Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Moggallāna pañcikā ṭīkā

मोग्गल्लान पंचिका टीका

Sāratthavilāsinīnāma

सारत्थविलासिनी नाम

Pañcikāṭīkā

पंचिकाटीका

Paṇāmādikathā

प्रणामादिकथा

Vijjādhanassa [Pg.1] samanussaraṇampi yassa,Paññāvisuddharatanānayanekahetu;

Taṃ dhammarājamamalujjalakittimālaṃ,Sāmodamādaramaye hadaye nidhāya.

ज्यांच्या विद्यारूपी धनाचे केवळ स्मरण करणे देखील प्रज्ञा-विशुद्धीरूपी रत्न प्राप्त करण्याचे एकमेव कारण ठरते; त्या निर्मळ आणि उज्ज्वल कीर्तीची माळ धारण करणाऱ्या धम्मराजाला (बुद्धाला) अत्यंत आनंदाने आणि आदराने आपल्या हृदयात धारण करून.

Laddhammahodaya mahādaya (sampasādā),Sakkā(di) sakkataguṇaṃ ratana (dvayañca) ;

(Yāpañcikā) guruvarappa(bhavātyagāhā),Taṃ sādhu sissajana majjavagāha yāma.

महान अभ्युदय आणि महाकारुणिकांच्या (प्रसादाने) प्राप्त झालेल्या, आणि पूजनीय गुणांनी युक्त अशा दोन रत्नांना (तसेच) श्रेष्ठ गुरूंच्या प्रभावाने निर्माण झालेल्या अत्यंत सखोल अशा ज्या 'पंचिका' ग्रंथात, हे सज्जन शिष्यांनो, आपण आता प्रवेश करू या (त्याचा अभ्यास करू या).

Jayatīha mahāpañño, so moggallāyano muni;

Yassa sādhuguṇubbhūta,kitti sabbattha patthaṭā.

या जगात ते महाज्ञानी मोग्गल्लान मुनी विजयी होवोत; ज्यांची सत्गुणांमुळे निर्माण झालेली कीर्ती सर्वत्र पसरलेली आहे.

Icceva manavasesa mattano bhayādyūpaddavopaghābhakarasāmatthiya yogena sakalajjhattikabāhiyantarāya nivāraṇa madhippetasiddhi visesa mabhikaṅkhiya ratanattaya visayabhūtaṃ taṃsādhane kantanidāna bhūtassa [Pg.2] ālokiyayātisayaguṇavisesayuttassa mahato pyatimahanīyassa ratanattayassa sappasādānurūpaṃ pūjāvisayaṃ tadanussa(raṇaṃ katvā) gurusanniyogamanuṭṭhātuṃ–

अशा प्रकारे, स्वतःच्या सर्व भय, उपद्रव आणि संकटांचा समूळ नाश करण्याच्या सामर्थ्याद्वारे, सर्व आंतरिक व बाह्य अंतरायांचे (अडथळ्यांचे) निवारण करून आणि इच्छित विशेष सिद्धीची आकांक्षा धरून; त्रिरत्नांच्या विषयरूप असलेल्या, त्या सिद्धीच्या प्राप्तीसाठी प्रिय कारण ठरलेल्या, अलौकिक व अतिशय श्रेष्ठ गुणांनी युक्त असलेल्या, आणि महान असूनही अत्यंत पूजनीय अशा त्रिरत्नांचे त्यांच्यावरील श्रद्धेनुसार स्मरण करून, गुरूंच्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी—

Kintehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūniha;

Ye tappādarajokiṇṇā, teva sādhū vivekinoti.

ज्यांना या जगात गुरू लाभले नाहीत, त्यांच्या चरणांची सेवा करण्यात काय अर्थ आहे? जे त्यांच्या (गुरूंच्या) चरणधुलीने माखलेले आहेत, तेच खरे तर सज्जन आणि विवेकी आहेत.

Vacanato attano gurupūjā purassaraṃ pañcikāvivaraṇaṃ pathi’yā pañcikā’tiādinā katapaṭiññattā sampati mahādayotiādino ganthassa sādhujanavaṇṇanaṃ vaṇṇanamārabhissāma.

या वचनानुसार, स्वतःच्या गुरूंच्या पूजेला अग्रस्थान देऊन, 'या पंचिका' इत्यादी शब्दांद्वारे पंचिकेचे स्पष्टीकरण करण्याची प्रतिज्ञा करून, आता आम्ही 'महादयो' इत्यादींनी सुरू होणाऱ्या ग्रंथाचे सज्जनांच्या कल्याणासाठी स्पष्टीकरण (वर्णन) करण्यास प्रारंभ करत आहोत.

Nanu ca vuttiganthassa vaṇṇanāyaṃ katābhiniveso-yamācariyoti kathamihānadhikate mahādayotiādike paṭipannoti ratanattappaṇāmaganthakattuganthanissayaganthārambhaphalaabhidheyyasaṅkhāta- payojanasotujanasamussāhanānaṃ sandassanatthaṃ. Tattha ratanattayappaṇāma karaṇaṃ antarāyakarāpuññavighātakarapuññavisesuppādanena kattu micchitassa ganthassa anantarāyenaṃ parisamāpanatthaṃ. Vacīpaṇāmo panettha sotūnampi yathāvuttatthanipphādanako ācariyenāpyaya mattho dassitoyeva’tattha ratanattayappaṇāmasandassana’ntiādinā, vācasikasatthādhikāratopi vacīpaṇāmoti kāyappaṇāmo manopaṇāmo ca. Na kato, ganthakattusandassanaṃ ganthassa pamāṇa bhāvavibhāvanatthaṃ, ganthanissayasandassanaṃ attaniyabhāvasandhassanena tabbisuddhidassanatthaṃ, ganthārambhaphaladassanaṃ tappaṭikkhepakajananisedhāya, abhidheyyasaṅkhātayayojanasandassanaṃ vīmaṃsāpubbakārīnaṃ payojano pālambhapubbikā satthe pavattatīti sotujanasamussāhanaṃ (katvā) ādarena ganthe pavattanatthaṃ, yadāhu –

शंका: 'हे आचार्य तर वृत्तिग्रंथाचे (टीकेचे) स्पष्टीकरण करण्यात मग्न आहेत, मग त्यांनी येथे अप्रस्तुत अशा 'महादयो' इत्यादी श्लोकांपासून सुरुवात का केली?' उत्तर: त्रिरत्नांना वंदन, ग्रंथाचे लेखक, ग्रंथाचा आधार, ग्रंथारंभाचे फळ, प्रतिपाद्य विषय नावाचे प्रयोजन आणि श्रोत्यांचे उत्साहवर्धन हे दर्शवण्यासाठी (असे केले आहे). त्यामध्ये, त्रिरत्नांना वंदन करणे हे अंतराय (अडथळे) निर्माण करणाऱ्या पापांचा नाश करणाऱ्या विशेष पुण्याची उत्पत्ती करून, इच्छित ग्रंथ निर्विघ्नपणे पूर्ण करण्यासाठी आहे. येथे वाचिक वंदन (वाणीने केलेले वंदन) श्रोत्यांसाठी देखील वर सांगितलेला अर्थ साध्य करणारे आहे, आणि आचार्यांनी स्वतः 'तेथे त्रिरत्नवंदनाचे दर्शन' इत्यादींद्वारे हा अर्थ दर्शवलाच आहे. हा शब्दरूप (वाचिक) शास्त्राचा अधिकार असल्यामुळे येथे वाचिक वंदन केले आहे; कायिक (शारीरिक) आणि मानसिक वंदन केलेले नाही. ग्रंथकर्त्याचा परिचय देणे हे ग्रंथाची प्रामाणिकता सिद्ध करण्यासाठी आहे. ग्रंथाचा आधार दर्शवणे हे त्याच्याशी असलेला संबंध दाखवून त्याची शुद्धता स्पष्ट करण्यासाठी आहे. ग्रंथारंभाचे फळ दाखवणे हे त्याचा विरोध करणाऱ्या लोकांचे खंडन करण्यासाठी आहे. प्रतिपाद्य विषय आणि प्रयोजन दर्शवणे हे विचारपूर्वक कार्य करणाऱ्या लोकांची प्रवृत्ती प्रयोजन समजून घेतल्यावरच शास्त्रामध्ये होते, म्हणून आहे. आणि श्रोत्यांचे उत्साहवर्धन करणे हे त्यांनी आदराने ग्रंथात प्रवृत्त व्हावे यासाठी आहे, जसे म्हटले आहे—

Sabbasseva hi satthassa, kammassāpi ca kassaci;

Kenetaṃ gayhate tāva, yāva-vuttampayojanaṃti.

कारण कोणत्याही शास्त्राचा किंवा कोणत्याही कार्याचा स्वीकार तोपर्यंत कोणाकडूनही केला जात नाही, जोपर्यंत त्याचे प्रयोजन सांगितले जात नाही.

Nanu [Pg.3] satthappayojanānaṃ sambandhopi vattabbo idamassa payojananti yato–

शंका: शास्त्र आणि त्याचे प्रयोजन यांच्यातील संबंध देखील सांगितला पाहिजे की, 'हे याचे प्रयोजन आहे', कारण—

Siddhappayojanaṃ siddha,sambandhaṃ sotumicchati;

Sotādo tena vattabbo, sambandho sappayojanoti.

श्रोता सुरुवातीला सिद्ध झालेले प्रयोजन आणि सिद्ध झालेला संबंध ऐकू इच्छितो; म्हणून वक्त्याने सुरुवातीलाच प्रयोजनासह संबंध सांगितला पाहिजे.

Tatredamuttaraṃ–

त्यावर हे उत्तर आहे—

Sattaṃ payojanañceva, ubho sambandhanissayā;

Taṃ vuttantogadhattā na, bhinno vutto payojanāti.

शास्त्र आणि प्रयोजन हे दोन्ही संबंधावर आश्रित आहेत. ते (संबंध) सांगितलेल्या मजकुरातच अंतर्भूत असल्यामुळे, प्रयोजनापेक्षा वेगळा असा संबंध सांगितलेला नाही.

Payojanappayojanampana sāmatthiyaladdhabbaṃ sayamācariyena ‘‘ko pana saddalakkhaṇassa ajānane doso’’tiādinā vuttanayena viññātabbaṃ.

परंतु प्रयोजनाचे प्रयोजन (परम प्रयोजन) हे सामर्थ्याने प्राप्त होणारे असून, ते आचार्यांनी स्वतः 'शब्दांचे लक्षण न जाणण्यात कोणता दोष आहे?' इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे.

Tattha‘mahādayo’tyādinā gāthādvayena ratanattayapaṇāmo dassito, ‘yo iddhimantesū’tiādinā ganthakattā, ‘saddasattha’ntiādinā ganthanissayo, ‘saṅkhepanayenā’tica ‘sārabhūtaṃ vipulatthagā hiṃ anākula’nti ca imehi ganthārambhaphalaṃ sotujanasamussāhanañca, abhidheyyasaṅkhātappayojanampana‘saṃvaṇṇana’nti iminā dassitaṃ anvattha byapadesena saṃvaṇṇīyati vivaritvā vitthāretvā kathīyati attho etāyāti saṃvaṇṇanābhi katvā, tampana vivaritvā kathanaṃ saddānusāsanasatthasannissayattā abhidheyyo nāma samuditena satthena vacanīyattho taṃ vuttasaddānusiṭṭhisaṅkhātapayojanamevāti ayamettha samudāyattho.

त्यामध्ये, 'महादयो' इत्यादी दोन गाथांद्वारे त्रिरत्नांना वंदन दर्शवले आहे; 'यो इद्धिंमंतेसु' इत्यादींद्वारे ग्रंथकर्त्याचा परिचय दिला आहे; 'सद्दसत्थं' इत्यादींद्वारे ग्रंथाचा आधार दर्शवला आहे; 'संखेपनयेन' आणि 'सारभूतं विपुलात्थगाहिं अनाकुलं' यांद्वारे ग्रंथारंभाचे फळ आणि श्रोत्यांचे उत्साहवर्धन दर्शवले आहे; आणि प्रतिपाद्य विषय व प्रयोजन हे 'संवण्णना' (स्पष्टीकरण) या शब्दाने दर्शवले आहे. सार्थ संज्ञेनुसार, 'ज्याद्वारे अर्थाचे विवरण करून, विस्तारपूर्वक कथन केले जाते, ती संवण्णना (टीका) होय.' आणि ते विवरण करून सांगणे हे व्याकरणशास्त्रावर (सद्दानुसासन) आधारित असल्यामुळे, प्रतिपाद्य विषय म्हणजे संपूर्ण शास्त्राद्वारे व्यक्त होणारा अर्थ होय, आणि तो वर सांगितलेल्या शब्द-व्याकरणरूपी प्रयोजनाशीच संबंधित आहे; हा येथे एकत्रित अर्थ आहे.

Ayampanettha avayavattho-yoti aniyamavacanaṃ dhammarājasaddā pekkhāya cettha pulliṅgatā, tenettha vuccamānaguṇavisesā dhārapuggalavisesanidassanaṃ, dayati dukkhaṃ apanetvā paresaṃ sukhaṃ dadāti, dayīyati vā sappurisehi gamiya(ti sa) santāne pavattīyati, dayati vā paradukkhaṃ hiṃsati, dayati vā paradukkhaṃ gaṇhāti taṃvasena attano hadayakhedaṃ karotīti dayā, ‘‘daya=dānagati hiṃsādānesu’’ iccasmā ‘‘itthiyamaṇattikayakyāce’’ti (5-49) appaccayo, visayamahantatāya [Pg.4] mahatī pasatthā vā dayā assāti mahādayo, visesana samāse ‘‘saddhāditva’’ (4-84) vakkhamānapāramitāsambharaṇadukkhānubhava nānamidaṃ hetuvacanaṃ, kammakilesehi janitāti janā sattaloko, iminā khīṇāsavāpi saṅgayhanti tesampi diṭṭhadhammikasukhavihārasaṅkhāta hitassa dānato, janānaṃ samūho janatā tassā hitāya abhivaḍḍhiyā sakalavaṭṭa dukkhanissaṭanibbānasukhabhāgiyakaraṇāyāti vuttaṃ hoti, assaca’sampūraya’nti iminā’dukkhamanubhavī’ti iminā ca sambandho, sambodhīti ettha saṃsaddo sāmanti imamatthaṃ dīpeti, tasmā saṃsayameva anaññabodhito hutvā cattāri saccāni bujjhati paṭivijjhati etāyāti sambodhi, saṃpubbā budhadhātuto ‘‘i’’iti ṇvādi (ko) ippaccayo, savāsanasakalasaṃkilesappahāyakaṃ bhagavato arahattamaggaññāṇaṃ sabbaññutaññāṇantipi vadanti, sampāpayatīti sampāpakaṃ, sambodhiyā sampāpakanti chaṭṭhīsamāso, kinti dhammajātaṃ dhammasaddenettha pāramidhammā pañcamahāpariccāgādayo ca adhippetā, tepi hi attānaṃ dhārentaṃ dhārenti sambodhi sampāpanasāmatthiyayogena parepi dhārenti nāmāti dhammāti vuccanti, ‘dhara=dhāraṇe’iccasmā khīsu, viyādisuttena ṇvādi(ko) mappaccayo, dhammānaṃjātaṃ, dhammāevavā jātaṃ, sambodhisampāpakañca taṃ dhammajātaṃ ceti visesanasamāso, ‘sampūraya’nti massetaṃ kammaṃ, sampūrayanti payogasampattiyogā dīpaṅkara (pāda)mūle hatthopagatampi nibbānampahāya yathāvuttakaruṇāguṇayogasītalībhūtahadayatāya ‘‘kathannāmete accanta dussahavaṭṭadukkhopagate satte taṃmahādukkhā mocessāmī’’ti vaṭṭadukkhanissaraṇekahetutāya sammā pūrento vaḍḍhento vuḍḍhiṃ virūḷhaṃ vepullaṃ gamentoti vuttaṃ hoti, hetuyevedamapi dukkhānubhavanassa, mahādayatā panassa paramparahetu, duṭṭhu khanati kāyikaṃ assādanti’dupubbā khanismā’ ‘‘kvī’’ti (5-4) kvi, dukkhaṃ kāyikadukkha vedanā, kīdisanti āha-’anantarūpa’nti, sabhāvavacano yaṃ rūpasaddo ‘‘piyarūpa’’ntiādīsuviya, te ca dukkhasabhāvā (anantā) anantakāraṇānaṃ vasena, tasmā anantaṃ rūpaṃ sabhāvo assāti anantarūpaṃ, taṃ dukkhaṃ anubhavī vindī, kimivāti āha-‘sukhaṃ vā’ti, suṭṭhu khanati kāyikaṃ ābādhanti [Pg.5] sukhaṃ, ivasaddo sadhammattasaṅkhātopamājotako, sadhammattañhi upamā, vuttañhi ‘‘upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyo pamā’’ti, kiṃ vuttaṃ hoti ‘‘aniṭṭhānubhavanasabhāvāyāpi dukkhavedanāya anubhavanasabhāvasāmaññena ajjhāsayasampattivisesayogā mahākāruṇikassa sukhena sadisatāpattihotīti dukkhampi samānaṃ taṃ sukhamiva vindī’’ti. Kathamaññathā vaṭṭadukkhato sakalalokassa samuddharaṇaṃ siyāti, athavā sukhamiva sukhaṃ vindanto viya anaññavindiyamapi tādisaṃ dukkhaṃ sakalalokahitāva hitamanatāya vindīti attho, tenāha ‘akhinnarūpo’ti, akhinnaṃ parissamamappattaṃ rūpaṃ sabhāvo assāti viggaho.

येथे हा अवयवार्थ (शब्दावयवाचा अर्थ) आहे— "यो" (जो) हा अनियमवाचक (अनिश्चितवाचक) शब्द आहे. "धम्मराज" या शब्दाच्या अपेक्षेने येथे पुल्लिंगत्व आहे. त्यामुळे येथे सांगितले जाणारे गुणविशेष हे (त्या गुणांना) धारण करणाऱ्या विशिष्ट पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) निदर्शन (दर्शक) आहेत. "दयात" म्हणजे दुःख दूर करून इतरांना सुख देणे, किंवा सत्पुरुषांद्वारे प्राप्त केले जाणे (किंवा स्वतःच्या संतानामध्ये प्रवृत्त केले जाणे) म्हणजे "दयीयती", किंवा "दयात" म्हणजे दुसऱ्याच्या दुःखाचा नाश करणे, किंवा "दयात" म्हणजे दुसऱ्याचे दुःख ग्रहण करून त्याद्वारे स्वतःच्या हृदयात खेद निर्माण करणे, यावरून "दया" हा शब्द बनतो. "दया = दान, गती, हिंसा आणि दान या अर्थांमध्ये" या धातूपासून "इत्थियमणत्तिकयक्याचे" (५-४९) या सूत्राने "अ" प्रत्यय लागतो. विषयाच्या विशालतेमुळे जी महान किंवा प्रशंसनीय दया आहे, ती ज्यांच्याकडे आहे ते "महादय" (महान दयाळू) होत. विशेषण समासामध्ये "सद्धादित्व" (४-८४) पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या पारमितांच्या संभारांमुळे (साधनेमुळे) होणाऱ्या दुःखाच्या अनुभवाचे हे कारण सांगणारे वचन आहे. कर्म आणि क्लेशांमुळे जे उत्पन्न होतात ते "जन" म्हणजेच सत्त्वलोक (प्राणीमात्र) होत. याद्वारे क्षीणास्रव (अर्हत) देखील समाविष्ट होतात, कारण त्यांनाही दृष्टधार्मिक सुखविहार नावाचे हित प्रदान केले जाते. "जनांचा समूह" म्हणजे "जनता", तिच्या हितासाठी आणि अभिवृद्धीसाठी, म्हणजेच संपूर्ण संसारदुःखातून मुक्त करणाऱ्या निर्वाणसुखाचे वाटेकरी बनवण्यासाठी, असे म्हटले आहे. आणि याचा "संपूरयन्" (पूर्ण करत असताना) याच्याशी आणि "दुःखमनुभवी" (दुःख अनुभवले) याच्याशी संबंध आहे. "संबोधी" यामध्ये "सं" हा शब्द "सामं" (स्वातः) हा अर्थ दर्शवतो. म्हणून, संशयविरहित होऊन, दुसऱ्या कोणाच्या उपदेशाशिवाय स्वतःच चार आर्यसत्यांना जाणणे आणि त्यांचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करणे ज्याच्याद्वारे होते, ती "संबोधी" होय. "सं" पूर्वपद असलेल्या "बुध" धातूपासून "इ" हा ण्वादि प्रत्यय लागतो. वासनेसह सर्व संक्लेशांचा प्रहाण (नाश) करणाऱ्या भगवंतांच्या अर्हत् मार्गज्ञानाला "सर्वज्ञताज्ञान" असेही म्हणतात. जे प्राप्त करून देते ते "संपापक" (प्राप्त करून देणारे). "संबोधीचे संपापक" असा हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे. "धम्मजात" म्हणजे काय? येथे "धम्म" शब्दाने पारमिता धर्म आणि पाच महापरित्याग इत्यादी अभिप्रेत आहेत. कारण ते स्वतःला धारण करणाऱ्याला (पतनापासून) वाचवतात आणि संबोधी प्राप्त करून देण्याच्या सामर्थ्यामुळे इतरांनाही धारण करतात, म्हणून त्यांना "धम्म" (धर्म) असे म्हणतात. "धर = धारणे" या धातूपासून "खीसु" इत्यादी सूत्राने "म" प्रत्यय लागतो. धर्मांचा समूह म्हणजे "धम्मजात", किंवा धर्मच जे उत्पन्न झाले आहे ते "धम्मजात". संबोधी प्राप्त करून देणारे आणि ते धम्मजात, असा हा विशेषण समास आहे. "संपूरयन्" (पूर्ण करत असताना) याचे हे कर्म आहे. "संपूरयन्" म्हणजे प्रयोगसंपत्तीच्या योगाने, दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी हस्तगत झालेले निर्वाण देखील सोडून देऊन, पूर्वोक्त करुणागुणाच्या योगाने शीतल झालेल्या हृदयामुळे "अत्यंत असह्य अशा संसारदुःखात पडलेल्या या प्राण्यांना मी त्या महादुःखातून कसे मुक्त करू?" अशा प्रकारे संसारदुःखातून मुक्त करण्याच्या एकमेव हेतूने (पारमितांना) चांगल्या प्रकारे पूर्ण करत, वाढवत, वृद्धी, विरूढी आणि विपुलतेला प्राप्त करून देत, असे म्हटले आहे. हे देखील दुःख अनुभवण्याचे कारणच आहे, आणि त्यांची "महादयता" (महान दयाळूपणा) हे याचे परंपरा-कारण (अप्रत्यक्ष कारण) आहे. जे शारीरिक सुखाला वाईट प्रकारे नष्ट करते, अशा अर्थी "दु" पूर्वपद असलेल्या "खन्" धातूपासून "क्वि" प्रत्यय लागून "दुःख" हा शब्द बनतो. दुःख म्हणजे शारीरिक दुःखद वेदना. ते कसे आहे? हे सांगताना "अनन्तरूपं" असे म्हटले आहे. येथे "रूप" शब्द "पियरूपं" (प्रिय रूप) इत्यादी शब्दांप्रमाणे स्वभाववाचक आहे. आणि ते दुःखस्वभाव अनंत कारणांमुळे अनंत आहेत, म्हणून ज्याचा स्वभाव अनंत आहे ते "अनन्तरूप" होय. त्या दुःखाचा त्यांनी अनुभव घेतला (सहन केले). कशाप्रमाणे? हे सांगताना "सुखं व" (सुखाप्रमाणे) असे म्हटले आहे. जे शारीरिक बाधेला चांगल्या प्रकारे नष्ट करते ते "सुख" होय. "इव" (प्रमाणे) हा शब्द समानधर्माने युक्त अशा उपमेचा द्योतक आहे. कारण समानधर्मताच उपमा असते. म्हटलेच आहे— "उपमान आणि उपमेय यांच्यातील समानधर्माला उपमा म्हणतात." काय सांगितले आहे? "अनिष्ट अनुभवाच्या स्वभावाची असूनही, दुःखद वेदना ही केवळ अनुभवण्याच्या सामान्य स्वभावामुळे आणि महाकारुणिकाच्या विशेष आशयसंपत्तीच्या योगामुळे सुखासारखीच बनते; म्हणून त्यांनी त्या दुःखाला देखील सुखाप्रमाणेच अनुभवले." अन्यथा संपूर्ण जगाचा संसारदुःखातून उद्धार कसा बरं होऊ शकला असता? अथवा, सुखाचा अनुभव घेणाऱ्याप्रमाणे, इतरांना सहन न होणारे ते दुःख देखील संपूर्ण जगाच्या हितासाठीच हितकारक मानून त्यांनी अनुभवले, असा अर्थ आहे. म्हणूनच "अखिन्नरूपो" असे म्हटले आहे. ज्याचा स्वभाव खिन्न न होणारा (थकवा न जाणवणारा) आहे, असा याचा विग्रह आहे.

Taṃ dhammarājanti yoti aniyamaniddiṭṭhassa vuttaguṇavisesādhāra puggalassaniyamanavacanaṃ, dhammena rājati no adhammenāti vā, attanā paṭividdhassa sāmibhāvena dhammassa rājā sāmīti vā, attanā paṭivijjhiyamāne dhamme paṭivijjhantova tattha rājati dippatīti vā, parūpakāravasena tadatthāyeva paṭipannattā paresaṃ dhammaṃ rājeti pakāsetīti vā dhammarājā, taṃ dhammarājaṃ namitvāti sambandho, namassitvāti attho, kīdisanti āha-‘jitamāravīraṃ sudhanta sovaṇṇanibha’nti. Tattha māro ca so vīrocāti māravīro jito vidtedhastabalo māravīro nāti jitamāravīro, taṃ, kiñcāpi devaputtakilesābhisaṅkhāramaccukkhandha mārā-nena jitā eva, tathāpi vīrasaddasannidhānena devaputtamāre gahite taṃvijayā aññepi jitā eva nāma hontīti viññeyyaṃ, suṭṭhu dhantaṃ dhamitaṃ uddharitaṃ sudhantaṃ, suvaṇṇameva sovaṇṇaṃ, sudhanta ca taṃ sovaṇṇañca, tasseva nibhā sobhā asseti samāso, athavā sudhantañca taṃ suvaṇṇaṃ ceti samāse tassidanti ‘‘ṇo’’ti (4-34) ṇappaccaye ‘‘majjhe’’ti (4-126) majjhavuddhiyaṃ sudhantasovaṇṇaṃ paṭimārūpaṃ, tena nibho sadiso, taṃ.

"तं धम्मराजं" (त्या धम्मराजाला) हे "यो" (जो) या अनिश्चित शब्दाने दर्शवलेल्या आणि पूर्वोक्त गुणविशेषांचे आधार असलेल्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) निश्चित करणारे वचन आहे. जे धर्माने शोभतात, अधर्माने नाही, म्हणून ते "धम्मराज" होत. किंवा स्वतः साक्षात्कृत केलेल्या धर्माचे स्वामी असल्यामुळे ते "धर्माचे राजा" म्हणजेच स्वामी होत. किंवा स्वतः साक्षात्कृत केल्या जाणाऱ्या धर्माचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करत असतानाच जे तेथे शोभतात (प्रकाशतात), म्हणून ते "धम्मराज" होत. किंवा परोपकाराच्या भावनेने त्याचसाठी प्रवृत्त झाल्यामुळे जे इतरांना धर्म प्रकाशित करतात (प्रकट करतात), म्हणून ते "धम्मराज" होत. "त्या धम्मराजाला नमस्कार करून" असा संबंध आहे, म्हणजेच नमस्कार करून असा अर्थ आहे. ते कसे आहेत? हे सांगताना "जितमारवीरं सुधन्त सोवण्णनिभं" (जिंकला आहे मारवीर ज्यांनी आणि जे उत्तम प्रकारे शुद्ध केलेल्या सोन्यासारखे तेजस्वी आहेत) असे म्हटले आहे. तेथे "मार" आणि तोच "वीर" म्हणजे "मारवीर". ज्याचा पराभव करून त्याचे बळ नष्ट केले आहे असा मारवीर ज्यांनी जिंकला आहे, ते "जितमारवीर" होत, त्यांना. जरी त्यांनी देवपुत्रमार, क्लेशमार, अभिसंस्कारमार, मृत्यूमार आणि स्कंधमार या सर्व मारांना जिंकलेच आहे, तरीही "वीर" शब्दाच्या सान्निध्यामुळे येथे "देवपुत्रमार" ग्रहण केला असता, त्याच्या विजयाने इतरही मार जिंकले गेले आहेत, असे समजावे. उत्तम प्रकारे तापवलेले, शुद्ध केलेले म्हणजे "सुधन्त". सुवर्ण म्हणजेच "सोवण्ण" (सोने). उत्तम प्रकारे शुद्ध केलेले आणि ते सोने, त्याचीच प्रभा (शोभा) ज्यांच्या अंगी आहे, असा हा समास आहे. अथवा, "सुधन्त" आणि ते "सुवर्ण" अशा समासात "तस्सिदं" या अर्थी "णो" (४-३४) या सूत्राने "ण" प्रत्यय लागून आणि "मज्झे" (४-१२६) या सूत्राने मध्यवृद्धी होऊन "सुधन्तसोवण्ण" म्हणजे सोन्याची मूर्ती असा अर्थ होतो, तिच्यासारखे जे सदृश (तेजस्वी) आहेत, त्यांना.

Ettāvatā ca –

आणि एवढ्याने –

Hetu phalaṃ parattho ca, sabbopi thutisaṅgaho;

Hetu sambodhito, pubbeva, yamaññaṃ tatoparīti.

हेतू, फल आणि परार्थ, हा सर्वच स्तुतीचा संग्रह आहे; संबोधीच्या पूर्वी जे आहे ते 'हेतू' आणि त्यानंतरचे जे आहे ते इतर (फल व परार्थ) होय.

Vuttahetuphalasattopakāravasena [Pg.6] buddharatanassa thutipubbakampaṇāmaṃ dassetvā idāni dhammarājena tenāpi pūjanīyassa dhammaratanassa nipaccakāraṃ dassetuṃ‘dhammañca mohandhatamappadhaṃsi’nti āha, tattha ca saddo ‘dhammañca namitvā’ti namassanakriyāya dhammaṃ sampiṇḍeti, kimbhūtanti āha, ‘mohandhatamappadhaṃsi’nti, muyhatīti moho=aññāṇaṃ, andhayati samatthacakkhuviññāṇaparihānenāti andhaṃ, andhañca taṃ tamañceti andhatamaṃ=bāḷhatimiraṃ, mohoyeva taṃsadisatāya andhatamanti mo handhatamaṃ, taṃ padhaṃseti pakārena nāseti sīlenāti mohandhatamappadhaṃsī, pasaddassapakāsanatthaṃ hitvā pakāratthasseva gahaṇato pariyattiyā saha–

कथित हेतू, फल आणि प्राण्यांच्या उपकाराच्या वशाने बुद्धरत्नाला स्तुतीपूर्वक नमस्कार दर्शवून, आता धर्मराजाद्वारे (बुद्धांद्वारे) देखील पूजनीय असलेल्या धर्मरत्नाला आदरभाव दर्शवण्यासाठी 'धम्मञ्च मोहन्धतमप्पधंसि' (आणि मोहरूपी अंधकाराचा नाश करणाऱ्या धम्माला) असे म्हटले आहे. तेथे 'च' हा शब्द 'धम्माला नमस्कार करून' या नमस्कार करण्याच्या क्रियेमध्ये धम्माचा समावेश करतो. तो (धम्म) कसा आहे? हे सांगताना 'मोहन्धतमप्पधंसि' (मोहरूपी अंधकाराचा नाश करणारा) असे म्हटले आहे. जो मोहित करतो तो 'मोह' म्हणजेच अज्ञान. जे सक्षम चक्षु-विज्ञानाचा (दृष्टीचा) नाश करून आंधळे करते ते 'अंध'. जे अंध आणि अंधकारमय आहे ते 'अंधतम' म्हणजेच घोर अंधकार. मोहच त्याच्याशी साम्य असल्यामुळे 'अंधतम' आहे, म्हणून 'मोहांधतम' (मोहरूपी घोर अंधकार). त्याचा प्रकर्षाने नाश करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'मोहन्धतमप्पधंसि' (मोहरूपी अंधकाराचा प्रकर्षाने नाश करणारा). 'प' या उपसर्गाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी (इतर अर्थ) सोडून केवळ 'प्रकर्ष' हाच अर्थ ग्रहण केल्यामुळे, परियत्तीसह (परियत्ति धम्मासह) —

Sotāpattādayo maggā,cattāro tapphalānica;

Cattāri atha nibbānaṃ, dhammā lokuttarā navāti.

सोतापत्ती इत्यादी चार मार्ग, त्यांची चार फळे आणि निर्वाण; हे नऊ लोकोत्तर धम्म आहेत.

Vuttanavalokuttarammo gahitāti viññātabbaṃ, aññathā arahattamaggova gayheyya, kasmā panettha mohasseva pahānaṃ vuttaṃ, netaresanti tammūlakattā sabbakilesānaṃ, tappahānasmiñhi vuccamāne tammukhenetaresampi pahānaṃ vuttameva hotīti.

येथे कथित नऊ लोकोत्तर धम्म ग्रहण केले आहेत असे समजावे, अन्यथा केवळ अरहत्तमार्गच ग्रहण केला गेला असता. परंतु येथे केवळ मोहाचाच प्रहाण (नाश) का सांगितला आहे, इतरांचा का नाही? कारण सर्व क्लेश हे मोहमूलक असतात. कारण त्याचा (मोहाचा) प्रहाण सांगितला असता, त्याद्वारे इतरांचाही प्रहाण सांगितल्यासारखेच होते.

Evaṃ dhammaratanassa namakkāraṃ dassetvā idāni tadādhārabhūtasaṅgharatanaṃ namassituṃ ‘saṅghaṃ tathā saṅghaṭitaṃ guṇehī’ti vuttaṃ, tattha tathāsaddo samuccaye vā, vacoyuttiyaṃ vā, vacoyuttipakkhe ca saddo ānetvā sambandhitabbo, kilesādayo saṃhanati hiṃsatīti saṅgho, saṃpubbato hanatismā kvimhi ‘‘kvimhi ghoparipaccasamo hī’’ti (5.100) hanassa gho, kilesahiṃsanañcettha tadaṅgādivasena gahitaṃ, guṇehīti sāmaññaniddesato sammutisaṅghena saddhiṃ

अशा प्रकारे धर्मरत्नाला नमस्कार दर्शवून, आता त्याचा आधार असलेल्या संघरत्नाला नमस्कार करण्यासाठी 'sanhga tathā sanhgaṭitaṃ guṇehī' (तसेच गुणांनी युक्त असलेल्या संघाला) असे म्हटले आहे. तेथे 'तथा' हा शब्द समुच्चयार्थी किंवा वाक्यरचनेच्या अर्थाने आहे. वाक्यरचनेच्या पक्षात 'च' हा शब्द आणून त्याचा संबंध जोडला पाहिजे. जो क्लेशादींचा नाश करतो तो 'संघ'. 'सम्' उपसर्गापूर्वक 'हन्' धातूला 'क्वि' प्रत्यय लागून, 'क्विम्हि घोपरि...' या सूत्रानुसार 'हन्' च्या जागी 'घ' होतो. आणि येथे क्लेशांचा नाश हा तदंग-प्रहाण इत्यादींच्या वशाने ग्रहण केला आहे. 'गुणेहि' (गुणांनी) या सामान्य निर्देशामुळे संमुती-संघासोबत—

Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phaleṭhitā;

Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhitoti.

चार प्रतिपन्न (मार्गावर आरूढ असलेले) आणि चार फलामध्ये स्थित असलेले; हाच तो ऋजू (सरळ मार्गगामी) संघ आहे, जो प्रज्ञा आणि शीलाने समाहित आहे.

Vuttaaṭṭhaariyapuggalā [Pg.7] gayhanti, guṇehīti lokiyalokuttarehi sīlādiguṇehi, saṅghaṭitanti saṃhataṃ.

कथित आठ आर्यपुद्गल ग्रहण केले जातात. 'गुणेहि' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर अशा शील इत्यादी गुणांनी. 'sanhgaṭitaṃ' म्हणजे संघटित (एकत्रित किंवा युक्त).

Evamanantarāyena ganthaparisamāpanatthamananta guṇavisiṭṭhalokattayaggasīkhāmaṇibhūtassa ratanattayassa paṇāmaṃ dassetvā idāni gantha kattādiyathāvuttatthopadassana pubbaṅgamamattanā samārabhitabbaṃ gantha karaṇaṃ paṭiññātukāmo’yo iddhimantesū’tiādimāha, tattha ‘yo’ti imassa ‘tannāmadheyyenā’ti iminā sambandho, etāya sattā ijjhanti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi=iddhividhādayo lokiyā lokuttarā ca sā etesamatthīti iddhimanto, tesu iddhimantesu, iddhimantānaṃ mahāsāvakānaṃ majjheti attho, mahattappattoti mahattaṃ mahantabhāvaṃ gato, tannāmadheyyenāti tasseva nāmadheyyamassāti tannāmadheyyo, tena, tapodhanenāti muninā, kiṃ vuttaṃ hoti- ‘‘etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ moggallāno’’ti bhagavatā iddhimantesu etadagge ṭhapito mahāmoggallānatthero nāma yo dutiyo aggasāvako… (tena samānanāmadheyyenāti) tamapadisanto-yamācariyo anuddhatabhāvena ujunākkamena nāmādikamavatvā vaṅkavuttiyā attano moggallānoti nāmaṃ mahāsāmiṭṭhānantarappattiṃ kālocitapaññā veyyattiyaṃ buddhasāsanopakāritādiñca vibhāveti. ‘Yaṃ racita’nti sambandho, racitanti kataṃ, kinti āha saddasattha’nti, saddasatthaṃ nāma sutta, saddalakkhaṇabyākaraṇādyaparanāmadheyyaṃ, suttaṃ(hi) ‘saddā (lakkhīyanti) sāsīyanti anusāsīyanti pakatippaccayādivibhāgakappanāya etenā’ti saddalakkhaṇanti ca ‘byākarīyanti saddanipphādanavasena kathīyanti etenā’ti byākaraṇanti ca vuccati, aparampana vutyādi tadupakaraṇabhāvena saddasatthaṃ saddalakkhaṇaṃ byākaraṇanti ca vuccatīti daṭṭhabbaṃ, anunanti tabbisesanaṃ, asesalakkhiyopasaṅgāhakabhāvena vattabbassāparassābhāvā sampuṇṇanti attho, athāti anantaratthe nipāto, saddasattharacanānantaranti attho, tasseti saddasatthassa, vutti ca [Pg.8] samāsā katāti sambandho, suttaṃ vivarīyati etāyāti vutti, samassate saṅkhipīyatīti samāsā.

अशा प्रकारे, ग्रंथाच्या निर्विघ्न समाप्तीसाठी, अनंत गुणांनी विशिष्ट आणि तिन्ही लोकांचे शिरोमणी असलेल्या त्रिरत्नांना नमस्कार दर्शवून, आता ग्रंथकर्त्याद्वारे पूर्वोक्त अर्थाचे प्रदर्शन करण्याच्या उद्देशाने स्वतः सुरू करावयाच्या ग्रंथनिर्मितीची प्रतिज्ञा करण्याची इच्छा धरून 'यो इद्धिमन्तेसु' (जो ऋद्धिमंतांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यो' (जो) याचा 'तन्नामधेय्येन' (त्याच्या नावाने) याच्याशी संबंध आहे. जिच्याद्वारे प्राणी समृद्ध, वृद्ध आणि श्रेष्ठतेला प्राप्त होतात ती 'इद्धी' (ऋद्धी) = इद्धिविधी इत्यादी लौकिक आणि लोकोत्तर ऋद्धी. ती (ऋद्धी) ज्यांच्याकडे आहे ते 'इद्धिमंत' (ऋद्धिमंत); 'त्या इद्धिमंतांमध्ये' म्हणजेच इद्धिमंत महाश्रावकांच्या मध्ये, असा अर्थ आहे. 'महत्तप्पत्तो' म्हणजे मोठेपणाला (महानतेला) प्राप्त झालेला. 'तन्नामधेय्येन' म्हणजे ज्याचे तेच नाव आहे तो 'तन्नामधेय', त्याच्याद्वारे. 'तपोधनेन' म्हणजे मुनीद्वारे. काय म्हटले आहे? 'भिक्खूंनो, माझ्या इद्धिमंत श्रावक भिक्खूंमध्ये महामोग्गल्लान हा सर्वश्रेष्ठ आहे' असे भगवंतांनी इद्धिमंतांमध्ये अग्रस्थानी स्थापित केलेले जे दुसरे अग्रश्रावक महामोग्गल्लान थेर आहेत... (त्याच्याशी समान नाव असलेल्या) असा निर्देश करत - जे आचार्य नम्रतेमुळे सरळ मार्गाने स्वतःचे नाव इत्यादी न सांगता, वक्र रीतीने (परोक्षपणे) आपले 'मोग्गल्लान' हे नाव, महास्वामी पदाची प्राप्ती, कालोचित प्रज्ञा, नैपुण्य आणि बुद्धशासनाला केलेले उपकार इत्यादी प्रकट करतात. 'यं रचितं' (जे रचले गेले) असा संबंध आहे; 'रचितं' म्हणजे केलेले (रचलेले). काय (रचले)? तर 'सद्दसत्थं' (शब्दशास्त्र) असे म्हटले आहे. शब्दशास्त्र म्हणजे सूत्र, ज्याचे दुसरे नाव 'शब्दलक्षण' किंवा 'व्याकरण' इत्यादी आहे. कारण सूत्रामध्ये 'याच्याद्वारे प्रकृती, प्रत्यय इत्यादींच्या विभागाच्या कल्पनेने शब्दांचे लक्षण केले जाते, शासन केले जाते, अनुशासन केले जाते' म्हणून याला 'शब्दलक्षण' असेही म्हणतात. आणि 'याच्याद्वारे शब्दांच्या निष्पत्तीच्या वशाने स्पष्टीकरण केले जाते' म्हणून याला 'व्याकरण' असेही म्हटले जाते. याशिवाय, वृत्ती इत्यादी त्याच्या उपकारक असल्यामुळे त्यांनाही 'शब्दशास्त्र', 'शब्दलक्षण' आणि 'व्याकरण' म्हटले जाते, असे समजावे. 'अनूनं' (उणे नसलेले) हे त्याचे विशेषण आहे; सर्व लक्ष्यांचा संग्रह करत असल्यामुळे, आणखी काही सांगायचे शिल्लक न राहिल्याने ते 'संपूर्ण' आहे, असा अर्थ आहे. 'अथ' हा नंतरच्या अर्थातील निपात आहे; शब्दशास्त्राच्या रचनेनंतर, असा अर्थ आहे. 'तस्स' म्हणजे त्या शब्दशास्त्राची, 'वृत्ती आणि समास केले गेले' असा संबंध आहे. जिच्याद्वारे सूत्राचे विवरण केले जाते ती 'वृत्ती'. जे संकुचित (संक्षिप्त) केले जाते तो 'समास'.

Tassāpīti vuttiyāpi, saṅgahetvā saddavasena saṅkucitaṃ viya katvā khipanaṃ saṅkhepo, tassa nayo kamo saṅkhepanayo, tena, bhovāti yo saddasatthassa vuttiyā ca kattā so eva, idāni suttavuttiracanānantaramavasarappatte imasmiṃ kāle, samārabheyya sammā ārambhaṃ kareyya bahunnaṃ kriyākkhaṇānamādibhūtaṃ kriyākkhaṇamanutiṭṭheyya, kinti saṃvaṇṇanaṃ, saṃvaṇṇīyati attho etāyāti saṃvaṇṇanā, pañcīyati vipañcīyati byattī karīyati vutti attho etāyāti vā, taṃ pañcayatīti vā laddhanāmapañcikā, taṃ.

'तस्सापि' म्हणजे त्या वृत्तीचा देखील. संग्रह करून, शब्दांच्या वशाने संकुचित केल्यासारखे करून मांडणे म्हणजे 'संक्षेप'. त्याची पद्धत किंवा क्रम म्हणजे 'संक्षेप-नय', त्याच्याद्वारे. 'भो' म्हणजे जो शब्दशास्त्राचा आणि वृत्तीचा कर्ता आहे तोच. आता सूत्र आणि वृत्तीच्या रचनेनंतर प्राप्त झालेल्या या प्रसंगी (काळात). 'समारभेय्य' म्हणजे सम्यक आरंभ करावा, अनेक क्रिया-क्षणांचे आदिरूप असलेल्या क्रिया-क्षणाचे अनुष्ठान करावे. काय (आरंभ करावा)? तर 'संवण्णना' (टीका). जिच्याद्वारे अर्थाचे सम्यक वर्णन केले जाते ती 'संवण्णना' (टीका). किंवा जिच्याद्वारे वृत्तीचा अर्थ प्रपंचित (विस्तारित), विप्रपंचित आणि स्पष्ट केला जातो, किंवा जे त्याला प्रपंचित करते म्हणून 'पंजिका' हे नाव प्राप्त झालेली, ती (पंजिका टीका).

Evamattanā karaṇīyasatthampaṭijānitvā tadanantaraṃ ‘‘dve me bhikkhave paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāya (katame dve) parato ca ghoso (ajjhattañca) yoniso manasikāro’’ti vacanato sammāsavanapaṭibaddhā sabbāpi sāsana (ppaṭi) sampattīti sāsanappaṭipattiyā byākaraṇassa mūlakāraṇattā taṃ savane sādhujane niyojento ‘taṃ sārabhūta’ntiādimāha, tattha tanti yasaddavirahepi adhikatattā saṃvaṇṇanaṃ parāmasati, taṃ suṇantū’ti sambandho, sādhūti savanakriyāvisesanaṃ, atthānurūpaṃ byañjanaṃ, byañjanānurūpañca atthaṃsallakkhetvā anaññamanā hutvā sakkaccaṃ suṇantūti attho suvaṇṇabhājane nikkhittasīhavasāviya avinassamānaṃ katvā hadaye ṭhapanavasena, sakkaccasavanameva hi sotūnamatthāvahaṃ hotīti, santoti savanakriyāya kattāro dasseti, tathā sātisayabyākaraṇaṃ… tathāvidhā eva sappurisā sādhukaṃ sotukāmā hontīti, kimbhūtanti āha ‘sārabhūta’ntiādi, bhūtasaddo ettha ‘‘bhūtasmiṃ pācittiya’ntiādīsu viya vijjamānattho, phegguttābhāvena apariccajanīyatāya sāro thiraṃ so attho byañjanañca assā atthīti sārā ca sā bhūtāca, atha vā lokiyalokuttaraguṇātisayasādhanekasādhanabhāvato seṭṭhaṭṭhena sārañca sā bhūtācāti sārabhūtā, taṃ gantho yevettha saṅkhepito, attho pana nayaggāhitatāyapi sabbathā dassitoyevāti [Pg.9] vipulaṃ atthaṃ gaṇhātīti vipulatthagāhī, taṃ, vidhīyamānavaṇṇanākkamavisesena byākulassa vaṇṇanākkamassa nirasanato natthi ākulaṃ kiñci assāti anākulaṃ, taṃ, iminā ca kaccāyanavuttivaṇṇanāsu na tathābhāvaṃ dasseti.

अशा प्रकारे स्वतःच्या कर्तव्य-शास्त्राची प्रतिज्ञा करून, त्यानंतर "भिक्खूहो, सम्यक् दृष्टीच्या उत्पत्तीसाठी दोन प्रत्यय (कारण) आहेत. कोणते दोन? परतो घोष (दुसऱ्याकडून ऐकणे) आणि (अध्यात्मिक) योनिमनसिकार (योग्य विचार)" या वचनानुसार सर्व शासन-संपत्ती (धम्म-संपत्ती) ही सम्यक् श्रवणावरच अवलंबून असते. म्हणून शासन-प्रतिपत्तीच्या (धम्म-आचरणाच्या) स्पष्टीकरणाचे मूळ कारण असल्यामुळे, सज्जनांना त्या श्रवणामध्ये प्रवृत्त करत 'तं सारभूतं' (ते सारभूत) इत्यादी म्हणाले. तेथे 'तं' (ते) हा शब्द 'य' (जो) शब्दाच्या अभावीही अधिकृत असल्यामुळे वर्णनाचा (टीकेचा) निर्देश करतो, 'ते ऐकावे' असा संबंध आहे. 'साधू' हे श्रवण क्रियेचे विशेषण आहे. अर्थाला अनुरूप व्यंजन (शब्द) आणि व्यंजनाला अनुरूप अर्थ लक्षात घेऊन, एकाग्र चित्त होऊन आदरपूर्वक ऐकावे असा अर्थ आहे. सोन्याच्या पात्रात ठेवलेल्या सिंहाच्या चरबीप्रमाणे (नष्ट न होऊ देता) हृदयात धारण करण्याच्या अर्थाने; कारण आदरपूर्वक श्रवण करणेच श्रोत्यांसाठी हितकारक ठरते. 'संतो' (सज्जन) हा शब्द श्रवण क्रियेचे कर्ते दर्शवतो. तसेच अतिशय स्पष्टीकरण... अशा प्रकारचेच सत्पुरुष चांगल्या प्रकारे ऐकण्याची इच्छा बाळगणारे असतात. ते कसे आहे? हे सांगण्यासाठी 'सारभूतं' इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'भूत' शब्द "भूतस्मिं पाचित्तियं" इत्यादींमधील अस्तित्वाच्या अर्थासारखा आहे. फोलपणा नसल्यामुळे न सोडता येण्याजोगा असा जो स्थिर अर्थ आणि व्यंजन ज्यामध्ये आहे ते 'सार' आणि 'भूत' आहे. किंवा लौकिक आणि लोकोत्तर गुणांच्या अतिशय साधनेचे एकमेव साधन असल्यामुळे श्रेष्ठ अर्थाने 'सार' आणि 'भूत' म्हणजेच 'सारभूत' होय. तो ग्रंथच येथे संक्षेपाने मांडला आहे, परंतु अर्थ तर नय-ग्रहणामुळे सर्व प्रकारे दर्शविलाच आहे, म्हणून जो विपुल अर्थ ग्रहण करतो तो 'विपुलत्थगाही' (विपुल अर्थ ग्रहण करणारा) होय, त्याला. विहित केलेल्या वर्णन-क्रमाच्या विशेषतेने व्याकुळ (अस्पष्ट) वर्णन-क्रमाचे निरसन केल्यामुळे ज्यामध्ये काहीही व्याकुळता (गुंतागुंत) नाही तो 'अनाकुलं' (व्याकुळता नसलेला) होय, त्याला. याद्वारे कच्चायन-वृत्तीच्या वर्णनांमध्ये तशी स्थिती नसल्याचे दर्शविले आहे.

Tadevamadhikatattāyevāyamācariyo ganthārambhe’mahādayo yo’tiādike paṭipajjitvā dāni attanā vaṇṇanīyassa ganthassādi bhūtaṃ vākyamanadhikataparihāramukhenevopanyasya byākhyātumāha- ‘idhā’tiādi, tattha idhāti imasmiṃ māgadhikasaddalakkhaṇaviracanādhikāre, māgadhānaṃ saddānaṃ idanti māgadhikaṃ, māgadhikaṃ saddalakkhaṇanti visesana samāso, viracayitukāmoti kattukāmo, ratiṃjanetīti ratanaṃ, ramayatī ti (vā) ratanaṃ anappaccayena, athavā yaṃ loke cittīkatādikaṃ ratananti vuccati, idampi taṃ sadisatāya ratananti vuccati, tathācāhu–

त्यामुळे अशा प्रकारे अधिकृत असल्यामुळेच या आचार्यांनी ग्रंथाच्या आरंभी 'महादयो यो' इत्यादींचे प्रतिपादन करून, आता स्वतः वर्णन करावयाच्या ग्रंथाचे आदिभूत वाक्य अनधिकृत परिहाराच्या मुखानेच मांडून त्याचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'इध' (येथे) इत्यादी म्हटले. तेथे 'इध' म्हणजे या मागधी शब्दलक्षणाच्या (व्याकरणाच्या) रचनेच्या अधिकारात. मागधी शब्दांचे हे ते 'मागधिक', 'मागधिक शब्दलक्षण' हा विशेषण समास आहे. 'विरचयितुकामो' म्हणजे रचना करण्याची इच्छा असणारा. 'रतिं जनेति' (आनंद निर्माण करतो) म्हणून 'रतनं' (रत्न), किंवा 'रम्यते' (रममाण करतो) म्हणून 'रतनं' (अन्-प्रत्ययाने). अथवा लोकात ज्याला आदरणीय इत्यादी मानून 'रत्न' म्हटले जाते, त्यालाही त्याच्या समानतेमुळे 'रत्न' म्हटले जाते. आणि तसे म्हटलेही आहे–

Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatīti.

"जे आदरणीय, बहुमूल्य, अतुलनीय, ज्याचे दर्शन दुर्लभ आहे आणि जे श्रेष्ठ सत्पुरुषांद्वारे उपभोगले जाते, त्याला 'रत्न' म्हटले जाते."

Buddhādīnametamadhivacanaṃ, tayo avayavā assāti tayaṃ, samudāyo, ratanānaṃ tayaṃ ratanattayaṃ, avayavavinimmuttassa pana samudāyassa abhāvato tīṇi eva ratanāni vuccanti, paṇamanaṃ paṇāmo, ratanattayaguṇaninnatā, paṇamanti etāyāti vā paṇāmo, paṇāmakriyānipphādikā kusalacetanā, ratanattayassa paṇāmoti chaṭṭhīsamāso, abhidhīyati paṭipādīyatītyabhidheyyo samuditena satthena vacanīyattho, yena ca yo paṭipādīyati so tassa attho hotīti, so ca pakatippaccayādivibhāgakappanāya saddānaṃ saṅkharaṇaṃ, saddasatthena hi saddasaṅkharaṇameva paṭipādīyati, (ratanattayappaṇāmo ca abhidheyyo ca) ratanattayappaṇāmābhidheyyanti catthasamāso, tassa sandassanaṃ attho yassāti aññapadattho, kintaṃ vākyaṃ, tā vāti vākyālaṅkāre, nanucevamadhikatattepi abhidheyyamattamevadassetabbaṃ [Pg.10] siyā kiṃ vācāpaṇāmena, kāyamanomayenāpi puññāti sayappattiyā abhisamīhitatthasiddhi hotevāti codanaṃ manasi nidhāya vacīpaṇāmassa paratthasannissayatañca tasseva vibhāgena payojanañca dassetumāha- ‘tattha’iccādi, guṇasaddo ettha ‘‘sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhā’’tiādīsu viya ānisaṃsaṭṭho, guṇānamānisaṃsānaṃ anukūlaṃ anuguṇaṃ, hetumantavisesanametaṃ, padhānabhāvaṃ nītaṃ paṇītaṃ atiuttamanti attho, atīsayena paṇītaṃ paṇītataraṃ, cittassasantānaṃ pabandho cittasantānaṃ, paṇītatarañca taṃ cittasantānañca, anuguṇañca taṃ paṇītataracittasantānañcāti visesanasamāso, tappaṇāmakaraṇena anuguṇa…pe… santānaṃ yesanti aññapadattho, tesaṃ, yathā te sotāro ratanattayassa paṇāmakaraṇena puññātisayappaṭilābhā anekānisaṃsātisayappaṭilābhānukūla cittasantānatāya padhānataracittasantānā honti, tathā pavattānanti adhippāyo, idampi adhigatā…pe… ntarādhānantīmesaṃ hetubhāvena tiṭṭhati, adhigatā pattā aneke bahū ānisaṃsavisesā āyu vaṇṇasukhabalapaṭibhānādayo yesanti viggaho, visositā sukkhāpitā antarāyā bhayādayo ajjhattikā bāhiyā vā yesaṃ tathāvidhānaṃ sotūnaṃ, etepi abhi,pe,ddhatthanti iccassa hetū, abhisamīhitassa anuṭṭhitassa kataniṭṭhitassa ganthassa avabodhoyeva phalaṃ, tassa sijjhanatthaṃ, kintaṃ ratanattayappaṇāmasandassanaṃ.

हे बुद्ध इत्यादींचे अधिवाचन (नाव) आहे. ज्याचे तीन अवयव (भाग) आहेत ते 'त्रय' म्हणजे समूह. रत्नांचे त्रय म्हणजे 'रत्नत्रय'. अवयवांशिवाय समूहाचे अस्तित्व नसल्यामुळे तीनच रत्ने म्हटली जातात. नमन करणे म्हणजे 'प्रणाम' (आदर व्यक्त करणे), रत्नत्रयाच्या गुणांप्रती नम्र होणे. किंवा ज्याच्याद्वारे नमन केले जाते तो 'प्रणाम' होय, प्रणाम क्रिया निष्पन्न करणारी कुशल चेतना. 'रत्नत्रयाचा प्रणाम' हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे. जे सांगितले जाते किंवा प्रतिपादन केले जाते ते 'अभिधेय' म्हणजे संपूर्ण शास्त्राद्वारे सांगण्याजोगा अर्थ. आणि ज्याच्याद्वारे जो प्रतिपादित केला जातो तो त्याचा अर्थ असतो, आणि तो म्हणजे प्रकृती-प्रत्यय इत्यादींच्या विभाग कल्पनेने शब्दांचे संस्कार करणे (व्याकरण करणे); कारण शब्दशास्त्राद्वारे शब्दांचे संस्कार करणेच प्रतिपादित केले जाते. (रत्नत्रय प्रणाम आणि अभिधेय) 'रत्नत्रयप्रणामाभिधेय' हा द्वंद्व समास आहे. त्याचे सम्यक् दर्शन हाच ज्याचा प्रयोजन (अर्थ) आहे तो अन्यपदार्थ होय. ते वाक्य कोणते? 'ता वा' हे वाक्याच्या अलंकारात आहे. जर असे असेल, तर अधिकृत असूनही केवळ अभिधेयच दर्शवायला हवे होते, वाणीच्या प्रणामाची काय गरज? कायिक आणि मानसिक पुण्यातिशयाच्या प्राप्तीने इच्छित अर्थाची सिद्धी होतेच, अशी शंका मनात ठेवून, वाणीच्या प्रणामाचे दुसऱ्यांवर अवलंबून असणे आणि त्याचेच विभागाने प्रयोजन दर्शवण्यासाठी 'तत्थ' (तेथे) इत्यादी म्हणाले. येथे 'गुण' शब्द "सतगुणा दक्खिणा पाटिकंखा" (शंभर पटीने दक्षिणेची अपेक्षा करावी) इत्यादींमधील 'आशंस' (फायदा/पुण्य) या अर्थाने आहे. गुणांच्या म्हणजेच फायद्यांच्या अनुकूल असणारे ते 'अनुगुण'. हे हेतूयुक्त विशेषण आहे. प्रधान भावाला प्राप्त झालेले ते 'प्रणीत' म्हणजे अतिउत्तम असा अर्थ आहे. अतिशय प्रणीत ते 'प्रणीततर'. चित्ताचा प्रवाह म्हणजे 'चित्तसंतान'. प्रणीततर आणि ते चित्तसंतान, आणि अनुकूल आणि ते प्रणीततर चित्तसंतान—हा विशेषण समास आहे. त्या प्रणामाच्या करण्याने अनुकूल...पे... संतान ज्यांचे आहे तो अन्यपदार्थ होय, त्यांचे. ज्याप्रमाणे ते श्रोते रत्नत्रयाला प्रणाम केल्याने पुण्यातिशयाच्या प्राप्तीमुळे अनेक फायद्यांच्या अतिशय प्राप्तीला अनुकूल अशा चित्तसंतानामुळे अधिक प्रधान चित्तसंतान असणारे होतात, तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्यांचे, असा अभिप्राय आहे. हे देखील 'अधिगता'...पे... 'न्तराधान' यांच्या हेतूभावाने राहते. अधिगत म्हणजे प्राप्त झाले आहेत अनेक विविध फायदे—आयुष्य, वर्ण (कांती), सुख, बल, प्रतिभा इत्यादी ज्यांना, असा विग्रह आहे. शोषून घेतलेले (नष्ट केलेले) आहेत अंतराय (अडथळे)—भय इत्यादी आध्यात्मिक किंवा बाह्य ज्यांचे, अशा प्रकारच्या श्रोत्यांचे. हे देखील 'अभि...पे...द्धत्थं' याचे हेतू आहेत. इच्छित, आरंभिलेल्या आणि पूर्ण केलेल्या ग्रंथाचे आकलन हेच फळ आहे, त्याच्या सिद्धीसाठी. ते काय? रत्नत्रय प्रणामाचे सम्यक् दर्शन.

Saccaṃ punapi saccanti, bhujamukkhippa vuccate;

Sakattho natthī nattheva,parassatthamakubbatoti.

"हात वर करून पुन्हा पुन्हा हेच सत्य सांगितले जात आहे की, जो दुसऱ्याचे हित करत नाही, त्याचे स्वतःचे हित देखील कधीच होऊ शकत नाही."

Vacanato paratthova sappurisehi kattabbo, paratthe sampādite pana sakattho sampannova nāma siyāti manasi katvā āha- ‘etadevā’tiādi. Kāyamanosamācaraṇena sampajjamānañca vacīsamācaraṇena sampajjatevāti aneneva vākyena viññāyatīti avagantabbaṃ, buddhi pubbā yasmiṃ karaṇe taṃ buddhi pubbaṃ, taṃ sīlena karontā buddhipubbakārino, abhidheyyassa adhigamo jānanaṃ pubbo yassa so abhidheyyādhigamapubbako[Pg.11], avatāro pavatti, ekadesadassane ‘‘samuddo diṭṭho’’ti viya ekadesepi samudāyavohāradassanato pacchima pādenāti vuttaṃ, pacchimapādassekadesabhūtena ‘saddalakkhaṇa’miccanenāti attho, sādhiyaṃ saddānaṃ saṅkharaṇaṃ, sādhanaṃ byākaraṇaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ sabhāvo assāti sādhiyasādhanalakkhaṇo, sādhiyassedaṃ sādhanaṃ, sādhanassa cedaṃ sādhiyanti evamassedambhāvahetusabhāvo sambandhoti vuttaṃ hoti, payojanaṃ abhidheyyasaddopadassitaṃ saddasaṅkharaṇaṃ, tattha sambandhassantogadhattaṃ… sādhiyopadassanamukhena sādhanassāpi dassitattā nissayopadassanato, ussukkaṃ sammāvāyāmaṃ, buddhattaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, pūretvāti–

सत्पुरुषांनी (सप्पुरिसांनी) वचनाने परहितच केले पाहिजे, परहित साध्य झाल्यावर स्वहित देखील साध्य होतेच, असा विचार मनात ठेवून 'एतदेव' (हेच) इत्यादी म्हटले आहे. काय आणि मन यांच्या सदाचरणाने जे साध्य होते, ते वाणीच्या सदाचरणाने देखील साध्य होतेच, हे याच वाक्यावरून समजून घेतले पाहिजे. ज्या कृतीमध्ये बुद्धी (ज्ञान) पूर्वगामी असते, ती 'बुद्धिपुब्ब' (बुद्धिपूर्व) होय. जे शील पाळून ती कृती करतात, ते 'बुद्धिपुब्बकारिनो' (बुद्धिपूर्वक करणारे) होत. अभिधेय (प्रतिपाद्य विषय) समजून घेणे किंवा जाणणे ज्याच्या आधी होते, ते 'अभिधेय-अधिगम-पुब्बक' होय. 'अवतार' म्हणजे प्रवृत्ती (प्रवेश). एका भागाचे दर्शन झाल्यावर 'समुद्र पाहिला' असे म्हटल्याप्रमाणे, एका भागामध्येही संपूर्ण समुदायाचा व्यवहार होत असल्यामुळे 'अंतिम चरणाने' (पच्छिम पादेन) असे म्हटले आहे. याचा अर्थ अंतिम चरणाचा एक भाग असलेल्या 'सद्दलक्खण' (शब्दलक्षण/व्याकरण) याने असा आहे. साध्य म्हणजे शब्दांचे संस्कार करणे (शुद्ध करणे), साधन म्हणजे व्याकरण. ते लक्षण किंवा स्वभाव ज्याचा आहे, तो 'साधिय-साधन-लक्खण' (साध्य-साधन-लक्षण) होय. हे साध्याचे साधन आहे आणि हे साधनाचे साध्य आहे, अशा प्रकारे त्यांचा कार्य-कारण भाव हाच संबंध आहे, असे म्हटले आहे. प्रयोजन म्हणजे अभिधेय शब्दाने दर्शविलेले शब्दांचे संस्कार करणे होय, त्यात संबंधाचा अंतर्भाव होतो... साध्य दर्शविण्याच्या माध्यमातून साधनाचेही दर्शन घडत असल्यामुळे आणि आश्रय दर्शविला गेल्यामुळे, 'उत्सुकता' म्हणजे सम्यक व्यायाम (सम्मावायाम) आणि 'बुद्धत्व' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान (सब्बञ्ञुता-ञाण) पूर्ण करून...

Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatīti.

मनुष्यत्व, लिंगसंपत्ती (पुरुष असणे), हेतू, शास्त्यांचे (बुद्धांचे) दर्शन, प्रव्रज्या, गुणसंपत्ती, अधिकार आणि छंदता (तीव्र आकांक्षा) – या आठ गोष्टींच्या एकत्र येण्याने (समवधानाने) महासंकल्प (अभिनीहार) यशस्वी होतो.

Vuttaaṭṭhadhammasamannāgatena abhinīhārena samannāgatā hutvā yathāvutte pāramitādayo dhamme pūretvāti attho, āgatāti sattattiṃsabodhipakkhiyadhammānubrūhanena āgatā, idhāti imasmiṃ loke, āgatāti pattā uppannā, tathāgatoti yathā sampati jātā te bhagavanto sattapadavītihārena gatā, tathā ayampi uttarābhimukhaṃ gatoti attho, muhuttajātovāti sampatijāto eva, jātasamanantaramevāti vuttaṃ hoti, vikkamīti agamāsi, satta padāni gantvāna disā vilokesīti idaṃ ‘‘dhammatā esā bhikkhave sampati jāto bodhisattā samehi pādehi patiṭṭhahitvā’’ti eva mādikāya pāḷiyā sattapadavītihārūpariṭhitassa sabbadisānuvilokanassa vuttattā vuttaṃ, disā vilokesi samantatoti idampana ‘samehi pādehi phusī vasundhara’nti etassa anantaraṃ daṭṭhabbaṃ… pādehi vasundharāphusanānantarameva dasadisāvalokitattā, aṭṭhaṅgāni nāma–

वर सांगितलेल्या आठ धर्मांनी युक्त अशा महासंकल्पाने (अभिनीहाराने) युक्त होऊन, सांगितल्याप्रमाणे पारमिता इत्यादी धर्म पूर्ण करून, असा अर्थ आहे. 'आगत' म्हणजे सदतीस बोधिपाक्षिक धर्मांच्या (सत्तत्तिंस-बोधियपक्खिय-धम्म) वृद्धीने आलेले. 'इध' म्हणजे या लोकात. 'आगत' म्हणजे प्राप्त झालेले किंवा उत्पन्न झालेले. 'तथागत' म्हणजे ज्याप्रमाणे नुकतेच जन्मलेले ते भगवान सात पावले चालून गेले, त्याचप्रमाणे हे (बोधिसत्व) देखील उत्तरेकडे तोंड करून गेले, असा अर्थ आहे. 'मुहुत्तजातो' म्हणजे नुकताच जन्मलेला, जन्मानंतर लगेचच, असे म्हटले आहे. 'विक्रमी' म्हणजे गेले (चालले). सात पावले चालून दिशांचे अवलोकन केले, हे 'भिक्खूहो, हा नियमच आहे की नुकताच जन्मलेला बोधिसत्व सम चरणांनी पृथ्वीवर उभा राहून...' इत्यादी पाळी वचनानुसार, सात पावले चालल्यानंतर सर्व दिशांचे जे अवलोकन केले, त्या संदर्भात म्हटले आहे. 'सर्व बाजूंनी दिशांचे अवलोकन केले' हे 'सम चरणांनी पृथ्वीला स्पर्श केला' यानंतर पाहावे... कारण चरणांनी पृथ्वीला स्पर्श केल्यानंतर लगेचच दहा दिशांचे अवलोकन केले गेले. आठ अंगे म्हणजे –

Visaṭṭhaṃ mañju viññeyyaṃ, savanīyā-visārino;

Bindu gambhīraninnādi,ccevamaṭṭhaṅgiko saroti.

स्पष्ट, मधुर, सुबोध, श्रवणीय, सर्वत्र पसरणारा, सुबद्ध, गंभीर आणि प्रतिध्वनित होणारा – असा हा आठ अंगांनी युक्त स्वर (अट्ठङ्गिको सरो) होय.

Vuttāni [Pg.12] aṭṭhaṅgāni, tathāgatoti imasseva visuṃ atthapariyāyaṃ dassetuṃ ‘athavā’tiādimāha, ariyena setunāti samathavipassanāsaṅkhātena uttamena maggena, evamādinātiādisaddena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvasarasalakkhaṇaṃ tathaṃ āgato yathāvato adhigato’yegatyatthā te buddhyatthā, ye buddhyā te gatyatthā’titathāgatoti evamādiṃ saṅgaṇhāti, tatthatatthāti tesu tesu dīghāgamādīsu, tathāgatabhāvoti tathāgatoti bhavanaṃ nipphatti namassanakiriyābhisambandhāti’namassitvā’ti ettha namassanakiriyāya abhisambandhā iminā tathāgatādīnaṃ kammattaṃ vibhāveti, namassanakiriyāvisesanattāti ‘namassitvā’ti namassanaṃ katvāti vuttaṃ nāma siyāti namassananti vuttanamassanakiriyāya visesanattā, bodhiyāti bodhivuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ bhagavā ettha pattoti (bodhi, tassā) bodhirukkhassāti attho, mūleti mūlasamīpe ‘‘yāva majjhanhike kāle chāyā pharati nivāte paṇṇāni patanti etāvatā rukkhamūlaṃ’’tiādīsu viya, nanu aññepi khīṇāsavā ‘aggamaggene’ccādinā vakkhamāna nayena nipphannā evāti anuyogaṃ manasikatvā vuttaṃ ‘saheva vāsanāyā’ti, na hi bhagavantaṃ ṭhapetvā aññe saha vāsanāya kilese pahātuṃ sakkonti, etena aññehi asādhāraṇaṃ bhagavato arahattanti dasseti, teneva iddhasaddassa atthaṃ dassento’tepi hi’ccādikaṃ vakkhati, kāpanāyaṃ vāsanā nāma pahīnakilesassāpi appahīnakilesassa payogasadisapayogahetubhūto kilesanihito sāmatthiyaviseso’āyasmato pilindavacchassa vasalasamudācāranimittaṃ viya’, aggamaggenāti arahattamaggena, sabbakilese rāgādike, arahattaṃ aggaphalaṃ, sammuti upapattidevabhāvato aññena visuddhi devabhāvenātinipphannattā āha-‘visuddhidevabhāvenā’ti, sakalakilesakālussiyāpagamena visuddhippattiyā sabbaññuguṇā laṅkārena visuddhidevabhāvenāti attho.

आठ अंगे सांगितली आहेत. 'तथागत' याच शब्दाचा वेगळा अर्थपर्याय दर्शवण्यासाठी 'अथवा' इत्यादी म्हटले आहे. 'आर्य सेतूने' म्हणजे शमथ आणि विपश्यना नावाच्या उत्तम मार्गाने. 'इत्यादी' या शब्दाने त्या त्या धर्मांचे स्वभाव आणि रस-लक्षण 'तथ' (यथार्थ) रूपाने प्राप्त केले, म्हणजे यथायोग्य जाणले. 'जे गत्यर्थक (गमन अर्थाचे) आहेत ते बुद्धी अर्थाचे (जाणण्याच्या अर्थाचे) आहेत, आणि जे बुद्धी अर्थाचे आहेत ते गत्यर्थक आहेत', या न्यायाने 'तथागत' इत्यादींचा संग्रह होतो. 'त्या त्या ठिकाणी' म्हणजे त्या त्या दीघनिकाय (दीघागम) इत्यादींमध्ये. 'तथागतभाव' म्हणजे तथागत असण्याची निष्पत्ती. 'नमस्कृत्य' (नमस्सित्वा - नमस्कार करून) येथे नमस्कार करण्याच्या क्रियेशी संबंध असल्यामुळे, याद्वारे तथागत इत्यादींचे कर्मत्व स्पष्ट होते. 'नमस्कार क्रियेचे विशेषण असल्यामुळे' म्हणजे 'नमस्कार करून' (नमस्सित्वा) म्हणजेच नमस्कार केला, असे म्हटले जावे; कारण 'नमस्कार' हे नमस्कार करण्याच्या क्रियेचे विशेषण आहे. 'बोधी' म्हणजे चार मार्गांचे ज्ञान (चतूसु मग्गेसु ञाण). ते भगवंतांनी येथे प्राप्त केले, म्हणून (बोधी, तिचे) म्हणजेच 'बोधीवृक्षाच्या' असा अर्थ आहे. 'मुळात' म्हणजे मुळाच्या जवळ, जसे की 'दुपारच्या वेळेपर्यंत जिथे सावली पसरते, वारा नसताना जिथे पाने पडतात, तेवढा भाग म्हणजे वृक्षाचे मूळ' इत्यादी वचनांप्रमाणे. इतर क्षीणास्रव (अर्हत) देखील 'अग्रमार्गाने' इत्यादी पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने निष्पन्न (मुक्त) झालेलेच आहेत, या शंकेचा विचार करून 'वासनेसह' (सहेव वासनाय) असे म्हटले आहे. कारण भगवंतांना सोडून इतर कोणीही वासनेसह क्लेशांचा प्रहाण (नाश) करण्यास समर्थ नाही. याद्वारे इतरांपेक्षा वेगळे असलेले भगवंतांचे असाधारण अर्हत्त्व (अरहत्त) दर्शविले आहे. त्यामुळेच 'इद्ध' (ऋद्ध) शब्दाचा अर्थ दर्शवताना 'तेपि हि' इत्यादी पुढे सांगतील. आता ही 'वासना' म्हणजे काय? क्लेश नष्ट झालेल्या व्यक्तीमध्येही, क्लेश नष्ट न झालेल्या व्यक्तीसारख्याच वर्तनाचे कारण बनणारी, क्लेशांमुळे निर्माण झालेली एक विशिष्ट क्षमता (संस्कार) होय; जसे की आयुष्यमान पिलिंदवच्छ यांच्या 'वसल' (हीन) शब्दाच्या वारंवार वापराच्या बाबतीत घडले होते. 'अग्रमार्गाने' म्हणजे अर्हत्त्वमार्गाने (अरहत्तमग्ग), राग इत्यादी सर्व क्लेशांचा नाश करून, अर्हत्त्व हे अग्रफल आहे. संमूर्ती आणि उपपत्ती देवभावापेक्षा वेगळ्या अशा 'विशुद्ध देवभावाने' निष्पन्न झाल्यामुळे 'विशुद्ध देवभावाने' असे म्हटले आहे. सर्व क्लेशांच्या मलिनाचा नाश झाल्यामुळे विशुद्धी प्राप्त करून, सर्वज्ञता गुणांच्या अलंकाराने युक्त अशा 'विशुद्ध देवभावाने' असा अर्थ आहे.

‘Idha=saṃsiddhiyaṃ’ iddhavanto iddhāttappaccayena, ‘guṇa=āmantaṇe’ bhūvādiseso, guṇīyanti paricīyanti seyyattikehīti guṇā kappaccayena, tepīti sāvakapaccekabuddhāpi, hi saddo hetumhi, yasmā aggaṃ…pe… anūnaguṇā[Pg.13], tasmāti attho, sabbaññutādīnantiādikaṃ tesaṃ sabbaññubuddhehi ūnaguṇatāya hetuvacanaṃ, keci ‘siddho middhaguṇo assāti siddhamiddhaguṇanti duṭṭhamatthaṃ parikappetvā vākyamidaṃ dūsenti, te pana ‘middho nāma koci guṇo natthī’ti ca, ‘tathāgato nāma middha guṇo na hotī’ti ca, ‘tādiso ce siyā na ñāṇanissitapūjā pakatopayoginī bhavatī’ti ca ajānitvā vadatha tumhehi vatvā uyyojetabbā, maṅgalatthañcetthādo siddhasaddopādānaṃ, maṅgalādīni hi satthānyabyāhatappasarāni hontyāyasmantabyākhyātusotukāni ca, dhammasaṅghānampīti iminā avayavena viggahepi samudāyassa samāsatthattā aññapadatthasamāsoyaṃ tagguṇasaṃviññāṇoti dīpeti, tenāha- ‘aññapadatthe’ccādi, guṇībhūtānampīti appadhānabhūtānampi visesanabhūtānampi aññapadatthassa padhānattā, kiriyātisambandho vagamyate dhammasaṅghānaṃ guṇībhūtānampi tadavinābhāvittena namassanātisambandhā, tadeva samattheti ‘tathāha’ccādinā, puttena saha vattamānoti tagguṇasaṃviññāṇaaññapadatthasamāsattā tulyamubhinnampi āgamananti puttopi āgatoti patīyate, tatthāti niddhāraṇe sattadhī, attānanti dhammaṃ dasseti, dhārenteti attani ṭhapente pavattente uppādente, cattāropi apāyā sāmaññavasena’apāye’ti vuttā, kilesavaṭṭa kammavaṭṭa vipākavaṭṭavasena tayo vaṭṭā, tesu dukkhaṃ, tasmiṃ, dhāretīti vuttadhāraṇaṃ nāma atthato apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanaṃ, tañca yathārūpaṃ kilesasamucchindanatappaṭippassaddhi ālambanabhāvena hotīti āha- ‘so…pe… vasenā’ti, navannampi, te samadhigamahetutāya dhammoyeva nāmāti ‘dasā’tiādi vuttaṃ, tattha kāraṇamāha- ‘tammūlakattā’tiādi, tammūlakattāti taṃ kāraṇattā, sīladiṭṭhisāmaññenāti ariyena sīlena ariyāya ca diṭṭhiyā samānabhāvena, ariyānañhi sīladiṭṭhiyo maggenāgatattā sabbathā samānāva, tena te yatthakatthaci ṭhitāpi sahagatāvāti saṃhatoti imasmiṃ atthe saṅghoti padasiddhi daṭṭhabbā, adhippetavasena panetaṃ vuttaṃ, lokiyasīladiṭṭhiyā sāmaññena saṃhatattā sammutisaṅghopi paṇāmārahoyevāti daṭṭhabbaṃ.

‘इध = संसिद्धियं’ (येथे सिद्धीमध्ये) ‘इद्ध’ शब्दाला ‘अत्त’ प्रत्यय लागून ‘इद्धवन्तो’ (ऋद्धिवंत) असा शब्द बनतो. ‘गुण = आमंतणे’ (गुणांचे आमंत्रण करणे) या अर्थी ‘भू’ इत्यादी धातूंप्रमाणे शेष राहतो. ‘गुणीयन्ति परिचीयन्ति सेय्यत्तिकेहीति गुणा’ (ज्यांचे कल्याण इच्छिणाऱ्यांकडून सेवन केले जाते किंवा संवर्धन केले जाते ते ‘गुण’ होत) या विग्रहाने ‘क’ प्रत्यय लागून ‘गुण’ शब्द बनतो. ‘तेपि’ म्हणजे श्रावक आणि प्रत्येकबुद्ध देखील. ‘हि’ हा शब्द हेतू (कारण) दर्शवण्यासाठी आहे. ज्या अर्थी ते श्रेष्ठ...पे... अनूनगुण (पूर्ण गुणांनी युक्त) आहेत, त्या अर्थी, असा याचा अर्थ आहे. ‘सब्बञ्ञुतादीनं’ (सर्वज्ञता इत्यादी) हा शब्द, त्यांचे सर्वज्ञ बुद्धांपेक्षा कमी गुण असण्याचे कारण सांगणारा आहे. काही लोक ‘सिद्धो मिद्धगुणो अस्साति सिद्धमिद्धगुणं’ (ज्यांचे आळसाचे गुण सिद्ध झाले आहेत ते सिद्धमिद्धगुण) असा चुकीचा अर्थ कल्पून या वाक्यात दोष काढतात. परंतु, ‘मिद्ध (आळस/तंद्रा) नावाचा कोणताही गुण नसतो’, ‘तथागत हे मिद्ध गुणाने युक्त नसतात’ आणि ‘जर ते तसे असते, तर ज्ञानावर आधारित असलेली पूजा प्रत्यक्ष उपयोगाची ठरली नसती’ हे न जाणता ते बोलत आहेत, असे सांगून तुम्ही त्यांना दूर केले पाहिजे (त्यांचे खंडन केले पाहिजे). येथे सुरुवातीला ‘सिद्ध’ शब्दाचा प्रयोग मंगल अर्थासाठी केला आहे. कारण मंगलकारक ग्रंथांचा प्रसार विनाअडथळा होतो आणि ते आयुष्यमान व्याख्याते व श्रोते यांच्यासाठी हितकारक ठरतात. ‘धम्मसंघानम्पि’ (धम्म आणि संघाचे देखील) या अवयवाचा विग्रह केला तरी, समुदायाच्या समासाचा अर्थ असल्यामुळे हा ‘तद्गुणसंविज्ञान अन्यपदार्थ समास’ आहे, असे स्पष्ट होते. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अञ्ञपदत्थे’ (अन्यपदार्थात) इत्यादी. ‘गुणीभूतानम्पि’ म्हणजे अप्रधान असलेल्यांचे आणि विशेषण असलेल्यांचे देखील, कारण अन्यपदार्थ हा प्रधान असतो. धम्म आणि संघ हे अप्रधान (गुणीभूत) असले तरी, त्यांच्या अविनाभावी संबंधामुळे (तथागतांशी असलेल्या अविभाज्य संबंधामुळे) त्यांच्याशी नमस्काराचा क्रिया-संबंध जोडला जातो, हे समजून घेतले पाहिजे. हेच ‘तथाह’ (तसेच म्हटले आहे) इत्यादींद्वारे सिद्ध केले जाते. ‘पुत्रासह वर्तमान असलेला’ हा ‘तद्गुणसंविज्ञान अन्यपदार्थ समास’ असल्यामुळे दोघांचेही येणे समान मानले जाते, म्हणजेच ‘पुत्र देखील आला आहे’ असे समजले जाते. ‘तत्थ’ (त्यामध्ये) ही निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे. ‘अत्तानं’ (स्वतःला) या शब्दाने धम्माचा निर्देश केला आहे. ‘धारेन्ते’ म्हणजे स्वतःमध्ये स्थापित करणे, प्रवृत्त करणे किंवा उत्पन्न करणे. चारही अपाय सामान्य रूपाने ‘अपाय’ या शब्दाने सांगितले आहेत. क्लेशवर्त, कर्मवर्त आणि विपाकवर्त या रूपाने तीन वर्ते (चक्रे) आहेत, त्यांमधील दुःख, त्या दुःखात, ‘धारेति’ (धारण करतो) असे जे म्हटले आहे, त्या ‘धारण’ करण्याचा वास्तविक अर्थ म्हणजे अपाय इत्यादींना उत्पन्न करणाऱ्या क्लेशांचा विध्वंस करणे होय. आणि ते (धारण करणे) क्लेशांचे समूळ उच्चाटन आणि त्यांचे शमन करणाऱ्या आलंबनभावाने होते, म्हणूनच ‘सो...पे... वसेना’ असे म्हटले आहे. नऊ प्रकारच्या (लोकोत्तर धम्मांच्या) प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे त्याला ‘धम्म’ असेच म्हटले जाते, म्हणूनच ‘दसा’ (दहा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे कारण सांगितले आहे - ‘तम्मूलकत्ता’ (त्याचे मूळ असल्यामुळे) इत्यादी. ‘तम्मूलकत्ता’ म्हणजे त्याचे कारण असल्यामुळे. ‘सीलदिट्ठिसामञ्ञेन’ म्हणजे आर्य शील आणि आर्य दृष्टी यांच्या समानतेमुळे. कारण आर्यांचे शील आणि दृष्टी हे मार्गाने (अष्टांगिक मार्गाने) प्राप्त झालेले असल्यामुळे सर्व प्रकारे समानच असतात. त्यामुळे ते कुठेही असले तरी एकत्रच असतात, म्हणून ‘संहत’ (एकत्रित/संघटित) या अर्थाने ‘संघ’ या पदाची सिद्धी झाली आहे, असे समजावे. परंतु हे अभिप्रेत अर्थाच्या दृष्टीने सांगितले आहे. लौकिक शील आणि दृष्टी यांच्या समानतेमुळे संघटित झालेला ‘संमुतिसंघ’ देखील वंदनीयच आहे, असे समजावे।

Atha [Pg.14] kete saddā, yesamidaṃ lakkhaṇaṃ bhāsissanti paṭiññātanti āha-‘saddā ghaṭapaṭādayo’ti, ādisaddena rukkhādayo, nanu santi meghasaddasamuddasaddādayopīti na niratthakānamidhānupayogittā, ye lokasaṅketānurodhenātthappakāsakā tesaṃ sātthakāname vidaṃ lakkhaṇanti, apica ‘saddā ghaṭapaṭādayo’ti vadanto vedikānaṃ viya unti ādīnaṃ anupubbīniyamāvatthānamasambhavā tadanukkamena nipphādiyamānanampi saddānaṃ lokiyattānabhivattanañca bodhetīti daṭṭhabbaṃ, nu tattha pakāsakatthaṃ saddassa samudāyavasena vā siyā paccekavaṇṇavasena vā, tattha yadi paccekavaṇṇā pakāsayeyyuṃ, ghaṭasadde ghakāroyeva ghaṭatthaṃ, pakāsayeyya, tathā cāññesamakārādīnamanattha katā siyā, atha samuditā pakāsayeyyuṃ, tadā vaṇṇānamuccāraṇānantaravināsittā samudāyoyeva na siyā, tathā sati katha matthaṃ saddo pakāsayatīti ce kamena sotacittādigahitakkhara pāḷiyā ca yo saddoti viññeyyo sātthako cittagocaro, cittagocarassāpi saddassa pana bālajanappabodhāya kappanāmattena pakatyādivibhāgato, na sabhāvenānvākhyānaṃ, tenāha-‘pakatyā’di ādi, nanu goiccādisādhusaddaniyame sati gotādayo asādhu saddāti viññāyanti gantabbamagganiyame agantabbamaggo viya, gotādi asādhusaddaniyame vā goiccādayo saddā sādhavoti agantabbamagganiyame gantabbamaggo viya, kiṃ saddānamanvākhyānenā tidamāsaṅkiya payojanamāha- ‘lakkhaṇābhidhānaṃce’ccādi, saddānampaṭipattiyaṃ paṭipadapāṭhassānūpāyattaṃ dassetumāha- ‘aññathe’ccādi, aññathāti asati lakkhaṇābhidhāne, sakkatādītiādisaddena pākatādiṃ saṅgaṇhāti, bahuvidhattaṃ sakkatapākatapesācikaapabbhaṃsavasena, magadhesu viditāti imasmiṃ atthe ‘‘aññasmi’’nti (4-121) māgadhānaṃ idanti atthe ‘‘ṇo’’ti (4-34) ṇappaccaye māgadhā māgadhanti ca padanipphatti veditabbāti dassetumāha- ‘magadhesmi’ccādi, magadhesu viditātiādino adhippāyaṃ vivaritumāha- ‘idaṃ vuttaṃ hotī’tiādi, tattha idanti idāni vakkhamānaṃ māgadhaṃ…pe… hotīti etaṃ vuttaṃ hotīti magadhesu…pe… lakkhaṇaṃ māgadhanti [Pg.15] vadatā pakāsitaṃ hotīti attho, hisaddo’magadhesvi’ccādinā vuttaṃ samatthayati, lakkhaṇaṃ visesayatāti saddalakkhaṇa saddassa uttarapadatthappadhānattā māgadhanti iminā lakkhaṇaṃ visesayatā byavacchedayatā vuttikārena, atthatoti sāmatthiyato, sadde ca visesito hotīti saddalakkhaṇasaddo māgadhe eva byavacchedito hoti, ayametthādhippāyo ‘magadhesu viditā māgadhāti sadde gahetvā tesamidaṃ māgadhanti māgadhasaddena yasmā saddalakkhaṇasadde lakkhaṇaṃ visesitaṃ, tasmā saddalakkhaṇasadde saddo yadi amāgadho kathaṃ lakkhaṇaṃ māgadhaṃ siyāti sāmatthiyā saddopi visesito hotī’ti, nanu māgadhanti lakkhaṇassa māgadha saddasambandhittajhāpanato saddalakkhaṇanti ettha saddasaddassa niratthaka tāpatti hotīti, na hoti gammamānatthassa saddassa payogampati kāmacārattā saddalakkhaṇasaddassa vā samāsatthe niruḷhattā ‘‘tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇa’’ntiādīsu viya, kopanātiādisaddalakkhaṇanti iminā abhidheyyasaṅkhātapayojanassa dassitattā tappayojanapucchanaparā codanā, vuccateccādi parihāro, yathā sabbathāttaparahitakāmena.

आता ते कोणते शब्द आहेत, ज्यांचे हे लक्षण सांगितले जाईल असे प्रतिज्ञा केले आहे? म्हणून म्हटले आहे - 'शब्द म्हणजे घट, पट इत्यादी'. 'इत्यादी' शब्दाने वृक्ष इत्यादींचा संग्रह होतो. मग मेघशब्द, समुद्रशब्द इत्यादी देखील आहेतच की? नाही, कारण निरर्थक शब्दांचा येथे काही उपयोग नाही. जे लोकसंकेताच्या अनुषंगाने अर्थ प्रकट करणारे आहेत, त्या सार्थ शब्दांचेच हे लक्षण आहे. शिवाय, 'शब्द म्हणजे घट, पट इत्यादी' असे म्हणताना, वैदिकांप्रमाणे 'उं' इत्यादींच्या अनुक्रम-नियमाची अवस्था असंभव असल्यामुळे, त्या अनुक्रमाने निष्पन्न होणाऱ्या शब्दांचे लौकिकत्व न प्रकट होणे देखील समजून घ्यावे. मग तेथे शब्दाचा अर्थ प्रकट करणे हे समुदायाच्या रूपाने होते की प्रत्येक वर्णाच्या रूपाने? तेथे जर प्रत्येक वर्ण अर्थ प्रकट करत असेल, तर 'घट' या शब्दात केवळ 'घ' कारच घट-अर्थ प्रकट करेल, आणि तसे झाल्यास इतर 'अ' कार इत्यादी निरर्थक ठरतील. आणि जर ते एकत्रितपणे (समुदाय रूपाने) अर्थ प्रकट करत असतील, तर वर्णांचा उच्चार झाल्यानंतर लगेचच नाश होत असल्यामुळे समुदायच अस्तित्वात राहणार नाही. तसे असल्यास शब्द अर्थ कसा प्रकट करतो? असे विचारल्यास - क्रमाने श्रोत्रविज्ञान (कान) आणि चित्त इत्यादींद्वारे ग्रहण केलेल्या अक्षरांच्या परंपरेने जो शब्द म्हणून जाणला जातो, तो सार्थ आणि चित्ताचा विषय (चित्तगोचर) असतो. परंतु चित्तगोचर असलेल्या शब्दाचे देखील अज्ञानी लोकांच्या प्रबोधनासाठी केवळ कल्पनेने प्रकृती इत्यादी विभागांद्वारे स्पष्टीकरण केले जाते, स्वभावाने नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रकृती' इत्यादी. मग 'गो' इत्यादी साधू (शुद्ध) शब्दांचा नियम असताना 'गोता' इत्यादी असाधू (अशुद्ध) शब्द आहेत असे समजले जाते, जसे जाण्याच्या मार्गाचा नियम केल्यावर न जाण्याचा मार्ग समजतो; किंवा 'गोता' इत्यादी असाधू शब्दांचा नियम केल्यावर 'गो' इत्यादी शब्द साधू आहेत असे समजते, जसे न जाण्याच्या मार्गाचा नियम केल्यावर जाण्याचा मार्ग समजतो; मग शब्दांचे व्याकरण (स्पष्टीकरण) कशासाठी? अशी शंका घेऊन प्रयोजन सांगितले आहे - 'लक्षण सांगणे' इत्यादी. शब्दांच्या प्रतिपत्तीमध्ये (ज्ञानामध्ये) प्रतिपदपाठ (प्रत्येक शब्दाचा पाठ) हा उपाय नाही हे दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'Aññatha' (अन्यथा) इत्यादी. 'अन्यथा' म्हणजे लक्षण न सांगितले असता. 'संस्कृत' इत्यादी मधील 'इत्यादी' शब्दाने प्राकृत इत्यादींचा संग्रह होतो. संस्कृत, प्राकृत, पैशाची आणि अपभ्रंश या भेदांमुळे त्याचे बहुविधत्व आहे. 'मागध देशात जे जाणले जाते' या अर्थी 'अञ्ञस्मिं' (४-१२१) आणि 'मागधांचे हे' या अर्थी 'णो' (४-३४) या 'ण' प्रत्ययाने 'मागध' आणि 'मागधं' या पदांची निष्पत्ती समजावी, हे दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'मागध देशात' इत्यादी. 'मागध देशात जाणले जाते' इत्यादींचा अभिप्राय स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे - 'हे म्हटले आहे' इत्यादी. तेथे 'हे' म्हणजे आता सांगितले जाणारे 'मागध'...पे... 'आहे' म्हणजे हे म्हटले आहे. 'मागध देशात'...पे... लक्षण 'मागध' आहे असे म्हणणाऱ्या वृत्तिकाराने हे प्रकट केले आहे असा अर्थ आहे. 'हि' शब्द 'मागध देशात' इत्यादींनी सांगितलेल्या गोष्टीचे समर्थन करतो. 'लक्षणाला विशेषित करताना' म्हणजे 'शब्दलक्षण' या शब्दात उत्तरपदाचा अर्थ प्रधान असल्यामुळे 'मागध' या शब्दाने लक्षणाला विशेषित (व्यावृत्त) करणाऱ्या वृत्तिकाराने, अर्थतः म्हणजे सामर्थ्यामुळे, शब्दाला देखील विशेषित केले आहे. त्यामुळे 'शब्दलक्षण' हा शब्द मागध भाषेपुरताच मर्यादित होतो. येथे हा अभिप्राय आहे - 'मागध देशात जे जाणले जाते ते मागध' असे शब्द घेऊन 'त्यांचे हे मागध' अशा मागध शब्दाने जेव्हा 'शब्दलक्षण' या शब्दातील लक्षण विशेषित केले जाते, तेव्हा 'शब्दलक्षण' या शब्दातील शब्द जर अमागध (मागध नसलेला) असेल, तर लक्षण मागध कसे होईल? म्हणून सामर्थ्यामुळे शब्द देखील विशेषित होतो. मग 'मागध' हे लक्षणाचे मागध शब्दाशी संबंधित असल्याचे दर्शवत असल्यामुळे 'शब्दलक्षण' या पदात 'शब्द' हा शब्द निरर्थक ठरतो का? नाही, कारण समजल्या जाणाऱ्या अर्थाच्या शब्दाचा प्रयोगाबाबत स्वेच्छाचार असल्यामुळे किंवा 'शब्दलक्षण' या शब्दाचा समास-अर्थात रूढ असल्यामुळे, जसे 'तत्रिदं सुगतस्स सुगतचीवरप्पमाणं' इत्यादींमध्ये होते. 'कोपना' इत्यादी 'शब्दलक्षण' याने अभिधेय (प्रतिपाद्य विषय) आणि प्रयोजन दर्शविले असल्यामुळे, त्या प्रयोजनाविषयी विचारणारी ही शंका आहे. 'म्हटले जाते' इत्यादी त्याचे उत्तर आहे, जसे सर्व प्रकारे स्वतःच्या आणि इतरांच्या हिताची इच्छा करणाऱ्याने.

Piyo ca garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā,nocā ṭhāne niyojakoti.

तो प्रिय, आदरणीय (गुरू), पूजनीय, वक्ता (उपदेशक), वचन सहन करणारा (सहनशील), गंभीर कथा (विषय) सांगणारा आणि अयोग्य स्थानी (अयोग्य कार्यात) न नियोजित करणारा असावा.

Vuttehi tato parehi ca pasatthatarehi guṇavisesehi samupetaṃ guruṃ.

सांगितलेल्या आणि त्याहूनही अधिक प्रशंसनीय अशा विशिष्ट गुणांनी युक्त असलेल्या गुरूला...

Tasmā akkharakosallaṃ, sampādeyya hitatthiko;

Upaṭṭhahaṃ guruṃ sammā, uṭṭhānādīhi pañcahīti.

म्हणून, स्वतःचे हित इच्छिणाऱ्याने उठणे (आदर दाखवणे) इत्यादी पाच प्रकारांनी गुरूंची योग्य प्रकारे सेवा करत अक्षरांचे (शब्दांचे) कौशल्य संपादन करावे.

Vacanato uṭṭhāna-upaṭṭhāna-paricariyā-sussūsā sakkaccasippapaṭiggahaṇehi sammā upaṭṭhahantena savana,uggahana-dhāraṇa-paripucchā-bhāvanā hi kaṅkhāvicchedaṃ katvā viññātabbaṃ saddalakkhaṇaṃ, tathā aviññātaṃ saddalakkhaṇamanenāti [Pg.16] aviññātasaddalakkhaṇo puggalo, hisaddo avadhāraṇe, so ‘dhammavinayesu kusalo na hotī’ti ettha daṭṭhabbo, kusalo dakkho na hoti, tattha dhammavinayesu suttantātābhidhammasaṅkhātesu dhammesu ceva vinaye ca, kasmā–

या वचनानुसार - उठणे (उठून उभे राहणे), सेवा करणे, परिचर्या करणे, ऐकण्याची इच्छा (शुश्रूषा) आणि आदराने कला/विद्या ग्रहण करणे यांद्वारे गुरूंची योग्य प्रकारे सेवा करणाऱ्याने श्रवण, ग्रहण, धारण, परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) आणि भावना (चिंतन) याद्वारे शंकांचे निरसन करून शब्दलक्षण (व्याकरण) जाणून घेतले पाहिजे. तसेच, ज्याने शब्दलक्षण जाणले नाही तो 'अविज्ञातशब्दलक्षण' व्यक्ती होय. 'हि' हा शब्द अवधारण (निश्चय) दर्शवतो. तो 'धम्म आणि विनय यामध्ये कुशल होत नाही' येथे पाहावा. कुशल म्हणजे चतुर/दक्ष होत नाही. तेथे 'धम्म आणि विनय' यामध्ये - सुत्तंत आणि अभिधम्म संज्ञक धम्मांमध्ये आणि विनयामध्ये. कारण काय तर -

Yo niruttiṃ na sikkheyya, sikkhanto piṭakattayaṃ;

Padepade vikaṅkheyya, vane andhagajo yathāti.

जो त्रिपिटकाचा अभ्यास करत असताना निरुत्तीचे (व्याकरणाचे/भाषेचे) शिक्षण घेत नाही, तो जंगलातील अंध हत्तीप्रमाणे पावलोपावली संशयात पडतो.

Vacanato, ayametthādhippāyo ‘‘yathā vuttanayena sambhūtapada byāmohavasena padatthepi byāmohasambhavato suttantopadassitāya diṭṭhiviniveṭṭhanāya ca abhidhammāgate nāmarūpaparicchede ca vinaya niddiṭṭhe saṃvarāsaṃvare ca akosallaṃ siyā’’ti, yathādhammanti dhammavinaya saddassa yo-ttho vinayasuttābhidhammasaṅkhāto, tassa so-ttho, tadanatikkamena, paṭipajjitumasakkontoti tatthatattheva vuttāsu adhisīla adhicitta adhipaññāsikkhāsu pavattituṃ asamattho, kusalo pana samattho paññāvisesālokapaṭilābhato, vuttaṃ hi–

या वचनानुसार, येथे हा अभिप्राय आहे - 'सांगितलेल्या पद्धतीने निर्माण झालेल्या पदांच्या भ्रमामुळे (व्यामोहामुळे) पदांच्या अर्थामध्येही भ्रम निर्माण होणे शक्य असल्यामुळे, सुत्तंतामध्ये दर्शविलेल्या चुकीच्या दृष्टीचे (दृष्टि-विनिवेठ्ठन) निवारण करण्यात, अभिधम्मात आलेल्या नाम-रूपाच्या परिच्छेदामध्ये आणि विनयात निर्देशित केलेल्या संवर आणि असंवर यामध्ये अकुशलता निर्माण होईल.' 'यथाधम्म' म्हणजे धम्म आणि विनय या शब्दांचा जो विनय, सुत्त आणि अभिधम्म संज्ञक अर्थ आहे, त्या अर्थाचे उल्लंघन न करता. 'प्रतिपादन करण्यास असमर्थ' म्हणजे त्या त्या ठिकाणी सांगितलेल्या अधिशील, अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञा या शिक्षांमध्ये प्रवृत्त होण्यास असमर्थ. परंतु कुशल व्यक्ती हा प्रज्ञाविशेषाच्या प्रकाशाचा लाभ झाल्यामुळे समर्थ असतो. कारण म्हटले आहे -

Yāva tiṭṭhanti suttantā, vinayo yāva dippati;

Tāva dakkhanti ālokaṃ, sūriye abbhuggate yathāti.

जोपर्यंत सुत्तंत टिकून आहेत आणि जोपर्यंत विनय प्रकाशमान आहे, तोपर्यंत लोक प्रकाश पाहतील, जसे सूर्य उगवल्यावर प्रकाश दिसतो.

Paṭipattinti paṭipajjīyatīti paṭipattīti yathāvuttaṃ tividhampi paṭipattiṃ, virādhetvāti nāsetvā, nassati hi paṭipatti tesuyevā ko sallatamagatattā, tathā cāhu–

'प्रतिपत्ती' म्हणजे जिचे आचरण केले जाते ती प्रतिपत्ती (प्रतिपद्) - अशा पूर्वोक्त तिन्ही प्रकारच्या प्रतिपत्तीचा, 'विराधित करून' म्हणजे नाश करून. कारण त्यांमध्येच अकुशलता प्राप्त झाल्यामुळे प्रतिपत्तीचा नाश होतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे -

Suttantesu asantesu, pamuṭṭhe vinayamhi ca;

Tamo bhavissati loke, sūriye atthaṅgate yathāti.

सुत्तांत (सुत्तपिटक) नष्ट झाले असता आणि विनयाचे विस्मरण झाले असता, सूर्य मावळल्यावर ज्याप्रमाणे अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे जगात अंधार पसरेल.

Saṃsāradukkhasseva bhāgī hoti… yathāvuttā-nukkamapariccāgena anurūpapaṭipattiyā paṭilabhitabbattā adhigamavisayassa yo gakkhemassa, vuttañhi tassānulomapaṭipattimūlakattaṃ–

तो संसाराच्या दुःखाचाच भागीदार होतो... कारण योगक्षेम (निर्वाण) हा अधिगम-विषय (प्राप्तीचा विषय) पूर्वोक्त क्रमानुसार त्याग करून योग्य प्रतिपत्तीद्वारे (आचरणाद्वारे) प्राप्त केला जाऊ शकतो. कारण असे म्हटले आहे की, त्याचे मूळ अनुलोम-प्रतिपत्तीमध्ये (अनुकूल आचरणामध्ये) आहे —

Suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā;

Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro, yogakkhemā na dhaṃsatīti.

सुत्तांचे रक्षण केले असता, प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) रक्षण होते. प्रतिपत्तीमध्ये (आचरणात) स्थिर असलेला धीर (बुद्धिमान) पुरुष योगक्षेमापासून (निर्वाणापासून) च्युत होत नाही.

Etāvatā [Pg.17] aviññātasaddalakkhaṇassa sakatthaparihāniṃ dassetvā idāni sakatthasampattimūlikā paratthasampattīti tadabhāvā tādiso puggalo paresampi paccayo bhavituṃ na sakkotīti dassetuṃ ‘nacā’tiādi vuttaṃ, patiṭṭhāti dhāraṇaṃ, tañcettha tesaṃ tesaṃ kula puttānaṃ dhammavinayasikkhāpanaṃ taṃtaṃ kammato nittharaṇādi ca, tadubhaya mevā-nhasaṅgikaṃ patiṭṭhaṃ, mukhyabhūtampana tammūlake suparisuddhasīle patiṭṭhāpanameva, tadupakaraṇattho sikkhāpanādi, idha pana taṃ sādhanabhūto puggalo upacārato patiṭṭhāti gahetabbo, hisaddo yathāvutta samatthanatthe nipāto, saddalakkhaṇaññūyevāti avadhāraṇampana tesu tabbidūyeva samatthoti dassanatthaṃ pakaraṇavasena vuttaṃ, attano pana suguttasīlakkhandhavirahena kadāci koci yathāvuttānaṃ patiṭṭhābhavituṃ na sakkoti… tammūlakattā saddhammaṭṭhitiyā saparapatiṭṭhā bhāvassa ca, teneva vinayadhare ānisaṃsaṃ dassentena bhagavatā tappadhānaṃ tappamukhaṃva katvā ‘‘pañcime bhikkhave ānisaṃsā vinayadhara puggale, katame pañca attano sīlakkhandho sugutto hoti su rakkhito, kukkuccapakatānaṃ paṭisaraṇaṃ hoti, visārado saṅgha majjhe viharati, paccattthike sahadhammena suniggahitaṃ niggaṇhāti, saddhammaṭṭhitiyā paṭipanno ca hotī’’ti vuttaṃ, atthānurūpanti attano vacanīyassatthassa vācakattena yogyaṃ, byañjanānurūpanti attano vācakassa vacanīyattena yogyaṃ, parivāsādīsūtiādisaddena abbhānādiṃ saṅgaṇhāti, taṃtaṃkammanti parivāsādikaṃ taṃtaṃkammaṃ, aññoti asaddalakkhaṇaññū, na kevalamanena sakatthaparatthāva nāsitā, atha khoti vidho saddhammopi nāsitoyevāti vatthumāha ‘ajānanto panā’tiādi, ayathāpaṭipajjamānoti saddalakkhaṇaññunā yathā yena pakārena atthānurūpaṃ byañjane byañjanānurūpañca atthe paṭipajjitabbaṃ, tathā appaṭipajjamāno, tathā ca vakkhati– tathā hi so saddalakkhaṇa majānanto’tiādi. Tividhampi saddhammanti pariyattipaṭipattiadhigamavasenati vidhameva saddhammaṃ, tattha tipiṭakabuddhavacanaṃ pariyattisaddhammo nāma, terasa dhutaguṇā cuddasa khandhakavattāni dve asīti mahāvattānīti ayaṃ paṭipattisaddhammo nāma, cattāro maggā cattāri ca phalāni ayaṃ adhigamasaddhammo [Pg.18] nāma, tathāhiccādinā vuttamatthaṃ samattheti, tampi pāḷiyā thirīkātuṃ ‘vuttaṃ heta’ntiādimāha, tattha dhammāti hetū, saddhammassāti yathāvuttassa tividhassa saddhammassa, padabyañjananti padañca byañjanañca taṃ, tattha padaṃ nāma syādyantaṃ tyādyantañca, byañjīyati attho etenāti byañjanaṃ-vākyaṃ athavā pajjate gamyate attho etenāti padaṃ-syādyantādi, vākyaṃva byañjanaṃ, sithiladhanitādipadamevavā vuttanayena byañjananti padabyañjanaṃ, taṃ, dunnikkhittaṃ duṭṭhu nikkhittaṃ ṭhapitaṃ virādhetvā kathitaṃ, attho ca dunnītoti dunnikkhittattāyeva padabyañjanassa tabbacanīyopi duṭṭhuviññāto hoti, vuttapaṭipakkhatoti ‘aviññātasaddalakkhaṇohi’ccādinā vuttassa viññātasaddalakkhaṇattādinā paṭipakkhabhāvato, bhāvappadhāno hi ayaṃ niddeso,ttappaccayalopo vā, na hi attāva attanā veditabboti yuttanti.

याद्वारे, शब्दलक्षण (व्याकरण) न जाणणाऱ्या व्यक्तीच्या स्वतःच्या हिताची हानी दर्शवून, आता 'स्वतःच्या हिताची प्राप्ती हेच दुसऱ्याच्या हिताची प्राप्तीचे मूळ आहे' आणि त्याच्या अभावी तशी व्यक्ती इतरांसाठीही आधार (प्रत्यय) बनू शकत नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'न च' (आणि नाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'पतिट्ठाति' म्हणजे धारण करणे (आधार देणे). आणि येथे, त्या त्या कुलपुत्रांना धम्म आणि विनयाची शिकवण देणे आणि त्यांना त्या त्या कर्मातून मुक्त करणे इत्यादी, हे दोन्ही त्याचे आनुषंगिक (गौण) आधार आहेत. परंतु, मुख्य आधार म्हणजे त्यांना त्यावर आधारित अत्यंत शुद्ध शीलामध्ये (सुपरिसुद्ध सील) स्थापित करणे होय. त्यांना शिकवणे इत्यादी हे त्यासाठी साहाय्यक आहे. येथे मात्र, त्याचे साधन असलेली व्यक्ती उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) 'आधार' म्हणून घेतली पाहिजे. 'हि' हा शब्द पूर्वोक्त विधानाचे समर्थन करण्यासाठी वापरलेला निपात आहे. 'शब्दलक्षण जाणणाराच' (सद्दलक्खणञ्ञूयेव) असा नियम केवळ त्यांच्यातील जाणकारच समर्थ आहे हे दर्शवण्यासाठी प्रकरणाच्या संदर्भाने सांगितला आहे. स्वतःच्या सुरक्षित शीलस्कंधाच्या (शीलसमूहाच्या) अभावामुळे कोणीही कधीही पूर्वोक्तांचा आधार बनू शकत नाही... कारण सद्धम्माची स्थिती आणि स्वतःचा व इतरांचा आधार असणे हे त्यावरच आधारित आहे. म्हणूनच, विनयधराचे (विनय धारण करणाऱ्याचे) फायदे दर्शवताना भगवंतांनी त्यालाच मुख्य आणि प्रमुख मानून म्हटले आहे: 'भिक्खूंनो, विनयधर व्यक्तीमध्ये हे पाच फायदे असतात. कोणते पाच? त्याचा स्वतःचा शीलस्कंध सुरक्षित आणि सुसंरक्षित असतो; तो पश्चात्ताप करणाऱ्यांसाठी (कुक्कुच्चपकत) आश्रयस्थान असतो; तो संघामध्ये आत्मविश्वासाने (विशारद होऊन) वावरतो; तो धम्माच्या साहाय्याने विरोधकांचे चांगल्या प्रकारे दमन करतो; आणि तो सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी कार्यरत असतो.' 'अत्थानुरूपं' म्हणजे स्वतःच्या सांगण्यायोग्य अर्थाचा वाचक (बोधक) म्हणून योग्य असणे. 'ब्यञ्जनानुरूपं' म्हणजे स्वतःच्या वाचकाचा (शब्दाचा) वाच्य (अर्थ) म्हणून योग्य असणे. 'परिवारादीसू' (परिवारादींमध्ये) यातील 'आदी' शब्दाने अब्भान (पुनर्वसन) इत्यादींचा समावेश होतो. 'तं तं कम्मं' म्हणजे परिवास इत्यादी ती ती कर्मे. 'अञ्ञो' म्हणजे शब्दलक्षण न जाणणारा दुसरा व्यक्ती. याने केवळ स्वतःचे आणि दुसऱ्याचेच हित नष्ट केले नाही, तर तिन्ही प्रकारचा सद्धम्मही नष्ट केला आहे, हे सांगण्यासाठी 'अजानंतो पन' (परंतु न जाणता) इत्यादी म्हटले आहे. 'अयथापटिपज्जमानो' म्हणजे शब्दलक्षण जाणणाऱ्याने ज्या प्रकारे अर्थानुरूप व्यंजनामध्ये आणि व्यंजनानुरूप अर्थामध्ये प्रतिपन्न (आचरण) केले पाहिजे, त्या प्रकारे आचरण न करणे. आणि पुढे ते सांगतीलच— 'तथा हि सो सद्दलक्खणमजानंतो' (कारण तो शब्दलक्षण न जाणता) इत्यादी. 'तिविघम्पि सद्धम्मं' (त्रिविध सद्धम्म) म्हणजे परियत्ती (अभ्यास), प्रतिपत्ती (आचरण) आणि अधिगम (प्राप्ती) या रूपाने असलेला तीन प्रकारचा सद्धम्म. त्यामध्ये, तिपिटक बुद्धवचन म्हणजे 'परियत्तिसद्धम्म' होय. तेरा धुतगुण, चौदा खंधकवृत्ते आणि ब्याऐंशी महावृत्ते म्हणजे 'पटिपत्तिसद्धम्म' होय. चार मार्ग आणि चार फळे म्हणजे 'अधिगमसद्धम्म' होय. 'तथाहि' इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या अर्थाचे ते समर्थन करतात. त्यालाही पाळि ग्रंथाद्वारे दृढ करण्यासाठी 'वृत्तं हेतं' (असे म्हटले गेले आहे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'धम्मा' म्हणजे हेतू (कारण). 'सद्धम्मस्स' म्हणजे पूर्वोक्त त्रिविध सद्धम्माचे. 'पदब्यञ्जनं' म्हणजे पद आणि व्यंजन. त्यामध्ये 'पद' म्हणजे सुबंत (स्याद्यंत) आणि तिङंत (त्याद्यंत). ज्याच्याद्वारे अर्थ व्यक्त केला जातो ते 'व्यंजन' म्हणजे वाक्य होय. अथवा ज्याच्याद्वारे अर्थ प्राप्त केला जातो किंवा समजला जातो ते 'पद' म्हणजे सुबंत इत्यादी होय. वाक्य हेच व्यंजन आहे. किंवा शिथिल, धनीत इत्यादी उच्चारणाने युक्त असलेले पदच पूर्वोक्त नियमाने व्यंजन मानले जाते, ते 'पदव्यंजन' होय. 'दुन्निक्खित्तं' म्हणजे चुकीच्या पद्धतीने ठेवलेले, स्थापित केलेले किंवा चुकीचे बोललेले. आणि 'अत्थो च दुन्नीतो' म्हणजे पदव्यंजन चुकीच्या पद्धतीने ठेवल्यामुळे त्याचा अर्थही चुकीच्या पद्धतीने समजला जातो. 'वृत्तपटिपक्खतो' म्हणजे 'अविञ्ञातसद्दलक्खणो' (शब्दलक्षण न जाणणारा) इत्यादींच्या विरुद्ध 'विञ्ञातसद्दलक्खण' (शब्दलक्षण जाणणारा) इत्यादी असणे. हा निर्देश भावप्रधान आहे, किंवा येथे 'त्त' प्रत्ययाचा लोप झाला आहे. कारण 'स्वतःच स्वतःला जाणावे' हे योग्य नाही.

Tadevantiādinā yathāvuttaṃ nigametvā saññāvidhāne payojanaṃ dasseti, tanti hetvatthe nipāto, yasmā saddalakkhaṇassa jānanaṃsāni saṃsaṃ tasmāti attho, evanti nidassanatthe nipāto, evaṃ sappayojananti sambandho, tadevanti vā nipātasamudāyo yaṃ, vuttena pakārenetyasmiṃ atthe vattate. Nanuca saññīnaṃ saññānaṃ vattabbatte ‘‘aādayo titālīsavaṇṇā’’tiādīnaṃ vākyānaṃ visuṃvisuṃ mahantattā kuto lāghavaṃ satthassāti maññamāno ‘tathāhi’ccādinā saññāvidhāne lāghavasabbhāvaṃ samattheti, hotevāti avadhāraṇena katthaci parasatthe viya no na hotīti dasseti, paṭipattilāghavampi cettha hoteva, tathāhi ‘‘vaṇṇaparena savaṇṇopi’’ccādo (1-24) vaṇṇādisaññāsamuddharitā nāttānamattāvagametumalanti pare pucchitvā jānitabbā assa, tato saññā-vaseyā, tatossa saññāti saññāsaññīvivecanaṃ tadanuṭṭhānanti paramparāpekkhāya bhavitabbaṃ paṭipatti gāravābhāvā. Idāni saṅkhepato satthakkamaṃ dassetumāha-evaṃ tāvi’ccādi, tāvāti paṭhamaṃ, upayujjamānattāti byāpāriyamānattā, visayo gocaro yatthete syādayo vidhī yante, saha visayenāti savisayā, paṭhamaṃ karīyatīti pakati yato syādayo vidhīyante, saha pakatiyāti sappakatikā, liṅgādikanti [Pg.19] ādisaddena‘salabhacchāya’miccādo ekattādi, liṅgebhavā liṅgikā-itthividhayo, ekatthībhāvo samāso, tena, sāmaññato samānattā, samānattantuṇādivuttiyā ‘‘rājādivisiṭṭhe purisā doviya’vasiṭṭhādivisiṭṭhe apaccādimhi atthe pavattanato.

'तदेवं' इत्यादींद्वारे पूर्वोक्त निष्कर्ष काढून संज्ञाविधानाचे (व्याकरणिक संज्ञांच्या नियमांचे) प्रयोजन दाखवले आहे. 'तं' हा हेत्वर्थातील निपात आहे; ज्या अर्थी शब्दलक्षणाचे ज्ञान प्रशंसनीय आहे, म्हणून (तस्मात्) असा याचा अर्थ आहे. 'एवं' हा निदर्शनाच्या अर्थातील निपात आहे, 'अशा प्रकारे सप्रयोजन' असा याचा संबंध आहे. किंवा 'तदेवं' हा निपातसमुदाय आहे, जो 'सांगितलेल्या प्रकारे' या अर्थी वापरला जातो. शंका अशी की, संज्ञी (ज्यांची संज्ञा दिली आहे ते) आणि संज्ञा यांचे कथन करायचे असल्यामुळे 'अ इत्यादी त्रेचाळीस वर्ण' इत्यादी वाक्यांच्या वेगवेगळ्या मोठेपणामुळे शास्त्रात लाघव (संक्षिप्तता) कोठून येणार? असा विचार करून 'तथाहि' इत्यादींद्वारे संज्ञाविधानात लाघवाचे अस्तित्व सिद्ध केले आहे. 'होतेव' (होतेच) या निश्चयाने हे दाखवले आहे की, इतर शास्त्रांप्रमाणे येथे (लाघव) न होणारे नाही. आणि येथे प्रतिपत्तीचे (समजण्याचे) लाघव देखील होतेच. जसे की 'वण्णपरेन सवण्णोपि' इत्यादी सूत्रात (१-२४) वर्णादी संज्ञा उद्धृत केल्यावर, त्या स्वतःचा अर्थ स्वतः समजण्यास पुरेशा नसून इतरांना विचारून समजून घ्याव्या लागतील. त्यानंतर संज्ञेच्या वशाने, आणि त्यानंतर त्याची संज्ञा, अशा प्रकारे संज्ञा आणि संज्ञी यांच्यातील विवेक आणि त्याचे अनुष्ठान यासाठी परंपरेची अपेक्षा असावी लागेल, कारण प्रतिपत्तीमध्ये (समजण्यात) गौरव (काठिण्य) नाही. आता संक्षेपाने शास्त्राचा क्रम दाखवण्यासाठी 'एवं ताव' इत्यादी म्हटले आहे. 'ताव' म्हणजे प्रथम. 'उपयुज्जमानत्ता' म्हणजे व्यापृत असणे. विषय म्हणजे गोचर (क्षेत्र), जेथे हे 'सि' इत्यादी प्रत्यय विहित केले जातात; विषयाने युक्त ते 'सविषय'. जे प्रथम केले जाते ती 'प्रकृती', ज्यापासून 'सि' इत्यादी प्रत्यय विहित केले जातात; प्रकृतीने युक्त ते 'सप्रकृतिक'. 'लिंगादिक' मधील 'आदि' शब्दाने 'सलभच्छायं' इत्यादींमधील एकत्व इत्यादी अभिप्रेत आहे. लिंगामध्ये होणारे ते 'लिंगिक' - जसे स्त्रीलिंगाचे विधी. एकार्थीभाव म्हणजे 'समास', त्याने, सामान्यतः समान असल्यामुळे. उणादी वृत्तीमध्ये समानत्व असल्यामुळे, जसे 'राजा इत्यादींनी विशिष्ट पुरुष' किंवा 'अपत्य इत्यादी अर्थांमध्ये प्रवृत्त होणारे'.

Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ

अशा प्रकारे मोग्गल्लानपञ्चिकाटीका असलेल्या सारत्थविलासिनीमध्ये...

Ratanattayapaṇāmādikathā samattā.

रतनत्तयपणम (त्रिरत्नवंदन) इत्यादी कथा समाप्त झाली.

1. Paṭhamakaṇḍavaṇṇanā

१. प्रथम काण्ड वर्णन

Saññādhikāra

सञ्ञाधिकार

1. A ādayo

१. अ आदी

Sabbavacanānaṃ sātthakaniratthakattabyabhicārittā ‘ida’ntiādinā sadiṭṭhantena saṃsayamupadassiya sātthakattamassa dassetuñca ‘na tāva…pe… sātthakattā’ti vuttaṃ, ummattakādivākyamiti ‘dasa dāḷimā, cha apūpā, kuṇḍamajājinaṃ, palālapiṇḍo’iccādikaṃ, avayavatthāna maññamaññanāti sambandhā samudāyatthābhāvato anatthakattaṃ, ādivākyanti ‘‘manoseṭṭhā manomayā’’tiādivākyaṃ, sātthakattaṃ panassa padatthāna maññamaññābhisambandhassa patītito.

सर्व वचनांच्या सार्थकता आणि निरर्थकतेच्या व्यभिचारामुळे (अनिश्चिततेमुळे) 'इदं' इत्यादी उदाहरणासह संशय दर्शवून, आणि याची सार्थकता दाखवण्यासाठी 'न ताव...पे... सार्थकता' असे म्हटले आहे. वेड्याच्या वाक्याप्रमाणे जसे 'दहा डाळिंबे, सहा अपूप (अनारसे), कुण्डमजाजिन, पेंढ्याचा गोळा' इत्यादी वाक्यांमध्ये अवयवांच्या अर्थाचा परस्परांशी संबंध नसल्यामुळे आणि समुदाय अर्थाचा अभाव असल्यामुळे निरर्थकता आहे. 'आदि वाक्य' म्हणजे 'मनोसेट्ठा मनोमया' इत्यादी वाक्य होय. याची सार्थकता तर पदांच्या अर्थाच्या परस्परांशी असलेल्या संबंधाच्या प्रतीतीमुळे होते.

Atha aādyādisaddānaṃ sādhuttānvākhyānāya idaṃ vacanamiccādivikappantarasambhave kathaṃ niyamo vuttiyaṃ vuttenatthena sātthakattamiccāsaṅkiya tesamihānupayogittaṃ kamena paṭipādayitumāha ‘vakkhamānatthamevida’miccādi,’ ākārādayo niggahītantā’iccādinā vuttiyaṃ vakkhamāno attho yassa taṃ tathā vuttaṃ, sādhūnaṃ sādhusaddānaṃ anusāsanaṃ ākhyānaṃ attho payojanaṃ yassa tanti viggaho.

आता 'अ' इत्यादी शब्दांच्या साधुत्वाचे (शुद्धतेचे) स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'हे वचन' इत्यादी इतर पर्यायांच्या संभवामध्ये नियम कसा असावा? वृत्तीमध्ये सांगितलेल्या अर्थाने सार्थकता आहे अशी शंका घेऊन, त्यांची येथे अनुपयोगिता क्रमाने प्रतिपादन करण्यासाठी 'वक्खमानत्थमेविदं' (सांगितला जाणारा अर्थच हा आहे) इत्यादी म्हटले आहे. 'आकार इत्यादी निग्गहीत (अनुस्वार) पर्यंत' इत्यादीद्वारे वृत्तीमध्ये सांगितला जाणारा अर्थ ज्याचा आहे, त्याला तसे म्हटले आहे. 'साधूनां' म्हणजे साधू (शुद्ध) शब्दांचे अनुशासन (नियमन) किंवा आख्यान (स्पष्टीकरण) हाच ज्याचा अर्थ (प्रयोजन) आहे, असा याचा विग्रह आहे.

Sādhusaddānusāsanasaṅkāpettha ‘‘katthettha kutrātrakvehidhā’’ti (4-100) ādinā katthādisaddānaṃ sādhuttānusāsanassa dassanato, lakkhaṇantarena sādhubhāvassa anvākhyātattāti āpubbādāiccasmā ‘‘dādhātvī’’ti (5-45) ippaccaye ākāralope ca ādīti [Pg.20] aādiyesanti aññapadatthasamāse yomhi ‘‘yosu jhissa pume’’ti (2-93) ‘ṭe aādayo’ti, tayo ca cattālīsā cāti cattha samāse ‘‘tadaminādīni’’ti cata lopeca rasse ca titālīsāti, ‘vaṇṇa-vaṇṇane’iccasmā ‘‘bhāvakārakesva ghaṇa ghakā’’ti (5-44) appaccayeyomhi ṭādese vaṇṇāiti ca sijjhanato, payoganiyamatthanti titālīsavaṇṇasaddesu paresu eva aādisaddo payujjīyatīti evaṃ payoganiyamatthaṃ, ayampi vikappantara sambhāvanā ‘‘abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī’’ti (4-119) payoganiyamassā jhāyamānassa diṭṭhattā, ṭhānyādesatthanti aādisaddassa ṭhāne titālīsavaṇṇasaddā ādesā honti tesaṃ vā so iti, tadanurūpāyāti ṭhānyādesānurūpāya chaṭṭhī vibhattiyā, atoyevāti agamāgamianurūpāya chaṭṭhiyā abhāvato yeva, agamāgami bhāvatthanti aādisaddassa titālīsa vaṇṇasaddā āgamā honti tesaṃ vā so iti, etesupi saṅkā, ‘‘yavāsare’’ (1-30) ‘‘suña sassa’’iti (2-53) ādesāgamānaṃ dassanena, āgama liṅgābhāvatoti ukāra kakāra makārānaṃ abhāvato, visesanavisessa bhāvatthanti titālīsavaṇṇasaddānaṃ aādisaddo visesanaṃ, te vā tasse-ti, etthāpi saṅkā ‘nīluppala’miccādīnamaññattha visesanavisessa bhāvadassanā, saddalakkhaṇā nupayogatoti saddalakkhaṇena saddasaṅkharaṇassa pakatattā vuttaṃ, tattha kāraṇamāha- ‘rūpavisesūpa lakkhaṇābhāvā’ti, rūpavisesassa upalakkhaṇa nimittaṃ tassaabhāvāti attho, na hi visesana visessabhāve paṭipādite aādyādisaddānaṃ rūpavisesassa saṅkharaṇaṃ kataṃ siyāti, yadi esova saddasaṅkharaṇanti gayheyya, tathā sati ‘nīluppala’miccādīnampi vattabbatā āpajjeyyāti nāssa tadattha tāpi sambhāvīyate, loke sīhaguṇassa mānavake dassanato upacārena ‘sīho-yaṃ mānavako’ti tagguṇajjhāropopi dissati, tadatthampetaṃ na hotīti dassanatthaṃ ‘tagguṇajjhāropanatthampetaṃ na hotī’ti vuttaṃ, tassa aādisaddassa, tesaṃ titālīsavaṇṇasaddānaṃ vā guṇo aādittādi, tassa ajjhāropanaṃ-titālīsavaṇṇasaddesu [Pg.21] vā aādisaddeyeva vā āropanaṃ, tadatthampetaṃ suttaṃ na hotīti attho, tattha kāraṇamāha- ‘atoyevā’tiādi, atoyeva rūpavisesūpalakkhaṇā bhāvatoyo, pakataṃ saddasaṅkharaṇaṃ, yathāvutta vikappantarābhāve ubhayatthamidaṃ siyā, tattha paribhāsatthaṃ na hoti… tallakkhaṇattābhāvā uparivakkhamānattā cāti pārisesamālambiyāha ‘saññāsaññi’ccādi.

येथे 'साधु' शब्दाच्या अनुशासनाची शंका येते. 'कत्थेत्थ कुत्रात्रक्वेहिधा' (४-१००) इत्यादी सूत्राने 'कत्थ' इत्यादी शब्दांच्या साधुत्वाचे (शुद्धतेचे) अनुशासन दर्शविले असल्यामुळे आणि इतर लक्षणाने साधुभाव स्पष्ट केला असल्यामुळे, 'आ' पूर्व 'दा' धातूपासून 'दाधात्वी' (५-४५) या सूत्राने 'इ' प्रत्यय आणि आकाराचा लोप होऊन 'आदि' असा शब्द सिद्ध होतो. 'अ' आहे आदी ज्यांच्यामध्ये, अशा अन्यपदार्थ समासात (बहुव्रीहि समासात) 'यो' प्रत्यय असताना 'योसु झिस्स पुमे' (२-९३) या सूत्राने 'अआदयो' (अ-आदी) असे रूप बनते. 'तयो च चत्तालीसा च' (तीन आणि चाळीस) अशा समासात 'तदमिनादीनि' या सूत्राने 'च' चा लोप आणि र्‍हस्व होऊन 'तितालीसा' (त्रेचाळीस) असे रूप बनते. 'वण्ण-वण्णने' या धातूपासून 'भावकारकेस्व घण घका' (५-४४) या सूत्राने 'अ' प्रत्यय आणि 'यो' प्रत्यय असताना 'टा' आदेश होऊन 'वण्णा' (वर्ण) असा शब्द सिद्ध होतो. 'प्रयोगनियमासाठी' म्हणजे त्रेचाळीस वर्णवाचक शब्दांच्या नंतरच 'अआदि' शब्दाचा प्रयोग केला जातो, असा हा प्रयोगाचा नियम आहे. हा देखील दुसरा विकल्प संभवतो, कारण 'अभूततद्भावे करासभूयोगे विकारा ची' (४-११९) या सूत्राने प्रयोगनियमाचे चिंतन केलेले दिसून येते. 'स्थानी-आदेशासाठी' म्हणजे 'अआदि' शब्दाच्या स्थानी त्रेचाळीस वर्णवाचक शब्द आदेश होतात किंवा त्यांच्या स्थानी तो (अआदि शब्द) आदेश होतो. 'त्याच्या अनुरूप' म्हणजे स्थानी आणि आदेशाला अनुरूप अशा षष्ठी विभक्तीमुळे. 'म्हणूनच' म्हणजे आगम आणि आगमी यांच्या अनुरूप षष्ठी विभक्तीचा अभाव असल्यामुळेच. 'आगम-आगमी भावासाठी' म्हणजे 'अआदि' शब्दाला त्रेचाळीस वर्ण शब्द आगम होतात किंवा त्यांच्यासाठी तो आगम होतो. यांच्यामध्ये देखील शंका आहे, कारण 'यवासरे' (१-३०) आणि 'सुञ सस्स' (२-५३) या सूत्रांमध्ये आदेश आणि आगम यांचे दर्शन होते. 'आगम चिन्हाचा अभाव असल्यामुळे' म्हणजे उकार, ककार आणि मकार यांचा अभाव असल्यामुळे. 'विशेषण-विशेष्य भावासाठी' म्हणजे त्रेचाळीस वर्ण शब्दांचे 'अआदि' हा शब्द विशेषण आहे, किंवा ते त्याचे विशेषण आहेत. येथेही शंका आहे, कारण 'नीलोत्पल' इत्यादी शब्दांमध्ये इतर ठिकाणी विशेषण-विशेष्य भाव दिसून येतो. 'शब्दलक्षणाचा अनुपयोग असल्यामुळे' कारण शब्दलक्षणाने शब्दाचे संस्कार करणे (शुद्ध करणे) हे प्रस्तुत असल्यामुळे असे म्हटले आहे. तेथे कारण सांगतात- 'रूपविशेषाच्या उपलक्षणाचा अभाव असल्यामुळे'. रूपविशेषाच्या उपलक्षणाचे निमित्त, त्याचा अभाव आहे असा अर्थ आहे. कारण विशेषण-विशेष्य भाव प्रतिपादित केला असता 'अआदि' इत्यादी शब्दांच्या रूपविशेषाचा संस्कार केला जात नाही. जर हाच शब्दसंस्कार मानला, तर 'नीलोत्पल' इत्यादी शब्दांचेही व्याकरण सांगावे लागेल, म्हणून त्याचा तो अर्थ संभवत नाही. लोकव्यवहारात सिंहाचे गुण माणवकामध्ये (तरुण मुलामध्ये) दिसत असल्यामुळे उपचाराने 'हा माणवक सिंह आहे' असा त्याच्या गुणांचा आरोपही दिसतो. त्या अर्थासाठी देखील हे नाही, हे दाखवण्यासाठी 'त्या गुणांच्या आरोपासाठी देखील हे नाही' असे म्हटले आहे. त्या 'अआदि' शब्दाचा किंवा त्या त्रेचाळीस वर्ण शब्दांचा गुण म्हणजे 'अआदित्व' इत्यादी होय. त्याचा आरोप म्हणजे त्रेचाळीस वर्ण शब्दांवर किंवा 'अआदि' शब्दावरच आरोप करणे होय. त्या अर्थासाठी हे सूत्र नाही असा अर्थ आहे. तेथे कारण सांगतात- 'याच कारणाने' इत्यादी. याच कारणाने म्हणजे रूपविशेषाच्या उपलक्षणाचा अभाव असल्यामुळे, प्रस्तुत शब्दसंस्कार (व्याकरण) आहे. वर सांगितलेल्या इतर विकल्पांच्या अभावी हे दोन्ही अर्थांसाठी असू शकते. तेथे परिभाषेच्या अर्थासाठी नाही... त्याचे लक्षण नसल्यामुळे आणि पुढे सांगितले जाणार असल्यामुळे, परिशेषाचा (उरलेल्या भागाचा) आश्रय घेऊन 'संज्ञा-संज्ञी' इत्यादी म्हटले आहे.

Mariyādāyampakāreca, samīpe vayave tathā;

Catubbidhappakāroyaṃ, ādisaddassa dissateti.

मर्यादा, प्रकार, समीप आणि अवयव या चार अर्थांमध्ये 'आदि' शब्दाचा प्रयोग दिसून येतो.

Mariyādattho ettha ādisaddoti āha-‘ādimariyādā bhūto’ti, upalakkhaṇattāti upalakkhiyamānānamākārādīnaṃ gahaṇe kāraṇabhāvena appadhānattā, tenāha-‘upalakkhaṇassupasajjanīyabhūtassā’ti, kāriyenāti vaṇṇasaññābhavanādinā, na gunnampi ānayanaṃ bhavati..gunnamupasajjanīya bhūtattā aññapadatthasseva padhānattā, saññāyā bhāveti akārassa vaṇṇasaññāya abhāve, rūpantiti tālīsārūpaṃ, titālīsā+vaṇṇātipadacchedo, titālīsa+vaṇṇātivā, suttāvayavassāpi suttasambandhittā ‘‘byañjane dīgharassā’’ti (1-33) pana vuttaṃ, rassattantu ‘‘dīgharassā’’ti yogavibhāgena, itarathā byañjanaparasseva rassatte dassite titālīsaiti abyañjane padaṃ na sampajjeyyāti viññāyati, itarītarayogacatthe bahuvacanena bhavitabbanti āha-‘ekavacanampanā’tiādi, vippaṭipatti aññathābhāvo, rassa e okārehi tecattālīsakkharānanti sambandho, e okāre hīti sahatthe tatiyā, sakkatānusārenāti sakkate ‘‘sandhi yakkharānaṃ rassā na santī’’ti vuttassa anusārena, kocīti sā sanappasādakacoḷiyabuddhappiyācariyaṃ dasseti, na hiccādiṃ vadato-yamadhippāyo ‘rassāivāti ivasaddo sādhammopamājotako vā siyā vedhammopamājotako vā, yadi tāva vedhammopamājotako, rassadhammassa e okāresva sambhavā tesaṃ dīghakālappavattito te dīghāyeva siyuṃ, yadi pana sādhammopamājotako[Pg.22], tesu rassadhammassasambhavā rassakālappavattito rassāeva te siyunti ‘etthātiādīsu e okārānaṃ uccāraṇakālakataṃ rassattameva hotī’ti, rassakālavantoyevāti evasaddo sogate vaṇṇavinimmuttassa kālassevābhāvā vaṇṇānañca paccakkha siddhattā pamāṇasiddhaṃ pāramatthika me okārānaṃ rassakālavantataṃ dīpeti, atthāti vadato panāyamadhippāyo ‘etthātiādīsu yadi ekārādayo dīghāeva saṃyogapubbattā rassāva siyuṃtathā sati atthāti etthāpi dīghova ākāro saṃyogapubbattārasso iva uccatīti āpajjeyya, tasmā uccāraṇakālakatova rassadīghabhāvo gahetabbo’ti, kaccāyanavuttivaṇṇanā ñāso, taññāpaneti bahiddhā aññesamakkharānaṃ ñāpane, payojanābhāvāti tena sādhetabbassa kassaci iṭṭhassa abhāvamāha, kimettha samudāye vākyaparisamatti, udāhu avayaveti āha- ‘pacceka’nti, aññathā ‘rukkhā vana’ntiādīsu viya samudāye vākyaparisamattiyaṃ ‘‘iyuvaṇṇā jhalā namassante’’ (1-9) iccādikaṃ na sijjhatīti, paccekaṃ vaṇṇā nāmahontīti akāro vaṇṇo nāma hoti ākāro vaṇṇo nāma hotītiādinā, avayaveccādinā vuttiyaṃ avuttepi ‘pacceka’nti vacane sadiṭṭhantaṃ kāraṇamāha, diṭṭhantopanīto tyattho sukhena paṭipattuṃ sakkāti, ettha hi paccekanti avuttepi devadatto bhojīyatūtiādinā paccekaṃ bhuñjikiriyā parisamāpīyate, tenāha-‘na coccate’ iccādi, athavā samudāyepi vākyaparisamā pattiyaṃ sati samudāye pavattā saddā avayavesupi vattantīti ‘samuddekadesadassanepi samuddo diṭṭho, khandhekadesa bhūtāyapi paññāya paññākkhandhotiādīsu viya na doso, teneva vuttiyaṃ ‘pacceka’nti na vuttaṃ, vaṇṇasaddassa guṇādyanekatthattepi pakaraṇato akārādayovettha vuccantīti āha-‘vaṇṇīyati’ccādi, pakaraṇatopi attho vibhajjate, vuttaṃ hi–

येथे 'आदि' शब्दाचा अर्थ मर्यादा असा आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'आदिमर्यादा स्वरूप'. 'उपलक्षणत्वात्' म्हणजे उपलक्षित होणाऱ्या 'अ'कार इत्यादींच्या ग्रहणात कारणभावाने अप्रधान असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उपलक्षण असलेल्या आणि उपसर्जनीय (गौण) झालेल्याचे'. 'कार्येण' म्हणजे वर्णसंज्ञा होणे इत्यादींद्वारे. गाईंचे देखील आणणे होत नाही, कारण गाई उपसर्जनीय (गौण) झाल्यामुळे अन्यपदार्थाचीच प्रधानता असते. 'संज्ञाया अभावे' म्हणजे 'अ'काराची वर्णसंज्ञा नसताना. 'रूपम्' म्हणजे चाळीस रूप, 'तितालीस + वर्णा' असा पदच्छेद आहे, किंवा 'तितालीस + वर्ण' असा. सूत्राचा अवयव असूनही सूत्राशी संबंधित असल्यामुळे "व्यंजने दीर्घह्रस्वा" (१-३३) असे म्हटले आहे. परंतु ह्रस्वत्व तर "दीर्घह्रस्वा" या योगविभागाने होते. अन्यथा व्यंजनानंतरच ह्रस्वत्व दाखवले गेले असते, तर 'तितालीस' या व्यंजनरहित पदात ते सिद्ध झाले नसते, असे समजले जाते. इतरेतरयोग द्वंद्वाच्या अर्थात बहुवचन असायला हवे, म्हणून म्हटले आहे - 'एकवचनं पना' इत्यादी. 'विप्रतिपत्ती' म्हणजे अन्यथाभाव (विपरीत समज). ह्रस्व 'ए' आणि 'ओ' कारांसह 'तेचाळीस अक्षरांचा' असा संबंध आहे. 'ए ओकारोहि' यामध्ये सह-अर्थात तृतीया विभक्ती आहे. 'संस्कृतानुसार' म्हणजे संस्कृतातील "संधी अक्षरांचे ह्रस्व नसतात" या वचनाच्या अनुषंगाने. 'कोची' (कोणी एक) याने 'सासनप्पसादक' चोळिय बुद्धप्पिय आचार्यांचे निर्देश केले आहे. 'न हि' इत्यादी म्हणणाऱ्याचा हा अभिप्राय आहे - 'ह्रस्वा इव' मधील 'इव' शब्द साधर्म्योपमा निदर्शक असू शकतो किंवा वैधर्म्योपमा निदर्शक असू शकतो. जर तो वैधर्म्योपमा निदर्शक असेल, तर ह्रस्वत्वाचा धर्म 'ए' आणि 'ओ' कारांमध्ये संभवत नसल्यामुळे आणि त्यांच्या उच्चारणाचा काळ दीर्घ असल्यामुळे ते दीर्घच राहतील. जर तो साधर्म्योपमा निदर्शक असेल, तर त्यांच्यात ह्रस्वत्वाचा धर्म संभवत असल्यामुळे आणि ह्रस्व काळाच्या उच्चारणामुळे ते ह्रस्वच होतील, म्हणून 'एत्थ' इत्यादींमध्ये 'ए' आणि 'ओ' कारांचे उच्चारणकाळामुळे होणारे ह्रस्वत्वच होते. 'ह्रस्वकालवंतच' यातील 'एव' (च) शब्द बौद्ध दर्शनात वर्णांहून भिन्न काळाचा अभाव असल्यामुळे आणि वर्णांचे प्रत्यक्ष सिद्धत्व असल्यामुळे, 'ए' आणि 'ओ' कारांचे प्रमाणसिद्ध व पारमार्थिक ह्रस्वकालवंतत्व दर्शवतो. 'अत्थ' असे म्हणणाऱ्याचा हा अभिप्राय आहे - 'एत्थ' इत्यादींमध्ये जर 'ए' कार इत्यादी दीर्घच असून संयोगपूर्व असल्यामुळे ह्रस्व मानले गेले, तर 'अत्थ' येथे देखील दीर्घ असलेला 'आ' कार संयोगपूर्व असल्यामुळे ह्रस्वाप्रमाणे उच्चारला जातो असा प्रसंग येईल. म्हणून उच्चारणकाळामुळेच ह्रस्व-दीर्घ भाव ग्रहण केला पाहिजे, असे 'कच्चायनवृत्तिवर्णना' (न्यास) मध्ये म्हटले आहे. 'त्याच्या ज्ञापनात' म्हणजे बाहेरील इतर अक्षरांच्या ज्ञापनात. 'प्रयोजनाभावात्' म्हणजे त्याने साध्य होणाऱ्या कोणत्याही इष्ट गोष्टीचा अभाव दर्शवला आहे. येथे वाक्याची समाप्ती समुदायात होते की अवयवात? म्हणून म्हटले आहे - 'प्रत्येक'. अन्यथा 'वृक्ष हे वन आहे' इत्यादींप्रमाणे समुदायात वाक्याची समाप्ती मानल्यास "इयुवर्णा झला नमस्सन्ते" (१-९) इत्यादी सिद्ध होणार नाही. प्रत्येक वर्ण संज्ञक होतो, जसे 'अ' कार हा वर्ण संज्ञक आहे, 'आ' कार हा वर्ण संज्ञक आहे इत्यादी. अवयव इत्यादी वृत्तीत सांगितले नसले तरी 'प्रत्येक' या वचनात उदाहरणासहित कारण सांगितले आहे, कारण उदाहरणाद्वारे स्पष्ट केलेला अर्थ सहजपणे समजता येतो. कारण येथे 'प्रत्येक' असे न म्हटले तरी 'देवदत्ताला जेवू घालावे' इत्यादी वाक्यात प्रत्येक व्यक्तीची भोजनक्रिया समाप्त होते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'न चोच्यते' इत्यादी. अथवा समुदायात वाक्याची समाप्ती होत असतानाही, समुदायात प्रवृत्त होणारे शब्द अवयवांमध्येही प्रवृत्त होतात, जसे 'समुद्राच्या एका भागाचे दर्शन झाले तरी समुद्र पाहिला' किंवा 'स्कंधाचा एक भाग असलेल्या प्रज्ञेला प्रज्ञास्कंध म्हटले जाते' इत्यादींप्रमाणे यात कोणताही दोष नाही. म्हणूनच वृत्तीत 'प्रत्येक' असे म्हटले नाही. 'वर्ण' शब्दाचे गुण इत्यादी अनेक अर्थ असले तरी प्रकरणावरून येथे 'अ' कार इत्यादींचाच निर्देश केला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'वर्ण्यते' इत्यादी. प्रकरणावरूनही अर्थाचा विभाग केला जातो, कारण म्हटले आहे -

Atthā pakaraṇā liṅgā, ocityā desakālato;

Saddatthā vibhajīyante, na saddāyeva kevalāti.

अर्थ (प्रयोजन), प्रकरण, लिंग (चिन्ह), औचित्य, देश आणि काळ यांवरून शब्दांचे अर्थ विभागले जातात, केवळ शब्दांवरूनच नव्हे.

Nanu [Pg.23] jhalādisaññā viya lahusaññaṃ akatvā kasmā gurusaññā katāti codanaṃ manasi nidhāya ruḷhi anvatthavasena dvippakārāsu saññāsu jhālāti ruḷhi saññātthābhāvena vohārasukhamattapayojanā, anvatthasaññā pana tappayojanāpi hoti tadaññappayojanā pīti dassetumāha- ‘eva’miccādi, vaṇṇīyatī attho etehīti vuttamatthaṃ anugatā anugatatthā vaṇṇasaññā taṃ, saddādhigamanīyassāti saddena viññātabbassa, vaṇṇaṃ mūlamassāti vaṇṇamūlako-attho, tassa bhāvo vaṇṇamūlakatā, atthassa vaṇṇamūlakataṃ sādheti ‘sāpi’ccādinā, vaṇṇaṃ rūpaṃ sabhāvo etesanti vaṇṇarūpāni-padāni, samudāyo pādānaṃ rūpamassāti samudāyarūpaṃ vākyaṃ, vibhatyantamatthajotakaṃ padaṃ, padasamudāyo vākyaṃ, sabbañcetamupacārena vaṇṇasaddavacanīyattaṃ gacchati vaṇṇamayattāti sabbopi sammutiparamatthabhedabhinno attho vākyādhigamanīyo vaṇṇeneva viññāyati nāma tasmā yathā vuttamattha visesadassanaṃlahusaññāya na sakkāti tadatthamakārādīnaṃ gurubhūtā vaṇṇasaññā katāti adhippāyo, sammuti saṅketavasena pavatto vohāro, paramattho sanibbāno pañcakkhandho. Ubhohi panetehi bhinno tatiyo koṭṭhāso nāma natthi, tathāca vuttaṃ–

शंका: 'झल' इत्यादी संज्ञांप्रमाणे लघु संज्ञा न करता 'गुरु' संज्ञा का केली? ही शंका मनात ठेवून, रूढी आणि अन्वर्थ (सार्थक) या दोन प्रकारच्या संज्ञांमध्ये 'झला' ही रूढी संज्ञा अर्थाचा अभाव असल्यामुळे केवळ व्यवहाराच्या सुलभतेसाठीच उपयोगी आहे; परंतु अन्वर्थ संज्ञा त्या प्रयोजनासाठी तसेच इतर प्रयोजनांसाठीही उपयुक्त असते, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'एवम्' इत्यादी. 'वर्ण्यते अर्थो एतेहि' (ज्यांच्याद्वारे अर्थाचे वर्णन केले जाते) या सांगितलेल्या अर्थाचे अनुकरण करणारी ती 'वर्ण' संज्ञा होय. 'शब्दाधिगमनीयस्य' म्हणजे शब्दाद्वारे जाणण्यायोग्य असलेल्या. 'वर्ण मूळ आहे ज्याचे' तो 'वर्णमूलक अर्थ' होय, त्याचा भाव म्हणजे 'वर्णमूलकता'. अर्थाची वर्णमूलकता 'सापि' इत्यादींद्वारे सिद्ध होते. 'वर्ण (रूप/स्वभाव) आहे ज्यांचे' ते 'वर्णरूप पदे' होत. 'पदांच्या रूपांचा समुदाय' म्हणजे 'समुदायरूप वाक्य' होय. विभक्तीने अंत होणारे आणि अर्थाचे द्योतक असणारे ते 'पद' होय, आणि पदांचा समुदाय म्हणजे 'वाक्य' होय. हे सर्व उपचाराने 'वर्ण' शब्दाने वाच्य होते, कारण ते वर्णमय असते. संवृत्ती (लोकव्यवहार) आणि परमार्थ या भेदांनी भिन्न असलेला सर्वच अर्थ वाक्याद्वारे समजण्यायोग्य असून तो वर्णानेच जाणला जातो. म्हणून, वर सांगितलेला विशेष अर्थ दाखवणे लघु संज्ञेने शक्य नाही, म्हणूनच 'अ' कार इत्यादींसाठी गुरुभूत असलेली 'वर्ण' संज्ञा केली आहे, असा अभिप्राय आहे. संवृत्ती म्हणजे संकेताच्या आधारे चालणारा व्यवहार, आणि परमार्थ म्हणजे निर्वाणासह पंचस्कंध होय. या दोन्हीहून भिन्न असा तिसरा कोणताही विभाग नाही, आणि म्हणूनच म्हटले आहे -

Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo,Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nupalabbhatīti.

बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सम्यक्संबुद्धांनी दोन सत्ये सांगितली आहेत - संवृत्ती (लोकव्यवहार) सत्य आणि परमार्थ सत्य; तिसरे सत्य आढळत नाही.

Nanu ca–

आणि शंका अशी की -

Appakkharamasandiddhaṃ, sasāraṃ gūḷhaniṇṇayaṃ;

Pasannatthañca suttanti, āhu tallakkhaṇaññunoti.

अल्प अक्षरे असलेले, संशयरहित, सारयुक्त, गूढ निर्णय देणारे आणि प्रसन्न (स्पष्ट) अर्थ असलेले ते 'सूत्र' होय, असे सूत्राचे लक्षण जाणणारे म्हणतात.

‘‘Ādayo titālīsa vaṇṇā’’ ‘‘titālīsādayo vaṇṇā’’ti vā vattabbanti na tathā sati sandiddhaṃ suttaṃ siyāti, nanu satthādo maṅgalavacanena bhavitabbaṃ, akāro paṭisedhatthopi hotīti (na) satthādo siddhasaddassopahitattā, atha hotva pubbā jhālādi saññā, saddasādhanamattappayojanattā pana sabbavidhānassa pubbācariya saññāvālametthāti kiṃ punāpi vaṇṇādisaññāvidhānena ganthagārava karaṇenāti saccametaṃ, pubbācariyesu pana gāravaṃ tadanugamanañca dīpetuṃ kāci [Pg.24] saññāyopyanvākhyāyante, yajjevaṃ saṃyogasabbanāmalopādayopi saññā pubbācariyehi vuttā vattabbāti nanu bho vuttamevāmhehi’kāci saññāyo ākhyāyante’ti, kintadākhyānadvārena bhavatā tāpi viññātuṃ na sakkāti, kesañci sātthakattopi pativaṇṇamatthānupaladdhito vaṇṇānamadiṭṭhānamakārādīnamanukatiyo ihopadiṭṭhāityanukāriyenātthenātthavantatāya hotevākārādito vibhatti, lopena niddiṭṭhattā panassā assavanaṃ sannikaṃsavacanicchābhāvā saṃhitāyāniddeso, anukkamoti ādonissayā sarāvuttā, tato nissitā byañjanā, saresupi ekaṭṭhāniyā akārādayo bahuttā paṭhamaṃ vuttā ṭhānānukkamena, tato dvijā ṭhānānukkamena, tesupi rassāva lahuttā paṭhamaṃ vuttā, tato dīghā, byañjanesupi vaggā bahuttā ṭhānappaṭipāṭiyā paṭhamaṃ vuttā, tato yakārādayo, vaggesu ca aghosā paṭhamaṃ vuttā, tato ghosā, tesu ca sithilā paṭhamaṃ vuttā, tato dhanitā, tatthāpi appakattā dvijā pañcamā vuttā, tato yaralavā ghosabhūtā ṭhānānukkamena, tato dhanitā sakāraha kārā, tesupihakāro kesañci orasopi hotīti dvijattā pacchā vutto, kehici ‘‘laḷānamaviseso’’ti dvinnamavisese vuccamānepi lipibhedena ṭhānabhedena ca bhinnattā ḷakāro visuṃ akkharabhāvena gahito, sopi ghosabhāvena ṭhānānukkamenaca hakārato paraṃ vutto niggahītaṃ pana sarattādisabbavinimmuttattā sabbapacchā vuttanti akārādīnamayamanukkamo, imassevānukkamassa manasi vipassa vattamānattā titālīsāti gaṇanāparicchedassa dassitattā ca ‘niggahītantā’ti vuttiyaṃ vuttaṃ, pakataṃ sādhusaddānvākhyānaṃ, na vaṇṇīyate, ti saddasaṅkharaṇa saṅkhāta mukhyappayojanābhāvā, kiñcāpi na vaṇṇīyate, amhehi pana kathamakārādīnamayamanukkamo uppannoti sissānaṃ kaṅkhā vicchedappayojanampati anukkamasaddassa atthakathanabyājena vaṇṇito yevāti, karīyante uccārīyante etenāti karaṇaṃ, tattha jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ, jivhopaggaṃ muddhajānaṃ, jivhaggaṃ, dantajānaṃ sesānaṃ sakaṭṭhānaṃ karaṇaṃ, payatti payatanaṃ, tampana vaṇṇuccāraṇato abbhantaro bāhiyo ca ussāho, tattha abbhantarapayatanaṃ-saṃvutattamakārassa, vivaṭattaṃ sarānaṃ [Pg.25] sakārahakārānañca phuṭṭhattaṃ vaggānaṃ, īsaṃphuṭṭhattaṃ yaralavānaṃ, bāhiyapayatanantu saṃvutakaṇṭhatādi, ṭhānato paccāsattiyā vidhīyamānakāriyasambhavena payojanasambhavā āha-‘ṭhānampanā’tiādi, tiṭṭhanti ettha uppattivasena vaṇṇāti ṭhānaṃ, ‘‘e onama vaṇṇe’’ti (1-37) sutte vaṇṇeti kathanameva vaṇṇasaññākaraṇe payojanaṃ, yathāvuttamatthamaññatra byāpadisati’ eva’miccādinā, tasmā ‘‘dasādo sarā’’iccādo ‘tenā’tiādīsu ‘tena saraiccanena kvattho kasmiṃ sutte payojanaṃ taṃ dasseti ‘‘sarolopo sare’’ccādī’ti evamādinā attho daṭṭhabbo, ñāpeti vaṇṇalopanti ñāpakaṃ, kasmā pana’so cemināva ñāpakena siddho’ti vuccati nanu ‘tadaminādīni’’ti (1-47) suttaṃ dissatīti, (saccaṃ) tathāpi pakārantaroyampi vaṇṇalope dassitoti viññātabbaṃ, evasaddo pana ‘yadi ñāpakena vaṇṇalopo siyā so imināva ñāpakena siddho, nāññenā’ti avadhāreti.

“आदयो तितालीस वण्णा” (आदींचे त्रेचाळीस वर्ण) किंवा “तितालीसआदयो वण्णा” (त्रेचाळीस आदी वर्ण) असे म्हणावे, कारण तसे न केल्यास सूत्र संशयास्पद होईल. शास्त्रारंभी मंगलवचन असावे, आणि 'अ'कार हा निषेधार्थकही असतो, म्हणून (नाही) शास्त्राच्या आरंभी सिद्ध शब्दाची योजना केल्यामुळे. मग पूर्वीच्या 'झाल' इत्यादी संज्ञा असोत, कारण सर्व नियमांचे प्रयोजन केवळ शब्दसाधन (शब्दांची सिद्धी) करणे हेच आहे, म्हणून पूर्व आचार्यांच्या संज्ञा येथे पुरेशा आहेत; तर मग पुन्हा वर्ण इत्यादी संज्ञांचे विधान करून ग्रंथाचा विस्तार कशासाठी करायचा? हे सत्य आहे, परंतु पूर्व आचार्यांबद्दल आदर आणि त्यांचे अनुकरण दर्शवण्यासाठी काही संज्ञांचे पुन्हा स्पष्टीकरण केले जाते. जर असे असेल, तर संयोग, सर्वनाम, लोप इत्यादी संज्ञा ज्या पूर्व आचार्यांनी सांगितल्या आहेत, त्याही सांगाव्यात. अहो! आम्ही आधीच सांगितले आहे की 'काही संज्ञांचे स्पष्टीकरण केले जाते', तर त्या स्पष्टीकरणाच्या द्वारे तुम्हाला त्याही समजून घेता येत नाहीत का? काहींच्या मते वर्ण निरर्थक नसून सार्थ आहेत, परंतु प्रत्येक वर्णाचा स्वतंत्र अर्थ उपलब्ध होत नसल्यामुळे, येथे अदृष्ट वर्णांचे, 'अ'कार इत्यादींचे अनुकरण सांगितले आहे, म्हणून अनुकरण करणाऱ्या अर्थाच्या अर्थवत्तेमुळे 'अ'कार इत्यादींहून विभक्ती होते. परंतु लोपामुळे तिचा निर्देश न झाल्याने, ती ऐकू येत नाही आणि अत्यंत निकटतेच्या इच्छेच्या अभावामुळे संहितेमध्ये तिचा निर्देश नाही. अनुक्रम म्हणजे - आधी आश्रय असलेले स्वर सांगितले आहेत, त्यानंतर त्यांच्यावर आश्रित असलेले व्यंजन सांगितले आहेत. स्वरांमध्येही एकाच स्थानावरून उच्चारले जाणारे 'अ'कार इत्यादी बहुसंख्येने असल्याने स्थानाच्या अनुक्रमाने प्रथम सांगितले आहेत, त्यानंतर दोन स्थानांवरून उच्चारले जाणारे (द्विज) स्थानाच्या अनुक्रमाने सांगितले आहेत. त्यांमध्येही र्‍हस्व हे लघु असल्याने प्रथम सांगितले आहेत, त्यानंतर दीर्घ सांगितले आहेत. व्यंजनांमध्येही वर्ग हे बहुसंख्येने असल्याने स्थानक्रमाच्या अनुक्रमाने प्रथम सांगितले आहेत, त्यानंतर 'य'कार इत्यादी सांगितले आहेत. वर्गांमध्येही अघोष प्रथम सांगितले आहेत, त्यानंतर घोष सांगितले आहेत. त्यांमध्येही शिथिल (अल्पप्राण) प्रथम सांगितले आहेत, त्यानंतर धनित (महाप्राण) सांगितले आहेत. त्यांमध्येही अल्प असल्याने दोन स्थानांवरून उच्चारले जाणारे पाचवे (अनुनासिक) सांगितले आहेत. त्यानंतर घोष असलेले 'य, र, ल, व' स्थानाच्या अनुक्रमाने सांगितले आहेत. त्यानंतर महाप्राण असलेले 'स'कार आणि 'ह'कार सांगितले आहेत. त्यांमध्येही 'ह'कार काहींच्या मते उरस्य (छातीतून उच्चारला जाणारा) देखील असतो, म्हणून द्विजत्वामुळे शेवटी सांगितला आहे. काहींच्या मते “ळ आणि ल यांच्यात भेद नाही” असे दोघांच्या अभेदाबद्दल सांगितले जात असले तरी, लिपीच्या भेदाने आणि स्थानाच्या भेदाने भिन्न असल्यामुळे 'ळ'कार स्वतंत्र अक्षर म्हणून घेतला आहे. तोही घोषत्वामुळे आणि स्थानाच्या अनुक्रमाने 'ह'कारानंतर सांगितला आहे. निग्गहीत (अनुस्वार) मात्र स्वर इत्यादी सर्व लक्षणांपासून पूर्णपणे मुक्त असल्यामुळे सर्वात शेवटी सांगितले आहे, असा हा 'अ'कार इत्यादींचा अनुक्रम आहे. याच अनुक्रमाचे मनात चिंतन चालू असल्यामुळे आणि 'त्रेचाळीस' या संख्यामर्यादेचे दर्शन घडवल्यामुळे वृत्तीमध्ये 'निग्गहीतन्ता' (निग्गहीत शेवटी असलेले) असे म्हटले आहे. प्रस्तुत साधू शब्दांचे स्पष्टीकरण आहे, त्याचे वर्णन केले जात नाही, कारण 'ति' शब्दाचे संस्कार करणे हे मुख्य प्रयोजन नाही. जरी त्याचे वर्णन केले जात नसले, तरी आमच्याद्वारे 'अ'कार इत्यादींचा हा अनुक्रम कसा उत्पन्न झाला, या शिष्यांच्या शंकेचे निरसन करण्याच्या प्रयोजनासाठी अनुक्रम शब्दाच्या अर्थकथनाच्या निमित्ताने त्याचे वर्णन केलेच आहे. ज्याच्याद्वारे (उच्चारण) केले जाते किंवा उच्चारले जाते ते 'करण' होय. त्यामध्ये टाळूपासून उत्पन्न होणाऱ्या वर्णांचे करण जिभेचा मध्यभाग आहे, मूर्धेतून उत्पन्न होणाऱ्या वर्णांचे करण जिभेच्या टोकाचा पुढील भाग आहे, दातांमधून उत्पन्न होणाऱ्या वर्णांचे करण जिभेचे टोक आहे, आणि उर्वरित वर्णांचे करण त्यांचे स्वतःचे स्थान आहे. 'पयत्ति' म्हणजे प्रयत्न. तो वर्णांच्या उच्चारणाकरिता अंतर्गत आणि बाह्य उत्साह आहे. त्यामध्ये अंतर्गत प्रयत्न - 'अ'काराचा संवृत (बंद), स्वरांचा आणि 'स'कार-'ह'काराचा विवृत (उघडा), वर्गांचा स्पृष्ट (स्पर्श केलेला), 'य, र, ल, व' यांचा ईषत्-स्पृष्ट (किंचित स्पर्श केलेला) आहे. बाह्य प्रयत्न म्हणजे संवृत कंठ इत्यादी. स्थानाच्या निकटतेमुळे केल्या जाणाऱ्या कार्याची शक्यता असल्याने प्रयोजनाची शक्यता लक्षात घेऊन 'ठाणम्पना' (स्थान तर) इत्यादी म्हटले आहे. जेथे उत्पत्तीच्या स्वरूपात वर्ण राहतात ते 'स्थान' होय. “ए ओनमा वण्णे” (१-३७) या सूत्रात 'वर्णे' असे म्हणणे हेच वर्णसंज्ञा करण्यामागचे प्रयोजन आहे. पूर्वोक्त अर्थ इतरत्र 'एव' इत्यादी शब्दांनी दर्शवला जातो. म्हणून “दसादो सरा” इत्यादी सूत्रांमध्ये 'तेन' (त्याद्वारे) इत्यादींमध्ये 'त्या स्वर या शब्दाने काय प्रयोजन आणि कोणत्या सूत्रात प्रयोजन आहे' हे दर्शवण्यासाठी “सरोलोपो सरे” इत्यादी सूत्राद्वारे अर्थ समजून घ्यावा. वर्णाचा लोप दर्शवतो तो 'ज्ञापक' होय. मग 'तो याच ज्ञापकाने सिद्ध होतो' असे का म्हटले जाते, “तदमिनादीनि” (१-४७) हे सूत्र दिसत नाही का? (सत्य आहे) तरीही वर्णाचा लोप दर्शवणारा हा दुसरा प्रकार आहे असे समजावे. 'एव' हा शब्द मात्र 'जर ज्ञापकाने वर्णाचा लोप होत असेल, तर तो याच ज्ञापकाने सिद्ध होतो, दुसऱ्याने नाही' असा निश्चय करतो.

2. Dasā

२. दहा

Nanu aādayoti paṭhamantenuvattante kathamettha’tatthā’ti sattamīniddiṭṭhatāti āha-‘tañcā’tiādi, atthavasāvibhattivipariṇāmenāti aādayoti paṭhamantassa‘ādo dasā’tyanena sambandhā sambajjhamāne cādhāratthena bhavitabbanti ādhāratthavasena sattamī vibhattiyā parivattanenāti attho, atthavasā sattamiyā vipariṇāmasambhavāyevasutte avijjamānepi‘tatthā’ti vuttiyaṃ vuttaṃ, ādodasannamanaññatthapavattisambhavato tesaṃ aādayo visayabhāvenapi sakkā parikappetunti vuttaṃ-‘tesu visayabhūtesū’ti, niddhāraṇatthopi yujjateva… vaṇṇasamudāyato tadekadesabhūtāna mādo vaṇṇānaṃ dasasaṅkhyāguṇena niddhāriyamānattā, ādimhi dasa vaṇṇāti vutte avuttānampi avassaṃ vattabbānaṃ ūnapūraṇatthamajjhāhāro hotīti vuttaṃ- avaṭṭhitā niddiṭṭhā vā’ti, ekādīna maṭṭhārasantānaṃ saṅkhyānaṃ saṅkhyeyye vattanato āha-‘dasasaṅkhyāya paricchinnattā’ti, gayhupagānaṃ rassae ovaṇṇānampi kaccāyane viya apariccāgā anūnā, agayhupagānaṃ tadaññesaṃ kesañci sarānaṃ pariccagā anadhikā, dasasaddassa saṅkhyeyya vuttittā [Pg.26] dasannampi adhikatavaṇṇānaññattā vuttaṃ-‘dasannampī’tiādi, sayaṃ pubbā’rāja=cittiyaṃ’tīsmā kvimhi antalope samāse ca tadaminādittā niruttinayena vā sarasaddo nipphajjatīti, ‘sara-gatihiṃ sācintāsu’ iccasmā appaccayena vā nippajjatīti dassetumāha=‘sayaṃ rājantī’tiādi.

अहो! 'अ-आदयो' (अ इत्यादी) हे प्रथमा विभक्तीत अनुवृत्त होत असताना, येथे 'तत्थ' (तेथे) अशी सप्तमी विभक्ती कशी निर्दिष्ट झाली? म्हणून म्हटले आहे - 'तञ्चा' (आणि ते) इत्यादी. 'अर्थवशात् विभक्तीच्या परिवर्तनाने' म्हणजे 'अ-आदयो' या प्रथमा विभक्तीच्या रूपाचा 'आदो दसा' (सुरुवातीचे दहा) याच्याशी संबंध जोडताना तो आधार अर्थाने असावा लागतो, म्हणून आधार अर्थाच्या वशाने सप्तमी विभक्तीमध्ये परिवर्तन होते असा अर्थ आहे. अर्थाच्या वशाने सप्तमी विभक्तीचे परिवर्तन शक्य असल्यामुळेच सूत्रात नसतानाही वृत्तीमध्ये 'तत्थ' (तेथे) असे म्हटले आहे. सुरुवातीच्या दहा स्वरांचा इतर अर्थांमध्ये प्रवृत्तीचा संभव नसल्यामुळे, त्यांना 'अ-आदयो' विषयभावाने देखील कल्पित केले जाऊ शकते, म्हणून म्हटले आहे - 'तेसु विषयभूतेसू' (ते विषयभूत असताना). निर्धारण अर्थ देखील योग्यच आहे... कारण वर्णसमुदायातून त्याचाच एक भाग असलेल्या सुरुवातीच्या वर्णांचे 'दहा' या संख्येच्या गुणाने निर्धारण केले जात असल्यामुळे. 'सुरुवातीला दहा वर्ण' असे म्हटले असता, न सांगितलेल्या परंतु अवश्य सांगण्यायोग्य असलेल्या वर्णांची उणीव भरून काढण्यासाठी अध्याहार होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'अवट्टिता निद्दिठ्ठा वा' (स्थित किंवा निर्दिष्ट). एक ते अठरा पर्यंतच्या संख्या संख्यावाचक (मोजल्या जाणाऱ्या) अर्थात प्रवृत्त होत असल्यामुळे म्हटले आहे - 'दससंख्याय परिच्छिन्नत्ता' (दहा संख्येने मर्यादित असल्यामुळे). ग्रहण केल्या जाणाऱ्या र्‍हस्व 'ए' आणि 'ओ' वर्णांचा देखील कच्चायनाप्रमाणे त्याग न केल्यामुळे ते कमी नाहीत (अनून); ग्रहण न केल्या जाणाऱ्या इतर काही स्वरांचा त्याग केल्यामुळे ते अधिक नाहीत (अनधिक). 'दस' (दहा) हा शब्द संख्यावाचक अर्थात प्रवृत्त होत असल्यामुळे, दहाही अधिक वर्णांच्या अनन्यतेमुळे म्हटले आहे - 'दसन्नम्पी' (दहांचाही) इत्यादी. 'स्वयं' पूर्व असलेल्या 'राज्' धातूपासून 'क्वि' प्रत्यय लागून, अंत्यलोप आणि समासात 'तदमिनादि' सूत्राने किंवा निरुक्त पद्धतीने 'सर' (स्वर) हा शब्द सिद्ध होतो, किंवा 'सर - गती, हिंसा आणि चिंता' या धातूपासून 'अ' प्रत्यय लागून तो सिद्ध होतो, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'सयं राजन्ती' (स्वतः प्रकाशतात) इत्यादी.

3. Dvedve

३. दोन-दोन

Teti’ādo’ti sattamyantattā apare dve parāmasati, heṭṭhā viyāti heṭṭhā vuttaṃ atthavasā vibhattivipariṇāmaṃ upameti, atova viññāyamānatthavasena tesu’ti vuttaṃ, tesuti pana niddhāraṇattavivacchāyaṃ tampi sambhavatīti tesaṃ vaṇṇānaṃ majjhe dvedveti dvisaṅkhyāya niddhāraṇatthopi veditabbo, vicchāyaṃ vutti yassa so vicchāvutti-dvisaddo, vicchāvuttitā cāssa savaṇṇattaguṇena dvinnaṃ (‘byāpitu) miṭṭhattā, kamenāvaṭṭhiteti iminā akārādivaṇṇappabandhassa anādikālasiddhaṃ kamasiddhattamāha. Nanu samānā vaṇṇā savaṇṇātyanvatthe savaṇṇasadde sati kataṃ rassadīghānaṃ savaṇṇasaññā siyā… asamānattā etesanti, netadatthivaṇṇappabandhassa kamasiddhattā vacanabalenevāsamānānampi hotevāti, nevampi vattuṃ yuttaṃ‘‘dvedve savaṇṇā’’ti suttassa tādisasāmatthiyasabbhāve visesakāraṇābhāvāti āha‘samānattampanā’tiādi. Tiṭṭhanti ettha vaṇṇā cittajattepi abhibyatti vasenāti ṭhānaṃ kaṇṭhādi, tena katanti samāso, kaṇṭhatātu iti catte pāṇyaṅgattā napuṃsakattaṃ. Pañcamehi vaggapañcamehi. Antaṭṭhākīti vaggānamante tiṭṭhantīti antaṭṭhā, tāhi, yuttassāti brahmacariyā, guyha’ntiādīsu yuttassa. Kecīti aniyamena vuttaṃ, te pana–

तेति'आदो' (तेषु आदिषु) हे सप्तम्यन्त असल्यामुळे इतर दोघांचा निर्देश करते. 'खालीलप्रमाणे' म्हणजे खाली सांगितलेल्या अर्थाच्या सामर्थ्याने विभक्तीच्या विपरिणामाची (बदलाची) तुलना करते. म्हणूनच समजल्या जाणाऱ्या अर्थाच्या आधारे 'तेसु' (त्यांच्यामध्ये) असे म्हटले आहे. 'तेसु' यामध्ये निर्धारण करण्याची इच्छा असल्यामुळे ते देखील संभवते, म्हणून 'त्या वर्णांच्या मध्ये दोन-दोन' अशा द्विसंख्येने निर्धारणाचा अर्थही समजला पाहिजे. 'वीप्सा' (पुनरावृत्ती) मध्ये ज्याची वृत्ती (प्रवृत्ती) आहे तो 'वीप्सावृत्ती-द्विशब्द' होय. आणि याची वीप्सावृत्ती सवर्णत्व गुणाने दोघांना व्यापण्यासाठी अनुकूल असल्यामुळे आहे. 'क्रमाने राहिलेले' याने 'अ' कारादी वर्णसमूहाची अनादी काळापासून सिद्ध असलेली क्रमसिद्धता सांगितली आहे. 'समान वर्ण ते सवर्ण' अशा अन्वर्थक (यथार्थ) 'सवर्ण' शब्दात र्‍हस्व आणि दीर्घांना सवर्ण संज्ञा कशी होईल? कारण हे असमान आहेत. 'असे नाही, वर्णसमूहाच्या क्रमसिद्धतेमुळे वचनाच्या बळानेच असमान असलेल्यांनाही ती (सवर्ण संज्ञा) होतेच.' असेही म्हणणे योग्य नाही, कारण 'द्वेद्वे सवर्णा' या सूत्रात तशा सामर्थ्याचा अभाव असल्यामुळे विशेष कारण नाही, म्हणून 'समानत्वं पना' (परंतु समानत्व) इत्यादी म्हटले आहे. 'येथे वर्ण चित्तजन्यत्वामध्येही अभिव्यक्तीच्या वशाने राहतात' म्हणून 'स्थान' म्हणजे कंठ इत्यादी होय. 'तेन कृतं' (त्याच्याद्वारे केलेले) असा हा समास आहे. 'कंठता' इत्यादीमध्ये 'त्व' प्रत्यय आल्यामुळे प्राण्यंगत्वामुळे नपुंसकलिंगत्व आले आहे. 'पाचव्यांद्वारे' म्हणजे वर्गाच्या पाचव्या वर्णांद्वारे. 'अन्तस्थांद्वारे' म्हणजे वर्गांच्या शेवटी राहतात ते अन्तस्थ, त्यांच्याद्वारे. 'युक्तस्य' म्हणजे 'ब्रह्मचर्य', 'गुह्य' इत्यादींमध्ये युक्त असलेल्याचे. 'केची' (काही आचार्य) असे अनियमाने म्हटले आहे, ते तर—

‘‘Hakāro pañcameheva, antaṭṭhāhi ca saṃyuto;

Oraso iti viññeyyo, kaṇṭhajo tadasaṃyuto’’ti vadanti.

"हकार हा पाचव्या (अनुनासिकां) शी आणि अन्तस्थांशी संयुक्त झाला असता 'उरस्य' (छातीतून निघणारा) समजावा, आणि त्यांच्याशी संयुक्त नसलेला (केवळ हकार) 'कंठज' (कंठातून निघणारा) समजावा," असे ते म्हणतात.

4. Pubbo

४. पुब्बो (पूर्व)

Vattateti atthavasā vibhattivipariṇāmena vattate, nanu cetyādicodanā, nesadosoccādi parihāro, dosābhāve kāraṇa māha-‘yoyo…pe… [Pg.27] patīyate’ti, vuttaṃ samatteti-‘nahi’ccādinā, nanu ca pubbasaddo yamekattā ekaṃ pubbamācikkhati na sakalanti kathaṃ ‘‘pubbo’ti vutte yoyoti ñāyati ‘yoyo pubbo’ti ca vutte ‘tesu dvīsu’ti ettha’dvīsu dvīsu’ti idaṃ kathaṃ sukheneva patīyate tadidamasiddhenāsiddhasādhananti āsaṅkiya tadabhāvamubbhāvīya pubba saddassa vicchāgamakattamavagamayitumāha-‘naceda’miccādi. Taṃyogāti upacāravasenāha, tabbantatāyavāti atthiyatthe appaccayavasena, evamuparipi.

'वर्तते' (अनुवृत्ती होते) हे अर्थाच्या सामर्थ्याने विभक्तीच्या विपरिणामाने वर्तते. 'ननु च' (पण शंका अशी की) इत्यादी आक्षेप आहे. 'नेष दोषः' (हा दोष नाही) इत्यादी परिहार (उत्तर) आहे. दोषाचा अभाव असण्याचे कारण 'यो यो...पे... प्रतीयते' (जो जो... इत्यादी समजला जातो) याने सांगितले आहे. 'वत्तं समत्ते' (पूर्णपणे सांगितले आहे) हे 'न हि' (नाहीच) इत्यादीने स्पष्ट केले आहे. 'पूर्व' हा शब्द एकत्वामुळे एकाच पूर्वाला सांगतो, सर्वांना नाही, तर मग 'पुब्बो' (पूर्व) असे म्हटले असता 'जो जो' असे कसे समजले जाते? आणि 'जो जो पूर्व' असे म्हटले असता 'त्या दोघांमध्ये' येथे 'दोघा दोघांमध्ये' हे सहज कसे समजले जाते? हे तर असिद्धाने असिद्ध सिद्ध करण्यासारखे आहे, अशी शंका घेऊन, त्याचा अभाव दर्शवून 'पूर्व' शब्दाची वीप्सा-बोधकता समजवण्यासाठी 'न चेदं' (आणि हे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'तद्योग' हे उपचारी (लाक्षणिक) अर्थाने म्हटले आहे. 'तद्वंतता' म्हणजे 'अस्ति' या अर्थात 'अ' प्रत्ययाच्या वशाने होय, याचप्रमाणे पुढेही समजावे.

5. Paro

५. परो (पर/उत्तर)

Sesamiccādinā‘tesu dvīsūti savaṇṇasaññakesu dvīsu’ iccādi kamatidissati. Lahusaññā rassassa, saṃyogapubbassa rassassa dīghassa ca gurusaññā na vattabbā… uccāraṇavasenevānvatthasaññāti viññāyati, pubbācariyavasena vā ihāvuttāvasesasaññāviya.

'शेषम्' इत्यादीने 'त्या दोघांमध्ये म्हणजे सवर्ण संज्ञा असलेल्या दोघांमध्ये' इत्यादी क्रम दिसून येतो. र्‍हस्वाची 'लघु' संज्ञा आणि संयोगपूर्व र्‍हस्वाची व दीर्घाची 'गुरु' संज्ञा सांगण्याची गरज नाही... उच्चारणाच्या वशानेच ही अन्वर्थक (यथार्थ) संज्ञा आहे असे समजते, किंवा पूर्वाचार्यांच्या वचनानुसार येथे न सांगितलेल्या उर्वरित संज्ञांप्रमाणे समजावे.

6. Kādayo

६. कादयो (क-इत्यादी)

Kevala byañjanānamatthappakāsattābhāvā sarānamatthappakāsane accantopakārā byañjanāti ‘etehī’ti karaṇattena vuttaṃ, tenāha ‘sarāna’miccādi. Vipubbā ‘añja-byattiyaṃ’tīmasmā karaṇe anappaccaye rūpaṃ, napuṃsakattampissāvagamayituṃ ‘upakārakānī’ti vuttaṃ, byañjanattaṃ diṭṭhantena phuṭayati ‘yathā’iccādinā, yathā odanassupakārakāni sūpādīni byañjanāni, tathā sarānamupakārakānīti adhippāyo, byañjanampana addhamattikaṃ, vuttaṃ hi–

केवळ व्यंजनांना अर्थ प्रकाशित करण्याचे सामर्थ्य नसल्यामुळे, स्वरांच्या अर्थ प्रकाशनात अत्यंत उपकारक असणारी ती 'व्यंजने' होत, म्हणून 'एतेहि' (यांच्याद्वारे) असे करण अर्थात म्हटले आहे. म्हणूनच 'स्वरांच्या' इत्यादी म्हटले आहे. 'वि' पूर्वक 'अंजू व्यक्तीकरणे' या धातूपासून करण अर्थात 'अन' प्रत्यय लागून हे रूप बनले आहे. याचे नपुंसकलिंगत्व दर्शवण्यासाठी 'उपकारकाणि' (उपकारक) असे म्हटले आहे. व्यंजनाचे स्वरूप उदाहरणाने स्पष्ट करताना 'यथा' (ज्याप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे भाताला उपकारक असणारे वरण इत्यादी 'व्यंजन' (तोंडी लावणी/शाक) असतात, त्याचप्रमाणे स्वरांना उपकारक असणारी ती 'व्यंजने' होत, असा अभिप्राय आहे. व्यंजन तर अर्धमात्रा असलेले असते, कारण असे म्हटले आहे की—

Ekamatto bhave rasso, dīgho mattadvayāyuto;

Pluto timatto viññeyyo, byañjanaṃ tvaddhamattikaṃti.

"र्हस्व हा एक मात्रा असलेला असतो, दीर्घ हा दोन मात्रांनी युक्त असतो, प्लुत हा तीन मात्रांचा समजावा, आणि व्यंजन तर अर्धमात्रा असलेले असते."

Anvatthāti anvatthato, ‘anvatthā byañjanā’ti sambandho.

'अन्वत्था' म्हणजे अन्वर्थतः (यथार्थ अर्थाने). 'अन्वत्था व्यंजना' (व्यंजने यथार्थ नावाचे आहेत) असा संबंध आहे.

7. Pañca

७. पञ्च (पाच)

Sajātyapekkhāya samudāyavācittepi kādayotī anuvattanato vaggasaddena kakhagaghañādayova gayhanti, pañca parimāṇamassa pañcakovaggo, ‘‘tamassa parimāṇaṃ ṇiko cā’’ti (4-41) ko, sutte ādibhūto [Pg.28] pañcasaddo pañcasaṅkhyāparicchedaṃ kurumāno māvasānānaṃ vaggānaṃ bahuttaṃ gametīti ‘pañcakā’ti vuttaṃ, vaggāti bahuvacanato paccekanti viññāyati, vajjenti yakārādayobhi vaggā, paṭhamakkharavasena pana kavaggādivohāro.

सजातीयतेच्या अपेक्षेने समुदायवाचकत्व असले तरी 'कादयो' (क-इत्यादी) या अनुवृत्तीमुळे 'वर्ग' शब्दाने क-ख-ग-घ-ङ इत्यादीच घेतले जातात. पाच हे ज्याचे परिमाण आहे तो 'पंचक वर्ग' होय. 'तदस्य परिमाणं णिकश्च' (४-४१) या सूत्राने 'क' प्रत्यय झाला आहे. सूत्रात सुरुवातीला असलेला 'पंच' शब्द पाच संख्येची मर्यादा निश्चित करत 'म' पर्यंत संपणाऱ्या वर्गांचे बहुत्व दर्शवतो, म्हणून 'पंचकाः' असे म्हटले आहे. 'वर्गाः' या बहुवचनावरून प्रत्येक वर्ग असा अर्थ समजला जातो. य-कार इत्यादी वर्गांना वगळतात, आणि पहिल्या अक्षराच्या आधारे 'क-वर्ग' इत्यादी व्यवहार होतो.

8. Bindu

८. बिन्दु

Anekatthattā dhātūna muccāraṇatthopettha gaṇhātīti nipubbā tato kammanti ttappaccaye ññimhi pādisamāse dīgheca rūpaṃ dassento ‘rassā’tiādīmāha, pīḷanatthato niggahanaṃ niggaho, ‘i-ajjhena gatīsu’iccasmā kattari ttappaccaye itaṃ, niggahena itanti amādisa māse rūpaṃ dassento ‘karaṇaṃ niggahena vā’tiādimāha, pacchimapakkhaṃ sādhetumāha-‘vuttaṃ hī’ti.

धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे येथे 'उच्चारण' हा अर्थही घेतला जातो, म्हणून 'नि' पूर्वक त्या धातूपासून कर्म अर्थात 'त' प्रत्यय, 'ञ' चा लोप, प्रादिसमास आणि दीर्घ होऊन रूप दर्शवताना 'रस्सा' इत्यादी म्हटले आहे. पीडन (दाबणे) या अर्थावरून 'निग्गहनं' म्हणजे 'निग्गहो' (निग्रह/अनुस्वार). 'इण् गतौ' (जाणे) या धातूपासून कर्ता अर्थात 'त' प्रत्यय होऊन 'इतं' बनले. 'निग्रहाने गेलेले' असे 'अम्' इत्यादी समासात रूप दर्शवताना 'करणं निग्रहेण वा' (किंवा निग्रहाने करणे) इत्यादी म्हटले आहे. शेवटचा पक्ष सिद्ध करण्यासाठी 'वृत्तं हि' (कारण असे म्हटले आहे) असे म्हटले आहे.

9. Iyu

९. इयु

Catthasamāsoti itarītarayogadvandasamāso. Atteti muni saddādivacanīye atthe, namatītīmassetaṃ kammaṃ,

'चार्थसमास' म्हणजे इतरेतरयोग द्वंद्व समास होय. 'अत्थे' म्हणजे 'मुनि' इत्यादी शब्दांनी सांगण्यायोग्य अर्थामध्ये. 'नमति' (नमस्कार करतो/वाकतो) याचे हे कर्म आहे,

Yaṃ sabbavacanaṃ sabba, liṅgaṃ sabbavibhattikaṃ;

Taṃ sabbatthe namanato, viduṃ nāmanti tabbidū.

"जे सर्व वचनांत, सर्व लिंगांत आणि सर्व विभक्तींत असते, आणि जे सर्व अर्थांमध्ये नमते (प्रवृत्त होते), त्याला तज्ज्ञ लोक 'नाम' असे म्हणतात."

Idha nāmasaññāyābhāvepi anvatthabalāyeva nāmasaññā siddhāti (āha) ‘anvatthabyapadesenā’ti, syādyantapakatirūpanti paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati, sā eva rūpanti pakatirūpaṃ, syādyantassa pakati rūpaṃ munisaddādi syādyantapakatirūpaṃ, atthavantamadhātukamappaccayampāṭipadikaṃ, padaṃ padaṃ pati paṭipade, paṭipadaṃ niyuttaṃ pāṭipadikaṃ. Visesanenāti sutte ‘namassante’ti vuttena ivaṇṇuvaṇṇānaṃ visesanena. Ākhyātassāti pacatiādino. Ādimajjhavattinoti inda udakasaddādīnaṃ ādo, pakhumādīnaṃ majjheca vattino. Padesesūti ‘‘jhalā sassa no’’ti (2-83) ādikesu suttappadesesu, aniṭṭhapasaṅga (saṅkaṃ) nivattetīti sambandho, aniṭṭhappasaṅgonāma pacati-inda (udaka pakhuma) saddādīna manta ādimajjhabhūtaivaṇṇādīnaṃ [Pg.29] jhalasaññā vidhāya tato parāsaṃ sādi vibhattīnaṃ ‘‘jhalā sassa no’’ti (2-81) ādīhi ‘no’ ādesādimhi kate ‘pacatino, indano, udakano, pakhumano’tiādi rūpappasaṅgo, nanucādiādi codanā. Vattabbanti sutte vattabbaṃ. Byāsaniddesenāti asamāsaniddesena. Tadayuttantiādi parihāro, tanti taṃ codyaṃ, satihītiādinā ayuttattaṃ samattheti, dvīsuttaresu yogesūti uparimesu ‘‘pitthiyaṃ’’ ‘‘ghā’’ti dvīsu suttesu. Itthiyanti idanti ‘‘pitthiya’’nti sutte itthiyanti idaṃ padaṃ. Vaṇṇavisesanaṃ siyāti ‘‘pitthiya’’nti sutte ‘iyuvaṇṇā’ti anuvattanato ‘itthiyaṃ ivaṇṇuvaṇṇā’ti evaṃ ivaṇṇu vaṇṇā ‘‘gho’’ti sutte ‘itthiyaṃ ā’tievaṃ avaṇṇassa ca visesanaṃ bhaveyya. Vaṇṇavisesane virodhamāha ‘evañce’ccādi, nāmassanteti asamāsaniddese tvavirodhamāha- ‘byāse’ccādi. Sakkānāmavisesanaṃ kātunti dvīsu suttesu itthiyantiādinā vakkhamānakkamena. Nāmassa anto nāmantoti samāsassa uttarapadatthappadhānattā samāse guṇībhūtassa nāmassa itthiyanti idaṃ visesanaṃ kātuṃ na sakkāti adhippāyo, vacanamantarenāti pāṇiniyānamiva ‘‘yathāsaṅkhyamanudeso samānaṃ’’ti (1-3-10) suttaṃ vinā, samāsaṅkhya etesanti samasaṅkhyakā, itisaddo ādyattho, tena–

येथे 'नाम' संज्ञेचा अभाव असतानाही अर्थाच्या सामर्थ्यामुळेच 'नाम' संज्ञा सिद्ध होते, म्हणून (म्हटले आहे) 'अन्वत्थव्यपदेशेन' (सार्थक संज्ञेच्या निर्देशाने). 'स्याद्यन्तप्रकृतिरूपम्' म्हणजे प्रत्ययापूर्वी जे केले जाते ती 'प्रकृति', तीच रूप म्हणजे 'प्रकृतिरूप'. 'स्याद्यन्त' (सुप्-तिङ् प्रत्ययान्त) शब्दाचे प्रकृतिरूप म्हणजे 'मुनि' इत्यादी शब्द, हे 'स्याद्यन्तप्रकृतिरूप' होय. अर्थवान, धातू नसलेला आणि प्रत्यय नसलेला तो 'प्रातिपदिक' (पाळि: पाटिपदिक) होय. प्रत्येक पदाच्या प्रति 'प्रतिपद', प्रतिपदाशी संबंधित ते 'प्रातिपदिक'. 'विशेषणेन' म्हणजे सूत्रात 'नमस्सन्ते' असे म्हटल्याने 'इ-वर्ण' व 'उ-वर्ण' यांचे विशेषण. 'आख्यातस्य' म्हणजे 'पचति' इत्यादींचे. 'आदिमध्यवर्तिनः' म्हणजे 'इन्द', 'उदक' इत्यादी शब्दांच्या सुरुवातीला आणि 'पखुम' इत्यादींच्या मध्ये राहणारे. 'प्रदेशेषु' म्हणजे “झला सस्स नो” (२-८३) इत्यादी सूत्रांच्या प्रदेशांमध्ये (भागांमध्ये). 'अनिष्टप्रसङ्ग (शंका) निवारण करतो' असा संबंध आहे. अनिष्टप्रसङ्ग म्हणजे 'पचति', 'इन्द' (उदक, पखुम) इत्यादी शब्दांच्या शेवटी, सुरुवातीला आणि मध्ये असलेल्या 'इ-वर्णादीं'ना 'झल' संज्ञा देऊन, त्यानंतर येणाऱ्या 'स' इत्यादी विभक्तींच्या जागी “झला सस्स नो” (२-८१) इत्यादी सूत्रांनी 'नो' आदेश केल्यावर 'पचतिनो, इन्दनो, उदकनो, पखुमनो' इत्यादी रूपांचा अनिष्ट प्रसंग येईल, ही 'ननु च' इत्यादी शंका आहे. 'वत्तब्बं' म्हणजे सूत्रात सांगावे. 'व्यासनिर्देशेन' म्हणजे असमस्त (समास नसलेल्या) निर्देशाने. 'तदयुक्तम्' इत्यादी परिहार (उत्तर) आहे. 'तम्' म्हणजे ती शंका. 'सति हि' इत्यादींनी अयुक्तता सिद्ध करतो. 'द्विसूत्रेषु योगेषु' म्हणजे वरील “पित्थियं” आणि “घा” या दोन सूत्रांमध्ये. 'इत्थियं' हे पद “पित्थियं” या सूत्रातील 'इत्थियं' हे पद होय. 'वर्णविशेषण असावे' म्हणजे “पित्थियं” या सूत्रात 'इयुवर्णा' या अनुवृत्तीमुळे 'इत्थियं इवर्णुवर्णा' अशा प्रकारे 'इ-वर्ण' व 'उ-वर्ण' यांचे आणि “घो” या सूत्रात 'इत्थियं आ' अशा प्रकारे 'अ-वर्णा'चे विशेषण होईल. वर्णविशेषणामध्ये विरोध दर्शवताना 'एवञ्च' इत्यादी म्हटले आहे. 'नामस्सन्त' या असमस्त निर्देशात मात्र विरोध नाही हे दर्शवताना 'व्यासे' इत्यादी म्हटले आहे. 'शक्य नाही नामाचे विशेषण करणे' म्हणजे दोन सूत्रांमध्ये 'इत्थियं' इत्यादींनी सांगण्याच्या क्रमाने. नामाचा अंत तो 'नामान्त'. समासामध्ये उत्तरपदाचा अर्थ प्रधान असल्यामुळे समासात गौण झालेल्या नामाचे 'इत्थियं' हे विशेषण करता येत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'वचनाशिवाय' म्हणजे पाणिनीयांप्रमाणे “यथासंख्यामनुदेशो समानां” (१-३-१०) या सूत्राशिवाय. 'समान संख्या आहे ज्यांची' ते 'समसंख्य', 'इति' शब्द आदि अर्थाचा वाचक आहे, त्यामुळे–

‘‘Ālāpahāsalīlāhi, muninda vijayā tava;

Kokilā kumudānī vo, pasevante vanaṃ jalaṃ’’ (260).

“हे मुनीन्द्र! आपल्या आलाप (भाषण), हास्य आणि लीलांनी आपला विजय असो; कोकिळ आणि कमळे आपल्यासाठी वन आणि जलाचे सेवन करतात.” (२६०)

Iccādiṃ saṅgaṇhāti.

इत्यादींचा संग्रह करतो.

10. Pitthi

१०. पित्थि

Itthiyaṃ nāmassāti ca, ante ivaṇṇuvaṇṇāti ca vutte tesamā dhārādheyyasambandho ādheyyassādhāre pavattiṃ vinā na sambhavatīti ajjhāhāravasena ‘vattamānā’ti vuttiyaṃ vuttaṃ. Ivaṇṇu vaṇṇāti apekkhiya‘visesīyantī’ti bahuvacanametaṃ sambandhassa purisādhīnatāya nāmantīminā sambandhe sati‘visesīyatī’tekattena pariṇamati.

'इत्थियं नामस्स' (स्त्रीलिंगात नामाच्या) आणि 'अन्ते इवर्णुवर्णा' (शेवटी इ-वर्ण व उ-वर्ण) असे म्हटले असता, त्यांचा आधार-आधेय संबंध आधेयाची आधारात प्रवृत्ती झाल्याशिवाय संभवत नाही, म्हणून अध्याहाराने वृत्तीमध्ये 'वत्तमाना' (विद्यमान असलेले) असे म्हटले आहे. 'इवर्णुवर्णा' या अपेक्षेने 'विसेसीयन्ति' (विशेषित होतात) हे बहुवचन आहे. संबंध पुरुषाच्या (कर्त्याच्या) अधीन असल्यामुळे 'नामं' याच्याशी संबंध आल्यावर 'विसेसीयति' (विशेषित होते) अशा एकवचनात त्याचे परिवर्तन होते.

11. Ghā

११. घा

Itthiyaṃ [Pg.30] nāmassanteti ca vattate. Heṭṭhā sabbattha saññino niddisiya saññāya niddiṭṭhattā tattha viya visuṃ saññino paṭhamamaniddese asanto viyāti dosalesamālambiya codayati nanhace’tyādinā. Tattha setoti vijjamānassa saññino. Kāriyenāti saññākāriyena. Pariharati ‘nāyaṃ doso’tiādinā. Pacchāvuttamattenāti ‘‘ghā’’ti sutte kāriyino ākārassa pacchā vuttamattena. Nacāti ettha casaddo vattabbantarasamuccaye, aparampi kiñci vattabbamaniyamarūpamatthīti attho. Aniyamarūpamācariyappavattito sādhetumāha ‘ubhayathāpi’ccādi.

'इत्थियं नामस्सन्त' (स्त्रीलिंगात नामाच्या शेवटी) याची अनुवृत्ती होते. खाली सर्व ठिकाणी संज्ञीचा (संज्ञा प्राप्त करणाऱ्याचा) निर्देश करून संज्ञेचा निर्देश केल्यामुळे, तेथे स्वतंत्रपणे संज्ञीचा प्रथम निर्देश न केल्यास तो नसल्यासारखाच होईल, अशा दोषाचा लेश घेऊन 'नन्वचे' इत्यादींनी शंका उपस्थित केली आहे. तेथे 'सेतो' म्हणजे विद्यमान संज्ञीचा. 'कारियेन' म्हणजे संज्ञाकार्याने. 'नायं दोसो' (हा दोष नाही) इत्यादींनी परिहार (समाधान) करतो. 'पच्छावृत्तमेत्तेन' म्हणजे “घा” या सूत्रात कार्य प्राप्त करणाऱ्या 'आकार' शब्दाचा नंतर केवळ उल्लेख केल्यामुळे. 'न च' मधील 'च' शब्द इतर सांगण्यायोग्य गोष्टींच्या समुच्चयासाठी आहे, दुसराही काही सांगण्यासारखा अनियमरूप अर्थ आहे असा याचा अर्थ आहे. आचार्यांच्या प्रवृत्तीवरून अनियमरूप सिद्ध करण्यासाठी 'उभयथापि' इत्यादी म्हटले आहे.

12. Gosyā

१२. गोस्या

Āsaddo ābhimukhye, anabhimukhamabhimukhaṃ katvā lapanaṃ kathanamāla panaṃ, tasmiṃ ālapane, ālapanatthe vihito sīti attho.

'आ' शब्द अभिमुखतेच्या (समोर असण्याच्या) अर्थात आहे. जे अभिमुख नाही त्याला अभिमुख करून बोलणे, सांगणे म्हणजे 'आलपन' (संबोधन) होय. त्या आलपनामध्ये, म्हणजेच आलपन अर्थात विहित असलेला 'सि' प्रत्यय असा अर्थ आहे.

Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ

अशा प्रकारे मोग्गल्लानपञ्चिकाटीका सारत्थविलासिनीमध्ये

Saññādhikāro samatto.

संज्ञाधिकार समाप्त झाला.

Paribhāsādhikāra

परिभाषाधिकार

13. Vidhi

१३. विधि

Vacanārambhayojanamāha–‘yaṃ visesanabhāvene’ccādi, yanti aniyamena ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ti (2-43) ādīsu atotiādikaṃ visesanabhāvena vattumicchitaṃ parāmasati, tenāti vise sanattenu-pādiyamānena yaṃ saddaniddiṭṭhena atotiādikena karaṇabhūtena, yathākathañcitabbatoti ādo majjhe-nte vā sabbhāvato yenakenaci ākārena abhedopacārena akārādivisesanavato nāmādino, tadantatthanti taṃ atotyādi visesanamante, nādo na majjhe yassa taṃ tadantaṃ, taṃ attho payojanaṃ yassāti aññapadattho, vattāyattāti vattuno āyattā… attāvāttano vacane padhānanti, tassāti vattuno, sāti vacanicchā, payogānusā renāti [Pg.31] jinavacanānusārena, itīti kāraṇatthe nipāto, iminā kāraṇenāti attho, na sabbatthappasaṅgoti saṃhitādividhimhi sabbattha tadanta vidhippasaṅgo na hoti, tathāhi ‘‘saro lopo sare’’ti (1-26) ettha saroti visesanabhāvena vacanicchāya sabbhāve saroti tatrā’dīnaṃ visesananti yathākathañcisarādisaramajjhasarantānaṃ tatrādīnaṃ lopappasaṅge ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti (1-13) sarantassapasaṅgo siyā, na ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti (1-13) antassa… chaṭṭhīniddesābhāvā, tathā sati ‘tatrime’tiādimhi ‘ime’tiādinā vattabbatā āpajjeyyāti payogaṃ nānusaṭā nāmasiyunti na sabbattha tadanta vidhippasaṅgo, tathā ‘‘gatibodhā’’ (2-4) disuttādimhipi ‘gamayati māṇavakaṃgāmaṃ tyādippasaṅgotiādi ca yathāyogamavagantabbaṃ, vuttiyaṃ ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ti suttodāharaṇaṃ dassitaṃ, ‘‘narā nare’’ti lakkhiyodāharaṇaṃ.

वचनारंभाचे प्रयोजन सांगताना म्हणतात– 'यं विसेसनभावेन' इत्यादी. 'यम्' म्हणजे अनियमाने “अतो योनं टाटे” (२-४३) इत्यादी सूत्रांमध्ये 'अतः' इत्यादी विशेषणभावाने सांगण्याची इच्छा असलेल्याचा निर्देश करतो. 'तेन' म्हणजे विशेषण रूपाने ग्रहण केलेल्या ज्या शब्दनिर्दिष्ट 'अतः' इत्यादी कारणाने, कोणत्याही प्रकारे सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी अस्तित्व असल्यामुळे, कोणत्याही प्रकारे अभेदाच्या उपचाराने अकार आदि विशेषण असलेल्या नामादींचे 'तदन्तार्थ' म्हणजे ते 'अतः' इत्यादी विशेषण ज्याच्या शेवटी आहे, सुरुवातीला किंवा मध्ये नाही ते 'तदन्त', तोच अर्थ (प्रयोजन) आहे ज्याचा तो 'तदन्तार्थ' (हा अन्यपदार्थ आहे). 'वत्त्वायत्ता' म्हणजे वक्त्याच्या अधीन... स्वतःच्या वचनात स्वतःच प्रधान असतो, 'तस्स' म्हणजे वक्त्याची, 'सा' म्हणजे ती बोलण्याची इच्छा. 'पयोगानुसारेन' म्हणजे जिनवचनाच्या (बुद्धांच्या वचनाच्या) अनुषंगाने. 'इति' हा कारण अर्थातील निपात आहे, 'या कारणाने' असा याचा अर्थ आहे. 'न सब्बत्थप्पसङ्गो' म्हणजे संहितेच्या विधीमध्ये सर्व ठिकाणी तदन्त विधीचा प्रसंग येत नाही. जसे की, “सरो लोपो सरे” (१-२६) येथे 'सरः' (स्वर) हे विशेषणभावाने बोलण्याच्या इच्छेचे अस्तित्व असल्यामुळे 'सरः' हे 'तत्र' इत्यादींचे विशेषण होते. अशा प्रकारे कोणत्याही स्वराच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी स्वर असलेल्या 'तत्र' इत्यादींच्या लोपाचा प्रसंग आल्यावर “विधिब्बिसेसनन्तस्स” (१-१३) या सूत्राने स्वरान्त असलेल्याचा प्रसंग येईल, “छट्ठियन्तस्स” (१-१३) या सूत्राने अन्ताचा प्रसंग येणार नाही... कारण षष्ठीचा निर्देश नाही. तसे झाल्यास 'तत्रिमे' इत्यादींमध्ये 'इमे' इत्यादींनी सांगण्याची आपत्ती येईल, म्हणून प्रयोगाचे अनुसरण न केल्यास ते सिद्ध होणार नाही, म्हणून सर्व ठिकाणी तदन्त विधीचा प्रसंग येत नाही. तसेच “गतिबोधा” (२-४) इत्यादी सूत्रांच्या सुरुवातीलाही 'गमयति माणवकं गामं' इत्यादी प्रसंग येईल, हे योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. वृत्तीमध्ये “अतो योनं टाटे” हे सूत्राचे उदाहरण दाखवले आहे आणि “नरा नरे” हे लक्ष्याचे (उदाहरणाचे) उदाहरण आहे.

14. Sattadhī

१४. सत्तधी

Vacanaphalamupadasseti‘yatthe’ccādinā, yattha yasmiṃ ‘‘saro lopo sare’’tyādike sutte, sattamiyāti ‘sare’tiādinā sattamiyā, yassāti sarotiādinā niddiṭṭhassa, kāriyaṃ lopādi, sambandhā visesāti saretyādo opasilesikamadhikaraṇaṃ, tañcopasilese bhavamadhikaraṇaṃ pubbassa vā paraṃ siyā parassa vā pubbanti pubbaparopasi lesassāvisiṭṭhattā pubbaparānaṃ sambandhassa avisesā, parassāpīti na kevalaṃ pubbasseva, satītyasmiṃ atthe jotanīye sattamī saṃsattamī santasaddassa samādesena, sattañcetyādivacanamevaṃ sati ghaṭate, santi vā santasaddatthe pādi, sutte avuttepi vuttiyaṃ ‘niddese’ti vacane kāraṇamāha-sattañcā’tiādi, niddesamantarena sattaṃ na sambhavatīti sambandho, sattamiyā niddese satiyeva taṃ sambandhāya sattāya sambhavo, aññathā kimaññantassā patiṭṭhāti adhippāyo, pubbasaddassa sambandhisaddattā kinnissāya pubbattamiccāha-‘sattami’ccādi, tanti ‘‘saro lopo sare’’ti suttaṃ, ukārassāti ‘veḷu’iccatra ukārassa, pubbassa…pe… karitvā taṃmanasikatañcodanaṃ dassetumāha-‘tamaha’nti [Pg.32] ccāditi evamettha sājjhāhāro sambandho veditabbo. Pubbassāti sattamī niddiṭṭhato pubbassa, anantarassāti abyavahitassa, vuttaṃ kiñci natthīti sambandho, ayamadhippāyo ‘‘tasminti niddiṭṭhe pubbassā’’ti (1-1-66) pāṇiniyavacane ‘‘disirayamuccāraṇakriyo nisaddopyaya miha nerantariyaṃ joteti, tattha‘nirantaraṃ diṭṭho’ti pādisamāse kate phuṭamevānantaramuccāritetyamattho-vagamyateti ‘‘pubbasaddassa byavahitepi payogadassane byavahitepi kāriyaṃ pappotī’’ti bhassakārādayo vaṇṇenti, iha tādisavacanābhāvena vaṇṇādi byavadhānepi siyā’’ti, sareccādiparihāravacane-dhippāya mubbhāvayati ‘yadipi’ccādinā, mathurāya pāṭaliputtakassa cāntarāḷe gāmādīnaṃ sabbhāvā byavadhānepi pubbasaddassa pavattiyā diṭṭhantamāha-‘mathurā’ iccādi, yasmā sareti opasilesikādhāre sattamyantaṃ padaṃ, tasmā byavadhāne saralopo na hotīti evaṃ saṅkhepabyākhyānena vuttiya mattho veditabbo, na kevalaṃ sareti etthevāti āha- ‘kāriye’ccādi, opasilesikeyevādhāre bhavatīti seso, kāraṇamāha-‘vatticchānhavidhānato saddassā’ti, vattuno yā icchā vacanicchā tassā anutūlena vidhānato atthassa kathanatoti attho,yena hi yamatthaṃ vattātidhātumicchati satīpyabhidhānasā matthiye na tato-ññamatthaṃ saddobhidadhātītyadhippāyo, vatticchā vasāye kāraṇamāha’vatticchāpi’ccādi, vattuno suttakārassa icchā vatticchā, kathamupadesato vatticchā-vasīyate’ kathañca sāmatthiyatoti āsaṅkiya tamupadassetumāha-‘atocetyādi, ato vakkhamānakāraṇā upadesato vasīyateti sambandho, kintaṃ kāraṇa miccāha-‘yasmā’iccādi, anvayasaddenettha gurupārampariyo-padeso vivacchito, yasmā kāraṇā anvayo gurupārampariyo padeso gurukulamupagamma pañhakaraṇādinā anvicchīyate gavesīyati, ato kāraṇā guruparamparā gataupadesato vasīyatoti attho, sāmatthiyato-vasāyappaṭipādayitumāha- ‘sāmatthiyampi’ccādi, sāmatthiyampi vuccatetiseso, laghunopāyena saddānamupalakkhaṇe pavattīti byavahitanivattiyā vacanantaraka-raṇamanupannaṃ[Pg.33], upapannaṃ vacanantarakaraṇaṃ, tassa ca opasilesikādhāra mantarena aññathānupapattiyā ādhāravisesappaṭippattīti idamettha sāmatthiyaṃ, ādhārantareccādinā yathāvuttaṃ sāmatthiyaṃ vibhāveti, ādhārantarepīti sabbattha pāṭho dissati, pasaṅgābhāvato atthanta-renāpi ādhārantarepi opasilesikādhārepi vacanantarappasaṅgo siyāti sambandhasambhavā opasilesikādhāranissayanepi ānisaṃso na dissatīti samuccayatthenāpi natthi payojananti vajjetabbo yampi saddoti, nanu kimevaṃ vaṇṇīyate pubbasseveti vacana mevopasilesikamadhikaraṇaṃ viññāpayati… tattheva pubbaparatta sambhavāti yomaññate, tassesā kappanā na saṅgatāti dassetumāha-‘pubbassāti’ccādi, ayuttatte kāraṇamāha-‘sāmīpikepi tassa sambhavā’ti, ‘gaṅgāyaṃ ghoso’ti vutte ghoso gaṅgāyaṃ pubbo vā paro veti gammamānattā sāmīpikepyadhikaraṇe pubbaparattassa sambhavāti attho, etāvavuccateti pubbasseva hoti na parassāti ettakameva vuccate, tathāca vakkhati-‘kinta’ntiādi, adhikaṃ byavahitanivutyādi na vuccateti sambandho, ādisaddenettha chaṭṭhīpakappanā gahitā, chaṭṭhīpakappanāpi sāmattiyā katāti sambandho, pakappanaṃ pakappanāvidhānaṃ, evaṃ maññate ‘pāṇiniyā ‘‘chaṭṭhīṭṭhāneyogā’’tyato (1-1-49) ‘‘tasminti niddiṭṭhe pubbassa’’ (1-1-66) ‘‘tasmā tyuttarassa’’ iti (1-1-67) paribhāsāsuttadvaye chaṭṭhīgahaṇamanuvattiya ‘tasminti niddiṭṭhe pubbassa chaṭṭhī’ ‘tasmātyuttarassa chaṭṭhī ti chaṭṭhīpakappanaṃ paṭipādenti ‘yasmiṃ sutte chaṭṭhīniddeso natthi, tattha chaṭṭhīpakappanāyathā siyā’ti, idha pana vacanantarābhāvepi yattha chaṭṭhīniddeso natthi, tattha sāmatthiyeneva chaṭṭhīpakappanā siddhā’ti, sāmatthiyamupadasseti ‘sattamīniddese’ccādinā, aññavibhattiniddiṭṭhopi paṭipajjateti sambandho, kāriyayo ganti kāriyasambandhaṃ, yathā ‘‘vagge vagganto’’ti etthānuvattamānaṃ niggahīta’ntidaṃ chaṭṭhīyantaṃ viññāyate, kathaṃ vaggetesā sattamyakatatthā ‘‘niggahīta’’nti (1-38) pubbasutte katatthatāya paṭhamā vibhattiyā [Pg.34] chaṭṭhīvibhattimpakappeti sattamiyaṃ pubbasse’ti tathetyavagantabbaṃ. Etāva vuccateti vutte idanti na viññāyateti āha ‘kinta’ntiādi, yadāhiccādinā pariyāyapasaṅgakkamaṃ dasseti. Kimidamuccate pariyāyappasaṅge niyamatthaṃ vacananti nanu pubbaparānaṃ yugapaduppattiya mācariyavacanappamāṇenāppaṭipattiyaṃ vijjhanatthaṃ vacananti kasmā nocca teccāha- ‘yugapadupasiliṭṭhāna’ntyādi, yugapadupasiliṭṭhānamasambhavoti sambandho, kutoccāha-‘aparassūpasilesikassābhāvato’ti, atoti yugapadubhinnampattiyā abhāvato, vacanaṃ ‘‘saro lopāsare’’ccādikaṃ (1-26) suttaṃ.

‘यत्थ’ इत्यादींद्वारे वचनाचे फल दाखवितात. ‘यत्थ’ म्हणजे ज्या ‘सरो लोपो सरे’ इत्यादी सूत्रात; ‘सत्तमी’ म्हणजे ‘सरे’ इत्यादींद्वारे सप्तमी विभक्ती; ‘यस्स’ म्हणजे ‘सरो’ इत्यादींद्वारे निर्दिष्ट केलेल्याचे; कार्य म्हणजे लोप इत्यादी होय. संबंधाच्या अविशेषाने ‘सरे’ इत्यादींमध्ये औपश्लेषिक अधिकरण आहे. आणि ते उपश्लेषामध्ये (समीपतेमध्ये) होणारे अधिकरण पूर्वाला पर किंवा पराला पूर्व असे पूर्व-पर उपश्लेषाच्या अविशिष्टतेमुळे पूर्व आणि परांच्या संबंधाच्या अविशेषाने होते. ‘परस्यापि’ (परालाही) म्हणजे केवळ पूर्वालाच नाही. ‘सती’ (असताना) या अर्थाचे द्योतन करण्यासाठी सप्तमी ही संसप्तमी (सती सप्तमी) आहे, जी ‘सन्त’ शब्दाच्या आदेशाने होते. असे असतानाच ‘सत्तञ्च’ इत्यादी वचन जुळते. किंवा ‘सन्ति’ हे ‘सन्त’ शब्दाच्या अर्थात आहे. सूत्रात सांगितले नसले तरी वृत्तीमध्ये ‘निद्देसे’ असे म्हणण्याचे कारण ‘सत्तञ्च’ इत्यादींद्वारे सांगतात. निर्देश केल्याशिवाय अस्तित्व संभवत नाही, असा संबंध आहे. सप्तमीचा निर्देश असतानाच त्या संबंधासाठी अस्तित्वाचा संभव होतो; अन्यथा दुसऱ्या कशाची प्रतिष्ठा होईल? असा अभिप्राय आहे. ‘पूर्व’ शब्द हा संबंधी शब्द असल्यामुळे कशाचा आश्रय घेऊन पूर्वत्व आहे? हे सांगण्यासाठी ‘सत्तमी’ इत्यादी म्हणतात. ‘तम्’ म्हणजे ‘सरो लोपो सरे’ हे सूत्र. ‘उकारस्य’ म्हणजे ‘वेळु’ येथील उकाराचा. पूर्वाला...पे... करून, मनात आणलेली शंका दाखवण्यासाठी ‘तमहं’ इत्यादी म्हणतात, अशा प्रकारे येथे अध्याहारासह संबंध समजून घ्यावा. ‘पुब्बस्स’ म्हणजे सप्तमीने निर्दिष्ट केलेल्याच्या पूर्वाला. ‘अनन्तरस्स’ म्हणजे अव्यवहित (ज्यामध्ये अंतर नाही अशा). काही सांगितले नाही, असा संबंध आहे. ‘तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य’ (१-१-६६) या पाणिनीय वचनात हाच अभिप्राय आहे. ‘दिशि हा उच्चारणाचा क्रियावाचक आहे, ‘नि’ शब्द देखील येथे निरन्तरता (अखंडता) दर्शवतो, तेथे ‘निरन्तरं दृष्टः’ असा प्रादिसमास केल्यावर स्पष्टपणे ‘अव्यवहित उच्चारित’ असा अर्थ समजतो. म्हणून ‘पूर्व शब्दाचा व्यवधान असतानाही प्रयोग दिसत असल्यामुळे व्यवधान असतानाही कार्य प्राप्त होते’ असे भाष्यकार इत्यादी वर्णन करतात. येथे तशा वचनाच्या अभावामुळे वर्णादींचे व्यवधान असतानाही कार्य होईल’ असा ‘सरे’ इत्यादी परिहार वचनातील अभिप्राय ‘यद्यपि’ इत्यादींद्वारे प्रकट करतात. मथुरेच्या आणि पाटलिपुत्राच्या दरम्यान गावे इत्यादींचे अस्तित्व असल्यामुळे व्यवधान (अंतर) असतानाही ‘पूर्व’ शब्दाच्या प्रवृत्तीचा दृष्टान्त ‘मथुरा’ इत्यादींद्वारे देतात. ज्याअर्थी ‘सरे’ हे औपश्लेषिक आधारात सप्तम्यन्त पद आहे, त्याअर्थी व्यवधान असताना स्वरलोप होत नाही, अशा प्रकारे संक्षेप व्याख्यानाने वृत्तीतील अर्थ समजून घ्यावा. केवळ ‘सरे’ येथेच नाही, म्हणून ‘कार्ये’ इत्यादी म्हणतात. औपश्लेषिक आधारातच होते, हा उर्वरित भाग आहे. कारण सांगतात - ‘वक्तृच्छानुविधानातो शब्दस्य’ (शब्दाची प्रवृत्ती वक्त्याच्या इच्छेनुसार होत असल्यामुळे), म्हणजे वक्त्याची जी इच्छा (बोलण्याची इच्छा), तिच्या अनुकूलाने विधान केल्यामुळे अर्थाचे कथन होते, असा अर्थ आहे. कारण वक्ता ज्या अर्थाला बोलण्याची इच्छा करतो, अभिधान सामर्थ्य (शब्दाची व्यक्त करण्याची शक्ती) असूनही शब्द त्यापेक्षा वेगळा अर्थ सांगत नाही, असा अभिप्राय आहे. वक्त्याच्या इच्छेच्या अधीन असण्याचे कारण ‘वक्तृच्छापि’ इत्यादींद्वारे सांगतात. वक्त्याची म्हणजे सूत्रकारांची इच्छा ती ‘वक्तृच्छा’. उपदेशावरून वक्त्याची इच्छा कशी निश्चित होते आणि सामर्थ्यावरून कशी? अशी शंका घेऊन ते दाखवण्यासाठी ‘अतो च’ इत्यादी म्हणतात. ‘अतः’ म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या कारणामुळे उपदेशावरून निश्चित होते, असा संबंध आहे. ते कारण कोणते? हे सांगण्यासाठी ‘यस्मा’ इत्यादी म्हणतात. येथे ‘अन्वय’ शब्दाने गुरुपरंपरेचा उपदेश विवक्षित (अभिप्रेत) आहे. ज्या कारणामुळे अन्वय म्हणजे गुरुपरंपरेचा उपदेश गुरुकुलात जाऊन प्रश्न विचारणे इत्यादींद्वारे शोधला जातो, तपासला जातो, त्या कारणामुळे गुरुपरंपरेने आलेल्या उपदेशावरून निश्चित होते, असा अर्थ आहे. सामर्थ्यावरून निश्चित होणे प्रतिपादन करण्यासाठी ‘सामर्थ्यमपि’ इत्यादी म्हणतात. ‘सामर्थ्य देखील सांगितले जाते’ हा उर्वरित भाग आहे. सोप्या उपायाने शब्दांचे लक्षण समजून घेण्याची प्रवृत्ती असल्यामुळे, व्यवधानाच्या निवृत्तीसाठी दुसरे वचन करणे अयोग्य आहे; दुसरे वचन करणे योग्य आहे, आणि औपश्लेषिक आधाराशिवाय त्याची अन्यथा अनुपपत्ती (दुसऱ्या प्रकारे सिद्ध न होणे) असल्यामुळे आधारविशेषाची प्राप्ती होते, हे येथे सामर्थ्य आहे. ‘आधारांतरे’ इत्यादींद्वारे यथावक्त (सांगितल्याप्रमाणे) सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ‘आधारांतरेपि’ असा पाठ सर्वत्र दिसतो. प्रसंगाच्या अभावामुळे दुसऱ्या अर्थाने देखील, इतर आधारातही आणि औपश्लेषिक आधारातही दुसऱ्या वचनाचा प्रसंग येईल, असा संबंध संभवत असल्यामुळे औपश्लेषिक आधाराचा निश्चय करण्यातही फायदा दिसत नाही, म्हणून समुच्चय अर्थाने देखील ‘अपि’ शब्दाचे काही प्रयोजन नाही, म्हणून तो वर्ज्य करावा. शंका: असे का वर्णन केले जाते? ‘पूर्वस्यैव’ (पूर्वालाच) हे वचनच औपश्लेषिक अधिकरण स्पष्ट करते, कारण तेथेच पूर्व-परत्व संभवते, असे जो मानतो, त्याची ही कल्पना सुसंगत नाही, हे दाखवण्यासाठी ‘पुब्बस्स’ इत्यादी म्हणतात. अयोग्य असण्याचे कारण सांगतात - ‘सामीपिकामध्येही त्याचा संभव असल्यामुळे’. ‘गंगेत घोष (वस्ती)’ असे म्हटले असता, घोष गंगेच्या पूर्वेला आहे की पश्चिमेला (पराला) आहे, हे समजून येत असल्यामुळे सामीपिक अधिकरणातही पूर्व-परत्वाचा संभव आहे, असा अर्थ आहे. ‘एवढेच सांगितले जाते’ म्हणजे पूर्वालाच होते, पराला नाही, एवढेच सांगितले जाते. आणि तसेच पुढे सांगतील - ‘किन्तं’ इत्यादी. अधिकचे व्यवधान-निवृत्ती इत्यादी सांगितले जात नाही, असा संबंध आहे. येथे ‘आदि’ शब्दाने षष्ठीची कल्पना घेतली आहे. षष्ठीची कल्पना देखील सामर्थ्याने केली आहे, असा संबंध आहे. ‘प्रकल्पन’ म्हणजे प्रकप्लनाचे विधान. असे मानले जाते - ‘पाणिनीच्या “षष्ठी स्थानेयोगा” (१-१-४९) येथून “तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य” (१-१-६६) आणि “तस्मादित्युत्तरस्य” (१-१-६७) या दोन परिभाषा सूत्रांमध्ये षष्ठी ग्रहणाची अनुवृत्ती करून “तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य षष्ठी” आणि “तस्मादित्युत्तरस्य षष्ठी” अशी षष्ठीची कल्पना प्रतिपादन करतात, जेणेकरून ज्या सूत्रात षष्ठीचा निर्देश नाही, तेथे षष्ठीची कल्पना कशी व्हावी यासाठी. परंतु येथे दुसऱ्या वचनाचा अभाव असतानाही जेथे षष्ठीचा निर्देश नाही, तेथे सामर्थ्यानेच षष्ठीची कल्पना सिद्ध होते.’ सामर्थ्य दाखवतात - ‘सप्तमीनिर्देशे’ इत्यादींद्वारे. दुसऱ्या विभक्तीने निर्दिष्ट केलेला देखील प्राप्त होतो, असा संबंध आहे. ‘कार्ययोग’ म्हणजे कार्याचा संबंध. जसे ‘वग्गे वग्गन्तो’ येथे अनुवृत्ती होणारे ‘निग्गहीतं’ हे षष्ठ्यन्त समजले जाते. कसे? ‘वग्गे’ ही सप्तमी कृतार्थ (सिद्ध) झाली असता, ‘निग्गहीतं’ (१-३८) या पूर्व सूत्रात कृतार्थ झाल्यामुळे प्रथमा विभक्तीची षष्ठी विभक्ती कल्पित करते, ‘सप्तमीमध्ये पूर्वाला’ असे तेथे समजून घ्यावे. ‘एवढेच सांगितले जाते’ असे म्हटले असता ‘हे’ असे समजून येत नाही, म्हणून ‘किन्तं’ इत्यादी म्हणतात. ‘यदाह’ इत्यादींद्वारे पर्यायाने प्रसंगाचा क्रम दाखवितात. ‘पर्याय प्रसंगात नियमासाठी हे वचन का म्हटले जाते? पूर्व आणि परांची एकाच वेळी उत्पत्ती होत असताना आचार्यांच्या वचनाच्या प्रमाणाने अप्रतिपत्ती (समज न होणे) मध्ये वेध घेण्यासाठी (निश्चय करण्यासाठी) हे वचन का म्हटले जात नाही?’ अशी शंका घेऊन ‘युगपदुपाश्लिष्टानां’ इत्यादी म्हणतात. ‘एकाच वेळी उपश्लेष (समीपता) होणे असंभव आहे’ असा संबंध आहे. का? हे सांगण्यासाठी म्हणतात - ‘दुसऱ्या औपश्लेषिकाचा अभाव असल्यामुळे’. ‘अतः’ म्हणजे एकाच वेळी दोघांच्या प्राप्तीचा अभाव असल्यामुळे. ‘वचन’ म्हणजे ‘सरो लोपो सरे’ इत्यादी (१-२६) सूत्र होय.

15. Pañca

१५. पाच

Avadhibhāvenāti ‘ato’ccādinā avadhittena, yassāti yo ādino, kāriyanti ‘ṭāṭe’ādikaṃ, pubbaparāpekkhattenāvisesāti yathā- ‘gāmā devadatto’ti vutte so tato pubbo parogeti viññāyatītyavadhibhāvassa pubbaparāpekkhattenāviseso, tathehāpi ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ti (2-41) vuccamāne ato pubbesaṃ yonaṃ athavā paresanti pubbaparāpekkhattenāvadhibhāvassāvisesāti maññate, pure viyātyanena sattamiyanti ettha vuttaṃ niddesavacane kāraṇamatidisati, vuttiyaṃ ‘narānamere’ti ettha apavādavippaṭisedhe satiparattā ṭāṭeādesānaṃ pavattiṃ ‘‘ādissā’’ti ettha vaṇṇayissāma, atha kimiminā vacanena nanu yato yattha pañcamī niddeso tattha sabbattha ‘‘mānubandho sarānamantā paro’’ (1-21) tyato ‘paro’tyanuvattetuṃ sakkāti tassānuvattitassa yonamiccanena sāmānādhikaraṇyā‘paresaṃ yonaṃ’tyayamattho viññāyate, tato pubbesaṃ pasaṅgoyeva natthīti, netadatthi, paroti tyanuvattamānaṃ ‘ato’ti pañcamyantena sambajjhamānaṃ na koci vāretā atthīti parato-kārato pubbesampi yonaṃ ṭāṭeādesā pappontīti vacaneneminā bhavitabbamevāti dassetumāha-‘vacane’ccādi, evañcarahi tadevodāharitabbaṃ, kiṃ ‘narānare’ tyudāhaṭanti ce, nesadoso, aññadatthaṃ kārīyamānamihā-pyatthavantaṃ hotīti, pubbako parihāroti byava hitanivattiyā [Pg.35] pubbasutte vutto ‘‘saretopasilesikādhāro’’ti parihāro, na sambhavatīti iha sattamiyā abhāvā na sambhavati, vacanānantaranti pāṇiniyānaṃ niddiṭṭhaggahaṇamiva byavahitanivattiyā suttantaraṃ, te hi ‘‘tasmātyuttarassā’’tyettha (1-1-67) niddiṭṭhaggahaṇamanuvattiya tena pubbe viya byavahitanivattimpaṭipādenti. Anantaretivacanā paccāsattiyā nissayanaṃ viññāyate, katatthatāyāti vacanā jātiyātyāha- ‘paccāsatyā jātiṃ sannissāyā’ti jātiṃ sannissāya paccāsatyā karaṇabhūtāya nivattimāheti sambandho, iminā paccāsatti ñāyabyāpanañāyajātipadatthabyattipadatthesu paccāsattiñāyo jātipadatthoceha nissīyateti dasseti, na hi kevalaṃ jātiṃ nissāya byavahitanivatti vattuṃ sakkā, tathāhi yadettha paccāsattiñāyo na nissito, tadā byāpanañāyena byavahite cābyavahite cāsajjatīti jātiyā nissayane satyapi byavahitepi byāpyamānā jāti kena nivārīyate nāpi kevalaṃ paccāsattinnissāya byavahitanivatti vattuṃ sakkā, tathāhyasati jātisannissayena byattinissīyate, byattiyañca padatthe paṭilakkhiyaṃ lakkhaṇaṃ pavattatīti paccāsatti ñāyanissayanepyabyavahitampati yaṃ lakkhaṇaṃ bhinnaṃ tadabyavahite pavattaṃ, yampana byavahitampati bhinnaṃ lakkhaṇaṃ, tañca vacanappamāṇato mābhavatvassa byatthatāti byavahitepi pavattate, tasmā ubhopi nissāya nīyāti. Visayadassanappasaṅge visayidassanamatthabyattikāraṇanti vākyantogadhapadānamatthampaṭhamaṃ dassetvā pacchā samāsādikaṃ dassetuṃ ‘kato’tyādikamāraddhaṃ, jātilakkhaṇoti abyavahitattajātisabhāvo, ‘osadhyo’ti ettha sakāre akārā parassa dhakārena byavahitassa yossa viyāvasesānampi sabbhāvato vuttaṃ-‘yoppabhutīna’nti, jāti sāmaññaṃ, yāvati visayeti gavādike yattake visaye, kāmacārato visaya parisamattiyā diṭṭhantamāha-‘taṃ yathe’ti, bhojayetīti ettha bhojayeitīti padacchedo, katohi jātyattho kasiṇoti yasmā sakalo brāhmaṇa jātisaṅkhāto attho parisamatto, tasmāti attho, idaṃ vuttaṃ hoti- [Pg.36] ‘yāva diṭṭhambhojaye’ti vutte santāya sāmaññavutti brāhmaṇasaddappayogasāmatthiyā paccekambhojanakiriyā katā nāma hoti, yato kasiṇopi jātyattho parisamatto nāmāti. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1-33) sutte byañjaneti sattamī pubbassa dīghādividhimhi caritattā ‘‘saramhā dve’’ti (1-34) ettha saramhāti pañcamyaka tatthā, tato pañcamīniddesassa balīyattaṃ, tato ‘‘sattamiyaṃ pubbassa’’ ‘‘pañcamiyaṃ parassā’’ti dvinnaṃ parassa samuṭṭhāpane ‘byañjane’ti sattamī parassa kāriya yogitāya atthato vibhattivipariṇāmena chaṭṭhībhāvena pariṇamatī… dvinnaṃ suttānaṃ vippaṭisedhe parassa balī yattāvāti etādisasāmatthiyasabbhāvato vuttaṃ-‘chaṭṭhīpakappanāpi pureviya sāmatthiyā’ti.

