆိုအပ်ပြီးသော ဟောအပ်သောအနက် တစ်ခုတည်းကို ဒုတိယအကြိမ် ပြဆိုခြင်းသည် အနွာဒေသဖြစ်၏ဟု ဆိုလို၏။ ထို့ကြောင့် ဤ ‘devadattaṃ bhojaya, imañca yaññadattaṃ’ ဟူသော နေရာ၌ အနွာဒေသ မဖြစ်ပေ။ တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားသောအနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်းအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်ပြီးသည်ကို ထပ်၍ပြောဆိုခြင်းသည် အနွာဒေသ ဖြစ်၏ဟု စပ်ရမည်။ အဘယ်သို့လျှင် ထူးခြားသောအနက်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကို သိအပ်သနည်းဟူမူ ‘sāmatthiyā’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားသောအနက်နှင့် မယှဉ်ဘဲ ပြောဆိုအပ်ပြီးသည်ကိုပင် တစ်ဖန်ပြန်၍ ပြောခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ခြင်းတည်းဟူသော စွမ်းရည်ကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘aññathā’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

198. කිස්ස

၁၉၈. ကိဿ

නවිරුජ්ඣතීති ඉමිනා ‘‘ඉත්ථියමත්වා’’ති (3-26) සාමඤ්ඤෙන විධානතො ස්‍යාද්‍යන්තමජ්ඣෙපි ඉත්ථියම්පච්චයො නවිරුජ්ඣතීති වදති.

‘navirujjhati’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘itthiyamatvā’ (၃-၂၆) သုတ်ဖြင့် သာမညအားဖြင့် အစီအရင် ပြသောကြောင့် သိဝိဘတ်အစရှိသည်တို့၏ အဆုံးဖြစ်သော အလယ်၌လည်း ဣတ္ထိပစ္စည်းသည် မဆန့်ကျင်ဘဲ ဖြစ်နိုင်၏ဟု မိန့်ဆို၏။

204. නම්හි

၂၀၄. နမှိ

නනු [Pg.140] යථාක්කමං නංවිභත්තික්කමෙනාපි සම්භවති, තථාසති ‘ද්වින්නං සද්දානං ද්වෙආදෙසා කමෙනෙ’ච්චෙව කස්මා වුත්තං ත්‍යාසඞ්කියාහ ‘න නංවිභත්තික්කමෙනාපී’ති. කාරණමාහ- ‘තස්සානපෙක්ඛිතත්තා’ති, ඉමිනා නිස්සයකරණමෙකා සත්ථියා යුත්තීති දස්සෙති, අපෙක්ඛිතෙ කථං භවෙය්‍යා ත්‍යාහ- ‘යදි හි’ච්චාදි, අපෙක්ඛිති යථාක්කමං, එවමඤ්ඤතෙ ‘‘කිඤ්චාපි ජාතිනිද්දෙසෙන ද්වෙපි නං රූපානි ගය්හන්ති, තථාපි ‘තිචතුන්න’න්ති විය බ්‍යත්තිනිද්දෙසොව යථාක්කමොපකාරීයමානාන, මනුදෙසස්ස තථා විඤ්ඤයමානත්තාති නංසුඉච්චෙව වදෙය්‍ය, න තථා වුත්තං, තතො-වසීයතෙ ‘න යථාක්කමමෙත්ථාපෙක්ඛිත’න්ති.

အချင်းတို့၊ အစဉ်အတိုင်း နံဝိဘတ်၏ အစီအစဉ်အားဖြင့်လည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ‘သဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ အာဒေသနှစ်ခုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏’ ဟုသာလျှင် အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘na naṃvibhattikkamenāpi’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြောင်းကို ပြဆိုတော်မူ၏ ‘tassānapekkhitattā’ ဟု။ ဤစကားဖြင့် မှီခိုရာကို ပြုခြင်းသည် ကျမ်းစာ၌ သင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက် ဖြစ်၏ဟု ပြ၏။ အကယ်၍ အလိုရှိပါက အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်းဟု မေးအံ့သောကြောင့် ‘yadi hi’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘apekkhita’ ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ အခြားသော အရာ၌ ‘အကယ်၍ ဇာတိနိဒ္ဒေသဖြင့် နံဝိဘတ် ရုပ်နှစ်ခုလုံးကို ယူအပ်သော်လည်း ‘ticatunnaṃ’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဗျတ္တိနိဒ္ဒေသသည်သာလျှင် အစဉ်အတိုင်း ကျေးဇူးပြုတတ်သည်ဖြစ်၍၊ အနုဒေသ၏ ထိုသို့ သိအပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် naṃsu ဟုသာ မိန့်ဆိုအပ်ရာ၏၊ ထိုသို့ မမိန့်ဆိုအပ်။ ထိုကြောင့် ‘ဤ၌ အစဉ်အတိုင်းကို အလိုမရှိအပ်’ ဟု ဆုံးဖြတ်အပ်၏။

205. න්ත

၂၀၅. န္တ

නනු න්තන්තූනන්ති තදන්තා ගය්හන්ති පච්චයග්ගහණපරිභාසාය, තථා සති කාරියිත්තෙන තදන්තාව ගය්හන්ති කථං න්තන්තූයෙවා ත්‍යාසඞ්කියාහ- තෙයෙවෙ’ච්චාදි, පච්චක්ඛතායාති සුතත්තා, බලවත්තා තෙයෙව කාරියිත්තෙන ගය්හන්තීති සම්බන්ධො, න තදන්තා, දුබ්බලාති බ්‍යතිරෙකං වත්වා දුබ්බලත්තෙ කාරණමාහ- ‘අනුමිතත්තා’ති, අනුමිතත්තං සාධෙතුමාහ- ‘අනුමිතාහි’ච්චාදි, භවිභත්තීනන්ති පාඨො යුත්ත තරො, තස්ස අන්තාදෙසෙ අකාරෙති සම්බන්ධො.

အချင်းတို့၊ ‘ntantūnaṃ’ ဟု (န္တ၊ တု) အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို ပစ္စည်းဂြဟဏ် ပရိဘာသာဖြင့် တဒန္တတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ကာရိယဖြစ်သဖြင့် တဒန္တတို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏၊ အဘယ်ကြောင့် န္တ၊ တု တို့ကိုသာ ယူသနည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘teyeva’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘paccakkhatāya’ ဟူသည် သုတ်၌ ကိုယ်တိုင် ပါရှိသောကြောင့် အားကောင်းသည်ဖြစ်၍ ထိုန္တ၊ တု သဒ္ဒါတို့ကိုသာလျှင် ကာရိယအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏ဟု စပ်ရမည်၊ တဒန္တတို့ကို မယူ။ အားနည်းကုန်၏ဟု ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ပြောဆို၍ အားနည်းခြင်း၌ အကြောင်းကို ပြဆိုတော်မူ၏ ‘anumitattā’ ဟု။ အနုမိတ ဖြစ်ကြောင်းကို ပြီးစေခြင်းငှါ ‘anumitāhi’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘bhavibhattīnaṃ’ ဟူသော ပါဌ်သည် သာလွန်သင့်လျော်၏၊ ထိုဝိဘတ်၏ အန္တအာဒေသပြုရာ၌ အကာရနှင့် စပ်ရမည်။

219. යොම්හි

၂၁၉. ယောမှိ

යොම්හීති සත්තම්‍යන්තජාතිනිද්දෙසා ලබ්භමානත්ථවසෙන ‘පච්චෙක’න්ති වුත්තියං වුත්තං, තෙනෙවාහ පඤ්චිකායං- ‘කථමිදමවසීයතෙ යොම්හීති නිද්දෙසා’ති, තස්සදානි අත්ථම්පකාසෙතුං ‘පච්චෙකන්ති එකෙකස්මි’න්තිආදි වුත්තං. එකෙකස්මිං යොම්හි ද්වින්නං ආදෙසානං සම්භවා ආදෙසීනම්පි බහුත්තසම්භවොති සුත්තෙ ‘ද්වින්න’න්ති බහුවචනනිද්දෙසො, වුත්තියම්පන පච්චෙකං යොම්හි පච්චෙකං ද්විසද්දසම්භවා ‘ද්විස්සා’ති වුත්තං, දුතියායම්පි දුවෙ ද්වෙ.

‘yomhi’ ဟူသည် သတ္တမျန္တ ဇာတိနိဒ္ဒေသကြောင့် ရအပ်သောအနက်၏ စွမ်းရည်ဖြင့် ဝုတ္တိ၌ ‘paccekaṃ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ပဉ္စိကာ၌ ‘yomhi ဟူသော ညွှန်ပြချက်ကြောင့် ဤအရာကို အဘယ်သို့ ဆုံးဖြတ်အပ်သနည်း’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၏ ယခု အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှါ ‘paccekaṃ ဟူသည် တစ်ခုစီ၌’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ တစ်ခုစီသော ယောဝိဘတ်၌ အာဒေသနှစ်ခု ဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် အာဒေသိ တို့၏လည်း များစွာဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် သုတ်၌ ‘dvinnaṃ’ ဟူ၍ ဗဟုဝုစ်ညွှန်ပြချက် ရှိ၏။ ဝုတ္တိ၌မူကား တစ်ခုစီသော ယောဝိဘတ်၌ တစ်ခုစီသော ‘dvi’ သဒ္ဒါ ဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ‘dvissa’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဒုတိယဝိဘတ်၌လည်း နှစ်ခု နှစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်၏။

228. නාස්මා

၂၂၈. နာသ္မာ

පකතවසෙනාති [Pg.141] තුම්හාම්හානමාදෙසානමධිකතවසෙන, කමමනතික්කම්ම න භවන්තීති සම්බන්ධො.

‘pakatavasena’ ဟူသည် တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့၏ အာဒေသတို့ကို အခွင့်ပြုအပ်သောကြောင့်၊ အစဉ်ကို မကျော်လွန်ဘဲ မဖြစ်ကုန်ဟု စပ်အပ်၏။

230. චංවා

၂၃၀. စံဝါ

කච්චායනාචරියො තුම්හාම්හෙහි පරාය චතුත්ථී ඡට්ඨී සවිභත්තියා ‘‘සස්සං’’ති (2-3-3) සුත්තෙන අමාදෙසං විධාය ‘තුම්හං අම්හ’න්ති බහුවචනරූපානි සාධෙති… එකස්මිම්පි අත්තනි ගුරුආදිකෙ ච ගාරව වසෙන බහුවචනරූපදස්සනතොති දස්සෙතුමාහ-තුම්හං අම්හ’න්තිආදි, තස්සායුත්තත්තා ‘තමයුත්ත’න්ති වත්වා අයුත්තතං සාධෙති ‘එවං හි’ච්චාදිනා, ඉමස්මිම්පන සත්ථෙ එකස්මිම්පි සබ්බථා බහුවචන රූපසාධනක්කමං දස්සෙතුං ‘ඉධ පනා’තිආදිමාරද්ධං.

ကစ္စည်းဆရာသည် တုမှ၊ အမှတို့၏ နောက်၌ ဖြစ်သော စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီ ဝိဘတ်ကို မိမိနှင့်တကွ 'သဿံ' (၂-၃-၃) သုတ်ဖြင့် အံအမိန့်ကို ပြု၍ 'တုမှံ၊ အမှံ' ဟု ဗဟုဝုစ်ရုပ်တို့ကို ပြီးစေ၏... တစ်ယောက်တည်းသော ကိုယ်၌လည်းကောင်း၊ ဆရာစသည်တို့၌လည်းကောင်း ရိုသေခြင်း (ဂါရဝ) စွမ်းဖြင့် ဗဟုဝုစ်ရုပ်ကို ပြခြင်းကြောင့်ဟု ပြခြင်းငှါ 'တုမှံ အမှံ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုစကား၏ မသင့်လျော်သဖြင့် 'တမယုတ္တံ' ဟု မိန့်ဆို၍ မသင့်လျော်ပုံကို 'ဧဝံ ဟိ' စသည်ဖြင့် ပြီးစေ၏၊ ဤကျမ်း၌မူကား တစ်ဦးတည်း၌လည်း အလုံးစုံသော အပြားဖြင့် ဗဟုဝုစ်ရုပ် ပြီးပုံအစဉ်ကို ပြခြင်းငှါ 'ဣဓ ပန' စသည်ကို အစပျိုးတော်မူ၏။

232. අපා

၂၃၂. အပါ

නෙනාති නකාරෙන, පදසඤ්ඤාවිධාය කවචනාභාවෙපීති පාණිනි යානමිව ස්‍යාදිත්‍යාද්‍යන්තානං පදසඤ්ඤාවිධායකස්ස සුත්තස්ස අභාවෙපි, අන්වත්ථවසෙන පදන්ති ගය්හමානෙ අතිප්පසඞ්ගොපි සියාති ආහ-‘රුළ්හියාවාතිප්පසඞ්ගා භාවො’ති, ආඛ්‍යාතං සාබ්‍යයකාරක විසෙසනං වාක්‍යන්ති කෙචි, එකාඛ්‍යාතිකං වාක්‍යන්ත්‍යපරෙ, තං සබ්බං එකතො සඞ්ගහෙත්වා ‘පදසමූහො වාක්‍ය’න්ති වුත්තිකාරෙන වුත්තන්ති දස්සෙතුමාහ- ‘සාබ්‍යයෙ’ච්චාදි, ආඛ්‍යාතං ත්‍යාද්‍යන්තමාහු, අබ්‍යයමසඞ්ඛ්‍යං, ආඛ්‍යාතං සාබ්‍යයං සකාරකං සවිසෙසනඤ්ච වාක්‍යෙසඤ්ඤං භවතීත්‍යත්ථො, විසෙසනන්ති කාරකවිසෙසනස්ස කිරියා විසෙසනස්ස ච සාමඤ්ඤෙන ගහණං, සාබ්‍යයං-සද්ධිං වචති, සකාරකං ඔදනං පචති දෙවදත්තො පචති, සකාරකවිසෙසනං-මුදුං විසදමොදනම්පචති, දස්සනීයො දෙවදත්තො පචති, සකිරියාවිසෙසනං- මුදුං පචති, මන්දං පචති, පදසමූහො වාක්‍යන්ති වුත්තෙ අයම්පි අධිප්පායවිසෙසොවසීයතීති වත්තුමාහ-වත්තු’මිච්චාදි, යථෙච්චාදිනා අනෙකාඛ්‍යාති කම්පි ගුණප්පධානභාවෙ නොපකාරතො වාක්‍යමෙකම්භවති… පද සමූහො වාක්‍යන්ති වුත්තත්තාති වදති, යථා වාක්‍යනානත්තන්ති සම්බන්ධො. ඉහාපීති වත්තුමිච්ඡිතත්ථෙත්‍යාදොපි.

ဏေနာတိ-ဟူရာ၌ ဏကာရဖြင့်၊ ပဒသညာဝိဓာယကဝစနာဘာဝေပီတိ-ပါဏိနီဆရာတို့၏ သိအစရှိသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိကုန်သော ပုဒ်တို့ကို ပဒသညာပြုတတ်သောသုတ် မရှိသော်လည်း၊ အနွတ္ထ (အနက်သို့ လိုက်သဖြင့်) ပုဒ်ဟု ယူအပ်သည်ရှိသော် အလွန်ကျူးလွန်ခြင်း (အတိပ္ပသံဂ) လည်း ဖြစ်ရာ၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ရုဠှိယာဝါတိပ္ပသံဂါ ဘာဝေါ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် အဗျယ၊ ကာရက၊ ဝိသေသနတို့နှင့်တကွဖြစ်သော အာချာတ်ကို ဝါကျဟု ဆိုကုန်၏၊ အခြားသော ဆရာတို့သည် အာချာတ်တစ်ခုတည်းရှိသော စကားကို ဝါကျဟု ဆိုကုန်၏၊ ထိုအားလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်း သိမ်းကျုံး၍ ဝုတ္တိဆရာသည် 'ပဒသမုဟော ဝါကျံ' (ပုဒ်အစုသည် ဝါကျမည်၏) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်ကို ပြခြင်းငှါ 'သာဗျယေ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ တျာဒိအဆုံးရှိသော ပုဒ်ကို အာချာတ်ဟု ဆိုကုန်၏၊ သင်္ချာကင်းသော ပုဒ်သည် အဗျယမည်၏၊ အဗျယ၊ ကာရက၊ ဝိသေသနနှင့်တကွ ဖြစ်သော အာချာတ်သည် ဝါကျဟူသော အမည်ရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ ဝိသေသနဟူသည် ကာရကဝိသေသနနှင့် ကြိယာဝိသေသနတို့ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ယူခြင်းတည်း။ သာဗျယံ- သဒ္ဓိံ ဝစတိ၊ သကာရကံ- ဩဒနံ ပစတိ ဒေဝဒတ္တော ပစတိ၊ သကာရကဝိသေသနံ- မုဒုံ ဝိသဒမောဒနမ္ပစတိ၊ ဒဿနီယော ဒေဝဒတ္တော ပစတိ၊ သကိရိယာဝိသေသနံ- မုဒုံ ပစတိ၊ မန္ဒံ ပစတိ။ 'ပဒသမုဟော ဝါကျံ' ဟု ဆိုအပ်သော် ဤအကျိုးထူးကိုလည်း သိအပ်၏ဟု ဆိုခြင်းငှါ 'ဝတ္တုံ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ယထာ' စသည်ဖြင့် အပြားရှိသော အာချာတ်များစွာ ရှိသော်လည်း ဂုဏ်နှင့် အဓိကဖြစ်သော အဖြစ်ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော ဝါကျဖြစ်၏... ပုဒ်အစုသည် ဝါကျမည်၏ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် မိန့်ဆို၏၊ 'ယထာ ဝါကျနာနတ္တံ' ဟု စပ်အပ်၏။ 'ဣဟာပိ' ဟူသည် ပြောလိုအပ်သော အနက်၌ စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။

233. යොනං

၂၃၃. ယောနံ

හිග්ගහණෙ [Pg.142] පඤ්චමීහිස්සාපි ගහණම්භවෙය්‍යාති සුත්තෙ ‘අපඤ්චම්‍යා’ති වුත්තං, තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකන්ති ගාථාපාදෙ තුම්හෙහිතිආදිසූ තත්තා න වොආදෙසො, තුම්හෙ තිට්ඨථ නගරෙති පුබ්බවාක්‍යතො වාක්‍යන්තරත්තා එකවාක්‍යතා නත්ථි, තුම්හෙ විය දිය දිස්සන්ති අම්හෙ විය දිස්සන්තීති විග්ගය්හ ‘දිස-පෙක්ඛණෙ’ ඉච්චස්මා ‘‘සමානඤ්ඤභවන්තයාදි තූපමානා දිසා කම්මෙ රීරික්ඛකා’’ති (5-43) කප්පච්චයෙ ‘‘නතෙ කානුබන්ධනාගමෙසූ’’ති (5-85) එත්තාභාවෙ ‘‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනෙකත්ථ’’න්ති (3-1) සමාසෙ ච ‘එකත්ථතායං’’ති (2-119) විභත්තිලොපෙ ච ‘‘සබ්බාදීනමා’’ති (3-86) ආ ‘තුම්හාදිසාන’මිච්චාදි.

ဟိဂ္ဂဟဏေ-၌ ဟိအက္ခရာကို ယူခြင်းဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ် 'ဟိ' ကိုလည်း ယူအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏ဟု သုတ်၌ 'အပဉ္စမျာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကံ' ဟူသော ဂါထာပါဒ၌ 'တုမှေဟိ' စသည်တို့၌ 'တ' အက္ခရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဝေါ' အာဒေသ မဖြစ်။ 'တုမှေ တိဋ္ဌထ နဂရေ' ဟူသော ရှေ့ဝါကျမှ ဝါကျတစ်ပါး ဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသော ဝါကျဖြစ်ခြင်း မရှိ။ 'တုမှေ ဝိယ ဒိယ ဒိဿန္တိ၊ အမှေ ဝိယ ဒိဿန္တိ' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ 'ဒိသ-ပေက္ခဏေ' ဓာတ်မှ 'သမာနညဘဝန္တယာဒိ တူပမာနာ ဒိသာ ကမ္မေ ရီရိက္ခကာ' (၅-၄၃) သုတ်ဖြင့် ကပစ္စည်း၊ 'နတေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု' (၅-၈၅) သုတ်ဖြင့် ဧတ္တမရှိသည်ရှိသော် 'သျာဒိသျာဒိနေကတ္ထံ' (၃-၁) သုတ်ဖြင့် သမတ်ပြု၍ 'ဧကတ္ထတာယံ' (၂-၁၁၉) သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ချေအပ်သော် 'သဗ္ဗာဒီနမာ' (၃-၈၆) သုတ်ဖြင့် 'တုမှာဒိသာနံ' စသည် ပြီး၏။

235. අන්වා

၂၃၅. အနွာ

පච්ඡා ආදෙසො අන්වාදෙසොති ගහිතෙ කථිතානුකථනන්ති කථං ඤායතීති ආහ- ‘පච්ඡා කථනඤ්ච කථිතාපෙක්ඛන්ති කත්වා’ති.

နောက်မှ ပြုအပ်သော အမိန့်သည် အနွာဒေသမည်၏ဟု ယူအပ်သော်၊ ပြောဆိုပြီးသည်ကို ပြန်လည်ပြောဆိုခြင်း (ကထိတာနုကထန) ဟု အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်းဟု မေးသော် 'နောက်မှ ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း ပြောဆိုပြီးသည်ကို ငဲ့တတ်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

236. සපු

၂၃၆. သပု

සහ විජ්ජමානො පුබ්බො යස්ස සො සපුබ්බො.

မိမိနှင့်တကွ ရှိသော ရှေ့ပုဒ်ရှိသောသူသည် သပုဗ္ဗ မည်၏။

237. නච

၂၃၇. နစ

අපරම්පරයොගප්පතිපත්‍යත්ථන්ති ‘ගාමනගරානං චෙනා’තිආදිනා වුත්තස්ස පරම්පරයොගස්ස අග්ගහණත්ථං.

အပရမ္ပရယောဂပ္ပဋိပတ္တတ္ထံ-ဟူသည် 'ဂါမနဂရာနံ စေနာ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အစဉ်အတိုင်း စပ်ခြင်း (ပရမ္ပရယောဂ) ကို မယူခြင်းအကျိုးငှါ ဖြစ်၏။

240. නසා

၂၄၀. နသာ

ජටා අස්ස අත්ථීති ජටිලො, සොව ජටිලකො, ජටිලකාති එකත්ථෙ නිදස්සිතවිසෙසවචනං, මාණවකාති විය න සාමඤ්ඤවචනං, අසත්තෙ සම්පත්තෙති ඉදං ‘‘ආමන්තණං පුබ්බමසන්තං වා’’ති (2-239) සුත්තස්ස සාමඤ්ඤතා වුත්තං, සාමඤ්ඤවචනස්ස පටිසෙධොති ඉමිනා විසෙසවචනෙ ජටිලකඉච්චත්‍ර ‘ආමන්තණං පුබ්බමසන්තං වා’’තීමස්ස පත්තින්දස්සෙති, දෙවදත්තාදිසාමඤ්ඤවචනෙති දෙවදත්තො දෙවදත්තසද්දො ආදි යස්ස, තඤ්ච තං සාමඤ්ඤවචනඤ්ච, තස්මිං දෙවදත්තාදිසාමඤ්ඤවචනෙ මාණවකෙ මාණවකසද්දෙ පරභූතෙ සති, උභින්නම්පි අසත්තෙති ඉමිනා [Pg.143] ඉදං දීපෙති ‘‘දෙවදත්තාති විසෙසවචනත්තා පටිසෙධාභාවා පුබ්බපරානමුභින්නම්පි ‘‘ආමන්තණං පුබ්බමසන්තං වා’’තීදං පප්පොතී’’ති.

ဆံထုံးရှိသောသူသည် ဇဋိလမည်၏၊ ထိုသူသည်ပင် ဇဋိလကမည်၏၊ 'ဇဋိလကာ' ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ ပြအပ်သော ဝိသေသနစကား ဖြစ်၏၊ 'မာဏဝကာ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ သာမညစကား မဟုတ်ပေ၊ 'အသတ္တေ သမ္ပတ္တေ' ဟူသော ဤစကားကို 'အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမသန္တံ ဝါ' (၂-၂၃၉) သုတ်၏ သာမညအားဖြင့် ဆိုအပ်၏၊ သာမညစကားကို တားမြစ်ခြင်းဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝိသေသနစကားဖြစ်သော 'ဇဋိလက' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမသန္တံ ဝါ' သုတ်၏ ရောက်ပုံကို ပြ၏၊ ဒေဝဒတ္တာဒိသာမညဝစနေ-ဟူသည် ဒေဝဒတ္တဟူသော ပုဒ်အစရှိသော သာမညစကားဖြစ်၏၊ ထိုဒေဝဒတ္တာဒိ သာမညစကားဖြစ်သော မာဏဝကဟူသော ပုဒ်သည် နောက်၌ ရှိလတ်သော်၊ 'ဥဘိန္နမ္ပိ အသတ္တေ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် 'ဒေဝဒတ္တဟူသော ဝိသေသနစကား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တားမြစ်ချက်မရှိသဖြင့် ရှေ့နောက် နှစ်ခုလုံးတို့အားလည်း 'အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမသန္တံ ဝါ' ဟူသော ဤသုတ်သည် ရောက်၏' ဟု ပြတော်မူ၏။

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာ ဖြစ်သော သာရတ္ထဝိလာသိနီ၌

දුතියකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ဒုတိယကဏ္ဍ အဖွင့် ပြီးပြီ။

3. තතියකණ්ඩවණ්ණනා

၃. တတိယကဏ္ဍ အဖွင့်

1. ස්‍යාදි

၁. သျာဒိ

යස්සාතිකමාවට්ඨිතස්සයොආදිඅක්ඛරසමුදායස්ස, කින්තන්ති ආහ- ‘ඉද’මිච්චාදි, ඉදන්ති යථාවුත්තං ස්‍යාදිසමුදායරූපං, අවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො, සමුදායෙ පවත්තා සද්දා අවයවෙසුපි වත්තන්තීති ස්‍යාදිසද්දො සිආදිකෙ අවයවෙපි වත්තතෙ, විධිග්ගහණඤායෙනාති ‘‘පච්චයග්ගහණෙ යස්මා ස විහිතො තදාදිනො තදන්තස්ස ච ගහණ’’න්ති ඤායෙන. ස්‍යාදි අන්තෙ යස්ස තං ස්‍යාද්‍යන්තං. නනු ච ‘‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනෙකත්ථ’’න්ති සාමඤ්ඤෙන වුච්චමානෙ යංකිඤ්චි ස්‍යාද්‍යන්තං යෙනකෙනචි ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙකත්ථීභාවමරහති, තථාහි යථා ගාමගතොතිආදො, තථා පස්ස දෙවදත්තෙ ගාමං, ගතො යඤ්ඤදත්තො ගුරුකුලන්ති ආදොපි සමාසො ත්‍යාසඞ්කියාහ-‘සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි’ච්චාදි, යස්ස ස්‍යාද්‍යන්තස්සයෙන ස්‍යාද්‍යන්තෙන සම්බන්ධො, තෙන ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහතං ස්‍යාද්‍යන්තමෙකත්ථම්භවතීති සම්බන්ධතො විඤ්ඤායති අවසීයතීති යස්සාත්‍යාදිස්වත්ථො, තථා ච ගාමගතොත්‍යත්‍රත්ථීමෙස-මඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාලක්ඛණො සම්බන්ධොත්‍යෙකත්ථීභාවො, තතොයෙවෙත්ථාහු-

ယဿာတိ- အစဉ်အတိုင်း တည်သော 'ယော' အစရှိသော အက္ခရာအစု၏၊ အဘယ်နည်းဟု မေးသော် 'ဣဒံ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏၊ ဣဒံ-ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သျာဒိအစု သဏ္ဌာန်တည်း၊ အစိတ်အားဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းသည် အစုသမတ်၏ အနက်ဖြစ်၏၊ အစု၌ ဖြစ်ကုန်သော သဒ္ဒါတို့သည် အစိတ်တို့၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု သျာဒိသဒ္ဒါသည် သိအစရှိသော အစိတ်၌လည်း ဖြစ်၏၊ ဝိဓိဂ္ဂဟဏဉာယေနာတိ- 'ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယသ္မာ သ ဝိဟိတော တဒါဒိနော တဒန္တဿ စ ဂဟဏံ' ဟူသော နည်းဖြင့်။ သျာဒိသည် အဆုံးရှိသော ပုဒ်သည် သျာဒျန္တမည်၏။ မေးဖွယ်ရှိသည်ကား 'သျာဒိသျာဒိနေကတ္ထံ' ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်သော် တစ်ခုခုသော သျာဒျန္တသည် တစ်ခုခုသော သျာဒျန္တနှင့်တကွ ဧကတ္ထီဘာဝ (တစ်နက်တည်း ဖြစ်ခြင်း) သို့ ထိုက်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဂါမဂတော' စသည်၌ ကဲ့သို့ 'ပဿ ဒေဝဒတ္တေ ဂါမံ၊ ဂတော ယညဒတ္တော ဂုရုကုလံ' စသည်တို့၌လည်း သမတ်ဖြစ်ရာသလောဟု သံသယရှိ၍ 'သာမညေန ဝုတ္တေပိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏၊ အကြင်သျာဒျန္တ၏ အကြင်သျာဒျန္တနှင့် စပ်ခြင်းရှိ၏၊ ထိုသျာဒျန္တနှင့်တကွ ထိုသျာဒျန္တသည် ဧကတ္ထ ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်ခြင်းကြောင့် သိအပ်၏ဟု 'ယဿာ' စသည်တို့၏ အနက်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဂါမဂတော' ဟူသော ဤ၌ ဤပုဒ်တို့၏ အချင်းချင်း ငဲ့ခြင်းလက္ခဏာရှိသော စပ်စပ်ခြင်းသည် တစ်နက်တည်းဖြစ်ခြင်း (ဧကတ္ထီဘာဝ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဤ၌ ဆိုကုန်၏-

නියතං සාධනං සාධ්‍යෙ, ක්‍රියා නියතසාධනා;

සන්නිධානෙන මෙතෙසං, නියමො-යම්පකාසතීති.

ပြီးစေအပ်သော ကြိယာ၌ ပြီးစေတတ်သော ကာရကသည် မြဲ၏၊ ကြိယာသည်လည်း မြဲသော ကာရကရှိ၏။ ထိုကာရက ကြိယာတို့၏ နီးစွာတည်ခြင်းကြောင့် အကြင် အကျိုးအပြားသည် ထင်ရှား၏၊ ထိုအကျိုးအပြားသည် အနက်ကို သတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်၏ ဟူ၍တည်း။

අයමෙත්ථ අත්ථො ‘‘යතො ගාමමිච්චෙතං සාධනං සාධ්‍යං කිරියං තංබ්‍යපදෙසජානනයොග්‍යමපෙක්ඛතෙ ගතොති, අතො සාධනං කාර කං [Pg.144] සාධ්‍යෙ කිරියාය නියතං, යතො ච කිරියා සයං සාධනමපෙක්ඛතෙ කිං ගතොති, අතො කිරියාපි නියතං සාධනමෙතිස්සාති නියතසාධනා හොති අයං යථාවුත්තො නියමො අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාවසෙන වත්තමානො එතෙසං සාධ්‍යසාධනානං සන්නිධාන මත්තෙන අඤ්ඤමඤ්ඤතො පකාසතී’’ති. පස්ස දෙවදත්ත ගාමං, ගතො යඤ්ඤදත්තො ගුරුකුලංත්‍යත්‍ර තු ගාමන්ති සාධනං පස්සෙති සාධ්‍යමපෙක්ඛතෙ, ගතොති ගමනකිරියා තු ගුරුකුලමපෙක්ඛතෙ, තතො ච ගාමගතානං වාක්‍යන්තරාවයවානං නත්ථෙවාපෙක්ඛාති න භවති සමාසො, සබ්බත්ථෙවමූහනීයං, සම්බන්ධො හි අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාලක්ඛණො සම්බන්ධ්‍යන්තරතො-නවට්ඨිතං නිවත්තෙත්වා විසෙසෙ නිවෙසෙති, තථාච වුත්තං–

ဤ၌ အနက်ကား... 'gāma' ဟူသော သာဓန (ကံတရား) သည် 'gato' ဟူသော ၎င်း၏အမည်နာမကို သိစေခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သော 'သွားခြင်း' ဟူသော သာဓျကိရိယာကို တောင့်တသောကြောင့် သာဓန (ကာရက) သည် သာဓျကိရိယာ၌ မြဲ၏။ ကိရိယာကိုယ်တိုင်လည်း 'အဘယ်သို့ သွားသနည်း' ဟု သာဓနကို တောင့်တသောကြောင့် ကိရိယာသည်လည်း ၎င်း၏ သာဓနသည် မြဲ၏ ဟု 'နိယတသာဓန' (မြဲသော သာဓနရှိသော ကိရိယာ) ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော စည်းကမ်းသည် အပြန်အလှန် တောင့်တခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လျက်၊ ဤသာဓျနှင့် သာဓနတို့၏ အနီး၌ တည်ရှိရုံမျှဖြင့် အပြန်အလှန် ထင်ရှားစေ၏။ 'ဒေဝဒတ်၊ ရွာကို ကြည့်လော့၊ ယညဒတ်သည် ဆရာ့အိမ်သို့ သွားပြီ' ဟု ဆိုရာ၌မူ 'ရွာ' (gāmaṃ) ဟူသော သာဓနသည် 'ကြည့်လော့' (passeti) ဟူသော သာဓျကိရိယာကို တောင့်တ၏။ 'သွားပြီ' (gato) ဟူသော သွားခြင်းကိရိယာသည်ကား 'ဆရာ့အိမ်' (gurukulaṃ) ကို တောင့်တ၏။ ထိုကြောင့် အခြားဝါကျ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ရွာ (gāma) နှင့် သွားပြီ (gato) တို့အား အချင်းချင်း တောင့်တခြင်းမရှိသောကြောင့် သမာသ် (စပ်ပုဒ်) မဖြစ်နိုင်ပေ။ ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ကြံဆအပ်၏။ အပြန်အလှန် တောင့်တခြင်းလက္ခဏာရှိသော ပတ်သက်မှု (သမ္ဗန္ဓ) သည် အခြားပတ်သက်မှုမှ မမြဲသော အရာကို တားမြစ်၍ ထူးခြားသောအနက်၌ တည်စေ၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ဆိုအပ်၏—

තස්ස ත්වාකඞ්ඛතො භෙදෙ, යා පරිප්ලවමානතා;

විසෙසෙ තං නිවෙසෙන්තො, සම්බන්ධොවාවඡින්දතීති.

ထူးခြားမှု (ကွဲပြားမှု) ကို တောင့်တနေသော ထိုပုဒ်၏ အတည်မကျဘဲ လှုပ်ရှားနေသော အဖြစ်ကို ထူးခြားသော အနက်၌ တည်စေလျက်၊ သမ္ဗန္ဓ (ပတ်သက်စပ်သွယ်မှု) သည်သာလျှင် (အခြားသော အနက်တို့မှ) ဖြတ်တောက်တားမြစ်၏။

භෙදෙ විසෙසෙ ගාමන්තෙතං සාමඤ්ඤං විසෙසාපෙක්ඛං ‘ගාමමාසීසති, ජහාති, ගතො’ති, තථා ‘ගතො ගාමං, වනං, ගුරුකුල’න්ති වෙවමාකඞ්ඛතො-භිලසතො තස්ස තු පධානපදස්සුපසජ්ජනපදස්ස ච යා පරිප්ලවමානතා අනවට්ඨිතතා තං විසෙසෙ විසිට්ඨෙ සම්බන්ධිනි නිවෙසෙන්තො පතිට්ඨපෙන්තො සම්බන්ධොවානෙකප්පකාරො ක්වචි සාධ්‍යසාධනභාවලක්ඛණො ක්වචි පකතිවිකාරභාවසභාවො ක්වචි සස්සාමි සම්බන්ධරූපො අවඡින්දති සම්බන්ධ්‍යන්තරතො නිවත්තෙතීති අත්ථො, යතො-යමපෙක්ඛා වාක්‍යකාලෙයෙව නිරූප්‍යතෙ, තතො යත්ථාත්ථි පදානමපෙක්ඛා, තත්ථ සමාසාවගමො, යත්‍ර තු නත්ථි, තත්‍ර න භවතීත්‍යනුපදිට්ඨො විසයවිභාගො ඤායතෙති භාවො, බාලෙ අබුධෙතු නිස්සාය විචිත්තො සමාසවිධානලොපාදිනානෙකප්පකාරො පටිපත්තියා සාධුසද්දපරිජානනත්ථමුපායො සම්භවති, පරමත්ථතො තු සද්දන්තරත්තා අච්චන්තං වාක්‍යසමාසානං භෙදො, න හි වාක්‍යෙ දිට්ඨපදානි සමාසෙ සන්ති, තථා ච වුත්තං–

'Bhede' ဟူသည် ထူးခြားသောအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'gāma' (ရွာ) ဟူသော ဤအထွေထွေ (သာမည) စကားလုံးသည် 'ရွာကို တောင့်တ၏၊ ရွာမှ စွန့်၏၊ ရွာသို့ သွားပြီ' ဟု ထူးခြားသော စကားလုံးကို တောင့်တ၏။ ထို့အတူ 'ရွာသို့ သွားပြီ၊ တောသို့ သွားပြီ၊ ဆရာ့ကျောင်းသို့ သွားပြီ' ဟု ဤသို့ တောင့်တလိုလားသော ထိုအဓိကပုဒ် (ပဓာနပုဒ်) နှင့် ဂုဏ်ထူးဖော်ပုဒ် (ဥပသဇ္ဇနပုဒ်) တို့၏ မတည်မငြိမ်ဖြစ်သော (မရေရာသော) အဖြစ်ကို ထူးခြားဆန်းပြားသော စပ်သွယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ၌ တည်စေလျက်၊ အချို့သောနေရာ၌ သာဓျသာဓနဘာဝ လက္ခဏာရှိသော၊ အချို့သောနေရာ၌ ပကတိဝိကာရဘာဝ သဘာဝရှိသော၊ အချို့သောနေရာ၌ သာမိသမ္ဗန္ဓ ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော အပြားများစွာသော သမ္ဗန္ဓသည်သာလျှင် အခြားသော ပတ်သက်မှုမှ ဖြတ်တောက်တားမြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ အကြင်ကြောင့် ဤတောင့်တခြင်းကို ဝါကျတည်ဆောက်ဆဲ အခါ၌သာလျှင် သတ်မှတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုဒ်တို့၏ တောင့်တခြင်းရှိသော အရပ်၌ သမာသ်ကို သိအပ်၏၊ မရှိသော အရပ်၌ သမာသ်မဖြစ်နိုင်ဟု တိုက်ရိုက်မညွှန်ပြသော အရာ၏ ကွဲပြားမှုကို သိအပ်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ မသိနားမလည်သေးသော သူ (သူငယ်) တို့ကို အမှီပြု၍ ဆန်းကြယ်သော သမာသ်ပြုခြင်း၊ ချေခြင်းစသော အပြားများစွာသော လမ်းစဉ်သည် ကောင်းသောစကားလုံးတို့ကို သိရှိနားလည်စေရန် ဥပါယ်တံမျဉ်းအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ စင်စစ်အားဖြင့်ကား စကားလုံး သီးခြားဖြစ်သောကြောင့် ဝါကျနှင့် သမာသ်တို့သည် အလွန်ကွဲပြားကြကုန်၏။ ဝါကျ၌ တွေ့မြင်ရသော ပုဒ်တို့သည် သမာသ်၌ မရှိကြကုန်။ ထို့ကြောင့်လည်း ဆိုအပ်၏—

බාලෙ නිස්සායුපායො-යං, විචිත්තො පටිපත්තියා;

භෙදො වාක්‍යසමාසානං, ච්චන්තං සද්දන්තරං යතොති.

မသိသူ (သူငယ်) တို့ကို အမှီပြု၍ သိမြင်စေရန် ဆန်းကြယ်သော ဤဥပါယ်လမ်းစဉ်ကို ပြုအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် ဝါကျနှင့် သမာသ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုသည် လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသော စကားလုံးတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

අතොයෙවාති [Pg.145] යතො සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපියස්සයෙන සම්බන්ධොතෙන සහ තදෙකත්ථම්භවතීති සම්බන්ධතො විඤ්ඤායතීති නානිට්ඨං කිඤ්චිපීහ හොති, අතොයෙව හෙතුතොති අත්ථො. බ්‍යපෙක්ඛා සාමත්ථියපරිග්ගහායෙති පදානමඤ්ඤොඤ්ඤාකඞ්ඛා බ්‍යපෙක්ඛා, සාව සා මත්ථියං, තස්ස පරිග්ගහාය. සමත්ථවචනං න කතන්ති පාණිනියෙහි විය ‘‘සමත්ථො පදවිධී’’ති (පා, 2-1-1) සමත්ථවචනං න කතං. සමත්ථො පද විධීති පරිභාසායමයමත්ථො ‘‘විධීයතෙ විධි, පදානං විධි පදවිධිසමාසාදි, යොකොචීහ සත්ථෙ පදවිධි,සො සමත්ථො විග්ගහ වාක්‍යත්ථාභිධානෙ (සත්ති) වෙදිතබ්බො’’ති, තාදිසපරිභාසාය බ්‍යාපාරතො තෙසං ‘පස්ස දෙවදත්ත ගාමං, ගතො යඤ්ඤදත්තො ගුරුකුලං’ ත්‍යාදො නානිට්ඨප්පත්ති, සාමත්ථියඤ්චෙත්ථ ද්විධාත්‍යුපගම්‍යතෙ වාක්‍යෙ බ්‍යපෙක්ඛාවුත්තියමෙකත්ථීභාවො චෙති. තත්ථ පඨමස්ස පරිග්ගහං වචනමන්තරෙන පටිපාදිය දුතියස්ස පරිග්ගහමිදානි වචනෙන පටිපාදයමාහ- ‘එකත්ථී භාවො’ච්චාදි, එකත්ථීභාවො භින්නත්ථානං සාධාරණත්ථතාවසෙන පවත්තිවිසෙසො, වාක්‍යෙ හි සාධාරණත්ථතා නත්ථි භින්නත්ථත්තා, අතොයෙවෙත්ථ භෙදනිබන්ධනා ඡට්ඨ්‍යුපජායතෙ ‘රඤ්ඤො පුරිසො’ති, වුත්තියන්තූභයපදබ්‍යවච්ඡින්නත්ථාභිධානතො සාධාරණත්ථතා භවති, ඉදං වුත්තං හොති ‘‘සමාසෙ විසෙසනං විසෙස්සමනුපවීසති එකීභවති විසෙසනං, වාක්‍යෙ තු විසෙසනං විසෙස්සතො විසුංයෙවා වතිට්ඨතෙ’’ති. ද්වන්දසමාසස්ස තු පදානං විසෙසනවිසෙස්සාභාවෙපි සකලපදත්ථප්පධානත්තා ‘රඤ්ඤො ගො ච අස්සො ච පුරිසො චා’ති වාක්‍යතො ‘රඤ්ඤො ගවාස්ස පුරිසා’ති සමාසස්ස විසෙසො එකත්ථී භාවලක්ඛණො භවත්‍යෙව, තථාහි තත්ථ වාක්‍යෙ භින්නත්ථනිබන්ධන සමුච්චයපටිපාදනාය චසද්දො පයුජ්ජතෙ, සමාසෙ තු නප්පයුජ්ජතෙ, එකත්ථ වචනෙනෙවාති ‘‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනෙකත්ථ’’ ත්‍යෙකත්ථවචනෙනෙව, එකත්තීභාවොයෙව භවතීති සෙසො, එවකාරො න වාක්‍යෙ තථාහි දීපෙති. වාක්‍යෙ කථන්ති ආහ- වාක්‍යෙ’තිආදි.

'Atoyeva' ဟူသည် အထွေထွေအားဖြင့် ဆိုအပ်သော်လည်း မှီရာဖြစ်သော သမ္ဗန္ဓဖြင့် ထိုသမ္ဗန္ဓနှင့်အတူ ဧကတ္ထ (အနက်တစ်ခုတည်း) ဖြစ်သောကြောင့် သမ္ဗန္ဓမှ သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤ၌ မလိုလားအပ်သော အရာ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိပေ။ 'Atoyeva' ဟူသည် ထိုအကြောင်းကြောင့်ဟူသော အနက်တည်း။ 'Byapekkhā sāmatthiyapariggahāya' ဟူသည် ပုဒ်တို့၏ အချင်းချင်း တောင့်တခြင်းသည် 'ဗျပေက္ခာ' မည်၏၊ ထိုဗျပေက္ခာသည်သာလျှင် 'သာမတ္ထိယ' (စွမ်းရည်) မည်၏၊ ထိုစွမ်းရည်ကို သိမ်းဆည်းခြင်းငှာ။ 'Samatthavacanaṃ na kataṃ' ဟူသည် ပါဏိနီဆရာတို့ကဲ့သို့ 'samattho padavidhī' (ပုဒ်၏ စွမ်းရည်ရှိသော နည်းဥပဒေ) ဟု စွမ်းရည်ကို ပြသော စကားကို မပြုအပ်။ 'Samattho padavidhī' ဟူသော ပရိဘာသာ၌ ဤအနက်ရှိ၏— 'ပြုအပ်သော စည်းကမ်းသည် ဝိဓိမည်၏၊ ပုဒ်တို့၏ စည်းကမ်းသည် ပဒဝိဓိ (သမာသ်စသည်) မည်၏၊ ဤကျမ်း၌ အကြင်ပဒဝိဓိတစ်စုံတစ်ခုသည် ရှိ၏၊ ထိုပဒဝိဓိသည် ဝိဂ္ဂဟဝါကျ၏ အနက်ကို ဖော်ပြခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည် (သတ္တိရှိသည်) ဟု သိအပ်၏။' ထိုသို့သော ပရိဘာသာ၏ ဆောင်ရွက်မှုကြောင့် ၎င်းတို့အား 'ဒေဝဒတ်၊ ရွာကို ကြည့်လော့၊ ယညဒတ်သည် ဆရာ့အိမ်သို့ သွားပြီ' စသည်တို့၌ မလိုလားအပ်သော အရာ (သမာသ်ဖြစ်သွားခြင်း) သို့ မရောက်နိုင်။ ဤ၌ သာမတ္ထိယ (စွမ်းရည်) ကို ဝါကျ၌ 'ဗျပေက္ခာဝုတ္တိ' (အပြန်အလှန်တောင့်တခြင်း) နှင့် သမာသ်၌ 'ဧကတ္ထီဘာဝ' (အနက်တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်း) ဟု နှစ်မျိုးရှိသည်ဟု ဝန်ခံအပ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ပထမဖြစ်သော ဗျပေက္ခာကို (တိုက်ရိုက်) စကားဖြင့် မဆိုဘဲ တင်ပြပြီး၍၊ ယခုအခါ ဒုတိယဖြစ်သော ဧကတ္ထီဘာဝကို စကားလုံးဖြင့် တင်ပြရန် 'ekatthī bhāvo' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဧကတ္ထီဘာဝ ဟူသည် ကွဲပြားသော အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့၏ ဘုံအနက် (အနက်တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်း) အားဖြင့် ထူးခြားသော ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။ ဝါကျ၌ကား ကွဲပြားသော အနက်ရှိသောကြောင့် ထိုဘုံအနက်ဖြစ်ခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဝါကျ၌ ကွဲပြားခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ 'rañño puriso' (မင်း၏ ယောက်ျား) ဟု ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်လာရ၏။ ဝုတ္တိ (သမာသ်စသည်) ၌မူကား နှစ်ဦးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော အနက်ကို ပြသောကြောင့် ဘုံအနက်ဖြစ်ခြင်း ရှိ၏။ ဤသို့ ဆိုလို၏— 'သမာသ်၌ ဝိသေသန (ထူးခြားစေသောပုဒ်) သည် ဝိသေသျ (ထူးခြားအပ်သောပုဒ်) သို့ သက်ဝင်လျက် တစ်ခုတည်း ဖြစ်သွား၏၊ ဝါကျ၌မူ ဝိသေသနသည် ဝိသေသျမှ သီးခြားသာလျှင် တည်ရှိ၏။' ဒွန္ဒသမာသ်၌မူကား ပုဒ်တို့၏ ဝိသေသန-ဝိသေသျ မရှိသော်လည်း ပုဒ်အားလုံး၏ အနက်သည် အဓိက (ပဓာန) ဖြစ်သောကြောင့် 'rañño go ca asso ca puriso ca' (မင်း၏ နွားလည်းကောင်း၊ မြင်းလည်းကောင်း၊ ယောက်ျားလည်းကောင်း) ဟူသော ဝါကျမှ 'rañño gavāssa purisā' ဟူသော သမာသ်၌ ဧကတ္ထီဘာဝ လက္ခဏာရှိသော ထူးခြားမှုသည် ဖြစ်သည်သာလျှင်တည်း။ ထို့သို့ ဖြစ်ရသော် ထိုဝါကျ၌ ကွဲပြားသော အနက်ကို အကြောင်းပြု၍ စုပေါင်းခြင်း (သမုစ္စယ) ကို သိစေရန် 'ca' သဒ္ဒါကို သုံးရ၏။ သမာသ်၌မူ 'ca' သဒ္ဒါကို မသုံးရ။ 'syādisyādinekattha' ဟု တစ်ခုတည်းသော စကားဖြင့်သာ ဧကတ္ထီဘာဝ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟု ကြွင်းသော စကားတည်း။ ဧဝကာရသည် ဝါကျ၌ မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ပြ၏။ ဝါကျ၌ မည်သို့ဖြစ်သနည်းဟု မေးသော် 'vākye' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

වාක්‍යෙති විග්ගහවාක්‍යෙ, විසෙසෙන ගය්හති ඤායත්‍යනෙනෙති විග්ග- හො[Pg.146], සො ච තං වාක්‍යං චෙති විග්ගහවාක්‍යං, විසෙසෙන වා ගහණං විග්ගහො, තදත්ථං වාක්‍යං විග්ගහවාක්‍යං, තස්මිං, කායං බ්‍යාපෙක්ඛාති ආහ-‘භෙදාදිලක්ඛණා’ති, ආදිසද්දෙන සංසග්ග භෙද සංසග්ගානඤ්ච ගහණං.

'Vākye' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟဝါကျ၌။ 'ထူးခြားစွာ ယူအပ်၏၊ သိအပ်၏ ဤအရာဖြင့်' ဟု ဝိဂ္ဂဟမည်၏။ ထိုဝိဂ္ဂဟသည်လည်း ဖြစ်၊ ထိုဝါကျသည်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိဂ္ဂဟဝါကျ'။ သို့မဟုတ် ထူးခြားစွာ ယူခြင်းသည် 'ဝိဂ္ဂဟ' မည်၏၊ ထိုဝိဂ္ဂဟအနက်ရှိသော ဝါကျသည် 'ဝိဂ္ဂဟဝါကျ' မည်၏၊ ထိုဝိဂ္ဂဟဝါကျ၌။ အဘယ်ကဲ့သို့သော ဗျပေက္ခာ (တောင့်တခြင်း) နည်းဟူမူ ‘bhedādilakkhaṇā’ (ကွဲပြားခြင်း စသည် လက္ခဏာရှိသော) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် သံသဂ္ဂ (နှီးနွှယ်မှု)၊ ဘေဒသံသဂ္ဂ (ကွဲပြားနှီးနွှယ်မှု) တို့ကိုလည်း ယူအပ်၏။

තත්ථ සාන්තරෙහි සාම්‍යන්තරෙහි ච බ්‍යාවුත්ති ඡෙදො, සංවිසෙස සාමිවිසෙසානං සම්බන්ධො සංසග්ගො, තදාහ- ‘තථාහි’ච්චාදිනා, භෙදකො බ්‍යාවත්තකො, අත්ථගහිතොති කාරණවසෙන භෙදවාදිනා ගහිතො, යදෙච්චාදිනා සංසග්ගවාදිනො-ධිප්පායමාහ යදා තූභයම්පිච්චාදිනා උභයවාදිනො, අභිමතොති ‘‘පාක්කඩාරාසමාසො’’ච්චනෙන (2-1-3) පාණිනිනා ඉච්ඡිතො. පාක්කඩාරාති ‘‘කඩාරා කම්මධාරයෙ’’ච්චනෙන (2-2-38) කඩාරාසංසද්දනා පගෙවාති අත්ථො.

ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ခြားနားသော အရာတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ တူညီသော အခြားအရာတို့နှင့်လည်းကောင်း ကွဲပြားခြင်းသည် 'ဆေဒ' (ဖြတ်တောက်ခြင်း) မည်၏။ ဝိသေသျနှင့် သာမိဝိသေသတို့၏ ပတ်သက်စပ်သွယ်မှုသည် 'သံသဂ္ဂ' (နှီးနွှယ်မှု) မည်၏။ ထိုစကားကို 'tathāhi' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'Bhedako' ဟူသည် ကွဲပြားစေတတ်သော (အခြားမှ ပိုင်းခြားတတ်သော) အရာ။ 'Atthagahito' ဟူသည် အကြောင်းအားဖြင့် ဘေဒဝါဒီ (ကွဲပြားခြင်းကို ဆိုလိုသူ) တို့ ယူဆအပ်သော အနက်။ 'Yadā' စသည်ဖြင့် သံသဂ္ဂဝါဒီ (နှီးနွှယ်ခြင်းကို ဆိုလိုသူ) တို့၏ အလိုဆန္ဒကို ပြ၏။ 'Yadā tu ubhayampi' စသည်ဖြင့် ဂိုဏ်းနှစ်ဖက်လုံး (ဥဘယဝါဒီ) တို့၏ အလိုကို ပြ၏။ 'Abhimato' ဟူသည် 'pākkaḍārāsamāso' (၂-၁-၃) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပါဏိနီဆရာ အလိုရှိအပ်သော အရာတည်း။ 'Pākkaḍārā' ဟူသည် 'kaḍārā kammadhāraye' (၂-၂-၃၈) ဟူသော သုတ်ဖြင့် 'kaḍārā' ပုဒ်ကို မဆိုမီ အရင်၌ ဖြစ်သော ဟူသော အနက်တည်း။

‘පුථ භින්නො අත්ථො යෙසං පදානං තානි පුථගත්ථානි, වාක්‍යෙ හි රඤ්ඤො පුරිසො තෙත්ථ රාජසද්දො රාජත්ථමෙව වදති, පුරිසසද්දො පුරිසත්ථමෙව, වුත්තියන්තු රාජපුරිසොතෙත්ථ රාජසද්දොපි පුරිසත්ථමෙව වදතීති ද්වින්නමෙකත්ථීභාවො භවති, අඤ්ඤොයෙවාවයවත්ථාන්විතො සමුදායත්ථො පාතුභවතීති තදපෙක්ඛාය චෙකත්ථීභාවො වුච්චතෙ, ජහමානසකත්ථවුත්තිමභ්‍යුපගම්ම වුත්තං- ‘විසෙසනස්ස සකත්ථ පරිච්චාගෙනෙ’ච්චාදි, අතොයෙව පරො චොදෙස්සති ‘නනු චෙ’ච්චාදිනා. එකත්ථීභවනං සමසනන්ති ඉමිනා එකත්ථන්ති සමාසොති නාත්ථන්තරන්ති දීපෙති.

အနက်သည် သီးခြားကွဲပြားခြားနားကုန်၏၊ အကြင်ပုဒ်တို့၏ (အနက်သည် ကွဲပြားခြားနားကုန်၏)၊ ထိုပုဒ်တို့သည် သီးခြားအနက်ရှိသော ပုဒ်တို့ ('ပုထဂတ္ထ') မည်ကုန်၏။ ဝါကျ၌ 'ရညော ပုရိသော' (မင်း၏ယောက်ျား) ဟု ရှိရာ၌ ထိုဝါကျဝယ် ရာဇသဒ္ဒါသည် မင်း၏အနက်ကိုသာ ဆို၏၊ ပုရိသသဒ္ဒါသည် ယောက်ျား၏အနက်ကိုသာ ဆို၏။ ဝတ္တိ (သမာသ်) ၌မူကား 'ရာဇပုရိသော' ဟု ရှိရာ၌ ထိုသမာသ်ပုဒ်ဝယ် ရာဇသဒ္ဒါသည်လည်း ပုရိသအနက် (ယောက်ျားအနက်) ကိုသာ ဆို၏ဟု နှစ်ခုသောပုဒ်တို့၏ တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသည်၏အဖြစ် ('ဧကတ္ထီဘာဝ') သည် ဖြစ်၏။ အစိတ်အပိုင်းတို့၏အနက်နှင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော တပါးသော အပေါင်းအနက် ('သမုဒါယတ္ထ') သာလျှင် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ထိုအပေါင်းအနက်ကို ငဲ့၍လည်း ဧကတ္ထီဘာဝ (တစ်ခုတည်းသောအနက်ရှိသည်၏အဖြစ်) ကို ဆိုအပ်၏။ မိမိအနက်ကို စွန့်သောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်း (ဇဟမာနသကတ္ထဝတ္တိ) ကို ဝန်ခံ၍ 'ဝိသေသနဿ သကတ္ထ ပရိစ္စာဂေန' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် တပါးသောသူသည် 'နနု စေ' စသည်ဖြင့် ကန့်ကွက်လတ္တံ့။ 'ဧကတ္ထီဘဝနံ သမသနံ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် 'ဧကတ္ထ' ဟူသည် သမာသ်ဖြစ်၍ အနက်ခြားနားမှုမရှိကြောင်း ပြ၏။

ජහමානානි පදානි සකත්ථං යස්සං (සා) තථා වුත්තා, නාච්චන්තාය ජයාතීති එවම්මඤ්ඤතෙ ‘‘පරිච්චාගමත්තමභිසන්ධාය ජහමානසකත්ථංත්‍යුච්චතෙ, න තු සබ්බථා පරිච්චාගොපරොපකාරාය තස්සොපාදානතො, සබ්බථා ච සකත්ථපරිච්චාගෙ පරොපකාරාසම්පාදනතො-නුපාදානමෙව පයොජනාභාවා තස්ස සියා’’ති, ථපති වඩ්ඪතී. අත්ථන්ති රාජසද්දවාච්චං. අච්චන්තපරිච්චාගෙපි න දොසො… වාක්‍යෙ දිට්ඨස්සුපසජ්ජනස්ස වුත්තියං සොයෙවායන්ත්‍යන්වයාවසායතො තදත්ථාව ගතියාති දස්සෙන්තො ආහ- ‘අථ වෙ’ච්චාදි.

မိမိ၏အနက်ကို စွန့်ကုန်သော ပုဒ်တို့သည် အကြင်ဝတ္တိ၌ (ရှိကုန်၏)၊ ထိုဝတ္တိသည် ထိုသို့ ('ဇဟမာနသကတ္ထာ') ဟု ဆိုအပ်၏၊ အကြွင်းမဲ့ မစွန့်လွှတ်ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းအပ်၏။ 'စွန့်လွှတ်ကာမျှကို ရည်ညွှန်း၍ ဇဟမာနသကတ္ထ ဟု ဆိုအပ်၏၊ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် စွန့်လွှတ်ခြင်းကိုကား မဆိုလို၊ သူတပါးအား ကျေးဇူးပြုခြင်းငှာ ထိုမိမိအနက်ကို သိမ်းယူအပ်သောကြောင့်တည်း၊ အကယ်၍ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် မိမိအနက်ကို စွန့်လွှတ်ပါက သူတပါးအား ကျေးဇူးမပြုနိုင်ခြင်းကြောင့် အကျိုးမရှိသဖြင့် ထိုမိမိအနက်ကို မယူခြင်းသာလျှင် ဖြစ်ရာ၏' ဟု (ဆရာတို့ ယူဆကြ၏)၊ သစ်တော (လက်သမား) သည် ကြီးပွားတိုးတက်၏။ 'အနက်' ဟူသည် ရာဇသဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်တည်း။ အကြွင်းမဲ့ စွန့်လွှတ်ရာ၌လည်း အပြစ်မရှိ... ဝါကျ၌ မြင်အပ်သော ဥပသဇ္ဇနပုဒ်သည် ဝတ္တိ၌ ထိုအနက်ပင်တည်းဟု အစဉ်အတိုင်း ဆုံးဖြတ်ခြင်းကြောင့် ထိုဥပသဇ္ဇနပုဒ်၏ အနက်ကို သိနိုင်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အထ ဝါ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

සොයෙවායන්ත්‍යජ්ඣවසායො-න්වයො, සොයෙවායං රාජසද්දො යො වාක්‍යතාලෙ දිට්ඨොති වොහාරීනමෙකත්තාවසායෙනාසත්‍යපි (රාජසද්දස්ස)ත්ථෙ [Pg.147] පුරිසස්ස විසෙසනම්භවිස්සතීති භාවො, එත්ථෙව දිට්ඨන්තමාහ- ‘යථෙ’ච්චාදි.

ထိုအနက်ပင်တည်းဟု အစိုင်အခဲ ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် အနွယ (အစဉ်စပ်ယှဉ်ခြင်း) မည်၏၊ ဝါကျအခါ၌ မြင်အပ်သော ရာဇသဒ္ဒါသည် ဤရာဇသဒ္ဒါပင်တည်းဟု ဝေါဟာရပြုသူတို့၏ တစ်ခုတည်းအဖြစ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းကြောင့် (ရာဇသဒ္ဒါ၏ မိမိကိုယ်ပိုင်) အနက် မရှိသော်လည်း ယောက်ျား၏ ဝိသေသန ဖြစ်လတ္တံ့ဟူသော သဘောတည်း။ ဤ၌ပင်လျှင် ဥပမာကို 'ယထာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

2. අසං

၂. 'အသံ' (ဟူသော ပုဒ်သည်)

අබ්‍යයන්ති යදඤ්ඤෙසං පසිද්ධන්ති ලිඞ්ගවචනභෙදෙපි බ්‍යයරහිතත්තා උපසග්ගනිපාතානං පරෙහි අබ්‍යයසඤ්ඤාකරණතො අබ්‍යයන්ති පරෙසං පසිද්ධං, තෙසන්ත්වයං සමාසො අබ්‍යයත්ථපුබ්බඞ්ගමත්තා අනබ්‍යයං අබ්‍යයම්භවතීති අබ්‍යයීභාවො පසිද්ධො, අසඞ්ඛ්‍යස්ස සුතත්තා තස්සෙව විභත්‍යත්ථාදයො විසයභාවෙන විසෙසනානීති විඤ්ඤායන්තීත්‍යාහ- ‘අසඞ්ඛ්‍යෙ’ච්චාදි, ඉමිනා නෙමෙසමාසත්ථාති දීපෙති.

တပါးသော သဒ္ဒါကျမ်းဆရာတို့အား အကြင်အဗျယဟူ၍ ထင်ရှား၏၊ လိင် ဝစန ကွဲပြားခြားနားသော်လည်း ကွယ်ပျောက်ခြင်း ကင်းသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဥပသရနှင့် နိပါတ်တို့ကို သူတပါးတို့က အဗျယဟု အမည်မှည့်ခြင်းကြောင့် 'အဗျယ' ဟု သူတပါးတို့အား ထင်ရှား၏၊ ထိုဆရာတို့၏ ဝါဒ၌မူကား ဤသမာသ်သည် အဗျယအနက် ရှေ့သွားရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် အဗျယမဟုတ်သောပုဒ်သည် အဗျယပုဒ် ဖြစ်လာတတ်သောကြောင့် 'အဗျယီဘာဝ' သမာသ်ဟူ၍ ထင်ရှား၏၊ 'အသံခရ' ပုဒ်ကို ကြားရသဖြင့် ထိုအသံခရပုဒ်၏သာလျှင် ဝိဘတ်အနက် စသည်တို့သည် ဝိသယအဖြစ်ဖြင့် ဝိသေသန (ထူးခြားစေသော တရား) တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏ဟူ၍ 'အသံခရေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏၊ ဤစကားဖြင့် ဤသူတို့၏ သမာသ်အနက် မဟုတ်ကြောင်းကို ပြ၏။

තාවසද්දස්ස කමවුත්තියං යො-ත්ථො සම්පජ්ජතෙ තමාහ- ‘විභත්‍ය’ච්චාදි, විභත්‍යත්ථෙ උදාහරිත්වාති විභත්‍යත්ථවිසයෙ වත්තමානස්සාසඞ්ඛ්‍යස්ස ඉත්ථිසද්දෙන සමාසමධිත්ථීති උවාහරිත්වා, නිච්චයමාසාන මවිග්ගහො, අසකපදවිග්ගහො වා යුත්තො, අඤ්ඤථා අනිච්චතාපත්තීත්‍යාහ- ‘නිච්චසමාසත්තා’ඉච්චාදි.

ထိုမျှရှိသော 'တာဝ' သဒ္ဒါ၏ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သော ဝတ္တိ၌ အကြင်အနက်သည် ပြည့်စုံ၏၊ ထိုအနက်ကို 'ဝိဘတျာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ဝိဘတ်အနက်၌ ဥပမာပြ၍' ဟူသည် ဝိဘတ်အနက်ဟူသော အရာ၌ ဖြစ်သော အသံခရ (အဗျယ) ပုဒ်၏ ဣတ္ထိသဒ္ဒါနှင့်အတူ သမာသ်ဖြစ်ခြင်းကို 'အဓိတ္ထိ' ဟု ဥပမာပြ၍၊ မြဲသော သမာသ် (နိစ္စသမာသ်) တို့အား ဝိဂြိုဟ်မရှိခြင်း သို့မဟုတ် မိမိပုဒ်မဟုတ်သော အခြားပုဒ်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်း (အသကပဒဝိဂြိုဟ်) သည် သင့်လျော်၏၊ သို့မဟုတ်ပါက မမြဲသည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်နိုင်သောကြောင့် 'နိစ္စသမာသတ္တာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

අසකපදෙන අනත්තනියපදෙන අඤ්ඤපදෙන විග්ගහො අසකපදවිග්ගහො, තෙන, එත්ථ හි යථා කුම්භස්ස සමීපංත්‍යඤ්ඤපදවාක්‍යෙ සමීප සද්දෙනුපසද්දවචනීයස්ස වුත්තත්තා උපසද්දො නප්පයුජ්ජතෙ, යථා ඉත්ථී සූති එත්ථාධිසද්දවචනීයස්සා (ධා)රත්ථස්ස සත්තමියා වුත්තත්තා නාධිසද්දොති ‘ඉත්ථීසූ’ති අඤ්ඤපදවාක්‍යං වුත්තං, කථාපවත්තාති ත්වාධෙය්‍යො පදස්සනං, එවං සබ්බත්ථොන්නෙයං, අසකපදවිග්ගහෙනාත්ථොව වුත්තො,

မိမိပုဒ်မဟုတ်သော၊ မိမိနှင့်မဆိုင်သောပုဒ်တည်းဟူသော အခြားပုဒ်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းသည် အသကပဒဝိဂြိုဟ် မည်၏၊ ထိုအသကပဒဝိဂြိုဟ်ဖြင့်၊ ဤ၌ ဥပမာသော်ကား 'ကုမ္ဘဿ သမီပံ' ဟူသော အခြားပုဒ်ဝါကျ၌ သမီပသဒ္ဒါဖြင့် ဥပသဒ္ဒါဟောအပ်သော အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဥပသဒ္ဒါကို မသုံးစွဲအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ 'ဣတ္ထီသု' ဟူသော ဤ၌ အဓိသဒ္ဒါဟောအပ်သော အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်ကို သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အဓိသဒ္ဒါကို မသုံးစွဲအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် 'ဣတ္ထီသု' ဟူသော အခြားပုဒ်ဝါကျကို ဆိုအပ်၏၊ 'ကထာပဝတ္တာ' ဟူသည်ကား အာဓေယျ (တည်အပ်သောအရာ) ကို ပြခြင်းတည်း၊ ဤသို့ အလုံးစုံသော အရာ၌ သိအပ်၏၊ အသကပဒဝိဂြိုဟ်ဖြင့် အနက်ကိုသာ ဆိုအပ်၏။

අධිසද්දස්ස පන පුරතොවට්ඨිතස්සාධාරෙ වත්තමානස්ස තංසමානාධිකරණෙන සත්තම්‍යන්තෙනිත්ථිසද්දෙන සහ සමාසොති දස්සෙතුමාහ-‘අධිසද්දො’ච්චාදි.

အဓိသဒ္ဒါ၏ကား ရှေး၌ တည်ရှိသော၊ အာဓာရအနက်၌ ဖြစ်သော၊ ထိုအဓိသဒ္ဒါနှင့် သမာနာဓိကရုဏ်းဖြစ်သော သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ဣတ္ထိသဒ္ဒါနှင့်အတူ သမာသ်ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'အဓိသဒ္ဒေါ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

ස්‍යාදිලොපොති අධිසද්දතො ඉත්ථිසද්දතො ච පරෙසං සත්තමී බහුවචනානං ලොපොති අත්ථො. අත්ත (භාව) සම්පත්තීති සරීරසම්පත්ති අධිප්පෙතාති බ්‍රහ්මසද්දස්ස සරීරං අත්ථොති ආහ- ‘බ්‍රහ්මං සරීරන්ති, කත්ථචී උත්තරපදත්ථප්පධානත්තාවාසඞ්ඛ්‍යසමාසස්ස ‘සම්පන්නං බ්‍රහ්ම’න්ති විග්ගහො වුත්තො.

'သျာဒိလောပေါ' ဟူသည် အဓိသဒ္ဒါနှင့် ဣတ္ထိသဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ ရှိကုန်သော သတ္တမီဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်တို့ကို ချေခြင်းဟု အနက်ရ၏။ 'အတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိ' ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဗြဟ္မသဒ္ဒါ၏ အနက်သည် ကိုယ်ခန္ဓာဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'ဗြဟ္မံ သရီရံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အချို့သောကျမ်း၌ နောင်ပုဒ်၏အနက် အဓိကရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသံခရသမာသ်၏ 'သမ္ပန္နံ ဗြဟ္မံ' ဟု ဝိဂြိုဟ်ကို ဆိုအပ်၏။

සමාසවිභත්තියාති [Pg.148] සමාසතො උප්පන්නවිභත්තියා, සකලො පදෙසසකලො, පරිග්ගහාපෙක්ඛාති අභ්‍යුපගමාපෙක්ඛායාති අත්ථො, අභ්‍යුපගමෙපි හි පරිග්ගහසද්දො–

'သမာသဝိဘတ္တိယာ' ဟူသည် သမာသ်ပုဒ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိဘတ်ဖြင့်၊ 'သကလော' ဟူသည် တစိတ်တဒေသ မဟုတ်ဘဲ အလုံးစုံသော၊ 'ပရိဂ္ဂဟာပေက္ခာ' ဟူသည် ဝန်ခံခြင်းကို ငဲ့ခြင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏၊ ဝန်ခံခြင်းအနက်၌လည်း ပရိဂ္ဂဟသဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏ (ဟူ၍)–

සපථෙ පරිවාරෙ ච, මූලාභ්‍යුපගමෙසු ච;

රවිම්හි රාහුගහිතෙ, දාරෙසු ච පරිග්ගහො’’ති නිඝණ්ටු.

အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်း ('သပထ')၊ အခြံအရံ ('ပရိဝါရ')၊ အရင်းအမြစ် ('မူလ')၊ ဝန်ခံခြင်း ('အဘျုပဂမ')၊ ရာဟုဖမ်းအပ်သော နေ ('ရဝိ')၊ မယား ('ဒါရ') တို့၌ ပရိဂ္ဂဟသဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏ဟု နိဃဏ္ဍုကျမ်း၌ လာရှိ၏။

සකලස්ස භාවො සාකල්‍යං-සකලසද්දප්පවත්තිනිමිත්තං, තම්පන නිස්සෙස ග්ගහණා පුථු භවතීත්‍යාහ- ‘අසෙසග්ගහණ’න්ති, තිණානං සාකල්‍යන්ති විග්ගහො, තිණසද්දෙන හි තිණසහිතානි ගහිතානි, තෙනෙව වක්ඛති බ්‍යතිරෙකනයෙ- ‘තං සබ්බං තිණසහිතමජ්ඣො- හරතී’ති, සතිණමජ්ඣොහරතීතෙත්ථාධිප්පායත්ථ මාහ-‘යාවා’තිආදි.

အလုံးစုံဖြစ်သည်၏အဖြစ်သည် သာကလျ (အလုံးစုံသောသဘော) မည်၏၊ (ထိုသာကလျသည်) သကလသဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်၏၊ ထိုသာကလျကိုကား အကြွင်းမဲ့ ယူခြင်းကြောင့် သီးခြားဖြစ်၏ဟု မိန့်တော်မူလိုသဖြင့် 'အသေသဂ္ဂဟဏံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'တိဏာနံ သာကလျံ' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏၊ မြက်သဒ္ဒါဖြင့် မြက်နှင့်တကွသော အရာတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ပျက်စီးခြင်းနည်းလမ်း (ဗျတိရေကနယ) ၌ 'ထိုအလုံးစုံကို မြက်နှင့်တကွ မျိုချ၏' ဟု မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ 'သတိဏမဇ္ဈောဟရတိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို 'ယာဝါ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

තිණසද්දො උපලක්ඛණං සෙසා-නජ්ඣොහාරියානං, තෙනාහ ‘තිණාදිකම්පී’ති. පරිග්ගහාපෙක්ඛායන්තභූතස්ස ගහණත්ථං ‘‘අබ්‍යයං විභත්තිසමීපා’’දිසුත්තෙ ‘සාග්‍යධීතෙ’ති නිප්ඵාදනත්ථමන්තවචන මුදාහතම්පාණිනිනා, තම්පි සාකල්‍යෙයෙවාහරිතුං සාග්‍යධීතෙත්‍යූදාහටන්ති දස්සෙතුං ‘තතො’ත්‍යාදි වුත්තං.

မြက်သဒ္ဒါသည် အခြားသော မမျိုအပ်ကောင်းသော အရာတို့၏ အမှတ်အသား (ဥပလက္ခဏ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'တိဏာဒိကမ္ပိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သိမ်းဆည်းခြင်းကို ငဲ့သော အဆုံးသို့ ရောက်သောအရာကို ယူခြင်းငှာ 'အဗျယံ ဝိဘတ္တိသမီပါ' စသော သုတ်၌ 'သာဂျဓီတေ' ဟူသော ပုဒ်ကို ပြီးစေခြင်းငှာ ပါဏိနိဆရာသည် 'အန္တ'ဟူသော စကားကို ဥပမာပြအပ်၏၊ ထိုပုဒ်ကိုလည်း သာကလျအနက်၌သာ ဆောင်ယူခြင်းငှာ 'သာဂျဓီတေ' ဟု ဥပမာပြအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'တတော' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။

තතොති යතො සකලසකලෙ න වත්තති, පරිග්ගහාපෙක්ඛාය සමත්තියා අන්තතො සකාසා සාකල්‍යං න භිජ්ජතෙති සම්බන්ධො, සමත්ථියම්පි අන්තෙ උදාහරණන්ති සෙසො.

'တတော' ဟူသည် အကြင်ကြောင့် အလုံးစုံ၌ မဖြစ်၊ သိမ်းဆည်းခြင်းကို ငဲ့သဖြင့် ပြီးဆုံးခြင်းကြောင့် အဆုံး၏အထံမှ သာကလျသည် မခြားနားဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏၊ ပြီးဆုံးခြင်း၌လည်း အဆုံးသည် ဥပမာဖြစ်၏ဟု ကြွင်း၏။

අග්ගිපරියන්තන්ති අග්ගිඅත්ථො ගන්ථො තාදත්ථියා අග්ගි, සොපරියන්තො-ස්ස අජ්ඣෙයස්සාති අග්ගිපරියන්තං, යත්තකස්සාජ්ඣෙයස්ස පරිග්ගහො, තස්ස අග්ගි පරියන්තො, අග්ගිනා පරියන්තභූතෙන සහිතො සකලොති විග්ගහො, අග්ගිනො සාකල්‍යන්ති වා.

'အဂ္ဂိပရိယန္တံ' ဟူသည် မီးလျှံဟူသော အနက်ရှိသော ကျမ်းသည် ထိုကျမ်း၏အကျိုးငှာ မီးမည်၏၊ ထိုမီးသည် ဤသင်ယူအပ်သောကျမ်း၏ အဆုံးရှိ၏ဟု 'အဂ္ဂိပရိယန္တံ' ဟု ရှိရာ၌ အကြင်မျှလောက်သော သင်ယူအပ်သော ကျမ်းကို သိမ်းဆည်းအပ်၏၊ ထိုကျမ်း၏ မီးသည် အဆုံးတည်း... မီးတည်းဟူသော အဆုံးရှိသောအရာနှင့်တကွဖြစ်သော အလုံးစုံသော ကျမ်းဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏၊ သို့မဟုတ် 'အဂ္ဂိနော သာကလျံ' ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

සද්දිකානන්ති බ්‍යාකරණඤ්ඤූනං. අත්ථාභාවෙඉත්‍යත්ථග්ගහණං ඉතරෙතරාභාවෙ ධම්මාභාවෙ ච මා සියාති, අතොයෙව චොච්චතෙ ‘අථෙතරෙතරාභාවෙ’ඉච්චාදි, ඉතරස්මිං ඉතරස්ස අභාවො ඉතරෙතරාභාවො, ගො අස්සො න භවතීති හි අත්ථන්තරත්තං නිසෙධීයතෙ, න වත්ථුභාවො, බ්‍රාහ්මණො න භවතීත්‍යත්‍රපිබ්‍රාහ්මණත්තධම්මො [Pg.149] නිසෙධීයතෙ, න වත්ථුභාවො, පරත්තාතිආදිනා විප්පටිසෙධ විසයමාහ.

'သဒ္ဒိကာနံ' ဟူသည် သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့၏။ 'အတ္ထာဘာဝေ' ဟူသော နေရာ၌ အတ္ထသဒ္ဒါကို ယူခြင်းသည် အပြန်အလှန် မရှိခြင်း (ဣတရေတရာဘာဝ) ၌လည်းကောင်း၊ သဘောတရား မရှိခြင်း (ဓမ္မာဘာဝ) ၌လည်းကောင်း မဖြစ်စေခြင်းငှာတည်း။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'အထေတရေတရာဘာဝေ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ တပါးသောအရာ၌ တပါးသောအရာ၏ မရှိခြင်းသည် ဣတရေတရာဘာဝ မည်၏၊ နွားသည် မြင်းမဟုတ်ဟု အနက်တပါးဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကို တားမြစ်အပ်၏၊ ဝတ္ထု၏အဖြစ်ကို တားမြစ်သည်မဟုတ်။ ဗြာဟ္မဏ မဟုတ်ဟု ဤ၌လည်း ဗြာဟ္မဏဖြစ်သော သဘောတရားကို တားမြစ်အပ်၏၊ ဝတ္ထု၏အဖြစ်ကို တားမြစ်သည်မဟုတ်။ 'ပရတ္တာ' စသည်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အရာကို မိန့်တော်မူ၏။

අතික්කමාභාවෙතී එත්ථ අතික්කමාති පඤ්චමියා අසමාසනිද්දෙසොති ආහ- ‘අතික්කමා’ති, න පනුප්පන්නස්ස පච්ඡාති ඉමිනා අතික්කමාභාවො නාම උප්පන්නස්ස පච්ඡා අභාවොති දස්සෙති.

'အတိက္ကမာဘာဝေ' ဟူသော ဤ၌ 'အတိက္ကမာ' ဟူသည် ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် သမာသ်မရှိဘဲ ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အတိက္ကမာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'န ပနုပ္ပန္နဿ ပစ္ဆာ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အတိက္ကမာဘာဝ (လွန်ခြင်းမရှိခြင်း) မည်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသော အရာ၏ နောက်၌ မရှိခြင်း ဖြစ်၏ဟု ပြ၏။

නිත්තිණන්ති උත්තරපදත්ථප්පධානො-සඞ්ඛ්‍යසමාසො. සම්පතිසද්දස්ස සාමඤ්ඤවචනත්තෙපි ඉධාධිප්පෙතං කාලං දස්සෙතුමාහ- ‘උපභොගස්සෙ’’ච්චාදි, උපභොගො කම්මසාධනො ලහුපාවුරණස්ස නායමුපභොගකාලොති විග්ගහො, (අති) ලහුපාවුරණන්ති රූපසිද්ධීති දස්සෙතුං ලහුපාවුරණස්සාතිආදි වුත්තියං වුත්තං.

နိတ္တိဏံဟူသည် နောက်ပုဒ်၏ အနက်သာလွန်သော အသံချာသမာတ် (အဗျယီဘာဝသမာတ်) ဖြစ်သည်။ သမ္ပတိသဒ္ဒါသည် သာမညဟော ဖြစ်သော်လည်း ဤ၌ အလိုရှိအပ်သော ကာလကို ပြခြင်းငှာ ‘ဥပဘောဂဿ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ဥပဘောဂဟူသည် ကမ္မသာဓန ဖြစ်သည်။ ‘လဟုပါဝုရဏဿ နာယမုပဘောဂကာလော’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ (အတိ) လဟုပါဝုရဏံ ဟူသော ရုပ်ပြီးပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘လဟုပါဝုရဏဿ’ အစရှိသည်ကို ဝုတ္တိ၌ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

යොග්ගං රූපන්ති විග්ගහෙ අනුරූපං, නනු චාත්‍ර නිච්චසමාසත්තාසපදවිග්ගහෙන භවිතබ්බංත්‍යාසඞ්කියාහ-‘විච්ඡාය’මිච්චාදි, අනුසද්දෙන හි යොගෙ විච්ඡායං ‘‘අනුනා’’ති (2-10) දුතියා විධීයතෙ, වාක්‍යෙයෙවාස්ස ච පයොගො නාඤ්ඤත්‍රෙති වාක්‍යම්පි භවතීති මඤ්ඤතෙ. සකිඛීති එත්ථාපි ‘‘අකාලෙ සකත්ථෙ’’ති (3-81) සහස්ස සො.

‘ယောဂ္ဂံ ရူပံ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သော် ‘အနုရူပံ’ ဟု ရုပ်ပြီး၏။ ဤ၌ နိစ္စသမာတ်ဖြစ်သောကြောင့် အသပဒဝိဂြိုဟ်ဖြင့်သာ ဖြစ်ထိုက်သည် မဟုတ်လောဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘ဝိစ္ဆာယံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အနုသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌ ‘အနုနာ’ (၂-၁၀) သုတ်ဖြင့် ‘ဝိစ္ဆာယံ’ ၌ ဒုတိယောဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ ဝါကျ၌သာလျှင် ထိုအနုသဒ္ဒါ၏ သုံးစွဲခြင်းရှိ၏၊ အခြား၌ မဟုတ်ဟု ဝါကျလည်း ဖြစ်နိုင်၏ဟု ယူဆတော်မူသည်။ ‘သကိက္ခီ’ ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ‘အကာလေ သကတ္ထေ’ (၃-၈၁) သုတ်ဖြင့် သဟသဒ္ဒါ၏ ‘သ’ ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။

සදිසො කිඛියාති එත්ථ කිඛියා පසිද්ධභූතාය සාධියස්ස සාධනභාවෙන ගහිතාය සධම්මත්තෙන කොචි සාධියො සදිසොති වුත්තොති කිමිධ සදිසො අප්පධානං තථා සති පුප්පපදත්ථප්පධානෙනාසඞ්ඛ්‍යසමාසෙන සකිඛීති එත්ථ න භවිතබ්බන්ති ආහ-‘නනුචෙ’ත්‍යාදි, කිඛියාති සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, එත්ථ පන සදිසත්තස්ස කිඛීයා-ප්පටිබද්ධත්තාප්පධානත්තං. නෙතදත්ථීතිආදිනා යථාවුත්තං චොදනං පරිහරති.

‘သဒိသော ကိက္ခိယာ’ ဟူသော ဤ၌ ထင်ရှားကျော်စောသော၊ သာဓိယ၏ သာဓနအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော ကိက္ခီနှင့် တူညီသောသဘောရှိခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော သာဓိယသည် တူ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ဤ၌ ‘သဒိသ’ သည် အပဓာန (မသာလွန်သောအနက်) ဖြစ်သလော၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ရှေ့ပုဒ်၏ အနက်သာလွန်သော အသံချာသမာတ် (အဗျယီဘာဝသမာတ်) ဖြစ်သော ‘သကိက္ခီ’ ၌ ဤသမာတ် မဖြစ်ထိုက်သည် မဟုတ်လောဟု မေးသဖြင့် ‘နနုစေ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘ကိက္ခိယာ’ ဟူသည် ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်သည်၊ ဤ၌ကား တူညီသောအဖြစ်သည် ကိက္ခီနှင့် စပ်ယှဉ်နေသောကြောင့် အပဓာနဖြစ်၏။ ‘နေတဒတ္ထိ’ အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော စောဒနာကို ဖြေရှင်းတော်မူသည်။

යථා දෙවදත්තොති එත්ථ යදි සමාසො භවෙය්‍ය, දෙවදත්තෙන සදිසො යථාදෙවදත්තන්ති භවෙය්‍ය, පටිසිද්ධත්තා පන (න) සමාසොති, කිඛීති මක්කටස්සාභිධානං. ජෙට්ඨානුක්කමෙනාති වුත්තත්තා අනුජෙට්ඨන්ති තතියන්තතා ගම්‍යතෙ. චක්කෙන යුගපදි සචක්කං.

‘ယထာ ဒေဝဒတ္တော’ ဟူသော ဤ၌ အကယ်၍ သမာတ်ဖြစ်ပါက ‘ဒေဝဒတ္တေန သဒိသော ယထာဒေဝဒတ္တံ’ ဟု ဖြစ်ရာ၏၊ တားမြစ်ထားသောကြောင့် သမာတ် မဟုတ်ပေ။ ‘ကိက္ခီ’ ဟူသည် မျောက်၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ‘ဇေဋ္ဌာနုက္ကမေန’ (ကြီးစဉ်ငယ်လိုက်) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘အနုဇေဋ္ဌံ’ ဟူသော တတိယာဝိဘတ် အဆုံးရှိသော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ‘စက္ကေန ယုဂပဒိ သစက္ကံ’ (စက်နှင့်တကွ တစ်ပြိုင်နက်တည်း) ဟု ဖြစ်သည်။

4. යාවාවධාරණෙ

၄. ‘ယာဝါဝဓာရဏေ’ (ယာဝသဒ္ဒါသည် သတ်မှတ်ခြင်း ‘အဝဓာရဏ’ အနက်၌ သမာတ်ဖြစ်၏)။

අමත්තානං යත්තකො පරිච්ඡෙදො යාවාමත්තං.

အမတ် (ခွက်ငယ်) တို့၏ အကြင်မျှလောက်သော အတိုင်းအတာသည် ‘ယာဝါမတ္တံ’ ဖြစ်သည်။

5. පය්‍යපාබහිතිරො පුරෙපච්ඡාවාපඤ්චම්‍යා

၅. ‘ပယျပါဗဟိတိရော ပုရေပစ္ဆာဝါပဉ္စမျာ’ (ပရိ၊ အပ၊ ဗဟိ၊ တိရော၊ ပုရေ၊ ပစ္ဆာ သဒ္ဒါတို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် သမာတ် ဖြစ်၏)။

පඤ්චම්‍යාති [Pg.150] කස්මා වුත්තං නනු අවුත්තෙපි තස්මිං වක්ඛමානනයෙන පඤ්චම්‍යන්තත්තා පඤ්චම්‍යන්තෙහෙව සමාසො විඤ්ඤායතීත්‍යාසඞ්කියාහ‘යදිපි’ච්චාදි. තථාපිච්චාදිනා පරිහරති, හොතු කාමං ‘පරිපබ්බතං විජ්ජොතතෙ’ති දුතියානිසෙධාය, අඤ්ඤත්‍ර කථන්ති ආහ ‘ඉහ චෙ’ත්‍යාදි.

‘ပဉ္စမျာ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူသနည်း။ ထိုစကားကို မမိန့်ဆိုသော်လည်း ပြောလတ္တံ့သော နည်းလမ်းဖြင့် ပဉ္စမီဝိဘတ် အဆုံးရှိသောကြောင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့်သာ သမာတ်ဖြစ်ကြောင်း သိသာသည် မဟုတ်လောဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘ယဒိပိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘တထာပိ’ အစရှိသည်ဖြင့် ဖြေရှင်းတော်မူသည်။ ‘ပရိပဗ္ဗတံ ဝိဇ္ဇောတတေ’ ဟူ၍ ဒုတိယောဝိဘတ်ကို တားမြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်လိုက ဖြစ်ပါစေ၊ အခြားနေရာ၌ အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသဖြင့် ‘ဣဟ စေ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

ආචත්තාරො වාති ආසද්දො වාක්‍යෙ, සරණෙ වා, ගාමො බහි තිට්ඨතීත්‍යත්ථො, පුරතො ගාමම්පස්සාති වදන්තො පුරෙත්‍යත්ථප්පඝානොයන්නිද්දෙසො, නසරූපප්පධානොති දස්සෙති, අභිමුඛෙ ගාමම්පස්සාත්‍යත්ථො. අවුත්තානමෙතාන්‍යුපලක්ඛණානි, තස්මා ‘තිරො ගාමම්පස්සා’තිපි වුත්තං හොති, තිරියතො ගාමම්පස්ස, පච්ඡතො ගාමම්පස්සාති අත්ථො.

‘အာစတ္တာရော ဝါ’ ဟူရာ၌ ‘အာ’ သဒ္ဒါသည် ဝါကျ၌ သော်လည်းကောင်း၊ ကိုးကွယ်ရာ၌ သော်လည်းကောင်း ရှိ၏၊ ‘ရွာ၏ အပြင်ဘက်၌ တည်၏’ ဟု အနက်ရသည်။ ‘ရွာ၏ ရှေ့၌ ကြည့်ပါ’ ဟု ပြောဆိုသူသည် ‘ပုရေ’ ဟူသော အနက်သာလွန်သော ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သည်၊ သရုပ်သာလွန်သည် မဟုတ်ကြောင်း ပြသ၏။ ‘ရွာ၏ ရှေ့တည့်တည့်၌ ကြည့်ပါ’ ဟု အနက်ရသည်။ ဤသည်တို့ကား မမိန့်ဆိုအပ်သော ပုဒ်တို့၏ ဥပလက္ခဏာများ ဖြစ်ကြသည်၊ ထို့ကြောင့် ‘တိရော ဂါမံ ပဿ’ ဟုလည်း ဆိုအပ်သည်ဖြစ်၏၊ ‘ရွာကို ဖြတ်၍ ကြည့်ပါ’၊ ‘ရွာ၏ နောက်ကွယ်မှ ကြည့်ပါ’ ဟု အနက်ရသည်။

අපසද්දයොගෙ නිච්චපඤ්චන්තස්ස විකප්පෙන සමාසවිධානාවාභවනෙනොදාහරණං දින්නං (එත්ථ) පඤ්චම්‍යාති පයොජනාභාවෙපි අඤ්ඤදත්ථං කරියමානමිහාප්‍යත්ථවන්තං හොති.

အပသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌ အမြဲ ပဉ္စမီဝိဘတ် အဆုံးရှိသော ပုဒ်အား ဝိကပ်အားဖြင့် သမာတ်မပြဋ္ဌာန်းနိုင်ခြင်းကြောင့် ဥပမာကို ပေးအပ်၏။ ဤ၌ ‘ပဉ္စမျာ’ ဟူသော ပုဒ်သည် အကျိုးမရှိသော်လည်း အခြားသော အကျိုးငှာ ပြုအပ်သည်ဖြစ်၍ ဤနေရာ၌လည်း အနက်ရှိသည် (အကျိုးရှိသည်) ဖြစ်၏။

6. සමී

၆. ‘သမီ’ (သုတ်တော်)။

‘‘අනු යං සමයා’’ති (2-1-15) ච ‘‘යස්ස චායාමො’’ති (2-1-16) ච පාණිනිනො වචනද්වයං, අයමෙතෙසමත්ථො ‘‘යස්ස සමයා සමීපවාචී අනුසද්දො, තෙන සහ සමස්සතෙති ච, අනු යස්සායාමවාචී, තෙන ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහ සමස්සතෙ’’ති ච. වත්ථුතො තු සාමීප්‍යායාමවන්තානමනිද්දෙසෙපි සාමත්ථියා තදාක්ඛෙපොති දස්සෙන්තො ආහ-‘සමීපායාමාන’මිච්චාදි.

ပါဏိနိ ဆရာ၏ ‘အနု ယံ သမယာ’ (၂-၁-၁၅) နှင့် ‘ယဿ စာယာမော’ (၂-၁-၁၆) ဟူသော စကားနှစ်ရပ် ရှိ၏။ ထိုစကားတို့၏ အနက်ကား— ‘အကြင် အနီးကို ဟောသော အနုသဒ္ဒါသည် ထိုသဒ္ဒါနှင့်တကွ သမာတ်ဖြစ်၏၊ အနုသဒ္ဒါသည် အကြင်အလျားကို ဟော၏၊ ထို (အလျားရှိသောပုဒ်) သိယဒိအဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တကွ သမာတ်ဖြစ်၏’ ဟု ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့်မူ အနီးရှိခြင်း၊ အလျားရှိခြင်းတို့ကို မညွှန်ပြသော်လည်း စွမ်းရည်အားဖြင့် ထိုအနက်ကို ဆွဲယူနိုင်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် ‘သမီးပါယာမာနံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

සම්බන්ධිත්තාති සම්බන්ධිසද්දා සකත්ථමිව නියතපටියොගිනමාක්ඛපන්ති… තෙන විනා තෙසං සකත්ථාභාවා. ආයාමො දීඝතා, ‘‘යස්ස සමීපායාමෙස්වනු’’ති යථාවුත්තසුත්තද්වයමාක්ඛෙපෙනුපදිසති, වනස්ස සාමිප්‍යමනුවනං, ‘‘අසඞ්ඛ්‍යං විභත්තිසම්පත්තිසමීප’’ ඉච්චෙව (3-2) සිද්ධෙපුන සමීපග්ගහණං විකප්පත්ථං, තෙන වනස්සානුති වාක්‍යෙනාපි භවිතබ්බං.

‘သမ္ဗန္ဓိတ္တာ’ (ပတ်သက်စပ်ယှဉ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်) ဟူသည်မှာ သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါတို့သည် မိမိတို့အနက်ကဲ့သို့ပင် သတ်မှတ်အပ်သော ပြိုင်ဘက်ပုဒ် (ပဋိယောဂီ) ကို ဆွဲယူတတ်ကြ၏၊ ထိုပဋိယောဂီမပါဘဲ မိမိတို့၌ အနက်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘အာယာမော’ ဟူသည် ရှည်လျားသောအဖြစ်တည်း။ ‘ယဿ သမီပါယာမေသုနု’ ဟူ၍ ဆိုခဲ့ပြီးသော သုတ်နှစ်ခုကို ဆွဲယူခြင်းဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူသည်။ တော၏ အနီးသည် ‘အနုဝနံ’ ဖြစ်သည်။ ‘အသံချံ ဝိဘတ္တိသမ္ပတ္တိသမီးပ’ (၃-၂) သုတ်ဖြင့်သာ ပြီးစီးနိုင်ပါလျက် တစ်ဖန် ‘သမီးပ’ ကို ယူခြင်းသည် ဝိကပ်ပြုရန်ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝနဿ အနု’ ဟူသော ဝါကျလည်း ဖြစ်ထိုက်သည်။

ගඞ්ගාය [Pg.151] ආයාමො අනුගඞ්ගං, භාගවුත්තිකාරො ‘‘ලක්ඛණෙනෙ’’ති වත්තතෙ. යස්සායාමවාචී අනු, තෙන ලක්ඛණෙන සමස්සතෙ අනුගඞ්ගං බාරාණසී, ගඞ්ගාය ලක්ඛණභූතාය පසිද්ධායාමගුණාය බාරාණසී ලක්ඛීයතෙ යාවායතායාමා ගඞ්ගා තාවායම්පීති සභාවතො තූපමානොපමෙය්‍යභාවො සමාසෙ පතීයතෙ ගඞ්ගා විය දීඝා’’ති ලක්ඛියලක්ඛණභාවං වණ්ණෙති. එවං සති බාරාණසීති පඨමා නොපපජ්ජතෙති මඤ්ඤමානො ආහ-‘ගඞ්ගායා මෙන යුත්තා ‘‘ත්‍යාදි. අනුගඞ්ගං බාරාණසියාති බාරාණසියා ගඞ්ගායාමො ලක්ඛණන්ති අත්ථො.

ဂင်္ဂါမြစ်၏ အလျားသည် ‘အနုဂင်္ဂံ’ ဖြစ်သည်။ ဘာဂဝုတ္တိကျမ်းပြုဆရာသည် ‘လက္ခဏေန’ ဟူသော ပုဒ် လိုက်သည်ဟု ဆို၏။ အကြင် အလျားကိုဟောသော အနုသဒ္ဒါသည် ထိုမှတ်ကြောင်း ‘လက္ခဏ’ ပုဒ်နှင့် သမာတ်ဖြစ်၍ ‘အနုဂင်္ဂံ ဗာရာဏသီ’ ဟု ဖြစ်၏။ မှတ်ကြောင်းဖြစ်သော၊ ထင်ရှားသော အလျားဂုဏ်ရှိသော ဂင်္ဂါမြစ်ဖြင့် ဗာရာဏသီပြည်ကို မှတ်သားအပ်၏။ ဂင်္ဂါမြစ်သည် အကြင်မျှလောက် ရှည်လျား၏၊ ဤဗာရာဏသီပြည်သည်လည်း ထိုမျှလောက် ရှည်လျား၏ဟု သဘာဝအားဖြင့် ဥပမာန ဥပမေယျအဖြစ်သည် သမာတ်၌ ထင်ရှား၏၊ ‘ဂင်္ဂါမြစ်ကဲ့သို့ ရှည်လျားသော’ ဟု မှတ်အပ်သော လက္ခိယနှင့် မှတ်ကြောင်း လက္ခဏအဖြစ်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ‘ဗာရာဏသီ’ ဟူသော ပထမာဝိဘတ်သည် မသင့်လျော်ဟု ယူဆလျက် ‘ဂင်္ဂါယာမေန ယုတ္တာ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘အနုဂင်္ဂံ ဗာရာဏသိယာ’ ဟူသည် ဗာရာဏသီပြည်၏ ဂင်္ဂါမြစ်အလျားသည် မှတ်ကြောင်းဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။

7. තිට්ඨ

၇. ‘တိဋ္ဌ’ (သုတ်တော်)။

අකතසමාසාචාති අනෙන ඉමිනා කතසමාසතං දීපෙති, තිට්ඨන්තීති ඉදංන්තප්පච්චයන්තස්සාත්ථපදන්ති දස්සෙතුමාහ-‘‘න්තොකත්තරි වත්තමානෙ’’තිච්චාදි, (5-64) ආයතීතීමස්සාත්තපදං ආයන්තීති, පුම්භාවාභාවො නීපාතනා, අකාරො ච නිපාතනා ‘‘ගොත්ව චත්ථෙ චා ලොපෙ’’ත්‍යත්‍ර (3-46) ‘නාඤ්ඤාසඞ්ඛ්‍යත්ථෙසූ’ත්‍යනුවත්තනතො.

‘အကတသမာသာ စ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဤသမာတ်ပြုပြီးသောအဖြစ်ကို ပြ၏။ ‘တိဋ္ဌန္တိ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် အန္တပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အနက်ပုဒ်ဖြစ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ ‘အန္တော ကတ္တရိ ဝတ္တမာနေ’ (၅-၆၄) အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘အာယတီ’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ပုဒ်သည် ‘အာယန္တီ’ ဖြစ်သည်။ ယောက်ျားအဖြစ် မရှိခြင်း (ပုမ္ဘာဝါဘာဝ) သည် နိပါတနာ (အထူးပြီးခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်၏၊ အကာရသည်လည်း ‘ဂေါတွ စတ္ထေ စာ လောပေ’ (၃-၄၆) သုတ်၌ ‘နာညာသံချတ္ထေသု’ ဟူ၍ လိုက်ခြင်းကြောင့် နိပါတနာ ဖြစ်သည်။

ලූනයවාදීනමෙත්ථ නිපාතනා කාලෙපි නපුංසකලිඞ්ගත්තං, සංහටායවා යස්මිං කාලෙ සංහටයවං, උම්මත්තගඞ්ගන්ති සඤ්ඤායමඤ්ඤපදත්ථෙ වාධිකාරෙපි නිච්චසමාසො, න හි වාක්‍යං සඤ්ඤාති, ආදිසද්දෙන‘සමස්ස සොභනත්තං සුසම’මිච්චාදීනඤ්ච සඞ්ගහො, පභාවනං පකාසනං.

‘လူနယဝ’ အစရှိသည်တို့၏ ဤ၌ နိပါတနာကြောင့် ကာလအနက်၌လည်း နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ မုယောစပါးတို့ကို သိမ်းဆည်းအပ်သော အကြင်အခါသည် ‘သံဟဋယဝံ’ ဖြစ်သည်။ ‘ဥမ္မတ္တဂင်္ဂံ’ ဟူသည် အမည် (သညာ) ၌ အခြားပုဒ်၏ အနက် ‘အညပဒတ္ထ’ သို့မဟုတ် အဓိကာရ၌လည်း နိစ္စသမာတ် ဖြစ်၏၊ ဝါကျသည် အမည်မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ‘သမဿ သောဘနတ္တံ သုသမံ’ အစရှိသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ ပဘာဝနံ ဟူသည် ထင်ရှားစေခြင်း (ပကာသနံ) တည်း။

8. ඔරෙ

၈. ‘အောရေ’ (သုတ်တော်)။

ඔරං ගඞ්ගාය, පාරං යමුනායාති සමාසෙ කතෙ නිපාතනා එකාරො, තෙනෙව වුත්තියං වුත්තං ‘එකාරන්තත්තං නිපාතනතො’ති, වුත්තිවිකප්පනත්ථතොති වුත්තියා විකප්පො අත්ථො යස්සාති විග්ගහො.

‘သြရံ ဂင်္ဂါယ၊ ပါရံ ယမုနာယ’ ဟု သမာတ်ပြုပြီးသော် နိပါတနာကြောင့် ဧကာရ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ဝုတ္တိ၌ ‘ဧကာရန္တတ္တံ နိပါတနတော’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ‘ဝုတ္တိဝိကပ္ပနတ္ထတော’ ဟူသည် ဝုတ္တိ၏ ဝိကပ်သည် အကြင်သမာတ်၏ အကျိုးဖြစ်၏ဟု ဝိဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။

10. අමා

၁၀. ‘အမာ’ (သုတ်တော်)။

සොචෙකත්ථීභාවො විසිට්ඨො-භිමතොති සම්බන්ධො, මුහුත්තන්ති අච්චන්තසංයොගෙ දුතියා, පාදිසමාසං කත්වාති ආසද්දස්ස හරසද්දෙන වුත්තිසද්දෙන කිරියාඛ්‍යාප්‍යතෙති අසත්‍යුපසෙචනාදිකිරියායං [Pg.152] සඞ්ඛාරකං සඞ්ඛාරියං වා න භවති, අත්ථිචෙහ තදුභයං, තතො තෙසං සම්භවායෙව සමාසන්තොභූතකිරියා ගම්‍යතෙති මඤ්ඤතෙ, තථාහි දධිභොජනංත්‍යාදො වුත්තෙ අධ්‍යාදිනො සඞ්ඛාරකත්තං භොජනාදිනො ච සඞ්ඛාරියත්තං පතීයතෙ, න චොපසෙකාදිමන්තරෙන සඞ්ඛාරියසඞ්ඛාරකභාවො-ත්ථීති සාමත්ථියායෙවුපසෙකාදිප්පතීති.

‘သော စေကတ္ထီဘာဝေါ ဝိသိဋ္ဌောဘိမတော’ ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ‘မုဟုတ္တံ’ ဟူသည် အစ္စန္တသံယောဂ၌ ဒုတိယောဝိဘတ် ဖြစ်သည်။ ‘ပါဒိသမာသံ ကတွာ’ ဟု ပြု၍ ‘အာ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ဟရ’ သဒ္ဒါ၊ ‘ဝုတ္တိ’ သဒ္ဒါတို့နှင့် ကိရိယာကို ပြဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် သွန်းလောင်းခြင်း (ဥပသေစန) အစရှိသော ကိရိယာမရှိလျှင် ပြုပြင်တတ်သောတရား (သင်္ခါရက) သို့မဟုတ် ပြုပြင်အပ်သောတရား (သင်္ခါရိယ) သည် မဖြစ်ပေ။ ဤ၌ ထိုနှစ်ပါးစလုံး ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့ ဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်သာ သမာတ်အတွင်း၌ ရှိသော ကိရိယာကို သိအပ်၏ဟု ယူဆတော်မူသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ‘ဒဓိဘောဇနံ’ အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်သော် ‘ဒဓိ’ အစရှိသည်၏ ပြုပြင်တတ်သောအဖြစ်၊ ‘ဘောဇန’ အစရှိသည်၏ ပြုပြင်အပ်သောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ သွန်းလောင်းခြင်းစသည် မရှိဘဲ ပြုပြင်အပ်သောတရားနှင့် ပြုပြင်တတ်သောတရား၏ အဖြစ်သည် မရှိနိုင်သောကြောင့် စွမ်းရည်အားဖြင့်သာလျှင် သွန်းလောင်းခြင်းစသည်ကို သိသာခြင်း ဖြစ်သည်။

තදපෙක්ඛායාති ගම්මමානොපසෙචනාදිකිරියාපෙක්ඛාය. පාණිනියෙහි අත්ථෙන ‘එතස්සිද’න්ති අත්ථෙ නිච්චසමාසො-භිමතො සබ්බලිඞ්ගතා ච, තථා වචනාභාවමිහ මනසිකත්වා ‘කථ’මිච්චාදිනා වුත්ති යංවුත්තංචොදකවචනමාහරිත්වා තත්ථාධිප්පායංවිවරති ‘එවමඤ්ඤතෙ’ච්චාදිනා, විධානං කතන්ති එවමඤ්ඤතෙති සම්බන්ධො, තත්ථෙච්චාදිනා අඤ්ඤ පදත්ථෙ භවිස්සතීත්‍යෙත්ථාධිප්පායං විවරන්තො නිච්චසමාසතං සබ්බලිඞ්ගතඤ්ච පටිපාදයති, වාක්‍යනිවත්තිසිද්ධායෙවාති.

တဒပေက္ခာယာတိ ဟူသည်မှာ (ထင်ရှားစွာ) သိအပ်သော ဖျန်းဆတ်ခြင်းစသော ကိရိယာကို ငဲ့ကွက်ခြင်းကြောင့် ဟူလို။ ပါဏိနီဆရာတို့သည် 'အတ္ထ'သဒ္ဒါဖြင့် 'ဤသူအား ဤအရာသည် ဖြစ်၏' ဟူသော အနက်၌ နိစ္စသမာသ်ကိုလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော လိင်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း အလိုရှိအပ်၏။ ထို့အတူ ဤကျမ်း၌ ထိုသို့သော ဝါကျမရှိခြင်းကို နှလုံးသွင်း၍ 'ကထံ' စသည်ဖြင့် ဝုတ္တိကျမ်း၌ ဆိုအပ်သော စောဒနာရှင်၏ စကားကို ဆောင်ယူ၍ 'ဧဝမညတေ' စသည်ဖြင့် ထိုစကား၏ အာဘော်ကို ဖွင့်ပြတော်မူ၏။ 'ဝိဓာနံ ကတံ' ဟူသော ပုဒ်ကို 'ဧဝမညတေ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်ရမည်။ 'တတ္ထ' စသည်ဖြင့် အခြားပုဒ်၏ အနက်၌ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟူသော ဤအရာ၌ အာဘော်ကို ဖွင့်ပြလျက် နိစ္စသမာသ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ခပ်သိမ်းသော လိင်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ပြီးစေတော်မူ၏။ ဝါကျဖြစ်ခြင်း၏ တားမြစ်ခြင်းသည် ပြီးပြီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟူလို။

අත්ථසද්දෙනාවගතත්ථතාය එතස්සාති වත්තුමයුත්තන්ති ‘එතස්ස අත්ථො’ති වාක්‍යනිවත්ති සිද්ධායෙව, කථඤ්චිපි චතුත්ථ්‍යන්තා භින්නත්ථස්ස සමාසෙ කතෙපි තත්ථ විරොධමාහ- ‘චතුත්ථ්‍යන්තස්සෙ’ත්‍යාදි.

'အတ္ထ'သဒ္ဒါဖြင့် သိအပ်သော အနက်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဧတဿ' ဟု ဆိုခြင်းသည် မသင့်လျော်ဟု 'ဧတဿ အတ္ထော' ဟု ဝါကျ၏ တားမြစ်ခြင်းသည် ပြီးပြီးသည်သာတည်း။ တစ်စုံတစ်ရာသော နည်းဖြင့် စတုတ္ထီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ထူးခြားသော အနက်ရှိသော ပုဒ်နှင့် သမာသ်ပြုသော်လည်း ထိုသမာသ်၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပုံကို 'စတုတ္ထန္တဿ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

වචනම්පීති ‘‘අත්ථෙන නිච්චසමාසො සබ්බලිඞ්ගතාච’’ඉති (3-1-36) වාක්‍යකාරෙන පතිට්ඨිතවචනම්පි, පාණිනීයානං ‘එතස්ස ඉද’න්ති අත්ථෙ සමාසෙ කතෙ යො-ත්ථො සම්පජ්ජති, අඤ්ඤත්ථසමාසෙපි සොයෙවත්ථොති දස්සෙති ‘යො’ ඉච්චාදිනා, අනුපාදාපරිනිබ්බානනිමිත්තං වායාමොච්චාදිනා යොජෙතබ්බං… තංනිමිත්තත්තා වායාමාදීනං, තෙසං කථාදීනන්ති එත්ථ තෙසං වායාමාදීනන්ති වත්තබ්බං… වායාමොත්‍යාදිනා වුත්තත්තා සො ච තන්නිමිත්තං හොතෙව, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘‘එතස්ස ඉදන්ති වාක්‍යෙ අත්ථෙන සමාසෙ සබ්බලිඞ්ගතා ච ‘එතදත්ථො එතදත්ථා එතදත්ථ’න්ති වායාමාදයො ච සමාසත්ථා හොන්ති, එතං අනුපාදාපරිනිබ්බානමත්ථො පයොජනමෙතස්ස එතිස්සා එතස්සාති අඤ්ඤපදත්ථෙපි එසං පදානං සොයෙවත්ථොති නාත්ථභෙදො’’ති.

'ဝစနမ္ပိ' ဟူသည်မှာ 'အတ္ထေန နိစ္စသမာသော သဗ္ဗလိင်္ဂတာ စ' ဟူ၍ (၃-၁-၃၆) ဝါကျဆရာ တည်ဆောက်ထားသော စကားကိုလည်းကောင်း၊ ပါဏိနီဆရာတို့၏ 'ဤသူအား ဤအရာသည် ဖြစ်၏' ဟူသော အနက်၌ သမာသ်ပြုအပ်သည်ရှိသော် အကြင်အနက်သည် ပြည့်စုံ၏၊ အခြားအနက်၌ သမာသ်ပြုသော်လည်း ထိုအနက်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု 'ယော' စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ဥပါဒါန်ကင်းလျက် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော လုံ့လ စသည်ဖြင့် စပ်အပ်၏။ ဝါယမစသည်တို့သည် ထိုပရိနိဗ္ဗာန်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'တေသံ ကထာဒီနံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'တေသံ ဝါယာမာဒီနံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝါယာမစသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုဝါယာမသည်လည်း ထိုပရိနိဗ္ဗာန်ကို အကြောင်းပြုသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ အာဘော်ကား 'ဧတဿ ဣဒံ' ဟူသော ဝါကျ၌ 'အတ္ထ' သဒ္ဒါဖြင့် သမာသ်ပြုသော် ခပ်သိမ်းသော လိင်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းနှင့် 'ဧတဒတ္ထော၊ ဧတဒတ္ထာ၊ ဧတဒတ္ထံ' ဟူ၍ ဝါယမစသည်တို့သည် သမာသ်၏ အနက် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဥပါဒါန်ကင်းသော ပရိနိဗ္ဗာန်ဟူသော အနက် အကျိုးစီးပွားသည် ဤသူအား (ဣတ္ထိလိင်၊ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင်အား) ရှိ၏ဟူ၍ အခြားပုဒ်၏ အနက်၌လည်း ဤပုဒ်တို့၏ အနက်သည် ထိုအနက်ပင် ဖြစ်သောကြောင့် အနက်ထူးခြားမှုမရှိ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

ඉදඤ්ච ‘‘අවිප්පටිසාරත්ථානි ඛො ආනන්දං කුසලානි, අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජත්ථාය…පෙ… විමුත්තිඤාණදස්සනං අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථාය එතදත්ථො [Pg.153] වායාමො එතදත්ථා කථා එතදත්ථා මන්තනා එතදත්ථං සොතාවධාන’’න්තිආදි (තිකඞ්ගුත්තර, ආනන්දවග්ග) පාළිං නිස්සාය වුත්තං.

ဤစကားကိုလည်း 'အာနန္ဒာ... ကုသိုလ်တရားတို့သည် နှလုံးမသာယာခြင်းမရှိခြင်း အကျိုးရှိကုန်၏။ နှလုံးမသာယာခြင်းမရှိခြင်းသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ...ပ... ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနသည် ဥပါဒါန်မရှိဘဲ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း အကျိုးရှိ၏။ လုံ့လသည် ဤအကျိုးရှိ၏၊ စကားသည် ဤအကျိုးရှိ၏၊ တိုင်ပင်ခြင်းသည် ဤအကျိုးရှိ၏၊ နားစိုက်ခြင်းသည် ဤအကျိုးရှိ၏' စသည်ဖြင့် လာရှိသော (တိကနိပါတ် အင်္ဂုတ္တရ၊ အာနန္ဒဝဂ်) ပါဠိတော်ကို အမှီပြု၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။

පාණිනියෙහි ‘‘කත්තුකරණෙ කිතන්තෙන බහුල’’න්ති (2-1-32) කිතන්තෙන තතියාසමාසවිධානා තත්ථෙව බහුලග්ගහණෙන ‘ගාමනිග්ගතා’දීසු සමාසො වුත්තො, තෙනෙත්ථාන්තොදාහරණානං ද්වින්නමධිකත්තං, සමාසාභාවො-භිමතොති පාණිනීයෙහි ‘‘පූරණගුණසුහිතත්ථසදබ්‍යයතබ්බසමානාධිකරණෙනෙ’’ති (2-2-11) සුත්තෙ ගුණ ඉතිවචනෙනාභිමතො, සදිති සඤ්ඤා තෙසං න්තමානානං.

ပါဏိနီဆရာတို့သည် 'ကတ္တုကရဏေ ကိတန္တေန ဗဟုလံ' (၂-၁-၃၂) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကိတန္တပုဒ်နှင့် တတိယာသမာသ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကြောင့် ထိုသုတ်၌ပင် 'ဗဟုလ' ဂြဟဏဖြင့် 'ဂါမနိဂ္ဂတ' စသည်တို့၌ သမာသ်ကို ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရာ၌ နောက်ဆုံးဥပမာနှစ်ခု၏ လွန်ကဲခြင်း (ပိုခြင်း) ဖြစ်၏။ သမာသ်မဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏ ဟူသည်မှာ ပါဏိနီဆရာတို့သည် 'ပူရဏဂုဏသုဟိတတ်ထသဒဗျယတဗ္ဗသမာနာဓိကရဏေန' (၂-၂-၁၁) ဟူသော သုတ်၌ 'ဂုဏ' ဟူသော စကားဖြင့် အလိုရှိအပ်၏။ 'သတ်' ဟူသော သညာသည် ထို (အတိတ်ကာလပြ) အန္တ၊ မာန ပစ္စည်းတို့၏ သညာတည်း။

සො කථන්ති ඉහ ‘භාවතිත්තත්ථෙහී’ති භාවප්පච්චයන්තෙනෙව සමාසපටිසෙධවිධානා ‘බ්‍රාහ්මණස්ස සුක්කා’ ඉච්චාදො සො සමා සප්පටිසෙධො කථං සිජ්ඣතීති අත්ථො.

'သော ကထံ' ဟူသည်မှာ ဤကျမ်း၌ 'ဘာဝတိတ္တတ္ထေဟိ' ဟူ၍ ဘာဝပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့်သာ သမာသ်တားမြစ်ခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသောကြောင့် 'ဗြာဟ္မဏဿ သုက္ကာ' စသည်တို့၌ ထိုသမာသ်တားမြစ်ခြင်းသည် ဘယ်ကဲ့သို့ ပြီးသနည်း ဟူသော အနက်တည်း။

ගුණත්තනියෙවාති ගුණසභාවෙ එව, අභිමතොති වාත්තිකකාරස්සාභිමතො ‘‘තදවට්ඨෙහි ච ගුණෙහී’’ති, තසද්දෙනාස්ස ගුණස්ස පරාමාසො තස්මිංයෙව ගුණෙ අවතිට්ඨන්තීති තදවට්ඨා, ගුණෙයෙව ගුණාතිට්ඨන්ති න කදාචිපි සොයමිත්‍යභෙදා දබ්බවුත්තයො සුක්කාදයො විය තෙ තදවට්ඨා ගුණා ගන්ධාදයො, තදවට්ඨිතෙහි ගුණෙහි ඡට්ඨී සමස්සතෙති වත්තබ්බන්ති අත්ථො.

'ဂုဏတ္နိယေဝါ'တိ ဟူသည်မှာ ဂုဏ်သဘော၌သာလျှင် ဟူလို။ 'အဘိမတော' ဟူသည်မှာ ဝတ္တိကဆရာ အလိုရှိအပ်သော 'တဒဝတ္ထေဟိ စ ဂုဏေဟိ' ဟူသော စကားတည်း။ 'တ' သဒ္ဒါဖြင့် ဤဂုဏ်ကို ညွှန်းအပ်၏။ ထိုဂုဏ်၌သာလျှင် တည်ကုန်၏ဟူ၍ 'တဒဝတ္ထာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဂုဏ်တို့၌သာလျှင် တည်ကုန်၏။ 'ဤအရာသည် ထိုအရာဖြစ်၏' ဟု ခွဲခြားမှုမရှိသော ဒြပ်၌ဖြစ်သော သုက္က (ဖြူသောအဆင်း) စသည်တို့ကဲ့သို့ မည်သည့်အခါမျှ မဖြစ်ကုန်။ ထိုသို့ ဂုဏ်၌သာ တည်သော ဂုဏ်တို့သည် ဂန္ဓ (အနံ့) စသည်တို့တည်း။ ထိုဂုဏ်၌တည်သော ဂုဏ်တို့နှင့် ဆဋ္ဌီသမာသ် ပြုအပ်၏ဟု ဆိုအပ်သော အနက်တည်း။

ආභිමතොති ‘‘පූරණා’’දිසුත්තෙ අබ්‍යයග්ගහණෙන, දෙවදත්තස්සාති ඡට්ඨියා ගුරුම්හි සාපෙක්ඛත්තෙපි ගුරුසද්දස්ස සම්බන්ධිසද්දත්තා සකත්ථෙ විය වුත්තියං බ්‍යපෙක්ඛා-යාහානිතො වුත්තිසබ්භාවං වචනන්තරෙන සාධෙතුමාහ- ‘තථාචාහූ’ති.

'အာဘိမတော' ဟူသည်မှာ 'ပူရဏ' စသော သုတ်၌ အဗျယဂြဟဏ (အဗျယပုဒ်ကို ယူခြင်း) ဖြင့် အလိုရှိအပ်၏။ 'ဒေဝဒတ္တဿ' ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၏ 'ဂုရု' ဟူသော ပုဒ်၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိသော်လည်း 'ဂုရု' သဒ္ဒါသည် သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါ (ဆက်စပ်သောသဒ္ဒါ) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မိမိအနက်၌ ကဲ့သို့ ဝုတ္တိ (သမာသ်ဖြစ်ခြင်း) ၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းကို ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် ဝုတ္တိ၏ တည်ရှိပုံကို အခြားစကားဖြင့် ပြီးစေခြင်းငှါ 'တထာစာဟု' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

සාත්ථෙවාති සකත්ථෙ විය, අස්සාති සම්බන්ධිසද්දස්ස, සාමත්ථියං ගමකත්තඤ්චත්ථීති පදානමඤ්ඤොඤ්ඤාපෙක්ඛාලක්ඛණං සාමත්ථියං සාමත්ථියාභාවෙපි විග්ගහවාක්‍යත්ථස්ස ගමකත්තං වා අත්ථීති අත්ථො, ගුරුනො කුලං දාසස්ස භරියාති විග්ගහො, අථාත්‍ර බ්‍රාහ්මණස්ස උච්චෙ’ඉච්චාදො සාමත්ථියං ගමකත්තං වා නත්ථීති කුතො-වසිතං, යෙන තදාභාවාත්‍ර [Pg.154] සමාසාභාවො වණ්ණීයතෙච්චාහ-‘සාමත්ථ්‍යාදිනොත්වි’ච්චාදි.

'သာတ္ထေဝါ'တိ ဟူသည်မှာ မိမိအနက်၌ ကဲ့သို့ ဟူလို။ 'အဿ' ဟူသည်မှာ သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါ၏ ဟူလို။ 'သာမတ္ထိယံ ဂမကတ္တဉ္စတ္ထိ' ဟူသည်မှာ ပုဒ်တို့၏ အပြန်အလှန် ငဲ့ကွက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော စွမ်းနိုင်ခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ စွမ်းနိုင်ခြင်း မရှိသော်လည်း ဝိဂ္ဂဟဝါကျအနက်၏ သိစေနိုင်ခြင်းသော်လည်းကောင်း ရှိ၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 'ဂုရုနော ကုလံ'၊ 'ဒါသဿ ဘရိယာ' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤ 'ဗြာဟ္မဏဿ ဥစ္စေ' စသည်၌ စွမ်းနိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် သိစေနိုင်ခြင်း မရှိဟု အဘယ်မှ သိအပ်သနည်း၊ အကြင်စွမ်းနိုင်ခြင်းမရှိခြင်းကြောင့် ဤနေရာ၌ သမာသ်မဖြစ်ခြင်းကို ပြဆိုအပ်သနည်းဟု မေးအပ်သော် 'သာမတ္ထျာဒိနောတု' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

සමාසාභාවො-භිමතොති ‘‘පූරණා’’දිසුත්තෙ සමානාධිකරස්සාපි උපාදානතො. සෙහීති අත්තනියෙහි, නාභිමතොති ‘‘චයුත්තෙහි සෙහි අසමාසිතෙහි ඡට්ඨීසමාසප්පටිසෙධොවත්තබ්බො’’ (වා) ත්‍යනෙන, පුථගත්ථතාය මිච්චස්සවිවරණං ගවාදීනමසමාසෙති, එවමස්සාදීනං සමාසෙනාලන්ති සම්බන්ධො.

သမာသ်မဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏ ဟူသည်မှာ 'ပူရဏ' စသော သုတ်၌ သမာနာဓိကရဏပုဒ်ကိုလည်း ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'သေဟိ' ဟူသည်မှာ မိမိနှင့် သက်ဆိုင်သော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဟူလို။ 'နာဘိမတော' ဟူသည်မှာ 'စယုတ္တေဟိ သေဟိ အသမာသိတေဟိ ဆဋ္ဌီသမာသပ္ပဋိသေဓော ဝတ္တဗ္ဗော' ဟူသော ဝတ္တိကစကားဖြင့် အလိုမရှိအပ်။ ကွဲပြားသော အနက်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'မိစ္ဆဿ' ဟူသော ပုဒ်၏ အဖွင့်ကား နွားစသည်တို့၏ မသမာသ်ပြုခြင်း (သမာသ်မပြုခြင်း) တည်း။ ထို့အတူ မြင်းစသည်တို့အား သမာသ်ပြုခြင်းဖြင့် မထိုက်တန် ဟူသော စပ်ကြားမှု ဖြစ်၏။

යොගීනන්ති ඉතරීතරයොගීනං, අනෙනෙතරෙතරයොගචත්ථසමාසං වදති. වුත්තිහොතීත්‍යස්ස විවරණං ඡට්ඨීසමාසො භවතීති, එකත්ථීභාවෙඉච්චස්ස විවරණං ගවාදීනඤ්ච චත්ථසමාසෙ සතීති.

'ယောဂီနံ' ဟူသည်မှာ အချင်းချင်း စပ်ယှဉ်အပ်ကုန်သော (ဣတရီတရယောဂ) ပုဒ်တို့၏ ဟူလို။ ဤစကားဖြင့် အချင်းချင်း စပ်ယှဉ်ခြင်းရှိသော စသဒ္ဒါအနက်ရှိသော (ဧတရေတရယောဂ စတ္ထ) သမာသ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ဝုတ္တိဟောတိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အဖွင့်ကား 'ဆဋ္ဌီသမာသ် ဖြစ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ဧကတ္ထီဘာဝေ' ဟူသော ပုဒ်၏ အဖွင့်ကား 'နွားစသည်တို့၏ စသဒ္ဒါအနက်ရှိသော သမာသ် ရှိသော်' ဟူ၍ ဖြစ်၏။

රුළ්හිත්තාති සමාසස්සෙව කීළාවාචකත්තෙන ජීවිකාය ච පච්චාය කත්තෙන පසිද්ධත්තා, න වාක්‍යස්සාති ‘උද්දාලපුප්ඵභඤ්ජිකා’ත්‍යාදො රුළ්හීවසෙන නිච්චසමාසො භවිස්සතීති තත්‍ර කිං වචනෙනෙති මඤ්ඤතෙ, සරසි රුළ්හන්ති විග්ගහො.

'ရုဠှိတ္တာ' ဟူသည်မှာ သမာသ်သည်သာလျှင် ကစားခြင်းကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသက်မွေးမှုကို ဖြစ်စေတတ်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကျော်စောထင်ရှားသည်ဖြစ်၍ ဝါကျသည် ကျော်စောထင်ရှားသည်မဟုတ်သောကြောင့် 'ဥဒ္ဒါလပုပ္ဖဘဉ္စိကာ' စသည်တို့၌ ရုဠှီ (ရိုးရာထုံးတမ်းအရ ကျော်စောခြင်း) စွမ်းဖြင့် နိစ္စသမာသ် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုအရာ၌ စကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟု နှလုံးသွင်း၏။ 'သရသိ ရုဠှံ' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။

අයම්පන අමාදිසමාසො කම්මධාරයදිගුසමාසාති සබ්බෙපි පරෙසං තප්පුරිසසදිසත්තා තප්පුරිසා, යථා හි තස්ස පුරිසො තප්පුරිසොති උත්තරපදත්ථප්පධානො, තථා තෙ සියුං, සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බත්ත නපුංසකත්තසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි ලක්ඛණෙහි ගච්ඡති පවත්තතීතිදිගු.

ဤ ဒုတိယာဝိဘတ်အစရှိသော သမာသ်၊ ကမ္မဓာရည်းသမာသ်၊ ဒိဂုသမာသ်ဟူသော သမာသ်အားလုံးတို့သည်လည်း သူတစ်ပါးတို့၏ တပ္ပုရိသသမာသ်နှင့် တူသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တပ္ပုရိသသမာသ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူသော် 'တဿ ပုရိသော တပ္ပုရိသော' ဟု နောက်ပုဒ်၏ အနက်သာ ပဓာနဖြစ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ထိုသမာသ်တို့သည်လည်း ဖြစ်အပ်ကုန်၏။ သင်္ချာရှေ့ရှိသည်ဖြစ်ခြင်း၊ နပုံသကလင်ဖြစ်ခြင်း ဟု ဆိုအပ်သော လက္ခဏာနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ဟူ၍ 'ဒိဂု' မည်၏။

11. විසෙ

၁၁. ဝိသေ...

කින්තං විසෙසන මිච්ඡාහ-‘යමි’ච්චාදි, යං අවත්ථාපයති තං වුච්චතීති සම්බන්ධො, කින්තං විසෙස්සමිච්චාහ-‘යදනෙකෙ’ච්චාදි, යං අවත්ථා පීයතෙ තමභිධීයතෙති සම්බන්ධො, නන්වෙකත්ථෙනෙත්‍යුච්චමානෙ විසෙස්සෙනෙති කථමවගම්‍යතෙ, යතො එවං විවරිතවා ත්‍යාසඞ්කියාහ- ‘යදිපි’ච්චාදි.

'အဘယ်သည် ဝိသေသန (ထူးခြားစေတတ်သော ပုဒ်) နည်း' ဟု မေးအပ်သော် 'ယံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်ပုဒ်သည် ခွဲခြားသတ်မှတ်တတ်၏၊ ထိုပုဒ်ကို ဆိုအပ်၏ ဟူ၍ စပ်ကြားမှု ရှိ၏။ 'အဘယ်သည် ဝိသေသျ (ထူးခြားစေအပ်သော ပုဒ်) နည်း' ဟု မေးအပ်သော် 'ယဒနေက' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်ပုဒ်သည် ခွဲခြားသတ်မှတ်အပ်၏၊ ထိုပုဒ်ကို ဟောအပ်၏ ဟူ၍ စပ်ကြားမှု ရှိ၏။ 'ဧကတ္ထေန' ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် 'ဝိသေသျဖြင့်' ဟု အဘယ်ကဲ့သို့ သိနိုင်အံ့နည်း၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဤသို့ ဖွင့်ပြအပ်၏ဟု သံသယရှိသော် 'ယဒိပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

සම්බන්ධිසද්දත්තාති එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘සම්බන්ධිසද්දා සකත්ථමිව නියතම්පටි-යොගිනමාක්ඛිපන්ති… තෙන විනා තෙසං සකත්ථස්සාසම්භවාති, විවරිතවාති විවරිත්ථ, එකත්ථෙනෙතීමස්ස සමානාධිකරණෙන සහ සමාසො [Pg.155] හොතීති එවං සාජ්ඣාහාරො අත්ථො වෙදිතබ්බො, අත්ථසද්දස්සානෙකත්ථත්තා විසෙසෙති ‘අත්ථො අභිධෙය්‍යො’ති. කථං තෙනත්ථො වුච්චතීත්‍යාහ- ‘අධිකරීයති’ච්චාදි.

«ပတ်သက်သော စကားလုံး (သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါ) ဖြစ်သောကြောင့်» ဟု ဤသို့ ယူဆအပ်၏။ «သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါတို့သည် မိမိတို့၏ အနက်ကဲ့သို့ပင် မြဲသော ယှဉ်ဘက်တရားကို ဆွဲဆောင်တတ်ကုန်၏... ထိုယှဉ်ဘက်တရား မရှိဘဲ ထိုသမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါတို့၏ မိမိအနက်သည် မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏» ဟု (ယူဆအပ်၏)။ «ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီဟူသည် ဖွင့်ပြခဲ့ပြီ» ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ «ဧကတ္ထေန (တစ်နက်တည်းရှိသောတရားနှင့်)» ဟူသော ဤပုဒ်၏ သမာနာဓိကရဏပုဒ်နှင့်တကွ သမာသ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ ဖြည့်စွက်၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ အတ္ထသဒ္ဒါသည် အနက်များစွာ ရှိသောကြောင့် «အတ္ထောဟူသည် ဟောအပ်သောအနက် (အဘိဓေယျ)» ဟု ထူးခြားအောင် ပြု၏။ ထိုသဒ္ဒါဖြင့် အနက်ကို အဘယ်သို့ ဟောသနည်းဟူမူ - «အဓိကရီယတိ» စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။

විසෙස්සස්ස සමානාධිකරණත්තඤ්ච විසෙසනාපෙක්ඛන්ති සම්බන්ධො. විසෙස්සසද්දස්ස විසෙසනෙන සහ සමානාධිකරණත්තං විසෙසන සද්දාපෙක්ඛන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො, තත්ථ කාරණමාහ- ‘සම්බන්ධා’ති, අධිකරණස්ස සමානත්තං නාම භින්නානං සම්බන්ධීනං භවති, සම්බන්ධිනො ච සම්බන්ධමන්තරෙන න හොන්තී ති විසෙසනවිසෙස්සානං සම්බන්ධො විඤ්ඤායතෙ, එවං විඤ්ඤාතා තස්මා සම්බන්ධාති අත්ථො.

ဝိသေသျ၏ သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ဝိသေသနကို ငဲ့ရ၏ဟူသည် စပ်သွယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ဖြစ်၏။ ဝိသေသျသဒ္ဒါ၏ ဝိသေသနနှင့်တကွ သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည် ဝိသေသနသဒ္ဒါကို ငဲ့ရ၏ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို ရှုအပ်၏။ ထိုစပ်သွယ်မှု၌ အကြောင်းကို «သမ္ဗန္ဓာ» ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အဓိကရဏ၏ တူညီခြင်း (သမာနဖြစ်ခြင်း) မည်သည် ကွဲပြားခြားနားကုန်သော ဆက်စပ်မှုရှိသော ပုဒ်တို့အား ဖြစ်၏။ ဆက်စပ်မှုရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်း ဆက်စပ်မှုမရှိဘဲ မဖြစ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ဝိသေသနနှင့် ဝိသေသျတို့၏ ဆက်စပ်မှုကို သိအပ်၏။ ဤသို့ သိအပ်သောကြောင့် ထိုစပ်သွယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ကြောင့် «သမ္ဗန္ဓာ» ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။

සද්දබ්‍යතිරෙකෙන හෙත්ථ අත්ථානං විසෙසනවිසෙස්සභාවො න සම්භවති, තථා හි ‘නීලමුප්පල’න්ති පඤ්ච වත්ථූනි සන්නිහිතානි නීලන්ති නීලත්තං ගුණසාමඤ්ඤං, නීලො ගුණො, තදාධාරො දබ්බන්ති තීණි, උප්පලන්ති උප්පලත්තං උප්පලජාති, දබ්බඤ්ච තන්නිස්සයොති ද්වෙ.

ဤစကားရပ်၌ သဒ္ဒါမှတစ်ပါး အနက်တို့၏ ဝိသေသနဝိသေသျအဖြစ်သည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ သာဓကအားဖြင့် «နီလမုပ္ပလံ» ဟု ဆိုရာ၌ အနက်အရာဝတ္ထု ငါးပါးတို့သည် တည်ရှိကုန်၏။ «နီလံ» ဟု ဆိုရာ၌ နီလဖြစ်ခြင်းဟူသော ဂုဏ်သာမည၊ ညိုသောဂုဏ်၊ ထိုဂုဏ်၏တည်ရာ ဒြပ် ဟု သုံးပါး ဖြစ်၏။ «ဥပ္ပလံ» ဟု ဆိုရာ၌ ဥပ္ပလဖြစ်ခြင်းဟူသော ဥပ္ပလဇာတ်၊ ထိုဇာတ်၏ မှီရာဒြပ် ဟု နှစ်ပါး ဖြစ်၏။

තත්ථ උප්පලජාති ගුණජාතීනං තාව න සම්භවති විසෙසනවිසෙස්සභාවො ජාතියා නිග්ගුණත්තා, නීලත්තස්ස ච නීලගුණෙ සමවායිනො, උප්පලත්තස්ස ච උප්පලදබ්බෙ සමවායිනො සමානාධිකරණත්තම්පි නත්ථි, උප්පලජාතියා නීලස්ස ච ගුණස්ස අත්ථි සමානාධිකරණත්තං… නීල මුප්පලන්ති පවත්තිනිමිත්තානං උප්පලජාතිනීලගුණානමෙකමධි කරණංනිස්සයොති, විසෙසන විසෙස්සභාවො තු නත්ථි ජාතියා අනීලත්තා, ගුණදබ්බානන්තු සම්භවතිවිසෙසනවිසෙස්සත්තං දබ්බස්සානෙකගුණත්තා, සමානන්තු තෙසම්පරමධිකරණං තතියං නත්ථි, යෙන සමානාධිකරණත්තං සියා, එවං නීලදබ්බ උප්පලදබ්බානම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤපරිහාරෙන වත්තුමිච්ඡිතානං න විසෙසන විසෙස්සභාවො, නාපි සමානාධිකරණත්තං, කස්මා අඤ්ඤමඤ්ඤාසම්බන්ධතො අපෙක්ඛාභාවතො, වුත්තපටිපක්ඛතො පන වක්ඛමානනයෙන සද්දානමෙව සාමානාධිකරණ්‍යං විසෙසනවිසෙස්සත්තඤ්ච වෙදිතබ්බං, තෙනෙවාහ-‘අතොයෙවෙ’ච්චාදි.

ထိုအနက်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဥပ္ပလဇာတ်နှင့် ဂုဏ်ဇာတ်တို့၏ ဝိသေသနဝိသေသျအဖြစ်သည် ဇာတ်၌ ဂုဏ်မရှိသောကြောင့် မဖြစ်နိုင်ပေ။ နီလဖြစ်ခြင်းသည်လည်း နီလဂုဏ်၌ စပ်ယှဉ်၏ (သမဝါယီ)၊ ဥပ္ပလဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ဥပ္ပလဒြပ်၌ စပ်ယှဉ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ခုတို့၏ သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည်လည်း မရှိပေ။ ဥပ္ပလဇာတ်နှင့် နီလဂုဏ်တို့၏ သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းကား ရှိ၏။ «နီလမုပ္ပလံ» ဟု ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော ဥပ္ပလဇာတ်နှင့် နီလဂုဏ်တို့၏ မှီရာအဓိကရဏသည် တစ်ခုတည်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သို့သော်လည်း ဇာတ်သည် ညိုသောအဆင်း မဟုတ်သောကြောင့် ဝိသေသနဝိသေသျအဖြစ်ကား မရှိပေ။ ဂုဏ်နှင့် ဒြပ်တို့အားမူကား ဒြပ်၌ ဂုဏ်များစွာရှိသောကြောင့် ဝိသေသနဝိသေသျဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်၏။ သို့ရာတွင် ထိုဂုဏ်နှင့် ဒြပ်တို့၏ သမာနာဓိကရဏဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သော အခြားတတိယအဓိကရဏသည် မရှိပေ၊ ယင်းမရှိခြင်းကြောင့် သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်။ ဤသို့လျှင် အချင်းချင်း ဖယ်ကြဉ်၍ ပြောဆိုလိုအပ်ကုန်သော နီလဒြပ်နှင့် ဥပ္ပလဒြပ်တို့အားလည်း ဝိသေသနဝိသေသျအဖြစ်သည် မရှိ၊ သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည်လည်း မရှိ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အချင်းချင်း ဆက်စပ်မှုမရှိခြင်း၊ ငဲ့ကွက်မှုမရှိခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်မှမူကား ပြောဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းဖြင့် သဒ္ဒါတို့၏သာလျှင် သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းနှင့် ဝိသေသနဝိသေသျဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် «အတောယေဝ» စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။

අතොයෙවාති යතො විසෙස්සස්ස සමානාධිකරණත්තං විසෙසනාපෙක්ඛං, අතොයෙව හෙතුතොති අත්ථො, භින්නනිමිත්තප්ප යුත්තානමෙවාති [Pg.156] සාමඤ්ඤෙන නීලගුණාධාරෙ දබ්බෙ ගුණෙයෙව වා නීලසද්දස්ස, උප්පලසද්දස්ස ච සාමඤ්ඤෙන ගුණවති දබ්බෙ වත්තමානත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤෙසු භින්නෙසු සද්දප්පවත්තියා කාරණෙසු පයුත්තානං සද්දානමෙව.

«အတောယေဝ» ဟူသည် - အကြင်ကြောင့် ဝိသေသျ၏ သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည် ဝိသေသနကို ငဲ့ရ၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်သာလျှင် ဟု အနက်ရ၏။ «ဘိန္နနိမိတ္တပ္ပယုတ္တာနမေဝ» ဟူသည် - ယေဘုယျအားဖြင့် နီလဂုဏ်၏ တည်ရာဒြပ်၌ ဖြစ်စေ၊ ဂုဏ်၌သာလျှင် ဖြစ်စေ နီလသဒ္ဒါသည် လည်းကောင်း၊ ဥပ္ပလသဒ္ဒါသည်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ဂုဏ်ရှိသော ဒြပ်၌ ဖြစ်နေသောကြောင့် အချင်းချင်း ကွဲပြားခြားနားကုန်သော သဒ္ဒါဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ္ต) တို့၌ ယှဉ်ကုန်သော သဒ္ဒါတို့၏သာလျှင် ဖြစ်၏။

සමානාධිකරණත්තන්ති නීලුප්පලසද්දානං විසුංවිසුං යොගෙ විසිට්ඨදබ්බ වාචිත්තස්සාසම්භවා, නීලඤ්ච තං උප්පලං චෙති සාමානාධිකරණ්‍යෙ සන්නිපතිතෙ සති සම්භවා එවං තත්ථ විසිට්ඨෙ වත්ථුම්හි පවත්තානං තෙසං සමානත්ථතා, එවකාරෙන බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථං දස්සෙතුමාහ-‘නත්වභින්නෙ’ච්චාදි.

«သမာနာဓိကရဏတ္တံ» ဟူသည် - နီလသဒ္ဒါနှင့် ဥပ္ပလသဒ္ဒါတို့၏ တခြားစီ ယှဉ်ခြင်း၌ ထူးခြားသော ဒြပ်ကို ဟောနိုင်ခြင်း မရှိသောကြောင့်၊ «နီလဉ္စ တံ ဥပ္ပလဉ္စ» ဟု သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသို့ ဆိုက်ရောက်သောအခါ၌ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ထိုထူးခြားသော ဝတ္ထု၌ ဖြစ်ကုန်သော ထိုသဒ္ဒါတို့၏ အနက်တူညီခြင်း (သမာနတ္ထတ္ต) ဖြစ်၏။ ဧဝကာရ (သာလျှင်) ဖြင့် ဖယ်ထုတ်အပ်သော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ «န တွဘိန္နေ» စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။

නනුචෙත්‍යාදි චොද්‍යං, සීසම්පාතීති සීසපා රුක්ඛවිසෙසො, නයිද මෙවමිච්චාදි පරිහාරො.

«နနု စ» စသည်သည် ကန့်ကွက်ချက် (စောဒနာ) ဖြစ်၏။ «သီသံ ပါတိ» ဟူသည် သီသပါ (သျှစ်သျှား) ဟူသော သစ်ပင်ထူး ဖြစ်၏။ «နယိဒ မေဝံ» စသည်သည် အဖြေ (ပရိဟာရ) ဖြစ်၏။

අථ තුච්චතෙඉච්චාදිනා පරස්ස වචනාවකාසමාසඞ්කතෙ, විසෙසවුත්තීති ඵලස්ස රුක්ඛස්ස ච සාමඤ්ඤසද්දත්තා භාවෙන විසෙසෙ වුත්ති, ඉමෙසන්ති සීසපාදීනං න සමොධාරිතාති න නිච්ඡිතා, සාමඤ්ඤවුත්තියෙව සමොධාරිතාති අධිප්පායො, අවසිතා නිච්ඡිතා වුත්ති යෙසං සීසපාදීනං තෙ අවසිතවුත්තයො, පයතනං විනා තදා පප්පොති චාති සම්බන්ධො, පයතනන්ති ‘සාමත්ථියලද්ධෙපිවිසෙස්සෙ’තිවචනං. තඤ්චනත්ථිච්චාදි පරිහාරො, සරූපමත්තකථනායාති වුත්තත්ථානම්පි සරූපමත්තකථනාය ‘පූපෙ බහූ ආනයෙ’ති යථා, එවං ජාතීයකන්ති සරූපකථනප්පකාරයුත්තං. උපසංහරමාහ-‘තදෙව’මිච්චාදි, නිපාතසමුදායොවායං වුත්තෙන පකාරෙනෙත්‍යස්ස අත්ථෙ වත්තතෙ.

«အထ တုစ္စတေ» စသည်ဖြင့် သူတစ်ပါး စကားပြောခွင့်ကို သံသယဖြစ်စေ၏။ «ဝိသေသဝုတ္တိ» ဟူသည် အသီးနှင့် သစ်ပင်၏ သာမညသဒ္ဒါအဖြစ် မဟုတ်ဘဲ ထူးခြားသောအနက်၌ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ «ဣမေသံ» ဟူသည် ထိုသီသပါစသည်တို့၏၊ «န သမောဓာရိတာ» ဟူသည် မဆုံးဖြတ်ရသေးခြင်းတည်း။ သာမညဖြစ်ခြင်းကိုသာ ဆုံးဖြတ်အပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဖြစ်ခြင်းကို ဆုံးဖြတ်ပြီးကုန်သော ထိုသီသပါစသည်တို့သည် «အဝသိတဝုတ္တယော» မည်ကုန်၏။ 'အားထုတ်မှုမရှိဘဲ ထိုအခါ၌ ရောက်၏' ဟု စပ်သွယ်အပ်၏။ အားထုတ်မှုဟူသည် «စွမ်းနိုင်မှုကြောင့် ရအပ်သော်လည်း ဝိသေသျ၌» ဟူသော စကားတည်း။ «တဉ္စ နတ္ထိ» စသည်သည် အဖြေတည်း။ «သရူပမတ္တကထနာယ» ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသော်လည်း ပုံသဏ္ဌာန်မျှကိုသာ ပြောဆိုခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ «မုန့်တို့ကို များစွာ ဆောင်ခဲ့လော့» ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသည်ကို ပုံသဏ္ဌာန်မျှကို ပြောဆိုခြင်းအပြားနှင့် ယှဉ်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ နိဂုံးချုပ်ပြလျက် «တဒေဝံ» စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤနိပါတ်အစုသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားဖြင့် ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။

අඤ්ඤතරසම්භවෙපි තන්නිවත්තියා වචනසබ්භාවං දස්සෙතුමාහ- ‘අථපි’ච්චාදි, අඤ්ඤතරසම්භවෙපීති විසෙසනස්ස විසෙස්සස්ස වා සම්භවෙපි, යත්‍රප්‍යුභින්නමත්ථි විසෙසනවිසෙස්සභාවසම්භවො තත්ථපිතාව බහුලංවචනතොව නිවත්ති හොති, කිම්පනා-ඤ්ඤතරසම්භවෙති දස්සෙතුමාහ-‘යථා පුණ්ණො’ඉච්චාදි, එත්ථ පන අඤ්ඤෙපි පුණ්ණනාමකා සන්තීති බ්‍යභිචාරසම්භවා උභින්නම්පි විසෙසනවිසෙස්සභාවසම්භවෙ බහුලංවචනමෙව සමාසං නිවත්තෙති, එවං විධෙපීති අඤ්ඤතරසම්භවෙපි, න [Pg.157] කෙවලං විසෙසනවිසෙස්සභාවසම්භවෙ, අථ ඛො එවං විධෙප්‍යඤ්ඤ තරසම්භවෙපිත්‍යවිසද්දස්ස අත්ථො.

«အထာပိ» စသည်ဖြင့် တစ်ခုခုသောတရား ဖြစ်နိုင်သော်လည်း ထိုတရားကို ပယ်မြစ်ခြင်းကြောင့် စကားလုံး ရှိခြင်းကို ပြ၏။ «အညတရသမ္ဘဝေပိ» ဟူသည် ဝိသေသန သို့မဟုတ် ဝိသေသျ တစ်ခုခု ဖြစ်နိုင်သော်လည်း ဟု အနက်ရ၏။ နှစ်ခုစလုံး၏ ဝိသေသနဝိသေသျအဖြစ် ဖြစ်နိုင်မှု ရှိရာ၌ပင်လျှင် များသောအားဖြင့် «ဗဟုလံ» ဟူသော စကားကြောင့်သာလျှင် ပယ်မြစ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ တစ်ခုခု ဖြစ်နိုင်သောအခါ၌မူကား အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း ဟု ပြခြင်းငှာ «ယထာ ပုဏ္ဏော» စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌မူကား အခြားသော ပုဏ္ဏအမည်ရှိသူတို့လည်း ရှိကုန်သေး၏ ဟု ဖောက်ပြန်နိုင်ခြင်း (ဗျဘိစာရ) ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် နှစ်ခုစလုံး၌ပင် ဝိသေသနဝိသေသျအဖြစ် ဖြစ်နိုင်သော်လည်း «ဗဟုလံ» စကားလုံးသည်သာ သမာသ်ကို ပယ်မြစ်၏။ «ဧဝံ ဝိဓေပိ» ဟူသည် တစ်ခုခုသောတရား ဖြစ်နိုင်သော်လည်း ဟု အနက်ရ၏။ ဝိသေသနဝိသေသျအဖြစ် ဖြစ်နိုင်သောအခါ၌သာ မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဤသို့သော သဘောရှိသော တစ်ခုခုသောတရား ဖြစ်နိုင်သောအခါ၌လည်း ဖြစ်၏ ဟု «အပိ» သဒ္ဒါ၏ အနက် ဖြစ်၏။

යජ්ජෙවමිච්චාදි පච්චෙකං විසෙසනවිසෙස්සභාවෙ සති අනිට්ඨා පාදනචොදනා, පච්චෙකං විසෙසනං සියා උභින්නම්පි විසෙසනත්තා, තත්ථ දොසමාහ-‘විසෙස්සස්සච පුබ්බනිපාතො’ති, චො-වධාරණෙ, වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ වා, කුතොච්චාහ- ‘නාග්ගහිතෙ’ච්චාදි, ඉති කාරණෙ, අතො කිමනිට්ඨමායාත මිච්චාහ- ‘උප්පලනීලන්තිපි සියා’ති, ඉත්ථඤ්චරහි කින්ත්‍යාහ- ‘නීලුප්පලන්ති චෙ’ච්චාදි. පරිහාරමාහ-‘නෙසදොසො’ච්චාදි, උපපත්ත්‍යන්තරමාහ- ‘අථ චෙ’ච්චාදි.

