နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

မောဂ္ဂလ္လာန ပဉ္စိကာ ဋီကာ

මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකාව

သာရတ္ထဝိလာသိနီနာမ

සාරත්ථවිලාසිනී නම් වූ

ပဉ္စိကာဋီကာ

පඤ්චිකා ටීකාව

ပဏာမာဒိကထာ

නමස්කාරාදී කථාව

ဝိဇ္ဇာဓနဿ [Pg.1] သမနုဿရဏမ္ပိ ယဿ,ပညာဝိသုဒ္ဓရတနာနယနေကဟေတု;

တံ ဓမ္မရာဇမမလုဇ္ဇလကိတ္တိမာလံ,သာမောဒမာဒရမယေ ဟဒယေ နိဓာယ.

යම් (ධර්මරාජයෙකු) සිහිපත් කිරීම පවා විද්‍යා නමැති ධනයට ද, ප්‍රඥා නමැති නිර්මල රත්නය ලබා ගැනීමට ද අනේක ප්‍රකාර හේතු වේ ද, නිර්මල වූ ද බැබළෙන වූ ද කීර්ති මාලාවකින් යුත් ඒ ධර්මරාජයාණන් වහන්සේ ප්‍රමෝදයෙන් හා ආදරයෙන් පිරි හදවතෙහි තබාගෙන,

လဒ္ဓမ္မဟောဒယ မဟာဒယ (သမ္ပသာဒါ),သက္ကာ(ဒိ) သက္ကတဂုဏံ ရတန (ဒွယဉ္စ) ;

(ယာပဉ္စိကာ) ဂုရုဝရပ္ပ(ဘဝါတျဂါဟာ),တံ သာဓု သိဿဇန မဇ္ဇဝဂါဟ ယာမ.

මහා කරුණාවෙන් හා ප්‍රසාදයෙන් යුතුව උතුම් අභිවෘද්ධියක් ලබා, ශක්‍රයා ආදීන් විසින් පුදන ලද ගුණ ඇති රත්න ද්විත්වය ද, උතුම් ගුරු මුතුන්ගෙන් උපන් අතිශය ගැඹුරු යම් පඤ්චිකාවක් වේ ද, එය ශිෂ්‍ය ජනයා වන අප දැන් මනාව වටහා ගැනීමට උත්සාහ කරමු.

ဇယတီဟ မဟာပညော, သော မောဂ္ဂလ္လာယနော မုနိ;

ယဿ သာဓုဂုဏုဗ္ဘူတ,ကိတ္တိ သဗ္ဗတ္ထ ပတ္ထဋာ.

යම් මුනිවරයෙකුගේ යහපත් ගුණයෙන් උපන් කීර්තිය සෑම තැනකම පැතිරී ගියේ ද, ඒ මහා ප්‍රඥාවන්ත මොග්ගල්ලාන මුණිවරයාණෝ මේ ලෝකයෙහි ජයග්‍රහණය කරත්වා.

ဣစ္စေဝ မနဝသေသ မတ္တနော ဘယာဒျူပဒ္ဒဝေါပဃာဘကရသာမတ္ထိယ ယောဂေန သကလဇ္ဈတ္တိကဗာဟိယန္တရာယ နိဝါရဏ မဓိပ္ပေတသိဒ္ဓိ ဝိသေသ မဘိကင်္ခိယ ရတနတ္တယ ဝိသယဘူတံ တံသာဓနေ ကန္တနိဒါန ဘူတဿ [Pg.2] အာလောကိယယာတိသယဂုဏဝိသေသယုတ္တဿ မဟတော ပျတိမဟနီယဿ ရတနတ္တယဿ သပ္ပသာဒါနုရူပံ ပူဇာဝိသယံ တဒနုဿ(ရဏံ ကတွာ) ဂုရုသန္နိယောဂမနုဋ္ဌာတုံ–

මෙලෙස තමන්ගේ සියලු බිය ආදී උපද්‍රව විනාශ කිරීමේ ශක්තිය යෙදීමෙන්, සියලු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර අන්තරායන් වළක්වා ගනිමින් තමන් බලාපොරොත්තු වන විශේෂ සිද්ධිය කැමති වන්නා වූ, තෙරුවන් විෂයෙහි වූ, එය සාක්ෂාත් කර ගැනීමට ප්‍රධාන හේතුව වූ, ලෝකෝත්තර අතිශය උතුම් ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ, මහා බලවත් වූ ද අතිශයින් පිදිය යුතු වූ ද තෙරුවන් කෙරෙහි ඇති පැහැදීමට අනුකූල වූ පූජා විශේෂයක් ලෙස එය සිහිපත් කොට ගුරු නියෝගය ඉටු කරනු පිණිස –

ကိန္တေဟိ ပါဒသုဿူသာ, ယေသံ နတ္ထိ ဂုရူနိဟ;

ယေ တပ္ပာဒရဇောကိဏ္ဏာ, တေဝ သာဓူ ဝိဝေကိနောတိ.

"මේ ලෝකයෙහි යමෙකුට ගුරුවරුන් නැත්ද, ඔවුන්ගේ පාද සේවයෙන් ඇති ඵලය කිම? යමෙක් ඒ ගුරුවරුන්ගේ පාද දූවිල්ලෙන් ගැවසුණාහු ද, ඔවුහුම සත්පුරුෂයෝ ද විවේකීහු (ප්‍රඥාවන්තයෝ) ද වෙති" යන වචනයට අනුව,

ဝစနတော အတ္တနော ဂုရုပူဇာ ပုရဿရံ ပဉ္စိကာဝိဝရဏံ ပထိ’ယာ ပဉ္စိကာ’တိအာဒိနာ ကတပဋိညတ္တာ သမ္ပတိ မဟာဒယောတိအာဒိနော ဂန္ထဿ သာဓုဇနဝဏ္ဏနံ ဝဏ္ဏနမာရဘိဿာမ.

තමන්ගේ ගුරු පූජාව පෙරටු කොටගෙන 'යා පඤ්චිකා' (යම් පඤ්චිකාවක්) යනාදී වශයෙන් ප්‍රතිඥා දුන් පරිදි පඤ්චිකාව විස්තර කිරීම සඳහා, දැන් 'මහාදයෝ' යනාදී ග්‍රන්ථයේ සත්පුරුෂයන් උදෙසා කෙරෙන වර්ණනාව ආරම්භ කරමු.

နနု စ ဝုတ္တိဂန္ထဿ ဝဏ္ဏနာယံ ကတာဘိနိဝေသော-ယမာစရိယောတိ ကထမိဟာနဓိကတေ မဟာဒယောတိအာဒိကေ ပဋိပန္နောတိ ရတနတ္တပ္ပဏာမဂန္ထကတ္တုဂန္ထနိဿယဂန္ထာရမ္ဘဖလအဘိဓေယျသင်္ခါတ- ပယောဇနသောတုဇနသမုဿာဟနာနံ သန္ဒဿနတ္ထံ. တတ္ထ ရတနတ္တယပ္ပဏာမ ကရဏံ အန္တရာယကရာပုညဝိဃာတကရပုညဝိသေသုပ္ပာဒနေန ကတ္တု မိစ္ဆိတဿ ဂန္ထဿ အနန္တရာယေနံ ပရိသမာပနတ္ထံ. ဝစီပဏာမော ပနေတ္ထ သောတူနမ္ပိ ယထာဝုတ္တတ္ထနိပ္ဖာဒနကော အာစရိယေနာပျယ မတ္ထော ဒဿိတောယေဝ’တတ္ထ ရတနတ္တယပ္ပဏာမသန္ဒဿန’န္တိအာဒိနာ, ဝါစသိကသတ္ထာဓိကာရတောပိ ဝစီပဏာမောတိ ကာယပ္ပဏာမော မနောပဏာမော စ. န ကတော, ဂန္ထကတ္တုသန္ဒဿနံ ဂန္ထဿ ပမာဏ ဘာဝဝိဘာဝနတ္ထံ, ဂန္ထနိဿယသန္ဒဿနံ အတ္တနိယဘာဝသန္ဓဿနေန တဗ္ဗိသုဒ္ဓိဒဿနတ္ထံ, ဂန္ထာရမ္ဘဖလဒဿနံ တပ္ပဋိက္ခေပကဇနနိသေဓာယ, အဘိဓေယျသင်္ခါတယယောဇနသန္ဒဿနံ ဝီမံသာပုဗ္ဗကာရီနံ ပယောဇနော ပါလမ္ဘပုဗ္ဗိကာ သတ္ထေ ပဝတ္တတီတိ သောတုဇနသမုဿာဟနံ (ကတွာ) အာဒရေန ဂန္ထေ ပဝတ္တနတ္ထံ, ယဒါဟု –