अवधिभावेन म्हणजे 'अतो' इत्यादी सूत्रांद्वारे अवधित्व (मर्यादा) असल्यामुळे. 'यस्स' म्हणजे जो आधीचा (सुरुवातीचा). 'कार्य' म्हणजे 'टाटे' इत्यादी. पूर्व-पर अपेक्षेमुळे विशेष नसणे, जसे की 'गामा देवदत्तो' (गावाहून देवदत्त) असे म्हटले असता, तो त्याहून पूर्व (आधीचा) किंवा पर (नंतरचा) आहे हे समजते, म्हणून अवधिभावाच्या पूर्व-पर अपेक्षेमुळे कोणताही विशेष (भेद) राहत नाही. तसेच येथेही 'अतो योनं टाटे' (२-४१) असे म्हटले असता, 'अ' काराहून पूर्व असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचे की पर असलेल्यांचे, अशा पूर्व-पर अपेक्षेमुळे अवधिभावाचा विशेष (निश्चिती) होत नाही, असे मानले जाते. 'पुरे विय' (पूर्वीप्रमाणे) याने सप्तमी विभक्तीमध्ये येथे सांगितलेल्या निर्देशवचनातील कारणाचा अतिदेश (विस्तार) करतो. वृत्तीमध्ये 'नरानमेर' येथे अपवाद-विप्रतिषेध (विरोधाभास) असताना, परत्वामुळे 'टाटे' आदेशांची प्रवृत्ती 'आदिस्स' (निर्देश करून) येथे आम्ही वर्णन करू. तर मग या वचनाचे काय प्रयोजन? जेथे पंचमी निर्देश असतो, तेथे सर्वत्र 'मानुबन्धो सरानामन्ता परो' (१-२१) या सूत्रातून 'परो' चे अनुवर्तन करता येणे शक्य आहे. त्या अनुवृत्त झालेल्या 'परो' चा 'योनं' याच्याशी सामानाधिकरण्य असल्यामुळे 'पर असलेल्या यो प्रत्ययांचा' असा अर्थ समजतो, त्यामुळे त्याहून पूर्व असलेल्यांचा प्रसंगच येत नाही. पण असे नाही. 'परो' हे अनुवृत्त होत असताना 'अतो' या पंचम्यन्त पदाशी संबंधित होण्यापासून रोखणारे कोणी नाही, म्हणून पर असलेल्या 'अ' काराहून पूर्व असलेल्या 'यो' प्रत्ययांनाही 'टाटे' आदेश प्राप्त होतात, म्हणून हे वचन असणे आवश्यकच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'वचने' इत्यादी म्हटले आहे. जर असे आहे, तर तेच उदाहरण दिले पाहिजे, 'नरानरे' हे उदाहरण का दिले? अशी शंका घेतल्यास, हा दोष नाही. दुसऱ्या प्रयोजनासाठी केले जाणारे कार्य येथेही अर्थपूर्ण (फलदायी) ठरते. 'पूर्वीचा परिहार' म्हणजे व्यवधान-निवृत्तीसाठी (अडथळा दूर करण्यासाठी) पूर्वसूत्रात सांगितलेला 'सरेतोपसिलेसिक आधारो' हा परिहार येथे संभवत नाही, कारण येथे सप्तमीचा अभाव असल्याने तो संभवत नाही. 'वचनानंतर' म्हणजे पाणिनीयांच्या 'निर्दिष्टग्रहण' प्रमाणे व्यवधान-निवृत्तीसाठी दुसरे सूत्र आहे. कारण ते 'तस्मादित्युत्तरस्य' (१-१-६७) येथे 'निर्दिष्ट' ग्रहाचे अनुवर्तन करून, त्याद्वारे पूर्वीप्रमाणे व्यवधान-निवृत्तीचे प्रतिपादन करतात. 'अनन्तर' या वचनावरून प्रत्यासत्तीचा (जवळकीचा) आश्रय घेतला जातो हे समजते. 'कृतार्थतेमुळे' या वचनावरून जातीचा (आश्रय घेतला जातो) म्हणून म्हटले आहे- 'प्रत्यासत्तीने जातीचा आश्रय घेऊन'. जातीचा आश्रय घेऊन, करणभूत असलेल्या प्रत्यासत्तीने निवृत्ती सांगतो, असा संबंध आहे. याने प्रत्यासत्ती-न्याय, व्याप्य-न्याय, जाति-पदार्थ आणि व्यक्ती-पदार्थ यांमध्ये प्रत्यासत्ती-न्याय आणि जाति-पदार्थ यांचा येथे आश्रय घेतला जातो, हे दर्शवतो. कारण केवळ जातीचा आश्रय घेऊन व्यवधान-निवृत्ती सांगता येत नाही. कारण जर येथे प्रत्यासत्ती-न्यायाचा आश्रय घेतला नाही, तर व्यापन-न्यायाने व्यवहित (व्यवधान असलेल्या) आणि अव्यहित (व्यवधान नसलेल्या) दोन्ही ठिकाणी प्रवृत्ती होईल. जातीचा आश्रय घेतला तरी व्यवहित ठिकाणीही व्यापली जाणारी जात कोणाद्वारे निवारण केली जाईल? तसेच केवळ प्रत्यासत्तीचा आश्रय घेऊनही व्यवधान-निवृत्ती सांगता येत नाही. कारण जातीचा आश्रय नसताना व्यक्तीचा आश्रय घेतला जातो, आणि व्यक्तीरूप पदार्थात लक्ष्यात ठेवून लक्षण प्रवृत्त होते. प्रत्यासत्ती-न्यायाचा आश्रय घेतला तरी अव्यहिताच्या प्रति जे भिन्न लक्षण आहे ते अव्यहितात प्रवृत्त होते, आणि जे व्यवहिताच्या प्रति भिन्न लक्षण आहे, ते वचनाच्या प्रामाण्यामुळे 'याची व्यर्थता माझ्यात नसो' म्हणून व्यवहितातही प्रवृत्त होते. म्हणून दोन्हीचा आश्रय घेऊन नियम केला जातो. विषय-दर्शनाच्या प्रसंगात विषयी-दर्शन हे अर्थ स्पष्ट करण्याचे कारण आहे, म्हणून वाक्यांतर्गत पदांचा अर्थ आधी दर्शवून नंतर समासादी दर्शवण्यासाठी 'कतो' इत्यादी सुरू केले आहे. 'जातिलक्षण' म्हणजे अव्यहितत्व-जातीचा स्वभाव. 'ओसध्यो' येथे स-कारामधील अ-काराहून पर असलेल्या, ध-काराने व्यवहित असलेल्या 'यो' प्रत्ययाप्रमाणेच इतरांचेही अस्तित्व असल्यामुळे 'योप्रभृतीनां' (यो इत्यादींचा) असे म्हटले आहे. 'जाती' म्हणजे सामान्य. 'यावती विषये' म्हणजे गाई इत्यादी जितक्या विषयात. स्वेच्छेने विषयाच्या समाप्तीसाठी उदाहरण दिले आहे- 'तं यथ' (जसे की ते). 'भोजयेती' येथे 'भोजये इति' असा पदच्छेद आहे. 'कृतो हि जात्यर्थो कसिणो' म्हणजे ज्याअर्थी संपूर्ण ब्राह्मण जातीने युक्त असलेला अर्थ समाप्त झाला आहे, त्याअर्थी असा अर्थ आहे. हे असे सांगितले आहे- 'यावद् दृष्टं भोजयेत्' (जितके दिसतील तितक्यांना जेवू घालावे) असे म्हटले असता, सामान्यवृत्ती असलेल्या 'ब्राह्मण' शब्दाच्या प्रयोगसामर्थ्यामुळे प्रत्येकाला भोजन देण्याची क्रिया केली जाते, ज्यायोगे संपूर्ण जात्यर्थ समाप्त होतो. 'व्यञ्जने दीघरस्सा' (१-३३) या सूत्रात 'व्यञ्जने' ही सप्तमी पूर्वीच्या दीर्घ इत्यादी विधीमध्ये चरितार्थ (लागू) झाल्यामुळे, 'सरम्हा द्वे' (१-३४) येथे 'सरम्हा' ही पंचमी त्या अर्थात आहे. त्यामुळे पंचमी निर्देशाचे बलवत्तरत्व (श्रेष्ठत्व) आहे. त्यामुळे 'सप्तमीमध्ये पूर्वीच्याला' आणि 'पंचमीमध्ये नंतरच्याला' या दोन्ही नियमांनी पर (नंतरच्या) कार्याचे प्रवृत्तीकरण करताना, 'व्यञ्जने' ही सप्तमी पर कार्याच्या योग्यतेमुळे अर्थाच्या दृष्टीने विभक्ती-विपरिणामाने षष्ठीभावात परिणत होते... दोन सूत्रांच्या विप्रतिषेधात (विरोधात) पर सूत्राचे बलवत्तरत्व असल्यामुळे, अशा सामर्थ्याच्या अस्तित्वामुळे म्हटले आहे- 'षष्ठीची कल्पनाही पूर्वीप्रमाणे सामर्थ्यामुळेच होते' असे।

16. Ādissa

१६. निर्देश करून (किंवा स्पष्ट करून).

Kiñci antassa sampattanti yaṃ ṭānubandhamanekavaṇṇaṃ na hoti, taṃ ‘‘chaṭṭhiyantasse’’ (1-17) tyantassa pattaṃ, kiñci sabbasseti ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasseti’’ (1-19) ṭānubandhamanekavaṇṇañca kāriyaṃ sabbassa pattaṃ. Yadantabhāvikāriyaṃtyādinā vacanaphalamupadassento ‘chaṭṭhīyantasse’tīmassāpavādo yaṃ yogoti dasseti, tassāyama pavādo hotu ṭānubandhādikāriyaṃ kathanti āha-‘ṭānubandhe’ccādi, vippaṭisedhāti apavādavippaṭisedhā, ‘‘chaṭṭhiyantasse’ti hi ussaggo, tassāpavādā ‘‘ādissa’’ ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse’’tyete, ‘‘ādissā’’tīmassāvakāso ‘terasā’ti, ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā’’tīmassāvakāso ‘esu, anenā’ti, ihobhayampappoti ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ (2-41) ‘‘narānare’’ ‘‘atena’’ (2-108) ‘‘janenā’’ti (tattha) ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse’’tīdampavattatīti tesamapavādānaṃ vippaṭisedhā sabbādeso bhavati. ‘‘Chaṭṭhiyantassā’’ti dasasadde-ntassa pattopi tadapavādattā ‘‘ādissā’’tiādibhūtassa dakārassa hotīti āha ‘dakārassaro’ti.

काही अंताला प्राप्त होते, जे 'ट' अनुबंधित आणि अनेकवर्ण नसलेले असते, ते 'छट्ठियन्तस्स' (१-१७) या सूत्राने अंताला प्राप्त होते. काही सर्वांच्या ठिकाणी प्राप्त होते, जे 'टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स' (१-१९) या सूत्राने 'ट' अनुबंधित आणि अनेकवर्ण असलेले कार्य सर्वांच्या ठिकाणी प्राप्त होते. 'यदन्तभाविकारियं' इत्यादींद्वारे वचनाचे फल दाखवताना, 'छट्ठियन्तस्स' या सूत्राचा हा अपवाद असलेला योग आहे असे दर्शवितात. त्याचा हा अपवाद असो, परंतु 'ट' अनुबंध इत्यादी कार्य कसे होते? म्हणून 'टानुबन्ध' इत्यादी म्हटले आहे. 'विप्पटिसेधा' म्हणजे अपवादांचा विरोध. 'छट्ठियन्तस्स' हा उत्सर्ग (सामान्य नियम) आहे, त्याचे अपवाद 'आदिस्स' आणि 'टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स' हे आहेत. 'आदिस्स' चा अवकाश (विषय) 'तेरसा' हा आहे. 'टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स' चा अवकाश 'एसु, अनेन' हा आहे. येथे दोन्ही प्राप्त होतात - 'अतो योनं टाटे' (२-४१), 'नरानरे', 'अतेन' (२-१०८), 'जनेन' यामध्ये 'टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स' हे प्रवृत्त होते, म्हणून त्या अपवादांच्या विरोधाने सर्वादेश होतो. 'छट्ठियन्तस्स' या सूत्राने 'दस' शब्दाच्या अंताला प्राप्त होत असले तरी, त्याचा अपवाद असल्यामुळे 'आदिस्स' या सूत्राने आदिभूत 'द' काराला होतो, म्हणून 'दकारस्सरो' असे म्हटले आहे.

17. Chaṭṭhī

१७. छट्ठी

Kotthonta [Pg.37] saddasseccāha-‘antovasāna’miccādi, ‘‘vaṇṇassantassa’’ti (1-1-52) sutte vaṇṇaggahaṇamantavisesanāyopadiṭṭhaṃ pāṇininā-antassa padassa vākyassa vā mābhavī’ti, iha tvanatthakaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ byavacchejjābhāvāti dassetumāha-‘so ce’ tyādi, nanu brahmassāti visesanatthena vattumicchito mahābrahmasaddo chaṭṭhīniddiṭṭho nāmāti ‘‘brahmassu vā’’ti (2-194) uādeso ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti antabrahmasaddassa pappoti, tathā sati ‘na hi chaṭṭhī niddiṭṭhassa antaṃ padaṃ vākyaṃ vā sambhavatī’ti kasmā vuttanti, vuccate- na visesanatthenākkhepamattena mahābrahmasaddo chaṭṭhī niddiṭṭho nāma bhavatīti na brahmasaddassa sabbassādesappasaṅgo, mahābrahmasadde vā brahmasaddo atthīti tassāntassa uttaṃ vidhīyate.

येथे 'अन्त' शब्दाचा काय अर्थ आहे? म्हणून 'अन्तोवसानं' इत्यादी म्हटले आहे. 'वण्णस्सन्तस्स' (१-१-५२) या सूत्रात पाणिनींनी वर्णाचे ग्रहण अंताचे विशेषण म्हणून उपदेशिले आहे, जेणेकरून अंताचे पद किंवा वाक्य होऊ नये. परंतु येथे वर्णाचे ग्रहण निरर्थक आहे कारण व्यावृत्त करण्याचा अभाव आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'सो चे' इत्यादी म्हटले आहे. शंका: 'ब्रह्मस्स' या विशेषणार्थाने बोलण्याची इच्छा असलेला 'महाब्रह्म' शब्द षष्ठीने निर्दिष्ट आहे, म्हणून 'ब्रह्मस्सु वा' (२-१९४) या सूत्राने होणारा 'उ' आदेश 'छट्ठियन्तस्स' या सूत्राने अंत्य 'ब्रह्म' शब्दाला प्राप्त होईल. तसे असल्यास, 'षष्ठीने निर्दिष्ट असलेल्याचा अंत्य भाग, पद किंवा वाक्य संभवत नाही' असे का म्हटले आहे? उत्तर: केवळ विशेषणार्थाने आक्षेप घेतल्याने 'महाब्रह्म' शब्द षष्ठीने निर्दिष्ट होत नाही, म्हणून 'ब्रह्म' शब्दाच्या सर्वादेशाचा प्रसंग येत नाही. किंवा 'महाब्रह्म' शब्दात 'ब्रह्म' शब्द आहेच, म्हणून त्याच्या अंताला 'उ' कार विहित केला जातो.

18. Vānu

१८. वानु

‘‘Chaṭṭhiyantasse’’tyanenevāvisesena vānubandhakāriyepyantassa siddhe kimatthoyamārambhotyāsaṅkiya ṭānubandhātyādinā vacanaphalamupadassento ‘bādhakabādhanattho-yamārambho’ti-vadati, tathāhi ‘‘chaṭṭhiyantasse’’tyassa bādhako ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse’’ti, tassa ca ‘‘vānubandho’’tyayaṃ yogo bādhakoti bādhakabādhanattho sampajjate, apaiccayamupasaggo vajjane nīvāraṇe, panayane vā vattateti apodyante ussaggalakkhaṇāni vajjīyante nīvārīyante apanīyante nenetyapavādo, suttekadesena suttamevopalakkhitanti antassa‘chaṭṭhiyantassā’ti suttassa apavādo antāpavādo, ussajjate nivattīyatyapavādenetyussaggo, ussaggāpavādakkamo panettha evaṃ veditabbo ‘‘chaṭṭhiyantasse’’tyussaggo, tadapavādā ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa’’ ‘‘ukānubandhādyantā’’ ‘‘mānubandho sarā namantā paro’’ti, ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbasse’’tyussaggo, tada pavādā ‘‘vānubandho’’ ‘‘mānubandho sarānamantā paro’’ti.

'छट्ठियन्तस्स' या सूत्रानेच सामान्यतः 'व' अनुबंधाच्या कार्यातही अंताला सिद्ध होत असताना, हा नवीन आरंभ कशासाठी? अशी शंका घेऊन 'टानुबन्धा' इत्यादींद्वारे वचनाचे फल दाखवताना 'हा आरंभ बाधकाचा बाध करण्यासाठी आहे' असे म्हणतात. तथाहि, 'छट्ठियन्तस्स' चा बाधक 'टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स' हा आहे, आणि त्याचा बाधक 'वानुबन्धो' हा योग आहे, त्यामुळे बाधकाचा बाध करण्याचा अर्थ सिद्ध होतो. 'अप' हा उपसर्ग वर्जनात, निवारणात किंवा दूर करण्यात वर्ततो. ज्याच्याद्वारे उत्सर्गाची लक्षणे वर्जिली जातात, निवारिली जातात किंवा दूर केली जातात, तो 'अपवाद' होय. सूत्राच्या एका भागाने संपूर्ण सूत्राचेच उपलक्षण केले जाते, म्हणून अंताच्या 'छट्ठियन्तस्स' या सूत्राचा अपवाद तो 'अन्तापवाद' होय. अपवादाने जे निवृत्त केले जाते तो 'उत्सर्ग' होय. येथे उत्सर्ग आणि अपवादाचा क्रम असा समजावा: 'छट्ठियन्तस्स' हा उत्सर्ग आहे, त्याचे अपवाद 'टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स', 'उकानुबन्धाद्यन्ता', 'मानुबन्धो सरा नमन्ता परो' हे आहेत. 'टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स' हा उत्सर्ग आहे, त्याचे अपवाद 'वानुबन्धो' आणि 'मानुबन्धो सरा नमन्ता परो' हे आहेत.

19. Ṭānu

१९. टानु

Chaṭṭhīniddiṭṭhasseccādinā [Pg.38] vacanārambhappayojanākhyānenāntādesāpavādo yaṃ yogoti bravīti, paccekamabhisambandhoti so ṭakārānubandho cādesotiādinā, kassa sabbassa bhavaticcāha-‘chaṭṭhī niddiṭṭhasse’ccādi, nanu ca ṭeādesopyanekavaṇṇoeva dvivaṇṇasamudāyattātyāsaṅkiyāha-‘upalakkhiye’ccādi, anubadhyate payoge asuyyamānepi payojanavasenānusarīyatītyanubandho, upadese yevopalakkhiya nivattatetyanenetaṃ dasseti ‘uccāritavināsinonubandhā’ti, upadese paṭhamuccāraṇe.

'छट्ठीनिद्दिट्ठस्स' इत्यादींद्वारे वचनाच्या आरंभाचे प्रयोजन सांगून, हा योग अंतादेशाचा अपवाद आहे असे म्हणतात. 'प्रत्येकाशी संबंध जोडला जातो' म्हणजे तो 'ट' कार अनुबंध असलेला आदेश आहे इत्यादी. 'कोणा सर्वाच्या ठिकाणी होतो?' म्हणून 'छट्ठी निद्दिट्ठस्स' इत्यादी म्हटले आहे. शंका: 'टे' आदेश देखील दोन वर्णांचा समुदाय असल्यामुळे अनेकवर्णच आहे ना? अशी शंका घेऊन 'उपलक्खिय' इत्यादी म्हटले आहे. प्रयोगात ऐकू येत नसला तरी प्रयोजनानुसार ज्याचे अनुसरण केले जाते तो 'अनुबंध' होय. उपदेशातच उपलक्षित होऊन तो निवृत्त होतो, याने हे दर्शविले आहे की 'उच्चारित होऊन नष्ट होणारे अनुबंध असतात'. उपदेशात म्हणजे प्रथम उच्चारणात.

20. Ñakā

२०. ञका

Ādyantāti vutte kathamavayavātyayamattho labbhatī tyāha-‘ādyantasaddānami’ccādi, ādyantasaddānaṃ niyatavayavavācittā avayavassa cāvayavināmantarenā sambhavato sāmatthiyāvayavī lakkhīyati, chaṭṭhiyātyanuvuttito vāvayavāvayavisambandhesā chaṭṭhī, tāya niddiṭṭhassātyayamattho viññāyateti vuttiyaṃ-‘chaṭṭhīniddiṭṭhassā’ti (vuttaṃ), teneva paccayavidhimhi kūppaccayādayo na dosā bhavantīti, atoyevāti tadavayavācittatoyeva, taggahaṇeneti avayavaggahaṇena, katākatappasaṅgittāti otte katepi akatepi vukāgamassa pasaṅgato, bhūyattattā hi ottassa bhūggahaṇe sati katepi otte vukāgamena bhavitabbamakatepi tatova ‘‘katākatappa saṅgī yo vidhi sanicco’’ti niccattā ottaṃ bādhitvā vukāgamo hoti, atha vukāgame pacchā tena na bhavitabbanti āha-‘antāvayave’ccādi.

'आद्यन्ता' असे म्हटले असता अवयव हा अर्थ कसा प्राप्त होतो? म्हणून 'आद्यन्तसद्दानं' इत्यादी म्हटले आहे. 'आदि' आणि 'अन्त' हे शब्द नियत अवयवाचे वाचक असल्यामुळे आणि अवयवाचा अवयवीशिवाय संभव नसल्यामुळे, सामर्थ्याने अवयवी लक्षित होतो. 'छट्ठिया' या अनुवृत्तीमुळे हा अवयव-अवयवी संबंधातील षष्ठीचा संबंध आहे, तिच्याद्वारे निर्दिष्ट असलेल्याचा हा अर्थ समजला जातो, म्हणून वृत्तीमध्ये 'छट्ठीनिद्दिट्ठस्स' असे म्हटले आहे. म्हणूनच प्रत्ययविधीमध्ये 'कूप' प्रत्यय इत्यादी दोष होत नाहीत. 'अतोयेव' म्हणजे त्या अवयवाचे वाचक असल्यामुळेच. 'तग्गहणेन' म्हणजे अवयवाच्या ग्रहणाने. 'कताकतप्पसङ्गित्ता' म्हणजे 'ओ' कार केला असता किंवा न केला असताही 'वु' आगमाचा प्रसंग येतो. 'ओ' काराचे बाहुल्य असल्यामुळे, 'भू' चे ग्रहण केले असता, 'ओ' कार केला तरी 'वु' आगम झाला पाहिजे आणि न केला तरीही. म्हणूनच 'कताकतप्पसङ्गी यो विधी स निच्चो' (जो विधी केला असता किंवा न केला असताही प्राप्त होतो तो नित्य होय) या नित्यत्वामुळे 'ओ' काराचा बाध करून 'वु' आगम होतो. नंतर 'वु' आगम झाल्यावर त्याने (ओ काराने) होऊ नये, म्हणून 'अन्तावयव' इत्यादी म्हटले आहे.

21. Mānubandho

२१. मानुबन्धो

Yadiniddhāraṇe chaṭṭhī antassāvisesitattā avisesena yato kutoci antato bānubandho paro siyā, na hi dutiyaṃ saraggahaṇamatthi, yenānto visesīyateccāha-‘niddhāraṇa’miccādi, kāraṇamāha-‘sutattā’ti, ‘sarāna’nti sutattāti attho, tena ‘‘sutānumitesusutasambandhobalavā’’ti rundhatītetthadhakārassā numitassa [Pg.39] maṃ na hotīti dīpeti, samāna jātiyasseva loke niddhāraṇappatīti hoticcāha-‘tathā hi’ccādi, yathā’kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā’ti vutte avisesitattepi kaṇhāya kaṇhāgāvīyeva patīyate, tathehāpi sarānaṃ majjhe antātyantattena niddhāriyamāno samānajātiyo saroyeva patīyate, tena sarānaṃ yevāntāparo bhavissatīti bhāvo, visesanattoti ‘‘ñilatasse’’ti (5-163) sutte assāti vutte ayameveti niyamābhāvā yassakassaci akārassa ñippatti, tenāniṭṭhappattīti lānusaṅgisseva assāti lassa yaṃ visesanattaṃ taṃ attho payojanamassa ‘‘kattarilo’’ti (5-18) lakārassāti visesanattho lakāro, idhevāti imasmiṃ ‘‘mānubandho’’tiādisutteyeva.

जर निर्धारण अर्थी षष्ठी विभक्ती असेल, तर 'अन्त' चे विशेषीकरण न झाल्यामुळे सामान्यतः कोणत्याही अन्ताच्या नंतर 'ब' हा अनुबंध पर (नंतर) होईल. कारण दुसरे 'सर' (स्वर) ग्रहण नाही, ज्याच्याद्वारे 'अन्त' विशेषित केला जाईल, म्हणून 'निर्धारण' इत्यादी म्हटले आहे. कारण सांगितले आहे - 'श्रुतत्वामुळे' (ऐकले गेल्यामुळे), 'स्वरांचे' असे ऐकले गेल्यामुळे हा अर्थ आहे. त्यामुळे 'श्रुत आणि अनुमित यांच्यामध्ये श्रुतसंबंध बलवान असतो' या न्यायाने 'रुन्धति' येथे अनुमित धकाराला 'म' होत नाही, हे दर्शविते. लोकात समान जातीचेच निर्धारण प्रतीत होते, म्हणून 'तथा हि' (तसेच) इत्यादी म्हटले आहे. जसे 'काळ्या गाईंमध्ये भरपूर दूध देणारी' असे म्हटले असता, विशेषीकरण नसले तरी काळ्या गाईंमध्ये काळी गायच प्रतीत होते, तसेच येथेही स्वरांच्या मध्ये 'अन्त' या अत्यंततेने निर्धारित केला जाणारा समान जातीय स्वरच प्रतीत होतो. त्यामुळे स्वरांच्याच अन्ताच्या नंतर (पर) होईल, असा भाव आहे. विशेषणत्वामुळे म्हणजे 'ञिलतस्स' (५-१६३) या सूत्रात 'अस्स' (त्याच्या) असे म्हटले असता 'हाच' असा नियम नसल्यामुळे कोणत्याही अकाराला 'ञ' ची प्राप्ती होईल, त्यामुळे अनिष्ट प्राप्ती होईल. म्हणून 'ल' अनुषंगाच्याच 'अस्स' साठी 'ल' चे जे विशेषणत्व आहे, तो अर्थ (प्रयोजन) ज्याचा आहे अशा 'कत्तरि लो' (५-१८) या लकाराचा 'विशेषणार्थ लकार' असा अर्थ आहे. 'इधेव' म्हणजे याच 'मानुबंधो' इत्यादी सूत्रातच.

22. Vippaṭi

२२. विप्पटि

Paroti vattate, so cāññādhikyaiṭṭhādyanekatthopi idha iṭṭha vācī daṭṭhabbo, kammabyatihāreghaṇiti kammabyatihāro kiriyāparivattanaṃ bhāvaviseso tasmiṃ ‘bhāvakārakesvaghaṇghakā’’ti (5-44) sāmaññena vihitattā vippaṭisedhananti atthe ghaṇi vippaṭī sedho, tenāha-‘sāmaññe’ccādi, vippaṭisedhasaddassa atthamāha-‘aññamaññapaṭisedho’ti, saṃsiddhiyaṃ vattamānopi sidhi upasaggasambandhe nātthantarepi hotīti aññamaññavirodhotyattho, vippaṭisedhasaddassa loke virodhavācittena pasiddhattamāha ‘tathā hi’ccādinā, kathampana pamāṇabhūtassācariyassa vacanesu aññamaññavirodho sambhavatīccāsaṅkiya ubhinnaṃ sāvakāsatte sati sambhavati nāññathāti ‘dvinna’miccādi vuttigantho pavattoti vattuṃ ‘socā’tiādimāha aññamaññānajjhāsiteti aññamaññenānakkante apariggahiteti vuttaṃ hoti, anubhayatāginīti yo visayekadeso ubhayanna bhajate tasmiṃ anubhayabhāgini visayekadese, sāmaññavisayo dvinnaṃ vidhīnaṃ sādhāraṇo visayo, tattha pavattippasaṅge sati soca vippaṭisedho jāyatīti sambandho, iminā vippaṭisedhassa visayo pavattippasaṅgo visayavisayīnamabhedena sutte ‘vippaṭisedho’tivuttoti [Pg.40] ‘dvinna’miccādinā vuttigantho racitoti dīpeti, paro hotī tividhidassitoti iminā yadi niyamo-bbhūpagato siyā, tadā ‘parovahotī’ti vadeyyāti dasseti, pāṇiniyā hi jātiyaṃ padatthe sakimeva lakkhaṇaṃ pavattatīti caritatthattā visayantare dvinnampi lakkhaṇānamappavattiyaṃ paraṃ pacchimaṃ kāriyanti vidhyatthamidaṃ vacanaṃ, byattiyantu padatthe latvādīnamiva pariyāyappasaṅge niyamatthanti paṭipannā, idha pana jātiyaṃ byattiyañca dvinnampi suttānamappavattiyameva vidhyatthamevidaṃ vacanaṃ, na niyamatthampīti paṭipādetumāha-‘tathāhi’ccādi, kāmacārato parisamāpīyateti sambandho, kāmato parisamāpanañcetissā sabbasmiṃ attano gocare avicchedabyāpanena pavattisabbhāvato. Kathampanekassāpi pavatti na bhaveyyātyāsaṅkiya kāraṇamāha‘ubhayampi’ccādi, hisaddo yasmātthe, yasmā ubhayampidamācariyavacanaṃ, tatoyeva pamāṇaṃ, abhimatakāriyavidhāne liṅgabhāvena saddikānumatattā(tesaṃ) vidhīnaṃ vidhāyakañca tasmāti attho. Pamāṇattā dvinnampi appattiyaṃ kāraṇamāha-‘anubhayabhāgimhi’ccādi, yato laddhāvakāsā tato samānabalāti, itisaddo hetumhi, viruddhācāti ettha itisaddaṃ datvā ‘anubhayabhāgimhi…pe… viruddhācāti dvinnaṃ vacanānaṃ pamāṇattā ubhinnampi appavattīti sambandho veditabbo. Samānabalānaṃ dvinnaṃ lokepi virodhittaṃ ekakkhaṇeyeva ubhinnampi kāriye appavatti ca dissatīti diṭṭhantamāha ‘lokece’tyādi, ettha ca pessassa (a)virodhatthino kāriye appavattiriva samānabalāna mubhinnaṃ vacanānaṃ kāriye appavattīti sukheno pamāsaṃsandanaṃ viññātabbaṃ.

'परो' (पर/नंतरचा) याचे अनुवर्तन होते. तो (पर शब्द) इतर, अधिक, इष्ट इत्यादी अनेक अर्थांचा असला तरी येथे 'इष्ट' वाचक समजावा. 'कम्मब्यतिहारे घण्' यामध्ये 'कर्मव्यतिहार' म्हणजे क्रिया-परिवर्तन (परस्पर क्रियांची देवाणघेवाण) हा भावविशेष आहे. त्यामध्ये 'भावकारकेसु अघण्घका' (५-४४) याने सामान्य रूपाने विहित असल्यामुळे 'विप्पटिसेधनं' (प्रतिषेध करणे) या अर्थात 'घण्' प्रत्यय लागून 'विप्पटिसेध' असा शब्द बनतो. म्हणून 'सामञ्ञे' (सामान्यतः) इत्यादी म्हटले आहे. 'विप्पटिसेध' शब्दाचा अर्थ 'परस्पर प्रतिषेध' (एकमेकांचा विरोध) असा सांगितला आहे. 'संसिद्धी' मध्ये वर्तमान असलेला 'सिधि' धातू उपसर्गाच्या संबंधाने अन्य अर्थातही होतो, म्हणून 'परस्पर विरोध' असा अर्थ होतो. लोकात 'विप्पटिसेध' शब्दाची 'विरोधवाचक' म्हणून प्रसिद्धी दर्शवण्यासाठी 'तथा हि' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु प्रमाणभूत आचार्यांच्या वचनांमध्ये परस्पर विरोध कसा संभवू शकतो? अशी शंका घेऊन, दोन्हींना सावकाशत्व (अवकाश/विषय) प्राप्त झाल्यावरच तो संभवतो, अन्यथा नाही, हे सांगण्यासाठी 'द्विन्नं' इत्यादी वृत्तिग्रंथ प्रवृत्त झाला आहे, हे सांगण्यासाठी 'सो च' इत्यादी म्हटले आहे. 'अञ्ञमञ्ञानज्झासिते' म्हणजे एकमेकांनी न व्यापलेल्या, अपरिग्रहीत (न स्वीकारलेल्या) भागात, असे म्हटले आहे. 'अनुभयभागिनी' म्हणजे जो विषय-एकदेश दोन्हीला प्राप्त होत नाही, त्या अनुभयभागी विषय-एकदेशात. सामान्य विषय हा दोन्ही विधींचा साधारण विषय आहे, तिथे प्रवृत्तीचा प्रसंग आला असता तो 'विप्पटिसेध' (विरोध) उत्पन्न होतो, असा संबंध आहे. याद्वारे विप्रतिषेधाचा विषय हा प्रवृत्तीचा प्रसंग आहे, विषय आणि विषयी यांच्या अभेदाने सूत्रात 'विप्पटिसेध' असे म्हटले आहे, म्हणून 'द्विन्नं' इत्यादी वृत्तिग्रंथ रचला गेला आहे, हे स्पष्ट होते. 'परो होति' (पर होतो) हे तीन प्रकारे दाखवले आहे. याद्वारे जर नियम स्वीकारला गेला असता, तर 'परो व होति' (परच होतो) असे म्हटले असते, हे दर्शविते. कारण पाणिनींच्या मते जाती हा पदार्थाचा अर्थ असताना लक्षण (सूत्र) एकदाच प्रवृत्त होते, म्हणून चरितार्थ झाल्यामुळे दुसऱ्या विषयात दोन्ही लक्षणांची प्रवृत्ती न होता 'पर' म्हणजे नंतरचे कार्य करावे, या विधीसाठी हे वचन आहे. परंतु व्यक्ती हा पदार्थाचा अर्थ असताना, लत्व इत्यादींप्रमाणे पर्यायाने प्रवृत्तीचा प्रसंग आला असता, ते नियमासाठी आहे असे मानले जाते. परंतु येथे जाती आणि व्यक्ती या दोन्हीमध्ये दोन्ही सूत्रांची प्रवृत्ती न होता केवळ विधीसाठीच हे वचन आहे, नियमासाठी नाही, हे प्रतिपादन करण्यासाठी 'तथा हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'स्वेच्छेने समाप्त केले जाते', असा संबंध आहे. आणि स्वेच्छेने समाप्त करणे हे तिच्या सर्व स्वतःच्या विषयात अखंड व्याप्तीने प्रवृत्तीच्या अस्तित्वामुळे होते. परंतु एकाचीही प्रवृत्ती कशी होणार नाही? अशी शंका घेऊन कारण सांगितले आहे - 'उभयम्पि' (दोन्हीही) इत्यादी. 'हि' शब्द 'ज्या अर्थी' या अर्थात आहे. ज्या अर्थी हे दोन्ही आचार्यांचे वचन आहे, म्हणूनच ते प्रमाण आहे. इष्ट कार्याच्या विधानात लिंगभावाने (चिन्हाने) वैयाकरणांनी अनुमत असल्यामुळे ते विधींचे विधायक आहे, असा अर्थ आहे. प्रमाणत्वामुळे दोन्हीची अप्रवृत्ती होण्याचे कारण सांगितले आहे - 'अनुभयभागिम्हि' इत्यादी. ज्या अर्थी त्यांना अवकाश (विषय) प्राप्त झाला आहे, त्या अर्थी ते समान बल असणारे आहेत, येथे 'इति' शब्द हेतूच्या अर्थात आहे. 'विरुद्धचा' येथे 'इति' शब्द देऊन 'अनुभयभागिम्हि...पे... विरुद्धचा' या दोन्ही वचनांच्या प्रमाणत्वामुळे दोन्हीचीही अप्रवृत्ती होते, असा संबंध समजला पाहिजे. समान बल असणाऱ्या दोघांचा लोकातही विरोध आणि एकाच क्षणी दोन्ही कार्यांची अप्रवृत्ती दिसून येते, हा दृष्टान्त सांगण्यासाठी 'लोके च' इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे जसे विरोध न इच्छिणाऱ्या सेवकाच्या कार्यात अप्रवृत्ती होते, तसेच समान बल असणाऱ्या दोन्ही वचनांच्या कार्यात अप्रवृत्ती होते, अशी सहज उपमा तुलना समजून घ्यावी.

Jātipakkheyeva bhassakārena dvinnaṃ yugapadippattiyaṃ ‘latvādīnamiva’ pariyāyappasaṅgo vaṇṇito, tassāyuttattamupadassento āha ‘nacāpi’ccādi, bhinnavisayattāti dvinnaṃ vidhīnaṃ bhinnavisayattā. Abhinnavisayatte hi pariyāyakappanā yuttimatī, atoca latvādīnamabhinnavisayattampaṭipādayitumāha- ‘latvādayo hi’ccādi, anavayaveneti dhātu mattato vidhānenāvayavabyatirekasabbhāvato sabbadhātupariggahena, yattha yasmiṃ dhātvatthekadese pavattā samānā pavattā santo laddhāvakāsā [Pg.41] siyuṃ tassekadesassa parihārenāpi pariccāgenāpi na vidhīyanteti sambandho, latvādīna mekakkhaṇe asambhavā ekasmiṃ kate satītaravacanāna mānatthakyappasaṅgāca pariyāyena bhavantīti yantaṃ yuttanti sambandho. Ihāti imasmiṃ yugapadippattiyaṃ, iha tathābhāvassa kāraṇamāha-‘sāvakā…pe… vacana’nti, tatthāti yugapadippattiyaṃ. Jātiyampadatthe ‘‘punappasaṅgavijānanā siddhaṃ, vippaṭisedhe yaṃ bādhitaṃ tambādhitamevā’’tīmāsamubhinnaṃ paribhāsanampavattiṃ paṭipādento āha- ‘parasmiṃ ce’tyādi, parasminti iṭṭhe, paribhāsanampana ayamattho ‘punappasaṅgavijānanāti dvinnaṃ suttānamekatthappa saṅgasaṅkhāte vippaṭisedhe satiparamiṭṭhaṃ paṭhamaṃ hoti, hontena tena yadītarassa nimittopaghāto na kato tadā tassāpi punappasaṅgo tassa vijānanā siddhanti, vippaṭisedhe yathāvutte sati paṭhamaṃ hontena yaṃ suttaṃ bādhitaṃ tassa punappavattiyā yadi nimittaṃ natthi taṃ bādhitameve’ti. Byattiyampi vidhyatthamevidaṃ vacanaṃ, na niyamatthanti dassetumāha-‘byattiya’miccādi, evaṃ maññate ‘byattiyaṃ paṭilakkhiyaṃlakkhaṇappavattiyaṃ dvinnaṃ sādhāraṇaṃ ṭhānampati yāni vacanāni bhinnāni tesampi niravakāsattena tulyabalattā dvinnampaṭipattiyevasiyā, natu pariyāyappasaṅgo’ti. Byattiyampi yathāvuttānaṃ paribhāsānaṃ pavatti vuttavidhinevāti dassento ‘paribhāsānampi’ccādimāha.

जातीपक्षामध्येच भाष्यकाराने दोघांच्या एकाच वेळी उत्पत्तीमध्ये 'लत्वादि प्रमाणे' पर्यायप्रसंग वर्णन केला आहे. त्याची अयुक्तता दाखवून देण्यासाठी 'नचापि' इत्यादी म्हटले आहे. 'भिन्नविषयत्वामुळे' म्हणजे दोन विधींच्या भिन्नविषयत्वामुळे. कारण अभिन्नविषयत्व असतानाच पर्यायाची कल्पना युक्तियुक्त ठरते, आणि म्हणूनच लत्वादींचे अभिन्नविषयत्व प्रतिपादन करण्यासाठी 'लत्वादयो हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'अनवयवेन' म्हणजे केवळ धातूच्या विधानामुळे अवयव-व्यतिरेकाच्या अस्तित्वामुळे सर्व धातूंच्या ग्रहणाने, ज्या धातूच्या अर्थाच्या एका भागात प्रवृत्त होऊन समान प्रवृत्त असणारे अवकाश प्राप्त करते, त्या एका भागाचा त्याग करूनही विधान केले जात नाही, असा संबंध आहे. लत्वादींचा एकाच क्षणी असंभव असल्यामुळे आणि एक केले असता इतर वचनांच्या निरर्थकतेचा प्रसंग येत असल्यामुळे ते पर्यायाने होतात, हे जे युक्त आहे, असा संबंध आहे. 'इह' म्हणजे या एकाच वेळी उत्पत्तीमध्ये. येथे तशा प्रकारच्या भावाचे कारण 'सावका...पे... वचनं' असे सांगितले आहे. 'तत्थ' म्हणजे त्या एकाच वेळी उत्पत्तीमध्ये. जाती पदार्थामध्ये "पुनःप्रसंगविज्ञानाने सिद्ध होते, आणि विप्रतिषेधामध्ये जे बाधित झाले आहे ते बाधितच राहते" या दोन्ही परिभाषांची प्रवृत्ती प्रतिपादन करताना 'परस्मिं चे' इत्यादी म्हटले आहे. 'परस्मिं' म्हणजे इष्ट (पर) मध्ये. परिभाषेचा हा अर्थ आहे की, 'पुनःप्रसंगविज्ञाना'ने दोन सूत्रांच्या एकाच अर्थाच्या प्रसंगाने युक्त अशा विप्रतिषेधामध्ये (विरोधात) पर (इष्ट) प्रथम होते. ते होत असताना जर दुसऱ्याच्या निमित्ताचा नाश झाला नाही, तर त्याचाही पुन्हा प्रसंग येतो, त्याचे विज्ञान सिद्ध होते. विप्रतिषेध असा सांगितला असता, प्रथम होणाऱ्या ज्या सूत्राने दुसरे सूत्र बाधित झाले आहे, त्याच्या पुन्हा प्रवृत्तीसाठी जर निमित्त नसेल, तर ते बाधितच राहते. व्यक्तीमध्येही हे वचन विधीसाठीच आहे, नियमासाठी नाही, हे दाखवण्यासाठी 'व्यत्तियं' इत्यादी म्हटले आहे. असा विचार केला जातो की, 'व्यक्तीमध्ये लक्षणीय लक्षणाच्या प्रवृत्तीमध्ये दोघांच्या साधारण स्थानाविषयी जी भिन्न वचने आहेत, ती देखील निरवकाश असल्यामुळे समान बल असणारी ठरतात, म्हणून दोघांचीही प्राप्तीच होईल, पर्यायप्रसंग नाही.' व्यक्तीमध्येही पूर्वोक्त परिभाषांची प्रवृत्ती सांगितलेल्या विधीनेच होते, हे दाखवण्यासाठी 'परिभासानं' इत्यादी म्हटले आहे.

Jātiyampadatthe ‘‘vattamāneti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe’’ccādīnaṃ lakkhaṇānamekamekatthepi vattamāneti anti, vattamāne si tha iccādīnaṃ vākyekadesānaṃ gacchaticcādo gaccha siccādo ca lakkhiye sakimpavattiyā sabbasmiṃ sake visaye paṭhama majjhimapurisekavacanajāti parisamattāti caritatthattā tumhe gacchathāti ettha dvīhi dvinnaṃ purisāna mekakkhaṇe pavattiyaṃ na kassaci, byattiyampi paṭilakkhiyaṃ lakkhaṇāni bhijjantīti sādhāraṇaṃ ṭhānaṃ patibhinnehi lakkhaṇehi dvinnampekatthe-kakkhaṇe pavattiyaṃ na kassaci, tathā vuttanayeneva tiṇṇaṃ purisānamekakkhaṇe pavattiyanti sabbathā appavattiyaṃ sampattāyaṃ vacanamidaṃ, paro hotīti majjhimuttamaṃ bhavatīti adhippāyena ‘yathe’ccādinā vuttaṃ vuttiganthampañhamukhenā haritvā [Pg.42] dassetuṃ ‘kvapanā’tiādimāha, nedamudāharaṇamamhaṃ manaṃ bhoseti-yato vippaṭisedhavisayamevedaṃ na hoti, kuto yato ‘‘vattamāneti anti’’ccādippabhutīnaṃ vattamāneti anticcādīhi vākyekadesehi niddiṭṭhānameva pubbaparacchakkānaṃ purisavacanavisesavidhāyakena ‘‘pubbaparacchakkāna mekānekesu tumhāmha sesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā’’ (6-14) tīminā vākyāvayavena tumhāmhasesesu payujjamānesu appayujjamānesu vā yathākkamaṃ pubbacchakkānaṃ paracchakkānañca majjhimuttamapaṭhamānaṃ paccekaṃ dvedve vacanāni yathākkamaṃ bhavantīti ‘gacchatha gacchāmā’ti ettha ekakkhaṇe pavattiyeva natthi, dvinnampana sāvakāsāna mekakkhaṇe pavattiyeva hi vippaṭisedhoti, tathāpi vuttanayena vippaṭisedhappakappanāpi sakkā kātuntīdamudāhaṭaṃ siyāti daṭṭhabbaṃ, imissā pana paribhāsāya nirākulappavatti ‘‘ādissā’’ tīmissā vuttanayena veditabbā, katākatappasaṅgī yo vidhi, so nicco, yotvakateyevāyamaniccoti vuttaniccāniccesu antaraṅgabahiraṅgesu cātulyabalattā nāssa yogassa byāpāro, tathāhi niccāniccesu niccameva balavanti niccāniccānamatulyabalatā, antaraṅgabahiraṅgappakāra(mpana) upari ‘‘lopo’’ti (1-39) sutte pakāsissāma.

जाती पदार्थामध्ये "वत्तमानेति अन्ति, सि थ, मि म, ते अन्ते, से व्हे, ए म्हे" इत्यादी लक्षणांपैकी एकाच अर्थात देखील "वत्तमानेति अन्ति", "वत्तमाने सि थ" इत्यादी वाक्यभागांचे "gacchaticcādo" (गच्छति इत्यादींमध्ये) आणि "gacchasiccādo" (गच्छसि इत्यादींमध्ये) लक्ष्यांमध्ये एकदाच प्रवृत्तीने सर्व आपापल्या विषयात प्रथम व मध्यम पुरुषाच्या एकवचनाची जाती समाप्त होते, म्हणून चरितार्थ झाल्यामुळे "तुम्हे गच्छथ" (तुम्ही जाता) येथे दोघांच्या दोन पुरुषांची एकाच क्षणी प्रवृत्ती कोणाचीही होत नाही. व्यक्तीमध्येही लक्षणीय लक्षणे भिन्न होतात, म्हणून साधारण स्थानाप्रती भिन्न लक्षणांनी दोघांची एकाच अर्थात व एकाच क्षणी प्रवृत्ती कोणाचीही होत नाही. तसेच सांगितलेल्या पद्धतीनेच तिन्ही पुरुषांची एकाच क्षणी प्रवृत्ती सर्वथा अप्रवृत्ती प्राप्त झाली असता हे वचन आहे. 'परो होति' म्हणजे मध्यम व उत्तम पुरुष होतो, या अभिप्रायाने 'यथा' इत्यादींनी सांगितलेल्या वृत्तिग्रंथाला प्रश्नाच्या रूपाने आणून दाखवण्यासाठी 'क्वपना' इत्यादी म्हटले आहे. 'हे उदाहरण आमच्या मनाला आनंदित करत नाही' - कारण हा विप्रतिषेधाचा विषयच नाही. का? कारण "वत्तमानेति अन्ति" इत्यादींपासून सुरू होणाऱ्या "वत्तमानेति अन्ति" इत्यादी वाक्यभागांनी निर्दिष्ट केलेल्याच पूर्व व पर षटकांच्या पुरुष व वचन विशेष विधायक अशा "पुब्बपरच्छक्कानं एकानेकेसु तुम्हाम्ह सेसेसु द्वेद्वे मज्झिमुत्तमपठमा" (६-१४) या वाक्यावयवाने 'तुम्ह', 'अम्ह' आणि 'सेस' (उर्वरित) हे उपयोगात आणले जात असताना किंवा आणले जात नसताना, यथाक्रम पूर्व षटकांचे आणि पर षटकांचे मध्यम, उत्तम व प्रथम पुरुषांचे प्रत्येकी दोन-दोन वचने यथाक्रम होतात, म्हणून 'गच्छथ, गच्छाम' येथे एकाच क्षणी प्रवृत्तीच नाही. दोन सावकाश (अवकाश असणाऱ्या) सूत्रांची एकाच क्षणी प्रवृत्ती म्हणजेच विप्रतिषेध होय. तरीही सांगितलेल्या पद्धतीने विप्रतिषेधाची कल्पना देखील केली जाऊ शकते, म्हणून हे उदाहरण दिले असावे असे समजावे. परंतु या परिभाषेची व्याकुळतारहित प्रवृत्ती "आदिस्सा" या सूत्राच्या सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावी. जो विधी केला असता किंवा न केला असता प्राप्त होतो, तो 'नित्य' होय; आणि जो न केला असता प्राप्त होतो तो 'अनित्य' होय. अशा प्रकारे सांगितलेल्या नित्यानित्य आणि अंतरंग-बहिरंगांमध्ये अतुल्य बल असल्यामुळे या योगाचा (सूत्राचा) व्यापार होत नाही. कारण नित्यानित्यांमध्ये नित्यच बलवान असते, ही नित्यानित्यांची अतुल्यबलता आहे. अंतरंग आणि बहिरंगाचा प्रकार तर पुढे "लोपो" (१-३९) या सूत्रात स्पष्ट करू.

23. Saṅketo

२३. संकेत

Vacanārambhassa phalamāha-‘anubandhoti yaṃ vuttaṃ’tyādi, vuttiyaṃ ‘‘yonavayavabhūto saṅketo’’ti sāmaññena vuttepi ‘‘bhāsissaṃ māgadhaṃ saddalakkhaṇa’’nti saddalakkhaṇā bhidhānappakaraṇato saddassānavayavabhūtoti viññāyateti dassetumāha-‘kassa’tyādiltuppaccaye lakāro udāharaṇaṃ, pakatiyādi samudāyassātiādivākyassa sāppāyamatthaṃ vivarituṃ ‘evamaññate’ccādi vuttaṃ, keci saddasatthakārāti pāṇiniṃ sandhāyāha, vacananti ‘‘tassa lopo’’ti (1-3-9) vacanaṃ, payogāsamavāyitāti kattāiccādippayoge asamavāyitā appayogitāti adhippāyo, evampissa lopo vaseyo… anupubbo bandhivināsatthoti āhu uccāritapadhaṃsittā [Pg.43] anubandhyate vinassatetyanubandhoti imāya sadda byuppattiyāvasena.

वचनारंभाचे फल सांगताना 'अनुबंधोति यं वृत्तं' इत्यादी म्हटले आहे. वृत्तीमध्ये "योऽनवयवभूतो संकेतो" (जो अवयव नसलेला संकेत आहे) असे सामान्यपणे म्हटले असले तरी, "भासिस्सं मागधं सद्दळक्खणं" (मी मागध शब्दलक्षण सांगेन) या शब्दलक्षण प्रतिपादक प्रकरणामुळे तो शब्दाचा अवयव नसलेला आहे असे समजले जाते, हे दाखवण्यासाठी 'कस्स' इत्यादी म्हटले आहे. 'ळ्तु' प्रत्ययातील 'ळ' कार हे उदाहरण आहे. 'प्रकृत्यादि समुदायाचा' इत्यादी वाक्याचा योग्य अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'एवमञ्ञते' (असे मानले जाते) इत्यादी म्हटले आहे. 'काही शब्दशास्त्रकार' असे पाणिनीला उद्देशून म्हटले आहे. 'वचन' म्हणजे "तस्स लोपो" (१-३-९) हे वचन. 'प्रयोगासमवायिता' म्हणजे 'कत्ता' इत्यादी प्रयोगांमध्ये असमवायिता (अप्रयोगिता) असा अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे याचा लोप व्हावा... 'अनु' हा उपसर्ग पूर्वक 'बंध्' धातू विनाश अर्थाचा आहे असे म्हणतात. उच्चारित झाल्यानंतर नष्ट होत असल्यामुळे 'अनुबंध्यते विनस्सतीति अनुबंधो' (ज्याचा पाठोपाठ नाश होतो तो अनुबंध) या शब्दव्युत्पत्तीच्या आधारे हे म्हटले आहे.

24. Vaṇṇa

२४. वर्ण

‘Atenā’ti (2-108) ettha atoti rassabyattiniddeso vā siyā rassajātiniddeso vā sakalanissayabyāpī atthajāti niddesovā, tattha rassabyattiniddese sati buddhasiddhādīsu yatthakatthaci akāro gayhateti neṭṭhappasiddhi… kesañci asijjhanato, rassa jātiniddese pana buddhasiddhādisabbākārantānaṃ lakkhaṇikagavādyakā rantānañcākāro gayhatīti sabbathā iṭṭhappasiddhi, nāñño dīgho byattantarattāti nāniṭṭhappatti ākārato nāssenābhāvā, tasmā atoti rassajātiniddese nissite sabbamidamiṭṭhaṃ nipphajjatīti nātthajāti nissīyate, na rassabyattica, ‘‘yuvaṇṇāname oluttā’’ti (1-29) ādīsu pana rassabyattiyā rassajātiyā vā niddese ‘tassedaṃ nopeti’ccādīsu eoādikamiṭṭhaṃ katthaci bhaveyya, na sabbattha, sabbattha vā bhaveyya ‘vāteritaṃ samonā’tiādīsu byattanta rattā, tasmā sabbathā iṭṭhappasiddhiyā ittajātyādi nissīyate, athavā vaṇṇuccāraṇampati kesañci vaṇṇuppattiṭṭhānānaṃ uccanīcatadubhaya saṃhāravasena vaṇṇavisesuppatti dassanato tesaṃ vasena rassa byattiniddese rassajātiniddese vā vuttanayena iṭṭhāniṭṭhappattiyaṃ sabbathā sabbathā iṭṭhappasiddhiyā ittajātyādi nissīyate, tattha vaṇṇa parena savaṇṇaggahaṇaṃ niyamituṃ vacanamidamāraddhanti ‘sabbatthevā’tiādinā vacanārambhaphalamāha, sabbatthevāti sabbasmiṃyeva suttappadese. Nanu sayañcāti vuttepi pariyattaṃ, na hyaññaṃ rūpā sayamatthi, aññaṃ vā (saya)to rūpanti siddhepyevaṃ sati atthettha paro koci visesoti ñāpetuṃ sañca rūpa’nti vuttikāro āhāti sambandho, rūpassa visesitabbattā ‘sañca rūpa’nti vuttiyaṃ niddisīyamānattā ca rūpanti viññāyatīti ‘sañca gayhatī’ti vuttaṃ, saṃrūpaggahaṇāyāpisaddaṃ karoto-dhippāyo-yanti vattumāha-‘aññathe’ccādi, aññathāti aññenappakārena saṃrūpaggahaṇāya apisaddābhāveti adhippāyo, aññapadattheti [Pg.44] aññapadattha samāsavisaye, guṇībhūtassāti appadhānabhūtassākāre kārādino, samāsena vuttattā padhānatū tattepi guṇo bhavati aññapadattho-kārekārādi vidhāya kattā, vidhīyamāno savaṇṇova padhānaṃ… idamatthitāya tappavattiyāti. Nanu vuttiyamapisaddassātthaṃ vadatā sayañceti vattabbaṃ, ‘‘tathā sayamattanī’’ti nighaṇḍuto sayañca-ttākārekārādiñca gayhatītyamattho sambhāvīyatīti codanampanasi nidhāya ‘sañca rūpa’nti vadanto sādhippāyāruḷhaṃ kiñci atthavisesaṃ pakāsetuṃ tathevāhāti dassetuṃ vuttaṃ-‘sayañce’tyādi, ‘‘dhanaññātīsu saṃsaddo, tathāttattaniyesupī’’ti nighaṇḍuvacanato ‘sa’nti attāpi gayhati, ko so saddarūpaṃ sādhāraṇaṃ, ‘sa’nti attaniyampi, kintaṃ saddāna masādhāraṇaṃ saddarūpaṃ, tathā sati attaniyaṃ rūpaṃ nāmāttasaṅkhātasaddasambandhīti āha-‘saṃrūpaṃ saddānamasādhāraṇaṃ rūpa’nti, etañca idantīminā sambandhitabbaṃ, asādhāraṇanti asādhāraṇaṃ saddarūpaṃ, sati sambhave byabhicāre ca visesanassa sātthakatāya asādhāraṇanti rūpaṃ visesatā sādhāraṇassāpi sambhavo vuttoyeva nāmāti āha-‘duvidhaṃ hi’ccādi, kintaṃ sādhāraṇamasādhāraṇañcarūpanti sāmaññena rūpaṃ niddisitumāha-‘tatthā’tiādi, tatthāti niddhāraṇe sattamī, saddānanti sātthakaniratthakānaṃ yesaṃkesañci saddānaṃ, taṃtaṃ saddattādīhi tesaṃtesaṃ buddha aiādīnaṃ saddānaṃ saddattādi, ubhayattha ādisaddena attho saṅgahito, tena sādhāraṇaṃ saddarūpamattharūpaṃ tathā-sādhāraṇanti catubbidhaṃ saṃrūpanti dasseti, catūsupi cetesvasādhāraṇassa saddarūpassevopānaṃ dassetumāha-‘tatthā’tiādi, sādhāraṇarūpabyudāsenāti sādhāraṇarūpassa pariccāgena, upādiyanto rūpameva saddassasaṃ, nātthoti ca dassetīti sambandho, ca saddo panettha ‘idaṃ dassetī’ti heṭṭhā vuttaṃ samuccinoti, asādhāraṇassevopādiyane kāraṇamāha-‘tanta’miccādi, itaranti ye saṃkesañci saddānaṃ saddattādi, parassāpīti aññassa yassakassaci saddassāpi, iti idaṃ, patitaṃ pasiddhaṃ, ettha pana itisaddo hetumhi, yasmā idaṃ yathāvuttaṃ pasiddhaṃ tasmā pubbācariyaparamparāyāgato padesato [Pg.45] upādiyantoti pakataṃ, saṃsaddavisesanasāmatthiyena asādhāraṇarūpopādiyanepi asādhāraṇaṃ saddarūpamevopādīyati nāsādhāraṇamattharūpaṃ… iminā vakkhamānakāraṇatā vasenāti āha-‘saddasse’ccādi, āsannaṃ…saddato saddabhāvasā naññattā, vipariyayatoti vipariyāsena anāsanna bhāvenāti attho, cakkhuvisayopi hi attho kathaṃ sotavisayasaddassa na āsanno saṃrūpambhavitumarahatīti, kāraṇantaramāha-‘aheyyattācā’tiādi, aheyyattāti apariccajanīyattā, idampi niccasambandhitte kāraṇavacanaṃ, taṃ saddarūpaṃ, niccasambandhīti nirantarasaṃyogī, vipariyayatoti heyyattā, tathāhiccādinā atthassa heyyattaṃ bodheti, aparaṃ kāraṇamāha-‘asādhāraṇañca rūpaṃ’tyādinā, sādhāraṇo pariyāya saddānaṃ, paccetabbattāti viññātabbattā, idāni kāraṇattayaṃ samodhānetvā imehi kāraṇehi rūpameva saddassa saṃnāma, nātthoti niyametvā dassetuṃ ‘tadeva’ntiādi āraddhaṃ, tadevanti yasmā evaṃ, taṃ tasmāti attho, sarūpappadhāneti ‘‘gossā vaṅa’’ (1-32) tyādo gossātyādike sarūpappadhāne.

‘अतेन’ (२-१०८) यामध्ये ‘अतो’ हा र्‍हस्व-व्यक्तीचा (विशिष्ट र्‍हस्व स्वराचा) निर्देश असू शकतो, किंवा र्‍हस्व-जातीचा (र्‍हस्व स्वरांच्या वर्गाचा) निर्देश असू शकतो, किंवा संपूर्ण आश्रयाला व्यापून टाकणारा अर्थ-जातीचा निर्देश असू शकतो. त्यापैकी, र्‍हस्व-व्यक्तीचा निर्देश मानल्यास, ‘बुद्ध’, ‘सिद्ध’ इत्यादी शब्दांमधील कोणताही ‘अ’कार घेतला जाईल, ज्यामुळे अनिष्ट (नको असलेली) सिद्धी होईल... कारण काहींची सिद्धी होणार नाही. परंतु, र्‍हस्व-जातीचा निर्देश मानल्यास, ‘बुद्ध’, ‘सिद्ध’ इत्यादी सर्व अकारान्त शब्दांचा आणि लाक्षणिक ‘गव’ इत्यादी अकारान्त शब्दांचा ‘अ’कार घेतला जातो, ज्यामुळे सर्व प्रकारे इष्ट सिद्धी होते. दुसरा कोणताही दीर्घ स्वर भिन्न व्यक्ती असल्यामुळे अनिष्टाची प्राप्ती होत नाही, कारण ‘आ’कारात र्‍हस्वत्वाचा अभाव असतो. म्हणून, ‘अतो’ यामध्ये र्‍हस्व-जातीचा निर्देश स्वीकारल्यास हे सर्व इष्ट साध्य होते; म्हणून अर्थ-जातीचा किंवा र्‍हस्व-व्यक्तीचा आश्रय घेतला जात नाही. परंतु “युवण्णामे ओलुत्ता” (१-२९) इत्यादी सूत्रांमध्ये र्‍हस्व-व्यक्तीचा किंवा र्‍हस्व-जातीचा निर्देश केल्यास, ‘तस्सेदं नोपेति’ इत्यादी ठिकाणी ‘ए’, ‘ओ’ इत्यादी इष्ट रूपे काही ठिकाणी होतील, सर्व ठिकाणी होणार नाहीत. किंवा ‘वातेरितं समोना’ इत्यादी ठिकाणी भिन्न व्यक्ती असल्यामुळे सर्व ठिकाणी होतील. म्हणून सर्व प्रकारे इष्ट सिद्धीसाठी इष्ट-जाती इत्यादींचा आश्रय घेतला जातो. अथवा, वर्णांच्या उच्चारणाबाबत काही वर्ण-उत्पत्तीच्या स्थानांच्या उच्च, नीच आणि त्या दोन्हीच्या संकोचामुळे (संहारामुळे) वर्णविशेषाची उत्पत्ती दिसत असल्यामुळे, त्यांच्या प्रभावाने र्‍हस्व-व्यक्तीच्या निर्देशात किंवा र्‍हस्व-जातीच्या निर्देशात सांगितलेल्या पद्धतीने इष्ट आणि अनिष्टाची प्राप्ती होत असताना, सर्व प्रकारे इष्ट सिद्धीसाठी इष्ट-जाती इत्यादींचा आश्रय घेतला जातो. त्यामध्ये, वर्णाच्या पलीकडे असलेल्या सवर्णाचे ग्रहण नियमित करण्यासाठी हे वचन सुरू केले आहे, असे ‘सब्बत्थेव’ इत्यादींद्वारे वचन सुरू करण्याचे फळ सांगितले आहे. ‘सब्बत्थेव’ म्हणजे सर्वच सूत्रप्रदेशात. शंका: ‘सयञ्च’ (स्वतःच) असे म्हटले तरी पुरेसे होते, कारण रूपाव्यतिरिक्त स्वतः काही नाही, किंवा स्वतःपेक्षा रूप वेगळे नाही. असे सिद्ध असतानाही, येथे काही दुसरा विशेष आहे हे जाणवून देण्यासाठी वृत्तिकारांनी ‘सञ्च रूपं’ (स्वतःचे रूप) असे म्हटले आहे, असा संबंध आहे. रूपाचे विशेषण करायचे असल्यामुळे आणि वृत्तीमध्ये ‘सञ्च रूपं’ असा निर्देश केला जात असल्यामुळे ‘रूप’ असे समजले जाते, म्हणून ‘सञ्च गय्हति’ (स्वतःचे रूप घेतले जाते) असे म्हटले आहे. स्वतःच्या रूपाचे ग्रहण करण्यासाठी ‘अपि’ शब्दाचा प्रयोग करणाऱ्याचा हा अभिप्राय आहे, हे सांगण्यासाठी ‘अञ्ञथा’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अञ्ञथा’ म्हणजे दुसऱ्या प्रकारे स्वतःच्या रूपाचे ग्रहण करण्यासाठी ‘अपि’ शब्दाचा अभाव असताना, असा अभिप्राय आहे. ‘अञ्ञपदत्थे’ म्हणजे अन्यपदार्थ समासाच्या विषयात. ‘गुणीभूतस्स’ म्हणजे अप्रधान झालेल्या अकार, इकार इत्यादींचे. समासाने सांगितल्यामुळे प्रधानत्व असले तरी अन्यपदार्थ गौण (गुणीभूत) होतो—अकार, इकार इत्यादींचे विधान करणारा कर्ता. विधीयमान असलेला सवर्णच प्रधान असतो... याचे अस्तित्व असल्यामुळे त्याची प्रवृत्ती होते. शंका: वृत्तीमध्ये ‘अपि’ शब्दाचा अर्थ सांगताना ‘सयञ्च’ असे म्हणायला हवे होते, कारण “तथा सय मत्तनि” या निघंटूवरून ‘सयञ्च’ म्हणजे स्वतः आणि अकार, इकार इत्यादींचे ग्रहण होते, असा अर्थ संभवतो. या आक्षेपाचा विचार करून, ‘सञ्च रूपं’ असे म्हणताना अभिप्रेत असलेला काही विशेष अर्थ प्रकट करण्यासाठी त्यांनी तसेच म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘सयञ्च’ इत्यादी म्हटले आहे. “धनञ्ञातीसु संसद्दो, तथात्तत्तनियेषुपी” या निघंटूच्या वचनानुसार ‘स’ शब्दाने ‘आत्मा’ (स्वतः) देखील घेतला जातो. तो कोणता? शब्दाचे साधारण रूप. ‘स’ शब्दाने ‘आत्मीय’ (स्वतःचे) देखील घेतले जाते. ते कोणते? शब्दांचे असाधारण शब्दरूप. तसे असताना, आत्मीय रूप म्हणजे आत्मसंज्ञक शब्दाशी संबंधित रूप होय, म्हणून म्हटले आहे—‘सङ्ग्रूपं सद्दानामसाधारणं रूपं’ (स्वतःचे रूप म्हणजे शब्दांचे असाधारण रूप होय). आणि याचा ‘इदं’ याच्याशी संबंध जोडला पाहिजे. ‘असाधारणं’ म्हणजे असाधारण शब्दरूप. संभव आणि व्यभिचार असताना विशेषणाची सार्थकता होत असल्यामुळे, ‘असाधारण’ असे रूपाचे विशेषण दिले आहे, कारण साधारण रूपाचा देखील संभव सांगितलाच आहे, म्हणून ‘duvidhaṃ hi’ (कारण ते द्विविध आहे) इत्यादी म्हटले आहे. ते साधारण आणि असाधारण रूप कोणते? हे सामान्यपणे रूपाचा निर्देश करण्यासाठी ‘तत्थ’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘तत्थ’ ही निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे. ‘सद्दानं’ म्हणजे सार्थ आणि निरर्थक अशा कोणत्याही शब्दांचे. त्या त्या शब्दत्वामुळे त्या त्या ‘बुद्ध’, ‘ऐ’ इत्यादी शब्दांचे शब्दत्व इत्यादी. दोन्ही ठिकाणी ‘आदि’ शब्दाने अर्थाचा संग्रह केला आहे. त्याद्वारे साधारण शब्दरूप, अर्थरूप आणि तसेच असाधारण रूप असे चार प्रकारचे स्वतःचे रूप दर्शविले आहे. या चार प्रकारांमध्ये देखील असाधारण शब्दरूपाचेच ग्रहण दर्शवण्यासाठी ‘तत्थ’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘साधारणरूपब्युदासेन’ म्हणजे साधारण रूपाचा त्याग करून. ग्रहण केले जाणारे रूप हेच शब्दाचे स्वतःचे रूप आहे, अर्थ नाही, हे देखील दर्शविते असा संबंध आहे. आणि येथील ‘च’ शब्द खाली सांगितलेल्या ‘हे दर्शविते’ या अर्थाचा समुच्चय करतो. केवळ असाधारण रूपाचेच ग्रहण करण्यामागचे कारण सांगण्यासाठी ‘तन्तं’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘इतरं’ म्हणजे कोणत्याही शब्दांचे शब्दत्व इत्यादी. ‘परस्सापि’ म्हणजे इतर कोणत्याही शब्दाचे देखील. ‘इति’ म्हणजे हे, ‘पतितं’ म्हणजे प्रसिद्ध. येथे ‘इति’ शब्द हेतू दर्शवण्यासाठी आहे. ज्याअर्थी हे यथावक्त प्रसिद्ध आहे, त्याअर्थी पूर्वाचार्यांच्या परंपरेने आलेल्या प्रदेशातून ग्रहण केले जाते, हे प्रस्तुत आहे. ‘स’ या शब्दाच्या विशेषणाच्या सामर्थ्याने असाधारण रूपाचे ग्रहण होत असताना देखील, असाधारण शब्दरूपच ग्रहण केले जाते, असाधारण अर्थरूप नाही... हे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या कारणाच्या प्रभावामुळे आहे, म्हणून ‘सद्दस्स’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘आसन्नं’ म्हणजे जवळचे... कारण शब्दापासून शब्दत्वाचा अभेद (अभिन्नत्व) आहे. ‘विपरिययतो’ म्हणजे याच्या उलट, दूर असण्याच्या भावाने, असा अर्थ आहे. कारण डोळ्यांचा विषय असलेला अर्थ हा कानाचा विषय असलेल्या शब्दाच्या जवळ नसताना कसा काय स्वतःचे रूप होऊ शकतो? दुसरे कारण सांगण्यासाठी ‘अहेय्यत्ता च’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अहेय्यत्ता’ म्हणजे त्याग न करता येण्याजोगे असणे (अपरित्याज्यत्व). हे देखील नित्य संबंध असण्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. ते शब्दरूप नित्य संबंध असणारे म्हणजे निरंतर संयोग असणारे आहे. ‘विपरिययतो’ म्हणजे त्याग करता येण्याजोगे असणे (हेयत्व). ‘तथाहि’ इत्यादींद्वारे अर्थाचे हेयत्व (त्याज्यत्व) बोधित केले आहे. आणखी एक कारण सांगण्यासाठी ‘असाधारणञ्च रूपं’ इत्यादी म्हटले आहे. साधारण हा पर्यायवाचक शब्दांचा धर्म आहे. ‘पच्चेतब्बत्टा’ म्हणजे जाणले जाण्याजोगे असल्यामुळे. आता या तीन कारणांचा समन्वय करून, याच कारणांमुळे रूप हेच शब्दाचे स्वतःचे रूप (नाव) आहे, अर्थ नाही, असा नियम करून दर्शवण्यासाठी ‘तदेव’ इत्यादी सुरू केले आहे. ‘तदेव’ म्हणजे ज्याअर्थी असे आहे, म्हणून ‘तस्मा’ (त्यामुळे) असा अर्थ आहे. ‘सरूपप्पधाने’ म्हणजे “गोस्सा वङ” (१-३२) इत्यादी सूत्रांमध्ये ‘गोस्सा’ इत्यादी स्वतःचे रूप प्रधान असलेल्या ठिकाणी।

25. Ntu

२५. न्तु

Ntusutiyā jantvādīnampi ‘‘ntantūnaṃnto yomhi paṭhame’’ (2-215) tyādinā gahaṇappasaṅge jātiyamabhippasaṅgabādhanatthaṃ byattiyaṃ vantvādi sambandhīnamupādānattamidamāraddhaṃ ‘‘vantvavaṇṇā’’ (4-79) ‘‘tametthassattīti mantu’’ (4-78) ‘‘kattari bhūte ktavantu ktāvī’’ (5-55) ti vihitā vantvādayo nāma.

‘न्तु’ या सूत्राने ‘जन्तु’ इत्यादी शब्दांचे देखील “न्तन्तूनांन्तो योम्हि पठमे” (२-२१५) इत्यादी सूत्रांद्वारे ग्रहण होण्याचा प्रसंग प्राप्त होत असताना, जातीमधील अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) टाळण्यासाठी, व्यक्तीमध्ये (विशिष्ट रूपांमध्ये) ‘वन्तु’ इत्यादींशी संबंधित असलेल्यांचे ग्रहण करण्यासाठी हे “वन्त्ववण्णा” (४-७९), “तमेत्थस्सत्तीति मन्तु” (४-७८), “कत्तरि भूते क्तवन्तु क्तावी” (५-५५) इत्यादी सूत्रांद्वारे विहित केलेले ‘वन्तु’ इत्यादी प्रत्यय सुरू केले आहेत।

Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ

अशा प्रकारे मोग्गल्लानपञ्चिकाटीका असलेल्या सारत्थविलासिनीमध्ये

Paribhāsādhikāro samatto.

परिभाषाधिकार समाप्त झाला.

Saralopādi vaṇṇanā

स्वरलोप इत्यादींचे वर्णन

26. Saro

२६. सरो (स्वर)

Ādhāravisesāpassayananti opasilesikādhāravisesassa nissayanaṃ, opasilesikādhāraṃ vinā ādhārantare gahite sati vacanantaraṃ [Pg.46] suttantaraṃ vinā byavahitanivatti kātuṃ na ca sakkāti sambandho, kecīti buddhappiyācariyādayo dasseti, te hi yadi vaṇṇena kālena vā byavadhānepi sandhi bhaveyya tadā sareti nimittasso pādānaṃ niratthakaṃ bhaveyyāti sareti nimittopādānasāmatthiyenānena vaṇṇādibyavadhāne no sandhīti maññamānā ‘nimitto’ccādikaṃ vākyamāhu, tadayuttanti tehi’nimitto’ccādinā yaṃ vuttaṃ, taṃ ayuttanti attho, ayuttatte kāraṇaṃ byabhicārasabbhāvena sāmatthiyābhāvoyevāti byabhicārandassetvā sāmatthiyābhāvandassetumāha-‘avasāne,ccādi, kāriyābhāvepīti ettha na kevalaṃ ‘idameva saccaṃ, sumanā bhavantu athopi’tyādo vaṇṇakālabyavadhāneyeva, atha kho ‘ete na saccena suvatthi hotū’tyādo avasāne ‘pamādo maccuno padaṃ’ tyādo anta bindu saṅkhātanimittantare vā kāriyābhāvepi nimitto pādānassa sātthakatoti apisaddassattho, sātthakatoti bhāvappaccayalopena bhāvappadhānavasena vā vuttaṃ, sātthakattatoti vuttaṃ hoti, aññathā nimittopādānameva sātthakaṃ nāmāti ‘nimitto pādānassa sātthakato’ti na yujjati, ayametthādhippāyo ‘avasāne nimintare vā kāriyābhāvena byabhicārasabbhāvā aññathānupapattilakkhaṇaṃ sāmatthiyaṃ natthi, nimittantubyavadhānepi catthi, yathā’dārunimittaṃ vanopasaṅkamana’nti tasmā vaṇṇakālabyavadhānepi sareti nimitte sati lopakāriyaṃ pappote vā’ti. Luppatīti ‘tatrime’ccādinā kathanakāle na dissatīti attho, adassanamattameva hi lopo, aññathā ‘tatrā’disaddarūpābhāvappattiyā atthappatīti kārittamesaṃ na siyāti, paṭhamāya niddiṭṭho… vuttattā kammassa, sarassāti vadeyya… bhāve khādippaccayena avuttakammattā, ihāti iminā satthantare bhāvasādhanavasena gahaṇaṃ vibhāveti, gantha lāghavo… sarassa lopoti vā lopaṃ pappotīti vā avattabbattā, saroti paṭhamāya niddiṭṭhattā saro lopo nāma hotīti saṅkāpi siyāti āha-‘na ce’ccādi, ihāti imasmiṃ sutte, honticcādopi pubbasaralope hanticcādikampi siyātyāsaṅkiyāha-‘soce’ccādi, ussaggato āgato sambhūto tassa vā ayaṃti ossaggiko pubbalopo[Pg.47], tassa bhāvo ossaggikattaṃ, ossaggikattā pubbalopassa kāriyantarehi paralopādīhi apavādavidhīhi ābādhito eva, so ca pubbalopo hotīti sambandho, ‘‘paro kvacī’’ti (91-27) kvaciggahaṇena pubbaparalopānaṃ tulyabalattābhāvā yathā gamappattito paralopassāpavādarūpattaṃ, ajjhāsiteti paviṭṭhe, na hoti… paralopāpavādena bādhitattā, tehīti paralopādīhi, sabbathā muttavisayo saddhindriyanti, vikappena muttavisayo late vāti.

‘आधारविसेसआपस्सयनं’ म्हणजे औपश्लेषिक आधारविशेषाचा आश्रय घेणे होय. औपश्लेषिक आधाराशिवाय इतर आधार ग्रहण केला असता, दुसऱ्या वचनाशिवाय किंवा दुसऱ्या सूत्राशिवाय व्यवहित-निवृत्ती (व्यवधानाचा अभाव) करणे शक्य नाही, असा संबंध आहे. ‘केचि’ (काही आचार्य) या शब्दाने बुद्धप्रिय आचार्यादींना दर्शविले आहे. कारण, जर वर्ण किंवा काळ यांच्या व्यवधानातही संधी होत असती, तर ‘सरे’ (स्वराच्या मागे) या निमित्ताचे ग्रहण निरर्थक ठरले असते. म्हणून ‘सरे’ या निमित्तग्रहणाच्या सामर्थ्यामुळे वर्ण इत्यादींच्या व्यवधानात संधी होत नाही, असे मानून त्यांनी ‘निमित्तो...’ इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. ‘तदयुक्तं’ म्हणजे त्यांनी ‘निमित्तो...’ इत्यादी जे म्हटले आहे, ते अयोग्य आहे असा अर्थ आहे. अयोग्य असण्याचे कारण व्यभिचाराच्या अस्तित्वामुळे सामर्थ्याचा अभाव असणे हेच आहे, हे दाखवून सामर्थ्याचा अभाव स्पष्ट करण्यासाठी ‘अवसाने...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘कारियाभावेपि’ (कार्य न झाल्यासही) यामध्ये केवळ ‘इदमेव सच्चं, सुमना भवन्तु अथोपि’ इत्यादींमध्ये वर्ण आणि काळाच्या व्यवधानातच नव्हे, तर ‘एते न सच्चेन सुवत्थि होतू’ इत्यादींमध्ये अवसानात (विरामामध्ये) आणि ‘पमादो मच्चुनो पदं’ इत्यादींमध्ये अंत्य बिंदू (अनुस्वार) नावाच्या इतर निमित्तामध्ये कार्य न झाल्यासही निमित्तग्रहणाची सार्थकता आहे, असा ‘अपि’ शब्दाचा अर्थ आहे. ‘सात्थकतो’ हे भावप्रत्ययाच्या लोपामुळे किंवा भावप्रधानतेमुळे म्हटले आहे, म्हणजेच ‘सार्थकत्वामुळे’ असे म्हटले आहे. अन्यथा निमित्तग्रहणच सार्थक आहे, म्हणून ‘निमित्तो पादानस्स सात्थकतो’ असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. येथे हा अभिप्राय आहे की—‘अवसानात किंवा इतर निमित्तामध्ये कार्य न झाल्यामुळे व्यभिचाराचे अस्तित्व असल्याने अन्यथा-अनुपपत्ती-लक्षण सामर्थ्य नाही. निमित्ताच्या व्यवधानातही कार्य होते, जसे ‘दारुनिमित्तं वनोपसङ्कमनं’ यामध्ये. म्हणून वर्ण आणि काळाच्या व्यवधानातही ‘सरे’ हे निमित्त असताना लोपकार्य प्राप्त होते.’ ‘लुप्पति’ म्हणजे ‘तत्रिमे’ इत्यादींच्या उच्चारणाच्या वेळी दिसत नाही असा अर्थ आहे. केवळ न दिसणे (अदर्शन) म्हणजेच लोप होय. अन्यथा ‘तत्र’ इत्यादी शब्दरूपांचा अभाव प्राप्त झाल्यामुळे त्यांची अर्थप्रतीती करून देण्याची क्रिया होणार नाही. ‘प्रथमेने निर्दिष्ट केलेला...’ कारण कर्म उक्त आहे. ‘सरस्स’ (स्वराचा) असे म्हणावे... भावामध्ये ‘ख’ इत्यादी प्रत्ययांमुळे कर्म अनुक्त असल्यामुळे. ‘इह’ (येथे) याने दुसऱ्या शास्त्रामध्ये भावसाधनाच्या द्वारे ग्रहण स्पष्ट केले आहे. ग्रंथाची लाघवता... ‘सरस्स लोपो’ (स्वराचा लोप) किंवा ‘लोपं पप्पोति’ (लोप प्राप्त होतो) असे न सांगता आल्यामुळे. ‘सरो’ असे प्रथमेने निर्दिष्ट केल्यामुळे ‘स्वर हाच लोप नावाचा होतो’ अशी शंका देखील येऊ शकते, म्हणून ‘न च...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘इह’ म्हणजे या सूत्रात. ‘होन्ति’ इत्यादींमध्ये देखील पूर्वस्वराचा लोप झाल्यावर ‘हन्ति’ इत्यादी रूपे देखील होतील, अशी शंका घेऊन ‘सो च...’ इत्यादी म्हटले आहे. उत्सर्गापासून (सामान्य नियमापासून) आलेला, उत्पन्न झालेला किंवा त्याचा हा, तो ‘औत्सर्गिक’ पूर्वलोप होय. त्याचा भाव म्हणजे ‘औत्सर्गिकत्व’ होय. औत्सर्गिकत्वामुळे पूर्वलोप हा परलोप इत्यादी इतर अपवाद नियमांनी बाधितच होतो, आणि तो पूर्वलोप होतो, असा संबंध आहे. “परो क्वचि” (९१-२७) या सूत्रातील ‘क्वचि’ या ग्रहणाने पूर्व आणि पर लोपांचे बल समान नसल्यामुळे, जसे गमन प्राप्त झाल्यावर परलोप हा अपवादरूप ठरतो. ‘अज्झासिते’ म्हणजे प्रविष्ट झालेल्यामध्ये. ‘न होति’... परलोप या अपवादाने बाधित झाल्यामुळे. ‘तेहि’ म्हणजे त्या परलोप इत्यादींनी. सर्वथा मुक्त विषय म्हणजे शब्देंद्रिय होय, विकल्पाने मुक्त विषय ‘लते’ इत्यादींमध्ये होतो।

27. Paro

२७. परो (पर)

Itisaddo idamatthe, kvaci lopanīyo hotīti idaṃ vacanaṃ dīpetīti sambandho, kinti āha-‘payogānusārita’nti, kassāti āha-‘kāriyassa paralopassā’ti, kena hetunāti āha ‘kvaciggahaṇenā’ti, katthāti āha-‘iha imasmiṃ sutte’ti, tenāti tena payogānusāritādīpanena, yathāpayoganti āgamapayogānatikkamena, niccaṃ pakkhevā paralopo siyāti honticcādo niccaṃ, latāvātiādīsu pakkhe vā paralopo bhaveyya, evaṃ maññate ‘‘kasminti atthe kvāti nipphannenāniyamavuttinā aniyamatthasseva visesakato vacane sabbatthevāniyatatthavuttittā kvacisaddo-yaṃ yathāgamaṃ niccamaniccamasantañca vidhiṃ dīpeti, tattha honticcādiko nicca pakkho paralopasseva visayo, latāvātiādiko aniccapakkho ubhayasādhāraṇattā pubbalopassāpi visayoti iminā niccaṃ pakkhe vā paralopo hoti, asantapakkho pana saddhindriyantiādiko pubbalopasseva visayo sabbathānena pariccattattā’’ti, tīsupi cetesu pana pakkhesu niccāniccapakkhesu yevassāpavādarūpatā… pubbalopassa sabbathā honticcādo nivārakattā vā vidhāyakattā vā paralopassa, na tvasantapakkhe… pubbalopasseva sabbathānena dinnā vasarattā, lokaggotiādi tu kvacisaddassa payogānusāritā dīpakattā nicce asantevāpi vidhimhi dīpite paralopena vā nipphajjatīti neṭṭhabyāghāto, evaṃ tāva kvaciggahaṇe sabbathāniṭṭhaparihārena iṭṭhappasiddhi [Pg.48] siyā, tadabhāvekathanti tadabhāve virodhamāha-‘aññate’ccādi, pariyāyena bhavantīti kvaciggahaṇābhāve ‘paro’ti suttaṃ siyā tathā sati suttadvayamekavisayaṃ tulyabalañca siyā, tattha vippaṭisedhābhāvā pamāṇabhūtānamācariya (vacanā)naṃ niratthakatā mā bhavīti vārena bhavantīti attho, itīti iminā pariyāyabhavanakāraṇena, pakkheyeva siyāti latāvātiādīsu pubbalope pariyāyappavatte pariyāyena paralopassāppavattito latāvāti pakkheyeva paralopo bhaveyya, honticcādo niccaṃ na siyāti sambandho, tañcāti taṃ pariyāyabhavanañca, kho vākyālaṅkāre, paṭipadanti padampa dampati hoti, nekadesaparihārenāpi, tenāha ‘na katthacī’ti, iminā idaṃ dīpeti ‘‘sabbattha vikappappasattiyā hanti, saddhandriyaṃtyādikaṃ ‘‘na dvevā’’ti (1-28) suttepi hanticcādikañcāniṭṭharūpampi sampajjatī’’ti. Nacevamiṭṭhanti evamidaṃ yathāvuttaṃ vikappavidhānaṃ saddalakkhaṇaññūhi nevābhimatanti attho, tameva sādheti ‘paralopo hi’ccādinā, athā niccapakkhe vā paralope kate-nena pariccattaṭṭhāne ussaggappavattiyā latāva latevāti rūpadvayaṃ sampajjati tasmā payogānusāritādīpakena kvacisaddeneva honti saddhindriyaṃ latāva latevāti payoga sambhavopi, tathāpi aniccapakkhe latāivāti tatiyarūpappasiddhiyā pariyāyena bhavitabbanti parikappeti ‘nanu cetyādinā, atha ‘‘paro kvacī’ti kvaciggahaṇe sati apa(vādarūpa)ttā kathampariyāyappavattīti manasi nidhāyāniccapakkhe pariyāyappavattidīpanatthaṃ ‘‘na dvevā’’ti suttitanti apavāde rūpattayepi pariyāyappavattiyaṃ dosābhāvamāha-‘nāyaṃ doso’ccādi, tathāhiccādinā ‘‘na dvevā’’ti sutteneva pariyāyassāpi dīpitattaṃ sādheti, sā ca ekatthappavatti pariyāyaṃ vinā na sambhavati… ekakkhaṇe pavatyasabbhāvāti adhippāyo, nanu ca kvacābhāve pariyāyappavattiyaṃ yathāvutta dosassevāppasaṅgato mā hotu pariyāyo, bhinnavisaye pana pubbaparalopappavattiyā ‘‘na dvevā’ti nisedhe lateva latāva latāivāti rūpattayaṃ nipphajjatīti codanaṃ manasi nidhāyāha-‘nace’ccādi, tattha dosamāha-‘tathā ca sati’ccādinā, katthaci demiccādo niccaṃ pubbalopasseva, katthaci honticcādo niccaṃ paralopasseva[Pg.49], vikappena vā katthaci yathodakaṃ yathāudakaṃ tyādo pubbalopasseva katthaci itipi iccapiccādo paralopasseva katthaci lateva latāva latāivāccādo pariyāyenubhayalopasseva dassanatoti sambandho, etthaca itipīti vavatthitavibhāsatta dīpanena kvacisaddena paralope kate-ññatra pubba lope sampatte ‘‘na dvevā’’ti etthānuvattamāna kvacānubhāvena niccaṃ nisedhe iccapicceva bhavati. Sambajjhati tesu tesu suttesu. Paricchedoti kammatthavasena ādhāravasena vāti āha-‘paricchijjati’ccādi.

'इति' हा शब्द 'या अर्थी' (इदमर्थात) आहे; 'क्वचि' (काही ठिकाणी) लोप पावणारा होतो, हे वचन तो स्पष्ट करतो, असा संबंध आहे. काय म्हणून म्हटले? 'प्रयोगाच्या अनुसरणाने' असे म्हटले. कोणाचा? तर 'कार्य असणाऱ्या परलोपाचा' असे म्हटले. कोणत्या कारणाने? तर 'क्वचि' या शब्दाच्या ग्रहणाने (स्वीकाराने) असे म्हटले. कोठे? तर 'येथे या सूत्रात' असे म्हटले. 'त्याने' म्हणजे त्या प्रयोगाच्या अनुसरणाच्या स्पष्टीकरणाने, 'यथाप्रयोग' म्हणजे आगम आणि प्रयोगाचे उल्लंघन न करता, नित्य किंवा पक्षात (विकल्पाने) परलोप व्हावा; जसे 'होन्ति' इत्यादींमध्ये नित्य होतो, आणि 'लताव' (लता इव) इत्यादींमध्ये पक्षात (विकल्पाने) परलोप व्हावा, असे मानले जाते. 'कोणत्या अर्थात' या अर्थी 'क्व' या निष्पन्न अनियमवृत्तीने अनियम अर्थाचाच विशेष केल्यावर, वचनात सर्व ठिकाणी अनियत अर्थाची वृत्ती असल्यामुळे 'क्वचि' हा शब्द - जो आगमानुसार नित्य, अनित्य आणि असंत (अभाव) विधी दर्शवतो, त्यामध्ये 'होन्ति' इत्यादी नित्य पक्ष हा केवळ परलोपाचाच विषय आहे; 'लताव' इत्यादी अनित्य पक्ष हा दोन्हीसाठी साधारण असल्यामुळे पूर्वलोपाचाही विषय आहे, याने नित्य किंवा पक्षात परलोप होतो. परंतु असंत पक्ष जसे 'सद्धिन्द्रियं' इत्यादी हा केवळ पूर्वलोपाचाच विषय आहे, कारण तो सर्व प्रकारे याने (परलोपाने) वर्ज्य केला आहे. आणि या तिन्ही पक्षांमध्ये नित्य आणि अनित्य पक्षांमध्येच त्याची अपवादरूपता आहे... पूर्वलोपाचा सर्व प्रकारे 'होन्ति' इत्यादींमध्ये निषेध केल्यामुळे किंवा परलोपाचे विधान केल्यामुळे, परंतु असंत पक्षात नाही... कारण पूर्वलोप करणाऱ्याला सर्व प्रकारे याने अवकाश दिला आहे. 'लोकाग्गो' इत्यादींमध्ये तर 'क्वचि' शब्दाच्या प्रयोगानुसार दर्शकत्वामुळे नित्य किंवा असंत विधी दर्शविला असता परलोपाने सिद्ध होतो, म्हणून कोणताही अनिष्ट विरोध (व्याघात) नाही. अशा प्रकारे 'क्वचि' च्या ग्रहणाने सर्व प्रकारे अनिष्टाचे परिहार करून इष्टाची सिद्धी होईल. त्याच्या अभावी काय? त्याच्या अभावी विरोध सांगताना 'अञ्ञते' (अन्यथा) इत्यादी म्हटले आहे. पर्यायाने (एकानंतर एक) होतात, कारण 'क्वचि' च्या ग्रहणाचा अभाव असता 'परो' हे सूत्र होईल, तसे झाल्यास दोन्ही सूत्रे एकाच विषयाची आणि समान बळाची होतील. तेथे विरोध नसल्यामुळे प्रमाणभूत आचार्यांची वचने निरर्थक होऊ नयेत म्हणून पर्यायाने होतात असा अर्थ आहे. 'इति' या पर्यायाने होण्याच्या कारणाने, पक्षातच व्हावा; जसे 'लताव' इत्यादींमध्ये पूर्वलोप पर्यायाने प्रवृत्त झाला असता पर्यायाने परलोप प्रवृत्त न झाल्यामुळे 'लताव' या पक्षातच परलोप व्हावा, 'होन्ति' इत्यादींमध्ये नित्य होऊ नये असा संबंध आहे. आणि ते पर्यायाने होणे, 'खो' हा वाक्यालंकार आहे. 'प्रतिपद' हा शब्द 'दम्पति' असा होतो, एका भागाचा परिहार करूनही. म्हणूनच 'न कत्थचि' (कोठेही नाही) असे म्हटले. याने हे दर्शविले जाते की, 'सर्वत्र विकल्पाची प्राप्ती झाल्याने बाध होतो, 'सद्धिन्द्रियं' इत्यादी आणि 'न द्वे वा' (१-२८) या सूत्रातही 'होन्ति' इत्यादी अनिष्ट रूप देखील प्राप्त होते.' हे इष्ट नाही, अशा प्रकारे हे यथोक्त विकल्पाचे विधान व्याकरणज्ञांना मान्य नाही असा अर्थ आहे. तेच सिद्ध करताना 'परलोपो हि' इत्यादी म्हटले आहे. आता, नित्य किंवा पक्षात परलोप केला असता, याने वर्ज्य केलेल्या ठिकाणी उत्सर्गाच्या (सामान्य नियमाच्या) प्रवृत्तीने 'लताव', 'लतेव' अशी दोन रूपे सिद्ध होतात. म्हणून प्रयोगाचे अनुसरण दर्शविणाऱ्या 'क्वचि' शब्दानेच 'होन्ति', 'सद्धिन्द्रियं', 'लताव', 'लतेव' अशा प्रयोगांची सिद्धी संभवते. तरीही अनित्य पक्षात 'लता इव' या तिसऱ्या रूपाच्या सिद्धीसाठी पर्यायाने प्रवृत्त व्हावे, अशी कल्पना करून 'ननु च' इत्यादी म्हटले आहे. आता, 'परो kvacī' यामध्ये 'क्वचि' चे ग्रहण असल्यामुळे अपवादरूप असल्याने पर्यायाची प्रवृत्ती कशी होईल? हे मनात ठेवून अनित्य पक्षात पर्यायाच्या प्रवृत्तीचे दर्शन घडवण्यासाठी 'न द्वे वा' हे सूत्र दिले आहे, म्हणून अपवादात तिन्ही रूपांमध्ये पर्यायाच्या प्रवृत्तीत कोणताही दोष नाही, हे सांगताना 'नायं दोसो' इत्यादी म्हटले आहे. 'तथाहि' इत्यादींनी 'न द्वे वा' या सूत्रानेच पर्यायाचे देखील दर्शकत्व सिद्ध केले आहे. आणि ती एकाच अर्थाची प्रवृत्ती पर्यायाशिवाय संभवत नाही... एकाच क्षणी प्रवृत्तीचा अभाव असल्यामुळे असा अभिप्राय आहे. 'क्वचि' च्या अभावी पर्यायाच्या प्रवृत्तीत यथोक्त दोषाचा प्रसंग येत नसल्याने पर्याय नसो, परंतु भिन्न विषयात पूर्व आणि परलोपाच्या प्रवृत्तीने 'न द्वे वा' या निषेधाने 'लतेव', 'लताव', 'लता इव' अशी तीन रूपे निष्पन्न होतात, ही शंका मनात ठेवून 'न च' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे दोष दाखवताना 'तथा च सति' इत्यादी म्हटले आहे. काही ठिकाणी जसे 'देमि' इत्यादींमध्ये नित्य पूर्वलोपच होतो, काही ठिकाणी जसे 'होन्ति' इत्यादींमध्ये नित्य परलोपच होतो, किंवा विकल्पाने काही ठिकाणी जसे 'यथोदकं', 'यथाउदकं' इत्यादींमध्ये पूर्वलोपच होतो, काही ठिकाणी जसे 'इतिपि', 'इच्चपि' इत्यादींमध्ये परलोपच होतो, काही ठिकाणी जसे 'लतेव', 'लताव', 'लता इव' इत्यादींमध्ये पर्यायाने दोन्ही लोप दिसतात असा संबंध आहे. आणि येथे 'इतिपि' यामध्ये व्यवस्थितविभाषा दर्शविणाऱ्या 'क्वचि' शब्दाने परलोप केला असता, इतर ठिकाणी पूर्वलोप प्राप्त झाल्यावर 'न द्वे वा' या सूत्रात अनुवृत्त होणाऱ्या 'क्वचि' च्या प्रभावाने नित्य निषेध केल्यावर 'इच्चपि' असेच होते. त्या त्या सूत्रांमध्ये संबंध जोडला जातो. 'परिच्छेद' हा कर्मार्थाने किंवा आधाराने होतो, हे सांगताना 'परिच्छिज्जति' इत्यादी म्हटले आहे.

28. Nadve

२८. न द्वे

Tatthacāti casaddena bhavitabbaṃ, tathā ca sati aññoññānajjhāsi taṃ yathodakaṃ yathāudakaṃtyādi itipi iccapiccādica saṅgahitaṃ bhavatīti, pubbalope paralope ca pariyāyena sampatte dvinnampi pakkhe abhāve sati kathamidaṃ yujjatīti codeti‘yajjeva’miccādinā, yajjevanti hi ayaṃ nipātasamudāyo aniṭṭhāpādanārambha vattate, evañce gayhatīti attho, tadeti atthato viññāyati, niccaṃ sandhikāriyābhāve kāraṇamāha-‘upasilesā bhāvato’ti, tadeva samattheti īdisesu hi’ccādinā, vattumiṭṭhattāti iminā sannikaṃso vaṇṇāna maddhamattakālabyavadhānā paccāsatti, sannikaṃsassetassa vacanicchāyaṃ satiyeva sandhikāriyaṃ hotīti dīpeti, upasilesābhāvo vāti upasilesābhāvo eva bhavati, nāññathāti adhippāyo, tadabhāvecāti tassa upasilesassa abhāve ca, sandhikāriyābhāve kāraṇamāha-‘kālantarena byavadhānā’ti, kālantarenāti ubhayattha ṭhitavaṇṇāna muccāraṇakālato aññena majjhappatitakālena, sandhi hoteva… sannikaṃsavacanicchāvasena upasilesabhāvato, buddha vīra atthurājaputtaṃ ajarāmaroti chedo, yadipi sabbampetaṃ yajjevaṃtyādinā vuttaṃ kvaci saddappabhāveneva sijjhati, tathāpi pakāro-yampi satthe yojetabbo vāti dassetuṃ vutto.

तेथे 'च' (तथ च) या शब्दाने 'च' असावा, आणि असे असताना परस्पर अनध्यास (एकमेकांवर न लादणे) तो 'यथोदकं' (यथा उदकं) इत्यादी, तसेच 'इतिपि', 'इच्चपिच्चादि' इत्यादींचा संग्रह होतो. पूर्वलोप आणि परलोप पर्यायाने प्राप्त झाल्यावर दोन्ही पक्षांचा अभाव असताना हे कसे जुळते? अशी शंका 'यज्जेवम्' इत्यादींद्वारे उपस्थित केली जाते. 'यज्जेवम्' हा निपातसमूह अनिष्टापादनाच्या आरंभी वापरला जातो, 'जर असे गृहीत धरले तर' असा याचा अर्थ आहे. 'तदा' (तेव्हा) हा अर्थावरून समजला जातो. नेहमी संधीकार्य न होण्याचे कारण 'उपश्लेषाभावामुळे' (समीपतेच्या अभावामुळे) असे सांगितले आहे. त्याचेच समर्थन 'ईदिसेसु हि' इत्यादींद्वारे केले आहे. 'वक्तुमिच्छत्ता' (बोलण्याची इच्छा असणे) याद्वारे वर्णांचा अर्ध्या मात्रेच्या काळाच्या व्यवधानाने होणारा संनिकर्ष (समीपता) दर्शविला आहे. या संनिकर्षाची बोलण्याची इच्छा असतानाच संधीकार्य होते, असे स्पष्ट केले आहे. 'उपश्लेषाभावो वा' म्हणजे उपश्लेषाचा अभावच होतो, अन्य काही नाही असा अभिप्राय आहे. 'तदभावे च' म्हणजे त्या उपश्लेषाच्या अभावी देखील. संधीकार्य न होण्याचे कारण 'कालान्तराने व्यवधान असल्यामुळे' असे सांगितले आहे. 'कालान्तराने' म्हणजे दोन्ही ठिकाणी असलेल्या वर्णांच्या उच्चारण काळापेक्षा वेगळ्या अशा मध्यवर्ती काळाच्या व्यवधानाने. संधी होतेच... संनिकर्षाच्या बोलण्याच्या इच्छेनुसार उपश्लेषभाव असल्यामुळे. 'बुद्ध वीर अत्थुराजपुत्तं अजरामरो' असा विच्छेद आहे. जरी हे सर्व 'यज्जेवम्' इत्यादींद्वारे सांगितले असले आणि काही ठिकाणी केवळ शब्दाच्या प्रभावानेच सिद्ध होत असले, तरीही प्रकार - हा देखील शास्त्रामध्ये योजला जावा, हे दर्शवण्यासाठी सांगितले आहे.

29. Yuva

२९. युव

Nanu [Pg.50] sutte ‘luttā’ti pañcamī niddesā ‘paresa’nti hotu, ‘yathākkamaṃ’ti tu vacanābhāve kathaṃ yathākkamantīdaṃ vuttanti āha-‘same’ccāti, samā saṅkhyā gaṇanā yesu te samasaṅkhyā-uddesino anudesino ca, uddisanaṃ paṭhamaṃ niddisanaṃ uddeso, anudisanaṃ pacchā kathanaṃ anudeso, uddeso anudeso esamatthīti uddesino anudesino, tesaṃ samasaṅkhyānamuddesīnaṃ anudesīnañca, ivaṇṇuvaṇṇāhi uddesino dve, e okārā anudesino ca dveti uddesīnamanudesīnañca ṭhānyādesānaṃ samasaṅkhyā siyā, satiyañca tassaṃ yathākkama mādasā vidhīyante, lokato siddhimupadasseti ‘tathāhi’ccādinā. Ava…pe… e oti paresaṃ mataṃ, vippaṭipattīti viruddhā paṭipatti paṭijānanaṃ, pare ‘‘satipi heṭṭhā vāggahaṇe‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’ti sutte kvaciggahaṇakaraṇato avaṇṇe eva lutte asavaṇṇo vidhi hoti, tato idha na hoti diṭṭhupādāna’’nti vadanti, kvacīti adhikāro idha na hoti mahussavo mātūpaṭṭhānanti, patisaddo ādhārattho, tena samānādhikaraṇo urasaddopīti urasminti nicca samāsattā asakapadena viggahe kate ‘‘asaṅkhyaṃ vibhatti’’ccādinā (3-2) suttena asaṅkhyasamāsoti dassetumāha-‘vibhatyatthesaṅkhyasamāso’ti, ettha pana yuvaṇṇānanti saṃsāmi samīpasamūha vikārāvayavādīsu ṭhānyādesasambandhe chaṭṭhī, tasmā ivaṇṇuvaṇṇānaṃ ṭhāne e oādesā hontīti attho, ṭhānampana tidhā apakaṃso nivatti pasaṅgo ceti, tattha gunnaṃ ṭhāne assā sambandhīyantu ti apakaṃso ṭhānasaddassattho, ‘‘semhassa ṭhāne kaṭukamosadhaṃ dātabba’’nti nivatti ‘‘dabbhānaṃ ṭhāne sarehi attharitabba’’nti pasaṅgo, tesu idha paṭhamadutiyā na yujjanti… niccattā saddatthasambandhassa apanayanavināsā na yujjantīti, tatiyo tu (yujjati)… sutte atthābhidhānāya ivaṇṇuvaṇṇānaṃ pavattippasaṅge tadatthābhidhānāyeva eoādesā bhavantīti.

सूत्रात 'लुत्ता' (लोप पावलेल्यावरून) असा पंचमी निर्देश असल्यामुळे 'परेषाम्' (पुढील वर्णांच्या जागी) असे व्हावे, परंतु 'यथाक्रमम्' (क्रमानुसार) या शब्दाचा अभाव असताना 'यथाक्रमम्' असे कसे म्हटले? म्हणून 'समे' इत्यादी म्हणाले. ज्यांची संख्या किंवा गणना समान आहे ते समसंख्या-उद्देशी आणि अनुदेशी होत. प्रथम निर्देश करणे म्हणजे 'उद्देश' आणि नंतर सांगणे म्हणजे 'अनुदेश'. उद्देश आणि अनुदेश ज्यांच्याकडे आहेत ते उद्देशी आणि अनुदेशी होत. त्या समसंख्या असलेल्या उद्देशी आणि अनुदेशींच्या बाबतीत, 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' हे दोन उद्देशी आहेत, आणि 'ए' व 'ओ' हे दोन अनुदेशी आहेत. अशा प्रकारे उद्देशी आणि अनुदेशी असलेल्या स्थानी व आदेशांची संख्या समान होईल. आणि ती समान असताना क्रमानुसार आदेश विहित केले जातात. 'तथाहि' इत्यादींद्वारे लोकव्यवहारातील सिद्धी दर्शवितात. 'अव...पे... ए ओ' हे इतरांचे मत आहे. 'विप्रतिपत्ती' म्हणजे विरुद्ध प्रतिपत्ती (समजूत) किंवा प्रतिपादन होय. इतर लोक म्हणतात की, 'खाली 'वा' चे ग्रहण असताना देखील 'क्वचासवण्णे लुत्ते' या सूत्रात 'क्वचि' चे ग्रहण केल्यामुळे 'अ-वर्णाचा' लोप झाल्यावरच 'असवर्ण' विधी होतो, त्यामुळे येथे 'दिट्ठुपादानं' होत नाही.' 'क्वचि' हा अधिकार येथे 'महुस्सळो मातुपट्ठानं' यामध्ये लागू होत नाही. 'पति' हा शब्द आधारार्थी आहे, त्याच्याशी सामानाधिकरण्य असलेला 'उरस्' शब्द देखील 'उरस्मिं' असा नित्य समास असल्यामुळे, स्वपदे नसलेल्या विग्रहात 'असंख्यं विभक्ति' इत्यादी (३-२) सूत्राने असंख्य समास आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'विभक्त्यर्थे असंख्य समास' असे म्हटले आहे. येथे 'युवर्णानाम्' यामध्ये संबंध, सामीप्य, समूह, विकार, अवयव इत्यादींमध्ये स्थानी आणि आदेशाच्या संबंधात षष्ठी विभक्ती आहे. म्हणून 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांच्या स्थानी 'ए' आणि 'ओ' हे आदेश होतात असा अर्थ आहे. स्थान हे तीन प्रकारचे असते: अपकर्ष, निवृत्ती आणि प्रसंग. त्यापैकी 'गाईच्या स्थानी घोड्याला बांधावे' हा अपकर्ष हा स्थान शब्दाचा अर्थ आहे. 'कफाच्या स्थानी कडू औषध द्यावे' ही निवृत्ती आहे. 'दर्भ गवताच्या स्थानी बाणांनी अंथरावे' हा प्रसंग आहे. त्यापैकी येथे पहिले आणि दुसरे जुळत नाहीत... शब्द आणि अर्थाचा संबंध नित्य असल्यामुळे अपनयन (दूर करणे) किंवा विनाश जुळत नाही, परंतु तिसरा (प्रसंग) जुळतो... सूत्रात अर्थाच्या अभिधानासाठी 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांच्या प्रवृत्तीचा प्रसंग असताना, त्याच अर्थाच्या अभिधानासाठी 'ए' आणि 'ओ' हे आदेश होतात.

30. Yavā

३०. यवा

‘‘Sattamiyaṃ [Pg.51] pubbasse’’ti (1-14) pubbassa kāriyavidhānato sattamī niddiṭṭhassa paratā viññāyatīti vuttiyaṃ ‘pare’ti vuttaṃ, evamuparipi, parehi iccassa ajjhiṇamutto’ti sādhetuṃ ‘‘sabbocanti’’ ‘‘ajjho adhī’’ti ca suttitaṃ, tesamidha paccakkhātabhāvadassanatthamāha-‘ida’miccādi, abbhakkhānanti imināva siddhanti ‘‘abbho abhī’’ti ca na vattabbaṃ, iti+assa iti ṭhite paralopoti dassanatthaṃ ‘iti assa paralopo’ti āha, anvagamātiādīsu niccaṃ.

“सत्तमियं पुब्बस्स” (१-१४) या सूत्राने पूर्व वर्णावर कार्य विहित केल्यामुळे, सप्तमीने निर्दिष्ट केलेल्या वर्णाच्या परत्वे (पुढील वर्णाचा लोप) समजला जातो, म्हणून वृत्तीमध्ये 'परे' (नंतर) असे म्हटले आहे. पुढे देखील असेच समजावे. 'परेहि' या शब्दाचा 'अज्झिणमुत्तो' असा रूपसिद्धी करण्यासाठी “सब्बोचं” आणि “अज्झो अधी” असे सूत्र दिले आहे. त्यांचा येथे नाकारलेला भाव दर्शवण्यासाठी 'इदम्' इत्यादी म्हटले आहे. 'अब्भक्खानं' याद्वारेच सिद्ध होत असल्यामुळे “अब्भो अभी” असे म्हणण्याची गरज नाही. 'इति + अस्स' अशी स्थिती असताना परलोप होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'इति अस्स परलोपो' असे म्हटले आहे. 'अन्वगमा' इत्यादींमध्ये हे नित्य होते.

31. Eo

३१. एओ

Puttā me+atthi, asanto+etthāti padacchedo.

'पुत्ता मे + अत्थि', 'असन्तो + एत्थ' असा पदच्छेद आहे.

32. Gossa

३२. गोस्स

Antādesatthoti ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti (1-17) bādhakassa ‘‘ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā’’ti (1-19) bādhakena ‘‘vānubandho’’ti (1-18) suttena antādesattho, teneva vuttaṃ-‘bādhakabādhanatthoyamārambho’ti, avavādese pubbasaralope dīgheca gavāssaṃ, gavacchanti niccaṃ. Idaṃ kathaṃ sijjhatīti sambandho, idanti yathariveccādikaṃ, kiṃ vinā sijjhatīti āha-‘evādissā’tiādi, evassa ādiekāro evādi, tassa, riādesamantarenāti sambandho, casaddo aṭṭhānappayutto, rassavidhānañcāti yojanīyo, katepi tasminti tasmiṃ sutte vihite ca, na sijjhatīti evādissa riādeso na katoti katvā vuttaṃ, bhusaṃ+evāti (pana) ṭhite mahāvuttinā evādissa iādese rūpasiddhi hoteva, idha pana pakārantarena ‘bhusāmive’ti sādhetumāha ‘tampi’ccādi.

अन्तादेशाच्या अर्थासाठी “छट्ठियन्तस्स” (१-१७) या बाधक सूत्राच्या जागी “टानुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स” (१-१९) या बाधकाद्वारे “वानुबन्धो” (१-१८) या सूत्राने अन्तादेशाचा अर्थ होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हा आरंभ बाधकाचा बाध करण्यासाठी आहे.' 'अव' आदेश झाल्यावर, पूर्वस्वराचा लोप आणि दीर्घत्व झाल्यावर 'गवास्सं', 'गवच्छं' हे नित्य होते. 'हे कसे सिद्ध होते?' असा संबंध आहे. 'हे' म्हणजे 'यथरिव' इत्यादी. 'कशाशिवाय सिद्ध होते?' म्हणून 'एवादिस' इत्यादी म्हटले आहे. 'एव' चा आदि एकार म्हणजे 'एवादि', त्याचा 'रि' आदेशाशिवाय असा संबंध आहे. 'च' हा शब्द अयोग्य ठिकाणी वापरला आहे, 'ह्रस्वविधान देखील' असे जोडावे. 'तस्मिन्' म्हणजे त्या सूत्रात विहित केल्यावर देखील 'सिद्ध होत नाही' कारण 'एवादि' चा 'रि' आदेश केला गेला नाही, म्हणून असे म्हटले आहे. 'भुसं + एव' अशी स्थिती असताना महावृत्तीद्वारे 'एवादि' चा 'इ' आदेश केल्यावर रूपसिद्धी होतेच, परंतु येथे दुसऱ्या प्रकारे 'भुसामिव' सिद्ध करण्यासाठी 'तम्पि' इत्यादी म्हटले आहे.

33. Byañja

३३. ब्यञ्ज

Rassadīghānanti sutte avutte kathaṃ rassadīghānanti labhati uddesinoti āha-‘dīghassā’tiādi, dīghassāti rassassāti ca ṭhānasambandhe chaṭṭhī, paccāsatyāti ṭhānaso paccāsatyā, idañca nissaya vasena [Pg.52] vuttaṃ, nissayakaraṇameko satthāgato ñāyoti, idha niccaṃ-vītināmeti thullaccayaṃ, idha na hoti-jano sāyaṃ.

सूत्रात 'ह्रस्व-दीर्घाणाम्' असे न म्हटलेले असताना 'ह्रस्व-दीर्घाणाम्' हे उद्देशींचे कसे प्राप्त होते? म्हणून 'दीघस्स' इत्यादी म्हटले आहे. 'दीघस्स' आणि 'रस्सस्स' यामध्ये स्थानसंबंधात षष्ठी विभक्ती आहे. 'प्रत्यासत्तीने' म्हणजे स्थानाच्या प्रत्यासत्तीने (समीपतेने). आणि हे आश्रयाच्या आधारे म्हटले आहे, कारण आश्रय घेणे हा शास्त्रातील एक न्याय आहे. येथे नित्य होते - 'वीतिनामेति थुल्लच्चयं'. येथे होत नाही - 'जनो सायं'.

34. Sara

३४. सर

Ṭhānasambandheti ṭhiti ṭhānaṃ pasaṅgo, sambandhanaṃ-sambandho, ṭhānyādesabhāvalakkhaṇo ṭhāneyoganimittabhūto sambandho ṭhānasambandho tasmiṃ, dve rūpāni hontīti iminā na sarūpappadhānoti dassitaṃ hotīti sambandho, hetumāha-‘bahuvacananiddesā’ti, dve rūpānihontītyādi vacanamidaṃ dasseti ‘‘sarūpappadhānepi dvisadde dvisaddasāmaññena saṅkhyādvisaddānusiṭṭhaṃ nappayujjate, tassa (pana) saṅkhyeyyavacanasaṅkhyābhāvā ekavacanameva ( ) hotī’’ti, iminā ca-tthappadhāno-yaṃ niddeso na sarūpappadhānoti dasseti, adhipatipaccayo adhipatippaccayoti aniccaṃ, idha na hoti idha modatīti, taṃ khaṇanti ettha ekaṅgavikalaṃ paccudāharaṇanti saramhā parattābhāvā na dvittaṃ.

'स्थानसंबंधे' म्हणजे स्थिती हे स्थान (प्रसंग) आहे, आणि संबंध म्हणजे जोडणे. स्थान आणि आदेश यांच्या स्वरूपाचे लक्षण असलेला, स्थानामध्ये योगाचे निमित्त बनलेला जो संबंध तो 'स्थानसंबंध' होय, त्यामध्ये. 'दोन रूपे होतात' याने हे दर्शविले जाते की हा स्वरूपप्रधान (शब्द) नाही, हा संबंध आहे. 'बहुवचननिर्देशामुळे' असे म्हणून हेतू सांगितला आहे. 'दोन रूपे होतात' इत्यादी वचन हे दर्शविते की, 'स्वरूपप्रधान असलेल्या द्वि शब्दातही द्वि शब्दाच्या सामान्यतेमुळे संख्यावाचक द्वि शब्दाने विहित केलेले कार्य योजले जात नाही, कारण त्याला (पण) संख्यावाचक शब्दाच्या वचनाचा अभाव असल्यामुळे एकवचनच होते.' आणि याने हा निर्देश अर्थप्रधान आहे, स्वरूपप्रधान नाही हे दर्शविले जाते. 'अधिपतिप्रत्यय' आणि 'अधिपतिप्पच्चय' हे अनित्य आहे. 'इध न होति' (येथे होत नाही), 'इध मोदति' (येथे आनंदित होतो). 'तं खणन्ति' (त्याला खणतात) येथे एक अंग नसलेले प्रत्युदाहरण आहे, कारण स्वराच्या पलीकडे काही नसल्यामुळे द्वित्व होत नाही.

35. Catu

३५. चतु (चार)

Tabbagge tatiyapaṭhamāti kasmā vuttaṃ catuttha (dutiya) saddehi vaggakkharesveva gayhamānesu tathā niddeso yutto, na hi catunnampūraṇo catuttho dvinnampūraṇo dutiyoti akkharāyeva vuccantīti āsaṅkiya ‘vināpī’tiādimāha, akkhare akkharavisaye catutthādi vohāro karīyamāno vaggaggahaṇaṃ vināpi vaggakkhareyeva ruḷho pasiddhoti sambandho, hetumhi itisaddo, yato evaṃ, tasmā kāraṇā ‘tabbagge tatiyapaṭhamā’ti vuttanti adhippāyo, tabbaggeti catutthadutiyā yasmiṃ, tasmiṃyeva vaggeti attho, paccāsattīti pati āpubbā ‘sada-visaraṇagatyavasādanesu’iccasmā itthiyaṃ bhāvettimhi nipphajjatīti dassetumāha-‘paccāsīdana’miccādi, yathāyogganti catutthakkhare catutthassa tatiyo dutiyakkhare dutiyassa paṭhamoti evaṃ yoggamanatikkamma, dhassa dabhāvoti imināva pubbassa dhassa dattamupalakkheti, tathā yasattheroti. Theroti ettha ekāro vaggakkharo [Pg.53] na hotīti tasmiṃ tavaggadutiyakkharassa tassa to paṭhamo na hoti. Panthoti ettha tavagga dutiyakkharena thakārena tabbaggabhūte nakāre satīpi na so tabbaggadutiyakkharoti na tassa paṭhamo to, ettha nigghoso nighosotiādi aniccaṃ, daḍḍho niṭṭhānanti niccaṃ.

'तब्बग्गे ततियपटमा' (त्या वर्गात तिसरा आणि पहिला) असे का म्हटले आहे? चतुर्थ आणि द्वितीय शब्दांनी वर्गातील अक्षरेच घेतली जात असताना तसा निर्देश करणे योग्य आहे. कारण 'चार पूर्ण करणारा तो चौथा' आणि 'दोन पूर्ण करणारा तो दुसरा' असे केवळ अक्षरांनाच म्हटले जात नाही, अशी शंका घेऊन 'विनापि' (शिवाय देखील) इत्यादी म्हटले आहे. अक्षरांच्या बाबतीत 'चतुर्थ' इत्यादी व्यवहार केला जात असताना, 'वर्ग' या शब्दाचा उल्लेख न करताही तो वर्गातील अक्षरांच्या बाबतीतच रूढ व प्रसिद्ध आहे, असा संबंध आहे. हेतू दर्शवण्यासाठी 'इति' शब्द आहे. ज्याअर्थी असे आहे, त्या कारणाने 'tabbagge tatiyapaṭhamā' असे म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. 'तब्बग्गे' म्हणजे ज्यामध्ये चतुर्थ आणि द्वितीय वर्ण आहेत, त्याच वर्गात असा अर्थ आहे. 'पच्चासत्ति' (संनिधता/जवळ असणे) हा शब्द 'पति' पूर्व असलेल्या 'सद्' (विशरण-गती-अवसादन अर्थाच्या) धातूपासून स्त्रीलिंगी भाववाचक प्रत्यय लागून सिद्ध होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'पच्चासीदनं' (जवळ जाणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'यथायोग्य' म्हणजे चौथ्या अक्षराच्या जागी चौथ्या वर्गाचा तिसरा आणि दुसऱ्या अक्षराच्या जागी दुसऱ्या वर्गाचा पहिला, याप्रमाणे योग्यतेचे उल्लंघन न करता. 'ध चा द भाव' यानेच पूर्व 'ध' काराच्या द-कारत्वाची ओळख पटते, तसेच 'यसत्थेरो' (यश स्थवीर) मध्ये. 'थेरो' येथे 'ए' कार हा वर्गातील अक्षर नाही, म्हणून त्यामध्ये त-वर्गातील दुसऱ्या अक्षराच्या (थ) जागी पहिला 'त' होत नाही. 'पन्थो' (मार्ग) येथे त-वर्गातील दुसरे अक्षर असलेल्या 'थ' काराच्या जागी त-वर्गातील 'न' कार असूनही, तो त-वर्गातील दुसरे अक्षर नसल्यामुळे त्याचा पहिला 'त' होत नाही. येथे 'निग्घोसो' आणि 'निघोसो' इत्यादी अनित्य आहे, 'दड्ढो' आणि 'निट्ठानं' हे नित्य आहे.

36. Vitissa

३६. वितिस्स (विति चे)

Itisaddo-nukaraṇaṃ. Nipātassa pakativiyā-nukaraṇaṃ bhavati, anukaraṇañca dvidhā asādhusaddarūpaṃ sādhusaddarūpanti, tesu bhāravāhako koci tena pīḷito ‘aho bhāro’ti vattabbe sattivekallā ‘aho bāla’ iccāha, taṃsamīpavattī ‘kimayamāhe’ti kenaci puṭṭho samāno ‘aho bāla iccayamāhe’ti vadati, idhamasādhusaddarūpaṃ, itīti pana sādhusaddarūpaṃ, tasmā tato-nukāriyenātthena sātthakattā ṭhānasambandhe chaṭṭhī.

'इति' शब्द हा अनुकरण (नक्कल/पुनरुच्चार) आहे. निपाताचे अनुकरण हे प्रकृतीप्रमाणे (मूळ शब्दाप्रमाणे) होते. अनुकरण दोन प्रकारचे असते: असाधु-शब्दरूप (अशुद्ध शब्दरूप) आणि साधु-शब्दरूप (शुद्ध शब्दरूप). त्यापैकी, कोणी एक ओझे वाहणारा मनुष्य ओझ्याने पीळित (पीडित) होऊन 'अहो भारो' (अरेरे, काय हे ओझे!) असे म्हणण्याऐवजी शक्तीच्या अभावामुळे 'अहो बाल' (अरेरे, मूर्ख!) असे म्हणाला. त्याच्या जवळ असलेल्या माणसाला दुसऱ्या कोणी विचारले की, 'हा काय म्हणाला?', तेव्हा तो म्हणाला, 'हा अहो बाल असे म्हणाला.' हे असाधु-शब्दरूप आहे. परंतु 'इति' हे साधु-शब्दरूप आहे. म्हणून, त्या अनुकरण करण्याच्या अर्थाने सार्थकता असल्यामुळे स्थानसंबंधात षष्ठी विभक्ती होते.

37. Eo

३७. एओ (ए आणि ओ)

Nanu ‘‘vitisseve vā’’ti (1-36) votyanuvattiya avaṇṇe eonaṃ vo hotīti ca sakkā viññātuṃ, tathā sati ‘avaṇṇe kvaci vo hotī’’ti vattabbaṃ ‘ahoti vā’ti kasmā vuttanti codanamāsaṅkiyāha-‘okārassapi’ccādi, ṭhānibhāvena niddiṭṭhattāti ‘‘eona’’nti (1-31) vakārādesassa vijjamānattā vakārādesampati puna okāro ṭhānibhāvena niddisitabbo na siyāti adhippāyenāha, na nimittanti eonaṃ vakārādesatthaṃ avaṇṇo kāraṇaṃ na hotīti attho, aññathāti avaṇṇassa nimittatte, okāraṃ na paṭheyyāti sambandho, makārāgame’yāca kamāgate aggamakkhāyatī’ti, sve bhavanti viggayha tanappaccaye taddhitavuttiyaṃ vibhattiyā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti (2-119) lope akārādese dīgheca syādimhi svātanaṃ dvitte hiyyattanaṃ. Svātanantiādīsu niccaṃ, idha nahoti pareca na vijānantīti.

ननु 'वि तिस्सेवे वा' (१-३६) या सूत्रातून 'वो' ची अनुवृत्ती करून 'अ-वर्णाच्या पुढे ए आणि ओ च्या जागी वो होतो' असे समजणे शक्य आहे की नाही? तसे असल्यास, 'अ-वर्णाच्या पुढे काही ठिकाणी वो होतो' असे म्हणायला हवे होते, मग 'अहोति वा' असे का म्हटले? अशी शंका घेऊन 'ओकारस्सपि' इत्यादी म्हटले आहे. स्थानीभावाने (ज्याच्या जागी आदेश होतो तो) निर्दिष्ट असल्यामुळे, 'एओनं' (१-३१) या सूत्राने व-कार आदेश विद्यमान असताना, व-कार आदेशाच्या बाबतीत पुन्हा ओ-कार स्थानीभावाने निर्दिष्ट करण्याची गरज नसावी, या अभिप्रायाने म्हटले आहे. 'निमित्त नाही' म्हणजे ए आणि ओ च्या जागी व-कार आदेश होण्यासाठी अ-वर्ण हे कारण नाही, असा अर्थ आहे. 'अन्यथा' म्हणजे जर अ-वर्ण निमित्त असता, तर ओ-काराचा पाठ केला नसता, असा संबंध आहे. म-कार आगम झाल्यावर 'याचकम आगते अग्गमक्खायति' असे होते. 'स्वे भवन्ति' असा विग्रह करून 'तन' प्रत्यय लागल्यावर तद्धित वृत्तीमध्ये विभक्तीचा 'एकत्थतायं' (२-११९) या सूत्राने लोप होऊन, अ-कार आदेश आणि दीर्घ झाल्यावर, 'सि' इत्यादी प्रत्यय लागून 'स्वातनं' (उद्याचे) रूप बनते, आणि द्वित्व झाल्यावर 'हिय्यत्तनं' (कालचे) रूप बनते. 'स्वातनं' इत्यादींमध्ये हे नित्य आहे. 'इध न होति' (येथे होत नाही) - 'परे च न विजानन्ति' (इतर लोक जाणत नाहीत).

38. Nigga

३८. निग्ग (निग्गहीत/अनुस्वार)

Katha‘māgamo [Pg.54] hotī’ti vuttaṃ yadi niggahītamāgamo siyā sutte āgamaggahaṇena vā bhavitabbaṃ ña-ma-kādya nubandhavisesena vā tyāsaṅkiyāha-‘asati pi’ccādi, āgamāvasāye kāraṇamāha-‘ādesattāyogā’ti, ādesattāyogo kathaṃ viññāyati ccāha-‘ṭhāniniddesābhāvato’ti, tathā sati āgaminiddesābhāvā āgamattampi na siyāti codeti ‘yajjeva’miccādinā, na-iti codanaṃ paṭikkhipitvā tassa āgamattameva sādhetumāha-‘tassā’tiādi, tassāti niggahītassa, rassānuppavattito rassasarameva anugantvā pavattito, ayamevattho vuttiyampi dassitoyevāti vattumāha-‘etadeve’ccādi, purimā jātīti visesanasamāsekate rasse ca bindvāgamo, paranimittassāniddiṭṭhattā bahusadde-ntassa bindvāgame bahuṃ, satipi payogānusārittadīpakassa kvacisaddassāpi vavatthitavibhāsatte vāsaddassāpi tādisattasseva paṭipādakatta sabhāvaṃ dassetuṃ ‘vavatthitavibhāsattā vādhikārassā’ti vuttiyaṃ vuttaṃ, vavatthitassa lakkhiyassa anurodhena lakkhaṇappavattikā vibhāsā vavatthitavibhāsā, abhedena tu vādhikāro vavatthita vibhāsā, tassā bhāvo vavatthitavibhāsattaṃ, tasmā, idha na hoti idha modati, imasmiṃ ṭhāne āgamattappakāsako ṭhāninidde sābhāvā ādesattāyogasaṅkhāto kāraṇaviseso samattho, tassa bhāvo sāmatthiyaṃ-atthabala-maññathānupapattilakkhaṇaṃ, sacāti so āgamo ca.

'आगम होतो' असे कसे म्हटले आहे? जर निग्गहीत (अनुस्वार) हा आगम असेल, तर सूत्रात 'आगम' या शब्दाचा उल्लेख असायला हवा होता किंवा 'ञ', 'म', 'क' इत्यादी विशिष्ट अनुबंध असायला हवे होते, अशी शंका घेऊन 'असति पि' इत्यादी म्हटले आहे. आगम ठरवण्याचे कारण सांगताना 'आदेशत्वाचा अयोग असल्यामुळे' (म्हणजे आदेश असणे अयोग्य असल्यामुळे) असे म्हटले आहे. आदेशत्वाचा अयोग कसा समजला जातो? तर 'स्थानीचा निर्देश नसल्यामुळे' असे म्हटले आहे. तसे असल्यास, आगमीचा (ज्याला आगम होतो त्याचा) निर्देश नसल्यामुळे तो आगम देखील असू नये, अशी शंका 'यज्जेवं' इत्यादीने उपस्थित केली आहे. 'नाही' असे म्हणून या शंकेचे खंडन करून, त्याचे आगमत्वच सिद्ध करण्यासाठी 'तस्स' इत्यादी म्हटले आहे. 'तस्स' म्हणजे निग्गहीताचे, 'ह्रस्वानुप्रवृत्तीमुळे' म्हणजे ह्रस्व स्वराचेच अनुकरण करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे. हाच अर्थ वृत्तीमध्ये देखील दर्शविला आहे, हे सांगण्यासाठी 'एतदेव' इत्यादी म्हटले आहे. 'पुरिमा जाती' येथे विशेषण समास केल्यावर आणि ह्रस्व झाल्यावर अनुस्वार (बिंदू) आगम होतो. पर-निमित्ताचा निर्देश नसल्यामुळे 'बहु' शब्दाच्या शेवटी अनुस्वार आगम झाल्यावर 'बहुं' रूप बनते. प्रयोगाचे अनुसरण दर्शवणाऱ्या 'क्वचि' शब्दाचे देखील व्यवस्थितविभाषात्व (नियत विकल्प) असताना, 'वा' शब्दाचे देखील तसेच प्रतिपादन करण्याचे स्वरूप दर्शवण्यासाठी वृत्तीमध्ये 'व्यवस्थितविभाषात्वामुळे वा-अधिकाराचा' असे म्हटले आहे. व्यवस्थित लक्ष्याच्या (उदाहरणाच्या) अनुरोधाने लक्षणाची प्रवृत्ती करणारा विकल्प म्हणजे 'व्यवस्थितविभाषा' होय. अभेदाने तर 'वा' चा अधिकार हाच व्यवस्थितविभाषा आहे, त्याचा भाव म्हणजे 'व्यवस्थितविभाषात्व' होय. म्हणून, 'इध न होति' (येथे होत नाही), 'इध मोदति' (येथे आनंदित होतो). या ठिकाणी आगमत्व प्रकट करणारा, स्थानीच्या निर्देशाचा अभाव असल्यामुळे आदेशत्वाचा अयोग मानला गेलेला विशिष्ट हेतू समर्थ आहे. त्याचा भाव म्हणजे सामर्थ्य - अर्थाचे बळ, जे अन्यथा अनुपपत्तीचे लक्षण आहे. 'स च' म्हणजे तो आगम देखील.

39. Lopo

३९. लोपो (लोप)

Lopasaddassa bhāvasādhanamattameva sādhetumāha-‘tene’ccādi, lopoti yadi kammasādhano siyā tadā tena samānādhikaraṇaṃ katvā upari ‘‘parasaro’’ti suttamārabhīyeyyāti byatirekamāha ‘na parasaro’ti, idha na hoti saṅgaro.

'लोप' शब्दाचे केवळ भावसाधनत्वच सिद्ध करण्यासाठी 'तेन' इत्यादी म्हटले आहे. 'लोप' हा जर कर्मसाधन असता, तर त्याच्याशी सामानाधिकरण्य करून पुढे 'परसरो' (पर स्वर) हे सूत्र सुरू केले गेले असते, असा व्यतिरेक दर्शवण्यासाठी 'न परसरो' (पर स्वर नाही) असे म्हटले आहे. 'इध न होति' (येथे होत नाही) - 'सङ्गरो' (संगर).

40. Para

४०. पर (पर/पुढील)

Tvaṃsi [Pg.55] tvamasīti vikappo, idha na hoti tāsāhaṃ.

'त्वंसि' आणि 'त्वमसि' हा विकल्प आहे. 'इध न होति' (येथे होत नाही) - 'तासाहं' (त्यांचा मी).

41. Vagge

४१. वग्गे (वर्गात)

Nanu vaggevaggantoti ettakeyeva vutte yasmiṃ (kismi)ñci vaggakkhare pare binduno yokoci vagganto aniyamena bhaveyya tathā sati aniṭṭhampi siyātyāsaṅkiya paccāsattiṃ sannissāyāniṭṭha nivattindassetumāha-‘vagge vagganto’ticcādi, sovāti vaggantova, tasminti vaggakkhare.

शंका: 'वर्गात वर्गांत' (वर्गामध्ये वर्गाचा शेवटचा वर्ण होतो) एवढेच म्हटले असता, कोणत्याही वर्गातील अक्षर पुढे असताना अनुस्वाराच्या जागी कोणताही वर्गांत (पंचम वर्ण) अनियमाने होईल, आणि तसे झाले असता अनिष्ट रूप देखील सिद्ध होईल, अशी शंका घेऊन सामीप्याचा (प्रत्यासत्तीचा) आश्रय घेऊन अनिष्टाची निवृत्ती दाखवण्यासाठी 'वग्गे वग्गन्तो' इत्यादी म्हटले आहे. 'सो वा' म्हणजे तो वर्गांतच. 'तस्मिं' म्हणजे त्या वर्गाक्षरामध्ये।

42. Yeva

४२. येव (केवळ/च)

Nanu saddattā byabhicārittā evassa tāva saddo hotu, saṃyato, saṃhitoti saddekadesabhūtānampi sambhavā tepi gahe tabbā siyunti ‘yaevahi saddesu’ti yahīnampi kathaṃ saddavohāro katoti āha ‘evā’tiādi, etthāyamadhippāyo ‘abyabhicārinā byabhicārī niyamyate’ti.

ननु (शंका अशी की), शब्दत्व असल्यामुळे आणि व्यभिचारी (अनेक अर्थी) असल्यामुळे 'एव' हा शब्द असावा; 'संयतो', 'संहितो' इत्यादी शब्दांचे अंश असलेल्या शब्दांचाही संभव असल्यामुळे ते देखील ग्रहण केले जावे, म्हणून 'यएवहि सद्दॆसु' (जे केवळ शब्दांमध्येच) यामध्ये हीन (कनिष्ठ) शब्दांसाठी देखील 'शब्द' हा व्यवहार कसा केला गेला? म्हणून 'एव' इत्यादी म्हटले आहे. येथे हा अभिप्राय आहे की—'अव्यभिचारी (नियमबद्ध) द्वारे व्यभिचारी (अनियमित) नियमबद्ध केला जातो'.

43. Yesaṃ

४३. येसं (ज्यांचे / ज्यांना)

Yasadde pubbasutteneva saṃssapyādese siddhe so ( ) ya kāramatteyeva pare saṃsseva (yathā) siyāti suttamidamāraddhaṃ.

'य' शब्दाच्या ठिकाणी पूर्वसूत्रानेच 'सं' इत्यादी आदेश सिद्ध होत असताना, तो केवळ 'य' कार नंतर असतानाच 'सं' चा (आदेश) व्हावा यासाठी हे सूत्र रचले गेले आहे.

44. Vana

४४. वन

Ṭhāninamāsilissa gacchati pavattatīti āgamo nāma, ko-yamettha ṭhānīti āha-‘sarassāti, sutte anuvattassa ca avijjamānattā ‘sarassā’ti kuto labbhatīti codeti ‘nanu ce’tyādinā. Āgamasutiyā vanādīnaṃ ṭhānisutiyā abhāvepi sāmatthiyā byañjanassa vā āgamo siyā sarassa vā, yadi byañjanassa vā siyā (na) ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti (5-92) suttita mācariyena, tasmā tadeva ñāpeti ‘saro yevettha ṭhānī bhavitumarahatī’ti. Vuccateccādinā parihāramāha, nipubbā padismā anappaccaye ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yukaantāvayavo [Pg.56] ‘‘tavaggavaranā’’dinā (1-48) ye dassa jo ‘‘vaggala sehite’’ti (1-49) (yassa jo) nipajjanaṃ, mānantatyādīsūti adhikārāti ‘‘kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādīsū’’ti (5-17) ito mānantatyādīsuti adhikārā, paccayantareti mānantatyādīto aññasmiṃ paccaye, kaccāyanena ‘atippagokhotāvā’ti sādhanatthaṃ ‘‘kvaci o byañjane’’ti okārāgamo gakārāgamo ca suttantarena vihito, taṃ pakārantarena sādhetuṃ vuttiyaṃ-‘atippago kho tāvā’ti yaṃ vuttaṃ taṃ dassetuṃ ‘atippā’tiādi vuttaṃ.

स्थानीला जवळ करून जो येतो किंवा प्रवृत्त होतो त्याला 'आगम' म्हणतात. येथे 'स्थानी' कोण आहे? यावर म्हटले आहे—'स्वराचा' (सरस्स). सूत्रात अनुवृत्तीचा अभाव असल्यामुळे 'सरस्स' (स्वराचा) हे कोठून प्राप्त होते? अशी शंका 'ननु चे' इत्यादीद्वारे उपस्थित केली आहे. आगम ऐकल्याने 'वन' इत्यादी स्थानींच्या श्रुतीचा अभाव असला तरी, सामर्थ्यामुळे व्यंजनाचा किंवा स्वराचा आगम व्हावा. जर व्यंजनाचा आगम असता तर आचार्यांनी 'पदादीनां क्वचि' (५-९२) असे सूत्र रचले नसते, म्हणून तेच ज्ञापित करते की 'स्वरच येथे स्थानी असण्यास योग्य आहे'. 'वुच्चते' (म्हटले जाते) इत्यादीद्वारे परिहार (उत्तर) दिला आहे. 'नि' पूर्व 'पद्' धातूपासून 'अन्' प्रत्यय लागल्यावर 'पदादीनां क्वचि' याने 'यु' चा अंत्य अवयव होऊन, 'तवग्गवरना' इत्यादीने (१-४८) 'द' चा 'ज' आणि 'वग्गल सेहिते' (१-४९) याने 'य' चा 'ज' निष्पन्न होतो. 'मानन्तत्यादीसु' हा अधिकार असल्यामुळे 'क्यो भावकम्मेष्वपरोक्खेषु मानन्तत्यादीसु' (५-१७) या सूत्रातून 'मानन्तत्यादीसु' हा अधिकार येतो. दुसऱ्या प्रत्ययात म्हणजे 'मानन्तत्यादी' पेक्षा भिन्न प्रत्यय असताना, कच्चायनांनी 'अतिप्पगो खो ताव' हे सिद्ध करण्यासाठी 'kvaci o byañjane' या दुसऱ्या सूत्राने 'ओ' कार आणि 'ग' कार आगम विहित केला आहे. ते दुसऱ्या प्रकारे सिद्ध करण्यासाठी वृत्तीमध्ये 'अतिप्पगो खो ताव' जे म्हटले आहे, ते दर्शवण्यासाठी 'अतिप्प' इत्यादी म्हटले आहे.

46. Cha

४६. छ (सहा)

Dvādayo aṭṭhārasantā bahuvacanantāti ‘chakī’ti vattabbe ‘chā’ti ekavacanaṃ na yujjatīti codeti ‘nanucā’tiādinā, pariharati naccādinā, neti ‘chaḷo’ti ayutto-yaṃ niddeso na hotīti attho, chasaddassa anukaraṇattā chasaddānukaraṇattā, heṭṭhā vuttasādhusaddarūpā sādhusaddarūpamanukaraṇaṃ vibhajati ‘anukaraṇañca duvidha’miccādinā, pariccatto jahito attho vidhinisedharūpo yassa taṃ pariccattattaṃ, ettha pana chasaddena chasaṅkhyāviseso pariccatto, abhidhāyato hotīti iminā chasaddassa anukāriyenātthenātthavantatthamāha, ekavacanantassa niddeso kato… chasaddavacanīyassa chassa ekattā, anukāriyassāti ekādino saṅkhyā saddassa tadaññassa vā yadanukāriyamekādikaṃ tadaññaṃ vā saddarūpaṃ tassa. Saṅkhyādivisesanti ekattādisaṅkhyāvisesaṃ tadaññaṃ vā, ‘‘yomhi dvinnaṃ duve dve’’ti (2-219) sutte dvisaddo-nukāriyaṃ dvisaddarūpaṃ tabbacanīyañca dvisaṅkhyāvisesamparāmasatīti tabbācakaṃ dvinnanti bahuvacanaṃ, atha ‘ḷañi’ti kasmā na vuttaṃ evañhi sati ñānabandhattāḷakāro ādyavayavo bhavitumarahatīti codanammanasi nidhāya ‘chasaddā’tiādimāha, antāpavādena vidhīyamāno ḷakāro cha saddā parassādissa āgamattā…pe… hotīti sambandho, antāpavādenāti iminā ‘sarassā’ti chaṭṭhīniddesato ‘‘chaḷīyantassā’’tī-massa [Pg.57] visayabhāvaṃ dīpeti, parassāti iminā ‘chā’ti pañcamīniddesato ‘‘pañcamiyaṃ parassā’’tīmassa visayabhāvaṃ, ādissāti iminā ḷassekavaṇṇattā antāpavādena ‘‘ādissā’’ti sutte na ādyanto viyekopi saroti sarassādissa pattiṃ dasseti, ayametthādhippāyo ‘chā’ti pañcamīniddesā ‘‘pañcamiyaṃ parassā’’ti (1-15) parassa sampattaṃ kāriyaṃ ekavaṇṇattā ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti (1-17) antassa sampattaṃ ‘‘ādissā’’ti (1-16) ādivaṇṇassa pappotī’’ti. Ādibhūtova hotīti asatipi ñakāre āgamaggahaṇānuvattiyā āgaminaṃ saraṃ avināsento tassa ādyavayavabhūtova hotīti attho, lakāraṃ karonti ‘‘yavamadanataralācāgamā’’ti suttena, tanti lakārakaraṇaṃ ubhinnamavisesavacanañca ayuttataṃ dasseti ‘tesampi’ccādinā, tesampīti kaccāyanānampi, akkharasaññāyanti ‘‘akkharāpādayo ekacattālīsa’’nti vidhīyamānaakkhara saññāyaṃ. Avisese laḷānaṃ nānattābhāve, pākaṭo vāti iminā sutilipibhedassa paccakkhasiddhatandasseti, tattha hi sotaviññāṇavīthiyā laḷānaṃ visuṃvisuṃ gahaṇaṃ suti, taṃtaṃ desavāsīnaṃ lekhā va vatthānaṃ lipi, tesaṃ bhedo sotacakkhuviññāṇagayhattā paccakkhasiddho, chaḷabhiññāti vikappena ḷakārāgamapakkhe rūpaṃ.

'दोन' इत्यादी 'अठरा' पर्यंतचे शब्द बहुवचनांत असल्यामुळे 'छकी' असे म्हणायला हवे असताना 'छा' हे एकवचन योग्य नाही, अशी शंका 'ननु च' इत्यादीने उपस्थित केली आहे. त्याचे निवारण 'न च' इत्यादीने केले आहे. 'न' म्हणजे 'छळो' हा अयोग्य निर्देश होत नाही असा अर्थ आहे, कारण 'छ' शब्दाचे अनुकरण असल्यामुळे. खाली सांगितलेल्या साधू शब्दरूपाचे अनुकरण 'अनुकरण च द्विविधं' इत्यादीने विभागले आहे. ज्याचा विधी-निषेध रूपी अर्थ सोडला गेला आहे (त्याग केला आहे) तो 'परित्यक्त' होय. येथे 'छ' शब्दाने 'सहा' या संख्याविशेषाचा त्याग केला आहे. 'अभिधायक असल्यामुळे' याने 'छ' शब्दाच्या अनुकार्य अर्थाने अर्थवान असणे सांगितले आहे. एकवचनांत निर्देश केला आहे, कारण 'छ' शब्दाने वाच्य असलेल्या 'सहा' चे एकत्व आहे. 'अनुकार्याचे' म्हणजे 'एक' इत्यादी संख्यावाचक शब्दाचे किंवा त्याहून भिन्न असलेल्या ज्याचे अनुकरण केले जाते त्या शब्दरूपाचे. 'संख्यादिविशेष' म्हणजे एकत्व इत्यादी संख्याविशेष किंवा त्याहून भिन्न. 'योम्हि द्विन्नां दुवे द्वे' (२-२१९) या सूत्रात 'द्वि' शब्द अनुकार्य 'द्वि' शब्दरूपाचा आणि त्याच्या वाच्य असलेल्या 'दोन' या संख्याविशेषाचा परामर्श घेतो, म्हणून त्याचा वाचक 'द्विन्नां' हा बहुवचनांत आहे. तर मग 'ळञि' असे का म्हटले नाही? कारण असे केल्यास 'ञ' च्या अनुबंधामुळे 'ळ' कार हा आद्य अवयव होऊ शकला असता, ही शंका मनात ठेवून 'छशब्दा' इत्यादी म्हटले आहे. अंत्य अपवादाने विहित केला जाणारा 'ळ' कार हा 'छ' शब्दाच्या पुढील शब्दाच्या आधीचा आगम असल्यामुळे... होतो, असा संबंध आहे. 'अंत्यापवादाने' याने 'सरस्स' या षष्ठी निर्देशावरून 'छळीयन्तस्स' या सूत्राचा विषय स्पष्ट होतो. 'परस्य' याने 'छा' या पंचमी निर्देशावरून 'पञ्चमियं परस्स' या सूत्राचा विषय. 'आदेः' याने 'ळ' कार हा एकवर्ण असल्यामुळे अंत्यापवादाने 'आदिस्स' या सूत्रात आदि आणि अंत्य असा भेद न राहता केवळ एकच स्वर असलेल्या स्वराच्या आधी येण्याची प्राप्ती दर्शवतो. येथे हा अभिप्राय आहे की—'छा' या पंचमी निर्देशावरून 'पञ्चमियं परस्स' (१-१५) याने पर शब्दाला प्राप्त होणारे कार्य, एकवर्ण असल्यामुळे 'छट्ठियन्तस्स' (१-१७) याने अंत्य वर्णाला प्राप्त होते आणि 'आदिस्स' (१-१६) याने ते आदि वर्णाला प्राप्त होते. 'आदिभूतच होतो' म्हणजे 'ञ' कार नसतानाही आगम ग्रहणाच्या अनुवृत्तीमुळे आगम होणाऱ्या स्वराचा नाश न करता तो त्याचा आद्य अवयवच बनतो असा अर्थ आहे. 'यवमदनतरलाचागमा' या सूत्राने 'ल' कार करतात, ते 'ल' कार करणे आणि दोघांचे अविशेष वचन अयोग्य आहे हे 'तेसम्पि' इत्यादीने दर्शवले आहे. 'तेसम्पि' म्हणजे कच्चायनांचे देखील. 'अक्खरसञ्ञायं' म्हणजे 'अक्खरापादयो एकचत्तालीसं' या सूत्राने विहित केलेल्या अक्षर संज्ञेमध्ये. अविशेषात 'ल' आणि 'ळ' यांच्यात भिन्नता नसताना, 'पाकटो वा' याने श्रुती आणि लिपीच्या भेदाची प्रत्यक्ष सिद्धता दर्शवली आहे. कारण तेथे श्रोत्रविज्ञानवीथीने (ऐकण्याच्या प्रक्रियेने) 'ल' आणि 'ळ' यांचे वेगवेगळे ग्रहण करणे म्हणजे 'श्रुती' होय, आणि त्या त्या देशवासीयांचे लेखन म्हणजे 'लिपी' होय. त्यांचा भेद श्रोत्र आणि चक्षु विज्ञानाने ग्रहण केला जात असल्यामुळे प्रत्यक्ष सिद्ध आहे. 'छळभिञ्ञा' हे विकल्पाने 'ळ' कार आगम पक्षातील रूप आहे.

47. Tada

४७. तद (तेव्हा / त्या वेळी)

Issa attaṃ nipātanā, dakāro pana ‘‘mayadā sare’’ti (1-44), padantarenātiādīti iminā aññena padena, sādhūni bhavantīti vutti pāṭhassa atthaṃ vattuṃ ‘sādhūni bhavantīti nipātanato’ti āha, tattha kāraṇamāha-‘ya’miccādi, appattassa pāpanampattassa paṭisedho ca nipātanaṃ, tesaṃ idha pāṭhāti tesaṃ tathā icchantānaṃ idhāti nipātassa imasmiṃ tadaminādisutte pāṭhā, uddhassa udūti uddhaṃ khamassāti aññapadatthasamāse uddhaṃkha iti ṭhite uddhaṃsaddassa uduādeso, asa-bhojane iccasmā ‘‘kvacaṇa’ iti (5-41) suttena aṇpaccaye asasaddo nipphajjatīti āha-‘pisitamasanā’ti ‘‘kvacaṇa’’ iti mahiyaṃ [Pg.58] ravatīti ṭhite imināva gaṇanipātanena samāse kate mayūrasaddo nipphajjatīti dassetumāha ‘mahisaddasse’ccādi, assa tadaminādigaṇassa āgatigaṇattā evamaññepīti sambandho, vuttanti pāṭhaseso. Dīghanikāyādīsu pañcasu nikāyesūti–

'इस्स' चा 'अत्तं' हा निपातनाने होतो. 'दकार' तर 'मयदा सरे' (१-४४) या सूत्राने, 'पदान्तरेण' इत्यादी या दुसऱ्या पदाने होतो. 'साधूनि भवन्ति' ही वृत्ती पाठाचा अर्थ सांगण्यासाठी 'साधूनि भवन्तीति निपातनतो' असे म्हटले आहे. त्याचे कारण सांगताना 'य' इत्यादी म्हटले आहे. अप्राप्ताची प्राप्ती आणि प्राप्ताचा प्रतिषेध म्हणजे 'निपातन' होय. 'तेसं इध पाठा' म्हणजे तशी इच्छा करणाऱ्यांचा येथे, या 'तदमिनादि' सूत्रात निपाताचा पाठ असल्यामुळे. 'उद्धस्स उदु' म्हणजे 'उद्धं खमस्स' या अन्यपदार्थ समासात 'उद्धं ख' असे असताना 'उद्धं' शब्दाचा 'उदु' असा आदेश होतो. 'अस-भोजने' या धातूपासून 'क्वचण' (५-४१) या सूत्राने 'अण' प्रत्यय लागून 'अस' शब्द सिद्ध होतो, हे सांगण्यासाठी 'पिसितममना' असे म्हटले आहे. 'क्वचण' या सूत्राने 'महियं रवति' (पृथ्वीवर ओरडतो/आवाज करतो) असे असताना याच गणनिपाताने समास केल्यावर 'मयूर' शब्द सिद्ध होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'महिसद्दस्स' इत्यादी म्हटले आहे. या 'तदमिनादि' गणाचा 'आकृतिगण' असल्यामुळे 'एवमञ्ञेपि' (याचप्रमाणे इतरही) असा संबंध आहे. 'वृत्तं' म्हणजे पाठाचा उर्वरित भाग. 'दीघनिकाय' इत्यादी पाच निकायांमध्ये -

‘‘Dīghamajjhimasaṃyutta, aṅguttarikakhuddakā;

Nikāyā (pañca) gambhīrā, dhammato atthatocime’’ti.

"दीघ (दीर्घ), मज्झिम (मध्यम), संयुत्त (संयुक्त), अङ्गुत्तर (अंगुत्तर) आणि खुद्दक (खुद्दक); हे पाच गंभीर निकाय धर्माच्या आणि अर्थाच्या दृष्टीने आहेत."

Vuttesu dīghāgamādīsu pañcasu nikāyesu, ñātabbāti vaṇṇā gamādidvārena jānitabbā, pañcavidhaṃ pañcappakāraṃ niruttamuccateti sambandho, nibbacanaṃ niruttaṃ, napuṃsake bhāve tto, atthakathanavākya pubbakamuccāraṇamiccattho, tadabhidhāyi satthamapyabhidhāne-bhidheyyo pacārā tadatthatāya vā niruttamuccate, vuttanirutti lakkhaṇena…pe… veditabbāti iminā niruttasatthe ye saddā paṭipadaṃ nipphādiyanti tesamidaṃ sāmaññena nipphādananti dīpeti, dvāre niyutto dovārikoti ettha ṇike dakāravakārānaṃ majjhe okārāgamo, hiṃsismāti ‘hiṃsa-hiṃsāya’ miccasmā, appaccayeti ‘‘sāvakārakesva ghaṇghakā’’ti (5-44) appaccaye, nijakoti ettha jakārassa yakāre niyako. Atha vaṇṇavikāroti vuttattā javaṇṇassa yādese niyakādayo tāva sijjhantu, susānādayo kathaṃ chavapadādivikārattā susānādīnanti āha ‘padavikāropi’ccādi. Aññathā vaṇṇasamudāyādesassa visuṃgahaṇe chabbitopattiyā ‘pañcavidhaṃ nirutta’nti saṅkhyāniyamo na yujjeyyāti bhāvo. Yogo sambandho, tathāhiccādinā dhātussa atthātisayena yogampākaṭīkaroti, ravanakiriyāti sambandhoti kekāyitānyasaddanakiriyābhisambandho. Mayūroti ettha ravati mayūrarāve eva vattate, na sāmaññena ravanakiriyāmatteti bhāvo.

सांगितलेल्या दीघागम (दीर्घनिकाय) इत्यादी पाच निकायांमध्ये, 'ञातब्बा' म्हणजे वर्णागम इत्यादींच्या द्वारे जाणले पाहिजे. 'पंचविधं' म्हणजे पाच प्रकारच्या 'निरुत्त' (निरुक्ती) चे उच्चारण केले जाते, असा संबंध आहे. 'निब्बचनं' (व्युत्पत्ती) म्हणजे 'निरुत्त' होय. नपुंसकलिंगी भाववाचकात 'त' प्रत्यय लागतो. अर्थ सांगणाऱ्या वाक्याच्या आधी उच्चारण करणे असा याचा अर्थ आहे. त्याचे प्रतिपादन करणारे शास्त्र देखील अभिधान-अभिधेय उपचाराने किंवा तदर्थतेमुळे 'निरुत्त' म्हटले जाते. 'वृत्त निरुत्तीच्या लक्षणाने...पे... वेदितब्बा' याद्वारे निरुक्त शास्त्रामध्ये जे शब्द प्रत्येक पदाने सिद्ध केले जातात, त्यांचे हे सामान्यपणे सिद्ध करणे आहे, असे स्पष्ट होते. 'द्वारे नियुक्तो दोवारिको' (द्वारात नियुक्त तो द्वारपाल) येथे 'णिक' प्रत्यय लागताना 'द' आणि 'व' काराच्या मध्ये 'ओ' काराचा आगम होतो. 'हिंसिस्मा' म्हणजे 'हिंस-हिंसाया' या धातूपासून, 'अ' प्रत्यय लागताना 'सावकारकेस्व घंघका' (५-४४) या सूत्राने 'अ' प्रत्यय होतो. 'निजको' येथे 'ज' काराचा 'य' कार झाल्यावर 'नियको' होतो. आता 'वर्णविकार' असे म्हटल्यामुळे 'ज' वर्णाचा 'य' आदेश झाल्यावर 'नियक' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 'सुसान' (स्मशान) इत्यादी शब्द शवपदादींच्या विकाराने कसे सिद्ध होतात, हे सांगण्यासाठी 'पदविकारोपि' इत्यादी म्हटले आहे. अन्यथा, वर्णसमुदायाच्या आदेशाचे स्वतंत्र ग्रहण केल्यास सहा प्रकार प्राप्त होतील आणि 'पंचविधं निरुत्तं' हा संख्यानियम योग्य ठरणार नाही, असा भाव आहे. 'योगो' म्हणजे संबंध. 'तथाहि' इत्यादींनी धातूच्या अर्थाच्या अतिशयाने संबंध स्पष्ट होतो. 'रवनक्रिया' हा संबंध म्हणजे केकारव इत्यादी शब्दांच्या क्रियेचा संबंध होय. 'मयूर' येथे 'रवती' (ओरडतो) हा शब्द मयूराच्या आवाजासाठीच वापरला जातो, सामान्यपणे केवळ ओरडण्याच्या क्रियेसाठी नाही, असा भाव आहे.

48. Tava

४८. तव (तुझे)

Vaṇṇamattasse vāti vaṇṇasāmaññasseva, mattasaddo ettha sāmañña vacano. Yakārassaca cādesoti sambandho, dayakārānaṃ jattantissa [Pg.59] iminā, yassa ‘‘vaggalasehi te’’ti (1-49) jattaṃ, attānamadhikicca pavattanti atthe asaṅkhyasamāso.

'वण्णमत्तस्सेव' म्हणजे वर्णसामान्याचाच. 'मत्त' शब्द येथे सामान्यवाचक आहे. 'यकारस्य च चादेशो' (यकाराचा 'च' आदेश) असा संबंध आहे. 'द' आणि 'य' काराचा 'ज' भाव होतो या सूत्राने. 'य' चा 'वग्गलसेहि ते' (१-४९) या सूत्राने 'ज' भाव होतो. 'अत्तानमधिकिच्च पवत्तन्ति' (स्वतःला अधिकृत करून प्रवृत्त होतात) या अर्थी असंख्या समास होतो.

49. Vagga

४९. वर्ग

Yantaṃ saddānaṃ niccasambandhittepi pakkantavisayattā taṃsaddo yaṃsaddaṃ nāpekkhatetyāha-‘teti anantara’iccādi, taṃ saddo hi pakkanta visayo tathā pasiddhavisayo anubhūtavisayo ca yaṃsaddaṃ nāpekkhate, yathā ceso yaṃsaddannā pekkhate, taṃ sabbaṃ mahāsāminādhikāyaṃ subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ–

'यत्' आणि 'तत्' शब्दांचा नित्य संबंध असला तरी, प्रक्रांत विषय असल्यामुळे 'तत्' शब्द 'यत्' शब्दाची अपेक्षा करत नाही, म्हणून 'तेति अनन्तर' इत्यादी म्हटले आहे. कारण 'तत्' शब्द प्रक्रांत विषय, तसेच प्रसिद्ध विषय आणि अनुभूत विषय असताना 'यत्' शब्दाची अपेक्षा करत नाही. ज्याप्रमाणे हा 'यत्' शब्दाची अपेक्षा करत नाही, ते सर्व महास्वामींनी लिहिलेल्या सुबोधालंकार टीकेमध्ये -

Munindacandasañjāta, hāsacandanalimpitā;

Pallavādhavalātasse, veko nādharapallavoti (122).

"मुनींद्ररूपी चंद्रापासून उत्पन्न झालेल्या हास्यरूपी चंदनाने लिप्त असलेली, तिची ती अधरपल्लव..." (१२२)

Etissā gāthāya amhehi vitthāritanayena gahetabbaṃ, yathā rahanti sakammākammadhātūnamanurūpaṃ.

या गाथेचा अर्थ आमच्याद्वारे सविस्तरपणे सांगितलेल्या पद्धतीने ग्रहण करावा, ज्याप्रमाणे स्वकर्म आणि अकर्मक धातूंच्या अनुरूप योग्य असेल.

50. Vevā

५०. वेवा

Kiñcāpīdaṃ vikappanatthaṃ katanti heṭṭhimena ni(nnāna)ttaṃ viññāyati, tathāpi iminā vākārena vikappova, heṭṭhime pana kvacādhikārā hakārantadhātuto dhyaṇpaccaye mehyaṃ, dohyaṃ sinehyaṃ, lehyantipi bhavatveva.

जरी हे विकल्पाच्या अर्थाने केले असले तरी खालच्या सूत्राने नानात्व (भिन्नता) समजते, तरीही या 'वा' काराने विकल्पच होतो. परंतु खालच्या सूत्रात 'क्वचि' अधिकाराने 'ह'कारान्त धातूपासून 'ध्यण्' प्रत्यय लागल्यावर 'मेह्यं', 'दोह्यं', 'सिनेह्यं', 'लेह्यं' असे देखील होतेच.

53. Saṃyo

५३. संयो (संयोग)

Vattuno-ttappadhānattamattavacasīti niyatāvayavavācino upādānāti vuttamanekatthattepyādisaddassa, ādiyatītyādīti kammasā dhanocāyamādisaddo, soyamattho sumaṅgalappasādaniyā khuddasikkhā ṭīkāya‘ādito upasampannā’ti ettha amhehi vuttanayena veditabbo, saṃyujjatīti saṃyogo-ekatrāvaṭṭhitabyañjanā.

'वत्तुरो-त्तप्पधानत्तमत्तवचसी' म्हणजे नियत अवयववाचक शब्दांचे ग्रहण केल्यामुळे 'आदि' शब्दाचे अनेक अर्थ असले तरी, 'आदियतीति आदि' (ज्यापासून सुरुवात होते तो आदि) हा कर्मसाधन 'आदि' शब्द आहे. हाच अर्थ सुमंगलप्रसादनी नामक खुद्दसिक्खा टीकेमध्ये 'आदितो उपसंपन्ना' येथे आमच्याद्वारे सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. 'संयुज्जतीति संयोगो' (जे एकत्र जोडले जातात तो संयोग) - एकत्र असलेले व्यंजन होय.

54. Vicchā

५४. विच्छा (वीप्सा)

Yaṃvattateti vuttivacanaṃ nikkhipitvā tassa atthaṃ vattumārabhate ‘sambhavāpekkhāye’ccādi, yaṃvattateti ca sutte avijjamānepi gammamānatthassa [Pg.60] saddassa payogampati kāmacāroti vuttiyaṃ vuttaṃ, yasaddassāniyamatthavuttittepi padavākyato nāññaṃ sambhavati vicchāyamābhikkhaññe ca vattamānanti āha ‘sambhavāpekkhāyapadaṃ vākyaṃvā’ti, sambhavatīti sambhavo-padaṃ vākyaṃ vā, tasmiṃ apekkhāya padaṃ vākyaṃ vā vattateti sambandho, vattateti vicchāyamābhiññe cātthe vattate, nanu padassa vākyassa vā visuṃyeva dabbādayo atthā, taṃ kathamida metasmiṃ vattudhamme kiriyādhamme ca vicchābhikkhaññatthe vattateti anuyogaṃ sandhāyāha-‘visayabhāvenā’tiādi, vicchāya vattudhammassa kiriyādhammassa cābhikkhaññassa visayo padaṃ vākyaṃ vā… anaññatthavuttivasena tatthappavattiyā, taṃ vasenaca, abhidhāyakattena ceti gocarattena pakāsakattena cāti attho, yaṃvattateti ajjhāhaṭassa yanti paṭhamantassa vibhattivipariṇāmaṃ dasseti (tassāti) ādinā, iminā idaṃ dīpeti ‘‘yajjapi ‘vicchābhikkhaññesvi’ tyatra chaṭṭhīnoccārīyate, tathāpi chaṭṭhīpasiddhi hoteva, kathaṃ dve iccādesaniddesā ādeso ca sambandhīnamapekkhate, ‘vicchābhikkhaññesū’ti cātthaniddeso, na cātthassādesena sambandho upapajjate, tasmā vicchābhikkhaññesu yaṃ padaṃ vākyaṃ vā vattate tassa dve bhavanticcevaṃ chaṭṭhīyattho sakkā vattu’’nti, dve rūpāni hontīti dassitaṃ hotīti sambandho, saddarūpe saṅkhyayyeti dutiyā bahuvacanantaṃ paṭipādayamānoti ettha paṭipādanakiriyāya sambandhenopadiṭṭhaṃ, ‘‘vākyantaraṭṭhopi saddo tadaññasmimpi sambandhamupayātī’’ti dvisaddoti idaṃ upari vākyadvayepyupayujjati ‘dvisaddo vutto, dvisaddo na sarūpappadhāno’ti, atha sarūpappadhāno kasmā na vuttoti āha-‘bahuvacanena niddesā’ti, atha dveti sāmaññena vuttattā padavākyānaṃ ṭhāne dvibbacanaṃ vā siyā, tānevā vattantīti dvippayogo vā, tathā sati ‘yaṃvattate tassā’ti kasmā paṭhamameva nissāya vuttiyaṃ vivaraṇaṃ katanti āha-‘evañcā’tiādi, idāni dvippayogapakkhassa sadosattā agahitabhāvaṃ dassetumāha-‘yadātvi’ tyādi, tusaddo pubbasmā pakkhā visesassa padassako, tattha hi dve saddarūpānyādisīyante[Pg.61], iha tu sova saddo dvirāvattate, āvuttī saṅkhyeyyāti evaṃ maññate ‘‘dvisaddo-yaṃ ‘‘ādasahi saṅkhyā saṅkhyeyye vattante’’ti vacanato saṅkhyeyyavacano, tasmeha saṅkhyeyyaṃ saddarūpaṃ vā siyā āvutti vā, iccapi niddeso tadubhayamapekkhiya napuṃsakaliṅgena vā siyā itthiliṅgena vā, tattha yadā napuṃsakaliṅgena niddeso, tadā saddarūpāni saṅkhyeyyāni bhavanti, yadā tu itthiliṅgena, tadā saddassāvuttī uccāraṇalakkhaṇā kiriyā saṅkhyeyā bhavanti, tato cettha āvuttīapi saṅkhyeyā hontī’’ti, tadā dvippayogo dvibbavacananti esa pakkhoti ayamettha bhāvo’’ yadā dve āvuttiyo vidhīyante tadā dvippayogo dvibbacanante sopekkho, (atra ṭhānyādesabhāvo natthi) āvutti hi kiriyā, tassā ceha saddo sādhanaṃ, na ca kiriyāya sādhanassa ca ṭhānyādesabhāvo upapajjate, tasmā yadāvuttī vidhīyante, tadā dippayogo dvibbacanante-so pakkho bhavatī’’ti, ayampi pakkho pāṇinīyehi pariggahīto, tadayuttaṃ dosaduṭṭhattāti sandassayamāha-‘so pane’tyādi, te hi dutiyampi pakkhamabbhupagamma upacāramattato bhedo, vatthutotvabhedo vāti ponopuññena taṃ sādhenti. Kathampana sadosattaṃ yenāyaṃ na gahitotyāha- ‘tathāhi’ccādi, ṇyo nasiyāti ‘‘tassa bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyya ṇiya ṇiyā’’ti (4-59) bhāve vidhīyamāno ṇyo dvippayogapakkhe saddabhedasabbhāvā puna puneti samudāyasabhāvato punapuna bhāvoti atthe punapuna samudāyato na bhaveyyāti attho, na kevalaṃ ṇyova, atha kho ekapadantogadhānaṃ sarānaṃ sarānamādibhūtassukārassa bhavanto okāropi ‘‘sarānamādissā yuvaṇṇassā eo ṇānubandhe’’ti (4-124) na siyā, ‘‘manādyāpādīnamomaye ca ‘‘iti (3-59) okāro pana pakkhadvayepi hoteva… uttarapadassa nimittabhāvena gahitattā, pubbapakkhepi hi dve saddarūpānyevādisīyanteti hoteva pada bhedo, vakkhati hi ‘satīpi attagate bhede’ti. Nanu āvuttidhammabheda saddassupacarito bhedo, sarūpato tvabhedova, aññathā āvuttiyeva [Pg.62] na siyā, ekassa hi vatthuno āvutti hoticcāha‘nāntarene’ccādi, aññatheti upacarito bhedo na sabhāvatoti ce, kāriyambhavatīti evi na sakkā vattunti sambandho, sabhāvato tvabhedo vāti upacārābhāvena vatthuto vijjamānabhedamavadhārayati, aññathāti yadi bhedo siyā, āvuttiyeva na siyāti etthāyamadhippāyo ‘‘yadi sabhāvatova bhedo bhinnassa pana kathamāvutti siyā’’ti, ṭhānisadisattāti ‘‘ṭhānīviyādeso’’ti paribhāsamupalakkheti.

‘यंवत्तते’ (जे वर्तते) हे वृत्तीचे वचन बाजूला ठेवून, त्याचा अर्थ सांगण्यास ‘संभवापेक्षा’ (संभवाची अपेक्षा ठेवून) इत्यादी शब्दांनी सुरुवात करतात. आणि ‘यंवत्तते’ हे सूत्रात विद्यमान नसले तरी, समजल्या जाणाऱ्या अर्थाच्या शब्दाच्या प्रयोगाबाबत स्वेच्छाचार (कामचार) असतो, असे वृत्तीमध्ये म्हटले आहे. ‘य’ या शब्दाचा अनियम अर्थात वापर होत असला तरी, पद आणि वाक्याव्यतिरिक्त इतर काही संभवत नाही, आणि वीप्सा (पुनरावृत्ती) व आभीक्ष्ण्य (वारंवारता) यामध्ये वर्तमान असताना, म्हणून म्हटले आहे - ‘संभवाच्या अपेक्षेने पद किंवा वाक्य’. ‘संभवते’ तो संभव - म्हणजे पद किंवा वाक्य; त्यामध्ये अपेक्षा ठेवून पद किंवा वाक्य वर्तते (अस्तित्वात येते), असा संबंध आहे. ‘वर्तते’ म्हणजे वीप्सा आणि आभीक्ष्ण्य या अर्थांमध्ये वर्तते. शंका: पद किंवा वाक्याचे द्रव्य इत्यादी अर्थ तर वेगवेगळेच असतात, मग ते या वस्तूधर्मात आणि क्रियाधर्मात वीप्सा व आभीक्ष्ण्य अर्थांमध्ये कसे वर्ततात? या प्रश्नाचा विचार करून म्हणतात - ‘विषयभावाने’ इत्यादी. वीप्सेचा वस्तूधर्म आणि आभीक्ष्ण्याचा क्रियाधर्म यांचा विषय म्हणजे पद किंवा वाक्य होय... इतर अर्थात प्रवृत्ती न होता तिथेच प्रवृत्त होण्यामुळे, आणि त्याच्या प्रभावाने, अभिधायकत्वामुळे (वाचकत्वामुळे) म्हणजेच विषयत्वामुळे आणि प्रकाशकत्वामुळे, असा अर्थ आहे. ‘यंवत्तते’ यामध्ये अध्याहृत असलेल्या ‘यं’ या प्रथमांत पदाचा विभक्ती-विपरिणाम (विभक्ती बदल) ‘तस्स’ (त्याचे) इत्यादी शब्दांनी दाखवतात. याने हे स्पष्ट करतात की, “जरी ‘विच्छाभिक्खञ्ञेसु’ (वीप्सा आणि आभीक्ष्ण्य यामध्ये) येथे षष्ठी विभक्ती उच्चारली जात नसली, तरी षष्ठीची सिद्धी होतेच.” कसे? ‘द्वे’ (दोन) असा आदेशाचा निर्देश आणि आदेश हा संबंधितांची अपेक्षा करतो, आणि ‘विच्छाभिक्खञ्ञेसु’ हा अर्थाचा निर्देश आहे. अर्थाचा आदेशाशी संबंध जुळत नाही. म्हणून, वीप्सा आणि आभीक्ष्ण्य यामध्ये जे पद किंवा वाक्य वर्तते, त्याचे ‘दोन’ (द्वित्व) होतात, अशा प्रकारे षष्ठीचा अर्थ सांगता येणे शक्य आहे. ‘दोन रूपे होतात’ हे दर्शविले जाते, असा संबंध आहे. ‘शब्दरूपात संख्या मोजली जाते’ असे सांगताना, येथे द्वितीया बहुवचनांत पदाचे प्रतिपादन करणाऱ्या प्रतिपादन-क्रियेशी असलेल्या संबंधाने उपदेश केला आहे. “दुसऱ्या वाक्यात असलेला शब्द देखील त्याव्यतिरिक्त इतर शब्दाशी संबंध पावतो”, म्हणून ‘द्वि-शब्द’ (दिसद्दो) हे पुढील दोन्ही वाक्यांमध्ये लागू होते - ‘द्वि-शब्द म्हटला आहे, द्वि-शब्द हा स्वरूपप्रधान नाही’. मग तो स्वरूपप्रधान का म्हटला नाही? तर म्हणतात - ‘बहुवचनाने निर्देश केल्यामुळे’. आता, ‘द्वे’ (दोन) असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे पद आणि वाक्यांच्या स्थानी द्वित्व (द्विर्वचन) व्हावे, किंवा त्यांचीच पुनरावृत्ती होते म्हणून द्विपयोग (दोनदा प्रयोग) व्हावा. तसे असल्यास, ‘जे वर्तते त्याचे’ (यंवत्तते तस्स) असे आधीच आधार घेऊन वृत्तीमध्ये विवरण का केले? म्हणून म्हणतात - ‘एवंच’ (आणि अशा प्रकारे) इत्यादी. आता, द्विप्रयोगाचा पक्ष सदोष असल्यामुळे तो स्वीकारला न गेल्याचे दाखवण्यासाठी म्हणतात - ‘यदा तु’ (पण जेव्हा) इत्यादी. ‘तु’ हा शब्द पूर्व पक्षापेक्षा विशेष दर्शवणारा आहे; कारण तिथे दोन शब्दरूपे आदेश म्हणून घेतली जातात, पण येथे तोच शब्द दोनदा आवर्तित (पुनरावृत्ती) होतो. ‘आवृत्ती ही संख्या मोजण्यायोग्य आहे’ असे मानतात. “संख्यावाचक शब्द संख्यैयाच्या (मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूच्या) अर्थात वर्ततात” या वचनानुसार हा ‘द्वि-शब्द’ संख्यैयवाचक आहे. त्यामध्ये संख्यैय हे शब्दरूप असावे किंवा आवृत्ती असावी. अशा प्रकारे निर्देश त्या दोन्हीची अपेक्षा करून नपुंसकलिंगात किंवा स्त्रीलिंगात असावा. त्यापैकी जेव्हा नपुंसकलिंगात निर्देश असतो, तेव्हा शब्दरूपे संख्यैय (मोजण्यायोग्य) असतात. पण जेव्हा स्त्रीलिंगात निर्देश असतो, तेव्हा शब्दाची आवृत्ती ही उच्चारण-लक्षणाची क्रिया संख्यैय असते. त्यामुळे येथे आवृत्ती देखील संख्यैय होते. तेव्हा ‘द्विप्रयोग’ आणि ‘द्विवचन’ हा पक्ष होतो, असा येथे भाव आहे. जेव्हा दोन आवृत्ती विहित केल्या जातात, तेव्हा द्विपयोग आणि द्विवचनाच्या शेवटी तो सापेक्षित असतो (येथे स्थानी-आदेश भाव नाही). आवृत्ती ही क्रिया आहे, आणि शब्द हे तिचे साधन आहे. क्रिया आणि साधन यांच्यात स्थानी-आदेश भाव जुळत नाही. म्हणून जेव्हा आवृत्ती विहित केली जाते, तेव्हा द्विपयोग आणि द्विवचनाच्या शेवटी तो पक्ष होतो. हा पक्ष पाणिनीयांनी (पाणिनीच्या अनुयायांनी) देखील स्वीकारला आहे. परंतु तो दोषाने दूषित असल्यामुळे अयोग्य आहे, हे दाखवण्यासाठी म्हणतात - ‘सो पन’ (परंतु तो) इत्यादी. कारण ते दुसऱ्या पक्षाचाही स्वीकार करून, केवळ उपचाराने (औपचारिकदृष्ट्या) भेद आहे, परंतु वस्तूच्या दृष्टीने अभेद आहे, असे वारंवार सिद्ध करतात. पण हा पक्ष सदोष कसा, ज्यामुळे हा स्वीकारला गेला नाही? म्हणून म्हणतात - ‘तथाहि’ (तसेच) इत्यादी. ‘ण्य’ प्रत्यय होणार नाही - “तस्स भावकम्मेसु त्त ता त्तन ण्य णेय्य णिय णिया” (४-५९) या सूत्राने भाव अर्थात विहित केलेला ‘ण्य’ प्रत्यय, द्विप्रयोग पक्षामध्ये शब्दभेद अस्तित्वात असल्यामुळे, ‘पुन्हा पुन्हा’ अशा समुदाय-स्वभावामुळे ‘पुन्हा पुन्हा होणे’ या अर्थात पुन्हा पुन्हा समुदायापासून होणार नाही, असा अर्थ आहे. केवळ ‘ण्य’ प्रत्ययच नाही, तर एका पदात समाविष्ट असलेल्या स्वरांपैकी आदिभूत ‘उ’ काराचा होणारा ‘ओ’ कार देखील “सरानामादिस्सा युवण्णस्सा एओ णानुबंधे” (४-१२४) या सूत्राने होणार नाही. परंतु “मनाद्यापादीनमोमये च” (३-५९) या सूत्राने होणारा ‘ओ’ कार दोन्ही पक्षांमध्ये होतोच... कारण उत्तरपदाला निमित्त मानून ग्रहण केले गेले आहे. पूर्व पक्षामध्ये देखील दोन शब्दरूपेच आदेश म्हणून घेतली जातात, त्यामुळे पदभेद होतोच. पुढे म्हणणारच आहेत - ‘स्वतःमध्ये भेद असतानाही’. शंका: आवृत्तीधर्माच्या भेदाने शब्दाचा भेद हा उपचारित (औपचारिक) आहे, परंतु स्वरूपाने तो अभेदच आहे. अन्यथा आवृत्तीच होणार नाही, कारण एकाच वस्तूची आवृत्ती होते. म्हणून म्हणतात - ‘नान्तरेन’ (त्याशिवाय नाही) इत्यादी. ‘अन्यथा’ म्हणजे जर भेद उपचारित असेल, स्वाभाविक नसेल, तर कार्य होते असे म्हणता येणार नाही, असा संबंध आहे. ‘स्वभावतः तर अभेद’ असे म्हणून उपचाराच्या अभावाने वस्तूमध्ये असलेला भेद निश्चित करतात. ‘अन्यथा’ म्हणजे जर भेद असेल, तर आवृत्तीच होणार नाही, येथे असा अभिप्राय आहे की - “जर स्वभावतःच भेद असेल, तर भिन्न असलेल्याची आवृत्ती कशी होईल?” ‘स्थानीसदृशत्वामुळे’ हे “स्थानीप्रमाणे आदेश असतो” या परिभाषेचे लक्षण दर्शवते.

Kiriyāyātiādīsu sahatthe tatiyā… kiriyādīhi dabbādyatthānaṃ vattu byāpanicchāpavattito, desādīti ( ) ādisaddena kālāvatthādiṃ saṅgaṇhāti, nānākārayuttameva bhinnaṃ nāma hotīti āha-‘anekappakārayutte’ti, bahuvacananiddesato vuttaṃ hotīti sambandho, tenāti yena bahuvacananiddesena sakiṃ byāpanicchā jotīyati tena karaṇabhūtena hetubhūtena vā, kamena byāpitumicchāyaṃ jātiādīnañca byāpitumicchāyanti sambandho, tattha ayañca gāmo ramaṇīyo ayañca gāmo ramaṇīyoti kamena byāpitumicchā, ettha kiñcāpi ramaṇīyaguṇena gāmadabbayogo atthi, tathāpi gāmānaṃ guṇena yogo, sabbo gāmo ramaṇīyoti bāhullena, natthi sākallena byāpitumiṭṭhattanti sakalabyāpanicchāyābhāvoti na dvibbacanaṃ, evamupari yojetvā attho daṭṭhabbo, sampanno yavoti sampannaguṇena yavajātiyā byāpitumicchā, ekatthā jāti, anekattha nissayā vicchā, sobhanaṃ dhavakhadiranti sobhanaguṇena dhavādidabbānaṃ byāpitumicchā, atthasaddenettha dabbādayo vattumiṭṭhāti āha-‘dabbaguṇakiriyālakkhaṇe’ti, visaddo panettha byāpanatthoti āha-‘byāpituṃ sambandhitu’nti, sāti vicchā, vattudhammoti ‘rukkhaṃrukkha’miccādikaṃ yo vadati, tassa vattuno dhammo… icchālakkhaṇassa dhammassa tappaṭibaddhattā[Pg.63], saddoti rukkhamiccādiko, tassa saddassa yaṃ rūpaṃ atta bhāvo, tameva paccāsatyā ‘‘sutānumitesu sutasambandhova balavā’’ti vicchā bhikkhaññesu vattamānassa sutasseva tassa rūpassa paccāsannabhāvato dvisaṅkhyā yuttaṃ dvisaṅkhātāya saṅkhyāya ‘rukkhaṃ rukkha’miccevaṃ yuttaṃ atidisīyate sutte dveiccanena, dvibbacanasseva hi dvisaṅkhyāyuttatā, atha katamekavacanantassa dvibbacanaṃ, tathāhi sabbeyevetettha vicchāyaṃ dvittehyabhidhayanteti bahattā bahuvacanaṃ pappoti, ekavacanantu na sijjhati ‘rukkhaṃ rukkhaṃ siñcatī’ti ekatthābhidhānabhinnasabbarukkhappatītīti kathamekavacanantassa dvibbavacanantī āsaṅkiyāha-‘tatthe’ccādi, atthasāmatthiyāti ‘bahuvacanantappayogehi’ccādinā vakkhamānanayena bahuvacanantappayogeneva vicchātthajotanato na tattha dvībbacanaṃ siyā, bhavitabbañca dvibbacane (na, e) kavacanattamantarena na cātthi dvibbacanāvakā soti patīti balāvagato yo-ttho, tassa atthassa aññathānupapattilakkhaṇaṃ sāmatthiyaṃ atthasāmatthiyaṃ, atthasāmatthiyā ekavacanantassa dvībbacananti sambandhā, kiriyādiyoganti kiriyāguṇādi sambandho, mantvāti byāpitumicchāyantīmassa pubbakiriyāvacanaṃ, abhisaṃharitvāti ekatokatvā. Saddassa tādisatthapaccāyakatte sāmatthiyaṃ saddasatti. Yugapadādhikaraṇatāyaṃ sahavacanicchāyaṃ bahuvacanappavattiyeva, na tattha dvibbacananti dassetumāha-‘atoyeve’ccādi, ato yevāti bahuvacanantassa saddasattiyā vicchājotanato dvibbacanābhāvāyeva, evamaññate- ‘idha pana yogapajjaṃ duvidhaṃ saddayogapajjaṃ atthayogapajjañca, tattha kiñci sātthakānaṃ saddayogapajjamatthayoga pajjaṃ na sambhavatīti, yugapadi adhikaraṇaṃ dhavādi attho yassa sodhavakhadirapalāsasaddo yugapadādhikaraṇo, tassa bhāvo tathā, tassañca sati, saddayogapajjamantarena bhinnatthānamekasaddavacanīyāna mekato papatti atthayogapajjaṃ, taṃ sahavacanicchāyanti iminā dassitanti tassaṃ sahavacanicchāyañca sati, sobhanā dhavakhadirapalāsā sobhanā rukkhāti sobhanaguṇayogepi bahuvacaneneva vicchājotanato [Pg.64] dvibbacanābhāvoti, sobhanaṃ dhavakhadiranti pana satīpi saddayogapajje samāhārattā natthatthayogapajja nti ekavacanantattā dvittappasaṅgepi sobhanaṃ dhavakhadiranti saddānaṃ sakiṃ byāpanicchāyābhāvā na dvibbacananti heṭṭhā vuttaṃ.

"क्रियायाति" इत्यादींमध्ये 'सह' (सोबत) या अर्थात तृतीया विभक्ती आहे... क्रिया इत्यादींद्वारे द्रव्य इत्यादी अर्थांच्या वस्तूंच्या व्यापण्याच्या इच्छेच्या (ब्यापिनिच्छा) प्रवृत्तीमुळे, 'देशादी' इत्यादींमधील 'आदि' शब्दाने काळ, अवस्था इत्यादींचा संग्रह होतो. विविध आकारांनी युक्त असणाऱ्यालाच 'भिन्न' (वेगळे) म्हटले जाते, म्हणून 'अनेकप्पकारयुत्ते' (अनेक प्रकारांनी युक्त) असे म्हटले आहे. "बहुवचनाच्या निर्देशामुळे म्हटले आहे" असा संबंध आहे. "तेन" (त्याच्याद्वारे) म्हणजे ज्या बहुवचन निर्देशाद्वारे एकदाच व्यापण्याची इच्छा (सकिं ब्यापिनिच्छा) प्रकाशित होते, त्या करणभूत किंवा हेतूभूत असलेल्या (निर्देशा)द्वारे. "क्रमाने व्यापण्याच्या इच्छेमध्ये आणि जाती इत्यादींना व्यापण्याच्या इच्छेमध्ये" असा संबंध आहे. त्यात, "हाही गाव रमणीय आहे आणि हाही गाव रमणीय आहे" ही क्रमाने व्यापण्याची इच्छा आहे. येथे जरी रमणीय गुणाशी गाव-द्रव्याचा संबंध आहे, तरीही गावांचा गुणाशी संबंध "सर्व गाव रमणीय आहे" अशा बहुतांश (बाहुळ्ळेन) रूपाने आहे; संपूर्णपणे (साकळ्ळेन) व्यापण्याची इच्छा नसल्यामुळे, संपूर्ण व्यापण्याच्या इच्छेचा अभाव (सकल ब्यापिनिच्छा अभाव) असल्याने द्वित्व (द्विब्वचन) होत नाही. याचप्रमाणे पुढेही योजना करून अर्थ समजून घ्यावा. "यव (जव) समृद्ध आहे" ही समृद्धीच्या गुणाने यव-जातीला व्यापण्याची इच्छा आहे. जाती ही एका ठिकाणी राहणारी असते, तर वीप्सा (विच्छा) ही अनेक आश्रयांवर अवलंबून असणारी असते. "धव आणि खदिर सुंदर आहेत" ही सौंदर्य गुणाने धव इत्यादी द्रव्यांना व्यापण्याची इच्छा आहे. येथे 'अत्थ' (अर्थ) शब्दाने द्रव्य इत्यादी सांगण्याची इच्छा आहे, म्हणून 'दब्बगुणकिरियालक्खणे' (द्रव्य, गुण आणि क्रिया यांनी लक्षित) असे म्हटले आहे. येथे 'वि' हा शब्द व्यापण्याच्या अर्थात आहे, म्हणून 'व्यापण्यासाठी, संबंध जोडण्यासाठी' (ब्यापितुं सम्बन्धितुं) असे म्हटले आहे. "सा" (ती) म्हणजे वीप्सा (विच्छा). "वत्तुधम्मो" (वक्त्याचा धर्म) म्हणजे जो "वृक्ष वृक्ष" (रुक्खं रुक्खं) इत्यादी बोलतो, त्या वक्त्याचा धर्म... इच्छा-लक्षण असलेल्या धर्माशी तो बद्ध असल्यामुळे. "सद्द" (शब्द) म्हणजे 'रुक्ख' (वृक्ष) इत्यादी; त्या शब्दाचे जे रूप किंवा स्वरूप आहे, त्यालाच सामीप्याने "ऐकलेल्या आणि अनुमान केलेल्या गोष्टींमध्ये ऐकलेल्याचा संबंधच बलवान असतो" या न्यायाने, वीप्सा (विच्छा) इत्यादींमध्ये वर्तमान असलेल्या ऐकलेल्या शब्दाच्या रूपाच्या अत्यंत सामीप्यामुळे, दोन या संख्येशी युक्त असलेल्या 'रुक्खं रुक्खं' अशा रूपाला सूत्रातील 'द्वे' या शब्दाने अतिदेश केला जातो. कारण दोन संख्येशी युक्त असणे हे द्वित्वाचेच (द्विब्वचन) लक्षण आहे. आता, एकवचनान्त शब्दाचे द्वित्व कसे होते? कारण येथे वीप्सेमध्ये सर्वच द्वित्वाने सांगितले जात असल्याने, बहुत्वामुळे बहुवचन प्राप्त होते, परंतु एकवचन सिद्ध होत नाही. "तो प्रत्येक वृक्षाला (रुक्खं रुक्खं) सिंचन करतो" यामध्ये एकाच अर्थाच्या अभिधानाने भिन्न असलेल्या सर्व वृक्षांची प्रचिती होते, तर मग एकवचनान्त शब्दाचे द्वित्व कसे होते? अशी शंका घेऊन "तत्थ" इत्यादी म्हटले आहे. "अर्थसामर्थ्यामुळे" (अत्थसामत्थिया) म्हणजे 'बहुवचनान्त प्रयोगांद्वारे' इत्यादी पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने बहुवचनान्त प्रयोगानेच वीप्सेचा अर्थ प्रकाशित होत असल्यामुळे तेथे द्वित्व होणार नाही. आणि द्वित्व तर झालेच पाहिजे, आणि एकवचनान्त असल्याशिवाय द्वित्वाला वाव (अवकाश) नाही, अशा प्रचितीच्या बलाने समजल्या जाणाऱ्या अर्थाची 'अन्यथा अनुपपत्ती' हे लक्षण असणारे जे सामर्थ्य, तेच 'अर्थसामर्थ्य' (अत्थसामत्थिय) होय. "अर्थसामर्थ्यामुळे एकवचनान्त शब्दाचे द्वित्व होते" असा संबंध आहे. "क्रियादियोग" म्हणजे क्रिया, गुण इत्यादींचा संबंध. "मन्त्वा" (मानून) हे "व्यापण्याच्या इच्छेमध्ये" (ब्यापितुमिच्छायं) याचे पूर्वक्रियावाचक रूप आहे. "अभिसंहरित्वा" (एकत्र करून) म्हणजे एकत्र करून. शब्दाची तशा प्रकारचा अर्थ समजवून देण्याची जी क्षमता असते, ती 'शब्दशक्ती' (सद्दसत्ति) होय. युगपदाधिकरणतेमध्ये (एकत्र निर्देशात) एकत्र बोलण्याच्या इच्छेमध्ये (सहवचनिच्छा) बहुवचनाचीच प्रवृत्ती होते, तेथे द्वित्व होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी "अतो येव" इत्यादी म्हटले आहे. "अतो येव" (त्यामुळेच) म्हणजे बहुवचनान्त शब्दाच्या शब्दशक्तीनेच वीप्सा प्रकाशित होत असल्यामुळे द्वित्वाचा अभावच असतो. असे मानले जाते - "परंतु येथे यौगपद्य (एकत्र असणे) दोन प्रकारचे आहे: शब्द-यौगपद्य (सद्दयोगपज्ज) आणि अर्थ-यौगपद्य (अत्थयोगपज्ज). त्यात काही सार्थ शब्दांचे शब्द-यौगपद्य संभवते, पण अर्थ-यौगपद्य संभवत नाही. ज्याचा अर्थ धव इत्यादी एकाच वेळी निर्देश करणे असा आहे, तो 'धवखदिरपलास' हा शब्द 'युगपदाधिकरण' आहे; त्याचा भाव तसा आहे, आणि तो असताना... शब्द-यौगपद्याशिवाय, एकाच शब्दाने सांगता येणाऱ्या भिन्न अर्थांची एकत्र प्राप्ती होणे म्हणजे 'अर्थ-यौगपद्य' होय. ते "सहवचनिच्छायं" (एकत्र बोलण्याच्या इच्छेमध्ये) याने दर्शवले आहे, आणि ती एकत्र बोलण्याची इच्छा असताना... "धव, खदिर आणि पळस सुंदर आहेत" किंवा "वृक्ष सुंदर आहेत" येथे सौंदर्य गुणाचा संबंध असतानाही बहुवचनानेच वीप्सा प्रकाशित होत असल्यामुळे द्वित्वाचा अभाव असतो. परंतु "धव-खदिर सुंदर आहे" यामध्ये शब्द-यौगपद्य असूनही, समाहार (एकत्रित समूह) असल्यामुळे अर्थ-यौगपद्य नसते; आणि एकवचनान्त असल्यामुळे द्वित्वाचा प्रसंग येत असला तरी, "धव-खदिर सुंदर आहे" या शब्दांमध्ये एकदाच व्यापण्याची इच्छा नसल्यामुळे द्वित्व होत नाही, असे खाली सांगितले आहे।

Vāttikakārena ‘‘ānupubbiye dve bhavantīti vattabba’’nti (8-1-1-vā) vuttaṃ, tadāha-‘ānupubbiyepi’ccādinā, atthevānupubbiyepi vicchā tatova dvittanti paṭipādaya ‘mānupubbiya’miccādinā ‘atthiyeveccādino vuttivākyassa vivaraṇamāha. Gāmajātiyā tulyajātiyānaṃ disā desādibhedena bhinnānamiva gāmānaṃ, na ettha vicchā, mūlamaggaṃ vā hi mukhya mekameva… heṭṭhuddhabhāgantarābhāvenekattā, yenupariyadho bhāgāpekkhāya katamūlaggabyapadesena bhinnajātiyā mūlaggabhāgā, te bhinnajātiyā, na ca bhinnajātiyānaṃ vicchā hoti, na hi gogoti vutte (vāhīka)gatā vicchāvagamyateti ācariyajinindabuddhinā ānupubbiye vicchāyābhāvaṃ paṭipāditaṃ, taṃ vighaṭayituṃ ‘yadi hi’ccādinā yaṃ vuttiyaṃ vuttaṃ, taṃ vipañcitumāha- ‘yathe’ccādi, nasanniviṭṭhoti na patiṭṭhito, natthīti vuttaṃ hoti, yassūparibhāgo atthi tampi mūlanti mūla byapadesassāpekkhā katattamāha, ubhayanti mūlamaggañca, tathā aññepi mūlaggabhāgāti iminā mūlaggabhedānaṃ heṭṭhā viya gahaṇe sati bahuttamāha, pubbakathitenāti ‘rukkhādīnaṃ bāhullenā’tiādinā pubbe vuttanayena, idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘mūlādīnaṃ bāhullena thūlādi guṇayogammantvā sattamīvibhattiyuttena mūlādisaddasahitena sabba saddena mūlādikamatthamabhisaṃharitvā sabbasmiṃ mūle thūlā sabbasmiṃ agge sukhumāti evaṃ (vattuno) byāpitumicchāyamekavacanantassa vicchāyantveva dvibbacana’’nti.

वार्तिककारांनी "आनुपूर्व्ये द्वे भवतीति वक्तव्यम्" (८-१-१-वा) असे म्हटले आहे, तेच 'आनुपूर्व्येऽपि' इत्यादींद्वारे सांगितले आहे. आनुपूर्व्य (अनुक्रम) मध्ये देखील वीप्सा (पुनरावृत्ती) असतेच, म्हणूनच द्वित्व होते, हे प्रतिपादन करण्यासाठी 'मानुपूर्व्यम्' इत्यादींद्वारे 'अस्त्येव' इत्यादी वृत्तिवाक्याचे विवरण केले आहे. ग्रामजातीमध्ये समान जातीच्या, दिशा आणि देश इत्यादींच्या भेदाने भिन्न असलेल्या ग्रामांप्रमाणे, येथे वीप्सा नाही. कारण मूळ आणि अग्र हे मुख्यत्वे एकच आहे... खालील आणि वरील भागांमध्ये अंतर नसल्यामुळे एकत्व आहे, ज्यामध्ये वर आणि खालील भागांच्या अपेक्षेने केलेल्या मूळ-अग्र संज्ञेमुळे भिन्न जातीचे मूळ-अग्र भाग असतात, ते भिन्न जातीचे असतात. आणि भिन्न जातीच्या शब्दांची वीप्सा होत नाही. कारण 'गो-गो' (गाय-गाय) असे म्हटले असता (वाहीक देशातील) वीप्सा समजली जात नाही, असे आचार्य जिनेंद्रबुद्धी यांनी आनुपूर्व्यामध्ये वीप्सेचा अभाव प्रतिपादित केला आहे. त्याचे खंडन करण्यासाठी 'यदि हि' इत्यादींद्वारे जे वृत्तीमध्ये म्हटले आहे, त्याचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'यथा' इत्यादी म्हटले आहे. 'न संनिविष्टः' म्हणजे प्रस्थापित नाही, म्हणजेच 'नाही' असे म्हटले आहे. ज्याचा वरील भाग आहे त्यालाही 'मूळ' म्हणतात, असे सांगून मूळ संज्ञेची सापेक्षता दर्शविली आहे. 'उभयम्' म्हणजे मूळ आणि अग्र दोन्ही, तसेच इतरही मूळ-अग्र भाग आहेत, याद्वारे मूळ आणि अग्राच्या भेदांचे खालील भागाप्रमाणे ग्रहण केले असता अनेकत्व सांगितले आहे. 'पूर्वी सांगितलेल्या' म्हणजे 'वृक्ष इत्यादींच्या बाहुल्याने' इत्यादींद्वारे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने. हे असे म्हटले आहे: "मूळ इत्यादींच्या बाहुल्याने स्थूल इत्यादी गुणांचा योग मानून, सप्तमी विभक्तीने युक्त असलेल्या मूळ इत्यादी शब्दांसह 'सर्व' शब्दाने मूळ इत्यादी अर्थाचा संग्रह करून, 'सर्व मुळांमध्ये स्थूल, सर्व अग्रांमध्ये सूक्ष्म' अशा प्रकारे (वस्तूची) व्याप्ती करण्याची इच्छा असताना एकवचनाचे वीप्सेमध्येच द्वित्व होते."

Jeṭṭhānaṃ vicchāsambhave sabbakaniṭṭhassa jeṭṭhattābhāvānuppaveso na siyāti ānupubbiyamattavacanicchāyaṃ teneva dvittamabhihitaṃ ‘jeṭṭhaṃ jeṭṭhamanuppavesayā’ti tenevācariyena, tadadhunā vighaṭīyati ‘jeṭṭha’ miccādinā[Pg.65], kaniṭṭhopi pavesīyatīti kaniṭṭhassapi vicchāsambhavamāha, tattha kāraṇamāha-‘yatheva hi’ccādi, parassāti majjhimassāti ettha visesanaṃ, kaniṭṭhassāpi jeṭṭhabyapadesoti sambandho, yathāvuttameva samattheti ‘vatticchānibandhane hi’ccādinā, vatticchādibandhaneti vattuno icchā nibandhanaṃ kāraṇamassāti samāso, vatthusabhāve vatthu tatthe, abhiniveso pavatti, nābhisambhuṇāti na pappoti.

ज्येष्ठांच्या बाबतीत वीप्सा संभवत असताना, सर्वात लहान (कनिष्ठ) असलेल्याला ज्येष्ठत्वाचा अभाव असल्यामुळे प्रवेश मिळणार नाही, म्हणून केवळ आनुपूर्व्य सांगण्याच्या इच्छेने त्याच आचार्यांनी 'ज्येष्ठं ज्येष्ठमनुप्रवेशय' (ज्येष्ठाने ज्येष्ठानंतर प्रवेश करावा) असे द्वित्व सांगितले आहे. त्याचे आता 'ज्येष्ठ' इत्यादींद्वारे खंडन केले जात आहे. 'कनिष्ठाचाही प्रवेश केला जातो' याद्वारे कनिष्ठाच्या बाबतीतही वीप्सेचा संभव सांगितला आहे. त्याचे कारण 'यथैव हि' इत्यादींद्वारे सांगितले आहे. 'परस्य' म्हणजे 'मध्यमाचा' हे येथे विशेषण आहे, 'कनिष्ठालाही ज्येष्ठ संज्ञा दिली जाते' असा संबंध आहे. 'वक्तृच्छानिबंधने हि' इत्यादींद्वारे आधी सांगितलेल्या गोष्टीचेच समर्थन केले आहे. 'वक्तृच्छानिबंधन' म्हणजे वक्त्याची इच्छा हेच ज्याचे कारण (निबंधन) आहे, असा समास आहे. 'वस्तुस्वभावे' म्हणजे वस्तूच्या ठिकाणी, 'अभिनिवेश' म्हणजे प्रवृत्ती, 'नाभिसंभुणोति' म्हणजे प्राप्त होत नाही.

‘‘Sakatthe vadhāriyamāne nekasmiṃ dve bhavantīti vattabba’’nti (8-1-12-vā) vāttikakārena vuttaṃ, tadāha ‘sakatthe’iccādi, atthappakāraṇādyanapekkhassa padassa atthe sakatthe avadhāriyamāne ettakameveti gammamāne anekasmiṃ diyyamāne dvibbacanamiṭṭhaṃ mataṃ pāṇiniyānanti attho, ayampanesamadhippāyo ‘māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavantānaṃ dvinnaṃ dehī tyatra dve eva māsā dātumicchitā, kahāpaṇaṃ nāma–

वार्तिककारांनी "स्वार्थेऽवधार्यमाणेऽनेकस्मिन् द्वे भवत इति वक्तव्यम्" (८-१-१२-वा) असे म्हटले आहे, तेच 'स्वार्थे' इत्यादींद्वारे सांगितले आहे. अर्थ, प्रकरण इत्यादींची अपेक्षा न ठेवणाऱ्या पदाच्या अर्थामध्ये, म्हणजेच स्वार्थामध्ये 'एवढेच' असे निश्चित केले जात असताना, अनेक वस्तूंना दिले जात असताना द्वित्व पाणिनीच्या अनुयायांना संमत आहे, असा अर्थ आहे. हा तर असा अभिप्राय आहे: 'या कहापणातून (कार्षापणातून) तुम्हा दोघांना एकेक मासक द्या' येथे दोनच मासक देण्याची इच्छा आहे. कहापण (कार्षापण) म्हणजे–

Cattāro vihayo guñjā, dveguñjā māsako bhave;

Dve akkhāva māsakāpañca,kkhānaṃ dharaṇamaṭṭhakaṃti.

चार भाताचे दाणे म्हणजे एक गुंज, दोन गुंजा म्हणजे एक मासक होतो; दोन अक्ष म्हणजे पाच मासक, आणि आठ अक्षांचे एक धरण होते.

Vuttavidhinānekamāsakasamudāyo, tattha na sabbe kahāpaṇa sambandhino māsā dānakiriyāya byāpitā, dveyevāti netthattha vicchāti yathāvuttavattabbena dvibbacana’’nti, taṃ dassetvāti taṃ dvibbacanodāharaṇaṃ dassetvā, paṭipādayituṃ vicchāyameva dvittaṃ dassetuṃ… māsakaṃ māsakamiccādotvayamadhippāyo-‘‘dehīti dānakiriyāya māssa byāpitumiṭṭhāti vicchāyamevettha dvibbacanaṃ, tathāhyato dviruttā vicchāva gamyate’’ti, saddantaratoccādikaṃ kimāsaṅkiya vuttanti āha‘dehī’tiādi, avadhāraṇe patīyamāneti kahāpaṇasambandhini bahumhi māsakasamudāye māsakadvayanicchaye viññāyamāne sati, avisesena sāmaññena māsānaṃ dehīti dānakiriyāya byāpanā bhāvāti sambandho, saddantaratoccādino sādhippāyamatthamabhidhātumārabhate ‘padene’ccādi, ettha padenāti māsakamiccanena padena, imamhā kahāpaṇāti idamettha saddantaraṃ, katābhisaṅkharaṇassāti māsakaṃ māsakamiccevaṃ [Pg.66] nipphāditassa, saddantaratoti iminā padantarayogo gahitoti āha-‘padantarena yogato’ti ayametthādhippāyo ‘‘dvittakaraṇakāle saddantaravacanīyassatthassānapekkhitattā māsakaṃmāsakanti avisesena māsakavicchāyaṃ dvittaṃ, tadanu pana imamhā kahāpaṇātisaddantarasambandhe sati yadi kahāpaṇasambandhya na vasesamāsakavicchā pariggayhati tadā imassa kahāpaṇassāti chaṭṭhiyā bhavitabbaṃ, imamhā kahāpaṇāti pana avadhipañcamīniddesato kahāpaṇato dvayameva gahetvā bhavantānaṃ dvinnaṃ dehīti imamhā kahāpaṇāti saddantaratovadhāraṇaṃ gamyate’’ti.

सांगितलेल्या नियमानुसार अनेक मासकांचा समूह, त्यामध्ये कहापणाशी संबंधित सर्वच मासक दानक्रियेने व्यापलेले नाहीत, तर दोनच आहेत, म्हणून येथे वीप्सा नाही, तर आधी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे द्वित्व होते. 'ते दर्शवून' म्हणजे त्या द्वित्वाचे उदाहरण दर्शवून, प्रतिपादन करण्यासाठी, वीप्सेमध्येच द्वित्व दर्शविण्यासाठी... 'मासकं मासकम्' इत्यादींमध्ये हा अभिप्राय आहे: "'द्या' या दानक्रियेने मासकाची व्याप्ती करण्याची इच्छा असल्यामुळे येथे वीप्सेमध्येच द्वित्व होते, कारण या द्विरुक्तीवरून वीप्साच समजली जाते." 'शब्दांतरात्' इत्यादी कशाची शंका घेऊन म्हटले आहे? म्हणून 'देही' इत्यादी म्हटले आहे. 'निश्चय प्रतीत होत असताना' म्हणजे कहापणाशी संबंधित अनेक मासकांच्या समूहामध्ये दोन मासकांचा निश्चय समजला जात असताना, विशेष नसलेल्या सामान्य रूपाने 'मासक द्या' या दानक्रियेने व्याप्तीचा अभाव असल्यामुळे, असा संबंध आहे. 'शब्दांतरात्' इत्यादींचा सहेतुक अर्थ सांगण्यास प्रारंभ करतात 'पदेन' इत्यादींद्वारे. येथे 'पदेन' म्हणजे 'मासकम्' या पदाने. 'इमम्हा कहापणा' (या कहापणातून) हे येथे शब्दांतर (दुसरा शब्द) आहे. 'कृताभिसंस्करणस्य' म्हणजे 'मासकं मासकम्' अशा प्रकारे सिद्ध केलेल्या शब्दाचे. 'शब्दांतरात्' याद्वारे दुसऱ्या पदाचा योग घेतला आहे, म्हणून 'पदांतराशी योगामुळे' असे म्हटले आहे. येथे हा अभिप्राय आहे: "द्वित्व करते वेळी दुसऱ्या शब्दाने सांगण्यायोग्य अर्थाची अपेक्षा नसल्यामुळे 'मासकं मासकम्' अशा सामान्य मासक-वीप्सेमध्ये द्वित्व होते. परंतु त्यानंतर 'इमम्हा कहापणा' या दुसऱ्या शब्दाशी संबंध आल्यावर, जर कहापणाशी संबंधित संपूर्ण मासक-वीप्सा घेतली जात असती, तर 'इमस्स कहापणस्स' अशी षष्ठी विभक्ती असायला हवी होती. परंतु 'इमम्हा कहापणा' अशा अवधीवाचक पंचमीच्या निर्देशामुळे कहापणातून दोनच घेऊन 'तुम्हा दोघांना द्या' असे 'इमम्हा कहापणा' या दुसऱ्या शब्दावरूनच निश्चित केले जाते."

‘‘Pubbapaṭhamānamatthātisayavacanicchāyaṃ dve bhavantīti vattabba’’nti (8-1-12-vā) vuttaṃ, tadāha-‘pubbapaṭhamānaṃ miccādi, pubbapaṭhamānaṃ pubbapaṭhama saddānaṃ atthātisayo yo atthassa pakaṃso, tassa vacanicchāyaṃ, sabbapaṭhamabhāvasaṅkhāta atthātisayamattāva vacanicchāti na ettha vicchāti tesamadhippāyo, vikasanakiriyāya pākakiriyāyāti vuttepi vikāsakaraṇakiriyāya pākakaraṇakiriyāyāti atthasambhavato ‘pubbaṃ pubbaṃ puppha’nti tyādo, pubbaṃ pubbaṃ vikasanaṃ karonti, paṭhamaṃ paṭhamaṃ vacanaṃ karontīti kiriyāvisesanavasena attho daṭṭhabbo, pubbāti matā paṭhamābhimatāti iminā pubbapaṭhamabhāvenābhimatānaṃ bahutta byāpanena vicchāsabbhāve kāraṇamāha.

"पूर्वप्रथमानां अर्थातिशयवचनेच्छायां द्वे भवत इति वक्तव्यम्" (८-१-१२-वा) असे म्हटले आहे, तेच 'पूर्वप्रथमानाम्' इत्यादींद्वारे सांगितले आहे. 'पूर्वप्रथमानाम्' म्हणजे 'पूर्व' आणि 'प्रथम' या शब्दांच्या अर्थाचा अतिशय (उत्कर्ष) सांगण्याच्या इच्छेने. 'सर्वप्रथम असणे' या रूपातील केवळ अर्थातिशय सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे येथे वीप्सा नाही, असा त्यांचा अभिप्राय आहे. 'विकसन क्रियेने' किंवा 'पाक क्रियेने' असे म्हटले तरीही 'विकास करण्याची क्रिया' किंवा 'पाक करण्याची क्रिया' असा अर्थ संभवत असल्यामुळे, 'पूर्वं पूर्वं पुष्पम्' इत्यादींमध्ये 'पूर्वी पूर्वी विकास करतात', 'प्रथम प्रथम वचन करतात' अशा प्रकारे क्रियाविशेषण म्हणून अर्थ समजला पाहिजे. 'पूर्व मानलेले' किंवा 'प्रथम मानलेले' याद्वारे पूर्व-प्रथम भावाने मानलेल्यांच्या अनेकत्वाच्या व्याप्तीने वीप्सेच्या अस्तित्वाचे कारण सांगितले आहे.

‘‘Ḍatara ḍatamānaṃ samasampadhāraṇāyamitthīnigade bhāve dve bhavantīti vattabba’’nti (8-1-12-vā) vuttaṃ, ettha itthiliṅgasaddo itthiliṅgayogā itthīti vutto, nigadyateneneti nigado, itthī nigado yassa so itthinigadobhāvo, tasmiṃ itthīnigade bhāve, tadāha-ratararata mantāna’miccādi, itthiliṅgeti itthiliṅgaṃ yassa so itthiliṅgobhāvo, tasmiṃ itthiliṅge bhāve vattamānānaṃ ratararatamantānaṃ dvibbacanamabhimatanti sambandho, kasmiṃ visayeti āha-‘samasampadhāraṇa visaye’ti, samena aḍḍhatādinā guṇena ime ubho aḍḍhā itvevaṃ rūpā sampadhāraṇā nirūpanā avabodho samasampadhāraṇā, sāeva visayo, tasmiṃ sati, aḍḍhatāya bahuvidhattābhāvā kiriyādiyo gābhāvā [Pg.67] ca natthettha vicchāti tesamadhippāyo, pucchiyamānāti iminā ime ubho’ iccādīnaṃ pucchāvākyataṃ dasseti.

"डतर डतमानां समसम्पधारणायमित्थीनिगदे भावे द्वे भवन्तीति वक्तब्बं" (८-१-१२-वा) असे म्हटले आहे. येथे 'इत्थिलिङ्ग' (स्त्रीलिंग) हा शब्द स्त्रीलिंगाच्या योगाने 'इत्थी' (स्त्री) असा म्हटला आहे. ज्याच्याद्वारे बोलले जाते तो 'निगद' (उच्चार/कथन) होय. स्त्री हाच ज्याचा निगद (कथन) आहे तो 'इत्थिनिगदभाव' होय, त्या 'इत्थिनिगद' भावामध्ये. तेच 'रतररतमन्तानं' इत्यादीद्वारे सांगितले आहे. 'इत्थिलिङ्गे' म्हणजे ज्याचे स्त्रीलिंग आहे तो 'इत्थिलिङ्गभाव' होय. त्या स्त्रीलिंगी भावामध्ये वर्तमान असलेल्या 'रतर-रतमन्त' शब्दांचे द्विवचन अभिप्रेत आहे, असा संबंध आहे. कोणत्या विषयात? तर 'समसम्पधारण विषये' असे म्हटले आहे. समान अशा समृद्धी इत्यादी गुणाने 'हे दोन्ही समृद्ध आहेत' अशा प्रकारची जी संपधारणा (तुलना/निश्चय), निरूपण किंवा अवबोध (ज्ञान) आहे, ती 'समसम्पधारणा' होय. तोच विषय असताना, समृद्धतेमध्ये अनेकविधतेचा अभाव असल्यामुळे आणि क्रिया इत्यादींचा अभाव असल्यामुळे येथे 'वीप्सा' (पुनरुक्ती) नाही, असा त्यांचा अभिप्राय आहे. 'पुच्छियमाना' (विचारले जात असताना) याने 'इमे उभो' (हे दोन्ही) इत्यादी वाक्यांचे प्रश्नवाचकत्व दर्शविले आहे.

Parabyavahārenāha-‘ākhyātādīnaṃ visayatta’nti, iminā ākhyātādīnameva kiriyājotakapadabhāvena ponopuññasaṅkhātakiriyā dhammassa dhanasameva visayattaṃ dīpeti, atisayavisiṭṭhanti iminā papacatisaddepakāro pakaṃsattha jotako upasaggoti dasseti, hividhimhīti’lū-cchedane’iccasmā vidhimhi hippaccayo ‘‘pañhapattanāvidhīsu’’ti (6-9) iminā suttenāti attho, ossāti ‘‘yuvaṇṇānameopaccaye’’ti (5-82) okārassa, ‘pubbeka-kattukāna’’ (5-62) miccevāti evakārena paresamivāyamapyābhikkhaññe paccayo ce vidhīyate, tadā papacatiiccatra viya ābhikkhaññe vidhīyamānena paccayeneva ābhikkhaññatthassa pakāsitattā na dvibbacanena bhavitabbanti dasseti, yadā tu bhusaṃ punappunaṃ pacatīti vacanicchā tadāpi papacatīti bhavatyeva.

दुसऱ्यांच्या व्यवहाराने (मताने) म्हटले आहे - 'आख्यात इत्यादींचा विषयत्व'. याने आख्यात इत्यादींचेच क्रिया-द्योतक पद असण्याने, पौनःपुन्य (पुनरावृत्ती) नावाच्या क्रियाधर्माचे धनत्व हाच विषय असल्याचे स्पष्ट होते. 'अतिशयविशिष्ट' याने 'पपचति' या शब्दात 'प' हा उपसर्ग प्रकर्ष अर्थाचा द्योतक आहे, असे दर्शविले आहे. 'हिविधिम्हि' म्हणजे 'लू-च्छेदने' या धातूपासून विधीमध्ये 'हि' प्रत्यय "पञ्हपत्तनाविधीसु" (६-९) या सूत्राने होतो, असा अर्थ आहे. 'ओस्स' म्हणजे "युवण्णामेओपच्चये" (५-८२) या सूत्राने ओ-काराचा (लोप होतो). 'पुब्बेक-कत्तुकानं' (५-६२) यामध्ये 'एव' (च) या कारणाने इतरांप्रमाणे हा देखील आभीक्ष्ण्य (वारंवारता) अर्थात प्रत्यय जर विहित केला जात असेल, तर 'पपचति' याप्रमाणे आभीक्ष्ण्य अर्थात विहित केलेल्या प्रत्ययानेच आभीक्ष्ण्य अर्थ प्रकाशित होत असल्यामुळे द्विवचन होऊ नये, असे दर्शविले आहे. परंतु जेव्हा 'अतिशय वारंवार शिजवतो' अशी बोलण्याची इच्छा असते, तेव्हा देखील 'पपचति' असेच होते.

Iha imasmiṃ udāharaṇe, ābhikkhaññe iccevāti iminā anukaraṇamattamevetaṃ natthetthābhikkhaññanti pāṇiniyā suttantarena dvittampaṭipādenti, natthettha tādisena vacanena payojanaṃ, ābhikkhaññeyeva dvibbacananti dasseti, evamaññate ‘‘paṭaiccetamanukaraṇaṃ bhavana kiriyampati vattatīti kiriyādhammaṃ ponopuññamettha atthevā’’ti, teneva vakkhati-‘paṭapaṭā bhavatīti ābhikkhaññe dvibbacana’nti, anitisminti itisadde avijjamāne, rāppaccayoti paṭhamaṃ dvitte kate pacchā rāppaccayo, rāppaccayamakatvāpi pakārantarena sādhetumāha- ‘athavā’ iccādi, dīgho niccanti paṭhamaṃ dvitte paṭapaṭakarotīti ṭhite niccaṃ dīgho, paṭapaṭā karotīti ettha nipphattiṃ dassetvā idāni paṭapaṭāyatīti ettha dassetuṃ paṭapaṭāyatītiādi āraddhaṃ.

येथे या उदाहरणामध्ये, 'आभीक्ष्ण्ये' (वारंवारतेमध्ये) असे म्हणण्याने हे केवळ अनुकरण मात्र आहे, येथे आभीक्ष्ण्य नाही, असे पाणिनीच्या दुसऱ्या सूत्राने द्वित्व प्रतिपादन करतात. येथे अशा प्रकारच्या कथनाची काही गरज नाही, आभीक्ष्ण्य अर्थातच द्विवचन होते, असे दर्शविले आहे. अशा प्रकारे इतर ठिकाणी "पट" हे अनुकरण होणे या क्रियेच्या प्रति वर्तते, म्हणून क्रियाधर्म पौनःपुन्य येथे आहेच. म्हणूनच पुढे सांगतील - 'पटपटा भवती' यामध्ये आभीक्ष्ण्य अर्थात द्विवचन आहे. 'अनितिस्मिं' म्हणजे 'इति' हा शब्द विद्यमान नसताना. 'राप्रत्यय' म्हणजे प्रथम द्वित्व केल्यावर नंतर 'रा' प्रत्यय होतो. 'रा' प्रत्यय न करताही दुसऱ्या प्रकारे सिद्ध करण्यासाठी 'अथवा' इत्यादी म्हटले आहे. 'दीघो निच्चं' म्हणजे प्रथम द्वित्व केल्यावर 'पटपटकरोति' अशी स्थिती असताना नित्य दीर्घ होतो. 'पटपटा करोति' यामध्ये निष्पत्ती दर्शवून, आता 'पटपटायति' यामध्ये दर्शवण्यासाठी 'पटपटायति' इत्यादी सुरू केले आहे.

55. Syādi

५५. स्यादि (सु-औ-जस् इत्यादी प्रत्यय)

Ekassa ekassa iti ṭhite pubbavibhattiyā lutte saṃhitāyañca katāyaṃ ekekassa, evaṃ matthakena matthakenāti ṭhite matthaka matthakenāti.

'एकस्स एकस्स' (एकाचा एकाचा) अशी स्थिती असताना, पूर्व विभक्तीचा लोप झाल्यावर आणि संहिता (संधी) केल्यावर 'एकेकस्स' (प्रत्येकाचा) असा शब्द बनतो. याचप्रमाणे 'मत्थकेन मत्थकेन' (मस्तकाने मस्तकाने) अशी स्थिती असताना 'मत्थकमत्थकेन' (प्रत्येक मस्तकाने) असा शब्द बनतो.

56. Sabbā

५६. सब्बा (सर्व)

Aññaṃ [Pg.68] aññanti ṭhite iminā vibhattiyā lope akārassa ‘‘tadaminā’’ (1-47) dinā okāre aññoññantipi hoti.

'अञ्ञं अञ्ञं' (एकमेकांना) अशी स्थिती असताना, या सूत्राने विभक्तीचा लोप झाल्यावर 'अ' काराचा "तदमिना" (१-४७) इत्यादी सूत्राने 'ओ' कार होऊन 'अञ्ञोञ्ञं' (अन्योन्य/एकमेक) असे देखील होते.

57. Yāva

५७. याव (जोपर्यंत/जेवढे)

Yāvabodhanti ‘‘yāvāvadhāraṇe’’ti (3-4) asaṅkhyasamāso.

'यावबोधं' म्हणजे "यावावधारणे" (३-४) या सूत्राने झालेला असंख्या-समास (अव्ययीभाव समास) होय.

58. Bahula

५८. बहुल (अनेक प्रकारे/बहुतांश वेळा)

Kvaci pavatyappavatti, kvacaññaṃ kvaci vā kvaci;

Siyā bahulasaddena, vidhi sabbo yathāgamaṃti.

"कधी प्रवृत्ती (नियम लागू होणे), कधी अप्रवृत्ती (नियम लागू न होणे), कधी दुसराच नियम लागू होणे, तर कधी वैकल्पिक प्रवृत्ती; 'बहुल' शब्दाने हे सर्व विधी आगमानुसार (व्याकरण परंपरेनुसार) होतात."

Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ

अशा प्रकारे मोग्गल्लान-पञ्चिका-टीका असलेल्या 'सारत्थविलासिनी' मध्ये,

Paṭhamakaṇḍavaṇṇanā samattā.

प्रथम काण्डाचे वर्णन समाप्त झाले.

2. Dutiyakaṇḍa vaṇṇanā

२. द्वितीय काण्डाचे वर्णन.

1. Dvedve

१. द्वे-द्वे (दोन-दोन)

Avayavasambandheti syādyavayavīsamudāyena dvedveti vuttānamavayavānaṃ sambandhe, atettha vutyanukūlāya pañcikāya vā bhavitabbaṃ, pañcikānu kūlāya vuttiyā vā, na cettha dvinnamaññoññānukūlatā dissati, tathāhi vuttiyaṃ-‘ekānekatthesu vattamānato nāmasmā’ti ettakameva pakativisesanavasena vuttaṃ, pañcikāyantu tabbisesana vasena ca paccayatthavisesanavasena ca attho dassito, tadeva mubhinnannāññamaññānukūlatā dissati, tato ettha yathā dvinnamaññoññānukūlatā sampajjati, tathā byācikkhissāma ‘‘yadi panettha vutyānukūlā pañcikā bhaveyya paccayatthapakkho jahitabbo siyāti ‘te…pe… ekānekatthesu’ti ca, tena…pe… yojaniya’nti ca etesaṃ jahitabbatāya bahupāṭhavilopo āpajjati, yadi pana pañcikānukūlā vutti bhaveyya vuttiyaṃ kiñcimattaṃ pakkhipitabba mattameva siyāti bahuvilopāpatti (na) hotīti etesaṃ dvedve honti ekāne katthesu vattamānato nāmasmā’ti vuttiyā bhavitabba’’nti, evañhi sati satthantarenāpi saha ghaṭate, sutte ‘dvedvekānekesu nāmasmā’ti vuttattā ‘ekānekesū’ti idaṃ paccayavisesanaṃ vā yujjati

"अवयवसम्बन्धे" म्हणजे स्यादि (सु-औ-जस् इत्यादी) अवयवी समुदायाने 'द्वे-द्वे' (दोन-दोन) अशा सांगितलेल्या अवयवांच्या संबंधामध्ये. येथे वृत्तीच्या अनुकूल पंचिका असावी किंवा पंचिकेच्या अनुकूल वृत्ती असावी. परंतु येथे दोघांची परस्परांशी अनुकूलता दिसत नाही. कारण वृत्तीमध्ये - 'एकानेक अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या नामापासून' एवढेच प्रकृती-विशेषणाच्या रूपाने सांगितले आहे. पंचिकेमध्ये मात्र त्या विशेषणाच्या रूपाने आणि प्रत्ययार्थ-विशेषणाच्या रूपाने अर्थ दर्शविला आहे. अशा प्रकारे दोघांची परस्परांशी अनुकूलता दिसत नाही. म्हणून येथे ज्या प्रकारे दोघांची परस्परांशी अनुकूलता प्राप्त होईल, त्या प्रकारे आम्ही व्याख्या करू - "जर येथे वृत्तीच्या अनुकूल पंचिका असती, तर प्रत्ययार्थ-पक्ष सोडावा लागला असता, आणि 'ते...पे... एकानेकेसु' आणि 'तेन...पे... योजनीयं' इत्यादींचा त्याग करावा लागल्यामुळे अनेक पाठांचा लोप झाला असता. जर पंचिकेच्या अनुकूल वृत्ती असती, तर वृत्तीमध्ये थोडे काहीतरी मिळवावे लागले असते, ज्यामुळे अनेक पाठांचा लोप झाला नसता. म्हणून 'द्वे-द्वे होतात एकानेक अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या नामापासून' अशी वृत्ती असावी." असे झाले असता इतर शास्त्रांशी देखील मेळ बसतो. सूत्रात 'द्वे-द्वे एकानेकेसु नामस्मा' असे म्हटल्यामुळे 'एकानेकेसु' हे प्रत्ययाचे विशेषण देखील योग्य ठरते.