«ယဇ္ဇေဝံ» စသည်သည် တစ်ခုချင်းစီ၌ ဝိသေသနဝိသေသျအဖြစ် ရှိသော် မလိုလားအပ်သော အကျိုးကို ရောက်စေတတ်သော ကန့်ကွက်ချက် (စောဒနာ) ဖြစ်၏။ နှစ်ခုစလုံးသည် ဝိသေသနဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုချင်းစီသည် ဝိသေသန ဖြစ်ရာ၏။ ထိုအရာ၌ အပြစ်ကို «ဝိသေဿဿ စ ပုဗ္ဗနိပါတော» ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ «စ» သဒ္ဒါသည် ဧဝဓာရဏ (သတ်မှတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်စေ၊ ပြောဆိုဖွယ် အခြားအနက်ကို ပေါင်းစပ်ခြင်း (သမုစ္စယ) ၌ ဖြစ်စေ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - «နာဂ္ဂဟိတ» စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ «ဣတိ» သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် အဘယ်မလိုလားအပ်သောအရာ ရောက်လာသနည်းဟူမူ - «ဥပ္ပလနီလန္တိပိ သိယာ» ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - «နီလုပ္ပလန္တိ စေ» စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ အဖြေကို «နေသ ဒေါသော» စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ အခြားသော သင့်လျော်သောအကြောင်းပြချက်ကို «အထ စေ» စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

අඤ්ඤමඤ්ඤානුපකාරිත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස විසෙසනවිසෙස්සත්තෙ නානුපකාරිත්තා සප්පධානත්තාති අත්ථො, අථ ද්වින්නම්පි අප්පධානත්තං කස්මා න සියා ත්‍යාහ- ‘අප්පධානත්තෙපි’ච්චාදි, සකසකප්පධානාපෙක්ඛාවන්තානන්ති සකෙසකෙ පධානෙ අත්තනි අපෙක්ඛාවන්තානං. අථ කුතො දබ්බස්සෙව පධානත්තමසිතං, න තු ගුණස්සෙත්‍යාසඞ්කිය ඤායමුපනිස්සයති ‘අථ චෙ’ත්‍යාදිනා. ඡාගොත්‍යජො වුච්චතෙ, තං සෙතවණ්ණමාලභෙථ මාරෙය්‍ය, ඵුසනං වා කරෙය්‍යාති අත්ථො, ආපුබ්බො ලභි හි මාරණෙ ඵුසනෙ ච වත්තතෙ, දෙසනායන්ති වෙදවාක්‍යෙති අත්ථො, කුතො ඡාගතො-ඤ්ඤො නාලබ්භතෙච්චාහ- ‘න හි’ච්චාදි.

‘Aññamaññānupakārittā’ ဟူသည်မှာ အချင်းချင်း ဝိသေသနနှင့် ဝိသေသျဖြစ်ရာ၌ အကျိုးမပြုသည်မဟုတ်သောကြောင့် (အပြန်အလှန် အထောက်အပံ့ပြုသောကြောင့်) မိမိတို့ကိုယ်တိုင် အဓိကဖြစ်သည်ဟူသော အနက်တည်း။ သို့ဖြစ်လျှင် နှစ်ဦးလုံး၏ အဓိကမဟုတ်သည်ဖြစ်ခြင်း (အပဓာနတ္တ) သည် အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်နိုင်သနည်းဟူသော မေးခွန်းအား ‘appadhānattepi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘sakasakappadhānāpekkhāvantānaṃ’ ဟူသည်မှာ မိမိမိမိတို့၏ အဓိကဖြစ်သော ကိုယ်ကိုယ်၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိကြကုန်သော ဟူသောအနက်တည်း။ ထို့ပြင် ဒြပ်အားသာလျှင် အဘယ်ကြောင့် အဓိကဖြစ်ခြင်း တည်သနည်း၊ ဂုဏ်အားကား အဘယ်ကြောင့် မတည်သနည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘atha ce’ စသည်ဖြင့် နည်းစနစ် (နျာယ) ကို တင်ပြတော်မူ၏။ ‘chāgo’ ဟူသည်မှာ ဆိတ်ကို ဆိုလို၏၊ ထိုအဆင်းဖြူသော ဆိတ်ကို သတ်ရာ၏ သို့မဟုတ် ကိုင်တွယ်ရာ၏ ဟူသောအနက်တည်း။ အာ-ရှေ့ရှိသော လဘ်ဓာတ်သည် သတ်ခြင်းနှင့် ကိုင်တွယ်ခြင်း အနက်တို့၌ ဝတ္တတေ (ရောက်၏)။ ‘desanāyaṃ’ ဟူသည်မှာ ဗေဒကျမ်းဂန် စကား၌ ဟူသောအနက်တည်း။ အဘယ်ကြောင့် ဆိတ်မှတစ်ပါး အခြားသောတိရစ္ဆာန်ကို မသတ်အပ်သနည်းဟူသော် ‘na hi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

ඡාගාභාවෙති සෙතගුණයුත්තස්ස ඡාගස්සාභාවෙ, පිට්ඨපිණ්ඩිමාලබ්භාති සෙතගුණයොගෙන විට්ඨපිණ්ඩිං ආලම්භ, න ච නාලම්භතෙ තස්මා ගුණො අප්පධානන්ති අජ්ඣාහරිතබ්බං.

‘Chāgābhāve’ ဟူသည်မှာ ဖြူသောအဆင်းရှိသော ဆိတ် မရှိသောအခါ၊ ‘piṭṭhapiṇḍimālabbha’ ဟူသည်မှာ ဖြူသောအဆင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းအားဖြင့် မုန့်ညက်ဆုပ်ကို ယူ၍ (သတ်၍/ထိတွေ့၍) ဟူသောအနက်တည်း။ မယူသည်လည်းမဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် ဂုဏ်သည် အဓိကမဟုတ် (အပဓာန) ဖြစ်သည်ဟု ဖြည့်စွက်၍ သိအပ်၏။

පුන චොදෙන්තො ආහ- ‘නනු චෙ’ච්චාදි, අථෙත්‍යධිප්පායමාසඞ්කතෙ, අනිට්ඨමාපාදයති නීලසද්දෙපි පසඞ්ගො’ති, කුතොච්චාහ- ‘සොපිහි’ච්චාදි, ඉදං වුත්තං හොති- ‘‘උප්පලසද්දො ජාතිවාචී, න තු දබ්බවාචී, ජාති විසිට්ඨදබ්බවාචිත්තා යදි දබ්බවාචීති වුච්චතෙ, තදා නීලසද්දොපි ගුණවිසිට්ඨ දබ්බවාචිත්තා දබ්බවචනමාපජ්ජතීති ඉමෙසං න කොචි විසෙසො’’ති, පරිහරන්තො ආහ ‘නෙදමත්ථි’ච්චාදි, අපායිනො අපගන්තාරො දබ්බාති ගම්‍යතෙ, කුතොච්චාහ- ‘සතීපි’ච්චාදි, ඉති කාරණෙ.

တစ်ဖန် ကန့်ကွက်လိုသူသည် ‘nanu ce’ စသည်ဖြင့် ဆို၏။ ‘atha’ ဟူသည်မှာ အလိုအဆန္ဒကို သံသယဖြစ်စေခြင်းတည်း။ မလိုလားအပ်သောအချက်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟူ၍ ‘nīlasadda’ ၌လည်း ပတ်သက်မှုရှိ၏ဟု ဆိုလို၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူသော် ‘sopihi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤဆိုလိုချက်မှာ- ‘uppalasaddo’ သည် ဇာတိကို ဟောသော သဒ္ဒါ (ဇာတိဝါစိ) ဖြစ်၏၊ ဒြပ်ကိုဟောသော သဒ္ဒါ (ဒဗ္ဗဝါစိ) မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ဇာတိဖြင့် ထူးခြားသော ဒြပ်ကို ဟောသောကြောင့် ဒြပ်ကိုဟောသောသဒ္ဒါဟု ဆိုအံ့၊ ထိုအခါ နီလသဒ္ဒါသည်လည်း ဂုဏ်ဖြင့် ထူးခြားသော ဒြပ်ကို ဟောသောကြောင့် ဒြပ်ဟောသဒ္ဒါ ဖြစ်လာရာ၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ဤနှစ်ခုတို့၌ ထူးခြားမှု တစ်စုံတစ်ရာ မရှိပေ။ ထိုသို့ ချေပဖြေရှင်းတော်မူစဉ် ‘nedamatthi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘apāyino’ ဟူသည် ဖယ်ရှားတတ်ကုန်သော ‘dabbā’ (ဒြပ်တို့) ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူသော် ‘satīpi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤသည်ကား အကြောင်းတည်း။

විසෙසනමෙකත්ථෙනෙති [Pg.158] සිද්ධෙපි පපඤ්චත්ථං පරිප්ඵුටත්ථඤ්ච උදාහරණබහුත්තං දස්සෙතුං පාණිනියෙහි බහුං සුත්තිතං, සබ්බස්සෙතස්ස පච්චක්ඛාතභාවං දස්සෙතුං වුත්තියමුදාහරණමත්තං දස්සිතං, තදිදානි බ්‍යාඛ්‍යාතුකාමො ආහ- ‘පුබ්බකාලෙ’ච්චාදි, ඡින්නොච විසෙසනන්තී සම්බන්ධො ‘‘පුබ්බකාලෙක සබ්බධුරපුරාණනවකෙවලානි සමානාධිකරණෙනෙ’’ති (2-1-49) තෙ සමෙත්ථ සුත්තං, තත්ථෙකාදීනං වුත්තියමුදාහරණානි න දස්සිතාන්‍යුපලක්ඛණතොව විඤ්ඤායන්තීති දස්සෙතුමාහ- ‘එකෙ’ච්චාදි, එකො ච සො පුරිසොචාත්‍යාදිනා විග්ගහො උපලක්ඛණත්තායෙව ච ‘සත්ත ච තෙ ඉසයො ච සත්තිසයො’ච්චාදිකඤ්ච දට්ඨබ්බං.

‘Visesanamekatthena’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပြီးစီးသော်လည်း ကိစ္စပြန့်ပွားစေရန်နှင့် ရှင်းလင်းထင်ရှားစေရန်အလို့ငှာ ဥပမာအမျိုးမျိုးကို ပြသရန် ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့သည် သုတ်များစွာကို စီရင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအလုံးစုံကို ပယ်ရှားထားသည်ကို ပြခြင်းငှာ ဝတ္တိ၌ ဥပမာမျှသာ ပြသအပ်၏။ ယခုအခါ ထိုအရာကို ဖွင့်ဆိုလိုသဖြင့် ‘pubbakāle’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘chinno ca visesananti’ ဟူသည်မှာ စပ်သွယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) တည်း။ ဤ၌ ‘pubbakāleka sabbadhurapurāṇanavakevalāni samānādhikaraṇena’ (၂-၁-၄၉) ဟူသော သုတ်သည် သင့်အား သုတ်ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်၌ ‘eka’ စသည်တို့၏ ဝတ္တိ၌ ဥပမာများကို မပြသရခြင်းမှာ ဥပလက္ခဏာအားဖြင့် သိသာနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ ‘eke’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘eko ca so puriso ca’ စသည်ဖြင့် ဝိဂ္ဂဟဆင်ခြင်းသည် ဥပလက္ခဏာဖြစ်သောကြောင့်သာ ‘satta ca te isayo ca sattisayo’ စသည်ဖြင့် သိအပ်၏။

උපමීයතෙ පරිච්ඡිජ්ජතෙ-නෙනෙත්‍යුපමානං, උපමීයතීත්‍යුපමෙය්‍යං, තෙසං උපමානොපමෙය්‍යානං සාධාරණො යො ධම්මො සාමතාතෙන විසිට්ඨං යදුපමෙය්‍යං, තං වචනෙනෙත්‍යත්ථො උපමානොපමෙය්‍යච්චාදි කස්ස, සමාසො භවතීති සෙසො, කාරණමාහ- ‘විසෙසෙ’ච්චාදි, විසෙසාපරිග්ගහාති විසෙසනන්ත්‍යෙව සාමඤ්ඤෙන පරිග්ගහා, එවම්භූ තස්සාපීති උපමානරූපස්සාපි. නනු සත්ථීසද්දස්සසත්ථියං වුත්ති සාමාසද්දස්ස තු දෙවදත්තාය, අතො බ්‍යධිකරණත්තා කථමෙත්ථ සමාසොච්චාසඞ්කීයාහ- ‘යදෙ’ච්චාදි, සමානො ධම්මො සාමත්තාදි යස්ස සො සධම්මො, තස්ස භාවො සාධම්මියං සාමත්තං, තස්මා දෙවදත්තාත්ථෙ වත්තතෙ උපචාරවසෙන, සාමාසද්දොපි ගුණවචනොපි සාමත්තං වත්වා සද්ධාදිත්තවසෙනාභෙදොපචාරෙන වා දෙවදත්තායං වත්තතෙ, නනු ච සාමාසද්දස්ස දෙවදත්තාභිධානෙ චරිතත්ථතාය සත්ථී ගුණෙන නිද්දිට්ඨාත්‍යනියතගුණප්පතීතිප්පසඞ්ගො නෙකගුණාධාරත්තා සත්ථියාත්‍යාසඞ්කියාහ- ‘යදිපි’ච්චාදි.

၎င်းဖြင့် နှိုင်းယှဉ်အပ် တိုင်းတာအပ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘upamāna’ (ဥပမာန) မည်၏။ နှိုင်းယှဉ်အပ်၏ ဟူသောအနက်ကြောင့် ‘upameyya’ (ဥပမေယျ) မည်၏။ ထိုဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ ဘုံတူညီသော သဘောတရားဖြစ်သည့် မည်းနက်သော အဖြစ် (သာမတ္တ) ဖြင့် ထူးခြားသော ဥပမေယျကို ဟောသော သဒ္ဒါနှင့် သမာသ်ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်တည်း။ ‘upamānopameyya’ စသည်ဖြင့် အဘယ်သူအား သမာသ်ဖြစ်သနည်းဟူမူ ကျန်သောအရာဖြစ်၏။ အကြောင်းကို ‘visese’ စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ‘visesāpariggahā’ (ဝိသေသကို မယူခြင်း) ဟူသည်မှာ ဝိသေသနဟု သာမန်အားဖြင့် ယူခြင်းတည်း။ ထိုသို့ဖြစ်သော ‘tassāpi’ ဟူသည် ဥပမာနအသွင်ရှိသော အရာအားလည်း ဟူလို။ မေးရန်ရှိသည်မှာ- ‘satthī’ (ကွမ်းသီးခွံ သို့မဟုတ် ဓားဦး) သဒ္ဒါ၏ ဝတ္တိသည် ကွမ်းသီးခွံ၌ ဖြစ်ပြီး၊ ‘sāmā’ သဒ္ဒါ၏ ဝတ္တိသည် ဒေဝဒတ္တာ၌ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ဝိဘတ်မတူ (ဗျဓိkarena) ဖြစ်ပါလျက် ဤ၌ သမာသ် မည်သို့ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု သံသယရှိသည်ကို ရှင်းလင်းရန် ‘yade’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ တူညီသော သဘောတရားရှိသောအရာသည် သဓမ္မ မည်၏။ ထိုသဓမ္မ၏ အဖြစ်သည် သာဓမ္မိယ (သာမတ္တ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဥပစာအားဖြင့် ဒေဝဒတ္တာ အနက်၌ ရောက်၏။ ဂုဏ်ဟောသဒ္ဒါဖြစ်သော ‘sāmā’ သဒ္ဒါသည်လည်း မည်းနက်သောအဖြစ်ကို ဟောပြီးလျှင် သဒ္ဓါတရား စသည်တို့၏ အစွမ်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အဘေဒဥပစာ အစွမ်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဒေဝဒတ္တာ၌ ရောက်၏။ အကယ်၍ ‘sāmā’ သဒ္ဒါသည် ဒေဝဒတ္တာကို ဟောရာ၌ ကိစ္စပြီးမြောက်သောကြောင့် ဓားဦး (သတ္ထိ) သည် ဂုဏ်အားဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သည်ရှိသော်၊ ဓားဦးသည် များစွာသော ဂုဏ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် မရေရာသောဂုဏ်ကို သိရှိခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏ မဟုတ်ပါလောဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘yadipi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

ඉහාති නිද්ධාරණෙ, එතෙසං ගුණානං මජ්ඣෙති අත්ථො, ඉහ වා සත්ථියං, සාමගුණවන්තතාය සාමායාති ගම්‍යතෙ, පසිද්ධිවසෙනාති සත්ථිසාමාත්‍යත්‍රොපමානං සත්ථී, උපමෙය්‍යා දෙවදත්තා, පසිද්ධන්තුපමානං භවති නාප්පසිද්ධං… පසිද්ධසාධම්මියා සාධ්‍යු සාධනමුපමානන්ති කත්වා සත්ථියෙව සාමඞ්ගුණෙන පසිද්ධා න දෙවදත්තා, තස්මා සාමගුණප්පසිද්ධියාති අත්ථො. සාධ්‍යුතෙ උපමීයතෙනෙනෙති සාධනමුපමානං, සාධ්‍යතෙ [Pg.159] උපධීයතෙති සාධ්‍යමුපමෙය්‍යං, පසිද්ධස්ස සාධම්මියං තෙන, සාධ්‍යස්සාප්පසිද්ධස්ස කස්සචි සාධනං සාධ්‍යසාධනං. යත්‍රත්විච්චාදිනා බහුලංවචනසාමත්ථියා සාමඤ්ඤවචනෙනෙව සමාසසබ්භාවං වත්වා අඤ්ඤෙනාසබ්භාවමුදාහරණෙන ඵුටයිතුං ‘ඵාලා ඉව තණ්ඩුලා’ත්‍යාදි ආරද්ධං.

‘Iha’ ဟူသည်မှာ နိဒ္ဓါရဏ (ထုတ်နုတ်ခြင်း) ၌ ဖြစ်၏။ ဤဂုဏ်တို့၏ အလယ်၌ ဟူသောအနက်တည်း။ သို့မဟုတ် ဤဓားဦး (သတ္ထိ) ၌ မည်းသောဂုဏ်ရှိသောကြောင့် မည်းသောအဆင်းရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ ‘pasiddhivasena’ ဟူသည်မှာ ‘satthi sāmā’ ဟူသော နေရာ၌ ဥပမာနသည် သတ္ထိ ဖြစ်ပြီး၊ ဥပမေယျသည် ဒေဝဒတ္တာ ဖြစ်၏။ ထင်ရှားသောအရာသည် ဥပမာန ဖြစ်ရ၏၊ မထင်ရှားသောအရာသည် မဖြစ်ရပေ... 'ထင်ရှားသော တူညီသောအဖြစ်ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သောအရာကို ပြီးစေတတ်သော အရာသည် ဥပမာန မည်၏' ဟု ယူဆ၍ ဓားဦးသည်သာ မည်းသောဂုဏ်ဖြင့် ထင်ရှား၏၊ ဒေဝဒတ္တာကား မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မည်းသောဂုဏ် ထင်ရှားခြင်းကြောင့် ဟူသောအနက်တည်း။ ၎င်းဖြင့် နှိုင်းယှဉ်အပ် ပြီးမြောက်စေအပ်၏ ဟူသောအနက်ကြောင့် ဥပမာနသည် သာဓန (ပြီးစေတတ်သောအရာ) မည်၏။ ပြီးမြောက်စေအပ် နှိုင်းယှဉ်အပ်၏ ဟူသောအနက်ကြောင့် ဥပမေယျသည် သာဓျ (ပြီးစေအပ်သောအရာ) မည်၏။ ထင်ရှားသော တူညီမှုသည် ထိုအရာဖြင့် ဖြစ်၏။ မထင်ရှားသော တစ်စုံတစ်ခုသော သာဓျ၏ ပြီးမြောက်ကြောင်းသည် သာဓျသာဓန မည်၏။ ‘Yatratvi’ စသည်ဖြင့် ‘bahula’ သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားကြောင့် သာမညဝါစက သဒ္ဒါသက်သက်ဖြင့်သာ သမာသ်ဖြစ်နိုင်သည်ကို ဆိုပြီးနောက်၊ အခြားသောသဒ္ဒါဖြင့် မဖြစ်နိုင်သည်ကို ဥပမာအားဖြင့် ထင်ရှားစေရန် ‘phālā iva taṇḍulā’ (ထွန်သွားကဲ့သို့သော ဆန်တို့) စသည်ဖြင့် စတင်မိန့်ဆိုအပ်၏။

තණ්ඩුලසද්දොති උපමෙය්‍යභූතතණ්ඩුලසද්දො, තණ්ඩුලත්තම්පි වත්වා දබ්බෙ පවත්තො සාමඤ්ඤවචනො නතු භවතීති සම්බන්ධො, දබ්බෙති තණ්ඩුලදබ්බෙ ඵාලදබ්බෙ ච.

‘Taṇḍulasaddo’ ဟူသည်မှာ ဥပမေယျဖြစ်သော taṇḍula (ဆန်) သဒ္ဒါတည်း။ ဆန်၏အဖြစ်ကိုလည်း ဟော၍ ဒြပ်၌ ဖြစ်သောကြောင့် သာမညဝါစက သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ထိုသို့ မဖြစ်ပေဟူ၍ စပ်သွယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) ရှိ၏။ ‘dabbe’ (ဒြပ်၌) ဟူသည်မှာ ဆန်ဟူသော ဒြပ်နှင့် ထွန်သွားဟူသော ဒြပ်တို့၌ ဟူလို။

උපමානොපමෙය්‍යසාධාරණසූරත්තාදිධම්මවචනාප්පයොගෙති උපමානොපමෙය්‍යානං සාධාරණො යො විසාරදත්තාදිධම්මො තබ්බචනස්ස ‘මුනි අයං සීහො විය විසාරදො’ත්‍යාදො විසාරදාදිසද්දස්සාප්පයොගෙති අත්ථො, කෙසඤ්චිති කෙසඤ්චි සද්දානං මජ්ඣෙ, විසෙස්සත්තමෙව ඵුටයති. ‘තථා චෙ’ත්‍යාදිනා, විසෙසනවිසෙස්සානං යථිට්ඨත්තා නිච්චං සීහාදීනං විසෙස්සතායෙව වචනිච්ඡාති පුබ්බනිපාතත්තාප්පසඞ්ගොති භාවො, උපපත්‍යන්තරමාහ-‘විසෙසනස්සෙවෙ’ච්චාදි, යදිපි සීහො විසෙසනමෙව න විසෙස්සං, තථාපි බහුලාධිකාරා විසෙසනස්සාපි පරනිපාතොති භාවො.

‘Upamānopameyyasādhāraṇasūrattādidhammavacanāppayoge’ ဟူသည်မှာ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ ဘုံတူညီသော ရဲရင့်ခြင်း စသည်တို့၏ သဘောတရားကို ဟောသော သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲရာ၌ ဖြစ်၏။ ‘ဤမုနိသည် ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ရဲရင့်၏’ စသည်တို့၌ ရဲရင့်ခြင်းစသော သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲရာ၌ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘kesañci’ ဟူသည် အချို့သော သဒ္ဒါတို့၏ အလယ်၌ ဟူလို။ ဝိသေသျဖြစ်သည်ကိုသာ ထင်ရှားစေ၏။ ‘Tathā ce’ စသည်ဖြင့် ဝိသေသနနှင့် ဝိသေသျတို့သည် အလိုရှိတိုင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ခြင်္သေ့စသည်တို့၏ အမြဲ ဝိသေသျဖြစ်လိုခြင်း ဆန္ဒသည် ရှေ့၌ ထားအပ်သည်ဖြစ်ခြင်း (ပုဗ္ဗနိပါတ) သို့ မရောက်နိုင်ဟူသော သဘောတည်း။ အခြားသော အကြောင်းပြချက်ကို ‘visesanasseva’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ခြင်္သေ့သည် ဝိသေသနသာဖြစ်၍ ဝိသေသျမဟုတ်သော်လည်း၊ ‘bahula’ (ဗဟုလ) အခွင့်အာဏာကြောင့် ဝိသေသန၏ နောက်၌ ထားခြင်း (ပရနိပါတ) လည်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟူသော သဘောတည်း။

අථාත්‍රාපි විසෙසනන්තෙව සමාසප්පටිපාදනෙ’මුනි අයං සීහොව විසාරදො’ච්චාදො සාමත්ථියතොව සමාසාප්පසඞ්ගෙපි උපමානො පමෙය්‍යානං සාධාරණවිසාරදත්තාදිධම්මවචනාප්පයොගෙ සති තප්පසඞ්ගාභාවත්ථං වචනමාරබ්භනීයන්ති චොදෙති ‘නනුචෙ’ත්‍යාදිනා, සාමත්ථියතොති සාමඤ්ඤවචනප්පයොගෙ සාපෙක්ඛත්තා සමාසාප්පසඞ්ගොති සාමත්ථියං තස්මාති අත්ථො. සාමඤ්ඤප්පයොගත්ථන්ති සමාසවාක්‍යෙ සාමඤ්ඤවචනස්ස සූරත්තාදි(නො), අප්පයොගත්ථං, තථා හිච්චාදිනා සාමඤ්ඤසද්දප්පයොගෙ සාමත්ථියතො සමාසාසබ්භාවා සුත්තන්තරස්සානාරබ්භනීයභාවං සාධෙති.

သို့ဖြစ်လျှင် ဤ၌လည်း ဝိသေသနမျှဖြင့် သမာသ်ကို ပြီးစေရာ၌ ‘ဤမုနိသည် ရဲရင့်သော ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ဖြစ်၏’ စသည်တို့၌ သင့်လျော်သောအစွမ်း (သာမတ္ထိယ) ကြောင့်သာ သမာသ်မဖြစ်နိုင်သည့် တိုင်အောင်၊ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျတို့၏ ဘုံတူညီသော ရဲရင့်ခြင်းစသော သဘောတရားကို ဟောသော သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲသည်ရှိသော် ထိုသမာသ်ဖြစ်ခွင့် မရှိစေရန်အလို့ငှာ ဝါကျ (ဝစန) ကို စတင်အပ်၏ဟု ‘nanu ce’ စသည်ဖြင့် ကန့်ကွက်တော်မူ၏။ ‘sāmatthiyato’ ဟူသည် သာမညဝါစက သဒ္ဒါကို သုံးရာ၌ တောင်းတမှု (သာပေက္ခတ္တ) ရှိသောကြောင့် သမာသ် မဖြစ်နိုင်ခြင်းသည် သာမတ္ထိယ မည်၏၊ ထိုကြောင့် ဟူသောအနက်တည်း။ ‘sāmaññappayogatthaṃ’ ဟူသည် သမာသ်ဝါကျ၌ သာမညဝါစက သဒ္ဒါဖြစ်သော ရဲရင့်ခြင်းစသည်တို့ကို မသုံးစွဲစေရန်အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ ‘tathā hi’ စသည်ဖြင့် သာမညသဒ္ဒါကို သုံးစွဲရာ၌ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကြောင့် သမာသ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သဖြင့် အခြားသော သုတ်ကို စတင်ရန် မလိုအပ်ကြောင်းကို သက်သေပြတော်မူ၏။

විසෙසානන්තබ්භාවාති සාමඤ්ඤස්ස සමාසෙ අන්තොභාවෙපි තිඛීණත්තාදිතො විසිට්ඨස්ස සූරස්සාදිවචනීයස්ස විසෙසස්ස සමාසෙ අනන්තොගධත්තා අප්පසඞ්ගො සාපෙක්ඛමසමත්ථන්ති. අථෙති ‘සච්චමෙත’න්තිආදිං [Pg.160] පරවචනමාසඞ්කිය වදති, එවමාදිසිජ්ඣනත්ථං සමාසොති (ඤාපනත්ථං) ආරබ්භනීයම්භවතීති සම්බන්ධො.

"Visesānantabbhāvā" ဟူသည်မှာ သာမည (အများဆိုင်ရာအနက်) ကို သမတ်စပ်ရာ၌ အတွင်း၌ ပါဝင်စေကာမူ ထက်မြက်သည်၏ အဖြစ်စသည်တို့ကြောင့် ထူးခြားသော ရဲရင့်သူဟူသော အစရှိသည့် ပြောဆိုအပ်သော ထူးခြားချက် (ဝိသေသ) ကို သမတ်စပ်ရာ၌ ထည့်သွင်းမယူဆအပ်သဖြင့် ‘မျှော်ကိုးမှုရှိသော စကားသည် သမတ်စပ်ရန် မစွမ်းနိုင်’ ဟူသော မလိုလားအပ်သော အရာသို့ မရောက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ "Atha" ဟူသော စကားဖြင့် "ဤစကားသည် မှန်၏" စသည်ဖြင့် တစ်ပါးသူ၏ စကားကို သံသယရှိ၍ ပြောဆို၏။ ဤသို့စသော စကားများ ပြီးမြောက်စေရန် အလို့ငှာ သမတ်ကို (သိစေရန်အလို့ငှာ) အစပြုအပ်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်သည်။

පධානස්සාති ‘රඤ්ඤොපුරිසො-භිරූපො’තෙත්ථ අභිරූපසාපෙක්ඛස්ස පුරිසස්ස විසෙසනත්තෙනෙවා ප්පධානං, සමාසාවයවභූතං රාජානං පති විසෙස්සභාවෙනාවිඵලිතසකත්ථතාය පධානභූතස්ස පුරිසස්ස. ආදිසද්දෙන ‘රාජපුරිසස්ස දස්සනීයස්ස ගෙහ’න්ති සඞ්ගණ්හාති.

"Padhānassā" ဟူသည်မှာ ‘rañño puriso abhirūpo’ (မင်း၏ယောက်ျားသည် အဆင်းလှ၏) ဟူသော ဤသာဓက၌ အဆင်းလှသော (abhirūpa) ဟူသော စကားကို မျှော်ကိုးအပ်သော ယောက်ျား (purisa) အား ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့်သာ အပဓာန (မရွေးချယ်အပ်သူ) ဖြစ်သော်လည်း၊ သမတ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော မင်း (rājā) ကို ရည်ညွှန်း၍ ဝိသေဿအဖြစ်ဖြင့် မိမိ၏အနက်ကို မပျက်စီးစေသောကြောင့် ပဓာနဖြစ်သော ယောက်ျား၏ (အနက်ကို ဆိုလိုသည်)။ "Ādi" သဒ္ဒါဖြင့် "rājapurisassa dassanīyassa gehaṃ" (ရှုချင်စဖွယ်ရှိသော မင်း၏ယောက်ျား၏ အိမ်) ဟူသည်ကို ယူရမည်။

එත්ථ හි ගෙහම්පති විසෙසනභාවෙනාප්පධානත්තෙපි රාජානම්පති පධානභූතස්ස පුරිසස්ස සාපෙක්ඛස්සාපි සමාසො හොතෙව. ඉදඤ්චඤාපනත්ථං වචනාරම්භප්පයොජනඤ්ච, කාරණමාහ- ‘ගමකත්තා’ඉච්චාදි.

ဤသာဓက၌ အိမ် (geha) ကို ရည်ညွှန်း၍ ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် အပဓာနဖြစ်စေကာမူ၊ မင်း (rājā) ကို ရည်ညွှန်း၍ ပဓာနဖြစ်သော ယောက်ျားအား မျှော်ကိုးမှုရှိသော်လည်း သမတ်စပ်ခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ဤသို့ သိစေခြင်းအကျိုးနှင့် စကားကို အစပြုခြင်း၏ အကျိုးကို ပြရန် ‘gamakattā’ စသည်ဖြင့် အကြောင်းကို ဆို၏။

ගමකත්තාති විග්ගහවාක්‍යත්ථස්ස වුත්තියම්පතීයමානත්තා ගමකත්තං තස්මා, නචෙහ ගමකත්තමත්ථීති ‘මුනි සීහොව සූරො’ත්‍යත්‍ර තු වාක්‍යතො යොත්ථො පතීයතෙ, නායං ‘මුනි සීහො සූරො’ත්‍යතො ගම්‍යතෙති ගමකත්තං නත්ථී-ති අත්ථො, තථාහි මුනිසීහසද්දෙනෙවො පමානොපමෙය්‍යභාවනිමිත්තස්ස විසාරදත්තස්ස සභාවෙනෙවොපාදානතො විසාරදසද්දස්ස තෙන සම්බන්ධාභාවො.

"Gamakattā" ဟူသည်မှာ ဝိဂ္ဂဟဝါကျ၏ အနက်ကို ဝုတ္တိ (သမတ်စကား) ၌ ထင်ရှားစွာ သိနိုင်သောကြောင့် ‘သိစေနိုင်သော အဖြစ်’ (ဂမကဘာဝ) မည်၏၊ ထိုကြောင့်တည်း။ ဤနေရာ၌မူကား သိစေနိုင်သော အဖြစ် မရှိသည်မဟုတ်၊ ‘muni sīhova sūro’ (မုနိသည် ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ရဲရင့်၏) ဟူသော ဤဝါကျမှ အကြင်အနက်သည် ထင်ရှား၏၊ ထိုအနက်ကို ‘muni sīho sūro’ ဟူသော သမတ်စကားမှ မသိနိုင်သောကြောင့် ‘သိစေနိုင်သော အဖြစ် မရှိ’ ဟု အနက်ရသည်။ ထို့သို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ‘munisīha’ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် ဥပမာနှင့် ဥပမေယျဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရဲရင့်သော အဖြစ် (ဝိသာရဒဘာဝ) ကို သဘာဝအားဖြင့်သာ ယူအပ်သောကြောင့် ရဲရင့်သော (sūra) သဒ္ဒါသည် ထိုသမတ်စကားနှင့် ဆက်စပ်မှု မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

අපවග්ගො නිබ්බානං, වාක්‍යමෙවෙති එවකාරෙන බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථම්පදස්සයමාහ- ‘වුත්තිනිවත්තෙතී’ති බහුලාධිකාරතො විඤ්ඤායති, නනු චාත්‍ර විසෙස්සභාවාසම්භවාප්පසඞ්ගොයෙව වුත්තියාති චොදෙති. ‘නනුචෙ’ත්‍යාදිනා.

"Apavaggo" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်တည်း။ "Vākyameva" ဟူသည်၌ ‘eva’ သဒ္ဒါဖြင့် ပယ်အပ်သော အနက်ကို ပြလို၍ ‘ဝုတ္တိကို တားမြစ်၏’ ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းကို ‘ဗဟုလံ’ အဓိကာရမှ သိအပ်၏။ “ဤနေရာ၌ ဝိသေဿအဖြစ်သည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဝုတ္တိ (သမတ်စပ်ခြင်း) သို့ မရောက်ခြင်းသာ ဖြစ်သည် မဟုတ်လော” ဟု ‘Nanuce’ စသည်ဖြင့် စောဒနာ၏။

පුණ්ණතාබ්‍යභිචාරාති පුණ්ණතාසඞ්ඛාතස්ස බාලාදිඅවත්ථාවිසෙසස්ස අවිනාප්පවත්තිතො බ්‍යභිචාරී හි විසෙස්සම්භවති යථා නීලතායුප්පලං, පරිහරති ‘නෙදමත්ති’ච්චාදිනා, මන්තාණිපුත්තානං අනෙකත්තාති කෙවලං මන්තාණියා පුත්තො පුණ්ණොයෙවාති අභාවා තෙසං බහුභාවතො, අත්තනො අත්තනො ගහස්ස පතයොති ගහපතීනං බහුත්තං පාකටමෙව.

"Puṇṇatābyabhicārā" ဟူသည်မှာ ပုဏ္ဏ၏ အဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော သူငယ်အဖြစ် စသော အခြေအနေထူးသည် မကင်းဘဲ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် (သွေဖည်မှုမရှိခြင်းကြောင့်)၊ သွေဖည်တတ်သော (တခြားလည်း ဖြစ်နိုင်သော) အနက်သည်သာ ဝိသေဿ ဖြစ်ထိုက်၏၊ ဥပမာ- ကြာညို၌ ညိုသော အဖြစ်ကဲ့သို့တည်း။ ‘Nedamatthi’ စသည်ဖြင့် ဖြေရှင်း၏။ ‘Mantāṇiputtānaṃ anekattā’ ဟူသည်မှာ မန္တာဏီ၏ သားသည် ပုဏ္ဏတစ်ဦးတည်းသာ မဟုတ်ဘဲ ၎င်းတို့ အများအပြား ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ မိမိမိမိ၏ အိမ်ရှင်များဖြစ်ကြသောကြောင့် ‘Gahapatīnaṃ’ (သူဌေး/အိမ်ရှင်တို့) ၏ အများကိန်းဖြစ်ခြင်းသည် ထင်ရှားလှပေသည်။

වුත්තියෙවෙති එවකාරෙන බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථමාහ-‘වාක්‍යං නිවත්තෙතී’ති. විසිට්ඨජාතිවචනාති වුත්තං කණ්හසප්පජාතියා ලොහිතසාලිජාතියා ච විසිට්ඨත්තා.

"Vuttiyeva" ဟူသည်၌ ‘eva’ သဒ္ဒါဖြင့် ပယ်အပ်သော အနက်ကို ပြလို၍ ‘ဝါကျကို တားမြစ်၏’ ဟု ဆိုသည်။ "Visiṭṭhajātivacanā" ဟူသည်မှာ နက်သောမြွေ အမျိုးအစားနှင့် နီသောသလေးစပါး အမျိုးအစားတို့၏ ထူးခြားသောကြောင့် ဆိုအပ်သည်။

තච්ඡකො [Pg.161] සප්පොති බ්‍යාඛ්‍යෙයමුපනික්ඛිප්පචොදයමාහ- ‘නනු චෙ’ච්චාදි. තච්ඡකභාවානපෙතොති බාලයුවත්තාදිසඞ්ඛාතතච්ඡකභාවතො අබ්‍යාවුත්තො, අත්ථිනාමධෙය්‍යොති තච්ඡකො නාම කොචි තන්නාමො අත්ථි, කිරියාසද්දොති තච්ඡතීති තච්ඡකොති එවං කිරියාය පවත්තිනිමිත්තත්තෙනොපාදින්නො වඩ්ඪකීවාචී තච්ඡකසද්දො, එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘යථාවුත්තනයෙන විසෙසනවිසෙස්සසබ්භාවා සමාසෙන භවිතබ්බං, තථා සති කිමිදං පච්චුදාහරණං කත’’න්ති. අත්‍ර කෙනචි න නාමධෙය්‍යස්සෙත්‍යාදි නොපජායතෙවාත්‍යෙතදවසානං වුච්චමානමනුද්‍යතං නිරාකත්තුකාමො ආහ-‘යොපා හෙ’ච්චාදි.

"Tacchako sappo" ဟူသော ရှင်းလင်းအပ်သော စကားကို တင်ပြ၍ ‘Nanu ce’ စသည်ဖြင့် စောဒနာ၏။

ඉමස්සායමධිප්පායො ‘‘වුත්තනයෙන තච්ඡකසද්දස්ස කිරියා සද්දස්සාත්ථවිසයාපෙක්ඛායාභාවතො විසෙස්සත්තාභාවා පච්චුදාහරණමිදං කත’’න්ති.

၎င်း၏ အဓိပ္ပာယ်ကား- “ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကြိယာသဒ္ဒါဖြစ်သော ‘တစ္ဆက’ သဒ္ဒါသည် အနက်၏ အရာ၌ မျှော်ကိုးမှု မရှိသောကြောင့် ဝိသေဿ အဖြစ်မရှိသဖြင့် ဤပစ္စုဒါဟရုဏ်ကို ပြုလုပ်ရခြင်း ဖြစ်သည်” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

කස්මා අයුත්තමිච්චාහ-‘යතො’ච්චාදි, නාමධෙය්‍යස්ස කිරියාවාචිනො ච අත්ථාභිධානසාමත්ථියං තුල්‍යං වා න වා, අවයවප්පසිද්ධියා සමුදායප්පසිද්ධි බලවති වා නවෙත්‍යෙතං විචාරෙතුං යතො නාධිකතන්ත්‍යත්ථො, කිඤ්චරහි අධිකතන්ත්‍යාහ- ‘අපිත්වි’ච්චාදි, තච්ඡකසද්දොනෙකත්ථවුත්ති නානෙකත්ථොති විචාරෙතුමධිකතන්ති යොජනා.

အဘယ်ကြောင့် မသင့်လျော်သနည်း ဟူမူ ‘Yato’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ အမည်နာမ (nāmadheyya) နှင့် ကြိယာဝါစက သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို ဟောနိုင်စွမ်းသော သတ္တိသည် တူသလော သို့မဟုတ် မတူသလော၊ အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် ထင်ရှားခြင်းထက် အပေါင်းအားဖြင့် ထင်ရှားခြင်းက ပို၍ အားကောင်းသလော သို့မဟုတ် မကောင်းသလော ဟူသော အချက်ကို ဆွေးနွေးရန် အစမပြုသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ သို့ဆိုလျှင် အဘယ်အရာကို အစပြုသနည်း ဟူမူ ‘Apitvi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ‘တစ္ဆက’ သဒ္ဒါသည် အနက်အများအပြားကို ဟောနိုင်သလော သို့မဟုတ် မဟောနိုင်သလော ဟူသော အချက်ကို စိစစ်ရန် အစပြုအပ်၏ဟု စပ်ရမည်။

එවං මඤ්ඤතෙ- ‘‘විසෙසනවිසෙස්සභාවචින්තායං සද්දානමත්ථාභිධානසාමත්ථියචින්තා න යුජ්ජතෙ ‘සති සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනං සාත්ථකං හොතී’ති විසෙසනං මග්ගීයතෙ, නාසම්භවෙ නාබ්‍යභිචාරෙ යථා සීතං (හිමං) උණ්හොග්ගීති, තස්මා සම්භවබ්‍යභිචාරචින්තා විසෙසනවිසෙස්සභාවචින්තායමුපයුජ්ජතීති තච්ඡකසද්දො-නෙකත්ථවුත්තිවා න වෙත්‍යෙතදෙව විචාරෙතුමධිකතන්ති කත්ථචිපි විසෙසනවිසෙස්ස සබ්භාවෙ සමාසො හොතෙවා’’ති, යදිපි නාමධෙය්‍යකිරියාවාචීනමතුල්‍යමත්ථාභිධානං සමුදායප්පසිද්ධියා ච බලවතිත්තං, තථාපි වක්ඛමානනයෙන සමාසසබ්භාවා න කාචි හානීති දස්සෙතුමාහ- ‘එත්ථ චා’තිආදි.

ဤသို့ နှလုံးသွင်း၏- “ဝိသေသနနှင့် ဝိသေဿအဖြစ်ကို ကြံဆရာ၌ သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို ဟောနိုင်စွမ်းသော သတ္တိကို ကြံဆခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ ‘ဖြစ်နိုင်ခြင်း (သမ္ဘဝ) နှင့် လွဲချော်နိုင်ခြင်း (ဗျဘိစာရ) ရှိမှသာလျှင် ဝိသေသနသည် အကျိုးရှိ၏’ ဟု ဝိသေသနကို ရှာဖွေအပ်၏။ မဖြစ်နိုင်ခြင်း၊ မလွဲချော်နိုင်ခြင်းတို့၌ (ဝိသေသနကို မရှာဖွေအပ်)၊ ပမာသော်ကား အေးသောဆီးနှင်း၊ ပူသောမီး ကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်ခြင်း၊ လွဲချော်နိုင်ခြင်းကို ကြံဆခြင်းသည် ဝိသေသနနှင့် ဝိသေဿအဖြစ်ကို ကြံဆရာ၌ အသုံးဝင်၏။ ထို့ကြောင့် ‘တစ္ဆက’ သဒ္ဒါသည် အနက်များစွာကို ဟောနိုင်သလော သို့မဟုတ် မဟောနိုင်သလော ဟူသော ဤအချက်ကိုသာ စိစစ်ရန် အစပြုအပ်၏၊ တစ်စုံတစ်ခုသော နေရာ၌ ဝိသေသနနှင့် ဝိသေဿ ရှိနေပါက သမတ်စပ်ခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်း” ဟု ဖြစ်သည်။ အမည်နာမနှင့် ကြိယာဝါစက သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ဟောပုံ မတူညီစေကာမူ၊ အပေါင်းအားဖြင့် ထင်ရှားခြင်းက အားကောင်းစေကာမူ၊ နောင်ဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းဖြင့် သမတ်စပ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် တစ်စုံတစ်ရာ ဆုံးရှုံးမှုမရှိကြောင်း ပြလို၍ ‘Ettha cā’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။

එත්ථචාති කෙචි පක්ඛෙ ච, කඤ්චි පීළමාවහතීති සම්බන්ධො, කුතොච්චාහ ‘තථාහි’ච්චාදි. එවං මඤ්ඤතෙ- ‘‘යදීපි සමුදායප්පසිද්ධියා සති කිරියාසද්දත්ථවිසයාපෙක්ඛා [Pg.162] නොපජායතෙ, තථාපි නාමධෙය්‍යස්සෙව තච්ඡකසද්දස්සාප්‍යනෙකත්ථවුත්තිත්තමත්ථෙව… සප්පවිසෙසෙ මනුස්සෙ ච තන්නාමකෙ නාමධෙය්‍යස්ස තච්ඡකසද්දස්ස පවත්තිසබ්භාවා(ති) විසෙසනවිසෙස්සසබ්භාවතො සමාසප්පසඞ්ගො තදවත්ථො යෙවා’’ති, න කෙවලං සප්පවිසෙසස්සෙව තච්ඡකසද්දො නාමධෙය්‍යමපිතු මනුස්සානම්පීති පිසද්දත්ථො. තච්ඡකසද්දස්සානෙකත්ථවුත්තිත්තෙපි න සමුදායප්පසිද්ධියා අවයවප්පසිද්ධීබාධාති දස්සෙතුමාහ- ‘නචා’තිආදි. චො-වධාරණෙ, කුතොච්චාහ ‘කිරියෙ’ච්චාදි. කමෙනත්ථප්පසිද්ධීති යං, එතම්පන සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති යොජනා.

"Ettha ca" ဟူသည်မှာ အချို့သော ဝါဒ၌လည်း၊ "တစ်စုံတစ်ခုသော နှိပ်စက်မှုကို ဆောင်၏" ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ ‘Tathāhi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ဤသို့ နှလုံးသွင်း၏- “အပေါင်းအားဖြင့် ထင်ရှားခြင်း ရှိသော်လည်း ကြိယာသဒ္ဒါ၏ အနက်အရာ၌ မျှော်ကိုးမှု မဖြစ်ပေါ်စေကာမူ၊ အမည်နာမကဲ့သို့ ‘တစ္ဆက’ သဒ္ဒါသည်လည်း အနက်များစွာကို ဟောနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုအမည်ရှိသော မြွေအထူး၌လည်းကောင်း၊ လူတို့၌လည်းကောင်း အမည်နာမဖြစ်သော ‘တစ္ဆက’ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်တည်မှု ရှိသောကြောင့် ဝိသေသနနှင့် ဝိသေဿ ရှိခြင်းကြောင့် သမတ်စပ်ရန် အကြောင်းသည် ထိုအတိုင်းပင် တည်ရှိနေသေး၏” ဟု ဖြစ်သည်။ ‘Api’ သဒ္ဒါသည် မြွေအထူး၏ အမည်သာမက လူတို့၏ အမည်လည်း ဖြစ်သည်ဟူသော အနက်ကို ပြ၏။ ‘တစ္ဆက’ သဒ္ဒါသည် အနက်များစွာကို ဟောနိုင်စေကာမူ အပေါင်းအားဖြင့် ထင်ရှားခြင်းသည် အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် ထင်ရှားခြင်းကို မတားမြစ်ကြောင်း ပြလို၍ ‘Na ca’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ‘Ca’ သဒ္ဒါသည် အဝဓာရဏ (အမြဲသတ်မှတ်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ ‘Kiriya’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ‘အစဉ်အတိုင်း အနက်ထင်ရှားခြင်း’ (kamenatthappasiddhi) အကြင်အရာရှိ၏၊ ထိုအရာကိုလည်း သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု စပ်ရမည်။

යන්ති යං පසිජ්ඣනං, කමෙනාති බාධාභාවතො අනුක්කමෙන. එවඤ්චෙති ඉමිනා නචෙත්‍යාදිනා වුත්තං පච්චාමසති… කිම්පටිවිහිතං සියා පරිහටං සියාති අත්ථො, ඉති ඉමිනා කාරණෙන ‘තච්ඡකො සප්පො’ති පච්චුදාහරණං න යුත්තං… තච්ඡකසප්පොති සමාසසබ්භාවතොති අධිප්පායො, නෙදමෙවමිච්චාදිනා පරිහරති, යදා චරති යථා වුත්තෙන විසෙසනවිසෙස්සභාවසම්භවො, තදා කථංත්‍යාහ- ‘යදා විසෙසනෙ’ච්චාදි. තදාපි කථං වාක්‍යෙන භවිතබ්බමිච්චාහ- ‘ඉදඤ්චෙ’ච්චාදි. බහුලංවචනතොයෙවාති අධිප්පායො.

"Yaṃ" ဟူသည် အကြင်ပြီးမြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Kamena" ဟူသည် တားမြစ်မှု မရှိသောကြောင့် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းတည်း။ "Evañca" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘Na ca’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အရာကို ပြန်လည်ညွှန်ပြ၏။ “အဘယ်သို့ ကုစားအပ်/ဖြေရှင်းအပ်သနည်း” ဟု အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအကြောင်းကြောင့် ‘tacchako sappo’ ဟူသော ပစ္စုဒါဟရုဏ်သည် မသင့်လျော်၊ ‘tacchakasappo’ ဟူ၍ သမတ်စပ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘Nedam evaṃ’ စသည်ဖြင့် ဖြေရှင်း၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဝိသေသနနှင့် ဝိသေဿအဖြစ်သည် ဖြစ်နိုင်သောအခါ အဘယ်သို့နည်း ဟူမူ ‘Yadā visesane’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ထိုအခါ၌လည်း ဝါကျသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သင့်သနည်း ဟူမူ ‘Idañca’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ‘Bahulaṃ’ သဒ္ဒါကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

අඤ්ඤස්සාති කම්මනි සම්බන්ධවචනිච්ඡායං ඡට්ඨී. අවච්ඡෙදකත්තාති එත්ථ කත්තුනා භවිතබ්බන්ති කාළස්සාති කත්තරි භාවයොගෙ ඡට්ඨියා අජ්ඣාහරිතබ්බං. පත්තාපන්නෙහි දුතියන්තස්ස ජීවිකම්පත්තො ජීවිකා පන්නොති සමාසො ‘කාරකං බහුල’’න්තෙව (චං-2-2-19) විහිතො දුතියන්තෙන තු තෙසං සමාසත්ථං සුත්තන්තරං කතං පරෙහි, අත්ථඤ්ච තෙසමිත්ථිලිඞ්ගානම්පි සමාසෙනෙව, කාරනිවත්තියා, තථා මාසො ජාතස්සාති විග්ගහෙ පරිමාණිවාචිනා ඡට්ඨියන්තෙන පරිමාණවචනානං කාලසද්දානං, තදාහ- ‘පත්තාපන්නාන’මිච්චාදි, පරිමාණං මාසාදි පරිච්ඡෙදො තමස්සත්ථීති පරිමාණී ජාතාදි.

‘အညဿ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ကံနှင့် စပ်ယှဉ်လိုသော အလိုကြောင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ‘အဝစ္ဆေဒကတ္တာ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကတ္တား ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် ‘ကာဠဿ’ ဟု ကတ္တား၌ ဘာဝယောဂဆဋ္ဌီဖြင့် အနက်ကို အဓိပ္ပာယ်ဆွဲယူအပ်၏။ ‘ပတ္တာပန္နေဟိ’ သုတ်ဖြင့် ဒုတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ ‘ဇီဝိကံပတ္တော’ ‘ဇီဝိကာပန္နော’ ဟု သမတ်ကို ‘ကာရကံ ဗဟုလံ’ (စန္ဒြ-၂-၂-၁၉) သုတ်ဖြင့်သာ ပြုအပ်၏။ တစ်ပါးသော ဆရာတို့သည်မူ ဒုတိယာအဆုံးရှိသော ပုဒ်ဖြင့် ထိုပုဒ်တို့၏ သမတ်အနက်အလို့ငှာ အခြားသုတ်ကို ပြုကုန်၏။ ထိုဣတ္ထိလိင်ရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုလည်း အကြောင်းကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့် သမတ်ဖြင့်သာ ပြုအပ်၏။ ထို့အတူ ‘မာသော ဇာတဿ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်၌ အတိုင်းအရှည်ရှိသည် (ပရိမာဏီ) ကို ဟောတတ်သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့် အတိုင်းအရှည်ကို ဟောတတ်သော ကာလသဒ္ဒါတို့၏ သမတ်ဖြစ်ပုံကို ပြရန် ‘ပတ္တာပန္နာနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လစသည်သည် အတိုင်းအရှည် (ပရိမာဏ) ပိုင်းခြားကြောင်း ဖြစ်၏။ ထိုအတိုင်းအရှည် ပိုင်းခြားကြောင်းရှိသော ဇာတ (ဖွားသည်) စသည်သည် ပရိမာဏီ ဖြစ်၏။

එත්ථ හි මාසො පරිමාණං පරිච්ඡෙදකත්තා, ජාතො පරිමාණී පරිච්ඡෙජ්ජත්තා, පත්තා ජීවිකානෙනාති වචනිච්ඡායං යො-ත්ථො සො- ඤාපදත්ථසමාසෙප්‍යතින්නො [Pg.163] වචනිච්ඡාභෙදමන්තරෙනාතිදස්සෙතුං ‘අඤ්ඤපදත්ථෙ භවිස්සතී’ති යං වුත්තියං වුත්තං, තං බ්‍යාඛ්‍යාතුකාමො ආහ- ‘වානෙකඤ්ඤත්ථෙ ඉච්චෙවා’තිආදි. අඤ්ඤත්ථ සමාසෙ කතෙ සබ්බත්ථ ‘‘ඉත්ථියං භාසිතෙ’’ච්චාදිනා (3-67) පුම්භාවො. මාසො ජාතස්සාති වචනිච්ඡායං යො-ත්ථො, සො-ඤ්ඤත්ථසමාසෙප්‍යභින්නො වචනිච්ඡාභෙද මන්තරෙනාති දස්සෙතුමාහ- ‘යස්ස ජාතාදිනො’ච්චාදි.

အမှန်စင်စစ် ဤ၌ လ (မတ်) သည် ပိုင်းခြားတတ်သောကြောင့် အတိုင်းအရှည် (ပရိမာဏ) ဖြစ်၏။ ဇာတ (မွေးဖွားသူ) သည် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် အတိုင်းအရှည်ရှိသည် (ပရိမာဏီ) မည်၏။ ‘ပတ္တာ ဇီဝိကာ အနေန’ ဟု ပြောလိုသောအလိုရှိသော် အကြင်အနက်သည် ရှိ၏၊ ထိုအနက်သည် အညပဒတ္ထသမတ် (ဗဟုဗ္ဗီဟိသမတ်) ၌လည်း ပြောလိုသောအလို မကွဲပြားဘဲ မထူးခြားပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘အညပဒတ္ထေ ဘဝိဿတိ’ ဟု ဝုတ္တိ၌ ဆိုအပ်သော စကားကို ဖွင့်ဆိုလိုသဖြင့် ‘ဝါနေကညတ္ထေ ဣစ္စေဝါ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အညတ္ထသမတ် (ဗဟုဗ္ဗီဟိသမတ်) ကို ပြုပြီးသောအခါ အလုံးစုံသော အရပ်၌ ‘ဣတ္ထိယံ ဘာသိတေ’ စသည်ဖြင့် (၃-၆၇) ပုလ္လိင်သို့ ပြောင်းလဲခြင်း (ပုမ္ဘာဝ) ဖြစ်၏။ ‘မာသော ဇာတဿ’ ဟု ပြောလိုသောအလိုရှိသော် အကြင်အနက်သည် ရှိ၏၊ ထိုအနက်သည်လည်း အညတ္ထသမတ်၌ ပြောလိုသောအလို ကွဲပြားခြင်းမရှိဘဲ မကွဲပြားပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘ယဿ ဇာတာဒိနော’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

ජාතසද්දස්සත්ථමාහ සම්පන්නොති, සම්පුණ්ණොත්‍යත්ථො, ඉමිනා ච මාසො ජාතො-ස්සාති විග්ගහස්ස අත්ථො දස්සිතො, අඤ්ඤථාති යදි මාසො තස්ස අඤ්ඤපදත්ථස්ස ජාතාදිනො සම්පුණ්ණො න භාතීති අත්ථො. ත්තත්තවන්තූනං නිට්ඨාසඤ්ඤං විධාය තදන්තස්සඤ්ඤත්ථසමාසෙ ‘‘නිට්ඨා’’ති (2-2-36) සුත්තෙන පුබ්බනිපාතො වුත්තො, තදාහ- ‘නචෙ’ච්චාදි, පුබ්බනිපාතප්පසඞ්ගො නච සියාතිසම්බන්ධො, කුතොච්චාහ- ‘ජාති’ච්චාදි. කෙසඤ්චිති වාක්‍යකාරමාහ, නච යුත්තන්ති සම්බන්ධො, කාරණමාහ- ‘විසෙසන’මෙච්චාදි, තථාහිච්චාදිනා විසෙසනස්ස සාත්ථකත්තෙ සමාසබ්භාවමභාවෙ චාභාවං සාධෙති… ඡට්ඨීසමාසෙ ‘සති සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනස්ස සාත්ථකම්භවතීති විසෙසනස්ස සාත්ථකත්තා.

ဇာတသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ‘သမ္ပန္နော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ပြည့်စုံပြီ (သမ္ပုဏ္ဏော) ဟု အနက်ရ၏။ ဤစကားဖြင့် ‘မာသော ဇာတောဿ’ ဟူသော ဝိဂြိုဟ်၏ အနက်ကို ပြသတော်မူ၏။ ‘အညထာ’ (တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်) ဟူသည် အကယ်၍ ထိုအညပဒတ္ထဖြစ်သော ဇာတစသည်အား လသည် ပြည့်စုံသည် မဖြစ်အံ့ ဟူသော အနက်တည်း။ တ၊ တဝန္တု ပစ္စည်းတို့အား နိဋ္ဌာသညာကို ပြု၍ ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အညတ္ထသမတ်၌ ‘နိဋ္ဌာ’ (၂-၂-၃၆) သုတ်ဖြင့် ရှေ့၌ထားခြင်း (ပုဗ္ဗနိပါတ) ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကို ‘နစေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ရှေ့၌ထားဖွယ်ရှိခြင်းသည် မဖြစ်ရာဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ‘ဇာတိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကေသဉ္စိ’ ဟူသည် ဝါကျပြုသူ (ဝါကျကာရ) ကို ဆို၏။ ‘နစ ယုတ္တံ’ ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အကြောင်းရင်းကို ‘ဝိသေသနံ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ ‘တထာဟိ’ စသည်ဖြင့် ဝိသေသန၏ အနက်ထင်ရှားရှိသော် သမတ်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မရှိသော် သမတ်မဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း သက်သေထူ၏... ဆဋ္ဌီသမတ်၌ ‘ဖြစ်နိုင်ခြင်းနှင့် လွဲချော်ခြင်းရှိသော် ဝိသေသန၏ အနက်ရှိသည်ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုသဖြင့် ဝိသေသန၏ အနက်ထင်ရှားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

අවචනෙපීති නියමවචනෙ (අ)සතීපි, ඡට්ඨීසමාසප්පසඞ්ගො චරහි වුත්තනයෙන බ්‍යවච්ඡෙජ්ජ බ්‍යවච්ඡෙදකත්තාභාවෙන විසෙසනානත්ථක්‍යා න භවෙය්‍ය චෙ වාක්‍යෙනාපි න භවිතබ්බන්ති ආහ- ‘වාක්‍යං ත්වි’ච්චාදි. අයම්පන විසෙසනසමාසො පරෙහි කම්මධාරයොති ඤායති… යථා කම්මං කිරියං පයොජනඤ්ච ධාරෙති එවමයං සමාසො කම්මමිව ද්වයං ධාරයතීති.

‘အဝစနေပိ’ ဟူသည် အနက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သော စကား (နိယမဝစန) မရှိသော်လည်း၊ ဆဋ္ဌီသမတ် ဖြစ်ဖွယ်ရှိခြင်းသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သောတရား (ဗျဝစ္ဆေဇ္ဇ) နှင့် ပိုင်းခြားတတ်သောတရား (ဗျဝစ္ဆေဒက) မရှိခြင်းကြောင့် ဝိသေသန၏ အကျိုးမရှိသဖြင့် မဖြစ်ရာအံ့၊ ဝါကျအားဖြင့်လည်း မဖြစ်ထိုက်ဟု ‘ဝါကျံ တွိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤဝိသေသနသမတ်ကိုမူ တစ်ပါးသော ဆရာတို့က ကမ္မဓာရည်းသမတ်ဟူ၍ သိအပ်၏။ အကြင်သို့ ကံသည် ကရိယာနှင့် အကျိုးကို ဆောင်၏၊ ထို့အတူ ဤသမတ်သည် ကံကဲ့သို့ နှစ်ပါးကို ဆောင်တတ်၏။

12. නඤ

၁၂. နဉ္သဒ္ဒါ။

එත්ථෙවාති ‘‘ට නඤ්ස්ස’’ඉති (3-74) සුත්තෙඑව. පාමනපුත්තොතිපාමා කුට්ඨවිසෙසො අස්ස අත්ථීති පාමසද්දා ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති (4-120) නප්පච්චයො, පාමනස්ස පුත්තො, යදි හෙත්ථ ඤකාරො විසෙසනත්ථො න කරීයෙථ, තදා ‘‘ට නස්සා’’ති සුත්තං කරීයෙථ, තථා ච සත්‍යුත්තරපදෙ පරතො පාමනසද්දෙ නකාරස්සාපි ටො

‘ဧတ္ထေဝ’ ဟူသည် ‘ဋ နဉဿ’ (၃-၇၄) သုတ်၌သာတည်း။ ‘ပါမနပုတ္တော’ ဟူသည်ကား ‘ပါမာ’ (ဝဲခြောက်နာထူး) သည် ဤသူအား ရှိ၏ ဟု ‘ပါမ’ သဒ္ဒါမှ ‘ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ’ (၄-၁၂၀) သုတ်ဖြင့် ‘ဏ’ ပစ္စည်းသက်၍ ‘ပါမန’ (ဝဲနာရှိသူ) ဟု ဖြစ်၏၊ ပါမန၏ သားသည် ပါမနပုတ္တ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဤသုတ်၌ ဉကာရကို ဝိသေသနအလို့ငှာ မပြုလုပ်ခဲ့အံ့၊ ထိုအခါ ‘ဋ နဿ’ ဟု သုတ်ကို ပြုလုပ်အပ်ရာ၏။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခဲ့သော် ဥတ္တရပုဒ် နောက်၌ ရှိလတ်သော် ပါမနသဒ္ဒါရှိ နကာရကိုလည်း ဋကာရ ပြုရာ၏။

සියාති [Pg.164] භාවො, නනු චිහ සමාසවිධිම්හි ඤ කාරොච්චාරණා ඤ ලොප රහිතස්ස සමාසො න භවතීති වත්තුමුචිතං, න තු ‘‘ට නඤ්ස්සා’’ති විසෙසනත්ථොති සච්චං, කින්ත්විහ සමාසවිධිම්හි ඤ කාරස්ස බ්‍යවච්ඡජ්ජං න දිස්සතෙ.

ဖြစ်ရာ၏ ဟူသော သဘောတည်း။ ဤသမတ်နည်းစနစ်၌ ဉကာရကို ရွတ်ဆိုခြင်းကြောင့် ဉကာရကျေခြင်း ကင်းသောသမတ်သည် မဖြစ်ဟု ဆိုထိုက်သည် မဟုတ်လော၊ ‘ဋ နဉဿ’ ဟု ဝိသေသနအကျိုးငှာ မဟုတ်ပါဟု ဆိုခြင်းသည် မှန်၏။ သို့သော်လည်း ဤသမတ်နည်း၌ ဉကာရ၏ ပယ်မြစ်အပ်သောတရား (ဗျဝစ္ဆေဇ္ဇ) ကို မတွေ့မြင်ရပေ။

පරියුදාසවුත්තීති පරි තුලිතමුග්ගය්හ නිසෙධනීයස්ස අසනං ඛෙපනං වජ්ජනං පරියුදාසො, තෙන පරියුදාසෙන විසිට්ඨෙ-ත්ථෙ වුත්ති අස්සෙති පරියුදාසවුත්ති, පසජ්ජප්පටිසෙධවුත්තීති පටිසෙධනීයමෙව පසජ්ජ පත්වා තංසදිසමනපෙක්ඛිය නිසෙධො, තෙන වුත්ති අස්සෙති පසජ්ජප්පටිසෙධ වුත්ති.

‘ပရိယုဒါသဝုတ္တိ’ ဟူသည် နှိုင်းယှဉ်ပတ်ပတ်လည် ယူလျက် တားမြစ်အပ်သောတရားကို ပယ်ချခြင်း၊ ဖယ်ရှားခြင်းသည် ပရိယုဒါသ မည်၏။ ထိုပရိယုဒါသဖြင့် ထူးခြားသောအနက်၌ ဖြစ်ခြင်းသည် ပရိယုဒါသဝုတ္တိ မည်၏။ ‘ပသဇ္ဇပဋိသေဓဝုတ္တိ’ ဟူသည် တားမြစ်အပ်သောတရားကိုသာလျှင် တိုက်ရိုက်ဆိုက်ရောက်၍ ထိုတရားနှင့် တူသောအရာကို ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ တားမြစ်ခြင်းသည် ပသဇ္ဇပဋိသေဓ မည်၏။ ထိုပသဇ္ဇပဋိသေဓဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသည် ပသဇ္ဇပဋိသေဓဝုတ္တိ မည်၏။

යත්ථ බ්‍රාහ්මණා අඤ්ඤොව භවතීත්‍යෙවං වාක්‍යෙනාත්ථන්තරවිධානා විධිනො පධානත්තං, අත්ථන්තරවිධානසාමත්ථියෙනෙව බ්‍රාහ්මණස්ස පටිසෙධො පතීයතෙ, බ්‍රාහ්මණස්ස නිවත්තනෙ තදපෙක්ඛායාඤ්ඤස්ස විධානයොගතො සකපදෙන නඤ්ඛ්‍යෙන විධිභාගී න වුච්චතෙ, කිඤ්චරහි අඤ්ඤසද්දෙන… පරියුදාසනිස්සයිනොඤ්ඤසද්දස්සෙව වාක්‍යෙ පයොගතො’ අඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණා අබ්‍රාහ්මණො’ති, නඤ්ස්සච ස්‍යාද්‍යන්තෙන සාමත්ථියං, න ත්‍යාද්‍යන්තෙනෙත්‍යෙකවාක්‍යතා… අඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණා අබ්‍රාහ්මණොති තත්ථ තත්ථ පරියුදාසවුත්තිත්තා.

အကြင်နေရာ၌ ‘ပုဏ္ဏားထက် အခြားသူသာလျှင် ဖြစ်၏’ ဟူသော ဝါကျဖြင့် တစ်ပါးသော အနက်ကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကြောင့် ပြဋ္ဌာန်းချက်၏ အရေးကြီးပုံ (ပဓာနဖြစ်ပုံ) ရှိ၏။ တစ်ပါးသောအနက်ကို ပြဋ္ဌာန်းနိုင်စွမ်းအားဖြင့်သာ ပုဏ္ဏားကို တားမြစ်ခြင်းကို သိရှိစေအပ်၏။ ပုဏ္ဏားကို ဖယ်ရှားရာ၌ ၎င်းကို ငဲ့ကွက်လျက် အခြားသူအား ပြဋ္ဌာန်းရန် သင့်လျော်သောကြောင့် မိမိပုဒ်ဖြစ်သော ‘နဉ္’ ဟု ခေါ်သော ပုဒ်ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းအပ်သောအဖို့ကို မဆိုအပ်။ အဘယ်သဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအံ့နည်းဟူမူ အခြားသောသဒ္ဒါ (အညသဒ္ဒါ) ဖြင့်တည်း။ ပရိယုဒါသကို မှီသော အညသဒ္ဒါကိုသာ ဝါကျ၌ သုံးစွဲအပ်သောကြောင့် ‘ပုဏ္ဏားမှ တစ်ပါးသောသူသည် အဗြာဟ္မဏ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ နဉ္သဒ္ဒါသည် သိအစရှိသော နာမ်ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့် စွမ်းနိုင်ခြင်း (သာမတ္ထိယ) ရှိ၏၊ တိအစရှိသော ကရိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့် သာမတ္ထိယမရှိဟု တစ်ဝါကျတည်းဖြစ်ပုံကို ပြ၏... ‘ပုဏ္ဏားမှတစ်ပါးသောသူသည် အဗြာဟ္မဏ’ ဟု ထိုထိုနေရာ၌ ပရိယုဒါသဝုတ္တိ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။

පසජ්ජප්පටිසෙධෙතු පටිසෙධස්ස පධානත්තා බ්‍රාහ්මණො න භවතීති වාක්‍යෙන බ්‍රාහ්මණස්ස පටිසෙධො විධි අත්ථගම්මො වාක්‍යභෙදො, සකපදෙන ච නඤ්ඛ්‍යෙන පටිසෙධභාගිවාචී සම්බජ්ඣතෙ. කො සො බ්‍රාහ්මණා අඤ්ඤොති ආහ- ‘බ්‍රාහ්මණත්තානජ්ඣාසිතො’ච්චාදි.

ပသဇ္ဇပဋိသေဓ၌မူ တားမြစ်ခြင်းသည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ‘ပုဏ္ဏား မဟုတ်’ ဟူသော ဝါကျဖြင့် ပုဏ္ဏားကို တားမြစ်ခြင်းသည် ပြဋ္ဌာန်းချက်အနက်သို့ ရောက်၍ ဝါကျကွဲပြားခြင်း ဖြစ်၏။ မိမိပုဒ်ဖြစ်သော ‘နဉ္’ ဟုခေါ်သော ပုဒ်ဖြင့် တားမြစ်အပ်သောအဖို့ကို ဟောတတ်သော ပုဒ်နှင့် စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ပုဏ္ဏားထက် အခြားသောသူသည် မည်သူနည်းဟူမူ ‘ဗြာဟ္မဏတ္တာနဇ္ဈာသိတော’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

ඉතරස්මින්ති පසජ්ජප්පටිසෙපෙක්ඛෙ, කෙනචි සංසයනිමිත්තෙනාති උපවීතදස්සනාදිනා කෙනචි සංසයකාරණෙන, සබ්බම්පි පදං සකත්ථෙ පයොගම්පති ඤාණමපෙක්ඛතෙ, තඤ්ච ඤාණං ද්විධා සම්මාඤාණං මිච්ඡා ඤාණඤ්ච. උභයම්පෙතබ්‍රාහ්මණසද්දං පවත්තයති. තත්ථ සම්මාඤාණ පුබ්බකෙ අබ්‍රාහ්මණසද්දප්පයොගෙ නත්ථි නඤ්ස්ස බ්‍යාපාරො, න හි තත්ථ තෙන කිඤ්චි කරීයති. මිච්ඡාඤාණපුබ්බකෙ තු විජ්ජතෙ තස්ස බ්‍යාපා රො [Pg.165] තත්ථ හි තෙන මිච්ඡාඤාණප්පභවතා පරස්සාඛ්‍යායතෙ, මිච්ඡාඤාණං චෙන්ද්‍රියහෙතුකං, විනා සදිසත්තං න භවතීති පටිසෙධෙ සති උත්තරපදත්ථසදිසො සමාසත්ථො ජායතෙච්චාහ- ‘තත්ථ සදිසත්තං විනෙ’ච්චාදි. රජ්ජුයං හි සප්පබුද්ධි සදිසත්තා.

‘ဣတရသ္မိံ’ ဟူသည် ပသဇ္ဇပဋိသေဓကို ငဲ့ကွက်သော အရပ်၌တည်း။ ‘ကေနစိ သံသယနိမိတ္တေန’ ဟူသည်ကား ပုဏ္ဏားကြိုးလွယ်ထားသည်ကို မြင်ရခြင်းစသော တစ်စုံတစ်ခုသော သံသယအကြောင်းရင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသော ပုဒ်သည် မိမိ၏အနက်၌ သုံးစွဲခြင်းသို့ ရောက်ရန် သိမှုကို ငဲ့ကွက်ရ၏။ ထိုသိမှု (ဉာဏ်)သည်လည်း သမ္မာဉာဏ်၊ မိစ္ဆာဉာဏ် ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးလုံးသည် ‘ဗြာဟ္မဏ’ သဒ္ဒါကို ဖြစ်စေ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သမ္မာဉာဏ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ‘အဗြာဟ္မဏ’ သဒ္ဒါသုံးစွဲမှု၌ နဉ္သဒ္ဒါ၏ အမှု (ဗျာပါရ) မရှိချေ၊ ထိုနေရာ၌ နဉ္သဒ္ဒါဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုကို မပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဉာဏ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော သုံးစွဲမှု၌မူ နဉ္သဒ္ဒါ၏ ဗျာပါရ ရှိ၏။ ထိုနေရာ၌ မိစ္ဆာဉာဏ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နဉ္သဒ္ဒါဖြင့် သူတစ်ပါးအား ပြောကြားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဉာဏ်သည်လည်း ဣန္ဒြေလျှင် အကြောင်းရင်းရှိ၏။ တူညီသောသဘော မရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် တားမြစ်ခြင်းရှိလတ်သော် ဥတ္တရပုဒ်၏ အနက်နှင့်တူသော သမတ်အနက်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟု ‘တတ္ထ သဒိသတ္တံ ဝိန’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ကြိုး၌ မြွေဟူသော အသိသည် တူညီသောသဘောကြောင့် ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။

පයොගසාමත්ථියාචෙති අබ්‍රාහ්මණමානයෙච්චාදිපයොගසාමත්ථියා ච. එවම්මඤ්ඤතෙ- ‘‘යද්‍යත්‍ර බ්‍රාහ්මණමත්තස්සානයනං සියා පුබ්බපදස්සුච්චාරණමනත්ථකං සියා, අථ න කස්සචි ආනයනං එවම්පි සබ්බස්සෙවා බ්‍රාහ්මණසද්දස්සානත්ථකත්තං, තස්මා පයොගසාමත්ථියාපි සදිසප්පටිපත්තී’’ති.

‘ပယောဂသာမတ္ထိယာ စ’ ဟူသည် ‘အဗြာဟ္မဏမာနယ’ (ပုဏ္ဏားမဟုတ်သူကို ဆောင်ခဲ့လော့) စသော သုံးစွဲမှု၏ စွမ်းရည်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ မှတ်ထင်အပ်၏ - ‘အကယ်၍ ဤ၌ ပုဏ္ဏားသက်သက်ကို ဆောင်ယူခြင်း ဖြစ်အံ့၊ ရှေ့ပုဒ် (နဉ္) ကို ရွတ်ဆိုခြင်းသည် အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရာ၏။ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ယောက်ကိုမျှ ဆောင်ယူခြင်း မရှိအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း အလုံးစုံသော အဗြာဟ္မဏသဒ္ဒါ၏ အကျိုးမရှိခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် သုံးစွဲမှု၏ စွမ်းရည်ကြောင့်လည်း တူသောအရာကို သိရှိနားလည်ခြင်း ဖြစ်၏’ ဟုတည်း။

තග්ගතාති සදිසත්ථගතා. යථාවුත්තස්සෙවා-ත්ථස්සුපබ්‍රූහනාය විඤ්ඤූවචනමුපඤ්ඤස්සති ‘අතොයෙව වුච්චතෙ’ච්චාදි. අයඤ්චෙත්ථ අත්ථො ‘‘නඤ්වචනෙන ඉවසද්දෙන ච යං යුත්තං තදඤ්ඤස්මිං තප්පදත්ථසදිසෙ-ත්ථෙ පටිපත්තිං ජනෙති, තථාහ්‍යත්ථසම්පච්චයො ලොකෙ දිස්සති ‘අබ්‍රාහ්මණමානයා’ති බ්‍රාහ්මණසදිසො ඛත්තියාදි ආනීයතීති, අධිකරීයති නියුජ්ජතෙ සද්දො-ස්මින්ත්‍යධිකරණං. යථාවුත්තෙන ච බ්‍යාඛ්‍යානෙන කිමිට්ඨං සිද්ධන්ත්‍යාහ- ‘තදෙව’මිච්චාදි. කෙචි පන උත්තරපදත්ථප්පධානත්තමිහ වණ්ණෙන්ති.

တဂ္ဂတာ-ဟူသည် တူသောအနက်သို့ ရောက်သည် (တူသောအနက်ရှိသည်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထပ်လောင်းထောက်ခံခြင်းငှာ ပညာရှိတို့၏စကားကို ‘ထို့ကြောင့်ပင် ဆိုအပ်၏’ စသည်ဖြင့် ထုတ်ဆောင်ပြသသည်။ ဤ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— ‘နဉ့်သဒ္ဒါနှင့်လည်းကောင်း၊ ဣဝသဒ္ဒါနှင့်လည်းကောင်း ယှဉ်သောစကားသည် ထိုမှတစ်ပါးသော ထိုပုဒ်၏အနက်နှင့်တူသောအနက်၌ သိနားလည်မှုကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် လောက၌ အနက်သဘောကို နားလည်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ “ဗြာဟ္မဏမဟုတ်သောသူကို ဆောင်ခဲ့လော့” ဟု ဆိုသော် ဗြာဟ္မဏနှင့်တူသော မင်းစသည်တို့ကို ဆောင်ယူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသဒ္ဒါကို ဤအရာ၌ တပ်အပ်စွဲအပ်၏ဟူ၍ ‘အဓိကရဏ’ ဟု ခေါ်သည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော ဖွင့်ဆိုချက်ဖြင့် အဘယ်အလိုရှိအပ်သောအရာ ပြီးစီးသနည်းဟူမူ— ‘ထိုသည်ပင်လျှင်’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အချို့ ဆရာတို့မူကား ဤသမာသ်၌ နောက်ပုဒ်၏အနက် အဓိကဖြစ်သည်ဟူ၍ သရုပ်ဖော်ကြကုန်၏။

සමත්ථවාදීනන්ති ‘‘සමත්ථො පදවිධි’’ (පා 2-1-1) ත්වෙවං වාදීනං. සමත්ථ වාදීනං සමාසො විධෙය්‍යොති සම්බන්ධො, විධෙය්‍යොති වචනන්තරෙන විධෙය්‍යො, තථාහි අපුනගෙය්‍යාති ගායනෙන නඤ්ස්ස සම්බන්ධො, න තු පුනසද්දත්ථෙන. අනොකාසං කාරෙත්වාති කරණෙන සම්බන්ධො න ඔකාසෙන. අමූලාමූලං ගන්ත්වාති ගමනෙන, න මූලෙනාති අසාමත්ථියං. ගමකත්තවාදිනොති අසාමත්ථියෙපි යත්‍ර ගමකත්තං තත්ථ සමාසො හොතෙව, තතො ගමකත්තඤ්ච සමාසස්ස නිබන්ධනන්ති යො වදති තස්සෙත්‍යත්ථො. එත්ථාපීති අපුනගෙය්‍යාත්‍යාදොපි, නන්වයමප්‍යාචරියො ගමකත්තවාදී, තථාසති ගමකත්තාඉච්චනභිධාය බහුලාධිකාරාති කස්මාවුත්තන්ති ආහ-‘සො චෙ’ච්චාදි.

သမတ္ထဝါဒီနံ-ဟူသည် ‘ပုဒ်တို့၏ စည်းမျဉ်းသည် စွမ်းနိုင်မှုရှိရမည်’ ဟူ၍ ဤသို့ဝါဒရှိသော ဆရာတို့အား ဆိုလိုသည်။ ‘သမတ္ထဝါဒီနံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ‘သမားသော ဝိဓေယျော’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်၏။ ‘ဝိဓေယျော’ ဟူသည် အခြားစကားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏ (ပြုအပ်၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ‘အပုနဂေယျာ’ ဟူရာ၌ သီဆိုခြင်းနှင့် နဉ့်သဒ္ဒါ၏ ဆက်စပ်မှုရှိ၏၊ ‘ပုန’ သဒ္ဒါ၏ အနက်နှင့်ကား မစပ်။ ‘အနောကာသံ ကာရေတွာ’ ဟု ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် စပ်၏၊ အခွင့် (ဩကာသ) နှင့် မစပ်။ ‘အမူလာမူလံ ဂန္တွာ’ ဟု သွားခြင်းနှင့် စပ်၏၊ အမြစ် (မူလ) နှင့် မစပ်၊ ဤသည်ကား မစွမ်းနိုင်ခြင်း (အသာမတ္ထိယ) တည်း။ ‘ဂမကတ္တဝါဒီနော’ ဟူသည်ကား မစွမ်းနိုင်သော်လည်း အနက်ကို သိစေနိုင်မှု (ဂမကတ္တ) ရှိရာ၌ သမာသ်သည် ဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂမကတ္တသည်လည်း သမာသ်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု အကြင်သူသည် ပြောဆို၏၊ ထိုသူ၏ ဝါဒအရဟူ၍ အနက်ရသည်။ ‘ဧတ္ထာပိ’ ဟူသည် ‘အပုနဂေယျာ’ စသည်၌လည်း ဖြစ်သည်။ ဤဆရာသည်လည်း အနက်ကိုသိစေနိုင်သောဝါဒ (ဂမကတ္တဝါဒ) ရှိသည် မဟုတ်လော၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျှင် ‘ဂမကတ္တ’ ဟု မမိန့်ဆိုဘဲ ‘ဗဟုလာဓိကာရာ’ ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုသနည်းဟူမူ— ‘သော စေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

කෙහිචීති වුත්තිග්ගන්ථෙන බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ- ‘කෙහිචියෙව [Pg.166] න සබ්බෙහී’ති, අපුනගෙය්‍යාති ‘‘ට නඤ්ස්සා’’ති (3-74) නස්සටො, අතිප්පසඞ්ගාභාවතොති සුත්තන්තරෙන සමාසෙ අවිහිතෙපි අනභිමතත්ථානම්පතීතියා අභාවතො.

ကေဟိစိ-ဟူသည် ဝုတ္တိကျမ်းဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘အချို့တို့ဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ အားလုံးတို့ဖြင့် မဟုတ်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘အပုနဂေယျာ’ ဟူသည် ‘ဋ နဉဿ’ (၃-၇၄) သုတ်ဖြင့် နဉ့်၏ ‘ဋ’ ပြုခြင်းတည်း။ လွန်ကဲစွာ ကျရောက်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ဟူသည် အခြားသုတ်ဖြင့် သမာသ်ကို မပြုအပ်သော်လည်း မလိုလားအပ်သော အနက်တို့၏ ထင်ရှားခြင်းမရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

13. කුපා

၁၃. ကုပါ (ကု ပါပတ္ထေ စသည်)

ස්‍යාදිවිධිනොති කාරකවිභත්තිවිධානතො විසුං ඉත්ථම්භූතාදීසුවිධානා ස්‍යාදිවිධීතිසඞ්ඛං ගතස්ස ස්‍යාදිවිධිනො, අස්‍යාදිවිධිම්හීති පරියුදාසො-නත්ථකොති චොදෙන්තො ආහ ‘නන්වි’ච්චාදි, අනත්ථකං භවෙය්‍ය… ලක්ඛණාද්‍යත්ථානං සමාසෙ ගුණීභූතත්තා සමාසතො කිරියාසම්බන්ධානුරූපවිභත්තියත්ථස්ස පධානභාවතො, පරිහරති ‘නයිදමෙව’මිච්චාදිනා. ‘‘අනුනා’’ති (2-10) විච්ඡායමනුනා යොගෙ දුතියා විධානසාමත්ථියා වාක්‍යම්පි හොති, අඤ්ඤථා නිච්චසමාසෙ දුතියා විධානමනත්ථකන්ති භාවො, නිගමයති තස්මාඉච්චාදිනා, ‘‘කු පාපත්ථෙ’’ති පරෙසං ගණපාඨො, එවමුපරිපි ‘‘දුනින්දායං’’ත්‍යාදි වෙදිතබ්බං.

သျာဒိဝိဓိနော-ဟူသည် ကာရကဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်းမှ တစ်ပါး အခြားဖြစ်သော ဣတ္ထမ္ဘူတစသည်တို့၌ ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကြောင့် ‘သျာဒိဝိဓိ’ ဟု အမည်ရသော သျာဒိဝိဓိ၏ (အနက်တည်း)။ ‘အသျာဒိဝိဓိမှိ’ ဟု ပယ်မြစ်ခြင်းသည် အကျိုးမရှိဟု ကန့်ကွက်လိုသဖြင့် ‘နနု’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ အသျာဒိဝိဓိမှိဟု မဆိုလျှင် အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရာ၏… အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လက္ခဏာစသော အနက်တို့သည် သမာသ်၌ အင်္ဂါ (အကျိုးဆောင်) ဖြစ်သွားကြသဖြင့် သမာသ်မှ ကိရိယာနှင့် စပ်လျော်သော ဝိဘတ်အနက်၏ အဓိကဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘နယိဒမေဝံ’ စသည်ဖြင့် ဖြေရှင်းတော်မူသည်။ ‘အနုနာ’ (၂-၁၀) ဟူသောသုတ်ဖြင့် ဝိစ္ဆာအနက်၌ အနုသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် ဒုတိယောဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် ဝါကျလည်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက နိစ္စသမာသ်၌ ဒုတိယောဝိဘတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရာ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘တသ္မာ’ စသည်ဖြင့် နိဂုံးချုပ်ပြသည်။ ‘ကု ပါပတ္ထေ’ ဟူသည် အခြားဆရာတို့၏ ဂဏပါဌ်ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူစွာ နောက်၌လည်း ‘ဒု နိန္ဒာယံ’ စသည်ဖြင့် သိအပ်၏။

14. චීක්‍රි

၁၄. စီကြိ

චීසද්දොති එත්ථ චීති ඉමිනා චීප්පච්චයන්තං පරාමසති, චීප්පච්චයන්ත සද්දොති අත්ථො.

စီသဒ္ဒေါ-ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘စီ’ ဟူသော ဤစကားလုံးဖြင့် စီပစ္စည်းအဆုံးရှိသောပုဒ်ကို ရည်ညွှန်း၏။ စီပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါဟူ၍ အနက်ရသည်။

15. භූස

၁၅. ဘူသ

පීතිසම්භමොති පීතියා සම්භමො පීතිපුබ්බිකා පච්චුට්ඨානාසන දානාදිවිසයා තුරිතතා, අලංභුත්වා පරියත්තං සම්පුණ්ණං භුත්වා.

ပီတိသမ္ဘမော-ဟူသည် ပီတိကြောင့် ဖြစ်သော သမ္ဘမ (တုန်လှုပ်ခြင်း) တည်း။ ပီတိလျှင် ရှေ့သွားရှိသော ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ နေရာပေးခြင်း စသော အရာတို့၌ အလျင်အမြန် ပြုမူခြင်းတည်း။ အလံဘုတွာ-ဟူသည် တင်းတိမ်အောင်၊ ပြည့်စုံအောင် စားသောက်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

16. අඤ්ඤෙ

၁၆. အညေ

පුරොභූය අග්ගතොභූය. තිරොභූය අන්තරධානීභූය. අනච්චාධානෙති ඉමස්ස අත්ථො ‘උපරියාධානතො අඤ්ඤත්‍රා’ති, ආධානං පතිට්ඨාපනං, ඉච්ඡන්තීති පාණිනියාදයො ඉච්ඡන්ති, උරසි කත්වා පාණින්ති පාණිං උරසි කත්වා.

ပုရောဘူယ-ဟူသည် ရှေ့၌ဖြစ်၍။ တိရောဘူယ-ဟူသည် ကွယ်ပျောက်၍။ အနစ္စာဓာနေ-ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကား ‘အထက်၌ တင်ထားခြင်းမှတစ်ပါး အခြား၌’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အာဓာန-ဟူသည် တင်ထားခြင်း (တည်ထားခြင်း) တည်း။ ဣစ္ဆန္တိ-ဟူသည် ပါဏိနိစသော ဆရာတို့သည် အလိုရှိကြကုန်၏။ ဥရသိ ကတွာ ပါဏိံ-ဟူသည် လက်ကို ရင်ဘတ်၌ ထား၍ ဖြစ်သည်။

17. වානෙ

၁၇. ဝါနေ

අනෙකග්ගහණස්ස පයොජනං වත්තුමුපසක්කති ‘ඉධෙ’ච්චාදි, විවච්ඡිතෙකසඞ්ඛ්‍යාසාමඤ්ඤන්ති විවච්ඡිතං එකසඞ්ඛ්‍යාය සාමඤ්ඤං, එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘යදි‘ස්‍යාදි [Pg.167] ස්‍යාදිනෙ’ති වත්තුමිච්ඡිතෙකසඞ්ඛ්‍යාසාමඤ්ඤස්ස පරිග්ගහො න සියා තදා ඉහානත්ථක (මනෙක)ග්ගහණං සියා තෙනෙහානෙ කග්ගහණසාමත්ථියායෙව ‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනෙ’ති වත්තුමිච්ඡිතෙකසඞ්ඛ්‍යා සාමඤ්ඤම්පරිග්ගහිතන්ති විඤ්ඤායතෙ’’ති තෙනෙච්චාදිනා ඉදං දස්සෙති ‘‘තෙන යථාවුත්තෙන පුබ්බෙ වුත්තො සබ්බොපි සමාසො පුබ්බපරානං ද්වින්නංයෙව ස්‍යාද්‍යන්තානං හොතී’’ති.

အနေကဂြဟဏ၏ (အနေကသဒ္ဒါကို ယူခြင်း၏) အကျိုးကို ပြောဆိုရန် ‘ဣဓ’ စသည်ဖြင့် အစပျိုး၏။ ဝိဝစ္ဆိတေကသင်္ချာသာမညံ-ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော ဧကဝုစ်ကိန်း၏ အထွေထွေအပြားတည်း။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏— ‘အကယ်၍ သျာဒိသည် သျာဒိနှင့် ဟု ပြောဆိုလိုအပ်သော ဧကဝုစ်ကိန်း၏ အထွေထွေကို သိမ်းယူခြင်း မရှိပါက ဤ၌ အနေကသဒ္ဒါကို ယူခြင်းသည် အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ဤ၌ အနေကသဒ္ဒါကို ယူခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့်သာလျှင် သျာဒိသည် သျာဒိနှင့် ဟု ပြောဆိုလိုသော ဧကဝုစ်ကိန်း၏ အထွေထွေကို သိမ်းပိုက်အပ်ပြီဟု သိအပ်၏’ ဟူ၍ ‘တေန’ စသည်ဖြင့် ဤသို့ ပြသ၏— ‘ထိုဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သမာသ်အားလုံးသည် ရှေ့နောက်ဖြစ်သော သျာဒိအဆုံးရှိသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၏သာလျှင် ဖြစ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

යජ්ජෙවං කථං ‘තදහුජාතො’ති බහුලාධිකාරෙන විසෙසන සමාසගබ්භකාරකසමාසෙන වා සිජ්ඣති, අයං අඤ්ඤපදත්ථසමාසො. චත්ථෙ බහුන්නමිට්ඨත්තා තදත්ථඤ්චානෙකග්ගහණං, තෙන ‘හොතු පොතු පිතා පුත්තා’ති හොති උත්තරපදෙ (යොනි) සම්බන්ධෙ පරතො පුබ්බපදස්ස ‘‘පුත්තෙ’’ති (3-65) සුත්තෙනාත්තෙන, අඤ්ඤථා ද්වින්නංද්වින්නං සමාසෙ සබ්බත්ථ උත්තරපදසම්භවෙන ‘‘විජ්ජායොනිසම්බන්ධානමා තත්‍ර චත්ථෙ’’ති (3-64) ‘‘පුත්තෙ’’ති ච සුත්තද්වයෙනාත්තෙන‘හොතා පොතා පිතා පුත්තා’ති ආපජ්ජෙය්‍ය. අනෙකන්ති පඨමන්තත්තා ස්‍යාදීතීදමෙවානුවත්තතෙ, තෙනෙවානෙකං ස්‍යාද්‍යන්තමිච්චෙව වුත්තං. අථාඤ්ඤත්ථෙති වුත්තෙ-ඤ්ඤස්ස වාක්‍යස්සත්ථෙති අවත්වා පදස්සෙච්චෙව කස්මා වුත්තන්ත්‍යාසඞ්කියා හ- ‘ස්‍යාද්‍යන්තස්සෙ’ච්චාදි, තස්සෙවාති සාමත්ථියලද්ධස්ස ස්‍යාද්‍යන්ත පදස්සෙව සමාසො විඤ්ඤායතීති සම්බන්ධො.

အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ‘တဒဟုဇာတော’ ဟူသော ပုဒ်သည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်းဟူမူ— ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် ဝိသေသနသမာသ်အစရှိသော ကာရကသမာသ်ဖြင့် ပြီး၏။ ဤသည်ကား အညပဒတ္ထသမာသ်တည်း။ ‘စ’ အနက်၌ များစွာသော ပုဒ်တို့၏ သမာသ်ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ထိုအကျိုးငှာ အနေကသဒ္ဒါကို ယူရသည်။ ထို့ကြောင့် ‘ဟောတု ပေါတု ပိတာ ပုတ္တာ’ ဟု ဖြစ်ရာ၌ ဥတ္တရပုဒ် (ယောနိဆက်စပ်မှု) ရှိသော် ‘ပုတ္တေ’ (၃-၆၅) သုတ်ဖြင့် ရှေ့ပုဒ်၏ အာပြုခြင်းဖြင့် ပြီး၏။ သို့မဟုတ်မူ ပုဒ်နှစ်ခုစီ သမာသ်ပြုခြင်း၌ အရပ်ခပ်သိမ်း နောက်ပုဒ်ရှိခြင်းကြောင့် ‘ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓာနမာ တတြ စတ္ထေ’ (၃-၆၄) သုတ်နှင့် ‘ပုတ္တေ’ ဟူသော သုတ်နှစ်ခုတို့ဖြင့် အာပြုခြင်းဖြင့် ‘ဟောတာ ပေါတာ ပိတာ ပုတ္တာ’ ဟု ဖြစ်ရာ၏။ ‘အနေကံ’ ဟူသည် ပဌမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသဖြင့် ‘သျာဒိ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည်သာ အစဉ်လိုက်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ‘အနေကံ သျာဒျန္တံ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘အထာညတ္ထေ’ ဟု ဆိုသော် ‘အခြားသော ဝါကျ၏ အနက်၌’ ဟု မဆိုဘဲ ‘ပုဒ်၏သာလျှင်’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘သျာဒျန္တဿ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ‘တဿေဝ’ ဟူသည် စွမ်းအားဖြင့် ရအပ်သော သျာဒိအဆုံးရှိသော ပုဒ်၏သာလျှင် သမာသ်ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏ဟူသော ဆက်စပ်မှုတည်း။

තස්ස ගුණා තග්ගුණා තස්සෙච්චනෙනාඤ්ඤපදත්ථො නිද්දිසීයතෙ, තස්ස අඤ්ඤපදත්ථස්ස යෙ ගුණා යානි විසෙසනානි, තෙසං සංවිඤ්ඤාණං ගහණං තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං, අථවා සො ගුණො යස්ස සො තග්ගුණො, තග්ගුණස්ස තග්ගුණයුත්තස්සාඤ්ඤපදත්ථස්සසංවිඤ්ඤාණං, න ගුණවිරහිතස්සා(ති) තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං, එත්ථ පන ‘අඤ්ඤපදත්ථෙ තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං ප්‍යත්ථී’ති පරිභාසීයති, තත්ථායමත්ථො ‘‘අඤ්ඤපදත්ථෙ සමාසෙ-ඤ්ඤපදත්ථො විසෙසනෙන සහ විඤ්ඤායති නවිසෙසනරහිතො’’ති, ක්වචි අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණස්සාපි දස්සනෙ නාපිසද්දො, යත්‍රාවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො තත්ථෙව තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං භවති, තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණතො අඤ්ඤං අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං, තස්මිං, යත්‍රාවයවොයෙව සමාසත්ථො තත්‍රාතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං.

ထိုသူ၏ ဂုဏ်တို့သည် တဂ္ဂုဏ်တို့တည်း၊ ‘တဿ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အညပဒတ္ထကို ညွှန်းဆိုသည်။ ထိုအညပဒတ္ထ၏ အကြင်ဂုဏ်တို့ဖြစ်သော အကြင်ဝိသေသနတို့ကို ယူခြင်းသည် ‘တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏ’ တည်း။ သို့မဟုတ် ထိုဂုဏ်သည် ယင်း၌ ရှိ၏ဟု တဂ္ဂုဏ၊ တဂ္ဂုဏရှိသော တဂ္ဂုဏနှင့် ယှဉ်သော အညပဒတ္ထကို သိခြင်းသည် တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏ မဟုတ်ဘဲ ဂုဏ်ကင်းသော အညပဒတ္ထကို သိခြင်းသည် အတဂ္ဂုဏသံဝိညာဏ မဟုတ်။ ဤ၌ ‘အညပဒတ္ထ၌ တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏလည်း ရှိ၏’ ဟု ပရိဘာသာပြုအပ်၏။ ထို၌ ဤအနက်ကား— ‘အညပဒတ္ထသမာသ်၌ အညပဒတ္ထသည် ဝိသေသနနှင့်တကွ သိအပ်၏၊ ဝိသေသနကင်းလျက် မဟုတ်’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အချို့အရပ်၌ အတဂ္ဂုဏသံဝိညာဏကိုလည်း တွေ့ရသဖြင့် ‘အပိ’ သဒ္ဒါကို သုံးသည်။ အကြင်အရပ်၌ အစိတ်အပိုင်းဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ အစုအပေါင်းသည် သမာသ်အနက်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအရပ်၌သာ တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏ ဖြစ်၏။ တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏမှ တစ်ပါးသော သံဝိညာဏသည် အတဂ္ဂုဏသံဝိညာဏ ဖြစ်၏။ ထိုအတဂ္ဂုဏသံဝိညာဏ၌ကား အကြင်အစိတ်အပိုင်းသည်သာလျှင် သမာသ်အနက် ဖြစ်အံ့၊ ထို၌ အတဂ္ဂုဏသံဝိညာဏ ဖြစ်၏။

එත්ථ [Pg.168] පන බහුධනසද්දො පුරිසස්ස උපලක්ඛණභාවෙන කතත්තා. අභිමතොති පාණිනීයානං අභිමතො දසන්නං සමීපෙ ආසන්නා දසන්නමිච්චාදිවාක්‍යෙ.

ဤ၌မူကား ဗဟုဓနသဒ္ဒါသည် ယောက်ျား၏ ဥပလက္ခဏ (မှတ်ကြောင်း) အဖြစ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့်တည်း။ အဘိမတော-ဟူသည် ‘ဒသန္နံ သမီပေ အာသန္နာ ဒသန္နံ’ စသော ဝါကျ၌ ပါဏိနိဆရာတို့ အလိုရှိအပ်သော အနက်တည်း။

පරිමාණමෙවසඞ්ඛ්‍යෙයන්ති පරිමාණලක්ඛණමෙව සඞ්ඛ්‍යෙයං, තඤ්ච පරිමාණලක්ඛණං සඞ්ඛ්‍යෙයඤ්ච.

ပရိမာဏမေဝသခေျယန္တိ-ဟူသည် တိုင်းတာခြင်းလက္ခဏာသည်သာလျှင် ရေတွက်အပ်သော အရာတည်း။ ထိုအရာသည် တိုင်းတာခြင်းလက္ခဏာလည်း ဖြစ်၏၊ ရေတွက်အပ်သောအရာလည်း ဖြစ်၏။

සඞ්ඛ්‍යානරූපන්ති සඞ්ඛ්‍යානසභාවං.

သင်္ချာနရူပံ-ဟူသည် ရေတွက်ခြင်းသဘော ရှိသော။

පරිමාණෙනාති පඤ්චසඞ්ඛ්‍යාය පරිච්ඡිජ්ජමානෙන සඞ්ඛ්‍යෙයසඞ්ඛාතෙන පරිමාණෙන.

‘ပရိမာဏေန’ ဟူသည် ငါးခုဟူသော အရေအတွက်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော၊ ရေတွက်အပ်သော သဘောဟု ဆိုအပ်သော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်။)

සඞ්ඛ්‍යානවුත්තීති තෙන අනතිවත්තියමානතප්පරිච්ඡෙදක සඞ්ඛ්‍යානරූප සඞ්ඛාතෙ සඞ්ඛ්‍යානෙ වුත්ති යස්සා සා සඞ්ඛ්‍යානවුත්ති-පඤ්චසඞ්ඛ්‍යා.

‘သင်္ချာနဝုတ္တိ’ မည်သည်ကား ထိုအတိုင်းအရှည်သည် မလွန်အပ်သော၊ ထိုအတိုင်းအရှည်ကို ပိုင်းခြားတတ်သော သင်္ချာနသဘောဟု ဆိုအပ်သော ရေတွက်ခြင်း၌ ဖြစ်ခြင်းရှိသော ငါးခုဟူသော အရေအတွက် ဖြစ်သည်။

දිට්ඨන්තෙනිමිනා ඉමං දීපෙති ‘‘යථා පඤ්ච පරිමාණමෙසන්ති පඤ්චකාති එත්ථ පරිමාණරූපො-වයවභෙදසමුදායසභාවො පකතියත්ථො සමුදායිනො සකුනා පච්චයත්ථො, තථා තිදසාති එත්ථාපි’’ති, කප්පච්චයො පකතිප්පච්චයත්ථභෙදසම්භවෙන.

ဤဥပမာဖြင့် ဤအနက်ကို ပြ၏— 'ဥပမာသော်ကား ငါးခုသော အတိုင်းအရှည်ရှိကုန်၏ဟု အနက်ရှိသောကြောင့် ‘ပဉ္စက’ ဟု ဆိုရာ၌ အတိုင်းအရှည် သဘောရှိသော အစိတ်စိတ်ကွဲပြားသော အစုအပေါင်း သဘောသည် ပကတိအနက် ဖြစ်၏၊ အစုအပေါင်းရှိသော ငှက်တို့သည် ပစ္စည်းအနက် ဖြစ်၏၊ ထို့အတူ ‘တိဒသ’ ဟူရာ၌လည်း ဖြစ်၏' ဟု ပကတိအနက်နှင့် ပစ္စည်းအနက် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားရှိသောကြောင့် က-ပစ္စည်း သက်ရောက်သည်။

කෙචි පනාති ඉමිනා පාණිනීයෙ දස්සෙති.

‘ကေစိ ပန’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပါဏိနီကျမ်းဂိုဏ်းဝင် ဆရာတို့ကို ပြသည်။

පකතිප්පච්චයත්ථභෙදසම්භවාති ඉමිනා පරෙසං පකතිප්පච්චයත්ථානං භෙදාභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා සඤ්ඤායං සකත්ථෙ කප්පච්චයස්ස විධානං දස්සෙති.

‘ပကတိပစ္စယတ္ထဘေဒသမ္ဘဝါ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် တစ်ပါးသော ဆရာတို့သည် ပကတိအနက်နှင့် ပစ္စည်းအနက်တို့၏ ကွဲပြားမှုမရှိခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် သညာ (အမည်) ၌၎င်း၊ မိမိအနက် (စကတ္ထ) ၌၎င်း က-ပစ္စည်းကို စီရင်ခြင်းကို ပြသည်။

ස්‍යාද්‍යන්තස්සාති ඉමිනා වාසද්දස්ස පදත්තං දස්සෙති.

‘သျာဒျန္တဿ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘ဝါ’ ဟူသော သဒ္ဒါ၏ ပုဒ်ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြသည်။

තදත්ථෙපීති තස්ස වාඉති අඤ්ඤපදස්ස අත්ථෙපි, තදත්ථො චෙත්ථ විකප්පත්ථො වා සියා තදා පන ද්වින්නං ගහණෙ න තිණ්ණං, තෙසන්තු ගහණෙ න ද්වින්නං, සංසයො වා, තදා තු සංසයස්සොභයා ලම්බනරූපත්තා ද්වෙවාති වුත්තෙ තයො, තයොවාති වුත්තෙ ද්වෙ අපෙක්ඛීයන්තීති බුද්ධිවිසයා පඤ්ච අත්ථා සමාසාභිධෙය්‍යො හොන්ති.

‘တဒတ္ထေပိ’ ဟူသည် ထို ‘ဝါ’ ဟူသော အခြားပုဒ်၏ အနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုအနက်သည်လည်း ဤ၌ ဝိကပ္ပ (ရွေးချယ်ခြင်း) အနက် သို့မဟုတ် သံသယ (ယုံမှားခြင်း) အနက် ဖြစ်ရာ၏။ ဝိကပ္ပအနက် ဖြစ်သောအခါ၌မူ နှစ်ခုကို ယူလျှင် သုံးခုကို မယူအပ်၊ သုံးခုကို ယူလျှင် နှစ်ခုကို မယူအပ်။ သံသယအနက် ဖြစ်သောအခါ၌မူ သံသယသည် အာရုံနှစ်ခုလုံးကို မှီတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘နှစ်ခု’ ဟု ဆိုအပ်သော် သုံးခုကို၎င်း၊ ‘သုံးခု’ ဟု ဆိုအပ်သော် နှစ်ခုကို၎င်း တောင့်တအပ်၏ဟု စိတ်၏ အာရုံဖြစ်သော အနက်ငါးပါးတို့သည် သမား၏ ဟောအပ်သော အနက် (သမာသာဘိဓေယျ) ဖြစ်ကုန်၏။

නාමත්තෙනාති රුළ්හිනාමත්තෙන, අභිමතො පාණිනියානං, විකප්පිතං සුත්තන්තරෙන විභාසා සබ්බනාමසඤ්ඤාවිධානෙන.

‘နာမတ္တေန’ ဟူသည်ကား ရုဠှီအမည်မျှဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်။) ပါဏိနီကျမ်းဂိုဏ်းဝင်တို့ အလိုရှိအပ်၏။ ‘ဝိဘာသာ’ ဟူသော အခြားသုတ်ဖြင့် သဗ္ဗနာမ်သညာ စီရင်ခြင်းဖြင့် ဝိကပ် (ရွေးချယ်) အပ်၏။

අවයවධම්මෙනාති අවයවසඞ්ඛාතෙන සභාවෙන.

‘အဝယဝဓမ္မေန’ ဟူသည် အစိတ်အပိုင်းဟု ဆိုအပ်သော သဘောအားဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်။)

නනු [Pg.169] ච සමානාධිකරණානං බහුබ්බීහි වුත්තො පාණිනියෙහි ‘පඤ්චහි භුත්තමස්සෙති බ්‍යධිකරණානං න සියා’ති, තථා පඨමත්ථං වජ්ජෙත්වා සබ්බවිභත්‍යත්ථෙසු ඉට්ඨො ‘වුට්ඨෙ දෙවෙගතොච්චත්‍ර වුට්ඨදෙවොති න සියා’ති තස්මා කථමත්‍ර බ්‍යධිකරණානං පඨමත්ථෙ සමාසො වණ්ණීයතෙච්චාසඞ්කියාහ-‘බ්‍යධිකරණානම්පි’ච්චාදි, බ්‍යධිකරණානම්පි යථාභිධානංසමාසසබ්භාවතො පඤ්චහි භුත්තමස්සෙත්‍යාදො බහුලාධිකාරා අනභිධානතො වා න භවිස්සති, තතොයෙව ච පඤ්ච භුත්ත වන්තො-ස්සෙති සමානාධිකරණානම්පි ක්වචි න භවිස්සති, තථා පඨමත්ථෙපි ක්වචි න භවිස්සති වුට්ඨෙ දෙවෙ ගතො’ති. තුල්‍යයොගෙ ගම්‍යමානෙති අත්ථො.

အကယ်၍ ပါဏိနီဆရာတို့သည် သမာနာဓိကရုဏ်းရှိသော ပုဒ်တို့၏ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်ကိုသာ ဟောကုန်၏၊ ‘ငါးခုသော ဆွမ်းတို့ဖြင့် ဤသူသည် စားအပ်ပြီ (ပဉ္စဟိ ဘုတ္တမဿ)’ ဟူသော ဗျဓိကရုဏ်းရှိသော ပုဒ်တို့၏ သမာသ်သည် မဖြစ်ရာ။ ထို့အတူ ပထမာဝိဘတ်အနက်ကို ကြဉ်၍ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်အနက်တို့၌ အလိုရှိအပ်၏၊ ‘မိုးရွာလတ်သော် သွားပြီ၊ ဤ၌ မိုးရွာခြင်းရှိသောအရပ်သို့ သွားပြီ (ဝုတ္ထေ ဒေဝေ ဂတော)’ ဟူ၍ မဖြစ်ရာ။ ထို့ကြောင့် ဤရာ၌ အဘယ်ကြောင့် ဗျဓိကရုဏ်းရှိသော ပုဒ်တို့အား ပထမာဝိဘတ်အနက်၌ သမာသ်ကို ပြဋ္ဌာန်းရသနည်းဟု သံသယရှိသော် ‘ဗျဓိကရုဏာနမ္ပိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဗျဓိကရုဏ်းရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဟောခြင်းနှင့်အညီ သမာသ်ရှိသောကြောင့်၎င်း၊ ‘ပဉ္စဟိ ဘုတ္တမဿ’ စသည်၌ ‘ဗဟုလ’ အာဏာကြောင့် မဟောလိုခြင်းကြောင့်၎င်း သမာသ် မဖြစ်လတ္တံ့။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ‘ပဉ္စ ဘုတ္တဝန္တောဿ’ ဟူ၍ သမာနာဓိကရုဏ်းရှိသော်လည်း အချို့အရပ်၌ မဖြစ်လတ္တံ့။ ထို့အတူ ‘ဝုတ္ထေ ဒေဝေ ဂတော’ ဟူရာ၌ ပထမာဝိဘတ်အနက်၌လည်း အချို့အရပ်၌ မဖြစ်လတ္တံ့။ ‘တုလျယောဂေ ဂမျမာနေ’ ဟူသည် တူညီစွာ ယှဉ်ခြင်း သိသာထင်ရှားအပ်သည်ရှိသော် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

අඤ්ඤත්‍රචාති තුල්‍යයොගතො-ඤ්ඤත්‍ර සලොමකොත්‍යාදීසු ච, විජ්ජමානානි ලොමාන්‍යස්ස, විජ්ජමානා පක්ඛා අස්සාති විග්ගහො. උපසඞ්ඛ්‍යාතො ‘‘ස්‍යාද්‍යධිකාරෙ-ත්ථිඛීරාදීනමුපසඞ්ඛ්‍යාන’’න්ති (2-2-24-වා) සභාවතො එව නිවත්තො න සුත්තන්තරතො, ගතත්ථස්සාපි හි පයොගෙ අනවට්ඨානං සියා පිට්ඨපෙසනෙ විය, කථඤ්චරහි බ්‍රාහ්මණෙ බහූ ආනය, අහං පචාමීති නාවස්සමෙවං පයොගො, කත්ථචි පන වචනසිලිට්ඨතාදිප්පයොජනෙ සති හොතෙව.

‘အညတြစ’ ဟူသည် တူညီစွာ ယှဉ်ခြင်းမှတစ်ပါး ‘သလောမက၊ သပက္ခ’ စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ‘၎င်း၏ အမွေးတို့သည် ထင်ရှားရှိကုန်၏၊ ၎င်း၏ အတောင်တို့သည် ထင်ရှားရှိကုန်၏’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘သျာဒိအာဏာ၌ အတ္ထိ၊ ခီရ စသည်တို့ကို ဖြည့်စွက်အပ်၏’ ဟူသော စကားသည် သဘောအားဖြင့်သာ တားမြစ်အပ်၏၊ အခြားသုတ်ဖြင့် မဟုတ်။ သိအပ်ပြီးသောအနက် ရှိသော်လည်း ထပ်မံသုံးစွဲခြင်း၌ မှုန့်ညက်ပြီးသောဆန်ကို ထပ်၍ ကြိတ်သကဲ့သို့ တည်ကြည်မှုမရှိရာ။ သို့ဖြစ်လျှင် ‘ဗြာဟ္မဏေ ဗဟူ အာနယ (ပုဏ္ဏားတို့ကို အများဆောင်ခဲ့လော့)’ ‘အဟံ ပစာမိ (ငါချက်၏)’ ဟူ၍ ဤသို့ သုံးစွဲရန် မုချမလိုပေ၊ သို့ရာတွင် အချို့နေရာ၌ စကားပြေပြစ်ခြင်း စသောအကျိုးရှိသော် ဖြစ်ရသည်သာတည်း။

කණ්ඨෙ සම්භවොති කාළස්ස කණ්ඨෙ සම්භවො. ට්ඨසද්දත්ථොති කණ්ඨට්ඨසද්දෙ ට්ඨසද්දත්ථො. ඔට්ඨසද්දොව මුඛවුත්තීත්‍යනෙන ගම්මමානත්ථත්තා දුතියස්ස මුඛසද්දස්සාප්පයොගමාහ, තස්මා ඔට්ඨොව මුඛමස්සාති විග්ගය්හ ඔට්ඨමුඛොති සමාසො, න ච පාණි පාණ්‍යන්තරස්ස මුඛං, මුඛෙනෙව ච පාණිමුඛස්ස සදිසත්තං පසිද්ධන්ති සාමත්ථියා ඔට්ඨමුඛමිව මුඛමස්සෙත්‍යත්ථෙව තිට්ඨතෙ, උපන්‍යස්‍යන්තෙත්‍යුපන්‍යාසා, විසයදස්සනත්ථාති ඉමිනා’කණ්ඨෙ කාළො යස්සා’ත්‍යාදීකමෙව වාක්‍යන්ති දස්සෙති. සමුදායෙ විකාරෙචාති සමුදායසම්බන්ධෙ විකාරසම්බන්ධෙ ච. තංසමාසස්සාති තස්සා ඡට්ඨියා සමාසස්ස, තදභිධායිනන්ති සඞ්ඝාත විකාරාභිධායීනං, කෙසානං සඞ්ඝාතො ඉච්චාදි පරෙසං වාක්‍යං. ධාතුතො ජාතං ධාතුජං, උත්තරපදං පතිතසද්දාදි, තස්ස පයොගොති පතිතසද්දස්ස පයොගො.

‘ကဏ္ဌေ သမ္ဘဝေါ’ ဟူသည် ကာဠ (အမည်း) ၏ လည်ပင်း၌ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ‘ဋ္ဌသဒ္ဒတ္ထော’ ဟူသည် ‘ကဏ္ဌဋ္ဌ’ သဒ္ဒါ၌ ‘ဋ္ဌ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်တည်း။ ‘နှုတ်ခမ်းသဒ္ဒါသည်သာ မျက်နှာ၌ ဖြစ်၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် သိသာအပ်သောအနက်ရှိသောကြောင့် ဒုတိယ ‘မုခ’ သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲပုံကို ဟော၏။ ထို့ကြောင့် ‘နှုတ်ခမ်းသည်သာလျှင် မျက်နှာဖြစ်သောသူ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ ‘ဩဋ္ဌမုခ’ ဟု သမာသ်ဖြစ်၏၊ လက်သည် အခြားလက်၏ မျက်နှာမဟုတ်၊ မျက်နှာဖြင့်သာလျှင် လက်မျက်နှာ၏ တူသည်၏အဖြစ်သည် ထင်ရှားသောကြောင့် စွမ်းရည်အားဖြင့် ‘နှုတ်ခမ်းနှင့်တူသော မျက်နှာရှိသောသူ’ ဟူသောအနက်၌သာ တည်၏။ ဝါကျတို့ကို ထုတ်ဆောင်ပြအပ်ကုန်သောကြောင့် ‘ဥပညာသ’ မည်ကုန်၏။ ‘ဝိသယဒဿနတ္ထာ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘ကဏ္ဌေ ကာဠော ယဿ (သူ၏လည်ပင်း၌ အမည်းရှိ၏)’ စသည်သည်သာ ဝါကျဖြစ်ကြောင်းကို ပြ၏။ ‘သမုဒါယေ ဝိကာရေ စ’ ဟူသည် အစုအပေါင်းနှင့် စပ်ဆိုင်ရာ၌၎င်း၊ အဖောက်အပြန်နှင့် စပ်ဆိုင်ရာ၌၎င်း (ဟု ဆိုလိုသည်။) ‘တံသမာသဿ’ ဟူသည် ထိုဆဋ္ဌီဝိဘတ်၏ သမာသ်၏ (ဟု ဆိုလိုသည်။) ‘တဒဘိဓာယိနံ’ ဟူသည် အစုအပေါင်းနှင့် အဖောက်အပြန်ကို ဟောတတ်ကုန်သော ‘ဆံပင်တို့၏ အစုအပေါင်း’ အစရှိသည်တို့သည် တစ်ပါးသောသူတို့၏ ဝါကျတည်း။ ဓာတ်မှဖြစ်သည်ကား ‘ဓာတုဇ’ မည်၏။ ‘ပတိတ’ သဒ္ဒါအစရှိသော ဥတ္တရပုဒ်၏ သုံးစွဲခြင်းကို ‘တဿ ပယောဂေါ’ ဟု ဆိုသည်။

‘‘නඤ්ස්මාත්ථ්‍යත්ථාන’’න්ති (2-2-24) [Pg.170] වාත්තිකං, එතනාහ-‘ඤ කාරානු බන්ධා’ඉච්චාදි. පාණිනියා තු අවිජ්ජමානසද්දො නඤ්සමාසො, පදන්තරෙ නාස්ස බහුබ්බීහි වොත්තරපදලොපො, අවිජ්ජමානා පුත්තාස්ස අපුත්තොවිජ්ජමානපුත්තොති සාධෙන්ති, ඉච්ඡතෙ පාණිනීයෙහි… දක්ඛිණපුබ්බා සද්දානං නානත්ථත්තා බ්‍යධිකරණත්තා, වචනෙපීති සුත්තෙ විජ්ජමානෙපි, අය මඤ්ඤපදත්ථසමාසො පරෙහි බහුබ්බීහීති වුච්චති තථාහි බහවො විහයො යස්ස සො බහුබ්බීහි, යථා බහුබ්බීහීති අඤ්ඤපදත්ථප්පධානො තථා අයම්පි.

‘နဉသ္မာတ္ထျတ္ထာနံ’ ဟူသည် ဝါတ္တိက (စကားစပ်) ဖြစ်၏။ ထိုစကားဖြင့် ‘ညကာရ အနုဗန္ဓ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ပါဏိနီဆရာတို့အလို၌မူ ‘အဝိဇ္ဇမာန’ သဒ္ဒါသည် နဉသမာသ်ဖြစ်၏၊ အခြားပုဒ်ရှိသော် ၎င်း၏ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ် သို့မဟုတ် ဥတ္တရပုဒ်ချေခြင်း ဖြစ်၏၊ ‘၎င်း၏ သားတို့သည် မရှိကုန်’ ဟု ‘အပုတ္တော’ သို့မဟုတ် ‘ဝိဇ္ဇမာနပုတ္တော’ ဟု ပြီးစေကုန်၏။ ပါဏိနီဆရာတို့သည် အလိုရှိအပ်ကုန်၏... ‘ဒက္ခိဏပုဗ္ဗာ’ သဒ္ဒါတို့၏ အနက်အမျိုးမျိုးရှိခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ဗျဓိကရုဏ်းရှိခြင်းကြောင့်၎င်း ‘ဝစနေပိ’ ဟု သုတ်၌ ရှိသော်လည်း၊ ဤအခြားပုဒ်အနက်ရှိသော သမာသ်ကို သူတစ်ပါးတို့သည် ‘ဗဟုဗ္ဗီဟိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ များစွာသော စပါးတို့သည် ၎င်း၌ ရှိကုန်၏ဟူ၍ ‘ဗဟုဗ္ဗီဟိ’ မည်သကဲ့သို့၎င်း၊ ဗဟုဗ္ဗီဟိသည် အခြားပုဒ်အနက် အဓိကရှိသကဲ့သို့၎င်း ထို့အတူ ဤသမာသ်သည်လည်း (အခြားပုဒ်အနက် အဓိကရှိ၏)။

19. චත්ථෙ

၁၉. ‘စတ္ထေ’ ဟူရာ၌

සමුච්චීති පිණ්ඩීකරණං, කො සොති ආහ- ‘සාධනමෙක’මිච්චාදි. එකං සාධනං එකං කිරියං වා පටිච්ච චීයමානතාති සම්බන්ධො, කෙසන්ති ආහ- ‘කිරියාසාධනාන’න්ති, කෙනාති ආහ- ‘අත්තරූපභෙදෙනා’’ති. තත්ථ දෙවදත්තො භුඤ්ජති තිට්ඨති පචතිචාති සාධනම්පටිච්ච කිරියානං අත්තරූපභෙදෙන චීයමානතා වෙදිතබ්බා, ධවෙ ච ඛදිරෙ ච පලාසෙ ච ඡින්දාති කිරියම්පටිච්ච අත්තරූපභෙදෙන සාධනානං චීයමානතා වෙදිතබ්බා.

‘သမုစ္စယ’ ဟူသည် အစုအပေါင်းပြုခြင်းတည်း။ ထိုသမုစ္စယသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— ‘သာဓနမေကံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ တစ်ခုသော သာဓနကို သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုသော ကိရိယာကို သော်လည်းကောင်း စွဲ၍ ပေါင်းအပ်သောအဖြစ် (စုပေါင်းအပ်သောအဖြစ်) ဟု စပ်စပ်ရမည်။ အဘယ်တို့၏ ပေါင်းအပ်သောအဖြစ်နည်းဟူမူ— ‘ကိရိယာသာဓနာနံ’ (ကိရိယာနှင့် သာဓနတို့၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဘယ်ဖြင့် ပေါင်းအပ်သောအဖြစ်နည်းဟူမူ— ‘အတ္တရူပဘေဒေန’ (မိမိ၏ သဘောကွဲပြားခြင်းဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ‘ဒေဝဒတ်သည် စားလည်းစား၏၊ ရပ်လည်းရပ်၏၊ ချက်လည်းချက်၏’ ဟူရာ၌ သာဓနတစ်ခုကို စွဲ၍ ကိရိယာတို့၏ မိမိသဘော ကွဲပြားခြင်းဖြင့် ပေါင်းအပ်သောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ‘ဓရိပင်ကိုလည်းကောင်း၊ ရှားပင်ကိုလည်းကောင်း၊ ပေါက်ပင်ကိုလည်းကောင်း ခုတ်လော့’ ဟူရာ၌ ကိရိယာတစ်ခုကို စွဲ၍ သာဓနတို့၏ မိမိသဘော ကွဲပြားခြင်းဖြင့် ပေါင်းအပ်သောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။

සොති සමුච්චයො භවතීති සෙසො, කෙසන්ති ආහ- ‘තුල්‍ය බලාන’මිච්චාදි.

‘သော’ ဟူသည် (သမုစ္စယော ဘဝတိ) ‘ထိုသမုစ္စယသည် ဖြစ်၏’ ဟု ကြွင်းသောပုဒ်တည်း။ အဘယ်တို့၏ သမုစ္စယနည်းဟူမူ— ‘တုလျဗလာနံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

තුල්‍යබලානන්ති ඉමිනා විසුං පධානභාවෙන කිරියාභිසම්බන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛත්තමාහ.

‘တုလျဗလာနံ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အသီးသီး အဓိကအဖြစ်ဖြင့် ကိရိယာနှင့် စပ်ယှဉ်သောကြောင့် အချင်းချင်း ငဲ့ကွက်မှုမရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ဟော၏။

අනියතක්කමයොගපජ්ජානන්ති කමො ච යොගපජ්ජඤ්ච, අනියතං කමයොගපජ්ජං යෙසං සද්දානං තෙසං, යථෙත්‍යාදිනා තත්ථොදාහරණං දස්සෙති, එත්ථායමධිප්පායො ‘‘එත්ථ ගවාදීනං විසුං පධානභාවෙනානයනකිරියාභිසම්බන්ධා තුල්‍යබලතා ගවාදීනං වුත්තක්කමෙනෙව නයනාභාවා අනියතක්කමතා ගවාදීනං යුගපදි නයනාභාවා අනියත යොගපජ්ජතා ච හොති, තථා අඤ්ඤං තාදිසම්පී’’ති. අනු පච්ඡා පධානානුරොධෙන (චයනං) අන්වාචයො, තං බ්‍යඤ්ජයති ‘යත්ථෙ’ච්චාදි, තදනුරොධෙනාති තදනුගුණෙන, උදාහරති ‘යථෙ’ච්චාදි, භික්ඛාගමනමෙත්ථ පධානමන්තරඞ්ගත්තා[Pg.171], නෙතරං බහිරඞ්ගත්තා, තං කරණෙ යදි ගාවොපි පස්සති තාප්‍යානයති, එත්ථ තු ගොස්සානයනං භික්ඛාටනමපෙක්ඛතෙ, නෙතරමිතරස්ස… විනාපි තෙන තදනුට්ඨානතො. ඉතරස්ස ඉතරෙන යො ගො ඉතරෙතරයොගො, සො ච එතාදිසොති ආහ- ‘අඤ්ඤමඤ්ඤෙ’ච්චාදි.

‘အနိယတက္ကမယောဂပဇ္ဇာနံ’ ဟူသည်ကား အစီအစဉ် (က္ကမ) နှင့် တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်း (ယောဂပဇ္ဇ)၊ အကြင်ပုဒ်တို့၏ အစီအစဉ်နှင့် တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်းသည် မမြဲ (မတည်)၊ ထိုပုဒ်တို့၏ (အနက်ဖြစ်သည်)။ ‘ယထာ’ အစရှိသော စကားဖြင့် ထိုအနက်၌ ဥပမာကို ပြ၏။ ဤ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား— ‘ဤ (ဥပမာ) ၌ နွားစသည်တို့ကို သီးခြားစီ အဓိကအားဖြင့် ဆောင်ယူခြင်းကိရိယာနှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် အစွမ်းချင်းတူညီကြကုန်၏၊ နွားစသည်တို့ကို ဆိုအပ်ပြီးသော အစီအစဉ်အတိုင်းသာလျှင် ဆောင်ယူခြင်းမရှိခြင်းကြောင့် အစီအစဉ်မမြဲခြင်း (အနိယတက္ကမတာ) ဖြစ်၏၊ နွားစသည်တို့ကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဆောင်ယူခြင်းမရှိခြင်းကြောင့် တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်းမမြဲခြင်း (အနိယတယောဂပဇ္ဇတာ) လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုနည်းတူစွာ အခြား ထိုသို့သော သဘောကိုလည်း (သိအပ်၏)’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ‘အနု’ ဟူသည် နောက်မှ၊ အဓိကတရား၏ အလိုသို့ လိုက်၍ (စုဆောင်းခြင်း) သည် ‘အနွာစယ’ မည်၏။ ထိုအနက်ကို ‘ယတ္ထ’ အစရှိသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေ၏။ ‘တဒနုရောဓေန’ ဟူသည် ထိုအားလျော်စွာဖြင့်။ ‘ယထာ’ အစရှိသည်ဖြင့် သာဓကပြ၏။ ဤ၌ ဆွမ်းခံသွားခြင်းသည် အတွင်းကျသောကြောင့် အဓိကဖြစ်၏၊ အခြားအမှုသည် ပြင်ပကျသောကြောင့် အဓိကမဟုတ်။ ထိုဆွမ်းခံခြင်းကို ပြုစဉ် အကယ်၍ နွားတို့ကိုလည်း မြင်လျှင် ထိုနွားတို့ကိုလည်း ဆောင်ယူခဲ့၏။ ဤ၌မူ နွားတို့ကို ဆောင်ယူခြင်းသည် ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းကို ငဲ့ရ၏၊ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းကား နွားဆောင်ခြင်းကို မငဲ့ပေ၊ ထိုနွားဆောင်ခြင်းမရှိဘဲလည်း ဆွမ်းခံခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ အခြားတစ်ခုသည် အခြားတစ်ခုနှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် ‘ဣတရေတရယောဂ’ မည်၏။ ထိုအနက်သည်လည်း ဤသို့သဘောရှိ၏ဟု ပြလို၍ ‘အညမညံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

අවයවප්පධානො චාති සාභාවිකාභිධානසාමත්ථියෙනාපුථුභූතො ච, වුත්තිවයෙන සාරිපුත්තසද්දො මොග්ගල්ලානත්ථො හොති මොග්ගල්ලානසද්දො සාරිපුත්තත්ථොපීති අඤ්ඤමඤ්ඤත්ථෙ පධානතො යුගපද්‍යධිකරණවචනෙ සති චත්ථ සමාසොති සො-යමධිකරණ සමුදායො උභයපදානුගතඋභයත්ථවසෙන චතුබ්බිධොපි යුගපදි බුද්ධියා ගය්හමානො කදාචි උබ්භූතාවයවභෙදො තෙනෙව සාභාවිකාභිධානසාමත්ථියෙනෙච්චෙවමවයවප්පධානො ච, නනු ච ජනනමරණානීති විරුද්ධානං කථමෙකෙනාභිධානන්ති වුච්චතෙ- සබ්බොපි සද්දො පයුජ්ජමානො (ඉතරී) තරෙනාවධාරණං වත්තතෙ, තෙන එකෙකො සද්දො එකෙකස්සත්ථස්ස වාචකො, තථාපි යථා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාති එත්ථ බහුවචනස්සඤ්ඤථානුපපත්තියා යුගපද්‍යධිකරණවචනතා හොතී, තථාත්‍රාපි බහුවචනස්සඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණෙන සාමත්ථියෙන එකෙනාප්‍යභිධානං හොති. ඉති හෙතුම්හි, යතො එවමවයවප්පධානො තතොති අත්ථො.

‘အဝယဝပ္ပဓာနော စ’ ဟူသည် ပင်ကိုယ်ဟောစွမ်းနိုင်မှုအားဖြင့် ကွဲပြားမှုမရှိခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဝုတ္တိ (စကားအသုံး) အားဖြင့် သာရိပုတ္တပုဒ်သည် မောဂ္ဂလ္လာန်အနက်ရှိ၏၊ မောဂ္ဂလ္လာန်ပုဒ်သည်လည်း သာရိပုတ္တအနက်ရှိ၏ဟူ၍ အချင်းချင်း၏ အနက်၌ အဓိကအားဖြင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဟောအပ်သောအရာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘စ’ သဒ္ဒါဖြင့် သမာသ်ဖြစ်၏။ ထိုဤအဓိကအစုအပေါင်းသည် ပုဒ်နှစ်ပါးလုံးသို့ လိုက်သော အနက်နှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးသော ပြားခြင်းရှိသော်လည်း တစ်ပြိုင်နက် ဉာဏ်ဖြင့် ယူအပ်သည်ရှိသော် တစ်ခါတစ်ရံ ကွဲပြားသောအစိတ် အပိုင်းရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုပင်ကိုယ်ဟောစွမ်းနိုင်မှုအားဖြင့်သာလျှင် ဤသို့လျှင် အစိတ်အပိုင်းသည် အဓိကရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ စင်စစ် ‘ဇနနမရဏာနิ’ (ဖွားခြင်း သေခြင်းတို့) ဟူ၍ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အရာတို့ကို အဘယ်သို့လျှင် တစ်ခုတည်းသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောနိုင်အံ့နည်းဟု မေးအပ်အံ့— ခပ်သိမ်းသော သဒ္ဒါသည် သုံးစွဲအပ်သည်ရှိသော် အခြားနှင့် မရောပြွမ်းဘဲ သတ်မှတ်ခြင်းကို ဟော၏၊ ထို့ကြောင့် တစ်ခုချင်းသော သဒ္ဒါသည် တစ်ခုချင်းသော အနက်ကို ဟောတတ်၏။ သို့သော်လည်း ‘သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ’ ဟူသော ဤ၌ ဗဟုဝုစ်ကိန်းသည် အခြားနည်းဖြင့် မပြီးနိုင်ခြင်းကြောင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း အနက်ကို ဟောခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာ ဤ၌လည်း ဗဟုဝုစ်ကိန်းသည် အခြားနည်းဖြင့် မပြီးနိုင်ခြင်းဟူသော အမှတ်အသားရှိသော စွမ်းရည်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော သဒ္ဒါဖြင့်လည်း ဟောခြင်းဖြစ်၏။ ‘ဣတိ’ သည် အကြောင်းပြပုဒ်ဖြစ်၏၊ အကြင်ကြောင့် ဤသို့ အစိတ်အပိုင်းသည် အဓိကရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် (ဤသို့ဖြစ်၏) ဟု အနက်ရ၏။

බහුත්තාති කිඤ්චාපි වාක්‍යෙ නෙසං විසුං බහ්වත්ථතා, න හි සාරිපුත්තමානයාති වුත්තෙ මොග්ගල්ලානස්සාපි සම්පච්චයො භවති, තථාපි යතො වුත්තිවිසයෙ සහභූතානමෙවෙසං විසුං බහ්වත්ථතා, තතො තත්ථ වචනීයස්ස අත්ථස්ස සඞ්ඛ්‍යාතෙදෙන බහුත්තං. සමාහරණං පිණ්ඩීකරණවසෙන සංහරණං සමාහාරො, සො චෙවං වෙදිතබ්බොති දස්සෙතුමාහ ‘අඤ්ඤමඤ්ඤෙ’ච්චාදි.

‘ဗဟုတ္တာ’ ဟူသည်ကား စင်စစ် ဝါကျ၌ ထိုပုဒ်တို့၏ သီးခြားစီ များစွာသောအနက်ရှိသည်ဖြစ်သော်လည်း၊ အကြောင်းမူကား ‘သာရိပုတ္တကို ဆောင်ယူခဲ့လော့’ ဟု ဆိုအပ်သော် မောဂ္ဂလ္လာန်ကိုလည်း ဆောင်ယူရမည်ဟု သိခြင်းမဖြစ်ပေ။ သို့သော်လည်း အကြင်ကြောင့် ဝုတ္တိ (အသုံးအနှုန်း) အရာ၌ အတူတကွဖြစ်ကုန်သော ထိုပုဒ်တို့၏သာလျှင် သီးခြားစီ များစွာသောအနက်ရှိခြင်းကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် ထိုအရပ်၌ ဟောအပ်သော အနက်၏ အရေအတွက် ကွဲပြားခြင်းဖြင့် များပြားခြင်း (ဗဟုတ္တ) ဖြစ်၏။ အစုအပုံပြုခြင်းအားဖြင့် သိမ်းဆည်းစုပေါင်းခြင်းသည် ‘သမာဟာရ’ မည်၏။ ထိုသမာဟာရကို ဤသို့ သိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အညမညံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

එත්ථ ච කිඤ්චාපි ඉතරීතරයොගස්ස සමාහාරස්ස ච භාවරූපත්තා අදබ්බරූපතා, තථාපීතරීතරයොගෙ තු යථා ගුණවච නානං [Pg.172] සුක්කං වත්ථං සුක්කො කම්බලො සුක්කා ගාවීති නිස්සයභෙදතො ලිඞ්ගවචනසිද්ධි, තථා තද්ධම්මානමභිධානතො නිස්සයතො ලිඞ්ගවචන සිද්ධි වෙදිතබ්බා, සංහතිප්පධානත්තාචෙකවචනන්ති යදා බහුන්නං සමුදායො තිරොහිතාවයවභෙදො සංඝාතො පක්කමීයතෙ, තදා සමාහාරොච්චෙව සංහතිප්පධානත්තා එකවචනං හොතීති අත්ථො. තදනුට්ඨානතොති තස්ස කරණතො. බ්‍යතිකරො මිස්සතා, බ්‍යතිකරං දස්සෙති පාණිච්චාදිනා, පච්චෙකං පරිසමත්තියං වාක්‍යබහුත්තං දස්සෙති ‘තත්ථ හිච්චාදි.

ဤ၌လည်း ဣတရေတရယောဂနှင့် သမာဟာရတို့သည် အခြင်းအရာသဘောမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ကိုယ်ထည်ဒြပ် (ဒဗ္ဗ) သဘောမရှိသော်လည်း၊ ဣတရေတရယောဂ၌မူကား ဂုဏ်ဟောပုဒ်တို့၏ ‘သုက္ကံ ဝတ္ထံ’ (ဖြူသောအဝတ်)၊ ‘သုက္ကော ကမ္ဗလော’ (ဖြူသောစောင်)၊ ‘သုက္ကာ ဂါဝီ’ (ဖြူသောနွားမ) ဟူ၍ မှီရာဒြပ်၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့် လိင်နှင့် ဝုစ် ပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာ ထိုဂုဏ်သတ္တိတို့ကို ဟောခြင်းကြောင့် မှီရာဒြပ်အားဖြင့် လိင်နှင့် ဝုစ် ပြီးမြောက်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ‘သံဟတိပ္ပဓာနတ္တာ စေကဝစနံ’ ဟူသည်ကား အကြင်အခါ၌ များစွာသောအရာတို့၏ အစုအပေါင်းသည် အစိတ်အပိုင်း ကွဲပြားမှုကို ဖုံးကွယ်၍ တစ်ခုတည်းသော အစုအဝေးအဖြစ် သတ်မှတ်အပ်၏၊ ထိုအခါ အစုအပေါင်းသည်သာ အဓိကဖြစ်သောကြောင့် သမာဟာရသည် ဧကဝုစ်ကိန်းသာ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘တဒနုဋ္ဌာနတော’ ဟူသည် ထိုအမှုကို ပြုခြင်းကြောင့်။ ‘ဗျတိကရော’ ဟူသည် ရောနှောခြင်း၊ ရောနှောခြင်းကို ‘ပါဏိ’ အစရှိသည်ဖြင့် ပြ၏။ တစ်ခုချင်းစီ၌ ပြီးဆုံးခြင်း၌ ဝါကျများပြားပုံကို ‘တတ္ထ ဟိ’ အစရှိသည်ဖြင့် ပြ၏။

චක්ඛුඤ්ච සොතඤ්ච, මුඛඤ්ච නාසිකා ච, හනු ච ගීවා ච, ඡවි ච මංසඤ්ච ලොහිතඤ්ච, නාමඤ්ච රූපඤ්ච, ජරා ච මරණඤ්චාති විග්ගය්හ සමාසො, ‘‘සමාහාරෙ නපුංසක’’න්ති (3-20) සබ්බත්ථ නපුංසකලිඞ්ගං, ස්‍යාදිම්හි මුඛ නාසිකන්තිආදීසු ‘‘ස්‍යාදීසු රස්සො’’ති (3-23) රස්සො. අලභතා ගොමුඛං ඩිණ්ඩිමො භෙරිවිසෙසා, ආළම්බරං පණවො, මුරජො මුදඞ්ගො, මද්දවො මුදඞ්ගො. මද්දවවාදනං පණවවාදනඤ්ච සිප්පමස්ස මද්දවිකො පාණවිකො, සම්මං කංසතාළං, තාළං හත්ථතාළං, අලසතා ච ආළම්බරො ච, මුරජො ච, ගොමුඛො ච, සඞ්ඛො ච ඩිණ්ඩිමො ච, මද්දවිකො ච, පාණවිකො ච, ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච, සම්මඤ්ච තාළඤ්චාති විග්ගහො. යුගස්ස හිතා යොග්ගා ගොණා, තෙසමිදං යොග්ගං කසිකම්මං, තස්ස අඞ්ගං. තෙනාහ- ‘කසිභණ්ඩාන’න්ති, ඵාලොකසකො, පාචනං පතොදො, යුගො ච නඞ්ගලඤ්චාති විග්ගහො. පිණ්ඩමායුධවිසෙසො, අසි ච සත්ති ච තොමරඤ්ච පිණ්ඩඤ්චාති විග්ගහො. චම්මං සරවාරණඵලකං, කලාපො තූණීරං, පහරණඤ්ච ආවරණඤ්චාති විග්ගහො. අහි ච නකුලො ච, බීළාරො ච මූසිකො ච, කාකො ච උලූකො ච, නාගො ච සුපණ්ණොචාති විග්ගහො. සඞ්ඛ්‍යා ච පරිමාණඤ්ච සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණං, තත්ථ පරිමාණසඤ්ඤානං යථාදීඝො ච මජ්ඣිමො ච දීඝමජ්ඣිමං. එකකඤ්ච දුකඤ්චාති විග්ගහො, දුකතිකාදීසුපි එසෙවනයො.

‘စက္ခုဉ္စ သောတဉ္စ’ (မျက်စိလည်းကောင်း၊ နားလည်းကောင်း)၊ ‘မုခဉ္စ နာသိကာ စ’ (မျက်နှာလည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းလည်းကောင်း)၊ ‘ဟနု စ ဂီဝါ စ’ (မေးစေ့လည်းကောင်း၊ လည်ပင်းလည်းကောင်း)၊ ‘ဆဝိ စ မံသဉ္စ လောဟိတဉ္စ’ (အရေလည်းကောင်း၊ အသားလည်းကောင်း၊ သွေးလည်းကောင်း)၊ ‘နာမဉ္စ ရူပဉ္စ’ (နာမ်လည်းကောင်း၊ ရုပ်လည်းကောင်း)၊ ‘ဇရာ စ မရဏဉ္စ’ (အိုခြင်းလည်းကောင်း၊ သေခြင်းလည်းကောင်း) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ သမာသ်စပ်အပ်၏။ ‘သမာဟာਰੇ နပုံသကံ’ (၃-၂၀) သုတ်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ သိအစရှိသော ဝိဘတ်နှောင်းသော် ‘မုခနာသိကံ’ အစရှိသည်တို့၌ ‘သျာဒီသု ရဿော’ (၃-၂၃) သုတ်ဖြင့် ရဿပြု၏။ အာလဘတ၊ ဂေါမုခ၊ ဒိဏ္ဍိမတို့သည် စည်ထူးများ ဖြစ်ကုန်၏၊ အာဠမ္ဗရသည် ဖတ်စည်、 မုရဇသည် မုရိုးစည်၊ မဒ္ဒဝသည် မုရိုးစည်တည်း။ မဒ္ဒဝစည်တီးခြင်းနှင့် ဖတ်စည်တီးခြင်း အတတ်ပညာသည် ဤသူ၌ ရှိ၏ဟု ‘မဒ္ဒဝိကော ပါဏဝိကော’ ဟု ခေါ်၏။ သမ္မဟူသည် လင်းကွင်း (ကြေးကွင်း)၊ တာဠဟူသည် လက်ဝါးတီးခြင်း (စည်း)။ ‘အာလဘတာ စ၊ အာဠမ္ဗရော စ၊ မုရဇော စ၊ ဂေါမုခေါ စ၊ သံခေါ စ၊ ဒိဏ္ဍိမော စ၊ မဒ္ဒဝိကော စ၊ ပါဏဝိကော စ၊ ဂီတဉ္စ၊ ဝါဒိတဉ္စ၊ သမ္မဉ္စ၊ တာဠဉ္စ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ထမ်းပိုးအား သင့်လျော်သော နွားတို့သည် ‘ယောဂ္ဂါ’ မည်၏။ ထိုနွားတို့၏ ဤထွန်ယက်စိုက်ပျိုးခြင်းအမှုသည် ‘ယောဂ္ဂံ’ မည်၏၊ ထိုအမှု၏ အသုံးအဆောင် (အင်္ဂါ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ကသိဘဏ္ဍာနံ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဖာလဟူသည် ထွန်သွား၊ ပါစနဟူသည် နှင်တံ။ ‘ယုဂေါ စ နင်္ဂလဉ္စ’ (ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံး) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ပိဏ္ဍဟူသည် လက်နက်ထူးတစ်မျိုးတည်း။ ‘အသိ စ၊ သတ္တိ စ၊ တောမရဉ္စ၊ piဏ္ဍဉ္စ’ (သန်လျက်၊ လှံ၊ စိန်ကွင်း၊ ပိဏ္ဍလက်နက်) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ စမ္မဟူသည် မြှားကာသော ဒိုင်းပျဉ်း၊ ကလာပဟူသည် မြှားတောက်။ ‘ပဟရဏဉ္စ အာဝရဏဉ္စ’ (ပုတ်ခတ်စရာလက်နက်နှင့် ကာကွယ်စရာအကာအကွယ်) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘အဟိ စ နကုလော စ’ (မြွေနှင့် မြွေပါ)၊ ‘ဗီဠာရော စ မူသိကော စ’ (ကြောင်နှင့် ကြွက်)၊ ‘ကာကော စ ဥလူကော စ’ (ကျီးနှင့် ဇီးကွက်)၊ ‘နာဂေါ စ သုပဏ္ဏော စ’ (နဂါးနှင့် ဂဠုန်) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘သင်္ချာ စ ပရိမာဏဉ္စ’ ဟူသည် သင်္ချာပရိမာဏတည်း။ ထိုသင်္ချာပရိမာဏ၌ ပရိမာဏအမည်ရှိသော တရားတို့တွင် ဥပမာ— ‘ဒီဃော စ မဇ္ဈိမော စ’ (ရှည်သောအရာနှင့် အလယ်အလတ်ရှိသောအရာ) သည် ‘ဒီဃမဇ္ဈိမံ’ ဖြစ်၏။ ‘ဧကကဉ္စ ဒုကဉ္စ’ (တစ်ခုတည်းသော အစုနှင့် နှစ်ခုသော အစု) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ဒုက၊ တိက အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

ඛුද්දජන්තු සියා- නට්ඨි, අථවා ඛුද්දකොව යො;

සතං වා පසතෙ යෙසං, කෙචි ආනකුලා අපි.

အရိုးမရှိသော သတ္တဝါသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်ခန္ဓာအားဖြင့် သေးငယ်သော သတ္တဝါသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အကြင်သတ္တဝါတို့သည် (တစ်ကြိမ်လျှင်) အကောင်တစ်ရာခန့်အထိ မွေးဖွားတတ်ကုန်၏၊ (ထိုသတ္တဝါတို့သည် ‘ခုဒ္ဒဇန္တု’ မည်ကုန်၏။) အချို့သော ဆရာတို့သည် မြွေပါအထိရှိသော သတ္တဝါတို့ကိုလည်း (ခုဒ္ဒဇန္တု ဟု ဆိုကြကုန်၏။)

කීටො ච පතඞ්ගො ච, කුන්ථො ච කිපිල්ලිකො ච, ඩංසො ච මකසො ච, මක්ඛිකා ච කිපිල්ලිකාචාති විග්ගහො. පචනචණ්ඩාලාති ඔ රබ්භිකාදීනං [Pg.173] රුළ්හීසඤ්ඤා. උරබ්භෙ හන්ත්වා ජීවතීති ඔරබ්භිකො, එවං සෙසෙසු. සානං සුනඛං පචතීති සපාකො, වෙනා තච්ඡකා, රථකාරා චම්මකාරා. සාධාරණා සමානා, චරණසද්දො- යං ඉධ ගය්හතීති සම්බන්ධො, යථා සකමජ්ඣයනාය චරීයන්ති වතාන්‍යෙතෙසූති චරණානි, කඨාදිවාඣාන්‍යජ්ඣයනානි සාඛාසඤ්ඤකානි. යස්මා එතෙහි චරති අරියසාවකො ගච්ඡති අමතං දිසං, තස්මා චරණානි සීලාදයො පණ්ණරස ධම්මා. තෙනාහ- ‘කඨාදීහී’තිආදි, කඨාදීහීති පසිද්ධිවසෙන කමාතික්කමෙනාපි වුත්තං, තතො ආදිසද්දෙන අතිසාදයො ගය්හන්ති. අතිසෙන භාරද්වාජෙන කඨෙන වුත්තං විදන්ත්‍යධීයන්ති වාති ‘‘අඤ්ඤස්මි’’ති (4-121) ණො, ‘‘ලොපො’’ති (4-123) ලොපො අතිසා භාරද්වාජා කඨා. කලාපිනා වුත්තං විදන්ත්‍යධීයන්ති වාති, තෙනෙව ණො, කලාපා, කඨා ආදි යෙසං තෙ කඨාදයො, තෙහි අජ්ඣෙනවිසෙසෙ ච පුරිසෙ ච උපචාරාති සම්බන්ධො.

ပိုးကောင်သည်လည်းကောင်း၊ နှံကောင်သည်လည်းကောင်း၊ ပုရွက်ဆိတ်ငယ်သည်လည်းကောင်း၊ ပုရွက်ဆိတ်ကြီးသည်လည်းကောင်း၊ မှက်သည်လည်းကောင်း၊ ခြင်သည်လည်းကောင်း၊ ယင်ကောင်သည်လည်းကောင်း၊ ပုရွက်ဆိတ်သည်လည်းကောင်း ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ 'ပစနစဏ္ဍာလာ' ဟူသည် သိုးသတ်သမား စသည်တို့၏ အစဉ်အဆက် သုံးနှုန်းအပ်သော သညာ (ရုဠှီသညာ) ဖြစ်၏။ သိုးတို့ကို သတ်၍ အသက်မွေးတတ်သူသည် 'ဩရဗ္ဘိက' မည်၏၊ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းတူ သိအပ်၏။ ခွေးကို ချက်တတ် (ခွေးသားစား) သောကြောင့် 'သပါက' မည်၏၊ 'ဝေဏ' ဟူသည် သစ်ရွေသမား (လက်သမား) တို့ဖြစ်ကုန်၏၊ 'ရထကာရ' ဟူသည် ရထားလုပ်သူ (သားရေလုပ်သမား) တို့ဖြစ်ကုန်၏။ 'သာဓာရဏာ' ဟူသည် တူညီကုန်သောအရာတို့ ဖြစ်၏၊ 'စရဏ' သဒ္ဒါကို ဤနေရာ၌ ယူအပ်၏ဟု စပ်ရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် မိမိတို့၏ စာပေသင်ကြားခြင်းအတွက် ကျင့်အပ်သော အကျင့်ဝတ်တို့ကို 'စရဏ' တို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကဌကျမ်းစသော အပြန်အလှန် သင်ကြားအပ်သော သာခါအမည်ရှိကုန်သော ကျမ်းစာတို့ကို 'စရဏ' တို့ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြင်တရားတို့ဖြင့် အရိယာသာဝကသည် ကျင့်ကြံပွားများ၏၊ သေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ သွား၏၊ ထို့ကြောင့် သီလစသော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော တရားတို့ကို 'စရဏ' တို့ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကဌာဒီဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ကဌာဒီဟိ' ဟူသည် ထင်ရှားကျော်စောမှု၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ်ကို ကျော်လွန်၍လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အတိသစသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ အတိသဘာရဒွါဇ၊ ကဌတို့ ဆိုအပ်သောကျမ်းကို သိကုန်၏ သို့မဟုတ် သင်ကြားကုန်၏ဟူသော အနက်၌ 'အညသ္မိံ' သုတ်ဖြင့် ဏ-ပစ္စည်း၊ 'လောပေါ' သုတ်ဖြင့် ဏ-ပစ္စည်း၏ လောပ ဖြစ်၍ 'အတိသာ'၊ 'ဘာရဒွါဇာ'၊ 'ကဌာ' ဟူ၍ ဖြစ်လာကုန်၏။ ကလာပီဆရာ ဆိုအပ်သောကျမ်းကို သိကုန်၏ သို့မဟုတ် သင်ကြားကုန်၏ဟူသော အနက်၌ ထိုသုတ်ဖြင့်ပင် ဏ-ပစ္စည်းဖြစ်၍ 'ကလာပါ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ကဌကျမ်း အစရှိကုန်သော ကျမ်းတို့သည် 'ကဌာဒယော' မည်ကုန်၏။ ထိုကျမ်းတို့ဖြင့် ထူးခြားသော သင်ကြားမှု၌လည်းကောင်း၊ ထိုကျမ်းတို့ကို သင်ကြားသော ပုဂ္ဂိုလ်၌လည်းကောင်း ဥပစာအားဖြင့် စပ်အပ်၏။

සීලාදයොතිආදිසද්දෙන ඉන්ද්‍රියසංවරාදයො ගය්හන්ති. සීලඤ්ච පඤ්ඤාණඤ්ච, සමථො ච විපස්සනා ච විජ්ජා ච චරණඤ්චාති විග්ගහො. එකතො අජ්ඣයනමෙතෙසූති එකජ්ඣයනානි, පකඨානි වචනානි පාවචනානි සද්ධම්මො, එකජ්ඣයනානි ච තානි පාවචනානි ච තෙසං, දීඝො ච දීඝාගමො ච මජ්ඣිමො ච මජ්ඣිමාගමො ච, එකුත්තරො ච අඞ්ගුත්තරාගමො ච සංයුත්තාගමො ච, ඛන්ධකො ච විභඞ්ගොචාති විග්ගහො.