"ඇවැත්නි, මේ ආචාරීන් වහන්සේ වෘත්ති ග්‍රන්ථය වර්ණනා කිරීමට උත්සාහ කරද්දී, මෙහි අදාළ නොවන 'මහාදයෝ' යනාදී කොටසට ඇතුළු වූයේ මන්ද?" යත්: තෙරුවන් නමස්කාරය, ග්‍රන්ථ කර්තෘ, ග්‍රන්ථ නිශ්‍රය, ග්‍රන්ථාරම්භයේ ඵලය, අභිධෙය්‍ය (ප්‍රකාශිත අර්ථය) නම් වූ ප්‍රයෝජනය සහ ශ්‍රාවක ජනයා උනන්දු කරවීම පෙන්වා දීම පිණිස ය. එහි තෙරුවන් වැඳීම කරනුයේ අන්තරායකර අකුසල් විනාශ කරන විශේෂ පිනක් උපදවා ගැනීමෙන් තමන් කිරීමට බලාපොරොත්තු වන ග්‍රන්ථය කිසිදු බාධාවකින් තොරව නිම කිරීම සඳහා ය. මෙහි වාචසික නමස්කාරය වනාහි ශ්‍රවණය කරන්නන්ට ද ඉහත කී අර්ථය ලබා දෙන අතර, ආචාර්යවරයා විසින් ද "එහි තෙරුවන් වැඳීම පෙන්වීම" යනාදී වශයෙන් මේ අර්ථය දක්වන ලද්දේමය. වාචසික ශාස්ත්‍රයෙහි ඇති අධිකාරය නිසාම වාචසික නමස්කාරය කරන ලද අතර, කායික හා මානසික නමස්කාරයන් වෙනම නොකරන ලදී. ග්‍රන්ථ කර්තෘවරයා දැක්වීම ග්‍රන්ථයේ ප්‍රමාණවත් භාවය (විශ්වාසනීයත්වය) පැහැදිලි කිරීමට ය. ග්‍රන්ථයේ නිශ්‍රය (මූලාශ්‍රය) දැක්වීම තමන්ට අයත් භාවය පෙන්වීමෙන් එහි පිරිසිදු බව පෙන්වීමට ය. ග්‍රන්ථාරම්භයේ ඵලය දැක්වීම එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන් වැළැක්වීම සඳහා ය. අභිධෙය්‍ය නම් වූ ප්‍රයෝජනය දැක්වීම, විමසා බලා කටයුතු කරන්නන් ප්‍රයෝජනය ලැබීම පෙරටු කොටගෙන ශාස්ත්‍රයෙහි හැසිරෙන බැවිනි. ශ්‍රාවක ජනයා උනන්දු කරවීම, ඔවුන් ආදරයෙන් යුතුව ග්‍රන්ථයෙහි හැසිරවීම සඳහා ය. ඒ බව මෙසේ පවසා ඇත –

သဗ္ဗဿေဝ ဟိ သတ္ထဿ, ကမ္မဿာပိ စ ကဿစိ;

ကေနေတံ ဂယှတေ တာဝ, ယာဝ-ဝုတ္တမ္ပယောဇနံတိ.

"ඕනෑම ශාස්ත්‍රයක හෝ යම්කිසි ක්‍රියාවක වුවද, එහි ප්‍රයෝජනය පවසන තෙක් කිසිවෙකු එය වැළඳ නොගන්නේමය."

နနု [Pg.3] သတ္ထပ္ပယောဇနာနံ သမ္ဗန္ဓောပိ ဝတ္တဗ္ဗော ဣဒမဿ ပယောဇနန္တိ ယတော–

ශාස්ත්‍රයේ සහ ප්‍රයෝජනයේ සම්බන්ධය ද "මෙය මෙහි ප්‍රයෝජනයයි" යනුවෙන් කිව යුතු නොවේද? මන්ද යත් –

သိဒ္ဓပ္ပယောဇနံ သိဒ္ဓ,သမ္ဗန္ဓံ သောတုမိစ္ဆတိ;

သောတာဒေါ တေန ဝတ္တဗ္ဗော, သမ္ဗန္ဓော သပ္ပယောဇနောတိ.

"ශ්‍රාවකයා පළමුවෙන්ම ප්‍රයෝජනය සිද්ධ වූ, සම්බන්ධය සිද්ධ වූ දෙය ඇසීමට කැමති වෙයි. එබැවින් ආරම්භයේදීම ප්‍රයෝජනය සහිත සම්බන්ධය කිව යුතුමය."

တတြေဒမုတ္တရံ–

එයට පිළිතුර මෙසේය –

သတ္တံ ပယောဇနဉ္စေဝ, ဥဘော သမ္ဗန္ဓနိဿယာ;

တံ ဝုတ္တန္တောဂဓတ္တာ န, ဘိန္နော ဝုတ္တော ပယောဇနာတိ.

"ශාස්ත්‍රය ද ප්‍රයෝජනය ද යන දෙකම සම්බන්ධය හා නිශ්‍රය මත පවතී. එය පවසන ලද දෙයෙහිම අන්තර්ගත වන බැවින්, ප්‍රයෝජනය වෙන් කොට නොදක්වන ලදී."

ပယောဇနပ္ပယောဇနမ္ပန သာမတ္ထိယလဒ္ဓဗ္ဗံ သယမာစရိယေန ‘‘ကော ပန သဒ္ဒလက္ခဏဿ အဇာနနေ ဒေါသော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန ဝိညာတဗ္ဗံ.

ප්‍රයෝජනයේ ප්‍රයෝජනය වනාහි තමන්ගේ සාමර්ථ්‍යයෙන් ලැබිය යුත්තක් වන අතර, එය ආචාර්යවරයා විසින්ම "ශබ්ද ලක්ෂණ නොදැනීමේ ඇති දෝෂය කිම?" යනාදී වශයෙන් පවසන ලද ක්‍රමයෙන් වටහා ගත යුතුය.

တတ္ထ‘မဟာဒယော’တျာဒိနာ ဂါထာဒွယေန ရတနတ္တယပဏာမော ဒဿိတော, ‘ယော ဣဒ္ဓိမန္တေသူ’တိအာဒိနာ ဂန္ထကတ္တာ, ‘သဒ္ဒသတ္ထ’န္တိအာဒိနာ ဂန္ထနိဿယော, ‘သင်္ခေပနယေနာ’တိစ ‘သာရဘူတံ ဝိပုလတ္ထဂါ ဟိံ အနာကုလ’န္တိ စ ဣမေဟိ ဂန္ထာရမ္ဘဖလံ သောတုဇနသမုဿာဟနဉ္စ, အဘိဓေယျသင်္ခါတပ္ပယောဇနမ္ပန‘သံဝဏ္ဏန’န္တိ ဣမိနာ ဒဿိတံ အနွတ္ထ ဗျပဒေသေန သံဝဏ္ဏီယတိ ဝိဝရိတွာ ဝိတ္ထာရေတွာ ကထီယတိ အတ္ထော ဧတာယာတိ သံဝဏ္ဏနာဘိ ကတွာ, တမ္ပန ဝိဝရိတွာ ကထနံ သဒ္ဒါနုသာသနသတ္ထသန္နိဿယတ္တာ အဘိဓေယျော နာမ သမုဒိတေန သတ္ထေန ဝစနီယတ္ထော တံ ဝုတ္တသဒ္ဒါနုသိဋ္ဌိသင်္ခါတပယောဇနမေဝါတိ အယမေတ္ထ သမုဒါယတ္ထော.

එහි 'මහාදයෝ' යනාදී ගාථා ද්විත්වයෙන් තෙරුවන් නමස්කාරය ද, 'යෝ ඉද්ධිමන්තේසු' යනාදී ගාථාවෙන් ග්‍රන්ථ කර්තෘ ද, 'සද්දසත්ථං' යනාදියෙන් ග්‍රන්ථ නිශ්‍රය ද, 'සංඛේපනයෙන' සහ 'සාරභූතං විපුලත්ථගාහීං අනාකුලං' යන මෙයින් ග්‍රන්ථාරම්භයේ ඵලය සහ ශ්‍රාවක ජනයා උනන්දු කරවීම ද දක්වන ලදී. අභිධෙය්‍ය (ප්‍රකාශිත අර්ථය) නම් වූ ප්‍රයෝජනය වනාහි 'සංවණ්ණනං' (වර්ණනාව) යන්නෙන් දක්වන ලදී. අර්ථයට අනුකූල නාමයකින්, යමකින් විවෘත කොට විස්තර සහිතව අර්ථය පවසනු ලැබේද, එය වර්ණනාවයි. ඒ විවෘත කොට පැවසීම වනාහි ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය ඇසුරු කරන බැවින්, අභිධෙය්‍ය නම් වූ ශාස්ත්‍රය සමස්තයක් ලෙස ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථය වන අතර, එය ඉහත කී ව්‍යාකරණ අනුශාසනාව නැමැති ප්‍රයෝජනයම වේ යන්න මෙහි සමස්ත අදහසයි.