Pakativisesanavasena [Pg.69] vā yadetaṃ paccayavisesanaṃ, tadā sāmatthiyā ekānekesūti pakativisesanampi labbhati, tattha sāmatthiyamattha balaṃ, tathāhyekādīsu bhavantā pakativāccānamevekattādiabyati rittaatthamattādīrūpānaṃ jotakā syādayo kathamekattādīsu vattamānato nāmasmā aññato siyunti yathāvuttanāmavisesākkhepo, tathā itthiṇādippaccayādīnampi pana pakativisesānupādānepi yato dhātvādi vāccottho natthi, sāmatthiyā tato, dhātutyādyantehi na honte vittipaccayā, tathā ṇādipaccayāpi… vibhatyantā vidhānato, yadetampakativisesanaṃ tadāpi sāmatthiyeneva ekattādīsu vattamānato nāmasmā tajjotanāya bhavantā syādayo kathamaññattha honti asambhavāti ekānekesu dvedveti labbhati, athavā sarūpena avuttampi sāmatthiyenekānekatthesūti gammamānaṃ vuttameva hotīti katvā‘tecā’tiādikaṃ vuttanti gahetabbaṃ, ekānekesu vattamānato nāmasmāti kimatthaṃ asatvabhūtāya kiriyāyekattādisambandhābhāvā kriyatthāca tyādīhi yevekattādīnaṃ vuttattā tyādyantehi ca na bhaveyyunti payojanantaramāha-‘yampanā’tiādi, pañcakanāmatthassādhippetabhāvo cettha pakkhassetasseva yuttattā. Tathāhi saṅkhyākammādayo nāma vāccassa dabbassa dhammo sakattho-pasajjano ca saddo dabbeyeva vattate… dabbeyevānyanayādivohārā, tattha dabbavācinā saddena dabbadhammānamabbhantarīkaraṇanti nāyuttametaṃ nāmena pañcannamabhidhānaṃ, vibhattiyo pana jotikā, itthipaccayā ca itthiliṅgassa, tathā cāmhehi vuttaṃ sambandhacintāyaṃ–

किंवा प्रकृतीच्या विशेषणाच्या रूपाने जे हे प्रत्ययाचे विशेषण आहे, तेव्हा सामर्थ्यामुळे 'एक आणि अनेक' यामध्ये प्रकृतीचे विशेषण देखील प्राप्त होते. तेथे 'सामर्थ्य' म्हणजे अर्थाचे बळ होय. कारण, एक इत्यादींमध्ये असणारे, प्रकृतीद्वारे सांगण्यायोग्य अशा एकत्व इत्यादींहून अभिन्न असलेल्या केवळ अर्थ इत्यादी रूपांचे द्योतक असणारे 'सि' (सि-आदि विभक्ती प्रत्यय) इत्यादी प्रत्यय, एकत्व इत्यादींमध्ये वर्तमान असलेल्या नामाव्यतिरिक्त इतर कशापासून कसे बरे होतील? हाच पूर्वोक्त नामाच्या विशेषणाचा आक्षेप आहे. तसेच, स्त्री-प्रत्यय आणि 'ण' इत्यादी प्रत्ययांच्या बाबतीत प्रकृतीचे विशेषण ग्रहण न केले तरीही, ज्या धातू इत्यादींच्या अर्थाचे वाचन होत नाही, सामर्थ्यामुळे त्याहून, धातू आणि 'ति' इत्यादी प्रत्ययांच्या शेवटी असणारे वृत्ती-प्रत्यय होत नाहीत, तसेच 'ण' इत्यादी प्रत्यय देखील... विधानानुसार विभक्तीच्या शेवटी असणारे. जे हे प्रकृतीचे विशेषण आहे, तेव्हा देखील सामर्थ्यानेच एकत्व इत्यादींमध्ये वर्तमान असलेल्या नामापासून त्याचे द्योतन करण्यासाठी होणारे 'सि' इत्यादी प्रत्यय इतर ठिकाणी कसे बरे होतील? कारण ते असंभव आहे, म्हणून 'एक आणि अनेक यामध्ये दोन-दोन' असे प्राप्त होते. अथवा, स्वतःच्या रूपाने सांगितले नसले तरीही सामर्थ्याने 'एक आणि अनेक अर्थांमध्ये' असे समजले जात असल्याने ते सांगितले गेलेच आहे, असे मानून 'ते आणि' (ते च) इत्यादी म्हटले आहे, असे समजावे. 'एक आणि अनेक यामध्ये वर्तमान असलेल्या नामापासून' हे कशासाठी? कारण जे द्रव्यरूप नाही अशा क्रियेचा एकत्व इत्यादींशी संबंध नसतो आणि क्रियावाचक 'ति' इत्यादी प्रत्ययांद्वारेच एकत्व इत्यादींचे कथन केले जात असल्याने, 'ति' इत्यादी प्रत्यय शेवटी असलेल्या शब्दांपासून ते (विभक्ती प्रत्यय) होऊ नयेत, हा दुसरा उद्देश सांगण्यासाठी 'परंतु जे' (यं पन) इत्यादी म्हटले आहे. येथे पाच अर्थ असणाऱ्या नामाचा (पंचक नामार्थ) अभिप्रेत भाव या पक्षालाच योग्य मानल्यामुळे आहे. कारण, संख्या आणि कर्म इत्यादी हे नामाद्वारे वाच्य असणाऱ्या द्रव्याचे धर्म आहेत, आणि स्वतःचा अर्थ गौण असलेला शब्द द्रव्यातच वर्ततो... द्रव्यामध्येच आणणे-नेणे इत्यादी व्यवहार होतात. तेथे द्रव्यवाचक शब्दाने द्रव्यधर्मांचे अंतर्भाव करणे अयोग्य नाही, म्हणून नामाद्वारे पाच अर्थांचे (सकत्थ, द्रव्य, लिंग, संख्या, कर्म) अभिधान करणे योग्यच आहे. विभक्ती प्रत्यय तर द्योतक आहेत, आणि स्त्री-प्रत्यय स्त्री-लिंगाचे द्योतक आहेत. तसेच आम्ही 'संबन्धचिंता' मध्ये म्हटले आहे–

Saddo sakatthaṃ vatvāna, padatthaṃ dabbasaññitaṃ;

Samavetaṃ vade liṅgaṃ, saṅkhyaṃ kammādikammi ceti.

शब्द स्वतःचा अर्थ (सकत्थ) सांगून, 'द्रव्य' संज्ञक पद-अर्थाला सांगतो; तसेच त्यात समवाय संबंधाने राहणारे लिंग, संख्या आणि कर्म इत्यादी कारकांना देखील सांगतो.

Ekānekesu syādīnaṃ yathākkamaṃ dassetuṃ ‘tenā’tiādi vuttaṃ, tenāti yena pañcako nāmattho adhippeto ekādīsu ca atthesu jo-tanīyesu syādayo vidhiyissanti tena, sabbatthāti ‘aṃyo’ādīsu [Pg.70] sabbattha, sabhāvatotyādikassāyamadhippāyo ‘‘yadyapi syādayo ekānekesu honti tathāpi ekādayo saṅkhyāya paricchinne atthe vattanti na saṅkhyāmatte, saṅkhyāya sambhavābhāvā saṅkhyeye bhavatīti na saṅkhyāpi syādīnamattho’’ti (na) kevalaṃ sakattha dabbādiyeva syādīnamattho na bhavati, api tu saṅkhyāpītyapisaddattho, anena saṅkhyā vibhatyattho catukko nāmatthotyayampakkho nirākato pañcako nāmatthoti dassane saṅkhyākammādīnaṃ vibhattiyo jotikā honti, tiko nāmatthoti dassane tu saṅkhyākammādayo vibhattivāccā honti, idāni adhippetapañcakanāmatthe sakatthādikaṃ sarūpato dassetuṃ ‘tatthā’tiādimāha, tattha sakattho visesananti sarūpādi yaṃ kiñci visesanattena vattumicchitaṃ taṃ sakattho nāmati attho, taṃ dasseti ‘sarūpajātiguṇadabbāni’ti.

एक आणि अनेक यामध्ये 'सि' इत्यादी प्रत्ययांचा यथाक्रम दाखवण्यासाठी 'त्यामुळे' (तेन) इत्यादी म्हटले आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या कारणाने पाच अर्थ असणारा नामार्थ अभिप्रेत आहे आणि एक इत्यादी अर्थांचे द्योतन करायचे असताना 'सि' इत्यादी प्रत्यय विहित केले जातील, त्या कारणाने. 'सर्वत्र' म्हणजे 'अं, यो' इत्यादी सर्व प्रत्ययांमध्ये. 'स्वभावाने' इत्यादींचा हा अभिप्राय आहे की—'जरी 'सि' इत्यादी प्रत्यय एक आणि अनेक यामध्ये होतात, तरीही एक इत्यादी संख्या मर्यादित अर्थामध्ये वर्ततात, केवळ संख्येत नाही. संख्येचा स्वतंत्र संभव नसल्याने ती संख्येत (मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूत) असते, म्हणून संख्या देखील 'सि' इत्यादी प्रत्ययांचा अर्थ नाही.' केवळ स्वतःचा अर्थ (सकत्थ) आणि द्रव्य इत्यादीच 'सि' इत्यादी प्रत्ययांचा अर्थ होत नाही, तर संख्या देखील (अर्थ होत नाही), असा 'अपि' (देखील) या शब्दाचा अर्थ आहे. याने 'संख्या हा विभक्तीचा अर्थ आहे आणि नामार्थ चार प्रकारचा (चतुष्क नामार्थ) आहे' या पक्षाचे खंडन केले आहे. 'नामार्थ पाच प्रकारचा (पंचक नामार्थ) आहे' या दर्शनात संख्या, कर्म इत्यादींचे विभक्ती प्रत्यय द्योतक असतात; परंतु 'नामार्थ तीन प्रकारचा (त्रिक नामार्थ) आहे' या दर्शनात संख्या, कर्म इत्यादी विभक्तीचे वाच्य (वाच्य अर्थ) असतात. आता अभिप्रेत असलेल्या पंचक नामार्थामध्ये स्वतःचा अर्थ (सकत्थ) इत्यादींचे स्वरूप दाखवण्यासाठी 'तेथे' (तत्थ) इत्यादी म्हटले आहे. 'तेथे स्वतःचा अर्थ (सकत्थ) म्हणजे विशेषण' म्हणजे स्वरूप इत्यादी जे काही विशेषण म्हणून सांगण्याची इच्छा असते, त्याला 'सकत्थ' (स्वतःचा अर्थ) म्हणतात, हा अर्थ आहे. ते 'स्वरूप, जाती, गुण आणि द्रव्य' या शब्दांनी दाखवले आहे.

Balena yassā bhinnesu, pavattante gagādīsu;

Sā jātyabhinnadhīsaddā, suttaṃ pupphesvivānvītaṃ.

ज्याच्या सामर्थ्याने भिन्न-भिन्न असलेल्या गायी इत्यादींमध्ये (गो-शब्द इत्यादी) प्रवृत्त होतात; ती 'जाती' होय, जी बुद्धी आणि शब्दाला अभिन्न ठेवणारी असते, जसे फुलांमध्ये ओवलेला दोरा असतो.

Dabbādhāro tato bhinno, nimittaṃ tappatītiyā;

Bhāvābhāvasabhāvo yo, so guṇo nigguṇo mato.

जो द्रव्याच्या आधारावर राहणारा, त्याहून भिन्न, त्याच्या ज्ञानाचे (प्रतीतीचे) कारण आणि भाव-अभावरूप स्वभावाचा असतो, तो 'गुण' मानला जातो, जो स्वतः गुणरहित असतो.

Sarūpaṃ saddarūpaṃva, jātiyā yaṃ visesanaṃ;

Visesīyati yaṃkiñci, dabbaṃ taṃ samudīritaṃ.

स्वतःचे रूप किंवा शब्दाचे रूप, जे जातीचे विशेषण असते; आणि ज्या कशाचेही विशेषीकरण केले जाते, त्याला 'द्रव्य' म्हटले गेले आहे.

Idāni sarūpādino visesanassa sakatthabhāvaṃ jātyādivisesassa dabbabhāvañca dassetuṃ ‘tatthā’tiādimāha, sarūpe vattate saddoti viyabhedopacārenāha-‘saddassa sarūpenā’ti, ettha pana goti jātimattavācini gosadde payutte gosaddo jātimattamāheti so jātiṃ viseseti nāma. Yaṭṭhiādisaddehi yaṭṭhiādisahacaritā upacārato gahitāti yaṭṭhiādidabbehi yaṭṭhiādisahacaritā purisā visesīyantīti āha-‘dabbampi dabbantarassa visesanabhūtambhavatī’ti, yaṭṭhiyopavesayāti yaṭṭhisaddavacanīya yaṭṭhidabbavisiṭṭhe purise pavesayāti attho, kuntepavesayāti etthāpi esevanayo, yathāvuttacatubbidhasakatthato paropi atthi sakatthoti āha-‘katthacī’tiādi, sambandhanimittoti sambandho nimittaṃ kāraṇaṃ [Pg.71] paccayappavattiyā assa paccayassa soti samāso, ettha hi daṇḍo assa atthīti assāti sāmino purisassa saṃsaṅkhātadaṇḍādidabbena sahayo sassāmisambandho, sopi paccayassa nimittaṃ, tathā ca vakkhati-‘daṇḍapurisasambandhā daṇḍīti paccayo’ti, (kiri)yā padatthassāpi visesanattena sakatthabhāvo jātipadatthādīnaṃ vutta ṭhāneyeva vattabboti pācakoti ettha kiriyākārakasambandhasaṅkhātaṃ parābhimataṃ sakatthampi paropadesenopadisitukāmo idha sambandhasakatthassa vuttaṭṭhāneyeva kiriyāsakatthaṃ dassetuṃ ‘katthaci kiriyāpī’tiādimāha. Nāmasabhāvena viññāyamānaṃ pañcamaṃ nāmasaṅkhātamatthaṃ dabbapadatthena saṅgahetvā jātiguṇakiriyādabbānīti hi catubbidho nāmattho, nāmampi anvattharuḷhivasena duvidhaṃ pumitthinapuṃsaka liṅgavasena tividhampi catubbidhaṃ hoti… yathāvutte catubbidhe atthe namati, te vā attani nāmetīti iminā kāraṇena. sāmaññaguṇa kiriyāyadicchāvasenāññathāpi catubbidhattaṃ nāmassa vadanti, tatthāpi yadicchānāmassa dabbanāmeneva saṅgaho veditabbo, itthattaṃ esāti pasiddhimā attho, yampanātiādinā vuttamevatthaṃ sādheti ‘tatthe’ccādinā, abhidhāyakattena jotakattena, ikārantatoti munisaddato, aññathāti ikārantato na bhavati ce, atoti ādesa bhavanato phalaṃ dassitaṃ na siyāti sambandho, vuttiyaṃ ‘evaṃ kumārī kumāriyo’tiādīsu evanti yathā pulliṅge ikārantato syādīnamudāharaṇamanādesatthaṃ vuttaṃ evamitthiyampi anākārantatoti dasseti, upalakkhaṇaṃ cetaminī-nī-ū-ti-paccayantādīnaṃ, asati…pe… vacaneti iminā pāṇiniyānaṃ vibhattisaññāvidhāyakassa suttantarassa atthibhāvaṃ dasseti, ‘‘vibhattica’’ (1-4-104) iti hi tesaṃ suttaṃ, tassattho ‘syādīnaṃ tyādīnañca vibhattisaññā hotī’ti, bhavantīti anvatthavasena vibhattisaddavacanīyāni bhavanti, so (yevattho) vibhatticcanena vibhajīyatīti vibhatti, kamme ktippaccayantoyaṃ vibhatti saddoti dasseti, kathampanetesu syādīsu vibhajīyaticcassa vākyatthāssānugamo yenevaṃ vuccaticcāsaṅkiya yena yathā ca vibhajīyati tamupadassento āha-‘tathā hi’ccādi.

आता, सरूप इत्यादी विशेषणांचा स्वार्थभाव आणि जाती इत्यादी विशेषांचा द्रव्यभाव दर्शवण्यासाठी 'तत्थ' (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. शब्द स्वतःच्या रूपात वर्ततो, अशा भेद-उपचाराने 'शब्दाच्या स्वतःच्या रूपाने' असे म्हटले आहे. येथे 'गो' (गाय) हा केवळ जातीचा वाचक असलेला 'गो' शब्द वापरला असता, 'गो' शब्द केवळ जातीचा बोध करतो, म्हणून तो जातीला विशेषित करतो. 'यठ्ठि' (काठी) इत्यादी शब्दांद्वारे काठी इत्यादींशी सहचरित (संबंधित) पुरुष उपचाराने ग्रहण केले जातात, म्हणून काठी इत्यादी द्रव्यांद्वारे त्यांच्याशी संबंधित पुरुष विशेषित केले जातात, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'द्रव्य देखील दुसऱ्या द्रव्याचे विशेषण बनते'. 'यठ्ठियोपवेसय' (काठ्या प्रवेश कराव्यात) याचा अर्थ 'यठ्ठि' शब्दाने सांगण्यायोग्य अशा काठी या द्रव्याने युक्त असलेल्या पुरुषांना प्रवेश द्यावा असा आहे. 'कुन्तेपवेसय' (भाले प्रवेश कराव्यात) येथेही हाच नियम आहे. यथोक्त चार प्रकारच्या स्वार्थाव्यतिरिक्त दुसराही स्वार्थ असतो, हे सांगण्यासाठी 'कत्थचि' (कोठे तरी) इत्यादी म्हटले आहे. 'सम्बन्धनिमित्तो' म्हणजे संबंध हेच निमित्त (कारण) आहे ज्या प्रत्ययाच्या प्रवृत्तीचे, तो (प्रत्यय) - असा हा समास आहे. येथे 'दण्डो अस्स अत्थि' (ज्यांच्याकडे काठी आहे) यातील 'अस्स' म्हणजे स्वामी असलेल्या पुरुषाचा, दण्ड इत्यादी द्रव्याशी असलेला स्वामी-सेवक संबंध, तो देखील प्रत्ययाचे निमित्त आहे. आणि तसेच पुढे सांगतील - 'दण्ड आणि पुरुष यांच्या संबंधामुळे 'दण्डी' असा प्रत्यय होतो'. क्रिया या पदार्थाचा देखील विशेषण म्हणून जो स्वार्थभाव आहे, तो जाती-पदार्थ इत्यादींच्या सांगितलेल्या ठिकाणीच सांगावा, म्हणून 'पाचको' (स्वयंपाकी) येथे क्रिया आणि कारक यांच्या संबंधरूप असलेला, इतरांना संमत असलेला स्वार्थ देखील दुसऱ्याच्या उपदेशाने सांगण्याची इच्छा धरून, येथे संबंध-स्वार्थाच्या सांगितलेल्या ठिकाणीच क्रिया-स्वार्थ दर्शवण्यासाठी 'कत्थचि क्रियापि' (कोठे तरी क्रिया देखील) इत्यादी म्हटले आहे. नाम-स्वभावाने जाणला जाणारा पाचवा 'नाम' नावाचा अर्थ द्रव्य-पदार्थाच्या अर्थामध्ये समाविष्ट करून, 'जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्य' असा चार प्रकारचा नामाचा अर्थ होतो. नाम देखील अन्वर्थ (सार्थक) आणि रूढी या भेदाने दोन प्रकारचे, आणि पुल्लिंग, स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंग या लिंगभेदाने तीन प्रकारचे असूनही चार प्रकारचे होते... यथोक्त चार प्रकारच्या अर्थाकडे ते झुकते (नमती) किंवा त्या अर्थांना स्वतःकडे झुकवते (नामेती), या कारणामुळे त्याला नाम म्हणतात. सामान्य, गुण, क्रिया आणि यदृच्छा (इच्छा) यांच्या वशाने नामाचे इतर प्रकारेही चार प्रकार सांगतात, तेथेही यदृच्छा-नामाचा द्रव्य-नामामध्येच संग्रह समजावा. 'इत्थत्तं एसा' (हे असे असणे) हा प्रसिद्ध अर्थ आहे. 'यम्पना' इत्यादींनी सांगितलेलाच अर्थ 'तत्थ' इत्यादींनी सिद्ध करतो. अभिधायकत्वाने (वाचकत्वाने) आणि द्योतकत्वाने. इ-कारान्तापासून म्हणजे 'मुनि' शब्दापासून. 'अञ्ञथा' (अन्यथा) म्हणजे जर इ-कारान्तापासून होत नसेल तर. 'अतो' असा आदेश होण्यापासून फल दर्शवले जाणार नाही, असा संबंध आहे. वृत्तीमध्ये 'एवं कुमारी कुमारियो' इत्यादींमध्ये 'एवं' (याप्रमाणे) म्हणजे ज्याप्रमाणे पुल्लिंगात इ-कारान्तापासून 'सि' इत्यादींचे उदाहरण आदेश न होण्यासाठी सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे स्त्रीलिंगात देखील अ-आकारान्तापासून (इ-कारान्तापासून) असे दर्शवतो. आणि हे 'इनी', 'नी', 'ऊ', 'ति' प्रत्ययान्त इत्यादींचे उपलक्षण (दर्शक) आहे. 'असति...पे... वचने' याने पाणिनीयांच्या विभक्ती-संज्ञा विधान करणाऱ्या दुसऱ्या सूत्राचे अस्तित्व दर्शवतो. कारण 'विभक्तिश्च' (१-४-१०४) हे त्यांचे सूत्र आहे, त्याचा अर्थ 'सुँ' इत्यादींची आणि 'तिङ्' इत्यादींची विभक्ती संज्ञा होते असा आहे. 'भवन्ति' (होतात) हे अन्वर्थतेमुळे विभक्ती शब्दाने सांगण्यायोग्य होतात. तोच (अर्थ) याच्याद्वारे विभागला जातो म्हणून 'विभक्ती'. कर्म अर्थामध्ये 'क्तिन्' प्रत्ययान्त हा 'विभक्ती' शब्द आहे, असे दर्शवतो. परंतु या 'सुँ' इत्यादींमध्ये 'विभागले जाते' या वाक्यार्थाचा अनुगम कसा होतो, ज्यायोगे असे म्हटले जाते, अशी शंका घेऊन, ज्याच्याद्वारे आणि ज्या प्रकारे विभागले जाते, ते दर्शवताना 'तथा हि' (तसेच) इत्यादी म्हटले आहे।

2. Kamme

२. कर्मामध्ये

Vuttiyaṃ [Pg.72] kattukiriyāyāti kattusādyatāya taṃ sambandhiniyā kattukammaṭṭhāyapi duvidhāya kiriyāya, anekatthattā dhātūnaṃ karoti ettha sambandhanatthoti āha-‘karīyati abhisambandhīyatī’ti, yaṃkiñci padattharūpaṃ sambajjhatīti attho, iminā cānvatthavasenevāyaṃ kammavohāro siddhoti dasseti, sabbakārakānampi pana kiriyāsambandha sabbhāvepi kiriyābhisambandhīyamānatteneva yaṃ vattumicchitaṃ tadeva kammaṃ viññeyyaṃ, kattādi kattu kiriyāyābhisambandhīyamānattepi kattādittavacanicchāyeva kammaṃ na hoti… yasmā vacanicchāyeva kārakāni bhavanti, evaṃ sabbakārakānampi kārakantarappattiyaṃ tadabhāvo yathāyogaṃ vattabbo, vākyekadesenetyanena ‘‘dvedvekā’’dino vākyassa ‘‘kamme dutiyā’’iccādino ca ekavākyattaṃ sūceti, pakaraṇassa mahāvākyarūpattā vippakaṭṭhānipi vākyāni ākaṅkhādisabhāve aññamaññasambandhānubhavanenekavākyabhāvampaṭīpajjante, vuttī hi–

वृत्तीमध्ये 'कर्तृक्रिया' म्हणजे कर्त्याच्या सादृश्यामुळे त्याच्याशी संबंधित असलेल्या, कर्ता आणि कर्म या दोन्ही ठिकाणी राहणाऱ्या दोन प्रकारच्या क्रियेने... धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे 'करोति' (करतो) येथे संबंध जोडणे हा अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'करीयति अभिसम्बन्धीयति' (केले जाते, जोडले जाते). कोणतेही पदार्थरूप जोडले जाते, असा अर्थ आहे. याने अन्वर्थतेमुळेच हा 'कर्म' असा व्यवहार सिद्ध होतो, असे दर्शवतो. परंतु सर्व कारकांचा क्रियेशी संबंध असूनही, क्रियेशी जोडले जाण्याच्या इच्छेमुळेच जे सांगण्याची इच्छा असते, तेच 'कर्म' समजावे. कर्ता इत्यादींचा कर्त्याच्या क्रियेशी संबंध जोडला जात असूनही, कर्ता इत्यादी सांगण्याची इच्छा असल्यामुळेच ते कर्म होत नाही... कारण बोलण्याच्या इच्छेनुसारच कारके ठरतात. अशा प्रकारे सर्व कारकांचे दुसऱ्या कारकात परिवर्तन झाल्यावर त्यांचा अभाव योग्यतेनुसार सांगावा. 'वाक्यैकदेशेन' (वाक्याच्या एका भागाने) याने 'द्वेद्वेका' इत्यादी वाक्याचे आणि 'कम्मे दुतीया' (कर्मामध्ये द्वितीया) इत्यादींचे एकवाक्यत्व सुचवले जाते. प्रकरणाचे महावाक्यरूप असल्यामुळे दूर असलेली वाक्ये देखील आकांक्षा इत्यादींच्या स्वभावामुळे परस्परांशी संबंध अनुभवून एकवाक्यत्वाला प्राप्त होतात, कारण वृत्तीमध्ये म्हटले आहे -

‘‘Ākaṅkhāyoggatā sattā, bījaṃ sannidhino yato;

Vippakaṭṭhāni vākyāni, mahāvākyaṃ karontyatoti.

“आकांक्षा, योग्यता आणि आसत्ती (संनिधी) हे बीज असल्यामुळे, दूर असलेली वाक्ये देखील महावाक्य बनवतात.”

Sāmaññenāti kammādyavisesena, pubbācariyasamaññāvasenāha ‘dutiyādikā’ti, tena yadyapi tyādinopi dvinnaṃ pūraṇiyā dutiyāti sakkā voharituṃ, tathāpi syādīnaṃ dukeyeva dutiyātatiyā ruḷhīti natyādīnaṃ dukāni dutiyādisaddena gayhanti, visiṭṭhesūti kammādinā visesitesu, tividhaṃ kammanti sakasamayappasiddhiyā kammassa tividhattamāha, aññe tu sattavidhamicchanti, kathaṃ–

‘सामञ्ञen’ (सामान्य रूपाने) म्हणजे कर्म इत्यादींच्या विशेषाशिवाय. पूर्वाचार्यांच्या संज्ञेच्या (नावाच्या) वशाने 'दुतीयादिका' (द्वितीया इत्यादी) असे म्हटले आहे. त्यामुळे जरी 'तिङ्' (त्यादि) प्रत्ययांच्या देखील दुसऱ्या द्विकाला 'द्वितीया' असे म्हणता येणे शक्य असले, तरी 'सुँ' (स्यादि) प्रत्ययांच्या द्विकातच 'द्वितीया', 'तृतीया' अशी रूढी आहे, म्हणून 'तिङ्' प्रत्ययांचे द्विक 'द्वितीया' इत्यादी शब्दाने घेतले जात नाहीत. 'विसिट्ठेसु' (विशिष्टांमध्ये) म्हणजे कर्म इत्यादींनी विशेषित केलेल्यांमध्ये. 'तिविधं कम्मं' (तीन प्रकारचे कर्म) याने स्वतःच्या सिद्धांतातील प्रसिद्धीनुसार कर्माचे तीन प्रकार सांगितले आहेत. परंतु इतर आचार्य सात प्रकारचे कर्म मानतात, ते कसे -

Nibbattivikatippatti, bhedena tividhaṃ mataṃ,Tatthecchitatamaṃ kammaṃ, kammaṃtvaññaṃ catubbidhaṃ;

Icchitañcānicchitañca, nevicchitamanicchitaṃ,Tathāññapubbaṃ nāññapubbanti, evamaññaṃ catubbidhanti.

“निर्वृत्ती (उत्पत्ती), विकृती आणि प्राप्ती या भेदाने (कर्म) तीन प्रकारचे मानले गेले आहे. त्यामध्ये अत्यंत इच्छित असलेले कर्म (एक प्रकारचे) आणि दुसरे कर्म चार प्रकारचे आहे; इच्छित, अनिच्छित, नेच्छित-नानिच्छित (उदासीन), तसेच अन्यपूर्व आणि अनन्यपूर्व, अशा प्रकारे दुसरे चार प्रकारचे आहे.”

Tattha icchitādīni upariyevāpi bhavissanti, tatreccādinā tividhaṃ kammaṃ sarūpato dasseti, tattha nibbattikammameke-nekadhā parikappenti, tadiha pakāsayissāma–

त्यामध्ये इच्छित इत्यादी पुढे देखील yeतील. तेथे 'तत्थ' इत्यादींनी तीन प्रकारचे कर्म स्वतःच्या रूपात दर्शवतो. त्यामध्ये काही आचार्य निर्वृत्ती-कर्माची अनेक प्रकारे कल्पना करतात, ते आम्ही येथे प्रकट करू -

Satī-satī [Pg.73] vā pakati, na yattha pariṇāminī,Nissīyate taṃ nibbatti, kammamaññesamaññathā;

Asantaṃ jāyate yaṃ vā, yaṃ santamappakāsati,Uppatyā-bhibyattiyā vā, tannibbattīti vuccatīti.

“विद्यमान किंवा अविद्यमान असलेली प्रकृती जेथे परिणाम पावणारी नसते, आणि जे निर्माण केले जाते, ते इतरांच्या मते निर्वृत्ती-कर्म आहे, अन्यथा नाही; किंवा जे अविद्यमान असून उत्पन्न होते, किंवा जे विद्यमान असून प्रकट होते, उत्पत्तीने किंवा अभिव्यक्तीने, त्याला निर्वृत्ती-कर्म म्हटले जाते.”

Ayamettha attho ‘‘kaṭavikārassa kāsasaṅkhātā vijjamānā pakati pariṇāminī kaṭavikārampati pariṇamantī yatthappayoge na nissīyate… kaṭaṃ karotītettha kevalamatthāvagamamattassa vattumicchitattā kāseti asuyyamānattā ca, pakatiyā tu suyya mānatte vikāriyaṃ siyā, teneva kāse kaṭaṃ karoti, taṇḍule odanaṃ pacatīti dvayattho karoti pacati ca, tasmā kāse karoti taṇḍule pacatīti vikārīyati, kaṭaṃ karoti odanampacatīti nibbattī yatīti attho, asatī vā pakati avijjamānattāyeva yattha na nissīyate… ( ) saṃyogaṃ janayati vibhāgamuppādayatīti saṃyogavibhāgānaṃ kassāpi pakatiyā avikārattā saṃyogavibhāgavante hyavikateheva tesaṃ jananato, tamevambhūtamanissitapakatikaṃ avijjamāna (pakati) kaṃ vā kāriyaṃ nibbattikammaṃ nāmāti eko, aññesamaññathāti vatvā tandasseti ‘asanta’miccādinā, yaṃ asantamavijjamānaṃ jāyate, tannibbattikammaṃ, yathā sukhaṃ janayati buddhimuppādayatīti, santaṃ vijjamānameva vā kevalamappakāsitapubbaṃ yaṃ uppattiyā abhibyattiyā vā pakāsati, tampi nibbattikammaṃ, yathā puttaṃ vijāyatisāmaññamabhibyañjayatī’’ti, tadevaṃ kesañci matena anissitapakatikaṃ avijjamānapakatikanti duvidhaṃ nibbattikammampi aññesammatena asantaṃ jāyamānaṃ santamappakāsamānanti duvidhaṃ nibbattikammampītisabbampi aṭṭhitapubbameva jāyatītyasato jānanā na byatiriccaticcāha-‘asato jananaṃ karīyatī’ti, avatthantaranti odanādino kledanādilakkhaṇamaññamavatthaṃ.

येथे हा अर्थ आहे - 'चटईच्या विकाराची (रूपांतराची) 'कास' (एक प्रकारचे गवत) नावाची विद्यमान प्रकृती (मूळ द्रव्य) परिणाम पावणारी असून, चटईच्या विकाराप्रती परिणाम पावत असताना ज्या प्रयोगात ती सोडली जात नाही... 'चटई बनवतो' (कटं करोति) येथे केवळ अर्थ समजून घेण्याचीच इच्छा असल्यामुळे आणि 'कास' (गवत) ऐकले जात नसल्यामुळे (अप्रत्यक्ष असल्यामुळे); परंतु प्रकृती ऐकली जात असताना (प्रत्यक्ष असताना) ते 'विकार्य' (रूपांतरित होणारे) होईल. म्हणूनच 'कासाची चटई बनवतो' (कासे कटं करोति), 'तांदळाचा भात शिजवतो' (तण्डुले ओदनं पचति) यामध्ये 'करोति' (बनवतो) आणि 'पचति' (शिजवतो) या दोन्हीचे दोन अर्थ आहेत. म्हणून 'कासाचे करतो' आणि 'तांदळाचे शिजवतो' हे विकार्य (रूपांतरित) होते; तर 'चटई बनवतो' आणि 'भात शिजवतो' हे 'निर्वृत्ती' (उत्पत्ती) होते, असा अर्थ आहे. किंवा प्रकृती नसताना, ती अविद्यमान असल्यामुळेच जिथे सोडली जात नाही... संयोग निर्माण करतो, विभाग उत्पन्न करतो, कारण संयोगाची आणि विभागाची कोणतीही प्रकृती अविकृत (बदल न होणारी) असते, कारण संयोग आणि विभाग असणाऱ्या अविकृत गोष्टींपासूनच त्यांची उत्पत्ती होते. अशा प्रकारच्या अनिश्रित-प्रकृतिक (मूळ द्रव्यावर अवलंबून नसलेल्या) किंवा अविद्यमान-प्रकृतिक कार्याला 'निर्वृत्ती-कर्म' (निब्बत्तिकम्म) म्हणतात, हा एक मतप्रवाह आहे. इतरांचे मत वेगळे आहे हे दर्शवण्यासाठी 'असन्तं' (अविद्यमान) इत्यादी म्हटले आहे. जे अविद्यमान (असत्) असून उत्पन्न होते, ते 'निर्वृत्ती-कर्म' होय; जसे की 'सुख उत्पन्न करतो', 'बुद्धी उत्पन्न करतो'. किंवा जे विद्यमान (सत्) असूनही केवळ पूर्वी अप्रकट होते, जे उत्पत्तीने किंवा अभिव्यक्तीने प्रकट होते, ते देखील 'निर्वृत्ती-कर्म' होय; जसे की 'पुत्राला जन्म देते', 'सामान्यत्व अभिव्यक्त करते'. अशा प्रकारे, काहींच्या मते अनिश्रित-प्रकृतिक आणि अविद्यमान-प्रकृतिक असे दोन प्रकारचे निर्वृत्ती-कर्म असते; तर इतरांच्या मते असत् (अविद्यमान) उत्पन्न होणारे आणि सत् (विद्यमान) असून अप्रकट असणारे असे दोन प्रकारचे निर्वृत्ती-कर्म असते. हे सर्व पूर्वी अस्तित्वात नसलेलेच उत्पन्न होते, म्हणून 'असताची उत्पत्ती केली जाते' (असतो जननं करीयति) असे म्हटले आहे. 'अवस्थान्तर' म्हणजे भात इत्यादींची शिजणे (मऊ होणे) इत्यादी लक्षणांनी युक्त असणारी दुसरी अवस्था होय।

Pakatyucchedasambhūtaṃ, vikāriyaṃ kiñci kiñci tu;

Guṇantarasamuppatyā, evaṃ sā vikati dvidhā.

काही विकार्य (कर्म) प्रकृतीचा (मूळ कारणाचा) उच्छेद (नाश) होऊन उत्पन्न होते, तर काही इतर गुणांच्या उत्पत्तीमुळे होते; अशा प्रकारे ते विकार (विकृति) दोन प्रकारचे असते.

Kiñci vikāriyaṃ kammaṃ pakatiyā kāraṇassa ucchedena sambhūtaṃ, yathā [Pg.74] kaṭṭhaṃ bhasmaṃ karotīti kaṭṭhassāccantaparāvatti, kiñci pana guṇantarānamuppattiyā, yathā suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ keyuraṃ vā karotīti evaṃ dvīdhā sā vikati hotīti attho, na vibhāvīyanteti na gamyante, sā patti‘pāpīyati visayīkarīyatī’ti katvā.

काही विकार्य कर्म प्रकृतीचा म्हणजे कारणाचा उच्छेद (नाश) होऊन उत्पन्न होते; जसे की 'लाकडाची राख करतो' (कट्ठं भस्मं करोति) येथे लाकडाचे अत्यंत परिवर्तन होते. तर काही इतर गुणांच्या उत्पत्तीमुळे होते; जसे की 'सोन्याचे कडे किंवा केयूर (बाजूबंद) बनवतो'. अशा प्रकारे ते विकार (विकृति) दोन प्रकारचे असते असा अर्थ आहे. 'न विभावियन्ते' म्हणजे समजले जात नाहीत. ती प्राप्ती (पत्ति) 'प्राप्त केली जाते, विषयीभूत केली जाते' या अर्थाने आहे.

Yatra kriyākato koci, viseso nāvagamyate;

Dassanā vānumānā vā, sā pattīti pakittitā.

जिथे क्रियेमुळे झालेला कोणताही विशेष (बदल) प्रत्यक्ष दर्शनाने किंवा अनुमानाने समजून घेतला जात नाही, त्याला 'प्राप्ती' (पत्ति) असे म्हटले आहे.

Yattha kiriyākato kiriyāsampādito viseso atisayo koci nāvagamyate nappatīyate dassanā vā paccakkhappamāṇena anumānappamāṇena vā yathā nibbattivikatīnamatisayo paccakkhānumānā vagamanīyo, tatra hi nibbattiyaṃ visesasiddhiratipasiddhā… atthalābhākhyassa visesassāvijjamānassa kiriyākattā, vikāriye ( ) tu kvaci paccakkhavisayo… kaṭṭhaṃ ḍahatīti kaṇhattādibhāvassa paccakkhenevopalabbhanato, kvacidanumānagammo… devadattaṃ roseti pasādayati veti visiṭṭhamukhavaṇṇādikāriyānumeyyattā rosādino, evaṃ yattha na visesasiddhi api tu pattimattaṃ, sā pattīti pakittitā kathitā, ādiccampassati dhammamajjhetīti ayamettha attho, kathañcarahi asantassa pattikammassa kiñci (akaronta)ssa kārakattaṃ, na hi kiñci akarontaṃ kārakambhavitumarahatīti uccate-

जिथे क्रियेमुळे झालेला, क्रियेने संपादित केलेला कोणताही विशेष किंवा अतिशय (बदल) प्रत्यक्ष प्रमाणाने किंवा अनुमान प्रमाणाने समजून घेतला जात नाही किंवा प्रतीत होत नाही; जसे की निर्वृत्ती आणि विकारांमधील अतिशय (बदल) प्रत्यक्ष व अनुमानाने समजण्याजोगा असतो. कारण तेथे निर्वृत्तीमध्ये विशेष सिद्धी अत्यंत प्रसिद्ध आहे... पूर्वी अविद्यमान असलेल्या अर्थलाभा नावाच्या विशेषाची क्रियेद्वारे उत्पत्ती होते. विकार्यामध्ये (विकार्य कर्मात) मात्र काही ठिकाणी तो प्रत्यक्ष विषय असतो; जसे की 'लाकूड जळते' येथे काळेपणा इत्यादी भाव प्रत्यक्षपणेच उपलब्ध होतो. काही ठिकाणी तो अनुमानाने समजण्याजोगा असतो; जसे की 'देवदत्ताला राग आणतो' किंवा 'प्रसन्न करतो' येथे चेहऱ्याचा विशिष्ट रंग इत्यादी कार्यावरून राग इत्यादींचे अनुमान केले जाते. अशा प्रकारे, जिथे कोणताही विशेष सिद्ध होत नाही, तर केवळ प्राप्तीच होते, त्याला 'प्राप्ती' (पत्ति) असे म्हटले आहे, सांगितले आहे. 'सूर्याला पाहतो' (आदिच्चं पस्सति), 'धर्माचा अभ्यास करतो' (धम्ममज्झेति) हा येथे अर्थ आहे. मग जर प्राप्ती-कर्म काहीच करत नसेल (अविद्यमान असेल), तर त्याचे कारकत्व कसे असू शकते? कारण काहीही न करणारे कारक असू शकत नाही, म्हणून म्हटले जाते-

Dassanakkhamatābhāso, pagamabyattiādayo;

Visesā pattikammassa, kriyāsiddhiyamicchitā.

दर्शनाची योग्यता (दिसण्याची क्षमता), विषयाचा भास होणे, विषयाप्रती जाणे, अभिव्यक्ती इत्यादी विशेष प्राप्ती-कर्माच्या क्रियासिद्धीमध्ये अपेक्षित मानले गेले आहेत.

Atra daṭṭhuṃ sakkā iti dassane khamatā ābhāsopagamo visayattopagamo visayattopagamanaṃ byatti ceti evamādayo visesā yathāyogaṃ pattikammassa kiriyānipphattiyaṃ icchitā, tato tassa kārakattanti attho, ādiccaṃ passatīti ettha hi ādicco daṭṭhuṃ sakkā, tatova so dissati abhibyattiñcopayātīti dassanakiriyānipphādakatthenāssa kārakattamupapajjate, tathā ññatrāpyādisaddagahitavisesavasena kiriyāsiddhito kārakattaṃ veditabbaṃ[Pg.75], nanu vikāriyampi nibbattikammameva… tena rūpenāsatoyeva jananato, pattikammampi kiriyāsambandharūpenāsantameva pacchā tathā bhavatīti nibbattiyevāti saccaṃ-

येथे 'पाहता येणे शक्य आहे' या अर्थाने दर्शनाची योग्यता, भासाचा स्वीकार, विषयत्वाचा स्वीकार, विषयत्वाप्रती जाणे, अभिव्यक्ती इत्यादी विशेष योग्यतेनुसार प्राप्ती-कर्माच्या क्रिया-निष्पत्तीमध्ये अपेक्षित आहेत, म्हणूनच त्याचे कारकत्व सिद्ध होते असा अर्थ आहे. 'सूर्याला पाहतो' (आदिच्चं पस्सति) येथे सूर्य पाहता येणे शक्य आहे, म्हणूनच तो दिसतो आणि अभिव्यक्तीला प्राप्त होतो, या प्रकारे दर्शन-क्रिया निष्पन्न करण्याच्या अर्थाने त्याचे कारकत्व सिद्ध होते. त्याचप्रमाणे इतर ठिकाणीही 'आदि' शब्दाने घेतलेल्या विशेषांच्या आधारे क्रियासिद्धी होत असल्यामुळे कारकत्व समजून घ्यावे. पण मग विकार्य देखील निर्वृत्ती-कर्मच आहे ना? कारण त्या रूपाने ते असत (अविद्यमान) असतानाच उत्पन्न होते. प्राप्ती-कर्म देखील क्रिया-संबंधाच्या रूपाने आधी असत (अविद्यमान) असून नंतर तसे होते, म्हणून ती निर्वृत्तीच आहे ना? हे सत्य आहे-

Atthesā vatthuṭṭhiti, sukhumabuddhigocarapatītyanurodhena,Tatra yampetaṃ ghaṭate, yathā patīti saddatthāvattānato.

सूक्ष्म बुद्धीच्या गोचर असणाऱ्या प्रतीतीच्या (अनुभवाच्या) अनुषंगाने ही वस्तूची (गोष्टीची) वास्तविक स्थिती आहे. त्यामध्ये जे हे जुळते, ते शब्दाच्या अर्थाच्या अनुवृत्तीनुसार जशी प्रतीती येते तसे असते.

Visesānupādānatoti ‘‘kamme dutiyā’’ti sāmaññena vuttattā vuttaṃ. Karīyati kaṭo, kato kaṭo ccevamādīsu tyādippabhutīhi atihitakammādinissayesupi ekattādīsu dutiyādayo papponti niyamābhāvā, tathāhi pañcake nāmatthe kaṭādivacanīyassa sambandhī kammādyattho, tyādippabhutīti anabhi hitassa saṅkhyākhyassāparassa vibhatyatthassābhidhānāya abhihitesupi kaṭādīsu kammādīsu dutiyādayo siyunti pāṇiniyā ‘‘kamme dutiyā’’ccādīsu (2-3-2) ‘‘anabhihite’’ti (2-3-1) vacanamadhikaronti, veyyattiyāyeva dutiyādīnappasaṅgepi tannissayabhūte-kattādyatthe jotanāyābhihitesu dutiyādayo siyuṃ, tike pana saṅkhyākammādayo vibhatti vacanīyā, tattha yajjapi kammādino paccayenābhidhānaṃ, tathāpyekattādayo nābhihitāti tassa saṅkhyākhyassāparassa vibhatyatthassāti dhānāya abhihitesupi kammādīsu dutiyādayo siyunti pāṇiniyā ‘‘kamme dutiyā’’ti ‘‘anabhihite’’ti vacanamadhikaronti, tamupadassento āha-‘tatridaṃ siyā’tiādi, tatra tasmiṃ dutiyādi vibhattividhāne idaṃ codyaṃ siyā, kinti āha-‘pañcake’iccādi, anabhihitakammādinissayesuti anabhihitā kammādayo nissayā yesamekattādīnaṃ, tesūtyattho, dutiyādayo vibhattiyo yathā siyunti jotanāyābhidhānāya cāti yujjamānavasena attho veditabbo, abhihitakammādinissayesupīti apisaddena anabhihitakammādinissayamekattādiṃ samuccinoti, āsaṅkiyāti pubbakiriyāya vuttanti aparakiriyā veditabbā, pañcake tike cā bhihitakammādinissaye sekattādīsu dutiyādippattimāsaṅkāvasena dassetvā catukkavādīnampi pakkhamubbhāviya pariharituṃ ‘yadiccā’dimāha, ayantesamadhippāyo [Pg.76] ‘‘yadesā saṅkhyā pāṭipadikattho tappaṭipajjane kammādayo vibhattivacanīyā, tadā ‘anabhihite kamme’tiādinā anabhihitaggahaṇaṃ kammādivisesānamanubhavantamanatthakaṃ… abhihite vibhattivāccābhāvato, yadā panāyaṃ pakkho ‘saṅkhyā vibhattivacanīyā’ti tadā ‘‘kamme dutiyā’’ tyevamādayo niddesā visayasandassanamattāyeva veditabbā’’ti, sabbathāti pañcakatikavādīnaṃ catukkavādīnañca matavasena sabbappakārena, saddatthābyatirittatthamattoyevāti byatireko byatirittaṃ, napuṃsake bhāve kto, na vijjate byatirittaṃ byatireko bhedo yassa taṃ abyatirittaṃ, abyatibhinnanti attho, saddatthato sakatthato abyatirittaṃ atthamattaṃ atthasāmaññaṃ yassa odanādisaddassa so tathā vutto.

विशेष अनुपादान (विशेष ग्रहण न करणे) असल्यामुळे 'कम्मे दुतिया' (कर्मात द्वितीया विभक्ती होते) असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे हे सांगितले आहे. 'करीयति कटो' (चटई विणली जाते), 'कतो कटो' (विणलेली चटई) इत्यादी उदाहरणांमध्ये 'ति' इत्यादी प्रत्ययांद्वारे अभिहित (व्यक्त) केलेल्या कर्मादींच्या आश्रयाने असणाऱ्या एकत्वामध्ये देखील नियमाच्या अभावामुळे द्वितीया इत्यादी विभक्ती प्राप्त होतात. कारण, पाच घटकांच्या (पंचक) नामार्थात 'कटादी' (चटई इत्यादी) वाच्य शब्दाशी संबंधित कर्मादी अर्थ असतो. 'त्यादी' (ति-आदी प्रत्यय) इत्यादींद्वारे अनभिहित (अव्यक्त) असलेल्या संख्या नावाच्या दुसऱ्या विभक्तीच्या अर्थाचे प्रतिपादन करण्यासाठी, कटादी कर्मादी अभिहित (व्यक्त) असतानाही द्वितीया इत्यादी विभक्ती व्हाव्यात, म्हणून पाणिनींनी 'कम्मे दुतिया' (२-३-२) इत्यादी सूत्रांमध्ये 'अनभिहिते' (२-३-१) या सूत्राचा अधिकार ठेवला आहे. स्पष्टतेसाठीच द्वितीया इत्यादींचा प्रसंग नसतानाही, त्यांच्या आश्रयभूत असणाऱ्या एकत्वाच्या अर्थाचे द्योतन करण्यासाठी ते अभिहित असतानाही द्वितीया इत्यादी विभक्ती व्हाव्यात. तीन घटकांच्या (त्रिक) मते मात्र संख्या आणि कर्मादी हे विभक्तीचे वाच्य असतात. तेथे जरी कर्मादींचे प्रत्ययाद्वारे अभिधान (कथन) होत असले, तरी एकत्वादी अभिहित नसतात. म्हणून त्या संख्या नावाच्या दुसऱ्या विभक्तीच्या अर्थाचे प्रतिपादन करण्यासाठी कर्मादी अभिहित असतानाही द्वितीया इत्यादी विभक्ती व्हाव्यात, म्हणून पाणिनींनी 'कम्मे दुतिया' आणि 'अनभिहिते' या सूत्रांचा अधिकार ठेवला आहे. हे दर्शवताना ते म्हणाले—'तत्रिदं सिया' (तेथे हे असावे) इत्यादी. 'तत्र' म्हणजे त्या द्वितीया इत्यादी विभक्तीच्या विधानामध्ये हा आक्षेप असावा. काय आक्षेप? तर 'पंचके' इत्यादी. 'अनभिहितकम्मादिनिस्सयेसु' म्हणजे अनभिहित कर्मादी ज्यांचे आश्रय आहेत अशा एकत्वादींमध्ये, असा अर्थ आहे. द्वितीया इत्यादी विभक्ती जशा व्हाव्यात, तशा द्योतनासाठी आणि अभिधानासाठी देखील योग्यतेनुसार अर्थ समजून घ्यावा. 'अभिहितकम्मादिनिस्सयेसुपि' यातील 'अपि' (देखील) शब्दाने अनभिहित कर्मादींच्या आश्रयाने असणाऱ्या एकत्वादींचा समुच्चय केला जातो. 'आसङ्किया' (शंका घेऊन) ही पूर्वक्रिया असून 'वृत्तं' (म्हटले आहे) ही उत्तरक्रिया समजावी. पंचक आणि त्रिक वाद्यांच्या मते अभिहित कर्मादींच्या आश्रयाने असणाऱ्या एकत्वादींमध्ये द्वितीया इत्यादींच्या प्राप्तीची शंका घेऊन, चतुष्कवाद्यांचा देखील पक्ष मांडून त्याचे परिहार करण्यासाठी 'यदिच्चा' (जर असे असेल तर) इत्यादी म्हटले आहे. आमचा अभिप्राय असा आहे की—'जेव्हा ही संख्या प्रातिपदिकार्थ असते, तेव्हा तिच्या प्रतिपादनात कर्मादी विभक्तीचे वाच्य असतात. तेव्हा 'अनभिहिते कम्मे' इत्यादी सूत्रांद्वारे अनभिहित ग्रहण करणे कर्मादी विशेषांचा अनुभव घेणाऱ्यांसाठी निरर्थक ठरते... कारण अभिहित असताना विभक्ती वाच्य असण्याचा अभाव असतो. परंतु, जेव्हा 'संख्या विभक्तीचे वाच्य आहे' हा पक्ष स्वीकारला जातो, तेव्हा 'कम्मे दुतिया' इत्यादी निर्देश केवळ विषय दर्शवण्यासाठीच आहेत असे समजावे.' 'सब्बथा' म्हणजे पंचक, त्रिक आणि चतुष्कवाद्यांच्या मतानुसार सर्व प्रकारे. 'सद्दत्थाब्यतिरित्तत्थमत्तोयेवा' म्हणजे व्यतिरेक म्हणजे भेद. नपुंसकलिंगी भावे प्रयोगात 'क्त' प्रत्यय होतो. ज्याचा व्यतिरेक (भेद) नाही तो 'अव्यतिरित्त' म्हणजे अभिन्न असा अर्थ आहे. शब्दार्थापासून (स्वतःच्या अर्थापासून) अभिन्न असलेला केवळ अर्थ (सामान्य अर्थ) ज्या 'ओदनादी' शब्दाचा आहे, त्याला तसे म्हटले आहे.

Kiñcāpi vuttiyaṃ tabbādiṇādisamāsehi abhihitamavuttaṃ, tathāpi tehi abhihitepyevameva daṭṭhabbanti nidassento āha-‘eva’miccādi, kara-karaṇe karīyitthāti kato‘kto bhāvakammesu’ti (5-56) kamme kto, satikoti ettha kītoti kammatthe ‘‘dissantaññepi paccayā’’ti (4-120) iko, kammatāgamyate kitappaccayādīnaṃ kamme vihitattā, evañca dhuhi kimekamudāharaṇaṃ dattamācariyene tyato āha- ‘udāharaṇa’iccādi, anabhihiteti vacanaṃ vināpīti vacanaṃ vinā evāti avadhāraṇe-apisaddo, sambhāvanevā, yadyabhihitehi vacanaṃ vināpi dutiyādīnamappavatti bhaveyya, vacanasabbhāve tu kathāyeva natthīti attho, evañca panettha dutiyādīnamabhihite pasaṅgābhāvo jānitabbo ‘‘paccate odano, kato kaṭoccādopi yadi dutiyādayo siyuṃ paṭhamāvidhānassāvakāso na bhaveyya tato sāmatthiyānabhihiteyeva kammādo dutiyādayo sakiriyā (yaṃ tada)bhibyattiyā bhavissanti, paṭhamevatvabhihite’’ti, na nuca paṭhamāyākārakamavakāso rukkho pilakkhoti kimidamuccate akārakanti yadya kārakaṃ nedampayogamarahati tato yattha visesakiriyāna massavanaṃ tattha padatthasahacaritāya sattāya patītiyā ‘rukkho atthi [Pg.77] pilakkho atthī’ti apekkhīyatīti kārakattaṃ rukkhādīna mattheveti, na ca uccaṃ nīcaṃtyadhikaraṇavācitte nipātassa atthītyanena natthi sambandhoti uccamatthītyādheyyasseva kattuttaṃ nādhārassātya kārakattamādhārassātyavakāso-tthi paṭhamāyāti ‘‘paṭhamāvidhā nassāvakāso na bhaveyyā’’ti yathāvutto-yaṃ hetu asiddhoti ca sakkā vattuṃ, asaṅkhyato paṭhamātyavatvā ‘‘paṭhamāttha matte’’ti (2.39) sāmaññavidhānato siddhoyeva, yaṃ hetuttānabhihitavacanamanatthakamicceva ṭhitaṃ.

जरी वृत्तीमध्ये 'तब्ब', 'अणीय' इत्यादी प्रत्यय आणि समासांद्वारे अभिहित (व्यक्त) केलेले सांगितले नसले, तरी त्यांच्याद्वारे अभिहित असतानाही असेच समजावे, हे दर्शवताना ते म्हणाले—'एवं' (अशा प्रकारे) इत्यादी. 'कर-करणे' (करणे या अर्थातील कृ धातूपासून) 'करीयित्थ' (केले गेले) या अर्थी 'कतो' हा शब्द 'क्तो भावकम्मेसु' (५-५६) या सूत्राने कर्म अर्थात 'क्त' प्रत्यय होऊन बनतो. 'सतिको' यामध्ये 'कीतो' (खरेदी केलेला) या कर्म अर्थात 'दिस्सन्त्यञ्ञेपि पच्चया' (४-१२०) या सूत्राने 'इको' प्रत्यय होतो. 'क्त' इत्यादी प्रत्ययांचे कर्म अर्थात विधान केल्यामुळे कर्मत्व समजले जाते. आणि अशा प्रकारे दोन उदाहरणांपैकी आचार्यांनी एकच उदाहरण का दिले? यावर ते म्हणाले—'उदाहरणा' इत्यादी. 'अनभिहिते' या शब्दाशिवाय देखील, म्हणजे शब्दाशिवायच, अशा अर्थाच्या निश्चयासाठी 'अपि' शब्द आहे, किंवा तो संभावनेसाठी आहे. जर अभिहित असताना शब्दाशिवाय देखील द्वितीया इत्यादींची अप्रवृत्ती (प्राप्ती न होणे) होत असेल, तर शब्द असताना तर प्रश्नच उरत नाही, असा अर्थ आहे. आणि अशा प्रकारे येथे अभिहित असताना द्वितीया इत्यादींच्या प्रसंगाचा अभाव समजून घ्यावा. 'पच्चते ओदनो' (भात शिजवला जातो), 'कतो कटो' (चटई विणली जाते) इत्यादींमध्ये देखील जर द्वितीया इत्यादी विभक्ती असत्या, तर प्रथमा विभक्तीच्या विधानाला वाव उरला नसता. म्हणून सामर्थ्यामुळे अनभिहित कर्मादींमध्येच द्वितीया इत्यादी विभक्ती क्रिया व्यक्त करण्यासाठी होतील, आणि अभिहित असताना प्रथमाच होईल. 'रुक्खो' (झाड), 'पिलक्खो' (पिंपळ) इत्यादींमध्ये प्रथमेला अकारक (कारकेतर) वाव आहे असे नाही का? हे अकारक का म्हटले जाते? जर ते अकारक असेल तर ते प्रयोगास पात्र ठरणार नाही. म्हणून जेथे विशेष क्रिया ऐकू येत नाही, तेथे पदार्थाशी सहचरित असलेल्या अस्तित्वाच्या प्रतीतीसाठी 'रुक्खो अत्थि' (झाड आहे), 'पिलक्खो अत्थि' (पिंपळ आहे) अशी अपेक्षा असते, म्हणून वृक्षादींच्या अर्थामध्ये कारकत्व आहेच. आणि 'उच्चं' (उंच), 'नीचं' (नीच) या अधिकरणवाचक निपातांचा 'अत्थि' (आहे) याच्याशी संबंध नाही असे नाही. 'उच्चं अत्थि' (उंच आहे) यामध्ये आधेयाचेच कर्तृत्व आहे, आधाराचे नाही, म्हणून आधाराला अकारकत्व असल्यामुळे प्रथमेला वाव आहे, असे जे म्हटले आहे—'प्रथमा विधानाचा वाव असणार नाही' हा पूर्वोक्त हेतू असिद्ध आहे असे म्हणता येऊ शकते. संख्येचा उल्लेख न करता प्रथमा होते असे न सांगता, 'प्रथमात्थ मत्ते' (२.३९) या सामान्य विधानावरूनच ते सिद्ध होते. ज्या हेतूमुळे 'अनभिहित' हा शब्द निरर्थक आहे, हेच सिद्ध होते.

Yañcāti casaddo vattabbantarasamuccaye aparampi kiñci vattabbamatthīti attho, yañca phalaṃ maññateti sambandho, yadetthāna bhihitādhikāro natthi tadā yathā ‘kato kaṭo’ccatrattena kammassābhihitattā dutiyā na hoti tathā ‘kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’nti kaṭasaddato uppannāya dutiyāya (vipulādigatassa) kammassā bhihitattā vipulādīhi visesanehi dutiyā na siyā, tato tyādi tabbādiṇādisamāsehi kammassāna bhihitattamattevāti vipulādīhipi dutiyāvidhānasaṅkhātaṃ anabhihite’’ti (2-3-1) anabhihita vacanassa adhikāre yañca phalaṃ cintayatīti attho, yuttassātimassa attho sambandhassāti, paccekaṃ karotyabhisambandhatāyāti ‘kaṭaṃ karoti vipulaṃ karoti dassanīyaṃ karoti’ccevaṃ paccekaṃ paccekaṃ karotissābhisambandhatāyāti attho, kammatā atthīti seso, evaṃ maññate-‘‘kaṭaṃ karomīti pavatto vipulaṃ karomī dassaniyaṃ karomīti ca pavattovāti vipulādīnampi paccekaṃ kammatā attheva, tatthekassābhidhāne parekassa sukhamavalokayantīti tadabhidhānāyapi dutiyā bhavissatī’’ti, pakārantarāvatāro nācariye noparodhitoti tampi panettha dassayissāma-‘‘kaṭasaddā uppajjamānā dutiyā [Pg.78] kaṭajāti kammamabhihitavatī, na vipulādiguṇakammaṃ, tato tadabhidhānāya ca dutiyāyeva bhavati, athavā kaṭova kammaṃ, taṃ sāmānādhikaraṇyena vipulādīhipi dutiyā bhavissati, kaṭaṃ karoti vipulo dassanīyoti hi vuccamāne vipulādayo kattusamānādhikaraṇatāyeva patīyeyyuṃ tasmā kaṭasaddasāmānādhikaraṇyampaṭipādayatā vassamettha dutiyā karaṇīyā’’ti. Nanvemiccādicodyaṃ, evanti evaṃ guṇayuttassa kammatāya sati, pappotīti kaṭa kamme-bhidhāniye (kato) ti ktappaccayassa katattā udārādito karotyabhisambandhā dutiyā pappotīti attho, evaṃ maññateccādi parihāro, avayavena kammaṃ na vadatīti sambandho, avayavenāti visuṃvisuṃ, kiñcarahīti āha-‘sabhāvato sabbaṃ kammaṃ vadatī’ti. Hotu kāmaṃ udārāditopi vuttena vidhinā paṭhamā, katasaddato kā pavattatīti āha-‘katasaddato pi’ccādi, antobhūto antogadho nāmassa saddassa attho yasmiṃ kammalakkhaṇattheso attho kammalakkhaṇo abhihito kathito sampanno sampajjatīti attho, nanu ‘kato kaṭo’ccādo sabhāvato sabbakammavuttiyā antobhūtanāmatthavuttiyā cātthamatte hoti sabbattha paṭhamāti ‘kaṭaṃ karoti uḷāraṃ sobhanaṃ dassanīya’nti kaṭāditopi uppannāya dutiyāya kammassābhihitattā uḷārādīhi paṭhamāppasaṅgo siyāti abhihitābhidhānappasaṅgopagataṃ codanaṃ manasi nidhāyāha-‘kaṭādisaddo tvi’ccādi, sāmaññenāti visuṃ visuṃ kaṭādisāmaññena.

"यञ्च" (आणि जे) मधील "च" हा शब्द दुसऱ्या वक्तव्याच्या समुच्चयासाठी (एकत्र करण्यासाठी) आहे, म्हणजे "अजूनही काहीतरी सांगायचे आहे" असा याचा अर्थ आहे. "यञ्च फलं मञ्ञते" (आणि जे फळ मानतो) असा याचा संबंध आहे. येथे "अनभिहित" (अनुक्त) चा अधिकार नाही, तेव्हा जसे "कतो कटो" (चटई बनवली गेली) येथे कर्माचे अभिधान (कथन) झाल्यामुळे द्वितीया विभक्ती होत नाही, तसेच "कटं करोति विपुलं दस्सनीयं" (विशाल, प्रेक्षणीय चटई बनवतो) येथे "कट" शब्दापासून उत्पन्न झालेल्या द्वितीयेने (विपुल इत्यादींमध्ये असलेल्या) कर्माचे अभिधान झाल्यामुळे "विपुल" इत्यादी विशेषणांना द्वितीया होणार नाही. म्हणून "त्यादि" (तिङ्-आदि), "तब्बादि" (तव्य-आदि), "णादि" (ण-आदि) समासांद्वारे कर्माचे केवळ अनभिहितत्वच असते, म्हणून "विपुल" इत्यादींना देखील द्वितीया विधानाचा संक्षेप असलेल्या "अनभिहिते" (२-३-१) या अनभिहित वचनाच्या अधिकारात "जे फळ विचार करतो" असा अर्थ होतो. "युत्तस्सातिमस्स" याचा अर्थ "संबंधाचा" असा आहे. "पच्चेकं करोत्यभिसम्बन्धताया" म्हणजे "कटं करोति, विपुलं करोति, दस्सनीयं करोति" अशा प्रकारे प्रत्येकाशी "करोति" (करतो) चा संबंध जोडल्यामुळे असा अर्थ होतो. "कम्मता अत्थि" (कर्मत्व आहे) हे शेष आहे. अशा प्रकारे "कटं करोमि" (मी चटई बनवतो) असे प्रवृत्त झाल्यावर "विपुलं करोमि, दस्सनीयं करोमि" असे प्रवृत्त होते, म्हणून "विपुल" इत्यादींचे देखील प्रत्येक कर्मत्व आहेच. "तत्तैकस्साभिधाने परेकस्स सुखमवलोकयन्ति" (त्यात एकाचे अभिधान झाल्यावर दुसऱ्याचे सुख पाहतात) म्हणून त्याच्या अभिधानासाठी देखील द्वितीया होईल. दुसऱ्या प्रकारचा अवतार आचार्यांनी नाकारलेला नाही, म्हणून तो देखील येथे दाखवू: "कट शब्दापासून उत्पन्न होणारी द्वितीया 'कट' जन्य कर्माचे अभिधान करते, विपुल इत्यादी गुण कर्माचे नाही. म्हणून त्याच्या अभिधानासाठी द्वितीयाच होते. अथवा 'कट' हेच कर्म आहे, त्याचे सामानाधिकरण्य असल्यामुळे 'विपुल' इत्यादींना देखील द्वितीया होईल. कारण 'कटं करोति विपुलो दस्सनीयो' असे म्हटले असता 'विपुल' इत्यादी कर्त्याचे सामानाधिकरण्यच प्रतीत होईल, म्हणून 'कट' शब्दाशी सामानाधिकरण्य प्रतिपादन करण्यासाठी येथे द्वितीया करणे आवश्यक आहे." काय अशा प्रकारे इत्यादी शंका आहे? "एवं" म्हणजे अशा प्रकारे गुणयुक्त कर्मत्व असताना, "पप्पोति" (प्राप्त होते) म्हणजे "कट" कर्माचे अभिधान झाल्यावर (कतो) येथे "क्त" प्रत्यय केल्यामुळे "उदार" इत्यादींशी "करोति" चा संबंध असल्यामुळे द्वितीया प्राप्त होते असा अर्थ आहे. "एवं मञ्ञते" इत्यादी परिहार (उत्तर) आहे. "अवयवेन कम्मं न वदति" (अवयवाने कर्म सांगत नाही) असा संबंध आहे. "अवयवेन" म्हणजे वेगवेगळ्या प्रकारे. "किञ्चरही" (तर मग काय?) यावर म्हणतात- "स्वभावाने सर्व कर्म सांगतो". "होतु कामं" (इच्छेनुसार असो) "उदार" इत्यादींपासून देखील सांगितलेल्या विधीने प्रथमा होईल, तर "कट" शब्दापासून कोणती विभक्ती प्रवृत्त होते? यावर म्हणतात- "कटसद्दतो पि" (कट शब्दापासून देखील) इत्यादी. "अन्तोभूतो" म्हणजे अंतर्भूत झालेला, नामाचा जो शब्दार्थ आहे, ज्या कर्मलक्षण अर्थामध्ये हा अर्थ कर्मलक्षण म्हणून "अभिहित" (कथित/सांगितलेला) संपन्न होतो, असा अर्थ आहे. "कतो कटो" इत्यादींमध्ये स्वभावाने सर्व कर्मवृत्ती असल्याने आणि अंतर्भूत नामार्थवृत्ती असल्याने अर्थमात्रेमध्ये सर्वत्र प्रथमा होते, तर मग "कटं करोति उळारं सोभनं दस्सनीयं" येथे "कट" इत्यादींपासून उत्पन्न झालेल्या द्वितीयेने कर्माचे अभिधान झाल्यामुळे "उळार" इत्यादींना प्रथमा प्राप्त होण्याचा प्रसंग येईल, अशा प्रकारे "अभिहिताभिधानप्रसंग" प्राप्त झालेल्या शंकेला मनात ठेवून म्हणतात- "कटादिसद्दो त्वि" इत्यादी, "सामञ्ञेन" म्हणजे वेगवेगळ्या प्रकारे "कट" इत्यादींच्या सामान्याने.

‘‘Katturicchitatama’’ntyanena (1-4-49) kattuno kiriyāya sambandhi tumiṭṭhatamaṃ tasmiṃ icchitatame kammasaññaṃ vidhāya nibbatyādikesutīsu kammesu dutiyā vidhīyate pāṇinīyehi, icchitatamattañca tadatthattā kiriyāya, odanaṃ pacati gāvumpayo dohatityādo(hi) odanādyatthā pacanādikiriyārabbhateti odanapayādīnamicchitatamattaṃ, tadupadassento āha-‘yaṃ kattu’ccādi, vibhattiṃ vidhāya dutiyābhimatāti sambandho, puna payādinipphattinimittaṃ yaṃkiñci dohanādikiriyā yuttaṃ [Pg.79] karaṇādirūpena akathitaṃ gavādikamicchitaṃ kārakaṃ, tatthāpi ‘‘akathitañcā’’ti (1-4-51) kammasaññaṃ vidhāya teneva dutiyā vidhīyate, tadupadassetumāha-‘upayujjamāne’ccādi, atra cevamakathitaniyamo kato vāttikakārena-

"कर्तुरिच्छिततमं" (१-४-४९) या सूत्राने कर्त्याच्या क्रियेशी संबंधित असलेल्या अत्यंत इष्ट (इच्छिततम) अशा गोष्टीला "कर्म" संज्ञा देऊन, निर्वर्त्य इत्यादी तीन प्रकारच्या कर्मांमध्ये पाणिनीयांद्वारे द्वितीया विभक्ती विहित केली जाते. आणि अत्यंत इष्ट असणे म्हणजे त्या अर्थासाठी क्रिया असणे होय. जसे "ओदनं पचति" (भात शिजवतो), "गावुं पयो दोहति" (गाईचे दूध काढतो) इत्यादींमध्ये भात इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी शिजवणे इत्यादी क्रिया सुरू केली जाते, म्हणून भात, दूध इत्यादींचे अत्यंत इष्टत्व (इच्छिततमत्व) आहे. ते दर्शवताना म्हणतात- "यं कत्तु" इत्यादी. "विभक्तिं विधाय दुतीयाभिमता" (विभक्ती करून द्वितीया अभिप्रेत आहे) असा संबंध आहे. पुन्हा, दूध इत्यादींच्या उत्पत्तीचे निमित्त असलेले, दोहन (दूध काढणे) इत्यादी क्रियेशी युक्त असलेले, करण इत्यादी रूपाने न सांगितलेले (अकथित) गाय इत्यादी इच्छित कारक आहे, तिथे देखील "अकथितञ्च" (१-४-५१) या सूत्राने कर्म संज्ञा देऊन त्यानेच द्वितीया विभक्ती विहित केली जाते. ते दर्शवण्यासाठी म्हणतात- "उपयुज्जमाने" इत्यादी. येथे वार्तिककाराने असा अकथित नियम केला आहे-

Pucchicibhikkhīnaṃ duhi,yācīnaṃ nimittamupayoge;

Pubbavidhimhi-kathitaṃ, brūsāsīnañca guṇāsattanti.

"पुच्छि (विचारणे), चि (निवडणे), भिक्खु (भिक्षा मागणे), duhi, याचि (याचना करणे) यांच्या उपयोगात जे निमित्त असते; पूर्वविधीमध्ये (अपादान इत्यादी संज्ञांच्या अभावी) जे अकथित असते, आणि ब्रू (बोलणे), सासु (शासन करणे/शिकवणे) यांच्या गुणात जे आसक्त असते."

Upayujjate iṭṭhatthasiddhiyaṃ byāpārīyatītyupayogo-payoppabhuti, tasmiṃ, nimittaṃ gavādi, apubbavidhimhi apādānādhikaraṇādi pubbasaññā vidhānābhāve, vidhāne hi māṇavakā maggaṃ pucchati, rukkhā phalānyavacinātyādi yathārahaṃ bhavati, guṇāsattanti guṇena sattaṃ sambandhī, guṇasaddenettha padhānasādhanaṃ dhammādikaṃ vattumicchitaṃ padhānasādhanañhi kiriyāyopakārakamupakāriyaṃ padhānabhūtaṃ kiriyamapekkhiya guṇo bhavati, co-nuttasamuccaye, padhānantu dhammādino pavattiyā tadatthattā, upayujjamānañca taṃ payopabhuticeti visesanasamāsaṃ katvā upayujjamānapayoppabhutino nimittanti chaṭṭhīsamāso, pabhuti saddena gavādino gahaṇaṃ, ādisaddena gomantādino, dutiyenādi saddena adhikaraṇādino, catutthena vinayādino, vidhānanti dutiyā vidhānaṃ, dutiyāvidhānamabhimatanti yojanīyaṃ. Pāṇiniyehi ‘‘tathā yuttañcānicchitaṃ’’ (1-4-50) iccanena kammasaññaṃ vidhāya ‘‘kamme dutiyā’’ (2-3-2) tyaneneva dutiyā vidhīyate, tandassetumāha-‘yene’ccādi, ‘‘tathā yuttañcānicchita’’ntīmassa attho yeneveccādipañcikāpāṭhānusārena veditabbo, yujjateti kiriyābhisambajjhate, yuttanti kiriyābhisambandhaṃ, atra tu–

"इष्ट अर्थाच्या सिद्धीसाठी जो व्यापार केला जातो तो "उपयोग" होय, जसे दूध इत्यादी. त्यामध्ये निमित्त म्हणजे गाय इत्यादी. "अपूर्वविधीमध्ये" म्हणजे अपादान, अधिकरण इत्यादी पूर्व संज्ञांच्या विधानाचा अभाव असताना. कारण विधान असताना "माणवकं मग्गं पुच्छति" (माणवकाला मार्ग विचारतो), "रुक्खा फलानि अवचिनाति" (झाडावरून फळे गोळा करतो) इत्यादी योग्यतेनुसार होते. "गुणासत्तं" म्हणजे गुणाने सत्त्व (द्रव्य) संबंधित असणे. येथे "गुण" शब्दाने प्रधान साधन असलेले धर्म इत्यादी सांगणे अभिप्रेत आहे. कारण प्रधान साधन हे क्रियेचे उपकारक आणि उपकार्य असते, ते प्रधानभूत क्रियेची अपेक्षा करून "गुण" (गौण) ठरते. "च" हा शब्द अनुक्त समुच्चयासाठी आहे. धर्म इत्यादींच्या प्रवृत्तीसाठी तेच प्रयोजन असल्यामुळे ते प्रधान आहे. "उपयुज्यमानं च तं पयोप्पभूति च" असा विशेषण समास करून "उपयुज्यमानपयोप्पभुतितो निमित्तं" असा षष्ठी समास होतो. "पभूति" शब्दाने गाय इत्यादींचे ग्रहण होते, पहिल्या "आदि" शब्दाने गोमंत इत्यादींचे, दुसऱ्या "आदि" शब्दाने अधिकरण इत्यादींचे, चौथ्या "आदि" शब्दाने विनयादींचे ग्रहण होते. "विधानं" म्हणजे द्वितीया विभक्तीचे विधान. "द्वितीयाविधान अभिप्रेत आहे" अशी योजना करावी. पाणिनीयांद्वारे "तथा युक्तञ्चानिच्छितं" (१-४-५०) या सूत्राने कर्म संज्ञा देऊन "कम्मे दुतीया" (२-३-२) या सूत्रानेच द्वितीया विभक्ती विहित केली जाते. ते दर्शवण्यासाठी म्हणतात- "येन" इत्यादी. "तथा युक्तञ्चानिच्छितं" याचा अर्थ "येनेव" इत्यादी पंचिका पाठाच्या अनुषंगाने समजून घ्यावा. "युज्जते" म्हणजे क्रियेशी संबंधित होते. "युत्तं" म्हणजे क्रियेचा संबंध. परंतु येथे तर-"

Yadyabuddhyāhilaṅghādi, tadāhyādimanicchitaṃ;

Yadā lajjābhayādīhi, tadecchi tatamaṃ mataṃ.

"जर नकळत (अबुद्धीने) उल्लंघन इत्यादी घडले, तर ते सुरुवातीला "अनिच्छित" (नको असलेले) मानले जाते; परंतु जेव्हा लज्जा, भय इत्यादींमुळे घडते, तेव्हा ते "इच्छिततम" (अत्यंत इच्छित) मानले जाते."

‘‘Tathā yuttañcānicchita’’nti suttenassa pariyudāsavuttito icchitā aññamanicchitamanabhimatamitarañca, tatoyeva‘gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappatī’tyatra nevicchitanānicchitassapi rukkhamūlassa kamma saññā [Pg.80] siddhāti tattha ‘‘kamme dutiyā’’ti dutiyā vidhīyate, tandasseti’nevicchitanānicchitasmā’iccādi, rukkhamūlaṃ nevicchitaṃ pubbamanabhimatattā, nāpyanicchitaṃ appaṭikūlattā, gāmagamena hyassa tapparatā, rukkhamūlopasappanantu pasaṅgāgatanti rukkhamūlānampi kiriyābhisambandho attheva, atrāpi-

'तथा युत्तञ्चानिच्छितं' (तसेच युक्त आणि अनिच्छित) या सूत्राने याच्या पर्युदास (वगळणे) वृत्तीमुळे इच्छित नसलेले, अनिच्छित, अनभिमत आणि इतर देखील ग्रहण केले जाते. म्हणूनच 'गामं गच्छन्तो रुक्खमूळं उपसप्पति' (गावाला जात असताना झाडाच्या मुळाशी जातो) येथे जे इच्छितही नाही आणि अनिच्छितही नाही अशा झाडाच्या मुळाला देखील कर्म संज्ञा सिद्ध होते, म्हणून तेथे 'कम्मे दुतिया' या सूत्राने द्वितीया विभक्ती विहित केली जाते. हे दर्शवण्यासाठी 'नेविच्छितनानिच्छितस्मा' इत्यादी म्हटले आहे. झाडाचे मूळ हे पूर्वी अनभिमत असल्यामुळे इच्छित नाही, आणि प्रतिकूल नसल्यामुळे अनिच्छितही नाही. कारण गावाला जाण्यामध्ये त्याची तत्परता आहे, तर झाडाच्या मुळाशी जाणे हे प्रसंगोपात आलेले आहे, म्हणून झाडाच्या मुळाचा देखील क्रियेशी संबंध आहेच. येथे देखील—

Nevicchitānicchitantu, mabuddhiyupasappane;

Mūlaṃ vissamanatthantu, tamicchitatamaṃ siyā.

अजाणतेपणे (बुद्धीशिवाय) जवळ जाण्यात जे इच्छित किंवा अनिच्छित नसते; परंतु विश्रांतीसाठी असलेले मूळ मात्र अत्यंत इच्छित (इच्छिततम) असू शकते.

Brūsāsinañcāti casaddopasaṅgahite dassetumāha-‘eva’miccādi, ettha gāmadevadattagaggānamakathitasaññā, ajādayo tvicchitatamā, ādisaddena ‘pattheti gāvuṃ purisaṃ dvijo’tyādayo saṅgahitā, nayatinī=pāpuṇane, vahati vaha=pāpuṇane, harati hara=haraṇe, jayatiji=jaye, sabbatthaleca ette ayādese ca rūpaṃ, daṇḍa=daṇḍane curādittā ṇimhi rūpaṃ, atha ‘‘adhisīṭṭhāsānaṃ kammaṃ’’tyādinā (1-4-46) tena tena kammasaññaṃ vidhāya ‘paṭhaviṃ adhisessatī’ti ādo (tattha) tattha ‘‘kamme dutiyā’’ti (2-3-2) dutiyā vidhīyate tehi tehi sattha kārehi, sabbatthevettha lokassa kammavacanicchāti kamenetaṃññasaññāpubbakaṃ kammamupadassento āha-‘adhipubba’iccādi, yāya vatticchāya dutiyā siyā tāya vatticchāya kammatā kathaṃhināmāti sambandho, neva upalabbhantīti kadācikassaci siyāti sambandho, payatitabbanti suttantaramārabbhanīyaṃ, tatthevaṃ kiṃ bhavato manasi dosadhijambhanenāti attho, dhammeti etthāpi evaṃ saddaṃ yojetvā attho veditabbo, yathā ādhāre kammavacanicchā, tathehāpi ādhāravacanicchāti attho, tenevāha-‘dhammeti ādhāravacanicchā’ti, dhamme abhinivisateti sambandho, evaṃsaddasamānatthattā tathā saddassa tadatthānusāreneva viññāyatīti tathāsaddassa attho visuṃ na vutto, pānañca ācāroca pānācāraṃ, taṃpānācāramassa ādhārassa tasmiṃ tappānācāre, pānatthācāratthadhātusambandhī yo nadyādi ko ādhāro so pānācāravāyevāti āha- ‘pānatthācāratthānaṃ dhātūnamādhāre’ti[Pg.81], kesañcīti aniyamena kesañci saddasatthakārānaṃ, etthāti etasmiṃ ādhāravacanicchāpakkhe, patiparīhi bhāgecetyavasiddhāti iminā patisaddassa dhātunā ayuttataṃ dasseti… yadi yujjeyya chaṭṭhiyābhāvā, tenāha-‘yadātvi’ccādi, vuttiyaṃ tenāti tasaddena, apisaddopasaṅgahitaṃ tatiyampi gahetvā vācāti bahuvacananiddeso.

'ब्रूसासीनञ्च' इत्यादींमध्ये 'च' शब्दाने समाविष्ट केलेले दर्शवण्यासाठी 'एवम्' इत्यादी म्हटले आहे. येथे गाव, देवदत्त आणि गर्ग यांची अकथित संज्ञा आहे, तर शेळी इत्यादी इच्छिततम (सर्वात जास्त इच्छित) आहेत. 'आदि' शब्दाने 'पत्तेति गावुं पुरिसं द्विजो' (द्विज पुरुषाकडे गाईची प्रार्थना करतो) इत्यादींचा संग्रह केला आहे. नयति (नी = प्रापणे/पोहोचवणे), वहति (वह = प्रापणे/पोहोचवणे), हरति (हर = हरणे/हरण करणे), जयति (जि = जये/जिंकणे). सर्व ठिकाणी 'ए' कार आणि 'अय' आदेश होऊन रूप बनते. दण्ड (दण्ड = दण्डने/शिक्षा करणे) हा चुरादिगणातील असल्याने 'णि' प्रत्यय लागून रूप बनते. त्यानंतर "अधिसीट्ठासानं कम्मं" इत्यादी सूत्राने (१-४-४६) त्या त्या ठिकाणी कर्मसंज्ञा विहित करून 'पठविं अधिसेस्सति' (पृथ्वीवर शयन करेल) इत्यादींमध्ये त्या त्या व्याकरणकारांनी "कम्मे दुतिया" (२-३-२) या सूत्राने द्वितीया विभक्ती विहित केली आहे. या सर्व ठिकाणी लोकांची कर्म सांगण्याची इच्छा (विवक्षा) असल्याने, क्रमाने इतर संज्ञेच्या आधी कर्म दर्शवताना 'अधिपुब्ब' इत्यादी म्हटले आहे. ज्या बोलण्याच्या इच्छेने द्वितीया होईल, त्या बोलण्याच्या इच्छेने कर्मभाव कसा काय असू शकेल, असा संबंध आहे. 'नेव उपलब्भन्ति' (आढळतच नाहीत) म्हणजे कधीतरी कोणालातरी असावे, असा संबंध आहे. 'पयतितब्बं' म्हणजे दुसरे सूत्र सुरू केले पाहिजे. तेथे "आपल्या मनात दोषाचा उदय का होत आहे?" असा अर्थ आहे. 'धम्मे' येथेही 'एवम्' शब्द जोडून अर्थ समजून घ्यावा. ज्याप्रमाणे आधारात कर्म सांगण्याची इच्छा असते, त्याचप्रमाणे येथेही आधार सांगण्याची इच्छा आहे असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'धम्मेति आधारवचनिच्छा' (धम्मे म्हणजे आधार सांगण्याची इच्छा). 'धम्मे अभिनिविसते' (धर्मामध्ये अभिनिवेश करतो) असा संबंध आहे. 'एवम्' शब्दाशी समान अर्थ असल्यामुळे 'तथा' शब्दाचा अर्थ त्याच्या अर्थानुसारच समजला जातो, म्हणून 'तथा' शब्दाचा अर्थ वेगळा सांगितलेला नाही. पान (पिणे) आणि आचार (आचरण) म्हणजे पानाचार. तो पानाचार ज्या आधाराचा आहे, त्या पानाचारात. पिणे आणि आचरण करणे या अर्थाच्या धातूंशी संबंधित असलेला नदी इत्यादी जो आधार आहे, तो पानाचारयुक्तच आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'पानत्थाचारत्थानं धातूनमाधारे' (पिणे आणि आचरण करणे या अर्थाच्या धातूंच्या आधारात). 'केसञ्चि' म्हणजे अनियमाने काही व्याकरणकारांच्या मते. 'एत्थ' म्हणजे या आधार सांगण्याच्या इच्छेच्या पक्षात. 'पतिपरीहि भागेचेत्यवसिद्धा' याने 'पति' शब्दाचा धातूशी अयोग्य संबंध दर्शवला आहे... जर योग्य असता तर षष्ठीचा अभाव झाला असता, म्हणूनच 'यदात्वि' इत्यादी म्हटले आहे. वृत्तीमध्ये 'तेन' म्हणजे 'तद्' शब्दाने. 'अपि' शब्दाने समाविष्ट केलेली तृतीया देखील घेऊन 'वाचा' असा बहुवचन निर्देश केला आहे.

3. Kāla

३. काळ (वेळ)

Yadā kāladdhānamiccādinā‘māsamāsate kosaṃ sayati’ccādo akammakehipi yoge kālabhāvaddhadesānaṃ parehi kammattamanuññātanti ca, yadātviccādinā tu kiriyāva sabbenasabbaṃ na sūyati, tathā sati kuto ca kammattanti teheva vuttantī ca dasseti, gamma mānakiriyāyogopi na nissito… māsamāsateccādīsu āsanādi kiriyānaṃ māsādiyogo viya kalyāṇittaguṇādiyogo ca lokassa patītipathamupayātīti, na sijjhatīti kiriyā na honti guṇadabbānīti kiriyāsambandhābhāvā kammattābhāvoti na sijjhati, guḷena missā dhānā bhajjitayavā guḷadhānā. Ajjhayanakiriyāya pabbatena ca māsakosānaṃ sākallena sambandhābhāvā accantasaṃyogābhāvoti māsassātiādīsu na dutiyā. Pubbaṇhe samayanti iminā pubbaṇhe samayoti sattamīāmādisamāsaṃ dasseti, accanta mevāti iminā samayassa sākallena viharaṇakiriyāya sambandhamāha, yaṃsamayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, taṃ ekaṃsamayanti sambandho, upasaṅkamanakiriyāyaccantameva yuttoti iminā nivāsanaviharaṇa kiriyāhipi pubbaṇhasamayādīnamaccantameva yuttataṃ upalakkheti, pakārantarenāpi siddhiyamāsaṅkamubbhāvayati ‘yadā tvi’ccādinā, vibhattiyā vipallāso yathāpakatamatikkamma aññathā bhavanaṃ, idha pana sattami yampattāyaṃ sattamyatthe bāhulakena ‘‘kamme dutiyā’’cceva dutiyāppatti.

'यदा कालद्धानम्' इत्यादी सूत्राने 'मासमासते कोसं सयति' (महिनाभर बसतो, कोसभर झोपतो) इत्यादींमध्ये अकर्मक धातूंच्या योगात देखील काळ, भाव आणि मार्गाचा विस्तार यांना नंतरच्या व्याकरणकारांनी कर्मभाव मान्य केला आहे. 'यदातु' इत्यादीने तर क्रिया पूर्णपणे ऐकू येत नाही, असे असल्यास कर्मभाव कोठून येणार? असे त्यांनीच म्हटले आहे हे दर्शवतो. गम्यमान (अनुमानित) क्रियेचा योग देखील आश्रित नाही... 'मासमासते' इत्यादींमध्ये बसणे इत्यादी क्रियांचा महिना इत्यादींशी जसा संबंध आहे, तसाच कल्याणत्व (चांगुलपणा) इत्यादी गुणांचा संबंध देखील लोकांच्या अनुभवास येतो. 'न सिज्झति' (सिद्ध होत नाही) म्हणजे क्रिया नसतात, गुण आणि द्रव्ये असतात, त्यामुळे क्रियासंबंधाचा अभाव असल्याने कर्मभावाचा अभाव होतो, म्हणून सिद्ध होत नाही. गुळाने मिश्रित केलेले धान्य आणि भाजलेले यव म्हणजे 'गुळधाना'. अध्ययन क्रियेचा पर्वताशी आणि महिना व कोसाशी पूर्णपणे संबंध नसल्यामुळे अत्यंत संयोग (पूर्ण व्याप्ती) होत नाही, म्हणून 'मासस्स' इत्यादींमध्ये द्वितीया होईना. 'पुब्बण्हे समयं' याने 'पुब्बण्हे समयो' असा सप्तमी तत्पुरुष समास दर्शवतो. 'अच्चन्तमेव' (अत्यंत/पूर्णपणे) याने वेळेचा विहरण (विहार करणे) क्रियेसोबतचा पूर्ण संबंध सांगितला आहे. ज्या वेळी कारुण्य विहाराने विहार केला, तो 'एकं समयं' (एक वेळ) असा संबंध आहे. उपसंक्रमण (जवळ जाणे) क्रियेचा अत्यंत योग्य संबंध आहे, याने निवास आणि विहार क्रियेने देखील पूर्वाह्न वेळ इत्यादींचा अत्यंत योग्य संबंध दर्शवला आहे. 'यदा तु' इत्यादीने दुसऱ्या प्रकारे देखील सिद्धीची शंका उपस्थित करतो. विभक्तीचा विपर्यास म्हणजे मूळ नियमाचे उल्लंघन करून वेगळे रूप होणे. परंतु येथे सप्तमी प्राप्त असताना, सप्तमीच्या अर्थात बाहुलकामुळे "कम्मे दुतिया" या सूत्रानेच द्वितीया विभक्ती प्राप्त होते.

Tatiyābhimatāti ‘‘apavagge tatiyā’’ti (2-3-6) vacanena pāṇiniyānaṃpapañcattamabhimatā, kathampana kāladdhānaṃ karaṇattamiccāsaṅkiya karaṇattamesampaṭipādento [Pg.82] āha-‘tathāpi’ccādi, tathāpīti vuttakkamena karaṇattasambhavā tatiyāya vijjamānāyapi, siyāti tatiyā siyā, tañcāti taṃ karaṇañca. Kārakamajjheti ettha chaṭṭhī samāso kārakasaddena ca sattikārakaṃ gahitanti (āha) ‘dvinnaṃ kattusattīnaṃ majjhe’ti, abhinnassāpi hi ekassa devadattādikattuno bhinnānaṃ taṃsamavetānaṃ kattusattīnaṃ majjhe kāladdhānāni, sattibhedameva byañjayamāha-‘tathāhi’ccādi, ekatthāti ekasmiṃ devadatte, dvīhetīte (bhuñjikriyā) sādhananti sambandho, dvinnaṃ ahānaṃ samāhāro dvīhaṃ tasmiṃ. Isumasatīti vā, isumhi āso asseti vā nipphannena issāsasaddena gammamānaṃ kiriyaṃ dasseti ‘isvasane’ti, nanviccādi codyaṃ, dhanupañcasataṃ koso, evamaññateccādi parihāro, chaṭṭhiyāsampattāyanti kosassekadeseti evaṃ chaṭṭhiyā sampattāyaṃ, muttasaṃsayenedaṃ samānanti mutto saṃsayo yasmiṃ avadhyādo tenetaṃ tulyanti attho. Vuttiyaṃ abhimatāti ‘‘sattamī pañcamiyo kārakamajjhe’’ti (2-3-7) vacanena sattamīpañcamiyo papañcattamabhimatā, dvīhe bhuñjissatīti dvīsu divasesu gatesu bhuñjissatīti attho, ‘‘yabbhāvo bhāvalakkhaṇa’’nti (2-36) sattamī, sakasakakārakavacanicchāyevāti hi idaṃ bāhullaṃ nissāya vuttaṃ, dvīhā bhuñjissati kosā vijjhatīti dvīhā nikkhamma bhuñjissati, kosā nikkhamma ṭhitaṃ lakkhaṃ vijjhati upāttavisayo-yamavadhi, kose vijjhatīti kose ṭhitaṃ lakkhaṃ vijjhatīti attho.

"ततीयाभिमता" म्हणजे "अपवग्गे ततीया" (२-३-६) या वचनाने पाणिनीयांच्या मते प्रपंचासाठी (विस्तारासाठी) संमत आहे. परंतु काळ आणि मार्ग (अध्वन्) यांचे करणत्व कसे असू शकते, अशी शंका घेऊन त्यांचे करणत्वच प्रतिपादन करताना 'तथापि' इत्यादी म्हटले आहे. 'तथापि' म्हणजे सांगितलेल्या क्रमाने करणत्व संभवत असल्यामुळे तृतीया (ततीया) विद्यमान असतानाही, 'सिया' म्हणजे तृतीया असावी, आणि 'तञ्च' म्हणजे ते करण देखील. 'कारकमज्झे' येथे षष्ठी समास आहे आणि 'कारक' शब्दाने शक्ती-कारक घेतले आहे, म्हणून (म्हणाले) 'दोन कर्तृशक्तींच्या मध्ये'. कारण अभिन्न अशा एकाच देवदत्त इत्यादी कर्त्याच्या, भिन्न आणि त्याच्याशी समवेत असलेल्या कर्तृशक्तींच्या मध्ये काळ आणि मार्ग असतात. शक्तीचा भेदच स्पष्ट करताना 'तथाहि' इत्यादी म्हटले आहे. 'एकत्थ' म्हणजे एका देवदत्तामध्ये. 'द्वीहे' म्हणजे (भोजनक्रियेचे) साधन असा संबंध आहे. दोन दिवसांचा समूह म्हणजे 'द्वीह', त्यामध्ये. 'इशुम सती' किंवा बाणामध्ये ज्याचा आस (फेकणे) आहे अशा अर्थाने निष्पन्न झालेल्या 'इस्सास' (धनुर्धारी) शब्दाने सूचित होणारी क्रिया 'इस्वसने' (बाण मारणे) याद्वारे दर्शवितात. 'ननु' इत्यादी शंका आहे, पाचशे धनुष्य म्हणजे एक कोस. 'एवमञ्ञते' इत्यादी परिहार (उत्तर) आहे. 'छट्ठिया संपत्तायं' म्हणजे कोसाच्या एका भागात अशा प्रकारे षष्ठी प्राप्त झाली असता. 'मुत्तसंशयेनेदं समानं' म्हणजे ज्यामध्ये संशय सुटला आहे अशा अवधी इत्यादींशी हे समान आहे, असा अर्थ आहे. वृत्तीमध्ये अभिमता म्हणजे "सत्तमी पञ्चमियो कारकमज्झे" (२-३-७) या वचनाने सप्तमी आणि पंचमी प्रपंचासाठी संमत आहेत. 'द्वीहे भुञ्जिस्सति' म्हणजे दोन दिवस निघून गेल्यावर जेवेल असा अर्थ आहे. "यब्भावो भावलक्खणं" (२-३६) याने सप्तमी होते. 'आपआपल्या कारक वचनाच्या इच्छेनेच' हे प्रामुख्याने (बाहुल्याने) घेऊन म्हटले आहे. 'द्वीहा भुञ्जिस्सति कोसा विज्झति' म्हणजे दोन दिवसांनी निघून जेवेल, कोसावरून निघून राहिलेल्या लक्ष्याचा वेध घेईल, हा स्वीकारलेला विषय म्हणजे अवधी आहे. 'कोसे विज्झति' म्हणजे कोसावर असलेल्या लक्ष्याचा वेध घेईल असा अर्थ आहे.

4. Gati

४. गती

Katacatthasamāsāti kato catthasamāso yesu te tathā vuttā, aññapadatthavuttayoti aññapadatthe vutti yesanti byadhikaraṇaññapadatthasamāso, cattasamāse gatyādīnaṃ visuṃvisuṃ padhānattā tehi paraṃ payujjamāno atthasaddo gatyādīhi paccekamabhisambajjhatīti maññate, atha sutte ‘payojje’iccetāvatyuccamāne payojjo sayaṃ kattāti kathaṃ viññāyati yena ‘payojje kattarī’ti vivaraṇaṃ katamiccāsaṅkiyāha-‘gatyādyattha’miccādi, ādisaddena bodhā dīnaṃ [Pg.83] gahaṇaṃ, takkiriyāsamatthovāti tassā gatyādikāya kiriyāya samattho eva niyujjateti sambandho, kiriyākaraṇe samattho nāma kattāvāti āha-‘soca kattā’ti. Dutiyāya siddhāyāti vakkhamānanayena payojjassa kattuno kammattasiddhiyā ‘‘kamme dutiyā’’ti sutteneva kamme dutiyāya siddhāya. Kiṃ lakkhaṇo-yaṃ niyamo yadatthami damārabhīyaticcāha-‘gatyādyatthāna’miccādi, paccudāharīyissate ‘etesameve’ccādinā, tathācābbhupagame, payojjo kattā na kammaṃ tyabbhupagamma payojje kattarī’ti vivaritanti attho, sāmatthiyampanaiccādinā sāmatthiyasarūpamāha, gati ādyatthānanti padacchedo, niyujjamāno payojakabyāpārasaṅkhātāya kiriyāya sambandhīyamānattā kammabhūtova bhavatīti attho, ayametthādhippāyo ‘‘gamanādikiriyāya sādhanattā yadipi payojjo kattā, tathāpi so payojakena gamanādīsu byāpāriyamāno payojakassa byāpāralakkhaṇāya kiriyāya sambandhīyamāno yadi kammaṃ na hoti aññathā kiṃ hotīti aññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena kammabhūtova hotī’’ti ( ), patīyateti iminā patītivasenevāssa kammatā, sabhāvato tu payojjo kattāvātipi ñāpeti, payojakoti sabbattha devadattādiko viññeyyo, atthagahaṇassāti ‘‘saddākammakabhajjādīna’’nti avatvā ‘‘saddatthākammakabhajjādīna’’nti atthaggahaṇassa, bodhatthassa udāharaṇanti seso, nanu vacanappayojanaṃ dassayatā vacanamevopadassiya pañho kātabbo, atha ‘etesamevā’tyavijjamāneneva kathaṃ tyāsaṅkiyāha ‘etesameve’ccādi, heṭṭhā vuttakkamena niyamatthattā vacanassa evakāro labbhati, sambandhivacanattā etasaddassa tena yathāpaṭhitā gatyādayova visessabhūtā saṅkhepena parāmasīyantīti ete samevāti katanti maññate, (gacchati devadattoti…pe… nahotīti) iminā imamatthañca joteti ‘‘yadipi kiriyābhisambandhā payojjassa viya kattunopi kammattampasajjati, tathāpi payojjeti vuttattā kattari devadatte dutiyā nappasajjatī’’ti, abhimatāti ‘‘gatibuddhyā’’di (1-4-52) suttena [Pg.84] payojjassa kattuno kammasaññaṃ vidhāya tasmiṃ payojjedutiyābhimatā, carahisaddo pucchāyaṃ, payojetīti asmiṃ uddese tadā kathaṃ bhavitabbanti sesoti yadācarahiccādivākyassāvasāne payojetīti asmiṃ uddese vacanasamīpe’tadā kathambhavitabba’nti pāṭhaseso hotīti attho veditabbo, yāvatāti tatiyantapaṭīrūpako nipāto, yasmā dattho vattate, yasmā dutiyā pappoti tasmā ‘yaññadattene’ti bhavitabbanti sambandho.

"कतचत्थसमासा" म्हणजे ज्यांच्यामध्ये 'च' अर्थाचा समास केला आहे ते, असे म्हटले आहे. "अञ्ञपदत्थवुत्तयो" म्हणजे ज्यांची अन्य पदाच्या अर्थामध्ये वृत्ती आहे ते, हा व्यधिकरण बहुव्रीहि समास आहे. 'च' अर्थाच्या समासामध्ये गती इत्यादींचे वेगवेगळे प्राधान्य असल्यामुळे, त्यांच्यापुढे योजला जाणारा 'अत्थ' (अर्थ) शब्द गती इत्यादींशी प्रत्येकी जोडला जातो, असे मानले जाते. आता सूत्रात केवळ 'पयोज्जे' (प्रयोज्य) एवढेच म्हटले असताना, प्रयोज्य हा स्वतः कर्ता आहे हे कसे समजते, ज्यायोगे 'प्रयोज्य कर्त्यामध्ये' असे विवरण केले आहे, अशी शंका घेऊन 'गत्याद्यत्थ' इत्यादी म्हटले आहे. 'आदि' शब्दाने बोध इत्यादींचे ग्रहण होते. 'तक्किरियासमत्थो' म्हणजे त्या गती इत्यादी क्रियेसाठी समर्थ असलेलाच नियुक्त केला जातो असा संबंध आहे. क्रिया करण्यामध्ये समर्थ असणारा म्हणजेच कर्ता होय, म्हणून 'सो च कत्ता' (आणि तो कर्ता) असे म्हटले आहे. 'दुतियाय सिद्धाय' म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या नियमाने प्रयोज्य कर्त्याला कर्मत्व सिद्ध होत असल्यामुळे "कम्मे दुतिया" या सूत्रानेच कर्मामध्ये द्वितीया सिद्ध होते. हा नियम कोणत्या लक्षणाचा आणि कशासाठी सुरू केला आहे, हे सांगण्यासाठी 'गत्याद्यत्थानं' इत्यादी म्हटले आहे. 'एतेसमेव' इत्यादींद्वारे याचे प्रत्युदाहरण दिले जाईल. आणि अशा प्रकारे स्वीकार केला असता, प्रयोज्य हा कर्ता आहे, कर्म नाही, असा स्वीकार करून 'प्रयोज्य कर्त्यामध्ये' असे विवरण केले आहे असा अर्थ आहे. 'सामत्थियम्पण' इत्यादींद्वारे सामर्थ्याचे स्वरूप सांगितले आहे. 'गति आद्यत्थानं' असा पदच्छेद आहे. नियुक्त केला जाणारा हा प्रयोजक व्यापाराने युक्त अशा क्रियेशी संबंधित असल्यामुळे कर्मरूपच होतो असा अर्थ आहे. येथे हा अभिप्राय आहे - "गमन इत्यादी क्रियेचे साधन असल्यामुळे जरी प्रयोज्य हा कर्ता असला, तरी तो प्रयोजकाद्वारे गमन इत्यादींमध्ये प्रवृत्त केला जात असताना, प्रयोजकाच्या व्यापाररूप क्रियेशी संबंधित होऊन जर कर्म होत नसेल, तर अन्य काय होणार? म्हणून अन्य अनुपपत्तीच्या लक्षणाने (दुसरा पर्याय नसल्याने) सामर्थ्यामुळे तो कर्मरूपच होतो." 'पतीयते' याने प्रतीतीच्या वशानेच त्याचे कर्मत्व आहे, परंतु स्वभावाने तर प्रयोज्य हा कर्ताच आहे, हे देखील ज्ञापित होते. 'प्रयोजक' म्हणजे सर्वत्र देवदत्त इत्यादी समजावे. 'अत्थगहणस्स' म्हणजे "सद्दाकम्मकभज्जादीनं" असे न म्हणता "सद्दत्थाकम्मकभज्जादीनं" असे अर्थाचे ग्रहण करण्यासाठी आहे. 'बोधार्थाचे उदाहरण' हा उर्वरित भाग आहे. अहो, वचनाचे प्रयोजन दाखवताना वचनच दर्शवून प्रश्न केला पाहिजे, मग 'एतेसमेव' हे नसतानाच शंका कशी घेतली, म्हणून 'एतेसमेव' इत्यादी म्हटले आहे. खाली सांगितलेल्या क्रमाने नियमार्थ असल्यामुळे वचनाचा 'एव'कार प्राप्त होतो. संबंधवाचक असल्यामुळे 'एत' या शब्दाने जसे पठण केले आहे तसेच गती इत्यादी विशेषभूत गोष्टींचा संक्षेपाने परामर्श केला जातो, म्हणून 'एतेसमेव' असे केले आहे, असे मानले जाते. (गच्छति देवदत्तो...पे... नहोति) याने हा अर्थ देखील प्रकाशित होतो की, "जरी क्रियासंबंधामुळे प्रयोज्याप्रमाणे कर्त्यालाही कर्मत्व प्राप्त होते, तरीही 'प्रयोज्य' असे म्हटल्यामुळे कर्ता देवदत्तामध्ये द्वितीया प्राप्त होत नाही." 'अभिमता' म्हणजे "गतिबुद्धि..." (१-४-५२) या सूत्राने प्रयोज्य कर्त्याला कर्मसंज्ञा देऊन त्या प्रयोज्यामध्ये द्वितीया अभिप्रेत आहे. 'चरहि' शब्द प्रश्नामध्ये आहे. 'पयोजेति' या उद्देशात तेव्हा कसे असावे हा उर्वरित भाग आहे, म्हणून 'यदा चरहि' इत्यादी वाक्याच्या शेवटी 'पयोजेति' या उद्देशात वचनाच्या जवळ 'तेव्हा कसे असावे' असा पाठशेष होतो, असा अर्थ समजला पाहिजे. 'यावता' हा तृतीयान्त प्रतिरूपक निपात आहे, ज्या अर्थी अर्थ वर्ततो. ज्या अर्थी द्वितीया प्राप्त होते, म्हणून 'यञ्ञदत्तेन' (यज्ञदत्ताने) असे असावे, असा संबंध आहे.

5. Harā

५. हरा

Niyameneccādinā vacanārambhassa payojanamāha, sāpi tatiyāpi yadātviccādinā harati nāhāratthe tipi viññāpeti, ubhayatthāti dutiyāya pattāya appattāya ca, vibhāsā vikappoti attho, kāretikara-karaṇe, lettāyādesātilatta ettaayādessa, vada-vacane, abhivadanamabhivādo taṃ karotīti ‘‘dhātvatthenāmasmī’’ti (5-12) imhi nāmadhātu ‘abhivādi’tisutte niddiṭṭhoti āha-‘abhivādismā’iccādi.

"नियमेन" इत्यादींद्वारे वचन सुरू करण्याचे प्रयोजन सांगितले आहे. 'सा पि' म्हणजे ती तृतीया देखील. 'यदा तु' इत्यादींद्वारे 'हरति' हा आहार अर्थामध्ये नाही, हे देखील ज्ञापित होते. 'उभयत्थ' म्हणजे द्वितीया प्राप्त झाली असता आणि प्राप्त झाली नसता दोन्ही ठिकाणी. 'विभासा' म्हणजे विकल्प असा अर्थ आहे. 'कारेति' हा कृ (करणे) धातूपासून बनतो. 'लेत्तायादेसा' म्हणजे ल-कार, ए-कार आणि आय-आदेश. 'वद' हा बोलण्याच्या अर्थात आहे. अभिवंदन म्हणजे अभिवाद, तो जो करतो त्या अर्थी "धात्वत्थेनामस्मि" (५-१२) या सूत्राने नामधातू 'अभिवादि' सूत्रात निर्दिष्ट केला आहे, म्हणून 'अभिवादिस्मा' इत्यादी म्हटले आहे.

6. Nakhā

६. नखा

Khādayati ādayati khāda, ada=bhakkhaṇe, avhāpayati vhe=avhāne āpubbo, ‘‘payojakabyāpāre ṇāpice’’ti (5-16) ṇāpimhi pubbasaralopo, kandayati kanda=avhānarodanesu.

खादयति, आदयति (खाद, अद = भक्षण करणे या अर्थात). आव्हापयति (व्हे = आव्हान करणे/बोलवणे या अर्थात, 'आ' पूर्व उपसर्गासह). "पयोजकब्यापारे णापिचे" (५-१६) या सूत्राने 'णापि' प्रत्यय लागल्यावर पूर्व स्वराचा लोप होतो. कन्दयति (कन्द = आव्हान करणे आणि रडणे या अर्थात).

‘‘Vahissāniyantuke’’ti gaṇasutte ayamettho ‘‘vahissadhātussa payojje kattari niyanturahite dutiyā na bhavatī’’ti, niyantā sārathi kiriyāsiddhiṃ niyāmakoti vatvā tameva pakāsetumāha-‘kiriyaṅga’miccādi, kiriyaṅga kiriyopakaraṇabhūtaṃ balī baddādiṃ kiriyākāraṇaṃ, niyametvāti ekasmiṃ karaṇīye kiriyā visaye patiṭṭhapetvā, vāhayati bhāraṃ devadattenetyatra hi devadatto paññavā puriso niyantāramantareneva bhāraṃ vahatītyaniyantuko kattā, vāhayati bhāraṃ balībadde iccatra tu balībaddā niyantā ramantarena na vahantīti saniyantukā.

"वहिसानियन्तुके" या गणसूत्राचा अर्थ असा आहे की - "वह धातूच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये, जर तो नियंत्याशिवाय (नियंत्रकाशिवाय) असेल, तर द्वितीया विभक्ती होत नाही." नियंता म्हणजे सारथी किंवा क्रियेची सिद्धी नियंत्रित करणारा, असे सांगून तेच स्पष्ट करण्यासाठी 'किरियङ्गम्' इत्यादी म्हटले आहे. क्रियांग म्हणजे क्रियेचे उपकरण बनलेले बैल इत्यादी क्रियाकारण. 'नियमेत्वा' म्हणजे एकाच करण्यायोग्य क्रियेच्या विषयात प्रस्थापित करून. 'वाहयति भारं देवदत्तेन' (देवदत्ताकडून भार वाहून घेतो) येथे देवदत्त हा बुद्धिमान मनुष्य नियंत्रकाशिवाय स्वतःच भार वाहतो, म्हणून तो अनियंतुक (नियंत्रक नसलेला) कर्ता आहे. परंतु 'वाहयति भारं बलीबद्दे' (बैलांकडून भार वाहून घेतो) येथे बैल हे नियंत्रकाशिवाय भार वाहत नाहीत, म्हणून ते सनियंतुक (नियंत्रक असलेले) आहेत.

‘‘Bhikkhissāhiṃsāya’’nti [Pg.85] gaṇasuttassāyamattho ‘‘bhakkhissāhiṃsatthassa payojje kattari dutiyā na bhavatī’’ti, atha kathamettha hiṃsatthatā bhakkhissa hiṃsā hi cetanāvati sambhavati, na cetthasassaṃ cetanāvantanti āha-‘sabbe’iccādi, sabbeti rukkhādayo, bhāvā padatthā, idāni sabbadassanānukūlahiṃsatthatamupadassetumāha-‘yadive’ccādi, nanu buddhavacana nissitamidaṃ byākaraṇaṃ, tathā sati sammatameve-ttho-padassetvā gantabbaṃ kinnāmāññadassanopagātādhirenāti tuṇhī hoti nikkāraṇissā bhavato-pāyoti viññāyati, paratthānubaddhakicchaṃ pana mahāpuññapaññā na kiñci viya maññanti, hoti (hi) etena parattho ‘‘matantarepi siddhi sissānaṃ, taṃtaṃ mataññuno vā kadāci karahaci yadidamavalokeyyuṃ te cetthāvatāraṃ labheyyuṃ etādiso ca paññavā paṭiladdhabuddhavacanappasādo’ti tadavatārena ca buddhe bhagavati kamena daḷhaṃ pasādaṃ paṭilabheyyu’’nti, evamevaṃ tattha tattha taṃtaṃbyākaraṇodāharaṇappasaṅgepi tadanusāreneva tantaṃpayojanaṃ veditabbaṃ, na niratthakakathāpasuto-yamācariyoti.

"भिक्खिस्साहिंसायं" या गणसूत्राचा अर्थ असा आहे की - "अहिंसा अर्थ असलेल्या भक्ख (भक्षण करणे) धातूच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये द्वितीया विभक्ती होत नाही." मग येथे 'भक्ख' धातूचा हिंसा अर्थ कसा काय असू शकतो? कारण हिंसा तर चेतना असलेल्या (सजीव) प्राण्यांमध्येच शक्य आहे, आणि येथे धान्य तर चेतनायुक्त नाही, म्हणून 'सब्बे' इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बे' म्हणजे वृक्ष इत्यादी सर्व भाव (पदार्थ). आता सर्व दर्शनांना अनुकूल अशी हिंसात्मकता दर्शवण्यासाठी 'यदिव' इत्यादी म्हटले आहे. हे व्याकरण बुद्धवचनावर आधारित आहे ना? तसे असल्यास, येथे संमत असलेलाच अर्थ दर्शवून पुढे जावे, इतर दर्शनांचा आश्रय घेणाऱ्यांच्या मताधिक्याने काय प्रयोजन? असे म्हणून तो शांत होतो, कारण आपल्या निष्कारण उपायाचा नाश होईल असे त्याला वाटते. परंतु दुसऱ्यांच्या कल्याणात मग्न असलेले महापुण्यवान आणि प्रज्ञावान लोक याला काहीच मानत नाहीत. खरोखरच याने परोपकार होतो - "इतर मतांमध्ये देखील शिष्यांची सिद्धी व्हावी, किंवा त्या त्या मताचे जाणकार कधीतरी जर हे पाहतील, तर त्यांनाही यात प्रवेश मिळेल आणि अशा प्रज्ञावानांना बुद्धवचनाविषयी प्रसन्नता प्राप्त होईल, आणि त्या प्रवेशामुळे भगवान बुद्धांच्या ठिकाणी क्रमाने दृढ श्रद्धा (प्रसाद) प्राप्त होईल." अशाच प्रकारे त्या त्या ठिकाणी त्या त्या व्याकरणाच्या उदाहरणाच्या प्रसंगी देखील त्यानुसारच त्याचे प्रयोजन समजून घ्यावे. हे आचार्य निरर्थक कथेत मग्न असणारे नाहीत.

Duhādīnaṃ tyevamādo amhākamparamagurunā ratanamatipañcikālaṅkārādikārena nānākārasāratthavedaveditu mahāpaññāpāṭavānaṃ paññavantānaṃ sāminā mahāsāminā sambuddhasāsanaratanavaropakārakena ‘idamettha vicāraṇīyaṃ’tyabhidhāya nānāmatantaramākaḍḍhiya bahuṃ sampaveditamatthi, mayampanettha ācariyenādhippetamattamevālamba atthampa kāsayissāma. Satyapyanekadassanabhede siṭṭhappayogānusārena yattha padhānekammanityādippabhutayodissanti, yatra tvappadhānetyādī, yatrobhayatrapi, taṃsabbamiha bhassakārādyanumatakkamena paṭipādayamāha-duhādīna’miccādi, etthādisaddo pakāravācī, tena yācippabhutayo gayhanti, kammadvayayuttānanti niddhāraṇe chaṭṭhī, tena kammadvayayuttānaṃ majjhe duhādīnamappadhānepi gavādo kamme tyādippabhutayoti yojanā[Pg.86]. Iccāditiādisaddena ‘avarundhati vajaṃ gāvaṃ avarundhīyate vajaṃ go’iccādīnaṃ pariggaho, gamanādyatthāna mityādisaddena bodhatthādīnaṃ gahaṇaṃ. Gamīyate gāmo devadattanti ettha kathaṃ payojjattasambhavoti āha-‘purise’ccādi, yajjapi gāmo tuṇhī hoti nibyāpārattā purisova tu gamanakiriyaṃ nipphādeti, tathāpi purisassa gamanakiriyāya yaṃphalappattilakkhaṇaṃ, tamubhinnampi gāmapurisānaṃ samānanti purisa kiriyātulyaphalattā gāmopi gamanakiriyāya kattubyapadese kāraṇaṃ bhavatīti adhippāyo, tathāhi gāmaṃ gacchanto koci gāme āsanne sati vadati ‘āgato gāmo patto gāmo’ti, atoññesanti ye kammadvayayuttā duhādayo gamanādyatthācodāhaṭā, etehi aññesaṃ, padhāne kammebhi ajādimhi padhāne kamme, padhānattampana ajādīnaṃ kiriyāya payojanattā, ajādyatthā hyānayanakiriyārabhyate. Ayampanettha saṅgaho-

आमच्या परमगुरूंनी, ज्यांनी आपल्या रत्नासारख्या बुद्धीने 'पंचिका-अलंकार' इत्यादी ग्रंथांची रचना केली आहे, जे विविध प्रकारच्या सारभूत अर्थांचे ज्ञाते आहेत, महाप्रज्ञावान आहेत, प्रज्ञावंतांचे स्वामी आणि महास्वामी आहेत, आणि सम्यक्संबुद्ध शासनाचे श्रेष्ठ उपकारक आहेत; त्यांनी 'येथे हे विचारणीय आहे' असे सांगून विविध मतांतरांना उद्धृत करून बरेच काही स्पष्ट केले आहे. परंतु आम्ही येथे आचार्यांना अभिप्रेत असलेला अर्थच आधार मानून अर्थ स्पष्ट करू. अनेक मतभेद असतानाही, शिष्ट प्रयोगाच्या अनुषंगाने जेथे प्रधान कर्म इत्यादी प्रत्यय दिसतात, जेथे अप्रधान इत्यादी, आणि जेथे दोन्ही ठिकाणी, ते सर्व येथे भाष्यकार इत्यादींच्या संमतीच्या क्रमाने प्रतिपादन करताना म्हणतात - 'दुहादीनम्' इत्यादी. येथे 'आदि' शब्द प्रकारवाचक आहे, त्यामुळे 'याचि' इत्यादी धातू घेतले जातात. 'कम्मद्वययुत्तानं' (दोन कर्मांनी युक्त असलेल्यांमध्ये) यात निर्धारण अर्थी षष्ठी विभक्ती आहे. त्यामुळे दोन कर्मांनी युक्त असलेल्यांमध्ये 'दुह' इत्यादी धातूंच्या अप्रधान कर्मातही (उदा. गाय इत्यादी कर्मात) 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात, अशी योजना आहे. 'इत्यादि' मधील 'आदि' शब्दाने 'अवरुन्धति वजं गावं, अवरुन्धीयते वजं गो' इत्यादींचे ग्रहण होते. 'गमनाद्यत्थानं' (गमन इत्यादी अर्थ असलेल्या) मधील 'आदि' शब्दाने 'बोध' इत्यादी अर्थांचे ग्रहण होते. 'देवदत्ताकडून गावाला गेले जाते' (गमीयते गामो देवदत्तेन) येथे प्रयोज्यत्व कसे संभवते? यावर म्हणतात - 'पुरिसे' इत्यादी. जरी गाव हा निष्क्रिय असल्याने शांत असतो आणि पुरुषच गमनक्रिया पूर्ण करतो, तरीही पुरुषाच्या गमनक्रियेचे जे फलप्राप्तीचे लक्षण आहे, ते गाव आणि पुरुष या दोघांनाही समान आहे. म्हणून पुरुषाच्या क्रियेसारखेच फल मिळत असल्याने गाव देखील गमनक्रियेमध्ये कर्ता म्हणून निर्देश करण्यास कारण ठरतो, असा अभिप्राय आहे. तसेच, गावाकडे जाणारा कोणीतरी गाव जवळ आल्यावर म्हणतो, 'गाव आला, गाव पोहोचला'. 'अतोञ्ञेसं' (यांच्याहून इतरांचे) म्हणजे जे दोन कर्मांनी युक्त असलेले 'दुह' इत्यादी आणि गमन इत्यादी अर्थांचे धातू उदाहरणादाखल दिले आहेत, त्यांच्याहून इतरांचे. प्रधान कर्मामध्ये, जसे 'अजा' (शेळी) इत्यादी प्रधान कर्मामध्ये. शेळी इत्यादींचे प्रधानत्व हे क्रियेचे प्रयोजन असल्यामुळे आहे, कारण शेळी इत्यादींच्या उद्देशानेच आणण्याची क्रिया (आनयनक्रिया) सुरू केली जाते. येथे हा संक्षेप आहे -

‘‘Duhi yāci rudhi pucchi, bhikkhi ci bruvi sāsi ca;

Ji daṇḍi patthi manthī ca, dhātū honti duhādayo.

"दुह (दूध काढणे), याच् (याचना करणे), रुध् (कोंडणे), पुच्छ् (विचारणे), भिक्ख् (भिक्षा मागणे), चि (निवडणे), ब्रू (बोलणे) आणि सास् (शासन करणे/शिकवणे); जि (जिंकणे), दण्ड् (दंड देणे), पत्थ् (प्रार्थना करणे) आणि मन्थ् (मंथन करणे) हे 'दुहादी' धातू आहेत."

Gatyādisuttapaṭṭhitā, gatyādyatthā bhavanti te;

Nīvahaharakasāca, nīvahādī bhavanti te.

"गती इत्यादी सूत्रात पठित केलेले धातू हे गमन इत्यादी अर्थांचे असतात; नी (नेणे), वह् (वाहून नेणे), हर् (हरण करणे) आणि कष् (ओढणे) हे 'नी-वहादी' धातू आहेत."

Dvikammakesu cetesu, appadhāne duhādinaṃ;

Tyādippabhutayo honti, padhāne nīvahādinaṃ;

Ubhayattha payogānu, sārā gatyatthaādinaṃ’’ti.

"या द्विकर्मक धातूंमध्ये, 'दुहादी' धातूंच्या अप्रधान कर्मात 'ति' इत्यादी प्रत्यय लागतात; 'नी-वहादी' धातूंच्या प्रधान कर्मात ते लागतात; आणि गमन इत्यादी अर्थांच्या धातूंमध्ये प्रयोगाच्या अनुषंगाने दोन्ही ठिकाणी (प्रधान व अप्रधान कर्मात) प्रत्यय लागतात."

Payogo pana sambandhacintāyamiha ca vuttānusārena sabbathā viññeyyā.

परंतु प्रयोग हा 'सम्बन्धचिन्ता' ग्रंथात आणि येथे सांगितलेल्या नियमांनुसार सर्व प्रकारे समजून घ्यावा.

7. Dhyādi

७. धि इत्यादी

Pubbe kiriyānissayena dutiyāya vihitattā āha ‘idāni’ccādi, dhisaddassa atthappadhāna niddesena vā ādisaddena vā ‘hā devadatta’ntipi hoti, hā devadattadukkhanti tu dukkhena yogā devadattena na yutto hotīti paṭhamāvāmantaṇe. Nanuca antarāsaddena yoge yathārājagahanālandāhi [Pg.87] dutiyā antarā ca rājagahaṃ antarā ca nā landa(nti tathā) antarāmaggeti ettha maggatopi kasmā na dutiyāti tenāyogā, yesañhi taṃmajjhaṃ te tena yujjantīti tehiyeva dutiyā, athavābbhupagatepi taṃyoge taṃsambandhīyeva maggoti mukhyattā tato na dutiyā, atrāpi chaṭṭhīyeva pappoti antarā tañca mañca kamaṇḍaluiti, tava mama majjhe kamaṇḍalutyattho, atha kamaṇḍalusaddato dutiyā kasmā na bhavati satīpyantarena yoge tassa padhānattā, tathāhi kamaṇḍaluno sakatthā pavatti, tumhamhānantu paratthā-kamaṇḍaluvisesanattena tesaṃ pavattattā, tatra kamaṇḍaluno sakatthe vattamānattā padhānattenāvatattā pāṭipadikato accutattā parattā paṭhameva bhavatīti jīnindabuddhinyāsa. Nindādi lakkhaṇassa sambandhassa sabbhāvā sabbattha sambandhachaṭṭhiyā sampattāyaṃ vacanaṃ, ākatigaṇo-yaṃ.

पूर्वी क्रियेच्या आश्रयाने द्वितीया विभक्ती विहित केल्यामुळे 'इदानीं' इत्यादी म्हटले आहे. 'धि' शब्दाच्या अर्थप्रधान निर्देशाने किंवा 'आदि' शब्दाने 'हा देवदत्तं' (अरेरे देवदत्त!) असेही होते. परंतु 'हा देवदत्तदुक्खं' (अरेरे देवदत्ताचे दुःख!) यामध्ये दुःखाशी संबंध असल्याने देवदत्ताशी संबंध जोडला जात नाही, म्हणून येथे प्रथमा विभक्ती किंवा संबोधन होते. शंका अशी की, 'अंतरा' शब्दाच्या योगाने जसे 'राजगृह' आणि 'नालंदा' शब्दांना द्वितीया विभक्ती लागून 'अंतरा च राजगहं अंतरा च नालंदं' (राजगृह आणि नालंदा यांच्या दरम्यान) असे होते, तसेच 'अंतरा मग्गे' (मार्गाच्या दरम्यान) येथे 'मग्ग' (मार्ग) शब्दाला द्वितीया विभक्ती का लागत नाही? कारण त्याचा त्याच्याशी थेट संबंध नाही. ज्यांच्या दरम्यान ते मध्य असते, त्यांचाच त्याच्याशी संबंध येतो, म्हणून त्यांनाच द्वितीया विभक्ती लागते. किंवा तो संबंध स्वीकारला तरी, त्या संबंधाशी जोडलेला मार्गच मुख्य असल्याने तेथून द्वितीया विभक्ती होत नाही. येथेही 'अंतरा तं च मं च कमंडलु' (तुझ्या आणि माझ्या दरम्यान कमंडलू आहे) यात षष्ठी विभक्तीच प्राप्त होते, ज्याचा अर्थ 'तुझ्या आणि माझ्या मध्ये कमंडलू' असा आहे. मग 'कमंडलु' शब्दाला 'अंतरा' शब्दाचा योग असतानाही द्वितीया विभक्ती का होत नाही? कारण तो प्रधान आहे. तसेच, कमंडलूची प्रवृत्ती स्वतःच्या अर्थासाठी आहे, तर 'तुझ्या आणि माझ्या' (तुम्ह-अम्ह) यांची प्रवृत्ती दुसऱ्याच्या अर्थासाठी म्हणजे कमंडलूचे विशेषण म्हणून आहे. तेथे कमंडलू स्वतःच्या अर्थात विद्यमान असल्याने, प्रधानत्वामुळे आणि प्रातिपदिकापासून च्युत न झाल्यामुळे त्यानंतर प्रथमा विभक्तीच होते, असे जिनेंद्रबुद्धींच्या 'न्यास' ग्रंथात म्हटले आहे. निंदा इत्यादी लक्षण असलेल्या संबंधाचे अस्तित्व सर्वत्र असल्याने, सर्व ठिकाणी संबंधार्थी षष्ठी विभक्ती प्राप्त होत असताना हे वचन सांगितले आहे. हा आकृतिगण आहे.

8. Lakkhaṇi

८. लक्षण

Lakkhaṇādīsvatthesuti nāmassā yamatthaniddesoti āha ‘abhināyo yutto’ccādi, tenāti abhinā yuttassātthaniddesa kāraṇena, lakkhaṇasaddena hetu vattumicchitoti āha-‘tatthe’ccādi, duvidho hetu, vuttañhi subodhālaṅkāre ‘‘janako ñāpako ceti, duvidhā hetavo siyu’’nti (252), samupalakkhayatīti samupalakkhaṇaṃ, saṅketamattaṃ ñāpakaṃ, na tu janakaṃ, saṅketopi lakkhaṇamuccate lakkhīyate kāriyamānenāti katvā, janakassāpyatra lakkhaṇattena gahaṇe payojanaṃ ‘‘anunā’’ (2-10) iccatra daṭṭhabbaṃ. Kañcipakāranti iminā itthaṃsaddassa atthaṃ vadati. Pattoti iminā bhūtasaddassa, ettha hi bhūdhātu pattiyaṃ vattate, rukkholakkhaṇanti rukkho ñāpakahetūti attho… rukkhena vijjuyā ñāpīyamānattā, ācariyajinindabuddhi pana aññathā vaṇṇayati, tassedaṃ mataṃ-

'लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये' हा नामाचा अर्थनिर्देश आहे, म्हणून 'अभिनायो युत्तो' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेन' म्हणजे 'अभि' च्या योगाने युक्त असलेल्या अर्थनिर्देशाच्या कारणाने. 'लक्षण' शब्दाने हेतू सांगण्याची इच्छा असल्याने 'तत्थ' इत्यादी म्हटले आहे. हेतू दोन प्रकारचा असतो; जसे 'सुबोधालंकार' ग्रंथात म्हटले आहे - 'जनक (उत्पादक) आणि ज्ञापक (बोध करून देणारा) असे दोन प्रकारचे हेतू असतात' (२५२). 'समुपलक्खयति' म्हणजे समुपलक्षण, जे केवळ संकेत देणारे ज्ञापक असते, जनक नव्हे. संकेतालाही लक्षण म्हटले जाते, कारण केले जाणाऱ्या क्रियेद्वारे ते लक्षित होते. येथे जनकाचेही लक्षण म्हणून ग्रहण करण्याचे प्रयोजन 'अनुना' (२-१०) या सूत्रात पाहावे. 'कंचि प्रकारं' याने 'इत्थं' शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. 'पत्तो' याने 'भूत' शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे, कारण येथे 'भू' धातू प्राप्ती या अर्थी वापरला आहे. 'रुक्खो लक्खणं' म्हणजे वृक्ष हा ज्ञापक हेतू आहे असा अर्थ... कारण वृक्षाद्वारे विजेचे ज्ञान होते. परंतु आचार्य जिनेंद्रबुद्धी याचे वेगळ्या प्रकारे वर्णन करतात, त्यांचे मत असे आहे -

Kriyāya jotako nāyaṃ, sambandhassa na vācako;

Nāpi kriyantarāpekkhī, sambandhassa tu bhedakoti.

"हा क्रियेचा द्योतक नाही आणि संबंधाचा वाचकही नाही; तसेच तो दुसऱ्या क्रियेची अपेक्षा ठेवणाराही नाही, तर तो केवळ संबंधाचा भेद स्पष्ट करणारा आहे."

Ayamettha [Pg.88] attho ‘‘ayamabhi abhinandatityādīsu viya kiriyāya jotako na hoti, chaṭṭhī viya sambandhassa vācako na hoti, nikkosambītyatra gamanakiriyāpekkhī nisaddo viya nāpi kiriyantarā pekkhī, kiñcarahi sambandhassa tu bhedako visesako bhavatī’’ti tamupadassetumāha-‘aññe tvi’ccādi, ettha itisaddo nidassane, rukkhampatvā vijjotate itievaṃ pattikiriyāya patvātivuttarukkhapāpanakiriyāya janitoti attho, tathāhi rukkhassa vijjuyā pāpanābhāve vijjuyā lakkhiyāya tallaṇassa ca rukkhassa yo lakkhiyalakkhaṇabhāvo sambandho, so kena sampādito bhaveyya, nanu sambandhe abhinā jotīyamāne rukkhassa lakkhaṇavuttitā kathaṃ jotīyatīti āha-‘lakkhaṇatthoca visayabhāvenā’ti, tathācetyādinā tasmiṃ pakkhe sambhāvitaṃ dosamubbhāvayati, tatrāya miccādinā yathāvuttadosaparihārāya parehevābhidhīyamānamparihāramāha, parihāropadassanenāssāpi pakkhassāduṭṭhatākhyāpanenesopi pakkho-bbhupagatotyavaseyo, atoyevupari yathāvutta pakkhanissayeneva byākhyāyate, devadattassa sādhuttasaṅkhātaitthampakārappattiyā visayabhāvenāvaṭṭhitā mātā tattha vattati nāmāti āha-‘mātuyā’tiādi, mātā ca itthambhūte pavattā visaya bhāvena devadatto ca tattha visayībhāvena, tesañca visayavisayībhāvalakkhaṇo sambandho itthampattilakkhaṇāya kiriyāya jāto, so mātusambandho hoti kāraṇavasena, socātinā jotīyatīti mātu tenābhinā yogoti āha-‘yvāya’ccādi, mātusambandhoiti yojanā, itthampattiyāti itthampattilakkhaṇāya kiriyāya karaṇabhūtāya, evaṃ maññate ‘‘kiñcāpi so sambandho devadattenāpyavinābhāvīti tassa sobhinā jotīyate, tathāpi mātusambandhobhinā jotīyatīti ‘mātu tena yogo’ti ca (vuccati)… saddasattiyā taggatāyeva dutiyāya ubhayagatassāpi sambandhassa jotanato’’ti rukkho rukkho tiṭṭhatīti sambandho, ṭhitimpaṭiccāti ṭhitinnissāya esaṃ rukkhānaṃ yo ca sambandhoti yojanā, rukkhānanti iminā rukkhā kiriyāya pare sambandhinoti ñāpeti, ṭhitimpaṭiccāti [Pg.89] iminā pana tiṭṭhatisaddavacanīyā sādhyarūpā ṭhitikiriyā rukkhato pare sambandhīti, acetanānaṃ rukkhānamapekkhāvirahepi lokampatītivasena ‘pipatīsā’dīnaṃ viññāyamānattā viññāyamānaṭhānāpekkhaṇakiriyāyasādhyasādhanalakkhaṇo sambandho jātoti viññeyyaṃ, so ca rukkhasambandho-bhinā jotīyatīti āha-‘so’tiādi, dvibbacaneneva jotanīyāti vicchātthe vuttimatte satīpi vibhattiyā jotetumasamatthattā vicchāya jotanāya dvibbavacanaṃ kattabbamevāti adhippāyo.

याचा येथे हा अर्थ आहे— “हा 'अभि' (उपसर्ग) 'अभिनन्दति' इत्यादींप्रमाणे क्रियेचा द्योतक (स्पष्ट करणारा) नाही, षष्ठी विभक्तीप्रमाणे संबंधाचा वाचक नाही, 'निक्कोसम्बी' (निष्कोशाम्बी) येथील गमनक्रियेची अपेक्षा करणाऱ्या 'नि' शब्दाप्रमाणे इतर क्रियेची अपेक्षा करणाराही नाही, तर मग काय? तो संबंधाचा भेदक (विभाजक) किंवा विशेषक (वैशिष्ट्य दाखवणारा) होतो” हे दर्शवण्यासाठी 'अञ्ञे तु' (पण इतर) इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'इति' शब्द उदाहरणासाठी आहे. 'रुक्खं पत्त्वा विज्जोतते' (वृक्षाप्रत पोहोचून चमकते) अशा प्रकारे 'पत्त्वा' (पोहोचून) या शब्दाने सांगितलेल्या वृक्षाप्रत पोहोचण्याच्या क्रियेने उत्पन्न झालेला (संबंध) असा अर्थ आहे. कारण, जर विजेचे वृक्षाप्रत पोहोचणे नसेल, तर विजेचे (लक्ष्य) आणि तिचे लक्षण असलेल्या वृक्षाचा जो लक्ष्य-लक्षणभाव संबंध आहे, तो कोणाद्वारे सिद्ध होईल? जर संबंध 'अभि' द्वारे द्योतित होत असेल, तर वृक्षाची लक्षणवृत्ती कशी द्योतित होते? म्हणून म्हटले आहे— 'लक्खणत्थो च विसयभावेन' (लक्षणार्थ आणि विषयभावाने)। 'तथा च' इत्यादींनी त्या पक्षात संभाव्य दोष दाखवला आहे. 'तत्रायं' इत्यादींनी पूर्वोक्त दोषाचे परिहार करण्यासाठी इतरांनी सांगितलेला परिहार सांगितला आहे. परिहार दाखवल्याने हा पक्ष देखील दोषरहित आहे हे स्पष्ट होत असल्यामुळे हा पक्ष स्वीकारला गेला आहे असे समजावे. म्हणूनच पुढे पूर्वोक्त पक्षाच्या आधारानेच व्याख्या केली जाते. देवदत्ताच्या साधुत्व नावाच्या 'इत्थंभाव' (अशा प्रकारच्या) प्राप्तीमध्ये विषयभावाने राहिलेली माता तेथे वर्तते, म्हणून 'मातुया' (मातेचा) इत्यादी म्हटले आहे. माता 'इत्थंभूत' प्रवृत्तीमध्ये विषयभावाने आहे आणि देवदत्त तेथे विषयीभावाने आहे. आणि त्यांचा विषय-विषयीभाव लक्षण असलेला संबंध 'इत्थंपत्ति' (अशा प्रकारची प्राप्ती) लक्षण असलेल्या क्रियेने उत्पन्न झाला आहे. तो मातेचा संबंध कारणाने होतो. आणि तो 'अभि' द्वारे द्योतित होतो, म्हणून मातेचा त्या 'अभि'शी योग (संबंध) आहे, म्हणून 'य्वायं' इत्यादी म्हटले आहे. 'मातुसंबंध' अशी योजना आहे. 'इत्थंपत्तिया' म्हणजे इत्थंपत्ति लक्षण असलेल्या क्रियेने, जी कारणभूत आहे. असे मानले जाते की, “जरी तो संबंध देवदत्ताशी देखील अविनाभावी (अविभक्त) आहे आणि तो 'अभि' द्वारे द्योतित होतो, तरीही मातेचा संबंध 'अभि' द्वारे द्योतित होतो म्हणून 'मातेचा त्याच्याशी योग' असे म्हटले जाते... कारण शब्दशक्तीने द्वितीया विभक्तीमध्ये असलेल्या दोन्ही संबंधांचे द्योतन होते.” 'रुक्खो रुक्खो तिट्ठति' (झाड झाड उभे आहे) हा संबंध आहे. 'ठितिं पटिच्च' म्हणजे स्थितीचा आश्रय घेऊन या वृक्षांचा जो संबंध आहे, अशी योजना आहे. 'रुक्खानं' (वृक्षांचा) याने वृक्ष हे क्रियेपेक्षा वेगळे संबंधी आहेत हे जाणवले जाते. 'ठितिं पटिच्च' याने 'तिट्ठति' शब्दाने सांगण्यायोग्य साध्यरूप स्थितीक्रिया वृक्षापेक्षा वेगळी संबंधी आहे. अचेतन वृक्षांना अपेक्षा नसली तरी लोकव्यवहारानुसार 'पिपतिसा' (पिण्याची इच्छा) इत्यादी समजले जात असल्यामुळे, समजल्या जाणाऱ्या स्थानाची अपेक्षा करणाऱ्या क्रियेचा साध्य-साधन लक्षण संबंध उत्पन्न झाला आहे असे समजावे. आणि तो वृक्षसंबंध 'अभि' द्वारे द्योतित होतो, म्हणून 'सो' इत्यादी म्हटले आहे. 'द्विवचनेनेव जोतनीया' (द्विवचनानेच द्योतित होण्यायोग्य) म्हणजे वीप्सा (पुनरावृत्ती) अर्थात केवळ वृत्ती असली तरी विभक्तीने द्योतित करण्यास असमर्थ असल्यामुळे, वीप्सा द्योतित करण्यासाठी द्विवचन (द्विरुक्ती) करणे आवश्यकच आहे, असा अभिप्राय आहे.

9. Pati

९. पति (प्रति)

Upādiyamānoti abbhupagammamāno, yadi pana upādiyamāno bhāgo, anupādiyamāno kathanti āha-‘yo panā’tiādi, tagarakuṭṭhā gandhabbavisesā, mamābhajatīti maṃ ābhajati, mama koṭṭhāso hotīti adhippāyo.

'उपादियमानो' म्हणजे स्वीकारला जाणारा (मान्य केला जाणारा). पण जर स्वीकारला जाणारा भाग असेल, तर न स्वीकारला जाणारा कसा? म्हणून 'यो पना' (पण जो) इत्यादी म्हटले आहे. तगर आणि कुष्ठ हे सुगंधी द्रव्यांचे विशेष प्रकार आहेत. 'ममाभजति' म्हणजे मला प्राप्त होतो, माझा भाग होतो असा अभिप्राय आहे.

10. Anu

१०. अनु

Natulakkhaṇanti saccakiriyā vuṭṭhiyā hetu hoti, na tu saṅketoti attho, hetuttā lakkhaṇattābhāve saccakiriyāya kathaṃ lakkhaṇe dutiyāti hetuttepi lakkhaṇattamassa sādhento sādhammapayogenānvayamāha-‘yaṃ sakimpi’ccādi, ettha hi lakkhaṇaṃ sacca kiriyāti paṭiññā, sakimpi nimittatāya kappanattāti hetu, yaṃ sakimpi nimittatāya kappate tampi lakkhaṇaṃ bhavati, yathā’api bhavaṃ kamaṇḍalupāṇiṃ sissamaddakkhī’ti sādhammapayogenānvayo daṭṭhabbo, kappateti samatthoti attho, kamaṇḍalu pāṇimhi asseti kamaṇḍalupāṇī, apīti pañhe, kadāci kenaci kamaṇḍalupāṇīsisso diṭṭho so tameva dassanaṃ lakkhaṇaṃ katvā pucchati ‘api’tyādinā, atha yathā vuttena hetunopi lakkhaṇattamattu tathāpi paravippaṭisedhena hetumhi tatiyā kasmā na siyāti codayamāha ‘na nvevampi’ccādi, pubbavippaṭisedhenāti apavādapubbavippaṭisedhena, tathāhi chaṭṭhiyā [Pg.90] pavādo hoti hetumhi tatiyāvidhi… sambandhachaṭṭhiyā pattāya hetutatiyāvidhānato upapadavibhattividhipi chaṭṭhiyāpavādo… sambandhavisesābhibyattihetunopapadena yoge tasmiṃyeva sambandhe vidhānato, tattha hetutatiyāvakāso ‘dhanena kula’nti, upapadavibhattiyāvakāso ‘rukkhamanuvijjotate’ti, saccakiriyamanu pāvassīti tu hetumhi lakkhaṇe-pavādavippaṭisedhe sati pubbavippaṭisedhena dutiyā bhavati.

नतुलक्खणन्ति (लक्षण नव्हे) म्हणजे सच्चकिरिया (सत्यक्रिया) ही पावसाचे (वुट्ठि) कारण (हेतु) आहे, संकेत नव्हे असा अर्थ आहे. हेतूपणामुळे लक्षणत्वाचा अभाव असताना सच्चकिरियामध्ये 'लक्षणे दुतिया' (लक्षण अर्थात द्वितीया) कशी होते? हेतूपणामध्येही याचे लक्षणत्व सिद्ध करताना साधर्म्यप्रयोगाने अन्वय सांगतात—'यं सकिम्पि' इत्यादी. येथे 'लक्षण' म्हणजे 'सच्चकिरिया' ही प्रतिज्ञा आहे, 'एकदाही निमित्त म्हणून कल्पिले जाणे' हा हेतू आहे. जे एकदाही निमित्त म्हणून कल्पिले जाते, ते देखील लक्षण होते. जसे 'अपि भवं कमण्डलुपाणिं सिस्समदक्खी' (आपण कमंडलू हातात घेतलेल्या शिष्याला पाहिले का?) या साधर्म्यप्रयोगाने अन्वय पाहावा. 'कप्पते' म्हणजे समर्थ आहे असा अर्थ आहे. 'कमण्डलु पाणिम्हि अस्स' (ज्याच्या हातात कमंडलू आहे) तो 'कमण्डलुपाणी'. 'अपि' हा प्रश्नार्थक आहे. कधीतरी कोणाकडून कमंडलू घेतलेला शिष्य पाहिला गेला, तो त्याच दर्शनाला लक्षण (चिन्ह) करून विचारतो 'अपि' इत्यादीने. आता जसे सांगितलेल्या हेतूचे देखील लक्षणत्व आहे, तरीही परविप्रतिषेधाने हेतूमध्ये तृतीया (ततिया) का होऊ नये? अशी शंका घेऊन म्हणतात—'न न्वेवम्पि' इत्यादी. 'पुब्बविप्पटिसेधेन' म्हणजे अपवाद-पूर्वविप्रतिषेधाने. कारण षष्ठीचा अपवाद हेतूमध्ये तृतीया विधी आहे... संबंधषष्ठी प्राप्त असताना हेतूतृतीयेचे विधान केल्यामुळे उपपदविभक्तीविधी देखील षष्ठीचा अपवाद आहे... संबंधविशेषाच्या अभिव्यक्तीच्या हेतूने उपपदाचा योग असताना त्याच संबंधात विधान केल्यामुळे. तेथे हेतूतृतीयेचा वाव 'धनेन कुलं' (धनाने कूळ) असा आहे, उपपदविभक्तीचा वाव 'रुक्खमनुविज्जोतते' (वृक्षाला अनुसरून चमकते) असा आहे. 'सच्चकिरियमनु पावस्सी' (सत्यक्रियेनंतर पाऊस पडला) यामध्ये मात्र हेतू आणि लक्षण यांचा अपवाद-विप्रतिषेध असताना पूर्वविप्रतिषेधाने द्वितीया (दुतिया) होते.

11. Saha

११. सह

Sahatthe-nuno vattane pabbatena yogo kathanti āha‘pabbatene’ccādi.

'सह' अर्थाच्या योगाने प्रवृत्त होत असताना पर्वताशी संबंध कसा? म्हणून म्हणतात—'पब्बतेन' इत्यादी.

12. Hīne

१२. हीने

Visayabhāvenātiādinā hīnattheti visayasattamittamāha, vijānanappakāramāha-‘hīne’ccādi, tenāti anunā, kathaṃ tena yuttattaṃ ukkaṭṭhassāti hīnukkaṭṭhasambandhamukhena vibhāvento’tatthā’tiādimāha, tatthāti hīneccādinā vutte tasmiṃ, yatoti ukkaṭṭhasāriputtādiko, hīnoti paññavattādi(to nikkaṭṭho, so sāriputtādiko ukkaṭṭho) hīnatthavisayo jāyate… tabbisaye tassa ukkaṭṭhatā pattito, hīnukkaṭṭhasambandho pana atisāyanādikāya kāyaci kiriyāya katoti daṭṭhabbaṃ.

'विषयभावेन' इत्यादींद्वारे 'हीन अर्थात' असे सांगून केवळ विषयसप्तमी दर्शविली आहे. जाणण्याचा प्रकार सांगतात—'हीने' इत्यादी. 'तेन' म्हणजे 'अनु' या उपपदाने. त्याचा उत्कृष्ट (श्रेष्ठ) व्यक्तीशी संबंध कसा जोडला जातो? हे हीन आणि उत्कृष्ट यांच्या संबंधाद्वारे स्पष्ट करताना 'तत्थ' इत्यादी म्हणतात. 'तत्थ' म्हणजे 'हीने' इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या त्या विषयात. 'यतो' म्हणजे ज्याच्यापेक्षा उत्कृष्ट असलेले सारिपुत्त इत्यादी, 'हीनो' म्हणजे प्रज्ञावंतांपेक्षा कनिष्ठ असलेला (तो सारिपुत्त इत्यादी उत्कृष्ट पुरुष) हीन अर्थाचा विषय बनतो... कारण त्या विषयात त्याची उत्कृष्टता प्राप्त होते. परंतु, हीन आणि उत्कृष्ट यांचा संबंध अतिशयन (तुलना) इत्यादी कोणत्याही क्रियेद्वारे केला जातो, असे समजावे.

14. Satta

१४. सत्त (सात किंवा सप्तमी)

Kintaṃ ādhikyamiccāha- ‘adhikādhikīsambandho’ti, adhiko assa atthīti adhikī=khārī, athādhikīvinimutte adhikādhikisambandho kathamavasīyate nahyatrādhikī koci sūyaticcāha-‘navine’ccādi, iti saddo hetumhi yathāvuttasambandhasādhano, tadopasaddenayogoti tadā upasaddenādhikinoyogoti attho. Dviṭṭhattā sambandhassa adhikassāpyupasaddena yogā tatopi kasmā na sattamītyāha-‘adhikamhātvi’ccādi, yathā ekāyeva vibhattiyā ubhayagatassāpi sambandhassa jotitattā vijjusaṅkhātalakkhiyā sattamyabhāvo, evamidhā pīti pubbe vuttasamādhimatidisanto āha-‘lakkhitā viya sattamya bhāvo’ti, ‘‘māṇikā caturodoṇā, khāritthī catumāṇikā’’.

ते आधिक्य काय आहे? म्हणून म्हणतात—'अधिक-अधिकी-संबंध'. 'अधिक' ज्याच्याकडे आहे तो 'अधिकी' = खारी (एक माप). मग अधिकीशिवाय अधिक-अधिकी संबंध कसा निश्चित केला जातो? कारण येथे कोणताही अधिकी ऐकू येत नाही, म्हणून म्हणतात—'न विना' इत्यादी. 'इति' हा शब्द हेतूमध्ये पूर्वोक्त संबंध सिद्ध करणारा आहे. 'तदोपसद्देनयोगो' म्हणजे तेव्हा उपसर्गाशी (उपपदाशी) अधिकीचा योग असा अर्थ आहे. संबंधाच्या द्विनिष्ठतेमुळे (दोन्हींमध्ये राहण्यामुळे) अधिक असलेल्याचा देखील उपपदाशी योग असताना, त्यावरून देखील सप्तमी का होत नाही? म्हणून म्हणतात—'अधिकम्हातु' इत्यादी. जसे एकाच विभक्तीने दोन्ही ठिकाणी असलेल्या संबंधाचे द्योतन होत असल्यामुळे, वीज रूपी लक्ष्यामध्ये सप्तमीचा अभाव असतो, तसेच येथेही आहे, असे पूर्वी सांगितलेल्या समाधानाचे अतिदेशन (लागू) करत म्हणतात—'लक्खिता विय सत्तभ्या भावो' (लक्षित केल्याप्रमाणे सप्तमीचा अभाव). 'माणिका चतुरोदोणा, खारित्थी चतुमाणिका' (चार द्रोण म्हणजे एक माणिका, चार माणिका म्हणजे एक खारी).

15. Sāmi

१५. सामि (स्वामी)

Kintaṃ [Pg.91] sāmittamiccāha-‘sassāmisambandho’ti, kāya kiriyāya janitoti āha-‘paripālanādikiriyāya janito’ti, tañcāti sāmittāpekkho napuṃsakaniddeso, sambandhassānekavidhattā āha‘sabbattha sambandhe’ti, ākhyāyatetīmassa attho vidhīyate ñāpīyateti, diṭṭhanto-panītottho sukhena paṭipattuṃ sakkāti pasiddhamanuvadiyamānamappasiddhañca vidhīyamānaṃ diṭṭhantamāha-‘yathā yo kuṇḍalī so devadatto’ti, kuṇḍalittampasiddhaṃ, devadattattamappasiddhamiccāha-‘kuṇḍalittānuvādene’ccādi. Yathevobhayādhiṭṭhānattepyupasajjanatova chaṭṭhī ‘rañño puriso’ti, na visessato ‘purisassa rājā’ti, tathā sambandhābhibyañjanakenādhinā yogepi visesanatova bhavati, nāññatoti āha-‘tatthā’tiādi. Byatirekamāpādīyatīti kārakachakkato byatirittattā sambandho byatireko taṃ āpādīyati pāpīyatīti attho, ubhayatoti saṃto sāmito ca, adhibrahmadatte pañcālāti brahmadattassa pañcālā santakā ti attho, santakā hi pañcālā, na sāmi, adhipañcālesu brahmadattoti pañcālānaṃ brahmadatto sāmītyattho.

ते स्वामित्व काय आहे? म्हणून म्हणतात—'स्व-स्वामी-संबंध'. तो कोणत्या क्रियेने उत्पन्न होतो? म्हणून म्हणतात—'परिपालन (रक्षण) इत्यादी क्रियेने उत्पन्न होतो'. 'तञ्च' (आणि ते) हा स्वामित्वाची अपेक्षा ठेवणारा नपुंसकलिंगी निर्देश आहे. संबंधाच्या अनेकविधतेमुळे म्हणतात—'सब्बत्थ सम्बन्धे' (सर्वत्र संबंधात). 'आख्यायते' याचा अर्थ 'विधान केले जाते, ज्ञापित केले जाते' असा आहे. दृष्टान्त—स्पष्ट केलेला अर्थ सहजपणे समजता येतो, म्हणून प्रसिद्ध असलेल्याचा अनुवाद करत आणि अप्रसिद्ध असलेले विधान करत दृष्टान्त देतात—'yatha yo kuṇḍalī so devadatto' (जसे जो कुंडल परिधान केलेला आहे, तो देवदत्त आहे). कुंडल परिधान केलेले असणे प्रसिद्ध आहे, देवदत्त असणे अप्रसिद्ध आहे, म्हणून म्हणतात—'कुण्डलित्तानुवादेन' इत्यादी. जसे दोन्ही ठिकाणी आधार असला तरी गौणत्वामुळेच षष्ठी होते, जसे 'रञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस), विशेष्यावरून 'purisassa rājā' (माणसाचा राजा) अशी होत नाही; तसेच संबंध प्रकट करणाऱ्या 'अधि' या उपपदाशी योग असताना देखील विशेषणावरूनच (षष्ठी) होते, इतर ठिकाणाहून नाही, म्हणून म्हणतात—'तत्थ' इत्यादी. 'व्यतिरेकम् आपादीयते' म्हणजे कारकषटकापेक्षा वेगळा असल्यामुळे संबंध हा व्यतिरेक आहे, तो प्राप्त केला जातो असा अर्थ आहे. 'उभयतो' म्हणजे स्व (मालमत्ता) आणि स्वामी या दोन्हींकडून. 'अधिब्रह्मदत्ते पञ्चाला' म्हणजे ब्रह्मदत्ताचे पांचाल हे मालकीचे (संतक) आहेत असा अर्थ आहे, कारण पांचाल हे मालकीचे आहेत, स्वामी नव्हेत. 'अधिपञ्चालेसु ब्रह्मदत्तो' म्हणजे पांचालांचा ब्रह्मदत्त हा स्वामी आहे असा अर्थ आहे.

16. Kattu

१६. कत्तु (कर्ता)

Kiṃ lakkhaṇo-yaṃ kattāiccāha-‘kattari’ccādi, gacchati devadattoccādo kattari patiṭṭhitaṃ, pacatyodanaṃ devadattoccādo kamme patiṭṭhitaṃ kiriyaṃ karotīti sambandho, karotīti ca iminā anvattha byapadesova siddho-yaṃ kattu vohāroti ñāpeti, kenaci payujjamānopi sake kamme sayameva padhānattamanubhavatīti‘payutto vā padhānabhāvenā’ti vuttaṃ hoti cettha-

कर्ता कोणत्या लक्षणाचा असतो? म्हणून म्हणतात—'कत्तरि' इत्यादी. 'गच्छति देवदत्तो' (देवदत्त जातो) इत्यादींमध्ये कर्त्याच्या ठिकाणी राहिलेली, 'पचत्योदनं देवदत्तो' (देवदत्त भात शिजवतो) इत्यादींमध्ये कर्माच्या ठिकाणी राहिलेली क्रिया करतो, असा संबंध आहे. 'करोति' (करतो) या शब्दाने अन्वर्थक संज्ञाच सिद्ध होते—जी 'कर्ता' असा व्यवहार दर्शविते. कोणाकडून प्रवृत्त केला जात असला तरी, स्वतःच्या कामात तो स्वतःच प्रधानत्व अनुभवतो, म्हणून 'पयुत्तो वा पधानभावेन' (प्रवृत्त केलेला किंवा प्रधानभावाने) असे येथे म्हटले आहे—

Padhānatāya yo kattu, kammaṭṭhaṃ kurute kriyaṃ;

Sā kattā nāmappayutto, payutto vātyayaṃ dvidhāti.

प्रधानतेमुळे जो कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या ठिकाणी असलेली क्रिया करतो, तो 'कर्ता' नावाचा असतो. तो 'अप्रयुक्त' (स्वतः प्रवृत्त न झालेला) किंवा 'प्रयुक्त' (प्रवृत्त केलेला) असा दोन प्रकारचा असतो.

Tattha purisena katanti appayutto, purisena karoti devadattoti payutto, nanu kiriyā-yamabyavadhānena karaṇādhikaraṇe heva [Pg.92] sādhyate kattārā tu dūraṭṭhena, tathāsati kathamanekasādhanasādhanīyaṃ kiriyaṃ kattāva karoti mukhyabhāvenāparetvamukhyabhāvenāti vuccate-

त्यामध्ये 'पुरिसेन कतं' (पुरुषाने केले) हा अप्रयुक्त आहे, 'पुरिसेन करोति देवदत्तो' (देवदत्त पुरुषाकडून करवून घेतो) हा प्रयुक्त आहे. शंका अशी की, क्रिया ही व्यवधानाशिवाय (थेट) करण आणि अधिकरण यांच्याद्वारेच साध्य केली जाते, कर्त्याद्वारे मात्र दूर राहून; असे असताना अनेक साधनांनी साध्य होणारी क्रिया कर्ताच मुख्यभावाने करतो आणि इतर अमूख्यभावाने करतात, असे कसे म्हटले जाते? यावर उत्तर दिले जाते—

Kattutoññesamubbhūtyā, vivittālocanādinā ;

Dūrādapyupakāritte, kattu vāttappadhānatā.

कर्त्यापेक्षा इतरांची उत्पत्ती होत असल्यामुळे, विचारपूर्वक विचार इत्यादींद्वारे दूरवरूनही उपकारक ठरत असल्यामुळे, कर्त्याचेच स्वतःचे प्रधानत्व असते.

Ayamettha attho ‘‘kattuno sakāsā aññesaṃ karaṇādīnaṃ ubbhūtyā sambhavenaca, tathāhi pasiddhakaraṇasabhāvopi pharasu kattāyattavuttitāyādhikaraṇambha vati‘pharasumhi ṭhapetvā chindatī’ti, vivittassa karaṇādīhi puthabbhūtassa, kattuno kiriyāya ālocanena dassanena ca ‘devadatto atthi bhavati vijjatī’ti, ādisaddena karaṇādino (tadadhīna) pavattiādīnaṃ gahaṇaṃ, iminā kāraṇena dūrato upakārittepi kattuyeva sappadhānatā siyā’’ti, punapi-

येथे हा अर्थ आहे - 'कर्त्याच्या (kattā) सान्निध्यामुळे इतर करण (साधन) इत्यादींची उत्पत्ती आणि संभव होत असल्यामुळे; तसेच, प्रसिद्ध करण-स्वभाव असलेली कुऱ्हाड (pharasu) सुद्धा कर्त्याच्या अधीन राहून कार्य करत असल्यामुळे 'कुऱ्हाडीवर ठेवून कापतो' असे अधिकरण बनते. करण इत्यादींपासून विलग आणि पृथक झालेल्या कर्त्याच्या क्रियेच्या दर्शनाने आणि अवलोकनाने 'देवदत्त आहे, होतो, विद्यमान आहे' इत्यादी शब्दांद्वारे करण इत्यादींच्या (त्याच्या अधीन असलेल्या) प्रवृत्ती इत्यादींचे ग्रहण होते. या कारणास्तव, दूरवरून उपकार करत असूनही कर्त्यालाच मुख्यत्व (प्राधान्य) प्राप्त होते.' पुन्हा देखील -

Thālyādīnantu kattuttaṃ, hotevācetanānapi;

Yato saddassa vutyatthe, micchātyāsena-nādinā.

स्थाली (भांडे) इत्यादी अचेतन वस्तूंचे देखील कर्तृत्व होते; कारण अनादी काळापासून चालत आलेल्या मिथ्या अभ्यासाने (भ्रमाने) शब्दाची प्रवृत्ती अर्थामध्ये होते.

Ayamettha attho ‘‘acetanānampi thālīasiādīnaṃ kattuttambhavati yathāvaṇṇitasappadhānattanimittābhāvepi, kasmāti ce yato kāraṇā atthe attano abhidheyyesaddassa vutti paṭipatti anādinā micchābhyāsenabhavati tasmā thālyādīnantiādi pakataṃ, kiṃ vuttaṃ hoti ‘‘aññathā saddattho, aññathā sabhāvattho, na hi saddo bāhye vatthumhi byāpāramāpajjati, tathāhi–

येथे हा अर्थ आहे - 'अचेतन असलेल्या स्थाली (भांडे), असि (तलवार) इत्यादींचे देखील कर्तृत्व होते, जरी वर वर्णन केलेल्या मुख्यत्वाच्या कारणाचा अभाव असला तरीही. जर विचारले की 'का?', तर ज्या कारणाने शब्दाची प्रवृत्ती (वापर) आणि प्रतिपत्ती (समज) त्याच्या स्वतःच्या अभिधेय अर्थामध्ये अनादी मिथ्या अभ्यासाने (भ्रमाने) होते, म्हणूनच 'स्थाली इत्यादींचे' असे म्हटले आहे. काय सांगितले आहे? 'शब्दाचा अर्थ वेगळा असतो आणि वस्तूचा वास्तविक स्वभाव-अर्थ वेगळा असतो, कारण शब्द बाह्य वस्तूमध्ये प्रत्यक्ष व्यापार (क्रिया) करत नाही. जसे की -'

Aññathe vāggi saṃsaggā, dāhaṃ daḍḍhoti maññati;

Aññathā dāhasaddena, dāhattho sampatīyate.

अग्नी शब्दाच्या संसर्गाने (उच्चारणाने) 'दाह झाला किंवा जळाले' असे मानले जाते, परंतु प्रत्यक्षात 'दाह' या शब्दाने दाह-अर्थाची केवळ प्रतीती होते (शब्द स्वतः जाळत नाही).

Bāhyapadatthassa sabhāvo viya hutvā micchābhyāsena anādinā pana pavattena bāhye vatthūni avijjamānena karaṇabhūtena thālyādīnaṃ kattuttaṃ hotī’’ti. Atha ca pana–

बाह्य पदार्थाचा स्वभाव असल्यासारखे होऊन, अनादी काळापासून चालत आलेल्या मिथ्या अभ्यासाने (भ्रमाने) बाह्य वस्तूंमध्ये अविद्यमान (नसलेल्या) करणभूत अशा स्थाली इत्यादींचे कर्तृत्व सिद्ध होते.' आणि याशिवाय -

Vatticchādo [Pg.93] pavattehi, sappadhānatta hetuhi;

Kattudhammehi vuttehi, kattā saddāva ñāyate.Ekassāmukhyavatthāhi, bhedena parikappane;

Kammattaṃ karaṇattañca, kattuttaṃ copajāyate.

बोलण्याच्या इच्छेनुसार प्रवृत्त होणाऱ्या, आणि वर सांगितलेल्या मुख्यत्वाच्या कारणांनी युक्त अशा कर्तृधर्मांमुळे केवळ शब्दावरूनच कर्ता ओळखला जातो. एकाच वस्तूच्या अमुख्य अवस्थांच्या भेदाने कल्पना केली असता, कर्मत्व, करणत्व आणि कर्तृत्व देखील उत्पन्न होते.

Vuttehīti ‘kattutoññesamubbhūtyā’ccādinā, saddāvāti sadde tedhammā hontu vā mā vā kattusambandhiyathāvuttadhammavacanicchāya saddatova kattā patīyate, niyamena na vatthutoti attho, amukhyā vatthāhīti buddhiyā tadākāratāya pariṇāmāvatthāhi, hantyatta nāvattānanti ekassevāttano kammattādi jāyate, atoyevāccantamasantopi aṅkuro jananakiriyāya kattā bhavati ‘aṅkuro jāyate’ti, vuttaṃ hi–

'सांगितलेल्या' म्हणजे 'कर्त्यापासून इतरांची उत्पत्ती होते' इत्यादींद्वारे. 'केवळ शब्दावरूनच' म्हणजे शब्दात ते धर्म असोत वा नसोत, कर्त्याशी संबंधित वर सांगितलेल्या धर्मांच्या बोलण्याच्या इच्छेमुळे केवळ शब्दावरूनच कर्ता समजला जातो, नियमाने वस्तूवरून नाही, असा अर्थ आहे. 'अमुख्य अवस्थांनी' म्हणजे बुद्धीच्या त्या आकारातील परिणामांच्या अवस्थांनी. एकाच स्वतःच्या (वस्तूच्या) कर्मत्व इत्यादी अवस्था निर्माण होतात. म्हणूनच अत्यंत असत्य (अविद्यमान) असलेला देखील अंकुर 'अंकुर जन्मतो' या जन्म-क्रियेचा कर्ता बनतो. कारण असे म्हटले आहे -

Purāsañjanito bhāvā, buddhayavatthāni bandhano;

Avasiṭṭho satāññena, kattā bhavati jātiyāiti.

पूर्वी उत्पन्न न झालेला भाव (पदार्थ), जो बुद्धीच्या अवस्थेशी बांधलेला असतो, तो इतर विद्यमान कर्त्यापेक्षा वेगळा असूनही उत्पत्तीच्या क्रियेत कर्ता बनतो.

Satā aññena devadattādinā.

'इतर विद्यमान' म्हणजे देवदत्त इत्यादींद्वारे.

Kintaṃ karaṇaṃ nāmāti āha-‘yo panā’tiādi, yoti yo padattho, iminā idaṃ dīpeti ‘‘karaṇabyapadesāya suttantarābhāvepi karotyaneneti karaṇantyanvatthato pasiddho-yaṃ karaṇavohāro’’ti, atredaṃ paṭibhānaṃ–

करण म्हणजे काय? हे सांगण्यासाठी 'जो पुन्हा' इत्यादी म्हटले आहे. 'जो' म्हणजे जो पदार्थ. याद्वारे हे स्पष्ट होते की, 'करणाच्या संज्ञेसाठी इतर सूत्रांचा अभाव असला तरी, ज्याच्याद्वारे केले जाते ते करण' या अन्वर्थक (अर्थपूर्ण) व्याख्येने हा करण-व्यवहार प्रसिद्ध आहे. येथे ही प्रतिभा (स्पष्टीकरण) आहे -

Yaṃ vattumicchitaṃ kattu, kriyāyaccantasādhanaṃ;

Karaṇantaṃ dvidhā hoti, bāhyabbhantarabhedatoti.

कर्त्याच्या क्रियेचे जे अत्यंत साधक (साधन) म्हणून सांगण्याची इच्छा असते, ते करण बाह्य आणि अभ्यंतर अशा भेदामुळे दोन प्रकारचे असते.

Tattha yaṃvattumicchitaṃtyādinā idaṃ dasseti-‘‘na vatthuto kiñci karaṇaṃ nāma atthi, vacanicchāvasena pana pasiddhakaraṇānampi pharasuādīnaṃ ‘pharasu chindati, pharasumhi chindatī’ti kattuadhikaraṇattassapi, pasiddhādhikaraṇānampi tadanuttādivisesasambhave thālyā pacatī’ti karaṇattassapi dassanato vacanicchātoyeva karaṇaṃ kārakaṃ viññeyya’’nti, tañca duvidhanti āha-‘dvidhā hotī’tiādi, tattha asinā chindatīti bāhyaṃ, cakkhunā passatītyabbhantaraṃ. Kiriyānimittattā kārakanti iminā kārakasaddassa nimittapariyāyattamāha. Pakati yābhirūpoccādo [Pg.94] kiriyāyāvijjamānattā sambandhamattaṃ viññāyatīti sambandhalakkhaṇā chaṭṭhī siyā, samena dhāvatītyādo tu kiriyāya vijjamānattepi kammattaṃ vattumicchitanti dutiyā siyā, samaṃ dhāvati visamaṃ dhāvatītyattho, tathā dvidoṇenāti dvedoṇe kiṇātītyattho, pañcakenāti pañca parimāṇassa pañcako pañcakaṃ vaggaṃ katvā pasavo kiṇāti pañcapañca katvā kiṇātītyatthoti vāttikakārena ‘tatiyā vidhānāyopasaṅkhyānaṃ’kataṃ, taṃ dassetumāha- ‘pakatiādīhī’tiādi, yatthesaṃkaraṇabhāvoti yassaṃ kiriyāyame sampakatyādīnaṃ karaṇattaṃ, taṃ kiriyaṃ kathayatīti sambandho, sabbasseva padatthassa sattābyabhicārato āha-‘bhū’iccādi, pakatiyābhirūpoti sabhāvenāyamabhirūpo bhavati, na tu vatthālaṅkārādinetyattho, karotissa gammamānatte pana pakatiyābhirūpo katotiādi, tadā kattariyeva tatiyā, yaṃ yasmā aññagotto gotamo na hoti atoca gotamo bhavatīti sambandho, nanuca dvidoṇa pañcakā kayampaṭicca kammabhūtā honti dvidoṇādinā keyattā tato kimuccate‘kayampaṭicca dvidoṇapañcakā karaṇāni bhavantī’tyā saṅkīyāha-‘tathāhi’ccādi, idaṃ vuttaṃ hoti-‘‘dvidoṇādisaddena hi na gayhupagaṃ vatthumuccati, tehi pana dvidoṇādyatthaṃ mūlaṃ tādatthiyā bhihitanti na vuttadosāvasaro’’ti.

त्यात 'जे सांगण्याची इच्छा असते' इत्यादींद्वारे हे दर्शविले आहे - 'वस्तूच्या रूपाने स्वतः काही करण नावाचे नसते, परंतु बोलण्याच्या इच्छेनुसार प्रसिद्ध करण असलेल्या कुऱ्हाड इत्यादींचे देखील 'कुऱ्हाड कापते, कुऱ्हाडीवर कापतो' असे कर्तृत्व आणि अधिकरणत्व दिसून येते. तसेच प्रसिद्ध अधिकरण असलेल्या स्थाली (भांडे) इत्यादींचे देखील, विशिष्ट संबंधामुळे 'स्थालीने शिजवतो' असे करणत्व दिसून येत असल्यामुळे, केवळ बोलण्याच्या इच्छेवरूनच करण कारक समजले पाहिजे.' आणि ते दोन प्रकारचे असते हे सांगण्यासाठी 'दोन प्रकारचे असते' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'तलवारीने कापतो' हे बाह्य करण आहे, आणि 'डोळ्याने पाहतो' हे अभ्यंतर करण आहे. 'क्रियेचे निमित्त असल्यामुळे कारक' याद्वारे कारक शब्दाचा निमित्त-पर्यायवाचक अर्थ सांगितला आहे. 'स्वभावाने देखणा' इत्यादी उदाहरणांमध्ये क्रिया विद्यमान नसल्यामुळे केवळ संबंधच समजला जातो, म्हणून तेथे संबंध दर्शवणारी षष्ठी विभक्ती असावी. परंतु 'समतल जमिनीवरून धावतो' इत्यादींमध्ये क्रिया विद्यमान असूनही कर्म सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे द्वितीया विभक्ती असावी, म्हणजे 'समतल धावतो, विषम धावतो' असा अर्थ होतो. तसेच 'द्विदोणाने' म्हणजे 'दोन दोण (माप) देऊन खरेदी करतो' असा अर्थ आहे. 'पंचकाने' म्हणजे पाच परिमाणाचा पंचक, पंचक वर्ग करून पशू खरेदी करतो, पाच-पाच करून खरेदी करतो असा अर्थ आहे. म्हणून वार्तिककाराने 'तृतीया विभक्तीच्या विधानासाठी उपसंख्यान' केले आहे. ते दर्शवण्यासाठी 'प्रकृती इत्यादींनी' इत्यादी म्हटले आहे. 'ज्या क्रियेत यांचा करणभाव असतो' म्हणजे ज्या क्रियेमध्ये या प्रकृती इत्यादींचे करणत्व असते, त्या क्रियेचे ते कथन करते असा संबंध आहे. सर्वच पदार्थांचे अस्तित्व निश्चित असल्यामुळे 'भू' (अस्तित्व) इत्यादी म्हटले आहे. 'स्वभावाने देखणा' म्हणजे हा स्वभावानेच देखणा आहे, वस्त्र-अलंकार इत्यादींमुळे नाही असा अर्थ आहे. 'करोति' (करतो) हा धातू अध्याहृत असताना 'स्वभावाने देखणा केला' इत्यादी होते, तेव्हा कर्त्यामध्येच तृतीया विभक्ती होते. 'जो ज्या कारणाने दुसऱ्या गोत्राचा गोतम होत नाही, आणि म्हणूनच गोतम होतो' असा संबंध आहे. 'पण द्विदोण आणि पंचक हे खरेदीच्या (क्रियेच्या) अपेक्षेने कर्मभूत होतात, कारण द्विदोण इत्यादींद्वारे खरेदी केली जाते, मग 'खरेदीच्या अपेक्षेने द्विदोण आणि पंचक हे करण होतात' असे का म्हटले जाते?' अशी शंका घेऊन 'तसेच' इत्यादी म्हटले आहे. येथे हे सांगितले आहे - 'द्विदोण इत्यादी शब्दांनी ग्रहण करण्यायोग्य वस्तू सांगितली जात नाही, तर त्यांच्याद्वारे द्विदोण इत्यादींच्या मूल्याचा अर्थ त्या प्रयोजनासाठी सांगितला गेला आहे, म्हणून वर सांगितलेल्या दोषाचा प्रसंग येत नाही.'

17. Saha

१७. सह (सोबत)

Yathākkamamāgamanakiriyāya thūlattaguṇena gomantadabbena ca sambandhaṃ dassetuṃ ‘taṃ yathe’ccādimāha, udāharaṇamattaṃ dassentopi iminā adhippāyenāpi dassetīti vuttaṃ ‘sabbattheva vā’tiādi, puttena sahāgatotiādīsu āgamanādikiriyampaṭicca dve kattāro padhānāppadhānavasena, tesu padhāne kāriyasampaccayañāyena vā bahulaṃvacanena vā padhāne kattari paccayo, itare’kattari tatiyā’tyeva tatiyā siddhā, tato-yaṃ vacanārambho-natthakoti maññamānoco deti ‘nanvi’ccādinā, ttenābhidhīyate piteti padhānakattā, tulyopi kiriyāsambandhe pitāputtānaṃ pitātra padhānaṃ saddacoditattā, putto-ppadhānamasaddacoditattā[Pg.95], saddabyāpārāpekkhāya hi padhānāppadhānāya vavatthānaṃ, piturevātrāgatādisaddasāmānādhikaraṇyā āgamanakiriyā sambandho saddenoccate, netarassa saddasattisabhāvato, tathā vidhā hi saddassa satti yato piturevātra kiriyā sambandhaṃ sakkoti paṭipādetuṃ, na puttassa, evañcāgatoccādo ekavacanamupajjate, aññathā hi bahuvacanaṃ siyā, ‘pitā puttā āgatā’ti. (Yadi) vuttanayena tatiyā siddhā ‘siddhe satyārambho niyamāya vā vikappāya vā’ na cettha niyamo, nāpi vikappo, tato kimanena yogenā tyāsayenāha-‘appadhāneyeva’ccādi. Nayidamevamiccādi parihāro. Sahabhāvamattaṃ vattumiṭṭhaṃ vāti yojanā, sāmatthiyāti bhedādhiṭṭhānattā sahatthayogassa puttassāpi kiriyābhisambandho viññāyati kathamaññathā sahatthayogo siyāti iminā attha balena. Atthaggahaṇanti sutte ‘‘sahatthene’’ti atthaggahaṇaṃ. Pariyāyatthanti parito ayanti avagacchanti atthamaneneti pariyāyo attho payojanaṃ yassāti viggaho, ettha ca pariyāyatthamevāti nāvadhāraṇaṃ, atoyeva vināpi sahasaddappayogaṃ tappariyāyappayogaṃ vā sahatthena yoge vidhānato asatyapi sahādisaddappayoge yattha tadattho gamyate tatthāpi bhavatyeva tatiyā… gamyamānena sahatthena yogā, yathā‘‘syādi syāne’’ti. (3-1) Saha pariyāyenāti sahasaddassa pariyāyato. Visesānupādānatoti ‘‘sahayutte-ppadhāne’’ti (2-3-19) pāṇinīya sutte viya appadhāneti visesassānupādānato.

अनुक्रमाने येण्याच्या क्रियेशी, स्थूलत्व गुणाशी आणि 'गोमन्त' (गायी असलेला) या द्रव्याशी संबंध दर्शवण्यासाठी 'तं यथ' (त्याप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. केवळ उदाहरण दाखवत असतानाही याच अभिप्रायाने दर्शवतो, म्हणून 'सब्बत्थेव वा' (किंवा सर्वत्रच) इत्यादी म्हटले आहे. 'पुत्तेन सहागतो' (पुत्रासह आला) इत्यादींमध्ये येण्याच्या क्रियेच्या संदर्भात प्रधान आणि अप्रधान भावाने दोन कर्ते आहेत. त्यापैकी प्रधान कर्त्यामध्ये 'कार्यातिदेश' (कार्यासंपच्चय) नियमाने किंवा 'बहुळ' वचनाने प्रधान कर्त्यामध्ये प्रत्यय होतो. दुसऱ्या (अप्रधान) कर्त्यामध्ये 'कत्तरि ततीया' (कर्त्यामध्ये तृतीया) यानेच तृतीया सिद्ध होते. त्यामुळे हा वचन-आरंभ (नवा नियम सुरू करणे) निरर्थक आहे असे मानून 'ननु' (पण असे की) इत्यादींद्वारे आक्षेप घेतो. त्यावर सांगितले जाते की, 'पिता' (वडील) हा प्रधान कर्ता आहे. क्रियासंबंधामध्ये पिता आणि पुत्राचा समान संबंध असला तरी, येथे 'पिता' हा शब्दाने थेट निर्दिष्ट (शब्दाने प्रेरित) असल्यामुळे प्रधान आहे. 'पुत्र' हा शब्दाने थेट निर्दिष्ट नसल्यामुळे अप्रधान आहे. कारण शब्दाच्या व्यापाराच्या अपेक्षेनेच प्रधान आणि अप्रधान अशी व्यवस्था ठरते. येथे पित्याचाच 'आगत' (आलेला) इत्यादी शब्दांशी सामानाधिकरण्य असल्यामुळे येण्याच्या क्रियेचा संबंध शब्दाने सांगितला जातो, दुसऱ्याचा (पुत्राचा) नाही; कारण शब्दाची शक्ती तशीच स्वभावाची असते. कारण शब्दाची शक्ती अशा प्रकारची आहे की ज्यामुळे ती येथे केवळ पित्याचाच क्रियेशी संबंध प्रतिपादन करू शकते, पुत्राचा नाही. आणि अशा प्रकारे 'आगतो' इत्यादींमध्ये एकवचन प्राप्त होते, अन्यथा 'पिता पुत्ता आगता' (पिता आणि पुत्र आले) असे बहुवचन झाले असते. जर सांगितलेल्या पद्धतीने तृतीया सिद्ध होत असेल, तर 'सिद्ध असताना आरंभ नियमासाठी किंवा विकल्पासाठी असतो' हा नियम लागू होतो. परंतु येथे नियमही नाही आणि विकल्पही नाही, मग या सूत्राचा काय उपयोग? या आशयाने 'अप्पधानेयेव' (अप्रधान कर्त्यामध्येच) इत्यादी म्हटले आहे. 'नयिदमेवं' (असे नाही) इत्यादी परिहार (उत्तर) आहे. केवळ सहभाव (एकत्र असणे) सांगण्याची इच्छा आहे, अशी योजना आहे. 'सामर्थ्यामुळे' म्हणजे भेदावर अधिष्ठित असलेल्या सह-अर्थाच्या योगामुळे पुत्राचाही क्रियेशी संबंध समजला जातो; अन्यथा सह-अर्थाचा योग कसा होईल? या अर्थबलाने हे समजते. 'अर्थग्रहण' म्हणजे सूत्रातील 'सहत्थेन' (सह-अर्थाने) असे अर्थाचे ग्रहण करणे होय. 'पर्यायार्थ' म्हणजे 'परितो अयन्ति अवगच्छन्ति अत्थं अनेन इति पर्यायः' (ज्याद्वारे अर्थ पूर्णपणे समजला जातो तो पर्याय), अर्थ म्हणजे प्रयोजन ज्याचे आहे असा विग्रह आहे. आणि येथे 'पर्यायार्थच' असा नियम (अवधारण) नाही. म्हणूनच 'सह' शब्दाच्या प्रयोगाशिवाय किंवा त्याच्या पर्यायाच्या प्रयोगाशिवाय देखील सह-अर्थाच्या योगात विधान केल्यामुळे, 'सह' इत्यादी शब्दांचा प्रयोग नसतानाही जेथे तो अर्थ प्रतीत होतो, तेथेही प्रतीत होणाऱ्या सह-अर्थाच्या योगामुळे तृतीया विभक्ती होतेच, जसे 'स्यादि स्यानेत' (३-१) मध्ये. 'सह पर्यायाने' म्हणजे 'सह' शब्दाच्या पर्यायाने. 'विशेषाचे ग्रहण न केल्यामुळे' म्हणजे पाणिनीय सूत्र "सहयुक्तेऽप्रधाने" (२-३-१९) प्रमाणे 'अप्रधान' अशा विशेषाचे ग्रहण न केल्यामुळे।

18. Lakkhaṇe

१८. लक्षणामध्ये

Lakkhīyatyanenāti lakkhaṇaṃ saṅketo, kintaṃ kamaṇḍaluppabhuti, atthe kāriyassāsambhavā taṃvācīhi vibhattīti maññamānena yaṃvivaraṇaṃ kataṃ ‘lakkhaṇe vattamānato’ti, tamullaṅgiyātthaṃ vadati ‘yo attho’iccādi, vattamānatoti viññāyati… nāmasmā paccayavidhānappa saṅgato, upāttoti gahito. Kañcippaṇaramāpannassa lakkhaṇe tatiyā yathā siyā ‘rukkhampati vijjotana’miccatra lakkhaṇamatte mā [Pg.96] bhavīti pāṇinīyehi ‘‘itthambhūtalakkhaṇe’’ti (2-3-21) itthambhūtaggahaṇaṃ kataṃ, tammanasi nidhāya codayamāha–‘nanvi’ccādi, itthambhūtassa lakkhaṇanti chaṭṭhīsamāso, āpannassāti bhūtassa, sāmaññassa bhedako viseso pakāro vuccate, tathāhi ‘tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī’ti manussattasāmaññassa paribbājakattampakāro, tamparibbājako patto, tassa tidaṇḍakaṃ lakkhaṇaṃ. Upalakkhaṇatteti iminā itthambhūtassa lakkhaṇattābhāvamāha, upalakkhaṇanti saṅketo. Nayidamatthiccādi parihāro, rukkhampati vijjotananti ettha kassaci itthambhūtassābhāvā itthambhūtaggahaṇe payojanaṃ na dissati tannivattanato, rukkhampati vijjotateti etthatu itthambhūtassa vijjusaṅkhātassa atthassa sabbhāvā tatiyāppattiyaṃ taṃnivattiyā yathāvuttaṃ ñāyamantarena nāññaṃ kiñci paṭisaraṇamatthīti saññāpayamāha-‘avassa’miccādi, aññathāti evamanabbhupagamma ‘itthambhūtalakkhaṇe’ti vacane karīyamāne sati, itthambhūtavādino uttaramāsaṅkiyāha-‘nacā’tiādi, vattunti vacanaseso, co-vadhāraṇe, neva sakkāti vuttaṃ hoti, dutiyāvidhānasāmatthiyāti ‘‘patiparīhi bhāge cā’’ti (2-9) kasmā na sakkāti āha-‘atthi’ccādi, asati hi payojane sāmatthiyanti bhāvo. Atha kamaṇḍalu pāṇimhi assāti ādo tatiyā kasmā na siyā tyāha-‘kamaṇḍalu’iccādi, kamaṇḍalussa setassa ca upalakkhaṇa bhāvenānupādānatoti sambandho, iminā upādātuno savacasi satantatamāha, visiṭṭhāvayavādheyyenāti pāṇi kamaṇḍalunā visiṭṭhovayavo, tassādheyyo kamaṇḍalu tenāti attho. Yenāṅgena vikatena aṅgino vikāro lakkhīyate tato tatiyā yathāsiyāti parehi ‘‘yenāṅgavikāro’’ti (2-3-20) āraddhaṃ, tadāha-‘yene’ccādi, tattha yasaddena vikatāvayavo hetuttena niddiṭṭho aṅgasaddo ca samudāyavacano upātto tenāha-‘yeneccādi, nanuca kāṇādīnaṃ niyataguṇīnamabhidhāyittā akkhisaddassa payogo na yutto byāvattiyābhāvāti, nesa doso, lokiyo-yaṃ saddassa vohāro, lokassa ca saddappayoge gurulaghumpatyadayo natthi, tathāhi lokena ‘sīsapāti’pi vuccate, rukkho [Pg.97] sīsapātipi, yassa tu tatthādaro, so-kkhisaddaṃ payujjateva, athavā sāmaññupakkame viseso payogamarahati, akkhi(nāti) hi vutte sandeho siyā ‘kimassa vattumicchita’nti tato kāṇoti vuccate, nākkhinā nirūpayati sobhanoti, kiñcarahi kāṇoti, akkhikāṇamassetyādo kasmā na siyāti āsaṅkiya‘kamaṇḍalu pāṇimhi assā’tyatra yo vutto parihāro, ta metthopadisanto āha-‘heṭṭhā viya appasaṅgo’ti.

ज्याद्वारे ओळखले जाते ते 'लक्षण' म्हणजे संकेत (चिन्ह) होय. ते काय आहे? कमंडलू इत्यादी. अर्थामध्ये कार्याच्या असंभाव्यतेमुळे त्या वाचक शब्दांपासून विभक्ती होते, असे मानून जे 'लक्षणे वर्तमानतो' (लक्षणात वर्तमान असल्यामुळे) असे विवरण केले आहे, त्याचे उल्लंघन करून 'यो अत्थो' (जो अर्थ) इत्यादी अर्थ सांगतात. 'वर्तमानतो' यावरून समजते... नामापासून प्रत्ययविधानाचा प्रसंग येतो, 'उपात्तो' म्हणजे ग्रहण केलेला. एखाद्या विशिष्ट अवस्थेला प्राप्त झालेल्याच्या लक्षणामध्ये तृतीया विभक्ती व्हावी, 'रुक्खं पति विज्जोतनं' (वृक्षाकडे वीज चमकणे) येथे केवळ लक्षणामध्ये ती होऊ नये, म्हणून पाणिनीयांनी 'इत्थंभूतलक्षणे' (२-३-२१) असे 'इत्थंभूत' शब्दाचे ग्रहण केले आहे. ते मनात ठेवून शंका उपस्थित केली आहे - 'ननु' (पण) इत्यादी. 'इत्थंभूतस्य लक्षणं' (इत्थंभूताचे लक्षण) हा षष्ठी तत्पुरुष समास आहे, 'आपन्नस्य' म्हणजे 'भूतस्य' (प्राप्त झालेल्याचे). सामान्याहून भेद करणारा विशेष प्रकार सांगितला जातो. तसेच 'तिदण्डकेन परिब्बाजकमद्दक्खी' (त्रिदंडावरून परिव्राजकाला पाहिले) येथे मनुष्यत्व या सामान्य धर्मामध्ये परिव्राजकत्व हा विशेष प्रकार आहे, तो परिव्राजकत्वाला प्राप्त झाला आहे आणि त्रिदंड हे त्याचे लक्षण (चिन्ह) आहे. 'उपलक्षणत्वे' याने इत्थंभूताच्या लक्षणत्वाचा अभाव सांगितला आहे, 'उपलक्षण' म्हणजे संकेत. 'नयिदमत्थि' इत्यादी परिहार (उत्तर) आहे. 'रुक्खं पति विज्जोतनं' येथे कोणाही इत्थंभूताचा अभाव असल्यामुळे, त्याच्या निवृत्तीसाठी 'इत्थंभूत' ग्रहणाचे प्रयोजन दिसत नाही. परंतु 'रुक्खं पति विज्जोतते' (वृक्षाकडे वीज चमकते) येथे वीज नावाच्या इत्थंभूत अर्थाचे अस्तित्व असल्यामुळे तृतीया विभक्ती प्राप्त होते, तिच्या निवृत्तीसाठी वर सांगितलेल्या न्यायाशिवाय दुसरा कोणताही आधार नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'अवस्सं' (अवश्य) इत्यादी म्हटले आहे. 'अन्यथा' म्हणजे असे न स्वीकारता 'इत्थंभूतलक्षणे' असे वचन केले असता, इत्थंभूतवाद्याच्या उत्तराची शंका घेऊन 'न च' इत्यादी म्हटले आहे. 'वत्तुं' हा वाक्याचा उर्वरित भाग आहे, 'च' हा अवधारण (निश्चय) अर्थी आहे, 'शक्यच नाही' असे म्हटले आहे. द्वितीया विभक्तीच्या विधानाच्या सामर्थ्यामुळे 'पतिपरीहि भागे च' (२-९) या सूत्राने का शक्य नाही? म्हणून 'अत्थि' इत्यादी म्हटले आहे. कारण प्रयोजन नसताना सामर्थ्य असते, असा भाव आहे. आता, 'कमंडलु पाणिम्हि अस्स' (त्याच्या हातात कमंडलू असावा) इत्यादी ठिकाणी तृतीया विभक्ती का होऊ नये? म्हणून 'कमंडलु' इत्यादी म्हटले आहे. कमंडलू आणि श्वेत (पांढरा रंग) यांचे उपलक्षण भावाने ग्रहण न केल्यामुळे, असा संबंध आहे. याने ग्रहण करणाऱ्याच्या स्वतःच्या वचनातील स्वातंत्र्य सांगितले आहे. 'विसिट्ठावयवाधेय्येन' म्हणजे हात हा कमंडलूने युक्त असलेला विशिष्ट अवयव आहे, त्याचा आधेय कमंडलू आहे, त्याद्वारे असा अर्थ आहे. ज्या विकृत अवयवामुळे अवयवीचा (शरीराचा) विकार ओळखला जातो, त्यापासून तृतीया विभक्ती व्हावी म्हणून इतरांनी 'yeनाङ्गविकारो' (२-३-२०) हे सूत्र सुरू केले आहे, तेच 'येन' इत्यादीने सांगितले आहे. तेथे 'य' शब्दाने विकृत अवयव हेतू म्हणून निर्देशित केला आहे आणि 'अङ्ग' शब्द हा समुदायाचा वाचक म्हणून घेतला आहे, म्हणून 'येन' इत्यादी म्हटले आहे. पण काणे इत्यादी शब्द नियत गुणींचे वाचक असल्यामुळे 'अक्खि' (डोळा) शब्दाचा प्रयोग करणे योग्य नाही, कारण तिथे व्यावृत्तीचा (भेद करण्याचा) अभाव आहे, अशी शंका घेतल्यास - हा दोष नाही. हा शब्दाचा लौकिक व्यवहार आहे, आणि लोकांच्या शब्दप्रयोगात गुरु-लघु इत्यादींचा विचार नसतो. जसे की, लोकांद्वारे 'सीसपा' (शिशवीचे झाड) असेही म्हटले जाते आणि 'रुक्खो सीसपा' (शिशवीचा वृक्ष) असेही म्हटले जाते. ज्याला त्याविषयी आदर (स्पष्टतेची इच्छा) आहे, तो 'अक्खि' (डोळा) शब्दाचा प्रयोग करतोच. अथवा सामान्य उपक्रमात विशेष प्रयोग करणे योग्य ठरते. कारण 'अक्खिना' (डोळ्याने) असे म्हटले असता 'त्याला काय म्हणायचे आहे?' असा संदेह निर्माण होईल, म्हणून 'काणो' (काणा) असे म्हटले जाते. डोळ्याने तो चांगला पाहत नाही, तर मग काय? तो काणा आहे. 'अक्खिकाणमस्स' (त्याचा डोळा काणा आहे) इत्यादी ठिकाणी तृतीया विभक्ती का होऊ नये? अशी शंका घेऊन 'कमंडलु पाणिम्हि अस्स' येथे जो परिहार (उत्तर) सांगितला आहे, तोच येथे दाखवून 'हेट्ठा विय अप्पसङ्गो' (खालीलप्रमाणे प्रसंग येत नाही) असे म्हटले आहे.

19. Hetu

१९. हेतू (कारण)

Kismiñci phale diṭṭhasāmatthiyetthe hetu niruḷho. Ekatra hi diṭṭhasāmatthiyottho taṃyoggatāya kāriya (ma)karontopi hetu vuccate sati saha kārinyasati ca vidhurappaccayo papā(ta) to, tena kāriyassa byabhicāro, tenevāha- ‘anipphādayantopī’ti, kāraṇe tatiyāyābhāve kāraṇamāha- ‘takkiriyāyoggatāmatte’ccādi.

एखाद्या फळामध्ये ज्याचे सामर्थ्य दिसून येते, अशा अर्थी 'हेतू' हा शब्द रूढ आहे. कारण एका ठिकाणी ज्याचे सामर्थ्य दिसून आले आहे, तो अर्थ त्या योग्यतेमुळे कार्य करत नसला तरीही 'हेतू' म्हटला जातो; सहकारी कारणे असताना आणि प्रतिकूल प्रत्यय (अडथळा) नसल्यास पडण्यामुळे कार्य घडते, त्यामुळे कार्यात व्यभिचार (बदल) होतो. म्हणूनच 'अनिप्फादयन्तोपि' (उत्पन्न न करत असतानाही) असे म्हटले आहे. कारणामध्ये तृतीया विभक्तीचा अभाव असताना कारण सांगितले आहे - 'तक्किरियायोग्यतामत्त' (त्या क्रियेची केवळ योग्यता) इत्यादी.

21. Guṇe

२१. गुणामध्ये (गुणाच्या अर्थी)

Upādhi visesanaṃ, parāṅgabhūteti parassa bandhattā(dino) vidhānā yāṅgabhūte jaḷattādihetumhīti attho, iminā guṇasaddo yamappadhānavacanoti vadati, yañcāppadhānaṃ tamparāṅgabhūtanti guṇetīmassa ‘parāṅgabhūte’ti atthamāha, yañhi paratthamupādīyate tadappadhānamanu vādarūpenopādīyamānattā, yathā ‘jaḷattā baddho, rukkho yaṃ sīsa pattā, aggi ettha dhumatte’ccādi, tenevāha-‘parattharūpāpanna’nti, vāvidhānanti ‘‘vibhāsā guṇe-thiyaṃ’’nti (2-3-25) evaṃ vidhānaṃ, itthiyantiādinā pañcamīrūpassapi abhimatabhāvaṃ dasseti, tenevāha-‘ubhayatthā’tiādi, nanu ‘to pañcamyā’’ti (4-95) suttena taddhitapaccayantassa kathaṃ pañcamyantatā tyāsaṅkiyāha-‘pañcaminiddese’ iccādi, iminā suttena pañcamiyā vināti yojanā, vā pañcamiyā vidhānato tatiyārūpenapi bhavitabbanti codanamanasi nidhāya pañcamyu dāharaṇeyeva kāraṇaṃ tatiyodāharaṇassa ca paṭhamodāharaṇānusārenānu mantabbatañcadassento āha ‘pañcamyāyevi’ccādi, abhāvena saṅkhāranirodhenāti tatiyantarūpāni.

'उपाधी' म्हणजे विशेषण. 'पराङ्गभूते' म्हणजे दुसऱ्याच्या बंधनाचे विधान केल्यामुळे जे अंगभूत झाले आहे अशा जडत्व इत्यादी हेतूंमध्ये, असा अर्थ आहे. याने 'गुण' शब्द हा अप्रधान वाचक आहे असे सांगितले आहे. आणि जे अप्रधान असते ते 'पराङ्गभूत' (दुसऱ्याचे अंग झालेले) असते, म्हणून 'गुणे' याचा 'पराङ्गभूते' असा अर्थ सांगितला आहे. कारण जे दुसऱ्यासाठी ग्रहण केले जाते, ते अनुवादाच्या रूपाने ग्रहण केले जात असल्यामुळे अप्रधान असते. जसे की, 'जळत्ता बद्धो' (मूर्खत्वामुळे बांधला गेला), 'रुक्खो यं सीस पत्ता', 'अग्गि एत्थ धुमत्ते' (धूर असल्यामुळे येथे अग्नी आहे) इत्यादी. म्हणूनच 'परत्थरूपापन्नं' (परार्थ रूप प्राप्त झालेले) असे म्हटले आहे. 'वाविधानं' म्हणजे 'विभासा गुणे-थियं' (२-३-२५) असे विधान होय. 'इत्थियं' (स्त्रीलिंगात) इत्यादीने पंचमी रूपाचाही अभिमत भाव दर्शवला आहे, म्हणूनच 'उभयत्था' (दोन्ही ठिकाणी) इत्यादी म्हटले आहे. पण 'तो पञ्चम्या' (४-९५) या सूत्राने तद्धित प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या शब्दाला पंचम्यंतता कशी प्राप्त होते? अशी शंका घेऊन 'पञ्चमनिद्देसे' इत्यादी म्हटले आहे. या सूत्राने पंचमीशिवाय अशी योजना आहे. पंचमीच्या विकल्प विधानामुळे तृतीया रूपानेही असावे, ही शंका मनात ठेवून पंचमीच्या उदाहरणातच कारण आणि तृतीयेच्या उदाहरणाचा पहिल्या उदाहरणाच्या अनुषंगाने स्वीकार करावा हे दर्शवताना 'पञ्चम्यायेव' इत्यादी म्हटले आहे. 'अभावेन' (अभावामुळे), 'सङ्खारनिरोधेन' (संस्कारांच्या निरोधाने) ही तृतीया विभक्तीची रूपे आहेत.

22. Chaṭṭhī

२२. षष्ठी (षष्ठी विभक्ती)

Sambandhavacanicchāyevettha [Pg.98] chaṭṭhī siddhāti āsaṅkiyāha-‘hetumhi’ccādi, hetumāha-‘taṃ yoggatā’ iccādi, saddasattisāmatthiyāti saddasattisaṅkhātāya sāmatthiyā, tameva phuṭayati ‘yattha’iccādinā, hetvatthavācakehi antarenāti sambandho, samānādhikaraṇehīti hetvatthasamānādhikaraṇehi udarādīhi, tajjotanāyāti hetvatthajotanāyālanti sambandho, byatirekena tu hetvatthato tappavattimāha-‘yattha pani’ccādi, hetvatthehipiccādinā sāmatthiyamupadassitaṃ ‘vase dhammassa hetuno’ti tatthodāharaṇaṃ.

येथे संबंध सांगण्याच्या इच्छेनेच षष्ठी विभक्ती सिद्ध होते, अशी शंका घेऊन 'हेतुम्हि' इत्यादी म्हटले आहे. हेतू सांगताना 'तं योग्यता' इत्यादी म्हटले आहे. 'सद्दसत्तिसामत्थिया' म्हणजे शब्दशक्ती नावाच्या सामर्थ्यामुळे. तेच 'यत्थ' इत्यादीने स्पष्ट केले आहे. 'हेत्वर्थवाचक शब्दांशिवाय' असा संबंध आहे. 'समानाधिकरणेहि' म्हणजे हेत्वर्थाशी समानाधिकरण असलेल्या उदर (पोट) इत्यादी शब्दांद्वारे. 'तज्जोतनाय' म्हणजे हेत्वर्थाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी पुरेसे आहे, असा संबंध आहे. व्यतिरेकाने (व्यतिरेक रूपाने) तर हेत्वर्थापासून त्याची प्रवृत्ती सांगताना 'यत्थ पनि' (परंतु जेथे) इत्यादी म्हटले आहे. 'हेत्वत्थेहिपि' इत्यादीने सामर्थ्य दर्शवले आहे, 'वसे धम्मस्स हेतुनो' (धर्माच्या हेतूने राहावे) हे त्याचे उदाहरण आहे.

23. Sabbā

२३. सर्व (सर्व विभक्ती)

Nāmabhūtehīti sabbādīsu keci kesañci yadi nāmāni siyuṃ tehi, appadhānabhūtehīti piyasabbādīhi, kimpayojanantiādo payojanasaddo ‘‘payojanaṃ kāriyahetūsu’’ti nighaṇḍuto hetuvacano.

‘नामभूतेहि’ म्हणजे 'सब्ब' इत्यादींमध्ये जर काहींची काही नावे असतील तर त्यांच्याद्वारे; 'अप्पधानभूतेहि' म्हणजे 'पिय' आणि 'सब्ब' इत्यादींद्वारे. 'किं पयोजनं' (काय प्रयोजन) इत्यादींमध्ये 'प्रयोजन' हा शब्द 'प्रयोजनं कारियहेतूसु' या निघंटू (कोश) नुसार हेतूचा वाचक आहे.

24. Catu

२४. चार

Yassa sacetanāyācetanāya vā kassaci, pūjānuggahakāmatta mantarena sammāpadānaṃ na sambhavatīti āha-‘pūjā’ iccādi, tenāti yathāvuttenatthena, cāgaṅganti dadātino dānakiriyāya kammena sambajjhamānañcāgakāraṇaṃ, idāni sampadānalakkhaṇaṃ sappabhedamāvikātukāmo āha-‘tadida’miccādi, nanirākarotītya nirākaraṇaṃ, ārādhayatītyārādhanaṃ, abbhanujānātītyabbhanuññaṃ, tesaṃ vasena, idha sampadānantidhā vuttaṃ kathitaṃ, keteti āha-‘rukkhayācakabhikkhavo’ti, rukkhādikaṃ taṃ sampadānaṃ vibhāgena dassetumāha-‘tattha hi’ccādi, ajjhesanenārādhanena sampadānaṃ bhavatīti sambandho, anumatiyā abbhanujānena, vijjamānepyanirākaraṇe bhikkhuno-dhikamanumatantyadhippāyenāha-‘so’ iccādi.

ज्या कोणत्याही सचेतन किंवा अचेतन वस्तूला, पूजा किंवा अनुग्रहाच्या इच्छेशिवाय योग्य प्रकारे देणे (सम्मापदान) संभवत नाही, म्हणून 'पूजा' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेन' म्हणजे पूर्वोक्त अर्थाने. 'चागङ्गं' म्हणजे देणाऱ्याच्या दानक्रियेच्या कर्माशी संबंधित असलेले त्यागाचे कारण. आता संप्रदानाचे लक्षण त्याच्या भेदांसह स्पष्ट करण्याची इच्छा धरून 'तदिदं' इत्यादी म्हटले आहे. नकार न देणे म्हणजे 'अनिलाकरण' (अस्वीकार न करणे), संतुष्ट करणे म्हणजे 'आराधन', अनुमती देणे म्हणजे 'अब्भनुञ्ञा' (अभ्यनुज्ञा). त्यांच्याद्वारे येथे संप्रदान तीन प्रकारचे सांगितले आहे. 'के' (कोणते) यावर 'रुक्खयाचकभिक्खवो' (वृक्ष, याचक आणि भिक्खू) असे म्हटले आहे. वृक्ष इत्यादी त्या संप्रदानाला विभागाद्वारे दाखवण्यासाठी 'तत्थ हि' इत्यादी म्हटले आहे. अध्येषणेने (प्रार्थनेने) किंवा आराधनेने संप्रदान होते, असा संबंध आहे. अनुमतीने किंवा अभ्यनुज्ञेने, नकार न देता विद्यमान असतानाही भिक्खूची अधिक संमती असते, या अभिप्रायाने 'सो' इत्यादी म्हटले आहे.

25. Tāda

२५. ताद

Payojanapariyāye atthasadde sati idanti payojanaṃ parāmaṭṭhuṃ sakkāti ‘tasseda’ntiādi vuttaṃ, tasaddenettha vikatiyātisambandho, atthasaddena [Pg.99] tu pakatiyā, attha kathanametanti iminā vacanicchāya metissaṃ natthi samāsoti dīpeti, viggahe vāsmimimasmāyeva nipātanā samāso daṭṭhabbo,so vikatisaṅkhāto attho, pakatitvaññapadatthenākkhipīyate, tato tadatthasaddato, koyaṃ tadattha bhāvo ccāha-‘tadatthabhāvo nāmā’tiādi, nimittaṃ yūpādivikati, nimittīdāruādipakati tasaddenātthasaddena ca gahitā, tesaṃ sambandho tadatthasaddassa pavattinimittaṃ tadatthabhāvo nāmāti attho, hetu hetumantabhāvalakkhaṇo sambandho nāmāti vuttaṃ hoti, padhānāvacchedaguṇasmāti vidhīyamānattena padhānassa purisassa ācchedakā visesakā guṇā, yañhi vidhīyate ñāpīyate tampadhāna, mitaramappadhānamanuvajjamānattā, yadā upādīyateti vatvā upādīyamānappakāraṃ diṭṭhantena phuṭayitumāha-‘yathā’iccādi, yūpo nimittaṃ yassa dāruno taṃ tathā vuttaṃ nāññanimittanti yadā nimityavacchedakattenupādīyate tadā nimittasaddatova catutthī sambandho, tato aññanimittato, nimittanimittīnaṃ sambandhassa abhimukhabhāvena tattheva nimitte pavattīti sambandho, nimittasaddato hetutatiyāpi nāsaṅkanīyāti sambandho, kāraṇamāha-‘nimitta’ iccādi. Ubhayatthāti yūpāya pākāyāti ubhayattha.

प्रयोजन या अर्थी 'अत्थ' शब्द असताना, 'हे प्रयोजन आहे' असा निर्देश करण्यासाठी 'तस्सेदं' इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'तद्' शब्दाचा विकृतीशी संबंध आहे, तर 'अत्थ' शब्दाचा प्रकृतीशी. 'हा अर्थाचा निर्देश आहे' या बोलण्याच्या इच्छेने यात समास नाही, हे स्पष्ट होते. किंवा या विग्रहात याच निपातनामुळे समास समजावा. तो विकृती नावाचा अर्थ आहे, प्रकृती हा अन्य पदाच्या अर्थाने आक्षिप्त होतो. म्हणून त्या 'तदत्थ' शब्दापासून 'हा तदत्थभाव म्हणजे काय?' यावर 'तदत्थभावो नामा' इत्यादी म्हटले आहे. निमित्त म्हणजे यूप (यज्ञस्तंभ) इत्यादी विकृती, आणि निमित्ती म्हणजे लाकूड इत्यादी प्रकृती, जे 'तद्' शब्द आणि 'अत्थ' शब्दाने ग्रहण केले जातात. त्यांचा संबंध हा 'तदत्थ' शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त आहे, त्याला 'तदत्थभाव' म्हणतात, असा अर्थ आहे. म्हणजेच कार्य-कारणभाव लक्षण असलेला संबंध, असे म्हटले आहे. 'पधानावच्छेदगुणस्मा' म्हणजे विहित केल्यामुळे प्रधान असलेल्या पुरुषाचे अवच्छेदक (मर्यादित करणारे) किंवा विशेषक गुण. कारण जे विहित केले जाते किंवा जाणवले जाते ते प्रधान असते, आणि दुसरे अप्रधान असते कारण ते अनुगामी असते. जेव्हा ते ग्रहण केले जाते असे सांगून, ग्रहण करण्याच्या प्रकाराला उदाहरणाने स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा' इत्यादी म्हटले आहे. यूप हे ज्या लाकडाचे निमित्त आहे, ते तसेच म्हटले आहे, अन्य निमित्त नाही. जेव्हा निमित्ताच्या अवच्छेदकतेने ते ग्रहण केले जाते, तेव्हा निमित्त शब्दापासूनच चतुर्थीचा संबंध होतो, अन्य निमित्तापासून नाही. निमित्त आणि निमित्ती यांच्या संबंधाच्या सन्मुखतेने त्याच निमित्तामध्ये प्रवृत्ती होते, असा संबंध आहे. निमित्त शब्दापासून हेतू अर्थी तृतीया विभक्तीचीही शंका घेऊ नये, असा संबंध आहे. त्याचे कारण 'निमित्त' इत्यादींनी सांगितले आहे. 'उभयत्था' म्हणजे 'यूपाय' (यूपासाठी) आणि 'पाकाय' (पाकासाठी) या दोन्ही ठिकाणी.

Piṇiyamānā kiṃ saddādivacanīyā paro sāduādiko yo-ttho so añño kattā yassa so aññakattuko-bhilāso, abhilāso rucīti iminā dityādyanekatthantopi rucisaddo-bhilāse ruḷhova gayhatīti vadati, sā ruci attho-bhidheyyo yesaṃ bhe tadatthā, tesaṃ sambandhino piṇiyamānassa, iminā ca kiñcāpi rucirayaṃ yassuppajjateyo vā tassā janako, tesamubhinnampi atthi, tathāpi yassuppajjate sova tassādhikaraṇaṃ, ajanakopi so tāya saṃsattoti tasseva piṇiyamānassa sampadānasaññā, natujanakassa tāyāsaṃsattassāti dīpeti, idhāti iminā sakkate udāharaṇānamasamānarūpakaṃ dasseti, iminā ca udāharaṇānamasamāna rūpattameva [Pg.100] catutthīvidhāne kāraṇaṃ, aññathā chaṭṭhīyeva tehipi vidhīyeyya kāraṇāsambhavā hi dīpeti, īdisassa paccudāharaṇa(ssa) bhāve kāraṇamāha-‘anaññakattu kattā-bhilāsassā’ti, paresamidampaccudāharaṇambhavatu idha kathanti āha-‘ihatvi’ccādi, tvanti attamatte paṭhamāyeva, sambhave kāraṇantaramāha-‘athavā’tiādi, natthi añño kattā yassā sā anaññakattukā ruci, bhāya ruciyā sambandhino piṇiyamānassa sampadānasaññaṃ ye pana icchantīti sambandho, ye pana āhu cātisambandho, uppajjanamuppatti, kassa uppatti, ruciyā, uppattiyā ādhāro uppatyādhāro‘devadattāya rocate’ccādo devadattādiṃ upalakkhetīti uppatyādhāropalakkhaṇaṃ vacanaṃ, ettha ruciyā uppatyādhāropalakkhaṇameva vacananti sāvadhāraṇa mattho daṭṭhabbo… sabbesaṃ vākyānamavadhāraṇaphalattā, tena piṇiya mānavacanamabhilāsassa aññakattukatāsandassanaparaṃ na hotīti byavacchinnambhavati, tesaṃ kaccāyanassa cehāpi pasajjatīti sambandho, ihāpīti tvamiti etthāpi, aññathāsiddhattāti atthamatte paṭhamāya eva siddhattā, vacanassāti ubhinnampi catutthīvidhānavacanassa, atippasaṅgocāti ‘‘kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’tiādo tavāti anabhimataṭṭhānappattica.

‘पिणियमाना’ म्हणजे काय? शब्दादींद्वारे सांगता येणारा, गोड इत्यादी जो पर (दुसरा) अर्थ आहे, ज्याचा कर्ता दुसरा आहे ती 'अञ्ञकत्तुक अभिलाषा' (दुसऱ्या कर्त्याची इच्छा) होय. 'अभिलाषा म्हणजे रुची' याने 'दीप्ति' इत्यादी अनेक अर्थ असलेलाही 'रुची' शब्द अभिलाषेच्या अर्थीच रूढ म्हणून घेतला जातो, असे सांगतात. ती रुची हाच ज्यांचा अर्थ (अभिधेय) आहे ते 'तदत्थ' (तदर्थ) होत. त्यांच्याशी संबंधित असलेल्या 'पिणियमान' (तृप्त होणाऱ्या) व्यक्तीला. आणि याने, जरी ही रुची ज्याच्यामध्ये उत्पन्न होते किंवा जो तिचा जनक आहे, या दोघांमध्येही असली, तरीही ज्याच्यामध्ये ती उत्पन्न होते तोच तिचा आधार असतो. जनक नसला तरी तो तिच्याशी संसक्त (जोडलेला) असतो, म्हणून त्याच पिणियमानाला संप्रदान संज्ञा मिळते, जनकाला नाही जो तिच्याशी संसक्त नाही, हे स्पष्ट होते. 'इध' (येथे) याने शक्य असलेल्या उदाहरणांचे असमान रूप दाखवले आहे. आणि उदाहरणांचे हे असमान रूप असणे हेच चतुर्थी विधानाचे कारण आहे, अन्यथा कारण नसल्यामुळे त्यांच्यासाठी षष्ठीच विहित केली गेली असती, हे स्पष्ट होते. अशा प्रकारच्या प्रत्युदाहरणाच्या भावाचे कारण 'अनञ्ञकत्तुकत्ता-भिलासास्स' (अनन्यकर्तृक अभिलाषेमुळे) असे सांगितले आहे. इतरांचे हे प्रत्युदाहरण असो, येथे कसे? यावर 'इह तु' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्वं' (तू) हे केवळ अर्थाच्या बाबतीत प्रथमा विभक्तीच आहे. संभवाचे दुसरे कारण 'अथवा' इत्यादींनी सांगितले आहे. जिचा दुसरा कोणी कर्ता नाही ती 'अनञ्ञकत्तुका' (अनन्यकर्तृक) रुची होय. त्या रुचीशी संबंधित असलेल्या पिणियमानाला संप्रदान संज्ञा जे इच्छितात, असा संबंध आहे. 'ये पन आहु' (जे म्हणतात) असाही संबंध आहे. 'उप्पज्जनं' म्हणजे उत्पत्ती. कोणाची उत्पत्ती? रुचीची. उत्पत्तीचा आधार तो 'उप्पत्त्याधार'. 'देवदत्ताय रोचते' इत्यादींमध्ये देवदत्त इत्यादींचा निर्देश करतो म्हणून ते 'उत्पत्त्याधाराचे उपलक्षण' सांगणारे वचन आहे. येथे रुचीच्या उत्पत्तीच्या आधाराचे उपलक्षणच वचन आहे, असा निश्चित अर्थ समजावा... कारण सर्व वाक्यांचे फळ निश्चित करणे हेच असते. त्यामुळे पिणियमानाचे वचन अभिलाषेच्या अन्यकर्तृकतेला दाखवणारे होत नाही, हे सिद्ध होते. त्यांच्या मते कच्चायनाचे येथेही प्रसंग येतो, असा संबंध आहे. 'इहापि' म्हणजे 'त्वं' येथेही. 'अञ्ञथासिद्धत्ता' म्हणजे केवळ अर्थाच्या बाबतीत प्रथमा विभक्तीनेच सिद्ध होत असल्यामुळे. 'वचनस्स' म्हणजे दोन्ही चतुर्थी विधान वचनांचे. 'अतिप्पसङ्गो च' म्हणजे 'कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसि' (तुला कोणाचा धम्म आवडतो?) इत्यादींमध्ये 'तव' (तुला) या अनिष्ट ठिकाणी प्राप्ती होणे.

Dhārippayogeti dhāridhātuno payoge, uttamīṇo adhamīṇoti dhanikagahetūnaṃ ruḷhītyāha-‘uttamīṇo dhanasāmī’ti, uttamīṇamassāti uttamīṇo, dhārayatītimassatthamāha-‘vahatī’ti, dhāritoti dhāraṃdhātuto. Suttantarena (taṃ taṃ) niyamena niyamitānaṃ tesaṃtesaṃ sampadānasaññaṃ vidhāya catutthī vihitā parehi, tadāha ‘silāgha hanuṭṭhāsapāna’miccādi, sabbattha yogasambandhe chaṭṭhī, ñāpetunti silāghādike bodhetuṃ, icchitoti atimato. Tadatthavācīnañca dhātūnaṃ saṅgahaṇatthaṃ ‘kudhaduhissosūyatthāna’nti vuttaṃ, yampati kopoti iminā kopassa visayamāha, yassāti iminā yaṃkārakanti vuttameva parāmasati, yassāti rājādino, pucchatīti pucchiyate[Pg.101], teneva vakkhati-‘yassa sambandhiṃ subhāsubhaṃ pucchati nemittiko’ti, yocānukūlattambha jatīti iminā idaṃ dasseti ‘‘patipubbako āpubbakoca suṇoti abbhupagame paṭijānaneca vattate, yadāyamabbhupagamo patthanā pubbato bhavati tadā patthanāya kattu patthayituno catutthī rūpambhavati, yadātvapatthatampi kevalamānukūlyena vattamānaṃdisvā deyyamabbhupagacchanti idamidaṃ vodassāmāti tadānukūlyena pavattanasaṅkhātāya kiriyāya kattuno catutthīrūpambhavatī’’ti, iminā ca pāṇiniyavuttikārassa jayādiccassamate byabhicāramāha, so hi ‘‘abbhupagamo nāma parena patthitassa bhavati tattha patthayituyeva catutthīrūpambhavatī’’ti vadati, pubbassākiriyāya yo kattāti vedavākyena vihitathutikakaraṇa saṅkhātāya ussāhānujānanato pubbabhūtāya kiriyāya yo kattā hotā potā ca, sabbatthāpi‘tassā’ti idaṃ ‘catutthīyāyadabhimataṃ rūpa’ntiiminā sambandhitabbaṃ, chaṭṭhiyā sabbabyāpibhāvamālamba evanti atidesoti āha ‘evantī’tiādi, rūpasāmyato pana tādatthiyatthasabbhāvāca yathāyogaṃ tādatthha catutthīpi na virujjhati, vakkhati hi‘tādatthha vacanicchāyantu ‘iccādinā, icchito rājā, kamma vacanicchāti iminā vacanicchāya padhānattamāha… vacanicchābhimukhattā sabbesaṃ kārakānaṃ, appacurappayogattāti abahuppayogattā, hanute apanayati, upatiṭṭhate upaṭṭhānaṃ upagamanaṃ karoti, pihayanti patthenti, kujjha amarisaṃ karoti, duhanādayo kopappabhavā nānantarena te sambhavantīti dūbhādayopyudāhaṭā ‘‘byañjane dīgharassā’’ti (1-33) rasse aparajjhāmi, issayanti nasahanti, ārajjhati pucchito nemittiko upaparikkhati, bhādatthhaṃ vibhāveti ‘yasse’ccādinā, pariyā loceti upaparikkhati, kiṃ lakkhaṇo-yamaniyamoccāha-‘nāvassa’miccādi, yācitusmāyeva chaṭṭhīti nāvassamayanniyamoti attho, kutoccāha-‘sambandhe’ccādi, aññasmāpīti ayācitutoapi, thutikaraṇassa kattubhūtā hotāpotāro ussāhanānujānanānaṃ kammaṃ hotīti āha-‘paccanupubbassa giṇātissa kamme’ti. Hotupotusaddehiccādinā [Pg.102] potusaddassapi chaṭṭhirūpaṃ dassitaṃ, vuttiyantu ‘hotu patigiṇāti’cceva pāṭho dissati, hotvevampityamhākamatropekkhā, ussāhayatītyatthe giṇāti antogataṇyattho. Anāvādoti nāvāannādivajjite. Ettha pana tathā paṭisedhābhāvepi bahulādhikārato ‘na taṃ nāvammaññe nataṃ annammaññe’ccādi bhavati, attheva hi bahulādhikāratovā tippasaṅgābhāvo, paṭhamantaṃ rūpanti maññamānoti paṭhamantaṃ rūpaṃ, etthaca yadā tiṇāditopi khikaṃsīyate tadā nindāvagamo, tattha ca niyogatova nañpayogo ñāthānupa pattiyāti sappaṭisedhamudāhaṭaṃ ‘na maññamāno’ti, avadhimhiyeva pañcamītiṇāti, nañpayogeva niyogato nindāvagamā tiṇanti kammeyeva dutiyā, athavā satīpi nindāvagame vacanicchāto savisayeyeva dutiyā, sammutippayogeti sammutisaddassa payoge, catutthiṃ icchantīti mattāyāti ettha catutthiṃ icchanti, puna ruttatte kāraṇamāha-‘atha sotivijjamānattā’ti, caṇḍassa kukkurassātiādisutte ‘‘atha so’’ti pāṭhassa vijjamānattā ‘bhiyyoso mattāyā’ti ettha sokāro punaruttoti adhippāyo, caggahaṇenāti ‘‘silāghahanu…pe… sattamyatthesucā’’ti sutte caggahaṇena, catutthībhimatāti ‘‘namo yogādisvapicā’’ti suttena.

"धारिप्पयोगे" म्हणजे "धारि" धातूच्या प्रयोगात. "उत्तमर्ण" (कर्ज देणारा) आणि "अधमर्ण" (कर्ज घेणारा) हे धनको आणि ऋणको यांच्यासाठी रूढ शब्द आहेत, म्हणून म्हटले आहे - "उत्तमर्ण म्हणजे धनाचा स्वामी (मालक)". ज्याचे उत्तमर्ण आहे तो "उत्तमर्ण". "धारयति" (धारण करतो/कर्जदार असतो) याचा अर्थ "वहन करतो" असा सांगितला आहे. "धारितो" हा "धार" धातूपासून बनला आहे. दुसऱ्या सूत्राने (त्या त्या) नियमाने मर्यादित केलेल्या त्या त्या संप्रदान संज्ञेचे विधान करून इतरांनी चतुर्थी विभक्ती विहित केली आहे, तेच सांगितले आहे - "सिलाघ हनुट्ठासपानं" इत्यादी. सर्वत्र योगाच्या संबंधात षष्ठी विभक्ती होते. "ञापेतुं" म्हणजे "सिलाघ" इत्यादींद्वारे बोध करून देण्यासाठी. "इच्छितो" म्हणजे अत्यंत मानलेला (प्रिय). त्या अर्थाचे वाचक असणाऱ्या धातूंचा संग्रह करण्यासाठी "कुधदुहिस्सोसूयत्थानं" असे म्हटले आहे. "यंपति कोपो" याने कोपाचा (क्रोधाचा) विषय सांगितला आहे. "यस्स" याने "ज्या कारकाचा" असे जे म्हटले आहे त्याचाच निर्देश केला आहे. "यस्स" म्हणजे राजा इत्यादींचा. "पुच्छति" म्हणजे विचारले जाते, म्हणूनच पुढे सांगतील - "ज्या संबंधात शुभाशुभ विचारतो तो नैमित्तिक (भविष्यवेत्ता)". "यो चानुकूलत्तम्भ जती" याने हे दर्शविले आहे की, "प्रति-पूर्वक आणि आ-पूर्वक 'सु' धातू (ऐकणे) हा स्वीकार करणे आणि प्रतिज्ञा करणे या अर्थांत वापरला जातो. जेव्हा हा स्वीकार पूर्वीच्या प्रार्थनेमुळे होतो, तेव्हा प्रार्थनेच्या कर्त्याची (प्रार्थना करणाऱ्याची) चतुर्थी विभक्ती होते. परंतु जेव्हा प्रार्थना न करताही केवळ अनुकूलतेने प्रवृत्त झालेले पाहून 'आम्ही हे देऊ' असा स्वीकार केला जातो, तेव्हा त्या अनुकूल प्रवृत्तीरूप क्रियेच्या कर्त्याची चतुर्थी विभक्ती होते." याने पाणिनीय वृत्तिकार जयादित्याच्या मतातील व्यभिचार (अपवाद) सांगितला आहे. कारण तो म्हणतो, "स्वीकार हा दुसऱ्याने प्रार्थना केलेल्याचाच होतो, म्हणून तिथे प्रार्थना करणाऱ्याचीच चतुर्थी विभक्ती होते." पूर्वीच्या क्रियेचा जो कर्ता आहे, तो वेदवाक्याने विहित केलेल्या स्तुती करण्याच्या क्रियेच्या उत्साहाच्या अनुमतीमुळे पूर्वभूत झालेल्या क्रियेचा जो कर्ता होतो - जसे होता आणि पोता. सर्वत्र "तस्स" याचा संबंध "चतुर्थीसाठी अभिप्रेत असलेले रूप" याच्याशी जोडला पाहिजे. षष्ठीच्या सर्वव्यापकत्वाचा आश्रय घेऊन "एवं" असा अतिदेश केला आहे, म्हणून "एवंती" इत्यादी म्हटले आहे. रूपसाम्यामुळे आणि तादर्थ्य अर्थाच्या अस्तित्वामुळे योग्यतेनुसार तादर्थ्य चतुर्थी देखील विरुद्ध ठरत नाही. पुढे सांगतीलच - "तादत्थ वचनiच्छायन्तु" इत्यादीने. "इच्छितो राजा" म्हणजे इच्छिलेला राजा. "कम्म वचनiच्छा" याने बोलण्याच्या इच्छेची प्रधानता सांगितली आहे... बोलण्याच्या इच्छेच्या अभिमुखतेमुळे सर्व कारकांचे. "अप्पचुरप्पयोगत्ता" म्हणजे कमी प्रयोग असल्यामुळे. "हनुते" म्हणजे दूर करतो. "उपतिट्ठते" म्हणजे उपस्थान (सेवा) किंवा जवळ जाणे करतो. "पिहयन्ति" म्हणजे इच्छा करतात. "कुज्झ" म्हणजे अमर्ष (क्रोध) करतो. "दुह" इत्यादी धातू क्रोधापासून उत्पन्न होतात आणि ते क्रोधाशिवाय संभवत नाहीत, म्हणून "दुह" इत्यादींचेही उदाहरण दिले आहे. "व्यंजने दीघरस्सा" (१-३३) या सूत्राने र्‍हस्व झाल्यावर "अपराज्झामि" (अपराध करतो). "इस्सयन्ति" म्हणजे सहन करत नाहीत. "आरज्जति" म्हणजे विचारलेला नैमित्तिक (भविष्यवेत्ता) परीक्षण करतो. "यस्स" इत्यादीने भावाचा अर्थ स्पष्ट करतो. "परियालोचेति" म्हणजे परीक्षण करतो. काय लक्षण आहे? नियम आणि अनियम सांगतो - "नावस्सं" इत्यादी. "याचकाकडूनच षष्ठी होते" असा काही निश्चित नियम नाही, हा अर्थ आहे. कशावरून? "संबन्धे" इत्यादीवरून. "अञ्ञस्मापि" म्हणजे अयाचकाकडूनही. स्तुती करणाऱ्या क्रियेचे कर्ते असणारे होता आणि पोता हे उत्साह आणि अनुमती देण्याचे कर्म होतात, म्हणून म्हटले आहे - "पच्चनुपुब्बस्स गिणातिस्स कम्मे". "होतुपोतुसद्देहि" इत्यादीने "पोतु" शब्दाचेही षष्ठीचे रूप दाखवले आहे. वृत्तीमध्ये मात्र "होतु पतिगिणाति" असाच पाठ दिसतो. "होतु" असे असले तरी आमची येथे उपेक्षा (दुर्लक्ष) आहे. "उत्साहित करतो" या अर्थात "गिणाति" हा अंतर्गत णिच् प्रत्यय असलेला आहे. "अनावादो" म्हणजे नौका, अन्न इत्यादींनी वर्जित असलेला. येथे जरी तसा निषेध नसला तरी बहुल अधिकारामुळे "न तं नावम्मञ्ञे न तं अन्नम्मञ्ञे" इत्यादी होते. बहुल अधिकारामुळेच अतिप्रसंगाचा अभाव होतो. "प्रथमान्त रूप" असे मानणारा "प्रथमान्त रूप" आहे. आणि येथे जेव्हा तृण इत्यादींपेक्षाही तुच्छ मानले जाते तेव्हा निंदा समजली जाते, आणि तिथे नियमानेच "नञ्" चा प्रयोग ज्ञानाच्या अनुपपत्तीमुळे होतो, म्हणून निषेधासह उदाहरण दिले आहे - "न मञ्ञमानो". "अवधीमध्येच पंचमी होते" - तृण इत्यादी. "नञ्" च्या प्रयोगातच नियमाने निंदा समजली जात असल्याने "तिणं" या कर्मातच द्वितीया होते. किंवा निंदा समजली जात असली तरी बोलण्याच्या इच्छेवरून आपल्या विषयातच द्वितीया होते. "सम्मतुप्पयोगे" म्हणजे "सम्मतु" शब्दाच्या प्रयोगात. "चतुर्थीची इच्छा करतात" - "मत्ताया" येथे चतुर्थीची इच्छा करतात. पुन्हा सांगितल्याचे कारण सांगतात - "अथ सोतिविज्जमानत्ता". "चण्डस्स कुक्कुरस्स" इत्यादी सूत्रात "अथ सो" हा पाठ विद्यमान असल्यामुळे "भिय्योसो मत्ताया" येथे "सो" कार पुनरुक्त आहे, असा अभिप्राय आहे. "च" च्या ग्रहणाने - "सिलाघहनु...पे... सत्तभ्यत्थेसु च" या सूत्रात "च" च्या ग्रहणाने. "चतुर्थी अभिप्रेत आहे" - "नमो योगादिस्वपि च" या सूत्राने।

26. Pañca

२६. पाच

Avadhīyate visilissate etasmātyavadhi, avapubbāya dhādhātuto avadhimhi‘‘dādhātvī’’ti (5-45) i.