‘သီလာဒယော’ ဟူသော ပုဒ်၌ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း စသည်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ သီလသည်လည်းကောင်း၊ ပညာသည်လည်းကောင်း၊ သမထသည်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာသည်လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာသည်လည်းကောင်း၊ စရဏသည်လည်းကောင်း ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ တပေါင်းတည်း သင်ကြားခြင်းသည် ဤကျမ်းစာတို့၌ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဧကဇ္ဈယန’ တို့မည်ကုန်၏။ ထင်ရှားသော စကားတို့သည် ‘ပါဝစန’ (ပိဋကတ်တော်စကား) မည်ကုန်၏၊ ယင်းသည် သူတော်ကောင်းတရား (သဒ္ဓမ္မ) ဖြစ်၏။ တပေါင်းတည်း သင်ကြားအပ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ ထိုပိဋကတ်တော်စကားလည်း ဖြစ်ကုန်သော ကျမ်းစာတို့၏။ ဒီဃနိကာယ်သည်လည်းကောင်း၊ ဒီဃာဂမသည်လည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်သည်လည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမာဂမသည်လည်းကောင်း၊ ဧကုတ္တရနိကာယ်သည်လည်းကောင်း၊ အင်္ဂုတ္တရာဂမသည်လည်းကောင်း၊ သံယုတ္တာဂမသည်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓကသည်လည်းကောင်း၊ ဝိဘင်းသည်လည်းကောင်း ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

තෙසන්ති ඉමිනා ලිඞ්ගවිසෙසානන්ති ඡට්ඨියන්තතං දීපෙති, ඉත්ථී ච පුමා ච, දාසී ච දාසො ච, චීවරඤ්ච පිණ්ඩපාතො ච සෙනාසනඤ්ච ගිලානපච්චයො භෙසජ්ජපරික්ඛාරො ච, තිණඤ්ච කට්ඨො ච සාඛා ච පලාසො චාති විග්ගහො. ඡෙකො දක්ඛො, පුබ්බා ච පරාචාතිආදිනා විග්ගහො.

‘တေသံ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ‘လိင်္ဂဝိသေသါနံ’ ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြ၏။ မိန်းမသည်လည်းကောင်း၊ ယောက်ျားသည်လည်းကောင်း၊ ကျွန်မိန်းမသည်လည်းကောင်း၊ ကျွန်ယောက်ျားသည်လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းသည်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းသည်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းသည်လည်းကောင်း၊ သူနာပြုဆေးပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း၊ မြက်သည်လည်းကောင်း၊ ထင်းသည်လည်းကောင်း၊ သစ်ကိုင်းသည်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်သည်လည်းကောင်း ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘ဆေက’ ဟူသည် ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူ ဖြစ်၏။ ‘ပုဗ္ဗာ စ ပရာ စ’ စသည်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

පුබ්බදක්ඛිණන්තිආදීසු ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) රස්සො. කාසො ච කුසො ච උසිරො ච බීරණඤ්ච, මුඤ්ජඤ්ච බබ්බජඤ්චාති විග්ගහො. ඛදිරො ච පලාසොචාතිආදිනා ච, ගජො ච ගවජො චාතිආදිනා ච, හත්ථී ච ගොච අස්සො ච වළවාචාති ච, හංසො ච බලාවා චාතිආදිනා ච, බකො ච බලාකාචාති ච. හිරඤ්ඤඤ්ච සුවණ්ණො ච, මණි ච සඞ්ඛො ච මුත්තා ච වෙළුරියො ච ජාතරූපඤ්ච රජතඤ්චාති ච, සාලි ච [Pg.174] යවකොචාතිආදිනා ච, සාකඤ්ච සුවඤ්චාතිආදිනාච, කාසියො ච කොසලාචාතිආදිනා ච විග්ගහො, ජනපදවාචිනා ච බහුවචනන්තා.

‘ပုဗ္ဗဒက္ခိဏံ’ စသည်တို့၌ ‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’ သုတ်ဖြင့် ရဿပြုအပ်၏။ သက်ကယ်မြက်သည်လည်းကောင်း၊ သမန်းမြက်သည်လည်းကောင်း၊ ပန်းမြက် (ပန်းဥယျာဉ်မြက်) သည်လည်းကောင်း၊ မြက်ကုလားသည်လည်းကောင်း၊ ဖြူဆံမြက်သည်လည်းကောင်း၊ ဖျာမြက်သည်လည်းကောင်း ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ရှားပင်သည်လည်းကောင်း၊ ပေါက်ပင်သည်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်သည်လည်းကောင်း၊ ပြောင်သည်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်သည်လည်းကောင်း၊ နွားသည်လည်းကောင်း၊ မြင်းသည်လည်းကောင်း၊ မြင်းမသည်လည်းကောင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟင်္သာသည်လည်းကောင်း၊ ဝံလိုသည်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျိုင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဗျိုင်းမသည်လည်းကောင်း ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ အသပြာသည်လည်းကောင်း၊ ရွှေသည်လည်းကောင်း၊ ပတ္တမြားသည်လည်းကောင်း၊ ခရုသင်းသည်လည်းကောင်း၊ ပုလဲသည်လည်းကောင်း၊ ကြောင်မျက်ရွဲသည်လည်းကောင်း၊ ရွှေစင်သည်လည်းကောင်း၊ ငွေသည်လည်းကောင်း ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သာလိစပါးသည်လည်းကောင်း၊ မုယောစပါးသည်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဟင်းရွက်သည်လည်းကောင်း၊ ချင်း (သို့မဟုတ် သခွား) သည်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာသိတိုင်းသားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကောသလတိုင်းသားတို့သည်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ၎င်းတို့သည် ဇနပုဒ် (တိုင်းနိုင်ငံ) ကို ဟောတတ်ကုန်ပြီး ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိကုန်၏။

එකවීසතිච්චාදිනො එකඤ්ච තං වීසතිචාති විසෙසනසමාසො වා සියා, එකඤ්ච වීසති ච එකවීසතීති චත්ථසමාසො වා, සමාහාරෙ නපුංසකත්තන්තු න පප්පොති, ‘‘නානුසාසනීයං ලිඞ්ගං සොකනිස්සයත්තා ලිඞ්ගස්සෙ’’ති ලොකෙ නපුංසකලිඞ්ගස්සෙහානභිධානතො නපුංසකලිඞ්ගං න භවිස්සතීත්‍යධිප්පායො, සභාපරිසායාති ඤාපකතො වා සමාහාරෙ නපුංසකලිඞ්ගමත්‍ර බ්‍යභිචරතීති දට්ඨබ්බං.

‘ဧကဝီသတိ’ စသည်၌ ‘ဧကဉ္စ တံ ဝီသတိ စ’ ဟူ၍ ဝိသေသနသမာသ်သော်လည်း ဖြစ်ရာ၏။ သို့မဟုတ် ‘ဧကဉ္စ ဝီသတိ စ ဧကဝီသတိ’ ဟူ၍ စတ္ထသမာသ်သော်လည်း ဖြစ်ရာ၏။ သမာဟာရ၌ နပုံသကလိင်ဖြစ်ခြင်းသို့ကား မရောက်ပေ။ ‘လောက၌ လိင်သည် လောကအသုံးအနှုန်းကို အမှီပြုသောကြောင့် လိင်ကို မသွန်သင်အပ်’ ဟု ဆိုသဖြင့် လောက၌ ဤနေရာဝယ် နပုံသကလိင်ကို မဟောသောကြောင့် နပုံသကလိင် မဖြစ်လတ္တံ့ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။ သို့မဟုတ် ‘သဘာပရိသာယ’ ဟူသော ညွှန်ပြချက် (ဉာပက) ကြောင့် ဤနေရာ၌ သမာဟာရဝယ် နပုံသကလိင်ဖြစ်ခြင်းသည် ဖောက်ပြန်တတ်၏ (ခြွင်းချက်ရှိ၏) ဟု မှတ်အပ်၏။

පුබ්බප්පයොගො-භිමතොති උපසජ්ජනසඤ්ඤකස්ස ස්‍යාදීති පඨමාය නිද්දිට්ඨස්ස සමාසෙ පුබ්බනිපාතො ‘‘උපසජ්ජනං පුබ්බ’’මිච්චනෙන (2-2-31) ඉට්ඨො කමස්ස පධානභාවෙන වත්තුමිට්ඨත්තාති ‘‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනෙකත්ථ’’න්ති (3-1) එත්ථ ස්‍යාදීති පඨමානිද්දිට්ඨස්සාසඞ්ඛ්‍යාදිනො පුබ්බමවට්ඨානතො ස්‍යාදිනෙති තතියානිද්දිට්ඨස්ස පච්ඡාවට්ඨානතො ‘‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනා’’ති සුත්තෙ පටිපාටියා පධානභාවෙන වත්තුමිට්ඨත්තා.

‘ပုဗ္ဗပ္ပယောဂေါဘိမတော’ ဟူသည် ဥပသဇ္ဇနအမည်ရှိသော၊ ‘သျာဒိ’ ဟူ၍ ပထမာဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သောပုဒ်၏ သမာသ်၌ ‘ဥပသဇ္ဇနံ ပုဗ္ဗံ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ရှေ့၌ ထားခြင်း (ပုဗ္ဗနိပါတ်) ကို အလိုရှိအပ်၏။ အစဉ်၏ အဓိကဖြစ်သော အဖြစ်ဖြင့် ပြောဆိုရန် အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ‘သျာဒိသျာဒိနေကတ္ထံ’ ဟူသော ဤသုတ်၌ ‘သျာဒိ’ ဟူ၍ ပထမာဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော၊ သင်္ချာစသည်မဟုတ်သော ပုဒ်၏ ရှေ့၌ တည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘သျာဒိနာ’ ဟူ၍ တတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ပုဒ်၏ နောက်၌ တည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘သျာဒိသျာဒိနာ’ ဟူသော သုတ်၌ အစဉ်အတိုင်း အဓိကဖြစ်သော အဖြစ်ဖြင့် ပြောဆိုရန် အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

පරප්පයොගො-භිමතොති හෙට්ඨා වුත්තසුත්තෙන පුබ්බනිපාතෙ පත්තෙ ‘‘රාජදන්තාදීසු පර’’න්තීමිනා (2-2-30) පරනිපාතො-භිමතො, වචනෙනාති- ‘‘බහුල’’න්ති වචනෙන, පුබ්බකා ලයුත්තස්ස පරප්පයොගො-භිමතොති රාජදන්තාදිපාඨතො එවා-භිමතො.

‘ပရပ္ပယောဂေါဘိမတော’ ဟူသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သုတ်ဖြင့် ရှေ့၌ ထားခြင်း (ပုဗ္ဗနိပါတ်) သို့ ဆိုက်ရောက်လတ်သော် ‘ရာဇဒန္တာဒီသု ပရံ’ ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့် နောက်၌ ထားခြင်း (ပရနိပါတ်) ကို အလိုရှိအပ်၏။ ‘ဝစနေန’ ဟူသည် ‘ဗဟုလံ’ ဟူသော စကားဖြင့် ဖြစ်၏။ ရှေ့၌ ကာလနှင့် ယှဉ်သောပုဒ်၏ နောက်၌ သုံးစွဲခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏ ဟူသည်မှာ ‘ရာဇဒန္တာဒိ’ ပါဌ်ကြောင့်သာလျှင် အလိုရှိအပ်၏။

කමම්පච්චනාදරාති ඉමිනා පධානභාවෙනා-ක්කමස්ස වත්තුමිට්ඨත්තමාහ. සරො ආදි යස්ස තං සරාදි, සඞ්ඛො ච දුන්දුභි ච වීණා ච, උදුක්ඛලඤ්ච මුසලො ච, ධනපති ච රාමො ච කෙසවොචාති විග්ගහො. ජංදංසද්දා ජායාසද්දසමානත්ථා අසඞ්ඛ්‍යා-ජඤ්ච පති ච, දඤ්ච පතිචාති විග්ගහො, අවන්තයො ච අස්සකාච, අග්ගි ච ඉන්දොචාති විග්ගහො, තංනිවාසිම්හි ගහිතෙ අවන්ති ච අස්සකොචාති එකත්තෙනපි විග්ගහො වත්තති. ද්වන්දසමාසො- යං ද්වන්දසදිසත්තා ද්වන්දො, ද්වෙ ච ද්වෙ ච පදානි ද්වන්දානීති හි උභයත්ථප්පධානො- යං ද්වන්දසද්දො.

‘ကမမ္ပစ္စနာဒရာ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အစဉ် (ကမ) ကို အဓိကထား၍ ပြောဆိုရန် အလိုမရှိခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ သရသည် အစရှိသော အရာသည် သရာဒိ မည်၏။ ခရုသင်းသည်လည်းကောင်း၊ စည်သည်လည်းကောင်း၊ စောင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဆုံသည်လည်းကောင်း၊ ကျည်ပွေ့သည်လည်းကောင်း၊ ကုဝေရမင်းသည်လည်းကောင်း၊ ရာမသည်လည်းကောင်း၊ ကေသဝသည်လည်းကောင်း ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘ဇံ’ သဒ္ဒါနှင့် ‘ဒံ’ သဒ္ဒါတို့သည် ‘ဇာယာ’ သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူကုန်၏၊ သင်္ချာမဟုတ်ကုန်။ ‘ဇဉ္စ ပတိ စ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဒဉ္စ ပတိ စ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ အဝန္တိတိုင်းသားတို့သည်လည်းကောင်း၊ အဿကတိုင်းသားတို့သည်လည်းကောင်း၊ မီးသည်လည်းကောင်း၊ သိကြားမင်းသည်လည်းကောင်း ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ထိုတိုင်း၌ နေသူကို ယူအပ်သော် ‘အဝန္တိ စ အဿကော စ’ ဟူ၍ ဧကဝုစ်ဖြင့်လည်း ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ ဒွန္ဒသမာသ်ဟူသည် အစုံနှင့် တူသောကြောင့် ‘ဒွန္ဒ’ မည်၏။ ‘နှစ်ခု နှစ်ခုသော ပုဒ်တို့သည် ဒွန္ဒတို့ မည်ကုန်၏’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤဒွန္ဒသဒ္ဒါသည် နှစ်ဖက်လုံး၌ အဓိကရှိ၏။

21. සඞ්ඛ්‍යා

၂၁. သင်္ချာ

අථ ‘‘සමාහාරෙ නපුංසක’’න්ති (3-20) විජ්ජමානෙ කිං ‘‘සඞ්ඛ්‍යාදී’’ ති ඉමිනා [Pg.175] සත්ථගාරවකරෙනාති ආසඞ්කිය චොදෙති ‘නනුචෙ’ච්චාදි. තථාහිච්චාදිනා ‘‘සමාහාරෙ නපුංසක’’න්තෙව සිජ්ඣනං සමත්ථෙති. යථාවුත්තචොදනාචාලනෙ පරාධිප්පායං පරිකප්පෙන්තො’චත්ථෙ’තිආදිමාහ.

ထို့နောက် ‘သမာဟာရေ နပုံသကံ’ ဟူသော သုတ်ရှိပါလျက် ကျမ်းစာကို ရိုသေလေးစားစွာ ပြုတော်မူတတ်သော ဆရာသည် အဘယ်ကြောင့် ‘သံချာဒိ’ ဟူသော ဤသုတ်ကို ပြုသနည်းဟု သံသယဖြစ်၍ ‘နနု စ’ စသည်ဖြင့် စောဒနာ၏။ ‘တထာ ဟိ’ စသည်ဖြင့် ‘သမာဟာရေ နပုံသကံ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်သာ ပြီးမြောက်ခြင်းကို ထောက်ခံ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော စောဒနာကို ဖယ်ရှားရန် တစ်ပါးသူ၏ ထင်မြင်ချက်ကို ကြံဆလျက် ‘စတ္ထေ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

නෙති ඉමිනා චත්ථෙතිආදිනා කතපරිකප්පනා න සිජ්ඣතීති දස්සෙති, තත්ථ හෙතුමාහ- ‘සම්බන්ධස්ස පුරිසාධීනත්තා’ති, සතිචෙච්චාදිනා ‘සමාහාරෙ නපුංසක’න්තෙත්ථ විසෙසනග්ගහණෙ පයොජනං වත්වා ‘සඞ්ඛ්‍යාදී’ති ඉමස්ස නිරත්ථකත්තමෙව ථිරීකරොති.

‘နေ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ‘စတ္ထေ’ စသည်ဖြင့် ပြုအပ်သော ကြံဆချက်သည် မပြီးမြောက်ကြောင်းကို ပြ၏။ ထိုသို့ မပြီးမြောက်ခြင်း၌ ‘စပ်ခြင်းသည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုသို့ လိုက်သောကြောင့်’ ဟု အကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘သတိ စ’ စသည်ဖြင့် ‘သမာဟာရေ နပုံသကံ’ ဟူသော ဤသုတ်၌ ဝိသေသနကို ယူခြင်း၏ အကျိုးကို ဆိုပြီးလျှင် ‘သံချာဒိ’ ဟူသော ဤသုတ်၏ အကျိုးမဲ့ဖြစ်သည်ကိုသာလျှင် ပိုမိုခိုင်မာစေတော်မူ၏။

පයොජනෙති ලාඝවප්පයොජනෙ;

සම්බන්ධීයතීති විසෙසනග්ගහණං සම්බන්ධීයති;

එත්ථාති එතස්මිං ‘සඞ්ඛ්‍යාදී’සුත්තෙ;

තන්නෙති ඉමිනා යථාවුත්තං චොදනං නිවත්තෙති.

‘ပယောဇနေ’ ဟူသည် လာဃဝ (ပေါ့ပါးခြင်း) အကျိုး၌ ဖြစ်၏။ ‘သမ္ဗန္ဓီယတိ’ ဟူသည် ဝိသေသနကို ယူခြင်းသည် စပ်ယှဉ်အပ်၏ ဟူလို။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် ဤ ‘သံချာဒိ’ သုတ်၌ ဖြစ်၏။ ‘တန္န’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော စောဒနာကို တားမြစ်တော်မူ၏။

‘සඞ්ඛ්‍යාදී’ති සුත්තස්ස සාත්ථකත්තමාහ- ‘චත්ථසමාසානන්තර’මිච්චාදිනා. එකත්තබ්‍යපදෙසො කාතබ්බොති ‘‘සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බො දිගූ’’ති (2-1-52) සඞ්ඛ්‍යාපුබ්බස්ස සමාසස්ස දිගුසඤ්ඤං විධාය තදත්ථස්ස ‘‘දිගුරෙකවචන’’න්තීමිනා (2-4-1) එකත්තබ්‍යපදෙසො පරෙහි විය කාතබ්බො.

‘စတ္ထသမာသာနန္တရံ’ စသည်ဖြင့် ‘သံချာဒိ’ သုတ်၏ အနက်ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်း (အကျိုးရှိပုံ) ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဧကတ္တဗျပဒေသော ကာတဗ္ဗော’ ဟူသည် ‘သင်္ချာပုဗ္ဗော ဒိဂု’ သုတ်ဖြင့် သင်္ချာရှေ့ရှိသော သမာသ်ကို ဒိဂုအမည်ပြု၍၊ ထိုဒိဂုသမာသ်၏ အနက်အား ‘ဒိဂုရေကဝစနံ’ ဟူသော ဤသုတ်ဖြင့် တစ်ခုသောအဖြစ်သို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း (ဧကဝုစ်ခေါ်ဆိုခြင်း) ကို သူတစ်ပါး (အခြားဆရာ) တို့ကဲ့သို့ ပြုအပ်၏။

සමාහරණං සමාහාරොති ඉමිනා භාවසාධනො-යං සමාහාරසද්දො. යදි සමාහරීයතීති සමාහාරොති කම්මසාධනො සියා, තදා පඤ්ච කුමාරියො සමාහටාති වාක්‍යස්සාත්ථෙ වුත්ති සියා පඤ්චකුමාරීත්‍යෙත්ථ සකපදත්ථප්පධානත්තා බහුවචනං සියා ‘‘ඝාපස්සාන්තස්සාප්පධානස්සා’’ති (3-24) අප්පධානරස්සත්තඤ්ච න සියා… සමාහටානමෙව කුමාරීනං පධානත්තා, තස්මා පඤ්ච ගාවො ස මාහටාත්‍යෙතස්මිං වාක්‍යෙ සමාසොව නත්ථි කම්මසාධනස්සානුපගමතො. පඤ්චන්නං ගුන්නං සමාහාරො, චතුන්නං පථානං සමාහාරොති වාක්‍යෙ පන අත්ථි, සමාහාරස්සෙකත්තා තු සතං යූථං වනන්ති එත්ථ විය සාභාවිකමෙකවචනං සිද්ධමෙවෙති විඤ්ඤාපෙති.

"သမဟာရဏံ သမာဟာရော" ဟူသော ဤဝိဂြိုဟ်ဖြင့် ဤသမာဟာရသဒ္ဒါသည် ဘာဝသာဓန ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ "သမာဟရီယတီတိ သမာဟာရော" ဟု ကမ္မသာဓန ဖြစ်ပါမူ၊ ထိုအခါ "ပဉ္စ ကုမာရိယော သမာဟဋာ" ဟူသော ဝါကျ၏အနက်၌ သမာသ်ဖြစ်ရာ၏၊ "ပဉ္စကုမာရီ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ မိမိပုဒ်၏အနက်သာ ပဓာနဖြစ်သောကြောင့် ဗဟုဝုစ်ဖြစ်ရာ၏၊ "ဃာပဿန္တဿပ္ပဓာနဿ" (၃-၂၄) ဟူသော သုတ်ဖြင့် အပဓာနဖြစ်သော ရဿပြုခြင်းသည်လည်း မဖြစ်ရာ... စုပေါင်းအပ်ကုန်သော သတို့သမီးတို့သည်သာ ပဓာနဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ပဉ္စ ဂါဝေါ သမာဟဋာ" ဟူသော ဤဝါကျ၌ ကမ္မသာဓနကို လက်မခံသောကြောင့် သမာသ်သည်ပင် မရှိ။ "ပဉ္စန္နံ ဂုန္နံ သမာဟာရော"၊ "စတုန္နံ ပထာနံ သမာဟာရော" ဟူသော ဝါကျ၌မူ (သမာသ်) ရှိ၏။ သမာဟာရ၏ တစ်ခုအဖြစ် (ဧကတ္တ) ကြောင့်မူ "သတံ၊ ယူထံ၊ ဝနံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ကဲ့သို့ သဘာဝအလျောက် ဧကဝုစ်သည် ပြီးသည်သာလျှင်ဖြစ်၏ဟု သိစေတော်မူ၏။

22. ක්වචෙ

၂၂. ကွစေ။

ක්වචිසද්දස්ස [Pg.176] පයොගනියමනත්ථො ‘‘පරො ක්විචී’’ති (1-27) එත්ථ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. අවිසෙසෙන උදාහරණෙපීති පරෙසං විය ‘‘ඡායා’’ති (2-2-73) සුත්තයිත්වා විකප්පෙන ‘(කුඩ්ඩච්ඡාය) කුඩ්ඩච්ඡායාති ච ‘‘බාහුල්ලෙ’’ති (චං, 2-2-74) සුත්තයිත්වා නිච්චං ‘උච්ඡුච්ඡායං සලභච්ඡාය’න්ති ච නොදාහරිත්වා සාමඤ්ඤෙන ‘සලභච්ඡායං සකුන්තච්ඡාය’න්ති උදාහරණෙ දස්සිතෙපි. අඤ්ඤත්ථාති බහුලභාවතො අඤ්ඤත්ථ. විග්ගහසමත්තස්සාති විග්ගහසාමඤ්ඤස්ස, යථාසම්භවන්ති පාසාදස්ස ඡායාඉච්චාදිනා සම්භවානතික්කමෙන, සද්දාති සද්දතො පරාය.

ကွစိသဒ္ဒါ၏ ပယောဂ (အသုံး) ကို ကန့်သတ်ခြင်း အကျိုးရှိသည်ဟူသောအနက်ကို "ပရော ကွိစိ" (၁-၂၇) ဟူသော ဤသုတ်၌ ဝုတ္တနယ (ဆိုအပ်ပြီးသောနည်း) အတိုင်း သိအပ်၏။ အထူးမပြုဘဲ ဥဒါဟရုဏ်ပြရာ၌လည်း သူတစ်ပါးတို့ကဲ့သို့ "ဆာယာ" (၂-၂-၇၃) ဟု သုတ်ပြု၍ ဝိကပ်အားဖြင့် "(ကုဍ္ဎဆာယ) ကုဍ္ဎဆာယာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဗာဟုလ္လေ" (စံ၊ ၂-၂-၇၄) ဟု သုတ်ပြု၍ အမြဲ (နိစ္စ) "ဥစ္ဆုဆာယံ၊ သလဘဆာယံ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဥဒါဟရုဏ်မပြဘဲ၊ ယေဘုယျအားဖြင့် "သလဘဆာယံ၊ သကုန္တဆာယံ" ဟု ဥဒါဟရုဏ်ကို ပြသော်လည်း။ "အညတ္ထ" ဟူသည် ဗဟုလ (အများအားဖြင့်ဖြစ်ခြင်း) အဖြစ်ကြောင့် အခြားသောအရပ်၌။ "ဝိဂ္ဂဟသမတ္တဿ" ဟူသည် ဝိဂြိုဟ်အပြား၏။ "ယထာသမ္ဘဝံ" ဟူသည် ပြာသာဒ်၏ အရိပ် စသည်ဖြင့် ဖြစ်နိုင်သည်ကို မကျော်လွန်ခြင်းအားဖြင့်။ "သဒ္ဒါ" ဟူသည် သဒ္ဒါမှတစ်ပါးသော။

23. ස්‍යාදි

၂၃. သျာဒိ။

නනුචෙච්චාදිනා වුත්තං චොදනං නිසෙධෙති ‘තන්නෙ’ති. තත්ථ කාරණමාහ- ‘ඝසඤ්ඤත්තා’ත්‍යාදි. අඝොනන්ති ඝඔකාරවජ්ජිතානං, නනු ඉත්ථි යමාකාරො ඝො, තථාසති නපුංසකෙ සො (න සියාති) පරිකප්පෙති ‘නපුංසකත්තා ඝත්තමෙව නත්ථීති චෙදි’ති. තම්පි නෙති යථා වුත්තම්පටික්ඛිපිත්වා අත්ථෙව නපුංසකෙ ඝත්තන්ති දස්සෙතුමාහ-ඡට්ඨීසමාසස්සෙ’ච්චාදි. නපුංසකෙ ඝත්තස්ස සබ්භාවමෙව සමත්ථෙති නපුංසකත්තං හි’ච්චාදිනා, පාරිභාසිකන්ති එත්ථ සුත්තමෙවාධිප්පෙතං, පරිභාසාය නිබ්බත්තං පාරිභාසිකං සුත්තිකන්ති අත්ථො. ආරභිතබ්බමෙවිදං සුත්තං (නපුංසකස්සාපි) රස්සත්තවිධානායාති අධිප්පායො. ඝනිස්සිතම්පි කාරියන්ති ‘‘ඝබ්‍රහ්මාදීතෙ’’ත්‍යාදිනා (2-60) විධියමානමෙකාරාදිකාරියම්පි. එතං ඝනිස්සිතං කාරියං නච යුත්තන්ති සම්බන්ධො. අයුත්තත්තෙපි දොසො-යමාපතතෙවාක්‍යාසඞ්කියාහ-‘නායම්පිදොසො’ච්චාදි, න රස්සස්ස එත්ථෙව ලද්ධාවසරත්තා පඨමං තෙන පවිට්ඨෙ… (ඝනි)ස්සිතං කාරියන්ති නායම්පි දොසො පරිභාසාව සෙනාති මන්තබ්බං. සලභච්ඡායෙ ඉති පදච්ඡෙදො.

"နနုစ" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော စောဒနာကို "တန္န" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် တားမြစ်၏။ ထိုစောဒနာကို တားမြစ်ရာ၌ အကြောင်းကို "ဃသညတ္တာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "အဃောနံ" ဟူသည် ဃနှင့် ဩကာရကို ဖယ်ကြဉ်အပ်ကုန်သော။ "ဣတ္ထိယံ အာကာရော ဃော" (ဣတ္ထိလိင်၌ အာကာရသည် ဃမည်၏) ဟူသည် မဟုတ်ပါလော၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ နပုံလိင်၌ ထိုဃသညာသည် (မဖြစ်ရာ) ဟု "နပုံသကတ္တာ ဃတ္တမေဝ နတ္ထီတိ စေဒိ" စသည်ဖြင့် ကြံဆ၏။ ထိုကြံဆချက်သည်လည်း မဟုတ်ဟု ဆိုအပ်ပြီးသောအတိုင်း ပယ်မြစ်၍ နပုံလိင်၌ ဃအဖြစ်သည် ရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် "ဆဋ္ဌီသမာသဿေ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ နပုံလိင်၌ ဃအဖြစ် ရှိသည်ကိုသာလျှင် "နပုံသကတ္တံ ဟိ" စသည်ဖြင့် ထောက်ခံ၏။ "ပါရိဘာသိကံ" ဟူသော ဤအရပ်၌ သုတ်ကိုသာ ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ပရိဘာသာ (သုတ်) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပါရိဘာသိကသည် သုတ်၌ဖြစ်သော အနက်ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်သည် နပုံလိင်အားလည်း ရဿပြုခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းရန် အစပြုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဃနိဿိတမ္ပိ ကာရိယံ" ဟူသည် "ဃဗြဟ္မာဒီတေ" စသည်ဖြင့် (၂-၆၀) ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ဧကာရစသည်ကို ပြုခြင်းကိစ္စလည်း ဖြစ်၏။ ဤဃကို မှီ၍ဖြစ်သော ကိစ္စသည်လည်း မသင့်လျော်ဟု စပ်ရမည်။ မသင့်လျော်သော်လည်း ပြစ်မှုကျရောက်လာမည့် ဝါကျ၏ သံသယကို "နာယမ္ပိ ဒေါသော" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ရဿပြုခြင်း၏ ဤနေရာ၌သာ အခွင့်ရသောကြောင့် ရှေးဦးစွာ ထိုရဿပြုခြင်းဖြင့် ဝင်အပ်သော်... ဃကိုမှီသော ကိစ္စဖြစ်သဖြင့် ဤသည်လည်း ပြစ်မှုမဟုတ်၊ ပရိဘာသာတည်းဟူသော စစ်သည်ဖြင့် (ဆုံးဖြတ်အပ်၏) ဟု မှတ်အပ်၏။ "သလဘစ္ဆာယေ" ဟူသည် ပုဒ်ဖြတ်တည်း။

24. ඝම

၂၄. ဃမ။

අතොඑවචාතිආදි [Pg.177] හෙට්ඨා වුත්තනයාවලම්බෙන වුත්තං.

"အတောေဝစ" စသည်တို့ကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းကို အမှီပြု၍ ဆိုအပ်၏။

25. ගොස්සු

၂၅. ဂေါဿု။

සකත්ථපරිච්චාගෙන කුලෙ පවත්තත්තාති ඉමිනා ඡට්ඨීසමාසස්ස උත්තරපදත්ථප්පධානත්තමාහ.

"မိမိအနက်ကို စွန့်ခြင်းဖြင့် အမျိုး (ကုလ) ၌ ဖြစ်သောကြောင့်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဆဋ္ဌီသမာသ်၏ နောက်ပုဒ်အနက် ပဓာနဖြစ်သည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

26. ඉත්ථි

၂၆. ဣတ္ထိ။

ඉත්ථිවිධීසු ‘‘පුථුස්ස පථවපුථවා’’ති (3-39) සුත්තපරියන්තෙසු. ඉත්ථියන්ති ඉදං නාමවිසෙසනං වා සියා පච්චයත්ථවිසෙසනං වා, තත්ථ නාමවිසෙසනමෙවිදං න පච්චයත්ථවිසෙසනන්ති දස්සෙතුමාහ- ‘නාමෙ’ච්චාදි. අකාරන්තතො නාමස්මාති එකත්තාදිමහන්තත්ථවාචිතො අකාරන්තතො නාමස්මා. ඉත්ථත්තන්ති එත්ථ ඉත්ථීති ඉත්ථිලිඞ්ගං වුච්චති. ඉත්ථියෙව හි එසාති ලිඞ්ගීයති සඞ්කෙතීයතීති ලිඞ්ගං. ඉත්ථියා එසාති පසිද්ධිමතො අත්ථස්ස භාවො සාමඤ්ඤං බාලයුවත්තාදි ලක්ඛණං ඉත්ථත්තං. කිමෙත්ථ ලිඞ්ගං නාම–

"ပုထုဿ ပထဝပုထဝါ" (၃-၃၉) သုတ်အထိ အဆုံးရှိကုန်သော ဣတ္ထိဝိဓိတို့၌။ "ဣတ္ထိယံ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် နာမ်၏ ဝိသေသနသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ ပစ္စည်းအနက်၏ ဝိသေသနသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဤပုဒ်သည် နာမ်၏ ဝိသေသနသာ ဖြစ်၍ ပစ္စည်းအနက်၏ ဝိသေသနမဟုတ်ကြောင်း ပြသရန် "နာမေ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "အကာရန္တတော နာမသ္မာ" ဟူသည် တစ်ခုအစရှိသော ကြီးမြတ်သောအနက်ကို ဟောတတ်သော အကာရန္တ နာမ်သဒ္ဒါမှ။ "ဣတ္ထတ္တံ" ဟူသော ဤအရပ်၌ ဣတ္ထိဟူသည် ဣတ္ထိလိင်ကို ဆိုသည်။ ဤသူသည် မိန်းမသာလျှင်တည်းဟု လိင်ပြုအပ်သောကြောင့် (အမှတ်အသားပြုအပ်သောကြောင့်) လိင်မည်၏။ ဤသူသည် မိန်းမတည်းဟု ထင်ရှားကျော်စောသော အနက်၏ သဘာဝဖြစ်သော ငယ်ရွယ်ခြင်း၊ ပျိုရွယ်ခြင်း စသော လက္ခဏာသည် မိန်းမအဖြစ် (ဣတ္ထတ္တ) မည်၏။ ဤအရပ်၌ လိင်ဟူသည် အဘယ်နည်းဟူမူ–

එසෙසො එතමිති ච,පසිද්ධි අත්ථෙසු යෙසු ලොකස්ස;

ථීපුං නපුංසකානීති,වුච්චන්තෙ තානි නාමානි.

"ဤသူမ (ဧသာ)၊ ဤသူ (ဧသော)၊ ဤအရာ (ဧတံ) ဟူ၍ လောက၌ အကြင်အနက်တို့၌ ထင်ရှားကျော်စောခြင်း ရှိ၏။ ထို (အနက်တို့ကို ဟောသော) နာမ်တို့ကို ဣတ္ထိ၊ ပုရိသ၊ နပုံ (လိင်) တို့ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။"

අත්ථෙසු යෙසු එසා එසො එතන්ති පසිද්ධි ලොකස්ස හොති එතානි යථාක්කමං ඉත්ථිපුරිසනපුංසකලිඞ්ගානීති ලොකෙන වුච්චන්තීති අත්ථො. එවඤ්චකත්වා වුච්චතෙ ‘‘ලිඞ්ගං නානුසාසනීයං ලොකනිස්ස යත්තා ලිඞ්ගස්සා’’ති. තත්ථ ගොඉච්චාදීස්වෙසා එසොති පසිද්ධියා ඉත්ථිලිඞ්ගත්තං, අච්චිආදීස්වෙසා එතන්ති පසිද්ධියා ඉත්ථිනපුංසකත්තං, තටොභටී තටමිච්චාදීස්වෙසො එසාඑතන්ති පසිද්ධියා පුමිත්ථිනපුංසකත්තං, මාලාඉච්චාදීස්වෙසාති පසිද්ධියා ඉත්ථත්තං, රුක්ඛොච්චාදීස්වෙසොති පසිද්ධියා පුල්ලිඞ්ගත්තං, කුලමිච්චාදො එතන්ති පසිද්ධියා නපුංසකත්තං. සමාසස්සාප්‍යෙවං දට්ඨබ්බං, ජොතකාති දස්සෙතීති සම්බන්ධො. ජොතකා [Pg.178] ඉත්ථත්තස්සෙති පකරණතො විඤ්ඤායති. තතො වෙච්චාදිනා පච්චයත්ථභාවිනො යෙ දොසා තෙසමෙත්ථනාවකාසොති දස්සෙති. සමානාධිකරණත්තං බහුවචනම්පි හොතීතිසම්බන්ධො. ඉමිනා ඉදං දීපෙති ‘‘ඉත්ථත්තස්ස පච්චයත්ථත්තෙ සති පධානත්තාස්ස බ්‍යතිරෙකලක්ඛණාය ඡට්ඨියා ‘කුමාරිත්තං (දෙවදත්තායා’තිභවිතබ්බං, තතො ච න සියා කුමාරී) දෙවදත්තා’ති සමානාධිකරණත්තං, තථා කුමාරියොති බහුවචනම්පි ඉත්ථත්තස්සෙකත්තා. පකතියත්ථ විසෙසනපක්ඛෙ තු පකතියා ඉත්ථත්තවිසිට්ඨං දබ්බමෙවොච්චතෙ, ආආදයො තු ජොතකතාති තත්ථ බ්‍යතිරෙකාභාවා ඡට්ඨියා අප්පසඞ්ගො ච බහුවචනම්පි අනෙකත්තාව දබ්බස්ස යුත්තන්ති යථාවුත්තදොසාවසරාභාවා ඉට්ඨත්ථසිද්ධී’’ති. අඤ්ඤෙති ජයාදිච්ච ජිනින්දබුද්ධ්‍යාචරියාදයො දස්සෙති.

အကြင်အနက်တို့၌ "ဧသာ၊ ဧသော၊ ဧတံ" ဟု လောက၌ ထင်ရှားကျော်စောခြင်း ဖြစ်၏။ ထို (အနက်ကို ဟောသော) လိင်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဣတ္ထိ၊ ပုရိသ၊ နပုံလိင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု လောကသားတို့က ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့ပြု၍ "လိင်သည် လောကကို အမှီပြုသောကြောင့် ညွှန်ကြားဖွယ်မရှိ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ "ဂေါ" စသည်တို့၌ "ဧသာ၊ ဧသော" ဟု ထင်ရှားကျော်စောခြင်းကြောင့် ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်၊ "အစ္စိ" စသည်တို့၌ "ဧသာ၊ ဧတံ" ဟု ထင်ရှားကျော်စောခြင်းကြောင့် ဣတ္ထိ၊ နပုံလိင်အဖြစ်၊ "တဋော၊ တဋီ၊ တဋံ" စသည်တို့၌ "ဧသော၊ ဧသာ၊ ဧတံ" ဟု ထင်ရှားကျော်စောခြင်းကြောင့် ပုမ်၊ ဣတ္ထိ၊ နပုံလိင်အဖြစ်၊ "မာလာ" စသည်တို့၌ "ဧသာ" ဟု ထင်ရှားကျော်စောခြင်းကြောင့် မိန်းမအဖြစ် (ဣတ္ထတ္တ)၊ "ရုက္ခော" စသည်တို့၌ "ဧသော" ဟု ထင်ရှားကျော်စောခြင်းကြောင့် ပုလ္လိင်အဖြစ်၊ "ကုလံ" စသည်တို့၌ "ဧတံ" ဟု ထင်ရှားကျော်စောခြင်းကြောင့် နပုံလိင်အဖြစ် (သိအပ်၏)။ သမာသ်၌လည်း ဤသို့ပင် ရှုအပ်၏။ "ဇောတကာ" ဟူသည် ပြ၏ ဟု စပ်ရမည်။ "ဇောတကာ ဣတ္ထတ္တဿ" (မိန်းမအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော) ဟု ပကရဏ (ကျမ်းညှပ်) အားဖြင့် သိအပ်၏။ "တတော ဝ" စသည်ဖြင့် ပစ္စည်းအနက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အပြစ်တို့သည် ဤအရပ်၌ အခွင့်မရှိကြောင်း ပြသ၏။ "သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏" ဟု စပ်ရမည်။ ဤစကားဖြင့် ဤသို့ ပြသ၏- "မိန်းမအဖြစ်သည် ပစ္စည်းအနက် ဖြစ်လတ်သော် ပဓာနဖြစ်သောကြောင့် ထိုမိန်းမအဖြစ်၏ ကွဲပြားခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် 'ကုမာရိတ္တံ ဒေဝဒတ္တာယ' ဟု ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ကုမာရီ ဒေဝဒတ္တာ' ဟု သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်ရာ။ ထို့အတူ 'ကုမာရိယော' ဟူသော ဗဟုဝုစ်သည်လည်း မိန်းမအဖြစ်၏ တစ်ခုတည်းသော (ဧကတ္တ) ကြောင့် မဖြစ်ရာ။ ပကတိအနက် ဝိသေသနဖက်၌မူ ပကတိအားဖြင့် မိန်းမအဖြစ်ဖြင့် ထူးခြားသော ဒြပ်ကိုသာ ဆိုအပ်၏၊ 'အာ' အစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် ထင်ရှားစေတတ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဖက်၌ ကွဲပြားခြင်း မရှိသောကြောင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် မသက်ရောက်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ်သည်လည်း ဒြပ်၏ အများအပြားဖြစ်ခြင်းကြောင့် သင့်လျော်ခြင်းလည်းကောင်း ရှိသောကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ပြစ်မှုတို့ မသက်ရောက်သဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အနက်သည် ပြီးမြောက်၏" ဟု (ပြသ၏)။ "အညေ" ဟူသည် ဇယာဒိစ္စ၊ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိ၊ အာစရိယ စသော ဆရာတို့ကို ပြသ၏။

ඉත්ථියමභිධෙය්‍යායන්ති ඉත්ථිලිඞ්ගසඞ්ඛාතෙ ඉත්ථත්තෙ අත්ථභූතෙ, යථෙවහීතිආදිනා උපමාවසෙන යථාවුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති. තත්ථ ඉත්ථත්තමිච්චාදිනා පරොපවණ්ණිතපක්ඛස්සායුත්තත්තන්නිච්ඡින්දෙති, නො පපජ්ජතෙ දෙවදත්තාසද්දවචනීයස්සාපි ඉත්ථත්තතො අබ්‍යතිරිත්තත්තා ‘ඉත්ථත්තං දෙවදත්තායා’ති භින්නාධිකරණතා න යුජ්ජතෙ, අනුපපත්තිමෙව සමත්ථෙති ‘දෙවදත්තායාති’ච්චාදිනා. සමානාධිකරණත්තමෙව සියා ඉත්ථිසද්දවචනීයතො අනඤ්ඤත්තා දෙවදත්තා සද්දවචනීයස්ස ඉත්ථී දෙවදත්තාති.

"ဣတ္ထိယံ အဘိဓေယျာယံ" ဟူသည် ဣတ္ထိလိင်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော မိန်းမအဖြစ် အနက်ဖြစ်လတ်သော်၊ "ယထေဝ ဟိ" စသည်ဖြင့် ဥပမာအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထင်ရှားစေ၏။ ထိုစကား၌ "ဣတ္ထတ္တံ" စသည်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ ဖွင့်ဆိုအပ်သော ဖက်၏ မသင့်လျော်သည်ကို ဆုံးဖြတ်၏။ "ဒေဝဒတ္တာ" သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အရာသည်လည်း မိန်းမအဖြစ်မှ မကွဲပြားသောကြောင့် "ဣတ္ထတ္တံ ဒေဝဒတ္တာယ" ဟု ဘိန္နာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်သဖြင့် မဖြစ်နိုင်ပေ။ မဖြစ်နိုင်ပုံကိုပင် "ဒေဝဒတ္တာယ" စသည်ဖြင့် ထောက်ခံ၏။ "ဣတ္ထိ" သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သောအရာမှ မကွဲပြားသောကြောင့် "ဒေဝဒတ္တာ" သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော "ဣတ္ထီ ဒေဝဒတ္တာ" ဟူသည် သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်ရာ၏။

අතොඑවාති ඉත්ථත්තෙ ආවිධානතොයෙව. තබ්බතොත්ථස්සාති ඉදං ජයාදිච්චාදිමතානුගාමිනා වුත්තං, තථා හි තෙ එවං ලිඞ්ගලක්ඛණ මාහු (පා, 4-1-3 කාසිකායං) ‘‘සාමඤ්ඤවිසෙසා ඉත්ථත්තාදයො ගොත්තාදයො විය බහුප්පකාරබ්‍යත්තියොති තෙ හ්‍යෙවං මඤ්ඤන්තෙ ‘‘යථා [Pg.179] ගොත්තාදයො සමානජාතියෙසු සබ්බෙස්වනුවත්තන්තෙ, විජාතියෙහි පන නිවත්තන්තෙ, තථා ඉත්ථත්තාදයොපි. විචිත්තත්තා පන සාමඤ්ඤවිසෙසනිස්සයානං බ්‍යඤ්ජකානං කොචියෙව සාමඤ්ඤවිසෙසො කෙනචිදෙව නිස්සයෙන බ්‍යඤ්ජතෙ, න සබ්බො සබ්බෙන (පති) නියතවිසයත්තා භාවසත්තීනං, තත්ථ යෙනත්ථෙන ඉත්ථත්තමෙව බ්‍යඤ්ජතෙ න පුමත්තං නාපි නපුංසකත්තං, සා ඉත්ථියෙව භවති න පුමා නාපි නපුංසකං. යෙන පුමත්තමෙව බ්‍යඤ්ජතෙ, සො පුමායෙව. යෙන තු නපුංසකත්තං තං නපුංසකමෙව. යො තු ද්වින්නං තිණ්ණං (වා) බ්‍යඤ්ජකො, සො ද්විලිඞ්ගො තිලිඞ්ගො වෙ’’ති (පා, 4-1-3 කාසිකාවිවරණපඤ්ජිකා) තස්මා පබ්බතො යථා වුත්තඉත්ථත්තවතො අත්ථස්ස අභිධෙය්‍යස්සාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

ထို့ကြောင့်သာလျှင် (Atoeva) ဟု ဆိုရာ၌ ဣတ္ထိဘတ်ကို အထူးမစီရင်ခြင်းကြောင့်သာလျှင်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တဗ္ဗတောတ္ထဿ' ဟူသော ဤစကားကို ဇယာဒိတ္တစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အယူဝါဒသို့ အစဉ်လိုက်သောသူသည် ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဆရာတို့သည် လိင်၏လက္ခဏာကို ဤသို့ ဆိုကုန်၏ (ကာသိကာ ၄-၁-၃ ၌) - 'အထွေထွေအပြားရှိသော အမျိုးစသည်တို့ကဲ့သို့ များစွာသောအပြားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါတို့သည် ဣတ္ထိဘတ်စသော သာမည ဝိသေသတို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဖြစ်သည်။ အမှန်အားဖြင့် ထိုဆရာတို့သည် ဤသို့ ယူဆကြကုန်၏ - 'ဂေါတြ (အနွယ်) စသည်တို့သည် တူညီသော အမျိုးအစားဖြစ်သော ခပ်သိမ်းသော အရာတို့၌ အစဉ်လိုက်၍ ဆန့်ကျင်ဘက် အမျိုးအစားတို့မှ ဆုတ်နစ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဣတ္ထိဘတ်စသည်တို့သည်လည်း (ဆုတ်နစ်ကုန်၏)။ အထွေထွေ ထူးခြားဆန်းပြားသည် ဖြစ်၍ သာမည ဝိသေသတို့၏ မှီရာဖြစ်သော ထင်ရှားစေတတ်သော တရားတို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော သာမည ဝိသေသသည် တစ်စုံတစ်ခုသော မှီရာဖြင့်သာ ထင်ရှား၏၊ ဘာဝသတ္တိ (ဖြစ်ခြင်းအစွမ်း) တို့သည် အပိုင်းအခြားရှိသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍ အလုံးစုံကို အလုံးစုံဖြင့် (ထင်ရှားစေသည်) မဟုတ်။ ထိုအရာ၌ အကြင်အနက်ဖြင့် ဣတ္ထိဘတ်သည်သာ ထင်ရှား၏၊ ပုရိသဘတ်သည်လည်းကောင်း နပုံသကဘတ်သည်လည်းကောင်း ထင်ရှားသည်မဟုတ်၊ ထိုအရာသည် ဣတ္ထိ (မိန်းမ) သာ ဖြစ်၏၊ ယောကျ်ားလည်း မဟုတ်၊ နပုံသကလည်း မဟုတ်။ အကြင်အနက်ဖြင့် ပုရိသဘတ်သည်သာ ထင်ရှား၏၊ ထိုအရာသည် ယောကျ်ားသာ ဖြစ်၏။ အကြင်အနက်ဖြင့် နပုံသကဘတ်သည်သာ ထင်ရှား၏၊ ထိုအရာသည် နပုံသကသာ ဖြစ်၏။ နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခုကို ထင်ရှားစေတတ်သော အရာသည်ကား ဒွိလိင် သို့မဟုတ် တိလိင် ဖြစ်၏' ဟု (ကာသိကာဝိဝရဏပဉ္စိကာ ၄-၁-၃ ၌ ဆို၏)။ ထို့ကြောင့် ဤရာ၌ 'ပဗ္ဗတော (တောင်)' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဣတ္ထိဘတ်ရှိသော အနက် (ဟောအပ်သောအနက်) ၏ အဓိပ္ပာယ်ဟူ၍ ဤသို့ အနက်ကို ရှုအပ်၏။

අථෙච්චාදිනා යථාවුත්තදොසපරිහාරාය ජිනින්දබුද්ධිනා යදුපවණ්ණි තං තං පරිකප්පෙති. සො එව චරහිච්චාදිනා උපහාසපුබ්බකමුත්තර මාචික්ඛතෙ. මසිමක්ඛිතකුක්කුටොවියාති යදා කොචි අඤ්ඤකුක්කුටො අඤ්ඤස්මා භීතො සියා, තදා විජයිනො කුක්කුටස්ස මුඛං මසියා මක්ඛෙත්වා උපනෙන්ති සො පඨමං තතො භීතොපි පුන අඤ්ඤොති මන්ත්වා යුජ්ඣිතුමුස්සහතෙ. යථාත්‍ර සොව කුක්කුටො බ්‍යාජෙ නොපදස්සිතො, තථා ත්‍රාමීත්‍යත්ථො.

'အထ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိဆရာသည် ထိုထိုကြံစည်မှုကို ပြု၏။ ထိုဆရာသည် 'သော ဧဝ စရဟိ' စသည်ဖြင့် ပြက်ရယ်ပြုခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော အဖြေကို ပြောဆို၏။ 'မသိမက္ခိတကုက္ကုဋောဝိယ' (မှိုင်းလိမ်းအပ်သော ကြက်ကဲ့သို့) ဟု ဆိုရာ၌- အခါတစ်ပါး၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ကြက်သည် အခြားသော ကြက်မှ ကြောက်ရွံ့သည်ဖြစ်ရာ၊ ထိုအခါ၌ အောင်နိုင်သော ကြက်၏ မျက်နှာကို မှိုင်း (ဖပ်မှိုင်း) ဖြင့် လိမ်းကျံ၍ ပြသဆောင်ယူလာကုန်၏၊ ထိုကြောက်ဖူးသော ကြက်သည် ရှေးဦးစွာ ထိုကြက်မှ ကြောက်သော်လည်း နောက်တစ်ဖန် 'အခြားသော ကြက်တည်း' ဟု ကြံစည်ကာ တိုက်ခိုက်ရန် အားထုတ်၏။ ဤဥပမာ၌ ထိုကြက်သည်သာလျှင် လှည့်ပတ်၍ မပြအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကူးမြောက်၏ (တြာမိ) ဟု အနက်ရရှိသည်။

29. ආරා

၂၉. အာရာ

පුංයොගෙන භරියායං වත්තමානතොව නියමෙන ‘‘මාතුලාදිත්වානී භරියායං’’ (3-33) ත්‍යානී, ඉමිනා ත්වනියමෙන භරියායමභරියායඤ්ච ඉනීත්‍යනියමෙන වත්තුමාහ- ‘ආරාමිකස්ස භරියා’ඉච්චාදි.

ယောကျ်ားနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဇနီးမယား၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက် (နိယမ) အားဖြင့် 'မတုလာဒိတွာနီ ဘရိယာယံ' (၃-၃၃) သုတ်ဖြင့် 'အာနီ' ပစ္စည်း သက်ရောက်၏၊ ဤစည်းကမ်းမဲ့ (အနိယမ) အားဖြင့် ဇနီးမယား၌လည်းကောင်း၊ ဇနီးမယားမဟုတ်သော သူ၌လည်းကောင်း 'အိနီ' ပစ္စည်းကို အနိယမအားဖြင့် ပြောဆိုရန်အတွက် 'အာရာမိကဿ ဘရိယာ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

31. ක්ති

၃၁. က္တိ

ත්තිම්හාති එත්තකෙ වුත්තෙපි ත්තිප්පච්චයන්තතොති වචනෙ කාරණමාහ-කෙවලස්ස අඤ්ඤපදත්ථෙ පයොගාභාවා’ති. ඉමිනා පච්චයග්ගහණපරිභාසමන්තරෙනාපි සාමත්ථියෙනෙවායමත්ථවිසෙසො ලබ්භතීති දීපෙති.

'တ္တိမှ' ဟု ဤမျှလောက် ဆိုအပ်သော်လည်း 'တ္တိပစ္စယန္တတော' ဟု ဆိုရခြင်း၏ အကြောင်းကို 'ကေဝလဿ အညပဒတ္ထေ ပယောဂါဘာဝါ' (အထီးတည်းသော ပစ္စည်းသည် အခြားပုဒ်၏ အနက်၌ အသုံးမရှိခြင်းကြောင့်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ဤစကားဖြင့် ပစ္စည်းကို ယူခြင်းဆိုင်ရာ ပရိဘာသာ (စည်းကမ်း) မရှိဘဲလျက်လည်း စွမ်းအား (သာမတ္ထိယ) ဖြင့်သာလျှင် ဤထူးခြားသော အနက်ကို ရရှိနိုင်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။

32. ඝර

၃၂. ဃရ

තංසන්නියොගාති [Pg.180] තෙන නීප්පච්චයෙන සන්නියොගා එකීභාවා, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘යත්ථ නීප්පච්චයො තත්ථෙව යලොපො’ති.

'တံသန္နိယောဂါ' ဟု ဆိုရာ၌ ထို 'ဏီ' ပစ္စည်းနှင့် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း၊ တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား 'အကြင်အရပ်၌ ဏီပစ္စည်းရှိ၏၊ ထိုအရပ်၌သာလျှင် ယကာရကျေခြင်း (ယလောပ) ဖြစ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

33. මාතු

၃၃. မာတု

භරියායන්ති පකතිවිසෙසනත්තා මාහ- ‘භරියාය’න්තිආදි. පුන්නාමධෙය්‍යාති පුරිසස්ස සමඤ්ඤාභූතා, පුංයොගෙනාති පුරිසෙන සහ සම්බන්ධෙන හෙතුනා. ඉත්ථියං වත්තන්තීති සොයමිත්‍යභෙදවචනිච්ඡායං යදා භරියාසඞ්ඛාතායමිත්ථියං වත්තන්තෙ, නදාදිපාඨාති වුත්තෙ විඤ්ඤායති ‘ආකතිගණත්තා නදාදිපාඨො හොන්තො එවං හොතී’ති දස්සෙති, පුන්නාමස්මායොගාඅපාලකන්තාති නදාදිපාඨතොති අත්ථොති සෙසො. ඉදඤ්ච නදාදීසු ගණසුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, තස්ස අත්ථං වදති-‘පුමුනො’ඉච්චාදි, අපාලකන්තාති කිංපසුපාලිකා ඛෙත්තපාලිකා.

ပင်ကိုယ်သဘာဝ၏ ဝိသေသနဖြစ်သောကြောင့် 'ဘရိယာယံ' ဟု ဆိုလိုရင်းကို 'ဘရိယာယ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ပုန္နာမဓေယျာ' ဟု ဆိုသည်မှာ ယောကျ်ား၏ အမည်နာမ ဖြစ်သော၊ 'ပုံယောဂေန' ဟု ဆိုသည်မှာ ယောကျ်ားနှင့် အတူတကွ စပ်စပ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ဣတ္ထိယံ ဝတ္တန္တီ' ဟု ဆိုသည်မှာ ထိုယောကျ်ားအမည်သည် 'ဤမိန်းမသည် ထိုယောကျ်ား၏ ဇနီးဖြစ်၏' ဟု အထူးမခွဲခြားဘဲ ပြောဆိုလိုသောအခါ ထိုဇနီးဟု ဆိုအပ်သော မိန်းမ၌ ဟောကုန်၏။ 'နဒါဒိပါဌာ' ဟု ဆိုအပ်သော် 'အာကတိဂိုဏ်း (အာကတိဂဏ) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်ခြင်းသည် ဖြစ်သည်ရှိသော် ဤသို့ ဖြစ်၏' ဟု ပြသတော်မူသည်။ 'ပုန္နာမသ္မာယောဂါအပါလကန္တာ' ဟူသည် နဒါဒိဂိုဏ်းမှ ဖြစ်သောအနက် ကြွင်းကျန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်သည် နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဂဏသုတ် (အုပ်စုသုတ်) ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏၊ ထိုသုတ်၏ အနက်ကို 'ပုမုနော' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'အပါလကန္တာ' ဟု ဆိုရာ၌ ပါလက အဆုံးမရှိသော ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'ပသုပါလိကာ၊ ခေတ္တပါလိကာ' တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

39. පුථු

၃၉. ပုထု

පුථුසද්දතො සඤ්ඤායං වීප්පච්චයං සමත්ථෙති‘පුථුභූතා පථවීති හි මහී වුච්චතී’’ති, පුථුභූතාති හි ඉමිනා පථවීසද්දස්ස පුථුසද්දභූතත්තං විඤ්ඤාපෙති, මහී වුච්චතීති ඉමිනා නදාදිපාඨා සඤ්ඤායං වීප්පච්චයත්තං, පුථුභූතා පත්ථටාති අත්ථො.

'ပုထု' သဒ္ဒါမှ သညာ (အမည်) ဟောရာ၌ 'ဝီ' ပစ္စည်း သက်ရောက်ခြင်းကို 'ပုထုဘူတာ ပထဝီတိ ဟိ မဟီ ဝုစ္စတိ' (ကျယ်ပြန့်စွာ ဖြစ်သောကြောင့် ပထဝီမြေကို မဟီဟု ဆိုအပ်၏) ဟူသော စကားဖြင့် ထောက်ခံတော်မူသည်။ 'ပုထုဘူတာ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပထဝီသဒ္ဒါ၏ ပုထုသဒ္ဒါမှ ဖြစ်သော အဖြစ်ကို သိစေသည်။ 'မဟီ ဝုစ္စတိ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် နဒါဒိဂိုဏ်း၌ ဖတ်ခြင်းကြောင့် သညာအနက်၌ 'ဝီ' ပစ္စည်းသက်ရောက်သည်ဖြစ်ကြောင်း၊ 'ပုထုဘူတာ' ဟူသည်မှာ 'ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းအပ်သော' ဟု အနက်ရရှိသည်။

40. සමා

၄၀. သမာ

පරාධිකාරතො පච්චයස්ස පරවිධිනාව සාමීප්‍යස්ස සිද්ධත්තා සාධීප්‍යවචනස්සන්තසද්දස්ස ගහණමනත්ථකං සියාති මන්ත්වාවයවවචනො යමන්තසද්දො ගය්හතීති දස්සෙන්තො ආහ- ‘තස්ස අන්තො’ඉච්චාදි. අවසානවති+අවයවොති පදච්ඡෙදො, සමාසග්ගහණෙන ගහණෙ කාරණමාහ-‘අවයවත්තා’ති. යථාවුත්තචොදනාය නිද්දොසත්තමුපමාවසෙන දස්සෙතුමාහ-‘නායං දොසො’ච්චාදි. පල්ලවිතස්ස රුක්ඛස්ස පල්ලවානමවයවත්තං විය සමාසතො උත්තරකාලං විධීය මානස්ස අකාරස්ස සමාසාවයවත්තං න විරුජ්ඣතීති අත්ථො.

အခြားသော အဓိကာရ (အုပ်စိုးရာသုတ်) မှ ပစ္စည်း၏ နောက်နောင်သော နည်းစနစ်ဖြင့်သာ အနီးအပါးဖြစ်ခြင်း (သာမိပျ) ပြီးမြောက်သောကြောင့် အနီးအပါးကို ပြောဆိုတတ်သော 'အန္တ' သဒ္ဒါကို ယူခြင်းသည် အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရာ၏ ဟု ကြံစည်၍ အစိတ်အပိုင်းကို ပြောဆိုတတ်သော 'အန္တ' သဒ္ဒါကို ယူရမည်ဟု ပြသတော်မူလိုသဖြင့် 'တဿ အန္တော' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ 'အဝသာနဝတိ + အဝယဝေါ' ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ သမာသ်ကို ယူခြင်းဖြင့် ယူရခြင်း၏ အကြောင်းကို 'အဝယဝတ္တာ' (အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သောကြောင့်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော စောဒနာကို အပြစ်မရှိပုံကို ဥပမာအားဖြင့် ပြသရန်အတွက် 'နာယံ ဒေါသော' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ညှောက်၊ သစ်ရွက်တို့ ထွက်နေသော သစ်ပင်၏ ညှောက်၊ သစ်ရွက်တို့သည် သစ်ပင်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ သမာသ်ပြုပြီးနောက် ကာလ၌ စီရင်အပ်သော 'အ' ကာရသည်လည်း သမာသ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ခြင်းသည် မဆန့်ကျင်ဟု အနက်ရရှိသည်။

44. අසං

၄၄. အသံ

අතික්කන්තමඞ්ගුලියොති [Pg.181] විග්ගහො. ද්වෙ අඞ්ගුලියො සමාහටාති පරවිග්ගහෙනාත්ථමාහ, ද්වෙ අඞ්ගුලියො පමාණමස්සාති විග්ගහෙනෙවං සමාසො තතො මත්තප්පච්චයෙ තග්ඝප්පච්චයෙ වා තස්ස ‘‘ලොපො’’ති (4-123) ඉමිනා ලොපෙ කතෙ විසෙසනසමාසා අකාරොති දස්සෙතුං ‘කථ’මිච්චාදිනා යං වුත්තං තං දස්සෙතුං ‘අඤ්ඤපදත්ථෙ’ච්චාදි වුත්තං. සමාසවිධානං අතොපීති මත්තාදිප්පච්චයලොපං කත්වා ‘‘විසෙසනමෙකත්ථෙනෙ’’ති (3-11) සමාසවිධානා, අථ නායමඞ්ගුලිසද්දෙනෙවං සමාසො, මානෙ පච්චයලොපවසෙන විනාව අප්පච්චයෙන නිට්ඨප්පත්තීති මන්ත්වා ‘අඞ්ගුලසද්දො වා’ච්චාදිනා යං වුත්තියං වුත්තං තත්ථ ආසඞ්කං විරචයති ‘අථෙ’ච්චාදි. ද්වඞ්ගුලසද්දස්ස පමාණිනිවත්තනතො කථඤ්චිපි අඤ්ඤපදත්ථතා සියාති ‘යථා තථා අඤ්ඤපදත්ථෙ වත්තතූ’තිවුත්තං. නනු නිරඞ්ගුලන්ත්‍යාදි සබ්බමඞ්ගුලසද්දෙන සාධෙතුං සක්කා, තථා සති කිමඞ්ගුලි සද්දා අප්පච්චයවිධානෙනෙත්‍යාසඞ්කිය පයොජනන්තරං අපදිසිතුමාහ- ‘සබ්බත්ථෙ’ච්චාදි. අඞ්ගුලිසද්දතො අප්පච්චයෙ අවිහිතෙ නිරඞ්ගුලිච්චාදිපි සියා තන්නිවත්තනමෙත්ථ පයොජනන්ති දස්සෙති ‘අඞ්ගුලිසද්දනිවත්තනත්ථ’න්ති.

'အတိက္ကန္တမင်္ဂုလိယော' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။ 'ဒွေ အင်္ဂုလိယော သမာဟဋာ' ဟူသော အခြားသော ဝိဂ္ဂဟဖြင့် အနက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဒွေ အင်္ဂုလိယော ပမာဏမဿ' ဟူသော ဝိဂ္ဂဟဖြင့် ဤသို့ သမာသ်ဖြစ်ပြီးသော်၊ ထို့နောက် 'မတ္တ' ပစ္စည်း သို့မဟုတ် 'တဒ္ဓိတ' ပစ္စည်း သက်ရောက်ရာ၌ ထိုပစ္စည်းကို 'လောပေါ' (၄-၁၂၃) သုတ်ဖြင့် ချေဖျက်အပ်သည်ရှိသော် ဝိသေသနသမာသ်၌ 'အ' ကာရ ဖြစ်ပုံကို ပြသရန်အတွက် 'ကထံ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို ပြလိုသဖြင့် 'အညပဒတ္ထေ' စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'သမာသဝိဓာနံ အတောပိ' ဟူသည်မှာ မတ္တစသော ပစ္စည်း၏ အချေ (လောပ) ကို ပြု၍ 'ဝိသေသနမေကတ္ထေန' (၃-၁၁) သုတ်ဖြင့် သမာသ်ကို စီရင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင် ဤသမာသ်သည် 'အင်္ဂုလိ' သဒ္ဒါဖြင့်သာ ဤသို့ သမာသ်ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ အတိုင်းအတာဟောရာ၌ ပစ္စည်းကျေခြင်းကြောင့် 'အ' ပစ္စည်းမပါဘဲလျက် ပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်၏ ဟု နှလုံးသွင်း၍ 'အင်္ဂုလသဒ္ဒေါ ဝါ' စသည်ဖြင့် ဝုတ္တိကျမ်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စကား၌ ယုံမှားသံသယကို 'အထ' စသည်ဖြင့် ဖန်တီးတော်မူသည်။ 'ဒွင်္ဂုလ' သဒ္ဒါသည် အတိုင်းအတာရှိသောအရာကို ဟောခြင်းမှ ဆုတ်နစ်သောကြောင့် တစ်စုံတစ်ရာသော နည်းလမ်းဖြင့် အခြားပုဒ်၏ အနက် (အညပဒတ္ထ) ဖြစ်ရာ၏ ဟု ယူဆကာ 'ယထာ တထာ အညပဒတ္ထေ ဝတ္တတု' (အသို့သို့သော နည်းဖြင့် အခြားပုဒ်၏ အနက်၌ ဖြစ်ပါစေ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'နိရင်္ဂုလိ' စသော အလုံးစုံကို 'အင်္ဂုလ' သဒ္ဒါဖြင့်သာ ပြီးစေခြင်းငှါ တတ်နိုင်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ထိုသို့ ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် 'အင်္ဂုလိ' သဒ္ဒါမှ 'အ' ပစ္စည်းကို စီရင်အပ်သနည်း ဟု ယုံမှားသံသယရှိသော် အခြားသော အကျိုးကျေးဇူးကို ညွှန်ပြရန်အတွက် 'သဗ္ဗတ္ထ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ 'အင်္ဂုလိ' သဒ္ဒါမှ 'အ' ပစ္စည်းကို မစီရင်အပ်သည်ရှိသော် 'နိရင်္ဂုလိ' စသည်တို့သည်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ ထို (နိရင်္ဂုလိ စသည်မဖြစ်ခြင်း) ကို တားမြစ်ခြင်းသည် ဤရာ၌ အကျိုးကျေးဇူးဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် 'အင်္ဂုလိသဒ္ဒနိဝတ္တနတ္ထံ' (အင်္ဂုလိသဒ္ဒါကို တားမြစ်ခြင်းအကျိုးရှိသည်) ဟု ဆိုသည်။

45. දීඝා

၄၅. ဒီဃာ

දීඝරත්තන්ත්‍යාදො නානුසිට්ඨත්තා ලිඞ්ගවිසෙසස්ස කථං නපුංසකත්තමෙවිච්චාසඞ්කිය චොදෙති ‘නනුචෙ’ච්චාදි. නායංදොසොච්චාදිනා පරිහරති. ‘‘ලිඞ්ගං නානුසාසනීයං ලොකනිස්සයත්තා ලිඞ්ගස්සා’’තීදමාලම්බ වදති ‘ලොකෙ’තිආදි. අථවාති පක්ඛන්තරොපදස්සනත්ථෙ නිපාතො, විභජ්ජාති විභජිත්වා. ක්වචීති යොගවිභාගෙනාති අධිප්පායො.

'ဒီဃရတ္တံ' စသော ပုဒ်တို့၌ လိင်အထူးကို အစဉ်မညွှန်ကြားအပ်သောကြောင့် အဘယ်ကြောင့် နပုံသကလိင်သာ ဖြစ်ရသနည်း ဟု ယုံမှားသံသယရှိ၍ 'နနု စ' စသည်ဖြင့် စောဒနာ၏။ 'နာယံ ဒေါသော' စသည်ဖြင့် ဖြေရှင်းတော်မူသည်။ 'လိင်သည် ကမ္ဘာလောကကို အမှီပြုသောကြောင့် လိင်ကို အစဉ်ညွှန်ကြားအပ်သည်မဟုတ်' ဟူသော ဤစကားကို အမှီပြု၍ 'လောကေ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် (အထဝါ) ဟူသည် အခြားတစ်နည်းကို ပြသရန် နိပါတ်ဖြစ်၏။ 'ဝိဘဇ္ဇာ' ဟူသည် ခွဲခြား၍ ဟု အနက်ရ၏။ 'ကွစိ' ဟူသည် ယောဂဝိဘာဂ (သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်း) အားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

අහොරත්තන්ති සමාහාරෙ (චත්ථ) සමාසා නපුංසකත්තං. අතිරත්තොති පුල්ලිඞ්ගෙ පාදිසමාසො, සමුදායසද්දස්සාප්‍යවයවෙ වුත්ති සබ්භාවතො එකදෙසවචනො පුබ්බරත්තාදො රත්තිසද්දොච්චාහ-‘පුබ්බා ච සා රත්ති චා’තිආදි. එවමෙකරත්තන්ති පාඨෙන න භවිතබ්බං… තස්ස සමාහාරෙන සමාසත්තාභාවා. නපුංසකලිඞ්ගම්පන ලොකසන්නිස්ස යත්තා විඤ්ඤෙය්‍යං.

Ahorattaṃ ဟူသော ပုဒ်၌ သမာဟာရ (စတ္ထ) သမတ်ကြောင့် နပုံသကလိင် ဖြစ်ရသည်။ Atiratto ဟူသော ပုဒ်၌ ပုလ္လိင်၌ ပါဒိသမာသ် ဖြစ်သည်။ အပေါင်းကို ဟောသော သဒ္ဒါသည်လည်း အစိတ်အပိုင်း၌ အနက်သက်ရောက်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ဟောသော ပုဒ်ဖြစ်ရကား ပုဗ္ဗရတ္တ စသည်တို့၌ ရတ္တိသဒ္ဒါကို ‘pubbā ca sā ratti cā’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ekarattaṃ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် မဖြစ်အပ်ပေ။ ထိုပုဒ်၏ သမာဟာရဖြင့် သမတ်အဖြစ် မရှိသောကြောင့်တည်း။ နပုံသကလိင် ဖြစ်ခြင်းကိုမူကား လောက၌ အသုံးပြုမှုအပေါ် အမှီပြု၍ သိအပ်၏။

අසමාසන්තපක්ඛෙති [Pg.182] සමාසන්තඅප්පච්චයස්සාභාවපක්ඛෙ. පුබ්බා අතික්කන්තා රත්ති පුබ්බරත්තී(ති රත්ති සද්දො) නෙකදෙසවචනොති සමාසන්තාභාවො.

"Asamāsantapakkhe" ဟူသည်မှာ သမာသန္တ အ-ပစ္စည်း မရှိသောပက္ခ၌ ဟူလို။ "Pubbā atikkantā ratti pubbarattī" ဟူသော ဝိဂ္ဂဟ၌ ရတ္တိသဒ္ဒါသည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ဟောသော သဒ္ဒါမဟုတ်သောကြောင့် သမာသန္တ အ-ပစ္စည်း မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။

46. ගොත්ව

၄၆. ဂေါတွ

නනුචෙච්චාදිනා යථාපාදිතදොසං නායං දොසොති පරිහරති. ස්‍යාදිලොපස්සිච්චාදිනා සුලභස්‍යාදි ලොපතො ප්‍යසුලභතද්ධිත ලොපොව අලොපෙතීමිනා පරාමට්ඨුං යුත්තොති දස්සෙති.

"Nanuca" စသည်ဖြင့် ရှေ့၌ပြခဲ့သော အပြစ်ကို "ဤသည်မှာ အပြစ်မဟုတ်ပါ" ဟု ဖြေရှင်းတော်မူ၏။ "Syādilopo" စသည်ဖြင့် ရရှိလွယ်သော သိ-စသော ဝိဘတ် ကျေခြင်းထက် ရရှိရန် ခဲယဉ်းသော တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်း ကျေခြင်းသည်သာလျှင် "alope" (မကျေခြင်း၌) ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုရန် သင့်လျော်သည်ကို ပြတော်မူ၏။

47. රත්ති

၄၇. ရတ္တိ

රත්තින්දිවං භුඤ්ජතීති පයොගෙ ආධෙය්‍යෙ භොජනසඞ්ඛාතෙ අපෙක්ඛිතෙ රත්‍යාදයො ආදෙය්‍යසාපෙක්ඛා, තෙසම්පි ඉමිනා නිපාත නෙනෙවාතිමතා සමාසස්ස සිද්ධීති දස්සෙන්තො ආහ- ‘රත්තන්දිව’න්තිආදි, රත්ති ච දිවාචාති විග්ගහො, චත්ථසමාසෙ තු ර(ත්තින්දි) වා.

"Rattindivaṃ bhuñjati" ဟူသော ဝါကျအသုံး၌ တည်ရာဖြစ်သော ဘောဇဉ်ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ငဲ့ကွင်းအပ်သည်ရှိသော် ရတ္တိစသော သဒ္ဒါတို့သည် တည်ရာအနက်ကို ငဲ့ကွင်းရကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့၏လည်း ဤနိပါတ်ပြုခြင်းဖြင့်သာလျှင် အလိုရှိအပ်သော သမတ် ပြီးမြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြတော်မူလို၍ ‘rattandivaṃ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ratti ca divā ca" ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ စတ္ထသမတ်၌မူကား "rattindivā" ဟု ဖြစ်၏။

50. දාරු

၅၀. ဒါရု

සමාසත්ථො (එත්ථ) දාරු, නාස්ස මුඛ්‍යාහි අඞ්ගුලීහි සම්බන්ධො යුජ්ජති, නනු ද්වෙ අඞ්ගුලී පමාණමස්ස දාරුනොච්චාදිං මුඛ්‍යො අඞ්ගුලිසද්දොගහිතොති සම්බන්ධො සම්භවති කිමෙවං වුච්චතෙච්චාසඞ්කියාහ-‘යදිපි’ච්චාදි, පමාණවචනෙනාති මත්තාදිපච්චයත්ථභූතපමාණවාචකෙන, අඞ්ගුලි සද්දස්ස දාරුනො පමාණවාචකත්තා වුත්තං- ‘දාරුනො සම්බන්ධො අත්ථී’ති. විසෙසනසමාසතො පරං තදත්ථවිසයෙ තස්මිංපමාණත්ථවිසයෙ ‘‘මානෙමත්තො’’තිආදිනා (4-46) මත්තාදිප්පච්චයෙනභවිතබ්බන්තිඅත්ථො, ලොපෙනභවිතබ්බන්ති සම්බන්ධො, ‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙහි චාඞ්ගුල්‍යා නඤ්ඤාසඞ්ඛ්‍යත්ථෙසු’’ඉච්චත්‍ර (3-44) යදාඛ්‍යාතං, තදිහාප්‍යතිදිසමාහ-‘පුබ්බෙ වියසිද්ධ’න්ති, අනකාරන්තානන්ති භූමිආදීනං, තබ්බිධානෙ තස්ස අප්පච්චයස්ස විධානෙ පයොජනංසිස්සොකාරොතිසම්බන්ධො. ඉමිනා කච්චායනානං පකරණෙ පයොජනං දස්සිතං. අථච පනෙත්ථ ‘‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තො’’ති (ක, 2-7-22) ඉමිනා අකාරන්තස්ස සමාසන්තෙ කතෙ සාමත්ථියා ‘ස්‍යාච’ඉති (ක, 2-3-29) සිස්සාකාරාදෙසාභාවා නිච්චමොකාරන්තරූපං සම්පජ්ජතීති පරිකප්පියතස්සායුත්තභාවං දස්සෙතුං යං [Pg.183] වුත්තංවුත්තිකාරෙන, තං දස්සෙතුමාහ‘අකාරන්තස්සපි’ච්චාදි, යං-වුත්තං සිස්සාකාරා දෙසනිවත්තනෙ අකාරකරණෙ සාමත්ථියං, තදභාවා සිස්සාකාරාදෙසො න නිවාරීයතීති දස්සෙතුමාහ-‘නචෙ’ච්චාදි. චරිතත්ථතාය නිට්ඨිතප්පයොජනතාය, තෙනෙව කච්චායනවුත්තිකාරෙනෙව අප්පච්චයන්ත මුදාහටං සක්කතගන්ථානුසාරෙන, අබ්‍යඤ්ජනන්තත්තාති ඉමිනා තිණ්ණමෙසං සද්දානං සක්කතෙ බ්‍යඤ්ජනන්තත්තමෙව බොධෙති, නිරත්ථකන්ති පුබ්බෙව අකාරන්තත්තා නිරත්ථකං, ආකාරවිධානෙනෙවාති (ක, 2-7-25) ‘‘ධනුම්හාච’’ ඉත්‍යාකාරවිධානෙනෙව.

(ဤနေရာ၌) သမတ်၏ အနက်သည် ‘ဒါရု’ (သစ်သား) ဖြစ်သည်။ ထိုဒါရုနှင့် အဓိကဖြစ်သော အင်္ဂုလိ (လက်သစ်) တို့၏ စပ်သွယ်မှုသည် မသင့်လျော်ပေ။ 'dve aṅgulī pamāṇamassa dāruno' (ဤသစ်သား၏ ပမာဏသည် နှစ်သစ်ရှိ၏) စသည်ဖြင့် အဓိကဖြစ်သော ‘အင်္ဂုလိ’ သဒ္ဒါကို ယူအပ်သောကြောင့် စပ်သွယ်မှုသည် ဖြစ်နိုင်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဆိုသနည်းဟု သံသယရှိ၍ 'yadipi' စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'pamāṇavacanenā' ဟူသည်မှာ မတ္တစသော ပစ္စည်းတို့၏ အနက်ဖြစ်သော ပမာဏကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ အင်္ဂုလိသဒ္ဒါသည် ဒါရု၏ ပမာဏကို ဟောတတ်သောကြောင့် 'ဒါရုနှင့် စပ်သွယ်မှု ရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဝိသေသနသမတ်၏ နောက်၌ ထိုပမာဏအနက်ဖြစ်သော အရာ၌ 'mānematto' စသည်ဖြင့် (၄-၄၆) မတ္တစသော ပစ္စည်းသည် ဖြစ်အပ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ 'ကျေခြင်းသည် ဖြစ်အပ်၏' ဟု စပ်သွယ်ရမည်။ 'asaṅkhyehi cāṅgulyā naññāsaṅkhyatthesu' (၃-၄၄) ဟူသော သုတ်၌ အကြင်သို့ ပြဆိုအပ်၏၊ ထိုနည်းကို ဤနေရာ၌လည်း အကျုံးဝင်စေလျက် 'pubbe viyasiddhaṃ' (ရှေး၌ကဲ့သို့ ပြီးစီး၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'anakārantānaṃ' ဟူသည်မှာ ဘူမိစသော သဒ္ဒါတို့၏ ဖြစ်သည်။ 'tabbidhāne' ဟူသည်မှာ ထို အ-ပစ္စည်းကို ပြုရာ၌ အကျိုးကျေးဇူးသည် ကျန်ရှိသော ‘ဩ’ကာရ ဖြစ်သည်ဟု စပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ကစ္စည်းကျမ်း၌ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြတော်မူသည်။ သို့သော်လည်း ဤနေရာ၌ 'kvaci samāsantagatānamakāranto' (က၊ ၂-၇-၂၂) ဟူသော သုတ်ဖြင့် သမတ်၏အဆုံး၌ အကာရန္တကို ပြုအပ်သော်၊ စွမ်းနိုင်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် 'syāca' (က၊ ၂-၃-၂၉) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကျန်ရှိသော အာကာရာဒေသ မရှိခြင်းကြောင့် အစဉ်အမြဲ ဩကာရန္တရုပ်သည် ပြီး၏ဟု ကြံဆအပ်သော ထိုကြံဆချက်၏ မသင့်လျော်ပုံကို ပြခြင်းငှါ ဝုတ္တိဆရာ ပြဆိုအပ်သော စကားကို ပြလို၍ 'akārantassapi' စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ကျန်ရှိသော အာကာရာဒေသကို တားမြစ်ခြင်းငှါ အကာရကို ပြုခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုသည် အကြင်သို့ ဆိုအပ်၏၊ ထိုစွမ်းဆောင်နိုင်မှု မရှိခြင်းကြောင့် ကျန်ရှိသော အာကာရာဒေသကို မတားမြစ်နိုင်ကြောင်း ပြခြင်းငှါ 'naca' စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'caritatthatāya' ဟူသည်မှာ ပြီးစီးအပ်သော အကျိုးရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဟုဆိုလိုသည်။ ထိုကြောင့်သာလျှင် ထိုကစ္စည်းဝုတ္တိဆရာသည်ပင် သက္ကတကျမ်းဂန်တို့ကို အစဉ်လိုက်၍ အ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ဥပမာကို ထုတ်ဆောင်ပြတော်မူ၏။ 'abyañjanantattā' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုသုံးပါးသော သဒ္ဒါတို့၏ သက္ကတ၌ ဗျည်းအဆုံးရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုသာလျှင် သိစေတော်မူသည်။ 'niratthakaṃ' ဟူသည်မှာ ရှေးကပင် အကာရန္တဖြစ်ပြီးသောကြောင့် အကျိုးမဲ့ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ākāravidhāneneva' ဟူသည်မှာ 'dhanumhāca' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အာကာရကို ပြခြင်းဖြင့်သာလျှင် ဟု ဆိုလိုသည်။

51. චිවී

၅၁. စီဝီ

අඤ්ඤමඤ්ඤකිරියෙති කිරියාපරිවත්තනමාහ, ඉමිනා සුත්තෙ කිරිය සද්දාභාවෙපි වීතිහරණසද්දෙනෙව කිරියාබ්‍යතිහාරෙති ලබ්භතීති දස්සෙති.

"Aññamaññakiriyā" ဟူသည်မှာ အပြန်အလှန် ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤပုဒ်ဖြင့် သုတ်၌ ‘ကရိယာ’ သဒ္ဒါ မပါရှိသော်လည်း ‘ဝီတိဟရဏ’ သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် ကရိယာဝီတိဟာရ (အပြန်အလှန်ပြုခြင်း) အနက်ကို ရနိုင်သည်ဟု ပြတော်မူသည်။

52. ලත්වී

၅၂. လတွီ

පටිමුක්කකම්බූ ආමුක්කවලයා.

စွပ်အပ်သော လက်ကောက်ရှိသူ၊ ဝတ်ဆင်အပ်သော လက်ကောက်ရှိသူ။

53. වාඤ්ඤ

၅၃. ဝါည

කාපෙක්ඛෙහීති කප්පච්චයමපෙක්ඛිතෙහි.

"Kāpekkhehi" ဟူသည်မှာ က-ပစ္စည်းကို ငဲ့ကွင်းအပ်သော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

54. උත්ත

၅၄. ဥတ္တ

ආපරිච්ඡෙදාවසානා න පරෙ තතො පරං ණාදිකාරියවිධානා.

အတိုင်းအရှည်အဆုံး တိုင်အောင်သာဖြစ်၍၊ ထိုမှတစ်ပါး နောက်၌ဖြစ်သော ဏ-စသော ပစ္စည်းဆိုင်ရာ အမှုကိစ္စတို့ကို ပြုခြင်းတို့သည် နောက်၌ မရှိကုန်။

57. ටන්ත

၅၇. ဋန္တ

ටාදෙසෙ පුබ්බසරලොපො, අතිසයෙන මහන්තීති විග්ගහෙ ‘‘තරතමිස්සිකියිට්ඨාතිසයෙ’’ති (4-64) තරප්පච්චයො ණාදිවුත්තියං විභත්තිලොපො. මහත්තරසද්දා ‘නදාදිතොවී’’ (3-27) මහතො භාවොති වාක්‍යෙ‘‘තස්ස භාවකම්මෙසුත්තතා ත්තන ණ්‍ය ණෙය්‍ය ණිය ණියා’’ති (4-56) ත්තො, විභත්තිලොපො, ඡට්ඨීසමාසො, තෙනාහ ‘රත්තඤ්ඤූන’මිච්චාදි.

ဋ-အာဒေသ ပြုရာ၌ ရှေ့သရ ကျေ၏။ 'atisayena mahantī' ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ 'taratamissikiyiṭṭhātisaye' (၄-၆၄) ဟူသောသုတ်ဖြင့် တရ-ပစ္စည်းသက်၍ ဏာဒိဝုတ္တိ၌ ဝိဘတ်ကျေ၏။ 'mahattara' သဒ္ဒါမှ 'nadāditovī' (၃-၂၇) သုတ်ဖြင့် (ဤ-ပစ္စည်း သက်၏)။ 'mahato bhāvo' ဟူသောဝါကျ၌ 'tassa bhāvakammesuttatā ttana ṇya ṇeyya ṇiya ṇiyā' (၄-၅၆) သုတ်ဖြင့် တ္တ-ပစ္စည်းသက်၍ ဝိဘတ်ကျေ၏။ ဆဋ္ဌီသမတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'rattaññūnaṃ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

58. අ

၅၈. အ

න්තො [Pg.184] නෙති සම්බන්ධො.

"Nto" ဟူသော ပုဒ်ကို "na" ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်ရမည်။

60. පර

၆၀. ပရ

පරාසද්දො එත්ථ අධිකත්ථොති ආහ-‘අධිකා’ති.

ဤနေရာ၌ ‘ပရ’ သဒ္ဒါသည် လွန်ကဲသော အနက်ရှိသောကြောင့် ‘adhikā’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

63. ක්ලු

၆၃. က္လု

අපවාදවිසයෙපීති ‘‘විජ්ජායොනිසම්බන්ධානමා තත්‍ර චත්ථෙ’’ති (3-64) ඉමස්ස අපවාදසුත්තස්ස විසයෙපි.

"Apavādavisayepi" ဟူသည်မှာ "vijjāyonisambandhānamā tatra catthe" (၃-၆၄) ဟူသော ဤအပဝါဒသုတ်၏ အရာ၌လည်း ဟု ဆိုလိုသည်။

64. විජ්ජා

၆၄. ဝိဇ္ဇာ

අථ විජ්ජායොනිසම්බන්ධානමිත්‍යුච්චමානෙ විජ්ජාසම්බන්ධීනං යොනිසම්බන්ධීනන්ති කථං විවරණමිච්චාහ-‘විජ්ජායොනි’ච්චාදි, විජ්ජා ච යොනි ච විජ්ජා යොනී තාසං සම්බන්ධො, සො යෙසං අත්ථි තෙ හොතාදයො මාතාදයො ච අභෙදොපචාරෙනෙහ විජ්ජායොනිසම්බන්ධිසද්දෙන ගය්හන්තීති අධිප්පායො, තසද්දෙනාති තත්‍රෙත්‍යත්‍ර. තෙ ච ල්තුපිතාදයොති තසද්දෙන පරාමට්ඨා ල්තුපිතාදයො ච, අත්ථෙ කාරියා සම්භවා තංවාචකො සද්දො ගය්හති.

စင်စစ်သော်ကား 'vijjāyonisambandhānaṃ' ဟု ဆိုအပ်သော် 'vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ' ဟု အဘယ်သို့ ဖွင့်ဆိုရသနည်းဟူမူကား 'vijjāyoni' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဝိဇ္ဇာနှင့် ယောနိသည် ဝိဇ္ဇာယောနိ မည်၏၊ ထိုဝိဇ္ဇာယောနိတို့၏ စပ်သွယ်မှုသည် အကြင်သူတို့အား ရှိ၏၊ ထို ဟောတာ (ဆရာ) စသည်တို့နှင့် မာတာ (အမိ) စသည်တို့ကို အဘေဒေါပစာရဖြင့် ဤနေရာ၌ 'ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓီ' သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'tasaddena' ဟူသည်မှာ 'tatra' ဟူသော ပုဒ်၌ ရှိသော တ-သဒ္ဒါဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသူတို့သည်လည်း လတုပိတာ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ တ-သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်သော လတုပိတာ စသည်တို့သည်လည်း အနက်၌ အမှုကိစ္စ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုအနက်ကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါကို ယူရသည်။

65. පුත්තෙ

၆၅. ပုတ္တေ

ල්තුපිතාදී (ති පුබ්බ) සුත්තෙ තත්‍රෙති ගහිතල්තුපිතාදි.

"Ltupitādi" ဟူသည်မှာ (ရှေး) သုတ်၌ 'tatra' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ယူအပ်သော လတုပိတာ စသည်တို့ ဖြစ်သည်။

66. චිස්මිං

၆၆. စသ္မိံ

පච්චයග්ගහණපරිභාසාය චිප්පච්චයන්තෙති වුත්තං.

ပစ္စယဂ္ဂဟဏပရိဘာသာ (ပစ္စည်းကိုယူလျှင် ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်ကိုလည်း ယူရမည်ဟူသော ပရိဘာသာ) ဖြင့် 'စိ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်၌' ဟု ဆိုအပ်သည်။

67. ඉත්ථි

၆၇. ဣတ္ထိ

ඉත්ථිසද්දෙන ඉත්ථිලිඞ්ගං ගහිතං න ඉත්ථී, තග්ගහණෙ සති ‘ඉත්ථියං වත්තමානෙ’ති වුත්තිගන්ථස්ස ඉත්ථිසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ වත්තමානෙති අත්ථො ගය්හෙය්‍ය, එවං සති ‘කල්‍යාණිප්පධානා’ති එත්ථාපි පුම්භාවො පසජ්ජෙය්‍ය… පධානසද්දස්ස කල්‍යාණියං වත්තමානත්තාති ආහ- ‘ඉත්ථියන්ති ඉත්ථිලිඞ්ගෙ’ති. අථ ඉත්ථියන්ති එත්තකෙ වුත්තෙ කථං තග්ගහණං [Pg.185] සියාති ආහ-‘විසෙසනෙ’ච්චාදි, එකත්ථෙති වුත්තෙපි ඉත්ථියං වත්තමානෙති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති ඉත්ථියන්ති වචනමනත්ථං සියාති සමත්ථමඤ්ඤථානුපපත්තියන්ති ඉත්ථියන්ති විසෙසනමිත්ථිලිඞ්ගස්සෙව ගහණෙති ආහ- ‘විසෙසනෙ’ච්චාදි, ඉත්ථියන්ති ඉත්ථිලිඞ්ගස්සෙව ගහණන්ති සම්බන්ධො. බ්‍යවච්ඡෙජ්ජාභාවා විසෙසනමනත්ථකං සියාති එකත්ථෙඉච්චනෙනෙව ඉත්ථියං වුත්තියා (ගම්ම) භාවතොති භාවො. පුමෙ පුල්ලිඞ්ගෙ වත්තමානො සද්දො පුමාසද්දො, සකලොති පදෙසසකලො හි ගය්හති… කස්සචි සුත්තත්ථස්ස පුථභූතත්තා, තෙනෙවචාහ- ‘ඉත්ථියන්තු න වත්තත්තෙ’ති.

ဣတ္ထိသဒ္ဒါဖြင့် ဣတ္ထိလိင်ကို ယူအပ်၏၊ မိန်းမ (သတ္တဝါ) ကို ယူသည်မဟုတ်။ ထိုမိန်းမကို ယူခဲ့သော် ‘itthiyaṃ vattamāne’ ဟူသော ဝုတ္တိကျမ်းစကား၏ မိန်းမဟုဆိုအပ်သော အနက်၌ ဖြစ်သောအခါ၌ ဟု အနက်ကို ယူရပေမည်။ ထိုသို့ဖြစ်ခဲ့သော် ‘kalyāṇippadhānā’ ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ပုမ္ဘာဝ (ယောက်ျားကဲ့သို့ဖြစ်ခြင်း) ဖြစ်နိုင်ခြေရှိပေမည်။ ပဓာနသဒ္ဒါသည် ကလျာဏီ၌ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘itthiyanti itthiliṅge’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ ‘itthiyaṃ’ ဟု ဆိုရုံမျှဖြင့် ဣတ္ထိလိင်ကို အဘယ်သို့ ယူနိုင်မည်နည်းဟူမူကား ‘visesane’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘ekatthe’ ဟု ဆိုသော်လည်း ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်ကို သိနိုင်သောကြောင့် ‘itthiyaṃ’ ဟူသော စကားသည် အချည်းနှီး ဖြစ်ရာ၏။ သို့ရာတွင် အခြားနည်းဖြင့် မပြီးနိုင်ခြင်းဟူသော အကျိုးကြောင့် ‘itthiyaṃ’ ဟူသော ဝိသေသနသည် ဣတ္ထိလိင်ကိုသာ ယူခြင်း၌ ဖြစ်သည်ဟု ပြလို၍ ‘visesane’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘itthiyaṃ’ ဟူသည်မှာ ဣတ္ထိလိင်ကိုသာ ယူခြင်းဖြစ်သည်ဟု စပ်၏။ ဖယ်ထုတ်အပ်သောအရာ (byavacchejja) မရှိသောကြောင့် ဝိသေသနသည် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်ရာ၏၊ ‘ekatthe’ ဟူသော စကားဖြင့်သာလျှင် ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်ခြင်းကို သိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပုလ္လိင်၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါသည် ပုမာသဒ္ဒါ မည်၏။ ‘sakalo’ ဟူသည်မှာ ပုဒ်တစ်ခုလုံးကို ယူခြင်းဖြစ်သည်။ အချို့သော သုတ်အနက်သည် သီးခြားဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘itthiyantu na vattatte’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

69. සබ්බා

၆၉. သဗ္ဗာ

වත්තනං එකස්මිං අත්ථෙ අධිත්ථිච්චාදො ඉත්ථිවිසිට්ඨෙ සත්තමියත්ථාදො, වාසිට්ඨොච්චාදො වසිට්ඨාදිවිසිට්ඨෙ අපච්චාදො, පුත්තීයතිච්චාදො පුත්තාදිවිසිට්ඨෙ ඉච්ඡාද්‍යත්ථෙ පවත්ති, තෙනාහ-‘එකත්ථීභාවො’ති. සාමඤ්ඤ ගහණත්ථන්ති ඉමිනා මත්තසද්දස්ස කසිණත්ථෙ පවත්තිමාහ.

တစ်ခုသော အနက်၌ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဧကတ္ထီဘာဝ’ မည်၏။ ‘အဓိတ္ထိ’ စသည်၌ မိန်းမထူး၌ သတ္တမီအနက် စသည်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘ဝါသိဋ္ဌ’ စသည်၌ ဝသိဋ္ဌစသည်ဖြင့် ထူးခြားသော သားအနွယ်အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘ပုတ္တီယတိ’ စသည်၌ သားစသည်ဖြင့် ထူးခြားသော အလိုရှိခြင်းစသော အနက်၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ဖြစ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘ဧကတ္ထီဘာဝေါ’ (တစ်စုတစ်ဝေးတည်း အနက်ဖြစ်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘သာမညဂဟဏတ္ထံ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် မတ္တသဒ္ဒါ၏ ကသိဏအနက်၌ ဖြစ်ခြင်းကို ဆို၏။

70. ජායා

၇၀. ဇာယာ

එවන්ති ඉමිනා ඉතරීතරයොගෙ චත්ථසමාසං විභාවෙති. ජානිජායා, සද්දන්තරෙනාති ජානිසද්දෙන තථාසද්දොපදිට්ඨෙන දං ජං සද්දන්තරෙන ච, කෙසඤ්චිති ඛරීගතන්තිආදීසු ‘ඛරී’තිආදීනං කෙසඤ්චි, ඛරීති ඛරත්ථෙ වත්තමානො-යං සද්දො නියතවිසයො… ගතසද්දං විනා අඤ්ඤත්ථ අදිට්ඨත්තා, නායම්පයොගොති තුදම්පතිප්පයොගං නිවත්තෙත්වා හෙතුමාහ- ‘ආගමෙ’ච්චාදි, අඤ්ඤෙහි චාති ඉමිනා රූපසිද්ධිං ගණ්හාති.

‘ဧဝံ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဣတရီတရယောဂ၌ ဖြစ်သော စတ္ထသမာသ်ကို ပြတ်သားစွာ ပြ၏။ ‘ဇာနိဇာယာ’၊ ‘သဒ္ဒန္တရေန’ ဟူသည်မှာ တထာသဒ္ဒါဖြင့် ပြသအပ်သော ဇာနိသဒ္ဒါဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒံ၊ ဇံ ဟူသော အခြားသဒ္ဒါဖြင့်လည်းကောင်း (ဖြစ်၏)။ ‘ကေသဉ္စိ’ ဟူသည်မှာ ‘ခရီဂတံ’ စသည်တို့၌ ‘ခရီ’ စသော အချို့သော သဒ္ဒါတို့၏ (ဖြစ်၏)။ ‘ခရီ’ ဟူသည်ကား ခရအနက်၌ ဖြစ်သော ဤသဒ္ဒါသည် အပိုင်းအခြားရှိသော အရာရှိ၏။ ဂတသဒ္ဒါမှတစ်ပါး အခြားတစ်ပါးသော အရပ်၌ မတွေ့ရသောကြောင့်တည်း။ ‘နာယံ ပယောဂေါ’ ဟူသည်ကား ထိုတုဒမ္ပတိပယောဂကို တားမြစ်၍ ‘အာဂမ’ စသည်ဖြင့် အကြောင်းကို ဆို၏။ ‘အညေဟိ စ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရူပသိဒ္ဓိကို ယူ၏။

75. අන

၇၅. အန

නනු සුත්තෙ‘සරෙ’ති එත්තකං වුත්තං‘සරාදො’ති කථං ලද්ධන්ති ආහ-‘සරෙ’තිආදි, වණ්ණෙ යන්තන්තදාදොති සිට්ඨවචනං, වණ්ණෙ පරභූතෙ යං කාරියං විධීයතෙ තං සො වණ්ණො ආදි යස්ස තං තදාදි, තස්මිං තදාදො උත්තරපදෙ සම්පජ්ජතීති අත්ථො, ඛාධාතුතො ක්තප්පච්චයෙ විහිතෙ රස්සෙනාකාරෙනෙවායම්පයොගො, න විසුං අකාරෙනාති දස්සෙතුං න ආක්ඛාතං අනක්ඛාත ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති උත්තරපදාදි සරස්ස රස්සත්ත’න්ති වුත්තං.

သုတ်၌ ‘သရေ’ ဟူ၍ ဤမျှသာ ဆိုအပ်၏၊ ‘သရာဒေါ’ ဟူ၍ အဘယ်သို့ ရအပ်သနည်းဟူမူ - ‘သရေ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ‘ဝဏ္ဏေ ယန္တန္တဒါဒေါ’ ဟူသည်မှာ တပည့်တို့အား သင်ကြားပြသသောစကား ဖြစ်၏။ အက္ခရာသည် နောက်၌ဖြစ်သော် အကြင်ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုအပ်၏၊ ထိုပြုအပ်သော အက္ခရာသည် အစရှိသော ပုဒ်သည် ‘တဒါဒိ’ မည်၏။ ထို ‘တဒါဒိ’ ဖြစ်သော ဥတ္တရပုဒ်၌ ပြီး၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ခါဓာတ်မှ တပစ္စည်း သက်သော် ရဿဖြစ်သော အကာရဖြင့်သာလျှင် ဤပယောဂ ဖြစ်၏၊ သီးခြား အကာရဖြင့် မဟုတ်ကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ‘န အာက္ခာတံ အနာက္ခာတံ’၊ ‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’ သုတ်ဖြင့် ဥတ္တရပုဒ်၏ အစဖြစ်သော သရ၏ ရဿဖြစ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။

76. නඛා

၇၆. နခါ

සඤ්ඤාසද්දෙසුචාතිආදිනා [Pg.186] අවයවත්ථනිරපෙක්ඛානම්පි යථාකථඤ්චි නිප්ඵත්තිං දස්සෙන්තො සබ්බෙසමෙව සද්දානං නිප්ඵන්නවාචිතඤ්චාත්තනො දීපෙති, යථාකථඤ්චි නිප්ඵත්ති, රුළ්හියා අත්ථනිච්ඡයො, තෙන සඤ්ඤෙච්චාදො-ධිප්පායං විවරති ‘යංකිඤ්චි’ත්‍යාදිනා, ඉත්ථී ච පුමා ච ඉත්ථිපුමං, න ඉත්ථි පුමන්ති සමාසෙ නිපාතනෙනිමිනා නපුංසකාදෙසො ති දස්සෙති ‘න ඉත්ථි’ච්චාදිනා. ඛී-ඛයෙ, ඛර-විනාසෙ චාති හි එතෙහි ‘න ඛීයති න ඛරතී’ති අත්ථෙ ‘‘භාවකාරකෙස්ව ඝණ ඝකා’’ති (5-44) අප්පච්චයෙ’ න ඛය න ඛර’ඉති ඨිතෙ ඛත්තාදෙසොති ආහ- න ඛීයති’ච්චාදි.

‘သညာသဒ္ဒေသု စ’ စသည်ဖြင့် အစိတ်စိတ်အမြွှာမြွှာသော အနက်ကို မငဲ့ကွက်သော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း တစ်နည်းနည်းဖြင့် ပြီးပုံကို ပြလျက် ခပ်သိမ်းသော သဒ္ဒါတို့၏ ပြီးပြီးသားအနက်ကို ဆိုတတ်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း မိမိကိုယ်တိုင် ပြ၏။ တစ်နည်းနည်းဖြင့် ပြီးခြင်းသည် ရူဠှီ (ရိုးရာစကား) အားဖြင့် အနက်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သညာစသည်၌ အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်ကို ‘ယံကိဉ္စိ’ စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြ၏။ မိန်းမလည်းကောင်း ယောက်ျားလည်းကောင်း ‘ဣတ္ထိပုမံ’၊ ‘န ဣတ္ထိ ပုမံ’ ဟူသော သမာသ်၌ ဤနိပါတအားဖြင့် နပုံသကအမိန့်ကို ပြ၏၊ ‘န ဣတ္ထိ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ‘ခီ-ကုန်ခြင်း၌’၊ ‘ခရ-ပျက်စီးခြင်း၌’ ဟူသော ဤဓာတ်တို့ဖြင့် ‘မကုန်တတ် မပျက်စီးတတ်’ ဟူသော အနက်၌ ‘ဘာဝကာရကေသု အ ဃဏ ဃကာ’ သုတ်ဖြင့် အပစ္စည်းသက်သော် ‘န ခယ န ခရ’ ဟု တည်စဉ် ခတ္တအမိန့် ဖြစ်၏ဟု ‘န ခီယတိ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။

77. නගො

၇၇. နဂေါ

එවන්ති ඉමිනා ගච්ඡතීති වාක්‍යෙ ක්විප්පච්චයාදිං දස්සෙති, විසෙසො පනෙත්ථ නඤ්ස්ස(ටො) වසලො චණ්ඩාලො, සීතෙන කරණභූතෙන.

‘ဧဝံ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘ဂစ္ဆတိ’ ဟူသော ဝါကျ၌ ကွိပစ္စည်းစသည်ကို ပြ၏။ ဤသုတ်၌ အထူးကား ‘နဉ္စ’ ၏ (တော) ဖြစ်၏၊ ဝသလ၊ စဏ္ဍာလ၊ ကရဏဖြစ်သော အအေးဖြင့် (တားမြစ်အပ်၏)။

78. සහ

၇၈. သဟ

තත්ථ තස්මිං පරභූතෙ, යස්ස ච ඣත්තන්ති සම්බන්ධො.

‘တတ္ထ’ ဟူသည်မှာ ထိုဥတ္တရပုဒ် နောက်၌ ဖြစ်သော်၊ ‘ယဿ စ ဈတ္တံ’ ဟူ၍ စပ်စပ်မှု ရှိ၏။

80. අප

၈၀. အပ

අප්පච්චක්ඛං පච්චක්ඛඤාණෙනානුපලබ්භනීයං තම්පනාත්ථතො-නුමෙය්‍යමෙව. තස්මිං ගම්මමානෙ යමාදෙසොති කෙනචි ලිඞ්ගෙනාධිගතෙනානුමානඤාණෙනානුමෙයුත්තමග්‍යාදිනොති දස්සෙතුමාහ- ‘කපොතෙ’ච්චාදි. කපොතාදිභාවෙති කත්ථචි ඝරාදො කපොතවාතමණ්ඩලිකාදීනං දස්සනවසෙන සබ්භාවෙ සති. අග්‍යාදිදස්සනතොති අග්ගිපිසාචාදිදස්සනතො, අඤ්ඤත්‍රාපීති ඝරාදිතො අඤ්ඤත්‍ර, කපොතවාතමණ්ඩලිකාදිනො ලිඞ්ගස්ස, අග්‍යාදියොගන්ති අග්ගිආදීහි අනුමෙය්‍යෙහි සම්බන්ධං. මන්ත්වාති අනුමානඤාණෙන ජානිත්වාපයොගොති සාග්ගිසපිසාචාති පයොගො.

‘အပစ္စက္ခံ’ ဟူသည် မျက်မှောက်ဉာဏ်ဖြင့် မသိအပ်သည်၊ ထိုအရာသည် အနက်အားဖြင့် အနုမာနဉာဏ်ဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ထိုအရာကို သိအပ်သော် ဤသို့သော အမိန့်ဖြစ်၏ဟု တစ်စုံတစ်ခုသော အမှတ်လက္ခဏာဖြင့် ရအပ်သော အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် အနုမာနပြုအပ်သော မီးစသည်တို့ကို ပြခြင်းငှာ ‘ကပေါတ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ‘ကပေါတာဒိဘာဝေ’ ဟူသည် အချို့သော အိမ်စသည်တို့၌ ခို၊ လေပွေ စသည်တို့ကို မြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရှိခြင်းဖြစ်သော်၊ ‘အဂျာဒိဒဿနတော’ ဟူသည် မီး၊ ပြိတ္တာစသည်တို့ကို မြင်ခြင်းကြောင့်၊ ‘အညတြာပိ’ ဟူသည် အိမ်စသည်မှတစ်ပါးသော အရပ်၌၊ ခို၊ လေပွေ စသော အမှတ်လက္ခဏာ၏၊ ‘အဂျာဒိယောဂံ’ ဟူသည် မီးစသော အနုမာနပြုအပ်သောအရာတို့နှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းကို၊ ‘မန္တွာ’ ဟူသည် အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် သိ၍၊ ‘ပယောဂေါ’ ဟူသည် ‘သဂ္ဂိသပိသာစာ’ ဟူသော ပယောဂ တည်း။

81. අකා

၈၁. အကာ

සකත්ථෙ [Pg.187] වත්තමානස්ස සහසද්දස්සාති වත්තබ්බෙ වත්තමානො තප්පධානොයෙවාති ආහ- ‘සකත්ථප්පධානස්ස සහසද්දස්සා’ති, වුත්ති භවතීති සම්බන්ධො, යුගපදි ධුරා සධුරං. අපරණ්හෙන සහිතං සහා පරණ්හං.

မိမိအနက်၌ ဖြစ်သော သဟသဒ္ဒါ၏ ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ထိုအနက်ကို အဓိကပြု၍ ဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ‘သကတ္ထပဓာနဿ သဟသဒ္ဒဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သမာသ်ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်မှုရှိ၏။ ‘ယုဂပဒိ ဓုရာ သဓုရံ’ (ထမ်းပိုးနှင့်တကွ ဖြစ်၏)။ ညနေချမ်းနှင့်တကွဖြစ်သော ‘သဟာ ပရဏှံ’။

82. ගන්ථ

၈၂. ဂန္ထ

‘‘අට්ඨාදස නිමෙසා තු, කට්ඨා තිංසන්තු තාකලා’’ති වචනතො ආහ- ‘කලා කාලවිසෙසො’ති. කලාදිසඞ්ඛාතගන්ථස්සාන්තෙ සහසද්දො වත්තතීතිසමාසවාක්‍යං නිද්දිසති ‘කලන්ත’මිච්චාදි. ගන්ථන්තෙච්චාදිනා ආසඞ්කතොයමධිප්පායො ‘‘කාලත්ථපරිච්චාගෙන ගන්ථන්තෙ වත්තමානත්තා අකාලත්ථො’’ති. ගන්ථවුත්තිපි කලාදි කාලසද්දත්ථං නාතික්කමතීති අධිප්පායෙනාහ- ‘ගන්ථවුත්තිපි’ච්චාදි. අධිකො මාසකො අස්සාති සමාසකො, විකප්පෙන සිද්ධෙති ‘‘සහස්ස සො-ඤ්ඤත්ථෙ’’ති (3-78).

“၁၈-မျက်စိမှိတ်သည် ကဋ္ဌာမည်၏၊ ထိုကဋ္ဌာ သုံးဆယ်သည် ကလာမည်၏” ဟူသော စကားကြောင့် ‘ကလာ-ကာလအထူး’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကလာစသည်ဟု ဆိုအပ်သော ကျမ်း၏အဆုံး၌ သဟသဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏ ဟူ၍ သမာသ်ဝါကျကို ‘ကလန္တံ’ စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြ၏။ ‘ဂန္ထန္တေ’ စသည်ဖြင့် ယုံမှားအပ်သော ဤအဓိပ္ပာယ်ကား “ကာလအနက်ကို စွန့်ခြင်းဖြင့် ကျမ်း၏အဆုံး၌ ဖြစ်သောကြောင့် အကာလအနက်ရှိ၏” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ကျမ်း၌ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ကလာစသော ကာလသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို မလွန်ဆန်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ‘ဂန္ထဝုတ္တိပိ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ သားထက် လွန်ကဲသော အမိရှိသူသည် ‘သမာသကော’ မည်၏။ ‘သဟဿ သောညတ္ထေ’ သုတ်ဖြင့် ဝိကပ်အားဖြင့် ပြီး၏။

83. සමා

၈၃. သမာ

සමානො පති යස්සා සපත්තිනී සපත්තී ඉති නිප්ඵන්නානමෙකදෙසො ‘පත්තිනී පත්තී’ති දස්සිතොති වත්තුමාහ- ‘යක්ඛාදි ත්විනි’ච්චාදි. වයසද්දස්ස ‘‘සරවයායවාසචෙතා ජලාසයාක්ඛයලොහපටමනෙසූ’’ති ගණපාඨතො අක්ඛයෙ වත්තමානස්සො මනාදිත්තා ඔකාරන්තත්තන්ති දස්සෙතුමාහ- ‘වයො’තිආදි. යප්පච්චයන්තොති ඉමිනා නිපාතනෙන තකයප්පච්චයන්තො.

လင်တူရှိသော မိန်းမသည် ‘သပတ္တိနီ၊ သပတ္တီ’ မည်၏၊ ဤသို့ ပြီးသော ပုဒ်တို့၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သော ‘ပတ္တိနီ၊ ပတ္တီ’ ကို ပြခြင်းငှာ ‘ယက္ခာဒိ တွိနိ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဝယသဒ္ဒါ၏ “သရဝယာယဝါသစေတာ ဇလာသယာက္ခယလောဟပဋမနေသု” ဟူသော ဂဏပါဌ်မှ မကုန်ခမ်းနိုင်သော အနက်၌ ဖြစ်သော မနာဒိဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ဩကာရန္တအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ‘ဝယော’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ‘ယပစ္စည်းအဆုံးရှိ၏’ ဟူသည် ဤနိပါတအားဖြင့် တကာရ၊ ယပစ္စည်း အဆုံးရှိ၏။

84. උද

၈၄. ဥဒ

‘‘අඤ්ඤස්මි’’න්ති (4-121) ඉයප්පච්චයවිධායකං සුත්තං.

‘အညသ္မိံ’ ဟူသည်ကား ဣယပစ္စည်းကို ပြုတတ်သော သုတ်တည်း။

88. තුම්හා

၈၈. တုမှာ

තුම්හෙ විය දිස්සන්තීති තුම්හාදී අම්හාදීච්චාදිං ‘‘සබ්බාදීනමා’’ති (3-86) ආ.

သင်တို့ကဲ့သို့ ထင်ရှားကုန်၏ ဟူ၍ တုမှာဒိ၊ အမှာဒိ စသည်တို့ကို ‘သဗ္ဗာဒီနမာ’ သုတ်ဖြင့် အာကာရပြု၏။

90. විධා

၉၀. ဝိဓာ

ගබ්භෙනාති ඉමිනා කුච්ඡිගතෙන ගබ්භෙන සහ ද්විහදයත්තමස්සාති දස්සෙති, පුබ්බපදෙති දුසද්දෙ.

‘ဂဗ္ဘေန’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝမ်း၌ရှိသော သန္ဓေသားနှင့်တကွ နှလုံးနှစ်ခုရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြ၏၊ ပုဗ္ဗပုဒ်၌ ‘ဒု’ သဒ္ဒါရှိသော်။

92. දිගු

၉၂. ဒိဂု

ගුණා [Pg.188] පටලා ද්වෙ පාදා එසං ද්වෙ සතානි අස්ස, ද්වෙ සහස්සානි අස්ස, ද්වින්නං සතානං ද්වින්නං සහස්සානං වා සමාහාරොති විග්ගහො.

အထပ်တို့သည် လည်းကောင်း၊ အဆို့တို့သည် လည်းကောင်း၊ ခြေနှစ်ဖက်တို့သည် လည်းကောင်း၊ ဤသူအား နှစ်ရာရှိ၏၊ ဤသူအား နှစ်ထောင်ရှိ၏၊ နှစ်ရာတို့၏ သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ထောင်တို့၏ သော်လည်းကောင်း ပေါင်းစုခြင်း ‘သမာဟာရ’ ဟူ၍ ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

93. තීස්ව

၉၃. တီသွ

ද්වත්තිපත්තාති පඨමන්තා‘පූර-පූරණෙ’ඉච්චස්මා කරණත්ථෙ ‘‘භාව කාරකෙස්ව ඝණ ඝකා’’ති (5-44) අප්පච්චයෙ ස්‍යාදිසමාසොති දස්සෙතු මාහ- ‘ද්වත්තිපත්ත’ඉච්චාදි.

‘ဒွတ္တိပတ္တာ’ ဟူသည်ကား ပဌမာန္တပုဒ်တို့သည် ‘ပူရ-ပြည့်ခြင်း၌’ ဟူသော ဓာတ်မှ ကရဏအနက်၌ ‘ဘာဝ ကာရကေသု အ ဃဏ ဃကာ’ သုတ်ဖြင့် အပစ္စည်းသက်သော် သျာဒိသမာသ် ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘ဒွတ္တိပတ္တ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။

94. ආසං

၉၄. အာသံ

ද්වෙ ච තිංසා ච, ද්වීහි වා අධිකා තිංසාති විග්ගහො.

နှစ်ခုလည်းကောင်း သုံးဆယ်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် နှစ်ခုဖြင့် လွန်ကဲသော သုံးဆယ် (သုံးဆယ်နှစ်) ဟူ၍ ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

96. චත්තා

၉၆. စတ္တာ

සම්පත්තවිභාසායන්ති අයංයොගො (සම්පත්තවිභාසාති) දස්සෙති, සම්පත්තෙ විභාසා විකප්පොති අත්ථො, තයො ච චත්තාලීසා ච, තීහි වා අධිකා චත්තාලීසාච්චාදිනා විග්ගහො, තිස්සො චත්තාලීසා අස්ස තිචත්තාලීසං ගණො.

‘သမ္ပတ္တဝိဘာသာယံ’ ဟူသော ဤသုတ်သည် (သမ္ပတ္တဝိဘာသာကို) ပြ၏၊ ရောက်လတ္တံ့သော အရာ၌ ဝိဘာသာသည် ဝိကပ်ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပယ်ရ၏။ သုံးခုလည်းကောင်း လေးဆယ်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သုံးခုဖြင့် လွန်ကဲသော လေးဆယ် စသည်ဖြင့် ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ သုံးခုသော လေးဆယ် ရှိ၏၊ ‘တိစတ္တာလီသံ ဂဏော’။

97. ද්විස්සා

၉၇. ဒွိဿာ

සම්පත්තවිභාසත්තාති ‘‘ආසඞ්ඛ්‍යායෙ’’ච්චාදිනා (3-94) ආකාරෙ සම්පත්තෙ විභාසත්තා.

‘သမ္ပတ္တဝိဘာသတ္တာ’ ဟူသည်ကား ‘အာသင်္ချာယေ’ စသော သုတ်ဖြင့် အာကာရသို့ ရောက်လတ္တံ့သော အရာ၌ ဝိကပ်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာဖြစ်သော သာရတ္ထဝိလာသိနီ၌

තතියකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

တတိယကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

චතුත්ථකණ්ඩ

စတုတ္ထကဏ္ဍ

1. ණො වාපච්චෙ

၁. ဏော ဝါပစ္စေ

නනු [Pg.189] ච ‘ණො වාපච්චෙ’ති වචනතො කථං පකතිවිසයාවගමො සියා. යථාකථඤ්චි පකතිවිසයාවගමෙපි සාමඤ්ඤවචනතො පන ධම්මෙනාපච්චන්ත්‍යාදො යතො කුතොචි ධම්මෙනිච්චාදිතොපි සියා ණා දිපච්චයොත්‍යාසඞ්කියාහ ‘අපච්චවතා’ච්චාදි. අපච්චස්සාති අපච්චත්ථස්ස, අපච්චවතාති ‘‘ණො වාපච්චෙ’’ති වසිට්ඨාද්‍යත්ථස්සෙව පරිග්ගහණාය සාමඤ්ඤවචනතො යො අපච්චවා තතො, අත්ථතො පන අසම්භවා දබ්බාචකසද්දාව සාමත්ථියෙන ඡට්ඨියන්තා සබ්බලිඞ්ගවචනා ජායතෙති විඤ්ඤාතබ්බං. ධම්මස්මාපච්චංත්‍යාදීසු ණාදිප්පච්චයො (න ජායතෙ) ති සම්බන්ධො.

‘ဏော ဝါပစ္စေ’ဟူသော ဝစနကြောင့် ပကတိဝိသယကို သိခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းဖြင့် ပကတိဝိသယကို သိနိုင်သော်လည်း သာမညဝစနဖြစ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မေနာပစ္စံ’စသည်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော တရားဖြင့် စသည်တို့မှလည်း ဏအစရှိသော ပစ္စည်း ဖြစ်လေမလားဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘အပစ္စဝတာ’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘အပစ္စဿ’ဟူသည် အပစ္စတ္ထ (သားသမီးအနက်) ၏၊ ‘အပစ္စဝတာ’ဟူသည် ‘ဏော ဝါပစ္စေ’ဟု ဝသိဋ္ဌအစရှိသောအနက်ကိုသာ ယူရန် သာမညဝစနဖြစ်သောကြောင့် အကြင် အပစ္စဝါ (သားသမီးရှိသူ) ဖြစ်၏၊ ထို (အပစ္စဝါ) မှ ဖြစ်၏။ အနက်အားဖြင့် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဒြပ်ကိုဟောသော သဒ္ဒါတို့မှသာလျှင် စွမ်းနိုင်သဖြင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိကုန်သော ခပ်သိမ်းသော လိင်၊ ဝစနရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့မှ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ‘ဓမ္မသ္မာပစ္စံ’စသည်တို့၌ ဏအစရှိသော ပစ္စည်းသည် (မဖြစ်) ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။

ධම්මෙනාති ධම්මෙන කරණභූතෙන. ධම්මායාති ධම්මත්ථං, ධම්මස්මාති ධම්මහෙතුනා, තතො අසම්භවෙ කාරණමාහ ‘සාපෙක්ඛත්තා’ති. සාපෙක්ඛත්තමෙව සමත්ථෙති ‘අපච්චවාහි’ච්චාදිනා, ධම්මෙනාපච්චං කස්සාති පුච්ඡිත්වා දෙවදත්තස්සාති අපෙක්ඛියමානං වදති. දෙවදත්තස්සාති අපච්චවා දෙවදත්තාදි අපෙක්ඛීයතෙති සම්බන්ධො, හිසද්දො හෙතුම්හි. න හෙත්ථ ණාදිවුත්ති අඤ්ඤත්ථ සාපෙක්ඛත්තා කම්බලො වසිට්ඨස්සාපච්චං දෙවදත්තස්සාති එත්ථ පන වසිට්ඨො-පච්චවාති තතො ඡට්ඨියන්තා හොතිච්චාසඞ්කියාහ- ‘න චෙ’ච්චාදි. න ච හොතීති සම්බන්ධො.

‘ဓမ္မေနာ’ဟူသည် ကရိုဏ်းဖြစ်သော တရားဖြင့်။ ‘ဓမ္မာယာ’ဟူသည် တရားအကျိုးငှာ။ ‘ဓမ္မသ္မာ’ဟူသည် တရားဟေတုကြောင့်။ ထိုတရားမှ မဖြစ်နိုင်ခြင်း၌ အကြောင်းကို ‘သာပေက္ခတ္တာ’ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မျှော်ကိုးခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍သာ စွမ်းနိုင်ပုံကို ‘အပစ္စဝါဟိ’စသည်ဖြင့် ပြတော်မူသည်။ ‘တရားဖြင့် ဖြစ်သော သားသမီးသည် အဘယ်သူ၏ ဖြစ်သနည်း’ဟု မေး၍ ‘ဒေဝဒတ်၏’ဟူ၍ မျှော်ကိုးအပ်သည်ကို ပြောဆိုအပ်၏။ ‘ဒေဝဒတ္တဿ’ဟူသည် အပစ္စဝါသည် ဒေဝဒတ်စသည်ကို မျှော်ကိုးအပ်၏ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ ဟိ-သဒ္ဒါသည် ဟေတုအနက်၌ ရှိ၏။ ‘ဤနေရာ၌ အခြားတစ်ပါးသော နေရာ၌ မျှော်ကိုးခြင်းရှိသောကြောင့် ဏအစရှိသော ဝတ္တိမဖြစ်ရာ၊ ကမ္ဗလာသည် ဝသိဋ္ဌ၏ဖြစ်၏၊ သားသမီးသည် ဒေဝဒတ်၏ဖြစ်၏ဟူသော ဤနေရာ၌ကား ဝသိဋ္ဌသည် အပစ္စဝါဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဝသိဋ္ဌသဒ္ဒါ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသည်မှ ဖြစ်၏’ဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘န စေ’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘မဖြစ်လည်း မဖြစ်’ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။

කාරණමාහ- ‘අසම්බන්ධා’ති. න හෙත්ථ සම්බන්ධො වසිට්ඨස්ස කම්බලාපෙක්ඛත්තෙන අපච්චස්ස ච දෙවදත්තාපෙක්ඛත්තෙනාත්ථන්තරාපෙක්ඛාය වසිට්ඨස්සාපච්චෙන සම්බන්ධාභාවායෙව වසිට්ඨස්ස අපච්චං වාසිට්ඨොති ණාදිවුත්තියා භාවෙ සාමත්ථියං නත්ථි, සමත්ථඤ්හි වසිට්ඨං රාජපුරිසාදි සමාසවුත්තියමෙකත්ථත්තමිව වාසිට්ඨාදිණාදිවුත්තියං ණාදිප්පච්චයමුපජනයති, නාසමත්ථං, තතො සබ්බමෙවෙතම්මනසි නිධාය වුත්තං- ‘අසම්බන්ධා’ති.

အကြောင်းကို ‘အသမ္ဗန္ဓာ’ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌ ဆက်စပ်မှုမရှိပေ။ ဝသိဋ္ဌ၏ ကမ္ဗလာကို မျှော်ကိုးခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သားသမီး၏ ဒေဝဒတ်ကို မျှော်ကိုးခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အခြားတစ်ပါးသောအနက်ကို မျှော်ကိုးခြင်းကြောင့် ဝသိဋ္ဌ၏ သားသမီးနှင့် ဆက်စပ်မှုမရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် ‘ဝသိဋ္ဌ၏ သားသမီးသည် ဝါသိဋ္ဌ’ဟူ၍ ဏအစရှိသော ဝတ္တိဖြစ်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်မှုမရှိပေ။ စွမ်းနိုင်သော ဝသိဋ္ဌသဒ္ဒါသည်သာလျှင် ရာဇပုရိသစသော သမတ်ဝတ္တိ၌ ဧကတ္ထတာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဝါသိဋ္ဌစသော ဏာဒိဝတ္တိ၌ ဏအစရှိသော ပစ္စည်းကို ဖြစ်စေတတ်၏။ မစွမ်းနိုင်သော သဒ္ဒါသည် မဖြစ်စေတတ်။ ထို့ကြောင့် ဤအလုံးစုံကို စိတ်၌ထား၍ ‘အသမ္ဗန္ဓာ’ဟု မိန့်တော်မူသည်။

යදි [Pg.190] පනෙත්ථ ණාදිප්පච්චයො සබ්බථා සම්බන්ධමපෙක්ඛතෙ, තදා විසෙසතො යස්සාපච්චෙන සම්බන්ධො තතොව ජනකතො සො සියාති දස්සෙතුමාහ- ‘යජ්ජෙව’මිච්චාදි.

အကယ်၍ ဤနေရာ၌ ဏအစရှိသော ပစ္စည်းသည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ဆက်စပ်မှုကို မျှော်ကိုးအံ့၊ ထိုအခါ အထူးသဖြင့် အကြင်သူ၏ သားသမီးနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိ၏၊ ထိုမွေးဖွားတတ်သော ဖခင်မှသာလျှင် ထိုပစ္စည်းဖြစ်ရာ၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘ယဇ္ဇေဝံ’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

යො ජනකොති යොයො යස්ස යස්ස අපච්චස්ස ජනකො. තතොයෙවාති තස්මාතස්මා ජනකතොයෙව. සියාති තස්මිං තස්මිං අපච්චත්ථෙ ණාදිප්පච්චයො සියා. තත්ථ හෙතුමාහ- ‘තස්සෙවාපච්චෙන යොගා’ති. යොගාති අපච්චසම්බන්ධතො, න මූලප්පකතිතොති පරමප්පකතිතො න හොතීති වුත්තං හොති. හෙතුමාහ- ‘අයොගා,ති, වචනාභාවම්පෙත්ථ දස්සෙතුං චෙ’ත්‍යාදි වුත්තං.

‘ယော ဇနကော’ဟူသည် အကြင်အကြင်သူသည် အကြင်အကြင် သားသမီး၏ မွေးဖွားတတ်သော ဖခင်ဖြစ်၏။ ‘တတောယေဝါ’ဟူသည် ထိုထို မွေးဖွားတတ်သော ဖခင်မှသာလျှင်။ ‘သိယာ’ဟူသည် ထိုထို သားသမီးအနက်၌ ဏအစရှိသော ပစ္စည်းဖြစ်ရာ၏။ ထို၌ အကြောင်းကို ‘တဿေဝါပစ္စေန ယောဂါ’ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ယောဂါ’ဟူသည် သားသမီးနှင့် ဆက်စပ်ခြင်းကြောင့်၊ ‘မူလပကတိတော’ဟူသည် ပရမပကတိမှ မဖြစ်ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းကို ‘အယောဂါ’ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌ ပါဌ်စကားမရှိပုံကို ပြခြင်းငှာလည်း ‘စေ’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

වචනන්ති සුත්තං, සම්බන්ධාභාවා (තාදිසවචනාභාවා) ච මූලප්පකතිතො ණාදිප්පච්චයස්සාභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි මූලප්පකතිතොවාස්සාභිමතභාවං දස්සෙතුං ‘මූලප්පකතිතො’ච්චාදි වුත්තං.

‘ဝစနံ’ဟူသည် သုတ်တော်တည်း။ ဆက်စပ်မှုမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ထိုသို့သော ပါဌ်စကားမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း) မူလပကတိမှ ဏအစရှိသော ပစ္စည်းမရှိခြင်းကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ မူလပကတိမှသာလျှင် ဤပစ္စည်း၏ အလိုရှိအပ်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ‘မူလပကတိတော’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

කථම්පනිදං විඤ්ඤායතිච්චාදිනා ජනකස්සෙවාබ්‍යාහිතස්සාපච්චෙන මුඛ්‍ය සම්බන්ධමානීය ඉදමයුත්තන්ත්‍යාදිනා බ්‍යවහිතජනිතස්සාප්‍යපච්චයස්ස පරමප්පකතියාභිසම්බන්ධසබ්භාවං වත්වා තං සාධයිතුමාරභතෙ ‘කථ’මිච්චාදි, එවං හිච්චාදි කථංපනිදමිච්චාදිනා යථාවුත්තස්ස සමත්ථ නවාක්‍යං, හියස්මා තං දිස්වා තථා පුච්ඡිතො දෙවදත්තස්සවාතිආදිනා උප්පාදෙතාරමෙව නිද්දිසති, නාත්තානං පිතාමහො, තස්මා උප්පාදෙතායෙවාපච්චෙන සම්බජ්ඣති න පිතාමහොති යොජෙත්වා අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. ඉදං යථාවුත්තමුප්පාදෙතුනිද්දිසනං, තෙන අපච්චෙන සද්ධිං උප්පාදෙතුයෙව ජනකස්සෙව යොගො සම්බන්ධො පටිපාදෙතුං න සක්කාති සම්බන්ධො.

‘ကထမ္ပနိဒံ ဝိညာယတိ’စသည်ဖြင့် ကြားမခြားသော ဇနက၏သာလျှင် သားသမီးနှင့် မုချဆက်စပ်မှုကို ဆောင်ယူ၍၊ ‘ဣဒမယုတ္တံ’စသည်ဖြင့် ကြားခြား၍ ဖြစ်စေအပ်သော သားမြေးအားလည်း ပရမပကတိနှင့် ထူးခြားသော ဆက်စပ်မှုရှိသည်၏အဖြစ်ကို မိန့်ဆို၍၊ ထိုအနက်ကို ပြီးစေခြင်းငှာ ‘ကထံ’စသည်ကို အစပြုတော်မူသည်။ ‘ဧဝံ ဟိ’စသည်သည် ‘ကထမ္ပနိဒံ’စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို စွမ်းနိုင်စေသော ဝါကျဖြစ်၏။ ‘ဟိ’ယောနက်ကား— အကြင်ကြောင့် ထိုသားမြေးကို မြင်၍ ထိုသို့ မေးမြန်းအပ်သော် ‘ဒေဝဒတ်၏ သား’စသည်ဖြင့် မွေးဖွားသူကိုသာလျှင် ညွှန်ပြတတ်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင်ဖြစ်သော အဘိုးကို မညွှန်ပြ၊ ထို့ကြောင့် မွေးဖွားသူသည်သာလျှင် သားသမီးနှင့် ဆက်စပ်၏၊ အဘိုးသည် မဆက်စပ်ဟု ယှဉ်စပ်၍ အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသောအတိုင်း မွေးဖွားသူကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏။ ထိုသားသမီးနှင့်အတူ မွေးဖွားသူ ဇနက၏သာလျှင် ဆက်စပ်မှုသည် တားမြစ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။

තන්තිතං පුච්ඡානිමිත්තං, තෙනාති අපච්චෙන. අපතනන්ති නරකෙ අපතනං භවති, සොති යොසො යස්සාත්‍යනියමනිද්දිට්ඨො සො ඤාතුං න ඉච්ඡිතොති සම්බන්ධො. ඉමිනා ඉදං දීපෙති- ‘‘නපතත්‍යනෙන නරකෙත්‍යපච්චන්ති වුච්චති අපච්චෙනානෙන යස්සකස්සචි අවිසෙසෙනාපතනම්භවති නරකෙ සොසො තාය පුච්ඡාය ඤාතුං න ඉච්ඡිතො’’ති. සො වාති [Pg.191] කස්සායං පුත්තොති පුච්ඡායානුරොධනෙ සො උප්පාදෙතායෙව ඤාතුමිච්ඡිතොති සම්බන්ධො. තුසද්දො චෙත්ථාපච්චෙන නරකාපාතසබ්බ ජනජානනිච්ඡාවිසෙසජොතකො, යදි සියාති සම්බන්ධො, අත්තානම්පි නිද්දිසෙය්‍ය න කෙවලමුප්පාදෙතාරං, අත්ථිච්චාදි පිතාමහස්ස අත්තනොපි නිද්දෙසෙ කාරණවචනං, තං අපච්චං නිමිත්තං කාරණං, යස්ස තං තංනිමිත්තං තස්මා එවං දිට්ඨිකො හිච්චාදිනා යථාවුත්තං සමත්ථෙති.

‘တန္တိတံ’ဟူသည် မေးခွန်း၏ အကြောင်းတည်း။ ‘တေနာ’ဟူသည် သားသမီးကြောင့်။ ‘အပတနံ’ဟူသည် ငရဲသို့ မကျခြင်းဖြစ်၏။ ‘သော’ဟူသည် အကြင်သူသည် အကြင်သူ၏ဟု အနိယမအားဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ထိုသူကို သိခြင်းငှာ မအလိုရှိအပ်ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ ဤစကားဖြင့် ဤအနက်ကို ပြ၏— ‘ဤသားမြေးကြောင့် ငရဲသို့ မကျတတ်၊ ထို့ကြောင့် သားမြေးဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ဤသားမြေးကြောင့် အကြင်သူတစ်စုံတစ်ယောက်၏ အထူးမရှိ ငရဲသို့ မကျခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုထိုသူကို ထိုမေးခွန်းဖြင့် သိခြင်းငှာ မအလိုရှိအပ်’ဟု။ ‘သော ဝါ’ဟူသည် ‘ဤသူသည် အဘယ်သူ၏ သားနည်း’ဟု မေးခွန်း၏ အလိုသို့ လိုက်သော် ထိုမွေးဖွားသူကိုသာလျှင် သိခြင်းငှာ အလိုရှိအပ်၏ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ ဤ၌ တု-သဒ္ဒါသည် သားမြေးကြောင့် ငရဲသို့ မကျခြင်းကို ခပ်သိမ်းသော လူတို့ သိလိုခြင်း အထူးကို ပြတတ်၏။ ‘ယဒိ သိယာ’ဟူ၍ သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ မွေးဖွားသူကိုသာ ညွှန်ပြသည်မဟုတ် မိမိကိုယ်ကိုလည်း ညွှန်ပြရာ၏။ ‘အတ္ထိ’စသည်သည် အဘိုးဖြစ်သော မိမိကိုယ်ကိုလည်း ညွှန်ပြခြင်း၌ အကြောင်းစကားဖြစ်၏။ ထိုသားသမီးသည် အကြောင်းတည်း။ အကြင်သူအား ထိုသားသမီးသည် အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဧဝံ ဒိဋ္ဌိကော ဟိ’စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို စွမ်းနိုင်စေ၏။

බ්‍යවහිතජනිතෙනාපීති බ්‍යවහිතෙන කත්තුනා ජනිතෙනාපි, කරණෙ චායං තතියා, හෙතුම්හි වා. කස්මා එවං දිට්ඨිකොති ආහ ‘යං නිමිත්තං හි’ච්චාදි. හිසද්දො යස්මාදත්ථෙ. යස්සාති පුබ්බජස්ස, තෙන අපච්චෙන අපතනං තදපතනං තතො, ඉදං වුත්තං හොති ‘‘තෙන බ්‍යවහිතජනිතෙනාපි පුමුනා පුබ්බජොපි නරකං න පතති සො පුබ්බජස්සාප්‍ය පච්චං භවති යථාවුත්තෙන නිබ්බචනෙනා’’ති. තස්මාච්චස්ස පුබ්බෙ වුත්තයස්මාත්‍යනෙනාභිසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. උපපත්‍යන්තරමාහ-‘උපචාරතොවෙ’ච්චාදි. පුබ්බ පුබ්බභාවෙ සතීති පුබ්බස්ස පුබ්බස්ස විජ්ජමානත්තෙ සති. බ්‍යවහිතෙන ජනිතෙ අපච්චෙපි නිමිත්තං අපායාපතකාරණභාවො අත්ථියෙ වාති සම්බන්ධො. කෙසන්ති ආහ-‘පුබ්බෙසන්ති පුබ්බජානන්ති අත්ථො, කෙ නාති ආහ- ‘පාරම්පරියෙනා’ති. අභෙදොපචාරෙනාති පුබ්බපුබ්බභාවෙ සතිච්චාදිනා වුත්තනයෙන ජනකස්ස විය පාරම්පරියෙනපුබ්බෙසම්පිනිමිත්තතා වතො ජනකසදිසත්තා ජනකාව නාම තෙ සියුන්ති එවමභෙදෙන උපචරණතො චින්තනතොති අත්ථො. උභයථාති ඤායෙන උපචාරෙනචාති උභයෙන පකාරෙන, එවමුභයථාපි මූලප්පකතියා පච්චෙනාභිසම්බන්ධා කථමනන්තර ජනිතෙනාපච්චෙනාදිපුරිසසම්බන්ධොයෙන තතො ණාදිප්පච්චයො සියාති නාසඞ්ක්නීයං.

‘ဗျဝဟိတဇနိတေနာပီ’ဟူသည် ကြားခြားသော ကတ္တားဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော သားမြေးကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤတတိယဝိဘတ်သည် ကရိုဏ်း၌ဖြစ်စေ၊ ဟေတု၌ဖြစ်စေ ရှိ၏။ ‘အဘယ်ကြောင့် ဤသို့သောအယူရှိသနည်း’ဟု မေး၍ ‘ယံ နိမိတ္တံ ဟိ’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဟိ-သဒ္ဒါသည် ယသ္မာ (အကြင်ကြောင့်) အနက်၌ ရှိ၏။ ‘ယဿာ’ဟူသည် ရှေးဦးဖြစ်သော အဘိုးအဘွားအား၊ ထိုသားသမီးကြောင့် မကျခြင်းသည် တဒပတနတည်း၊ ထိုမကျခြင်းကြောင့်။ ဤသို့ ဆိုလို၏— ‘ထိုကြားခြား၍ ဖြစ်စေအပ်သော သားမြေးကြောင့်လည်း ရှေးဦးဖြစ်သော အဘိုးအဘွားသည်လည်း ငရဲသို့ မကျ၊ ထိုသားမြေးသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ဖြင့် ရှေးဦးဖြစ်သော အဘိုးအဘွား၏လည်း သားမြေးဖြစ်၏’ဟု။ ထို ‘တသ္မာ စ’၏ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ‘ယသ္မာ’ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် ဆက်စပ်မှုကို သိအပ်၏။ အခြားသော အကြောင်းကို ‘ဥပစာရတောဝ’စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ‘ပုဗ္ဗပုဗ္ဗဘာဝေ သတီ’ဟူသည် ရှေးဦး ရှေးဦး၏ အဖြစ်သည် ရှိလတ်သော်။ ကြားခြား၍ ဖြစ်စေအပ်သော သားမြေး၌လည်း အကြောင်းဖြစ်သော အပါယ်သို့ မကျခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်သည် ရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်၏ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ ‘အဘယ်သူတို့အားနည်း’ဟု မေးသော် ‘ပုဗ္ဗေသံ’ဟု မိန့်တော်မူရာ ရှေးဦးဖြစ်သောသူတို့အား ဟု အနက်ရ၏။ ‘အဘယ်သို့နည်း’ဟု မေးသော် ‘ပါရမ္ပရိယေနာ’ဟု မိန့်တော်မူရာ အစဉ်အတိုင်းအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အဘေဒေါပစာရေနာ’ဟူသည် ရှေးဦး ရှေးဦး၏အဖြစ်သည် ရှိလတ်သော် စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် မွေးဖွားသူ ဇနကကဲ့သို့ အစဉ်အတိုင်းအားဖြင့် ရှေးဦးဖြစ်သောသူတို့အားလည်း အကြောင်းဖြစ်သည်၏အဖြစ် ရှိသောကြောင့် မွေးဖွားသူ ဇနကနှင့် တူသည်ဖြစ်၍ ထိုသူတို့သည်လည်း ဇနကမည်ကုန်ရာ၏ဟု ဤသို့ ခွဲခြားမှုမရှိ ဥပစာအားဖြင့် သုံးစွဲခြင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဥဘယထာ’ဟူသည် နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥပစာအားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့်။ ဤသို့ နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့်လည်း မူလပကတိအား သားမြေးနှင့် အထူးသဖြင့် ဆက်စပ်မှုရှိပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ကြားမခြားဘဲ ဖြစ်စေအပ်သော သားသမီးနှင့်သာလျှင် ရှေးဦးယောကျ်ား၏ ဆက်စပ်မှုရှိသနည်း၊ အကြင်ဆက်စပ်မှုကြောင့် ထိုမှ ဏအစရှိသော ပစ္စည်းဖြစ်ရာ၏ဟု မသံသယဖြစ်အပ်။

තතො චාති මූලප්පකතිතො ච, අපච්චසාමඤ්ඤවචනිච්ඡායන්ති ඉත්ථි පුන්නපුංසකත්තවිසෙසොපග්ගාහි අපච්චසාමඤ්ඤස්ස වචනිච්ඡායං.

"Tato ca" ဟူသည် မူလပကတိမှလည်းကောင်း၊ "apaccasāmaññavacanicchāyaṃ" ဟူသည် မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ နပုန်းဟူသော အထူးပြုခြင်းသို့ ကပ်ရောက်တတ်သော သားသမီးအထွေထွေ၏ ပြောဆိုလိုခြင်းဆန္ဒကြောင့် ဖြစ်၏။

එවම්මූලකතිතො- පච්චසාමඤ්ඤෙන ණාදිප්පච්චයං වවත්ථපෙත්වා ඉදානි අපච්චාදිතොපි හොතෙව ණාදි සාමඤ්ඤවිධානා. සො ච බහුලාධිකාරතො [Pg.192] ගුරුජනායත්තත්තා තන්නියොගාචරණෙන පසත්ථෙ යෙවාපච්චෙ බ්‍යවහිතජනිතෙපි ඉත්ථිවජ්ජිතෙ සියාති දස්සෙතුමාහ ‘නත්තාදීහි’ච්චාදි. සතියෙව ගුරුජනෙ සප්පධානභාවෙන කුච්ඡිතෙ-පච්චෙතු නත්තාදීවුත්තීහි වසිට්ඨාදීහි ණාදිප්පච්චයො හොති වාසිට්ඨොතිආදි, ඉත්ථියඤ්ච න හොති වාසිට්ඨීතිආදි.

ဤသို့ မူလပကတိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သားသမီးအထွေထွေအားဖြင့်လည်းကောင်း ဏ-အစရှိသော ပစ္စည်းကို သတ်မှတ်ပိုင်းခြားပြီး၍ ယခုအခါ၌ သားသမီးအစရှိသည်တို့မှလည်း သာမညဝိဓာန်ကြောင့် ဏ-အစရှိသော ပစ္စည်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထိုပစ္စည်းသည်လည်း ဗဟုလအဓိကာရကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိဘဘိုးဘွားတို့သို့ အုပ်စိုးအပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုမိဘဘိုးဘွားတို့၏ စေခိုင်းခြင်းကို ပြုကျင့်ခြင်းဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော၊ အကြားရှိသော (မြေးအစရှိသော) သားသမီး၌သာလျှင် မိန်းမကို ဖယ်ထား၍ ဖြစ်ထိုက်၏ဟု ပြဆိုခြင်းငှာ "nattādīhi" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မိဘဘိုးဘွား ရှိသည်ရှိသော် အဓိကဖြစ်သောအပြားအားဖြင့် စက်ဆုပ်အပ်သော (မချီးမွမ်းအပ်သော) သားသမီး၌မူကား မြေးအစရှိသော ဝုတ္တိတို့ဖြင့် ဝသိဋ္ဌအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ဏ-အစရှိသော ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏၊ "vāsiṭṭho" အစရှိသည် ဖြစ်၏။ မိန်းမ၌မူကား "vāsiṭṭhī" အစရှိသည် မဖြစ်။

අත්ථතොති සාමත්ථියතො. අපච්චෙ විධීයමානො පච්චයො අපච්චවතා ජායමානො තස්සාපච්චන්ති අත්ථෙ ජායති. සොචාය මත්ථවිසෙසො ඡ(ට්ඨියන්ත) තාභාවෙ කථං සියාති ඉදමෙත්ථ සාමත්ථියං. අනන්තරෙ වාපච්චෙ පුත්තෙ-භිධෙය්‍ය නත්තාදො වාපච්චෙ-භිධෙය්‍යාති සසම්බන්ධො. කුතොචි අපච්චවතා නත්තාදො එව. ඉදඤ්ච සබ්බම්බහුලවචනෙව සම්පජ්ජතීති ආහ- ‘බහුලාධිකාරා’ති. අපච්චෙති එකවචනෙන නිද්දෙසෙ පුමුනා නපුංසකෙන කරියති, තෙනෙ කස්මිං යෙවාපච්චෙ සියා, න බහූසු වසිට්ඨස්සාපච්චානි වාසිට්ඨානි, න චිත්ථි වාසිට්ඨානි, න චිත්ථියං වාසිට්ඨීත්‍යාසඞ්කියාහ-‘ඉදඤ්චෙ’ච්චාදි. ඉදඤ්ච අපච්චවචනඤ්ච. ඉමිනා චෙත්ථ තථා නිස්සයකරණං දස්සෙති. තස්ස වචනිච්ඡාභාවතොති තස්ස ලිඞ්ගවචනස්ස සුත්තෙ වත්තුමිච්ඡායාභාවතොති අත්ථො.

"Atthato" ဟူသည် စွမ်းအား (သာမတ္ထိယ) အားဖြင့်။ သားသမီး (အပစ္စ) အနက်၌ ဝိဓာန်ပြုအပ်သော ပစ္စည်းသည် သားသမီးရှိသူအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် "ထိုသူ၏ သားသမီး" ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုထူးခြားသောအနက်သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသည်၏ အဖြစ် မရှိသည်ရှိသော် အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်း၊ ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ စွမ်းအား (သာမတ္ထိယ) တည်း။ တိုက်ရိုက်သားသမီး (သား) ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း၊ သွယ်ဝိုက်သော သားသမီး (မြေး) ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း ပတ်သက်စပ်မိခြင်း ရှိ၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သော သားသမီးရှိသူမှ မြေးအစရှိသည်တို့၌သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤအလုံးစုံသည်လည်း ဗဟုလဝစနဖြင့်သာ ပြီးမြောက်နိုင်၏ဟု ပြဆိုရန် "bahulādhikārā" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "apacce" ဟု ဧကဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြရာ၌ ယောက်ျားလိင် သို့မဟုတ် နပုန်းလိင်ဖြင့် ပြုအပ်၏၊ ထိုကြောင့် သားသမီးတစ်ယောက်၌သာ ဖြစ်ရာ၏၊ များစွာသော သားသမီးတို့၌ (vasiṭṭhassāpaccāni = vāsiṭṭhāni ဟူ၍) မဖြစ်ရာ၊ မိန်းမ၌လည်း vāsiṭṭhāni မဖြစ်ရာ၊ မိန်းမ၌ vāsiṭṭhī ဟု မဖြစ်ရာဟု သံသယရှိသဖြင့် "idañca" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "Idañca" ဟူသည် ဤအပစ္စသဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း။ ဤသို့ဖြင့် ဤနေရာ၌ ထိုသို့ အမှီပြုခြင်းကို ပြ၏။ "Tassa vacanicchābhāvato" ဟူသည် သုတ်၌ ထိုလိင်နှင့် ဝစနကို ပြောဆိုလိုခြင်း မရှိသောကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။

කිං පන කාරණං සුත්තෙ ලිඞ්ගවචනාවචනිච්ඡායං තස්සාප්පධානත්තා යෙනකෙනචි ලිඞ්ගාදිනා නිද්දෙසො-වස්සං කත්තබ්බොති නානන්තරියකත්තා තස්සෙහොපාදානං, යථාධඤ්ඤත්ථිනොපලාලාදිනොප්‍යප්පධානස්සොපාදානන්ති. තතොයෙවාහ-‘උපලක්ඛීයස්සෙත්ථ පධානත්තා’ච්චාදි. ඉත්ථිපුමත්තයුත්තජඤ්ඤවිසෙසො උපලක්ඛීයො, අපච්චෙතීදමුපලක්ඛණං, සයන්ති යථාවුත්තමුපලක්ඛණං සයං. කාරියප්පටිපත්තියාති පුමෙ නපුංසකෙපච්චෙ-භිධෙය්‍යෙ විධි හොතිච්චෙවං කාරියප්පටිපත්තියා වත්තුං න ඉට්ඨං.

သုတ်၌ လိင်နှင့် ဝစနကို ပြောဆိုလိုခြင်း မရှိခြင်း၌ အဘယ်အကြောင်းရှိသနည်းဟူမူ - ထိုလိင်ဝစန၏ အဓိကမဟုတ်သည်ဖြစ်၍ တစ်ခုခုသော လိင်အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို မလွဲမသွေ ပြုအပ်သောကြောင့်၊ မကင်းနိုင်သော ကတ္တားဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤနေရာ၌ ယင်းကို ယူရခြင်း ဖြစ်၏၊ စပါးကို လိုချင်သူသည် အဓိကမဟုတ်သော ကောက်ရိုးအစရှိသည်တို့ကိုလည်း ယူရသကဲ့သို့တည်း။ ထိုကြောင့်ပင် "upalakkhīyassettha padhānattā" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မိန်းမအဖြစ်၊ ယောက်ျားအဖြစ်နှင့် ယှဉ်သော မွေးဖွားအပ်သော အထူးသည် မှတ်အပ်သောတရား (ဥပလက္ခိယ) မည်၏၊ "apacce" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် မှတ်ကြောင်းတရား (ဥပလက္ခဏ) မည်၏၊ "sayaṃ" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော မှတ်ကြောင်းတရား ကိုယ်တိုင်တည်း။ "Kāriyappaṭipattiyā" ဟူသည် ယောက်ျား သို့မဟုတ် နပုန်းလိင်ဖြစ်သော သားသမီးကို ဟောအပ်သည်ရှိသော် ဝိဓာန်သည် ဖြစ်၏ဟူ၍ ဤသို့ ကာရိယပဋိပတ္တိအားဖြင့် ပြောဆိုရန် အလိုမရှိအပ်။

වචනන්තරෙපි අඤ්ඤස්මිං වචනෙ. ආණීති ණිප්පච්චයසුත්තං වදති. අගොත්තාදිතොති යොගොත්තස්සාදිභූතො න හොති, තතො, තෙනෙව ‘‘ආණී’’ති සුත්තෙ (4-5) වක්ඛති-‘අකාරන්තමත්තතොවායංණින ගොත්තාදිභූතතො’ති. වාක්‍යසමාසාපීති යථාසඞ්ඛ්‍යෙනාහ. තස්මිං අත්ථෙති තස්මිං වාක්‍යොපදස්සිතෙ අත්ථෙ, තන්ති වාක්‍යං. සමාසවුත්තිඤ්ච නිවත්තෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො.