အယမ္ပနေတ္ထ အဝယဝတ္ထော-ယောတိ အနိယမဝစနံ ဓမ္မရာဇသဒ္ဒါ ပေက္ခာယ စေတ္ထ ပုလ္လိင်္ဂတာ, တေနေတ္ထ ဝုစ္စမာနဂုဏဝိသေသာ ဓာရပုဂ္ဂလဝိသေသနိဒဿနံ, ဒယတိ ဒုက္ခံ အပနေတွာ ပရေသံ သုခံ ဒဒါတိ, ဒယီယတိ ဝါ သပ္ပုရိသေဟိ ဂမိယ(တိ သ) သန္တာနေ ပဝတ္တီယတိ, ဒယတိ ဝါ ပရဒုက္ခံ ဟိံသတိ, ဒယတိ ဝါ ပရဒုက္ခံ ဂဏှာတိ တံဝသေန အတ္တနော ဟဒယခေဒံ ကရောတီတိ ဒယာ, ‘‘ဒယ=ဒါနဂတိ ဟိံသာဒါနေသု’’ ဣစ္စသ္မာ ‘‘ဣတ္ထိယမဏတ္တိကယကျာစေ’’တိ (၅-၄၉) အပ္ပစ္စယော, ဝိသယမဟန္တတာယ [Pg.4] မဟတီ ပသတ္ထာ ဝါ ဒယာ အဿာတိ မဟာဒယော, ဝိသေသန သမာသေ ‘‘သဒ္ဓါဒိတွ’’ (၄-၈၄) ဝက္ခမာနပါရမိတာသမ္ဘရဏဒုက္ခာနုဘဝ နာနမိဒံ ဟေတုဝစနံ, ကမ္မကိလေသေဟိ ဇနိတာတိ ဇနာ သတ္တလောကော, ဣမိနာ ခီဏာသဝါပိ သင်္ဂယှန္တိ တေသမ္ပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသုခဝိဟာရသင်္ခါတ ဟိတဿ ဒါနတော, ဇနာနံ သမူဟော ဇနတာ တဿာ ဟိတာယ အဘိဝဍ္ဎိယာ သကလဝဋ္ဋ ဒုက္ခနိဿဋနိဗ္ဗာနသုခဘာဂိယကရဏာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, အဿစ’သမ္ပူရယ’န္တိ ဣမိနာ’ဒုက္ခမနုဘဝီ’တိ ဣမိနာ စ သမ္ဗန္ဓော, သမ္ဗောဓီတိ ဧတ္ထ သံသဒ္ဒေါ သာမန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ, တသ္မာ သံသယမေဝ အနညဗောဓိတော ဟုတွာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဇ္ဈတိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ ဧတာယာတိ သမ္ဗောဓိ, သံပုဗ္ဗာ ဗုဓဓာတုတော ‘‘ဣ’’ဣတိ ဏွာဒိ (ကော) ဣပ္ပစ္စယော, သဝါသနသကလသံကိလေသပ္ပဟာယကံ ဘဂဝတော အရဟတ္တမဂ္ဂညာဏံ သဗ္ဗညုတညာဏန္တိပိ ဝဒန္တိ, သမ္ပာပယတီတိ သမ္ပာပကံ, သမ္ဗောဓိယာ သမ္ပာပကန္တိ ဆဋ္ဌီသမာသော, ကိန္တိ ဓမ္မဇာတံ ဓမ္မသဒ္ဒေနေတ္ထ ပါရမိဓမ္မာ ပဉ္စမဟာပရိစ္စာဂါဒယော စ အဓိပ္ပေတာ, တေပိ ဟိ အတ္တာနံ ဓာရေန္တံ ဓာရေန္တိ သမ္ဗောဓိ သမ္ပာပနသာမတ္ထိယယောဂေန ပရေပိ ဓာရေန္တိ နာမာတိ ဓမ္မာတိ ဝုစ္စန္တိ, ‘ဓရ=ဓာရဏေ’ဣစ္စသ္မာ ခီသု, ဝိယာဒိသုတ္တေန ဏွာဒိ(ကော) မပ္ပစ္စယော, ဓမ္မာနံဇာတံ, ဓမ္မာဧဝဝါ ဇာတံ, သမ္ဗောဓိသမ္ပာပကဉ္စ တံ ဓမ္မဇာတံ စေတိ ဝိသေသနသမာသော, ‘သမ္ပူရယ’န္တိ မဿေတံ ကမ္မံ, သမ္ပူရယန္တိ ပယောဂသမ္ပတ္တိယောဂါ ဒီပင်္ကရ (ပါဒ)မူလေ ဟတ္ထောပဂတမ္ပိ နိဗ္ဗာနမ္ပဟာယ ယထာဝုတ္တကရုဏာဂုဏယောဂသီတလီဘူတဟဒယတာယ ‘‘ကထန္နာမေတေ အစ္စန္တ ဒုဿဟဝဋ္ဋဒုက္ခောပဂတေ သတ္တေ တံမဟာဒုက္ခာ မောစေဿာမီ’’တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏေကဟေတုတာယ သမ္မာ ပူရေန္တော ဝဍ္ဎေန္တော ဝုဍ္ဎိံ ဝိရူဠှံ ဝေပုလ္လံ ဂမေန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဟေတုယေဝေဒမပိ ဒုက္ခာနုဘဝနဿ, မဟာဒယတာ ပနဿ ပရမ္ပရဟေတု, ဒုဋ္ဌု ခနတိ ကာယိကံ အဿာဒန္တိ’ဒုပုဗ္ဗာ ခနိသ္မာ’ ‘‘ကွီ’’တိ (၅-၄) ကွိ, ဒုက္ခံ ကာယိကဒုက္ခ ဝေဒနာ, ကီဒိသန္တိ အာဟ-’အနန္တရူပ’န္တိ, သဘာဝဝစနော ယံ ရူပသဒ္ဒေါ ‘‘ပိယရူပ’’န္တိအာဒီသုဝိယ, တေ စ ဒုက္ခသဘာဝါ (အနန္တာ) အနန္တကာရဏာနံ ဝသေန, တသ္မာ အနန္တံ ရူပံ သဘာဝေါ အဿာတိ အနန္တရူပံ, တံ ဒုက္ခံ အနုဘဝီ ဝိန္ဒီ, ကိမိဝါတိ အာဟ-‘သုခံ ဝါ’တိ, သုဋ္ဌု ခနတိ ကာယိကံ အာဗာဓန္တိ [Pg.5] သုခံ, ဣဝသဒ္ဒေါ သဓမ္မတ္တသင်္ခါတောပမာဇောတကော, သဓမ္မတ္တဉှိ ဥပမာ, ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဥပမာနောပမေယျာနံ, သဓမ္မတ္တံ သိယော ပမာ’’တိ, ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘အနိဋ္ဌာနုဘဝနသဘာဝါယာပိ ဒုက္ခဝေဒနာယ အနုဘဝနသဘာဝသာမညေန အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိဝိသေသယောဂါ မဟာကာရုဏိကဿ သုခေန သဒိသတာပတ္တိဟောတီတိ ဒုက္ခမ္ပိ သမာနံ တံ သုခမိဝ ဝိန္ဒီ’’တိ. ကထမညထာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော သကလလောကဿ သမုဒ္ဓရဏံ သိယာတိ, အထဝါ သုခမိဝ သုခံ ဝိန္ဒန္တော ဝိယ အနညဝိန္ဒိယမပိ တာဒိသံ ဒုက္ခံ သကလလောကဟိတာဝ ဟိတမနတာယ ဝိန္ဒီတိ အတ္ထော, တေနာဟ ‘အခိန္နရူပေါ’တိ, အခိန္နံ ပရိဿမမပ္ပတ္တံ ရူပံ သဘာဝေါ အဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