ज्यापासून वेगळे केले जाते किंवा सुटे केले जाते, त्याला 'अवधी' (मर्यादा/सीमा) म्हणतात. 'अव' उपसर्गपूर्वक 'धा' धातूपासून 'अवधी' या अर्थात 'दाधात्वी' (५-४५) या सूत्राने 'इ' प्रत्यय होतो.

Yato-vadhīyate kiñci, kriyāpubbaṃ kutocipi;

Calañcācalamaññañca, taṃ vadantya vadhimbudhā.

ज्यापासून काहीतरी वेगळे होते, कोणत्याही क्रियेच्या पूर्वभागापासून; मग ते चल असो, अचल असो किंवा इतर काही असो, त्याला विद्वान लोक 'अवधी' म्हणतात.

Etthāyamattho ‘‘yatokutocipi attho kiñci vatthuavadhīyate saṃyogassa vā kiriyānimittaṃ gamanadānādikiriyāpubbaṃ visilissate sayaṃ vā apeti aññena vā visuṃ karīyate, tamevaṃvidhaṃ calañcā calañca visilesaparicchedabhūtaṃ padatthamavadhiṃ vadanti budhā tabbiduno’’ti, taṃ yathā dhāvatāssā puriso patati, purisaṃ pāteti vā, rukkhā paṇṇaṃ [Pg.103] patati, paṇṇaṃ pāteti vāti, soca tidhāpyuccate visayabhedena, yathā–

येथे हा अर्थ आहे - 'ज्या कोणत्याही ठिकाणाहून किंवा वस्तूपासून एखादी वस्तू वेगळी केली जाते, संयोगाच्या किंवा क्रियेच्या निमित्ताने, गमन (जाणे), दान इत्यादी क्रियेच्या पूर्वभागापासून सुटी होते, स्वतः दूर जाते किंवा दुसऱ्याद्वारे वेगळी केली जाते; अशा प्रकारच्या चल आणि अचल अशा विश्लेष (वियोग) मर्यादेला विद्वान आणि त्या विषयाचे जाणकार "अवधी" म्हणतात.' जसे की - 'धावत्या घोड्यावरून माणूस पडतो' किंवा 'माणसाला पाडतो', 'झाडावरून पान पडते' किंवा 'पान पाडतो'. तो (अवधी) विषयाच्या भेदाने तीन प्रकारचा सांगितला जातो, जसे की–

Niddiṭṭhavisayo koci, upāttavisayo tathā;

Anumeyyavisayo cāti, tidhāvadhi samīritoti.

१. निर्दिष्टविषय (स्पष्टपणे दर्शविलेला विषय), २. उपात्तविषय (ग्रहण केलेला विषय), आणि ३. अनुमेयविषय (अनुमानाने समजणारा विषय) - अशा प्रकारे अवधी तीन प्रकारचा सांगितला आहे.

Tattha niddiṭṭhā vacanopanītā kiriyā visayo yattha so niddiṭṭha visayo vadhi, yathā-‘gāmasmā āgato’ti, upāttājjhāhaṭā kiriyā visayo yattha so upāttavisayo, yathā-‘valāhakā vijjotate’ti, valāhakā nikkhamma vijjobhateti attho, anumeyyā kiriyā visayo yattha so anumeyyavisayo, yathā‘māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpatarā’ti, ettha abhirūpaguṇena ukkaṃsanamanumeyyaṃ, atoyevetthāyameva saññā paripphuṭā viññāyatīti na kācidiha saññā paribhāsīyate byāmohakāriṇī, athāvadhismāti vuccamāne ‘padatthāvadhismā’ti kuto-vasīyate yenevaṃ vivaraṇaṃ katantyāsaṅkiyāha-padāna’miccādi. Yathā gāmasmātiādinā idaṃ dīpeti ‘‘na kevalaṃ kāyasaṃsaggapubbakova visileso, kiñcarahi buddhisaṃsaggapubbakopi, atthi ceha buddhisaṃsagga pubbako, tathāhi corehi bhāyatityādo yo (bhaya)pekkhaṇa sīlo bhavati, so yadi maṃ corā passeyyuṃ, dhuvaṃ me maraṇanti vicārento te buddhiyā pappoti pappuyya ca tato nivattate, tathā corehi tāyatityādo yo ekassa mitto bhavati so yadyetaṃ corā passeyyuṃ dhuvamassa maraṇanti passanto te buddhiyā patvā tato nivattayatītyavadhittā avadhismāva sabbattha pañcamī’’ti, parehi pana etādisesu sabbattha paṭipattuvisesānuggahāya sutteheva papañco kato, idha pana sāmaññavacaneneva siddhattā tadanuggahāya udāharaṇeheva papañcitaṃ, bhītibhāyanatthānanti bhīti tāyanānaṃ attho yesaṃ te bhītitāyanatthā tesanti attho, nanu bhītyatthānaṃ payoge bhayahetu sambhavati natu tāyanatthānanti, nesa doso, tāyanañhi rakkhanamuccate tañca bhayahetuto vetyāha-‘yo [Pg.104] bhayahetu’tiādi, iminā ca ‘‘bhītyatthānaṃ bhayahetu’’ti (1-4-25) pāṇiniyānamapādānasaññā suttampaṭikkhipati, tatoti bhayahetuto, tesanti bhayatāyanānaṃ, bhayamaniṭṭhapātasaṅkā, uttāsotyattho, tāyana maniṭṭhapātato parirakkhanaṃ, yathā dassanaṃ hontevātīminā vacanicchāyeva padhānattamāha, ko hi lokiyaṃ vacanicchamativattituṃ sakkoti, tathāhi sabbeva dabbādayo sabbakārakasattiyuttāva, tatthāyaṃ kārakavibhāgo vacanicchāvaseneva, taṃ yathā ‘valāhako vijjotate, valāhakena vijjotate, valāhake vijjotate’ti. Parāpubbassātiādinā ‘‘parājissāsayho’’ti (1-4-26) saññāsuttaṃ paccakkhāti, asayho atthoti sahituṃ abhibhavitumasamattho attho, ajjhenasakāsāiccādinā udāharaṇatthamācikkhati, nanucevamatthaṃ vadatā yaññadattassāsayhattaṃ vuttaṃ, taṃ kathaṃ ajjhayanassāsayhattaṃ, yenāsayhattassāvadhittaṃ paṭipādayati tyāsaṅkiyāha-‘yaññadattānabhibhavo’ccādi, asayhotīmassa paccudāharaṇaṃ paṭipādayati ‘yo pani’ccādi. ‘‘Vāraṇatthānamicchito’’ti (1-4-27) suttitaṃ, tadāha ‘vāraṇatthāna’miccādi, vāraṇamattho yesaṃ te vāraṇatthā, avadhimattavacanicchāyanti visesato vidhānamantarenā vadhimatta vacanicchāyaṃ, visesavidhāneti icchitoti visesavidhāne, cittassāvadhivacanicchāyampana cittato pāpaṃ nivārayeti bhavati. ‘‘Rakkhanatthānamicchita’’nti (2-6-3) suttitaṃ, tadāha-‘rakkhanatthāna’miccādi, kesañcīti kaccāyanādike dasseti. ‘‘Antaradhāne yenādassanamicchatī’’ti (1-4-28) saññāsuttamāraddhaṃ, tadāha-‘antaradhāne’ccādi, ayamupajjhāyo yadi maṃ passatīti sambandho, dassane dosaṃ takketi ‘nuna’miccādinā, pesanamasakkārapubbako niyogo, ajjhesanaṃ sakkārapubbako, maññamāno sissā ahaṃ kathannāma byavahito bhavāmīti antaradhāne byavadhāna nimittaṃ, yena attano adassanamicchatīti sambandho, antaradhāneti nimittasattamīcāyaṃ, ato āha-‘byavadhānanimitta’nti, byavahitoti antarahito, māmaṃ upajjhāyotyādinā udāharaṇatthamāha, byavadhānatthaṃ byavahitatthaṃ, ‘‘antaradhāneti kiṃ core na didikkhatī’’ti paccudāhaṭaṃ [Pg.105] parehi, tampaṭipādayamāha-‘yatthādassana’miccādi, core na didikkhatī (tya), tra hi yo core na didikkhati tehi attano adassanamicchatīti na antaradhānanimittaṃ, kintupaghātanivatyatthaṃ, kintupaghātanivattiyāti evaṃ maññate ‘‘nātrāntaradhāname (vāvaseyaṃ), kintu tannimitto paghātanivattipi, ‘upajjhāyā antaradhāyatī’tyatra vināpyupaghātasambhavamantaradhānasampādanameva sambhavatī’’ti. Icchatiggahaṇaṃ kimatthaṃ adassanicchāyaṃ sati satyapi dassane yathāsiyā’’ti vuttaṃ, (taṃ) paṭipādayamāha-‘adassanicchāyampani’ccādi, satīpi dassaneti upajjhāyena dassane satīpi, tatoti upajjhāyato, avadhirūpatā evāti upajjhāyassāvadhirūpatā eva. ‘‘Ākhyāto payoge’’ti (1-4-29) paravacanaṃ, tadāha ‘upayoge’ccādi, niyamapubbakaṃ vijjāgahaṇamupayogo trādhippeto, upayogavacanasāmatthiyā vijjāgahaṇatthaṃ sissavattaṃ niyamo, tatoti ākhyātuto. ‘‘Janikattuno pakatī’’ti (1-4-30) saññāsuttaṃ kataṃ, tadāha-‘janyatthassā’tiādi, janino attho janyattho, kintaṃ jananaṃ, tatoti janikattuhetuto, pakatisaddena kāraṇamattaṃ gahitaṃparehi ‘puttā pamodā jāyate’ccādo puttāditopi yathā siyā’ti, duvidhaṃ (hi) kāraṇaṃ upādānakāraṇaṃ sahakārikāraṇañca, tattha kāriyenābhinnadeso ghaṭassa mattikāpiṇḍo upādānakāraṇaṃ, tasseva pana daṇḍacakkādi (kāriyena bhinnadeso) sahakārikāraṇaṃ, tesūpādānakāraṇasseha gahaṇe’siṅgā saro jāyate’ccatreva siyā, na tu ‘puttā pamodā jāyate’ccādo, kārakantaravacanicchāyanti ettha kārakantarādivacanicchāyanti pāṭhena bhavitabbaṃ… etthantare sambandha vacanicchāyapi sambhavato, tatra tiṭṭhantīti tatraṭṭhā, tesaṃ, loko-naññathāvādī vohārikajano, tattha bhavā lokiyā, navattu paṭibaddhāti lokavacanicchamullaṅgiya ahameva vadāmīti sakajjhāsayena vadanto vattā, tappaṭibaddhā na hotīti attho. ‘‘Pabhavo bhavatissā’’ti (1-4-31) suttitaṃ, tadāha-‘bhavatissā’tiādi, paṭhamato upalabbhatīti atthakathanena janyattho-tra na sambhavatīti vadati, nahi himavā gaṅgāya kāraṇaṃ, sā hi aññehi evakāraṇehi uppannā[Pg.106], himavati tu kevalaṃ paṭhamato upalabbhati. ‘‘Jigucchāvirāmapamādatthānumupasaṅkhyānaṃ’’ti (1-4-24vā) vuttaṃ, tadāha-‘viramaṇatthe’tyādi, jigucchāpamādatthadhātuyoge pana kammādhikaraṇavacanicchā dissatīti vuttaṃ, avadhivacanicchāpi pana dissake ‘jigucchati nāhiriko pāpā’ti, dhammā pamajjatītipi hoteva paṭisedhābhāvā. ‘‘Aññārāditararite disāsaddāñcuttarapadācāhi yutte’’ti (2-3-29) suttitaṃ, tadāha-‘aññasaddayoge’ccādi, yatoti devadattādito, ‘‘aññaityatthaggahaṇaṃ, tena pariyāyappayogepi bhavatī’’ti aññehi byākhyātattā āha-‘bhinno devadattā’ti, ārāsaddassa dūratthattā āsavakkhayato ārā dūro bhavatī(tyattho u) pādīyatetyāha‘ārāsaddo dūrattho’ti, niddissamānapaṭiyogīti ‘devadatto sūro’ti niddissamānassa kassaci yo so dutiyo, so paṭiyogī. Disādesakālavuttīnaṃ disāsaddattena pariggahato āha‘disā desakālavācīnaṃ yoge’ti, pubbeva sambodhātiādīni kālavācīyoge udāharaṇāni, añcuttarapadaācaāhipaccayayo getviha nodāhaṭaṃ. ‘‘Pañcamīvidhāne lyaplope kammanyupasaṅkhyānaṃ ‘‘adhikaraṇe copasaṅkhyāna’’miti (2-3-28-vā) vāttikaṃ, tadāha‘yattha’ccādi, lyappaccayassa yatrāppayogo, tassattho ce gamyate, so lyaplopo, tvālopo lyapalopotyaviseso, pāsāda māruyha pekkhati āsane upavisitvā pekkhatīti idaṃ visayo padassanaṃ pubbaṃ yassāti kiriyāvisesane samāso, vakkhamānasabbadassanesupi pāsādato-pakkamanalesasabbhāvā pāsādo (yevā) vadhirūpena vattumiṭṭhoti dassetumāha-‘tathāhi’ccādi, apakkamati tato taṃ dassananti tato pāsādato tassa daṭṭhuno dassanaṃ cakkhundriyaṃ apakkamatyapayātītyattho, avadhibhāvo pāsādassāti viññāyati, yesanti vesesikānaṃ, te hyevamācikkhanti ‘‘indriyesu cakkhundriyaṃ cakkhugoḷakato-ccantasukhumabhāvena nikkhamma visālībhavantaṃ visayadesamupagamma sakalamattanā diṭṭhaṃ passati raṃsirūpena, yathā kāhalā mūle kisā aggemahatī, tathā ñāṇindriyānī’’ti, adhiṭṭhānadesanti indriyādhiṭṭhānabhūtaṃ cakkhugoḷakadesaṃ, visayappavattīti gocare [Pg.107] pavatti, santatiyāti indriyapabandhassa, adhiṭṭhāna manindriyaṃ nāpajjateti sambandho, tatoti pāsādato, apakkantyāti apagamanena, yajjapi cakkhundriyaṃ cakkhugoḷakato bahi niggacchati, tathāpipāsādaṭṭhassacakkhugoḷakā niggacchatīti pāsādassāpyavadhibhāvo, yesantūti khaṇikavādīnantu, indriyādhiṭṭhānampatte visaye viññāṇalakkhaṇaṃ kāriyaṃ karonti sīlenāti pattakārīni, anindriyādhiṭṭhānadoso neti sambandho, tatoti pāsādato, yesampanāti khaṇikavādinova dasseti, atra hi cattāro pakkhā pattakārīnindriyāni, appattakārīni, cakkhusotāni appattakārīni sesāni vuttaviparitāni, cakkhuyeva pattakārī sesamaññatheti, catusveva tesu paṭhamapakkhadvayamupanyasya paṭipāditaṃ… tappaṭipādanenetaresampi paṭipāditattā, sabbasāmayikasādhāraṇattāsaddasatthassāti idaṃ ayuttamiva dissati… saddasatthassimassa buddhavacanopayogittena sogatasamayānuguṇappavattito, khaṇikavādino pana nissāyedaṃ sundarameva, manasikārādītiādisaddena cakkhuto abhedo rūpāpāthagamo ca dassito, yoggadeseti dassanayogge padese. ‘‘Pucchanākhyānesu ca pañcamī vattabbā’’ti (2-3-28vā) vuttaṃ, tadāha-‘pucchanasaddato’ccādi, pucchanākhyānesu sāmaññena pañcamīvidhāne-tippasaṅgaṃ dassetumāha-‘avassa’miccādi, kassāti pañho, devadattassetyākhyānaṃ, koso yañña dattoti pañho vidhirūpovāyaṃ, yo-ṅgadītyādyanuvādarūpamākhyānaṃ, aṅgadīkeyūrī. ‘‘Yatocāddhakālanimmānaṃ tato pañcamī vattabbā’’ti (2-3-28vā) vuttaṃ, tadāha-‘addha’ccādi, nimīyate paricchijjate yena taṃ nimānaṃ, tadeva nimmānaṃ. ‘‘Addhassa paṭhamā sattamī ca vattabbā’’ti (2-3-28) vuttaṃ, tatthāyamattho ‘‘taṃ yuttāti vattate, taṃ yuttā pañcamiyutthā parassāddhassa paṭhamā ca sattamī ca vattabbā’’ti, pāṭaliputtasmāti pañcami yuttaṃ, etāpi na vattabbāti dassetumāha-‘sattayojanānī’tiādi, atra hi yadā rājagahassa yojanañcābhedo vattumicchīyate, tadā pāṭaliputtasmā rājagahaṃ sattayojanānīti, bhedavacanicchāyantu ‘‘sabbhāvo’’tyādinā (2-34) sattamī siddhā‘sattasu yojanesu’ti. Tathāhi [Pg.108] pāṭaliputtasmā sattasu yojanesu sati rājagahaṃbhavatītyayamattho patīyate, sattayojanasambandhibhavanaṃ rājagaha (bhavana)ssa lakkhaṇambhavati. Sambandhe chaṭṭhīti iminā ‘‘taṃ yuttā kāle sattamī vattabbā’’ti (2-3-28vā) vacanampaṭikkhipati. ‘‘Karaṇeca thokappakicchakatipayassā sattavacanasse’’ti (2-3-33) suttitaṃ, tadāha-‘yadā iccādi, kicchādayotiādisaddena thokaappakatipaye saṅgaṇhāti, asattarūpanti addabbarūpaṃ, guṇe hetumhīti guṇapadatthe hetubhūte ‘‘guṇe’’ti (2-21) pañcamīti attho, yathāvuttavidhāneneti ‘‘guṇe’’ti sutte vuttavidhānena, ‘‘guṇe’’ti sutte vuttavidhānena, yadātviccādinā paresaṃ viya karaṇe visuṃ vidhāne payojanaṃ natthīti dasseti. Kattabbarūpassa calanassāti sambandho, samānādhikaraṇattena visesananti yojanā, samānādhikaraṇattenāti ca ‘rañño puriso’tyādo asamānādhikaraṇassāpi visesanattadassanato vuttaṃ, samānādhikaraṇattena visesanabhāvo cāssa thokaguṇānvite calane vattamāno thokasaddo asattavacanova visesananti, tenevākhyāyate ‘thokassa kammattā kamme dutiyā’ti. Pañcamītyanuvattamāne ‘‘dūrantikatthehi chaṭṭhī vā’’ti (2-3-34) vuttaṃ, tadāha‘dūranti katthehi’ccādi, avadhisambandhalakkhaṇāti avadhisambandhāva lakkhaṇaṃ nimittamāsaṃ pañcamīchaṭṭhīnaṃ tā tathā vuttā, vattumiṭṭhoti iminā vacanicchāyeva padhānattamāha, evaṃ carahi taṃtaṃ kārakavacanicchāyamaññāpi vibhattiyo kasmā nappayujjeyyunti āha-‘lokiyā cetthā’tiādi, ettha vibhattīnaṃ niyame lokiyā eva vacanicchā nibandhanaṃ kāraṇanti attho, pañcamīcātyanuvattamāne ‘‘dūranti katthehi dutiyā ce’’ti (2-3-35) vuttaṃ, ‘‘pañcamyadhikaraṇeca’’ (2-3-36) iccatra ca kārena dūranti katthehi sattamī ca vuttā pāṭi padikatthe sārasaṅgahakārādīhi, tadakkhippa aññāpadesena paṭikkhipituṃ kecityādi yaṃ vuttaṃ vuttiyaṃ, taṃ dassetumāha’kecīti sārasaṅgahādayo’tiādi. Dūrāpādāvasecananti ayaṃ tesampaṭikkhepana yoti sambandho, itisaddo panettha parihīno, nahitantiādīsu tasaddenāsattarūpaṃ dūrādi vattumicchitantyavaseyaṃ, na hi taṃ gamyate, na hi tato gamyate, na hi tena gamyate, na hi tasmiṃ ṭhīyate’ti visuṃ sambandho [Pg.109] vaseyo. Patīyantecāti co vattabbantarasamuccaye, atoceti vakkhamānahetuparāmāso, yanti yasmā atthe nipāto, vākyakāro vararuci, taṃsāmānādhikaraṇyatoti dūrādisā mānādhikaraṇyato, taṃyuttatopīti dūrādiyuttā gāmādisaddatopi, paccakkhantoti vākyakāravacanaṃ paccācikkhanto, tathāhyatrāyaṃ mahābhāssa pāṭho ‘‘dūrantikatthehi pañcamīvidhāne taṃyuttā pañcamīpaṭisedho vattabbo dūrā gāmassa, tatrāpi dassanā anatthako-yampaṭisedho, tatrāpi hi pañcamī dissati–

तेथे, जेथे शब्दाने स्पष्टपणे मांडलेली क्रिया हा विषय (मर्यादा) असते, ती 'निर्दिष्ट-विषय मर्यादा' (निट्ठिट्ठ-विसय अवधी) होय. जसे की—'गामास्मा आगतो' (गावातून आलेला). जेथे क्रिया गृहीत धरलेली किंवा अध्याहृत असते, ती 'उपात्त-विषय मर्यादा' होय. जसे की—'वलाहका विज्जोतते' (ढगातून वीज चमकते), याचा अर्थ 'वलाहका निक्खम्म विज्जोभते' (ढगातून बाहेर पडून वीज चमकते) असा आहे. जेथे क्रिया अनुमानाने समजून घ्यायची असते, ती 'अनुमेय-विषय मर्यादा' होय. जसे की—'माथुरा पाटलिपुत्तकेहि अभिरूपतरा' (मथुरेचे लोक पाटलीपुत्रच्या लोकांपेक्षा अधिक देखणे आहेत). येथे देखणेपणाच्या गुणामुळे श्रेष्ठत्व अनुमेय (अनुमानाने सिद्ध होणारे) आहे. यामुळेच येथे हीच संज्ञा स्पष्टपणे समजली जाते, म्हणून येथे संभ्रम निर्माण करणारी कोणतीही संज्ञा वापरली जात नाही. आता, 'अवधीपासून' (मर्यादेपासून) असे म्हटले असता, 'पदाच्या अर्थाच्या अवधीपासून' असे कशावरून निश्चित होते, ज्यायोगे असे स्पष्टीकरण केले आहे, अशी शंका घेऊन 'पदाने...' इत्यादी म्हटले आहे. 'गामास्मा' (गावातून) इत्यादी उदाहरणाने हे स्पष्ट होते की, केवळ शारीरिक संपर्कापासून होणारा विरह (विश्लेष) नव्हे, तर बुद्धीच्या (मानसिक) संपर्कापासून होणारा विरह देखील असतो. आणि येथे बुद्धीच्या संपर्कापासून होणारा विरह आहे. तसेच, 'चोरेहि भायति' (चोरांपासून भितो) इत्यादीमध्ये जो भीती बाळगण्याच्या स्वभावाचा असतो, तो 'जर चोरांनी मला पाहिले, तर माझा मृत्यू निश्चित आहे' असा विचार करून बुद्धीने त्यांच्यापर्यंत पोहोचतो आणि पोहोचून त्यांच्यापासून मागे फिरतो. तसेच, 'चोरेहि तायति' (चोरांपासून रक्षण करतो) इत्यादीमध्ये जो कोणाचा मित्र असतो, तो 'जर चोरांनी याला पाहिले, तर याचा मृत्यू निश्चित आहे' असे पाहून बुद्धीने त्यांच्यापर्यंत पोहोचून त्याला त्यांच्यापासून परावृत्त करतो. अशा प्रकारे अवधी (मर्यादा) असल्यामुळे सर्वत्र पंचमी विभक्तीच होते. इतरांनी (परव्याकरणकारांनी) मात्र अशा सर्व ठिकाणी विशेष प्रतिपत्तीच्या (समजुतीच्या) अनुग्रहासाठी सूत्रांद्वारेच विस्तार केला आहे. परंतु येथे सामान्य वचनानेच सिद्ध होत असल्याने, त्यांच्या अनुग्रहासाठी केवळ उदाहरणांद्वारेच विस्तार केला आहे. 'भीतिभायनत्थानं' म्हणजे भीती आणि रक्षण हा ज्यांचा अर्थ आहे, ते 'भीतितायनत्थ' होत, त्यांचा असा अर्थ आहे. शंका: भीतीवाचक धातूंच्या प्रयोगात भयाचे कारण संभवते, पण रक्षणवाचक धातूंच्या प्रयोगात नाही? उत्तर: हा दोष नाही. कारण 'तायन' म्हणजे रक्षण करणे म्हटले जाते आणि ते भयाचे कारण असलेल्यापासूनच होते, म्हणूनच 'यो भयहेतु' इत्यादी म्हटले आहे. आणि याने पाणिनीच्या 'भीत्रार्थानां भयहेतुः' (१.४.२५) या अपादानसंज्ञा सूत्राचे खंडन होते. 'ततो' म्हणजे भयाचे कारण असलेल्यापासून. 'तेसं' म्हणजे भीती आणि रक्षण करणाऱ्यांचे. 'भय' म्हणजे अनिष्ट घडण्याची शंका, म्हणजेच त्रास/भीती असा अर्थ आहे. 'तायन' म्हणजे अनिष्ट घडण्यापासून रक्षण करणे. 'जसे दर्शन व्हावे' याने बोलण्याची इच्छा (विवक्षा) हीच प्रधान आहे असे सांगितले आहे. लौकिक बोलण्याच्या इच्छेचे उल्लंघन कोण करू शकतो? तसेच सर्वच द्रव्यादी पदार्थ सर्व कारक शक्तींनी युक्त असतात. तेथे हा कारक विभाग केवळ बोलण्याच्या इच्छेनुसार (विवक्षेनुसार) होतो. जसे की—'वलाहको विज्जोतते' (ढग चमकतो), 'वलाहकेन विज्जोतते' (ढगाने चमकते), 'वलाहके विज्जोतते' (ढगात चमकते). 'परापुब्बस्स' इत्यादीने 'पराजेरसोढः' (१.४.२६) या संज्ञा सूत्राचे खंडन केले आहे. 'असह्य अर्थ' म्हणजे सहन करण्यास किंवा पराभूत करण्यास असमर्थ असलेला अर्थ. 'अज्झयनसकासा' इत्यादीने उदाहरणाचा अर्थ सांगितला आहे. शंका: असा अर्थ सांगणाऱ्याने यज्ञदत्ताची असह्यता सांगितली आहे, मग अध्ययनाची असह्यता कशी, ज्यायोगे असह्यतेचे अवधीत्व (मर्यादात्व) प्रतिपादन केले जाते? अशी शंका घेऊन 'यज्ञदत्ताचा पराभव न होणे' इत्यादी म्हटले आहे. 'असह्य' या शब्दाचे प्रत्युदाहरण 'यो पनि' इत्यादीने प्रतिपादन केले आहे. 'वारणार्थानामीप्सितः' (१.४.२७) असे सूत्र केले आहे. ते ही 'वारणत्थान...' इत्यादीने सांगितले आहे. वारण (निवारण) हा ज्यांचा अर्थ आहे ते 'वारणत्थ' होत. 'केवळ अवधीच्या विवक्षेत' म्हणजे विशेष विधानाशिवाय केवळ अवधीच्या विवक्षेत. 'विशेष विधानात' म्हणजे 'इच्छित' या विशेष विधानात. मनाच्या अवधीच्या विवक्षेत मात्र 'चित्ततो पापं निवारये' (मनापासून पापाचे निवारण करावे) असे होते. 'रक्षणार्थानामीप्सितम्' असे सूत्र केले आहे. तेच 'रक्खणत्थान...' इत्यादीने सांगितले आहे. 'केसञ्चि' (काहींच्या मते) याने कच्चायन इत्यादी व्याकरणकार दर्शवले आहेत. 'अंतर्धौ येनादर्शनमिच्छति' (१.४.२८) हे संज्ञा सूत्र सुरू केले आहे. तेच 'अंतरधाने...' इत्यादीने सांगितले आहे. 'हा उपाध्याय जर मला पाहील' असा संबंध आहे. 'नूनं' इत्यादीने दर्शनात दोष तर्कित केला आहे. 'प्रेषण' म्हणजे आदराशिवाय केलेली नियुक्ती, 'अज्झेसन' (अध्येषणा) म्हणजे आदरासहित केलेली नियुक्ती. 'मी कसा बरं आडून राहीन' असा विचार करणारा शिष्य अंतर्धानात (अदृश्यात) आडून राहण्याचे निमित्त शोधतो, 'ज्यायोगे स्वतःचे अदर्शन इच्छितो' असा संबंध आहे. 'अंतरधाने' ही येथे निमित्त सप्तमी आहे, म्हणूनच 'व्यवधाननिमित्त' असे म्हटले आहे. 'व्यवहित' म्हणजे अंतर्हित (आड गेलेला). 'मा मं उपाज्झायो' इत्यादीने उदाहरणाचा अर्थ सांगितला आहे. 'व्यवधानार्थ' म्हणजे व्यवहित होण्यासाठी. इतरांनी 'अंतर्धान कशासाठी? चोरांना पाहू इच्छित नाही' असे प्रत्युदाहरण दिले आहे. ते प्रतिपादन करताना 'यत्थादस्सन...' इत्यादी म्हटले आहे. 'चोरे न दिदिक्खति' (चोरांना पाहू इच्छित नाही) येथे जो चोरांना पाहू इच्छित नाही, तो त्यांच्यापासून स्वतःचे अदर्शन इच्छितो हे अंतर्धानाचे निमित्त नाही, तर उपघाताच्या (हानीच्या) निवृत्तीसाठी आहे. 'उपघात निवृत्तीसाठी' असे मानले जाते: 'येथे केवळ अंतर्धानच नाही, तर त्यानिमित्ताने होणारी उपघात निवृत्ती देखील आहे. 'उपाध्यायापासून अंतर्धान पावतो' येथे उपघाताच्या संभवाशिवाय केवळ अंतर्धान संपादन करणेच संभवते'. 'इच्छति' हे ग्रहण कशासाठी? 'अदर्शन मिळवण्याची इच्छा असताना, दर्शन झाले तरीही व्हावे' असे म्हटले आहे. ते प्रतिपादन करताना 'अदस्सनिच्छायम्पनि...' इत्यादी म्हटले आहे. 'सतीपि दस्सने' म्हणजे उपाध्यायाने पाहिले तरीही. 'ततो' म्हणजे उपाध्यायापासून. 'अवधिरूपताच' म्हणजे उपाध्यायाची अवधिरूपताच होय. 'आख्यातोपयोगे' (१.४.२९) हे दुसऱ्यांचे (पाणिनीचे) वचन आहे. तेच 'उपयोगे...' इत्यादीने सांगितले आहे. नियमापूर्वक विद्या ग्रहण करणे म्हणजे 'उपयोग' असा अभिप्राय आहे. 'उपयोग' या शब्दाच्या सामर्थ्याने विद्या ग्रहणासाठी शिष्यत्व हा नियम आहे. 'ततो' म्हणजे आख्यात्यापासून (शिक्षकाकडून). 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' (१.४.३०) हे संज्ञा सूत्र केले आहे. तेच 'जन्यत्थस्स...' इत्यादीने सांगितले आहे. 'जनि' चा अर्थ 'जन्यत्थ' (उत्पत्तीचा अर्थ) आहे. ती उत्पत्ती कोणती? 'ततो' म्हणजे जनिकर्त्याच्या हेतूपासून. 'प्रकृति' शब्दाने इतरांनी केवळ कारण ग्रहण केले आहे, जेणेकरून 'पुत्ता पमोदा जायते' (पुत्र आनंदापासून जन्माला येतो) इत्यादीमध्ये पुत्रादींपासून देखील व्हावे. कारण दोन प्रकारचे असते: उपादान कारण आणि सहकारी कारण. त्यामध्ये कार्याशी अभिन्न देश असलेला घटाचा मातीचा गोळा हे उपादान कारण आहे, आणि त्याचेच दंड, चक्र इत्यादी (कार्याशी भिन्न देश असलेले) सहकारी कारण आहे. त्यापैकी येथे उपादान कारणाचे ग्रहण केल्यास 'शिंगापासून बाण उत्पन्न होतो' (सिंगा सरो जायते) येथेच होईल, 'पुत्ता पमोदा जायते' इत्यादीमध्ये होणार नाही. 'कारकांतरविवक्षेत' येथे 'कारकांतरादिविवक्षेत' असा पाठ असावा... कारण या दरम्यान संबंधाच्या विवक्षेचा देखील संभव आहे. 'तेथे राहतात' ते 'तत्रस्थ', त्यांचे. 'लोक' म्हणजे अन्यथा न बोलणारा व्यावहारिक जन, तेथे होणारे ते 'लौकिक'. 'वक्त्याशी बद्ध नाही' म्हणजे लोकांच्या बोलण्याच्या इच्छेचे उल्लंघन करून 'मीच बोलतो' अशा स्वतःच्या अभिप्रायाने बोलणारा वक्ता, त्याच्याशी बद्ध नाही असा अर्थ आहे. 'भुवः प्रभवः' (१.४.३१) असे सूत्र केले आहे. तेच 'भवतिस्स...' इत्यादीने सांगितले आहे. 'प्रथम उपलब्ध होतो' असा अर्थ सांगण्याने येथे उत्पत्तीचा अर्थ संभवत नाही असे सांगितले आहे. कारण हिमालय गंगेचे कारण नाही, ती तर इतर कारणांमुळेच उत्पन्न झाली आहे, हिमालयावर तर ती केवळ प्रथम उपलब्ध होते (दिसून येते). 'जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम्' (१.४.२४ वार्तिक) असे म्हटले आहे. तेच 'विरमणत्थे...' इत्यादीने सांगितले आहे. जुगुप्सा आणि प्रमाद अर्थाच्या धातूंच्या योगात मात्र कर्म आणि अधिकरणाची विवक्षा दिसून येते असे म्हटले आहे. परंतु अवधीची विवक्षा देखील दिसून येते, जसे की—'जिगुच्छति नाहिरिको पापा' (निर्लज्ज माणूस पापाचा तिरस्कार करतो), 'धम्मा पमज्जति' (धर्मापासून प्रमाद करतो) असे देखील होतेच, कारण निषेध नाही. 'अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते' (२.३.२९) असे सूत्र केले आहे. तेच 'अञ्ञसद्दयोगे...' इत्यादीने सांगितले आहे. 'यतो' म्हणजे देवदत्तादींपासून. 'अञ्ञ' शब्दाने अर्थाचे ग्रहण होते, त्यामुळे पर्यायी शब्दांच्या प्रयोगात देखील होते, असे इतरांनी व्याख्यान केल्यामुळे 'भिण्णो देवदत्ता' (देवदत्तापेक्षा भिन्न) असे म्हटले आहे. 'आरा' शब्दाचा अर्थ दूर असा असल्याने 'आसवक्खयतो आरा दूरो भवति' (आसवांच्या क्षयापासून दूर होतो) असा अर्थ घेतला जातो, म्हणून 'आरासद्दो दूरत्थो' असे म्हटले आहे. 'निर्दिश्यमान प्रतियोगी' म्हणजे 'देवदत्त शूर आहे' असे निर्दिष्ट केलेल्या कोणा एकाचा जो दुसरा असतो, तो प्रतियोगी होय. दिशा, देश आणि कालवाचक शब्दांचा 'दिक्शब्द' याने स्वीकार केल्यामुळे 'दिशा, देश आणि कालवाचक शब्दांच्या योगात' असे म्हटले आहे. 'पुब्बेव संबोधा' इत्यादी कालवाचक योगातील उदाहरणे आहेत. 'अञ्चूत्तरपद' आणि 'आच', 'आहि' प्रत्ययांच्या योगाचे येथे उदाहरण दिलेले नाही. 'पंचमीविधाने ल्यब्लोपे कर्मण्युपसंख्यानम्' आणि 'अधिकरणे चोपसंख्यानम्' हे वार्तिक आहे. तेच 'यत्थ...' इत्यादीने सांगितले आहे. जेथे 'ल्यप्' प्रत्ययाचा प्रयोग नसतो, पण त्याचा अर्थ समजला जातो, तो 'ल्यप्-लोप' होय. 'त्वा-लोप' आणि 'ल्यप्-लोप' यात काही फरक नाही. 'प्रासादावरून पाहतो' (प्रासादं आरुय्य पेक्खति - महालावर चढून पाहतो) आणि 'आसनावर बसून पाहतो' (आसने उपविसित्वा पेक्खति) हे विषयाचे प्रदर्शन ज्याच्या आधी आहे अशा क्रियाविशेषणात समास आहे. पुढे सांगण्यात येणाऱ्या सर्व दर्शनांमध्ये देखील प्रासादापासून दूर जाण्याचा थोडा अंश असल्याने प्रासादच अवधिरूपाने सांगण्याची इच्छा आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'तथाहि...' इत्यादी म्हटले आहे. 'अपक्कमति ततो तं दस्सनं' म्हणजे त्या प्रासादापासून त्या पाहणाऱ्याचे दर्शन (चक्षुरिंद्रिय) दूर जाते/अपगमन करते असा अर्थ आहे, म्हणून प्रासादाचा अवधीभाव समजला जातो. 'येसं' म्हणजे वैशेषिकांच्या मते. ते असे सांगतात की—'इंद्रियांमध्ये चक्षुरिंद्रिय चक्षुगोलकातून अत्यंत सूक्ष्म भावाने बाहेर पडून, विशाल होऊन विषयदेशापर्यंत पोहोचून स्वतः पाहिलेले सर्व काही किरणांच्या रूपाने पाहते. जसे रणशिंग मुळाशी बारीक आणि टोकाशी मोठे असते, तसेच ज्ञानेंद्रिये असतात.' 'अधिष्ठानदेश' म्हणजे इंद्रियांचे अधिष्ठान असलेला चक्षुगोलक देश. 'विषयप्रवृत्ती' म्हणजे विषयात प्रवृत्ती. 'संतती' म्हणजे इंद्रियप्रबंधाची. 'अधिष्ठान अनेंद्रियत्व पावत नाही' असा संबंध आहे. 'ततो' म्हणजे प्रासादापासून. 'अपक्कन्ति' म्हणजे अपगमनाने. जरी चक्षुरिंद्रिय चक्षुगोलकातून बाहेर पडते, तरीही प्रासादावर असलेल्याच्या चक्षुगोलकातून बाहेर पडते, म्हणून प्रासादाचा देखील अवधीभाव होतो. 'येसंतु' म्हणजे क्षणिकवाद्यांच्या मते. इंद्रियांच्या अधिष्ठानापर्यंत पोहोचलेल्या विषयात विज्ञानाचे लक्षण असलेले कार्य करण्याच्या स्वभावाचे असल्याने ते 'प्राप्तकारी' आहेत. 'अनेंद्रियाधिष्ठान दोष नाही' असा संबंध आहे. 'ततो' म्हणजे प्रासादापासून. 'येसम्पनि' याने क्षणिकवाद्यांचेच मत दर्शवले आहे. येथे चार पक्ष आहेत: प्राप्तकारी इंद्रिये, अप्राप्तकारी इंद्रिये, चक्षु आणि श्रोत्र अप्राप्तकारी आणि बाकीचे याच्या उलट, केवळ चक्षु प्राप्तकारी आणि बाकीचे इतर प्रकारे. या चार पक्षांपैकी पहिल्या दोन पक्षांचे उपपादन करून प्रतिपादन केले आहे... कारण त्याच्या प्रतिपादनाने इतरांचेही प्रतिपादन होते. 'सर्व समय (सिद्धांत) साधारण व्याकरण शास्त्राचे' हे अयोग्य असल्यासारखे दिसते... कारण या व्याकरण शास्त्राची बुद्धवचनात उपयोगिता असल्याने ते बौद्ध सिद्धांतानुसार चालणारे आहे. क्षणिकवाद्यांच्या आश्रयाने हे अतिशय सुंदरच आहे. 'मनसिकार' इत्यादी शब्दाने चक्षूशी अभेद आणि रूपाचा गोचर होणे दर्शवले आहे. 'योग्यदेश' म्हणजे दर्शनास योग्य असलेल्या प्रदेशात. 'प्रश्न आणि आख्यान (उत्तर) यामध्ये पंचमी सांगावी' असे म्हटले आहे. तेच 'पुच्छनासद्दतो...' इत्यादीने सांगितले आहे. प्रश्न आणि आख्यानात सामान्यपणे पंचमीचे विधान केल्यास अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) दर्शवण्यासाठी 'अवस्सं...' इत्यादी म्हटले आहे. 'कोणाचा?' हा प्रश्न आहे, 'देवदत्ताचा' हे आख्यान आहे. 'यज्ञदत्त कोण आहे?' हा प्रश्न विधीरूप आहे, 'जो अंगद धारण करतो' इत्यादी अनुवादरूप आख्यान आहे. अंगद आणि केयूर धारण करणारा. 'ज्यापासून मार्ग (अध्वन्) आणि काळाचे मोजमाप केले जाते, त्यापासून पंचमी सांगावी' असे म्हटले आहे. तेच 'अद्ध...' इत्यादीने सांगितले आहे. ज्याच्याद्वारे मोजले किंवा मर्यादित केले जाते ते 'निमान' (मोजमाप) होय, तेच 'निम्मान' होय. 'मार्गाची प्रथमा आणि सप्तमी सांगावी' असे म्हटले आहे. तेथे हा अर्थ आहे: 'तं युत्ता' (त्याच्याशी युक्त) हे अनुवृत्त होते, त्या पंचमीयुक्ताच्या पुढील मार्गाची प्रथमा आणि सप्तमी सांगावी. 'पाटलिपुत्तस्मा' (पाटलीपुत्रापासून) हे पंचमीयुक्त आहे. हे देखील सांगण्याची गरज नाही हे दर्शवण्यासाठी 'सत्तयोजनानि' इत्यादी म्हटले आहे. येथे जेव्हा राजगृह आणि योजनेचा अभेद सांगण्याची इच्छा असते, तेव्हा 'पाटलिपुत्रापासून राजगृह सात योजने आहे' असे होते. परंतु भेदाच्या विवक्षेत 'सब्भावो...' इत्यादीने (२.३४) 'सत्तसु योजनेसु' (सात योजनांवर) अशी सप्तमी सिद्ध होते. तसेच 'पाटलिपुत्रापासून सात योजनांवर राजगृह आहे' असा अर्थ समजतो. सात योजनांशी संबंधित असणे हे राजगृहाच्या असण्याचे लक्षण बनते. 'संबंधात षष्ठी' याने 'त्याच्याशी युक्त काळात सप्तमी सांगावी' या वचनाचे खंडन होते. 'करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्यासत्त्ववचनस्य' (२.३.३३) असे सूत्र केले आहे. तेच 'yada...' इत्यादीने सांगितले आहे. 'कृच्छ्र' इत्यादी शब्दाने स्तोक, अल्प आणि कतिपय यांचा संग्रह होतो. 'असत्त्वरूप' म्हणजे अद्रव्यरूप. 'गुणे हेतौ' म्हणजे गुणरूप अर्थ हेतू असताना 'गुणे' (२.२१) या सूत्राने पंचमी होते असा अर्थ आहे. 'यथावत्तविधानाने' म्हणजे 'गुणे' या सूत्रात सांगितलेल्या विधानाने. 'यदा तु...' इत्यादीने इतरांप्रमाणे करणात वेगळे विधान करण्याचे काही प्रयोजन नाही हे दर्शवले आहे. 'करण्यायोग्य रूप असलेल्या चलनाचा' असा संबंध आहे. 'समानाधिकरणत्वाने विशेषण' अशी योजना आहे. 'समानाधिकरणत्वाने' असे 'राज्ञः पुरुषः' (राजाचा माणूस) इत्यादीमध्ये व्यधिकरण (असमानाधिकरण) असलेल्याचे देखील विशेषणत्व दिसत असल्याने म्हटले आहे. समानाधिकरणत्वाने विशेषणभाव आणि याचा 'थोक' (थोडा) गुणाने युक्त असलेल्या चलनात वर्तमान असलेला 'थोक' शब्द अद्रव्यवाचकच विशेषण आहे, म्हणूनच 'थोक' च्या कर्मत्वामुळे कर्मात द्वितीया होते असे सांगितले जाते. 'पंचमी' ची अनुवृत्ती असताना 'दूरान्तिकार्थैः षष्ठी वा' (२.३.३४) असे म्हटले आहे. तेच 'दूरन्तिकत्थेहि...' इत्यादीने सांगितले आहे. 'अवधिसंबंधलक्षणा' म्हणजे अवधी आणि संबंध हेच लक्षण (निमित्त) आहे ज्यांचे, अशा पंचमी आणि षष्ठी विभक्ती तशा सांगितल्या आहेत. 'सांगण्याची इच्छा आहे' याने बोलण्याची इच्छा (विवक्षा) हीच प्रधान आहे असे सांगितले आहे. जर असे आहे, तर त्या त्या कारकाच्या विवक्षेत इतर देखील विभक्ती का वापरल्या जाऊ नयेत? म्हणून 'लोकीया चेत्थ...' इत्यादी म्हटले आहे. येथे विभक्तींच्या नियमात लौकिक बोलण्याची इच्छाच मुख्य कारण आहे असा अर्थ आहे. 'पंचमी च' ची अनुवृत्ती असताना 'दूरान्तिकार्थैः द्वितीया च' (२.३.३५) असे म्हटले आहे. 'पंचम्यधिकरणे च' (२.३.३६) येथे 'च' कारामुळे दूर आणि अंतिक अर्थाच्या शब्दांच्या योगात प्रातिपदिकार्थात सारसंग्रहकारादींनी सप्तमी देखील सांगितली आहे. त्याचे खंडन करून दुसऱ्या बहाण्याने खंडन करण्यासाठी वृत्तीत जे 'केचि...' इत्यादी म्हटले आहे, ते दर्शवण्यासाठी 'केचीति सारसंग्रहादयो...' इत्यादी म्हटले आहे. 'दूरापादावसेचनम्' हा त्यांच्या खंडनाचा मार्ग आहे असा संबंध आहे. येथे 'इति' शब्द गाळला आहे. 'न हि तं' इत्यादींमध्ये 'त' शब्दाने अद्रव्यरूप दूर इत्यादी सांगण्याची इच्छा आहे असे समजावे. 'न हि तं गम्यते' (तेथे जात नाही), 'न हि ततो गम्यते' (तेथून जात नाही), 'न हि तेन गम्यते' (त्याने जात नाही), 'न हि तस्मिं ठीयते' (तेथे राहात नाही) असा स्वतंत्र संबंध समजावा. 'प्रतीयन्ते च' मधील 'च' हा दुसऱ्या सांगण्यायोग्य गोष्टीचा समुच्चय करण्यासाठी आहे. 'अतो च' हा पुढे सांगण्यात येणाऱ्या हेतूचा निर्देश करतो. 'यं' म्हणजे 'ज्या अर्थी' या अर्थातील निपात. वाक्यकार वररुची. 'तत्सामानाधिकरण्यातो' म्हणजे दूर इत्यादींच्या सामानाधिकरण्यामुळे. 'तद्युत्तोपि' म्हणजे दूर इत्यादींनी युक्त असलेल्या ग्रामादी शब्दांपासून देखील. 'पच्चक्खंतो' म्हणजे वाक्यकाराच्या वचनाचे खंडन करणारा. कारण येथे महाभाष्याचा हा पाठ आहे: 'दूरान्तिकार्थैः पंचमीविधाने तद्युक्ता पंचमीप्रतिषेधो वक्तव्यो दूरा ग्रामस्य, तत्रापि दर्शनात् अनर्थकोऽयं प्रतिषेधः, तत्रापि हि पंचमी दृश्यते—'

Dūrasmāvasathā muttaṃ, dūrāpādāvasecanaṃ;

Guruto kupitā dūrā,bhābyaṃ dūrā ca dassuhiti.

घरापासून दूर मुक्त झालेला, दूरच्या पायावरून पाणी ओतणे, गुरूपासून रागावलेले दूर, आणि चोरांपासून दूर राहणे योग्य आहे.

Atra dūrantiketyādi vattabbaṃ vākyakāravacanaṃ, dūrā gāmassāti tassodāharaṇaṃ, tatrāpiccādi paccakkhānabhāssaṃ, dūrasmāvasathāti āvasathassa dūreti atthohi bhāssapadīpe keyyaṭo, paṭhamo puriso yassa so paṭhamapuriso bhavati ‘‘dūrantikā’’di (2-6-5) kaccāyanasutte suddhādiyogopi saṅgahito, tenāha–‘suddhappa mocanavivittappamāṇayoge’ti, ‘‘dhātunāmānamupasaggayogādīsvapica’’ iti (2-6-2) sutte caggahaṇato pabhutiyogo ca gahito, tenāha–‘pabhuti yogecā’ti, pabhutiyogecāti iminā pabhutyatthayogopi saṅgahito, teneva ‘yatosarāmi attāna’nti udāhaṭaṃ.

येथे 'दूरन्तिक' इत्यादी वाक्यकारांचे वचन म्हणावे, 'दूरा गामस्स' (गावापासून दूर) हे त्याचे उदाहरण आहे. तेथे 'अपि च' इत्यादी प्रत्याख्यान भाष्य आहे. 'दूरस्मावसथा' म्हणजे 'आवसथाच्या (घराच्या) दूर' असा अर्थ भाष्यप्रदीपात कैयटाने केला आहे. प्रथम पुरुष ज्याचा आहे तो प्रथम पुरुष होतो. 'दूरन्तिका' इत्यादी (२-६-५) कच्चायन सूत्रात शुद्ध इत्यादींचा योग देखील समाविष्ट केला आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'शुद्ध, प्रमोचन, विविक्त, प्रमाण यांच्या योगात'. "धातुनामामुपसर्गयोगादीष्वपि च" (२-६-२) या सूत्रात 'च' च्या ग्रहणाने 'प्रभृति' (पासून) चा योग देखील घेतला आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रभृति योगात देखील'. 'प्रभृति योगात देखील' याने प्रभृति अर्थाचा योग देखील समाविष्ट केला आहे, म्हणूनच 'यतो सरामि अत्तानं' (जेव्हापासून मी स्वतःला स्मरतो) हे उदाहरण दिले आहे.

27. Apa

२७. अप

Nanu phuṭova tesaṃ sālādīnaṃ yogoti kimettha pañhena kassa panetehi yogo’tyāsaṅkiyāha-‘vajjanaṃ hiccādi, vajjanānanti kattari ano, vajjane sambandhe vattamānehīti vajjanasaṅkhāte sambandhe vatta mānehi apaparīhi, yuttasmāti yuttatova ekasmā, nāññato, kimettha vattabbanti iminā apaparīhi yuttasmāva pañcamībhavane pasiddhattamāha, pasiddhampetamāharitvā pakāsetumāha-‘kattuno’ccādi, yadatthoti yosālādi attho payojanaṃ yassa vajjanakiriyā rambhassa [Pg.110] so yadattho. ‘‘Pañcamyapāparīhī’’ti (2-3-10) āyuttepi pañcamī vidhīyate parehi, tadāha-‘mariyādāya’miccādi, avadhimā ettha vassanaṃ.

त्या शाला (घर) इत्यादींचा योग स्पष्टच आहे, तर मग येथे प्रश्नाची काय गरज? पण यांचा कोणाशी योग आहे? अशी शंका घेऊन म्हटले आहे - 'वर्जन ही' इत्यादी. 'वर्जनानां' यामध्ये कर्त्यामध्ये 'अन' प्रत्यय आहे. 'वर्जन संबंधात वर्तमान असलेल्या' म्हणजे वर्जन नावाच्या संबंधात वर्तमान असलेल्या 'अप' आणि 'परि' यांच्याशी. 'युक्तापासून' म्हणजे युक्त असलेल्या एकापासूनच, दुसऱ्यापासून नाही. येथे काय म्हणावे? याने 'अप' आणि 'परि' यांच्याशी युक्त असलेल्यापासूनच पंचमी होणे प्रसिद्ध आहे असे सांगितले आहे. हे प्रसिद्ध असलेलेच आणून स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे - 'कर्त्याचा' इत्यादी. 'यदर्थ' म्हणजे जो शाला इत्यादी अर्थ किंवा प्रयोजन ज्या वर्जन-क्रिया-आरंभाचे आहे, तो 'यदर्थ' होय. "पंचम्यपापरीहि" (२-३-१०) या सूत्रात देखील 'अप' आणि 'परि' यांच्या योगात पंचमी विहित केली आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'मर्यादेमध्ये' इत्यादी. येथे 'वर्षण' (पाऊस पडणे) ही सीमा (अवधी) आहे.

28. Paṭi

२८. पटि

Diṭṭhasambandhassāti pasiddhavasena diṭṭhakāriyakāraṇassa mukhyassa, tassa kāriyatthanti tassa mukhyassa yaṃ kāriyaṃ, tadatthaṃ mukhyakāriya karaṇatthanti vuttaṃ hoti, tasmiṃ paṭinidhimhi vattamānena pabhineti sambandho, vinimayeti parivattana nimittaṃ paṭidānecāti ca saddassāṭṭhānappayutti daṭṭhabbā, patinā tassa yogoti sambandho.

'दृष्टसंबंधाचा' म्हणजे प्रसिद्धीच्या बळावर पाहिलेल्या कार्य-कारणाचा जो मुख्य आहे त्याचा. 'त्याच्या कार्यासाठी' म्हणजे त्या मुख्याचे जे कार्य आहे, त्यासाठी, म्हणजेच मुख्य कार्य करण्यासाठी असे म्हटले आहे. त्या 'प्रतिनिधी' (बदली) मध्ये वर्तमान असलेल्या 'पति' (प्रति) शी संबंध आहे. 'विनिमय' म्हणजे अदलाबदल करण्याच्या निमित्ताने आणि 'प्रतिदान' (परत देणे) यामध्ये देखील या शब्दाचा अर्थ आणि प्रयोग पाहावा. 'पति' शी त्याचा योग आहे असा संबंध आहे.

29. Rite

२९. रिते

Yadi vajjanakiriyāya sambajjhamānassa kammattā kamme dutiyā, kimatthaṃ carahi puna dutiyāvacananti āha-‘paṭipadavidhāne’ccādi, paṭipadaṃ ujukamevoccāritaṃ vidhānaṃ yassā sā paṭipadavidhānā, visesavidhāna vatītyattho, yajjatra dutiyāvacanaṃ na siyā tadā ritesaddena yoge ujukaṃ vidhīyamānāya pañcamiyā dutiyā bādhīyethāti maññate. Yadyatra pañcamiyā dutiyāya bādhābhāvo eva payojanaṃ, evañcarahi ‘rite vā’ti suttayitabbaṃ evaṃ sati pakkhe dutiyā ca bhavissati, lahu ca suttampaṇītambhavatī tyāsaṅkiya payojanantaramāha-‘uttaratthañce’ti, atoyevāti uttaratthattāyeva, puna payojanantaraṃdutiyā gahaṇassa dassayamāha-‘vibhatyantare’ccādi, āhacca kaṇṭhādiṭṭhāne vāyunāāhanitvā āharitvā vā vacanaṃ āhaccavacanaṃ, ujukavacananti vuttaṃ hoti, vibhatyantaraṃ chaṭṭhīvibhatti, tassa byudāsatthaṃ, nirāsatthantuttho, aññāpīti dutiyāya aññā chaṭṭhīpi, pakatāya pañcamiyā sambandhanattho pakatasambandhanattho.

जर वर्जनक्रियेशी जोडल्या जाणाऱ्याच्या कर्मत्वामुळे कर्मात द्वितीया होते, तर मग पुन्हा द्वितीया विभक्तीचे वचन कशासाठी? म्हणून म्हटले आहे - 'प्रतिपदविधाने' इत्यादी. 'प्रतिपद' म्हणजे थेट उच्चारलेले विधान जिचे आहे ती 'प्रतिपदविधाना' होय, म्हणजेच विशेष विधान असलेली असा अर्थ आहे. जर येथे द्वितीया विभक्तीचे वचन नसले असते, तर 'रिते' शब्दाच्या योगात थेट विहित होणाऱ्या पंचमीने द्वितीया बाधित झाली असती, असे मानले जाते. जर येथे पंचमीने द्वितीयेचा बाध न होणे हेच प्रयोजन असेल, तर मग 'रिते वा' असे सूत्र करायला हवे होते, असे झाले असता पर्यायाने द्वितीया देखील झाली असती आणि सूत्र देखील लहान झाले असते, अशी शंका घेऊन दुसरे प्रयोजन सांगितले आहे - 'उत्तरार्थासाठी देखील'. 'याच कारणाने' म्हणजे उत्तरार्थासाठीच. पुन्हा द्वितीया ग्रहणाचे दुसरे प्रयोजन दाखवताना म्हटले आहे - 'विभक्त्यंतरे' इत्यादी. कंठ इत्यादी स्थानांवर वायूने आघात करून किंवा उच्चारून केलेले वचन म्हणजे 'आहच्चवचन', म्हणजेच थेट वचन असे म्हटले आहे. 'विभक्त्यंतर' म्हणजे षष्ठी विभक्ती, तिच्या व्यावृत्तीसाठी (निरासासाठी) हा अर्थ आहे. 'इतरही' म्हणजे द्वितीयेव्यतिरिक्त इतर षष्ठी देखील. प्रकृत (चालू असलेल्या) पंचमीशी संबंध जोडणे म्हणजे 'प्रकृतसंबंधनार्थ' होय.

31. Putha

३१. पुथ

Na dutiyāpi yogavibhāgatoti evaṃ maññate ‘‘tatiyā ceti vattamāne tattha yadi cakārena ‘dutiyā ce’ti sambandhīyeyya, tatrāpi ca kārena pañcamītyevaṃ na kassāpyapakaṃsoti‘vināññatraputhanānāhi [Pg.111] tatiyā ce’tyekayogamakatvā yogavibhāgasāmatthiyā ‘tatiyā ce’ti ca kārena jātu pañcamī’’ti, asahāyatthatte sati ‘vinātthe hī’tyevamavatvā kiṃ visuṃ suttaracanāyetyāha-‘bhedo pādānantvi’ccādi.

'योगविभागामुळे द्वितीया देखील होत नाही' असे मानले जाते. "तृतीया च" हे अनुवृत्त होत असताना, तेथे जर 'च' काराने 'द्वितीया च' असा संबंध जोडला गेला, तर तेथेही 'च' काराने पंचमी होईल, अशा प्रकारे कोणाचाही अपकर्ष (लोप) होत नाही. म्हणून 'विनाञ्ञत्रपुथनानाहि तृतीया च' असे एकच सूत्र न करता, योगविभागाच्या सामर्थ्याने 'तृतीया च' आणि 'च' काराने कधी पंचमी देखील होते. असहाय्य अर्थ असताना 'विना' अर्थाच्या योगात असे न सांगता, वेगळी सूत्ररचना कशासाठी? म्हणून म्हटले आहे - 'भेदो पादानं तु' इत्यादी.

32. Satta

३२. सत्त

Yantaṃ saddānaṃ niccattā sambandhassa yatthāti parāmaṭṭhaṃ soti, yoti parāmaṭṭhaṃ tassāti ca niddisati, yo yatthetyādikañca ‘kiriyādhārabhūte’ccādivuttigantha vivaraṇanti yoti kiriyādheyyabhūtādhippetā, etanevāha‘kiriyā cā’tiādi, tenāyamādhārīyati kattukamma samavetā kiriyāsmintyadhikaraṇe vā taṃ ādhārayatīti kattari vā ghaṇantena daṭṭhabbo, kattāraṃ kammañca kiriyānissayabhūtamādhāra yatītyādhāroti vā kattari ghaṇa, vuttaṃ hi–

शब्दांच्या नित्यत्वामुळे संबंधाचा जो अंत आहे, 'जिथे' याने ज्याचा परामर्श घेतला आहे तो, आणि 'जो' याने ज्याचा परामर्श घेतला आहे त्याचा निर्देश करतो. 'जो जिथे' इत्यादी वाक्य 'क्रियाधारभूत' इत्यादी वृत्तिग्रंथाचे विवरण आहे. 'जो' याने क्रियेचा आधेयभूत असलेला अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'क्रिया च' इत्यादी. त्यामुळे, ज्याच्यामध्ये कर्ता आणि कर्माशी समवेत असलेली क्रिया आधारभूत केली जाते ते अधिकरण, किंवा त्याला जो धारण करतो तो कर्ता, अशा प्रकारे 'घञ्' प्रत्ययाने युक्त असलेला शब्द समजावा. कर्ता आणि कर्माला क्रियेचा आश्रयभूत करून जो धारण करतो तो 'आधार' होय, अशा प्रकारे कर्त्यामध्ये 'घञ्' प्रत्यय होतो. कारण असे म्हटले आहे की–

Ādhārayati yo kattu, kammaṃ kiriyanissayaṃ;

Ādhāraṃ kārakañcāhu, taṃ catubbidhameva ceti.

"जो कर्ता आणि कर्माला क्रियेचा आश्रय करून धारण करतो, त्याला 'आधार' कारक म्हणतात आणि तो चार प्रकारचाच आहे."

Nanu ca kiriyādhāraṇenādhārotyuccate, taṃ kimevamuccateti ce, nesadoso yadeva hi kiriyādhāraṇamassa, tantannissayabhūta kattukammadhāraṇaṃ, nahyaññatā taddhāraṇaṃ sambhavati tato kiriyā kāraṇenādhāraṇenādhārotya yamevattho, na kattukammapariccāgenādhārena ujukaṃ kiriyā gayhate, teneva vakkhati-‘kiriyāyayo ādhāro’ccādi, nanu yadyapyujukameva kiriyaṃ dhārayati kattā kattusamavāyiniṃ, kammasamavetañca viktedanādiṃ kiriyaṃ kammaṃ… tathā sati tānevādhāroti, na… loke satthe ca tesamādhāratthe nāppatītito, kattukammatāyeva hi tesampatītīti dassetumāha-‘kiriyā ce’tyādi, tathā ca vuttaṃ–

शंका: क्रियेला धारण केल्याने 'आधार' असे म्हटले जाते, तर मग असे का म्हटले जाते? उत्तर: हा दोष नाही. कारण जे त्याचे क्रिया-धारण आहे, तेच त्या क्रियेचा आश्रय असलेल्या कर्ता आणि कर्माचे धारण करणे आहे. दुसऱ्या प्रकारे त्याचे धारण करणे शक्य नाही. त्यामुळे क्रियेच्या कारणाने आणि धारणाने 'आधार' होतो, हाच याचा अर्थ आहे. कर्ता आणि कर्माचा त्याग करून आधाराद्वारे थेट क्रिया ग्रहण केली जात नाही. म्हणूनच पुढे म्हणणार आहेत - 'क्रियेचा जो आधार' इत्यादी. शंका: जरी कर्ता स्वतःमध्ये समवेत असलेल्या क्रियेला आणि कर्म स्वतःमध्ये समवेत असलेल्या विक्लित्ती (शिजणे) इत्यादी क्रियेला थेट धारण करत असले... तरीही त्यांना 'आधार' का म्हटले जात नाही? उत्तर: नाही, कारण लोकव्यवहारात आणि शास्त्रामध्ये त्यांचे आधारत्व प्रतीत होत नाही. त्यांची केवळ 'कर्तेपण' आणि 'कर्मपण' अशीच प्रतीती होते, हे दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'क्रिया च' इत्यादी. आणि तसेच म्हटले आहे–

Kattukamma byavahitaṃ, dhārentamanuju kriyaṃ;

Kriyāsiddhupakāri ca, satthe-dhikaraṇaṃ matanti.

"कर्ता आणि कर्माच्या व्यवधानाने (माध्यमातून) अप्रत्यक्ष क्रियेला धारण करणारे आणि क्रियेच्या सिद्धीमध्ये उपकारक असणारे शास्त्रामध्ये 'अधिकरण' मानले गेले आहे."

Kattukammabyavahitanti kattukammehi taṃsamavetabhāvena byavahitaṃ, anuju pārampariyena, kriyāsiddhupakāriti kattukammasamavetāya kiriyāya pasiddhiyaṃ upakārī upakubbantaṃ, nanu ca na kiriyā dhāraṇenevāyamādhāro, kattukammānaṃ dhāraṇenāpyādhāroti sakkā [Pg.112] vavatthapetunti codanammanasi nidhāyāha-‘na ce’tyādi, kiriyā nimittassevāti kattukammasamavāyiniyā kiriyāya nimittasseva, tadevaṃvidhamādhāraṃ catubbidhammatanti dassetumāha-‘ādhāro cāya’miccādi, cattāro vidhāpakārā assāti catubbidho, ādheyyena sahopasileso saṃyogalakkhaṇo-ssa atthīti opasilesiko ādhāro-‘kaṭenisīdati thāliyaṃ pacati’tyādo kaṭādi, tathāhi devadattasamavetaṃ nisīdanakiriyaṃ kaṭo devadattaṃ dhārayaṃ dhārayati devadattabyavahitaṃ, evaṃ thālīpi taṇḍulasamavetaṃ vikledanādikiriyaṃ taṇḍule dhārayaṃ dhārayatītyopasilesikādhārattaṃ kaṭādino. Yato-ññatrādheyyaṃ na vattate sabbathā bhiyyo vā, so vesayiko, visayohyādheyyassānaññatrabhāvo, yathā cakkhādippavattīnamaññatrābhāvā cakkhādīnaṃ rūpādayo visayāti vuccante, evamākāse sakunayotyādo sakunyādīnamākāsādito-ññatrābhāvāte tesaṃ visayātyuccante, visayo eva vesayiko. Yo ādhārādheyyānamabhibyāpetyādheyyamityabhibyāpako, tathā hi‘tilesu telaṃ, dadhimhi sappi,tyatra tilādikaṃ telādikamādheyyaṃ byāpetvā tiṭṭhatīti tilādi byāpakādhāro. Samīpe bhavo, samīpo eva vā sāmīpiko, yassa samīpadese ādheyyaṃ vattate so evamuccate, atrodāharaṇaṃ ‘gurūsu vasati gaṅgāyaṃ ghoso’ti. Nanu cātrāpyādhāre sattamī vidhīyate ādhāro ca nissayo vuccate, nissayo ca saṃyogasamavāyehi hoti, na ca sissādīnaṃ guruppabhutīti devadattasakunyādīnamiva kaṭākāsādīhi saṃyogo, telādīnamiva ca tilādīhi samavāyo vā atthi, tenāyuttaṃ te samādhārattanti, netadatthi, yadāyattā hi yassa ṭhiti so vināpi saṃyogasamavāyehi tassa nissayo bhavati, tathāhi purisassa na raññā saha saṃyogosamavāyo vātthi, atha pana tadadhīnaṭṭhitittā rājanissayo purisoti byapadissīyate, sissādīnañca guruppabhutina māyattā ṭhitīti tesamayaṃ yutto guruppabhutinaṃ nissayabhāvoti, ettha [Pg.113] pana yajjapi vesayikābhibyapakānamādhārādheyyopasileso atthi, tathāpi pakārantarasseva paripphuṭattā tatheva vacanicchā, nāññathā opasilesikena vā visayābhibyāpakānamaggahaṇato upasilesasse vā paribyattattā tatheva vohāroti na saṅkaro saṅkanīyoti.

‘कर्तुकर्मव्यवहित’ म्हणजे कर्तु आणि कर्म यांच्याशी समवेत (समवाय संबंधाने युक्त) असण्याच्या भावाने व्यवहित (अंतरित), अप्रत्यक्षपणे परंपरेने क्रियासिद्धीमध्ये उपकारक असणारा; म्हणजेच कर्तु आणि कर्म यांच्यामध्ये समवेत असलेल्या क्रियेच्या सिद्धीमध्ये उपकार (मदत) करणारा. 'पण केवळ क्रियेचे धारण केल्यानेच हा आधार होत नाही, तर कर्तु आणि कर्माचे धारण केल्यानेही आधार होतो, असे निश्चित केले जाऊ शकते' अशी शंका मनात ठेवून 'न च' इत्यादी म्हटले आहे. 'क्रियानिमित्तस्यैव' म्हणजे कर्तु आणि कर्म यांच्यात समवाय संबंधाने राहणाऱ्या क्रियेच्या निमित्ताचाच. अशा प्रकारचा आधार चार प्रकारचा मानला जातो, हे दर्शवण्यासाठी 'आधारो चायं' इत्यादी म्हटले आहे. ज्याचे चार प्रकार आहेत तो 'चतुर्विध' होय. आधेयाशी (आधार घेणाऱ्याशी) असणारा संयोगलक्षण उपश्लेष (निकटचा संबंध) ज्याच्यात असतो, तो 'औपश्लेषिक आधार' होय; जसे 'कटे निसीदति' (चटईवर बसतो), 'थाळियं पचति' (भांड्यात शिजवतो) इत्यादींमध्ये चटई (कट) इत्यादी. कारण, देवदत्तामध्ये समवेत असलेल्या बसण्याच्या क्रियेला, चटई ही देवदत्ताला धारण करत (आधार देत) देवदत्ताद्वारे व्यवहित होऊन धारण करते. तसेच थाळी (भांडे) देखील तांदळामध्ये समवेत असलेल्या शिजवण्याच्या (मऊ करण्याच्या) क्रियेला, तांदळाला धारण करत धारण करते, म्हणून चटई इत्यादींना 'औपश्लेषिक आधारत्व' आहे. ज्याच्याशिवाय आधेय इतर कुठेही सर्वथा किंवा बहुतांश वेळा राहत नाही, तो 'वैषयिक' (विषयभूत) आधार होय. कारण विषय म्हणजे आधेयाचे इतरत्र न असणे (अनन्यत्व). जसे चक्षु (डोळे) इत्यादींच्या प्रवृत्ती इतरत्र होत नसल्यामुळे, रूपादींना चक्षु इत्यादींचे 'विषय' म्हटले जाते. तसेच 'आकासे सकुनयो' (आकाशात पक्षी) इत्यादींमध्ये पक्षी इत्यादींचे आकाशाशिवाय इतरत्र अस्तित्व नसल्यामुळे, आकाश हा त्यांचा विषय म्हटला जातो. विषय म्हणजेच वैषयिक. जो आधार आणि आधेय यांच्यामध्ये आधेयाला सर्व बाजूंनी व्यापून राहतो, तो 'अभिव्यापक' आधार होय. जसे 'तिलेसु तेलं' (तिळात तेल), 'दधिम्हि सप्पि' (दह्यात तूप) यामध्ये तीळ इत्यादी हे तेल इत्यादी आधेयाला व्यापून राहतात, म्हणून तीळ इत्यादी 'व्यापक आधार' आहेत. जो समीप (जवळ) असणारा किंवा समीपतेमुळे होणारा तो 'सामीपिक' आधार होय. ज्याच्या समीप प्रदेशात आधेय राहते, त्याला असे म्हटले जाते. याचे उदाहरण म्हणजे 'गुरू सु वसति' (गुरूंच्या जवळ राहतो), 'गङ्गायं घोसो' (गंगेच्या काठावर गोपाळांची वस्ती आहे). पण येथेही आधारात सप्तमी विहित केली जाते आणि आधाराला 'निस्सत' (आश्रय) म्हटले जाते. आश्रय हा संयोग आणि समवाय संबंधांनी होतो. परंतु शिष्य इत्यादींचा गुरू इत्यादींशी, देवदत्त व पक्षी इत्यादींचा चटई व आकाश इत्यादींशी असणारा संयोग, किंवा तेलाचा तिळाशी असणारा समवाय संबंध येथे नाही. त्यामुळे त्यांना आधार मानणे अयोग्य आहे - असे नाही. कारण ज्याच्यावर ज्याची स्थिती अवलंबून असते, तो संयोग आणि समवाय संबंधांशिवायही त्याचा आश्रय होतो. जसे माणसाचा राजाशी कोणताही संयोग किंवा समवाय संबंध नसतो, तरीही त्याच्यावर अवलंबून असलेल्या स्थितीमुळे 'राजाच्या आश्रयाने राहणारा माणूस' असे म्हटले जाते. तसेच शिष्य इत्यादींची स्थिती गुरू इत्यादींवर अवलंबून असल्याने, त्यांचा गुरू इत्यादींशी असणारा आश्रयभाव योग्यच आहे. येथे जरी वैषयिक आणि अभिव्यापक आधारांमध्ये आधार-आधेयाचा उपश्लेष असतो, तरीही इतर प्रकार स्पष्टपणे दिसत असल्यामुळे तशीच बोलण्याची इच्छा (विवक्षा) असते, अन्यथा नाही. औपश्लेषिकाने विषय आणि अभिव्यापकांचे ग्रहण होत नसल्यामुळे किंवा उपश्लेष स्पष्ट असल्यामुळे तसाच व्यवहार केला जातो, म्हणून यात संकर (मिश्रण) होण्याची शंका घेऊ नये.

33. Nimitta

३३. निमित्त

Nimittabhāvamattetīminā kammasaṃyogābhāvepi sattamiyā pavatti māha, na paresaṃ viya kammasaṃyoge eva, teneva vakkhati-‘evamaññate’ccādi, bāhirānaṃ hi-‘nimittā kammena’’ (caṃ, 2-1-89) iti suttaṃ, tattha kammena yoge payojanā sattamībhavatītyattho, ajinamhi haññate dīpītidīpinohananassa payojanaṃ cammaṃ, tassa dīpinaṃhantīti kammena yo go, sutte kammenātyavacane payojanaṃ vattumārabhate ‘na pane’ccādi.

‘निमित्तभावमत्तेत’ या सूत्राने कर्माचा संयोग नसतानाही सप्तमीची प्रवृत्ती सांगितली आहे, इतरांप्रमाणे केवळ कर्मसंयोगातच नाही. म्हणूनच पुढे ‘एवमञ्ञत’ इत्यादी म्हणतील. कारण बाह्य व्याकरणांमध्ये (जसे की चान्द्र व्याकरणात) ‘निमित्तात् कर्मयोगे’ (चां. २.१.८९) असे सूत्र आहे. तिथे कर्माशी योग असताना प्रयोजनासाठी सप्तमी विभक्ती होते असा अर्थ आहे. जसे ‘अजिनम्हि हञ्ञते दीपी’ (कातडीसाठी बिबट्या मारला जातो) येथे बिबट्या मारण्याचे प्रयोजन कातडी (अजिन) हे आहे, आणि त्याचा ‘बिबट्याला मारतो’ या कर्माशी योग आहे. सूत्रात ‘कर्मणा’ असे न म्हटल्यास काय प्रयोजन आहे, हे सांगण्यासाठी ‘न पन’ इत्यादी सुरू केले आहे.

34. Yabbhā

३४. यब्भा

Yassa kiriyāti yassa gavādyatthassa sambandhinī dohanādikiriyā, kiriyantarassāti gamanādikiriyantarassa, etenāti lakkhaṇanti etena, tato-ccassa vivaraṇaṃ kiriyāvatāti, ‘‘kālabhāvesu ce’’ti (2-6-43) kaccāyanehi suttitaṃ, tadāha-‘kālatthehi cā’tiādi.

‘यस्स क्रिया’ (ज्याची क्रिया) म्हणजे ज्या गाय इत्यादी अर्थाशी संबंधित असलेली दोहन (दूध काढणे) इत्यादी क्रिया. ‘क्रियान्तरस्स’ म्हणजे गमन (जाणे) इत्यादी दुसऱ्या क्रियेचे. ‘एतेन’ म्हणजे लक्षण, ‘ततो’ याचे विवरण ‘क्रियावता’ असे आहे. कच्चायनांनी “कालेभावेसु चे” (२.६.४३) असे सूत्र दिले आहे, तेच स्पष्ट करताना ‘कालत्थेहि चा’ इत्यादी म्हटले आहे.

35. Chaṭṭhī

३५. छठ्ठी

Sāmissarādiyoge chaṭṭhīsattamiyo yathā siyunti ‘‘sāmissarādhipatidāyādasakkhipatibhūpasutehi ca ‘‘iti (2-3-39) āraddhaṃ parehi, tadāha-‘sāmi’ccādi, atra ca jinindabuddhinā ‘‘sāmyādīnaṃ bhedeno pādānaṃ pariyāyantaranivatyatthamiha mā hotu gāmassa rājā’’ti vuttaṃ vākyamupanyasya hassāpya yuttattamupadassayamāha-‘sāmissare’ccādi, kena nivārīyate, na kenāpītyattho, visayavacanicchāyaṃ ‘gāme rājā’tyapi bhavitabbamityanenāha, ‘‘āyuttakusalehyāsevāya’’mīti (2-3-40) āraddhaṃ, tadāha-‘āyutte’ccādi, āsavā tapparatā, byāvaṭo niyutto, tatthedaṃ siyā ‘‘āsevāyanti vakkhāmī tyavassaṃ [Pg.114] vacanamidamārabbhanīyamaññathā īsaṃyuttepi ‘āyutto go sakaṭassā’ti pasajjatī’’tyāsaṅkiya natthevetampi payojananti dassetumāha-‘vināpi’ccādi, ‘‘sāmissarā’’tyadikaṃ kaccāyanasuttaṃ, tenevāti kaccāyanasutte pasūtasaddānantaraṃ kusalasaddaniddeseneva, idhāti moggallānavuttiyaṃ. Kaccāyanena ‘‘kammakaraṇa nimittatthesu sattamī’’ (2-6-40) ‘‘pañcamyatthe ca’’ (2-6-41) iti ca suttitaṃ, tenāha-‘kamme’ccādi, gahaṇassa bāhā visayoti sambandho, kaccāyanānaṃ‘bhikkhūsū’tiādīni kammatthe udāharaṇāni, hatthesūtiādīni karaṇatthe, kadalīsūti pañcamyatthe. ‘‘Maṇḍitussukkesu tatiyā ce’’ti (2-6-45) kaccāyanasuttaṃ, tadāha ‘pasannatthe’ccādi, pasannattheti maṇḍitatthe, ussukkattheti ussāhatthe.

स्वामी, ईश्वर इत्यादींच्या योगात षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती कशा होतात, हे दर्शवण्यासाठी इतरांनी “स्वामीश्वराधिपतिदायादसाक्षीप्रतिभूप्रसूतैश्च” (२.३.३९) हे सूत्र सुरू केले आहे. तेच स्पष्ट करताना ‘सामि’ इत्यादी म्हटले आहे. येथे जिनेंद्रबुद्धींनी “स्वामी इत्यादींचे स्वतंत्रपणे ग्रहण हे इतर पर्यायांच्या निवृत्तीसाठी आहे, जेणेकरून ‘गामस्स राजा’ (गावाचा राजा) असे होऊ नये” हे वाक्य मांडून, त्याची अयुक्तता (अयोग्यता) दर्शवण्यासाठी ‘सामिस्सरे’ इत्यादी म्हटले आहे. याचा अर्थ ‘कोणाद्वारे निवारण केले जाते? कोणाद्वारेही नाही.’ विषयाच्या विवक्षेत ‘गामे राजा’ (गावात राजा) असेही झाले पाहिजे, असे याने सांगितले आहे. “आयुक्तकुशलाभ्यांचासेवायाम्” (२.३.४०) हे सूत्र सुरू केले आहे, तेच स्पष्ट करताना ‘आयुत्ते’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘आसेवा’ म्हणजे तत्परता, व्यावृत्त किंवा नियुक्त असणे. येथे अशी शंका येऊ शकते की, “आसेवेमध्ये असे सांगावे लागेल, अन्यथा थोड्या संबंधातही ‘आयुक्तो गो शकटस्य’ (बैल गाडीला जोडला आहे) असा प्रसंग येईल.” ही शंका दूर करून याचे काहीही प्रयोजन नाही हे दर्शवण्यासाठी ‘विनापि’ इत्यादी म्हटले आहे. “सामिस्सरा” इत्यादी कच्चायन सूत्र आहे. ‘तेनेव’ म्हणजे कच्चायन सूत्रात ‘प्रसूत’ शब्दानंतर ‘कुशल’ शब्दाच्या निर्देशानेच. ‘इध’ म्हणजे मोग्गल्लानवृत्तीमध्ये. कच्चायनांनी “कम्मकरणनिमित्तत्थेसु सत्तमी” (२.६.४०) आणि “पञ्चम्यत्थे च” (२.६.४१) असे सूत्र दिले आहे, म्हणून ‘कम्मे’ इत्यादी म्हटले आहे. पकडण्याचा विषय बाहू (हात) आहे, हा संबंध आहे. कच्चायनांचे ‘भिक्खूसु’ इत्यादी कर्माच्या अर्थातील उदाहरणे आहेत, ‘हत्थेसु’ इत्यादी करणाच्या अर्थात, आणि ‘कदलीसु’ पंचमीच्या अर्थात आहेत. “मण्डितुस्सुक्केसु ततिया च” (२.६.४५) हे कच्चायन सूत्र आहे, तेच स्पष्ट करताना ‘पसन्नत्थे’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘पसन्नत्थ’ म्हणजे मण्डित (शोभिवंत) अर्थात, आणि ‘उस्सुक्कतत्थ’ म्हणजे उत्साह अर्थात.

36. Yato

३६. यतो

Visuṃ karaṇaṃ niddhāraṇaṃ, jinindabuddhācariyena ‘‘kimatthampunaridaṃ vacanaṃ yāvatā niddhāriyamāno-vayavo samudāyabbhantaro, tattha yadā samudāyassā-dhikaraṇattaṃ vattumicchīyate, tadā sattamī siddhāva, yathā rukkhe sākhāti, yadā tvavayavasambandho tadā chaṭṭhī, yathā rukkhassa sākhāti saccametaṃ papañcatthantu vacana’’nti vuttaṃ, tañceta mayuttantidassento āha-‘na sālayo’ccādisūkayuttānidhaññāni sūkadhaññāni, āhitā avaṭṭhitā, ādheyya bhūtāti vuttaṃ hoti. Yatoti āhitattakāraṇā, tatoti yato jinindabuddhivacanamevamayuttaṃ, tasmā kāraṇā. ‘Pañcamī vibhatte’’ti (2-3-42) pāṇinīya suttaṃ, tadāha-‘samudāyato’ccādi, sutato sakāsā sīlaṃ atisayena seyyoti sambandho, ‘‘niddhāraṇe chaṭṭhī sattamīsu pattesu tadapavādo, yaṃ yogo’’ti parehākhyāyate, tattha tāva niddhāraṇamevettha natthi kuto chaṭṭhīsattamīnaṃ tatthappavatti, yato tāsaṃ bādhanatthamidamārabbhateti dassayamāha-‘nātra jātyādīhi’ccādi, nahiccādinā jātyādīhi niddhāraṇābhāvaṃ dasseti, jaccādīnanti niddhāraṇe chaṭṭhī, kuto na bhavaticcāha-‘jaccādisambandhene’ccādi, ataṃ byapadesatoti sīlattādibyapadesābhāvato, puna niddhāraṇābhāve hetvantaramāha-‘tulyānañce’’ccādi[Pg.115]. Sādhunipuṇehi yoge pūjāyaṃ gammamānāyaṃ sattamī, tathā asādhuyoge, tathā pasitaussukkehi yoge tatiyāsattamiyo, tathā lopantanakkhattasaddā ca tena tena vacanantarena pāṇiniyehi vihitā, taṃ sabbaṃ taṃtaṃkārakavacanicchāyameva sādhetuṃ ‘mātari sādhu’ iccādayo udāhaṭā kesesu pasito pasatto, avabaddhoti attho, kesehi karaṇabhūtehi pasito bhavati, kattubhūtehi vā pasito katoti attho, phusseninduyuttena lakkhito kālo soyamityabhedena sambandhā phusse, tena karaṇabhūtena.

वेगळे करणे म्हणजे 'निर्धारण' (निद्धारण) होय. जिनेंद्र बुद्धाचार्यांनी म्हटले आहे की, 'पुन्हा हे वचन कशासाठी? कारण ज्या अवयवाचे निर्धारण केले जात आहे, तो समुदायाच्या अंतर्गतच असतो. तिथे जेव्हा समुदायाचे अधिकरणत्व सांगण्याची इच्छा असते, तेव्हा सप्तमी सिद्धच असते, जसे की 'झाडावर फांदी' (रुक्खे साखा). परंतु जेव्हा अवयवाचा संबंध असतो, तेव्हा षष्ठी होते, जसे की 'झाडाची फांदी' (रुक्खस्स साखा). हे सत्य असले तरी हे वचन प्रपंचासाठी (विस्तारासाठी) आहे.' हे अयोग्य आहे असे दर्शवताना ते म्हणतात—'ना सालयो' इत्यादी. सूंका (कुसळ) असलेले धान्य म्हणजे 'सूकधान्य' होय. 'आहिता' म्हणजे राहिलेले, स्थित असलेले, आधेयभूत झालेले असे म्हटले आहे. 'यतो' म्हणजे स्थापित असण्याच्या कारणामुळे. 'ततो' म्हणजे ज्या कारणाने जिनेंद्र बुद्धांचे वचन अशा प्रकारे अयोग्य ठरते, त्या कारणाने. 'पंचमी विभक्ते' (२-३-४२) हे पाणिनीय सूत्र आहे, तेच त्यांनी 'समुदायतो' इत्यादीद्वारे सांगितले आहे. सूत्राच्या जवळून शील हे अत्यंत श्रेष्ठ आहे, असा संबंध आहे. 'निर्धारणामध्ये षष्ठी आणि सप्तमी प्राप्त असताना, त्यांचा अपवाद जो योग आहे' असे इतरांद्वारे सांगितले जाते. तिथे मुळात निर्धारणच नाही, तर मग तिथे षष्ठी आणि सप्तमीची प्रवृत्ती कशी होणार? कारण त्यांचा बाध करण्यासाठी हे आरंभिले आहे, हे दर्शवताना ते म्हणतात—'नात्र जात्यादीहि' इत्यादी. 'नहि' इत्यादीद्वारे जाती इत्यादींच्या द्वारे निर्धारणाचा अभाव दर्शवला आहे. 'जच्चादीनं' म्हणजे निर्धारणामध्ये षष्ठी. ती का होत नाही? हे सांगताना म्हणतात—'जच्चादिसंबंधेन' इत्यादी. 'अतं ब्यपदेसतो' म्हणजे शीलत्व इत्यादी व्यपदेशाचा (उल्लेखाचा) अभाव असल्यामुळे. पुन्हा निर्धारणाचा अभाव असण्याचे दुसरे कारण सांगताना म्हणतात—'तुल्यानंचे' इत्यादी. साधू आणि निपुण यांच्या योगात आदर व्यक्त होत असताना सप्तमी विभक्ती होते, तसेच असाधूच्या योगातही. तसेच 'पसित' (आसक्त) आणि 'उत्सुक' यांच्या योगात तृतीया आणि सप्तमी विभक्ती होतात. तसेच लोप पावणारे नक्षत्र शब्द आणि त्या त्या इतर वचनांद्वारे पाणिनीयांनी विहित केले आहेत. ते सर्व त्या त्या कारक वचनाच्या इच्छेनेच सिद्ध करण्यासाठी 'मातरी साधू' (आईच्या बाबतीत चांगला) इत्यादी उदाहरणे दिली आहेत. 'केसेसु पसितो' म्हणजे केसांमध्ये आसक्त, बांधलेला असा अर्थ आहे. करणभूत केसांमुळे तो आसक्त होतो, किंवा कर्ताभूत केसांमुळे आसक्त केला गेला आहे असा अर्थ आहे. चंद्राने युक्त असलेल्या पुष्य नक्षत्राने लक्षित असलेला काळ तोच हा, अशा अभेद संबंधाने 'फुस्से' (पुष्य नक्षत्रात) यामध्ये तृतीया विभक्ती करणभूत आहे.

37. Paṭhamā

३७. प्रथमा विभक्ती

Paṭhamātthamatteti ettake vuttepi vākyattho padattho vā na viññāyate nāmaggahaṇānuvattitoti dassetumāha-‘dvedvekānekādi suttato’tiādi, nāmenāttho paṭipādiyamāno nāmasaṅkhāte-ttani abhidheyyattenājjhāropya paṭipādayatyanapekkhita vibhattivisesanti āha-‘abhidhīyati’ccādi, pakatirūpenāti nāmena, tassa abhidheyyassa, mattasaddassātiādinā sāmaññantīdaṃ mattasaddassatthavacananti dasseti, idaṃ vuttaṃ hotīti nāmassābhidheyyamatteti iminā idaṃ vakkhamānaṃ vuttaṃ hoti. ‘‘Pāṭipadikatthaliṅgaparimāṇavacanamatte paṭhamā’’ti (2-3-46) liṅgādīsu bhedena paṭhamāvidhānampaṭipannā, tadāha-‘liṅgaparimāṇe’ccādi, liṅgaṃ itthipunnapuṃsakāni, parimāṇaṃ paricchedo, saṅkhyā ekattabahuttāni, tabbantopi saddatthoevāti liṅgādivantopi sarūpā byatiritto saddattho eva, uccattanīcattasāmaññampurodhāya pavattiyā uccanīcasaddehi paṭhamā hoteva, taṃyuttassāpi saddatthabhāvato ‘uccaṃ gharāni’tyādīnipi uccattaṃ guṇaṃ nimittaṃ katvā soyamityabhedasambandha gharesu vattantīti. Palambate ajjhāgacchatityādo ‘‘asaṅkhyehi sabbāsaṃ’’ti (2-119) lopavidhānasāmatthiyā pādīhyanatthakehipi paṭhamā siddhāyeva.

'प्रथमा अर्थ मात्र' एवढेच म्हटले तरी वाक्याचा अर्थ किंवा पदाचा अर्थ समजून येत नाही, कारण नामग्रहणाची अनुवृत्ती होते, हे दर्शवण्यासाठी म्हणतात—'द्वेद्वेकानेकादि सुत्ततो' इत्यादी. नामाद्वारे अर्थ प्रतिपादित केला जात असताना, नाम संज्ञेमध्ये अभिधेयत्वाचा आरोप करून, विशिष्ट विभक्तीची अपेक्षा न ठेवता प्रतिपादन केले जाते, हे सांगताना म्हणतात—'अभिधीयति' इत्यादी. 'प्रकृती रूपाने' म्हणजे नामाने. 'त्या अभिधेयाचा'. 'मत्त शब्दाचा' इत्यादीद्वारे हे सामान्यतः 'मत्त' शब्दाच्या अर्थाचे कथन आहे असे दर्शवतात. 'हे म्हटले आहे' म्हणजे नामाच्या अभिधेय मात्रेमध्ये हे पुढे सांगितले जाणारे म्हटले आहे. 'प्रातिपदिकार्थ-लिंग-परिमाण-वचनमात्रे प्रथमा' (२-३-४६) या सूत्राने लिंग इत्यादींमध्ये भेदाने प्रथमा विभक्तीचे विधान स्वीकारले आहे. तेच म्हणतात—'लिंगपरिमाणे' इत्यादी. लिंग म्हणजे स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग. परिमाण म्हणजे मोजमाप (परिच्छेद). संख्या म्हणजे एकत्व आणि बहुत्व. ते असणारा देखील शब्दार्थच आहे, म्हणून लिंग इत्यादींनी युक्त असलेला देखील स्वरूपाने भिन्न नसलेला शब्दार्थच आहे. उच्चता आणि नीचता या सामान्याला समोर ठेवून प्रवृत्ती होत असल्यामुळे 'उच्च' आणि 'नीच' शब्दांपासून प्रथमा विभक्ती होतेच. त्याशी युक्त असणारा देखील शब्दार्थच असल्यामुळे 'उच्चं घराणि' (उंच घरे) इत्यादींमध्ये देखील उच्चता या गुणाला निमित्त करून 'तोच हा' अशा अभेद संबंधाने घरांच्या बाबतीत ते वर्ततात. 'पलम्वते' (लोंबकळतो), 'अज्झागच्छति' (अधिगच्छती/प्राप्त करतो) इत्यादींमध्ये 'असंख्येहि सब्बासं' (२-११९) या लोपविधानाच्या सामर्थ्यामुळे 'प्र' इत्यादी निरर्थक उपसर्गांपासून देखील प्रथमा विभक्ती सिद्धच आहे.

38. Āmanta

३८. आमंत्रण (संबोधन)

Abhimukhaṃ katvātiādinā yogārambhassa phalaṃ dasseti, nāmattheti [Pg.116] saddatthe, padatoti āmantaṇādhikaatthamattappakāsakapadato, honti cettha…

'अभिमुख करून' इत्यादींद्वारे सूत्राच्या आरंभाचे फळ दर्शवतात. 'नामत्य' म्हणजे शब्दार्थात. 'पदापासून' म्हणजे आमंत्रण (संबोधन) या अधिक अर्थाचा प्रकाश करणाऱ्या पदापासून. आणि याविषयी पुढील श्लोक आहेत...

Siddhassābhimukhīkāra, mattamāmantaṇaṃ siyā;

Attho katābhimukho hi, kriyāyaṃ viniyujjate;

Āmantaṇaṃ na vākyattho, padatova patītito;

Natthevāmantaṇaṃ loke, vidhātabbena vatthunā;

Taṃ yathā bhava rājeti, nippannattho bhaveti ca.

सिद्ध असलेल्याला (विद्यमान असलेल्याला) अभिमुख करणे एवढेच 'आमंत्रण' (संबोधन) होय. कारण अभिमुख केलेला अर्थच क्रियेमध्ये जोडला जातो. आमंत्रण हा वाक्याचा अर्थ नाही, कारण तो पदावरूनच प्रतीत होतो. जगामध्ये निर्माण करावयाच्या (विधेय) वस्तूशी आमंत्रण कधीही जोडले जात नाही. जसे की, 'हे राजा, तू हो!' (भव राजे) यामध्ये 'हो' हा आधीच सिद्ध असलेला अर्थ आहे.

Siddhassāti devadattattādinā siddhassa, atthoti devadattādi, kataṃ ābhimukhyaṃ samādhānaṃ yenāti viggaho, kriyāyaṃ viniyujjate gaccha bhuñjāti, āmantaṇaṃ natthi… idāni vidhīyamānattenāladdhasattikassābhimukhayitumasakkarūpattā, vidhātabbenāti nipphādetabbena.

'सिद्धस्य' म्हणजे देवदत्त इत्यादी रूपाने सिद्ध असलेल्याचे. 'अर्थः' म्हणजे देवदत्त इत्यादी. ज्याच्याद्वारे अभिमुखता (लक्ष वेधणे) केली गेली आहे, असा विग्रह आहे. 'क्रियेमध्ये जोडला जातो' म्हणजे 'जा', 'जेव' इत्यादी क्रियांमध्ये. 'आमंत्रण नाही...' कारण आता विधान केले जात असल्यामुळे ज्याचे अस्तित्व अद्याप प्राप्त झालेले नाही, त्याला अभिमुख करणे अशक्य आहे. 'विधातव्येन' म्हणजे निष्पन्न करावयाच्या वस्तूने.

39. Chaṭṭhī

३९. षष्ठी विभक्ती

Kiriyākārakeccādivuttiganthassa atthasaṃvaṇṇanaṃ kattumārabhate ‘ekāyaṃ sambandho nāme’ccādi, kiriyāya kārakehi ca nipphāditoti iminā sambandhassa kiriyākārakasambandha pubbakattamāha, tatoyevāyaṃ nākasmīkoti na yesaṃkesañci dvinnaṃ bhavati, visiṭṭhānaṃyeva tu dvinnaṃ bhavatītyatippasaṅgābhāvo, kiriyākārakasambandhapubbako hi kārakehi añño sassāmibhāvādiko sambandho, tathā ca vuttaṃ–

'क्रियाकारके' इत्यादी वृत्तिग्रंथाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'एकायं संबंधो नाम' इत्यादी आरंभ करतात. 'क्रियेद्वारे आणि कारकांद्वारे निष्पन्न झालेला' यावरून संबंधाचे क्रिया-कारक-संबंध-पूर्वकत्व सांगितले आहे. म्हणूनच हा 'अकस्मात' (निसर्गतः नसलेला) नाही, म्हणजे कोणत्याही दोन गोष्टींमध्ये तो होत नाही, तर केवळ विशिष्ट अशा दोन गोष्टींमध्येच होतो, ज्यामुळे अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) होत नाही. क्रिया-कारक-संबंध-पूर्वक असलेला संबंध हा कारकांपेक्षा वेगळा असा 'स्व-स्वामी-भाव' (मालक व मालकी) इत्यादी संबंध असतो. आणि तसेच म्हटले आहे—

‘‘Sambandho kārakehañño, kriyākārakapubbako;

Sutāyamassutāyaṃvā, kriyāyaṃ so-bhidhīyateti.

“कारकांपेक्षा वेगळा असलेला संबंध हा क्रिया-कारक-संबंध-पूर्वक असतो. क्रिया ऐकली गेली असो वा नसो, तो संबंध क्रियेमध्येच प्रकट होतो.”

Tattha assutāyaṃ kiriyāyaṃ ‘rañño puriso’ccādo kiriyā kārakasambandhapubbako-ñño eva sassāmibhāvādiko sambandho patīyateti, ‘sarati rajjassa’tyādo tu suyyamāne kiriyāsadde, ettha pana santamapi kammaṃ vattumanicchitaṃ, visesanabhāvoyeva saraṇampati rajjassa paṭipādīyate’rajjasambandhisaraṇa’nti, kiriyākāraka sambandho hi sabbattha vatthuṭṭhitivasenevatthi, tannimitto ca sassāmi bhāvādi, tattha sassāmibhāvavivacchāyaṃ vijjamānopi kiriyākāraka sambandho [Pg.117] na vattumicchito, yathā ‘anudarā kaññā’ti, so cāyaṃ sambandho sassāmibhāvajaññajanakabhāvā-vayavāvayavavibhāvādilakkhaṇo bahuvidhoti veditabbo, tattha sassāmisambandhe rañño puriso, jaññajanakasambandhe nigrodhassa bījaṃ, avayavāvayavisambandhe rukkhassa sākhā, idāni sambandhassetassa kiriyākārakasambandhasañjātattaṃ yathāyogamaññatrāpyavagamayituṃ kiñci udāharaṇamāha-‘tathā hi’ccādi, paripālanakiriyākato nesaṃ sambandhoti iminā paripālyaparipālanalakkhaṇo-yaṃ sambandhoti dasseti, sā ayampari pālanalakkhaṇā kiriyā sambandhamassedambhāvahetuṃ janayitvā nivattati, atthappakaraṇādinā tvimāya kiriyāyāyaṃ sambandhoti viseso vasīyate, na chaṭṭhiyā visesāvagamane sāmatthiyaṃ… tassā sabbatthekarūpattā, suyyamāne eva vā kiriyāsadde kārakabhāvassa hetuno vacanicchāyābhāve assedambhābhāvasaṅkhātasseva phalassa vattumicchitattā tatheva sambandho jāto chaṭṭhiyābhidhīyate ‘rajjassa saratī’ti, vuttaṃ hi–

त्यामध्ये, क्रिया स्पष्टपणे ऐकू येत नसताना (अनुच्चारित असताना), 'राज्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस) इत्यादी उदाहरणांमध्ये क्रिया-कारक संबंधावर आधारित असलेला स्व-स्वामीभाव (मालक-सेवक भाव) इत्यादी इतर संबंधच प्रतीत होतो. परंतु, 'सरति रज्जस्स' (राज्याची आठवण काढतो) इत्यादी उदाहरणांमध्ये क्रियावाचक शब्द ऐकू येत असताना, येथे कर्म विद्यमान असूनही ते सांगण्याची इच्छा नसल्यामुळे, केवळ विशेषण भावच स्मरणाप्रती 'राज्यसंबंधी स्मरण' या रूपाने प्रतिपादित केला जातो. कारण क्रिया-कारक संबंध सर्व ठिकाणी वस्तूच्या स्थितीनुसार असतोच आणि त्या निमित्ताने स्व-स्वामीभाव इत्यादी संबंध निर्माण होतात. तेथे स्व-स्वामीभाव सांगण्याची इच्छा असताना, विद्यमान असलेलाही क्रिया-कारक संबंध सांगण्याची इच्छा नसते; जसे की 'अनुदरा कन्या' (बारीक कंबर असलेली मुलगी) या उदाहरणात. आणि हा संबंध स्व-स्वामीभाव, जन्य-जनकभाव (उत्पादक व उत्पादित भाव), अवयव-अवयवीभाव (भाग आणि पूर्ण भाव) इत्यादी लक्षणांनी युक्त असलेला अनेक प्रकारचा आहे असे समजावे. त्यामध्ये, स्व-स्वामी संबंधात 'राज्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस), जन्य-जनक संबंधात 'निग्रोधस्स बीजं' (वडाचे बीज), अवयव-अवयवी संबंधात 'रुक्खस्स साखा' (वृक्षाची फांदी) ही उदाहरणे आहेत. आता या संबंधाची उत्पत्ती क्रिया-कारक संबंधातून झाली आहे हे योग्यतेनुसार इतर ठिकाणीही समजण्यासाठी 'तथा हि' (तसेच) इत्यादीद्वारे काही उदाहरण सांगतात—'त्यांच्या परिपालन क्रियेमुळे हा संबंध आहे' याने परिपाल्य-परिपालक (रक्षण केले जाणारे आणि रक्षण करणारे) लक्षण असलेला हा संबंध आहे हे दर्शवितात. ती ही परिपालन लक्षण असलेली क्रिया या संबंधाला 'याचे हे आहे' (अस्सेदंभाव) या भावाचे कारण बनवून निवृत्त होते. परंतु अर्थ आणि प्रकरणाच्या आधारे 'या क्रियेचा हा संबंध आहे' असा विशेष अर्थ समजला जातो, षष्ठी विभक्तीमध्ये विशेष अर्थ समजून घेण्याचे सामर्थ्य नसते... कारण ती सर्व ठिकाणी एकरूपच असते. किंवा क्रियावाचक शब्द ऐकू येत असतानाच, कारक भावाच्या कारणाची सांगण्याची इच्छा नसल्यामुळे, 'याचे हे आहे' या भावाने युक्त असलेल्या फलाचीच सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे, त्याच प्रकारे संबंध निर्माण होऊन षष्ठी विभक्तीद्वारे 'रज्जस्स सरति' (राज्याची आठवण काढतो) असे म्हटले जाते. कारण असे म्हटले आहे की—

Janayitvāna sambandhaṃ, kriyā kāci nivattati;

Suyyamāne kriyāsadde, sambandho jāyate kvacīti.

कोणतीही क्रिया संबंध निर्माण करून निवृत्त होते (थांबते); क्रियावाचक शब्द ऐकू येत असताना, काही ठिकाणी संबंध उत्पन्न होतो.

Paripālayatīti purisamparipālayati, tato pālanādikā upakāra sabhāvā kiriyādvinnampi tesaṃ sambandhinī bhavati, raññā hi kāriyamānā taṃsambandhinīpurisavisayattāvapurisayoginītyubhinnampikiriyāsambhavati, tatoyevatassā ubhayasambandhiniyā kiriyāya sambhaveassedanti buddhiyā hetubhūtassa aññamaññāpekkhasabhāvassa sambandhassa bhāvato kiriyājanitattamassa, aññamaññāpekkhālakkhaṇo… sabbathā nirapekkhatte sambandhābhāvā, sambandhi buddhisabbhavassāti sambandhīsu rājapurisādīsu assedanti evampavattāya buddhiyā sabbhavassa. Paresaṃ viya ‘‘guṇe chaṭṭhī’’ti vacanantarābhāve ubhayatthapi (cettha) chaṭṭhippa- saṅgoti bodhetumāha-‘nanu ce’ccādi, saccanti yathā vuttaṃ codanamabbhupagamma codakampati yathāvuttaṃ sambandharūpaṃ tato-ññatrāpyupasaṃ haritvā [Pg.118] tattha chaṭṭhippasaṅgaṃ codetumāha-‘devadatto’ccādi, atheva miccādināsatīpiaññamaññāpekkhālakkhaṇe sambandhe vacanicchāyevettha kāraṇanti codakādhippāyamatropanetvā tadeva visesato chaṭṭhiyā abhāve samupanetuṃ‘yajjevamihāpi’ccādikamāha, tattha athāti codakādhippāyappakāsanārambhe nipāto, evaṃ vattabbanti evaṃ yadipiccādinā vakkhamānanayena vattabbaṃ, paṭipādetabbatāyātyādinā idandīpeti ‘‘visessaṃ vidheyatāya na parādhīnanti appadhānabhāvato byatiriccate tato-ttaniṭṭhameva, na rūpantarambhajati‘purisasse’ti, visesanantu rājādikaṃ tadaṅgatāyānuvadiyamānamappadhānattā kārakarūpato byatiriccate, tato rūpantaraṃ bhajati ‘rañño’ti, tato byatireka lakkhaṇo sambandho hoti, ekassa sambandhittāsambhavā vatthuto dviṭṭho visesanagatattena patīyate tato chaṭṭhī visesanamevānudhāvati patītivisaye saddappavattī’’ti, yo hi vikappanaṃ visayo so saddānanti, atoyeva sambandho niyamena visesanabhedamanuvidadhāti… vatthuto dviṭṭhassāpi taggatattena patītiyā yathā bhātūnaṃ dhananti, nāvassambhātūnaṃ dhananticceva bhavati, tathā satyapi visessa bhede visesanagatameva bhedamanu(vidadhā)ti ‘devadattassa assā’ti, tadetaṃ sabbaṃ visesanagatattena sambandhapatītito-vakappīyate, visessagatattenāpi tappatītiyaṃ niyamena taggatabhedānuvidhānaṃ siyā visesanagatabhedānuvidhānamiva, dviṭṭhattantu vatthuto na virujjhate, vattupaṭibaddhameva ca dviṭṭhattaṃ manasikatvā taṃvādīhi dviṭṭho sambandhobhidhīyate, atoyevāyaṃ byatirekavibhatti (yāgamyate)… byatiriccamānavisesanabhūtasambandhigatabyatirekalakkhaṇasambandhābhi- dhānappavattitoti, nīlādivisesanantu paratthattenāppadhānampi na kārakabhāvato byatiriccati… nīlādisaddenuppalādidabbābhidhānato, yathā ‘nīlamuppalampassa, nīlenuppalena ṭhitaṃ, nīlassuppalassa gandho’ti, yadā tu na visessapavatti tadā byatiriccateva ‘nīlassa guṇassa uppalannissayo’ti kārakabhāvalakkhaṇā padhānabhāvā byatiriccate eva nīlādi, tato visesanamevānekappakāratāyāva tiṭṭhate, tato vise- sanaṃ [Pg.119] kiñcideva kārakarūpato padhānabhāvā byatiriccateti visesana mattenāpi sesaṃ sabbaṃ tathā siyāti nāsaṅkanīyanti.

'परिपालयति' (रक्षण करतो) म्हणजे माणसाचे रक्षण करतो. त्यामुळे रक्षण करणे इत्यादी उपकारक स्वभावाची क्रिया त्या दोघांशीही संबंधित असते. राजाकडून केली जाणारी ती क्रिया त्याच्याशी संबंधित असते आणि माणसाच्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे माणसाशी जोडलेली असते, अशा प्रकारे दोघांमध्येही क्रिया संभवते. म्हणूनच, त्या दोन्हीशी संबंधित असलेल्या क्रियेच्या संभवामुळे 'याचे हे' अशा बुद्धीला कारणीभूत असलेल्या आणि परस्परांच्या अपेक्षेवर आधारित स्वभावाचा संबंध असल्यामुळे, तो क्रियेपासून उत्पन्न झालेला आहे. परस्परांच्या अपेक्षेचे लक्षण असलेला... कारण सर्वथा निरपेक्षता असल्यास संबंधाचा अभाव असतो. संबंधाची बुद्धी अस्तित्वात असल्यामुळे, म्हणजे राजा आणि माणूस इत्यादी संबंधितांमध्ये 'याचे हे' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या बुद्धीचे अस्तित्व असल्यामुळे. इतरांप्रमाणे "गुणामध्ये षष्ठी होते" या दुसऱ्या नियमाच्या अभावामुळे दोन्ही ठिकाणी (येथे) षष्ठी विभक्तीचा प्रसंग येईल हे समजवण्यासाठी 'ननु च' (पण काय) इत्यादी म्हटले आहे. 'सत्यं' (हे सत्य आहे) असे म्हणून पूर्वपक्षाचे आक्षेप स्वीकारून, आक्षेप घेणाऱ्याच्या प्रतिपादनानुसार संबंधाचे रूप इतर ठिकाणीही लागू करून, तेथे षष्ठी विभक्तीचा प्रसंग दाखवण्यासाठी 'देवदत्तो' इत्यादी म्हटले आहे. 'अथ एव' इत्यादीद्वारे परस्परांच्या अपेक्षेचे लक्षण असलेला संबंध असूनही, बोलण्याची इच्छा (विवक्षा) हेच येथे कारण आहे, हा आक्षेपकाचा अभिप्राय दूर करून, षष्ठी विभक्तीच्या अभावाचे विशेष कारण स्पष्ट करण्यासाठी 'यज्जेवमिहापि' (जर येथेही असे असेल तर) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अथ' हा आक्षेपकाचा अभिप्राय प्रकट करण्याच्या सुरुवातीचा निपात आहे. 'एवं वक्तब्बं' (असे म्हटले पाहिजे) म्हणजे 'यदि' (जर) इत्यादीद्वारे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने म्हटले पाहिजे. 'प्रतिपादन करण्याच्या योग्यतेमुळे' इत्यादीद्वारे हे दर्शवितात की "विशेष्य हे विधेयत्वामुळे दुसऱ्याच्या अधीन नसते, म्हणून ते अप्रधान भावापेक्षा वेगळे असते, त्यामुळे ते स्वतःमध्येच प्रतिष्ठित असते, ते 'पुरिसस्स' (माणसाचे) यासारखे दुसरे रूप धारण करत नाही. परंतु राजा इत्यादी विशेषण हे त्याचे अंग म्हणून अनुवादित केले जात असल्यामुळे, अप्रधान असल्यामुळे कारक रूपापेक्षा वेगळे असते, म्हणून ते 'राज्ञो' (राजाचे) असे दुसरे रूप धारण करते. त्यामुळे भेद दर्शविणारा संबंध होतो. एकाच वस्तूमध्ये संबंधित असणे असंभव असल्यामुळे, वस्तूच्या दृष्टीने दोन ठिकाणी असलेला संबंध विशेषणामध्ये राहून प्रतीत होतो, म्हणून षष्ठी विभक्ती प्रतीतीच्या विषयात विशेषणाचाच पाठलाग करते, कारण शब्दांची प्रवृत्ती ही विकल्पाचा विषय असते." म्हणूनच संबंध नियमाने विशेषणाच्या भेदाचे अनुकरण करतो... वस्तूच्या दृष्टीने दोन ठिकाणी असलेला संबंध त्यामध्ये राहून प्रतीत होत असल्यामुळे, जसे की 'भातूनं धनं' (भावांचे धन) येथे 'भावांचे धन' असेच होते. तसेच विशेष्य भिन्न असले तरी विशेषणामध्ये असलेलाच भेद अनुसरला जातो, जसे की 'devadattassa assā' (देवदत्ताचा घोडा). हे सर्व विशेषणामध्ये राहून संबंधाची प्रतीती होत असल्यामुळे कल्पिले जाते. विशेष्यामध्ये राहून त्याची प्रतीती होत असतानाही, विशेषणातील भेदाच्या अनुकरणाप्रमाणे नियमाने त्यातील भेदाचे अनुकरण होईल. परंतु वस्तूच्या दृष्टीने दोन ठिकाणी असणे विरुद्ध नाही. वस्तूशी बद्ध असलेले दोन ठिकाणी असणे मनात ठेवूनच, त्या सिद्धांताचे प्रतिपादन करणाऱ्यांनी 'संबंध दोन ठिकाणी राहणारा आहे' असे म्हटले आहे. म्हणूनच याला व्यतिरेक विभक्ती (जी समजली जाते) म्हटले जाते... कारण ती वेगळी केली जाणारी विशेषण रूप संबंधित वस्तूमध्ये राहणाऱ्या भेद-लक्षण संबंधाचे प्रतिपादन करण्यासाठी प्रवृत्त होते. परंतु निळा इत्यादी विशेषण दुसऱ्याच्या अर्थासाठी असल्यामुळे अप्रधान असले तरी कारक भावापेक्षा वेगळे होत नाही... कारण 'निळा' इत्यादी शब्दांनी कमळ इत्यादी द्रव्याचेच प्रतिपादन केले जाते, जसे की 'नीलमुप्पलं पस्स' (निळे कमळ पहा), 'नीलेन उप्पलेन ठितं' (निळ्या कमळाने राहिलेले), 'नीलस्स उप्पलस्स गन्धो' (निळ्या कमळाचा सुगंध). परंतु जेव्हा विशेष्याची प्रवृत्ती नसते, तेव्हा ते वेगळे होतेच, जसे की 'नीलस्स गुणस्स उप्पलन्निस्सयो' (निळ्या गुणाचा कमळावर आश्रय आहे). येथे कारक भाव लक्षण असलेल्या प्रधान भावापेक्षा निळा इत्यादी गुण वेगळा होतोच. त्यामुळे विशेषणच अनेक प्रकारांनी राहते. म्हणूनच, काही विशेषण कारक रूपातील प्रधान भावापेक्षा वेगळे होते, यावरून केवळ विशेषण असल्यामुळे इतर सर्वही तसेच होईल अशी शंका घेऊ नये.

Dvepīti rājapurisā dvepi, tatiye gehasaṅkhāte sambandhinī. Sahayuttampaṭicca evanti iminā purisassa appadhānattameva dīpeti, abhimatāti pāṇiniyānaṃ suttantarena abhimatā, yato chaṭṭhīya-mattano mate sambandhanissayā, tenāha- ‘sambandhamevi’ccādi, sambandho cettha mātu saraṇānamavaṭṭhānādikiriyānimittoti keci, aññe tu saraṇassa kiriyārūpattā kiriyantaramantareneva dabbena sambandhopapattimāhuyathā dvinnaṃ jatukato saṃsileso, jatuno tu kaṭṭhenāttanāyeva, na jatvantarakato saṃsilesoti. Paresaṃ tatiyatthe dutiyatthe ca kitakappayoge ññatrāpi (pañcamyatthe) sattamyatthe ca (‘‘chaṭṭhī cā’’) ti (2-6-20) dutiyā pañcamīnañcā’’ti (2-6-29) ca suttantarehi chaṭṭhītimatā, tassāpi vatticchātova sādhitabhāvaṃ dassetumāha-yathācetthātiādi, etthāpyādo udāharaṇadvaye suttantaramantarena sampadānattābhāvā sambandhavacanicchāyameva paresampi chaṭṭhī, tenāha-‘etthā’tiādi, bahulantīmassa atthaṃ dasseti ‘yathā dassana’nti, avisaṃvādakālokassatyādikaṃ kamme udāharaṇaṃ, pañcamyatthe pana vatticchātova sabbe tasanti daṇḍassātyādīni udāharaṇāni veditabbāni.

दोन्हीही म्हणजे दोन्ही राजपुरुष, तिसऱ्या घराच्या संदर्भात संबंधित आहेत. 'सहयुक्तम्' च्या संदर्भाने 'एवम्' याद्वारे पुरुषाचे अप्रधानत्वच दर्शविले जाते. 'अभिमता' म्हणजे पाणिनीयांच्या मते दुसऱ्या सूत्राने संमत असलेले, कारण त्यांच्या स्वतःच्या मते षष्ठी ही संबंधावर आधारित असते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'संबंधमेव' इत्यादी. येथे संबंध म्हणजे आईच्या स्मरणाचे किंवा राहण्याचे क्रियानिमित्त आहे असे काही जण म्हणतात. इतर काही जण म्हणतात की, स्मरणाचे क्रियारूप असल्यामुळे दुसऱ्या क्रियेशिवायच द्रव्याशी संबंध सिद्ध होतो, जसे की दोन लाखांचा (लाखेचा) संयोग, परंतु लाकडाशी लाखेचा स्वतःचाच संयोग होतो, दुसऱ्या लाखेमुळे झालेला संयोग नाही. इतरांच्या मते तृतीया आणि द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात, कृदंत प्रयोगात आणि इतरत्रही (पंचमीच्या अर्थात) आणि सप्तमीच्या अर्थात 'षष्ठी च' (२-६-२०) आणि 'द्वितीया पंचमीनांच' (२-६-२९) या इतर सूत्रांनी षष्ठी मानली गेली आहे. तिचीही वक्त्याच्या इच्छेनुसारच सिद्धता दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'यथा चेत्थ' इत्यादी. येथेही सुरुवातीच्या दोन उदाहरणांमध्ये इतर सूत्रांशिवाय संप्रदानत्वाचा अभाव असल्यामुळे संबंध सांगण्याच्या इच्छेनेच इतरांच्या मतेही षष्ठी होते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'etthā' (एत्थ) इत्यादी. 'बहुलं' या शब्दाचा अर्थ 'यथा दर्शनम्' असा दाखवला आहे. 'अविसंवादकालोकस्स' इत्यादी कर्माचे उदाहरण आहे. पंचमीच्या अर्थात वक्त्याच्या इच्छेनुसारच 'सब्बे तसन्ति दण्डस्स' इत्यादी उदाहरणे जाणावीत.

40. Tulya

४०. तुल्य

Anabhimatāti ‘tulyatthehyatulopamāhi tatiyāññatarissa’nti (2-3-72) suttena tulopamāhi aññehi tulyatthehi yoge tatiyāya vidhīyamānattā pāṇiniyānaṃ anabhimatā, yasmā sadisā bhāvā tesaṃ nopamāti ‘ajjunassa tulā natthī’tyādikamuccate, tasmā evaṃ yathāvuttanayenāti tadevantīmassa attho veditabbo, tadevanti vā nipātasamudāyo yathāvuttanidassanattho, tulyesūti sadisesu, tathāvuttāti ajjunassatulānatthītyādinā tena pakārena vuttā.

'अनभिमता' म्हणजे 'तुल्यार्थैर्हतुलोपमाभिस्तृतीयान्तरस्याम्' (२-३-७२) या सूत्राने तुला आणि उपमा यांच्याशिवाय इतर तुल्यार्थक शब्दांच्या योगे तृतीया विहित केली असल्यामुळे पाणिनीयांना ती अनभिमत (अमान्य) आहे. कारण त्यांच्या मते सदृश भाव ही उपमा नाही, म्हणूनच 'अज्जुनाशी तुलना नाही' (अज्जुनस्स तुला नत्थि) इत्यादी म्हटले जाते. म्हणून अशा प्रकारे पूर्वोक्त पद्धतीने 'तदेव' याचा अर्थ समजून घ्यावा. किंवा 'तदेव' हा निपातसमूह पूर्वोक्त उदाहरणाच्या अर्थात आहे. 'तुल्येषु' म्हणजे सदृशांमध्ये. 'तथावृत्ता' म्हणजे 'अज्जुनाशी तुलना नाही' इत्यादी प्रकारे सांगितलेली.

41. Ato

४१. अतो

Sutte [Pg.120] ‘ato’ti vuttaṃ ‘akārantato’ti kathaṃ vuttīti āha ‘ato’tiādi, ādesā hontīti seso, yakārānaṃyeva siyuṃ… āeādesānamekavaṇṇattā, lope kateti okārassa lope kate, tanneti yathāvuttaṃ dhacādyappaṭikkhipati, paṭikkhepe kāraṇamāha-‘paralopassā’tiādi, kāraṇantaraṃ vattumārabhate ‘kiñcā’tiādi, niccamparalopova siyā, na pubbalopopi āgamappayogānukūlyenātipi sakkā vattunti āha-‘nacā’tiādi, niccamparalopoyevāti na ca sakkā mantunti sambandho, evaṃ santetyādinā tattha virodhamāha, atosambhavāti ādesākārato sambhavā, jhissākāravidhānaṃ ‘‘yosu jhissa pume’’ti (2-93) etadevapayojanantiādinā vuttappayojanābhāve kāraṇamāha-‘aniṭṭhattā’ti, anabhimatattāti attho, payojanābhāvānabhimatattameva dassesumāha-‘etadatthamevā’tiādi, imassāti ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’tī massa suttassa, jhismātvevāti ‘jhismā’ iti etādisaṃ suttameva, jhismā yonaṃ ṭāṭetivāti ‘‘jhismā yonaṃ ṭāṭe’’ti suttaṃ vā, atoti ‘ato’ iti suttaṃ, tādisassapayogassāti aggā, agge iti payogassa.

सूत्रात 'अतो' असे म्हटले आहे, तर वृत्तीत 'अकारान्ततो' (अकारान्तापासून) असे कसे म्हटले आहे? यावर म्हणतात - 'अतो' इत्यादी. 'आदेश होतात' हे शेष (उर्वरित) आहे. यकारांचेच व्हावेत... 'आ' आणि 'ए' या आदेशांच्या एकवर्णत्वामुळे. 'लोपे कते' म्हणजे ओकाराचा लोप केल्यावर. 'तन्ने' म्हणजे पूर्वोक्त पद्धतीने 'ध' इत्यादींचा निषेध करतो. निषेधाचे कारण सांगताना म्हणतात - 'परलोपस्य' इत्यादी. दुसरे कारण सांगण्यास सुरुवात करतात - 'किंच' इत्यादी. नेहमी परलोपच व्हावा, पूर्वलोपही नाही, आगम प्रयोगाच्या अनुकूलतेने असेही म्हणता येणे शक्य आहे, म्हणून म्हणतात - 'न च' इत्यादी. 'नेहमी परलोपच व्हावा' असे मानणे शक्य नाही, असा संबंध आहे. 'एवं सति' इत्यादींद्वारे तेथे विरोध दर्शवला आहे. 'अतोसंभवा' म्हणजे आदेशाच्या अकारातून संभवत असल्यामुळे. 'झि' च्या अकाराचे विधान 'योसु झिस्स पुमे' (२-९३) हेच प्रयोजन आहे इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या प्रयोजनाच्या अभावाचे कारण सांगताना म्हणतात - 'अनिष्टत्वामुळे', म्हणजेच अनभिमत असल्यामुळे असा अर्थ आहे. प्रयोजनाचा अभाव आणि अनभिमतत्व दाखवण्यासाठी म्हणतात - 'एतदर्थमेव' इत्यादी. 'इमस्स' म्हणजे 'अतो योनां टाटे' या सूत्राचे. 'झिस्मा' एवढेच म्हणजे 'झिस्मा' असे सूत्रच. 'झिस्मा योनां टाटे' म्हणजे 'झिस्मा योनां टाटे' हे सूत्र किंवा 'अतो' म्हणजे 'अतो' हे सूत्र. 'तादृश प्रयोगाचा' म्हणजे 'अग्गा', 'अग्गे' या प्रयोगाचा.

42. Nīnaṃ

४२. नीनं

Yasmā ekameva rūpamudāhaṭaṃ, tasmā rūpārūpāni rūperūpānīti bhedo veditabbo, tena hi bahuvacane paṭhamādutiyāsu ‘aṭṭhīnī’ti ekameva rūpamudāhaṭanti dasseti.

ज्या अर्थी एकच रूप उदाहरणादाखल दिले आहे, त्या अर्थी 'रूपाणि-रूपाणि', 'रूपे-रूपे' असा भेद समजून घ्यावा. म्हणूनच बहुवचनात प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीमध्ये 'अट्ठीनि' (हाडे) असे एकच रूप उदाहरणादाखल दिले आहे, असे दर्शवितात.

44. Sassāya

४४. सस्साय

Suñiti ñakāro kimatthoti āha-‘ñakāro’tiādi, asati hi ñakāre‘ñānubandho’ti ñakārena visesanena sukāro na visesī yeyya satiyeva tasmiṃ tena so visesīyeyya, tasmā ‘‘ñakānubandhādyantā’’ti sutte ‘ñakānubandhā’ti visesanaṃ [Pg.121] visesanabhāvo attho payojanaṃ yassa so visesanattho, bahulaṃ vacanenānabhimatamanavasesaṃ vavatthāpīyatīti vuttiyaṃ ‘‘bhiyyo’’tyādikamupadiṭṭhanti dassetumupakkamate ‘sāmaññenā’tiādinā, chaṭṭhī bhavatīti (se)so, nanuca atthasaddenāññapadatthasamāse kathaṃ catutthyattho-vasīyatīti vuccate, catutthīekavacane attattha’nti ettha saddhammasavanādikamattanimittanti yo-ttho, so cattho-ñña padatthepi, tassā-ññapadatthabhūtassāpi attā attho payojanambhavati nimittabhāvenāti nātthabhedoti ta eta imavajjitānaṃ sabbādīnanti ta etaimasaddehi eva vajjitānamaññesaṃ sabbādīnaṃ, paṭisiddhesupi kassaci ādeso dissatīti dassetumāha‘tasaddassa cā’ti.

'सुञ्' मधील ञकार कशासाठी आहे? यावर म्हणतात - 'ञकारो' इत्यादी. ञकार नसता तर 'ञानुबंध' या ञकारयुक्त विशेषणाने 'सु' कार विशेषित करता आला नसता, तो असल्यावरच त्याने तो विशेषित केला जाऊ शकतो. म्हणून 'ञकानुबंधाद्यन्ता' या सूत्रात 'ञकानुबंधा' हे विशेषण आहे, विशेषणभाव हाच अर्थ (प्रयोजन) ज्याचा आहे तो 'विशेषणार्थ' होय. 'बहुलं' या शब्दाने अनभिमत आणि उर्वरित नसलेले प्रस्थापित केले जाते, म्हणून वृत्तीमध्ये 'भिय्यो' इत्यादी उपदेश केला आहे हे दाखवण्यासाठी 'सामञ्ञेन' इत्यादीने सुरुवात करतात. 'षष्ठी होते' हा शेष आहे. पण 'अत्थ' शब्दाने अन्यपदार्थ समासात चतुर्थीचा अर्थ कसा निश्चित होतो? यावर सांगितले जाते - चतुर्थी एकवचनात 'अत्तत्थं' येथे सद्धर्मश्रवण इत्यादी स्वतःचे निमित्त आहे असा जो अर्थ आहे, तोच अर्थ अन्यपदार्थातही आहे. त्या अन्यपदार्थ झालेल्याचाही स्वतःचा अर्थ (प्रयोजन) निमित्तभावाने होतो, म्हणून अर्थामध्ये भेद नाही. 'त एत इमवज्जितानं सब्बादीनं' म्हणजे 'त', 'एत', 'इम' या शब्दांशिवाय इतर सर्व 'सब्बादिक' (सर्वनाम) शब्दांचे. निषेध केला असतानाही काहींचा आदेश दिसून येतो, हे दाखवण्यासाठी म्हणतात - 'तसद्दस्स च' (आणि त-शब्दाचा) इत्यादी.

45. Ghapa

४५. घप

Itthiyā vadhuyāti pasaññānamī ūnamudāharaṇāni.

'इत्थिया', 'वधुया' ही 'प' संज्ञा असलेल्या 'ई' आणि 'ऊ' कारांची उदाहरणे आहेत.

46. Ssāvā

४६. स्सावा

Ghapasaññehīti idaṃ tetimāmūhi tīmassa aññapadatthasamāsena vā visesanaṃ daṭṭhabbaṃ, vuttiyaṃ katanti ādikaṃ kattādippakāsanatthaṃ kataṃ, tāyāti sabbattha vikappodāharaṇaṃ.

'घपसंज्ञेहि' हे 'ते', 'इमा', 'अमु' या शब्दांच्या अन्यपदार्थ समासाने किंवा विशेषणाने समजून घ्यावे. वृत्तीमध्ये 'कतं' इत्यादी कर्ता इत्यादींच्या प्रकाशनासाठी केले आहे. 'ताय' हे सर्वत्र विकल्पाचे उदाहरण आहे.

47. Namhi

४७. नम्हि

‘‘Āgamā tagguṇībhūtā taggahaṇena gayhantī’’ti paribhāsā vacanametaṃ tattha tagguṇībhūtāti tasmiṃ āgamimhi guṇībhūtā, avayavavasena pacchā bhavanto amukhyabhūtā, taggahaṇenāti āgamiggahaṇena taggahaṇena gahaṇatoti āgamibhūtassa naṃ iccassa gahaṇena gahaṇato, ‘namhi vibhattimhi’ti tu vattabbaṃ, vipallāso vā ettha daṭṭhabbo.

'आगमा तद्गुणीभूता तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते' (आगम हे ज्याला जोडले जातात त्याचेच अंग बनतात आणि मूळ शब्दाच्या ग्रहणाने त्यांचेही ग्रहण होते) हे परिभाषा वचन आहे. तेथे 'तद्गुणीभूता' म्हणजे त्या आगमीमध्ये (ज्याला आगम होतो त्यात) गुणीभूत झालेले, अवयव रूपाने नंतर होणारे अमूख्य झालेले. 'तद्ग्रहणेन' म्हणजे आगमाच्या ग्रहणाने, तद्ग्रहणाने ग्रहण केल्यामुळे, आगमी असलेल्या 'नं' याच्या ग्रहणाने ग्रहण केल्यामुळे. परंतु 'नम्हि विभत्तिम्हि' (नम् विभक्ती असताना) असे म्हटले पाहिजे, किंवा येथे विपर्यास (क्रमव्यत्यय) समजून घ्यावा.

(49) Ikārassevavātiādinā vuttameva vivarati tissa iccādinā, tassa tissa, niddiṭṭhattāti tissa niddiṭṭhattā, ‘‘namhi ticatunnamitthiyaṃ tissa catassā’’ti (2-20) tissādeso ‘‘namhi nuka dvādīnaṃ sattarasanna’’nti (2-47) nuka, tissannaṃ.

(४९) 'इकारस्यैव' (इकाराचाच) इत्यादींद्वारे सांगितलेल्याचाच 'तिस्स' इत्यादींद्वारे विस्तार करतात. 'तस्स' चे 'तिस्स' होते, कारण 'तिस्स' चा निर्देश केला आहे. 'नम्हि तिचतुन्नमित्थियं तिस्स चतस्सा' (२-२०) या सूत्राने 'तिस्स' आदेश होतो आणि 'नम्हि नुक द्वादीनं सत्तरसन्नं' (२-४७) या सूत्राने 'नुक' आगम होऊन 'तिस्सन्नं' असे रूप बनते.

51. Suña

५१. सुञ

Vibhattisutteti [Pg.122] ‘‘dvedvekānekesvi’’(2-1) ccādisutte, ssananti bahuvacanena sahitamekavacanamāha, suttamidanti ‘‘suñsassā’’ti idaṃ suttaṃ, sutte pana satīti ‘‘suña sassā’’ti sutte sati.

विभक्ती सूत्रात म्हणजे 'द्वेद्वेकानेकेसु' (२-१) इत्यादी सूत्रात, 'स्सनं' या बहुवचनासह एकवचन सांगितले आहे. 'सुत्तमिदं' म्हणजे 'सुञ् सस्सा' हे सूत्र. 'सुत्ते पन सति' म्हणजे 'सुञ् सस्सा' हे सूत्र अस्तित्वात असताना.

55. Ratyā

५५. रत्या

Ratti ca ādi ca ratyādayo, tehi.

'रत्ति' (रात्र) आणि आदि म्हणजे 'रत्यादयो' (रात्री इत्यादी), त्यांच्याद्वारे.

56. Suhi

५६. सुहि

Anukaraṇavasenāti anusadisaṃ karaṇaṃ vacanamanukaraṇaṃ.

'अनुकरणवशेन' म्हणजे अनुकरण करून बोलणे, सदृश उच्चार करणे.

57. Ltu

५७. ल्तु

Tenāti yato ltuiti visesanattena vattumicchitassa paccayassa gahaṇaṃ, tenāti attho, paccayassa gahaṇā tadādigahaṇaṃ labbhate… ‘‘paccayaggahaṇe yato so vihito, tadādino gahaṇa’’nti ñāyā, visesanattena vattumicchitattā tadantaggahaṇaṃ… ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti (1-13) vacanatoti manasi nidhāyāha- ‘yato’iccādi, so kriyattho ādi yassa so tadādi, so paccayo-nto yassa samudāyassa so tadanto, tādisassa tadā ditadantasamudāyavisesa(ssa) gahaṇaṃ, na tu tadantamattassetyattho, nanu ca ‘ltvī’ti visesanattena vattumicchite bhavatu ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti tadantassa gahaṇaṃ, paccayaggahaṇena pana tadādino gahaṇaṃ kathaṃ siyā vacanābhāvātyāha-‘tadavinābhāvittā’ti, yato vihito, tena vinā na bhavati sīlenāti tadavinābhāvī, tassa bhāvo tasmā. ‘‘Paccayaggahaṇe yato so vihito tadādino gahaṇa’’nti ñāyassa yattha paccayaggahaṇaṃ tattha sādhāraṇattā ‘tadādino’ti vuttaṃ, tadādisamudāyassa gahaṇe panettha viseso na dissati… adhikattāti ādīsu visesadassanāsambhavā, ‘tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te’’ tyatra (5-4) tu dissati viseso, vakkhatihi tattha ‘‘tuṃtāyetave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāya’’nti (5-61) tuṃpaccayaṃ vakkhati’’ccādi.

'तेन' (त्याच्याद्वारे) या शब्दाने 'यतो ल्तुइ' (ज्यापासून 'ल्तुइ' प्रत्यय होतो) यामध्ये विशेषण म्हणून सांगण्याची इच्छा असलेल्या प्रत्ययाचे ग्रहण होते, असा 'तेन' चा अर्थ आहे. प्रत्ययाच्या ग्रहणाने 'तदादि' (त्याच्यापासून सुरू होणारे) चे ग्रहण प्राप्त होते... "प्रत्ययग्रहणे यतो सो विहितो, तदादिनो गहणं" (प्रत्ययाच्या ग्रहणात ज्याच्यापासून तो विहित केला आहे, त्याच्यापासून सुरू होणाऱ्याचे ग्रहण होते) या न्यायाने, आणि विशेषण म्हणून सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे 'तदन्त' (त्याच्या शेवटी असणारे) चे ग्रहण होते... "विधिब्बिससेमन्तस्सा" (१-१३) या वचनावरून हे मनात ठेवून 'यतो' इत्यादी म्हटले आहे. तो क्रियारूप अर्थ ज्याच्या सुरुवातीला आहे तो 'तदादि' होय. तो प्रत्यय ज्या समुदायाच्या शेवटी आहे तो 'तदन्त' होय. अशा प्रकारच्या तदादि-तदन्त समुदायरूप विशेषाचे ग्रहण होते, केवळ तदन्ताचेच नाही, असा अर्थ आहे. जर 'ल्तुइ' या विशेषणाने सांगण्याची इच्छा असताना "विधिब्बिससेमन्तस्सा" या सूत्राने तदन्ताचे ग्रहण होत असेल, तर प्रत्ययग्रहणाने तदादिचे ग्रहण कसे होईल, कारण तसे सांगणारे वचन नाही? यावर म्हणतात— 'तदविनाभावित्ता' (त्याच्याविना न राहणे). ज्याच्यापासून तो विहित केला आहे, त्याच्याशिवाय तो स्वभावाने राहत नाही म्हणून तो 'तदविनाभावी' होय, त्याचा भाव तो 'तदविनाभावित्व' (त्याच्याविना न असणे). "प्रत्ययग्रहणे यतो सो विहितो तदादिनो गहणं" या न्यायामध्ये जेथे प्रत्ययग्रहण असते तेथे ते साधारण (समान) असल्यामुळे 'तदादिनो' असे म्हटले आहे. येथे तदादि समुदायाच्या ग्रहणात काही विशेष दिसत नाही... 'अधिकत्ता' इत्यादींमध्ये विशेष दाखवणे अशक्य असल्यामुळे, परंतु 'तुंस्मा लोपो चिच्छायं ते' (५-४) येथे विशेष दिसतो. कारण तेथे "तुंतायेतवे भावे भवस्सति क्रियायं तदत्थायं" (५-६१) या सूत्राने 'तुं' प्रत्यय सांगतील, इत्यादी.

58. Ge

५८. गे

Aityevavattabbanti [Pg.123] ‘gea’ityeva vattabbanti vuttaṃ hoti, pakkhe dīghavidhānenevāti iminā akārādese kate pakkhe dīghavidhāneneva, aññatthacaritatthatāyāti ltvantādito aññattha bhopurisā bhopurisaiccādo jātipadatthanissayanena katatthatāya, parisa mattatthatāyāti vuttaṃ hoti, avassaṃ dīghabhāve kāraṇamāha ‘yadicākāro’iccādi, yadica ākāroti padacchedo.

'इति एव वक्तव्यं' (असेच म्हटले पाहिजे) याऐवजी 'गेअ' असेच म्हटले पाहिजे, असे सांगितले आहे. 'पक्षे दीर्घविधानेनेव' (पक्षामध्ये दीर्घ विधानानेच) याद्वारे अकार आदेश झाल्यावर पक्षामध्ये दीर्घ विधानानेच (दीर्घ होतो). 'अन्यथ चरितत्थताय' (इतर ठिकाणी चरितार्थ झाल्यामुळे) म्हणजे 'ल्तु' अन्त इत्यादींपेक्षा इतर ठिकाणी 'भोपुरिसा', 'भोपुरिस' इत्यादींमध्ये जाती आणि पदार्थाच्या आश्रयाने चरितार्थ झाल्यामुळे, 'परिसमत्तत्थताय' (परिसमाप्त अर्थासाठी) असे म्हटले आहे. निश्चितपणे दीर्घ होण्याचे कारण सांगताना 'यदिचाकारो' इत्यादी म्हटले आहे. 'यदि च आकारो' असा याचा पदच्छेद आहे.

60. Ghabrahmā

६०. घब्रह्मा

Ghaitisaññā ghasaññā tāsaṃ, kaññāsaññātiādīsu ghasaññānaṃ bahuttā bahuvacanena niddeso, gharūpassāti ghassāti ghasaddarūpassa, tathā bho brahmāti ettha tathāti iminā brahmātirūpassa niruttiyaṃ niddiṭṭhattāva ettha saṅgahitabhāvaṃ dasseti. Evaṃ vivarantīti tasmā sa sakhato gassa akāraākārā’’tiādinā evaṃ vivaranti, te hi aca āca ica īca ecāti dvande pubbasarānaṃ lopaṃ katvā ettupasilesaniddesaṃ vaṇṇenti, sāmaññavidhānanti ‘brahmakattuisi sakhato’ccevamavisesetvā sāmaññena kathanaṃ, kimatthanti kiṃ attho payojanaṃ yassa taṃ kimatthaṃ. Sāmaññavidhānaṃ kimatthampanevaṃ payojanāsaṅkāyaṃ payojanāsaṅkāvicāraṇaṃ manasi nidhāya ‘āgati gaṇoya’nti vuttattā āha– ‘atthato’ccādi, atthatoti sā matthiyato, anenāti‘āgatigaṇoya’nti iminā vacanena, idaṃ vuttaṃ hoti ‘āgatigaṇoyanti iminā tadākārasaṅkhātajātippadhānagaṇattappakāsanena yadi sambodhane ekārantākārantalābhīnaṃ kattu isi sakha muni bhadantādīnaṃ gahaṇaṃ payojanaṃ na siyā, aññathā anupapajjanaṃ siyāti evamaññathānupapattilakkhaṇasāmatthiyato sāmaññavidhāne payojanamāhe’’ti, soyanti iminā vuttiyaṃ ‘āgati gaṇoya’nti vuttaṃ vacanaṃ nidasseti.

'घ' अशी संज्ञा म्हणजे 'घसंज्ञा', त्यांची. 'कन्यासंज्ञा' इत्यादींमध्ये घसंज्ञा अनेक असल्यामुळे बहुवचनाने निर्देश केला आहे. 'घरूपाचे' म्हणजे 'घ' चे, म्हणजेच 'घ' या शब्दरूपाचे. तसेच 'भो ब्रह्मा' येथे 'तथा' या शब्दाने 'ब्रह्मा' या रूपाचा निरुक्तीमध्ये निर्देश केल्यामुळेच येथे त्याचा संग्रह (समावेश) झाल्याचे दर्शवितात. 'अशा प्रकारे विवरण करतात' म्हणजे 'तस्मा स सखतो गस्स अकारआकारा' इत्यादी सूत्राने असे विवरण करतात. ते 'अ च, आ च, इ च, ई च, ए च' अशा द्वंद्व समासात पूर्व स्वरांचा लोप करून 'ए' च्या उपश्लेष निर्देशाचे वर्णन करतात. 'सामान्यविधान' म्हणजे 'ब्रह्मकत्तुइसि सखतो' अशा प्रकारे विशेष न करता सामान्यपणे सांगणे. 'किमर्थं' म्हणजे ज्याचा काही अर्थ किंवा प्रयोजन आहे ते 'किमर्थं' (कशासाठी). सामान्यविधान कशासाठी आहे, अशा प्रयोजनाच्या शंकेचे आणि विचाराचे मनात चिंतन करून 'आगति गणोयं' (हा आगति गण आहे) असे म्हटल्यामुळे 'अत्थतो' इत्यादी म्हटले आहे. 'अत्थतो' म्हणजे सामर्थ्यावरून. 'अनेन' म्हणजे 'आगति गणोयं' या वचनाने. हे असे म्हटले आहे— 'आगति गणोयं' याद्वारे त्या आकाराने युक्त अशा जातीप्रधान गणाचे प्रकटीकरण केल्याने जर संबोधनात एकारान्त आणि अकारान्त प्राप्त होणाऱ्या 'कत्तु', 'इसि', 'सख', 'मुनि', 'भदन्त' इत्यादींचे ग्रहण प्रयोजन नसेल, तर इतर प्रकारे ते सिद्ध होणार नाही. अशा प्रकारे 'अन्यथानुपपत्ति' (दुसऱ्या मार्गाने सिद्ध न होणे) या लक्षणाच्या सामर्थ्यामुळे सामान्यविधानाचे प्रयोजन सांगितले आहे. 'सोयं' याद्वारे वृत्तीमध्ये 'आगति गणोयं' हे वचन दाखवले आहे.

63. Ghossaṃ

६३. घोस्सं

Ssañca ssāca ssāyoca añca tiñcāti itarītarayoge cattha samāso,ssaṃ ssā ssāyaṃ tiṃsu.

'स्स च, स्सा च, स्सायो च, अं च, तिं च' यामध्ये इतरेतर द्वंद्व समास आहे, 'स्सं, स्सा, स्सायं, तिं' या प्रत्ययांमध्ये.

64. Eka

६४. एक

Ghoca [Pg.124] oca gho ghāntaokārantā, natthi gho yesante agho, tesaṃ, sāmaññavidhānatoti kassaci liṅgassa aparāmāsā sāmaññena vidhānato, nādekavacanesūti nādīsu ekavacanesūti attho, hi hetumhi, yasmā kassaci evaṃ duṭṭhādhippāyo siyā, tasmā dutiyamudāharaṇanti attho, dutiyopi hetumhi, yasmā sabbesaṃ saṅgahaṇatthaṃ, tasmā na ca tathādhippetanti attho, sabbesamekavacanānaṃ saṅgahaṇābhāve suttānaṃ viracanappakāramāha-‘aññathā’tiādi, uparicātyādīsvayamadhippāyo ‘‘suttassa ‘aṃyosvaghona’nti viracitattā sāmaññene-kavacanesvaghassa narassattappatīti tappaṭisedhābhāvā’daṇḍi kula’nti rassattaṃ ‘sismiṃ napuṃsake’ti vidhisuttaṃ vadeyyā’’ti, okārantappaṭisedhanti ‘aghona’nti okārantappaṭisedhaṃ, ādesantaraṃ ‘‘gossā gasihinaṃ sugāvagavā’’tyādinā (2-67) karīyamānaṃ gāvādesādikaṃ, ettha pana napuṃsake ekavacanantaṃ daṇḍi kulanti vakkhamānattā nodāhaṭaṃ, yosu pana ‘‘yolopanisudīgho’’ti (2-88) adīghassāpi dīghavidhānasāmatthiyā paṭhamameva dīghassa rassābhāvekāva kathāti nodāhaṭaṃ, daṇḍīdaṇḍīni icceva tu bhavati, nossavāti pāṭho dissati, ettha vijjamāne ge pare okārantassa vā rassāpajjanadosampasaṅgato nossā’ti pāṭhena bhavitabbaṃ.

'घ च, ओ च' मिळून 'घो' होतो, म्हणजे 'घ'-अन्त आणि ओकारान्त. ज्यांच्या शेवटी 'घ' नाही ते 'अघो', त्यांचे (अघोनां). 'सामान्यविधानतो' म्हणजे कोणत्याही लिंगाचा उल्लेख न करता सामान्यपणे विधान केल्यामुळे. 'नादेकवचनेसु' म्हणजे 'ना' इत्यादी एकवचनांमध्ये, असा अर्थ आहे. 'हि' हा हेतू दर्शवतो. कारण कोणाचा तरी असा वाईट हेतू असू शकतो, म्हणून 'दुसरे उदाहरण' असा अर्थ आहे. दुसरा 'हि' देखील हेतू दर्शवतो, कारण सर्वांचा संग्रह करण्यासाठी आहे, म्हणून 'तसे अभिप्रेत नाही' असा अर्थ आहे. सर्व एकवचनांचा संग्रह न झाल्यास सूत्रांच्या रचनेचा प्रकार सांगतात— 'अन्यथा' इत्यादी. 'उपरि च' इत्यादींमध्ये हा अभिप्राय आहे— "सूत्राची रचना 'अंयोस्वघोनं' अशी केल्यामुळे सामान्यपणे एकवचनांमध्ये 'अघो' ला र्‍हस्वत्व प्राप्त होते, आणि त्याचा निषेध न केल्यामुळे 'दण्डि कुल' असे र्‍हस्वत्व करण्यासाठी 'सिस्मिं नपुंसके' हे विधीसूत्र सांगावे लागेल." 'ओकारान्तप्रतिषेधं' म्हणजे 'अघोनं' या सूत्राने ओकारान्ताचा प्रतिषेध. 'आदेशान्तरं' म्हणजे "गोस्सा गसिहिनं सुगावगवा" इत्यादी सूत्राने (२-६७) केला जाणारा गावादेश इत्यादी. येथे नपुंसकलिंगात एकवचनान्त 'दण्डि कुल' असे पुढे सांगणार असल्यामुळे त्याचे उदाहरण दिले नाही. 'यो' प्रत्ययांमध्ये "योलोपनिसुदीघो" (२-८८) या सूत्राने अदीर्घालाही दीर्घ विधानाच्या सामर्थ्यामुळे आधीच दीर्घाला र्‍हस्वत्वाचा अभाव असल्यामुळे तीच गोष्ट आहे, म्हणून उदाहरण दिले नाही. 'दण्डी, दण्डीनि' असेच होते. 'नोस्सवा' असा पाठ दिसतो, येथे 'गे' पर असताना ओकारान्ताला र्‍हस्व होण्याच्या दोषाचा प्रसंग येत असल्यामुळे 'नोस्सा' असा पाठ असावा.

67. Gossā

६७. गोस्सा

Gāvena gavenāti karaṇepi samānaṃ, gāvassa gavassāti chaṭṭhiyāpi.

'गावेन, गवेन' असे तृतीया विभक्तीत (करण कारकात) देखील समान रूपे होतात, आणि 'गावस्स, गवस्स' असे षष्ठी विभक्तीत देखील होतात.

69. Gavaṃ

६९. गवं

Senāti sutattā seiti vuttiyaṃ nimittaṃ parikappitaṃ.

'सेना' असे ऐकल्यामुळे (सूत्रात असल्यामुळे) वृत्तीमध्ये 'से' हे निमित्त कल्पिले आहे.

72. Gāvu

७२. गावु

Saddantarattena koci dosoti sambandho, ādisitabbā ādesā kātabbā.

'शब्दान्तरत्वामुळे काही दोष आहे' असा संबंध आहे. 'आदिसितब्बा' म्हणजे आदेश केले पाहिजेत.

73. Yaṃ

७३. यं

Pena [Pg.125] pasaññāya yuttā īpī, paca so īcāti vāpī abhedaggahaṇena, aññassāti ikāra ukāraūkārassa.

'पेन' म्हणजे 'प' संज्ञेने युक्त असलेले 'ई' आणि 'पी'. 'प च सो ई च' किंवा अभेद ग्रहणाने 'वापी' देखील. 'अन्यस्स' म्हणजे इकार, उकार आणि ऊकाराचे.

77. Smi

७७. स्मि

Loke devadatto dattoti ekadesena samudāyavohāra dassanato sminotīmassa smiṃ vacanassātyayamattho dassitotyāha-‘smiti iminā’tiādi.

जगात 'देवदत्त' याला 'दत्त' असे एका अंशाने (एकदेशाने) संपूर्ण समुदायाचा व्यवहार दिसत असल्यामुळे, 'स्मि' या शब्दाने 'स्मिं' या वचनाचा हा अर्थ दर्शविला आहे, म्हणून 'स्मिति इमिना' (स्मि याद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे.

81. Jhalā

८१. झला

Brahmādīsu ‘ito kvaci sassa ṭānubandho’ti pāṭhāti sambandho, brahmādīsūti ‘‘ghabrahmādite’’ti (2-60) sutte vuttabrahmādīsu, pāṭhāti ‘ito’tyādino gaṇasuttassa pāṭhā, ṭānubandhoti iminā (eṭādesaṃ) niddisati.

'ब्रह्मा' इत्यादी शब्दांमध्ये 'इतो क्वचि सस्स ठानुबन्धो' असा पाठ आहे, असा संबंध आहे. 'ब्रह्मादीसु' म्हणजे "घब्रह्मादिते" (२-६०) या सूत्रात सांगितलेल्या ब्रह्मा इत्यादी शब्दांमध्ये. 'पाठा' म्हणजे 'इतो' इत्यादी गणसूत्राच्या पाठावरून. 'ठानुबन्धो' याद्वारे 'ए' (एटादेश) चा निर्देश केला आहे.

85. Kū

८५. कू

So anto yassa so tadanto samudāyo, tassa, ‘‘cānukaḍḍhitaṃ nottaratrānuvattatī’’ti viññūvacanaṃ, viduno vidūti kūpaccayantassa udāharaṇaṃ, viññuno viññūti ‘‘vito ñāto’’ti (5-39) sabbaññuno sabbaññūti ‘‘kammā’’ti (5-40).

ज्याचा तो अंत आहे तो 'तदन्त' (त्या अंताने युक्त असलेला) समुदाय आहे, त्याचा, 'च-कारानुकृष्ट (च ने ओढलेले) पुढे अनुवृत्त होत नाही' हे विद्वानांचे वचन आहे. 'विदु' चे 'विदू' हे 'कू' प्रत्ययान्त शब्दाचे उदाहरण आहे; 'विञ्ञु' चे 'विञ्ञू' हे 'वितो ञातो' (५-३९) या सूत्राने आणि 'सब्बञ्ञु' चे 'सब्बञ्ञू' हे 'कम्मा' (५-४०) या सूत्राने होते.

86. Lo

८६. लो

Lopotveva siddhattāti vomuttapakkhe lopotīmināva siddhattā.

'लोप' असेच सिद्ध होत असल्यामुळे, पर्यायी पक्षात (विमुक्त पक्षात) 'लोपो' यानेच सिद्ध होत असल्यामुळे.

87. Nano

८७. ननो

Amuyāti itthiyaṃ yādeso, nanotīmassidaṃ paccudāharaṇaṃ.

'अमुया' हे स्त्रीलिंगात 'या' आदेशाचे रूप आहे, हे 'ननो' याचे प्रत्युदाहरण आहे.

88. Yolo

८८. योलो

Paṭhamādutiyāyonamekato udāharaṇāni aṭṭhī aṭṭhīniti, tānica yolopanilātisseva dassitāni, tathāyevāññānipi ñāyantīti.

प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीच्या 'यो' प्रत्ययाची एकत्रित उदाहरणे 'अट्ठी', 'अट्ठीनि' अशी आहेत, आणि ती 'योलोप...' याच सूत्राने दर्शविली आहेत; त्याचप्रमाणे इतरही समजली पाहिजेत.

92. Ntassa

९२. न्तस्स

Ṭamuttapakkhoti [Pg.126] asantaṃ kubbantassāti ṭādesena muttapakkho,ntussacevanti pasiddhattāva ṭādesamuttapakkhaṃ upameti, ‘‘sañjātaṃ tārakāditvito’’ti (5-45) ito andhitā.

'ट' हा मुक्तपक्ष (पर्यायी पक्ष) आहे म्हणजे 'असन्तं कुब्बन्तस्स' (नसलेले करत असलेल्याचे) यामध्ये 'ट' आदेशाने मुक्तपक्ष होतो. 'न्तुस्स' चे प्रसिद्ध असल्यामुळेच 'ट' आदेशाच्या मुक्तपक्षाशी तुलना करतो, 'सञ्जातं तारकादित्वितो' (५-४५) येथून हे अनुवृत्त होते.

93. Yosu

९३. योसु

Ṭādeso-tippasajjatīti kasmā vuttaṃ nanu tadantassa samudāyassa patte ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti (1-17) antasseva hoti, tathāsati nevātippasaṅgo, tasmā kasmātippasajjatīti vuttanti, saccaṃ, tathāpi ‘jhissā’ti vattuṃ sakkuṇeyyatte issāti vuttatta sāmatthiyato tadantassa ṭādeso-tippasajjatīti tathā vuttanti, nanu ‘jhissā’ti vuttepi sovātippasaṅgo tadavatthoyevāti saccaṃ, tathāpi yadi samudāyassa ṭādeso-bhimato siyā ‘tathā sati kiṃ jhaggahaṇena issatveva vadeyyāti nātippasajjatīti, jhaggahaṇe nāmante ikārasseva jhasaññattāti idaṃ pana visesanattena vattu manicchite yujjati.

'ट-आदेशाचा अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) होतो' असे का म्हटले आहे? कारण, त्या अंताने युक्त असलेल्या समुदायाला प्राप्त झाल्यावर 'छट्ठियन्तस्स' (१-१७) या सूत्राने अंतालाच तो होतो. असे असताना अतिप्रसंग होतच नाही, मग 'अतिप्रसंग होतो' असे का म्हटले आहे? हे सत्य आहे, तरीही 'झिस्स' असे म्हणणे शक्य असताना 'इस्स' असे म्हटल्याच्या सामर्थ्यामुळे 'तदन्त' समुदायाला 'ट' आदेशाचा अतिप्रसंग होतो, म्हणून तसे म्हटले आहे. पण 'झिस्स' असे म्हटले तरी तोच अतिप्रसंग तसाच राहतो ना? हे सत्य आहे. तरीही, जर समुदायाला 'ट' आदेश अभिप्रेत असता, तर 'तसे असताना 'झ' ग्रहणाची काय गरज? 'इस्स' असेच म्हणावे' असे म्हटले असते, तर अतिप्रसंग झाला नसता. 'झ' ग्रहणामध्ये अंतातील इकारालाच 'झ' संज्ञा असल्यामुळे, हे विशेषण म्हणून सांगण्याची इच्छा नसताना योग्य ठरते.

94. Vevo

९४. वेवो

Sahacaritañāyassāti ‘‘taṃsahacaritā taggahaṇena gayhantī’’ti ñāyassa.

सहचरित न्यायाचा अर्थ असा की, 'त्याच्याशी सहचरित असलेले त्याच्या ग्रहणाने ग्रहण केले जातात' या न्यायाचा.

95. Yomhi

९५. योम्हि

Hetukurusaddehi yosu iminā ṭādese ‘‘lopo’’tīminā yolope vā sampatte ‘‘paccayanissitaṃ bahiraṅga’’nti yolopato ‘‘pakatinissitamantaraṅga’’nti ‘‘antaraṅgabahiraṅgasu antaraṅgavidhi balavā’’ti paṭhamaṃ ṭādese nimittābhāvāva lopā bhāvoti dassetumāha-‘hetukurusaddehi’ccādi.

'हेतु' आणि 'कुरु' शब्दांनंतर 'यो' प्रत्यय असताना या सूत्राने 'ट' आदेश आणि 'लोपो' या सूत्राने 'यो' चा लोप प्राप्त झाला असता, 'प्रत्ययावर आश्रित असलेले बहिरंग असते' या न्यायाने यो-लोपापेक्षा, 'प्रकृतीवर आश्रित असलेले अंतरंग असते' आणि 'अंतरंग व बहिरंग यामध्ये अंतरंग विधी बलवान असतो' या न्यायानुसार, प्रथम 'ट' आदेश झाल्यावर निमित्ताच्या अभावामुळे लोप होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'हेतुकुरुसद्देहि' इत्यादी म्हटले आहे.

99. Sabbā

९९. सब्बा

Nanu katarādayova sabbādisaddavacanīyā honti samāsenābhihitattā, na tu sabbasaddo tyāha-‘avayavene’tyādi,yadipi ‘sabba saddo [Pg.127] ādi yesa’nti avayavena viggaho, tathāpi samudāyovāssattho bhavati… yesantyanena samudāyassa parāmāsāti bhāvo, itīti hetumhi, ko bhavantānaṃ dvinnaṃ bahunnaṃ vā eko deva datto kaṭhādīhi vā atthe dvīhi bahūhi vā ekassa niddhāraṇe sati kimhā niddhāraṇe ratara ratamesu ṇādivuttiyaṃ ‘‘ekatthatāya’’nti (2-119) vibhattilope ‘‘rānubandhentasarādissā’’ti (4-132) antasarādilope kiṃsaddassa rūpasiddhīti dassetumāha katamā’tiādi, ubho aṃsā assāti atthe ‘‘ayubhadvitīhaṃse’’ti (4-49) aye‘‘saro lopo sare’’ti (1-26) saralope rūpasiddhīti āha-‘ubho aṃsā’iccādi, kāyaṃ vavatthā nāme tyāha-‘sābhidheyyā’tyādi, avadhiccādinā tassevātthaṃ vibhāveti, adhaṃso abhaṭṭhatā avadhibhāveyevāvaṭṭhānaṃ, sābhidheyyā pekkhāti ettha so sako abhidheyyo attho disādi sābhidheyyoti gahitoti āha-‘pubbādīna’ntiādi, sābhidheyyanti kammato parā apapubbā ‘ikkha=dassane’tīmasmā ‘‘kvacaṇa’’iti (5-41) aṇpaccaye sābhidheyyāpekkho, so vāvadhiniyamoti dassetumāha-‘tamapekkhati’ccādi, tatthādhippāyaṃ vivarati ‘tathāhi’ccādinā, ettha ca parādisaddābhidheyyo-ttho disādesādi pubbādisaddābhidheyyassātthassa disāya desādino vāvadhibhāvena niyamavasena pavattati, yo cāvadhibhāvo niyamavasena pavattati, socāvadhibhāvo niyamavasena pavatto pubbādisaddavacanīyaṃ disādesādi mapekkhatīti sābhidheyyāpekkhovadhiniyamoyeva vavatthāti vuccatītyayamadhippāyo, na tu abhidheyyāyanti asambhavā, asambhavameva dassento āha-‘yo hi’ccādi, kosallena nimittenāti kusala saddassa pavattinimittena kosallena, uttarākuravo uttarakurudīpa vāsino, deso vā, ‘nāññañca nāmappadhānā’’ti (2-136) aneneva saññāyaṃ sabbādikāriyassa nisiddhatte kimasaññāyaṃbhyanenetyāha ‘nāññañce’tyādi, kiñci pubbattādikamuddissa kesañci pubboparotyādikā atthānugatā saññā anvatthasaññā.

शंका: 'कतर' इत्यादी शब्दच 'सब्बादि' (सर्व इत्यादी) शब्दांनी वाच्य होतात कारण ते समासाने सांगितले आहेत, 'सब्ब' शब्द नाही; यावर म्हणतात - 'अवयवेन' इत्यादी. जरी 'सब्ब शब्द आहे आदी ज्यांच्या' असा अवयवाने विग्रह केला, तरी समुदाय हाच त्याचा अर्थ होतो. 'येसं' याने समुदायाचा परामर्श होतो असा भाव आहे, 'इति' हे हेतू अर्थी आहे. 'तुमच्यापैकी दोन किंवा अनेकांमध्ये देवदत्त कोण?' किंवा चटई इत्यादींच्या अर्थी दोन किंवा अनेकांमधून एकाची निवड (निर्धारण) करायची असता, 'किं' शब्दापासून निर्धारणामध्ये 'तर' आणि 'तम' प्रत्यय लागून 'णादि' वृत्तीमध्ये 'एकत्थतायं' (२-११९) याने विभक्तीचा लोप झाल्यावर आणि 'रानुबन्धेन्तसरादिस्सा' (४-१३२) याने अंत्य स्वरादीचा लोप झाल्यावर 'किं' शब्दाचे रूप कसे सिद्ध होते, हे दर्शवण्यासाठी 'कतमा' इत्यादी म्हटले आहे. 'दोन्ही बाजू आहेत ज्याच्या' या अर्थी 'अयुभद्वितीहंसे' (४-४९) याने 'अय' आदेश आणि 'सरो लोपो सरे' (१-२६) याने स्वराचा लोप होऊन रूप सिद्ध होते, म्हणून 'उभो अंसा' इत्यादी म्हटले आहे. 'व्यवस्था म्हणजे काय?' यावर म्हणतात - 'साभिधेय्या' इत्यादी. 'अवधि' इत्यादींनी त्याचाच अर्थ स्पष्ट करतात. 'अध्वंस' म्हणजे नष्ट न होणे, अवधीच्या रूपातच टिकून राहणे. 'साभिधेय्यापेक्षा' यामध्ये तो स्वतःचा अभिधेय (वाच्य) अर्थ दिशा इत्यादी 'साभिधेय' म्हणून घेतला आहे, म्हणून 'पुब्बादीनं' इत्यादी म्हटले आहे. 'साभिधेय' म्हणजे कर्माच्या पलीकडे, 'अप' पूर्व 'इक्ख = दर्शने' या धातूपासून 'क्वचण' (५-४१) या सूत्राने 'अण' प्रत्यय लागून 'साभिधेय्यापेक्ष' होतो, तोच अवधीचा नियम आहे हे दर्शवण्यासाठी 'तमपेक्खति' इत्यादी म्हटले आहे. तेथील अभिप्राय 'तथाहि' इत्यादींनी स्पष्ट करतात. आणि येथे 'परा' इत्यादी शब्दांचा अभिधेय अर्थ (दिशा, देश इत्यादी), 'पुब्बा' इत्यादी शब्दांच्या अभिधेय अर्थाच्या (दिशेच्या, देशाच्या इत्यादी) अवधीभावाने नियमाच्या अधीन होऊन प्रवृत्त होतो. आणि जो अवधीभाव नियमाच्या अधीन होऊन प्रवृत्त होतो, तो नियमाने प्रवृत्त झालेला अवधीभाव 'पुब्बा' इत्यादी शब्दांनी वाच्य असलेल्या दिशा, देश इत्यादींची अपेक्षा करतो, म्हणून 'साभिधेय्यापेक्ष अवधिनियम' म्हणजेच 'व्यवस्था' असे म्हटले जाते, हा अभिप्राय आहे; 'अभिधेय' मध्ये नाही कारण ते असंभव आहे. असंभवता दर्शवतानाच म्हणतात - 'यो हि' इत्यादी. 'कौशल्याने निमित्ताने' म्हणजे 'कुसल' शब्दाच्या प्रवृत्तीनिमित्त कौशल्याने. 'उत्तराकुरवो' म्हणजे उत्तरकुरु द्वीपातील रहिवासी किंवा तो देश. 'नाञ्ञञ्च नामप्पधाना' (२-१३६) यानेच संज्ञेमध्ये 'सब्बादि' कार्याचा निषेध केला असताना, 'असंज्ञेमध्ये' याने काय साध्य होते? यावर म्हणतात - 'नाञ्ञञ्च' इत्यादी. काही पूर्वत्व इत्यादी उद्देशून काहींची 'पुब्बोपरो' इत्यादी अर्थाला अनुसरून असलेली संज्ञा म्हणजे 'अन्वर्थ संज्ञा' होय.

104.Ti

१०४. ति

‘‘Vānekaññatthe’’ti (3-17) [Pg.128] vikappānuvattanato ayuttattābhāvaṃ dasseti‘nayidamayutta’nti, yuttatā cāssa pāṭhe byabhicāra dassanatoti vattumāha-‘napuṃsake’ccādi, pāṭhānugatā hi suttaracanā, vikappānuvattiyā anapuṃsakamidameva vacanaṃ tassa kvaci byabhicāratte ñāpakanti vattumāha-‘tassa cā’tiādi, avassamevamettha attho gahetabbo, aññathā yathāvaṭṭhitapāṭhānukkamenātthaggahaṇe sati suttassa mukhyattappatītito kathantamaññassa ñāpakaṃ bhaveyya, mukhyabhāve hi ñāpakatthaṃ na yujjeyya.

'वानेकञ्ञत्थे' (३-१७) या सूत्रातून विकल्पाची अनुवृत्ती होत असल्यामुळे अयोग्यतेचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'नयिदमयुत्तं' (हे अयोग्य नाही) असे म्हटले आहे. आणि याची योग्यता पाठात व्यभिचार (अपवाद) दर्शवल्यामुळे आहे, हे सांगण्यासाठी 'नपुंसके' इत्यादी म्हटले आहे. कारण सूत्राची रचना पाठाला अनुसरून असते. विकल्पाच्या अनुवृत्तीमुळे हे नपुंसकेतर वचनच त्याच्या काही ठिकाणी व्यभिचाराचे (अपवादाचे) ज्ञापक आहे, हे सांगण्यासाठी 'तस्स च' इत्यादी म्हटले आहे. येथे असाच अर्थ निश्चितपणे घेतला पाहिजे. अन्यथा, जशाच्या तशा पाठाच्या अनुक्रमाने अर्थ ग्रहण केला असता, सूत्राच्या मुख्यत्वाच्या प्रतीतीमुळे ते दुसऱ्याचे ज्ञापक कसे होऊ शकेल? कारण मुख्य भाव असताना ज्ञापकत्व योग्य ठरत नाही.

108. Ate

१०८. अते

Nanu ca ‘‘lakkhaṇapaṭipadavuttesu paṭipadavuttasseva gahaṇa’’ntīmāya paribhāsāya lakkhaṇikassākārassa gahaṇaṃ na pappotītyāsaṅkiya paṭipādayamāha-‘rassākāre’ccādi, paribhāsāya cassāyamattho ‘‘lakkhīyateneneti lakkhaṇaṃ, sādhvasādhujānana hesuttā sutta muccate, paṭigatampadaṃ paṭipadaṃ, uccāritamañjasetyattho, lakkhaṇañca paṭipadañca lakkhaṇapaṭipadāni, tehi vuttāni rūpāni lakkhaṇapaṭipadavuttāni, tesu, vuttasaddo paccekamparisamāpīyate ‘lakkhaṇavuttesu paṭipadavuttesū’ti, tatrāñcasā yamaniddiṭṭhaṃ, kevalaṃ lakkhaṇadassanenāsmiṃ lakkhaṇe satyavassamanena rūpena bhavitabbanti lakkhaṇena paṭipāditaṃ, taṃ lakkhaṇavuttamityuccate, yantvañjasā saddeneva paṭipāditaṃ, taṃ paṭipadavuttanti vuccate, tasmiṃ lakkhaṇavutte paṭipadavutte ca rūpe sati paṭipadavuttasseva gahaṇaṃ, netarasse’’ti, paṭipadavuttassevetyavadhāraṇena niyamarūpabhāssā paribhāsāyāvagamyate, so ca niyamo aniyamapubbake sandehe satyavatiṭṭhate, tasmā yatra lakkhaṇavuttameva kevalaṃ, na paṭipadavuttaṃ, tatra nāyaṃ paribhāsā vatiṭṭhate, yatrāpi paṭipadavuttameva kevalaṃ, na lakkhaṇavuttaṃ, sopyetissā avisayo, yatra dve rūpāni sambhavanti tatrevā yamparibhāsā sandehāpākaraṇamukhena pavattāti ñāyappattoyevā mattho [Pg.129] imāya paribhāsāyānuvādyate, tathāhi sandehaṭhānesu yadyapyekarūpamevamabhinnamubhinnaṃ, tathāpi lakkhaṇavuttaṃ rūpaṃ lakkhaṇe nonnīyamānaṃ dhūmaggi viya jalabalākā viya cānu mānikaṃ, yantu paṭipada vuttaṃ rūpaṃ, taṃ paccakkhasiddhaṃ, paccakkhānumānesu ca paccakkhambalavantaraṃ pamāṇanti ato paṭipadavuttameva gayhatīti.

पण 'लक्षणप्रतिपदवृत्तेषु प्रतिपदवृत्तस्यैव ग्रहणम्' (लक्षण आणि प्रतिपदोक्त रूपांमध्ये प्रतिपदोक्त रूपाचेच ग्रहण करावे) या परिभाषेमुळे लाक्षणिक अकाराचे ग्रहण होणार नाही अशी शंका घेऊन, त्याचे प्रतिपादन करण्यासाठी 'रस्साकारे' इत्यादी म्हटले आहे. या परिभाषेचा अर्थ असा आहे - 'ज्याद्वारे लक्षण केले जाते (ओळखले जाते) ते लक्षण होय, साधू आणि असाधू शब्दांचे ज्ञान करून देणारे सूत्र म्हटले जाते. प्रतिगतं पदं प्रतिपदं (प्रत्येक पदाप्रत गेलेले ते प्रतिपद), म्हणजेच स्पष्टपणे उच्चारलेले असा अर्थ आहे. लक्षण आणि प्रतिपद म्हणजे लक्षणप्रतिपदे, त्यांच्याद्वारे सांगितलेली रूपे म्हणजे लक्षणप्रतिपदवृत्ते, त्यांमध्ये. येथे 'वृत्त' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडला जातो - 'लक्षणवृत्तांमध्ये आणि प्रतिपदवृत्तांमध्ये'. त्यापैकी जे स्पष्टपणे निर्दिष्ट केलेले नाही, केवळ लक्षणाच्या दर्शनाने 'या लक्षणात हे रूप अवश्य असले पाहिजे' असे लक्षणाद्वारे प्रतिपादित केले जाते, त्याला 'लक्षणवृत्त' असे म्हणतात. परंतु जे स्पष्टपणे शब्दानेच प्रतिपादित केले जाते, त्याला 'प्रतिपदवृत्त' असे म्हणतात. त्या लक्षणवृत्त आणि प्रतिपदवृत्त रूपांमध्ये प्रतिपदवृत्ताचेच ग्रहण करावे, दुसऱ्याचे नाही.' 'प्रतिपदवृत्तस्यैव' या अवधारणामुळे (निश्चयामुळे) ही परिभाषा नियमस्वरूप असल्याचे समजते. आणि तो नियम अनियमपूर्व संशय असतानाच लागू होतो. म्हणून जेथे केवळ लक्षणवृत्तच असते, प्रतिपदवृत्त नसते, तेथे ही परिभाषा लागू होत नाही. जेथे केवळ प्रतिपदवृत्तच असते, लक्षणवृत्त नसते, तो देखील हिचा विषय नाही. जेथे दोन्ही रूपे संभवतात, तेथेच ही परिभाषा संशय दूर करण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त होते, हा न्यायप्राप्त अर्थच या परिभाषेद्वारे अनुवादित केला जातो. कारण संशयाच्या ठिकाणी जरी दोन्ही रूपे अभिन्न (एकच) वाटत असली, तरी लक्षणाने सिद्ध होणारे 'लक्षणवृत्त' रूप हे धुरावरून अग्नीचा किंवा पाण्याच्या बलाकावरून पाण्याचा अंदाज घेण्यासारखे आनुमानिक (अनुमानावर आधारित) असते. परंतु जे 'प्रतिपदवृत्त' रूप असते, ते प्रत्यक्षसिद्ध असते. आणि प्रत्यक्ष व अनुमानामध्ये प्रत्यक्ष हे अधिक बलवान प्रमाण असते, म्हणून प्रतिपदवृत्तच ग्रहण केले जाते.

110. Kvace

११०. क्वचे (काही ठिकाणी).

Napuṃsakaliṅge ekārena na bhavitabbanti sambandho.

नपुंसकलिंगात 'ए' कार होऊ नये, असा संबंध आहे.

114. Lopo

११४. लोप.

Akārassantaraṅgatte kāraṇamāha-‘pakatinissitattā’ti, pakatiyā idaṃ pākataṃ ‘‘ṇo’’ti (4-34) ṇo, lopassa bahiraṅgatte kāraṇamāha-‘paccayanissitattā’ti, antaraṅgeccādinā ‘‘antaraṅgabahiraṅgesvantaraṅgavidhi balavā’’ti paribhāsamupalakkheti, aṅgasaddo-vayavavācī, ante saddo sattamyatthe, aṅge bhavamantaraṅgaṃ vibhatthyatthe-saṅkhyasamāso ‘‘eonama vaṇṇe’’ti (1-37) attaṃ rāgamo, aṅgato bahi bahiraṅgaṃ ‘‘payyapābahitiro purepacchā vā pañcamyā’’ti (3-5) asaṅkhyasamāso, atra cāntaraṅgaṃ bahiraṅganti nāṅgebhavamantaraṅgaṃ, apitvantaraṅganissitaṃ kāriyamantaraṅgaṃ, nāpyaṅgato bahibhūto samudāyo bahiraṅgaṃ, kintu bahiraṅganissitaṃ kāriyambahiraṅgaṃ yathā mañcanissitesu saddāyantesu ‘mañcā saddāyantī’tyuccate taṃ viyeti atoyevā saṅkhyasamāsepi liṅgavibhattivacanantarayogo ‘antaraṅgo antaraṅgā’ti, saṅketiko hyayamasaṅkhyasamāso, na pubbapadatthappadhāno, yathā-paccakkhassākkhanissitattāvabodhatthaṃ ‘akkhamakkhampati vattate’ti vicchāya-masaṅkhyasamāsepi kate paccakkha ñāṇassākkhanissitattañāpanatthaṃ saṅketavasena kato-yamasaṅkhya samāso, na pubbapadatthappadhānoti‘paccakkho paccakkhā’ti liṅgavibhatti vacanantarayogo, tathevāya-mantaraṅganissito-yaṃ samudāyanissitoti ñāpanatthaṃ saṅketavasena kato-yamasaṅkhyasamāsoti liṅgavibhattivacanantarayogo na virujjhate, athavā antaramaṅgamassa kāriyassātthīti ‘‘saddhāditva’’ (4-84) tathā bahiraṅganti, antaraṅgañca bahiraṅgañca [Pg.130] antaraṅgabahiraṅgāni, tesvantaraṅgo balavāti. Antaraṅga kāriyassa balavattaṃ sādhetuṃ ‘sabbapaṭhamaṃ vidheyyattā’tiādi vuttaṃ, idampana antaraṅgakāriyassa balavabhāvasādhane kāraṇaṃ na hoti, antaraṅgattā balavabhāvoyeva hi sabbapaṭhamaṃ vidheyyatta kāraṇaṃ, tathā cāha-‘yo lopato akārassa paṭhamameva bhavane kāraṇamāha antaraṅgattā akārassā’ti, tasmā nāyaṃ pāṭho ghaṭate, antaraṅgabalavabhāvasādhanassa pana lokato icchitattā ayamevatthe pāṭho ghaṭate’’antaraṅgameva kāriyambalavaṃ loke tathādiṭṭhattā, tathā hi loko pātovā’’tyādi, loke tathādiṭṭhattāti antaraṅgabalavabhāvassa loke evaṃ vakkhamānanayena diṭṭhattā, athavā kenaci vidhurappaccayopanipātena kāraṇave kallena vā kadāci kattumasakkuṇeyyattepi antaraṅgassa avassaṃ vidheyyattaṃ dassetumāha sabbapaṭhamaṃ vidheyyattā’ti, satisambhaveti nimittassānupahatattā kāriyassa sambhave sati.

अकाराच्या अंतरंगत्वाचे कारण 'प्रकृतिनिश्रितत्वामुळे' (प्रकृतिनिस्सितत्ता) असे सांगितले आहे. प्रकृतीचे हे प्राकृत 'णो' (४-३४) असे 'णो' आहे. लोपाच्या बहिरंगत्वाचे कारण 'प्रत्ययनिमित्तत्वामुळे' (पच्चयनिस्रितत्ता) असे सांगितले आहे. 'अंतरंग' इत्यादी शब्दांद्वारे 'अंतरंगबहिरंगेष्वंतरंगविधिर्बलवान्' (अंतरंग आणि बहिरंग कार्यांमध्ये अंतरंग कार्य बलवान असते) या परिभाषेचे लक्षण केले आहे. 'अंग' शब्द अवयववाचक आहे, 'अन्त' शब्द सप्तमीच्या अर्थात आहे. अंगात होणारे ते 'अंतरंग' - हा विभक्त्यर्थात अव्ययीभाव (असंख्या) समास आहे. 'एओनम वण्णे' (१-३७) या सूत्राने अकार आणि र-आगम होतो. अंगाच्या बाहेर असणारे ते 'बहिरंग' - 'पय्यपाबहितिरो प्रकारेपच्छा वा पञ्चम्या' (३-५) या सूत्राने हा अव्ययीभाव समास आहे. येथे 'अंतरंग' आणि 'बहिरंग' म्हणजे केवळ अंगात असणारे अंतरंग नव्हे, तर अंतरंगावर आश्रित असणारे कार्य म्हणजे अंतरंग होय. तसेच अंगाबाहेर असलेला समुदाय म्हणजे बहिरंग नव्हे, तर बहिरंगावर आश्रित असणारे कार्य म्हणजे बहिरंग होय. जसे खाटेवर बसलेले लोक आवाज करत असताना 'खाटा आवाज करत आहेत' (मञ्चा सद्दायन्ति) असे म्हटले जाते, त्याप्रमाणे. म्हणूनच अव्ययीभाव समासातही लिंग, विभक्ती आणि वचनांचा बदल होऊन 'अंतरंगो, अंतरंगा' असे रूप होते. कारण हा अव्ययीभाव समास सांकेतिक आहे, पूर्वपदार्थप्रधान नाही. जसे - प्रत्यक्षाचे अक्ष (इंद्रिय) आश्रितत्व समजण्यासाठी 'अक्षमक्षं प्रति वर्तते' असा विग्रह करून अव्ययीभाव समास केला तरी, प्रत्यक्ष ज्ञानाचे इंद्रियाश्रितत्व दर्शवण्यासाठी संकेताने हा अव्ययीभाव समास केला आहे, तो पूर्वपदार्थप्रधान नाही, म्हणून 'प्रत्यक्षो, प्रत्यक्षा' असा लिंग, विभक्ती आणि वचनांचा बदल होतो. त्याचप्रमाणे, हा अंतरंगाश्रित आहे किंवा हा समुदायाश्रित आहे हे दर्शवण्यासाठी संकेताने हा अव्ययीभाव समास केला आहे, म्हणून लिंग, विभक्ती आणि वचनांचा बदल होणे विरुद्ध ठरत नाही. अथवा, ज्या कार्यात अंतर्गत अंग आहे ते 'अंतरंग' - 'सद्धादित्वा' (४-८४) या सूत्राने, तसेच 'बहिरंग' देखील. अंतरंग आणि बहिरंग म्हणजे अंतरंगबहिरंगे, त्यांमध्ये अंतरंग बलवान असते. अंतरंग कार्याचे बलवानपण सिद्ध करण्यासाठी 'सर्वात आधी विधेय असल्यामुळे' (सब्बपठमं विधेय्यत्ता) इत्यादी म्हटले आहे. परंतु हे अंतरंग कार्याच्या बलवानपणाचे साधन होण्यास कारण ठरत नाही, कारण अंतरंगत्वामुळे बलवान असणे हेच सर्वात आधी विधेय असण्याचे कारण आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जो लोपापूर्वी अकाराच्या आधी होण्याचे कारण अकाराचे अंतरंगत्व सांगतो'. म्हणून हा पाठ योग्य ठरत नाही. परंतु अंतरंगाचे बलवानपण लोकांमध्ये मान्य असल्यामुळे याच अर्थाचा हा पाठ योग्य ठरतो - 'लोकात तसे पाहिले गेल्यामुळे अंतरंग कार्यच बलवान असते, जसे की लोक सकाळीच...' इत्यादी. 'लोकात तसे पाहिले गेल्यामुळे' म्हणजे अंतरंगाच्या बलवानपणाचे लोकात पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने दर्शन झाल्यामुळे. अथवा, एखाद्या प्रतिकूल प्रत्ययाच्या उपस्थितीमुळे किंवा कारणाच्या अभावामुळे कधीतरी ते करणे अशक्य असले तरी, अंतरंगाचे अवश्य विधेयत्व दाखवण्यासाठी 'सर्वात आधी विधेय असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. 'सति संभवे' म्हणजे निमित्त नष्ट न झाल्यामुळे कार्य संभवत असताना.

116. Ye

११६. ये (जे).

Ivaṇṇassāti vuttattāti ‘ye passivaṇṇassā’’ti ettha ivaṇṇassāti vuttattā.

'इवण्णस्स' (इ-वर्णाचा) असे म्हटल्यामुळे, म्हणजेच 'ये पस्सिवण्णस्स' येथे 'इवण्णस्स' असे म्हटल्यामुळे.

118. Asaṃ

११८. असं.

Liṅgavacanabhedepi byayarahitattā abyayavantaupasaṅganipātānaṃ pubbācariyasaññā, asatī saṅkhyā yesantyānyasaṅkhyānītyāha- ‘ekatte’ccādi, ekānekesūti vuttattā saṅkhyāvisese vidhīyamānāsyādayo kathamasaṅkhyehi uppajjitumussahante iccāsayenāha- ‘kathamasaṅkhyehi syādīnaṃ sambhavo’ti. Atha nissaṅkhyehi hotusyādīnamasambhavo uccaṃ rukkhassiccādotu saṅkhyāsambhave bhavitabbameva syādīhiccāha-‘saṅkhyāsambhaveve’ccādi. Vuttiganthassādhippāyaṃ vivarati ‘aññathe’ tyādinā, kimesamuppattiyampayojanaṃ yenāsaṅkhyehi taduppatti no-numīyate ccāsaṅkiyāha-‘tassañca satiya’ntyādi, asati hi syādīnamuppattiyamuccamādīnamasaṅkhyānampadattaṃ natthīti yo ādīsu padasmā paresaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vonoādikaṃ padanimittaṃ [Pg.131] kāriyaṃ na siyāti ‘uccaṃ vo, uccaṃ no’tiādayo payogā na sijjhanti, sati tu syāduppattiyaṃ luttesupi tesu padattanipphattiyāyeva taduppattito padatte siddhe padalakkhaṇaṃ kāriyaṃ sijjhatevāti bhāvo. Parehi ettha ‘tassaṃ sālāya’nti vacanicchāyaṃ ‘tatra sālāya’nti yathā siyāti ‘‘abyayatvā syādino’’ti (pā, 2-4-82) abyayato parassitthiyamāppaccayassāpi lopo vihito, tenāha- ‘asaṅkhyehi’ccādi, tadayuttanti āppaccayassa lopavidhāna mayuttaṃtyattho. Atha kenātra āppaccayo vidhīyate yenāssāpi lopo-nusāsīyate ‘‘itthiyamatvā’’ti (3-26) ce netadatthi, itthiyamāppaccayassa vidhānato-saṅkhyānañcāliṅgattā, tasmā asaṅkhyehi āppaccayassa sambhavoyeva natthītyanatthakamāppaccayassa lopavacananti nānatthakaṃ itthiyanti (3-26) hi guṇippadhāno niddeso itthattavati āppaccayādayo vidhīyante ‘tassaṃ sālāya (micce tasmiṃ padatthe) tatre’ti asaṅkhyamidamitthattavati vattate, tasmā siyāye vetasmā āppaccayotyavassamāppaccayassa lopo vidheyyoti yo maññate, tampati āha-‘yadīpi’ccādi, visesābhidhānātyupagame vatta mānoyamasaṅkhyasamudāyo‘niddeso vattate’ti cobhayamikkhate, itthiyanti niddesassa guṇippadhānattaṃ sādhetuṃ ‘itthattavati hi āppaccayādayo’tiāha, tatretīmassāsaṅkhyassa sālāyaṃ vattanato āha- ‘itthattavati cā’ti, ayampasiddhirūpena na vattateti sambandho, yadi ayampasiddhirūpena vattate, kuto carahi itthattāvasāyotyāha- ‘itthattāvasāyo’ccādi. Idāni jinindabuddhivacanamānīya tassā yuttattamubbhāvayitumāha- ‘yopyāhi’ccādi, yadīpiccādi jinindabuddhivacanaṃ, tassāti itthattassa, padattho ca itthattaṃ siyāti yopyāheti sambandho, gammamānatthattā itisaddāppayogo, tassāyuttanti tassevaṃ vādino jinindabuddhino vacanamayuttaṃtyattho, kutoccāha- ‘evaṃ hi’ccādi, yadi itthattassa vākyatthatā itthippaccayanivattikatā, evaṃ sati sālāyamiccādisaddantarāpekkhā itthattappatīti tatretyādīsu siyāti attho, neva tathā patīyatīti bhāvo, vuttamevatthaṃ phuṭayitumāha- ‘tathāhi’ccādi, aviddasuayanti diṭṭhanto paññāso, aviddasu [Pg.132] ayanti ubhayatrāpyatrekavacanasissa nivattiyā kataṃ yamekattaṃ, taṃ saddantarādyanapekkhameva patīyatetyattho, itthatta vuttinā sālādisaddena sāmānādhikaraṇyaṃ tatretyetassāti etāvatā āppaccayo uppajjatīti ca na sakkā vattunti dassento āha-‘samānādhikaraṇattampi’ccādi, samānādhikaraṇattampīti (itthi) vuttinā sālādisaddena sāmānādhikaraṇyampi, āppaccayādīnaṃ nāṅganti sambandho.

लिंग आणि वचन यांच्या भेदातही व्यय (बदल) होत नसल्यामुळे, उपसर्ग आणि निपातांना 'अव्यय' ही पूर्वाचार्यांची संज्ञा आहे. ज्यांच्यामध्ये संख्या (वचन) नसते, ते 'असंख्या' (संख्यारहित) आहेत, असे दर्शवण्यासाठी 'एकत्ते' इत्यादी म्हटले आहे. 'एक आणि अनेक' असे म्हटल्यामुळे विशिष्ट संख्येमध्ये विहित केलेले 'सि' (स्यादी) प्रत्यय संख्यारहितांपासून कसे उत्पन्न होऊ शकतात, या आशयाने विचारले आहे - 'संख्यारहितांपासून स्यादी प्रत्ययांचा संभव कसा?' मग संख्यारहितांपासून स्यादी प्रत्ययांचा असंभव असला, तरी 'उच्चं रुक्खस्स' (झाडाच्या वर) इत्यादींमध्ये संख्या संभवत असल्यामुळे स्यादी प्रत्यय व्हायलाच हवेत, म्हणून 'संख्यासंभवेव' इत्यादी म्हटले आहे. वृत्तिग्रंथाचा अभिप्राय 'अञ्ञथा' इत्यादीने स्पष्ट करतात. या उत्पत्तीचे काय प्रयोजन आहे, ज्यामुळे संख्यारहितांपासून त्यांची उत्पत्ती मानली जात नाही, अशी शंका घेऊन 'तस्सञ्च सतियं' इत्यादी म्हटले आहे. कारण जर स्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती झाली नाही, तर 'उच्च' इत्यादी संख्यारहितांना 'पदत्व' (पद असणे) प्राप्त होणार नाही. आणि जर पदत्व नसेल, तर 'उच्चं वो, उच्चं नो' इत्यादी प्रयोगांमध्ये पदाच्या नंतर येणाऱ्या 'तुम्ह' आणि 'अम्हा' शब्दांच्या विभक्तीसह होणारे 'वो' आणि 'नो' इत्यादी पदाश्रित कार्य होणार नाही, आणि हे प्रयोग सिद्ध होणार नाहीत. परंतु स्यादी प्रत्ययांची उत्पत्ती मानल्यास, त्यांचा लोप झाला तरी पदत्व सिद्ध होत असल्यामुळे, पदनिमित्तक कार्य सिद्ध होतेच, असा भाव आहे. इतरांनी येथे 'तस्सं सालायं' (त्या शाळेत) अशी बोलण्याची इच्छा असताना 'तत्र सालायं' असे व्हावे म्हणून 'अव्ययत्वा स्यादिनो' (पाणिनी २-४-८२) या सूत्राने अव्ययाहून पर असलेल्या स्त्रीलिंगी 'आ' (आप्) प्रत्ययाचाही लोप विहित केला आहे. म्हणूनच 'असंख्येहि' इत्यादी म्हटले आहे. 'तदयुक्तं' म्हणजे आप्-प्रत्ययाचा लोप करण्याचे विधान अयोग्य आहे, असा अर्थ आहे. आता येथे आप्-प्रत्यय कोणाद्वारे विहित केला जातो, ज्याच्या लोपाचे अनुशासन केले जात आहे? जर 'इत्थियमत्वा' (३-२६) या सूत्राने म्हटले तर ते योग्य नाही; कारण स्त्रीलिंगात आप्-प्रत्ययाचे विधान केले जाते आणि संख्यारहितांना लिंग नसते. म्हणून संख्यारहितांपासून आप्-प्रत्ययाचा संभवच नाही, त्यामुळे आप्-प्रत्ययाच्या लोपाचे वचन निरर्थक ठरते. 'निरर्थक नाही, कारण 'इत्थियं' (३-२६) हा निर्देश गुणीप्रधान (गौण-प्रधान) आहे, स्त्रीलिंगत्व असलेल्या अर्थात आप्-प्रत्यय इत्यादी विहित केले जातात. 'तस्सं सालायं' (त्या शाळेत या पदार्थात) 'तत्र' हा संख्यारहित शब्द स्त्रीलिंगत्व असलेल्या अर्थात वर्ततो, म्हणून याहून आप्-प्रत्यय नक्कीच होईल आणि आप्-प्रत्ययाचा लोप अवश्य विहित केला पाहिजे, असे जो मानतो, त्याला उद्देशून 'यदीपि' इत्यादी म्हटले आहे. विशेष अभिधानाचा स्वीकार केल्यास वर्तणारा हा संख्यारहित समुदाय 'निर्देश वर्ततो' या दोन्ही गोष्टींकडे पाहतो. 'इत्थियं' या निर्देशाचे गुणीप्रधानत्व सिद्ध करण्यासाठी 'स्त्रीत्व असलेल्या अर्थातच आप्-प्रत्यय इत्यादी होतात' असे म्हटले आहे. 'तत्र' या संख्यारहित शब्दाचे 'शाळेत' या अर्थात वर्तन असल्यामुळे 'इत्थत्तवति च' (स्त्रीत्व असलेल्या अर्थातही) असे म्हटले आहे. 'हा प्रसिद्ध रूपाने वर्तत नाही' असा संबंध आहे. जर हा प्रसिद्ध रूपाने वर्तत असेल, तर मग स्त्रीत्वाचा निश्चय कसा होतो? म्हणून 'इत्थत्तावसायो' इत्यादी म्हटले आहे. आता जिनेंद्रबुद्धींचे वचन उद्धृत करून त्याची अयुक्तता (अयोग्यता) प्रकट करण्यासाठी 'योप्याहि' इत्यादी म्हटले आहे. 'यदीपि' इत्यादी जिनेंद्रबुद्धींचे वचन आहे. 'तस्स' म्हणजे स्त्रीत्वाचा, आणि पदार्थ स्त्रीत्व असावा, असा 'योप्याहि' याच्याशी संबंध आहे. अर्थ गम्यमान असल्यामुळे 'इति' शब्दाचा प्रयोग केलेला नाही. 'तस्यायुक्तं' म्हणजे अशा प्रकारे बोलणाऱ्या जिनेंद्रबुद्धींचे वचन अयुक्त आहे, असा अर्थ आहे. का? म्हणून 'एवं हि' इत्यादी म्हटले आहे. जर स्त्रीत्वाची वाक्यार्थता स्त्री-प्रत्ययाची निवर्तक असेल, तर अशा वेळी 'सालायं' (शाळेत) इत्यादी इतर शब्दांच्या अपेक्षेने 'तत्र' इत्यादींमध्ये स्त्रीत्वाची प्रचिती होईल, असा अर्थ आहे. परंतु तशी प्रचिती होत नाही, असा भाव आहे. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'तथाहि' इत्यादी म्हटले आहे. 'अविद्दसु अयं' (हा अज्ञानी) हा दृष्टान्त मांडला आहे. 'अविद्दसु अयं' या दोन्ही ठिकाणी एकवचनाच्या निवृत्तीने जे एकत्व केले आहे, ते इतर शब्दांच्या अपेक्षेशिवायच प्रतीत होते, असा अर्थ आहे. स्त्रीत्ववाचक 'शाला' इत्यादी शब्दाशी 'तत्र' याचे सामानाधिकरण्य आहे, एवढ्यावरूनच आप्-प्रत्यय उत्पन्न होतो असे म्हणता येत नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'समानाधिकरणत्तम्पि' इत्यादी म्हटले आहे. 'समानाधिकरणत्तम्पि' म्हणजे (स्त्रीत्व) वाचक शाला इत्यादी शब्दाशी सामानाधिकरण्य असणे हे देखील आप्-प्रत्यय इत्यादींचे अंग (कारण) नाही, असा संबंध आहे.

119. Eka

११९. एक

Evāti anuvattateeva, ekottho yassa pakatyādisamudāyassa so ekattho ‘assa cekatthasaddassa pavattinimittaṃ īyādi vidhānantyāha- ‘ekatthatā īyādividhāna’nti, īyādivuttiyanti vattanaṃ vutti īyādīnaṃ vutti, īyādividhāne satityattho, samāsatoti samāsitā, tenevāti ‘‘dissantaññepi paccayā’’ti (4-120) sutteneva.

‘एव’ (च/च केवळ) याचे अनुवर्तन होतेच. ज्या प्रकृती इत्यादी समुदायाचा एकच अर्थ असतो, तो 'एकार्थ' होय. 'आणि या एकार्थाचा...' असे म्हणून 'एकात्मता ही ईय-इत्यादींचे विधान आहे' असे म्हटले आहे. 'ईयादिवृत्तीत' म्हणजे ईय इत्यादींची वृत्ती (प्रवृत्ती) असणे, म्हणजेच ईय इत्यादींचे विधान असताना, असा अर्थ आहे. 'समासतः' म्हणजे संक्षेपतः किंवा समासाने. 'तेनेव' म्हणजे 'दिस्सन्ति चञ्ञेपि पच्चया' (४-१२०) या सूत्रानेच.

120. Pubba

१२०. पूर्व

Yadā cātrādhisaddappayogo tadā teneva vibhatyatthassa vuttattā na sattamī payujjate, yadā sattamī, na tadādhisaddo, tenā sakapadeneva viggaho evaṃ dassanīyoti āha- ‘itthīsu kathā pavattā’ti, itthisaddato sattamībhavane kāraṇamāha- ‘taṃsamānādhikaraṇattā’ti, tena adhisaddena samānatthattāti attho.

आणि जेव्हा येथे 'अधि' शब्दाचा प्रयोग होतो, तेव्हा त्यानेच विभक्तीचा अर्थ उक्त (व्यक्त) होत असल्यामुळे सप्तमी विभक्ती वापरली जात नाही. जेव्हा सप्तमी विभक्ती वापरली जाते, तेव्हा 'अधि' शब्द वापरला जात नाही. म्हणून स्वतःच्या पदानेच विग्रह अशा प्रकारे दाखवावा, असे सांगण्यासाठी 'इत्थीसु कथा पवत्ता' (स्त्रियांविषयी कथा प्रवृत्त झाली) असे म्हटले आहे. 'इत्थि' शब्दाहून सप्तमी विभक्ती होण्याचे कारण 'तंसमानाधिकरणत्ता' (त्याच्याशी सामानाधिकरण्य असल्यामुळे) असे सांगितले आहे; याचा अर्थ 'त्या 'अधि' शब्दाशी समान अर्थ असणे' असा आहे.

121. Nāto

१२१. नातो

So ca amādeso, ādesassevāti aṃādesasseva, apañcamiyāti pañcamiṃ vajjetvā. Aññatra vidhīyamāno-yamamādeso pañcamiyampaṭisiddhattā pañcamiyā paṭisedhena sayampi paṭisiddho nāma hotītyāha ‘ādesassevāyaṃ paṭisedho’ti, lopapaṭisedhassa ‘nāto’ti pubbavākyena vuttassa ayampaṭisedho neti sambandho, atha kathamidamapañcamyātyamādesenevātisambandhati na lopa paṭisedhenāti paribhāsamāha-‘anantarassa vidhi vā hoti paṭisedho [Pg.133] vā’ti, ettha antarasaddassānekatthattepīhāntarāḷavācīti na vijjate antarammajjhamassetyanantaro, antarāḷamattapaṭisedhe payojanaṃ natthītyantarāḷagatassa vidhino paṭisedhassa cābhāvānantarotyupa carīyate anantarā gāmātyādi viya, diṭṭhatte pana majjhassa na vijjate-ntara mesanti viggahe suttepyanantarassa vidhānantarassāpi diṭṭhattā dvinnamekopyanantarotyuccate, tenevānantarassāti paribhāsāyameka vacanaṃ, itisaddo idamatthe, iti imāya paribhāsāyādesenābhisambandhatītyattho, tenāti yathāvuttaparibhāsāya vasena, yena kāraṇenādesenābhisambandhati tenātyattho, alopoti lopa paṭisedho, sāmatthiyāladdhanti dvinnamatthānaṃ vidhānāya dve vākyāni bhavanti, tatra ‘nāto’tīdaṃ paṭisedhavidhāyakamekaṃ vākyaṃ, ‘amapañcamiyā’ti dutiyamamādesassa, tatrāpañcamiyātyādesenevāti sambandhati, vuttavidhānā na lopapaṭisedhena, tathāsatyamapañcamiyātidaṃ vākyaṃ yadi na visesatthamālambate tamantarenānupapattito-ññathā kintyanenātthabalena laddhanti attho, alopoti jotetīti sambandho, vākyabhedena vivaraṇaṃ kataṃ, na ekavākyattenāti byatireko ekavākyatāyañhi kāriya dvayassapi pañcamiyampaṭisedho siyā ‘pañcamiṃ vajjetvā taṃ kāriyadvayaṃ veditabba’nti, yadipi siddhāti sambandho, yena nāppattiyātyanena ‘‘yena nāppatte vidhirārabbhate, tassa bādhanambhavatī’’ti mamparibhāsamupalakkheti, kimatthamihāyaṃ paribhāsā paṭhyate iha satthe-pavādā ussagge bādhanteti niyamo, tatra cussaggā duvidhā niyatappattayo aniyatappattayo ceti, ye sabbatthāpavādavisayampavisanti, te niyatappattayo vuccante, ye kvacidevāpavādavisayamavagāhante, te aniyatappattayo vuccante, evaṃ duvidhesussaggesu ye-niyatappattayo, tesameva bādhanamicchīyate, na niyatikānaṃ, tena tappadassanatthamayamparibhāsā paṭhyateti, yenetyussaggassa niddeso, neti paṭisedhavācī nipāto, appatte asamphuṭṭhe visaye ityajjhāhāriyaṃ, yena ussaggena nāppatte patteeva samphuṭṭheeva visayetyattho… ‘dve paṭisedhā pākatamatthaṃ gamentī’ti katvā, vidhīyatīti, paṭisedho vidhānañca, ārabbhate vidhī

आणि तो 'अम्' आदेश, 'आदेशस्यैव' म्हणजे 'अम्' आदेशाचाच होय. 'अपञ्चमिया' म्हणजे पंचमी विभक्ती वगळून. इतर ठिकाणी विहित केला जाणारा हा 'अम्' आदेश पंचमी विभक्तीमध्ये प्रतिषिद्ध (वर्ज्य) असल्यामुळे, पंचमीच्या प्रतिषेधाने तो स्वतःच प्रतिषिद्ध होतो, म्हणून 'आदेशस्यैवायं प्रतिषेधो' (हा प्रतिषेध आदेशाचाच आहे) असे म्हटले आहे. 'नातो' या पूर्व वाक्याने सांगितलेल्या लोप-प्रतिषेधाशी 'अयं प्रतिषेधो न' (हा प्रतिषेध नाही) असा संबंध आहे. मग 'अपञ्चम्या' याचा 'अम्' आदेशाशीच कसा संबंध जोडला जातो, लोप-प्रतिषेधाशी का नाही? यावर 'अनन्तरस्य विधि वा भवति प्रतिषेधो वा' (जवळ असलेल्याचाच विधी किंवा प्रतिषेध होतो) ही परिभाषा सांगतात. येथे 'अन्तर' शब्दाचे अनेक अर्थ असले तरी, येथे तो 'अंतराळ' (मध्य) वाचक आहे; ज्याच्या मध्ये काही नाही तो 'अनन्तर' होय. केवळ अंतराळाच्या प्रतिषेधात काही प्रयोजन नसल्यामुळे, अंतराळात असलेल्या विधी किंवा प्रतिषेधाच्या अभावाला 'अनन्तर' असे उपचार रूपाने म्हटले जाते, जसे 'अनन्तरा ग्रामात्' (गावाच्या अगदी जवळ) इत्यादी. परंतु मध्य प्रत्यक्ष दिसत असताना 'न विद्यते अन्तरं एषाम्' (ज्यांच्या मध्ये अंतर नाही) अशा विग्रहाने सूत्रातही अनन्तराचा विधी आणि इतरही दिसत असल्यामुळे, दोघांपैकी एकालाही 'अनन्तर' म्हटले जाते. म्हणूनच 'अनन्तरस्य' या परिभाषेत एकवचन आहे. 'इति' हा शब्द 'या अर्थी' आहे. 'इति' म्हणजे या परिभाषेनुसार आदेशाशी संबंध जोडला जातो असा अर्थ आहे. 'तेन' म्हणजे पूर्वोक्त परिभाषेच्या बळावर, ज्या कारणाने आदेशाशी संबंध जोडला जातो तो अर्थ आहे. 'अलोपः' म्हणजे लोपाचा प्रतिषेध. 'सामर्थ्यलब्ध' म्हणजे दोन अर्थांच्या विधानासाठी दोन वाक्ये होतात. त्यापैकी 'नातो' हे प्रतिषेध सांगणारे एक वाक्य आहे, आणि 'अमपञ्चमिया' हे 'अम्' आदेशाचे दुसरे वाक्य आहे. तेथे 'अपञ्चमिया' याचा संबंध आदेशाशीच जोडला जातो, पूर्वविहित लोप-प्रतिषेधाशी नाही. तसे असल्यास, 'अपञ्चमिया' हे वाक्य जर काही विशेष अर्थ दर्शवत नसेल, तर त्याशिवाय त्याची उपपत्ती लागत नाही; अन्यथा या अर्थबलाने काय प्राप्त झाले असते? 'अलोपः' (लोप न होणे) हे स्पष्ट करतो असा संबंध आहे. वाक्याच्या भेदाने (विभागाने) हे स्पष्टीकरण केले आहे, एकवाक्यतेने नाही, कारण एकवाक्यतेमध्ये दोन्ही कार्यांचा पंचमीमध्ये प्रतिषेध होईल, म्हणजे 'पंचमी वगळून ती दोन्ही कार्ये जाणावीत'. 'यद्यपि सिद्धः' असा संबंध आहे. 'येन नाप्राप्ति' याने 'येन नाप्राप्ते विधिरारभ्यते, तस्य बाधनं भवति' (ज्या नियमाची प्राप्ती नसताना नवीन विधी सुरू केला जातो, तो पूर्व नियमाचा बाध करतो) या परिभाषेचे लक्षण दाखवले आहे. या शास्त्रामध्ये ही परिभाषा कशासाठी वाचली जाते? 'अपवादाः उत्सर्गे बाधन्ते' (अपवाद नियम सामान्य नियमाचा बाध करतात) असा नियम आहे. तेथे सामान्य नियम (उत्सर्ग) दोन प्रकारचे असतात: नियतप्राप्ती आणि अनियतप्राप्ती. जे सर्व ठिकाणी अपवादाच्या विषयात प्रवेश करतात, त्यांना 'नियतप्राप्ती' म्हणतात. जे काही ठिकाणीच अपवादाच्या विषयात प्रवेश करतात, त्यांना 'अनियतप्राप्ती' म्हणतात. अशा दोन प्रकारच्या सामान्य नियमांमध्ये जे नियतप्राप्ती आहेत, त्यांचाच बाध इच्छिला जातो, अनियतप्राप्तींचा नाही. म्हणून ते दर्शवण्यासाठी ही परिभाषा वाचली जाते. 'येन' द्वारे सामान्य नियमाचा (उत्सर्गाचा) निर्देश आहे. 'न' हा प्रतिषेधवाचक निपात आहे. 'अप्राप्ते' म्हणजे स्पर्श न झालेल्या विषयात, असा अध्याहार करावा. ज्या सामान्य नियमाने अप्राप्त नसलेल्या, म्हणजेच प्राप्त असलेल्या आणि स्पर्श केलेल्या विषयातच... 'दोन प्रतिषेध मूळ अर्थ प्रकट करतात' असे मानून, 'विधीयते' म्हणजे प्रतिषेध आणि विधान केले जाते, 'आरभ्यते' म्हणजे विधी सुरू केला जातो.

Yate [Pg.134] paṭhyatetyattho, anenāpavādavidhindasseti, tasseti ādoyeneti niddiṭṭhassaussaggassabādhanambhavatyapavādena, yena tvappatte visaye ārabbhate tassa bādhanaṃ na bhavatītyattho, kutoti ce anavakāsattā, tathāhi yadi ussaggena sabbo visayo gahito siyā, ko-pavādassaañño visayo siyā, tasmā anavakāsattā (na) apa (vāde) pana tassa bādhanambhavatītyavaseyaṃ, yena tussaggena koci devāpavādavisayo-nuppattosiyā, nasabbo, tampati sāvakā sattā tambādhateti vuttaṃ hoti, ‘pañcapūlimānaye’tyatra pañcannaṃ pūlānaṃ samāhāroti visesanasamāso ‘‘nadāditovī’’ (3-27) samāharaṇaṃ samāhāroti samāhārassapi bhāvarūpattā āha ‘bhāvappadhānattepī’ti, guṇabhūtadabbāni pūlāni.

वाचला जातो असा अर्थ आहे. याने अपवाद विधी दर्शवतो. 'तस्य' इत्यादीमध्ये 'येन' द्वारे निर्दिष्ट केलेल्या सामान्य नियमाचा (उत्सर्गाचा) अपवादाने बाध होतो. परंतु ज्या नियमाने अप्राप्त विषयात आरंभ केला जातो, त्याचा बाध होत नाही असा अर्थ आहे. विचारल्यास 'कशावरून?' तर 'अनवकाशत्वामुळे' (दुसरी जागा उपलब्ध नसल्यामुळे). कारण जर सामान्य नियमाने सर्वच विषय व्यापला असता, तर अपवादासाठी दुसरा कोणता विषय उरला असता? म्हणून अनवकाशत्वामुळे अपवादाने त्याचा बाध होतो असे समजावे. परंतु ज्या सामान्य नियमाने अपवादाचा काहीच विषय प्राप्त होत नाही, सर्व नाही, त्याविषयी 'सावकाशता' असल्यामुळे त्याचा बाध होतो असे म्हटले आहे. 'पञ्चपूलिमानय' येथे पाच पुळ्यांचा (पूल) समूह असा विशेषण समास आहे. 'नदादितो वी' (३-२७) नुसार समूहन करणे म्हणजे समूह (समाहार) होय. समूहाचे स्वरूप देखील भाववाचक असल्यामुळे 'भावप्रधानत्वेऽपि' (भावप्रधान असतानाही) असे म्हटले आहे. पुळ्या (पूल) या गौण झालेल्या द्रव्य वस्तू आहेत.

125. Ima

१२५. हे

Sutte anitthiyanti kimatthiya (manena) paṭisedhavacanena, yato imassetvevānitthiliṅgena niddesoti manasikatvā āha-nāmaggahaṇe’iccādi, ‘‘nāmaggahaṇe liṅgavisiṭṭhassāpi gahaṇa’’nti paribhāsāyaṃ, tattha liṅgena sutte niddiṭṭhato aññena kenaci visiṭṭhaṃ nāmaṃ liṅgavisiṭṭhaṃ, tassa, yattha saddasāmaññasannissayanaṃ, tattha nāmaggahaṇe satiliṅgavisiṭṭhassāpi gahaṇaṃ hoti… sāmaññe sabbavisesānuppave satotyadhippāyo, idamevāti anitthiyanti vacanameva, ñāpakanti patti pubbako paṭisedho, so itthiyampattiyaṃ sati anitthiyanti kato siyāti anitthiyanti paṭisedhavacanamevemaṃ paribhāsaṃ ñāpetīti attho, iminā imissā paribhāsāya sāmatthiyaladdhataṃ dasseti.

सूत्रात 'अनित्थी' (स्त्रीलिंगी नसलेले) या प्रतिषेध वचनाचे काय प्रयोजन आहे? कारण याचाच केवळ अस्त्रीलिंगी रूपाने निर्देश केला आहे, हे मनात ठेवून 'नामग्रहणे' इत्यादी म्हटले आहे. 'नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्' (नामाचे ग्रहण केले असता लिंगविशिष्ट शब्दाचेही ग्रहण होते) या परिभाषेमध्ये, सूत्रात लिंगाद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या नामापेक्षा इतर कोणत्याही लिंगाने विशिष्ट असलेले नाम म्हणजे 'लिंगविशिष्ट' होय. त्याचे, जेथे शब्दाच्या सामान्य रूपाचा आश्रय घेतला जातो, तेथे नामाचे ग्रहण केले असता लिंगविशिष्ट शब्दाचेही ग्रहण होते... सामान्य नियमात सर्व विशेषांचा अंतर्भाव होतो असा अभिप्राय आहे. 'इदमेव' म्हणजे 'अनित्थी' हे वचनच 'ज्ञापक' (बोधक) आहे. प्राप्तीपूर्वक प्रतिषेध असतो, तो स्त्रीलिंगाची प्राप्ती असताना 'अनित्थी' असा केला गेला असावा, म्हणून 'अनित्थी' हे प्रतिषेध वचनच या परिभाषेचे ज्ञापन करते असा अर्थ आहे. याने या परिभाषेची samarthyaladdhata (सामर्थ्यसिद्धता) दर्शवली आहे.

127. Simha

१२७. सिंह

Anapuṃsakassāti pariyudāsoti anapuṃsakassāti ettha nañsaddassa pariyudāso-tthotyattho.

'अनपुंसकस्स' (नपुंसकलिंगी नसलेल्याचे) हा पर्युदास आहे, म्हणजे 'अनपुंसकस्स' येथे 'नञ्' (न) शब्दाचा पर्युदास (अपवाद/वर्गीकरण) हा अर्थ आहे.

129. Massā

१२९. मस्स

Tannetiādinā katthaci paribhāsāvatiraniccāti sūceti.

'तन्नेति' इत्यादींद्वारे काही ठिकाणी परिभाषा अनित्य आहे असे सूचित होते.

130. Kevā

१३०. केवा

Hotu [Pg.135] sito-ññatrake sati sādeso, simhi tu kappaccayā paṭhamameva kato massa sādesoti tappaccaye sati ‘kevā’ti kiṃ sāmaññena sādesavidhānene tyāsaṅkiya suttassa sāmañña vidhāne phalaṃ dassetuṃ ‘kenekatthatāyaṃ’tyādimāha, kenekatthatāyanti kappaccayena saha ṇādivuttiyaṃ, pubbabhāgassāti asubhāgassa padattābhāvāti ‘‘ekatthatāyā’’ti (2-119) vibhattiyā padattasādhikāyāpagamena padattābhāvā, padasaṅkhāranibandhanoti pada siddhi hetuko, ‘‘nimittābhāve nemittikassāpyabhāvo’’ti ñāyassāyamattho ‘‘nimittaṃ kāraṇaṃ hetūtyanatthantaraṃ, nimittassa abhāvo nimittābhāvo, tasmiṃ nimittābhāve hetuvināsetyattho, nimittā āgato nemittiko, phalabhūto dhammo, nimitte bhāvo vā nemittiko, nimittassābhāve taṃ hetuto pavattassa nemittikassa phalassāpyabhāvo bhavatī’’ti, tathāhi chattanimittachāyā chattāpāyena bhavati, padīpanimittadassanaṃ padīpāpāye na bhāti, tathehāpi nimittato pavattānaṃ nimittābhāve abhāvoyeva yutti māti maññate, aññatracāti sito aññatra ca.

'स' चा आदेश 'सि' प्रत्यय आणि इतर ठिकाणी असताना होऊ दे. 'सि' प्रत्यय असताना 'क' प्रत्ययामुळे आधीच 'म' चा 'स' आदेश केला गेला आहे, म्हणून त्या प्रत्ययाच्या उपस्थितीत 'केव' असा सामान्य आदेश विधानाने काय उपयोग? अशी शंका घेऊन सूत्राच्या सामान्य विधानाचे फळ दाखवण्यासाठी 'केनेकतत्थतायं' (कशाच्या एकार्थतेमुळे) इत्यादी म्हटले आहे. 'केनेकतत्थतायं' म्हणजे 'क' प्रत्ययासोबत 'णादि' वृत्तीमध्ये. 'पुब्बभागस्स' (पूर्वभागाचा) म्हणजे अ-सुभाग (विभक्ती नसलेला भाग) पद नसल्यामुळे, "एकत्थताया" (२-११९) या सूत्राने विभक्तीद्वारे पदत्व सिद्ध करणाऱ्या घटकाचा लोप झाल्यामुळे पदत्वाचा अभाव होतो. 'पदसङ्खारनिबन्धनो' म्हणजे पद सिद्धीचा हेतू असलेला. "निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः" (निमित्ताच्या अभावी नैमित्तिकाचाही अभाव होतो) या न्यायाचा हा अर्थ आहे: "निमित्त, कारण, हेतू हे समानार्थी शब्द आहेत. निमित्ताचा अभाव म्हणजे निमित्ताभाव, त्या निमित्ताभावात हेतूचा विनाश असा अर्थ आहे. निमित्तापासून आलेला तो नैमित्तिक, जो फलभूत धर्म आहे, किंवा निमित्तामध्ये असणारा भाव तो नैमित्तिक. निमित्ताच्या अभावी त्या हेतूपासून प्रवृत्त होणाऱ्या नैमित्तिक फलाचाही अभाव होतो." तसेच, छत्रीच्या निमित्ताने असणारी सावली छत्री दूर केल्यावर नष्ट होते, दिव्याच्या निमित्ताने दिसणारे दृश्य दिवा दूर केल्यावर दिसत नाही. त्याचप्रमाणे येथेही निमित्ताने प्रवृत्त होणाऱ्या गोष्टींचा निमित्ताच्या अभावी अभावच होतो, हाच योग्य तर्क आहे असे मानले जाते. 'अञ्ञत्र च' म्हणजे 'सि' पेक्षा इतर ठिकाणी सुद्धा.

131. Tata

१३१. तत

Tyaetānaṃ takārassa pariccāgāya ‘tatassā’ti vuttaṃ.

'त्याएतानं' मधील 'त' काराचा त्याग करण्यासाठी 'ततस्सा' असे म्हटले आहे.

132. Ṭasa

१३२. ठस

Imissāyātyādīsu ‘‘ssaṃ ssā ssāye’’tyādinā (2-52) i, ‘‘tadādesā te viya hontī’’ti paribhāsato sādyādesīnaṃ gahaṇāssāyādesādīnaṃ gahaṇasambhavepi kiṃ ssāyādiggahaṇe na suttagurukaraṇene tyāsaṅkiya‘ssāyādiggahaṇa’miccādi, vutti gantho vuttoti dassetumāha-‘nanu ce’tyādi, ṭasasmādikaṃ ‘ṭasasmāsminnannāsvimassa cā’ti vattabbaṃ, namādīnampi vidhiggahaṇāya, tassā

'इमिस्साय' इत्यादींमध्ये "स्सं स्सा स्साये" (२-५२) इत्यादी सूत्राने 'इ' होतो. "तदादेशा ते विय होन्ति" (त्याचे आदेश त्याच्यासारखेच होतात) या परिभाषेमुळे 'सादि' आदेशांचे ग्रहण होत असताना 'स्साया' इत्यादी आदेशांचे ग्रहण संभवत असूनही, 'स्साया' इत्यादींचे ग्रहण करून सूत्राला जड (मोठे) का करावे? अशी शंका घेऊन 'स्सायादिग्गहणम्' इत्यादी वृत्तिग्रंथ सांगितला आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'ननु चे' इत्यादी म्हटले आहे. 'ठसस्मा' इत्यादींना 'ठसस्मास्मिन्नन्नास्विमस्स चा' असे म्हणावे, जेणेकरून 'नम्' इत्यादींच्या विधीचेही ग्रहण व्हावे, 'तस्सा' (तिचा/त्याचा).

Desino [Pg.136] ādeso tadādeso, tassa, tassa ādesino gahaṇaṃ taggahaṇaṃ, tena.

आदेश प्राप्त करणाऱ्याचा (आदेशिनः) जो आदेश तो 'तदादेश' (त्याचा आदेश), त्याचा. त्या आदेश प्राप्त करणाऱ्याचे ग्रहण म्हणजे 'तद्ग्रहण' (त्याचे ग्रहण), त्याने.

134. Duti

१३४. दुति

Aññathāti guruniddesamakatvā aññena lahuppakārena niddisane sati, ekavibhattiniddiṭṭhattāti‘dutiyāyossā’ti ekavibhattiyā niddiṭṭhattā, aññathātiādinā nekadesotivacanapariyantenetena ‘na tvekavibhattiyuttāna’nti paribhāsekadesassa adhippāyo pakāsitoti ñātabbaṃ, etadevānuvattatītyanena tu ‘‘ekayoga niddiṭṭhānampekadeso-nuvattate’’tīmassa, ekavibhattiyuttānaṃ ekadeso nānuvattateti yojanā paribhāsāyaṃ, ñāpetīti pubbe viya sāmatthiyena ñāpeti.

'अञ्ञथा' (अन्यथा) म्हणजे मोठा निर्देश न करता दुसऱ्या लघु (थोडक्यात) प्रकारे निर्देश केला असता. 'एकविभत्तिनिद्दिट्ठत्ता' म्हणजे 'दुतियायोस्सा' या एकाच विभक्तीने निर्देश केला असल्यामुळे. 'अञ्ञथा' इत्यादी शब्दांनी 'नेकदेसो' (एकदेश नाही) या वचनापर्यंतच्या भागाद्वारे "न त्वेकविभक्तियुत्तानां" (एक विभक्ती असलेल्यांचा एकदेश अनुवृत्त होत नाही) या परिभाषेतील एकदेशाचा अभिप्राय प्रकट केला आहे, असे समजावे. 'एतदेवानुवत्तति' (हेच अनुवृत्त होते) याने तर "एकयोगनिर्दिष्टानामप्येकदेशोऽनुवर्तते" (एकाच सूत्रात निर्दिष्ट केलेल्यांचाही एकदेश अनुवृत्त होतो) या परिभाषेची, "एक विभक्ती असलेल्यांचा एकदेश अनुवृत्त होत नाही" अशी योजना केली आहे. 'ञापेति' (ज्ञापित करतो) म्हणजे पूर्वीप्रमाणेच सामर्थ्याने ज्ञापित करतो.

139. Nāññaṃ

१३९. नाञ्ञं

Appadhānappaṭisedhato sabbādīnaṃ tadantavidhinā bhavitabbaṃ, aññathā hi sabbādiggahaṇe ko pasaṅgo piyasabbādīnaṃ, yato appadhānappaṭisedho, karīyate tena paramasabbeiccādi hotīti dassetumāha-‘appadhānappaṭisedho’iccādi.

अप्रधान प्रतिषेधामुळे 'सब्बादि' (सर्व इत्यादी) शब्दांचा 'तदन्तविधी' (त्याच्या शेवटी असणाऱ्या शब्दांचा विधी) झाला पाहिजे. अन्यथा, 'सब्बादि' च्या ग्रहणात 'पियसब्बादि' (प्रिय-सर्व इत्यादी) शब्दांचा काय संबंध? ज्या अर्थी अप्रधान प्रतिषेध केला जातो, त्या अर्थी 'परमसब्बे' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात, हे दर्शवण्यासाठी 'अप्पधानप्पटिसेधो' (अप्रधान प्रतिषेध) इत्यादी म्हटले आहे.

140. Tati

१४०. तति

Yatthāti yasmiṃ kattari karaṇe vā, kattari tatiyāsiddhimāha-‘karoti’ccādi, karotimhi karadhātumhi gammamāne, māsena katāti pāṭhena bhavitabbaṃ… māsena katānaṃ pubbānanti vattabbattā, pubbabhāveti pubbabhavane māsassa karaṇattaṃ, ettha tu māsena karaṇabhūtena pubbabhūtānanti attho, tenevetthāpi bhavantīti pāṭhena bhavitabbaṃ.

'यत्थ' (जिथे) म्हणजे ज्या कर्त्यामध्ये किंवा कारणामध्ये (करणात). कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्तीची सिद्धी दर्शवण्यासाठी 'करोति' इत्यादी म्हटले आहे. 'करोति' म्हणजे 'कृ' धातूचा अर्थ गम्यमान (प्रतीत) होत असताना. 'मासेन कता' (महिन्याने केलेले) असा पाठ असायला हवा... कारण 'मासेन कतानं पुब्बानं' (महिन्याने केलेल्या पूर्वांसाठी) असे म्हणावे लागत असल्यामुळे. 'पुब्बभावे' म्हणजे पूर्वभावात (आधी होण्यात) महिन्याचे करणत्व (साधनत्व) आहे. परंतु येथे 'मासेन' या करणभूत घटकाद्वारे 'पुब्बभूतानं' (पूर्वी झालेल्यांचे) असा अर्थ आहे. म्हणूनच येथेही 'भवन्ति' असा पाठ असायला हवा.

141. Cattha

१४१. चत्थ

Cassa attho cattho, soyevāti ettha samāsassa parāmāso, cattho ettha sambhavati kintu sabbādi na catthasamāsavisayoti pāṭhena bhavitabbaṃ.

'च' चा अर्थ तो 'चत्थ' (च-अर्थ). 'सोयेव' (तोच) याने येथे समासाचा परामर्श (उल्लेख) आहे. 'चत्थ' येथे संभवतो, परंतु 'सब्बादि' हा 'चत्थ' समासाचा विषय नाही, असा पाठ असायला हवा.

144. Manā

१४४. मना

Kiṃ bahulaṃvidhānā ‘vuddhyabhāvo’ ti pāṭhena payojanaṃ yene tadatthameva [Pg.137] ‘‘sumedhādīnamavuddhi ce’’ti gaṇapāṭho kato, hemasaddena hemamayāni gahitānyabhedenatyāha- ‘hemamayānī’ti, kappana saddena sīsālaṅkārajālāni gayhanti, tāniyeva vāsasāni paṭā taṃsarikkhatāya, sakatthepi yathāgamambhavantīti sambandho, bāṇādīsu abhidheyyesu manādīsu na paṭṭhīyantīti yojanā, bāṇādīsuti bāṇa saddakkhayādīsu, ahasaddassa manādikāriyāsambhavā ahasaddo manādīsu na daṭṭhabbo, rahasīti nipātattā ikārassa ca asabbhavā rahasaddo ca manādīsu na daṭṭhabboti sajjhāhāro sambandho veditabbo, ikārassa kaccāyane smino karīyamānassa ikārādesassa ca, rahatisaddassa nipātattaṃ sabhāvato pakāsetuṃ ‘rahasītyādi’māha, rahosaddeti ettha rahasaddoti pāṭho-vagantabbo, tenāti yena ahasaddassa manādikāriyāsambhavo rahasītica nipāto, tena, ihamanādīsu.

'बहुलं' विधानामुळे 'वृद्ध्यभाव' (वृद्धीचा अभाव) असा पाठ असण्याचे काय प्रयोजन, ज्यासाठी त्याच अर्थाने "सुमेधादीनमवुद्धि चे" असा गणपाठ केला गेला आहे? 'हेम' शब्दाने सुवर्णमयी (सोन्याचे बनलेले) गोष्टी अभेदाने ग्रहण केल्या आहेत, म्हणून 'हेममयानि' असे म्हटले आहे. 'कप्पन' शब्दाने डोक्यावरील अलंकारांच्या जाळ्यांचे ग्रहण होते, तीच वस्त्रे किंवा पट त्यांच्यासारखी असल्यामुळे. स्वार्थामध्येही आगमानुसार होतात, असा संबंध आहे. 'बाणादि' अभिधेयांमध्ये (वाच्य अर्थांमध्ये) 'मनादि' शब्दांचा पाठ केला जात नाही, अशी योजना आहे. 'बाणादीसु' म्हणजे बाण शब्दाचा क्षय इत्यादींमध्ये. 'अह' शब्दाला 'मनादि' कार्य असंभव असल्यामुळे 'अह' शब्द 'मनादि' गणात पाहू नये. 'रहसि' हा निपात असल्यामुळे आणि 'इ' काराचा असंभव असल्यामुळे 'रह' शब्दही 'मनादि' गणात पाहू नये, असा अध्याहार करून संबंध समजावा. कच्चायन व्याकरणात 'स्मिन्' प्रत्ययाचा 'इ' कार आदेश केला जात असताना, 'रहति' शब्दाचे निपातत्व स्वाभाविकपणे प्रकट करण्यासाठी 'रहसि' इत्यादी म्हटले आहे. 'रहोसद्दे' येथे 'रहसद्दे' असा पाठ समजावा. 'तेन' म्हणजे ज्या कारणाने 'अह' शब्दाला 'मनादि' कार्य असंभव आहे आणि 'रहसि' हा निपात आहे, त्या कारणाने, येथे 'मनादि' गणात.

146. Bhava

१४६. भव

Geti gasaññe pare, kuto-nuiccādo bho’iti bahuvacananto nipāto, tathāsati ‘tayojanā’ti yujjati, tañca nipātattaṃ samatthetīti dassetumāha- ‘bahutte’ccādi.

'गे' म्हणजे 'ग' संज्ञा पर असताना. 'कुतो नु' इत्यादींमध्ये 'भो' हा बहुवचनान्त निपात आहे. तसे असल्यास 'तयोजना' (ती योजना) योग्य ठरते. आणि ते निपातत्व समर्थित करते, हे दर्शवण्यासाठी 'बहुत्ते' (बहुत्वात) इत्यादी म्हटले आहे.

148. Ntassaṃ

१४८. न्तस्सं

Sattamyantaṃ bhavatīti seso, nanucantassāti vutte ntantuppaccayovāvasīyati, na tadantavidhīti āha- ‘ntappaccaya sseve’ccādi, sutattāti sotaviññāṇena gahitattā paccakkhattāti vuttaṃ hoti, anumitassa ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti (1-26) liṅgato tadantasaṅkhāta atthadassanasaṅkhātaanumānaññāṇena viññātassāti attho.