"Vacanantarepi" ဟူသည် အခြားသော ဝစန၌လည်းကောင်း။ "Āṇi" ဟူသည် ဏိပစ္စည်းသုတ်ကို ဆို၏။ "Agottāditoto" ဟူသည် ဂေါတြ၏ အစဦးမဖြစ်သော သဒ္ဒါမှ၊ ထိုကြောင့်သာလျှင် ‘‘āṇī’’ သုတ်၌ ‘‘akārantamattatovāyaṃ ṇi na gottādibhūtato’’ ဟု မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ "Vākyasamāsāpi" ဟူသည်ကို အစဉ်အတိုင်း မိန့်တော်မူ၏။ "Tasmiṃ atthe" ဟူသည် ထိုဝါကျဖြင့် ပြသအပ်သော အနက်၌၊ "tanti" ဟူသည် ထိုဝါကျကို။ "Samāsavuttiñca nivatteyyuṃ" ဟူသည် စပ်ကြားတည်း။

සතිපනාති [Pg.193] වාකාරෙ සති තු අනිච්චත්තා ණප්පච්චයස්ස. සොපීති සමාසොපි, සමාසොතිආදිනා පක්ඛන්තරමාහ. තෙන වාක්‍යසිජ්ඣනෙන. පක්ඛෙ වාක්‍යසමාසාපි සියුන්ති පක්ඛෙ සමාසවුත්තියා එව බාධිතත්තා පක්ඛන්තරෙ ණාදිවුත්ති න බාධීයතීති වාක්‍යවුත්තියොපි සියුන්ති අත්ථො.

"Satipanā" ဟူသည် ဝါ-သဒ္ဒါ ရှိသည်ရှိသော်မူကား ဏပစ္စည်း၏ မမြဲသောကြောင့် (အနိစ္စဖြစ်သောကြောင့်)။ "Sopīti" ဟူသည် သမာသ်သည်လည်း၊ "samāso" အစရှိသည်ဖြင့် အခြားတစ်ပါးသော ဖက်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "Tena

2. වච්ඡා

၂. ဝစ္ဆာ။

වච්ඡකච්චාදිනා කච්චාදිගණං දස්සෙත්වා තස්ස විභාගෙන නිප්ඵත්තිං දස්සෙතුං ‘වච්ඡාදීහී’තිආදිමාහ. ‘‘කණ්හො බ්‍රාහ්මණෙ’’ති ගණසුත්තං. තත්ථ කණ්හසද්දො බ්‍රාහ්මණෙ වත්තමානො ණානණාය නප්පච්චයෙ උප්පාදයතීති අත්ථො. එවමාදීහිච්චාදිනා ආකතිගණත්තමස්ස දස්සෙති. ‘‘කතාණියොවෙ’’ති ගණසුත්තං, දිච්චාදීසූති යතොණ්‍යො දිස්සති ‘‘ණ්‍ය දිච්චාදීහී’’ති (4-4), තෙ දිච්චාදයො, තෙසු පාඨාති තංසුත්තප්පදෙසෙ ‘‘කතා ණියොවෙ’’ති පාඨාභාවෙපි දිච්චා දීනමාකතිගණත්තා පඨිතමෙව නාම තන්ති වුත්තං.

ဝစ္ဆ၊ ကစ္စ စသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ကစ္စာဒိဂိုဏ်းကို ပြသ၍ ထိုဂိုဏ်းကို အစုခွဲခြားခြင်းအားဖြင့် ပြီးမြောက်ပုံကို ပြသရန် 'ဝစ္ဆာဒီဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ကဏှော ဗြာဟ္မဏေ' ဟူသည်မှာ ဂိုဏ်းသုတ် ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်၌ ကဏှသဒ္ဒါသည် ဗြာဟ္မဏအနက်၌ တည်သည်ရှိသော် ဏ၊ ဏာယန ပစ္စည်းတို့ကို ဖြစ်စေတတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧဝမာဒီဟိ' စသည်ဖြင့် ဤဂိုဏ်း၏ အာကတိဂိုဏ်းဖြစ်ပုံကို ပြတော်မူသည်။ 'ကတာဏိယောဝေ' ဟူသည်မှာ ဂိုဏ်းသုတ် ဖြစ်၏။ 'ဒိစ္စာဒီသု' ဟူသည်မှာ အကြင်သဒ္ဒါတို့မှ 'ဏျ ဒိစ္စာဒီဟိ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဏျပစ္စည်းကို တွေ့မြင်ရ၏၊ ထိုဒိစ္စ စသော သဒ္ဒါတို့တည်း။ ထိုဒိစ္စ စသော သဒ္ဒါတို့၌ ပါဌ်ရှိပုံကို ပြဆိုရာ၌ ထိုသုတ်ဒေသ၌ 'ကတာ ဏိယောဝေ' ဟူသော ပါဌ်မရှိသော်လည်း ဒိစ္စ စသော သဒ္ဒါတို့၏ အာကတိဂိုဏ်းဖြစ်သောကြောင့် ရွတ်ဖတ်အပ်ပြီးသည်သာမည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

ණ්‍යෙති ණ්‍යප්පච්චයෙ කතෙ. ගොත්තාදිසද්දාති ගොත්තෙ වංසෙ ආදිභූතා සද්දා. වංසොති අන්වයො. සොයෙව ගාවං සජාති සාධාරණං විජාතිවිනිවත්තනං සකටාදිවචනං තායතීති ගොත්තන්ති වුත්තං, තෙනාහ-‘ගොත්තං වංසො’ති. තස්සාති ගොත්තස්ස, තස්සාදයො ගොත්තාදයොති සෙසො. කෙතෙ ගොත්තාදයොච්චාහ- ‘සඤ්ඤාකාරිනො’ච්චාදි. වච්ඡාදයො නත්තාදිනො අපච්චස්ස අපච්චං තදපච්චාදි චාති දස්සෙතුමාහ-‘නත්තාදිනො’ච්චාදි.

'ဏျေ' ဟူသည်မှာ ဏျပစ္စည်းပြုအပ်သည်ရှိသော် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဂေါတ္တာဒိသဒ္ဒါ' ဟူသည်မှာ ဂေါတ္တ (အနွယ်)၊ ဝံသ (အမျိုးအနွယ်) ၌ အစဦးဖြစ်ကုန်သော သဒ္ဒါတို့တည်း။ 'ဝံသ' ဟူသည်မှာ အစဉ်အဆက် ဖြစ်၏။ ဆွေမျိုးတူခြင်း၌ သာဓာရဏဖြစ်၍ အမျိုးကွဲပြားခြင်းကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် 'ဂေါတ္တ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဂေါတ္တံ ဝံသော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'တဿ' ဟူသည်မှာ ဂေါတ္တ၏၊ ထိုဂေါတ္တ၏ အစရှိသည်တို့သည် 'ဂေါတ္တာဒယော' မည်ကုန်၏ ဟု ကြွင်းသောစကားကို ဖြည့်စွက်အပ်၏။ ထိုဂေါတ္တာဒိ သဒ္ဒါတို့သည် အဘယ်နည်း ဟု မေးသော် 'သညာကာရိနော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဝစ္ဆစသော သဒ္ဒါတို့သည် မြေးမှစသော သားမြေးတို့၏ အနွယ်အဆက်ဖြစ်ပုံကို ပြသရန် 'နတ္တာဒိနော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

3. කත්ති

၃. ကတ္တိ။

ඝපසඤ්ඤන්තාවෙත්ථ භීය්‍යො කත්තිකාදයොති ගය්හන්ති. යදි පනෙත්ථ අඤ්ඤෙපි ගය්හන්ති, අත්ථි පණ්හිආදයො කෙචියෙව කත්තිකාදීසු අන්තොගධා හොන්තීති වත්තුමාහ- ‘එත්ථා’තිආදි. විනතා සුපණ්ණමාතා, තෙහීති විධවාදීහි. විධවාදිගණං දස්සෙති ‘බන්ධක’ච්චාදි. විගතො ධවො පති අස්සාති විධවා, බන්ධකී අභිසාරිණී.

ဤသုတ်၌ ဃအမည်ရှိသောပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်သော ကတ္တိကာအစရှိသော ပုဒ်တို့ကိုသာ အလွန်အမင်း (အများအားဖြင့်) ယူအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ဤသုတ်၌ အခြားပုဒ်တို့ကိုလည်း ယူအပ်ငြားအံ့၊ ကတ္တိကာအစရှိသည်တို့၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော ပဏှိအစရှိသော ပုဒ်အချို့တို့သည် ရှိကုန်၏ဟု ပြောဆိုရန်အလို့ငှာ 'etthā' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝိနတာဟူသည် ဂဠုန်တို့၏ မိခင်တည်း။ 'tehī' ဟူသည် မုဆိုးမအစရှိသည်တို့ဖြင့်တည်း။ 'bandhaka' အစရှိသည်ဖြင့် ဝိဓဝါဒိဂိုဏ်းကို ပြတော်မူ၏။ လင်တည်းဟူသော အရှင် (သို့မဟုတ်) လင်ကင်းဆိတ်သော မိန်းမသည် 'ဝိဓဝါ' (မုဆိုးမ) မည်၏။ 'ဗန္ဓကီ' ဟူသည် ယောက်ျားဆီသို့ သွားတတ်သော မိန်းမ (ပြည့်တန်ဆာမ) တည်း။

4. ණ්‍යදි

၄. ဏျဒိ။

යස්ස [Pg.194] ච චවග්ගොති සම්බන්ධො, කෙවලං ගග්ග්‍යොති එත්තකමෙවා දස්සෙත්වා පරසත්ථාගතගග්ගාදිගණෙකදෙසභූතකුණ්ඩනීසද්දතොපි කොණ්ඩඤ්ඤොති මුදාහරන්තො සො ගග්ගාදිගණොප්‍යත්‍රාභ්‍යුපගතොති විඤ්ඤාපෙති. තස්මා තස්මිං ගග්ගාදිකෙපි පරසත්ථපඨිතෙ යොයො පයොගො ආගමෙ දිස්සති වච්ඡො අග්ගිවෙස්සොච්චාදි. සොපීහ වෙදිතබ්බොති දස්සෙතුමාහ-‘ගග්ගාදි’ච්චාදි. ගග්ගාදීති ගග්ගාදි අයං. ගොත්තස්ස ගග්ගවංසස්ස ආදිභූතෙන ගග්ගෙන උපලක්ඛිතො ගණො ගොත්තාදිගණො, තෙන ගග්ගො නාම කොචි, තස්සත්වපච්චං ගග්ගීති භවති. පපුත්තාදොවාති අවධාරණං ගග්ගස්සාපච්චං ගග්ගිච්චෙව යථාසියාති.

'yassa ca' (အကြင်... လည်း) ဟူသော ပုဒ်နှင့် 'cavaggo' (စဝဂ်) ဟူသော ပုဒ်သည် စပ်ကြား၏။ 'gaggyo' (ဂဂ္ဂိ) ဟူ၍ ဤမျှလောက်ကိုသာ ပြ၍၊ တစ်ပါးသော ကျမ်းဂန် (ပါဏိနိကျမ်း စသည်) ၌ လာသော ဂဂ္ဂါဒိဂိုဏ်း၏ တစိတ်တဒေသဖြစ်သော 'ကုဏ္ဍနီ' သဒ္ဒါမှလည်း 'ကောဏ္ဍည' ဟူ၍ ဥဒါဟရုဏ် ထုတ်ပြတော်မူသည်ရှိသော် ထိုဂဂ္ဂါဒိဂိုဏ်းကိုလည်း ဤကျမ်း၌ ဝန်ခံအပ်၏ (လက်ခံအပ်၏) ဟု သိစေတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုတစ်ပါးသောကျမ်း၌ ရွတ်ဆိုအပ်သော ဂဂ္ဂါဒိဂိုဏ်း၌လည်း 'ဝစ္ဆ'၊ 'အဂ္ဂိဝေဿ' အစရှိသော အကြင်အကြင် ပယောဂ (အသုံးအနှုန်း) သည် ပါဠိတော်/ကျမ်းဂန်၌ ထင်ရှား၏။ ထိုအသုံးအနှုန်းကိုလည်း ဤ၌ သိအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'gaggādi' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'gaggādi' ဟူသည် ဤဂဂ္ဂါဒိဂိုဏ်းတည်း။ ဂေါတ္တတည်းဟူသော ဂဂ္ဂနွယ်၏ အစဖြစ်သော ဂဂ္ဂဖြင့် မှတ်အပ်သော ဂိုဏ်းသည် ဂေါတ္တာဒိဂိုဏ်း (ဂေါတ္တဂိုဏ်း) မည်၏။ ထိုစကားကြောင့် ဂဂ္ဂအမည်ရှိသော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ရှိ၏၊ ထိုသူ၏ အနွယ်အပွားကို 'ဂဂ္ဂီ' ဟု ဖြစ်၏။ 'paputtādova' (မြေးအစရှိသည်တို့၌သာ) ဟူသည် ကန့်သတ်ခြင်းတည်း၊ ဂဂ္ဂ၏ အနွယ်အပွားသည် 'ဂဂ္ဂိ' သာလျှင် ဖြစ်ရာသကဲ့သို့ ဖြစ်စေခြင်းငှာတည်း။

5. ආණි

၅. အာဏိ။

පකතස්සාති ‘‘මාගධං සද්දලක්ඛණ’’න්ති වා ‘‘නාමස්මා’’ති වා පකතස්ස. ආති නාමවිසෙසනෙසති ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සා’’ති තදන්ත විධිනා අකාරන්තො ගය්හතීති ආහ-‘විසෙසනෙන චා’තිආදි. අනන්තරමපච්චන්ති සම්බන්ධො.

'pakatassa' (အာဏိ သုတ်၌ ပါသော ပကတဿ) ဟူသည် "māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ" (မာဂဓသဒ္ဒလက္ခဏာ) ဟူ၍၎င်း၊ သို့မဟုတ် "nāmasmā" (နာမသ္မာ) ဟူ၍၎င်း စပ်မိသော ပကတိအား။ 'ā' (အာ) ဟူသော နာမ်ဝိသေသန ရှိလတ်သော် "vidhibbisesanantassa" ဟူသော တဒန္တဝိဓိဖြင့် အကာရန္တ (အ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်) ကို ယူအပ်၏ဟု 'visesanena ca' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'anantarā' နှင့် 'apaccaṃ' (အနန္တရအပစ္စ - ကြားမရှိသော အနွယ်အပွား) သည် စပ်ကြားခြင်း ဖြစ်၏။

6. රාජ

၆. ရာဇ။

පච්චයන්තෙනාති රාජඤ්ඤොති පච්චයන්තෙන. රාජඤ්ඤොතීමස්සත්ථො ඛත්තියජාතීති, රාජඤ්ඤජාතීති අත්ථො. රඤ්ඤො අපච්චං රාජාපච්චං.

'paccayantena' (ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါဖြင့်) ဟူသည် 'rājañño' ဟူသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါဖြင့်။ 'rājañño' ဟူသော ဤသဒ္ဒါ၏ အနက်ကား မင်းမျိုး (ခတ္တိယဇာတိ) ဟူ၍၎င်း၊ ရာဇညမျိုးဟူ၍၎င်း အနက်ရ၏။ မင်း၏ အနွယ်အပွားသည် 'ရာဇာပစ္စ' (မင်း၏ အနွယ်) မည်၏။

8. මනු

၈. မနု။

සමුදායෙනාති පච්චයන්තසමුදායෙන, ජාතියන්ති මනුස්සජාතියං. ජාතිසද්දාඑතෙති ඉදං මනුස්සො මානුසොති එත්ථ අපච්චත්ථාභාවෙ හෙතුවචනං. අපච්චත්ථො එත්ථ නත්ථෙවාති ච ඉදං විසුං මනුස්සමානුස සඞ්ඛාතස්ස පච්චත්ථස්සාභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. ණොවාති මනුනො අපච්චන්ති අත්ථෙ‘‘ණො වාපච්චෙ’’ති (4-1) ණප්පච්චයොව. න ජාතීති බ්‍යතිරෙකමාහ.

«Samudāyenāti» ဟူသည် ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အပေါင်းဖြင့်။ «Jātiyaṃ» ဟူသည် လူမျိုး (လူဇာတ်) ၌။ «Jātisaddā ete» ဟူသော ဤစကားသည် «manusso»၊ «mānuso» ဟူသော ဤပုဒ်၌ သားသမီးအနက် (အပစ္စတ္ထ) မရှိခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ «ဤ၌ သားသမီးအနက်သည် မရှိသည်သာတည်း» ဟူသော ဤစကားသည်လည်း «manussa»၊ «mānusa» ဟုခေါ်အပ်သော သားသမီးအနက် မရှိခြင်းကို သီးခြားပြသခြင်းငှာ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ «Ṇo vā» ဟူသည် မနု၏သားသမီးဟူသော အနက်၌ «ṇo vāpacce» သုတ်ဖြင့် ဏပစ္စည်းသာ ဖြစ်သည်။ «Na jāti» ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် (ဖယ်ထုတ်ခြင်း) အားဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။

9. ජන

၉. ဇန

රාජසම්බන්ධෙති [Pg.195] රඤ්ඤෙති වුත්තරාජසම්බන්ධෙ. පඤ්චාලානං ඛත්තියානං අපච්චං, පඤ්චාලානං ජනපදානං රාජාති වා එවමෙත්ථ වි(භාගො) වෙදිතබ්බො ඔක්කාකානං අපච්චං රාජා වා ඔක්කාකො.

«Rājasambandhe» ဟူသည် «raññe» (မင်း၏) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော မင်းနှင့်စပ်ဆိုင်ခြင်း၌။ ပဉ္စာလတိုင်းသား မင်းတို့၏ သားသမီး သို့မဟုတ် ပဉ္စာလတိုင်းတို့၏ မင်း ဟူ၍ ဤသို့ ဤသုတ်၌ ခွဲခြားမှုကို သိအပ်၏။ ဥက္ကာကမင်းတို့၏ သားသမီး သို့မဟုတ် ဥက္ကာကမင်း ဟူ၍လည်း (ခွဲခြားမှုကို သိအပ်၏)။

11. ණරා

၁၁. ဏရာ

සාමඤ්ඤෙන රත්තසද්දස්සාත්ථමාහ- ‘කුඞ්කුමාදිනා’ති. අඤ්ඤථා ‘රාගො කුසුම්භාදී’ති වුත්තත්තා කුසුම්භාදිනාති (වුත්තං) සියා, රඤ්ජි අය මත්ථි අභිසඞ්ගෙ‘භොජනෙ රත්තො’ති. අත්ථි වණ්ණවිසෙසෙ ‘රත්තොගො’ති, ලොහිතොත්‍යත්ථො, අත්ථි සුක්කසජ වණ්ණන්තරාපාදනෙ‘රත්තො පටො’ති. ඉහ තු තතියෙ-ත්ථෙ වත්තමානො ගය්හතීති වුත්තං- ‘වණ්ණන්තරමාපාදිත’න්ති. රාගාති.

«Kuṅkumādinā» ဟူ၍ ယေဘုယျအားဖြင့် «ratta» သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို မိန့်ဆိုသည်။ သို့မဟုတ်ပါက «rāgo kusumbhādī» ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် «kusumbhādinā» ဟု မိန့်ဆိုရာ၏။ ဤ «rañji» (တပ်မက်ခြင်း၊ ဆိုးခြင်း) အနက်သည် တွယ်တာခြင်း၌လည်း ရှိ၏၊ «ဘောဇဉ်၌ တပ်မက်သူ (bhojane ratto)» ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အရောင်ထူး၌လည်း ရှိ၏၊ «နီသောနွား (ratto go)» ဟူသကဲ့သို့ဖြစ်ပြီး «နီသော» ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဖြူသောအဝတ်၌ အခြားအရောင်သို့ ပြောင်းလဲစေခြင်း၌လည်း ရှိ၏၊ «ဆိုးအပ်သော အဝတ် (ratto paṭo)» ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤ၌မူ တတိယအနက်၌ တည်သည်ကို ယူအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ «အခြားအရောင်သို့ ပြောင်းလဲစေအပ်သော» ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ «Rāgā» ဟူသည်ကား။

අත්ථග්ගහණන්ති අත්ථප්පධානත්තා නිද්දෙසස්ස වුත්තං. තඤ්චාචරියාන මුපදෙසතො අවිච්ඡින්නා (චරිය) පාරම්පරියාවගම්‍යතෙ, රාගාති කසාව සඞ්ඛාතඅත්ථනිද්දෙසො. තෙනාති පටස්ස රත්තභාවෙ රාගස්ස කරණනිද්දෙසො, රත්තන්ති පච්චයත්ථනිද්දෙසො, පච්චයො චායං කසා වත්ථතො භවත්‍යසම්භවා, තෙන සුත්තෙ රාගාති වුත්තෙපි තබ්බාචකා කසාවසද්දාති විඤ්ඤායති, රාගාති පන තෙනාති රාගස්සෙව නිද්දිට්ඨෙපි තබ්භාවෙනා ත්ථො නිද්දිට්ඨො, තබ්බාචකා ච හොන්තො‘තෙන රත්ත’න්ති අත්ථෙ හොතීති කසාවෙන රත්තන්ති විඤ්ඤායතීති රාගවාචිනො තතියන්තත්තං සම්පජ්ජති, තෙන ‘ණ රාගා තෙන රත්ත’න්ති වුත්තෙපි ලබ්භමානත්ථවසෙන වුත්තං- ‘රාගවාචිතතියන්තතො’ති. සුත්තෙ පන රාගෙන රත්තන්තෙතස්මිං අත්ථෙ රාගා රාගවාචීසද්දා තතියන්තා ණප්පච්චයො හොතීති අත්ථො. අභිධානතොති උපචාරවසෙන කථනතො. විනාපි තෙනාති තංපච්චයං විනාපි.

«Atthaggahaṇaṃ» ဟူသည် အနက်က ပဓာနဖြစ်သောကြောင့် ညွှန်ပြချက်ကို မိန့်ဆိုသည်။ ထိုအနက်ကိုလည်း ဆရာတို့၏ ညွှန်ကြားချက်မှ မပြတ်သော ကျင့်ဝတ်အစဉ်အဆက်ဖြင့် သိအပ်၏။ «Rāgā» ဟူသည် ဖန်ရည်ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ «Tena» ဟူသည် အဝတ်၏ နီသော (ဆိုးအပ်သော) အခြေအနေ၌ ဆိုးဆေး (ဖန်ရည်) ၏ ကရဏ (ပြုလုပ်ကြောင်း) ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ «Rattaṃ» ဟူသည် ပစ္စည်း၏ အနက်ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပစ္စည်းသည်လည်း ဖန်ရည်ဟူသော အရာမှ မဟုတ်ဘဲ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် သုတ်၌ «rāgā» ဟု ဆိုသော်လည်း ထိုဖန်ရည်ကို ဟောသော «kasāva» သဒ္ဒါဟု သိအပ်၏။ «Rāgā» ဟုလည်းကောင်း «tena» ဟုလည်းကောင်း ဆိုးဆေး၏ အရည်အသွေးကိုသာ ညွှန်ပြသော်လည်း ထိုဆိုးဆေး၏ အနက်ကို ညွှန်ပြအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုဖန်ရည်ကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၍ «tena rattaṃ» (ထိုဆိုးဆေးဖြင့် ဆိုးအပ်သော) ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်သောကြောင့် «ဖန်ရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်သော» ဟု သိအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍ ရာဂသဒ္ဒါဟောသော တတိယန္တပုဒ်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် «ṇa rāgā tena rattaṃ» ဟု ဆိုသော်လည်း ရရှိနိုင်သော အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် «ရာဂဝါစက တတိယန္တပုဒ်မှ» ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သုတ်၌မူ «ရာဂဖြင့် ဆိုးအပ်သော» ဟူသော ဤအနက်၌ ရာဂကိုဟောသော တတိယန္တသဒ္ဒါတို့မှ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ «Abhidhānato» ဟူသည် ဥပစာအားဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ «Vināpi tena» ဟူသည် ထိုပစ္စည်းမပါဘဲလည်း။

12. නක්ඛ

၁၂. နက္ခ

තතියන්තතො විජ්ඣත්ථං තෙනාති අනුවත්තතෙති සම්බන්ධො. සුත්තෙ අයමත්ථො ‘‘ඉන්දුයුත්තෙන නක්ඛත්තෙන ලක්ඛිතො චෙ කාලො, තදා තෙන [Pg.196] ලක්ඛිතෙ කාලෙත්‍යස්මිං අත්ථෙ තතියන්තතො නක්ඛත්තා ණො හොතී’’ති. සුත්තවිවරණෙ තු තඤ්චෙත්‍යාදිකමධිප්පායවසෙන වුත්තං. තෙනාත්‍යනුවුත්තියා තතියන්තතොති ලබ්භති නක්ඛත්තෙනාති සුතත්තාති, කාලෙති පන අත්ථනිද්දෙසතො ණප්පච්චයාධෙය්‍යස්ස කාලො ආධාරොති විඤ්ඤායතීති ‘ලක්ඛිතෙ කාලෙ’ති වුත්තං, විසෙස්සගතවිභත්තියා විචාරිතාය විසෙසන ගතා ච (විචාරිතා) නාමාති ආහ- ‘නක්ඛත්තෙනෙ’තිච්චාදි, ඉහ කෙචි ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතං කිරියාසභාවමිච්ඡන්ති අනිච්චං, අපරෙ තු දබ්බසභාවං නිච්චං. තස්සො භයස්සපි කාලස්ස චන්දයුත්තෙන ඵුස්සාදිනා ලක්ඛියභාවා ලක්ඛණෙ තතියා යුත්තන්ති වත්තුමාහ- ‘කිරියා රූපො කාලො’ච්චාදි.

«Tatiyantato» ဟူသည် ကျည်ထိုးခြင်း စသည်ဟူသော အနက်၌တည်း။ «Tena» ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်ပါလာ၏ဟု ဆက်စပ်အပ်သည်။ သုတ်၌ ဤသို့ အနက်ရှိ၏— «လနှင့် ယှဉ်သော နက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော အခါဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ၌ ထိုနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော အခါ၌ဟူသော ဤအနက်၌ တတိယန္တနက္ခတ်ပုဒ်မှ ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏» ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သုတ်အဖွင့်၌မူ «tañca» စသည်ဖြင့် အလိုအာရုံ၏ စွမ်းအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ «Tena» ဟူသော ပုဒ် လိုက်ပါလာခြင်းကြောင့် «tatiyantato» ဟု ရရှိ၏၊ «nakkhattena» ဟု သုတ်၌ ရှိသောကြောင့်တည်း။ «Kāle» ဟူသော အနက်ညွှန်ပြချက်ကြောင့်မူ ဏပစ္စည်းဖြင့် တင်ပြအပ်သော အရာ၏ တည်ရာသည် အခါ (ကာလ) ဖြစ်၏ဟု သိအပ်သောကြောင့် «lakkhite kāle» (မှတ်သားအပ်သော အခါ၌) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဝိသေသန၌ ရှိသော ဝိဘတ်ကို စိစစ်အပ်သော် ဝိသေသျ၌ ရှိသော ဝိဘတ်ကိုလည်း စိစစ်အပ်သည်မည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ «nakkhattena» စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ဤ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် ခန္ဓာငါးပါးဟု ဆိုအပ်သော ကိရိယာသဘောရှိသော ကာလကို အနိစ္စဟု အလိုရှိကြကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့သည်ကား ဒြပ်သဘောရှိသော ကာလကို နိစ္စဟု အလိုရှိကြကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော ကာလကိုလည်း လနှင့်ယှဉ်သော ဖုသျှနက္ခတ် စသည်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် လက္ခဏအနက်၌ တတိယဝိဘတ်သည် သင့်လျော်၏ဟု ပြောဆိုခြင်းငှာ «kiriyā rūpo kālo» စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။

විසෙසාවසායොති කාලස්ස විසෙසාවධාරණත්ථමෙව හි ‘ඵුස්සී රත්ති’ච්චාදි. ලොකෙ පයුජ්ජතෙ. ගුරුනාති එත්ථ ගුරු ජීවො, න නක්ඛත්තං, චන්දයුත්තතා පනෙත්ථ අත්ථි… චන්දයුත්තෙන ගුරුනා රත්තියා ලක්ඛිතත්තා. කත්තිකාය ලක්ඛිතො මුහුත්තොති එත්ථ චන්දං විනා කත්තිකාය තු කෙවලාය මුහුත්තො කාලො ලක්ඛිතො ‘කත්තිකා මුහුත්තො’ති. ඵුස්සෙන ලක්ඛිතා අත්ථසිද්ධීති එත්ථ ඵුස්සෙනින්දුයුත්තෙන අත්ථසිද්ධි ලක්ඛිතා න කාලො ඵුස්සොති. නක්ඛත්තයුත්තස්ස කාලස්ස රත්‍යාදිවිසෙසාපරාමාසෙන නක්ඛත්තවාචිතො උප්පන්නස්ස පච්චයස්ස සුත්තන්තරෙන ලොපං විධාය පුන අඤ්ඤෙන සුත්තෙන යුත්තාති දෙසවිධානෙන සකලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යායුත්තෙහි-ට්ඨමභිධානං පරෙහි, තදාහ- ‘අහො රත්තො’ච්චාදි.

«Visesāvasāyo» ဟူသည် ကာလ၏ အထူးကို ပိုင်းခြားမှတ်သားခြင်း အကျိုးငှာသာလျှင် «phussī ratti» (ဖုသျှနက္ခတ်နှင့် ယှဉ်သော ညဉ့်) စသည်ဖြင့် လောက၌ သုံးစွဲအပ်သည်။ «Gurunā» ဟူသော ဤပုဒ်၌ «guru» ဟူသည် ကြာသပတေးဂြိုဟ် (ဇီဝ) ကို ဆိုလိုသည်၊ နက္ခတ်ကို မဟုတ်ပေ။ ဤ၌ လနှင့်ယှဉ်ခြင်းသည်လည်း ရှိ၏... လနှင့်ယှဉ်သော ကြာသပတေးဂြိုဟ်ဖြင့် ညဉ့်ကို မှတ်သားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ «Kattikāya lakkhito muhutto» ဟူသော ဤဥပမာ၌ လကို ဖယ်ထား၍ ကတ္တိကာနက္ခတ် သက်သက်ဖြင့်သာလျှင် မုဟုတ်ကာလကို မှတ်သားအပ်သောကြောင့် «kattikā muhutto» ဟု ဖြစ်သည်။ «Phussena lakkhitā atthasiddhi» ဟူသော ဤဥပမာ၌ လနှင့်ယှဉ်သော ဖုသျှနက္ခတ်ဖြင့် အကျိုးပြီးစီးခြင်း (အတ္ထသိဒ္ဓိ) ကို မှတ်သားအပ်သည်၊ ဖုသျှဟူသော ကာလကို မဟုတ်ပေ။ နက္ခတ်နှင့်ယှဉ်သော ကာလ၏ ညဉ့်စသော ထူးခြားမှုကို မသုံးသပ်ဘဲ နက္ခတ်ဟောသဒ္ဒါမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပစ္စည်းကို အခြားသုတ်ဖြင့် ချေဖျက်ခြင်းကို ပြု၍ တစ်ဖန် အခြားသုတ်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းဟူသော ဒေသနာညွှန်ကြားချက်ဖြင့် မိမိ၏ လိင်၊ သင်္ချာနှင့် ယှဉ်သော ရှစ်ခုမြောက်သော အမည်ကို သူတစ်ပါးတို့သည် ပြုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို ရည်ရွယ်၍ «aho ratto» စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။

රත්‍යාදිවිසෙසාපරාමාසෙනාති ඵුස්සී රත්ති ඵුස්සො අහොති එවං රත්‍යාදිවිසෙසස්ස අපරාමාසෙන අසම්මස්සෙන අග්ගහණෙන. සකලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යායුත්තෙනාති ඵුස්සකත්තිකාදීනං යංයං ලිඞ්ගං යායා සඞ්ඛ්‍යා, අත්තනියෙහි තෙහි තෙහි ලිඞ්ගෙහි තාහිතාහි ච සඞ්ඛ්‍යාහි යුත්තෙන නක්ඛත්තසද්දෙන. න තදුපලක්ඛිතො කාලොති කත්තිකා සද්දොබහුවචනන්තො බහුතාරකත්තා කත්තිකාය, තායකත්තිකාය ලක්ඛිතොකාලොපරෙහිවිය න කථීයතීති අත්ථො. අථ තදුපලක්ඛිතස්සකාලස්සෙවකත්තිකාසද්දෙනාභිධානෙ කො දොසො යෙ නෙවමුච්චතෙච්චාහ- [Pg.197] ‘අජ්ජෙති’ච්චාදි. ඉමිනා ච පරමතෙ දොසො උබ්භාවිතො, තදත්ථත්තෙ සතීති තදුපලක්ඛිතකාලත්ථත්තෙ සති.

«Ratyādivisesāparāmāsena» ဟူသည် «phussī ratti» (ဖုသျှနှင့်ယှဉ်သော ညဉ့်)၊ «phusso aho» (ဖုသျှနှင့်ယှဉ်သော နေ့) ဟူ၍ ဤသို့ ညဉ့်စသော ထူးခြားမှုကို မသုံးသပ်ခြင်း၊ မသုံးသပ်ဘဲ မယူခြင်းဖြင့်တည်း။ «Sakaliṅgasaṅkhyāyuttena» ဟူသည် ဖုသျှ၊ ကတ္တိကာ စသည်တို့၏ အကြင်အကြင် လိင်၊ အကြင်အကြင် သင်္ချာသည် ရှိ၏၊ မိမိနှင့်ဆိုင်သော ထိုထိုလိင်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုသင်္ချာတို့နှင့်လည်းကောင်း ယှဉ်သော နက္ခတ်သဒ္ဒါဖြင့်။ «Na tadupalakkhito kālo» ဟူသည် ကတ္တိကာသဒ္ဒါသည် ကြယ်များစွာရှိသော အဖြစ်ကြောင့် ဗခုဝုစ်အဆုံးရှိ၏။ ထိုကတ္တိကာနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော ကာလကို သူတစ်ပါးတို့ကဲ့သို့ မပြောဆိုအပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့ဖြစ်၍ ထိုနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော ကာလကိုသာ ကတ္တိကာသဒ္ဒါဖြင့် ဟောဆိုပါက အဘယ်အပြစ်ရှိသနည်း၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်သည်မဟုတ်လော ဟူ၍ «ajja» စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ဤစကားဖြင့် သူတစ်ပါးဝါဒ၌ အပြစ်ကို ပြဆိုအပ်သည်၊ «tadatthatte sati» ဟူသည် ထိုနက္ခတ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော ကာလအနက် ရှိသည်ဖြစ်သော်။

සත්තමී සියාති නක්ඛත්තසද්දා තද්ධිතලොපන්තා ඵුස්සෙන පායසං භුඤ්ජෙය්‍ය, ඵුස්සෙ පායසං භුඤ්ජෙය්‍යා’ත්‍යාදො ආධෙය්‍යන්තරාපෙක්ඛා සියා සත්තමී, යා සුත්තන්තරෙන විධීයති පාණිනීයෙහි, තතො ‘අජ්ජකත්තිකා’තෙත්ථාප්‍යාධෙය්‍යන්තරාපෙක්ඛා සත්තමී සියා ලොපන්තත්තා ‘අජ්ජකත්තිකාසූ’ති, න පඨමා. පඨමායෙව පනායං පයොගො ‘අජ්ජකත්තිකා,ති. අජ්ජෙත්‍යධිකරණප්පධානො අහොරත්තකාලවාචී සද්දො, කත්තිකාසද්දොපි තද්ධිතලොපෙන තක්කාලාභිධායකො, තතො යෙවඋභින්නම්පිසාමානාධිකරණ්‍යා කත්තිකායොප්‍යධිකරණං සම්පජ්ජන්තෙ, තඤ්ච න විනාධෙය්‍යෙන හොතීත්‍යාධෙය්‍යන්තරාපෙක්ඛායං තෙසු සත්තමීයෙව සියා, න පඨමා (උප) පජ්ජෙය්‍යාත්‍යධිප්පායො. අත්තනොදානි දස්සනෙ සත්තමියා අප්පසඞ්ගං පඨමායෙවොපපත්තිං දස්සෙතුමාහ- ‘චන්දෙ පනූපචාරෙනෙ’ච්චාදි, නාධෙය්‍යන්තරාපෙක්ඛාච්චනෙන සත්තමියා අප්පසඞ්ගමාහ. එවඤ්චරහි වචනමන්තරෙන පරෙසං විය සත්තමීවිධායකං කථං කත්තිකාය ජාතොච්චාසඞ්කිය තම්පටිපාදෙතුමාහ- ‘කත්තිකාය ජාතො’ච්චාදි. බහුවචනන්තත්තෙපි කත්තිකාය ජාතියමෙක වචනන්තං. පකාරන්තරමාහ- ‘ලොපොති’ච්චාදි. ලොපෙනාති කත්තිකාහි ඉන්දුයුත්තාහි ලක්ඛිතො කාලොති විග්ගය්හ කතණප්පච්චයස්ස ලොපෙන.

‘Sattamī siyā’ ဟူသည်မှာ သဒ္ဓိတလောပအဆုံးရှိသော နက္ခတ်သဒ္ဒါမှ ‘phussena pāyasaṃ bhuñjeyya, phusse pāyasaṃ bhuñjeyya’ စသည်တို့၌ အခြားအမှီပြုအပ်သော ဓာရက (အာဓေယျ) ကို ငဲ့သော သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်ရာ၏။ ယင်းသတ္တမီဝိဘတ်ကို ပါဏိနီဆရာတို့သည် အခြားသုတ်ဖြင့် ဝိဓာန်ပြုကြ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ajjakattikā’ ဟူသော ဤ၌လည်း လောပအဆုံးရှိသောကြောင့် ‘ajjakattikāsū’ ဟု အာဓေယျတန္တရငဲ့သော သတ္တမီဝိဘတ်သာ ဖြစ်ရာ၏၊ ပထမာဝိဘတ် မဟုတ်။ သို့သော်လည်း ‘ajjakattikā’ ဟူသော ဤသုံးနှုန်းမှုသည် ပထမာဝိဘတ်သာလျှင်တည်း။ ‘Ajja’ ဟူသည် အဓိကရဏအနက် အဓိကရှိသော နေ့ညဉ့်ကာလကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ Kattikā သဒ္ဒါသည်လည်း သဒ္ဓိတလောပဖြင့် ထိုကာလကို ဟောတတ်၏။ ထိုကြောင့်ပင် နှစ်ပါးလုံး၌ အနက်တူရှိသည်ဖြစ်၍ (သာမာနာဓိကရဏျ) kattikā တို့သည်လည်း အဓိကရဏဖြစ်လာကြကုန်၏။ ထိုအဓိကရဏသည်လည်း အာဓေယျ (အမှီပြုအပ်သောတရား) မရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်သဖြင့် ထိုအာဓေယျတန္တရငဲ့သော် ထို၌ သတ္တမီဝိဘတ်သာ ဖြစ်ရာ၏၊ ပထမာဝိဘတ် မဖြစ်ထိုက်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ယခုအခါ မိမိဝါဒ၌ သတ္တမီဝိဘတ် မသင့်လျော်ပုံနှင့် ပထမာဝိဘတ်သာ ဖြစ်ထိုက်ပုံကို ပြသရန် ‘cande panūpacārena’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘န တဒ္ဓေယျန္တရာပေက္ခာ’ ဟူသော စကားဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်၏ မသက်ဆိုင်ပုံကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အခြားသူများကဲ့သို့ သတ္တမီဝိဘတ်ကို ဝိဓာန်ပြုသည့် စကားမပါဘဲ ‘kattikāya jāto’ ဟု မည်သို့ သံသယရှိ၍ စောဒနာသနည်းဟူမူ၊ ထိုသံသယကို ဖြေရှင်းရန် ‘kattikāya jāto’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသော်လည်း kattikā ၌ ဇာတိအနက်၌ ဧကဝုစ်အဆုံး ဖြစ်၏။ အခြားအပြားကို ပြရန် ‘lopoti’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘lopenā’ ဟူသည် လနှင့်ယှဉ်သော kattikā နက္ခတ်တို့ဖြင့် မှတ်အပ်သော ကာလဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ ပြုအပ်သော အဏပစ္စည်း၏ လောပ (ချေခြင်း) ဖြင့် ဟူလို။

13. සාස්ස

၁၃. ‘Sāssa’ ဟူသည် ‘ထို (နတ်သမီး သို့မဟုတ် လပြည့်နေ့) သည် ထိုသူ၏’ ဟု ဆိုလိုသည်။

සෙති පඨමන්තාති සාති නිද්දිට්ඨපඨමන්තා, යං පඨමන්තන්ති සාචෙති දස්සිතං පඨමන්තමාහ. පඨමන්තස්ස දෙවතාපුණ්ණමාසිත්තභාවතො තදත්ථමභෙදෙනාහ- ‘සා’ති. කා සා දෙවතාච්චාහ- ‘ලොකප්පසිද්ධායෙව දෙවතා’ති. යාගසම්පදානම්පි ලොකෙ දෙවතාති පසිද්ධන්ති යාගස්ස යජිතබ්බස්ස පුරොඩාසාදිනො සම්පදානම්පි පටිග්ගාහකො පින්දාදි ලොකෙ දෙය්‍යස්ස පුරොඩාසාදිනො දෙවතා සාමීති පසිද්ධන්ත්‍යත්ථො, ඉන්දො දෙවතා අස්ස ඉන්දං, ආදිච්චො දෙවතා අස්ස ආදිච්චං, හවි පුරොඩාසාදි යාගදබ්බං.

‘Seti paṭhamantā’ ဟူသည် ‘sā’ ဟု ညွှန်ပြအပ်သော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တည်း။ အကြင် ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသောပုဒ်ကို ပြအပ်၏၊ ထိုပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်ကို ‘sā’ ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ နတ် သို့မဟုတ် လပြည့်ဝန်း ဖြစ်သည့်အဖြစ်ကြောင့် ထိုအနက်ကို မထူးခြားသဖြင့် ‘sā’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုနတ်သည် အဘယ်နည်းဟူမူ ‘လောက၌ ထင်ရှားသော နတ်သာလျှင်တည်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ယဇ်၏ အလှူခံသည်လည်း လောက၌ နတ်ဟူ၍ ထင်ရှား၏ ဟူသည်မှာ ပူဇော်အပ်သော ပုရောဒါသ စသော ယဇ်၏ အလှူခံဖြစ်သော ပိဏ္ဍ စသည်ကိုလည်း လောက၌ ပေးလှူအပ်သော ပုရောဒါသ စသည်၏ အရှင်ဖြစ်သော နတ်ဟူ၍ ထင်ရှား၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘indo devatā assa indaṃ’ (အိန္ဒြာသည် ထိုသူ၏ နတ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် indaṃ)၊ ‘ādicco devatā assa ādiccaṃ’ (နေမင်းသည် ထိုသူ၏ နတ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ādiccaṃ)၊ ဟဝိ ဟူသည် ပုရောဒါသ စသော ယဇ်ဝတ္ထုတည်း။

මන්තථොමනීයම්පි [Pg.198] දෙවතාති පසිද්ධන්ති යෙන මන්ථෙන යො ථූයතෙ සො තස්ස මන්තස්ස දෙවතා සාමීති ලොකෙ පසිද්ධන්ත්‍යත්ථො මහින්දො යමො වරුණො දෙවතා අස්සාති විග්ගහො. වුත්තනය මෙවාති ‘‘නක්ඛත්තෙනින්දුයුත්තෙන කාලෙ’’ති සුත්තෙ වුත්තනයමෙව. ජාත්‍යෙකවචනං මඝායාති, තාරකරූපානම්පන බහුත්තා මඝාසද්දො බහුවචනන්තො. පාණිනීයා ‘‘සාස්මිං පුණ්ණමාසීති සඤ්ඤාය’’න්ති (4-2-21) සුත්තයිත්වා ඵුස්සී පුණ්ණමාසී අස්මිං ඵුස්සො මාසො ඵුස්සො අද්ධමාසො ඵුස්සො සංවච්ඡරොති සඤ්ඤායං පටිපාදෙන්ති, තෙන තෙසං ඵුස්සී පුණ්ණමාසී අස්මිං පඤ්චදසරත්තෙති එත්ථ ච භතකමාසෙ ච තද්ධිතො න භවති. ඉධ පන ‘සඤ්ඤාය’න්ති වචනාභාවෙ භතකමාසෙපි ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ භවතීත්‍යාසඞ්ක විරචයති ‘භතකමාසෙපි’ච්චාදි. පුණ්ණො මා ඉච්චත්‍ර මාසද්දො චන්දපරියායොති ආහ- ‘මාසද්දෙනෙ’ච්චාදි. පුණ්ණො මා අස්සන්ති නිබ්බචනාති එත්ථ පුණ්ණමාසීසද්දස්ස පුණ්ණො මා අස්සන්ති නීහරිත්වා වචනාති අත්ථො. වුත්තියා අත්ථස්ස ඵුටීකරණාය වුත්තං- ‘සො පුණ්ණො තිආදි. තස්සන්ති පුණ්ණමාසියං. සාපුණ්ණමාසී, භතකස්ස භතියා කම්මකාරකස්ස යො තිංසති රත්තො මාසො පරිබ්බයනියමිතො, තස්ස සම්බන්ධිනී නෙති සම්බන්ධො.

‘မန္တန်ဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော အရာသည်လည်း နတ်ဟူ၍ ထင်ရှား၏’ ဟူသည်မှာ အကြင်မန္တန်ဖြင့် အကြင်သူကို ချီးမွမ်းအပ်၏၊ ထိုသူသည် ထိုမန္တန်၏ အရှင်ဖြစ်သော နတ်ဟူ၍ လောက၌ ထင်ရှား၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘mahindo yamo varuṇo devatā assa’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘Vuttanaya meva’ ဟူသည် ‘‘nakkhatteninduyuttena kāle’’ ဟူသော သုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာတည်း။ ‘maghāyā’ ဟူရာ၌ ဇာတ် (အမျိုးအစား) အားဖြင့် ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ ကြယ်တာရာတို့၏ များပြားသောကြောင့် maghā သဒ္ဒါသည် ဗခုဝုစ်အဆုံးရှိ၏။ ပါဏိနီဆရာတို့သည် ‘‘sāsmiṃ puṇṇamāsīti saññāya’’ ဟူ၍ သုတ်ပြုပြီးလျှင် phussī puṇṇamāsī asmiṃ phusso māso, phusso addhamāso, phusso saṃvaccharo ဟု သမုတ်အပ်သော အနက်၌ ပြကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာတို့၏ ဝါဒ၌ ‘phussī puṇṇamāsī asmiṃ pañcadasaratte’ ဟူသော ဤ၌လည်းကောင်း၊ အခစားလ (လစာပေးသောလ) ၌လည်းကောင်း တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်း မဖြစ်ချေ။ ဤ၌မူကား ‘saññāya’ ဟူသော စကားမပါရှိသဖြင့် အခစားလ၌လည်း ဆဋ္ဌီအနက်၌ ဖြစ်၏ဟူသော သံသယကို ဖြေရှင်းရန် ‘bhatakamāsepi’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘Puṇṇo mā’ ဟူသော ဤ၌ ‘mā’ သဒ္ဒါသည် လ (စန္ဒ) ၏ ပရိယာယ်ပုဒ်ဖြစ်သောကြောင့် ‘māsaddena’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘Puṇṇo mā assanti nibbacana’ ဟူရာ၌ puṇṇamāsī သဒ္ဒါ၏ ‘puṇṇo mā assa’ ဟု ထုတ်နုတ်၍ ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်သော စကားဟု အနက်ရ၏။ ဝုတ္တိ၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေရန် ‘so puṇṇo’ စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘Tassa’ ဟူသည် လပြည့်နေ့၌တည်း။ ထိုလပြည့်နေ့သည် အခစားဖြင့် လုပ်ကိုင်သော အလုပ်သမား၏ ရက်ပေါင်းသုံးဆယ်ရှိသော လခသတ်မှတ်အပ်သော လနှင့် သက်ဆိုင်သည် မဟုတ်ဟူ၍ စပ်ရမည်။

යස්සඤ්චතිථීයන්ති අනියමෙන පටිපදාදිමාහ. අතොඑව ච නිපාතනාති ඉමස්මාව නිපාතනා, තෙනෙවාහ- ‘සුත්තෙ වචනමෙව නිපාතන’න්ති. මාසසුතියාච්චාදො සාධිප්පායමත්ථං විවරති ‘යදිපි’ච්චාදිනා. අස්සාති සාමඤ්ඤවචනෙපි ‘සාස්ස දෙවතා පුණ්ණමාසී’ති සුත්තෙ අස්සාති අවිසෙසවචනෙපි සොයෙව පුණ්ණමාසීසද්දෙ සූයමානො මාසොයෙව ඡට්ඨ්‍යත්ථො විඤ්ඤායතීති සම්බන්ධො.

‘Yassañcatithīya’ ဟူသည် အပိုင်းအခြားမရှိဘဲ ပဋိပတ် (လဆန်းတစ်ရက်) စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုကြောင့်ပင် ‘နိပါတနာ’ ဟူသည် ဤနိပါတ်ပြုခြင်းကြောင့်သာလျှင်တည်း။ ထိုကြောင့်ပင် ‘သုတ်၌ ဝစန (စကား) မျှသာလျှင် နိပါတ်ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘Māsasuti’ စသည်၌ အာသယနှင့်တကွသော အနက်ကို ‘yadipi’ စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူ၏။ ‘Assā’ ဟူသော သာမညစကား၌လည်း ‘sāssa devatā puṇṇamāsī’ ဟူသော သုတ်၌ ‘assa’ ဟု အထူးမပြုဘဲ မိန့်ဆိုသော်လည်း ထို puṇṇamāsī သဒ္ဒါ၌ ကြားရသော လ (māsa) သာလျှင် ဆဋ္ဌီအနက်အဖြစ် သိအပ်၏ ဟု စပ်ရမည်။

පඤ්චදසරත්තාදොති පරෙසං සඤ්ඤාගහණෙන නිවත්තිතපඤ්චදසරත්තාදො. අථ අද්ධමාසසංවච්ඡරානම්පි උදාහරණත්තෙ නොපඤ්ඤාසො කස්මා න කතොච්චාහ- ‘අද්ධමාසසංවච්ඡරාන’මිච්චාදි. එවම්මඤ්ඤතෙ ‘‘අද්ධමාසසංවච්ඡරානං න පච්චයෙනොජුකමභිධානමපි තු සංවච්ඡරෙපි ඵුස්සාදිමාසසම්භවාස්මිං සංවච්ඡරෙ ඵුස්සෙන මාසෙන සම්බන්ධා ඵුස්සොත්‍යුපචාරීයතෙ, යථා ච ඵුස්සාදිමාසස්ස සම්බන්ධී අද්ධමාසො ඵුස්සො අද්ධමාසොත්‍යුපචාරීයතෙ[Pg.199], න පනොජුකන්ති තෙසමුදාහරණත්තෙ නානුපාදාන’’න්ති.

‘Pañcadasarattādo’ ဟူသည် သူတပါးတို့၏ သညာဂဟဏ (အမည်ကို ယူခြင်း) ဖြင့် တားမြစ်အပ်သော တစ်ဆယ့်ငါးရက် စသည်၌တည်း။ သို့ဖြစ်လျှင် လဝက်နှင့် နှစ်တို့၏ ဥပမာအဖြစ်ကို အဘယ်ကြောင့် ထုတ်ဆောင်၍ မပြသနည်းဟူမူ ‘addhamāsasaṃvaccharāna’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့ ယူဆအပ်၏- ‘လဝက်နှင့် နှစ်တို့ကို ပစ္စည်းဖြင့် တိုက်ရိုက်ဟောသည် မဟုတ်။ သို့သော်လည်း နှစ်ပတ်လုံး၌လည်းကောင်း၊ ဖုသျှစသော လ၏ ဖြစ်နိုင်သော ထိုနှစ်၌ ဖုသျှလနှင့် စပ်ဆိုင်သောကြောင့် ‘phussa’ ဟု တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။ ဖုသျှစသော လနှင့် စပ်ဆိုင်သော လဝက်ကို ‘phusso addhamāso’ ဟု တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ တိုက်ရိုက်ဟောသည်မဟုတ်သောကြောင့် ထိုနှစ်တို့ကို ဥပမာအဖြစ်ဖြင့် မယူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

14. තම

၁၄. ‘Tama’ ဟူသော ပုဒ်တည်း။

නාකඩ්ඪනත්ථොති ණස්සාකඩ්ඪනත්ථො න හොති. යද්‍යාකඩ්ඪනත්ථො අස්ස, තදා චානුකඩ්ඪිතං නොත්තරත්‍රානුකඩ්ඪෙය්‍යාති මඤ්ඤතෙ, කොචියෙව හොතීති හොන්තීති ඉතො භින්දිත්වා ආනෙතබ්බං. තදා දෙසස්සාති ඉමිනා ‘‘තදාදෙසා තග්ගහණෙන ගය්හන්තී’’ති පරිභාසමුපලක්ඛෙති. කතයාදෙසස්සාපීති කතො යාදෙසො යස්ස තස්ස කතයාදෙසස්සාපීති. ඉකාරස්සාති යාදෙසතො පුබ්බෙ ඉකාරස්ස, ඉමිනා චාදෙසාදෙසීනමභෙදො දස්සිතො. තසද්දෙ නෙකෙනාපි පච්චෙකාභිසම්බන්ධෙ සිද්ධෙති එවමඤ්ඤතෙ- ‘‘යථා’තෙන කතංකීත’ (4-29) න්ත්‍යාදිසුත්තෙ එකොව තසද්දො බහූහි පච්චයත්තෙහි සම්බජ්ඣතෙ, තථිහාපි එකමෙව තසද්දග්ගහණං ‘තමධීතෙ තංජානාතී’ති පච්චෙකමභිසම්බජ්ඣතෙ, තස්මා කිමෙතදත්ථෙන ද්විතග්ගහණෙනෙ’’ති. ද්විතග්ගහණෙ පයොජනත්තයං වුත්තං, තත්ථ පඨමං දස්සෙන්තො ජානනිච්චාදිනාධිප්පායමාවීකත්වා ද්විතග්ගහණමිච්චාදිනා පදත්ථමාහ.

‘Nākaḍḍhanattho’ ဟူသည် ဏပစ္စည်းကို ဆွဲဆောင်ရန်အလို့ငှာ မဟုတ်။ တကယ်၍ ဆွဲဆောင်ရန်အလို့ငှာ ဖြစ်ပါက ထိုအခါ ဆွဲဆောင်အပ်သော အရာကို နောက်၌ မဆွဲဆောင်ရာဟု ယူဆအပ်၏။ ‘kociyeva hotī’ ဟူသည် ဖြစ်ကုန်၏ဟူသော ဤမှ ခွဲထုတ်၍ ဆောင်ယူအပ်၏။ ‘Tadādesassa’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘‘tadādesā taggahaṇena gayhantī’’ ဟူသော ပရိဘာသာကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ‘Katayādesassāpi’ ဟူသည် ပြုအပ်ပြီးသော ယအာဒေသ ရှိသောသူအားလည်း ဟူလို။ ‘Ikārassā’ ဟူသည် ယအာဒေသ၏ ရှေး၌ဖြစ်သော ဣကာရ၏တည်း။ ဤစကားဖြင့် အာဒေသနှင့် အာဒေသိ တို့၏ မထူးခြားမှုကို ပြတော်မူ၏။ ‘Ta’ သဒ္ဒါတစ်ခုတည်းဖြင့်လည်း တစ်ခုစီ စပ်ခြင်း ပြီးစီးနိုင်ပါလျက် ဤသို့ ယူဆအပ်၏- ‘‘yathā ‘tena kataṃ kītaṃ’ (၄-၂-၉) စသော သုတ်၌ တစ်ခုတည်းသော ‘ta’ သဒ္ဒါသည် များစွာသော ပစ္စည်းအနက်တို့နှင့် စပ်သကဲ့သို့၊ ဤ၌လည်း တစ်ခုတည်းသော ‘ta’ သဒ္ဒါကို ယူခြင်းသည် ‘tamadhīte taṃ jānāti’ ဟု တစ်ခုစီ စပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအနက်အလို့ငှာ နှစ်ကြိမ်ယူခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ နှစ်ကြိမ်ယူခြင်း၌ အကျိုးသုံးပါးကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုအကျိုးတို့တွင် ပထမအကျိုးကို ပြလိုသဖြင့် ‘jānanti’ စသည်ဖြင့် အာသယကို ထင်ရှားစေ၍ ‘dvitaggahaṇaṃ’ စသည်ဖြင့် ပုဒ်အနက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

තත්ථ-‘යො යමධීතෙ ජානාති චා’ති ඉමිනා ද්විතග්ගහණාභාවෙ පච්චයත්ථාවයවස්ස සමුච්චයප්පසඞ්ගමාහ. සමුච්චයෙ සති(යො) යමධීතෙ ජානාති ච, තත්ථෙව සියා, යො පනාධීතෙ කෙවලං, න (ජානාති) තත්ථ න සියාති බොධයිතුං බ්‍යභිචාරමාහ‘න පච්චෙකාති සම්බන්ධෙනෙ’ති. යථා ‘‘තෙන කථං කීත’’මිච්චාදො ‘‘තෙන ජිතං ජයති’’ච්චාදි පච්චෙකසම්බන්ධෙන භවති එවම්මාවිඤ්ඤායීති යථෙච්චාදි කස්සාත්ථො. ‘තෙන කතං කීත’’මිච්චාදීහි අවත්වා ‘‘තෙන ජිතං ජයති’’ච්චාදිසුත්තෙකදෙසවචනමත්ථබ්‍යත්ති තථා වුත්තෙ හොතීති වුත්තං, තෙන ජිතමිච්චාදො ජයනාදිකා කිරියානෙ කදබ්බසමවායිත්තෙන පසිද්ධාති යුත්තො තත්ථ පච්චෙකාභිසම්බන්ධො, නෙවමජ්ඣෙන වෙදනා ප්‍යෙකදබ්බසමවායිත්තාභිය්‍යොත්‍යධිප්පායො.

ထိုကျမ်းစာ၌- ‘yo yamadhīte jānāti ca’ (အကြင်သူသည် အကြင်စာပေကို သင်အံလေ့လာ၏၊ သိလည်းသိ၏) ဟု ဆိုအပ်သော ဤဝါကျ၌ အကယ်၍ (သင်အံခြင်း၊ သိခြင်းဟူသော) နှစ်ပါးလုံးကို မယူခဲ့သော် ပစ္စည်း၏ အနက်ဖြစ်သော အစိတ်အပိုင်းကို ပေါင်းစပ်ရခြင်း (samuccaya) သို့ ရောက်လိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ပေါင်းစပ်မှု ရှိခဲ့သော် (အကြင်သူသည်) အကြင်စာပေကို သင်အံလည်းသင်အံ၏၊ သိလည်းသိ၏၊ ထိုသူ၌သာ ပစ္စည်းသက်ရောက်ရာ၏၊ အကြင်သူသည်ကား သင်အံရုံသာ သင်အံ၍ (မသိပါမူ) ထိုသူ၌ မသက်ရောက်ရာဟု သိစေခြင်းငှာ ‘na paccekāti sambandhena’ (အသီးသီး ဆက်စပ်မှု မရှိသဖြင့်) ဟု ချွတ်ချော်လွဲချော်မှုကို ပြတော်မူသည်။ သာဓကအားဖြင့် “tena kathaṃ kītaṃ” စသည်တို့၌ “tena jitaṃ jayati” စသည်သည် အသီးသီး ဆက်စပ်မှုအားဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤ၌လည်း ထိုသို့မမှတ်အပ်ဟု ‘yatha’ စသည်ဖြင့် မည်သူ၏အနက်ကို ပြသနည်း။ “tena kataṃ kītaṃ” စသည်တို့ကို မဆိုဘဲ “tena jitaṃ jayati” စသော သုတ်၏ အစိတ်အပိုင်း စကားကို ဆိုခြင်းသည် ထိုသို့ဆိုလျှင် အနက်ထင်ရှားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဆိုအပ်သည်။ ‘tena jitaṃ’ စသည်၌ အောင်နိုင်ခြင်းစသော ကိရိယာသည် တစ်ခုတည်းသော ဒြပ်၌ စုပေါင်းတည်ရှိခြင်းအားဖြင့် ထင်ရှားသောကြောင့် ထို၌ အသီးသီး ဆက်စပ်မှုသည် သင့်လျော်ပေ၏၊ စာသင်ခြင်းနှင့်တကွ သိခြင်းသည်ကား တစ်ခုတည်းသော ဒြပ်၌ စုပေါင်းတည်ရှိသည် မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိသည်။

ඉදානි [Pg.200] දුතියං දස්සෙති ‘ජානන’මිච්චාදි, නිමිත්ත මිට්ඨානිට්ඨබොධකාරණං මුහුත්තො කත්තිකාදි, උප්පාතො ඉට්ඨානිට්ඨසූචකං පථවිසමුද්දාදීනං සභාවපරිච්චාගෙනාඤ්ඤතත්තගමනං. ජානනසාමඤ්ඤෙති නිමිත්තාදීනං ජානන සාමඤ්ඤෙ. ‘යථාවුත්තජානනස්ස අජ්ඣෙන විසයත්තෙ හෙතුමාහ- ‘තං ජානාතීති තසද්දෙන අධීයමානපරාමසතො’ති. තතියං දස්සෙති ‘යතො චෙ’ච්චාදිනා. යතො ච උප්පන්නෙන විධිනා අජ්ඣෙන ඤාතු අභිධානම්පසිද්ධන්ති සම්බන්ධො, පොත්ථකෙසු පන අජ්ඣෙතුඤාතූසුති පාඨො දිස්සති, එත්ථායමධිප්පායො ‘‘කත්ථචි පසිද්ධිවිසයො හොති තසද්දො, තථා ච වුත්තං සුබොධාලඞ්කාරටීකායං පක්කන්තවිසයො තථා පසිද්ධවිසයො අනුභූතවිසයො ච තංසද්දො යං සද්දං නා පෙක්ඛතෙ’ති, තස්මා පසිද්ධිවිසයෙන තසද්දෙන පුථගෙව පසිද්ධියා උපසඞ්ගහත්ථං ද්විතග්ගහණං කත්තබ්බ’’න්ති. අත්ථත්තයෙ වත්තමානස්ස තු තසද්දස්ස සවිසයො විසෙසො තතොවාත්ථිකෙහි වෙදිතබ්බො.

ယခုအခါ ဒုတိယအနက်ကို ပြရန် ‘jānanaṃ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘နိမိတ္တ’ ဟူသည် ကောင်းကျိုး မကောင်းကျိုးကို သိစေတတ်သော အကြောင်း ဖြစ်သော မုဟုတ်၊ ကတ္တိကာ စသည်တည်း၊ ‘ဥပါတ’ ဟူသည် ကောင်းကျိုး မကောင်းကျိုးကို ညွှန်ပြတတ်သော မြေကြီး၊ သမုဒ္ဒရာ စသည်တို့၏ မိမိသဘာဝကို စွန့်၍ တခြားသော အခြင်းအရာသို့ ရောက်ခြင်းတည်း။ ‘Jānanasāmaññe’ ဟူသည် နိမိတ် စသည်တို့ကို သိခြင်း အထွေထွေ၌တည်း။ အထက်၌ ဆိုအပ်သော သိခြင်းအား စာသင်ခြင်းဟူသော အာရုံရှိသည်အဖြစ်၌ အကြောင်းကို မိန့်တော်မူသည်ကား- ‘taṃ jānāti’ ဟူသည် ‘taṃ’ သဒ္ဒါဖြင့် သင်အံအပ်သော စာကို ညွှန်ပြသောကြောင့်တည်း။ တတိယအနက်ကို ‘yato ca’ စသည်ဖြင့် ပြတော်မူသည်။ (အနက်ဆက်စပ်ပုံမှာ) အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နည်းလမ်းဖြင့် စာသင်သူအား သိရန်ဖြစ်သော အခေါ်အဝေါ်သည် ထင်ရှား၏ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ စာအုပ်များ၌မူ ‘ajjhetuñātūsu’ ဟူသော ပါဌ်ကို တွေ့ရသည်။ ဤ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား- “အချို့သောနေရာ၌ ‘ta’ သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားခြင်းအရာရှိ၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာ၌ ‘ta’ သဒ္ဒါသည် လွန်လေပြီးသောအရာ၊ ထင်ရှားသောအရာ၊ တွေ့ကြုံဖူးသောအရာ၌ ဖြစ်၍ ‘ya’ သဒ္ဒါကို မငဲ့ကွက်ပြီဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထင်ရှားသောအရာ၌ဖြစ်သော ‘ta’ သဒ္ဒါဖြင့် သီးခြားပင် ထင်ရှားခြင်းကို သိမ်းကျုံးယူရန်အလို့ငှာ နှစ်ကြိမ်ယူခြင်းကို ပြုအပ်၏” ဟု ဖြစ်သည်။ အနက်သုံးပါး၌ ဖြစ်သော ‘ta’ သဒ္ဒါ၏ မိမိအာရုံနှင့်တကွ ထူးခြားသောအနက်ကို ထိုအကျိုးကို အလိုရှိသူတို့ သိအပ်ပေသည်။

15. තස්ස

၁၅. Tassa သုတ်။

විසයසද්දො ගාමසමුදායෙපි වත්තතෙ, ගාමසමුදායො ච නාම දෙසොයෙව, තෙනාහ විසයොපි ගාමසමුදායත්තා දෙසොයෙවා’ති, ඉමිනා විසයදෙසසද්දානං සමානාධිකරණත්තමාහ. වසාති දෙසවාසිනො වසාතයො, අනුවාකො ගන්ථවිසෙසො.

‘ဝိသယ’ သဒ္ဒါသည် ရွာအပေါင်း၌လည်း ဖြစ်၏၊ ရွာအပေါင်းဟူသည်ကား ဒေသမျှသာတည်း၊ ထို့ကြောင့် ‘visayopi gāmasamudāyattā desoyeva’ (ဝိသယသည်လည်း ရွာအပေါင်းဖြစ်သောကြောင့် ဒေသသာလျှင်တည်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤစကားဖြင့် ‘ဝိသယ’ သဒ္ဒါနှင့် ‘ဒေသ’ သဒ္ဒါတို့၏ တူညီသော အနက်ရှိသည်အဖြစ် (သမားနာဓိကရဏ) ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘Vasā’ ဟူသည် ဒေသ၌ နေထိုင်သူ ‘ဝသာတိ’ စသည်တို့တည်း၊ ‘အနုဝါက’ ဟူသည် ကျမ်းဂန်ထူးတစ်ခုတည်း။

16. නිවා

၁၆. Nivā သုတ်။

තන්නාමෙච්චාදිනා න කෙවලං නිවාසෙයෙව, අථඛො වක්ඛමානෙසු පීති දස්සෙති. පච්චයන්තං සෙබ්බාදි. දෙසනාමම්භවති චතූසු අත්ථෙසූති විඤ්ඤායති, තෙනාහ-‘නිවාසාදො විධී’ති. නිවාසාදොති නිවාස අදූරභවනිබ්බත්තඅත්ථිඅත්ථෙසු. සංහිතනාමං නාම ලොකියසද්දවො හාරාප්පසඞ්ගමඤ්ඤසද්දවොහාරෙනුපාත්තනාමං.

‘Tannāma’ စသည်ဖြင့် နေထိုင်ရာ (နိဝါသ) ၌သာမက၊ ဆက်လက်၍ ဆိုလတ္တံ့သော အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူသည်။ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ‘သေဗ္ဗ’ စသည်တည်း။ ဒေသ၏ အမည်သည် အနက်လေးမျိုးတို့၌ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘nivāsādo vidhi’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘Nivāsādo’ ဟူသည် နေထိုင်ရာ (နိဝါသ)၊ အနီး၌ဖြစ်ခြင်း (အဒူရဘဝ)၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (နိဗ္ဗတ္တ)၊ ရှိခြင်း (အတ္ထိ) ဟူသော အနက်တို့၌တည်း။ ‘သံဟိတနာမ’ ဟူသည် လောကီဝေါဟာရသို့ မသက်ရောက်ဘဲ အခြားသော သဒ္ဒါဝေါဟာရဖြင့် ယူအပ်သော အမည်တည်း။

17. අදූ

၁၇. Adū သုတ်။

නගරම්පි දෙසොයෙවාති ආහ- ‘අදූරභව’න්ති.

မြို့သည်လည်း ဒေသသာလျှင်ဖြစ်၏ဟု ပြရန် ‘adūrabhava’ (အနီး၌ဖြစ်ခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။

18. තෙන

၁၈. Tena သုတ်။

යථායොගත්ථොති වුත්තියං වුත්තයථායොගසද්දස්ස අත්ථො.

‘Yathāyogattho’ ဟူသည် ဝုတ္တိ၌ ဆိုအပ်သော ‘yathāyoga’ သဒ္ဒါ၏ အနက်တည်း။

19. තමි

၁၉. Tami သုတ်။

පච්චයන්තනාමෙති [Pg.201] පච්චයන්තනාමං යස්ස සත්තම්‍යත්ථභූතස්ස දෙසස්ස හස්මින්ති අත්ථො, නාඤ්ඤස්සෙති භූමාදිවිසිට්ඨත්ථයුත්තතො අඤ්ඤස්ස පච්චයන්තනාමං න හොතීති අත්ථො. බදරා බබ්බජා අස්මිං දෙසෙ සන්තීති විග්ගහො.

‘Paccayantanāma’ ဟူသည် ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အမည်သည် အကြင်သတ္တမီအနက်ဖြစ်သော ဒေသ၌ ရှိ၏ဟူသော အနက်တည်း၊ ‘nāññassa’ ဟူသည် မြေကြီးစသော ထူးခြားသောအနက်နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် အခြားသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အမည်သည် မဖြစ်ဟု အနက်ရသည်။ ‘Badarā babbajā asmiṃ dese santi’ (ဆီးသီးပင်၊ သက်ငယ်မြက်တို့သည် ဤဒေသ၌ ရှိကုန်၏) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သည်။

21. අජ්ජා

၂၁. Ajjā သုတ်။

හීය්‍යත්තනොති ‘‘සරම්හා ද්වෙ’’ති (134) ද්විත්තං.

‘Hīyyattano’ ဟူသည် “saramhā dve” သုတ်ဖြင့် ဒွိတ္တ (ပွားခြင်း) ဖြစ်သည်။

23. අමා

၂၃. Amā သုတ်။

අමාසහ භවො අමච්චො.

‘Amā’ (အတူတကွ) ဖြစ်ခြင်းသည် ‘amacco’ (အမတ်) ဟု ဖြစ်သည်။

24. මජ්ඣා

၂၄. Majjhā သုတ်။

මජ්ඣෙ භවො මජ්ඣිමො, අන්තෙ භවො අන්තිමො ඉච්චාදි.

အလယ်၌ ဖြစ်သောသူသည် ‘majjhimo’၊ အဆုံး၌ ဖြစ်သောသူသည် ‘antimo’ စသည်တည်း။

25. කණ

၂၅. Kaṇa သုတ်။

මගධෙසු අරඤ්ඤෙ ගඞ්ගායං පබ්බතෙ වනෙ කුලෙ බාරාණසියං චම්පායං මිථිලායං සම්භවොති විග්ගහො. ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති (4-120) එය්‍යකොති සෙසො. පච්චයන්තරදස්සනෙ සති ඉමිනාව සුත්තෙන ඉතො අඤ්ඤත්‍රාපි පච්චයන්තරානි හොන්තීති සෙසො, ගාමෙ භවො උදරෙ භවො පඤ්චාලෙසු භවො බොධිපක්ඛෙ භවොති විග්ගහො.

‘Magadhesu araññe gaṅgāyaṃ pabbate vane kule bārāṇasiyaṃ campāyaṃ mithilāyaṃ sambhavo’ (မဂဓတိုင်း၊ တော၊ ဂင်္ဂါမြစ်၊ တောင်၊ တောအုပ်၊ အမျိုး၊ ဗာရာဏသီ၊ စမ္ပါ၊ မိထိလာတို့၌ ဖြစ်ခြင်း) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သည်။ “Dissantaññepi paccayā” သုတ်ဖြင့် ‘eyyaka’ ပစ္စည်းသည် ကြွင်း၏။ အခြားသော ပစ္စည်းတို့ကို တွေ့မြင်ရသော် ဤသုတ်ဖြင့်ပင် ဤမှအပါး၌လည်း အခြားသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ကြွင်း၏၊ ‘gāme bhavo’ (ရွာ၌ဖြစ်သော)၊ ‘udare bhavo’ (ဝမ်း၌ဖြစ်သော)၊ ‘pañcālesu bhavo’ (ပဉ္စာလတိုင်း၌ဖြစ်သော)၊ ‘bodhipakkhe bhavo’ (ဗောဓိပက္ခိယတရား၌ဖြစ်သော) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သည်။

26. ණිකො

၂၆. Ṇiko သုတ်။

සරදෙ භවො, භවා වාති විග්ගහො.

‘Sarade bhavo’ သို့မဟုတ် ‘bhavā’ (ဆောင်းဦးရာသီ၌ ဖြစ်သောသူ သို့မဟုတ် ဖြစ်သောသူများ) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သည်။

27. තමස්ස

၂၇. Tamassa သုတ်။

සිප්පසද්දත්ථමාහ-‘ලොසල්ල’න්ති. තමෙව බ්‍යඤ්ජයති ‘කිරියෙ’ච්චාදිනා, කරණං කිරියා වාදනාදිකස්ස අභ්‍යාසො, සො පුබ්බො යස්සාති සමාසො, වීණාදිසද්දෙහි කිමුච්චතෙච්චාහ- ‘වීණාදි’ච්චාදි, දබ්බං තංතංසමුදායරූපං. සිප්පඤ්චාති වත්වා තදත්ථං විභාවෙති ‘කිරියා විසෙසො’ති. වාදනාදිකිරියාය විසිට්ඨො ජානනකිරියාවිසෙසොති අත්ථො, ඉමිනා වීණාදිසද්දා දබ්බත්ථවුත්තිනො වාදනාදිකිරියං කිරියා විසෙසඤ්ච [Pg.202] සිප්පමුපචාරෙන වදන්තීති දීපෙති. ඉතිසද්දො හෙතුම්හි. සායෙවෙති අභ්‍යාසිතබ්බා ජානනකිරියාවිසෙසස්ස පුබ්බභූතා වාදනකිරියා, විසෙසෙතුං යුත්තා වීණාදිසද්දෙනාති අධිප්පායො.

‘သိပ္ပ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ‘kosallaṃ’ (ကျွမ်းကျင်မှု) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအနက်ကိုပင် ‘kiriya’ စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေတော်မူသည်။ ပြုလုပ်ခြင်း ‘ကိရိယာ’ ဟူသည် တီးမှုတ်ခြင်း စသည်ကို အဖန်ဖန် လေ့ကျင့်ခြင်းတည်း၊ ထိုအဖန်ဖန် လေ့ကျင့်ခြင်းသည် ရှေ့သွားရှိသော အနက်ရှိသောကြောင့် (kriyābhyāsapubbaṃ) ဟု သမာသ်ပြုသည်။ ‘ဝီဏာ’ စသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် အဘယ်ကို ဆိုသနည်းဟု မေးသော် ‘vīṇādi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဒဗ္ဗ’ ဟူသည် ထိုထိုအပေါင်းသဏ္ဌာန်တည်း။ ‘သိပ္ပဉ္စ’ ဟု ဆိုပြီးလျှင် ထိုသိပ္ပ၏ အနက်ကို ‘kiriyāviseso’ ဟု ခွဲခြားပြတော်မူသည်။ တီးမှုတ်ခြင်း စသော ကိရိယာထက် ထူးခြားသော သိမှုကိရိယာ၏ ထူးခြားခြင်းဟု အနက်ရသည်။ ဤစကားဖြင့် ဝီဏာစသော သဒ္ဒါတို့သည် ဒြပ်အနက်ကို ဟောကုန်လျက် တီးမှုတ်ခြင်း ကိရိယာကိုလည်းကောင်း၊ ကိရိယာ၏ ထူးခြားခြင်း ဖြစ်သော အတတ်ပညာ (သိပ္ပံ) ကိုလည်းကောင်း တင်စားသောအားဖြင့် ဟောကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ ‘iti’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြ (ဟေတု) အနက်၌ ဖြစ်သည်။ ‘Sā yeva’ ဟူသည် အဖန်ဖန် လေ့ကျင့်အပ်သော သိမှုကိရိယာထူး၏ ရှေ့သွားဖြစ်သော တီးမှုတ်ခြင်း ကိရိယာသည် ဝီဏာစသော သဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားစေရန် သင့်လျော်ပေ၏ဟု အဓိပ္ပယ်ရှိသည်။

යුත්තතා චෙත්ථ… වීණාදිවාදනවසෙන සිප්පස්ස ගහෙතබ්බභාවතො, කථං වීණාදිසද්දෙහි දබ්බවුත්තීති වාදනා වුච්චතීති ආහ- ‘වීණාදි විසයත්තා’ති, වාදනවුත්තිවීණාදිසද්දානං සිප්පවුත්තිත්තං යථාවුත්තස්සො පමාවසෙන වත්තුමාහ- ‘යථෙ’ච්චාදි. වීණාදිවාදනන්ති යථෙති සම්බන්ධො. වුත්තමෙව ඵුටයන්තො වුත්තිගන්ථස්ස මුඛං විවරීයති ‘කිරියෙ’ච්චාදිනා. කිරියාත්‍යාසපුබ්බකං ඤාණක්ඛමං කොසල්ලං වාදනකිරියා විසයත්තා වීණාවාදනමිච්චනෙන කිරියාසද්දෙන වුච්චතීත්‍යත්ථො. මුදඞ්ගං මුදඞ්ගවාදනං සිප්පමස්ස, වංසො සිප්පමස්සාති විග්ගහො. සීලමද්දබ්බං කථං පංසුකූලාදි(නො) සීලත්ථසමානාධිකරණත්තෙනාභිධානන්ත්‍යාහ- ‘පංසුකූලාදිධාරණ’මිච්චාදි. තඤ්ච සීලන්ති සම්බන්ධො.

ဤ၌ သင့်လျော်သည်အဖြစ်ကား… စောင်း စသည်ကို တီးမှုတ်ခြင်းအားဖြင့် အတတ်ပညာ (သိပ္ပံ) ကို သိမ်းပိုက်ရယူအပ်သောကြောင့်တည်း၊ အဘယ်သို့လျှင် ဒြပ်ကို ဟောသော ‘ဝီဏာ’ စသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် တီးမှုတ်ခြင်းကို ဆိုသနည်းဟု မေးသော် ‘vīṇādivisayattā’ (ဝီဏာစသော အာရုံရှိသည်အဖြစ်ကြောင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တီးမှုတ်ခြင်းကို ဟောသော ဝီဏာစသော သဒ္ဒါတို့၏ အတတ်ပညာ (သိပ္ပံ) ကို ဟောသည်အဖြစ်ကို အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သက်သေအာဏာအားဖြင့် ပြရန် ‘yathā’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘Vīṇādivādanaṃ’ နှင့် ‘yathā’ ကို ဆက်စပ်ရမည်။ ဆိုအပ်ပြီးသည်ကိုပင် ထင်ရှားစေလျက် ဝုတ္တိကျမ်း၏ အစကို ‘kiriya’ စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူသည်။ ကိရိယာကို အဖန်ဖန် လေ့ကျင့်ခြင်းကို ရှေ့သွားရှိသော၊ ဉာဏ်အား လျော်ကန်သော ကျွမ်းကျင်မှုသည် တီးမှုတ်ခြင်း ကိရိယာ၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ‘vīṇāvādanaṃ’ ဟူသော ကိရိယာသဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ‘Mudaṅgaṃ mudaṅgavādanaṃ sippamassa’ (ပတ်သာတီးခြင်း အတတ်ပညာသည် ဤသူ၏ အတတ်ပညာတည်း)၊ ‘vaṃso sippamassāti’ (ပုလွေမှုတ်ခြင်းသည် ဤသူ၏ အတတ်ပညာတည်း) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သည်။ ဒြပ်မဟုတ်သော သီလကို အဘယ်သို့လျှင် ပံ့သုကူစသည်၏ သီလအနက်နှင့် တူညီသော အနက်ရှိသည်အဖြစ်ဖြင့် ဟောသနည်းဟု မေးသော် ‘paṃsukūlādidhāraṇaṃ’ (ပံ့သုကူစသည်ကို ဆောင်ခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဆောင်ခြင်းသည် သီလဖြစ်၏ဟု ဆက်စပ်ရမည်။

අප්පිච්ඡතායාති පච්චයප්පිච්ඡතාය. සන්තුට්ඨිතායාති චතූසු පච්චයෙසු ද්වාදසවිධසන්තුට්ඨියා. අනුවිධීයමානං කරීයමානං. ඵලනිරපෙක්ඛන්ති ඉමිනා ඉධ ලොකෙ චීවරාදිහෙතු පණිධාය පංසුකූල ධාරණාදිං පටික්ඛිපති, සීලං තප්පරභාවෙන සෙවනා. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘පංසුකූලාදිධාරණං පංසුකූලාදිවිසයන්ති පංසුකූලාදිසද්දෙනොපචාරෙනාභිධීයතෙ, සීලං පංසුකූලධාරණවිසයන්ති පංසුකූලාදි සද්දෙනොපචාරෙනොච්චතී’’ති. තිචීවරං සීලමස්සාති විග්ගහො තෙසං ගුළො පණ්‍යමස්සාති විග්ගහො තොමරං, මුග්ගරො පහරණමස්සාති විග්ගහො, උපධීයත්‍යුපරිආධීයතීති රථඞ්ගං වුච්චති. කාමක්ඛන්ධකිලෙසාභිසඞ්ඛාරා වා උපධි උපදධාති සුඛං දුක්ඛංවාති කත්වා.

အပ္ပိစ္ဆတာယာတိ ဟူသည် ပစ္စည်းတို့၌ အလိုနည်းခြင်းကြောင့်တည်း။ သန္တုဋ္ဌိတာယာတိ ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ရောင့်ရဲခြင်းကြောင့်တည်း။ အနုဝိဓီယမာနံ ဟူသည် ပြုလုပ်အပ်ဆဲဖြစ်သော။ ဖလနိရပေက္ခံ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤလောက၌ သင်္ကန်းစသည်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ တောင်းတလျက် ပံ့သကူဆောင်ခြင်းစသည်ကို ပယ်မြစ်၏၊ သီလကို ထိုပံ့သကူဆောင်ခြင်းစသည်ကို ဆည်းကပ်မှီဝဲခြင်းသဘောဖြင့် မှီဝဲခြင်းတည်း။ ဤသို့ ဆိုလိုသည် - 'ပံ့သကူဆောင်ခြင်းစသည်ကို ပံ့သကူစသည်၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ပံ့သကူစသော စကားဖြင့် တင်စား၍ ဆိုအပ်၏၊ သီလကို ပံ့သကူဆောင်ခြင်း၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ပံ့သကူစသော စကားဖြင့် တင်စား၍ ဆိုအပ်၏' ဟု ဖြစ်သည်။ 'တိစီဝရံ သီလမဿ' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။ ထိုသူတို့၏ 'ဂုဠော ပဏျမဿ' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။ 'တောမရံ၊ မုဂ္ဂရော ပဟရဏမဿ' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။ အပေါ်၌ တင်အပ်-တင်ထားအပ်၏ ဟု ရထားအင်္ဂါကို ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကာမ၊ ခန္ဓာ၊ ကိလေသာ၊ အဘိသင်္ခါရတို့သည် ချမ်းသာ သို့မဟုတ် ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'ဥပဓိ' မည်၏။

28. තංහන්ති

၂၈. ထို (ငါး) ကို သတ်တတ်၏။

බහුම්හි භූතානගතෙසුපි පච්චයභාවෙ කාරණමාහ-‘සඞ්ඛ්‍යාකාලානමවිවච්ඡිතත්තා’ති, සුත්තෙ වුත්තාය එකසඞ්ඛ්‍යාය වුත්තමානකා ලස්සෙව ච වත්තුමනිච්ඡිතත්තාති අත්ථො.

များစွာသော အတိတ် အနာဂတ်တို့၌လည်း ပစ္စည်းအဖြစ်ရှိခြင်း၌ အကြောင်းကို 'သခင်္ျာကာလာနမဝိဝစ္ဆိတတ္တာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ သုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော တစ်ခုသော အရေအတွက်ကိုလည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလကိုသာလည်းကောင်း ပြောဆိုလိုခြင်း မရှိသောကြောင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

තදුපාදානන්තූති [Pg.203] තෙසමෙකවචනාදීනමුපාදානන්තු. තං නානන්තරීය කත්තාති උපලක්ඛණවසෙන තෙසං වචනකාලන්තරානමවිනාභාවිත්තාති අධිප්පායො. හන්තිච්චාදිත්‍යාද්‍යන්තස්ස කිරියාප්පධානත්තෙ කථං ණාදීනං තදත්ථෙ ජායමානානං සාධනප්පධානත්ත මිච්චත්‍ර හෙතුමාහ ‘සභාවතො’ති. මීනෙ හන්තීති මෙනිකො. අජිව්හා අනිමිසා ච මච්ඡා, දිට්ඨොව සන්දිට්ඨන්ති ඉමිනා සංසද්දස්ස විසුං අත්ථභාවං දස්සෙති. ලොකුත්තරධම්මොති නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො, ඵලධම්මොපි හෙට්ඨිමො සකදාගාමිවිපස්සනාදීනං පච්චයභාවෙන උපරිමග්ගාධිගමස්ස උපනිස්සයභාවතො පරියායතො දිස්සමානොව වට්ටභයං නිවත්තෙති, භාවනාභිසමයවසෙන මග්ගධම්මො සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන නිබ්බානධම්මො.

'တဒုပါဒါနန္တု' ဟူသည် ထိုဧကဝုစ်စသည်တို့ကို ယူခြင်းတည်း။ 'တံ နာနန္တရီယ ကတ္တာ' ဟူသည် ဥပလက္ခဏနည်းအားဖြင့် ထိုဝုစ် ကာလကွဲပြားခြားနားခြင်းတို့၏ မကင်းနိုင်ခြင်းကြောင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဟန္တိ' စသည်ဖြင့် တိ-စသော အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ ကြိယာလျှင် အဓိကရှိသည်ဖြစ်ပါလျက် ထိုကြိယာအနက်၌ ဖြစ်ကုန်သော 'ဏ' စသော ပစ္စည်းတို့၏ ကတ္တား စသော သာဓနလျှင် အဓိကရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို အလိုရှိအပ်သနည်းဟူသော မေးခွန်း၌ အကြောင်းကို 'သဘာဝတော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ငါးတို့ကို သတ်တတ်သောကြောင့် 'မေနိက' မည်၏။ လျှာမရှိကုန်သော မျက်စိမမှိတ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ငါးတို့တည်း။ မြင်အပ်ပြီးသည်သာလျှင် 'သန္ဒိဋ္ဌ' မည်၏၊ ဤစကားဖြင့် 'သံ' သဒ္ဒါ၏ သီးခြား အနက်ရှိပုံကို ပြ၏။ လောကုတ္တရာတရား ဟူသည် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတည်း၊ ဖိုလ်တရားသည်လည်း အောက်အောက်သော သကဒါဂါမိဝိပဿနာစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သဖြင့် အထက်မဂ်ကို ရခြင်း၏ ဥပနိဿယအဖြစ်ကြောင့် ပရိယာယ်အားဖြင့် ထင်ရှားလျက်ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲဘေးကို တားမြစ်တတ်၏၊ ဘာဝနာဘိသမယအားဖြင့် မဂ်တရား ဖြစ်၍ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်တရား ဖြစ်၏။

වට්ටභයන්ති කම්මකිලෙසවිපාකසඞ්ඛාතං තිවිධවට්ටභයං. විධාන වචනන්ති අප්පත්තෙ-ත්ථෙ නියොගසඞ්ඛාතවිධිනො පකාසතං එහිපස්ස වචනං. පරිසුද්ධත්තාති කිලෙසමලවිරහෙන සබ්බථා විසුද්ධත්තා. අමනුඤ්ඤම්පි කදාචි සප්පයොජනං යථාසභාවප්පකාසනෙන දස්සෙතබ්බං භවෙය්‍යාති තදභාවං දස්සෙති. තෙනාහ ‘විජ්ජමානම්පි චෙ’ච්චාදි. නනු ච එහිපස්සාති ත්‍යාද්‍යන්තා, තස්මා නෙතෙති පච්චයො පප්පොති, තථාහි පාටිපදිකතො පච්චයවිධානම්පටිපාදිතං, න ත්‍යාද්‍යන්තතො නාපි වාක්‍යතො, තස්මා කථමෙහිපස්සිකොති හොතීති ආහ-‘එහිපස්සසද්දොචාය’මිච්චාදි. පදසමුදායස්සානුකරණොති පදසමූහස්ස අනුකරණභූතො එකො එහිපස්සසද්දො. අථවා එහි ආගච්ඡ ඉමං ධම්මං පස්සාති යො අප්පත්තෙ-ත්ථෙ නියොගසඞ්ඛාතො විධි, තබ්බාචකො යන්නිපාතො එහිපස්සාති, එහිපස්සවිධිං අරහතීති එහිපස්සිකො, අථවා එහිච්චෙව නිපාතො, දස්සනං ඤාපනං පස්සො, එහීති පස්සො ඤාපනං එහිපස්සො, එහිපස්සං අරහතීති එහිපස්සිකො.

'ဝဋ်ဘေး' (ဝဋ္ဋဘယံ) ဟူသည် ကံ၊ ကိလေသာ၊ ဝိပါက်ဟု ဆိုအပ်သော သုံးပါးသော ဝဋ်ဘေးတည်း။ 'ဝိဓာနဝစနံ' ဟူသည် မရောက်သေးသော အရပ်၌ စေခိုင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဝိဓိ (အမိန့်) ကို ပြတတ်သော 'ဧဟိပဿ' ဟူသော စကားတည်း။ 'ပရိသုဒ္ဓတ္တာ' ဟူသည် ကိလေသာအညစ်အကြေး ကင်းခြင်းကြောင့် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ အကျိုးရှိသည်ဖြစ်၍ သဘောအတိုင်း ပြခြင်းဖြင့် ပြအပ်ရာ၏၊ ထိုသို့မဟုတ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ စေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ဧဟိပဿ' ဟူသည် တိ-စသော အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့တည်း၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ပစ္စည်းမရောက်နိုင်၊ ထို့သို့ပင် သာမာန်နာမ်ပုဒ် (ပါဋိပဒိက) မှ ပစ္စည်းဝိဓိကို ပြအပ်၏၊ တိ-စသော အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှလည်းကောင်း၊ ဝါကျမှလည်းကောင်း မပြအပ်၊ ထို့ကြောင့် 'ဧဟိပဿိက' ဟု မည်သို့ ဖြစ်သနည်း ဟု မေးအပ်သော် 'ဧဟိပဿသဒ္ဒေါစာယံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ပဒသမုဒါယဿာနုကရဏံ' ဟူသည် ပုဒ်အစု၏ အတုပြုခြင်းဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသော 'ဧဟိပဿ' သဒ္ဒါတည်း။ သို့မဟုတ် 'လာလော့၊ ဤတရားကို ရှုလော့' ဟူ၍ မရောက်သေးသော အနက်၌ စေခိုင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဝိဓိ (အမိန့်) တရား ရှိ၏၊ ထိုဝိဓိကို ဟောတတ်သော နိပါတ်သည် 'ဧဟိပဿ' မည်၏၊ ဧဟိပဿဝိဓိနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် 'ဧဟိပဿိက' မည်၏။ သို့မဟုတ် 'ဧဟိ' ဟူသည်သာ နိပါတ်တည်း၊ ပြခြင်း သိစေခြင်းသည် 'ပဿ' မည်၏၊ 'လာလော့' ဟု ပြခြင်း သိစေခြင်းသည် 'ဧဟိပဿ' မည်၏၊ ဧဟိပဿနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် 'ဧဟိပဿိက' မည်၏။

29. තෙන

၂၉. ထို့ကြောင့်

එකීභාවොති මුග්ගෙහි සංසට්ඨානං මාසානමිව මිස්සීභාවො. එසොති සංසග්ගො, උක්කංසෙනාති උක්කංසාධානෙන ච භවිතබ්බන්ති සම්බන්ධො[Pg.204]. සංසග්ගඋක්කංසානං සහභාවස්ස අනෙකන්ති කත්තෙ කාරණමාහ- ‘අසුචිදබ්බෙ’ච්චාදිනා. බ්‍යතිරෙකමාහ- ‘නුක්කංසො’ති යත්ථ සංසග්ගරහිතං කෙවලමභිසඞ්ඛත්තමත්ථි, තත්ථ පච්චයමුදාහරණෙන දස්සෙත්වා විජ්ජාය සහ සංසග්ගස්සාවිජ්ජමානත්තෙ කාරණං වදති ‘රූපී ධම්මත්තා’තිආදි. රූපං භූතොපාදායභෙදමස්ස අත්ථීති රූපී, ඝතාදි සංසට්ඨං භත්තාදි. තස්ස ධම්මො සභාවො සංසග්ගො, තස්ස භාවො තත්තං, තස්මා, තස්සාති සංසග්ගස්ස, විජ්ජාත්වරූපී… යථාවුත්ත රූපසභාවාභාවා, තෙනාහ- ‘විජ්ජාය ච අරූපිත්තා’ති චරඉච්චන්ධාතුයෙව චරති.

'ဧကီဘာဝေါ' ဟူသည် ပဲနောက်တို့နှင့် ရောနှောအပ်သော ပဲလွန်းတို့ကဲ့သို့ ရောစပ်ခြင်းတည်း။ 'ဧသော' ဟူသည် ရောစပ်ခြင်းတည်း။ 'ဥက္ကံသေန' ဟူသည် လွန်ကဲမှုကို ဆောင်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်အပ်၏ ဟု စပ်အပ်၏။ ရောစပ်ခြင်း၊ လွန်ကဲခြင်းတို့၏ အတူတကွဖြစ်ခြင်း၏ များစွာသော အကြောင်း၌ 'အသုစိဒဗ္ဗေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ကို 'နုက္ကံသော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရောစပ်ခြင်းကင်း၍ သက်သက် ပြုပြင်အပ်သည်သာ ရှိရာ၌ ထိုနေရာ၌ ဥပမာထုတ်ဆောင်ပြသဖြင့် ဝိဇ္ဇာနှင့်တကွ ရောစပ်ခြင်း မရှိခြင်း၌ အကြောင်းကို 'ရူပီ ဓမ္မတ္တာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ မဟာဘုတ် ဥပါဒါရုပ် ကွဲပြားခြင်း ထိုသူအား ရှိသောကြောင့် 'ရူပီ' မည်၏၊ ထောပတ်အိုးစသည်နှင့် ရောစပ်အပ်သော ထမင်းစသည်တည်း။ ထိုရူပီ၏ သဘောသည် ရောစပ်ခြင်းတည်း၊ ထိုရောစပ်ခြင်း၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ ထို့ကြောင့်၊ 'တဿ' ဟူသည် ရောစပ်ခြင်း၏ ဖြစ်၏၊ ဝိဇ္ဇာသည်ကား နာမ်တရား (အရူပီ) ဖြစ်ခြင်းကြောင့်... ဆိုအပ်ပြီးသော ရုပ်သဘောမရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဝိဇ္ဇာယ စ အရူပိတ္တာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'စရ' ဓာတ်သည်သာ ကျင့်တတ်၏။

වාචසිකං මානසිකන්ති ‘‘මනාදීනං සක, යංකිඤ්චීති සතාදිකං යංකිඤ්චි. බාහුලකෙනෙවෙත්ථාවධාරණං ලබ්භතීති වුත්තං- ‘තතො වා’ති, දෙවදත්තෙන කීතොති සො අත්ථො තදත්ථො, තස්ස අප්පතීති අභිධානසත්තිවෙකල්ලෙන වුත්තියමනවගමො, දෙවදත්තිකොති හි වුත්තෙ දෙවදත්තෙන කීතොත්‍යයමත්ථො නප්පතීයතෙ… තාදිස සද්දසත්තිවෙකල්ලෙන තදත්ථස්සානමිධීයමානත්තා, අවගමො ච නාම සති සාමත්ථියෙ සියාති ඉමමත්ථං සඞ්ඛෙපතො දස්සෙතුමාහ- ‘තදත්ථාප්පතීතියා’තිආදි.

'ဝါစသိကံ မာနသိကံ' ဟူသည် မနစသည်တို့၏ မိမိဖြစ်သော၊ 'ယံkိဉ္စိ' ဟူသည် သတိစသည်ရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော။ ဤနေရာ၌ များသောအားဖြင့်သာ ကန့်သတ်ခြင်းကို ရအပ်၏ ဟု ဆိုအပ်သော 'တတော ဝါ' ဟူသော စကားတည်း၊ ဒေဝဒတ် ဝယ်အပ်၏ ဟူသော ထိုအနက်သည် ထိုအနက်တည်း၊ ထိုအနက်ကို မသိရခြင်းသည် စကားပြောဆိုခြင်း၏ စွမ်းအား ချို့ယွင်းသောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနက်ကို မသိရခြင်းတည်း။ 'ဒေဝဒတ္တိကော' ဟု ဆိုအပ်သော် ဒေဝဒတ် ဝယ်အပ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို မသိရ၊ ထိုကဲ့သို့သော သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအား ချို့ယွင်းသောကြောင့် ထိုအနက်ကို မဟောနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ သိရခြင်းမည်သည် စွမ်းအားရှိသော် ဖြစ်ရာ၏ ဟူသော ဤအနက်ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် 'tadatthāppatītiyā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

අභිධානලක්ඛණත්තන්ති අභිධානං සති සාමත්ථියෙ වාක්‍යෙ වචනීයස්සාත්ථස්ස වුත්තියා කථනං ලක්ඛණං සභාවො යෙසන්තෙ අභිධානලක්ඛණා, තෙසං භාවො තත්තං, තබ්බාදිසමාප්‍යෙවමෙව දට්ඨබ්බා. මරිචෙන අභිසඞ්ඛතං සංසට්ඨං වාති, සලාකාය ජිතන්ති විග්ගහො.

'အဘိဓာနလက္ခဏတ္တံ' ဟူသည် စွမ်းအားရှိသော် ဝါကျ၌ ပြောဆိုအပ်သော အနက်ကို ဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ပြောဆိုခြင်း 'အဘိဓာန' လက္ခဏာ (သဘော) ရှိကုန်သော တရားတို့သည် အဘိဓာနလက္ခဏာ မည်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့၏ အဖြစ်သည် အဘိဓာနလက္ခဏတ္တံ မည်၏။ ထိုစကားနှင့် တူသော သမတ်စသည်တို့ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ ရှုအပ်၏။ ငရုတ်ကောင်းဖြင့် ပြုပြင်အပ်သော သို့မဟုတ် ရောစပ်အပ်သော၊ 'သလာကာယ ဇိတံ' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။

30. තස්ස

၃၀. ထိုသူ၏

යො ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති (4-120)

'dissantaññepi paccayā' (၄-၁၂၀) ဟူသော အကြင်သုတ်တော်ဖြင့်

34. ණො

၃၄. 'ဏ' ပစ္စည်းသည်

පවුත්තෙපීති කච්චායනෙන පවුත්තන්ති අත්ථෙ ‘‘අඤ්ඤස්මිං’’තිස්මිංණො හොතෙවාති අධිප්පායො.

'ပဝုတ္ေပိ' ဟူသည် ကစ္စည်းဆရာ မိန့်တော်မူအပ်၏ ဟူသော အနက်၌ 'အညသ္မိံ' ဟူသော သုတ်၌ 'ဏ' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

35. ගවා

၃၅. နွားတို့ကြောင့်

දුනො රුක්ඛස්ස.

'ဒုနော' ဟူသည် သစ်ပင်၏။

38. මාතා

၃၈. အမိ

මාතාපිතුන්නං [Pg.205] මාතාපිතරොති මාතුයා මාතාපිතරො පිතුස්ස මාතාපිතරො, න එකමෙකතො ද්වීසූති එකතො එකතො වුත්තනයෙන ද්වීසුද්වීසු අත්ථෙසු න භවතීති අත්ථො.

'မာတာပိတုန္နံ မာတာပိတရော' ဟူသည် အမိ၏ မိဘတို့နှင့် အဖ၏ မိဘတို့တည်း၊ 'န ဧကမေကတော ဒွီသု' ဟူသည် တစ်ဦးစီ တစ်ဦးစီမှ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် နှစ်ဦး နှစ်ဦးသော အနက်တို့၌ မဖြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

39. හිතෙ

၃၉. အစီးအပွားရှိရာ၌

මාතු හිතො, පිතු හිතොති විග්ගහො.

'မာတု ဟိတော၊ ပိတု ဟိတော' ဟူသည် ဝိဂ္ဂဟတည်း။

40. නින්ද

၄၀. ကဲ့ရဲ့ခြင်း

සෙන රූපෙන ඤාතෙපි විසෙසරූපෙන අඤ්ඤාතො අඤ්ඤාතවිසෙසො. කට්ඨාදිමයා යා පටිමා තම්පටිච්ඡන්දකං. සම්බන්ධො සස්සාමීලක්ඛණො අස්ස අත්ථීති සම්බන්ධි කස්සාති කිං සද්දනිද්දිට්ඨො, සොව විසෙසො, සම්බන්ධිවිසෙසො විසයො අස්ස අඤ්ඤාණස්සාති සමාසො. පයොගාසම්භවාති අයමස්සොති වුත්ත අස්සප්පකතියාපි පයොගා සම්භවා. තථාහි යදි යස්සාච්චන්තමජානනං සියා තථා සති සබ්බථා වත්ථුජානනාභාවෙ පකතියෙව න සියා, න හි සබ්බථා අවිඤ්ඤාතත්ථො සද්දො පයොගමහරති, තස්මා සරූපෙන ඤාතස්ස යස්ස විසෙසො අවිඤ්ඤාතො, සොයෙවිධ අඤ්ඤාතො-තිමතොති විඤ්ඤායතෙ, අඤ්ඤාතො-ස්සොකස්ස වා කුතොතිවා කිං සභාවො වෙති හි අස්සකොති. කප්පච්චයන්තො හත්ථිකඉච්චයන්නාමධෙය්‍යං නාමං යස්ස හත්ථිවියාති දස්සිතපටිභාගස්ස සො කප්පච්චයන්තනාමධෙය්‍යො. අභිනිවෙසෙන වා සිජ්ඣන්ති යථා අජ්ජුනාදිවෙසධාරිනි අජ්ජුනාදිසද්දෙනාති අධිප්පායො.

မိမိကိုယ်ပိုင်အခြင်းအရာအားဖြင့် သိအပ်သော်လည်း ထူးခြားသောအခြင်းအရာအားဖြင့် မသိအပ်သောသူသည် 'အညာတဝိသေသ' (မသိအပ်သော ထူးခြားမှုရှိသောသူ) မည်၏။ သစ်သားစသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော အကြင်ရုပ်တုသည် ထိုရုပ်တုသည် ပုံတူ (ပဋိစ္ဆန္ဒက) မည်၏။ ပိုင်ရှင်နှင့် ပိုင်ဆိုင်အပ်သောအရာ အခြင်းအရာလက္ခဏာရှိသော ဆက်သွယ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) သည် ဤသူအား ရှိ၏ဟု 'သမ္ဗန္ဓီ'၊ အဘယ်သူ၏ ဖြစ်သနည်းဟု ကိံသဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏၊ ထိုဆက်သွယ်မှုသည်ပင်လျှင် ထူးခြားမှုဖြစ်၏၊ 'သမ္ဗန္ဓိဝိသေသ' သည် ထိုမသိခြင်း၏ အာရုံဖြစ်၏ဟု သမာသ်ဖွဲ့ပုံတည်း။ "သုံးစွဲခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်" ဟူသည် ဤသူအား ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်သော မူလသဘာဝအားဖြင့်လည်း သုံးစွဲခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အကယ်၍ အကြင်သူအား လုံးဝမသိခြင်းသာ ဖြစ်ပါမူ၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အလုံးစုံအားဖြင့် ဝတ္ထုကို မသိခြင်းကြောင့် မူလသဘာဝ (ပကတိ) ပင် ဖြစ်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ အလုံးစုံ မသိအပ်သော အနက်ရှိသော သဒ္ဒါသည် သုံးစွဲခြင်းကို မထိုက်တန်ပေ။ ထို့ကြောင့် မိမိသဘာဝအားဖြင့် သိအပ်ပြီး၍ ထူးခြားသောအခြင်းအရာကို မသိအပ်သော အကြင်အရာရှိ၏၊ ထိုအရာကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ 'အညာတ' ဟု မှတ်အပ်၏။ 'အညာတော-ဿ' (ဤသူသည် မသိအပ်သနည်း) သို့မဟုတ် 'ကဿ ဝါ' (အဘယ်သူ၏ ဖြစ်သနည်း) သို့မဟုတ် 'ကုတောတိ ဝါ' (အဘယ်မှ လာသနည်း) သို့မဟုတ် 'ကိံ သဘာဝေါ' (အဘယ်သဘာဝ ရှိသနည်း) ဟု ဆိုလိုရင်းတည်း။ က-ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော 'ဟတ္ထိက' အစရှိသော အမည်သည်၊ ဆင်ကဲ့သို့ ပြအပ်သော ပုံတူရှိသောသူအား က-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အမည်ရှိသူ မည်၏။ သို့မဟုတ် စွဲလမ်းမှုဖြင့် ပြီးမြောက်ကုန်၏။ အနက်ကား အနုဇ္ဇနစသော အဝတ်တန်ဆာကို ဝတ်ဆင်ထားသူ၌ အနုဇ္ဇနဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် (ခေါ်ဝေါ်ခြင်း) ကဲ့သို့တည်း။

පටිමායාති එත්ථ පූජනත්ථා එව පටිමා ගහිතා, මොරසමාන නාමත්තා මොරොවියාති යොජනා, චඤ්චා තිණපුරිසො, ඉධ පන තං සදිසො පුරිසො මනුස්සො චඤ්චා. අකස්මා එව ආකස්මිකං ‘‘සකත්ථෙ’’ති (4-122) ණිකො. යංකිඤ්චි අබුද්ධිපුබ්බකං, තමාකස්මිකං, තස්මිං ආකස්මිකෙභිධෙය්‍යො සති ඉවසද්දත්ථෙ වත්තමානතො ඊයො හොතීති අත්ථො. කාකො ච තාලඤ්ච ඵලං කාකතාලානි, තෙසමිව මිලනං. අජාඛග්ගානමිව මිලනං යදාකස්මිකං, කිඤ්චි තම ජාඛග්ගීයං[Pg.206], ණො ඉවත්ථෙ. සක්කරන්ති ‘‘සංයොගෙ ක්වචී’’ති (4-125) වුද්ධ්‍යභාවො. මුනීව, බාලොව, කුලිසමිව, එකසාලාඉවාති විග්ගහො, ලොහිතොව ලොහිතිකො ඵටිකමණි.

'ပဋိမာယ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပူဇော်အပ်သော အနက်ရှိသော ရုပ်တုကိုသာ ယူအပ်၏၊ ဥဒေါင်းနှင့် တူသောအမည် ရှိသည်ဖြစ်၍ 'ဥဒေါင်းကဲ့သို့' ဟု စပ်ရမည်။ 'စဉ္စာ' ဟူသည် မြက်ဖြင့်ပြုလုပ်အပ်သော လူရုပ်ဖြစ်၏၊ ဤနေရာ၌မူ ထိုမြက်လူရုပ်နှင့် တူသော လူကို 'စဉ္စာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းမရှိဘဲ ဖြစ်သောကြောင့် 'အာကသ္မိက' ဟူ၍ ဖြစ်၏၊ မိမိအနက်၌ "သကတ္ထေ" သုတ်ဖြင့် ဏိကပစ္စည်း သက်၏။ ဆင်ခြင်ခြင်း မရှိဘဲ (တိုက်ဆိုင်စွာ) ဖြစ်ပေါ်လာသော အရာမှန်သမျှသည် အာကသ္မိက ဖြစ်၏။ ထိုတိုက်ဆိုင်မှု၌ ဟောအပ်သောအနက်ရှိသော် 'ကဲ့သို့' ဟူသော အနက်၌ 'အီယ' ပစ္စည်း ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ကျီးကန်းနှင့် ထန်းသီးသည် 'ကာကတာလ' မည်၏။ ထိုကျီးနှင့် ထန်းသီးတို့ တွေ့ဆုံခြင်းကဲ့သို့တည်း။ ဆိတ်နှင့် သံလျက်တို့ တွေ့ဆုံခြင်းကဲ့သို့ တိုက်ဆိုင်စွာ ဆုံမိခြင်းသည် 'အဇာခဂ္ဂီယ' မည်၏။ ဏ-ပစ္စည်းသည် 'ကဲ့သို့' ဟူသော အနက်၌ သက်၏။ 'သက္ကရ' ဟူသော ပုဒ်၌ "သံယောဂေ ကွစိ" သုတ်ဖြင့် ဝုဒ္ဓိမဖြစ်ခြင်းတည်း။ 'မုနိကဲ့သို့'၊ 'ဗာလကဲ့သို့'၊ 'ကုလိသကဲ့သို့'၊ 'ဧကသာလာကဲ့သို့' ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ 'လောဟိတိက' ဟူသည် နီသော ဖလ်မျက်ရွဲ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

41. තමස්ස

၄၁. "တမဿ"

දොණාදීත්‍යාදිසද්දෙන ඛාරසතාදයොපි පරිමාණවිසෙසා ගය්හන්ති. සඞ්ඛ්‍යා අසීතිපඤ්චාදයො, අඤ්ඤං වා යංකිඤ්චීති උපඩ්ඪකායාදි, සොළස දොණා එකා ඛාරී. නනු පඤ්චකං ගන්ථජාතන්ති වත්වා අඤ්ඤං වා සඞ්ඝාදිකන්ති වුත්තං තං කථං පාණිනියෙහි විය ‘‘සඞ්ඛ්‍යාය සඤ්ඤාසඞ්ඝසුත්තාජ්ඣයනෙසූ’’ති (5-1-58) සුත්තිතත්තාභාවාති මනසි නිධාය ‘සඞ්ඛ්‍යාවාචීහි’ච්චාදි වුත්තං. ‘‘ආදසහි සඞ්ඛ්‍යෙයෙ වත්තන්තී’’ති පඤ්චසද්දස්ස සඞ්ඛ්‍යෙයෙ වුත්තත්තා ආහ- ‘පඤ්චාවයවා’ති. පරිමාණසද්දසන්නිධානෙ සඞ්ඛ්‍යානෙපි පඤ්චසද්දොති මඤ්ඤමානො ආහ- ‘පඤ්චසඞ්ඛ්‍යානඤ්චෙ’ති. පඤ්චා වුත්තයොති පඤ්චවාරා, රූපානීති ච පරියායන්තරෙන ආවුත්තිසද්දස්සෙ වාත්ථං බ්‍යත්තං කරොති.

'ဒေါဏာဒိ' အစရှိသော သဒ္ဒါဖြင့် ခါရီ တစ်ရာ အစရှိသော တိုင်းတာမှု အထူးတို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။ သင်္ချာဟူသည် ရှစ်ဆယ်၊ ငါး အစရှိသည်တို့တည်း။ 'အခြား တစ်စုံတစ်ခု' ဟူသည် ကိုယ်တစ်ဝက် အစရှိသည်တို့တည်း။ တင်း (ဒေါဏ) တစ်ဆယ့်ခြောက်တင်းသည် တစ်ခါရီ ဖြစ်၏။ 'ငါးခုအစုဖြစ်သော ကျမ်းဂန်အစု' ဟု ဆို၍ 'အခြားသော သံဃာစသည်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့ကဲ့သို့ "သခ်ဃျာယ သညျာသံဃသုတ္တာဇ္ဈယနေသု" ဟူ၍ သုတ်မပြုအပ်သဖြင့် အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်းဟု နှလုံးသွင်း၍ 'သင်္ချာဝါစီဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ဆယ်အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ရေတွက်အပ်သော အရာ၌ ဟောကုန်၏" ဟု ဆိုသဖြင့် 'ပဉ္စ'သဒ္ဒါသည် ရေတွက်အပ်သော အရာ၌ ဟောသောကြောင့် 'ပဉ္စာဝယဝါ' (အစိတ်ငါးခုရှိသော) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပရိမာဏသဒ္ဒါနှင့် နီးစပ်ရာ၌ သင်္ချာ၌လည်း 'ပဉ္စ'သဒ္ဒါ ဖြစ်၏ဟု ယူဆ၍ 'ပဉ္စသင်္ချာနဉ္စ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ပဉ္စာဝုတ္တယော' ဟူသည် ငါးကြိမ်၊ 'ရူပါနိ' ဟူသော အခြားသော ပရိယာယ်ဖြင့် 'အာဝုတ္တိ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေတော်မူ၏။

44. කිම්හා

၄၄. "ကိမှူ"

නනු සුත්තෙ සඞ්ඛ්‍යායන්ති න වුත්තං කත්‍යාදයො ච පයොගා සඞ්ඛ්‍යා පරිමාණෙයෙව දිස්සන්ති කථං නාමෙත්ථායං විධීති ආහ- ‘බහුලෙ’ච්චාදි. සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණෙයෙවායං විධීති කිං සද්දෙ සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණ විසයෙයෙව වත්තමානෙ අයං රත්‍යාදිකො විධීති අත්ථො, නනු චෙත්ථ කිං සද්දො පඤ්හෙ වත්තමානො කථං සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණෙ වත්තතෙති වුච්චතෙ, යජ්ජපි සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණෙ න වත්තතෙ, තථාපි සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණස්ස පුච්ඡියමානත්තා සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණවිසයෙ වත්තතෙ වාති. බහුලාධිකාර පයොගසාමත්ථියහෙතුනිදස්සනෙ ඵලමාහ- ‘යත්‍රත්වි’ච්චාදි, පරිච්ඡෙදකත්තෙන පරිමාණකත්තෙන. අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘‘යදාකිමිදං සඞ්ඛ්‍යා පරිමාණමෙසං දසන්නං න කිඤ්චි අප්පකමෙවෙතන්ති සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණමෙව කිං සද්දෙන නින්දීයතෙ, තදාපි සඞ්ඛ්‍යා පරිමාණස්ස නින්දීයමානත්තා සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණවිසයත්තමෙවෙති ඛෙපෙ වත්තමානාපි කිං සද්දා රතිච්චාදි සියා, බහුලාධිකාරාදිතොව පනෙත්ථ න සියා’’ති. රකාරානුබන්ධා ඉසද්දලොපත්ථාති යොජනා.

သုတ်၌ သင်္ချာဟူ၍ မဆိုအပ်ပါတကား၊ 'ကတိ' အစရှိသော သုံးနှုန်းမှုတို့သည်လည်း သင်္ချာပရိမာဏ၌သာ တွေ့ရကုန်၏၊ ဤနေရာ၌ ဤနည်းဥပဒေသသည် အဘယ်သို့ သက်ရောက်ပါသနည်းဟု မေးသော် 'ဗဟုလံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ဤစည်းမျဉ်းသည် သင်္ချာနှင့် တိုင်းတာမှု (ပရိမာဏ) ၌သာ ဖြစ်၏" ဟူသည် ကိံသဒ္ဒါသည် သင်္ချာပရိမာဏအရာ၌ ဟောသည်ရှိသော် ဤ 'ရတိ' အစရှိသော နည်းဥပဒေသသည် သက်ရောက်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤနေရာ၌ ကိံသဒ္ဒါသည် အမေး၌ ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် သင်္ချာပရိမာဏ၌ ဖြစ်ရသနည်းဟု မေးသော်၊ အကယ်၍ သင်္ချာပရိမာဏ၌ တိုက်ရိုက်မဟောသော်လည်း သင်္ချာပရိမာဏကို မေးမြန်းအပ်သောကြောင့် သင်္ချာပရိမာဏအရာ၌ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရမည်။ ဗဟုလအာဏာပိုင် သုံးစွဲနိုင်စွမ်း အကြောင်းပြချက်ကို ပြရာ၌ အကျိုးကို မိန့်တော်မူ၏ - 'ယတြတု' အစရှိသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်းဖြစ်သောအားဖြင့်၊ ပမာဏ ဖြစ်သောအားဖြင့်တည်း။ ဤနေရာ၌ အလိုအဆကား - "အကြင်အခါ၌ ဤဆယ်ခုသော အရာတို့၏ သင်္ချာပရိမာဏသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အနည်းငယ်မျှမျှပင် မရှိတကား" ဟု ကိံသဒ္ဒါဖြင့် သင်္ချာပရိမာဏကို ကဲ့ရဲ့အပ်၏၊ ထိုအခါ၌လည်း သင်္ချာပရိမာဏကို ကဲ့ရဲ့အပ်သည်ဖြစ်၍ သင်္ချာပရိမာဏအရာ၌ ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ခေပ) အနက်၌ ရှိသော ကိံသဒ္ဒါမှလည်း 'ရတိ' အစရှိသော ပစ္စည်းသည် ဖြစ်ရာ၏၊ သို့သော် ဗဟုလအာဏာကြောင့် ဤနေရာ၌ မဖြစ်တကားဟု ဆိုလိုသည်။ ရ-ကာရကို အနုဗန္ဓ ပြုခြင်းသည် 'ဣ' သဒ္ဒါ ချေရန်အကျိုးရှိ၏ဟု စပ်ရမည်။

45. සඤ්ජාතං

၄၅. "သဉ္ဇာတံ"

බුභුක්ඛාපිපාසප්පකතීහි [Pg.207] ඛසන්තාහි අකම්මවචනිච්ඡායං ‘‘ගමනත්ථා කම්මකාධාරෙ චා’’ති (5-59) කත්තරි ක්තෙ ඤිම්හි ච බුභුක්ඛිතො පිපාසිතොති සිද්ධෙපි වත්තමානෙ පයොගත්ථං බුභුක්ඛාපිපාසාති පාඨො.

အစာဆာခြင်း၊ ရေငတ်ခြင်းဟူသော မူလသဒ္ဒါတို့မှ ကတ္တားအနက်၌ က္တ-ပစ္စည်း၊ ဉ-ပစ္စည်းတို့ဖြင့် 'ဗုဘုက္ခိတ'၊ 'ပိပါသိတ' ဟု ကံအနက်ကို မဆိုလိုဘဲ "ဂမနတ္ထာ ကမ္မကာဓာရေ စ" သုတ်ဖြင့် ကတ္တားအနက်၌ က္တပစ္စည်းဖြင့် ပြီးနိုင်သော်လည်း၊ ပစ္စုပ္ပန်၌ သုံးစွဲရန်အလို့ငှာ 'ဗုဘုက္ခာပိပါသာ' ဟူသော ပါဌ်တည်း။

46. මානෙ

၄၆. "မာနေ"

සබ්බම්පරිච්ඡෙදරූපන්ති උම්මානපරිමාණාදිකං සබ්බං පරිච්ඡෙදරූපං. තත්‍ර ච උච්චත්තෙන මානමුම්මානං, සබ්බතො මානං පරිමාණං.

"သဗ္ဗံ ပရိစ္ဆေဒရူပံ" ဟူသည် ဥမ္မာန၊ ပရိမာဏ စသော အလုံးစုံသော အတိုင်းအတာပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်သည်။ ထိုတိုင်းတာခြင်းတို့တွင် အမြင့်အားဖြင့် တိုင်းတာခြင်းသည် 'ဥမ္မာန' မည်၏၊ အလုံးစုံသော အားဖြင့် တိုင်းတာခြင်းသည် 'ပရိမာဏ' မည်၏။

47. තග්ඝො

၄၇. "တဂ္ဃေါ"

‘‘පමාණපරිමාණෙහි සඞ්ඛ්‍යායචාපි සංසයෙ මත්තොවත්තබ්බො’’ති (5-2-37) පාණිනියවත්තබ්බකාරවචනං, තත්ථ පමාණ මායාමො. සඞ්ඛ්‍යායාති පඤ්චමී. එතෙහි සංසයෙ මත්තො වත්තබ්බොති අත්ථො. විදත්ථිමත්තං රතනමත්තං වාතිආදීනි කමෙන තත්ථොදාහරණානි.

"ပမာဏပရိမာဏေဟိ သင်္ချာယစာပိ သံသယေ မတ္တော ဝတ္တဗ္ဗော" ဟူသည် ပါဏိနိဆရာတို့၏ ဝတ္တဗ္ဗကာရ ဝစန ဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ ပမာဏ ဟူသည် အလျား ဖြစ်၏။ 'သင်္ချာယာ' ဟူသည် ပဉ္စမီဝိဘတ်တည်း။ ထိုပမာဏ၊ ပရိမာဏ၊ သင်္ချာတို့၌ သံသယရှိသော် 'မတ္တ'ပစ္စည်းကို ဆိုအပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'ဝိဒတ္ထိမတ္တံ'၊ 'ရတနမတ္တံ' စသည်တို့သည် ထိုအရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ဥပမာသာဓကတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

න වත්තබ්බන්ති යථාවුත්තවත්තබ්බවචනං පටික්ඛිපති. පටික්ඛිත්තෙ තස්මිං විදත්ථිමත්තං රතනමත්තං වාතිආදි(නා) යංකිඤ්චි දණ්ඩපුබ්බණ්ණාදිකං සංසයිතං, තෙන මානසඞ්ඛාතස්ස පරිච්ඡෙදස්සාභාවා කථමෙතෙ පයොගා සියුන්ති ආසඞ්කිය තත්ථ කාරණමාහ- ‘තථාභ්‍යූහනතො සිද්ධත්තා’ති. තථාභ්‍යූහනතොති විදත්ථිමානම්පමාණමස්ස රතනම්මාන මස්සාත්‍යාදිනා තෙනප්පකාරෙන අභ්‍යූහනතො අභ්‍යුපගමතොති අත්ථො. සංසයො ච නාම උභයපක්ඛපරාමසනෙ සති සියාති යථාවුත්තමබ්භූහනං සාධෙතුමාහ-නාන්තරෙනෙ’ච්චාදි. පක්ඛද්වයෙහීති විදත්ථි මානමස්ස රතනම්මානමස්සාති එවමාදිකෙහි පක්ඛද්වයෙහි. අභ්‍යූහනං සංසයස්සාති ගම්‍යතෙ. ජණ්ණු මානමස්ස ජණ්ණුතග්ඝං.

'န ဝတ္တဗ္ဗံ' ဟူသည် အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့သော စကားကို ပယ်မြစ်ခြင်းတည်း။ ထိုသို့ပယ်အပ်သော် 'ဝိဒတ္ထိမတ္တံ'၊ 'ရတနမတ္တံ' စသည်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော တုတ် သို့မဟုတ် စပါး စသည်တို့၌ သံသယရှိသော်၊ တိုင်းတာခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပိုင်းခြားမှု မရှိခြင်းကြောင့် ဤသုံးနှုန်းမှုတို့သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်းဟု သံသယရှိ၍ ထိုအရာ၌ အကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏ - "တထာဘျူဟနတော သိဒ္ဓတ္တာ" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ "တထာဘျူဟနတော" ဟူသည် ဤအရာသည် ထွာပမာဏရှိသလော သို့မဟုတ် တောင်ပမာဏရှိသလော စသည်ဖြင့် ထိုနည်းအားဖြင့် ကြံဆခြင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ သံသယဟူသည် နှစ်ဖက်သော အဖို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းရှိသော် ဖြစ်နိုင်၏ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော ကြံဆချက်ကို ပြီးမြောက်စေရန်အလို့ငှာ "နာန္တရေန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ဖက်နှစ်ဖက်တို့ဖြင့်" ဟူသည် ဤအရာသည် ထွာပမာဏရှိသလော၊ သို့မဟုတ် တောင်ပမာဏရှိသလော စသော ဤသို့စသည့် ဖက်နှစ်ဖက်တို့ဖြင့်။ သံသယ၏ ကြံဆခြင်းကို သိအပ်၏။ ဒူးဆစ်ပမာဏ ရှိသောကြောင့် 'ဇဏ္ဏုတဂ္ဃံ' မည်၏။

48. ණොච

၄၈. "ဏော စ"

පුරිසො පමාණමස්සාති විග්ගහො.

"ပုရိသော ပမာဏမဿာ" ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

49. අයූ

၄၉. "အယူ"

උපාධ්‍යන්තරොපාදානාති ‘අංසෙ’ති නිමිත්තන්තරොපාදානා නිවත්තතීති යොජනා.

"ဥပါဓျန္တရောပါဒါနာ" ဟူသည် 'အံသေ' ဟူသော အခြားအကြောင်းတရားကို ယူခြင်းမှ ကင်းလွတ်၏ဟု စပ်ရမည်။

50. සඞ්ඛ්‍යා

၅၀. "သင်္ချာ"

සච්චුතීසාසදසන්තාය [Pg.208] සඞ්ඛ්‍යාය පඨමන්තාය අස්මිං සතසහස්සෙ අධිකා සඞ්ඛ්‍යාති අත්ථෙ ඩො භවතීති සුත්තත්ථො. සච්චුතීසා සදසන්තාති පඨමාවචනං පඨමන්තතො විධිඤාපනත්ථං. නනු ච සුත්තෙ ‘සතසහස්ස සතසහස්සෙ ඩො’ති න වුත්තං, තථා සති වුත්තියං කථං ‘සතං සහස්සං සතසහස්සං වා’ති වුත්තන්ත්‍යාසඞ්කියාහ-උභයථාවගමා’තිආදි. උභයථාවගමාති සතං සහස්සන්ති ච සතසහස්සන්ති ච උභයප්පකාරෙනාවගමා, උභයථාවගමො පයොග දස්සනඤ්චෙත්ථ එවං විවරණෙ කාරණන්ති අධිප්පායො. පච්චයත්ථෙන සමානජාතියෙ පකත්‍යත්ථෙ සතීති යෙනකෙනචි සුවණ්ණකහාපණාදිනා පච්චයත්ථෙන සමානජාතියෙ. සුවණ්ණමාසකදීන මසමාන ජාතියානං. අකෙවලං චොදාහරණං දස්සෙතුං ‘එකවීස’න්ති වුත්තං. අනිප්ඵන්නත්තා සද්දානමිධ පච්චයග්ගහණපරිභාසාවතාරො නත්ථි.

သုတ်၏အနက်ကား- ခြောက်ဆယ့်သုံး အဆုံးရှိသော၊ ဆယ်ခုအဆုံးရှိသော၊ ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သင်္ချာပုဒ်၏နောက်၌ 'ဤသိန်းဟူသော အရေအတွက်ထက် လွန်ကဲသော သင်္ချာ' ဟူသော အနက်၌ ဍ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'သစ္စုတီသာ သဒသန္တာ' ဟူသော ပထမာဝိဘတ် ဝစနသည် ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ ပစ္စည်းဖြစ်ပုံ ဝိဓိကို သိစေခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ သုတ်၌ 'သတသဟဿ သတသဟဿေ ဍော' ဟု မဆိုအပ်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ထိုသို့ မဆိုအပ်ပါက ဝုတ္တိ၌ အဘယ်ကြောင့် 'သတံ သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ' ဟု ဆိုအပ်သနည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် 'ဥဘယထာဝဂမာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ဥဘယထာဝဂမာ' ဟူသည်ကား 'သတံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သဟဿံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သတသဟဿံ' ဟူ၍လည်းကောင်း နှစ်မျိုးလုံးသော အပြားအားဖြင့် သိအပ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ဖွင့်ပြခြင်း၌ နှစ်မျိုးလုံးသော အပြားအားဖြင့် သိအပ်ခြင်းနှင့် ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းကို ပြခြင်းသည် အကြောင်းဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပစ္စည်း၏အနက်နှင့် တူသောဇာတ်ရှိသော ပကတိအနက် ရှိလတ်သော်' ဟူသည်ကား ရွှေဒင်္ဂါး စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော ပစ္စည်း၏အနက်နှင့် တူသော ဇာတ်ရှိသော် ဟူလို။ ရွှေမသျှက စသည်တို့သည် မတူသော ဇာတ်ရှိကုန်၏။ ဥပမာ သာဓကသက်သက်ကို ပြခြင်းငှာ 'ဧကဝီသံ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ သဒ္ဒါတို့သည် မပြီးဆုံးသေးသောကြောင့် ဤသုတ်၌ ပစ္စည်းဂဟဏ ပရိဘာသာ သက်ရောက်မှု မရှိ။

51. තස්ස

၅၁. တဿ

නනු ච සඞ්ඛ්‍යාසද්දො සඞ්ඛ්‍යානෙ සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ ච වත්තතෙ, කථමෙත්ථ සඞ්ඛ්‍යානෙවසිතා වුත්ති යෙනෙවං විවරණං කතමිච්චාහ- ‘යදිපි’ච්චාදි, පච්චාසන්නං සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්සාති අධිප්පායො. ඉමිනා ච කරණසාධනො-යං පූරණසද්දොති විඤ්ඤාපෙති. යතොති වුත්තයං සද්දසම්බන්ධිනා තංසද්දෙන සෙති උල්ලිඞ්ගිතස්ස සඞ්ඛ්‍යාතිඅත්ථමුපදස්සිය සායෙව පූරීයතෙතීමස්ස කම්මභාවෙන තිට්ඨතීති දස්සෙතුං තෙන පූරණෙන පූරීයතෙ’ති ආහ.

သင်္ချာသဒ္ဒါသည် ရေတွက်ခြင်း (သင်္ချာန) နှင့် ရေတွက်အပ်သောပစ္စည်း (သင်္ချေယျ) နှစ်မျိုးလုံး၌ ဖြစ်ပါလျက်၊ အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ ရေတွက်ခြင်း (သင်္ချာန) အနက်၌သာ ဝုတ္တိ တည်သနည်း၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဖွင့်ဆိုရသနည်းဟူမူ- 'ယဒိပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ သင်္ချာသဒ္ဒါ၏ နီးစပ်သော အနက်ဖြစ်သောကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားဖြင့် ဤပူရဏသဒ္ဒါသည် ကရဏသာဓနဖြစ်ကြောင်းကို သိစေသည်။ 'ယတော' ဟု ဆိုအပ်သော စကား၌ သဒ္ဒါနှင့် စပ်လျဉ်းသော 'တံ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် 'သေ' ဟု ညွှန်းအပ်သော 'သင်္ချာ' ဟူသော အနက်ကို ပြ၍ ထိုသင်္ချာသည်သာ ပြည့်စုံအပ်၏ဟူသော ကမ္မဘာဝဖြင့် တည်ရှိပုံကို ပြခြင်းငှာ 'ထိုပူရဏဖြင့် ပြည့်စုံအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

සම්පජ්ජතෙති පූරීයතෙත්‍යස්සත්ථමාචික්ඛති. අනෙනෙතං දස්සෙති ‘‘(න) ඝටිකාදීනමිව දබ්බානං දබ්බන්තරෙ නාතිරිත්තීකරණං සඞ්ඛ්‍යාය පූරණං කිඤ්චරහි තස්ස සමප්පත්තියෙවා’’ති. අථ කායං වචොයුත්ති ‘සාසඞ්ඛ්‍යා පූරීයතෙ යෙනෙ’ති, යාවතා සාති යස්මා පච්චයො විහිතො තස්ස සඞ්ඛ්‍යාසද්දස්ස පරාමාසො තස්ස ච පූරණෙන අභෙදොච්චාසඞ්කියාහ- ‘අභෙදෙනොච්චතෙ සඞ්ඛ්‍යා පූරීයතෙ යෙනෙතී’ති අභිධානාභිධෙය්‍යානමභෙදොපචාරෙන වුච්චතීත්‍යත්ථො, සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යපූරණෙ [Pg.209] ඩො න හොතීති වත්වා තදත්ථං විභාවෙතුමාහ- ‘ද්වාදසන්න’මිච්චාදි. සො ඝටො තාසං ඝටිකානං පූරණො දබ්බානං දබ්බන්තරෙ නාති රිත්තීකරණවසෙන. වීසතියා පූරණොතිආදිනා විග්ගහො.

'သမ္ပဇ္ဇတေ' ဟူသည် 'ပူရီယတေ (ပြည့်စုံအပ်၏)' ဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ ဤစကားဖြင့် 'အိုးငယ် စသည်တို့ကဲ့သို့ ဒြပ်အချင်းချင်း၌ လွန်ကဲအောင် ပြုခြင်းသည် သင်္ချာ၏ ပြည့်စုံခြင်း မဟုတ်ပေ၊ အဘယ်နည်းဟူမူ ထိုသင်္ချာ၏ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏' ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ပြသည်။ 'ထိုသင်္ချာသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် ပြည့်စုံအပ်၏' ဟူသော ဤစကားအသုံးအနှုန်းသည် အဘယ်သို့နည်း၊ 'သာ' ဟူသော ပုဒ်သည် အကြင်သင်္ချာသဒ္ဒါမှ ပစ္စည်းကို ဝိဟိတပြုအပ်၏၊ ထိုသင်္ချာသဒ္ဒါကို ညွှန်းခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုသင်္ချာ၏ ပူရဏနှင့် မကွဲပြားဟူသော သံသယကို ဖြေဖျောက်ရန်- 'အဘေဒအားဖြင့် ဆိုအပ်သော သင်္ချာသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် ပြည့်စုံအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အမည်ဟောသဒ္ဒါ (အဘိဓာန) နှင့် ဟောအပ်သောအနက် (အဘိဓေယျ) တို့၏ အဘေဒေါပစာအားဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သင်္ချေယျပူရဏ၌ ဍ-ပစ္စည်း မဖြစ်ဟု ဆိုပြီးလျှင် ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် 'ဒွါဒသန္နံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအိုးသည် ထိုအိုးငယ်တို့ကို ပြည့်စေတတ်သော အရာဖြစ်၏၊ ဒြပ်အချင်းချင်း၌ လွန်ကဲအောင် ပြုခြင်းအားဖြင့် မဟုတ်ပေ။ 'ဝီသတိယာ ပူရဏော' စသည်ဖြင့် ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်သည်။

54. ඡා

၅၄. ဆာ

කච්චායනෙන ‘‘ද්විතීහි තියො’’ති (2-8-42) සුත්තෙන ද්විතිසද්දෙහි තියප්පච්චයං විධාය ‘‘තියෙ දුතාපි චා’’ති (2-8-43) ද්විතීනං දුතාදෙසෙන දුතියං තතියන්ති ච ‘‘චතුඡෙහි ථඨා’’ති (2-8-41) සුත්තෙන චතුතො ථප්පච්චයං විධාය ද්විත්තෙන චතුත්ථන්ති ච නිප්ඵාදිතං. ඉධ තථා භාවෙන කථං තෙ සිජ්ඣන්තීති ආසඞ්කිය වුත්තියං ‘කථ’මිච්චාදි වුත්තන්ති දස්සෙතුමාහ ‘සඞ්ඛ්‍යෙ’ච්චාදි. වුත්තියං ‘දුතියස්සා’තිආදිනා සුත්තෙකදෙසා දස්සිතාති තානි සම්පුණ්ණං කත්වා දස්සෙතුං ‘දුතියස්සා’තිආදිනා ‘චතුත්ථතතියාන’මිච්චාදිනා ච වුත්තානි.

ကစ္စည်းဆရာသည် 'ဒွိတီဟိ တိယော' (၂-၈-၄၂) သုတ်ဖြင့် ဒွိ၊ တိ သဒ္ဒါတို့မှ တိယပစ္စည်းကို ပြု၍၊ 'တိယေ ဒုတာပိ စာ' (၂-၈-၄၃) သုတ်ဖြင့် ဒွိ၊ တိ တို့ကို ဒု၊ တ အာဒေသပြုခြင်းဖြင့် 'ဒုတိယံ'၊ 'တတိယံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'စတုဆေဟိ ထဌာ' (၂-၈-၄၁) သုတ်ဖြင့် စတုသဒ္ဒါမှ ထ-ပစ္စည်းကို ပြု၍ ဒွိတ္တဖြင့် 'စတုတ္ထံ' ဟူ၍လည်းကောင်း ပြီးစေအပ်၏။ ဤစနစ်၌ ထိုသို့သောသဘောဖြင့် ထိုပုဒ်တို့သည် အဘယ်သို့ ပြီးသနည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် ဝုတ္တိ၌ 'ကထံ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ 'သင်္ချေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဝုတ္တိ၌ 'ဒုတိယဿ' စသည်ဖြင့် သုတ်၏တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ပြအပ်သောကြောင့် ထိုသုတ်တို့ကို အပြည့်အစုံ ပြခြင်းငှာ 'ဒုတိယဿ' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'စတုတ္ထတတိယာနံ' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း မိန့်တော်မူအပ်သည်။

55. එකා

၅၅. ဧကာ

සඞ්ඛ්‍යාවචනස්ස ගහණෙ කො දොසොච්චාහ-‘සඞ්ඛ්‍යාවාචි’ච්චාදි. බහුත්තවිසයෙ පයොගො න සියාති සඞ්ඛ්‍යාවචනස්ස එකත්ථෙ නියතත්තා වුත්තං. එකාකීහිච්චස්ස අත්ථමාචික්ඛති පධානභූතෙහෙව’ච්චාදිනා. උපපජ්ජකෙ බහුත්තවිසයෙ පයොගොත්‍යපෙක්ඛතෙ.

'သင်္ချာဝစန' ကို ယူခြင်း၌ အဘယ်အပြစ်ရှိသနည်းဟူမူ- 'သင်္ချာဝါစိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ များစွာသော အရာ၌ အသုံးအနှုန်း မဖြစ်ရာဟူ၍ သင်္ချာဝစနသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ သတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် ဆိုအပ်သည်။ 'ဧကာကီဟိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို 'ပဓာနဘူတေဟေဝ' စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူသည်။ သင့်လျော်သော များစွာသော အရာ၌ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်ထိုက်သည်ဟု မျှော်လင့်အပ်သည်။

56. වච්ඡා

၅၆. ဝစ္ဆာ

තරො හොතීති වුත්තෙපි තෙහි තරො හොතීති විඤ්ඤායති, වච්ඡාදීහීති සුතත්තා පන වච්ඡාදීනන්ති ච විඤ්ඤායතීති වච්ඡාදීනන්තිආදිනා වුත්තිගන්ථොපදස්සනං. නනු තනුත්තෙ වවච්ඡාදීහි පච්චයො විධීයතෙ, යෙ ච සරීරෙන කිසාවච්ඡාදයො, තත්‍රාප්‍යවිසෙසෙන පයොගො පසජ්ජති විසෙසානුපාදානතො, තස්මා කථමත්‍ර සභාවස්සෙව තනුත්තං විඤ්ඤායතෙ යෙනෙවං විවටමිච්චාහ- ‘වච්ඡාදිසද්දාන’ මිච්ච-දි, වච්ඡාදීහි පකතීති පච්චයෙ විධීයමානෙ තාසං පවත්තිනිමිත්තං වයොවිසෙසාදි, යස්මිං සති වච්ඡාදයො සද්දා දබ්බෙ-භිනිවිසන්තෙ, තං පච්චයා-සන්නං, න ච කිසත්තස්ස භාවා දබ්බෙ වච්ඡාදිසද්දා පවත්තන්තෙ. අතො [Pg.210] තස්සෙව සද්දප්පවත්තිනිමිත්තස්ස තනුත්තෙ යුත්තං පච්චයෙන භවිතුං, (න) තනුත්තමත්තෙති මඤ්ඤතෙ. පවත්තිනිමිත්තං සම්බන්ධි ආසන්නන්ති සමානාධිකරණානි.

'တရော ဟောတိ' ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း ထိုပုဒ်တို့မှ တရ-ပစ္စည်း ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏၊ 'ဝစ္ဆာဒီဟိ' ဟု သုတ်၌ ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ဝစ္ဆာဒီနံ' ဟုလည်း သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝစ္ဆာဒီနံ' စသည်ဖြင့် ဝုတ္တိကျမ်းကို ညွှန်းပြတော်မူသည်။ နုပျိုနွမ်းပါးသော အဖြစ် (တနုတ္တ) ၌သာ ဝစ္ဆစသော သဒ္ဒါတို့မှ ပစ္စည်းကို ပညတ်အပ်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ကိုယ်ခန္ဓာအားဖြင့် ပိန်ကြုံသော နွားကလေး စသည်တို့၌လည်း ထူးခြားမှုကို မယူဆသောကြောင့် ဤပစ္စည်းအသုံးသည် အထူးပြုချက်မရှိဘဲ သက်ရောက်နိုင်သည်၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ သဘာဝ၏ နွမ်းပါးမှုကိုသာ သိအပ်သနည်း၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဖွင့်ပြရသနည်းဟူမူ- 'ဝစ္ဆာဒိသဒ္ဒါနံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဝစ္ဆစသော ပကတိသဒ္ဒါတို့မှ ပစ္စည်းကို ပညတ်အပ်လတ်သော် ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အကြောင်းရင်း (ပဝတ္တိနိမိတ္တ) သည် အရွယ်အထူး (ဝယဝိသေသ) စသည် ဖြစ်၏၊ ထိုအရွယ်အထူး ရှိလတ်သော် ဝစ္ဆစသော သဒ္ဒါတို့သည် ဒြပ်၌ သက်ရောက်ကုန်၏၊ ထိုအရာသည် ပစ္စည်းနှင့် နီးစပ်၏၊ ကိုယ်ခန္ဓာ ပိန်ကြုံသောအဖြစ်ကြောင့် ဒြပ်၌ ဝစ္ဆစသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အရွယ်အထူး၏ နွမ်းပါးသော အဖြစ်၌သာ ပစ္စည်းဖြစ်ခြင်းသည် သင့်လျော်၏၊ ပိန်ကြုံခြင်းမျှ၌ မဟုတ်ဟု ယူဆအပ်၏။ 'ပဝတ္တိနိမိတ္တံ'၊ 'သမ္ဗန္ဓိ'၊ 'အာသန္နံ' ဟူသော ပုဒ်တို့သည် သမာနာဓိကရုဏ်းပုဒ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

වච්ඡො පඨමවයො, තස්ස තනුත්තං දුතියවයප්පත්ති. දුතියඤ්හි වයං පප්පොන්තස්ස වච්ඡස්ස පඨමො වයො වච්ඡසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තං කිඤ්චිමත්තාවසෙසං භවති අමුමෙවාහ-‘සුසුත්තස්සෙ’ච්චාදිනා. උක්ඛොතරුණොදුතියවයප්පත්තො වුච්චතෙ, තස්ස තනුත්තං තතියවයප්පත්ති. තතියඤ්හි වයප්පත්තකාලෙ දුතියස්ස වයස්ස උක්ඛසද්දප්පවත්ති නිමිත්තස්ස කිඤ්චිමත්තා වසෙසතො ජාතිසඞ්කරත්තා ගද්දභජාතියා වළවාජාතියා ච මිස්සත්තා. භාරවාහකත්තම්පති යො සමත්ථො, සො උසභොත්‍යුච්චතෙ, යදාතු තස්ස භාරවාහකත්තෙ සාමත්ථියං මන්දං භවති පරික්ඛීණං, තදා තනුත්තම්භවතීත්‍යාහ- ‘සාමත්ථියස්ස තනුත්තං අප්පබලතා’ති.

ဝစ္ဆဟူသည် ပထမအရွယ်ဖြစ်၏၊ ထိုဝစ္ဆ၏ တနုတ္တ (နွမ်းပါးခြင်း) ဟူသည် ဒုတိယအရွယ်သို့ ရောက်ခြင်းတည်း။ ဒုတိယအရွယ်သို့ ရောက်သော နွားကလေး၏ ပထမအရွယ်သည် ဝစ္ဆသဒ္ဒါ ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ပြီး အနည်းငယ်မျှသာ ကြွင်းကျန်တော့သည်၊ ဤအရာကိုပင် 'သုသုတ္တဿ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဥက္ခဟူသည် ဒုတိယအရွယ်သို့ ရောက်သော နွားပျိုကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုဥက္ခ၏ တနုတ္တဟူသည် တတိယအရွယ်သို့ ရောက်ခြင်းတည်း။ တတိယအရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ ဒုတိယအရွယ်ဟူသော ဥက္ခသဒ္ဒါဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အကြောင်းရင်းသည် အနည်းငယ်မျှသာ ကြွင်းကျန်တော့သောကြောင့်တည်း။ ဇာတ်ရောနှောခြင်းကြောင့် မြည်းအမျိုးအစားနှင့် မြင်းမအမျိုးအစားတို့ ရောနှောခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝန်ဆောင်ခြင်းငှာ အကြင်သူသည် စွမ်းနိုင်၏၊ ထိုသူကို ဥသဘ (လား၊ နွားလား) ဟု ဆိုအပ်၏၊ အကြင်အခါ၌ ထိုသူ၏ ဝန်ဆောင်နိုင်စွမ်းအားသည် ဆုတ်ယုတ်၍ ကုန်ခမ်းသွား၏၊ ထိုအခါ၌ တနုတ္တဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'စွမ်းရည်၏ တနုတ္တဟူသည် အားနည်းခြင်းတည်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

57. කිම්හා

၅၇. ကိမှာ

සමුදායො නාම ද්ව්‍යවයවො වා සියා බහුකාවයවො වා, තත්ථ ද්ව්‍යවයවසමුදායා නිද්ධාරණෙ සාමත්ථියා එකස්සෙව නිද්ධාරණං විඤ්ඤායති තමෙවානුසරති. බහුකාවයවසමුදායාප්‍යෙ ‘කස්ස නිද්ධාරණෙ’ති සුත්තෙ එකස්සාති වචනාභාවෙපි එකස්සෙව නිද්ධාරණං විඤ්ඤාතබ්බං තෙනෙව කතරො භවතං දෙවදත්තො’ත්‍යාදිකමුදාහරණමදාසි. කතරො භවතං දෙවදත්තො කතරො භවතං කඨොත්‍යාද්‍යුදාහරණබහුත්තෙන නිද්ධාරණවාචීනමබහුත්ථෙපි නිද්ධාරියමානවාචීහී’ති බහුත්තෙන වුත්තං. අපච්චපරංපරාය පවත්තං ගොත්තං වංසො, තදභි ධායිනො අපච්චප්පච්චයන්තාපි අභෙදොපචාරෙන ගොත්තං, තෙවාපච්චා පච්චවන්තසම්බන්ධද්වාරෙනාපච්චෙ පවත්තාති සම්බන්ධිසද්දා භවන්ති, චරණසද්දා ච කඨා යො කිරියාසද්දා භවන්ති කඨාදීහි වුත්තජ්ඣයනත්ථං යථා සකංවතචරණකිරියානිමිත්තත්තෙනාජ්ඣෙතූසු පවත්තාති තෙසං සම්බන්ධිසද්දානං කෙසඤ්චි අත්ථස්ස කිරියාසද්දානං චාත්ථස්ස අසත්‍යපි ජාතිත්තෙ ජාතිනිබන්ධනං ලොකෙ කාරියමිට්ඨං තදුත්තං ‘‘ගොත්තඤ්ච චර- ණෙහි [Pg.211] සහා’’ති. තත්ථාපි ජාතිත්තම්පරිභාසිතං, තෙනාහ- ‘කඨස්ස චරණත්තා ජාතිත්තං ගොතත්තා ජාතිත්ත’න්ති ච.

အပေါင်း (သမုဒါယ) မည်သည် အစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ရှိသည်လည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ အစိတ်အပိုင်းများစွာ ရှိသည်လည်း ဖြစ်နိုင်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အစိတ်အပိုင်းနှစ်ခုရှိသော အပေါင်းမှ ထုတ်နုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) ၌ စွမ်းနိုင်မှုအားဖြင့် တစ်ဦးတည်းကိုသာ ထုတ်နုတ်ခြင်းကို သိအပ်၏၊ ထိုသို့သိအပ်သည်ကိုပင် အစဉ်လိုက်၏။ အစိတ်အပိုင်းများစွာရှိသော အပေါင်းမှလည်း “ဧကဿ နိဒ္ဓါရဏေ” ဟူသော သုတ်၌ “ဧကဿ” ဟူသော ပုဒ်မရှိသော်လည်း တစ်ဦးတည်းကိုသာ ထုတ်နုတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ကတရော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော” (အရှင်တို့တွင် ဒေဝဒတ်သည် အဘယ်သူနည်း) စသည်ဖြင့် ဥပမာကို ပြတော်မူခဲ့၏။ “ကတရော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော”၊ “ကတရော ဘဝတံ ကဌော” စသည်ဖြင့် ဥပမာအများအပြား ရှိသောကြောင့် ထုတ်နုတ်ခြင်းကို ဟောတတ်သော ပုဒ်တို့သည် အများကိန်း မဟုတ်သော်လည်း ထုတ်နုတ်အပ်သော အရာကို ဟောတတ်သော ပုဒ်တို့နှင့်တကွ အများကိန်းဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အနွယ်အစဉ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနွယ် (ဂေါတ္တ) သည် ဝံသ (မျိုးနွယ်) မည်၏။ ထိုအနွယ်ကို ဟောတတ်သော အပစ္စပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်း အဘေဒဥပစာအားဖြင့် ‘ဂေါတ္တ’ မည်၏။ ထိုအပစ္စပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်း အပစ္စ (သားမြေး) နှင့် ပစ္စဝန္တ (မိဘဘိုးဘွား) တည်းဟူသော ဆက်စပ်မှုတံခါးဖြင့် အပစ္စ (သားမြေး) ၌ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် သမ္ဗန္ဓသဒ္ဒါ (ဆက်စပ်ပုဒ်) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ စရဏသဒ္ဒါတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကဌစသော ကိရိယာသဒ္ဒါတို့သည်လည်းကောင်း ကဌစသည်တို့ဖြင့် ဟောအပ်သော စာပေသင်ကြားခြင်းဟူသော အကျိုးငှာ မိမိတို့၏ အလေ့အကျင့်အကျင့် ကိရိယာကို အကြောင်းပြု၍ သင်အံပူဇော်သူတို့၌ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ထိုသမ္ဗန္ဓသဒ္ဒါတို့တွင် အချို့သောအနက်အားလည်းကောင်း၊ ကိရိယာသဒ္ဒါတို့၏ အနက်အားလည်းကောင်း ဇာတ် (ဇာတိ) မရှိသော်လည်း လောက၌ ဇာတ်နှင့်စပ်သော အမှုကို ပြုခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဂေါတ္တဉ္စ စရဏေဟိ သဟ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသုတ်၌လည်း ဇာတ်၏အဖြစ်ကို သတ်မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ကဌ၏ စရဏဖြစ်သောကြောင့် ဇာတ်ဖြစ်ခြင်း၊ ဂေါတ္တဖြစ်သောကြောင့် ဇာတ်ဖြစ်ခြင်း” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။

58. තෙන

၅၈. ထို့ကြောင့်

ලොකියාති පරසද්දසත්ථකාරෙ සන්ධායාහ. ඉහ තු අවිසෙසෙන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. නිරුත්තියං සාමඤ්ඤෙන වුත්තත්තාති යොජනා. සාමඤ්ඤෙන වුත්තාකාරං දස්සෙතුං ‘කථ’න්තිආදි වුත්තං. දෙවෙහි දත්තො බ්‍රහ්මුනා දත්තොතිආදීනි කත්තරි කරණෙ වා විග්ගහවාක්‍යානි. දෙවදත්තො දෙවදත්තිකො දෙවියො දෙවලොතිආදීනි වුත්තිපදානි.