මෙහි පද සම්බන්ධය හා වචනාර්ථය මෙසේය: 'යෝ' (යමෙක්) යන්න අනිශ්චිත පදයකි. මෙහි 'ධම්මරාජ' (දහම් රජු) යන ශබ්දය අපේක්ෂාවෙන් පුරුෂ ලිංගය යෙදී ඇත. එබැවින් මෙහි කියැවෙන ගුණ විශේෂයන්, ඒ උතුම් ගුණ දරන්නා වූ උත්තම පුද්ගලයාගේ විශේෂත්වය දක්වයි. 'දයා' යනු (අනුන්ගේ) දුක දුරුකොට අනුන්ට සැප දෙන බැවින් 'දයා' නම් වේ. නැතහොත් සත්පුරුෂයන් විසින් භාවිත කළ යුතු බැවින් හෝ තමන්ගේ සන්තානයෙහි පැවැත්විය යුතු බැවින් 'දයා' නම් වේ. නැතහොත් පරදුක විනාශ කරන බැවින් 'දයා' නම් වේ. නැතහොත් පරදුක දැක ඒ හේතුවෙන් තමන්ගේ හදවතෙහි අනුකම්පාව ඇති කරගන්නා බැවින් 'දයා' නම් වේ. 'දයා' යන්න ‘දයා = දීම, යාම, හිංසාව සහ ප්‍රතිග්‍රහණය’ යන අර්ථයෙහි එන ධාතුවෙන් 'අ' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් සෑදේ. අරමුණෙහි මහත් බව නිසා උතුම් වූ හෝ ප්‍රශංසනීය වූ දයාව යමකුට ඇත්ද, හෙතෙම 'මහාදය' (මහා දයාන්විත) නම් වේ. විශේෂණ සමාසයේ දී මෙය, ඉදිරියට කියැවෙන පාරමිතා සම්භාරයන් පිරීමේ දී විඳින්නට සිදු වූ දුක් ගැහැට පිළිබඳ හේතු දැක්වීමකි. 'ජන' යනු කර්ම ක්ලේශයන්ගෙන් උපදින සත්ත්ව ලෝකයයි. මෙයින් රහතන් වහන්සේලා ද අදහස් කෙරේ; මක්නිසාද යත් උන්වහන්සේලාට ද මෙලොව සැප විහරණය සංඛ්‍යාත හිත සුව සලසන බැවිනි. 'ජනතා' යනු ජනයාගේ සමූහයයි. ඇයගේ හිතසුව පිණිස, අභිවෘද්ධිය පිණිස, සකල සංසාර දුකින් මිදෙන්නා වූ නිවන් සුවයට පත්කිරීම පිණිස යනු මෙහි අදහසයි. මෙයට 'සම්පූරයං' (පුරමින්) යන්න සහ 'දුක්ඛමනුභවී' (දුක් වින්දේය) යන්න සම්බන්ධ වේ. 'සම්බෝධි' යන්නෙහි 'සං' ශබ්දයෙන් 'තමාම' (ස්වයංභූ ඥානයෙන්) යන අර්ථය පැහැදිලි කෙරේ. එබැවින් අන්‍යයන්ගේ අනුශාසනාවකින් තොරව, තමාම සත්‍යය අවබෝධ කරගෙන, යමකින් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගනීද, එය 'සම්බෝධි' නම් වේ. 'සං' පූර්ව 'බුධ්' ධාතුවෙන් 'ඉ' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් මෙය සෑදේ. වාසනා සහිත සකල කෙලෙසුන් නසන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අර්හත් මාර්ග ඥානය හෝ සර්වඥතා ඥානය ද සම්බෝධිය යැයි කියනු ලැබේ. සම්බෝධියට පමුණුවන බැවින් 'සම්බෝධි සම්පාපක' නම් වේ. 'ධම්මජාතං' යනු කුමක්ද? මෙහි 'ධම්ම' ශබ්දයෙන් පාරමිතා ධර්මයන් ද, පංච මහා පරිත්‍යාගාදී ධර්මයන් ද අදහස් කෙරේ. ඒවා තමන් දරන්නා වූ තැනැත්තා සතර අපායෙන් වළකා දරන බැවින් ද, සම්බෝධියට පැමිණවීමේ ශක්තියෙන් යුක්ත බැවින් අන් අයව ද දරන බැවින් ද 'ධර්ම' යැයි කියනු ලැබේ. 'ධර = දැරීමෙහි' යන ධාතුවෙන් 'ම' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් 'ධම්ම' යන්න සෑදේ. ධර්ම සමූහය හෝ ධර්මයන්ම වූයේ 'ධම්මජාත' නම් වේ. සම්බෝධිය ළඟා කර දෙන්නා වූ ඒ ධර්ම සමූහය යනු 'විශේෂණ සමාසයකි'. මෙය 'සම්පූරයං' යන්නට කර්ම පදය වේ. 'සම්පූරයං' යනු උත්සාහය හා යෝග්‍යතාවෙන් යුක්තව, දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයේ දී තමන්ට ලැබීමට තිබූ නිවන ද අත්හැර, මහා කරුණා ගුණයෙන් සිසිල් වූ හදවතක් ඇති බැවින්, "ඉතා දරාගත නොහැකි මේ සංසාර දුකට පත් සත්ත්වයන් ඒ මහා දුකින් මුදවන්නේ කෙසේද?" යි සිතා, සංසාර දුකින් මිදීමේ එකම මාර්ගය ලෙස මැනවින් පුරවමින්, වර්ධනය කරමින්, වෘද්ධියට හා විපුලත්වයට පමුණුවමින් යන්න මෙයින් අදහස් වේ. මෙය ද දුක් විඳීමට සෘජු හේතුවක් වන අතර, මහා දයානුකම්පාව මෙයට පරම්පරාගත හේතුව වේ. 'දුෂ්ට ලෙස කායික ආශ්වාදය විනාශ කරන බැවින්' 'දුක්ඛ' (දුක) නම් වේ. දුක යනු කායික දුක් වේදනාවයි. එය කෙබඳු එකක්ද යත්, 'අනන්තරූපං' (අනන්ත ස්වභාව ඇති) යැයි වදාළ සේක. 'පියරූප' යනාදී තැන්හි මෙන් මෙහි ද 'රූප' ශබ්දය ස්වභාවය හැඟවීම පිණිස යෙදී ඇත. අනන්ත වූ හේතූන් නිසා ඒ දුක්ඛ ස්වභාවයන් ද අනන්ත වේ. එහෙයින් අනන්ත වූ ස්වභාවය ඇත්තේ යම් දුකකට ද, එය 'අනන්තරූප' නම් වේ. ඒ දුක උන්වහන්සේ අත්වින්දේය. කුමක් මෙන්ද යත්? 'සැපතක් මෙන්' (සුඛං වා) යැයි පැවසීය. කායික ආබාධයන් මැනවින් දුරු කරන බැවින් 'සුඛ' (සැප) නම් වේ. මෙහි 'වා' (හෝ/මෙන්) යන්න උපමා වාචක ශබ්දයකි. මක්නිසාද යත්, සමාන ස්වභාවයම උපමාව වන බැවිනි. "උපමාන උපමේයයන්ගේ සමාන ස්වභාවය උපමාව වේ" යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි අදහස නම්, "අනිෂ්ට දේ අත්විඳීමේ ස්වභාවයෙන් යුත් දුක්ඛ වේදනාව පවා, අත්විඳීමේ සාමාන්‍ය ස්වභාවය නිසාත්, මහා කාරුණිකයාණන් වහන්සේගේ ආධ්‍යාශය සම්පත්තියේ විශේෂත්වය නිසාත්, සැපය හා සමානත්වයට පත්වේ. එබැවින් උන්වහන්සේ ඒ දුක ද සැපක් මෙන් වින්දේය" යන්නයි. එසේ නොවන්නට මුළු ලෝකයා සංසාර දුකින් එතෙර කරවන්නේ කෙසේද? එසේත් නැතහොත්, සැපක් ලබන්නාක් මෙන්, අන් අයට විඳිය නොහැකි වූ ද එවැනි දුකක්, මුළු ලෝකයාගේ හිතසුව කැමති උතුම් සිතක් ඇති බැවින් වින්දේය යනු අර්ථයයි. එහෙයින් 'අඛින්නරූපෝ' (ක්ලාන්ත නො වූ ස්වභාව ඇතිව) යැයි වදාළ සේක. ක්ලාන්ත භාවයට පත් නො වූ ස්වභාවය ඇත්තේ යමකුට ද, හෙතෙම 'අඛින්නරූප' නම් වේ යනු මෙහි විග්‍රහයයි.

တံ ဓမ္မရာဇန္တိ ယောတိ အနိယမနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဝုတ္တဂုဏဝိသေသာဓာရ ပုဂ္ဂလဿနိယမနဝစနံ, ဓမ္မေန ရာဇတိ နော အဓမ္မေနာတိ ဝါ, အတ္တနာ ပဋိဝိဒ္ဓဿ သာမိဘာဝေန ဓမ္မဿ ရာဇာ သာမီတိ ဝါ, အတ္တနာ ပဋိဝိဇ္ဈိယမာနေ ဓမ္မေ ပဋိဝိဇ္ဈန္တောဝ တတ္ထ ရာဇတိ ဒိပ္ပတီတိ ဝါ, ပရူပကာရဝသေန တဒတ္ထာယေဝ ပဋိပန္နတ္တာ ပရေသံ ဓမ္မံ ရာဇေတိ ပကာသေတီတိ ဝါ ဓမ္မရာဇာ, တံ ဓမ္မရာဇံ နမိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော, နမဿိတွာတိ အတ္ထော, ကီဒိသန္တိ အာဟ-‘ဇိတမာရဝီရံ သုဓန္တ သောဝဏ္ဏနိဘ’န္တိ. တတ္ထ မာရော စ သော ဝီရောစာတိ မာရဝီရော ဇိတော ဝိဒ္တေဓသ္တဗလော မာရဝီရော နာတိ ဇိတမာရဝီရော, တံ, ကိဉ္စာပိ ဒေဝပုတ္တကိလေသာဘိသင်္ခါရမစ္စုက္ခန္ဓ မာရာ-နေန ဇိတာ ဧဝ, တထာပိ ဝီရသဒ္ဒသန္နိဓာနေန ဒေဝပုတ္တမာရေ ဂဟိတေ တံဝိဇယာ အညေပိ ဇိတာ ဧဝ နာမ ဟောန္တီတိ ဝိညေယျံ, သုဋ္ဌု ဓန္တံ ဓမိတံ ဥဒ္ဓရိတံ သုဓန္တံ, သုဝဏ္ဏမေဝ သောဝဏ္ဏံ, သုဓန္တ စ တံ သောဝဏ္ဏဉ္စ, တဿေဝ နိဘာ သောဘာ အဿေတိ သမာသော, အထဝါ သုဓန္တဉ္စ တံ သုဝဏ္ဏံ စေတိ သမာသေ တဿိဒန္တိ ‘‘ဏော’’တိ (၄-၃၄) ဏပ္ပစ္စယေ ‘‘မဇ္ဈေ’’တိ (၄-၁၂၆) မဇ္ဈဝုဒ္ဓိယံ သုဓန္တသောဝဏ္ဏံ ပဋိမာရူပံ, တေန နိဘော သဒိသော, တံ.