'सप्तम्यन्त होते' हा उर्वरित भाग आहे. शंका अशी की, 'न्तस्स' असे म्हटले असता केवळ 'न्त' प्रत्ययाचेच ग्रहण होते, 'तदन्तविधी' होत नाही, म्हणून 'न्तप्रत्ययस्यैव' (न्त प्रत्ययाचाच) इत्यादी म्हटले आहे. 'सुतत्ता' म्हणजे श्रोत्रविज्ञानाने ग्रहण केल्यामुळे प्रत्यक्ष आहे, असे म्हटले आहे. अनुमित असलेल्या "विधिद्विशेषणन्तस्स" (१-२६) या लिंगावरून (चिन्हावरून) तदन्तसंज्ञक अर्थ दर्शवणाऱ्या अनुमानज्ञानाने जाणलेल्याचा, असा अर्थ आहे.

154. Rāja

१५४. राज

Daḷho dhammo dhanu assa daḷhadhammā. Rājādīsvimappaccaye paṭhite

ज्याचे धनुष्य दृढ धर्माचे (किंवा दृढ) आहे तो 'दळ्हधम्मा' (दृढधन्वा). 'राजादि' शब्दांमध्ये 'इम' प्रत्यय पठित केला असता,

Tadanto [Pg.138] paccayaggahaṇa paribhāsāya gayhatī tyāha- ‘iminā iccādi.

'प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिः' या परिभाषेनुसार त्याचा अंत असणारा (तदन्त) शब्द ग्रहण केला जातो, हे सांगण्यासाठी 'इमिना' इत्यादी म्हटले आहे.

162. Ltu

१६२. ल्तु

Paccayaiccādinā ‘‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito tadādino tadantassa ca gahaṇa’’nti ñāyaṃ dasseti, tattha yato vihito taṃ vinā na bhavati paccayotyanena ñāyena pattoyevāttho ākhyāyate ‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito, tadādino gahaṇa’nti, ‘‘vidhibbisesanantasse’’ti tadantaggahaṇaṃtyākhyāyate ‘tadantassa ca gahaṇa’nti, so pakativiseso ādi yassa samudāyassa so tadādi, so paccayo-nte yassa samudāyassa so tadanto, tādisassa tadāditadantasamudāyavisesassa gahaṇaṃ, na tu tadantamattassetyattho, iha tu tadantaggahaṇamevānurūpanti’ dassetumāha-‘‘kattari ltuṇakā’’ti iminā tyādi, tadāditadanta samudāyassa tu gahaṇe phalaṃ ‘byajigisī’tiādīsu daṭṭhabbaṃ, tañca ‘‘tuṃsmā lopocicchāyaṃ te’’ti (5-4) sutte sayameva vakkhati.

"पच्चय" इत्यादींद्वारे "पच्चयग्रहणे यस्मा सो विहितो तदादिनो तदन्तस्स च गहणं" (प्रत्ययाच्या ग्रहणात ज्याच्यापासून तो विहित केला आहे, त्याचा आदि आणि त्याचा अंत असणाऱ्याचे ग्रहण होते) हा नियम दर्शविला आहे. तेथे, ज्याच्यापासून विहित केला आहे, त्याशिवाय प्रत्यय होत नाही, या नियमाने हाच अर्थ स्पष्ट केला जातो की, 'प्रत्ययाच्या ग्रहणात ज्याच्यापासून तो विहित केला आहे, त्याचा आदि असणाऱ्याचे ग्रहण होते'. "विधिब्बिससेणन्तस्स" याद्वारे तदन्तग्रहण स्पष्ट केले जाते की, 'आणि त्याचा अंत असणाऱ्याचे ग्रहण होते'. तो विशिष्ट प्रकृती ज्या समुदायाच्या सुरुवातीला आहे तो 'तदादि' होय. तो प्रत्यय ज्या समुदायाच्या शेवटी आहे तो 'तदन्त' होय. अशा प्रकारच्या तदादि आणि तदन्त समुदायाच्या विशेषाचे ग्रहण होते, केवळ तदन्ताचेच नाही, असा अर्थ आहे. परंतु येथे तदन्तग्रहणच योग्य आहे, हे दर्शविण्यासाठी "कत्तरि ल्तुणका" याद्वारे इत्यादी म्हटले आहे. तदादि आणि तदन्त समुदायाच्या ग्रहणाचे फळ 'ब्यजिगिसी' इत्यादींमध्ये पाहावे. आणि ते स्वतः "तुंस्मा लोपोचिच्छायं ते" (५-४) या सूत्रात पुढे सांगतील.

165. Salo

१६५. सलो

Kaccāyane ‘‘sakamandhātādīnañce’’ti (2-3-44) suttitaṃ, sopi ltvantoyevātyabhimatasiddhīti dassetuṃ vuttiyamudāhaṭaṃtyāha- ‘sakamandhātu’iccādi, ltvanto mandhātusaddo atthīti ‘sakamandhātu’ saddopi ltvantoti sajjhāhāro padasambandho daṭṭhabbo, tatopīti na kevalaṃ kattutova, mandhātusaddassa ltvantataṃ sādhetvā sakamandhātusaddampaṭipādetuṃ ‘sabbesa’ntiādimāha.

कच्चायनामध्ये "सकमन्धातादीनञ्चे" (२-३-४४) असे सूत्र दिले आहे. तो देखील 'ल्तु' प्रत्ययान्तच आहे, हे इष्ट सिद्ध करण्यासाठी वृत्तीमध्ये उदाहरण दिले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'सकमन्धातु' इत्यादी. 'ल्तु' प्रत्ययान्त 'मन्धातु' शब्द आहे, म्हणून 'सकमन्धातु' शब्द देखील 'ल्तु' प्रत्ययान्त आहे, असा अध्याहार करून पदांचा संबंध समजून घ्यावा. 'ततोपि' म्हणजे केवळ कर्त्यापासूनच नाही, तर 'मन्धातु' शब्दाची 'ल्तु' प्रत्ययान्तता सिद्ध करून 'सकमन्धातु' शब्द प्रतिपादित करण्यासाठी 'सब्बेसं' इत्यादी म्हटले आहे.

169. Ṭapa

१६९. ठप

Saṅkhyāsaddo yadīpi saṅkhyāne vattate, tathāpi saṅkhyānadvārenidhasaṅkhyeyye vattatītyāha-‘cuddasahi saṅkhyāhī’ti pāṭhena bhavitabbaṃ, cuddasasaddavacanīyāva pañcādisaṅkhyā, yato saṅkhyāsaddo neha pariggahitoti.

संख्या शब्द जरी मोजण्याच्या अर्थात वापरला जात असला, तरी येथे मोजण्याच्या माध्यमातून तो मोजल्या जाणाऱ्या (संख्येय) अर्थात वापरला जातो, म्हणून म्हटले आहे - 'चुद्दसहि संख्याही' असा पाठ असावा. चौदा या शब्दाने सांगण्याजोग्या पाच इत्यादी संख्या आहेत, कारण येथे संख्या शब्द ग्रहण केला गेलेला नाही.

175. Divā

१७५. दिवा

Divasato smino ṭimhi pubbasaralope divi.

'दिवस' शब्दाहून 'स्मि' विभक्तीच्या जागी 'ठि' प्रत्यय झाल्यावर, पूर्व स्वराचा लोप होऊन 'दिवि' असे रूप बनते.

181. Yonaṃ

१८१. योनं

Dutiyāggahaṇenāti [Pg.139] ‘dutiyāyossa ne vā’tyevaṃ sutta racanāyaṃ dutiyāggahaṇena.

'द्वितीयाग्रहणाने' म्हणजे 'दुतियायोस्स ने वा' अशा सूत्राच्या रचनेमध्ये द्वितीया विभक्तीच्या ग्रहणाने.

185. Nāmhi

१८५. नाम्हि

Enādesassāsambhavāti nāssa smādesattā.

'एन्' आदेशाचा असंभव असल्यामुळे, कारण 'ना' चा 'स्मा' आदेश होतो.

187. Gassaṃ

१८७. गस्सं

Ubhayavikappoti samāsāsamāsapakkhadvayavidhānaṃ, kaccāyanavutti kārassa vippaṭipattimāvīkattumāha-‘kaccāyane’ccādi, itthipumannapuṃsaka samūhoti etthāyantesaṃ sādhanakkamo ‘dvandachaṭṭhīhi samāse itthipumanapuṃsakasamūho’ti ṭhite ‘‘samāse ca vibhāsā’’ti (2-2-35) pumantassa amādese ‘‘vaggantaṃ vā vagge’’ti (1-42) niggahītassa vagganto.

'उभयविकल्प' म्हणजे समास आणि असमूहाच्या दोन्ही पक्षांचे विधान होय. कच्चायनवृत्तीकारांचे मतभेद स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे - 'कच्चायने' इत्यादी. 'इत्थिपुमन्नपुंसकसमूहो' यामध्ये त्यांच्या सिद्धीचा क्रम असा आहे - 'द्वंद्व आणि षष्ठी समासात इत्थिपुमन्नपुंसकसमूह' अशी स्थिती असताना, "समासे च विभासा" (२-२-३५) या सूत्राने पुल्लिंगी शब्दाला 'अम्' आदेश झाल्यावर, "वग्गन्तं वा वग्गे" (१-४२) या सूत्राने निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) वर्गान्त होतो.

192. Puma

१९२. पुम

Kammādittā enassāpi abhāvapakkheti ‘‘nā sse no’’ti (2-80) kammādito nāssa enādesakaraṇato vuttaṃ.

कर्म इत्यादी असल्यामुळे 'एन्' चा देखील अभाव असणाऱ्या पक्षात, "ना स्से नो" (२-८०) या सूत्राने कर्म इत्यादींहून 'ना' विभक्तीला 'एन्' आदेश करण्यावरून हे म्हटले आहे.

197. Ime

१९७. इमे

Ādeso kathanaṃ, anvādeso-nukathanamiccāha-‘anvādeso kathitānukathana’mīti, kathitassānukathanaṃ kathitānukathanaṃ, anena ca neha pacchā uccāraṇamattamanvādeso, kiñcarahi ekassābhidheyyassa pubbasaddena paṭipāditassa dutiyampatipādanamanvādesoti vadati, teneha na bhavati ‘devadattaṃ bhojaya, imañca yaññadatta’nti, kenaci visesantarayogena kathitassānukathanaṃ anvādesoti sambandho. Kathampana visesantarayogo gamyateccāha- ‘sāmatthiyā’ti, kenaci visesenāyoge vuttasseva punabbacanānupapajjanaṃ sāmatthiyaṃ, tenevāha- ‘aññathe’ccādi.

आदेश म्हणजे कथन, आणि अन्वादेश म्हणजे अनुकथन (पुन्हा सांगणे) असे म्हटले आहे - 'अन्वादेश म्हणजे कथित-अनुकथन'. कथित गोष्टीचे पुन्हा कथन करणे म्हणजे कथित-अनुकथन होय. आणि याद्वारे येथे केवळ नंतर उच्चार करणे म्हणजे अन्वादेश नाही, तर मग काय? पूर्व शब्दाने प्रतिपादित केलेल्या एकाच अभिधेयाचे (अर्थाचे) दुसऱ्यांदा प्रतिपादन करणे म्हणजे अन्वादेश होय, असे ते म्हणतात. म्हणूनच येथे 'देवदत्तं भोजय, इमञ्च यज्ञदत्तं' (देवदत्ताला जेवू घाल आणि या यज्ञदत्तालाही) असे होत नाही. कोणत्यातरी विशिष्ट संबंधामुळे कथित गोष्टीचे पुन्हा कथन करणे म्हणजे अन्वादेश, असा संबंध आहे. परंतु विशिष्ट संबंध कसा समजला जातो? यावर म्हणतात - 'सामत्थिया' (सामर्थ्यामुळे). कोणत्यातरी विशेषाशी संबंध नसताना सांगितलेल्या गोष्टीचेच पुन्हा वचन अनुपपन्न (अयोग्य) ठरणे हेच सामर्थ्य आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अञ्ञथा' इत्यादी.

198. Kissa

१९८. किस्स

Navirujjhatīti iminā ‘‘itthiyamatvā’’ti (3-26) sāmaññena vidhānato syādyantamajjhepi itthiyampaccayo navirujjhatīti vadati.

'न विरुज्झति' (विरोध होत नाही) याद्वारे "इत्थियमत्वा" (३-२६) या सामान्य विधानामुळे 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लागलेल्या शब्दांच्या मध्ये देखील स्त्रीलिंगी प्रत्ययाचा विरोध होत नाही, असे ते म्हणतात.

204. Namhi

२०४. नम्हि

Nanu [Pg.140] yathākkamaṃ naṃvibhattikkamenāpi sambhavati, tathāsati ‘dvinnaṃ saddānaṃ dveādesā kamene’cceva kasmā vuttaṃ tyāsaṅkiyāha ‘na naṃvibhattikkamenāpī’ti. Kāraṇamāha- ‘tassānapekkhitattā’ti, iminā nissayakaraṇamekā satthiyā yuttīti dasseti, apekkhite kathaṃ bhaveyyā tyāha- ‘yadi hi’ccādi, apekkhiti yathākkamaṃ, evamaññate ‘‘kiñcāpi jātiniddesena dvepi naṃ rūpāni gayhanti, tathāpi ‘ticatunna’nti viya byattiniddesova yathākkamopakārīyamānāna, manudesassa tathā viññayamānattāti naṃsuicceva vadeyya, na tathā vuttaṃ, tato-vasīyate ‘na yathākkamametthāpekkhita’nti.

शंका - जर यथाक्रम 'नं' विभक्तीच्या क्रमाने देखील संभवते, तर तसे असताना 'दोन शब्दांचे दोन आदेश क्रमाने होतात' असेच का म्हटले आहे? अशी शंका घेऊन म्हणतात - 'न नंविभत्तिक्रमेनापि' (नं विभक्तीच्या क्रमाने देखील नाही). त्याचे कारण सांगतात - 'तस्सानपेक्खितत्ता' (त्याची अपेक्षा नसल्यामुळे). याद्वारे निश्चय करण्याचे सामर्थ्य हीच एक योग्य युक्ती आहे, हे दर्शवितात. जर अपेक्षा असती तर कसे झाले असते? यावर म्हणतात - 'यदि हि' इत्यादी. 'अपेक्षिति' म्हणजे यथाक्रम. असे मानले जाते की, "जरी जातीच्या निर्देशाने दोन्ही 'नं' रूपे घेतली जातात, तरीही 'तिचतुन्नं' प्रमाणे व्यक्तीचा निर्देशच यथाक्रम उपकारक ठरतो, कारण अनुदेश तसा समजला जातो, म्हणून 'नंसु' असेच म्हणावे, पण तसे म्हटले नाही. त्यावरून हे निश्चित होते की, 'येथे यथाक्रम अपेक्षित नाही'."

205. Nta

२०५. न्त

Nanu ntantūnanti tadantā gayhanti paccayaggahaṇaparibhāsāya, tathā sati kāriyittena tadantāva gayhanti kathaṃ ntantūyevā tyāsaṅkiyāha- teyeve’ccādi, paccakkhatāyāti sutattā, balavattā teyeva kāriyittena gayhantīti sambandho, na tadantā, dubbalāti byatirekaṃ vatvā dubbalatte kāraṇamāha- ‘anumitattā’ti, anumitattaṃ sādhetumāha- ‘anumitāhi’ccādi, bhavibhattīnanti pāṭho yutta taro, tassa antādese akāreti sambandho.

शंका - 'न्त' आणि 'तु' यांच्याद्वारे प्रत्ययग्रहण परिभाषेनुसार तदन्त (ज्यांच्या शेवटी ते आहेत असे शब्द) घेतले जातात. तसे असताना कार्यभावाने तदन्तच घेतले जातात, मग केवळ 'न्त' आणि 'तु' च कसे? अशी शंका घेऊन म्हणतात - 'तेयेव' इत्यादी. 'पच्चक्खताया' म्हणजे प्रत्यक्ष ऐकले गेल्यामुळे, बलवान असल्यामुळे कार्यभावाने तेच घेतले जातात, तदन्त नाही, असा संबंध आहे. 'दुब्बल' असा व्यतिरेक सांगून दुर्बलतेचे कारण सांगतात - 'अनुमितत्ता' (अनुमानित असल्यामुळे). अनुमानितत्व सिद्ध करण्यासाठी म्हणतात - 'अनुमिताहि' इत्यादी. 'भविभत्तीनं' असा पाठ अधिक योग्य आहे, त्याचा 'अन्त' आदेशात 'अकार' असा संबंध आहे.

219. Yomhi

२१९. योम्हि

Yomhīti sattamyantajātiniddesā labbhamānatthavasena ‘pacceka’nti vuttiyaṃ vuttaṃ, tenevāha pañcikāyaṃ- ‘kathamidamavasīyate yomhīti niddesā’ti, tassadāni atthampakāsetuṃ ‘paccekanti ekekasmi’ntiādi vuttaṃ. Ekekasmiṃ yomhi dvinnaṃ ādesānaṃ sambhavā ādesīnampi bahuttasambhavoti sutte ‘dvinna’nti bahuvacananiddeso, vuttiyampana paccekaṃ yomhi paccekaṃ dvisaddasambhavā ‘dvissā’ti vuttaṃ, dutiyāyampi duve dve.

'योम्हि' हा सप्तम्यन्त जातीचा निर्देश असल्यामुळे प्राप्त होणाऱ्या अर्थाच्या आधारे वृत्तीमध्ये 'पच्चेकं' (प्रत्येकी) असे म्हटले आहे. म्हणूनच पंचिकेत म्हटले आहे - 'कथमिदमवसीयते योम्हिति निद्देसा' (योम्हि या निर्देशावरून हे कसे निश्चित होते?). आता त्याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'पच्चेकं म्हणजे एकेकामध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. एकेका 'यो' विभक्तीमध्ये दोन आदेशांचा संभव असल्यामुळे आणि आदेशींचे (ज्यांच्या जागी आदेश होतो त्यांचे) देखील अनेकत्व संभवत असल्यामुळे सूत्रात 'द्विन्नं' असा बहुवचनी निर्देश आहे. परंतु वृत्तीमध्ये प्रत्येक 'यो' विभक्तीमध्ये प्रत्येक 'द्वि' शब्दाचा संबंध असल्यामुळे 'द्विस्स' असे म्हटले आहे, द्वितीयेमध्ये देखील दोन-दोन होतात.

228. Nāsmā

२२८. नास्मा

Pakatavasenāti [Pg.141] tumhāmhānamādesānamadhikatavasena, kamamanatikkamma na bhavantīti sambandho.

'पकतवसेन' म्हणजे 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' यांच्या आदेशांच्या अधिकाराच्या वशात, क्रमाचे उल्लंघन न करता ते होत नाहीत, असा संबंध आहे.

230. Caṃvā

२३०. चंवा

Kaccāyanācariyo tumhāmhehi parāya catutthī chaṭṭhī savibhattiyā ‘‘sassaṃ’’ti (2-3-3) suttena amādesaṃ vidhāya ‘tumhaṃ amha’nti bahuvacanarūpāni sādheti… ekasmimpi attani guruādike ca gārava vasena bahuvacanarūpadassanatoti dassetumāha-tumhaṃ amha’ntiādi, tassāyuttattā ‘tamayutta’nti vatvā ayuttataṃ sādheti ‘evaṃ hi’ccādinā, imasmimpana satthe ekasmimpi sabbathā bahuvacana rūpasādhanakkamaṃ dassetuṃ ‘idha panā’tiādimāraddhaṃ.

कच्चायनाचार्यांनी 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांनंतर येणाऱ्या चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीच्या जागी "सस्सं" (२-३-३) या सूत्राने 'अम्' आदेश करून 'तुम्हं, अम्हं' अशी बहुवचनी रूपे सिद्ध केली आहेत... एकाच आत्म्यासाठी (स्वतःसाठी) आणि गुरु इत्यादींच्या बाबतीत आदरामुळे बहुवचनी रूपे दर्शविली जातात, हे दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'तुम्हं अम्हं' इत्यादी. ते अयोग्य असल्यामुळे 'तमयुत्तं' (ते अयोग्य आहे) असे सांगून 'एवं हि' इत्यादींद्वारे त्याची अयोग्यता सिद्ध करतात. परंतु या शास्त्रामध्ये एकाच्या बाबतीत देखील सर्वथा बहुवचनी रूप सिद्ध करण्याचा क्रम दर्शवण्यासाठी 'इध पना' इत्यादी सुरू केले आहे.

232. Apā

२३२. अपा

Nenāti nakārena, padasaññāvidhāya kavacanābhāvepīti pāṇini yānamiva syādityādyantānaṃ padasaññāvidhāyakassa suttassa abhāvepi, anvatthavasena padanti gayhamāne atippasaṅgopi siyāti āha-‘ruḷhiyāvātippasaṅgā bhāvo’ti, ākhyātaṃ sābyayakāraka visesanaṃ vākyanti keci, ekākhyātikaṃ vākyantyapare, taṃ sabbaṃ ekato saṅgahetvā ‘padasamūho vākya’nti vuttikārena vuttanti dassetumāha- ‘sābyaye’ccādi, ākhyātaṃ tyādyantamāhu, abyayamasaṅkhyaṃ, ākhyātaṃ sābyayaṃ sakārakaṃ savisesanañca vākyesaññaṃ bhavatītyattho, visesananti kārakavisesanassa kiriyā visesanassa ca sāmaññena gahaṇaṃ, sābyayaṃ-saddhiṃ vacati, sakārakaṃ odanaṃ pacati devadatto pacati, sakārakavisesanaṃ-muduṃ visadamodanampacati, dassanīyo devadatto pacati, sakiriyāvisesanaṃ- muduṃ pacati, mandaṃ pacati, padasamūho vākyanti vutte ayampi adhippāyavisesovasīyatīti vattumāha-vattu’miccādi, yatheccādinā anekākhyāti kampi guṇappadhānabhāve nopakārato vākyamekambhavati… pada samūho vākyanti vuttattāti vadati, yathā vākyanānattanti sambandho. Ihāpīti vattumicchitatthetyādopi.

'नेनाति' म्हणजे नकार रूपाने, पदसंज्ञा विधायक कवचाच्या अभावी देखील पाणिनीच्या यानाप्रमाणे 'स्यादि' इत्यादी अंतांच्या पदसंज्ञा विधायक सूत्राच्या अभावी देखील, अन्वर्थवशात 'पद' असे ग्रहण केले असता अतिप्रसंग देखील होईल, म्हणून म्हटले आहे - 'रुळ्हियावातिप्पसङ्गा भावो' (रूढीने अतिप्रसंगाचा अभाव होतो). काही जण म्हणतात की, अव्यय, कारक आणि विशेषणासह असलेले आख्यात म्हणजे वाक्य होय. दुसरे म्हणतात की, एक आख्यात असलेले वाक्य होय. त्या सर्वांना एकत्र करून 'पदासमुहो वाक्यं' (पदांचा समूह म्हणजे वाक्य) असे वृत्तिकाराने म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'साव्यये' इत्यादी. आख्यात म्हणजे 'त्यादि' अंत असलेले म्हणतात, अव्यय म्हणजे संख्यारहित. अव्यय, कारक आणि विशेषणासह असलेले आख्यात 'वाक्य' या संज्ञेचे होते, असा अर्थ आहे. 'विशेषण' म्हणजे कारकविशेषण आणि क्रियाविशेषण यांचे सामान्य रूपाने ग्रहण होय. 'साव्यय' - सद्धिं वचति (एकत्र बोलतो). 'सकारक' - ओदनं पचति (भात शिजवतो), देवदत्तो पचति (देवदत्त शिजवतो). 'सकारकविशेषण' - मुदुं विसदं ओदनं पचति (मऊ आणि स्वच्छ भात शिजवतो), दस्सनीयो देवदत्तो पचति (दर्शनीय देवदत्त शिजवतो). 'सक्रियाविशेषण' - मुदुं पचति (मऊ शिजवतो), मंदं पचति (हळू शिजवतो). 'पदांचा समूह म्हणजे वाक्य' असे म्हटले असता हा देखील अभिप्रायविशेष समजला जातो, हे सांगण्यासाठी म्हटले आहे - 'वत्तुं' इत्यादी. 'यथा' इत्यादीने अनेक आख्यात असलेले देखील गुण-प्रधान भावामध्ये उपकारक नसल्यामुळे एक वाक्य होते... 'पदसमूहो वाक्यं' असे म्हटल्यामुळे, असे म्हणतात. जसे 'वाक्यनानात्वं' हा संबंध आहे. येथे देखील 'वत्तुमिच्छितत्थे' इत्यादीमध्ये देखील.

233. Yonaṃ

२३३. योनां

Higgahaṇe [Pg.142] pañcamīhissāpi gahaṇambhaveyyāti sutte ‘apañcamyā’ti vuttaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakanti gāthāpāde tumhehitiādisū tattā na voādeso, tumhe tiṭṭhatha nagareti pubbavākyato vākyantarattā ekavākyatā natthi, tumhe viya diya dissanti amhe viya dissantīti viggayha ‘disa-pekkhaṇe’ iccasmā ‘‘samānaññabhavantayādi tūpamānā disā kamme rīrikkhakā’’ti (5-43) kappaccaye ‘‘nate kānubandhanāgamesū’’ti (5-85) ettābhāve ‘‘syādisyādinekattha’’nti (3-1) samāse ca ‘ekatthatāyaṃ’’ti (2-119) vibhattilope ca ‘‘sabbādīnamā’’ti (3-86) ā ‘tumhādisāna’miccādi.

'हि' च्या ग्रहणात पंचमीच्या 'हि' चे देखील ग्रहण व्हावे म्हणून सूत्रात 'अपञ्चम्या' असे म्हटले आहे. 'तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं' या गाथापादात 'तुम्हेहि' इत्यादींमध्ये 'त' भाव असल्यामुळे 'वो' हा आदेश होत नाही. 'तुम्हे तिट्ठथ नगरे' या पूर्व वाक्यापेक्षा दुसरे वाक्य असल्यामुळे एकवाक्यता नाही. 'तुम्हे विय दिया दिस्सन्ति, अम्हे विय दिस्सन्ति' असा विग्रह करून 'दिस-पेक्खणे' या धातूपासून 'समानञ्ञभवन्तयादि तूपमाना दिसा कम्मे रीरिक्खका' (५-४३) या सूत्राने 'क' प्रत्यय झाल्यावर, 'नते कानुबन्धनागमेसू' (५-८५) याने 'ए' काराचा अभाव झाल्यावर आणि 'स्यादिस्यादिनेकत्थं' (३-१) याने समास झाल्यावर आणि 'एकत्थतायं' (२-११९) याने विभक्तीचा लोप झाल्यावर 'सब्बादीनमा' (३-८६) याने 'आ' होऊन 'तुम्हादिसाने' इत्यादी रूपे होतात.

235. Anvā

२३५. अन्वा

Pacchā ādeso anvādesoti gahite kathitānukathananti kathaṃ ñāyatīti āha- ‘pacchā kathanañca kathitāpekkhanti katvā’ti.

'नंतर आदेश तो अन्वादेश' असे ग्रहण केले असता 'कथित अनुकथन' (आधी सांगितलेल्याचे पुन्हा सांगणे) हे कसे समजते? म्हणून म्हटले आहे - 'नंतर सांगणे हे कथित अपेक्षेने करून' असे.

236. Sapu

२३६. सपु

Saha vijjamāno pubbo yassa so sapubbo.

ज्याच्यासोबत पूर्व विद्यमान आहे तो 'सपूर्व' होय.

237. Naca

२३७. आणि नाही

Aparamparayogappatipatyatthanti ‘gāmanagarānaṃ cenā’tiādinā vuttassa paramparayogassa aggahaṇatthaṃ.

'अपरंपरयोग प्रतिपत्तीसाठी' म्हणजे 'गामनगराणं चेना' इत्यादी सूत्राने सांगितलेल्या परंपरायोगाचे ग्रहण न करण्यासाठी.

240. Nasā

२४०. न सा

Jaṭā assa atthīti jaṭilo, sova jaṭilako, jaṭilakāti ekatthe nidassitavisesavacanaṃ, māṇavakāti viya na sāmaññavacanaṃ, asatte sampatteti idaṃ ‘‘āmantaṇaṃ pubbamasantaṃ vā’’ti (2-239) suttassa sāmaññatā vuttaṃ, sāmaññavacanassa paṭisedhoti iminā visesavacane jaṭilakaiccatra ‘āmantaṇaṃ pubbamasantaṃ vā’’tīmassa pattindasseti, devadattādisāmaññavacaneti devadatto devadattasaddo ādi yassa, tañca taṃ sāmaññavacanañca, tasmiṃ devadattādisāmaññavacane māṇavake māṇavakasadde parabhūte sati, ubhinnampi asatteti iminā [Pg.143] idaṃ dīpeti ‘‘devadattāti visesavacanattā paṭisedhābhāvā pubbaparānamubhinnampi ‘‘āmantaṇaṃ pubbamasantaṃ vā’’tīdaṃ pappotī’’ti.

ज्याला जटा आहेत तो 'जटिल', तोच 'जटिलक'. 'जटिलक' हे एकाच अर्थातील निर्देशित विशेष वचन आहे, 'माणवक' प्रमाणे सामान्य वचन नाही. 'असत्ते संपत्ते' हे 'आमन्तणं पुब्बमसतं वा' (२-२३९) या सूत्राचे सामान्यत्वे सांगितले आहे. 'सामान्य वचनाचा प्रतिषेध' याने विशेष वचनात 'जटिलक' येथे 'आमन्तणं पुब्बमसतं वा' याची प्राप्ती दर्शवतो. 'देवदत्तादि सामान्य वचनात' म्हणजे देवदत्त, देवदत्त शब्द आदि आहे ज्याचा, आणि ते सामान्य वचन देखील आहे, त्या देवदत्तादि सामान्य वचनात 'माणवक' हा माणवक शब्द नंतर आला असता, 'दोन्हींच्या देखील असत्तेत' याने हे स्पष्ट करतो की, 'देवदत्त' हे विशेष वचन असल्यामुळे प्रतिषेधाचा अभाव असल्याने पूर्व आणि पर या दोन्हीला देखील 'आमन्तणं पुब्बमसतं वा' हे प्राप्त होते.

Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ

अशा प्रकारे मोग्गल्लानपञ्चिकाटीका सारत्थविलासिनीमध्ये

Dutiyakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या कांडाचे वर्णन समाप्त झाले.

3. Tatiyakaṇḍavaṇṇanā

३. तिसऱ्या कांडाचे वर्णन

1. Syādi

१. स्यादि

Yassātikamāvaṭṭhitassayoādiakkharasamudāyassa, kintanti āha- ‘ida’miccādi, idanti yathāvuttaṃ syādisamudāyarūpaṃ, avayavena viggaho samudāyo samāsattho, samudāye pavattā saddā avayavesupi vattantīti syādisaddo siādike avayavepi vattate, vidhiggahaṇañāyenāti ‘‘paccayaggahaṇe yasmā sa vihito tadādino tadantassa ca gahaṇa’’nti ñāyena. Syādi ante yassa taṃ syādyantaṃ. Nanu ca ‘‘syādisyādinekattha’’nti sāmaññena vuccamāne yaṃkiñci syādyantaṃ yenakenaci syādyantena sahekatthībhāvamarahati, tathāhi yathā gāmagatotiādo, tathā passa devadatte gāmaṃ, gato yaññadatto gurukulanti ādopi samāso tyāsaṅkiyāha-‘sāmaññena vuttepi’ccādi, yassa syādyantassayena syādyantena sambandho, tena syādyantena sahataṃ syādyantamekatthambhavatīti sambandhato viññāyati avasīyatīti yassātyādisvattho, tathā ca gāmagatotyatratthīmesa-maññamaññāpekkhālakkhaṇo sambandhotyekatthībhāvo, tatoyevetthāhu-

ज्या अनुक्रमाने राहिलेल्या 'यो' आदि अक्षर समुदायाचा, काय? म्हणून म्हटले आहे - 'इदं' इत्यादी. 'इदं' म्हणजे यथावक्त स्यादिसमुदाय रूप. अवयवाने विग्रह असलेला समुदाय हा समासाचा अर्थ आहे. समुदायात प्रवृत्त झालेले शब्द अवयवांमध्ये देखील वर्ततात, म्हणून 'स्यादि' शब्द 'सि' आदि अवयवात देखील वर्ततो. 'विधिग्रहण न्यायाने' म्हणजे 'प्रत्ययग्रहणे यस्मा स विहितो तदादिनो तदन्तस्स च गहणं' या न्यायाने. 'स्यादि' शेवटी आहे ज्याच्या, ते 'स्याद्यन्त'. पण 'स्यादिस्यादिनेकत्थं' असे सामान्य रूपाने म्हटले असता, कोणतेही स्याद्यन्त कोणत्याही स्याद्यन्तासोबत एकार्थीभाव होण्यास योग्य आहे, जसे 'गामगतो' इत्यादीमध्ये, तसेच 'पस्स देवदत्त गामं, गतो यञ्ञदत्तो गुरुकुलं' इत्यादीमध्ये देखील समास होईल, अशी शंका घेऊन म्हटले आहे - 'सामान्येने वृत्तेपि' इत्यादी. ज्या स्याद्यन्ताचा ज्या स्याद्यन्ताशी संबंध आहे, त्या स्याद्यन्तासोबत ते स्याद्यन्त एकार्थी होते, हे संबंधावरून समजले जाते, असा 'यस्स' इत्यादींचा अर्थ आहे. आणि तसेच 'गामगतो' येथे या परस्पर अपेक्षारूप लक्षणाचा संबंध म्हणजेच एकार्थीभाव आहे, म्हणूनच येथे म्हटले आहे -

Niyataṃ sādhanaṃ sādhye, kriyā niyatasādhanā;

Sannidhānena metesaṃ, niyamo-yampakāsatīti.

साध्यात साधन नियत असते, क्रिया नियत साधनाची असते; यांच्या संनिधानाने हा नियम प्रकाशित होतो.

Ayamettha attho ‘‘yato gāmamiccetaṃ sādhanaṃ sādhyaṃ kiriyaṃ taṃbyapadesajānanayogyamapekkhate gatoti, ato sādhanaṃ kāra kaṃ [Pg.144] sādhye kiriyāya niyataṃ, yato ca kiriyā sayaṃ sādhanamapekkhate kiṃ gatoti, ato kiriyāpi niyataṃ sādhanametissāti niyatasādhanā hoti ayaṃ yathāvutto niyamo aññamaññāpekkhāvasena vattamāno etesaṃ sādhyasādhanānaṃ sannidhāna mattena aññamaññato pakāsatī’’ti. Passa devadatta gāmaṃ, gato yaññadatto gurukulaṃtyatra tu gāmanti sādhanaṃ passeti sādhyamapekkhate, gatoti gamanakiriyā tu gurukulamapekkhate, tato ca gāmagatānaṃ vākyantarāvayavānaṃ natthevāpekkhāti na bhavati samāso, sabbatthevamūhanīyaṃ, sambandho hi aññamaññāpekkhālakkhaṇo sambandhyantarato-navaṭṭhitaṃ nivattetvā visese niveseti, tathāca vuttaṃ–

येथे हा अर्थ आहे - 'ज्या अर्थी 'गामं' हे साधन साध्य क्रियेची, म्हणजेच त्या संज्ञेने जाणण्यास योग्य अशा 'गतो' ची अपेक्षा करते, त्या अर्थी साधन (कारक) साध्य क्रियेमध्ये नियत आहे. आणि ज्या अर्थी क्रिया स्वतः साधनाची अपेक्षा करते की 'कोण गेला?', त्या अर्थी क्रिया देखील नियत साधनाची असते, म्हणून ती 'नियतसाधना' होते. हा यथावक्त नियम परस्पर अपेक्षेच्या वशाने वर्तणारा असून या साध्य-साधनांच्या केवळ संनिधानाने परस्परांकडून प्रकाशित होतो.' परंतु 'पस्स देवदत्त गामं, गतो यञ्ञदत्तो गुरुकुलं' येथे तर 'गामं' हे साधन 'पस्स' या साध्याची अपेक्षा करते, आणि 'गतो' ही गमनक्रिया तर 'गुरुकुलं' ची अपेक्षा करते. त्यामुळे 'गाम' आणि 'गत' या वेगवेगळ्या वाक्यातील अवयवांमध्ये मुळीच अपेक्षा नसल्यामुळे समास होत नाही. सर्व ठिकाणी असेच तर्क करावे. कारण संबंध हा परस्पर अपेक्षारूप लक्षणाचा असून, इतर संबंधांपासून अनवस्थित गोष्टींना निवृत्त करून विशेषामध्ये प्रस्थापित करतो. आणि तसेच म्हटले आहे -

Tassa tvākaṅkhato bhede, yā pariplavamānatā;

Visese taṃ nivesento, sambandhovāvachindatīti.

भेदामध्ये आकांक्षा करणाऱ्या त्याची जी चंचलता असते, तिला विशेषामध्ये प्रस्थापित करून संबंधच खंडित करतो.

Bhede visese gāmantetaṃ sāmaññaṃ visesāpekkhaṃ ‘gāmamāsīsati, jahāti, gato’ti, tathā ‘gato gāmaṃ, vanaṃ, gurukula’nti vevamākaṅkhato-bhilasato tassa tu padhānapadassupasajjanapadassa ca yā pariplavamānatā anavaṭṭhitatā taṃ visese visiṭṭhe sambandhini nivesento patiṭṭhapento sambandhovānekappakāro kvaci sādhyasādhanabhāvalakkhaṇo kvaci pakativikārabhāvasabhāvo kvaci sassāmi sambandharūpo avachindati sambandhyantarato nivattetīti attho, yato-yamapekkhā vākyakāleyeva nirūpyate, tato yatthātthi padānamapekkhā, tattha samāsāvagamo, yatra tu natthi, tatra na bhavatītyanupadiṭṭho visayavibhāgo ñāyateti bhāvo, bāle abudhetu nissāya vicitto samāsavidhānalopādinānekappakāro paṭipattiyā sādhusaddaparijānanatthamupāyo sambhavati, paramatthato tu saddantarattā accantaṃ vākyasamāsānaṃ bhedo, na hi vākye diṭṭhapadāni samāse santi, tathā ca vuttaṃ–

भेदाच्या किंवा विशेषाच्या बाबतीत, 'गावाची इच्छा करतो, (गाव) सोडतो, (गावाला) गेला' अशा प्रकारे 'गाव' हे सामान्य पद विशेषाची अपेक्षा ठेवणारे असते. तसेच 'गावाला गेला, वनात गेला, गुरुकुलात गेला' अशा प्रकारे आकांक्षा (अपेक्षा) करणाऱ्या किंवा इच्छा करणाऱ्या त्या प्रधान पदाची आणि उपसर्जन (गौण) पदाची जी अस्थिरता किंवा अनिश्चितता असते, तिला विशिष्ट अशा संबंधामध्ये प्रस्थापित करत असताना, संबंध हा अनेक प्रकारचा असतो—कधी साध्य-साधनभाव लक्षण असलेला, कधी प्रकृती-विकृतीभाव स्वभावाचा, तर कधी स्वामी-सेवक संबंध रूपाचा असतो. तो इतर संबंधांपासून वेगळा करतो किंवा निवृत्त करतो असा अर्थ आहे. कारण ही अपेक्षा वाक्यकाळातच निरूपित केली जाते, म्हणून जिथे पदांची अपेक्षा असते, तिथे समासाचे आकलन होते; आणि जिथे ती नसते, तिथे समास होत नाही, असा हा न शिकवलेला विषय-विभाग समजला जातो, असा भाव आहे. अज्ञानी किंवा बाल बुद्धीच्या लोकांना समजण्यासाठी समास-विधान, लोप इत्यादींद्वारे अनेक प्रकारचा आणि विचित्र असा उपाय योग्य शब्दांच्या ज्ञानासाठी संभवतो. परंतु परमार्थतः (वास्तविक पाहता) शब्द भिन्न असल्यामुळे वाक्य आणि समास यांच्यात अत्यंत भेद आहे; कारण वाक्यात दिसणारे शब्द समासात नसतात. आणि म्हणूनच असे म्हटले आहे—

Bāle nissāyupāyo-yaṃ, vicitto paṭipattiyā;

Bhedo vākyasamāsānaṃ, ccantaṃ saddantaraṃ yatoti.

अज्ञानांना (बालकांना) समजण्यासाठी हा विविध प्रकारचा उपाय आहे; कारण वाक्य आणि समास यांच्यात अत्यंत भेद असून ते पूर्णपणे भिन्न शब्द आहेत.

Atoyevāti [Pg.145] yato sāmaññena vuttepiyassayena sambandhotena saha tadekatthambhavatīti sambandhato viññāyatīti nāniṭṭhaṃ kiñcipīha hoti, atoyeva hetutoti attho. Byapekkhā sāmatthiyapariggahāyeti padānamaññoññākaṅkhā byapekkhā, sāva sā matthiyaṃ, tassa pariggahāya. Samatthavacanaṃ na katanti pāṇiniyehi viya ‘‘samattho padavidhī’’ti (pā, 2-1-1) samatthavacanaṃ na kataṃ. Samattho pada vidhīti paribhāsāyamayamattho ‘‘vidhīyate vidhi, padānaṃ vidhi padavidhisamāsādi, yokocīha satthe padavidhi,so samattho viggaha vākyatthābhidhāne (satti) veditabbo’’ti, tādisaparibhāsāya byāpārato tesaṃ ‘passa devadatta gāmaṃ, gato yaññadatto gurukulaṃ’ tyādo nāniṭṭhappatti, sāmatthiyañcettha dvidhātyupagamyate vākye byapekkhāvuttiyamekatthībhāvo ceti. Tattha paṭhamassa pariggahaṃ vacanamantarena paṭipādiya dutiyassa pariggahamidāni vacanena paṭipādayamāha- ‘ekatthī bhāvo’ccādi, ekatthībhāvo bhinnatthānaṃ sādhāraṇatthatāvasena pavattiviseso, vākye hi sādhāraṇatthatā natthi bhinnatthattā, atoyevettha bhedanibandhanā chaṭṭhyupajāyate ‘rañño puriso’ti, vuttiyantūbhayapadabyavacchinnatthābhidhānato sādhāraṇatthatā bhavati, idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘samāse visesanaṃ visessamanupavīsati ekībhavati visesanaṃ, vākye tu visesanaṃ visessato visuṃyevā vatiṭṭhate’’ti. Dvandasamāsassa tu padānaṃ visesanavisessābhāvepi sakalapadatthappadhānattā ‘rañño go ca asso ca puriso cā’ti vākyato ‘rañño gavāssa purisā’ti samāsassa viseso ekatthī bhāvalakkhaṇo bhavatyeva, tathāhi tattha vākye bhinnatthanibandhana samuccayapaṭipādanāya casaddo payujjate, samāse tu nappayujjate, ekattha vacanenevāti ‘‘syādisyādinekattha’’ tyekatthavacaneneva, ekattībhāvoyeva bhavatīti seso, evakāro na vākye tathāhi dīpeti. Vākye kathanti āha- vākye’tiādi.

'याच कारणाने' म्हणजे सामान्य रूपाने सांगितले गेले तरी ज्याच्याशी संबंध जोडला जातो, त्याच्याशी ते एकरूप होते, हे संबंधावरून समजते; त्यामुळे येथे काहीही अनिष्ट घडत नाही. 'याच कारणाने' म्हणजे याच हेतूने, असा अर्थ आहे. 'व्यपेक्षा सामर्थ्यग्रहणासाठी' म्हणजे पदांची परस्परांबद्दलची जी आकांक्षा (अपेक्षा) असते ती 'व्यपेक्षा' होय, आणि तीच 'सामर्थ्य' आहे, त्याच्या ग्रहणासाठी. 'समर्थ वचन केले नाही' म्हणजे पाणिनीच्या अनुयायांप्रमाणे "समर्थः पदविधिः" (पाणिनी २-१-१) असे समर्थ वचन केले नाही. "समर्थः पदविधिः" या परिभाषेचा हा अर्थ आहे—"जो विहित केला जातो तो विधी, पदांचा विधी म्हणजे पदविधी, जसे की समास इत्यादी. या शास्त्रामध्ये जो काही पदविधी आहे, तो विग्रहवाक्याच्या अर्थाचे प्रतिपादन करण्याच्या सामर्थ्यामध्ये (शक्तीमध्ये) समजला पाहिजे." अशा परिभाषेच्या प्रवृत्तीमुळे त्यांच्या 'हे देवदत्ता, गावाला बघ; यज्ञदत्त गुरुकुलात गेला' इत्यादी वाक्यांमध्ये कोणतीही अनिष्ट पत्ती (दोष) येत नाही. आणि येथे सामर्थ्य दोन प्रकारचे मानले जाते—वाक्यातील 'व्यपेक्षावृत्ती' आणि समासातील 'एकार्थीभाव'. त्यापैकी पहिल्याचे (व्यपेक्षेचे) ग्रहण वचनाशिवाय (सूत्राशिवाय) प्रतिपादित करून, आता दुसऱ्याचे (एकार्थीभावाचे) ग्रहण वचनाने प्रतिपादित करण्यासाठी म्हणतात—'एकार्थीभाव' इत्यादी. एकार्थीभाव म्हणजे भिन्न अर्थ असलेल्या पदांचा साधारण अर्थाच्या आधारे होणारा एक विशिष्ट प्रवृत्तीचा प्रकार होय. कारण वाक्यात भिन्न अर्थ असल्यामुळे साधारण अर्थ नसतो; म्हणूनच येथे भेदामुळे 'राज्ञः पुरुषः' (राजाचा माणूस) अशी षष्ठी विभक्ती उत्पन्न होते. परंतु वृत्तीमध्ये (समासामध्ये) दोन्ही पदांद्वारे मर्यादित केलेल्या अर्थाचे प्रतिपादन होत असल्यामुळे साधारण अर्थ प्राप्त होतो. हेच सांगितले आहे—"समासामध्ये विशेषण हे विशेष्यामध्ये प्रवेश करते आणि विशेषण एकरूप होते, परंतु वाक्यात विशेषण हे विशेष्यापासून वेगळेच राहते." द्वंद्व समासात मात्र पदांमध्ये विशेषण-विशेष्य भाव नसला तरी सर्व पदांच्या अर्थाची प्रधानता असल्यामुळे, 'राज्ञः गो च अश्वः च पुरुषः च' (राजाची गाय, घोडा आणि माणूस) या वाक्यापेक्षा 'राज्ञः गव्हाश्वपुरुषाः' या समासाचा 'एकार्थीभाव' लक्षण असलेला विशेष प्राप्त होतोच. कारण वाक्यात भिन्न अर्थांमुळे समुच्चय दर्शवण्यासाठी 'च' हा शब्द वापरला जातो, परंतु समासात तो वापरला जात नाही. 'एकार्थ वचनानेच' म्हणजे "स्यादि-स्यादि एकार्थ" या एकार्थ वचनानेच, 'एकार्थीभावच होतो' हा शेष आहे. 'एव' (च) हा शब्द वाक्यात नसतो, हेच स्पष्ट केले आहे. वाक्यात कसे असते? हे सांगण्यासाठी म्हणतात—'वाक्यात' इत्यादी.

Vākyeti viggahavākye, visesena gayhati ñāyatyaneneti vigga- ho[Pg.146], so ca taṃ vākyaṃ ceti viggahavākyaṃ, visesena vā gahaṇaṃ viggaho, tadatthaṃ vākyaṃ viggahavākyaṃ, tasmiṃ, kāyaṃ byāpekkhāti āha-‘bhedādilakkhaṇā’ti, ādisaddena saṃsagga bheda saṃsaggānañca gahaṇaṃ.

'वाक्यात' म्हणजे विग्रहवाक्यात. ज्याच्याद्वारे विशेष रूपाने ग्रहण केले जाते किंवा समजले जाते तो 'विग्रह' होय, आणि तो विग्रह आणि ते वाक्य मिळून 'विग्रहवाक्य' बनते. किंवा विशेष रूपाने ग्रहण करणे म्हणजे विग्रह, आणि त्या अर्थासाठी असलेले वाक्य म्हणजे विग्रहवाक्य; त्यामध्ये. कोणती व्यपेक्षा असते? हे सांगण्यासाठी म्हणतात—'भेदादिलक्षणा' इत्यादी. 'आदि' शब्दाने संसर्ग, भेद आणि संसर्ग-भेद यांचे ग्रहण होते.

Tattha sāntarehi sāmyantarehi ca byāvutti chedo, saṃvisesa sāmivisesānaṃ sambandho saṃsaggo, tadāha- ‘tathāhi’ccādinā, bhedako byāvattako, atthagahitoti kāraṇavasena bhedavādinā gahito, yadeccādinā saṃsaggavādino-dhippāyamāha yadā tūbhayampiccādinā ubhayavādino, abhimatoti ‘‘pākkaḍārāsamāso’’ccanena (2-1-3) pāṇininā icchito. Pākkaḍārāti ‘‘kaḍārā kammadhāraye’’ccanena (2-2-38) kaḍārāsaṃsaddanā pagevāti attho.

त्यामध्ये, अंतराळ (व्यवधान) असलेल्या आणि इतर समान गोष्टींपासून होणारी व्यावृत्ती (वेगळे करणे) म्हणजे 'छेद' (भेद) होय. विशेष आणि स्वामी यांच्यातील संबंध म्हणजे 'संसर्ग' होय. तेच 'तथापि' इत्यादींनी सांगितले आहे. 'भेदक' म्हणजे व्यावृत्त करणारा (वेगळा करणारा). 'अर्थगृहीत' म्हणजे कारणाच्या वशाने भेदवाद्याने स्वीकारलेला. 'यदा' इत्यादींनी संसर्गवाद्याचा अभिप्राय सांगितला आहे. 'यदा तु उभयम्' इत्यादींनी उभयवाद्याचा (दोन्ही मानणाऱ्याचा) अभिप्राय सांगितला आहे. 'अभिमतो' म्हणजे "प्राक्कडारात् समासः" (पाणिनी २-१-३) या सूत्राने पाणिनीला अभिप्रेत असलेला. 'प्राक्कडारात्' म्हणजे "कडाराः कर्मधारये" (पाणिनी २-२-३८) या सूत्रातील 'कडार' शब्दाच्या आधीच, असा अर्थ आहे.

‘Putha bhinno attho yesaṃ padānaṃ tāni puthagatthāni, vākye hi rañño puriso tettha rājasaddo rājatthameva vadati, purisasaddo purisatthameva, vuttiyantu rājapurisotettha rājasaddopi purisatthameva vadatīti dvinnamekatthībhāvo bhavati, aññoyevāvayavatthānvito samudāyattho pātubhavatīti tadapekkhāya cekatthībhāvo vuccate, jahamānasakatthavuttimabhyupagamma vuttaṃ- ‘visesanassa sakattha pariccāgene’ccādi, atoyeva paro codessati ‘nanu ce’ccādinā. Ekatthībhavanaṃ samasananti iminā ekatthanti samāsoti nātthantaranti dīpeti.

'पृथक्' म्हणजे ज्या पदांचा अर्थ भिन्न असतो ती 'पृथगर्थ' पदे होत. कारण वाक्यात 'राज्ञः पुरुषः' (राजाचा माणूस) येथे 'राज' शब्द केवळ राजाचाच अर्थ सांगतो आणि 'पुरुष' शब्द केवळ पुरुषाचाच अर्थ सांगतो. परंतु वृत्तीमध्ये (समासामध्ये) 'राजपुरुषः' येथे 'राज' शब्द देखील पुरुषाचाच अर्थ सांगतो, त्यामुळे दोघांचा 'एकार्थीभाव' होतो. अवयवांच्या अर्थाशी संबंधित असलेला एक वेगळाच समुदाय-अर्थ प्रकट होतो, आणि त्याच्या अपेक्षेने 'एकार्थीभाव' असे म्हटले जाते. 'जहद्-स्वार्थ-वृत्ती' (आपला अर्थ सोडणारी वृत्ती) स्वीकारून म्हटले आहे—'विशेषणाच्या स्वतःच्या अर्थाच्या त्यागाने' इत्यादी. याच कारणाने दुसरा आक्षेप घेईल—'ननु च' (पण असे नाही का) इत्यादींनी. 'एकार्थीभवन म्हणजे समसन (एकत्र करणे)' याने 'एकार्थ' म्हणजेच 'समास' होय, यात काही फरक नाही, हे स्पष्ट केले आहे.

Jahamānāni padāni sakatthaṃ yassaṃ (sā) tathā vuttā, nāccantāya jayātīti evammaññate ‘‘pariccāgamattamabhisandhāya jahamānasakatthaṃtyuccate, na tu sabbathā pariccāgoparopakārāya tassopādānato, sabbathā ca sakatthapariccāge paropakārāsampādanato-nupādānameva payojanābhāvā tassa siyā’’ti, thapati vaḍḍhatī. Atthanti rājasaddavāccaṃ. Accantapariccāgepi na doso… vākye diṭṭhassupasajjanassa vuttiyaṃ soyevāyantyanvayāvasāyato tadatthāva gatiyāti dassento āha- ‘atha ve’ccādi.

ज्या वृत्तीमध्ये पदे आपला अर्थ सोडतात, ती तशी (जहद्-स्वार्थ वृत्ती) म्हटली जाते. ती पूर्णपणे सोडत नाही, असे मानले जाते—"केवळ त्यागाचा हेतू मनात ठेवून 'जहद्-स्वार्थ' असे म्हटले जाते, परंतु पूर्णपणे त्याग केला जात नाही; कारण दुसऱ्याच्या उपकारासाठी (मदतीसाठी) त्याचा स्वीकार केला जातो. आणि जर स्वतःच्या अर्थाचा पूर्णपणे त्याग केला, तर दुसऱ्याचा उपकार सिद्ध न झाल्यामुळे, प्रयोजनाच्या अभावामुळे त्याचा स्वीकारच होणार नाही", जसे की 'थपति वाढवतो' (सुतार काम करतो). 'अर्थ' म्हणजे 'राज' शब्दाने वाच्य असलेला अर्थ. पूर्ण त्यागातही दोष नाही... वाक्यात दिसणाऱ्या उपसर्जन (गौण) पदाचा वृत्तीमध्ये (समासात) तोच हा (अर्थ) आहे, अशा अन्वयाच्या निश्चयावरून त्या अर्थाचे आकलन होते, हे दर्शवण्यासाठी म्हणतात—'अथ वा' इत्यादी.

Soyevāyantyajjhavasāyo-nvayo, soyevāyaṃ rājasaddo yo vākyatāle diṭṭhoti vohārīnamekattāvasāyenāsatyapi (rājasaddassa)tthe [Pg.147] purisassa visesanambhavissatīti bhāvo, ettheva diṭṭhantamāha- ‘yathe’ccādi.

'तोच हा' असा जो निश्चय, तोच 'अन्वय' होय. जो वाक्यकाळात दिसला होता, तोच हा 'राज' शब्द आहे, अशा व्यवहारी लोकांच्या एकत्वाच्या निश्चयामुळे, (राज शब्दाचा स्वतंत्र) अर्थ नसतानाही तो पुरुषाचे विशेषण बनेल, असा भाव आहे. येथेच दृष्टांत देण्यासाठी म्हणतात—'जसे की' इत्यादी.

2. Asaṃ

२. असं...

Abyayanti yadaññesaṃ pasiddhanti liṅgavacanabhedepi byayarahitattā upasagganipātānaṃ parehi abyayasaññākaraṇato abyayanti paresaṃ pasiddhaṃ, tesantvayaṃ samāso abyayatthapubbaṅgamattā anabyayaṃ abyayambhavatīti abyayībhāvo pasiddho, asaṅkhyassa sutattā tasseva vibhatyatthādayo visayabhāvena visesanānīti viññāyantītyāha- ‘asaṅkhye’ccādi, iminā nemesamāsatthāti dīpeti.

'अव्यय' हे जे इतरांमध्ये प्रसिद्ध आहे, लिंग आणि वचनाच्या भेदातही व्यय (बदल) रहित असल्यामुळे, उपसर्ग आणि निपातांना इतरांद्वारे 'अव्यय' संज्ञा दिल्यामुळे 'अव्यय' असे इतरांमध्ये प्रसिद्ध आहे. परंतु त्यांचा हा समास अव्ययार्थाच्या पुर्वंगमतेमुळे (प्राधान्यामुळे) अनव्यय (जे अव्यय नाही ते) अव्यय होते म्हणून 'अव्ययीभाव' असा प्रसिद्ध आहे. 'असंख्ये' (असंख्यात) चे सूत्र असल्यामुळे त्याचेच विभक्त्यर्थ इत्यादी विषयभावाने विशेषणे आहेत असे समजले जाते, म्हणून 'असंख्ये' इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे हा केवळ या समासाचा अर्थ नाही हे दर्शवितात.

Tāvasaddassa kamavuttiyaṃ yo-ttho sampajjate tamāha- ‘vibhatya’ccādi, vibhatyatthe udāharitvāti vibhatyatthavisaye vattamānassāsaṅkhyassa itthisaddena samāsamadhitthīti uvāharitvā, niccayamāsāna maviggaho, asakapadaviggaho vā yutto, aññathā aniccatāpattītyāha- ‘niccasamāsattā’iccādi.

'ताव' शब्दाच्या क्रमवृत्तीमध्ये जो अर्थ प्राप्त होतो तो 'विभक्त्य' इत्यादीद्वारे सांगितला आहे. विभक्त्यर्थात उदाहरण देऊन, म्हणजे विभक्त्यर्थाच्या विषयात वर्तमान असलेल्या 'असंख्या' शब्दाचा 'इत्थि' शब्दासोबत 'अधित्थि' असा समास उदाहरण म्हणून देऊन, नित्यसमासांचा अविग्रह किंवा असकपदविग्रह (अलौकिक विग्रह) योग्य आहे, अन्यथा अनित्यता प्राप्त होईल, म्हणून 'नित्यसमासत्वामुळे' इत्यादी म्हटले आहे.

Asakapadena anattaniyapadena aññapadena viggaho asakapadaviggaho, tena, ettha hi yathā kumbhassa samīpaṃtyaññapadavākye samīpa saddenupasaddavacanīyassa vuttattā upasaddo nappayujjate, yathā itthī sūti etthādhisaddavacanīyassā (dhā)ratthassa sattamiyā vuttattā nādhisaddoti ‘itthīsū’ti aññapadavākyaṃ vuttaṃ, kathāpavattāti tvādheyyo padassanaṃ, evaṃ sabbatthonneyaṃ, asakapadaviggahenātthova vutto,

असकपद म्हणजे स्वतःचे नसलेले पद, अन्य पद. अन्य पदाने केलेला विग्रह म्हणजे 'असकपदविग्रह'. त्याने, येथे जसे 'कुंभस्य समीपम्' (कुंभाच्या जवळ) या अन्यपदवाक्यात 'समीप' शब्दाने 'उप' शब्दाच्या अर्थाचे कथन केल्यामुळे 'उप' शब्दाचा प्रयोग केला जात नाही; जसे 'इत्थीसु' (स्त्रियांमध्ये) येथे 'अधि' शब्दाने सांगण्यायोग्य अशा आधाररूपी अर्थाचे सप्तमी विभक्तीने कथन केल्यामुळे 'अधि' शब्द वापरला जात नाही, म्हणून 'इत्थीसु' असे अन्यपदवाक्य म्हटले आहे. 'कथाप्रवृत्ती' इत्यादी तर आधेयाचे प्रदर्शन आहे. अशा प्रकारे सर्वत्र तर्क करावा. असकपदविग्रहाने अर्थच सांगितला आहे.

Adhisaddassa pana puratovaṭṭhitassādhāre vattamānassa taṃsamānādhikaraṇena sattamyantenitthisaddena saha samāsoti dassetumāha-‘adhisaddo’ccādi.

परंतु पुढे असलेल्या आणि आधाराच्या अर्थात वर्तमान असलेल्या 'अधि' शब्दाचा, त्याच्याशी समानाधिकरण असलेल्या आणि सप्तम्यन्त असलेल्या 'इत्थि' शब्दासोबत समास होतो, हे दर्शविण्यासाठी 'अधिसब्दो' इत्यादी म्हटले आहे.

Syādilopoti adhisaddato itthisaddato ca paresaṃ sattamī bahuvacanānaṃ lopoti attho. Atta (bhāva) sampattīti sarīrasampatti adhippetāti brahmasaddassa sarīraṃ atthoti āha- ‘brahmaṃ sarīranti, katthacī uttarapadatthappadhānattāvāsaṅkhyasamāsassa ‘sampannaṃ brahma’nti viggaho vutto.

'स्यादिलोप' म्हणजे 'अधि' शब्दापासून आणि 'इत्थि' शब्दापासून पुढे असलेल्या सप्तमी बहुवचनाचा लोप असा अर्थ आहे. 'अत्तभावसंपत्ती' म्हणजे शरीरसंपत्ती अभिप्रेत आहे, म्हणून 'ब्रह्म' शब्दाचा अर्थ शरीर आहे असे सांगून 'ब्रह्मं शरीरं' असे म्हटले आहे. काही ठिकाणी उत्तरपदार्थाच्या प्रधानतेमुळे किंवा असंख्यासमासामुळे 'सम्पन्नं ब्रह्म' असा विग्रह सांगितला आहे.

Samāsavibhattiyāti [Pg.148] samāsato uppannavibhattiyā, sakalo padesasakalo, pariggahāpekkhāti abhyupagamāpekkhāyāti attho, abhyupagamepi hi pariggahasaddo–

'समासविभक्तीने' म्हणजे समासापासून उत्पन्न झालेल्या विभक्तीने. 'सकल' म्हणजे संपूर्ण प्रदेश. 'परिग्रहापेक्षा' म्हणजे स्वीकार करण्याची अपेक्षा असा अर्थ आहे. कारण स्वीकार करण्याच्या अर्थातही 'परिग्रह' शब्द वापरला जातो–

Sapathe parivāre ca, mūlābhyupagamesu ca;

Ravimhi rāhugahite, dāresu ca pariggaho’’ti nighaṇṭu.

"शपथ, परिवार, मूळ स्वीकार (अंगीकार), राहूने ग्रसलेला सूर्य आणि पत्नी यांच्या अर्थात 'परिग्रह' शब्द वापरला जातो" असा निघंटु (कोश) आहे.

Sakalassa bhāvo sākalyaṃ-sakalasaddappavattinimittaṃ, tampana nissesa ggahaṇā puthu bhavatītyāha- ‘asesaggahaṇa’nti, tiṇānaṃ sākalyanti viggaho, tiṇasaddena hi tiṇasahitāni gahitāni, teneva vakkhati byatirekanaye- ‘taṃ sabbaṃ tiṇasahitamajjho- haratī’ti, satiṇamajjhoharatītetthādhippāyattha māha-‘yāvā’tiādi.

सकलाचा भाव म्हणजे 'साकल्य' (संपूर्णता) - जो 'सकल' शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त आहे. परंतु ते निःशेष ग्रहणापेक्षा वेगळे असते, म्हणून 'अशेषग्रहण' असे म्हटले आहे. 'तिणानां साकल्यं' (तृणांची संपूर्णता) असा विग्रह आहे. कारण 'तिण' (तृण) शब्दाने तृणासहित असलेल्या गोष्टींचे ग्रहण केले जाते. म्हणूनच व्यतिरेक नियमामध्ये पुढे सांगतील की - "तो सर्व तृणासहित गिळतो (खातो)". 'सतिणमज्झोहरति' (तृणासहित गिळतो) यातील अभिप्रेत अर्थ सांगण्यासाठी 'यावा' इत्यादी म्हटले आहे.

Tiṇasaddo upalakkhaṇaṃ sesā-najjhohāriyānaṃ, tenāha ‘tiṇādikampī’ti. Pariggahāpekkhāyantabhūtassa gahaṇatthaṃ ‘‘abyayaṃ vibhattisamīpā’’disutte ‘sāgyadhīte’ti nipphādanatthamantavacana mudāhatampāṇininā, tampi sākalyeyevāharituṃ sāgyadhītetyūdāhaṭanti dassetuṃ ‘tato’tyādi vuttaṃ.

'तिण' (तृण) शब्द हा इतर न गिळता येणाऱ्या (किंवा खाण्यायोग्य नसलेल्या) गोष्टींचा उपलक्षण आहे, म्हणूनच 'तृणादी देखील' असे म्हटले आहे. परिग्रहाच्या अपेक्षेने अंतर्भूत झालेल्याच्या ग्रहणासाठी "अव्ययं विभक्तिसमीप..." इत्यादी सूत्रात 'साग्निअधीते' (अग्निग्रंथ संपेपर्यंत अभ्यास करतो) हे सिद्ध करण्यासाठी पाणिनीने 'अन्त' शब्दाचे उदाहरण दिले आहे. ते देखील साकल्यामध्येच आणण्यासाठी 'साग्निअधीते' असे उदाहरण दिले आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'ततो' इत्यादी म्हटले आहे.

Tatoti yato sakalasakale na vattati, pariggahāpekkhāya samattiyā antato sakāsā sākalyaṃ na bhijjateti sambandho, samatthiyampi ante udāharaṇanti seso.

'ततो' म्हणजे ज्या कारणाने सकल हे सकलामध्ये वर्तत नाही, परिग्रहाच्या अपेक्षेने समाप्तीच्या अंतापासून साकल्य भिन्न होत नाही, असा संबंध आहे. सामर्थ्यामध्येही शेवटी उदाहरण आहे, हा उर्वरित भाग आहे.

Aggipariyantanti aggiattho gantho tādatthiyā aggi, sopariyanto-ssa ajjheyassāti aggipariyantaṃ, yattakassājjheyassa pariggaho, tassa aggi pariyanto, agginā pariyantabhūtena sahito sakaloti viggaho, aggino sākalyanti vā.

'अग्निपर्यन्तं' म्हणजे अग्नि हा अर्थ असलेला ग्रंथ, त्या तादर्थ्यामुळे 'अग्नि' होय. तो ज्याच्या अध्ययनाचा अंत (मर्यादा) आहे, ते 'अग्निपर्यन्त' होय. जेवढ्या अध्ययनाचा स्वीकार केला आहे, त्याचा अंत 'अग्नि' आहे. अग्नि रूपी अंत असलेल्या गोष्टीने सहित असलेला संपूर्ण, असा विग्रह आहे; किंवा 'अग्नीचे साकल्य' असा विग्रह आहे.

Saddikānanti byākaraṇaññūnaṃ. Atthābhāveityatthaggahaṇaṃ itaretarābhāve dhammābhāve ca mā siyāti, atoyeva coccate ‘athetaretarābhāve’iccādi, itarasmiṃ itarassa abhāvo itaretarābhāvo, go asso na bhavatīti hi atthantarattaṃ nisedhīyate, na vatthubhāvo, brāhmaṇo na bhavatītyatrapibrāhmaṇattadhammo [Pg.149] nisedhīyate, na vatthubhāvo, parattātiādinā vippaṭisedha visayamāha.

'शाब्दिकानां' म्हणजे व्याकरण जाणणाऱ्यांचे. 'अर्थाभावे' यामध्ये 'अर्थ' शब्दाचे ग्रहण हे इतरेतराभाव आणि धर्माभाव यामध्ये होऊ नये म्हणून आहे. म्हणूनच 'अथ इतरेतराभावे' इत्यादी म्हटले जाते. एकाचा दुसऱ्यामध्ये अभाव म्हणजे 'इतरेतराभाव' होय. 'गाय घोडा नाही' यामध्ये अर्थाचे वेगळेपण नाकारले जाते, वस्तूचे अस्तित्व नाही. 'ब्राह्मण नाही' येथेही ब्राह्मणत्व धर्माचा निषेध केला जातो, वस्तूच्या अस्तित्वाचा नाही. 'परत्वात्' इत्यादीद्वारे विप्रतिषेधाचा विषय सांगितला आहे.

Atikkamābhāvetī ettha atikkamāti pañcamiyā asamāsaniddesoti āha- ‘atikkamā’ti, na panuppannassa pacchāti iminā atikkamābhāvo nāma uppannassa pacchā abhāvoti dasseti.

'अतिक्रमाभावे' येथे 'अतिक्रमा' हा पंचमी विभक्तीचा असमस्त निर्देश आहे, म्हणून 'अतिक्रमा' असे म्हटले आहे. 'उत्पन्न झालेल्याच्या नंतर नाही' याद्वारे अतिक्रमाभाव म्हणजे उत्पन्न झालेल्याच्या नंतरचा अभाव होय, हे दर्शवितात.

Nittiṇanti uttarapadatthappadhāno-saṅkhyasamāso. Sampatisaddassa sāmaññavacanattepi idhādhippetaṃ kālaṃ dassetumāha- ‘upabhogasse’’ccādi, upabhogo kammasādhano lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti viggaho, (ati) lahupāvuraṇanti rūpasiddhīti dassetuṃ lahupāvuraṇassātiādi vuttiyaṃ vuttaṃ.

'नित्तिणं' (तृणरहित) हा उत्तरपदार्थप्रधान असलेला असंख्यासमास आहे. 'संपति' शब्द सामान्यवाचक असला तरी येथे अभिप्रेत असलेला काळ दर्शविण्यासाठी 'उपभोगस्य' इत्यादी म्हटले आहे. उपभोग हा कर्मसाधन आहे, 'हलक्या पांघरुणाचा हा उपभोगकाळ नाही' असा विग्रह आहे. '(अति)लहुपावरणं' ही रूपसिद्धी दर्शविण्यासाठी वृत्तीमध्ये 'लहुपावरणस्य' इत्यादी म्हटले आहे.

Yoggaṃ rūpanti viggahe anurūpaṃ, nanu cātra niccasamāsattāsapadaviggahena bhavitabbaṃtyāsaṅkiyāha-‘vicchāya’miccādi, anusaddena hi yoge vicchāyaṃ ‘‘anunā’’ti (2-10) dutiyā vidhīyate, vākyeyevāssa ca payogo nāññatreti vākyampi bhavatīti maññate. Sakikhīti etthāpi ‘‘akāle sakatthe’’ti (3-81) sahassa so.

'योग्यं रूपं' अशा विग्रहात 'अनुरूपं' होते. येथे नित्यसमास असल्यामुळे असकपदविग्रहच व्हायला हवा, अशी शंका घेऊन 'विच्छायं' इत्यादी म्हटले आहे. कारण 'अनु' शब्दाच्या योगात 'विच्छायं' येथे "अनुना" (२-१०) या सूत्राने द्वितीया विहित केली जाते, आणि वाक्यातच याचा प्रयोग होतो, इतरत्र नाही, म्हणून वाक्य देखील होते असे मानले जाते. 'सकिखी' येथे देखील "अकाले सकत्थे" (३-८१) या सूत्राने 'सह' च्या जागी 'स' होतो.

Sadiso kikhiyāti ettha kikhiyā pasiddhabhūtāya sādhiyassa sādhanabhāvena gahitāya sadhammattena koci sādhiyo sadisoti vuttoti kimidha sadiso appadhānaṃ tathā sati puppapadatthappadhānenāsaṅkhyasamāsena sakikhīti ettha na bhavitabbanti āha-‘nanuce’tyādi, kikhiyāti sambandhe chaṭṭhī, ettha pana sadisattassa kikhīyā-ppaṭibaddhattāppadhānattaṃ. Netadatthītiādinā yathāvuttaṃ codanaṃ pariharati.

'सदिशो किखिया' (किकीसारखा) येथे प्रसिद्ध असलेल्या आणि साधनाभावाने ग्रहण केलेल्या 'किकी' (वानरी) च्या समान धर्मामुळे कोणीतरी साध्य तिच्यासारखा आहे असे म्हटले आहे. मग येथे 'सदृश' हा अप्रधान आहे का? तसे असल्यास पूर्वपदार्थप्रधान असलेल्या असंख्यासमासाने 'सकिखी' असे येथे होऊ नये, असे म्हणून 'ननु च' इत्यादी म्हटले आहे. 'किखिया' हा संबंधात षष्ठी विभक्ती आहे. येथे मात्र सदृशत्व हे किकीशी बद्ध असल्यामुळे अप्रधान आहे. 'नेतदत्थि' इत्यादीद्वारे सांगितलेल्या आक्षेपाचे परिहार करतात.

Yathā devadattoti ettha yadi samāso bhaveyya, devadattena sadiso yathādevadattanti bhaveyya, paṭisiddhattā pana (na) samāsoti, kikhīti makkaṭassābhidhānaṃ. Jeṭṭhānukkamenāti vuttattā anujeṭṭhanti tatiyantatā gamyate. Cakkena yugapadi sacakkaṃ.

जसे 'देवदत्त' येथे जर समास झाला असता, तर 'देवदत्तासारखा' या अर्थी 'यथादेवदत्तं' असे झाले असते, परंतु प्रतिषेध (मनाई) असल्यामुळे समास होत नाही. 'किखी' हे माकडाचे नाव आहे. 'ज्येष्ठांच्या अनुक्रमाने' असे म्हटल्यामुळे 'अनुजेठं' येथे तृतीयान्तता समजली जाते. 'चक्राने एकाच वेळी' म्हणजे 'सचक्कं'.

4. Yāvāvadhāraṇe

४. 'याव' हा शब्द अवधारण (निश्चय/मर्यादा) अर्थात वापरला जातो.

Amattānaṃ yattako paricchedo yāvāmattaṃ.

पात्रांची जेवढी मर्यादा (संख्या) ते 'यावामत्तं' (जेवढी पात्रे तेवढी).

5. Payyapābahitiro purepacchāvāpañcamyā

५. पय, अप, बहि, तिरो, पुरे आणि पच्छा (या अव्ययांचा) पंचमी विभक्ती असलेल्या नामासोबत विकल्पेकरून (वा) समास होतो.

Pañcamyāti [Pg.150] kasmā vuttaṃ nanu avuttepi tasmiṃ vakkhamānanayena pañcamyantattā pañcamyanteheva samāso viññāyatītyāsaṅkiyāha‘yadipi’ccādi. Tathāpiccādinā pariharati, hotu kāmaṃ ‘paripabbataṃ vijjotate’ti dutiyānisedhāya, aññatra kathanti āha ‘iha ce’tyādi.

‘पंचम्या’ (पंचमी विभक्तीसोबत) असे का म्हटले आहे? जरी ते म्हटले नसले तरी, पुढे सांगण्यात येणाऱ्या नियमानुसार पंचम्यन्त (पंचमी विभक्ती शेवटी असलेले) असल्यामुळे पंचम्यन्तांसोबतच समास समजला जातो, अशी शंका घेऊन ‘यद्यपि’ (जरी) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तथापि’ (तरीही) इत्यादींद्वारे त्याचे परिहार (समाधान) करतात. ‘परिपब्बतं विज्जोतते’ (पर्वताच्या सभोवताली वीज चमकते) या उदाहरणात द्वितीया विभक्तीचा निषेध करण्यासाठी ते असू द्या, परंतु इतर ठिकाणी कसे? म्हणून ‘इह चे’ (येथे जर) इत्यादी म्हटले आहे.

Ācattāro vāti āsaddo vākye, saraṇe vā, gāmo bahi tiṭṭhatītyattho, purato gāmampassāti vadanto puretyatthappaghānoyanniddeso, nasarūpappadhānoti dasseti, abhimukhe gāmampassātyattho. Avuttānametānyupalakkhaṇāni, tasmā ‘tiro gāmampassā’tipi vuttaṃ hoti, tiriyato gāmampassa, pacchato gāmampassāti attho.

‘आ चत्तारो वा’ मधील ‘आ’ हा शब्द वाक्यात किंवा आश्रयार्थी (शरण जाणे) आहे, ‘गाव बाहेर आहे’ असा याचा अर्थ होतो. ‘गावाच्या पुढे पहा’ असे म्हणताना ‘पुरे’ (पुढे) या अर्थाला प्राधान्य देणारा हा निर्देश आहे, केवळ शब्दाच्या स्वरूपाला प्राधान्य देणारा नाही हे दर्शवितो; याचा अर्थ ‘गावाच्या समोर पहा’ असा आहे. जे सांगितले नाही त्यांच्यासाठी ही उपलक्षणे (चिन्हे) आहेत, म्हणूनच ‘तिरो गामं पस्स’ (गावाच्या पलीकडे पहा) असेही म्हटले जाते, ज्याचा अर्थ ‘गावाच्या तिरपे पहा’ किंवा ‘गावाच्या पाठीमागे पहा’ असा होतो.

Apasaddayoge niccapañcantassa vikappena samāsavidhānāvābhavanenodāharaṇaṃ dinnaṃ (ettha) pañcamyāti payojanābhāvepi aññadatthaṃ kariyamānamihāpyatthavantaṃ hoti.

‘अप’ या शब्दाच्या योगात नित्य पंचम्यन्त असलेल्या शब्दाचा विकल्पेकरून समास विहित नसल्यामुळे (येथे) उदाहरण दिले आहे. ‘पंचम्या’ (पंचमी विभक्तीने) असे म्हणण्याचे प्रयोजन नसले तरी, इतर अर्थासाठी केले जाणारे विधान येथेही अर्थपूर्ण ठरते.

6. Samī

६. समी (समीप/जवळ)

‘‘Anu yaṃ samayā’’ti (2-1-15) ca ‘‘yassa cāyāmo’’ti (2-1-16) ca pāṇinino vacanadvayaṃ, ayametesamattho ‘‘yassa samayā samīpavācī anusaddo, tena saha samassateti ca, anu yassāyāmavācī, tena syādyantena saha samassate’’ti ca. Vatthuto tu sāmīpyāyāmavantānamaniddesepi sāmatthiyā tadākkhepoti dassento āha-‘samīpāyāmāna’miccādi.

पाणिनीची दोन वचने आहेत - 'अनु यं समया' (२-१-१५) आणि 'यस्य चायामः' (२-१-१६). त्यांचा अर्थ असा आहे - 'ज्याच्या जवळ समीपवाचक 'अनु' शब्द आहे, त्याचा त्या (द्वितीयान्त) शब्दासोबत समास होतो आणि 'अनु' ज्याच्या लांबीचा (आयाम) वाचक आहे, त्याचा त्या सुबन्त शब्दासोबत समास होतो.' परंतु प्रत्यक्षात, जरी समीपता आणि लांबी दर्शविणाऱ्या शब्दांचा स्पष्ट निर्देश नसला तरी, सामर्थ्यामुळे त्यांचा आक्षेप (ग्रहण) होतो, हे दर्शविताना 'समीपायामानं' इत्यादी म्हटले आहे.

Sambandhittāti sambandhisaddā sakatthamiva niyatapaṭiyoginamākkhapanti… tena vinā tesaṃ sakatthābhāvā. Āyāmo dīghatā, ‘‘yassa samīpāyāmesvanu’’ti yathāvuttasuttadvayamākkhepenupadisati, vanassa sāmipyamanuvanaṃ, ‘‘asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpa’’ icceva (3-2) siddhepuna samīpaggahaṇaṃ vikappatthaṃ, tena vanassānuti vākyenāpi bhavitabbaṃ.

'संबंधी' असल्यामुळे, संबंधी शब्द स्वतःच्या अर्थाप्रमाणेच नियत प्रतियोगीचा आक्षेप घेतात... कारण त्याशिवाय त्यांच्या स्वतःच्या अर्थाचा अभाव असतो. 'आयाम' म्हणजे लांबी. 'यस्स समीपायामेस्वनु' हे आधी सांगितलेले दोन सूत्रांचे नियम आक्षेपाने उपदेश करतात. वनाच्या समीप असणे म्हणजे 'अनुवनम्'. 'असंख्यं विभक्तिसम्पत्तिसमीप' (३-२) यानेच सिद्ध होत असताना पुन्हा 'समीप' शब्दाचे ग्रहण हे विकल्पासाठी आहे, त्यामुळे 'वनस्स अनु' (वनाच्या मागे/जवळ) असे वाक्य देखील असायला हवे.

Gaṅgāya [Pg.151] āyāmo anugaṅgaṃ, bhāgavuttikāro ‘‘lakkhaṇene’’ti vattate. Yassāyāmavācī anu, tena lakkhaṇena samassate anugaṅgaṃ bārāṇasī, gaṅgāya lakkhaṇabhūtāya pasiddhāyāmaguṇāya bārāṇasī lakkhīyate yāvāyatāyāmā gaṅgā tāvāyampīti sabhāvato tūpamānopameyyabhāvo samāse patīyate gaṅgā viya dīghā’’ti lakkhiyalakkhaṇabhāvaṃ vaṇṇeti. Evaṃ sati bārāṇasīti paṭhamā nopapajjateti maññamāno āha-‘gaṅgāyā mena yuttā ‘‘tyādi. Anugaṅgaṃ bārāṇasiyāti bārāṇasiyā gaṅgāyāmo lakkhaṇanti attho.

गंगेची लांबी म्हणजे 'अनुगंगम्'. भागवृत्तिकार म्हणतात की 'लक्षणेने' (चिन्हाने) हे अनुवृत्त होते. ज्याच्या लांबीचा वाचक 'अनु' आहे, त्याचा त्या लक्षणवाचक शब्दासोबत समास होतो, जसे 'अनुगंगं बाराणसी' (गंगेच्या लांबीनुसार वाराणसी). लक्षणभूत असलेल्या गंगेच्या प्रसिद्ध लांबीच्या गुणामुळे वाराणसीचे लक्षण केले जाते की, जेवढी गंगेची लांबी आहे तेवढीच हिचीही आहे. अशा प्रकारे समासामध्ये स्वाभाविकपणे उपमान-उपमेय भाव प्रतीत होतो, 'गंगेसारखी लांब' अशा प्रकारे ते लक्ष्य-लक्षण भावाचे वर्णन करतात. असे असताना 'बाराणसी' ही प्रथमा विभक्ती योग्य ठरत नाही, असे मानून 'गंगाया मेन युत्ता' इत्यादी म्हटले आहे. 'अनुगंगं बाराणसियं' याचा अर्थ वाराणसीच्या संदर्भात गंगेची लांबी हे लक्षण (चिन्ह) आहे असा होतो.

7. Tiṭṭha

७. तिट्ठ (तिष्ठ)

Akatasamāsācāti anena iminā katasamāsataṃ dīpeti, tiṭṭhantīti idaṃntappaccayantassātthapadanti dassetumāha-‘‘ntokattari vattamāne’’ticcādi, (5-64) āyatītīmassāttapadaṃ āyantīti, pumbhāvābhāvo nīpātanā, akāro ca nipātanā ‘‘gotva catthe cā lope’’tyatra (3-46) ‘nāññāsaṅkhyatthesū’tyanuvattanato.

‘अकतसमासाचा’ याने या (शब्दाने) कृतसमासत्व (समास झालेला असणे) स्पष्ट होते. ‘तिट्ठन्ति’ (थांबतात) हे ‘न्त’ प्रत्ययान्त असलेले अर्थपद आहे, हे दर्शविण्यासाठी ‘न्तो कर्तरि वर्तमाने’ (५-६४) इत्यादी म्हटले आहे. ‘आयती’ या शब्दाचे अर्थपद ‘आयन्ती’ असे आहे. पुल्लिंगी भावाचा अभाव हा निपातनाने होतो, आणि ‘अ’कार देखील निपातनाने होतो, कारण ‘गोत्व चत्थे चा लोपे’ (३-४६) येथे ‘नाञ्ञासङ्ख्यत्थेसू’ ची अनुवृत्ती होते.

Lūnayavādīnamettha nipātanā kālepi napuṃsakaliṅgattaṃ, saṃhaṭāyavā yasmiṃ kāle saṃhaṭayavaṃ, ummattagaṅganti saññāyamaññapadatthe vādhikārepi niccasamāso, na hi vākyaṃ saññāti, ādisaddena‘samassa sobhanattaṃ susama’miccādīnañca saṅgaho, pabhāvanaṃ pakāsanaṃ.

येथे 'लूनयव' (कापलेले सातू) इत्यादी शब्दांचे निपातनाने कालवाचक असतानाही नपुंसकलिंगत्व होते, जसे की ज्या काळात सातू गोळा केले जातात तो काळ 'संहटयवम्'. 'उम्मत्तगङ्गं' (उन्मत्त गंगा) हे संज्ञेच्या (नावाच्या) अर्थी किंवा अन्यपदार्थाच्या अधिकारात असूनही नित्य समास आहे, कारण वाक्य हे संज्ञा असू शकत नाही. 'आदि' शब्दाने 'समस्स सोभनत्तं सुसमं' (समाचे शोभनत्व सुसम) इत्यादींचा संग्रह होतो. 'प्रभावन' म्हणजे प्रकाशन (प्रकट करणे).

8. Ore

८. ओरे (अलीकडे)

Oraṃ gaṅgāya, pāraṃ yamunāyāti samāse kate nipātanā ekāro, teneva vuttiyaṃ vuttaṃ ‘ekārantattaṃ nipātanato’ti, vuttivikappanatthatoti vuttiyā vikappo attho yassāti viggaho.

‘ओरं गङ्गाय’ (गंगेच्या अलीकडे), ‘पारं यमुनाय’ (यमुनेच्या पलीकडे) असा समास केल्यावर निपातनाने ‘ए’कार होतो, म्हणूनच वृत्तीमध्ये ‘एकारान्तत्व निपातनामुळे होते’ असे म्हटले आहे. ‘वृत्तिविकल्पनार्थत्वात्’ म्हणजे ज्या वृत्तीचा अर्थ विकल्प आहे, असा विग्रह होतो.

10. Amā

१०. अमा (सोबत/एकत्र)

Socekatthībhāvo visiṭṭho-bhimatoti sambandho, muhuttanti accantasaṃyoge dutiyā, pādisamāsaṃ katvāti āsaddassa harasaddena vuttisaddena kiriyākhyāpyateti asatyupasecanādikiriyāyaṃ [Pg.152] saṅkhārakaṃ saṅkhāriyaṃ vā na bhavati, atthiceha tadubhayaṃ, tato tesaṃ sambhavāyeva samāsantobhūtakiriyā gamyateti maññate, tathāhi dadhibhojanaṃtyādo vutte adhyādino saṅkhārakattaṃ bhojanādino ca saṅkhāriyattaṃ patīyate, na copasekādimantarena saṅkhāriyasaṅkhārakabhāvo-tthīti sāmatthiyāyevupasekādippatīti.

तो जर एकार्थीभाव विशिष्ट असेल तर तो अभिमत आहे, असा संबंध आहे. 'मुहुत्तं' (क्षणभर) यामध्ये अत्यंतसंयोगात द्वितीया विभक्ती आहे. 'प्रादिसमास' करून 'आ' या शब्दाचा 'हर' या वृत्तिशब्दाशी क्रिया व्यक्त केली जाते. उपसेचन (सिंचन) इत्यादी क्रिया नसताना संस्कारक (संस्कार करणारे) किंवा संस्कार्य (ज्यावर संस्कार करायचा आहे) हे होत नाही. येथे ते दोन्ही अस्तित्वात आहेत, त्यामुळे त्यांच्या संभवामुळेच समासाच्या अंतर्गत असलेली क्रिया समजली जाते, असे मानले जाते. जसे की 'दधिभोजनम्' (दहीभात) इत्यादी म्हटले असता, दह्याचे संस्कारकत्व आणि भोजनाचे संस्कार्यत्व प्रतीत होते. आणि उपसेचनाशिवाय (दही मिसळण्याशिवाय) संस्कार्य-संस्कारक भाव असू शकत नाही, म्हणून सामर्थ्यामुळेच उपसेचन इत्यादींची प्रचिती होते.

Tadapekkhāyāti gammamānopasecanādikiriyāpekkhāya. Pāṇiniyehi atthena ‘etassida’nti atthe niccasamāso-bhimato sabbaliṅgatā ca, tathā vacanābhāvamiha manasikatvā ‘katha’miccādinā vutti yaṃvuttaṃcodakavacanamāharitvā tatthādhippāyaṃvivarati ‘evamaññate’ccādinā, vidhānaṃ katanti evamaññateti sambandho, tattheccādinā añña padatthe bhavissatītyetthādhippāyaṃ vivaranto niccasamāsataṃ sabbaliṅgatañca paṭipādayati, vākyanivattisiddhāyevāti.

'तदपेक्षया' म्हणजे प्रतीत होणाऱ्या उपसेचन (सिंचन) इत्यादी क्रियेच्या अपेक्षेने. पाणिनीच्या अनुयायांना 'अर्थ' शब्दासोबत 'याच्यासाठी हे' या अर्थी नित्य समास आणि सर्वलिंगता अभिमत आहे. तशा वचनाचा येथे अभाव मनात ठेवून 'कथं' (कसे) इत्यादी वृत्तीमध्ये सांगितलेले आक्षेपकाचे वचन उद्धृत करून, त्यातील अभिप्राय 'एवमञ्ञते' (असे मानले जाते) इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. 'विधान केले आहे' आणि 'असे मानले जाते' असा संबंध आहे. 'तथ' इत्यादींद्वारे अन्यपदार्थाच्या अर्थी होईल, हा अभिप्राय स्पष्ट करत नित्य समासत्व आणि सर्वलिंगत्व प्रतिपादन करतात, कारण 'वाक्याची निवृत्ती सिद्धच आहे' असे म्हटले आहे.

Atthasaddenāvagatatthatāya etassāti vattumayuttanti ‘etassa attho’ti vākyanivatti siddhāyeva, kathañcipi catutthyantā bhinnatthassa samāse katepi tattha virodhamāha- ‘catutthyantasse’tyādi.

'अर्थ' शब्दाने अर्थाचे ज्ञान होत असल्यामुळे 'याच्या' (एतस्स) असे म्हणणे अयोग्य आहे, म्हणून 'एतस्स अत्थो' (याचा अर्थ) या वाक्याची निवृत्ती सिद्धच आहे. कोणत्याही प्रकारे चतुर्थी विभक्ती संपलेल्या भिन्न अर्थाचा समास केला तरीही, तेथे येणारा विरोध 'चतुत्थ्यन्तस्स' (चतुर्थी विभक्ती शेवटी असलेल्याचे) इत्यादींद्वारे सांगतात.

Vacanampīti ‘‘atthena niccasamāso sabbaliṅgatāca’’iti (3-1-36) vākyakārena patiṭṭhitavacanampi, pāṇinīyānaṃ ‘etassa ida’nti atthe samāse kate yo-ttho sampajjati, aññatthasamāsepi soyevatthoti dasseti ‘yo’ iccādinā, anupādāparinibbānanimittaṃ vāyāmoccādinā yojetabbaṃ… taṃnimittattā vāyāmādīnaṃ, tesaṃ kathādīnanti ettha tesaṃ vāyāmādīnanti vattabbaṃ… vāyāmotyādinā vuttattā so ca tannimittaṃ hoteva, ayametthādhippāyo ‘‘etassa idanti vākye atthena samāse sabbaliṅgatā ca ‘etadattho etadatthā etadattha’nti vāyāmādayo ca samāsatthā honti, etaṃ anupādāparinibbānamattho payojanametassa etissā etassāti aññapadatthepi esaṃ padānaṃ soyevatthoti nātthabhedo’’ti.

‘वचनमपि’ म्हणजे 'अर्थ शब्दासोबत नित्य समास आणि सर्वलिंगता होते' (३-१-३६) हे वाक्यकाराने प्रस्थापित केलेले वचन देखील. पाणिनीच्या अनुयायांच्या मते 'याच्यासाठी हे' या अर्थी समास केल्यावर जो अर्थ प्राप्त होतो, इतर अर्थाच्या समासातही तोच अर्थ होतो, हे 'यो' इत्यादींद्वारे दर्शवितात. 'अनुपादापरिनिब्बाननिमित्तं' (उपादानरहित परिनिर्वाणाचे निमित्त) हे 'वायामो' (व्यायाम/प्रयत्न) इत्यादींसोबत जोडले पाहिजे... कारण व्यायाम इत्यादी त्याचे निमित्त आहेत. 'तेषां कथादीनां' येथे 'तेषां व्यायामादीनां' असे म्हटले पाहिजे... कारण 'वायामो' इत्यादींद्वारे ते सांगितले गेले आहे आणि ते त्याचे निमित्त होतेच. येथे हा अभिप्राय आहे - 'याच्यासाठी हे' या वाक्यात 'अर्थ' शब्दासोबत समास झाल्यावर सर्वलिंगता होते आणि 'एतदत्थो, एतदत्था, एतदत्थं' असे व्यायाम इत्यादी समासाचे अर्थ होतात. हे अनुपादानपरिनिर्वाण हाच ज्याचा अर्थ (प्रयोजन) आहे, अशा अन्यपदार्थाच्या अर्थी देखील या पदांचा तोच अर्थ होतो, त्यामुळे कोणताही भेद नाही.

Idañca ‘‘avippaṭisāratthāni kho ānandaṃ kusalāni, avippaṭisāro pāmojjatthāya…pe… vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāparinibbānatthāya etadattho [Pg.153] vāyāmo etadatthā kathā etadatthā mantanā etadatthaṃ sotāvadhāna’’ntiādi (tikaṅguttara, ānandavagga) pāḷiṃ nissāya vuttaṃ.

आणि हे 'हे आनंदा, कुशल (धर्म) हे पश्चात्ताप न होण्यासाठी (अविप्पटिसार) आहेत, पश्चात्ताप न होणे हे प्रामोद्यासाठी (आनंदासाठी)... पे... विमुक्तीज्ञानदर्शन हे उपादानरहित परिनिर्वाणासाठी आहे, याचसाठी हा व्यायाम (प्रयत्न) आहे, याचसाठी ही कथा (चर्चा) आहे, याचसाठी ही मंत्रणा (विचारविनिमय) आहे, याचसाठी हे कान देणे (श्रवण करणे) आहे' इत्यादी (तिकअंगुत्तर, आनंदवग्ग) पाळी सूत्राचा आधार घेऊन म्हटले आहे.

Pāṇiniyehi ‘‘kattukaraṇe kitantena bahula’’nti (2-1-32) kitantena tatiyāsamāsavidhānā tattheva bahulaggahaṇena ‘gāmaniggatā’dīsu samāso vutto, tenetthāntodāharaṇānaṃ dvinnamadhikattaṃ, samāsābhāvo-bhimatoti pāṇinīyehi ‘‘pūraṇaguṇasuhitatthasadabyayatabbasamānādhikaraṇene’’ti (2-2-11) sutte guṇa itivacanenābhimato, saditi saññā tesaṃ ntamānānaṃ.

पाणिनीयांनी 'कर्तृकरणे कृदन्तेन बहुलम्' (२-१-३२) या सूत्राद्वारे कृदन्तासोबत तृतीया समासाचे विधान केले आहे, आणि तेथेच 'बहुल' या शब्दाच्या ग्रहणाने 'गामनिग्गत' (गावातून बाहेर पडलेला) इत्यादींमध्ये समास सांगितला आहे. त्यामुळे येथे शेवटच्या दोन उदाहरणांचे अधिकत्व आहे. 'समासाचा अभाव अभिप्रेत आहे' म्हणून पाणिनीयांनी 'पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन' (२-२-११) या सूत्रात 'गुण' या शब्दाने जे अभिप्रेत मानले आहे, आणि 'सत्' ही संज्ञा त्या 'अन्त' आणि 'मान' प्रत्ययांची आहे.

So kathanti iha ‘bhāvatittatthehī’ti bhāvappaccayanteneva samāsapaṭisedhavidhānā ‘brāhmaṇassa sukkā’ iccādo so samā sappaṭisedho kathaṃ sijjhatīti attho.

तो कसा? येथे 'भाव आणि तृप्त्यर्थक शब्दांनी' अशा भावप्रत्ययान्तानेच समासाचा निषेध विहित केल्यामुळे 'ब्राह्मणाचा पांढरा' (ब्राह्मणस्स सुक्का) इत्यादींमध्ये तो समासाचा निषेध कसा सिद्ध होतो, असा अर्थ आहे.

Guṇattaniyevāti guṇasabhāve eva, abhimatoti vāttikakārassābhimato ‘‘tadavaṭṭhehi ca guṇehī’’ti, tasaddenāssa guṇassa parāmāso tasmiṃyeva guṇe avatiṭṭhantīti tadavaṭṭhā, guṇeyeva guṇātiṭṭhanti na kadācipi soyamityabhedā dabbavuttayo sukkādayo viya te tadavaṭṭhā guṇā gandhādayo, tadavaṭṭhitehi guṇehi chaṭṭhī samassateti vattabbanti attho.

'गुणत्वामध्येच' म्हणजे गुणाच्या स्वभावातच. 'अभिप्रेत' म्हणजे वार्तिककारांना अभिप्रेत असलेले 'तदवस्थैश्च गुणैः' (त्यात राहणाऱ्या गुणांनी). 'तत्' या शब्दाने त्या गुणाचा निर्देश होतो, त्याच गुणामध्ये जे राहतात ते 'तदवस्थ' होत. गुणामध्येच गुण राहतात, कधीही 'तोच हा' अशा अभेदाने द्रव्यामध्ये राहणारे पांढरे इत्यादींसारखे ते तदवस्थ गुण गंध इत्यादी नाहीत. म्हणून 'त्यात राहणाऱ्या गुणांसोबत षष्ठीचा समास होतो' असे म्हणावे, असा अर्थ आहे.

Ābhimatoti ‘‘pūraṇā’’disutte abyayaggahaṇena, devadattassāti chaṭṭhiyā gurumhi sāpekkhattepi gurusaddassa sambandhisaddattā sakatthe viya vuttiyaṃ byapekkhā-yāhānito vuttisabbhāvaṃ vacanantarena sādhetumāha- ‘tathācāhū’ti.

'अभिप्रेत' म्हणजे 'पूरण' इत्यादी सूत्रात अव्ययाच्या ग्रहणाने. 'देवदत्ताचा' या षष्ठी विभक्तीची 'गुरू' या शब्दावर सापेक्षता असली तरी, 'गुरू' हा शब्द संबंधवाचक शब्द असल्यामुळे, स्वतःच्या अर्थाप्रमाणेच वृत्तीमध्ये (समासात) अपेक्षेचा अभाव नसल्यामुळे वृत्तीचे अस्तित्व दुसऱ्या वचनाने सिद्ध करण्यासाठी 'तथाचाहू' (तसेच म्हटले आहे) असे म्हटले आहे.

Sātthevāti sakatthe viya, assāti sambandhisaddassa, sāmatthiyaṃ gamakattañcatthīti padānamaññoññāpekkhālakkhaṇaṃ sāmatthiyaṃ sāmatthiyābhāvepi viggahavākyatthassa gamakattaṃ vā atthīti attho, guruno kulaṃ dāsassa bhariyāti viggaho, athātra brāhmaṇassa ucce’iccādo sāmatthiyaṃ gamakattaṃ vā natthīti kuto-vasitaṃ, yena tadābhāvātra [Pg.154] samāsābhāvo vaṇṇīyateccāha-‘sāmatthyādinotvi’ccādi.

'स्वतःच्या अर्थाप्रमाणेच' म्हणजे स्वतःच्या अर्थाप्रमाणेच. 'याचा' म्हणजे संबंधवाचक शब्दाचा. 'सामर्थ्य आणि बोधकत्व आहे' म्हणजे पदांचे परस्परांवरील अपेक्षारूप सामर्थ्य किंवा सामर्थ्याचा अभाव असतानाही विग्रह वाक्याच्या अर्थाचे बोधकत्व आहे, असा अर्थ आहे. 'गुरूचे कूळ, दासाची पत्नी' असा विग्रह आहे. मग येथे 'ब्राह्मणाचे उच्च' इत्यादींमध्ये सामर्थ्य किंवा बोधकत्व नाही, हे कशावरून निश्चित होते, ज्याच्या अभावामुळे येथे समासाचा अभाव वर्णन केला जातो? म्हणून 'सामर्थ्यादीनां तु' इत्यादी म्हटले आहे.

Samāsābhāvo-bhimatoti ‘‘pūraṇā’’disutte samānādhikarassāpi upādānato. Sehīti attaniyehi, nābhimatoti ‘‘cayuttehi sehi asamāsitehi chaṭṭhīsamāsappaṭisedhovattabbo’’ (vā) tyanena, puthagatthatāya miccassavivaraṇaṃ gavādīnamasamāseti, evamassādīnaṃ samāsenālanti sambandho.

'समासाचा अभाव अभिप्रेत आहे' म्हणजे 'पूरण' इत्यादी सूत्रात समानाधिकरणाचेही ग्रहण केल्यामुळे. 'आपल्या स्वतःच्या' म्हणजे स्वतःच्या संबंधितांनी. 'अभिप्रेत नाही' म्हणजे 'च-युक्तांनी आपल्या स्वतःच्या असमस्त असलेल्यांनी षष्ठी समासाचा निषेध सांगावा' या वार्तिकाने. भिन्न अर्थ असल्यामुळे 'मिथ्या' चे विवरण 'गाई इत्यादींचा असमस्त असणे' असे आहे, अशा प्रकारे घोडे इत्यादींचा समासाशी संबंध नाही.

Yogīnanti itarītarayogīnaṃ, anenetaretarayogacatthasamāsaṃ vadati. Vuttihotītyassa vivaraṇaṃ chaṭṭhīsamāso bhavatīti, ekatthībhāveiccassa vivaraṇaṃ gavādīnañca catthasamāse satīti.

'योगीनां' म्हणजे इतरेतर योगींचे. याद्वारे इतरेतर योग द्वंद्व (च-अर्थ) समास सांगतात. 'वृत्ती होते' याचे विवरण 'षष्ठी समास होतो' असे आहे. 'एकार्थीभावात' याचे विवरण 'गाई इत्यादींचा च-अर्थ (द्वंद्व) समास असताना' असे आहे.

Ruḷhittāti samāsasseva kīḷāvācakattena jīvikāya ca paccāya kattena pasiddhattā, na vākyassāti ‘uddālapupphabhañjikā’tyādo ruḷhīvasena niccasamāso bhavissatīti tatra kiṃ vacaneneti maññate, sarasi ruḷhanti viggaho.

'रूढत्वामुळे' म्हणजे समासालाच क्रीडावाचकत्व आणि उपजीविकेचे साधन असल्यामुळे प्रसिद्धी आहे, वाक्याला नाही. 'उद्दालपुष्पभंजिका' इत्यादींमध्ये रूढीमुळे नित्य समास होईल, तर तेथे वचनाची काय गरज, असे मानले जाते. 'सरोवरात रूढ' असा विग्रह आहे.

Ayampana amādisamāso kammadhārayadigusamāsāti sabbepi paresaṃ tappurisasadisattā tappurisā, yathā hi tassa puriso tappurisoti uttarapadatthappadhāno, tathā te siyuṃ, saṅkhyāpubbatta napuṃsakattasaṅkhātehi dvīhi lakkhaṇehi gacchati pavattatītidigu.

हा अम-आदी (द्वितीयादी) समास, कर्मधारय आणि द्विगु समास हे सर्व इतरांच्या तत्पुरुष समासासारखे असल्यामुळे 'तत्पुरुष' आहेत. जसे 'त्याचा पुरुष तो तत्पुरुष' हा उत्तरपदार्थप्रधान असतो, तसेच तेही असावेत. संख्या पूर्वपदी असणे आणि नपुंसकलिंग असणे या दोन लक्षणांनी जो चालतो (प्रवृत्त होतो) तो 'द्विगु' होय.

11. Vise

११. विशे

Kintaṃ visesana micchāha-‘yami’ccādi, yaṃ avatthāpayati taṃ vuccatīti sambandho, kintaṃ visessamiccāha-‘yadaneke’ccādi, yaṃ avatthā pīyate tamabhidhīyateti sambandho, nanvekatthenetyuccamāne visesseneti kathamavagamyate, yato evaṃ vivaritavā tyāsaṅkiyāha- ‘yadipi’ccādi.

विशेषण कोणते? यावर 'यम्' (ज्याला) इत्यादी म्हटले आहे. जे मर्यादित करते (अवस्थापन करते) त्याला विशेषण म्हटले जाते, असा संबंध आहे. विशेष्य कोणते? यावर 'यदनेक' (जे अनेक) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याचे अवस्थापन केले जाते (मर्यादित केले जाते) त्याला विशेष्य म्हटले जाते, असा संबंध आहे. पण 'एकार्थाने' असे म्हटले असता 'विशेष्याने' असे कसे समजले जाते? ज्या अर्थी असे विवरण केले आहे, अशी शंका घेऊन 'यद्यपि' इत्यादी म्हटले आहे.

Sambandhisaddattāti evaṃ maññate ‘‘sambandhisaddā sakatthamiva niyatampaṭi-yoginamākkhipanti… tena vinā tesaṃ sakatthassāsambhavāti, vivaritavāti vivarittha, ekatthenetīmassa samānādhikaraṇena saha samāso [Pg.155] hotīti evaṃ sājjhāhāro attho veditabbo, atthasaddassānekatthattā viseseti ‘attho abhidheyyo’ti. Kathaṃ tenattho vuccatītyāha- ‘adhikarīyati’ccādi.

'संबंधी शब्द असल्यामुळे' असे मानले जाते: 'संबंधी शब्द आपल्या स्वतःच्या अर्थाप्रमाणेच नियत प्रतियोगीचा आक्षेप घेतात... त्याशिवाय त्यांच्या स्वतःच्या अर्थाचा असंभव असल्यामुळे'. 'विवरितवान्' म्हणजे विवरण केले. 'एकार्थाने' याचा 'समानाधिकरणासोबत समास होतो' असा अध्याहार करून अर्थ समजून घ्यावा. 'अर्थ' या शब्दाचे अनेक अर्थ असल्यामुळे विशेष रूपाने 'अर्थ म्हणजे अभिधेय (वाच्य)' असा आहे. त्याने अर्थ कसा सांगितला जातो? यावर 'अधिकारीयते' इत्यादी म्हटले आहे.

Visessassa samānādhikaraṇattañca visesanāpekkhanti sambandho. Visessasaddassa visesanena saha samānādhikaraṇattaṃ visesana saddāpekkhanti evamettha attho daṭṭhabbo, tattha kāraṇamāha- ‘sambandhā’ti, adhikaraṇassa samānattaṃ nāma bhinnānaṃ sambandhīnaṃ bhavati, sambandhino ca sambandhamantarena na hontī ti visesanavisessānaṃ sambandho viññāyate, evaṃ viññātā tasmā sambandhāti attho.

विशेष्याचे समानाधिकरणत्व हे विशेषणाची अपेक्षा करते, असा संबंध आहे. विशेष्य शब्दाचे विशेषणासोबतचे समानाधिकरणत्व हे विशेषण शब्दाची अपेक्षा करते, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. त्याचे कारण सांगतात— 'संबंधातून'. अधिकरणाचे समानत्व हे भिन्न संबंधींचे असते, आणि संबंधी हे संबंधाशिवाय असू शकत नाहीत, म्हणून विशेषण आणि विशेष्य यांचा संबंध समजला जातो. अशा प्रकारे समजल्या गेलेल्या त्या संबंधामुळे, असा अर्थ आहे.

Saddabyatirekena hettha atthānaṃ visesanavisessabhāvo na sambhavati, tathā hi ‘nīlamuppala’nti pañca vatthūni sannihitāni nīlanti nīlattaṃ guṇasāmaññaṃ, nīlo guṇo, tadādhāro dabbanti tīṇi, uppalanti uppalattaṃ uppalajāti, dabbañca tannissayoti dve.

शब्दाच्या व्यतिरिक्त येथे अर्थांचा विशेषण-विशेष्य भाव संभवत नाही. तसेच, 'नीलमुत्पलम्' (निळे कमळ) यामध्ये पाच गोष्टी एकत्र आहेत: 'नील' म्हणजे नीलत्व हा सामान्य गुण, निळा गुण, आणि त्याचा आधार असलेले द्रव्य—हे तीन; 'उत्पल' म्हणजे उत्पलत्व ही उत्पल जात, आणि त्यावर आश्रित असलेले द्रव्य—हे दोन.

Tattha uppalajāti guṇajātīnaṃ tāva na sambhavati visesanavisessabhāvo jātiyā nigguṇattā, nīlattassa ca nīlaguṇe samavāyino, uppalattassa ca uppaladabbe samavāyino samānādhikaraṇattampi natthi, uppalajātiyā nīlassa ca guṇassa atthi samānādhikaraṇattaṃ… nīla muppalanti pavattinimittānaṃ uppalajātinīlaguṇānamekamadhi karaṇaṃnissayoti, visesana visessabhāvo tu natthi jātiyā anīlattā, guṇadabbānantu sambhavativisesanavisessattaṃ dabbassānekaguṇattā, samānantu tesamparamadhikaraṇaṃ tatiyaṃ natthi, yena samānādhikaraṇattaṃ siyā, evaṃ nīladabba uppaladabbānampi aññamaññaparihārena vattumicchitānaṃ na visesana visessabhāvo, nāpi samānādhikaraṇattaṃ, kasmā aññamaññāsambandhato apekkhābhāvato, vuttapaṭipakkhato pana vakkhamānanayena saddānameva sāmānādhikaraṇyaṃ visesanavisessattañca veditabbaṃ, tenevāha-‘atoyeve’ccādi.

तेथे (त्या संदर्भात) उत्पल-जाती (कमळत्व) आणि गुण-जाती यांच्यात विशेषण-विशेष्य भाव संभवत नाही, कारण जाती ही निर्गुण असते. तसेच, नीलत्वाचा नील गुणामध्ये समवाय संबंध असल्याने आणि उत्पलत्वाचा उत्पल द्रव्यामध्ये समवाय संबंध असल्याने त्यांचे सामानाधिकरण्यही नाही. उत्पल-जाती आणि नील गुण यांचे सामानाधिकरण्य आहे... 'नीलम् उत्पलम्' (निळे कमळ) या प्रवृत्ती-निमित्तांचे (म्हणजे) उत्पल-जाती आणि नील गुण यांचे एकच अधिकरण (आश्रय) आहे. परंतु, जाती ही 'अनील' (निळी नसलेली) असल्यामुळे विशेषण-विशेष्य भाव नाही. गुण आणि द्रव्य यांच्यात मात्र विशेषण-विशेष्य भाव संभवतो, कारण द्रव्याला अनेक गुण असतात. परंतु, त्यांचे तिसरे इतर कोणतेही समान अधिकरण नाही, ज्यायोगे सामानाधिकरण्य होईल. याचप्रमाणे, एकमेकांपासून भिन्न म्हणून सांगण्याची इच्छा असलेल्या नील द्रव्य आणि उत्पल द्रव्य यांच्यातही विशेषण-विशेष्य भाव नाही आणि सामानाधिकरण्यही नाही. कारण काय? तर, त्यांचा परस्परांशी संबंध नसणे आणि अपेक्षेचा अभाव असणे. परंतु, सांगितलेल्याच्या विरुद्ध, पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने शब्दांचेच सामानाधिकरण्य आणि विशेषण-विशेष्य भाव जाणावा. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अतोयेव' (याामुळेच) इत्यादी।

Atoyevāti yato visessassa samānādhikaraṇattaṃ visesanāpekkhaṃ, atoyeva hetutoti attho, bhinnanimittappa yuttānamevāti [Pg.156] sāmaññena nīlaguṇādhāre dabbe guṇeyeva vā nīlasaddassa, uppalasaddassa ca sāmaññena guṇavati dabbe vattamānattā aññamaññesu bhinnesu saddappavattiyā kāraṇesu payuttānaṃ saddānameva.

'अतोयेव' म्हणजे ज्या अर्थी विशेष्याचे सामानाधिकरण्य हे विशेषणावर अवलंबून असते, याच कारणाने, असा अर्थ आहे. 'भिन्ननिमित्तप्रयुक्तानामेव' म्हणजे सामान्यतः नील गुणाचा आधार असलेल्या द्रव्यामध्ये किंवा गुणामध्येच 'नील' शब्दाची, आणि 'उत्पल' शब्दाची सामान्यतः गुणयुक्त द्रव्यामध्ये प्रवृत्ती (वापर) होत असल्यामुळे, परस्परांहून भिन्न असलेल्या शब्दप्रवृत्तीच्या कारणांमध्ये प्रयुक्त झालेल्या शब्दांचेच (सामानाधिकरण्य होते)।

Samānādhikaraṇattanti nīluppalasaddānaṃ visuṃvisuṃ yoge visiṭṭhadabba vācittassāsambhavā, nīlañca taṃ uppalaṃ ceti sāmānādhikaraṇye sannipatite sati sambhavā evaṃ tattha visiṭṭhe vatthumhi pavattānaṃ tesaṃ samānatthatā, evakārena byavacchinnamatthaṃ dassetumāha-‘natvabhinne’ccādi.

'सामानाधिकरण्य' म्हणजे 'नील' आणि 'उत्पल' या शब्दांचा स्वतंत्रपणे प्रयोग केला असता विशिष्ट द्रव्याचे वाचकत्व संभवत नसल्यामुळे, 'जे नील आहे तेच उत्पल आहे' अशा प्रकारे सामानाधिकरणाचा संबंध प्रस्थापित झाल्यावरच ते संभवते. अशा प्रकारे, त्या विशिष्ट वस्तूच्या बाबतीत प्रवृत्त होणाऱ्या त्या शब्दांची समानार्थकता (सामानाधिकरण्य) होते. 'एव' (च) काराने व्यावृत्त (वगळलेला) अर्थ दर्शवण्यासाठी 'न त्वभिन्ने' इत्यादी म्हटले आहे।

Nanucetyādi codyaṃ, sīsampātīti sīsapā rukkhaviseso, nayida mevamiccādi parihāro.

'ननु च' (पण शंका अशी की) इत्यादी आक्षेप (शंका) आहे. 'सीसपा' म्हणजे शिसवीचा वृक्षविशेष. 'नयिदमेवम्' (असे नाही) इत्यादी परिहार (उत्तर) आहे।

Atha tuccateiccādinā parassa vacanāvakāsamāsaṅkate, visesavuttīti phalassa rukkhassa ca sāmaññasaddattā bhāvena visese vutti, imesanti sīsapādīnaṃ na samodhāritāti na nicchitā, sāmaññavuttiyeva samodhāritāti adhippāyo, avasitā nicchitā vutti yesaṃ sīsapādīnaṃ te avasitavuttayo, payatanaṃ vinā tadā pappoti cāti sambandho, payatananti ‘sāmatthiyaladdhepivisesse’tivacanaṃ. Tañcanatthiccādi parihāro, sarūpamattakathanāyāti vuttatthānampi sarūpamattakathanāya ‘pūpe bahū ānaye’ti yathā, evaṃ jātīyakanti sarūpakathanappakārayuttaṃ. Upasaṃharamāha-‘tadeva’miccādi, nipātasamudāyovāyaṃ vuttena pakārenetyassa atthe vattate.

त्यानंतर 'अथ तुच्यते' इत्यादींद्वारे दुसऱ्याच्या बोलण्याच्या संधीची शंका घेतली जाते. 'विशेषवृत्ती' म्हणजे फळ आणि वृक्ष हे सामान्य शब्द नसल्यामुळे विशेष अर्थात होणारी वृत्ती. 'इमेसम्' म्हणजे या शिसवी इत्यादींची 'न समोधारिता' म्हणजे निश्चित केलेली नाही, केवळ सामान्य वृत्तीच निश्चित केली आहे, असा अभिप्राय आहे. ज्या शिसवी इत्यादींची वृत्ती 'अवसित' म्हणजे निश्चित झाली आहे, ते 'अवसितवृत्ती' होत. 'प्रयत्नाशिवाय तेव्हा प्राप्त होते' असा संबंध आहे. 'प्रयत्न' म्हणजे 'सामर्थ्याने प्राप्त झालेल्या विशेष्यामध्येही' असे वचन होय. 'तच्च नत्थि' (आणि ते नाही) इत्यादी परिहार (उत्तर) आहे. 'स्वरूपमात्रकथनाय' म्हणजे सांगितलेल्या अर्थाचेही केवळ स्वरूप सांगण्यासाठी, जसे 'पुष्कळ पुऱ्या आण' याप्रमाणे, 'एवंजातीयकम्' म्हणजे स्वरूप सांगण्याच्या प्रकाराने युक्त. उपसंहार करताना म्हणाले - 'tadeva' (तदेवम्) इत्यादी. हा निपात-समुदाय सांगितलेल्या प्रकारे या अर्थात वापरला जातो।

Aññatarasambhavepi tannivattiyā vacanasabbhāvaṃ dassetumāha- ‘athapi’ccādi, aññatarasambhavepīti visesanassa visessassa vā sambhavepi, yatrapyubhinnamatthi visesanavisessabhāvasambhavo tatthapitāva bahulaṃvacanatova nivatti hoti, kimpanā-ññatarasambhaveti dassetumāha-‘yathā puṇṇo’iccādi, ettha pana aññepi puṇṇanāmakā santīti byabhicārasambhavā ubhinnampi visesanavisessabhāvasambhave bahulaṃvacanameva samāsaṃ nivatteti, evaṃ vidhepīti aññatarasambhavepi, na [Pg.157] kevalaṃ visesanavisessabhāvasambhave, atha kho evaṃ vidhepyañña tarasambhavepityavisaddassa attho.

दोन्हींपैकी एकाचा संभव असतानाही त्याच्या निवृत्तीसाठी वचनाचे अस्तित्व दर्शवण्यासाठी 'अथापि' इत्यादी म्हटले आहे. 'अन्यतरसंभवेऽपि' म्हणजे विशेषण किंवा विशेष्य यांपैकी एकाचा संभव असतानाही. जेथे दोन्हीचाही विशेषण-विशेष्य भाव संभवतो, तेथेही बहुधा वचनानेच निवृत्ती होते, मग एकाचा संभव असताना काय सांगावे? हे दर्शवण्यासाठी 'यथा puṇṇo' (पुण्णो) इत्यादी म्हटले आहे. येथे इतरही 'पुण्ण' नावाचे लोक असल्यामुळे व्यभिचाराचा (व्यत्ययाचा) संभव असल्याने, दोघांचाही विशेषण-विशेष्य भाव संभवत असताना बहुधा वचनच समासाची निवृत्ती करते. 'एवंविधेऽपि' म्हणजे एकाचा संभव असतानाही, केवळ विशेषण-विशेष्य भावाचा संभव असतानाच नव्हे, तर अशा प्रकारच्या एकाच्या संभवामध्येही, असा 'अपि' शब्दाचा अर्थ आहे।

Yajjevamiccādi paccekaṃ visesanavisessabhāve sati aniṭṭhā pādanacodanā, paccekaṃ visesanaṃ siyā ubhinnampi visesanattā, tattha dosamāha-‘visessassaca pubbanipāto’ti, co-vadhāraṇe, vattabbantarasamuccaye vā, kutoccāha- ‘nāggahite’ccādi, iti kāraṇe, ato kimaniṭṭhamāyāta miccāha- ‘uppalanīlantipi siyā’ti, itthañcarahi kintyāha- ‘nīluppalanti ce’ccādi. Parihāramāha-‘nesadoso’ccādi, upapattyantaramāha- ‘atha ce’ccādi.

जर असे असेल तर, 'यद्येवम्' इत्यादी प्रत्येक विशेषण-विशेष्य भाव असताना अनिष्टाची प्राप्ती करून देणारा आक्षेप आहे. दोघांनाही विशेषणत्व असल्यामुळे प्रत्येक विशेषण होईल, त्यातील दोष सांगताना म्हणाले - 'विशेष्यस्य च पूर्वनिपातः' (आणि विशेष्याचा पूर्वनिपात होईल). येथे 'च' हा अवधारण (नियमन) किंवा दुसऱ्या सांगण्यायोग्य गोष्टीचा समुच्चय करण्यासाठी आहे. कशावरून? तर 'नाग्गहिते' इत्यादी कारणाने. यावरून काय अनिष्ट प्राप्त होते? तर म्हणाले - 'उत्पलनीलम्' असेही होईल. मग अशा वेळी काय होईल? तर 'नीलोत्पलम् इति चेत्' इत्यादी म्हटले आहे. परिहार (उत्तर) देताना म्हणाले - 'नेष दोषः' (हा दोष नाही) इत्यादी. दुसरी उपपत्ती (युक्ती) सांगताना म्हणाले - 'अथ चेत्' इत्यादी।

Aññamaññānupakārittāti aññamaññassa visesanavisessatte nānupakārittā sappadhānattāti attho, atha dvinnampi appadhānattaṃ kasmā na siyā tyāha- ‘appadhānattepi’ccādi, sakasakappadhānāpekkhāvantānanti sakesake padhāne attani apekkhāvantānaṃ. Atha kuto dabbasseva padhānattamasitaṃ, na tu guṇassetyāsaṅkiya ñāyamupanissayati ‘atha ce’tyādinā. Chāgotyajo vuccate, taṃ setavaṇṇamālabhetha māreyya, phusanaṃ vā kareyyāti attho, āpubbo labhi hi māraṇe phusane ca vattate, desanāyanti vedavākyeti attho, kuto chāgato-ñño nālabbhateccāha- ‘na hi’ccādi.

'अञ्ञमञ्ञानुपकारित्ता' म्हणजे परस्परांच्या विशेषण-विशेष्य भावामध्ये उपकारक न ठरल्यामुळे ते मुख्य (प्रधान) आहेत, असा अर्थ आहे. मग दोघांचेही अप्रधानत्व का असू नये? म्हणून म्हणाले - 'अप्रधानत्वेऽपि' इत्यादी. 'सकसकप्रधानअपेक्षावन्तानं' म्हणजे आपापल्या मुख्य अशा स्वतःमध्ये अपेक्षा बाळगणाऱ्यांचे. मग द्रव्याचेच प्रधानत्व का मानले गेले आहे, गुणाचे का नाही? अशी शंका घेऊन 'अथ चेत्' इत्यादींद्वारे न्याय (नियम) मांडतात. 'छाग' म्हणजे बोकड (अज) म्हटले जाते. 'त्या पांढऱ्या रंगाच्या बोकडाचा आलभन (बळी) द्यावा किंवा स्पर्श करावा' असा अर्थ आहे. 'आ' पूर्व लागलेला 'लभ्' धातू मारणे आणि स्पर्श करणे या अर्थांमध्ये वापरला जातो. 'देशनायाम्' म्हणजे वेदवाक्यात असा अर्थ आहे. बोकडाशिवाय दुसऱ्याचा आलभन का केला जात नाही? म्हणून म्हणाले - 'न हि' इत्यादी।

Chāgābhāveti setaguṇayuttassa chāgassābhāve, piṭṭhapiṇḍimālabbhāti setaguṇayogena viṭṭhapiṇḍiṃ ālambha, na ca nālambhate tasmā guṇo appadhānanti ajjhāharitabbaṃ.

'छागाभावे' म्हणजे श्वेत (पांढऱ्या) गुणाने युक्त असलेल्या बोकडाच्या अभावी. 'पिष्टपिंडीमालभेत' म्हणजे श्वेत गुणाच्या योगाने पिठाच्या गोळ्याचा आलभन (स्पर्श किंवा बळी) करावा. आणि आलभन करत नाही असे नाही, म्हणून 'गुण हा अप्रधान आहे' असा अध्याहार करावा।

Puna codento āha- ‘nanu ce’ccādi, athetyadhippāyamāsaṅkate, aniṭṭhamāpādayati nīlasaddepi pasaṅgo’ti, kutoccāha- ‘sopihi’ccādi, idaṃ vuttaṃ hoti- ‘‘uppalasaddo jātivācī, na tu dabbavācī, jāti visiṭṭhadabbavācittā yadi dabbavācīti vuccate, tadā nīlasaddopi guṇavisiṭṭha dabbavācittā dabbavacanamāpajjatīti imesaṃ na koci viseso’’ti, pariharanto āha ‘nedamatthi’ccādi, apāyino apagantāro dabbāti gamyate, kutoccāha- ‘satīpi’ccādi, iti kāraṇe.

पुन्हा आक्षेप घेताना म्हणाले - 'ननु च' इत्यादी. 'अथ' या शब्दाने अभिप्राय शंकास्पद ठरवून अनिष्टाची प्राप्ती करून देतात - 'नील शब्दातही हा प्रसंग येईल'. कशावरून? तर 'सोपि हि' इत्यादी. हे असे म्हटले आहे - 'उत्पल शब्द हा जातिवाचक आहे, द्रव्यवाचक नाही. जर जातीने विशिष्ट अशा द्रव्याचा वाचक असल्यामुळे त्याला द्रव्यवाचक म्हटले, तर नील शब्दही गुणाने विशिष्ट अशा द्रव्याचा वाचक असल्यामुळे द्रव्यवाचक ठरेल, आणि यांच्यात काहीच फरक राहणार नाही.' परिहार (उत्तर) देताना म्हणाले - 'नेदमत्थि' (असे नाही) इत्यादी. 'अपायिनः' म्हणजे निघून जाणारे (नष्ट होणारे) आणि द्रव्य (स्थिर राहणारे) असे समजले जाते. कशावरून? तर 'सतीपि' इत्यादी कारणाने।

Visesanamekattheneti [Pg.158] siddhepi papañcatthaṃ paripphuṭatthañca udāharaṇabahuttaṃ dassetuṃ pāṇiniyehi bahuṃ suttitaṃ, sabbassetassa paccakkhātabhāvaṃ dassetuṃ vuttiyamudāharaṇamattaṃ dassitaṃ, tadidāni byākhyātukāmo āha- ‘pubbakāle’ccādi, chinnoca visesanantī sambandho ‘‘pubbakāleka sabbadhurapurāṇanavakevalāni samānādhikaraṇene’’ti (2-1-49) te samettha suttaṃ, tatthekādīnaṃ vuttiyamudāharaṇāni na dassitānyupalakkhaṇatova viññāyantīti dassetumāha- ‘eke’ccādi, eko ca so purisocātyādinā viggaho upalakkhaṇattāyeva ca ‘satta ca te isayo ca sattisayo’ccādikañca daṭṭhabbaṃ.

विशेषण एकाच अर्थात (समानाधिकरण) सिद्ध होत असतानाही, विस्तारासाठी आणि स्पष्टतेसाठी उदाहरणांची बहुलता दाखवण्यासाठी पाणिनीच्या अनुयायांनी अनेक सूत्रे रचली आहेत. या सर्वांचे खंडन दाखवण्यासाठी वृत्तीमध्ये केवळ उदाहरणच दाखवले आहे. आता त्याचे स्पष्टीकरण करण्याची इच्छा असणारे (टीकाकार) म्हणतात - 'पुब्बकाले' (पूर्वकाळात) इत्यादी. 'छिन्नो च विसेसनं' (छिन्न आणि विशेषण) असा संबंध आहे. 'पुब्बकालेक सब्बधुरपुराणनवकेवलानि समानाधिकरणेन' (२-१-४९) हे त्यांचे येथे सूत्र आहे. त्यामध्ये 'एक' इत्यादींची वृत्तीत उदाहरणे दाखवलेली नाहीत, ती उपलक्षणानेच समजली जातात, हे दाखवण्यासाठी म्हणतात - 'एके' इत्यादी. 'एको च सो पुरिसो' (तो एकच पुरुष) इत्यादी विग्रह उपलक्षणत्वामुळेच आहे आणि 'सत्त च ते इसयो च सत्तिसयो' (ते सात आणि ऋषी ते सप्तर्षी) इत्यादी देखील याचप्रमाणे समजले पाहिजे.

Upamīyate paricchijjate-nenetyupamānaṃ, upamīyatītyupameyyaṃ, tesaṃ upamānopameyyānaṃ sādhāraṇo yo dhammo sāmatātena visiṭṭhaṃ yadupameyyaṃ, taṃ vacanenetyattho upamānopameyyaccādi kassa, samāso bhavatīti seso, kāraṇamāha- ‘visese’ccādi, visesāpariggahāti visesanantyeva sāmaññena pariggahā, evambhū tassāpīti upamānarūpassāpi. Nanu satthīsaddassasatthiyaṃ vutti sāmāsaddassa tu devadattāya, ato byadhikaraṇattā kathamettha samāsoccāsaṅkīyāha- ‘yade’ccādi, samāno dhammo sāmattādi yassa so sadhammo, tassa bhāvo sādhammiyaṃ sāmattaṃ, tasmā devadattātthe vattate upacāravasena, sāmāsaddopi guṇavacanopi sāmattaṃ vatvā saddhādittavasenābhedopacārena vā devadattāyaṃ vattate, nanu ca sāmāsaddassa devadattābhidhāne caritatthatāya satthī guṇena niddiṭṭhātyaniyataguṇappatītippasaṅgo nekaguṇādhārattā satthiyātyāsaṅkiyāha- ‘yadipi’ccādi.

ज्याद्वारे तुलना केली जाते किंवा मर्यादा निश्चित केली जाते ते 'उपमान' होय. ज्याची तुलना केली जाते ते 'उपमेय' होय. त्या उपमान आणि उपमेयाचा जो साधारण धर्म आहे, जसे की 'शामता' (काळेपणा), त्याने विशिष्ट जे उपमेय आहे, त्याचा वाचक शब्द, असा अर्थ 'उपमानोपमेय' इत्यादींचा आहे. कोणाचा? 'समास होतो' हा शेष (अध्याहार) आहे. कारण सांगताना म्हणतात - 'विसेसे' इत्यादी. 'विसेसापरिग्गहा' म्हणजे विशेषण म्हणूनच सामान्य रूपाने ग्रहण केल्यामुळे, अशा प्रकारच्या त्याचेही म्हणजे उपमानरूपाचेही. शंका: 'सत्थी' (सुरी) या शब्दाची वृत्ती सुरीमध्ये आहे, तर 'सामा' (श्यामा/काळी) या शब्दाची वृत्ती देवदत्तेमध्ये आहे. म्हणून वैयधिकरण्य (भिन्न अधिकरण) असल्यामुळे येथे समास कसा होऊ शकतो? अशी शंका घेऊन म्हणतात - 'यदे' इत्यादी. ज्याचा समान धर्म श्यामता इत्यादी आहे तो 'सधर्मी' होय, त्याचा भाव म्हणजे 'साधर्म्य' किंवा 'श्यामता' होय. म्हणून उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) तो देवदत्ता या अर्थात वर्ततो. 'सामा' हा गुणवाचक शब्द देखील श्यामता सांगून, श्रद्धा इत्यादींच्या प्रमाणे अभेदाच्या उपचाराने देवदत्तेच्या ठिकाणी वर्ततो. शंका: जर 'सामा' हा शब्द देवदत्तेचे अभिधान करण्यात चरितार्थ होत असेल, तर 'सत्थी' (सुरी) ही गुणाने निर्दिष्ट केली आहे, त्यामुळे अनियत गुणाची प्रतीती होण्याचा प्रसंग येईल, कारण सुरी ही अनेक गुणांचे आधारस्थान आहे, अशी शंका घेऊन म्हणतात - 'यदिपि' इत्यादी.

Ihāti niddhāraṇe, etesaṃ guṇānaṃ majjheti attho, iha vā satthiyaṃ, sāmaguṇavantatāya sāmāyāti gamyate, pasiddhivasenāti satthisāmātyatropamānaṃ satthī, upameyyā devadattā, pasiddhantupamānaṃ bhavati nāppasiddhaṃ… pasiddhasādhammiyā sādhyu sādhanamupamānanti katvā satthiyeva sāmaṅguṇena pasiddhā na devadattā, tasmā sāmaguṇappasiddhiyāti attho. Sādhyute upamīyateneneti sādhanamupamānaṃ, sādhyate [Pg.159] upadhīyateti sādhyamupameyyaṃ, pasiddhassa sādhammiyaṃ tena, sādhyassāppasiddhassa kassaci sādhanaṃ sādhyasādhanaṃ. Yatratviccādinā bahulaṃvacanasāmatthiyā sāmaññavacaneneva samāsasabbhāvaṃ vatvā aññenāsabbhāvamudāharaṇena phuṭayituṃ ‘phālā iva taṇḍulā’tyādi āraddhaṃ.

'इह' (येथे) हे निर्धारणामध्ये आहे, 'या गुणांच्या मध्ये' असा अर्थ आहे. किंवा येथे सुरीमध्ये, श्यामगुणयुक्त असल्यामुळे 'सामा' (श्यामा) असे समजले जाते. 'प्रसिद्धीमुळे' म्हणजे 'सत्थी सामा' (सुरीसारखी काळी) येथे उपमान 'सत्थी' (सुरी) आहे, उपमेय 'देवदत्ता' आहे. उपमान हे प्रसिद्ध असते, अप्रसिद्ध नाही... प्रसिद्ध साधर्म्यामुळे साध्याचे जे साधन आहे ते उपमान होय, असे मानून सुरीच श्यामगुणाने प्रसिद्ध आहे, देवदत्ता नाही. म्हणून 'श्यामगुणाच्या प्रसिद्धीमुळे' असा अर्थ आहे. ज्याच्याद्वारे साध्य केले जाते किंवा तुलना केली जाते ते 'साधन' म्हणजे उपमान होय. जे साध्य केले जाते किंवा उपहित केले जाते ते 'साध्य' म्हणजे उपमेय होय. प्रसिद्ध असणाऱ्याचे साधर्म्य त्याच्याद्वारे, आणि साध्य असणाऱ्या अप्रसिद्ध अशा कोणाचे साधन म्हणजे 'साध्यसाधन' होय. 'यत्र तु' इत्यादीद्वारे 'बहुळ' या वचनाच्या सामर्थ्याने केवळ सामान्यवाचक शब्दानेच समासाचे अस्तित्व सांगून, दुसऱ्या शब्दाने त्याचा अभाव उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'फाला इव तण्डुला' (फाळासारखे तांदूळ) इत्यादी सुरू केले आहे.

Taṇḍulasaddoti upameyyabhūtataṇḍulasaddo, taṇḍulattampi vatvā dabbe pavatto sāmaññavacano natu bhavatīti sambandho, dabbeti taṇḍuladabbe phāladabbe ca.

'तण्डुलसद्दो' (तांदूळ शब्द) म्हणजे उपमेयभूत असलेला तांदूळ शब्द होय. तो तांदूळत्व सांगून द्रव्यामध्ये प्रवृत्त होणारा सामान्यवाचक शब्द आहे, परंतु तो (समास) होत नाही असा संबंध आहे. 'द्रव्यामध्ये' म्हणजे तांदूळद्रव्यात आणि फाळद्रव्यात.

Upamānopameyyasādhāraṇasūrattādidhammavacanāppayogeti upamānopameyyānaṃ sādhāraṇo yo visāradattādidhammo tabbacanassa ‘muni ayaṃ sīho viya visārado’tyādo visāradādisaddassāppayogeti attho, kesañciti kesañci saddānaṃ majjhe, visessattameva phuṭayati. ‘Tathā ce’tyādinā, visesanavisessānaṃ yathiṭṭhattā niccaṃ sīhādīnaṃ visessatāyeva vacanicchāti pubbanipātattāppasaṅgoti bhāvo, upapatyantaramāha-‘visesanasseve’ccādi, yadipi sīho visesanameva na visessaṃ, tathāpi bahulādhikārā visesanassāpi paranipātoti bhāvo.

'उपमान आणि उपमेयाच्या साधारण शूरत्व इत्यादी धर्मवाचक शब्दाचा प्रयोग नसताना' म्हणजे उपमान आणि उपमेयाचा जो साधारण 'विशारदत्व' (निपुणता) इत्यादी धर्म आहे, त्याच्या वाचक शब्दाचा, जसे की 'मुनि अयं सीहो विय विसारदो' (हा मुनी सिंहासारखा विशारद आहे) इत्यादींमध्ये 'विसारद' इत्यादी शब्दाचा प्रयोग नसताना, असा अर्थ आहे. 'केसञ्चि' म्हणजे काही शब्दांच्या मध्ये, विशेष्यत्वच स्पष्ट करतो. 'तथा च' इत्यादीद्वारे, विशेषण आणि विशेष्य हे इच्छेनुसार असल्यामुळे, नेहमी सिंह इत्यादींचे विशेष्यत्वच बोलण्याची इच्छा असते, म्हणून पूर्वनिपाताचा (पहिल्या स्थानाचा) प्रसंग येत नाही, असा भाव आहे. दुसरे कारण सांगताना म्हणतात - 'विसेसणस्सेव' इत्यादी. जरी सिंह हे विशेषणच आहे, विशेष्य नाही, तरीही 'बहुळ' अधिकाराने विशेषणाचा देखील परनिपात (नंतर येणे) होतो, असा भाव आहे.

Athātrāpi visesananteva samāsappaṭipādane’muni ayaṃ sīhova visārado’ccādo sāmatthiyatova samāsāppasaṅgepi upamāno pameyyānaṃ sādhāraṇavisāradattādidhammavacanāppayoge sati tappasaṅgābhāvatthaṃ vacanamārabbhanīyanti codeti ‘nanuce’tyādinā, sāmatthiyatoti sāmaññavacanappayoge sāpekkhattā samāsāppasaṅgoti sāmatthiyaṃ tasmāti attho. Sāmaññappayogatthanti samāsavākye sāmaññavacanassa sūrattādi(no), appayogatthaṃ, tathā hiccādinā sāmaññasaddappayoge sāmatthiyato samāsāsabbhāvā suttantarassānārabbhanīyabhāvaṃ sādheti.

आता येथे देखील 'विशेषण' म्हणूनच समासाचे प्रतिपादन केले असता, 'मुनि अयं सीहो व विसारदो' (हा मुनी सिंहासारखाच विशारद आहे) इत्यादींमध्ये सामर्थ्यामुळेच समासाचा प्रसंग येत नसला, तरी उपमान आणि उपमेयाच्या साधारण विशारदत्व इत्यादी धर्मवाचक शब्दाचा प्रयोग नसताना तो प्रसंग येऊ नये म्हणून वचन (नवे सूत्र) सुरू केले पाहिजे, अशी शंका 'ननु च' इत्यादीद्वारे उपस्थित करतात. 'सामत्थियतो' म्हणजे सामान्यवाचक शब्दाचा प्रयोग केला असता, साकांक्ष (सपेक्ष) असल्यामुळे समासाचा प्रसंग येत नाही, हे सामर्थ्य आहे, त्यावरून असा अर्थ आहे. 'सामञ्ञप्पयोगत्थं' म्हणजे समासवाक्यात शूरत्व इत्यादी सामान्यवाचक शब्दाचा प्रयोग न होण्यासाठी. 'तथा हि' इत्यादीद्वारे सामान्य शब्दाचा प्रयोग केला असता, सामर्थ्यामुळे समासाचा अभाव होत असल्याने, दुसऱ्या सूत्राची आवश्यकता नाही, हे सिद्ध करतात.

Visesānantabbhāvāti sāmaññassa samāse antobhāvepi tikhīṇattādito visiṭṭhassa sūrassādivacanīyassa visesassa samāse anantogadhattā appasaṅgo sāpekkhamasamatthanti. Atheti ‘saccameta’ntiādiṃ [Pg.160] paravacanamāsaṅkiya vadati, evamādisijjhanatthaṃ samāsoti (ñāpanatthaṃ) ārabbhanīyambhavatīti sambandho.

'विसेसाणन्तब्भावा' म्हणजे सामान्य शब्दाचा समासात अंतर्भाव झाला तरी, तीक्ष्णत्व इत्यादींमुळे विशिष्ट अशा शूर इत्यादी शब्दांनी सांगण्यायोग्य विशेषाचा समासात अंतर्भाव न झाल्यामुळे प्रसंग येत नाही, कारण साकांक्ष (सपेक्ष) हे असमर्थ असते. 'अथ' हे 'सच्चमेतं' (हे सत्य आहे) इत्यादी दुसऱ्याचे मत शंका म्हणून मांडून म्हणतात. यांसारख्या गोष्टी सिद्ध करण्यासाठी समास (ज्ञापनासाठी) सुरू करणे आवश्यक ठरते, असा संबंध आहे.

Padhānassāti ‘raññopuriso-bhirūpo’tettha abhirūpasāpekkhassa purisassa visesanattenevā ppadhānaṃ, samāsāvayavabhūtaṃ rājānaṃ pati visessabhāvenāviphalitasakatthatāya padhānabhūtassa purisassa. Ādisaddena ‘rājapurisassa dassanīyassa geha’nti saṅgaṇhāti.

'पधानस्स' (प्रधानाचा) म्हणजे 'रञ्ञो पुरिसो अभिरूपो' (राजाचा पुरुष देखणा आहे) येथे 'अभिरूप' या शब्दाची अपेक्षा ठेवणाऱ्या 'पुरुष' या शब्दाचे विशेषणत्वामुळेच अप्रधानत्व आहे, परंतु समासाचा अवयव असलेल्या 'राजा' या शब्दाच्या प्रति विशेष्यभावाने स्वतःचा अर्थ निष्फळ न झाल्यामुळे प्रधान ठरलेल्या पुरुषाचा. 'आदि' शब्दाने 'राजपुरिसस्स दस्सनीयस्स गेहं' (देखण्या राजपुरुषाचे घर) याचा संग्रह करतात.

Ettha hi gehampati visesanabhāvenāppadhānattepi rājānampati padhānabhūtassa purisassa sāpekkhassāpi samāso hoteva. Idañcañāpanatthaṃ vacanārambhappayojanañca, kāraṇamāha- ‘gamakattā’iccādi.

येथे घराच्या प्रति विशेषणभावाने अप्रधानत्व असले तरी, राजाच्या प्रति प्रधान ठरलेल्या आणि साकांक्ष (सपेक्ष) असलेल्या पुरुषाचा देखील समास होतोच. हे ज्ञापनासाठी आणि वचन सुरू करण्याचे प्रयोजन आहे. कारण सांगताना म्हणतात - 'गमकत्ता' इत्यादी.

Gamakattāti viggahavākyatthassa vuttiyampatīyamānattā gamakattaṃ tasmā, naceha gamakattamatthīti ‘muni sīhova sūro’tyatra tu vākyato yottho patīyate, nāyaṃ ‘muni sīho sūro’tyato gamyateti gamakattaṃ natthī-ti attho, tathāhi munisīhasaddenevo pamānopameyyabhāvanimittassa visāradattassa sabhāvenevopādānato visāradasaddassa tena sambandhābhāvo.

'गमकत्ता' म्हणजे विग्रहवाक्याचा अर्थ वृत्तीमध्ये (समासात) प्रतीत होत असल्यामुळे गमकत्व आहे, त्यावरून. आणि येथे गमकत्व नाही, कारण 'मुनि सीहो व सूरो' (मुनी सिंहासारखा शूर आहे) येथे वाक्यावरून जो अर्थ प्रतीत होतो, तो 'मुनि सीहो सूरो' यावरून समजत नाही, म्हणून गमकत्व नाही असा अर्थ आहे. तसेच, 'मुनिसिह' या शब्दानेच उपमान-उपमेयभावाचे निमित्त असलेल्या विशारदत्वाचे स्वाभाविकपणेच ग्रहण होत असल्यामुळे, 'विसारद' या शब्दाचा त्याच्याशी संबंध राहत नाही.

Apavaggo nibbānaṃ, vākyameveti evakārena byavacchinnamatthampadassayamāha- ‘vuttinivattetī’ti bahulādhikārato viññāyati, nanu cātra visessabhāvāsambhavāppasaṅgoyeva vuttiyāti codeti. ‘Nanuce’tyādinā.

अपवर्ग म्हणजे निर्वाण होय. 'वाक्यमेव' (केवळ वाक्यच) यातील 'एव' काराने वगळलेला अर्थ दर्शविताना म्हणतात - 'वृत्तिनिवत्तेति' (वृत्तीचा निषेध करतो). हे 'बहुलाधिकार' (अनेक अर्थांच्या अधिकारावरून) समजले जाते. 'परंतु येथे विशेष्यभावाचा असंभव असल्यामुळे वृत्तीचा प्रसंगच येत नाही' अशी शंका उपस्थित केली जाते. 'ननु च' इत्यादीद्वारे.

Puṇṇatābyabhicārāti puṇṇatāsaṅkhātassa bālādiavatthāvisesassa avināppavattito byabhicārī hi visessambhavati yathā nīlatāyuppalaṃ, pariharati ‘nedamatti’ccādinā, mantāṇiputtānaṃ anekattāti kevalaṃ mantāṇiyā putto puṇṇoyevāti abhāvā tesaṃ bahubhāvato, attano attano gahassa patayoti gahapatīnaṃ bahuttaṃ pākaṭameva.

'पुण्णताव्यभिचारा' म्हणजे 'पुण्णता' (पूर्णत्व) संज्ञेच्या बाल इत्यादी अवस्थाविशेषांच्या अविनाभावी प्रवृत्तीमुळे व्यभिचारी (व्यभिचार असणारा) हा विशेष्य बनतो, जसे की 'नील कमळ' (नीलत्व आणि उत्पलत्व). 'नेदमत्थि' (हे असे नाही) इत्यादीद्वारे याचे परिहार (खंडन) करतात. 'मंताणिपुत्तानां अनेकत्ता' म्हणजे केवळ मंताणीचा पुत्र 'पुण्ण' (पूर्ण) च आहे असे नसून, त्यांचे अनेकत्व असल्यामुळे; आणि आपापल्या घराचे मालक या अर्थाने 'गृहपतींचे' अनेकत्व स्पष्टच आहे.

Vuttiyeveti evakārena byavacchinnamatthamāha-‘vākyaṃ nivattetī’ti. Visiṭṭhajātivacanāti vuttaṃ kaṇhasappajātiyā lohitasālijātiyā ca visiṭṭhattā.

'वृत्तिरेव' (वृत्तीच) यातील 'एव' काराने वगळलेला अर्थ सांगतात - 'वाक्यं निवृत्तेति' (वाक्याचा निषेध करतो). 'विशिष्टजातिवचना' असे म्हटले आहे, कारण 'कृष्णसर्प' (काळा साप) जात आणि 'लोहितसाली' (तांबडा तांदूळ) जात यांच्या विशिष्टतेमुळे.

Tacchako [Pg.161] sappoti byākhyeyamupanikkhippacodayamāha- ‘nanu ce’ccādi. Tacchakabhāvānapetoti bālayuvattādisaṅkhātatacchakabhāvato abyāvutto, atthināmadheyyoti tacchako nāma koci tannāmo atthi, kiriyāsaddoti tacchatīti tacchakoti evaṃ kiriyāya pavattinimittattenopādinno vaḍḍhakīvācī tacchakasaddo, evaṃ maññate ‘‘yathāvuttanayena visesanavisessasabbhāvā samāsena bhavitabbaṃ, tathā sati kimidaṃ paccudāharaṇaṃ kata’’nti. Atra kenaci na nāmadheyyassetyādi nopajāyatevātyetadavasānaṃ vuccamānamanudyataṃ nirākattukāmo āha-‘yopā he’ccādi.

'तच्छको सप्पो' (सुतार साप) हे व्याख्या करण्यायोग्य पद मांडून शंका उपस्थित करतात - 'ननु च' इत्यादी. 'तच्छकभावानपेतो' म्हणजे बाल, तरुण इत्यादी अवस्थांनी युक्त अशा तच्छकभावापासून (सुतारपणापासून) अलिप्त नसलेला. 'अत्थिनामधेय्यो' म्हणजे 'तच्छक' नावाचा कोणीतरी त्या नावाचा आहे. 'क्रियाशब्दो' म्हणजे 'तच्छति' (तासतो) म्हणून 'तच्छको' (सुतार), अशा प्रकारे क्रियेच्या प्रवृत्तीनिमित्ताने स्वीकारलेला, सुतारवाचक 'तच्छक' शब्द आहे. असे मानले जाते की, "सांगितलेल्या नियमानुसार विशेषण-विशेष्य भाव असल्यामुळे समास व्हायला हवा, असे असताना हे प्रत्युदाहरण का दिले आहे?" येथे कोणा एकाने 'न नामधेय्यस्स' इत्यादीपासून 'नोपजायतेव' या समाप्तीपर्यंत जे म्हटले आहे, त्याचा अनुवाद करून त्याचे निराकरण करण्याची इच्छा धरून म्हणतात - 'योपा हि' इत्यादी.

Imassāyamadhippāyo ‘‘vuttanayena tacchakasaddassa kiriyā saddassātthavisayāpekkhāyābhāvato visessattābhāvā paccudāharaṇamidaṃ kata’’nti.

याचा अभिप्राय असा आहे की - "सांगितलेल्या नियमाने 'तच्छक' या क्रियाशब्दाला अर्थविषयाची अपेक्षा नसल्यामुळे, विशेष्यत्वाचा अभाव असल्याने हे प्रत्युदाहरण दिले आहे."

Kasmā ayuttamiccāha-‘yato’ccādi, nāmadheyyassa kiriyāvācino ca atthābhidhānasāmatthiyaṃ tulyaṃ vā na vā, avayavappasiddhiyā samudāyappasiddhi balavati vā navetyetaṃ vicāretuṃ yato nādhikatantyattho, kiñcarahi adhikatantyāha- ‘apitvi’ccādi, tacchakasaddonekatthavutti nānekatthoti vicāretumadhikatanti yojanā.

हे अयोग्य का आहे? म्हणून म्हणतात - 'यतो' इत्यादी. नामधेय (नाव) आणि क्रियावाचक शब्द यांचे अर्थ सांगण्याचे सामर्थ्य समान आहे की नाही, अवयवप्रसिद्धीपेक्षा समुदायप्रसिद्धी बलवान आहे की नाही, याचा विचार करण्यासाठी हा अधिकार नाही, असा अर्थ आहे. तर मग कशाचा अधिकार आहे? म्हणून म्हणतात - 'अपि तु' इत्यादी. 'तच्छक' शब्द अनेक अर्थांमध्ये प्रवृत्त होतो की नाही, याचा विचार करण्यासाठी हा अधिकार आहे, अशी योजना आहे.

Evaṃ maññate- ‘‘visesanavisessabhāvacintāyaṃ saddānamatthābhidhānasāmatthiyacintā na yujjate ‘sati sambhave byabhicāre ca visesanaṃ sātthakaṃ hotī’ti visesanaṃ maggīyate, nāsambhave nābyabhicāre yathā sītaṃ (himaṃ) uṇhoggīti, tasmā sambhavabyabhicāracintā visesanavisessabhāvacintāyamupayujjatīti tacchakasaddo-nekatthavuttivā na vetyetadeva vicāretumadhikatanti katthacipi visesanavisessa sabbhāve samāso hotevā’’ti, yadipi nāmadheyyakiriyāvācīnamatulyamatthābhidhānaṃ samudāyappasiddhiyā ca balavatittaṃ, tathāpi vakkhamānanayena samāsasabbhāvā na kāci hānīti dassetumāha- ‘ettha cā’tiādi.

असे मानले जाते - "विशेषण-विशेष्य भावाच्या विचारात शब्दांच्या अर्थ सांगण्याच्या सामर्थ्याचा विचार करणे योग्य नाही. 'संभव आणि व्यभिचार असतानाच विशेषण सार्थक होते' म्हणून विशेषण शोधले जाते, असंभव किंवा अव्यभिचार असताना नाही; जसे की 'थंड बर्फ' किंवा 'उष्ण अग्नी'. म्हणून संभव आणि व्यभिचार यांचा विचार विशेषण-विशेष्य भावाच्या विचारात उपयुक्त ठरतो. म्हणूनच 'तच्छक' शब्द अनेक अर्थांमध्ये प्रवृत्त होतो की नाही, याचाच विचार करणे अधिक योग्य आहे, जेणेकरून कोठेही विशेषण-विशेष्य भाव असताना समास होईलच." जरी नामधेय आणि क्रियावाचक शब्दांचे अर्थ सांगणे असमान असले आणि समुदायप्रसिद्धी बलवान असली, तरीही पुढे सांगण्यात येणाऱ्या नियमाने समासाचे अस्तित्व असल्यामुळे कोणतीही हानी होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी म्हणतात - 'एत्थ च' इत्यादी.

Etthacāti keci pakkhe ca, kañci pīḷamāvahatīti sambandho, kutoccāha ‘tathāhi’ccādi. Evaṃ maññate- ‘‘yadīpi samudāyappasiddhiyā sati kiriyāsaddatthavisayāpekkhā [Pg.162] nopajāyate, tathāpi nāmadheyyasseva tacchakasaddassāpyanekatthavuttittamattheva… sappavisese manusse ca tannāmake nāmadheyyassa tacchakasaddassa pavattisabbhāvā(ti) visesanavisessasabbhāvato samāsappasaṅgo tadavattho yevā’’ti, na kevalaṃ sappavisesasseva tacchakasaddo nāmadheyyamapitu manussānampīti pisaddattho. Tacchakasaddassānekatthavuttittepi na samudāyappasiddhiyā avayavappasiddhībādhāti dassetumāha- ‘nacā’tiādi. Co-vadhāraṇe, kutoccāha ‘kiriye’ccādi. Kamenatthappasiddhīti yaṃ, etampana sakkā viññātunti yojanā.

'एत्थ च' म्हणजे काही पक्षांमध्ये, 'काही पीडा (बाधा) आणते' असा संबंध आहे. हे कशावरून? म्हणून म्हणतात - 'तथाहि' इत्यादी. असे मानले जाते - "जरी समुदायप्रसिद्धीमुळे क्रियाशब्दाच्या अर्थविषयाची अपेक्षा निर्माण होत नसली, तरी नामधेयाप्रमाणेच 'तच्छक' शब्दाची देखील अनेक अर्थांमध्ये प्रवृत्ती आहेच... विशिष्ट सर्पामध्ये आणि त्या नावाच्या मनुष्यामध्ये नामधेय असलेल्या 'तच्छक' शब्दाची प्रवृत्ती असल्यामुळे, विशेषण-विशेष्य भाव असल्याने समासाचा प्रसंग तसाच राहतो." केवळ विशिष्ट सर्पाचेच 'तच्छक' हे नाव नाही, तर मनुष्यांचेही आहे, हा 'अपि' (सुद्धा) शब्दाचा अर्थ आहे. 'तच्छक' शब्दाची अनेक अर्थांमध्ये प्रवृत्ती असली तरी समुदायप्रसिद्धीमुळे अवयवप्रसिद्धीचा बाध होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी म्हणतात - 'न च' इत्यादी. 'च' हा अवधारण (निश्चय) अर्थी आहे. हे कशावरून? म्हणून म्हणतात - 'क्रिया' इत्यादी. 'क्रमाने अर्थप्रसिद्धी' जी आहे, ती देखील समजणे शक्य आहे, अशी योजना आहे.

Yanti yaṃ pasijjhanaṃ, kamenāti bādhābhāvato anukkamena. Evañceti iminā nacetyādinā vuttaṃ paccāmasati… kimpaṭivihitaṃ siyā parihaṭaṃ siyāti attho, iti iminā kāraṇena ‘tacchako sappo’ti paccudāharaṇaṃ na yuttaṃ… tacchakasappoti samāsasabbhāvatoti adhippāyo, nedamevamiccādinā pariharati, yadā carati yathā vuttena visesanavisessabhāvasambhavo, tadā kathaṃtyāha- ‘yadā visesane’ccādi. Tadāpi kathaṃ vākyena bhavitabbamiccāha- ‘idañce’ccādi. Bahulaṃvacanatoyevāti adhippāyo.

'यं' म्हणजे जी सिद्धी (प्रसिद्धी). 'क्रमेण' म्हणजे बाधा नसल्यामुळे अनुक्रमाने. 'एवञ्च' याने 'न च' इत्यादीद्वारे सांगितलेल्या गोष्टीचा परामर्श घेतात... 'काय प्रतिविहित (निवारित) होईल, परिहृत होईल' असा अर्थ आहे. या कारणाने 'तच्छको सप्पो' हे प्रत्युदाहरण योग्य नाही... 'तच्छकसप्पो' असा समास होत असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे. 'नेदमेवं' इत्यादीद्वारे याचे परिहार करतात. जेव्हा सांगितलेल्या नियमाने विशेषण-विशेष्य भावाचा संभव होतो, तेव्हा कसे? म्हणून म्हणतात - 'यदा विसेसने' इत्यादी. तेव्हाही वाक्याने कसे असावे? म्हणून म्हणतात - 'इदञ्च' इत्यादी. 'बहुळ' वचनामुळेच, असा अभिप्राय आहे.

Aññassāti kammani sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhī. Avacchedakattāti ettha kattunā bhavitabbanti kāḷassāti kattari bhāvayoge chaṭṭhiyā ajjhāharitabbaṃ. Pattāpannehi dutiyantassa jīvikampatto jīvikā pannoti samāso ‘kārakaṃ bahula’’nteva (caṃ-2-2-19) vihito dutiyantena tu tesaṃ samāsatthaṃ suttantaraṃ kataṃ parehi, atthañca tesamitthiliṅgānampi samāseneva, kāranivattiyā, tathā māso jātassāti viggahe parimāṇivācinā chaṭṭhiyantena parimāṇavacanānaṃ kālasaddānaṃ, tadāha- ‘pattāpannāna’miccādi, parimāṇaṃ māsādi paricchedo tamassatthīti parimāṇī jātādi.

'अञ्ञस्स' (दुसऱ्याचे) येथे कर्मामध्ये संबंध सांगण्याच्या इच्छेने षष्ठी विभक्ती आहे. 'अवच्छेदकत्ता' येथे कर्ता असावा, म्हणून 'काळस्स' (काळाचा) या कर्त्यामध्ये भावयोगात षष्ठी विभक्तीचा अध्याहार करावा. 'पत्त' (प्राप्त) आणि 'आपन्न' (प्राप्त झालेला) या शब्दांचा द्वितीयान्त पदाशी 'जीविकं पत्तो' (जीविकेला प्राप्त झालेला) किंवा 'जीविका पन्नो' असा समास 'कारकं बहुलं' (चन्द्र व्याकरण २-२-१९) या सूत्रानेच विहित आहे. परंतु इतरांनी द्वितीयान्तासोबत त्यांच्या समासासाठी दुसरे सूत्र रचले आहे, आणि स्त्रीलिंगी शब्दांचा देखील समासानेच अर्थ होतो, कारणाच्या निवृत्तीमुळे. तसेच 'मासो जातस्स' (जन्माला येऊन एक महिना झाला) या विग्रहात परिमाणवाचक षष्ठीयन्त पदासोबत परिमाणवाचक कालवाचक शब्दांचा समास होतो. म्हणूनच म्हणतात - 'पत्तापन्नानं' इत्यादी. परिमाण म्हणजे महिना इत्यादी परिच्छेद (मर्यादा), आणि तो ज्याचा आहे तो 'परिमाणी' म्हणजे जन्मलेला इत्यादी.

Ettha hi māso parimāṇaṃ paricchedakattā, jāto parimāṇī paricchejjattā, pattā jīvikānenāti vacanicchāyaṃ yo-ttho so- ñāpadatthasamāsepyatinno [Pg.163] vacanicchābhedamantarenātidassetuṃ ‘aññapadatthe bhavissatī’ti yaṃ vuttiyaṃ vuttaṃ, taṃ byākhyātukāmo āha- ‘vānekaññatthe iccevā’tiādi. Aññattha samāse kate sabbattha ‘‘itthiyaṃ bhāsite’’ccādinā (3-67) pumbhāvo. Māso jātassāti vacanicchāyaṃ yo-ttho, so-ññatthasamāsepyabhinno vacanicchābheda mantarenāti dassetumāha- ‘yassa jātādino’ccādi.

येथे 'मास' (महिना) हे परिच्छेदक (मर्यादित करणारे) असल्यामुळे परिमाण आहे, आणि 'जात' (जन्मलेला) हा परिच्छेद्य (मर्यादित होणारा) असल्यामुळे परिमाणी आहे. 'पत्ता जीविका अनेन' (याने जीविका प्राप्त केली) अशा बोलण्याच्या इच्छेने जो अर्थ होतो, तोच अर्थ अन्यपदार्थ समासात देखील बोलण्याच्या इच्छेच्या भेदाशिवाय अभिन्न राहतो, हे दर्शवण्यासाठी 'अञ्ञपदत्थे भविस्सति' (अन्यपदार्थात होईल) असे जो वृत्तीमध्ये म्हटले आहे, त्याचे व्याख्यान करण्याची इच्छा धरून म्हणतात - 'वानेकञ्ञत्थे इच्चेव' इत्यादी. अन्य अर्थी समास झाल्यावर सर्वत्र 'इत्थियं भासिते' इत्यादी सूत्राने (३-६७) पुल्लिंगी भाव होतो. 'मासो जातस्स' अशा बोलण्याच्या इच्छेने जो अर्थ होतो, तोच अर्थ अन्यपदार्थ समासात देखील बोलण्याच्या इच्छेच्या भेदाशिवाय अभिन्न राहतो, हे दर्शवण्यासाठी म्हणतात - 'यस्स जातादिनो' इत्यादी.

Jātasaddassatthamāha sampannoti, sampuṇṇotyattho, iminā ca māso jāto-ssāti viggahassa attho dassito, aññathāti yadi māso tassa aññapadatthassa jātādino sampuṇṇo na bhātīti attho. Ttattavantūnaṃ niṭṭhāsaññaṃ vidhāya tadantassaññatthasamāse ‘‘niṭṭhā’’ti (2-2-36) suttena pubbanipāto vutto, tadāha- ‘nace’ccādi, pubbanipātappasaṅgo naca siyātisambandho, kutoccāha- ‘jāti’ccādi. Kesañciti vākyakāramāha, naca yuttanti sambandho, kāraṇamāha- ‘visesana’meccādi, tathāhiccādinā visesanassa sātthakatte samāsabbhāvamabhāve cābhāvaṃ sādheti… chaṭṭhīsamāse ‘sati sambhave byabhicāre ca visesanassa sātthakambhavatīti visesanassa sātthakattā.

'जात' शब्दाचा अर्थ 'सम्पन्न' असा सांगितला आहे, ज्याचा अर्थ 'सम्पूर्ण' (पूर्ण झालेला) असा आहे. आणि याद्वारे 'महिना पूर्ण झाला आहे ज्याचा' (मासो जातो अस्स) या विग्रहाचा अर्थ दर्शविला आहे. 'अन्यथा' म्हणजे जर तो महिना त्या अन्यपदार्थाच्या (जात इत्यादींच्या) संदर्भात पूर्ण झालेला दिसत नसेल, तर असा अर्थ आहे. 'त' आणि 'तवन्तु' प्रत्ययांना 'निष्ठा' संज्ञा देऊन, त्या प्रत्ययांनी अंत होणाऱ्या शब्दांच्या बहुव्रीहि (अञ्ञत्थ) समासात “निष्ठा” (२-२-३६) या सूत्राने पूर्वनिपात (पहिल्या स्थानी येणे) सांगितला आहे. तेच 'न च' इत्यादींद्वारे सांगितले आहे; पूर्वनिपाताचा प्रसंग येऊ नये असा संबंध आहे, का? तर 'जाति' इत्यादींमुळे. 'केसञ्चि' (काहींच्या मते) असे वाक्यकारांचे मत सांगितले आहे, आणि 'न च युक्तं' (योग्य नाही) असा संबंध आहे, त्याचे कारण 'विसेसनं' इत्यादींद्वारे सांगितले आहे. 'तथाहि' इत्यादींद्वारे विशेषणाच्या सार्थक्तेमध्ये समासाचे अस्तित्व आणि अभावामध्ये अभाव सिद्ध केला जातो... षष्ठी समासात 'संभव आणि व्यभिचार (अपवाद) असताना विशेषण सार्थक होते' या नियमाने विशेषणाची सार्थकता सिद्ध होते.

Avacanepīti niyamavacane (a)satīpi, chaṭṭhīsamāsappasaṅgo carahi vuttanayena byavacchejja byavacchedakattābhāvena visesanānatthakyā na bhaveyya ce vākyenāpi na bhavitabbanti āha- ‘vākyaṃ tvi’ccādi. Ayampana visesanasamāso parehi kammadhārayoti ñāyati… yathā kammaṃ kiriyaṃ payojanañca dhāreti evamayaṃ samāso kammamiva dvayaṃ dhārayatīti.

'अवचनेपि' म्हणजे नियमवचन नसतानाही. जर सांगितलेल्या पद्धतीने व्यवच्छेद्य (ज्याचे वर्गीकरण करायचे आहे) आणि व्यवच्छेदक (वर्गीकरण करणारे) यांच्या अभावामुळे विशेषणाच्या निरर्थकतेने षष्ठी समासाचा प्रसंग येत नसेल, तर वाक्यानेही तो होऊ नये, म्हणून 'वाक्यं तु' इत्यादी म्हटले आहे. हा विशेषण समास इतरांद्वारे (इतर व्याकरणांमध्ये) 'कर्मधारय' म्हणून ओळखला जातो... ज्याप्रमाणे कर्म हे क्रिया आणि प्रयोजन धारण करते, त्याचप्रमाणे हा समास कर्माप्रमाणे या दोन्ही गोष्टी धारण करतो.

12. Naña

१२. 'नञ्' (नकारार्थी प्रत्यय/अव्यय).

Etthevāti ‘‘ṭa nañssa’’iti (3-74) sutteeva. Pāmanaputtotipāmā kuṭṭhaviseso assa atthīti pāmasaddā ‘‘dissantaññepi paccayā’’ti (4-120) nappaccayo, pāmanassa putto, yadi hettha ñakāro visesanattho na karīyetha, tadā ‘‘ṭa nassā’’ti suttaṃ karīyetha, tathā ca satyuttarapade parato pāmanasadde nakārassāpi ṭo

'एत्थेव' म्हणजे “ट नञ्स्स” (३-७४) याच सूत्रात. 'पामनपुत्तो' म्हणजे 'पामा' (एक प्रकारचा कुष्ठरोग) ज्याला आहे तो; या अर्थी 'पाम' शब्दापासून “दिस्सन्ति अञ्ञेपि पच्चया” (४-१२०) या सूत्राने 'न' प्रत्यय होऊन 'पामन' शब्द बनतो, आणि 'पामनचा पुत्र' तो 'पामनपुत्र'. जर येथे 'ञ' कार विशेषणासाठी केला नसता, तर “ट नस्स” असे सूत्र केले गेले असते, आणि तसे झाले असता उत्तरपद नंतर असताना 'पामन' शब्दातील 'न' काराचा देखील 'ट' कार झाला असता.

Siyāti [Pg.164] bhāvo, nanu ciha samāsavidhimhi ña kāroccāraṇā ña lopa rahitassa samāso na bhavatīti vattumucitaṃ, na tu ‘‘ṭa nañssā’’ti visesanatthoti saccaṃ, kintviha samāsavidhimhi ña kārassa byavacchajjaṃ na dissate.

'असावा' हा भाव आहे. येथे समास विधीमध्ये 'ञ' काराच्या उच्चारणामुळे 'ञ' लोप नसलेल्याचा समास होत नाही, असे सांगणे योग्य आहे; “ट नञ्स्स” हे विशेषणासाठी आहे असे नाही, हे सत्य आहे. परंतु येथे समास विधीमध्ये 'ञ' काराचे व्यवच्छेद्य (वगळले जाणारे रूप) दिसत नाही.

Pariyudāsavuttīti pari tulitamuggayha nisedhanīyassa asanaṃ khepanaṃ vajjanaṃ pariyudāso, tena pariyudāsena visiṭṭhe-tthe vutti asseti pariyudāsavutti, pasajjappaṭisedhavuttīti paṭisedhanīyameva pasajja patvā taṃsadisamanapekkhiya nisedho, tena vutti asseti pasajjappaṭisedha vutti.

'पर्युदासवृत्ती' म्हणजे 'परि' (तुलना करून किंवा मर्यादा ठरवून) निषेध करण्यायोग्य गोष्टीचे टाकून देणे, दूर करणे किंवा वर्ज्य करणे म्हणजे 'पर्युदास' होय. त्या पर्युदासाने विशिष्ट अशा अर्थामध्ये जी वृत्ती (प्रवृत्ती) असते, ती 'पर्युदासवृत्ती' होय. 'प्रसज्यप्रतिषेधवृत्ती' म्हणजे निषेध करण्यायोग्य गोष्टीलाच प्रसज्य (प्राप्त करून) त्याच्याशी सदृश असलेल्या गोष्टीची अपेक्षा न करता केवळ निषेध करणे, त्याद्वारे जी वृत्ती असते ती 'प्रसज्यप्रतिषेधवृत्ती' होय.

Yattha brāhmaṇā aññova bhavatītyevaṃ vākyenātthantaravidhānā vidhino padhānattaṃ, atthantaravidhānasāmatthiyeneva brāhmaṇassa paṭisedho patīyate, brāhmaṇassa nivattane tadapekkhāyāññassa vidhānayogato sakapadena nañkhyena vidhibhāgī na vuccate, kiñcarahi aññasaddena… pariyudāsanissayinoññasaddasseva vākye payogato’ añño brāhmaṇā abrāhmaṇo’ti, nañssaca syādyantena sāmatthiyaṃ, na tyādyantenetyekavākyatā… añño brāhmaṇā abrāhmaṇoti tattha tattha pariyudāsavuttittā.

जेथे 'ब्राह्मणापेक्षा अन्यच असावा' अशा वाक्याने अर्थांतर विधान (दुसऱ्या गोष्टीचे विधान) केल्यामुळे विधानाला प्राधान्य असते, अर्थांतर विधानाच्या सामर्थ्यानेच ब्राह्मणाचा निषेध प्रतीत होतो. ब्राह्मणाला वगळताना, त्याच्या अपेक्षेने दुसऱ्याचे विधान करणे योग्य असल्यामुळे, 'नञ्' संज्ञक स्वतःच्या पदाने विधानाचा भाग सांगितला जात नाही, तर मग कशाने? 'अन्य' शब्दाने. पर्युदासाचा आश्रय घेणाऱ्या 'अन्य' शब्दाचाच वाक्यात प्रयोग केल्यामुळे 'ब्राह्मणापेक्षा अन्य तो अब्राह्मण' असा अर्थ होतो. आणि 'नञ्' चा सुबन्त (स्याद्यन्त) पदाशी संबंध (सामर्थ्य) असतो, तिङन्त (त्याद्यन्त) पदाशी नाही, म्हणून एकवाक्यता होते... 'ब्राह्मणापेक्षा अन्य तो अब्राह्मण' यात ठिकठिकाणी पर्युदासवृत्ती असल्यामुळे असे होते.

Pasajjappaṭisedhetu paṭisedhassa padhānattā brāhmaṇo na bhavatīti vākyena brāhmaṇassa paṭisedho vidhi atthagammo vākyabhedo, sakapadena ca nañkhyena paṭisedhabhāgivācī sambajjhate. Ko so brāhmaṇā aññoti āha- ‘brāhmaṇattānajjhāsito’ccādi.

प्रसज्यप्रतिषेधात मात्र निषेधाला प्राधान्य असल्यामुळे 'ब्राह्मण नाही' या वाक्याने ब्राह्मणाचा निषेध हाच मुख्य अर्थ (विधी) समजला जातो आणि वाक्यभेद होतो. आणि 'नञ्' संज्ञक स्वतःच्या पदाने निषेधाचा भागीदार असणारा शब्द जोडला जातो. 'ब्राह्मणापेक्षा अन्य तो कोण?' यावर म्हटले आहे- 'ब्राह्मणत्वाचा अभाव असलेला' (ब्राह्मणत्तानज्झासितो) इत्यादी.

Itarasminti pasajjappaṭisepekkhe, kenaci saṃsayanimittenāti upavītadassanādinā kenaci saṃsayakāraṇena, sabbampi padaṃ sakatthe payogampati ñāṇamapekkhate, tañca ñāṇaṃ dvidhā sammāñāṇaṃ micchā ñāṇañca. Ubhayampetabrāhmaṇasaddaṃ pavattayati. Tattha sammāñāṇa pubbake abrāhmaṇasaddappayoge natthi nañssa byāpāro, na hi tattha tena kiñci karīyati. Micchāñāṇapubbake tu vijjate tassa byāpā ro [Pg.165] tattha hi tena micchāñāṇappabhavatā parassākhyāyate, micchāñāṇaṃ cendriyahetukaṃ, vinā sadisattaṃ na bhavatīti paṭisedhe sati uttarapadatthasadiso samāsattho jāyateccāha- ‘tattha sadisattaṃ vine’ccādi. Rajjuyaṃ hi sappabuddhi sadisattā.

'इतरस्मिं' म्हणजे प्रसज्यप्रतिषेधाच्या अपेक्षेने. 'केनचि संसयनिमित्तेन' म्हणजे यज्ञोपवीत (जानवे) दिसणे इत्यादी कोणत्याही संशयाच्या कारणाने. प्रत्येक पद आपल्या स्वतःच्या अर्थाच्या प्रयोगासाठी ज्ञानाची अपेक्षा करते, आणि ते ज्ञान दोन प्रकारचे असते: सम्यक् ज्ञान (योग्य ज्ञान) आणि मिथ्या ज्ञान (चुकीचे ज्ञान). हे दोन्ही 'ब्राह्मण' शब्दाची प्रवृत्ती घडवून आणतात. त्यापैकी, सम्यक् ज्ञानाने युक्त अशा 'अब्राह्मण' शब्दाच्या प्रयोगात 'नञ्' चा कोणताही व्यापार (कार्य) नसतो, कारण तेथे त्याच्याद्वारे काहीही केले जात नाही. परंतु मिथ्या ज्ञानाने युक्त प्रयोगात त्याचा व्यापार असतो, कारण तेथे मिथ्या ज्ञानापासून उत्पन्न झालेल्या त्या 'नञ्' द्वारे दुसऱ्याला सांगितले जाते. आणि मिथ्या ज्ञान हे इंद्रियजन्य असते, ते सादृश्याशिवाय (सारखेपणाशिवाय) होत नाही; म्हणून निषेध केला असता उत्तरपदाच्या अर्थासारखाच समासाचा अर्थ उत्पन्न होतो, म्हणूनच 'तेथे सादृश्याशिवाय' इत्यादी म्हटले आहे. कारण दोरीमध्ये सापाचा भ्रम हा सादृश्यामुळेच (सारखेपणामुळेच) होतो.

Payogasāmatthiyāceti abrāhmaṇamānayeccādipayogasāmatthiyā ca. Evammaññate- ‘‘yadyatra brāhmaṇamattassānayanaṃ siyā pubbapadassuccāraṇamanatthakaṃ siyā, atha na kassaci ānayanaṃ evampi sabbassevā brāhmaṇasaddassānatthakattaṃ, tasmā payogasāmatthiyāpi sadisappaṭipattī’’ti.

'प्रयोगसामर्थ्यामुळे' म्हणजे 'अब्राह्मणाला घेऊन ये' इत्यादी प्रयोगाच्या सामर्थ्यामुळे देखील. असे मानले जाते की- “जर येथे केवळ ब्राह्मणालाच आणणे अभिप्रेत असते, तर पूर्वपदाचे (नञ् चे) उच्चारण निरर्थक ठरले असते. आणि जर कोणालाच आणायचे नसेल, तर संपूर्ण 'अब्राह्मण' शब्दच निरर्थक ठरला असता. म्हणून प्रयोगसामर्थ्यामुळे देखील सदृश (सारख्या) वस्तूचेच ग्रहण होते.”

Taggatāti sadisatthagatā. Yathāvuttassevā-tthassupabrūhanāya viññūvacanamupaññassati ‘atoyeva vuccate’ccādi. Ayañcettha attho ‘‘nañvacanena ivasaddena ca yaṃ yuttaṃ tadaññasmiṃ tappadatthasadise-tthe paṭipattiṃ janeti, tathāhyatthasampaccayo loke dissati ‘abrāhmaṇamānayā’ti brāhmaṇasadiso khattiyādi ānīyatīti, adhikarīyati niyujjate saddo-smintyadhikaraṇaṃ. Yathāvuttena ca byākhyānena kimiṭṭhaṃ siddhantyāha- ‘tadeva’miccādi. Keci pana uttarapadatthappadhānattamiha vaṇṇenti.

'तग्गता' म्हणजे सादृश्यार्थाला प्राप्त झालेली. वर सांगितलेल्या अर्थाचेच समर्थन करण्यासाठी विद्वानांचे वचन उद्धृत केले आहे- 'म्हणूनच म्हटले जाते' इत्यादी. आणि येथे हा अर्थ आहे की- “'नञ्' च्या वचनाने आणि 'इव' (सारखा) शब्दाने जे युक्त असते, ते त्याहून भिन्न असलेल्या परंतु त्या पदाच्या अर्थाशी सदृश असलेल्या अर्थाचे ज्ञान करून देते. कारण लोकव्यवहारात असा अर्थबोध दिसून येतो की, 'अब्राह्मणाला घेऊन ये' असे म्हटले असता ब्राह्मणासारखा क्षत्रिय इत्यादी आणला जातो. ज्यामध्ये शब्द अधिकृत केला जातो किंवा नियुक्त केला जातो ते 'अधिकरण' होय. वर सांगितलेल्या व्याख्यानाने काय इष्ट सिद्ध होते? हे सांगण्यासाठी 'तदेवं' इत्यादी म्हटले आहे. काही विद्वान मात्र येथे उत्तरपदाच्या अर्थाचे प्राधान्य असल्याचे वर्णन करतात.

Samatthavādīnanti ‘‘samattho padavidhi’’ (pā 2-1-1) tvevaṃ vādīnaṃ. Samattha vādīnaṃ samāso vidheyyoti sambandho, vidheyyoti vacanantarena vidheyyo, tathāhi apunageyyāti gāyanena nañssa sambandho, na tu punasaddatthena. Anokāsaṃ kāretvāti karaṇena sambandho na okāsena. Amūlāmūlaṃ gantvāti gamanena, na mūlenāti asāmatthiyaṃ. Gamakattavādinoti asāmatthiyepi yatra gamakattaṃ tattha samāso hoteva, tato gamakattañca samāsassa nibandhananti yo vadati tassetyattho. Etthāpīti apunageyyātyādopi, nanvayamapyācariyo gamakattavādī, tathāsati gamakattāiccanabhidhāya bahulādhikārāti kasmāvuttanti āha-‘so ce’ccādi.

'समर्थवादी' म्हणजे “समर्थः पदविधिः” (पाणिनी २-१-१) असे मानणारे व्याकरणकार. समर्थवाद्यांच्या मते समास केला पाहिजे असा संबंध आहे; 'विधेय्य' म्हणजे दुसऱ्या वचनाने (सूत्राने) विधान करण्यायोग्य. जसे की, 'अपुनगेय्या' (पुन्हा न गाण्यायोग्य) यामध्ये 'नञ्' चा संबंध गायनाशी आहे, 'पुनः' शब्दाच्या अर्थाशी नाही. 'अनोकासं कारेत्वा' (जागा न ठेवता) यामध्ये 'नञ्' चा संबंध करण्याशी (करण) आहे, जागेशी (अवकाश) नाही. 'अमूलामूलं गन्त्वा' (मुळापर्यंत न जाता) यामध्ये जाण्याशी (गमन) संबंध आहे, मुळाशी नाही, म्हणून येथे असमर्थता (असामर्थ्य) आहे. 'गमकत्ववादी' म्हणजे असमर्थता असतानाही जेथे बोधकता (गमकत्व) असते, तेथे समास होतोच; म्हणून बोधकता हेच समासाचे कारण आहे, असे जो म्हणतो त्याच्या मते असा अर्थ आहे. 'येथेही' म्हणजे 'अपुनगेय्या' इत्यादींमध्ये देखील. जर हे आचार्य देखील गमकत्ववादी आहेत, तर तसे असताना 'गमकत्वामुळे' असे न सांगता 'बहुलाधिकाराने' असे का म्हटले? यावर 'सो चे' इत्यादी म्हटले आहे.

Kehicīti vuttigganthena byavacchinnamatthaṃ dassento āha- ‘kehiciyeva [Pg.166] na sabbehī’ti, apunageyyāti ‘‘ṭa nañssā’’ti (3-74) nassaṭo, atippasaṅgābhāvatoti suttantarena samāse avihitepi anabhimatatthānampatītiyā abhāvato.

‘केहिचि’ (काहींकडूनच) या वृत्तिग्रंथाद्वारे मर्यादित अर्थ दर्शवताना म्हणतात— ‘काहींकडूनच, सर्वांकडून नाही’. ‘अपुनगेय्या’ म्हणजे “ट नञ्स्सा” (३-७४) या सूत्राने ‘न’ चा ‘ट’ होतो, कारण येथे अतिप्रसंगाचा (अतिव्याप्तीचा) अभाव आहे; दुसऱ्या सूत्राने समास विहित नसला तरी अनभिमत अर्थाची प्रचिती येत नसल्यामुळे असे होते.

13. Kupā

१३. कुपा

Syādividhinoti kārakavibhattividhānato visuṃ itthambhūtādīsuvidhānā syādividhītisaṅkhaṃ gatassa syādividhino, asyādividhimhīti pariyudāso-natthakoti codento āha ‘nanvi’ccādi, anatthakaṃ bhaveyya… lakkhaṇādyatthānaṃ samāse guṇībhūtattā samāsato kiriyāsambandhānurūpavibhattiyatthassa padhānabhāvato, pariharati ‘nayidameva’miccādinā. ‘‘Anunā’’ti (2-10) vicchāyamanunā yoge dutiyā vidhānasāmatthiyā vākyampi hoti, aññathā niccasamāse dutiyā vidhānamanatthakanti bhāvo, nigamayati tasmāiccādinā, ‘‘ku pāpatthe’’ti paresaṃ gaṇapāṭho, evamuparipi ‘‘dunindāyaṃ’’tyādi veditabbaṃ.

‘स्यादिविधीचा’ म्हणजे कारक विभक्तीच्या विधानापेक्षा वेगळे अशा ‘इत्थंभूत’ इत्यादी अर्थांमध्ये विधान केल्यामुळे ‘स्यादिविधी’ अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या स्यादिविधीचा. ‘अस्यादिविधीमध्ये’ हा पर्युदास (निषेध) निरर्थक आहे, अशी शंका उपस्थित करत म्हणतात— ‘ननु’ (पण) इत्यादी. निरर्थक होईल... कारण लक्षण इत्यादी अर्थ समासामध्ये गौण झाल्यामुळे, समासापासून क्रियासंबंधाला अनुरूप अशा विभक्तीच्या अर्थाला प्राधान्य मिळते. ‘नयिदमेवम्’ (असे नाही) इत्यादीद्वारे याचे निराकरण करतात. “अनुना” (२-१०) या सूत्राने वीप्सा अर्थामध्ये ‘अनु’ च्या योगाने द्वितीया विभक्तीच्या विधानाच्या सामर्थ्यामुळे वाक्य देखील होते; अन्यथा नित्य समासामध्ये द्वितीया विभक्तीचे विधान निरर्थक ठरेल, असा भाव आहे. ‘तस्मात्’ (त्यामुळे) इत्यादीद्वारे उपसंहार करतात. “कु पापार्थे” (कु हा शब्द वाईट अर्थात) हा इतरांचा गणपाठ आहे, याचप्रमाणे पुढेही “दु निंदायाम्” (दु हा शब्द निंदा अर्थात) इत्यादी समजले पाहिजे.

14. Cīkri

१४. चीक्रि

Cīsaddoti ettha cīti iminā cīppaccayantaṃ parāmasati, cīppaccayanta saddoti attho.

‘ची-शब्द’ म्हणजे येथे ‘ची’ याने ‘ची-प्रत्ययान्त’ शब्दाचा निर्देश केला जातो; ‘ची-प्रत्ययान्त शब्द’ असा याचा अर्थ आहे.

15. Bhūsa

१५. भूस

Pītisambhamoti pītiyā sambhamo pītipubbikā paccuṭṭhānāsana dānādivisayā turitatā, alaṃbhutvā pariyattaṃ sampuṇṇaṃ bhutvā.

‘प्रीतिसंभ्रम’ म्हणजे प्रीतीचा संभ्रम, म्हणजेच प्रीतीपूर्वक उठून उभे राहणे, आसन देणे इत्यादी विषयातील तत्परता (घाई). ‘अलंभुत्वा’ म्हणजे पुरेसे किंवा संपूर्णपणे भोजन करून.

16. Aññe

१६. इतर

Purobhūya aggatobhūya. Tirobhūya antaradhānībhūya. Anaccādhāneti imassa attho ‘upariyādhānato aññatrā’ti, ādhānaṃ patiṭṭhāpanaṃ, icchantīti pāṇiniyādayo icchanti, urasi katvā pāṇinti pāṇiṃ urasi katvā.

‘पुरोभूय’ म्हणजे पुढे होऊन (अग्रभागी होऊन). ‘तिरोभूय’ म्हणजे अदृश्य होऊन (अंतर्धान पावून). ‘अनच्चाधान’ याचा अर्थ ‘वर ठेवण्याव्यतिरिक्त’ असा आहे; ‘आधान’ म्हणजे प्रस्थापित करणे (ठेवणे). ‘इच्छन्ति’ म्हणजे पाणिनी इत्यादी आचार्य तशी इच्छा करतात (मानतात). ‘उरसि कत्वा पाणिं’ म्हणजे हात छातीवर ठेवून.

17. Vāne

१७. वाने

Anekaggahaṇassa payojanaṃ vattumupasakkati ‘idhe’ccādi, vivacchitekasaṅkhyāsāmaññanti vivacchitaṃ ekasaṅkhyāya sāmaññaṃ, evaṃ maññate ‘‘yadi‘syādi [Pg.167] syādine’ti vattumicchitekasaṅkhyāsāmaññassa pariggaho na siyā tadā ihānatthaka (maneka)ggahaṇaṃ siyā tenehāne kaggahaṇasāmatthiyāyeva ‘syādisyādine’ti vattumicchitekasaṅkhyā sāmaññampariggahitanti viññāyate’’ti teneccādinā idaṃ dasseti ‘‘tena yathāvuttena pubbe vutto sabbopi samāso pubbaparānaṃ dvinnaṃyeva syādyantānaṃ hotī’’ti.

‘अनेक’ या शब्दाच्या ग्रहणाचे प्रयोजन सांगण्यासाठी ‘इध’ (येथे) इत्यादीद्वारे सुरुवात करतात. ‘विवच्छितेकसङ्ख्यासामञ्ञ’ म्हणजे विवक्षित अशा एक संख्येचे सामान्यत्व. असे मानले जाते की, “जर ‘स्यादि स्यादिने’ असे म्हणण्याची इच्छा असलेल्या एक संख्येच्या सामान्याचा स्वीकार केला नसता, तर येथे ‘अनेक’ चे ग्रहण निरर्थक झाले असते; म्हणून येथे ‘अनेक’ च्या ग्रहणाच्या सामर्थ्यामुळेच ‘स्यादि स्यादिने’ असे म्हणण्याची इच्छा असलेल्या एक संख्येच्या सामान्याचा स्वीकार केला आहे, असे समजले जाते.” ‘तेन’ (त्यामुळे) इत्यादीद्वारे हे दर्शवतात की— “त्या पूर्वोक्त नियमाने पूर्वी सांगितलेला सर्वच समास पूर्व आणि पर अशा दोनच स्याद्यन्त (स्यादि प्रत्ययान्त) शब्दांचा होतो.”

Yajjevaṃ kathaṃ ‘tadahujāto’ti bahulādhikārena visesana samāsagabbhakārakasamāsena vā sijjhati, ayaṃ aññapadatthasamāso. Catthe bahunnamiṭṭhattā tadatthañcānekaggahaṇaṃ, tena ‘hotu potu pitā puttā’ti hoti uttarapade (yoni) sambandhe parato pubbapadassa ‘‘putte’’ti (3-65) suttenāttena, aññathā dvinnaṃdvinnaṃ samāse sabbattha uttarapadasambhavena ‘‘vijjāyonisambandhānamā tatra catthe’’ti (3-64) ‘‘putte’’ti ca suttadvayenāttena‘hotā potā pitā puttā’ti āpajjeyya. Anekanti paṭhamantattā syādītīdamevānuvattate, tenevānekaṃ syādyantamicceva vuttaṃ. Athāññattheti vutte-ññassa vākyassattheti avatvā padassecceva kasmā vuttantyāsaṅkiyā ha- ‘syādyantasse’ccādi, tassevāti sāmatthiyaladdhassa syādyanta padasseva samāso viññāyatīti sambandho.

जर असे आहे, तर ‘तदहुजातो’ (त्याच दिवशी जन्मलेला) हे कसे सिद्ध होते? हे ‘बहुलाधिकार’ मुळे विशेषण-समास-गर्भ-कारक-समासाने सिद्ध होते; हा अन्यपदार्थ समास (बहुव्रीहि समास) आहे. ‘च’ च्या अर्थामध्ये अनेकांचा (समास) इष्ट असल्यामुळे आणि त्या अर्थासाठी ‘अनेक’ चे ग्रहण केले आहे. त्यामुळे ‘होतु पोतु पिता पुत्ता’ यामध्ये उत्तरपद (योनी) संबंध पर असताना पूर्वपदाला “पुत्ते” (३-६५) या सूत्राने आत्त्व (आ-कार) होतो; अन्यथा दोन-दोन शब्दांचा समास केल्यास सर्वत्र उत्तरपद संभवत असल्यामुळे “विज्जायोनिसम्बन्धानमा तत्र चत्थे” (३-६४) आणि “पुत्ते” या दोन्ही सूत्रांनी आत्त्व होऊन ‘होता पोता पिता पुत्ता’ असे रूप प्राप्त झाले असते. ‘अनेकम्’ हे प्रथमान्त असल्यामुळे ‘स्यादि’ याचीच अनुवृत्ती होते, म्हणूनच ‘अनेक स्याद्यन्त’ असेच म्हटले आहे. आता ‘अन्य अर्थात’ असे म्हटले असता, ‘दुसऱ्या वाक्याच्या अर्थात’ असे न म्हणता ‘शब्दाच्याच अर्थात’ असे का म्हटले? अशी शंका घेऊन म्हणतात— ‘स्याद्यन्तस्य’ (स्याद्यन्त शब्दाचा) इत्यादी. ‘त्याचाच’ म्हणजे सामर्थ्याने प्राप्त झालेल्या स्याद्यन्त पदाचाच समास समजला जातो, असा संबंध आहे.

Tassa guṇā tagguṇā tasseccanenāññapadattho niddisīyate, tassa aññapadatthassa ye guṇā yāni visesanāni, tesaṃ saṃviññāṇaṃ gahaṇaṃ tagguṇasaṃviññāṇaṃ, athavā so guṇo yassa so tagguṇo, tagguṇassa tagguṇayuttassāññapadatthassasaṃviññāṇaṃ, na guṇavirahitassā(ti) tagguṇasaṃviññāṇaṃ, ettha pana ‘aññapadatthe tagguṇasaṃviññāṇaṃ pyatthī’ti paribhāsīyati, tatthāyamattho ‘‘aññapadatthe samāse-ññapadattho visesanena saha viññāyati navisesanarahito’’ti, kvaci atagguṇasaṃviññāṇassāpi dassane nāpisaddo, yatrāvayavena viggaho samudāyo samāsattho tattheva tagguṇasaṃviññāṇaṃ bhavati, tagguṇasaṃviññāṇato aññaṃ atagguṇasaṃviññāṇaṃ, tasmiṃ, yatrāvayavoyeva samāsattho tatrātagguṇasaṃviññāṇaṃ.

‘त्याचे गुण म्हणजे तद्गुण’— ‘तस्य’ (त्याचे) या शब्दाने अन्यपदार्थाचा निर्देश केला जातो. त्या अन्यपदार्थाचे जे गुण म्हणजेच जी विशेषणे आहेत, त्यांचे संविज्ञान म्हणजे ग्रहण होणे, याला ‘तद्गुणसंविज्ञान’ म्हणतात. अथवा तो गुण ज्याचा आहे तो तद्गुण; तद्गुणाचा म्हणजे तद्गुणयुक्त अन्यपदार्थाचे संविज्ञान होणे, गुणरहित पदार्थाचे नाही, याला ‘तद्गुणसंविज्ञान’ म्हणतात. येथे “अन्यपदार्थ समासात तद्गुणसंविज्ञान देखील असते” अशी परिभाषा केली जाते. त्याचा अर्थ असा आहे— “अन्यपदार्थ समासात अन्यपदार्थ विशेषणासह समजला जातो, विशेषणाशिवाय नाही.” काही ठिकाणी अतद्गुणसंविज्ञान देखील दिसून येत असल्यामुळे ‘अपि’ (देखील) हा शब्द वापरला आहे. जेथे अवयवांद्वारे विग्रह केला जातो आणि समुदाय हा समासाचा अर्थ असतो, तेथेच तद्गुणसंविज्ञान होते. तद्गुणसंविज्ञानापेक्षा भिन्न ते अतद्गुणसंविज्ञान; त्यामध्ये, जेथे अवयव हाच समासाचा अर्थ असतो, तेथे अतद्गुणसंविज्ञान होते.

Ettha [Pg.168] pana bahudhanasaddo purisassa upalakkhaṇabhāvena katattā. Abhimatoti pāṇinīyānaṃ abhimato dasannaṃ samīpe āsannā dasannamiccādivākye.

येथे ‘बहुधन’ हा शब्द पुरुषाचा उपलक्षक (दर्शक) म्हणून वापरला गेल्यामुळे (असे होते). ‘अभिमत’ म्हणजे पाणिनीय आचार्यांना संमत असलेला; जसे ‘दहाच्या जवळ’ (आसन्नदश) इत्यादी वाक्यात.

Parimāṇamevasaṅkhyeyanti parimāṇalakkhaṇameva saṅkhyeyaṃ, tañca parimāṇalakkhaṇaṃ saṅkhyeyañca.

‘परिमाणच संख्येय’ म्हणजे परिमाण लक्षण असलेलेच संख्येय (मोजण्याजोगे) असते, आणि ते परिमाण लक्षण असलेले आणि संख्येय देखील असते.

Saṅkhyānarūpanti saṅkhyānasabhāvaṃ.

‘संख्यानरूप’ म्हणजे संख्या मोजण्याच्या स्वभावाचे (स्वरूपाचे).

Parimāṇenāti pañcasaṅkhyāya paricchijjamānena saṅkhyeyasaṅkhātena parimāṇena.

‘परिमाणाने’ म्हणजे पाच या संख्येने मर्यादित केलेल्या, संख्येय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या परिमाणाने.

Saṅkhyānavuttīti tena anativattiyamānatapparicchedaka saṅkhyānarūpa saṅkhāte saṅkhyāne vutti yassā sā saṅkhyānavutti-pañcasaṅkhyā.

‘संख्यानवृत्ती’ म्हणजे ज्याच्याद्वारे उल्लंघन न करता येणाऱ्या आणि त्याचे परिच्छेदक (मर्यादा ठरवणारे) अशा संख्यानरूप म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संख्यानात जिची वृत्ती (अस्तित्व) असते, ती संख्यानवृत्ती— म्हणजेच ‘पाच’ ही संख्या.

Diṭṭhanteniminā imaṃ dīpeti ‘‘yathā pañca parimāṇamesanti pañcakāti ettha parimāṇarūpo-vayavabhedasamudāyasabhāvo pakatiyattho samudāyino sakunā paccayattho, tathā tidasāti etthāpi’’ti, kappaccayo pakatippaccayatthabhedasambhavena.

या दृष्टान्ताद्वारे हे स्पष्ट करतात की— “जसे ‘पाच हे ज्यांचे परिमाण आहे ते पंचक’ येथे परिमाणरूप अवयवभेदाच्या समुदायाचा स्वभाव हा प्रकृत्यर्थ (मूळ अर्थ) आहे आणि समुदायातील पक्षी हा प्रत्ययार्थ आहे, तसेच ‘त्रिदश’ (तीस) येथे देखील आहे.” प्रकृती आणि प्रत्यय यांच्या अर्थातील भेद संभवत असल्यामुळे ‘क’ प्रत्यय होतो.

Keci panāti iminā pāṇinīye dasseti.

‘काही लोक तर’ याने पाणिनीय मतानुयायांना दर्शवतात.

Pakatippaccayatthabhedasambhavāti iminā paresaṃ pakatippaccayatthānaṃ bhedābhāvassa icchitattā saññāyaṃ sakatthe kappaccayassa vidhānaṃ dasseti.

‘प्रकृती आणि प्रत्यय यांच्या अर्थातील भेद संभवत असल्यामुळे’ याने, इतरांना प्रकृती आणि प्रत्यय यांच्या अर्थातील भेदाचा अभाव इष्ट असल्यामुळे, संज्ञेमध्ये स्वार्थामध्ये ‘क’ प्रत्ययाचे विधान दर्शवतात.

Syādyantassāti iminā vāsaddassa padattaṃ dasseti.

‘स्याद्यन्ताचा’ याने ‘वा’ या शब्दाचे पदत्व दर्शवतात.

Tadatthepīti tassa vāiti aññapadassa atthepi, tadattho cettha vikappattho vā siyā tadā pana dvinnaṃ gahaṇe na tiṇṇaṃ, tesantu gahaṇe na dvinnaṃ, saṃsayo vā, tadā tu saṃsayassobhayā lambanarūpattā dvevāti vutte tayo, tayovāti vutte dve apekkhīyantīti buddhivisayā pañca atthā samāsābhidheyyo honti.

‘त्याच्या अर्थात देखील’ म्हणजे त्या ‘वा’ या दुसऱ्या शब्दाच्या अर्थात देखील. आणि येथे तो अर्थ विकल्पार्थ (पर्यायी अर्थ) असू शकतो; तेव्हा दोनचे ग्रहण केल्यास तीनचे नाही, आणि तीनचे ग्रहण केल्यास दोनचे नाही, किंवा संशय असतो. तेव्हा संशयाचे स्वरूप दोन्ही बाजूंना अवलंबून असल्यामुळे, ‘दोनच’ असे म्हटले असता three ची (तीनची), आणि ‘तीनच’ असे म्हटले असता दोनची अपेक्षा केली जाते; अशा प्रकारे बुद्धीचे विषय असलेले पाच अर्थ समासाचे अभिधेय (वाच्य अर्थ) होतात.

Nāmattenāti ruḷhināmattena, abhimato pāṇiniyānaṃ, vikappitaṃ suttantarena vibhāsā sabbanāmasaññāvidhānena.

‘नाममात्रेकरून’ म्हणजे रूढीने केवळ नाव असल्यामुळे; पाणिनीय आचार्यांना संमत असलेला, दुसऱ्या सूत्राने विकल्पित केलेला, जो विभाषेने (विकल्पाने) सर्वनामसंज्ञेचे विधान करतो.

Avayavadhammenāti avayavasaṅkhātena sabhāvena.

‘अवयवधर्माने’ म्हणजे अवयव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या स्वभावाने.

Nanu [Pg.169] ca samānādhikaraṇānaṃ bahubbīhi vutto pāṇiniyehi ‘pañcahi bhuttamasseti byadhikaraṇānaṃ na siyā’ti, tathā paṭhamatthaṃ vajjetvā sabbavibhatyatthesu iṭṭho ‘vuṭṭhe devegatoccatra vuṭṭhadevoti na siyā’ti tasmā kathamatra byadhikaraṇānaṃ paṭhamatthe samāso vaṇṇīyateccāsaṅkiyāha-‘byadhikaraṇānampi’ccādi, byadhikaraṇānampi yathābhidhānaṃsamāsasabbhāvato pañcahi bhuttamassetyādo bahulādhikārā anabhidhānato vā na bhavissati, tatoyeva ca pañca bhutta vanto-sseti samānādhikaraṇānampi kvaci na bhavissati, tathā paṭhamatthepi kvaci na bhavissati vuṭṭhe deve gato’ti. Tulyayoge gamyamāneti attho.

पाणिनीयांनी समानाधिकरण शब्दांचाच बहुव्रीहि समास सांगितला आहे, त्यामुळे 'पंचहि भुत्तमस्स' (पाच जणांनी याचे जेवण केले) या व्यधिकरण शब्दांचा समास होणार नाही. तसेच, प्रथमा विभक्तीचा अर्थ सोडून इतर सर्व विभक्तींच्या अर्थांमध्ये तो इष्ट मानला गेल्यामुळे, 'वुट्ठे देवे गतो' (पाऊस पडल्यावर तो गेला) येथे 'वुट्ठदेवो' असा समास होणार नाही. मग येथे व्यधिकरणांचा प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात समास कसा वर्णन केला जातो, अशी शंका घेऊन 'व्यधिकरणानामपि' इत्यादी म्हटले आहे. व्यधिकरणांचा देखील अभिधानानुसार (प्रयोगाच्या अस्तित्वामुळे) समासाचे अस्तित्व असल्यामुळे, 'पंचहि भुत्तमस्स' इत्यादींमध्ये 'बहुळ' अधिकाराने किंवा अनभिधानामुळे (प्रयोगात तसा अर्थ व्यक्त न झाल्यामुळे) समास होणार नाही. आणि त्याच कारणाने 'पंच भुत्तवन्तो अस्स' या समानाधिकरणांचा देखील काही ठिकाणी समास होणार नाही, तसेच प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात देखील काही ठिकाणी 'वुट्ठे देवे गतो' असा समास होणार नाही. 'तुल्ययोगे गम्यमाने' (समान संबंध प्रतीत होत असताना) असा याचा अर्थ आहे.

Aññatracāti tulyayogato-ññatra salomakotyādīsu ca, vijjamānāni lomānyassa, vijjamānā pakkhā assāti viggaho. Upasaṅkhyāto ‘‘syādyadhikāre-tthikhīrādīnamupasaṅkhyāna’’nti (2-2-24-vā) sabhāvato eva nivatto na suttantarato, gatatthassāpi hi payoge anavaṭṭhānaṃ siyā piṭṭhapesane viya, kathañcarahi brāhmaṇe bahū ānaya, ahaṃ pacāmīti nāvassamevaṃ payogo, katthaci pana vacanasiliṭṭhatādippayojane sati hoteva.

'अञ्ञत्र' (इतरत्र) म्हणजे तुल्ययोगाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी, जसे की 'सलोमको' इत्यादींमध्ये. 'विज्जमानानि लोमान्यस्स' (ज्याला केस विद्यमान आहेत तो) आणि 'विज्जमाना पक्खा अस्स' (ज्याला पंख विद्यमान आहेत तो) असा याचा विग्रह आहे. 'स्याद्यधिकारे-त्थिखीरादीनमुपसंख्यानम्' (२-२-२४-वा) या सूत्राने उपसंख्यात (समाविष्ट) केलेले हे स्वभावानेच निवृत्त होते, इतर सूत्राने नाही. कारण आधीच सिद्ध झालेल्या अर्थाचा (गतार्थ) पुन्हा प्रयोग केल्यास 'पिठ्ठपेसने' (पिठ पिष्ट करण्यासारखी/दळलेले दळण्यासारखी) अनवस्था निर्माण होईल. मग 'ब्राह्मणे बहूं आनय, अहं पचामि' (अनेक ब्राह्मणांना घेऊन ये, मी स्वयंपाक करतो) असा प्रयोग नेहमीच आवश्यक नसतो, परंतु काही ठिकाणी शब्दांच्या सुबोधतेसाठी (वचनसिलिट्ठता) असा प्रयोग केला जातोच.

Kaṇṭhe sambhavoti kāḷassa kaṇṭhe sambhavo. Ṭṭhasaddatthoti kaṇṭhaṭṭhasadde ṭṭhasaddattho. Oṭṭhasaddova mukhavuttītyanena gammamānatthattā dutiyassa mukhasaddassāppayogamāha, tasmā oṭṭhova mukhamassāti viggayha oṭṭhamukhoti samāso, na ca pāṇi pāṇyantarassa mukhaṃ, mukheneva ca pāṇimukhassa sadisattaṃ pasiddhanti sāmatthiyā oṭṭhamukhamiva mukhamassetyattheva tiṭṭhate, upanyasyantetyupanyāsā, visayadassanatthāti iminā’kaṇṭhe kāḷo yassā’tyādīkameva vākyanti dasseti. Samudāye vikārecāti samudāyasambandhe vikārasambandhe ca. Taṃsamāsassāti tassā chaṭṭhiyā samāsassa, tadabhidhāyinanti saṅghāta vikārābhidhāyīnaṃ, kesānaṃ saṅghāto iccādi paresaṃ vākyaṃ. Dhātuto jātaṃ dhātujaṃ, uttarapadaṃ patitasaddādi, tassa payogoti patitasaddassa payogo.

'कण्ठे सम्भवो' म्हणजे काळाचा कंठामध्ये संभव असणे. 'ट्ठसद्दत्थो' म्हणजे 'कण्ठट्ठ' या शब्दातील 'ट्ठ' या शब्दाचा अर्थ. 'ओट्ठ' (ओठ) हा शब्दच मुखाचा वाचक असल्यामुळे, त्यातून अर्थ प्रतीत होत असल्याने दुसऱ्या 'मुख' शब्दाचा प्रयोग न करणे सांगितले आहे. म्हणून 'ओट्ठोव मुखमस्स' (ओठ हेच ज्याचे मुख आहे) असा विग्रह करून 'ओट्ठमुखो' असा समास होतो. हात हा काही दुसऱ्या हाताचे मुख नाही, आणि मुखाशीच 'पाणिमुखा'चे (हाताच्या अग्रभागाचे) सादृश्य प्रसिद्ध असल्यामुळे, सामर्थ्याने 'ओट्ठमुखमिव मुखमस्स' (ओठासारखे मुख आहे ज्याचे) याच अर्थात तो स्थिर राहतो. 'उपन्यस्यन्ते' म्हणजे उपन्यास (मांडणी), 'विषयदर्शनासाठी' याने 'कण्ठे काळो यस्स' (कंठामध्ये काळे आहे ज्याच्या) इत्यादी वाक्यच दर्शविले आहे. 'समुदाये विकारे च' म्हणजे समुदाय संबंधात आणि विकार संबंधात. 'तंसमासस्स' म्हणजे त्या षष्ठी विभक्तीच्या समासाचा. 'तदभिधayinं' म्हणजे संघात (समुदाय) आणि विकाराचे वाचक असणाऱ्यांचे, जसे 'केसानं संघातों' (केसांचा समूह) इत्यादी इतरांचे वाक्य आहे. धातूपासून उत्पन्न झालेले ते 'धातुजं'. उत्तरपद 'पतित' शब्द इत्यादी आहे, 'तस्स पयोगो' म्हणजे 'पतित' शब्दाचा प्रयोग.

‘‘Nañsmātthyatthāna’’nti (2-2-24) [Pg.170] vāttikaṃ, etanāha-‘ña kārānu bandhā’iccādi. Pāṇiniyā tu avijjamānasaddo nañsamāso, padantare nāssa bahubbīhi vottarapadalopo, avijjamānā puttāssa aputtovijjamānaputtoti sādhenti, icchate pāṇinīyehi… dakkhiṇapubbā saddānaṃ nānatthattā byadhikaraṇattā, vacanepīti sutte vijjamānepi, aya maññapadatthasamāso parehi bahubbīhīti vuccati tathāhi bahavo vihayo yassa so bahubbīhi, yathā bahubbīhīti aññapadatthappadhāno tathā ayampi.

'नञ्स्मात्थ्यत्थानं' (२-२-२४) हे वार्तिक आहे, यावरून 'ञ कारानुबंधा' इत्यादी म्हटले आहे. पाणिनीयांच्या मते 'अविज्जमान' हा शब्द नञ्-समास आहे, दुसऱ्या पदाशी त्याचा बहुव्रीहि समास किंवा उत्तरपदलोप होतो. 'अविज्जमाना पुत्तास्स' (ज्याला पुत्र विद्यमान नाहीत तो) यावरून 'अपुत्तो' किंवा 'विज्जमानपुत्तो' असे रूप सिद्ध करतात. पाणिनीयांना हे संमत आहे... 'दक्खिणपुब्बा' (दक्षिण-पूर्व) या शब्दांचे अर्थ भिन्न असल्यामुळे आणि ते व्यधिकरण असल्यामुळे, 'वचनेपि' म्हणजे सूत्रात विद्यमान असतानाही. हा 'अञ्ञपदत्थसमासो' (अन्यपदार्थप्रधान समास) इतरांद्वारे 'बहुव्रीहि' म्हटला जातो. जसे 'बहवो विहयो यस्स सो बहुब्बीहि' (ज्यांच्याकडे पुष्कळ भात/धान्य आहे तो बहुव्रीहि), ज्याप्रमाणे 'बहुव्रीहि' हा अन्यपदार्थप्रधान आहे, त्याचप्रमाणे हा देखील आहे.

19. Catthe

१९. 'च' च्या अर्थामध्ये.

Samuccīti piṇḍīkaraṇaṃ, ko soti āha- ‘sādhanameka’miccādi. Ekaṃ sādhanaṃ ekaṃ kiriyaṃ vā paṭicca cīyamānatāti sambandho, kesanti āha- ‘kiriyāsādhanāna’nti, kenāti āha- ‘attarūpabhedenā’’ti. Tattha devadatto bhuñjati tiṭṭhati pacaticāti sādhanampaṭicca kiriyānaṃ attarūpabhedena cīyamānatā veditabbā, dhave ca khadire ca palāse ca chindāti kiriyampaṭicca attarūpabhedena sādhanānaṃ cīyamānatā veditabbā.

'समुच्चयो' म्हणजे पिंडीकरण (एकत्र गोळा करणे). तो काय आहे? यावर म्हणतात- 'साधनमेकं' इत्यादी. एका साधनाचा किंवा एका क्रियेचा आश्रय घेऊन एकत्र केले जाणे, हा संबंध आहे. कोणाचे? यावर म्हणतात- 'क्रियासाधनांचे'. कशाने? यावर म्हणतात- 'स्वतःच्या रूपाच्या भेदाने' (अत्तरूपभेदेन). त्यामध्ये, 'देवदत्तो भुञ्जति तिट्ठति पचति' (देवदत्त जेवतो, उभा राहतो, स्वयंपाक करतो) येथे एका साधनाचा (कर्त्याचा) आश्रय घेऊन क्रियांच्या स्वतःच्या रूपभेदाने एकत्र केले जाणे समजून घ्यावे. 'धवे च खदिरे च पलासे च छिन्द' (धवा, खदिर आणि पळस तोड) येथे एका क्रियेचा आश्रय घेऊन स्वतःच्या रूपभेदाने साधनांचे एकत्र केले जाणे समजून घ्यावे.

Soti samuccayo bhavatīti seso, kesanti āha- ‘tulya balāna’miccādi.

'सो' म्हणजे तो समुच्चय होतो, हा उर्वरित भाग आहे. कोणाचा? यावर म्हणतात- 'तुल्यबळांना' (समान बल असणाऱ्यांचा) इत्यादी.

Tulyabalānanti iminā visuṃ padhānabhāvena kiriyābhisambandhā aññamaññānapekkhattamāha.

'तुल्यबलानां' याने स्वतंत्रपणे प्रधान रूपाने क्रियेशी संबंध असल्यामुळे परस्परांवर अवलंबून नसणे (परस्परापेक्षाविरहित असणे) सांगितले आहे.

Aniyatakkamayogapajjānanti kamo ca yogapajjañca, aniyataṃ kamayogapajjaṃ yesaṃ saddānaṃ tesaṃ, yathetyādinā tatthodāharaṇaṃ dasseti, etthāyamadhippāyo ‘‘ettha gavādīnaṃ visuṃ padhānabhāvenānayanakiriyābhisambandhā tulyabalatā gavādīnaṃ vuttakkameneva nayanābhāvā aniyatakkamatā gavādīnaṃ yugapadi nayanābhāvā aniyata yogapajjatā ca hoti, tathā aññaṃ tādisampī’’ti. Anu pacchā padhānānurodhena (cayanaṃ) anvācayo, taṃ byañjayati ‘yatthe’ccādi, tadanurodhenāti tadanuguṇena, udāharati ‘yathe’ccādi, bhikkhāgamanamettha padhānamantaraṅgattā[Pg.171], netaraṃ bahiraṅgattā, taṃ karaṇe yadi gāvopi passati tāpyānayati, ettha tu gossānayanaṃ bhikkhāṭanamapekkhate, netaramitarassa… vināpi tena tadanuṭṭhānato. Itarassa itarena yo go itaretarayogo, so ca etādisoti āha- ‘aññamaññe’ccādi.

'अनियतक्कमयोगपज्जानं' म्हणजे क्रम आणि यौगपद्य (एकाच वेळी घडणे). ज्या शब्दांचा क्रम आणि यौगपद्य अनियत (अनिश्चित) आहे त्यांचा. 'यथा' इत्यादींद्वारे त्याचे उदाहरण दाखवितात. येथे हा अभिप्राय आहे- 'येथे गायी इत्यादींचा स्वतंत्रपणे प्रधान रूपाने आणण्याच्या क्रियेशी संबंध असल्यामुळे तुल्यबळता आहे, गायी इत्यादींना सांगितलेल्या क्रमानेच आणले जात नसल्यामुळे अनियतक्रमता आहे, आणि गायी इत्यादींना एकाच वेळी आणले जात नसल्यामुळे अनियतयौगपद्यता आहे, तसेच इतरही तशाच प्रकारचे समजावे.' 'अनु' म्हणजे नंतर, प्रधानाच्या अनुषंगाने (एकत्र करणे) तो 'अन्वाचय' होय. तो 'यत्थ' इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. 'तदनुरोधेन' म्हणजे त्याच्या अनुगुणाने (त्यानुसार). 'यथा' इत्यादींद्वारे उदाहरण देतात. येथे भिक्षेसाठी जाणे हे अंतरंग असल्यामुळे प्रधान आहे, इतर (गायी आणणे) बहिरंग असल्यामुळे प्रधान नाही. ते करत असताना जर गायी देखील दिसल्या तर त्यांनाही आणतो. परंतु येथे गायी आणणे हे भिक्षेसाठी फिरण्यावर अवलंबून आहे, इतर दुसऱ्यावर नाही... कारण त्याशिवायही त्याचे अनुष्ठान होते. एकाचा दुसऱ्याशी जो संबंध तो 'इतरेतरयोग' होय, आणि तो अशा प्रकारचा आहे, म्हणून 'अञ्ञमञ्ञ' (परस्पर) इत्यादी म्हटले आहे.

Avayavappadhāno cāti sābhāvikābhidhānasāmatthiyenāputhubhūto ca, vuttivayena sāriputtasaddo moggallānattho hoti moggallānasaddo sāriputtatthopīti aññamaññatthe padhānato yugapadyadhikaraṇavacane sati cattha samāsoti so-yamadhikaraṇa samudāyo ubhayapadānugataubhayatthavasena catubbidhopi yugapadi buddhiyā gayhamāno kadāci ubbhūtāvayavabhedo teneva sābhāvikābhidhānasāmatthiyeneccevamavayavappadhāno ca, nanu ca jananamaraṇānīti viruddhānaṃ kathamekenābhidhānanti vuccate- sabbopi saddo payujjamāno (itarī) tarenāvadhāraṇaṃ vattate, tena ekeko saddo ekekassatthassa vācako, tathāpi yathā sāriputtamoggallānāti ettha bahuvacanassaññathānupapattiyā yugapadyadhikaraṇavacanatā hotī, tathātrāpi bahuvacanassaññathānupapattilakkhaṇena sāmatthiyena ekenāpyabhidhānaṃ hoti. Iti hetumhi, yato evamavayavappadhāno tatoti attho.

'अवयवप्पधानो च' म्हणजे स्वाभाविक अभिधान सामर्थ्यामुळे पृथक् न झालेल्या (एकत्रित असलेल्या) देखील. वृत्तीच्या बळाने 'सारिपुत्त' शब्द मोग्गल्लानाचा अर्थ देणारा होतो आणि 'मोग्गल्लान' शब्द सारिपुत्ताचा अर्थ देणारा देखील होतो, अशा प्रकारे परस्परांच्या अर्थात प्रधानतेमुळे एकाच वेळी अधिकरणवाचक शब्द असताना 'च' च्या अर्थात समास होतो. हा अधिकरण समुदाय दोन्ही पदांमध्ये अनुगत असलेल्या दोन्ही अर्थांच्या आधारे चारही प्रकारचा असून, एकाच वेळी बुद्धीने ग्रहण केला जात असताना, कधी अवयवांचा भेद प्रकट करणारा होतो आणि त्याच स्वाभाविक अभिधान सामर्थ्यामुळे अशा प्रकारे 'अवयवप्रधान' देखील होतो. पण 'जननमरणांनी' (जन्म आणि मृत्यू) या परस्परविरुद्ध गोष्टींचे एकाच शब्दाने अभिधान (कथन) कसे होते? यावर म्हटले जाते- प्रयोग केला जाणारा प्रत्येक शब्द हा इतरांच्या व्यवच्छेदाने (निश्चितीने) वर्ततो, त्यामुळे एकेक शब्द एकेका अर्थाचा वाचक असतो. तरीही, ज्याप्रमाणे 'सारिपुत्तमोग्गल्लाना' येथे बहुवचनाच्या अन्यथा-अनुपपत्तीमुळे (दुसऱ्या प्रकारे सिद्ध न होण्यामुळे) एकाच वेळी अधिकरणवाचकता होते, त्याचप्रमाणे येथेही बहुवचनाच्या अन्यथा-अनुपपत्तीच्या लक्षणाच्या सामर्थ्याने एकानेही अभिधान होते. 'इति' हे हेतूच्या अर्थात आहे, ज्या कारणाने हा अशा प्रकारे अवयवप्रधान आहे, त्या कारणाने, असा याचा अर्थ आहे.

Bahuttāti kiñcāpi vākye nesaṃ visuṃ bahvatthatā, na hi sāriputtamānayāti vutte moggallānassāpi sampaccayo bhavati, tathāpi yato vuttivisaye sahabhūtānamevesaṃ visuṃ bahvatthatā, tato tattha vacanīyassa atthassa saṅkhyātedena bahuttaṃ. Samāharaṇaṃ piṇḍīkaraṇavasena saṃharaṇaṃ samāhāro, so cevaṃ veditabboti dassetumāha ‘aññamaññe’ccādi.

‘बहुत्व’ म्हणजे जरी वाक्यात त्यांचे स्वतंत्रपणे अनेक अर्थ असणे असले, तरी ‘सारिपुत्ताला आणा’ असे म्हटले असता मोग्गल्लानाचाही संबंध जोडला जात नाही, तरीही ज्या अर्थी प्रवृत्तीच्या विषयात एकत्र असणाऱ्यांचेच स्वतंत्रपणे अनेक अर्थ असणे आहे, त्या अर्थी तेथे सांगण्याच्या अर्थाच्या संख्येच्या भेदाने बहुत्व होते. समाहरण म्हणजे एकत्र करणे किंवा पिंडीकरण करण्याच्या दृष्टीने संहार करणे म्हणजे ‘समाहार’ होय, आणि तो अशा प्रकारे समजला पाहिजे हे दर्शवण्यासाठी ‘अञ्ञमञ्ञे’ (परस्पर) इत्यादी म्हटले आहे.

Ettha ca kiñcāpi itarītarayogassa samāhārassa ca bhāvarūpattā adabbarūpatā, tathāpītarītarayoge tu yathā guṇavaca nānaṃ [Pg.172] sukkaṃ vatthaṃ sukko kambalo sukkā gāvīti nissayabhedato liṅgavacanasiddhi, tathā taddhammānamabhidhānato nissayato liṅgavacana siddhi veditabbā, saṃhatippadhānattācekavacananti yadā bahunnaṃ samudāyo tirohitāvayavabhedo saṃghāto pakkamīyate, tadā samāhārocceva saṃhatippadhānattā ekavacanaṃ hotīti attho. Tadanuṭṭhānatoti tassa karaṇato. Byatikaro missatā, byatikaraṃ dasseti pāṇiccādinā, paccekaṃ parisamattiyaṃ vākyabahuttaṃ dasseti ‘tattha hiccādi.

आणि येथे जरी इतरेतरयोग आणि समाहार हे भावरूप असल्यामुळे अद्रव्यरूप आहेत, तरीही इतरेतरयोगात जसे गुणवाचक शब्दांचे ‘सुक्कं वत्थं’ (पांढरे वस्त्र), ‘सुक्को कंबलो’ (पांढरा घोंगडी), ‘सुक्का गावी’ (पांढरी गाय) अशा आश्रयभेदाने लिंग आणि वचनाची सिद्धी होते, तसेच त्यांच्या धर्मांच्या अभिधानाने आश्रयावरून लिंग आणि वचनाची सिद्धी समजली पाहिजे. ‘संहतिप्रधानत्वामुळे एकवचन’ म्हणजे जेव्हा अनेकांचा समुदाय, ज्यातील अवयवांचा भेद लुप्त झाला आहे, असा संघात म्हणून घेतला जातो, तेव्हा समाहारच संहतिप्रधानत्वामुळे एकवचन होतो असा अर्थ आहे. ‘तदनुठ्ठानतो’ म्हणजे त्याच्या करण्यापासून. ‘व्यतिकर’ म्हणजे मिश्रण, व्यतिकर ‘पाणि’ (हात) इत्यादींद्वारे दर्शवतो. प्रत्येक समाप्तीमध्ये वाक्याचे बहुत्व ‘तत्थ हि’ (तेथे हि) इत्यादींद्वारे दर्शवतो.

Cakkhuñca sotañca, mukhañca nāsikā ca, hanu ca gīvā ca, chavi ca maṃsañca lohitañca, nāmañca rūpañca, jarā ca maraṇañcāti viggayha samāso, ‘‘samāhāre napuṃsaka’’nti (3-20) sabbattha napuṃsakaliṅgaṃ, syādimhi mukha nāsikantiādīsu ‘‘syādīsu rasso’’ti (3-23) rasso. Alabhatā gomukhaṃ ḍiṇḍimo bherivisesā, āḷambaraṃ paṇavo, murajo mudaṅgo, maddavo mudaṅgo. Maddavavādanaṃ paṇavavādanañca sippamassa maddaviko pāṇaviko, sammaṃ kaṃsatāḷaṃ, tāḷaṃ hatthatāḷaṃ, alasatā ca āḷambaro ca, murajo ca, gomukho ca, saṅkho ca ḍiṇḍimo ca, maddaviko ca, pāṇaviko ca, gītañca vāditañca, sammañca tāḷañcāti viggaho. Yugassa hitā yoggā goṇā, tesamidaṃ yoggaṃ kasikammaṃ, tassa aṅgaṃ. Tenāha- ‘kasibhaṇḍāna’nti, phālokasako, pācanaṃ patodo, yugo ca naṅgalañcāti viggaho. Piṇḍamāyudhaviseso, asi ca satti ca tomarañca piṇḍañcāti viggaho. Cammaṃ saravāraṇaphalakaṃ, kalāpo tūṇīraṃ, paharaṇañca āvaraṇañcāti viggaho. Ahi ca nakulo ca, bīḷāro ca mūsiko ca, kāko ca ulūko ca, nāgo ca supaṇṇocāti viggaho. Saṅkhyā ca parimāṇañca saṅkhyāparimāṇaṃ, tattha parimāṇasaññānaṃ yathādīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ. Ekakañca dukañcāti viggaho, dukatikādīsupi esevanayo.

‘चक्खुञ्च सोतञ्च’ (डोळा आणि कान), ‘मुखञ्च नासिका च’ (तोंड आणि नाक), ‘हनु च गीवा च’ (हनुवटी आणि मान), ‘छवि च मंसञ्च लोहितञ्च’ (त्वचा, मांस आणि रक्त), ‘नामञ्च रूपञ्च’ (नाम आणि रूप), ‘जरा च मरणञ्च’ असा विग्रह करून समास होतो. ‘समाहारे नपुंसकं’ (३-२०) या सूत्रानुसार सर्वत्र नपुंसकलिंग होते. ‘स्यादि’ प्रत्यय लागल्यावर ‘मुखनासिकं’ इत्यादींमध्ये ‘स्यादीसु रस्सो’ (३-२३) या सूत्रानुसार र्‍हस्व होतो. अलभता, गोमुख, डिंडिम हे भेरीचे (नगाऱ्याचे) विशेष प्रकार आहेत; आळंबर म्हणजे पणव, मुरज म्हणजे मृदंग, मद्दव म्हणजे मृदंग. मद्दव वाजवणे आणि पणव वाजवणे ही ज्याची कला आहे तो ‘मद्दविक’ आणि ‘पाणविक’ होय. सम्म म्हणजे कांस्यटाळ, ताळ म्हणजे हस्तताळ. ‘अलसता च आळंबरो च, मुरजो च, गोमुखो च, संखॉ च डिंडिमो च, मद्दविको च, पाणविको च, गीतञ्च वादितञ्च, सम्मञ्च ताळञ्च’ असा विग्रह आहे. जुंपण्यासाठी योग्य ते ‘योग्ग’ म्हणजे बैल, त्यांचे हे योग्य असे शेतीचे काम, त्याचे अंग. म्हणूनच म्हटले आहे- ‘कसिभण्डानं’ (शेतीची अवजारे), फाल म्हणजे नांगराचा फाळ, पाचन म्हणजे चाबूक (तोद), ‘युगो च नङ्गलं च’ (जू आणि नांगर) असा विग्रह आहे. पिंड हा एका प्रकारचा शस्त्राचा विशेष आहे, ‘असि च सत्ति च तोमरञ्च पिण्डञ्च’ असा विग्रह आहे. चर्म म्हणजे बाण रोखणारी ढाल, कलाप म्हणजे भाता (बाणाचा), ‘पहरणाञ्च आवरणाञ्च’ (शस्त्र आणि कवच) असा विग्रह आहे. ‘अहि च नकुलो च’ (साप आणि मुंगूस), ‘बिळारो च मूसिको च’ (मांजर आणि उंदीर), ‘काको च उलूको च’ (कावळा आणि घुबड), ‘नागो च सुपण्णो च’ (नाग आणि गरुड) असा विग्रह आहे. संख्या आणि परिमाण म्हणजे ‘संख्यापरिमाण’, तेथे परिमाणवाचक संज्ञांचे जसे ‘दीघो च मज्झिमो च दीघमज्झिमं’ (लांब आणि मध्यम). ‘एककञ्च दुकञ्च’ असा विग्रह आहे, दुक-तिक इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे.

Khuddajantu siyā- naṭṭhi, athavā khuddakova yo;

Sataṃ vā pasate yesaṃ, keci ānakulā api.

क्षुद्र जंतू असा असावा ज्याला हाडे नसतात, किंवा जो अत्यंत लहान असतो; किंवा ज्यांचे शंभर जंतू एका पळात (मापात) मावतात, काही जण मुंग्यांपर्यंतचे जंतू असेही म्हणतात.

Kīṭo ca pataṅgo ca, kuntho ca kipilliko ca, ḍaṃso ca makaso ca, makkhikā ca kipillikācāti viggaho. Pacanacaṇḍālāti o rabbhikādīnaṃ [Pg.173] ruḷhīsaññā. Urabbhe hantvā jīvatīti orabbhiko, evaṃ sesesu. Sānaṃ sunakhaṃ pacatīti sapāko, venā tacchakā, rathakārā cammakārā. Sādhāraṇā samānā, caraṇasaddo- yaṃ idha gayhatīti sambandho, yathā sakamajjhayanāya carīyanti vatānyetesūti caraṇāni, kaṭhādivājhānyajjhayanāni sākhāsaññakāni. Yasmā etehi carati ariyasāvako gacchati amataṃ disaṃ, tasmā caraṇāni sīlādayo paṇṇarasa dhammā. Tenāha- ‘kaṭhādīhī’tiādi, kaṭhādīhīti pasiddhivasena kamātikkamenāpi vuttaṃ, tato ādisaddena atisādayo gayhanti. Atisena bhāradvājena kaṭhena vuttaṃ vidantyadhīyanti vāti ‘‘aññasmi’’ti (4-121) ṇo, ‘‘lopo’’ti (4-123) lopo atisā bhāradvājā kaṭhā. Kalāpinā vuttaṃ vidantyadhīyanti vāti, teneva ṇo, kalāpā, kaṭhā ādi yesaṃ te kaṭhādayo, tehi ajjhenavisese ca purise ca upacārāti sambandho.