“လောကိယာ” ဟူသည် သူတပါးတို့၏ သဒ္ဒါကျမ်းဆရာတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤကျမ်း၌မူကား အထူးမပြုဘဲ မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ နိရုတ္တိကျမ်း၌ ယေဘုယျအားဖြင့် (သာမညအားဖြင့်) မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့်ဟု သံယုတ် (ယောဇနာ) အပ်၏။ ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ “ကထံ” စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဒေဝေဟိ ဒတ္တော” (နတ်တို့သည် ပေးအပ်သောသူ)၊ “ဗြဟ္မုနာ ဒတ္တော” (ဗြဟ္မာသည် ပေးအပ်သောသူ) စသည်တို့သည် ကတ္တုကာရက သို့မဟုတ် ကရဏကာရက၌ ဝိဂ္ဂဟဝါကျများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ “ဒေဝဒတ္တော၊ ဒေဝဒတ္တိကော၊ ဒေဝိယော၊ ဒေဝလော” စသည်တို့သည် ဝုတ္တိပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။

තත්ථ නිරුත්තිපිටකාගතානං ‘දෙවදත්තා දෙවදත්තිකො’තිආදීනං වුත්තිපදානමඤ්ඤථා නිප්ඵත්තිමුපදස්සිය දෙවලො දෙවියොතිආදීනම්පන වචනන්තරෙනෙව නිප්ඵත්තිං දස්සෙතුං ‘දෙවෙහි දත්තො’තිආදි වුත්තං. පරසද්දසත්ථකාරානම්පි දෙවලො දෙවියොති වචනන්තරෙනෙව සාධනං සාධනාකාරඤ්ච තෙසං දස්සෙතුං ‘කෙචීහී’තිආදි වුත්තං. එකදෙසතොයෙව පච්චයමිච්ඡන්ති තෙන තෙසං දෙවලො දෙවියො දත්ති ලොච්චාදි භවති. කප්පනාගාරවොති දත්තසද්දලොපනාමෙකදෙසවසෙන කප්පනාගාරවො.

ထိုဝုတ္တိပုဒ်တို့တွင် နိရုတ္တိပိဋကတ်၌ လာရှိသော “ဒေဝဒတ္တော၊ ဒေဝဒတ္တိကော” စသော ဝုတ္တိပုဒ်တို့၏ အခြားသောနည်းဖြင့် ပြီးစီးပုံကို ပြပြီး၍၊ “ဒေဝလော၊ ဒေဝိယော” စသည်တို့၏ ပြီးစီးပုံကိုမူကား အခြားသော စကားဖြင့်သာ ပြခြင်းငှာ “ဒေဝေဟိ ဒတ္တော” စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ သူတပါးတို့၏ သဒ္ဒါကျမ်းဆရာတို့၏လည်းကောင်း “ဒေဝလော၊ ဒေဝိယော” ဟု အခြားသော စကားဖြင့်သာ ပြီးစီးခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသူတို့၏ ပြီးစီးပုံအခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ “ကေစီဟိ” စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ အစိတ်အပိုင်းမျှဖြင့်သာ ပစ္စည်းကို အလိုရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာတို့၏ ဝါဒ၌ “ဒေဝလော၊ ဒေဝိယော၊ ဒတ္တိလော” စသည် ဖြစ်၏။ “ကပ္ပနာဂါရဝေါ” ဟူသည် ‘ဒတ္တ’ သဒ္ဒါကို ချေဖျက်ခြင်းကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ကြံဆ၍ ရိုသေခြင်း ဖြစ်၏။

59. තස්ස

၅၉. ထိုသူ၏

න ච සබ්බෙතිආදිනා බහුලාධිකාරෙ ඵලං වුත්තං. භාවසද්දො කත්ථචි කිරියායං වත්තතෙ ‘භාවෙ අයං විධී’ති. කත්ථචි අධිප්පායෙ ‘අයමෙතෙසං භාවො ’ති. කත්ථචි පදත්ථෙ ‘ඉමෙ භාවා’ති. කත්ථචි සත්තාමත්තෙ‘තිණානං භාවො’ති. තෙනාහ-‘භාවසද්දස්සෙ’ච්චාදි. රූපසාධන ද්වාරෙනාති භාවසද්දස්ස රූපසාධනද්වාරෙන, සප්පන්ති පකාසෙන්ති අත්ථ මනෙනාති සද්දො. සොව අභිධානං අභිධීයතෙ-නෙනත්ථොති කත්වා. බුජ්ඣති අත්ථසරූපන්ති බුද්ධි, සාව පතීයතෙ-නෙනාත්ථො පච්චෙති අත්ථ මිති වා පච්චයොති වුච්චති.

“န စ သဗ္ဗေ” စသည်ဖြင့် ဗဟုလာဓိကာရ၌ အကျိုးကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဘာဝသဒ္ဒါသည် အချို့အရပ်၌ “ဘာဝေ အယံ ဝိဓိ” (ဤဝိဓိသည် ကိရိယာ၌ ဖြစ်၏) ဟု ကိရိယာ၌ ဟော၏။ အချို့အရပ်၌ “အယမေတေသံ ဘာဝေါ” (ဤသည်ကား ထိုသူတို့၏ အလိုအဆန္ဒ ဖြစ်၏) ဟု အလိုအဆန္ဒ (အဓိပ္ပာယ်) ၌ ဟော၏။ အချို့အရပ်၌ “ဣမေ ဘာဝါ” (ဤသည်တို့ကား ပုဒ်တို့၏ အနက်များ ဖြစ်ကြကုန်၏) ဟု ပုဒ်၏ အနက်၌ ဟော၏။ အချို့အရပ်၌ “တိဏာနံ ဘာဝေါ” (မြက်တို့၏ တည်ရှိမှုမျှ) ဟု တည်ရှိမှုမျှ၌ ဟော၏။ ထို့ကြောင့် “ဘာဝသဒ္ဒဿ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။ “ရူပသာဓနဒွါရေန” ဟူသည် ဘာဝသဒ္ဒါ၏ ရူပသိဒ္ဓိပြီးစီးပုံတံခါးဖြင့်၊ “သပ္ပန္တိ ပကာသေန္တိ အတ္ထမနေနာတိ သဒ္ဒေါ” (ဤသဒ္ဒါဖြင့် အနက်ကို ပြတ်သားစွာ ပြကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါမည်၏)။ ထိုသဒ္ဒါကိုပင် အနက်ကို ၎င်းဖြင့် ဟောအပ်သောကြောင့် “အဘိဓာန” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “ဗုဇ္ဈတိ အတ္ထသရူပန္တိ ဗုဒ္ဓိ” (အနက်၏ သဘောကို သိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဗုဒ္ဓိမည်၏)။ ထိုဗုဒ္ဓိကိုပင် အနက်ကို ၎င်းဖြင့် သိအပ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် အနက်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် “ပစ္စယ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

නනු ච ‘භවන්ති එතස්මා බුද්ධිසද්දා’ති වුත්තං තස්මා පවත්තිනිමිත්තමුභින්නම්පි භවති, තථාසති ‘සද්දප්පවත්තිනිමිත්ත’න්ති සද්දස්සෙව පවත්තිනිමිත්තතා කස්මා [Pg.212] වුත්තාති වුච්චතෙ. පාකටභාවෙන අභිධානාභිධෙය්‍යසම්බන්ධස්ස සද්දස්සෙව පවත්තිනිමිත්තතං වත්වා විසුං බුද්ධියා නිමිත්තස්ස රූපානුගතත්තං විසෙසෙත්වා පවත්තිනිමිත්තතමස්සා දීපෙතුං ‘නිමිත්තවසාහි’ච්චාදිමාහ. දබ්බෙගුණොති දබ්බෙ වුත්තියං ගුණො නිමිත්තන්ති සම්බන්ධො. ගුණසද්දස්සෙව ජාතිසද්දත්තෙනොදාහරණද්වයං දත්තං… ගුණස්ස ජාතියා විසුං ජාතිනිමිත්තස්සාභාවතො. කිරියාදීතිආදිසද්දෙන දබ්බාදීනං ගහණං, කෙචි පන කිරියාසද්දානං කිරියා පවත්තිනිමිත්තන්ත්‍යාහු. තෙසං දෙවදත්තාදීනං අවත්ථාවිසෙසෙන අවත්ථාභෙදෙන සාමඤ්ඤං තදවත්ථා විසෙසසාමඤ්ඤං. තෙනාහ- ‘දෙවදත්තස්සා’තිආදි. විජ්ජමානො පදත්ථො විසයො යෙසං දෙවදත්තාදීනං සඤ්ඤාසද්දානං තෙසං පවත්තිනිමිත්තං ජාතිලක්ඛණමාචික්ඛිතම්පටිපාදිතන්ති අත්ථො.

“ဤသဒ္ဒါမှ ဗုဒ္ဓိသဒ္ဒါတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်မဟုတ်လော၊ ထို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းအကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ္တ) သည် နှစ်ပါးလုံး၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါသော်လည်း “သဒ္ဒပဝတ္တိနိမိတ္တံ” ဟု သဒ္ဒါ၏ ပဝတ္တိနိမိတ္တဖြစ်ခြင်းကိုသာ အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သနည်းဟု မေးအံ့။ ထင်ရှားသောအားဖြင့် ဟောတတ်သောအရာနှင့် ဟောအပ်သောအရာတို့၏ ဆက်စပ်မှုကို သဒ္ဒါ၏ ပဝတ္တိနိမိတ္တအဖြစ်ကို မိန့်ဆို၍၊ သီးခြားစီ ဗုဒ္ဓိ၏အကြောင်းသည် ရူပသရုပ်သို့ အစဉ်လိုက်ခြင်းကို ထူးခြားစေပြီး ယင်း၏ ပဝတ္တိနိမိတ္တအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ “နိမိတ္တဝသာဟိ” စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။ “ဒဗ္ဗေဂုဏော” ဟူသည် ဒြပ်၌ ဖြစ်ခြင်း၌ ဂုဏ်သည် အကြောင်း (နိမိတ္တ) ဖြစ်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ ဂုဏ်သဒ္ဒါအားသာလျှင် ဇာတိသဒ္ဒါအဖြစ်ဖြင့် ဥပမာနှစ်ခုကို ပေးအပ်၏... ဂုဏ်၏ ဇာတ် (ဇာတိ) အားဖြင့် သီးခြား ဇာတိနိမိတ္တ မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ “ကိရိယာဒီ” ဟူသော အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ဒြပ်စသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား ကိရိယာသဒ္ဒါတို့၏ ကိရိယာသည် ပဝတ္တိနိမိတ္တဖြစ်၏ဟု ဆိုကုန်၏။ ထိုဒေဝဒတ်စသည်တို့၏ အခြေအနေအထူးအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြေအနေကွဲပြားမှုအားလည်းကောင်း ယေဘုယျသဘော (သာမည) သည် ထိုအခြေအနေထူး၏ သာမညမည်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒေဝဒတ္တဿ” စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။ ထင်ရှားရှိသော ပဒတ္ထသည် အာရုံ (ဝိသယ) ရှိကုန်သော ထိုဒေဝဒတ်စသော သညာသဒ္ဒါတို့၏ ပဝတ္တိနိမိတ္တဖြစ်သော ဇာတ်၏လက္ခဏာကို ပြအပ်၏ဟု အနက်ရှိ၏။

අනෙන ච දෙවදත්තාදයො සඤ්ඤාසද්දාපි සමානා ජාතිසද්දාති වුත්තං හොති. යදි චරහි සඤ්ඤාසද්දාපි ජාතිවචනා සියුං, පඤ්චවිධත්තමෙසං පරිහායතීති. නෙදමෙවං විඤ්ඤෙය්‍යං… පසිද්ධතරජාත්‍යාභිධාන කඨගොවීහියවාදිසද්දා ජාතිසද්දත්තෙන විසුං පරිග්ගය්හන්ති.

ဤစကားဖြင့် ဒေဝဒတ်စသော သညာသဒ္ဒါတို့သည်လည်း တူညီသော ဇာတိသဒ္ဒါများ ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု မိန့်ဆိုရာရောက်၏။ အကယ်၍ သညာသဒ္ဒါတို့သည်လည်း ဇာတိဝစနများ ဖြစ်ကြကုန်အံ့၊ ထိုအခါ ဤသဒ္ဒါတို့၏ ငါးပါးသောအပြားရှိသည်၏အဖြစ်သည် ပျက်စီးရာ၏။ ဤသို့ မမှတ်အပ်ပေ... သာ၍ထင်ရှားသော ဇာတ်ကို ဟောတတ်သော ကဌ၊ ဂေါ၊ ဝီဟိ၊ ယဝ စသော သဒ္ဒါတို့ကို ဇာတိသဒ္ဒါအဖြစ်ဖြင့် သီးခြား သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏။

සම්බන්ධිභෙදතොති ඝටාදිසම්බන්ධීනං භෙදතො. අභාවස්සභෙදතොති ඝටපටාදීනං සම්බන්ධීනං භෙදෙන අභාවස්ස භෙදතො අභෙදෙපි භෙදා උපචරිතා සන්තීති යොජනා. යස්ස සාමඤ්ඤස්ස වසා, තෙසු උපචරිතභෙදෙස්වාකාසාදීසු. නිරවයවාවිජ්ජමානවිසයානන්තියෙ ආකාසො විය නිරවයවා අභාවො විය අසන්තා ච, තෙ විසයො යෙසං සද්දානං තෙසන්ති අත්ථො. සාමඤ්ඤං භාවොති පුථුජ්ජනාදිසාමඤ්ඤං භාවොති අත්ථො. අලසස්ස භාවො කිරියාසම්බන්ධිත්තං, බ්‍රහ්මඤ්ඤං ජාති චාපල්‍යං නෙපුඤ්ඤං ගුණො වා. වුත්තියං සකත්ථෙකන්තාති ‘‘සකත්ථෙ’’ති (4-122) ඉමිනා සකත්ථෙ කතකප්පච්චයන්තාති අත්ථො. න දට්ඨබ්බන්ති සම්බන්ධො. පත්තකාලොව පත්තකල්ලං. කරුණා එව කාරුඤ්ඤං.

“သမ္ဗန္ဓိဘေဒတော” ဟူသည် အိုး (ဃဋ) စသော ဆက်စပ်သောအရာတို့၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့်။ “အဘာဝဿဘေဒတော” ဟူသည် အိုး၊ အဝတ် စသော ဆက်စပ်သောအရာတို့၏ ကွဲပြားခြင်းဖြင့် အရှိမဟုတ်ခြင်း (အဘာဝ) ၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့် ကွဲပြားမှုမရှိသော်လည်း ကွဲပြားမှုတို့ကို တင်စား၍ ရှိကုန်၏ဟု သံယုတ် (ယောဇနာ) အပ်၏။ အကြင်သာမည၏အစွမ်းကြောင့်၊ ထိုတင်စားအပ်သော ကွဲပြားခြင်းရှိကုန်သော ကောင်းကင် (အာကာသ) စသည်တို့၌။ “နိရဝယဝါဝိဇ္ဇမာနဝိသယာနံ” ဟူသည် ကောင်းကင်ကဲ့သို့ အစိတ်အပိုင်းမရှိကုန်သော၊ အဘာဝကဲ့သို့ ထင်ရှားမရှိကုန်သော၊ ထိုအရာတို့သည် အာရုံရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့၏ဟု အနက်ရှိ၏။ “သာမညံ ဘာဝေါ” ဟူသည် ပုထုဇဉ်စသည်တို့၏ သာမညသည် ဘာဝမည်၏ဟု အနက်ရှိ၏။ ပျင်းရိသောသူ၏အဖြစ်သည် ကိရိယာနှင့် ဆက်စပ်ခြင်းဖြစ်၏။ ဗြာဟ္မဏ၏အဖြစ် (ဗြဟ္မည) သည် ဇာတ်ဖြစ်၏၊ လျှပ်ပေါ်လော်လည်သောအဖြစ် (စာပလျ)၊ ကျွမ်းကျင်သောအဖြစ် (နေပုည) သည် ဂုဏ် ဖြစ်၏။ “ဝုတ္တိယံ သကတ္ထေကန္တာ” ဟူသည် “သကတ္ထေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သကတ္ထ၌ ပြုအပ်သော ကပစ္စည်းအဆုံးရှိကုန်သည်ဟု အနက်ရှိ၏။ မရှုမြင်အပ်ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ ဆိုက်ရောက်အပ်သော အခါသည်ပင် ဆိုက်ရောက်အပ်သော အခါ (ပတ္တကလ္လံ) မည်၏။ သနားခြင်း (ကရုဏာ) သည်သာလျှင် ကာရုညမည်၏။

62. අණ්වා

၆၂. အဏုတို့သည်

‘‘එකයොගනිද්දිට්ඨානං සහවාපවත්ති සහවා නිවත්තී’’ති ‘භාව කම්මෙසූ’ති [Pg.213] අනුවත්තතෙ. තථාපි භාවෙතීමිනාවෙත්ථ සප්පයොජනත්තං දස්සෙතුමාහ- ‘භාවකම්මෙසු’ච්චාදි.

“တစ်ခုတည်းသော သုတ်၌ ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော တရားတို့၏ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် အတူတကွ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်၏” ဟု “ဘာဝ ကမ္မေသု” ဟူသော သုတ်၌ အစဉ်လိုက်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဤသုတ်၌ “ဘာဝေ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အကျိုးရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ “ဘာဝကမ္မေသု” စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။

64. තර

၆၄. တရပစ္စည်း

යජ්ජපි සීධාතුස්ස කෙවලස්ස සුපනෙ පවත්ති, තථාප්‍යතිපුබ්බස්ස උක්කංසෙ පවත්තීති ආහ- ‘අතිසයො උක්කංසො’ති. සො ච අතිසයො කස්ස සම්භවතිච්චාහ- ‘සො ච කිරියාගුණාන’න්ති. කථං තෙසමතිසයොච්චාහ- ‘ආධාරභූතදබ්බවසා’ති. කුතොච්චාහ- ‘අනපෙක්ඛිතෙ’ච්චාදි. අනපෙක්ඛිතො කිරියාගුණානං නිස්සයො දබ්බසඞ්ඛාතො යෙසන්ති විග්ගහො, දබ්බස්ස නිස්සයභූතස්සා-තිසයත්තං හොන්තම්පි නිස්සිතානං කිරියා ගුණානං වසෙනෙව සියා නාඤ්ඤථාති වත්තුමාහ-‘පච්චධිකරණ’න්තිආදි.

သီ-ဓာတ်သက်သက်သည် အိပ်စက်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သော်လည်း အတိ-သဒ္ဒါရှေ့ရှိသော ထိုဓာတ်သည် လွန်ကဲခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏ဟု ပြဆိုရန် 'atisayo ukkaṃso' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုလွန်ကဲခြင်းသည် မည်သူ့အား ဖြစ်နိုင်သနည်းဟု မေးသော် 'so ca kiriyāguṇānaṃ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကိရိယာ, ဂုဏ်တို့၏ လွန်ကဲခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟု မေးသော် 'ādhārabhūtadabbavasā' (မှီရာဖြစ်သော ဒြပ်၏ အစွမ်းဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟု မေးသော် 'anapekkhite' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ကိရိယာနှင့် ဂုဏ်တို့၏ ဒြပ်ဟုခေါ်သော မှီရာသည် မငဲ့ကွက်အပ်ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ မှီရာဖြစ်သော ဒြပ်၏ လွန်ကဲသောအဖြစ်သည် ရှိသော်လည်း မှီရာဖြစ်သော ကိရိယာ, ဂုဏ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ လွန်ကဲခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုခြင်းငှာ 'paccadhikaraṇaṃ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

නනු ච යදි කිරියාගුණානමෙවාතිසයො, තදා න සිජ්ඣති ‘ගොතරො’ති නෙස දොසො, නො චෙත්ථ ජාතියාතිසයො, කස්ස චරහි ගුණස්ස ගො අයං යො සකටං වහති, ගොතරො-යං යො සකටං වහති සිරඤ්චාති, ජාතියා හි නිච්චායෙකරූපාය නොක්කංසාපකංසයොගො සම්භවතීති දබ්බස්සාපි නාතිසයසම්භවො. තථාහි තුල්‍යප්පමාණස්ස ගුණකතොව මූලතො උක්කංසො දිස්සති සමානෙපි හි ආයාමෙ විත්ථාරෙ ච පටස්ස කාසිකස්සාඤ්ඤොවාග්ඝො භවති මාථුරස්සාඤ්ඤො වාති. දබ්බස්සාපි සාතිසයෙහි යුත්තතාමත්තෙන සාතිසයත්තස්සුපට්ඨාපිතත්තා වුත්තං- ‘තෙනෙවාහා’තිආදි. යදග්ගෙන කිරියාගුණානං නිස්සිතානමතිසයවසෙන නිස්සයභූතම්පි දබ්බං කථඤ්චිදප්‍යතිසයෙ වත්තති නාම, තදග්ගෙ තබ්බාචිකාපි පකති අත්තනො වචනීයත්ථවසෙන තත්ථ වත්තතියෙව නාමාති ‘අතියයෙ වත්තමානතො’ති පකතිවිසෙසනවසෙන වුත්තං, තෙනෙවාහ- ‘ඉමිනා පකති විසෙසනත්තඤ්චාහා’ති. සකත්ථිකානං පකතිඅත්ථො ජොතනීයො හොතීති සම්බන්ධො.

အကယ်၍ ကိရိယာနှင့် ဂုဏ်တို့၏သာ လွန်ကဲခြင်းဖြစ်ပါက 'gotaro' ဟူသော ပုဒ်သည် မပြီးနိုင်ပါလောဟု မေးသော်— ဤသည်မှာ အပြစ်မရှိပေ။ ဤ၌ ဇာတ် (နွားအဖြစ်) ၏ လွန်ကဲခြင်းကို မဆိုလို၊ သို့ဖြစ်လျှင် မည်သည့်ဂုဏ်၏ လွန်ကဲခြင်းနည်းဟူမူ— 'လှည်းကို ရုန်းဆောင်သော ဤနွားသည် နွားဖြစ်၏၊ လှည်းကိုလည်းကောင်း ထွန်တုံးကိုလည်းကောင်း ရုန်းဆောင်သော ဤနွားသည် သာလွန်ထူးမြတ်သော နွား (gotaro) ဖြစ်၏' ဟူသော အရုန်းဂုဏ်၏ လွန်ကဲခြင်းတည်း။ စင်စစ်သော်ကား မြဲလျက် တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိသော ဇာတ်အား တိုးပွားခြင်း ယုတ်လျော့ခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ ဒြပ်အားလည်း လွန်ကဲခြင်း မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်၏၊ အတိုင်းအရှည် တူညီသော်လည်း အလျားနှင့် အနံ တူညီသော အဝတ်အထည်၌ ကာသိတိုင်းဖြစ် အထည်၏ တန်ဖိုးသည် တစ်မျိုးဖြစ်၍၊ မဓုရာပြည်ဖြစ် အထည်၏ တန်ဖိုးသည် တစ်မျိုးဖြစ်သကဲ့သို့ ဂုဏ်ကြောင့်သာလျှင် ရင်းမြစ်အားဖြင့် လွန်ကဲခြင်းကို မြင်ရ၏။ ဒြပ်အားလည်း လွန်ကဲသော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းမျှဖြင့် လွန်ကဲသောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေအပ်သောကြောင့် 'tenevāha' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အမှီပြုအပ်သော ကိရိယာ, ဂုဏ်တို့၏ လွန်ကဲခြင်းအစွမ်းဖြင့် မှီရာဖြစ်သော ဒြပ်သည်လည်း တစ်စုံတစ်ရာသော အခြင်းအရာအားဖြင့် လွန်ကဲခြင်း၌ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုအဖြစ်ကြောင့် ထိုဒြပ်ကို ဟောတတ်သော ပကတိသည်လည်း မိမိဟောအပ်သော အနက်၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုလွန်ကဲခြင်း၌ ဖြစ်သည်သာမည်၏ဟု 'atiyaye vattamānato' (လွန်ကဲခြင်း၌ ဖြစ်သောကြောင့်) ဟု ပကတိ၏ ဝိသေသနအစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုကြောင့်ပင် 'iminā pakati visesanattañcāhā' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သကတ္ထိကပစ္စည်းတို့၏ ပကတိအနက်သည် ပြအပ်သည်ဖြစ်၏ဟု စပ်ရမည်။

සකත්ථිකානන්ති කත්තරි ඡට්ඨී සම්බන්ධවචනිච්ඡාය, සකත්ථිකෙහීති අත්ථො. හෙතුමාහ- ‘පකතිවිසෙසනන්තී’ති. ඉතිසද්දො හෙතුම්හි, යස්මා [Pg.214] ‘අතිසයෙ වත්තමානතො’ති, පකතිවිසෙසනං, තතො පකත්‍යත්ථභූතෙ-තිසයෙ ජාතත්තා සකත්ථිකෙහි යථාවුත්තනයෙන පකත්‍යත්ථභූතෙතිසයො ජොතනීයො හොතීති අත්ථො. තත්ථ නාභිධෙය්‍යොති බ්‍යතිරෙකමාහ, තථා ච වක්ඛති- ‘අතිසයජොතකාතරාදයො’ති.

'Sakatthikānaṃ' ဟူသည် ကတ္တား၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်သော်လည်း ဆက်စပ်မှုကို ဟောလိုသဖြင့် 'sakatthikehi' (သကတ္ထိကပစ္စည်းတို့ဖြင့်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'pakativisesanaṃ' ဟု အကြောင်းပြချက်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဣတိသဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြအနက်၌ ရှိ၏၊ အကြင်ကြောင့် 'atisaye vattamānato' ဟူသည် ပကတိ၏ ဝိသေသနဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပကတိအနက်ဖြစ်သော လွန်ကဲခြင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် သကတ္ထိကပစ္စည်းတို့ဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပကတိအနက်ဖြစ်သော လွန်ကဲခြင်းကို ပြအပ်သည်ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုလွန်ကဲခြင်းသည် ဟောအပ်သော အနက်မဟုတ်ဟု ငြင်းပယ်သောအားဖြင့် မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုသို့လည်း နောင်၌ 'atisayajotakātarādayo' (တရစသော ပစ္စည်းတို့သည် လွန်ကဲခြင်းကို ပြတတ်ကုန်၏) ဟု မိန့်လတ္တံ့။

අථ පකතිවිසෙසනත්තෙ කස්මා නාභිධෙය්‍යො ජොතනීයොච්චාහ ‘පකතියායෙව’ච්චාදි. උක්කංසො සමානගුණවිසයෙයෙව ලොකෙ දිට්ඨො තෙන සාමඤ්ඤවචනෙපි තාදිථවිසයෙයෙව කාරණ වසෙන හොතීති දස්සෙතුමාහ- ‘අතිසයෙනෙ’ච්චාදි. ද්වින්නමෙකස්සා-තිසයෙච්චාදිනා ‘ද්විබහූසුක්කංසෙ තරතමා’’ති (චං 4-3-45) සක්කතසුත්තත්ථස්සාධිප්පායං විවරති. තරඉයාති සකවොහාරෙන වුත්තං, තෙසන්තු ඊයප්පච්චයො. එවමිහාවිධානං සුඛසානෙත්තන්ති සම්බන්ධො.

ပကတိ၏ ဝိသေသနအဖြစ် ရှိပါက အဘယ်ကြောင့် ဟောအပ်သောအနက် မဟုတ်ဘဲ ပြအပ်သောအနက် ဖြစ်သနည်းဟု မေးသော် 'pakatiyāyeva' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ လွန်ကဲခြင်းကို တူညီသော ဂုဏ်ရှိသောအရာတို့၌သာ လောက၌ တွေ့မြင်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် သာမညဝါစကစကား၌လည်း ထိုကဲ့သို့သောအရာတို့၌သာ အကြောင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏ဟု ပြဆိုရန် 'atisayena' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'dvinnaṃ ekassa atisaye' စသည်ဖြင့် 'dvibahūsukkaṃse taratamā' ဟူသော သက္ကတသုတ်အနက်၏ အလိုအဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြတော်မူသည်။ 'taraiya' ဟူသည် မိမိတို့၏ ဝေါဟာရဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုသက္ကတကျမ်းတို့၌မူ 'īya' ပစ္စည်းဖြစ်၏။ ဤသို့ ဤကျမ်း၌ မပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် လွယ်ကူစွာ ပြီးမြောက်ခြင်းအကျိုးရှိ၏ဟု စပ်ရမည်။

අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘යථාවුත්තසුත්තත්ථවසෙන ද්වින්නමෙකස්ස උක්කංසාභාවා ‘මාථුරා පාටලිපුත්තකෙහි සුකුමාරතරා’ච්චාදො තරප්පච්චයො න හොතීති එකො මාථුරො දුතියො පාටලිපුත්තකො ඉමෙසං සුකුමාරානං ද්වින්නමෙකො මාථුරො-තිසයෙන සුකුමාරො සුකුමාරතරො, එකමඤ්ඤෙසං ද්වින්නමුක්කංසෙතථාඤ්ඤෙසං ද්වින්නමෙකස්සාති එවං ද්වින්නංද්වින්නමෙකෙකස්ස උක්කංසෙ තරප්පච්චයො භවති, උභයත්‍ර ත්වවයවාපෙක්ඛම්බහුවචනං, තථාහි සුකුමාරත්තෙනුක්කංසියමානානං සමුදායානමවයවා මාථුරා බහවො පාටලිපුත්තකාපි නික්කංසියමානා තථෙවාවයවා බහවො හොන්ති, එවං මාථුරා පාටලි පුත්තකෙහි සුකුමාරතරා’ති තරප්පච්චයෙන සිජ්ඣති. ඉමස්මිං ගාමෙ අඩ්ඪතරා වාණිජ්ජාච්චාදොපි කථිතෙන ඤායෙන ද්වින්නංද්වින්නමෙකෙකස්ස උක්කංසෙ තරප්පච්චයො භවති, බහුවචනන්තු කත්ථචි අවයවාපෙක්ඛන්ති සබ්බං සක්කතෙ කිච්ඡෙන සාධෙන්ති. ඉහ තු තථාවිධස්ස සුත්තස්සා විධානා ‘‘තරතමිස්සිකියිට්ඨාතිසයෙ’’ති තරාදීනමතිසයෙ සාමඤ්ඤෙන විධානා සබ්බත්ථ තරප්පච්චයෙන සුඛසාධනං හොතී’’ති.

ဤ၌ အလိုအဓိပ္ပာယ်မှာ— ဆိုခဲ့ပြီးသော သုတ်အနက်၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ဦးတို့တွင် တစ်ဦး၏ လွန်ကဲခြင်း မရှိသောကြောင့် 'māthurā pāṭaliputtakehi sukumāratarā' (မဓုရာပြည်သားတို့သည် ပါဋလိပုတ်ပြည်သားတို့ထက် ပို၍ နုနယ်ကုန်၏) စသည်တို့၌ တရပစ္စည်း မဖြစ်နိုင်ဟူ၍ မဟုတ်ပေ။ မဓုရာပြည်သား တစ်ဦး၊ ပါဋလိပုတ်ပြည်သား တစ်ဦးဟူသော ထိုနုနယ်သော နှစ်ဦးတို့တွင် မဓုရာပြည်သား တစ်ဦးသည် အလွန်နုနယ်သဖြင့် 'sukumārataro' ဟု ဖြစ်၏။ ထို့အတူ အခြားသော နှစ်ဦးတို့တွင် တစ်ဦး၏ လွန်ကဲခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အခြားသော နှစ်ဦးတို့တွင် တစ်ဦး၏ လွန်ကဲခြင်း၌လည်းကောင်း ဤသို့ နှစ်ဦးနှစ်ဦးတို့တွင် တစ်ဦးစီ၏ လွန်ကဲခြင်း၌ တရပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။ နှစ်ဦးစလုံး၌မူ အစိတ်အပိုင်းကို ငဲ့သော ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၏၊ နုနယ်သောကြောင့် လွန်ကဲအပ်သော အစုတို့၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော မဓုရာပြည်သားတို့သည်လည်း များစွာဖြစ်ကုန်၏၊ ယုတ်လျော့သော ပါဋလိပုတ်ပြည်သားတို့သည်လည်း ထို့အတူပင် အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် များစွာဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသို့ဖြင့် 'māthurā pāṭaliputtakehi sukumāratarā' ဟု တရပစ္စည်းဖြင့် ပြီးမြောက်လေသည်။ 'ဤရွာ၌ ကုန်သည်တို့သည် သာလွန်ကြွယ်ဝကုန်၏' (imasmiṃ gāme aḍḍhatarā vāṇijjā) စသည်တို့၌လည်း ပြောခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း နှစ်ဦးနှစ်ဦးတို့တွင် တစ်ဦးစီ၏ လွန်ကဲခြင်း၌ တရပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်သည်မူ အချို့နေရာ၌ အစိတ်အပိုင်းကို ငဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု သက္ကတကျမ်း၌ အလုံးစုံကို ခဲယဉ်းစွာ ပြီးစေကုန်၏။ ဤပါဠိသဒ္ဒါကျမ်း၌မူ ထိုသို့သောသုတ်ကို မပြဋ္ဌာန်းဘဲ 'taratamissikiyiṭṭhātisaye' ဟု တရစသော ပစ္စည်းတို့ကို လွန်ကဲခြင်း၌ သာမညအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းထားသောကြောင့် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ တရပစ္စည်းဖြင့် လွယ်ကူစွာ ပြီးမြောက်ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

අවත්ථාභෙදෙනාති [Pg.215] පටුතරාවත්ථාවතො පටුඅවත්ථාය භින්නත්තා වුත්තං, තථාහි තමෙවාවත්ථන්තරයුත්තං වත්තාරො භවන්ති අඤ්ඤෙ ‘භවංසූඅවත්ථො’ති. පකාරන්තරෙනපි සාධනෙ හෙතුමාහ- ‘අතිසයමත්තෙ වා විධානතො’ති. අනවට්ඨිතත්තමාහ- (‘අතිසයවාපි’ච්චාදි). පඤ්චස්වෙතෙසූති එතෙසං යථාවුත්තානං තරාදීනං පඤ්චන්නං මජ්ඣෙ, රූපානි ගුණවචනස්ස වුත්තියමුදාහරිතානි. කිරියාවචනස්ස තු ‘අතිසයෙන පාචකතරො පාචකතමො’ති. ඉස්සික ඉයඉට්ඨා සරාදී තතො (අඤ්ඤතො) න හොන්ති බහුලාධිකාරා.

'Avatthābhedena' (အခြေအနေ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့်) ဟူသည် သာလွန်လိမ္မာသော အခြေအနေရှိသောသူအား ရိုးရိုးလိမ္မာသော အခြေအနေမှ ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၏၊ ပြောဆိုသူတို့သည် ထိုသူ့ကိုပင် အခြားသောအခြေအနေနှင့် ယှဉ်သဖြင့် 'အရှင်သည် အခြေအနေအားဖြင့် သာလွန်ကောင်းမွန်သူ ဖြစ်၏' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ အခြားနည်းလမ်းဖြင့် ပြီးမြောက်ခြင်း၌ အကြောင်းကို ပြရန် 'atisayematte vā vidhānato' (သို့မဟုတ် လွန်ကဲခြင်းမျှ၌ ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကြောင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အတည်မရှိသောအဖြစ်ကို ပြဆိုရန် 'atisayavāpi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'pañcasu etesu' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော တရစသော ပစ္စည်းငါးပါးတို့အနက် ဂုဏ်ဝါစကပုဒ်၏ ပုံစံဥပမာများကို ဝတ္တိ (ကျမ်းစာ) ၌ သာဓကပြဆိုအပ်ကုန်ပြီ။ ကိရိယာဝါစကပုဒ်၌မူ 'atisayena pācakataro pācakatamo' (အလွန်ချက်တတ်သူ၊ အချက်တတ်ဆုံးသူ) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဣဿိက၊ ဤယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့သည် သရစသည်တို့မှ တစ်ပါးသော စကားလုံးတို့မှ နောက်၌ ဗဟုလာဓိကာရအစွမ်းကြောင့် မဖြစ်ကုန်။

66. තස්ස

၆၆. ထိုသူ၏ (သို့မဟုတ်) ထိုပုဒ်၏

තස්සාති සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි විකාරසම්බන්ධීයෙව ඡට්ඨියන්තො ගය්හති, ඡට්ඨියන්තසම්බන්ධීයෙව ච විකාරො ගය්හති සම්බන්ධවසාති දස්සෙතුමාහ ‘යස්සා’ච්චාදි. කොසකාරකපාණවිසෙසෙහි කතො කොසො. පාණයො සත්තා, ඔසධ්‍යොඵලපාකන්තා, රුක්ඛා පුප්ඵඵලූපගාති රුක්ඛොසධීනං ලක්ඛණං වදන්ති තල්ලක්ඛණෙනෙත්ථ රුක්ඛො සධයො න ගය්හන්ති, කිඤ්චරහි ඔසධිසද්දෙන ලතාදිපි ගය්හති, රුක්ඛසද්දෙන (වනප්ප)තයොපි, වනප්පතයො හි ඵලවන්තා න පුප්ඵවන්තා. කථං ගාවස්ස විකාරෙ පුරිසෙ මයොච්චාහ- ‘අඤ්ඤස්මි’න්තිආදි. ගාවස්ස ඉදං ගොමයං.

'Tassa' ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်ဆိုသော်လည်း ဖောက်ပြန်မှု (ဝိကာရ) နှင့် ပတ်သက်သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ ပတ်သက်မှုအစွမ်းကြောင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့် ပတ်သက်သော ဖောက်ပြန်မှု (ဝိကာရ) ကိုသာ ယူအပ်၏ဟု ပြဆိုရန် 'yassa' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ပိုးအိမ်ပြုတတ်သော သတ္တဝါထူးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော အိမ်သည် 'koso' (ပိုးအိမ်) မည်၏။ သက်ရှိတို့ကို သတ္တဝါဟူ၍လည်းကောင်း၊ အသီးသီးပြီးလျှင် ပျက်စီးတတ်သော အပင်တို့ကို ဆေးပင် (ဥသဓိ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပွင့်အသီးနှင့် ပြည့်စုံသော အပင်တို့ကို သစ်ပင် (ရုက္ခ) ဟူ၍လည်းကောင်း သစ်ပင်နှင့် ဆေးပင်တို့၏ လက္ခဏာကို ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုလက္ခဏာဖြင့် ဤနေရာ၌ သစ်ပင်နှင့် ဆေးပင်တို့ကို မယူအပ်ကုန်။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ— 'osadhi' သဒ္ဒါဖြင့် နွယ်ပင်စသည်တို့ကိုလည်း ယူအပ်၏၊ 'rukkha' သဒ္ဒါဖြင့် ဗနပ္ပတိ (သစ်မင်း) တို့ကိုလည်း ယူအပ်၏၊ စင်စစ်သော်ကား ဗနပ္ပတိတို့သည် အသီးသာရှိ၍ အပွင့်မရှိသော အပင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နွား၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းဖြစ်သော နွားချေး၌ 'maya' ပစ္စည်းကို အဘယ်သို့ သက်သနည်းဟု မေးသော် 'aññasmiṃ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ နွား၏ ဤအရာသည် 'gomaya' (နွားချေး) မည်၏။

67. ජතු

၆၇. ချိပ်

උපපත්‍යන්තරන්ති පච්චයලොපතො යුත්‍යන්තරං.

'Upapatyantara' ဟူသည် ပစ္စည်းချေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သင့်လျော်စပ်မိသော အကြောင်းထူး ဖြစ်သည်။

68. සමූ

၆၈. အစုအပေါင်း

තීසුත්තරෙසු ච වත්තතෙති සම්බන්ධො. රාජඤ්ඤමනුස්සානම්පි ජාතියමපච්චෙ ඤ්ඤස්සප්පච්චයානං විධානා වුත්තං ‘ගොත්තප්පච්චයන්තා’ති ආහ- ‘රාජඤ්ඤානං සමූහො’ච්චාදි. උක්ඛො උසභො. ඔට්ඨො ඛරතො, උරබ්භො මෙසො, එවමිච්චාදිනා ‘උක්ඛානං සමූහො’ච්චාදි. වාක්‍යමපදිසති. කාකානං සමූහොති විග්ගහො, ණිකඅචිත්තාති ඉමිනා ණිකො අචිත්තවාච කෙහෙව දිස්සතීති ඤාපෙති. අපූපො පිට්ඨපූපො, සංකුලන්ති (ගුළ) මිස්සකඛජ්ජකවිසෙසො.

'သုတ်သုံးသုတ်တို့၌လည်း ဖြစ်၏' ဟု စပ်ရမည်။ မင်းမျိုးဖြစ်သော လူတို့၏လည်းကောင်း၊ အနွယ် (ဂေါတ္တ) ၌လည်းကောင်း၊ သားမြေး (အပစ္စ) ၌လည်းကောင်း အခြားသော ပစ္စည်းတို့ကို ပြဋ္ဌာန်းထားသောကြောင့် 'gottappaccayantā' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'rājaññānaṃ samūho' (မင်းမျိုးတို့၏ အစုအပေါင်း) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ukkha' ဟူသည် နွားလားဥသဘ။ 'oṭṭha' ဟူသည် ကုလားအုပ်၊ 'urabbha' ဟူသည် သိုး။ ဤသို့ စသည်ဖြင့် 'ukkhānaṃ samūho' စသော ဝါကျကို ညွှန်းဆိုတော်မူ၏။ 'kākānaṃ samūho' (ကျီးတို့၏ အစုအပေါင်း) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ 'ṇikaacittā' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် 'ṇika' ပစ္စည်းသည် သက်မဲ့ဝါစက သဒ္ဒါတို့မှသာ ဖြစ်သည်ကို သိစေ၏။ 'apūpa' ဟူသည် မုန့်ညက်ဖြင့် ပြုအပ်သော မုန့်။ 'saṃkula' ဟူသည် တင်လဲရောစပ်ထားသော မုန့်အမျိုးအစားတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။

69. ජනා

၆၉. လူတို့

‘‘තදස්සට්ඨානමීයො [Pg.216] චා’’ති (2-8-13) කච්චායනසුත්තස්සාය මත්ථො ‘‘තදස්සට්ඨානමිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ ඡට්ඨියන්තතො ඊයප්පච්චයො හොතී’ති. තෙන මදනස්ස ඨානං මදනීයං බන්ධනස්ස ඨානං බන්ධනීයංත්‍යාදිකං සාධෙන්ති. ඉධ පන තථාවිධස්සාභාවා කථං තං සිජ්ඣතීත්‍යාසඞ්කිය ‘මදනීය’න්තිආදිකං වුත්තං, තං දස්සෙතුමාහ- ‘මදනීයාදිප්පසිද්ධියා’ච්චාදි. සාධනක්කමං දස්සෙතුමාහ- ‘එවමඤ්ඤතෙ’ච්චාදි.

"Tadassaṭṭhānamīyo ca" (၂-၈-၁၃) ဟူသော ကစ္စာယနသုတ်၏ အနက်ကား— "tadassa ṭhānaṃ" (ထိုအရာသည် ထိုသူ၏ အကြောင်း/နေရာ ဖြစ်၏) ဟူသော ဤအနက်၌ ဆဋ္ဌီမုရန်မှ ဤယပစ္စည်း သက်၏ ဟု ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်ဖြင့် မူးယစ်ခြင်း၏ အကြောင်းသည် "မဒနီယံ"၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းသည် "ဗန္ဓနီယံ" စသည်တို့ကို ပြီးစေကုန်၏။ ဤ၌မူကား ထိုသို့သော သဘောမရှိသဖြင့် ထိုအရာသည် မည်သို့ ပြီးနိုင်ပါအံ့နည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် "madanīyaṃ" စသည်ကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ "madanīyādippasiddhiyā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပြီးစနစ်ကို ပြခြင်းငှာ "evamaññata" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

ඨානන්ති කාරණං. ‘‘උපමත්ථායිතත්ත’’න්ති (2-8-14) කච්චායනසුත්තස්සායමත්ථො ‘‘උපමත්ථෙ ආයිතත්තප්පච්චයො හොතී’’ති තෙන ධූමො විය දිස්සතීති ධූමායිතත්තං තිමිරමිව දිස්සතීති තිමිරායිතත්තංත්‍යාදිකං සාධෙන්තීති වුත්තනයමෙව. තම්පිහච්චාදිකං ද්වීසු සාධනක්කමදස්සනං, ධූමො විය දිස්සතීති දස්සිතො යො කම්මත්ථො සොපි ධූමායීති කත්තුවසෙන සක්කා පරිකප්පෙතුන්ති කත්තුසාධනතො ධූමායිතසද්දා සකත්ථෙත්තප්පච්චයෙපි ධූමො විය දිස්සතීති අත්ථෙ ආයිතත්ථප්පච්චයෙපි නාත්ථභෙදො-ඤ්ඤත්‍රවචනිච්ඡාභෙදාති දට්ඨබ්බං, භාවත්ථො පන තෙසං භාවප්පධානවසෙන ලබ්භති, ධූමස්සෙව දස්සනන්ති විග්ගහෙ ආයිතත්තෙන වා.

ဌာန ဟူသည် အကြောင်းတည်း။ "Upamatthāyitattaṃ" (၂-၈-၁၄) ဟူသော ကစ္စာယနသုတ်၏ အနက်ကား— "ဥပမာအနက်၌ အာယိတတ္တပစ္စည်း သက်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်ဖြင့် မီးခိုးကဲ့သို့ ထင်ရှား၏ ဟု "ဓူမာယိတတ္တံ"၊ မှောင်မိုက်ကဲ့သို့ ထင်ရှား၏ ဟု "တိမိရာယိတတ္တံ" စသည်တို့ကို ပြီးစေကုန်၏ ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌လည်း "tampi ha" စသည်သည် ဝိဂြိုဟ် နှစ်မျိုးတို့၌ ပြီးစနစ်ကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ "မီးခိုးကဲ့သို့ ထင်ရှား၏" ဟု ပြအပ်သော ကမ္မအနက်သည်လည်း "dhūmāyī" (မီးခိုးကဲ့သို့ ပြုမူတတ်သူ) ဟူ၍ ကတ္တားအနက်၌ ကြံဆနိုင်သောကြောင့် ကတ္တုသာဓနဖြစ်သော "dhūmāyita" သဒ္ဒါမှ မိမိအနက်၌ "တ" ပစ္စည်း သက်ရာ၌လည်းကောင်း၊ "မီးခိုးကဲ့သို့ ထင်ရှား၏" ဟူသော အနက်၌ "အာယိတတ္တ" ပစ္စည်း သက်ရာ၌လည်းကောင်း အနက်ခြားနားမှုမရှိ၊ တစ်ပါးသော စကား၏ အလို (ဝစနိစ္ဆာ) ခြားနားခြင်းမျှသာ ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဘာဝအနက်ကား ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ဘာဝ (အဖြစ်) ကို အဓိကထားခြင်း အားဖြင့် ရအပ်၏၊ သို့မဟုတ် "dhūmasseva dassanaṃ" (မီးခိုး၏ ထင်ရှားခြင်းသာလျှင်တည်း) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုရာ၌ "အာယိတတ္တ" ပစ္စည်းဖြင့် (ရအပ်၏)။

70. ඉයො

၇၀. ဤယော (Iyo)။

අඤ්ඤස්මින්ති අඤ්ඤස්මිම්පි අත්ථෙ ඉයොති යොජනා.

"Aññasmiṃ" ဟူသည်မှာ အခြားသော အနက်၌လည်း ဤယပစ္စည်း သက်၏ဟု သမ္ဗန္ဓ (ယောဇနာ) စပ်ရမည်။

74. කථා

၇၄. ကထာ (Kathā)။

පවාසෙ දූරගමනෙ සාධු පවාසිකො, උපවාසෙ රත්‍යභොජනෙ සාධු උපවාසිකො.

တိုင်းတစ်ပါးသို့ သွားခြင်းတည်းဟူသော "ပဝါသ" ၌ ကောင်းစွာ ဖြစ်တတ်သူသည် "ပဝါသိကော" မည်၏၊ ညစာ မစားခြင်းတည်းဟူသော "ဥပဝါသ" (ဥပုသ်စောင့်ခြင်း) ၌ ကောင်းစွာ ကျင့်တတ်သူသည် "ဥပဝါသိကော" မည်၏။

75. පථා

၇၅. ပထာ (Pathā)။

පථෙ සාධු උපාකාරකං පාථෙය්‍යං, මග්ගොපකරණං, සපතිම්හි ධන පතිම්හි සාධු උපකරණං සාපතෙය්‍යං ධනං.

လမ်းခရီး၌ ကောင်းစွာ အကျိုးပြုတတ်သော ရိက္ခာသည် "ပါထေယျံ" (လမ်းခရီး၌ သုံးဆောင်ဖွယ်) မည်၏၊ ခရီးဆောင် ပစ္စည်းတည်း။ ပိုင်ရှင်ရှိသော ဥစ္စာ၌ ကောင်းစွာ အသုံးဝင်သော ပစ္စည်းသည် "သာပတေယျံ" (ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ) မည်၏။

77. රායො

၇၇. ရာယော (Rāyo)။

තුමන්තකිරියායාති ඝාතෙතුං (ත්‍යාදීතු) මන්තකිරියාය. වා සද්දො සමුච්චයො, ඝාතෙතුං වාතිආදිනා යොජෙතබ්බො.

"Tumantakiriyāya" ဟူသည်ကား သတ်ခြင်းငှာ (စသည်ဖြင့် တုမန္တဖြစ်သော) ကိရိယာအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝါ" သဒ္ဒါသည် သမုစ္စယ (ပေါင်းစုခြင်း) အနက်ကို ဟော၏၊ "ghātetuṃ vā" စသည်ဖြင့် စပ်ရမည်။

78. තමෙ

၇၈. တမေ (Tame)။

ඉතිසද්දෙන [Pg.217] බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථමුපදස්සයමඤ්ඤනාපෙක්ඛං සප්පධානං මන්ත්වාදි විධිම්හිදමත්ථද්වයං බ්‍යාපාරීයතිච්චාහ-‘එත්ථ අස්ස අත්ථී’ති. නනු ච යං යස්ස හොති තං තස්මිම්පි හොති (යං යස්මිං හොති) තස්සාපි තං හොති තෙනෙව වුච්චතෙ- ‘ඡට්ඨීසත්තමීනමවිසෙසො’ති, තත්‍රඤ්ඤ තරනිද්දෙසෙනෙව සිද්ධෙ කිමත්ථමිහ ඡට්ඨීසත්තමීනං භෙදෙනොපාදානං කරීයතීති වුච්චතෙ-යත්‍රාවයවාවයවිභාවො, තත්ථෙව ඡට්ඨීසත්තමීනමත්ථස්ස අවිසෙසො යථා ‘රුක්ඛෙසාඛා රුක්ඛස්ස සාඛා’ති. සස්සාමිභාවජඤ්ඤජනකභාවාදො තු නාවස්සමාධාරාධෙය්‍යභාවොති ද්වින්නමෙවත්ථානමුපාදානන්ති.

"ဣတိ" သဒ္ဒါဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော အနက်ကို ပြလျက်၊ အခြားအရာကို မျှော်လင့်ခြင်းမရှိဘဲ အဓိကဖြစ်သော "မန္တု" စသော ပစ္စည်းဝိဓိ၌ ဤအနက်နှစ်မျိုးကို ပြုလုပ်အပ်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ "ettha assa atthi" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်ဥစ္စာသည် တစ်စုံတစ်ယောက်အား ဖြစ်၏၊ ထိုဥစ္စာသည် ထိုသူ၌လည်း ရှိ၏ (အကြင်အရာသည် တစ်စုံတစ်ခု၌ ရှိ၏၊ ထိုအရာသည် ထိုအရာ၏လည်း ဖြစ်၏)။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဆဋ္ဌီနှင့် သတ္တမီတို့၏ ထူးခြားမှုမရှိခြင်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် တစ်ခုခုကို ညွှန်ပြခြင်းဖြင့်ပင် ပြီးပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤ၌ ဆဋ္ဌီနှင့် သတ္တမီကို ခွဲခြား၍ ယူရပါသနည်းဟု မေးအံ့— အင်္ဂါစု (အစိတ်) နှင့် အင်္ဂါရှိသူ (အပုံ) ဟူသော ခွဲခြားမှုရှိရာအရပ်၌သာ "rukkhe sākhā" (သစ်ပင်၌ သစ်ကိုင်း)၊ "rukkhassa sākhā" (သစ်ပင်၏ သစ်ကိုင်း) ဟု ဆဋ္ဌီနှင့် သတ္တမီအနက်၏ ထူးခြားမှုမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ပိုင်ရှင်နှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု ဖြစ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သူနှင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောအရာ စသည်တို့၌မူကား အာဓာရနှင့် အာဓေယျအဖြစ်သည် မုချမရှိနိုင်သောကြောင့် အနက်နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ယူရခြင်း ဖြစ်သည်။

නනු ච සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච සති විසෙසනං සාත්ථකං භවති යථා ‘නීලමුප්පල’න්ති, නෙවාත්ථිත්තස්සාත්ථි බ්‍යභිචාරො, තථා ච වුත්තං- ‘න සත්තං පදත්ථො බ්‍යභිචරතී’ති, තස්මා බ්‍යවෙච්ඡෙජ්ජාභාවා නිරත්ථකමත්ථීතිවිසෙසනන්ත්‍යාහ- ‘පදත්ථස්සෙ’ච්චාදි. සත්තායං අබ්‍යභිචාරෙ පීති සම්බන්ධො. කාලන්තරා බ්‍යභිචාරත්ථමත්ථීතිවිසෙසනන්ති දස්සෙතුමාහ- ‘කාලෙ’ච්චාදි.

စင်စစ်သော်ကား ဖြစ်နိုင်ခွင့်ရှိခြင်းနှင့် လွဲချော်နိုင်ခွင့်ရှိခြင်း ရှိမှသာလျှင် "nīlamuppalaṃ" (ကြာညို) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဝိသေသန (ထူးခြားချက်) သည် အနက်ရှိသည် ဖြစ်၏။ ရှိခြင်းသဘောအား လွဲချော်ခြင်းကား မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့်ပင် "သဒ္ဒါ၏ အနက်သည် ရှိခြင်းသဘောကို မလွဲချော်ပေ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပယ်ဖျက်ဖွယ်မရှိသောကြောင့် "atthi" (ရှိ၏) ဟူသော ဝိသေသနသည် အကျိုးမရှိဟု ကန့်ကွက်လိုသဖြင့် "padatthassa" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ရှိခြင်းသဘော၌ လွဲချော်မှုမရှိသော်လည်း" ဟု သမ္ဗန္ဓစပ်ရမည်။ အခြားသော ကာလ၌ လွဲချော်တတ်သော အနက်ရှိသောကြောင့် "atthi" ဟူသော ဝိသေသနကို ပြုရသည်ကို ပြခြင်းငှာ "kāle" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

නනු ච සුත්තෙසු කාලො පධානං න හොති, ‘‘තෙන කතං කීතං’’ත්‍යාදිනා හි පච්චයත්ථො දස්සිතො, තථා හි කායිකංවාචසිකං ත්‍යාදො න කාලසම්පච්චයො, එවමිහාපි සත්තාමත්තෙ භවිතබ්බං, අත්ථීති තු වත්තමානසත්තාය එව පරිග්ගහො කථමවසීයතෙ යෙන කාලවිසෙසනං සියාති. සච්චං, කින්තු පදත්ථස්ස සත්තාබ්‍යභිචාරාභාවෙපි අත්ථීතිවිසෙසනොපාදානසාමත්ථියාත්‍ර විසිට්ඨො සත්තා අත්ථීති විසෙසනත්තෙනොපාත්තා, න සත්තාමත්තන්ති පතීයතෙ, සා පන විසිට්ඨා සත්තා සම්පතිසත්තා, අත්ථි ච තස්සා බ්‍යභිචාරො සාමඤ්ඤසත්තායාති යුජ්ජතෙව විසෙසනවිසෙස්සභාවොති මඤ්ඤතෙ. උපාධීති විසෙසනං.

စင်စစ်သော်ကား သုတ်တို့၌ ကာလသည် အဓိက မဟုတ်ပေ၊ "tena kataṃ kītaṃ" စသည်ဖြင့် ပစ္စည်း၏ အနက်ကို ပြအပ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် "kāyikaṃ" (ကိုယ်နှင့်စပ်သော) "vācasikaṃ" (နှုတ်နှင့်စပ်သော) စသည်တို့၌ ကာလနှင့် စပ်ဆိုင်သော ပစ္စည်းမဟုတ်ပေ။ ဤအတူ ဤ၌လည်း ရှိခြင်းမျှသာ ဖြစ်သင့်၏၊ "atthi" ဟု ဆိုသော် ပစ္စုပ္ပန်ရှိခြင်းကိုသာ သိမ်းပိုက်ခြင်းဟု မည်သို့ ဆုံးဖြတ်နိုင်အံ့နည်း၊ သို့ဖြစ်လျှင် ကာလဝိသေသန အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးအံ့— မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း သဒ္ဒါ၏ အနက်သည် ရှိခြင်းသဘောကို မလွဲချော်သော်လည်း "atthi" ဟူသော ဝိသေသနကို ယူခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် ဤ၌ ထူးခြားသော ရှိခြင်းသဘောကို "atthi" ဟူသော ဝိသေသနဖြင့် ယူအပ်၏၊ ရှိခြင်းမျှသာ မဟုတ်ဟု သိရ၏။ ထိုထူးခြားသော ရှိခြင်းသဘောကား ပစ္စုပ္ပန်ရှိခြင်း ဖြစ်၏၊ သာမန်ရှိခြင်းသဘောအားဖြင့်မူကား ထိုပစ္စုပ္ပန်ရှိခြင်းအား လွဲချော်ခြင်း ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိသေသနနှင့် ဝိသေဿအဖြစ်သည် သင့်လျော်ပေ၏ဟု ယူဆအပ်၏။ "Upādhi" ဟူသည် ဝိသေသန (ဂုဏ်ထူး) တည်း။

න භුඤ්ජතිච්චාදිවියාති යථා න භුඤ්ජතීති නඤ්ස්ස පටිසෙධත්තා විරුද්ධත්ථපදස්ස සන්නිධානෙ-ත්ථන්තරස්ස පටිසෙධරූපස්සත්ථස්සාවගති පදනිබන්ධනස්ස විධිනො අබාධිකා භවති, තමිවාක්‍යත්ථො. අධිප්පායත්ථ මාහ- [Pg.218] ‘අත්ථිවචනිච්ඡාය යො විසයො තස්ස නියමො’ති. කති පයසම්භවෙ න පන ගොමා රුක්ඛවාති යොජනා, තෙහීති පසංසාපහූතෙහි. කකුදෙ ආවත්තො කකුදාවත්තො, නින්දිතො කකුදාවත්තො අස්ස අත්ථීති කකුදාවත්තී. කථං නින්දිතත්තමස්සිච්චාහ-‘කකුදා වත්තො’ච්චාදි. සංසත්තො දණ්ඩො අස්ස අත්ථිච්චනෙන ගෙහට්ඨිතෙන විජ්ජමානෙනපි දණ්ඩෙන දණ්ඩීති නාභිධීයතීති වදති. දබ්බෙභිධෙය්‍යෙති ජාතිසන්නිස්සයගොපිණ්ඩඅස්සපිණ්ඩාදිසඞ්ඛාතෙ දබ්බෙ-භිධෙය්‍යෙ, භවං භවෙය්‍යාති යදාකදාචි භවන්තො යදි භවෙය්‍ය.

"Na bhuñjati" စသည်ကဲ့သို့ ဟူသည်ကား— "မစား" ဟု နဉ့် (na) သဒ္ဒါ၏ ငြင်းပယ်ခြင်း အနက်ရှိသောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အနက်ရှိသော ပုဒ်၏ အနီး၌ ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြင်းပယ်ခြင်း သဘောရှိသော အခြားအနက်ကို သိရခြင်းသည် ပုဒ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ဝိဓိအား မဆီးတားနိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ဝါကျအနက် ဖြစ်သည်။ ရည်ရွယ်ရင်း အနက်ကို "atthivacanicchāya yo visayo tassa niyamo" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ နွားအနည်းငယ် ရှိနိုင်သော်လည်း "gomā rukkho" (နွားရှိသောသစ်ပင်) ဟု ယောဇနာ မစပ်ရ။ "tehi" ဟူသည် ချီးမွမ်းခြင်း၊ များပြားခြင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ လည်ကုပ်ရှိသော အဝိုက်သည် "ကကုဒါဝတ္တ" မည်၏၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်သော လည်ကုပ်အဝိုက် ရှိသူသည် "ကကုဒါဝတ္တီ" မည်၏။ ထိုသူအား စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ပုံကို "kakudā vatto" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကိုင်ဆောင်အပ်သော တုတ်သည် ၎င်းအား ရှိ၏ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အိမ်၌ ရှိနေသော တုတ်ဖြင့်လည်း "ဒဏ္ဍီ" (တုတ်ရှိသူ) ဟု မခေါ်ဆိုနိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဟောအပ်သော ဒြပ်၌ ဟူသည် ဇာတ်ကို မှီရာဖြစ်သော နွားတစ်ကောင်၊ မြင်းတစ်ကောင် စသည်ဟု ဆိုအပ်သော ဒြပ်ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော် ဖြစ်၏။ "bhavaṃ bhaveyya" ဟူသည် တစ်ခါတစ်ရံ ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် ဖြစ်ရာ၏။

79. වන්ත්ව

၇၉. ဝန္တု (Vantu)။

පඤ්ඤවා ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) රස්සො.

"Paññavā" ၌ "Byañjane dīgharassā" (၁-၃၃) သုတ်ဖြင့် အသံကို ရသ (အသံတို) ပြု၏။

80. දණ්ඩා

၈၀. ဒဏ္ဍာ (Daṇḍā)။

ද්වෙ හොන්තීති ඉකො ඊචෙති ද්වෙ හොන්ති, එකමෙකංවාති උභින්නං. වාසද්දො ද්වෙ හොන්තීති එත්ථාපි දට්ඨබ්බො. උත්තමීණෙව ධනා ඉකොති ගණසුත්තං විවරති ‘උත්තමීණෙවා’තිආදි. කෙනෙත්ථ සමාසොති ආහ- ‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනෙකත්ථන්ති සමාසො’ති. උත්තමීණො ධනසාමී. අසන්නිහිතෙ අත්ථාති ගණසුත්තං, අසන්නිහිතෙතීමස්ස අත්ථං විවරති ‘අප්පත්තෙ’ති. අසම්පත්තෙති අත්ථො. අසන්නිහිතෙති ච අත්ථො ඉච්චස්ස විසෙසනං. අත්ථනං අසන්නිහිතෙ අත්ථෙ ආසිසනං අත්ථො, සො අස්ස අත්ථීති අත්ථිකො අත්ථී. තදන්තාචාති ගණසුත්තං, අසන්නිහිතෙත්‍යනුවත්තතෙ, අසන්නිහිතොපාධිකා අත්ථන්තා ච ඉක ඊප්පච්චයො භවතීත්‍යත්ථො. වණ්ණන්තාඊයෙවාති ගණසුත්තං, බ්‍රහ්මානං දෙවානං වණ්ණොති වා සමාසො. හත්ථදන්තෙහි ජාතියන්ති ගණසුත්තං.

"နှစ်မျိုးဖြစ်ကုန်၏" ဟူသည်ကား "ဣက" နှင့် "ဤ" ဟူသော နှစ်မျိုးတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ "ekamekaṃ vā" ဟူသည် တစ်ခုချင်းစီ သို့မဟုတ် နှစ်ခုလုံးတို့တည်း။ "ဝါ" သဒ္ဒါကို "နှစ်မျိုး ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ကြည့်ရှုအပ်၏။ "Uttamīṇeva dhanā ika" ဟူသော ဂဏသုတ်ကို "uttamīṇeva" စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြသည်။ ဤ၌ အဘယ်သုတ်ဖြင့် သမတ်စပ်သနည်းဟု မေးအံ့— "syādi syādinekatthaṃ" ဟူသော သုတ်ဖြင့် သမတ်စပ်သည်ဟု ဆိုသည်။ "Uttamīṇa" ဟူသည် ကြွေးရှင် (ဥစ္စာရှင်) တည်း။ "Asannihite attha" ဟူသော ဂဏသုတ်၌ "asannihite" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို "appatte" (မရောက်သေးသော အခါ၌) ဟု ဖွင့်ပြသည်။ မရရှိသေးသော အနက်၌ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "asannihite" နှင့် "atthanā" ဟူသည် ၎င်း၏ ဝိသေသန ဖြစ်သည်။ မရရှိသေးသော အနက်ကို တောင်းတခြင်းသည် "အတ္ထ" မည်၏၊ ထိုတောင်းတခြင်းသည် ၎င်းအား ရှိ၏ ဟု "အတ္ထိကော" "အတ္ထီ" မည်၏။ "Tadantā ca" ဟူသော ဂဏသုတ်၌ "asannihite" ဟူသော ပုဒ်သည် အစဉ်လိုက်၏။ မရရှိသေးသော ဝိသေသနရှိသော "အတ္ထ" သဒ္ဒါ အဆုံးရှိသော ပုဒ်မှလည်း "ဣက" နှင့် "ဤ" ပစ္စည်း ဖြစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Vaṇṇantā eva" ဟူသော ဂဏသုတ်၌ ဗြဟ္မဏတို့၏၊ သို့မဟုတ် နတ်တို့၏ အဆင်း ဟု သမတ်စပ်အပ်၏။ "Hatthadantehi jātiyaṃ" ဟူသည် ဂဏသုတ် ဖြစ်သည်။

ජාතියන්ති පච්චයවිසෙසනං. වණ්ණතො බ්‍රහ්මචාරිම්හීති ගණසුත්තං. බ්‍රහ්මසද්දෙන නියමවිසෙසො වුච්චතිච්චාහ-‘විජ්ජෙ’ච්චාදි. තස්මිඤ්චනියමවිසෙසචරණෙ තිණ්ණං බ්‍රාහ්මණාදීනමෙවාධිකාරො, නසුද්දස්සාති දස්සෙන්තො ආහ- ‘තඤ්චෙ’ච්චාදි. තෙවණ්ණිකො වණ්ණීති වුච්චතීති සම්බන්ධො. තීසු වණ්ණෙසු භවො තදන්තොගධත්තා තෙවණ්ණිකොති භවත්ථෙ ණිකො. වණ්ණසද්දො බ්‍රාහ්මණාදිවණ්ණවචනො. තත්‍ර බ්‍රහ්මචාරිම්හිත්‍යනෙන සුද්දො බ්‍යවච්ඡිජ්ජතෙ.

‘Jātiya’ ဟူသည် ပစ္စည်း၏ ထူးခြားချက် (ဝိသေသန) ဖြစ်သည်။ ‘Vaṇṇato brahmacārimhi’ ဟူသည် ဂဏသုတ် ဖြစ်သည်။ ဗြဟ္မသဒ္ဒါဖြင့် အထူးသတ်မှတ်ချက်ကို ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘vijjā’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုအထူးသတ်မှတ်အပ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း၌ ပုဏ္ဏားစသော အမျိုးသုံးပါးတို့အားသာ အခွင့်အာဏာရှိ၏၊ သုဒြားအား မရှိဟု ပြလို၍ ‘tañce’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အမျိုးသုံးပါး၌ ဖြစ်သောသူကို ‘vaṇṇī’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ အမျိုးသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်ခြင်း၊ ထိုအမျိုးသုံးပါးတို့၌ အကျုံးဝင်ခြင်းကြောင့် ‘tevaṇṇiko’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဏိကပစ္စည်း သက်သည်။ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါသည် ပုဏ္ဏားစသော အမျိုးကို ဟောသည်။ ထိုစကား၌ ‘brahmacārimhi’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သုဒြားအမျိုးကို ဖယ်ထုတ်အပ်၏။

අථවා [Pg.219] බ්‍රහ්මන්ති නිබ්බානං තදත්ථො ගන්ථොපි, තං බ්‍රහ්මං නිබ්බානං ධම්මං වා තෙපිටකං චරතීති බ්‍රහ්මචාරී, යති. යතයොපි හි වණ්ණීති බ්‍රහ්මචාරිනොති වුච්චන්ති. වණ්ණීලිඞ්ගීති හි වුත්තෙ තිලිඞ්ගවාති අත්ථො. වණ්ණ සද්දො පනෙත්ථ යථාවුත්ත බ්‍රහ්මපරියායො. පොක්ඛරාදිතො දෙසෙති ගණසුත්තං. දෙසො චෙත්ථ යත්ථ(ත්ථි පොක්ඛරාදීනි සො). පදුමගච්ඡ පොක්ඛරණීනං වාචකස්සාති ඉමිනා පදුමානි අස්සං සන්තීති පදුමිනීති පොක්ඛරණීපි වුච්චතීති දස්සෙති. නාවා අත්ථීති නාවිකො, යාගමෙ නාවායිකො. සුඛදුක්ඛා ඊ, බලා බාහූරුපුබ්බා චෙති ච ගණසුත්තානි.

သို့မဟုတ် ‘brahma’ ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ဟောသော ကျမ်းဂန်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်တရား သို့မဟုတ် ပိဋကတ်သုံးပုံ တရားတော်ကို ကျင့်ဆောင်တတ်သောကြောင့် ‘brahmacārī’ (ရဟန်း) ဟု ခေါ်၏။ ရဟန်းတို့ကိုလည်း ‘vaṇṇī’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘brahmacārī’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ‘vaṇṇīliṅgī’ ဟု ဆိုလျှင် သုံးပါးသော လိင်ရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤနေရာ၌ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါသည်ကား အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့သော ‘brahma’ ၏ ပရိယာယ်ဖြစ်၏။ ‘Pokkharādito dese’ ဟူသည် ဂဏသုတ် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ‘Desa’ (အရပ်) ဟူသည် ကြာပန်းစသည်တို့ ရှိရာအရပ် ဖြစ်သည်။ ‘Padumagaccha pokkharaṇī’ တို့ကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါမှ-ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် ကြာပန်းတို့သည် ဤ၌ ရှိကုန်၏ဟု ကြာကန် (ပေါက္ခရဏီ) ကိုလည်း ‘paduminī’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကြောင်း ပြသသည်။ လှေရှိသောကြောင့် ‘nāviko’၊ ယ-လာဘ်သက်သောအခါ ‘nāvāyiko’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘Sukhadukkhā ī’၊ ‘balā bāhūrupubbā’ စသည်တို့သည်လည်း ဂဏသုတ်များ ဖြစ်ကြသည်။

82. මුඛා

၈၂. ‘Mukhā’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

ඉහාපි පසජ්ජෙය්‍ය මධු අස්මිං ඝටෙ අත්ථීති එත්ථාපි පයොගෙ මධුරන්ති රප්පච්චයො පාපුණෙය්‍ය මධුම්හි අභිධෙය්‍යති අධිප්පායො. න ගච්ඡන්තීති නගා. යජ්ජපි ඌසවාච්චාදො පහූතාදිවිසයායාත්ථිතාය සම්භවො, තථාපි ඤුසාදිවතො පච්චය(ත්ථ)ත්තෙන වචනිච්ඡාභාවා ඤුසවා ඝටොච්චාදි න සිජ්ඣති තස්මා පහූතාදිවිසයාත්ථිතාසම්භවෙපි තංවතො-ත්ථස්ස පච්චය(ත්ථ)ත්තෙන ඤුසරො දෙසොති වත්තු මිච්ඡායං පච්චයො යථා සියා අඤ්ඤත්‍රමාභවිච්චෙවමත්ථො වෙදිතබ්බොති ආහ- ‘ඉති’ච්චාදි. කුඤ්ජවාතිඑත්ථ කුඤ්ජසද්දො තිණලතාද්‍යච්ඡාදිතපබ්බතෙකදෙසෙ වත්තතෙ.

ဤ၌လည်း ‘madhu asmiṃ ghaṭe atthi’ (ဤအိုး၌ ပျားရည်ရှိ၏) ဟူသော သုံးနှုန်းမှု၌လည်း ‘madhura’ ဟု ရ-ပစ္စည်း ဆိုက်ရောက်နိုင်၏၊ ပျားရည်ကို ဟောအပ်သောကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မသွားတတ်ကုန်သောကြောင့် ‘nagā’ (တောင်များ) ဟု ခေါ်၏။ အိုးစသည်၌ ဆားငန်မြေစသည်တို့ များပြားစွာ တည်ရှိနိုင်သော်လည်း၊ ဆားငန်မြေရှိသော အိုးစသည်တို့ကို ပြောဆိုလိုခြင်း မရှိသောကြောင့် ‘ūsaravā ghaṭo’ (ဆားငန်မြေရှိသောအိုး) စသည်သည် မပြီးမြောက်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် များပြားစွာ တည်ရှိခြင်းစသော အနက်၌ ဖြစ်နိုင်သော်လည်း ထိုရှိသောအနက်၌ ပစ္စည်းသက်လိုသော ဆန္ဒမရှိသောကြောင့် ‘ūsararo deso’ (ဆားငန်မြေရှိသော အရပ်) ဟု ပြောဆိုလိုမှသာ ပစ္စည်းသက်ရမည်၊ အခြားနေရာများ၌ မဖြစ်စေရဟု ဤသို့သော အနက်ကို သိအပ်၏ဟူ၍ ‘iti’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ‘Kuñjavā’ ဟူသော ဤ၌ ‘kuñja’ သဒ္ဒါသည် မြက်၊ နွယ်ပင် စသည်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော တောင်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ ဖြစ်၏ (ဟော၏)။

87. පිච්ඡා

၈၇. ‘Picchā’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

පරෙහි වාචාසද්දා ආලො විහිතො නින්දායං, නෙහ තථෙති චොදනමුබ්භාවයති ‘නින්දාය’මිච්චාදිනා.

ရှေးဆရာတို့သည် ‘vācā’ သဒ္ဒါနောက်မှ ‘āla’ ပစ္စည်းကို ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ သတ်မှတ်တော်မူခဲ့ကြ၏၊ ယခုဤ၌ ထိုသို့မဟုတ်ဟု ကန့်ကွက်ချက်ကို ‘nindāyaṃ’ စသည်ဖြင့် ပေါ်လွင်စေတော်မူ၏။

88. සීලා

၈၈. ‘Sīlā’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

සීලමස්ස අත්ථි, කෙසා අස්ස සන්තීති විග්ගහො. අණ්ණා නිච්චන්ති නිච්චවිධ්‍යුත්ථං ගණසුත්තං. ගාණ්ඩීරාජීහි සඤ්ඤායන්ති සඤ්ඤාවිසයනියමනත්ථං ගණසුත්තං. ගණ්ඩස්ස ගණ්ඩමිගසිඞ්ගස්ස අයං ගාණ්ඩී, සා අස්ස අත්ථීති ගාණ්ඩීවො.

သီလသည် သူ့အား ရှိ၏၊ ဆံပင်တို့သည် သူ့အား ရှိကုန်၏ဟု ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။ ‘Aṇṇā niccaṃ’ ဟူသည် အမြဲဖြစ်ခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းရန် ဂဏသုတ် ဖြစ်သည်။ ‘Gāṇḍīrājīhi saññāyaṃ’ ဟူသည် သညာ၏ အရာကို ကန့်သတ်ရန် ဂဏသုတ် ဖြစ်သည်။ ပြောင်အိုင်း၏ သို့မဟုတ် ပြောင်မြင်းဦးချို၏ ဤမြှားခေါင်း (gāṇḍī) သည် ရှိ၏၊ ထိုမြှားခေါင်းသည် ဤလေးအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘gāṇḍīva’ (ဂဏ္ဍီဝလေး) ဟု ခေါ်၏။

90. සිස්ස

၉၀. ‘Sissa’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

සමස්ස අත්ථීති සුවාමී,සං සකියං.

မိမိ၏ ဥစ္စာသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘suvāmī’ (သခင်) ဟု ခေါ်၏၊ ‘saṃ’ ဟူသည် မိမိ၏ ဥစ္စာတည်း။

91. ලක්ඛ්‍යා

၉၁. ‘Lakkhyā’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

අකාරාදෙසො [Pg.220] ච ණසන්නියොගෙනාති ඉමිනා යත්ථ ණකාරො තත්ථෙවායමකාරාදෙසොති දස්සෙති. උපාදානතොති ඉමිනා නිස්සයකරණමෙකො සත්ථියො ඤායොති දස්සෙති. අන්තස්ස අවිධානසාමත්ථියාචාති ඉමිනා සතිපි පුබ්බලොපෙන පයොග නිප්ඵත්තියං අකාරං විධාය තස්ස ලොපො නිරත්ථකොති දස්සෙති. ලක්ඛී සිරී අස්ස අත්ථීති ලක්ඛණො.

‘Akārādeso ca ṇasanniyogena’ (အကာရပြုခြင်းသည်လည်း ဏကာရနှင့် အတူဖြစ်၏) ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဏကာရရှိရာ၌သာ ဤအကာရပြုခြင်း ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသသည်။ ‘Upādānato’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် မှီခိုရာ ပြုခြင်းသည် သတ်သေတစ်ခု၏ နည်းလမ်းဖြစ်ကြောင်း ပြသသည်။ ‘Antassa avidhānasāmatthiyā ca’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရှေးသရကို ချေခြင်းဖြင့် ပြီးစီးနိုင်သော်လည်း၊ အကာရကို ပြုပြီးမှ ထိုအကာရကို ချေခြင်းသည် အကျိုးမရှိကြောင်းကို ပြသသည်။ လက္ခဏာ သို့မဟုတ် ကျက်သရေသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘lakkhaṇo’ ဟု ခေါ်၏။

94. ඉමියා

၉၄. ‘Imiyā’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

කප්පො යොග්‍යතා අස්ස අත්ථීති කප්පියො, ජටා හානභාගො, සෙනා අස්ස අත්ථීති විග්ගහො.

အပ်စပ်ခြင်း သို့မဟုတ် သင့်လျော်ခြင်းသည် သူ့အား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘kappiyo’ (အပ်စပ်သောသူ)၊ ဆံကျစ် သို့မဟုတ် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းအစု၊ စစ်သည်သည် သူ့အား ရှိ၏ဟု ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။

95. තොප

၉၅. ‘Topa’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

‘ඔහාක චාගෙ’ ඉති සකකාරස්ස හාධාතුනො පයොගෙ තොප්පච්චයං නිසෙධෙත්වා‘සත්ථා හීයතෙ සත්ථා හීනො’ති උදාහරණං දස්සිතං. තෙනාහ- ‘සක්කතෙච්චාදි. දස්සෙතුං තතියම්පනුදාහරණන්ති සම්බන්ධො. චීප්පච්චයාවසානානන්ති ‘‘අභූතතබ්භාවෙ කරාසභූයොගෙ විකාරාචී’’ති (4-119) වුත්තො චීප්පච්චයො අවසානෙ යෙ සන්ති විග්ගහො. ජාතියවජ්ජිතානන්ති ‘‘තබ්බති ජාතියො’’ති (4-113) සුත්තෙන ජාතියප්පච්චයෙන වජ්ජිතානං. කච්චායනෙ තු තොආදීනං විභත්ති සඤ්ඤත්තා න තතො පුන විභත්තුප්පත්ති.

‘Ohāka cāge’ ဟူသော ကကာရနှင့်တကွဖြစ်သော ဟာဓာတ်၏ သုံးနှုန်းမှု၌ တော-ပစ္စည်းကို မြစ်ပယ်၍ ‘satthā hīyate, satthā hīno’ ဟူသော ဥပမာကို ပြသအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘sakkā’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ တတိယမြောက် ဥပမာကို ပြရန်ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ ‘Cīppaccayāvasānānaṃ’ ဟူသည်ကား ‘abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārācī’ သုတ်ဖြင့် ဟောအပ်သော စီ-ပစ္စည်းသည် အဆုံး၌ ရှိကုန်၏ဟူသော ဝိဂြိုဟ်တည်း။ ‘Jātiyavajjitānaṃ’ ဟူသည်ကား ‘tabbati jātiyo’ သုတ်ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ဇာတိယပစ္စည်းမှ ကင်းလွတ်ကုန်သော (သဒ္ဒါတို့၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကစ္စည်းကျမ်း၌မူ တောပစ္စည်းစသည်တို့အား ဝိဘတ်ဟု သမုတ်အပ်သောကြောင့် ထိုမှတစ်ဖန် ဝိဘတ် သက်ခြင်းမရှိတော့ပေ။

96. ඉතො

၉၆. ‘Ito’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

වුත්තියං ‘එතස්ස ට එත’ ඉති අතොඉච්චත්‍ර එතස්ස ටාදෙසො එත්තො ඉච්චත්‍ර එතආදෙසොති අත්ථො.

ဝုတ္တိကျမ်း၌ ‘etassa ṭa eta’ ဟူသော စကား၌ ‘ato’ ဟူသော အရပ်၌ ‘etassa’ အစား ‘ṭa’ အပြု ဖြစ်၏၊ ‘etto’ ဟူသော အရပ်၌ ‘eta’ အပြု ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

97. අභ්‍යා

၉၇. ‘Abhyā’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

නනු ච කිං ඉමිනා සුත්තෙන, පඤ්චම්‍යන්තා ‘‘තො පඤ්චම්‍යා’’ති (4-95) භවිස්සති, අපඤ්චම්‍යන්තාතු ‘‘ආද්‍යාදීහී’’ති (4-98) නෙතදෙවං දට්ඨබ්බං. ‘‘තො පඤ්චම්‍යා’’ති (4-95) පකතිවිසෙසානමපරාමාසතො කුතොචි පඤ්චම්‍යන්තා හොතු, අපඤ්චම්‍යන්තා පන ‘‘ආද්‍යාදීහී’’ති සුත්තෙ සසඞ්ඛ්‍යස්සාදිසද්දස්ස [Pg.221] ගහණෙන තංසදිසා සසඞ්ඛ්‍යාඑවොපලක්ඛීයන්තීතිපි විඤ්ඤායෙය්‍ය තතො අපඤ්චම්‍යන්තෙහි අභ්‍යාදීහි තො න සියාති අභිතොච්චාදි න සිජ්ඣතීති ‘‘අභ්‍යාදීහී’’ති සුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

အမောင်တို့၊ ဤသုတ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ‘to pañcamyā’ သုတ်ဖြင့် တောပစ္စည်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးမရှိသော သဒ္ဒါတို့မှမူ ‘ādyādīhi’ သုတ်ဖြင့် ဖြစ်လတ္တံ့ဟု ကန့်ကွက်မူကား- ဤသို့ မရှုမြင်အပ်ပေ။ ‘To pañcamyā’ သုတ်ဖြင့် ပကတိအထူးတို့ကို မညွှန်းဆိုသောကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ တောပစ္စည်း ဖြစ်ပါစေ၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးမရှိသော သဒ္ဒါတို့မှမူ ‘ādyādīhi’ သုတ်၌ အရေအတွက်နှင့်တကွဖြစ်သော ‘ādisadda’ ကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုနှင့်တူသော အရေအတွက်ရှိသော သဒ္ဒါတို့ကိုသာ မှတ်ယူအပ်၏ဟုလည်း သိရှိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးမရှိသော ‘abhi’ စသည်တို့မှ တောပစ္စည်း မဖြစ်နိုင်ဘဲ ‘abhito’ စသည်သည် မပြီးမြောက်နိုင်ရာ၊ ထို့ကြောင့် ‘abhyādīhi’ သုတ်ကို ပြုရသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

98. ආද්‍යා

၉၈. ‘Ādyā’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

නනු ච තොඉච්චෙව සාමඤ්ඤෙන සුත්තිතෙ යතොකුතොචි පඤ්චම්‍යන්තා වා අපඤ්චම්‍යන්තා වා බහුලං වා තොම්හි ඉට්ඨප්පසිද්ධීති කිං ආද්‍යාදීහීති සුත්තෙනාති සච්චං, තථාපි විභාගෙන දස්සිතෙ විභාගසො විසෙසාවසායො සියාති න දොසොති. යන්ති පඨමන්තා තොම්හි යතො.

အမောင်တို့၊ ‘to’ ဟူ၍သာ အများဆိုင်ရာအားဖြင့် သုတ်ပညတ်ထားလျှင် တစ်စုံတစ်ခုသော ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှသော်လည်းကောင်း၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးမရှိသော သဒ္ဒါမှသော်လည်းကောင်း၊ အနည်းငယ်သော (ဗဟုလံ) အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း တောပစ္စည်း၌ အလိုရှိအပ်သော အနက် ပြီးမြောက်နိုင်ပါလျက် ‘ādyādīhi’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟု ကန့်ကွက်မူကား- မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း အစုခွဲ၍ ပြသအပ်လျှင် ထိုခွဲခြားမှုအတိုင်း ထူးခြားချက်ကို ဆုံးဖြတ်နိုင်သောကြောင့် အပြစ်မရှိပေ။ ‘Ya’ ဟူသော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါမှ တောပစ္စည်းသက်သော် ‘yato’ ဟု ဖြစ်၏။

100. කත්ථෙ

၁၀၀. ‘Katthe’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

පුබ්බෙනෙවාති ‘‘සබ්බාදිතො’’ (4-99) ච්චාදිනාව. එතස්සාති එතසද්දස්ස, ඉමස්සාති ඉමසද්දස්ස.

‘Pubbeneva’ ဟူသည် ‘sabbādito’ စသော သုတ်ဖြင့်သာ ဖြစ်သည်။ ‘Etassa’ ဟူသည် ‘eta’ သဒ္ဒါ၏၊ ‘Imassa’ ဟူသည် ‘ima’ သဒ္ဒါ၏ (အနက် ဖြစ်သည်)။

101. ධි

၁၀၁. ‘Dhi’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

වාවිධානාති විකප්පෙන ධිප්පච්චයස්ස විධානා.

‘Vāvidhāna’ ဟူသည်မှာ သီဝရီအရ (ဝါနည်းအားဖြင့်) ဓိ-ပစ္စည်းကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

102. යා

၁၀၂. ‘Yā’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

යත්‍රාති වුත්තෙ යත්ථාති උප්පලක්ඛිතමෙව සියාති න වුත්තං. එවමුපරිපි.

‘Yatra’ ဟု ဆိုလျှင် ‘yattha’ ဟု မှတ်ယူအပ်ရုံမျှသာ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် မမိန့်ဆိုခဲ့ပေ။ အထက်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

104. කුහිං

၁၀၄. ‘Kuhiṃ’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

හිඤ්චනං විධීයතෙ ‘‘හිං හං හිඤ්චන’’න්ති (2-5-9) සුත්තෙන. හිඤ්චිආදීනන්ති හිඤ්චිදාචිරහචිආදීනං.

‘hiṃ haṃ hiñcana’ သုတ်ဖြင့် ‘hiñcana’ ကို ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ ‘Hiñciādīnaṃ’ ဟူသည် ‘hiñci’၊ ‘dāci’၊ ‘rahaci’ စသည်တို့၏ (အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်)။

105. සබ්බෙ

၁၀၅. ‘Sabbe’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

එතස්මිං කාලෙ එකදාඉච්චාදි දට්ඨබ්බං.

‘Etasmiṃ kāle’ (ထိုအခါ၌) ဟူသော အနက်၌ ‘ekadā’ စသည်တို့ကို ရှုမြင်အပ်၏။

106. කදා

၁၀၆. ‘Kadā’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

කුදාසද්දො චනංසද්දයොගෙව දිස්සති කුදාචනන්ති.

‘Kudā’ သဒ္ဒါသည် ‘canaṃ’ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်မှသာ ‘kudācana’ ဟူ၍ ထင်ရှားတွေ့ရှိရသည်။

107. අජ්ජ

၁၀၇. ‘Ajja’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

නිමිත්තනිමිත්තීනන්ති කාරණකාරියානං, සමානෙති සාධාරණෙ. සමානමෙව බොධෙති ‘තංයථෙ’ච්චාදිනා. එත්ථ පන මම්මතාළනං නිමිත්තං පාණ හරණං [Pg.222] නිමිත්තී, තස්සාති අනජ්ජතනස්ස. උපරි ත්‍යාදිකණ්ඩෙ කරහසද්දො තු චිසද්දසංයුත්තොව දිස්සති කරහචීති.

‘Nimitta-nimittī’ ဟူသည် အကြောင်းနှင့် အကျိုးတို့၏၊ ‘Samāna’ ဟူသည် အများဆိုင်ရာ၌ ဖြစ်သည်။ ထိုတူညီသောအနက်ကိုပင် ‘taṃ yatha’ စသည်ဖြင့် သိစေတော်မူ၏။ ဤ၌မူ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကို ပုတ်ခတ်ခြင်းသည် အကြောင်း (nimitta) ဖြစ်ပြီး အသက်ကို ယူခြင်းသည် အကျိုး (nimittī) ဖြစ်၏၊ ‘tassa’ ဟူသည် ယနေ့မဟုတ်သော အနက် (anajjatana) ၏ ဖြစ်သည်။ အထက်၌ တျာဒိကဏ်း၌ ‘karaha’ သဒ္ဒါသည်ကား ‘ci’ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်လျက်သာ ‘karahaci’ ဟူ၍ ထင်ရှားတွေ့ရှိရသည်။

110. ධාසං

၁၁၀. ‘Dhāsaṃ’ ဟူသော ပုဒ်မှ။

සඞ්ඛ්‍යාවාචිනො සද්දා සඞ්ඛ්‍යාසද්දෙන ගහිතාති ආහ- ‘අත්ථෙ’ච්චාදි. පකාරො දබ්බගුණධිසයොපි අත්ථි, තත්ථ යදි සොපි ගය්හෙය්‍ය දබ්බ ගුණානං ලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාහි යොගා ධාප්පච්චයන්ත(ම්පි තබ්බිසයොයෙවෙති) (පකාරවාචකලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාහි යොගා) අලිඞ්ගමසඞ්ඛ්‍යඤ්ච න සියා, එවඤ්ච සත්‍යබ්‍යයත්තමභිමතන්තස්ස න සියා, තඤ්චිට්ඨං, කිරියාවිසයෙ තු තස්මිං ගය්හමානෙ එකධාභුඤ්ජති ද්විධාභුඤ්ජති ද්විධාගච්ඡතිච්චාදො භොජන ගමනාදිකිරියාය සබ්බථා ලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාහි යොගාභාවා යථාවුත්ත දොසො න සියාති පාණිනීයවුත්තිකාරෙන ජයාදිච්චෙන කිරියා විසයොයෙවෙත්ථ පකාරො ගහිතො. තම්පති ආහ- ‘දබ්බෙ’ච්චාදි. කස්මා පනෙවමාහාති ආහ- ‘නවධාදබ්බ’මිච්චාදි. ‘‘නවධා දබ්බං, බහුධා ගුණො’’ති වෙසෙසිකානං සඞ්කෙතො.

သင်္ချာဟောသော သဒ္ဒါတို့ကို သင်္ချာသဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏ဟု ပြဆိုရန် ‘အတ္ထေ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ပြားခြင်း (ပကာရ) သည် ဒြပ်၊ ဂုဏ်၌ တည်သည်လည်း ရှိ၏။ ထိုပြားခြင်း၌ အကယ်၍ ထိုဒြပ်၊ ဂုဏ်၌ တည်သော ပြားခြင်းကိုလည်း ယူငြားအံ့၊ ဒြပ်၊ ဂုဏ်တို့၏ လိင်၊ သင်္ချာတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဓာပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါသည်လည်း ထိုဒြပ်၊ ဂုဏ်လျှင် အာရုံရှိသည်သာ ဖြစ်ရကား (ပြားခြင်းကို ဟောသော သဒ္ဒါသည် လိင်၊ သင်္ချာတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်) လိင်မရှိခြင်း၊ သင်္ချာမရှိခြင်းသည် မဖြစ်ရာ။ ဤသို့ ဖြစ်လတ်သော် အလိုရှိအပ်သော အဗျယသဒ္ဒါဖြစ်ခြင်းသည် ထိုဓာပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါအား မဖြစ်ရာ။ ထိုအဗျယသဒ္ဒါဖြစ်ခြင်းကိုကား အလိုရှိအပ်ပေ၏။ ကိရိယာလျှင် အာရုံရှိသော ထိုပြားခြင်းကို ယူအပ်သည်ရှိသော်ကား ‘ဧကဓာ ဘုဉ္ဇတိ၊ ဒွိဓာ ဘုဉ္ဇတိ၊ ဒွိဓာ ဂစ္ဆတိ’ စသည်တို့၌ စားခြင်း၊ သွားခြင်း စသော ကိရိယာအား အလုံးစုံသော အပြားဖြင့် လိင်၊ သင်္ချာတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြစ်သည် မဖြစ်ရာဟု ပေါဏိနီယကျမ်း၏ ဝုတ္တိဆရာဖြစ်သော ဇယာဒိစ္စသည် ကိရိယာလျှင် အာရုံရှိသော ပြားခြင်းကိုသာလျှင် ဤသုတ်၌ ယူအပ်၏။ ထိုဇယာဒိစ္စ၏ အယူကို ရည်မှတ်၍ ‘ဒဗ္ဗေ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ ‘နဝဓာ ဒဗ္ဗံ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဒြပ်သည် ကိုးပြားရှိ၏၊ ဂုဏ်သည် များစွာသော အပြားရှိ၏’ ဟု ဝေသောသိကတို့၏ အမှတ်အသား (သကေတ) ရှိ၏။

තත්ථ පුථබ්‍යාපොතෙජොවාය්වාකාසකාලදිසාත්තමනානීති නව දබ්බානි. රූප රස ගන්ධ ඵස්ස සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණ පුථුත්තසංයොගවිභාග පරත්තාපරත්තබුද්ධිසුඛදුක්ඛෙච්ඡාදොසපයතනා ච ගුණා, චසද්දෙන ගුරුත්ත දවත්තසිනෙහසඞ්ඛාරධම්මාධම්මසද්දා චෙති චතුබ්බීසති බහුධා ගුණො. අත්‍රාපි යථාවුත්තකාසිකාවුත්තියා පඤ්චිකාකාරෙන ජිනින්දබුද්ධිනා නවධා දබ්බං බහුධා ගුණොත්‍යත්‍රාපි ‘‘කිරියාජ්ඣාහරිතබ්බා නවධා දබ්බං බහුධා ගුණො උපදිසීයති විඤ්ඤායති බ්‍යාඛ්‍යායතෙ විජ්ජතෙවා’’ති කිරියාවිසයොයෙව පකාරො පටිපාදිතො, පයොගදස්සනතො බ්‍යවච්ඡෙජ්ජභාවා සබ්බත්ථ කිරියෙවෙති විසෙසනොපාදානමයුත්තන්ති සම්බන්ධො.

ထိုဒြပ်ကိုးပါးတို့တွင် ပထဝီ၊ အာပေါ၊ တေဇော၊ ဝါယော၊ အာကာသ၊ ကာလ၊ ဒိသာ၊ အတ္တ၊ မနတို့သည် ဒြပ်ကိုးပါးတို့တည်း။ ရူပ၊ ရသ၊ ဂန္ဓ၊ ဖဿ၊ သင်္ချာ၊ ပရိမာဏ၊ ပုထုတ္တ၊ သံယောဂ၊ ဝိဘာဂ၊ ပရတ္တ၊ အပရတ္တ၊ ဗုဒ္ဓိ၊ သုခ၊ ဒုက္ခ၊ ဣစ္ဆာ၊ ဒေါသ၊ ပယတန ဂုဏ်တို့လည်းကောင်း၊ စသဒ္ဒါဖြင့် ဂရုတ္တ၊ ဒဝတ္တ၊ သိနေဟ၊ သင်္ခါရ၊ ဓမ္မ၊ အဓမ္မ၊ သဒ္ဒါတို့ကိုလည်းကောင်း သိမ်းကျုံးယူသဖြင့် နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော ဂုဏ်တို့သည် ‘ဗဟုဓာ ဂုဏော’ မည်၏။ ထို၌လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော ကာသိကာဝုတ္တိနှင့်အညီ ပဉ္စိကာကျမ်းပြုဆရာ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိသည် ‘နဝဓာ ဒဗ္ဗံ၊ ဗဟုဓာ ဂုဏော’ ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ‘‘ကိရိယာကို အနက်အားဖြင့် ဆောင်ယူအပ်၏၊ ဒြပ်ကိုးပါး၊ ဂုဏ်များစွာကို ပြသအပ်၏၊ သိအပ်၏၊ ဖွင့်ဆိုအပ်၏ သို့မဟုတ် ထင်ရှားရှိ၏’’ ဟု ကိရိယာလျှင် အာရုံရှိသော ပြားခြင်းကိုသာလျှင် ပြဆိုအပ်၏၊ ဝါကျအသုံး၌ တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် ဖယ်ထုတ်အပ်သော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ဝါကျ၌ ကိရိယာသာလျှင် ရှိ၏ဟု ထူးခြားသော (ဝိသေသန) ကို ထည့်သွင်းခြင်းသည် မလျော်ကန်ပေဟု စပ်အပ်၏။

නවධා දබ්බං බහුධා ගුණොති පයොගදස්සනතො දබ්බගුණවිසයානම්පකාරානං ගය්හුපගත්තා බ්‍යවච්ඡෙදයිතබ්බානං දබ්බගුණවිසයානම්පකාරානං භාවා සබ්බස්මිං දබ්බගුණවිසයෙ ජිනින්දබුද්ධිනා වුත්තනයෙන කිරියා [Pg.223] අත්ථෙවාති කිරියාවිසයොව පකාරො ගය්හතීති වුත්තිකාර පඤ්ජිකාකාරානං විසෙසනොපාදානමයුත්තන්ති අත්ථො.

‘နဝဓာ ဒဗ္ဗံ ဗဟုဓာ ဂုဏော’ ဟု ဝါကျအသုံး၌ တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် ဒြပ်၊ ဂုဏ်လျှင် အာရုံရှိသော ပြားခြင်းတို့ကို ယူထိုက်သည်ဟု ဝန်ခံအပ်သည်ဖြစ်၍၊ ဖယ်ထုတ်အပ်သော ဒြပ်၊ ဂုဏ်လျှင် အာရုံရှိသော ပြားခြင်းတို့၏ တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ဒြပ်၊ ဂုဏ်လျှင် အာရုံရှိသော အရာ၌ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိ ပြဆိုအပ်သော နည်းဖြင့် ကိရိယာသည် ရှိသည်သာတည်းဟု ကိရိယာလျှင် အာရုံရှိသော ပြားခြင်းကိုသာ ယူအပ်၏ဟူသော ဝုတ္တိဆရာနှင့် ပဉ္စိကာဆရာတို့၏ ဝိသေသနကို ထည့်သွင်းခြင်းသည် မလျော်ကန်ဟု ဆိုလိုသည်။

තතොයෙවාති යතො විසෙසනොපාදානමයුත්තං තතොයෙව ද්වීහිච්චාදිකමාහෙති අත්ථො. අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘‘ද්විධා කරොතීති කිරියාපයොගෙපි පකාරො දබ්බගුණවිසයො… දබ්බවිසයස්ස ගුණවිසයස්ස වා ද්විධාභාවස්ස කරීයමානත්තා, නතු කිරියාවිසයො… ද්විධාභාවස්ස කරණකිරියාවිසයස්සෙත්ථ වත්තුමනිච්ඡිතත්තා. තතොයෙව කිරියාපකාරොපාදානෙ අත්‍ර ධාප්පච්චයන්තප්පයොගො න සියාති විඤ්ඤාපෙතුං ‘ද්වීහි’ච්චාදිකමාහෙ’’ති තෙනාහ‘අත්‍රෙ’ච්චාදි.

‘တတောယေဝ’ ဟူသည် အဘယ်ကြောင့် ဝိသေသနကို ထည့်သွင်းခြင်းသည် မလျော်ကန်သနည်း၊ ထိုမလျော်ကန်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ‘ဒွီဟိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏ဟု အနက်ရှိ၏။ ဤ၌ ဤသို့ အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏- ‘‘‘ဒွိဓာ ကရောတိ’ ဟု ကိရိယာအသုံး၌လည်း ပြားခြင်းသည် ဒြပ်၊ ဂုဏ်လျှင် အာရုံရှိ၏။ ဒြပ်၏ အာရုံ သို့မဟုတ် ဂုဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော နှစ်စုသော အပြား၏ ပြုအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း၊ ကိရိယာလျှင် အာရုံရှိသည်ကား မဟုတ်ပေ။ နှစ်စုသော အပြား၏ ပြုခြင်း ကိရိယာလျှင် အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ဤ၌ ပြောဆိုရန် မလိုလားအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုမလျော်ကန်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ကိရိယာပြားခြင်းကို ထည့်သွင်းအပ်သည်ရှိသော် ဤ၌ ဓာပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အသုံးသည် မဖြစ်ရာဟု သိစေခြင်းငှာ ‘ဒွီဟိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏’’ ထို့ကြောင့် ‘အတြ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

දබ්බගුණවිසයෙ පකාරෙ ගය්හමානෙ යොයං දොසො සම්භාවිතො පරෙහි, තං දානි නිරාකත්තුමාහ ‘සතිපිචෙ’ච්චාදි. සභාවතො අලිඞ්ගමසඞ්ඛ්‍යඤ්චාති සම්බන්ධො, සඞ්ඛ්‍යන්තරාපාදනෙ ගම්‍යමානෙ ධාප්පච්චයො විහිතො පාණිනියෙහි, තදාහ- ‘දබ්බස්සෙ’ච්චාදි සඞ්ඛ්‍යාන්තරාපාදනෙපීති පුබ්බං යා වවත්ථිතා සඞ්ඛ්‍යා, තතො- ඤ්ඤං සඞ්ඛ්‍යාන්තරං තස්සාපාදනං කරණං සඞ්ඛ්‍යන්තරාපාදනං, තස්මිම්පීති අත්ථො.

ဒြပ်၊ ဂုဏ်လျှင် အာရုံရှိသော ပြားခြင်းကို ယူအပ်သည်ရှိသော် သူတစ်ပါးတို့ ကြံဆအပ်သော အပြစ်တစ်စုံတစ်ခု ရှိ၏၊ ထိုအပြစ်ကို ယခု ပယ်ဖျက်ရန် ‘သတိပိ စ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘သဘာဝတော အလိင်္ဂမသံချဉ္စ’ ဟု စပ်အပ်၏။ တစ်ပါးသော သင်္ချာသို့ ရောက်စေခြင်းကို သိအပ်သည်ရှိသော် ပါဏိနီဆရာတို့သည် ဓာပစ္စည်းကို ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏၊ ထိုအနက်ကို ပြဆိုရန် ‘ဒဗ္ဗဿ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘သင်္ချန္တရာပါဒနေပိ’ ဟူသည် ရှေး၌ ပိုင်းခြားအပ်သော သင်္ချာ၊ ထိုထက် အခြားတစ်ပါးသော သင်္ချာ၊ ထိုတစ်ပါးသော သင်္ချာသို့ ရောက်စေခြင်း (ပြုခြင်း) သည် သင်္ချန္တရာပါဒန မည်၏၊ ထိုသင်္ချန္တရာပါဒန၌လည်း ဟု အနက်ရှိ၏။

113. තබ්බ

၁၁၃. တဗ္ဗ

සො පකාරො අස්සාති තබ්බා, තසද්දෙන පකාරස්ස පරාමට්ඨත්තා තබ්බතීතෙත්ථ පකාරවතීති අත්ථො වුත්තොති ආහ- ‘තසද්දෙනෙ’ච්චාදි. පකාරවතීති පකාරවති අත්ථෙ. මුදුප්පකාරවා මුදුජාතියො.

‘ထိုပြားခြင်းသည် ဤသူ၌ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် တဗ္ဗာ’ (တဗ္ဗဝတီ) ဟု ဖြစ်၏။ တသဒ္ဒါဖြင့် ပြားခြင်းကို ညွှန်းအပ်သဖြင့် ‘တဗ္ဗတီ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပြားခြင်းရှိသော သဘောဟူသော အနက်ကို ဆိုအပ်၏ဟု သိစေရန် ‘တသဒ္ဒေန’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘ပကာရဝတီ’ ဟူသည် ပြားခြင်းရှိသော အနက်၌တည်း။ နူးညံ့သော ပြားခြင်းရှိသောသူသည် ‘မုဒုဇာတိယ’ (နူးညံ့သော အမျိုးအစားရှိသူ) မည်၏။

115. කති

၁၁၅. ကတိ

කිං සඞ්ඛ්‍යානම්පරිමාණමෙසන්ති අත්ථෙ ‘‘කිම්හා රති රීවරීවතක රිත්තකා’’ති (4-44) සුත්තෙන රතිප්පච්චයං විධාය කතීති සිද්ධත්තා වුත්තං- ‘සඞ්ඛ්‍යාපරිමාණවිසයෙ සාධිතත්තා’ති, කති ච සො සඞ්ඛ්‍යා පරිමාණවිසයත්තා සඞ්ඛ්‍යා චෙති කතිසඞ්ඛ්‍යා, තාය.

‘ဤသူတို့၏ ရေတွက်ခြင်း ပမာဏသည် အဘယ်နည်း’ ဟူသော အနက်၌ ‘‘ကိမှာ ရတိ ရီဝရီဝတက ရိတ္တကာ’’ (၄-၄၄) သုတ်ဖြင့် ရတိပစ္စည်းကို ပြု၍ ‘ကတိ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ပြီးစီးအပ်သောကြောင့် ‘သင်္ချာပရိမာဏဝိသယေ သာဓိတတ္တာ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကတိပုဒ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုသင်္ချာပရိမာဏ၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် သင်္ချာသည်လည်းကောင်း ‘ကတိသင်္ချာ’ မည်၏၊ ထိုကတိသင်္ချာဖြင့်။

116. බහු

၁၁၆. ဗဟု

පච්චාසත්තීති සම්බන්ධිම්හි එකම්හි දස්සිතෙ ද්විට්ඨත්තා සම්බන්ධස්ස පරො සම්බන්ධී [Pg.224] විඤ්ඤායමානො පරොව විඤ්ඤායති යුත්තිතොති ‘සම්බන්ධතොවා’ති වුත්තං.

‘ပစ္စာသတ္တိ’ ဟူသည် ဆက်စပ်အပ်သော တရားတစ်ပါးကို ပြအပ်သော် ဆက်စပ်ခြင်း၏ နှစ်ဖက်၌ တည်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် တစ်ပါးသော ဆက်စပ်အပ်သော တရားသည် သိအပ်သည်ရှိသော် တစ်ပါးသော တရားသာလျှင် သိရန် သင့်လျော်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ‘သမ္ဗန္ဓတော ဝါ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

117. සකිං

၁၁၇. သကိံ

නිපාතනස්සාති සකින්ති නිපාතනස්ස.

‘နိပါတနဿ’ ဟူသည် ‘သကိံ’ ဟူသော နိပါတ်၏ (နိပါတ်ပြုခြင်း၏) ဟု အနက်ရှိ၏။

118. සො

၁၁၈. သော

ඛණ්ඩං ඛණ්ඩං ඛණ්ඩසො, පුථු පකාරො පුථුසො.

‘ခဏ္ဍံ ခဏ္ဍံ’ ဟူသည် ‘ခဏ္ဍသော’ (တစ်ပိုင်းစီ၊ အပိုင်းပိုင်း)၊ ‘ပုထု ပကာရော’ ဟူသည် ‘ပုထုသော’ (အထူးထူး အပြားပြား)။

119. අභූ

၁၁၉. အဘူ

නනු ච අභවනන්නාම සබ්බථා අනුප්පත්තියා වා අවත්ථන්තරෙන වා, තථා සත්‍යභූතසද්දො-නුප්පන්නමත්තවචනොපීති කථමභූතසද්දො-වත්ථන්තරෙ නාභූතෙ වුත්තොච්චාහ- ‘අභූතස්සි’ච්චාදි. කථමවත්ථාව තසද්දෙන පරාමසීයතීති චෙ අභූතසද්දො යද්‍යනුප්පන්නවාචී සියා, තදා තසද්දප්ප යොගොයෙව න සියා… තසද්දෙනාභූතස්සෙව ගහණතො, අභූතභාවෙච්චාදිනා සුත්තිතං සියා, තෙන තසද්දප්පයොගසාමත්ථියා අවත්ථාව තසද්දෙන පරාමසීයති, තප්පරාමට්ඨඤ්චාවත්ථන්තරමභූත සද්දො අපෙක්ඛතෙ, තෙනාහ- ‘තබ්භාවෙතිවචනා’ඉච්චාදි. භවනං භාවො තාය අවත්ථන්තරෙ භාවො තබ්භාවො තස්මිං. තෙනාහ ‘අභූතස්සෙ’ච්චාදි. භාවෙති විසයසත්තමී, සංසත්තමී වාති ආහ- ‘විසයෙ ගම්මමානෙ වා’ති. කුණ්ඩලත්තෙනාති කුණ්ඩලසභාවෙන.

မဖြစ်ခြင်း (အဘဝန) မည်သည် အလုံးစုံသော အပြားဖြင့် မဖြစ်ပေါ်ခြင်း သို့မဟုတ် အခြေအနေ တစ်ပါးသို့ ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်၏၊ ဤသို့ ဖြစ်လတ်သော် အဘူတသဒ္ဒါသည် မဖြစ်ပေါ်သေးရုံမျှကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် အဘူတသဒ္ဒါသည် မဖြစ်သေးသော အခြေအနေတစ်ပါး၌ ဟောအပ်သနည်းဟု မေးအံ့၊ ထိုမေးခွန်းကို ဖြေရန် ‘အဘူတဿ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘အခြေအနေကိုသာ အဘယ်ကြောင့် တသဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်းအပ်သနည်း’ ဟု မေးအံ့၊ အကယ်၍ အဘူတသဒ္ဒါသည် မဖြစ်ပေါ်သေးခြင်းကို ဟောသော သဒ္ဒါ ဖြစ်ငြားအံ့၊ ထိုအခါ တသဒ္ဒါကို သုံးစွဲရန် မလိုတော့ပေ။ တသဒ္ဒါဖြင့် အဘူတကိုသာ ယူအပ်သောကြောင့် ‘အဘူတဘာဝေ’ စသည်ဖြင့် သုတ်ပြုအပ်ရာ၏။ ထိုတသဒ္ဒါကို သုံးစွဲခြင်း စွမ်းအားကြောင့် အခြေအနေကိုသာ တသဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်းအပ်၏၊ ထိုတသဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်းအပ်သော အခြေအနေတစ်ပါးကို အဘူတသဒ္ဒါသည် ငဲ့ကွက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘တဗ္ဘာဝေတိဝစနာ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဘာဝ’ မည်၏၊ ထိုအခြေအနေတစ်ပါး၌ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘တဗ္ဘာဝ’ မည်၏၊ ထိုတဗ္ဘာဝ၌။ ထို့ကြောင့် ‘အဘူတဿ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဘာဝေ’ ဟူသည် ဝိသယသတ္တမီ သို့မဟုတ် သံသတ္တမီဖြစ်၏ဟု ပြဆိုရန် ‘ဝိသယေ ဂမ္မမာနေ ဝါ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကုဏ္ဍလတ္တေန’ ဟူသည် နားဋောင်း၏ သဘာဝအားဖြင့် ဟု အနက်ရှိ၏။

120. දිස්ස

၁၂၀. ဒိဿ

දිස්සන්තීති වුත්තෙ පයොගෙ දිස්සන්තීති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති ආහ ‘දිසි’ච්චාදි, ඉදං සුත්තං විජ්ඣඞ්ග පරිභාසා භවතීති සෙසො. ‘‘ණොවා-පච්චෙ’’තිආදිනා (4-1) සුත්තෙන වුත්තෙස්වනෙකවිධෙසු අත්ථෙසු පරි සමන්තතො භාසතීති පරිභාසා, විධිනො පච්චයස්ස අඞ්ගභූතා පරිභාසා විජ්ඣඞ්ගපරිභාසා. විධියෙවාති සුත්තමිදන්ති සම්බන්ධො. වක්ඛමානසුත්තද්වයන්ති ‘‘අඤ්ඤස්මිං සකත්ථෙ’’ති සුත්තද්වයං.

‘ဒိဿန္တိ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်ရှိသော် ဝါကျအသုံး၌ မြင်အပ်ကုန်၏ဟူသော ဤအနက်ကို သိအပ်၏ဟု ပြဆိုရန် ‘ဒိသိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏၊ ဤသုတ်သည် ဝိဇ္ဈင်္ဂပရိဘာသာ သုတ်ဖြစ်၏ဟု ကြွင်းသော စကားကို ဖြည့်စွက်အပ်၏။ ‘‘ဏောဝါ-ပစ္စေ’’ (၄-၁) စသော သုတ်တို့ဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်သော အထူးထူးအပြားပြားသော အနက်တို့၌ အလုံးစုံသော အပြားဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြဆိုတတ်သောကြောင့် ‘ပရိဘာသာ’ မည်၏။ ပစ္စည်းကို ပြဋ္ဌာန်းသော ဝိဓိသုတ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော ပရိဘာသာသည် ‘ဝိဇ္ဈင်္ဂပရိဘာသာ’ မည်၏။ ‘ဝိဓိယေဝ’ ဟူသည် ဤသုတ်တည်းဟု စပ်အပ်၏။ ‘ဝက္ခမာနသုတ္တဒွယံ’ ဟူသည် နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ‘‘အညသ္မိံ သကတ္ထေ’’ ဟူသော သုတ်နှစ်ခုတည်း။

125. සංයො

၁၂၅. သံယော

අන්තරසද්දො-නෙකත්ථොපීහාන්තරාළවාචී මජ්ඣවාචී ගය්හති, න විජ්ජතෙන්තරමෙසන්ති අන්තරාළමත්තපටිසෙධෙපයොජනං නත්ථීති කත්වාන්තරා ළට්ඨස්සාභාවාන්තරාළං [Pg.225] නත්ථීත්‍යුපචරීයති, එවඤ්හි ලොකෙ පයුජ්ජතෙ ‘අනන්තරා ඉමෙ ගාමා අනන්තරා ඉමෙ පාසාදා’ති අන්තරාළගතස්ස ඤ්ඤස්ස ගාමස්සඤ්ඤස්ස පාසාදස්ස වාභාවා තථා බ්‍යපදිසීයතෙ, තථෙවමිහාප්‍යන්තරාළගතස්සඤ්ඤස්ස බ්‍යඤ්ජනස්සාභාවා අනන්තරා ඉත්‍යුච්චන්තෙ, අථවාන්තරසද්දො බ්‍යවධානවාචී බ්‍යවධානාභාවතො-නන්තරා ඉති වුච්චන්තෙ. අන්තරං කරොතීති වා ඛාදිඉප්පච්චයං විධාය අන්තරායති බ්‍යවධානං කරොතීති කත්තරි අප්පච්චයං විධාය අන්තරො බ්‍යවධායකො නත්ථෙතෙසන්ති අනන්තරා. යථා ‘රුක්ඛා වනන්තෙ’ත්ථ රුක්ඛා සමුදිතාවෙකවනබ්‍යපදෙසං ලභන්තෙ, තථාත්‍රාපි බ්‍යඤ්ජනා සමුදිතාවෙතෙ සංයොගබ්‍යපදෙසගොචරත්තං පටිපජ්ජන්තෙ.

'antara' သဒ္ဒါသည် များစွာသော အနက်ရှိသော်လည်း ဤ၌ အကြားကို ဟောသော အနက်၊ အလယ်ကို ဟောသော အနက်ကို ယူအပ်၏။ "၎င်းတို့အား အကြားမရှိ" ဟု အကြားသက်သက်ကို မြစ်ပယ်ခြင်း၌ အကျိုးမရှိဟု ပြု၍ အကြား၏ အနက်မရှိခြင်းကြောင့် "အကြားမရှိ" ဟု တင်စား၍ ပြောဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် လောက၌ "ဤရွာတို့သည် အကြားမရှိကုန်၊ ဤပြာသာဒ်တို့သည် အကြားမရှိကုန်" ဟု သုံးနှုန်းအပ်၏။ အကြား၌ တည်သော အခြားသော ရွာ သို့မဟုတ် အခြားသော ပြာသာဒ်၏ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်အပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ဤ၌လည်း အကြား၌ တည်သော အခြားသော ဗျည်း၏ မရှိခြင်းကြောင့် 'anantarā' (အကြားမရှိသော ဗျည်းတို့) ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ်မူကား 'antara' သဒ္ဒါသည် ခြားခြင်းကို ဟော၏၊ ခြားခြင်းမရှိခြင်းကြောင့် 'anantarā' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် 'antaraṃ karoti' ဟု ခါဒိပစ္စည်း စသည်ကို ပြု၍ 'antarāyati' (ခြားနားခြင်းကို ပြု၏) ဟု ကတ္တား၌ အပစ္စည်းကို ပြု၍ ခြားနားစေတတ်သော 'antara' သည် ၎င်းတို့အား မရှိသဖြင့် 'anantarā' ဟု ဆိုအပ်၏။ "rukkhā vanante" (တောအုပ်၌ သစ်ပင်တို့) ဟူသော ဤ၌ သစ်ပင်တို့သည် စုပေါင်းအပ်ကုန်သည်ရှိသော် တစ်ခုတည်းသော တောဟူသော ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခြင်းကို ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤ၌လည်း ဗျည်းတို့သည် စုပေါင်းအပ်ကုန်သည်ရှိသော် 'သံယောဂ' ဟူသော အမည်နာမ၏ အရာသို့ ရောက်ကုန်၏။

සංයොගොති හි සමුදායප්පධානො නිද්දෙසො බ්‍යඤ්ජනාත්‍යවයවප්පධානො, තස්මා බ්‍යඤ්ජනාති බහුවචනෙන සංයොගොති එකවචනනිද්දෙසො ඝටතෙ, නනු ච වණ්ණානමුච්චාරිතප්පධංසිත්තා යොගපජ්ජමට්ඨිතමානානං න සම්භවති සමුදායත්තන්ති සමුදායත්තමයුත්තන්ති නායුත්තං, තථාහි උත්තරුත්තරග්ගාහිනි බුද්ධි පුබ්බපරීභූතෙ බ්‍යඤ්ජනාවයවෙ සමුදායරූපෙන සඞ්කප්පෙන්තී සමුදායවොහාරම්පවත්තයීති.

'saṃyogo' (သံယောဂ) ဟူသည်ကား အစုအပေါင်းကို အဓိကထားသော ညွှန်ပြချက်ဖြစ်၍ 'byañjanā' ဟူသည် အစိတ်အအပိုင်းကို အဓိကထားသော ညွှန်ပြချက် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'byañjanā' ဟူသော ဗဟုဝုစ်ပုဒ်နှင့် 'saṃyogo' ဟူသော ဧကဝုစ်ညွှန်ပြချက်သည် ဆီလျော်ပေ၏။ "အက္ခရာတို့သည် ရွတ်ဆိုပြီးလျှင် ပျက်စီးတတ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ တစ်ပြိုင်နက် မတည်ရှိနိုင်ကြသဖြင့် အစုအပေါင်းဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်" ဟု အစုအပေါင်းဖြစ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ဟု ဆိုငြားအံ့၊ ထိုသို့ဆိုခြင်းသည် မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နောက်နောက်သော အက္ခရာကို ယူတတ်သော စိတ် (ဉာဏ်) သည် ရှေ့ရှေ့၌ ဖြစ်ပျက်သွားသော ဗျည်းအစိတ်အအပိုင်းတို့ကို အစုအပေါင်း၏ အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြံစည်လျက် အစုအပေါင်းဟူသော ဝေါဟာရကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့်တည်း။

ණානුබන්ධෙති දිතිසද්දස්ස සංයොගාවිසයත්තා දෙච්චොති ‘සරානමාදිස්සා’ති විසයො, උළුම්පසද්දස්ස සංයොගවිසයත්තා ඔළුම්පිකොති එතස්ස විසයොති තත්ථ රාඝවො වෙනතෙය්‍යො මෙනිකො දෙච්චො දොසග්ගාන්ති රූපානි. ඉධ තු ඔළුම්පිකො කොණ්ඩඤ්ඤොති යුජ්ජන්ති. තෙනෙව ච තත්ථ පඤ්චිකා එත්ථ, එත්ථ ච පඤ්චිකා තත්ථ උපනෙතබ්බාති.

"ဏအနုဗန္ဓရှိသော်" ဟူသောသုတ်၌ 'diti' သဒ္ဒါသည် သံယောဂ၏ အရာမဟုတ်သဖြင့် 'decco' ဟူသော ပုဒ်သည် "sarānamādissa" ဟူသော သုတ်၏ အရာဖြစ်၏။ 'uḷumpa' သဒ္ဒါသည် သံယောဂ၏ အရာဖြစ်သဖြင့် 'oḷumpiko' ဟူသော ပုဒ်သည် ဤသုတ်၏ အရာဖြစ်၏။ ထို၌ rāghavo (ရာဃဝ)၊ venateyyo (ဝေနတေယျ)၊ meniko (မေနိက)၊ decco (ဒေစ္စ)၊ dosaggā (ဒေါသဂ္ဂါ) ဟူသော ပုံစံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌မူကား 'oḷumpiko' (ဩဠုမ္ပိက)၊ 'koṇḍañño' (ကောဏ္ဍည) ဟူသော ပုံစံတို့သည် သင့်လျော်ကုန်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လျှင် ထိုကျမ်း၌ ရှိသော ပဉ္စိကာကို ဤကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ ဤကျမ်း၌ ရှိသော ပဉ္စိကာကို ထိုကျမ်း၌လည်းကောင်း ဆောင်ယူအပ်၏။

127. කොස

၁၂၇. ကောသ။

කොසජ්ජන්ති එත්ථ තස්ස ජත්තඤ්ච නිපාතනා, අජ්ජවන්ති එත්ථ්හ ‘‘උවණ්ණස්සා වව සරෙ’’ති (4-129).

'kosajjaṃ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ထို (တ) သဒ္ဒါ၏ ဇ-အက္ခရာ ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း နိပါတနာ (ဖတ်ထုံးပြုခြင်း) အားဖြင့် ပြီး၏။ 'ajjavaṃ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ "uvaṇṇassāvava sare" ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပြီး၏။

135. ජොවු

၁၃၅. ဂျောဝု။

යකාරස්ස ද්විත්තෙ ජෙය්‍යො.

ယကာရ (ယ-အက္ခရာ) ၏ ဒွေးဘော် (နှစ်ခုထပ်ခြင်း) ဖြစ်လတ်သော် 'jeyyo' ဟု ဖြစ်၏။

137. කණ

၁၃၇. ကဏ။

අතිසයෙන අප්පො, අතිසයෙන යුවාති විග්ගහො.

'atisayena appo'၊ 'atisayena yuvā' (လွန်ကဲစွာ နည်းပါးသောသူ သို့မဟုတ် လွန်ကဲစွာ ပျိုနုသောသူ) ဟူသည် ဝိဂြိုဟ်တည်း။

139. ඩෙස

၁၃၉. ဍေသ။

සතිස්සාති [Pg.226] වුත්තෙ සතිසද්දො විඤ්ඤායති සත්‍යන්තෙපි විසෙසනත්තෙන වත්තුමිච්ඡිතෙසත්‍යන්තො කථං විඤ්ඤායතිච්චාසඞ්කිය ‘‘සඞ්ඛ්‍යාය සච්චුතීසාසෙ’’ච්චාදිනා (4-50) සත්‍යන්තාදීහි ඩො විහිතො, තස්මිඤ්ච ඩෙතිනිමිත්තෙනොපාදින්නෙ තදුපාදානසාමත්ථියාසත්‍යන්තොව විඤ්ඤායතීති දස්සෙතුමාහ- ‘ඩෙති නිමිත්තොපාදානා’තිආදි.

'sati' (သတိ) ဟု ဆိုအပ်သော် 'sati' သဒ္ဒါကို သိအပ်၏။ 'sati' အဆုံးရှိသော ပုဒ်ကိုလည်း ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် ပြောဆိုလိုသော် 'sati' အဆုံးရှိသော ပုဒ်ကို အဘယ်သို့ သိအပ်အံ့နည်းဟု သံသယရှိ၍၊ "saṅkhyāya saccutīsāse" အစရှိသည်ဖြင့် 'sati' အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ 'ḍa' (ဍ) ပစ္စည်းကို ပညတ်အပ်၏။ ထို 'ḍa' ပစ္စည်းဟူသော အကြောင်းကို ယူအပ်လတ်သော် ထိုသို့ ယူခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် 'sati' အဆုံးရှိသော ပုဒ်ကိုသာလျှင် သိအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'ḍeti nimittopādānā' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

142. අධා

၁၄၂. အဓာ။

ධාතුතො අඤ්ඤො සද්දො අධාතු තස්ස. පඤ්චිකායම්පන පකතිපි සද්දොයෙවාති ධාතුතොඉච්චාදිනා අධාතුසද්දස්ස අත්ථමත්තං වුත්තං.

ဓာတ်မှတစ်ပါးသော သဒ္ဒါသည် 'adhātu' (ဓာတ်မဟုတ်သော သဒ္ဒါ) မည်၏၊ ထိုဓာတ်မဟုတ်သော သဒ္ဒါအား။ ပဉ္စိကာကျမ်း၌မူကား ပကတိသည်လည်း သဒ္ဒါသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု 'dhātuto' အစရှိသည်ဖြင့် 'adhātu' သဒ္ဒါ၏ အနက်မျှကိုသာ ဆိုအပ်၏။

තස්සාති අධාතුප්පකතියා, අධාතුසද්දස්සාති වුත්තං හොති. තෙනචාති කකාරෙන ච, තස්මාති තෙන කාරණෙන. පුබ්බග්ගහණමන්තරෙනාතිපාණිනිනා ඉකාරාදෙසවිධායකෙ ඉමස්මිංයෙව සුත්තෙකකාරතො පුබ්බස්ස ඉකාරාදෙසවිධානත්ථං පුබ්බග්ගහණං කතං, තං පුබ්බස්සාතිවචනං විනාති අත්ථො. සචෙතිආදිනා කථයතීති සම්බන්ධො. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) රස්සො වුත්තො, අස්සාති ජාතිනිද්දෙසෙ තු ආකාරස්සචිකාරො භවත්‍යෙව, සියා එතන්ති බහුපරිබ්බාජකාති එතං රූපං හොති. ස්‍යාද්‍යත්‍ර බ්‍යවහිතො… කකාරතො පුබ්බෙ ස්‍යාදි, න ස්‍යාදි කකාරා පරොති.

'tassa' ဟူသည် ဓာတ်မဟုတ်သော ပကတိ၏၊ ဓာတ်မဟုတ်သော သဒ္ဒါ၏ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'tena ca' ဟူသည် ကကာရ (က-အက္ခရာ) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'tasmā' ဟူသည် ထိုအကြောင်းကြောင့်။ 'pubbaggahaṇamantarena' ဟူသည် ပါဏိနိဆရာသည် ဣကာရအပြုကို ပညတ်သော ဤသုတ်၌ပင် ကကာရ၏ ရှေ့၌ရှိသောပုဒ်ကို ဣကာရပြုခြင်းငှာ 'pubba' (ရှေ့) ဟူသော အယူကို ပြuအပ်၏၊ ထို 'pubbassa' (ရှေ့၌ရှိသော) ဟူသော စကားမပါဘဲဟု အနက်ရ၏။ 'sace' အစရှိသည်ဖြင့် ပြောဆို၏ဟု စပ်ဆိုင်၏။ "byañjane dīgharassā" ဟူသော သုတ်ဖြင့် ရဿကို ဆိုအပ်၏၊ 'assa' (ထို) ဟူသော ဇာတိညွှန်ပြချက်၌မူကား အာကာရ (အာ-အက္ခရာ) အား ဣကာရဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာလျှင်တည်း။ ထိုသူတို့အား ဖြစ်ရာ၏ဟု 'bahuparibbājakā' ဟူသော ဤပုံစံသည် ဖြစ်၏။ 'syādi' (သိအစရှိသော ပစ္စည်း) သည် ကကာရ၏ ရှေ့၌ ခြားလှပ်အပ်၏... 'syādi' သည် ကကာရ၏ နောက်၌ မဟုတ်။

නනු ච අස්‍යාදිතොති එත්ථ පසජ්ජප්පටිසෙධො නඤ කස්මා ගහිතො, න පරියුදොසොති ආසඞ්කිය පරියුදාසෙස්මිං ගහිතෙ සති දොසං වත්තුමාරභතෙ ‘පරියුදාසෙ’ඉච්චාදිනා. ස්‍යාදිතොති ස්‍යාද්‍යන්තතො පරිබ්බාජකසද්දතො. පරිබ්බාජකසද්දොහි ස්‍යාද්‍යන්තො වාක්‍යෙ ස්‍යාද්‍යන්තත්තා, තෙනෙව වක්ඛති- ‘පරිබ්බාජකසද්දතො එත්ථ ස්‍යාද්‍යුප්පත්තී’ති. අස්‍යාදිස්මා පරොති කත්වා බහුපරිබ්බාජකසද්දතො න ස්‍යාද්‍යුප්පත්තීති සම්බන්ධො.

"asyāditoti" ဟူသော ဤ၌ ပသဇ္ဇပဋิသေဓဖြစ်သော နဥ် (na) သဒ္ဒါကို အဘယ်ကြောင့် ယူအပ်သနည်း၊ ပရိယုဒါသကို မယူသနည်းဟု သံသယရှိ၍၊ ပရိယုဒါသကို ယူအပ်သည်ရှိသော် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အပြစ်ကို ပြောဆိုရန် 'pariyudāse' အစရှိသည်ကို စတင်မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'syāditoti' ဟူသည် သိအဆုံးရှိသော ပရိဗ္ဗာဇကသဒ္ဒါမှ။ ပရိဗ္ဗာဇကသဒ္ဒါသည် ဝါကျ၌ 'syādi' အဆုံးရှိသောကြောင့် 'syādi' အဆုံးရှိသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် "ဤ၌ ပရိဗ္ဗာဇက သဒ္ဒါမှ သိပစ္စည်း စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း" ဟု ဆိုလတ္တံ့။ 'asyādismā paro' (သိအစမရှိသော သဒ္ဒါ၏နောက်၌) ဟု ပြ၍ 'bahuparibbājakā' သဒ္ဒါမှ သိပစ္စည်း စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိဟု စပ်ဆိုင်၏။

තතොචාති බහුපරිබ්බාජකසද්දතො ච. පසජ්ජප්පටිසෙධෙන නඤසද්දෙන [Pg.227] අඤ්ඤපදත්ථසමාසෙපි සියාව දොසොති දස්සෙන්තො ආහ- ‘අවිජ්ජමානොස්‍යාදි’ච්චාදි.

'tatoca' ဟူသည် 'bahuparibbājakā' သဒ္ဒါမှလည်းကောင်း။ ပသဇ္ဇပဋิသေဓ ဖြစ်သော နဥ်သဒ္ဒါဖြင့် အခြားပုဒ်၏ အနက်ရှိသော သမာသ် (ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်) ၌လည်း အပြစ်သည် ဖြစ်သည်သာလျှင်တည်းဟု ပြလိုသဖြင့် 'avijjamānosyādi' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာဖြစ်သော သာရတ္ထဝိလာသိနီကျမ်း၌။

චතුත්ථකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

စတုတ္ထကဏ္ဍ ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

පඤ්චමකණ්ඩ

ပဉ္စမကဏ္ဍ။

1. තිජ

၁. တိဇ။

ඛමාවීමංසාසූති පකතිවිසෙසනමෙව කථමිච්ඡිතන්ති ආහ- ‘සම්බන්ධස්සි’ච්චාදි, පදානමඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධස්ස පුරිසාධීනත්තාති අත්ථො, පකති විසෙසනන්ති තිජමාහ සද්දානං විසෙසනං, කිම්පන පකතිවිසෙසනෙ ඵල මිච්චාහ- ‘පකතිවිසෙසනොපාදාන’මිච්චාදි. යජ්ජත්‍ර ‘ඛමාවීමංසාසූ’ති පකතිවිසෙසනං, කස්මිං අත්ථෙ චරති ඛසා විධීයන්තිච්චාහ- ‘අත්ථන්තරස්සා නිද්දෙසා’ඉච්චාදි. අත්ථන්තරස්සාති නිසානාදිඅත්ථන්තරස්ස. ‘‘සුතානුමිතෙසු සුතසම්බන්ධොව බලවා’’ති පරිභාසමුපලක්ඛෙති ‘සුතානුමිතාන’මිච්චාදිනා. තෙනෙවාති කිරියාරූපාසු ඛමාවීමංසු ඛසානං වීධානෙනෙව, සකත්ථෙ විධානෙනෙති වුත්තං හොති. තිතික්ඛකිරියත්තාති ඉමිනා පරෙසං විය ඛාද්‍යන්තානං ධාතුසඤ්ඤාවිධාන මනත්ථකන්ති දස්සෙති.

‘ခမာဝီမံသာသူ’ ဟူသော ပကတိဝိသေသနကိုပင် အဘယ်သို့ အလိုရှိအပ်သနည်းဟူမူ - ‘သမ္ဗန္ဓဿ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ပုဒ်တို့၏ အချင်းချင်း ဆက်စပ်မှုသည် လူတို့အလိုသို့ လိုက်ရသောကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ ပကတိဝိသေသနဟူသည်မှာ ‘တိဇ’ဓာတ်ဟူသော သဒ္ဒါတို့၏ ဝိသေသနကို ဆိုလိုသည်။ ပကတိဝိသေသနကို ယူခြင်းကြောင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟူမူ - ‘ပကတိဝိသေသနောပါဒါန’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကယ်၍ ဤနေရာ၌ ‘ခမာဝီမံသာသူ’ ဟူသော ပကတိဝိသေသနသည် ရှိအံ့၊ အဘယ်အနက်၌ ‘ခ’ပစ္စည်းကို ဝိဓိပြုသနည်းဟူမူ - ‘အတ္ထန္တရဿာ နိဒ္ဒေသာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အတ္ထန္တရဿ’ ဟူသည်ကား နိသာန (သွေးခြင်း) စသော အခြားအနက်၏ ဖြစ်သည်။ ‘ကြားရသော အရာနှင့် မှန်းဆအပ်သော အရာတို့တွင် ကြားရသော ပတ်သက်မှုသည်သာ အားကောင်း၏’ ဟူသော ပရိဘာသာကို ‘သုတာနုမိတာနံ’ စသည်ဖြင့် ညွှန်းဆိုပြ၏။ ‘တေနေဝ’ ဟူသည်မှာ ကိရိယာရူပဖြစ်သော ခမာဝီမံသတို့၌ ‘ခ’ပစ္စည်းကို ပြုခြင်းကြောင့်သာလျှင်ဖြစ်၍၊ မိမိအနက်၌ ဝိဓိပြုခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ ‘တိတိက္ခကိရိယတ္တာ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ကဲ့သို့ စားအပ်ကုန်သော ဓာတ်တို့၏ ဓာတုသညာပြုခြင်းသည် အကျိုးမရှိကြောင်းကို ပြတော်မူ၏။

තිතික්ඛා ඛමා, තිතික්ඛති ඛමති, වීමංසා උපපරික්ඛා, වීමංසති උපපරික්ඛතීති අත්ථො. සුත්තෙ තිජඉති නිද්දෙසා භූවාදිකස්ස ගහණං. නිච්චණ්‍යන්තස්ස චුරාදිකස්ස හි තාදිසෙ පයොජනෙ සති බහුලං විධීයමානෙපි නිච්චත්තමත්තනො නාතිවත්තති. අථවා චුරාදිමානෙනාබ්‍යභිචාරිනා සාහචරියා තිජොපි චුරාදිකොව, තං යථා ‘ගාවස්ස දුතියෙනාත්ථො’ති. වුත්තෙගොයෙවොපාදීයතෙ, නාස්සො, න ගද්‍රභො. කදාචි පන අස්සාදිනොපි දුතියස්ස ගහණං සියා අත්ථප්පකරණා දිප්පභාවතො.

တိတိက္ခာဟူသည် သည်းခံခြင်း ‘ခမာ’တည်း၊ တိတိက္ခတိဟူသည် သည်းခံ၏ ‘ခမတိ’တည်း၊ ဝီမံသာဟူသည် စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်း ‘ဥပပရိက္ခာ’တည်း၊ ဝီမံသတိဟူသည် စုံစမ်းစစ်ဆေး၏ ‘ဥပပရိက္ခတိ’ ဟု အနက်ရ၏။ သုတ်၌ ‘တိဇ’ ဟု ဖော်ပြထားသဖြင့် ဘူဝါဒိဂိုဏ်းဝင်ကို ယူရမည်။ စုရာဒိဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်သော နိစ္စဏျန္တအား ထိုကဲ့သို့သော အကျိုးရှိလတ်သော် အများအားဖြင့် ဝိဓိပြုအပ်သော်လည်း မိမိ၏ အမြဲဖြစ်သော သဘောကို မကျော်လွန်ပေ။ သို့မဟုတ် စုရာဒိဂိုဏ်းဝင် မာနဓာတ်နှင့် မခွဲမခွာ ယှဉ်တွဲနေခြင်းကြောင့် ‘တိဇ’ဓာတ်သည်လည်း စုရာဒိဂိုဏ်းဝင်သာ ဖြစ်၏။ ဥပမာ - ‘နွား၏ အဖော်ဖြင့် အလိုရှိ၏’ ဟု ဆိုသော် နွားကိုသာ ယူအပ်၏၊ မြင်း သို့မဟုတ် မြည်းကို မယူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့သော် တစ်ခါတရံ အနက်၏ စကားအဆက်အစပ် စသည်တို့၏ စွမ်းအားကြောင့် မြင်းစသည်တို့ကိုလည်း အဖော်အဖြစ် ယူခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။

නනු [Pg.228] ච වීමංසායං සප්පච්චයවිධාන මනුපපන්නමිතරෙතරනිස්සයදොස දුට්ඨත්තා, තථාහි සිද්ධෙ වීමංසාසද්දෙ සප්පච්චයො උප්පජ්ජතෙ, සති ච තස්මිං වීමංසාති රූපං සම්පජ්ජතීති ඉතරෙතරනිස්සයො, ඉතරෙතර නිස්සයානි ච කාරියානී නොපකප්පන්තීති තෙනාහ- ‘අනුවාදරූපාන’මිච්චාදි. අනාදිකාලසංසිද්ධසද්දානුවාතො නත්ථි ඉතරෙතරනිස්සයො දොසොති භාවො. පයොජකබ්‍යාපාරණිප්පච්චයාභාවෙ තෙජතෙති රූපං.

မေးစရာရှိသည်မှာ - ဝီမံသာ၌ သ-ပစ္စည်းပြုခြင်းသည် အပြန်အလှန် မှီခိုရခြင်းဟူသော အပြစ်ဖြင့် ပျက်စီးနေသောကြောင့် မလျော်ကန်သည်မဟုတ်လော၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ဝီမံသာသဒ္ဒါ ပြီးပြည့်စုံမှသာ သ-ပစ္စည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်၏၊ ထို သ-ပစ္စည်းရှိမှသာလျှင်လည်း ‘ဝီမံသာ’ ဟူသော ရုပ်သည် ပြီးနိုင်၏၊ ဤသို့ဖြင့် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် မှီခိုနေရ၏။ အပြန်အလှန် မှီခိုနေရသော ကိစ္စတို့သည် အသုံးမဝင်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် ‘အနုဝါဒရူပါနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အစမထင် ကာလကတည်းကပင် ပြီးပြီးသားဖြစ်သော သဒ္ဒါကို အနုဝါဒ (ထပ်ဆင့်ဆိုခြင်း) ပြုခြင်းဖြစ်သောကြောင့် အချင်းချင်း မှိုခိုရခြင်း အပြစ်မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပယောဇကဗျာပါရနှင့် ဏိ-ပစ္စည်း မရှိသောအခါ ‘တေဇတေ’ ဟု ရုပ်ပြီး၏။

2. කිතා

၂. ကိတာ

පුබ්බෙවිය පකතිවිසෙසනාදීත්‍යනෙන ‘‘සම්බන්ධස්ස පුරිසායත්තත්තා ‘තිකිච්ඡාසංසයෙසූ’ති පකතිවිසෙසනන්ති ආහ- ‘තිකිච්ඡාය’මිච්චාදි’ත්‍යාදිකං සබ්බං යථායොගමෙත්ථාපි වත්තබ්බන්ත්‍යතිදිසති. විස්සත්ථොති විසද්දස්ස අත්ථො. අථ කිමිත්ථං ඡප්පච්චයන්තස්සෙව ද්විධොදාහරණන්ත්‍යාසඞ්කියාහ- ‘අත්ථභෙදා ද්විධොදාහරණ’න්ති. නිකෙතො නිවාසො, සඞ්කෙතො ලක්ඛණං.

ရှေးကဲ့သို့ပင် ပကတိဝိသေသန စသည်ဖြင့် - ‘ဆက်စပ်မှုသည် လူတို့အလိုသို့ လိုက်ရသောကြောင့် ‘တိကိစ္ဆာသံသယေသု’ ဟူသည် ပကတိဝိသေသန ဖြစ်၏ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏ - ‘တိကိစ္ဆာယ’ စသည်ဖြင့်’ စသော အလုံးစုံကို အဆီလျော်ဆုံး ဤနေရာ၌လည်း ဆိုအပ်၏ဟု အတိဒေသ ပြုတော်မူ၏။ ‘ဝိဿတ္ထ’ဟူသည် ‘ဝိ’သဒ္ဒါ၏ အနက်တည်း။ စင်စစ် ဤနေရာ၌ ဆ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ရုပ်၏ သာဓကကိုသာ အဘယ်ကြောင့် နှစ်မျိုးပြရသနည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် ‘အတ္ထဘေဒါ ဒွိဓေါဒါဟရဏံ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နိကေတဟူသည် နေအိမ် ‘နိဝါသ’၊ သင်္ကေတဟူသည် အမှတ်အသား ‘လက္ခဏ’ တည်း။

3. නින්දා

၃. နိန္ဒာ

නින්ද=ගරහායං තතො ‘‘ඉත්ථියමණත්තිකයක්‍යා චෙ’’ති (5-49) අප්පච්චයෙ තතො ‘‘ඉත්ථියමත්වා’’ති (3-26) ආප්පච්චයෙ රූපං. බන්ධතීති බධකො.

‘နိန္ဒာ’ သဒ္ဒါသည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း ‘ဂရဟာ’ အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ထိုမှ ‘‘ဣတ္ထိယမဏတ္တိကယကျာ စေ’’ (၅-၄၉) သုတ်ဖြင့် အ-ပစ္စည်း၊ ထိုမှ ‘‘ဣတ္ထိယမတွာ’’ (၃-၂၆) သုတ်ဖြင့် အာ-ပစ္စည်း သက်၍ ရုပ်ပြီး၏။ နှောင်ဖွဲ့တတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဗာဓကော’ မည်၏။

4. තුංස්මා

၄. တုံသ္မာ

තුංස්මාතීහ පච්චයග්ගහණමාචික්ඛති ‘තුංතායෙ’ච්චාදිනා. තතො චෙති යතො තුංස්මාති පච්චයස්සෙව ගහණං යතො ච විසෙසන නිද්දෙසො, තතොති අත්ථො. පච්චයග්ගහණෙ තදාදිග්ගහණං විඤ්ඤායතෙ… ‘‘පච්චයග්ගහණෙ යස්මා සො විහිතො තදාදිනො ගහණ’’න්ති ඤායතො. විසෙසනත්තෙන වත්තුමිච්ඡිතත්තා තදන්තග්ගහණං… ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සා’’ති (1-13) වචනාභි මනසි නිධායාහ- ‘යතො කිරියත්ථා’ඉච්චාදි. සො කිරියත්ථො ආදි යස්ස සමුදායස්ස සො තදාදි සො පච්චයොන්තෙ තස්ස (සො තදන්තො). තදාදිතදන්තසමුදායවිසෙසස්ස ගහණං, (නතු) තදන්තමත්තස්සෙ ත්‍යත්ථො[Pg.229]. නනු ච තුංස්මාඉති විසෙසනත්තෙන වත්තුමිච්ඡිතෙ භවතු ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සෙ’’ති තදන්තග්ගහණං පච්චයග්ගහණෙ තු කථං තදාදිනො ගහණං වචනාභාවතොච්චාහ- ‘තදවිනාභාවිත්තා’ති. යතො විහිතො තෙන විනා න භවති සීලෙනෙති තදවිනාභාවී තස්ස භාවො තස්මා. ඉමාය යුත්තියා විඤ්ඤායතෙ-ත්ථො, යමාඛ්‍යායතෙ ‘පච්චයග්ගහණෙ යස්මා සො විහිතො තදාදිනො ගහණ’න්ති. භවත්වෙවං තදාදිනො තදන්තස්ස ච ගහණං, තතො කිප්ඵලංත්‍යාහ- ‘තෙනෙ’ච්චාදි.

ဤသုတ်၌ ‘တုံသ္မာ’ ဟူသည် ပစ္စည်းကို ယူခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို ‘တုံတာယ’ စသည်ဖြင့် ပြဆိုတော်မူ၏။ ‘တတော စ’ ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ‘တုံသ္မာ’ ဟူ၍ ပစ္စည်းကိုသာ ယူခြင်းဖြစ်၍၊ အကြင်ကြောင့် ဝိသေသနအဖြစ် ဖော်ပြခြင်းဖြစ်သဖြင့် ထိုကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ ‘ပစ္စည်းကို ယူခြင်း၌ ထိုပစ္စည်းကို အစပြုသော သဒ္ဒါစုကို ယူရမည်’ ဟူသော ‘‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယသ္မာ သော ဝိဟိတော တဒါဒိနော ဂဟဏံ’’ ဟူသော ဉာသ်အရ သိအပ်၏။ ဝိသေသနအဖြစ်ဖြင့် ပြောဆိုလိုသောကြောင့် ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါကို ယူရမည်ဖြစ်ရာ… ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿ’’ (၁-၁၃) ဟူသော ပါဌ်ကို စိတ်၌ သွင်း၍ ‘ယတော ကိရိယတ္ထာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုကိရိယတ္ထသည် အစရှိသော သမုဒါယသည် ‘တဒါဒိ’ မည်၏၊ ထိုပစ္စည်းသည် အဆုံးရှိသော သမုဒါယသည် ‘တဒန္တ’ မည်၏။ တဒါဒိ တဒန္တ ဖြစ်သော သမုဒါယထူးကို ယူရမည်ဖြစ်ပြီး၊ တဒန္တမျှကိုသာ ယူရမည်မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ မေးစရာရှိသည်မှာ - ‘တုံသ္မာ’ ကို ဝိသေသနအဖြစ် ပြောဆိုလိုအပ်သည်ရှိသော် ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿ’’ အရ တဒန္တကို ယူခြင်းဖြစ်ပါစေ၊ ပစ္စည်းကို ယူခြင်း၌မူကား ပါဌ်မရှိဘဲလျက် တဒါဒိကို အဘယ်သို့ ယူရပါမည်နည်းဟူမူ - ‘တဒဝိနာဘာဝိတ္တာ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ပစ္စည်းကို ဝိဓိပြုအပ်၏၊ ထိုပစ္စည်းမရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်သော သဘောရှိသဖြင့် ‘တဒဝိနာဘာဝီ’ မည်၏၊ ထိုအဖြစ်ကြောင့် တည်း။ ဤယုတ္တိဖြင့် ‘‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယသ္မာ သော ဝိဟိတော တဒါဒိနော ဂဟဏံ’’ ဟု ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ တဒါဒိနှင့် တဒန္တကို ယူခြင်းသည် ဖြစ်ပါစေ၊ ထိုသို့ယူခြင်းကြောင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟူမူ - ‘တေန’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

සපාදිතොති පාදිසහිතතො. ඛ ඡ සුප්පත්තාභාවාති ඛ ඡ සානං උප්පත්තියා අභාවා. වුත්තප්පකාරස්සෙව තුංප්පච්චයන්තස්ස පකතිභාවෙන ගහණා සපාදිතො ඛ ඡ සානමනුප්පත්තීති අධිප්පායො. විපුබ්බා ‘ජි-ජයෙ’ඉච්චස්මා තුංපච්චයන්තා ‘විජෙතුමිච්ඡතී’ති අත්ථෙ ‘‘තුංස්මා’’ඉච්චාදිනා(සො), තුංස්සච ලොපො, නෙමිත්තිකෙ එකාරෙ නිවත්තෙ ‘ජිස ජිස ඉති ද්විත්තෙ අනාදිබ්‍යඤ්ජනලොපො ‘‘ජිහරානං ගී’’ති (5-102) ගී. ජිගීසප්පකතිතො ‘‘භූතෙ ඊඌං’’ඉච්චාදිනා (6-4) ඊ. තස්මිං අඤ. ‘‘ආ ඊ ඌ ම්හා ස්සා ස්සම්හානං වා’’ති (6-33) ඊස්ස රස්සෙ බ්‍යජිගීසි. යදි තු සපාදිතො සස්ස උප්පත්ති සියා, තදා බ්‍යජිගීසීති එත්ථ ද්විබ්බචනං කරීයමානං සප්පච්චයන්තස්ස පඨමස්සෙකස්සරස්ස ද්විබ්බචනං භවතීති ‘‘ඛ ඡ සාන’’මිච්චාදිනා (5-69) විජිය ඉති සමුදායෙ ආදිභූතස්ස විසද්දස්ස සියා ඊම්හි ච විහිතෙ සපාදිනො පකතිභාවොති විසද්ද පුබ්බෙ අඤාගමො සියා, තතො ච අවිවිජිසීති අනිට්ඨම්පසජ්ජෙය්‍ය.