'තං ධම්මරාජං' (ඒ දහම් රජු) යන්න, 'යෝ' (යමෙක්) යන පදයෙන් අනිශ්චිතව දක්වන ලද, කලින් කියන ලද ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුත් උත්තම පුද්ගලයා නිශ්චිතව දැක්වීම සඳහා යෙදුණු වචනයකි. ධර්මයෙන් බබළන හෙයින් මිස අධර්මයෙන් නොවන බැවින් හෝ, තමන් වහන්සේ අවබෝධ කරගත් ධර්මයට ස්වාමියා වන බැවින් හෝ 'ධම්මරාජ' (දහම් රජු) නම් වේ. නැතහොත් තමන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරගනු ලබන ධර්මය අවබෝධ කර ගනිමින්ම එහි බබළන බැවින් 'ධම්මරාජ' නම් වේ. නැතහොත් පරෝපකාරය උදෙසාම පිළිපන් බැවින් අන් අයට ධර්මය බැබළෙන සේ ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'ධම්මරාජ' නම් වේ. 'ඒ දහම් රජුට වැඳ නමස්කාර කොට' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. උන්වහන්සේ කෙබඳු ද යත්? 'ජිතමාරවීරං සුධන්ත සෝවණ්ණනිභං' (පරදවන ලද මාර වීරයන් ඇති, මැනවින් පිරිපහදු කළ රන් බඳු බැබළීමක් ඇති) යැයි වදාළ සේක. එහි 'මාරයා ද වීරයා ද' යන අර්ථයෙන් 'මාරවීර' නම් වේ. පරාජය කරන ලද, බලය බිඳ දමන ලද මාර වීරයන් ඇත්තේ යමකුට ද, හෙතෙම 'ජිතමාරවීර' නම් වේ. උන්වහන්සේව (නමස්කාර කරමි). දේවපුත්‍ර මාරයා, ක්ලේශ මාරයා, අභිසංස්කාර මාරයා, මච්චු මාරයා සහ කන්ධ මාරයා යන මොහු උන්වහන්සේ විසින් ජය ගන්නා ලද්දාහුම වුවද, 'වීර' ශබ්දය සමීපව යෙදීමෙන් දේවපුත්‍ර මාරයා ගන්නා කල්හි, ඔහුව ජය ගැනීමෙන් අන්‍ය මාරයන් ද ජය ගන්නා ලද්දාහුම වන බව දත යුතුය. මැනවින් උදුනෙහි දමා පිඹින ලද, මල බැහැර කරන ලද රනට 'සුධන්ත' (මැනවින් පිරිපහදු කළ) රන් යැයි කියනු ලැබේ. මැනවින් පිරිපහදු කළ රනෙහි බඳු බැබළීමක් (ශෝභාවක්) යමකුට ඇත්ද, එය 'සුධන්තසෝවණ්ණනිභ' නම් වේ. නැතහොත් මැනවින් පිරිපහදු කළ රන් පිළිමයක් බඳු වූ, එයට සමාන වූ උන්වහන්සේව (නමස්කාර කරමි) යනු මෙහි අර්ථයයි.

ဧတ္တာဝတာ စ –

මෙතෙකින් -

ဟေတု ဖလံ ပရတ္ထော စ, သဗ္ဗောပိ ထုတိသင်္ဂဟော;

ဟေတု သမ္ဗောဓိတော, ပုဗ္ဗေဝ, ယမညံ တတောပရီတိ.

හේතුව ද, ඵලය ද, පරාර්ථය ද යන මුළු මහත් ප්‍රශංසාවම මෙහි සංග්‍රහ වී ඇත. සම්බෝධියට පෙර පැවතියේ හේතුව (පාරමී ධර්මයන්) වන අතර, ඉන් පසුව පවතින්නේ ඵලය හා පරාර්ථයයි.

ဝုတ္တဟေတုဖလသတ္တောပကာရဝသေန [Pg.6] ဗုဒ္ဓရတနဿ ထုတိပုဗ္ဗကမ္ပဏာမံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဓမ္မရာဇေန တေနာပိ ပူဇနီယဿ ဓမ္မရတနဿ နိပစ္စကာရံ ဒဿေတုံ‘ဓမ္မဉ္စ မောဟန္ဓတမပ္ပဓံသိ’န္တိ အာဟ, တတ္ထ စ သဒ္ဒေါ ‘ဓမ္မဉ္စ နမိတွာ’တိ နမဿနကြိယာယ ဓမ္မံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ, ကိမ္ဘူတန္တိ အာဟ, ‘မောဟန္ဓတမပ္ပဓံသိ’န္တိ, မုယှတီတိ မောဟော=အညာဏံ, အန္ဓယတိ သမတ္ထစက္ခုဝိညာဏပရိဟာနေနာတိ အန္ဓံ, အန္ဓဉ္စ တံ တမဉ္စေတိ အန္ဓတမံ=ဗာဠှတိမိရံ, မောဟောယေဝ တံသဒိသတာယ အန္ဓတမန္တိ မော ဟန္ဓတမံ, တံ ပဓံသေတိ ပကာရေန နာသေတိ သီလေနာတိ မောဟန္ဓတမပ္ပဓံသီ, ပသဒ္ဒဿပကာသနတ္ထံ ဟိတွာ ပကာရတ္ထဿေဝ ဂဟဏတော ပရိယတ္တိယာ သဟ–

කලින් ඡේදයන්හී සඳහන් කළ හේතු, ඵල සහ සත්ත්ව උපකාර වශයෙන් බුද්ධ රත්නයට ස්තුති පූර්වක නමස්කාරය දක්වා, දැන් ධර්ම රාජයන් වහන්සේ විසින් පවා පිදිය යුතු වූ ධර්ම රත්නයට කෙරෙන නමස්කාරය දැක්වීම සඳහා 'ධම්මඤ්ච මොහන්ධතමප්පධංසිං' (ධර්මය ද, මෝහය නමැති ඝන අන්ධකාරය නසන...) යැයි පැවසීය. එහි 'ච' ශබ්දයෙන් 'ධර්මයට ද වැඳ' යන නමස්කාර ක්‍රියාව සමඟ ධර්මය එක්තැන් කරයි. කෙබඳු වූ ධර්මයක් ද යත්? 'මෝහන්ධතමප්පධංසිං' (මෝහය නමැති ඝන අන්ධකාරය නසන) යැයි පැවසීය. මුළා කරවන බැවින් 'මෝහ' යනු අඥානකමයි. ඇස් පෙනීමේ හැකියාව (චක්ඛු විඤ්ඤාණය) අහිමි කිරීමෙන් අන්ධ කරන බැවින් 'අන්ධ' නම් වේ. අන්ධ වූ ද ඒ අන්ධකාරය ද 'අන්ධතම' (මහත් අඳුර) නම් වේ. මෝහයම ඊට සමාන බැවින් 'මෝහන්ධතමය' (මෝහය නමැති ඝන අන්ධකාරය) වේ. එය විශේෂයෙන් (ප්‍රකාරයෙන්) නසන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'මෝහන්ධතමප්පධංසී' නම් වේ. මෙහි 'ප' ශබ්දයේ ප්‍රසිද්ධ අර්ථය හැර විශේෂ අර්ථයම ගැනීමෙන් පරියත්ති ධර්මය ද සමඟ -

သောတာပတ္တာဒယော မဂ္ဂါ,စတ္တာရော တပ္ဖလာနိစ;

စတ္တာရိ အထ နိဗ္ဗာနံ, ဓမ္မာ လောကုတ္တရာ နဝါတိ.

සෝවාන් ආදී මාර්ග සතර ද, ඒවායේ ඵලයන් සතර ද, ඉක්බිති නිවන ද යන මොහු නව ලෝකෝත්තර ධර්මයෝ වෙති.

ဝုတ္တနဝလောကုတ္တရမ္မော ဂဟိတာတိ ဝိညာတဗ္ဗံ, အညထာ အရဟတ္တမဂ္ဂေါဝ ဂယှေယျ, ကသ္မာ ပနေတ္ထ မောဟဿေဝ ပဟာနံ ဝုတ္တံ, နေတရေသန္တိ တမ္မူလကတ္တာ သဗ္ဗကိလေသာနံ, တပ္ပဟာနသ္မိဉှိ ဝုစ္စမာနေ တမ္မုခေနေတရေသမ္ပိ ပဟာနံ ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ.

ඉහත සඳහන් කළ නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් මෙහි ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. එසේ නොවුණහොත් අර්හත් මාර්ගය පමණක් ගනු ලැබිය හැකිය. මෙහි සෙසු කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රහාණය නොකියා මෝහයේම ප්‍රහාණය පමණක් පැවසුවේ මන්ද යත්? සියලු කෙලෙස් මෝහය මුල් කරගෙන පවතින බැවිනි. මෝහය ප්‍රහාණය කිරීම ගැන පවසන කල්හි, ඒ තුළින් සෙසු කෙලෙසුන්ගේ ද ප්‍රහාණය පවසන ලද්දක්ම වන බැවිනි.

ဧဝံ ဓမ္မရတနဿ နမက္ကာရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တဒါဓာရဘူတသံဃရတနံ နမဿိတုံ ‘သံဃံ တထာ သံဃဋိတံ ဂုဏေဟီ’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ တထာသဒ္ဒေါ သမုစ္စယေ ဝါ, ဝစောယုတ္တိယံ ဝါ, ဝစောယုတ္တိပက္ခေ စ သဒ္ဒေါ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော, ကိလေသာဒယော သံဟနတိ ဟိံသတီတိ သံဃော, သံပုဗ္ဗတော ဟနတိသ္မာ ကွိမှိ ‘‘ကွိမှိ ဃောပရိပစ္စသမော ဟီ’’တိ (၅.၁၀၀) ဟနဿ ဃော, ကိလေသဟိံသနဉ္စေတ္ထ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ဂဟိတံ, ဂုဏေဟီတိ သာမညနိဒ္ဒေသတော သမ္မုတိသံဃေန သဒ္ဓိံ

මෙසේ ධර්ම රත්නයට කෙරෙන නමස්කාරය දක්වා, දැන් ධර්මයට ආධාර භූත වූ සංඝ රත්නයට නමස්කාර කිරීම සඳහා 'සංඝං තථා සංඝටිතං ගුණේහි' (ගුණයන්ගෙන් මනාව බැඳුණු සංඝයා ද...) යැයි පවසන ලදී. එහි 'තථා' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමෙහි) හෝ වචන සම්බන්ධයෙහි (වාක්‍ය ක්‍රමයෙහි) යෙදේ. වචන සම්බන්ධයෙහි දී 'ච' ශබ්දය ගෙනැත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. කෙලෙස් ආදිය නසන (පහර දෙන) බැවින් 'සංඝ' නම් වේ. 'සං' උපසර්ගය පූර්වකව 'හන්' ධාතුවෙන් 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි 'හන්' යන්නට 'ඝ' ආදේශ වී 'සංඝ' යන්න සෑදේ. මෙහි කෙලෙස් නැසීම තදංග ආදී වශයෙන් ගන්නා ලදී. 'ගුණේහි' යනු සාමාන්‍ය නිර්දේශයක් බැවින් සම්මුති සංඝයා සමඟ -

စတ္တာရော စ ပဋိပန္နာ, စတ္တာရော စ ဖလေဌိတာ;

ဧသ သံဃော ဥဇုဘူတော, ပညာသီလသမာဟိတောတိ.