‘कीटो च पतङ्गो च, कुन्थो च किपिल्लिको च, डंसो च मकसो च, मक्खिका च किपिल्लिका च’ असा विग्रह आहे. ‘पचनचंडाल’ ही उरब्भिक (मेंढपाळ/खाटीक) इत्यादींची रूढ संज्ञा आहे. मेंढ्यांना मारून जो जगतो तो ‘ओरब्भिक’ (खाटीक), याचप्रमाणे इतरांच्या बाबतीत समजावे. श्वानाला (कुत्र्याला) जो शिजवतो तो ‘सपाको’ (श्वपाक), वेन म्हणजे सुतार (तच्छक), रथकार म्हणजे चांभार (चम्मकार). ‘साधारणा’ म्हणजे समान. ‘चरण’ शब्द- जो येथे घेतला जातो तो संबंध आहे, जसे स्वतःच्या अध्ययनासाठी ज्या व्रतांचे आचरण केले जाते ती ‘चरणे’ होत, कठ इत्यादी शाखांच्या अध्ययनाशी संबंधित शाखासंज्ञक आहेत. ज्या कारणाने या चरणांद्वारे आर्यश्रावक आचरण करतात आणि अमृत दिशेला (निर्वाणाला) जातात, म्हणून शील इत्यादी पंधरा धर्म हे ‘चरण’ आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे- ‘कठादीहि’ इत्यादी, ‘कठादीहि’ हे प्रसिद्धीच्या वशाने क्रमाचे उल्लंघन करूनही म्हटले आहे, म्हणून ‘आदि’ शब्दाने अतिस इत्यादी घेतले जातात. अतिस भारद्वाजाने किंवा कठने जे सांगितले आहे ते जाणतात किंवा अध्ययन करतात म्हणून ‘अञ्ञस्मिं’ (४-१२१) या सूत्रानुसार ‘ण’ प्रत्यय आणि ‘लोपो’ (४-१२३) या सूत्रानुसार लोप होऊन ‘अतिसा भारद्वाजा कठा’ असे होते. कलापीने जे सांगितले आहे ते जाणतात किंवा अध्ययन करतात म्हणून त्याच सूत्राने ‘ण’ प्रत्यय होऊन ‘कलापा’ होते. कठ इत्यादी ज्यांचे सुरुवातीला आहेत ते ‘कठादयो’ (कठ-आदी), त्यांच्याद्वारे अध्ययनविशेष आणि पुरुष यांच्यामध्ये उपचाराने संबंध जोडला जातो.

Sīlādayotiādisaddena indriyasaṃvarādayo gayhanti. Sīlañca paññāṇañca, samatho ca vipassanā ca vijjā ca caraṇañcāti viggaho. Ekato ajjhayanametesūti ekajjhayanāni, pakaṭhāni vacanāni pāvacanāni saddhammo, ekajjhayanāni ca tāni pāvacanāni ca tesaṃ, dīgho ca dīghāgamo ca majjhimo ca majjhimāgamo ca, ekuttaro ca aṅguttarāgamo ca saṃyuttāgamo ca, khandhako ca vibhaṅgocāti viggaho.

‘शील-आदी’ यातील ‘आदि’ शब्दाने इंद्रियसंवर इत्यादी घेतले जातात. ‘सीलञ्च पञ्ञाणञ्च, samatho ca vipassanā ca, विज्जा च चरणञ्च’ असा विग्रह आहे. एकत्र अध्ययन करणे म्हणजे ‘एकज्झयनानि’ (एकअध्ययन), प्रकृष्ट वचने म्हणजे ‘पावचनानि’ (पावचन/प्रवचन) म्हणजेच सद्धम्म, त्यांचे एकत्र अध्ययन आणि ती पावचने, ‘दीघो च दीघागमो च, मज्झिमो च मज्झिमागमो च, एकुत्तरो च अङ्गुत्तरागमो च, संयुत्तागमो च, खन्धको च विभङ्गो च’ असा विग्रह आहे.

Tesanti iminā liṅgavisesānanti chaṭṭhiyantataṃ dīpeti, itthī ca pumā ca, dāsī ca dāso ca, cīvarañca piṇḍapāto ca senāsanañca gilānapaccayo bhesajjaparikkhāro ca, tiṇañca kaṭṭho ca sākhā ca palāso cāti viggaho. Cheko dakkho, pubbā ca parācātiādinā viggaho.

‘तेसं’ (त्यांचे) या शब्दाने ‘लिंगविशेषांचे’ ही षष्ठी विभक्ती दर्शवली जाते. ‘इत्थी च पुमा च’ (स्त्री आणि पुरुष), ‘दासी च दासो च’ (दासी आणि दास), ‘चीवरञ्च पिण्डपातो च सेनासनञ्च गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारो च’ (चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्यपरिष्कार), ‘तिणञ्च कट्ठञ्च साखा च पलासो च’ (तृण, काष्ठ, शाखा आणि पान) असा विग्रह आहे. ‘छेको’ म्हणजे चतुर/दक्ष. ‘पुब्बा च परा च’ इत्यादींद्वारे विग्रह होतो.

Pubbadakkhiṇantiādīsu ‘‘byañjane dīgharassā’’ti (1-33) rasso. Kāso ca kuso ca usiro ca bīraṇañca, muñjañca babbajañcāti viggaho. Khadiro ca palāsocātiādinā ca, gajo ca gavajo cātiādinā ca, hatthī ca goca asso ca vaḷavācāti ca, haṃso ca balāvā cātiādinā ca, bako ca balākācāti ca. Hiraññañca suvaṇṇo ca, maṇi ca saṅkho ca muttā ca veḷuriyo ca jātarūpañca rajatañcāti ca, sāli ca [Pg.174] yavakocātiādinā ca, sākañca suvañcātiādināca, kāsiyo ca kosalācātiādinā ca viggaho, janapadavācinā ca bahuvacanantā.

‘पुब्बदक्खिणं’ इत्यादींमध्ये ‘ब्यञ्जने दीघरस्सा’ (१-३३) या सूत्रानुसार र्‍हस्व होतो. ‘कासो च कुसो च उसीरो च बीरणञ्च, मुञ्जञ्च बब्बजञ्च’ असा विग्रह आहे. ‘खदिरो च पलासो च’ इत्यादींद्वारे, ‘गजो च गवजो च’ इत्यादींद्वारे, ‘hatthī ca go ca asso ca vaḷavā ca’ इत्यादींद्वारे, ‘हंसो च बलाका च’ इत्यादींद्वारे, ‘बको च बलाका च’ इत्यादींद्वारे. ‘हिरञ्ञञ्च सुवण्णो च, मणि च सङ्खो च मुत्ता च वेळुरियो च जातरूपञ्च रजतञ्च’ इत्यादींद्वारे, ‘सालि च यवको च’ इत्यादींद्वारे, ‘साकञ्च सुवञ्च’ इत्यादींद्वारे, ‘कासियो च कोसला च’ इत्यादींद्वारे विग्रह होतो, जे जनपदवाचक आणि बहुवचनांत आहेत.

Ekavīsaticcādino ekañca taṃ vīsaticāti visesanasamāso vā siyā, ekañca vīsati ca ekavīsatīti catthasamāso vā, samāhāre napuṃsakattantu na pappoti, ‘‘nānusāsanīyaṃ liṅgaṃ sokanissayattā liṅgasse’’ti loke napuṃsakaliṅgassehānabhidhānato napuṃsakaliṅgaṃ na bhavissatītyadhippāyo, sabhāparisāyāti ñāpakato vā samāhāre napuṃsakaliṅgamatra byabhicaratīti daṭṭhabbaṃ.

'एकवीसति' (एकवीस) इत्यादींमध्ये 'एक आणि ते वीस' (एकं च तं वीसति च) असा विशेषणसमास असावा, किंवा 'एक आणि वीस' (एकं च वीसति च) असा 'च' अर्थाचा (द्वंद्व) समास असावा. परंतु समाहारामध्ये नपुंसकलिंग प्राप्त होत नाही. "लिंग हे अनुशासनाने (नियमाने) ठरत नाही, कारण लिंग हे लोकांच्या वापरावर (स्रोतावर) अवलंबून असते" या न्यायाने, लोकव्यवहारात येथे नपुंसकलिंगाचा निर्देश नसल्यामुळे नपुंसकलिंग होणार नाही, असा अभिप्राय आहे. किंवा 'सभा' आणि 'परिषद्' (सभापरिसायं) या ज्ञापकावरून (उदाहरणावरून) समाहारामध्ये येथे नपुंसकलिंगाचा व्यभिचार (अपवाद) होतो, असे समजावे.

Pubbappayogo-bhimatoti upasajjanasaññakassa syādīti paṭhamāya niddiṭṭhassa samāse pubbanipāto ‘‘upasajjanaṃ pubba’’miccanena (2-2-31) iṭṭho kamassa padhānabhāvena vattumiṭṭhattāti ‘‘syādisyādinekattha’’nti (3-1) ettha syādīti paṭhamāniddiṭṭhassāsaṅkhyādino pubbamavaṭṭhānato syādineti tatiyāniddiṭṭhassa pacchāvaṭṭhānato ‘‘syādisyādinā’’ti sutte paṭipāṭiyā padhānabhāvena vattumiṭṭhattā.

'पूर्वप्रयोग अभिप्रेत आहे' म्हणजे 'उपसर्जन' संज्ञा असलेल्या 'स्यादि' इत्यादी प्रथमा विभक्तीने निर्दिष्ट केलेल्या शब्दाचा समासामध्ये पूर्वप्रयोग (आधी येणे) "उपसर्जनं पूर्वम्" (२-२-३१) या सूत्राने इष्ट आहे. क्रमाच्या प्रधानभावाने सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे "स्यादिस्यादिनेकार्थम्" (३-१) येथे 'स्यादि' या प्रथमा-निर्दिष्ट असंख्यादी शब्दाचे आधी राहणे आणि 'स्यादिना' या तृतीया-निर्दिष्ट शब्दाचे नंतर राहणे, हे "स्यादिस्यादिना" या सूत्रात क्रमाने प्रधानभावाने सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे आहे.

Parappayogo-bhimatoti heṭṭhā vuttasuttena pubbanipāte patte ‘‘rājadantādīsu para’’ntīminā (2-2-30) paranipāto-bhimato, vacanenāti- ‘‘bahula’’nti vacanena, pubbakā layuttassa parappayogo-bhimatoti rājadantādipāṭhato evā-bhimato.

'परप्रयोग अभिप्रेत आहे' म्हणजे खाली सांगितलेल्या सूत्राने पूर्वप्रयोग प्राप्त झाला असता, "राजदंतादीषु परम्" (२-२-३०) या सूत्राने परनिपात (नंतर प्रयोग करणे) अभिप्रेत आहे. 'वचनाने' म्हणजे "बहुलम्" या वचनाने. पूर्वकालवाचक शब्दाचा परप्रयोग अभिप्रेत आहे, हे राजदंतादि पाठावरूनच अभिप्रेत आहे.

Kamampaccanādarāti iminā padhānabhāvenā-kkamassa vattumiṭṭhattamāha. Saro ādi yassa taṃ sarādi, saṅkho ca dundubhi ca vīṇā ca, udukkhalañca musalo ca, dhanapati ca rāmo ca kesavocāti viggaho. Jaṃdaṃsaddā jāyāsaddasamānatthā asaṅkhyā-jañca pati ca, dañca paticāti viggaho, avantayo ca assakāca, aggi ca indocāti viggaho, taṃnivāsimhi gahite avanti ca assakocāti ekattenapi viggaho vattati. Dvandasamāso- yaṃ dvandasadisattā dvando, dve ca dve ca padāni dvandānīti hi ubhayatthappadhāno- yaṃ dvandasaddo.

'क्रम आणि अनादर' याने प्रधानभावाने अक्रमाचे (क्रमाशिवाय) सांगण्याची इच्छा व्यक्त केली आहे. 'स्वर आहे आदी ज्याचा तो' (सरो आदि यस्स तं) म्हणजे 'स्वरादि'. 'शंख आणि दुंदुभी आणि वीणा' (संखो च दुंदुभि च वीणा च), 'उखळ आणि मुसळ' (उदुक्खलञ्च मुसलो च), 'धनपती आणि राम आणि केशव' (धनपति च रामो च केसरवो च) असा विग्रह आहे. 'जं' आणि 'दं' हे शब्द 'जाया' (पत्नी) शब्दाच्या समान अर्थाचे आहेत. 'असंख्या' म्हणजे 'जा आणि पती' (जञ्च पति च), 'दा आणि पती' (दञ्च पति च) असा विग्रह आहे. 'अवंती आणि अस्सक' (अवन्तयो च अस्सका च), 'अग्नी आणि इंद्र' (अग्गि च इन्‍दो च) असा विग्रह आहे. तेथे राहणाऱ्यांच्या अर्थात ग्रहण केले असता 'अवंती आणि अस्सक' (अवन्ति च अस्सको च) असा एकवचनातही विग्रह होतो. द्वंद्व समास - हा द्वंद्वासारखा (जोडीसारखा) असल्यामुळे 'द्वंद्व' आहे. 'दोन आणि दोन पदे म्हणजे द्वंद्व' (द्वे च द्वे च पदानि द्वन्द्वानि) असे दोन्ही पदांच्या प्रधानतेमुळे हा 'द्वंद्व' शब्द आहे.

21. Saṅkhyā

२१. संख्या

Atha ‘‘samāhāre napuṃsaka’’nti (3-20) vijjamāne kiṃ ‘‘saṅkhyādī’’ ti iminā [Pg.175] satthagāravakarenāti āsaṅkiya codeti ‘nanuce’ccādi. Tathāhiccādinā ‘‘samāhāre napuṃsaka’’nteva sijjhanaṃ samattheti. Yathāvuttacodanācālane parādhippāyaṃ parikappento’catthe’tiādimāha.

आता "समाहारे नपुंसकम्" (३-२०) हे सूत्र असताना, "संख्यादी" या आदरयुक्त सूत्राने काय साध्य होते? अशी शंका घेऊन 'ननु च' इत्यादी शंका उपस्थित केली आहे. "तथाहि" इत्यादींनी "समाहारे नपुंसकम्" यानेच सिद्ध होण्याचे समर्थन केले आहे. पूर्वोक्त शंकेचे निवारण करण्यासाठी दुसऱ्याचा अभिप्राय कल्पून 'च अर्थात' (चत्थे) इत्यादी म्हटले आहे.

Neti iminā catthetiādinā kataparikappanā na sijjhatīti dasseti, tattha hetumāha- ‘sambandhassa purisādhīnattā’ti, saticeccādinā ‘samāhāre napuṃsaka’ntettha visesanaggahaṇe payojanaṃ vatvā ‘saṅkhyādī’ti imassa niratthakattameva thirīkaroti.

'न' (नाही) याने 'च अर्थात' इत्यादींनी केलेली कल्पना सिद्ध होत नाही हे दर्शविले आहे. त्याचे कारण 'संबंध हा पुरुषाच्या (वक्त्याच्या) अधीन असल्यामुळे' असे सांगितले आहे. 'सति च' इत्यादींनी "समाहारे नपुंसकम्" येथे विशेषण ग्रहणाचे प्रयोजन सांगून "संख्यादी" या सूत्राची निरर्थकताच दृढ केली आहे.

Payojaneti lāghavappayojane;

Sambandhīyatīti visesanaggahaṇaṃ sambandhīyati;

Etthāti etasmiṃ ‘saṅkhyādī’sutte;

Tanneti iminā yathāvuttaṃ codanaṃ nivatteti.

'प्रयोजन' म्हणजे लाघवाचे प्रयोजन; 'संबंध जोडला जातो' म्हणजे विशेषणाचे ग्रहण संबंध जोडते; 'येथे' म्हणजे या "संख्यादी" सूत्रात; 'ते नाही' (तन्नेति) याने पूर्वोक्त शंकेचे निवारण केले आहे.

‘Saṅkhyādī’ti suttassa sātthakattamāha- ‘catthasamāsānantara’miccādinā. Ekattabyapadeso kātabboti ‘‘saṅkhyāpubbo digū’’ti (2-1-52) saṅkhyāpubbassa samāsassa digusaññaṃ vidhāya tadatthassa ‘‘digurekavacana’’ntīminā (2-4-1) ekattabyapadeso parehi viya kātabbo.

"संख्यादी" या सूत्राची सार्थकता 'च-अर्थाच्या समासानंतर' इत्यादींनी सांगितली आहे. 'एकत्व व्यवहार करावा' म्हणजे "संख्यापूर्वो द्विगुः" (२-१-५२) याने संख्यापूर्व समासाला 'द्विगु' संज्ञा देऊन, त्याच्या अर्थासाठी "द्विगुरेकवचनम्" (२-४-१) या सूत्राने इतरांप्रमाणे एकत्व व्यवहार (एकवचन) केला पाहिजे.

Samāharaṇaṃ samāhāroti iminā bhāvasādhano-yaṃ samāhārasaddo. Yadi samāharīyatīti samāhāroti kammasādhano siyā, tadā pañca kumāriyo samāhaṭāti vākyassātthe vutti siyā pañcakumārītyettha sakapadatthappadhānattā bahuvacanaṃ siyā ‘‘ghāpassāntassāppadhānassā’’ti (3-24) appadhānarassattañca na siyā… samāhaṭānameva kumārīnaṃ padhānattā, tasmā pañca gāvo sa māhaṭātyetasmiṃ vākye samāsova natthi kammasādhanassānupagamato. Pañcannaṃ gunnaṃ samāhāro, catunnaṃ pathānaṃ samāhāroti vākye pana atthi, samāhārassekattā tu sataṃ yūthaṃ vananti ettha viya sābhāvikamekavacanaṃ siddhameveti viññāpeti.

'एकत्र करणे म्हणजे समाहार' (समाहरणं समाहारो) याने हा 'समाहार' शब्द भावसाधन (भाववाचक) आहे. जर 'जे एकत्र केले जाते तो समाहार' (समाहरीयतीति समाहारो) असा कर्मसाधन असता, तर 'पाच कुमारी एकत्र केल्या' (पञ्च कुमारियो समाहता) या वाक्याच्या अर्थात वृत्ती (समास) झाली असती. 'पंचकुमारी' येथे स्वतःच्या पदाच्या अर्थाच्या प्रधानतेमुळे बहुवचन झाले असते आणि "घापस्संतस्सप्पधानस्स" (३-२४) या सूत्राने अप्रधान र्‍हस्वत्व झाले नसते... कारण एकत्र केलेल्या कुमारीच प्रधान आहेत. म्हणून 'पाच गाई एकत्र केल्या' (पञ्च गावो समाहता) या वाक्यात कर्मसाधनाचा स्वीकार न केल्यामुळे समास होतच नाही. 'पाच गाईंचा समाहार', 'चार मार्गांचा समाहार' या वाक्यात मात्र समास आहे. समाहाराच्या एकत्वामुळे 'शंभर', 'कळप', 'वन' यांप्रमाणे स्वाभाविक एकवचन सिद्धच आहे, असे स्पष्ट केले आहे.

22. Kvace

२२. क्वचि

Kvacisaddassa [Pg.176] payoganiyamanattho ‘‘paro kvicī’’ti (1-27) ettha vuttanayena veditabbo. Avisesena udāharaṇepīti paresaṃ viya ‘‘chāyā’’ti (2-2-73) suttayitvā vikappena ‘(kuḍḍacchāya) kuḍḍacchāyāti ca ‘‘bāhulle’’ti (caṃ, 2-2-74) suttayitvā niccaṃ ‘ucchucchāyaṃ salabhacchāya’nti ca nodāharitvā sāmaññena ‘salabhacchāyaṃ sakuntacchāya’nti udāharaṇe dassitepi. Aññatthāti bahulabhāvato aññattha. Viggahasamattassāti viggahasāmaññassa, yathāsambhavanti pāsādassa chāyāiccādinā sambhavānatikkamena, saddāti saddato parāya.

'क्वचि' या शब्दाचा प्रयोग-नियमनाचा अर्थ "परो क्वचि" (१-२७) येथे सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. 'विशेष नसतानाही उदाहरणामध्ये' म्हणजे इतरांप्रमाणे "छाया" (२-२-७३) असे सूत्र करून विकल्पाने 'कुड्डच्छाया' (भिंतीची सावली) आणि "बाहुल्ये" (२-२-७४) असे सूत्र करून नित्य 'उच्छुच्छायं', 'सलभच्छायं' असे उदाहरण न देता, सामान्यपणे 'सलभच्छायं', 'सकुन्तच्छायं' असे उदाहरण दाखवले तरीही. 'अन्यत्र' म्हणजे बहुलत्वामुळे इतर ठिकाणी. 'विग्रहसमत्वाचा' म्हणजे सामान्य विग्रहाचा. 'यथासंभव' म्हणजे 'प्रासादाची सावली' (पासादस्स छाया) इत्यादी संभाव्यतेचे उल्लंघन न करता. 'शब्दाच्या' म्हणजे शब्दाच्या पलीकडे.

23. Syādi

२३. स्यादि

Nanuceccādinā vuttaṃ codanaṃ nisedheti ‘tanne’ti. Tattha kāraṇamāha- ‘ghasaññattā’tyādi. Aghonanti ghaokāravajjitānaṃ, nanu itthi yamākāro gho, tathāsati napuṃsake so (na siyāti) parikappeti ‘napuṃsakattā ghattameva natthīti cedi’ti. Tampi neti yathā vuttampaṭikkhipitvā attheva napuṃsake ghattanti dassetumāha-chaṭṭhīsamāsasse’ccādi. Napuṃsake ghattassa sabbhāvameva samattheti napuṃsakattaṃ hi’ccādinā, pāribhāsikanti ettha suttamevādhippetaṃ, paribhāsāya nibbattaṃ pāribhāsikaṃ suttikanti attho. Ārabhitabbamevidaṃ suttaṃ (napuṃsakassāpi) rassattavidhānāyāti adhippāyo. Ghanissitampi kāriyanti ‘‘ghabrahmādīte’’tyādinā (2-60) vidhiyamānamekārādikāriyampi. Etaṃ ghanissitaṃ kāriyaṃ naca yuttanti sambandho. Ayuttattepi doso-yamāpatatevākyāsaṅkiyāha-‘nāyampidoso’ccādi, na rassassa ettheva laddhāvasarattā paṭhamaṃ tena paviṭṭhe… (ghani)ssitaṃ kāriyanti nāyampi doso paribhāsāva senāti mantabbaṃ. Salabhacchāye iti padacchedo.

'ननु च' इत्यादींनी उपस्थित केलेल्या शंकेचे 'ते नाही' (तन्नेति) याने निषेध केला आहे. त्याचे कारण 'घ-संज्ञा असल्यामुळे' इत्यादी सांगितले आहे. 'अघो' म्हणजे 'घ' आणि 'ओ' कार वर्जित असलेल्यांचे. शंका अशी की, स्त्रीलिंगात 'आ' कार हा 'घ' आहे, तसे असल्यास नपुंसकलिंगात तो (होणार नाही) अशी कल्पना केली जाते की, 'नपुंसकलिंग असल्यामुळे घ-त्वच नाही'. तेही नाही, असे पूर्वोक्त नाकारून नपुंसकलिंगात घ-त्व असतेच हे दाखवण्यासाठी 'षष्ठीसमासाचा' इत्यादी म्हटले आहे. नपुंसकलिंगात घ-त्वाचे अस्तित्वच "नपुंसकत्वं हि" इत्यादींनी समर्थित केले आहे. 'पारिभाषिक' म्हणजे येथे सूत्रच अभिप्रेत आहे, परिभाषेपासून उत्पन्न झालेले ते पारिभाषिक म्हणजेच सूत्रातील असा अर्थ आहे. नपुंसकलिंगालाही र्‍हस्वत्व विधानासाठी हे सूत्र सुरू केले पाहिजे, असा अभिप्राय आहे. 'घ-आश्रित कार्य' म्हणजे "घब्रह्मादीते" (२-६०) इत्यादींनी विहित केलेले एकारादि कार्य देखील. 'हे घ-आश्रित कार्य योग्य नाही' असा संबंध आहे. अयोग्यतेमध्येही दोष प्राप्त होतो, अशी शंका घेऊन 'हा देखील दोष नाही' इत्यादी म्हटले आहे. र्‍हस्वाला येथेच अवकाश मिळाल्यामुळे प्रथम त्याने प्रवेश केला असता... घ-आश्रित कार्य हा देखील दोष नाही, हे परिभाषेच्या बळाने मानले पाहिजे. 'सलभच्छाये' असा पदच्छेद आहे.

24. Ghama

२४. घम

Atoevacātiādi [Pg.177] heṭṭhā vuttanayāvalambena vuttaṃ.

'अत एव च' इत्यादी खाली सांगितलेल्या पद्धतीचा अवलंब करून म्हटले आहे.

25. Gossu

२५. गोस्सु

Sakatthapariccāgena kule pavattattāti iminā chaṭṭhīsamāsassa uttarapadatthappadhānattamāha.

स्वतःच्या अर्थाचा (किंवा लाभाचा) त्याग करून कुळामध्ये प्रवृत्त झाल्यामुळे, याद्वारे षष्ठी समासातील उत्तरपदाच्या अर्थाचे प्राधान्य सांगितले आहे.

26. Itthi

२६. इत्थी (स्त्री)

Itthividhīsu ‘‘puthussa pathavaputhavā’’ti (3-39) suttapariyantesu. Itthiyanti idaṃ nāmavisesanaṃ vā siyā paccayatthavisesanaṃ vā, tattha nāmavisesanamevidaṃ na paccayatthavisesananti dassetumāha- ‘nāme’ccādi. Akārantato nāmasmāti ekattādimahantatthavācito akārantato nāmasmā. Itthattanti ettha itthīti itthiliṅgaṃ vuccati. Itthiyeva hi esāti liṅgīyati saṅketīyatīti liṅgaṃ. Itthiyā esāti pasiddhimato atthassa bhāvo sāmaññaṃ bālayuvattādi lakkhaṇaṃ itthattaṃ. Kimettha liṅgaṃ nāma–

‘पुथुस्स पथवपुथवा’ (३-३९) या सूत्राच्या समाप्तीपर्यंतच्या स्त्री-प्रत्यय विधींमध्ये (इत्थिविधींमध्ये). ‘इत्थियं’ (स्त्रीत्वामध्ये) हे नामाचे विशेषण असू शकते किंवा प्रत्ययाच्या अर्थाचे विशेषण असू शकते. त्यापैकी, हे नामाचेच विशेषण आहे, प्रत्ययाच्या अर्थाचे विशेषण नाही, हे दर्शवण्यासाठी ‘नामे’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अकारान्त नामापासून’ म्हणजे एकत्व इत्यादी महान अर्थाचा वाचक असलेल्या अकारान्त नामापासून. ‘इत्थत्तं’ (स्त्रीत्व) यामध्ये ‘इत्थी’ म्हणजे स्त्रीलिंग म्हटले जाते. ‘ही स्त्रीच आहे’ अशा प्रकारे जे चिन्हांकित केले जाते किंवा संकेतित केले जाते, ते ‘लिंग’ होय. ‘ही स्त्रीची आहे’ अशा प्रसिद्ध अर्थाचा भाव (सामान्य धर्म), जो बालपण, तारुण्य इत्यादी लक्षणांनी युक्त असतो, त्याला ‘स्त्रीत्व’ (इत्थत्त) म्हणतात. येथे ‘लिंग’ म्हणजे काय?

Eseso etamiti ca,Pasiddhi atthesu yesu lokassa;

Thīpuṃ napuṃsakānīti,Vuccante tāni nāmāni.

‘एसा’ (ही), ‘एसो’ (हा) आणि ‘एतं’ (हे) अशी ज्या अर्थांमध्ये लोकांची प्रसिद्धी (समजूत) असते, त्यांना अनुक्रमे स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक अशी नावे दिली जातात.

Atthesu yesu esā eso etanti pasiddhi lokassa hoti etāni yathākkamaṃ itthipurisanapuṃsakaliṅgānīti lokena vuccantīti attho. Evañcakatvā vuccate ‘‘liṅgaṃ nānusāsanīyaṃ lokanissa yattā liṅgassā’’ti. Tattha goiccādīsvesā esoti pasiddhiyā itthiliṅgattaṃ, acciādīsvesā etanti pasiddhiyā itthinapuṃsakattaṃ, taṭobhaṭī taṭamiccādīsveso esāetanti pasiddhiyā pumitthinapuṃsakattaṃ, mālāiccādīsvesāti pasiddhiyā itthattaṃ, rukkhoccādīsvesoti pasiddhiyā pulliṅgattaṃ, kulamiccādo etanti pasiddhiyā napuṃsakattaṃ. Samāsassāpyevaṃ daṭṭhabbaṃ, jotakāti dassetīti sambandho. Jotakā [Pg.178] itthattasseti pakaraṇato viññāyati. Tato veccādinā paccayatthabhāvino ye dosā tesametthanāvakāsoti dasseti. Samānādhikaraṇattaṃ bahuvacanampi hotītisambandho. Iminā idaṃ dīpeti ‘‘itthattassa paccayatthatte sati padhānattāssa byatirekalakkhaṇāya chaṭṭhiyā ‘kumārittaṃ (devadattāyā’tibhavitabbaṃ, tato ca na siyā kumārī) devadattā’ti samānādhikaraṇattaṃ, tathā kumāriyoti bahuvacanampi itthattassekattā. Pakatiyattha visesanapakkhe tu pakatiyā itthattavisiṭṭhaṃ dabbamevoccate, āādayo tu jotakatāti tattha byatirekābhāvā chaṭṭhiyā appasaṅgo ca bahuvacanampi anekattāva dabbassa yuttanti yathāvuttadosāvasarābhāvā iṭṭhatthasiddhī’’ti. Aññeti jayādicca jinindabuddhyācariyādayo dasseti.

ज्या अर्थांमध्ये ‘एसा’ (ही), ‘एसो’ (हा), ‘एतं’ (हे) अशी लोकांची प्रसिद्धी असते, त्यांना अनुक्रमे स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग असे लोकांद्वारे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. आणि असे असल्यामुळेच म्हटले जाते की, “लिंग हे व्याकरणाच्या नियमांच्या अधीन नाही, कारण लिंग हे लोकांच्या व्यवहारावर (लोकप्रसिद्धीवर) आश्रित असते.” त्यामध्ये, ‘गो’ (गाय) इत्यादींमध्ये ‘एसा’ आणि ‘एसो’ अशा प्रसिद्धीमुळे स्त्रीलिंगत्व (किंवा पुल्लिंगत्व) असते; ‘अच्चि’ (ज्वाला) इत्यादींमध्ये ‘एसा’ आणि ‘एतं’ अशा प्रसिद्धीमुळे स्त्री-नपुंसकलिंगत्व असते; ‘तटो’, ‘तटी’, ‘तटं’ इत्यादींमध्ये ‘एसो’, ‘एसा’, ‘एतं’ अशा प्रसिद्धीमुळे पुं-स्त्री-नपुंसकलिंगत्व असते; ‘माला’ इत्यादींमध्ये ‘एसा’ अशा प्रसिद्धीमुळे स्त्रीत्व असते; ‘रुक्खो’ (वृक्ष) इत्यादींमध्ये ‘एसो’ अशा प्रसिद्धीमुळे पुल्लिंगत्व असते; ‘कुलं’ इत्यादींमध्ये ‘एतं’ अशा प्रसिद्धीमुळे नपुंसकलिंगत्व असते. समासाच्या बाबतीतही असेच समजावे. ‘जोतका’ (द्योतक) म्हणजे ‘दर्शवितात’ असा संबंध आहे. ‘स्त्रीत्वाचे द्योतक’ हे प्रकरणावरून समजते. त्यामुळे ‘ततो वा’ इत्यादी सूत्राने प्रत्ययाचा अर्थ मानल्यास जे दोष निर्माण होतात, त्यांना येथे वाव नाही, असे दर्शवितात. ‘समानाधिकरणत्व आणि बहुवचन देखील होते’ असा संबंध आहे. याद्वारे हे स्पष्ट करतात की, “जर स्त्रीत्व हा प्रत्ययाचा अर्थ मानला, तर त्याचे प्राधान्य असल्यामुळे, व्यतिरेक दर्शविणाऱ्या षष्ठी विभक्तीमुळे ‘कुमारित्तं देवदत्ताय’ (देवदत्तेचे कुमारीत्व) असे रूप व्हावे लागेल, आणि त्यामुळे ‘कुमारी देवदत्ता’ असे समानाधिकरणत्व होणार नाही. तसेच, स्त्रीत्व हे एकच असल्यामुळे ‘कुमारीयो’ (अनेक कुमारी) असे बहुवचनही होणार नाही. परंतु, प्रकृतीचा अर्थ विशेषण मानण्याच्या पक्षात, प्रकृतीद्वारे स्त्रीत्वाने विशिष्ट असलेल्या द्रव्याचाच (वस्तूचाच) बोध होतो, आणि ‘आ’ इत्यादी प्रत्यय केवळ द्योतक असतात. त्यामुळे तेथे व्यतिरेक नसल्यामुळे षष्ठी विभक्तीचा प्रसंग येत नाही, आणि द्रव्याच्या अनेकत्वामुळे बहुवचन देखील योग्य ठरते. अशा प्रकारे, पूर्वोक्त दोषांना वाव न राहिल्यामुळे इष्ट अर्थाची सिद्धी होते.” ‘अञ्ञे’ (इतर) याद्वारे जयादित्य, जिनेंद्रबुद्धी आचार्य इत्यादींना दर्शवितात.

Itthiyamabhidheyyāyanti itthiliṅgasaṅkhāte itthatte atthabhūte, yathevahītiādinā upamāvasena yathāvuttamevatthaṃ vibhāveti. Tattha itthattamiccādinā paropavaṇṇitapakkhassāyuttattannicchindeti, no papajjate devadattāsaddavacanīyassāpi itthattato abyatirittattā ‘itthattaṃ devadattāyā’ti bhinnādhikaraṇatā na yujjate, anupapattimeva samattheti ‘devadattāyāti’ccādinā. Samānādhikaraṇattameva siyā itthisaddavacanīyato anaññattā devadattā saddavacanīyassa itthī devadattāti.

‘इत्थियं अभिधेय्यायं’ म्हणजे स्त्रीलिंग म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या स्त्रीत्वात अर्थभूत (वाच्य) असताना, ‘यथेव हि’ इत्यादींद्वारे उपमेच्या साहाय्याने पूर्वोक्त अर्थाचेच स्पष्टीकरण करतात. त्यामध्ये, ‘इत्थत्तं’ इत्यादींद्वारे दुसऱ्यांनी मांडलेल्या पक्षाची अयुक्तता (अयोग्यत्व) सिद्ध करतात. ‘देवदत्ता’ या शब्दाने वाच्य असलेला अर्थ देखील स्त्रीत्वापेक्षा भिन्न नसल्यामुळे, ‘देवदत्ताचे स्त्रीत्व’ (इत्थत्तं देवदत्ताय) अशी भिन्नाधिकरणता जुळत नाही, म्हणून ते योग्य ठरत नाही. ‘देवदत्ताय’ इत्यादींद्वारे हीच अनुपपत्ती (असंगती) सिद्ध करतात. ‘इत्थी’ (स्त्री) या शब्दाने वाच्य असलेल्या अर्थापेक्षा ‘देवदत्ता’ या शब्दाने वाच्य असलेला अर्थ अभिन्न असल्यामुळे, ‘इत्थी देवदत्ता’ (स्त्री देवदत्ता) असे समानाधिकरणत्वच योग्य ठरेल.

Atoevāti itthatte āvidhānatoyeva. Tabbatotthassāti idaṃ jayādiccādimatānugāminā vuttaṃ, tathā hi te evaṃ liṅgalakkhaṇa māhu (pā, 4-1-3 kāsikāyaṃ) ‘‘sāmaññavisesā itthattādayo gottādayo viya bahuppakārabyattiyoti te hyevaṃ maññante ‘‘yathā [Pg.179] gottādayo samānajātiyesu sabbesvanuvattante, vijātiyehi pana nivattante, tathā itthattādayopi. Vicittattā pana sāmaññavisesanissayānaṃ byañjakānaṃ kociyeva sāmaññaviseso kenacideva nissayena byañjate, na sabbo sabbena (pati) niyatavisayattā bhāvasattīnaṃ, tattha yenatthena itthattameva byañjate na pumattaṃ nāpi napuṃsakattaṃ, sā itthiyeva bhavati na pumā nāpi napuṃsakaṃ. Yena pumattameva byañjate, so pumāyeva. Yena tu napuṃsakattaṃ taṃ napuṃsakameva. Yo tu dvinnaṃ tiṇṇaṃ (vā) byañjako, so dviliṅgo tiliṅgo ve’’ti (pā, 4-1-3 kāsikāvivaraṇapañjikā) tasmā pabbato yathā vuttaitthattavato atthassa abhidheyyassāti evamettha attho daṭṭhabbo.

‘अतो एव’ (म्हणूनच) म्हणजे स्त्रीत्वामध्ये ‘आ’ प्रत्ययाचे विधान केल्यामुळेच. ‘तब्बतत्थस्स’ (त्या स्त्रीत्वाने युक्त असलेल्या अर्थाचा) हे जयादित्य इत्यादींच्या मताचे अनुकरण करणाऱ्याने म्हटले आहे. कारण त्यांनी लिंगाचे लक्षण असे सांगितले आहे (पाणिनी ४-१-३ काशिकावृत्तीमध्ये): “सामान्य आणि विशेष असलेले स्त्रीत्व इत्यादी धर्म हे गोत्र इत्यादींप्रमाणे अनेक प्रकारच्या व्यक्तींमध्ये राहतात.” कारण ते असे मानतात की, “ज्याप्रमाणे गोत्र इत्यादी धर्म समान जातीच्या सर्व व्यक्तींमध्ये अनुवृत्त होतात (लागू होतात) आणि विजातीय व्यक्तींमधून निवृत्त होतात (वगळले जातात), त्याचप्रमाणे स्त्रीत्व इत्यादी धर्म देखील असतात. परंतु, सामान्य आणि विशेष धर्मांच्या आश्रयभूत असलेल्या अभिव्यक्त करणाऱ्यांच्या (व्यंजकांच्या) विविधतेमुळे, एखादाच सामान्य-विशेष धर्म एखाद्या विशिष्ट आश्रयाद्वारे अभिव्यक्त होतो, सर्व धर्म सर्व आश्रयांद्वारे अभिव्यक्त होत नाहीत; कारण पदार्थांच्या शक्तींचे विषय मर्यादित असतात. त्यामध्ये, ज्या अर्थाद्वारे केवळ स्त्रीत्वच अभिव्यक्त होते, पुल्लिंगत्व किंवा नपुंसकलिंगत्व नाही, ती स्त्रीच असते, पुरुष किंवा नपुंसक नाही. ज्याच्याद्वारे केवळ पुल्लिंगत्व अभिव्यक्त होते, तो पुरुषच असतो. ज्याच्याद्वारे नपुंसकलिंगत्व अभिव्यक्त होते, ते नपुंसकच असते. आणि जो दोन किंवा तिन्ही लिंगांचा अभिव्यक्त करणारा असतो, तो द्विलिंगी किंवा त्रिलिंगी असतो” (काशिकाविवरणपंजिका). म्हणून, पूर्वोक्त स्त्रीत्वाने युक्त असलेल्या वाच्य अर्थाचा, असा येथे अर्थ समजावा.

Atheccādinā yathāvuttadosaparihārāya jinindabuddhinā yadupavaṇṇi taṃ taṃ parikappeti. So eva carahiccādinā upahāsapubbakamuttara mācikkhate. Masimakkhitakukkuṭoviyāti yadā koci aññakukkuṭo aññasmā bhīto siyā, tadā vijayino kukkuṭassa mukhaṃ masiyā makkhetvā upanenti so paṭhamaṃ tato bhītopi puna aññoti mantvā yujjhitumussahate. Yathātra sova kukkuṭo byāje nopadassito, tathā trāmītyattho.

‘अथ’ इत्यादींद्वारे पूर्वोक्त दोषांच्या परिहारासाठी जिनेंद्रबुद्धीने जे वर्णन केले आहे, त्याची कल्पना करतात. ‘सो एव चरहि’ इत्यादींद्वारे उपहासापूर्वक उत्तर सांगतात. ‘शाईने माखलेल्या कोंबड्याप्रमाणे’ (मसिमक्खितकुक्कुटो विय) म्हणजे जेव्हा एखादा दुसरा कोंबडा दुसऱ्या कोंबड्याला घाबरतो, तेव्हा जिंकणाऱ्या कोंबड्याचे तोंड शाईने माखून त्याच्यासमोर आणतात. तो आधी जरी घाबरलेला असला, तरी ‘हा दुसराच कोणीतरी आहे’ असे समजून पुन्हा लढण्यास प्रवृत्त होतो. ज्याप्रमाणे येथे तोच कोंबडा कपटाने दाखविला गेला आहे, त्याचप्रमाणे येथेही समजावे, असा अर्थ आहे.

29. Ārā

२९. आरा

Puṃyogena bhariyāyaṃ vattamānatova niyamena ‘‘mātulāditvānī bhariyāyaṃ’’ (3-33) tyānī, iminā tvaniyamena bhariyāyamabhariyāyañca inītyaniyamena vattumāha- ‘ārāmikassa bhariyā’iccādi.

पुरुषयोगामुळे (पतीच्या संबंधामुळे) पत्नी या अर्थामध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या शब्दालाच नियमाने ‘मातुलादित्वानी भारियायं’ (३-३३) या सूत्राने ‘आनी’ प्रत्यय होतो. परंतु, याद्वारे अनियमाने पत्नी आणि अपत्नी (पत्नी नसलेली स्त्री) या दोन्ही अर्थांमध्ये ‘इनी’ हा प्रत्यय अनियमाने होतो, हे सांगण्यासाठी ‘आरामिकस्स भरिया’ (आरामिकाची पत्नी) इत्यादी म्हटले आहे.

31. Kti

३१. क्ति

Ttimhāti ettake vuttepi ttippaccayantatoti vacane kāraṇamāha-kevalassa aññapadatthe payogābhāvā’ti. Iminā paccayaggahaṇaparibhāsamantarenāpi sāmatthiyenevāyamatthaviseso labbhatīti dīpeti.

‘त्तिम्हा’ (त्ति प्रत्ययापासून) एवढेच म्हटले असतानाही, ‘त्ति-प्रत्ययान्त शब्दापासून’ असे म्हणण्याचे कारण सांगतात - “केवळ प्रत्ययाचा अन्य पदाच्या अर्थामध्ये प्रयोग होत नसल्यामुळे.” याद्वारे, प्रत्ययग्रहणाच्या परिभाषेशिवाय देखील सामर्थ्यामुळेच हा विशिष्ट अर्थ प्राप्त होतो, हे स्पष्ट करतात.

32. Ghara

३२. घर

Taṃsanniyogāti [Pg.180] tena nīppaccayena sanniyogā ekībhāvā, ayametthādhippāyo ‘yattha nīppaccayo tattheva yalopo’ti.

‘तंसन्नियोगा’ (त्याच्या सहयोगाने) म्हणजे त्या ‘नी’ प्रत्ययाच्या सहयोगाने किंवा एकीभावाने. येथे हा अभिप्राय आहे की, “जिथे ‘नी’ प्रत्यय होतो, तिथेच ‘य’ चा लोप होतो.”

33. Mātu

३३. मातु (माता)

Bhariyāyanti pakativisesanattā māha- ‘bhariyāya’ntiādi. Punnāmadheyyāti purisassa samaññābhūtā, puṃyogenāti purisena saha sambandhena hetunā. Itthiyaṃ vattantīti soyamityabhedavacanicchāyaṃ yadā bhariyāsaṅkhātāyamitthiyaṃ vattante, nadādipāṭhāti vutte viññāyati ‘ākatigaṇattā nadādipāṭho honto evaṃ hotī’ti dasseti, punnāmasmāyogāapālakantāti nadādipāṭhatoti atthoti seso. Idañca nadādīsu gaṇasuttanti veditabbaṃ, tassa atthaṃ vadati-‘pumuno’iccādi, apālakantāti kiṃpasupālikā khettapālikā.

प्रकृतीचा विशेष असल्यामुळे 'भरियाय' (भार्येसाठी) इत्यादी म्हटले आहे. 'पुन्नामधेय्या' म्हणजे पुरुषाची संज्ञा असलेली, 'पुंयोगेन' म्हणजे पुरुषाशी संबंध असल्याच्या कारणाने. 'इत्थियं वत्तन्ती' म्हणजे 'तोच हा' अशा अभेद विवक्षेने जेव्हा भार्या म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या स्त्रीमध्ये वर्तते, तेव्हा 'नदादिपाठ' असे म्हटले असता 'आकृतिगण असल्यामुळे नदादिपाठ असा होतो' हे दर्शविते. 'पुन्नामस्मायोगाअपालकन्ता' म्हणजे नदादिपाठातून असा अर्थ उरतो. आणि हे नदादि गणातील 'गणसूत्र' समजावे, त्याचा अर्थ 'पुमुनो' इत्यादी सांगतो. 'अपालकन्ता' म्हणजे काय, तर पशूपालिका किंवा क्षेत्रपालिका.

39. Puthu

३९. पुथु (विस्तृत)

Puthusaddato saññāyaṃ vīppaccayaṃ samattheti‘puthubhūtā pathavīti hi mahī vuccatī’’ti, puthubhūtāti hi iminā pathavīsaddassa puthusaddabhūtattaṃ viññāpeti, mahī vuccatīti iminā nadādipāṭhā saññāyaṃ vīppaccayattaṃ, puthubhūtā patthaṭāti attho.

'पुथु' शब्दापासून संज्ञेमध्ये 'वी' प्रत्ययाचे समर्थन करतात - 'पुथुभूता पठवीति हि मही वुच्चती' (विस्तृत झालेली पृथ्वी म्हणजेच मही/भूमी म्हटली जाते). 'पुथुभूता' याने 'पठवी' शब्दाचे 'पुथु' शब्दरूप असणे स्पष्ट होते. 'मही वुच्चती' याने नदादिपाठातून संज्ञेमध्ये 'वी' प्रत्यय असल्याचे समजते. 'पुथुभूता' म्हणजे पसरलेली (विस्तृत झालेली) असा अर्थ आहे.

40. Samā

४०. समा

Parādhikārato paccayassa paravidhināva sāmīpyassa siddhattā sādhīpyavacanassantasaddassa gahaṇamanatthakaṃ siyāti mantvāvayavavacano yamantasaddo gayhatīti dassento āha- ‘tassa anto’iccādi. Avasānavati+avayavoti padacchedo, samāsaggahaṇena gahaṇe kāraṇamāha-‘avayavattā’ti. Yathāvuttacodanāya niddosattamupamāvasena dassetumāha-‘nāyaṃ doso’ccādi. Pallavitassa rukkhassa pallavānamavayavattaṃ viya samāsato uttarakālaṃ vidhīya mānassa akārassa samāsāvayavattaṃ na virujjhatīti attho.

दुसऱ्याच्या अधिकारातून प्रत्ययाच्या परविधीनेच सामीप्य सिद्ध होत असल्यामुळे, सामीप्यवाचक 'अन्त' शब्दाचे ग्रहण निरर्थक ठरेल, असा विचार करून अवयववाचक असलेला हा 'अन्त' शब्द घेतला जातो, हे दर्शविताना म्हणाले - 'तस्स अन्तो' इत्यादी. 'अवसानवति + अवयवो' असा पदच्छेद आहे. समासाच्या ग्रहणाने ग्रहण करण्यामागचे कारण 'अवयवत्वामुळे' असे सांगितले आहे. वर सांगितलेल्या आक्षेपाचे निर्दोषत्व उपमेच्या साहाय्याने दर्शविण्यासाठी 'नायं दोसो' इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे पालवी फुटलेल्या वृक्षाचे पल्लव (पाने) हे त्याचे अवयव असतात, त्याचप्रमाणे समासानंतर विहित होणाऱ्या 'अ' काराचे समासाचा अवयव असणे विरुद्ध ठरत नाही, असा अर्थ आहे.

44. Asaṃ

४४. असं

Atikkantamaṅguliyoti [Pg.181] viggaho. Dve aṅguliyo samāhaṭāti paraviggahenātthamāha, dve aṅguliyo pamāṇamassāti viggahenevaṃ samāso tato mattappaccaye tagghappaccaye vā tassa ‘‘lopo’’ti (4-123) iminā lope kate visesanasamāsā akāroti dassetuṃ ‘katha’miccādinā yaṃ vuttaṃ taṃ dassetuṃ ‘aññapadatthe’ccādi vuttaṃ. Samāsavidhānaṃ atopīti mattādippaccayalopaṃ katvā ‘‘visesanamekatthene’’ti (3-11) samāsavidhānā, atha nāyamaṅgulisaddenevaṃ samāso, māne paccayalopavasena vināva appaccayena niṭṭhappattīti mantvā ‘aṅgulasaddo vā’ccādinā yaṃ vuttiyaṃ vuttaṃ tattha āsaṅkaṃ viracayati ‘athe’ccādi. Dvaṅgulasaddassa pamāṇinivattanato kathañcipi aññapadatthatā siyāti ‘yathā tathā aññapadatthe vattatū’tivuttaṃ. Nanu niraṅgulantyādi sabbamaṅgulasaddena sādhetuṃ sakkā, tathā sati kimaṅguli saddā appaccayavidhānenetyāsaṅkiya payojanantaraṃ apadisitumāha- ‘sabbatthe’ccādi. Aṅgulisaddato appaccaye avihite niraṅguliccādipi siyā tannivattanamettha payojananti dasseti ‘aṅgulisaddanivattanattha’nti.

'अतिक्कन्त मङ्गुलियो' (बोटांच्या पलीकडे गेलेले) असा विग्रह आहे. 'द्वे अङ्गुलियो समाहता' (दोन बोटे एकत्र आलेली) या दुसऱ्या विग्रहाने अर्थ सांगितला आहे. 'द्वे अङ्गुलियो पमाणमस्स' (दोन बोटे ज्याचे प्रमाण आहे) अशा विग्रहाने हा समास होतो, त्यानंतर 'मत्त' प्रत्यय किंवा 'तग्घ' प्रत्यय लागून त्याचा 'लोपो' (४-१२३) या सूत्राने लोप झाल्यावर, विशेषण समासातून 'अ' कार होतो हे दर्शविण्यासाठी 'कथं' इत्यादी जे म्हटले आहे, ते दर्शविण्यासाठी 'अञ्ञपदत्थे' इत्यादी म्हटले आहे. 'अतोपि' हे समासाचे विधान 'मत्त' इत्यादी प्रत्ययांचा लोप करून 'विसेसनमेकत्थेन' (३-११) या सूत्राने समासाचे विधान असल्यामुळे आहे. आता, हा समास केवळ 'अङ्गुलि' शब्दानेच होत नाही, तर प्रमाणाच्या अर्थी प्रत्ययलोपामुळे 'अ' प्रत्ययाशिवायच सिद्धी होते, असा विचार करून 'अङ्गुलसद्दो वा' इत्यादी जे वृत्तीमध्ये म्हटले आहे, त्यावर 'अथ' इत्यादी शंका उपस्थित केली आहे. 'द्वङ्गुल' शब्दाच्या प्रमाणी-निवर्तनामुळे कशाही प्रकारे अन्यपदार्थता असावी, म्हणून 'यथा तथा अञ्ञपदत्थे वत्ततू' असे म्हटले आहे. जर 'निरङ्गुल' इत्यादी सर्व शब्द 'अङ्गुल' शब्दाने सिद्ध करता येतात, तर मग 'अङ्गुलि' शब्दाला 'अ' प्रत्यय लावण्याच्या विधानाचे काय प्रयोजन, अशी शंका घेऊन दुसरे प्रयोजन सांगताना 'सब्बत्थ' इत्यादी म्हटले आहे. 'अङ्गुलि' शब्दाला 'अ' प्रत्यय विहित न केल्यास 'निरङ्गुलि' इत्यादी रूपे देखील होतील, त्याचे निवारण करणे हेच येथे प्रयोजन आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'अङ्गुलिसद्दनिवत्तनत्थं' असे म्हटले आहे.

45. Dīghā

४५. दीघा (दीर्घ)

Dīgharattantyādo nānusiṭṭhattā liṅgavisesassa kathaṃ napuṃsakattameviccāsaṅkiya codeti ‘nanuce’ccādi. Nāyaṃdosoccādinā pariharati. ‘‘Liṅgaṃ nānusāsanīyaṃ lokanissayattā liṅgassā’’tīdamālamba vadati ‘loke’tiādi. Athavāti pakkhantaropadassanatthe nipāto, vibhajjāti vibhajitvā. Kvacīti yogavibhāgenāti adhippāyo.

'दीघरत्तं' इत्यादी शब्दांमध्ये लिंगविशेषाचे अनुशासन (नियमन) नसल्यामुळे नपुंसकलिंग कसे काय होते, अशी शंका घेऊन 'ननु च' इत्यादी आक्षेप घेतला आहे. 'नायं दोसो' इत्यादीने त्याचे परिहार (समाधान) केले आहे. 'लिंग हे अनुशासनाने ठरत नाही, कारण लिंग हे लोकांच्या व्यवहारावर (लोकप्रसिद्धीवर) अवलंबून असते' याचा आधार घेऊन 'लोके' इत्यादी म्हटले आहे. 'अथवा' हा दुसऱ्या पक्षाचे दर्शन घडवणारा निपात आहे. 'विभज्ज' म्हणजे विभागून. 'क्वचि' म्हणजे योगविभागाने, असा अभिप्राय आहे.

Ahorattanti samāhāre (cattha) samāsā napuṃsakattaṃ. Atirattoti pulliṅge pādisamāso, samudāyasaddassāpyavayave vutti sabbhāvato ekadesavacano pubbarattādo rattisaddoccāha-‘pubbā ca sā ratti cā’tiādi. Evamekarattanti pāṭhena na bhavitabbaṃ… tassa samāhārena samāsattābhāvā. Napuṃsakaliṅgampana lokasannissa yattā viññeyyaṃ.

'अहोरत्तं' यामध्ये समाहार (द्वंद्व) समासामुळे नपुंसकलिंग होते. 'अतिरत्तो' हा पुल्लिंगात प्रादिसमास आहे. समुदायवाचक शब्दाची अवयवामध्ये देखील प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, 'पुब्बरत्त' इत्यादींमध्ये 'रत्ति' शब्द एकदेशवाचक आहे, म्हणून 'पुब्बा च सा रत्ति च' इत्यादी म्हटले आहे. याचप्रमाणे 'एकरत्तं' असा पाठ नसावा... कारण त्याचा समाहार समास होत नाही. परंतु नपुंसकलिंग हे लोकव्यवहारावर आधारित असल्यामुळे समजून घ्यावे.

Asamāsantapakkheti [Pg.182] samāsantaappaccayassābhāvapakkhe. Pubbā atikkantā ratti pubbarattī(ti ratti saddo) nekadesavacanoti samāsantābhāvo.

'असमासन्तpक्खे' म्हणजे समासान्त 'अ' प्रत्ययाच्या अभावाच्या पक्षात. 'पुब्बा अतिक्कन्ता रत्ति पुब्बरत्ती' (असा विग्रह असताना 'रत्ति' शब्द) एकदेशवाचक नसल्यामुळे समासान्ताचा अभाव होतो.

46. Gotva

४६. गोत्व

Nanuceccādinā yathāpāditadosaṃ nāyaṃ dosoti pariharati. Syādilopassiccādinā sulabhasyādi lopato pyasulabhataddhita lopova alopetīminā parāmaṭṭhuṃ yuttoti dasseti.

'ननु च' इत्यादींद्वारे उपस्थित केलेल्या दोषाचे 'नायं दोसो' (हा दोष नाही) असे म्हणून परिहार केले आहे. 'स्यादिलोपस्स' इत्यादींद्वारे, सहज सुलभ असणाऱ्या 'स्यादि' प्रत्ययांच्या लोपापेक्षा जो सहज सुलभ नसलेला तद्धित प्रत्ययाचा लोप आहे, त्याचाच 'अलोप' याने निर्देश करणे योग्य आहे, हे दर्शविले आहे.

47. Ratti

४७. रत्ति (रात्र)

Rattindivaṃ bhuñjatīti payoge ādheyye bhojanasaṅkhāte apekkhite ratyādayo ādeyyasāpekkhā, tesampi iminā nipāta nenevātimatā samāsassa siddhīti dassento āha- ‘rattandiva’ntiādi, ratti ca divācāti viggaho, catthasamāse tu ra(ttindi) vā.

'रत्तिन्दिवं भुञ्जति' (रात्रंदिवस भोजन करतो) या प्रयोगात, भोजन नावाचे आधेय अपेक्षित असताना 'रत्ति' इत्यादी शब्द आधेय-सापेक्ष असतात. त्यांचा देखील या निपातानेच अभिप्रेत असलेला समास सिद्ध होतो, हे दर्शविताना 'रत्तन्दिवं' इत्यादी म्हटले आहे. 'रत्ति च दिवा च' असा विग्रह आहे, परंतु च-अर्थी समासात (द्वंद्व समासात) 'रत्तिन्दिवं' असे होते.

50. Dāru

५०. दारु (लाकूड)

Samāsattho (ettha) dāru, nāssa mukhyāhi aṅgulīhi sambandho yujjati, nanu dve aṅgulī pamāṇamassa dārunoccādiṃ mukhyo aṅgulisaddogahitoti sambandho sambhavati kimevaṃ vuccateccāsaṅkiyāha-‘yadipi’ccādi, pamāṇavacanenāti mattādipaccayatthabhūtapamāṇavācakena, aṅguli saddassa dāruno pamāṇavācakattā vuttaṃ- ‘dāruno sambandho atthī’ti. Visesanasamāsato paraṃ tadatthavisaye tasmiṃpamāṇatthavisaye ‘‘mānematto’’tiādinā (4-46) mattādippaccayenabhavitabbantiattho, lopenabhavitabbanti sambandho, ‘‘asaṅkhyehi cāṅgulyā naññāsaṅkhyatthesu’’iccatra (3-44) yadākhyātaṃ, tadihāpyatidisamāha-‘pubbe viyasiddha’nti, anakārantānanti bhūmiādīnaṃ, tabbidhāne tassa appaccayassa vidhāne payojanaṃsissokārotisambandho. Iminā kaccāyanānaṃ pakaraṇe payojanaṃ dassitaṃ. Athaca panettha ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti (ka, 2-7-22) iminā akārantassa samāsante kate sāmatthiyā ‘syāca’iti (ka, 2-3-29) sissākārādesābhāvā niccamokārantarūpaṃ sampajjatīti parikappiyatassāyuttabhāvaṃ dassetuṃ yaṃ [Pg.183] vuttaṃvuttikārena, taṃ dassetumāha‘akārantassapi’ccādi, yaṃ-vuttaṃ sissākārā desanivattane akārakaraṇe sāmatthiyaṃ, tadabhāvā sissākārādeso na nivārīyatīti dassetumāha-‘nace’ccādi. Caritatthatāya niṭṭhitappayojanatāya, teneva kaccāyanavuttikāreneva appaccayanta mudāhaṭaṃ sakkataganthānusārena, abyañjanantattāti iminā tiṇṇamesaṃ saddānaṃ sakkate byañjanantattameva bodheti, niratthakanti pubbeva akārantattā niratthakaṃ, ākāravidhānenevāti (ka, 2-7-25) ‘‘dhanumhāca’’ ityākāravidhāneneva.

येथे समासाचा अर्थ 'लाकूड' (दारु) असा आहे, त्याचा मुख्य बोटांशी (अंगुली) संबंध जुळत नाही. 'दोन बोटे हे ज्या लाकडाचे प्रमाण आहे' इत्यादी प्रकारे मुख्य 'अंगुली' शब्दाचे ग्रहण केल्याने संबंध संभवतो, मग असे का म्हटले जाते? अशी शंका घेऊन 'यदीपि' (जरी) इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रमाणवचनाने' म्हणजे 'मत्त' इत्यादी प्रत्ययांच्या अर्थरूप प्रमाणाचा वाचक असलेल्या शब्दाने. 'अंगुली' हा शब्द लाकडाच्या प्रमाणाचा वाचक असल्यामुळे 'लाकडाचा संबंध आहे' असे म्हटले आहे. विशेषण समासानंतर त्या अर्थाच्या विषयात, म्हणजेच त्या प्रमाणाच्या अर्थाच्या विषयात 'मानेमत्तो' (४-४६) इत्यादी सूत्राने 'मत्त' इत्यादी प्रत्यय व्हावा हा अर्थ आहे, आणि त्याचा लोप व्हावा हा संबंध आहे. 'असंख्येहि चांगुल्या नञ्ञासंख्यत्थेसु' (३-४४) यामध्ये जे सांगितले आहे, त्याचाच येथेही अतिदेश करून 'पुब्बे विय सिद्धं' (पूर्वीप्रमाणेच सिद्ध होते) असे म्हटले आहे. 'अनकारान्तानां' म्हणजे 'भूमी' इत्यादी अ-कारान्त नसलेल्या शब्दांच्या बाबतीत, त्या विधानात (त्या 'अ' प्रत्ययाच्या विधानात) 'शिल्लक राहिलेला आकार' (सिस्सोकारो) हा उपयोग आहे, असा संबंध आहे. याद्वारे कच्चायन व्याकरणाच्या प्रकरणात उपयोग दाखवला आहे. तरीही येथे 'क्वचि समासंतगतानमकारंतो' (कच्चायन २-७-२२) या सूत्राने समासाच्या शेवटी अ-कारान्त केल्यावर, सामर्थ्यामुळे 'स्याच' (कच्चायन २-३-२९) या सूत्राने शिल्लक राहिलेल्या आकाराचा आदेश न झाल्याने नेहमी ओ-कारान्त रूप सिद्ध होते, अशी कल्पना करून तिची अयुक्तता दाखवण्यासाठी वृत्तिकाराने जे म्हटले आहे, ते दाखवण्यासाठी 'अकारंतस्सपि' इत्यादी म्हटले आहे. शिल्लक राहिलेल्या आकाराचा आदेश रोखण्यासाठी 'अ' कार करण्यामध्ये जे सामर्थ्य सांगितले आहे, त्याचा अभाव असल्यामुळे शिल्लक राहिलेल्या आकाराचा आदेश रोखला जात नाही, हे दाखवण्यासाठी 'न च' इत्यादी म्हटले आहे. 'चरितत्थताय' म्हणजे प्रयोजन पूर्ण झाल्यामुळे, त्याच कच्चायन वृत्तिकाराने संस्कृत ग्रंथांच्या अनुसरणाने 'अ' प्रत्ययान्त उदाहरण दिले आहे. 'अव्यंजनंतत्ता' याद्वारे या तिन्ही शब्दांचे संस्कृतमध्ये व्यंजनन्तत्वच बोधित होते. 'निरर्थकं' म्हणजे पूर्वीच अ-कारान्त असल्यामुळे निरर्थक आहे. 'आकारविधानेनेव' म्हणजे 'धनुम्हाच' (कच्चायन २-७-२५) या सूत्राने आ-कार विधानानेच.

51. Civī

५१. चिवी

Aññamaññakiriyeti kiriyāparivattanamāha, iminā sutte kiriya saddābhāvepi vītiharaṇasaddeneva kiriyābyatihāreti labbhatīti dasseti.

'अञ्ञमञ्ञकिरियं' (परस्पर क्रिया) याद्वारे क्रियेचे परिवर्तन (परस्पर देवाणघेवाण) सांगितले आहे. याद्वारे सूत्रात 'क्रिया' शब्द नसला तरीही 'वीतिहरण' (व्यतिहार/विनिमय) शब्दानेच 'क्रिया-व्यतिहार' (क्रियेची देवाणघेवाण) प्राप्त होते, हे दर्शविले आहे.

52. Latvī

५२. लत्वी

Paṭimukkakambū āmukkavalayā.

'पटिमुक्ककम्बू' म्हणजे घातलेले कडे (वलय) किंवा परिधान केलेले कंकण.

53. Vāñña

५३. वाञ्ञ

Kāpekkhehīti kappaccayamapekkhitehi.

'कापेक्खेहि' म्हणजे 'कप्' प्रत्ययाची अपेक्षा करणाऱ्या शब्दांनी.

54. Utta

५४. उत्त

Āparicchedāvasānā na pare tato paraṃ ṇādikāriyavidhānā.

'आपरिच्छेदावसाना' म्हणजे मर्यादेच्या समाप्तीपर्यंत, त्यानंतर नाही; कारण त्यानंतर 'णा' इत्यादी कार्यांचे विधान आहे.

57. Ṭanta

५७. टन्त

Ṭādese pubbasaralopo, atisayena mahantīti viggahe ‘‘taratamissikiyiṭṭhātisaye’’ti (4-64) tarappaccayo ṇādivuttiyaṃ vibhattilopo. Mahattarasaddā ‘nadāditovī’’ (3-27) mahato bhāvoti vākye‘‘tassa bhāvakammesuttatā ttana ṇya ṇeyya ṇiya ṇiyā’’ti (4-56) tto, vibhattilopo, chaṭṭhīsamāso, tenāha ‘rattaññūna’miccādi.

'टा' आदेश झाल्यावर पूर्व स्वराचा लोप होतो. 'अतिशयेन महन्ती' (अतिशय मोठी) अशा विग्रहात 'तरतमिस्सिकियिट्ठातिसये' (४-६४) या सूत्राने 'तर' प्रत्यय होतो आणि 'णादि' वृत्तीमध्ये विभक्तीचा लोप होतो. 'महत्तर' शब्दाहून 'नदादितोवी' (३-२७) या सूत्राने, आणि 'महतो भावो' (मोठेपणाचा भाव) या वाक्यात 'तस्स भावकम्मेसुत्तता त्तन ण्य णेय्य णिय णिया' (४-५६) या सूत्राने 'त्त' प्रत्यय होतो, विभक्तीचा लोप होतो आणि षष्ठी तत्पुरुष समास होतो; म्हणूनच 'रत्तञ्ञूनं' इत्यादी म्हटले आहे.

58. A

५८. अ

Nto [Pg.184] neti sambandho.

'न्तो' चा 'ने' शी संबंध आहे.

60. Para

६०. पर

Parāsaddo ettha adhikatthoti āha-‘adhikā’ti.

येथे 'परा' हा शब्द अधिक (जास्त) या अर्थात आहे, म्हणून 'अधिका' असे म्हटले आहे.

63. Klu

६३. क्लु

Apavādavisayepīti ‘‘vijjāyonisambandhānamā tatra catthe’’ti (3-64) imassa apavādasuttassa visayepi.

'अपवादविषयेपि' म्हणजे 'विज्जायोनिसम्बन्धानमा तत्र चत्थे' (३-६४) या अपवाद सूत्राच्या विषयातही.

64. Vijjā

६४. विज्जा

Atha vijjāyonisambandhānamityuccamāne vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnanti kathaṃ vivaraṇamiccāha-‘vijjāyoni’ccādi, vijjā ca yoni ca vijjā yonī tāsaṃ sambandho, so yesaṃ atthi te hotādayo mātādayo ca abhedopacāreneha vijjāyonisambandhisaddena gayhantīti adhippāyo, tasaddenāti tatretyatra. Te ca ltupitādayoti tasaddena parāmaṭṭhā ltupitādayo ca, atthe kāriyā sambhavā taṃvācako saddo gayhati.

आता 'विज्जायोनिसम्बन्धानं' असे म्हटले असता, 'विद्यासंबंधी आणि योनिसंबंधी (रक्तसंबंधी) लोकांचे' असे विवरण कसे होते? हे सांगण्यासाठी 'विज्जायोनि' इत्यादी म्हटले आहे. विद्या आणि योनी म्हणजे 'विज्जायोनी', त्यांचा संबंध ज्यांच्याशी आहे ते 'होता' (यज्ञकर्ता) इत्यादी आणि माता इत्यादींचे अभेदापचाराने येथे 'विज्जायोनिसम्बन्धी' या शब्दाने ग्रहण केले जाते, असा अभिप्राय आहे. 'तशब्दाने' म्हणजे 'तत्र' (तेथे) या शब्दाने. आणि ते 'ल्तुपिता' (ऋत्विक आणि पिता) इत्यादी आहेत, जे 'त' शब्दाने निर्देशित केले आहेत. अर्थामध्ये कार्य संभवत असल्यामुळे त्याचा वाचक शब्द ग्रहण केला जातो.

65. Putte

६५. पुत्ते

Ltupitādī (ti pubba) sutte tatreti gahitaltupitādi.

'ल्तुपितादी' म्हणजे पूर्व सूत्रात 'तत्र' या शब्दाने ग्रहण केलेले 'ल्तुपिता' इत्यादी.

66. Cismiṃ

६६. चिस्मिं

Paccayaggahaṇaparibhāsāya cippaccayanteti vuttaṃ.

प्रत्ययग्रहणाच्या परिभाषेनुसार 'चि-प्रत्ययान्त' असे म्हटले आहे.

67. Itthi

६७. इत्थि

Itthisaddena itthiliṅgaṃ gahitaṃ na itthī, taggahaṇe sati ‘itthiyaṃ vattamāne’ti vuttiganthassa itthisaṅkhāte atthe vattamāneti attho gayheyya, evaṃ sati ‘kalyāṇippadhānā’ti etthāpi pumbhāvo pasajjeyya… padhānasaddassa kalyāṇiyaṃ vattamānattāti āha- ‘itthiyanti itthiliṅge’ti. Atha itthiyanti ettake vutte kathaṃ taggahaṇaṃ [Pg.185] siyāti āha-‘visesane’ccādi, ekattheti vuttepi itthiyaṃ vattamāneti ayamattho viññāyatīti itthiyanti vacanamanatthaṃ siyāti samatthamaññathānupapattiyanti itthiyanti visesanamitthiliṅgasseva gahaṇeti āha- ‘visesane’ccādi, itthiyanti itthiliṅgasseva gahaṇanti sambandho. Byavacchejjābhāvā visesanamanatthakaṃ siyāti ekattheiccaneneva itthiyaṃ vuttiyā (gamma) bhāvatoti bhāvo. Pume pulliṅge vattamāno saddo pumāsaddo, sakaloti padesasakalo hi gayhati… kassaci suttatthassa puthabhūtattā, tenevacāha- ‘itthiyantu na vattatte’ti.

'इत्थि' (स्त्री) शब्दाने स्त्रीलिंगाचे ग्रहण केले आहे, स्त्रीचे (व्यक्तीचे) नाही. जर स्त्रीचे ग्रहण केले असते, तर 'इत्थियं वत्तमाने' या वृत्तिग्रंथाचा 'स्त्री संज्ञक अर्थात वर्तमान असताना' असा अर्थ घेतला गेला असता. असे झाले असता 'कल्याणिप्पधाना' येथेही पुल्लिंग भाव प्राप्त झाला असता... कारण 'प्रधान' शब्द 'कल्याणी' मध्ये वर्तमान आहे, म्हणून 'इत्थियं इति इत्थिलिङ्गे' (स्त्रीलिंगात) असे म्हटले आहे. आता 'इत्थियं' एवढेच म्हटले असता त्याचे ग्रहण कसे होईल? हे सांगण्यासाठी 'विसेसने' इत्यादी म्हटले आहे. 'एकत्थे' (एकाच अर्थात) असे म्हटले तरीही 'स्त्रीलिंगात वर्तमान असताना' हा अर्थ समजला जातो, त्यामुळे 'इत्थियं' हे वचन निरर्थक ठरेल. म्हणून समर्थतेच्या अन्यथा-अनुपपत्तीमुळे 'इत्थियं' हे विशेषण स्त्रीलिंगाचेच ग्रहण करण्यासाठी आहे, हे सांगण्यासाठी 'विसेसने' इत्यादी म्हटले आहे; 'इत्थियं' म्हणजे स्त्रीलिंगाचेच ग्रहण, असा संबंध आहे. व्यावच्छेद्य (वगळण्यासारखे काही) नसल्यामुळे विशेषण निरर्थक ठरेल, कारण 'एकत्थे' यानेच स्त्रीलिंगातील वृत्तीचा बोध होतो, हा भाव आहे. 'पुमे' म्हणजे पुल्लिंगात वर्तमान असलेला शब्द 'पुमा' शब्द होय. 'सकलो' म्हणजे पदाचा संपूर्ण भाग ग्रहण केला जातो... कारण काही सूत्रांचा अर्थ स्वतंत्र असतो, म्हणूनच 'इत्थियन्तु न वत्तत्ते' (स्त्रीलिंगात तर प्रवृत्त होत नाही) असे म्हटले आहे.

69. Sabbā

६९. सब्बा

Vattanaṃ ekasmiṃ atthe adhitthiccādo itthivisiṭṭhe sattamiyatthādo, vāsiṭṭhoccādo vasiṭṭhādivisiṭṭhe apaccādo, puttīyaticcādo puttādivisiṭṭhe icchādyatthe pavatti, tenāha-‘ekatthībhāvo’ti. Sāmañña gahaṇatthanti iminā mattasaddassa kasiṇatthe pavattimāha.

'अधिट्ठि' इत्यादींमध्ये स्त्री-विशिष्ट सप्तम्यर्थ इत्यादींमध्ये, 'वासिट्ठो' इत्यादींमध्ये वसिष्ठ-विशिष्ट अपत्य (संतती) इत्यादी अर्थांमध्ये, 'पुत्तीयति' इत्यादींमध्ये पुत्र-विशिष्ट इच्छा इत्यादी अर्थांमध्ये एकाच अर्थात प्रवृत्ती होते, म्हणूनच 'एकत्थीभावो' (एकार्थीभाव) असे म्हटले आहे. 'सामञ्ञगहणत्थं' (सामान्य ग्रहणार्थ) याद्वारे 'मत्त' शब्दाची 'कसिण' (संपूर्ण) अर्थातील प्रवृत्ती सांगितली आहे.

70. Jāyā

७०. जाया

Evanti iminā itarītarayoge catthasamāsaṃ vibhāveti. Jānijāyā, saddantarenāti jānisaddena tathāsaddopadiṭṭhena daṃ jaṃ saddantarena ca, kesañciti kharīgatantiādīsu ‘kharī’tiādīnaṃ kesañci, kharīti kharatthe vattamāno-yaṃ saddo niyatavisayo… gatasaddaṃ vinā aññattha adiṭṭhattā, nāyampayogoti tudampatippayogaṃ nivattetvā hetumāha- ‘āgame’ccādi, aññehi cāti iminā rūpasiddhiṃ gaṇhāti.

'एवं' (अशा प्रकारे) याद्वारे इतरेतर योगात 'च' अर्थाचा समास स्पष्ट केला आहे. 'जानिजाया' म्हणजे 'जानि' शब्दाने, तसेच सूत्रात उपदिष्ट असलेल्या 'दं', 'जं' या इतर शब्दांनी आणि 'खरीगतं' इत्यादींमध्ये 'खरी' इत्यादी काही शब्दांनी. 'खरी' म्हणजे 'खर' (गाढव) अर्थात वर्तमान असलेला हा शब्द नियत विषय असलेला आहे... कारण 'गत' शब्दाशिवाय इतरत्र तो दिसत नाही. 'नायं प्रयोगो' (हा प्रयोग नाही) याद्वारे 'तुदम्पति' प्रयोगाचा निषेध करून कारण सांगितले आहे - 'आगमे' इत्यादी. 'अञ्ञेहि च' याद्वारे रूपसिद्धीचे ग्रहण केले आहे.

75. Ana

७५. अन

Nanu sutte‘sare’ti ettakaṃ vuttaṃ‘sarādo’ti kathaṃ laddhanti āha-‘sare’tiādi, vaṇṇe yantantadādoti siṭṭhavacanaṃ, vaṇṇe parabhūte yaṃ kāriyaṃ vidhīyate taṃ so vaṇṇo ādi yassa taṃ tadādi, tasmiṃ tadādo uttarapade sampajjatīti attho, khādhātuto ktappaccaye vihite rassenākārenevāyampayogo, na visuṃ akārenāti dassetuṃ na ākkhātaṃ anakkhāta ‘‘byañjane dīgharassā’’ti uttarapadādi sarassa rassatta’nti vuttaṃ.

सूत्रात केवळ 'सरे' (स्वरामध्ये) असे म्हटले आहे, मग 'सरादो' (स्वरादी) हे कसे प्राप्त झाले? म्हणून म्हटले आहे—'सरे' इत्यादी. 'वण्णे यन्तन्तदादो' हे स्पष्टीकरण (शिष्टवचन) आहे. वर्ण नंतर आल्यावर जे कार्य विहित केले जाते, तो वर्ण ज्याच्या सुरुवातीला असतो तो 'तदादि' होय. त्या 'तदादि' उत्तरपदामध्ये ते घडते, असा अर्थ आहे. 'खा' धातूपासून 'क्त' प्रत्यय लावल्यावर र्‍हस्व 'अ' कारासहच हा प्रयोग होतो, स्वतंत्र 'अ' कारासह नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'न आक्खातं अनक्खातं' (जे आख्यात नाही ते अनाख्यात) असे म्हटले आहे आणि 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्राने उत्तरपदाच्या सुरुवातीच्या स्वराचे र्‍हस्वत्व होते, असे म्हटले आहे.

76. Nakhā

७६. नखे

Saññāsaddesucātiādinā [Pg.186] avayavatthanirapekkhānampi yathākathañci nipphattiṃ dassento sabbesameva saddānaṃ nipphannavācitañcāttano dīpeti, yathākathañci nipphatti, ruḷhiyā atthanicchayo, tena saññeccādo-dhippāyaṃ vivarati ‘yaṃkiñci’tyādinā, itthī ca pumā ca itthipumaṃ, na itthi pumanti samāse nipātaneniminā napuṃsakādeso ti dasseti ‘na itthi’ccādinā. Khī-khaye, khara-vināse cāti hi etehi ‘na khīyati na kharatī’ti atthe ‘‘bhāvakārakesva ghaṇa ghakā’’ti (5-44) appaccaye’ na khaya na khara’iti ṭhite khattādesoti āha- na khīyati’ccādi.

'सञ्ञासद्देसु च' (संज्ञाशब्दांमध्ये सुद्धा) इत्यादींद्वारे अवयवांच्या अर्थाची अपेक्षा न ठेवूनही जशी काही उत्पत्ती (व्युत्पत्ती) दर्शवून, ते सर्वच शब्दांचे व्युत्पन्नत्व स्वतः स्पष्ट करतात. 'जशी काही उत्पत्ती' म्हणजे रूढीने अर्थाचा निश्चय करणे होय. म्हणूनच 'सञ्ञा' इत्यादींमधील अभिप्राय 'यंकिञ्चि' इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. 'इत्थी च पुमा च' (स्त्री आणि पुरुष) मिळून 'इत्थिपुमं' होते. 'न इत्थि पुमं' या समासात या निपातनाने नपुंसकलिंगी आदेश होतो, हे 'न इत्थि' इत्यादींद्वारे दर्शवतात. 'खी' (क्षय होणे) आणि 'खर' (विनाश होणे) या धातूंपासून 'न खीयति न खरति' (ज्याचा क्षय होत नाही, जो नष्ट होत नाही) या अर्थात 'भावकारकेस्व घण घका' (५-४४) या सूत्राने 'अ' प्रत्यय लागून 'न खय न खर' अशी स्थिती असताना 'ख' आदेश (खत्तादेस) होतो, म्हणून 'न खीयति' इत्यादी म्हटले आहे.

77. Nago

७७. नग (पर्वत किंवा वृक्ष)

Evanti iminā gacchatīti vākye kvippaccayādiṃ dasseti, viseso panettha nañssa(ṭo) vasalo caṇḍālo, sītena karaṇabhūtena.

'एवं' याद्वारे 'गच्छति' या वाक्यात 'क्वि' प्रत्यय इत्यादी दर्शवतात. येथे विशेष हा आहे की, 'नञ्' चा (निषेधाचा), 'वसल' (शूद्र/हीन), 'चण्डाल' (चांडाल), साधनभूत असलेल्या 'शीताने' (थंडीने) असा संबंध आहे.

78. Saha

७८. सह

Tattha tasmiṃ parabhūte, yassa ca jhattanti sambandho.

तेथे, तो नंतर आला असता, आणि ज्याचा 'झत्तं' (झत्व) असा संबंध आहे.

80. Apa

८०. अप

Appaccakkhaṃ paccakkhañāṇenānupalabbhanīyaṃ tampanātthato-numeyyameva. Tasmiṃ gammamāne yamādesoti kenaci liṅgenādhigatenānumānañāṇenānumeyuttamagyādinoti dassetumāha- ‘kapote’ccādi. Kapotādibhāveti katthaci gharādo kapotavātamaṇḍalikādīnaṃ dassanavasena sabbhāve sati. Agyādidassanatoti aggipisācādidassanato, aññatrāpīti gharādito aññatra, kapotavātamaṇḍalikādino liṅgassa, agyādiyoganti aggiādīhi anumeyyehi sambandhaṃ. Mantvāti anumānañāṇena jānitvāpayogoti sāggisapisācāti payogo.

'अप्पच्चक्खं' (अप्रत्यक्ष) म्हणजे प्रत्यक्ष ज्ञानाने प्राप्त न होणारे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने ते केवळ अनुमेय (अनुमान करण्याजोगे) आहे. ते समजले जात असताना 'यमादेश' (य-आदेश) होतो. अग्नी इत्यादी अनुमेय गोष्टी एखाद्या चिन्हाद्वारे (लिंगाद्वारे) प्राप्त झालेल्या अनुमानज्ञानाने जाणल्या जातात, हे दर्शवण्यासाठी 'कपोत' इत्यादी म्हटले आहे. 'कपोतादिभावे' म्हणजे काही घरांमध्ये कबुतर, वावटळ इत्यादींच्या दर्शनाने त्यांचे अस्तित्व असताना. 'अग्यादिदस्सनतो' म्हणजे अग्नी, पिशाच इत्यादींच्या दर्शनाने. 'अञ्ञत्रापि' म्हणजे घराव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी, कबुतर, वावटळ इत्यादी चिन्हांचा, 'अग्यादियोगं' म्हणजे अग्नी इत्यादी अनुमेय गोष्टींशी संबंध. 'मन्त्वा' म्हणजे अनुमानज्ञानाने जाणून घेऊन. 'साग्गिसपिसाचा' (अग्नी आणि पिशाचांसह) असा प्रयोग आहे.

81. Akā

८१. अका

Sakatthe [Pg.187] vattamānassa sahasaddassāti vattabbe vattamāno tappadhānoyevāti āha- ‘sakatthappadhānassa sahasaddassā’ti, vutti bhavatīti sambandho, yugapadi dhurā sadhuraṃ. Aparaṇhena sahitaṃ sahā paraṇhaṃ.

'स्वतःच्या अर्थात विद्यमान असलेल्या सह शब्दाचा' असे म्हणण्याऐवजी, तो विद्यमान असताना तोच प्रधान असतो, हे दर्शवण्यासाठी 'स्वतःच्या अर्थात प्रधान असलेल्या सह शब्दाचा' (सकत्थप्पधानस्स सहसद्दस्स) असे म्हटले आहे. 'वृत्ति (समास) होते' असा संबंध आहे. 'युगपदि धुरा' (एकाच वेळी धुरा वाहणे) म्हणजे 'सधुरं'. 'अपराण्हाने युक्त' म्हणजे 'सहापराण्हं'.

82. Gantha

८२. ग्रंथ

‘‘Aṭṭhādasa nimesā tu, kaṭṭhā tiṃsantu tākalā’’ti vacanato āha- ‘kalā kālaviseso’ti. Kalādisaṅkhātaganthassānte sahasaddo vattatītisamāsavākyaṃ niddisati ‘kalanta’miccādi. Ganthanteccādinā āsaṅkatoyamadhippāyo ‘‘kālatthapariccāgena ganthante vattamānattā akālattho’’ti. Ganthavuttipi kalādi kālasaddatthaṃ nātikkamatīti adhippāyenāha- ‘ganthavuttipi’ccādi. Adhiko māsako assāti samāsako, vikappena siddheti ‘‘sahassa so-ññatthe’’ti (3-78).

'अठरा निमेष म्हणजे एक काष्ठा, आणि तीस काष्ठा म्हणजे एक कला' या वचनावरून 'कला हा काळाचा एक विशिष्ट भाग आहे' असे म्हटले आहे. 'कला' इत्यादी नावाच्या ग्रंथाच्या शेवटी 'सह' शब्द येतो, हे दर्शवण्यासाठी 'कलन्तं' इत्यादी समासवाक्य निर्दिष्ट केले आहे. 'ग्रंथाच्या शेवटी' इत्यादींद्वारे हा अभिप्राय शंकित होतो की, 'काळाचा अर्थ सोडून ग्रंथाच्या शेवटी विद्यमान असल्यामुळे तो अकालाचा (काळाचा नसलेला) अर्थ आहे'. 'ग्रंथातील प्रयोगही कला इत्यादी कालवाचक शब्दांच्या अर्थाचे उल्लंघन करत नाही' या अभिप्रायाने 'गन्थवुत्तिपि' इत्यादी म्हटले आहे. 'ज्यामध्ये एक माषक अधिक आहे' तो 'समासको' (समाशक). 'सहस्स सो-ञ्ञत्थे' (३-७८) या सूत्राने हे विकल्पाने सिद्ध होते.

83. Samā

८३. समा (समान)

Samāno pati yassā sapattinī sapattī iti nipphannānamekadeso ‘pattinī pattī’ti dassitoti vattumāha- ‘yakkhādi tvini’ccādi. Vayasaddassa ‘‘saravayāyavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesū’’ti gaṇapāṭhato akkhaye vattamānasso manādittā okārantattanti dassetumāha- ‘vayo’tiādi. Yappaccayantoti iminā nipātanena takayappaccayanto.

'समान पती आहे जिचा ती सपत्नी किंवा सपत्तिनी' या सिद्ध शब्दांचा एक भाग 'पत्तिनी पत्ती' असा दर्शवला आहे, हे सांगण्यासाठी 'यक्खादि त्विनि' इत्यादी म्हटले आहे. 'वय' हा शब्द 'सरवया...' या गणपाठावरून 'अक्षय' (नष्ट न होणारा) या अर्थात विद्यमान असताना, 'मनादि' गणात असल्यामुळे ओ-कारान्त होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'वयो' इत्यादी म्हटले आहे. 'यप्रत्ययान्त' म्हणजे या निपाताने 'य' प्रत्ययाने संपणारा.

84. Uda

८४. उद (पाणी किंवा वर)

‘‘Aññasmi’’nti (4-121) iyappaccayavidhāyakaṃ suttaṃ.

'अञ्ञस्मिं' (४-१२१) हे 'इय' प्रत्यय विहित करणारे सूत्र आहे.

88. Tumhā

८८. तुम्हा (तुम्ही)

Tumhe viya dissantīti tumhādī amhādīccādiṃ ‘‘sabbādīnamā’’ti (3-86) ā.

जे तुमच्यासारखे दिसतात ते 'तुम्हादी' (तुमच्यासारखे), 'अम्हादी' (आमच्यासारखे) इत्यादी, 'सब्बादीनमा' (३-८६) या सूत्राने 'आ' होतो.

90. Vidhā

९०. विधा (प्रकार)

Gabbhenāti iminā kucchigatena gabbhena saha dvihadayattamassāti dasseti, pubbapadeti dusadde.

'गब्भेण' (गर्भाने) याद्वारे कुशीत (गर्भाशयात) असलेल्या गर्भासह तिला दोन हृदये आहेत, हे दर्शवतात. 'पुब्बपदे' म्हणजे 'दु' या पूर्वपदात.

92. Digu

९२. द्विगु (समास)

Guṇā [Pg.188] paṭalā dve pādā esaṃ dve satāni assa, dve sahassāni assa, dvinnaṃ satānaṃ dvinnaṃ sahassānaṃ vā samāhāroti viggaho.

विग्रह असा आहे: 'गुणा पटला द्वे पादा एसं' (दोन पदर किंवा पाय असलेले), 'द्वे सतानि अस्स' (ज्याचे दोनशे आहेत), 'द्वे सहस्सानी अस्स' (ज्याचे दोन हजार आहेत), किंवा 'द्विन्नं सतानं द्विन्नं सहस्सानं वा समाहारो' (दोनशे किंवा दोन हजारांचा समूह).

93. Tīsva

९३. तीस्व (तिन्हींमध्ये)

Dvattipattāti paṭhamantā‘pūra-pūraṇe’iccasmā karaṇatthe ‘‘bhāva kārakesva ghaṇa ghakā’’ti (5-44) appaccaye syādisamāsoti dassetu māha- ‘dvattipatta’iccādi.

'द्वत्तिपत्ता' हा प्रथमान्त शब्दांचा, 'पूर-पूरणे' (भरणे) या धातूपासून करण अर्थात 'भावकारकेस्व घण घका' (५-४४) या सूत्राने 'अ' प्रत्यय लागून झालेला समास आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'द्वत्तिपत्त' इत्यादी म्हटले आहे.

94. Āsaṃ

९४. आसं (आशा किंवा जवळ)

Dve ca tiṃsā ca, dvīhi vā adhikā tiṃsāti viggaho.

विग्रह असा आहे: 'द्वे च तिंसा च' (दोन आणि तीस) किंवा 'द्वीहि वा अधिका तिंसा' (दोनने अधिक तीस).

96. Cattā

९६. चत्ता (चार)

Sampattavibhāsāyanti ayaṃyogo (sampattavibhāsāti) dasseti, sampatte vibhāsā vikappoti attho, tayo ca cattālīsā ca, tīhi vā adhikā cattālīsāccādinā viggaho, tisso cattālīsā assa ticattālīsaṃ gaṇo.

हा योग (नियम) 'सम्पत्तविभासायं' (प्राप्त झाल्यावर विकल्प) दर्शवतो. प्राप्त झाल्यावर विकल्प (विभाषा/विकल्प) होतो, असा अर्थ आहे. 'तयो च चत्तालीसा च' (तीन आणि चाळीस) किंवा 'तीहि वा अधिका चत्तालीसा' (तीनने अधिक चाळीस) इत्यादी विग्रह आहे. 'तिस्सो चत्तालीसा अस्स' (ज्यामध्ये तीन चाळीस आहेत) तो 'तिचत्तालीसं गणो' (त्रेचाळीसचा समूह).

97. Dvissā

९७. द्विस्सा (दोन्हींचे)

Sampattavibhāsattāti ‘‘āsaṅkhyāye’’ccādinā (3-94) ākāre sampatte vibhāsattā.

'सम्पत्तविभासत्ता' म्हणजे 'आसंख्ये' इत्यादी (३-९४) सूत्राने 'आ' कार प्राप्त झाला असता विकल्प होत असल्यामुळे.

Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ

अशा प्रकारे मोग्गल्लानपञ्चिकाटीका असलेल्या सारत्थविलासिनीमध्ये

Tatiyakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसऱ्या कांडाचे वर्णन समाप्त झाले.

Catutthakaṇḍa

चौथे कांड

1. Ṇo vāpacce

१. णो वापच्चे (अपत्य अर्थात विकल्पाने 'ण' प्रत्यय होतो)

Nanu [Pg.189] ca ‘ṇo vāpacce’ti vacanato kathaṃ pakativisayāvagamo siyā. Yathākathañci pakativisayāvagamepi sāmaññavacanato pana dhammenāpaccantyādo yato kutoci dhammeniccāditopi siyā ṇā dipaccayotyāsaṅkiyāha ‘apaccavatā’ccādi. Apaccassāti apaccatthassa, apaccavatāti ‘‘ṇo vāpacce’’ti vasiṭṭhādyatthasseva pariggahaṇāya sāmaññavacanato yo apaccavā tato, atthato pana asambhavā dabbācakasaddāva sāmatthiyena chaṭṭhiyantā sabbaliṅgavacanā jāyateti viññātabbaṃ. Dhammasmāpaccaṃtyādīsu ṇādippaccayo (na jāyate) ti sambandho.

पण 'णो वापच्चे' या वचनावरून प्रकृतीच्या (मूळ शब्दाच्या) विषयाचे आकलन कसे होणार? जसे काही प्रकृतीच्या विषयाचे आकलन झाले तरी, सामान्य वचनामुळे 'धम्मेनापच्चं' (धर्माद्वारे अपत्य) इत्यादींमध्ये 'धम्मेन' इत्यादी कोणत्याही शब्दापासून 'ण' इत्यादी प्रत्यय होतील, अशी शंका घेऊन 'अपच्चवता' इत्यादी म्हटले आहे. 'अपच्चस्स' म्हणजे अपत्य अर्थाचे. 'अपच्चवता' म्हणजे सामान्य वचनामुळे 'णो वापच्चे' या सूत्राने वसिष्ठ इत्यादी अर्थांचेच ग्रहण करण्यासाठी, ज्याला अपत्य आहे अशा शब्दापासून. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने असंभव असल्यामुळे, केवळ द्रव्यवाचक शब्दच सामर्थ्याने षष्ठ्यन्त होऊन सर्व लिंग आणि वचनांमध्ये उत्पन्न होतात, असे जाणावे. 'धम्मस्मापच्चं' (धर्मापासून अपत्य) इत्यादींमध्ये 'ण' इत्यादी प्रत्यय होत नाहीत, असा संबंध आहे.

Dhammenāti dhammena karaṇabhūtena. Dhammāyāti dhammatthaṃ, dhammasmāti dhammahetunā, tato asambhave kāraṇamāha ‘sāpekkhattā’ti. Sāpekkhattameva samattheti ‘apaccavāhi’ccādinā, dhammenāpaccaṃ kassāti pucchitvā devadattassāti apekkhiyamānaṃ vadati. Devadattassāti apaccavā devadattādi apekkhīyateti sambandho, hisaddo hetumhi. Na hettha ṇādivutti aññattha sāpekkhattā kambalo vasiṭṭhassāpaccaṃ devadattassāti ettha pana vasiṭṭho-paccavāti tato chaṭṭhiyantā hoticcāsaṅkiyāha- ‘na ce’ccādi. Na ca hotīti sambandho.

‘धम्मेन’ म्हणजे करणभूत धर्माने. ‘धम्माय’ म्हणजे धर्मासाठी, ‘धम्मस्मा’ म्हणजे धर्महेतूने, त्यानंतर असंभव असताना कारण सांगितले आहे - ‘सापेक्खत्ता’ (सापेक्षतेमुळे). सापेक्षतेचेच समर्थन ‘अपच्चवाहि’ इत्यादींद्वारे केले आहे, ‘धर्माने अपत्य कोणाचे?’ असा प्रश्न विचारून ‘देवदत्ताचे’ असे अपेक्षित असलेले सांगितले जाते. ‘देवदत्ताचे’ म्हणजे अपत्य किंवा देवदत्त इत्यादी अपेक्षित आहे असा संबंध आहे, ‘हि’ शब्द हेतू दर्शवतो. येथे अन्य ठिकाणी सापेक्षतेमुळे ‘णादि’ वृत्ती होत नाही, जसे ‘कंबलो वसिठ्ठस्सापच्चं देवदत्तस्स’ (वसिष्ठाचे घोंगडे, देवदत्ताचे अपत्य) येथे ‘वसिष्ठ हा अपत्यवान आहे’ यावरून षष्ठी विभक्ती होईल अशी शंका घेऊन ‘ना चे’ इत्यादी म्हटले आहे. आणि ती होत नाही असा संबंध आहे.

Kāraṇamāha- ‘asambandhā’ti. Na hettha sambandho vasiṭṭhassa kambalāpekkhattena apaccassa ca devadattāpekkhattenātthantarāpekkhāya vasiṭṭhassāpaccena sambandhābhāvāyeva vasiṭṭhassa apaccaṃ vāsiṭṭhoti ṇādivuttiyā bhāve sāmatthiyaṃ natthi, samatthañhi vasiṭṭhaṃ rājapurisādi samāsavuttiyamekatthattamiva vāsiṭṭhādiṇādivuttiyaṃ ṇādippaccayamupajanayati, nāsamatthaṃ, tato sabbamevetammanasi nidhāya vuttaṃ- ‘asambandhā’ti.

कारण सांगितले आहे - ‘असंबंधा’ (असंबंधामुळे). येथे वसिष्ठाचा घोंगड्याशी संबंध असल्यामुळे आणि अपत्याचा देवदत्ताशी संबंध असल्यामुळे, अर्थांतराच्या अपेक्षेने वसिष्ठाचा अपत्याशी संबंध नसल्यामुळेच ‘वसिष्ठाचे अपत्य वासिष्ठ’ अशी ‘णादि’ वृत्ती होण्यास सामर्थ्य नाही. कारण समर्थ असलेले ‘वसिष्ठ’ हे राजपुरुष इत्यादी समास वृत्तीप्रमाणे एकार्थी होऊन ‘वासिष्ठ’ इत्यादी ‘णादि’ वृत्तीमध्ये ‘णादि’ प्रत्यय उत्पन्न करते, असमर्थ नाही. म्हणून हे सर्व मनात ठेवून ‘असंबंधा’ असे म्हटले आहे.

Yadi [Pg.190] panettha ṇādippaccayo sabbathā sambandhamapekkhate, tadā visesato yassāpaccena sambandho tatova janakato so siyāti dassetumāha- ‘yajjeva’miccādi.

परंतु जर येथे ‘णादि’ प्रत्यय सर्वथा संबंधाची अपेक्षा करतो, तर विशेषतः ज्याचा अपत्याशी संबंध आहे, त्याच जनकापासून (पित्यापासून) तो व्हावा, हे दर्शवण्यासाठी ‘यज्जेव’ (यद्येव) इत्यादी म्हटले आहे.

Yo janakoti yoyo yassa yassa apaccassa janako. Tatoyevāti tasmātasmā janakatoyeva. Siyāti tasmiṃ tasmiṃ apaccatthe ṇādippaccayo siyā. Tattha hetumāha- ‘tassevāpaccena yogā’ti. Yogāti apaccasambandhato, na mūlappakatitoti paramappakatito na hotīti vuttaṃ hoti. Hetumāha- ‘ayogā,ti, vacanābhāvampettha dassetuṃ ce’tyādi vuttaṃ.

‘यो जनको’ म्हणजे जो जो ज्या ज्या अपत्याचा जनक आहे. ‘ततोयेव’ म्हणजे त्याच त्याच जनकापासूनच. ‘सिया’ म्हणजे त्या त्या अपत्य अर्थामध्ये ‘णादि’ प्रत्यय व्हावा. तेथे हेतू सांगितला आहे - ‘तस्सेवायच्चेन योगा’ (त्याचाच अपत्याशी संबंध असल्यामुळे). ‘योगा’ म्हणजे अपत्यसंबंधामुळे, मूळ प्रकृतीपासून (परम प्रकृतीपासून) होत नाही असे म्हटले आहे. हेतू सांगितला आहे - ‘अयोगा’ (संबंध नसल्यामुळे), येथे वचनाचा अभाव देखील दर्शवण्यासाठी ‘चे’ इत्यादी म्हटले आहे.

Vacananti suttaṃ, sambandhābhāvā (tādisavacanābhāvā) ca mūlappakatito ṇādippaccayassābhāvaṃ dassetvā idāni mūlappakatitovāssābhimatabhāvaṃ dassetuṃ ‘mūlappakatito’ccādi vuttaṃ.

‘वचन’ म्हणजे सूत्र. संबंधाच्या अभावामुळे (तशा वचनाच्या अभावामुळे) आणि मूळ प्रकृतीपासून ‘णादि’ प्रत्ययाचा अभाव दर्शवून, आता मूळ प्रकृतीपासूनच त्याचा अभिप्रेत भाव दर्शवण्यासाठी ‘मूलप्पकतितो’ इत्यादी म्हटले आहे.

Kathampanidaṃ viññāyaticcādinā janakassevābyāhitassāpaccena mukhya sambandhamānīya idamayuttantyādinā byavahitajanitassāpyapaccayassa paramappakatiyābhisambandhasabbhāvaṃ vatvā taṃ sādhayitumārabhate ‘katha’miccādi, evaṃ hiccādi kathaṃpanidamiccādinā yathāvuttassa samattha navākyaṃ, hiyasmā taṃ disvā tathā pucchito devadattassavātiādinā uppādetārameva niddisati, nāttānaṃ pitāmaho, tasmā uppādetāyevāpaccena sambajjhati na pitāmahoti yojetvā adhippāyo veditabbo. Idaṃ yathāvuttamuppādetuniddisanaṃ, tena apaccena saddhiṃ uppādetuyeva janakasseva yogo sambandho paṭipādetuṃ na sakkāti sambandho.

‘कथम्पनिदं विञ्ञायति’ (हे कसे समजले जाते?) इत्यादींद्वारे जनकाचाच अव्यवहित (थेट) अपत्याशी मुख्य संबंध आणून, ‘इदमयुत्तं’ (हे अयोग्य आहे) इत्यादींद्वारे व्यवहित (परंपरेने) उत्पन्न झालेल्या अपत्याचा देखील परम प्रकृतीशी संबंध असल्याचे सांगून, ते सिद्ध करण्यासाठी ‘कथं’ इत्यादी सुरू केले आहे. ‘एवं हि’ इत्यादी हे ‘कथम्पनिदं’ इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या विधानाचे समर्थन करणारे वाक्य आहे. ‘हि’ म्हणजे ज्या अर्थी त्याला पाहून तसे विचारले असता ‘देवदत्ताचा’ इत्यादींद्वारे जन्मदात्याचाच निर्देश केला जातो, स्वतः आजोबाचा नाही; म्हणून जन्मदात्याचाच अपत्याशी संबंध येतो, आजोबाचा नाही, असा अर्थ लावून अभिप्राय समजून घ्यावा. हे यथावक्त जन्मदात्याचे निर्देश करणे आहे, त्यामुळे अपत्यासोबत जन्मदात्या जनकाचाच संबंध प्रस्थापित करणे शक्य नाही, असा संबंध आहे.

Tantitaṃ pucchānimittaṃ, tenāti apaccena. Apatananti narake apatanaṃ bhavati, soti yoso yassātyaniyamaniddiṭṭho so ñātuṃ na icchitoti sambandho. Iminā idaṃ dīpeti- ‘‘napatatyanena naraketyapaccanti vuccati apaccenānena yassakassaci avisesenāpatanambhavati narake soso tāya pucchāya ñātuṃ na icchito’’ti. So vāti [Pg.191] kassāyaṃ puttoti pucchāyānurodhane so uppādetāyeva ñātumicchitoti sambandho. Tusaddo cetthāpaccena narakāpātasabba janajānanicchāvisesajotako, yadi siyāti sambandho, attānampi niddiseyya na kevalamuppādetāraṃ, atthiccādi pitāmahassa attanopi niddese kāraṇavacanaṃ, taṃ apaccaṃ nimittaṃ kāraṇaṃ, yassa taṃ taṃnimittaṃ tasmā evaṃ diṭṭhiko hiccādinā yathāvuttaṃ samattheti.

‘तन्तितं’ म्हणजे प्रश्नाचे निमित्त, ‘तेन’ म्हणजे अपत्याने. ‘अपतनं’ म्हणजे नरकात पतन न होणे, ‘सो’ म्हणजे जो ज्याचा अनियम रूपाने निर्दिष्ट आहे, तो जाणून घेण्याची इच्छा नाही असा संबंध आहे. यावरून हे स्पष्ट होते - “ज्याद्वारे नरकात पतन होत नाही त्याला अपत्य म्हणतात, या अपत्याद्वारे ज्या कोणाचेही सामान्यतः नरकात पतन होत नाही, तो त्या प्रश्नाद्वारे जाणून घेण्याची इच्छा असलेला नाही.” ‘सो वा’ म्हणजे ‘हा कोणाचा मुलगा?’ या प्रश्नाच्या अनुषंगाने तो जन्मदाताच जाणून घेण्याची इच्छा असलेला आहे असा संबंध आहे. येथे ‘तु’ शब्द अपत्याद्वारे नरकात पडण्यापासून वाचण्याच्या सर्व लोकांच्या ज्ञानाच्या इच्छेचा विशेष द्योतक आहे. ‘यदि सिया’ असा संबंध आहे, तर केवळ जन्मदात्याचाच नव्हे तर स्वतःचाही निर्देश केला असता. ‘अत्थि’ इत्यादी आजोबाच्या स्वतःच्या निर्देशात कारणाचे वचन आहे, ते अपत्य निमित्त (कारण) आहे, ज्याचे ते निमित्त आहे, म्हणून ‘एवं दिट्ठिको हि’ इत्यादींद्वारे यथावक्त समर्थन केले आहे.

Byavahitajanitenāpīti byavahitena kattunā janitenāpi, karaṇe cāyaṃ tatiyā, hetumhi vā. Kasmā evaṃ diṭṭhikoti āha ‘yaṃ nimittaṃ hi’ccādi. Hisaddo yasmādatthe. Yassāti pubbajassa, tena apaccena apatanaṃ tadapatanaṃ tato, idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘tena byavahitajanitenāpi pumunā pubbajopi narakaṃ na patati so pubbajassāpya paccaṃ bhavati yathāvuttena nibbacanenā’’ti. Tasmāccassa pubbe vuttayasmātyanenābhisambandho veditabbo. Upapatyantaramāha-‘upacāratove’ccādi. Pubba pubbabhāve satīti pubbassa pubbassa vijjamānatte sati. Byavahitena janite apaccepi nimittaṃ apāyāpatakāraṇabhāvo atthiye vāti sambandho. Kesanti āha-‘pubbesanti pubbajānanti attho, ke nāti āha- ‘pārampariyenā’ti. Abhedopacārenāti pubbapubbabhāve saticcādinā vuttanayena janakassa viya pārampariyenapubbesampinimittatā vato janakasadisattā janakāva nāma te siyunti evamabhedena upacaraṇato cintanatoti attho. Ubhayathāti ñāyena upacārenacāti ubhayena pakārena, evamubhayathāpi mūlappakatiyā paccenābhisambandhā kathamanantara janitenāpaccenādipurisasambandhoyena tato ṇādippaccayo siyāti nāsaṅknīyaṃ.

‘व्यवहितजनितेनापि’ म्हणजे व्यवहित (परंपरेने) कर्त्याद्वारे उत्पन्न झालेल्याने देखील, येथे ही तृतीया विभक्ती करणे किंवा हेतू अर्थात आहे. ‘अशा दृष्टीचा का आहे?’ म्हणून ‘यं निमित्तं हि’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘हि’ शब्द ‘ज्या अर्थी’ या अर्थात आहे. ‘यस्स’ म्हणजे पूर्वजाचे, त्या अपत्याद्वारे पतन न होणे म्हणजे ‘तदपतनं’, त्यावरून हे म्हटले आहे - “त्या व्यवहित उत्पन्न झालेल्या पुरुषाद्वारे पूर्वज देखील नरकात पडत नाही, तो पूर्वजाचे देखील अपत्य होतो, यथावक्त निरुक्तीनुसार.” आणि म्हणून त्याचा पूर्वी सांगितलेल्या ‘यस्मा’ याच्याशी संबंध समजून घ्यावा. दुसरी उपपत्ती सांगितली आहे - ‘उपचारतोव’ इत्यादी. ‘पुब्बपुब्बभावे सति’ म्हणजे पूर्व-पूर्व भाव विद्यमान असताना. व्यवहित उत्पन्न झालेल्या अपत्यामध्ये देखील अपाय (नरक) पतनाचे कारण असणे हे निमित्त आहेच, असा संबंध आहे. ‘कोणाचे?’ यावर म्हटले आहे - ‘पुब्बेसं’ म्हणजे पूर्वजांचे असा अर्थ आहे. ‘कशाने?’ यावर म्हटले आहे - ‘पारम्परियेन’ (परंपरेने). ‘अभेदोपचारेन’ म्हणजे ‘पुब्बपुब्बभावे सति’ इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या पद्धतीने जनकाप्रमाणेच परंपरेने पूर्वजांचे देखील निमित्तत्व असल्यामुळे, जनकासारखे असल्यामुळे ते जनकच आहेत, अशा अभेदाने उपचार केल्यामुळे (मानल्यामुळे) असा अर्थ आहे. ‘उभयथा’ म्हणजे न्यायाने आणि उपचाराने अशा दोन्ही प्रकारे. अशा प्रकारे दोन्ही प्रकारे मूळ प्रकृतीचा अपत्याशी संबंध असल्यामुळे, केवळ अनंतर (थेट) उत्पन्न झालेल्या अपत्याशीच आदिपुरुषाचा संबंध कसा असेल, ज्यावरून ‘णादि’ प्रत्यय व्हावा, अशी शंका घेऊ नये.

Tato cāti mūlappakatito ca, apaccasāmaññavacanicchāyanti itthi punnapuṃsakattavisesopaggāhi apaccasāmaññassa vacanicchāyaṃ.

‘ततो च’ म्हणजे मूळ प्रकृतीपासून देखील, ‘अपच्चसामञ्ञवचनिच्छायं’ म्हणजे स्त्री, पुरुष आणि नपुंसकत्व या विशेषांचे ग्रहण करणाऱ्या सामान्य अपत्य शब्दाच्या विवक्षेत (बोलण्याच्या इच्छेत).

Evammūlakatito- paccasāmaññena ṇādippaccayaṃ vavatthapetvā idāni apaccāditopi hoteva ṇādi sāmaññavidhānā. So ca bahulādhikārato [Pg.192] gurujanāyattattā tanniyogācaraṇena pasatthe yevāpacce byavahitajanitepi itthivajjite siyāti dassetumāha ‘nattādīhi’ccādi. Satiyeva gurujane sappadhānabhāvena kucchite-paccetu nattādīvuttīhi vasiṭṭhādīhi ṇādippaccayo hoti vāsiṭṭhotiādi, itthiyañca na hoti vāsiṭṭhītiādi.

अशा प्रकारे मूळ प्रकृतीपासून सामान्य अपत्य अर्थाने ‘णादि’ प्रत्यय प्रस्थापित करून, आता अपत्य इत्यादींपासून देखील सामान्य विधानामुळे ‘णादि’ प्रत्यय होतोच. आणि तो बहुल अधिकाराने गुरुजनांच्या अधीन असल्यामुळे, त्यांच्या आज्ञेचे पालन केल्याने प्रशंसनीय अशा व्यवहित उत्पन्न झालेल्या देखील स्त्रीवर्जित अपत्यामध्ये व्हावा, हे दर्शवण्यासाठी ‘नत्तादीहि’ इत्यादी म्हटले आहे. गुरुजन विद्यमान असतानाच प्राधान्यभावाने निंद्य अपत्यामध्ये तर ‘नत्तादि’ (नातू इत्यादी) वृत्तींनी वसिष्ठ इत्यादींपासून ‘णादि’ प्रत्यय होतो, जसे ‘वासिठ्ठो’ इत्यादी, आणि स्त्रीमध्ये होत नाही, जसे ‘वासिठ्ठी’ इत्यादी.

Atthatoti sāmatthiyato. Apacce vidhīyamāno paccayo apaccavatā jāyamāno tassāpaccanti atthe jāyati. Socāya matthaviseso cha(ṭṭhiyanta) tābhāve kathaṃ siyāti idamettha sāmatthiyaṃ. Anantare vāpacce putte-bhidheyya nattādo vāpacce-bhidheyyāti sasambandho. Kutoci apaccavatā nattādo eva. Idañca sabbambahulavacaneva sampajjatīti āha- ‘bahulādhikārā’ti. Apacceti ekavacanena niddese pumunā napuṃsakena kariyati, tene kasmiṃ yevāpacce siyā, na bahūsu vasiṭṭhassāpaccāni vāsiṭṭhāni, na citthi vāsiṭṭhāni, na citthiyaṃ vāsiṭṭhītyāsaṅkiyāha-‘idañce’ccādi. Idañca apaccavacanañca. Iminā cettha tathā nissayakaraṇaṃ dasseti. Tassa vacanicchābhāvatoti tassa liṅgavacanassa sutte vattumicchāyābhāvatoti attho.

अर्थतः म्हणजे सामर्थ्यावरून. अपत्य (अपच्च) या अर्थी विहित केलेला प्रत्यय, अपत्यवान् व्यक्तीपासून उत्पन्न होणारा 'त्याचे अपत्य' या अर्थी उत्पन्न होतो. षष्ठीविभक्तीच्या अभावी तो हा अर्थविशेष कसा बरं होईल? हेच येथे सामर्थ्य आहे. लागलीच नंतरच्या अपत्यामध्ये म्हणजे पुत्राचा बोध होत असताना किंवा नातू इत्यादी अपत्याचा बोध होत असताना संबंध असतो. कोणत्या तरी अपत्यवानापासून नातू इत्यादीच (उत्पन्न होतात). आणि हे सर्व 'बहुलाधिकाराने' सिद्ध होते, म्हणून म्हटले आहे - 'बहुलाधिकारात्'. 'अपच्चे' (अपत्यामध्ये) अशा एकवचनाने निर्देश केला असता, पुल्लिंग किंवा नपुंसकलिंगाने केला जातो; त्यामुळे एकाच अपत्यामध्ये तो होईल, अनेकांमध्ये नाही, जसे - वसिष्ठाची अपत्ये 'वासिष्ठाः' (वासिष्ठानी), स्त्रीमध्ये 'वासिष्ठाः' नाही, आणि स्त्रीमध्ये 'वासिष्ठी' नाही, अशी शंका घेऊन म्हटले आहे - 'इदञ्च' इत्यादी. 'इदञ्च' म्हणजे 'अपत्यवचनञ्च' (अपत्यवाचक शब्दही). याद्वारे येथे तसा आश्रय घेणे दर्शविले आहे. 'तस्स वचनिच्छाभावतो' म्हणजे सूत्रात त्या लिंग आणि वचनाची सांगण्याची इच्छा नसल्यामुळे, असा अर्थ आहे.

Kiṃ pana kāraṇaṃ sutte liṅgavacanāvacanicchāyaṃ tassāppadhānattā yenakenaci liṅgādinā niddeso-vassaṃ kattabboti nānantariyakattā tassehopādānaṃ, yathādhaññatthinopalālādinopyappadhānassopādānanti. Tatoyevāha-‘upalakkhīyassettha padhānattā’ccādi. Itthipumattayuttajaññaviseso upalakkhīyo, apaccetīdamupalakkhaṇaṃ, sayanti yathāvuttamupalakkhaṇaṃ sayaṃ. Kāriyappaṭipattiyāti pume napuṃsakepacce-bhidheyye vidhi hoticcevaṃ kāriyappaṭipattiyā vattuṃ na iṭṭhaṃ.

परंतु सूत्रात लिंग आणि वचनाची सांगण्याची इच्छा नसण्याचे काय कारण आहे? कारण ते अप्रधान असल्यामुळे कोणत्याही लिंग इत्यादीने निर्देश करणे आवश्यक आहे, आणि अव्यवहित कर्ता नसल्यामुळे त्याचे येथे ग्रहण केले आहे; जसे धान्याची इच्छा करणाऱ्याकडून पेंढा इत्यादी अप्रधान गोष्टींचेही ग्रहण केले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उपलक्खीयस्सेत्थ प्रधानत्ता' (येथे उपलक्ष्य प्रधान असल्यामुळे) इत्यादी. स्त्रीत्व आणि पुरुषत्वाने युक्त असलेला जन्यविशेष (उत्पन्न होणारा विशेष) हा उपलक्ष्य आहे, 'अपच्चे' (अपत्यामध्ये) हे उपलक्षण आहे, 'सयम्' म्हणजे यथावक्त उपलक्षण स्वतःच. 'कारियप्पटिपत्तिया' म्हणजे पुल्लिंगात किंवा नपुंसकलिंगात अपत्याचा बोध होत असताना विधी होतो, अशा प्रकारे कार्याच्या प्रतिपत्तीसाठी (सिद्धीसाठी) सांगणे इष्ट नाही.

Vacanantarepi aññasmiṃ vacane. Āṇīti ṇippaccayasuttaṃ vadati. Agottāditoti yogottassādibhūto na hoti, tato, teneva ‘‘āṇī’’ti sutte (4-5) vakkhati-‘akārantamattatovāyaṃṇina gottādibhūtato’ti. Vākyasamāsāpīti yathāsaṅkhyenāha. Tasmiṃ attheti tasmiṃ vākyopadassite atthe, tanti vākyaṃ. Samāsavuttiñca nivatteyyunti sambandho.

‘वचनान्तरेपि’ म्हणजे दुसऱ्या वचनात. ‘आणि’ हे ‘ण’ प्रत्ययाचे सूत्र सांगते. ‘अगोत्तादितो’ म्हणजे जो गोत्राचा आदिभूत (मूळ पुरुष) नसतो, त्यापासून; म्हणूनच “आणि” या सूत्रात (४-५) पुढे सांगतील - ‘अकारान्तमत्ततोवायंणि न गोत्तादिभूततो’ (हा ‘णि’ प्रत्यय केवळ अकारान्तापासूनच होतो, गोत्राच्या आदिभूतापासून नाही). ‘वाक्यसमासापि’ हे यथासंख्येने म्हटले आहे. ‘तस्मिं अत्थे’ म्हणजे त्या वाक्याने दर्शविलेल्या अर्थामध्ये, ‘तम्’ म्हणजे ते वाक्य. ‘समासवृत्तिञ्च निवत्तेय्युं’ (आणि समासवृत्तीची निवृत्ती करावी) असा संबंध आहे.

Satipanāti [Pg.193] vākāre sati tu aniccattā ṇappaccayassa. Sopīti samāsopi, samāsotiādinā pakkhantaramāha. Tena vākyasijjhanena. Pakkhe vākyasamāsāpi siyunti pakkhe samāsavuttiyā eva bādhitattā pakkhantare ṇādivutti na bādhīyatīti vākyavuttiyopi siyunti attho.

‘सतिपना’ म्हणजे ‘वा’ कार असताना ‘ण’ प्रत्ययाच्या अनित्यतेमुळे. ‘सोपि’ म्हणजे समाससुद्धा, ‘समासो’ इत्यादीने दुसरा पक्ष सांगितला आहे. ‘तेन’ म्हणजे त्या वाक्याच्या सिद्धीने. ‘पक्खे वाक्यसमासापि सियुं’ म्हणजे एका पक्षात समासवृत्तीचाच बाध होत असल्यामुळे, दुसऱ्या पक्षात ‘णा’ इत्यादी वृत्तीचा बाध होत नाही, म्हणून वाक्यवृत्तीसुद्धा व्हावी, असा अर्थ आहे.

2. Vacchā

२. वच्छा (वत्स)

Vacchakaccādinā kaccādigaṇaṃ dassetvā tassa vibhāgena nipphattiṃ dassetuṃ ‘vacchādīhī’tiādimāha. ‘‘Kaṇho brāhmaṇe’’ti gaṇasuttaṃ. Tattha kaṇhasaddo brāhmaṇe vattamāno ṇānaṇāya nappaccaye uppādayatīti attho. Evamādīhiccādinā ākatigaṇattamassa dasseti. ‘‘Katāṇiyove’’ti gaṇasuttaṃ, diccādīsūti yatoṇyo dissati ‘‘ṇya diccādīhī’’ti (4-4), te diccādayo, tesu pāṭhāti taṃsuttappadese ‘‘katā ṇiyove’’ti pāṭhābhāvepi diccā dīnamākatigaṇattā paṭhitameva nāma tanti vuttaṃ.

‘वच्छकच्च’ इत्यादींद्वारे कच्चादि गण दर्शवून, त्याच्या विभागाने निष्पत्ती दर्शविण्यासाठी ‘वच्छादीहि’ इत्यादी म्हटले आहे. “कण्हो ब्राह्मणे” हे गणसूत्र आहे. तेथे ब्राह्मण अर्थी वर्तणारा ‘कण्ह’ (कृष्ण) शब्द ‘ण’ आणि ‘अण’ प्रत्यय उत्पन्न करतो, असा अर्थ आहे. ‘एवमादीहि’ इत्यादींद्वारे याचे आकृतिगणत्व दर्शविले आहे. “कता णियोवे” हे गणसूत्र आहे, ‘दिच्चादीसु’ म्हणजे ज्यांच्यापासून ‘ण्य’ प्रत्यय दिसतो, जसे “ण्य दिच्चादीहि” (४-४), ते दित्यादी शब्द; त्यांमध्ये पाठ असल्यामुळे, त्या सूत्राच्या प्रदेशात “कता णियोवे” असा पाठ नसला तरी, दित्यादींच्या आकृतिगणत्वामुळे ते पठितच मानले जाते, असे म्हटले आहे.

Ṇyeti ṇyappaccaye kate. Gottādisaddāti gotte vaṃse ādibhūtā saddā. Vaṃsoti anvayo. Soyeva gāvaṃ sajāti sādhāraṇaṃ vijātivinivattanaṃ sakaṭādivacanaṃ tāyatīti gottanti vuttaṃ, tenāha-‘gottaṃ vaṃso’ti. Tassāti gottassa, tassādayo gottādayoti seso. Kete gottādayoccāha- ‘saññākārino’ccādi. Vacchādayo nattādino apaccassa apaccaṃ tadapaccādi cāti dassetumāha-‘nattādino’ccādi.

‘ण्ये’ म्हणजे ‘ण्य’ प्रत्यय केला असता. ‘गोत्तादिसद्दा’ म्हणजे गोत्रात किंवा वंशात आदिभूत असलेले शब्द. ‘वंसो’ म्हणजे अन्वय (वंशपरंपरा). तोच गाईंच्या सजातीय साधारण आणि विजातीय व्यावृत्ती करणाऱ्या शकट इत्यादी वचनांचे रक्षण करतो म्हणून त्याला ‘गोत्र’ म्हटले आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘गोत्तं वंसो’. ‘तस्स’ म्हणजे गोत्राचे, त्याचे आदि ते ‘गोत्तादयो’ (गोत्रादी), असा शेष आहे. ते गोत्रादी कोणते? म्हणून म्हटले आहे - ‘सञ्ञाकारिनो’ इत्यादी. वत्सादी हे नातू इत्यादी अपत्याचे अपत्य (तदपत्य) इत्यादी आहेत, हे दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे - ‘नत्तादिनो’ इत्यादी.

3. Katti

३. कत्ति (कृत्ति)

Ghapasaññantāvettha bhīyyo kattikādayoti gayhanti. Yadi panettha aññepi gayhanti, atthi paṇhiādayo keciyeva kattikādīsu antogadhā hontīti vattumāha- ‘etthā’tiādi. Vinatā supaṇṇamātā, tehīti vidhavādīhi. Vidhavādigaṇaṃ dasseti ‘bandhaka’ccādi. Vigato dhavo pati assāti vidhavā, bandhakī abhisāriṇī.

येथे प्रामुख्याने ‘घ’ आणि ‘अप’ संज्ञा अंत असलेले ‘कत्तिका’ (कृत्तिका) इत्यादी शब्द घेतले जातात. जर येथे इतरही घेतले जात असतील, तर काही ‘पण्हि’ (पर्णि) इत्यादी शब्द कृत्तिकादींमध्येच समाविष्ट होतात, हे सांगण्यासाठी म्हटले आहे - ‘एत्था’ इत्यादी. विनता ही सुपर्णाची (गरुडाची) माता आहे, ‘तेहि’ म्हणजे विधवा इत्यादींपासून. विधवादि गण दर्शवितात - ‘बन्धक’ इत्यादी. जिचा ‘धव’ म्हणजे पती निघून गेला आहे ती ‘विधवा’, ‘बन्धकी’ म्हणजे अभिसारिणी.

4. Ṇyadi

४. ण्यादि (ण्यादी)

Yassa [Pg.194] ca cavaggoti sambandho, kevalaṃ gaggyoti ettakamevā dassetvā parasatthāgatagaggādigaṇekadesabhūtakuṇḍanīsaddatopi koṇḍaññoti mudāharanto so gaggādigaṇopyatrābhyupagatoti viññāpeti. Tasmā tasmiṃ gaggādikepi parasatthapaṭhite yoyo payogo āgame dissati vaccho aggivessoccādi. Sopīha veditabboti dassetumāha-‘gaggādi’ccādi. Gaggādīti gaggādi ayaṃ. Gottassa gaggavaṃsassa ādibhūtena gaggena upalakkhito gaṇo gottādigaṇo, tena gaggo nāma koci, tassatvapaccaṃ gaggīti bhavati. Paputtādovāti avadhāraṇaṃ gaggassāpaccaṃ gaggicceva yathāsiyāti.

‘यस्स च चवग्गो’ असा संबंध आहे, केवळ ‘गग्ग्यो’ एवढेच न दर्शविता, परशास्त्रातून आलेल्या गर्गादि गणाचा एक देश असलेल्या ‘कुण्डनी’ शब्दापासूनही ‘कोण्डञ्ञो’ (कौंडिन्य) असे उदाहरण देत, तो गर्गादि गणही येथे स्वीकारला आहे हे ज्ञापित करतात. म्हणून, परशास्त्रात पठित असलेल्या त्या गर्गादींमध्येही जो जो प्रयोग आगमात दिसतो, जसे - ‘वच्छो’ (वत्स), ‘अग्गिवेस्सो’ (अग्निवेश्य) इत्यादी, तोही येथे जाणावा, हे दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे - ‘गग्गादि’ इत्यादी. ‘गग्गादी’ म्हणजे हा गर्गादि. गोत्राच्या म्हणजे गर्गवंशाच्या आदिभूत गर्गाने उपलक्षित असलेला गण म्हणजे गोत्रादिगण; त्याद्वारे गर्ग नावाचा कोणी एक, त्याचे अपत्य ‘गग्गी’ (गार्गी) असे होते. ‘पपुत्तादोवा’ हा नियम गर्गाचे अपत्य ‘गग्गी’च व्हावे यासाठी आहे.

5. Āṇi

५. आणि

Pakatassāti ‘‘māgadhaṃ saddalakkhaṇa’’nti vā ‘‘nāmasmā’’ti vā pakatassa. Āti nāmavisesanesati ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti tadanta vidhinā akāranto gayhatīti āha-‘visesanena cā’tiādi. Anantaramapaccanti sambandho.

‘पकतस्स’ म्हणजे “मागधं सद्दळक्खणं” किंवा “नामस्मा” या सूत्राने प्रकृत असलेल्याचे. ‘आ’ हे नामाचे विशेषण असताना “विधिब्बिससेणन्तस्सा” या तदन्त विधीने अकारान्त घेतला जातो, म्हणून म्हटले आहे - ‘विसेसनेन चा’ इत्यादी. ‘अनन्तरमपच्चं’ (लागलीच नंतरचे अपत्य) असा संबंध आहे.

6. Rāja

६. राज (राजन्)

Paccayantenāti rājaññoti paccayantena. Rājaññotīmassattho khattiyajātīti, rājaññajātīti attho. Rañño apaccaṃ rājāpaccaṃ.

‘पच्चजन्तेन’ म्हणजे ‘राजञ्ञो’ (राजन्य) या प्रत्ययान्ताने. ‘राजञ्ञो’ याचा अर्थ क्षत्रिय जातीचा, म्हणजेच राजन्य जातीचा असा अर्थ आहे. राजाचे अपत्य म्हणजे ‘राजापच्चं’ (राजापत्य).

8. Manu

८. मनु

Samudāyenāti paccayantasamudāyena, jātiyanti manussajātiyaṃ. Jātisaddāeteti idaṃ manusso mānusoti ettha apaccatthābhāve hetuvacanaṃ. Apaccattho ettha natthevāti ca idaṃ visuṃ manussamānusa saṅkhātassa paccatthassābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Ṇovāti manuno apaccanti atthe‘‘ṇo vāpacce’’ti (4-1) ṇappaccayova. Na jātīti byatirekamāha.

‘समुदायेन’ म्हणजे प्रत्ययान्त समुदायाने, ‘जातियं’ म्हणजे मनुष्यजातीमध्ये. ‘जातिसद्देते’ हे ‘मनुस्सो’ (मनुष्य) आणि ‘मानुसो’ (मानुष) येथे अपत्य अर्थाच्या अभावाचे कारण सांगणारे वचन आहे. येथे अपत्य अर्थ नाहीच, हे ‘मनुस्स-मानुस’ संज्ञेच्या अपत्य अर्थाचा अभाव स्वतंत्रपणे दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे. ‘णो वा’ म्हणजे मनूचे अपत्य या अर्थी “णो वापच्चे” (४-१) या सूत्राने ‘ण’ प्रत्ययच होतो. ‘न जाती’ असे व्यतिरेकाने म्हटले आहे.

9. Jana

९. जन

Rājasambandheti [Pg.195] raññeti vuttarājasambandhe. Pañcālānaṃ khattiyānaṃ apaccaṃ, pañcālānaṃ janapadānaṃ rājāti vā evamettha vi(bhāgo) veditabbo okkākānaṃ apaccaṃ rājā vā okkāko.

‘राजसम्बन्धे’ म्हणजे ‘राज्ञः’ (राजाचा) असे म्हटलेल्या राजसंबंधात. पांचाळ क्षत्रियांचे अपत्य, किंवा पांचाळ जनपदांचा राजा, अशा प्रकारे येथे विभाग जाणावा; जसे - ओक्काक (इक्ष्वाकु) वंशातील राजांचे अपत्य किंवा राजा म्हणजे ‘ओक्काको’.

11. Ṇarā

११. णरा (णर)

Sāmaññena rattasaddassātthamāha- ‘kuṅkumādinā’ti. Aññathā ‘rāgo kusumbhādī’ti vuttattā kusumbhādināti (vuttaṃ) siyā, rañji aya matthi abhisaṅge‘bhojane ratto’ti. Atthi vaṇṇavisese ‘rattogo’ti, lohitotyattho, atthi sukkasaja vaṇṇantarāpādane‘ratto paṭo’ti. Iha tu tatiye-tthe vattamāno gayhatīti vuttaṃ- ‘vaṇṇantaramāpādita’nti. Rāgāti.

सामान्यतः 'रत्त' (रंगवलेला) या शब्दाचा अर्थ 'कुंकुम इत्यादीने' असा सांगितला आहे. अन्यथा 'राग म्हणजे कुसुंभ (करडई) इत्यादी' असे म्हटल्यामुळे 'कुसुंभ इत्यादीने' असे झाले असते. आसक्तीच्या अर्थाने हा अनुराग (रंगणे) असा आहे, जसे की 'भोजनात रमलेला (रत्तो)'. रंगाच्या विशेष अर्थाने 'रत्तो गो' (तांबडी गाय) असा आहे, ज्याचा अर्थ 'लाल' असा आहे. पांढऱ्या वस्त्रावर दुसरा रंग चढवण्याच्या अर्थाने 'रत्तो पटो' (रंगवलेले वस्त्र) असा आहे. परंतु येथे तिसऱ्या अर्थात (तृतीया विभक्तीच्या अर्थात) वर्तमान असलेला 'दुसरा रंग चढवलेला' असा अर्थ घेतला जातो, म्हणून 'रागा' (रंगाने) असे म्हटले आहे.

Atthaggahaṇanti atthappadhānattā niddesassa vuttaṃ. Tañcācariyāna mupadesato avicchinnā (cariya) pārampariyāvagamyate, rāgāti kasāva saṅkhātaatthaniddeso. Tenāti paṭassa rattabhāve rāgassa karaṇaniddeso, rattanti paccayatthaniddeso, paccayo cāyaṃ kasā vatthato bhavatyasambhavā, tena sutte rāgāti vuttepi tabbācakā kasāvasaddāti viññāyati, rāgāti pana tenāti rāgasseva niddiṭṭhepi tabbhāvenā ttho niddiṭṭho, tabbācakā ca honto‘tena ratta’nti atthe hotīti kasāvena rattanti viññāyatīti rāgavācino tatiyantattaṃ sampajjati, tena ‘ṇa rāgā tena ratta’nti vuttepi labbhamānatthavasena vuttaṃ- ‘rāgavācitatiyantato’ti. Sutte pana rāgena rattantetasmiṃ atthe rāgā rāgavācīsaddā tatiyantā ṇappaccayo hotīti attho. Abhidhānatoti upacāravasena kathanato. Vināpi tenāti taṃpaccayaṃ vināpi.

'अर्थग्रहण' हे निर्देशामध्ये अर्थाची प्रधानता असल्यामुळे म्हटले आहे. आणि ते आचार्यांच्या उपदेशावरून अविच्छिन्न आचरण परंपरेने समजले जाते. 'रागा' (रंगाने) हा कषाय (रंग) नावाच्या अर्थाचा निर्देश आहे. 'तेन' (त्याच्याद्वारे) हा वस्त्राच्या रंगवण्याच्या क्रियेत रंगाचा करण (साधन) म्हणून निर्देश आहे. 'रत्तं' (रंगवलेले) हा प्रत्ययाच्या अर्थाचा निर्देश आहे. आणि हा प्रत्यय कषाय रूप वस्तूशिवाय असंभवी असल्यामुळे, सूत्रात 'रागा' असे म्हटले तरी त्याचा वाचक 'कषाय' शब्द आहे असे समजले जाते. परंतु 'रागा' आणि 'तेन' याद्वारे रंगाचाच निर्देश केला असला तरी, त्याच्या भावाने अर्थ निर्दिष्ट केला आहे. आणि त्याचा वाचक असल्याने 'तेन रत्तं' (त्याच्याद्वारे रंगवलेले) या अर्थात 'कषाय (रंगाने) रंगवलेले' असे समजले जाते, ज्यामुळे रंगवाचक शब्दाला तृतीया विभक्ती प्राप्त होते. म्हणूनच 'ण रागा तेन रत्तं' असे म्हटले तरी प्राप्त होणाऱ्या अर्थाच्या बळावर 'रागवाचक तृतीयान्त शब्दापासून' असे म्हटले आहे. सूत्रात तर 'रंगाने रंगवलेले' या अर्थात 'रागा' या रंगवाचक तृतीयान्त शब्दापासून 'ण' प्रत्यय होतो, असा अर्थ आहे. 'अभिधानतः' म्हणजे उपचाराने (लाक्षणिकदृष्ट्या) सांगण्यावरून. 'विनापि तेन' म्हणजे त्या प्रत्ययाशिवाय सुद्धा.

12. Nakkha

१२. नक्ख (नक्षत्र)

Tatiyantato vijjhatthaṃ tenāti anuvattateti sambandho. Sutte ayamattho ‘‘induyuttena nakkhattena lakkhito ce kālo, tadā tena [Pg.196] lakkhite kāletyasmiṃ atthe tatiyantato nakkhattā ṇo hotī’’ti. Suttavivaraṇe tu tañcetyādikamadhippāyavasena vuttaṃ. Tenātyanuvuttiyā tatiyantatoti labbhati nakkhattenāti sutattāti, kāleti pana atthaniddesato ṇappaccayādheyyassa kālo ādhāroti viññāyatīti ‘lakkhite kāle’ti vuttaṃ, visessagatavibhattiyā vicāritāya visesana gatā ca (vicāritā) nāmāti āha- ‘nakkhattene’ticcādi, iha keci khandhapañcakasaṅkhātaṃ kiriyāsabhāvamicchanti aniccaṃ, apare tu dabbasabhāvaṃ niccaṃ. Tasso bhayassapi kālassa candayuttena phussādinā lakkhiyabhāvā lakkhaṇe tatiyā yuttanti vattumāha- ‘kiriyā rūpo kālo’ccādi.

'तृतीयान्तापासून' या अर्थाच्या सिद्धीसाठी 'तेन' (त्याच्याद्वारे) याचे अनुवर्तन होते, असा संबंध आहे. सूत्रात हा अर्थ आहे: 'जर काळ चंद्राने युक्त नक्षत्राने लक्षित (दर्शवला) असेल, तर त्या नक्षत्राने लक्षित काळात या अर्थात तृतीयान्त नक्षत्रवाचक शब्दापासून ण प्रत्यय होतो.' सूत्राच्या विवरणात तर 'तञ्च' इत्यादी अभिप्राय लक्षात घेऊन म्हटले आहे. 'तेन' या अनुवृत्तीमुळे 'तृतीयान्तापासून' असे प्राप्त होते, कारण सूत्रात 'नक्षत्राने' असे म्हटले आहे. 'काळ' या अर्थनिर्देशावरून 'ण' प्रत्ययाने दर्शवलेल्याचा काळ हा आधार आहे असे समजले जाते, म्हणून 'लक्षित काळात' असे म्हटले आहे. विशेष्याची विभक्ती विचारात घेतली असता विशेषणाची विभक्ती देखील विचारात घेतली जाते, म्हणून 'नक्षत्राने' इत्यादी म्हटले आहे. येथे काही लोक पंचस्कंधात्मक क्रियास्वभावाला अनित्य मानतात, तर इतर द्रव्यस्वभावाला नित्य मानतात. त्या दोन्ही प्रकारच्या काळाचे चंद्राने युक्त पुष्य इत्यादी नक्षत्रांद्वारे लक्षित होणे शक्य असल्यामुळे, लक्षण (चिन्ह) अर्थात तृतीया विभक्ती योग्य आहे, हे सांगण्यासाठी 'क्रिया रूप काळ' इत्यादी म्हटले आहे.

Visesāvasāyoti kālassa visesāvadhāraṇatthameva hi ‘phussī ratti’ccādi. Loke payujjate. Gurunāti ettha guru jīvo, na nakkhattaṃ, candayuttatā panettha atthi… candayuttena gurunā rattiyā lakkhitattā. Kattikāya lakkhito muhuttoti ettha candaṃ vinā kattikāya tu kevalāya muhutto kālo lakkhito ‘kattikā muhutto’ti. Phussena lakkhitā atthasiddhīti ettha phusseninduyuttena atthasiddhi lakkhitā na kālo phussoti. Nakkhattayuttassa kālassa ratyādivisesāparāmāsena nakkhattavācito uppannassa paccayassa suttantarena lopaṃ vidhāya puna aññena suttena yuttāti desavidhānena sakaliṅgasaṅkhyāyuttehi-ṭṭhamabhidhānaṃ parehi, tadāha- ‘aho ratto’ccādi.

'विशेषावसाय' म्हणजे काळाचे विशेष निर्धारण करण्यासाठीच 'पुष्या रात्र' (फुस्सी रत्ति) इत्यादी प्रयोग लोकात केले जातात. 'गुरुणा' यामध्ये 'गुरु' म्हणजे जीव (बृहस्पति ग्रह) आहे, नक्षत्र नाही. परंतु येथे चंद्राशी युक्त असणे आहेच... कारण चंद्राने युक्त गुरुद्वारे रात्रीचे लक्षित होणे आहे. 'कृत्तिकेने लक्षित मुहूर्त' यामध्ये चंद्राशिवाय केवळ कृत्तिकेने मुहूर्त काळ लक्षित केला आहे, म्हणून 'कृत्तिका मुहूर्त' असा प्रयोग होतो. 'पुष्याने लक्षित कार्यसिद्धी' यामध्ये चंद्राने युक्त पुष्य नक्षत्राने कार्यसिद्धी लक्षित केली आहे, पुष्य हा काळ नाही. नक्षत्राने युक्त काळाचा रात्र इत्यादी विशेषांशी संबंध न जोडता, नक्षत्रवाचक शब्दापासून उत्पन्न झालेल्या प्रत्ययाचा दुसऱ्या सूत्राने लोप करून, पुन्हा दुसऱ्या सूत्राने 'युक्ता' या नियमाने स्वतःचे लिंग आणि संख्या यांनी युक्त अशा शब्दांनी इतरांद्वारे अर्थाचे प्रतिपादन केले जाते, म्हणूनच 'अहोरात्र' इत्यादी म्हटले आहे.

Ratyādivisesāparāmāsenāti phussī ratti phusso ahoti evaṃ ratyādivisesassa aparāmāsena asammassena aggahaṇena. Sakaliṅgasaṅkhyāyuttenāti phussakattikādīnaṃ yaṃyaṃ liṅgaṃ yāyā saṅkhyā, attaniyehi tehi tehi liṅgehi tāhitāhi ca saṅkhyāhi yuttena nakkhattasaddena. Na tadupalakkhito kāloti kattikā saddobahuvacananto bahutārakattā kattikāya, tāyakattikāya lakkhitokāloparehiviya na kathīyatīti attho. Atha tadupalakkhitassakālassevakattikāsaddenābhidhāne ko doso ye nevamuccateccāha- [Pg.197] ‘ajjeti’ccādi. Iminā ca paramate doso ubbhāvito, tadatthatte satīti tadupalakkhitakālatthatte sati.

'रात्र इत्यादी विशेषांशी संबंध न जोडता' म्हणजे 'पुष्या रात्र', 'पुष्य दिवस' अशा प्रकारे रात्र इत्यादी विशेषांचा संबंध न जोडता, म्हणजेच ग्रहण न करता. 'स्वतःचे लिंग आणि संख्या यांनी युक्त' म्हणजे पुष्य, कृत्तिका इत्यादींचे जे जे लिंग आणि जी जी संख्या आहे, त्या स्वतःच्या लिंगांनी आणि संख्यांनी युक्त नक्षत्रवाचक शब्दाने. 'त्याने उपलक्षित (दर्शवलेला) काळ नाही' म्हणजे कृत्तिका शब्द हा अनेक तारे असल्यामुळे बहुवचनान्त आहे, त्या कृत्तिकेने उपलक्षित काळ इतरांप्रमाणे सांगितला जात नाही, असा अर्थ आहे. 'बरं, जर त्याने उपलक्षित काळाचेच कृत्तिका शब्दाने प्रतिपादन केले, तर काय दोष आहे ज्यामुळे असे म्हटले जात नाही?' हे सांगण्यासाठी 'अज्ज' (आज) इत्यादी म्हटले आहे. आणि याद्वारे परमतामध्ये (दुसऱ्यांच्या मतात) दोष दाखवला आहे. 'तदर्थत्वे सति' म्हणजे त्याने उपलक्षित काळाचा अर्थ असताना.

Sattamī siyāti nakkhattasaddā taddhitalopantā phussena pāyasaṃ bhuñjeyya, phusse pāyasaṃ bhuñjeyyā’tyādo ādheyyantarāpekkhā siyā sattamī, yā suttantarena vidhīyati pāṇinīyehi, tato ‘ajjakattikā’tetthāpyādheyyantarāpekkhā sattamī siyā lopantattā ‘ajjakattikāsū’ti, na paṭhamā. Paṭhamāyeva panāyaṃ payogo ‘ajjakattikā,ti. Ajjetyadhikaraṇappadhāno ahorattakālavācī saddo, kattikāsaddopi taddhitalopena takkālābhidhāyako, tato yevaubhinnampisāmānādhikaraṇyā kattikāyopyadhikaraṇaṃ sampajjante, tañca na vinādheyyena hotītyādheyyantarāpekkhāyaṃ tesu sattamīyeva siyā, na paṭhamā (upa) pajjeyyātyadhippāyo. Attanodāni dassane sattamiyā appasaṅgaṃ paṭhamāyevopapattiṃ dassetumāha- ‘cande panūpacārene’ccādi, nādheyyantarāpekkhāccanena sattamiyā appasaṅgamāha. Evañcarahi vacanamantarena paresaṃ viya sattamīvidhāyakaṃ kathaṃ kattikāya jātoccāsaṅkiya tampaṭipādetumāha- ‘kattikāya jāto’ccādi. Bahuvacanantattepi kattikāya jātiyameka vacanantaṃ. Pakārantaramāha- ‘lopoti’ccādi. Lopenāti kattikāhi induyuttāhi lakkhito kāloti viggayha kataṇappaccayassa lopena.

'सप्तमी असावी' म्हणजे तद्धित प्रत्ययाचा लोप झालेल्या नक्षत्रवाचक शब्दापासून 'पुष्याने खीर खावी' किंवा 'पुष्य नक्षत्रात खीर खावी' इत्यादी प्रयोगांमध्ये दुसऱ्या आधेयाची (आश्रिताची) अपेक्षा असणारी सप्तमी विभक्ती असावी, जी पाणिनीयांद्वारे दुसऱ्या सूत्राने विहित केली जाते. त्यामुळे 'अज्जकत्तिका' (आज कृत्तिका नक्षत्र आहे) येथे देखील प्रत्ययाचा लोप झाल्यामुळे दुसऱ्या आधेयाची अपेक्षा असणारी सप्तमी विभक्ती 'अज्जकत्तिकासु' अशी असावी, प्रथमा नाही. परंतु हा प्रयोग प्रथमा विभक्तीतच आहे - 'अज्जकत्तिका'. 'अज्ज' (आज) हा अधिकरणप्रधान अहोरात्र काळवाचक शब्द आहे, आणि 'कत्तिका' शब्द देखील तद्धित प्रत्ययाच्या लोपामुळे त्याच काळाचा बोध करून देणारा आहे. म्हणूनच दोघांच्या सामानाधिकरण्यामुळे कृत्तिकेचे देखील अधिकरण प्राप्त होते. आणि ते आधेयाशिवाय होत नसल्यामुळे, दुसऱ्या आधेयाची अपेक्षा असताना त्यांच्यामध्ये सप्तमीच असावी, प्रथमा योग्य ठरणार नाही, असा अभिप्राय आहे. आता स्वतःच्या दर्शनात (मतात) सप्तमीचा प्रसंग न yeता प्रथमेचीच उपपत्ती (सिद्धता) दाखवण्यासाठी 'चंद्रावर उपचाराने' इत्यादी म्हटले आहे, आणि 'दुसऱ्या आधेयाची अपेक्षा नाही' या कथनाने सप्तमीचा प्रसंग येत नाही असे सांगितले आहे. आणि जर असे आहे, तर दुसऱ्यांप्रमाणे सप्तमीचे विधान करणाऱ्या वचनाशिवाय 'कृत्तिकेमध्ये जन्मलेला' अशी शंका घेऊन त्याचे प्रतिपादन करण्यासाठी 'कृत्तिकाया जातो' इत्यादी म्हटले आहे. कृत्तिका शब्द बहुवचनान्त असला तरी, कृत्तिकेमध्ये जन्माच्या अर्थात तो एकवचनान्त होतो. दुसरा प्रकार सांगण्यासाठी 'लोपः' इत्यादी म्हटले आहे. 'लोपाने' म्हणजे 'चंद्राने युक्त कृत्तिका नक्षत्रांनी लक्षित काळ' असा विग्रह करून केलेल्या 'ण' प्रत्ययाच्या लोपाने.

13. Sāssa

१३. सास्स (ती त्याची / ती याच्यासाठी)

Seti paṭhamantāti sāti niddiṭṭhapaṭhamantā, yaṃ paṭhamantanti sāceti dassitaṃ paṭhamantamāha. Paṭhamantassa devatāpuṇṇamāsittabhāvato tadatthamabhedenāha- ‘sā’ti. Kā sā devatāccāha- ‘lokappasiddhāyeva devatā’ti. Yāgasampadānampi loke devatāti pasiddhanti yāgassa yajitabbassa puroḍāsādino sampadānampi paṭiggāhako pindādi loke deyyassa puroḍāsādino devatā sāmīti pasiddhantyattho, indo devatā assa indaṃ, ādicco devatā assa ādiccaṃ, havi puroḍāsādi yāgadabbaṃ.

‘सेति प्रथमान्ता’ म्हणजे ‘सा’ ही निर्दिष्ट प्रथमान्त विभक्ती आहे. ‘यम् प्रथमान्तम्’ (जे प्रथमान्त आहे) याने ‘सा’ हे दर्शविलेले प्रथमान्त सांगितले आहे. प्रथमान्ताचा (प्रथमा विभक्तीचा) अर्थ देवता आणि पौर्णिमा असा असल्यामुळे, त्या अर्थाला अभेदाने ‘सा’ असे म्हटले आहे. ‘ती देवता कोणती?’ यावर म्हणतात— ‘लोकात प्रसिद्ध असलेलीच देवता’. ‘यज्ञाचे संप्रदानही लोकात देवता म्हणून प्रसिद्ध आहे’ याचा अर्थ असा की, यज्ञाच्या यजन करण्यायोग्य पुरोडाश इत्यादींचे संप्रदान (स्वीकारणारा) देखील, लोकात देय असलेल्या पुरोडाश इत्यादी पिंडाचा स्वामी ‘देवता’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. जसे की, ‘इंद्र ही ज्याची देवता आहे ते ऐंद्रम् (इंद्रम्)’, ‘आदित्य ही ज्याची देवता आहे ते आदित्यम्’, हवि म्हणजे पुरोडाश इत्यादी यज्ञद्रव्य होय.

Mantathomanīyampi [Pg.198] devatāti pasiddhanti yena manthena yo thūyate so tassa mantassa devatā sāmīti loke pasiddhantyattho mahindo yamo varuṇo devatā assāti viggaho. Vuttanaya mevāti ‘‘nakkhatteninduyuttena kāle’’ti sutte vuttanayameva. Jātyekavacanaṃ maghāyāti, tārakarūpānampana bahuttā maghāsaddo bahuvacananto. Pāṇinīyā ‘‘sāsmiṃ puṇṇamāsīti saññāya’’nti (4-2-21) suttayitvā phussī puṇṇamāsī asmiṃ phusso māso phusso addhamāso phusso saṃvaccharoti saññāyaṃ paṭipādenti, tena tesaṃ phussī puṇṇamāsī asmiṃ pañcadasaratteti ettha ca bhatakamāse ca taddhito na bhavati. Idha pana ‘saññāya’nti vacanābhāve bhatakamāsepi chaṭṭhyatthe bhavatītyāsaṅka viracayati ‘bhatakamāsepi’ccādi. Puṇṇo mā iccatra māsaddo candapariyāyoti āha- ‘māsaddene’ccādi. Puṇṇo mā assanti nibbacanāti ettha puṇṇamāsīsaddassa puṇṇo mā assanti nīharitvā vacanāti attho. Vuttiyā atthassa phuṭīkaraṇāya vuttaṃ- ‘so puṇṇo tiādi. Tassanti puṇṇamāsiyaṃ. Sāpuṇṇamāsī, bhatakassa bhatiyā kammakārakassa yo tiṃsati ratto māso paribbayaniyamito, tassa sambandhinī neti sambandho.

‘मंत्राद्वारे स्तुती केली जाणारी देखील देवता म्हणून प्रसिद्ध आहे’ याचा अर्थ असा की, ज्या मंत्राने ज्याची स्तुती केली जाते, तो त्या मंत्राचा स्वामी ‘देवता’ म्हणून लोकात प्रसिद्ध आहे; जसे की ‘महेंद्र, यम, वरुण ही ज्याची देवता आहे’ असा विग्रह होतो. ‘सांगितलेल्या पद्धतीनेच’ म्हणजे "नक्खत्तेनिन्दुयुत्तेन काले" या सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीनेच होय. ‘मघाय’ हे जातीमध्ये एकवचन आहे, परंतु ताऱ्यांच्या बहुत्वामुळे ‘मघा’ हा शब्द बहुवचनान्त आहे. पाणिनीय व्याकरणकार "सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायाम्" (४-२-२१) असे सूत्र करून, ‘पुष्य नक्षत्राने युक्त पौर्णिमा ज्या महिन्यात आहे तो पुष्य महिना, पुष्य अर्धमहिना, पुष्य संवत्सर’ अशी संज्ञा प्रतिपादित करतात. त्यामुळे त्यांच्या मते ‘पुष्य नक्षत्राने युक्त पौर्णिमा ज्या पंधरा रात्रींमध्ये आहे’ येथे आणि भृतक (मजुरीच्या) महिन्यात तद्धित प्रत्यय होत नाही. परंतु येथे ‘संज्ञायाम्’ या शब्दाचा अभाव असल्यामुळे भृतक महिन्यातही षष्ठीच्या अर्थात प्रत्यय होईल अशी शंका घेऊन ‘भृतक मासातही’ इत्यादींचे निरूपण करतात. ‘पुण्णो मा’ (पूर्ण चंद्र) येथे ‘मा’ शब्द चंद्राचा वाचक आहे, म्हणून ‘मा-शब्दाने’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘पुण्णो मा अस्स’ या व्युत्पत्तीमध्ये ‘पुण्णमासी’ या शब्दाची ‘पुण्णो मा अस्स’ अशी फोड करून सांगणे हा अर्थ आहे. वृत्तीचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘सो पुण्णो’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘तस्सन्ति’ म्हणजे पौर्णिमेमध्ये. ‘सा पुण्णमासी’ म्हणजे मजुरीवर काम करणाऱ्या कामगाराचा जो तीस रात्रींचा महिना खर्चासाठी निश्चित केलेला असतो, त्याच्याशी संबंधित नाही, असा संबंध आहे.

Yassañcatithīyanti aniyamena paṭipadādimāha. Atoeva ca nipātanāti imasmāva nipātanā, tenevāha- ‘sutte vacanameva nipātana’nti. Māsasutiyāccādo sādhippāyamatthaṃ vivarati ‘yadipi’ccādinā. Assāti sāmaññavacanepi ‘sāssa devatā puṇṇamāsī’ti sutte assāti avisesavacanepi soyeva puṇṇamāsīsadde sūyamāno māsoyeva chaṭṭhyattho viññāyatīti sambandho.

‘ज्या तिथीला’ याने अनियमाने प्रतिपदा इत्यादी तिथी सांगितल्या आहेत. ‘याच कारणाने निपातनामुळे’ म्हणजे याच निपातनामुळे होय, म्हणूनच म्हटले आहे— ‘सूत्रातील वचन हेच निपातन आहे’. ‘मासश्रुती’ इत्यादींमध्ये सहेतुक अर्थ स्पष्ट करताना ‘जरी’ इत्यादी म्हणतात. ‘अस्स’ (त्याचा) या सामान्य वचनातही, ‘सास्स देवता पुण्णमासी’ या सूत्रात ‘अस्स’ असे विशेष नसलेले सामान्य वचन असले तरी, तोच ‘पुण्णमासी’ शब्दात ऐकू येणारा ‘मास’ (महिना) हाच षष्ठीचा अर्थ समजला जातो, असा संबंध आहे.

Pañcadasarattādoti paresaṃ saññāgahaṇena nivattitapañcadasarattādo. Atha addhamāsasaṃvaccharānampi udāharaṇatte nopaññāso kasmā na katoccāha- ‘addhamāsasaṃvaccharāna’miccādi. Evammaññate ‘‘addhamāsasaṃvaccharānaṃ na paccayenojukamabhidhānamapi tu saṃvaccharepi phussādimāsasambhavāsmiṃ saṃvacchare phussena māsena sambandhā phussotyupacārīyate, yathā ca phussādimāsassa sambandhī addhamāso phusso addhamāsotyupacārīyate[Pg.199], na panojukanti tesamudāharaṇatte nānupādāna’’nti.

‘पंधरा रात्री इत्यादींमध्ये’ म्हणजे इतरांच्या संज्ञाग्रहणाने निवृत्त झालेल्या पंधरा रात्री इत्यादींमध्ये होय. मग अर्धमास आणि संवत्सर यांचे उदाहरण म्हणून उपस्थापन का केले नाही? यावर म्हणतात— ‘अर्धमास आणि संवत्सरांचे’ इत्यादी. असे मानले जाते की— "अर्धमास आणि संवत्सर यांचे प्रत्ययाने थेट अभिधान (कथन) होत नाही, तर संवत्सरामध्ये देखील पुष्य इत्यादी महिन्यांचा संभव असल्यामुळे, त्या संवत्सराचा पुष्य महिन्याशी संबंध असल्यामुळे त्याला उपचाराने ‘पुष्य’ म्हटले जाते. आणि ज्याप्रमाणे पुष्य इत्यादी महिन्याशी संबंधित असलेल्या अर्धमासाला उपचाराने ‘पुष्य अर्धमास’ म्हटले जाते, थेट नाही; म्हणून त्यांचे उदाहरण म्हणून ग्रहण केलेले नाही."

14. Tama

१४. तम

Nākaḍḍhanatthoti ṇassākaḍḍhanattho na hoti. Yadyākaḍḍhanattho assa, tadā cānukaḍḍhitaṃ nottaratrānukaḍḍheyyāti maññate, kociyeva hotīti hontīti ito bhinditvā ānetabbaṃ. Tadā desassāti iminā ‘‘tadādesā taggahaṇena gayhantī’’ti paribhāsamupalakkheti. Katayādesassāpīti kato yādeso yassa tassa katayādesassāpīti. Ikārassāti yādesato pubbe ikārassa, iminā cādesādesīnamabhedo dassito. Tasadde nekenāpi paccekābhisambandhe siddheti evamaññate- ‘‘yathā’tena kataṃkīta’ (4-29) ntyādisutte ekova tasaddo bahūhi paccayattehi sambajjhate, tathihāpi ekameva tasaddaggahaṇaṃ ‘tamadhīte taṃjānātī’ti paccekamabhisambajjhate, tasmā kimetadatthena dvitaggahaṇene’’ti. Dvitaggahaṇe payojanattayaṃ vuttaṃ, tattha paṭhamaṃ dassento jānaniccādinādhippāyamāvīkatvā dvitaggahaṇamiccādinā padatthamāha.

‘आकर्षणासाठी नाही’ म्हणजे ‘ण्’ च्या आकर्षणासाठी नाही. जर ते आकर्षणासाठी असते, तर पुढे अनुकर्षित केलेले पुन्हा पुढे अनुकर्षित केले जाऊ नये, असे मानले जाते. ‘काहीच होते’ म्हणजे ‘होतात’ यावरून वेगळे करून आणले पाहिजे. ‘त्या आदेशाचा’ याने "त्याच्या जागी होणारे आदेश त्याच्या ग्रहणाने घेतले जातात" या परिभाषेचे लक्षण दाखवले आहे. ‘ज्याला य-आदेश झाला आहे त्यालाही’ म्हणजे ज्याला य-आदेश केला गेला आहे, त्या य-आदेश झालेल्यालाही. ‘इ-काराचा’ म्हणजे य-आदेशाच्या पूर्वीच्या इ-काराचा; याने आदेश आणि आदेशी यांच्यातील अभेद दर्शविला आहे. ‘तद्’ शब्दाचा एकानेही प्रत्येक पदाशी संबंध सिद्ध होत असताना, असे मानले जाते— "ज्याप्रमाणे ‘तेन कृतं क्रीतम्’ (४-२-९) इत्यादी सूत्रात एकच ‘तद्’ शब्द अनेक प्रत्ययार्थांशी जोडला जातो, त्याचप्रमाणे येथेही एकच ‘तद्’ शब्दाचे ग्रहण ‘तम् अधीते’ (तो अभ्यास करतो) आणि ‘तम् जानाति’ (तो जाणतो) या प्रत्येकाशी जोडले जाते, मग या अर्थासाठी द्वित्वग्रहणाची (दोनदा ग्रहण करण्याची) काय गरज आहे?" द्वित्वग्रहणाचे तीन प्रयोजन सांगितले आहेत, त्यापैकी पहिले दर्शविताना ‘जाणणारा’ इत्यादींद्वारे अभिप्राय प्रकट करून ‘द्वित्वग्रहण’ इत्यादींद्वारे पदाचा अर्थ सांगतात.

Tattha-‘yo yamadhīte jānāti cā’ti iminā dvitaggahaṇābhāve paccayatthāvayavassa samuccayappasaṅgamāha. Samuccaye sati(yo) yamadhīte jānāti ca, tattheva siyā, yo panādhīte kevalaṃ, na (jānāti) tattha na siyāti bodhayituṃ byabhicāramāha‘na paccekāti sambandhene’ti. Yathā ‘‘tena kathaṃ kīta’’miccādo ‘‘tena jitaṃ jayati’’ccādi paccekasambandhena bhavati evammāviññāyīti yatheccādi kassāttho. ‘Tena kataṃ kīta’’miccādīhi avatvā ‘‘tena jitaṃ jayati’’ccādisuttekadesavacanamatthabyatti tathā vutte hotīti vuttaṃ, tena jitamiccādo jayanādikā kiriyāne kadabbasamavāyittena pasiddhāti yutto tattha paccekābhisambandho, nevamajjhena vedanā pyekadabbasamavāyittābhiyyotyadhippāyo.

त्यात— ‘जो ज्याचा अभ्यास करतो आणि जाणतो’ याने द्वित्वग्रहणाच्या अभावी प्रत्ययाच्या अर्थाच्या अवयवाचा समुच्चय होण्याचा प्रसंग सांगितला आहे. समुच्चय असताना, जो ज्याचा अभ्यास करतो आणि जाणतो, तिथेच प्रत्यय होईल; परंतु जो केवळ अभ्यास करतो, जाणत नाही, तिथे प्रत्यय होणार नाही, हे समजावण्यासाठी व्यभिचार दाखवत म्हणतात— ‘प्रत्येकाशी संबंध नसल्यामुळे’. ज्याप्रमाणे "तेन क्रीतम्" इत्यादींमध्ये "तेन जितं जयति" इत्यादी प्रत्येक संबंधाने होते, तसे समजू नये, म्हणून ‘यथा’ इत्यादी कोणाचा अर्थ आहे? "तेन कृतं क्रीतम्" इत्यादी न सांगता "तेन जितं जयति" इत्यादी सूत्राच्या एका भागाचे वचन अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी तसे म्हटले असता होते, असे सांगितले आहे. ‘तेन जितम्’ इत्यादींमध्ये जिंकणे इत्यादी क्रिया अनेक द्रव्यांच्या समवायाने प्रसिद्ध असल्यामुळे तिथे प्रत्येक संबंध योग्य आहे, परंतु अध्ययनाने जाणणे हे एकाच द्रव्याच्या समवायाने अभिव्यक्त होत नाही, असा अभिप्राय आहे.

Idāni [Pg.200] dutiyaṃ dasseti ‘jānana’miccādi, nimitta miṭṭhāniṭṭhabodhakāraṇaṃ muhutto kattikādi, uppāto iṭṭhāniṭṭhasūcakaṃ pathavisamuddādīnaṃ sabhāvapariccāgenāññatattagamanaṃ. Jānanasāmaññeti nimittādīnaṃ jānana sāmaññe. ‘Yathāvuttajānanassa ajjhena visayatte hetumāha- ‘taṃ jānātīti tasaddena adhīyamānaparāmasato’ti. Tatiyaṃ dasseti ‘yato ce’ccādinā. Yato ca uppannena vidhinā ajjhena ñātu abhidhānampasiddhanti sambandho, potthakesu pana ajjhetuñātūsuti pāṭho dissati, etthāyamadhippāyo ‘‘katthaci pasiddhivisayo hoti tasaddo, tathā ca vuttaṃ subodhālaṅkāraṭīkāyaṃ pakkantavisayo tathā pasiddhavisayo anubhūtavisayo ca taṃsaddo yaṃ saddaṃ nā pekkhate’ti, tasmā pasiddhivisayena tasaddena puthageva pasiddhiyā upasaṅgahatthaṃ dvitaggahaṇaṃ kattabba’’nti. Atthattaye vattamānassa tu tasaddassa savisayo viseso tatovātthikehi veditabbo.

आता दुसरे दर्शवितात 'जानन' (जाणणे) इत्यादी. निमित्त म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींचे बोध करून देणारे कारण. मुहूर्त म्हणजे कार्तिक इत्यादी (काळ). उत्पात म्हणजे इष्ट-अनिष्ट सूचक, पृथ्वी, समुद्र इत्यादींच्या स्वाभाविक स्वरूपाचा त्याग करून दुसऱ्या अवस्थेत जाणे. 'जाननसामान्ये' म्हणजे निमित्त इत्यादींचे सामान्य रूपाने जाणणे. 'यथोक्त जाणण्याच्या 'अज्झ' (अध्ययन) या विषयाच्या संबंधात हेतू सांगतात - 'तं जानाति' (त्याला जाणतो) येथे 'त' शब्दाने अध्ययन करणाऱ्याचा परामर्श घेतला जातो.' 'यतो च' इत्यादींद्वारे तिसरे दर्शवितात. आणि ज्या कारणाने उत्पन्न झालेल्या विधीने अध्ययनाद्वारे जाणणाऱ्याचे अभिधान (नाव) प्रसिद्ध होते, असा संबंध आहे. पुस्तकांमध्ये मात्र 'अज्झेतुञातूसु' असा पाठ दिसतो. येथे हा अभिप्राय आहे - 'काही ठिकाणी 'त' शब्द प्रसिद्धीच्या विषयात असतो, आणि सुबोधालंकारटीकेमध्ये असे म्हटले आहे की - प्रक्रांत विषय, प्रसिद्ध विषय आणि अनुभूत विषय असलेला 'त' शब्द 'य' शब्दाची अपेक्षा करत नाही, म्हणून प्रसिद्धीच्या विषयात असलेल्या 'त' शब्दाने स्वतंत्रपणे प्रसिद्धीचा संग्रह करण्यासाठी 'द्वित' ग्रहण केले पाहिजे'. तीन अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या 'त' शब्दाचा सविषय विशेष अर्थ त्या त्या अर्थाच्या इच्छुकांनी समजून घ्यावा.

15. Tassa

१५. त्याचे

Visayasaddo gāmasamudāyepi vattate, gāmasamudāyo ca nāma desoyeva, tenāha visayopi gāmasamudāyattā desoyevā’ti, iminā visayadesasaddānaṃ samānādhikaraṇattamāha. Vasāti desavāsino vasātayo, anuvāko ganthaviseso.

'विषय' शब्द ग्रामसमुदायासाठी (गावांच्या समूहासाठी) देखील वापरला जातो, आणि ग्रामसमुदाय म्हणजे देशच (प्रदेशच) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विषय देखील ग्रामसमुदाय असल्यामुळे देशच आहे'. याद्वारे 'विषय' आणि 'देश' या शब्दांचे सामानाधिकरण्य (समान अर्थ असणे) सांगितले आहे. 'वसा' म्हणजे देशात राहणारे 'वसाती', 'अनुवाक' हा ग्रंथविशेष आहे.

16. Nivā

१६. 'निवा'

Tannāmeccādinā na kevalaṃ nivāseyeva, athakho vakkhamānesu pīti dasseti. Paccayantaṃ sebbādi. Desanāmambhavati catūsu atthesūti viññāyati, tenāha-‘nivāsādo vidhī’ti. Nivāsādoti nivāsa adūrabhavanibbattaatthiatthesu. Saṃhitanāmaṃ nāma lokiyasaddavo hārāppasaṅgamaññasaddavohārenupāttanāmaṃ.

'तन्नाम' इत्यादींद्वारे केवळ निवासामध्येच नाही, तर पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अर्थांमध्येही (प्रत्यय होतो) हे दर्शवितात. 'सेब्ब' इत्यादी प्रत्ययान्त शब्द आहेत. देशाचे नाव चार अर्थांमध्ये होते असे समजले जाते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'निवासादो विधी' (निवास इत्यादी अर्थांमध्ये विधी होतो). 'निवास आदो' म्हणजे निवास, अदूरभव (जवळ असणे), निवृत्त (उत्पन्न होणे) आणि अस्ति (असणे) या अर्थांमध्ये. 'संहितानाम' म्हणजे लौकिक शब्दव्यवहाराच्या प्रसंगाने इतर शब्दव्यवहारातून घेतलेले नाव.

17. Adū

१७. 'अदू'

Nagarampi desoyevāti āha- ‘adūrabhava’nti.

नगर देखील देशच (प्रदेशच) आहे, म्हणून 'अदूरभव' (जवळ असणे) असे म्हटले आहे.

18. Tena

१८. 'तेन' (त्याद्वारे).

Yathāyogatthoti vuttiyaṃ vuttayathāyogasaddassa attho.

'यथायोगत्थ' म्हणजे वृत्तीमध्ये सांगितलेल्या 'यथायोग' शब्दाचा अर्थ होय.

19. Tami

१९. 'तमि' (त्यामध्ये).

Paccayantanāmeti [Pg.201] paccayantanāmaṃ yassa sattamyatthabhūtassa desassa hasminti attho, nāññasseti bhūmādivisiṭṭhatthayuttato aññassa paccayantanāmaṃ na hotīti attho. Badarā babbajā asmiṃ dese santīti viggaho.

'प्रत्ययान्तनाम' म्हणजे ज्या सप्तमी विभक्तीच्या अर्थाचा देश 'यात आहे' असा अर्थ होतो, दुसऱ्याचा नाही; म्हणजेच भूमा (अतिशयता) इत्यादी विशिष्ट अर्थांनी युक्त असल्यामुळे दुसऱ्याचे प्रत्ययान्त नाव होत नाही, असा अर्थ आहे. 'बदरा बब्बजा अस्मिं देसे सन्ति' (या देशात बोरे आणि बाभळी आहेत) असा विग्रह आहे.

21. Ajjā

२१. 'अज्जा' (अद्यतन इत्यादी).

Hīyyattanoti ‘‘saramhā dve’’ti (134) dvittaṃ.

'हीय्यत्तनो' (ह्यस्तनी - कालच्या संदर्भात) येथे 'सरम्हा द्वे' (१३४) या सूत्राने द्वित्व झाले आहे.

23. Amā

२३. 'अमा' (जवळ/सोबत).

Amāsaha bhavo amacco.

'अमा' म्हणजे सोबत राहणारा तो 'अमच्च' (अमात्य/मंत्री).

24. Majjhā

२४. 'मज्झा' (मध्य इत्यादी).

Majjhe bhavo majjhimo, ante bhavo antimo iccādi.

मध्ये असणारा तो 'मज्झिम' (मध्यम), शेवटी असणारा तो 'अन्तिम' (अंतिम) इत्यादी.

25. Kaṇa

२५. 'कण' (कण प्रत्यय).

Magadhesu araññe gaṅgāyaṃ pabbate vane kule bārāṇasiyaṃ campāyaṃ mithilāyaṃ sambhavoti viggaho. ‘‘Dissantaññepi paccayā’’ti (4-120) eyyakoti seso. Paccayantaradassane sati imināva suttena ito aññatrāpi paccayantarāni hontīti seso, gāme bhavo udare bhavo pañcālesu bhavo bodhipakkhe bhavoti viggaho.

मगध देशात, अरण्यात, गंगेमध्ये, पर्वतावर, वनात, कुळात, वाराणसीमध्ये, चंपेमध्ये, मिथिलामध्ये उत्पन्न होणारा, असा विग्रह आहे. 'दिस्सन्तिञ्ञेपि पच्चया' (४-१२०) या सूत्राने 'एय्यक' हा उर्वरित प्रत्यय होतो. इतर प्रत्यय दिसत असताना याच सूत्राने याशिवाय इतर ठिकाणीही दुसरे प्रत्यय होतात, हा उर्वरित अर्थ आहे. गावात असणारा, उदरात (पोटात) असणारा, पांचाल देशात असणारा, बोधिपक्षात असणारा, असा विग्रह आहे.

26. Ṇiko

२६. 'णिक' (णिक प्रत्यय).

Sarade bhavo, bhavā vāti viggaho.

शरद ऋतूत उत्पन्न होणारा किंवा होणारे, असा विग्रह आहे.

27. Tamassa

२७. 'तमस्स' (त्याचे).

Sippasaddatthamāha-‘losalla’nti. Tameva byañjayati ‘kiriye’ccādinā, karaṇaṃ kiriyā vādanādikassa abhyāso, so pubbo yassāti samāso, vīṇādisaddehi kimuccateccāha- ‘vīṇādi’ccādi, dabbaṃ taṃtaṃsamudāyarūpaṃ. Sippañcāti vatvā tadatthaṃ vibhāveti ‘kiriyā viseso’ti. Vādanādikiriyāya visiṭṭho jānanakiriyāvisesoti attho, iminā vīṇādisaddā dabbatthavuttino vādanādikiriyaṃ kiriyā visesañca [Pg.202] sippamupacārena vadantīti dīpeti. Itisaddo hetumhi. Sāyeveti abhyāsitabbā jānanakiriyāvisesassa pubbabhūtā vādanakiriyā, visesetuṃ yuttā vīṇādisaddenāti adhippāyo.

'सिप्प' (शिल्प/कला) शब्दाचा अर्थ 'कोसल्ल' (कौशल्य) असा सांगतात. त्यालाच 'किरिया' इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. 'करण' म्हणजे क्रिया, वादन इत्यादींचा अभ्यास; तो ज्याच्या पूर्वी आहे असा समास आहे. 'वीणा' इत्यादी शब्दांनी काय म्हटले जाते? यावर सांगतात - 'वीणादि' इत्यादी, द्रव्य म्हणजे त्या त्या समूहाचे रूप. 'शिल्प' असे सांगून त्याचा अर्थ स्पष्ट करतात - 'क्रियाविशेष'. वादन इत्यादी क्रियेपेक्षा विशिष्ट अशी जाणण्याची क्रियाविशेष, असा अर्थ आहे. याद्वारे वीणा इत्यादी शब्द द्रव्याचा अर्थ सांगणारे असूनही वादन इत्यादी क्रिया आणि क्रियाविशेष रूप शिल्पाला उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) सांगतात, हे स्पष्ट होते. 'इति' शब्द हेतू दर्शवण्यासाठी आहे. 'तीच' म्हणजे अभ्यास करण्यायोग्य अशा जाणण्याच्या क्रियाविशेषाच्या पूर्वी असणारी वादनक्रिया, वीणा इत्यादी शब्दाने विशेषित करणे योग्य आहे, असा अभिप्राय आहे.

Yuttatā cettha… vīṇādivādanavasena sippassa gahetabbabhāvato, kathaṃ vīṇādisaddehi dabbavuttīti vādanā vuccatīti āha- ‘vīṇādi visayattā’ti, vādanavuttivīṇādisaddānaṃ sippavuttittaṃ yathāvuttasso pamāvasena vattumāha- ‘yathe’ccādi. Vīṇādivādananti yatheti sambandho. Vuttameva phuṭayanto vuttiganthassa mukhaṃ vivarīyati ‘kiriye’ccādinā. Kiriyātyāsapubbakaṃ ñāṇakkhamaṃ kosallaṃ vādanakiriyā visayattā vīṇāvādanamiccanena kiriyāsaddena vuccatītyattho. Mudaṅgaṃ mudaṅgavādanaṃ sippamassa, vaṃso sippamassāti viggaho. Sīlamaddabbaṃ kathaṃ paṃsukūlādi(no) sīlatthasamānādhikaraṇattenābhidhānantyāha- ‘paṃsukūlādidhāraṇa’miccādi. Tañca sīlanti sambandho.

आणि येथे योग्यता... वीणा इत्यादी वाजवण्याच्या स्वरूपात शिल्प ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे. वीणा इत्यादी शब्दांद्वारे द्रव्याचा बोध होत असताना वादन कसे म्हटले जाते? यावर सांगतात - 'वीणादि विषयत्वामुळे'. वादन अर्थ सांगणाऱ्या वीणा इत्यादी शब्दांचे शिल्प अर्थ सांगणे हे यथोक्त प्रमाणाच्या आधारे सांगण्यासाठी म्हणतात - 'यथा' इत्यादी. 'वीणावादन' असा 'यथा' याच्याशी संबंध आहे. सांगितलेल्या गोष्टीलाच स्पष्ट करत वृत्तिग्रंथाची सुरुवात उघड करतात - 'किरिया' इत्यादींद्वारे. क्रिया आणि अभ्यासाने युक्त असलेले ज्ञानक्षम कौशल्य, वादनक्रियेचा विषय असल्यामुळे 'वीणावादन' या क्रियाशब्दाने म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. मृदंग वाजवणे हे ज्याचे शिल्प आहे तो 'मुदंग', बासरी वाजवणे हे ज्याचे शिल्प आहे तो 'वंस', असा विग्रह आहे. 'शील' हे अद्रव्य असताना पांसुकूल (चिंध्यांचे वस्त्र) इत्यादींच्या शील अर्थाशी सामानाधिकरण्य असल्यामुळे त्याचे अभिधान (नाव) कसे होते? यावर सांगतात - 'पांसुकूलादि धारण करणे' इत्यादी. आणि ते 'शील' आहे, असा संबंध आहे.

Appicchatāyāti paccayappicchatāya. Santuṭṭhitāyāti catūsu paccayesu dvādasavidhasantuṭṭhiyā. Anuvidhīyamānaṃ karīyamānaṃ. Phalanirapekkhanti iminā idha loke cīvarādihetu paṇidhāya paṃsukūla dhāraṇādiṃ paṭikkhipati, sīlaṃ tapparabhāvena sevanā. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘paṃsukūlādidhāraṇaṃ paṃsukūlādivisayanti paṃsukūlādisaddenopacārenābhidhīyate, sīlaṃ paṃsukūladhāraṇavisayanti paṃsukūlādi saddenopacārenoccatī’’ti. Ticīvaraṃ sīlamassāti viggaho tesaṃ guḷo paṇyamassāti viggaho tomaraṃ, muggaro paharaṇamassāti viggaho, upadhīyatyupariādhīyatīti rathaṅgaṃ vuccati. Kāmakkhandhakilesābhisaṅkhārā vā upadhi upadadhāti sukhaṃ dukkhaṃvāti katvā.

'अप्पिच्छताया' म्हणजे प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) बाबतीत अल्पेच्छा असणे. 'संतुट्ठिताया' म्हणजे चार प्रत्ययांच्या (जीवनावश्यक वस्तूंच्या) बाबतीत बारा प्रकारची संतुष्टी असणे. 'अनुविधीयमानं' म्हणजे केले जाणारे. 'फल निरपेक्ष' याद्वारे या लोकात चीवर इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी संकल्प करून पांसुकूल धारण करणे इत्यादींचा निषेध केला जातो. 'शील' म्हणजे तत्परतेने त्याचे सेवन करणे. हे असे म्हटले आहे - 'पांसुकूल इत्यादी धारण करणे हे पांसुकूल इत्यादींचा विषय असल्यामुळे पांसुकूल इत्यादी शब्दाने उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) म्हटले जाते; शील हे पांसुकूल धारण करण्याचा विषय असल्यामुळे पांसुकूल इत्यादी शब्दाने उपचाराने म्हटले जाते.' 'तिचीवरं शीलमस्स' (तीन चीवरे धारण करणे हे ज्याचे शील आहे) असा विग्रह आहे. 'गुळ' हे ज्याचे व्यापारद्रव्य आहे, असा विग्रह आहे. 'तोमर' आणि 'मुद्गर' हे ज्याचे प्रहार करण्याचे साधन आहे, असा विग्रह आहे. जे वर ठेवले जाते किंवा जोडले जाते त्याला रथाचे अंग (भाग) म्हणतात. काम, स्कंध, क्लेश किंवा अभिसंस्कार हे 'उपाधी' आहेत, कारण ते सुख किंवा दुःख उत्पन्न करतात.

28. Taṃhanti

२८. 'तं हन्ति' (त्याला मारतो).

Bahumhi bhūtānagatesupi paccayabhāve kāraṇamāha-‘saṅkhyākālānamavivacchitattā’ti, sutte vuttāya ekasaṅkhyāya vuttamānakā lasseva ca vattumanicchitattāti attho.

बहुवचनात, भूतकाळ आणि भविष्यकाळात देखील प्रत्यय होण्याचे कारण सांगतात - 'संख्याकालानामविवक्षितत्वामुळे'; सूत्रात सांगितलेल्या एकवचनाची आणि वर्तमानकाळाचीच विवक्षा (बोलण्याची इच्छा) नसल्यामुळे, असा अर्थ आहे.

Tadupādānantūti [Pg.203] tesamekavacanādīnamupādānantu. Taṃ nānantarīya kattāti upalakkhaṇavasena tesaṃ vacanakālantarānamavinābhāvittāti adhippāyo. Hanticcādityādyantassa kiriyāppadhānatte kathaṃ ṇādīnaṃ tadatthe jāyamānānaṃ sādhanappadhānatta miccatra hetumāha ‘sabhāvato’ti. Mīne hantīti meniko. Ajivhā animisā ca macchā, diṭṭhova sandiṭṭhanti iminā saṃsaddassa visuṃ atthabhāvaṃ dasseti. Lokuttaradhammoti navavidho lokuttaradhammo, phaladhammopi heṭṭhimo sakadāgāmivipassanādīnaṃ paccayabhāvena uparimaggādhigamassa upanissayabhāvato pariyāyato dissamānova vaṭṭabhayaṃ nivatteti, bhāvanābhisamayavasena maggadhammo sacchikiriyābhisamayavasena nibbānadhammo.

"तदुपादानन्तु" म्हणजे त्या एकवचन इत्यादींचे उपादान (स्वीकार) होय. "ते अनन्तरीय कर्ता नाही" म्हणजे उपलक्षणामुळे त्या वचनांच्या कालान्तराचा अविनाभाव (एकमेकांशिवाय न असणे) आहे, असा अभिप्राय आहे. "हन्ति" इत्यादी तिङन्त शब्दांमध्ये क्रियाप्रधानता असताना, त्याच अर्थात उत्पन्न होणाऱ्या "ण" इत्यादी प्रत्ययांमध्ये साधनप्रधानता कशी मानली जाते, याचे कारण सांगताना 'स्वभावतः' असे म्हटले आहे. माशांना मारणारा तो 'मेनिक' (कोळी). जीभ नसलेले आणि पापण्या न मिटवणारे ते मासे होत. 'दिठ्ठ' (दृष्ट) तोच 'सन्दिट्ठ' (संदृष्ट) याद्वारे 'सं' या उपसर्गाचा वेगळा अर्थ दर्शविला आहे. 'लोकुत्तरधम्म' (लोकोत्तर धर्म) म्हणजे नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धर्म होय. फलधर्म देखील खालच्या सकदागामी-विपश्यना इत्यादींच्या प्रत्ययभावाने (कारणभावाने) वरच्या मार्गाच्या अधिगमनाचा उपनिषय (प्रबल कारण) असल्यामुळे, पर्यायाने दिसत असतानाच संसारभय निवृत्त करतो. भावना-अभिसमयाच्या (साधनेच्या) प्रभावाने तो 'मार्गधर्म' आहे आणि साक्षात्कृत-अभिसमयाच्या प्रभावाने तो 'निर्वाणधर्म' आहे.

Vaṭṭabhayanti kammakilesavipākasaṅkhātaṃ tividhavaṭṭabhayaṃ. Vidhāna vacananti appatte-tthe niyogasaṅkhātavidhino pakāsataṃ ehipassa vacanaṃ. Parisuddhattāti kilesamalavirahena sabbathā visuddhattā. Amanuññampi kadāci sappayojanaṃ yathāsabhāvappakāsanena dassetabbaṃ bhaveyyāti tadabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘vijjamānampi ce’ccādi. Nanu ca ehipassāti tyādyantā, tasmā neteti paccayo pappoti, tathāhi pāṭipadikato paccayavidhānampaṭipāditaṃ, na tyādyantato nāpi vākyato, tasmā kathamehipassikoti hotīti āha-‘ehipassasaddocāya’miccādi. Padasamudāyassānukaraṇoti padasamūhassa anukaraṇabhūto eko ehipassasaddo. Athavā ehi āgaccha imaṃ dhammaṃ passāti yo appatte-tthe niyogasaṅkhāto vidhi, tabbācako yannipāto ehipassāti, ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, athavā ehicceva nipāto, dassanaṃ ñāpanaṃ passo, ehīti passo ñāpanaṃ ehipasso, ehipassaṃ arahatīti ehipassiko.

'वट्टभय' (संसारभय) म्हणजे कर्म, क्लेश आणि विपाक या रूपाने ओळखले जाणारे त्रिविध संसारभय होय. 'विधान वचन' म्हणजे अप्राप्त अर्थामध्ये नियोगात्मक विधी प्रकट करणारे 'एहिपस्स' (ये आणि पाहा) हे वचन होय. 'परिसुद्धत्ता' (परिशुद्धता) म्हणजे क्लेशरूपी मळाचा अभाव असल्यामुळे सर्व प्रकारे विशुद्ध असणे. अमंगल किंवा अप्रिय गोष्ट देखील कधीतरी उपयुक्त असू शकते, म्हणून ती यथास्वभाव प्रकट करून दाखवावी लागते, हे दर्शवण्यासाठी त्याचा अभाव दाखवला आहे. म्हणूनच 'विज्जमानम्पि चे' (विद्यमान असले तरीही) इत्यादी म्हटले आहे. शंका अशी की, 'एहिपस्स' हे तिङन्त (क्रियापद रूप) आहे, त्यामुळे येथे 'इत' प्रत्यय प्राप्त होत नाही; कारण प्रातिपदिकापासून प्रत्ययविधान सांगितले आहे, तिङन्तापासून किंवा वाक्यापासून नाही. मग 'एहिपस्सक' (एहिपस्सिक) हा शब्द कसा सिद्ध होतो? यावर म्हणतात—'एहिपस्ससद्दोचायं' (हा एहिपस्स शब्द) इत्यादी. 'पदसमुदायाचे अनुकरण' म्हणजे पदसमूहाचे अनुकरण करणारा एक 'एहिपस्स' शब्द आहे. अथवा, 'एहि' (ये) आणि 'इमं धम्मं पस्स' (या धर्माला पाहा) असा जो अप्राप्त अर्थातील नियोगात्मक विधी आहे, त्याचा वाचक असलेला जो निपात 'एहिपस्स' आहे, त्या 'एहिपस्स' विधीला जो योग्य आहे तो 'एहिपस्सिक' होय. किंवा 'एहि' हाच निपात आहे, 'पस्स' म्हणजे दर्शन किंवा ज्ञान करून देणे होय. 'एहि' असे म्हणून जे दर्शन किंवा ज्ञान करून देणे तो 'एहिपस्स' होय, आणि जो 'एहिपस्स' याला योग्य आहे तो 'एहिपस्सिक' होय.

29. Tena

२९. त्यामुळे

Ekībhāvoti muggehi saṃsaṭṭhānaṃ māsānamiva missībhāvo. Esoti saṃsaggo, ukkaṃsenāti ukkaṃsādhānena ca bhavitabbanti sambandho[Pg.204]. Saṃsaggaukkaṃsānaṃ sahabhāvassa anekanti katte kāraṇamāha- ‘asucidabbe’ccādinā. Byatirekamāha- ‘nukkaṃso’ti yattha saṃsaggarahitaṃ kevalamabhisaṅkhattamatthi, tattha paccayamudāharaṇena dassetvā vijjāya saha saṃsaggassāvijjamānatte kāraṇaṃ vadati ‘rūpī dhammattā’tiādi. Rūpaṃ bhūtopādāyabhedamassa atthīti rūpī, ghatādi saṃsaṭṭhaṃ bhattādi. Tassa dhammo sabhāvo saṃsaggo, tassa bhāvo tattaṃ, tasmā, tassāti saṃsaggassa, vijjātvarūpī… yathāvutta rūpasabhāvābhāvā, tenāha- ‘vijjāya ca arūpittā’ti caraiccandhātuyeva carati.

'एकीभाव' म्हणजे मुगाशी मिसळलेल्या उडदाप्रमाणे एकत्र होणे (मिश्रण होणे). 'एषः' म्हणजे हा संसर्ग होय, आणि 'उत्कर्षेण' म्हणजे उत्कर्षाच्या आधाराने असावे, असा संबंध आहे. संसर्ग आणि उत्कर्ष यांच्या सहभावाचे अनेकत्व असण्याचे कारण सांगताना 'अशुचिद्रव्य' इत्यादी म्हटले आहे. व्यतिरेक सांगताना म्हणतात—'नुक्कंसो' (उत्कर्ष नाही), जिथे संसर्गाशिवाय केवळ अभिसंस्कृतत्व असते, तिथे प्रत्ययाचे उदाहरण देऊन विद्येसोबत संसर्गाचा अभाव असण्याचे कारण 'रूपी धम्मत्ता' (रूपी धर्मत्वामुळे) इत्यादी शब्दांनी सांगितले आहे. महाभूत आणि उपादाय रूपांचे भेद ज्याच्यात आहेत ते 'रूपी' होय, जसे की घडा इत्यादींशी संसर्ग झालेले भात इत्यादी. त्याचा धर्म म्हणजे स्वभाव हा संसर्ग आहे, त्याचा भाव म्हणजे तत्त्व होय. म्हणून, त्याचा म्हणजे संसर्गाचा, विद्या तर अरूपी आहे... पूर्वोक्त रूपस्वभावाचा अभाव असल्यामुळे, म्हणूनच म्हटले आहे—'विद्येच्या अरूपीपणामुळे' 'चर्' धातूच फिरतो (किंवा आचरण करतो).

Vācasikaṃ mānasikanti ‘‘manādīnaṃ saka, yaṃkiñcīti satādikaṃ yaṃkiñci. Bāhulakenevetthāvadhāraṇaṃ labbhatīti vuttaṃ- ‘tato vā’ti, devadattena kītoti so attho tadattho, tassa appatīti abhidhānasattivekallena vuttiyamanavagamo, devadattikoti hi vutte devadattena kītotyayamattho nappatīyate… tādisa saddasattivekallena tadatthassānamidhīyamānattā, avagamo ca nāma sati sāmatthiye siyāti imamatthaṃ saṅkhepato dassetumāha- ‘tadatthāppatītiyā’tiādi.

'वाचसिक आणि मानसिक' म्हणजे "मनादींचे स्वतःचे, 'यंकिंचि' म्हणजे शंभर इत्यादी काहीही. बाहुल्यामुळेच (बहुतांश वेळा) येथे अवधारण (निश्चय) प्राप्त होते, म्हणून 'ततो वा' (किंवा त्यापासून) असे म्हटले आहे. 'देवदत्ताने विकत घेतलेले' हा अर्थ म्हणजेच 'तदर्थ' होय. त्याची अप्रतीती म्हणजे अभिधान-शक्तीच्या (शब्दाच्या अभिव्यक्ती क्षमतेच्या) अभावामुळे वृत्तीमध्ये (शब्दाच्या प्रयोगात) बोध न होणे. कारण 'देवदत्तिक' असे म्हटले असता 'देवदत्ताने विकत घेतलेले' असा अर्थ प्रतीत होत नाही... कारण तशा प्रकारच्या शब्दशक्तीच्या अभावामुळे तो अर्थ सांगितला जात नाही. आणि बोध हा samarthya असतानाच होऊ शकतो, हा अर्थ संक्षेपाने दर्शवण्यासाठी 'तदत्थाप्पतीतिया' (त्या अर्थाची अप्रतीती असल्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे."

Abhidhānalakkhaṇattanti abhidhānaṃ sati sāmatthiye vākye vacanīyassātthassa vuttiyā kathanaṃ lakkhaṇaṃ sabhāvo yesante abhidhānalakkhaṇā, tesaṃ bhāvo tattaṃ, tabbādisamāpyevameva daṭṭhabbā. Maricena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vāti, salākāya jitanti viggaho.

'अभिधानलक्षणत्व' म्हणजे सामर्थ्य असताना वाक्यात सांगण्यायोग्य अर्थाचे वृत्तीद्वारे कथन करणे हे लक्षण (स्वभाव) ज्यांचे आहे, ते 'अभिधानलक्षण' होत. त्यांचा भाव म्हणजे तत्त्व होय. तशाच प्रकारचे इतर समास देखील याचप्रमाणे समजावेत. 'मरीचाने (मिरीने) संस्कृत (संस्कारित) किंवा संसृष्ट (मिश्रित)' किंवा 'सळईने जिंकलेले' असा विग्रह आहे.

30. Tassa

३०. त्याचे

Yo ‘‘dissantaññepi paccayā’’ti (4-120)

जो "दिस्सन्ति अञ्ञेपि पच्चया" (इतर प्रत्ययही दिसतात) (४-१२०)

34. Ṇo

३४. 'ण' प्रत्यय

Pavuttepīti kaccāyanena pavuttanti atthe ‘‘aññasmiṃ’’tismiṃṇo hotevāti adhippāyo.

'प्रवृत्त असतानाही' म्हणजे कच्चायनाने प्रवृत्त केलेल्या अर्थामध्ये "दुसऱ्यामध्ये" 'ण' प्रत्यय होतोच, असा अभिप्राय आहे.

35. Gavā

३५. गाईंपासून

Duno rukkhassa.

दोन वृक्षांचे.

38. Mātā

३८. माता

Mātāpitunnaṃ [Pg.205] mātāpitaroti mātuyā mātāpitaro pitussa mātāpitaro, na ekamekato dvīsūti ekato ekato vuttanayena dvīsudvīsu atthesu na bhavatīti attho.

'मातापितरांचे मातापितर' म्हणजे मातेचे मातापितर आणि पित्याचे मातापितर होय. 'एकमेकांकडून दोन अर्थांमध्ये नाही' म्हणजे एकाएकाकडून सांगितलेल्या पद्धतीने दोन-दोन अर्थांमध्ये होत नाही, असा अर्थ आहे.

39. Hite

३९. हितामध्ये

Mātu hito, pitu hitoti viggaho.

'मातेचे हित, पित्याचे हित' असा विग्रह आहे.

40. Ninda

४०. निंदा

Sena rūpena ñātepi visesarūpena aññāto aññātaviseso. Kaṭṭhādimayā yā paṭimā tampaṭicchandakaṃ. Sambandho sassāmīlakkhaṇo assa atthīti sambandhi kassāti kiṃ saddaniddiṭṭho, sova viseso, sambandhiviseso visayo assa aññāṇassāti samāso. Payogāsambhavāti ayamassoti vutta assappakatiyāpi payogā sambhavā. Tathāhi yadi yassāccantamajānanaṃ siyā tathā sati sabbathā vatthujānanābhāve pakatiyeva na siyā, na hi sabbathā aviññātattho saddo payogamaharati, tasmā sarūpena ñātassa yassa viseso aviññāto, soyevidha aññāto-timatoti viññāyate, aññāto-ssokassa vā kutotivā kiṃ sabhāvo veti hi assakoti. Kappaccayanto hatthikaiccayannāmadheyyaṃ nāmaṃ yassa hatthiviyāti dassitapaṭibhāgassa so kappaccayantanāmadheyyo. Abhinivesena vā sijjhanti yathā ajjunādivesadhārini ajjunādisaddenāti adhippāyo.

स्वतःच्या रूपाने ज्ञात असूनही विशेष रूपाने अज्ञात असलेला तो 'अज्ञातविशेष' होय. लाकूड इत्यादींपासून बनवलेली जी प्रतिमा, ती 'प्रतिच्छंदक' (प्रतिकृती) होय. स्व-स्वामी लक्षण असलेला संबंध ज्याचा आहे तो 'संबंधी' होय. 'कोणाचा?' या 'किं' शब्दाने निर्दिष्ट केलेला तोच विशेष होय. 'संबंधीविशेष' हा विषय ज्या अज्ञानाचा आहे, असा हा समास आहे. 'प्रयोगाच्या असंभवतेमुळे' म्हणजे 'हा याचा आहे' असे म्हटलेल्या याच्या प्रकृतीचा देखील प्रयोग संभवत असल्यामुळे. कारण जर एखाद्या गोष्टीचे अत्यंत अज्ञान असेल, तर सर्व प्रकारे वस्तूचे ज्ञान नसल्यामुळे प्रकृतीच असणार नाही; कारण सर्व प्रकारे अज्ञात अर्थ असलेला शब्द प्रयोगास योग्य ठरत नाही. म्हणून, स्वतःच्या रूपाने ज्ञात असलेल्या ज्याचा विशेष अज्ञात आहे, तोच येथे 'अज्ञात' असा मानला जातो. 'अज्ञात' म्हणजे 'हा कोणाचा आहे?' किंवा 'कुठून आला आहे?' किंवा 'याचा स्वभाव काय आहे?' असा संशय असणारा होय. 'क' प्रत्ययान्त असलेला 'हत्थिक' (हत्तीसारखा) हे नाव ज्याचे आहे, हत्तीप्रमाणे ज्याचे सादृश्य दाखवले आहे, तो 'क-प्रत्ययान्त नामधेय' होय. किंवा अभिनिवेशामुळे (दृढ समजुतीमुळे) सिद्ध होतात, जसे की अर्जुनाचा वेष धारण करणाऱ्याला 'अर्जुन' या शब्दाने संबोधले जाते, असा अभिप्राय आहे.

Paṭimāyāti ettha pūjanatthā eva paṭimā gahitā, morasamāna nāmattā moroviyāti yojanā, cañcā tiṇapuriso, idha pana taṃ sadiso puriso manusso cañcā. Akasmā eva ākasmikaṃ ‘‘sakatthe’’ti (4-122) ṇiko. Yaṃkiñci abuddhipubbakaṃ, tamākasmikaṃ, tasmiṃ ākasmikebhidheyyo sati ivasaddatthe vattamānato īyo hotīti attho. Kāko ca tālañca phalaṃ kākatālāni, tesamiva milanaṃ. Ajākhaggānamiva milanaṃ yadākasmikaṃ, kiñci tama jākhaggīyaṃ[Pg.206], ṇo ivatthe. Sakkaranti ‘‘saṃyoge kvacī’’ti (4-125) vuddhyabhāvo. Munīva, bālova, kulisamiva, ekasālāivāti viggaho, lohitova lohitiko phaṭikamaṇi.

येथे 'पटिमा' (प्रतिमा) या शब्दाने पूजेच्या अर्थातीलच प्रतिमा घेतली आहे. मोरासारखे नाव असल्यामुळे 'मोराप्रमाणे' (मोरोविय) अशी योजना करावी. 'चञ्चा' म्हणजे गवताचा माणूस (पुतळा), परंतु येथे त्याच्यासारखा मनुष्य म्हणजे 'चञ्चा' होय. 'अकस्मात्' पासूनच 'आकस्मिक' हा शब्द 'सकत्थे' (४-१२२) या सूत्राने 'णिक' प्रत्यय लागून सिद्ध होतो. जे काही बुद्धिपूर्व नसलेले (अचानक घडणारे) असते, ते आकस्मिक होय. त्या आकस्मिक अर्थाचे अभिधेय (वाच्य) असताना 'इव' (सारखा) या अर्थात वर्तमान असल्याने 'ईय' प्रत्यय होतो, असा अर्थ आहे. कावळा आणि ताडफळ म्हणजे 'काकताल', त्यांच्या मीलनासारखे (योगायोगासारखे). शेळी आणि खड्ग (तलवार) यांच्या मीलनासारखे जे आकस्मिक असते, ते 'अजाखग्गीय' होय, येथे 'इव' अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. 'सक्कर' (शर्करा) यामध्ये 'संयोगे क्वचि' (४-१२५) या सूत्राने वृद्धीचा अभाव होतो. मुनीसारखा (मुनीव), बालकासारखा (बालोव), वज्रासारखा (कुलिसमिव), एकाच शालेसारखा (एकसाला इव) असा विग्रह आहे. तांबड्या रंगासारखा तो 'लोहितक' स्फटिकमणी होय.

41. Tamassa

४१. त्याचे

Doṇādītyādisaddena khārasatādayopi parimāṇavisesā gayhanti. Saṅkhyā asītipañcādayo, aññaṃ vā yaṃkiñcīti upaḍḍhakāyādi, soḷasa doṇā ekā khārī. Nanu pañcakaṃ ganthajātanti vatvā aññaṃ vā saṅghādikanti vuttaṃ taṃ kathaṃ pāṇiniyehi viya ‘‘saṅkhyāya saññāsaṅghasuttājjhayanesū’’ti (5-1-58) suttitattābhāvāti manasi nidhāya ‘saṅkhyāvācīhi’ccādi vuttaṃ. ‘‘Ādasahi saṅkhyeye vattantī’’ti pañcasaddassa saṅkhyeye vuttattā āha- ‘pañcāvayavā’ti. Parimāṇasaddasannidhāne saṅkhyānepi pañcasaddoti maññamāno āha- ‘pañcasaṅkhyānañce’ti. Pañcā vuttayoti pañcavārā, rūpānīti ca pariyāyantarena āvuttisaddasse vātthaṃ byattaṃ karoti.

'दोण' (द्रोण) इत्यादी शब्दाने 'खार' (खारी), 'शत' इत्यादी परिमाणांचे विशेष प्रकारही घेतले जातात. संख्या म्हणजे ऐंशी, पाच इत्यादी; किंवा इतर काहीही म्हणजे 'उपाधकाय' (अर्धे शरीर) इत्यादी. सोळा द्रोण म्हणजे एक खारी. 'पंचक ग्रंथसमूह' असे म्हणून 'किंवा इतर संघ इत्यादी' असे जे म्हटले आहे, ते पाणिनीच्या 'संख्याया संज्ञासंघसूत्रअध्ययनेषु' (५-१-५८) या सूत्रासारखे सूत्र नसल्यामुळे कसे शक्य आहे, हे मनात ठेवून 'संख्यावाचक शब्दांपासून' इत्यादी म्हटले आहे. 'दहा इत्यादी संख्या मोजण्यायोग्य वस्तूंमध्ये वर्ततात' या नियमाने 'पंच' हा शब्द मोजण्यायोग्य वस्तूंमध्ये वर्तत असल्यामुळे 'पाच अवयव असलेले' (पंचावयव) असे म्हटले आहे. परिमाण शब्दाच्या सान्निध्यात संख्येतही 'पंच' शब्द आहे असे मानून 'पाच संख्यांचे' असे म्हटले आहे. 'पंच आवृत्ती' म्हणजे पाच वेळा, आणि 'रूपे' अशा पर्यायी शब्दाने आवृत्ती शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला जातो.

44. Kimhā

४४. 'किम्' शब्दापासून.

Nanu sutte saṅkhyāyanti na vuttaṃ katyādayo ca payogā saṅkhyā parimāṇeyeva dissanti kathaṃ nāmetthāyaṃ vidhīti āha- ‘bahule’ccādi. Saṅkhyāparimāṇeyevāyaṃ vidhīti kiṃ sadde saṅkhyāparimāṇa visayeyeva vattamāne ayaṃ ratyādiko vidhīti attho, nanu cettha kiṃ saddo pañhe vattamāno kathaṃ saṅkhyāparimāṇe vattateti vuccate, yajjapi saṅkhyāparimāṇe na vattate, tathāpi saṅkhyāparimāṇassa pucchiyamānattā saṅkhyāparimāṇavisaye vattate vāti. Bahulādhikāra payogasāmatthiyahetunidassane phalamāha- ‘yatratvi’ccādi, paricchedakattena parimāṇakattena. Ayametthādhippāyo ‘‘yadākimidaṃ saṅkhyā parimāṇamesaṃ dasannaṃ na kiñci appakamevetanti saṅkhyāparimāṇameva kiṃ saddena nindīyate, tadāpi saṅkhyā parimāṇassa nindīyamānattā saṅkhyāparimāṇavisayattameveti khepe vattamānāpi kiṃ saddā raticcādi siyā, bahulādhikārāditova panettha na siyā’’ti. Rakārānubandhā isaddalopatthāti yojanā.

सूत्रात 'संख्या' असे म्हटले नाही आणि 'कति' इत्यादी प्रयोग केवळ संख्या परिमाणातच दिसतात, तर मग येथे हा विधी कसा लागू होतो? म्हणून 'बहुलाधिकार' इत्यादी म्हटले आहे. हा विधी केवळ संख्या परिमाणातच होतो, म्हणजे 'किम्' शब्द संख्या परिमाणाच्या विषयातच वर्तमान असताना हा 'रति' इत्यादी विधी होतो, असा अर्थ आहे. परंतु येथे प्रश्नाच्या अर्थात वर्तमान असलेला 'किम्' शब्द संख्या परिमाणात कसा वर्तू शकतो? असे विचारले असता, जरी तो थेट संख्या परिमाणात वर्तत नसला, तरी संख्या परिमाणाविषयी विचारले जात असल्यामुळे तो संख्या परिमाणाच्या विषयात वर्ततो, असे म्हटले जाते. बहुलाधिकार आणि प्रयोगाच्या सामर्थ्यामुळे हेतू दाखवण्याचे फळ 'यत्र तु' इत्यादी शब्दांनी सांगितले आहे, जे परिच्छेदकत्व (मर्यादा ठरवणे) आणि परिमाणकत्व (मोजणे) या अर्थाने आहे. येथे हा अभिप्राय आहे की, 'जेव्हा या दहा संख्यांचे परिमाण काहीच नाही, अगदी थोडेच आहे, असे म्हणून 'किम्' शब्दाने संख्या परिमाणाचीच निंदा केली जाते, तेव्हाही संख्या परिमाणाची निंदा केली जात असल्यामुळे ते संख्या परिमाणाच्याच विषयात येते. म्हणून निंदा (खेप) अर्थात वर्तमान असलेल्या 'किम्' शब्दापासूनही 'रति' इत्यादी प्रत्यय व्हावेत, परंतु बहुलाधिकारामुळे येथे ते होत नाहीत.' 'र' कार अनुबंध हा 'इ' शब्दाच्या लोपासाठी आहे, अशी योजना करावी.

45. Sañjātaṃ

४५. उत्पन्न झालेले.

Bubhukkhāpipāsappakatīhi [Pg.207] khasantāhi akammavacanicchāyaṃ ‘‘gamanatthā kammakādhāre cā’’ti (5-59) kattari kte ñimhi ca bubhukkhito pipāsitoti siddhepi vattamāne payogatthaṃ bubhukkhāpipāsāti pāṭho.

भूक आणि तहान या प्रकृतींनी युक्त असलेल्या (सहन करणाऱ्या) अकर्मक विवक्षेत, 'गमनादि अर्थाच्या धातूंपासून कर्म आणि आधार या अर्थी...' (५-५९) या सूत्राने कर्त्यामध्ये 'क्त' प्रत्यय आणि 'ञि' प्रत्यय लागून 'बुभुक्खित' (भुकेलेला) आणि 'पिपासित' (तहानलेला) हे शब्द सिद्ध होत असले तरी, वर्तमानकाळात प्रयोगासाठी 'बुभुक्खा-पिपासा' असा पाठ आहे.

46. Māne

४६. मापामध्ये (किंवा प्रमाणात).

Sabbamparicchedarūpanti ummānaparimāṇādikaṃ sabbaṃ paricchedarūpaṃ. Tatra ca uccattena mānamummānaṃ, sabbato mānaṃ parimāṇaṃ.

'सर्व परिच्छेदरूप' म्हणजे उन्मान (उंचीचे माप), परिमाण इत्यादी सर्व परिच्छेदरूप होय. आणि त्यामध्ये उंचीने मोजणे म्हणजे 'उन्मान' आणि सर्व बाजूंनी मोजणे म्हणजे 'परिमाण' होय.

47. Taggho

४७. 'तग्घ' (प्रत्यय).

‘‘Pamāṇaparimāṇehi saṅkhyāyacāpi saṃsaye mattovattabbo’’ti (5-2-37) pāṇiniyavattabbakāravacanaṃ, tattha pamāṇa māyāmo. Saṅkhyāyāti pañcamī. Etehi saṃsaye matto vattabboti attho. Vidatthimattaṃ ratanamattaṃ vātiādīni kamena tatthodāharaṇāni.

'प्रमाण, परिमाण आणि संख्येत संशय असताना 'मात्र' प्रत्यय सांगावा' (५-२-३७) हे पाणिनीचे वक्तव्य आहे. तेथे 'प्रमाण' म्हणजे लांबी (आयाम). 'संख्यायाः' ही पंचमी विभक्ती आहे. यांच्यामध्ये संशय असताना 'मात्र' प्रत्यय सांगावा, असा अर्थ आहे. 'विदत्थिमात्र' (वितभर), 'रतनमात्र' (हातभर) इत्यादी अनुक्रमे तेथील उदाहरणे आहेत.

Na vattabbanti yathāvuttavattabbavacanaṃ paṭikkhipati. Paṭikkhitte tasmiṃ vidatthimattaṃ ratanamattaṃ vātiādi(nā) yaṃkiñci daṇḍapubbaṇṇādikaṃ saṃsayitaṃ, tena mānasaṅkhātassa paricchedassābhāvā kathamete payogā siyunti āsaṅkiya tattha kāraṇamāha- ‘tathābhyūhanato siddhattā’ti. Tathābhyūhanatoti vidatthimānampamāṇamassa ratanammāna massātyādinā tenappakārena abhyūhanato abhyupagamatoti attho. Saṃsayo ca nāma ubhayapakkhaparāmasane sati siyāti yathāvuttamabbhūhanaṃ sādhetumāha-nāntarene’ccādi. Pakkhadvayehīti vidatthi mānamassa ratanammānamassāti evamādikehi pakkhadvayehi. Abhyūhanaṃ saṃsayassāti gamyate. Jaṇṇu mānamassa jaṇṇutagghaṃ.

'सांगू नये' असे म्हणून वर सांगितलेल्या वक्तव्याचा निषेध केला जातो. त्याचा निषेध केला असता, 'विदत्थिमात्र', 'रतनमात्र' इत्यादींद्वारे जे काही काठी किंवा धान्य इत्यादी संशयास्पद असते, त्या मोजमापाने निश्चित केलेल्या मर्यादेचा अभाव असल्यामुळे हे प्रयोग कसे सिद्ध होतील? अशी शंका घेऊन तेथे कारण सांगितले आहे - 'तथाभ्यूहनतः सिद्धत्वात्' (तशा तर्काने/स्वीकाराने सिद्ध होत असल्यामुळे). 'तथाभ्यूहनतः' म्हणजे 'याचे माप वितभर आहे, याचे माप हातभर आहे' इत्यादी प्रकारे तर्क केल्यामुळे किंवा स्वीकारल्यामुळे, असा अर्थ आहे. आणि संशय हा दोन्ही बाजूंचा विचार केल्यावरच होतो, म्हणून वर सांगितलेला तर्क सिद्ध करण्यासाठी 'नान्तरेण' (त्याशिवाय नाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'दोन्ही बाजूंनी' म्हणजे 'याचे माप वितभर आहे किंवा याचे माप हातभर आहे' अशा दोन्ही बाजूंनी. संशयाचा तर्क केला जातो, असे समजले जाते. गुडघ्याएवढे माप असणारे ते 'जण्णुtaggha' (गुडघाभर) होय.

48. Ṇoca

४८. 'ण' प्रत्यय आणि.

Puriso pamāṇamassāti viggaho.

'माणूस हे याचे प्रमाण आहे' असा विग्रह आहे.

49. Ayū

४९. 'अयु' (प्रत्यय).

Upādhyantaropādānāti ‘aṃse’ti nimittantaropādānā nivattatīti yojanā.

दुसऱ्या उपाधीच्या ग्रहणामुळे 'अंश' या दुसऱ्या निमित्ताच्या ग्रहणापासून निवृत्त होते, अशी योजना करावी.

50. Saṅkhyā

५०. संख्या.

Saccutīsāsadasantāya [Pg.208] saṅkhyāya paṭhamantāya asmiṃ satasahasse adhikā saṅkhyāti atthe ḍo bhavatīti suttattho. Saccutīsā sadasantāti paṭhamāvacanaṃ paṭhamantato vidhiñāpanatthaṃ. Nanu ca sutte ‘satasahassa satasahasse ḍo’ti na vuttaṃ, tathā sati vuttiyaṃ kathaṃ ‘sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā’ti vuttantyāsaṅkiyāha-ubhayathāvagamā’tiādi. Ubhayathāvagamāti sataṃ sahassanti ca satasahassanti ca ubhayappakārenāvagamā, ubhayathāvagamo payoga dassanañcettha evaṃ vivaraṇe kāraṇanti adhippāyo. Paccayatthena samānajātiye pakatyatthe satīti yenakenaci suvaṇṇakahāpaṇādinā paccayatthena samānajātiye. Suvaṇṇamāsakadīna masamāna jātiyānaṃ. Akevalaṃ codāharaṇaṃ dassetuṃ ‘ekavīsa’nti vuttaṃ. Anipphannattā saddānamidha paccayaggahaṇaparibhāsāvatāro natthi.

'सच्चुतीसा' (४६) आणि 'सदासंत' (६०) पर्यंतच्या प्रथमान्त संख्येपासून 'या शंभर हजारात (लाखात) अधिक संख्या आहे' या अर्थी 'डो' (ड) प्रत्यय होतो, असा सूत्राचा अर्थ आहे. 'सच्चुतीसा सदासंत' हे प्रथमेचे वचन प्रथमान्तापासून विधी ज्ञापित करण्यासाठी आहे. परंतु सूत्रात 'शंभर हजार (लाख) मध्ये डो प्रत्यय होतो' असे म्हटले नाही, असे असताना वृत्तीमध्ये 'शंभर, हजार किंवा शंभर हजार' असे कसे म्हटले आहे? अशी शंका घेऊन 'उभयथावगमात्' (दोन्ही प्रकारे समजल्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. 'उभयथावगमात्' म्हणजे 'शंभर आणि हजार' आणि 'शंभर हजार' अशा दोन्ही प्रकारे समजल्यामुळे; दोन्ही प्रकारे समजणे आणि प्रयोगाचे दर्शन हेच येथे अशा विवरणाचे कारण आहे, असा अभिप्राय आहे. प्रत्ययाच्या अर्थाने समान जातीच्या प्रकृत्यर्थात असताना, म्हणजे कोणत्याही सुवर्ण-कहापण इत्यादी प्रत्ययाच्या अर्थाने समान जातीच्या बाबतीत. सुवर्ण-माषक इत्यादी असमान जातीच्या बाबतीत नाही. केवळ उदाहरण दाखवण्यासाठी 'एकवीस' असे म्हटले आहे. शब्दांची सिद्धी न झाल्यामुळे येथे प्रत्ययग्रहणाच्या परिभाषेचा अवतार (प्रवेश) होत नाही.

51. Tassa

५१. त्याचे.

Nanu ca saṅkhyāsaddo saṅkhyāne saṅkhyeyye ca vattate, kathamettha saṅkhyānevasitā vutti yenevaṃ vivaraṇaṃ katamiccāha- ‘yadipi’ccādi, paccāsannaṃ saṅkhyāsaddassāti adhippāyo. Iminā ca karaṇasādhano-yaṃ pūraṇasaddoti viññāpeti. Yatoti vuttayaṃ saddasambandhinā taṃsaddena seti ulliṅgitassa saṅkhyātiatthamupadassiya sāyeva pūrīyatetīmassa kammabhāvena tiṭṭhatīti dassetuṃ tena pūraṇena pūrīyate’ti āha.

संख्या शब्द हा संख्या मोजणे (संख्यान) आणि मोजली जाणारी वस्तू (संख्येय) या दोन्ही अर्थांत वापरला जातो, मग येथे केवळ संख्या मोजण्याच्या अर्थातच त्याची वृत्ती कशी निश्चित केली गेली, ज्याद्वारे असे स्पष्टीकरण केले गेले? यावर ते म्हणतात- 'यदिपि' इत्यादी, याचा अभिप्राय संख्या शब्दाच्या निकट असण्याशी आहे. आणि याद्वारे हा 'पूरण' शब्द करणसाधन (साधन दर्शवणारा) आहे, हे स्पष्ट होते. 'यतो' असे म्हटल्याने, शब्दाशी संबंधित असलेल्या 'तं' या शब्दाने निर्देशित केलेल्या 'संख्या' या अर्थाला दर्शवून, तीच पूर्ण केली जाते, हे याच्या कर्मभावाने स्पष्ट करण्यासाठी 'तेन पूरणेन पूरीयते' (त्या पूरणाने पूर्ण केले जाते) असे म्हटले आहे.

Sampajjateti pūrīyatetyassatthamācikkhati. Anenetaṃ dasseti ‘‘(na) ghaṭikādīnamiva dabbānaṃ dabbantare nātirittīkaraṇaṃ saṅkhyāya pūraṇaṃ kiñcarahi tassa samappattiyevā’’ti. Atha kāyaṃ vacoyutti ‘sāsaṅkhyā pūrīyate yene’ti, yāvatā sāti yasmā paccayo vihito tassa saṅkhyāsaddassa parāmāso tassa ca pūraṇena abhedoccāsaṅkiyāha- ‘abhedenoccate saṅkhyā pūrīyate yenetī’ti abhidhānābhidheyyānamabhedopacārena vuccatītyattho, saṅkhyeyyapūraṇe [Pg.209] ḍo na hotīti vatvā tadatthaṃ vibhāvetumāha- ‘dvādasanna’miccādi. So ghaṭo tāsaṃ ghaṭikānaṃ pūraṇo dabbānaṃ dabbantare nāti rittīkaraṇavasena. Vīsatiyā pūraṇotiādinā viggaho.

'संपज्जते' (सिद्ध होते) याद्वारे 'पूरीयते' (पूर्ण केले जाते) याचा अर्थ सांगितला आहे. याद्वारे हे दर्शविले आहे की, 'घटिका इत्यादी द्रव्यांचे इतर द्रव्यांमध्ये अतिरेक न करणे हे संख्येचे पूरण नाही, तर त्याची केवळ समाप्ती (पूर्णता) होय.' मग 'सा संख्या पूरीयते येन' (ती संख्या ज्याच्याद्वारे पूर्ण केली जाते) ही वाक्यरचना कशी? कारण 'सा' हा ज्याच्यापासून प्रत्यय विहित केला आहे त्या 'संख्या' शब्दाचा परामर्श (उल्लेख) आहे, आणि त्याचा पूरणाशी अभेद असण्याची शंका घेऊन म्हटले आहे- 'अभेदेनोच्चते संख्या पूरीयते येनेति' म्हणजे वाचक (अभिधान) आणि वाच्य (अभिधेय) यांच्या अभेदोपचाराने (अभेद मानून) असे म्हटले जाते. संख्येय पूरणात 'ड' प्रत्यय होत नाही, असे सांगून त्याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'द्वादसन्नं' इत्यादी म्हटले आहे. तो घट त्या घटिकांचे पूरण आहे, द्रव्यांचे इतर द्रव्यांमध्ये अतिरेक न करण्याच्या स्वरूपात. 'वीसतीया पूरणो' (विसावे पूरण) इत्यादीद्वारे विग्रह केला जातो.

54. Chā

५४. छा

Kaccāyanena ‘‘dvitīhi tiyo’’ti (2-8-42) suttena dvitisaddehi tiyappaccayaṃ vidhāya ‘‘tiye dutāpi cā’’ti (2-8-43) dvitīnaṃ dutādesena dutiyaṃ tatiyanti ca ‘‘catuchehi thaṭhā’’ti (2-8-41) suttena catuto thappaccayaṃ vidhāya dvittena catutthanti ca nipphāditaṃ. Idha tathā bhāvena kathaṃ te sijjhantīti āsaṅkiya vuttiyaṃ ‘katha’miccādi vuttanti dassetumāha ‘saṅkhye’ccādi. Vuttiyaṃ ‘dutiyassā’tiādinā suttekadesā dassitāti tāni sampuṇṇaṃ katvā dassetuṃ ‘dutiyassā’tiādinā ‘catutthatatiyāna’miccādinā ca vuttāni.

कच्चायनांनी 'द्वितीहि तियो' (२-८-४२) या सूत्राने 'द्वि' आणि 'ति' शब्दांहून 'तिय' प्रत्यय विहित करून, 'तिये दुतापि चा' (२-८-४३) या सूत्राने 'द्वि' आणि 'ति' यांच्या जागी अनुक्रमे 'दु' आणि 'त' आदेश करून 'दुतियं' आणि 'ततियं' रूपे सिद्ध केली आहेत; तसेच 'चतुछेहि थठा' (२-८-४१) या सूत्राने 'चतु' शब्दाहून 'थ' प्रत्यय विहित करून द्वित्वाने 'चतुत्थं' रूप सिद्ध केले आहे. येथे त्या भावाने ते कसे सिद्ध होतात, अशी शंका घेऊन वृत्तीमध्ये 'कथं' इत्यादी म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'संख्ये' इत्यादी म्हटले आहे. वृत्तीमध्ये 'दुतियस्स' इत्यादी सूत्रांचे काही भाग दर्शविले आहेत, ते पूर्ण करून दाखवण्यासाठी 'दुतियस्स' इत्यादी आणि 'चतुत्थततियानं' इत्यादी म्हटले आहे.

55. Ekā

५५. एका

Saṅkhyāvacanassa gahaṇe ko dosoccāha-‘saṅkhyāvāci’ccādi. Bahuttavisaye payogo na siyāti saṅkhyāvacanassa ekatthe niyatattā vuttaṃ. Ekākīhiccassa atthamācikkhati padhānabhūteheva’ccādinā. Upapajjake bahuttavisaye payogotyapekkhate.

'संख्यावचन' ग्रहण करण्यात कोणता दोष आहे? यावर 'संख्यावाचि' इत्यादी म्हटले आहे. बहुत्वाच्या विषयात प्रयोग होणार नाही, कारण संख्यावचन हे एकाच अर्थात नियत (मर्यादित) असते, असे म्हटले आहे. 'एकाकीहि' याचा अर्थ 'प्रधानभूतेहेव' (मुख्य असलेल्यांनीच) इत्यादीद्वारे स्पष्ट केला आहे. उपपत्तीमध्ये (योग्यतेमध्ये) बहुत्वाच्या विषयात प्रयोगाची अपेक्षा केली जाते.

56. Vacchā

५६. वच्छा

Taro hotīti vuttepi tehi taro hotīti viññāyati, vacchādīhīti sutattā pana vacchādīnanti ca viññāyatīti vacchādīnantiādinā vuttiganthopadassanaṃ. Nanu tanutte vavacchādīhi paccayo vidhīyate, ye ca sarīrena kisāvacchādayo, tatrāpyavisesena payogo pasajjati visesānupādānato, tasmā kathamatra sabhāvasseva tanuttaṃ viññāyate yenevaṃ vivaṭamiccāha- ‘vacchādisaddāna’ micca-di, vacchādīhi pakatīti paccaye vidhīyamāne tāsaṃ pavattinimittaṃ vayovisesādi, yasmiṃ sati vacchādayo saddā dabbe-bhinivisante, taṃ paccayā-sannaṃ, na ca kisattassa bhāvā dabbe vacchādisaddā pavattante. Ato [Pg.210] tasseva saddappavattinimittassa tanutte yuttaṃ paccayena bhavituṃ, (na) tanuttamatteti maññate. Pavattinimittaṃ sambandhi āsannanti samānādhikaraṇāni.

'तरो होतो' (तर प्रत्यय होतो) असे म्हटले तरी 'त्यांच्याहून तर प्रत्यय होतो' असे समजले जाते, परंतु 'वच्छादीहि' (वत्स इत्यादींहून) असे सूत्र असल्यामुळे 'वच्छादीनं' (वत्स इत्यादींचा) असेही समजले जाते, म्हणून 'वच्छादीनं' इत्यादीद्वारे वृत्तीग्रंथाचे प्रदर्शन केले आहे. शंका अशी की, कृशतेच्या (तनुत्व) अर्थात वत्स इत्यादींहून प्रत्यय विहित केला जातो, मग जे शरीराने कृश असलेले वासरू (वत्स) इत्यादी आहेत, तिथेही विशेष निर्देश नसल्यामुळे सामान्यपणे प्रयोग प्राप्त होतो. मग येथे स्वभावाचेच तनुत्व (कृशता/कमीपणा) कसे समजले जाते, ज्याद्वारे असे स्पष्टीकरण केले गेले? यावर ते म्हणतात- 'वच्छादिसद्दानं' इत्यादी. वत्स इत्यादी प्रकृतींहून प्रत्यय विहित केला जात असताना, त्यांचे प्रवृत्तीनिमित्त वयोविशेष (विशिष्ट वय) इत्यादी आहे, ज्याच्या अस्तित्वात 'वत्स' इत्यादी शब्द द्रव्यामध्ये प्रवृत्त होतात, ते प्रत्ययाच्या जवळचे आहे. आणि कृशतेच्या भावामुळे द्रव्यामध्ये 'वत्स' इत्यादी शब्द प्रवृत्त होत नाहीत. म्हणून, त्याच शब्दप्रवृत्तीनिमित्ताच्या तनुत्वामध्ये प्रत्यय होणे योग्य आहे, केवळ कृशता मात्रेमध्ये नाही, असे मानले जाते. प्रवृत्तीनिमित्त, संबंधी आणि आसन्न हे समानधिकरण आहेत.

Vaccho paṭhamavayo, tassa tanuttaṃ dutiyavayappatti. Dutiyañhi vayaṃ pappontassa vacchassa paṭhamo vayo vacchasaddassa pavattinimittaṃ kiñcimattāvasesaṃ bhavati amumevāha-‘susuttasse’ccādinā. Ukkhotaruṇodutiyavayappatto vuccate, tassa tanuttaṃ tatiyavayappatti. Tatiyañhi vayappattakāle dutiyassa vayassa ukkhasaddappavatti nimittassa kiñcimattā vasesato jātisaṅkarattā gaddabhajātiyā vaḷavājātiyā ca missattā. Bhāravāhakattampati yo samattho, so usabhotyuccate, yadātu tassa bhāravāhakatte sāmatthiyaṃ mandaṃ bhavati parikkhīṇaṃ, tadā tanuttambhavatītyāha- ‘sāmatthiyassa tanuttaṃ appabalatā’ti.

'वच्छ' (वत्स/वासरू) म्हणजे पहिले वय (बाल्यावस्था), त्याचे तनुत्व म्हणजे दुसऱ्या वयाची (तरुण वयाची) प्राप्ती होय. कारण दुसऱ्या वयात पोहोचणाऱ्या वत्साचे पहिले वय, जे 'वत्स' शब्दाचे प्रवृत्तीनिमित्त आहे, ते केवळ काही प्रमाणातच शिल्लक राहते. हेच 'सुसुत्तस्स' इत्यादीद्वारे सांगितले आहे. 'उक्ख' (तरुण बैल) म्हणजे दुसऱ्या वयात पोहोचलेला बैल म्हटला जातो, त्याचे तनुत्व म्हणजे तिसऱ्या वयाची प्राप्ती होय. कारण तिसऱ्या वयात पोहोचण्याच्या वेळी, दुसऱ्या वयाचे जे 'उक्ख' शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त आहे, ते केवळ काही प्रमाणातच शिल्लक राहिल्यामुळे, जातीच्या संकरामुळे गाढवाच्या जातीशी आणि घोडीच्या जातीशी संमिश्रता येते. जो भार वाहण्यास समर्थ असतो, त्याला 'उसभ' (वृषभ/बैल) म्हटले जाते, परंतु जेव्हा त्याची भार वाहण्याची क्षमता मंद किंवा क्षीण होते, तेव्हा त्याचे तनुत्व होते, म्हणून म्हटले आहे- 'सामत्थियस्स तनुत्तं अप्पबलता' (क्षमतेचे तनुत्व म्हणजे अल्पबल असणे).

57. Kimhā

५७. किम्हा

Samudāyo nāma dvyavayavo vā siyā bahukāvayavo vā, tattha dvyavayavasamudāyā niddhāraṇe sāmatthiyā ekasseva niddhāraṇaṃ viññāyati tamevānusarati. Bahukāvayavasamudāyāpye ‘kassa niddhāraṇe’ti sutte ekassāti vacanābhāvepi ekasseva niddhāraṇaṃ viññātabbaṃ teneva kataro bhavataṃ devadatto’tyādikamudāharaṇamadāsi. Kataro bhavataṃ devadatto kataro bhavataṃ kaṭhotyādyudāharaṇabahuttena niddhāraṇavācīnamabahutthepi niddhāriyamānavācīhī’ti bahuttena vuttaṃ. Apaccaparaṃparāya pavattaṃ gottaṃ vaṃso, tadabhi dhāyino apaccappaccayantāpi abhedopacārena gottaṃ, tevāpaccā paccavantasambandhadvārenāpacce pavattāti sambandhisaddā bhavanti, caraṇasaddā ca kaṭhā yo kiriyāsaddā bhavanti kaṭhādīhi vuttajjhayanatthaṃ yathā sakaṃvatacaraṇakiriyānimittattenājjhetūsu pavattāti tesaṃ sambandhisaddānaṃ kesañci atthassa kiriyāsaddānaṃ cātthassa asatyapi jātitte jātinibandhanaṃ loke kāriyamiṭṭhaṃ taduttaṃ ‘‘gottañca cara- ṇehi [Pg.211] sahā’’ti. Tatthāpi jātittamparibhāsitaṃ, tenāha- ‘kaṭhassa caraṇattā jātittaṃ gotattā jātitta’nti ca.