‘သပါဒိတော’ ဟူသည် ပ-စသော ဥပသာဂနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘ခ ဆ သုပ္ပတ္တာဘာဝါ’ ဟူသည် ခ-ဆ-သ ပစ္စည်းတို့ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြားရှိသော တုံ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်ကိုသာ ပကတိအဖြစ်ဖြင့် ယူခြင်းကြောင့် ဥပသာဂနှင့်တကွဖြစ်သော ခ-ဆ-သ ပစ္စည်းတို့ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဝိ-ဥပသာဂပုဗ္ဗ ‘ဇိ-ဇယေ’ ဓာတ်မှ တုံ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ‘ဝိဇေတုံ ဣစ္ဆတိ’ ဟု အနက်ရသောအခါ ‘‘တုံသ္မာ’’ စသည်ဖြင့် သ-ပစ္စည်း၊ တုံ-ပစ္စည်းကို ချေ၊ နိမိတ္တဖြစ်သော ဧကာရကို ပယ်၍ ‘ဇိသ ဇိသ’ ဟု ဒွိရုတ္ (နှစ်ကြိမ်ပွားခြင်း) ပြု၊ အစဗျည်းကို ချေ၊ ‘‘ဇိဟရာနံ ဂီ’’ (၅-၁၀၂) သုတ်ဖြင့် ‘ဂီ’ ဟု ပြု။ ‘ဇိဂီသ’ ပကတိမှ ‘‘ဘူတေ ဤဦံ’’ စသည်ဖြင့် (၆-၄) ဤ-ပစ္စည်းသက်။ ထို၌ အ-ပစ္စည်းသက်။ ‘‘အာ ဤ ဦး မှာ သ္သာ သ္သမှာနံ ဝါ’’ (၆-၃၃) သုတ်ဖြင့် ဤကို ရုဿပြု၍ ‘ဗျဇိဂီသိ’ ဟု ရုပ်ပြီး၏။ အကယ်၍ ဥပသာဂနှင့်တကွဖြစ်သော သ-ပစ္စည်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့အံ့၊ ထိုအခါ ‘ဗျဇိဂီသိ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ဒွိရုတ္ပြုအပ်သည်ရှိသော် သ-ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ ပထမဧကသရကို ဒွိရုတ္ပြုရမည်ဖြစ်သဖြင့် ‘‘ခ ဆ သာနံ’’ စသည်ဖြင့် (၅-၆၉) ‘ဝိဇိယ’ ဟူသော သမုဒါယ၌ အစဖြစ်သော ဝိ-သဒ္ဒါအား ဖြစ်ရာ၏၊ ဤ-ပစ္စည်းကို ဝိဓိပြုအပ်သော် ဥပသာဂနှင့်တကွဖြစ်သော ပကတိအဖြစ်ကြောင့် ဝိ-သဒ္ဒါ၏ ရှေ့၌ အ-လာဂမ ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ‘အဝိဝိဇိသိ’ ဟူသော မလိုလားအပ်သော ရုပ် ဖြစ်ပေါ်လာပေလိမ့်မည်။

තුංස්මා ඉච්ඡායන්ති ච පකතිප්පච්චයත්ථානමුපදිට්ඨත්තා තෙන සභාව ලිඞ්ගෙන ඛ ඡ සප්පච්චයා තදන්තො ච අනුමිතො න පන තුං, තුමිහ සුතොති ආහ- ‘න තදන්තො, නාපි ඡ ඡසා’ති. ජිඝච්ඡාඉච්චත්‍ර ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස ඝස්ස ‘‘චතුත්ථ දුතියානං තතියපඨමා’’ති (5-78) ගො. තස්ස ‘‘කවග්ගහානං චවග්ගජා’’ති (5-79) ජො. පාණිනිනාපීහ සප්පච්චය විධායකෙ සුත්තෙ වාක්‍යම්පි යථා සියාති වාවචනං කතං, තදයුත්තන්ති නිරාකත්තුමාහ- ‘වාක්‍යම්පි’ච්චාදි. පකත්‍යාදිත්‍යත්‍ර ආදි සද්දෙන අත්ථවිසෙසො ගහෙතබ්බො, පකති විසෙසො තුමන්තො, ඉච්ඡත්ථො-ත්ථවිසෙසො[Pg.230]. ඉදං ලක්ඛණන්ති ‘‘තුංස්මා ලොපො චිච්ඡායං තෙ’’ඉති ඉදං ලක්ඛණං. නියොගතොති නියමෙන. ආසඞ්කායමුපසඞ්ඛ්‍යාන’’න්ති (3-1-7) වාක්‍යකාරෙන වුත්තං නිරාකත්තුමාහ- ‘ආසඞ්කාය’මිච්චාදි.

«Tuṃsmā icchāyaṃ» ဟူသော သုတ်၌ ပကတိနှင့် ပစ္စည်းတို့၏ အနက်ကို ပြသအပ်သောကြောင့် ထိုသဘာဝလက္ခဏာဖြင့် 'ခ၊ ဆ၊ သ' ပစ္စည်းတို့နှင့် ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်ကို မှန်းဆအပ်၏၊ သို့သော် 'တုံ' (tuṃ) ပစ္စည်းကိုမူ (ထိုသို့ မမှန်းဆရ)။ ဤသုတ်၌ တုံပစ္စည်းကို ကြားရသောကြောင့်- 'ထိုအဆုံးရှိသော ပုဒ်လည်းမဟုတ်၊ ခ ဆ သ ပစ္စည်းတို့လည်း မဟုတ်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ «Jighacchā» (စားလိုခြင်း) ဟူသော ပုဒ်၌ ဒွေဘော်ပြုရာ၌ ရှေ့ 'ဃ' အက္ခရာကို «catuttha dutiyānaṃ tatiyapaṭhamā» (၅-၇၈) သုတ်ဖြင့် 'ဂ' ပြုရ၏။ ထို 'ဂ' အက္ခရာကို «kavaggahānaṃ cavaggajā» (၅-၇၉) သုတ်ဖြင့် 'ဇ' ပြုရ၏။ ပါဏိနိဆရာသည်လည်း ဤ 'သ' ပစ္စည်းကို ပြုလုပ်သောသုတ်၌ ဝါကျလည်း ဖြစ်နိုင်စေရန် 'ဝါ' ဟူသောပုဒ်ကို ထည့်သွင်းစီရင်ခဲ့၏။ ထိုစီရင်ချက်သည် မသင့်လျော်ဟု ငြင်းပယ်ရန် 'vākyampi' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'pakatyādi' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အနက်ထူးကို ယူအပ်၏၊ ပကတိအထူးသည် တုံအဆုံးရှိသောပုဒ် (တုမန္တ) ဖြစ်ပြီး၊ အလိုရှိအပ်သော အနက်ထူးသည် 'ဣစ္ဆတ္ထ' (အလိုရှိခြင်းအနက်) ဖြစ်သည်။ 'Idaṃ lakkhaṇaṃ' ဟူသည်ကား «tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te» ဟူသော ဤစည်းမျဉ်း (လက္ခဏာ) ပင်တည်း။ 'Niyogato' ဟူသည် အမြဲတမ်း (နိယမအားဖြင့်) ဟူလို။ «Āsaṅkāyamupasaṅkhyānaṃ» (၃-၁-၇) ဟူ၍ ဝါကျကာရဆရာ (ဝါတ္တိကကာရ) မိန့်ဆိုချက်ကို ငြင်းပယ်ရန် 'āsaṅkāyam' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

අචෙතනත්තා කූලස්ස ඉච්ඡායාසම්භවොති ‘කූලප්පතිතුමිච්ඡතී’ති වාක්‍යමෙවෙච්ඡාපකාසනමසිද්ධං, තෙනාසිද්ධෙන වාක්‍යෙනාසිද්ධානං ඛ ඡ සානං සාධනං අසිද්ධෙනාසිද්ධසාධනං. ඉච්ඡාවචනිච්ඡාති ඉච්ඡාය වත්තුමිච්ඡා. ඉච්ඡායපවත්තිතො උපලද්ධීති ඉච්ඡාය උපලද්ධි උපාලම්බො පරිජානනං පවත්තිතොති අත්ථො. චෙතනාවතිචාති වුත්තං තස්මා චෙතනාවති පවත්තිතො උපලද්ධිං දස්සෙත්වා තදපදෙසෙ නාචෙතනෙපි දස්සෙතුං ‘යොපෙසා’තිආදිමාහ. දෙවදත්තෙ රජ්ජු ඛීලාදිපාණිනා උය්‍යොගො, කූලෙ මත්තිකාවිකීරණාදි. රජ්ජු ගුණො. ඛීලො සංක්වාදි.

ကမ်းပါးသည် စေတနာမရှိသော (အသက်မရှိသော) အရာဖြစ်သောကြောင့် အလိုရှိခြင်း မဖြစ်နိုင်၊ သို့ဖြစ်၍ 'ကမ်းပါးသည် ပြိုကျခြင်းငှာ အလိုရှိ၏' (kūlappatitumicchati) ဟူသော ဝါကျသည်ပင်လျှင် အလိုရှိခြင်းကို ပြသခြင်းအမှု၌ မပြီးမြောက် (အသိဒ္ဓ) ဖြစ်၏။ ထိုမပြီးမြောက်သော ဝါကျဖြင့် မပြီးမြောက်သေးသော 'ခ၊ ဆ၊ သ' ပစ္စည်းတို့ကို ပြီးစေခြင်းသည် 'မပြီးမြောက်သော အရာဖြင့် မပြီးမြောက်သောအရာကို ပြီးစေခြင်း' (အသိဒ္ဓေန အသိဒ္ဓသာဓန) ဖြစ်၏။ 'Icchāvacanicchā' ဟူသည် အလိုရှိခြင်းကို ပြောဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'Icchāyapavattito upaladdhi' ဟူသည် အလိုရှိခြင်း၏ ထင်ရှားခြင်း၊ စွပ်စွဲခြင်း၊ ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Cetanāvati' (စေတနာရှိသောအရာ၌) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် စေတနာရှိသော အရာ၌ ဖြစ်ပေါ်ထင်ရှားပုံကို ပြသပြီးနောက်၊ ၎င်းကို အကြောင်းပြ၍ စေတနာမရှိသော အရာ၌လည်း ပြသရန် 'yopesā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဒေဝဒတ်၌ ကြိုး၊ တံစို့ စသည်တို့ကို လက်ဖြင့် အားထုတ်ခြင်း (uyyoga) ဖြစ်၍၊ ကမ်းပါး၌မူ မြေကြီးပြိုကျခြင်း စသည် ဖြစ်၏။ 'Rajju' ဟူသည် ကြိုးတည်း။ 'Khīlo' ဟူသည် တံစို့စသည်တည်း။

පුලො තිණාදීනං සඞ්ඝාතො. සා සුනඛො මිමරිසතීති මර=පාණචාගෙ’ඉච්ඡායං තුමන්තා සො. ‘‘ඤි බ්‍යඤ්ජනස්සෙ’’ති (5-170) ඤි. ද්විත්තෙ පුබ්බතො-ඤ්ඤස්ස ලොපො ‘‘ඛ ඡ සෙස්වී’’ති (5-76) ද්විත්තෙ පුබ්බස්සාස්ස ඉමිමරිසති. තථා පිපතිසතීති ‘පතපථ=ගමෙන’ ඉච්චස්ස. සා මිමරිසතීති සතිපි සචෙතනත්තෙ විසත්තජීවිතස්ස සුනඛස්ස මරණිච්ඡා සම්භවතීති පටිපාදිතං. ‘‘ඉච්ඡාසන්තා පටිසෙධො වත්තබ්බො’’ති (3-1-7) පාණිනීයවාත්තිකකාරෙන වුත්තං, තන්නිරාකත්තුමාහ- ‘බුභුක්ඛිතු’මිච්චාදි. ජාතිපදත්ථනිස්සයෙන නිවුත්තිම්පටිපාදයමාහ- ‘ජාතිපදත්ථෙ’ච්චාදි. ඉතරො ඉච්ඡත්ථො.

'Pulo' ဟူသည် မြက်စသည်တို့၏ အစုအပုံတည်း။ 'Sā sunakho mimarisatī' ဟူသော ပုဒ်၌ အသက်စွန့်ခြင်းအနက်ရှိသော 'မရ' (mara) ဓာတ်၊ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသောပုဒ်၏ နောက်ကွယ်တွင် 'သ' ပစ္စည်း သက်၏။ «Ñi byañjanassa» (၅-၁၇၀) သုတ်ဖြင့် 'ညိ' ပြု၏။ ဒွေဘော်ပြုရာ၌ ရှေ့အက္ခရာ၏ 'ည' ကို ချေပြီး «kha cha sesvī» (၅-၇၆) သုတ်ဖြင့် ဒွေဘော်ပြုရာ၌ ရှေ့အက္ခရာ၏ 'အ' ကို 'ဣ' ပြုခြင်းဖြင့် 'mimarisati' ဟု ဖြစ်လာ၏။ ထို့အတူ 'pipatisati' ဟူသည် သွားခြင်းအနက်ရှိသော 'ပတ၊ ပထ' (pata, patha) ဓာတ်မှ ဖြစ်၏။ 'Sā mimarisatī' ဟူသော ဝါကျ၌ စေတနာရှိသူ ဖြစ်သော်လည်း သေအံ့ဆဲဆဲ ဖြစ်နေသော ခွေးမအား သေလိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ကြောင်းကို တင်ပြထား၏။ ပါဏိနိကျမ်း၏ ဝါတ္တိကကာရဆရာက «Icchāsantā paṭisedho vattabbo» (အလိုရှိခြင်း ငြိမ်းသွားသောအခါ တားမြစ်ချက်ကို ဆိုအပ်၏) ဟု မိန့်ဆိုချက်ကို ငြင်းပယ်ရန် 'bubhukkhitu' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဇာတိပဒတ္ထကို အမှီပြု၍ ငြင်းပယ်ပုံကို တင်ပြရန် 'jātipadatthe' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသောအရာသည် အလိုရှိခြင်းအနက်တည်း။

5. ඊයො

၅. ဤယပစ္စည်း

කරීයති සම්බන්ධීයතීති කම්මං. තඤ්ච නාම ජාති ගුණකිරියාදබ්බ සම්බන්ධතො පඤ්චධා භවති. තත්ථ නාමකම්මං’ ඩිත්ථො ඩවිත්ථොති නාමෙන පිණ්ඩස්ස සම්බන්ධා. ජාතිකම්මං ගොඅස්සොති ගොත්තාදිජාතියා පිණ්ඩස්ස සම්බන්ධා. ගුණකම්මං සුක්කොනීලොති සුක්කාදිනා ගුණෙන දබ්බස්ස [Pg.231] සම්බන්ධා. කිරියාකම්මං පාචකො පායකොති පාචකාදිකිරියාය දබ්බස්ස සම්බන්ධා. දබ්බකම්මං දණ්ඩීවිසාණීති දණ්ඩාදිනා දබ්බෙන පිණ්ඩස්ස සම්බන්ධා. එවං කම්මස්ස පඤ්චප්පකාරසම්භවෙපිච්ඡායමත්ථෙ ඊයස්ස විධානතො ඉච්ඡාසම්බන්ධියෙව කම්මං ගය්හතීති කිරියාකම්මමෙවාත්‍ර ගය්හතෙ අමුකමෙවත්ථමුපදස්සෙන්තො ආහ- ‘යදිපි’ච්චාදි. අයඤ්ච නිපාත සමුදායො විසෙසාභිධානනිමිත්තාස්‍යුපගමෙ වත්තතෙ.

ပြုအပ် ဆက်စပ်အပ်သောကြောင့် ကံ (kamma) မည်၏။ ထိုကံသည်လည်း နာမ်၊ ဇာတ်၊ ဂုဏ်၊ ကိရိယာ၊ ဒြပ်တို့နှင့် ဆက်စပ်မှုအရ ငါးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုငါးပါးတို့တွင် 'နာမ်ကံ' ဟူသည် 'ဒိဋ္ဌ၊ ဒဝိတ္ထ' ဟု အမည်နာမဖြင့် ဒြပ်ထု (ပိဏ္ဍ) ၏ ဆက်စပ်ခြင်းတည်း။ 'ဇာတ်ကံ' ဟူသည် နွား၊ မြင်း စသော အနွယ်မျိုးနွယ် (ဇာတ်) အားဖြင့် ဒြပ်ထု၏ ဆက်စပ်ခြင်းတည်း။ 'ဂုဏ်ကံ' ဟူသည် ဖြူသော၊ ညိုသော စသော ဂုဏ်အားဖြင့် ဒြပ်၏ ဆက်စပ်ခြင်းတည်း။ 'ကိရိယာကံ' ဟူသည် ချက်သောသူ၊ သောက်သောသူ စသော ကိရိယာအားဖြင့် ဒြပ်၏ ဆက်စပ်ခြင်းတည်း။ 'ဒြပ်ကံ' ဟူသည် တုတ်ရှိသောသူ၊ ဦးချိုရှိသောသူ စသော ဒြပ်အားဖြင့် ဒြပ်ထု၏ ဆက်စပ်ခြင်းတည်း။ ဤသို့ ကံ၏ ဆက်စပ်ခြင်း ငါးမျိုး ရှိသော်လည်း၊ အလိုရှိခြင်းအနက်၌ 'ဤယ' (īya) ပစ္စည်းကို ပြဋ္ဌာန်းထားသောကြောင့် အလိုရှိခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော ကံကိုသာ ယူအပ်၏၊ သို့ဖြစ်၍ ဤနေရာ၌ 'ကိရိယာကံ' ကိုသာ ယူအပ်၏။ ဤအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် 'yadipi' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနိပါတ်အပေါင်းသည် ထူးခြားသောအမည်ကို ဖော်ပြခြင်း၏ အကြောင်းကို ဝန်ခံခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။

තථාපීතිලොකවුත්තිරයංවිසෙසාභිධානාරම්භෙ. තංසම්බන්ධියෙවාති ඉච්ඡාසම්බන්ධිඑව. අත්තනොපුත්තමිච්ඡතීත්‍යාදිවචනිච්ඡායමත්තසම්බන්ධිනිපුත්තාදො අත්තනොත්‍යනුවත්තියසුත්තන්තරෙනපච්චයොවිධීයතෙපාණිනිනා, එත්ථ ත්ව(ත්ත)ග්ගහණමන්තරෙනාත්ත සම්බන්ධින්‍යෙව පුත්තාදො කථං විඤ්ඤායතෙ විසෙසවචනාභාවෙ හි පරසම්බන්ධින්‍යපි පප්පොතීතීමංචොද්‍යමුබ්භාවය මාහ- ‘අත්තසම්බන්ධිනි’ච්චාදි. ඊයස්ස පරසම්බන්ධින්‍යපි පසඞ්ගොති සම්බන්ධො. කුතොචාහ-ඊයස්සාඉතිධානා’ති. අත්ථග්ගහණස්සාවචනෙ ඊයස්සානභිධානාති භාවො.

သို့သော်လည်း ဤလောကဝေါဟာရသည် ထူးခြားသောအမည်ကို စတင်ဖော်ပြခြင်း၌ ဖြစ်၏။ 'Taṃsambandhiyeva' ဟူသည် အလိုရှိခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော အရာ၌သာတည်း။ 'မိမိ၏ သားကို အလိုရှိ၏' စသော စကား၌ မိမိနှင့်သာ သက်ဆိုင်သော သားစသည်တို့၌ 'အတ္တနော' ဟူသော ပုဒ်ကို လိုက်စောက်စေ၍ အခြားသုတ်ဖြင့် ပါဏိနိဆရာသည် ပစ္စည်းကို ပြဋ္ဌာန်း၏။ ဤနေရာ၌မူ 'အတ္တ' ဟူသော ပုဒ်ကို မယူဘဲ မိမိနှင့် ဆက်စပ်သော သားစသည်တို့၌သာ ဖြစ်ကြောင်းကို မည်သို့ သိနိုင်အံ့နည်း၊ အထူးစကား မရှိလျှင် သူတစ်ပါးနှင့် ဆက်စပ်သော အရာ၌လည်း ရောက်နိုင်သောကြောင့်တည်း ဟူသော ဤကန့်ကွက်ချက်ကို ပေါ်လွင်စေရန် 'attasambandhini' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'Īyassa parasambandhinyapi pasaṅgo' ဟူသည် ဆက်စပ်မှုတည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ 'īyassa' ဟု ဖော်ပြထားသောကြောင့်တည်း။ 'အတ္ထ' (အနက်) ကို ယူခြင်းကို မဆိုအပ်ပါက 'ဤယ' ပစ္စည်း၏ မဖော်ပြခြင်းဟူသော သဘောတည်း။

අප්පත්තියාති කරණෙ හෙතුම්හි වා තතියා. එත්ථාති අත්තනො පුත්තමිච්ඡතීතෙත්ථාපි. න ඉට්ඨොති ඊයප්පච්චයො නාභිමතො. නෙවෙත්ථ භවිතබ්බන්ති වදතො-ධිප්පායාමාහ ‘සාපෙක්ඛත්ත යෙවෙති භාවො’ති. යදි අත්තනො පුත්තමිච්ඡතීති වත්තුමිච්ඡායං සාපෙක්ඛෙත්තෙපි සියා, තදායමනිට්ඨප්පසඞ්ගොති දස්සෙතුමාහ- ‘යදිචෙත්ථ’ඉච්චාදි.

'Appattiyā' ဟူသော ကရိုဏ်းဝိဘတ် သို့မဟုတ် ဟေတုဝိဘတ်၌ တတိယဝိဘတ် သက်၏။ 'Ettha' ဟူသည် မိမိ၏ သားကို အလိုရှိ၏ ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း။ 'Na iṭṭho' ဟူသည် ဤယပစ္စည်းကို မလိုလားအပ် (မရည်ရွယ်အပ်)။ ဤနေရာ၌ မဖြစ်သင့်ဟု ဆိုလိုသော ဆရာ၏ အလိုကို ပြသရန် 'sāpekkhatta yeveti bhāvo' (မျှော်ကိုးခြင်းရှိသောကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟူသော သဘော) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ 'မိမိ၏ သားကို အလိုရှိ၏' ဟု ပြောဆိုလိုသော အလိုရှိခြင်း၌ မျှော်ကိုးခြင်း (သပေက္ခ) ရှိသော်လည်း ဖြစ်ခဲ့ပါမူ၊ ထိုအခါ ဤမလိုလားအပ်သော အရာသို့ ရောက်လိမ့်မည်ဟု ပြသရန် 'yadicettha' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

අනිට්ඨප්පසඞ්ගස්ස සරූපමාහ- ‘අත්තනො පුත්තීයතීති සියා’ති. උප්පජ්ජමානෙන ඊයෙනෙව අත්තත්ථස්සාභිහිතත්තා අත්තසද්දස්සාප්පයොගොති චෙතම්පි න සඞ්ගතන්ති පටිපාදයමාහ ‘න ච සක්කා’තිආදි. කස්මාදෙවං වත්තුං න සක්කාති ආහ- ‘පකති’ච්චාදි. අපූපාදිකාය පකතියා සමානත්ථස්සෙව විසෙසනස්ස වුත්තිපදෙ අන්තොභාව දස්සනාති අත්ථො. ක්වපනෙවං දිට්ඨන්ත්‍යාහ- ‘තංයථෙ’ච්චාදි. ‘‘තමස්ස සිප්පං සීලං පණ්‍යං පහරණං පයොජනං’’ති (4-27) ණිකෙ ආපූපිකො. නතු භින්නත්ථස්සාති බ්‍යතිරෙකං දස්සෙත්වා තං දිට්ඨන්තෙන සාධෙතුමාහ- ‘දෙවදත්තස්සි’ච්චාදි. කාරණමාහ- ‘සාම්‍යන්තරෙ’ච්චාදි. දෙවදත්තස්ස [Pg.232] ධුරුනො කුලන්ති සාම්‍යන්තරබ්‍යවච්ඡෙදාය දෙවදත්තසද්දස්සො පාදානතො ගුරුකුලන්ති වුත්තිපදෙන දෙවදත්තත්ථස්සාන්තො භාවොති අත්ථො. තමෙත්ථොපි සමානන්තූපදස්සෙන්තො ආහ- ‘තථෙහාපි’ච්චාදි. අථාත්තනො පුත්තමිච්ඡතීත්‍යෙතස්මිං වාක්‍යෙ පදස්සාන්වාඛ්‍යානතො අත්තසද්දස්සාප්ඵයොගො කින්න සියාති දස්සෙතුමාහ- ‘නචාපි’ච්චාදි.

မလိုလားအပ်သော အရာသို့ ရောက်ရှိခြင်း၏ သဘောသဏ္ဌာန်ကို ပြသရန် 'attano puttīyatīti siyā' (မိမိ၏ သားကို အလိုရှိ၏ဟု ဖြစ်ရာ၏) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဖြစ်ပေါ်လာသော 'ဤယ' ပစ္စည်းဖြင့်ပင် မိမိဟူသောအနက်ကို ဖော်ပြပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'အတ္တ' သဒ္ဒါကို အသုံးမပြုခြင်း ဖြစ်သည်ဟူသော ယူဆချက်သည်လည်း မလျော်ကန်ကြောင်း တင်ပြရန် 'na ca sakkā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ မဆိုနိုင်သနည်းဟူမူ 'pakati' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မုန့် (apūpa) စသော ပကတိနှင့် အနက်တူသော ဝိသေသနသည်သာ 'ဝုတ္တိပုဒ်' (ဉတ်ပုဒ်) ၌ အတွင်းဝင်နေသည်ကို ပြသခြင်းကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့သော အရာကို အဘယ်အရပ်၌ မြင်ရသနည်းဟူမူ 'taṃyatha' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ «Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ» ဟူသော သုတ်၌ 'ဏိက' ပစ္စည်းသက်၍ 'āpūpika' ဟု ဖြစ်၏။ ကွဲပြားသော အနက်ရှိသော အရာ၌မူ မဟုတ်ဟု ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ပြသ၍ ၎င်းကို ဥပမာဖြင့် သက်သေပြရန် 'devadattassa' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အကြောင်းကို ပြသရန် 'sāmyantare' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဒေဝဒတ်၏ ဆရာ၏ အမျိုး' ဟု အခြားဆရာကို ပယ်ဖျက်ရန် ဒေဝဒတ် သဒ္ဒါကို ယူရသောကြောင့် 'gurukula' (ဆရာ့အိမ်) ဟူသော ဝုတ္တိပုဒ်၌ ဒေဝဒတ်၏ အနက်သည် အတွင်းဝင်နေသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုအချက်သည် ဤနေရာ၌လည်း တူညီကြောင်း ပြသရန် 'tathehāpi' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ပြင် 'မိမိ၏ သားကို အလိုရှိ၏' ဟူသော ဤဝါကျ၌ ပုဒ်ကို ရှင်းလင်းဖွင့်ဆိုခြင်းကြောင့် 'အတ္တ' သဒ္ဒါကို အသုံးမပြုခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်နိုင်သနည်းဟု ပြသရန် 'nacāpi' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

පදස්සාති පුත්තීයාදිනො පදස්ස. නචාපි අප්පයොගොති සම්බන්ධො. කාරණමාහ- ‘ඊයන්තස්සා’තිආදි. ඊයන්තො පුත්තීයාදි, නියොගතො න පප්පොතීති සම්බන්ධො. තබ්බාචීසද්දප්පයොගන්ති අඤ්ඤවාචීසද්දයොගං. සුතග්ගහණන්ති අසුතත්තාති වුත්තසුතග්ගහණං. අත්ථප්පකරණාද්‍යුපලක්ඛණන්ත්‍යනෙන අත්ථතො පකරණාදිතොපි පුත්තස්සත්ත නියතා ගම්‍යතෙ, සුතසද්දස්ස තු ගහණමුපලක්ඛණත්ථන්ති වදති.

'Padassa' ဟူသည် 'puttīya' စသော ပုဒ်၏တည်း။ 'Nacāpi appayogo' ဟူသည် ဆက်စပ်မှု ဖြစ်၏။ အကြောင်းကို ပြသရန် 'īyantassa' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'Īyanta' ဟူသည် 'puttīya' စသောပုဒ် ဖြစ်ပြီး မုချအားဖြင့် မရောက်နိုင်ဟု ဆက်စပ်မှုရှိ၏။ 'Tabbācīsaddappayoga' ဟူသည် ထိုအနက်ကို ဟောသော အခြားသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းတည်း။ 'Sutaggahaṇa' ဟူသည် သားမဟုတ်သောကြောင့်ဟု ဆိုအပ်သော ကြားရသော (သုတ) ကို ယူခြင်းတည်း။ 'Atthappakaraṇādyupalakkhaṇa' ဟူသည် အနက်၊ အကြောင်းအရာ စသည်တို့ဖြင့်လည်း သား၏ မိမိနှင့် ဆက်စပ်မှုကို အမြဲသိရှိနိုင်၏၊ သို့သော် 'သုတ' သဒ္ဒါကို ယူခြင်းသည်ကား လက္ခဏာ (ညွှန်းဆိုခြင်း) အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

නනු ච සුත්තෙ කම්මාති වුත්තත්තා කම්මසමුදායතොපීයො සියා ත්‍යාසඞ්කියෙව (මභා)වං සාධයමාහ- ‘කම්මා’තිආදි. වත්තුං ඉට්ඨා එකසඛ්‍යා යස්ස කම්මසාමඤ්ඤස්ස තං තථාවුත්තං. වත්තුමිට්ඨෙක සඞ්ඛ්‍යස්ස ගහණමාහ- ‘කම්මසමුදායතො’ති. කිම්පනාවයවතො න සියා’ මහන්තම්පුත්තමිච්ඡතී’ච්චත්‍ර පුත්තමිච්චතොච්චාසඞ්කියාහ ‘අවයවතොපි සාපෙක්ඛත්තායෙවා’ති. න භතීති සම්බන්ධො. එවඤ්චරහි ඉදම්පි න සිජ්ඣතීති චොදෙන්තො ආහ ‘චරහි’ච්චාදි. මහා චායං පුත්තොචෙති මහාපුත්තමිච්ඡතීති යදෙවං කරීයති තදායම්පයොගොති දස්සෙන්තො ආහ- ‘භවිතබ්බමෙවෙ’ච්චාදි.

သုတ်၌ 'ကမ္မာ' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ကံအစုအပေါင်းမှလည်း 'ဤယ' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်ရာ၏ဟု သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိသဖြင့် ထိုသို့မဖြစ်ခြင်းကို ပြီးစေလျက် 'ကမ္မ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ပြောဆိုလိုအပ်သော တစ်ခုသောအရေအတွက်ရှိသော အကြင်ကံအပြားအား ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။ ပြောဆိုလိုအပ်သော တစ်ခုသောအရေအတွက်ရှိသောအရာကို ယူခြင်းကို 'ကမ္မသမုဒါယတော' ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ 'မဟန္တံပုတ္တမိစ္ဆတိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ သားကိုအလိုရှိအပ်၏ဟု သံသယရှိသဖြင့် အစိတ်အပိုင်းမှ အဘယ်ကြောင့်မဖြစ်သနည်းဟု စောဒနာလျက် 'အဝယဝတောပိ သာပေက္ခတ္တာယေဝါ' ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ 'န ဘတိ' ဟူသည်ကား စပ်ကြားတည်း။ သို့ဖြစ်လျှင် ဤသည်လည်း မပြီးနိုင်ဟု စောဒနာလျက် 'စရဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'မဟာ စာယံ ပုတ္တောစေတိ မဟာပုတ္တမိစ္ဆတိ' ဟု အကြင်သို့ ပြုအပ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဤသုံးနှုန်းမှုသည် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဘဝိတဗ္ဗမေဝ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

6. උපමා

၆. ဥပမာ

උපමීයතෙ පරිච්ඡිජ්ජති සාධීයතීත්‍යත්ථො. කීදිසන්තමුපමානමිච්චාහ- ‘පසිද්ධසාධම්‍යා’ඉච්චාදි. පසිද්ධො ගවාදි, තස්ස සාධම්‍යා සමාන රූපතාය යම්පසිද්ධස්ස ගවයාදිනො සාධියස්ස සාධනං තමුපමානන්ත්‍යත්ථො. සමානො ධම්මො-ස්සෙති සධම්මො, ගවාදියෙව. තස්ස භාවො සාධම්‍යං. සාධ්‍යතෙ උපමීයතෙ-නෙනෙති සාධනමුපමානං ගවාදි. සාධුතෙ උපමීයතෙති සාධියො, ගවයාදි. තස්ස සාධනං සාධියසාධනං.

နှိုင်းယှဉ်အပ်၏၊ ပိုင်းခြားအပ်၏၊ ပြီးစေအပ်၏ဟူသည်ကား အနက်တည်း။ အဘယ်သို့သော သဘောရှိသော ဥပမာန (နှိုင်းယှဉ်စရာ) နည်းဟု မေးအပ်သော် 'ပသိဒ္ဓသာဓမ္မျာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထင်ရှားသော နွားအစရှိသည်၏ သာဓမ္မ (တူညီသောသဘော) ရှိသည်ဖြစ်၍ တူညီသော ရူပကတ္တားဖြင့် အကြင်ထင်ရှားသော ပြောင် (ဂဝယ) အစရှိသော နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ဝတ္ထု၏ ပြီးစေတတ်သော အရာသည် ဥပမာနမည်၏ဟူသည်ကား အနက်တည်း။ တူညီသော သဘောတရား ရှိသည်ဖြစ်၍ သဓမ္မမည်၏၊ ထိုသဓမ္မသည် နွားအစရှိသည်ပင်တည်း။ ထိုသဓမ္မ၏ အဖြစ်သည် သာဓမ္မမည်၏။ ဤစကားဖြင့် ပြီးစေအပ်၏ နှိုင်းယှဉ်အပ်၏ဟူ၍ သာဓန သို့မဟုတ် ဥပမာနသည် နွားအစရှိသည်တည်း။ ကောင်းစွာ နှိုင်းယှဉ်အပ်၏ဟူ၍ သာဓိယသည် ပြောင်အစရှိသည်တည်း။ ထိုနှိုင်းယှဉ်အပ်သောတရား၏ ပြီးစေကြောင်းသည် သာဓိယသာဓနမည်၏။

පුත්තමිවාචරතීති [Pg.233] එත්ථ ‘ආවසථමාවසති’ච්චාදො විය ආධාරත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තා පුත්තෙ විය මාණවකෙ මධුරන්නපානදානාදිකමාචරණං කරොතිච්චෙවමත්ථසම්භවෙන ද්වින්නම්පි උපමානොපමෙය්‍යභාවොත්‍යවගමයිතුමාහ- ‘පුත්තෙ’ඉච්චාදි. පසිද්ධෙන සාධනභාවෙනුපමානභූතෙ පුත්තෙ ආචරණම්පි පසිද්ධන්ති ආහ- ‘තම්පසිද්ධ’න්ති. තදාචරණෙන තෙන ආචරණෙන පුත්තමාණවකවිසයමාචරණං වා පුත්තමාණවක සද්දෙනුපචාරතො ගහෙත්වා විසයීවසෙන විසයභාවවොහාරොතිපි යුජ්ජති. වාක්‍යත්ථො පනෙතස්මිං පක්ඛෙ ‘පුත්තමිව පුත්තවිසය මාණවකමිව ආචරති මාණවකවිසයමාචරණං කරොතී’ති, වුත්තියන්තු යථාවුත්තමත්ථද්වයං යථායොගං යොජෙත්වා වෙදිතබ්බං.

'ပုတ္တမိဝါစရတိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'အာဝသထမာဝသတိ' အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်၏ ထင်ရှားသိသာသည်ဖြစ်၍ သား၌ကဲ့သို့ လုလင် (မာဏဝက) ၌ ချိုမြိန်သော အခဲအဖွယ် အဖျော်ယမကာကို ပေးခြင်းအစရှိသော အပြုအမူကို ပြု၏ဟူ၍ ဤသို့သော အနက်ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုနှစ်ပါးတို့၏ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျ အဖြစ်ကို သိစေခြင်းငှာ 'ပုတ္တေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထင်ရှားသော ပြီးစေတတ်သော အဖြစ်အားဖြင့် ဥပမာနဖြစ်သော သား၌ အပြုအမူသည်လည်း ထင်ရှား၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'တံပသိဒ္ဓံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကျင့်ခြင်းအားဖြင့် သို့မဟုတ် ထိုကျင့်ခြင်းဖြင့် သားနှင့် လုလင်တို့၏ အာရုံဖြစ်သော အပြုအမူကိုသော်လည်းကောင်း သားနှင့် လုလင်ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဥပစာအားဖြင့် ယူ၍ အာရုံ၏အစွမ်းအားဖြင့် 'ဝိသယဘာဝ' ဟူသော သုံးနှုန်းမှုကိုလည်း သင့်လျော်၏။ စကားစု၏ အနက် (ဝါကျတ္ထ) ကား ဤအယူအဆ၌ 'သားကဲ့သို့ သား၏အာရုံဖြစ်သော လုလင်ကဲ့သို့ ကျင့်၏၊ လုလင်၏ အာရုံဖြစ်သော အပြုအမူကို ပြု၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဝုတ္တိ၌မူကား ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်နှစ်ပါးကို သင့်လျော်သလို ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်၏။

නනු ච යජ්ජත්‍රොපමානොපමෙය්‍යභාවො වුත්තියං ඊයෙනෙව ජොතිතොති ඉවසද්දො නිවත්තතෙ, තදොපමානොපමෙය්‍යභාවො පුත්ත සද්දෙව වත්තතෙ, තං කථමුපමෙය්‍යවචනස්ස මාණවකසද්දස්ස වුත්තත්ථස්ස පයොගො යුත්තොච්චාසඞ්කියාහ- ‘උපමානවචනතො’ච්චාදි.

အကယ်၍ ဤအရာ၌ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျ အဖြစ်ကို ဝုတ္တိ၌ 'ဤယ' ပစ္စည်းဖြင့်သာ ပြအပ်သောကြောင့် 'ဣဝ' သဒ္ဒါသည် ကင်းပျောက်၏၊ ထိုအခါ၌ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျ အဖြစ်သည် 'ပုတ္တ' သဒ္ဒါ၌သာ တည်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဥပမေယျကို ဟောတတ်သော၊ ဝုတ္တိအနက်ရှိသော 'မာဏဝက' သဒ္ဒါ၏ သုံးနှုန်းခြင်းသည် အဘယ်သို့ သင့်လျော်အံ့နည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် 'ဥပမာနဝစနတော' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

තබ්බිසිට්ඨාචරණෙති තෙනොපමානෙන විසිට්ඨෙ ආචරණෙ. උපමානොපමෙය්‍යභාවස්සානිවත්තත්තාති එත්ථායමධිප්පායො ‘උපමාන විසිට්ඨාචරණෙ උපමානවචනතො ඊයස්ස විධානෙ නොපමෙය්‍යවචනමන්තරෙනොපමානවචනස්ස පවත්තීති උපමානොපමෙය්‍යභාවස්සානිවත්තී’’ති. අඤ්ඤථාති යද්‍යුපමානොපමෙය්‍යභාවස්ස ඊයෙනෙව ජොතිතත්තා තදන්තස්සුපමෙය්‍යෙ වුත්ති සියාත්‍යත්ථො. පබ්බතායතීති ‘‘කත්තුතායො’’ති (5-8) ආයො. උපමෙය්‍යස්සානිවත්තත්තා උපමෙය්‍ය කත්තුසාමඤ්ඤෙ තිප්පච්චයො.

'တဗ္ဗိသိဋ္ဌာစရဏေ' ဟူသည် ထိုဥပမာနဖြင့် ထူးခြားသော အပြုအမူ၌။ 'ဥပမာနောပမေယျဘာဝဿာနိဝတ္တတ္တာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဤကား အာဘော်တည်း— 'ဥပမာနဖြင့် ထူးခြားသော ကျင့်ခြင်း၌ ဥပမာနဟောပုဒ်မှ ဤယပစ္စည်းကို စီရင်အပ်သည်ရှိသော် ဥပမေယျဟောပုဒ်မှတစ်ပါး ဥပမာနဟောပုဒ်၏ ဖြစ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျအဖြစ်သည် မကင်းပျောက်ခြင်းတည်း' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'အညထာ' ဟူသည် အကယ်၍ ဥပမာနနှင့် ဥပမေယျအဖြစ်ကို 'ဤယ' ပစ္စည်းဖြင့်သာ ပြအပ်သောကြောင့် ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသောပုဒ်၏ ဥပမေယျ၌ ဝုတ္တိဖြစ်ရာ၏ဟူသည်ကား အနက်တည်း။ 'ပဗ္ဗတာယတိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ကတ္တုတာယော' သုတ်ဖြင့် 'အာယ' ပစ္စည်း သက်၏။ ဥပမေယျသည် မကင်းပျောက်သောကြောင့် ဥပမေယျဖြစ်သော ကတ္တားအပြား၌ 'တိ' ပစ္စည်း သက်၏။

7. ආධා

၇. အာဓာ

යථානන්තරසුත්තෙ උපමානෙ උපමෙය්‍යස්ස මාණවකස්ස පයොගො උපපන්නො, තථාත්‍රාපි ‘පාසාදෙ කුටිය’න්ති චොපමෙය්‍යස්සපයොගොති අතිදිසන්තො ආහ- ‘හෙට්ඨාවියෙ’ච්චාදි. උපමානෙ උපමෙය්‍යස්සානන්තොභාවාති අත්ථො. නනු කිමත්ථමිදමුච්චතෙ යවතායො පාසාදෙ [Pg.234] ඉවාචරති සො පාසාදමිවාචරතීතිපි වත්තුං සක්කාති නාත්ථභෙදො-ඤ්ඤත්‍ර වචනිච්ඡාභෙදාති පුබ්බෙනෙවෙත්ථාපි ඊයො සිද්ධො, තතො නාත්ථො-නෙන වචනෙනෙ ච්චාසඞ්කියාහ- ‘යදිපි’ච්චාදි.

နီးစပ်ရာ သုတ်၌ ဥပမာန၌ ဥပမေယျဖြစ်သော လုလင် (မာဏဝက) ၏ သုံးနှုန်းခြင်းသည် သင့်လျော်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဤသုတ်၌လည်း 'ပါသာဒေ ကုဋိယံ' ဟူ၍ ဥပမေယျ၏ သုံးနှုန်းခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏ဟု လွန်ကဲစွာ ညွှန်ပြလျက် 'ဟေဋ္ဌာဝိယ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဥပမာန၌ ဥပမေယျ၏ အတွင်းသို့ ဝင်ခြင်းဖြစ်၏ဟူသည်ကား အနက်တည်း။ အကယ်၍ 'ပြာသာဒ်၌ကဲ့သို့ ကျင့်၏၊ ထိုသူသည် ပြာသာဒ်ကဲ့သို့ ကျင့်၏' ဟူ၍လည်း ပြောဆိုနိုင်သဖြင့် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူသနည်း၊ ပြောဆိုလိုသော အလိုအပြားမှတစ်ပါး ခြားနားမှု မရှိသောကြောင့် ရှေးသုတ်ဖြင့်သာ ဤအရာ၌လည်း 'ဤယ' ပစ္စည်းသည် ပြီးစီး၏၊ ထိုကြောင့် ဤစကားဖြင့် အလိုမရှိအပ်ဟု သံသယရှိသဖြင့် 'ယဒိပိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

8. කත්තු

၈. ကတ္တု

එත්ථ කත්තුතොඉති වචනා කම්මාති නිවත්තතෙ, ආයග්ගහණා ඊයො. කදා පන කත්තුවිසෙසො-වසීයතිච්චාහ-‘යත්ථ්‍යාදිසද්දසමානාධිකරණත්තෙ’තිආදි. පබ්බතායති හත්ථිච්චෙවමාදිනා හත්ථ්‍යාදි සද්දෙන සමානාධිකරණත්තෙ සතීති අත්ථො.

ဤသုတ်၌ 'ကတ္တုတော' ဟူသော စကားကြောင့် 'ကမ္မာ' ဟူသော ပုဒ်သည် ကင်းပျောက်၏၊ 'အာယ' ဟူသော ပုဒ်ကို ယူခြင်းကြောင့် 'ဤယ' ပစ္စည်းသည် ကင်းပျောက်၏။ အဘယ်အခါ၌ ကတ္တား၏ ထူးခြားမှုသည် တည်သနည်းဟု မေးအပ်သော် 'ဟတ္ထိယာဒိသဒ္ဒသမာနာဓိကရဏတ္တေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ပဗ္ဗတာယတိ ဟတ္ထိ' အစရှိသည်ဖြင့် ဆင်အစရှိသော သဒ္ဒါနှင့် သမာနာဓိကရုဏ်းရှိလတ်သော်ဟူသည်ကား အနက်တည်း။

9. ඣත්ථෙ

၉. ဈတ္ထေ

කොයං ච්‍යත්ථොච්චාසඞ්කිය ‘‘අභූතතබ්භාවෙ කරාසභූයොගෙ විකාරාචී’’ති (4-119) චීස්ස අභූතතබ්භාවෙ කරාදියොගෙසති විධානා ‘අභූතතබ්භාවො කරාදිවිසිට්ඨො’ති ආහ. අභූත තබ්භාවස්ස කරාදිවිසිට්ඨත්තා කරොත්‍යත්ථනිවත්තියාවස්සං පාණිනියා විය භුවිග්ගහණං කත්තබ්බමඤ්ඤථා කරොත්‍යත්ථෙපි සියාත්‍යාසඞ්කිය නිවත්තිහෙතුමාහ- ‘තෙනෙවා’තිආදි. යෙනෙව කරොත්‍යාදිවිසිට්ඨො අභූතතබ්භාවොච්‍යත්ථො තෙනෙව හෙතුනාති අත්ථො. භවත්‍යත්ථෙ-නෙන කාරණෙන ලද්ධෙ කරොත්‍යත්ථොප්‍යනිට්ඨො ලබ්භතිච්චාසඞ්කිය තන්නිවත්තිම්පටිපාදයමාහ- ‘කරොත්‍යත්ථෙ’ච්චාදි. අධවලං ධවලං කරොති ධවලීකරොතිච්චෙව චීප්පච්චයෙ කත්තබ්බෙ කම්මෙනෙව කරොතිස්සාභිසම්බන්ධස්ස දිට්ඨත්තාති අත්ථො. කාරණන්තරමාහ- ‘ඉහ චෙ’ච්චාදි. ඉතිසද්දො හෙතුම්හි යස්මා ඉහ කත්තුතොති වත්තතෙ තතොචෙති අත්ථො.

ဤ စျ-အနက် (စျတ္ထ) ဟူသည် အဘယ်နည်းဟု သံသယရှိသဖြင့် 'အဘူတတဗ္ဘာဝေ ကရာသဘူယောဂေ ဝိကာရာစီ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် 'စီ' ပစ္စည်းကို အဘူတတဗ္ဘာဝ (မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်လာခြင်း) အနက်၌ ကရဓာတ်အစရှိသည်တို့နှင့် ယှဉ်လတ်သော် စီရင်အပ်သောကြောင့် 'အဘူတတဗ္ဘာဝသည် ကရဓာတ်အစရှိသည်တို့ဖြင့် ထူးခြား၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဘူတတဗ္ဘာဝသည် ကရဓာတ်အစရှိသည်ဖြင့် ထူးခြားသည်ဖြစ်၍ ကရောတိအနက်ကို တားမြစ်ခြင်းငှာ ပါဏိနိကျမ်း၌ကဲ့သို့ 'ဘူ' သဒ္ဒါကို မလွဲမသွေ ယူအပ်၏၊ သို့မဟုတ်ပါက ကရောတိအနက်၌လည်း ဖြစ်ရာ၏ဟု သံသယရှိသဖြင့် တားမြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို 'တေနေဝါ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ကရောတိအစရှိသည်ဖြင့် ထူးခြားသော အဘူတတဗ္ဘာဝအနက်ကို စျ-အနက်ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်၏ဟူသည်ကား အနက်တည်း။ ဘဝတိအနက်ကို ဤအကြောင်းဖြင့် ရအပ်သည်ရှိသော် ကရောတိအနက်သည်လည်း အလိုမရှိအပ်ဘဲ ရနိုင်၏ဟု သံသယရှိသဖြင့် ထိုကရောတိအနက် တားမြစ်ခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'ကရောတျတ္ထေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မဖြူသောအရာကို ဖြူအောင်ပြု၏ဟူ၍ 'ဓဝလီကရောတိ' ဟုသာ စီပစ္စည်း ပြုအပ်သည်ရှိသော် ကံနှင့်သာလျှင် ကရောတိဓာတ်၏ စပ်ယှဉ်မှုကို မြင်အပ်သောကြောင့်ဟူသည်ကား အနက်တည်း။ အခြားသော အကြောင်းကို 'ဣဟ စေ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဣတိသဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြ (ဟေတု) အနက်၌ ရှိ၏၊ အကြောင်းမူကား ဤသုတ်၌ 'ကတ္တုတော' ဟူသော ပုဒ်လိုက်သောကြောင့် ဖြစ်၏ဟူသည်ကား အနက်တည်း။

අසත්‍යත්ථස්ස පන භවත්‍යත්ථෙයෙවාන්තොභාවා න තන්නිවත්ති පටිපාදිතා. තප්පකරණෙති ධාතුප්පච්චයප්පකරණෙ. ද්විබ්බචනන්ති පටඉච්චස්ස ද්විබ්බචනං තතො ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤෙපි පච්චයා’’ති (4-120) රාප්පච්චයො. ‘‘රානුබන්ධෙන්තසරාදිස්සා’’ති (4-132) අන්තසරාදිස්ස ලොපො. ච්‍යන්තා පච්චයාභාවත්ථං- ‘අචීතො’ති පච්චයවිධානසුත්තෙ පටිසෙධො න කතො, තෙනාහ-‘අචීතොති පටිසෙධාභාවා’ති. චීති භුසොඉති

အသတိ (မရှိခြင်း) အနက်သည် ဘဝတိ (ဖြစ်ခြင်း) အနက်၌သာ ပါဝင်သောကြောင့် ထိုအသတိအနက် တားမြစ်ခြင်းကို မပြအပ်။ 'တပ္ပကရဏေ' ဟူသည် ဓာတုပစ္စယပကရဏ (ဓာတ်ပစ္စည်းအခန်း) ၌။ 'ဒွိဗ္ဗစနံ' ဟူသည် 'ပဋ' ပုဒ်၏ နှစ်ကြိမ်ရွတ်ခြင်း (ဒွေးဘော်) တည်း၊ ထိုမှတစ်ပါး 'ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ' သုတ်ဖြင့် 'ရာ' ပစ္စည်း သက်၏။ 'ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ' သုတ်ဖြင့် အဆုံးသရအစရှိသည်၏ ကျေခြင်း (လောပ) ဖြစ်၏။ စျ-အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ ပစ္စည်းမဖြစ်စေခြင်းငှာ ပစ္စည်းစီရင်သော သုတ်၌ 'အစီတော' ဟု တားမြစ်ချက်ကို မပြုအပ်၊ ထို့ကြောင့် 'အစီတောတိ ပဋိသေဓာဘာဝါ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'စီ' ဟူသည် လွန်ကဲစွာဟူ၍တည်း။

පඨමන්තාචී[Pg.235]. ණාදිවුත්තිත්තා ‘‘එකත්ථතාය’’න්ති (2-119) විභත්තිලොපො. ඉහෙචෙති ‘ච්‍යත්ථෙ’’ ඉතීමස්මිංයෙව. න ච වුච්චතෙති සම්බන්ධො.

ပထမာအဆုံးရှိသော ပုဒ်မှ စီပစ္စည်းသက်၏။ ဏာဒိဝုတ္တိဖြစ်သောကြောင့် 'ဧကတ္ထတာယံ' သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ကျေ၏။ 'ဣဟ စေ' ဟူသည် ဤ 'စျတ္ထေ' ဟူသော ဤအရာ၌သာလျှင်တည်း။ 'န စ ဝုစ္စတေ' ဟူသည်ကား စပ်ကြားတည်း။

10. සද්දා

၁၀. သဒ္ဒါ

නනු ච අසති සුත්තෙ දුතියාග්ගහණෙ දුතියන්තෙහිච්චායං විසෙසො කුතො ලබ්භතෙ යෙන ‘සද්දාදීහි දුතියන්තෙහී’ති විවරණං කතන්ති සච්චං, තථාපි පච්චයවිධිම්හි යුත්තෙපි පඤ්චමියා නිද්දෙසෙ ‘සද්දාදීනී’ති දුතියායොපාදානසාමත්ථියා තථා විවරණං කතං.

အကယ်၍ သုတ်၌ ဒုတိယောဝိဘတ်ကို ယူခြင်းမရှိလတ်သော် 'ဒုတိယန္တေဟိ' (ဒုတိယောအဆုံးရှိကုန်သော ပုဒ်တို့မှ) ဟူသော ဤထူးခြားချက်သည် အဘယ်မှ ရအံ့နည်း၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'သဒ္ဒါဒီဟိ ဒုတိယန္တေဟိ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဖွင့်ဆိုအပ်သနည်းဟူမူကား မှန်၏၊ သို့သော်လည်း ပစ္စည်းစီရင်ခြင်း၌ သင့်လျော်သော်လည်း ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သည်ရှိသော် 'သဒ္ဒါဒီနိ' ဟု ဒုတိယောဝိဘတ်ကို ယူခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် ထိုသို့ ဖွင့်ဆိုအပ်၏။

සබ්බත්ථාති ‘‘තමධීතෙ තං ජානාති කණිකාචා’’දො (4-14) සබ්බත්ථ. කිරියාවාත්‍යවධාරණෙන යං බ්‍යවච්ඡින්නං, තමුපදස්සෙන්තො ආහ- ‘න කාලෙ’ච්චාදි. යදීපි අධීතෙච්චාදීසු වත්තමානකාලෙන කත්තුනා එකවචනෙන ච නිද්දෙසො, තථාපි තෙසමප්පධානත්තා අඤ්ඤස්මිම්පි භූතාදිකෙ කාලෙ කම්මාදො සාධනෙ බහුවචනෙන ච පච්චයො සියා එවෙති භාවො.

"သဗ္ဗတ္ထ" ဟူသည် "တမဓီတေ တံ ဇာနာတိ ကဏိကာစာ" စသည် (၄-၁၄) ၌ "သဗ္ဗတ္ထ" (အလုံးစုံသောအရာ၌) ဟု ဆိုလိုသည်။ "ကိရိယာဝါ" ဟူသော ဧဝသဒ္ဒါဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းကြောင့် အကြင်အရာကို ဖယ်ထုတ်အပ်၏၊ ထိုဖယ်ထုတ်အပ်သော အရာကို ပြဆိုလိုသဖြင့် ‘န ကာလေ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ "အဓီတေ" စသည်တို့၌ ပစ္စုပ္ပန်ကာလဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကတ္တားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဧကဝုစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ညွှန်ပြထားသော်လည်း ထိုကာလစသည်တို့၏ အပဓာနဖြစ်သောကြောင့် အခြားသော အတိတ်စသော ကာလ၌လည်းကောင်း၊ ကံစသော သာဓန၌လည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ပစ္စည်းသည် ဖြစ်နိုင်သည်သာတည်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။

නනු ච ‘‘ධාත්වත්ථෙනාමස්මී’’ති (5-12) ඉප්පච්චයෙ පත්තෙ-යමාරබ්භතෙ අස්සපි ධාත්වත්ථෙයෙව විධානං, තතො ච සද්දාදීහි ධාත්වත්ථෙ ඉප්පච්චයෙන න භවිතබ්බං, දිස්සතෙ ච ඉප්පච්චයපයොගොච්චාසඞ්කිය ‘නායමිප්පච්චයස්ස බාධකො’ති පටිපාදෙතුමාහ- ‘ධූවං කරොති’ච්චාදි. නානාභින්නං වාක්‍යං නානාවාක්‍යං, තස්ස භාවෙන, තෙන භින්නවාක්‍යභාවෙනායස්ස ඉප්පච්චයස්ස ච සමුච්චයතොති අත්ථො. ‘‘ධාත්වත්ථෙනාමස්මී’’ත්‍යෙකං වාක්‍යං, ‘‘සද්දාදීනි කරොත්‍ය’’පරං. එතානි ද්වෙ භින්නවාක්‍යානි- ‘ධාත්වත්ථෙ නාමස්මා ඉප්පච්චයො භවති, සද්දාදීනි කරොතිච්චස්මිං අත්ථෙ ආයො භවතී’ති පච්චෙකමාඛ්‍යාතාපෙක්ඛාය වාක්‍යපරිසමත්තියා භින්නතා, අභින්නෙ හි කිරියාපදෙකවාක්‍යතා, භින්නෙතු නානාවාක්‍යතා, නානාවාක්‍යෙ ච සති සමුච්චයො. න හි සාමඤ්ඤවිසෙසභාවෙන විධානමෙව බාධාහෙතු, කිඤ්චරහි එකවාක්‍යතාපි, තං යථා-‘බ්‍රාහ්මණානං දධි දිය්‍යතං, තක්කං කොණ්ඩඤ්ඤායෙ’ති. නානාවාක්‍යෙ තු සමුච්චයො, තං යථා- ‘බ්‍රාහ්මණා භොජීයන්තු, මාඪරාය වත්ථයුගලං දීයතූ’ති මාඪරො බ්‍රාහ්මණභාවෙන භොජීයතෙ වත්ථයුගලඤ්ච ලභතෙ, තෙනොජුකං [Pg.236] වුත්තෙන වත්ථයුගලදානෙන සාමඤ්ඤවුත්තං භොජනං න බාධීයතෙ, තථෙහාපි උජුකං විහිතෙනායෙන සාමඤ්ඤවිහිතො ඉප්පච්චයො න බාධීයතෙ ලක්ඛියානුරොධෙන සත්ථකාරස්ස වාක්‍ය භෙදාභෙදොති නානවට්ඨිතිදොසොති මඤ්ඤතෙ. තිම්හි ලෙ ච සිද්ධන්ති සම්බන්ධො.

အကယ်၍ "ဓာတွတ္ထေနာမသ္မိံ" (၅-၁၂) ဟု ဣပစ္စည်းသို့ ရောက်လတ်သော်- အကြင် (အာယပစ္စည်း) ကို အစပြုအံ့၊ ထိုအာယပစ္စည်းအားလည်း ဓာတ်၏ အနက်၌သာလျှင် ပညတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါစသော ပုဒ်တို့မှ ဓာတ်၏ အနက်၌ ဣပစ္စည်းသည် မဖြစ်အပ်၊ သို့သော်လည်း ဣပစ္စည်း၏ အသုံးကို တွေ့မြင်ရသဖြင့် ယုံမှားသံသယဖြစ်၍ "ဤအာယပစ္စည်းသည် ဣပစ္စည်းကို မတားမြစ်နိုင်" ဟု ညွှန်ပြခြင်းငှာ "ဓူဝံ ကရောတိ" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ကွဲပြားခြားနားသော ဝါကျသည် နာနာဝါကျ မည်၏၊ ထိုနာနာဝါကျ၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ ထိုကွဲပြားသော ဝါကျ၏ အဖြစ်ဖြင့် အာယပစ္စည်းနှင့် ဣပစ္စည်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စုစည်းခြင်း ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ "ဓာတွတ္ထေနာမသ္မိံ" ဟူသည် ဝါကျတစ်ခု၊ "သဒ္ဒါဒီနိ ကရောတိ" ဟူသည် အခြားဝါကျတစ်ခုတည်း။ ဤကွဲပြားသော ဝါကျနှစ်ခုတို့သည်- ‘ဓာတ်၏အနက်၌ နာမ်မှ ဣပစ္စည်း ဖြစ်၏၊ သဒ္ဒါစသည်တို့ကို ပြု၏ ဟူသော အနက်၌ အာယပစ္စည်း ဖြစ်၏’ ဟု အသီးသီး အာခယာတ်ကို မျှော်ကိုး၍ ဝါကျပြီးဆုံးခြင်းကြောင့် ကွဲပြားခြားနားခြင်း ဖြစ်၏။ မကွဲပြားသော ဝါကျ၌ ကိရိယာပုဒ်တစ်ခုတည်းရှိသော ဝါကျအဖြစ်ရှိ၏၊ ကွဲပြားသော ဝါကျ၌မူ ကွဲပြားသော ဝါကျအဖြစ်ရှိ၏၊ ကွဲပြားသော ဝါကျရှိလတ်သော် ပေါင်းစပ်စုစည်းခြင်း ဖြစ်၏။ သာမည ဝိသေသ အားဖြင့် ပြုလုပ်ခြင်းသည်သာ တားမြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းမဟုတ်၊ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ ဝါကျတစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းသည်လည်း တားမြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ပုံစံအားဖြင့် ‘ပုဏ္ဏားတို့အား ဒိန်ချဉ်ကို ပေးလော့၊ ကောဏ္ဍညအား မုန့်ဆုပ်ကို ပေးလော့’ ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကွဲပြားသော ဝါကျ၌မူ ပေါင်းစပ်ခြင်းရှိ၏၊ ပုံစံအားဖြင့် ‘ပုဏ္ဏားတို့အား ကျွေးမွေးကုန်လော့၊ မာဎရအား အဝတ်အစုံကို ပေးလော့’ ဟု ဆိုရာ၌ မာဎရသည် ပုဏ္ဏားဖြစ်ခြင်းကြောင့် စားလည်းစားရ၏၊ အဝတ်အစုံကိုလည်း ရ၏။ ထို့ကြောင့် တိုက်ရိုက်ဆိုအပ်သော အဝတ်အစုံပေးခြင်းဖြင့် သာမညအားဖြင့် ဆိုအပ်သော ကျွေးမွေးခြင်းကို မတားမြစ်အပ်ပေ။ ထို့အတူ ဤ၌လည်း တိုက်ရိုက်ပညတ်အပ်သော အာယပစ္စည်းဖြင့် သာမညပညတ်အပ်သော ဣပစ္စည်းကို မတားမြစ်အပ်၊ လက္ခိယ (ပုံစံ) အားလျော်စွာ ကျမ်းပြုဆရာ၏ ဝါကျ ကွဲပြားခြင်း၊ မကွဲပြားခြင်းသည် မတည်မကြည်ဖြစ်သော အပြစ်မရှိဟု ယူဆအပ်၏။ "တိမှိ လေ စ သိဒ္ဓံ" ဟူသည်နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိ၏။

යප්පච්චයො න විහිතො පාණිනීආදීහි වියාති අධිප්පායො. ‘ජල දල- දිත්තියං’. ‘‘මානො’’ති (5-65) මානො, ‘‘කත්තරි ලො’’ති ‘‘පරොක්ඛායං චෙ’’ති (5-70) චග්ගහණෙන ‘දල දල’ඉතිද්විත්තං ‘‘ලොපොනාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස’’ (5-75) ‘‘සරම්හා ද්වෙ’’ති (1-34) දස්සලස්ස ච ද්විභාවෙ දද්දල්ලමානා. ජලමානාති අට්ඨකථාවචනතොති ඉමිනා කිරියාසමභිහාරෙ යප්පච්චයාභාවං දස්සෙති. ඉමිනා ච සක්කතෙ විය භුසාභික්ඛඤ්ඤෙපි කිරියාසමභිහාරො කිරියාපරිවත්තනං, තඤ්ච යදා කිරියමඤ්ඤෙන කත්තබ්බමඤ්ඤො කරොති, තෙන කත්තබ්බඤ්චෙතරො, තදා භවතීති විඤ්ඤෙය්‍යං. ‘‘සාමඤ්ඤවිහිතා විධයො පයොගමනුසරන්තී’’ති ඉමිනා ලක්ඛණෙන ‘දල-දිත්තිය’න්ති ඉමස්මා ‘‘මානො’’ති සාමඤ්ඤෙන විහිතො මානප්පච්චයො භුසත්ථෙ ආභික්ඛඤ්ඤෙ ච භවිස්සති. දද්දල්ල මානාති එත්ථ භුසං ජලමානා, පුනප්පුන ජලමානාති ච අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ပါဏိနိစသော ဆရာတို့ကဲ့သို့ ယပစ္စည်းကို မပညတ်အပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ဇလ ဒလ-ဒိတ္တိယံ’။ "မာနော" (၅-၆၅) ဟူသောသုတ်ဖြင့် မာနပစ္စည်း၊ "ကတ္တရိ လော" ဟုလည်းကောင်း၊ "ပရောက္ခာယံ စေ" (၅-၇၀) ဟူသောသုတ်၌ "စ" သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း "ဒလ ဒလ" ဟု ဒွေးဘော် (နှစ်ကြိမ်ပွားခြင်း) ဖြစ်၍၊ "လောပေါနာဒိဗျဉ္ဇနဿ" (၅-၇၅) နှင့် "သရမှာ ဒွေ" (၁-၃၄) သုတ်တို့ဖြင့် ‘ဒ’သဒ္ဒါ၏ ‘လ’အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၍ ဒွေးဘော်ဖြစ်သော် "ဒဒ္ဒလ္လမာနာ" ဟု ပြီး၏။ "ဇလမာနာ" ဟူသော အဋ္ဌကထာစကားကြောင့် ဤ(ပါဠိတော်)၌ ကိရိယာသမဘိဟာရ (အဖန်တလဲလဲပြုခြင်း) ၌ ယပစ္စည်းမရှိခြင်းကို ပြဆို၏။ ဤစကားဖြင့်လည်း သက္ကတဘာသာ၌ကဲ့သို့ အလွန်အမင်း အဖန်ဖန်ဖြစ်ခြင်း၌လည်း ကိရိယာသမဘိဟာရသည် ကိရိယာ၏ အလှည့်အပြောင်းဖြစ်၏၊ ထိုကိရိယာ အလှည့်အပြောင်းသည်လည်း တစ်ဦးက ပြုအပ်သော ကိရိယာကို အခြားတစ်ဦးက ပြုသောအခါ၊ ၎င်းပြုအပ်သော ကိရိယာကို အခြားသူက ပြုသောအခါ၌ ဖြစ်၏ ဟု သိအပ်၏။ "သာမညဝိဟိတာ ဝိဓယော ပယောဂမနုသရန္တိ" ဟူသော စည်းမျဉ်းဖြင့် ‘ဒလ-ဒိတ္တိယံ’ ဟူသော ဓာတ်မှ "မာနော" ဟု သာမညအားဖြင့် ပညတ်အပ်သော မာနပစ္စည်းသည် အလွန်အမင်း အနက်၌လည်းကောင်း၊ အဖန်ဖန်ဖြစ်ခြင်း အနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်လိမ့်မည်။ "ဒဒ္ဒလ္လမာနာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အလွန်ပူပြင်းစွာ တောက်ပသော၊ အဖန်တလဲလဲ တောက်ပသော ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။

11. නමො

၁၁. "နမော" ဟူသည်

නමො කරොති නමොසද්දමුච්චාරෙති, සද්දං කරොති සද්දමුච්චාරෙතීතිච්චෙවමත්ථො (න) ගහෙතබ්බෙ අනිස්සයනතො අනභිධානතො වා.

"နမော ကရောတိ" ဟူသည် နမောသဒ္ဒါကို ရွတ်ဆို၏၊ "သဒ္ဒံ ကရောတိ" ဟူသည် အသံကို ရွတ်ဆို၏ စသည်ဖြင့် ဤကဲ့သို့သော အနက်ကို မယူအပ်၊ အမှီမရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ မဟောခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

12. ධාත්වා

၁၂. "ဓာတွာ" ဟူသည်

අපරිනිප්ඵන්නොති අනිප්ඵන්නො අසිද්ධාවත්ථොති අත්ථො. කාරකසාධියොති යථාලාභං කාරකෙහි සාධියො. අසත්වභූතොති අදබ්බභූතො. අයන්තු කිරියාරූපො පදත්ථො පචත්‍යාදීනං වික්ලෙදනාදිපධානකිරියාරූපො ච තදවයවරූපා පුබ්බපරීභූතඋද්ධනාරො පනාදිකාදයො තාදත්ථියා ච පචත්‍යාදිවචනීයා. තස්මා යථා වුත්තලක්ඛණෙ ධාත්වත්ථෙ ධාතුතො විධීයමානො ත්‍යාදිප්පච්චයො තථාභූතමෙව [Pg.237] වදතීති භෙදාභාවා අභෙදසඞ්ඛ්‍යායෙකවචනෙනොච්චතෙ, ‘න බහුවචනෙන, තෙනෙත්ථ ‘ඨීයතෙ දෙවදත්තෙන, ඨීයතෙ දෙවදත්තෙහී’ති භවති. න යතොකුතොචීතිආදිනා යතො යත්ථ න දිස්සති, තතො තත්ථ න හොතීති දීපෙති. යතො යත්ථ විධි, ස තස්ස සම්බන්ධී භවතීති නාමෙහි වචනීයත්ථතො-ත්ථන්තරභූතො යොයං ධාත්වත්ථො කමාදීනමත්ථභූතො, සො සකත්ථොති සකත්ථෙයෙවායමිප්පච්චයො චුරාදිණිවියාති වෙදිතබ්බො.

"အပရိနိပ္ဖန္နော" ဟူသည် မပြီးစီးသေးသော၊ မပြီးမြောက်သေးသော အခြေအနေရှိသော ဟု အနက်ရသည်။ "ကာရကသာဓိယော" ဟူသည် ရရှိသမျှသော ကာရကတို့ဖြင့် ပြီးစေအပ်သော။ "အသတ္တဘူတော" ဟူသည် ဒြပ်မဖြစ်သော။ ဤကိရိယာသဘောရှိသော ပဒတ္ထသည် "ပစတိ" စသည်တို့၏ နူးညံ့စေခြင်းစသော အဓိက ကိရိယာသဘောလည်းကောင်း၊ ထိုကိရိယာ၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ရှေ့နောက်ဖြစ်သော ဖိုပေါ်သို့တင်ခြင်း စသည်တို့လည်းကောင်း၊ ထိုအနက်ရှိသော "ပစတိ" စသည်တို့ဖြင့် ဟောအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော ဓာတ်အနက်၌ ဓာတ်မှ ပညတ်အပ်သော "တိ" စသော ပစ္စည်းသည် ထိုကဲ့သို့သော သဘောကိုသာ ဟောသောကြောင့်၊ ကွဲပြားမှုမရှိသဖြင့် မကွဲပြားသော အရေအတွက်ဖြစ်သော ဧကဝုစ်ဖြင့်သာ ဆိုအပ်၏၊ ဗခုဝုစ်ဖြင့် မဆိုအပ်၊ ထို့ကြောင့် ဤ၌ "ဌီယတေ ဒေဝဒတ္တေန၊ ဌီယတေ ဒေဝဒတ္တေဟိ" ဟု ဖြစ်၏။ "န ယတောကုတောစိ" စသည်ဖြင့် အကြင်အရပ်မှ အကြင်အရာ၌ မတွေ့မြင်ရ၊ ထိုအရပ်မှ ထိုအရာ၌ မဖြစ်ဟု ညွှန်ပြ၏။ အကြင်အရပ်မှ အကြင်အရာ၌ ပညတ်အပ်၏၊ ထိုပညတ်ချက်သည် ထိုအရာနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိ၏ ဟူ၍ နာမ်တို့ဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်မှ တစ်ပါးခြားနားသော အနက်ဖြစ်သော၊ ကံစသည်တို့၏ အနက်ဖြစ်သော အကြင်ဓာတ်အနက်သည် ရှိ၏၊ ထိုဓာတ်အနက်သည် သကတ္ထ (မိမိအနက်) မည်၏၊ ဤဣပစ္စည်းသည် စုရာဒိဂိုဏ်း၏ "ဏိ" ပစ္စည်းကဲ့သို့ သကတ္ထ၌သာ ဖြစ်၏ ဟု သိအပ်၏။

තස්සචාති එකාරස්ස ච. අථ අතිහත්ථයතිච්චාදො පාදිවිසිට්ඨෙ එව ධාත්වත්ථෙ ඉප්පච්චයස්ස විධානා තදත්ථවිහිතෙනෙව ඉප්පච්චයෙන පාදිවිසිට්ඨො ධාත්වත්ථො වුත්තො, තෙන කිමත්ථො ඉප්පච්චයන්තස්ස පාදියොගොච්චාසඞ්කිය පයොජනමාඛ්‍යාතුමාහ- ‘අතිහත්ථයති’ච්චාදි. න සාමත්ථියන්ති සමත්ථතා නත්ථීති අත්ථො.

"တဿ စ" ဟူသည် ဧကာရအားလည်းကောင်း။ ထိုမှတစ်ပါး "အတိဟတ္ထယတိ" စသည်တို့၌ "ပ" စသော ဥပသာဂ်ဖြင့် ထူးခြားသော ဓာတ်အနက်၌သာလျှင် ဣပစ္စည်းကို ပညတ်သောကြောင့် ထိုအနက်၌ ပညတ်အပ်သော ဣပစ္စည်းဖြင့်ပင် "ပ" စသော ဥပသာဂ်ဖြင့် ထူးခြားသော ဓာတ်အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဣပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်အား "ပ" စသည်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟု သံသယဖြစ်၍ အကျိုးကျေးဇူးကို ဖော်ပြခြင်းငှာ "အတိဟတ္ထယတိ" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "န သာမတ္ထိယံ" ဟူသည် စွမ်းနိုင်မှုမရှိခြင်း ဟု အနက်ရသည်။

13. සච්චා

၁၃. "သစ္စာ" ဟူသည်

අත්ථමාචික්ඛති, වෙදමාචික්ඛතීති විග්ගහො. සුඛාපෙතිච්චාදො සුඛං වෙදයතිච්චාදිනා විග්ගහො. වාපාඨාති විකප්පෙන පාඨතො.

"အတ္ထမာစိက္ခတိ၊ ဝေဒမာစိက္ခတိ" ဟူသည် ဝိဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ "သုခါပေတိ" စသည်၌ "သုခံ ဝေဒယတိ" စသည်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ဖြစ်သည်။ "ဝါပါဌာ" ဟူသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖတ်ရွတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

15. චුරා

၁၅. "စုရာ" ဟူသည်

අසති සුත්තෙ සකත්ථෙති කථං ලබ්භතීති ආහ- ‘අත්ථානති දෙසා’ති. අත්ථා-නතිදෙසාති අත්ථවිසෙසස්ස කස්සචි සුත්තෙ අනිද්දෙසාති අත්ථො. අත්ථවිසෙසස්සා-නතිදෙසමත්තෙන සකත්ථොයෙව ණිනා වාච්චොති කථං විඤ්ඤායතෙච්චාහ- ‘සකත්ථස්ස ච සුතත්තා’ති. චුර=ථෙය්‍යෙ ඉච්චාදීසු ථෙය්‍යාදිකස්ස සකත්ථස්ස සුතත්තාති අත්ථො. යොගවිභාගතොති ‘ණී’තියොගවිභාගතො, රජ්ජං කාරෙතීති එත්ථ සාම්‍යමච්චාදිකං සත්තඞ්ගං රජ්ජං පවත්තෙතීති වා අත්ථො, පයොජකබ්‍යාපාරෙ ණි.

သုတ်၌ မရှိသော် "သကတ္ထ" (မိမိအနက်) ၌ ဟူ၍ အဘယ်သို့ ရအပ်သနည်းဟု မေးသော် "အတ္ထာနတိဒေသာ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အတ္ထာနတိဒေသာ" ဟူသည် သုတ်၌ ထူးခြားသော အနက်တစ်စုံတစ်ခုကို မညွှန်ပြခြင်း ဟု အနက်ရသည်။ ထူးခြားသော အနက်ကို မညွှန်ပြရုံမျှဖြင့် သကတ္ထသည်သာ ဏိပစ္စည်းဖြင့် ဟောအပ်၏ဟု အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်းဟု မေးသော် "သကတ္ထဿ စ သုတတ္တာ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "စုရ = ထေယျေ" စသည်တို့၌ ခိုးခြင်းစသော သကတ္ထ (မိမိအနက်) ကို ကြားအပ် (ဖော်ပြအပ်) သောကြောင့် ဟု အနက်ရသည်။ "ယောဂဝိဘာဂတော" ဟူသည် "ဏီ" ဟု သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "ရဇ္ဇံ ကာရေတိ" ဟူသော ဤ၌ အရှင်သခင်၊ အမတ်စသော အင်္ဂါခုနစ်ပါးရှိသော တိုင်းပြည်ကို ဖြစ်စေ၏ (သို့မဟုတ်) လည်ပတ်စေ၏ ဟူ၍ အနက်ရသည်၊ စေခိုင်းသူ၏ လုပ်ဆောင်မှု (ပယောဇကဗျာပါရ) ၌ "ဏိ" ပစ္စည်း ဖြစ်သည်။

16. පයො

၁၆. "ပယော" ဟူသည်

පයොජකො චොදකො බ්‍යාපාරකොති අත්ථො නනු ච වුත්තියං ‘කත්තාරං පයොජයතී’ති වුත්තං කථං පයුජ්ජමානස්ස කත්තුත්තංති ආහ- ‘පයුජ්ජමානො’ච්චාදි. නාවස්සං කිරියාපවත්තකත්තෙනෙව යොග්ගතාමත්තෙනපි [Pg.238] කත්තුත්තං සියාති දස්සෙන්තො ආහ- ‘කිරියාය යොග්ගො’තිආදි. පාසාණම්බලෙනුට්ඨාපෙති’ච්චාදීසු හි යොග්‍යතායපි කත්තුත්තාවසායොසියා, කොපනායං පයොජකබ්‍යපාරොති ආහ- ‘පෙසනෙ’ච්චාදි. දාසාදිනො හීනස්ස කත්ථචි අත්ථෙ නියොජනං පෙසනං. ගුරුආදිනො සක්කාරපුබ්බං බ්‍යාපාරණමජ්ඣෙසනං. තං පෙසනජ්ඣෙසනාදිකං ලක්ඛණං සභාවො යස්ස සො තථා වුත්තො.

စေခိုင်းသူ၊ နှိုးဆော်သူ၊ စီမံပြုလုပ်သူဟူသည် အနက်တည်း။ ဝုတ္တိ၌ 'ကတ္တားကို စေခိုင်းတတ်၏' ဟု ဆိုအပ်သည်မဟုတ်လော၊ စေခိုင်းခံရသူ (ပယုဇ္ဇမာန) ၏ ကတ္တားအဖြစ်သည် ဘယ်သို့ဖြစ်အံ့နည်းဟု မေးသော် 'ပယုဇ္ဇမာနော' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ကတ္တားအဖြစ်သည် ကိရိယာကို ဖြစ်စေတတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သာ မုချဖြစ်ရသည်မဟုတ်၊ စွမ်းနိုင်ရုံမျှ (ယောဂ္ဂတာမတ္တ) ဖြင့်လည်း ကတ္တားအဖြစ် ဖြစ်နိုင်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ကိရိယာယ ယောဂ္ဂေါ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ကျောက်ခဲကို အားဖြင့် ထစေ၏' စသည်တို့၌ စွမ်းနိုင်မှုကြောင့်ပင် ကတ္တားအဖြစ်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏၊ စင်စစ် ဤစေခိုင်းသူ၏ အလုပ် (ပယောဇကဗျာပါရ) သည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် 'ပေသနေ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ကျွန်စသော ယုတ်သူကို တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်၌ စေခိုင်းခြင်းသည် ပေသန မည်၏။ ဆရာစသော မြတ်သူကို ပူဇော်သက္ကာရရှေ့ထား၍ တိုက်တွန်းခြင်းသည် အဇ္ဈေသန မည်၏။ ထို ပေသန၊ အဇ္ဈေသန စသည်တို့ကို အမှတ်အသား သဘောရှိသော ထိုသူကို ထိုသို့ (ပယောဇက) ဟု ဆိုအပ်၏။

ආදිසද්දෙන ආනුකූල්‍යභාගිනො බ්‍යාපාරස්ස ගහණං, තථා ච ‘භික්ඛා වාසයති කාරීසො-ජ්ඣාපෙසී’ති සිජ්ඣති. භික්ඛා හි පචුරබ්‍යඤ්ජනවතී ලබ්භමානා වාසානුකූලං තිත්තිවිසෙසමුපජනයති. කාරීසොපි නිවාතෙ පදෙසෙ සුට්ඨු පජ්ජලිතොජ්ඣයනවිරොධි සීතකතමුපද්දවමපනයන්තො-ජ්ඣයනානුකූලසාමත්ථියමාදධාති තතො තෙසම්පි යුත්තම්පයොජකත්තන්ති.

အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် လျော်ကန်သင့်မြတ်သော အဖို့ရှိသော အမှု (ဗျာပါရ) ကို ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း 'ဘိက္ခာ ဝါသယတိ'၊ 'ကာရီသော-ဇ္ဈာပေသိ' ဟု ပြီး၏။ အကယ်စင်စစ် ဆွမ်းသည် ကောင်းမွန်သော ဟင်းလျာနှင့် ပြည့်စုံလျက် ရအပ်သည်ရှိသော် နေထိုင်ခြင်းအား လျော်ကန်သော ဝလင်ခြင်းထူးကို ဖြစ်စေ၏။ နွားချေးခြောက်သည်လည်း လေကင်းသော အရပ်၌ ကောင်းစွာတောက်လောင်သော် စာဖတ်ခြင်းကို ဆန့်ကျင်သော ချမ်းအေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဘေးဥပဒ်ကို ပယ်ဖျောက်လျက် စာဖတ်ခြင်းအား လျော်ကန်သော စွမ်းအားကို ဆောင်နှင်းပေး၏၊ ထိုကြောင့် ထိုဆွမ်းနှင့် နွားချေးခြောက်တို့အားလည်း ပယောဇကအဖြစ်သည် သင့်လျော်ပေ၏။

පයොජකබ්‍යාපාරෙතීදං පච්චයවිසෙසනං වා සියා පකතිවිසෙසනං වා. තත්ථ යදි පකතිවිසෙසනං සියා, තදා පයොජකබ්‍යාපාරෙ වත්තමානා ණීණාපී විධීයන්තීති (ගමනං) පති යො නියොගො තදත්ථො ගමි, න ගත්‍යත්ථො, තස්ස චායං පයොජ්ජොති ‘ගමයති මාණවකං ගාම’න්ති ගත්‍යත්ථස්ස පයොජ්ජෙ ‘‘ගතිබොධාහාරෙ’’ච්චාදිනා (2-4) විහිතා දුතියා න පප්පොති, තතො පකත්‍යත්ථවිසෙසනපක්ඛො දුට්ඨොති පච්චයවිසෙසනපක්ඛං දස්සෙතුමාහ- ‘පච්චයවිසෙසනං වෙදං න පකතිවිසෙසන’න්ති.

'ပယောဇကဗျာပါရေ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ပစ္စည်း၏ ဝိသေသနသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် ပကတိ၏ ဝိသေသနသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အကယ်၍ ပကတိ၏ ဝိသေသန ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ ပယောဇကဗျာပါရ၌ ဖြစ်ကုန်သော ဏီ၊ ဏာပေ ပစ္စည်းတို့ကို ပြဋ္ဌာန်းအပ်ကုန်၏ဟု (သွားခြင်းကို) စေခိုင်းခြင်းသည် အကြင်စေခိုင်းခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုစေခိုင်းခြင်း အနက်ရှိသော 'gami' ဓာတ်သည် ဂတျတ်ဓာတ် မဟုတ်ပေ၊ ထိုဓာတ်၏ ဤပယုဇ္ဇမာနကတ္တား ဖြစ်သောကြောင့် 'ဂမယတိ မာဏဝကံ ဂါမံ' ဟူ၍ ဂတျတ်ဓာတ်၏ ပယုဇ္ဇမာန၌ 'ဂတိဗောဓာဟာရ' စသည်ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ဒုတိယောဝိဘတ်သည် မဆိုက်ရောက်ရာ၊ ထိုကြောင့် ပကတိအနက်၏ ဝိသေသနဖြစ်သော ဖက် (ပက္ခ) သည် မကောင်းဟု ပစ္စည်း၏ ဝိသေသနဖြစ်သော ဖက်ကို ပြခြင်းငှာ 'ပစ္စယဝိသေသနံ ဝေဒံ န ပကတိဝိသေသနံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

පයොජකමත්තග්ගහණෙති මත්තසද්දො සාමඤ්ඤවාචී, යථා ‘කඤ්ඤා මත්තං වාරයතී’ති. කත්තාරං යො පයුජ්ජති යො ච කරණාදීනං පයොජකො තෙසං සාමඤ්ඤෙන ගහණෙ සතීති අත්ථො. බ්‍යාපාරෙත්වෙවාති පයොජකග්ගහණමන්තරෙන බ්‍යාපාරෙඉච්චෙව වචනං කත්තබ්බං සියාති භාවො, තන්ති පයොජකග්ගහණං, විසිට්ඨො විසයො යස්ස පයොජකග්ගහණස්සතංතථාවුත්තං. කොපනායංවිසිට්ඨො විසයොච්චාහ- ‘යො ලොකෙ’ඉච්චාදි. ඉතොවාති වක්ඛමානස්ස හෙතුනො පරාමාසො. තන්ති චුරාදීහි ණිවිධානං. එවංසද්දො වක්ඛමානාපෙක්ඛො. තං [Pg.239] විසුං චුරාදීහි ණිවිධානමෙව වක්ඛමානප්පකාරෙන සඵලං සියා නාඤ්ඤථාති අත්ථො. තමෙව පකාරං දස්සෙති‘යදිමිනා’ච්චාදි.

'ပယောဇကမတ္တဂ္ဂဟဏေ' ဟူရာ၌ မတ္တသဒ္ဒါသည် သာမညကို ဟော၏၊ 'ကညာမတ္တံ ဝါရယတိ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကတ္တားကို စေခိုင်းတတ်သောသူနှင့် ကရုဏ်းစသည်တို့ကို စေခိုင်းတတ်သောသူ ထိုသူတို့ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ယူခြင်းရှိသော် ဟု အနက်ရ၏။ 'ဗျာပါရေတွေဝ' ဟူသည် ပယောဇကသဒ္ဒါကို မယူဘဲ 'ဗျာပါရေ' ဟူ၍သာ ဆိုထိုက်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'တံ' ဟူသည် ပယောဇကဂ္ဂဟဏတည်း။ ထူးခြားသော အာရုံရှိသော ထိုပယောဇကဂ္ဂဟဏကို ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။ စင်စစ် ဤထူးခြားသော အာရုံကား အဘယ်နည်းဟု မေးသော် 'ယော လောကေ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ဣတော' ဟူသည် ပြောလတ္တံ့သော အကြောင်းကို ညွှန်းခြင်းတည်း။ 'တံ' ဟူသည် စုရာဒိဂိုဏ်းတို့မှ ဏပစ္စည်း ပြဋ္ဌာန်းခြင်းတည်း။ ဧဝံသဒ္ဒါသည် ပြောလတ္တံ့သောအရာကို ငဲ့၏။ ထိုသို့ သီးခြား စုရာဒိဂိုဏ်းတို့မှ ဏပစ္စည်း ပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည်သာလျှင် ပြောလတ္တံ့သော နည်းဖြင့် အကျိုးရှိရာ၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်ပေ ဟု အနက်ရ၏။ ထိုနည်းကိုပင် ပြလိုသဖြင့် 'ယဒိမိနာ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

17. ක්‍යොතා

၁၇. ကျောပစ္စည်းအဖြစ်

කත්තරි විහිතෙසුපි මානන්තත්‍යාදීසු පරභූතෙසු ක්‍යො භවතීති විඤ්ඤායෙය්‍යාති ‘භාවකම්මෙසූ’ති න ක්‍යස්ස විසෙසනන්ති ආහ- ‘මානන්තත්‍යාදීන’මිච්චාදි.

ကတ္တားအနက်၌ ပြဋ္ဌာန်းအပ်ကုန်သော မာန၊ တန္တ၊ တော စသည်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော်လည်း ကျောပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်ရာသဖြင့် 'ဘာဝကမ္မေသု' ဟူသော ပုဒ်သည် ကျောပစ္စည်း၏ ဝိသေသန မဟုတ်ဟု ပြလိုသဖြင့် 'မာနန္တတျာဒီနံ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

යදි හි කත්තරි විහිතෙසු සියා, තථා සති තෙසමුභින්නං පධානත්තෙනාභිධීයමානානමඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛත්තා අසම්බන්ධො සියා, න චෙ වම්භූතානමභිධානමත්ථි, න හි ‘ඨීයතෙ’ච්චස්මා භාවො කත්තා ච පතීයතෙ, නාපි ‘ගම්‍යතෙ’ච්චස්මා කම්මං කත්තාච. අපි තු භාවකම්මානෙව ගම්‍යන්තෙ, තෙනාහ- ‘තස්මා’ඉච්චාදි.

အကယ်၍ ကတ္တား၌ ပြဋ္ဌာန်းအပ်သည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ ဖြစ်သော် ထိုနှစ်ပါးသောသူတို့သည် အဓိကအဖြစ်ဖြင့် ဟောအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ အချင်းချင်း မငဲ့ကွက်ခြင်းကြောင့် အဆက်အစပ် ရှိတော့မည် မဟုတ်ပေ၊ ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်သော သူတို့ကို ဟောခြင်းသည်လည်း မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား 'ဌီယတေ' ဟူသော ပုဒ်မှ ဘာဝအနက်နှင့် ကတ္တားအနက်ကို မသိရ၊ 'ဂမျတေ' ဟူသော ပုဒ်မှလည်း ကံအနက်နှင့် ကတ္တားအနက်ကို မသိရပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဘာဝနှင့် ကံတို့သာလျှင် သိရကုန်၏၊ ထိုကြောင့် 'တသ္မာ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

තෙසමෙවාති මානන්තත්‍යාදීනමෙව. පරසමඤ්ඤාභි පරෙසං කච්චායනා නං පරොක්ඛාඉච්චෙව නාමං. තබ්බජ්ජිතෙසූති පරොක්ඛාසඤ්ඤිපච්චයවජ්ජිතෙසු. අපරොක්ඛෙසූති එත්ථ පරසමඤ්ඤාවසෙන පරොක්ඛාඉච්චනෙන සහ සමාසං දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤථාපි පටිපාදෙතුං ‘අථවා’තිආදිමාහ. පරොක්ඛෙති ඉන්ද්‍රියාවිසයෙ කාලෙ. පරොක්ඛෙවිහිතා පච්චයාති ඉමිනා උපචාරෙන තද්ධිතප්පච්චයවසෙන වා පරොක්ඛාති සද්දනිප්ඵත්තිමාහ. තෙ පන‘අ උ’ ඉච්චාදයො. තතොති පරොක්ඛප්පච්චයතො.

'တေသမေဝ' ဟူသည် မာန၊ တန္တ၊ တော စသည်တို့၏သာလျှင် တည်း။ အခြား ဆရာတို့၏ သမုတ်ချက်အားဖြင့် ကစ္စည်းဆရာမဟုတ်သော အခြားဆရာတို့၌ 'ပရောက္ခာ' ဟူ၍သာ အမည်ရှိ၏။ 'တဗ္ဗဇ္ဇိတေသု' ဟူသည် ပရောက္ခာအမည်ရှိသော ပစ္စည်းတို့ကို ချန်လှပ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အပရောက္ခေသု' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အခြားဆရာတို့၏ သမုတ်ချက်အားဖြင့် 'ပရောက္ခာ' ဟူသော ပုဒ်နှင့်တကွ သမာသ်ကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ တစ်မျိုးတစ်ဖုံလည်း သိစေခြင်းငှာ 'အထဝါ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ပရောက္ခေ' ဟူသည် မျက်ကွယ်ဖြစ်သော ကာလ၌ တည်း။ ပရောက္ခေကာလ၌ ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော ပစ္စည်းတို့သည် 'ပရောက္ခာ' မည်ကုန်၏ဟု ဤဥပစာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓိတပစ္စည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း 'ပရောက္ခာ' ဟူသော သဒ္ဒါ၏ ပြီးပုံကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပစ္စည်းတို့ကား 'အ၊ ဥ' စသည်တို့တည်း။ 'တတော' ဟူသည် ပရောက္ခာပစ္စည်းမှ တည်း။

නනු පුබ්බපක්ඛෙ ‘අපරොක්ඛෙසූ’ති එත්ථ ‘පරොක්ඛාවජ්ජිතෙසූ’ති අත්ථ වචනං යුජ්ජති, දුතියපක්ඛෙ පන ‘පරොක්ඛවජ්ජිතෙසූ’ති, තථා සති කථමෙත්ථ ‘පරොක්ඛාවජ්ජිතෙසූ’ති අත්ථවචනං යුජ්ජතීති ආහ- ‘තෙපනා’තිආදි. ඉධාති අපරොක්ඛෙසූති ඉමස්මිං. නනු ච ‘‘පරොක්ඛෙ අ උ’’ඉච්චාදිසුත්තෙ (6-6) ‘පරොක්ඛෙ’ති පකතිවිසෙසනන්ති පච්චයානං පරොක්ඛෙ විහිතතා කථන්ති මනසි නිධායාහ ‘පරොක්ඛෙ’ඉච්චාදි. භවනං භාවො කිරියාධාත්වත්ථො.

ရှေ့ဖက်၌ 'အပရောက္ခေသု' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ပရောက္ခာပစ္စည်းတို့ကို ချန်လှပ်၍' ဟု အနက်ဆိုခြင်းသည် သင့်လျော်၏၊ နောက်ဖက်၌မူ 'ပရောက္ခေကာလကို ချန်လှပ်၍' ဟု ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသို့ဖြစ်သော် အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ 'ပရောက္ခာပစ္စည်းတို့ကို ချန်လှပ်၍' ဟု အနက်ဆိုခြင်း သင့်လျော်ပါအံ့နည်းဟု မေးသော် 'တေ ပနာ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ဣဓ' ဟူသည် 'အပရောက္ခေသု' ဟူသော ဤပုဒ်၌ တည်း။ 'ပရောက္ခေ အ ဥ' စသော သုတ်၌ 'ပရောက္ခေ' ဟူသည် ပကတိ၏ ဝိသေသန ဖြစ်၏ဟု ပစ္စည်းတို့၏ ပရောက္ခေကာလ၌ ပြဋ္ဌာန်းအပ်သည်၏ အဖြစ်သည် ဘယ်သို့နည်းဟု နှလုံးသွင်း၍ 'ပရောက္ခေ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဖြစ်ခြင်းသည် 'ဘာဝ' မည်၏၊ ကိရိယာဟူသော ဓာတ်၏ အနက်တည်း။

සාධීයමානාවත්ථොති ඉමිනා සිද්ධාවත්ථා නිරස්සතෙ. පුබ්බපරීභූතො පධානකිරියාවයවභූතො කිරියාරූපො අත්ථො ලක්ඛණං සභාවො [Pg.240] යස්ස ධාත්වත්ථස්ස සො තථා වුත්තො. සත්වභූතොති එත්ථ පතීයතීති සෙසො. බහුවචනම්පි හොති පාකාපාකෙති අධිප්පායො, කරීයතීති කම්මං, තඤ්ච යදිපි නාමාදිකම්මමත්ථි, තථාපි ක්‍රියත්ථාඉච්චාධිකාරතො මානාදීනමඤ්ඤත්ථාලබ්භනතො ච කිරියා සම්බන්ධොව ගය්හතෙ, සු-සවනෙ සූයමානං.

'ပြုပြင်ဆဲဖြစ်သော အခြေအနေ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပြီးစီးပြီးသော အခြေအနေကို ပယ်မြစ်၏။ ရှေ့နောက်ဖြစ်သော၊ အဓိကကိရိယာ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ကိရိယာသဘောရှိသော အနက်သည် အမှတ်အသား သဘောရှိသော အကြင်ဓာတ်အနက်သည် ရှိ၏၊ ထိုဓာတ်အနက်ကို ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။ 'သတ္တဘူတော' ဟူရာ၌ 'သိအပ်၏' ဟု ကြွင်းသောပုဒ်ကို ဖြည့်စွက်ရမည်။ ချက်ခြင်းအမျိုးမျိုးတို့၌ ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ပြုအပ်သောကြောင့် 'ကံ' မည်၏၊ ထိုကံသည် နာမ်စသော ကံရှိသော်လည်း 'ကြိယတ္ထာ' စသော အခွင့်အာဏာရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မာနစသည်တို့ကို အခြားတစ်ပါးသော အရပ်၌ မရနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ကိရိယာနှင့် စပ်ယှဉ်သည်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ 'သု' ဟူသည် ကြားခြင်းအနက်၌ ကြားရသော အရာတည်း။

පාණිනියෙහෙත්ථ ‘‘භින්දති කුසූලං’ත්‍යාදො යා භෙදනාදිකිරියා කම්මනි දිස්සතෙ, සා යදා සුකරත්තමත්තෙන සප්පධානත්තවචනිච්ඡායං කත්තුත්තෙප්‍යුපලබ්භති ‘භිජ්ජතෙ කුසුලො සයමෙවෙ’ච්චාදිනා, තදාස්ස කත්තුනො සුත්තන්තරෙන කම්මසරික්ඛභාවො විධීයතෙ ‘කම්මනිස්සයං කාරියං යථා සියා’ති. තන්නිස්සායාහ- ‘යදා කම්මමෙවෙ’ච්චාදි. යදා කම්මමෙව කත්තුභාවෙන විවච්ඡීයතෙති සම්බන්ධො. කථං කත්වා තථා විවච්ඡීයතෙච්චාහ- ‘අත්තසමවෙතාය’ඉච්චාදි. අත්තසද්දෙන කම්මමත්‍ර විවච්ඡිතං, අත්තනි සමවෙතා එකදෙසීභූතා අත්තසමවෙතා, තස්සා කිරියාය කම්මට්ඨකිරියායාති වුත්තං හොති.

ပါဏိနီကျမ်း၌ ဤသို့ 'ဘိန္ဒတိ ကုသူလံ' စသည်တို့၌ ခွဲခြင်းစသော အကြင်ကိရိယာကို ကံ၌ မြင်ရ၏၊ ထိုကိရိယာသည် အလွန်လွယ်ကူသော အဖြစ်မျှကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် အဓိကဖြစ်၍ ပြောဆိုလိုသဖြင့် 'ဘိဇ္ဇတေ ကုသူလော သယမေဝ' စသည်ဖြင့် ကတ္တားအဖြစ်၌လည်း ရအပ်၏၊ ထိုအခါ ထိုကတ္တားအား အခြားသုတ်ဖြင့် ကံနှင့်တူသော အဖြစ်ကို 'ကံကို အမှီပြုသော အမှုသည် ဖြစ်ပါစေခြင်းငှာ' ဟု ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏။ ထိုအချက်ကို အမှီပြု၍ 'ယဒါ ကမ္မမေဝ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ယဒါ ကမ္မမေဝ ကတ္တုဘာဝေန ဝိဝစ္ဆီယတေ' ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ဘယ်သို့ပြု၍ ထိုသို့ ပြောလိုပါသနည်းဟု မေးသော် 'အတ္တသမဝေတာယ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အတ္တသဒ္ဒါဖြင့် ဤနေရာ၌ ကံကို ပြောလို၏။ မိမိ၌ ကိန်းဝပ်သော အရာသည် 'အတ္တသမဝေတ' မည်၏။ ထိုကိရိယာအား 'ကံ၌ တည်သော ကိရိယာအား' ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။

සුභෙදත්තාදිනෙති හෙතුම්හි කරණෙ වා තතියා. අත්ථතොති ‘කම්මෙයෙව ක්‍යො’ති (න සක්ඛි) වුත්තන්ති අධිප්පායො. තථාහි ‘භිජ්ජතෙති සවනා කම්මතාවගම්‍යතෙ’ති ඉමිනා අත්ථතො කම්මෙයෙවක්‍යොතිපටිපාදිතමෙව. වුත්තමෙව ඵුටීකරමාහ- ‘භිජ්ජතෙ ඉච්චස්මිං පදෙ’ඉච්චාදි. අඤ්ඤථාති යදි කම්මෙයෙව තෙපච්චයො න සියා. අතොති භිජ්ජතෙ ඉච්චස්මා. උපසංහරමාහ- ‘තස්මා’ඉච්චාදි. කිං වචනෙනාති පාණිනීයානමිව කිං සුත්තත්තරෙනාති අත්ථො.

‘Subhedattā’ စသည်တို့၌ တတိယဝိဘတ်သည် အကြောင်း (hetu) ၌ ဖြစ်စေ၊ ကိရိယာ (karaṇa) ၌ ဖြစ်စေ သက်ရောက်သည်။ အနက်သဘောအရမူ ‘ကံ၌သာ ကတျောပစ္စည်းဖြစ်၏’ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ‘bhijjate’ ဟု ကြားရခြင်းဖြင့် ကံ၏အဖြစ်ကို သိရှိနိုင်သဖြင့် ဤစကားဖြင့် အနက်အားဖြင့် ကံ၌သာ ကတျောပစ္စည်းဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသည်ကိုပင် ထင်ရှားစေရန် ‘bhijjate iccasmiṃ pade’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘Aññathā’ ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ကံ၌သာ ထိုပစ္စည်းမဖြစ်ပါမူ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘Ato’ ဟူသည်မှာ ‘bhijjate’ ဟူသော ပုဒ်မှ ဖြစ်သည်။ နိဂုံးချုပ်၍ တင်ပြရန် ‘tasmā’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ‘Kiṃ vacanena’ ဟူသည်မှာ ပါဏိနီကျမ်းဂိုဏ်းဝင်တို့ကဲ့သို့ အခြားသော သုတ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း ဟူသောအဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

වචනාභාවෙපි කම්මකත්තරි පදසඞ්ඛාරක්කමොපදස්සනමුඛෙන වුත්ති ගන්ථං විවරිතුමාහ- ‘වාක්‍යතො’ඉච්චාදි. වාක්‍යතො උද්ධරිත්වා පදෙසඞ්ඛරියමානෙති ‘භිජ්ජතෙ කුසූලො සයමෙවෙ’ති වාක්‍යතො විසුං කත්වා භිජ්ජතෙ’ති පදෙ සඞ්ඛරියමානෙ නිප්ඵාදීයමානෙති අත්ථො. තදෙවාති පදත්ථසාමඤ්ඤමෙව. තන්නිප්ඵාදනෙති තස්ස සඞ්ඛරිමානස්ස පදස්ස සඞ්ඛරණෙ. සයන්තීමස්සාත්‍ර අත්තනාති අත්ථො. න කෙවල මනෙනෙතදෙව වුත්තං- ‘කම්මෙයෙව පච්චයො’ති, කිඤ්චරහි අඤ්ඤම්පත්ථීති දස්සෙතුමාහ- [Pg.241] ‘අනෙන චෙ’ච්චාදි. චො වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ. අනෙනභිජ්ජතෙති සවනාඉච්චාදිනා ඉදඤ්චාහාති අත්ථො. කින්තදිච්චාහ ‘කම්ම කත්තුනො’ච්චාදි, න පදමුදාහරණන්ති කම්මකත්තුනො වාක්‍යමෙවොදාහරණං… වාක්‍යෙනෙව තස්ස පතීතියා මඤ්ඤතෙ. පදමෙවොදාහරණං කස්මා න සියාති ආහ- ‘පදෙහි’ච්චාදි. දුතියමුදාහරණං දස්සෙතුමාහ- ‘කත්තුනිස්සයො පි’ච්චාදි.

သုတ်စကားမရှိသော်လည်း ကမ္မကတ္တား ၌ ပုဒ်ကို ပြင်ဆင်ပုံ အစဉ်ကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ဝုတ္တိကျမ်းကို ဖွင့်ဆိုရန် ‘vākyato’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ‘Vākyato uddharitvā padesaṅkhariyamāne’ ဟူသည်မှာ ‘bhijjate kusūlo sayameva’ ဟူသော ဝါကျမှ သီးခြားခွဲထုတ်၍ ‘bhijjate’ ဟူသော ပုဒ်ကို ပြင်ဆင်အပ်သောအခါ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘Tadeva’ ဟူသည်မှာ ပုဒ်၏ သာမန်အနက်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ‘Tannipphādane’ ဟူသည်မှာ ပြင်ဆင်ဆဲဖြစ်သော ထိုပုဒ်ကို ပြီးမြောက်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း (ပြင်ဆင်ခြင်း) ၌ ဖြစ်သည်။ ‘Sayan’ ဟူသော ဤစကား၏အနက်မှာ ‘မိမိအလိုလို’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် ‘ကံ၌သာ ပစ္စည်းဖြစ်၏’ ဟုသာ မိန့်ဆိုသည်မဟုတ်၊ အခြားအချက်လည်း ရှိသေးသည်ကို ပြသရန် ‘anena ce’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ‘Ca’ သဒ္ဒါသည် ဆိုဖွယ်ရာ အခြားအချက်ကို ပေါင်းစည်းခြင်းအနက်၌ ရှိသည်။ ‘Anena’ ဟူသော ‘bhijjate’ ဟု ကြားရခြင်းကြောင့် စသည်ဖြင့် ဤအချက်ကိုလည်း မိန့်ဆိုသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုအချက်သည် အဘယ်နည်းဟူမူ ‘kamma kattuno’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ပုဒ်သည်သာ ဥပမာမဟုတ်ဘဲ ကံကတ္တား၏ ဝါကျသည်သာ ဥပမာဖြစ်သည်... ဝါကျဖြင့်သာ ထိုကံကတ္တားကို သိရှိနိုင်သောကြောင့်ဟု မှတ်အပ်၏။ ပုဒ်သည်သာ အဘယ်ကြောင့် ဥပမာမဖြစ်နိုင်သနည်းဟူမူ ‘padehi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ဒုတိယဥပမာကို ပြသရန် ‘kattunissayopi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။

අස්මිං පක්ඛෙති අස්මිං කත්තුත්තෙන විවච්ඡිතෙ පක්ඛෙ. තබ්බිසයත්තන්ති කම්මවාචීසයං සද්දවිසයත්තං. භාවකම්මෙසූතීමස්ස කත්තරිච්චස්ස ච පච්චයවිසෙසනත්ථෙ සති සාමත්ථියලද්ධම්පයොජනං දස්සෙතුමාහ- ‘භාවකම්මෙසූ’තිආදි. ඉමිනා අනෙන ච විසෙසිසත්තාති සම්බන්ධො. කින්තං විසෙසිතන්ති ආහ- ‘මානන්ත ත්‍යාදීසූ’ති. කින්තම්පයොජනන්ති පයොජනං දස්සෙතුමාහ- ‘ත්‍යාදීන’මිච්චාදි. යදි භාවකම්මෙසු කත්තරි ච තෙන තෙන සුත්තෙන මානාදයො න සියුං, කථන්තං විසෙසිතෙසු මානාදීසු පරෙසු ක්‍යාදයො සියුන්තීමිනා සාමත්ථියෙන ( ) භාවකම්මෙසු කත්තරි ( ) ච ‘‘වත්තමානෙති අන්ති’’ච්චාදිප්පභුතිකෙහි (6-1) සුත්තෙහි යථාලාභං භාවාදීසු පච්චයා හොන්තීති විඤ්ඤායතීති භාවො.

‘Asmiṃ pakkhe’ ဟူသည်မှာ ဤကတ္တားအဖြစ်ဖြင့် ပြောလိုအပ်သော အစု (ဘက်) ၌ ဖြစ်သည်။ ‘Tabbisayattaṃ’ ဟူသည်မှာ ကံဟောဖြစ်သော ထိုသဒ္ဒါ၏ အရာဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Bhāvakammesu’ ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် ‘kattari’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပစ္စည်း၏ ထူးခြားချက်ကို ပြသောအနက်ရှိသောအခါ စွမ်းအားဖြင့် ရရှိအပ်သော အကျိုးကို ပြသရန် ‘bhāvakammesu’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ‘Iminā’ နှင့် ‘anena ca’ ‘visesitattā’ ဟု စပ်ယှဉ်ရမည်။ အဘယ်အရာကို ထူးခြားစေအပ်သနည်းဟူမူ ‘mānanta tyādīsū’ ဟု မိန့်ဆိုသည်။ အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟူမူ အကျိုးကို ပြသရန် ‘tyādīnaṃ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ အကယ်၍ ဘာဝ၊ ကံနှင့် ကတ္တားတို့၌ ထိုထိုသုတ်ဖြင့် မာနပစ္စည်းစသည်တို့ မဖြစ်ကုန်အံ့၊ ထူးခြားစေအပ်သော မာနပစ္စည်းစသည်တို့ နောက်မှ ရှိနေသောအခါ ကျောပစ္စည်းစသည်တို့သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ကုန်အံ့နည်း၊ ဤစွမ်းအားဖြင့် ‘vattamāneti anti’ စသည်အစရှိသော သုတ်တို့ဖြင့် သက်ဆိုင်ရာ ဘာဝစသည်တို့၌ ပစ္စည်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု သိရှိအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

නතදත්ථං වචනමාරද්ධන්ති භාවකම්මෙසු කත්තරි මානන්තත්‍යාදිවිධානත්ථං පාණිනියෙහි විය සුත්තන්තරං නාරද්ධන්ති අත්ථො. අථ භාවකම්මෙසු කත්තරි ච මානාදිවිධානත්ථං වචනං නාරද්ධං ධාතුනියමනං ත්වස්ස වත්තබ්බන්ති තඤ්ච සාමත්ථියාව (ලබ්භතෙති) දස්සෙතුමාහ- ‘කිරියත්ථනියමොපි’ච්චාදි. අකම්මකා ධාතුතො භාවෙ කත්තරි ච සකම්මකා කම්මෙ කත්තරි චෙති කිරියත්ථනියමො යථාවුත්තෙන සාමත්ථියා ලබ්භතෙති සම්බන්ධො. අකම්මකානං කම්මවිරහා, සකම්මකානඤ්ච සතොපි භාවස්සාප්පධානත්තා අකම්මකා කත්තරි භාවෙ ච භවන්ති න කම්මෙ, සකම්මකා කම්මසබ්භාවා කත්තරි කම්මෙ ච භවන්ති න භාවෙතීදං සාමත්ථියං.

‘Natadatthaṃ vacanamāraddhaṃ’ ဟူသည်မှာ ဘာဝ၊ ကံနှင့် ကတ္တားတို့၌ မာနပစ္စည်းနှင့် တျာဒိဝိဘတ်စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ရန် ပါဏိနီဆရာတို့ကဲ့သို့ အခြားသောသုတ်ကို မစတင်အပ် (မပြုလုပ်အပ်) ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဘာဝ၊ ကံနှင့် ကတ္တားတို့၌ မာနပစ္စည်းစသည်တို့ကို ပြုလုပ်ရန် စကားကို မစတင်အပ်သော်လည်း ဓာတ်တို့၏ ကန့်သတ်ချက် (dhātuniyama) ကိုမူ ဆိုအပ်၏။ ထိုဓာတ်တို့၏ ကန့်သတ်ချက်သည်လည်း စွမ်းအားဖြင့်သာ ရရှိအပ်၏ဟု ပြသရန် ‘kiriyatthaniyamopi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ အကမ္မကဓာတ်တို့မှ ဘာဝနှင့် ကတ္တားတို့၌လည်းကောင်း၊ သကမ္မကဓာတ်တို့မှ ကံနှင့် ကတ္တားတို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏ ဟူသော ကိရိယာအနက် ကန့်သတ်ချက် (kiriyatthaniyama) သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော စွမ်းအားဖြင့် ရရှိအပ်၏ ဟု စပ်ယှဉ်ရမည်။ အကမ္မကဓာတ်တို့၌ ကံမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သကမ္မကဓာတ်တို့၌ ဘာဝအနက် ရှိသော်လည်း မထင်ရှားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အကမ္မကဓာတ်တို့သည် ကတ္တားနှင့် ဘာဝတို့၌ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ကံ၌ မဖြစ်ကုန်။ သကမ္မကဓာတ်တို့သည် ကံရှိခြင်းကြောင့် ကတ္တားနှင့် ကံတို့၌ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ဘာဝ၌ မဖြစ်ကုန် ဟူသောအချက်သည် စွမ်းအားဖြင့် ရရှိသောအနက် ဖြစ်သည်။

කම්මමපෙක්ඛතෙති [Pg.242] පචාදිතො කත්තරි පඨමපුරිසෙකවචනෙ කතෙ පචතිච්චාදීසු පචාදිනො පචනාදිකිරියා ඔදනාදිකං කම්මමපෙක්ඛතෙ. කත්තුත්තමපෙක්ඛතෙති භවතිච්චාදීසු භූආදීනං භවනාදිකිරියා කත්තුමත්තමපෙක්ඛතෙ.

‘Kammamapekkhati’ ဟူသည်မှာ ‘paca’ အစရှိသော ဓာတ်တို့မှ ကတ္တား၌ ပထမပုရစ် ဧကဝုစ်ဝိဘတ် သက်ရောက်၍ ‘pacati’ စသည် ဖြစ်လတ်သော် ‘paca’ အစရှိသော ဓာတ်တို့၏ ချက်ခြင်းစသော ကိရိယာသည် ဆွမ်းစသော ကံကို ငံ့လင့်၏။ ‘Kattuttamapekkhati’ ဟူသည်မှာ ‘bhavati’ စသည်တို့၌ ‘bhū’ အစရှိသော ဓာတ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းစသော ကိရိယာသည် ကတ္တားမျှကိုသာ ငံ့လင့်၏။

20. ණිණා

၂၀. ဏိ၊ ဏာ ပစ္စည်း။

යදත්ථන්ති යංපයොජනං.

‘Yadatthaṃ’ ဟူသည်မှာ အဘယ်အကျိုးကျေးဇူး (အဘယ်အလိုရှိအပ်သောအရာ) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

23. ජ්‍යා

၂၃. ဇျာပစ္စည်း။

ජිනන්තොති ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) රස්සො. සබ්බත්ථෙව යත්ථ කත්තරි පච්චයො තත්ථ විකරණාපි කත්තරියෙව, යත්ථ භාවකම්මෙසු තත්ථ විකරණාපි භාවකම්මෙසුයෙව,… එකාය පකතියා කාරකභෙදෙ(න) පච්චයස්සාසම්භවතො. තස්මා සහාභිධානානං මානාදිවිකරණානං කථන්නාම සහාසම්භවං ගච්ඡෙය්‍යුන්ති විධීයන්තෙ.

‘Jinanto’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘byañjane dīgharassā’ သုတ်ဖြင့် ရဿပြုအပ်သည်။ အလုံးစုံသော အရာတို့၌ပင် အကြင်ကတ္တား၌ ပစ္စည်းဖြစ်၏၊ ထိုကတ္တား၌ ဝိကရဏပစ္စည်းသည်လည်း ကတ္တား၌သာ ဖြစ်၏။ အကြင်ဘာဝနှင့် ကံတို့၌ ဖြစ်၏၊ ထိုဘာဝနှင့် ကံတို့၌ ဝိကရဏပစ္စည်းသည်လည်း ဘာဝနှင့် ကံတို့၌သာ ဖြစ်၏... တစ်ခုတည်းသော ပကတိ (ဓာတ်) ဖြင့် ကာရက ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် ပစ္စည်းမဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် အတူတကွ မိန့်ဆိုအပ်ကုန်သော မာနစသော ဝိကရဏပစ္စည်းတို့သည် အဘယ်သို့လျှင် အတူတကွ မဖြစ်နိုင်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်အံ့နည်း ဟု (အတူတကွ ဖြစ်နိုင်ရန်) ပြဋ္ဌာန်းတော်မူကြကုန်၏။

27. භාව

၂၇. ဘာဝ။

විවච්ඡාභෙදෙනාති සකම්මකාකම්මකවචනිච්ඡාභෙදෙන. උභයත්ථාති භාවකම්මෙසු. කරීයතීති කත්තබ්බො කරණීයො. ‘‘අපවාද විසයෙ උස්සග්ගො නාභිනිවිසතී’’ති එසො උස්සග්ගධම්මො. තබ්බාදීනන්තු කෙසඤ්චුස්සග්ගානම්පි අපවාදවිසයෙ පවත්ති හොති බහුලාධිකාරා. යථා ‘‘භාවකම්මෙසු තබ්බානීයා’’ති උස්සග්ගො, ‘‘වදාදීහියො’’ති (5-30) අපවාදො තංවිසයෙපි තබ්බානීයා හොන්ති ‘ගන්තබ්බො ගමනීයො’ති වෙදිතබ්බොති.

‘Vivacchābhedena’ ဟူသည်မှာ သကမ္မက (ကံလို)၊ အကမ္မက (ကံမလို) ဟု ပြောလိုခြင်း ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘Ubhayattha’ ဟူသည်မှာ ဘာဝနှင့် ကံ နှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ ‘Karīyati’ ဟူသည်မှာ ပြုအပ်သောကြောင့် ‘kattabbo’ ‘karaṇīyo’ ဟု ဖြစ်သည်။ ‘Apavāda visaye ussaggo nābhinivisatī’ (အထူးသုတ်၏အရာ၌ သာမန်သုတ်သည် မသက်ရောက်) ဟူသည်မှာ သာမန်သုတ်၏ သဘောတည်း။ တဗ္ဗပစ္စည်းစသည်တို့ကဲ့သို့သော အချို့သော သာမန်သုတ်တို့သည်ကား ဗဟုလအာဏာကြောင့် အထူးသုတ်၏ အရာ၌လည်း သက်ရောက်မှု ရှိတတ်ကုန်၏။ သာဓကအားဖြင့် ‘bhāvakammesu tabbānīyā’ ဟူသည်မှာ သာမန်သုတ် ဖြစ်၍၊ ‘vadādīhiyo’ ဟူသည်မှာ အထူးသုတ် ဖြစ်သော်လည်း ထိုအထူးသုတ်၏ အရာ၌လည်း တဗ္ဗ၊ အနီယပစ္စည်းတို့သည် သက်ရောက်ကုန်၏၊ ‘gantabbo’ ‘gamanīyo’ ဟူ၍ သိအပ်၏။

28. ධ්‍යණ

၂၈. ဓျဏပစ္စည်း။

කාරියං ‘‘ඤි බ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති (5-170) ඤි.

ပြုဖွယ်ကိစ္စသည် ‘ñi byañjanassa’ သုတ်ဖြင့် ‘ñi’ သို့ ရောက်၏။

30. වදා

၃၀. ဝဒဓာတ်။

අන්නතොතීමිනා ‘භොග්ගමඤ්ඤ’න්තෙත්ථ අඤ්ඤං නාම අන්නවතා අඤ්ඤන්ති අත්ථමාහ.

‘Annato’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘bhoggamaññaṃ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘añña’ မည်သည်ကား စားသုံးဖွယ်အစာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အခြားသောအရာ ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်ကို မိန့်ဆိုသည်။

31. කීච්ච

၃၁. ကိစ္စပစ္စည်း။

කම්මකරො [Pg.243] භරිතබ්බතායෙච්චාදිනා කිරියාසද්දත්තං භච්චසද්දස්ස දස්සෙන්තො සඤ්ඤාභාවමපාකරොති. ‘‘සඤ්ඤායං භරා’’ති ච ගණසුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, තෙනාහ- ‘සඤ්ඤායං භරා’තිආදි.

‘Kammakaro bharitabbatāya’ (အမှုလုပ်သူသည် ကျွေးမွေးထိုက်သောကြောင့်) စသည်ဖြင့် ‘bhacca’ သဒ္ဒါ၏ ကိရိယာသဒ္ဒါအဖြစ်ကို ပြသလျက် သညာ (အမည်နာမ) မျှသာ ဖြစ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၏။ ‘Saññāyaṃ bharā’ ဟူသော သုတ်သည် ဂဏသုတ် ဟု မှတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘saññāyaṃ bharā’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။

අභරිතබ්බාපිච්චාදිනා ඉදං දීපෙති දුවිධා සඤ්ඤාසද්දා කෙචි දච්චන්ත විගතාවයවත්ථා යථා ඩිත්ථාදයො, කෙචිදවයවත්ථානුගතායථා සත්තපණ්ණාදයො, තත්ථ භරියාසද්දස්ස කම්මම්පවත්තිනිමිත්තං ‘භරිතබ්බා භරියා’ති, යථා සත්ත පණ්ණානි අස්සාති සම්බන්ධො පවත්තිනිමිත්තං සත්තපණ්ණසද්දස්ස, එතඤ්ච පවත්තිනිමිත්තං සද්දනිප්ඵත්තිකිරියායමෙවොපදිසීයතෙ, ක්වචිදෙව ත්වත්ථවිසෙසෙ සත්‍යසති වා තස්මිං නිමිත්තෙ සද්දො වත්තතී’’ති. ඔකාරස්සාති ‘‘යුවණ්ණානමෙ ඔප්පච්චයෙ’’ති (5-82) කතඔකාරස්ස.

‘Abharitabbāpi’ စသည်ဖြင့် ဤအချက်ကို ပြသ၏ - သညာသဒ္ဒါတို့သည် နှစ်မျိုးရှိကုန်၏၊ အချို့တို့သည် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနက် (avayavattha) လုံးဝကင်းကွာ၍ သညာမျှသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဥပမာ - ဍိတ္ထ စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ အချို့တို့သည် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနက်နှင့် ယှဉ်ကုန်၏၊ ဥပမာ - သတ္တပဏ္ဏ စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသညာသဒ္ဒါတို့တွင် ‘bhariyā’ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ကြောင်းအကြောင်း (pavattinimitta) သည် ‘bharitabbā bhariyā’ (ကျွေးမွေးထိုက်သောကြောင့် ဘရိယာမည်၏) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ‘ခုနစ်ရွက်သော အရွက်တို့သည် ဤသစ်ပင်အား ရှိကုန်၏’ ဟူသော စပ်ယှဉ်မှုသည် ‘sattapaṇṇa’ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ကြောင်းအကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်ကြောင်းအကြောင်းကိုလည်း သဒ္ဒါပြီးမြောက်ခြင်း ကိရိယာ၌သာ ညွှန်ပြအပ်၏။ အချို့သော အနက်ထူး၌မူ ထိုအကြောင်း ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ ထိုသဒ္ဒါသည် သက်ရောက်၏။ ‘Okārassa’ ဟူသည်မှာ ‘yuvaṇṇāname oppaccaye’ သုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အိုကာရ (O-vowel) ၏ ဖြစ်သည်။

32. ගුහා

၃၂. ဂူဟာ။

සද්දිකානන්ති පාණිනියකච්චායනාදිවෙය්‍යාකරණානං. පෙසනං සක්කාරපුබ්බකං වා නියොජනං. කාමචාරානුඤ්ඤාති කත්තුමිච්ඡතො යථිච්ඡ මනුජානනං අතිසග්ගොනාමාති අත්ථො. නිමිත්තභූතස්සාති ‘‘භොතා කටො කත්තබ්බො’ච්චාදීසු කටකරණාදිනො කාරණභූතස්ස.

‘Saddikānaṃ’ ဟူသည်မှာ ပါဏိနီဆရာ၊ ကစ္စည်းဆရာ စသော သဒ္ဒါဆရာ (ဗျာကရုဏ်းဆရာ) တို့၏ ဖြစ်သည်။ ‘Pesana’ (စေခိုင်းခြင်း) ဟူသည်မှာ ရိုသေမှုနှင့်တကွ စေခိုင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Kāmacārānuññā’ (အလိုရှိသလို ပြုခွင့်ပေးခြင်း) ဟူသည်မှာ ပြုလုပ်လိုသူအား မိမိအလိုရှိတိုင်း ခွင့်ပြုခြင်း ဖြစ်၍ ‘atisagga’ မည်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘Nimittabhūtassa’ ဟူသည်မှာ ‘bhotā kaṭo kattabbo’ (အမောင်သည် ဖျာကို ပြုအပ်၏) စသည်တို့၌ ဖျာပြုလုပ်ခြင်းစသည်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အရာအား ဖြစ်သည်။

නනු ච සාමඤ්ඤෙන විහිතා එ(තෙ), තථා ච සති විජ්ඣත්ථවිහි තෙහි එය්‍යාදීහි තෙ බාධීයන්තිච්චාහ- ‘නචෙ’ච්චාදි. විධිවිසෙසත්තෙ පීති විධානං විධි නියොජනං කිරියාසු බ්‍යාපාරණා, තස්ස විධිනො පෙසාදීනං විසෙසත්තෙපි, නාවස්සන්තිආදි ජයාදිච්චබ්‍යාඛ්‍යානං නිස්සාය වුත්තං, වුත්තඤ්හි තෙන ‘‘කිමත්ථං පෙසාදීසු කිච්චසඤ්ඤිනො තබ්බඅනීයණ්‍යත්‍යප්පච්චයා විධීයන්තෙ, න සාමඤ්ඤෙන භාවකම්මෙසු විහිතා, එවමෙතෙ පෙස්වාදීඤ්ඤස්වත්‍ර ච භවිස්සන්තීති විසෙසවිහිතෙන විධ්‍යාදීසු පච්චයෙන බාධීයන්තෙ, වාසරූපවිධිනා භවිස්සන්ති එවඤ්චරහි එතං ඤාපෙති ‘ඉත්ථීඅධිකාරතො පරෙන වාසරූපවිධි නාවස්සම්භවතී’ති. අසරූපවිධි [Pg.244] අසරූපාපවාදප්පච්චයො වා විකප්පෙන බාධකො හොති උස්සග්ගස්සාති එතං අවස්සං න හොතීති ඤාපනත්ථම්පි න විධීයතෙති යොජනා. ‘‘වා-සරූපො-නිත්ථියං’’ති (පා, 3-1-94) පරසුත්තං. ධාත්වධිකාරෙවිහිතො අසරූපො අපවාදප්පච්චයො උස්සග්ගස්ස බාධකො භවති ඉත්ථි අධිකාරෙ විහිතප්පච්චයං වජ්ජයිත්වාති අත්ථො. හෙට්ඨා වුත්තානුසාරෙනෙදං විඤ්ඤාතබ්බං.

အကယ်၍ ထို(ကိစ္စပစ္စည်း)တို့သည် အထွေထွေအားဖြင့် စီရင်အပ်ကုန်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဝိဇ္ဈတ္ထ (အနုမတိအနက်) ၌ စီရင်အပ်ကုန်သော ဧယျစသော ပစ္စည်းတို့သည် ထိုကိစ္စပစ္စည်းတို့ကို တားမြစ်အပ်ကုန်အံ့ဟူ၍ ‘န စ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဝိဓိဝိသေသတ္တေပိ’ ဟူသည်မှာ စီရင်ခြင်းသည် ‘ဝိဓိ’ မည်၏၊ ကိရိယာတို့၌ ခိုင်းစေခြင်း အားထုတ်စေခြင်းတည်း၊ ထိုခိုင်းစေခြင်းစသော ‘ဝိဓိ’ ၏ ထူးခြားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘နာဝဿံ’ စသည်ကို ဇယဒိတျကျမ်း၏ ဖွင့်ဆိုချက်ကို အမှီပြု၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုဆရာသည် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏တည်း - “အဘယ်အကျိုးငှာ စေခိုင်းခြင်းစသည်တို့၌ ကိစ္စသညာရှိကုန်သော တဗ္ဗ၊ အနီယ၊ ဏျ၊ တျ၊ ယ ပစ္စည်းတို့ကို စီရင်အပ်ကုန်သနည်း၊ ကမ္မနှင့် ဘာဝအနက်တို့၌ အထွေထွေအားဖြင့် မစီရင်အပ်ကုန်သလော၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ထိုပစ္စည်းတို့သည် စေခိုင်းခြင်းစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားသော အနက်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ ထို့ကြောင့် ထူးခြားစွာ စီရင်အပ်သော စေခိုင်းခြင်းစသော အနက်တို့၌ ပစ္စည်းဖြင့် တားမြစ်အပ်ကုန်၏၊ ဝါသရူပဝိဓိဖြင့် ဖြစ်ကုန်လတ္တံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဤအချက်ကို သိစေ၏ - ‘ဣတ္ထိယာဓိကာရထက် လွန်သောအရပ်၌ ဝါသရူပဝိဓိသည် မုချမဖြစ်’ ဟု။” ရူပမတူသော အပဝါဒပစ္စည်းသည် ဥဿဂ္ဂ (အထွေထွေစည်းမျဉ်း) ကို ဝိကပ်အားဖြင့် တားမြစ်တတ်၏ဟူသော ဤအရာသည် မုချမဖြစ်ဟူ၍ သိစေခြင်းအကျိုးငှာလည်းကောင်း မစီရင်အပ်ဟု စပ်ရမည်။ ‘ဝါ-သရူပေါ-နိတ္ထိယံ’ ဟူသည်ကား ပါဏိနိသုတ်တည်း။ ဓာတုအဓိကာရ၌ စီရင်အပ်သော ရူပမတူသော အပဝါဒပစ္စည်းသည် ဣတ္ထိယာဓိကာရ၌ စီရင်အပ်သော ပစ္စည်းကို ဖယ်ချန်၍ ဥဿဂ္ဂကို တားမြစ်တတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဤအရာကို သိအပ်၏။

භොතා ඛලු කටො කාතබ්බොච්චාදි පෙසනෙ. ත්වයා කටො කාතබ්බොති අනුඤ්ඤායං. පත්තකාලෙ පරමුදාහරණං. එත්ථ පන කටකරණෙ කාලාරොචනමත්තමෙව විඤ්ඤායති, න පෙසාදි. ‘‘සත්ත්‍යරහෙස්වෙය්‍යාදී’’ති (6-11) සුත්තං විසෙසවිහිතං, තෙනාහ- ‘සාමඤ්ඤ විධානතො’ච්චාදි. සත්තිවිසිට්ඨෙච්චාදිනා වුත්තමත්ථං විවරති ‘සත්තී’තිආදිනා. කථං සත්තිවිසිට්ඨතා කත්තුනොති ආහ- ‘තංයොගා’ති. තාය සත්තියා යොගො තංයොගො. අවස්සකාධමීණතාවිසිට්ඨෙ තු කත්තරි කිච්චානං තදඤ්ඤෙසඤ්ච භාවාය විසුං- සුත්තිතං, තෙන, වුත්තං ‘ආවස්සකාධමීණතා විසිට්ඨෙව කත්තරී’ති. සබ්බත්ථෙවෙත්ථ ‘උද්ධං මුහුත්තතො’තිආදිනා එකෙකමුදාහරණං කමෙන දස්සිතං. භොතා රජ්ජං කාතබ්බන්ති අරහෙ, භවතා රජ්ජං කාතබ්බන්ති අත්ථො. භවං අරහොති පන අරහකත්තුත්තප්පකාසනත්ථං වුත්තං. එවමුපරිපි. සබ්බමෙතං බහුලග්ගහණානුභාවෙනෙති විඤ්ඤෙය්‍යං.

စေခိုင်းခြင်း (ပေသန) အနက်၌ ‘ဘောတာ ခလု ကဋော ကာတဗ္ဗော’ စသည်သည် ဥပမာတည်း။ ခွင့်ပြုခြင်း (အနုညာ) အနက်၌ ‘တွယာ ကဋော ကာတဗ္ဗော’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဆိုက်ရောက်သောအခါ (ပတ္တကာလ) အနက်၌ နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ကား ဖျာရက်ခြင်း၌ အချိန်အခါကို အသိပေးရုံမျှသာ သိအပ်၏၊ စေခိုင်းခြင်းစသည်ကို မဟုတ်။ ‘သတ္တျရဟေသွေယျာဒီ’ ဟူသော သုတ်သည် အထူးစီရင်အပ်သော သုတ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သာမည ဝိဓာနတော’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘သတ္တိဝိသိဋ္ဌေ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ‘သတ္တိ’ စသည်ဖြင့် ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏။ ကတ္တား၏ စွမ်းအားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ ‘တံယောဂါ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစွမ်းအားနှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် ‘တံယောဂ’ မည်၏။ မုချပြုအပ်သည်၏ အဖြစ်၊ ကြွေးမြီရှိသည်၏ အဖြစ်နှင့် ပြည့်စုံသော ကတ္တား၌မူ ကိစ္စပစ္စည်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ခြင်းငှာ သီးခြားသုတ်ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အာဝဿကာဓမီဏတာ ဝိသိဋ္ဌေဝ ကတ္တရိ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤအရာအားလုံး၌ ‘ဥဒ္ဓံ မုဟုတ္တတော’ စသည်ဖြင့် ဥပမာတစ်ခုစီကို အစဉ်အတိုင်း ပြအပ်၏။ ထိုက်တန်ခြင်း (အရဟ) အနက်၌ ‘ဘောတာ ရဇ္ဇံ ကာတဗ္ဗံ’ ဟူသည် ‘အရှင်သည် မင်းအဖြစ်ကို ပြုထိုက်၏’ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဘဝံ အရဟော’ ဟူသည်ကား ထိုက်တန်သော ကတ္တားအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ အထက်၌လည်းကောင်း။ ဤအားလုံးကို ဗဟုလဂ္ဂဟဏ၏ အာနုဘော်ကြောင့်ဟု သိအပ်၏။

33. කත්ත

၃၃. ကတ္တ။

ගලෙචොපකොති අලොපසමාසො. අභිමතො පරෙහි. අරහාදීසු විහිතප්පච්චයෙහීති ‘‘සත්ත්‍යරහෙස්වෙය්‍යාදී’’ (6-11) ච ‘‘සීලාභික්ඛඤ්ඤාවස්සකෙසු ණී’’ති (5-53) ච අරහාදීසු විහිතප්පච්චයෙහි. උපාදානසීලො සික්ඛාපනසීලො. මුණ්ඩනං ධම්මො සභාවො යෙසං තෙ මුණ්ඩනධම්මා. වධුං කතපරිග්ගහං සාවිට්ඨායනා මුණ්ඩයන්ති එතෙසං කුලධම්මො.

ဂလေစောပက ဟူသည်မှာ အလုတ္တသမာသ် ဖြစ်သည်။ သူတစ်ပါးတို့ လက်ခံအပ်၏။ 'အရဟာဒီသု ဝိဟိတပစ္စယေဟိ' ဟူသည်မှာ 'သတ္တျရဟေသွေယျာဒီ' (၆-၁၁) သုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'သီလာဘိက္ခည္ဉာဝဿကေသု ဏီ' (၅-၅၃) သုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း အရဟအစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ဖြစ်စေအပ်သော ပစ္စည်းတို့ဖြင့်။ ဥပါဒါနသီလရှိသူ၊ သိက္ခာပနသီလရှိသူ။ ဦးပြည်းကတုံးပြုခြင်းသဘော ရှိကြကုန်သော သူတို့သည် မုဏ္ဍနဓမ္မ မည်ကုန်၏။ သိမ်းဆည်းခြင်းပြုအပ်ပြီးသော သတို့သမီးကို သာဝိတ္ထာယန (ပုဏ္ဏား) တို့သည် ဦးပြည်းကတုံး ပြုကြကုန်၏၊ ဤသည်မှာ ထိုသူတို့၏ အမျိုးထုံးတမ်းစဉ်လာ (ကုလဓမ္မ) တည်း။

35. ආසිං

၃၅. အာသိံ။

කාපනායමාසිංසා නාමෙච්චාහ- ‘අප්පත්තස්සෙ’ච්චාදි. කිරියා විසෙසකත්තුවිසයාති කිරියාවිසෙසස්ස යො කත්තා සො විසයො [Pg.245] යස්සා සා තථා වුත්තා. කිරියාවිසෙසකත්තුවිසයත්තමෙව ඵුටී කත්තුමාහ- ‘අස්සා’ඉච්චාදි. අස්සා ජීවනකිරියාය නන්දන කිරියාය භවනකිරියාය වා කත්තා තංකිරියං සම්පාදෙන්තො භවෙය්‍ය භවතූති අත්ථො. ජීවතු නන්දතු භවතූති ආසිංසායං පයොගෙන ජීවක නන්දක භවකසද්දානං තංසමානත්ථතා දස්සිතා.

က-ပစ္စည်းသည် အာသိံသ (ဆုတောင်းခြင်း) မည်၏ဟူ၍ ပြဆိုရန် 'အပ္ပတ္တဿ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ကိရိယာဝိသေသကတ္တုဝိသယာဟူသည် ကိရိယာထူး၏ ကတ္တားသည်သာ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကိရိယာထူး၏ ကတ္တားသည်သာ အာရုံဖြစ်သည်ဟူသောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန် 'အဿာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအသက်ရှင်ခြင်းကိရိယာ၏၊ သို့မဟုတ် နှစ်သက်ခြင်းကိရိယာ၏၊ သို့မဟုတ် ဖြစ်ခြင်းကိရိယာ၏ ကတ္တားသည် ထိုကိရိယာကို ပြီးစေလျက် 'ဖြစ်ရာ၏၊ ဖြစ်ပါစေ' ဟူသော အနက်တည်း။ ဇီဝတု၊ နန္ဒတု၊ ဘဝတု ဟူ၍ ဆုတောင်းခြင်း၌ အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ဇီဝက၊ နန္ဒက၊ ဘဝက သဒ္ဒါတို့၏ ထို (ဆုတောင်းခြင်း) နှင့် အနက်တူသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသအပ်၏။

අකෙනෙවාසිං සනත්ථස්ස ගමිතත්තාති ආසිංසනා එව අත්ථො, තස්ස අකප්පච්චයෙනෙව ගමිතත්තා අවබොධිතත්තා. නාසිං සනත්ථස්ස පයොගොති ආසිංසනා අත්ථො යස්ස ජීවතු නන්දතු භවත්විච්චාදිනො සද්දන්තරස්ස, තස්ස නප්පයොගොති අත්ථො.

အကေနေဝါသိံ သနတ္ထဿ ဂမိတတ္တာဟူသည် တောင့်တခြင်း (အာသိံသန) အနက်ကို 'အက' ပစ္စည်းဖြင့်သာလျှင် သိအပ်သောကြောင့်တည်း။ နာသိံ သနတ္ထဿ ပယောဂေါဟူသည် တောင့်တခြင်းအနက်ရှိသော ဇီဝတု၊ နန္ဒတု၊ ဘဝတု အစရှိသော အခြားသဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲရန်မလိုခြင်း ဟူသော အနက်တည်း။

36. කරා

၃၆. ကရာ။

කරොති අත්තනො ඵලන්ති කාරණං.

မိမိ၏ အကျိုးကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အကြောင်း (ကာရဏ) မည်၏။

37. හාතො

၃၇. ဟာတော။

ජහන්ති උදකන්ති වීහීසු හායනසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තං දස්සෙති. ජහාති භාවෙ පදත්ථෙති ඉමිනාපි සංවච්ඡරෙ. භාවෙඉච්චස්සත්ථමාහ ‘පදත්ථෙ’ති. නිප්ඵත්තිමත්තං කිරියොපාදානන්ති කෙචි.

ရေကို စွန့်တတ်၏ဟူ၍ စပါးတို့၌ 'ဟာယန' သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ကြောင်းအကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) ကို ပြ၏။ နှစ် (သံဝစ္ဆရ) ၌လည်း 'ဇဟာတိ ဘာဝေ ပဒတ္ထေ' ဤသုတ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ဘာဝေ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို 'ပဒတ္ထေ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပြီးစီးခြင်းမျှသာ ကိရိယာကို ယူခြင်းဖြစ်သည်ဟု အချို့ ဆိုကုန်၏။

39. විතො

၃၉. ဝိတော။

නනු ච විතොති පඤ්චමීනිද්දිට්ඨත්තා ‘විතො පරස්මා ඤාඉච්චස්මා’ති වත්තබ්බං කථං විපුබ්බාති වුත්තන්ති ආහ- ‘විතො පරො’ඉච්චාදි. විපුබ්බො යස්සසො විපුබ්බො. විසද්දතො ධාතුම්හි පරභූතෙ සති විසද්දො පුබ්බො නාම හොතීති අත්ථො.

ဝိတော ဟူသည် ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် 'ဝိတော ပရသ္မာ ဉာဣစ္စသ္မာ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၏၊ အဘယ်ကြောင့် 'ဝိပုဗ္ဗာ' ဟု ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ- 'ဝိတော ပရော' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဝိသဒ္ဒါသည် ရှေ့၌ရှိသောကြောင့် ဝိပုဗ္ဗ မည်၏။ ဝိသဒ္ဒါထက် ဓာတ်သည် နောက်၌ဖြစ်လတ်သော် ဝိသဒ္ဒါသည် ရှေ့ကရှိသည်မည်၏ ဟူသော အနက်တည်း။

40. කස්මා

၄၀. ကသ္မာ။

සබ්බං ජානාති, කාලං ජානාතීති විග්ගහො.

အလုံးစုံကို သိတတ်၏၊ သို့မဟုတ် အခါကို သိတတ်၏ဟူ၍ ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။

41. ක්වච

၄၁. ကွစ။

නාමජාතිගුණකිරියා දබ්බසම්බන්ධතො පඤ්චවිධත්තෙපි කම්මස්ස ක්‍රියත්ථස්සාවධිරයමුපාදින්නොති ක්‍රියත්ථසම්බන්ධා කිරියාකම්මස්සෙහ ගහණං. තඤ්ච නිබ්බත්තිවිකතිපත්තිභෙදෙන තිවිධං, තිවිධස්සාප්‍යෙතස්ස විසෙසානුපානතො ගහණන්ති කමෙනුදාහරන්තො ආහ- ‘කරකරණෙ’ඉච්චාදි.

နာမ်၊ ဇာတ်၊ ဂုဏ်၊ ကိရိယာ၊ ဒြပ်တို့နှင့် ဆက်စပ်ခြင်းအားဖြင့် ကံသည် ငါးပါးအပြားရှိသော်လည်း၊ ကိရိယာ၏အနက်နှင့် ဆက်စပ်သော ကိရိယာကံကိုသာ ဤနေရာ၌ ယူအပ်၏။ ထိုကံသည်လည်း နိဗ္ဗတ္တိကံ၊ ဝိကတိကံ၊ ပတ္တိကံ အပြားအားဖြင့် သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးပါးသော ကံတို့၏ ထူးခြားသော အနက်တို့ကို ယူရန် အစဉ်အတိုင်း ဥပမာပြလျက် 'ကရkရဏေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

ලොකවිදූතිආදිදස්සනතො [Pg.246] ක්වචිග්ගහණෙ පයොජනං වත්තුමාහ- ‘කම්මතො’ච්චාදි. නනු ච ක්වචිග්ගහණෙනෙව ‘ආදිච්චං පස්සති’ච්චාදොපි (නිවත්ති) වත්තුං සක්කා කස්මා ‘බහුලාධිකාරා’ති වුත්තන්ති ආහ ‘තෙනෙ’ච්චාදි. තෙනාති යෙන ක්වචිග්ගහණං කුතොචියෙවාති දස්සනත්ථං කතං තෙනාති අත්ථො. තෙනාති වා ක්වචිග්ගහණෙන. අථ ආදිච්චං පස්සතිච්චාදො විය කම්මකරාදීසුපි නිවත්තිමදස්සෙත්වා ‘ක්වචීති කිං කම්මකරො’ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ- ‘යජ්ජෙව’මිච්චාදි.

'လောကဝိဒူ' စသည်တို့ကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် ကွစိဂ္ဂဟဏ၏ အကျိုးကို ပြောဆိုခြင်းငှာ 'ကမ္မတော' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား 'ကွစိ'ဂ္ဂဟဏဖြင့်သာ 'အာဒိစ္စံ ပဿတိ' အစရှိသည်တို့၌လည်း တားမြစ်ခြင်းကို ဆိုနိုင်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် 'ဗဟုလာဓိကာရာ' ဟု ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ- 'တေန' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'တေန' ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ကွစိဂ္ဂဟဏကို တစ်စုံတစ်ခုသော ဓာတ်မှသာလျှင် ဖြစ်စေခြင်းကို ပြသရန် ပြုအပ်၏၊ ထိုကြောင့် ဟူသော အနက်တည်း။ သို့မဟုတ် 'တေန' ဟူသည် ကွစိဂ္ဂဟဏဖြင့် ဟူလို။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'အာဒိစ္စံ ပဿတိ' စသည်တို့၌ ကံဖြစ်ခြင်းကို မပြဘဲ ကမ္မကရ အစရှိသည်တို့၌ 'ကွစိတိ ကိံ ကမ္မကရော' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ- 'ယဇ္ဇေဝံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

තස්සාති බහුලවචනස්ස, මහාධිකාරත්තාති මහාවිසයත්තා. කුතොචියෙවාති කුතොචි ධාතුතොයෙව. අථෙහ කස්මා න හොති දෙවදත්තො සයති දාත්තෙන ලුනාති සුනඛානං දදාති නගරා අපෙති ථාලියං පචති මාතු සරතී’’ති, සබ්බමෙවෙදං කිරියා (යා) භිසම්බන්ධීයතීති යදිපෙවං, තථාපි කම්මත්තෙනෙව යං වත්තු මිච්ඡිතං න කාරකන්තරත්තෙන නාපි සම්බන්ධභාවෙන, තස්සෙව කම්මසද්දෙන ගහණං කම්මවචනසාමත්ථියා, අඤ්ඤථා ස්‍යාදිතොච්චෙව වදෙය්‍ය කිං කම්මාති වචනෙනාති.

'တဿ' ဟူသည် ဗဟုလဝစန၏၊ 'မဟာဓိကာရတ္တာ' ဟူသည် ကျယ်ပြောသော အရာရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ကုတောစိယေဝ' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဓာတ်မှသာလျှင်။ အကယ်၍ ဤနေရာ၌ 'ဒေဝဒတ္တော သယတိ' (ဒေဝဒတ်သည် အိပ်၏)၊ 'ဒါတ္တေန လုနာတိ' (တံစဉ်ဖြင့် ရိတ်၏)၊ 'သုနခါနံ ဒဒါတိ' (ခွေးတို့အား ပေး၏)၊ 'နဂရာ အပေတိ' (မြို့မှ ဖဲ၏)၊ 'ထာလိယံ ပစတိ' (အိုး၌ ချက်၏)၊ 'မာတု သရတိ' (အမိကို အောက်မေ့၏) ဟူသော ဤအလုံးစုံသော အရာသည် ကိရိယာနှင့် ဆက်စပ်နေပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ကံအဖြစ်ဖြင့် မယူသနည်းဟူမူ- အကယ်၍ ထိုသို့ ဆက်စပ်နေသော်လည်း ကံအဖြစ်ဖြင့်သာ ပြောဆိုလိုအပ်သည် ဖြစ်၍ အခြားကာရကအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆက်စပ်မှုမျှ (သမ္ဗန္ဓ) အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း မပြောဆိုလိုအပ်ပေ။ ကမ္မသဒ္ဒါ၏ စွမ်းရည်ကြောင့် ထိုကံကိုသာ ကမ္မသဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက 'ဣတော' ဟုသာ ဆိုရာ၏၊ 'ကမ္မ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုအံ့နည်း။

42. ගමා

၄၂. ဂမာ။

වෙදන්ති එත්ථ අත්ථමාහ විත්තින්ති, තුට්ඨින්ති අත්ථො.

'ဝေဒံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အနက်ကို 'ဝိတ္တိံ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ နှစ်သက်ခြင်း (ဝမ်းမြောက်ခြင်း) ဟု အနက်ရ၏။

43. සමා

၄၃. သမာ။

තඤ්චෙති උපමානස්ස පරාමාසො. භෙදෙන විවරණන්ති සමානාදීහීති අවත්වා භෙදෙන විවරණං. තුල්‍යතායුපලබ්භමානස්ස සදිසාදිසද්දවචනීයත්තා අවයවත්ථානුගමෙනාත්තනො-භිධෙය්‍යෙ සදිසාදිසද්දානම්පවත්ති වෙදිතබ්බා.

ထို 'တံ'ဟူသော ပုဒ်သည် ဥပမာန်ကို သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ထူးခြားစွာ ဖွင့်ပြခြင်း' ဟူသည်မှာ 'သမာန'အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် မဆိုဘဲ ထူးခြားစွာ ဖွင့်ဆိုပြခြင်း ဖြစ်သည်။ တူမျှသော အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားတွေ့ရှိရသော အရာကို သဒိသစသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဆိုအပ်သော အဖြစ်ကြောင့်၊ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သော အနက်သို့ လိုက်သဖြင့် မိမိ၏ ဟောအပ်သော အနက်၌ သဒိသစသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို သိအပ်၏။

44. භාව

၄၄. ဘာဝ

කාරකං සාධකං නිබ්බත්තකන්ති අනත්ථන්තරං. කරොති කිරියං නිබ්බත්තෙති නිමිත්තභාවෙනාති කාරකං. කත්තාදීනං කිරියානිමිත්තත්තන්තු සයමෙව ‘තත්ථ කත්තා’තිආදිනා භෙදෙන පකාසයිස්සති. කිරියානිමිත්තං… නිබ්බත්තකෙසු කත්තාදීසු ඡසුපි රුළ්හත්තා තෙනෙත්ථ කත්තාවාත්තප්පධානො, කරණාදයොප්‍යප්පධානා කාරකබ්‍යපදෙසො ලබ්භන්තෙ… [Pg.247] අඤ්ඤථා කාරකසද්දෙන තෙසං ගහණං න සියාති. කිමිදං කාරකන්ත්‍යාහ- ‘සත්තිකාරක’න්ති. එවං චරහි දබ්බාදීනං කථං කාරකත්තමිච්චාහ- ‘තදධිකරණා’තිආදි. තස්සා සත්තියා ආධාරා නිස්සයාති අත්ථො, පුං නපුංසකෙ අධිකරණසද්දො. තෙසු දබ්බා දීසු තිට්ඨතීති තත්‍රට්ඨා, සත්ති. තස්සා භාවො තත්‍රට්ඨතා, තාය. අථ දබ්බාදීනං මුඛ්‍යතො කාරකත්තෙ සති කිමායාතන්ත්‍යාහ ‘යදි’ච්චාදි.

ကာရက၊ သာဓက၊ နိဗ္ဗတ္တက ဟူသော ပုဒ်တို့သည် အနက် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ အကြောင်းဖြစ်သောအဖြစ်ဖြင့် ကိရိယာကို ပြုတတ် ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ကာရက မည်၏။ ကတ္တားအစရှိသည်တို့၏ ကိရိယာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်ကိုမူကား မိမိကိုယ်တိုင်ပင် 'ထို၌ ကတ္တား' အစရှိသည်ဖြင့် အပြားအားဖြင့် ပြလတ္တံ့။ ကိရိယာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော... ဖြစ်စေတတ်သော ကတ္တား အစရှိသော ခြောက်ပါးသော ကာရကတို့၌လည်း ရူဠှီအားဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုကာရက၌ ကတ္တားသည်သာလျှင် မိမိကိုယ်တိုင် အဓိကဖြစ်၍၊ ကရဏ အစရှိသည်တို့သည်လည်း အဓိကမဟုတ်ဘဲ ကာရက ဟူသောအမည်ကို ရကြကုန်၏... သို့မဟုတ်လျှင် ကာရကသဒ္ဒါဖြင့် ထိုသူတို့ကို ယူခြင်း မဖြစ်ရာ။ ဤကာရကဟူသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် 'သတ္တိကာရက' ဟု ဆို၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဒြပ်အစရှိသည်တို့အား အဘယ်သို့ ကာရကအဖြစ် ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးသော် 'တဒဓိကရဏာ' အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ထိုစွမ်းအား (သတ္တိ) ၏ တည်ရာ အမှီပြုရာ ဟူသော အနက်ဖြစ်၏၊ ပုလ္လိင် နပုလ္လိင်၌ အဓိကရဏသဒ္ဒါ ရှိ၏။ ထိုဒြပ်အစရှိသည်တို့၌ တည်တတ်သောကြောင့် 'တတြဋ္ဌာ' မည်သော သတ္တိ (စွမ်းအား) ဖြစ်၏။ ထိုစွမ်းအား၏ အဖြစ်သည် တတြဋ္ဌတာ မည်၏၊ ထိုတတြဋ္ဌတာကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဒြပ်အစရှိသည်တို့အား အဓိကအားဖြင့် ကာရကအဖြစ် ရှိလတ်သော် အဘယ်သို့ သက်ရောက်အံ့နည်းဟု မေးသော် 'ယဒိ' အစရှိသည်ကို ဆို၏။

තෙසන්ති කත්තාදිකාරකානං. අඤ්ඤමඤ්ඤබ්‍යාවුත්තරූපත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤතො බ්‍යාවුත්තං නිවත්තං රූපං කරණාදිසභාවො යෙසං කත්තාදි කාරකානං තෙ තථා වුත්තා, තෙසං භාවො තත්තං තස්මා. කරණ රූපන්ති කරණං රූපං සභාවො යස්ස අධිකරණස්ස තං තථා වුත්තං. එවඤ්චසතිකො දොසොච්චාහ ‘තථා චෙ’ච්චාදි. කෙනචි සුකරත්තෙන සප්පධානත්තවචනිච්ඡායං ‘ථාලී පචතී’ති භවති. තත්‍රෙවුක්කංසවච නිච්ඡායං ‘ථාලියා පචතී’ති.