මාර්ගයට පිළිපන් පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් ද, ඵලයෙහි පිහිටි පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් ද වෙති. ප්‍රඥාවෙන් හා සීලයෙන් මනාව සංවර වූ, සෘජු බවට පත් වූ මේ අෂ්ටාර්ය පුද්ගල සමූහයා සංඝයා වහන්සේ ය.

ဝုတ္တအဋ္ဌအရိယပုဂ္ဂလာ [Pg.7] ဂယှန္တိ, ဂုဏေဟီတိ လောကိယလောကုတ္တရေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ, သံဃဋိတန္တိ သံဟတံ.

මෙහි සඳහන් කරන ලද අෂ්ට ආර්ය පුද්ගලයෝ ගනු ලැබෙති. 'ගුණේහි' යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් යන්නයි. 'සංඝටිතං' යනු මනාව එක් වූ (බැඳුණු) යන්නයි.

ဧဝမနန္တရာယေန ဂန္ထပရိသမာပနတ္ထမနန္တ ဂုဏဝိသိဋ္ဌလောကတ္တယဂ္ဂသီခါမဏိဘူတဿ ရတနတ္တယဿ ပဏာမံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဂန္ထ ကတ္တာဒိယထာဝုတ္တတ္ထောပဒဿန ပုဗ္ဗင်္ဂမမတ္တနာ သမာရဘိတဗ္ဗံ ဂန္ထ ကရဏံ ပဋိညာတုကာမော’ယော ဣဒ္ဓိမန္တေသူ’တိအာဒိမာဟ, တတ္ထ ‘ယော’တိ ဣမဿ ‘တန္နာမဓေယျေနာ’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော, ဧတာယ သတ္တာ ဣဇ္ဈန္တိ ဣဒ္ဓါ ဝုဒ္ဓါ ဥက္ကံသဂတာ ဟောန္တီတိ ဣဒ္ဓိ=ဣဒ္ဓိဝိဓာဒယော လောကိယာ လောကုတ္တရာ စ သာ ဧတေသမတ္ထီတိ ဣဒ္ဓိမန္တော, တေသု ဣဒ္ဓိမန္တေသု, ဣဒ္ဓိမန္တာနံ မဟာသာဝကာနံ မဇ္ဈေတိ အတ္ထော, မဟတ္တပ္ပတ္တောတိ မဟတ္တံ မဟန္တဘာဝံ ဂတော, တန္နာမဓေယျေနာတိ တဿေဝ နာမဓေယျမဿာတိ တန္နာမဓေယျော, တေန, တပေါဓနေနာတိ မုနိနာ, ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ- ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ ဘိက္ခဝေ မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ယဒိဒံ မောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ ဘဂဝတာ ဣဒ္ဓိမန္တေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော နာမ ယော ဒုတိယော အဂ္ဂသာဝကော… (တေန သမာနနာမဓေယျေနာတိ) တမပဒိသန္တော-ယမာစရိယော အနုဒ္ဓတဘာဝေန ဥဇုနာက္ကမေန နာမာဒိကမဝတွာ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ အတ္တနော မောဂ္ဂလ္လာနောတိ နာမံ မဟာသာမိဋ္ဌာနန္တရပ္ပတ္တိံ ကာလောစိတပညာ ဝေယျတ္တိယံ ဗုဒ္ဓသာသနောပကာရိတာဒိဉ္စ ဝိဘာဝေတိ. ‘ယံ ရစိတ’န္တိ သမ္ဗန္ဓော, ရစိတန္တိ ကတံ, ကိန္တိ အာဟ သဒ္ဒသတ္ထ’န္တိ, သဒ္ဒသတ္ထံ နာမ သုတ္တ, သဒ္ဒလက္ခဏဗျာကရဏာဒျပရနာမဓေယျံ, သုတ္တံ(ဟိ) ‘သဒ္ဒါ (လက္ခီယန္တိ) သာသီယန္တိ အနုသာသီယန္တိ ပကတိပ္ပစ္စယာဒိဝိဘာဂကပ္ပနာယ ဧတေနာ’တိ သဒ္ဒလက္ခဏန္တိ စ ‘ဗျာကရီယန္တိ သဒ္ဒနိပ္ဖာဒနဝသေန ကထီယန္တိ ဧတေနာ’တိ ဗျာကရဏန္တိ စ ဝုစ္စတိ, အပရမ္ပန ဝုတျာဒိ တဒုပကရဏဘာဝေန သဒ္ဒသတ္ထံ သဒ္ဒလက္ခဏံ ဗျာကရဏန္တိ စ ဝုစ္စတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အနုနန္တိ တဗ္ဗိသေသနံ, အသေသလက္ခိယောပသင်္ဂါဟကဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗဿာပရဿာဘာဝါ သမ္ပုဏ္ဏန္တိ အတ္ထော, အထာတိ အနန္တရတ္ထေ နိပါတော, သဒ္ဒသတ္ထရစနာနန္တရန္တိ အတ္ထော, တဿေတိ သဒ္ဒသတ္ထဿ, ဝုတ္တိ စ [Pg.8] သမာသာ ကတာတိ သမ္ဗန္ဓော, သုတ္တံ ဝိဝရီယတိ ဧတာယာတိ ဝုတ္တိ, သမဿတေ သင်္ခိပီယတီတိ သမာသာ.

මෙසේ නිර්විඝ්න ව (අන්තරාය රහිතව) ග්‍රන්ථය අවසන් කරනු පිණිස, අනන්ත ගුණ සමුදායකින් සුවිශේෂී වූ ද, තුන් ලොවට අග්‍ර වූ සිඛාමණියක් බඳු වූ ද රත්නත්‍රයට නමස්කාරය දක්වා, දැන් ග්‍රන්ථ කර්තෘ ආදීන් විසින් ඉහත සඳහන් කරන ලද අර්ථයන් පෙන්වීම පෙරදැරිව, තමන් විසින් ආරම්භ කළ යුතු ග්‍රන්ථ කරණය ප්‍රතිඥා දීමට කැමති ව 'යෝ ඉද්ධිමන්තේසු' (යම් සෘද්ධිමතුන් අතර...) යනාදිය පැවසීය. එහි 'යෝ' (යම්) යන්න 'තන්නාමධෙය්‍යෙන' (ඒ නාමය ඇති...) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. ඇය (එම ශක්තිය) නිසා සත්ත්වයෝ සමෘද්ධිමත් වෙති, දියුණු වෙති, ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත් වෙති, එබැවින් 'ඉද්ධි' (ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සෘද්ධි විධි ආදිය) නම් වේ. එම සෘද්ධිය මොවුන්ට ඇති බැවින් 'ඉද්ධිමන්ත' නම් වේ. ඒ සෘද්ධිමතුන් අතර, එනම් සෘද්ධිමත් මහා ශ්‍රාවකයන් අතර යනු අර්ථයයි. 'මහත්තප්පත්තෝ' යනු මහත් භාවයට (ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට) පත් වූ යන්නයි. 'තන්නāමධෙය්‍යෙන' යනු ඔහුටම අයත් ඒ නාමය ඇති බැවින්, ඔහු විසින්, 'තපෝධනෙන' යනු තපස් රැකි මුනිවරයා විසිනි. මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේ ද යත්: 'මහණෙනි, මගේ සෘද්ධිමත් භික්ෂු ශ්‍රාවකයන් අතර මහා මොග්ගල්ලාන අග්‍ර වේ' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සෘද්ධිමතුන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලද, ද්විතීයික අග්‍රශ්‍රාවක වූ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ හා සමාන නාමයක් ඇති බැවින් (එය දක්වමින්) - යම් ආචාර්යවරයෙක් උඩඟු නොවන ස්වභාවයෙන්, සෘජු ක්‍රමයෙන් තමන්ගේ නම නොකියා වක්‍ර ක්‍රමයකින් තමන්ගේ 'මොග්ගල්ලාන' යන නම ද, මහාස්වාමි තනතුර ලැබීම ද, කාලයට උචිත ප්‍රඥාව හා ව්‍යක්තභාවය ද, බුද්ධ ශාසනයට කළ උපකාරී බව ද ප්‍රකාශ කරයි. 'යං රචිතං' (යමක් රචනා කරන ලද්දේ ද) යන්න සම්බන්ධයයි. රචිත යනු කරන ලද යන්නයි. කුමක්ද යත්? 'සද්දසත්ථං' (ශබ්ද ශාස්ත්‍රය - ව්‍යාකරණය) යැයි පැවසීය. ශබ්ද ශාස්ත්‍රය යනු සූත්‍ර, ශබ්ද ලක්ෂණ, ව්‍යාකරණ ආදී වෙනත් නම්වලින් ද හැඳින්වේ. ප්‍රකෘති, ප්‍රත්‍ය ආදී විභාග ක්‍රම මඟින් මෙයින් ශබ්දයන් දක්වනු ලබන බැවින්, අනුශාසනා කරනු ලබන බැවින් 'ශබ්ද ලක්ෂණ' යැයි ද, ශබ්දයන් නිපදවීම් වශයෙන් මෙයින් විස්තර කෙරෙන බැවින් 'ව්‍යාකරණ' යැයි ද සූත්‍රය හඳුන්වනු ලැබේ. තවද වෘත්තිය ආදිය ඊට උපකාරී වන බැවින් ශබ්ද ශාස්ත්‍රය, ශබ්ද ලක්ෂණය සහ ව්‍යාකරණය යැයි කියනු ලබන බව දත යුතුය. 'අනූනං' (අඩු නැති) යනු එහි විශේෂණයකි. සියලු ලක්ෂණයන් ඇතුළත් වන බැවින් පැවසිය යුතු වෙනත් කිසිවක් ඉතිරි නොවන පරිදි සම්පූර්ණ වූ යනු එහි අර්ථයයි. 'අථ' යන්න අනන්තර (ඉන්පසු) යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රය රචනා කිරීමෙන් පසුව යනු අර්ථයයි. 'තස්ස' යනු ඒ ශබ්ද ශාස්ත්‍රයේ යන්නයි. 'වුත්ති ච සමාසා කතා' යන්න සම්බන්ධයයි. සූත්‍රය මෙයින් විස්තර කෙරේ යන අර්ථයෙන් 'වෘත්තිය' (වුත්ති) ද, මෙයින් සංක්ෂේප කෙරේ යන අර්ථයෙන් 'සමාස' ද වේ.