समुदाय म्हणजे दोन अवयवांचा किंवा अनेक अवयवांचा असू शकतो. त्यापैकी दोन अवयवांच्या समुदायातून निर्धारण (निवड) करताना सामर्थ्यामुळे एकाचेच निर्धारण समजले जाते, त्याचेच तो अनुसरण करतो. अनेक अवयवांच्या समुदायातूनही 'एकाचे निर्धारण' करताना, सूत्रात 'एकाचे' असा शब्द नसला तरी एकाचेच निर्धारण समजले पाहिजे, म्हणूनच 'कतरो भवतं देवदत्तो' (तुमच्यापैकी देवदत्त कोणता?) इत्यादी उदाहरण दिले आहे. 'कतरो भवतं देवदत्तो', 'कतरो भवतं कठो' इत्यादी उदाहरणांच्या बहुत्वामुळे, निर्धारण करणाऱ्या शब्दांचे बहुत्व नसले तरी, निर्धारित केल्या जाणाऱ्या शब्दांच्या बहुत्वामुळे 'बहुत्व' असे म्हटले आहे. अपत्यपरंपरेने चालत आलेले गोत्र म्हणजे वंश होय, त्याचे वाचक असलेले अपत्यप्रत्ययान्त शब्दही अभेदोपचाराने 'गोत्र' म्हटले जातात. ते अपत्य आणि अपत्यवान यांच्या संबंधाद्वारे अपत्यामध्ये प्रवृत्त होत असल्याने संबंधी शब्द होतात. आणि 'चरण' शब्द जे 'कठ' इत्यादी क्रियावाचक शब्द आहेत, ते कठ इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या अध्ययनाच्या अर्थासाठी आपापल्या व्रत-चरण-क्रिया निमित्ताने अध्ययनामध्ये प्रवृत्त होतात. म्हणून त्या संबंधी शब्दांच्या काही अर्थांमध्ये आणि क्रियाशब्दांच्या अर्थांमध्ये जातित्व (जाती असणे) नसले तरी, लोकात जातीवर आधारित कार्य इष्ट मानले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे- 'गोत्तञ्च चरणेहि सहा' (गोत्र आणि चरणांसह). तिथेही जातित्व पारिभाषिक आहे, म्हणूनच म्हटले आहे- 'कठस्य चरणत्ता जातित्तं गोतत्ता जातित्तं' (कठाचे चरणत्वामुळे जातित्व आणि गोत्रत्वामुळे जातित्व).

58. Tena

५८. तेन

Lokiyāti parasaddasatthakāre sandhāyāha. Iha tu avisesena vuttanti sambandho. Niruttiyaṃ sāmaññena vuttattāti yojanā. Sāmaññena vuttākāraṃ dassetuṃ ‘katha’ntiādi vuttaṃ. Devehi datto brahmunā dattotiādīni kattari karaṇe vā viggahavākyāni. Devadatto devadattiko deviyo devalotiādīni vuttipadāni.

'लोकीया' (लौकिक) असे दुसऱ्या व्याकरणकारांना उद्देशून म्हटले आहे. येथे मात्र सामान्यपणे म्हटले आहे, असा संबंध आहे. निरुक्तीमध्ये सामान्य रूपाने म्हटले असल्यामुळे, अशी योजना आहे. सामान्य रूपाने म्हटलेला प्रकार दर्शवण्यासाठी 'कथं' इत्यादी म्हटले आहे. 'देवेहि दत्तो' (देवांनी दिलेला), 'ब्रह्मुना दत्तो' (ब्रह्मदेवाने दिलेला) इत्यादी कर्ता किंवा करणातील विग्रहवाक्ये आहेत. 'देवदत्तो', 'देवदत्तिको', 'देवियो', 'देवलो' इत्यादी वृत्तिपदे (सिद्ध पदे) आहेत.

Tattha niruttipiṭakāgatānaṃ ‘devadattā devadattiko’tiādīnaṃ vuttipadānamaññathā nipphattimupadassiya devalo deviyotiādīnampana vacanantareneva nipphattiṃ dassetuṃ ‘devehi datto’tiādi vuttaṃ. Parasaddasatthakārānampi devalo deviyoti vacanantareneva sādhanaṃ sādhanākārañca tesaṃ dassetuṃ ‘kecīhī’tiādi vuttaṃ. Ekadesatoyeva paccayamicchanti tena tesaṃ devalo deviyo datti loccādi bhavati. Kappanāgāravoti dattasaddalopanāmekadesavasena kappanāgāravo.

तेथे निरुत्तिपिटकात आलेल्या ‘देवदत्ता, देवदत्तिको’ इत्यादी वृत्तिपदांची इतर प्रकारे निष्पत्ती दर्शवून, ‘देवलो, देवियो’ इत्यादींची मात्र दुसऱ्या वचनानेच (शब्दानेच) निष्पत्ती दर्शवण्यासाठी ‘देवेहि दत्तो’ (देवांनी दिलेला) इत्यादी म्हटले आहे. इतर व्याकरणकारांचे (परशब्दशास्त्रकारांचे) देखील ‘देवलो, देवियो’ हे दुसऱ्या वचनानेच साधन (सिद्धी) आणि त्यांचा साधनाचा प्रकार दर्शवण्यासाठी ‘केचीहि’ (काहींच्या मते) इत्यादी म्हटले आहे. ते एका अंशानेच (एकदेशानेच) प्रत्यय इच्छितात, त्यामुळे त्यांचे ‘देवलो, देवियो, दत्ति, लोच्च’ इत्यादी रूप होते. ‘कप्पनागारवो’ म्हणजे ‘दत्त’ शब्दाचा लोप एका अंशाने (एकदेश रूपाने) झाल्यामुळे ‘कप्पनागारवो’ असे रूप होते.

59. Tassa

५९. त्याचे

Na ca sabbetiādinā bahulādhikāre phalaṃ vuttaṃ. Bhāvasaddo katthaci kiriyāyaṃ vattate ‘bhāve ayaṃ vidhī’ti. Katthaci adhippāye ‘ayametesaṃ bhāvo ’ti. Katthaci padatthe ‘ime bhāvā’ti. Katthaci sattāmatte‘tiṇānaṃ bhāvo’ti. Tenāha-‘bhāvasaddasse’ccādi. Rūpasādhana dvārenāti bhāvasaddassa rūpasādhanadvārena, sappanti pakāsenti attha manenāti saddo. Sova abhidhānaṃ abhidhīyate-nenatthoti katvā. Bujjhati atthasarūpanti buddhi, sāva patīyate-nenāttho pacceti attha miti vā paccayoti vuccati.

‘न च सब्बे’ इत्यादी सूत्राने बहुलाधिकारात फळ सांगितले आहे. ‘भाव’ शब्द कुठे क्रियेमध्ये वापरला जातो, जसे की ‘भावे अयं विधी’ (भावामध्ये हा विधी आहे). कुठे अभिप्राय (तात्पर्य) या अर्थी, जसे की ‘अयमेतेसं भावो’ (हा यांचा अभिप्राय आहे). कुठे पदार्थाच्या अर्थी, जसे की ‘इमे भावा’ (हे पदार्थ आहेत). कुठे केवळ अस्तित्वाच्या (सत्तेच्या) अर्थी, जसे की ‘तिणानां भावो’ (तृणांचे अस्तित्व). म्हणूनच ‘भावसद्दस्स’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘रूपसाधनद्वारे’ म्हणजे भावशब्दाच्या रूपसाधनद्वारे. ‘सप्पन्ति पकासेन्ति अत्थं अनेनाति सद्दो’ (ज्याद्वारे अर्थ प्रकाशित केला जातो, तो शब्द होय). तोच ‘अभिधान’ म्हटला जातो, कारण की ‘अनेन अत्थो’ (याद्वारे अर्थ सांगितला जातो). ‘बुज्झति अत्थसरूपन्ति बुद्धि’ (ज्याद्वारे अर्थाचे स्वरूप समजते, ती बुद्धी होय). तीच ‘प्रतीति’ होय, किंवा ‘अनेन अत्थो पच्चेति’ (याद्वारे अर्थ समजतो) म्हणून त्याला ‘प्रत्यय’ असे म्हटले जाते.

Nanu ca ‘bhavanti etasmā buddhisaddā’ti vuttaṃ tasmā pavattinimittamubhinnampi bhavati, tathāsati ‘saddappavattinimitta’nti saddasseva pavattinimittatā kasmā [Pg.212] vuttāti vuccate. Pākaṭabhāvena abhidhānābhidheyyasambandhassa saddasseva pavattinimittataṃ vatvā visuṃ buddhiyā nimittassa rūpānugatattaṃ visesetvā pavattinimittatamassā dīpetuṃ ‘nimittavasāhi’ccādimāha. Dabbeguṇoti dabbe vuttiyaṃ guṇo nimittanti sambandho. Guṇasaddasseva jātisaddattenodāharaṇadvayaṃ dattaṃ… guṇassa jātiyā visuṃ jātinimittassābhāvato. Kiriyādītiādisaddena dabbādīnaṃ gahaṇaṃ, keci pana kiriyāsaddānaṃ kiriyā pavattinimittantyāhu. Tesaṃ devadattādīnaṃ avatthāvisesena avatthābhedena sāmaññaṃ tadavatthā visesasāmaññaṃ. Tenāha- ‘devadattassā’tiādi. Vijjamāno padattho visayo yesaṃ devadattādīnaṃ saññāsaddānaṃ tesaṃ pavattinimittaṃ jātilakkhaṇamācikkhitampaṭipāditanti attho.

शंका: ‘यापासून बुद्धी आणि शब्द उत्पन्न होतात’ असे म्हटले आहे, त्यामुळे प्रवृत्तीनिमित्त दोघांचेही होते. असे असताना ‘शब्दप्रवृत्तीनिमित्त’ असे केवळ शब्दाचेच प्रवृत्तीनिमित्तत्व का म्हटले आहे? याचे उत्तर दिले जाते: अभिधान (वाचक शब्द) आणि अभिधेय (वाच्य अर्थ) यांच्या संबंधाच्या स्पष्टतेमुळे केवळ शब्दाचेच प्रवृत्तीनिमित्तत्व सांगून, बुद्धीच्या निमित्ताचे रूपाशी अनुगत असणे वेगळे स्पष्ट करून, तिचे प्रवृत्तीनिमित्तत्व प्रकाशित करण्यासाठी ‘निमित्तवसाहि’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘दब्बे गुणो’ म्हणजे द्रव्याच्या प्रवृत्तीमध्ये गुण हे निमित्त आहे, असा संबंध आहे. गुणशब्दाचेच जातिशब्द म्हणून दोन उदाहरणे दिली आहेत... कारण गुणाच्या जातीपेक्षा वेगळे जातिनिमित्त नसते. ‘क्रियादी’ यातील ‘आदी’ शब्दाने द्रव्यादींचे ग्रहण होते. काही लोक तर क्रियाशब्दांचे प्रवृत्तीनिमित्त क्रियाच आहे असे म्हणतात. त्या देवदत्त इत्यादींच्या अवस्थाविशेषाने (अवस्थाभेदाने) जे सामान्य असते, ते ‘तदवस्थाविशेषसामान्य’ होय. म्हणूनच ‘देवदत्तस्स’ इत्यादी म्हटले आहे. विद्यमान पदार्थ हा ज्यांचा विषय आहे, अशा देवदत्त इत्यादी संज्ञाशब्दांचे प्रवृत्तीनिमित्त हे जातिलक्षण सांगितले आहे (प्रतिपादित केले आहे), असा अर्थ आहे.

Anena ca devadattādayo saññāsaddāpi samānā jātisaddāti vuttaṃ hoti. Yadi carahi saññāsaddāpi jātivacanā siyuṃ, pañcavidhattamesaṃ parihāyatīti. Nedamevaṃ viññeyyaṃ… pasiddhatarajātyābhidhāna kaṭhagovīhiyavādisaddā jātisaddattena visuṃ pariggayhanti.

याने देवदत्त इत्यादी संज्ञाशब्द देखील समान जातिशब्द आहेत, असे म्हटले जाते. जर संज्ञाशब्द देखील जातिवाचक असतील, तर त्यांचे पाच प्रकार असणे बाधित होईल. हे असे समजू नये... कारण अधिक प्रसिद्ध जातीचे वाचक असलेले ‘कठ, गो, वीही, यव’ इत्यादी शब्द जातिशब्द म्हणून स्वतंत्रपणे स्वीकारले जातात.

Sambandhibhedatoti ghaṭādisambandhīnaṃ bhedato. Abhāvassabhedatoti ghaṭapaṭādīnaṃ sambandhīnaṃ bhedena abhāvassa bhedato abhedepi bhedā upacaritā santīti yojanā. Yassa sāmaññassa vasā, tesu upacaritabhedesvākāsādīsu. Niravayavāvijjamānavisayānantiye ākāso viya niravayavā abhāvo viya asantā ca, te visayo yesaṃ saddānaṃ tesanti attho. Sāmaññaṃ bhāvoti puthujjanādisāmaññaṃ bhāvoti attho. Alasassa bhāvo kiriyāsambandhittaṃ, brahmaññaṃ jāti cāpalyaṃ nepuññaṃ guṇo vā. Vuttiyaṃ sakatthekantāti ‘‘sakatthe’’ti (4-122) iminā sakatthe katakappaccayantāti attho. Na daṭṭhabbanti sambandho. Pattakālova pattakallaṃ. Karuṇā eva kāruññaṃ.

‘संबंधीभेदाने’ म्हणजे घटादी संबंधींच्या भेदाने. ‘अभावाच्या भेदाने’ म्हणजे घट, पट इत्यादी संबंधींच्या भेदाने अभावाचा भेद होत असल्यामुळे, अभेद असतानाही भेद उपचाराने मानले जातात, अशी योजना आहे. ज्या सामान्याच्या प्रभावाने, त्या उपचरित भेद असलेल्या आकाशादींमध्ये. ‘निरवयव-अविद्यमान-विषयांचे’ म्हणजे जे आकाशाप्रमाणे निरवयव आणि अभावाप्रमाणे असत (अविद्यमान) आहेत, ते ज्या शब्दांचे विषय आहेत, त्यांचा (असा अर्थ आहे). ‘सामान्य भाव’ म्हणजे पृथग्जन इत्यादींचे सामान्य हाच भाव आहे, असा अर्थ आहे. आळशाचा भाव म्हणजे क्रियेशी संबंध नसणे, ‘ब्रह्मण्य’ ही जात आहे, ‘चापल्य’ आणि ‘नैपुण्य’ हे गुण आहेत. वृत्तीमध्ये ‘स्वार्थे’ म्हणजे “सकत्थे” (४-१२२) या सूत्राने स्वार्थामध्ये केलेला ‘क’ प्रत्यय ज्याच्या शेवटी आहे, असा अर्थ आहे. ‘पाहू नये’ असा संबंध आहे. ‘पत्तकालो’ (प्राप्तकाल) हाच ‘पत्तकल्लं’ होय. ‘करुणा’ हीच ‘कारुण्य’ होय.

62. Aṇvā

६२. अणू

‘‘Ekayoganiddiṭṭhānaṃ sahavāpavatti sahavā nivattī’’ti ‘bhāva kammesū’ti [Pg.213] anuvattate. Tathāpi bhāvetīmināvettha sappayojanattaṃ dassetumāha- ‘bhāvakammesu’ccādi.

“एकाच योगाने (सूत्राने) निर्दिष्ट केलेल्यांची एकत्रच प्रवृत्ती किंवा एकत्रच निवृत्ती होते” या नियमाने ‘भावकम्मेसु’ (भाव आणि कर्म यामध्ये) याचे अनुवर्तन होते. तरीही ‘भावे’ याने येथे सप्रयोजनत्व दर्शवण्यासाठी ‘भावकम्मेसु’ इत्यादी म्हटले आहे.

64. Tara

६४. तर

Yajjapi sīdhātussa kevalassa supane pavatti, tathāpyatipubbassa ukkaṃse pavattīti āha- ‘atisayo ukkaṃso’ti. So ca atisayo kassa sambhavaticcāha- ‘so ca kiriyāguṇāna’nti. Kathaṃ tesamatisayoccāha- ‘ādhārabhūtadabbavasā’ti. Kutoccāha- ‘anapekkhite’ccādi. Anapekkhito kiriyāguṇānaṃ nissayo dabbasaṅkhāto yesanti viggaho, dabbassa nissayabhūtassā-tisayattaṃ hontampi nissitānaṃ kiriyā guṇānaṃ vaseneva siyā nāññathāti vattumāha-‘paccadhikaraṇa’ntiādi.

जरी केवळ ‘सी’ धातूची प्रवृत्ती झोपण्याच्या अर्थी आहे, तरीही ‘अति’ उपसर्ग लागल्याने त्याची प्रवृत्ती उत्कर्षाच्या अर्थी होते, म्हणून म्हटले आहे - ‘अतिशयो उक्कंसो’ (अतिशय म्हणजे उत्कर्ष). आणि तो अतिशय कोणाचा संभवतो? म्हणून म्हटले आहे - ‘सो च क्रियागुणानां’ (तो क्रिया आणि गुणांचा असतो). त्यांचा अतिशय कसा होतो? म्हणून म्हटले आहे - ‘आधारभूतदब्बवसा’ (आधारभूत द्रव्याच्या प्रभावाने). कशावरून? म्हणून म्हटले आहे - ‘अनपेक्खित’ इत्यादी. क्रिया आणि गुणांचा आश्रय असलेला द्रव्य नावाचा पदार्थ ज्यांच्याकडून अनपेक्षित असतो, असा विग्रह आहे. आश्रयभूत द्रव्याचे अतिशयत्व असले तरी ते आश्रित असलेल्या क्रिया आणि गुणांच्या प्रभावानेच होईल, इतर प्रकारे नाही, हे सांगण्यासाठी ‘पच्चधिकरणं’ इत्यादी म्हटले आहे.

Nanu ca yadi kiriyāguṇānamevātisayo, tadā na sijjhati ‘gotaro’ti nesa doso, no cettha jātiyātisayo, kassa carahi guṇassa go ayaṃ yo sakaṭaṃ vahati, gotaro-yaṃ yo sakaṭaṃ vahati sirañcāti, jātiyā hi niccāyekarūpāya nokkaṃsāpakaṃsayogo sambhavatīti dabbassāpi nātisayasambhavo. Tathāhi tulyappamāṇassa guṇakatova mūlato ukkaṃso dissati samānepi hi āyāme vitthāre ca paṭassa kāsikassāññovāggho bhavati māthurassāñño vāti. Dabbassāpi sātisayehi yuttatāmattena sātisayattassupaṭṭhāpitattā vuttaṃ- ‘tenevāhā’tiādi. Yadaggena kiriyāguṇānaṃ nissitānamatisayavasena nissayabhūtampi dabbaṃ kathañcidapyatisaye vattati nāma, tadagge tabbācikāpi pakati attano vacanīyatthavasena tattha vattatiyeva nāmāti ‘atiyaye vattamānato’ti pakativisesanavasena vuttaṃ, tenevāha- ‘iminā pakati visesanattañcāhā’ti. Sakatthikānaṃ pakatiattho jotanīyo hotīti sambandho.

शंका: जर केवळ क्रिया आणि गुणांचाच अतिशय असेल, तर ‘गोतरो’ (अधिक चांगला बैल) हे रूप सिद्ध होणार नाही. उत्तर: हा दोष नाही. येथे जातीचा अतिशय नाही. मग कोणत्या गुणाचा अतिशय आहे? ‘हा बैल आहे जो गाडी ओढतो, हा अधिक चांगला बैल (गोतरो) आहे जो गाडी आणि नांगर दोन्ही ओढतो’. कारण जात ही नित्य आणि एकरूप असल्यामुळे तिच्यात उत्कर्ष-अपकर्षाचा योग संभवत नाही, आणि द्रव्याचा देखील अतिशय संभवत नाही. तसेच, समान परिमाण असलेल्या वस्तूचा गुणांमुळेच मुळात उत्कर्ष दिसतो. कारण लांबी आणि रुंदी समान असतानाही, काशीच्या वस्त्राचे मूल्य वेगळे असते आणि मथुरेच्या वस्त्राचे मूल्य वेगळे असते. द्रव्याचे देखील अतिशयाने युक्त असण्यामात्रेमुळे अतिशयत्व प्रस्थापित होत असल्यामुळे ‘तेनेवाह’ इत्यादी म्हटले आहे. ज्या अर्थी आश्रित असलेल्या क्रिया आणि गुणांच्या अतिशयाच्या प्रभावाने आश्रयभूत द्रव्य देखील कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे अतिशयामध्ये वर्तते, त्या अर्थी त्याचे वाचक असलेले प्रातिपदिक (प्रकृती) देखील आपल्या वाच्य अर्थाच्या प्रभावाने तेथे वर्ततेच, म्हणून ‘अतियये वत्तमानतो’ (अतिशयात वर्तत असल्यामुळे) असे प्रकृतीचे विशेषण म्हणून म्हटले आहे. म्हणूनच ‘इमिना पकति विसेसनत्तञ्चाह’ इत्यादी म्हटले आहे. स्वार्थिक प्रत्ययांचा प्रकृतीचा अर्थ द्योतित होतो, असा संबंध आहे.

Sakatthikānanti kattari chaṭṭhī sambandhavacanicchāya, sakatthikehīti attho. Hetumāha- ‘pakativisesanantī’ti. Itisaddo hetumhi, yasmā [Pg.214] ‘atisaye vattamānato’ti, pakativisesanaṃ, tato pakatyatthabhūte-tisaye jātattā sakatthikehi yathāvuttanayena pakatyatthabhūtetisayo jotanīyo hotīti attho. Tattha nābhidheyyoti byatirekamāha, tathā ca vakkhati- ‘atisayajotakātarādayo’ti.

‘सकत्थिकानं’ यामध्ये कर्त्यामध्ये षष्ठी विभक्ती संबंध सांगण्याच्या इच्छेने झाली आहे, म्हणून ‘सकत्थिकेहि’ (स्वार्थिक प्रत्ययांद्वारे) असा अर्थ आहे. हेतू सांगतात - ‘पकतिविसेसनं’ (प्रकृतीचे विशेषण) असे. ‘इति’ शब्द हेतूच्या अर्थी आहे. ज्या अर्थी ‘अतिशये वत्तमानतो’ हे प्रकृतीचे विशेषण आहे, त्या अर्थी प्रकृतीचा अर्थ असलेल्या अतिशयामध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे, स्वार्थिक प्रत्ययांद्वारे वर सांगितलेल्या नियमाने प्रकृतीचा अर्थ असलेला अतिशय द्योतित होतो, असा अर्थ आहे. तेथे तो वाच्य (अभिधेय) नाही, असा व्यतिरेक सांगतात. तसेच पुढे सांगतील - ‘अतिशयजोतका तरादयो’ (तर इत्यादी प्रत्यय अतिशयाचे द्योतक आहेत) असे.

Atha pakativisesanatte kasmā nābhidheyyo jotanīyoccāha ‘pakatiyāyeva’ccādi. Ukkaṃso samānaguṇavisayeyeva loke diṭṭho tena sāmaññavacanepi tādithavisayeyeva kāraṇa vasena hotīti dassetumāha- ‘atisayene’ccādi. Dvinnamekassā-tisayeccādinā ‘dvibahūsukkaṃse taratamā’’ti (caṃ 4-3-45) sakkatasuttatthassādhippāyaṃ vivarati. Taraiyāti sakavohārena vuttaṃ, tesantu īyappaccayo. Evamihāvidhānaṃ sukhasānettanti sambandho.

आता प्रकृतीचा विशेष भाव असताना 'प्रकृतीनेच' इत्यादी का सांगितले नाही? लोकात उत्कर्ष (श्रेष्ठत्व) हा समान गुणांच्या विषयातच दिसून येतो, म्हणून सामान्य वचनातही तशाच प्रकारच्या विषयात कारणाने होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'अतिशयेन' (अतिशयाने) इत्यादी म्हटले आहे. 'दोनपैकी एकाच्या अतिशयात' इत्यादीद्वारे 'द्विबहूशुत्कर्षे तरतमौ' (चांद्र व्याकरण ४-३-४५) या संस्कृत सूत्राच्या अर्थाचा अभिप्राय स्पष्ट करतात. 'तर-इय' असे स्वतःच्या व्यवहाराने म्हटले आहे, परंतु त्यांचा 'ईय' प्रत्यय होतो. अशा प्रकारे येथे विधान नसणे हे सुखाने सिद्ध होण्यासाठी आहे, असा संबंध आहे.

Ayametthādhippāyo ‘yathāvuttasuttatthavasena dvinnamekassa ukkaṃsābhāvā ‘māthurā pāṭaliputtakehi sukumāratarā’ccādo tarappaccayo na hotīti eko māthuro dutiyo pāṭaliputtako imesaṃ sukumārānaṃ dvinnameko māthuro-tisayena sukumāro sukumārataro, ekamaññesaṃ dvinnamukkaṃsetathāññesaṃ dvinnamekassāti evaṃ dvinnaṃdvinnamekekassa ukkaṃse tarappaccayo bhavati, ubhayatra tvavayavāpekkhambahuvacanaṃ, tathāhi sukumārattenukkaṃsiyamānānaṃ samudāyānamavayavā māthurā bahavo pāṭaliputtakāpi nikkaṃsiyamānā tathevāvayavā bahavo honti, evaṃ māthurā pāṭali puttakehi sukumāratarā’ti tarappaccayena sijjhati. Imasmiṃ gāme aḍḍhatarā vāṇijjāccādopi kathitena ñāyena dvinnaṃdvinnamekekassa ukkaṃse tarappaccayo bhavati, bahuvacanantu katthaci avayavāpekkhanti sabbaṃ sakkate kicchena sādhenti. Iha tu tathāvidhassa suttassā vidhānā ‘‘taratamissikiyiṭṭhātisaye’’ti tarādīnamatisaye sāmaññena vidhānā sabbattha tarappaccayena sukhasādhanaṃ hotī’’ti.

येथे हा अभिप्राय आहे— 'यथोक्त सूत्राच्या अर्थानुसार दोघांपैकी एकाच्या उत्कर्षाचा अभाव असल्यामुळे 'माथुरा पाटलिपुत्तकेहि सुकुमारतरा' (पाटलिपुत्रातील लोकांपेक्षा मथुरेचे लोक अधिक सुकुमार आहेत) इत्यादींमध्ये 'तर' प्रत्यय होत नाही, कारण एक मथुरेचा आणि दुसरा पाटलिपुत्राचा, या दोन सुकुमारांपैकी एक मथुरेचा अतिशय सुकुमार म्हणजे 'सुकुमारतर' आहे. एकाचा इतर दोघांपेक्षा उत्कर्ष, तसेच इतरांच्या दोघांपैकी एकाचा उत्कर्ष, अशा प्रकारे दोन-दोनपैकी एकेकाचा उत्कर्ष असताना 'तर' प्रत्यय होतो. दोन्ही ठिकाणी अवयवांच्या अपेक्षेने बहुवचन आहे. कारण सुकुमारतेने उत्कर्ष दाखवल्या जाणाऱ्या समूहांचे अवयव असलेले मथुरेचे लोक अनेक आहेत, आणि अपकर्ष दाखवले जाणारे पाटलिपुत्राचे लोकही तसेच अवयव रूपाने अनेक आहेत. अशा प्रकारे 'माथुरा पाटलिपुत्तकेहि सुकुमारतरा' हे 'तर' प्रत्ययाने सिद्ध होते. 'या गावात व्यापारी अधिक श्रीमंत (अड्ढतरा) आहेत' इत्यादींमध्येही सांगितलेल्या नियमाने दोन-दोनपैकी एकेकाचा उत्कर्ष असताना 'तर' प्रत्यय होतो, परंतु बहुवचन काही ठिकाणी अवयवांच्या अपेक्षेने असते, हे सर्व संस्कृतमध्ये कष्टाने सिद्ध करतात. येथे तर तशा प्रकारच्या सूत्राचे विधान नसल्यामुळे 'तर-तम-इस्सिक-इय-इट्ठ अतिशये' या सूत्राने 'तर' इत्यादी प्रत्ययांचे अतिशय अर्थामध्ये सामान्यपणे विधान केल्यामुळे सर्वत्र 'तर' प्रत्ययाने सुखाने सिद्ध होते.

Avatthābhedenāti [Pg.215] paṭutarāvatthāvato paṭuavatthāya bhinnattā vuttaṃ, tathāhi tamevāvatthantarayuttaṃ vattāro bhavanti aññe ‘bhavaṃsūavattho’ti. Pakārantarenapi sādhane hetumāha- ‘atisayamatte vā vidhānato’ti. Anavaṭṭhitattamāha- (‘atisayavāpi’ccādi). Pañcasvetesūti etesaṃ yathāvuttānaṃ tarādīnaṃ pañcannaṃ majjhe, rūpāni guṇavacanassa vuttiyamudāharitāni. Kiriyāvacanassa tu ‘atisayena pācakataro pācakatamo’ti. Issika iyaiṭṭhā sarādī tato (aññato) na honti bahulādhikārā.

'अवस्थेच्या भेदाने' म्हणजे अधिक चतुर अवस्थेपेक्षा चतुर अवस्था भिन्न असल्यामुळे असे म्हटले आहे. कारण त्याच दुसऱ्या अवस्थेने युक्त असलेल्याला इतर लोक 'आपण सु-अवस्थ आहात' असे म्हणतात. दुसऱ्या प्रकारे सिद्धी करण्यामध्ये कारण सांगतात— 'किंवा केवळ अतिशय अर्थामध्ये विधान असल्यामुळे'. अनवस्थितपणा सांगतात— 'अतिशयवान सुद्धा' इत्यादी. 'या पाचमध्ये' म्हणजे या यथोक्त 'तर' इत्यादी पाच प्रत्ययांच्या मध्ये, गुणांचे वाचक असलेल्या शब्दांच्या वृत्तीमध्ये रूपे उदाहरणादाखल दिली आहेत. क्रियावाचक शब्दाचे रूप तर 'अतिशयाने पाचकतर (अधिक चांगला स्वयंपाकी), पाचकतम (सर्वात चांगला स्वयंपाकी)' असे होते. 'इस्सिक, इय, इट्ठ' हे 'स' इत्यादींपेक्षा (इतरांपेक्षा) बहुल अधिकाराने होत नाहीत.

66. Tassa

६६. त्याचे

Tassāti sāmaññena vuttepi vikārasambandhīyeva chaṭṭhiyanto gayhati, chaṭṭhiyantasambandhīyeva ca vikāro gayhati sambandhavasāti dassetumāha ‘yassā’ccādi. Kosakārakapāṇavisesehi kato koso. Pāṇayo sattā, osadhyophalapākantā, rukkhā pupphaphalūpagāti rukkhosadhīnaṃ lakkhaṇaṃ vadanti tallakkhaṇenettha rukkho sadhayo na gayhanti, kiñcarahi osadhisaddena latādipi gayhati, rukkhasaddena (vanappa)tayopi, vanappatayo hi phalavantā na pupphavantā. Kathaṃ gāvassa vikāre purise mayoccāha- ‘aññasmi’ntiādi. Gāvassa idaṃ gomayaṃ.

'तस्स' (त्याचे) असे सामान्यपणे म्हटले असले तरी, संबंधाच्या बळावर विकाराशी संबंधित असलेलाच षष्ठीविभक्तीचा शब्द घेतला जातो, आणि षष्ठीविभक्तीच्या शब्दाशी संबंधित असलेलाच विकार घेतला जातो, हे दर्शवण्यासाठी 'यस्स' (ज्याचे) इत्यादी म्हटले आहे. कोळी किंवा रेशमाच्या किड्यासारख्या विशिष्ट प्राण्यांनी बनवलेला तो 'कोश' (कोश). 'पाणी' म्हणजे प्राणी. 'ओषधी' म्हणजे फळ पिकल्यावर नष्ट होणाऱ्या वनस्पती, आणि 'रुक्ख' (वृक्ष) म्हणजे फुले व फळे देणारे, असे वृक्ष व ओषधींचे लक्षण सांगतात. या लक्षणानुसार येथे वृक्ष व ओषधी घेतल्या जात नाहीत, तर मग काय? 'ओषधी' शब्दाने वेली इत्यादी देखील घेतल्या जातात, आणि 'वृक्ष' शब्दाने वनस्पती देखील घेतल्या जातात; कारण वनस्पती फळ देणाऱ्या असतात, फुले देणाऱ्या नव्हेत. बैलाच्या विकारात (विकृतीमध्ये) पुरुषाच्या ठिकाणी 'मय' प्रत्यय कसा होतो? म्हणून 'अञ्ञस्मिं' (दुसऱ्यामध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. बैलाचे हे 'गोमय' (शेण) आहे.

67. Jatu

६७. जतु (लाख)

Upapatyantaranti paccayalopato yutyantaraṃ.

'उपपत्त्यंतर' म्हणजे प्रत्ययाचा लोप झाल्यामुळे होणारी दुसरी युक्ती (किंवा जोडणी).

68. Samū

६८. समू (समूह)

Tīsuttaresu ca vattateti sambandho. Rājaññamanussānampi jātiyamapacce ññassappaccayānaṃ vidhānā vuttaṃ ‘gottappaccayantā’ti āha- ‘rājaññānaṃ samūho’ccādi. Ukkho usabho. Oṭṭho kharato, urabbho meso, evamiccādinā ‘ukkhānaṃ samūho’ccādi. Vākyamapadisati. Kākānaṃ samūhoti viggaho, ṇikaacittāti iminā ṇiko acittavāca keheva dissatīti ñāpeti. Apūpo piṭṭhapūpo, saṃkulanti (guḷa) missakakhajjakaviseso.

आणि तीन सूत्रांमध्ये वर्तते, असा संबंध आहे. क्षत्रिय माणसांच्या देखील जातीमध्ये अपत्य अर्थात 'ञ' आणि 'अ' प्रत्ययांचे विधान असल्यामुळे 'गोत्रप्रत्ययान्त' असे म्हटले आहे, म्हणून 'राजञ्ञानं समूहो' (राजन्यांचा समूह) इत्यादी म्हटले आहे. 'उक्ख' म्हणजे बैल (ऋषभ). 'ओट्ठ' म्हणजे उंट, 'उरब्भ' म्हणजे मेंढा, अशा प्रकारे 'उक्खानं समूहो' (बैलांचा समूह) इत्यादी वाक्य दर्शवते. 'काकानं समूहो' (कावळ्यांचा समूह) असा विग्रह आहे. 'णिक-अचित्त' याने 'णिक' प्रत्यय केवळ अचित्तवाचक (अचेतन) शब्दांमधूनच दिसून येतो, असे ज्ञापित होते. 'अपूप' म्हणजे पिठाचा पूप (धिरडे किंवा केक), 'संकुल' म्हणजे गुळात मिसळलेला एक विशिष्ट खाद्यपदार्थ.

69. Janā

६९. जना (लोक)

‘‘Tadassaṭṭhānamīyo [Pg.216] cā’’ti (2-8-13) kaccāyanasuttassāya mattho ‘‘tadassaṭṭhānamiccetasmiṃ atthe chaṭṭhiyantato īyappaccayo hotī’ti. Tena madanassa ṭhānaṃ madanīyaṃ bandhanassa ṭhānaṃ bandhanīyaṃtyādikaṃ sādhenti. Idha pana tathāvidhassābhāvā kathaṃ taṃ sijjhatītyāsaṅkiya ‘madanīya’ntiādikaṃ vuttaṃ, taṃ dassetumāha- ‘madanīyādippasiddhiyā’ccādi. Sādhanakkamaṃ dassetumāha- ‘evamaññate’ccādi.

'तदस्सट्ठानामीयो च' (कच्चायन सूत्र २-८-१३) या सूत्राचा हा अर्थ आहे— 'ते त्याचे स्थान आहे' या अर्थामध्ये षष्ठीविभक्तीच्या शब्दाहून 'ईय' प्रत्यय होतो. त्याने 'मदनाचे स्थान ते मदनीय', 'बंधनाचे स्थान ते बंधनीय' इत्यादी सिद्ध करतात. परंतु येथे तशा प्रकारचा अभाव असताना ते कसे सिद्ध होते, अशी शंका घेऊन 'मदनीय' इत्यादी म्हटले आहे, ते दर्शवण्यासाठी 'मदनीयादिप्रसिद्धीने' इत्यादी म्हटले आहे. सिद्धीचा क्रम दर्शवण्यासाठी 'अशा प्रकारे दुसऱ्या ठिकाणी' इत्यादी म्हटले आहे.

Ṭhānanti kāraṇaṃ. ‘‘Upamatthāyitatta’’nti (2-8-14) kaccāyanasuttassāyamattho ‘‘upamatthe āyitattappaccayo hotī’’ti tena dhūmo viya dissatīti dhūmāyitattaṃ timiramiva dissatīti timirāyitattaṃtyādikaṃ sādhentīti vuttanayameva. Tampihaccādikaṃ dvīsu sādhanakkamadassanaṃ, dhūmo viya dissatīti dassito yo kammattho sopi dhūmāyīti kattuvasena sakkā parikappetunti kattusādhanato dhūmāyitasaddā sakatthettappaccayepi dhūmo viya dissatīti atthe āyitatthappaccayepi nātthabhedo-ññatravacanicchābhedāti daṭṭhabbaṃ, bhāvattho pana tesaṃ bhāvappadhānavasena labbhati, dhūmasseva dassananti viggahe āyitattena vā.

'स्थान' म्हणजे कारण. 'उपमत्थायितत्तं' (कच्चायन सूत्र २-८-१४) या सूत्राचा हा अर्थ आहे— 'उपमा अर्थामध्ये आयितत्त प्रत्यय होतो'. त्याने 'धुरासारखे दिसते ते धूमायितत्त', 'अंधारासारखे दिसते ते तिमिरायितत्त' इत्यादी सिद्ध करतात, हा सांगितलेलाच नियम आहे. 'तम्पिह' इत्यादी दोन ठिकाणी सिद्धीचा क्रम दर्शवणे आहे. 'धुरासारखे दिसते' असा जो कर्मार्थ दर्शवला आहे, तो 'धूमायी' अशा क्रियापदाने कल्पिला जाऊ शकतो, म्हणून कर्तृसाधनावरून 'धूमायित' शब्दाला स्वार्थामध्ये 'त' प्रत्यय लागला तरी, आणि 'धुरासारखे दिसते' या अर्थामध्ये 'आयितत्त' प्रत्यय लागला तरी अर्थामध्ये भेद नाही, केवळ बोलण्याच्या इच्छेचा भेद आहे, असे समजावे. भावार्थ तर त्यांच्या भावप्रधानतेमुळे प्राप्त होतो, 'धुराचेच दिसणे' अशा विग्रहात किंवा 'आयितत्त' प्रत्ययाने.

70. Iyo

७०. इयो (इय प्रत्यय)

Aññasminti aññasmimpi atthe iyoti yojanā.

'अञ्ञस्मिं' (दुसऱ्यामध्ये) म्हणजे दुसऱ्या अर्थामध्ये देखील 'इय' प्रत्यय लावावा, अशी योजना आहे.

74. Kathā

७४. कथा

Pavāse dūragamane sādhu pavāsiko, upavāse ratyabhojane sādhu upavāsiko.

प्रवासात म्हणजे दूर जाण्यात जो कुशल (साधू) तो 'प्रवासिक', [आणि] उपवासात म्हणजे रात्रीच्या भोजनाचा त्याग करण्यात जो कुशल तो 'उपवासिक'.

75. Pathā

७५. पथा (मार्ग)

Pathe sādhu upākārakaṃ pātheyyaṃ, maggopakaraṇaṃ, sapatimhi dhana patimhi sādhu upakaraṇaṃ sāpateyyaṃ dhanaṃ.

मार्गामध्ये जे हितकारक (साधू) किंवा उपकारक असते ते 'पाथेय्य' (प्रवासातील शिदोरी किंवा मार्गोपकरण); मालकाच्या किंवा धनाच्या स्वामीच्या ठिकाणी जे उत्तम साधन असते ते 'सापतेय्य' (धन किंवा संपत्ती).

77. Rāyo

७७. रायो

Tumantakiriyāyāti ghātetuṃ (tyādītu) mantakiriyāya. Vā saddo samuccayo, ghātetuṃ vātiādinā yojetabbo.

'तुमुन्त-क्रियेमध्ये' म्हणजे 'घातेतुं' (मारण्यासाठी) इत्यादी तुमुन्-प्रत्ययान्त क्रियेमध्ये. 'वा' हा शब्द समुच्चयवाचक आहे, तो 'घातेतुं वा' इत्यादी प्रकारे जोडावा.

78. Tame

७८. तमे (तम प्रत्यय)

Itisaddena [Pg.217] byavacchinnamatthamupadassayamaññanāpekkhaṃ sappadhānaṃ mantvādi vidhimhidamatthadvayaṃ byāpārīyaticcāha-‘ettha assa atthī’ti. Nanu ca yaṃ yassa hoti taṃ tasmimpi hoti (yaṃ yasmiṃ hoti) tassāpi taṃ hoti teneva vuccate- ‘chaṭṭhīsattamīnamaviseso’ti, tatrañña taraniddeseneva siddhe kimatthamiha chaṭṭhīsattamīnaṃ bhedenopādānaṃ karīyatīti vuccate-yatrāvayavāvayavibhāvo, tattheva chaṭṭhīsattamīnamatthassa aviseso yathā ‘rukkhesākhā rukkhassa sākhā’ti. Sassāmibhāvajaññajanakabhāvādo tu nāvassamādhārādheyyabhāvoti dvinnamevatthānamupādānanti.

'इति' शब्दाने मर्यादित अर्थ दर्शवून, इतर कशाचीही अपेक्षा न ठेवता, मुख्यत्वे 'मन्तु' इत्यादी विधीमध्ये या दोन अर्थांचा व्यापार होतो, हे सांगण्यासाठी 'येथे याचे अस्तित्व आहे' (ettha assa atthi) असे म्हटले आहे. शंका अशी आहे की, जे ज्याचे असते ते त्यातही असते (जे ज्याच्यामध्ये असते) त्याचेही ते असते, म्हणूनच म्हटले जाते - 'षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीमध्ये कोणताही भेद नाही'. मग त्यापैकी एकाच्याच निर्देशाने काम भागत असताना, येथे षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तींचे स्वतंत्रपणे ग्रहण कशासाठी केले आहे? याचे उत्तर असे आहे की - जेथे अवयव आणि अवयवी (भाग आणि पूर्ण) असा संबंध असतो, तेथेच षष्ठी आणि सप्तमीच्या अर्थांमध्ये भेद नसतो, जसे की 'झाडावर फांदी' (rukkhe sākha) किंवा 'झाडाची फांदी' (rukkhassa sākhā). परंतु, स्वामी-सेवक भाव (मालकी हक्क) किंवा जन्य-जनक भाव (उत्पादक आणि उत्पादित संबंध) इत्यादींमध्ये आधार-आधेय भाव असणे अनिवार्य नाही, म्हणूनच या दोन्ही अर्थांचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले आहे.

Nanu ca sambhave byabhicāre ca sati visesanaṃ sātthakaṃ bhavati yathā ‘nīlamuppala’nti, nevātthittassātthi byabhicāro, tathā ca vuttaṃ- ‘na sattaṃ padattho byabhicaratī’ti, tasmā byavecchejjābhāvā niratthakamatthītivisesanantyāha- ‘padatthasse’ccādi. Sattāyaṃ abyabhicāre pīti sambandho. Kālantarā byabhicāratthamatthītivisesananti dassetumāha- ‘kāle’ccādi.

शंका अशी आहे की, जेव्हा संभव (शक्यता) आणि व्यभिचार (अपवाद किंवा विसंगती) दोन्ही असतात, तेव्हाच विशेषण सार्थ ठरते, जसे की 'निळे कमळ' (nīlamuppalaṃ). परंतु अस्तित्वाचा कधीही व्यभिचार (अभाव) होत नाही, आणि म्हणूनच म्हटले आहे - 'पदार्थ हा अस्तित्वाचा व्यभिचार करत नाही' (अस्तित्वाशिवाय पदार्थ असू शकत नाही). म्हणून, व्यावृत्तीचा (वगळण्याचा) अभाव असल्यामुळे 'अस्ति' (आहे) हे विशेषण निरर्थक ठरते, हे स्पष्ट करण्यासाठी 'पदार्थाचा...' इत्यादी म्हटले आहे. अस्तित्वाचा व्यभिचार होत नसला तरीही, असा संबंध आहे. इतर काळातील व्यभिचार (अभाव) दर्शवण्यासाठी 'अस्ति' हे विशेषण आहे, हे दाखवण्यासाठी 'काळात...' इत्यादी म्हटले आहे.

Nanu ca suttesu kālo padhānaṃ na hoti, ‘‘tena kataṃ kītaṃ’’tyādinā hi paccayattho dassito, tathā hi kāyikaṃvācasikaṃ tyādo na kālasampaccayo, evamihāpi sattāmatte bhavitabbaṃ, atthīti tu vattamānasattāya eva pariggaho kathamavasīyate yena kālavisesanaṃ siyāti. Saccaṃ, kintu padatthassa sattābyabhicārābhāvepi atthītivisesanopādānasāmatthiyātra visiṭṭho sattā atthīti visesanattenopāttā, na sattāmattanti patīyate, sā pana visiṭṭhā sattā sampatisattā, atthi ca tassā byabhicāro sāmaññasattāyāti yujjateva visesanavisessabhāvoti maññate. Upādhīti visesanaṃ.

शंका अशी आहे की, सूत्रांमध्ये काळ हा मुख्य नसतो, कारण "त्याने केले, विकत घेतले" इत्यादींद्वारे प्रत्ययाचा अर्थ दर्शविला गेला आहे. तसेच, 'कायिक', 'वाचसिक' इत्यादींमध्ये काळाचा प्रत्यय नसतो. त्याचप्रमाणे येथेही केवळ अस्तित्वाचाच विचार केला पाहिजे. मग 'अस्ति' या शब्दाने केवळ वर्तमानकालीन अस्तित्वाचेच ग्रहण कसे निश्चित केले जाते, ज्यामुळे ते काळाचे विशेषण ठरेल? हे सत्य आहे, परंतु पदार्थाच्या अस्तित्वाचा व्यभिचार होत नसला तरीही, 'अस्ति' या विशेषणाच्या ग्रहणाच्या सामर्थ्यामुळे येथे विशिष्ट अस्तित्व 'अस्ति' या विशेषणाने घेतले आहे, केवळ सामान्य अस्तित्व नाही, असे समजते. ते विशिष्ट अस्तित्व म्हणजेच वर्तमानकालीन अस्तित्व होय. आणि सामान्य अस्तित्वाच्या संदर्भात त्याचा व्यभिचार (म्हणजे भूत किंवा भविष्यकाळात अभाव) संभवतो, म्हणूनच विशेषण-विशेष्य भाव योग्यच ठरतो, असे मानले जाते. 'उपाधी' म्हणजेच विशेषण होय.

Na bhuñjaticcādiviyāti yathā na bhuñjatīti nañssa paṭisedhattā viruddhatthapadassa sannidhāne-tthantarassa paṭisedharūpassatthassāvagati padanibandhanassa vidhino abādhikā bhavati, tamivākyattho. Adhippāyattha māha- [Pg.218] ‘atthivacanicchāya yo visayo tassa niyamo’ti. Kati payasambhave na pana gomā rukkhavāti yojanā, tehīti pasaṃsāpahūtehi. Kakude āvatto kakudāvatto, nindito kakudāvatto assa atthīti kakudāvattī. Kathaṃ ninditattamassiccāha-‘kakudā vatto’ccādi. Saṃsatto daṇḍo assa atthiccanena gehaṭṭhitena vijjamānenapi daṇḍena daṇḍīti nābhidhīyatīti vadati. Dabbebhidheyyeti jātisannissayagopiṇḍaassapiṇḍādisaṅkhāte dabbe-bhidheyye, bhavaṃ bhaveyyāti yadākadāci bhavanto yadi bhaveyya.

'जेवत नाही' (na bhuñjati) इत्यादींप्रमाणे, जसे 'जेवत नाही' यामध्ये 'नञ्' (नकार) हा निषेधार्थक असल्यामुळे, विरुद्ध अर्थाच्या शब्दाच्या सान्निध्यात दुसऱ्या निषेधार्थक अर्थाचे आकलन हे पदावर आधारित असलेल्या विधीला बाधक ठरत नाही, तसाच या वाक्याचा अर्थ आहे. अभिप्रेत अर्थ सांगताना म्हटले आहे - 'अस्ति' (आहे) असे म्हणण्याच्या इच्छेचा जो विषय आहे, त्याचाच हा नियम आहे. काही प्रमाणात संभव असताना, 'गाई असलेला वृक्ष' (gomā rukkho) अशी योजना होत नाही. 'त्यांच्याद्वारे' म्हणजे प्रशंसा आणि विपुलतेने युक्त असलेल्यांद्वारे. वशिंडामध्ये (खांद्यावर) आवर्त (वळण) असणे म्हणजे 'ककुदावर्त' होय. ज्याच्याकडे निंदनीय ककुदावर्त आहे, तो 'ककुदावर्ती' होय. त्याचे निंदनीयत्व कसे आहे, हे सांगण्यासाठी 'ककुदावर्त...' इत्यादी म्हटले आहे. संसक्त (हात जोडलेला किंवा स्पर्श केलेला) दंड ज्याच्याजवळ आहे, या अर्थाने घरात ठेवलेल्या दंडाच्या अस्तित्वामुळे कोणाला 'दंडी' (दंड धारण करणारा) म्हटले जात नाही, असे ते म्हणतात. 'द्रव्य अभिधेय असताना' म्हणजे जातीचा आश्रय असलेल्या गोपिंड (गाय) किंवा अश्वपिंड (घोडा) इत्यादी संज्ञक द्रव्याचा निर्देश करताना. 'अस्तित्व असावे' (bhavaṃ bhaveyya) म्हणजे जेव्हा कधी अस्तित्वात असेल तर ते असावे.

79. Vantva

७९. 'वन्तु' (vantva) प्रत्यय.

Paññavā ‘‘byañjane dīgharassā’’ti (1-33) rasso.

'प्रज्ञावान' (paññavā) यामध्ये "व्यंजने दीर्घह्रस्वा" (१-३३) या सूत्रानुसार ह्रस्व होतो.

80. Daṇḍā

८०. 'दंडा' (daṇḍā).

Dve hontīti iko īceti dve honti, ekamekaṃvāti ubhinnaṃ. Vāsaddo dve hontīti etthāpi daṭṭhabbo. Uttamīṇeva dhanā ikoti gaṇasuttaṃ vivarati ‘uttamīṇevā’tiādi. Kenettha samāsoti āha- ‘syādisyādinekatthanti samāso’ti. Uttamīṇo dhanasāmī. Asannihite atthāti gaṇasuttaṃ, asannihitetīmassa atthaṃ vivarati ‘appatte’ti. Asampatteti attho. Asannihiteti ca attho iccassa visesanaṃ. Atthanaṃ asannihite atthe āsisanaṃ attho, so assa atthīti atthiko atthī. Tadantācāti gaṇasuttaṃ, asannihitetyanuvattate, asannihitopādhikā atthantā ca ika īppaccayo bhavatītyattho. Vaṇṇantāīyevāti gaṇasuttaṃ, brahmānaṃ devānaṃ vaṇṇoti vā samāso. Hatthadantehi jātiyanti gaṇasuttaṃ.

'दोन होतात' म्हणजे 'इक' आणि 'ई' हे दोन प्रत्यय होतात, किंवा दोन्हीपैकी एक-एक होतो. 'वा' हा शब्द 'दोन होतात' येथेही पाहावा. 'उत्तमर्ण (कर्ज देणारा) आणि धन या अर्थी इक प्रत्यय होतो' या गणसूत्राचे विवरण 'उत्तमर्णाकडूनच...' इत्यादीद्वारे केले आहे. येथे समास कशाने झाला आहे? हे सांगण्यासाठी 'स्यादि-स्यादि अनेक अर्थांमध्ये समास होतो' असे म्हटले आहे. उत्तमर्ण म्हणजे धनाचा स्वामी (धनको). 'असंनिहित (जवळ नसलेल्या) अर्थामध्ये' हे गणसूत्र आहे. 'असंनिहित' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करताना 'अप्राप्त' (मिळाले नसलेले) असे म्हटले आहे. अप्राप्त असा अर्थ आहे. 'असंनिहित' हा अर्थ याचे विशेषण आहे. असंनिहित अर्थाची इच्छा करणे हा ज्याचा अर्थ आहे, तो 'अर्थी' (इच्छा करणारा) किंवा 'अर्थीक' होय. 'तदन्त' या गणसूत्रात 'असंनिहित' याचे अनुवर्तन होते, म्हणजेच असंनिहित उपाधी असलेल्या 'अर्थ' शब्दाच्या शेवटी 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय होतात असा अर्थ आहे. 'वर्णान्त' हे गणसूत्र आहे, 'ब्रह्मांचा किंवा देवांचा वर्ण' असा समास होतो. 'हत्ती आणि दात यांच्यापासून जातीवाचक अर्थात' हे गणसूत्र आहे.

Jātiyanti paccayavisesanaṃ. Vaṇṇato brahmacārimhīti gaṇasuttaṃ. Brahmasaddena niyamaviseso vuccaticcāha-‘vijje’ccādi. Tasmiñcaniyamavisesacaraṇe tiṇṇaṃ brāhmaṇādīnamevādhikāro, nasuddassāti dassento āha- ‘tañce’ccādi. Tevaṇṇiko vaṇṇīti vuccatīti sambandho. Tīsu vaṇṇesu bhavo tadantogadhattā tevaṇṇikoti bhavatthe ṇiko. Vaṇṇasaddo brāhmaṇādivaṇṇavacano. Tatra brahmacārimhityanena suddo byavacchijjate.

'जातीमध्ये' हे प्रत्ययाचे विशेषण आहे. 'वर्णावरून ब्रह्मचाऱ्याच्या अर्थात' हे गणसूत्र आहे. 'ब्रह्म' शब्दाने विशिष्ट नियमाचे प्रतिपादन केले जाते, हे सांगण्यासाठी 'विद्या...' इत्यादी म्हटले आहे. त्या विशिष्ट नियमाच्या पालनामध्ये केवळ तीन वर्णांचाच (ब्राह्मण इत्यादींचा) अधिकार आहे, शूद्राचा नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'ते जर...' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्रैवर्णिक याला वर्णी म्हटले जाते' असा संबंध आहे. तीन वर्णांमध्ये उत्पन्न झालेला किंवा त्यात समाविष्ट असलेला तो 'त्रैवर्णिक' होय, येथे 'भव' (उत्पन्न होणे) या अर्थात 'णिक' प्रत्यय झाला आहे. 'वर्ण' हा शब्द ब्राह्मण इत्यादी वर्णांचा वाचक आहे. तेथे 'ब्रह्मचारी' या शब्दाने शूद्राची व्यावृत्ती (वगळणे) केली जाते.

Athavā [Pg.219] brahmanti nibbānaṃ tadattho ganthopi, taṃ brahmaṃ nibbānaṃ dhammaṃ vā tepiṭakaṃ caratīti brahmacārī, yati. Yatayopi hi vaṇṇīti brahmacārinoti vuccanti. Vaṇṇīliṅgīti hi vutte tiliṅgavāti attho. Vaṇṇa saddo panettha yathāvutta brahmapariyāyo. Pokkharādito deseti gaṇasuttaṃ. Deso cettha yattha(tthi pokkharādīni so). Padumagaccha pokkharaṇīnaṃ vācakassāti iminā padumāni assaṃ santīti paduminīti pokkharaṇīpi vuccatīti dasseti. Nāvā atthīti nāviko, yāgame nāvāyiko. Sukhadukkhā ī, balā bāhūrupubbā ceti ca gaṇasuttāni.

अथवा 'ब्रह्म' म्हणजे निर्वाण आणि त्याचा अर्थ सांगणारा ग्रंथही होय. त्या ब्रह्मरूप निर्वाणाचा किंवा त्रिपिटक धर्माचे आचरण करतो तो 'ब्रह्मचारी' म्हणजेच यती (भिक्खू) होय. कारण यतींनाही 'वर्णी' किंवा 'ब्रह्मचारी' म्हटले जाते. 'वर्णी' किंवा 'लिंगी' असे म्हटले असता 'तीन लिंगे असलेला' असा अर्थ होतो. येथे 'वर्ण' हा शब्द पूर्वोक्त ब्रह्म शब्दाचाच पर्याय आहे. 'पुष्कळ इत्यादी शब्दांपासून देश अर्थात' हे गणसूत्र आहे. येथे 'देश' म्हणजे जेथे पुष्कळ (कमळे) इत्यादी आहेत तो भाग. 'कमळांचा समूह किंवा पुष्करिणीचा वाचक' यावरून ज्यामध्ये कमळे आहेत ती 'पद्मिनी' म्हणजेच पुष्करिणी (तलाव) असेही म्हटले जाते, हे दर्शविले आहे. 'नाव (नौका) ज्याच्याकडे आहे' तो 'नाविक' (nāviko), आणि 'य' आगम झाल्यावर 'नावायिक' (nāvāyiko) होतो. 'सुख-दुःखापासून ई प्रत्यय होतो' आणि 'बल, बाहू, उरू पूर्वपदावरून' ही देखील गणसूत्रे आहेत.

82. Mukhā

८२. 'मुखा' (mukhā).

Ihāpi pasajjeyya madhu asmiṃ ghaṭe atthīti etthāpi payoge madhuranti rappaccayo pāpuṇeyya madhumhi abhidheyyati adhippāyo. Na gacchantīti nagā. Yajjapi ūsavāccādo pahūtādivisayāyātthitāya sambhavo, tathāpi ñusādivato paccaya(ttha)ttena vacanicchābhāvā ñusavā ghaṭoccādi na sijjhati tasmā pahūtādivisayātthitāsambhavepi taṃvato-tthassa paccaya(ttha)ttena ñusaro desoti vattu micchāyaṃ paccayo yathā siyā aññatramābhaviccevamattho veditabboti āha- ‘iti’ccādi. Kuñjavātiettha kuñjasaddo tiṇalatādyacchāditapabbatekadese vattate.

येथेही असा प्रसंग येऊ शकतो की, 'या घटामध्ये मध आहे' या प्रयोगात देखील 'मधुर' असा 'र' प्रत्यय प्राप्त होईल, कारण 'मध' हेच अभिधेय (सांगायचे) आहे, असा अभिप्राय आहे. जे चालत नाहीत ते 'नग' (पर्वत) होत. जरी ऊषर (खारट जमीन) इत्यादींमध्ये विपुलता इत्यादी विषयांच्या अस्तित्वाचा संभव असला, तरीही 'न्युस' इत्यादी प्रत्ययांच्या अर्थाच्या विवक्षेचा (बोलण्याच्या इच्छेचा) अभाव असल्यामुळे 'न्युसवान घट' इत्यादी रूपे सिद्ध होत नाहीत. म्हणून, विपुलता इत्यादी विषयांचे अस्तित्व संभवत असूनही, त्या अर्थाच्या प्रत्ययाने 'न्युसर देश' असे बोलण्याची इच्छा असताना जसा प्रत्यय होतो, तसाच इतरत्रही योग्यतेनुसार अर्थ समजून घ्यावा, हे सांगण्यासाठी 'इति...' इत्यादी म्हटले आहे. 'कुंजवान' येथे 'कुंज' हा शब्द गवत, लता इत्यादींनी आच्छादित असलेल्या पर्वताच्या एका भागासाठी वापरला जातो.

87. Picchā

८७. 'पिच्छा' (picchā).

Parehi vācāsaddā ālo vihito nindāyaṃ, neha tatheti codanamubbhāvayati ‘nindāya’miccādinā.

इतरांनी 'वाचा' शब्दापासून निंदा अर्थात 'आल' प्रत्यय विहित केला आहे, परंतु येथे तसे नाही, अशी शंका 'निंदेमध्ये...' इत्यादीद्वारे उपस्थित केली आहे.

88. Sīlā

८८. 'शीला' (sīlā).

Sīlamassa atthi, kesā assa santīti viggaho. Aṇṇā niccanti niccavidhyutthaṃ gaṇasuttaṃ. Gāṇḍīrājīhi saññāyanti saññāvisayaniyamanatthaṃ gaṇasuttaṃ. Gaṇḍassa gaṇḍamigasiṅgassa ayaṃ gāṇḍī, sā assa atthīti gāṇḍīvo.

‘त्याचे शील आहे, त्याचे केस आहेत’ असा विग्रह होतो. ‘अण्णा निच्चं’ हे नित्यविधीसाठी असलेले गणसूत्र आहे. ‘गाण्डीराजीहि सञ्ञायन्ति’ हे संज्ञाविषयाच्या नियमनासाठी असलेले गणसूत्र आहे. गण्ड म्हणजे गण्डमृगाचे शिंग, ते हे गाण्डी आहे, ते ज्याच्याकडे आहे तो ‘गाण्डीव’.

90. Sissa

९०. सिस्स (शिष्य)

Samassa atthīti suvāmī,saṃ sakiyaṃ.

‘ज्याचे स्व (स्वतःचे) आहे तो सुवामी (स्वामी)’, ‘सं’ म्हणजे स्वतःचे.

91. Lakkhyā

९१. लक्ख्या

Akārādeso [Pg.220] ca ṇasanniyogenāti iminā yattha ṇakāro tatthevāyamakārādesoti dasseti. Upādānatoti iminā nissayakaraṇameko satthiyo ñāyoti dasseti. Antassa avidhānasāmatthiyācāti iminā satipi pubbalopena payoga nipphattiyaṃ akāraṃ vidhāya tassa lopo niratthakoti dasseti. Lakkhī sirī assa atthīti lakkhaṇo.

‘अकार आदेश आणि ण-संनियोगाने’ याद्वारे जेथे ‘ण’कार आहे तेथेच हा अकार आदेश होतो, हे दर्शविले आहे. ‘उपादानतः’ याद्वारे आश्रय घेणे हाच एक सामर्थ्यवान मार्ग आहे, हे दर्शविले आहे. ‘अन्ताच्या अविधानसामर्थ्यामुळे’ याद्वारे पूर्वलोप असतानाही प्रयोगाच्या सिद्धीमध्ये अकार विधान करून त्याचा लोप करणे निरर्थक आहे, हे दर्शविले आहे. ‘ज्याला लक्खी (लक्ष्मी/शोभा) किंवा सिरी (श्री) आहे तो लक्खण (लक्षण)’.

94. Imiyā

९४. इमिया

Kappo yogyatā assa atthīti kappiyo, jaṭā hānabhāgo, senā assa atthīti viggaho.

‘ज्याला कप्प (योग्यता) आहे तो कप्पिय (योग्य)’, जटा हा हानीचा भाग आहे, ‘ज्याला सेना आहे’ असा विग्रह होतो.

95. Topa

९५. तोप

‘Ohāka cāge’ iti sakakārassa hādhātuno payoge toppaccayaṃ nisedhetvā‘satthā hīyate satthā hīno’ti udāharaṇaṃ dassitaṃ. Tenāha- ‘sakkateccādi. Dassetuṃ tatiyampanudāharaṇanti sambandho. Cīppaccayāvasānānanti ‘‘abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārācī’’ti (4-119) vutto cīppaccayo avasāne ye santi viggaho. Jātiyavajjitānanti ‘‘tabbati jātiyo’’ti (4-113) suttena jātiyappaccayena vajjitānaṃ. Kaccāyane tu toādīnaṃ vibhatti saññattā na tato puna vibhattuppatti.

‘ओहाक चागे’ या सूत्राने ‘क’कारासहित असलेल्या ‘हा’ धातूच्या प्रयोगात ‘तोप’ प्रत्ययाचा निषेध करून ‘सत्था हीयते सत्था हीनो’ (शास्ता क्षीण होतो, शास्ता हीन होतो) हे उदाहरण दर्शविले आहे. म्हणूनच ‘सक्कतेच्चा’ इत्यादी म्हटले आहे. तिसरे उदाहरण दर्शविण्यासाठी हा संबंध आहे. ‘चीप्-प्रत्ययावसानानाम्’ म्हणजे ‘अभूततद्भावे करासभूयोगे विकाराची’ (४-११९) या सूत्राने सांगितलेला ‘चीप्’ प्रत्यय ज्यांच्या शेवटी आहे असा विग्रह होतो. ‘जातियवर्जितानाम्’ म्हणजे ‘तब्बती जातियो’ (४-११३) या सूत्रातील ‘जातिय’ प्रत्ययाने वर्जित असलेल्यांचा. कच्चायनामध्ये तर ‘तो’ इत्यादींची विभक्ती संज्ञा असल्यामुळे त्यावरून पुन्हा विभक्तीची उत्पत्ती होत नाही.

96. Ito

९६. इतो

Vuttiyaṃ ‘etassa ṭa eta’ iti atoiccatra etassa ṭādeso etto iccatra etaādesoti attho.

वृत्तीमध्ये ‘एतस्स ट एत’ असे म्हटले आहे, येथे ‘अतो’ यामध्ये ‘एत’ शब्दाचा ‘ट’ आदेश होतो आणि ‘एत्तो’ येथे ‘एत’ आदेश होतो असा अर्थ आहे.

97. Abhyā

९७. अभ्या

Nanu ca kiṃ iminā suttena, pañcamyantā ‘‘to pañcamyā’’ti (4-95) bhavissati, apañcamyantātu ‘‘ādyādīhī’’ti (4-98) netadevaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘To pañcamyā’’ti (4-95) pakativisesānamaparāmāsato kutoci pañcamyantā hotu, apañcamyantā pana ‘‘ādyādīhī’’ti sutte sasaṅkhyassādisaddassa [Pg.221] gahaṇena taṃsadisā sasaṅkhyāevopalakkhīyantītipi viññāyeyya tato apañcamyantehi abhyādīhi to na siyāti abhitoccādi na sijjhatīti ‘‘abhyādīhī’’ti suttanti daṭṭhabbaṃ.

शंका: या सूत्राची काय गरज आहे? पंचम्यन्त शब्दांहून ‘तो पञ्चम्या’ (४-९५) या सूत्राने ‘तो’ प्रत्यय होईल, आणि अपंचम्यन्त शब्दांहून ‘आद्यादीहि’ (४-९८) या सूत्राने होईल. उत्तर: असे मानू नये. कारण ‘तो पञ्चम्या’ (४-९५) या सूत्राने प्रकृतीविशेषाचा उल्लेख न केल्यामुळे कोणत्याही पंचम्यन्त शब्दाहून ‘तो’ प्रत्यय होऊ शकतो. परंतु अपंचम्यन्त शब्दांच्या बाबतीत ‘आद्यादीहि’ या सूत्रात संख्यावाचक ‘आदि’ शब्दाच्या ग्रहणाने, त्याच्यासारख्या संख्यावाचक शब्दांचेच ग्रहण होते असे समजले जाईल. त्यामुळे अपंचम्यन्त असलेल्या ‘अभि’ इत्यादी शब्दांहून ‘तो’ प्रत्यय होणार नाही आणि ‘अभितो’ इत्यादी रूपे सिद्ध होणार नाहीत; म्हणूनच ‘अभ्यादीहि’ हे सूत्र आवश्यक आहे असे समजावे.

98. Ādyā

९८. आद्या

Nanu ca toicceva sāmaññena suttite yatokutoci pañcamyantā vā apañcamyantā vā bahulaṃ vā tomhi iṭṭhappasiddhīti kiṃ ādyādīhīti suttenāti saccaṃ, tathāpi vibhāgena dassite vibhāgaso visesāvasāyo siyāti na dosoti. Yanti paṭhamantā tomhi yato.

शंका: जर केवळ ‘तो’ असाच सामान्यपणे निर्देश केला असता, तर कोणत्याही पंचम्यन्त किंवा अपंचम्यन्त शब्दाहून बहुधा ‘तो’ प्रत्यय होऊन इष्ट रूप सिद्ध झाले असते, मग ‘आद्यादीहि’ या सूत्राची काय गरज? उत्तर: हे खरे आहे, तरीही विभागाद्वारे (स्पष्ट वर्गीकरणाने) दर्शविले असता, विभागशः विशेष निश्चय होतो, म्हणून यात काही दोष नाही. ‘यं’ या प्रथमान्त शब्दाहून ‘तो’ प्रत्यय झाल्यावर ‘यतो’ रूप बनते.

100. Katthe

१००. कत्थ

Pubbenevāti ‘‘sabbādito’’ (4-99) ccādināva. Etassāti etasaddassa, imassāti imasaddassa.

‘पुब्बेनेव’ (पूर्वीप्रमाणेच) म्हणजे ‘सब्बादितो’ (४-९९) इत्यादी सूत्रानेच. ‘एतस्स’ म्हणजे ‘एत’ शब्दाचा, ‘इमस्स’ म्हणजे ‘इम’ शब्दाचा.

101. Dhi

१०१. धि

Vāvidhānāti vikappena dhippaccayassa vidhānā.

‘वाविधाना’ म्हणजे विकल्पाने ‘धि’ प्रत्ययाचे विधान केल्यामुळे.

102. Yā

१०२. या

Yatrāti vutte yatthāti uppalakkhitameva siyāti na vuttaṃ. Evamuparipi.

‘यत्र’ असे म्हटले असता ‘यत्थ’ हे उपलक्षितच होईल म्हणून तसे म्हटले नाही. पुढेही असेच समजावे.

104. Kuhiṃ

१०४. कुहिं

Hiñcanaṃ vidhīyate ‘‘hiṃ haṃ hiñcana’’nti (2-5-9) suttena. Hiñciādīnanti hiñcidācirahaciādīnaṃ.

‘हिं चनं’ हे ‘हिं हं हिञ्चनं’ (२-५-९) या सूत्राने विहित केले जाते. ‘हिञ्चिआदीनं’ म्हणजे हिञ्चि, दाचि, रहचि इत्यादींचे.

105. Sabbe

१०५. सब्बे

Etasmiṃ kāle ekadāiccādi daṭṭhabbaṃ.

‘या काळात एकदा’ इत्यादी समजावे.

106. Kadā

१०६. कदा

Kudāsaddo canaṃsaddayogeva dissati kudācananti.

‘कुदा’ हा शब्द केवळ ‘चनं’ शब्दाच्या योगानेच ‘कुदाचनं’ असा दिसतो.

107. Ajja

१०७. अज्ज

Nimittanimittīnanti kāraṇakāriyānaṃ, samāneti sādhāraṇe. Samānameva bodheti ‘taṃyathe’ccādinā. Ettha pana mammatāḷanaṃ nimittaṃ pāṇa haraṇaṃ [Pg.222] nimittī, tassāti anajjatanassa. Upari tyādikaṇḍe karahasaddo tu cisaddasaṃyuttova dissati karahacīti.

‘निमित्त-निमित्तीनाम्’ म्हणजे कारण आणि कार्याचे, ‘समाने’ म्हणजे सामायिक/साधारण. ‘तं यथ’ इत्यादींद्वारे समानच बोध होतो. येथे मर्मताडन हे निमित्त (कारण) आहे आणि प्राणहरण हे निमित्ती (कार्य) आहे, ‘तस्स’ म्हणजे अनद्यतनाचे (जे आजचे नाही त्याचे). पुढील ‘त्यादि’ कांडात ‘करह’ शब्द केवळ ‘चि’ शब्दाशी संयुक्त होऊन ‘करहचि’ असाच दिसतो.

110. Dhāsaṃ

११०. धासं

Saṅkhyāvācino saddā saṅkhyāsaddena gahitāti āha- ‘atthe’ccādi. Pakāro dabbaguṇadhisayopi atthi, tattha yadi sopi gayheyya dabba guṇānaṃ liṅgasaṅkhyāhi yogā dhāppaccayanta(mpi tabbisayoyeveti) (pakāravācakaliṅgasaṅkhyāhi yogā) aliṅgamasaṅkhyañca na siyā, evañca satyabyayattamabhimatantassa na siyā, tañciṭṭhaṃ, kiriyāvisaye tu tasmiṃ gayhamāne ekadhābhuñjati dvidhābhuñjati dvidhāgacchaticcādo bhojana gamanādikiriyāya sabbathā liṅgasaṅkhyāhi yogābhāvā yathāvutta doso na siyāti pāṇinīyavuttikārena jayādiccena kiriyā visayoyevettha pakāro gahito. Tampati āha- ‘dabbe’ccādi. Kasmā panevamāhāti āha- ‘navadhādabba’miccādi. ‘‘Navadhā dabbaṃ, bahudhā guṇo’’ti vesesikānaṃ saṅketo.

संख्यावाचक शब्द हे ‘संख्या’ शब्दाने ग्रहण केले जातात, म्हणून ‘अत्थ’ इत्यादी म्हटले आहे. प्रकार हा द्रव्य आणि गुणांच्या आश्रयानेही असतो. जर त्याचेही ग्रहण केले, तर द्रव्य आणि गुणांच्या लिंग व संख्येच्या योगामुळे ‘धा’ प्रत्ययान्त शब्दही (त्याच विषयाचा असल्यामुळे) अलिङ्ग आणि असंरख्य होणार नाही. आणि असे झाले असता, त्याला अभिप्रेत असलेले अव्ययत्व प्राप्त होणार नाही, जे की इष्ट आहे. परंतु क्रियाविषयात त्याचे ग्रहण केले असता, ‘एकधा भुञ्जति’ (एक प्रकारे जेवतो), ‘द्विधा भुञ्जति’ (दोन प्रकारे जेवतो), ‘द्विधा गच्छति’ (दोन प्रकारे जातो) इत्यादींमध्ये भोजन, गमन इत्यादी क्रियांशी सर्वथा लिंग व संख्येचा योग नसल्यामुळे पूर्वोक्त दोष उद्भवणार नाही; म्हणून पाणिनीय वृत्तिकार जयादित्य यांनी येथे क्रियाविषयक प्रकारच ग्रहण केला आहे. त्याच्या संदर्भात ‘दब्बे’ इत्यादी म्हटले आहे. पण असे का म्हटले आहे? तर ‘नवधा दब्बं’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘नऊ प्रकारचे द्रव्य, अनेक प्रकारचे गुण’ हा वैशेषिकांचा संकेत आहे.

Tattha puthabyāpotejovāyvākāsakāladisāttamanānīti nava dabbāni. Rūpa rasa gandha phassa saṅkhyāparimāṇa puthuttasaṃyogavibhāga parattāparattabuddhisukhadukkhecchādosapayatanā ca guṇā, casaddena gurutta davattasinehasaṅkhāradhammādhammasaddā ceti catubbīsati bahudhā guṇo. Atrāpi yathāvuttakāsikāvuttiyā pañcikākārena jinindabuddhinā navadhā dabbaṃ bahudhā guṇotyatrāpi ‘‘kiriyājjhāharitabbā navadhā dabbaṃ bahudhā guṇo upadisīyati viññāyati byākhyāyate vijjatevā’’ti kiriyāvisayoyeva pakāro paṭipādito, payogadassanato byavacchejjabhāvā sabbattha kiriyeveti visesanopādānamayuttanti sambandho.

त्यात पृथ्वी, आप (पाणी), तेज, वायू, आकाश, काळ, दिशा, आत्मा आणि मन ही नऊ द्रव्ये आहेत. रूप, रस, गंध, स्पर्श, संख्या, परिमाण, पृथक्त्व, संयोग, विभाग, परत्व, अपरत्व, बुद्धी, सुख, दुःख, इच्छा, द्वेष आणि प्रयत्न हे गुण आहेत, आणि ‘च’ शब्दाने गुरुत्व, द्रवत्व, स्नेह, संस्कार, धर्म, अधर्म आणि शब्द मिळून चोवीस प्रकारचे गुण आहेत. येथेही पूर्वोक्त काशिकावृत्तीचे पंजिकाकार जिनेंद्रबुद्धी यांनी ‘नवधा द्रव्य, बहुधा गुण’ यामध्ये देखील ‘क्रिया अध्याहृत करावी - नऊ प्रकारचे द्रव्य, अनेक प्रकारचे गुण उपदेशिले जातात, जाणले जातात, व्याख्यायित केले जातात किंवा अस्तित्वात आहेत’ अशा प्रकारे क्रियाविषयक प्रकारच प्रतिपादित केला आहे. प्रयोगाच्या दर्शनावरून आणि व्यावर्त्यभावामुळे सर्वत्र क्रियाच असते, म्हणून विशेषणाचा स्वीकार करणे अयोग्य आहे, असा संबंध आहे.

Navadhā dabbaṃ bahudhā guṇoti payogadassanato dabbaguṇavisayānampakārānaṃ gayhupagattā byavacchedayitabbānaṃ dabbaguṇavisayānampakārānaṃ bhāvā sabbasmiṃ dabbaguṇavisaye jinindabuddhinā vuttanayena kiriyā [Pg.223] atthevāti kiriyāvisayova pakāro gayhatīti vuttikāra pañjikākārānaṃ visesanopādānamayuttanti attho.

‘नऊ प्रकारचे द्रव्य, अनेक प्रकारचे गुण’ या प्रयोगाच्या दर्शनावरून द्रव्य आणि गुणांच्या विषयातील प्रकारांचे ग्रहण मान्य केल्यामुळे आणि व्यावृत्त करावयाच्या द्रव्य-गुणविषयक प्रकारांच्या अस्तित्वामुळे, सर्व द्रव्य-गुणविषयात जिनेंद्रबुद्धी यांनी सांगितलेल्या पद्धतीने क्रिया असतेच, म्हणून क्रियाविषयक प्रकारच ग्रहण केला जातो; त्यामुळे वृत्तिकार आणि पंजिकाकार यांनी विशेषणाचा स्वीकार करणे अयोग्य आहे, असा अर्थ आहे.

Tatoyevāti yato visesanopādānamayuttaṃ tatoyeva dvīhiccādikamāheti attho. Ayametthādhippāyo ‘‘dvidhā karotīti kiriyāpayogepi pakāro dabbaguṇavisayo… dabbavisayassa guṇavisayassa vā dvidhābhāvassa karīyamānattā, natu kiriyāvisayo… dvidhābhāvassa karaṇakiriyāvisayassettha vattumanicchitattā. Tatoyeva kiriyāpakāropādāne atra dhāppaccayantappayogo na siyāti viññāpetuṃ ‘dvīhi’ccādikamāhe’’ti tenāha‘atre’ccādi.

‘ततोयेव’ (त्यामुळेच) म्हणजे ज्या अर्थी विशेषणाचा स्वीकार करणे अयोग्य आहे, त्याच अर्थी ‘द्वीहि’ इत्यादी म्हटले आहे, असा अर्थ आहे. येथे हा अभिप्राय आहे की - ‘द्विधा करोति’ (दोन प्रकारे करतो) या क्रियाप्रयोगात देखील प्रकार हा द्रव्य आणि गुणांच्या विषयाशी संबंधित आहे... कारण द्रव्यविषयक किंवा गुणविषयक द्विधाभाव (दोन प्रकार असणे) केला जात आहे, क्रियाविषयक नाही... कारण येथे द्विधाभावाच्या करणक्रियेचा विषय सांगण्याची इच्छा नाही. त्यामुळेच केवळ क्रियाप्रकाराचा स्वीकार केल्यास येथे ‘धा’ प्रत्ययान्त शब्दाचा प्रयोग होणार नाही, हे दर्शविण्यासाठी ‘द्वीहि’ इत्यादी म्हटले आहे, म्हणूनच ‘अत्र’ इत्यादी म्हटले आहे.

Dabbaguṇavisaye pakāre gayhamāne yoyaṃ doso sambhāvito parehi, taṃ dāni nirākattumāha ‘satipice’ccādi. Sabhāvato aliṅgamasaṅkhyañcāti sambandho, saṅkhyantarāpādane gamyamāne dhāppaccayo vihito pāṇiniyehi, tadāha- ‘dabbasse’ccādi saṅkhyāntarāpādanepīti pubbaṃ yā vavatthitā saṅkhyā, tato- ññaṃ saṅkhyāntaraṃ tassāpādanaṃ karaṇaṃ saṅkhyantarāpādanaṃ, tasmimpīti attho.

द्रव्य आणि गुणाच्या बाबतीत प्रकार ग्रहण केला जात असताना, इतरांनी जो दोष संभाव्य मानला आहे, त्याचे आता निराकरण करण्यासाठी 'सतिपि च' इत्यादी म्हटले आहे. 'स्वभावाने लिंग आणि संख्या नसलेले' असा संबंध आहे. दुसऱ्या संख्येची प्राप्ती (संख्यांतरापादन) समजली जात असताना पाणिनीयांनी 'धा' प्रत्यय विहित केला आहे, तेच 'दब्बस्स' इत्यादीद्वारे सांगितले आहे. 'संख्यांतरापादनात सुद्धा' म्हणजे पूर्वी जी प्रस्थापित संख्या होती, त्यापेक्षा दुसरी संख्या प्राप्त करून देणे म्हणजे 'संख्यांतरापादन' होय, त्यात सुद्धा असा अर्थ आहे.

113. Tabba

११३. तब्ब

So pakāro assāti tabbā, tasaddena pakārassa parāmaṭṭhattā tabbatītettha pakāravatīti attho vuttoti āha- ‘tasaddene’ccādi. Pakāravatīti pakāravati atthe. Muduppakāravā mudujātiyo.

तो प्रकार ज्याचा आहे तो 'तब्बा'. 'त' शब्दाने प्रकाराचा निर्देश केला गेल्यामुळे 'तब्बती' यामध्ये 'प्रकारयुक्त' असा अर्थ सांगितला आहे, म्हणून 'तशब्दाने' इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रकारवती' म्हणजे प्रकारयुक्त अर्थामध्ये. 'मृदूप्रकारवान' म्हणजे मृदू जातीचा.

115. Kati

११५. कति

Kiṃ saṅkhyānamparimāṇamesanti atthe ‘‘kimhā rati rīvarīvataka rittakā’’ti (4-44) suttena ratippaccayaṃ vidhāya katīti siddhattā vuttaṃ- ‘saṅkhyāparimāṇavisaye sādhitattā’ti, kati ca so saṅkhyā parimāṇavisayattā saṅkhyā ceti katisaṅkhyā, tāya.

त्यांचे संख्यात्मक परिमाण काय आहे? या अर्थामध्ये 'किम्हा रति रीवरीवतक रित्तका' (४-४४) या सूत्राने 'रति' प्रत्यय विहित करून 'कति' सिद्ध होत असल्यामुळे 'संख्या-परिमाण विषयात साधित असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. 'कति' आणि ती संख्या-परिमाण विषयक असल्यामुळे संख्या म्हणजे 'कतिसंख्या', तिच्याद्वारे.

116. Bahu

११६. बहु

Paccāsattīti sambandhimhi ekamhi dassite dviṭṭhattā sambandhassa paro sambandhī [Pg.224] viññāyamāno parova viññāyati yuttitoti ‘sambandhatovā’ti vuttaṃ.

प्रत्यासत्ती (जवळकी) म्हणजे एका संबंधीत दर्शविले असता, संबंधाच्या द्विनिष्ठतेमुळे दुसरा संबंधी समजला जातो, म्हणून दुसराच समजणे योग्य आहे, म्हणूनच 'संबंधावरून किंवा' असे म्हटले आहे.

117. Sakiṃ

११७. सकिं

Nipātanassāti sakinti nipātanassa.

निपाताचा म्हणजे 'सकिं' या निपाताचा.

118. So

११८. सो

Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ khaṇḍaso, puthu pakāro puthuso.

तुकडा-तुकडा म्हणजे 'खंडशः' (खंडसो), पृथक् प्रकार म्हणजे 'पृथक्शः' (पुथुसो).

119. Abhū

११९. अभू

Nanu ca abhavanannāma sabbathā anuppattiyā vā avatthantarena vā, tathā satyabhūtasaddo-nuppannamattavacanopīti kathamabhūtasaddo-vatthantare nābhūte vuttoccāha- ‘abhūtassi’ccādi. Kathamavatthāva tasaddena parāmasīyatīti ce abhūtasaddo yadyanuppannavācī siyā, tadā tasaddappa yogoyeva na siyā… tasaddenābhūtasseva gahaṇato, abhūtabhāveccādinā suttitaṃ siyā, tena tasaddappayogasāmatthiyā avatthāva tasaddena parāmasīyati, tapparāmaṭṭhañcāvatthantaramabhūta saddo apekkhate, tenāha- ‘tabbhāvetivacanā’iccādi. Bhavanaṃ bhāvo tāya avatthantare bhāvo tabbhāvo tasmiṃ. Tenāha ‘abhūtasse’ccādi. Bhāveti visayasattamī, saṃsattamī vāti āha- ‘visaye gammamāne vā’ti. Kuṇḍalattenāti kuṇḍalasabhāvena.

नक्कीच 'अभावन' म्हणजे सर्वथा अनुत्पत्ती किंवा अवस्थेचे बदलणे (अवस्थांतर) होय. तसे असताना 'अभूत' शब्द केवळ अनुत्पन्न गोष्टीचा वाचक असताना, 'अभूत' शब्द अवस्थांतरामध्ये (जे अभूत नाही त्यात) कसा वापरला गेला? म्हणून 'अभूतस्य' इत्यादी म्हटले आहे. 'त' शब्दाने केवळ अवस्थेचाच कसा निर्देश केला जातो? जर 'अभूत' शब्द अनुत्पन्नाचा वाचक असता, तर 'त' शब्दाचा प्रयोगच झाला नसता... कारण 'त' शब्दाने अभूताचेच ग्रहण होते, 'अभूतभावे' इत्यादी सूत्रात आले असते. म्हणून 'त' शब्दाच्या प्रयोगाच्या सामर्थ्यामुळे 'त' शब्दाने अवस्थेचाच निर्देश केला जातो, आणि त्या निर्देशित अवस्थांतराची 'अभूत' शब्द अपेक्षा करतो. म्हणूनच 'तद्भावे' या वचनाने इत्यादी म्हटले आहे. होणे म्हणजे 'भाव', त्या अवस्थांतरामध्ये भाव म्हणजे 'तद्भाव', त्यामध्ये. म्हणूनच 'अभूतस्य' इत्यादी म्हटले आहे. 'भावे' ही विषयसप्तमी किंवा संसप्तमी आहे, म्हणून 'विषय समजला जात असताना किंवा' असे म्हटले आहे. 'कुंडलत्वाने' म्हणजे कुंडलाच्या स्वभावाने.

120. Dissa

१२०. दिस्स

Dissantīti vutte payoge dissantīti ayamattho viññāyatīti āha ‘disi’ccādi, idaṃ suttaṃ vijjhaṅga paribhāsā bhavatīti seso. ‘‘Ṇovā-pacce’’tiādinā (4-1) suttena vuttesvanekavidhesu atthesu pari samantato bhāsatīti paribhāsā, vidhino paccayassa aṅgabhūtā paribhāsā vijjhaṅgaparibhāsā. Vidhiyevāti suttamidanti sambandho. Vakkhamānasuttadvayanti ‘‘aññasmiṃ sakatthe’’ti suttadvayaṃ.

'दिस्सन्ति' (दिसतात) असे म्हटले असता, प्रयोगात 'दिस्सन्ति' हाच अर्थ समजला जातो, म्हणून 'दिसि' इत्यादी म्हटले आहे. हे सूत्र 'विध्यंग परिभाषा' होते, हा उर्वरित भाग आहे. 'णोवा-पच्चे' (४-१) इत्यादी सूत्राने सांगितलेल्या अनेक प्रकारच्या अर्थांमध्ये जी सर्व बाजूंनी प्रकाश टाकते ती 'परिभाषा' होय. विधीच्या प्रत्ययाचे अंग असलेली परिभाषा म्हणजे 'विध्यंग परिभाषा'. 'विधीच' म्हणजे हे सूत्र, असा संबंध आहे. 'सांगितले जाणारे सूत्रद्वय' म्हणजे 'अञ्ञस्मिं सकत्थे' हे सूत्रद्वय होय.

125. Saṃyo

१२५. संयो

Antarasaddo-nekatthopīhāntarāḷavācī majjhavācī gayhati, na vijjatentaramesanti antarāḷamattapaṭisedhepayojanaṃ natthīti katvāntarā ḷaṭṭhassābhāvāntarāḷaṃ [Pg.225] natthītyupacarīyati, evañhi loke payujjate ‘anantarā ime gāmā anantarā ime pāsādā’ti antarāḷagatassa ññassa gāmassaññassa pāsādassa vābhāvā tathā byapadisīyate, tathevamihāpyantarāḷagatassaññassa byañjanassābhāvā anantarā ityuccante, athavāntarasaddo byavadhānavācī byavadhānābhāvato-nantarā iti vuccante. Antaraṃ karotīti vā khādiippaccayaṃ vidhāya antarāyati byavadhānaṃ karotīti kattari appaccayaṃ vidhāya antaro byavadhāyako natthetesanti anantarā. Yathā ‘rukkhā vanante’ttha rukkhā samuditāvekavanabyapadesaṃ labhante, tathātrāpi byañjanā samuditāvete saṃyogabyapadesagocarattaṃ paṭipajjante.

'अंतर' शब्द अनेक अर्थांचा असला तरी येथे 'अंतराळ' (मध्यभाग) वाचक घेतला जातो. 'ज्यांच्यामध्ये अंतर नाही' म्हणजे केवळ अंतराळाचा निषेध करण्यात काही प्रयोजन नाही, म्हणून अंतराळ अर्थाच्या अभावामुळे 'अंतराळ नाही' असा उपचार केला जातो. लोकव्यवहारात असे वापरले जाते - 'हे गाव अनंतर (लागून) आहेत, हे प्रासाद अनंतर आहेत', कारण त्यांच्यामध्ये दुसरा कोणताही गाव किंवा दुसरा प्रासाद नसतो, म्हणून तसा निर्देश केला जातो. त्याचप्रमाणे येथेही मध्यभागी दुसरा कोणताही व्यंजन नसल्यामुळे त्यांना 'अनंतर' म्हटले जाते. किंवा 'अंतर' शब्द व्यवधानाचा (अडथळ्याचा) वाचक आहे, व्यवधानाचा अभाव असल्यामुळे त्यांना 'अनंतर' म्हटले जाते. 'अंतर करतो' किंवा 'खादि' प्रत्यय विहित करून 'अंतरायती' म्हणजे व्यवधान करतो, या अर्थी कर्त्यामध्ये 'अ' प्रत्यय विहित करून 'अंतर' म्हणजे व्यवधान करणारा, तो ज्यांच्यामध्ये नाही ते 'अनंतर' होत. ज्याप्रमाणे 'रुक्खा वनन्ते' (वनातील वृक्ष) येथे सर्व वृक्ष मिळून 'एक वन' अशी संज्ञा मिळवतात, त्याचप्रमाणे येथेही सर्व व्यंजने एकत्रितपणे 'संयोग' या संज्ञेला प्राप्त होतात.

Saṃyogoti hi samudāyappadhāno niddeso byañjanātyavayavappadhāno, tasmā byañjanāti bahuvacanena saṃyogoti ekavacananiddeso ghaṭate, nanu ca vaṇṇānamuccāritappadhaṃsittā yogapajjamaṭṭhitamānānaṃ na sambhavati samudāyattanti samudāyattamayuttanti nāyuttaṃ, tathāhi uttaruttaraggāhini buddhi pubbaparībhūte byañjanāvayave samudāyarūpena saṅkappentī samudāyavohārampavattayīti.

कारण 'संयोग' हा समुदायप्रधान निर्देश आहे आणि 'व्यंजने' हा अवयवप्रधान निर्देश आहे. म्हणूनच 'व्यंजने' या बहुवचनासोबत 'संयोग' हा एकवचनी निर्देश योग्य ठरतो. वर्णांचे उच्चारण होताच ते नष्ट होत असल्यामुळे, एकाच वेळी अस्तित्वात नसलेल्या वर्णांचा समुदाय असणे शक्य नाही, म्हणून 'समुदायत्व अयोग्य आहे' असे म्हणणे अयोग्य आहे. कारण उत्तरोत्तर ग्रहण करणारी बुद्धी पूर्वी होऊन गेलेल्या व्यंजन-अवयवांना समुदाय रूपाने कल्पून समुदाय-व्यवहार प्रवृत्त करते.

Ṇānubandheti ditisaddassa saṃyogāvisayattā deccoti ‘sarānamādissā’ti visayo, uḷumpasaddassa saṃyogavisayattā oḷumpikoti etassa visayoti tattha rāghavo venateyyo meniko decco dosaggānti rūpāni. Idha tu oḷumpiko koṇḍaññoti yujjanti. Teneva ca tattha pañcikā ettha, ettha ca pañcikā tattha upanetabbāti.

'णानुबंध' मध्ये 'दिति' शब्दाचा संयोगविषय नसल्यामुळे 'देच्च' हा 'सरानामादिस्स' चा विषय आहे. 'उळुम्प' शब्दाचा संयोगविषय असल्यामुळे 'ओळुम्पिको' हा याचा विषय आहे, म्हणून तेथे 'राघवो', 'वेनतेय्यो', 'मेनिको', 'देच्चो', 'दोसग्गा' ही रूपे बनतात. परंतु येथे 'ओळुम्पिको', 'कोण्डञ्ञो' हे योग्य ठरतात. म्हणूनच तेथील पंचिका येथे आणि येथील पंचिका तेथे लागू केली पाहिजे.

127. Kosa

१२७. कोस

Kosajjanti ettha tassa jattañca nipātanā, ajjavanti etthha ‘‘uvaṇṇassā vava sare’’ti (4-129).

'कोसज्जं' यामध्ये त्याचे 'ज'त्व निपातनाने होते, आणि 'अज्जवं' यामध्ये 'उवण्णस्सा वव सरे' (४-१२९) या सूत्राने होते.

135. Jovu

१३५. जोवु

Yakārassa dvitte jeyyo.

'य' काराचे द्वित्व झाल्यावर 'जेय्यो' रूप बनते.

137. Kaṇa

१३७. कण

Atisayena appo, atisayena yuvāti viggaho.

अतिशयेन अल्पः (अतिशय लहान), अतिशयेन युवा (अतिशय तरुण) असा विग्रह आहे.

139. Ḍesa

१३९. डेस

Satissāti [Pg.226] vutte satisaddo viññāyati satyantepi visesanattena vattumicchitesatyanto kathaṃ viññāyaticcāsaṅkiya ‘‘saṅkhyāya saccutīsāse’’ccādinā (4-50) satyantādīhi ḍo vihito, tasmiñca ḍetinimittenopādinne tadupādānasāmatthiyāsatyantova viññāyatīti dassetumāha- ‘ḍeti nimittopādānā’tiādi.

'सतिस्स' असे म्हटले असता 'सति' शब्द समजला जातो. 'सत्यन्त' मध्ये देखील विशेषण रूपाने सांगण्याची इच्छा असताना 'सत्यन्त' कसा समजला जाईल? अशी शंका घेऊन 'संख्याय सच्चुतीसासे' (४-५०) इत्यादी सूत्राने सत्यन्तादींहून 'डो' प्रत्यय विहित केला आहे. आणि त्या 'ड' प्रत्ययाचे निमित्त ग्रहण केले असता, त्या ग्रहणाच्या सामर्थ्यामुळे 'सत्यन्त'च समजला जातो, हे दर्शवण्यासाठी 'डेति निमित्तोपादाना' इत्यादी म्हटले आहे.

142. Adhā

१४२. अधा

Dhātuto añño saddo adhātu tassa. Pañcikāyampana pakatipi saddoyevāti dhātutoiccādinā adhātusaddassa atthamattaṃ vuttaṃ.

धातूव्यतिरिक्त दुसरा शब्द म्हणजे 'अधातू', त्याचा. पंचिकेत तर 'प्रकृती देखील शब्दच आहे' म्हणून 'धातुतो' इत्यादीद्वारे अधातू शब्दाचा केवळ अर्थ सांगितला आहे.

Tassāti adhātuppakatiyā, adhātusaddassāti vuttaṃ hoti. Tenacāti kakārena ca, tasmāti tena kāraṇena. Pubbaggahaṇamantarenātipāṇininā ikārādesavidhāyake imasmiṃyeva suttekakārato pubbassa ikārādesavidhānatthaṃ pubbaggahaṇaṃ kataṃ, taṃ pubbassātivacanaṃ vināti attho. Sacetiādinā kathayatīti sambandho. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1-33) rasso vutto, assāti jātiniddese tu ākārassacikāro bhavatyeva, siyā etanti bahuparibbājakāti etaṃ rūpaṃ hoti. Syādyatra byavahito… kakārato pubbe syādi, na syādi kakārā paroti.

"तस्स" (त्याचे) म्हणजे अधातु-प्रकृतीचे, अधातु-शब्दाचे असे म्हटले आहे. "तेन च" म्हणजे 'क' काराने आणि, "तस्मा" म्हणजे त्या कारणाने. "पुब्बग्गहणमन्तरेन" (पूर्वग्रहणाशिवाय) म्हणजे पाणिनीने इकार-आदेशाचे विधान करणाऱ्या याच सूत्रात 'क' काराच्या पूर्वी इकार-आदेशाचे विधान करण्यासाठी 'पूर्व' ग्रहण केले आहे, त्याचा अर्थ 'पूर्वस्य' (पूर्वीच्या) या शब्दाशिवाय असा आहे. "सचे" इत्यादींद्वारे "कथयति" (सांगतो) असा संबंध आहे. "ब्यञ्जने दीघरस्सा" (१-३३) या सूत्राने र्‍हस्व सांगितला आहे, 'अस्स' यामध्ये जातीचा निर्देश असल्यामुळे आकाराचा इकार होतोच, 'सिया एतम्' यावरून 'बहुपरिब्बाजका' (अनेक परिव्राजक) हे रूप बनते. जेथे 'स्यादि' व्यवहित (व्यवधान असलेला) असतो... 'क' काराच्या पूर्वी 'स्यादि' असतो, 'क' कारानंतर 'स्यादि' नसतो.

Nanu ca asyāditoti ettha pasajjappaṭisedho naña kasmā gahito, na pariyudosoti āsaṅkiya pariyudāsesmiṃ gahite sati dosaṃ vattumārabhate ‘pariyudāse’iccādinā. Syāditoti syādyantato paribbājakasaddato. Paribbājakasaddohi syādyanto vākye syādyantattā, teneva vakkhati- ‘paribbājakasaddato ettha syādyuppattī’ti. Asyādismā paroti katvā bahuparibbājakasaddato na syādyuppattīti sambandho.

शंका अशी की, "अस्यादितो" यामध्ये 'नञ्' चा प्रसज्यप्रतिषेध का घेतला गेला आहे, पर्युदास का नाही? अशी शंका घेऊन, पर्युदास ग्रहण केल्यास येणारा दोष सांगण्यासाठी "परियुदासे" इत्यादींनी सुरुवात केली आहे. "स्यादितो" म्हणजे स्याद्यन्त अशा 'परिब्बाजक' शब्दापासून. कारण 'परिब्बाजक' शब्द वाक्यात स्याद्यन्त असल्यामुळे तो स्याद्यन्तच आहे, म्हणूनच पुढे म्हणतील - "परिब्बाजक शब्दापासून येथे स्यादि-उत्पत्ती होते". "अस्यादिपासून पलीकडे" असे करून 'बहुपरिब्बाजक' शब्दापासून स्यादि-उत्पत्ती होत नाही, असा संबंध आहे.

Tatocāti bahuparibbājakasaddato ca. Pasajjappaṭisedhena nañasaddena [Pg.227] aññapadatthasamāsepi siyāva dosoti dassento āha- ‘avijjamānosyādi’ccādi.

"ततो च" म्हणजे 'बहुपरिब्बाजक' शब्दापासून सुद्धा. प्रसज्यप्रतिषेध असलेल्या 'नञ्' शब्दाने अन्यपदार्थ समासात (बहुव्रीहि समासात) देखील दोष येईलच, हे दर्शवताना "अविज्जमानोस्यादि" इत्यादी म्हटले आहे.

Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ

अशा प्रकारे मोग्गल्लान-पञ्चिका-टीका असलेल्या 'सारत्थविलासिनी' मध्ये...

Catutthakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौथ्या कांडाचे वर्णन (स्पष्टीकरण) समाप्त झाले.

Pañcamakaṇḍa

पाचवे कांड (पंचम कांड).

1. Tija

१. तिज

Khamāvīmaṃsāsūti pakativisesanameva kathamicchitanti āha- ‘sambandhassi’ccādi, padānamaññamaññasambandhassa purisādhīnattāti attho, pakati visesananti tijamāha saddānaṃ visesanaṃ, kimpana pakativisesane phala miccāha- ‘pakativisesanopādāna’miccādi. Yajjatra ‘khamāvīmaṃsāsū’ti pakativisesanaṃ, kasmiṃ atthe carati khasā vidhīyanticcāha- ‘atthantarassā niddesā’iccādi. Atthantarassāti nisānādiatthantarassa. ‘‘Sutānumitesu sutasambandhova balavā’’ti paribhāsamupalakkheti ‘sutānumitāna’miccādinā. Tenevāti kiriyārūpāsu khamāvīmaṃsu khasānaṃ vīdhāneneva, sakatthe vidhāneneti vuttaṃ hoti. Titikkhakiriyattāti iminā paresaṃ viya khādyantānaṃ dhātusaññāvidhāna manatthakanti dasseti.

"खमावीमंसासू" (क्षमा आणि मीमांसेमध्ये) हे प्रकृतीचे विशेषणच कसे इष्ट आहे, हे सांगताना "सम्बन्धस्स" इत्यादी म्हटले आहे; याचा अर्थ पदांचा परस्परांशी असलेला संबंध पुरुषाच्या (कर्त्याच्या) अधीन असतो. प्रकृतीचे विशेषण म्हणजे 'तिज' या शब्दांचे विशेषण होय. प्रकृतीचे विशेषण घेण्याचे काय फळ आहे, हे सांगताना "पकतिविसेसनोपादानम्" इत्यादी म्हटले आहे. जर येथे "खमावीमंसासू" हे प्रकृतीचे विशेषण असेल, तर कोणत्या अर्थात 'ख' प्रत्ययाचे विधान केले जाते, हे सांगताना "अत्थन्तरस्स निद्देसा" इत्यादी म्हटले आहे. "अत्थन्तरस्स" म्हणजे निशाण (तीक्ष्ण करणे) इत्यादी इतर अर्थांचे होय. "श्रुत आणि अनुमित यांमध्ये श्रुतसंबंधच बलवान असतो" या परिभाषेचे लक्षण "सुतानुमितानम्" इत्यादींद्वारे दर्शवले आहे. "तेनेव" (त्यामुळेच) म्हणजे क्रियारूप क्षमा आणि मीमांसेमध्ये 'ख' प्रत्ययाचे विधान केल्यानेच, स्वार्थात विधान केले आहे असे म्हटले आहे. "ततिक्खाक्रियात्वात्" (तितिक्षा क्रिया असल्यामुळे) याने इतरांप्रमाणे 'खाद्यन्त' शब्दांना धातू संज्ञा देण्याचे विधान निरर्थक आहे, हे दर्शवले आहे.

Titikkhā khamā, titikkhati khamati, vīmaṃsā upaparikkhā, vīmaṃsati upaparikkhatīti attho. Sutte tijaiti niddesā bhūvādikassa gahaṇaṃ. Niccaṇyantassa curādikassa hi tādise payojane sati bahulaṃ vidhīyamānepi niccattamattano nātivattati. Athavā curādimānenābyabhicārinā sāhacariyā tijopi curādikova, taṃ yathā ‘gāvassa dutiyenāttho’ti. Vuttegoyevopādīyate, nāsso, na gadrabho. Kadāci pana assādinopi dutiyassa gahaṇaṃ siyā atthappakaraṇā dippabhāvato.

तितिक्षा म्हणजे क्षमा, 'तितिक्खति' म्हणजे क्षमा करतो; वीमंसा म्हणजे उपपरीक्षा (परीक्षण), 'वीमंसति' म्हणजे उपपरीक्षा करतो, असा अर्थ आहे. सूत्रात 'तिज' असा निर्देश असल्यामुळे भूवादि गणाचे ग्रहण होते. कारण नित्य ण्यन्त असलेल्या चुरादि गणाचे तशा प्रयोजनात बहुधा विधान केले जात असले तरी, त्याचे नित्यत्व स्वतःचे उल्लंघन करत नाही. अथवा चुरादि गणाच्या अव्यभिचारी साहचर्यामुळे 'तिज' देखील चुरादि गणासारखाच आहे, जसे की "गायीला दुसऱ्याची गरज आहे" असे म्हटले असता गायीचेच ग्रहण केले जाते, घोड्याचे किंवा गाढवाचे नाही. परंतु कधीकधी अर्थ आणि प्रकरणाच्या प्रभावामुळे घोड्यादी दुसऱ्याचेही ग्रहण होऊ शकते.

Nanu [Pg.228] ca vīmaṃsāyaṃ sappaccayavidhāna manupapannamitaretaranissayadosa duṭṭhattā, tathāhi siddhe vīmaṃsāsadde sappaccayo uppajjate, sati ca tasmiṃ vīmaṃsāti rūpaṃ sampajjatīti itaretaranissayo, itaretara nissayāni ca kāriyānī nopakappantīti tenāha- ‘anuvādarūpāna’miccādi. Anādikālasaṃsiddhasaddānuvāto natthi itaretaranissayo dosoti bhāvo. Payojakabyāpāraṇippaccayābhāve tejateti rūpaṃ.

शंका अशी की, 'वीमंसा' मध्ये 'स' प्रत्ययाचे विधान अयोग्य आहे, कारण ते इतरेतराश्रय दोषाने दूषित आहे. ते असे की, 'वीमंसा' शब्द सिद्ध झाल्यावर 'स' प्रत्यय उत्पन्न होतो, आणि तो प्रत्यय असल्यावर 'वीमंसा' हे रूप सिद्ध होते, हा इतरेतराश्रय आहे. आणि इतरेतराश्रित कार्ये सिद्ध होत नाहीत, म्हणूनच "अनुवादरूपानाम्" इत्यादी म्हटले आहे. अनादिकालापासून सिद्ध असलेल्या शब्दाचा अनुवाद असल्यामुळे येथे इतरेतराश्रय दोष नाही, असा भाव आहे. प्रयोजक व्यापार आणि प्रत्ययाचा अभाव असताना 'तेजते' असे रूप बनते.

2. Kitā

२. किता

Pubbeviya pakativisesanādītyanena ‘‘sambandhassa purisāyattattā ‘tikicchāsaṃsayesū’ti pakativisesananti āha- ‘tikicchāya’miccādi’tyādikaṃ sabbaṃ yathāyogametthāpi vattabbantyatidisati. Vissatthoti visaddassa attho. Atha kimitthaṃ chappaccayantasseva dvidhodāharaṇantyāsaṅkiyāha- ‘atthabhedā dvidhodāharaṇa’nti. Niketo nivāso, saṅketo lakkhaṇaṃ.

पूर्वीप्रमाणेच प्रकृतीचे विशेषण इत्यादींद्वारे "संबंध पुरुषाच्या अधीन असल्यामुळे 'तिकिच्छासंशयेसू' हे प्रकृतीचे विशेषण आहे, असे 'तिकिच्छायम्' इत्यादींनी म्हटले आहे" हे सर्व येथेही योग्यतेनुसार सांगावे, असा अतिदेश केला आहे. "विस्सत्थो" हा 'वि' शब्दाचा अर्थ आहे. मग येथे 'छ' प्रत्ययान्त शब्दाचीच दोन प्रकारची उदाहरणे का दिली आहेत? अशी शंका घेऊन "अत्थभेदा द्विधोदाहरणम्" (अर्थभेदाने दोन उदाहरणे) असे म्हटले आहे. 'निकेतो' म्हणजे निवास, 'सङ्केतो' म्हणजे लक्षण (चिन्ह).

3. Nindā

३. निंदा

Ninda=garahāyaṃ tato ‘‘itthiyamaṇattikayakyā ce’’ti (5-49) appaccaye tato ‘‘itthiyamatvā’’ti (3-26) āppaccaye rūpaṃ. Bandhatīti badhako.

निंदा म्हणजे गर्हा (निंदा करणे), त्यापासून "इत्थियमणत्तिकयक्या चे" (५-४९) या सूत्राने 'अ' प्रत्यय होऊन, नंतर "इत्थियमत्वा" (३-२६) या सूत्राने 'आ' प्रत्यय झाल्यावर हे रूप बनते. 'बन्धति' (बांधतो) तो 'बाधको' (बाधक).

4. Tuṃsmā

४. तुंस्मा

Tuṃsmātīha paccayaggahaṇamācikkhati ‘tuṃtāye’ccādinā. Tato ceti yato tuṃsmāti paccayasseva gahaṇaṃ yato ca visesana niddeso, tatoti attho. Paccayaggahaṇe tadādiggahaṇaṃ viññāyate… ‘‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito tadādino gahaṇa’’nti ñāyato. Visesanattena vattumicchitattā tadantaggahaṇaṃ… ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti (1-13) vacanābhi manasi nidhāyāha- ‘yato kiriyatthā’iccādi. So kiriyattho ādi yassa samudāyassa so tadādi so paccayonte tassa (so tadanto). Tadāditadantasamudāyavisesassa gahaṇaṃ, (natu) tadantamattasse tyattho[Pg.229]. Nanu ca tuṃsmāiti visesanattena vattumicchite bhavatu ‘‘vidhibbisesanantasse’’ti tadantaggahaṇaṃ paccayaggahaṇe tu kathaṃ tadādino gahaṇaṃ vacanābhāvatoccāha- ‘tadavinābhāvittā’ti. Yato vihito tena vinā na bhavati sīleneti tadavinābhāvī tassa bhāvo tasmā. Imāya yuttiyā viññāyate-ttho, yamākhyāyate ‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito tadādino gahaṇa’nti. Bhavatvevaṃ tadādino tadantassa ca gahaṇaṃ, tato kipphalaṃtyāha- ‘tene’ccādi.

"तुंस्मा" यामध्ये प्रत्ययाचे ग्रहण "तुं ताय" इत्यादींद्वारे सांगितले आहे. "ततो च" म्हणजे ज्या कारणाने 'तुंस्मा' या प्रत्ययाचेच ग्रहण होते आणि ज्या कारणाने विशेषणाचा निर्देश होतो, त्या कारणाने असा अर्थ आहे. प्रत्ययग्रहणामध्ये तदादीचे ग्रहण समजले जाते... "प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेर्ग्रहणम्" (प्रत्ययग्रहणात ज्याच्यापासून तो विहित केला आहे, त्या तदादीचे ग्रहण होते) या न्यायानुसार. विशेषण रूपाने सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे तदन्ताचे ग्रहण होते... "विधिर्विशेषणान्तस्य" (१-१३) हे वचन मनात ठेवून "यतो किरियत्था" इत्यादी म्हटले आहे. तो क्रियार्थ ज्या समुदायाच्या आदीमध्ये आहे तो 'तदादि', आणि तो प्रत्यय ज्याच्या शेवटी आहे तो 'तदन्त'. तदादि आणि तदन्त अशा विशिष्ट समुदायाचे ग्रहण होते, केवळ तदन्ताचेच नाही, असा अर्थ आहे. शंका अशी की, 'तुंस्मा' हे विशेषण रूपाने सांगण्याची इच्छा असताना "विधिर्विशेषणान्तस्य" याने तदन्ताचे ग्रहण होऊ दे, परंतु प्रत्ययग्रहणात तदादीचे ग्रहण कसे होईल, कारण तसे सांगणारे वचन नाही? यावर म्हणतात - "तदविनाभावित्वात्" (त्याच्या विनाभावाचा अभाव असल्यामुळे). ज्याच्यापासून तो विहित केला आहे, त्याच्याशिवाय तो स्वभावाने राहत नाही, म्हणून तो 'तदविनाभावी' आणि त्याचा भाव तो 'तदविनाभावित्व', त्यावरून. या युक्तीने हा अर्थ समजला जातो, जो "प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेर्ग्रहणम्" असा सांगितला जातो. अशा प्रकारे तदादि आणि तदन्ताचे ग्रहण होऊ दे, त्याचे काय फळ आहे? हे सांगताना "तेन" इत्यादी म्हटले आहे.

Sapāditoti pādisahitato. Kha cha suppattābhāvāti kha cha sānaṃ uppattiyā abhāvā. Vuttappakārasseva tuṃppaccayantassa pakatibhāvena gahaṇā sapādito kha cha sānamanuppattīti adhippāyo. Vipubbā ‘ji-jaye’iccasmā tuṃpaccayantā ‘vijetumicchatī’ti atthe ‘‘tuṃsmā’’iccādinā(so), tuṃssaca lopo, nemittike ekāre nivatte ‘jisa jisa iti dvitte anādibyañjanalopo ‘‘jiharānaṃ gī’’ti (5-102) gī. Jigīsappakatito ‘‘bhūte īūṃ’’iccādinā (6-4) ī. Tasmiṃ aña. ‘‘Ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā’’ti (6-33) īssa rasse byajigīsi. Yadi tu sapādito sassa uppatti siyā, tadā byajigīsīti ettha dvibbacanaṃ karīyamānaṃ sappaccayantassa paṭhamassekassarassa dvibbacanaṃ bhavatīti ‘‘kha cha sāna’’miccādinā (5-69) vijiya iti samudāye ādibhūtassa visaddassa siyā īmhi ca vihite sapādino pakatibhāvoti visadda pubbe añāgamo siyā, tato ca avivijisīti aniṭṭhampasajjeyya.

‘सपादितो’ म्हणजे पादासह (चरणासह). ‘ख छ सुप्पत्ताभावा’ म्हणजे ख, छ आणि स प्रत्ययांच्या उत्पत्तीचा अभाव असल्यामुळे. सांगितलेल्या प्रकारच्याच ‘तुं’ प्रत्ययान्त शब्दाचे प्रकृतीभावाने ग्रहण केल्यामुळे पादासह ख, छ आणि स प्रत्ययांची उत्पत्ती होत नाही, असा अभिप्राय आहे. ‘वि’ उपसर्गपूर्वक ‘जि-जये’ (जिंकणे) या धातूपासून ‘तुं’ प्रत्ययान्त असलेल्या ‘विजेतुम् इच्छति’ (जिंकण्याची इच्छा करतो) या अर्थामध्ये ‘तुंस्मा...’ इत्यादी सूत्राने (स प्रत्यय होतो), आणि ‘तुं’ चा लोप होतो. निमित्तभूत ‘ए’ कार निवृत्त झाल्यावर ‘जिस जिस’ असे द्वित्व झाल्यावर अनादि व्यंजनाचा लोप होऊन ‘जिहराणं गी’ (५-१०२) या सूत्राने ‘गी’ होतो. ‘जिगीस’ या प्रकृतीपासून ‘भूते ईऊं’ इत्यादी सूत्राने (६-४) ‘ई’ प्रत्यय होतो. त्यामध्ये ‘अञ’ प्रत्यय होतो. ‘आ ई ऊ म्हा स्सा स्सम्हानं वा’ (६-३३) या सूत्राने ‘ई’ चा र्‍हस्व होऊन ‘ब्यजिगीसि’ (व्यजिगीसि) रूप बनते. परंतु जर पादासह ‘स’ ची उत्पत्ती झाली असती, तर ‘ब्यजिगीसी’ येथे द्वित्व केले जात असताना, प्रत्ययान्त शब्दाच्या पहिल्या एका स्वराचे द्वित्व होते या नियमाने, ‘ख छ सानं...’ (५-६९) इत्यादी सूत्राने ‘विजिय’ या समुदायातील आदिभूत ‘वि’ शब्दाचे द्वित्व झाले असते, आणि ‘ई’ प्रत्यय विहित केल्यावर पादासह प्रकृतीभाव होतो म्हणून ‘वि’ शब्दाच्या आधी ‘अ’ चा आगम झाला असता, आणि त्यामुळे ‘अविविजिसि’ असे अनिष्ट रूप प्राप्त झाले असते.

Tuṃsmā icchāyanti ca pakatippaccayatthānamupadiṭṭhattā tena sabhāva liṅgena kha cha sappaccayā tadanto ca anumito na pana tuṃ, tumiha sutoti āha- ‘na tadanto, nāpi cha chasā’ti. Jighacchāiccatra dvitte pubbassa ghassa ‘‘catuttha dutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti (5-78) go. Tassa ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti (5-79) jo. Pāṇinināpīha sappaccaya vidhāyake sutte vākyampi yathā siyāti vāvacanaṃ kataṃ, tadayuttanti nirākattumāha- ‘vākyampi’ccādi. Pakatyādityatra ādi saddena atthaviseso gahetabbo, pakati viseso tumanto, icchattho-tthaviseso[Pg.230]. Idaṃ lakkhaṇanti ‘‘tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te’’iti idaṃ lakkhaṇaṃ. Niyogatoti niyamena. Āsaṅkāyamupasaṅkhyāna’’nti (3-1-7) vākyakārena vuttaṃ nirākattumāha- ‘āsaṅkāya’miccādi.

‘तुंस्मा इच्छायं’ यामध्ये प्रकृती आणि प्रत्यय यांच्या अर्थांचे निर्देश केले असल्यामुळे, त्या स्वभाव-लिंगाने ‘ख’, ‘छ’ आणि ‘स’ प्रत्यय आणि तदन्त (त्या प्रत्ययाने अन्त होणारे रूप) अनुमित होते, परंतु ‘तुं’ प्रत्यय नाही. येथे ‘तुं’ ऐकला जातो (श्रुत आहे) म्हणून म्हटले आहे– ‘ना तदन्तो, नापि छ छसा’ (तो तदन्त नाही आणि छ व स देखील नाहीत). ‘जिघच्छा’ येथे द्वित्व झाल्यावर पूर्व ‘घ’ काराचा ‘चतुत्थ दुतियानं ततियपठमा’ (५-७८) या सूत्राने ‘ग’ कार होतो. त्याचा ‘कवग्गहानं चवग्गजा’ (५-७९) या सूत्राने ‘ज’ कार होतो. पाणिनीने देखील येथे ‘स’ प्रत्यय विहित करणाऱ्या सूत्रात वाक्य देखील व्हावे म्हणून ‘वा’ (विकल्प) शब्द वापरला आहे, ते अयोग्य आहे याचे निराकरण करण्यासाठी ‘वाक्यम्पि...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘पक्त्यादि’ येथे ‘आदि’ शब्दाने अर्थविशेष ग्रहण करावा; प्रकृतीविशेष म्हणजे ‘तुं’ प्रत्ययान्त आणि ‘इच्छार्थ’ हा अर्थविशेष होय. ‘इदं लक्खणं’ म्हणजे ‘तुंस्मा लोपो चिच्छायं ते’ हे लक्षण (सूत्र) होय. ‘नियोगतो’ म्हणजे नियमाने. ‘आशङ्कायामुपसंख्यानम्’ (३-१-७) असे वाक्यकाराने (वार्तिककाराने) जे म्हटले आहे, त्याचे निराकरण करण्यासाठी ‘आसङ्काय...’ इत्यादी म्हटले आहे.

Acetanattā kūlassa icchāyāsambhavoti ‘kūlappatitumicchatī’ti vākyamevecchāpakāsanamasiddhaṃ, tenāsiddhena vākyenāsiddhānaṃ kha cha sānaṃ sādhanaṃ asiddhenāsiddhasādhanaṃ. Icchāvacanicchāti icchāya vattumicchā. Icchāyapavattito upaladdhīti icchāya upaladdhi upālambo parijānanaṃ pavattitoti attho. Cetanāvaticāti vuttaṃ tasmā cetanāvati pavattito upaladdhiṃ dassetvā tadapadese nācetanepi dassetuṃ ‘yopesā’tiādimāha. Devadatte rajju khīlādipāṇinā uyyogo, kūle mattikāvikīraṇādi. Rajju guṇo. Khīlo saṃkvādi.

काठ (तीर) हा अचेतन असल्यामुळे त्याची इच्छा असणे असंभव आहे, म्हणून ‘कूलं पतितुम् इच्छति’ (काठ पडू इच्छितो) हे वाक्यच इच्छेचे प्रकाशन करण्यास असिद्ध आहे. त्या असिद्ध वाक्याने असिद्ध अशा ‘ख’, ‘छ’ आणि ‘स’ प्रत्ययांचे साधन करणे म्हणजे ‘असिद्धेने असिद्ध साधन’ (असिद्धाने असिद्ध सिद्ध करणे) होय. ‘इच्छावचनिच्छा’ म्हणजे इच्छेविषयी बोलण्याची इच्छा. ‘इच्छाय पवत्तितो उपलद्धी’ म्हणजे इच्छेची उपलब्धी, उपालंभ (आक्षेप), परिज्ञान किंवा प्रवृत्ती असा अर्थ आहे. ‘चेतनावती’ असे म्हटले आहे, म्हणून चेतनावस्तूमध्ये प्रवृत्तीपासून उपलब्धी दाखवून, त्याच्या बहाण्याने अचेतन वस्तूंमध्येही ती दाखवण्यासाठी ‘योपेसा...’ इत्यादी म्हटले आहे. देवदत्ताच्या बाबतीत दोरी, खुंटी इत्यादी हाताने ओढणे हा उद्योग (प्रयत्न) आहे, तर काठाच्या बाबतीत माती विखुरणे इत्यादी आहे. रज्जू म्हणजे दोरी (गुण). खील म्हणजे खुंटी इत्यादी.

Pulo tiṇādīnaṃ saṅghāto. Sā sunakho mimarisatīti mara=pāṇacāge’icchāyaṃ tumantā so. ‘‘Ñi byañjanasse’’ti (5-170) ñi. Dvitte pubbato-ññassa lopo ‘‘kha cha sesvī’’ti (5-76) dvitte pubbassāssa imimarisati. Tathā pipatisatīti ‘patapatha=gamena’ iccassa. Sā mimarisatīti satipi sacetanatte visattajīvitassa sunakhassa maraṇicchā sambhavatīti paṭipāditaṃ. ‘‘Icchāsantā paṭisedho vattabbo’’ti (3-1-7) pāṇinīyavāttikakārena vuttaṃ, tannirākattumāha- ‘bubhukkhitu’miccādi. Jātipadatthanissayena nivuttimpaṭipādayamāha- ‘jātipadatthe’ccādi. Itaro icchattho.

‘पुलो’ म्हणजे गवत इत्यादींचा समूह. ‘सा सुनखो मिमरिसति’ येथे ‘मर = प्राणत्याग करणे’ या अर्थातील धातूपासून इच्छेमध्ये ‘तुं’ प्रत्ययान्त असताना ‘स’ प्रत्यय होतो. ‘ञि ब्यञ्जनस्स’ (५-१७०) या सूत्राने ‘ञि’ होतो. द्वित्व झाल्यावर पूर्व ‘ञ’ चा लोप होतो आणि ‘ख छ सेस्वी’ (५-७६) या सूत्राने द्वित्व झालेल्या पूर्व स्वराचा ‘इ’ कार होऊन ‘मिमरिसति’ रूप बनते. तसेच ‘पत-पथ = गमन करणे’ या धातूपासून ‘पिपतिसति’ रूप बनते. ‘सा मिमरिसति’ (ती मरू इच्छिते) येथे सचेतनत्व असूनही, विषबाधा झालेल्या किंवा संकटात सापडलेल्या कुत्र्याला मरण्याची इच्छा असणे संभवते, असे प्रतिपादन केले आहे. पाणिनीय वार्तिककाराने ‘इच्छासन्ता प्रतिषेधो वक्तव्यः’ (३-१-७) असे जे म्हटले आहे, त्याचे निराकरण करण्यासाठी ‘बुभुक्खितुं...’ इत्यादी म्हटले आहे. जातिपदार्थाच्या आश्रयाने निवृत्तीचे प्रतिपादन करण्यासाठी ‘जातिपदत्थे...’ इत्यादी म्हटले आहे. दुसरा इच्छेचा अर्थ आहे.

5. Īyo

५. ईयो

Karīyati sambandhīyatīti kammaṃ. Tañca nāma jāti guṇakiriyādabba sambandhato pañcadhā bhavati. Tattha nāmakammaṃ’ ḍittho ḍavitthoti nāmena piṇḍassa sambandhā. Jātikammaṃ goassoti gottādijātiyā piṇḍassa sambandhā. Guṇakammaṃ sukkonīloti sukkādinā guṇena dabbassa [Pg.231] sambandhā. Kiriyākammaṃ pācako pāyakoti pācakādikiriyāya dabbassa sambandhā. Dabbakammaṃ daṇḍīvisāṇīti daṇḍādinā dabbena piṇḍassa sambandhā. Evaṃ kammassa pañcappakārasambhavepicchāyamatthe īyassa vidhānato icchāsambandhiyeva kammaṃ gayhatīti kiriyākammamevātra gayhate amukamevatthamupadassento āha- ‘yadipi’ccādi. Ayañca nipāta samudāyo visesābhidhānanimittāsyupagame vattate.

जे केले जाते किंवा ज्याच्याशी संबंध जोडला जातो ते ‘कर्म’ होय. आणि ते नाम, जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्य यांच्या संबंधावरून पाच प्रकारचे असते. त्यामध्ये ‘नामकर्म’ म्हणजे ‘डित्थ, डवित्थ’ इत्यादी नावांनी पिंडाचा (वस्तूचा) संबंध असणे. ‘जातिकर्म’ म्हणजे ‘गो, अश्व’ इत्यादी गोत्रादी जातीने पिंडाचा संबंध असणे. ‘गुणकर्म’ म्हणजे ‘शुक्ल, नील’ इत्यादी गुणांनी द्रव्याचा संबंध असणे. ‘क्रियाकर्म’ म्हणजे ‘पाचक, पायक’ इत्यादी क्रियेने द्रव्याचा संबंध असणे. ‘द्रव्यकर्म’ म्हणजे ‘दंडी, विशाणी’ इत्यादी दंडादी द्रव्याने पिंडाचा संबंध असणे. अशा प्रकारे कर्माचे पाच प्रकार संभवत असले, तरी इच्छेच्या अर्थामध्ये ‘ईय’ प्रत्ययाचे विधान असल्यामुळे इच्छेशी संबंधितच कर्म घेतले जाते; म्हणून येथे ‘क्रियाकर्म’च घेतले जाते. हाच अर्थ दर्शवण्यासाठी ‘यद्यपि...’ इत्यादी म्हटले आहे. आणि हा निपात-समुदाय विशेष अभिधानाच्या निमित्ताचा स्वीकार करण्याच्या अर्थात वापरला जातो.

Tathāpītilokavuttirayaṃvisesābhidhānārambhe. Taṃsambandhiyevāti icchāsambandhieva. Attanoputtamicchatītyādivacanicchāyamattasambandhiniputtādo attanotyanuvattiyasuttantarenapaccayovidhīyatepāṇininā, ettha tva(tta)ggahaṇamantarenātta sambandhinyeva puttādo kathaṃ viññāyate visesavacanābhāve hi parasambandhinyapi pappotītīmaṃcodyamubbhāvaya māha- ‘attasambandhini’ccādi. Īyassa parasambandhinyapi pasaṅgoti sambandho. Kutocāha-īyassāitidhānā’ti. Atthaggahaṇassāvacane īyassānabhidhānāti bhāvo.

‘तथापि’ ही लोकव्यवहारातील उक्ती विशेष अभिधानाच्या आरंभी वापरली जाते. ‘तंसम्बन्धियेवा’ म्हणजे इच्छेशी संबंधितच. ‘अत्तनो पुत्तम् इच्छति’ (स्वतःच्या पुत्राची इच्छा करतो) इत्यादी बोलण्याच्या इच्छेमध्ये, स्वतःशी संबंधित असलेल्या पुत्रादी शब्दांच्या बाबतीत ‘अत्तनो’ (स्वतःचा) याचे अनुवर्तन करून पाणिनीने दुसऱ्या सूत्राने प्रत्यय विहित केला आहे. येथे ‘अत्त’ (स्वतः) या शब्दाच्या ग्रहणाशिवाय स्वतःशी संबंधित असलेल्या पुत्रादी शब्दांचेच ग्रहण कसे समजले जाईल? कारण विशेष वचन नसताना दुसऱ्याशी संबंधित असलेल्या पुत्रादी शब्दांच्या बाबतीतही हा प्रत्यय प्राप्त होईल, अशी शंका उपस्थित करून ‘अत्तसम्बन्धिनि...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘ईय’ प्रत्ययाचा दुसऱ्याशी संबंधित असलेल्या बाबतीतही प्रसंग (प्राप्ती) होईल, असा संबंध आहे. कशावरून? तर ‘ईयस्स अभिधाना’ (ईय प्रत्ययाच्या अभिधानामुळे) असे म्हटले आहे. अर्थग्रहणाचे वचन न केल्यास ‘ईय’ प्रत्ययाचे अभिधान (कथन) होत नाही, असा भाव आहे.

Appattiyāti karaṇe hetumhi vā tatiyā. Etthāti attano puttamicchatītetthāpi. Na iṭṭhoti īyappaccayo nābhimato. Nevettha bhavitabbanti vadato-dhippāyāmāha ‘sāpekkhatta yeveti bhāvo’ti. Yadi attano puttamicchatīti vattumicchāyaṃ sāpekkhettepi siyā, tadāyamaniṭṭhappasaṅgoti dassetumāha- ‘yadicettha’iccādi.

‘अप्पत्तिया’ (अप्राप्तीमुळे) येथे करणे किंवा हेतू अर्थामध्ये तृतीया विभक्ती आहे. ‘एत्था’ म्हणजे ‘अत्तनो पुत्तम् इच्छति’ (स्वतःच्या पुत्राची इच्छा करतो) येथे देखील. ‘न इट्ठो’ म्हणजे ‘ईय’ प्रत्यय अभिप्रेत नाही. येथे प्रत्यय होऊ नये असे म्हणणाऱ्याचा अभिप्राय स्पष्ट करण्यासाठी ‘सापेक्खत्त yeवेति भावो’ (सापेक्षतेमुळेच, असा भाव आहे) असे म्हटले आहे. जर ‘अत्तनो पुत्तम् इच्छति’ असे बोलण्याच्या इच्छेमध्ये सापेक्षता असतानाही प्रत्यय झाला असता, तर हा अनिष्ट प्रसंग ओढवला असता, हे दाखवण्यासाठी ‘यदिचेत्थ...’ इत्यादी म्हटले आहे.

Aniṭṭhappasaṅgassa sarūpamāha- ‘attano puttīyatīti siyā’ti. Uppajjamānena īyeneva attatthassābhihitattā attasaddassāppayogoti cetampi na saṅgatanti paṭipādayamāha ‘na ca sakkā’tiādi. Kasmādevaṃ vattuṃ na sakkāti āha- ‘pakati’ccādi. Apūpādikāya pakatiyā samānatthasseva visesanassa vuttipade antobhāva dassanāti attho. Kvapanevaṃ diṭṭhantyāha- ‘taṃyathe’ccādi. ‘‘Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ’’ti (4-27) ṇike āpūpiko. Natu bhinnatthassāti byatirekaṃ dassetvā taṃ diṭṭhantena sādhetumāha- ‘devadattassi’ccādi. Kāraṇamāha- ‘sāmyantare’ccādi. Devadattassa [Pg.232] dhuruno kulanti sāmyantarabyavacchedāya devadattasaddasso pādānato gurukulanti vuttipadena devadattatthassānto bhāvoti attho. Tametthopi samānantūpadassento āha- ‘tathehāpi’ccādi. Athāttano puttamicchatītyetasmiṃ vākye padassānvākhyānato attasaddassāpphayogo kinna siyāti dassetumāha- ‘nacāpi’ccādi.

अनिष्ट प्रसंगाचे स्वरूप सांगताना म्हणतात - 'स्वतःचा पुत्र मानतो (अत्तनो पुत्तीियति) असे होईल'. उत्पन्न होणाऱ्या 'ईय' प्रत्ययानेच 'आत्मन्' (स्वतःचा) हा अर्थ व्यक्त होत असल्यामुळे 'अत्त' (आत्मन्) शब्दाचा प्रयोग न करणे हे देखील सुसंगत नाही, हे प्रतिपादन करण्यासाठी 'न च सक्का' (शक्य नाही) इत्यादी म्हटले आहे. असे का म्हणता येत नाही? हे सांगताना 'पकति' (प्रकृती) इत्यादी म्हटले आहे. अपूप (अनारसा/पुडा) इत्यादी प्रकृतीशी समान अर्थ असलेल्या विशेषणाचा वृत्तिपदामध्ये अंतर्भाव दाखवणे हा याचा अर्थ आहे. हे कुठे पाहिले गेले आहे? हे सांगताना 'तंयथे' (तद्यथा - जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. 'तमस्स सिप्पं सीलं पण्यं पहरणं पयोजनं' (४-२७) या सूत्राने 'णिक' प्रत्यय होऊन 'आपूपिको' (अपूप विकणारा किंवा बनवणारा) असा शब्द बनतो. भिन्न अर्थाचा नाही, असा व्यतिरेक दाखवून ते उदाहरणाने सिद्ध करण्यासाठी 'देवदत्तस्स' इत्यादी म्हटले आहे. त्याचे कारण सांगताना 'साम्यन्तरे' इत्यादी म्हटले आहे. देवदत्ताच्या धुरीचे (प्रमुखाचे) कुल, यावरून इतर स्वामींचा व्यवच्छेद करण्यासाठी 'देवदत्त' शब्दाचा उल्लेख केल्यामुळे 'गुरुकुल' या वृत्तिपदाने देवदत्ताच्या अर्थाचा अंतर्भाव होतो, असा अर्थ आहे. तेच येथेही समानतेने दाखवताना 'तथेहापि' (तसेच येथेही) इत्यादी म्हटले आहे. मग 'स्वतःच्या पुत्राची इच्छा करतो' या वाक्यात पदाच्या स्पष्टीकरणामुळे 'अत्त' शब्दाचा अप्रयोग का होऊ नये? हे दाखवण्यासाठी 'नचापि' इत्यादी म्हटले आहे.

Padassāti puttīyādino padassa. Nacāpi appayogoti sambandho. Kāraṇamāha- ‘īyantassā’tiādi. Īyanto puttīyādi, niyogato na pappotīti sambandho. Tabbācīsaddappayoganti aññavācīsaddayogaṃ. Sutaggahaṇanti asutattāti vuttasutaggahaṇaṃ. Atthappakaraṇādyupalakkhaṇantyanena atthato pakaraṇāditopi puttassatta niyatā gamyate, sutasaddassa tu gahaṇamupalakkhaṇatthanti vadati.

'पदस्स' म्हणजे 'पुत्तीिय' इत्यादी पदाचे. 'नचापि अप्पयोगो' (आणि अप्रयोग देखील नाही) असा संबंध आहे. त्याचे कारण सांगताना 'ईयन्तस्सा'ती (ईय-प्रत्ययान्त शब्दाचा) इत्यादी म्हटले आहे. 'ईयन्त' म्हणजे 'पुत्तीिय' इत्यादी शब्द, ते नियमाने प्राप्त होत नाहीत असा संबंध आहे. 'तब्बाचीसद्दप्पयोगं' म्हणजे इतर वाचक शब्दाचा प्रयोग. 'सुतग्गहणं' म्हणजे 'असुतत्ता' (न ऐकल्यामुळे) असे म्हटल्याने 'सुत' (ऐकलेले) शब्दाचे ग्रहण करणे. 'अत्थप्पकरणाद्युपलक्खणं' याने अर्थावरून आणि प्रकरणावरून देखील पुत्राचे पुत्रत्व निश्चितपणे समजले जाते, परंतु 'सुत' शब्दाचे ग्रहण केवळ उपलक्षण म्हणून आहे, असे ते म्हणतात.

Nanu ca sutte kammāti vuttattā kammasamudāyatopīyo siyā tyāsaṅkiyeva (mabhā)vaṃ sādhayamāha- ‘kammā’tiādi. Vattuṃ iṭṭhā ekasakhyā yassa kammasāmaññassa taṃ tathāvuttaṃ. Vattumiṭṭheka saṅkhyassa gahaṇamāha- ‘kammasamudāyato’ti. Kimpanāvayavato na siyā’ mahantamputtamicchatī’ccatra puttamiccatoccāsaṅkiyāha ‘avayavatopi sāpekkhattāyevā’ti. Na bhatīti sambandho. Evañcarahi idampi na sijjhatīti codento āha ‘carahi’ccādi. Mahā cāyaṃ puttoceti mahāputtamicchatīti yadevaṃ karīyati tadāyampayogoti dassento āha- ‘bhavitabbameve’ccādi.

पण सूत्रात 'कम्मा' (कर्मापासून) असे म्हटल्यामुळे कर्माच्या समुदायापासून देखील 'ईय' प्रत्यय व्हावा, अशी शंका घेऊन ती शक्यता खोडून काढताना म्हणतात - 'कम्मा' इत्यादी. ज्या कर्म-सामान्याची एक संख्या सांगण्याची इच्छा आहे, त्याला तसे म्हटले आहे. सांगण्याची इच्छा असलेल्या एका संख्येचे ग्रहण करताना 'कम्मसमुदायतो' (कर्मसमुदायापासून) असे म्हटले आहे. मग अवयवापासून (भागापासून) का होऊ नये? 'मोठ्या पुत्राची इच्छा करतो' येथे 'पुत्राची इच्छा करतो' अशी शंका घेऊन म्हणतात - 'अवयवतोपि सापेक्खत्तायेवा' (अवयवापासून देखील सापेक्षतेमुळेच). 'न भति' (होत नाही) असा संबंध आहे. जर असे आहे, तर हे देखील सिद्ध होत नाही, असा आक्षेप घेताना 'चरहि' इत्यादी म्हटले आहे. 'हा मोठा पुत्र आहे' आणि 'मोठ्या पुत्राची इच्छा करतो' असे जेव्हा केले जाते, तेव्हा हा प्रयोग होतो, हे दाखवताना 'भवितब्बमेवे' इत्यादी म्हटले आहे.

6. Upamā

६. उपमा

Upamīyate paricchijjati sādhīyatītyattho. Kīdisantamupamānamiccāha- ‘pasiddhasādhamyā’iccādi. Pasiddho gavādi, tassa sādhamyā samāna rūpatāya yampasiddhassa gavayādino sādhiyassa sādhanaṃ tamupamānantyattho. Samāno dhammo-sseti sadhammo, gavādiyeva. Tassa bhāvo sādhamyaṃ. Sādhyate upamīyate-neneti sādhanamupamānaṃ gavādi. Sādhute upamīyateti sādhiyo, gavayādi. Tassa sādhanaṃ sādhiyasādhanaṃ.

'उपमीयते' म्हणजे तुलना केली जाते, मर्यादा ठरवली जाते किंवा सिद्ध केली जाते असा अर्थ आहे. उपमान कशा प्रकारचे असते? हे सांगताना 'प्रसिद्धसाधर्म्या' इत्यादी म्हटले आहे. प्रसिद्ध म्हणजे गाय इत्यादी, तिच्या साधर्म्यामुळे म्हणजेच समान रूपतेमुळे, प्रसिद्ध असलेल्या गवय (रानगायी) इत्यादी साध्याचे (ज्याची तुलना करायची आहे त्याचे) जे साधन (ज्याच्याशी तुलना करायची आहे ते) आहे, त्याला उपमान म्हणतात असा अर्थ आहे. समान धर्म ज्याचा आहे तो 'सधर्मा' - जसे गाय इत्यादी. त्याचा भाव म्हणजे 'साधर्म्य'. ज्याच्याद्वारे सिद्ध केले जाते किंवा तुलना केली जाते ते साधन म्हणजे 'उपमान' - जसे गाय इत्यादी. ज्याची तुलना केली जाते ते 'साध्य' - जसे गवय इत्यादी. त्याचे साधन म्हणजे 'साध्यसाधन'.

Puttamivācaratīti [Pg.233] ettha ‘āvasathamāvasati’ccādo viya ādhāratthassa viññāyamānattā putte viya māṇavake madhurannapānadānādikamācaraṇaṃ karoticcevamatthasambhavena dvinnampi upamānopameyyabhāvotyavagamayitumāha- ‘putte’iccādi. Pasiddhena sādhanabhāvenupamānabhūte putte ācaraṇampi pasiddhanti āha- ‘tampasiddha’nti. Tadācaraṇena tena ācaraṇena puttamāṇavakavisayamācaraṇaṃ vā puttamāṇavaka saddenupacārato gahetvā visayīvasena visayabhāvavohārotipi yujjati. Vākyattho panetasmiṃ pakkhe ‘puttamiva puttavisaya māṇavakamiva ācarati māṇavakavisayamācaraṇaṃ karotī’ti, vuttiyantu yathāvuttamatthadvayaṃ yathāyogaṃ yojetvā veditabbaṃ.

'पुत्तामिव आचरति' (पुत्राप्रमाणे आचरण करतो) येथे 'आवासथं आवसति' (घरात राहतो) इत्यादीप्रमाणे आधार अर्थाचा बोध होत असल्यामुळे, पुत्राप्रमाणेच माणवकावर (बालकावर) मधुर अन्न-पान देणे इत्यादी आचरण करतो, असा अर्थ संभवत असल्यामुळे दोघांमध्येही उपमान-उपमेय भाव आहे, हे समजण्यासाठी 'पुत्ते' इत्यादी म्हटले आहे. प्रसिद्ध साधनभावामुळे उपमान बनलेल्या पुत्राचे आचरण देखील प्रसिद्ध आहे, हे सांगताना 'तं प्रसिद्धं' असे म्हटले आहे. त्या आचरणाने, म्हणजेच पुत्राच्या आणि माणवकाच्या बाबतीत केलेल्या आचरणाने, किंवा 'पुत्र' आणि 'माणवक' या शब्दांच्या उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) ग्रहण करून, विषयाच्या दृष्टीने 'विषयभाव व्यवहार' देखील योग्य ठरतो. या पक्षात वाक्याचा अर्थ 'पुत्राप्रमाणे पुत्राचा विषय असलेल्या माणवकासारखे आचरण करतो, म्हणजेच माणवकाच्या बाबतीत आचरण करतो' असा होतो. वृत्तीमध्ये (व्याकरणात) मात्र वर सांगितलेले दोन्ही अर्थ योग्यतेनुसार जोडून समजून घ्यावेत.

Nanu ca yajjatropamānopameyyabhāvo vuttiyaṃ īyeneva jotitoti ivasaddo nivattate, tadopamānopameyyabhāvo putta saddeva vattate, taṃ kathamupameyyavacanassa māṇavakasaddassa vuttatthassa payogo yuttoccāsaṅkiyāha- ‘upamānavacanato’ccādi.

पण जर येथे उपमान-उपमेय भाव वृत्तीमध्ये 'ईय' प्रत्ययानेच दर्शवला जात असेल आणि 'इव' शब्दाची निवृत्ती होत असेल, तर उपमान-उपमेय भाव केवळ 'पुत्र' शब्दावरच राहतो. मग उपमेयवाचक 'माणवक' शब्दाचा प्रयोग, जो आधीच वृत्तीमध्ये अर्थाने आला आहे, कसा योग्य ठरेल? अशी शंका घेऊन 'उपमानवचनतो' इत्यादी म्हटले आहे.

Tabbisiṭṭhācaraṇeti tenopamānena visiṭṭhe ācaraṇe. Upamānopameyyabhāvassānivattattāti etthāyamadhippāyo ‘upamāna visiṭṭhācaraṇe upamānavacanato īyassa vidhāne nopameyyavacanamantarenopamānavacanassa pavattīti upamānopameyyabhāvassānivattī’’ti. Aññathāti yadyupamānopameyyabhāvassa īyeneva jotitattā tadantassupameyye vutti siyātyattho. Pabbatāyatīti ‘‘kattutāyo’’ti (5-8) āyo. Upameyyassānivattattā upameyya kattusāmaññe tippaccayo.

'तब्बिसिट्ठाचरणे' म्हणजे त्या उपमानाने विशिष्ट अशा आचरणात. 'उपमानोपमेयभावस्स अनिवत्तत्ता' (उपमान-उपमेय भावाची निवृत्ती न झाल्यामुळे) येथे हा अभिप्राय आहे - 'उपमान विशिष्ट आचरणात उपमानवाचक शब्दापासून ईय प्रत्ययाचे विधान केल्यावर, उपमेयवाचक शब्दाशिवाय उपमानवाचक शब्दाची प्रवृत्ती होत नाही, म्हणून उपमान-उपमेय भावाची निवृत्ती होत नाही'. 'अञ्ञथा' (अन्यथा) म्हणजे जर उपमान-उपमेय भाव 'ईय' प्रत्ययानेच दर्शवला गेल्यामुळे त्या प्रत्ययान्ताची उपमेयात प्रवृत्ती झाली असती, तर असा अर्थ आहे. 'पब्बतायती' (पर्वतासारखा आचरण करतो) येथे 'कत्तुतायो' (५-८) या सूत्राने 'आय' प्रत्यय होतो. उपमेयाची निवृत्ती न झाल्यामुळे उपमेय कर्त्याच्या सामान्य अर्थात 'ति' प्रत्यय लागतो.

7. Ādhā

७. आधा

Yathānantarasutte upamāne upameyyassa māṇavakassa payogo upapanno, tathātrāpi ‘pāsāde kuṭiya’nti copameyyassapayogoti atidisanto āha- ‘heṭṭhāviye’ccādi. Upamāne upameyyassānantobhāvāti attho. Nanu kimatthamidamuccate yavatāyo pāsāde [Pg.234] ivācarati so pāsādamivācaratītipi vattuṃ sakkāti nātthabhedo-ññatra vacanicchābhedāti pubbenevetthāpi īyo siddho, tato nāttho-nena vacanene ccāsaṅkiyāha- ‘yadipi’ccādi.

ज्याप्रमाणे आधीच्या सूत्रात उपमानात उपमेय असलेल्या 'माणवक' शब्दाचा प्रयोग योग्य ठरला, त्याचप्रमाणे येथेही 'पासादे कुटियं' (प्रासादात, कुटीत) अशा उपमेयाचा प्रयोग होतो, असा अतिदेश (नियम लागू) करताना 'हेट्ठाविय' इत्यादी म्हटले आहे. उपमानात उपमेयाचा अंतर्भाव न होणे, असा याचा अर्थ आहे. पण हे कशासाठी सांगितले जात आहे? कारण 'प्रासादाप्रमाणे आचरण करतो' या अर्थी 'तो प्रासादासारखा आचरण करतो' असेही म्हणता येणे शक्य आहे. त्यामुळे केवळ बोलण्याच्या इच्छेचा (विवक्षा) भेद सोडल्यास अर्थात काही भेद नाही, आणि आधीच्या सूत्रानेच येथे 'ईय' प्रत्यय सिद्ध होतो, मग या सूत्राची काय गरज? अशी शंका घेऊन 'यदिपि' इत्यादी म्हटले आहे.

8. Kattu

८. कत्तु

Ettha kattutoiti vacanā kammāti nivattate, āyaggahaṇā īyo. Kadā pana kattuviseso-vasīyaticcāha-‘yatthyādisaddasamānādhikaraṇatte’tiādi. Pabbatāyati hatthiccevamādinā hatthyādi saddena samānādhikaraṇatte satīti attho.

येथे 'कत्तुतो' (कर्त्यापासून) या वचनामुळे 'कम्मा' (कर्मापासून) याची निवृत्ती होते, आणि 'आय'च्या ग्रहणाने 'ईय' प्रत्यय होतो. कर्त्याचा विशेष कधी समजला जातो? हे सांगताना 'यत्थ्यादिसद्दसमानाधिकरणत्ते' इत्यादी म्हटले आहे. 'पब्बतयति' (पर्वतासारखा आचरण करतो), 'हत्थी' (हत्ती) इत्यादी शब्दांशी समानाधिकरण (समान विभक्तीत) असताना, असा याचा अर्थ आहे.

9. Jhatthe

९. झत्थे

Koyaṃ cyatthoccāsaṅkiya ‘‘abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārācī’’ti (4-119) cīssa abhūtatabbhāve karādiyogesati vidhānā ‘abhūtatabbhāvo karādivisiṭṭho’ti āha. Abhūta tabbhāvassa karādivisiṭṭhattā karotyatthanivattiyāvassaṃ pāṇiniyā viya bhuviggahaṇaṃ kattabbamaññathā karotyatthepi siyātyāsaṅkiya nivattihetumāha- ‘tenevā’tiādi. Yeneva karotyādivisiṭṭho abhūtatabbhāvocyattho teneva hetunāti attho. Bhavatyatthe-nena kāraṇena laddhe karotyatthopyaniṭṭho labbhaticcāsaṅkiya tannivattimpaṭipādayamāha- ‘karotyatthe’ccādi. Adhavalaṃ dhavalaṃ karoti dhavalīkaroticceva cīppaccaye kattabbe kammeneva karotissābhisambandhassa diṭṭhattāti attho. Kāraṇantaramāha- ‘iha ce’ccādi. Itisaddo hetumhi yasmā iha kattutoti vattate tatoceti attho.

हा 'च्यत्थ' (च्व्यर्थ) काय आहे अशी शंका घेऊन 'अभूततद्भावे करासभूयोगे विकाराची' (४-११९) या सूत्राने 'च्य' (च्वि) प्रत्ययाचे अभूततद्भाव आणि 'कर' इत्यादी धातूंच्या योगात विधान केले असल्याने 'अभूततद्भाव हा कर इत्यादींनी विशिष्ट आहे' असे म्हटले आहे. अभूततद्भाव हा कर इत्यादींनी विशिष्ट असल्यामुळे, 'करोति' (करणे) या अर्थाच्या निवृत्तीसाठी पाणिनीप्रमाणे 'भू' चे ग्रहण करणे आवश्यक आहे, अन्यथा 'करोति' अर्थातही तो होईल, अशी शंका घेऊन निवृत्तीचे कारण सांगताना 'तेनेव' इत्यादी म्हटले आहे. ज्या कारणाने 'करोति' इत्यादींनी विशिष्ट असलेला अभूततद्भाव हा 'च्यत्थ' (च्व्यर्थ) आहे, त्याच कारणाने असा याचा अर्थ आहे. 'भवति' (होणे) या अर्थात या कारणाने (प्रत्यय) प्राप्त झाला असता, 'करोति' अर्थातही अनिष्ट प्रत्यय प्राप्त होईल अशी शंका घेऊन, त्याच्या निवृत्तीचे प्रतिपादन करण्यासाठी 'करोत्यत्थे' इत्यादी म्हटले आहे. जे पांढरे नाही त्याला पांढरे करतो ते 'धवलीकरोति' (पांढरे करणे) अशा प्रकारे 'च्य' (च्वि) प्रत्यय करावा लागत असताना, कर्माशीच 'करोति' चा संबंध दिसून येत असल्यामुळे असा अर्थ आहे. दुसरे कारण सांगताना 'इह चे' इत्यादी म्हटले आहे. 'इति' हा शब्द हेतू अर्थात आहे, कारण येथे 'कर्तृतः' (कर्त्याकडून) असे अनुवृत्त होते, म्हणून असा अर्थ आहे.

Asatyatthassa pana bhavatyattheyevāntobhāvā na tannivatti paṭipāditā. Tappakaraṇeti dhātuppaccayappakaraṇe. Dvibbacananti paṭaiccassa dvibbacanaṃ tato ‘‘dissantaññepi paccayā’’ti (4-120) rāppaccayo. ‘‘Rānubandhentasarādissā’’ti (4-132) antasarādissa lopo. Cyantā paccayābhāvatthaṃ- ‘acīto’ti paccayavidhānasutte paṭisedho na kato, tenāha-‘acītoti paṭisedhābhāvā’ti. Cīti bhusoiti

परंतु 'असति' (नसणे) या अर्थाचा 'भवति' (असणे/होणे) या अर्थातच अंतर्भाव होत असल्यामुळे त्याची निवृत्ती प्रतिपादित केलेली नाही. 'तप्प्रकरणे' म्हणजे धातू-प्रत्यय प्रकरणामध्ये. 'द्विर्वचन' म्हणजे 'पट' याचे द्विर्वचन, त्यानंतर 'दिस्संतञ्ञेपि पच्चया' (४-१२०) या सूत्राने 'र' प्रत्यय होतो. 'रानुबंधेन्तसरादिस्सा' (४-१३२) या सूत्राने अंत्य स्वरासह आदीचा लोप होतो. 'च्यन्त' (च्व्यन्त) प्रत्ययाच्या अभावासाठी 'अचीतो' या प्रत्ययविधान सूत्रात निषेध केला गेला नाही, म्हणून 'अचीतो इति प्रतिषेधाभावात्' (अचीतो या निषेधाच्या अभावामुळे) असे म्हटले आहे. 'ची' म्हणजे अत्यंत (किंवा वारंवार).

Paṭhamantācī[Pg.235]. Ṇādivuttittā ‘‘ekatthatāya’’nti (2-119) vibhattilopo. Iheceti ‘cyatthe’’ itīmasmiṃyeva. Na ca vuccateti sambandho.

प्रथमान्तापासून 'ची' प्रत्यय होतो. 'णादि' वृत्ती असल्यामुळे 'एकत्थतायं' (२-११९) या सूत्राने विभक्तीचा लोप होतो. 'इहेच' म्हणजे 'च्यत्थे' (च्व्यर्थात) याच अर्थामध्ये. 'न च वुच्चते' (म्हटले जात नाही) असा संबंध आहे.

10. Saddā

१०. शब्दांपासून.

Nanu ca asati sutte dutiyāggahaṇe dutiyantehiccāyaṃ viseso kuto labbhate yena ‘saddādīhi dutiyantehī’ti vivaraṇaṃ katanti saccaṃ, tathāpi paccayavidhimhi yuttepi pañcamiyā niddese ‘saddādīnī’ti dutiyāyopādānasāmatthiyā tathā vivaraṇaṃ kataṃ.

शंका: सूत्रात द्वितीया विभक्तीचे ग्रहण नसताना 'द्वितीयान्तांपासून' हा विशेष अर्थ कोठून प्राप्त होतो, ज्यायोगे 'शब्दादी द्वितीयान्तांपासून' असे विवरण केले आहे? उत्तर: हे सत्य आहे, तरीही प्रत्ययविधानामध्ये पंचमी विभक्तीचा निर्देश योग्य असतानाही, 'शब्दादीनि' अशा द्वितीयेच्या ग्रहणाच्या सामर्थ्यामुळे तसे विवरण केले आहे.

Sabbatthāti ‘‘tamadhīte taṃ jānāti kaṇikācā’’do (4-14) sabbattha. Kiriyāvātyavadhāraṇena yaṃ byavacchinnaṃ, tamupadassento āha- ‘na kāle’ccādi. Yadīpi adhīteccādīsu vattamānakālena kattunā ekavacanena ca niddeso, tathāpi tesamappadhānattā aññasmimpi bhūtādike kāle kammādo sādhane bahuvacanena ca paccayo siyā eveti bhāvo.

'सब्बत्था' (सर्वत्र) म्हणजे 'तमधीते तं जानाति कणिकाचा' इत्यादी (४-१४) सूत्रांमध्ये सर्वत्र. 'क्रियावाचक' या अवधारणामुळे जे वगळले गेले आहे, ते दर्शवताना 'न काले' इत्यादी म्हटले आहे. जरी 'अधीते' (अभ्यास करतो) इत्यादींमध्ये वर्तमानकाळ, कर्ता आणि एकवचनाने निर्देश केला असला, तरी ते अप्रधान असल्यामुळे इतर भूतकाळ इत्यादी काळात, कर्मादी साधनात आणि बहुवचनातही प्रत्यय होईलच, असा अभिप्राय आहे.

Nanu ca ‘‘dhātvatthenāmasmī’’ti (5-12) ippaccaye patte-yamārabbhate assapi dhātvattheyeva vidhānaṃ, tato ca saddādīhi dhātvatthe ippaccayena na bhavitabbaṃ, dissate ca ippaccayapayogoccāsaṅkiya ‘nāyamippaccayassa bādhako’ti paṭipādetumāha- ‘dhūvaṃ karoti’ccādi. Nānābhinnaṃ vākyaṃ nānāvākyaṃ, tassa bhāvena, tena bhinnavākyabhāvenāyassa ippaccayassa ca samuccayatoti attho. ‘‘Dhātvatthenāmasmī’’tyekaṃ vākyaṃ, ‘‘saddādīni karotya’’paraṃ. Etāni dve bhinnavākyāni- ‘dhātvatthe nāmasmā ippaccayo bhavati, saddādīni karoticcasmiṃ atthe āyo bhavatī’ti paccekamākhyātāpekkhāya vākyaparisamattiyā bhinnatā, abhinne hi kiriyāpadekavākyatā, bhinnetu nānāvākyatā, nānāvākye ca sati samuccayo. Na hi sāmaññavisesabhāvena vidhānameva bādhāhetu, kiñcarahi ekavākyatāpi, taṃ yathā-‘brāhmaṇānaṃ dadhi diyyataṃ, takkaṃ koṇḍaññāye’ti. Nānāvākye tu samuccayo, taṃ yathā- ‘brāhmaṇā bhojīyantu, māḍharāya vatthayugalaṃ dīyatū’ti māḍharo brāhmaṇabhāvena bhojīyate vatthayugalañca labhate, tenojukaṃ [Pg.236] vuttena vatthayugaladānena sāmaññavuttaṃ bhojanaṃ na bādhīyate, tathehāpi ujukaṃ vihitenāyena sāmaññavihito ippaccayo na bādhīyate lakkhiyānurodhena satthakārassa vākya bhedābhedoti nānavaṭṭhitidosoti maññate. Timhi le ca siddhanti sambandho.

शंका: 'धात्वत्थेनामस्मी' (५-१२) या सूत्राने 'इ' प्रत्यय प्राप्त होत असताना, जो हा (नवा नियम) सुरू केला जात आहे, त्याचे विधानही धातूच्या अर्थातच आहे. त्यामुळे शब्दादींपासून धातूच्या अर्थात 'इ' प्रत्यय होऊ नये, परंतु 'इ' प्रत्ययाचा प्रयोग दिसून येतो, अशी शंका घेऊन 'हा (आय प्रत्यय) इ प्रत्ययाचा बाधक नाही' हे प्रतिपादित करण्यासाठी 'धुवं करोति' इत्यादी म्हटले आहे. नाना म्हणजे भिन्न वाक्य ते 'नानावाक्य', त्याच्या भावाने, म्हणजेच भिन्न वाक्यभावामुळे 'आय' प्रत्ययाचा आणि 'इ' प्रत्ययाचा समुच्चय होतो असा अर्थ आहे. 'धात्वत्थेनामस्मी' हे एक वाक्य आहे आणि 'शब्दादीनि करोति' हे दुसरे वाक्य आहे. ही दोन भिन्न वाक्ये आहेत - 'धातूच्या अर्थात नामापासून इ प्रत्यय होतो, आणि शब्दादी करतो या अर्थात आय प्रत्यय होतो.' अशा प्रकारे प्रत्येक आख्याताच्या (क्रियापदाच्या) अपेक्षेने वाक्य पूर्ण होत असल्यामुळे भिन्नता आहे. अभिन्न वाक्यात एकाच क्रियापदाचे एकवाक्यत्व असते, तर भिन्न वाक्यात नानावाक्यत्व असते आणि नानावाक्य असताना समुच्चय होतो. केवळ सामान्य-विशेष भावाने विधान करणे हेच बाधेचे कारण नसते, तर एकवाक्यत्व देखील बाधेचे कारण असते. जसे की - 'ब्राह्मणांना दही दिले जावे, आणि कौंडिण्याला ताक दिले जावे.' परंतु भिन्न वाक्यात समुच्चय होतो, जसे की - 'ब्राह्मणांना भोजन दिले जावे, आणि माढराला वस्त्रयुगल दिले जावे.' येथे माढर हा ब्राह्मण असल्यामुळे भोजनही करतो आणि वस्त्रयुगलही मिळवतो. त्यामुळे प्रत्यक्ष सांगितलेल्या वस्त्रयुगल दानाने सामान्यपणे सांगितलेल्या भोजनाचा बाध होत नाही. त्याचप्रमाणे येथेही प्रत्यक्ष विहित केलेल्या 'आय' प्रत्ययाने सामान्य विहित 'इ' प्रत्ययाचा बाध होत नाही. लक्ष्यानुसार शास्त्रकाराच्या वाक्याचा भेद किंवा अभेद ठरतो, त्यामुळे अनवस्थितता (अव्यवस्थितपणा) हा दोष येत नाही, असे मानले जाते. 'ति' आणि 'ल' मध्ये सिद्ध होते असा संबंध आहे.

Yappaccayo na vihito pāṇinīādīhi viyāti adhippāyo. ‘Jala dala- dittiyaṃ’. ‘‘Māno’’ti (5-65) māno, ‘‘kattari lo’’ti ‘‘parokkhāyaṃ ce’’ti (5-70) caggahaṇena ‘dala dala’itidvittaṃ ‘‘loponādibyañjanassa’’ (5-75) ‘‘saramhā dve’’ti (1-34) dassalassa ca dvibhāve daddallamānā. Jalamānāti aṭṭhakathāvacanatoti iminā kiriyāsamabhihāre yappaccayābhāvaṃ dasseti. Iminā ca sakkate viya bhusābhikkhaññepi kiriyāsamabhihāro kiriyāparivattanaṃ, tañca yadā kiriyamaññena kattabbamañño karoti, tena kattabbañcetaro, tadā bhavatīti viññeyyaṃ. ‘‘Sāmaññavihitā vidhayo payogamanusarantī’’ti iminā lakkhaṇena ‘dala-dittiya’nti imasmā ‘‘māno’’ti sāmaññena vihito mānappaccayo bhusatthe ābhikkhaññe ca bhavissati. Daddalla mānāti ettha bhusaṃ jalamānā, punappuna jalamānāti ca attho veditabbo.

पाणिनी इत्यादींप्रमाणे 'य' प्रत्यय विहित केलेला नाही, असा अभिप्राय आहे. 'जल दल - दीप्तीमध्ये'. 'मानो' (५-६५) या सूत्राने 'मान' प्रत्यय, 'कर्तरि लो' आणि 'परोक्खायं चे' (५-७०) यातील 'च' च्या ग्रहणाने 'दल दल' असे द्वित्व होते. 'लोपोनादिbyañjanassa' (५-७५) आणि 'सरम्हा द्वे' (१-३४) या सूत्रांनी 'द' आणि 'ल' चे द्वित्व होऊन 'दद्दल्लमाना' (अतिशय चमकणारी) असा शब्द बनतो. 'जलमाना' (चमकणारी) हे अट्ठकथेचे वचन असल्यामुळे, याद्वारे क्रियासमभिहारात (क्रियेच्या वारंवारतेत) 'य' प्रत्ययाचा अभाव दर्शविला आहे. आणि याद्वारे संस्कृतप्रमाणेच 'भृश' (अतिशय) आणि 'आभीक्ष्ण्य' (वारंवारता) यामध्येही क्रियासमभिहार म्हणजे क्रियेची पुनरावृत्ती होते. आणि ती जेव्हा एकाने करावयाची क्रिया दुसरा करतो आणि दुसऱ्याने करावयाची क्रिया पहिला करतो, तेव्हा होते असे समजावे. 'सामञ्ञविहिता विधयो पयोगमनुसरन्ति' (सामान्यपणे विहित केलेले नियम प्रयोगाचे अनुसरण करतात) या लक्षणानुसार 'दल-दित्ति' (चमकणे) या धातूपासून 'मानो' या सूत्राने सामान्यपणे विहित केलेला 'मान' प्रत्यय अतिशय (भृश) आणि वारंवारता (आभीक्ष्ण्य) या अर्थात होईल. 'दद्दल्लमाना' याचा अर्थ 'अतिशय चमकणारी' किंवा 'पुन्हा पुन्हा चमकणारी' असा समजावा.

11. Namo

११. नमो (नमस्कार).

Namo karoti namosaddamuccāreti, saddaṃ karoti saddamuccāretīticcevamattho (na) gahetabbe anissayanato anabhidhānato vā.

'नमो करोति' म्हणजे 'नमो' या शब्दाचा उच्चार करतो, 'सद्दं करोति' म्हणजे शब्दाचा उच्चार करतो, असा अर्थ ग्रहण करू नये; कारण त्याला आधार नाही किंवा तसे अभिधान (कथन) नाही.

12. Dhātvā

१२. धातूपासून.

Aparinipphannoti anipphanno asiddhāvatthoti attho. Kārakasādhiyoti yathālābhaṃ kārakehi sādhiyo. Asatvabhūtoti adabbabhūto. Ayantu kiriyārūpo padattho pacatyādīnaṃ vikledanādipadhānakiriyārūpo ca tadavayavarūpā pubbaparībhūtauddhanāro panādikādayo tādatthiyā ca pacatyādivacanīyā. Tasmā yathā vuttalakkhaṇe dhātvatthe dhātuto vidhīyamāno tyādippaccayo tathābhūtameva [Pg.237] vadatīti bhedābhāvā abhedasaṅkhyāyekavacanenoccate, ‘na bahuvacanena, tenettha ‘ṭhīyate devadattena, ṭhīyate devadattehī’ti bhavati. Na yatokutocītiādinā yato yattha na dissati, tato tattha na hotīti dīpeti. Yato yattha vidhi, sa tassa sambandhī bhavatīti nāmehi vacanīyatthato-tthantarabhūto yoyaṃ dhātvattho kamādīnamatthabhūto, so sakatthoti sakattheyevāyamippaccayo curādiṇiviyāti veditabbo.

'अपरीनिष्पन्न' म्हणजे अनिष्पन्न, असिद्धावस्था असा अर्थ आहे. 'कारकसाधिय' म्हणजे यथालाभ कारकांद्वारे साध्य होणारा. 'असत्त्वभूत' म्हणजे अद्रव्यभूत. हा क्रियारूप पदार्थ 'पचति' इत्यादींच्या विक्लिदन (मऊ करणे) इत्यादी प्रधान क्रियारूप आणि त्याचे अवयवरूप असणारे पूर्व-पर-भूत (आधीचे व नंतरचे) चुलीवर चढवणे इत्यादी आणि त्या प्रयोजनासाठी असणारे 'पचति' इत्यादी शब्दांनी सांगण्यायोग्य आहेत. म्हणून, वर सांगितलेल्या लक्षणांनुसार धातूच्या अर्थामध्ये धातूपासून विहित केला जाणारा 'ति' इत्यादी प्रत्यय तशाच प्रकारचा अर्थ सांगतो, म्हणून भेदाचा अभाव असल्यामुळे अभेद संख्येने एकवचनातच बोलला जातो, 'बहुवचनात नाही, म्हणूनच येथे 'ठीयते देवदत्तेन, ठीयते देवदत्तेहि' (देवदत्ताद्वारे थांबले जाते, देवदत्तांद्वारे थांबले जाते) असे होते. 'न यतोकुतोचि' इत्यादी सूत्राने जेथून जेथे दिसत नाही, तेथून तेथे होत नाही असे दर्शविले जाते. जेथून जेथे विधी (नियम) होतो, तो त्याचा संबंधी होतो, अशा प्रकारे नामांनी सांगण्यायोग्य अर्थापेक्षा भिन्न असलेला जो हा धातूचा अर्थ कर्म इत्यादींचा अर्थ बनतो, तो 'सकत्थ' (स्वार्थ) होय, म्हणून हा 'इ' प्रत्यय चुरादी गणातील 'णि' प्रत्ययाप्रमाणे स्वार्थातच (सकत्थ) समजावा.

Tassacāti ekārassa ca. Atha atihatthayaticcādo pādivisiṭṭhe eva dhātvatthe ippaccayassa vidhānā tadatthavihiteneva ippaccayena pādivisiṭṭho dhātvattho vutto, tena kimattho ippaccayantassa pādiyogoccāsaṅkiya payojanamākhyātumāha- ‘atihatthayati’ccādi. Na sāmatthiyanti samatthatā natthīti attho.

'तस्स च' म्हणजे 'ए' काराचा देखील. आता 'अतिहत्थयति' इत्यादींमध्ये 'प्र' इत्यादी उपसर्गांनी विशिष्ट अशा धातूच्या अर्थामध्येच 'इ' प्रत्ययाचे विधान केल्यामुळे, त्या अर्थासाठी विहित केलेल्या 'इ' प्रत्ययानेच 'प्र' इत्यादी विशिष्ट धातूचा अर्थ सांगितला गेला आहे, मग 'इ' प्रत्ययान्त शब्दाचा 'प्र' इत्यादींशी योग कशासाठी, अशी शंका घेऊन त्याचे प्रयोजन सांगण्यासाठी 'अतिहत्थयति' इत्यादी म्हटले आहे. 'न सामत्थियं' म्हणजे सामर्थ्य (योग्यता) नाही असा अर्थ आहे.

13. Saccā

१३. 'सच्चा' (किंवा 'सच्चा' सूत्र).

Atthamācikkhati, vedamācikkhatīti viggaho. Sukhāpeticcādo sukhaṃ vedayaticcādinā viggaho. Vāpāṭhāti vikappena pāṭhato.

'अत्थं आचिक्खति' (अर्थ सांगतो), 'वेदं आचिक्खति' (वेद सांगतो) असा विग्रह आहे. 'सुखापेति' इत्यादींमध्ये 'सुखं वेदयति' (सुख अनुभवतो) इत्यादींद्वारे विग्रह आहे. 'वापाठा' म्हणजे विकल्पाने पाठ असल्यामुळे.

15. Curā

१५. 'चुरा' (चुरादी गण).

Asati sutte sakattheti kathaṃ labbhatīti āha- ‘atthānati desā’ti. Atthā-natidesāti atthavisesassa kassaci sutte aniddesāti attho. Atthavisesassā-natidesamattena sakatthoyeva ṇinā vāccoti kathaṃ viññāyateccāha- ‘sakatthassa ca sutattā’ti. Cura=theyye iccādīsu theyyādikassa sakatthassa sutattāti attho. Yogavibhāgatoti ‘ṇī’tiyogavibhāgato, rajjaṃ kāretīti ettha sāmyamaccādikaṃ sattaṅgaṃ rajjaṃ pavattetīti vā attho, payojakabyāpāre ṇi.

सूत्र नसताना 'स्वार्थात' (सकत्थ) असे कसे प्राप्त होते? म्हणून म्हटले आहे - 'अत्थानतिदेसा' (अर्थाचा अतिदेश नसणे). 'अत्थानतिदेसा' म्हणजे सूत्रात कोणत्याही विशिष्ट अर्थाचा निर्देश नसणे असा अर्थ आहे. केवळ विशिष्ट अर्थाचा अतिदेश नसण्याने स्वार्थच 'णि' प्रत्ययाने सांगण्यायोग्य आहे हे कसे समजते? म्हणून म्हटले आहे - 'सकत्थस्स च सुतत्ता' (स्वार्थाचे ऐकले गेल्यामुळे/सांगितले गेल्यामुळे). 'चुर = थेय्ये' (चोरी करणे) इत्यादींमध्ये चोरी इत्यादी स्वार्थाचे कथन केले असल्यामुळे असा अर्थ आहे. 'योगविभागातून' म्हणजे 'णी' या योगविभागातून. 'रज्जं कारेति' (राज्य करतो) येथे स्वामी, अमात्य इत्यादी सात अंगांचे राज्य चालवतो असा अर्थ आहे, या अर्थी किंवा प्रयोजक व्यापारात 'णि' प्रत्यय होतो.

16. Payo

१६. 'पयो' (प्रयोजक किंवा 'पयो' सूत्र).

Payojako codako byāpārakoti attho nanu ca vuttiyaṃ ‘kattāraṃ payojayatī’ti vuttaṃ kathaṃ payujjamānassa kattuttaṃti āha- ‘payujjamāno’ccādi. Nāvassaṃ kiriyāpavattakatteneva yoggatāmattenapi [Pg.238] kattuttaṃ siyāti dassento āha- ‘kiriyāya yoggo’tiādi. Pāsāṇambalenuṭṭhāpeti’ccādīsu hi yogyatāyapi kattuttāvasāyosiyā, kopanāyaṃ payojakabyapāroti āha- ‘pesane’ccādi. Dāsādino hīnassa katthaci atthe niyojanaṃ pesanaṃ. Guruādino sakkārapubbaṃ byāpāraṇamajjhesanaṃ. Taṃ pesanajjhesanādikaṃ lakkhaṇaṃ sabhāvo yassa so tathā vutto.

'प्रयोजक' म्हणजे प्रेरणा देणारा, व्यापार (क्रिया) करवून घेणारा असा अर्थ आहे. पण वृत्तीमध्ये 'कर्त्याला प्रवृत्त करतो' असे म्हटले आहे, तर मग प्रवृत्त केल्या जाणाऱ्याचे कर्तृत्व कसे? म्हणून 'पयुज्जमानो' इत्यादी म्हटले आहे. केवळ क्रिया प्रवृत्त करण्यानेच नव्हे, तर केवळ योग्यतेने देखील कर्तृत्व असू शकते, हे दर्शविताना 'किरियाय योग्गो' इत्यादी म्हटले आहे. 'पासाणं बलेनुट्ठापेति' (दगडाला बलाने उठवतो) इत्यादींमध्ये योग्यतेने देखील कर्तृत्वाचा निश्चय होऊ शकतो. पण हा प्रयोजक व्यापार कोणता? म्हणून 'पेसने' इत्यादी म्हटले आहे. दास इत्यादी कनिष्ठ व्यक्तीला एखाद्या कामात नियुक्त करणे म्हणजे 'पेसन' (प्रेषण/आज्ञा देणे). गुरू इत्यादी पूज्य व्यक्तींना आदरापूर्वक प्रवृत्त करणे म्हणजे 'अज्झेसन' (अध्येषणा/विनंती करणे). ते प्रेषण आणि अध्येषणा इत्यादी ज्याचे लक्षण किंवा स्वभाव आहे, त्याला तसे म्हटले आहे.

Ādisaddena ānukūlyabhāgino byāpārassa gahaṇaṃ, tathā ca ‘bhikkhā vāsayati kārīso-jjhāpesī’ti sijjhati. Bhikkhā hi pacurabyañjanavatī labbhamānā vāsānukūlaṃ tittivisesamupajanayati. Kārīsopi nivāte padese suṭṭhu pajjalitojjhayanavirodhi sītakatamupaddavamapanayanto-jjhayanānukūlasāmatthiyamādadhāti tato tesampi yuttampayojakattanti.

'आदि' शब्दाने अनुकूलता देणाऱ्या व्यापाराचे ग्रहण होते, आणि म्हणूनच 'भिक्खा वासयति, कारीसोज्झापेसि' (भिक्षा वस्ती करवते, सुके शेण अध्ययन करवते) हे सिद्ध होते. कारण भरपूर व्यंजनांनी युक्त असलेली भिक्षा मिळाली असता, ती राहण्यास अनुकूल अशी विशेष तृप्ती निर्माण करते. सुके शेण (कारीस) देखील वाऱ्याशिवाय असलेल्या ठिकाणी चांगल्या प्रकारे पेटवले असता, अध्ययनात अडथळा आणणारा थंडीचा उपद्रव दूर करून अध्ययनास अनुकूल सामर्थ्य निर्माण करते, म्हणून त्यांचे देखील प्रयोजकत्व योग्यच आहे.

Payojakabyāpāretīdaṃ paccayavisesanaṃ vā siyā pakativisesanaṃ vā. Tattha yadi pakativisesanaṃ siyā, tadā payojakabyāpāre vattamānā ṇīṇāpī vidhīyantīti (gamanaṃ) pati yo niyogo tadattho gami, na gatyattho, tassa cāyaṃ payojjoti ‘gamayati māṇavakaṃ gāma’nti gatyatthassa payojje ‘‘gatibodhāhāre’’ccādinā (2-4) vihitā dutiyā na pappoti, tato pakatyatthavisesanapakkho duṭṭhoti paccayavisesanapakkhaṃ dassetumāha- ‘paccayavisesanaṃ vedaṃ na pakativisesana’nti.

'प्रयोजकव्यापारात' हे प्रत्ययाचे विशेषण असू शकते किंवा प्रकृतीचे (धातूचे) विशेषण असू शकते. त्यामध्ये जर ते प्रकृतीचे विशेषण असेल, तर प्रयोजक व्यापारात वर्तमान असणारे 'णी' आणि 'णापे' प्रत्यय विहित केले जातात, म्हणून (गमनाप्रती) जो नियोग (प्रेरणा) आहे तो अर्थ 'गमि' धातूचा होईल, गत्यर्थक नाही. आणि त्याचा हा प्रयोज्य (कर्ता) असल्यामुळे 'गमयति माणवकं गामं' (माणवकाला गावात पाठवतो) या गत्यर्थक धातूच्या प्रयोज्य कर्त्यामध्ये 'गतिबोधाहार...' इत्यादी सूत्राने विहित केलेली द्वितीया विभक्ती प्राप्त होणार नाही. म्हणून प्रकृतीचा अर्थ विशेषण असणारा पक्ष दूषित (चुकीचा) आहे, हे दाखवून प्रत्यय विशेषणाचा पक्ष दर्शवण्यासाठी 'पच्चयविसेसणं वेदं न पकतिविसेसणं' (हे प्रत्ययाचे विशेषण आहे, प्रकृतीचे विशेषण नाही) असे म्हटले आहे.

Payojakamattaggahaṇeti mattasaddo sāmaññavācī, yathā ‘kaññā mattaṃ vārayatī’ti. Kattāraṃ yo payujjati yo ca karaṇādīnaṃ payojako tesaṃ sāmaññena gahaṇe satīti attho. Byāpāretvevāti payojakaggahaṇamantarena byāpāreicceva vacanaṃ kattabbaṃ siyāti bhāvo, tanti payojakaggahaṇaṃ, visiṭṭho visayo yassa payojakaggahaṇassataṃtathāvuttaṃ. Kopanāyaṃvisiṭṭho visayoccāha- ‘yo loke’iccādi. Itovāti vakkhamānassa hetuno parāmāso. Tanti curādīhi ṇividhānaṃ. Evaṃsaddo vakkhamānāpekkho. Taṃ [Pg.239] visuṃ curādīhi ṇividhānameva vakkhamānappakārena saphalaṃ siyā nāññathāti attho. Tameva pakāraṃ dasseti‘yadiminā’ccādi.

'प्रयोजकमात्रग्रहणे' यामध्ये 'मात्र' शब्द सामान्यवाचक आहे, जसे 'कञ्ञा मत्तं वारयति' (केवळ कन्येला अडवतो). जो कर्त्याला प्रवृत्त करतो आणि जो करणादी साधनांचा प्रयोजक आहे, त्यांचे सामान्य रूपाने ग्रहण केले असता असा अर्थ आहे. 'व्यापारे त्वेव' म्हणजे प्रयोजक शब्दाच्या ग्रहणशिवाय केवळ 'व्यापारात' असेच वचन (कथन) केले पाहिजे असा भाव आहे. 'तं' म्हणजे ते प्रयोजक ग्रहण. ज्या प्रयोजक ग्रहणाचा विशिष्ट विषय आहे, त्याला तसे म्हटले आहे. तो विशिष्ट विषय कोणता? म्हणून 'यो लोके' इत्यादी म्हटले आहे. 'इतो वा' म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या हेतूचा निर्देश आहे. 'तं' म्हणजे चुरादी गणातून 'णि' प्रत्ययाचे विधान. 'एवं' शब्द पुढे सांगण्यात येणाऱ्या गोष्टीची अपेक्षा ठेवतो. ते चुरादी गणातून स्वतंत्रपणे 'णि' प्रत्ययाचे विधानच पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रकारे यशस्वी (सफल) होईल, इतर प्रकारे नाही असा अर्थ आहे. तोच प्रकार 'यदी इमिना' इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे.

17. Kyotā

१७. 'क्योता' (क्यो प्रत्यय किंवा 'क्यो' सूत्र).

Kattari vihitesupi mānantatyādīsu parabhūtesu kyo bhavatīti viññāyeyyāti ‘bhāvakammesū’ti na kyassa visesananti āha- ‘mānantatyādīna’miccādi.

कर्त्यामध्ये विहित केलेले 'मान', 'अंत', 'ति' इत्यादी प्रत्यय नंतर आले असता देखील 'क्यो' प्रत्यय होतो, असे समजले जाऊ नये म्हणून 'भावकर्मेसु' (भाव आणि कर्म यामध्ये) हे 'क्यो' प्रत्ययाचे विशेषण नाही, असे सांगण्यासाठी 'मानन्तत्यादीनं' इत्यादी म्हटले आहे.

Yadi hi kattari vihitesu siyā, tathā sati tesamubhinnaṃ padhānattenābhidhīyamānānamaññamaññānapekkhattā asambandho siyā, na ce vambhūtānamabhidhānamatthi, na hi ‘ṭhīyate’ccasmā bhāvo kattā ca patīyate, nāpi ‘gamyate’ccasmā kammaṃ kattāca. Api tu bhāvakammāneva gamyante, tenāha- ‘tasmā’iccādi.

कारण जर कर्त्यामध्ये विहित केलेल्या प्रत्ययांमध्ये 'क्यो' प्रत्यय झाला असता, तर त्या दोन्हीचे (धातू आणि प्रत्यय) प्रधान रूपाने कथन केले जात असल्यामुळे आणि ते परस्परांवर अवलंबून नसल्यामुळे त्यांचा संबंध होणार नाही. आणि अशा प्रकारच्या अर्थांचे कथन होत नाही. कारण 'ठीयते' (थांबले जाते) यावरून भाव आणि कर्ता या दोन्हीचा बोध होत नाही, तसेच 'गम्यते' (गेले जाते) यावरून कर्म आणि कर्ता या दोन्हीचा बोध होत नाही. तर केवळ भाव आणि कर्म यांचाच बोध होतो, म्हणूनच 'तस्मा' इत्यादी म्हटले आहे.

Tesamevāti mānantatyādīnameva. Parasamaññābhi paresaṃ kaccāyanā naṃ parokkhāicceva nāmaṃ. Tabbajjitesūti parokkhāsaññipaccayavajjitesu. Aparokkhesūti ettha parasamaññāvasena parokkhāiccanena saha samāsaṃ dassetvā idāni aññathāpi paṭipādetuṃ ‘athavā’tiādimāha. Parokkheti indriyāvisaye kāle. Parokkhevihitā paccayāti iminā upacārena taddhitappaccayavasena vā parokkhāti saddanipphattimāha. Te pana‘a u’ iccādayo. Tatoti parokkhappaccayato.

'तेसं एव' म्हणजे 'मान', 'अंत', 'ति' इत्यादींचेच. 'परसमञ्ञा' म्हणजे इतरांच्या (इतर वैयाकरणांच्या किंवा कच्चायनाच्या) मते 'परोक्खा' (परोक्ष) असेच नाव आहे. 'तब्बज्जितेसु' म्हणजे परोक्ष संज्ञा असलेल्या प्रत्ययांना सोडून. 'अपरोक्खेसु' येथे परसंज्ञेच्या आधारे 'परोक्खा' या शब्दासोबत समास दाखवून, आता दुसऱ्या प्रकारे देखील स्पष्ट करण्यासाठी 'अथवा' इत्यादी म्हटले आहे. 'परोक्खे' म्हणजे इंद्रियांच्या कक्षेबाहेर असलेल्या काळात. 'परोक्ष काळात विहित केलेले प्रत्यय' या उपचाराने किंवा तद्धित प्रत्ययाच्या प्रभावाने 'परोक्खा' या शब्दाची निष्पत्ती सांगितली आहे. ते प्रत्यय म्हणजे 'अ', 'उ' इत्यादी आहेत. 'ततो' म्हणजे परोक्ष प्रत्ययापासून।

Nanu pubbapakkhe ‘aparokkhesū’ti ettha ‘parokkhāvajjitesū’ti attha vacanaṃ yujjati, dutiyapakkhe pana ‘parokkhavajjitesū’ti, tathā sati kathamettha ‘parokkhāvajjitesū’ti atthavacanaṃ yujjatīti āha- ‘tepanā’tiādi. Idhāti aparokkhesūti imasmiṃ. Nanu ca ‘‘parokkhe a u’’iccādisutte (6-6) ‘parokkhe’ti pakativisesananti paccayānaṃ parokkhe vihitatā kathanti manasi nidhāyāha ‘parokkhe’iccādi. Bhavanaṃ bhāvo kiriyādhātvattho.

पूर्वपक्षात 'अपरोक्षेषु' येथे 'परोक्षावज्जितेषु' असा अर्थ लावणे योग्य ठरते, परंतु दुसऱ्या पक्षात 'परोक्षवज्जितेषु' असा अर्थ होतो, तसे असल्यास येथे 'परोक्षावज्जितेषु' असा अर्थ कसा योग्य ठरतो? म्हणून म्हटले आहे - 'तेपना' इत्यादी. 'इध' म्हणजे 'अपरोक्षेषु' यामध्ये. 'परोक्षे अ उ' इत्यादी सूत्रात (६-६) 'परोक्षे' हे प्रकृतीचे विशेषण आहे, त्यामुळे प्रत्ययांचे परोक्षामध्ये विहित असणे कसे काय? हे मनात ठेवून म्हटले आहे - 'परोक्षे' इत्यादी. 'भवन' म्हणजे 'भाव' म्हणजेच क्रिया-धातूचा अर्थ.

Sādhīyamānāvatthoti iminā siddhāvatthā nirassate. Pubbaparībhūto padhānakiriyāvayavabhūto kiriyārūpo attho lakkhaṇaṃ sabhāvo [Pg.240] yassa dhātvatthassa so tathā vutto. Satvabhūtoti ettha patīyatīti seso. Bahuvacanampi hoti pākāpāketi adhippāyo, karīyatīti kammaṃ, tañca yadipi nāmādikammamatthi, tathāpi kriyatthāiccādhikārato mānādīnamaññatthālabbhanato ca kiriyā sambandhova gayhate, su-savane sūyamānaṃ.

'साधीयमानावस्था' (साध्यमान अवस्था) याद्वारे 'सिद्धावस्था' (सिद्ध अवस्था) नाकारली जाते. पूर्वपरीभूत (पूर्वी झालेला), प्रधान क्रियेचा अवयव असलेला, क्रियारूप अर्थ हेच लक्षण किंवा स्वभाव ज्या धातूच्या अर्थाचा आहे, त्याला तसे म्हटले आहे. 'सत्त्वभूत' येथे 'प्रतीती होते' हा शेष (उर्वरित भाग) आहे. 'पाक-अपाक' (शिजणे व न शिजणे) या अभिप्रायाने बहुवचन देखील होते. 'जे केले जाते ते कर्म', आणि जरी नाम इत्यादी कर्म असले, तरी 'क्रियार्थ' या अधिकारावरून आणि 'मान' इत्यादींचा इतरत्र लाभ होत नसल्यामुळे क्रियेचा संबंधच घेतला जातो. 'सु-सवणे' म्हणजे ऐकले जाणारे.

Pāṇiniyehettha ‘‘bhindati kusūlaṃ’tyādo yā bhedanādikiriyā kammani dissate, sā yadā sukarattamattena sappadhānattavacanicchāyaṃ kattuttepyupalabbhati ‘bhijjate kusulo sayameve’ccādinā, tadāssa kattuno suttantarena kammasarikkhabhāvo vidhīyate ‘kammanissayaṃ kāriyaṃ yathā siyā’ti. Tannissāyāha- ‘yadā kammameve’ccādi. Yadā kammameva kattubhāvena vivacchīyateti sambandho. Kathaṃ katvā tathā vivacchīyateccāha- ‘attasamavetāya’iccādi. Attasaddena kammamatra vivacchitaṃ, attani samavetā ekadesībhūtā attasamavetā, tassā kiriyāya kammaṭṭhakiriyāyāti vuttaṃ hoti.

पाणिनीय व्याकरणामध्ये येथे 'भिन्दति कुसूलम्' इत्यादींमध्ये जी भेदनादी (फोडण्याची) क्रिया कर्मामध्ये दिसते, ती जेव्हा सुलभतेमुळे आणि स्वतःच्या प्राधान्याची विवक्षा (इच्छा) असल्यामुळे 'भिज्जते कुसूलो स्वयमेव' इत्यादींद्वारे कर्तेपणातही आढळते, तेव्हा या कर्त्याचा दुसऱ्या सूत्राने कर्मासारखा भाव विहित केला जातो, जेणेकरून 'कर्मनिष्ठा कार्य व्हावे'. त्याचा आश्रय घेऊन म्हटले आहे - 'yada kammameva' (जेव्हा कर्मच) इत्यादी. 'जेव्हा कर्मच कर्त्याच्या भावाने विवक्षित असते' असा संबंध आहे. ते कशा प्रकारे विवक्षित केले जाते? हे सांगताना म्हटले आहे - 'आत्मसमवेतया' इत्यादी. 'आत्म' शब्दाने येथे कर्म विवक्षित आहे, आत्म्यामध्ये (स्वतःमध्ये) समवेत (एकत्रित) झालेली म्हणजे 'आत्मसमवेता', त्या क्रियेची म्हणजे 'कर्मस्थ क्रियेची' असे म्हटले आहे.

Subhedattādineti hetumhi karaṇe vā tatiyā. Atthatoti ‘kammeyeva kyo’ti (na sakkhi) vuttanti adhippāyo. Tathāhi ‘bhijjateti savanā kammatāvagamyate’ti iminā atthato kammeyevakyotipaṭipāditameva. Vuttameva phuṭīkaramāha- ‘bhijjate iccasmiṃ pade’iccādi. Aññathāti yadi kammeyeva tepaccayo na siyā. Atoti bhijjate iccasmā. Upasaṃharamāha- ‘tasmā’iccādi. Kiṃ vacanenāti pāṇinīyānamiva kiṃ suttattarenāti attho.

'सुभेदत्वादिना' यामध्ये हेतू किंवा करण अर्थात तृतीया विभक्ती आहे. 'अर्थतः' म्हणजे 'कर्मामध्येच क्य प्रत्यय होतो' (प्रत्यक्ष नाही) असे म्हटले आहे असा अभिप्राय आहे. तसेच 'भिज्जते' अशा श्रवणाने कर्मभाव समजला जातो, याद्वारे अर्थतः 'कर्मामध्येच क्य प्रत्यय' प्रतिपादित केला आहे. जे सांगितले आहे तेच स्पष्ट करताना म्हटले आहे - 'भिज्जते या पदात' इत्यादी. 'अन्यथा' म्हणजे जर कर्मामध्येच 'ते' प्रत्यय नसता. 'अतः' म्हणजे 'भिज्जते' यावरून. उपसंहार करताना म्हटले आहे - 'तस्मात्' इत्यादी. 'काय वचनाने?' म्हणजे पाणिनीयांप्रमाणे 'दुसऱ्या सूत्राची काय गरज?' असा अर्थ आहे.

Vacanābhāvepi kammakattari padasaṅkhārakkamopadassanamukhena vutti ganthaṃ vivaritumāha- ‘vākyato’iccādi. Vākyato uddharitvā padesaṅkhariyamāneti ‘bhijjate kusūlo sayameve’ti vākyato visuṃ katvā bhijjate’ti pade saṅkhariyamāne nipphādīyamāneti attho. Tadevāti padatthasāmaññameva. Tannipphādaneti tassa saṅkharimānassa padassa saṅkharaṇe. Sayantīmassātra attanāti attho. Na kevala manenetadeva vuttaṃ- ‘kammeyeva paccayo’ti, kiñcarahi aññampatthīti dassetumāha- [Pg.241] ‘anena ce’ccādi. Co vattabbantarasamuccaye. Anenabhijjateti savanāiccādinā idañcāhāti attho. Kintadiccāha ‘kamma kattuno’ccādi, na padamudāharaṇanti kammakattuno vākyamevodāharaṇaṃ… vākyeneva tassa patītiyā maññate. Padamevodāharaṇaṃ kasmā na siyāti āha- ‘padehi’ccādi. Dutiyamudāharaṇaṃ dassetumāha- ‘kattunissayo pi’ccādi.

वचन नसतानाही कर्मकर्त्यामध्ये पदसंस्काराचा क्रम दाखवण्याच्या मुखाने वृत्तिग्रंथाचे विवरण करण्यासाठी म्हटले आहे - 'वाक्यतः' इत्यादी. 'वाक्यातून उद्धृत करून पदाचा संस्कार केला जात असताना' म्हणजे 'भिज्जते कुसूलो स्वयमेव' या वाक्यातून वेगळे करून 'भिज्जते' या पदाचा संस्कार केला जात असताना, म्हणजेच ते निष्पन्न केले जात असताना असा अर्थ आहे. 'तदेव' म्हणजे पदाचा सामान्य अर्थच. 'तन्निष्पादने' म्हणजे त्या संस्कार केल्या जाणाऱ्या पदाच्या संस्कारामध्ये. 'स्वयम्' याचा येथे 'स्वतः' असा अर्थ आहे. केवळ याने एवढेच सांगितले नाही की 'कर्मामध्येच प्रत्यय होतो', तर आणखी काय आहे? हे दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'अनेन च' इत्यादी. 'च' हा शब्द इतर सांगण्यासारख्या गोष्टींच्या समुच्चयासाठी आहे. 'याने भिज्जते अशा श्रवणाने' इत्यादींद्वारे हे देखील सांगितले आहे असा अर्थ आहे. ते काय आहे? हे सांगताना म्हटले आहे - 'कर्मकर्त्याचे' इत्यादी. पद हे उदाहरण नाही, तर कर्मकर्त्याचे वाक्यच उदाहरण आहे... कारण वाक्यानेच त्याची प्रचीती येते असे मानले जाते. पदच उदाहरण का असू नये? हे सांगताना म्हटले आहे - 'पदांनी' इत्यादी. दुसरे उदाहरण दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'कर्तृनिश्रय देखील' इत्यादी.

Asmiṃ pakkheti asmiṃ kattuttena vivacchite pakkhe. Tabbisayattanti kammavācīsayaṃ saddavisayattaṃ. Bhāvakammesūtīmassa kattariccassa ca paccayavisesanatthe sati sāmatthiyaladdhampayojanaṃ dassetumāha- ‘bhāvakammesū’tiādi. Iminā anena ca visesisattāti sambandho. Kintaṃ visesitanti āha- ‘mānanta tyādīsū’ti. Kintampayojananti payojanaṃ dassetumāha- ‘tyādīna’miccādi. Yadi bhāvakammesu kattari ca tena tena suttena mānādayo na siyuṃ, kathantaṃ visesitesu mānādīsu paresu kyādayo siyuntīminā sāmatthiyena ( ) bhāvakammesu kattari ( ) ca ‘‘vattamāneti anti’’ccādippabhutikehi (6-1) suttehi yathālābhaṃ bhāvādīsu paccayā hontīti viññāyatīti bhāvo.

'या पक्षात' म्हणजे या कर्तेपणाने विवक्षित असलेल्या पक्षात. 'तद्विषयत्व' म्हणजे कर्मवाचक शब्दाचा विषय असणे. 'भावकर्मेषु' याचे आणि 'कर्तरि' याचे प्रत्ययविशेषण अर्थ असताना सामर्थ्याने प्राप्त झालेले प्रयोजन दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'भावकर्मेषु' इत्यादी. 'याने आणि याने विशेषित असल्यामुळे' असा संबंध आहे. काय विशेषित आहे? हे सांगताना म्हटले आहे - 'मानन्त त्यादीषु' इत्यादी. काय प्रयोजन आहे? हे प्रयोजन दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'त्यादीनाम्' इत्यादी. जर भाव, कर्म आणि कर्ता यामध्ये त्या त्या सूत्राने 'मान' इत्यादी प्रत्यय नसतील, तर विशेषित केलेल्या 'मान' इत्यादी पर असताना 'क्य' इत्यादी प्रत्यय कसे होतील? या सामर्थ्याने भाव, कर्म आणि कर्ता यामध्ये 'वर्तमाने ति अन्ति' इत्यादी (६-१) सूत्रांनी यथालाभ भावादि अर्थांमध्ये प्रत्यय होतात, असे समजले जाते असा भाव आहे.

Natadatthaṃ vacanamāraddhanti bhāvakammesu kattari mānantatyādividhānatthaṃ pāṇiniyehi viya suttantaraṃ nāraddhanti attho. Atha bhāvakammesu kattari ca mānādividhānatthaṃ vacanaṃ nāraddhaṃ dhātuniyamanaṃ tvassa vattabbanti tañca sāmatthiyāva (labbhateti) dassetumāha- ‘kiriyatthaniyamopi’ccādi. Akammakā dhātuto bhāve kattari ca sakammakā kamme kattari ceti kiriyatthaniyamo yathāvuttena sāmatthiyā labbhateti sambandho. Akammakānaṃ kammavirahā, sakammakānañca satopi bhāvassāppadhānattā akammakā kattari bhāve ca bhavanti na kamme, sakammakā kammasabbhāvā kattari kamme ca bhavanti na bhāvetīdaṃ sāmatthiyaṃ.

'त्यासाठी वचन आरंभिले नाही' म्हणजे भाव, कर्म आणि कर्ता यामध्ये 'मानन्त-त्यादि' विधानासाठी पाणिनीयांप्रमाणे दुसरे सूत्र आरंभिले नाही असा अर्थ आहे. जर भाव, कर्म आणि कर्ता यामध्ये 'मान' इत्यादी विधानासाठी वचन आरंभिले नाही, तर धातूचा नियम मात्र सांगावा लागेल, आणि तो सामर्थ्यानेच प्राप्त होतो हे दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'क्रियार्थनियमोऽपि' इत्यादी. अकर्मक धातूंपासून भावात आणि कर्त्यात, आणि सकर्मक धातूंपासून कर्मात आणि कर्त्यात, असा क्रियार्थाचा नियम पूर्वोक्त सामर्थ्याने प्राप्त होतो असा संबंध आहे. अकर्मक धातूंना कर्माचा अभाव असल्यामुळे, आणि सकर्मक धातूंना भाव असूनही तो अप्रधान असल्यामुळे, अकर्मक धातू कर्ता आणि भावात होतात, कर्मात नाही; सकर्मक धातू कर्माच्या अस्तित्वामुळे कर्ता आणि कर्मात होतात, भावात नाही, हे सामर्थ्य आहे.

Kammamapekkhateti [Pg.242] pacādito kattari paṭhamapurisekavacane kate pacaticcādīsu pacādino pacanādikiriyā odanādikaṃ kammamapekkhate. Kattuttamapekkhateti bhavaticcādīsu bhūādīnaṃ bhavanādikiriyā kattumattamapekkhate.

'कर्माची अपेक्षा करते' म्हणजे 'पच्' इत्यादी धातूंपासून कर्त्यामध्ये प्रथम पुरुष एकवचन केले असता 'पचति' इत्यादींमध्ये 'पच्' इत्यादींची शिजवण्याची क्रिया भात इत्यादी कर्माची अपेक्षा करते. 'कर्तृत्वाची अपेक्षा करते' म्हणजे 'भवति' इत्यादींमध्ये 'भू' इत्यादींची असण्याची क्रिया केवळ कर्त्याची अपेक्षा करते.

20. Ṇiṇā

२०. णिणा

Yadatthanti yaṃpayojanaṃ.

'यदर्थम्' म्हणजे जे प्रयोजन.

23. Jyā

२३. ज्या

Jinantoti ‘‘byañjane dīgharassā’’ti (1-33) rasso. Sabbattheva yattha kattari paccayo tattha vikaraṇāpi kattariyeva, yattha bhāvakammesu tattha vikaraṇāpi bhāvakammesuyeva,… ekāya pakatiyā kārakabhede(na) paccayassāsambhavato. Tasmā sahābhidhānānaṃ mānādivikaraṇānaṃ kathannāma sahāsambhavaṃ gaccheyyunti vidhīyante.

'जिनन्तो' येथे 'व्यञ्जने दीघरस्सा' (१-३३) या सूत्राने र्‍हस्व झाला आहे. सर्वत्रच जेथे कर्त्यामध्ये प्रत्यय होतो, तेथे विकरण देखील कर्त्यामध्येच होते; जेथे भाव आणि कर्मामध्ये प्रत्यय होतो, तेथे विकरण देखील भाव आणि कर्मामध्येच होते... कारण एकाच प्रकृतीपासून कारकभेदाने प्रत्यय होणे असंभव आहे. म्हणून सह-अभिधान असलेल्या 'मान' इत्यादी विकरणांचा एकत्र असंभव कसा काय होईल? म्हणून ते विहित केले जातात.

27. Bhāva

२७. भाव

Vivacchābhedenāti sakammakākammakavacanicchābhedena. Ubhayatthāti bhāvakammesu. Karīyatīti kattabbo karaṇīyo. ‘‘Apavāda visaye ussaggo nābhinivisatī’’ti eso ussaggadhammo. Tabbādīnantu kesañcussaggānampi apavādavisaye pavatti hoti bahulādhikārā. Yathā ‘‘bhāvakammesu tabbānīyā’’ti ussaggo, ‘‘vadādīhiyo’’ti (5-30) apavādo taṃvisayepi tabbānīyā honti ‘gantabbo gamanīyo’ti veditabboti.

‘विवच्छाभेदेन’ म्हणजे कर्म आणि भाव यांच्या विवक्षेच्या (बोलण्याच्या इच्छेच्या) भेदाने. ‘उभयत्था’ म्हणजे भाव आणि कर्म या दोन्हीमध्ये. ‘करीयती’ म्हणजे कर्तव्य, करणीय. ‘अपवादाच्या विषयात उत्सर्ग (सामान्य नियम) प्रवृत्त होत नाही’ हा उत्सर्गधर्म (सामान्य नियम) आहे. परंतु तब्ब (तव्य) इत्यादी काही उत्सर्गांची देखील अपवादाच्या विषयात बहुल अधिकारामुळे प्रवृत्ती होते. जसे की ‘भाव आणि कर्म यांमध्ये तब्ब आणि अनीय प्रत्यय होतात’ हा उत्सर्ग (सामान्य नियम) आहे, आणि ‘वद् इत्यादी धातूंहून य प्रत्यय होतो’ (५-३०) हा अपवाद आहे; तरीही त्याच्या विषयात देखील ‘गन्तब्बो’ (जाण्यायोग्य), ‘गमनीयो’ (गमनीय) असे तब्ब आणि अनीय प्रत्यय होतात, असे जाणावे.

28. Dhyaṇa

२८. ध्यान

Kāriyaṃ ‘‘ñi byañjanassā’’ti (5-170) ñi.

कार्य ‘ञि ब्यञ्जनस्स’ (५-१७०) या सूत्राने ‘ञि’ प्रत्यय होतो.

30. Vadā

३०. वद् धातू

Annatotīminā ‘bhoggamañña’ntettha aññaṃ nāma annavatā aññanti atthamāha.

‘अन्नतो’ याने ‘भोग्गमञ्ञं’ यामध्ये ‘अञ्ञं’ (अन्य) म्हणजे ‘अन्नवता अञ्ञं’ (अन्नाने युक्त दुसरे) असा अर्थ सांगितला आहे.

31. Kīcca

३१. किच्च (कृत्य/कर्तव्य)

Kammakaro [Pg.243] bharitabbatāyeccādinā kiriyāsaddattaṃ bhaccasaddassa dassento saññābhāvamapākaroti. ‘‘Saññāyaṃ bharā’’ti ca gaṇasuttanti daṭṭhabbaṃ, tenāha- ‘saññāyaṃ bharā’tiādi.

‘कम्मकरो भरितब्बताय’ इत्यादींद्वारे ‘भच्च’ (भृत्य) शब्दाचे क्रियावाचकत्व दर्शवून संज्ञाभाव दूर केला जातो. ‘सञ्ञायं भरा’ हे गणसूत्र आहे असे समजावे, म्हणूनच ‘सञ्ञायं भरा’ इत्यादी म्हटले आहे.

Abharitabbāpiccādinā idaṃ dīpeti duvidhā saññāsaddā keci daccanta vigatāvayavatthā yathā ḍitthādayo, kecidavayavatthānugatāyathā sattapaṇṇādayo, tattha bhariyāsaddassa kammampavattinimittaṃ ‘bharitabbā bhariyā’ti, yathā satta paṇṇāni assāti sambandho pavattinimittaṃ sattapaṇṇasaddassa, etañca pavattinimittaṃ saddanipphattikiriyāyamevopadisīyate, kvacideva tvatthavisese satyasati vā tasmiṃ nimitte saddo vattatī’’ti. Okārassāti ‘‘yuvaṇṇāname oppaccaye’’ti (5-82) kataokārassa.

‘अभरितब्बापि’ इत्यादींद्वारे हे स्पष्ट केले आहे की संज्ञाशब्द दोन प्रकारचे असतात: काही अत्यंत अवयवार्थरहित असतात जसे की ‘दिट्ठ’ इत्यादी, आणि काही अवयवार्थानुगत असतात जसे की ‘सत्तपण्ण’ (सप्तपर्ण) इत्यादी. त्यामध्ये ‘भरिया’ (भार्या/पत्नी) शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त कर्म आहे, म्हणजेच ‘जीचे भरण-पोषण केले पाहिजे ती भरिया’. जसे ‘सात पाने आहेत ज्याला’ हा संबंध ‘सत्तपण्ण’ शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त आहे. आणि हे प्रवृत्तीनिमित्त शब्दाच्या उत्पत्तीच्या क्रियेमध्येच उपदेशिले जाते. काही ठिकाणी विशिष्ट अर्थ असताना किंवा नसतानाही त्या निमित्ताने शब्द प्रवृत्त होतो. ‘ओकारस्स’ म्हणजे ‘युवण्णामे ओप्पच्चये’ (५-८२) या सूत्राने केलेल्या ‘ओ’ काराचा.

32. Guhā

३२. गुहा

Saddikānanti pāṇiniyakaccāyanādiveyyākaraṇānaṃ. Pesanaṃ sakkārapubbakaṃ vā niyojanaṃ. Kāmacārānuññāti kattumicchato yathiccha manujānanaṃ atisaggonāmāti attho. Nimittabhūtassāti ‘‘bhotā kaṭo kattabbo’ccādīsu kaṭakaraṇādino kāraṇabhūtassa.

‘सद्दिकानं’ म्हणजे पाणिनीय, कच्चायन इत्यादी वैयाकरणांचे. ‘पेसनं’ म्हणजे आदरापूर्वक केलेली नियुक्ती किंवा आज्ञा. ‘कामचारानुञ्ञा’ म्हणजे करण्याची इच्छा असलेल्याला त्याच्या इच्छेनुसार अनुमती देणे, ज्याला ‘अतिसग्ग’ असे म्हणतात. ‘निमित्तभूतस्स’ म्हणजे ‘भोता कटो कत्तब्बो’ (आपल्याद्वारे चटई विणली जावी) इत्यादींमध्ये चटई विणणे इत्यादींच्या कारणभूत असलेल्याचे.

Nanu ca sāmaññena vihitā e(te), tathā ca sati vijjhatthavihi tehi eyyādīhi te bādhīyanticcāha- ‘nace’ccādi. Vidhivisesatte pīti vidhānaṃ vidhi niyojanaṃ kiriyāsu byāpāraṇā, tassa vidhino pesādīnaṃ visesattepi, nāvassantiādi jayādiccabyākhyānaṃ nissāya vuttaṃ, vuttañhi tena ‘‘kimatthaṃ pesādīsu kiccasaññino tabbaanīyaṇyatyappaccayā vidhīyante, na sāmaññena bhāvakammesu vihitā, evamete pesvādīññasvatra ca bhavissantīti visesavihitena vidhyādīsu paccayena bādhīyante, vāsarūpavidhinā bhavissanti evañcarahi etaṃ ñāpeti ‘itthīadhikārato parena vāsarūpavidhi nāvassambhavatī’ti. Asarūpavidhi [Pg.244] asarūpāpavādappaccayo vā vikappena bādhako hoti ussaggassāti etaṃ avassaṃ na hotīti ñāpanatthampi na vidhīyateti yojanā. ‘‘Vā-sarūpo-nitthiyaṃ’’ti (pā, 3-1-94) parasuttaṃ. Dhātvadhikārevihito asarūpo apavādappaccayo ussaggassa bādhako bhavati itthi adhikāre vihitappaccayaṃ vajjayitvāti attho. Heṭṭhā vuttānusārenedaṃ viññātabbaṃ.

शंका: हे (प्रत्यय) तर सामान्य नियमाने विहित केलेले आहेत, आणि असे असताना विधी अर्थात विहित केलेल्या ‘एय्य’ इत्यादी प्रत्ययांद्वारे त्यांचा बाध होईल? म्हणून ‘न च’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘विधिविसेसत्ते पि’ म्हणजे विधान म्हणजे विधी, म्हणजेच क्रियांमध्ये प्रवृत्त करणे; त्या विधीच्या प्रेषण (आज्ञा) इत्यादींच्या विशेषत्वामध्ये देखील. ‘नावस्सं’ इत्यादी जयादित्य यांच्या व्याख्येचा आश्रय घेऊन म्हटले आहे. कारण त्यांनी म्हटले आहे की— ‘प्रेषण इत्यादी अर्थांमध्ये कृत्यसंज्ञक तब्ब, अनीय, ण्व्य, त्यप् प्रत्यय कशासाठी विहित केले जातात? ते सामान्य रूपाने भाव आणि कर्मामध्ये विहित केलेले नाहीत काय? अशा प्रकारे हे प्रेषण इत्यादींमध्ये आणि इतरत्रही होतील, म्हणून विशेष विहित केलेल्या विधी इत्यादी अर्थांतील प्रत्ययाने त्यांचा बाध होतो. ‘वा-सरूप’ नियमाने ते होतील. अशा प्रकारे हे ज्ञापित होते की ‘स्त्री-अधिकाराच्या पलीकडे वा-सरूप नियम अनिवार्यपणे प्रवृत्त होत नाही’. ‘असरूपविधी’ किंवा ‘असरूप अपवाद प्रत्यय’ विकल्पाने उत्सर्गाचा बाधक होतो, हे अनिवार्यपणे होत नाही हे ज्ञापित करण्यासाठी देखील विधान केले जात नाही, अशी योजना आहे. ‘वा-सरूपो-नित्थियं’ (पा. ३-१-९४) हे परसूत्र (दुसरे सूत्र) आहे. धातूच्या अधिकारात विहित केलेला असरूप अपवाद प्रत्यय हा स्त्री-अधिकारात विहित केलेल्या प्रत्ययाला वगळून उत्सर्गाचा बाधक होतो, असा याचा अर्थ आहे. खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसार हे समजून घ्यावे.

Bhotā khalu kaṭo kātabboccādi pesane. Tvayā kaṭo kātabboti anuññāyaṃ. Pattakāle paramudāharaṇaṃ. Ettha pana kaṭakaraṇe kālārocanamattameva viññāyati, na pesādi. ‘‘Sattyarahesveyyādī’’ti (6-11) suttaṃ visesavihitaṃ, tenāha- ‘sāmañña vidhānato’ccādi. Sattivisiṭṭheccādinā vuttamatthaṃ vivarati ‘sattī’tiādinā. Kathaṃ sattivisiṭṭhatā kattunoti āha- ‘taṃyogā’ti. Tāya sattiyā yogo taṃyogo. Avassakādhamīṇatāvisiṭṭhe tu kattari kiccānaṃ tadaññesañca bhāvāya visuṃ- suttitaṃ, tena, vuttaṃ ‘āvassakādhamīṇatā visiṭṭheva kattarī’ti. Sabbatthevettha ‘uddhaṃ muhuttato’tiādinā ekekamudāharaṇaṃ kamena dassitaṃ. Bhotā rajjaṃ kātabbanti arahe, bhavatā rajjaṃ kātabbanti attho. Bhavaṃ arahoti pana arahakattuttappakāsanatthaṃ vuttaṃ. Evamuparipi. Sabbametaṃ bahulaggahaṇānubhāveneti viññeyyaṃ.

‘भोता खलु कटो कातब्बो’ (आपल्याद्वारे नक्कीच चटई विणली जावी) इत्यादी प्रेषण (आज्ञा) अर्थात आहे. ‘त्वया कटो कातब्बो’ (तुझ्याद्वारे चटई विणली जावी) हे अनुमती अर्थात आहे. ‘पत्तकाल’ (योग्य वेळ) या अर्थात पुढील उदाहरण आहे. येथे चटई विणण्याच्या बाबतीत केवळ काळाची माहिती देणे एवढेच समजते, प्रेषण इत्यादी नाही. ‘सत्त्यरहेस्वेय्यादी’ (६-११) हे सूत्र विशेष विहित आहे, म्हणूनच ‘सामञ्ञ विधानातो’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘सत्तिविसीट्ठे’ इत्यादींद्वारे सांगितलेला अर्थ ‘सत्ती’ इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. कर्त्याची शक्तीने युक्त असणे (शक्तीविशिष्टता) कसे होते? तर ‘तंयोगा’ (त्याच्या योगाने) असे म्हटले आहे. त्या शक्तीशी संबंध असणे म्हणजे ‘तंयोग’ होय. परंतु ‘आवश्यकता’ आणि ‘ऋणग्रस्तता’ यांनी विशिष्ट असलेल्या कर्त्याच्या बाबतीत कृत्य प्रत्यय आणि इतर प्रत्यय होण्यासाठी स्वतंत्र सूत्र दिले आहे, म्हणूनच ‘आवस्सकाधमीणता विसिट्ठेव कत्तरि’ असे म्हटले आहे. येथे सर्व ठिकाणी ‘उद्धं मुहुत्तो’ इत्यादींद्वारे एकेक उदाहरण क्रमाने दाखवले आहे. ‘भोता रज्जं कातब्बं’ हे ‘अर्ह’ (योग्य) अर्थात आहे, म्हणजेच ‘आपल्याद्वारे राज्य केले जावे’ असा अर्थ आहे. ‘भवाम् अरहो’ हे कर्त्याची योग्यता प्रकट करण्यासाठी म्हटले आहे. पुढेही याचप्रमाणे समजावे. हे सर्व ‘बहुल’ ग्रहणाच्या प्रभावामुळे होते असे जाणावे.

33. Katta

३३. कत्ता (कर्ता)

Galecopakoti alopasamāso. Abhimato parehi. Arahādīsu vihitappaccayehīti ‘‘sattyarahesveyyādī’’ (6-11) ca ‘‘sīlābhikkhaññāvassakesu ṇī’’ti (5-53) ca arahādīsu vihitappaccayehi. Upādānasīlo sikkhāpanasīlo. Muṇḍanaṃ dhammo sabhāvo yesaṃ te muṇḍanadhammā. Vadhuṃ katapariggahaṃ sāviṭṭhāyanā muṇḍayanti etesaṃ kuladhammo.

‘गलेचोपको’ हा अलोप समास आहे. इतरांना संमत असलेला. ‘अर्ह’ इत्यादी अर्थांमध्ये विहित केलेल्या प्रत्ययांद्वारे, म्हणजेच ‘सत्त्यरहेस्वेय्यादी’ (६-११) आणि ‘सीलाभिक्खञ्ञावस्सकेसु णी’ (५-५३) या सूत्रांनी ‘अर्ह’ इत्यादी अर्थांमध्ये विहित केलेल्या प्रत्ययांद्वारे. ‘उपादानसीलो’ म्हणजे शिकवण्याचा स्वभाव असलेला. मुंडण करणे हा ज्यांचा धर्म (स्वभाव) आहे ते ‘मुण्डनधम्मा’. वधूला स्वीकारल्यानंतर साविठ्ठायन लोक तिचे मुंडण करतात, हा त्यांचा कुलधर्म आहे.

35. Āsiṃ

३५. आसिं (आकांक्षा/आशीर्वाद)

Kāpanāyamāsiṃsā nāmeccāha- ‘appattasse’ccādi. Kiriyā visesakattuvisayāti kiriyāvisesassa yo kattā so visayo [Pg.245] yassā sā tathā vuttā. Kiriyāvisesakattuvisayattameva phuṭī kattumāha- ‘assā’iccādi. Assā jīvanakiriyāya nandana kiriyāya bhavanakiriyāya vā kattā taṃkiriyaṃ sampādento bhaveyya bhavatūti attho. Jīvatu nandatu bhavatūti āsiṃsāyaṃ payogena jīvaka nandaka bhavakasaddānaṃ taṃsamānatthatā dassitā.

आकांक्षा (आशीर्वाद) कशाला म्हणतात हे सांगताना ‘अप्पत्तस्स’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘क्रियाविसेषकत्तुविसया’ म्हणजे क्रियाविशेषाचा जो कर्ता आहे, तो जिचा विषय आहे ती तशी म्हटली जाते. क्रियाविशेषाच्या कर्त्याचा विषय असणे स्पष्ट करण्यासाठी ‘अस्सा’ इत्यादी म्हटले आहे. या जिण्याच्या क्रियेचा, आनंदी राहण्याच्या क्रियेचा किंवा असण्याच्या क्रियेचा कर्ता ती क्रिया पूर्ण करणारा ‘भवेय्य’ (व्हावा) किंवा ‘भवतु’ (होवो) असा अर्थ आहे. ‘जीवतु, नन्दतु, भवतु’ या आशीर्वादार्थक प्रयोगांमुळे ‘जीवक’, ‘नन्दक’, ‘भवक’ या शब्दांची त्यांच्याशी असलेली समानार्थकता दर्शविली आहे.

Akenevāsiṃ sanatthassa gamitattāti āsiṃsanā eva attho, tassa akappaccayeneva gamitattā avabodhitattā. Nāsiṃ sanatthassa payogoti āsiṃsanā attho yassa jīvatu nandatu bhavatviccādino saddantarassa, tassa nappayogoti attho.

‘अकेनेवासिंसनत्थस्स गमितत्ता’ म्हणजे आशीर्वाद हाच अर्थ ‘अक’ प्रत्ययानेच समजला गेल्यामुळे (अवबोधित झाल्यामुळे). ‘नासिंसनत्थस्स पयोगो’ म्हणजे ‘जीवतु, नन्दतु, भवतु’ इत्यादी इतर शब्दांचा, ज्यांचा अर्थ आशीर्वाद देणे हाच आहे, प्रयोग न करणे असा अर्थ आहे.

36. Karā

३६. करा (करणारा/कर धातू)

Karoti attano phalanti kāraṇaṃ.

जे स्वतःचे फळ निर्माण करते ते ‘कारण’ होय.

37. Hāto

३७. हातो (हा धातूपासून)

Jahanti udakanti vīhīsu hāyanasaddassa pavattinimittaṃ dasseti. Jahāti bhāve padattheti imināpi saṃvacchare. Bhāveiccassatthamāha ‘padatthe’ti. Nipphattimattaṃ kiriyopādānanti keci.

‘जहन्ति उदकं’ (ते पाणी सोडतात) याद्वारे भाताच्या (धान्याच्या) बाबतीत ‘हायन’ शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त दाखवले आहे. ‘जहाति भावे पदत्थे’ याने वर्षाच्या (संवत्सराच्या) बाबतीत देखील. ‘भावे’ याचा अर्थ ‘पदत्थे’ (पदार्थात) असा सांगितला आहे. काही जण केवळ उत्पत्तीलाच क्रिया स्वीकारणे असे मानतात.

39. Vito

३९. वितो

Nanu ca vitoti pañcamīniddiṭṭhattā ‘vito parasmā ñāiccasmā’ti vattabbaṃ kathaṃ vipubbāti vuttanti āha- ‘vito paro’iccādi. Vipubbo yassaso vipubbo. Visaddato dhātumhi parabhūte sati visaddo pubbo nāma hotīti attho.

शंका: ‘वितो’ हे पंचमी विभक्तीत निर्दिष्ट असल्यामुळे ‘वितो परस्मा ञा’ (वि-युक्त ‘ञा’ धातूच्या पलीकडे) असे म्हटले पाहिजे, मग ‘विपुब्बा’ (वि-पूर्व) असे कसे म्हटले? म्हणून ‘वितो परो’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘वि’ पूर्व आहे ज्याच्या तो ‘विपुब्बो’. ‘वि’ या शब्दाहून धातू नंतर आला असता ‘वि’ हा शब्द पूर्व (आधीचा) होतो, असा याचा अर्थ आहे.

40. Kasmā

४०. कस्मा (कशासाठी / का?)

Sabbaṃ jānāti, kālaṃ jānātīti viggaho.

सर्व काही जाणतो, काळ जाणतो, असा विग्रह (विश्लेषण) आहे.

41. Kvaca

४१. काही ठिकाणी

Nāmajātiguṇakiriyā dabbasambandhato pañcavidhattepi kammassa kriyatthassāvadhirayamupādinnoti kriyatthasambandhā kiriyākammasseha gahaṇaṃ. Tañca nibbattivikatipattibhedena tividhaṃ, tividhassāpyetassa visesānupānato gahaṇanti kamenudāharanto āha- ‘karakaraṇe’iccādi.

नाम, जाती, गुण, क्रिया आणि द्रव्य यांच्या संबंधामुळे कर्माचे पाच प्रकार असले तरी, येथे क्रिया-अर्थाच्या संबंधामुळे क्रिया-कर्माचे ग्रहण केले आहे, कारण ते क्रिया-अर्थाची सीमा ग्रहण करते. आणि ते (कर्म) निष्पत्ती (उत्पत्ती), विकृती (बदल) आणि प्राप्ती या भेदाने तीन प्रकारचे आहे. या तिन्ही प्रकारांचे विशेष भेद न करता ग्रहण करण्यासाठी क्रमाने उदाहरण देत 'करकरणे' इत्यादी म्हटले आहे.

Lokavidūtiādidassanato [Pg.246] kvaciggahaṇe payojanaṃ vattumāha- ‘kammato’ccādi. Nanu ca kvaciggahaṇeneva ‘ādiccaṃ passati’ccādopi (nivatti) vattuṃ sakkā kasmā ‘bahulādhikārā’ti vuttanti āha ‘tene’ccādi. Tenāti yena kvaciggahaṇaṃ kutociyevāti dassanatthaṃ kataṃ tenāti attho. Tenāti vā kvaciggahaṇena. Atha ādiccaṃ passaticcādo viya kammakarādīsupi nivattimadassetvā ‘kvacīti kiṃ kammakaro’ti kasmā vuttanti āha- ‘yajjeva’miccādi.

'लोकविदू' इत्यादी प्रयोगांमध्ये 'क्वचि' (काही ठिकाणी) या ग्रहणाचे प्रयोजन सांगण्यासाठी 'कम्मतो' इत्यादी म्हटले आहे. शंका अशी की, 'क्वचि' या ग्रहणानेच 'आदिच्चं पस्सति' (सूर्याला पाहतो) इत्यादींमध्येही (निवृत्ती) सांगणे शक्य असताना 'बहुलाधिकारा' असे का म्हटले? त्यावर 'तेन' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेन' म्हणजे ज्यायोगे 'क्वचि' हे ग्रहण केवळ कुठूनतरी आहे हे दर्शवण्यासाठी केले आहे, असा अर्थ आहे. किंवा 'तेन' म्हणजे 'क्वचि' या ग्रहणाने. मग, 'आदिच्चं पस्सति' इत्यादींप्रमाणे 'कम्मकर' इत्यादींमध्येही निवृत्ती न दाखवता 'क्वचीति किं कम्मकरो' असे का म्हटले? त्यावर 'यज्जेव' इत्यादी म्हटले आहे.

Tassāti bahulavacanassa, mahādhikārattāti mahāvisayattā. Kutociyevāti kutoci dhātutoyeva. Atheha kasmā na hoti devadatto sayati dāttena lunāti sunakhānaṃ dadāti nagarā apeti thāliyaṃ pacati mātu saratī’’ti, sabbamevedaṃ kiriyā (yā) bhisambandhīyatīti yadipevaṃ, tathāpi kammatteneva yaṃ vattu micchitaṃ na kārakantarattena nāpi sambandhabhāvena, tasseva kammasaddena gahaṇaṃ kammavacanasāmatthiyā, aññathā syāditocceva vadeyya kiṃ kammāti vacanenāti.

'तस्स' म्हणजे 'बहुळ' या शब्दाचे. 'महाधिकारातत्ता' म्हणजे मोठ्या विषयाचा (व्याप्तीचा) अधिकार असल्यामुळे. 'कुतोचियेव' म्हणजे केवळ कुठल्यातरी धातूपासूनच. मग येथे 'देवदत्त झोपतो, विळ्याने कापतो, कुत्र्यांना देतो, नगरातून निघून जातो, भांड्यात शिजवतो, आईची आठवण काढतो' असे का होत नाही? जर हे सर्वच क्रियेशी संबंधित आहे, तरीही ज्याला केवळ कर्म म्हणूनच सांगण्याची इच्छा आहे, इतर कारक म्हणून नाही आणि केवळ संबंध रूपानेही नाही, त्याचेच कर्म शब्दाच्या सामर्थ्यामुळे 'कर्म' या शब्दाने ग्रहण होते. अन्यथा 'इतोच्चेव' (यावरूनच) असे म्हटले असते, 'किं कम्म' (कर्म काय) असे म्हणण्याची काय गरज होती?

42. Gamā

४२. 'गम्' धातूपासून.

Vedanti ettha atthamāha vittinti, tuṭṭhinti attho.

येथे 'वेद' याचा अर्थ 'वित्ती' असा सांगितला आहे, ज्याचा अर्थ 'तुष्टी' (संतोष/आनंद) असा आहे.

43. Samā

४३. सम

Tañceti upamānassa parāmāso. Bhedena vivaraṇanti samānādīhīti avatvā bhedena vivaraṇaṃ. Tulyatāyupalabbhamānassa sadisādisaddavacanīyattā avayavatthānugamenāttano-bhidheyye sadisādisaddānampavatti veditabbā.

'तञ्च' हा उपमानाचा निर्देश आहे. 'भेदेन विवरणं' म्हणजे 'समान' इत्यादी न म्हणता भेदाने (विभागाने) स्पष्टीकरण करणे. समानतेने उपलब्ध होणाऱ्या गोष्टीला 'सदृश' इत्यादी शब्दांनी व्यक्त केले जात असल्यामुळे, अवयवांच्या अर्थाच्या अनुसरणाने स्वतःच्या अभिधेयामध्ये (वाच्यार्थात) 'सदृश' इत्यादी शब्दांची प्रवृत्ती जाणून घ्यावी.