တေသံ-ဟူသည် ကတ္တားအစရှိသော ကာရကတို့၏။ အညမညဗျာဝုတ္တရူပတ္တာ-ဟူသည် အချင်းချင်းမှ ကွဲပြားသော ကရဏအစရှိသော သဘောရှိကြကုန်သော ကတ္တားအစရှိသော ကာရကတို့သည် ထိုသို့ ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထိုကာရကတို့၏ အဖြစ်သည် ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ကရဏရူပံ-ဟူသည် ကရဏဟူသော သဘောရှိသော အဓိကရဏကို ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပါက အဘယ်အပြစ်ရှိအံ့နည်းဟု မေးသော် 'တထာ စေ' အစရှိသည်ကို ဆို၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော လွယ်ကူသော အဖြစ်ကြောင့် အဓိကအဖြစ်ဖြင့် ပြောဆိုလိုသောအခါ 'အိုးသည် ချက်၏ (ထာလီ ပစတိ)' ဟု ဖြစ်၏။ ထိုအိုး၌ပင် ထူးကဲစွာ ပြောဆိုလိုသောအခါ 'အိုးဖြင့် ချက်၏ (ထာလိယာ ပစတိ)' ဟု ဖြစ်၏။

එවඤ්චකත්වාති නිපාතසමුදායො-යං හෙත්වත්ථො. තස්මාති අත්ථො. කත්තා නිමිත්තන්ති සම්බන්ධො. කත්තුට්ඨකිරියානිමිත්තස්ස කත්තුනො උදාහරණං ‘හසති නච්චතී’ති. තදත්ථෙති තාය කම්මසමවායිනියා පචනාදිකිරියාය අත්ථෙ අධිස්සයනාදයො පවත්තෙන්තො කිරියාය නිමිත්තන්ති සම්බන්ධො. එවමුපරිපි.

ဧဝဉ္စကတွာ-ဟူသည် နိပါတ်အပေါင်းတည်း၊ အကြောင်းဟူသော အနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။ ကတ္တာ နိမိတ္တံ-ဟူသည် စပ်စပ်မှုတည်း။ ကတ္တား၌တည်သော ကိရိယာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကတ္တား၏ ဥပမာကား 'ရယ်၏၊ က၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ တဒတ္ထေ-ဟူသည် ထိုကမ္မ၌ ယှဉ်သော ချက်ခြင်းစသော ကိရိယာ၏ အနက်၌ အိုးတည်ခြင်းစသည်တို့ကို ဖြစ်စေလျက် ကိရိယာ၏ အကြောင်း ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်မှု ဖြစ်သည်။ ဤနည်းအတိုင်း အထက်၌လည်း သိအပ်၏။

ඔදනං පචති දෙවදත්තොති කම්මට්ඨකිරියාය නිමිත්තභූතස්ස කත්තුනො උදාහරණං. භාජනසඞ්ඛරණමධිස්සයනං. ආදිසද්දෙන තණ්ඩුලවපනඉන්ධනාපහරණාදයො ගය්හන්ති. ද්විධාපත්තියන්ති රුක්ඛාදීනං ද්විධා පවත්තියං.

ဒေဝဒတ်သည် ထမင်းကို ချက်၏ ဟူသည် ကမ္မ၌တည်သော ကိရိယာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကတ္တား၏ ဥပမာ ဖြစ်သည်။ အိုးကို ပြင်ဆင်ခြင်းသည် အဓိဿယန မည်၏။ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ဆန်ထည့်ခြင်း၊ ထင်းတိုက်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ဒွိဓာပတ္တိယံ-ဟူသည် သစ်ပင်အစရှိသည်တို့၏ နှစ်ခြမ်းကွဲ၍ ဖြစ်ခြင်း၌ ဖြစ်သည်။

බ්‍යාපනෙති සම්බන්ධෙ. ගිරධාතුතො අප්පච්චයෙ- ‘‘එඔනම වණ්ණෙ’’ති (137) සුත්තෙ ‘අවණ්ණෙති යොගවිභාගතො ගකාරෙ ඉකාරස්ස අත්තං හොතීති දස්සෙතුමාහ- ‘අවණ්ණෙති යොගවිභාගා අත්තං ඉස්සා’ති. අඤ්ඤථාපි පටිපාදෙතුමාහ- ‘එස්ස වා’තිආදි. එස්සාති ‘‘ලහුස්සුපන්ථස්සා’’ති (5-87) කතඑස්ස. සකලෙනාති ‘එඔනම වණ්ණෙ’’ති සකලෙන සුත්තෙන. පුරීති නිපාතො.

ဗျာပနေ-ဟူသည် ပတ်သက်ဆက်နွယ်ခြင်း၌တည်း။ ဂိရဓာတ်မှ အ ပစ္စည်းသက်သော် 'ဧဝေါနမ ဝဏ္ဏေ' သုတ်၌ 'အဝဏ္ဏေ' ဟူသော ယောဂဝိဘာဂဖြင့် ဂကာရ၌ ရှိသော ဣကာရ၏ အကာရအဖြစ် ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှါ 'အဝဏ္ဏေတိ ယောဂဝိဘာဂါ အတ္တံ ဣဿာ' ဟု ဆို၏။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ပြည့်စုံစေရန် 'ဧဿာ ဝါ' အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ဧဿာ-ဟူသည် 'လဟုဿုပန္ထဿ' သုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ဧကာရ၏ ဖြစ်သည်။ သကလေန-ဟူသည် 'ဧဝေါနမ ဝဏ္ဏေ' ဟူသော တစ်သုတ်လုံးဖြင့်တည်း။ ပုရိ-ဟူသည် နိပါတ် ဖြစ်သည်။

ඊසක්කරොති [Pg.248] බින්දුලොපො, ද්විත්තං, සාමඤ්ඤෙන විධානතොති පරෙසං විසෙසවිධානසබ්භාවමාහ. ගණිකාලයං ගණිකානං ගෙහං. නෙපථ්‍යමාකප්පො. දත්තොලද්ධොති පච්චයස්ස කම්මසාධනත්තං දීපෙතුංවුත්තං. විනාලිඞ්ගවචනෙහි පාටිපදිකත්ථං නිද්දිසිතුං න සක්කාති භාවෙති සබ්බලිඞ්ගසඞ්ඛ්‍යාසම්බන්ධයොග්ගපාටිපදිකත්ථසාමඤ්ඤෙ පච්චයනිමිත්තත්තෙන ගහිතෙපි සාමඤ්ඤෙ චරිතත්ථත්තා ලිඞ්ගවචනං නප්පධානන්ති ඉට්ඨිආවුධන්තී ඉත්ථි නපුංසකෙභාවෙ, පාකාති බහුවචනෙපි භාවෙ භවති එව.

ဤသက္ကရောတိ-ဟူရာ၌ ဗိန္ဒုချေခြင်း၊ ကဏ္ဍဇ (ဒွိတ္တ) ပြုခြင်းတို့သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကြောင့်ဖြစ်၍ အခြားသော ဝိသေသပြဋ္ဌာန်းချက် ရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ဂဏိကာလယံ-ဟူသည် ပြည့်တန်ဆာမတို့၏ အိမ် ဖြစ်သည်။ နေပတ္ထျံ-ဟူသည် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ဖြစ်သည်။ ဒတ္တော လဒ္ဓေါ-ဟူသည် ပစ္စည်း၏ ကမ္မသာဓနအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှါ ဆိုအပ်သည်။ လိင်၊ ဝုစ်တို့မှ ကင်း၍ ပုဒ်၏ အနက် (ပါဋိပဒိကတ္ထ) ကို မညွှန်ပြနိုင်ဟု ယူဆသောကြောင့် ခပ်သိမ်းသော လိင်၊ ဝုစ်တို့နှင့် စပ်လျဉ်းရန် သင့်တော်သော ပါဋိပဒိကတ္ထ အထွေထွေ၌ ပစ္စည်း၏ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ပြီးစီးသဖြင့် လိင်နှင့် ဝုစ်သည် အဓိက မဟုတ်သောကြောင့် 'ဣတ္ထိ အာဝုဓံ' ဟု ဣတ္ထိလိင်နှင့် နပုံသကလိင်တို့၌ ဘာဝအနက်၌လည်းကောင်း၊ 'ပါကာ' ဟု ဗဟုဝုစ်၌လည်းကောင်း ဘာဝအနက်၌ ဖြစ်သည်သာတည်း။

45. දාධා

၄၅. ဒါဓာ

සපාදීහි අපාදීහිචාති පාදිසහිතෙහි පාදිරහිතෙහි ච දාධාහි.

သပါဒီဟိ အပါဒီဟိ စ-ဟူသည် ပ-အစရှိသော ဥပသာရနှင့် တကွဖြစ်ကုန်သော၊ ပ-အစရှိသော ဥပသာရ ကင်းကုန်သော ဒါဓာ ဓာတ်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။

46. වමා

၄၆. ဝမာ

සාපානදොණියන්ති සාරමෙයානං භුඤ්ජනකඅම්බණෙ. ඨිතසුපාන වමථුවියාති පවත්තසුනඛච්ඡද්දනං විය.

သာပါနဒေါဏိယံ-ဟူသည် ခွေးတို့ စားသောက်ရာ စားခွက်၌။ ဌိတသုပါန ဝမထုဝိယ-ဟူသည် တည်ရှိသော ခွေး၏ အန်ဖတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

47. ක්වි

၄၇. ကွိ

යථාදස්සනන්ති ආචික්ඛතීති යොජනා. තෙන කුතොචි ධාතුතොති. ගණ්හන්තීති ගහ=උපාදානෙච්චස්ස. සලාකාසද්දස්ස සලාකන්ති. සභාසඉච්චස්ස අන්තබ්‍යඤ්ජනලොපෙ සභාපකතිතො ‘‘ඉත්ථි යමත්වා’’ති (3-26) ආප්පච්චයො. පභාතීති ආ=දිත්තියමිච්චස්ස.

ယထာဒဿနံ-ဟူသည် ပြောကြား၏ ဟု ယှဉ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဓာတ်မှ ဖြစ်သည်။ ဂဏှန္တိ-ဟူသည် ဂဟ=ဥပါဒါန်ဟူသော ဓာတ်၏ ဖြစ်သည်။ သလာကာသဒ္ဒါ၏ သလာကံ ဟု ဖြစ်သည်။ သဘာသ-ဟူသော သဒ္ဒါ၏ အဆုံးဗျည်းချေရာ၌ 'သဘာ' ဟူသော ပကတိမှ 'ဣတ္ထိ ယမတွာ' (၃-၂၆) သုတ်ဖြင့် အာပစ္စည်း သက်သည်။ ပဘာတိ-ဟူသည် အာ=တောက်ပခြင်းဟူသော အနက်ရှိသော ဓာတ်၏ ဖြစ်သည်။

48. අනො

၄၈. အနော

චලනාදීනං සීලාදීසු නිප්ඵාදනත්ථං විසුං සුත්තිතං පරෙහි, ඉධ පන බහුලං වචනෙනෙවාති දස්සෙතුමාහ- ‘චලනාදීසූ’තිආදි.

လှုပ်ရှားခြင်းအစရှိသည်တို့ကို လေ့ကျင့်မှုစသည်တို့၌ ပြီးမြောက်စေရန် အခြားဆရာတို့သည် သီးခြားသုတ် ပြုကြကုန်၏၊ ဤကျမ်း၌မူကား ဗဟုလဝုစ်ဖြင့်သာ ပြီးစီးပုံကို ပြခြင်းငှါ 'စလနာဒီသု' အစရှိသည်ကို ဆို၏။

49. ඉත්ථි

၄၉. ဣတ္ထိ

ක්ලිකයකිච්චත්‍ර කකාරබහුත්තා කකාරාති බහුවචනං. තිතික්ඛා ඉච්චාදො තිතික්ඛනමිච්චාදිනා විග්ගහො ‘‘ඉත්ථියමත්වා’’ (3-26). අපරි පඨිතොති ධාතුපාඨෙ අපරිපඨිතො. පාණිවිසෙසොති සත්තවිසෙසො. ඉමිනා ච ‘‘යථාකථඤ්චි නිප්ඵත්ති, රුළ්හියා අත්ථනිච්ඡයො’’ති දස්සෙති.

ကၠိကယကိစ္စတြ-ဟူရာ၌ ကကာရ များပြားသောကြောင့် 'ကကာရာ' ဟု ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ဆိုသည်။ တိတိက္ခာ အစရှိသော ပုဒ်၌ တိတိက္ခနံ ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏၊ 'ဣတ္ထိယမတွာ' (၃-၂၆) သုတ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ အပရိပဌိတော-ဟူသည် ဓာတုပါဌ်၌ မဖတ်အပ်သော ဓာတ် ဖြစ်သည်။ ပါဏိဝိသေသော-ဟူသည် သတ္တဝါအထူး ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် 'တစ်စုံတစ်ရာသော နည်းဖြင့် ပြီးမြောက်ခြင်း၊ ရူဠှီအားဖြင့် အနက်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း' ကို ပြ၏။

ආසිං [Pg.249] සායං ගම්මමානායං සඤ්ඤාවිසයෙ ධාතූහි තිප්පච්චයො කිච්චප්පච්චයො ච යථා සියාති ‘‘තිකිච්චාසිට්ඨෙ’’ති (7-2-3) සුත්තිතං කච්චායනෙන. තමිහ සාමඤ්ඤෙන විධානාව සිද්ධන්ති නිරූපයිතුමාහ- ‘කච්චායනෙන පනෙ’ච්චාදි. තබ්බ අනීයණ්‍ය තෙය්‍ය රිච්චප්පච්චයානං ‘‘තෙ කිච්චා’’ති (7-1-22) කිච්චසඤ්ඤං විධාය සෙසානං ‘‘අඤ්ඤෙකිතී’’ති (7-1-23) කිත්සඤ්ඤා කතා කච්චායනෙන. තෙනාහ- ‘කිත සඤ්ඤො’ති.

တောင့်တခြင်း (အာသီသ) အနက် ထင်ရှားသောအခါ ဓာတ်တို့မှ တိပစ္စည်းနှင့် ကိစ္စပစ္စည်းတို့သည် အသီးသီး ဖြစ်ထိုက်ကုန်၏ဟု ကစ္စည်းဆရာသည် 'တိကိစ္စာသိဋ္ဌေ' (၇-၂-၃) သုတ်ကို ပြုတော်မူ၏။ ထိုသုတ်ကို ဤကျမ်း၌ ယေဘုယျအားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းခြင်းဖြင့်ပင် ပြီးစီးကြောင်းကို သတ်မှတ်ပြခြင်းငှါ 'ကစ္စာယနေန ပန' အစရှိသည်ကို ဆို၏။ တဗ္ဗ၊ အနီယ၊ ဏျ၊ တေယျ၊ ရိစ္စ ပစ္စည်းတို့အား 'တေ ကိစ္စာ' (၇-၁-၂၂) သုတ်ဖြင့် ကိစ္စအမည်ကို သမုတ်၍၊ ကြွင်းသောပစ္စည်းတို့အား 'အညေကိတိ' (၇-၁-၂၃) သုတ်ဖြင့် ကိတ်အမည်ကို ကစ္စည်းဆရာ ပြုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ကိတသညော' ဟု ဆို၏။

තබ්බාදිප්පච්චයො ච විහිතොති සකියවොහාරෙනාහ. සකිය සත්ථෙ අවුත්තදොසං පරිහරිත්වා වක්ඛමානනයෙන යුත්‍යභාවා තථා විධානෙ අයුත්තතං දස්සෙන්තො ‘නචාසිං සාය’මිච්චාදිමාහ. ගුහනං, රුජනං, මොදනන්ති විග්ගහො. සයනං වා සෙය්‍යා. වජධාතුනො වස්ස බකාරෙන භවිතබ්බං, සො කථං යකාරෙ පරභූතෙ අසතීති ආහ- ‘චවග්ගබයඤාතියොගවිභාගා වස්ස බො’ති.

တဗ္ဗာဒိပစ္စည်းကိုလည်း ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏ဟု မိမိ၏ ဝေါဟာရဖြင့် ဆို၏။ မိမိကျမ်းစာ၌ မဆိုအပ်သော အပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်၍ ပြောဆိုလတ္တံ့သော နည်းဖြင့် သင့်လျော်မှု မရှိသောကြောင့် ထိုသို့ ပြဋ္ဌာန်းရာ၌ မသင့်လျော်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'နစာသိံ သာယံ' အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ဂူဟနံ၊ ရုဇနံ၊ မောဒနံ ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ် ဖြစ်သည်။ သယနံ သို့မဟုတ် သေယျာ။ ဝဇဓာတ်၏ ဝကာရအား ဗကာရ ဖြစ်ထိုက်၏၊ ယကာရသည် အနောက်၌ မရှိပါဘဲလျက် ထိုဗကာရသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်းဟု မေးသော် 'စဝဂ္ဂဗယဉာတိ ယောဂဝိဘာဂါ ဝဿ ဗော' ဟု ဆို၏။

51. කරා

၅၁. ကရာ

රිරියප්පච්චයෙ ආදිරකාරස්ස අනුබන්ධත්තා ආහ- ‘අන්තසරාදි ලොපො’ති.

ရိရိယပစ္စည်း၌ ရှေ့ရကာရသည် အနုဗန္ဓ (တွဲဖက်) ဖြစ်သောကြောင့် 'အန္တသရာဒိ လောပေါ' ဟု ဆို၏။

52. ඉකි

၅၂. ဣကိ

අථ සරූපෙච්චෙතාවති වුත්තෙ- ‘කිරියත්ථස්ස සරූපෙ’ති කථං විඤ්ඤායතිච්චාහ- ‘කිරියත්ථා’තිච්චාදි. නනු ච ලො-යං කත්තරි විධීය මානොකථමෙත්ථ සියාත්‍යාහ- ‘අකත්තරිපි’ච්චාදි. අභිමතො කච්චායනස්ස. පටිපාදයිතුමාහ- ‘තත්ථා’තිආදි. කරණං උච්චාරණං, අස්ස කරොති සමාසවාක්‍යං. න හි එව දීහි කාරො විහිතොති අක්ඛරෙ හෙව කාරස්ස විහිතත්තා අක්ඛරසමුදායතො න පප්පොතීති භාවො. අථ චෙති මතප්පදානෙ. එවාදිසද්දවාචකා එවකාරාදයො සාධවොති අථ මතන්ති අත්ථො.

ထို့နောက် 'သရူပေ' ဟု ဆိုအပ်သော်၊ 'ကိရိယတ္ထဿ သရူပေ' ဟု အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း ဟူမူ - 'ကိရိယတ္ထာ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ဤ လ-ပစ္စည်းသည် ကတ္တား၌ ဝိဓာတ်ပြုအပ်သည် ဖြစ်ပါလျက်၊ အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း ဟူမူ - 'akattaripi' (အကတ္တား၌လည်း) စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ (၎င်းသည်) ကစ္စည်း၏ အလိုရှိအပ်သော အနက်တည်း။ ထင်ရှားစေရန် 'တတ္ထ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ကရဏဟူသည် ရွတ်ဆိုခြင်းတည်း၊ 'အဿ ကရောတိ' ဟူသည် သမာသ်ဝါကျတည်း။ ဧဝသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့ဖြင့် ကာရပစ္စည်းကို ဝိဓာတ်မပြုအပ်သောကြောင့်၊ အက္ခရာတို့ဖြင့်သာ ကာရပစ္စည်းကို ဝိဓာတ်ပြုအပ်သည်ဖြစ်၍ အက္ခရာအပေါင်းမှ မရနိုင်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'အထ စ' ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ပေးရာ၌တည်း။ ဧဝသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့ကို ဟောတတ်သော ဧဝကာရအစရှိသည်တို့သည် ကောင်းမြတ်ကုန်၏ ဟူသည် 'အထ မတံ' ၏ အနက်တည်း။

තත්ථාති තථා අභිමතෙ තස්මිං. නියමහෙතුනො අභාවාති අක්ඛරෙහෙව කාරප්පච්චයො විධෙය්‍යො න පන එවාදීහිච්චස්ස නියමස්ස යො හෙතු තස්ස හෙතුනො අභාවා.

'တတ္ထ' ဟူသည် ထိုသို့ အလိုရှိအပ်သော ထိုအရာ၌တည်း။ 'နိယမဟေတုနော အဘာဝါ' ဟူသည် အက္ခရာတို့ဖြင့်သာ ကာရပစ္စည်းကို ဝိဓာတ်ပြုအပ်၏၊ ဧဝသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့ဖြင့်မူ မပြုအပ်ဟူသော အဆုံးအဖြတ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုအကြောင်း မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။

53. සීල

၅၃. သီလ

කිමිදසීලමිච්චාහ- [Pg.250] ‘සීලම්පකතිසභාවො’ති. තඤ්ච සීලමනුමානෙන විඤ්ඤායතිච්චාහ- ‘තඤ්චෙ’ච්චාදි. කිරියාවිසයරුචිවිසෙසානුමිතන්ති උණ්හභොජනසඞ්ඛාතා කිරියා විසයො යස්ස සො (කිරියා) විසයො රුචිවිසෙසො, තෙන අනුමිතන්ති අත්ථො. කිමිදමාභික්ඛඤ්ඤන්ති ආහ- ‘ආභික්ඛඤ්ඤ’මිච්චාදි. පුනප්පුනභාවො පොනොපුඤ්ඤං. ආසෙ වා තප්පරතාති තමෙවාභික්ඛඤ්ඤං පරියායෙහි ඵුටීකරොති.

'ဤသီလဟူသည် အဘယ်နည်း' ဟု မေးသော် - 'သီလံ ပကတိသဘာဝေါ' ဟု မိန့်ဆို၏။ ထိုသီလကိုလည်း အနုမာနဖြင့် သိအပ်၏ဟု ပြဆိုရန် 'တဉ္စေ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ 'ကိရိယာဝိသယရုစိဝိသေသာနုမိတံ' ဟူသည် ပူသောဘောဇဉ်ဟု ဆိုအပ်သော ကိရိယာသည် အာရုံဖြစ်သော ထိုအာရုံ၌ အထူးသဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းဖြင့် မှန်းဆအပ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 'ဤအာဘိက္ခညဟူသည် အဘယ်နည်း' ဟု မေးသော် - 'အာဘိက္ခညံ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ခြင်းသည် ပေါနောပုညံတည်း။ ထိုအာဘိက္ခညကိုပင် 'အာသေ ဝါ တပ္ပရတာ' ဟူသော ပရိယာယ်ဖြင့် ထင်ရှားစေ၏။

යජ්ජෙවන්ති යදි ආභික්ඛඤ්ඤං තප්පතො වුච්චතෙ. තස්සීල්‍යමිදං හොතීති ඉමිනා- ‘සීලාභික්ඛඤ්ඤාදි’’සුත්තෙ සීලසද්දෙනෙවාභික්ඛඤ්ඤස්ස ගහිතත්තං දීපෙති. අඤ්ඤථාපි සීලතො අඤ්ඤමෙවාභික්ඛඤ්ඤන්ති දස්සෙතුමාහ- ‘යස්මිං දෙසෙ’තිආදි.

'ယဇ္ဇေဝံ' ဟူသည် အကယ်၍ အာဘိက္ခညကို ထိုသီလ၏အနက်ဖြင့် ဆိုအပ်အံ့။ 'တဿီလျမိဒံ ဟောတိ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် 'သီလာဘိက္ခညာဒိ' သုတ်၌ သီလသဒ္ဒါဖြင့်သာ အာဘိက္ခညကို ယူအပ်သည်အဖြစ်ကို ပြ၏။ အခြားနည်းဖြင့်လည်း သီလမှ တစ်ပါးသော အရာသည်သာ အာဘိက္ခညဖြစ်၏ဟု ပြဆိုခြင်းငှါ 'ယသ္မိံ ဒေသေ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။

ගම්මමානෙති පතීයමානෙ. පතීති ච අත්ථප්පකරණසද්දන්තරාදීහි. අභිමතොති පාණිනියෙහි අභිමතො. ආවස්සකග්ගහණායෙව සිද්ධොති වුත්තං කථමෙත්ථාවස්සම්භාවො පතීයති ච්චාහ- ‘තඤ්චා’තිආදි.

'ဂမ္မမာနေ' ဟူသည် သိအပ်သည်ရှိသော်။ သိခြင်းသည်လည်း အနက်၏ အပတ်အကပ်နှင့် တစ်ပါးသော သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အဘိမတော' ဟူသည် ပါဏိနိဆရာတို့ အလိုရှိအပ်သတည်း။ 'အာဝဿကဂ္ဂဟဏေနေဝ သိဒ္ဓေါ' ဟု ဆိုအပ်သော်၊ ဤနေရာ၌ မုချဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း ဟူမူ - 'တဉ္စာ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။

යොගවිභාගාති ‘ණී’ති යොග විභාගා. සාධුං කරොති, බ්‍රහ්මං වදති, අසද්ධං භුඤ්ජති, පණ්ඩිතමත්තානං මඤ්ඤතීති විග්ගහො. සාධුන්ති කිරියාවිසෙසනං. අස්සද්ධභොජීති වතෙ. වතඤ්ච භොජනෙ අත්ථිතායං සද්ධඅස්සද්ධභොජනවිසයායං පවත්තියං යදි භුඤ්ජති අස්සද්ධමෙව භුඤ්ජති න සද්ධන්ති සත්ථෙ වුත්තනියමො, අස්සද්ධං භුඤ්ජති එවාති නොත්තරපදාවධාරණං… එවඤ්හි විඤ්ඤායමානෙ යදෙවාස්සද්ධං න භුඤ්ජති තදෙව වතලොපො සියාති. අඤ්ඤථාපි පටිපාදයිතුමාහ- ‘ඝණන්තාදීහි’ච්චාදි.

'ယောဂဝိဘာဂါ' ဟူသည် 'ဏီ' ဟု သုတ်ကို ခွဲခြင်းကြောင့်တည်း။ 'သာဓုံ ကရောတိ၊ ဗြဟ္မံ ဝဒတိ၊ အသဒ္ဓံ ဝုဉ္ဇတိ၊ ပဏ္ဍိတမတ္တာနံ မညတိ' ဟူသည် ဝိဂြိုဟ်တည်း။ 'သာဓုံ' ဟူသည် ကိရိယာဝိသေသနတည်း။ 'အသဒ္ဓဘောဇီ' ဟူသည် အကျင့် (ဝတ်) ၌တည်း။ ထိုအကျင့်သည်လည်း စားဖွယ်၌ ရှိသည်ဖြစ်၍ သဒ္ဓါတရားရှိသည် ဖြစ်စေ၊ မရှိသည် ဖြစ်စေ စားခြင်းဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်း၌ အကယ်၍ စားအံ့၊ မယုံကြည်ဘဲသာ စား၏၊ ယုံကြည်၍ မစားဟူသည် ကျမ်း၌ ဆိုအပ်သော အဆုံးအဖြတ်တည်း။ မယုံကြည်ဘဲ စားသည်သာတည်း ဟူသည် နောက်ပုဒ်ကို ပိုင်းခြားခြင်း မဟုတ်ပေ။ ဤသို့ သိအပ်သော် မယုံကြည်အပ်သော အရာကို မစားသည်ရှိသော် ထိုအရာသည်သာ အကျင့်ပျက်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ အခြားနည်းဖြင့်လည်း ထင်ရှားစေရန် 'ဃဏန္တာဒီဟိ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။

54. ථාව

၅၄. ထာဝ

සයමෙව අත්තනාඑව. කම්මකත්තරීති උභයත්ථාපි කම්මකත්තරි පච්චයො බහුලාධිකාරාති අධිප්පායො. එත්ථ පන එකොපි පදත්ථො කම්මඤ්ච [Pg.251] හොති කත්තාච කාරකසත්තිභෙදතො. යථා ‘පීයමානං මධු මදයතී’ති එකස්සාපි සත්තිභෙදා කම්මත්තං කත්තුත්තං, තථා ත්‍රාපීති විඤ්ඤෙය්‍යං. යො පරං භඤ්ජති තත්ථපි සියා සාමඤ්ඤවිධානතොති ආහ- ‘නිපාතනස්සි’ච්චාදි. දොසන්ධකාරං භින්දතීති දොසන්ධකාරභිදුරො.

'သယမေဝ' ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်သာတည်း။ 'ကမ္မကတ္တရိ' ဟူသည် နှစ်မျိုးလုံး၌ပင် ကမ္မကတ္တား၌ ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် ပစ္စည်းသက်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဤနေရာ၌မူ တစ်ခုတည်းသော ပစ္စည်းသည်လည်း ကမ္မလည်းဖြစ်၏၊ ကတ္တားလည်း ဖြစ်၏၊ ကာရကသတ္တိ ကွဲပြားခြင်းကြောင့်တည်း။ 'ပီယမာနံ မဓု မဒယတိ' ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသော အရာ၌ပင် သတ္တိကွဲပြားခြင်းကြောင့် ကမ္မအဖြစ်၊ ကတ္တားအဖြစ် ရှိသကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ဤနေရာ၌လည်း သိအပ်၏။ တစ်ပါးသောသူကို ဖျက်ဆီးတတ်သော သူ၌လည်း သာမညဝိဓာန်ကြောင့် ဖြစ်ရာ၏ဟု ပြဆိုရန် 'နိပါတနဿ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ 'ဒေါသန္ဓကာရံ ဘိန္ဒတိ' ဟူသည် ဒေါသန္ဓကာရဘိဒုရတည်း။

55. කත්ත

၅၅. ကတ္တား

භූතසද්දෙනෙත්ථාධිප්පෙතත්ථමුපදස්සෙතුමාහ- ‘භූතමතීත’මිච්චාදි. අඤ්ඤථාති යද්‍යතික්කන්තවචනො න සියාති අත්ථො.

ဤနေရာ၌ ဘူတသဒ္ဒါဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ပြဆိုရန် 'ဘူတမတီတံ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ 'အညထာ' ဟူသည် အကယ်၍ လွန်လေပြီးသော ကာလကို ဟောသော သဒ္ဒါ မဖြစ်အံ့ ဟူသော အနက်တည်း။

නනුචාත්‍රෙතරෙතරනිස්සයදොසො පසජ්ජතෙ, සතී හි භූතාධිකාරෙත්තො විධීයතෙ, සති ච ත්තෙ භූතසද්දස්ස නිප්ඵත්තීති ඵුටො යෙවිතරෙතරනිස්සයදොසොති. නෙසදොසො, සඞ්කෙතාති බ්‍යත්තො සද්දත්ථසම්බන්ධො චිරකාලප්පවත්තො, නාස්ස කිඤ්චි අසාධුත්තං, අතික්කන්තෙ චාස්ස වුත්ති සද්දසත්තිසභාවතො වෙදිතබ්බා. ක්තවන්තා දයොපි චරහි සද්දසත්තිසභාවතො භූතෙඑව භවිස්සන්තීති න වත්තබ්බං. භූතසද්දො-යමතික්කන්තත්ථෙ පසිද්ධො ක්තවන්තාදයොත්වප්පසිද්ධා, අතො තෙන පසිද්ධත්ථෙනාප්පසිද්ධානමන්වාඛ්‍යානං කරීයතීති. භූතෙති චායං පකතිවිසෙසනං වා සියා ‘භූතත්ථෙ වත්තමානා’ති, පච්චයත්ථ විසෙසනං වා’භූතෙ කත්තරී’ති, තත්‍ර කස්සිදං විසෙසනන්ති ආහභූතෙති පකතිවිසෙසන’න්ති. කුතොච්චාහ- ‘සම්බන්ධස්ස චෙ’ත්‍යාදි. අථ පච්චයත්ථවිසෙසනෙ කො දොසොච්චාහ- ‘පච්චයත්ථවිසෙසනෙ හි’ච්චාදි. පච්චයත්ථස්ස කත්තුනො අනභික්කන්තත්තා අයන්ති පයොගො නොපපජ්ජතෙති භාවො. අභිධෙය්‍යෙති ඉමිනා පයොජනාදිං බ්‍යවච්ඡින්දති.

ဤနေရာ၌ အပြန်အလှန် မှီရသော အပြစ် (အိတရေတရနိဿယဒေါသ) သည် ရောက်လာတံ့၊ ဘူတအာဏာ တည်ရှိသော်သာ တ-ပစ္စည်းကို ဝိဓာတ်ပြုအပ်၏၊ တ-ပစ္စည်း ရှိသော်သာ ဘူတသဒ္ဒါ ပြီး၏ ဟူ၍ အပြန်အလှန် မှီရသော အပြစ်သည် ထင်ရှားလှပေ၏ ဟူမူ - ထိုအပြစ် မရှိပေ။ 'သင်္ကေတ' ဟူသည် ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ဖြစ်ထွန်းလာသော ထင်ရှားသော သဒ္ဒါနှင့် အနက်၏ ဆက်စပ်မှုတည်း၊ ၎င်း၌ တစ်စုံတစ်ခုသော မမှန်ကန်မှု မရှိပေ၊ လွန်လေပြီးသော အနက်၌ ၎င်း၏ ဖြစ်ခြင်းကို သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားသဘာဝအားဖြင့် သိအပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် က္တဝန္တု အစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်း သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားသဘာဝအားဖြင့် အတိတ်ကာလ၌သာ ဖြစ်ကုန်အံ့ဟု မဆိုအပ်ပေ။ ဘူတသဒ္ဒါသည် လွန်လေပြီးသော အနက်၌ ထင်ရှား၏၊ က္တဝန္တု အစရှိသည်တို့သည်ကား မထင်ရှားကုန်၊ ထို့ကြောင့် ထိုထင်ရှားသော အနက်ရှိသော ဘူတသဒ္ဒါဖြင့် မထင်ရှားသော ပစ္စည်းတို့ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ 'ဘူတေ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် 'အတိတ်အနက်၌ ဖြစ်ကုန်သော' ဟု ပကတိ၏ ဝိသေသနသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ 'အတိတ်ဖြစ်သော ကတ္တား၌' ဟု ပစ္စည်းအနက်၏ ဝိသေသနသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဤပုဒ်သည် အဘယ်အရာ၏ ဝိသေသနနည်း ဟူမူ - 'ဘူတေတိ ပကတိဝိသေသနံ' ဟု မိန့်ဆို၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ - 'သမ္ဗန္ဓဿ စေ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ အကယ်၍ ပစ္စည်းအနက်၏ ဝိသေသန ဖြစ်အံ့၊ အဘယ်အပြစ် ရှိအံ့နည်း ဟူမူ - 'ပစ္စယတ္ထဝိသေသနေ ဟိ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ပစ္စည်း၏ အနက်ဖြစ်သော ကတ္တားသည် မလွန်မြောက်သေးသောကြောင့် ဤအသုံးအနှုန်းသည် မသင့်လျော်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'အဘိဓေယျေ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အကျိုးရှိခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ပယ်ဖျက်၏။

56. ක්තො

၅၆. က္တော

කම්මෙ ගුණීභූතත්තාති කම්මෙ සති භාවස්සාප්පධානත්තා. ‘‘ගුණමුඛ්‍යෙසු මුඛ්‍යෙයෙව කාරියසම්පච්චයො’’ති මුඛ්‍යෙ කම්මෙයෙව පච්චයො, න තු භාවෙ තස්සෙත්ථාප්පධානත්තා.

'ကမ္မေ ဂုဏီဘူတတ္တာ' ဟူသည် ကမ္မရှိလတ်သော် ဘာဝ (အဖြစ်) သည် အဓိက မဟုတ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ 'ဂုဏမုချေသု မုချေယေဝ ကာရိယသမ္ပစ္စယော' ဟူသော စည်းမျဉ်းအရ အဓိကဖြစ်သော ကမ္မ၌သာ ပစ္စည်းသက်၏၊ ဘာဝ၌ကား မသက်ပေ၊ ထိုဘာဝသည် ဤနေရာ၌ အဓိကမဟုတ်သောကြောင့်တည်း။

57. කත්ත

၅၇. ကတ္တား

නනුචාරම්භෙති [Pg.252] වුත්තං- ‘කිරියාරම්භෙ’ති කථන්ති ආහ- ‘සොචෙ’ච්චාදි. සො ච ආරම්භො. කිරියායෙව ආරම්භොකිරියාරම්භො තස්මිං. කිරියාරම්භෙති සාමඤ්ඤෙන වුත්තත්තා කිරියත්ථවිසෙසනං වා එතංසියා පච්චයත්ථවිසෙසනං වා උභයථාපි න දොසොති දස්සෙතුමාහ- ‘කිරියත්ථවිසෙසනං චෙත’න්තිආදි. පච්චයත්ථවිසෙසනපක්ඛෙපි සාමත්ථියා ආරම්භෙ කිරියත්ථස්සාපි පවත්තී හොතීති දස්සෙතුමාහ- ‘කිරියත්ථස්සාපි’ච්චාදි. සාමත්ථියං දස්සෙති ‘සාමත්ථියම්පනා’තිආදිනා. අනන්තරසුත්තෙන යො විහිතො ක්තො, සොපි සාමඤ්ඤෙන වචනතො භාවකම්මෙසු ආරම්භෙපි හොතීති යොජනා. සාමඤ්ඤෙන වචනතොති ‘‘ක්තො භාවකම්මෙසූ’’ති (5-56) සාමඤ්ඤෙන වචනතො. භාවකම්මෙසුචෙති එවං න වුත්තන්ති ‘යථාපත්තඤ්චෙ’ති වදතා වුත්තිකාරෙනෙවං න වුත්තන්ති අත්ථො.

'အာရမ္ဘေ ဟု ဆိုအပ်သော်၊ ကိရိယာရမ္ဘေ ဟု အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း' ဟူမူ - 'သော စ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ထိုအစပြုခြင်းသည်လည်း။ ကိရိယာ၏ အစပြုခြင်းသည်သာ ကိရိယာရမ္ဘတည်း၊ ထိုကိရိယာရမ္ဘ၌။ 'ကိရိယာရမ္ဘေ' ဟု သာမညအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤပုဒ်သည် ကိရိယာအနက်၏ ဝိသေသနသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ ပစ္စည်းအနက်၏ ဝိသေသနသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ နှစ်မျိုးလုံး၌ပင် အပြစ်မရှိဟု ပြဆိုရန် 'ကိရိယတ္ထဝိသေသနဉ္စေတံ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ပစ္စည်းအနက်၏ ဝိသေသနဖြစ်သော ဖက်၌လည်း စွမ်းအား (သာမတ္ထိယ) အားဖြင့် အစပြုခြင်း၌ ကိရိယာအနက်၏ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏ဟု ပြဆိုရန် 'ကိရိယတ္ထဿာပိ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ စွမ်းအားကို 'သာမတ္ထိယမ္ပနာ' စသည်ဖြင့် ပြ၏။ လွန်ပြီးသော သုတ်ဖြင့် ဝိဓာတ်ပြုအပ်သော တ-ပစ္စည်းသည်လည်း သာမညအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ဘာဝ၊ ကမ္မတို့၌ အစပြုခြင်း၌လည်း ဖြစ်၏ဟု စပ်အပ်၏။ 'သာမညေန ဝစနတော' ဟူသည် 'က္တော ဘာဝကမ္မေသု' (၅-၅၆) ဟူ၍ သာမညအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ 'ဘာဝကမ္မေသု စ' ဟု ဤသို့ မဆိုအပ်သည်ကို 'ယထာပတ္တဉ္စ' ဟု ဆိုသော ဝုတ္တိဆရာသည် ဤသို့ မဆိုအပ်ဟု ဆိုလိုသော အနက်တည်း။

කස්මා එවං න වුත්තන්ති ආහ- ‘පුබ්බස්මිං වියා’ති ආදි. අනියමුප්පත්ති සඤ්ඤාය සති ඤාපනන්ති තන්නිසෙධෙතුමාහ- ‘පුනබ්බචනතො’තිආදි. මාසඞ්කීති කම්මනි, තෙනෙවුප්පත්තීති පඨමා. එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘භාවකම්ම ගහණං චාකාරෙනානුකඩ්ඪිය ‘භාවකම්මෙසු චා’ත්‍යනෙන ක්තෙවිධීය මානෙ ඉදමාසඞ්කීයතෙ ‘පුබ්බෙනෙව සාමඤ්ඤෙන සිද්ධෙ පුනබ්බචනා කිරියත්ථානියමෙන ත්තස්සුප්පත්තී’ති, යථාපත්තඤ්චෙති හ්‍යුච්චමානෙ චකාරෙන යථාපත්තම්පි කාරියමනුඤ්ඤායතෙති පුබ්බෙනෙව වචනෙන භාවකම්මෙස්වාරම්භෙපි යථාපත්තො ක්තො භවතීති විඤ්ඤායතෙ’’ති. එවඤ්චරහි භාවකම්මෙස්වාරම්භෙපි පුබ්බෙනෙව සිද්ධත්තා ‘‘කත්තරිආරම්භෙ’’ඉච්චෙව වුච්චෙය්‍ය කිං චකාරෙනෙ ච්චාසඞ්කියාහ- ‘පදානමවධාරණ ඵලත්තා’ච්චාදි.

အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ မဆိုသနည်းဟု မေးသော်- 'pubbasmiṃ viyā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အစည်းအဝေး၌ မရေရာသော ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသော အမှတ်သညာ ရှိလတ်သော် သိစေခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော ထိုအယူကို တားမြစ်ရန်- 'punabbacanato' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'Māsaṅkī' ဟူသည် ကမ္မကာရက၌ ဖြစ်၏၊ 'tenevuppattī' ဟူသည် ပထမဝိဘတ်တည်း။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏၊ 'bhāvakamma' ဟူသော ဂဟဏကို စက္ကူ (စကာရ) ဖြင့် ဆွဲငင်၍ 'bhāvakammesu cā' ဟူသော သုတ်ဖြင့် က္တပစ္စည်းကို ဝိဓိပြုအပ်သည်ရှိသော် ဤသို့ သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိ၏— 'ရှေး၌ဖြစ်သော သာမညဖြင့်သာ ပြီးစီးပါလျက် တစ်ဖန်ပြန်ဆိုခြင်းသည် ကိရိယတ္ထ၌ မရေရာသောအားဖြင့် တ္တပစ္စည်း၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'yathāpattañca' ဟု ဆိုအပ်သော် စကာရဖြင့် ရသင့်သရွေ့သော ကာရိယကိုလည်း ခွင့်ပြုအပ်၏ဟု ရှေးဝစနဖြင့်သာလျှင် ဘာဝကမ္မတို့၌ အစပြုရာ၌လည်း ရသင့်သရွေ့သော က္တပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏' ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ဘာဝကမ္မတို့၌ အစပြုရာ၌လည်း ရှေးဝစနဖြင့်သာ ပြီးစီးသောကြောင့် 'kattariārambhe' ဟုသာ ဆိုအပ်ရာ၏၊ စကာရဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟု သံသယရှိသော်- 'padānamavadhāraṇa phalattā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

නනුචාදිභූතො කිරියාක්ඛණො ආරම්භො නාම, බහූහි කිරියාක්ඛණෙහි කටෙ පරිසමත්තෙයෙව භූතො කාලො ච භවතීති කිරියාඵලස්සාපරිනිප්ඵන්නත්තා වත්තමානොව කාලොති තත්‍රක්තො න පප්පොතිච්චාසඞ්කියාහ- ‘කිරියාඵලස්සි’ච්චාදි. කටෙකදෙසස්සාපි කටත්තා [Pg.253] තස්ස ච නිබ්බත්තත්තා භූතවචනිච්ඡාති භාවො. නනුචාදිසූතෙ කිරියාක්ඛණකාලෙ කටො නාභිනිබ්බත්තො, කටකාරණභූතා බීරණාව හි තදා සන්ති, න ච තදවත්ථා තෙ එව කටොති කථං ‘පකතො කටො’ති භූතකාලෙන පකතසද්දෙන කටසද්දසමානාධිකරණත්තමිච්චාහ- ‘ආදිභූතෙනෙ’ච්චාදි. තත්ථ තස්මිං විසෙසෙ. පකත්තුං ආරභි, පකත්තුං ආරභීයිත්ථ, පසොත්තුං ආරභි, පසොත්තුං ආරභනන්ති අත්ථෙ ත්තො.

အစဖြစ်သော ကိရိယာအဟုတ် (က္ခဏ) ကို 'အစပြုခြင်း (အာရမ္ဘ)' ဟု ခေါ်သည် မဟုတ်လော၊ များစွာသော ကိရိယာအဟုတ်တို့ဖြင့် ဖျာ (ကဋ) ကို ပြီးစီးစေအပ်သည်ရှိသော်သာလျှင် လွန်ပြီးသောကာလသည် ဖြစ်၏။ ကိရိယာ၏ အကျိုးသည် မပြီးမြောက်သေးသောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်ကာလသာ ဖြစ်၏။ ထိုပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ က္တပစ္စည်းသည် မရထိုက်ဟု သံသယရှိသော်- 'kiriyāphalassi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဖျာ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ပြီးခြင်းသည်လည်း ပြီးခြင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုတစ်စိတ်တစ်ဒေသ၏ ပြီးစီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အတိတ်အဖြစ်ကို လိုလားခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော သဘောတည်း။ အစဖြစ်သော ကိရိယာအဟုတ်ကာလ၌ ဖျာသည် မပြီးမြောက်သေးသည် မဟုတ်လော၊ ဖျာ၏အကြောင်းဖြစ်သော သက်ငယ်တို့သာလျှင် ထိုအခါ၌ ရှိကုန်၏၊ ထိုအခြေအနေရှိသော ထိုသက်ငယ်တို့သည်သာလျှင် ဖျာမဟုတ်ကုန်။ သို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် 'pakato kaṭo (ပြုအပ်သောဖျာ)' ဟု အတိတ်ကာလရှိသော 'pakata' သဒ္ဒါနှင့် 'kaṭa' သဒ္ဒါတို့၏ သမာနာဓိကရဏအဖြစ်ကို လိုလားသနည်းဟု မေးသော်- 'ādibhūtene' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'Tattha' ဟူသည် ထိုထူးခြားသော အနက်၌။ 'ပြုခြင်းငှါ အစပြု၏'၊ 'ပြုခြင်းငှါ အစပြုအပ်ပြီ'၊ 'အိပ်ခြင်းငှါ အစပြု၏'၊ 'အိပ်ခြင်းငှါ အစပြုကုန်၏' ဟူသော အနက်တို့၌ တ္တပစ္စည်း ဖြစ်၏။

58. ඨාස

၅၈. ဌာသဓာတ်။

අනාරම්භත්ථංවචනන්ති ආරම්භෙ පුබ්බෙනෙව සිද්ධත්තා. අපාදිනොපිසිලිසස්ස සකම්මකත්තා- ‘යෙභුය්‍යෙනා’ති වුත්තං. සකම්මකත්ථන්ති වත්වා සකම්මත්තමෙසං පාදියොගෙ සති හොතීති දස්සෙතුමාහ- ‘පාදිසහිතා’ච්චාදි. ඛටොපිකා මඤ්චො.

အစပြုခြင်းအနက် မဟုတ်သည်ကို ဆိုခြင်းသည် အစပြုခြင်း၌ ရှေးသုတ်ဖြင့်ပင် ပြီးစီးသောကြောင့်တည်း။ 'အပ' စသည်တို့နှင့် မယှဉ်သော်လည်း 'သိလိသ' ဓာတ်၏ သကမ္မကအဖြစ်ကြောင့် 'yebhuyyena (အများအားဖြင့်)' ဟု ဆိုအပ်၏။ သကမ္မကအဖြစ်ကို ဆိုလို၍ 'ပါဒိ' (ပ-စသော ဥပသာရ) တို့နှင့် ယှဉ်လတ်သော် ဤဓာတ်တို့၏ သကမ္မကအဖြစ်သည် ဖြစ်၏ဟု ပြရန်- 'pādisahitā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'Khaṭopikā' ဟူသည် ညောင်စောင်း (ကုတင်) တည်း။

59. ගම

၅၉. ဂမဓာတ်။

අවිවච්ඡිතකම්මො චෙහාකම්මකොති කථයමාහ- ‘අවිජ්ජමානෙ’ච්චාදි. යාතවන්තො යාතා, යානං යාතං. අයොයිත්ථාති යා තො. ක්තො න විධාතබ්බො පාණිනියෙහි විය. කාරණසාමග්ගියං භූතායන්ති සස්සාදිහෙතුභූතසමිද්ධියං භූතායං. සා ච භූතා යෙවාතීමිනා කාරණසාමග්ගියා අතීතකාලිකත්තමාහ.

အကယ်၍ ကံကို မပြလိုလျှင် အကမ္မကဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့်- 'avijjamāne' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'Yātavanto' ဟူသည် 'yātā'၊ 'yānaṃ' ဟူသည် 'yātaṃ' (သွားအပ်သော)။ 'Ayoyittha' ဟူသည် 'yā to' (သွားပြီး)။ ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့ကဲ့သို့ က္တပစ္စည်းကို မစီရင်အပ်။ 'Kāraṇasāmaggiyaṃ bhūtāyaṃ' ဟူသည် စပါးစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပြည့်စုံခြင်း ရှိလတ်သော်။ ထိုပြည့်စုံခြင်းသည်လည်း ပြီးစီးခဲ့ပြီဟူသော ဤစကားဖြင့် အကြောင်းစုံညီမှု၏ အတိတ်ကာလဖြစ်သည်ကို ဆို၏။

60. ආහා

၆၀. အာဟာဓာတ်။

ආධාරෙචෙති අනුවුත්තියා එත්ථ චකාරතො ‘යථාපත්තඤ්චෙ’ති සම්බන්ධා වුත්තන්ති සෙසො. එවං න කුතොචි අපකස්සනං සියාති එවමාධාරාදිකෙ අනුවත්තමානෙ සති කුතොචි ආධාරාදිතො අපකස්සනං විසුං කරණං න සියාති අත්ථො. තථා සති හෙට්ඨා සුත්තෙනෙකයොගමෙව කරෙය්‍යාති අධිප්පායො. භාවකම්මෙසූති සම්බජ්ඣතෙති යොජනා.

‘ādhāre’ ဟူသော အနုဝတ္တိ (လိုက်ခြင်း) ဖြင့် ဤသုတ်၌ စကာရမှ ‘yathāpattañca’ ဟူသော သမ္ဗန်သည် ဖြစ်၏ဟု ကြွင်းသော စကားတည်း။ ‘Evaṃ na kutoci apakassanaṃ siyā’ ဟူသည် ဤသို့ အာဓာရစသည်တို့ လိုက်ပါလတ်သော် တစ်စုံတစ်ခုသော အာဓာရစသည်မှ ဖယ်ထုတ်ခြင်း၊ သီးခြားပြုခြင်း မရှိရာဟူသော အနက်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အောက်သုတ်ဖြင့် ဧကယောဂ (တစ်သုတ်တည်း) သာ ပြုရာ၏ဟု ရည်ရွယ်ချက်တည်း။ ‘Bhāvakammesu’ ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် စပ်၏ဟု ယောဇနာအပ်၏။

බහුලස්ස භාවො කම්මංවාති බහ්වත්ථාදානමෙවාත්‍ර බහුලසද්දස්ස පවත්තිනිමිත්තං භාවො කම්මංචෙති තත්ථ පච්චයො. කෙචීති පාණිනියෙ යෙව සන්ධායාහ. තස්සාපි භූතෙයෙව පවත්තිමුපදිසති ‘සොපි’ච්චාදි

‘Bahulassa bhāvo kammaṃ vā’ ဟူရာ၌ များစွာသောအနက်တို့ကို ယူခြင်းသည်သာလျှင် ဤနေရာ၌ ‘bahula’ သဒ္ဒါ၏ ပဝတ္တိနိမိတ် (ဖြစ်ကြောင်း) ဖြစ်၏။ ‘bhāva’ နှင့် ‘kamma’ ဟူသည်တို့၌ ထိုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘Kecī’ ဟူသည် ပါဏိနိဆရာတို့ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဆရာသည်လည်း အတိတ်၌သာ ဖြစ်ခြင်းကို ညွှန်ပြ၏- ‘sopi’ စသည်ဖြင့်။

නා[Pg.254]. භිජ්ජමානන්ති පච්චමානං. පරරූපෙන පස්සින්නොති යොජනා. කෙචිති තෙයෙව. ‘‘මතිබුද්ධිපූජත්ථෙහි චෙ’’ති (3-2-188) තෙසං සුත්තෙ චසද්දාකඩ්ඪිතෙ දස්සෙති ‘යථා’තිආදිනා. අක්කොච්ඡි තන්ති කම්මෙ විග්ගහමාහ, තන්ති කම්මපදං, එවමුපරිපි චුරාදිණිලොපෙ ‘‘නිමිත්තාභාවෙ නෙමිත්තිකස්සාප්‍යභාවො’’ත්‍යාකාරනිවත්ති. කසිරයං ගත්‍යාද්‍යනෙ කත්ථො, කට්ඨංත්‍යත්‍ර කිමත්ථොති ආහ- ‘එත්ථ හිංසත්ථො’ති.

ဏာဓာတ်။ ‘Bhijjamāna’ ဟူသည် ချက်အပ်သော။ တစ်ပါးသောရုပ်ဖြင့် ရှုကုန်၏ဟု ယောဇနာအပ်၏။ ‘Keci’ ဟူသည် ထိုသူတို့သာတည်း။ ထိုပါဏိနိဆရာတို့၏ သုတ်ဖြစ်သော ‘Matibuddhipūjatthehi ca’ (၃-၂-၁၈၈) ဟူသော သုတ်၌ စသဒ္ဒါဖြင့် ဆွဲငင်အပ်သည်ကို ‘yathā’ စသည်ဖြင့် ပြ၏။ ‘Akkocchi taṃ’ ဟူသည် ကမ္မ၌ ဝိဂ္ဂဟကို ဆို၏၊ ‘taṃ’ ဟူသည် ကမ္မပုဒ်တည်း။ ဤအတူ အထက်၌လည်း စုရာဒိဂိုဏ်း၏ ‘ဏိ’ ပစ္စည်း ချေခြင်းရှိသော် ‘အကြောင်းမရှိလျှင် အကျိုးလည်း မရှိ’ ဟူသော နည်းဖြင့် အာကာရ (အသံ) ကင်းပြတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤ ‘ကသိရ’ ဓာတ်သည် သွားခြင်းစသော များစွာသော အနက်တို့၌ ရှိ၏၊ ‘kaṭṭha’ ဟူရာ၌ အဘယ်အနက် ရှိသနည်းဟု မေးသော်- ‘ettha hiṃsattho (ဤ၌ ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်)’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

හෙතුනොති දුක්ඛඵලස්ස හෙතුනො අග්‍යාදිනො. කට්ඨසද්දස්ස ඵලහෙතුභූතෙ අග්‍යාදිකෙ වත්තමානෙ එවං හොතු ඵලෙවත්තමානෙ කථන්ති ආහ- ‘යදාපනා’තිආදි. කොධාතිකො ඉධ.

‘Hetuno’ ဟူသည် ဆင်းရဲခြင်းအကျိုး၏ အကြောင်းဖြစ်သော မီးစသည်၏။ ‘Kaṭṭha’ သဒ္ဒါသည် အကျိုး၏ အကြောင်းဖြစ်သော မီးစသည်၌ ဖြစ်လတ်သော် ဤသို့ ဖြစ်ပါစေ၊ အကျိုး၌ ဖြစ်လတ်သော် အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော်- ‘yadā pana’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ အမျက်ဒေါသကြီးသူ ဖြစ်၏။

61. තුංතා

၆၁. တုံ၊ တာ ပစ္စည်းများ။

නනු ච භාවෙඉති භවතිනායං ඝණන්තෙන නිද්දෙසො කරීයතීති භවතිවිසයොව පච්චයත්ථනිද්දෙසො කතො භවති, තතො ච භවතිනො යො භාවො තස්මිංයෙව වාච්චෙ පච්චයො සියා, සො ච භවතිතො යෙවුප්පජ්ජමානෙන පච්චයෙන සක්කාභිධාතුං තතො තස්මාව පච්චයෙන භවිතබ්බං, තස්මා කථං පචිතුං පාකො චාගො රාගොතිපචාදීහිභවති ච්චාහ- ‘භවනංභාවො කිරියාධාත්වත්ථො’ති.

‘bhāve’ ဟု ဘာဝ၌ ဖြစ်ခြင်းကို ‘ဘူ’ ဓာတ်မှ ဃဉ်ပစ္စည်းဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သည် မဟုတ်လော၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ‘ဘူ’ ဓာတ်၏ အရာ၌သာ ပစ္စည်းအနက်ကို ညွှန်ပြခြင်း ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို ‘ဘူ’ ဓာတ်၏ ဖြစ်ခြင်းဟူသော မည်သည့်ဘာဝ ရှိသနည်း၊ ထိုဘာဝအနက်ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော်သာ ပစ္စည်းဖြစ်ရာ၏။ ထိုဘာဝအနက်သည်လည်း ‘ဘူ’ ဓာတ်မှသာ ဖြစ်ပေါ်သော ပစ္စည်းဖြင့် ဟောခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်၏၊ ထိုကြောင့် ထို ‘ဘူ’ ဓာတ်မှသာ ပစ္စည်းဖြစ်အပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ‘pacituṃ’၊ ‘pāko’၊ ‘cāgo’၊ ‘rāgo’ စသည်ဖြင့် ပစဓာတ်စသည်တို့မှ အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးသော်- ‘bhavanaṃ bhāvo kiriyā dhātvattho (ဖြစ်ခြင်းသည် ဘာဝမည်၏၊ ကိရိယာသည် ဓာတ်၏ အနက်တည်း)’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

කිරියාසාමඤ්ඤඤ්හි සබ්බධාත්වත්ථානුගතං භවතිස්සත්ථො, තෙන කිරියාසාමඤ්ඤවාචිනාත්ථනිද්දෙසො කරීයමානො සබ්බධාතුවිසයෙ කතො භවති තස්මා පචාදීහිපි භවතීත්‍යධිප්පායො.

ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်အနက်သို့ လိုက်သော ကိရိယာသာမညသည်သာလျှင် ‘ဘူ’ ဓာတ်၏ အနက် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ကိရိယာသာမညကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါဖြင့် အနက်ကို ညွှန်ပြခြင်း ပြုအပ်သည်ရှိသော် ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၏ အရာ၌ ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ပစဓာတ်စသည်တို့မှလည်း ဖြစ်နိုင်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်တည်း။

නනු චාත්‍ර තුමාදයො භාවෙ භවන්තීති වුත්තෙ න විඤ්ඤායතෙ කිංවිසෙසිතෙ භාවෙ තුමාදයො භවන්තිච්චාහ- ‘යතො’ච්චාදි. තස්සාති ධාතුනො. යො වත්තබ්බො භාවොති යො වාච්චො භාවො. කුතොච්චාහ- ‘සම්බන්ධා’ති. තුමාදීනං යා පකති තාය වාච්චෙනෙව භාවෙන සහ සම්බන්ධාති අත්ථො. ඨාතබ්බන්ති භාවෙ තබ්බො. අථ ක්‍රියායංත්‍යනෙන තබ්බාද්‍යභිහිතස්ස දබ්බරූපාපන්නස්ස භාවස්ස කථං ගහණංත්‍යාහ- ‘යදිපි’ච්චාදි. සකනිස්සයකිරියාබ්‍යපදෙසොති දබ්බ රූපස්ස අත්තනො නිස්සයභූතාය කිරියාය බ්‍යපදෙසො දට්ඨුං චක්ඛුච්චාදො භවනකිරියාය පතීයමානත්තා තුමාදයො භවන්තෙව.

ဤသုတ်၌ တုံစသော ပစ္စည်းတို့သည် ဘာဝအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဆိုအပ်သော်၊ အဘယ်သို့ ထူးခြားသော ဘာဝအနက်၌ တုံစသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်သနည်းဟု မသိနိုင်ဟု မေးသော်- ‘yato’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘Tassā’ ဟူသည် ထိုဓာတ်၏။ ‘Yo vattabbo bhāvo’ ဟူသည် ဟောအပ်သော ဘာဝအနက်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟု မေးသော်- ‘sambandhā’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တုံစသော ပစ္စည်းတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဓာတ်ဖြင့် ဟောအပ်သော ဘာဝနှင့်သာလျှင် စပ်သောကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ ‘Ṭhātabbaṃ’ ဟူသည် ဘာဝ၌ တဗ္ဗပစ္စည်း။ ‘kriyāyaṃ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် တဗ္ဗစသော ပစ္စည်းတို့ဖြင့် ဟောအပ်သော၊ ဒြပ်သဏ္ဌာန်သို့ ရောက်သော ဘာဝကို အဘယ်သို့ ယူရအံ့နည်းဟု မေးသော်- ‘yadipi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘Sakanissayakiriyābyapadeso’ ဟူသည် ဒြပ်သဏ္ဌာန်ရှိသော မိမိ၏ မှီရာဖြစ်သော ကိရိယာကို ခေါ်ဝေါ်ခြင်းတည်း။ ‘daṭṭhuṃ cakkhu (ကြည့်ခြင်းငှါ မျက်စိ)’ စသည်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းကိရိယာကို သိအပ်သောကြောင့် တုံစသော ပစ္စည်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်သည်သာတည်း။

නනු [Pg.255] ච තුමාදීනං භාවෙ විහිතත්තා කිරියායෙව පධානත්තන්ති කම්ම කාරකං නප්පතීයතෙති කථං ‘කටං කාතුං ගච්ඡතී’ති සියාච්චා සඞ්කිය පටිපාදෙතුමාහ- ‘යදිපි’ච්චාදි. ධාත්වත්ථකතො කිරියාසඞ්ඛාතෙන ධාත්වත්ථෙන කතො. අත්ථීති ඉමිනා යත්ථ ‘සුප්‍යතෙ දෙව දත්තෙනෙ’ච්චාදො නත්ථි, තත්ථ න කම්මම්පතීයතෙති දස්සෙති.

တုံစသော ပစ္စည်းတို့ကို ဘာဝ၌ ဝိဟိတ (စီရင်အပ်) သောကြောင့် ကိရိယာသာလျှင် ပဓာနဖြစ်၏၊ ကမ္မကာရကကို မသိနိုင်ပါ၊ သို့ဖြစ်လျှင် ‘kaṭaṃ kātuṃ gacchati (ဖျာကို ပြုခြင်းငှါ သွား၏)’ ဟု အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု သံသယရှိသော် ဆုံးဖြတ်ပြရန်- ‘yadipi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘Dhātvatthakato’ ဟူသည် ကိရိယာဟု ဆိုအပ်သော ဓာတ်အနက်ဖြင့် ပြုအပ်သော။ ‘Atthi’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘supyate devadattena’ စသည်၌ ကံမရှိရာ၊ ထိုကံမရှိရာ၌ ကမ္မကို မသိနိုင်ဟု ပြ၏။

‘‘ඉච්ඡත්ථෙසු සමානකත්තුකෙසු තවෙතුං වා’’ති (4-2-12) කච්චානෙන අතදත්ථායම්පිකිරියායං තුමාදයො යථාසියුන්ති විසුං සුත්තිතං, තෙනාහ- ‘ඉච්ඡත්ථෙස්මි’ච්චාදි. යථා ‘භොත්තුං පචතී’ත්‍යාදො භොජනකිරියා පයොජනා පචනකිරියා හොති, නෙවමෙත්ථ තප්ප යොජනා ඉච්ඡා… පචනකිරියායවියතප්පයොජනත්තාභාවතොති අයමස්සාධිප්පායො. පුනෙච්චාදිනා වුත්තානිට්ඨපාතස්සාසඞ්කං විරචයමාහ- ‘අතදත්ථායම්පි’ච්චාදි.

ကစ္စည်းဆရာသည် 'Icchatthesu samānakattukesu tavetuṃ vā' (ကစ္စည်း ၄-၂-၁၂) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ထိုအကျိုးငှာ မဟုတ်သော ကြိယာ၌လည်း တုံပစ္စည်း စသည်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်စေရန် သီးခြားသုတ်ကို ပြုတော်မူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် 'icchatthesmi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သာဓကအားဖြင့် 'bhottuṃ pacati' (စားခြင်းငှာ ချက်၏) ဟူသော နေရာ၌ ချက်ခြင်းကြိယာသည် စားခြင်းကြိယာဟူသော အကျိုးရှိသကဲ့သို့၊ ဤနေရာ၌ အလိုရှိခြင်း (icchā) သည် ထိုချက်ခြင်းကြိယာကဲ့သို့ ထိုသို့သော အကျိုးရှိသည်မဟုတ်၊ အကျိုးရှိသောအဖြစ် မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏ ဟူ၍ ဤသည်မှာ ဤကျမ်းပြုဆရာ၏ အာဘော်ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် 'puneccādinā' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အလိုမရှိအပ်သော အပြစ်သို့ ကျရောက်မည်ကို စိုးရိမ်မှုကို ပယ်ဖျောက်ရန် 'atadatthāyampi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ඉච්ඡත්ථස්ස ධාතුනො පයොගාති ඉමිනා ‘ඉච්ඡන්තො කරොතී’ති එත්ථ ඉච්ඡන්තොති ඉච්ඡත්ථස්ස ධාතුනො පයොගත්ථමෙව, න ඉච්ඡාය පයොජනං කරණන්ති දීපෙති. දෙවදත්තං භුඤ්ජමානමිච්ඡතීතෙත්ථ භොත්තුන්ති න හොති සමානකත්තුකෙසූති වචනතො, භොජනස්ස දෙවදත්තො කත්තා, ඉච්ඡතිස්ස අඤ්ඤොයෙවාතිපි සුත්තස්ස විසුං පයොජනං න වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ- ‘දෙවදත්ත’මිච්චාදි.

'Icchatthassa dhātuno yogā' ဟူသော ဤစကားဖြင့် 'icchanto karoti' (အလိုရှိလျက် ပြု၏) ဟူသော ဤနေရာ၌ 'icchanto' ဟူသည် အလိုရှိခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ အသုံးအနှုန်းမျှသာ ဖြစ်သည်၊ အလိုရှိခြင်း၏ အကျိုးကြောင့် ပြုခြင်းမဟုတ်ကြောင်း ပြသ၏။ 'devadattaṃ bhuñjamānamicchati' (စားနေသော ဒေဝဒတ်ကို အလိုရှိ၏) ဟူသော ဤနေရာ၌ 'samānakattukesu' ဟူသော စကားကြောင့် 'bhottuṃ' ဟူ၍ မဖြစ်ပေ၊ စားခြင်း၏ ကတ္တားမှာ ဒေဝဒတ် ဖြစ်ပြီး၊ အလိုရှိခြင်း (icchati)၏ ကတ္တားမှာ အခြားသူသာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်း သုတ်၏ သီးခြားအကျိုးကို မပြောအပ်ကြောင်း ပြသလို၍ 'devadatta'miccādi' ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ඉච්ඡතිස්සාති’දෙවදත්තං භුඤ්ජමානමිච්ඡතී’ති එත්ථ ඉච්ඡතීති වුත්තඉසිස්ස. සාධනං ‘දෙවදත්තං භුඤ්ජමාන’න්ති වුත්තකම්මසඞ්ඛාතං අත්ථො පයොජනං යස්ස සො සාධනත්ථො-ඉච්ඡති. තස්ස භාවො තත්තං, තස්මා. කම්මමෙවිච්ඡාය පයොජනභාවෙ ඨිතන්ති භාවො. නිරත්ථකන්ති එතදත්ථමෙව සමානකත්තුකග්ගහණං කතං තඤ්ච යථාවුත්තෙන පසඞ්ගාභාවා නිරත්ථකන්ති අධිප්පායො.

'Icchatissa' ဟူသည် 'devadattaṃ bhuñjamānamicchati' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'icchati' ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော ကြိယာ၏ ဖြစ်သည်။ 'devadattaṃ bhuñjamānaṃ' ဟု ဆိုအပ်သော ကံဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော သာဓန (ပြီးစီးကြောင်း) သည် အကျိုးရှိသော သာဓနတ္ထ (sādhanattha) ဖြစ်သော 'icchati' ကြိယာ၏ ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၏ အဖြစ်သည် တတ္ထ (tatta) မည်၏၊ ထိုကြောင့်တည်း။ ကံသည်သာလျှင် အလိုရှိခြင်း၏ အကျိုးရှိသော အဖြစ်၌ တည်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'Niratthaka' ဟူသည် ဤအကျိုးငှာသာလျှင် 'samānakattuka' (ကတ္တားတူရှိသော) ဟူသော စကားရပ်ကို ယူခြင်းပြုအပ်၏၊ ထိုသို့ ယူခြင်းသည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် မပတ်သက်နိုင်သောကြောင့် အကျိုးမရှိ (ပယ်အပ်၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

සකාද්‍යත්ථෙසු ධාතූ සූපපදෙසු ධාතු මත්තා තුමාදයො සුත්තන්තරෙන විහිතා පාණිනියෙහි, තෙනාහ- ‘සකාදිධාතුප්පයොගෙ’තිආදි. සිද්ධාති තුමාදයො සිද්ධා. භුජිකිරියත්ථාති භුජිකිරියා අත්ථො යස්සා සත්තියා සා භුජිකිරියත්ථා පතීයතෙ. පතීය මානත්තෙ [Pg.256] කාරණමාහ- ‘අසතොපි හි’ච්චාදි. පරෙහෙත්ථ අකිරියත්ථොපපදත්ථො පුනාරබ්භොති වණ්ණිතං. තදෙතං විඝටයිතුමාහ- ‘තෙනෙ’ච්චාදි. පරෙසමයමධිප්පායො ‘‘සක්කොති භොත්තුංත්‍යාදො කොසල්‍යං ගම්‍යතෙ. ගිලායති භොත්තුංති තදසත්ති. ඝටතෙ භොත්තුංත්‍යාදො යොග්‍යතා. ආරභතෙ භොත්තුංත්‍යාදොභුජිස්සෙ වාද්‍යවත්ථාකිරියන්තරං. ලභතෙ භොත්තුංති අප්පච්චක්ඛානං. අත්ථි භොත්තුන්තිආදීසු සම්භවමත්තං. වට්ටති භොත්තුංත්‍යාදො දොසා භාවො ගම්‍යතෙ. සක්කොතිච්චාදිනො උපපදස්ස භොජනාදිකිරියත්ථතා න ගම්‍යතෙ තස්මා අකිරියත්ථෙසුපි සකාදීසූපපදෙසු තුමාදයො භවන්තී’’ති.

ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့သည် 'သက' (တတ်နိုင်ခြင်း) အစရှိသော အနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် ဥပပုဒ် ဖြစ်သောအခါ ဓာတ်သက်သက်တို့မှ တုံပစ္စည်း စသည်တို့ကို အခြားသုတ်ဖြင့် ပညတ်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'sakādidhātuppayoge' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'Siddhā' ဟူသည် တုံပစ္စည်း စသည်တို့ ပြီးစီးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'Bhujikiriyatthā' ဟူသည် စားခြင်းကြိယာသည် အကျိုးရှိသော စွမ်းအားရှိသောကြောင့် စားခြင်းကြိယာ အကျိုးရှိသည်ဟု သိရသည်။ သိသာထင်ရှားသောအဖြစ်၌ အကြောင်းကို ပြလို၍ 'asatopi hi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤကျမ်း၌ အခြားဆရာတို့သည် ကြိယာမဟုတ်သော အနက်ရှိသော ဥပပုဒ်အနက်ကို တစ်ဖန် အစပြုအပ်၏ဟု ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကို ပယ်ဖျက်ရန် 'tene' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအခြားဆရာတို့၏ အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်ကား - 'sakkoti bhottuṃ' (စားရန် တတ်နိုင်၏) စသည်၌ ကျွမ်းကျင်မှုအဖြစ်ကို သိရ၏။ 'gilāyati bhottuṃ' (စားရန် ပင်ပန်း၏) ဟူသည်၌ ထိုသို့မတတ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ghaṭate bhottuṃ' (စားရန် အားထုတ်၏) စသည်၌ သင့်လျော်သောအဖြစ် ဖြစ်၏။ 'ārabhate bhottuṃ' (စားရန် အစပြု၏) စသည်၌ စားခြင်း၏ အစဦးအခြေအနေ ကြိယာထူး ဖြစ်၏။ 'labhate bhottuṃ' (စားရန် ရ၏) ဟူသည် ငြင်းပယ်ခြင်း မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ 'atthi bhottuṃ' စသည်၌ ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ 'vaṭṭati bhottuṃ' စသည်၌ အပြစ်မရှိသောအဖြစ်ကို သိရ၏။ 'sakkoti' စသော ဥပပုဒ်၏ စားခြင်းစသော ကြိယာအကျိုးရှိသောအဖြစ်ကို မသိရပေ၊ ထို့ကြောင့် ကြိယာအနက်မဟုတ်သော 'သက' အစရှိသော ဥပပုဒ်တို့ ရှိလတ်သော်လည်း တုံပစ္စည်း စသည်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

පතීයමානෙස්වප්‍යෙතෙස්වත්ථන්තරෙසු තාදත්ථියමත්ථියෙවාති පුබ්බෙන විහිතස්ස තුමාදිනොත්‍ර න බාධෙති දස්සෙතුමාහ- ‘යදිපි’ච්චාදි. තාදත්ථියමත්ථියෙවාති භොජනකිරියත්ථතා සක්කොතිආදීනං අත්ථි යෙවාති අත්ථො සිද්ධායෙව ‘‘තුංතායෙ’’ච්චාදිනා. අලමත්ථවිසිට්ඨෙසු පරියත්තිවචනෙසූපපදෙසු ධාතුතො තුමාදයො විහිතා පරෙහි, තත්ථාහ ‘අලමත්ථවිසිට්ඨෙ’ඉච්චාදි. පහුසද්දම්පි අන්තොගධං කත්වා ‘සමත්ථාදී’ති වුත්තං, භවතිස්ස සම්භවො ‘‘පුබ්බෙකකත්තුකාන’’න්ති (5-63) එත්ථ බ්‍යාඛ්‍යායිස්සතෙ. අභිමතාති කච්චායනෙන ‘‘අරහසක්කාදීසු චෙ’’ති (4-2-13) චසද්දෙන අභිමතා ඉමස්සාති ‘කාලො භොත්තුං’තිආදිනො. යථා භොත්තුමනොතිආදිනා පරෙසම්පි අයමෙව නිප්ඵත්තික්කමොති දීපෙති. අබ්‍යභිචාරතොති අවිනාභාවතො, භවති භොජනං භාවොති භොජනං භුඤ්ජනං භාවො භවතීති අත්ථො. නතුගමිස්සකිරියාතදත්ථාති ගමනකිරියා භොජනත්ථා න හොතීති අත්ථො. අත්ථසද්දොහ්‍යයං පයොජනවචනො යඤ්ච යමුද්දිස්ස පවත්තති, තං තස්ස පයොජනං භවති. නචායං භොජනමුද්දිස්ස ගමිස්සති, කිඤ්චරහි කාරියන්තරං, කෙවලං තෙන නිමිත්තෙන සම්භාවීයතෙ. යදා තු භොජනත්ථමෙවාරබ්භතෙ ගමනකිරියා, තදා භවත්‍යෙව’ගමිස්සති භොත්තු’න්ති.

ဤသို့ အခြားသော အနက်တို့သည် သိသာထင်ရှားပါသော်လည်း 'တံဒတ္ထိယ' (ထိုအကျိုးရှိသောအဖြစ်) သည် ရှိသည်သာ ဖြစ်၏ ဟူ၍ ရှေး၌ ပညတ်အပ်ပြီးသော တုံပစ္စည်း စသည်တို့ကို ဤနေရာ၌ မတားမြစ်ကြောင်း ပြသရန် 'yadipi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'Tādatthiyamatthiyeva' ဟူသည် စားခြင်းကြိယာ၏ အကျိုးရှိသောအဖြစ်သည် 'sakkoti' စသည်တို့အား ရှိသည်သာတည်း ဟူသော အနက်သည် 'tuṃtāye' စသည်တို့ဖြင့် ပြီးစီးပြီးသား ဖြစ်၏။ လုံလောက်သော အနက်ထူးရှိသော၊ ပြည့်စုံခြင်းကို ဟောသော စကားတို့သည် ဥပပုဒ် ဖြစ်လတ်သော် ဓာတ်မှ တုံပစ္စည်း စသည်တို့ကို အခြားဆရာတို့သည် ပညတ်အပ်ကုန်၏၊ ထိုအရာ၌ 'alamatthavisiṭṭhe' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'bahu' သဒ္ဒါကိုလည်း အတွင်းသွင်း၍ 'samatthādi' ဟု ဆိုအပ်၏၊ 'bhavati' ဓာတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို 'pubbekakattukānaṃ' (၅-၆၃) ဟူသော ဤနေရာ၌ ဖွင့်ဆိုပေအံ့။ 'Abhimatā' ဟူသည် ကစ္စည်းဆရာသည် 'arahasakkādīsu ce' (ကစ္စည်း ၄-၂-၁၃) ဟူသော သုတ်၌ 'စ' သဒ္ဒါဖြင့် အလိုရှိအပ်ကုန်၏၊ 'kālo bhottuṃ' (စားရန် အချိန်) စသည်တို့အား ဤသို့တည်း။ 'bhottumano' စသည်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့အားလည်း ဤပြီးစီးပုံအစဉ်သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟု ပြသ၏။ 'Abyabhicārato' ဟူသည် မကင်းနိုင်သောအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'bhavati bhojanaṃ bhāvo' ဟူသည် စားခြင်းသည် စားခြင်းဟူသော သဘော (အဖြစ်) ဖြစ်၏ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့သော်လည်း သွားခြင်းကြိယာသည် စားခြင်းအကျိုးရှိသည် မဟုတ်ပေ။ 'Attha' သဒ္ဒါသည် အကျိုးကို ဟောသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏၊ အကြင်အရာကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုအရာသည် ထိုသူ၏ အကျိုး ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ စားခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ သွားလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ၊ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ အခြားပြုဖွယ်ကိစ္စမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထိုအကြောင်းရင်းမျှဖြင့်သာ ထင်မြင်ယူဆအပ်၏။ အကြင်အခါ၌မူ စားခြင်းအကျိုးငှာသာလျှင် သွားခြင်းကြိယာကို အစပြု၏၊ ထိုအခါ၌ 'gamissati bhottuṃ' (စားရန် သွားလိမ့်မည်) ဟူ၍ ဖြစ်သည်သာတည်း။

තුංවිසයෙ ණකොපි විහිතො පාණිනියෙහි, තත්‍රාහ- ‘කාරකො වජති’ච්චාදි. පරිහාරමාහ- ‘පුබ්බෙ’ච්චාදිනා. ‘කත්තරිල්තු’ච්චාදිනා යොයං [Pg.257] ණකො තීසුපි කාලෙසු සාමඤ්ඤෙන විහිතො, ක්‍රියත්ථා යං ක්‍රියායං උපපදෙ කත්තුනො-භිධානං සිද්ධං, න චාස්ස විසෙසවිහිතෙන තුංපච්චයෙන බාධා භින්නත්තා, තුංපච්චයස්ස හි භාවෙ විධානං ණකස්ස තු කත්තරීති. පුබ්බණකෙනෙව සිද්ධෙපි ල්ත්වාදිනිවත්තියා සො විධෙය්‍යොව, නො චෙ ල්ත්වාදයොපි සියුන්ති චොදකප්පසඞ්ගමාසඞ්කියාහ- ‘නචෙව’මිච්චාදි. අවගමාභාවමෙව ඵුටයිතුමාහ- ‘නහිං’ච්චාදි. හි යස්මාත්‍යත්ථෙ යො එසො වජති සො කත්තා, යො එසො වජති සො වික්ඛිපොත්‍යයමත්ථො-ත්‍ර ගම්‍යතෙ, න පන තෙහි තාදත්ථියං ගම්‍යතෙති අත්ථො. චොදකො ල්ත්වාදීහි සාම්‍යමාපාදයිතුං සාමරිසං වුත්තවිධිනෙවාප්පත්තිං ණකස්සාප්‍යාහ- ‘ණකොපි’ච්චාදි. අගත්ථං යදිපි ණකෙන තාදත්ථියං න ගම්‍යතෙ පකරණතො ගම්‍යතෙති ණකො භවිස්සතීත්‍යාසඞ්කිය චොදකො ආහ- ‘අථෙ’ච්චාදි. පුබ්බෙච්චාදිනා වුත්තො-යං ‘ණකො න විධෙය්‍යො’ච්චස්ස න පරිහාරො… සොත්තරත්තා යථාවුත්තෙන, කින්තු‘තස්මා නෙවි’ච්චාදිනා ඉමිනා වුච්චමානොවපරිහාරොතිවිඤ්ඤාතබ්බං. තදෙවංල්ත්වාදීනම්පිපත්තිතොණකල්ත්වාදීහි තාදත්ථියානවගමෙ විනිච්ඡිතෙ තාදත්ථියවිසෙසෙන තෙසං සම්භවොති අනත්ථකං ‘‘ණකස්ස කිරියත්ථොපපදස්සවිධානං ල්ත්වාදිපටිසෙධනත්ථ’’න්ති වාක්‍යකාරවචනන්ති සත්ථකාරො නිගමයමාහ- ‘තස්මා’’ච්චාදි. භවතු පකරණතොව තාදත්ථියාවගමො, තථාපිණකො පරො විධෙය්‍යොත්‍යධිප්පායෙනාහ- ‘අථාපි’ච්චාදි. ගතත්තං. භවිස්සති කාලෙ ක්‍රියත්ථායං ක්‍රියායමුපපදෙ භාවෙ ච ණප්පච්චයාදයො විහිතා, තත්‍රාහ- ‘පාකාය වජති’ච්චාදි. අවිහිතෙසුපි තාදත්ථියා සිද්ධමෙවෙති අධිප්පායො.

တုံပစ္စည်း၏ အရာ၌ ဏကပစ္စည်းကိုလည်း ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့သည် ပညတ်အပ်ကုန်၏၊ ထိုအရာ၌ 'kārako vajati' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဖြေရှင်းချက်ကို 'pubbe' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'Kattari ဏွု' စသည်ဖြင့် အကြင် ဏကပစ္စည်းကို ကာလသုံးပါးတို့၌ အများအားဖြင့် ပညတ်အပ်၏၊ ကြိယာအကျိုးရှိသော ကြိယာသည် ဥပပုဒ် ဖြစ်လတ်သော် ကတ္တားကို ဟောခြင်းသည် ပြီးစီး၏၊ အထူးပညတ်အပ်သော တုံပစ္စည်းဖြင့် တားမြစ်ခြင်း မရှိပေ၊ ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ တုံပစ္စည်းကိုမူ ဘာဝအနက်၌ ပညတ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဏကပစ္စည်းကိုမူ ကတ္တားအနက်၌ ပညတ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရှေး၌ ဖြစ်သော ဏကပစ္စည်းဖြင့်ပင် ပြီးစီးသော်လည်း လတွာပစ္စည်း စသည်တို့ကို တားမြစ်ခြင်းငှာ ထိုပစ္စည်းကို ပညတ်ထိုက်သည်သာတည်း၊ မဟုတ်ပါက လတွာပစ္စည်း စသည်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်ရာ၏ ဟူသော စောဒနာရှင်၏ တင်ပြချက်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် 'nacevam' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မသိရခြင်းကိုသာ ထင်ရှားစေရန် 'nahim' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'hi' သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြအနက်၌ ဖြစ်၏၊ သွားသောသူသည် ကတ္တား ဖြစ်၏၊ သွားသောသူသည် ပစ်လွှင့်သောသူ ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ဤနေရာ၌ သိရ၏၊ သို့သော် ထိုပစ္စည်းတို့ဖြင့် 'တံဒတ္ထိယ' (ထိုအကျိုးရှိသောအဖြစ်) ကို မသိရပေ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စောဒနာရှင်သည် လတွာပစ္စည်း စသည်တို့နှင့် တူညီသောအဖြစ်သို့ ရောက်စေရန် ဆိုအပ်ပြီးသော ပညတ်ချက်အတိုင်းပင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိသောအဖြစ်ကို ဏကပစ္စည်းအားလည်း 'ṇakopi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အနက်အားဖြင့် ဏကပစ္စည်းဖြင့် 'တံဒတ္ထိယ' ကို မသိရသော်လည်း ပကရဏအားဖြင့် သိရသဖြင့် ဏကပစ္စည်းသည် ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်းလျက် စောဒနာရှင်သည် 'atha' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'pubbe' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော 'ဏကပစ္စည်းကို မပညတ်ထိုက်' ဟူသော စကားသည် ဖြေရှင်းချက်မဟုတ်ပေ၊ အထက်ပါအတိုင်း အဖြေရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ စင်စစ်သော်ကား 'tasmā neva' စသည်ဖြင့် ဤဆိုလတ္တံ့သော စကားသည်သာ ဖြေရှင်းချက်ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ လတွာပစ္စည်း စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဏကပစ္စည်းနှင့် လတွာပစ္စည်း စသည်တို့ဖြင့် တံဒတ္ထိယကို မသိရခြင်း၌ ဆုံးဖြတ်အပ်သည်ရှိသော် တံဒတ္ထိယအထူးအားဖြင့် ထိုပစ္စည်းတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'လတွာပစ္စည်း စသည်တို့ကို တားမြစ်ရန် ကြိယာအကျိုးရှိသော ဥပပုဒ်ရှိသော ဏကပစ္စည်းကို ပညတ်ခြင်း ဖြစ်၏' ဟူသော ဝါကျကာရ (ကျမ်းပြုဆရာ) ၏ စကားသည် အကျိုးမရှိ ဟု ကျမ်းပြုဆရာသည် နိဂုံးချုပ်လျက် 'tasmā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ပကရဏအားဖြင့်သာ တံဒတ္ထိယကို သိပါစေ၊ သို့သော်လည်း ဏကပစ္စည်းကို နောက်မှ ပညတ်ထိုက်သည်သာတည်း ဟူသော အာဘော်ဖြင့် 'athāpi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အနက်ပြီးပြီ။ အနာဂတ်ကာလ၌ ကြိယာအကျိုးရှိသော ကြိယာသည် ဥပပုဒ် ဖြစ်လတ်သော် ဘာဝအနက်၌ ဏပစ္စည်း စသည်တို့ကို ပညတ်အပ်ကုန်၏၊ ထိုအရာ၌ 'pākāya vajati' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မပညတ်အပ်သော်လည်း တံဒတ္ထိယသည် ပြီးစီးသည်သာတည်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။

62. පටි

၆၂. ပဋိ

සොතුනාදීසු ‘සවනං කාතුන’ඉච්චාදිනා විග්ගහො. සුතෙනෙති සවනන්ති විග්ගහො.

သောတုနာစသော ပုဒ်တို့၌ ‘သဝနံ ကာတုန’ စသည်ဖြင့် ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ ‘သုတေန’ ဟူသည်ကား ‘သဝနံ’ ဟု ဝိဂ္ဂဟဖြစ်၏။

63. පුබ්බෙ

၆၃. ပုဗ္ဗေ သဒ္ဒါ၌။

වෙති නාතිසම්බජ්ඣතෙ විධිනො නිච්චත්තා. එකසද්දස්සානෙකත්ථත්තා විසෙසෙති [Pg.258] ‘සඛ්‍යාවචනොයමෙකසද්දො’ති. කුතොච්චාහ-‘සද්දාන’මිච්චාදි. එකසද්දස්ස සඞ්ඛ්‍යාවචනත්තෙ යොත්ථො සම්පජ්ජතෙ, තමාහ ‘එකසඞ්ඛ්‍යාවච්ඡින්නො’ති, තදත්ථාති ක්‍රියත්ථස්සත්ථා. යදිපි ‘පුබ්බං බ්‍යාපාර’න්ති සමුදායෙ එකදෙසභූතො බ්‍යාපාරො නිද්ධාරියමානොති වුත්තං, තථාපි පුබ්බසද්දෙන බ්‍යාපාරවාචකො ක්‍රියත්ථො වුච්චතෙ උපචාරා, තෙනෙව ‘තෙසු යො පුබ්බො තදත්ථතො ක්‍රියත්ථා’ති වුත්තියංවුත්තං. නනු ච සත්ති කාරකං, අඤ්ඤා ච පුබ්බකාලකිරියාය සත්ති, අඤ්ඤා උත්තර කාලකිරියාය, තස්මා කුතො එකකත්තුකත්තමිච්චාසඞ්කිය පටිපාදෙන්තො ආහ- ‘යදිපි’ච්චාදි. සත්තිමතො දබ්බස්සාති දෙවදත්තාදිනො සත්තිමතො දබ්බස්ස. තදජ්ඣාරොපාති එකත්තස්ස අජ්ඣාරොපා. එක කත්තුකානං බ්‍යාපාරානං කමාභිධානාය තුනාදයො විධීයමානා භාවෙයෙවුප්පන්නා සක්කොන්ති කමමභිධාතුන්ති භාවෙත්‍යත්‍රාභිසම්බජ්ඣතෙ.

‘ဝါ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် စည်းကမ်း (ဝိဓိ) ၏ မြဲသောကြောင့် အလွန်မပတ်သက်။ ဧကသဒ္ဒါသည် အနက်များစွာရှိသည်ဖြစ်၍ ‘ဤဧကသဒ္ဒါသည် သင်္ချာကိုဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၏’ ဟု ထူးခြားစေ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ‘သဒ္ဒါနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဧကသဒ္ဒါ၏ သင်္ချာဝါစကအဖြစ်၌ အကြင်အနက်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုအနက်ကို ‘ဧကသင်္ချာဝစ္ဆိန္နော’ ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ‘တဒတ္ထာ’ ဟူသည် ကရိယတ္ထ၏ အနက်များတည်း။ အကယ်၍ ‘ရှေးဦးစွာသော လုပ်ဆောင်မှု (ပုဗ္ဗံ ဗျာပါရံ)’ ဟူ၍ အစုအပေါင်း၌ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော လုပ်ဆောင်မှုကို ခွဲခြား၍ ပြအပ်၏ဟု ဆိုသော်လည်း၊ ပုဗ္ဗသဒ္ဒါဖြင့် လုပ်ဆောင်မှုကို ဟောသော ကရိယတ္ထကို ဥပစာအားဖြင့် ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ထိုသူတို့တွင် အကြင်ရှေးဦးဖြစ်သော ထိုအနက်မှ ကရိယတ္ထတို့သည်’ ဟု ဝုတ္တိ၌ ဆိုအပ်၏။ စွမ်းအား (သတ္တိ)သည် ကာရကဖြစ်၏၊ ရှေးဦးကာလ ကိရိယာ၏ စွမ်းအားသည် တစ်ပါးဖြစ်၍၊ နောက်ကာလ ကိရိယာ၏ စွမ်းအားသည် တစ်ပါးဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဘယ်ကြောင့် ကတ္တားတစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သနည်းဟု သံသယရှိ၍ သိစေလိုသဖြင့် ‘ယဒိပိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘သတ္တိမတော ဒဗ္ဗဿ’ ဟူသည် ဒေဝဒတ်စသော စွမ်းအားရှိသော ဒြပ်၏။ ‘တဒဇ္ဈာရောပါ’ ဟူသည် တစ်ခုတည်းသောအဖြစ် (ဧကတ္တ)ကို တင်စားခြင်းကြောင့်တည်း။ ကတ္တားတစ်ခုတည်းရှိသော လုပ်ဆောင်မှုတို့၏ အစဉ်ကို ဟောခြင်းငှာ တုနာဒိပစ္စည်းတို့ကို ပြဋ္ဌာန်းအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ဘာဝ၌သာ ဖြစ်ကုန်၍ အစဉ်ကို ဟောခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကုန်၏ဟု ‘ဘာဝေ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကောင်းစွာစပ်အပ်၏။

එකකත්තුකානන්ති බහුවචනත්තා ‘භුත්වා පිත්වා වජතී’තිපි භවති. භුත්තස්මින්තෙත්ථ අනෙකකත්තුකත්තා භුඤ්ජිත්වාපි භවති. පාණිනි යානමිව විසුං වචනමන්තරෙන තුනාදිවිධිප්පටිපාදයමාහ- ‘මුඛං බ්‍යාදාය සුපති’ච්චාදි. බ්‍යාදායාති දාධාතුස්ස විආපුබ්බස්ස ත්වාප්පච්චයෙ ‘‘ප්‍යො වා ත්වාස්ස සමාසෙ’’ති (5-064) ත්වාස්ස ප්‍යාදෙසෙ රූපං, මුඛවිවරණං කත්වාත්‍යත්ථො, බ්‍යවධායකකාලස්සාති බ්‍යාදාන සුපනානමන්තරෙයො කාලො තස්ස, භෙදානුපලක්ඛණන්ති භෙදස්සාදස්සනං. භෙදස්සීනං කෙසඤ්චිවිජ්ජමානත්තා’කෙහීචී’ති වුත්තං. සහභාවෙපීති බ්‍යාදානසුපනානං සහභාවෙපි. වඩ්ඪිතකො භත්තරාසි.

‘ဧကကတ္တုကာနံ’ ဟူသော ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကြောင့် ‘စား၍ သောက်၍ သွား၏ (ဘုတွာ ပိတွာ ဝဇတိ)’ ဟုလည်း ဖြစ်၏။ ဤ ‘ဘုတ္တသ္မိံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ကတ္တားအများအပြားဖြစ်သောကြောင့် ‘စားပြီးသော်လည်း (ဘုဉ္ဇိတွာပိ)’ ဟု ဖြစ်၏။ ပါဏိနီကျမ်းဂန်တို့ကဲ့သို့ သီးခြားစကားမပါဘဲ တုနာဒိဝိဓိကို သိစေလို၍ ‘ပါးစပ်ကို ဖွင့်၍ အိပ်၏ (မုခံ ဗျာဒါယ သုပတိ)’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဗျာဒါယ’ ဟူသည် ဝိ-အာ ရှေ့ရှိသော ဒါဓာတ်၌ တွာပစ္စည်းသက်သော် ‘ပျော ဝါ တွာဿ သမာသေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် တွာပစ္စည်းကို ပျာပြုထားသော ရူပဖြစ်၏၊ ပါးစပ်ကို ဖွင့်ခြင်းကို ပြု၍ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဗျဝဓာယကကာလဿ’ ဟူသည် ပါးစပ်ဖွင့်ခြင်းနှင့် အိပ်ခြင်းတို့၏ ကြားကာလ၏။ ‘ဘေဒါနုပလက္ခဏံ’ ဟူသည် ကွဲပြားမှုကို မမြင်ခြင်းတည်း။ ကွဲပြားမှုသည် အချို့သောသူတို့အား ထင်ရှားရှိသောကြောင့် ‘ကေဟိစိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘သဟဘာဝေပိ’ ဟူသည် ပါးစပ်ဖွင့်ခြင်း၊ အိပ်ခြင်းတို့၏ တပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်း၌လည်း။ ‘ဝဍ္ဎိတကော’ ဟူသည် တိုးပွားစေအပ်သော ထမင်းပုံတည်း။

අභිමතා පාණිනියානං, පරාය නදියා පබ්බතො-වරො විසෙසී යතෙති අප්පත්වා නදිම්පබ්බතො’ති වුත්තෙ නදියා ඔරභාගෙ පබ්බතොති අත්ථො. භවති, තතො ච පාරෙභූතනදීවිසිට්ඨො පබ්බතො පතීයතෙ. අවරෙන පබ්බතෙන පරා නදී විසෙසීයතෙති අතික්කම්ම පබ්බතං නදීති වුත්තෙ පාරෙ නදියා ඔරෙ පබ්බතොති අත්ථො පතීයතෙ, තතො ච ඔරභාගෙ පබ්බතවිසිට්ඨා නදී විඤ්ඤායතෙ. භවතිනො සබ්බත්ථ සම්භවෙ සති එකකත්තුකතා පුබ්බකාලතා යථා ගම්‍ය තෙ [Pg.259] තථා දස්සෙති ‘පඨමං න පප්පොති’ච්චාදි. නිගමයති ‘තදෙව’මිච්චාදිනා.

ပါဏိနီဆရာတို့ အလိုရှိအပ်သော၊ တစ်ဖက်ကမ်းရှိသော မြစ်ဖြင့် တောင်သည် ယုတ်သော (အဝရ) အဖြစ်ဖြင့် ထူးခြားစေအပ်၏ဟူ၍ ‘မြစ်သို့မရောက်ဘဲ တောင်’ ဟု ဆိုအပ်သော် မြစ်၏ဤဘက်ကမ်း၌ တောင်ရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ ဖြစ်၏၊ ထိုမှလည်း တစ်ဖက်ကမ်း၌ရှိသော မြစ်ဖြင့် ထူးခြားသော တောင်ကို သိအပ်၏။ ဤဘက်ကမ်းရှိသော တောင်ဖြင့် တစ်ဖက်ကမ်းရှိသော မြစ်သည် ထူးခြားစေအပ်၏ဟူ၍ ‘တောင်ကို လွန်၍ မြစ်’ ဟု ဆိုအပ်သော် တစ်ဖက်ကမ်း၌ မြစ်၊ ဤဘက်ကမ်း၌ တောင်ဟု အနက်ထင်ရှား၏၊ ထိုမှလည်း ဤဘက်ကမ်း၌ တောင်ဖြင့် ထူးခြားသော မြစ်ကို သိအပ်၏။ ဖြစ်ခြင်း (ဘဝတိ) သည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဖြစ်နိုင်သည်ရှိသော် ကတ္တားတစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်း (ဧကကတ္တုကတာ) နှင့် ရှေးဦးကာလဖြစ်ခြင်း (ပုဗ္ဗကာလတာ) တို့ကို သိသာသကဲ့သို့ ‘ရှေးဦးစွာ မရောက်အပ်’ စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ‘တဒေဝံ’ စသည်ဖြင့် နိဂုံးချုပ်တော်မူ၏။

භුත්වා භුත්වා ගච්ඡතීති පරෙ-ඤ්ඤථා නිප්ඵත්තිමාකඞ්ඛන්ති පාණිනියාදයො, තත්‍රාහ- ‘එකකත්තුකාන’මිච්චාදි. ආභික්ඛඤ්ඤාවගමෙ කාරණං පුච්ඡති ‘යජ්ජෙව’මිච්චාදි. වුත්තමෙව ඵුටයති ‘යෙහි’ච්චාදිනා. යෙහීති වෙය්‍යාකරණෙහි. ජිවග්ගාහං අගාහයිච්චාදො පරෙඤ්ඤථා පටිපන්නාතදාහ- ‘කම්ම’මිච්චාදි. සකඞ්ගෙති පාණිපාදාදිකෙ-ත්තනියෙවයවෙ. ණං පච්චයො අභිමතොති සම්බන්ධො. කිං ණම්පච්චයෙනාති ඉදං වුත්තං හොතීති සම්බන්ධො. අඤ්ඤථා සිද්ධිප්පකාරමාහ- ‘ජීවස්සි’ච්චාදි. කිං විසිට්ඨන්ති පුච්ඡිත්වා ජීවග්ගාහෙන විසිට්ඨන්ති දස්සෙතුං ජීවග්ගාහ’න්ති ආහ. ජීවග්ගාහසඞ්ඛාතං ගහණමකාසීති අත්ථො.

‘ဘုတွာ ဘုတွာ ဂစ္ဆတိ’ ဟု အခြားသော ပါဏိနီစသော ဆရာတို့သည် တစ်မျိုးတည်း ပြီးမြောက်ခြင်းကို အလိုရှိကုန်၏၊ ထိုစကား၌ ‘ဧကကတ္တုကာနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း (အာဘိက္ခည) ကို သိရာ၌ အကြောင်းကို ‘ယဇ္ဇေဝံ’ စသည်ဖြင့် မေးတော်မူ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသည်ကိုပင် ‘ယေဟိ’ စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ ‘ယေဟိ’ ဟူသည် သဒ္ဒါဆရာတို့ဖြင့်။ ‘ဇီဝဂ္ဂါဟံ အဂါဟယိ’ စသည်၌ သူတစ်ပါးတို့သည် တစ်မျိုးတည်း သိအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကမ္မံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘သကင်္ဂေ’ ဟူသည် လက်ခြေစသော မိမိ၏ အစိတ်အပိုင်းတို့၌။ ‘ဏံ ပစ္စည်းကို အလိုရှိအပ်၏’ ဟု စပ်ရမည်။ ‘ဏံပစ္စည်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း’ ဟု ဤဆိုလိုရင်းအနက်နှင့် စပ်ရမည်။ တစ်မျိုးအားဖြင့် ပြီးစီးပုံကို ‘ဇီဝဿ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘အဘယ်သို့ ထူးခြားသနည်း’ ဟု မေး၍ ဇီဝဂ္ဂါဟဖြင့် ထူးခြားသည်ကို ပြခြင်းငှာ ‘ဇီဝဂ္ဂါဟံ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အသက်ရှင်လျက် ဖမ်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဖမ်းခြင်းကို ပြုပြီဟု အနက်ရ၏။

ආඛ්‍යාතන්ති අගාහයීති ආඛ්‍යාතං කත්තබ්බරූපන්ති ඉමානා ගහණ කිරියාය කම්මත්තං බොධෙති. තබ්බිසෙසනම්පීති කත්තබ්බරූපාය ගහණ කිරියාය විසෙසනම්පි. තථාභූතමෙවාති කත්තබ්බරූපමෙව. තථා චෙති කිරියාවිසෙසනෙ දුතියාය ණමන්තෙ ජාතෙ සති. ණමන්ත රූපන්ති ණමන්තස්ස රූපං යස්සාති විග්ගහො. ණංපච්චයෙනිහ කිඤ්චිනෙති සම්බන්ධො. ඉහෙති ඉමස්මිං බ්‍යාකරණෙ. කිඤ්චි පයොජනං. පචාදිතොතිආදිසද්දෙන තෙහි අවිහිතණම්පච්චයා ගහිතා.

‘အာချာတံ’ ဟူသည် ‘အဂါဟယိ’ ဟူသော အာချာတ်ပုဒ်တည်း၊ ‘ကတ္တဗ္ဗရူပံ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဖမ်းခြင်းကိရိယာ၏ ကံအဖြစ်ကို သိစေ၏။ ‘တဗ္ဗိသေသနမ္ပိ’ ဟူသည် ပြုအပ်သော သဘောရှိသော ဖမ်းခြင်းကိရိယာ၏ ဝိသေသနလည်း။ ‘တထာဘူတမေဝ’ ဟူသည် ပြုအပ်သော သဘောရှိသည်သာတည်း။ ‘တထာ စ’ ဟူသည် ကိရိယာဝိသေသန၌ ဒုတိယဝိဘတ် သက်၍ ဏမန္တပုဒ် ဖြစ်သည်ရှိသော်။ ‘ဏမန္တရူပံ’ ဟူသည် ဏမန္တ၏ အလေ့အထရှိသော ရူပဖြစ်၏ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ ‘ဏံပစ္စည်းဖြင့် ဤ၌ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိ’ ဟု စပ်ရမည်။ ‘ဣဟ’ ဟူသည် ဤသဒ္ဒါကျမ်း၌။ ‘ကိဉ္စိ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးတည်း။ ‘ပစာဒိတော’ ဟူသော သဒ္ဒါ၌ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ထိုသူတို့ မစီရင်အပ်ကုန်သော ဏံပစ္စည်းတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။

64. න්තො

၆၄. န္တော (သို့မဟုတ်) န္တပစ္စည်း။

යො සාධයිතුමාරද්ධො නච නිට්ඨමුපගතොති යො කටාදිසාධයිතුං නිබ්බත්තයිතුං ආරද්ධො නිට්ඨං පරිසමත්තිං න චොපගතො නප්පත්තො. පවත්තො-නුපරතොවාති යො පබ්බතාදි නිච්චප්පවතො-අවිරතො තෙනෙව නිට්ඨං නොපගතොසොවත්තමානොති වුච්චතෙති යොජනා. තබ්බි සයකිරියාද්වාරෙනාති යථාවුත්තකටාදිවිසය කිරියාමුඛෙන, ඉදං වුත්තං හොති ‘‘යථාවුත්තකටාදීනං වත්තමානත්තා තබ්බිසයා කිරියාපි වත්තමානා එවාති තංද්වාරෙන ක්‍රියත්ථවිසෙසන’’න්ති.

‘ယော သာဓယိတုမာရဒ္ဓေါ န စ နိဋ္ဌမုပဂတော’ ဟူသည် အကြင်ဖျာစသည်တို့ကို ပြီးစေခြင်းငှာ ဖြစ်စေခြင်းငှာ အားထုတ်အပ်သော၊ ပြီးစီးခြင်းသို့လည်း မရောက်အပ် မဆိုက်ရောက်အပ်သော။ ‘ပဝတ္တော နုပရတော ဝါ’ ဟူသည် အကြင်တောင်စသည်တို့သည် အမြဲဖြစ်ပေါ်၍ မပြတ်သဖြင့်၊ ထို့ကြောင့်ပင် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ မရောက်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအရာကို ဝတ္တမာန (ပစ္စုပ္ပန်) ဟု ဆိုအပ်၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ‘တဗ္ဗိသယကိရိယာဒွါရေန’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဖျာစသည်တို့၏ အရာဖြစ်သော ကိရိယာ၏ အနက်အားဖြင့်၊ ဤသို့ ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏ “ဆိုအပ်ပြီးသော ဖျာစသည်တို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအရာရှိသော ကိရိယာသည်လည်း ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သည်သာတည်း၊ ထိုတံခါး (အနက်) ဖြင့် ကရိယတ္ထ၏ ဝိသေသနဖြစ်၏” ဟု။

භුඤ්ජති දෙවදත්තොති එත්ථ යජ්ජපි භුඤ්ජමානො හසති ඛජ්ජති පානියං පිවති, තථාපි යුත්තා වත්තමානතා කත්තුමිච්ඡිතස්සාරම්භො න [Pg.260] පරිසමත්තොති වුත්තං- ‘සාධයිතුමාරද්ධො න ච නිට්ඨමුපගතො’ති. තිට්ඨන්ති පබ්බතාතිආදීසු නිච්චෙසු පබ්බතාදීසු භූතානාගතානමසම්භවා තන්නිසෙධිනො වත්තමානස්සාප්‍යසම්භවා යදීපි කාලවිභාගො න විඤ්ඤායතෙ, තථාපි ආරද්ධස්ස ඨානස්සාපරිසමත්තියා වත්තමානා එවාති වුත්තං- ‘පවත්තො-නුපරතො වා’ති. කත්තුවිසෙසනෙ සති කො දොසොච්චාහ- ‘කත්තු විසෙසනෙ’ච්චාදි. ඉහාපි සියා කත්තුනො වත්තමානත්තා, වත්තමානත්ත මෙවාස්ස පකාසෙතුමයන්ති වුත්තං. ‘‘අපඨමා සමානාධිකරණෙ’’ත්‍යාදීහි (3-2-124) අනෙකෙහි සුත්තෙහින්තප්පච්චයො පාණිනියෙහි විහිතො.

‘ဘုဉ္ဇတိ ဒေဝဒတ္တော’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အကယ်၍ စားစဉ်တွင် ရယ်မောခြင်း၊ ဝါးစားခြင်း၊ ရေကို သောက်ခြင်းတို့ ရှိသော်လည်း၊ ပစ္စုပ္ပန်အဖြစ်သည် သင့်လျော်၏၊ ပြုလုပ်လိုအပ်သော အမှု၏ အစပြုခြင်းသည် မပြီးဆုံးသေးသောကြောင့် ‘သာဓယိတုမာရဒ္ဓေါ န စ နိဋ္ဌမုပဂတော’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘တိဋ္ဌန္တိ ပဗ္ဗတာ’ စသည်၌ အမြဲရှိသော တောင်စသည်တို့၌ အတိတ် အနာဂတ်တို့သည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်၊ ထိုအတိတ် အနာဂတ်တို့ကို တားမြစ်တတ်သော ပစ္စုပ္ပန်သည်လည်း မဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ ကာလခွဲခြားမှုကို မသိရသော်လည်း၊ အစပြုအပ်သော တည်ခြင်း (ဌာန) ၏ မပြီးဆုံးသေးသောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သည်သာတည်းဟု ‘ပဝတ္တော နုပရတော ဝါ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကတ္တား၏ ဝိသေသန ဖြစ်သည်ရှိသော် အဘယ်အပြစ်ရှိသနည်းဟု မေးသော် ‘ကတ္တု ဝိသေသနေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌လည်း ကတ္တား၏ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သောကြောင့်၊ ထိုကတ္တား၏ ပစ္စုပ္ပန်အဖြစ်ကိုသာ ထင်ရှားစေရန် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။ ‘အပဌမာ သမာနာဓိကရဏေ’ အစရှိသော အများအပြားသော သုတ်တို့ဖြင့် ပါဏိနီကျမ်းဆရာတို့သည် န္တပစ္စည်းကို စီရင်အပ်၏။

ඉධ පන සාමඤ්ඤෙන විහිතත්තා ආහ- ‘සාමඤ්ඤෙනා’තිආදි. සන්තො ‘අස-භුවි’න්තප්පච්චයො. ‘‘කත්තරි ලො’’ (5-18) ‘‘න්තමානාන්ති යියුංස්වාදිලොපො’’ති (5-130) අකාරස්ස ලොපො. තපන්තො ‘තප-සන්තාපෙ’. ජප්පන්තො ‘ජප්ප=වචනෙ’. පඨන්තො ‘පඨ=උච්චාරණෙ’ පචන්තො ‘පච=පාකෙ’ධාරයන්තො ‘ධර=ධාරණෙ’. පයොජකබ්‍යාපාරෙ ණි, ධරිතුං පයුඤ්ජමානො ධාරයන්තො. දිස්සන්තො දිස දුස=අප්පිතියං’’ දිවාදීහි යක’’ (5-12) යජන්තො ‘යජ-දෙවපූජායං’. අරහන්තො ‘අරහ-පූජායං. යථාචාතිආදිනා අපඨමාසමානාධිකරණාදීසු ‘සංවිජ්ජමානො විරොචමානං ජප්පමානො’ච්චාදීසු මානො න්තො විය දට්ඨබ්බොති වදති.

ဤသုတ်၌မူကား ယေဘုယျ (သာမည) အားဖြင့် ပညတ်အပ်သောကြောင့် 'သာမညေန' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သန္တောဟူသည် 'အသ-ဘုဝိ' ဓာတ်၊ အန္တပစ္စည်းတည်း။ 'ကတ္တရိ လော' (၅-၁၈)၊ 'န္တမာနာန္တိ ယိယုံသွာဒိလောပေါ' (၅-၁၃၀) သုတ်တို့ဖြင့် အကာရကို ချေ၏။ တပန္တောဟူသည် 'တပ-သန္တာပေ' ဓာတ်။ ဇပ္ပန္တောဟူသည် 'ဇပ္ပ-ဝစနေ' ဓာတ်။ ပဌန္တောဟူသည် 'ပဌ-ဥစ္စာရဏေ' ဓာတ်။ ပစန္တောဟူသည် 'ပစ-ပါကေ' ဓာတ်။ ဓာရယန္တောဟူသည် 'ဓရ-ဓာရဏေ' ဓာတ်။ ပယောဇကဗျာပါရ၌ ဏိပစ္စည်း၊ ဆောင်ခြင်းငှာ စေခိုင်းအပ်သည်ရှိသော် ဓာရယန္တော (ဆောင်စေသူ)။ ဒိဿန္တောဟူသည် 'ဒိသ ဒုသ-အပ္ပိတိယံ' ဓာတ်၊ 'ဒိဝါဒီဟိ ယက' (၅-၁၂) သုတ်ဖြင့် ယကပစ္စည်း။ ယဇန္တောဟူသည် 'ယဇ-ဒေဝပူဇာယံ' ဓာတ်။ အရဟန္တောဟူသည် 'အရဟ-ပူဇာယံ' ဓာတ်။ 'ယထာစ' အစရှိသည်ဖြင့် အပဌမာသမာနာဓိကရဏ အစရှိသည်တို့၌ 'သံဝိဇ္ဇမာနော၊ ဝိရောစမာနံ၊ ဇပ္ပမာနော' အစရှိသည်တို့၌ မာနပစ္စည်းကို အန္တပစ္စည်းကဲ့သို့ ရှုအပ်၏ဟု မိန့်ဆို၏။

65. මානො

၆၅. မာနော။

කාලකතො අවත්ථාවිසෙසො වයො. මානොවාති ඉමිනාන්තප්පච්චයාභාවමාහ. යුජ්ඣමානා’යුධ=සම්පහාරෙ’ ‘‘දිවාදීහි යක’’ (5-12) ‘‘තවග්ගවරණාන’’මිච්චාදිනා (1-48) ධස්ස ඣො’’වග්ගලසෙහි තෙ’’ති (1-49) යස්ස ච. ‘‘චතුත්ථදුතියෙස්වෙස’’න්තිආදිනා (1-35) ඣස්ස ජො. නච්චමානා ‘නච්ච=නච්චනෙ’.

အချိန်ကာလဖြင့် ပြုအပ်သော အခြေအနေထူးသည် အရွယ် (ဝယ) မည်၏။ 'မာနောဝါ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အန္တပစ္စည်းမရှိခြင်းကို မိန့်ဆို၏။ ယုဇ္ဈမာနာဟူသည် 'ယုဓ-သမ္ပဟာရေ' (တိုက်ခိုက်ခြင်း၌)၊ 'ဒိဝါဒီဟိ ယက' (၅-၁၂) သုတ်ဖြင့် ယကပစ္စည်း၊ 'တဝဂ္ဂဝရဏာနံ' အစရှိသည် (၁-၄၈) ဖြင့် ဓကာရကို ဈကာရ ပြု၍၊ 'ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ' (၁-၄၉) သုတ်ဖြင့် ယကာရကိုလည်းကောင်း၊ 'စတုတ္ထဒုတိယေသ္ဝေ သံ' အစရှိသည် (၁-၃၅) ဖြင့် ဈကာရကို ဇကာရပြု၏။ နစ္စမာနာဟူသည် 'နစ္စ-နစ္စနေ' (ကခုန်ခြင်း၌)။

67. තෙස්ස

၆၇. တေဿ။

සවිසයෙති කත්තරි භාවෙ කම්මෙච.

မိမိ၏ အရာ၌ (သဝိသယေ) ဟူသည် ကတ္တု၊ ဘာဝနှင့် ကမ္မတို့၌လည်း ဖြစ်၏။

68. ණ්වාද

၆၈. ဏွာဒ။

ණ්වාදයොති [Pg.261] ‘ණ්වාදයො’ච්චනෙන සුත්තෙන. කතිපයධාත්වාදිපරිග්ගහෙනාති ධාතවො පකතිභූතා ආදී යෙයං කාලාදීනං තෙ ධා ත්වාදයො තෙසං පරිග්ගහෙනාති අත්ථො. කාලො වත්තමානාදි, කාරකං කත්තාදි පකංසෙන නියමෙන පච්චයො කරීයතෙ එතස්මාති පකති. කාක්‍රියං ආයුකාදි.

ဏွာဒယောဟူသည် 'ဏွာဒယော' ဟူသော သုတ်ဖြင့်။ ကတိပယဓာတွာဒိပရိဂ္ဂဟေနာဟူသည် ပကတိဖြစ်ကုန်သော ဓာတ်တို့သည် အစရှိသည်ဖြစ်ကုန်သော ကာလအစရှိသည်တို့သည် ဓာတွာဒိတို့ မည်ကုန်၏၊ ထိုဓာတွာဒိတို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့်ဟု အနက်ရှိ၏။ ကာလဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်အစရှိသည်၊ ကာရကဟူသည် ကတ္တားအစရှိသည်၊ လွန်ကဲစွာ သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဤမှ ပစ္စည်းကို ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပကတိမည်၏။ ကာကြိယံဟူသည် အသက်ရှည်ခြင်းစသည် ဖြစ်၏။

කාරියවිසෙසන්ති ආදෙසාදිකාරියවිසෙසං. කාරු සිප්පිජාති විසෙසො. තච්ඡකාදයො (තච්ඡකකම්ම) කාරතන්තවායරජකනහාපිතා පඤ්ච කාරවො චාරුදාරුති වත්තමානෙ කාලනියමෙනාඤ්ඤත්‍රාපි භවිස්සති. එවං කාරුආදීසුපි.

ကာရိယဝိသေသံဟူသည် အာဒေသ (အကျိုးတရား) အစရှိသော ပြုဖွယ်ထူးကို ဆိုလိုသည်။ ကာရုဟူသည် အတတ်ပညာရှိသော အမျိုးအစားအထူး ဖြစ်၏။ လက်သမားအစရှိသော (လက်သမားလုပ်ငန်း)၊ ပန်းပုသမား၊ ရက်ကန်းသမား၊ ခဝါသည်၊ ဆံသသမား ဟူသော ကာရုငါးဦးတို့သည် 'စာရုဒါရု' ဟူ၍ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်ဆဲ ကာလသတ်မှတ်ချက်ကြောင့် အခြား (အတိတ်၊ အနာဂတ်) ကာလတို့၌လည်း ဖြစ်လိမ့်မည်။ ဤသို့လျှင် ကာရုအစရှိသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။

69. ඛඡ

၆၉. ခဆ။

ඛඡසානන්ති වුත්තෙ තදන්තග්ගහණං කථමිච්චාහ- ‘පච්චයග්ගහණෙ’ච්චාදි. බ්‍යාඛ්‍යාතත්ථං, නනු සුත්තෙ එකස්සරොති පුල්ලිඞ්ගෙන නිද්දෙසො, ආදීති ච තබ්බිසෙසනං, එවං සති නපුංසකෙන විවරණං කථං යුජ්ජතීති ආහ- ‘සද්දෙ’ච්චාදි, අථ ජාගරෙච්චාදො පුථගවයවෙකස්සරස්ස ජාගරසද්දස්ස ච පච්චෙකං කස්මා න ද්විභාවොච්චාහ- ‘තෙනෙවෙ’ච්චාදි.

'ခဆသာနံ' ဟု ဆိုအပ်သော် တဒန္တဂ္ဂဟဏ (ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသည်ကို ယူခြင်း) သည် အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် 'ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ အနက်ကို ဖွင့်ပြအပ်ပြီးပြီ။ သုတ်၌ 'ဧကဿရော' ဟု ပုလ္လိင်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏၊ 'အာဒိ' သည်လည်း ထိုဧကဿရော၏ ဝိသေသနဖြစ်၏၊ သို့ဖြစ်ပါက နပုံသကလိင်ဖြင့် ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် အဘယ်သို့ သင့်လျော်ပါမည်နည်းဟု မေးသော် 'သဒ္ဒေ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'ဇာဂရ' အစရှိသည်၌ သီးခြား အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ဧကဿရအားလည်းကောင်း၊ ဇာဂရသဒ္ဒါအားလည်းကောင်း တစ်ခုစီ၌ အဘယ်ကြောင့် ဒွိဘာဝ (နှစ်ဆဖြစ်ခြင်း) မဖြစ်သနည်းဟု မေးသော် 'တေနေဝ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။

තෙනෙවාතිආදීති එකස්සරොච්චස්ස විසෙසනත්තහෙතුනාව. අවයවෙකස්සරස්සාති විසෙසනසමාසො ‘අවයවො ච සො එකස්සරො චෙ’ති. අථාදීහි එකස්සරවිසෙසනත්තෙප්‍යවයවෙකස්සරස්ස කස්මා න ද්විභාවොච්චාහ- ‘එකස්සෙවාදිත්තා’ති.

'တေနေဝ' အစရှိသည်ဟူသည် ဧကဿရဟူသော စကား၏ ဝိသေသနဖြစ်ခြင်း အကြောင်းကြောင့်သာတည်း။ 'အဝယဝေကဿရဿ' ဟူသည်မှာ 'အစိတ်အပိုင်းလည်းဖြစ်၊ ဧကဿရလည်းဖြစ်၏' ဟု ဝိသေသနသမာသ်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'အာဒိ' အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဧကဿရ၏ ဝိသေသနဖြစ်သော်လည်း အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ဧကဿရအား အဘယ်ကြောင့် ဒွိဘာဝမဖြစ်သနည်းဟု မေးသော် 'ဧကဿေဝါဒိတ္တာ' (တစ်ခုတည်းသော အစဖြစ်သောကြောင့်) ဟု မိန့်ဆို၏။

ඉතරස්සාති පඨමෙකස්සරතො-ඤාස්සාවයවෙකස්සසරස්ස. දොසදුට්ඨත්තා නෙත්ථ විසෙසනසමාසොති වත්තුමාහ- ‘එකස්සරොති’ච්චාදි. තථා සති කො දොසොති ආහ- ‘එකො චෙ’ච්චාදි. සරොදීති ච වුත්තෙ ‘ඊහ-ඝටනෙ’ච්චාදීනමෙව සියා.

'ဣတရဿ' ဟူသည်မှာ ပထမဧကဿရမှတစ်ပါး အခြားသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ဧကဿရအား ဆိုလိုသည်။ အပြစ်နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ဤ၌ ဝိသေသနသမာသ် မဟုတ်ဟု ဆိုခြင်းငှာ 'ဧကဿရောတိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော် အဘယ်အပြစ်ရှိသနည်းဟု မေးသော် 'ဧကော စေ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ 'သရောဒိ' ဟု ဆိုပါက 'ဤဟ-ဃဋနေ' အစရှိသည်တို့၌သာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။

නනු ච පචතිම්හි යෙනෙවාකාරෙන පචසද්දො එකස්සරො තෙනෙව තදවයවාපි අච්සද්දො පසද්දො ච එකස්සරො, තතොවාවයවානම්පි පච්චෙකං ද්විබ්බචනං පප්පොති… ද්විබ්බචනකාරියිනො ආදිස්ස එකස්සරස්ස සාමඤ්ඤෙන නිද්දෙසා, එවඤ්ච සමුදායස්ස තදවයවානඤ්චෙකස්සරානං විසුං ද්විබ්බචනෙ [Pg.262] කතෙ අනිට්ඨම්පප්පොතීතීදමපාකත්තුමාහ- ‘සකිංසත්ථප්පවත්තියා සාවයවස්ස සමුදායස්ස ගහණ’න්ති. සකිං සත්ථප්පවත්තියා එකවාරං ද්විබ්බචනසුත්තස්ස පවත්තියා ද්විබ්බචනකරණෙනාති වුත්තං හොති.

အမှန်စင်စစ် ပစဓာတ်၌ အကြင်အခြင်းအရာဖြင့် 'ပစ' သဒ္ဒါသည် ဧကဿရဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော 'အစ' သဒ္ဒါနှင့် 'ပ' သဒ္ဒါသည်လည်း ဧကဿရ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် အစိတ်အပိုင်းတို့အားလည်း တစ်ခုစီ ဒွိဗ္ဗစနသို့ ရောက်ရာ၏။ ဒွိဗ္ဗစနပြုထိုက်သော အစဖြစ်သော ဧကဿရကို အထွေထွေအားဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူသောကြောင့်၊ ဤသို့လျှင် အပေါင်း (သမုဒါယ) အားလည်းကောင်း၊ ၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ဧကဿရတို့အားလည်းကောင်း သီးခြားစီ ဒွိဗ္ဗစန ပြုအပ်သော် မလိုလားအပ်သော အကျိုးသို့ ရောက်ရာ၏ ဟူသော ဤစကားကို ပယ်ဖျက်ရန်အတွက် 'သကိံသတ္ထပဝတ္တိယာ သာဝယဝဿ သမုဒါယဿ ဂဟဏံ' ဟု မိန့်ဆို၏။ 'သကိံ သတ္ထပဝတ္တိယာ' ဟူသည်မှာ တစ်ကြိမ်မျှသာ ဒွိဗ္ဗစနသုတ်၏ ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ဒွိဗ္ဗစန ပြုခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

සාවයවස්සාති යථාවුත්තාවයවෙහි සහ වත්තමානස්ස න විනා තෙහි. එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘යස්ස ද්විබ්බචනෙ කරීයමානෙ සබ්බෙසමවයවානං ගහණං භවති, තස්සෙව සමුදායස්ස ද්විබ්බචනං යුත්තං නාවයවානං, තෙසඤ්හි ද්විබ්බචනෙ එකාය ද්විබ්බචනස්සුප්පත්තියා න සබ්බෙසං ගහණං කතං හොති නාවයවන්තස්ස සමුදායස්ස ච කතන්ති පුන තෙසං ද්විබ්බචනාය සත්ථප්පවත්තියා භවිතබ්බ’’න්ති. උපපත්තන්තරමාහ- ‘අථවෙ’ච්චාදි. ඉහ ඨානෙ ද්විබ්බචනං ද්විප්පයොගො ද්විබ්බචනන්ති ද්වෙ පක්ඛා. තත්‍ර ඨානෙ ද්විබ්බචනපක්ඛෙ දොසදස්සනතො ද්විප්පයොගො ද්විබ්බචනන්ත්‍යයමෙව පක්ඛොබ්භුපගතොති දස්සෙන්තො පඨමන්තාව ඨානෙ ද්විබ්බචනපක්ඛෙ භාවිනං දොසමාහ- ‘පඨමස්සෙකස්සරස්සි’ච්චාදි. ද්විසද්දො සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ වත්තතෙ.

'သာဝယဝဿ' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော အစိတ်အပိုင်းတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော၊ ထိုအစိတ်အပိုင်းတို့ မကင်းသော အပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ နှလုံးသွင်း၏- 'အကြင်အပေါင်းအား ဒွိဗ္ဗစန ပြုသည်ရှိသော် အလုံးစုံသော အစိတ်အပိုင်းတို့ကို သိမ်းကျုံးယူရာရောက်၏၊ ထိုအပေါင်း (သမုဒါယ) အားသာ ဒွိဗ္ဗစနပြုခြင်းသည် သင့်လျော်၏၊ အစိတ်အပိုင်းတို့အား ဒွိဗ္ဗစနပြုခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအစိတ်အပိုင်းတို့အား ဒွိဗ္ဗစနပြုရာ၌ တစ်ခုသော ဒွိဗ္ဗစန ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် အလုံးစုံကို ယူရာမရောက်၊ အစိတ်အပိုင်းရှိသော အပေါင်းအားလည်း ပြုရာမရောက်သောကြောင့် ထိုအစိတ်အပိုင်းတို့၏ ဒွိဗ္ဗစနအလို့ငှာ ကျမ်းစာ၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ထပ်မံ ဖြစ်ပေါ်ရပေမည်' ဟူ၍တည်း။ အခြားသော အကြောင်းပြချက်ကို မိန့်ဆိုရန် 'အထဝါ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ဤနေရာ၌ 'ဌာန၌ ဒွိဗ္ဗစနပြုခြင်း' နှင့် 'နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်းသည် ဒွိဗ္ဗစနဖြစ်ခြင်း' ဟူ၍ ဝါဒနှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုတွင် ဌာန၌ ဒွိဗ္ဗစနပြုသောဝါဒ၌ အပြစ်ရှိသည်ကို မြင်ရသဖြင့် 'နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်းသည် ဒွိဗ္ဗစနဖြစ်၏' ဟူသော ဝါဒကိုသာ လက်ခံအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ပထမဦးစွာ ဌာန၌ ဒွိဗ္ဗစနပြုသောဝါဒ၌ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အပြစ်ကို ပြရန် 'ပထမဿေကဿရဿ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ 'ဒွိ'သဒ္ဒါသည် ရေတွက်အပ်သော အရာ (သင်္ခေယျ) ၌ ဖြစ်၏။

සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යඤ්චෙත්ථ සද්දරූපමුච්චාරණං වා, තත්ථ උච්චාරණෙ සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ ඨානෙ ද්විබ්බචනං න සම්භවති… උච්චාරණස්ස සද්දා(නුගත) ධම්මත්තා. සද්දරූපෙ සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ ඨානෙ ද්විබ්බචනං, තත්ථ දොසො. තථා චාහ- ‘රූපද්වයෙ විධීයමානෙ’ති. තථා සති නිවුත්තිධම්මෙ ඨානී භවතීති ඨානිනො නිවුත්තියා භවිතබ්බං, නිවුත්තියා ච ධාතුත්තා නිවුත්ති, තෙනාහ- ‘පකතිප්පච්චයවිභාගාභාවතො’ති. තෙන ප්පච්චයෙ පරෙ පකතියා විධීයමානං කාරියං න සියා, තෙන වුත්තං- ‘අස්ස ඉත්තං න සියා’ති. පිපාසති ‘පා=පානෙ’. ඉච්ඡායං පාතුන්තිතුමන්තා ‘‘තුංස්මා’’ච්චාදිනා (5-61) සො. ‘පාස පාස’ ඉති ද්විත්තෙ පුබ්බතො-ඤ්ඤස්ස ලොපො, ‘‘රස්සො පුබ්බස්ස’’ (5-74) ‘ඛ ඡ සෙස්වස්සි. ද්විප්පයොගෙ තු ද්විබ්බචනෙ නායං දොසො සමාවිසතීති ආහ- ‘ආවුත්තියං ති’ච්චාදි. ද්විධා භූතස්සා තිධිනා ධාතුස්සෙව ද්විධාභූතත්තං දීපෙති.

ဤနေရာ၌ ရေတွက်အပ်သော အရာသည် သဒ္ဒါ၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်သော်လည်းကောင်း၊ ရွတ်ဆိုခြင်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုတွင် ရွတ်ဆိုခြင်းသည် ရေတွက်အပ်သောအရာ ဖြစ်ပါက ဌာန၌ ဒွိဗ္ဗစနသည် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရွတ်ဆိုခြင်းသည် သဒ္ဒါ၏ နောက်သို့ လိုက်သောသဘော ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါ၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်သည် ရေတွက်အပ်သောအရာ ဖြစ်ပါက ဌာန၌ ဒွိဗ္ဗစနပြုခြင်း၌ အပြစ်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ရူပဒွယေ ဝိဓီယမာနေ' (ရုပ်နှစ်ခုကို ပြုအပ်သည်ရှိသော်) ဟု မိန့်ဆို၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ချုပ်ပျောက်ခြင်း သဘောရှိသော တရား၌ ဌာနီ (မူလတည်ရာ) သည် ဖြစ်သောကြောင့် ဌာနီ၏ ချုပ်ပျောက်ခြင်းသည် ဖြစ်အပ်၏၊ ထိုသို့ ချုပ်ပျောက်ခြင်းကြောင့် ဓာတ်၏သဘောလည်း ကင်းပြတ်သွားရာ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပကတိပစ္စယဝိဘာဂါဘာဝတော' (ပကတိနှင့် ပစ္စည်း ခွဲခြားမှု မရှိသောကြောင့်) ဟု မိန့်ဆို၏။ ထိုသို့ ခွဲခြားမှုမရှိသောကြောင့် ပစ္စည်းနောင်၌ ရှိသော် ပကတိအား ပြုအပ်သော ကာရိယသည် မဖြစ်ရာ၊ ထို့ကြောင့် 'text_not_found: အဿ ဣတ္တံ န သိယာ' (၎င်းအား ဣကာရပြုခြင်းသည် မဖြစ်ရာ) ဟု မိန့်ဆို၏။ ပိပါသတိ ဟူသည် 'ပါ-ပါနေ' (သောက်ခြင်း၌) ဓာတ်တည်း။ အလိုရှိခြင်း (ဣစ္ဆာ) အနက်၌ သောက်ခြင်းငှာဟူသော တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ဓာတ်မှ 'တုံသ္မာ' အစရှိသည် (၅-၆၁) ဖြင့် သပစ္စည်း။ 'ပါသ ပါသ' ဟု ဒွိဗ္ဗစနပြုအပ်သော် ရှေ့ဓာတ်မှတစ်ပါး အခြားသော ဓာတ်ကို ချေ၏၊ 'ရဿော ပုဗ္ဗဿ' (၅-၇၄) သုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ခ ဆ သေသု စ' သုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း ရဿပြု၏။ နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်း (ဒွိပ္ပယောဂ) ဒွိဗ္ဗစန၌မူကား ဤအပြစ်သည် မသက်ရောက်နိုင်ဟု ပြရန် 'အာဝုတ္တိယံ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ 'ဒွိဓာ ဘူတဿ' ဟူသော စကားဖြင့် ဓာတ်၏သာလျှင် နှစ်မျိုးဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပြ၏။

70. පරො

၇၀. ပရော။

යොගවිභාගා ‘අ ඤ’ආදීසු ගම්‍යතෙ. යදි හ්‍යත්‍රාපි ඡට්ඨී අභිමතා සියා තදා ‘‘ඛ ඡ ස පරොක්ඛානමෙකස්සරොදිද්වෙ’’ති එකමෙව යොගං [Pg.263] කරෙය්‍ය. පරොක්ඛෙ විහිතා අඤආදයො ධාතුතොව, නාඤ්ඤතොති පරොක්ඛාවචනසන්නිධානා චසද්දෙන ධාතුවිහිතප්පච්චයාව ගය්හන්තීති ආහ- ‘අඤ්ඤස්මිම්පි ධාතුවිහිතප්පච්චයෙ’ති. යදි පන භුසත්ථො ආභික්ඛඤ්ඤත්ථො වා වත්තුමිට්ඨො සියා, තදා භූසත්ථාදීසු ච දද්දල්ලතිච්චාදිකං හොතීති වෙදිතබ්බං. චඞ්කමති මොමූහචිත්තානීති භුසත්ථස්ස යුජ්ජමානත්තා ත්‍යාදයො භුසත්ථෙ භවන්ති බහුලාධිකාරාති වත්තුං සක්කාති.

သုတ်ကို ခွဲခြားခြင်းကြောင့် ‘အည’အစရှိသော သုတ်တို့၌ သိအပ်၏။ အကယ်၍ ဤသုတ်၌လည်း ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို အလိုရှိအပ်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ ‘‘ခ ဆ သ ပရောက္ခာနမေကဿရောဒိဒွေ’’ ဟု တစ်ခုတည်းသော သုတ်ကိုသာလျှင် ပြုရာ၏။ ပရောက္ခာဝိဘတ်၌ ဖြစ်ကုန်သော အညအစရှိသော ပစ္စည်းတို့သည် ဓာတ်မှသာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ အခြားမှ မဖြစ်ကုန်၊ ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ အနီး၌ ရှိခြင်းကြောင့် ‘စ’သဒ္ဒါဖြင့် ဓာတ်၌ ဝိဟိတဖြစ်ကုန်သော ပစ္စည်းတို့ကိုသာလျှင် ယူကုန်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘အညသ္မိမ္ပိ ဓာတုဝိဟိတပစ္စယေ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ လွန်ကဲသောအနက် (သို့မဟုတ်) အဖန်ဖန်ဖြစ်ခြင်းအနက်ကို ပြောဆိုလိုသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ လွန်ကဲသောအနက် စသည်တို့၌ ‘ဒဒ္ဒလ္လတိ’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ‘စင်္ကမတိ’ ‘မောမူဟစိတ္တာနိ’ ဟူသော ပုဒ်တို့၌ လွန်ကဲသောအနက် ယုတ္တိရှိခြင်းကြောင့် ‘ဗဟုလာဓိကာရ’ သုတ်ဖြင့် လွန်ကဲသောအနက်၌ ‘တိ’ စသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြောဆိုနိုင်၏။

71. ආදි

၇၁. အာဒိသုတ်

පඨමො දුතියොති ච ද්වෙ එකස්සරා. තත්ථ ‘‘ඛඡසානමෙකස්සරොදි ද්වෙ’’ (5-69) ‘‘පරොක්ඛායං චෙ’’ති (5-70) පඨමස්සෙකස්ස රස්ස ද්විබ්බචනං ‘ආදිස්මා සරා’’ති තු දුතියස්ස, තස්මා කථමඤ්ඤස්සුච්චමානෙඅඤ්ඤස්සබාධකංසියා තස්මා කතෙපිදුතිය ද්විබ්බචනෙපඨමද්විබ්බචනං සම්භවත්වෙවාතිනපඨමද්විබ්බචනාපවාදො-යං යොගොච්චාසඞ්කියාහ- ‘පඨමෙ’ච්චාදි. ක්‍රියත්ථාධිකාරා ක්‍රියත්ථානන්ති ඡට්ඨියා දුතියෙනෙකස්ස රෙනච සම්බන්ධා පඨමද්විබ්බචනස්සවිධාය කමඤ්ඤවාක්‍යමඤ්ඤං දුතියස්සාති න වාක්‍යභෙදොති ආහ- ‘එකෙ’ච්චාදි. අස්සාති ‘ආදිස්මා සරා’’ති අස්ස යොගස්ස, පුබ්බයොගෙති පුබ්බෙහි ද්විහි සුත්තෙහි. ‘‘ආදිස්මා සරා’’ති සරමද්විත්තෙනුපාදාය සාමඤ්ඤෙන සද්දරූපස්ස ද්විබ්බචනවිධානතො පුබ්බෙ විය බ්‍යඤ්ජනයුත්තස්සෙව විධානං තථෙවිට්ඨත්ථත්තාති පඨමද්විබ්බචන සම්බන්ධිනො බ්‍යඤ්ජනස්ස ද්විබ්බචනබාධාත්‍යවගන්තබ්බං.

ပထမ၊ ဒုတိယ ဟူ၍ ဧကဿရ (သရတစ်ခုရှိသော ပုဒ်) နှစ်ခုတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘‘ခချသာနမေကဿရောဒိ ဒွေ’’ (၅-၆၉) ဟူသော သုတ်၊ ‘‘ပရောက္ခာယံ စေ’’ (၅-၇၀) ဟူသော သုတ်တို့ဖြင့် ပထမဧကဿရအား ဒွိဗ္ဗစန (နှစ်ကြိမ်ပွားခြင်း) ဖြစ်၏၊ ‘အာဒိသ္မာ သရာ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့်ကား ဒုတိယဧကဿရအား ဒွိဗ္ဗစနဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် တစ်ပါးသော သုတ်ကို ရွတ်ဆိုအပ်သည်ရှိသော် အဘယ်ကြောင့် အခြားတစ်ပါးသော သုတ်ကို ပိတ်ပင်တားမြစ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း၊ ထို့ကြောင့် ဒုတိယဒွိဗ္ဗစနကို ပြုအပ်ပြီးသော်လည်း ပထမဒွိဗ္ဗစနသည် ဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်သည် ပထမဒွိဗ္ဗစနကို ပယ်သောသုတ် မဟုတ်ပေဟူ၍ တွေးတောယုံမှားခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ ‘ပထမေ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကိရိယတ္ထအာဓိကာရကြောင့် ‘ကိရိယတ္ထာနံ’ ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ဒုတိယဧကဿရနှင့် စပ်ယှဉ်သဖြင့် ပထမဒွိဗ္ဗစနကို ဝိဓာန်ပြုရန်အတွက် အခြားဝါကျတစ်ခု ဖြစ်၏၊ ဒုတိယဒွိဗ္ဗစနအတွက် အခြားဝါကျတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ဝါကျဘေဒမရှိဟု ရည်ရွယ်၍ ‘ဧကေ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘အဿ’ ဟူသည် ‘အာဒိသ္မာ သရာ’ ဟူသော ဤသုတ်၏ဖြစ်၏၊ ‘ပုဗ္ဗယောဂေ’ ဟူသည် ရှေးသုတ်နှစ်ခုတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘အာဒိသ္မာ သရာ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သရ၏ ဒွိတ္တဖြင့် မယူဘဲ သာမညအားဖြင့် သဒ္ဒါ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ဒွိဗ္ဗစန ပြုရန် ပြဋ္ဌာန်းထားသောကြောင့် ရှေး၌ကဲ့သို့ ဗျည်းနှင့်ယှဉ်သည်ကိုသာ ဝိဓာန်ပြုအပ်၏၊ ထိုသို့ပြုခြင်းသည်ပင် အလိုရှိအပ်သော အနက်ဖြစ်သောကြောင့် ပထမဒွိဗ္ဗစနနှင့် သက်ဆိုင်သော ဗျည်း၏ ဒွိဗ္ဗစနကို တားမြစ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

72. නපු

၇၂. နပုသုတ်

පටිනිමිත්තන්ති නිමිත්තං නිමිත්තං පති පටිනිමිත්තං, නිමිත්තෙ සතීති අත්ථො.

‘ပဋိနိမိတ္တံ’ ဟူသည် အကြောင်းအဆောက်အဦးတိုင်းသို့ ရှေးရှုသည်ဖြစ်၍ ‘ပဋိနိမိတ္တံ’ မည်၏၊ အကြောင်းရှိသော်ဟု အနက်ရ၏။

73. යථි

၇၃. ယထိသုတ်

පඨමෙකස්සරස්ස පඨමද්විබ්බචනං විසයො, දුතියෙකස්සරස්ස දුතියද්විබ්බචනං, තෙනාහ- ‘යථා විසය’න්ති. පඨම දුතිය තතිය ද්විබ්බචනන්ති එත්ථ පුඉති පඨමං සද්දරූපං, ත්තිඉති දුතියං, යිසිති තතියං.

ပထမဧကဿရအား ပထမဒွိဗ္ဗစနသည် တည်ရာဖြစ်၏၊ ဒုတိယဧကဿရအား ဒုတိယဒွိဗ္ဗစနသည် တည်ရာဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ယထာ ဝိသယံ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ပထမ ဒုတိယ တတိယ ဒွိဗ္ဗစနံ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘ပု’ ဟူသည် ပထမသဒ္ဒါပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်၏၊ ‘တ္တိ’ ဟူသည် ဒုတိယဖြစ်၏၊ ‘ယိသ်’ ဟူသည် တတိယဖြစ်၏။

76. ඛ ඡ

၇၆. ခ ဆ သုတ်

ඛප්පච්චයාදි කරීයතීති සෙසො.

‘ခပစ္စယော စသည်ကို ပြုအပ်၏’ ဟူသည် ကြွင်းသော စကားတည်း။

82. යුව

၈၂. ယုဝသုတ်

චත්ථපරත්තාති [Pg.264] චත්ථසමාසා පරභූතත්තා. තෙන පච්චෙකාති සම්බන්ධෙන. සමානාධිකරණත්තෙන විසෙසනන්ති සම්බන්ධො. ආචරියෙන යොවිභත්තිලොපෙනෙව නිද්දිට්ඨත්තා ආහ- ‘ලුත්තයොවිභත්තිකො වා නිද්දෙසො’ති.

‘စတ္ထပရတ္တာ’ ဟူသည် စတ္ထသမာပုဒ်၏ နောက်၌ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် ‘ပစ္စေကံ’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်ယှဉ်၏။ သမာနာဓိကရုဏ်းဖြစ်သဖြင့် ဝိသေသနဖြစ်၏ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ဆရာမြတ်သည် ‘ယော’ ဝိဘတ်ကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့်သာ ညွှန်ပြတော်မူသောကြောင့် ‘လုတ္တယောဝိဘတ္တိကော ဝါ နိဒ္ဒေသော’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

83. ලහු

၈၃. လဟုသုတ်

ධූපායතීති ධූපිතා, පච්චයස්සාති තිප්පච්චයස්ස. කානුබන්ධකරණමනත්ථකං සියාති ඝක්විකරණස්ස පච්චයත්තාභාවෙ (තං) නිබන්ධනස්ස කාරියස්සාභාවා ‘න තෙ කානුබන්ධනාගමෙසූ’’ති (5-85) පටිසෙධා භාවොති කකාරානුබන්ධමනත්ථකං සියා.

‘ဓူပါယတိ’ ဟူသည် ပူဇော်အပ်သော၊ ‘ပစ္စယဿ’ ဟူသည် တိပစ္စည်း၏ ဖြစ်၏။ ‘ကကာရအနုဗန္ဓုပြုခြင်းသည် အကျိုးမဲ့ဖြစ်ရာ၏’ ဟူသည် ဃကဝိကရုဏ်း၏ ပစ္စည်းအဖြစ်မရှိသော် ထိုပစ္စည်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ထိုက်သော ကိရိယာမရှိခြင်းကြောင့် ‘‘န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသူ’’ (၅-၈၅) ဟူသော တားမြစ်ချက်မရှိသဖြင့် ကကာရအနုဗန္ဓုပြုခြင်းသည် အကျိုးမဲ့ဖြစ်ရာ၏။

85. නතෙ

၈၅. နတေသုတ်

පුච්ඡීයිත්ථාති විග්ගය්හ ත්තො, තස්ස ‘‘පුච්ඡාදිතො’’ති (5-143) ඨො. සෙසං වුත්තනයමෙව. එ ඔනම්පටිසෙධමුඛෙනාති එඔනම්පටිසෙධස්ස පකතත්තා වුත්තං. චිනිතබ්බන්තිආදීසු චීයිත්ථ චීයති වාතිආදිනා විග්ගහො. චිනිතුන්තිආදීසු චිනනා යාති(ආදිනා). නනු ච (ඤිආග)මො, න පච්චයොති කථම්පච්චයෙ ‘‘ලහුස්සුපන්තස්සා’’ති (5-83) එඔ පප්පොන්ති කථඤ්චෙ සම්පටිසෙධොච්චාසඞ්කියාහ- ‘ඤිස්සෙ’ච්චාදි. නනුචාදිම්හි න යුවණ්ණාභි කථමෙත්ථප්පසඞ්ගොති ආහ- ‘සකාපානං කුක්කූණෙති’ච්චාදි.

‘ပုစ္ဆီယိထ္ထ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြု၍ ‘တ’ပစ္စည်းသက်၏၊ ထိုတပစ္စည်းအား ‘‘ပုစ္ဆာဒိတော’’ (၅-၁၄၃) သုတ်ဖြင့် ‘ဌ’ပြု၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ ‘ဧ ဩ နံ ပဋိသေဓမုခေန’ ဟူသည် ဧ၊ ဩ တို့ကို တားမြစ်ခြင်း၏ ထင်ရှားသည်ဖြစ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘စိနိတဗ္ဗံ’ စသည်တို့၌ ‘စီယိထ္ထ’ သို့မဟုတ် ‘စီယတိ’ စသည်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ‘စိနိတုံ’ စသည်တို့၌ ‘စိနနာယ’ စသည်ဖြင့် (ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏)။ ‘ဉိ’ လာသောအာဂမသည် ပစ္စည်းမဟုတ်ပါပဲလျက် ပစ္စည်း၌ ဖြစ်သော ‘‘လဟုဿုပန္တဿ’’ (၅-၈၃) သုတ်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် ဧ၊ ဩ တို့သို့ ရောက်နိုင်ပါသနည်း၊ ထိုသို့ရောက်ပါကလည်း အဘယ်ကြောင့် ကောင်းစွာ တားမြစ်နိုင်ပါသနည်းဟု ယုံမှားဆင်ခြင်၍ ‘ဉိဿ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အစပုဒ်၌ ‘ယုဝဏ္ဏာဘိ’ မရှိပါပဲလျက် ဤနေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် သက်ဆိုင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါသနည်းဟု မေးအပ်သော် ‘သကာပါနံ ကုက္ကူဏေ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

පත්තොකාරස්සාති ධුසද්දෙ උකාරස්ස පත්තොකාරස්ස. යුවණ්ණෙච්චාදිනාපත්තස්සාති (තබ්බ) තුං පච්චයෙසු ච ණිනො පත්තස්ස. වා විධානා න ඤි. ධුනාපෙතබ්බන්තිආදිපාඨෙ ඤිම්හි අකතෙ ‘‘අඤ්ඤත්‍රාපී’’ති (5-87) පටිසෙධාභාවො. ධුනාපෙතීති පාඨෙතිම්හි ලෙ ච ‘‘ක්වචි විකරණාන’’න්ති (5-161) විකරණලොපෙ ච එකාරො. අසති නාගමෙ ‘‘යුවණ්ණෙ’’ච්චාදිනා එත්තං සියා තම්පිනාගමෙ උපන්තත්තා නෙත්‍යධිප්පායෙනාහ- ‘තථාපි’ච්චාදි. පක්ඛන්තරමාහ- ‘නාගමෙ’ච්චාදි.

‘ပတ္တောကာရဿ’ ဟူသည် ဓုသဒ္ဒါ၌ ဥကာရအား အိုကာရသို့ ရောက်ခြင်း၏ ဖြစ်၏။ ‘ယုဝဏ္ဏေ’ စသည်ဖြင့် ရောက်အပ်သော ‘တဗ္ဗ’ ‘တုံ’ ပစ္စည်းတို့၌လည်းကောင်း၊ ‘ဏိ’ပစ္စည်း၌ ရောက်အပ်သော ‘ဩကာရ’၏ ဖြစ်၏။ ‘ဝါ’ ဝိဓာန်ပြုခြင်းကြောင့် ‘ဉိ’အာဂမမရှိ။ ‘ဓုနာပေတဗ္ဗံ’ အစရှိသော ပါဌ်၌ ‘ဉိ’အာဂမကို မပြုအပ်သော် ‘‘အညတြာပိ’’ (၅-၈၇) သုတ်ဖြင့် တားမြစ်ခြင်းမရှိ။ ‘ဓုနာပေတိ’ ဟူသော ပါဌ်၌လည်း ‘တိ’ ဝိဘတ်၌လည်းကောင်း၊ ‘လေ’ ၌လည်းကောင်း၊ ‘‘ကွစိ ဝိကရဏာနံ’’ (၅-၁၆၁) သုတ်ဖြင့် ဝိကရုဏ်းချေခြင်း၌လည်းကောင်း ဧကာရဖြစ်၏။ ‘ဉိ’ အာဂမ မရှိသော် ‘ယုဝဏ္ဏေ’ စသည်ဖြင့် ဧကာရ ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသို့ ‘ဉိ’ အာဂမ ရှိသော်လည်း ဥပန္တဖြစ်သောကြောင့် မဖြစ်ပေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ‘တထာပိ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တစ်ပါးသောနည်းကို ‘နာဂမေ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

87. අඤ්ඤ

၈၇. အညသုတ်

සම දම-උපසමෙ. සමෙතීති සමකො, දමෙතීති දමකො, ජන-ජනනෙ, ජනෙතීති ජනකො බධ=බන්ධනෙ, බධතීති බධකො.