တဿာပီတိ ဝုတ္တိယာပိ, သင်္ဂဟေတွာ သဒ္ဒဝသေန သင်္ကုစိတံ ဝိယ ကတွာ ခိပနံ သင်္ခေပေါ, တဿ နယော ကမော သင်္ခေပနယော, တေန, ဘောဝါတိ ယော သဒ္ဒသတ္ထဿ ဝုတ္တိယာ စ ကတ္တာ သော ဧဝ, ဣဒါနိ သုတ္တဝုတ္တိရစနာနန္တရမဝသရပ္ပတ္တေ ဣမသ္မိံ ကာလေ, သမာရဘေယျ သမ္မာ အာရမ္ဘံ ကရေယျ ဗဟုန္နံ ကြိယာက္ခဏာနမာဒိဘူတံ ကြိယာက္ခဏမနုတိဋ္ဌေယျ, ကိန္တိ သံဝဏ္ဏနံ, သံဝဏ္ဏီယတိ အတ္ထော ဧတာယာတိ သံဝဏ္ဏနာ, ပဉ္စီယတိ ဝိပဉ္စီယတိ ဗျတ္တီ ကရီယတိ ဝုတ္တိ အတ္ထော ဧတာယာတိ ဝါ, တံ ပဉ္စယတီတိ ဝါ လဒ္ဓနာမပဉ္စိကာ, တံ.

'තස්සාපි' යනු වෘත්තියට ද යන්නයි. ශබ්ද වශයෙන් එක්තැන් කොට, හැකිළුණු දෙයක් මෙන් කෙටි කර දැක්වීම 'සංක්ෂේපය' යි. එහි ක්‍රමය 'සංක්ෂේප නය' යි. එයින්, 'භෝ' යනු යම් ශබ්ද ශාස්ත්‍රයක හා වෘත්තියක කර්තෘවරයෙක් වේ ද ඔහුම ය. 'ඉදානි' යනු සූත්‍ර හා වෘත්ති රචනා කිරීමෙන් පසුව අවස්ථාව පැමිණි මේ කාලයෙහි ය. 'සමාරභෙය්‍ය' යනු මනාව ආරම්භ කරන්නේ ය, බොහෝ ක්‍රියා ක්ෂණයන්ට මුල් වන ක්‍රියා ක්ෂණය සිදු කරන්නේ ය. කුමක්ද යත්? 'සංවණ්ණනං' (විස්තර කථාව/සංවර්ණනාව) යි. ඇය විසින් අර්ථය මනාව විස්තර කරනු ලබන බැවින් 'සංවර්ණනා' නම් වේ. නැතහොත් වෘත්තියෙහි අර්ථය මෙයින් විස්තර කරනු ලැබේ, ප්‍රකට කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'පඤ්චිකා' (පංචිකා නම් වූ ව්‍යාකරණ ටීකාව) නම් වේ.

ဧဝမတ္တနာ ကရဏီယသတ္ထမ္ပဋိဇာနိတွာ တဒနန္တရံ ‘‘ဒွေ မေ ဘိက္ခဝေ ပစ္စယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပာဒါယ (ကတမေ ဒွေ) ပရတော စ ဃောသော (အဇ္ဈတ္တဉ္စ) ယောနိသော မနသိကာရော’’တိ ဝစနတော သမ္မာသဝနပဋိဗဒ္ဓါ သဗ္ဗာပိ သာသန (ပ္ပဋိ) သမ္ပတ္တီတိ သာသနပ္ပဋိပတ္တိယာ ဗျာကရဏဿ မူလကာရဏတ္တာ တံ သဝနေ သာဓုဇနေ နိယောဇေန္တော ‘တံ သာရဘူတ’န္တိအာဒိမာဟ, တတ္ထ တန္တိ ယသဒ္ဒဝိရဟေပိ အဓိကတတ္တာ သံဝဏ္ဏနံ ပရာမသတိ, တံ သုဏန္တူ’တိ သမ္ဗန္ဓော, သာဓူတိ သဝနကြိယာဝိသေသနံ, အတ္ထာနုရူပံ ဗျဉ္ဇနံ, ဗျဉ္ဇနာနုရူပဉ္စ အတ္ထံသလ္လက္ခေတွာ အနညမနာ ဟုတွာ သက္ကစ္စံ သုဏန္တူတိ အတ္ထော သုဝဏ္ဏဘာဇနေ နိက္ခိတ္တသီဟဝသာဝိယ အဝိနဿမာနံ ကတွာ ဟဒယေ ဌပနဝသေန, သက္ကစ္စသဝနမေဝ ဟိ သောတူနမတ္ထာဝဟံ ဟောတီတိ, သန္တောတိ သဝနကြိယာယ ကတ္တာရော ဒဿေတိ, တထာ သာတိသယဗျာကရဏံ… တထာဝိဓာ ဧဝ သပ္ပုရိသာ သာဓုကံ သောတုကာမာ ဟောန္တီတိ, ကိမ္ဘူတန္တိ အာဟ ‘သာရဘူတ’န္တိအာဒိ, ဘူတသဒ္ဒေါ ဧတ္ထ ‘‘ဘူတသ္မိံ ပါစိတ္တိယ’န္တိအာဒီသု ဝိယ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထော, ဖေဂ္ဂုတ္တာဘာဝေန အပရိစ္စဇနီယတာယ သာရော ထိရံ သော အတ္ထော ဗျဉ္ဇနဉ္စ အဿာ အတ္ထီတိ သာရာ စ သာ ဘူတာစ, အထ ဝါ လောကိယလောကုတ္တရဂုဏာတိသယသာဓနေကသာဓနဘာဝတော သေဋ္ဌဋ္ဌေန သာရဉ္စ သာ ဘူတာစာတိ သာရဘူတာ, တံ ဂန္ထော ယေဝေတ္ထ သင်္ခေပိတော, အတ္ထော ပန နယဂ္ဂါဟိတတာယပိ သဗ္ဗထာ ဒဿိတောယေဝါတိ [Pg.9] ဝိပုလံ အတ္ထံ ဂဏှာတီတိ ဝိပုလတ္ထဂါဟီ, တံ, ဝိဓီယမာနဝဏ္ဏနာက္ကမဝိသေသေန ဗျာကုလဿ ဝဏ္ဏနာက္ကမဿ နိရသနတော နတ္ထိ အာကုလံ ကိဉ္စိ အဿာတိ အနာကုလံ, တံ, ဣမိနာ စ ကစ္စာယနဝုတ္တိဝဏ္ဏနာသု န တထာဘာဝံ ဒဿေတိ.