44. Bhāva

४४. भाव

Kārakaṃ sādhakaṃ nibbattakanti anatthantaraṃ. Karoti kiriyaṃ nibbatteti nimittabhāvenāti kārakaṃ. Kattādīnaṃ kiriyānimittattantu sayameva ‘tattha kattā’tiādinā bhedena pakāsayissati. Kiriyānimittaṃ… nibbattakesu kattādīsu chasupi ruḷhattā tenettha kattāvāttappadhāno, karaṇādayopyappadhānā kārakabyapadeso labbhante… [Pg.247] aññathā kārakasaddena tesaṃ gahaṇaṃ na siyāti. Kimidaṃ kārakantyāha- ‘sattikāraka’nti. Evaṃ carahi dabbādīnaṃ kathaṃ kārakattamiccāha- ‘tadadhikaraṇā’tiādi. Tassā sattiyā ādhārā nissayāti attho, puṃ napuṃsake adhikaraṇasaddo. Tesu dabbā dīsu tiṭṭhatīti tatraṭṭhā, satti. Tassā bhāvo tatraṭṭhatā, tāya. Atha dabbādīnaṃ mukhyato kārakatte sati kimāyātantyāha ‘yadi’ccādi.

'कारक', 'साधक' आणि 'निप्पत्तक' (उत्पादक) हे भिन्न अर्थाचे नाहीत. जे क्रिया करते, निमित्तभावाने क्रिया उत्पन्न करते, ते 'कारक' होय. कर्ता इत्यादींचे क्रियानिमित्तत्व तो स्वतःच 'तत्थ कत्ता' (तेथे कर्ता) इत्यादींद्वारे भेदाने स्पष्ट करेल. क्रियानिमित्त... उत्पन्न करणाऱ्या कर्ता इत्यादी सहाही घटकांमध्ये रूढ असल्यामुळे, येथे कर्ता हाच मुख्य आहे, आणि करण इत्यादी गौण असूनही 'कारक' ही संज्ञा प्राप्त करतात... अन्यथा 'कारक' शब्दाने त्यांचे ग्रहण झाले नसते. हे 'कारक' म्हणजे काय? त्यावर म्हणतात— 'सत्तिकारक' (शक्ती-कारक). मग अशा वेळी द्रव्य इत्यादींचे कारकत्व कसे होते? त्यावर म्हणतात— 'तदधिकरणा' इत्यादी. त्या शक्तीचा आधार किंवा आश्रय, असा याचा अर्थ आहे; 'अधिकरण' हा शब्द पुल्लिंगी आणि नपुंसकलिंगी आहे. त्या द्रव्य इत्यादींमध्ये जी शक्ती राहते ती 'tatraṭṭhā' (तेथे राहणारी) होय. तिचा भाव म्हणजे 'तत्रस्थता', तिच्याद्वारे. आता, जर द्रव्य इत्यादींचे मुख्यत्वे कारकत्व असेल, तर काय निष्पन्न होते? त्यावर 'यदि' इत्यादी म्हणतात.

Tesanti kattādikārakānaṃ. Aññamaññabyāvuttarūpattāti aññamaññato byāvuttaṃ nivattaṃ rūpaṃ karaṇādisabhāvo yesaṃ kattādi kārakānaṃ te tathā vuttā, tesaṃ bhāvo tattaṃ tasmā. Karaṇa rūpanti karaṇaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa adhikaraṇassa taṃ tathā vuttaṃ. Evañcasatiko dosoccāha ‘tathā ce’ccādi. Kenaci sukarattena sappadhānattavacanicchāyaṃ ‘thālī pacatī’ti bhavati. Tatrevukkaṃsavaca nicchāyaṃ ‘thāliyā pacatī’ti.

'तेसं' म्हणजे कर्ता इत्यादी कारकांचे. 'अञ्ञमञ्ञब्यावुत्तरूपत्ता' म्हणजे ज्या कर्ता इत्यादी कारकांचे रूप (स्वभाव) करण इत्यादींपेक्षा परस्परांपासून वेगळे (निवृत्त) आहे, त्यांना तसे म्हटले आहे; त्यांचा भाव म्हणजे 'तत्त्व', त्यावरून. 'करणरूपं' म्हणजे ज्या अधिकरणाचा स्वभाव करणरूप आहे, त्याला तसे म्हटले आहे. असे असल्यास काय दोष येतो? त्यावर 'तथा चे' इत्यादी म्हणतात. एखाद्या सुलभतेमुळे मुख्यत्व सांगण्याची इच्छा असेल तर 'थाली पचति' (भांडे शिजवते) असे होते. आणि तेथेच उत्कर्ष सांगण्याची इच्छा असेल तर 'थालिया पचति' (भांड्याने/भांड्यात शिजवतो) असे होते.

Evañcakatvāti nipātasamudāyo-yaṃ hetvattho. Tasmāti attho. Kattā nimittanti sambandho. Kattuṭṭhakiriyānimittassa kattuno udāharaṇaṃ ‘hasati naccatī’ti. Tadattheti tāya kammasamavāyiniyā pacanādikiriyāya atthe adhissayanādayo pavattento kiriyāya nimittanti sambandho. Evamuparipi.

'एवञ्चकत्वा' हा निपातांचा समूह आहे, ज्याचा अर्थ हेतू (कारण) असा आहे. 'त्यामुळे' असा याचा अर्थ आहे. 'कर्ता निमित्त' हा संबंध आहे. कर्त्यामध्ये राहणाऱ्या क्रियेचे निमित्त असणाऱ्या कर्त्याचे उदाहरण म्हणजे 'हसति नच्चति' (हसतो, नाचतो). 'तदत्थे' म्हणजे कर्मामध्ये समवाय संबंधाने राहणाऱ्या शिजवणे इत्यादी क्रियेच्या अर्थामध्ये, चुलीवर ठेवणे (अधिश्रयण) इत्यादी करणारा क्रियेचे निमित्त असतो, हा संबंध आहे. पुढेही असेच समजावे.

Odanaṃ pacati devadattoti kammaṭṭhakiriyāya nimittabhūtassa kattuno udāharaṇaṃ. Bhājanasaṅkharaṇamadhissayanaṃ. Ādisaddena taṇḍulavapanaindhanāpaharaṇādayo gayhanti. Dvidhāpattiyanti rukkhādīnaṃ dvidhā pavattiyaṃ.

'ओदनं पचति देवदत्तो' (देवदत्त भात शिजवतो) हे कर्मामध्ये राहणाऱ्या क्रियेचे निमित्त असणाऱ्या कर्त्याचे उदाहरण आहे. 'अधिश्रयण' म्हणजे भांडे तयार करणे (चुलीवर ठेवणे). 'आदि' शब्दाने तांदूळ टाकणे, सरपण आणणे इत्यादी गोष्टी ग्रहण केल्या जातात. 'द्विधापत्तियं' म्हणजे वृक्ष इत्यादींच्या दोन भागांत विभागण्याच्या प्रवृत्तीमध्ये.

Byāpaneti sambandhe. Giradhātuto appaccaye- ‘‘eonama vaṇṇe’’ti (137) sutte ‘avaṇṇeti yogavibhāgato gakāre ikārassa attaṃ hotīti dassetumāha- ‘avaṇṇeti yogavibhāgā attaṃ issā’ti. Aññathāpi paṭipādetumāha- ‘essa vā’tiādi. Essāti ‘‘lahussupanthassā’’ti (5-87) kataessa. Sakalenāti ‘eonama vaṇṇe’’ti sakalena suttena. Purīti nipāto.

'ब्यापने' म्हणजे संबंधामध्ये. 'गिर' धातूपासून 'अ' प्रत्यय लागल्यावर— 'एओनम वण्णे' (१३७) या सूत्रात 'अवण्णे' या योगविभागामुळे 'ग' मधील 'इ' काराचा 'अ' कार होतो, हे दर्शवण्यासाठी म्हणतात— 'अवण्णेti योगविभागा अत्तं इस्सा' (अवण्णे या योगविभागामुळे 'इ' चा 'अ' होतो). दुसऱ्या प्रकारे स्पष्ट करण्यासाठी म्हणतात— 'एस्स वा' इत्यादी. 'एस्स' म्हणजे 'लहुस्सुपन्थस्स' (५-८७) या सूत्राने केलेला 'ए' कार. 'सकलेन' म्हणजे 'एओनम वण्णे' या संपूर्ण सूत्राने. 'पुरी' हा निपात आहे.

Īsakkaroti [Pg.248] bindulopo, dvittaṃ, sāmaññena vidhānatoti paresaṃ visesavidhānasabbhāvamāha. Gaṇikālayaṃ gaṇikānaṃ gehaṃ. Nepathyamākappo. Dattoladdhoti paccayassa kammasādhanattaṃ dīpetuṃvuttaṃ. Vināliṅgavacanehi pāṭipadikatthaṃ niddisituṃ na sakkāti bhāveti sabbaliṅgasaṅkhyāsambandhayoggapāṭipadikatthasāmaññe paccayanimittattena gahitepi sāmaññe caritatthattā liṅgavacanaṃ nappadhānanti iṭṭhiāvudhantī itthi napuṃsakebhāve, pākāti bahuvacanepi bhāve bhavati eva.

'ईसक्करोति' मध्ये अनुस्वाराचा लोप (बिंदूलोप) आणि द्वित्व होते. 'सामञ्ञेन विधानतो' (सामान्य विधानाने) याद्वारे इतरांसाठी विशेष विधानाचा अस्तित्त्व असल्याचे सांगितले आहे. 'गणिकालयं' म्हणजे गणिकांचे घर. 'नेपथ्यं' म्हणजे वेषभूषा (आकल्प). 'दत्तो लद्धो' हे प्रत्ययाचे कर्मसाधनत्व दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. लिंग आणि वचनाशिवाय प्रातिपदिकार्थ निर्देशित करणे शक्य नाही, म्हणून सर्व लिंग आणि संख्यांच्या संबंधासाठी योग्य अशा प्रातिपदिकार्थाच्या सामान्य रूपाला प्रत्ययाचे निमित्त मानले तरी, सामान्य रूपामध्ये कार्य सिद्ध झाल्यामुळे लिंग आणि वचन मुख्य राहत नाही; म्हणूनच 'इत्थि आवुधं' हे स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंगात भाव अर्थात होते, आणि 'पाका' हे बहुवचनातही भाव अर्थात होतेच.

45. Dādhā

४५. 'दा' आणि 'धा' धातू.

Sapādīhi apādīhicāti pādisahitehi pādirahitehi ca dādhāhi.

'सपादीहि अपादीहि च' म्हणजे 'प' इत्यादी उपसर्गांसह आणि 'प' इत्यादी उपसर्गांशिवाय असलेल्या 'दा' आणि 'धा' धातूंद्वारे.

46. Vamā

४६. 'वम्' धातूपासून.

Sāpānadoṇiyanti sārameyānaṃ bhuñjanakaambaṇe. Ṭhitasupāna vamathuviyāti pavattasunakhacchaddanaṃ viya.

'सापानदोणियं' म्हणजे कुत्र्यांच्या खाण्याच्या भांड्यात (द्रोणीत). 'ठितसुपान वमथुविय' म्हणजे कुत्र्याने केलेल्या ओकारीप्रमाणे.

47. Kvi

४७. 'क्वि' प्रत्यय.

Yathādassananti ācikkhatīti yojanā. Tena kutoci dhātutoti. Gaṇhantīti gaha=upādāneccassa. Salākāsaddassa salākanti. Sabhāsaiccassa antabyañjanalope sabhāpakatito ‘‘itthi yamatvā’’ti (3-26) āppaccayo. Pabhātīti ā=dittiyamiccassa.

'यथादस्सनं' चा संबंध 'आचिक्खति' (सांगतो) याच्याशी आहे. त्यामुळे 'कुठल्यातरी धातूपासून'. 'गण्हन्ति' हे ग्रहण (उपादान) या अर्थातील 'गह' धातूचे आहे. 'सलाका' शब्दाचे 'सलांक' होते. 'सभास' या शब्दाच्या अंतिम व्यंजनाचा लोप झाल्यावर 'सभा' या प्राकृतापासून 'इत्थि यमत्वा' (३-२६) या सूत्राने 'आ' प्रत्यय होतो. 'पभाति' हे दीप्ती (प्रकाशणे) या अर्थातील 'आ' चे आहे.

48. Ano

४८. 'अन' प्रत्यय.

Calanādīnaṃ sīlādīsu nipphādanatthaṃ visuṃ suttitaṃ parehi, idha pana bahulaṃ vacanenevāti dassetumāha- ‘calanādīsū’tiādi.

'चल्' इत्यादी धातूंच्या स्वभाव (शील) इत्यादी अर्थांच्या सिद्धीसाठी इतरांनी स्वतंत्र सूत्र रचले आहे, परंतु येथे 'बहुळ' या शब्दानेच ते सिद्ध होते, हे दर्शवण्यासाठी म्हणतात— 'चलनादीसू' इत्यादी.

49. Itthi

४९. स्त्रीलिंग

Klikayakiccatra kakārabahuttā kakārāti bahuvacanaṃ. Titikkhā iccādo titikkhanamiccādinā viggaho ‘‘itthiyamatvā’’ (3-26). Apari paṭhitoti dhātupāṭhe aparipaṭhito. Pāṇivisesoti sattaviseso. Iminā ca ‘‘yathākathañci nipphatti, ruḷhiyā atthanicchayo’’ti dasseti.

क्लिकयकिच्च येथे 'क' काराच्या बहुत्वामुळे 'ककाराः' असे बहुवचन आहे. 'तितिक्खा' इत्यादींमध्ये 'तितिक्खनम्' इत्यादींद्वारे विग्रह होतो, 'इत्थियमत्वा' (३-२६) या सूत्रानुसार. 'अपठित' म्हणजे धातूपाठात न वाचलेला (अपठित). 'पाणिविशेष' म्हणजे प्राणीविशेष (सत्त्वविशेष). आणि याद्वारे 'जशी काही निष्पत्ती होते, रूढीने अर्थाचा निश्चय होतो' हे दर्शवितात.

Āsiṃ [Pg.249] sāyaṃ gammamānāyaṃ saññāvisaye dhātūhi tippaccayo kiccappaccayo ca yathā siyāti ‘‘tikiccāsiṭṭhe’’ti (7-2-3) suttitaṃ kaccāyanena. Tamiha sāmaññena vidhānāva siddhanti nirūpayitumāha- ‘kaccāyanena pane’ccādi. Tabba anīyaṇya teyya riccappaccayānaṃ ‘‘te kiccā’’ti (7-1-22) kiccasaññaṃ vidhāya sesānaṃ ‘‘aññekitī’’ti (7-1-23) kitsaññā katā kaccāyanena. Tenāha- ‘kita sañño’ti.

'आसिं सायम्' समजले जात असताना, संज्ञाविषयात धातूंपासून 'ति' प्रत्यय आणि 'किच्च' प्रत्यय जसे व्हावेत, यासाठी कच्चायनांनी 'तिकिच्चाविट्ठे' (७-२-३) असे सूत्र दिले आहे. ते येथे सामान्य विधानानेच सिद्ध होते, हे निरूपण करण्यासाठी 'कच्चायनेन पन' इत्यादी म्हटले आहे. 'तब्ब', 'अनीय', 'ण्य', 'तेय्य', 'रिच्च' प्रत्ययांना 'ते किच्चा' (७-१-२२) या सूत्राने 'किच्च' संज्ञा करून, उर्वरित प्रत्ययांना 'अञ्ञे किती' (७-१-२३) या सूत्राने कच्चायनांनी 'कित्' संज्ञा केली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कितसंज्ञक'.

Tabbādippaccayo ca vihitoti sakiyavohārenāha. Sakiya satthe avuttadosaṃ pariharitvā vakkhamānanayena yutyabhāvā tathā vidhāne ayuttataṃ dassento ‘nacāsiṃ sāya’miccādimāha. Guhanaṃ, rujanaṃ, modananti viggaho. Sayanaṃ vā seyyā. Vajadhātuno vassa bakārena bhavitabbaṃ, so kathaṃ yakāre parabhūte asatīti āha- ‘cavaggabayañātiyogavibhāgā vassa bo’ti.

'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय विहित केले आहेत, असे स्वतःच्या व्यवहाराने म्हटले आहे. स्वतःच्या शास्त्रामध्ये न सांगितलेल्या दोषाचे परिहार करून, पुढे सांगण्याच्या पद्धतीने युक्तीचा अभाव असल्यामुळे तशा विधानात अयुक्तता दर्शविताना 'न चासिं सायम्' इत्यादी म्हटले आहे. 'गुहनम्', 'रुजनम्', 'मोदनम्' असा विग्रह आहे. किंवा 'सयनम्' म्हणजे 'सेय्या'. 'वज' धातूच्या 'व' काराचा 'ब' कार झाला पाहिजे, तो 'य' कार नंतर नसताना कसा होतो? म्हणून म्हटले आहे - 'चवग्गबयञाति योगविभागावरून व चा ब होतो'.

51. Karā

५१. करा

Ririyappaccaye ādirakārassa anubandhattā āha- ‘antasarādi lopo’ti.

'रिरिय' प्रत्ययामध्ये आदि 'र' काराचा अनुबंध असल्यामुळे म्हटले आहे - 'अन्तसरादि लोपो' (अंत्य स्वरादींचा लोप).

52. Iki

५२. इकि

Atha sarūpeccetāvati vutte- ‘kiriyatthassa sarūpe’ti kathaṃ viññāyaticcāha- ‘kiriyatthā’ticcādi. Nanu ca lo-yaṃ kattari vidhīya mānokathamettha siyātyāha- ‘akattaripi’ccādi. Abhimato kaccāyanassa. Paṭipādayitumāha- ‘tatthā’tiādi. Karaṇaṃ uccāraṇaṃ, assa karoti samāsavākyaṃ. Na hi eva dīhi kāro vihitoti akkhare heva kārassa vihitattā akkharasamudāyato na pappotīti bhāvo. Atha ceti matappadāne. Evādisaddavācakā evakārādayo sādhavoti atha matanti attho.

आता 'सरूपे' एवढेच म्हटले असता, 'क्रियार्थाच्या सरूपात' असे कसे समजले जाते? म्हणून 'क्रियार्था' इत्यादी म्हटले आहे. शंका अशी की, हा प्रत्यय कर्त्यामध्ये विहित केला जात असताना येथे कसा होईल? म्हणून 'अकर्तरीपि' इत्यादी म्हटले आहे. हे कच्चायनांना अभिप्रेत आहे. हे प्रतिपादन करण्यासाठी 'तत्थ' इत्यादी म्हटले आहे. 'करणम्' म्हणजे उच्चारण, 'अस्स करोति' हे समासवाक्य आहे. कारण 'एव' इत्यादींपासून 'कार' प्रत्यय विहित केलेला नाही, तर अक्षरांपासूनच 'कार' प्रत्यय विहित असल्यामुळे अक्षरसमूहापासून तो प्राप्त होत नाही, असा भाव आहे. 'अथ च' हे मत प्रदर्शनासाठी आहे. 'एव' इत्यादी शब्दांचे वाचक असलेले 'एवकार' इत्यादी योग्य आहेत, असे मत आहे, असा अर्थ आहे.

Tatthāti tathā abhimate tasmiṃ. Niyamahetuno abhāvāti akkhareheva kārappaccayo vidheyyo na pana evādīhiccassa niyamassa yo hetu tassa hetuno abhāvā.

'तत्थ' म्हणजे तशा अभिप्रेत असलेल्या त्यामध्ये. 'नियमहेतूच्या अभावामुळे' म्हणजे अक्षरांपासूनच 'कार' प्रत्यय विहित करावा, 'एव' इत्यादींपासून नाही, या नियमाचा जो हेतू आहे, त्या हेतूचा अभाव असल्यामुळे.

53. Sīla

५३. शील

Kimidasīlamiccāha- [Pg.250] ‘sīlampakatisabhāvo’ti. Tañca sīlamanumānena viññāyaticcāha- ‘tañce’ccādi. Kiriyāvisayarucivisesānumitanti uṇhabhojanasaṅkhātā kiriyā visayo yassa so (kiriyā) visayo ruciviseso, tena anumitanti attho. Kimidamābhikkhaññanti āha- ‘ābhikkhañña’miccādi. Punappunabhāvo ponopuññaṃ. Āse vā tapparatāti tamevābhikkhaññaṃ pariyāyehi phuṭīkaroti.

हे 'शील' काय आहे? म्हणून म्हटले आहे - 'शील म्हणजे प्रकृती किंवा स्वभाव'. आणि ते शील अनुमानाने जाणले जाते, म्हणून 'तञ्च' इत्यादी म्हटले आहे. 'क्रियाविषयरुचिविशेषानुमितम्' म्हणजे उष्ण भोजन नावाची क्रिया ज्याचा विषय आहे, तो क्रियाविषय आणि रुचिविशेष, त्याने अनुमित असा अर्थ आहे. हे 'आभिक्खञ्ञ' काय आहे? म्हणून म्हटले आहे - 'आभिक्खञ्ञ' इत्यादी. वारंवार होणे म्हणजे 'पोनोपुञ्ञ' (पुनःपुन्हा होणे). 'आसे' किंवा 'तत्परता' या पर्यायांनी त्याच 'आभिक्खञ्ञ' या शब्दाला स्पष्ट केले आहे.

Yajjevanti yadi ābhikkhaññaṃ tappato vuccate. Tassīlyamidaṃ hotīti iminā- ‘sīlābhikkhaññādi’’sutte sīlasaddenevābhikkhaññassa gahitattaṃ dīpeti. Aññathāpi sīlato aññamevābhikkhaññanti dassetumāha- ‘yasmiṃ dese’tiādi.

'यज्जेवम्' म्हणजे जर 'आभिक्खञ्ञ' हे तत्परतेने म्हटले जात असेल. 'तच्छील्यम्' हे होते, याद्वारे 'सीलाभिक्खञ्ञादि' सूत्रामध्ये 'शील' शब्दानेच 'आभिक्खञ्ञ' ग्रहण केले गेले आहे, हे स्पष्ट होते. दुसऱ्या प्रकारे देखील, शीलापेक्षा 'आभिक्खञ्ञ' हे वेगळेच आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'यस्मिं देसे' इत्यादी म्हटले आहे.

Gammamāneti patīyamāne. Patīti ca atthappakaraṇasaddantarādīhi. Abhimatoti pāṇiniyehi abhimato. Āvassakaggahaṇāyeva siddhoti vuttaṃ kathametthāvassambhāvo patīyati ccāha- ‘tañcā’tiādi.

'गम्यमान' म्हणजे प्रतीत होत असताना. आणि प्रतीती ही अर्थ, प्रकरण, इतर शब्द इत्यादींद्वारे होते. 'अभिप्रेत' म्हणजे पाणिनीयांना अभिप्रेत. 'आवश्यक' ग्रहणानेच सिद्ध होते असे म्हटले आहे, तर येथे अवश्यंभाव कसा प्रतीत होतो? म्हणून 'तञ्च' इत्यादी म्हटले आहे.

Yogavibhāgāti ‘ṇī’ti yoga vibhāgā. Sādhuṃ karoti, brahmaṃ vadati, asaddhaṃ bhuñjati, paṇḍitamattānaṃ maññatīti viggaho. Sādhunti kiriyāvisesanaṃ. Assaddhabhojīti vate. Vatañca bhojane atthitāyaṃ saddhaassaddhabhojanavisayāyaṃ pavattiyaṃ yadi bhuñjati assaddhameva bhuñjati na saddhanti satthe vuttaniyamo, assaddhaṃ bhuñjati evāti nottarapadāvadhāraṇaṃ… evañhi viññāyamāne yadevāssaddhaṃ na bhuñjati tadeva vatalopo siyāti. Aññathāpi paṭipādayitumāha- ‘ghaṇantādīhi’ccādi.

'योगविभागावरून' म्हणजे 'णी' या सूत्राच्या योगविभागावरून. 'साधुं करोति', 'ब्रह्मं वदति', 'अस्सद्धं भुञ्जति', 'पण्डितमत्तानं मञ्ञति' असा विग्रह आहे. 'साधु' हे क्रियाविशेषण आहे. 'अस्सद्धभोजी' हे व्रताच्या बाबतीत आहे. आणि भोजनविषयक व्रतामध्ये श्रद्धा आणि अश्रद्धा भोजनाच्या विषयात जर तो जेवतो, तर अश्रद्धेनेच जेवतो, श्रद्धेने नाही, असा शास्त्रामध्ये सांगितलेला नियम आहे. 'अश्रद्धेनेच जेवतो' असे उत्तरपदाचे अवधारण नाही... कारण असे समजले गेल्यास, जेव्हा तो अश्रद्धेने जेवत नाही, तेव्हाच व्रताचा लोप होईल. दुसऱ्या प्रकारे देखील प्रतिपादन करण्यासाठी 'घणन्तादीहि' इत्यादी म्हटले आहे.

54. Thāva

५४. थाव

Sayameva attanāeva. Kammakattarīti ubhayatthāpi kammakattari paccayo bahulādhikārāti adhippāyo. Ettha pana ekopi padattho kammañca [Pg.251] hoti kattāca kārakasattibhedato. Yathā ‘pīyamānaṃ madhu madayatī’ti ekassāpi sattibhedā kammattaṃ kattuttaṃ, tathā trāpīti viññeyyaṃ. Yo paraṃ bhañjati tatthapi siyā sāmaññavidhānatoti āha- ‘nipātanassi’ccādi. Dosandhakāraṃ bhindatīti dosandhakārabhiduro.

'सयमेव' म्हणजे स्वतःच. 'कर्मकर्तरी' म्हणजे दोन्ही ठिकाणी कर्मकर्तरीमध्ये 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे प्रत्यय होतो, असा अभिप्राय आहे. येथे एकच पदार्थ कारक-शक्तीच्या भेदाने कर्म देखील होतो आणि कर्ता देखील होतो. जसे 'पीयमानं मधु madayatī' (पिली जाणारी मध धुंद करते) यामध्ये एकाच गोष्टीचे शक्तीभेदाने कर्मत्व आणि कर्तृत्व असते, तसेच येथेही समजावे. जो दुसऱ्याला भंग करतो, तिथेही सामान्य विधानामुळे प्रत्यय व्हावा, म्हणून 'निपातनस्स' इत्यादी म्हटले आहे. 'दोषरूपी अंधकाराचा भेद करतो' तो 'दोसन्धकारभिदुरो'.

55. Katta

५५. कर्ता

Bhūtasaddenetthādhippetatthamupadassetumāha- ‘bhūtamatīta’miccādi. Aññathāti yadyatikkantavacano na siyāti attho.

'भूत' शब्दाने येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ दर्शविण्यासाठी 'भूतं अतीतम्' इत्यादी म्हटले आहे. 'अन्यथा' म्हणजे जर तो अतीतवाचक नसेल, असा अर्थ आहे.

Nanucātretaretaranissayadoso pasajjate, satī hi bhūtādhikāretto vidhīyate, sati ca tte bhūtasaddassa nipphattīti phuṭo yevitaretaranissayadosoti. Nesadoso, saṅketāti byatto saddatthasambandho cirakālappavatto, nāssa kiñci asādhuttaṃ, atikkante cāssa vutti saddasattisabhāvato veditabbā. Ktavantā dayopi carahi saddasattisabhāvato bhūteeva bhavissantīti na vattabbaṃ. Bhūtasaddo-yamatikkantatthe pasiddho ktavantādayotvappasiddhā, ato tena pasiddhatthenāppasiddhānamanvākhyānaṃ karīyatīti. Bhūteti cāyaṃ pakativisesanaṃ vā siyā ‘bhūtatthe vattamānā’ti, paccayattha visesanaṃ vā’bhūte kattarī’ti, tatra kassidaṃ visesananti āhabhūteti pakativisesana’nti. Kutoccāha- ‘sambandhassa ce’tyādi. Atha paccayatthavisesane ko dosoccāha- ‘paccayatthavisesane hi’ccādi. Paccayatthassa kattuno anabhikkantattā ayanti payogo nopapajjateti bhāvo. Abhidheyyeti iminā payojanādiṃ byavacchindati.

शंका अशी की, येथे इतरेतराश्रय दोष प्राप्त होतो; कारण 'भूत' अधिकारातच 'त' प्रत्यय विहित केला जातो, आणि 'त' प्रत्यय झाल्यावरच 'भूत' शब्दाची निष्पत्ती होते, त्यामुळे इतरेतराश्रय दोष स्पष्टच आहे. हा दोष नाही; कारण 'संकेत' म्हणजे दीर्घकाळापासून चालत आलेला स्पष्ट शब्द आणि अर्थाचा संबंध होय, यात काहीही अयोग्यत्व नाही, आणि अतीत अर्थामध्ये त्याची प्रवृत्ती शब्दशक्तीच्या स्वभावामुळे जाणावी. मग 'क्तवन्तु' इत्यादी प्रत्यय देखील शब्दशक्तीच्या स्वभावामुळे भूतकाळातच होतील, असे म्हणू नये. कारण 'भूत' हा शब्द अतीत अर्थामध्ये प्रसिद्ध आहे, तर 'क्तवन्तु' इत्यादी अप्रसिद्ध आहेत; म्हणून त्या प्रसिद्ध अर्थाद्वारे अप्रसिद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते. आणि 'भूते' हे प्रकृतीचे विशेषण असावे - 'भूत अर्थामध्ये वर्तमान असणारे', किंवा प्रत्ययार्थाचे विशेषण असावे - 'भूतकाळात कर्त्यामध्ये'; त्यापैकी हे कोणाचे विशेषण आहे? म्हणून म्हटले आहे - 'भूते हे प्रकृतीचे विशेषण आहे'. कशावरून? म्हणून 'सम्बन्धस्स च' इत्यादी म्हटले आहे. मग प्रत्ययार्थाचे विशेषण मानल्यास कोणता दोष? म्हणून 'पच्चयत्थविसेसने हि' इत्यादी म्हटले आहे. कारण प्रत्ययार्थ असलेला कर्ता हा अतीत न झाल्यामुळे हा प्रयोग सिद्ध होणार नाही, असा भाव आहे. 'अभिधेये' याद्वारे प्रयोजन इत्यादींचा निषेध केला जातो.

56. Kto

५६. क्तो

Kamme guṇībhūtattāti kamme sati bhāvassāppadhānattā. ‘‘Guṇamukhyesu mukhyeyeva kāriyasampaccayo’’ti mukhye kammeyeva paccayo, na tu bhāve tassetthāppadhānattā.

'कर्मामध्ये गुणीभूत झाल्यामुळे' म्हणजे कर्म असताना भावाची अप्रधानता असल्यामुळे. 'गुण आणि मुख्य यांच्यामध्ये मुख्य ठिकाणीच कार्याचा संबंध होतो' या नियमानुसार मुख्य कर्मामध्येच प्रत्यय होतो, भावामध्ये नाही, कारण त्याची येथे अप्रधानता आहे.

57. Katta

५७. कर्ता

Nanucārambheti [Pg.252] vuttaṃ- ‘kiriyārambhe’ti kathanti āha- ‘soce’ccādi. So ca ārambho. Kiriyāyeva ārambhokiriyārambho tasmiṃ. Kiriyārambheti sāmaññena vuttattā kiriyatthavisesanaṃ vā etaṃsiyā paccayatthavisesanaṃ vā ubhayathāpi na dosoti dassetumāha- ‘kiriyatthavisesanaṃ ceta’ntiādi. Paccayatthavisesanapakkhepi sāmatthiyā ārambhe kiriyatthassāpi pavattī hotīti dassetumāha- ‘kiriyatthassāpi’ccādi. Sāmatthiyaṃ dasseti ‘sāmatthiyampanā’tiādinā. Anantarasuttena yo vihito kto, sopi sāmaññena vacanato bhāvakammesu ārambhepi hotīti yojanā. Sāmaññena vacanatoti ‘‘kto bhāvakammesū’’ti (5-56) sāmaññena vacanato. Bhāvakammesuceti evaṃ na vuttanti ‘yathāpattañce’ti vadatā vuttikārenevaṃ na vuttanti attho.

ननु 'आरम्भ' असे म्हटले आहे - 'क्रियारम्भे' (क्रियेच्या आरंभाच्या अर्थी) हे कसे? म्हणून 'सोच' इत्यादी म्हटले आहे. आणि तो आरंभ आहे. क्रियेचाच आरंभ म्हणजे क्रियारंभ, त्यामध्ये. 'क्रियारम्भे' असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे हे क्रियार्थविशेषण किंवा प्रत्ययार्थविशेषण असावे, दोन्ही प्रकारे दोष नाही हे दर्शवण्यासाठी 'क्रियार्थविशेषण च एतत्' इत्यादी म्हटले आहे. प्रत्ययार्थविशेषणाच्या पक्षातही सामर्थ्यामुळे आरंभात क्रियार्थाचीही प्रवृत्ती होते हे दर्शवण्यासाठी 'क्रियार्थस्यापि' इत्यादी म्हटले आहे. 'सामर्थ्यं पना' इत्यादीने सामर्थ्य दर्शवले आहे. नंतरच्या सूत्राने जो 'क्त' विहित केला आहे, तो देखील सामान्य वचनामुळे भाव आणि कर्म या अर्थी आरंभातही होतो, अशी योजना आहे. सामान्य वचनामुळे म्हणजे 'क्तो भावकर्मेषु' (५-५६) या सामान्य वचनामुळे. 'भावकर्मेषु च' असे म्हटले नाही, तर 'यथाप्राप्तं च' असे म्हणणाऱ्या वृत्तिकाराने असे म्हटले नाही, असा अर्थ आहे.

Kasmā evaṃ na vuttanti āha- ‘pubbasmiṃ viyā’ti ādi. Aniyamuppatti saññāya sati ñāpananti tannisedhetumāha- ‘punabbacanato’tiādi. Māsaṅkīti kammani, tenevuppattīti paṭhamā. Evaṃ maññate ‘‘bhāvakamma gahaṇaṃ cākārenānukaḍḍhiya ‘bhāvakammesu cā’tyanena ktevidhīya māne idamāsaṅkīyate ‘pubbeneva sāmaññena siddhe punabbacanā kiriyatthāniyamena ttassuppattī’ti, yathāpattañceti hyuccamāne cakārena yathāpattampi kāriyamanuññāyateti pubbeneva vacanena bhāvakammesvārambhepi yathāpatto kto bhavatīti viññāyate’’ti. Evañcarahi bhāvakammesvārambhepi pubbeneva siddhattā ‘‘kattariārambhe’’icceva vucceyya kiṃ cakārene ccāsaṅkiyāha- ‘padānamavadhāraṇa phalattā’ccādi.

असे का म्हटले नाही? म्हणून 'पूर्वस्मिन् इव' (पूर्वीप्रमाणेच) इत्यादी म्हटले आहे. अनियम उत्पत्तीची संज्ञा असताना ज्ञापन होते, त्याचा निषेध करण्यासाठी 'पुनर्वचनातः' इत्यादी म्हटले आहे. 'मा शङ्की' (शंका घेऊ नये) हे कर्मामध्ये आहे, म्हणूनच उत्पत्ती ही प्रथमा आहे. असे मानले जाते की, 'भाव आणि कर्म यांचे ग्रहण 'च' काराने अनुकर्षण करून 'भावकर्मेषु च' याने 'क्त' प्रत्यय विहित केला जात असताना, अशी शंका घेतली जाते की 'पूर्वीच्याच सामान्य नियमाने सिद्ध असताना, पुन्हा वचन केल्यामुळे क्रियार्थाच्या अनियमाने 'क्त' ची उत्पत्ती होते', आणि 'यथाप्राप्तं च' असे म्हटले असता 'च' काराने यथाप्राप्त कार्य देखील मान्य केले जाते, म्हणून पूर्वीच्याच वचनाने भाव आणि कर्म या अर्थी आरंभातही यथाप्राप्त 'क्त' प्रत्यय होतो, असे समजले जाते.' जर असे आहे, तर भाव आणि कर्म या अर्थी आरंभातही पूर्वीच सिद्ध असल्यामुळे 'कर्तरि आरम्भे' असेच म्हणावे, 'च' कार कशासाठी? अशी शंका घेऊन 'पदानामवधारणफलत्वात्' इत्यादी म्हटले आहे.

Nanucādibhūto kiriyākkhaṇo ārambho nāma, bahūhi kiriyākkhaṇehi kaṭe parisamatteyeva bhūto kālo ca bhavatīti kiriyāphalassāparinipphannattā vattamānova kāloti tatrakto na pappoticcāsaṅkiyāha- ‘kiriyāphalassi’ccādi. Kaṭekadesassāpi kaṭattā [Pg.253] tassa ca nibbattattā bhūtavacanicchāti bhāvo. Nanucādisūte kiriyākkhaṇakāle kaṭo nābhinibbatto, kaṭakāraṇabhūtā bīraṇāva hi tadā santi, na ca tadavatthā te eva kaṭoti kathaṃ ‘pakato kaṭo’ti bhūtakālena pakatasaddena kaṭasaddasamānādhikaraṇattamiccāha- ‘ādibhūtene’ccādi. Tattha tasmiṃ visese. Pakattuṃ ārabhi, pakattuṃ ārabhīyittha, pasottuṃ ārabhi, pasottuṃ ārabhananti atthe tto.

ननु आदिभूत (सुरुवातीचा) क्रियाक्षण म्हणजे आरंभ होय, अनेक क्रियाक्षणांनी चटई (कट) पूर्ण झाल्यावरच भूतकाळ होतो, आणि क्रियाफळ निष्पन्न न झाल्यामुळे तो वर्तमानकाळच असतो, म्हणून तेथे 'क्त' प्रत्यय प्राप्त होत नाही, अशी शंका घेऊन 'क्रियाफलस्य' इत्यादी म्हटले आहे. चटईच्या एका भागाची निर्मिती झाली तरी ती चटई तयार झाली असे मानले जाते आणि ती निष्पन्न झाल्यामुळे भूतकाळाची विवक्षा असते, असा भाव आहे. ननु आदिभूत क्रियाक्षणाच्या वेळी चटई निर्माण झालेली नसते, चटईचे कारण असलेले विरण (गवत) च तेव्हा असते, आणि त्या अवस्थेत तेच चटई नव्हे, तर मग 'प्रकृतः कटः' (आरंभिलेली चटई) असे भूतकालीन 'प्रकृत' शब्दाने 'कट' शब्दाचे सामानाधिकरण्य कसे होते? म्हणून 'आदिभूतेन' इत्यादी म्हटले आहे. 'तत्र' म्हणजे त्या विशेषामध्ये. 'प्रकर्तुं आरभि' (करण्यास आरंभ केला), 'प्रकर्तुं आरभियत' (करण्यास आरंभ केला गेला), 'प्रसोतुं आरभि' (प्रसवण्यास आरंभ केला), 'प्रसोतुं आरभन्' या अर्थी 'क्त' प्रत्यय होतो.

58. Ṭhāsa

५८. ठास

Anārambhatthaṃvacananti ārambhe pubbeneva siddhattā. Apādinopisilisassa sakammakattā- ‘yebhuyyenā’ti vuttaṃ. Sakammakatthanti vatvā sakammattamesaṃ pādiyoge sati hotīti dassetumāha- ‘pādisahitā’ccādi. Khaṭopikā mañco.

आरंभ नसलेल्या अर्थाचे वचन आहे, कारण आरंभात पूर्वीच सिद्ध झाले आहे. 'अप' इत्यादी नसतानाही 'श्लिष्' धातू सकर्मक असल्यामुळे 'येभूय्येन' (बहुतांश करून) असे म्हटले आहे. सकर्मकत्व सांगून, या धातूंचा 'प्र' इत्यादी उपसर्गांशी योग असताना सकर्मकत्व होते हे दर्शवण्यासाठी 'प्रादिसहिता' इत्यादी म्हटले आहे. 'खटोपिका' म्हणजे मंच (पलंग).

59. Gama

५९. गम

Avivacchitakammo cehākammakoti kathayamāha- ‘avijjamāne’ccādi. Yātavanto yātā, yānaṃ yātaṃ. Ayoyitthāti yā to. Kto na vidhātabbo pāṇiniyehi viya. Kāraṇasāmaggiyaṃ bhūtāyanti sassādihetubhūtasamiddhiyaṃ bhūtāyaṃ. Sā ca bhūtā yevātīminā kāraṇasāmaggiyā atītakālikattamāha.

कर्म विवक्षित नसताना तो अकर्मक होतो, हे सांगताना 'अविद्यमान' इत्यादी म्हटले आहे. 'यातवन्तः' म्हणजे गेलेले, 'यानं यातं' म्हणजे वाहन गेले. 'अयोयित्थ' म्हणजे गेले. पाणिनीयांप्रमाणे 'क्त' प्रत्यय विहित करू नये. कारणांच्या सामग्रीमध्ये भूतकाळ असताना, म्हणजे धान्य इत्यादींच्या उत्पत्तीचे कारण असलेली समृद्धी भूतकाळात झाली असताना. आणि ती समृद्धी भूतकाळातच झाली आहे, याने कारणसामग्रीचे अतीतकालिकत्व (भूतकाळ) सांगितले आहे.

60. Āhā

६०. आहा

Ādhāreceti anuvuttiyā ettha cakārato ‘yathāpattañce’ti sambandhā vuttanti seso. Evaṃ na kutoci apakassanaṃ siyāti evamādhārādike anuvattamāne sati kutoci ādhārādito apakassanaṃ visuṃ karaṇaṃ na siyāti attho. Tathā sati heṭṭhā suttenekayogameva kareyyāti adhippāyo. Bhāvakammesūti sambajjhateti yojanā.

'आधारे च' या अनुवृत्तीमध्ये येथील 'च' कारामुळे 'यथाप्राप्तं च' असा संबंध जोडला जातो, असे म्हटले आहे, हा उर्वरित भाग आहे. अशा प्रकारे कुठूनही अपकर्षण (वगळणे) होऊ नये, म्हणजेच आधार इत्यादींची अनुवृत्ती होत असताना, आधार इत्यादींपासून अपकर्षण करून वेगळे करणे होऊ नये, असा अर्थ आहे. तसे असल्यास खालील सूत्राशी एकच योग (एकत्रीकरण) करावा, असा अभिप्राय आहे. 'भावकर्मेषु' याच्याशी संबंध जोडला जातो, अशी योजना आहे.

Bahulassa bhāvo kammaṃvāti bahvatthādānamevātra bahulasaddassa pavattinimittaṃ bhāvo kammaṃceti tattha paccayo. Kecīti pāṇiniye yeva sandhāyāha. Tassāpi bhūteyeva pavattimupadisati ‘sopi’ccādi

बहुलाचा भाव किंवा कर्म म्हणजे 'बहुत्व' इत्यादी अर्थ ग्रहण करणे हेच येथे 'बहुळ' शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त आहे, आणि भाव व कर्म या अर्थी तेथे प्रत्यय होतो. 'केचित्' (काही आचार्य) असे म्हणून पाणिनीयांनाच उद्देशून म्हटले आहे. त्याचा देखील भूतकाळातच प्रवृत्तीचा उपदेश 'सोऽपि' इत्यादीने केला आहे.

Nā[Pg.254]. Bhijjamānanti paccamānaṃ. Pararūpena passinnoti yojanā. Keciti teyeva. ‘‘Matibuddhipūjatthehi ce’’ti (3-2-188) tesaṃ sutte casaddākaḍḍhite dasseti ‘yathā’tiādinā. Akkocchi tanti kamme viggahamāha, tanti kammapadaṃ, evamuparipi curādiṇilope ‘‘nimittābhāve nemittikassāpyabhāvo’’tyākāranivatti. Kasirayaṃ gatyādyane kattho, kaṭṭhaṃtyatra kimatthoti āha- ‘ettha hiṃsattho’ti.

'ना' (धातू). 'भिज्जमानं' म्हणजे शिजवले जाणारे. दुसऱ्या रूपाने पाहणारे, अशी योजना आहे. 'केचित्' म्हणजे तेच आचार्य. 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' (३-२-१८८) या त्यांच्या सूत्रातील 'च' काराने अनुकर्षण केलेले 'यथा' इत्यादीने दर्शवले आहे. 'अक्कोच्छि तं' (त्याला शिवीगाळ केली) यामध्ये कर्माचा विग्रह सांगितला आहे, 'तं' हे कर्मपद आहे. अशा प्रकारे पुढेही चुरादिगणातील 'णि' प्रत्ययाचा लोप झाल्यावर 'निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः' (निमित्त नसताना नैमित्तिकाचाही अभाव होतो) या न्यायाने 'आ' काराची निवृत्ती होते. 'कसि' धातूचा अर्थ गती इत्यादी अनेक अर्थांमध्ये आहे, 'कट्ठं' (कष्ट) यामध्ये कोणता अर्थ आहे? म्हणून 'येथे हिंसेचा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे.

Hetunoti dukkhaphalassa hetuno agyādino. Kaṭṭhasaddassa phalahetubhūte agyādike vattamāne evaṃ hotu phalevattamāne kathanti āha- ‘yadāpanā’tiādi. Kodhātiko idha.

हेतूचा म्हणजे दुःख रूपी फळाचा हेतू असलेल्या अग्नी इत्यादींचा. 'कष्ट' शब्दाचा अर्थ फळाचा हेतू असलेल्या अग्नी इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होत असताना असे व्हावे, परंतु फळामध्ये प्रवृत्त होत असताना कसे? म्हणून 'यदा पन' इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'क्रोध' हा अतिशय अर्थी आहे.

61. Tuṃtā

६१. तुंता

Nanu ca bhāveiti bhavatināyaṃ ghaṇantena niddeso karīyatīti bhavativisayova paccayatthaniddeso kato bhavati, tato ca bhavatino yo bhāvo tasmiṃyeva vācce paccayo siyā, so ca bhavatito yevuppajjamānena paccayena sakkābhidhātuṃ tato tasmāva paccayena bhavitabbaṃ, tasmā kathaṃ pacituṃ pāko cāgo rāgotipacādīhibhavati ccāha- ‘bhavanaṃbhāvo kiriyādhātvattho’ti.

ननु 'भावे' (भाव अर्थी) यामध्ये 'भवति' या धातूपासून 'घञ्' प्रत्यय करून हा निर्देश केला जात नाही, तर 'भवति' च्या विषयातच प्रत्ययार्थाचा निर्देश केला जातो. आणि त्यामुळे 'भवति' चा जो भाव (अस्तित्व) आहे, त्याच अर्थी प्रत्यय व्हावा, आणि तो 'भवति' धातूपासूनच उत्पन्न होणाऱ्या प्रत्ययाने सांगणे शक्य आहे, म्हणून त्याच धातूपासून प्रत्यय व्हायला हवा. मग 'पचितुं' (शिजवण्यासाठी), 'पाको' (पाक), 'चागो' (त्याग), 'रागो' (राग) इत्यादी 'पच्' इत्यादी धातूंपासून कसे होते? म्हणून 'भवनं भावः क्रियाधात्वर्थः' (भवन म्हणजे भाव, जी क्रिया आणि धातूचा अर्थ आहे) असे म्हटले आहे.

Kiriyāsāmaññañhi sabbadhātvatthānugataṃ bhavatissattho, tena kiriyāsāmaññavācinātthaniddeso karīyamāno sabbadhātuvisaye kato bhavati tasmā pacādīhipi bhavatītyadhippāyo.

क्रियासामान्य हे सर्व धातूंच्या अर्थांमध्ये अनुगत असणारे 'भवति' चे अर्थ आहे. त्यामुळे क्रियासामान्याचा वाचक असलेल्या शब्दाने अर्थाचा निर्देश केला जात असताना, तो सर्व धातूंच्या विषयात केला जातो, म्हणूनच 'पच्' इत्यादी धातूंपासून देखील प्रत्यय होतो, असा अभिप्राय आहे.

Nanu cātra tumādayo bhāve bhavantīti vutte na viññāyate kiṃvisesite bhāve tumādayo bhavanticcāha- ‘yato’ccādi. Tassāti dhātuno. Yo vattabbo bhāvoti yo vācco bhāvo. Kutoccāha- ‘sambandhā’ti. Tumādīnaṃ yā pakati tāya vācceneva bhāvena saha sambandhāti attho. Ṭhātabbanti bhāve tabbo. Atha kriyāyaṃtyanena tabbādyabhihitassa dabbarūpāpannassa bhāvassa kathaṃ gahaṇaṃtyāha- ‘yadipi’ccādi. Sakanissayakiriyābyapadesoti dabba rūpassa attano nissayabhūtāya kiriyāya byapadeso daṭṭhuṃ cakkhuccādo bhavanakiriyāya patīyamānattā tumādayo bhavanteva.

येथे 'तुं' इत्यादी प्रत्यय 'भाव' (क्रिया) अर्थात होतात असे म्हटले असता, कोणत्या विशिष्ट भावात 'तुं' इत्यादी प्रत्यय होतात हे समजत नाही, म्हणून 'यतो' इत्यादी म्हटले आहे. 'तस्स' म्हणजे धातूचा. 'यो वतब्बो भावो' म्हणजे जो वाच्य (सांगण्याजोगा) भाव आहे. कुठून? तर 'सम्बन्धा' (संबंधामुळे) असे म्हटले आहे. 'तुं' इत्यादींची जी प्रकृती (धातू) आहे, तिच्याद्वारे वाच्य असलेल्या भावाशीच संबंध आहे, असा अर्थ आहे. 'ठातब्बं' (थांबावे) यामध्ये भाव अर्थात 'तब्ब' प्रत्यय आहे. आता, 'क्रियायाम्' याने 'तब्ब' इत्यादींद्वारे अभिहित (सांगितलेल्या) द्रव्यरूप प्राप्त झालेल्या भावाचे ग्रहण कसे होते? म्हणून 'यद्यपि' इत्यादी म्हटले आहे. 'सकनिस्सयकिरियाब्यपदेसो' म्हणजे द्रव्यरूपाच्या स्वतःच्या आश्रयभूत असलेल्या क्रियेचा निर्देश. 'दट्ठुं चक्खु' (पाहण्यासाठी डोळा) इत्यादींमध्ये असण्याची क्रिया (भवनक्रिया) प्रतीत होत असल्यामुळे 'तुं' इत्यादी प्रत्यय होतातच.

Nanu [Pg.255] ca tumādīnaṃ bhāve vihitattā kiriyāyeva padhānattanti kamma kārakaṃ nappatīyateti kathaṃ ‘kaṭaṃ kātuṃ gacchatī’ti siyāccā saṅkiya paṭipādetumāha- ‘yadipi’ccādi. Dhātvatthakato kiriyāsaṅkhātena dhātvatthena kato. Atthīti iminā yattha ‘supyate deva dattene’ccādo natthi, tattha na kammampatīyateti dasseti.

'तुं' इत्यादी प्रत्यय भाव अर्थात विहित (सांगितलेले) असल्यामुळे क्रियाच प्रधान असते, म्हणून कर्मकारक प्रतीत होत नाही; मग 'कटं कातुं गच्छति' (चटई बनवण्यासाठी जातो) असे कसे होईल? अशी शंका घेऊन त्याचे प्रतिपादन करण्यासाठी 'यद्यपि' इत्यादी म्हटले आहे. 'धात्वर्थकृत' म्हणजे क्रिया म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या धात्वर्थाने केलेला. 'अस्ति' (आहे) याने जेथे 'सुप्यते देवदत्तेन' (देवदत्ताद्वारे निजले जाते) इत्यादींमध्ये (कर्म) नाही, तेथे कर्म प्रतीत होत नाही, हे दर्शविले आहे.

‘‘Icchatthesu samānakattukesu tavetuṃ vā’’ti (4-2-12) kaccānena atadatthāyampikiriyāyaṃ tumādayo yathāsiyunti visuṃ suttitaṃ, tenāha- ‘icchatthesmi’ccādi. Yathā ‘bhottuṃ pacatī’tyādo bhojanakiriyā payojanā pacanakiriyā hoti, nevamettha tappa yojanā icchā… pacanakiriyāyaviyatappayojanattābhāvatoti ayamassādhippāyo. Puneccādinā vuttāniṭṭhapātassāsaṅkaṃ viracayamāha- ‘atadatthāyampi’ccādi.

“इच्छत्थेसु समानकत्तुकेसु तवेतुं वा” (कच्चायन ४-२-१२) या सूत्राद्वारे कच्चायनाने अतदर्थ (त्या प्रयोजनासाठी नसलेल्या) क्रियेमध्येही 'तुं' इत्यादी प्रत्यय व्हावेत म्हणून स्वतंत्र सूत्र दिले आहे, म्हणूनच 'इच्छत्थेस्मिं' इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे 'भोत्तुं पचति' (जेवण्यासाठी शिजवतो) इत्यादींमध्ये भोजनक्रिया ही प्रयोजन असलेली शिजवण्याची क्रिया असते, तशी येथे ती प्रयोजन असलेली इच्छा नसते... कारण शिजवण्याच्या क्रियेप्रमाणे तिचे प्रयोजन असण्याचा अभाव असतो, असा याचा अभिप्राय आहे. पुन्हा 'पुन' इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या अनिष्ट प्रसंगाची शंका दूर करण्यासाठी 'अतदत्थायम्पि' (अतदर्थासाठी सुद्धा) इत्यादी म्हटले आहे.

Icchatthassa dhātuno payogāti iminā ‘icchanto karotī’ti ettha icchantoti icchatthassa dhātuno payogatthameva, na icchāya payojanaṃ karaṇanti dīpeti. Devadattaṃ bhuñjamānamicchatītettha bhottunti na hoti samānakattukesūti vacanato, bhojanassa devadatto kattā, icchatissa aññoyevātipi suttassa visuṃ payojanaṃ na vattabbanti dassento āha- ‘devadatta’miccādi.

'इच्छार्थ धातूचा प्रयोग' याने 'इच्छन्तो करोति' (इच्छा करत करतो) येथे 'इच्छन्तो' हा इच्छार्थ धातूचा प्रयोगच आहे, इच्छेचे प्रयोजन करणे नव्हे, हे स्पष्ट केले आहे. 'देवदत्तं भुञ्जमानमिच्छति' (देवदत्त जेवत असताना इच्छा करतो) येथे 'भोत्तुं' असे होत नाही, कारण 'समानकर्तृकेषु' (समान कर्ता असताना) असे वचन आहे; भोजनाचा कर्ता देवदत्त आहे आणि इच्छेचा कर्ता दुसराच आहे, हे सूत्राचे वेगळे प्रयोजन सांगण्याची गरज नाही, हे दर्शविताना 'देवदत्तं' इत्यादी म्हटले आहे.

Icchatissāti’devadattaṃ bhuñjamānamicchatī’ti ettha icchatīti vuttaisissa. Sādhanaṃ ‘devadattaṃ bhuñjamāna’nti vuttakammasaṅkhātaṃ attho payojanaṃ yassa so sādhanattho-icchati. Tassa bhāvo tattaṃ, tasmā. Kammamevicchāya payojanabhāve ṭhitanti bhāvo. Niratthakanti etadatthameva samānakattukaggahaṇaṃ kataṃ tañca yathāvuttena pasaṅgābhāvā niratthakanti adhippāyo.

'इच्छतिस्स' म्हणजे 'देवदत्तं भुञ्जमानमिच्छति' येथे 'इच्छति' असे म्हटलेल्या इच्छेचे. साधन म्हणजे 'देवदत्तं भुञ्जमानं' असे म्हटलेले कर्मसंज्ञक, अर्थ म्हणजे प्रयोजन ज्याचे आहे तो 'साधनार्थ-इच्छति' (साधनार्थ इच्छा). त्याचा भाव म्हणजे साधनार्थत्व, त्यावरून. कर्मच इच्छेच्या प्रयोजनभावात स्थित आहे, असा भाव आहे. 'निरर्थक' म्हणजे याचसाठी 'समानकर्तृक' चे ग्रहण केले गेले आहे, आणि ते वर सांगितल्याप्रमाणे प्रसंगाचा अभाव असल्यामुळे निरर्थक आहे, असा अभिप्राय आहे.

Sakādyatthesu dhātū sūpapadesu dhātu mattā tumādayo suttantarena vihitā pāṇiniyehi, tenāha- ‘sakādidhātuppayoge’tiādi. Siddhāti tumādayo siddhā. Bhujikiriyatthāti bhujikiriyā attho yassā sattiyā sā bhujikiriyatthā patīyate. Patīya mānatte [Pg.256] kāraṇamāha- ‘asatopi hi’ccādi. Parehettha akiriyatthopapadattho punārabbhoti vaṇṇitaṃ. Tadetaṃ vighaṭayitumāha- ‘tene’ccādi. Paresamayamadhippāyo ‘‘sakkoti bhottuṃtyādo kosalyaṃ gamyate. Gilāyati bhottuṃti tadasatti. Ghaṭate bhottuṃtyādo yogyatā. Ārabhate bhottuṃtyādobhujisse vādyavatthākiriyantaraṃ. Labhate bhottuṃti appaccakkhānaṃ. Atthi bhottuntiādīsu sambhavamattaṃ. Vaṭṭati bhottuṃtyādo dosā bhāvo gamyate. Sakkoticcādino upapadassa bhojanādikiriyatthatā na gamyate tasmā akiriyatthesupi sakādīsūpapadesu tumādayo bhavantī’’ti.

'शक्' इत्यादी अर्थांचे धातू उपपद असताना केवळ धातूवरून 'तुं' इत्यादी प्रत्यय पाणिनीयांनी दुसऱ्या सूत्राने विहित केले आहेत, म्हणूनच 'सकादिधातुप्पयोगे' (शकादि धातूंच्या प्रयोगात) इत्यादी म्हटले आहे. 'सिद्धा' म्हणजे 'तुं' इत्यादी प्रत्यय सिद्ध होतात. 'भुजिक्रियार्था' म्हणजे भोजनक्रिया हा जिचा अर्थ (प्रयोजन) आहे अशी शक्ती, ती भुजिक्रियार्था प्रतीत होते. प्रतीत होण्यामध्ये कारण सांगताना 'असतोपि हि' (नसतानाही) इत्यादी म्हटले आहे. इतरांनी येथे 'अक्रियार्थ उपपद अर्थासाठी पुन्हा आरंभ केला जातो' असे वर्णन केले आहे. त्याचे खंडन करण्यासाठी 'तेन' इत्यादी म्हटले आहे. इतरांचा हा अभिप्राय आहे - “सक्कोति भोत्तुं” (जेवू शकतो) इत्यादींमध्ये कौशल्य समजते. “गिलायति भोत्तुं” (जेवण्यास असमर्थ होतो) यात असमर्थता. “घटते भोत्तुं” (जेवण्याचा प्रयत्न करतो) इत्यादींमध्ये योग्यता. “आरभते भोत्तुं” (जेवण्यास आरंभ करतो) इत्यादींमध्ये भोजनाची पहिली अवस्था ही दुसरी क्रिया आहे. “लभते भोत्तुं” (जेवण्यास मिळवतो) म्हणजे नकार न मिळणे. “अत्थि भोत्तुं” (जेवणे शक्य आहे) इत्यादींमध्ये केवळ संभव. “वट्टति भोत्तुं” (जेवणे योग्य आहे) इत्यादींमध्ये दोषाचा अभाव समजतो. 'सक्कोति' इत्यादी उपपदांची भोजनादी क्रियार्थता समजत नाही, म्हणून अक्रियार्थ असलेल्या 'शक्' इत्यादी उपपदांमध्येही 'तुं' इत्यादी प्रत्यय होतात.

Patīyamānesvapyetesvatthantaresu tādatthiyamatthiyevāti pubbena vihitassa tumādinotra na bādheti dassetumāha- ‘yadipi’ccādi. Tādatthiyamatthiyevāti bhojanakiriyatthatā sakkotiādīnaṃ atthi yevāti attho siddhāyeva ‘‘tuṃtāye’’ccādinā. Alamatthavisiṭṭhesu pariyattivacanesūpapadesu dhātuto tumādayo vihitā parehi, tatthāha ‘alamatthavisiṭṭhe’iccādi. Pahusaddampi antogadhaṃ katvā ‘samatthādī’ti vuttaṃ, bhavatissa sambhavo ‘‘pubbekakattukāna’’nti (5-63) ettha byākhyāyissate. Abhimatāti kaccāyanena ‘‘arahasakkādīsu ce’’ti (4-2-13) casaddena abhimatā imassāti ‘kālo bhottuṃ’tiādino. Yathā bhottumanotiādinā paresampi ayameva nipphattikkamoti dīpeti. Abyabhicāratoti avinābhāvato, bhavati bhojanaṃ bhāvoti bhojanaṃ bhuñjanaṃ bhāvo bhavatīti attho. Natugamissakiriyātadatthāti gamanakiriyā bhojanatthā na hotīti attho. Atthasaddohyayaṃ payojanavacano yañca yamuddissa pavattati, taṃ tassa payojanaṃ bhavati. Nacāyaṃ bhojanamuddissa gamissati, kiñcarahi kāriyantaraṃ, kevalaṃ tena nimittena sambhāvīyate. Yadā tu bhojanatthamevārabbhate gamanakiriyā, tadā bhavatyeva’gamissati bhottu’nti.

हे इतर अर्थ प्रतीत होत असतानाही 'तादर्थ्य' (त्यासाठी असणे) असतेच, म्हणून पूर्वी विहित केलेल्या 'तुं' इत्यादी प्रत्ययांचा येथे बाध होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'यद्यपि' इत्यादी म्हटले आहे. 'तादर्थ्य असतेच' म्हणजे 'सक्कोति' इत्यादींची भोजनक्रियार्थता असतेच, असा अर्थ “तुं ताय” इत्यादी सूत्राने सिद्धच आहे. 'अलम्' अर्थाने विशिष्ट असलेल्या पर्याप्तवाचक शब्दांचे उपपद असताना धातूवरून 'तुं' इत्यादी प्रत्यय इतरांनी विहित केले आहेत, त्याविषयी 'अलमत्थविसिट्ठे' इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रभू' शब्दाचाही अंतर्भाव करून 'समर्थादी' असे म्हटले आहे, 'भवति' चा संभव “पुब्बेककत्तुकानं” (५-६३) येथे स्पष्ट केला जाईल. 'अभिमत' म्हणजे कच्चायनाने “अरहसक्कादीसु चे” (४-२-१३) या सूत्रातील 'च' शब्दाने अभिप्रेत असलेले, जसे 'कालो भोत्तुं' (जेवण्याची वेळ) इत्यादींचे. ज्याप्रमाणे 'भोत्तुमनो' (जेवण्याची इच्छा असलेला) इत्यादींद्वारे इतरांचाही हाच निष्पत्तीचा क्रम आहे, हे स्पष्ट होते. 'अव्यभिचारतः' म्हणजे अविनाभावामुळे; 'भवति भोजनं भावो' म्हणजे भोजन, जेवणे हा भाव होतो, असा अर्थ आहे. 'न तु गमिस्सक्रिया तदत्था' म्हणजे जाण्याची क्रिया भोजनार्थ (जेवण्याच्या प्रयोजनासाठी) नसते, असा अर्थ आहे. कारण 'अर्थ' हा शब्द प्रयोजनवाचक आहे, आणि जे ज्याला उद्देशून प्रवृत्त होते, ते त्याचे प्रयोजन असते. आणि हा भोजनाला उद्देशून जाणार नाही, तर मग काय? इतर कार्य आहे, केवळ त्या निमित्ताने त्याची शक्यता वर्तवली जाते. परंतु जेव्हा भोजनासाठीच जाण्याची क्रिया सुरू केली जाते, तेव्हा 'गमिस्सति भोत्तुं' (जेवण्यासाठी जाईल) असे होतेच.

Tuṃvisaye ṇakopi vihito pāṇiniyehi, tatrāha- ‘kārako vajati’ccādi. Parihāramāha- ‘pubbe’ccādinā. ‘Kattariltu’ccādinā yoyaṃ [Pg.257] ṇako tīsupi kālesu sāmaññena vihito, kriyatthā yaṃ kriyāyaṃ upapade kattuno-bhidhānaṃ siddhaṃ, na cāssa visesavihitena tuṃpaccayena bādhā bhinnattā, tuṃpaccayassa hi bhāve vidhānaṃ ṇakassa tu kattarīti. Pubbaṇakeneva siddhepi ltvādinivattiyā so vidheyyova, no ce ltvādayopi siyunti codakappasaṅgamāsaṅkiyāha- ‘naceva’miccādi. Avagamābhāvameva phuṭayitumāha- ‘nahiṃ’ccādi. Hi yasmātyatthe yo eso vajati so kattā, yo eso vajati so vikkhipotyayamattho-tra gamyate, na pana tehi tādatthiyaṃ gamyateti attho. Codako ltvādīhi sāmyamāpādayituṃ sāmarisaṃ vuttavidhinevāppattiṃ ṇakassāpyāha- ‘ṇakopi’ccādi. Agatthaṃ yadipi ṇakena tādatthiyaṃ na gamyate pakaraṇato gamyateti ṇako bhavissatītyāsaṅkiya codako āha- ‘athe’ccādi. Pubbeccādinā vutto-yaṃ ‘ṇako na vidheyyo’ccassa na parihāro… sottarattā yathāvuttena, kintu‘tasmā nevi’ccādinā iminā vuccamānovaparihārotiviññātabbaṃ. Tadevaṃltvādīnampipattitoṇakaltvādīhi tādatthiyānavagame vinicchite tādatthiyavisesena tesaṃ sambhavoti anatthakaṃ ‘‘ṇakassa kiriyatthopapadassavidhānaṃ ltvādipaṭisedhanattha’’nti vākyakāravacananti satthakāro nigamayamāha- ‘tasmā’’ccādi. Bhavatu pakaraṇatova tādatthiyāvagamo, tathāpiṇako paro vidheyyotyadhippāyenāha- ‘athāpi’ccādi. Gatattaṃ. Bhavissati kāle kriyatthāyaṃ kriyāyamupapade bhāve ca ṇappaccayādayo vihitā, tatrāha- ‘pākāya vajati’ccādi. Avihitesupi tādatthiyā siddhameveti adhippāyo.

पाणिनीयांनी 'तुम्' प्रत्ययाच्या विषयात 'णक' प्रत्यय देखील विहित केला आहे, त्यावर ते म्हणतात- 'कारको वजति' (कर्ता जातो) इत्यादी. याचे परिहार (उत्तर) 'पुब्बे' इत्यादीने सांगितले आहे. 'कत्तरि तु' इत्यादी सूत्राने जो हा 'णक' प्रत्यय तिन्ही काळात सामान्यपणे विहित केला आहे, क्रियार्थक क्रिया उपपद असताना कर्त्याचे अभिधान सिद्ध होते. आणि विशेष विहित अशा 'तुम्' प्रत्ययाने याचा बाध होत नाही, कारण दोघांमध्ये भिन्नता आहे; कारण 'तुम्' प्रत्ययाचे विधान भावात (भाववाच्य) आहे आणि 'णक' प्रत्ययाचे विधान कर्त्यामध्ये (कर्तृवाच्य) आहे. पूर्वीच्या 'णक' प्रत्ययानेच सिद्ध होत असतानाही, 'त्वा' इत्यादी प्रत्ययांच्या निवृत्तीसाठी तो विहित केलाच पाहिजे. जर तसे केले नाही तर 'त्वा' इत्यादी प्रत्यय देखील होतील, अशी शंका घेणाऱ्या आक्षेपकाच्या प्रसंगाची आशंका घेऊन 'न चेवम्' (असे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. आकलनाचा अभाव स्पष्ट करण्यासाठी 'न हि' (नाहीच) इत्यादी म्हटले आहे. 'हि' म्हणजे 'ज्या अर्थी', जो हा जातो तो कर्ता आहे, जो हा जातो तो विक्षिप्त करतो, असा अर्थ येथे समजला जातो, परंतु त्यांच्याद्वारे तादर्थ्य (त्यासाठी असणे) समजले जात नाही, असा अर्थ आहे. आक्षेपकाने 'त्वा' इत्यादींशी समानता दाखवण्यासाठी, पूर्वी सांगितलेल्या विधीप्रमाणेच 'णक' प्रत्ययाची देखील अप्राप्ती सांगताना 'णकोपि' इत्यादी म्हटले आहे. जरी 'णक' प्रत्ययाने तादर्थ्य समजले जात नसले, तरी प्रकरणावरून ते समजले जाईल आणि 'णक' प्रत्यय होईल, अशी आशंका घेऊन आक्षेपकाने 'अथ' इत्यादी म्हटले आहे. 'पुब्बे' इत्यादीने सांगितलेला 'णक विहित करू नये' हा परिहार (उत्तर) नाही... कारण तो पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे सयुक्तिक आहे, परंतु 'तस्मा नेव' इत्यादीने सांगितले जाणारेच परिहार आहे असे जाणावे. अशा प्रकारे 'त्वा' इत्यादींच्या अप्राप्तीमुळे 'णक' आणि 'त्वा' इत्यादींद्वारे तादर्थ्याचे आकलन होत नाही हे निश्चित झाल्यावर, तादर्थ्यविशेषाने त्यांचा संभव होतो, म्हणून 'क्रियार्थक उपपद असताना णक प्रत्ययाचे विधान त्वा इत्यादींच्या प्रतिषेधासाठी आहे' हे वाक्यकारांचे वचन निरर्थक आहे, असे सांगून शास्त्रकारांनी 'तस्मा' इत्यादीने समारोप केला आहे. प्रकरणावरूनच तादर्थ्याचे आकलन होवो, तरीही 'णक' प्रत्यय नंतर विहित केला जावा, या अभिप्रायाने 'अथापि' इत्यादी म्हटले आहे. हे स्पष्ट आहे. भविष्यकाळात क्रियार्थक क्रिया उपपद असताना भावात 'ण' प्रत्यय इत्यादी विहित केले आहेत, त्यावर म्हणतात- 'पाकाय वजति' (स्वयंपाकासाठी जातो) इत्यादी. विहित नसतानाही तादर्थ्य सिद्धच आहे, असा अभिप्राय आहे.

62. Paṭi

६२. पटि

Sotunādīsu ‘savanaṃ kātuna’iccādinā viggaho. Suteneti savananti viggaho.

'सोतुं' (ऐकण्यासाठी) इत्यादींमध्ये 'सवनं कातुं' (श्रवण करण्यासाठी) इत्यादी प्रकारे विग्रह होतो. 'सुतेन' (ऐकण्याने) म्हणजे 'सवनं' (श्रवण) असा विग्रह आहे.

63. Pubbe

६३. पुब्बे

Veti nātisambajjhate vidhino niccattā. Ekasaddassānekatthattā viseseti [Pg.258] ‘sakhyāvacanoyamekasaddo’ti. Kutoccāha-‘saddāna’miccādi. Ekasaddassa saṅkhyāvacanatte yottho sampajjate, tamāha ‘ekasaṅkhyāvacchinno’ti, tadatthāti kriyatthassatthā. Yadipi ‘pubbaṃ byāpāra’nti samudāye ekadesabhūto byāpāro niddhāriyamānoti vuttaṃ, tathāpi pubbasaddena byāpāravācako kriyattho vuccate upacārā, teneva ‘tesu yo pubbo tadatthato kriyatthā’ti vuttiyaṃvuttaṃ. Nanu ca satti kārakaṃ, aññā ca pubbakālakiriyāya satti, aññā uttara kālakiriyāya, tasmā kuto ekakattukattamiccāsaṅkiya paṭipādento āha- ‘yadipi’ccādi. Sattimato dabbassāti devadattādino sattimato dabbassa. Tadajjhāropāti ekattassa ajjhāropā. Eka kattukānaṃ byāpārānaṃ kamābhidhānāya tunādayo vidhīyamānā bhāveyevuppannā sakkonti kamamabhidhātunti bhāvetyatrābhisambajjhate.

'वा' (किंवा) हा शब्द विधीच्या नित्यतेमुळे फारसा संबद्ध होत नाही. 'एक' शब्दाच्या अनेक अर्थांमुळे विशेष स्पष्ट करताना 'हा एक शब्द संख्यावाचक आहे' असे म्हटले आहे. कशावरून? म्हणून 'सद्दानं' इत्यादी म्हटले आहे. 'एक' शब्दाच्या संख्यावाचकतेमध्ये जो अर्थ प्राप्त होतो, तो सांगताना 'एकसंख्यावच्छिन्न' (एका संख्येने मर्यादित) असे म्हटले आहे. 'तदर्था' म्हणजे क्रियार्थाचा अर्थ. जरी 'पूर्व व्यापार' असे म्हटल्याने समुदायातील एकदेशभूत (एक भाग असलेला) व्यापार निर्धारित केला जातो असे म्हटले असले, तरी 'पूर्व' शब्दाने उपचाराने व्यापारवाचक क्रियार्थ बोलला जातो, म्हणूनच 'त्यांच्यामध्ये जो पूर्व आहे, त्या अर्थाने क्रियार्थ' असे वृत्तीमध्ये म्हटले आहे. शंका अशी की, शक्ती हे कारक आहे, आणि पूर्वकाळ क्रियेची शक्ती वेगळी आहे, उत्तरकाळ क्रियेची शक्ती वेगळी आहे, मग एककर्तृकत्व (एकच कर्ता असणे) कोठून आले? अशी आशंका घेऊन त्याचे प्रतिपादन करताना 'यद्यपि' इत्यादी म्हटले आहे. 'शक्तीमान द्रव्याचा' म्हणजे देवदत्त इत्यादी शक्तीमान द्रव्याचा. 'त्याचा अध्यारोप' म्हणजे एकत्वाचा अध्यारोप. एककर्तृक व्यापारांचा क्रम सांगण्यासाठी विहित केलेले 'तुं' इत्यादी प्रत्यय भावातच उत्पन्न होऊन क्रम सांगण्यास समर्थ होतात, म्हणून 'भावात' याच्याशी येथे संबंध जोडला जातो.

Ekakattukānanti bahuvacanattā ‘bhutvā pitvā vajatī’tipi bhavati. Bhuttasmintettha anekakattukattā bhuñjitvāpi bhavati. Pāṇini yānamiva visuṃ vacanamantarena tunādividhippaṭipādayamāha- ‘mukhaṃ byādāya supati’ccādi. Byādāyāti dādhātussa viāpubbassa tvāppaccaye ‘‘pyo vā tvāssa samāse’’ti (5-064) tvāssa pyādese rūpaṃ, mukhavivaraṇaṃ katvātyattho, byavadhāyakakālassāti byādāna supanānamantareyo kālo tassa, bhedānupalakkhaṇanti bhedassādassanaṃ. Bhedassīnaṃ kesañcivijjamānattā’kehīcī’ti vuttaṃ. Sahabhāvepīti byādānasupanānaṃ sahabhāvepi. Vaḍḍhitako bhattarāsi.

'एककर्तृक' असे बहुवचन असल्यामुळे 'भुक्तवा पीत्वा वजति' (जेवून, पिऊन जातो) असेही होते. 'भुक्तस्मिन्' (जेवले असता) येथे अनेककर्तृकत्व असल्यामुळे 'भुंजित्वा' (जेवून) असेही होते. पाणिनीयांप्रमाणे स्वतंत्र वचनाशिवाय 'तुं' इत्यादी विधींचे प्रतिपादन करताना 'मुखं व्यादाय सुपति' (तोंड वासून झोपतो) इत्यादी म्हटले आहे. 'व्यादाय' म्हणजे 'दा' धातूला 'वि-आ' पूर्व असताना 'त्वा' प्रत्यय लागून, 'प्यो वा त्वास्स समासे' (५-०६४) या सूत्राने 'त्वा' चा 'प्या' आदेश होऊन बनलेले रूप आहे, ज्याचा अर्थ 'तोंड उघडे करून' असा आहे. 'व्यवधायक काळाचा' म्हणजे तोंड वासणे आणि झोपणे यांच्यामधील जो काळ आहे त्याचा. 'भेदानुपलक्षण' म्हणजे भेदाचे न दिसणे. काहींमध्ये भेद विद्यमान असल्यामुळे 'केहीची' (काहींनी) असे म्हटले आहे. 'सहभावेपि' म्हणजे तोंड वासणे आणि झोपणे यांच्या सहभावात (एकत्र असण्यात) देखील. 'वड्ढितको' म्हणजे भाताची रास.

Abhimatā pāṇiniyānaṃ, parāya nadiyā pabbato-varo visesī yateti appatvā nadimpabbato’ti vutte nadiyā orabhāge pabbatoti attho. Bhavati, tato ca pārebhūtanadīvisiṭṭho pabbato patīyate. Avarena pabbatena parā nadī visesīyateti atikkamma pabbataṃ nadīti vutte pāre nadiyā ore pabbatoti attho patīyate, tato ca orabhāge pabbatavisiṭṭhā nadī viññāyate. Bhavatino sabbattha sambhave sati ekakattukatā pubbakālatā yathā gamya te [Pg.259] tathā dasseti ‘paṭhamaṃ na pappoti’ccādi. Nigamayati ‘tadeva’miccādinā.

पाणिनीयांना अभिप्रेत आहे की, पलीकडच्या नदीने अलीकडचा पर्वत विशेषित केला जातो, म्हणून 'नदीला न पोहोचता पर्वत' असे म्हटले असता नदीच्या अलीकडच्या भागात पर्वत आहे असा अर्थ होतो. आणि त्यावरून पलीकडे असलेल्या नदीने विशिष्ट असलेला पर्वत समजला जातो. अलीकडच्या पर्वताने पलीकडची नदी विशेषित केली जाते, म्हणून 'पर्वत ओलांडून नदी' असे म्हटले असता पलीकडे नदी आणि अलीकडे पर्वत असा अर्थ समजला जातो, आणि त्यावरून अलीकडच्या भागात पर्वताने विशिष्ट असलेली नदी समजली जाते. 'भवति' (होणे) चा सर्वत्र संभव असताना, एककर्तृकत्व आणि पूर्वकाळत्व जसे समजले जाते, तसे दर्शवण्यासाठी 'प्रथमं न पप्पोति' (प्रथम पोहोचत नाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'तदेवं' (अशा प्रकारे) इत्यादीने समारोप केला आहे.

Bhutvā bhutvā gacchatīti pare-ññathā nipphattimākaṅkhanti pāṇiniyādayo, tatrāha- ‘ekakattukāna’miccādi. Ābhikkhaññāvagame kāraṇaṃ pucchati ‘yajjeva’miccādi. Vuttameva phuṭayati ‘yehi’ccādinā. Yehīti veyyākaraṇehi. Jivaggāhaṃ agāhayiccādo pareññathā paṭipannātadāha- ‘kamma’miccādi. Sakaṅgeti pāṇipādādike-ttaniyevayave. Ṇaṃ paccayo abhimatoti sambandho. Kiṃ ṇampaccayenāti idaṃ vuttaṃ hotīti sambandho. Aññathā siddhippakāramāha- ‘jīvassi’ccādi. Kiṃ visiṭṭhanti pucchitvā jīvaggāhena visiṭṭhanti dassetuṃ jīvaggāha’nti āha. Jīvaggāhasaṅkhātaṃ gahaṇamakāsīti attho.

'भुक्तवा भुक्तवा गच्छति' (जेवून जेवून जातो) याविषयी पाणिनी इत्यादी इतर व्याकरणकार दुसऱ्या प्रकारे निष्पत्तीची आकांक्षा करतात, त्यावर म्हणतात- 'एककर्तृक' इत्यादी. पौनःपुन्याच्या (वारंवारतेच्या) आकलनाचे कारण विचारताना 'यज्जेव' इत्यादी म्हटले आहे. सांगितले केलेलेच स्पष्ट करताना 'येही' इत्यादी म्हटले आहे. 'येही' म्हणजे वैयाकरणांनी. 'जीवग्गाहं अगाहायि' (जिवंत पकडले) इत्यादींमध्ये इतरांनी दुसऱ्या प्रकारे समजले आहे, म्हणून 'कम्मं' (कर्म) इत्यादी म्हटले आहे. 'सकंगे' म्हणजे हात, पाय इत्यादी स्वतःच्या अवयवांमध्ये. 'णम्' प्रत्यय अभिप्रेत आहे, असा संबंध आहे. 'णम् प्रत्ययाने काय?' हे येथे सांगितले आहे, असा संबंध आहे. दुसऱ्या प्रकारे सिद्धीचा प्रकार सांगताना 'जीवस्स' इत्यादी म्हटले आहे. 'काय विशिष्ट?' असे विचारून 'जीवग्गाह' (जिवंत पकडणे) याने विशिष्ट आहे हे दर्शवण्यासाठी 'जीवग्गाहं' असे म्हटले आहे. 'जीवग्गाह' नावाचे ग्रहण (पकडणे) केले, असा अर्थ आहे.

Ākhyātanti agāhayīti ākhyātaṃ kattabbarūpanti imānā gahaṇa kiriyāya kammattaṃ bodheti. Tabbisesanampīti kattabbarūpāya gahaṇa kiriyāya visesanampi. Tathābhūtamevāti kattabbarūpameva. Tathā ceti kiriyāvisesane dutiyāya ṇamante jāte sati. Ṇamanta rūpanti ṇamantassa rūpaṃ yassāti viggaho. Ṇaṃpaccayeniha kiñcineti sambandho. Iheti imasmiṃ byākaraṇe. Kiñci payojanaṃ. Pacāditotiādisaddena tehi avihitaṇampaccayā gahitā.

'आख्यात' म्हणजे 'अगाहायि' हे आख्यात 'कर्तव्यरूप' या अर्थाने ग्रहण क्रियेचे कर्मत्व बोधविते. 'त्याचे विशेषण देखील' म्हणजे कर्तव्यरूप ग्रहण क्रियेचे विशेषण देखील. 'तथाभूतच' म्हणजे कर्तव्यरूपच. आणि तसे असताना क्रियाविशेषणात द्वितीया विभक्ती होऊन 'णम्' प्रत्ययान्त रूप सिद्ध होते. 'णमन्तरूप' म्हणजे ज्याचे रूप 'णम्' प्रत्ययान्त आहे असा विग्रह आहे. 'णम् प्रत्ययाने येथे काही नाही' असा संबंध आहे. 'इह' म्हणजे या व्याकरणात. 'काही प्रयोजन'. 'पचादि' इत्यादी शब्दाने त्यांनी विहित न केलेले 'णम्' प्रत्यय घेतले आहेत.

64. Nto

६४. न्तो

Yo sādhayitumāraddho naca niṭṭhamupagatoti yo kaṭādisādhayituṃ nibbattayituṃ āraddho niṭṭhaṃ parisamattiṃ na copagato nappatto. Pavatto-nuparatovāti yo pabbatādi niccappavato-avirato teneva niṭṭhaṃ nopagatosovattamānoti vuccateti yojanā. Tabbi sayakiriyādvārenāti yathāvuttakaṭādivisaya kiriyāmukhena, idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘yathāvuttakaṭādīnaṃ vattamānattā tabbisayā kiriyāpi vattamānā evāti taṃdvārena kriyatthavisesana’’nti.

‘जो सिद्ध करण्यास आरंभ केला आहे आणि समाप्तीला पोहोचला नाही’ म्हणजे जो चटई इत्यादी सिद्ध करण्यास (बनवण्यास) आरंभ केला आहे, परंतु समाप्तीला किंवा पूर्णत्वाला पोहोचला नाही (प्राप्त झाला नाही). ‘प्रवृत्त किंवा न थांबलेला’ म्हणजे जो पर्वतादी नित्य प्रवृत्त-अविरत आहे, म्हणूनच तो समाप्तीला पोहोचला नाही, तो ‘वर्तमान’ म्हटला जातो, अशी योजना आहे. ‘त्याच्या विषयाच्या क्रियेच्या द्वारे’ म्हणजे यथोक्त चटई इत्यादी विषयाच्या क्रियेच्या मुखाने (द्वारे). हे असे म्हटले आहे— ‘यथोक्त चटई इत्यादी वर्तमान असल्यामुळे, त्यांच्या विषयाची क्रिया देखील वर्तमानच आहे, म्हणून त्याद्वारे ते क्रियाविशेषण आहे’.

Bhuñjati devadattoti ettha yajjapi bhuñjamāno hasati khajjati pāniyaṃ pivati, tathāpi yuttā vattamānatā kattumicchitassārambho na [Pg.260] parisamattoti vuttaṃ- ‘sādhayitumāraddho na ca niṭṭhamupagato’ti. Tiṭṭhanti pabbatātiādīsu niccesu pabbatādīsu bhūtānāgatānamasambhavā tannisedhino vattamānassāpyasambhavā yadīpi kālavibhāgo na viññāyate, tathāpi āraddhassa ṭhānassāparisamattiyā vattamānā evāti vuttaṃ- ‘pavatto-nuparato vā’ti. Kattuvisesane sati ko dosoccāha- ‘kattu visesane’ccādi. Ihāpi siyā kattuno vattamānattā, vattamānatta mevāssa pakāsetumayanti vuttaṃ. ‘‘Apaṭhamā samānādhikaraṇe’’tyādīhi (3-2-124) anekehi suttehintappaccayo pāṇiniyehi vihito.

‘देवदत्त जेवतो’ येथे जरी जेवताना तो हसतो, खातो, पाणी पितो, तरीही वर्तमानकाळ योग्य ठरतो कारण जे करण्याची इच्छा आहे त्याचा आरंभ झाला आहे पण तो समाप्त झालेला नाही, म्हणून म्हटले आहे— ‘सिद्ध करण्यास आरंभ केला आहे आणि समाप्तीला पोहोचला नाही’. ‘पर्वत उभे आहेत’ इत्यादी नित्य पर्वतादींमध्ये भूत आणि भविष्य काळाचा असंभव असल्यामुळे, त्याचा निषेध करणाऱ्या वर्तमानकाळाचाही असंभव असल्यामुळे जरी कालविभाग समजला जात नाही, तरीही आरंभलेल्या स्थितीच्या असमाप्तीमुळे ते वर्तमानच आहेत, म्हणून म्हटले आहे— ‘प्रवृत्त किंवा न थांबलेला’. ‘कर्त्याचे विशेषण असल्यास’ इत्यादीद्वारे काय दोष आहे हे सांगितले आहे. येथेही कर्त्याच्या वर्तमानत्वामुळे, त्याचे वर्तमानत्वच प्रकट करण्यासाठी हे आहे, असे म्हटले आहे. ‘अपठमा समानाधिकरणे’ (३-२-१२४) इत्यादी अनेक सूत्रांद्वारे पाणिनीयांनी ‘न्त’ प्रत्यय विहित केला आहे.

Idha pana sāmaññena vihitattā āha- ‘sāmaññenā’tiādi. Santo ‘asa-bhuvi’ntappaccayo. ‘‘Kattari lo’’ (5-18) ‘‘ntamānānti yiyuṃsvādilopo’’ti (5-130) akārassa lopo. Tapanto ‘tapa-santāpe’. Jappanto ‘jappa=vacane’. Paṭhanto ‘paṭha=uccāraṇe’ pacanto ‘paca=pāke’dhārayanto ‘dhara=dhāraṇe’. Payojakabyāpāre ṇi, dharituṃ payuñjamāno dhārayanto. Dissanto disa dusa=appitiyaṃ’’ divādīhi yaka’’ (5-12) yajanto ‘yaja-devapūjāyaṃ’. Arahanto ‘araha-pūjāyaṃ. Yathācātiādinā apaṭhamāsamānādhikaraṇādīsu ‘saṃvijjamāno virocamānaṃ jappamāno’ccādīsu māno nto viya daṭṭhabboti vadati.

येथे मात्र सामान्यपणे विहित केल्यामुळे ‘सामान्यपणे’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘सन्तो’ हा ‘अस्-भुवि’ (अस् धातू असणे या अर्थी) धातूला ‘न्त’ प्रत्यय लागून बनतो. ‘कर्तरि लो’ (५-१८) आणि ‘न्तमानान्ति यियुंस्वादिलोपो’ (५-१३०) या सूत्राने ‘अ’ काराचा लोप होतो. ‘तपन्तो’ हा ‘तप्-संतापे’ (तप करणे/तापणे या अर्थी). ‘जप्पन्तो’ हा ‘जप्-वचने’ (बोलणे या अर्थी). ‘पठन्तो’ हा ‘पठ्-उच्चारणे’ (वाचणे/उच्चारण करणे या अर्थी). ‘पचन्तो’ हा ‘पच्-पाके’ (शिजवणे या अर्थी). ‘धारयन्तो’ हा ‘धर्-धारणे’ (धारण करणे या अर्थी). प्रयोजक व्यापारात ‘णि’ प्रत्यय होऊन, धारण करण्यास प्रवृत्त करणारा तो ‘धारयन्तो’. ‘दिस्सन्तो’ हा ‘दिस्’ किंवा ‘दुस्-अप्रियतेत’ ‘दिवादीहि यक’ (५-१२) सूत्राने ‘यक’ प्रत्यय होऊन बनतो. ‘यजन्तो’ हा ‘यज्-देवपूजायं’ (पूजा करणे या अर्थी). ‘अरहन्तो’ हा ‘अर्ह्-पूजायं’ (पूजेस पात्र असणे या अर्थी). ‘यथा च’ इत्यादी सूत्राने प्रथमेतर समानाधिकरणात ‘संविज्जमानो’, ‘विरोचमानं’, ‘जप्पमानो’ इत्यादींमध्ये ‘मान’ प्रत्यय हा ‘न्त’ प्रत्ययाप्रमाणेच समजावा, असे ते म्हणतात.

65. Māno

६५. मानो (किंवा मान प्रत्यय)

Kālakato avatthāviseso vayo. Mānovāti imināntappaccayābhāvamāha. Yujjhamānā’yudha=sampahāre’ ‘‘divādīhi yaka’’ (5-12) ‘‘tavaggavaraṇāna’’miccādinā (1-48) dhassa jho’’vaggalasehi te’’ti (1-49) yassa ca. ‘‘Catutthadutiyesvesa’’ntiādinā (1-35) jhassa jo. Naccamānā ‘nacca=naccane’.

काळाने केलेली अवस्थाविशेष म्हणजे वय होय. ‘मानो’ याने ‘न्त’ प्रत्ययाचा अभाव सांगितला आहे. ‘युज्झमाना’ हा ‘युध्-संपहारे’ (युद्ध करणे या अर्थी) धातूला ‘दिवादीहि यक’ (५-१२) सूत्राने ‘यक’ प्रत्यय होऊन, ‘तवग्गवरणानं’ (१-४८) इत्यादी सूत्राने ‘ध्’ चा ‘झ्’ आणि ‘वग्गलसेहि ते’ (१-४९) सूत्राने ‘य्’ चा लोप होतो. ‘चतुत्थदुतियेस्वेसं’ (१-३५) इत्यादी सूत्राने ‘झ्’ चा ‘ज्’ होतो. ‘नच्चमाना’ हा ‘नच्-नच्चने’ (नृत्य करणे या अर्थी) धातूपासून बनतो.

67. Tessa

६७. त्यांच्या (तेस्स)

Savisayeti kattari bhāve kammeca.

‘आपल्या विषयात’ म्हणजे कर्ता, भाव आणि कर्म यांमध्ये.

68. Ṇvāda

६८. ण्वु-आदी (ण्वु-प्रत्ययादी)

Ṇvādayoti [Pg.261] ‘ṇvādayo’ccanena suttena. Katipayadhātvādipariggahenāti dhātavo pakatibhūtā ādī yeyaṃ kālādīnaṃ te dhā tvādayo tesaṃ pariggahenāti attho. Kālo vattamānādi, kārakaṃ kattādi pakaṃsena niyamena paccayo karīyate etasmāti pakati. Kākriyaṃ āyukādi.

‘ण्वु-आदी’ म्हणजे ‘ण्वु-आदी’ या सूत्राने. ‘काही धातू इत्यादींच्या ग्रहणाने’ म्हणजे जे धातू प्रकृतीभूत आहेत आणि ज्यांच्या आधी काळ इत्यादी आहेत, ते ‘धातू इत्यादी’ होत, त्यांच्या ग्रहणाने असा अर्थ आहे. काळ म्हणजे वर्तमानकाळ इत्यादी, कारक म्हणजे कर्ता इत्यादी. ज्याच्यापासून प्रकर्षाने किंवा नियमाने प्रत्यय केला जातो ती ‘प्रकृती’ होय. क्रिया म्हणजे आयुष्य इत्यादी.

Kāriyavisesanti ādesādikāriyavisesaṃ. Kāru sippijāti viseso. Tacchakādayo (tacchakakamma) kāratantavāyarajakanahāpitā pañca kāravo cārudāruti vattamāne kālaniyamenāññatrāpi bhavissati. Evaṃ kāruādīsupi.

‘कार्यविशेष’ म्हणजे आदेश इत्यादी कार्यविशेष होय. ‘कारू’ म्हणजे शिल्पी किंवा कारागिरांची जात विशेष. तक्षक (सुतारकाम करणारे), कार (लोहार), तंतूवाय (विणकर), रजक (धोबी) आणि न्हावी हे पाच ‘कारू’ (कारागीर) होत. ‘चारूदारू’ (सुंदर लाकूड) हे वर्तमानकाळात काळाच्या नियमाने इतर काळांतही होईल. याचप्रमाणे कारू इत्यादींमध्येही होते.

69. Khacha

६९. ख-च (खच प्रत्यय)

Khachasānanti vutte tadantaggahaṇaṃ kathamiccāha- ‘paccayaggahaṇe’ccādi. Byākhyātatthaṃ, nanu sutte ekassaroti pulliṅgena niddeso, ādīti ca tabbisesanaṃ, evaṃ sati napuṃsakena vivaraṇaṃ kathaṃ yujjatīti āha- ‘sadde’ccādi, atha jāgareccādo puthagavayavekassarassa jāgarasaddassa ca paccekaṃ kasmā na dvibhāvoccāha- ‘teneve’ccādi.

‘ख-च-सां’ असे म्हटले असता त्याचे अंतग्रहण कसे होते, हे सांगण्यासाठी ‘प्रत्ययग्रहणे’ इत्यादी म्हटले आहे. हे स्पष्टीकरणासाठी आहे. शंका अशी की, सूत्रात ‘एकस्सरो’ असा पुल्लिंगी निर्देश आहे आणि ‘आदि’ हे त्याचे विशेषण आहे, असे असताना नपुंसकलिंगाने त्याचे विवरण कसे योग्य ठरेल? यावर ‘शब्दे’ इत्यादी म्हटले आहे. मग ‘जागर’ इत्यादींमध्ये प्रत्येक अवयवातील एका स्वराचा आणि ‘जागर’ शब्दाचा स्वतंत्रपणे द्वित्व (द्विभाव) का होत नाही? यावर ‘त्यामुळेच’ इत्यादी म्हटले आहे.

Tenevātiādīti ekassaroccassa visesanattahetunāva. Avayavekassarassāti visesanasamāso ‘avayavo ca so ekassaro ce’ti. Athādīhi ekassaravisesanattepyavayavekassarassa kasmā na dvibhāvoccāha- ‘ekassevādittā’ti.

‘त्यामुळेच’ इत्यादी म्हणजे एका स्वराच्या विशेषणत्वाच्या हेतूनेच. ‘अवयवातील एका स्वराचा’ हा विशेषण समास आहे, म्हणजे ‘जो अवयव आहे आणि जो एक स्वर आहे’. मग ‘आदि’ इत्यादींद्वारे एका स्वराचे विशेषणत्व असूनही अवयवातील एका स्वराचे द्वित्व का होत नाही? यावर ‘एकाचाच आदि असल्यामुळे’ असे म्हटले आहे.

Itarassāti paṭhamekassarato-ñāssāvayavekassasarassa. Dosaduṭṭhattā nettha visesanasamāsoti vattumāha- ‘ekassaroti’ccādi. Tathā sati ko dosoti āha- ‘eko ce’ccādi. Sarodīti ca vutte ‘īha-ghaṭane’ccādīnameva siyā.

‘इतराचा’ म्हणजे पहिल्या एका स्वराव्यतिरिक्त इतर अवयवातील एका स्वराचा. दोषाने दूषित असल्यामुळे येथे विशेषण समास नाही, हे सांगण्यासाठी ‘एकस्सरो’ इत्यादी म्हटले आहे. तसे असल्यास काय दोष होतो? यावर ‘एक जर’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘सरोदि’ (स्वर आदि असलेला) असे म्हटले असता केवळ ‘ईह-घटने’ इत्यादींचेच द्वित्व होईल.

Nanu ca pacatimhi yenevākārena pacasaddo ekassaro teneva tadavayavāpi acsaddo pasaddo ca ekassaro, tatovāvayavānampi paccekaṃ dvibbacanaṃ pappoti… dvibbacanakāriyino ādissa ekassarassa sāmaññena niddesā, evañca samudāyassa tadavayavānañcekassarānaṃ visuṃ dvibbacane [Pg.262] kate aniṭṭhampappotītīdamapākattumāha- ‘sakiṃsatthappavattiyā sāvayavassa samudāyassa gahaṇa’nti. Sakiṃ satthappavattiyā ekavāraṃ dvibbacanasuttassa pavattiyā dvibbacanakaraṇenāti vuttaṃ hoti.

शंका अशी की, ‘पचति’ मध्ये ज्या आकारामुळे ‘पच’ शब्द एक स्वर असलेला आहे, त्याचमुळे त्याचे अवयव असलेला ‘अच्’ शब्द आणि ‘प’ शब्द देखील एक स्वर केलेले आहेत. त्यामुळे अवयवांचेही स्वतंत्रपणे द्वित्व प्राप्त होते... द्वित्व कार्य करणाऱ्या आदि एका स्वराचा सामान्यपणे निर्देश केल्यामुळे, आणि अशा प्रकारे समुदाय व त्याचे अवयव असलेल्या एका स्वरांचे स्वतंत्रपणे द्वित्व केल्यास अनिष्ट प्राप्त होते, याचे निवारण करण्यासाठी म्हटले आहे— ‘एकदाच शास्त्राच्या प्रवृत्तीने अवयवांसह समुदायाचे ग्रहण होते’. ‘एकदाच शास्त्राच्या प्रवृत्तीने’ म्हणजे एकदाच द्वित्व सूत्राच्या प्रवृत्तीने द्वित्व करण्याद्वारे, असे म्हटले आहे.

Sāvayavassāti yathāvuttāvayavehi saha vattamānassa na vinā tehi. Evaṃ maññate ‘‘yassa dvibbacane karīyamāne sabbesamavayavānaṃ gahaṇaṃ bhavati, tasseva samudāyassa dvibbacanaṃ yuttaṃ nāvayavānaṃ, tesañhi dvibbacane ekāya dvibbacanassuppattiyā na sabbesaṃ gahaṇaṃ kataṃ hoti nāvayavantassa samudāyassa ca katanti puna tesaṃ dvibbacanāya satthappavattiyā bhavitabba’’nti. Upapattantaramāha- ‘athave’ccādi. Iha ṭhāne dvibbacanaṃ dvippayogo dvibbacananti dve pakkhā. Tatra ṭhāne dvibbacanapakkhe dosadassanato dvippayogo dvibbacanantyayameva pakkhobbhupagatoti dassento paṭhamantāva ṭhāne dvibbacanapakkhe bhāvinaṃ dosamāha- ‘paṭhamassekassarassi’ccādi. Dvisaddo saṅkhyeyye vattate.

‘अवयवांसह’ म्हणजे यथोक्त अवयवांसह वर्तमान असलेल्याचे, त्यांच्याशिवाय नाही. असे मानले जाते की, ‘ज्याचे द्वित्व केले जात असताना सर्व अवयवांचे ग्रहण होते, त्याच समुदायाचे द्वित्व करणे योग्य आहे, अवयवांचे नाही. कारण त्यांच्या द्वित्वात एका द्वित्वाच्या उत्पत्तीने सर्वांचे ग्रहण होत नाही, आणि अवयवयुक्त समुदायाचेही ग्रहण होत नाही, म्हणून पुन्हा त्यांच्या द्वित्वासाठी शास्त्राची प्रवृत्ती व्हावी लागेल’. दुसरे कारण सांगताना ‘अथवा’ इत्यादी म्हटले आहे. येथे ‘स्थानात द्वित्व’ आणि ‘द्विप्रयोग (दोनदा प्रयोग करणे) हेच द्वित्व’ असे दोन पक्ष आहेत. त्यापैकी ‘स्थानात द्वित्व’ या पक्षात दोष दिसत असल्यामुळे ‘द्विप्रयोग हेच द्वित्व’ हाच पक्ष स्वीकारला आहे, हे दर्शवण्यासाठी प्रथम ‘स्थानात द्वित्व’ या पक्षात होणारा दोष सांगताना ‘पहिल्या एका स्वराचा’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘द्वि’ शब्द संख्येय (मोजण्याजोग्या) अर्थात वर्ततो.

Saṅkhyeyyañcettha saddarūpamuccāraṇaṃ vā, tattha uccāraṇe saṅkhyeyye ṭhāne dvibbacanaṃ na sambhavati… uccāraṇassa saddā(nugata) dhammattā. Saddarūpe saṅkhyeyye ṭhāne dvibbacanaṃ, tattha doso. Tathā cāha- ‘rūpadvaye vidhīyamāne’ti. Tathā sati nivuttidhamme ṭhānī bhavatīti ṭhānino nivuttiyā bhavitabbaṃ, nivuttiyā ca dhātuttā nivutti, tenāha- ‘pakatippaccayavibhāgābhāvato’ti. Tena ppaccaye pare pakatiyā vidhīyamānaṃ kāriyaṃ na siyā, tena vuttaṃ- ‘assa ittaṃ na siyā’ti. Pipāsati ‘pā=pāne’. Icchāyaṃ pātuntitumantā ‘‘tuṃsmā’’ccādinā (5-61) so. ‘Pāsa pāsa’ iti dvitte pubbato-ññassa lopo, ‘‘rasso pubbassa’’ (5-74) ‘kha cha sesvassi. Dvippayoge tu dvibbacane nāyaṃ doso samāvisatīti āha- ‘āvuttiyaṃ ti’ccādi. Dvidhā bhūtassā tidhinā dhātusseva dvidhābhūtattaṃ dīpeti.

येथे मोजण्यायोग्य शब्दरूप किंवा उच्चारण आहे, त्या उच्चारणाच्या मोजण्यायोग्य स्थानी द्वित्व (द्विर्वचन) संभवत नाही... कारण उच्चारण हा शब्दाचा (अनुगामी) धर्म आहे. शब्दरूप मोजण्यायोग्य स्थानी द्वित्व केल्यास दोष निर्माण होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'रूपद्वये विधीयमाने' (दोन रूपे विहित केली असता). तसे असताना निवृत्तीच्या धर्मामध्ये स्थानी होतो, म्हणून स्थानीची निवृत्ती झाली पाहिजे, आणि निवृत्ती ही धातू असल्यामुळे निवृत्ती होते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रकृतिप्रत्ययविभागाभावात्' (प्रकृती आणि प्रत्यय यांच्या विभागाचा अभाव असल्यामुळे). त्यामुळे प्रत्यय पर असताना प्रकृतीला विहित केलेले कार्य होणार नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अस्य इत्तं न सिया' (याला इत्त्व होणार नाही). पिपासति (पिपासा बाळगतो) 'पा = पाने' (पिणे या अर्थी). इच्छेच्या अर्थात 'पातुं' (पिण्यासाठी) या 'तुं' प्रत्ययाने संपणाऱ्या शब्दाला 'तुंस्मा' इत्यादी सूत्राने (५-६१) 'स' प्रत्यय होतो. 'पास पास' अशा द्वित्वात पूर्वपदाव्यतिरिक्त इतर भागाचा लोप होतो, 'रस्सो पुब्बस्स' (५-७४) या सूत्राने 'ख, छ, स' प्रत्यय पर असताना पूर्व स्वराला र्‍हस्व होतो. परंतु द्विप्रयोगात (दोन वेळा प्रयोग केल्यास) द्वित्वामध्ये हा दोष येत नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'आवृत्तियं ति' इत्यादी. 'द्विधा भूतस्स' या विधीने धातूचेच द्विधाभवन (दोन भाग होणे) दर्शविले जाते.

70. Paro

७०. पर

Yogavibhāgā ‘a ña’ādīsu gamyate. Yadi hyatrāpi chaṭṭhī abhimatā siyā tadā ‘‘kha cha sa parokkhānamekassarodidve’’ti ekameva yogaṃ [Pg.263] kareyya. Parokkhe vihitā añaādayo dhātutova, nāññatoti parokkhāvacanasannidhānā casaddena dhātuvihitappaccayāva gayhantīti āha- ‘aññasmimpi dhātuvihitappaccaye’ti. Yadi pana bhusattho ābhikkhaññattho vā vattumiṭṭho siyā, tadā bhūsatthādīsu ca daddallaticcādikaṃ hotīti veditabbaṃ. Caṅkamati momūhacittānīti bhusatthassa yujjamānattā tyādayo bhusatthe bhavanti bahulādhikārāti vattuṃ sakkāti.

योगविभागामुळे 'अ, ञ' इत्यादींमध्ये समजले जाते. जर येथेही षष्ठी अभिप्रेत असती, तर 'ख छ स परोक्खानमेकस्सरोदि द्वे' असे एकच सूत्र (योग) केले असते. परोक्ष काळात विहित केलेले 'अ, ञ' इत्यादी प्रत्यय धातूपासूनच होतात, इतर कशापासूनही नाही; म्हणून परोक्षवचनाच्या संनिधानामुळे 'च' शब्दाने धातूपासून विहित केलेले प्रत्ययच घेतले जातात, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अञ्ञस्मिम्पि धातुविहितप्पच्चये' (धातूपासून विहित केलेल्या इतर प्रत्ययामध्येही). परंतु जर 'भृशार्थ' (अतिशय अर्थ) किंवा 'आभीक्ष्ण्य अर्थ' (पुन्हा पुन्हा होणे) सांगण्याची इच्छा असेल, तर भृशार्थादींमध्ये 'दद्दल्लति' इत्यादी रूपे होतात असे समजावे. 'चङ्कमति' (वारंवार चालतो), 'मोमूहचित्तानि' (अतिशय मोहित झालेली चित्ते) यामध्ये भृशार्थ योग्य असल्यामुळे 'ति' इत्यादी प्रत्यय भृशार्थात होतात, हे 'बहुलाधिकारा'मुळे सांगता येऊ शकते.

71. Ādi

७१. आदि

Paṭhamo dutiyoti ca dve ekassarā. Tattha ‘‘khachasānamekassarodi dve’’ (5-69) ‘‘parokkhāyaṃ ce’’ti (5-70) paṭhamassekassa rassa dvibbacanaṃ ‘ādismā sarā’’ti tu dutiyassa, tasmā kathamaññassuccamāneaññassabādhakaṃsiyā tasmā katepidutiya dvibbacanepaṭhamadvibbacanaṃ sambhavatvevātinapaṭhamadvibbacanāpavādo-yaṃ yogoccāsaṅkiyāha- ‘paṭhame’ccādi. Kriyatthādhikārā kriyatthānanti chaṭṭhiyā dutiyenekassa renaca sambandhā paṭhamadvibbacanassavidhāya kamaññavākyamaññaṃ dutiyassāti na vākyabhedoti āha- ‘eke’ccādi. Assāti ‘ādismā sarā’’ti assa yogassa, pubbayogeti pubbehi dvihi suttehi. ‘‘Ādismā sarā’’ti saramadvittenupādāya sāmaññena saddarūpassa dvibbacanavidhānato pubbe viya byañjanayuttasseva vidhānaṃ tatheviṭṭhatthattāti paṭhamadvibbacana sambandhino byañjanassa dvibbacanabādhātyavagantabbaṃ.

प्रथम आणि द्वितीय असे दोन एकाक्षरी (एकस्वर असलेले) आहेत. त्यापैकी 'खछसानमेकस्सरोदि द्वे' (५-६९) आणि 'परोक्खायं चे' (५-७०) या सूत्रांनी पहिल्या एकाक्षराचे द्वित्व होते, तर 'आदिस्मा सरा' या सूत्राने दुसऱ्याचे होते. मग एकाचे उच्चारण दुसऱ्याचे बाधक कसे होऊ शकते? म्हणून दुसरे द्वित्व केले तरी पहिले द्वित्व संभवतेच, त्यामुळे हा पहिल्या द्वित्वाचा अपवाद नाही - अशी शंका घेऊन सूत्रकारांनी 'पठमे' इत्यादी म्हटले आहे. क्रियार्थाच्या अधिकारावरून 'क्रियार्थानं' या षष्ठी विभक्तीचा दुसऱ्या एकाक्षराशी संबंध असल्यामुळे, पहिल्या द्वित्वाचे विधान करणारे वाक्य वेगळे आणि दुसऱ्याचे विधान करणारे वाक्य वेगळे आहे, त्यामुळे वाक्यभेद होत नाही, म्हणूनच 'एके' इत्यादी म्हटले आहे. 'अस्स' म्हणजे 'आदिस्मा सरा' या सूत्राचा, 'पुब्बयोगे' म्हणजे पूर्वीच्या दोन सूत्रांमध्ये. 'आदिस्मा सरा' या सूत्राने स्वराचे द्वित्व न घेता सामान्यपणे शब्दरूपाच्या द्वित्वाचे विधान केल्यामुळे, पूर्वीप्रमाणेच व्यंजनाने युक्त असलेल्याचेच विधान होते, कारण तसाच इष्ट अर्थ आहे; म्हणून पहिल्या द्वित्वाशी संबंधित असलेल्या व्यंजनाच्या द्वित्वाचा बाध होतो, असे समजावे.

72. Napu

७२. नपु

Paṭinimittanti nimittaṃ nimittaṃ pati paṭinimittaṃ, nimitte satīti attho.

'पठिनिमित्तं' (प्रतिनिमित्त) म्हणजे प्रत्येक निमित्ताच्या प्रति प्रतिनिमित्त, म्हणजेच 'निमित्त असताना' असा अर्थ आहे.

73. Yathi

७३. यथि

Paṭhamekassarassa paṭhamadvibbacanaṃ visayo, dutiyekassarassa dutiyadvibbacanaṃ, tenāha- ‘yathā visaya’nti. Paṭhama dutiya tatiya dvibbacananti ettha puiti paṭhamaṃ saddarūpaṃ, ttiiti dutiyaṃ, yisiti tatiyaṃ.

पहिल्या एकाक्षराचा विषय पहिले द्वित्व आहे, दुसऱ्या एकाक्षराचा विषय दुसरे द्वित्व आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'यथा विषयं' (विषयानुसार). 'प्रथम, द्वितीय, तृतीय द्वित्व' यामध्ये 'पुइ' हे पहिले शब्दरूप आहे, 'त्तिइ' हे दुसरे आणि 'यिसि' हे तिसरे आहे.

76. Kha cha

७६. ख, छ

Khappaccayādi karīyatīti seso.

'ख' प्रत्यय इत्यादी केला जातो, हा उर्वरित भाग आहे.

82. Yuva

८२. युव

Catthaparattāti [Pg.264] catthasamāsā parabhūtattā. Tena paccekāti sambandhena. Samānādhikaraṇattena visesananti sambandho. Ācariyena yovibhattilopeneva niddiṭṭhattā āha- ‘luttayovibhattiko vā niddeso’ti.

'चत्थपरत्ता' म्हणजे 'च' च्या अर्थातील समासाच्या पर (नंतर) असल्यामुळे. त्याचा 'प्रत्येक' याच्याशी संबंध आहे. समानाधिकरणतेमुळे 'विशेषण' असा संबंध आहे. आचार्यांनी 'यो' विभक्तीचा लोप करूनच निर्देश केल्यामुळे म्हटले आहे - 'लुत्तयोविभत्तिको वा निद्देसो' (किंवा 'यो' विभक्तीचा लोप झालेला हा निर्देश आहे).

83. Lahu

८३. लहु

Dhūpāyatīti dhūpitā, paccayassāti tippaccayassa. Kānubandhakaraṇamanatthakaṃ siyāti ghakvikaraṇassa paccayattābhāve (taṃ) nibandhanassa kāriyassābhāvā ‘na te kānubandhanāgamesū’’ti (5-85) paṭisedhā bhāvoti kakārānubandhamanatthakaṃ siyā.

'धूपायति' म्हणजे 'धूपिता', 'पच्चयस्स' म्हणजे 'ति' प्रत्ययाचा. 'क' कार अनुबंध करणे निरर्थक ठरेल, कारण 'घ' विकरणाचा प्रत्ययभाव नसल्यास त्यावर आधारित कार्य होणार नाही आणि 'न ते कानुबन्धनागमेसू' (५-८५) या सूत्राने निषेध न झाल्यामुळे ककार अनुबंध निरर्थक ठरेल.

85. Nate

८५. न ते

Pucchīyitthāti viggayha tto, tassa ‘‘pucchādito’’ti (5-143) ṭho. Sesaṃ vuttanayameva. E onampaṭisedhamukhenāti eonampaṭisedhassa pakatattā vuttaṃ. Cinitabbantiādīsu cīyittha cīyati vātiādinā viggaho. Cinituntiādīsu cinanā yāti(ādinā). Nanu ca (ñiāga)mo, na paccayoti kathampaccaye ‘‘lahussupantassā’’ti (5-83) eo papponti kathañce sampaṭisedhoccāsaṅkiyāha- ‘ñisse’ccādi. Nanucādimhi na yuvaṇṇābhi kathametthappasaṅgoti āha- ‘sakāpānaṃ kukkūṇeti’ccādi.

'पुच्छीयित्था' असा विग्रह करून 'त' प्रत्यय होतो, त्याला 'पुच्छादितो' (५-१४३) या सूत्राने 'ठ' होतो. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. 'ए, ओ' यांच्या निषेधाच्या मुखाने, कारण 'ए, ओ' चा निषेध प्रकृत आहे म्हणून असे म्हटले आहे. 'चिनितब्बं' इत्यादींमध्ये 'चीयित्थ' किंवा 'चीयति' इत्यादी प्रकारे विग्रह होतो. 'चिनितुं' इत्यादींमध्ये 'चिनना या' (इत्यादी प्रकारे). अहो, 'ञि' हा आगम आहे, प्रत्यय नाही; मग प्रत्यय पर असताना 'लहुस्सुपन्तस्सा' (५-८३) या सूत्राने 'ए, ओ' कसे प्राप्त होतात आणि त्यांचा निषेध कसा होतो, अशी शंका घेऊन 'ञिस्स' इत्यादी म्हटले आहे. अहो, सुरुवातीला 'युवण्ण' (इ, उ वर्ण) नाही, मग येथे प्रसंग कसा येतो? म्हणून 'सकापानं कुक्कूणे' इत्यादी म्हटले आहे.

Pattokārassāti dhusadde ukārassa pattokārassa. Yuvaṇṇeccādināpattassāti (tabba) tuṃ paccayesu ca ṇino pattassa. Vā vidhānā na ñi. Dhunāpetabbantiādipāṭhe ñimhi akate ‘‘aññatrāpī’’ti (5-87) paṭisedhābhāvo. Dhunāpetīti pāṭhetimhi le ca ‘‘kvaci vikaraṇāna’’nti (5-161) vikaraṇalope ca ekāro. Asati nāgame ‘‘yuvaṇṇe’’ccādinā ettaṃ siyā tampināgame upantattā netyadhippāyenāha- ‘tathāpi’ccādi. Pakkhantaramāha- ‘nāgame’ccādi.

'पत्तोकारस्स' म्हणजे 'धु' शब्दातील उकाराला ओकार प्राप्त झाला असता. 'युवण्ण' इत्यादी सूत्राने प्राप्त झालेल्याला, म्हणजे 'तब्ब' आणि 'तुं' प्रत्यय पर असताना 'णि' प्रत्यय प्राप्त झाला असता. 'वा' (विकल्प) विधानामुळे 'ञि' होत नाही. 'धुनापेतब्बं' इत्यादी पाषात 'ञि' आगम न केल्यास 'अञ्ञत्रापी' (५-८७) या सूत्राने निषेध होत नाही. 'धुनापेति' अशा पाठात 'ति' प्रत्यय आणि 'ल' प्रत्यय पर असताना 'kvaci vikaraṇāna'nti (५-१६१) या सूत्राने विकरणाचा लोप झाल्यावर एकार होतो. आगम नसताना 'युवण्ण' इत्यादी सूत्राने एत्त्व (एकार) होईल, परंतु आगम असताना उपान्त्य असल्यामुळे ते होणार नाही, या अभिप्रायाने 'तथापि' इत्यादी म्हटले आहे. दुसरा पक्ष सांगताना 'नागमे' इत्यादी म्हटले आहे.

87. Añña

८७. अञ्ञ (इतर / अन्य)

Sama dama-upasame. Sametīti samako, dametīti damako, jana-janane, janetīti janako badha=bandhane, badhatīti badhako.

'सम, दम - उपशमे' (शांत होणे या अर्थी). 'समेति' (शांत होतो) म्हणून 'समको', 'दमेति' (दमन करतो) म्हणून 'दमको'. 'जन - जनने' (उत्पन्न करणे या अर्थी), 'जनेति' (उत्पन्न करतो) म्हणून 'जनको'. 'बध = बंधने' (बांधणे या अर्थी), 'बधति' (बांधतो) म्हणून 'बधको'.

92. Padā

९२. पदा

Nipajjati [Pg.265] nipajjanaṃ. Pamajjate pamajjitabbaṃ. Pamajjanāya pamajjituṃ. Pamajjati pamajjanaṃ.

'निपज्जति' (झोपतो) - 'निपज्जनं' (झोपणे). 'पमज्जते' (प्रमाद करतो) - 'पमज्जितब्बं' (प्रमाद करावा). 'पमज्जनाय' (प्रमाद करण्यासाठी) - 'पमज्जितुं' (प्रमाद करण्यासाठी). 'पमज्जति' (प्रमाद करतो) - 'पमज्जनं' (प्रमाद).

93. Maṃvā

९३. मंवा

Rundhituntiādīsu rodhanāyāti viggaho.

'रुन्धितुं' इत्यादी शब्दांमध्ये 'रोधनाय' (रोखण्यासाठी) असा विग्रह होतो.

94. Kvimhi

९४. क्विम्हि ('क्वि' प्रत्यय पर असताना)

Nanu kimatthamantaggahaṇaṃ yato ‘‘kvimhi lopo-ntabyañjanassā’’ti vuttaṃ, ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti (1-17) antasseva lopo siyāti codanaṃ manasi nidhāya taggahaṇe payojanaṃ dassento āha- ‘antaggahaṇa’miccādi. Lopavidhīsūti (vīādilopavidhīsu, chaṭṭhī niddiṭṭhanti) ‘‘vīmantu vantū’’nti (4-138) chaṭṭhīniddiṭṭhaṃ. Bhadantavidhicaritattabyāpāraṃ nissāyāha- ‘chaṭṭhiyantassā’’tī byāpārā’ti. Antassāti vīādīnamīkārādino. Aññathāti sabbāpahārilopaññāpanābhāve. Anatthakaṃ siyā ‘‘chaṭṭhiyantassā’’timassa byāpārasambhāvā. Idāni chaṭṭhīniddiṭṭhānaṃ visesena vattumicchittaṃ antasseva lopapattidosaṃ dassetumāha- ‘tadante’ccādi.

ननु (शंका) - 'अन्त' ग्रहण कशासाठी आहे? कारण 'क्विम्हि लोपोऽन्तब्यञ्जनस्स' असे म्हटले आहे, 'छट्ठियन्तस्स' (१-१७) या सूत्राने अन्ताचाच लोप व्हावा, अशी शंका मनात ठेवून त्या ग्रहणाचे प्रयोजन दाखवताना म्हणतात - 'अन्तग्गहणम्' इत्यादी. 'लोपविधींमध्ये' म्हणजे (वी इत्यादींच्या लोपविधींमध्ये, षष्ठीने निर्दिष्ट केलेले) 'वीमन्तु वन्तू' (४-१३८) या सूत्राने षष्ठीने निर्दिष्ट केलेले आहे. भदन्त विधीच्या चरितत्वाच्या व्यापाराचा आश्रय घेऊन म्हणतात - 'छट्ठियन्तस्स' या व्यापाराने. 'अन्ताचा' म्हणजे वी इत्यादींच्या ईकार इत्यादींचा. 'अन्यथा' म्हणजे सर्व-अपहारी लोप न समजल्यास. 'छट्ठियन्तस्स' या व्यापाराच्या संभवामुळे ते अनर्थक ठरेल. आता षष्ठीने निर्दिष्ट केलेल्यांचा विशेष रूपाने सांगण्याची इच्छा असलेल्या अन्ताचाच लोप होण्याच्या दोषाला दाखवण्यासाठी म्हणतात - 'तदन्ते' इत्यादी.

101. Para

१०१. पर

Atha dvitteti kathamavasīyate sadde abhāvetiāha- ‘para’iccādi. Anantarasutte ‘‘paripaccasamo hī’’ti vuttattā tato parassāti kinnāvasīyatīti codana mubbhāviya tadayuttataṃ dassetumāha- ‘nanuce’ccādi.

आता 'द्वित्व' असे शब्दाचा अभाव असताना कसे निश्चित केले जाते? म्हणून म्हणतात - 'पर' इत्यादी. नंतरच्या सूत्रात 'परि पच्चसमो ही' असे म्हटल्यामुळे 'त्याच्या नंतरच्याचा' असे का निश्चित केले जात नाही? अशी शंका उपस्थित करून तिची अयुक्तता दाखवण्यासाठी म्हणतात - 'ननु च' इत्यादी.

103. Dhāssa

१०३. धास्स

Apacurappayogattāti abahuppayogattā.

'अपचुरप्पयोगत्ता' म्हणजे अल्प प्रयोगामुळे (अल्प वापरामुळे).

104. Kimhi

१०४. किम्हि

Kto dūsidhātuto dūsayatīti atthe.

'क्त' प्रत्यय 'दूसि' धातूपासून 'दूसयति' (दूषित करतो) या अर्थात होतो.

106. Muha

१०६. मुह

‘‘Vaṇṇe [Pg.266] yantaṃ tadādo’’ti paribhāsāya ayamattho ‘‘vaṇṇe pare yaṃ kāriyaṃ taṃ tadādo tasmiṃ vaṇṇe ādibhūte hotī’’ti teti takāre pare.

'वण्णे यन्तं तदादो' या परिभाषेनुसार हा अर्थ होतो - 'वर्ण नंतर असताना जे कार्य होते, ते त्या वर्णाच्या सुरुवातीला (आदिभूत) होते', 'ते' म्हणजे तकार नंतर असताना.

107. Vaha

१०७. वह

Tetvevāti vatvā paccudāharaṇaṃ dasseti ‘vuyhatī’ti. Vuttivacanaṃ mulliṅgiya atthaṃ vadati ‘ussā’tiādi.

'ते' असेच म्हणून प्रत्युदाहरण दाखवतात - 'वुय्हति'. वृत्तीचे वचन मूळ लिंगाला धरून अर्थ सांगते - 'उस्सा' इत्यादी.

108.

१०८.

Nidhīyitthāti viggaho.

'निधीयित्थ' हा विग्रह आहे.

109. Gamā

१०९. गमा

Rānanti vutte ‘rā-ādāne’iccassa gahaṇampi viññāyeyyāti āha- ‘rāna’ntiādi.

'रानं' असे म्हटले असता 'रा-आदाने' याचे ग्रहण देखील समजले जावे, म्हणून म्हणतात - 'रानं' इत्यादी.

110. Vacā

११०. वचा

Sutte ‘vassā’ti sassarova gayhatīti dassetumāha- ‘vassāti hī’tiādi.

सूत्रात 'वस्स' याने स-स्वर (स्वरासहित) च घेतला जातो, हे दाखवण्यासाठी म्हणतात - 'वस्साति ही' इत्यादी.

112. Vaddha

११२. वद्ध

Vatta=vattanetīmasmā ttippaccaye vā ukāro na vihitoti āsayena ‘katha’miccādi vuttanti dassento āha- ‘vattavattaneti’ccādi. Vuttimatteti nipātanāti ‘‘sabbādayo vuttimatte’’ tettha (3-69) ‘vuttimatte’ti nipātanā. Ṭhā=gatinivattiyanti ettha ‘gatinivattiya’nti nipātanā pakkhe ukāro na hoti, tenāha- ‘vattī’tiādi. Vattanaṃ vutti vatti.

'वत्त-वत्तन' यापासून 'त्ति' प्रत्यय असताना उकार विहित नाही, या आशयाने 'कथं' इत्यादी म्हटले आहे, हे दाखवताना म्हणतात - 'वत्तवत्तने' इत्यादी. 'वृत्तीमात्रे' हे निपातनामुळे आहे, 'सब्बादयो वृत्तिपत्ते' येथे (३-६९) 'वृत्तिमत्ते' हे निपातन आहे. 'ठा=गतिनिवत्तियं' येथे 'गतिनिवत्तियं' या निपातनामुळे पक्षाच्या ठिकाणी उकार होत नाही, म्हणून म्हणतात - 'वत्ती' इत्यादी. वर्तन म्हणजे वृत्ती, वत्ती.

113. Yaja

११३. यज

Kassa sabbassāti āha- ‘ya akārāna’nti.

कोणाच्या सर्वाचा? म्हणून म्हणतात - 'य आणि अकारांचा'.

115. Gāpā

११५. गापा

Byattiniddesenāti iminā jātiniddesassānissitattaṃ dasseti. Īsseccādinā vuttiganthassādhippāyaṃ vivarati.

'व्यक्तिनिर्देशाने' याद्वारे जातिनिर्देशाचा अनिश्रितपणा (अनाश्रितत्व) दाखवतात. 'ईस्स' इत्यादींद्वारे वृत्तिग्रंथाचा अभिप्राय स्पष्ट करतात.

117. Sāsa

११७. सास

Satthaṃ [Pg.267] ‘‘byañjane dīgharassā’’ti (1-33) rasso.

'सत्थं' येथे 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' (१-३३) या सूत्राने र्‍हस्व होतो.

120. Ñā

१२०. ञा

‘‘Nto kattari vattamāne’’ti (5-64) ntoti sambandho.

'न्तो कर्तरि वर्तमाने' (५-६४) या सूत्राने 'न्तो' चा संबंध आहे.

121. Sakā

१२१. सका

Kukppaccaye antakakāro kuppaccaye ādikakāro antāvayavattho.

'कुक्' प्रत्ययातील अन्त्य ककार आणि 'कु' प्रत्ययातील आदि ककार हा अन्त्य अवयवाच्या अर्थासाठी आहे.

122. Nīto

१२२. नीतो

Nāññatracayādīsūti nicchayato-ññesu cayādīsvatthesu cho na bhavatīti attho.

'नाञ्ञत्रचयादीसू' म्हणजे निश्चयाने इतर चय इत्यादी अर्थांमध्ये 'छ' प्रत्यय होत नाही, असा अर्थ आहे.

123. Jara

१२३. जर

Īmhi jasadde akārassa lopo, le tu jīrāpayati. Tassātikyassa.

'ई' प्रत्यय असताना 'जस्' शब्दातील अकाराचा लोप होतो, तर 'ले' प्रत्यय असताना 'जीरापयति' असे होते. 'तस्स' म्हणजे 'क्य' प्रत्ययाचा.

124. Disassa

१२४. दिसस्स

Diṭṭhi dassanaṃ, dassanāya daṭṭhuṃ. ‘‘Saramhā dve’’ti (1-34) dvitte duddaso. ‘‘Ā ī’’ccādinā (6-33) īssa rasso (addakkhi). Dakkhissati ‘‘bhavissati ssati’’ccādinā, (6-2) ssati.

दिट्ठि म्हणजे दर्शन, दर्शनासाठी 'दट्ठुं'. 'सरम्हा द्वे' (१-३४) या सूत्राने द्वित्व होऊन 'दुद्दसो' होते. 'आ ई' इत्यादी सूत्राने (६-३३) 'ई' चा र्‍हस्व होतो (अद्दक्खि). 'दक्खिस्सति' हे 'भविस्सति स्सति' इत्यादी सूत्राने (६-२) 'स्सति' प्रत्यय होऊन बनते.

125. Samā

१२५. समा

Vādassareti vikappena dakārassa rādese.

'वादस्सर' येथे विकल्पाने दकाराचा 'र' आदेश होतो.

127. Ana

१२७. अन

Dassātyananuvattamānepi dasseva pappoti vacanabalenāti dassetuṃ pakkhantaramāha- ‘ādissā’tiādi. Anaghaṇsu paresu āparīhi dassāniyamena ḷoccāsaṅkiya nevaṃ, yathākkamameva nissitoti dassetumāha- ‘anaghaṇsu’ccādi. Āparassāti ākārato parassa dassa.

'दस्स' चे अनुवर्तन होत नसले तरी वचनाच्या बळावर 'दस्स' लाच प्राप्त होते, हे दाखवण्यासाठी दुसरा पक्ष सांगतात - 'आदिस्स' इत्यादी. 'अन, घं, सु' नंतर असताना 'आ, परि' यांच्यानंतर 'दस्स' चा नियम न राहिल्याने 'ळ' ची शंका येऊ नये, तर ते यथाक्रमानेच आश्रित आहे, हे दाखवण्यासाठी म्हणतात - 'अनघण्सु' इत्यादी. 'आपरस्स' म्हणजे आकाराच्या नंतरच्या 'दस्स' चा.

128. Atyā

१२८. अत्या

Vuttiyaṃ etasmiṃ visayeti ettha etasminti tyādintavajjitapaccaya visayeti attho. Viññāyamānattā ñāpito hotīti gamyate. Na [Pg.268] ñāpakatoti iminā idaṃ dasseti ‘‘kiñci vacanānusārato viññāyamānatāmattena ñāpīyate kiñci ñāpakena, asmimpakkhe vuttānusārato katthaci kassaci dhātuno appayogo viññāpīyatī’’ti. Pakkhantaramāha- ‘ñāpakattāyeva vā’tiādi. Samattheti tathāhiccādinā. Asassāppayogoti asadhātussa kismiñci tabbādike paccaye pare bhavitabbantiādīnamappayogoti attho.

वृत्तीमध्ये 'एतस्मिं विसये' येथे 'एतस्मिं' म्हणजे 'ति' इत्यादी अंत नसलेल्या प्रत्ययांच्या विषयात असा अर्थ आहे. समजले जात असल्यामुळे 'ज्ञापित होतो' असे समजले जाते. 'ज्ञापकामुळे नाही' याद्वारे हे दाखवले आहे की - 'काही गोष्टी वचनाच्या अनुसरणाने केवळ समजल्या जाण्याने ज्ञापित होतात आणि काही ज्ञापकाद्वारे; या पक्षात वृत्तीच्या अनुसरणाने कुठे तरी कोणत्या तरी धातूचा अप्रयोग ज्ञापित केला जातो.' दुसरा पक्ष सांगतात - 'ज्ञापकत्वामुळेच किंवा' इत्यादी. 'समर्थे' म्हणजे 'तथाहि' इत्यादींद्वारे. 'असस्साप्पयोगो' म्हणजे 'अस्' धातूचा कोणत्याही तद्बाधक प्रत्यय नंतर असताना 'भवितब्बं' इत्यादींचा अप्रयोग असा अर्थ आहे.

Vināpi suttanti ‘‘atyādī’’tiādikaṃ suttaṃ vināpi. Evaṃ maññate ‘‘asassa bhūādesena sādhīyamānaṃ sabbamiṭṭhaṃ bahulādhikārato bhūdhātunāva sijjhati vināpi bhūādesasuttantaranti katthaci kassaci appayogassa ñāpakattampissa yujjati aññattha karīyamānamihāpi atthavantaṃ siyā’’ti.

‘विनापि सुत्तं’ म्हणजे ‘अत्यादि’ इत्यादी सूत्राशिवाय सुद्धा. असे मानले जाते की, ‘अस्’ धातूच्या जागी ‘भू’ आदेश करून सिद्ध होणारे सर्व इष्ट रूप ‘बहुलाधिकार’ मुळे ‘भू’ धातूनेच सिद्ध होते, ‘भू’ आदेश करणाऱ्या इतर सूत्राशिवाय सुद्धा. काही ठिकाणी कोणाचा तरी अप्रयोग (वापर न होणे) ज्ञापित करण्यासाठी सुद्धा हे योग्य ठरते, इतर ठिकाणी केले जाणारे कार्य येथेही अर्थपूर्ण ठरेल.

Yeti dhātuppayogā yasminti visaye, pātissāti ‘pā-rakkhaṇe’tīmassa, nappayogo pāyayati pāyayitabbantiādippayogo na hotīti. Evamuparipi yathāyogaṃ ñeyyaṃ. Brūssāti ‘brū=vacane’iccassa. Adissāti ‘ada-bhakkhaṇe’iccassa. Īādīti bhūte īādi. Etissa ca īādīsūti sambandho.

‘ये’ म्हणजे ज्या विषयात धातूचा प्रयोग होतो. ‘पातिस्स’ म्हणजे ‘pā-रक्षणे’ (रक्षण करणे या अर्थातील पा धातू) चा प्रयोग होत नाही, म्हणजेच ‘पाययति’, ‘पाययितब्बं’ इत्यादी प्रयोग होत नाहीत. याचप्रमाणे पुढेही योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. ‘ब्रूस्स’ म्हणजे ‘brū = वचने’ (बोलणे या अर्थातील ब्रू धातू) चा. ‘अदिस्स’ म्हणजे ‘ada - भक्खणे’ (खाणे या अर्थातील अद धातू) चा. ‘ईआदि’ म्हणजे भूतकाळात ‘ई’ इत्यादी. आणि याचा ‘ईआदीसू’ (ई इत्यादींमध्ये) असा संबंध आहे.

Avabodhe etissa ṇisesu ca īādīsu ca, ajjhene etissa parokkhāsu ca ṇisesu ca īādīsucāti yojetabbaṃ. Sabbattha nappayogoti yojetvā attho veditabbo. Bahulaṃvidhānato ñātabbāti yojanā. Yakvikaraṇena niddesā ‘asa-kkhepanetī massā’ti vuttaṃ, tadāha- ‘asassā’tiādi.

‘अवबोधे’ (ज्ञान या अर्थी) यामध्ये ‘एतिस्स’ (या धातूचा) ‘णि’ प्रत्ययांमध्ये आणि ‘ई’ इत्यादींमध्ये, ‘अज्झेने’ (अध्ययन या अर्थी) यामध्ये ‘एतिस्स’ (या धातूचा) परोक्ष (भूतकाळ) मध्ये, ‘णि’ प्रत्ययांमध्ये आणि ‘ई’ इत्यादींमध्ये, अशी योजना करावी. सर्व ठिकाणी ‘नप्पयोगो’ (प्रयोग न होणे) जोडून अर्थ समजून घ्यावा. ‘बहुलांविधानामुळे जाणावे’ अशी योजना आहे. ‘यक्’ विकरणाने निर्देश केल्यामुळे ‘asa-खेपणे’ (फेकणे या अर्थातील अस् धातू) चा, असे म्हटले आहे, तेच ‘असस्सा’ इत्यादीद्वारे सांगितले आहे.

129. Aā

१२९. अ आ

Ssāti jātiniddesoti āha- ‘ssaiti’ccādi.

‘स्स’ हा जातीचा (वर्गाचा) निर्देश आहे, म्हणून ‘स्स इति’ इत्यादी म्हटले आहे.

130. Nta

१३०. न्त

Pubbasaralope rūpassa samānattā antinā antu ca gahitoti ‘santi santū’ti udāharaṇadvayaṃ dassitaṃ.

पूर्व स्वराचा लोप झाल्यावर रूपाच्या समानतेमुळे ‘अन्ति’ ने ‘अन्तु’ चे देखील ग्रहण केले जाते, म्हणून ‘सन्ति, सन्तु’ ही दोन उदाहरणे दाखविली आहेत.

131. Pādi

१३१. पादि

Te ca pādayo jotentīti sambandho. Anvayabyatirekehi kiriyā yadipi dhātunāva vuccatīti sambandho. Kiṃ visiṭṭhā kiriye ccāha- [Pg.269] ‘sāmaññabhūtā visiṭṭhā vā’ti. So visesoti yena visesena visiṭṭhā kiriyā dhātunāva vuccati so viseso. Vācaka bhedatoti sāmaññāya ca kiriyāya visiṭṭhāya ca vācakānaṃ dhātūnaṃ bhedato tenāpīti kaccānenāpi. Saṇṭhānaṃ saṇṭhiti.

आणि ते ‘पा’ इत्यादी द्योतक (स्पष्ट करणारे) आहेत, असा संबंध आहे. अन्वय आणि व्यतिरेक यांच्याद्वारे जरी क्रिया धातूनेच सांगितली जाते, असा संबंध आहे. ‘ती क्रिया कशी विशिष्ट आहे?’ यावर म्हटले आहे - ‘सामान्य स्वरूपाची किंवा विशिष्ट स्वरूपाची’. ‘तो विशेष’ म्हणजे ज्या विशेषाने विशिष्ट क्रिया धातूनेच सांगितली जाते, तो विशेष होय. ‘वाचक भेदावरून’ म्हणजे सामान्य आणि विशिष्ट क्रियेच्या वाचक धातूंच्या भेदावरून. ‘तेनापि’ म्हणजे कच्चायनाने सुद्धा. ‘संस्थान’ म्हणजे संस्थिति (स्थिती).

141. Kasa

१४१. कस

Kiṭṭhamadatīti kiṭṭhādo, kiṭṭhasaddenupacārato kasitaṭṭhāne uṭṭhita sassaṃ vuccati.

‘किट्ठं अदति’ (धान्य खातो) तो ‘किट्ठादो’ (धान्य खाणारा). ‘किट्ठ’ या शब्दाने उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) नांगरलेल्या जागी उगवलेले पीक म्हटले जाते.

142. Dhasto

१४२. धस्तो

Ṭhassābhāvattaṃ nippaccanteti ajjhāhāro.

‘ठ’ चा अभाव असणे हे निष्पन्न होते, असा अध्याहार आहे.

144. Sāsa

१४४. सास

Anusāsīyitthāti anusiṭṭho kamme kto ‘‘sā sassa sisvā’’ (5-117) sāsanāya sāsituṃ.

‘अनुसासीयित्थ’ म्हणजे ‘अनुसिट्ठो’ (अनुशासित केलेला), कर्मणी प्रयोगात ‘क्त’ प्रत्यय लागून “सा सस्स सिस्वा” (५-११७) या सूत्रानुसार, शासनासाठी किंवा शासन करण्यासाठी.

147. Baha

१४७. बह

Atha bahassāti ḍhādesasambandhe chaṭṭhī kasmā na viññāyateti āha- ‘bahassā’tiādi. Ḍhayogapajjenāti ḍhakārena saha yogapajjena ekībhāvenāti attho.

तर मग ‘बहस्स’ यामध्ये ‘ढ’ आदेशाच्या संबंधात षष्ठी विभक्ती का समजली जात नाही? म्हणून म्हटले आहे - ‘बहस्सा’ इत्यादी. ‘ढयोगपज्जेन’ म्हणजे ‘ढ’ कारासोबतच्या योगाने, एकीभावाने असा अर्थ आहे.

148. Ruhā

१४८. रुहा

Ḷocāti vuttattāti evaṃ maññate ‘‘yadāyaṃ paccayādeso siyā tadā ete samāsene-kato niddiseyyā’’ti, tenāha- ‘haḷāti vadeyyā’ti.

Ḷ ‘ओ च’ असे म्हटल्यामुळे असे मानले जाते की, “जेव्हा हा प्रत्ययादेश होईल, तेव्हा हे समासाने एकत्र निर्दिष्ट केले जावे”, म्हणून म्हटले आहे - ‘हळा’ असे म्हणावे.

149. Muhā

१४९. मुहा

Muddhoti ‘‘dho hetehī’’ti (5-145) tassa dho.

‘मुद्धो’ यामध्ये “धो हेतेही” (५-१४५) या सूत्रानुसार त्याला ‘ध’ होतो.

150. Bhidā

१५०. भिदा

Imassāti ‘pī-tappane’tīmassa, ihāti imasmiṃ ṭhāne. Pinayīti thūlo ahosīti attho sūyīti itisaddo ādyattho, tena adīyi aḍīyi alīyi alūyītime saṅgayhanti. Yāva ktiggahaṇāti ‘‘lopo vaḍḍhāktissā’’ti (5-158) ktivacanāvadhi.

‘इमस्स’ म्हणजे ‘pī-तप्पणे’ (तृप्त करणे या अर्थातील पी धातू) चा, ‘इह’ म्हणजे या ठिकाणी. ‘पिनयि’ म्हणजे स्थूल (जाड) झाला असा अर्थ आहे. ‘सूयि’ मधील ‘इति’ शब्द आदि-अर्थी (इत्यादी अर्थाचा) आहे, त्यामुळे ‘अदीयि’, ‘अडीयि’, ‘अलीयि’, ‘अलूयि’ यांचा संग्रह होतो. ‘क्त’ प्रत्ययाच्या ग्रहणापर्यंत म्हणजे “लोपो वड्ढाक्तिस्सा” (५-१५८) या सूत्रातील ‘क्ति’ वचनाच्या मर्यादेपर्यंत.

151. Dātvī

१५१. दात्वी

Adīyitthāti [Pg.270] dinno, adadīti dinnavā.

‘अदीयित्थ’ म्हणजे ‘दिन्नो’ (दिलेला), ‘अददि’ म्हणजे ‘दिन्नवा’ (ज्याने दिले आहे तो).

152. Kirā

१५२. किरा

Akirī, akirīyitthāti vā kiṇṇo, akirīti kiṇṇavā. Apurī purīyitthāti puṇṇo, apurīti puṇṇavā. Akhiyīti khīṇo khīṇavā.

‘अकिरि’ किंवा ‘अकिरीयित्थ’ म्हणजे ‘किण्णो’ (विखुरलेला), ‘अकिरि’ म्हणजे ‘किण्णवा’ (ज्याने विखुरले आहे तो). ‘अपुरि’ किंवा ‘पुरीयित्थ’ म्हणजे ‘पुण्णो’ (भरलेला), ‘अपुरि’ म्हणजे ‘पुण्णवा’ (ज्याने भरले आहे तो). ‘अखियि’ म्हणजे ‘खीणो’ (क्षीण झालेला), ‘खीणवा’ (ज्याचा क्षय झाला आहे तो).

153. Tarā

१५३. तरा

Atarī, ajīrīti kamena viggaho. Cīyitthāti ciṇṇo, cinīti ciṇṇavā.

‘अतरि’, ‘अजीरि’ हा अनुक्रमे विग्रह आहे. ‘चीयित्थ’ म्हणजे ‘चिण्णो’ (आचरलेला/एकत्र केलेला), ‘चिनि’ म्हणजे ‘चिण्णवा’ (ज्याने आचरण/संग्रह केला आहे तो).

157. Mucā

१५७. मुचा

Asakkhīti satto sattavā. ‘Saja=saṅge’tī massāpi satto sattavāti hoti.

‘असक्खि’ म्हणजे ‘सत्तो’ (आसक्त), ‘सत्तवा’ (आसक्त असलेला). ‘saja=सङ्गे’ (आसक्त होणे या अर्थातील सज धातू) चा देखील ‘सत्तो’, ‘सत्तवा’ असे रूप होते.

158. Lopo

१५८. लोपो

Vaḍḍhanaṃ vaḍḍhi.

‘वड्ढनं’ (वाढणे) म्हणजे ‘वड्ढि’ (वृद्धी).

159. Kvi

१५९. क्वि

Abhibhavatīti abhibhū.

‘अभिभवति’ (पराभूत करतो/वरचढ होतो) तो ‘अभिभू’.

162. Māna

१६२. मान

Massa lopoti sambandho.

‘म’ चा लोप होतो, असा संबंध आहे.

163. Ññila

१६३. ञ्ञिल

Gahetvā ‘gaha-upādāne’gahaṇaṃ katvā gahetvā.

‘गहेत्वा’ म्हणजे ‘gaha-उपादाने’ (ग्रहण करणे या अर्थातील गह धातू) चे ग्रहण करून, ‘गहेत्वा’ (घेऊन).

164. Pyo

१६४. प्यो

Ossaṭṭhānubandhassāti pariccattānubandhassa. Yakāramattassa nivattanatthoti visesanatthotīmassa adhippāyatthamāha. Tathāhi visesanaṃ kevalayakārato visuṃ karaṇaṃ attho yassāti añña padatthe sati kevalayakārassa nivattanaṃ viññāyate. Yakāramatte gahite ko dosoti āha- ‘yo vā tvāssa samāsetihī’tiādi. Patvāti ‘pata patha=gamane, pada=gamane’iccassa vā.

ओस्सट्ठानुबन्धस्स (Ossaṭṭhānubandhassa) म्हणजे परिच्चत्तानुबन्धस्स (ज्याचा अनुबंध सोडला आहे असा). केवळ 'य' काराच्या निवृत्तीसाठी (वगळण्यासाठी) म्हणजे विशेषणासाठी, हा याचा अभिप्रेत अर्थ सांगतो. कारण, विशेषण म्हणजे केवळ 'य' कारापासून वेगळे करणे हा ज्याचा अर्थ आहे, असा अन्य पदाचा अर्थ असताना केवळ 'य' काराची निवृत्ती समजली जाते. केवळ 'य' कार ग्रहण केल्यास कोणता दोष येतो? म्हणून म्हटले आहे- 'यो वा त्वास्स समासेति' इत्यादी. 'पत्वा' म्हणजे 'पत पथ = गमने' (जाणे) किंवा 'पद = gamane' या धातूपासून बनलेला शब्द.

165. Tuṃ

१६५. तुं

Tayopīti tuṃyāna raccā.

तयोपि म्हणजे तुं, यान आणि रच्चा हे तिन्ही.

169. Disā

१६९. दिसा (दिशा)

Nāppakketi [Pg.271] na appatte patteyevāti attho. Ñāpakālopoti ‘‘titālīsā’’ti (1-1) ñāpakatoyeva ktvāppaccayassa yo vakāro tassa lopoti attho.

नाप्पक्के म्हणजे न अप्पत्ते (अप्राप्त नसलेले), म्हणजेच 'प्राप्त झाल्यावरच' असा अर्थ आहे. ज्ञापकालोप म्हणजे 'तितालीसा' (१-१) या ज्ञापकावरूनच 'क्त्व' प्रत्ययाचा जो 'व' कार आहे, त्याचा लोप होतो असा अर्थ आहे.

171. Rā na

१७१. रा न

Nanu nassāti vutte paccayanakārassāti kathaṃ viññāyatīti āha- ‘nassā’tiādi,ntamānatyādīnaṃ paccayānaṃ nassa ‘‘nantamānatyādīna’’nti (5-172) ṇattapaṭisedhā viññāyati pakaraṇatoti āha- ‘paccayanakārovā’ti.

शंका: 'नस्स' असे म्हटले असता 'प्रत्ययाच्या नकारात' असे कसे समजले जाते? म्हणून म्हणतात- 'नस्स' इत्यादी. 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्ययांच्या नकाराला 'नन्तमानत्यादीनं' (५-१७२) या सूत्राने 'णत्व' (णकार होणे) चा निषेध केल्यामुळे प्रकरणावरून (संदर्भावरून) हे समजते, म्हणून म्हटले आहे- 'प्रत्ययाचा नकारच'.

173. Gama

१७३. गम (जाणे अर्थाचा धातू)

Icchīyateti icchitabbaṃ. Esanaṃ icchā. Icchīyitthāti icchitaṃ, āsanamāsitabbaṃ. Āsanāya acchituṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1-33) rasso.

इच्छीयते म्हणजे इच्छितब्बं (इच्छा करावी असे). एसनं म्हणजे इच्छा. इच्छीयित्थ म्हणजे इच्छितं (इच्छिलेले). आसनं म्हणजे आसितब्बं (बसण्यायोग्य). आसनाय अच्छितुं (बसण्यासाठी). 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' (१-३३) या सूत्राने र्‍हस्व होतो.

177. Kara

१७७. कर (करणे अर्थाचा धातू)

Amānaparacchakkatte kuruādesena nodāhaṭaṃ. Karānoti ‘‘mānassamassā’’ti (5-16) malopo. Kasmā ntapubbachakkesu kuru ādesena nodāhaṭanti āha- ‘vavatthite’ccādi.

अमानपरषट्कत्वामध्ये 'कुरु' आदेशाने उदाहरण दिलेले नाही. 'करानो' यामध्ये 'मानस्समस्सा' (५-१६) या सूत्राने 'म' काराचा लोप होतो. 'न्त' पूर्वी असलेल्या सहा प्रत्ययांमध्ये 'कुरु' आदेशाने उदाहरण का दिले नाही? म्हणून म्हणतात- 'ववत्थिते' (व्यवस्थित) इत्यादी.

179. Ṇo

१७९. णो

Niggahītassāti ‘‘mañcarudhādīna’’nti (5-19) kataniggahītassa. Gahaṇīyaṃ gaṇhitabbaṃ.

निग्गहीतस्स म्हणजे 'मञ्चरुधादीनं' (५-१९) या सूत्राने केलेल्या निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा). गहणीयं म्हणजे गण्हितब्बं (ग्रहण करण्यायोग्य).

Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ

अशा प्रकारे मोग्गल्लानपञ्चिकाटीका असलेल्या सारत्थविलासिनीमध्ये

Pañcamakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

पाचव्या कांडाचे वर्णन (स्पष्टीकरण) समाप्त झाले.

Chaṭṭhakaṇḍa

सहावे कांड

1. Vatta

१. वत्त

Tadatthassevāti tassa kriyatthassa. Yo kiriyāsaṅkhāto atto tasseva. Etena ādhārametaṃ kriyatthassāti ñāpeti. Nahiccādinā tadatthasseva visesane kāraṇamāha. Suttaṃvinātiparesaṃviya [Pg.272] suttaṃ vinā. Tāpi vattamāneyeva bhavissantīti iminā vattumiṭṭhattāti ettha sesavacanamavabodheti. Evakārenā (ti vattamānassevāti ettha evasaddena.) Tabbivacchāti vattamānavacanicchā.

तदत्थस्सेव म्हणजे तस्स किरियत्थस्स (त्या क्रिया-अर्थाचाच). जो क्रिया नावाचा अर्थ आहे त्याचाच. याद्वारे हे क्रिया-अर्थाचे आधार आहे, असे ज्ञापित होते. 'नहि' इत्यादींद्वारे त्याच अर्थाच्या विशेषणाचे कारण सांगितले आहे. 'सुत्तं विना' म्हणजे इतरांप्रमाणे सूत्राशिवाय. 'त्या देखील वर्तमानकाळातच होतील' याद्वारे 'वत्तुमिट्ठत्ता' यातील उर्वरित शब्दांचे ज्ञान करून दिले जाते. 'एव' काराने (म्हणजे 'वत्तमानस्सेव' यातील 'एव' शब्दाने). 'तब्बिवच्छा' म्हणजे वर्तमानकाळ सांगण्याची इच्छा.

Taṃsamīpassāti ettha tasaddena mahākassapassa subhaddavacanānussaraṇasaṅkhāto maraṇappattihetu dukkhānubhavasaṅkhāto ca kiriyāviseso pariggahito, te vā vattamānakiriyāvisesāti tesamubhinnamāsannāni kamena adhammadīpanamaraṇāni, tenāha-dīpana maraṇānamāsannattā’ti. Evaṃ maññate ‘‘takkālavattamānakiriyāvisesassa dīpanamaraṇasaṅkhātaṃ taṃsamīpatāvipi kiriyantaraṃ vattamānaggahaṇena taṃsāmīpyaṃ gayhati, yathā (gaṅgāsamīpo) deso gaṅgāti vuccati tato ‘gaṅgāyaṃ gāvo’ti siyā’’ti. Pure iccādinā pakkhantaraṃ viracitaṃ vuttikārena, tadupadassetuṃ mukhayati ‘sabhāvato’ iccādi.

तंसमीपस्स (त्याच्या समीप) येथे 'त' शब्दाने महाकस्सपांच्या सुभद्दाच्या वचनांचे स्मरणरूप आणि मृत्यूला कारणीभूत असणाऱ्या दुःखानुभवरूप क्रियाविशेषाचे ग्रहण केले आहे. किंवा ते वर्तमानकाळातील क्रियाविशेष आहेत, म्हणून त्यांच्या दोन्हीच्या जवळ अनुक्रमे अधर्म-प्रकटीकरण (अधम्मद्रीपन) आणि मृत्यू आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे- 'प्रकटीकरण आणि मृत्यू यांच्या समीपतेमुळे'. असा विचार केला जातो की, 'त्या काळातील वर्तमान क्रियाविशेषाच्या प्रकटीकरण आणि मृत्यू नावाच्या समीपतेमध्ये दुसरी क्रिया असली तरी, वर्तमानकाळाच्या ग्रहणाने त्याची समीपता घेतली जाते. जसे गंगेच्या जवळील प्रदेशाला 'गंगा' म्हटले जाते आणि त्यावरून 'गंगेवर गाई आहेत' (गङ्गायं गावो) असे होते.' 'पुरे' इत्यादींद्वारे वृत्तिकाराने दुसरा पक्ष मांडला आहे, तो दर्शवण्यासाठी 'सभावतो' इत्यादी मुख्यत्वे सांगतात.

Kiriyākāloti vattamānakiriyākālo. Avasissatīti purepurāsaddehi dīpitaanāgatakālato avasissati. Kiriyā kāleti dīpanamaraṇakiriyākāle. Tassāti dīpanamaraṇassa. Vattamānattāti ettha vattamāneyeva bhavissantīti seso. Anenāti pureccādivuttivacanena. Purepurāsaddehi anāgatakālāvagame sati dippati maratīti ettha dīpanamaraṇakiriyākālo mukhye tadā vattatītiāha- ‘mukhyaṃ vattamānattamāhe’ti. Puna pakkhantaramupanītaṃ kāleccādinā vuttikārena, tamupadassetuṃ mukhamāvattayati ‘anāgate’ccādi.

किरियाकालो म्हणजे वर्तमान क्रियाकाळ. अवसिस्सति म्हणजे 'पुरे' आणि 'पुरा' या शब्दांनी दर्शविलेल्या भविष्यकाळापासून शिल्लक राहील. 'किरिया काले' म्हणजे प्रकटीकरण आणि मृत्यूच्या क्रियाकाळात. 'तस्स' म्हणजे त्या प्रकटीकरण आणि मृत्यूच्या. 'वत्तमानत्ता' येथे 'वर्तमानकाळातच होतील' हा उर्वरित भाग आहे. 'अनेन' म्हणजे 'पुरे' इत्यादी वृत्तिवचनाने. 'पुरे' आणि 'पुरा' या शब्दांनी भविष्यकाळाचे ज्ञान होत असताना 'दिप्पति मरति' (प्रकट होतो, मरतो) येथे प्रकटीकरण आणि मृत्यूचा क्रियाकाळ मुख्यत्वे तेव्हा वर्तत असतो, म्हणून म्हटले आहे- 'मुख्य वर्तमानत्व सांगितले आहे'. पुन्हा वृत्तिकाराने 'काले' इत्यादींद्वारे दुसरा पक्ष सादर केला आहे, तो दर्शवण्यासाठी 'अनागते' इत्यादींकडे वळतात.

Vuttiyaṃ kālabyattayoti kālātivattanaṃ, vattamānakālātikkamena anāgatakālepi bāhulakātyādayo hontīti adhippāyo. Tadeva samattheti ‘bhavanteva’iccādinā. Tyādayotīminā sabbesaṃ ākhyātikānaṃ gahaṇaṃ. Lassa dīghoti sambandho. Gacchatīti sakkassa sahabhāvaṃ gamissatīti attho.

वृत्तीमध्ये 'कालव्यत्तयो' म्हणजे काळाचे उल्लंघन (कालातिवर्तन). वर्तमानकाळाचे उल्लंघन करून भविष्यकाळातही बाहुलकामुळे 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात, असा अभिप्राय आहे. 'भवन्तेव' इत्यादींद्वारे त्याचेच समर्थन करतात. 'त्यादयो' (ति-आदी) याद्वारे सर्व आख्यात प्रत्ययांचे ग्रहण होते. 'लस्स दीघो' (ल चा दीर्घ होणे) हा संबंध आहे. 'गच्छति' म्हणजे 'शक्राच्या (इन्द्राच्या) सहभावाला (सोबत) जाईल' असा अर्थ आहे.

3. Nāme

३. नामे (नावामध्ये / खरोखर)

Paṭijānissantīti vattamāne anāgatavacanaṃ, paṭijānantīti attho. Itarampana bhūte bhavissatīti āsi, karissatīti akari, cete ssasīti [Pg.273] cetitā asi, bhuñjissasīti bhuñjitā asi. Anokappanā assaddhā. Amarisanaṃ akkhamā. Imināvāti atthivacane upapade kodhā saddhāsu gammamānesva-satīpi vacanantare imināva sāmaññavacanena siddhanti attho. Garahāvamāti tassa hetuvacanaṃ. Tathāhiccādinā garahāvagamameva samattheti. Atthināma īdisanti ābhidosikassa kummāsassa paribhuñjanaṃ vijjate nāmāti attho. Vijjamānampi taṃ asaddahanto amarisanto evaṃ vadati. Natthīti maññeti adhippāyo, tenāha- ‘paccakkhamapī’ti ādi. Yopīti saddassa sopīti tasaddena sambandho veditabbo. Atthīti vijjamānattheti vuttavijjamānattho vakkhamānapakkhattayepi daṭṭhabbo.

पठिजानिस्सन्ति (प्रतिज्ञा करतील) हे वर्तमानकाळात भविष्यकाळाचे वचन आहे, 'प्रतिज्ञा करतात' असा याचा अर्थ आहे. इतर भूतकाळात 'भविस्सति' म्हणजे 'आसि' (होता), 'करिस्सति' म्हणजे 'अकरि' (केले), 'चेतेस्ससि' म्हणजे 'चेतिता असि' (तू विचार केलास), 'भुञ्जिस्ससि' म्हणजे 'भुञ्जिता असि' (तू जेवलास). अनोकप्पना म्हणजे अस्सद्धा (अश्रद्धा/अविश्वास). अमरिसनं म्हणजे अक्खमा (अक्षमा/असहनशीलता). 'इमिनावा' म्हणजे 'अत्थि' हे उपपद असताना क्रोध किंवा श्रद्धा प्रतीत होत असल्यास, इतर वचन नसतानाही याच सामान्य वचनाने सिद्ध होते असा अर्थ आहे. गरहावमा हे त्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. 'तथाहि' इत्यादींद्वारे निंदेचे आकलन (गरहावगम) याचेच समर्थन करतात. 'अत्थिनाम ईदिसं' म्हणजे शिळ्या कुळथाच्या पिठाचे (कुम्मास) खाणे अस्तित्वात आहे असा अर्थ आहे. ते अस्तित्वात असतानाही त्यावर अविश्वास ठेवणारा आणि ते सहन न करणारा असे बोलतो. 'ते अस्तित्वात नाही' असे तो मानतो हा अभिप्राय आहे, म्हणूनच म्हटले आहे- 'paccakkhamapi' (प्रत्यक्ष असतानाही) इत्यादी. 'यो पि' या शब्दाचा 'सो पि' या 'त' शब्दाशी संबंध समजावा. 'अत्थि' म्हणजे 'विज्जमानत्थे' (अस्तित्वाच्या अर्थात) हा सांगितलेला अस्तित्वाचा अर्थ पुढे सांगण्यात याणाऱ्या तिन्ही पक्षांमध्येही पाहावा.

Nanu atthināma tātāti ettake vutte paṭhamo atthinukhoccādiko nisīditvāti saddapariyanto ca, dutiyo atthinukhoccādiko nisīditvāti saddapariyanto ca tatiyo atthimaññeccādiko jigucchaneyyanti saddapariyanto ca vacanappabandho kathaṃ labbhatīti manasi nidhāyāha- ‘sopanā’tiādi. Imināti ‘atthiyevihāpi nindāvagamo’ti vacanena. Ṭhānabhojane garahatīti sambandho. Vuttaṃ sakkatānusārena. Nissāyanissāyāti yattha bhagavā nisinno taṃ ṭhānaṃ nissāya nissāya.

शंका: 'अत्थिनाम तात' एवढेच म्हटले असता, पहिला 'अत्थि नु खो' इत्यादींपासून सुरू होऊन 'निसीदित्वा' या शब्दापर्यंत संपणारा, दुसरा 'अत्थि नु खो' इत्यादींपासून सुरू होऊन 'निसीदित्वा' या शब्दापर्यंत संपणारा आणि तिसरा 'अत्थि मञ्ञे' इत्यादींपासून सुरू होऊन 'जिगुच्छनेय्यं' या शब्दापर्यंत संपणारा वाक्यप्रबंध कसा प्राप्त होतो? हे मनात ठेवून म्हणतात- 'सोपना' इत्यादी. 'इमिना' म्हणजे 'येथेही अत्थि यावरूनच निंदेचे आकलन होते' या वचनाने. 'स्थान आणि भोजन यांची निंदा करतो' असा संबंध आहे. हे संस्कृतानुसार सांगितले आहे. 'निस्साय निस्साय' म्हणजे जेथे भगवान बसले होते, त्या त्या स्थानाचा आश्रय घेऊन (त्या त्या स्थानाजवळ).

4. Bhūte

४. भूते (भूतकाळात)

Kiriyārūpeti kiriyāsabhāve, evamaññatrāpīti agami agamitthātīmehi aññatra agamuṃ iccādike agamoccādike ca. Anudarā alomikāti santamapyudarādikaṃ mahattābhāvapaṭipādanāya bahuttā bhāvapaṭipādanāya ca na vattumicchīyate.

किरियारूपे म्हणजे क्रियास्वभावात. 'एवमञ्ञत्रापि' (इतरत्रही असेच) म्हणजे 'अगमि', 'अगमित्व' याहून इतर 'अगमुं' इत्यादी आणि 'अगमो' इत्यादींमध्ये. 'अनुदरा अलोमिका' म्हणजे उदर (पोट) इत्यादी गोष्टी अस्तित्वात असतानाही, मोठेपणाचा अभाव (महत्त्वाभाव) किंवा विपुलतेचा अभाव दर्शवण्यासाठी ते बोलण्याची इच्छा केली जात नाही.

5. Ana

५. अन

Aññapadatthavuttiyāti vuttamaññapadatthaṃ dasseti ‘vakkhamānalakkhaṇo’ccādinā. Vakkhamānalakkhaṇotivuttikārena ‘‘āñāyyā’’ccādinā vakkhamānalakkhaṇo. Antokatvāti iminā āsaddassābhividhimhi pavattimāha. Aharubhayataḍḍharattaṃ vāti ettha vāsaddo pakkhantare. Aḍḍharattasaddena [Pg.274] rattiyā catuttho bhāgo-tra vattumiṭṭho, aho ca tassa aḍḍharattañcāti attho. Imassādhippāyatthamāha- ‘atīteccādi. Ubhayattha adhippāyaṃ vivarati‘aya’miccādinā. Pañcayāmoti atītāya rattiyā pacchimapañcacattālīsavināḍikādhikaghaṭikāttayaṃ anāgatāya purimapañcacattālīsavināḍikādhikaghaṭikatthayañceti aḍḍhādhikasattaghaṭikāparimāṇo eko yāmo ahassa cattāroti pañca yāmā pahārā assāti pañcayāmo.

'अन्यपदार्थवृत्ति' असे म्हणून 'वक्ष्यमाणलक्षण' इत्यादींद्वारे अन्यपदार्थ दर्शविला आहे. वृत्तिकारांनी 'वक्ष्यमाणलक्षण' असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'आज्ञेय' इत्यादींद्वारे पुढे सांगितले जाणारे लक्षण असा आहे. 'अंतोकृत्वा' (अंतर्भूत करून) याद्वारे 'आ' या शब्दाची अभिविधी (व्याप्ती) मधील प्रवृत्ती सांगितली आहे. 'अहरुभयतडढरत्तं वा' येथे 'वा' हा शब्द पक्षान्तरासाठी (दुसऱ्या पर्यायासाठी) आहे. 'अड्ढरत्त' (अर्धरात्र) या शब्दाने रात्रीचा चौथा भाग येथे अभिप्रेत आहे, आणि 'दिवस आणि त्याची अर्धरात्र' असा याचा अर्थ आहे. याचा अभिप्राय स्पष्ट करण्यासाठी 'अतीते' इत्यादी म्हटले आहे. दोन्ही ठिकाणचा अभिप्राय 'अयम्' इत्यादींद्वारे स्पष्ट केला आहे. 'पंचयामो' म्हणजे गेलेल्या रात्रीचे शेवटचे पाऊणपाच तास (४५ विनाडी अधिक ३ घटिका) आणि येणाऱ्या रात्रीचे सुरुवातीचे पाऊणपाच तास (४५ विनाडी अधिक ३ घटिका) मिळून साडेसात घटिकांच्या प्रमाणाचा एक याम होतो, आणि दिवसाचे चार याम मिळून पाच याम (प्रहर) होतात, म्हणून त्याला 'पंचयाम' म्हटले आहे.

Gatāyapacchimo yāmo, pacchimaddhamimassa vā;

Pahāro-nāgatāyādī, tadaddhamapi vā tathā.

गेलेल्या (रात्रीचा) शेवटचा याम (प्रहर), किंवा या (दिवसाचा) शेवटचा अर्धा भाग; तसेच येणाऱ्या (रात्रीचा) पहिला प्रहर किंवा त्याचा अर्धा भाग होय.

Vuttakālāvadhi majjho, kālo so-jjatano mato;

Tannisedhena yotvañño, so-najjatano mato.

सांगितलेल्या काळाच्या मर्यादेमधील जो मध्य काळ आहे, तो 'अद्यतन' (आजचा) मानला जातो; आणि त्याच्या निषेधाने जो दुसरा काळ उरतो, तो 'अनद्यतन' (आजचा नसलेला) मानला जातो.

Agamatthātiādīsu aīssaādīnaṃ sambandhibyañjanassābhāvā na iña. Byāmissepīti ajjatanamissepi bhūte. Nañsamāsanissaye byāmisse yathā pappotīti dassento āha- ‘pariyudāsetāve’ccādi.

'अगमत्थ' इत्यादींमध्ये 'अ' आणि 'इ' इत्यादींच्या संबंधी व्यंजनाचा अभाव असल्यामुळे 'इञ्' होत नाही. 'व्यामिश्रेऽपि' म्हणजे अद्यतन-मिश्रित भूतकाळातही. नञ्-समासाच्या आश्रयाने मिश्रित रूप कसे प्राप्त होते, हे दर्शविताना 'परियुदासेतावे' इत्यादी म्हटले आहे.

Ajjatananissayoti byāmisse ajjatanabhāgīnissayo. Atthuti pañhe tu tadaññanissayoti byāmisseyeva tato ajjatanato itarānajjatana nissayo aññatrāti byāmissato aññatra bhūtakāle. Pasaṅgoti ā ñuādīnaṃ pasaṅgo. Ajjahiyyovāti byāmissatādassanatthaṃ vuttaṃ.

'अद्यतननिश्रय' म्हणजे मिश्रित काळामध्ये अद्यतन भागाचा आश्रय घेणे. 'अत्थु' या प्रश्नात तर 'तदन्यनिश्रय' म्हणजे मिश्रित काळामध्येच त्या अद्यतनापेक्षा इतर अनद्यतनाचा आश्रय घेणे होय; 'अन्यत्र' म्हणजे मिश्रित काळाव्यतिरिक्त इतर भूतकाळात. 'प्रसंग' म्हणजे 'आ', 'ञु' इत्यादींचा प्रसंग. 'अज्जहिय्यो वा' हे मिश्रितत्व दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे.

6. Paro

६. परो (परोक्ष)

Samāsoti chaṭṭhīsamāso kārakasamāso vā. Nipātanatā cāssa visesatoti. Etañcāti parokkheti etañca. Kriyatthassa upādhi visesanaṃ kriyatthopādhi, tassa kriyatthopādhino bhūtā najjatanassa sādhanadvārena visesanaṃ, na tūjukaṃtyattho. Kasmā nojukaṃ visesanaṃ tyāha ‘byavacchejjābhāvā’ti. Tameva phuṭayitumāha- ‘tathāhi’ccādi.

'समास' म्हणजे षष्ठी तत्पुरुष समास किंवा कारकसमास होय. आणि याचे निपातन विशेष रूपाने होते. 'एतञ्च' म्हणजे 'परोक्ष' मध्ये हे देखील. क्रियार्थाची उपाधी म्हणजेच विशेषण म्हणजे 'क्रियार्थोपाधी'; त्या क्रियार्थोपाधी असलेल्या भूत अनद्यतन काळाचे साधनाद्वारे विशेषण होते, थेट (ऋजु) नाही असा अर्थ आहे. थेट विशेषण का नाही? यावर 'व्यवच्छेद्याभावात्' (वगळण्यासारखे काही नसल्यामुळे) असे म्हटले आहे. तेच स्पष्ट करण्यासाठी 'तथाहि' इत्यादी म्हटले आहे.

Sādhiyamānāti iminā dhātvatthassāparinipphannataṃ bodheti. Te santi indriyānaṃ. Santo vijjamāno visayo yesaṃ indriyānaṃ te sambhāvo [Pg.275] tattaṃ, tasmā. Neti paṭisedhe, sādhanadvārena visesanatte byavacchejjasabbhāvā yathāvuttadoso na bhavatīti attho. Dosā bhāvameva dassetumāha- ‘yassi’ccādi. Yassāti dhātvatthassa. Tatthāti tasmiṃ appaccakkhe dhātvatthe. Kārakānaṃ sattisabhāvattā sāpi apaccakkhā vāti codeti nanuceccādinā. Asattoti asamattho.

'साध्यमान' याद्वारे धातूच्या अर्थाची अपरिपूर्णता (अपूर्णत्व) बोधित होते. ते इंद्रियांचे असतात. ज्या इंद्रियांचा विषय विद्यमान (सत्) असतो, तो त्यांचा सद्भाव (अस्तित्व) होय, त्यावरून. 'न' हा निषेधार्थ आहे; साधनाद्वारे विशेषण केल्यास व्यवच्छेद्य (वगळण्यायोग्य) अस्तित्वात असल्यामुळे पूर्वोक्त दोष निर्माण होत नाही, असा अर्थ आहे. दोषाचा अभाव दर्शवण्यासाठीच 'यस्स' इत्यादी म्हटले आहे. 'यस्स' म्हणजे धातूच्या अर्थाचा. 'तत्थ' म्हणजे त्या अपरोक्ष (अप्रत्यक्ष) धातूच्या अर्थामध्ये. कारकांच्या शक्तीच्या स्वरूपामुळे ती देखील अपरोक्ष (अप्रत्यक्ष) आहे काय? अशी शंका 'ननु च' इत्यादींद्वारे घेतली आहे. 'असत्तो' म्हणजे असमर्थ.

Attānāma attano paccakkhoti tabbisaye amhakārakassa vidhānamayuttanti manasi nidhāya yaṃ vuttaṃ vuttikārena, tamupadassetumāha- ‘nanuce’ccādi. Attabodhanīyāpi hi kiriyā yadā cittavikkhepato nopalakkhīyate, tadāyaṃ parokkhā bhavati, tenuttamavisayepi parokkhabhāvo tassā bhavatveva. Jāgaratopi yadā madā manobyātaṅgato anupaladdhi, tadāpi bhavatyeveti dassetuṃ vuttaṃ byāsattavacanaṃ. Abhinibbattikāleti kiriyā nibbattikāle, ‘sutto-haṃ kiṃ vilalāpa, matto-haṃ kiṃvilalāpe’ti idamatrodāharaṇaṃ. Citta cikkhepavisayappadassanāyettha suttavacanaṃ.

'आत्मा' म्हणजे स्वतःला प्रत्यक्ष असणारा; त्यामुळे त्या विषयात आमच्या कारकाचे विधान अयोग्य आहे, हे मनात ठेवून वृत्तिकारांनी जे म्हटले आहे, ते दर्शवण्यासाठी 'ननु च' इत्यादी म्हटले आहे. कारण स्वतःला समजण्याजोगी क्रिया देखील जेव्हा चित्ताच्या विक्षेपामुळे (विचलीततेमुळे) लक्षात येत नाही, तेव्हा ती परोक्ष (अप्रत्यक्ष) बनते; त्यामुळे उत्तम पुरुषाच्या विषयातही तिचा परोक्षभाव नक्कीच असतो. जागत असतानाही जेव्हा मद (नशा) किंवा मानसिक व्याधीमुळे आकलन होत नाही, तेव्हाही तसे घडतेच, हे दर्शवण्यासाठी 'व्यासक्त' हे वचन म्हटले आहे. 'अभिनिर्वृत्तिकाल' म्हणजे क्रियेच्या उत्पत्तीच्या वेळी; 'मी झोपेत काय बडबडलो? मी नशेमध्ये काय बरळलो?' हे याचे उदाहरण आहे. चित्तविक्षेपाचा विषय दर्शवण्यासाठी येथे 'सुप्त' (झोपलेला) हे वचन वापरले आहे.

7. Eyyā

७. एय्या (विधी-प्रत्यय)

Eyyādotīminā eyyādyattho gahitoti bodhetuṃ yeneccādikaṃ vuttaṃ. Nimittasaddāpekkhāya tanti vattabbe visayasaddāpekkhāyasoti vuttaṃ. Tesanti eyyādīnaṃ. Visayaṃ dasseti ‘hetuphalesviccādiko’ti. Ādisaddena pañhapatthanādayo gahitā. Athātra kriyaggahaṇābhāve kriyātipattiyanti kathaṃ labbhaticcāha- ‘kriyāti pattiya’nti ādi. Kriyātipattiyanti vivaraṇaṃ katanti sambandho.

'एय्यादो' याद्वारे 'एय्या' इत्यादींचा अर्थ ग्रहण केला आहे, हे बोधित करण्यासाठी 'येन' इत्यादी म्हटले आहे. 'निमित्त' या शब्दाच्या अपेक्षेने 'तम्' असे म्हणायला हवे होते, परंतु 'विषय' या शब्दाच्या अपेक्षेने 'तस्मिन्' असे म्हटले आहे. 'तेषाम्' म्हणजे 'एय्या' इत्यादींचा. 'हेतुफलेषु' इत्यादींद्वारे विषय दर्शविला आहे. 'आदि' शब्दाने प्रश्न, प्रार्थना इत्यादी ग्रहण केले आहेत. आता येथे 'क्रिया' शब्दाचे ग्रहण नसताना 'क्रियातिपत्ती' (क्रियेची असफलता) कशी प्राप्त होते? यावर 'क्रियातिपत्तियं' इत्यादी म्हटले आहे. 'क्रियातिपत्तियं' असे विवरण केले आहे, असा संबंध आहे.

Abhidheyyadvārenāti kiriyāsaṅkhātaatthamukhena, pakatakriyattha visesanattāti kriyatthādhikārato adhikatassa dhātussa visesanattā. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘atipattiyanti adhikatakriyatthavisesanaṃ, visesanañca hontaṃ nojukaṃ bhavitumarahati kiñcarahi abhidheyyadvārena, tathāhi atipatanaṃ nāma kriyāya hoti, na kriyatthassa ayujjanato, tasmā atipattiyantivuttekriyātipatti yanti [Pg.276] idaṃ kriyatthavisesanaṃ hontaṃ abhidheyyadvārena hotīti kriyātipattiyanti vivaraṇaṃ kata’’nti. Vidhurappaccayopanipātatoti viruddhappaccayasamavāyāti attho.

'अभिधेयद्वारे' म्हणजे क्रिया नावाच्या अर्थाच्या मुखाने; 'प्रकृत क्रियार्थाचे विशेषण असल्यामुळे' म्हणजे क्रियार्थाच्या अधिकारातून अधिकृत झालेल्या धातूचे विशेषण असल्यामुळे. येथे हे सांगितले आहे की— "अतिपत्ती हे अधिकृत क्रियार्थाचे विशेषण आहे, आणि विशेषण असताना ते थेट असू शकत नाही, तर मग कसे? अभिधेयद्वारे; कारण अतिपतन (अयशस्वी होणे) हे क्रियेचे होते, क्रियार्थाचे अयोग्यतेमुळे होत नाही. म्हणून 'अतिपत्ती' असे म्हटले असता 'क्रियातिपत्ती' हे क्रियार्थाचे विशेषण अभिधेयद्वारे होते, म्हणून 'क्रियातिपत्तियं' असे विवरण केले आहे." 'विधुरप्रत्ययोपनिपातात्' म्हणजे विरुद्ध प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समवायामुळे (एकत्र येण्यामुळे) असा अर्थ आहे.

Kāraṇavekallatovāti hetumato phalassa yo hetu tassa vikalattena. Tatretīmassa attho vattamānavisayeti. Kriyātipattiyanti bhūtādi kriyātipattiyaṃ. Liṅgatoti nimittena. Gamakena liṅgena gammāyātipattiyā bujjhanakālaṃ vattamāno kālo na tiṭṭhati atikkamatīti āha- ‘vattamānatāya byatikkamā’ti. Tadeva phuṭayati ‘samakāla’ntiādinā. Samakālanti ekakkhaṇe. Vattamānassa kriyātipatyasambhavā tadavasiṭṭhātītānāgatesveyyādīnambhāvo (aññathā) nupapattiyāti vuttaṃ vuttiyaṃ ‘sāmatthiyātiādi.

'कारणवैकल्यात्' म्हणजे हेतूपासून उत्पन्न होणाऱ्या फळाचा जो हेतू, त्याच्या विकलतेमुळे (अपूर्णतेमुळे). 'तत्र' याचा अर्थ 'वर्तमान विषयात' असा आहे. 'क्रियातिपत्तियं' म्हणजे भूतकाळ इत्यादींमधील क्रियातिपत्तीमध्ये. 'लिंगतः' म्हणजे निमित्ताने. बोध करून देणाऱ्या चिन्हाने (लिंगाने) समजण्याजोग्या अतिपत्तीचा बोध होण्याचा काळ वर्तमान काळ राहत नाही, तो निघून जातो, म्हणून 'वर्तमानतेच्या अतिक्रमामुळे' असे म्हटले आहे. तेच 'समकाल' इत्यादींद्वारे स्पष्ट केले आहे. 'समकाल' म्हणजे एकाच क्षणी. वर्तमान काळात क्रियातिपत्ती असंभव असल्यामुळे, उर्वरित भूत आणि भविष्य काळात 'एय्या' इत्यादींचा भाव (अस्तित्व) अनुपपत्तीमुळे (दुसऱ्या मार्गाच्या अभावामुळे) सिद्ध होतो, म्हणून वृत्तीमध्ये 'सामर्थ्यात्' इत्यादी म्हटले आहे.

Liṅgenāti ettha pubbe dakkhiṇena gamane sati sakaṭissāpariyā bhavanadassanaṃ dakkhiṇena gamanassa sakaṭāpariyābhavanahetutte liṅgaṃ, dakkhiṇena gamanassātipattiyā aññato gamanādi liṅgaṃ. Sakaṭā kiriyābhavanātipattiyā sakaṭe garubhārāropanādi liṅgaṃ. Paṭhamavaye arahattabhavanaṃ taṃhetubhūtañca pabbajjaṃ paresaṃ paṭhamavaye pabbajjānimittārahattappattiliṅgena viññāya pabbajjāyātipatti gharakammabyāvaṭatādiliṅgena, arahattassātipatti ca pabbajjānimittābhāvena liṅgenāvasīyateti liṅgena bhūta kriyātipatti pana veditabbā, yadi panevamabhiññālābhī payuñjati tadā paccakkhañāṇeneva sabbaṃ viññāya payuñjatīti veditabbaṃ. Liṅgatovasīyamānāyanti pana bāhullena vuttaṃ.

लिंगेनाति (लिंगाने) म्हणजे येथे पूर्वी उजवीकडे जाणे झाले असता गाडी उलटून न पडणे दिसणे हे उजवीकडे जाण्याच्या गाडी उलटून न पडण्याच्या हेतूचे लिंग (चिन्ह) आहे; उजवीकडे जाण्याच्या अभावामुळे (अतिपत्तीमुळे) दुसऱ्या मार्गाने जाणे इत्यादी लिंग आहे. गाडीच्या क्रियेच्या अभावामुळे (अतिपत्तीमुळे) गाडीवर जड भार लादणे इत्यादी लिंग आहे. पहिल्या वयात (तरुणपणात) अर्हत्त्व प्राप्त होणे आणि त्याचे हेतू असलेले प्रव्रज्या घेणे, हे इतरांच्या बाबतीत पहिल्या वयातील प्रव्रज्येच्या निमित्ताने अर्हत्त्व प्राप्तीच्या लिंगाद्वारे जाणून घेऊन; प्रव्रज्येचा अभाव (अतिपत्ती) घरकामात गुंतलेले असणे इत्यादी लिंगाद्वारे, आणि अर्हत्त्वाचा अभाव प्रव्रज्येच्या निमित्ताच्या अभावरूपी लिंगाद्वारे निश्चित केला जातो, अशा प्रकारे लिंगाद्वारे भूतकाळातील क्रिया-अतिपत्ती (क्रियेची असिद्धी) समजावी. परंतु, जर एखादा अभिज्ञा-लाभी (अलौकिक ज्ञान प्राप्त असलेला) असा प्रयोग करतो, तेव्हा तो प्रत्यक्ष ज्ञानानेच सर्व जाणून प्रयोग करतो असे समजावे. 'लिंगावरून निश्चित केले जाणारे' असे जे म्हटले आहे, ते बहुतांश करून (प्रायः) म्हटले आहे.

8. Hetu

८. हेतू

Niccabhavanaṃ hetu (tyādinā) hetuphalabhāvoyevettha, nāti pattīti dīpeti. Sabbappaccayodāharaṇavasenāti sabbesaṃ eyyādīnampaccayānaṃ udāharaṇavasena. Hetuphalānaṃ sabbhāvatoti vuttattā hetuphalāni dasseti hananamiccādinā. Evaṃ hetuphalasabbhāvato sabbakāle [Pg.277] ca vidhānato ettha vattamānepi pappotīti bhāvo. So ca hetuhetumantabhāvo ca.

"नित्य असणे हा हेतू आहे" (इत्यादींद्वारे) येथे केवळ हेतू-फल भावच आहे, क्रिया-अतिपत्ती (क्रियेचा अभाव) नाही, असे दर्शविते. "सर्व प्रत्ययांच्या उदाहरणाने" म्हणजे 'एय्य' (eyya) इत्यादी सर्व प्रत्ययांच्या उदाहरणाने. हेतू आणि फलाच्या अस्तित्वामुळे असे म्हटल्याने 'हनन' (मारणे) इत्यादींद्वारे हेतू आणि फल दर्शवितात. अशा प्रकारे हेतू आणि फलाच्या अस्तित्वामुळे आणि सर्व काळात विधान केल्यामुळे, येथे वर्तमानकाळातही प्राप्त होते असा भाव आहे. आणि तो हेतू-हेतुमंत भाव (कारण-कार्य भाव) आहे.

9. Pañhe

९. प्रश्नामध्ये

Pacchimaṃ pacchimaṃ padantiādīsu pañhoti purimaṃ padaṃ, sampucchanāti pacchimaṃ padantiādinā daṭṭhabbaṃ. Samecca aññamaññaṃ pucchanā sampucchanā, yācanaṃ dehī tyādinā yācanamatthaṃ, iṭṭhassāsampattassātthanamiṭṭhāsiṃsanaṃ. Pattakālavasena ca visayabhedena bhinnāya pīti yojetvā attho daṭṭhabbo. Pattakālaṃ dasseti nimittabhūtassātiādinā. Nimittabhūtassāti taṃtaṃkiccasampajjane kāraṇabhūtassa. Vidhi nāma diṭṭhadhammikasamparāyika nimantaṇāmantaṇājjhesanapesanāni. Ettha ca anuññāpattakālesu ca pañcamī vihitā parehi, diṭṭhadhammikādīsu pañcasu sattamī. Idha pana te dvepi vidhivisesāyevāti vidhimhi antokaritvā eyyādiṃ vidhātuṃ yaṃ vuttaṃ vuttikārena, tadidāni vattukāmo āha- ‘anuññāpattakālesupi’ccādi. Vidhippatītimeva pakāseti ‘evaṃ kareyyāsī’’ticcādinā. Anujānantopi dīpentopi kiriyāsu byāpāretiyevāti byāpāraṇampatītitoti yojetvā attho veditabbo.

"शेवटचे शेवटचे पद" इत्यादींमध्ये 'प्रश्न' हे पहिले पद आहे, आणि 'संपुच्छना' (चांगल्या प्रकारे विचारणे) हे शेवटचे पद आहे, असे समजावे. एकत्र येऊन एकमेकांना विचारणे म्हणजे 'संपुच्छना' होय. "दे" इत्यादींद्वारे याचना करणे हा 'याचना' अर्थ आहे. अप्राप्त असलेल्या इष्ट गोष्टीची इच्छा करणे म्हणजे 'इष्टाशंसा' (इष्ट आकांक्षा) होय. प्राप्त काळाच्या (योग्य वेळेच्या) अनुसार आणि विषयाच्या भेदाने भिन्न असलेल्या प्रीतीशी जोडून अर्थ समजून घ्यावा. "निमित्तभूत असलेल्याच्या" इत्यादींद्वारे प्राप्त काळ दर्शवितात. "निमित्तभूत असलेल्याच्या" म्हणजे त्या त्या कार्याच्या सिद्धीसाठी कारणभूत असलेल्याच्या. 'विधी' म्हणजे ऐहिक (दिठ्ठधम्मिक) आणि पारलौकिक (साम्परायिक) निमंत्रण, आमंत्रण, अध्येषणा (विनंती) आणि प्रेषण (आज्ञा देणे) होय. येथे अनुज्ञा (परवानगी) आणि प्राप्त काळ यामध्ये इतरांनी पंचमी विभक्ती विहित केली आहे, तर ऐहिक इत्यादी पाच अर्थांमध्ये सप्तमी विभक्ती विहित केली आहे. परंतु येथे ते दोन्ही देखील विधीचे विशेषच आहेत, म्हणून विधीमध्ये त्यांचा अंतर्भाव करून 'एय्य' इत्यादी प्रत्ययांचे विधान करण्यासाठी वृत्तिकाराने जे म्हटले आहे, ते आता सांगण्याची इच्छा धरून म्हणतात— "अनुज्ञा आणि प्राप्त काळातही" इत्यादी. "असे करावे" इत्यादींद्वारे विधीची प्रतीतीच प्रकट करतात. अनुमती देणारा किंवा दर्शविणारा देखील क्रियांमध्ये प्रवृत्तच करतो, म्हणून 'प्रवृत्त करण्याची प्रतीती' या अर्थाशी जोडून अर्थ समजून घ्यावा.

Pesanepi kesañci byākaraṇaññūnaṃ sattamīvidhicchitotivuttikārena yaṃ vuttaṃ, taṃ dāni vattumāha- ‘pesane pi’ccādi. Samūlatanti kesañci saddikānaṃ sattamīvidhividhānamūlena samūlataṃ. ‘‘Anumatiparikappatthesu sattamī’’ti (3-1-11) kaccānasuttaṃ. Kattumicchato parassa anujānanaṃ anumati, parikappanaṃ sallakkhaṇaṃ nirūpanaṃ parikappo hetuphalakiriyā sambhavo ca, tasmiṃ anumatyatthe ca parikappatthe ca sattamīvibhatti hotīti attho. Atthaggahaṇena vidhinimantaṇāmantaṇājjhesana patthanāpattakālesu ca.

प्रेषण (आज्ञा देणे) मध्ये देखील काही व्याकरणकारांच्या मते सप्तमी विभक्ती विहित आहे, असे वृत्तिकाराने जे म्हटले आहे, ते आता सांगण्यासाठी म्हणतात— "प्रेषणातही" इत्यादी. "समूलता" म्हणजे काही वैयाकरणांच्या मते सप्तमी विभक्तीच्या विधानाच्या नियमाच्या आधारावर सप्रमाण असणे. "अनुमती आणि परिकल्प या अर्थांमध्ये सप्तमी होते" (३-१-११) हे कच्चायन सूत्र आहे. करू इच्छिणाऱ्या दुसऱ्या व्यक्तीला अनुमती देणे म्हणजे 'अनुमती' होय. 'परिकल्प' म्हणजे तर्क करणे, निश्चित करणे, निरूपण करणे आणि हेतू-फल क्रियेचा संभव होय. त्या अनुमती अर्थात आणि परिकल्प अर्थात सप्तमी विभक्ती होते, असा अर्थ आहे. 'अर्थ' या शब्दाच्या ग्रहणाने विधी, निमंत्रण, आमंत्रण, अध्येषणा, प्रार्थना आणि प्राप्त काळ या अर्थांमध्ये देखील सप्तमी होते.

10. Tu antu

१०. तु, अन्तु

Udāhaṭāti gacchatu gacchantuādinā udāhaṭā. Dadātūti yācane.

उदाहरणे दिली आहेत म्हणजे 'गच्छतु' (तो जावो), 'गच्छन्तु' (ते जावोत) इत्यादींद्वारे उदाहरणे दिली आहेत. 'ददातु' (त्याने द्यावे) हे याचना अर्थात आहे.

11. Satya

११. सत्य

Arahatthe cāyameva payogo, tena bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya bhavaṃ arahoti yojetvā daṭṭhabbo.

आणि अर्हत्व (योग्य असणे) या अर्थात हाच प्रयोग होतो, त्यामुळे "भवान् खलु राज्यं करेय्य भवान् अरहो" (आपण खरोखर राज्य करावे, आपण यास योग्य आहात) असे जोडून पाहावे.

12. Sambhā

१२. संभा

Yoggatājjhavasānantīmassātthapadaṃ[Pg.278], sattisaddahananti sāmatthiyassa saddahananti attho. Payogānusāritaṃ dīpetī sambandho. Gammamāneti sambhāvemiccādinā bhvādidhātūhi avuccamānepi gamyamāne. Udāhaṭaṃ ‘apipabbataṃ sirasā bhindeyyā’ti. Mahābalatāya hatthihanane alamatthavisaye sambhāvane satyapi alaṃ saddo-trālamattho yuttoti na bhavantetyādayo hanissati. Dhātunāti ettha dhātuggahaṇena bhvādayo gayhante tattha dhātusaddassa ruḷhattā pubbācariyasaññāya vā. Udāhaṭanti bhuñjeyya bhavaṃ tyādinā.

"योग्यता आणि अध्यवसाय" हा याचा अर्थ आहे. "शक्तीची श्रद्धा" म्हणजे सामर्थ्यावर विश्वास ठेवणे असा अर्थ आहे. प्रयोगाचे अनुसरण करणे दर्शवितो, हा संबंध आहे. "गम्यमान असताना" म्हणजे 'संभावनेमध्ये' इत्यादी सूत्रांद्वारे भू-इत्यादी धातूंनी न बोलले गेले तरी अर्थ प्रतीत होत असताना. उदाहरणार्थ— "अपी पर्वत शिरसा भिन्देय्य" (तो डोक्याने पर्वतही फोडू शकेल). महाबली असल्यामुळे हत्तीला मारण्याच्या समर्थतेच्या विषयात संभावना असली तरी, 'अलम्' शब्द येथे समर्थ या अर्थी योग्य आहे, म्हणून "न भवन्ति" इत्यादी क्रियापदे होणार नाहीत. "धातूने" येथे धातूच्या ग्रहणाने भू-इत्यादी धातू घेतले जातात, कारण तेथे धातू शब्दाची रूढी आहे किंवा पूर्वाचार्यांच्या संज्ञेमुळे आहे. उदाहरणार्थ— "भुञ्जेय्य भवं" (आपण भोजन करावे) इत्यादी.

13. Māyo

१३. मायो

Sūti māsūti ettha susaddo. Ettha imasmiṃ udāharaṇe. Nivatteti māsaddoti seso. Āraddhanti iminā vattamānaṃ vanagamanaṃ dasseti. Antobhūtaṇyatthāti ṇippaccayābhāvepi attani antobhūtaṇyattha dhātuto. Īādīnaṃ āādīnañca sakakālonāma bhūto kālo. Dhātusambandho visesanavisessabhāvo, tenāha- ‘dhātvattha sambandhe visesana visessabhāvalakkhaṇe’ti. Sabbatthākhyāta vāccottho visesso syādyantavācco visesanaṃ.

"सु" म्हणजे 'मा सु' यातील 'सु' शब्द होय. "येथे" म्हणजे या उदाहरणामध्ये. 'मा' शब्द निषेध करतो, हा उर्वरित अर्थ आहे. "आरब्ध" याद्वारे वर्तमानकाळातील वनात जाणे दर्शविले आहे. "अंतर्भूत ण्य-अर्थ" म्हणजे 'ण्य' प्रत्यय नसतानाही स्वतःमध्ये अंतर्भूत असलेला 'ण्य' (प्रयोजक) अर्थ असलेल्या धातूपासून. 'ई' इत्यादी आणि 'आ' इत्यादी प्रत्ययांचा स्वतःचा काळ म्हणजे भूतकाळ होय. धातूंचा संबंध हा विशेषण-विशेष्य भाव आहे, म्हणूनच म्हटले आहे— "धातूच्या अर्थाच्या संबंधात विशेषण-विशेष्य भाव हे लक्षण आहे". सर्व ठिकाणी आख्यात (क्रियापद) द्वारे वाच्य असलेला अर्थ विशेष्य असतो आणि 'स्यात्' इत्यादी (विधीलिंग) द्वारे वाच्य असलेला अर्थ विशेषण असतो.

Iṭṭhoti paresamiṭṭho. Jānanatthavasena gamanatthattāti ‘‘gamanatthā kammakā’’ti (5-59) sutte gamanatthasaddena ‘ye gatyatthā te buddhyatthā’ti jānanatthopi gahitoti evaṃ gahitajānanatthavasena gamanatthattāti attho. Abhimatāni pāṇiniyānaṃ. Tathā saddassatthamāha- ‘anantarena gatattha’(nti ana)ntare vuttena karaṇabhūtenāti attho. Abhimatoti pāṇiniyānameva idhādhippetasamuccayaṃ vattumāha- ‘samuccayo’iccādi. Athātra kathamanekāsaṃ kiriyānaṃ cīya mānatā yāvatā ekāvāṭanakiriyājjhayanakiriyā cetyāsaṅkiyāha- ‘sādhanabhedane’ccādi. Maṭhādisādhanānambhedenāṭana kiriyāyapi bhedoti attho. Takkiriyāppadhānassāti sā lavanakiriyā padhānamassa kattuno. Yo- yamaññepi niyojento viya kiriyaṃ karoti so nā-ññakiriyāpadhāne yutto, takkiriyāppadhāneyeveti.

"इष्ट" म्हणजे इतरांना प्रिय असलेला. जाणण्याच्या अर्थाच्या दृष्टीने गमन अर्थ असल्यामुळे, "गमनाथा कम्मका" (५-५९) या सूत्रात गमनार्थक शब्दाने 'जे गत्यर्थक आहेत ते बुद्धी-अर्थक (जाणण्याच्या अर्थाचे) आहेत' या नियमाने जाणण्याचा अर्थ देखील घेतला आहे, अशा प्रकारे घेतलेल्या जाणण्याच्या अर्थाच्या दृष्टीने गमन अर्थ असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. पाणिनीच्या अनुयायांना संमत असलेले. 'तथा' शब्दाचा अर्थ सांगतात— "अनंतराने गतार्थ" म्हणजे लागलीच नंतर सांगितलेल्या करणभूत अर्थाने, असा अर्थ आहे. पाणिनीच्या अनुयायांनाच संमत असलेला येथे अभिप्रेत असलेला समुच्चय सांगण्यासाठी म्हणतात— "समुच्चय" इत्यादी. आता येथे अनेक क्रियांचे संकलन कसे होते, कारण येथे एक फिरण्याची क्रिया आणि एक अध्ययनाची क्रिया आहे, अशी शंका घेऊन म्हणतात— "साधनांच्या भेदाने" इत्यादी. मठ इत्यादी साधनांच्या भेदाने फिरण्याच्या क्रियेचा देखील भेद होतो, असा अर्थ आहे. "त्या क्रियेची प्रधानता असलेल्याचा" म्हणजे ती कापण्याची क्रिया ज्या कर्त्यासाठी प्रधान आहे. जो इतरांना देखील नियुक्त केल्याप्रमाणे क्रिया करतो, तो इतर क्रियेच्या प्रधानतेमध्ये युक्त नसून, त्याच क्रियेच्या प्रधानतेमध्ये युक्त असतो.

14. Pubba

१४. पूर्व

Mahāvākyarūpattā [Pg.279] pakaraṇassa tadapekkhāya vākyekadesattaṃ ‘‘vattamāne tianti, bhavissati’’ccādīnaṃ vākyānanti āha ‘vākyekadesehī’ti. Atoyevamāha-vākyāvayavoparo-dhunā karīyate’ti. Vidhivākyattamassa dassetvā niyamavākyattaṃ dāni dassetuṃ ‘athavā niyamatthamidantyādīna’ntyāha. Niyamasuttattameva phuṭayati ‘tehi’ccādinā. Tehi tehi suttehīti ‘‘vattamāne ti anti’’ccādīhi tehi tehi suttehi. Imināti ‘‘pubbaparā’’dinā iminā suttena. Nanu tumhāmhasesesūti ettake vuccamāne ‘tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesū’ti ayaṃ viseso kuto gamyate yenevaṃ vivaṭaṃtyāha- ‘kattukamme’ccādi. Kattādīsu vidhānañca vakkhati.

महावाक्यरूपत्वामुळे प्रकरणाच्या त्या अपेक्षेने वाक्याचा एकदेश असणे 'वत्तमाने ति अन्ति, भविस्सति' इत्यादी वाक्यांचे आहे, म्हणून 'वाक्यैकदेशेहि' (वाक्याच्या एका भागाद्वारे) असे म्हटले आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे - 'वाक्यावयवाचा विरोध आता केला जात आहे'. याचे विधिवक्यत्व दाखवून आता नियमवाक्यत्व दाखवण्यासाठी 'अथवा नियमत्थमिदंत्यादीनं' असे म्हटले आहे. नियमसूत्रत्वच 'तेहि' इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. 'तेहि तेहि सुत्तेहि' म्हणजे 'वत्तमाने ति अन्ति' इत्यादी त्या त्या सूत्रांद्वारे. 'इमिना' म्हणजे 'पुब्बपरा' इत्यादी या सूत्राद्वारे. 'तुम्हाम्हसेसेसु' एवढेच म्हटले असता 'तुम्हाम्ह-शब्दवाच्य आणि त्याव्यतिरिक्त शब्दवाच्य कारकांमध्ये' हा विशेष कसा समजला जातो, ज्याद्वारे असे स्पष्ट केले आहे? म्हणून 'कत्तुकम्मे' इत्यादी म्हटले आहे. कर्ता इत्यादींमध्ये विधान पुढे सांगतील।

Kattukammānamevāti iminā bhāvaṃ byavacchindati. Tathā ca vakkhati- ‘tumhāmhasaddavacanīyattābhāvā’ti. Asatvabhūtāyeccādikamekavacana sambhave kāraṇaṃ, tumhāmheccādikantu paṭhamapurisasambhave. Tumhāmhasesesu hontā majjhimuttamapaṭhamā kathaṃ bhāvādīsu viññāyanti kathañca tumhāmhādisaddavacanīyassa kārakatthassākhyātena tattha vihitena saññāvibhattā tumhāmhādisaddappayogābhāvoccāsaṅkiya yaṃ vuttaṃ vuttiyaṃ taṃdāni vivarantena ‘yadi bhāvādīsu mānādayo na vidhīyante tadāmānādīsu paresu bhāvādīsu kyalādīnaṃ vidhānameva nopapajjatī’ti iminā sāmatthiyena tumhādīsu kārakesu majjhimādīnaṃ bhāvo viññāyati teneva tumhādikārakatthassa tattha vihitenākhyātena saññāpitattā tumhādisaddappayogo nāma na hotīti dassetuṃ ‘tumhādisvi’ccādikamāraddhaṃ. Yajjevaṃ tumhādisaddappayogoyeva na siyā ccāha- ‘yajjeva miccādi. Parihāramāha- ‘sasaddenā’ti. Tumhādisaddena. Brāhmaṇāiccanenābhihitameva bahuttaṃ bahavoti vacanenānujjate. Vacanābhāve kathaṃ tulyādhikaraṇattaṃtyāha- ‘anujjamānassi’ccādi. Anujjamānassātianuvaditabbassa gacchaticcādinā niddiṭṭhassa kattuno.

'कत्तुकम्मानमेव' (केवळ कर्ता आणि कर्म यांचेच) याद्वारे भावाचा (भाववाच्य) निषेध करतात. तसेच पुढे सांगतील - 'तुम्हाम्हशब्दवचनीयत्वाचा अभाव असल्यामुळे'. 'असत्त्वभूताय' इत्यादी एकवचन संभवण्याचे कारण आहे, तर 'तुम्हाम्ह' इत्यादी प्रथम पुरुष संभवण्याचे कारण आहे. 'तुम्हाम्हसेसेसु' मध्ये होणारे मध्यम, उत्तम आणि प्रथम पुरुष भाव इत्यादींमध्ये कसे समजले जातात? आणि 'तुम्हाम्ह' इत्यादी शब्दांनी वाच्य असलेल्या कारकार्थाचे तेथे विहित केलेल्या आख्याताने (क्रियापदाने) संज्ञा-विभक्तीद्वारे 'तुम्हाम्ह' इत्यादी शब्दांचा प्रयोग न होण्याच्या शंकेचे जे वृत्तीमध्ये सांगितले आहे, त्याचे आता विवरण करताना - 'जर भाव इत्यादींमध्ये मान (प्रत्यय) इत्यादींचे विधान केले जात नाही, तर मान इत्यादी पर असताना भाव इत्यादींमध्ये क्यल इत्यादींचे विधानच उपपन्न होत नाही' या सामर्थ्याने तुम्हा (युष्मद्) इत्यादी कारकांमध्ये मध्यमादींचा भाव समजला जातो. म्हणूनच तुम्हादी कारकार्थाचे तेथे विहित केलेल्या आख्याताने ज्ञान करून दिले गेल्यामुळे तुम्हादी शब्दांचा प्रयोग होत नाही, हे दाखवण्यासाठी 'तुम्हादिस्वि' इत्यादी सुरू केले आहे. जर असे असेल तर तुम्हादी शब्दांचा प्रयोगच होणार नाही, म्हणून 'यज्जेवम्' इत्यादी म्हटले आहे. परिहार (उत्तर) सांगतात - 'ससद्देन' म्हणजे तुम्हादी शब्दाने. 'ब्राह्मणा' याद्वारे अभिहित (सांगितलेले) बहुत्वच 'बहवो' या वचनाने अनुवादिले जाते. वचनाच्या अभावी सामानाधिकरण्य कसे होईल? म्हणून 'अनुज्जमानस्स' इत्यादी म्हटले आहे. 'अनुज्जमानस्स' म्हणजे अनुवाद करण्यायोग्य, 'गच्छति' इत्यादींद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या कर्त्याचे।

Anuvādenāti [Pg.280] (tumhādi) anuvādena. ‘‘Nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇe paṭhamo’’ti (3-1-5) kaccānavacanaṃ, tenāha- ‘tenevi’ccādi. Asamānādhikaraṇattā hi ‘tayāpaccate’ccādo na bhavati. Tathāhi tayeccetaṃ kattuvācī paccateccetaṃ kammavācī kamme ākhyātappaccaya vidhānato.

'अनुवादेन' म्हणजे (तुम्हादी) अनुवादाने. 'नामम्हि पयुज्जमानेपि तुल्याधिकरणे पठमो' (कच्चायन ३-१-५) हे कच्चायनाचे वचन आहे, म्हणून 'तेनेव' इत्यादी म्हटले आहे. कारण असमान-अधिकरण असल्यामुळे 'तया पच्चते' इत्यादींमध्ये होत नाही. तसेच 'तया' हे कर्तावाचक आहे आणि 'पच्चते' हे कर्मवाचक आहे, कारण कर्मामध्ये आख्यात प्रत्ययाचे विधान केले आहे।

‘Ehi maññe rathena gamissasī’ti pāṇiniyātimatanipphādanakkamo (nirassa) te ‘parihāse’ccādinā. Maññatissa payogeti upapadavasena manadhātussa payoge. Dhātumhāti gamiādito. Uttama purisekavacane patteti gamissāmīti patte. Majjhimobhimatoti gamissasītyabhimato. Majjhime patteti maññaseti patte, uttamekavacana miṭṭhanti maññetiṭṭhaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘maññase tvaṃ rathena gamissāmīti vattabbe maññe tvaṃ rathena gamissasīti bhavatīti (vutta’’nti). Ehi maññeccādi na kiñci vuttaṃ vuttiyaṃ. Yathāsavisayevamajjhimuttamā sampajjanti, tathāsambandhamupadassayamāha- ‘evametthābhisambandho’ccādi. Parābhimataṃ sambandhaṃ kurumāno āha- ‘natveva’miccādi. Athoccateccādinā parādhippāyamāha- ‘yade’ccādi.

'एहि मञ्ञे रथेन गमिस्ससि' हा पाणिनीच्या मताचा निष्पादनक्रम 'परिहासे' इत्यादींद्वारे (निरस्त केला आहे). 'मञ्ञतिस्स पयोगे' म्हणजे उपपदाच्या वशाने 'मन्' धातूचा प्रयोग असताना. 'धातुम्हा' म्हणजे 'गमि' इत्यादींपासून. उत्तम पुरुष एकवचन प्राप्त असताना म्हणजे 'गमिस्सामि' प्राप्त असताना. 'मज्झिमोभिमतो' म्हणजे 'गमिस्ससि' असा अभिप्रेत आहे. मध्यम पुरुष प्राप्त असताना म्हणजे 'मञ्ञसे' प्राप्त असताना, उत्तम पुरुष एकवचन इष्ट आहे म्हणजे 'मञ्ञे' हे इष्ट आहे. हे असे म्हटले आहे - 'मञ्ञसे त्वं रथेन गमिस्सामि' असे म्हणावयाचे असताना 'मञ्ञे त्वं रथेन गमिस्ससि' असे होते (असे म्हटले आहे). 'एहि मञ्ञे' इत्यादी वृत्तीमध्ये काहीही म्हटलेले नाही. आपापल्या विषयातच मध्यम आणि उत्तम पुरुष सिद्ध होतात, तसा संबंध दाखवताना 'evametthābhisambandho' (एवमेत्थाभिसम्बन्धो) इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्याला अभिप्रेत असलेला संबंध करताना 'नत्वेवम्' इत्यादी म्हटले आहे. 'अथोच्चते' इत्यादींद्वारे दुसऱ्याचा अभिप्राय सांगतात - 'यदे' इत्यादी।

Yadevamabhisambandhoti ‘maññase tvaṃ rathena gacchāmī’ti yadā evamabhisambandho karīyatītyattho. So cevamanugatoti ‘maññe ahaṃ tvaṃ rathena gacchasi’ccevaṃ so ca payogo anugatotyattho. Pakārantarakappanāyāti ‘maññase tvaṃ rathena gacchāmī’ti antarakappanāya.

'यदेवमभिसम्बन्धो' म्हणजे 'मञ्ञसे त्वं रथेन गच्छामि' असा जेव्हा संबंध केला जातो, असा अर्थ आहे. 'सो चेवमनुगतो' म्हणजे 'मञ्ञे अहं त्वं रथेन गच्छसि' असा तो प्रयोग अनुगत (योग्य) आहे, असा अर्थ आहे. 'प्रकारान्तरकल्पनाया' म्हणजे 'मञ्ञसे त्वं रथेन गच्छामि' या दुसऱ्या कल्पनेने।

15. Āī

१५. आई

Tenacāti samāsitattena ca,ssatyādīnamaggahaṇanti yadi tesaṃ gahaṇaṃ siyā āīssādīsūti na samāsena vadeyya.

'तेन च' म्हणजे संक्षिप्त केल्यामुळे, 'स्सत्यादीनम् अगहणम्' म्हणजे जर त्यांचे ग्रहण झाले असते, तर 'आईस्सादीसु' असे समासाने म्हटले नसते।

17. Bhūssa

१७. भूस्स

Katākatappasaṅgīyo vidhi so nicco-niccā balavāti paṭhamaṃ vuka bhavatīti dassetumāha- ‘katākatappasaṅgittā’ccādi.

केलेला आणि न केलेला असा प्रसंग असलेला जो विधी तो नित्य असतो - 'नित्या बलवा' (नित्य बलवान असतो), म्हणून प्रथम 'वुक' होतो, हे दाखवण्यासाठी 'कताकतप्पसङ्गित्ता' इत्यादी म्हटले आहे।

18. Pubba

१८. पुब्ब

Aādyapekkheti aādīsūti anuvattaaādyapekkhe.

'अआद्यपेक्खे' म्हणजे 'अआदीसु' यामध्ये अनुवृत्त झालेल्या 'अआ' ची अपेक्षा असणारा।

23. Kara

२३. कर

Nanu ca ‘sossā’ti kasmā vuttaṃ ‘‘kvaci vikaraṇāna ‘‘micceva (5-161) lopo [Pg.281] siyāti ‘karassa ku’nti vattabbanti codanamanasi nidhāyāha- ‘kvaci vikaraṇānaṃ tyādi. Aññatrapayogānusaraṇā payogānusaraṇaṃ vinā olopo viññātuṃ na sakkāti sambandho.

पण मग 'सोस्सा' असे का म्हटले आहे? 'क्वचि विकरणानम्' (कच्चायन ५-१६१) यानेच लोप होईल, म्हणून 'करस्स कु' असे म्हणावे, ही शंका मनात ठेवून 'क्वचि विकरणानं' इत्यादी म्हटले आहे. 'अन्यत्र प्रयोगानुसरणा' म्हणजे प्रयोगाच्या अनुसरणाशिवाय 'ओ' चा लोप समजणे शक्य नाही, असा संबंध आहे।

25. Hāssa

२५. हास्स

Kāriyaṃ āhaṅsaṅkhātamassa atthīti kāriyī, tena aparo kāriyī haññati hiṃsīyatīti attho.

ज्याला कार्य सांगितले आहे तो 'कारियी' (कार्यवान), म्हणून दुसरा कार्यवान मारला जातो किंवा हिंसला जातो, असा अर्थ आहे।

Sahossehīti karassa okārena ssena ca saha hāssa ssena sahāti attho. Atha kathaṃ ossehi saheva vuttā desotiviññāyatīccāsaṅkiyāha- ‘sahavacanasāmatthiyā’ti. Saha saddassa sahattha(ssa ca) sossa ssenāti kathanasāmatthiyāti attho. Adhippāyaṃ vivarati ‘evaṃ maññate’ccādinā. Evaṃ maññate- ossāna manādesitte iccādinā pāṭhena bhavitabbamiva lakkhīyate… teneva pāṭhenasahavacanasāmatthiyassa patītisabbhāvato. Na tu ‘evaṃmaññateossānamantādesatte hāssacāti vacanamanatthakaṃ siyā hā to cetveva vadetya ossānamanādesitte’ccādinā pāṭhena… ossānamantādesappasaṅgassevābhāvato. Nahetthādesādesi sambandhachaṭṭhī atthi… sossāti visesanachaṭṭhiyāppadhānāya ssenāti sahatthe tatiyāya ca niddiṭṭhattā. Ubhayatthāti ssatyādīsussādīsu ca.

'सहोस्सेहि' म्हणजे 'कर' च्या ओकाराने आणि 'स्स' ने सह, 'हा' च्या 'स्स' ने सह असा अर्थ आहे. मग 'ओस्सेहि' च्या सोबतच सांगितलेला आदेश कसा समजला जातो? अशी शंका घेऊन 'सहवचनसामत्थिया' असे म्हटले आहे. 'सह' शब्दाच्या सहार्थाच्या आणि 'सोस्स' च्या 'स्स' ने असे सांगण्याच्या सामर्थ्याने, असा अर्थ आहे. अभिप्राय स्पष्ट करतात - 'एवं मञ्ञते' इत्यादींद्वारे. 'एवं मञ्ञते' - 'ओस्सानं अनादेसित्ते' इत्यादी पाठाने असावे असे दिसते... कारण त्याच पाठाने सहवचनसामर्थ्याची प्रचिती येते. परंतु 'एवं मञ्ञते ओस्सानं अन्तादेसत्ते हास्स च' हे वचन निरर्थक होईल, 'हा' पासूनच असे म्हणून 'ओस्सानं अनादेसित्ते' इत्यादी पाठाने... कारण 'ओस्सानं' च्या अंत-आदेशाचा प्रसंगच नाही. कारण येथे आदेश-आदेशी संबंधाची षष्ठी नाही... 'सोस्सा' ही विशेषण षष्ठी प्रधान असल्यामुळे आणि 'स्सेन' ही सहार्थ तृतीयेने निर्दिष्ट असल्यामुळे. 'उभयत्था' म्हणजे 'स्सत्यादीसु' आणि 'स्सादीसु' या दोन्हीमध्ये।

28. Āī

२८. आई

Pubbasaralopoti vikaraṇalopo ākārādese ca dvīsu vāresu pubbasaralopo.

'पुब्बसरलोपो' म्हणजे विकरणलोप आणि आकार-आदेश या दोन्ही प्रसंगी पूर्वस्वरलोप।

29. Gami

२९. गमि

Agāti īmhi lalopo, ākārādese ca pubbasaralopo.

'अगा' मध्ये 'ई' असताना 'ल' चा लोप, आणि आकार-आदेश असताना पूर्वस्वरलोप।

30. Ḍaṃsa

३०. डंस

Agañchā agacchīti niggahītāgamena.

'अगञ्छा', 'अगच्छि' हे निग्गहीत (अनुस्वार) आगमाने होतात।

32. Ṇānā

३२. णाना

Ujjhitānubandhānanti pariccattānubandhānaṃ.

'उज्झितानुबन्धानं' म्हणजे ज्यांचे अनुबंध सोडले (त्यागले) आहेत।

33. Āī ū

३३. आई ऊ

Sutte [Pg.282] āti iminā ubhayattha paṭhamapurisekavacanaṃ gahitanti āha- ‘ā’tiādi.

सूत्रात 'आ' याने दोन्ही ठिकाणी प्रथमपुरुष एकवचन ग्रहण केले आहे, म्हणून 'आ' इत्यादी म्हटले आहे।

34. Kusa

३४. कुस

Abhirūhīti ‘‘byañjane dīgharassā’’ti (1-33) dīgho.

'अभिरूही' यामध्ये “ब्यञ्जने दीघरस्सा” (१-३३) या सूत्राने दीर्घ झाला आहे।

35. Ā ī ssa

३५. आ ई स्स

Parokkhāparanāmadheyyānanti parokkhātiaññanāmānaṃ.

'परोक्खा' हे दुसरे नाव असलेल्यांचे म्हणजे 'परोक्खा' इत्यादी अन्य नावांचे।

38. Eyyā

३८. एय्या

Tehevāti heṭṭhā vuttasuttadvayeheva, sahacaritañāyenāti ‘‘bhūte ī uṃ’’iccādo (6-4) paracchakke paṭhama purisekavacanaākārena ‘‘anajjatane āñu’’iccādo (6-5) pubbacchakke paṭhamapurisekavacana ākārena ca sahacaritākārānameva paccāsattiyā sahacaritā pattivasena pavattañāyena gahaṇanti attho. Gahitattā tvādi sambandhī gayhateti sambandho. Nissayakaraṇaṃ nāma byattivaseneva, na sāmaññavasenāti āha ‘etenā’tiādi.

'तेहेव' म्हणजे खाली सांगितलेल्या दोन्ही सूत्रांद्वारेच. 'सहचरित न्यायाने' म्हणजे “भूते ई उं” इत्यादी (६-४) परषट्कामध्ये प्रथमपुरुष एकवचनाच्या आकाराने आणि “अनज्जतने आञु” इत्यादी (६-५) पूर्वषट्कामध्ये प्रथमपुरुष एकवचनाच्या आकाराने सहचरित असलेल्या आकारांचेच, संनिधीमुळे सहचरित प्राप्तीद्वारे प्रवृत्त झालेल्या न्यायाने ग्रहण करणे असा अर्थ आहे. 'ग्रहण केल्यामुळे' याचा 'तु' इत्यादी संबंधी ग्रहण केले जाते, असा संबंध आहे. आश्रय करणे म्हणजे केवळ विशिष्ट व्यक्तीच्या (रूपाच्या) वशानेच, सामान्य वशाने नाही, म्हणून 'एतेन' इत्यादी म्हटले आहे।

40. Eo

४०. एओ

Antasarādilopo ‘‘rānubandhentasarādissā’’ti (4-132).

अंत्य स्वर इत्यादींचा लोप “रानुबन्धेन्तसरादिस्सा” (४-१३२) या सूत्राने होतो।

42. Ossa

४२. ओस्स

Ādesānanti aādīnamādesānaṃ.

'आदेशांचे' म्हणजे 'अ' इत्यादी आदेशांचे।

46. Iṃssa

४६. इंस्स

Pubbasminti akāsinti ettha.

'पूर्वीच्या मध्ये' म्हणजे 'अकासिं' यामध्ये।

52. Tassa

५२. तस्स

Kriyatthavihitānampi dhātuvihitānampi aññesaṃ tabbādīnaṃ paccayānaṃ na gahaṇanti sambandho.

क्रियापदाच्या अर्थासाठी विहित केलेल्या आणि धातूंसाठी विहित केलेल्या इतर 'तब्ब' इत्यादी प्रत्ययांचे ग्रहण होत नाही, असा संबंध आहे।

54. Mimā

५४. मिमा

Amhītiādīni vattamāne tvādīsu vā mimānamudāharaṇāni.

'अम्हि' इत्यादी वर्तमानकाळात किंवा 'तु' इत्यादींमध्ये 'मि' आणि 'म' यांची उदाहरणे आहेत।

57. Himi

५७. हिमि

Muyhāmi [Pg.283] muha=vecitte ‘‘divādīhi yaka’’ (5-21).

'मुय्हामि' हे 'मुह' (वैचित्त्ये - गोंधळणे या अर्थी) धातूपासून “दिवादीहि यक” (५-२१) या सूत्राने बनते।

61. Ñāssa

६१. ञास्स

Jānāti ‘‘ñāssa ne jā’’ (5-120)

'जानाति' हे “ञास्स ने जा” (५-१२०) या सूत्राने बनते।

67. Hanā

६७. हना

Cha ca khā ca cha khā.

'छ' आणि 'खा' मिळून 'छखा' होतात।

70. Kayi

७०. कयि

Iminā katā kayirāti ajjhāharitabbaṃ.

याने केलेल्या 'कयिरा' असा अध्याहार करावा।

71. Ṭā

७१. टा

Eyyumādīnaṃ eyyassāti vuttattā upādivajjitassāti viññāyati.

'एय्युं' इत्यादींच्या ऐवजी केवळ 'एय्य' चे असे म्हटल्यामुळे ते उपाधिरहित आहे असे समजले जाते।

74. Guru

७४. गुरु

Okāro guruti saṃyogapubbattā vuttaṃ.

'ओ' कार गुरु आहे, हे संयोगपूर्व असल्यामुळे म्हटले आहे।

76. Ovi

७६. ओवि

Vikaraṇasaddassa aññathāpi byavacchedakattasambhave idhādhippetaṃ byavacchedakattampaṭipādetumāha- ‘yadipi’ccādi.

'विकरण' या शब्दाचे अन्य प्रकारेही व्यवच्छेदकत्व संभवत असताना, येथे अभिप्रेत असलेले व्यवच्छेदकत्व प्रतिपादन करण्यासाठी 'यद्यपि' इत्यादी म्हटले आहे।

78. Eyyā

७८. एय्या

Aññatrāpīti bhaveyyāmubhaveyyāmaiccatrāpi.

'इतरत्रही' म्हणजे 'भवेय्याम', 'उभवेय्याम' इत्यादींमध्येही।

Iti moggallānapañcikāṭīkāyaṃ sāratthavilāsiniyaṃ

अशा प्रकारे मोग्गल्लानपञ्चिकाटीकेतील सारत्थविलासिनीमध्ये

Chaṭṭhakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

सहाव्या कांडाचे वर्णन समाप्त झाले।

Niṭṭhitā ca sabbathā sāratthavilāsinī ṭīketi.

आणि सर्व प्रकारे सारत्थविलासिनी टीका समाप्त झाली।

Nigama

निगम

1.

१.

Sabbadā [Pg.285] subhadāyittā, sattānantanisevite;

Pasatthe-nvatthasaññāya, paññāte subhasaññite.

नेहमी कल्याण देणारे असल्यामुळे अनंत प्राण्यांनी सेवन केलेल्या, प्रशंसनीय आणि सार्थक नाव असलेल्या, 'सुभ' (शुभ) या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या (विहारात)।

2.

२.

Cāgavikkamapaññānuddayādiguṇasālinā;

Subhasenādhināthena, kārite vasatā satā.

त्याग, पराक्रम, प्रज्ञा, दया इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या सुभसेन नावाच्या सेनापतीने बांधलेल्या (विहारात) राहत असताना।

3.

३.

Paṭisallānasāruppe, vihāre sādhugocare;

Manonukūle yogīnaṃ, vare vikkamasundare.

एकांतासाठी योग्य असलेल्या, सज्जनांच्या संचारक्षेत्रात असलेल्या, योग्यांच्या मनाला अनुकूल असलेल्या, 'विक्रमसुंदर' नावाच्या श्रेष्ठ विहारात।

4.

४.

Therena racitā sāyaṃ, sāsanujjotanatthinā;

Ṭīkā gurupadambhoja, rajomatthakasevinā.

बुद्धशासनाचा प्रकाश करण्याची इच्छा बाळगणाऱ्या आणि गुरूंच्या चरणकमलांच्या धुळीला आपल्या मस्तकावर धारण करणाऱ्या थेरांनी ही टीका रचली आहे.

5. Bahussutānaṃ viññūnaṃ, paramatthāvagāhinaṃ.

५. बहुश्रुत, सुज्ञ आणि परमार्थाचे अवगाहन करणाऱ्यांच्या...

Pavattatu ciraṃ ceto, rañjayantī nirantaraṃ.

मनाचे निरंतर रंजन करत ती (टीका) दीर्घकाळपर्यंत टिकून राहो.

6.

६.

Yesaṃ na sañcitā paññā, nekasattantarocitā;

Sammohabbhahatāvete, nāvabujjhanti kiñcipi.

ज्यांच्यामध्ये अनेक प्राण्यांच्या हितासाठी अनुकूल असणारी प्रज्ञा संचित झालेली नाही, ते मोहाने ग्रस्त असलेले लोक काहीही समजू शकत नाहीत.

7.

७.

Kintehi pādasussūsā, yesaṃ natthi gurūniha;

Ye tappādarajokiṇṇā, teva sādhūvivekino.

ज्यांची या जगात गुरूंची सेवा करण्याची वृत्ती नाही, त्यांचे काय होणार? जे त्यांच्या चरणधुळीने माखलेले असतात, तेच खरे विवेकी आणि सज्जन होत.

8.

८.

Puññena sattharacanājanitena tena,Sambuddhasāsanavarodayakāraṇena;

Lokāmisesupi kilesamalā alaggo,Sambuddhasāsanavarodayamācareyyaṃ.

या ग्रंथाच्या रचनेतून उत्पन्न झालेल्या आणि सम्यक्‌संबुद्धांच्या श्रेष्ठ शासनाच्या अभ्युदयाला कारणीभूत ठरणाऱ्या पुण्याच्या प्रभावाने, मी लौकिक आमिषांमध्ये आणि क्लेशांच्या मळामध्ये न अडकता, सम्यक्‌संबुद्धांच्या श्रेष्ठ शासनाच्या अभ्युदयासाठी कार्य करावे.

9.

९.

Ye-nantatantaratanākaramanthanena,Manthāca lollasitañāṇavarena laddhā;

Sārāmathāti sukhitā sukhayanti caññe,Teme jayanti guravā guravo guṇehi.

ज्यांनी अनंत शास्त्रांच्या रत्नसागराचे मंथन करून, आपल्या चंचल व देदीप्यमान अशा श्रेष्ठ ज्ञानाच्या मंथनदंडाने सारभूत अमृत प्राप्त केले आहे, स्वतः सुखी होऊन जे इतरांना सुखी करतात, ते गुणांनी थोर असलेले माझे गुरू सदैव विजयी होवोत.

10.

१०.

Ṭīkāyo vinasādinaṃ viracayī yo kaṇṭhabhūsāparo,Viññūnaṃ jinasāsanāmalamatīso-kāsi cānākulaṃ;

Santosakkamanomanomakamano sabbhāvanīyo mahā,Sāmī me gurupuṅgavo vijayate sārīsuto-yaṃ bhuvi.

ज्यांनी विनय इत्यादी ग्रंथांवर सुज्ञांच्या कंठाचे भूषण असणाऱ्या टीका रचल्या, ज्यांनी जिनशासनाला निर्मळ बुद्धीने व्याकुळतेरहित केले, जे संतोषी मनाचे, आदरणीय आणि महान आहेत, ते माझे गुरुश्रेष्ठ स्वामी सारीपुत्त या पृथ्वीवर विजयी होत आहेत.

11.

११.

Rājā [Pg.286] vikkamabāhu bāhitaripū tātvassa lokissaro,Sammittānihano tisīhaḷapatī yoyaṃ mahāvikkamo;

Nibbhīto vijayādibāhu vijayī so āsi laṅkissaro,Taṃ nissāya phalaṃ cirāya phalatañcetaṃ sataṃ santataṃ.

शत्रूंना दूर सारणारे, जगाचे स्वामी, मित्रांचे रक्षण करणारे, तिन्ही सिंहल देशांचे अधिपती, महापराक्रमी, निर्भय आणि विजयी असे जे लंकाधिपती राजा विक्रमबाहू झाले, त्यांच्या आश्रयाने हे कार्य सज्जनांसाठी दीर्घकाळपर्यंत निरंतर फलदायी ठरो.

Siddhi ratthu

सिद्धी लाभो!

1.

१.

Aggammotivaṃsena, abhayārāmasāminā;

Pañcikāvaṇṇanābhūtā, sā sāratthavilāsinī.

अभयाराम विहाराचे स्वामी असलेल्या अग्गम्मोति वंशातील थेरांनी ही 'सारत्थविलासिनी' नावाची पंचिका-वर्णना रचली.

2.

२.

Mrammakkharamāropetvā, visodhetvā yathābalaṃ;

Sakiyabyavahārena, tithīvasu karindunā.

म्यानमारच्या अक्षरांमध्ये लिहून, यथाशक्ती त्याचे संपादन करून, आपल्या स्वतःच्या व्यवहाराने, तिथी, वसू आणि चंद्राच्या विशिष्ट वर्षात...

3.

३.

Yutte vasse laṅkādīpā, saraṭṭhamāhatā puna;

Bhāssappadīpakātanta, kāsikāpañcikādihi.

योग्य अशा वर्षी श्रीलंका बेटावरून पुन्हा आपल्या देशात आणलेल्या, भाष्यप्रदीप, कातन्त्र, काशिका-पंचिका इत्यादी ग्रंथांच्या साहाय्याने...

4.

४.

Saṃsanditvā vicāretvā, vācetvāca punappunaṃ;

Ūnādhikādi dosāni, apanetvā sinesine.

तुलना करून, विचार करून आणि वारंवार वाचन करून, हळूहळू उणिवा आणि अधिकता इत्यादी दोष दूर करून...

5.

५.

Suddhaṭṭhake ca vassesā, pāpitā pakatiṭṭhitiṃ;

Suddhāsuddhaṃva dassentī, sodhetu pāṭhasuddhiyā.

आणि आठ वर्षांत ही टीका मूळ स्थितीत आणली गेली. शुद्ध आणि अशुद्ध काय आहे हे दर्शवणारी ही टीका पाठशुद्धीद्वारे शुद्ध करावी.