‘သမ’ ‘ဒမ’ ဓာတ်တို့သည် ငြိမ်းအေးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ငြိမ်းအေးစေတတ်၏ဟူ၍ ‘သမကော’၊ ဆုံးမတတ်၏ဟူ၍ ‘ဒမကော’၊ ‘ဇန’ ဓာတ်သည် ဖြစ်ပွားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ပွားစေတတ်၏ဟူ၍ ‘ဇနကော’၊ ‘ဗဓ’ ဓာတ်သည် ဖွဲ့ချည်ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဖွဲ့ချည်တတ်၏ဟူ၍ ‘ဗဓကော’။

92. පදා

၉၂. ပဒါသုတ်

නිපජ්ජති [Pg.265] නිපජ්ජනං. පමජ්ජතෙ පමජ්ජිතබ්බං. පමජ්ජනාය පමජ්ජිතුං. පමජ්ජති පමජ්ජනං.

nipajjati = အိပ်ပျော်၏၊ nipajjanaṃ = အိပ်ပျော်ခြင်း။ pamajjate = မေ့လျော့၏၊ pamajjitabbaṃ = မေ့လျော့အပ်သော။ pamajjanāya = မေ့လျော့ခြင်းငှာ၊ pamajjituṃ = မေ့လျော့ခြင်းငှာ။ pamajjati = မေ့လျော့၏၊ pamajjanaṃ = မေ့လျော့ခြင်း။

93. මංවා

၉၃. မံဝါသုတ်

රුන්ධිතුන්තිආදීසු රොධනායාති විග්ගහො.

‘ရုန္ဓိတုံ’ အစရှိသည်တို့၌ ‘ရောဓနာယ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။

94. ක්විම්හි

၉၄. ကွိမှိသုတ်

නනු කිමත්ථමන්තග්ගහණං යතො ‘‘ක්විම්හි ලොපො-න්තබ්‍යඤ්ජනස්සා’’ති වුත්තං, ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති (1-17) අන්තස්සෙව ලොපො සියාති චොදනං මනසි නිධාය තග්ගහණෙ පයොජනං දස්සෙන්තො ආහ- ‘අන්තග්ගහණ’මිච්චාදි. ලොපවිධීසූති (වීආදිලොපවිධීසු, ඡට්ඨී නිද්දිට්ඨන්ති) ‘‘වීමන්තු වන්තූ’’න්ති (4-138) ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨං. භදන්තවිධිචරිතත්තබ්‍යාපාරං නිස්සායාහ- ‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’තී බ්‍යාපාරා’ති. අන්තස්සාති වීආදීනමීකාරාදිනො. අඤ්ඤථාති සබ්බාපහාරිලොපඤ්ඤාපනාභාවෙ. අනත්ථකං සියා ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’තිමස්ස බ්‍යාපාරසම්භාවා. ඉදානි ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨානං විසෙසෙන වත්තුමිච්ඡිත්තං අන්තස්සෙව ලොපපත්තිදොසං දස්සෙතුමාහ- ‘තදන්තෙ’ච්චාදි.

စောဒနာပြုအပ်သည်ရှိသော်- အဘယ်ကြောင့် ‘အန္တ’ သဒ္ဒါကို ယူရသနည်း၊ အကြောင်းမူကား ‘‘ကွိမှိ လောပေါန္တဗျဉ္ဇနဿ’’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်ဖြစ်ရာ၊ ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿ’’ (၁-၁၇) သုတ်ဖြင့် အဆုံး၏သာလျှင် ချေခြင်း ဖြစ်ရာ၏ဟု စောဒနာကို စိတ်၌ထား၍ ထို‘အန္တ’သဒ္ဒါကို ယူခြင်း၏ အကျိုးကို ပြလိုသဖြင့် ‘အန္တဂ္ဂဟဏံ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘လောပဝိဓီသု’ ဟူသည် (ဝီအစရှိသည်တို့ကို ချေခြင်းဆိုင်ရာ ဝိဓီတို့၌၊ ဆဋ္ဌီဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သည်ကို) ‘‘ဝီမန္တု ဝန္တုံ’’ (၄-၁၃၈) စသည်ဖြင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏။ ‘ဘဒန္တ’ ဝိဓီ၏ ဖြစ်ပျက်ပုံအစွမ်းကို အမှီပြု၍ ‘ဆဋ္ဌိယန္တဿ’ အစွမ်းကြောင့်ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘အန္တဿ’ ဟူသည် ‘ဝီ’ စသည်တို့၏ ဤကာရ အစရှိသည်တို့၏ ဖြစ်၏။ အခြားနည်းအားဖြင့် သဗ္ဗာပဟာရိ (အားလုံးကိုချေသော) လောပကို မသိစေအပ်သည်ရှိသော်၊ ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿ’’ ဟူသော ဤသုတ်၏ အစွမ်းဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် အကျိုးမဲ့ဖြစ်ရာ၏။ ယခုအခါ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော ပုဒ်တို့အား အထူးသဖြင့် ပြောဆိုလိုသည်ဖြစ်၍ အဆုံး၌သာ လောပရောက်ခြင်း အပြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ‘တဒန္တေ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

101. පර

၁၀၁. ပရသုတ်

අථ ද්විත්තෙති කථමවසීයතෙ සද්දෙ අභාවෙතිආහ- ‘පර’ඉච්චාදි. අනන්තරසුත්තෙ ‘‘පරිපච්චසමො හී’’ති වුත්තත්තා තතො පරස්සාති කින්නාවසීයතීති චොදන මුබ්භාවිය තදයුත්තතං දස්සෙතුමාහ- ‘නනුචෙ’ච්චාදි.

ထိုအခါ သဒ္ဒါမရှိသော် ဒွိတ္တ (နှစ်ကြိမ်ပွားခြင်း) ဟု အဘယ်သို့ ဆုံးဖြတ်နိုင်ပါသနည်းဟု မေးအပ်သော် ‘ပရ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကပ်လျက်ရှိသောသုတ်၌ ‘‘ပရိပစ္စသမော ဟီ’’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုသုတ်၏ နောက်၌ဖြစ်သော ပုဒ်၏ဟု အဘယ်ကြောင့် မဆုံးဖြတ်နိုင်ပါသနည်းဟု စောဒနာကို ထင်ရှားစေ၍ ထိုစောဒနာ၏ မလျော်ကန်ပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘နနုစ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

103. ධාස්ස

၁၀၃. ဓာဿသုတ်

අපචුරප්පයොගත්තාති අබහුප්පයොගත්තා.

‘အပစုရပ္ပယောဂတ္တာ’ ဟူသည် အသုံးနည်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။

104. කිම්හි

၁၀၄. ကိမှိသုတ်

ක්තො දූසිධාතුතො දූසයතීති අත්ථෙ.

‘တ’ပစ္စည်းသည် ဖျက်ဆီးတတ်၏ဟူသော အနက်၌ ‘ဒူသိ’ဓာတ်မှ သက်၏။

106. මුහ

၁၀၆. မုဟသုတ်

‘‘වණ්ණෙ [Pg.266] යන්තං තදාදො’’ති පරිභාසාය අයමත්ථො ‘‘වණ්ණෙ පරෙ යං කාරියං තං තදාදො තස්මිං වණ්ණෙ ආදිභූතෙ හොතී’’ති තෙති තකාරෙ පරෙ.

‘‘ဝဏ္ဏေ ယန္တံ တဒါဒေါ’’ ဟူသော ပရိဘာသာအရ ဤအနက်သည်- ‘အက္ခရာနောက်၌ရှိသော် အကြင်ပြုအပ်သော အမှုသည် ဖြစ်၏၊ ထိုအမှုသည် ထိုအက္ခရာကို အစပြု၍ ဖြစ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏၊ ‘တေ’ ဟူသည် တကာရ နောက်၌ရှိသော် ဖြစ်၏။

107. වහ

၁၀၇. ဝဟသုတ်

තෙත්වෙවාති වත්වා පච්චුදාහරණං දස්සෙති ‘වුය්හතී’ති. වුත්තිවචනං මුල්ලිඞ්ගිය අත්ථං වදති ‘උස්සා’තිආදි.

‘တေ’ ဟူ၍သာ ဆိုပြီးလျှင် ‘ဝုယှတိ’ ဟု ပစ္စုဒါဟရုဏ်ကို ပြတော်မူ၏။ ဟောအပ်ပြီးသောစကားကို မူလလိင်အားဖြင့် အနက်ကို ဆို၏၊ ‘ဥဿာ’ အစရှိသည်တို့တည်း။

108.

၁၀၈။

නිධීයිත්ථාති විග්ගහො.

‘နိဓီယိတ္ထ’ ဟု ဝိဂြိုဟ်တည်း။

109. ගමා

၁၀၉. ဂမာသုတ်

රානන්ති වුත්තෙ ‘රා-ආදානෙ’ඉච්චස්ස ගහණම්පි විඤ්ඤායෙය්‍යාති ආහ- ‘රාන’න්තිආදි.

‘ရာနံ’ ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ‘ရာ-အာဒါနေ’ (ယူခြင်းအနက်ရှိသော ရာဓာတ်) ကိုလည်း ယူအပ်သည်ဟု သိနိုင်ရာ၏ဟူ၍ ‘ရာနံ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

110. වචා

၁၁၀. ဝစာသုတ်

සුත්තෙ ‘වස්සා’ති සස්සරොව ගය්හතීති දස්සෙතුමාහ- ‘වස්සාති හී’තිආදි.

သုတ်၌ ‘ဝဿာ’ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သဿ (ကောက်ပဲသီးနှံ) ကိုသာ ယူအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘ဝဿာတိ ဟိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

112. වද්ධ

၁၁၂. ဝဍ္ဎ။

වත්ත=වත්තනෙතීමස්මා ත්තිප්පච්චයෙ වා උකාරො න විහිතොති ආසයෙන ‘කථ’මිච්චාදි වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ- ‘වත්තවත්තනෙති’ච්චාදි. වුත්තිමත්තෙති නිපාතනාති ‘‘සබ්බාදයො වුත්තිමත්තෙ’’ තෙත්ථ (3-69) ‘වුත්තිමත්තෙ’ති නිපාතනා. ඨා=ගතිනිවත්තියන්ති එත්ථ ‘ගතිනිවත්තිය’න්ති නිපාතනා පක්ඛෙ උකාරො න හොති, තෙනාහ- ‘වත්තී’තිආදි. වත්තනං වුත්ති වත්ති.

‘ဝတ္တ=ဝတ္တနေ’ ဟူသော ဤဓာတ်နောင် ‘တိ’ပစ္စည်း ဖြစ်သောအခါ ‘ဥ’အက္ခရာကို မပြုအပ်ဟူသော အာဘော်ဖြင့် ‘ကထံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဝတ္တဝတ္တနေ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဝုတ္တိမတ္တေ’ ဟူသည် နိပါတနအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တိမတ္တေ’ ဟူသော သုတ်၌ (၃-၆၉) ‘ဝုတ္တိမတ္တေ’ ဟူသည် နိပါတနတည်း။ ‘ဌာ=ဂတိနိဝတ္တိယံ’ ဟူသော ဤသုတ်၌ ‘ဂတိနိဝတ္တိယံ’ ဟူသော နိပါတနပက္ခ၌ ‘ဥ’အက္ခရာ မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝတ္တီ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝတ္တနံ-ဟူသည် ဝုတ္တိ၊ ဝတ္တိ တည်း။

113. යජ

၁၁၃. ယဇ။

කස්ස සබ්බස්සාති ආහ- ‘ය අකාරාන’න්ති.

အလုံးစုံသော အဘယ်အရာ၏နည်းဟူမူကား- ‘ယ အကာရာနံ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

115. ගාපා

၁၁၅. ဂါပါ၊

බ්‍යත්තිනිද්දෙසෙනාති ඉමිනා ජාතිනිද්දෙසස්සානිස්සිතත්තං දස්සෙති. ඊස්සෙච්චාදිනා වුත්තිගන්ථස්සාධිප්පායං විවරති.

‘ဗျတ္တိနိဒ္ဒေသေန’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဇာတိနိဒ္ဒေသကို မမှီသည်၏အဖြစ်ကို ပြ၏။ ‘ဤဿ’ အစရှိသည်ဖြင့် ဝုတ္တိကျမ်း၏ အာဘော်ကို ဖွင့်ပြတော်မူ၏။

117. සාස

၁၁၇. သာသ။

සත්ථං [Pg.267] ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) රස්සො.

သတ္ထံ-ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’ (၁-၃၃) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ရဿပြုအပ်၏။

120. ඤා

၁၂၀. ညာ။

‘‘න්තො කත්තරි වත්තමානෙ’’ති (5-64) න්තොති සම්බන්ධො.

‘န္တော ကတ္တရိ ဝတ္တမာနေ’ (၅-၆၄) ဟူသော သုတ်၌ ‘န္တော’ ဟူသည် ပတ်သက်မှု (သမ္ဗန်) ဖြစ်၏။

121. සකා

၁၂၁. သကာ။

කුක්ප්පච්චයෙ අන්තකකාරො කුප්පච්චයෙ ආදිකකාරො අන්තාවයවත්ථො.

ကုက္ပစ္စည်း၌ အဆုံး ကကာရသည်လည်းကောင်း၊ ကုပစ္စည်း၌ အစ ကကာရသည်လည်းကောင်း အဆုံးအင်္ဂါအကျိုးရှိ၏။

122. නීතො

၁၂၂. နီတော။

නාඤ්ඤත්‍රචයාදීසූති නිච්ඡයතො-ඤ්ඤෙසු චයාදීස්වත්ථෙසු ඡො න භවතීති අත්ථො.

‘နာညတြစယာဒီသု’ ဟူသည်ကား မုချအားဖြင့် အခြားသော စယစသော အနက်တို့၌ ‘ဆ’ပစ္စည်း မဖြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

123. ජර

၁၂၃. ဇရ။

ඊම්හි ජසද්දෙ අකාරස්ස ලොපො, ලෙ තු ජීරාපයති. තස්සාතික්‍යස්ස.

‘ဤ’ပစ္စည်းဖြစ်သောအခါ ‘ဇသဒ္ဒါ’၌ အကာရကို ချေ၏၊ ‘လေ’ပစ္စည်း၌မူကား ‘ဇီရာပယတိ’ ဟု ဖြစ်၏။ ထို ‘အတိက္ကျ’ ၏။

124. දිසස්ස

၁၂၄. ဒိသဿ။

දිට්ඨි දස්සනං, දස්සනාය දට්ඨුං. ‘‘සරම්හා ද්වෙ’’ති (1-34) ද්විත්තෙ දුද්දසො. ‘‘ආ ඊ’’ච්චාදිනා (6-33) ඊස්ස රස්සො (අද්දක්ඛි). දක්ඛිස්සති ‘‘භවිස්සති ස්සති’’ච්චාදිනා, (6-2) ස්සති.

ဒိဋ္ဌိ-ဟူသည် အမြင် (ဒဿန) တည်း၊ မြင်ခြင်းငှာ ဒဋ္ဌုံ ဟု ရှိ၏။ ‘သရမှာ ဒွေ’ (၁-၃၄) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဒွိတ္တဖြစ်သော် ‘ဒုဒ္ဒသော’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘အာ ဤ’ အစရှိသော သုတ်ဖြင့် (၆-၃၃) ‘ဤ’ ဝိဘတ်၏ ရဿပြုခြင်းကြောင့် (အဒ္ဒက္ခိ) ဟု ဖြစ်၏။ ‘ဒက္ခိဿတိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဘဝိဿတိ ဿတိ’ အစရှိသော သုတ်ဖြင့် (၆-၂) ‘ဿတိ’ ဝိဘတ် ဖြစ်၏။

125. සමා

၁၂၅. သမာ။

වාදස්සරෙති විකප්පෙන දකාරස්ස රාදෙසෙ.

‘ဝါဒဿရ’ ဟူသော သုတ်၌ ဝိကပ်အားဖြင့် ‘ဒ’ကာရကို ‘ရ’အက္ခရာ အာဒေသပြုသော်။

127. අන

၁၂၇. အန။

දස්සාත්‍යනනුවත්තමානෙපි දස්සෙව පප්පොති වචනබලෙනාති දස්සෙතුං පක්ඛන්තරමාහ- ‘ආදිස්සා’තිආදි. අනඝණ්සු පරෙසු ආපරීහි දස්සානියමෙන ළොච්චාසඞ්කිය නෙවං, යථාක්කමමෙව නිස්සිතොති දස්සෙතුමාහ- ‘අනඝණ්සු’ච්චාදි. ආපරස්සාති ආකාරතො පරස්ස දස්ස.

‘ဒဿ’ဟူသော ပုဒ်သည် မလိုက်သော်လည်း စကား၏အစွမ်းကြောင့် ‘ဒဿ’အားသာလျှင် ဆိုက်ရောက်၏ဟု ပြခြင်းငှာ တစ်ပါးသောနည်းကို ‘အာဒိဿ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အန်၊ အဃဏ်၊ သု ဟူသော ဝိဘတ်တို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သည်ရှိသော် အာ၊ ပရိ ဟူသော ဥပသာဂတို့မှ ‘ဒဿ’ အား အချို့သော အရာ၌ ‘ဠ’ ပြုခြင်းသို့ သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိသော် ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ အစဉ်အတိုင်းသာ မှီ၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘အနဃဏ္သု’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အာပရဿ’ ဟူသည် အာကာရမှ နောက်၌ရှိသော ‘ဒဿ’ ၏။

128. අත්‍යා

၁၂၈. အတျာ။

වුත්තියං එතස්මිං විසයෙති එත්ථ එතස්මින්ති ත්‍යාදින්තවජ්ජිතපච්චය විසයෙති අත්ථො. විඤ්ඤායමානත්තා ඤාපිතො හොතීති ගම්‍යතෙ. න [Pg.268] ඤාපකතොති ඉමිනා ඉදං දස්සෙති ‘‘කිඤ්චි වචනානුසාරතො විඤ්ඤායමානතාමත්තෙන ඤාපීයතෙ කිඤ්චි ඤාපකෙන, අස්මිම්පක්ඛෙ වුත්තානුසාරතො කත්ථචි කස්සචි ධාතුනො අප්පයොගො විඤ්ඤාපීයතී’’ති. පක්ඛන්තරමාහ- ‘ඤාපකත්තායෙව වා’තිආදි. සමත්ථෙති තථාහිච්චාදිනා. අසස්සාප්පයොගොති අසධාතුස්ස කිස්මිඤ්චි තබ්බාදිකෙ පච්චයෙ පරෙ භවිතබ්බන්තිආදීනමප්පයොගොති අත්ථො.

ဝုတ္တိ၌ ‘ဧတသ္မိံ ဝိသယေ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ဧတသ္မိံ’ ဟူသည် တျာဒိပစ္စည်းတို့ကို ကြဉ်သော ပစ္စည်းတို့၏ အရာ၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထင်ရှားသိသာအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် သိစေအပ်သည် ဖြစ်၏ဟု နားလည်အပ်၏။ ‘န ဉာပကတော’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ‘အချို့သောအရာကို စကား၏ အစဉ်သို့ လိုက်၍ သိသာရုံမျှဖြင့် သိစေအပ်၏၊ အချို့သောအရာကို ဉာပကဖြင့် သိစေအပ်၏။ ဤအယူ၌ကား ဝုတ္တိသို့ လိုက်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ဓာတ်၏ မသုံးစွဲခြင်းကို သိစေအပ်၏’ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။ တစ်ပါးသောနည်းကို ‘ဉာပကတ္တာယေဝ ဝါ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘သမတ္ထေ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ‘တထာဟိ’ အစရှိသည်ဖြင့် ပြ၏။ ‘အသဿာပ္ပယောဂေါ’ ဟူသည် အသဓာတ်အား ထိုထိုဝိဘတ်ပစ္စည်း နောက်၌ ရှိသော် ‘ဘဝိတဗ္ဗံ’ အစရှိသည်ဖြင့် မသုံးစွဲအပ်ဟူသော အနက်တည်း။

විනාපි සුත්තන්ති ‘‘අත්‍යාදී’’තිආදිකං සුත්තං විනාපි. එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘අසස්ස භූආදෙසෙන සාධීයමානං සබ්බමිට්ඨං බහුලාධිකාරතො භූධාතුනාව සිජ්ඣති විනාපි භූආදෙසසුත්තන්තරන්ති කත්ථචි කස්සචි අප්පයොගස්ස ඤාපකත්තම්පිස්ස යුජ්ජති අඤ්ඤත්ථ කරීයමානමිහාපි අත්ථවන්තං සියා’’ති.

‘ဝိနာပိ သုတ္တံ’ ဟူသည် ‘အတျာဒီ’ အစရှိသော သုတ်မရှိဘဲလျက်လည်း။ ဤသို့ အောက်မေ့အံ့- ‘အသဓာတ်ကို ဘူဓာတ်အာဒေသပြုခြင်းဖြင့် ပြီးစေအပ်သော အလုံးစုံသော အလိုရှိအပ်သော အနက်သည် ဗဟုလာဓိကာရကြောင့် ဘူဓာတ်ဖြင့်သာလျှင် ပြီး၏။ ဘူဓာတ်အာဒေသပြုသော အခြားသုတ် မရှိသော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော ဓာတ်၏ မသုံးစွဲခြင်းကို သိစေတတ်သည်၏ အဖြစ်သည်လည်း ထိုအသဓာတ်အား သင့်လျော်၏၊ အခြားအရပ်၌ ပြုအပ်သော အရာသည် ဤအရပ်၌လည်း အကျိုးရှိသည် ဖြစ်ရာ၏’ ဟု။

යෙති ධාතුප්පයොගා යස්මින්ති විසයෙ, පාතිස්සාති ‘පා-රක්ඛණෙ’තීමස්ස, නප්පයොගො පායයති පායයිතබ්බන්තිආදිප්පයොගො න හොතීති. එවමුපරිපි යථායොගං ඤෙය්‍යං. බ්‍රූස්සාති ‘බ්‍රූ=වචනෙ’ඉච්චස්ස. අදිස්සාති ‘අද-භක්ඛණෙ’ඉච්චස්ස. ඊආදීති භූතෙ ඊආදි. එතිස්ස ච ඊආදීසූති සම්බන්ධො.

‘ယေ’ ဟူသည် အကြင်ဓာတ်တို့၏ သုံးစွဲခြင်းတို့သည်၊ ‘ယသ္မိံ’ ဟူသည် အကြင်အရာ၌၊ ‘ပါတိဿာ’ ဟူသည် ‘ပါ-ရက္ခဏေ’ ဟူသော ဤဓာတ်၏၊ ‘နပ္ပယောဂေါ’ ဟူသည် ‘ပါယယတိ၊ ပါယယိတဗ္ဗံ’ အစရှိသော သုံးစွဲခြင်း မရှိဟု ဆိုလို၏။ ဤသို့ အထက်၌လည်း သင့်သလို သိအပ်၏။ ‘ဗြူဿာ’ ဟူသည် ‘ဗြူ=ဝစနေ’ ဟူသော ဤဓာတ်၏။ ‘အဒိဿာ’ ဟူသည် ‘အဒ-ဘက္ခဏေ’ ဟူသော ဤဓာတ်၏။ ‘ဤအာဒီ’ ဟူသည် အတိတ်၌ ဤအစရှိသော ဝိဘတ်။ ‘ဧတိဿ စ ဤအာဒီသု’ ဟူသည် သမ္ဗန်ဖြစ်၏။

අවබොධෙ එතිස්ස ණිසෙසු ච ඊආදීසු ච, අජ්ඣෙනෙ එතිස්ස පරොක්ඛාසු ච ණිසෙසු ච ඊආදීසුචාති යොජෙතබ්බං. සබ්බත්ථ නප්පයොගොති යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. බහුලංවිධානතො ඤාතබ්බාති යොජනා. යක්විකරණෙන නිද්දෙසා ‘අස-ක්ඛෙපනෙතී මස්සා’ති වුත්තං, තදාහ- ‘අසස්සා’තිආදි.

သိခြင်း (အဝဗောဓ) အနက်၌ ဤဓာတ်၏ ‘ဏိ’ ပစ္စည်းတို့၌လည်းကောင်း၊ ‘ဤ’ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သင်ယူခြင်း (အဇ္ဈေန) အနက်၌ ဤဓာတ်၏ ‘ပရောက္ခာ’ ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ‘ဏိ’ ပစ္စည်းတို့၌လည်းကောင်း၊ ‘ဤ’ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ‘နပ္ပယောဂေါ’ (မသုံးစွဲခြင်း) ဟု စပ်ယှဉ်၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ ဗဟုလဝိဓာန်ကြောင့် သိအပ်၏ဟု သမ္ဗန်တည်း။ ယကဝိကရုဏ်းဖြင့် ညွှန်ပြသောကြောင့် ‘အသ-က္ခေပဏေ’ ဟူသော ဤဓာတ်၏ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုစကားကို ‘အသဿာ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

129. අආ

၁၂၉. အအာ။

ස්සාති ජාතිනිද්දෙසොති ආහ- ‘ස්සඉති’ච්චාදි.

‘ဿ’ဟူသည် ဇာတိနိဒ္ဒေသ ဖြစ်၏ဟု ‘ဿ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

130. න්ත

၁၃၀. န္တ။

පුබ්බසරලොපෙ රූපස්ස සමානත්තා අන්තිනා අන්තු ච ගහිතොති ‘සන්ති සන්තූ’ති උදාහරණද්වයං දස්සිතං.

ရှေးသရကို ချေသောအခါ ရုပ်ချင်း တူညီသောကြောင့် ‘အန္တိ’ ဝိဘတ်ဖြင့် ‘အန္တု’ ဝိဘတ်ကိုလည်း ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သန္တိ၊ သန္တု’ ဟူသော ဥပမာနှစ်ခုကို ပြတော်မူ၏။

131. පාදි

၁၃၁. ပါဒိ။

තෙ ච පාදයො ජොතෙන්තීති සම්බන්ධො. අන්වයබ්‍යතිරෙකෙහි කිරියා යදිපි ධාතුනාව වුච්චතීති සම්බන්ධො. කිං විසිට්ඨා කිරියෙ ච්චාහ- [Pg.269] ‘සාමඤ්ඤභූතා විසිට්ඨා වා’ති. සො විසෙසොති යෙන විසෙසෙන විසිට්ඨා කිරියා ධාතුනාව වුච්චති සො විසෙසො. වාචක භෙදතොති සාමඤ්ඤාය ච කිරියාය විසිට්ඨාය ච වාචකානං ධාතූනං භෙදතො තෙනාපීති කච්චානෙනාපි. සණ්ඨානං සණ්ඨිති.

ထို ‘ပ’အစရှိသော အက္ခရာတို့သည်လည်း ပြတတ်ကုန်၏ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အနွယဗျတိရေကတို့ဖြင့် ကိရိယာကို ဓာတ်ဖြင့်သာလျှင် ဟောအပ်သော်လည်းဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အဘယ်သို့သော ထူးခြားသော ကိရိယာနည်းဟူမူကား- ‘သာမညဘူတာ ဝိသိဋ္ဌာ ဝါ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘သော ဝိသေသော’ ဟူသည် အကြင်ထူးခြားသော အခြင်းအရာဖြင့် ထူးခြားသော ကိရိယာကို ဓာတ်ဖြင့်သာလျှင် ဟောအပ်၏၊ ထိုအရာသည် ထူးခြားချက် (ဝိသေသ) တည်း။ ‘ဝါစက ဘေဒတော’ ဟူသည် သာမညဖြစ်သော ကိရိယာကိုလည်းကောင်း၊ ထူးခြားသော ကိရိယာကိုလည်းကောင်း ဟောတတ်သော ဓာတ်တို့၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့်၊ ‘တေနာပိ’ ဟူသည် ကစ္စည်းဆရာကလည်း။ သဏ္ဌာနံ-ဟူသည် ကောင်းစွာတည်ခြင်း (သဏ္ဌိတိ) တည်း။

141. කස

၁၄၁. ကသ။

කිට්ඨමදතීති කිට්ඨාදො, කිට්ඨසද්දෙනුපචාරතො කසිතට්ඨානෙ උට්ඨිත සස්සං වුච්චති.

လယ်ယာကို စားတတ်၏ဟူသော အနက်၌ ‘ကိဋ္ဌာဒေါ’ ဟု ရှိ၏၊ ကိဋ္ဌသဒ္ဒါဖြင့် ဥပစာအားဖြင့် ထွန်ယက်ရာအရပ်၌ ပေါက်ရောက်သော ကောက်ပဲသီးနှံကို ဆိုအပ်၏။

142. ධස්තො

၁၄၂. ဓသ္တော။

ඨස්සාභාවත්තං නිප්පච්චන්තෙති අජ්ඣාහාරො.

‘ဌ’ အက္ခရာ မရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပစ္စည်းမရှိသော အခါ၌ဟု စကားလုံးဖြည့်စွက်အပ်၏။

144. සාස

၁၄၄. သာသ။

අනුසාසීයිත්ථාති අනුසිට්ඨො කම්මෙ ක්තො ‘‘සා සස්ස සිස්වා’’ (5-117) සාසනාය සාසිතුං.

ဆုံးမအပ်ပြီ ဟူသော အနက်၌ ‘အနုသိဋ္ဌော’ ဟု ရှိ၏၊ ကမ္မ၌ ‘တ’ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘သာ သဿ သိသွာ’ (၅-၁၁၇) ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပြီး၏။ ‘သာသနာယ’ ဟူသည် ဆုံးမခြင်းငှာ (သာသိတုံ) တည်း။

147. බහ

၁၄၇. ဗဟ

අථ බහස්සාති ඪාදෙසසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී කස්මා න විඤ්ඤායතෙති ආහ- ‘බහස්සා’තිආදි. ඪයොගපජ්ජෙනාති ඪකාරෙන සහ යොගපජ්ජෙන එකීභාවෙනාති අත්ථො.

ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'bahassa' (ဗဟဿ) ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို ဓာဒေသ (ဓာ-အပြု) နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အဘယ်ကြောင့် မသိအပ်သနည်းဟူမူ- 'bahassā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'Ḍhayogapajjenā' ဟူသည် ဓာအက္ခရာနှင့်တကွ ယှဉ်ခြင်း တစ်သားတည်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။

148. රුහා

၁၄၈. ရုဟ

ළොචාති වුත්තත්තාති එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘යදායං පච්චයාදෙසො සියා තදා එතෙ සමාසෙනෙ-කතො නිද්දිසෙය්‍යා’’ති, තෙනාහ- ‘හළාති වදෙය්‍යා’ති.

Ḷ 'oca' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤသို့ မှတ်ယူ၏- 'အကယ်၍ ဤပစ္စည်းအပြုသည် ဖြစ်ပါမူ ထိုအခါ ဤအရာတို့ကို သမတ်ဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း ပြရာ၏'၊ ထို့ကြောင့် 'haḷā' ဟု ပြောရာ၏ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

149. මුහා

၁၄၉. မုဟ

මුද්ධොති ‘‘ධො හෙතෙහී’’ති (5-145) තස්ස ධො.

'Muddho' ဟူသည် 'dho hetehi' (၅-၁၄၅) သုတ်ဖြင့် ထို(ဟ)၏ ဓအပြု ဖြစ်၏။

150. භිදා

၁၅၀. ဘိဒါ

ඉමස්සාති ‘පී-තප්පනෙ’තීමස්ස, ඉහාති ඉමස්මිං ඨානෙ. පිනයීති ථූලො අහොසීති අත්ථො සූයීති ඉතිසද්දො ආද්‍යත්ථො, තෙන අදීයි අඩීයි අලීයි අලූයීතිමෙ සඞ්ගය්හන්ති. යාව ක්තිග්ගහණාති ‘‘ලොපො වඩ්ඪාක්තිස්සා’’ති (5-158) ක්තිවචනාවධි.

'Imassa' ဟူသည် 'pī-tappane' ဟူသော ဤဓာတ်၏၊ 'iha' ဟူသည် ဤအရာ၌။ 'Pinayī' ဟူသည် ဆူဖြိုးပွပွ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏၊ 'sūyī' ဟူသော ပုဒ်၌ 'iti' သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက် (အာဒိအတ္ထ) ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် adīyi, aḍīyi, alīyi, alūyi ဟူသော ဤပုဒ်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်ကုန်၏။ 'Yāva ktiggahaṇā' ဟူသည် 'lopo vaḍḍhāktissā' (၅-၁၅၈) သုတ်၌ 'kti' ဟု ပြောဆိုခြင်းတိုင်အောင် အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။

151. දාත්වී

၁၅၁. ဒါတွီ

අදීයිත්ථාති [Pg.270] දින්නො, අදදීති දින්නවා.

'Adīyittha' ဟူသည် ပေးအပ်ပြီးသူ (dinno)၊ 'adadī' ဟူသည် ပေးဖူးသူ (dinnavā)။

152. කිරා

၁၅၂. ကိရာ

අකිරී, අකිරීයිත්ථාති වා කිණ්ණො, අකිරීති කිණ්ණවා. අපුරී පුරීයිත්ථාති පුණ්ණො, අපුරීති පුණ්ණවා. අඛියීති ඛීණො ඛීණවා.

'Akirī' သို့မဟုတ် 'akirīyittha' ဟူသည် ကြဲဖြန့်အပ်သော (kiṇṇo)၊ 'akirī' ဟူသည် ကြဲဖြန့်ဖူးသော (kiṇṇavā)။ 'Apurī' သို့မဟုတ် 'purīyittha' ဟူသည် ပြည့်စေအပ်သော (puṇṇo)၊ 'apurī' ဟူသည် ပြည့်စေဖူးသော (puṇṇavā)။ 'Akhiyī' ဟူသည် ကုန်ခန်းသော (khīṇo) သို့မဟုတ် ကုန်ခန်းဖူးသော (khīṇavā)။

153. තරා

၁၅၃. တရာ

අතරී, අජීරීති කමෙන විග්ගහො. චීයිත්ථාති චිණ්ණො, චිනීති චිණ්ණවා.

'Atarī' 'ajīrī' ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း ဝိဂ္ဂဟ (ဝိဂြိုဟ်) ဖြစ်၏။ 'Cīyittha' ဟူသည် ဆည်းပူးအပ်သော (ciṇṇo)၊ 'cinī' ဟူသည် ဆည်းပူးဖူးသော (ciṇṇavā)။

157. මුචා

၁၅၇. မုစာ

අසක්ඛීති සත්තො සත්තවා. ‘සජ=සඞ්ගෙ’තී මස්සාපි සත්තො සත්තවාති හොති.

'Asakkhi' ဟူသည် ငြိကပ်သောသူ (satto)၊ ငြိကပ်ဖူးသူ (sattavā)။ 'Saja = saṅge' ဟူသော ဤဓာတ်၏လည်း 'satto' 'sattavā' ဟု ဖြစ်၏။

158. ලොපො

၁၅၈. လောပေါ

වඩ්ඪනං වඩ්ඪි.

ကြီးပွားခြင်းသည် 'vaḍḍhi' (ဝုဒ္ဓိ) မည်၏။

159. ක්වි

၁၅၉. ကွိ

අභිභවතීති අභිභූ.

လွှမ်းမိုးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'abhibhū' (အဘိဘူ) မည်၏။

162. මාන

၁၆၂. မာန

මස්ස ලොපොති සම්බන්ධො.

'မ' အက္ခရာ၏ ချေခြင်းဟူ၍ စပ်ယှဉ်အပ်၏။

163. ඤ්ඤිල

၁၆၃. ညိလ

ගහෙත්වා ‘ගහ-උපාදානෙ’ගහණං කත්වා ගහෙත්වා.

ယူ၍ 'gaha-upādāne' ဟူသောဓာတ်ကို ယူခြင်းပြု၍ 'gahetvā' ဟု ဖြစ်၏။

164. ප්‍යො

၁၆၄. ပျော

ඔස්සට්ඨානුබන්ධස්සාති පරිච්චත්තානුබන්ධස්ස. යකාරමත්තස්ස නිවත්තනත්ථොති විසෙසනත්ථොතීමස්ස අධිප්පායත්ථමාහ. තථාහි විසෙසනං කෙවලයකාරතො විසුං කරණං අත්ථො යස්සාති අඤ්ඤ පදත්ථෙ සති කෙවලයකාරස්ස නිවත්තනං විඤ්ඤායතෙ. යකාරමත්තෙ ගහිතෙ කො දොසොති ආහ- ‘යො වා ත්වාස්ස සමාසෙතිහී’තිආදි. පත්වාති ‘පත පථ=ගමනෙ, පද=ගමනෙ’ඉච්චස්ස වා.

'Ossaṭṭhānubandhassa' ဟူသည် စွန့်အပ်သော အနုဗန္ဓ ရှိသော၊ 'Yakāramattassa nivattanatho' ဟူသည် ယအက္ခရာမျှကို တားမြစ်ခြင်း အကျိုးရှိ၏၊ ဤသည်ကား ဝိသေသနအကျိုးရှိ၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝိသေသနဟူသည် ကေဝလယအက္ခရာမှ သီးခြားပြုခြင်း အနက်ရှိသဖြင့် အခြားပုဒ်၏ အနက်ရှိလတ်သော် ကေဝလယအက္ခရာ၏ တားမြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ယအက္ခရာမျှကို ယူသော် အဘယ်အပြစ်ရှိအံ့နည်းဟူမူ- 'yo vā tvāssa samāsetihī' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'Patvā' ဟူသည် 'pata, patha = gamane, pada = gamane' ဟူသော ဤဓာတ်တို့၏ ဖြစ်၏။

165. තුං

၁၆၅. တုံ

තයොපීති තුංයාන රච්චා.

'Tayopi' ဟူသည် tuṃ, yāna, racca သုံးပါးတို့လည်း ဖြစ်၏။

169. දිසා

၁၆၉. ဒိသာ

නාප්පක්කෙති [Pg.271] න අප්පත්තෙ පත්තෙයෙවාති අත්ථො. ඤාපකාලොපොති ‘‘තිතාලීසා’’ති (1-1) ඤාපකතොයෙව ක්ත්වාප්පච්චයස්ස යො වකාරො තස්ස ලොපොති අත්ථො.

'Nāppakke' ဟူသည် မရောက်သည်၌ မဟုတ်၊ ရောက်သည်၌သာလျှင်ဟု အနက်ရ၏။ 'Ñāpakālopo' ဟူသည် 'titālīsā' (၁-၁) ဟူသော ဉာပက (ညွှန်ပြချက်) ကြောင့်သာလျှင် 'ktvā' ပစ္စည်း၏ ဝအက္ခရာကို ချေခြင်းဟု အနက်ရ၏။

171. රා න

၁၇၁. ရာ န

නනු නස්සාති වුත්තෙ පච්චයනකාරස්සාති කථං විඤ්ඤායතීති ආහ- ‘නස්සා’තිආදි,න්තමානත්‍යාදීනං පච්චයානං නස්ස ‘‘නන්තමානත්‍යාදීන’’න්ති (5-172) ණත්තපටිසෙධා විඤ්ඤායති පකරණතොති ආහ- ‘පච්චයනකාරොවා’ති.

'nassa' ဟု ဆိုအပ်သော် ပစ္စည်း၏ နအက္ခရာဟု အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်းဟူမူ- 'nassā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ nta, māna အစရှိသော ပစ္စည်းတို့၏ နအက္ခရာအား 'nantamānatyādīnaṃ' (၅-၁၇၂) သုတ်ဖြင့် ဏအပြုကို တားမြစ်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ပတ်သက်ရာ ပကရဏအားဖြင့်၎င်း သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'paccayanakāro vā' (ပစ္စည်း၏ နအက္ခရာသာလျှင်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

173. ගම

၁၇၃. ဂမ

ඉච්ඡීයතෙති ඉච්ඡිතබ්බං. එසනං ඉච්ඡා. ඉච්ඡීයිත්ථාති ඉච්ඡිතං, ආසනමාසිතබ්බං. ආසනාය අච්ඡිතුං. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) රස්සො.

တောင့်တအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် တောင့်တအပ်သောပုဒ် (icchitabbaṃ) မည်၏။ ရှာမှီးခြင်းသည် 'icchā' (အလို) မည်၏။ တောင့်တအပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် တောင့်တအပ်သောပုဒ် (icchitaṃ) မည်၏။ ထိုင်ခြင်းသည် ထိုင်အပ်သောပုဒ် (āsitabbaṃ) မည်၏။ ထိုင်ခြင်းငှာ 'acchituṃ' ဟု ဖြစ်၏။ 'Byañjane dīgharassā' (၁-၃၃) သုတ်ဖြင့် ရဿပြု၏။

177. කර

၁၇၇. ကရ

අමානපරච්ඡක්කත්තෙ කුරුආදෙසෙන නොදාහටං. කරානොති ‘‘මානස්සමස්සා’’ති (5-16) මලොපො. කස්මා න්තපුබ්බඡක්කෙසු කුරු ආදෙසෙන නොදාහටන්ති ආහ- ‘වවත්ථිතෙ’ච්චාදි.

မာနပစ္စည်း၊ ပရစ္ဆပစ္စည်း၊ ကတ္တပစ္စည်းတို့ မရှိလတ်သော် 'kuru' အပြုဖြင့် ဥဒါဟရုဏ် မပြအပ်။ 'Karāno' ဟူသော ပုဒ်၌ 'mānassamassa' (၅-၁၆) သုတ်ဖြင့် 'မ' အက္ခရာကို ချေ၏။ nta ပစ္စည်း ရှေ့ရှိသော ခြောက်ခုတို့၌ အဘယ်ကြောင့် 'kuru' အပြုဖြင့် ဥဒါဟရုဏ် မပြသနည်းဟူမူ- 'vavatthita' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

179. ණො

၁၇၉. ဏော

නිග්ගහීතස්සාති ‘‘මඤ්චරුධාදීන’’න්ති (5-19) කතනිග්ගහීතස්ස. ගහණීයං ගණ්හිතබ්බං.

'Niggahītassa' ဟူသည် 'mañcarudhādīnaṃ' (၅-၁၉) သုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော နိဂ္ဂဟိတ် ရှိသော။ 'Gahaṇīyaṃ' ဟူသည် ယူအပ်သော (gaṇhitabbaṃ)။

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာ ဖြစ်သော သာရတ္ထဝိလာသိနီ၌

පඤ්චමකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ငါးခုမြောက် ကဏ္ဍဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

ඡට්ඨකණ්ඩ

ဆဋ္ဌကဏ္ဍ

1. වත්ත

၁. ဝတ္တ

තදත්ථස්සෙවාති තස්ස ක්‍රියත්ථස්ස. යො කිරියාසඞ්ඛාතො අත්තො තස්සෙව. එතෙන ආධාරමෙතං ක්‍රියත්ථස්සාති ඤාපෙති. නහිච්චාදිනා තදත්ථස්සෙව විසෙසනෙ කාරණමාහ. සුත්තංවිනාතිපරෙසංවිය [Pg.272] සුත්තං විනා. තාපි වත්තමානෙයෙව භවිස්සන්තීති ඉමිනා වත්තුමිට්ඨත්තාති එත්ථ සෙසවචනමවබොධෙති. එවකාරෙනා (ති වත්තමානස්සෙවාති එත්ථ එවසද්දෙන.) තබ්බිවච්ඡාති වත්තමානවචනිච්ඡා.

"တဒတ္ထဿေဝ" ဟူသည် ထိုကိရိယာအနက်၏။ ကိရိယာဟု ဆိုအပ်သော အနက်သည် အကြင်အနက်တည်း၊ ထိုအနက်၏သာလျှင် (ဟု ဆိုလိုသည်။) ဤစကားဖြင့် ဤအနက်သည် ကိရိယာအနက်၏ အာဓာရ (မှီရာ) ဖြစ်ကြောင်းကို သိစေ၏။ "နဟိ" အစရှိသော စကားဖြင့် ထိုကိရိယာအနက်၏သာလျှင် ဝိသေသနပြုခြင်း၌ အကြောင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သုတ်မပါဘဲ" ဟူသည် အခြားသူတို့အား (အခြားကျမ်းတို့၌) ကဲ့သို့ သုတ်မရှိဘဲ။ "ထိုဝိဘတ်တို့သည်လည်း ဝတ္တမာန်ကာလ၌သာ ဖြစ်ကုန်လတ္တံ့" ဟူသော ဤစကားဖြင့် "ပြောဆိုလိုအပ်သောကြောင့်" ဟူသော ဤနေရာ၌ ကြွင်းသောစကားကို သိစေ၏။ "ဧဝ"သဒ္ဒါဖြင့် ("ဝတ္တမာနဿေဝ" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဧဝသဒ္ဒါဖြင့်)။ "တဗ္ဗိဝစ္ဆာ" ဟူသည် ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်ကို ပြောဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။

තංසමීපස්සාති එත්ථ තසද්දෙන මහාකස්සපස්ස සුභද්දවචනානුස්සරණසඞ්ඛාතො මරණප්පත්තිහෙතු දුක්ඛානුභවසඞ්ඛාතො ච කිරියාවිසෙසො පරිග්ගහිතො, තෙ වා වත්තමානකිරියාවිසෙසාති තෙසමුභින්නමාසන්නානි කමෙන අධම්මදීපනමරණානි, තෙනාහ-දීපන මරණානමාසන්නත්තා’ති. එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘තක්කාලවත්තමානකිරියාවිසෙසස්ස දීපනමරණසඞ්ඛාතං තංසමීපතාවිපි කිරියන්තරං වත්තමානග්ගහණෙන තංසාමීප්‍යං ගය්හති, යථා (ගඞ්ගාසමීපො) දෙසො ගඞ්ගාති වුච්චති තතො ‘ගඞ්ගායං ගාවො’ති සියා’’ති. පුරෙ ඉච්චාදිනා පක්ඛන්තරං විරචිතං වුත්තිකාරෙන, තදුපදස්සෙතුං මුඛයති ‘සභාවතො’ ඉච්චාදි.

"တံသမီပဿ" ဟူသော ဤနေရာ၌ "တံ" သဒ္ဒါဖြင့် အရှင်မဟာကဿပ၏ သုဘဒ္ဒ၏ စကားကို အောက်မေ့ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သေခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဆင်းရဲကို ခံစားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကိရိယာထူးကို ယူအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုကိရိယာတို့သည် ဝတ္တမာန်ကိရိယာထူးတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုနှစ်ပါးစုံတို့အား နီးကပ်ကုန်သော အဓမ္မကို ပြခြင်းနှင့် သေခြင်းတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "ပြခြင်း သေခြင်းတို့အား နီးကပ်သောကြောင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ထိုခေတ်၌ ဖြစ်သော ဝတ္တမာန်ကိရိယာထူး၏ ပြခြင်း သေခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထိုနီးကပ်သောအဖြစ်၌လည်း အခြားသော ကိရိယာကို ဝတ္တမာန်ကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုနီးကပ်သောအဖြစ် (သမ္ပတ္တိ) ကို ယူအပ်၏၊ ဥပမာ- (ဂင်္ဂါမြစ်နှင့် နီးသော) အရပ်ကို ဂင်္ဂါမြစ်ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့၊ ထို့ကြောင့် 'ဂင်္ဂါမြစ်၌ နွားတို့သည် (ရှိကုန်၏)' ဟု ဖြစ်ရာ၏" ဟု ဤသို့ ယူဆ၏။ "ပုရေ" အစရှိသော စကားဖြင့် ဝုတ္တိဆရာသည် အခြားတစ်နည်းကို စီရင်အပ်၏၊ ထိုအရာကို ပြသခြင်းငှာ "သဘာဝတော" အစရှိသည်ဖြင့် အစပြု၏။

කිරියාකාලොති වත්තමානකිරියාකාලො. අවසිස්සතීති පුරෙපුරාසද්දෙහි දීපිතඅනාගතකාලතො අවසිස්සති. කිරියා කාලෙති දීපනමරණකිරියාකාලෙ. තස්සාති දීපනමරණස්ස. වත්තමානත්තාති එත්ථ වත්තමානෙයෙව භවිස්සන්තීති සෙසො. අනෙනාති පුරෙච්චාදිවුත්තිවචනෙන. පුරෙපුරාසද්දෙහි අනාගතකාලාවගමෙ සති දිප්පති මරතීති එත්ථ දීපනමරණකිරියාකාලො මුඛ්‍යෙ තදා වත්තතීතිආහ- ‘මුඛ්‍යං වත්තමානත්තමාහෙ’ති. පුන පක්ඛන්තරමුපනීතං කාලෙච්චාදිනා වුත්තිකාරෙන, තමුපදස්සෙතුං මුඛමාවත්තයති ‘අනාගතෙ’ච්චාදි.

"ကိရိယာကာလော" ဟူသည် ဝတ္တမာန်ကိရိယာကာလ။ "အဝသိဿတိ" ဟူသည် ပုရေ၊ ပုရာ သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ပြအပ်သော အနာဂတ်ကာလမှ ကြွင်းကျန်လိမ့်အံ့။ "ကိရိယာ ကာလေ" ဟူသည် ပြခြင်း သေခြင်း ကိရိယာကာလ၌။ "တဿ" ဟူသည် ပြခြင်း သေခြင်း၏။ "ဝတ္တမာနတ္တာ" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဝတ္တမာန်ကာလ၌သာ ဖြစ်ကုန်လတ္တံ့ဟူသော ကြွင်းသောစကားရှိ၏။ "အနေန" ဟူသည် ပုရေ အစရှိသော ဝုတ္တိစကားဖြင့်။ ပုရေ၊ ပုရာ သဒ္ဒါတို့ဖြင့် အနာဂတ်ကာလကို သိအပ်သည်ရှိသော် "ထွန်းပ၏၊ သေ၏" ဟူသော ဤနေရာ၌ ပြခြင်း သေခြင်း ကိရိယာကာလသည် စင်စစ်အားဖြင့် ထိုအခါ၌ ဖြစ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် "စင်စစ် ဝတ္တမာန်အဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဝုတ္တိဆရာသည် "ကာလေ" အစရှိသော စကားဖြင့် အခြားတစ်နည်းကို တစ်ဖန် ဆောင်ယူအပ်၏၊ ထိုအရာကို ပြသခြင်းငှာ "အနာဂတေ" အစရှိသည်ဖြင့် မျက်နှာမူ၏။

වුත්තියං කාලබ්‍යත්තයොති කාලාතිවත්තනං, වත්තමානකාලාතික්කමෙන අනාගතකාලෙපි බාහුලකාත්‍යාදයො හොන්තීති අධිප්පායො. තදෙව සමත්ථෙති ‘භවන්තෙව’ඉච්චාදිනා. ත්‍යාදයොතීමිනා සබ්බෙසං ආඛ්‍යාතිකානං ගහණං. ලස්ස දීඝොති සම්බන්ධො. ගච්ඡතීති සක්කස්ස සහභාවං ගමිස්සතීති අත්ථො.

ဝုတ္တိ၌ "ကာလဗျတ္တယော" ဟူသည် ကာလလွန်ခြင်း (ကာလကို လွန်ကျူးခြင်း) ဖြစ်၏၊ ဝတ္တမာန်ကာလကို လွန်ကျူး၍ အနာဂတ်ကာလ၌လည်း ဗာဟုလကနည်းဖြင့် တိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုအရာကိုပင် "ဘဝန္တေဝ" အစရှိသော စကားဖြင့် ထောက်ခံတော်မူ၏။ "တျ加ဒယော" ဟူသော ဤစကားဖြင့် အလုံးစုံသော အာချာတ်ဝိဘတ်တို့ကို ယူခြင်း ဖြစ်၏။ "လဿ ဒီဃော" ဟူသည် စပ်ယှဉ်မှု ဖြစ်၏။ "gacchatī" ဟူသည် သိကြားမင်းနှင့် အတူဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့ဟု အနက်ရ၏။

3. නාමෙ

၃. နာမေ (နာမ်၌)

පටිජානිස්සන්තීති වත්තමානෙ අනාගතවචනං, පටිජානන්තීති අත්ථො. ඉතරම්පන භූතෙ භවිස්සතීති ආසි, කරිස්සතීති අකරි, චෙතෙ ස්සසීති [Pg.273] චෙතිතා අසි, භුඤ්ජිස්සසීති භුඤ්ජිතා අසි. අනොකප්පනා අස්සද්ධා. අමරිසනං අක්ඛමා. ඉමිනාවාති අත්ථිවචනෙ උපපදෙ කොධා සද්ධාසු ගම්මමානෙස්ව-සතීපි වචනන්තරෙ ඉමිනාව සාමඤ්ඤවචනෙන සිද්ධන්ති අත්ථො. ගරහාවමාති තස්ස හෙතුවචනං. තථාහිච්චාදිනා ගරහාවගමමෙව සමත්ථෙති. අත්ථිනාම ඊදිසන්ති ආභිදොසිකස්ස කුම්මාසස්ස පරිභුඤ්ජනං විජ්ජතෙ නාමාති අත්ථො. විජ්ජමානම්පි තං අසද්දහන්තො අමරිසන්තො එවං වදති. නත්ථීති මඤ්ඤෙති අධිප්පායො, තෙනාහ- ‘පච්චක්ඛමපී’ති ආදි. යොපීති සද්දස්ස සොපීති තසද්දෙන සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. අත්ථීති විජ්ජමානත්ථෙති වුත්තවිජ්ජමානත්ථො වක්ඛමානපක්ඛත්තයෙපි දට්ඨබ්බො.

"ပဋိဇာနိဿန္တိ" ဟူသည် ဝတ္တမာန်ကာလ၌ အနာဂတ်ဝုစ် (စကား) ဖြစ်၏၊ "ဝန်ခံကုန်၏" ဟု အနက်ရ၏။ အခြားတစ်ပါးသော (အတိတ်ကာလ)၌မူကား "ဘဝိဿတိ" (ဖြစ်လတ္တံ့) ဟူသည် "အာသိ" (ဖြစ်ပြီ)၊ "ကရိဿတိ" (ပြုလတ္တံ့) ဟူသည် "အကရိ" (ပြုပြီ)၊ "စေတေဿသိ" (ကြံစည်လတ္တံ့) ဟူသည် "စေတိတာ အသိ" (ကြံစည်အပ်ပြီ ဖြစ်၏)၊ "ဘုဉ္ဇိဿသိ" (စားလတ္တံ့) ဟူသည် "ဘုဉ္ဇိတာ အသိ" (စားအပ်ပြီ ဖြစ်၏)။ "အနောကပ္ပနာ" ဟူသည် မယုံကြည်ခြင်း။ "အမရိသနံ" ဟူသည် သည်းမခံနိုင်ခြင်း။ "ဣမိနာဝ" ဟူသည် အတ္ထိသဒ္ဒါ ဥပပုဒ်အနီး၌ ရှိစဉ် အမျက်ထွက်ခြင်း၊ မယုံကြည်ခြင်းတို့သည် ထင်ရှားရှိကုန်လတ်သော် အခြားသော စကားမရှိသော်လည်း ဤသာမညစကားဖြင့်ပင် ပြီး၏ဟု အနက်ရ၏။ "grahāvamā" ဟူသည် ထို(အနက်)၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်၏။ "တထာဟိ" အစရှိသည်ဖြင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို သိစေခြင်းကိုပင် ထောက်ခံတော်မူ၏။ "အတ္ထိနာမ ဤဒိသံ" ဟူသည် ညချမ်းသောအခါ၌ ပြုအပ်သော မုန့်ဆန်းကို စားခြင်းသည် ထင်ရှားရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ ထင်ရှားရှိသော်လည်း ထိုအရာကို မယုံကြည်ဘဲ သည်းမခံနိုင်ဘဲ ဤသို့ ပြောဆို၏။ မရှိဟု မှတ်ထင်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် "မျက်မှောက်၌ ရှိသော်လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ယောပိ" သဒ္ဒါ၏ "သောပိ" ဟူသော တသဒ္ဒါနှင့် စပ်ယှဉ်မှုကို သိအပ်၏။ "အတ္ထိ" ဟူသည် ထင်ရှားရှိသော အနက်၌ဟူ၍ ဆိုအပ်သော ထင်ရှားရှိသောအနက်ကို ပြောဆိုလတ္တံ့သော အဖို့သုံးပါးတို့၌လည်း ရှုအပ်၏။

නනු අත්ථිනාම තාතාති එත්තකෙ වුත්තෙ පඨමො අත්ථිනුඛොච්චාදිකො නිසීදිත්වාති සද්දපරියන්තො ච, දුතියො අත්ථිනුඛොච්චාදිකො නිසීදිත්වාති සද්දපරියන්තො ච තතියො අත්ථිමඤ්ඤෙච්චාදිකො ජිගුච්ඡනෙය්‍යන්ති සද්දපරියන්තො ච වචනප්පබන්ධො කථං ලබ්භතීති මනසි නිධායාහ- ‘සොපනා’තිආදි. ඉමිනාති ‘අත්ථියෙවිහාපි නින්දාවගමො’ති වචනෙන. ඨානභොජනෙ ගරහතීති සම්බන්ධො. වුත්තං සක්කතානුසාරෙන. නිස්සායනිස්සායාති යත්ථ භගවා නිසින්නො තං ඨානං නිස්සාය නිස්සාය.

အကယ်၍ "ချစ်သား... အကယ်စင်စစ် ရှိသလော" ဟု ဤမျှလောက် ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ပထမဖြစ်သော "အတ္ထိနုခေါ" အစရှိသည်သည်လည်းကောင်း "နိသီဒိတွာ" သဒ္ဒါ အဆုံးရှိသည်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဖြစ်သော "အတ္ထိနုခေါ" အစရှိသည်သည်လည်းကောင်း "နိသီဒိတွာ" သဒ္ဒါ အဆုံးရှိသည်လည်းကောင်း၊ တတိယဖြစ်သော "အတ္ထိမညေ" အစရှိသည်သည်လည်းကောင်း "ဇိဂုစ္ဆနေယျံ" သဒ္ဒါ အဆုံးရှိသော စကားအစဉ်ကို အဘယ်သို့ ရအပ်သနည်းဟု နှလုံးသွင်း၍ "သောပန" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ဣမိနာ" ဟူသည် "ဤနေရာ၌လည်း ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို သိစေခြင်းသည် ရှိသည်သာတည်း" ဟူသော စကားဖြင့်။ "နေထိုင်ခြင်း စားသောက်ခြင်း၌ ကဲ့ရဲ့၏" ဟူသည် စပ်ယှဉ်မှု ဖြစ်၏။ သက္ကတကျမ်းဂန်၏ အစဉ်အတိုင်း မိန့်တော်မူ၏။ "နိဿာယ နိဿာယ" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရာ ထိုအရပ်ကို မှီ၍ မှီ၍။

4. භූතෙ

၄. ဘူတေ (အတိတ်ကာလ၌)

කිරියාරූපෙති කිරියාසභාවෙ, එවමඤ්ඤත්‍රාපීති අගමි අගමිත්ථාතීමෙහි අඤ්ඤත්‍ර අගමුං ඉච්චාදිකෙ අගමොච්චාදිකෙ ච. අනුදරා අලොමිකාති සන්තමප්‍යුදරාදිකං මහත්තාභාවපටිපාදනාය බහුත්තා භාවපටිපාදනාය ච න වත්තුමිච්ඡීයතෙ.

"ကိရိယာရူပေ" ဟူသည် ကိရိယာ၏ သဘော၌၊ "ဤသို့ အခြား၌လည်း" ဟူသည် "အဂမိ၊ အဂမိတ္ထ" ဟူသော ဤသို့သော အတိတ်ကာလမှတစ်ပါး "အဂမုံ" အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း "အဂမု" အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း။ "အနုဒရာ အလောမိကာ" ဟူသည် ဝမ်းဗိုက် အစရှိသည်တို့ ရှိသော်လည်း ကြီးမားသောအဖြစ်ကို မပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ များပြားသောအဖြစ်ကို မပြခြင်းငှာလည်းကောင်း ပြောဆိုရန် မလိုလားအပ်။

5. අන

၅. အန (အနဇ္ဇတန)

අඤ්ඤපදත්ථවුත්තියාති වුත්තමඤ්ඤපදත්ථං දස්සෙති ‘වක්ඛමානලක්ඛණො’ච්චාදිනා. වක්ඛමානලක්ඛණොතිවුත්තිකාරෙන ‘‘ආඤාය්‍යා’’ච්චාදිනා වක්ඛමානලක්ඛණො. අන්තොකත්වාති ඉමිනා ආසද්දස්සාභිවිධිම්හි පවත්තිමාහ. අහරුභයතඩ්ඪරත්තං වාති එත්ථ වාසද්දො පක්ඛන්තරෙ. අඩ්ඪරත්තසද්දෙන [Pg.274] රත්තියා චතුත්ථො භාගො-ත්‍ර වත්තුමිට්ඨො, අහො ච තස්ස අඩ්ඪරත්තඤ්චාති අත්ථො. ඉමස්සාධිප්පායත්ථමාහ- ‘අතීතෙච්චාදි. උභයත්ථ අධිප්පායං විවරති‘අය’මිච්චාදිනා. පඤ්චයාමොති අතීතාය රත්තියා පච්ඡිමපඤ්චචත්තාලීසවිනාඩිකාධිකඝටිකාත්තයං අනාගතාය පුරිමපඤ්චචත්තාලීසවිනාඩිකාධිකඝටිකත්ථයඤ්චෙති අඩ්ඪාධිකසත්තඝටිකාපරිමාණො එකො යාමො අහස්ස චත්තාරොති පඤ්ච යාමා පහාරා අස්සාති පඤ්චයාමො.

"အညပဒတ္ထဝုတ္တိယာ" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အခြားပုဒ်၏ အနက်ကို "ဝက္ခမာနလက္ခဏော" အစရှိသော စကားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ "ဝက္ခမာနလက္ခဏော" ဟူသည် ဝုတ္တိဆရာသည် "အာညာယျာ" အစရှိသော သုတ်ဖြင့် ပြောဆိုလတ္တံ့သော လက္ခဏာရှိ၏။ "အန္တောကတွာ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် "အာ" သဒ္ဒါ၏ အဘိဝိဓိ (အပိုင်းအခြားအတွင်း သွင်းခြင်း) ၌ ဖြစ်ခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "အဟရုဘယတဍ္ဎရတ္တံ ဝါ" ဟူသော ဤနေရာ၌ "ဝါ" သဒ္ဒါသည် အခြားတစ်နည်း၌ ဖြစ်၏။ "အဍ္ဎရတ္တ" သဒ္ဒါဖြင့် ညဉ့်၏ လေးပုံတစ်ပုံကို ဤနေရာ၌ ပြောဆိုလိုအပ်၏၊ နေ့သည်လည်းကောင်း ထိုနေ့၏ ညဉ့်ဝက်သည်လည်းကောင်း ဟု အနက်ရ၏။ ဤအရာ၏ အဓိပ္ပာယ်အနက်ကို "အတီတေ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ နေရာနှစ်ခုလုံး၌ အဓိပ္ပာယ်ကို "အယံ" အစရှိသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူ၏။ "ပဉ္စယာမော" ဟူသည် လွန်လေပြီးသော ညဉ့်၏ နောက်ဆုံး ၄၅ ဗီနာဒီ (မိနစ်) ရှိသော ၃ နာရီသည်လည်းကောင်း၊ မရောက်သေးသော (ညဉ့်၏) ရှေ့ဦးစွာသော ၄၅ ဗီနာဒီ ရှိသော ၃ နာရီသည်လည်းကောင်း ဟု ၇ နာရီခွဲခန့် အတိုင်းအတာရှိသော တစ်ယာမ်နှင့် နေ့၏ ၄ ယာမ်တို့ပေါင်းသော် ၅ ယာမ် (ပဟိုရ်) ရှိသောကြောင့် "ပဉ္စယာမ" မည်၏။

ගතායපච්ඡිමො යාමො, පච්ඡිමද්ධමිමස්ස වා;

පහාරො-නාගතායාදී, තදද්ධමපි වා තථා.

လွန်ပြီးသော ညဉ့်၏ နောက်ဆုံးယာမ် သို့မဟုတ် ထိုနောက်ဆုံးယာမ်၏ ထက်ဝက်သည်လည်းကောင်း၊ မရောက်သေးသော ည့်၏ ရှေ့ဦးစွာသော ယာမ် သို့မဟုတ် ထိုနည်းတူစွာ ထိုယာမ်၏ ထက်ဝက်သည်လည်းကောင်း။

වුත්තකාලාවධි මජ්ඣො, කාලො සො-ජ්ජතනො මතො;

තන්නිසෙධෙන යොත්වඤ්ඤො, සො-නජ්ජතනො මතො.

ပြဆိုအပ်ပြီးသော ကာလအပိုင်းအခြား၏ အလယ်၌ရှိသော ထိုကာလကို ယနေ့ (အဇ္ဇတန) ဟု သိအပ်၏။ ထိုကာလကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် အခြားအကြင်ကာလသည် ရှိ၏၊ ထိုကာလကို ယနေ့မဟုတ်သောကာလ (အနဇ္ဇတန) ဟု သိအပ်၏။

අගමත්ථාතිආදීසු අඊස්සආදීනං සම්බන්ධිබ්‍යඤ්ජනස්සාභාවා න ඉඤ. බ්‍යාමිස්සෙපීති අජ්ජතනමිස්සෙපි භූතෙ. නඤ්සමාසනිස්සයෙ බ්‍යාමිස්සෙ යථා පප්පොතීති දස්සෙන්තො ආහ- ‘පරියුදාසෙතාවෙ’ච්චාදි.

"အဂမတ္ထ" အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ အ၊ ဤ စသည်တို့၏ စပ်ယှဉ်အပ်သော ဗျည်းမရှိခြင်းကြောင့် "ဣဉ" မဖြစ်။ "ဗျာမိဿေပိ" ဟူသည် ယနေ့ (အဇ္ဇတန) ကာလနှင့် ရောနှောအပ်သော အတိတ်ကာလ၌လည်း။ နဉ့်သမာသ်ကို မှီ၍ ရောနှောအပ်သော ကာလ၌ ရောက်သကဲ့သို့ ပြလိုသည်ဖြစ်၍ "ပရိယုဒါသေတာဝ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

අජ්ජතනනිස්සයොති බ්‍යාමිස්සෙ අජ්ජතනභාගීනිස්සයො. අත්ථුති පඤ්හෙ තු තදඤ්ඤනිස්සයොති බ්‍යාමිස්සෙයෙව තතො අජ්ජතනතො ඉතරානජ්ජතන නිස්සයො අඤ්ඤත්‍රාති බ්‍යාමිස්සතො අඤ්ඤත්‍ර භූතකාලෙ. පසඞ්ගොති ආ ඤුආදීනං පසඞ්ගො. අජ්ජහිය්‍යොවාති බ්‍යාමිස්සතාදස්සනත්ථං වුත්තං.

"အဇ္ဇတနနိဿယော" ဟူသည် ရောနှောအပ်သောကာလ၌ အဇ္ဇတန (ယနေ့) အဖို့ကို မှီခြင်း ဖြစ်၏။ "အတ္ထုတိ ပဉှေ တု တဒညနိဿယော" ဟူသည် အမေးပုစ္ဆာ၌မူကား ရောနှောအပ်သော ကာလ၌သာလျှင် ထိုအဇ္ဇတနမှတစ်ပါး အခြားသော အနဇ္ဇတနကို မှီခြင်း ဖြစ်၏။ "အညတြ" ဟူသည် ရောနှောအပ်သော ကာလမှတစ်ပါး အတိတ်ကာလ၌။ "ပသၚ္ဂေါ" ဟူသည် အာ၊ ညု အစရှိသည်တို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ "အဇ္ဇဟိယျော ဝါ" ဟူသည် ရောနှောသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်ဆိုအပ်၏။

6. පරො

၆. ပရော (ပရောက္ခာ)

සමාසොති ඡට්ඨීසමාසො කාරකසමාසො වා. නිපාතනතා චාස්ස විසෙසතොති. එතඤ්චාති පරොක්ඛෙති එතඤ්ච. ක්‍රියත්ථස්ස උපාධි විසෙසනං ක්‍රියත්ථොපාධි, තස්ස ක්‍රියත්ථොපාධිනො භූතා නජ්ජතනස්ස සාධනද්වාරෙන විසෙසනං, න තූජුකංත්‍යත්ථො. කස්මා නොජුකං විසෙසනං ත්‍යාහ ‘බ්‍යවච්ඡෙජ්ජාභාවා’ති. තමෙව ඵුටයිතුමාහ- ‘තථාහි’ච්චාදි.

"သမာသောဟူသည် ဆဋ္ဌီသမာသ် သို့မဟုတ် ကာရကသမာသ် ဖြစ်သည်။ 'နိပါတနတာ စဿ ဝိသေသတော' ဟူသည်လည်းကောင်း။ 'ဧတံစ' ဟူသည် ပရောက္ခာ၌ ဤ 'ဧတံ' ဟူသော စကားကိုလည်းကောင်း။ ကြိယာ၏ အနက်ဟူသော ဥပါဓိ ဝိသေသနသည် ကြိယာတ္ထောပါဓိ မည်၏၊ ထိုကြိယာတ္ထောပါဓိရှိသော ဘူတအနက် အနဇ္ဇတနီအား သာဓန (ကတ္တား၊ ကံ) အားဖြင့် ဝိသေသနပြုခြင်းဖြစ်သည်၊ တိုက်ရိုက် ဝိသေသနပြုခြင်းကား မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့် တိုက်ရိုက် ဝိသေသန မပြုသနည်းဟူမူ— 'ဗျဝစ္ဆေဇ္ဇာဘာဝါ' (ပယ်အပ်သော အရာမရှိခြင်းကြောင့်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအချက်ကိုပင် ထင်ရှားစေရန် 'တထာဟိ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။"

සාධියමානාති ඉමිනා ධාත්වත්ථස්සාපරිනිප්ඵන්නතං බොධෙති. තෙ සන්ති ඉන්ද්‍රියානං. සන්තො විජ්ජමානො විසයො යෙසං ඉන්ද්‍රියානං තෙ සම්භාවො [Pg.275] තත්තං, තස්මා. නෙති පටිසෙධෙ, සාධනද්වාරෙන විසෙසනත්තෙ බ්‍යවච්ඡෙජ්ජසබ්භාවා යථාවුත්තදොසො න භවතීති අත්ථො. දොසා භාවමෙව දස්සෙතුමාහ- ‘යස්සි’ච්චාදි. යස්සාති ධාත්වත්ථස්ස. තත්ථාති තස්මිං අප්පච්චක්ඛෙ ධාත්වත්ථෙ. කාරකානං සත්තිසභාවත්තා සාපි අපච්චක්ඛා වාති චොදෙති නනුචෙච්චාදිනා. අසත්තොති අසමත්ථො.

"'သာဓိယမာနာ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဓာတ်အနက်၏ မပြီးစီးသေးပုံကို ပြသ၏။ ထိုအရာတို့သည် ဣန္ဒြေတို့၏ ရှိကုန်၏။ ထင်ရှားရှိသော အာရုံသည် အကြင်ဣန္ဒြေတို့အား ရှိကုန်၏၊ ထိုဣန္ဒြေတို့၏ ဖြစ်မှုအဖြစ်ကြောင့်။ 'န'ဟူသည် ငြင်းပယ်ခြင်း၌ဖြစ်၏၊ သာဓနအားဖြင့် ဝိသေသနပြုခြင်း၌မူ ပယ်အပ်သော အရာရှိသောကြောင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြစ်သည်မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အပြစ်မရှိပုံကိုပင် ပြသရန် 'ယဿ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ယဿ'ဟူသည် ဓာတ်အနက်၏။ 'တတ္ထ'ဟူသည် ထိုမျက်မှောက်မဟုတ်သော ဓာတ်အနက်၌။ ကာရကတို့သည် စွမ်းအင်သဘောရှိသောကြောင့် ထိုစွမ်းအင်သည်လည်း မျက်မှောက်မဟုတ်သည် မဟုတ်လောဟု 'နနု စ' အစရှိသည်ဖြင့် ကန့်ကွက်တော်မူ၏။ 'အသတ္တော' ဟူသည် မစွမ်းနိုင်သူ။"

අත්තානාම අත්තනො පච්චක්ඛොති තබ්බිසයෙ අම්හකාරකස්ස විධානමයුත්තන්ති මනසි නිධාය යං වුත්තං වුත්තිකාරෙන, තමුපදස්සෙතුමාහ- ‘නනුචෙ’ච්චාදි. අත්තබොධනීයාපි හි කිරියා යදා චිත්තවික්ඛෙපතො නොපලක්ඛීයතෙ, තදායං පරොක්ඛා භවති, තෙනුත්තමවිසයෙපි පරොක්ඛභාවො තස්සා භවත්වෙව. ජාගරතොපි යදා මදා මනොබ්‍යාතඞ්ගතො අනුපලද්ධි, තදාපි භවත්‍යෙවෙති දස්සෙතුං වුත්තං බ්‍යාසත්තවචනං. අභිනිබ්බත්තිකාලෙති කිරියා නිබ්බත්තිකාලෙ, ‘සුත්තො-හං කිං විලලාප, මත්තො-හං කිංවිලලාපෙ’ති ඉදමත්‍රොදාහරණං. චිත්ත චික්ඛෙපවිසයප්පදස්සනායෙත්ථ සුත්තවචනං.

"မိမိကိုယ်တိုင်သည် မိမိ၏ မျက်မှောက် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအရာ၌ ငါဟူသော ကာရကကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် မသင့်လျော်ဟု စိတ်၌ထား၍ ဝုတ္တိဆရာ ဆိုခဲ့သော စကားကို ပြသရန် 'နနု စ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မိမိ သိအပ်သော ကြိယာဖြစ်သော်လည်း စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းကြောင့် မသိမြင်အပ်သောအခါ ထိုကြိယာသည် မျက်ကွယ် (ပရောက္ခ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥတ္တမပုရုသ၏ အရာ၌လည်း ထိုကြိယာ၏ ပရောက္ခဖြစ်ခြင်းသည် ရှိသည်သာတည်း။ နိုးနေသူအားလည်း ယစ်မူးခြင်း၊ စိတ်ပူပန်ခြင်းတို့ကြောင့် မသိမြင်ရသည့်အခါ၌လည်း ဖြစ်သည်သာတည်းဟု ပြသရန် ပျံ့လွင့်ခြင်းနှင့်စပ်သော စကားကို ဆိုအပ်၏။ 'အဘိနိဗ္ဗတ္တိကာလေ' ဟူသည် ကြိယာ ဖြစ်ပွားရာအခါ၌၊ 'အိပ်ပျော်နေသော ငါသည် အဘယ်သို့ ယောင်ရမ်းမိသနည်း၊ မူးယစ်နေသော ငါသည် အဘယ်သို့ ယောင်ရမ်းမိသနည်း' ဟူသည် ဤ၌ ဥပမာတည်း။ စိတ်ပျံ့လွင့်ရာ အရာကို ပြသရန် ဤ၌ အိပ်ပျော်ခြင်းဟူသော စကားကို ဆိုအပ်၏။"

7. එය්‍යා

၇. "ဧယျာ"

එය්‍යාදොතීමිනා එය්‍යාද්‍යත්ථො ගහිතොති බොධෙතුං යෙනෙච්චාදිකං වුත්තං. නිමිත්තසද්දාපෙක්ඛාය තන්ති වත්තබ්බෙ විසයසද්දාපෙක්ඛායසොති වුත්තං. තෙසන්ති එය්‍යාදීනං. විසයං දස්සෙති ‘හෙතුඵලෙස්විච්චාදිකො’ති. ආදිසද්දෙන පඤ්හපත්ථනාදයො ගහිතා. අථාත්‍ර ක්‍රියග්ගහණාභාවෙ ක්‍රියාතිපත්තියන්ති කථං ලබ්භතිච්චාහ- ‘ක්‍රියාති පත්තිය’න්ති ආදි. ක්‍රියාතිපත්තියන්ති විවරණං කතන්ති සම්බන්ධො.

"'ဧယျာဒေါ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဧယျာအစရှိသော ပစ္စည်းတို့၏ အနက်ကို ယူအပ်၏ဟု သိစေရန် 'ယေန' အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ နိမိတ္တသဒ္ဒါကို ငဲ့ကွက်သောအားဖြင့် 'တံ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဝိသယသဒ္ဒါကို ငဲ့ကွက်သောကြောင့် 'တဿ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'တေသံ' ဟူသည် ဧယျာအစရှိသော ပစ္စည်းတို့၏။ 'ဟေတုဖလေသု' အစရှိသည်ဖြင့် အရာကို ပြသ၏။ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် မေးမြန်းခြင်း၊ တောင်းတခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော် ဤ၌ ကြိယာကို ယူခြင်းမရှိပါဘဲလျက် 'ကြိယာတိပတ္တိ၌' ဟု အဘယ်သို့ ရနိုင်သနည်းဟု မေးသော် 'ကြိယာတိပတ္တိယံ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကြိယာတိပတ္တိ၌ဟူ၍ ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုအပ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။"

අභිධෙය්‍යද්වාරෙනාති කිරියාසඞ්ඛාතඅත්ථමුඛෙන, පකතක්‍රියත්ථ විසෙසනත්තාති ක්‍රියත්ථාධිකාරතො අධිකතස්ස ධාතුස්ස විසෙසනත්තා. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘අතිපත්තියන්ති අධිකතක්‍රියත්ථවිසෙසනං, විසෙසනඤ්ච හොන්තං නොජුකං භවිතුමරහති කිඤ්චරහි අභිධෙය්‍යද්වාරෙන, තථාහි අතිපතනං නාම ක්‍රියාය හොති, න ක්‍රියත්ථස්ස අයුජ්ජනතො, තස්මා අතිපත්තියන්තිවුත්තෙක්‍රියාතිපත්ති යන්ති [Pg.276] ඉදං ක්‍රියත්ථවිසෙසනං හොන්තං අභිධෙය්‍යද්වාරෙන හොතීති ක්‍රියාතිපත්තියන්ති විවරණං කත’’න්ති. විධුරප්පච්චයොපනිපාතතොති විරුද්ධප්පච්චයසමවායාති අත්ථො.

"'အဘိဓေယျဒွါရေန' ဟူသည် ကြိယာဟု ဆိုအပ်သော အနက်၏ မျက်နှာဖြင့်၊ 'ပကတကြိယတ္ထဝိသေသနတ္တာ' ဟူသည် ကြိယာအနက် အခွင့်မှ လာသော ဓာတ်အနက်၏ ဝိသေသနဖြစ်သောကြောင့်။ ဤဆိုလိုချက်ကား— 'အတိပတ္တိယံ' ဟူသည် ရောက်လာသော ကြိယာအနက်၏ ဝိသေသနဖြစ်၏၊ ဝိသေသနဖြစ်သော်လည်း တိုက်ရိုက်မဖြစ်ထိုက်၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်သို့ဖြစ်သနည်းဟူမူ ဟောအပ်သော အနက်၏ တံခါးအားဖြင့် ဖြစ်ထိုက်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ လွန်ကျူးခြင်းမည်သည် ကြိယာ၏သာ ဖြစ်၏၊ ကြိယာအနက်၏ မဟုတ်၊ မသင့်လျော်သောကြောင့်တည်း၊ ထို့ကြောင့် 'အတိပတ္တိယံ' ဟု ဆိုအပ်သော် ကြိယာတိပတ္တိ၌ဟူသော ဤကြိယာအနက်၏ ဝိသေသနသည် ဟောအပ်သော အနက်၏ တံခါးအားဖြင့် ဖြစ်၏ဟု 'ကြိယာတိပတ္တိယံ' ဟူ၍ ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုအပ်၏ ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ 'ဝိဓုရပစ္စယောပနိပါတတော' ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံမိခြင်းကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။"

කාරණවෙකල්ලතොවාති හෙතුමතො ඵලස්ස යො හෙතු තස්ස විකලත්තෙන. තත්‍රෙතීමස්ස අත්ථො වත්තමානවිසයෙති. ක්‍රියාතිපත්තියන්ති භූතාදි ක්‍රියාතිපත්තියං. ලිඞ්ගතොති නිමිත්තෙන. ගමකෙන ලිඞ්ගෙන ගම්මායාතිපත්තියා බුජ්ඣනකාලං වත්තමානො කාලො න තිට්ඨති අතික්කමතීති ආහ- ‘වත්තමානතාය බ්‍යතික්කමා’ති. තදෙව ඵුටයති ‘සමකාල’න්තිආදිනා. සමකාලන්ති එකක්ඛණෙ. වත්තමානස්ස ක්‍රියාතිපත්‍යසම්භවා තදවසිට්ඨාතීතානාගතෙස්වෙය්‍යාදීනම්භාවො (අඤ්ඤථා) නුපපත්තියාති වුත්තං වුත්තියං ‘සාමත්ථියාතිආදි.

"'ကာရဏဝေကလ္လတော' ဟူသည် အကျိုးရှိသော တရား၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုအကြောင်း၏ ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့်။ 'တတြ' ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်သည် ပစ္စုပ္ပန်အရာ၌။ 'ကြိယာတိပတ္တိယံ' ဟူသည် အတိတ်အစရှိသော ကြိယာလွန်ကျူးခြင်း၌။ 'လိင်္ဂတော' ဟူသည် အကြောင်းအမှတ်အသားအားဖြင့်။ သိစေတတ်သော အမှတ်အသားဖြင့် သိအပ်သော လွန်ကျူးခြင်းကို သိသောအခါ၌ ပစ္စုပ္ပန်ကာလသည် တည်မနေဘဲ လွန်သွား၏ဟု သိစေရန် 'ဝတ္တမာနတာယ ဗျတိက္ကမာ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုအချက်ကိုပင် 'သမကာလံ' အစရှိသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေ၏။ 'သမကာလံ' ဟူသည် တစ်ခဏချင်း၌။ ပစ္စုပ္ပန်အား ကြိယာလွန်ကျူးခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုမှ ကြွင်းကျန်သော အတိတ်၊ အနာဂတ်တို့၌သာ ဧယျာအစရှိသော ပစ္စည်းတို့၏ ဖြစ်ခြင်းသည် အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဝုတ္တိ၌ 'သာမတ္ထိယာ' အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။"

ලිඞ්ගෙනාති එත්ථ පුබ්බෙ දක්ඛිණෙන ගමනෙ සති සකටිස්සාපරියා භවනදස්සනං දක්ඛිණෙන ගමනස්ස සකටාපරියාභවනහෙතුත්තෙ ලිඞ්ගං, දක්ඛිණෙන ගමනස්සාතිපත්තියා අඤ්ඤතො ගමනාදි ලිඞ්ගං. සකටා කිරියාභවනාතිපත්තියා සකටෙ ගරුභාරාරොපනාදි ලිඞ්ගං. පඨමවයෙ අරහත්තභවනං තංහෙතුභූතඤ්ච පබ්බජ්ජං පරෙසං පඨමවයෙ පබ්බජ්ජානිමිත්තාරහත්තප්පත්තිලිඞ්ගෙන විඤ්ඤාය පබ්බජ්ජායාතිපත්ති ඝරකම්මබ්‍යාවටතාදිලිඞ්ගෙන, අරහත්තස්සාතිපත්ති ච පබ්බජ්ජානිමිත්තාභාවෙන ලිඞ්ගෙනාවසීයතෙති ලිඞ්ගෙන භූත ක්‍රියාතිපත්ති පන වෙදිතබ්බා, යදි පනෙවමභිඤ්ඤාලාභී පයුඤ්ජති තදා පච්චක්ඛඤාණෙනෙව සබ්බං විඤ්ඤාය පයුඤ්ජතීති වෙදිතබ්බං. ලිඞ්ගතොවසීයමානායන්ති පන බාහුල්ලෙන වුත්තං.

"'လိင်္ဂေန' ဟူသော ဤ၌ ရှေးဦးစွာ တောင်ဘက်သို့ သွားခြင်းရှိသော် လှည်းမမှောက်သည်ကို မြင်ရခြင်းသည် တောင်ဘက်သို့ သွားခြင်း၏ လှည်းမမှောက်ခြင်းအကြောင်းအဖြစ်၌ အမှတ်အသား မည်၏၊ တောင်ဘက်သို့သွားခြင်း၏ လွန်ကျူးခြင်းအားဖြင့် အခြားတစ်ပါးသို့ သွားခြင်းအစရှိသည်သည် အမှတ်အသား ဖြစ်၏။ လှည်းမမှောက်သော ကြိယာ၏ လွန်ကျူးခြင်းအားဖြင့် လှည်းပေါ်၌ လေးလံသောဝန်ကို တင်ခြင်းအစရှိသည်သည် အမှတ်အသား ဖြစ်၏။ ပထမအရွယ်၌ ရဟန္တာဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုရဟန္တာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရှင်ရဟန်းပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း သူတစ်ပါးတို့၏ ပထမအရွယ်၌ ရှင်ရဟန်းပြုခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ရဟတ်ဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းတည်းဟူသော အမှတ်အသားဖြင့် သိ၍၊ ရှင်ရဟန်းပြုခြင်း၏ လွန်ကျူးခြင်းကို အိမ်ရာထောင်မှု လူတို့၏အမှု၌ ကြောင့်ကြစိုက်ခြင်း အစရှိသော အမှတ်အသားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရဟတ်ဖိုလ်၏ လွန်ကျူးခြင်းကို ရှင်ရဟန်းပြုခြင်း အကြောင်းမရှိခြင်း တည်းဟူသော အမှတ်အသားဖြင့်လည်းကောင်း ဆုံးဖြတ်အပ်၏ဟု အမှတ်အသားအားဖြင့် ဖြစ်သော ကြိယာလွန်ကျူးခြင်းကို သိအပ်၏၊ အကယ်၍ ဤသို့ အဘိညာဉ်ရပုဂ္ဂိုလ်သည် သုံးစွဲအံ့၊ ထိုအခါ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်သိသော ဉာဏ်ဖြင့်သာလျှင် အလုံးစုံကိုသိ၍ သုံးစွဲ၏ဟု သိအပ်၏။ 'လိင်္ဂတော ဝသီယမာနာယံ' ဟူမူကား များပြားလှသော အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။"

8. හෙතු

၈. "ဟေတု"

නිච්චභවනං හෙතු (ත්‍යාදිනා) හෙතුඵලභාවොයෙවෙත්ථ, නාති පත්තීති දීපෙති. සබ්බප්පච්චයොදාහරණවසෙනාති සබ්බෙසං එය්‍යාදීනම්පච්චයානං උදාහරණවසෙන. හෙතුඵලානං සබ්භාවතොති වුත්තත්තා හෙතුඵලානි දස්සෙති හනනමිච්චාදිනා. එවං හෙතුඵලසබ්භාවතො සබ්බකාලෙ [Pg.277] ච විධානතො එත්ථ වත්තමානෙපි පප්පොතීති භාවො. සො ච හෙතුහෙතුමන්තභාවො ච.

"'နိစ္စဘဝနံ ဟေတု' အစရှိသည်ဖြင့် ဤ၌ အကြောင်းအကျိုး၏ ဖြစ်ခြင်းမျှသာရှိ၏၊ လွန်ကျူးခြင်းမရှိဟု ပြသ၏။ 'သဗ္ဗပစ္စယောဒါဟရဏဝသေန' ဟူသည် ဧယျာအစရှိသော ပစ္စည်းအားလုံးတို့၏ ဥပမာအားဖြင့်။ အကြောင်းအကျိုးတို့၏ ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ဟနနံ' အစရှိသည်ဖြင့် အကြောင်းအကျိုးတို့ကို ပြသ၏။ ဤသို့ အကြောင်းအကျိုး ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ကာလ၌ ပြဋ္ဌာန်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤ၌ ပစ္စုပ္ပန်၌လည်း ရောက်နိုင်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုအရာသည် အကြောင်းနှင့် အကြောင်းရှိသောတရား၏ ဖြစ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။"

9. පඤ්හෙ

၉. "ပဉှေ"

පච්ඡිමං පච්ඡිමං පදන්තිආදීසු පඤ්හොති පුරිමං පදං, සම්පුච්ඡනාති පච්ඡිමං පදන්තිආදිනා දට්ඨබ්බං. සමෙච්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං පුච්ඡනා සම්පුච්ඡනා, යාචනං දෙහී ත්‍යාදිනා යාචනමත්ථං, ඉට්ඨස්සාසම්පත්තස්සාත්ථනමිට්ඨාසිංසනං. පත්තකාලවසෙන ච විසයභෙදෙන භින්නාය පීති යොජෙත්වා අත්ථො දට්ඨබ්බො. පත්තකාලං දස්සෙති නිමිත්තභූතස්සාතිආදිනා. නිමිත්තභූතස්සාති තංතංකිච්චසම්පජ්ජනෙ කාරණභූතස්ස. විධි නාම දිට්ඨධම්මිකසම්පරායික නිමන්තණාමන්තණාජ්ඣෙසනපෙසනානි. එත්ථ ච අනුඤ්ඤාපත්තකාලෙසු ච පඤ්චමී විහිතා පරෙහි, දිට්ඨධම්මිකාදීසු පඤ්චසු සත්තමී. ඉධ පන තෙ ද්වෙපි විධිවිසෙසායෙවාති විධිම්හි අන්තොකරිත්වා එය්‍යාදිං විධාතුං යං වුත්තං වුත්තිකාරෙන, තදිදානි වත්තුකාමො ආහ- ‘අනුඤ්ඤාපත්තකාලෙසුපි’ච්චාදි. විධිප්පතීතිමෙව පකාසෙති ‘එවං කරෙය්‍යාසී’’තිච්චාදිනා. අනුජානන්තොපි දීපෙන්තොපි කිරියාසු බ්‍යාපාරෙතියෙවාති බ්‍යාපාරණම්පතීතිතොති යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො.

"Pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ" စသည်တို့၌ 'ပဉှ' ဟူသည် ရှေ့ပုဒ်၊ 'သမ္ပုစ္ဆနာ' ဟူသည် နောက်ပုဒ်ဟု သိအပ်၏။ အတူတကွ အချင်းချင်း မေးမြန်းခြင်းသည် 'သမ္ပုစ္ဆနာ' မည်၏။ 'ပေးပါ' စသည်ဖြင့် တောင်းခြင်းသည် 'ယာစန' အနက်မည်၏။ မရသေးသော အလိုရှိအပ်သော အရာ၏ အကျိုးကို တောင့်တခြင်းသည် 'ဣဋ္ဌာသိံသန' မည်၏။ ပတ္တကာလ (သင့်လျော်သောအခါ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံ၏ ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ကွဲပြားသော ပီတိ (ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီ) တို့ကို ယှဉ်၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ သင့်လျော်သောအခါကို 'နိမိတ္တဘူတဿ' စသည်ဖြင့် ပြ၏။ 'နိမိတ္တဘူတဿ' ဟူသည် ထိုထိုကိစ္စ ပြီးစီးခြင်း၌ အကြောင်းဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏။ 'ဝိဓိ' မည်သည် မျက်မှောက် ဘဝ၊ တမလွန် ဘဝနှင့် စပ်သော ပင့်ဖိတ်ခြင်း (နိမန္တန)၊ ခေါ်ယူခြင်း (အာမန္တန)၊ တောင်းပန်ခြင်း (အဇ္ဈေသန)၊ စေခိုင်းခြင်း (ပေသန) တို့တည်း။ ဤ၌လည်း ခွင့်ပြုခြင်း (အနုညာ)၊ သင့်လျော်သောအခါ (ပတ္တကာလ) တို့၌ သူတစ်ပါးတို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ဝိဓိပြုအပ်၏၊ မျက်မှောက်ဘဝ စသော ငါးပါးတို့၌ သတ္တမီဝိဘတ်ကို ဝိဓိပြုအပ်၏။ ဤ၌မူကား ထိုနှစ်ပါးတို့သည်လည်း ဝိဓိအထူးတို့သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် ဝိဓိ၌ သွင်း၍ 'ေယျ' စသည်ကို ဝိဓိပြုရန် ဝုတ္တိဆရာ ဆိုအပ်သော စကားကို ယခုအခါ ဆိုလိုသဖြင့် 'အနုညာပတ္တကာလေသုပိ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ဝိဓိကို သိခြင်းကိုပင် 'ဤသို့ ပြုရာ၏' စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေ၏။ ခွင့်ပြုသောသူသည်လည်းကောင်း၊ ညွှန်ပြသောသူသည်လည်းကောင်း ကိရိယာတို့၌ စေခိုင်းသည်သာ ဖြစ်၏ ဟူ၍ 'ဗျာပါရဏပတီတိတော' ဟု ယှဉ်၍ အနက်ကို သိအပ်၏။

පෙසනෙපි කෙසඤ්චි බ්‍යාකරණඤ්ඤූනං සත්තමීවිධිච්ඡිතොතිවුත්තිකාරෙන යං වුත්තං, තං දානි වත්තුමාහ- ‘පෙසනෙ පි’ච්චාදි. සමූලතන්ති කෙසඤ්චි සද්දිකානං සත්තමීවිධිවිධානමූලෙන සමූලතං. ‘‘අනුමතිපරිකප්පත්ථෙසු සත්තමී’’ති (3-1-11) කච්චානසුත්තං. කත්තුමිච්ඡතො පරස්ස අනුජානනං අනුමති, පරිකප්පනං සල්ලක්ඛණං නිරූපනං පරිකප්පො හෙතුඵලකිරියා සම්භවො ච, තස්මිං අනුමත්‍යත්ථෙ ච පරිකප්පත්ථෙ ච සත්තමීවිභත්ති හොතීති අත්ථො. අත්ථග්ගහණෙන විධිනිමන්තණාමන්තණාජ්ඣෙසන පත්ථනාපත්තකාලෙසු ච.

စေခိုင်းခြင်း (ပေသန) ၌လည်း အချို့သော သဒ္ဒါကျမ်းတတ်တို့၏ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ဝိဓိပြုခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏ ဟူ၍ ဝုတ္တိဆရာ ဆိုအပ်သော စကားကို ယခုအခါ ဆိုရန် 'ပေသနေပိ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ 'သမူးလတံ' ဟူသည် အချို့သော သဒ္ဒါဆရာတို့၏ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ဝိဓိပြုခြင်း အကြောင်းရင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သည်အဖြစ်တည်း။ 'အနုမတိပရိကပ္ပတ္ထေသု သတ္တမီ' (ကစ္စည်း-၃-၁-၁၁) ဟူသည် ကစ္စည်းသုတ်တည်း။ ပြုလိုသူ အခြားသူအား ခွင့်ပြုခြင်းသည် 'အနုမတိ' မည်၏။ ကြံစည်ခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်း၊ စူးစမ်းခြင်းသည် 'ပရိကပ္ပ' မည်၏၊ အကြောင်းအကျိုး ကိရိယာ ဖြစ်နိုင်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ထိုအနုမတိအနက်၌လည်းကောင်း၊ ပရိကပ္ပအနက်၌လည်းကောင်း သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ (သုတ်၌) 'အတ္ထ' သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ဝိဓိ၊ နိမန္တန၊ အာမန္တန၊ အဇ္ဈေသန၊ ပတ္ထနာ၊ ပတ္တကာလ တို့၌လည်းကောင်း (သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏)။

10. තු අන්තු

၁၀. တု၊ အန္တု။

උදාහටාති ගච්ඡතු ගච්ඡන්තුආදිනා උදාහටා. දදාතූති යාචනෙ.

'ဥဒါဟဋာ' ဟူသည် 'ဂစ္ဆတု၊ ဂစ္ဆန္တု' စသည်ဖြင့် ထုတ်ဆောင်၍ ပြအပ်ကုန်၏။ 'ဒဒါတု' ဟူသည် တောင်းပန်ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။

11. සත්‍ය

၁၁. သစ္စ (မှန်ကန်ခြင်း)။

අරහත්ථෙ චායමෙව පයොගො, තෙන භවං ඛලු රජ්ජං කරෙය්‍ය භවං අරහොති යොජෙත්වා දට්ඨබ්බො.

သင့်လျော်သောအနက် (အရဟတ္ထ) ၌လည်း ဤသုံးနှုန်းခြင်းမျိုးပင် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် 'အရှင်သည် မင်းအဖြစ်ကို ပြုထိုက်၏၊ အရှင်သည် ထိုက်တန်၏' ဟု ယှဉ်၍ ကြည့်ရှုအပ်၏။

12. සම්භා

၁၂. သမ္ဘာဝန (အစွမ်းကို ယုံကြည်ခြင်း)။

යොග්ගතාජ්ඣවසානන්තීමස්සාත්ථපදං[Pg.278], සත්තිසද්දහනන්ති සාමත්ථියස්ස සද්දහනන්ති අත්ථො. පයොගානුසාරිතං දීපෙතී සම්බන්ධො. ගම්මමානෙති සම්භාවෙමිච්චාදිනා භ්වාදිධාතූහි අවුච්චමානෙපි ගම්‍යමානෙ. උදාහටං ‘අපිපබ්බතං සිරසා භින්දෙය්‍යා’ති. මහාබලතාය හත්ථිහනනෙ අලමත්ථවිසයෙ සම්භාවනෙ සත්‍යපි අලං සද්දො-ත්‍රාලමත්ථො යුත්තොති න භවන්තෙත්‍යාදයො හනිස්සති. ධාතුනාති එත්ථ ධාතුග්ගහණෙන භ්වාදයො ගය්හන්තෙ තත්ථ ධාතුසද්දස්ස රුළ්හත්තා පුබ්බාචරියසඤ්ඤාය වා. උදාහටන්ති භුඤ්ජෙය්‍ය භවං ත්‍යාදිනා.

'ယောဂ္ဂတာဇ္ဈဝသာနန္တိမဿတ္ထပဒံ'၊ 'သတ္တိသဒ္ဒဟနံ' ဟူသည် စွမ်းနိုင်မှုကို ယုံကြည်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ သုံးနှုန်းပုံသို့ အစဉ်လိုက်သည်ကို ပြ၏ ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ 'ဂမျမာနေ' ဟူသည် 'သမ္ဘာဝေမ' စသည်ဖြင့် ဘူဝါဒိဓာတ်တို့ဖြင့် မဟောအပ်သော်လည်း သိသာအပ်သောအခါ။ 'အပိပဗ္ဗတံ သိရသာ ဘိန္ဒေယျ' ဟူ၍ ထုတ်ဆောင်အပ်၏။ အားကြီးသည်အဖြစ်ကြောင့် ဆင်ကို သတ်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သောအရာ အစွမ်းကို ယုံကြည်ခြင်း ရှိသော်လည်း ဤနေရာ၌ 'အလံ' သဒ္ဒါသည် လုံလောက်သောအနက်ရှိ၍ သင့်လျော်သောကြောင့် 'ဘဝန္တေ' စသည်တို့သည် (ဟနိဿတိ) သတ်လိမ့်မည် မဟုတ်ကုန်။ 'ဓာတုနာ' ဟူသော ဤ၌ ဓာတ်ဟု ယူခြင်းဖြင့် ဘူဝါဒိဓာတ်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏၊ ထို၌ ဓာတ်သဒ္ဒါ၏ ရုဠှီဖြစ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရှေးဆရာတို့၏ သတ်မှတ်ချက်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ဘုဉ္ဇေယျ ဘဝံ' စသည်ဖြင့် ထုတ်ပြအပ်၏။

13. මායො

၁၃. မာ၊ နော။

සූති මාසූති එත්ථ සුසද්දො. එත්ථ ඉමස්මිං උදාහරණෙ. නිවත්තෙති මාසද්දොති සෙසො. ආරද්ධන්ති ඉමිනා වත්තමානං වනගමනං දස්සෙති. අන්තොභූතණ්‍යත්ථාති ණිප්පච්චයාභාවෙපි අත්තනි අන්තොභූතණ්‍යත්ථ ධාතුතො. ඊආදීනං ආආදීනඤ්ච සකකාලොනාම භූතො කාලො. ධාතුසම්බන්ධො විසෙසනවිසෙස්සභාවො, තෙනාහ- ‘ධාත්වත්ථ සම්බන්ධෙ විසෙසන විසෙස්සභාවලක්ඛණෙ’ති. සබ්බත්ථාඛ්‍යාත වාච්චොත්ථො විසෙස්සො ස්‍යාද්‍යන්තවාච්චො විසෙසනං.

'သု' ဟူသည် 'မာ သု' ဟူသော ဤ၌ 'သု' သဒ္ဒါတည်း။ 'ဧတ္ထ' ဟူသည် ဤဥပမာ၌တည်း။ 'မာ' သဒ္ဒါသည် မြစ်တား၏ဟု ကြွင်း၏။ 'အာရဒ္ဓံ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော တောသို့သွားခြင်းကို ပြ၏။ 'အန္တောဘူတဏျတ္ထာ' ဟူသည် ဏပစ္စည်း မရှိသော်လည်း မိမိ၌ ငုပ်လျှိုးနေသော 'ဏျ' အနက်ရှိသော ဓာတ်မှတည်း။ 'ဤ' စသည်တို့နှင့် 'အာ' စသည်တို့၏ မိမိတို့ ကာလမည်သည် အတိတ်ကာလတည်း။ ဓာတ်တို့၏ ဆက်စပ်ခြင်းသည် ဝိသေသနဝိသေသျအဖြစ်တည်း၊ ထိုကြောင့် 'ဓာတွတ္ထ သမ္ဗန္ဓေ ဝိသေသန ဝိသေသျဘာဝလက္ခဏေ' ဟု မိန့်ဆို၏။ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ အာချာတ်ဟောသော အနက်သည် ဝိသေသျ (အထူးခံ) ဖြစ်ရာ၏၊ သျာဒိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်ဟောသော အနက်သည် ဝိသေသန (အထူးပြု) ဖြစ်၏။

ඉට්ඨොති පරෙසමිට්ඨො. ජානනත්ථවසෙන ගමනත්ථත්තාති ‘‘ගමනත්ථා කම්මකා’’ති (5-59) සුත්තෙ ගමනත්ථසද්දෙන ‘යෙ ගත්‍යත්ථා තෙ බුද්ධ්‍යත්ථා’ති ජානනත්ථොපි ගහිතොති එවං ගහිතජානනත්ථවසෙන ගමනත්ථත්තාති අත්ථො. අභිමතානි පාණිනියානං. තථා සද්දස්සත්ථමාහ- ‘අනන්තරෙන ගතත්ථ’(න්ති අන)න්තරෙ වුත්තෙන කරණභූතෙනාති අත්ථො. අභිමතොති පාණිනියානමෙව ඉධාධිප්පෙතසමුච්චයං වත්තුමාහ- ‘සමුච්චයො’ඉච්චාදි. අථාත්‍ර කථමනෙකාසං කිරියානං චීය මානතා යාවතා එකාවාටනකිරියාජ්ඣයනකිරියා චෙත්‍යාසඞ්කියාහ- ‘සාධනභෙදනෙ’ච්චාදි. මඨාදිසාධනානම්භෙදෙනාටන කිරියායපි භෙදොති අත්ථො. තක්කිරියාප්පධානස්සාති සා ලවනකිරියා පධානමස්ස කත්තුනො. යො- යමඤ්ඤෙපි නියොජෙන්තො විය කිරියං කරොති සො නා-ඤ්ඤකිරියාපධානෙ යුත්තො, තක්කිරියාප්පධානෙයෙවෙති.

'ဣဋ္ဌော' ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့ အလိုရှိအပ်သော။ သိခြင်းအနက်၏ အစွမ်းဖြင့် သွားခြင်းအနက်ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် ဟူသည် 'ဂမနတ္ထာ ကမ္မကာ' (၅-၅၉) သုတ်၌ သွားခြင်းအနက်ရှိသော သဒ္ဒါဖြင့် 'သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် သိခြင်းအနက်ရှိကုန်၏' ဟု သိခြင်းအနက်ကိုလည်း ယူအပ်၏၊ ဤသို့ ယူအပ်သော သိခြင်းအနက်၏ အစွမ်းဖြင့် သွားခြင်းအနက်ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။ ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့ အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ 'တထာ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို 'အနန္တရေန ဂတတ္ထံ' ဟု မိန့်ဆို၏၊ အနီး၌ ဆိုအပ်သော ကရိုဏ်းဖြစ်သော ပုဒ်ဖြင့် ဟု အနက်ရ၏။ 'အဘိမတော' ဟူသည် ပါဏိနိကျမ်းဆရာတို့၏သာလျှင် ဤ၌ အလိုရှိအပ်သော အပေါင်း (သမုစ္စယ) ကို ဆိုရန် 'သမုစ္စယော' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ သို့ရာတွင် ဤ၌ တစ်ခုတည်းသော ကျောင်းတိုက်သို့ လှည့်လည်ခြင်း ကိရိယာ၊ စာသင်ခြင်း ကိရိယာသာ ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် များစွာသော ကိရိယာတို့၏ စုပေါင်းအပ်သည် အဖြစ် ဖြစ်သနည်းဟု သံသယရှိ၍ 'သာဓနဘေဒေန' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ကျောင်းစသော အဆောက်အဦး တည်းဟူသော သာဓနတို့၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့် လှည့်လည်ခြင်း ကိရိယာ၏လည်း ကွဲပြားခြင်း ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ 'တက္ကိရိယာပ္ပဓာနဿ' ဟူသည် ထိုရိတ်ဖြတ်ခြင်း ကိရိယာသည် အဓိကရှိသော ကတ္တားအား။ အကြင်သူသည် အခြားသူကို စေခိုင်းသကဲ့သို့ ကိရိယာကို ပြ၏၊ ထိုသူသည် အခြားကိရိယာ အဓိကရှိသော အရာ၌ မယှဉ်၊ ထိုကိရိယာ အဓိကရှိသောအရာ၌သာ လျှင်တည်း။

14. පුබ්බ

၁၄. ပုဗ္ဗ (ရှေ့၊ ရှေး)။

මහාවාක්‍යරූපත්තා [Pg.279] පකරණස්ස තදපෙක්ඛාය වාක්‍යෙකදෙසත්තං ‘‘වත්තමානෙ තිඅන්ති, භවිස්සති’’ච්චාදීනං වාක්‍යානන්ති ආහ ‘වාක්‍යෙකදෙසෙහී’ති. අතොයෙවමාහ-වාක්‍යාවයවොපරො-ධුනා කරීයතෙ’ති. විධිවාක්‍යත්තමස්ස දස්සෙත්වා නියමවාක්‍යත්තං දානි දස්සෙතුං ‘අථවා නියමත්ථමිදන්ත්‍යාදීන’න්ත්‍යාහ. නියමසුත්තත්තමෙව ඵුටයති ‘තෙහි’ච්චාදිනා. තෙහි තෙහි සුත්තෙහීති ‘‘වත්තමානෙ ති අන්ති’’ච්චාදීහි තෙහි තෙහි සුත්තෙහි. ඉමිනාති ‘‘පුබ්බපරා’’දිනා ඉමිනා සුත්තෙන. නනු තුම්හාම්හසෙසෙසූති එත්තකෙ වුච්චමානෙ ‘තුම්හාම්හසද්දවචනීයෙසු තදඤ්ඤසද්දවචනීයෙසු ච කාරකෙසූ’ති අයං විසෙසො කුතො ගම්‍යතෙ යෙනෙවං විවටංත්‍යාහ- ‘කත්තුකම්මෙ’ච්චාදි. කත්තාදීසු විධානඤ්ච වක්ඛති.

ကျမ်းစာသည် မဟာဝါကျပုံစံ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုမဟာဝါကျကို ငဲ့၍ 'ဝတ္တမာနေ တိအန္တိ၊ ဘဝိဿတိ' စသော ဝါကျတို့၏ ဝါကျ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖြစ်သည်အဖြစ်ကို 'ဝါကျေkဒေသေဟိ' ဟု မိန့်ဆို၏။ ထိုကြောင့်ပင် 'ဝါကျ၏ အစိတ်အပိုင်းကို တားမြစ်ခြင်းကို ယခု ပြုအပ်၏' ဟု မိန့်ဆို၏။ ဤသုတ်၏ ဝိဓိဝါကျဖြစ်သည်အဖြစ်ကို ပြ၍ နိယမဝါကျဖြစ်သည်အဖြစ်ကို ယခုပြရန် 'အထဝါ နိယမတ္ထမိဒန္တျာဒီနံ' ဟု မိန့်ဆို၏။ နိယမသုတ် ဖြစ်သည်အဖြစ်ကိုပင် 'တေဟိ' စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေ၏။ 'တေဟိ တေဟိ သုတ္တေဟိ' ဟူသည် 'ဝတ္တမာနေ တိ အန္တိ' စသော ထိုထိုသုတ်တို့ဖြင့်။ 'ဣမိနာ' ဟူသည် 'ပုဗ္ဗပရာ' စသော ဤသုတ်ဖြင့်။ 'တုမှမှသေသေသု' ဟူ၍ ဤမျှသာ ဆိုအပ်ပါလျက် 'တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဟောအပ်ကုန်သော ကာရကတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဟောအပ်ကုန်သော ကာရကတို့၌လည်းကောင်း' ဟူသော ဤထူးခြားချက်သည် အဘယ်ကြောင့် သိရသနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဖွင့်ဆိုအပ်သနည်း ဟု မေးသော် 'ကတ္တုကမ္မေ' စသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ကတ္တား စသည်တို့၌ ဝိဓိပြုခြင်းကိုလည်း ဆိုလတ္တံ့။

කත්තුකම්මානමෙවාති ඉමිනා භාවං බ්‍යවච්ඡින්දති. තථා ච වක්ඛති- ‘තුම්හාම්හසද්දවචනීයත්තාභාවා’ති. අසත්වභූතායෙච්චාදිකමෙකවචන සම්භවෙ කාරණං, තුම්හාම්හෙච්චාදිකන්තු පඨමපුරිසසම්භවෙ. තුම්හාම්හසෙසෙසු හොන්තා මජ්ඣිමුත්තමපඨමා කථං භාවාදීසු විඤ්ඤායන්ති කථඤ්ච තුම්හාම්හාදිසද්දවචනීයස්ස කාරකත්ථස්සාඛ්‍යාතෙන තත්ථ විහිතෙන සඤ්ඤාවිභත්තා තුම්හාම්හාදිසද්දප්පයොගාභාවොච්චාසඞ්කිය යං වුත්තං වුත්තියං තංදානි විවරන්තෙන ‘යදි භාවාදීසු මානාදයො න විධීයන්තෙ තදාමානාදීසු පරෙසු භාවාදීසු ක්‍යලාදීනං විධානමෙව නොපපජ්ජතී’ති ඉමිනා සාමත්ථියෙන තුම්හාදීසු කාරකෙසු මජ්ඣිමාදීනං භාවො විඤ්ඤායති තෙනෙව තුම්හාදිකාරකත්ථස්ස තත්ථ විහිතෙනාඛ්‍යාතෙන සඤ්ඤාපිතත්තා තුම්හාදිසද්දප්පයොගො නාම න හොතීති දස්සෙතුං ‘තුම්හාදිස්වි’ච්චාදිකමාරද්ධං. යජ්ජෙවං තුම්හාදිසද්දප්පයොගොයෙව න සියා ච්චාහ- ‘යජ්ජෙව මිච්චාදි. පරිහාරමාහ- ‘සසද්දෙනා’ති. තුම්හාදිසද්දෙන. බ්‍රාහ්මණාඉච්චනෙනාභිහිතමෙව බහුත්තං බහවොති වචනෙනානුජ්ජතෙ. වචනාභාවෙ කථං තුල්‍යාධිකරණත්තංත්‍යාහ- ‘අනුජ්ජමානස්සි’ච්චාදි. අනුජ්ජමානස්සාතිඅනුවදිතබ්බස්ස ගච්ඡතිච්චාදිනා නිද්දිට්ඨස්ස කත්තුනො.

'ကတ္တုကမ္မာနမေဝ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဘာဝ(ရုပ်)ကို ပယ်ဖျက်/ကန့်သတ်၏။ ထို့အတူလည်း (နောင်၌) 'တုမှာမှသဒ္ဒဝစနီယတ္တာဘာဝါ' ဟူ၍ ဟောလတ္တံ့။ 'အသတ္တဘူတာယ' စသည်သည် ဧကဝုစ်ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ 'တုမှာမှ' စသည်သည်မူကား ပထမပုရိသဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ တုမှာ၊ အမှာ နှင့် ကြွင်းသောပုဒ်တို့ရှိလတ်သော် ဖြစ်ကုန်သော မဇ္ဈိမ၊ ဥတ္တမ၊ ပထမပုရိသတို့သည် ဘာဝစသည်တို့၌ ဘယ်သို့ သိအပ်ကုန်သနည်း။ ထို့ပြင် တုမှာမှစသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဆိုအပ်သော ကာရကအနက်ကို ထို(ကာရက)၌ ဝိဟိတဖြစ်သော အာချာတ်ဖြင့် ပြအပ်သည်ဖြစ်၍ တုမှာမှစသော သဒ္ဒါတို့၏ အသုံးမရှိခြင်းကြောင့်ဟု သံသယဖြစ်၍ ဝုတ္တိ၌ အကြင်စကားကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုစကားကို ယခုအခါ ဖွင့်ပြလိုသဖြင့် 'အကယ်၍ ဘာဝစသည်တို့၌ မာနစသည်တို့ကို မပြုအပ်ကုန်အံ့၊ ထိုအခါ မာနစသည်တို့နောက်၌ ရှိကုန်သော ဘာဝစသည်တို့၌ ကျလာစသည်တို့ကို ပြုခြင်းသည်ပင် မသင့်လျော်' ဟူသော ဤစွမ်းအားဖြင့် တုမှစသော ကာရကတို့၌ မဇ္ဈိမစသည်တို့၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထိုသို့ ကာရကအနက်ကို ထိုကာရက၌ ဝိဟိတဖြစ်သော အာချာတ်ဖြင့် ပြအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် တုမှစသော သဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲခြင်းမရှိဟူ၍ ပြခြင်းငှာ 'တုမှာဒိသု' စသည်ကို အစပျိုးအပ်၏။ 'အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်အံ့၊ တုမှစသော သဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲခြင်းသည်ပင် မရှိရာ' ဟု စောဒနာသဖြင့် 'ယဇ္ဇေဝံ' စသည်ကို ဆို၏။ ဖြေကြားချက်ကို 'သသဒ္ဒေန' ဟူသော စကားဖြင့် ဆို၏။ 'သသဒ္ဒေန' ဆိုသည်မှာ တုမှစသော သဒ္ဒါဖြင့်တည်း။ 'ဗြာဟ္မဏာ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဟောအပ်ပြီးသော အများကိန်း (ဗဟုဝုစ်) အဖြစ်ကို 'ဗဟဝေါ' ဟူသော စကားဖြင့် တစ်ဖန် မဆိုအပ်။ ဝစန(ဝိဘတ်) မရှိသည်ရှိသော် အဘယ်သို့ တူညီသောအနက်ရှိသည် ဖြစ်အံ့နည်းဟု မေးသဖြင့် 'အနုဇ္ဇမာနဿ' စသည်ကို ဆို၏။ 'အနုဇ္ဇမာနဿ' ဟူသည်မှာ နောက်မှ ထပ်မံဆိုအပ်သော၊ 'ဂစ္ဆတိ' စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ကတ္တား၏ (အနက်ဖြစ်၏)။

අනුවාදෙනාති [Pg.280] (තුම්හාදි) අනුවාදෙන. ‘‘නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපි තුල්‍යාධිකරණෙ පඨමො’’ති (3-1-5) කච්චානවචනං, තෙනාහ- ‘තෙනෙවි’ච්චාදි. අසමානාධිකරණත්තා හි ‘තයාපච්චතෙ’ච්චාදො න භවති. තථාහි තයෙච්චෙතං කත්තුවාචී පච්චතෙච්චෙතං කම්මවාචී කම්මෙ ආඛ්‍යාතප්පච්චය විධානතො.

'အနုဝါဒေန' ဟူသည် (တုမှစသော သဒ္ဒါကို) ထပ်မံဆိုခြင်းဖြင့်တည်း။ 'နာမမှိ ပယုဇ္ဇမာနေပိ တုလျာဓိကရဏေ ပဌမော' (ကစ္စာယန-၃-၁-၅) သည် ကစ္စာယနသုတ်စကားဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'တေနေဝ' စသည်ကို ဆို၏။ တူညီသောအနက်ရှိသည် မဟုတ်သောကြောင့် 'တယာ ပစ္စတေ' စသည်တို့၌ (ပထမပုရိသ စသည်) မဖြစ်ပေ။ ရှင်းအံ့- 'တယာ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ကတ္တားဟောဖြစ်၏၊ 'ပစ္စတေ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ကံဟော၌ အာချာတ်ပစ္စည်းကို ပြုသောကြောင့် ကံဟောဖြစ်၏။

‘එහි මඤ්ඤෙ රථෙන ගමිස්සසී’ති පාණිනියාතිමතනිප්ඵාදනක්කමො (නිරස්ස) තෙ ‘පරිහාසෙ’ච්චාදිනා. මඤ්ඤතිස්ස පයොගෙති උපපදවසෙන මනධාතුස්ස පයොගෙ. ධාතුම්හාති ගමිආදිතො. උත්තම පුරිසෙකවචනෙ පත්තෙති ගමිස්සාමීති පත්තෙ. මජ්ඣිමොභිමතොති ගමිස්සසීත්‍යභිමතො. මජ්ඣිමෙ පත්තෙති මඤ්ඤසෙති පත්තෙ, උත්තමෙකවචන මිට්ඨන්ති මඤ්ඤෙතිට්ඨං. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘මඤ්ඤසෙ ත්වං රථෙන ගමිස්සාමීති වත්තබ්බෙ මඤ්ඤෙ ත්වං රථෙන ගමිස්සසීති භවතීති (වුත්ත’’න්ති). එහි මඤ්ඤෙච්චාදි න කිඤ්චි වුත්තං වුත්තියං. යථාසවිසයෙවමජ්ඣිමුත්තමා සම්පජ්ජන්ති, තථාසම්බන්ධමුපදස්සයමාහ- ‘එවමෙත්ථාභිසම්බන්ධො’ච්චාදි. පරාභිමතං සම්බන්ධං කුරුමානො ආහ- ‘නත්වෙව’මිච්චාදි. අථොච්චතෙච්චාදිනා පරාධිප්පායමාහ- ‘යදෙ’ච්චාදි.

'ဧဟိ မညေ ရထေန ဂမိဿသိ' ဟူသော ပါဏိနိဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို ပြီးစေပုံ အစီအစဉ်ကို 'ပရိဟာသေ' စသည်ဖြင့် ပယ်ဖျက်အပ်၏။ 'မညတိဿ ပယောဂေ' ဟူသည် ဥပပုဒ်၏အစွမ်းဖြင့် မနဓာတ်ကို သုံးစွဲရာ၌ ဖြစ်၏။ 'ဓာတုမှာ' ဟူသည် ဂမိဓာတ်စသည်မှတည်း။ ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်သို့ ရောက်လတ်သော် 'ဂမိဿာမိ' ဟု ရောက်လတ်သော်။ မဇ္ဈိမပုရိသကို အလိုရှိအပ်၏ ဟူသည် 'ဂမိဿသိ' ဟု အလိုရှိအပ်၏။ မဇ္ဈိမပုရိသသို့ ရောက်လတ်သော် ဟူသည် 'မညသေ' ဟု ရောက်လတ်သော်။ ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်ကို အလိုရှိအပ်၏ ဟူသည် 'မညေ' ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်ဖြစ်၏- 'သင်သည် ရထားဖြင့် သွားအံ့ဟု ငါထင်၏ (မညသေ တွံ ရထေန ဂမိဿာမိ)' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ 'ငါထင်၏ သင်သည် ရထားဖြင့် သွားလိမ့်မည် (မညေ တွံ ရထေန ဂမိဿသိ)' ဟု ဖြစ်၏ (ဟု ဆိုအပ်၏)။ 'ဧဟိ မညေ' စသည်ကို ဝုတ္တိ၌ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မဆိုအပ်။ မိမိတို့၏ အရာဌာန၌သာလျှင် မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသတို့သည် ပြည့်စုံကုန်သကဲ့သို့ ထိုသို့ စပ်သွယ်ပုံကို ညွှန်ပြလျက် 'ဧဝမေတ္ထာဘိသမ္ဗန္ဓော' စသည်ကို ဆို၏။ တစ်ပါးသူတို့ အလိုရှိအပ်သော စပ်သွယ်မှုကို ပြုလိုသဖြင့် 'နတွေဝံ' စသည်ကို ဆို၏။ 'အထ ဝုစ္စတေ' စသည်ဖြင့် သူတပါး၏ အလိုဆန္ဒကို ပြသဖြင့် 'ယဒါ' စသည်ကို ဆို၏။

යදෙවමභිසම්බන්ධොති ‘මඤ්ඤසෙ ත්වං රථෙන ගච්ඡාමී’ති යදා එවමභිසම්බන්ධො කරීයතීත්‍යත්ථො. සො චෙවමනුගතොති ‘මඤ්ඤෙ අහං ත්වං රථෙන ගච්ඡසි’ච්චෙවං සො ච පයොගො අනුගතොත්‍යත්ථො. පකාරන්තරකප්පනායාති ‘මඤ්ඤසෙ ත්වං රථෙන ගච්ඡාමී’ති අන්තරකප්පනාය.

'ယဒေဝမဘိသမ္ဗန္ဓော' ဟူသည် 'မညသေ တွံ ရထေန ဂစ္ဆာမိ' ဟု အခါ၌ ဤသို့ စပ်သွယ်မှုကို ပြုအပ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 'သော စေဝမနုဂတော' ဟူသည် 'မညေ အဟံ တွံ ရထေန ဂစ္ဆသိ' ဟူ၍ ထိုဝါကျအသုံးသည် အစဉ်လိုက်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 'ပကာရန္တရကပ္ပနာယ' ဟူသည် 'မညသေ တွံ ရထေန ဂစ္ဆာမိ' ဟူသော အခြားသောနည်းဖြင့် ကြံစည်မှုကြောင့်တည်း။

15. ආඊ

၁၅. အာ၊ ဤ

තෙනචාති සමාසිතත්තෙන ච,ස්සත්‍යාදීනමග්ගහණන්ති යදි තෙසං ගහණං සියා ආඊස්සාදීසූති න සමාසෙන වදෙය්‍ය.

'တေန စ' ဟူသည် ပေါင်းစပ်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'ဿတျာဒီနမဂ္ဂဟဏံ' ဟူသည် အကယ်၍ ထို(ဿတျာဒိ)တို့ကို ယူခြင်းဖြစ်အံ့၊ 'အာဤဿာဒီသု' ဟု သမာသ်ဖြင့် မဆိုရာ။

17. භූස්ස

၁၇. 'ဘူဿ' ဟူသည်

කතාකතප්පසඞ්ගීයො විධි සො නිච්චො-නිච්චා බලවාති පඨමං වුක භවතීති දස්සෙතුමාහ- ‘කතාකතප්පසඞ්ගිත්තා’ච්චාදි.

ပြုအပ် မပြုအပ်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် ရောက်သော ဝိဓိသည် နိစ္စဖြစ်၏၊ နိစ္စဖြစ်သော စည်းမျဉ်းသည် အားကောင်း၏ ဟု ရှေးဦးစွာ ဝုကပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'ကတာကတပ္ပသင်္ဂိတ္တာ' စသည်ကို ဆို၏။

18. පුබ්බ

၁၈. 'ပုဗ္ဗ' ဟူသည်

අආද්‍යපෙක්ඛෙති අආදීසූති අනුවත්තඅආද්‍යපෙක්ඛෙ.

'အအာဒျပေက္ခေ' ဟူသည် 'အအာဒီသု' ဟု အစဉ်လိုက်သော အအာဒိကို ငဲ့ကွက်သော (အနက်၌)။

23. කර

၂၃. 'ကရ' ဟူသည်

නනු ච ‘සොස්සා’ති කස්මා වුත්තං ‘‘ක්වචි විකරණාන ‘‘මිච්චෙව (5-161) ලොපො [Pg.281] සියාති ‘කරස්ස කු’න්ති වත්තබ්බන්ති චොදනමනසි නිධායාහ- ‘ක්වචි විකරණානං ත්‍යාදි. අඤ්ඤත්‍රපයොගානුසරණා පයොගානුසරණං විනා ඔලොපො විඤ්ඤාතුං න සක්කාති සම්බන්ධො.

စင်စစ် 'သေဿာ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ 'ကွစိ ဝိကရဏာနံ' (၅-၁၆၁) ဟူသော သုတ်ဖြင့်သာလျှင် ချေခြင်း(လောပ) ဖြစ်ရာ၏၊ 'ကရဿ ကု' ဟု ဆိုအပ်ရာ၏ ဟူသော စောဒနာကို စိတ်၌ ထား၍ 'ကွစိ ဝိကရဏာနံ' စသည်ကို ဆို၏။ 'အခြားသော ဝါကျအသုံးသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်းကြောင့်' ဟူသည် အသုံးကို အစဉ်မလိုက်ဘဲ ဩကာရကို ချေခြင်းကို မသိနိုင်ဟု စပ်သွယ်အပ်၏။

25. හාස්ස

၂၅. 'ဟာဿ' ဟူသည်

කාරියං ආහඞ්සඞ්ඛාතමස්ස අත්ථීති කාරියී, තෙන අපරො කාරියී හඤ්ඤති හිංසීයතීති අත්ථො.

ပြုအပ်သော အမှုသည် 'အာဟံသ' ဟု ခေါ်အပ်သော ဤသူအား ရှိ၏ဟူ၍ 'ကာရိယီ'၊ ထိုကြောင့် အခြားသော ကာရိယီ (ပြုလုပ်သူ) သည် သတ်အပ်/ညှဉ်းဆဲအပ်၏ ဟု အနက်ရ၏။

සහොස්සෙහීති කරස්ස ඔකාරෙන ස්සෙන ච සහ හාස්ස ස්සෙන සහාති අත්ථො. අථ කථං ඔස්සෙහි සහෙව වුත්තා දෙසොතිවිඤ්ඤායතීච්චාසඞ්කියාහ- ‘සහවචනසාමත්ථියා’ති. සහ සද්දස්ස සහත්ථ(ස්ස ච) සොස්ස ස්සෙනාති කථනසාමත්ථියාති අත්ථො. අධිප්පායං විවරති ‘එවං මඤ්ඤතෙ’ච්චාදිනා. එවං මඤ්ඤතෙ- ඔස්සාන මනාදෙසිත්තෙ ඉච්චාදිනා පාඨෙන භවිතබ්බමිව ලක්ඛීයතෙ… තෙනෙව පාඨෙනසහවචනසාමත්ථියස්ස පතීතිසබ්භාවතො. න තු ‘එවංමඤ්ඤතෙඔස්සානමන්තාදෙසත්තෙ හාස්සචාති වචනමනත්ථකං සියා හා තො චෙත්වෙව වදෙත්‍ය ඔස්සානමනාදෙසිත්තෙ’ච්චාදිනා පාඨෙන… ඔස්සානමන්තාදෙසප්පසඞ්ගස්සෙවාභාවතො. නහෙත්ථාදෙසාදෙසි සම්බන්ධඡට්ඨී අත්ථි… සොස්සාති විසෙසනඡට්ඨියාප්පධානාය ස්සෙනාති සහත්ථෙ තතියාය ච නිද්දිට්ඨත්තා. උභයත්ථාති ස්සත්‍යාදීසුස්සාදීසු ච.

'သဟောဿေဟိ' ဟူသည် ကရဓာတ်၏ ဩကာရ၊ ဿပစ္စည်းနှင့်တကွ ဟာဓာတ်၏ ဿပစ္စည်းနှင့်တကွ ဟု အနက်ရ၏။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ဩဿတို့နှင့်တကွသာလျှင် ဆိုအပ်သော အာဒေသဟု သိအပ်သနည်းဟု သံသယဖြစ်၍ 'သဟဝစနသာမတ္ထိယာ' ဟု ဆို၏။ သဟသဒ္ဒါ၏ (သဟတ္ထရှိသော) သောဿ၏ ဿပစ္စည်းနှင့် ဟု ပြောဆိုနိုင်စွမ်းသောကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။ အလိုအဆန္ဒကို 'ဧဝံ မညတေ' စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြ၏။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏- 'ဩဿာနမနာဒေသိတ္တေ' စသော ပါဌ်ဖြင့် ဖြစ်ထိုက်သကဲ့သို့ ထင်ရှား၏၊ ထိုပါဌ်ဖြင့်ပင် သဟဝစန၏ စွမ်းရည်ကို သိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဧဝံ မညတေ ဩဿာနမန္တာဒေသတ္တေ ဟာဿ စ' ဟူသော စကားသည် အကျိုးမဲ့ မဖြစ်ရာ၊ 'ဟာ တော စေ' ဟုသာ ဆို၍ 'ဩဿာနမနာဒေသိတ္တေ' စသော ပါဌ်ဖြင့်မူကား ဩဿတို့၏ အန္တာဒေသဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်စရာ အကြောင်းမရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ အာဒေသနှင့် အာဒေသိ (အစားထိုးအပ်သောအရာ) စပ်သွယ်သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် မရှိချေ၊ 'သောဿာ' ဟု ဝိသေသနဆဋ္ဌီ၏ အဓိကဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'ဿေန' ဟု သဟတ္ထ၌ တတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ဥဘယတ္ထာ' ဟူသည် ဿတျာဒိတို့၌လည်းကောင်း၊ ဿာဒိတို့၌လည်းကောင်း (နှစ်ပါးလုံး၌)။

28. ආඊ

၂၈. အာ၊ ဤ

පුබ්බසරලොපොති විකරණලොපො ආකාරාදෙසෙ ච ද්වීසු වාරෙසු පුබ්බසරලොපො.

'ပုဗ္ဗသရလောပေါ' ဟူသည် ဝိကရဏပစ္စည်း ချေခြင်းနှင့် အာကာရအာဒေသ ဖြစ်ခြင်း နှစ်ကြိမ်တို့၌ ရှေ့သရကို ချေခြင်းတည်း။

29. ගමි

၂၉. 'ဂမိ' ဟူသည်

අගාති ඊම්හි ලලොපො, ආකාරාදෙසෙ ච පුබ්බසරලොපො.

'အဂါ' ဟူသည် ဤဝိဘတ်၌ လသဒ္ဒါကို ချေခြင်း၊ အာကာရအာဒေသ ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့သရကို ချေခြင်းတည်း။

30. ඩංස

၃၀. 'ဍံသ' ဟူသည်

අගඤ්ඡා අගච්ඡීති නිග්ගහීතාගමෙන.

'အဂဉ္ဆာ'၊ 'အဂစ္ဆီ' ဟူသည် နိဂ္ဂဟိတအာဂုံ ဖြစ်ခြင်းဖြင့်တည်း။

32. ණානා

၃၂. 'ဏာနာ' ဟူသည်

උජ්ඣිතානුබන්ධානන්ති පරිච්චත්තානුබන්ධානං.

'ဥဇ္ဈိတာနုဗန္ဓာနံ' ဟူသည် စွန့်ပယ်အပ်သော အနုဗန္ဓ ရှိကုန်သောသူတို့၏။

33. ආඊ ඌ

၃၃. အာ၊ ဤ၊ ဦး

සුත්තෙ [Pg.282] ආති ඉමිනා උභයත්ථ පඨමපුරිසෙකවචනං ගහිතන්ති ආහ- ‘ආ’තිආදි.

သုတ်၌ 'အာ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် နှစ်ပါးလုံး၌ ပထမပုရိသ ဧကဝုစ်ကို ယူအပ်၏ဟု 'အာ' စသည်ကို ဆို၏။

34. කුස

၃၄. 'ကုသ' ဟူသည်

අභිරූහීති ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) දීඝො.

'အဘိရူဟိ' ဟူရာ၌ 'ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ' (၁-၃၃) သုတ်ဖြင့် ဒီဃဖြစ်၏။

35. ආ ඊ ස්ස

၃၅. အာ၊ ဤ၊ ဿ

පරොක්ඛාපරනාමධෙය්‍යානන්ති පරොක්ඛාතිඅඤ්ඤනාමානං.

'ပရောက္ခာပရနာမဓေယျာနံ' ဟူသည် ပရောက္ခာဟူသော အခြားအမည် ရှိကုန်သောသူတို့၏။

38. එය්‍යා

၃၈. 'အေယျာ' ဟူသည်

තෙහෙවාති හෙට්ඨා වුත්තසුත්තද්වයෙහෙව, සහචරිතඤායෙනාති ‘‘භූතෙ ඊ උං’’ඉච්චාදො (6-4) පරච්ඡක්කෙ පඨම පුරිසෙකවචනආකාරෙන ‘‘අනජ්ජතනෙ ආඤු’’ඉච්චාදො (6-5) පුබ්බච්ඡක්කෙ පඨමපුරිසෙකවචන ආකාරෙන ච සහචරිතාකාරානමෙව පච්චාසත්තියා සහචරිතා පත්තිවසෙන පවත්තඤායෙන ගහණන්ති අත්ථො. ගහිතත්තා ත්වාදි සම්බන්ධී ගය්හතෙති සම්බන්ධො. නිස්සයකරණං නාම බ්‍යත්තිවසෙනෙව, න සාමඤ්ඤවසෙනාති ආහ ‘එතෙනා’තිආදි.

'တေဟေဝ' ဟူသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သုတ်နှစ်ခုတို့ဖြင့်သာလျှင်တည်း။ သဟစရိတနည်းဖြင့် ဟူသည်မှာ - 'ဘူတေ ဤ ဥံ' (၆-၄) စသည်၌ နောက်ခြောက်ခုတွင် ပထမပုရိသ ဧကဝုစ် အာကာရဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အနဇ္ဇတနေ အာညု' (၆-၅) စသည်၌ ရှေ့ခြောက်ခုတွင် ပထမပုရိသ ဧကဝုစ် အာကာရဖြင့်လည်းကောင်း အတူတကွ ဖြစ်ကုန်သော အာကာရတို့၏သာလျှင် နီးကပ်သောကြောင့် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော နည်းဖြင့် ယူခြင်းဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ယူအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် တုအစရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် စပ်ဆိုင်သည်ကို ယူအပ်၏ဟု စပ်သွယ်အပ်၏။ မှီရာပြုခြင်းမည်သည် ထင်ရှားသော အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊ သာမညအစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ဟု 'ဧတေန' စသည်ကို ဆို၏။

40. එඔ

၄၀. အေ၊ အို

අන්තසරාදිලොපො ‘‘රානුබන්ධෙන්තසරාදිස්සා’’ති (4-132).

'ရနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ' (၄-၁၃၂) သုတ်ဖြင့် အဆုံးသရနှင့် အစဦးကို ချေခြင်းတည်း။

42. ඔස්ස

၄၂. 'ဩဿ' ဟူသည်

ආදෙසානන්ති අආදීනමාදෙසානං.

'အာဒေသာနံ' ဟူသည် အစရှိသော အာဒေသတို့၏။

46. ඉංස්ස

၄၆. ဣံဿသုတ်။

පුබ්බස්මින්ති අකාසින්ති එත්ථ.

ထို (သုတ်) ၌ 'ပုဗ္ဗသ္မိံ' ဟူသည်လည်းကောင်း၊ 'အကာသိံ' ဟူသည်လည်းကောင်း (သာဓကဖြစ်ကုန်၏)။

52. තස්ස

၅၂. ထိုသုတ်၏

ක්‍රියත්ථවිහිතානම්පි ධාතුවිහිතානම්පි අඤ්ඤෙසං තබ්බාදීනං පච්චයානං න ගහණන්ති සම්බන්ධො.

ကြိယာအနက်၌ ဝိဟိတဖြစ်ကုန်သောလည်းကောင်း၊ ဓာတ်အနက်၌ ဝိဟိတဖြစ်ကုန်သောလည်းကောင်း၊ အခြားကုန်သော ထိုတဗ္ဗစသည်တို့ကို ဟောတတ်သော ပစ္စည်းတို့ကို မယူအပ်ဟူ၍ စပ်စပ်ရမည်။

54. මිමා

၅၄. မိမာသုတ်။

අම්හීතිආදීනි වත්තමානෙ ත්වාදීසු වා මිමානමුදාහරණානි.

အမှိ အစရှိသည်တို့သည် ပစ္စုပ္ပန် (ဝတ္တမာနဝိဘတ်) ၌လည်းကောင်း၊ တွာပစ္စည်းစသည်တို့၌လည်းကောင်း မိ၊ မာ တို့၏ သာဓကတို့တည်း။

57. හිමි

၅၇. ဟိမိသုတ်။

මුය්හාමි [Pg.283] මුහ=වෙචිත්තෙ ‘‘දිවාදීහි යක’’ (5-21).

မုယှာမိဟူသော ပုဒ်၌ မုဟဓာတ်သည် လည်ပတ်ခြင်း ‘ဝေစိတ္တ’ အနက်၌ ရှိ၏။ 'ဒိဝါဒီဟိ ယက' (၅-၂၁) သုတ်ဖြင့် ယကပစ္စည်းသက်၏။

61. ඤාස්ස

၆၁. ညာဿသုတ်။

ජානාති ‘‘ඤාස්ස නෙ ජා’’ (5-120)

ဇာနာတိဟူသော ပုဒ်၌ 'ညာဿ နေ ဇာ' (၅-၁၂၀) သုတ်ဖြင့် (ညာဓာတ်ကို ဇာပြု၏)။

67. හනා

၆၇. ဟနာသုတ်။

ඡ ච ඛා ච ඡ ඛා.

ဆပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း၊ ခပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း ဆခါ မည်ကုန်၏။

70. කයි

၇၀. ကယိသုတ်။

ඉමිනා කතා කයිරාති අජ්ඣාහරිතබ්බං.

ဤသုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ‘ကယိရာ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ဖြည့်စွက်အပ်၏။

71. ටා

၇၁. ဋာသုတ်။

එය්‍යුමාදීනං එය්‍යස්සාති වුත්තත්තා උපාදිවජ්ජිතස්සාති විඤ්ඤායති.

ဧယျုံ အစရှိသည်တို့တွင် ‘ဧယျဿ’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဥပါဓိကင်းသော အရာကို ယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

74. ගුරු

၇၄. ဂုရုသုတ်။

ඔකාරො ගුරුති සංයොගපුබ්බත්තා වුත්තං.

အိုကာရသည် ဂုရု (အက္ခရာ) မည်၏ဟူသည် သံယုတ်ရှေ့ရှိခြင်းကြောင့် ဆိုအပ်၏။

76. ඔවි

၇၆. ဩဝိသုတ်။

විකරණසද්දස්ස අඤ්ඤථාපි බ්‍යවච්ඡෙදකත්තසම්භවෙ ඉධාධිප්පෙතං බ්‍යවච්ඡෙදකත්තම්පටිපාදෙතුමාහ- ‘යදිපි’ච්චාදි.

ဝိကရဏသဒ္ဒါသည် အခြားနည်းအားဖြင့်လည်း (ဝိကရဏမဟုတ်သည်မှ) ကန့်သတ်ခြင်းငှါ ဖြစ်နိုင်သော်လည်း ဤကျမ်း၌ အလိုရှိအပ်သော ကန့်သတ်တတ်သည်၏ အဖြစ်ကို သိစေခြင်းငှါ ‘ယဒိပိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

78. එය්‍යා

၇၈. ဧယျာသုတ်။

අඤ්ඤත්‍රාපීති භවෙය්‍යාමුභවෙය්‍යාමඉච්චත්‍රාපි.

‘အညတြာပိ’ ဟူသည် ‘ဘဝေယျာမ’ ‘ဥဘဝေယျာမ’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း (ဧယျာပစ္စည်း သက်၏)။

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

ဤသို့ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာ ဖြစ်သော သာရတ္ထဝိလာသိနီ၌

ඡට්ඨකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ဆဋ္ဌကဏ္ဍ ဖွင့်ပြချက် ပြီးဆုံးပြီ။

නිට්ඨිතා ච සබ්බථා සාරත්ථවිලාසිනී ටීකෙති.

အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သာရတ္ထဝိလာသိနီ ဋီကာသည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်လေပြီ။

නිගම

နိဂုံးစကား။

1.

၁။

සබ්බදා [Pg.285] සුභදායිත්තා, සත්තානන්තනිසෙවිතෙ;

පසත්ථෙ-න්වත්ථසඤ්ඤාය, පඤ්ඤාතෙ සුභසඤ්ඤිතෙ.

အစဉ်သဖြင့် ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို ပေးတတ်သောကြောင့်၊ အနန္တသော သတ္တဝါတို့ မှီဝဲအပ်သောကြောင့်၊ အနွတ္ထသညာအားဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့်၊ ‘သုဘ’ ဟူ၍ ကောင်းစွာ ထင်ရှားသိသာသော၊

2.

၂။

චාගවික්කමපඤ්ඤානුද්දයාදිගුණසාලිනා;

සුභසෙනාධිනාථෙන, කාරිතෙ වසතා සතා.

စွန့်ကြဲခြင်း (စာဂ)၊ ရဲစွမ်းသတ္တိ (ဝိက္ကမ)၊ ပညာ၊ သနားခြင်း (အနုဒ္ဒယာ) အစရှိသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော သုဘသေနာဓိနာထ (စစ်ဗိုလ်ချုပ် သုဘသေန) ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းအပ်သော၊

3.

၃။

පටිසල්ලානසාරුප්පෙ, විහාරෙ සාධුගොචරෙ;

මනොනුකූලෙ යොගීනං, වරෙ වික්කමසුන්දරෙ.

တစ်ဦးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်းအားလျော်သော၊ ကောင်းသော ကျက်စားရာကျက်စားရာ အရပ်ရှိသော၊ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်နှင့် လိုက်လျောညီညွတ်သော၊ မြတ်သော ‘ဝိက္ကမသုန္ဒရ’ မည်သော ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံး နေထိုင်တော်မူစဉ်၊

4.

၄။

ථෙරෙන රචිතා සායං, සාසනුජ්ජොතනත්ථිනා;

ටීකා ගුරුපදම්භොජ, රජොමත්ථකසෙවිනා.

မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်ကို ထွန်းလင်းတောက်ပစေလိုသော၊ ဆရာသမားတို့၏ ခြေတော်ကြာတည်းဟူသော ကြာပွင့်၏ ဖုန်မှုန့်ကို ဦးထိပ်ဖြင့် မှီဝဲဆည်းကပ်တော်မူသော ထေရ်မြတ်သည် ဤဋီကာကျမ်းကို ပြုစုရေးသားအပ်၏။

5. බහුස්සුතානං විඤ්ඤූනං, පරමත්ථාවගාහිනං.

၅. အကြားအမြင်များ၍ ပရမတ်တရားကို သက်ဝင်သိမြင်တော်မူကြကုန်သော ပညာရှိတို့၏၊

පවත්තතු චිරං චෙතො, රඤ්ජයන්තී නිරන්තරං.

စိတ်နှလုံးကို အစဉ်မပြတ် ရွှင်လန်းစေလျက် (ဤဋီကာကျမ်းသည်) ကာလရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့ပါစေသတည်း။

6.

၆။

යෙසං න සඤ්චිතා පඤ්ඤා, නෙකසත්තන්තරොචිතා;

සම්මොහබ්භහතාවෙතෙ, නාවබුජ්ඣන්ති කිඤ්චිපි.

များစွာသော သတ္တဝါတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရွှင်လန်းစေတတ်သော ပညာကို မဆည်းပူးရသေးကုန်သော၊ တွေဝေခြင်း ‘သမ္မောဟ’ ဘေးက နှိပ်စက်အပ်ကုန်သော ထိုသူတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မသိနိုင်ကြကုန်။

7.

၇။

කින්තෙහි පාදසුස්සූසා, යෙසං නත්ථි ගුරූනිහ;

යෙ තප්පාදරජොකිණ්ණා, තෙව සාධූවිවෙකිනො.

ဤလောက၌ ဆရာသမားတို့အား ခြေတော်ရင်း၌ ဆည်းကပ်ခယခြင်း မရှိသူတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ထိုဆရာသမားတို့၏ ခြေတော်မြူမှုန်တို့ဖြင့် ပြွမ်းအပ်ကုန်သော၊ ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေလေ့ရှိကုန်သော သူတို့သည်သာလျှင် ကောင်းမြတ်ကုန်၏။

8.

၈။

පුඤ්ඤෙන සත්ථරචනාජනිතෙන තෙන,සම්බුද්ධසාසනවරොදයකාරණෙන;

ලොකාමිසෙසුපි කිලෙසමලා අලග්ගො,සම්බුද්ධසාසනවරොදයමාචරෙය්‍යං.

မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်မြတ် ပြန့်ပွားကြောင်းဖြစ်သော ဤဋီကာကျမ်းကို ပြုစုရသဖြင့် ရအပ်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်ကြောင့်၊ လောကီအာမိသတို့၌လည်းကောင်း၊ ကိလေသာညစ်ကြေးတို့၌လည်းကောင်း မငြိကပ်ဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်မြတ် ပြန့်ပွားထွန်းကားရေးကို ဆောင်ရွက်နိုင်ပါစေသတည်း။

9.

၉။

යෙ-නන්තතන්තරතනාකරමන්ථනෙන,මන්ථාච ලොල්ලසිතඤාණවරෙන ලද්ධා;

සාරාමථාති සුඛිතා සුඛයන්ති චඤ්ඤෙ,තෙමෙ ජයන්ති ගුරවා ගුරවො ගුණෙහි.

အနန္တသော ကျမ်းဂန်တည်းဟူသော ရတနာဂရုတိုက်ကို မွှေနှောက်ခြင်းဖြင့်၊ လှုပ်ရှားလျက် ရှိသော မြတ်သောဉာဏ်တော်တည်းဟူသော မွှေတံဖြင့် ရအပ်သော အနှစ်တရားကို သောက်စားကုန်သောကြောင့် ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်တော်မူကြကုန်၍ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း ချမ်းသာစေတော်မူကြကုန်သော၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ကြီးမြတ်တော်မူကြကုန်သော ထိုဆရာသမားတို့သည် အောင်မြင်တော်မူကြပါစေသတည်း။

10.

၁၀။

ටීකායො විනසාදිනං විරචයී යො කණ්ඨභූසාපරො,විඤ්ඤූනං ජිනසාසනාමලමතීසො-කාසි චානාකුලං;

සන්තොසක්කමනොමනොමකමනො සබ්භාවනීයො මහා,සාමී මෙ ගුරුපුඞ්ගවො විජයතෙ සාරීසුතො-යං භුවි.

ဝိနည်းအစရှိသော ကျမ်းတို့၏ လည်ဆွဲတန်ဆာသဖွယ်ဖြစ်သော ဋီကာတို့ကို ရေးသားပြုစုတော်မူခဲ့သော၊ ပညာရှိတို့အတွက် မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ စိတ်အာရုံကို ရှုပ်ထွေးမှုကင်းအောင် ပြုတော်မူခဲ့သော၊ ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်းစသော စိတ်သဘောရှိတော်မူသော၊ အလုံးစုံသောသူတို့ ပူဇော်ထိုက်သော၊ အကျွန်ုပ်၏ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်လှစွာသော ‘သာရိပုတ္တရာ’ အမည်ရှိသော မဟာသာမီမထေရ်မြတ်သည် ဤမြေပြင်၌ အောင်မြင်တော်မူပါစေသတည်း။

11.

၁၁။

රාජා [Pg.286] වික්කමබාහු බාහිතරිපූ තාත්වස්ස ලොකිස්සරො,සම්මිත්තානිහනො තිසීහළපතී යොයං මහාවික්කමො;

නිබ්භීතො විජයාදිබාහු විජයී සො ආසි ලඞ්කිස්සරො,තං නිස්සාය ඵලං චිරාය ඵලතඤ්චෙතං සතං සන්තතං.

ရန်သူတို့ကို ပယ်ဖျက်တော်မူသော၊ လောက၏အရှင်ဖြစ်တော်မူသော၊ မိတ်ဆွေကောင်းတို့ဖြင့် မွန်မြတ်တော်မူသော၊ သီဟိုဠ်ကျွန်းသုံးရပ်၏ အရှင်ဖြစ်တော်မူသော၊ ကြီးစွာသော လုံ့လဝီရိယရှိတော်မူသော၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်းတော်မူသော ‘ဝိက္ကမဗာဟု’ မည်သော လင်္ကာကျွန်းအရှင် သီဟိုဠ်မင်းမြတ်ကို အမှီပြု၍၊ ဤကျမ်းပြုစုခြင်း၏ ကောင်းကျိုးသည် သူတော်ကောင်းတို့အား အစဉ်မပြတ် ကာလရှည်မြင့်စွာ ကောင်းကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေသတည်း။

සිද්ධි රත්ථු

အောင်မြင်ခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း။

1.

၁။

අග්ගම්මොතිවංසෙන, අභයාරාමසාමිනා;

පඤ්චිකාවණ්ණනාභූතා, සා සාරත්ථවිලාසිනී.

အဂ္ဂမ္မောတိဝံသ အနွယ်ဝင်ဖြစ်တော်မူသော၊ အဘယာရာမကျောင်းတိုက်၏ အရှင်ဖြစ်တော်မူသော မထေရ်မြတ်သည်၊ ပဉ္စိကာကျမ်း၏ ဖွင့်ပြချက်ဖြစ်သော ထိုသာရတ္ထဝိလာသိနီကို (ပြုစုအပ်၏)။

2.

၂။

ම්‍රම්මක්ඛරමාරොපෙත්වා, විසොධෙත්වා යථාබලං;

සකියබ්‍යවහාරෙන, තිථීවසු කරින්දුනා.

မြန်မာအက္ခရာသို့ တင်သွင်း၍ စွမ်းနိုင်သမျှ သုတ်သင်ရှင်းလင်းကာ မိမိတို့၏ ဘာသာစကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ (တိထီ၊ ဝသု၊ ကရ၊ အိန္ဒု ဟုဆိုအပ်သော) သက္ကရာဇ် ၁၂၈၅ ခုနှစ်၌လည်းကောင်း၊

3.

၃။

යුත්තෙ වස්සෙ ලඞ්කාදීපා, සරට්ඨමාහතා පුන;

භාස්සප්පදීපකාතන්ත, කාසිකාපඤ්චිකාදිහි.

သင့်လျော်သောနှစ်၌ သီဟိုဠ်ကျွန်းမှ မိမိတို့နိုင်ငံသို့ တစ်ဖန် ဆောင်ယူခဲ့သော ဘာသပ္ပဒီပ၊ ကာတန္တရ၊ ကာသိကာ၊ ပဉ္စိကာ စသော ကျမ်းတို့နှင့်

4.

၄။

සංසන්දිත්වා විචාරෙත්වා, වාචෙත්වාච පුනප්පුනං;

ඌනාධිකාදි දොසානි, අපනෙත්වා සිනෙසිනෙ.

အဖန်ဖန် တိုက်ဆိုင်ညှိနှိုင်း၍လည်းကောင်း၊ စိစစ်စုံစမ်း၍လည်းကောင်း၊ ထပ်တလဲလဲ ဖတ်ကြားစေ၍လည်းကောင်း၊ လျော့နည်းခြင်း၊ ပိုလွန်ခြင်း စသော အပြစ်တို့ကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ဖယ်ရှား၍၊

5.

၅။

සුද්ධට්ඨකෙ ච වස්සෙසා, පාපිතා පකතිට්ඨිතිං;

සුද්ධාසුද්ධංව දස්සෙන්තී, සොධෙතු පාඨසුද්ධියා.

ဤကျမ်းကို (၁၂၈၈) ခုနှစ်၌ မူလပကတိအခြေအနေသို့ ရောက်ရှိစေအပ်ပြီ၊ စင်ကြယ်ခြင်း၊ မစင်ကြယ်ခြင်းကို ပြသလျက် စာသားစင်ကြယ်စေရန် သုတ်သင်တော်မူကြပါစေ။