මෙසේ තමන් විසින් කළ යුතු ශාස්ත්‍රීය කාර්යය ප්‍රතිඥා දී, ඉන් අනතුරුව, “මහණෙනි, සම්මා දිට්ඨිය උපදිනු පිණිස මේ ප්‍රත්‍යයෝ දෙදෙනෙක් වෙති. කවර දෙදෙනෙක්ද යත්? පරතෝඝෝෂය (අන්‍යයන්ගෙන් ඇසීම) සහ යෝනිසෝ මනසිකාරයයි” යන වචනයට අනුව, නිවැරදි ශ්‍රවණය මත සමස්ත ශාසන සම්පත්තියම රඳා පවතින බැවින්, ශාසනික ප්‍රතිපත්තිය විස්තර කිරීමේ මූලික හේතුව නිසා සත්පුරුෂ ජනයා එම ශ්‍රවණයෙහි යොදවමින් 'ඒ සාරභූත වූ...' යනාදී වශයෙන් පැවසීය. එහි 'තං' (ඒ) යන්නෙන්, 'ය' ශබ්දයක් නොමැති වුවද ප්‍රස්තුත බැවින් වර්ණනාව (ව්‍යාඛ්‍යානය) අදහස් කෙරේ. 'එය අසත්වා' (තං suṇantū) යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සාධූ' (මැනවින්) යනු ශ්‍රවණ ක්‍රියාවෙහි විශේෂණයකි. අර්ථයට අනුකූල ව්‍යංජනයත්, ව්‍යංජනයට අනුකූල අර්ථයත් වටහාගෙන, වෙනත් අතක සිත නොයවා, ගෞරවයෙන් යුතුව අසත්වා යනු අර්ථයයි. රන් බඳුනක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන් විනාශ වීමට නොදී හෘදයෙහි තැන්පත් කර ගැනීමේ ආකාරයෙන් ඇසිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ගෞරවයෙන් යුතුව ඇසීමම ශ්‍රාවකයන්ට යහපත සලසන බැවිනි. 'සන්තෝ' (සත්පුරුෂයෝ) යන්නෙන් ශ්‍රවණ ක්‍රියාවේ කර්තෘන් දක්වයි. එසේම, අතිශයින්ම විශිෂ්ට වූ විවරණය... එබඳු වූ සත්පුරුෂයෝම මැනවින් ඇසීමට කැමති වෙති. කෙබඳු වූවක්ද යත්? 'සාරභූත' (සාරවත් වූ) යනාදිය පැවසීය. මෙහි 'භූත' ශබ්දය “භූතස්මිං පාචිත්තියං” යනාදියේ මෙන් පවත්නා/ඇති යන අර්ථයයි. නිසරු බවක් නොමැති හෙයින් අත් නොහල යුතු වූ, ස්ථිර වූ ද සාර වූ ද අර්ථය සහ ව්‍යංජනය මීට ඇති බැවින් 'සාර' ද වූ, පවත්නා වූ ද බැවින් 'සාරභූතා' නම් වේ. නැතහොත්, ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර ගුණාතිශයන් සාධනය කරගැනීමට ඇති එකම මඟක් වන බැවින්, ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙන් 'සාර' ද වූ, පවත්නා වූ ද බැවින් 'සාරභූතා' නම් වේ. මෙහි ග්‍රන්ථය සංක්ෂිප්ත වුවද, ක්‍රමවේදයන් ග්‍රහණය කරගැනීමෙන් අර්ථය හැම අතින්ම දක්වා ඇති බැවින්, විශාල අර්ථයක් ග්‍රහණය කරගන්නා වූ (විපුලත්ථගාහී) එයයි. සම්පාදනය කරනු ලබන වර්ණනා ක්‍රමයේ විශේෂත්වය හේතුවෙන් අවුල් සහගත වූ විස්තර ක්‍රමය බැහැර කරන බැවින්, එහි කිසිදු අවුලක් නැත යන අර්ථයෙන් 'අනාකුල' (අවුල් නැති) වූ එයයි. මෙයින් කච්චායන වෘත්ති ව්‍යාඛ්‍යානයන්හි එබඳු ස්වභාවයක් නොමැති බව දක්වයි.

တဒေဝမဓိကတတ္တာယေဝါယမာစရိယော ဂန္ထာရမ္ဘေ’မဟာဒယော ယော’တိအာဒိကေ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ဒါနိ အတ္တနာ ဝဏ္ဏနီယဿ ဂန္ထဿာဒိ ဘူတံ ဝါကျမနဓိကတပရိဟာရမုခေနေဝေါပနျသျ ဗျာချာတုမာဟ- ‘ဣဓာ’တိအာဒိ, တတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ မာဂဓိကသဒ္ဒလက္ခဏဝိရစနာဓိကာရေ, မာဂဓာနံ သဒ္ဒါနံ ဣဒန္တိ မာဂဓိကံ, မာဂဓိကံ သဒ္ဒလက္ခဏန္တိ ဝိသေသန သမာသော, ဝိရစယိတုကာမောတိ ကတ္တုကာမော, ရတိံဇနေတီတိ ရတနံ, ရမယတီ တိ (ဝါ) ရတနံ အနပ္ပစ္စယေန, အထဝါ ယံ လောကေ စိတ္တီကတာဒိကံ ရတနန္တိ ဝုစ္စတိ, ဣဒမ္ပိ တံ သဒိသတာယ ရတနန္တိ ဝုစ္စတိ, တထာစာဟု–

එසේ ප්‍රස්තුත වූ බැවින්ම මේ ආචාර්යවරයා ග්‍රන්ථාරම්භයේදී “මහාදයෝ යෝ” යනාදී ගාථාවන්හි යෙදී, දැන් තමන් විසින් ව්‍යාඛ්‍යානය කළ යුතු ග්‍රන්ථයේ ආරම්භක වාක්‍යය, ප්‍රස්තුත නොවන දේ බැහැර කරමින් විස්තර කරනු පිණිස “ඉධ” (මෙහි) යනාදිය පැවසීය. එහි “ඉධ” යනු මේ මාගධී ශබ්ද ලක්ෂණ (ව්‍යාකරණ) සම්පාදනය කිරීමේ ප්‍රකරණයෙහි (අධිකාරයෙහි) යන්නයි. මාගධී භාෂාවට අයත් ශබ්දයන් පිළිබඳ වූ මෙය “මාගධික” නම් වේ. “මාගධික ශබ්ද ලක්ෂණ” යනු විශේෂණ සමාසයකි. “විරචයිතුකාමෝ” යනු සම්පාදනය කිරීමට කැමති වූයේ යන්නයි. ඇල්ම හෝ ප්‍රීතිය උපදවන්නේ යමක්ද, එය “රතන” (රත්නය) නම් වේ. නැතහොත් ‘අන’ ප්‍රත්‍යය යෙදීමෙන් සතුටු කරවන්නේ යමක්ද, එය “රතනය” වේ. එසේත් නැතහොත්, ලෝකයෙහි ගෞරව සම්මානයට පාත්‍ර වූ යමක් “රත්නය” යැයි කියනු ලැබේද, මෙයද ඊට ඇති සමානත්වය නිසා “රත්නය” යැයි කියනු ලැබේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේද පවසා ඇත –

စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီတိ.

“ගෞරව කරනු ලැබූ බැවින්ද, මහත් අගයක් ඇති බැවින්ද, අසමසම බැවින්ද, දැකීමට දුර්ලභ බැවින්ද, උත්තම පුද්ගලයන් (බුද්ධාදීන්) විසින් පරිභෝග කරනු ලබන බැවින්ද, ඒ හේතුවෙන් (මෙය) ‘රත්නය’ යැයි කියනු ලැබේ.”

ဗုဒ္ဓါဒီနမေတမဓိဝစနံ, တယော အဝယဝါ အဿာတိ တယံ, သမုဒါယော, ရတနာနံ တယံ ရတနတ္တယံ, အဝယဝဝိနိမ္မုတ္တဿ ပန သမုဒါယဿ အဘာဝတော တီဏိ ဧဝ ရတနာနိ ဝုစ္စန္တိ, ပဏမနံ ပဏာမော, ရတနတ္တယဂုဏနိန္နတာ, ပဏမန္တိ ဧတာယာတိ ဝါ ပဏာမော, ပဏာမကြိယာနိပ္ဖာဒိကာ ကုသလစေတနာ, ရတနတ္တယဿ ပဏာမောတိ ဆဋ္ဌီသမာသော, အဘိဓီယတိ ပဋိပါဒီယတီတျဘိဓေယျော သမုဒိတေန သတ္ထေန ဝစနီယတ္ထော, ယေန စ ယော ပဋိပါဒီယတိ သော တဿ အတ္ထော ဟောတီတိ, သော စ ပကတိပ္ပစ္စယာဒိဝိဘာဂကပ္ပနာယ သဒ္ဒါနံ သင်္ခရဏံ, သဒ္ဒသတ္ထေန ဟိ သဒ္ဒသင်္ခရဏမေဝ ပဋိပါဒီယတိ, (ရတနတ္တယပ္ပဏာမော စ အဘိဓေယျော စ) ရတနတ္တယပ္ပဏာမာဘိဓေယျန္တိ စတ္ထသမာသော, တဿ သန္ဒဿနံ အတ္ထော ယဿာတိ အညပဒတ္ထော, ကိန္တံ ဝါကျံ, တာ ဝါတိ ဝါကျာလင်္ကာရေ, နနုစေဝမဓိကတတ္တေပိ အဘိဓေယျမတ္တမေဝဒဿေတဗ္ဗံ [Pg.10] သိယာ ကိံ ဝါစာပဏာမေန, ကာယမနောမယေနာပိ ပုညာတိ သယပ္ပတ္တိယာ အဘိသမီဟိတတ္ထသိဒ္ဓိ ဟောတေဝါတိ စောဒနံ မနသိ နိဓာယ ဝစီပဏာမဿ ပရတ္ထသန္နိဿယတဉ္စ တဿေဝ ဝိဘာဂေန ပယောဇနဉ္စ ဒဿေတုမာဟ- ‘တတ္ထ’ဣစ္စာဒိ, ဂုဏသဒ္ဒေါ ဧတ္ထ ‘‘သတဂုဏာ ဒက္ခိဏာ ပါဋိကင်္ခါ’’တိအာဒီသု ဝိယ အာနိသံသဋ္ဌော, ဂုဏာနမာနိသံသာနံ အနုကူလံ အနုဂုဏံ, ဟေတုမန္တဝိသေသနမေတံ, ပဓာနဘာဝံ နီတံ ပဏီတံ အတိဥတ္တမန္တိ အတ္ထော, အတီသယေန ပဏီတံ ပဏီတတရံ, စိတ္တဿသန္တာနံ ပဗန္ဓော စိတ္တသန္တာနံ, ပဏီတတရဉ္စ တံ စိတ္တသန္တာနဉ္စ, အနုဂုဏဉ္စ တံ ပဏီတတရစိတ္တသန္တာနဉ္စာတိ ဝိသေသနသမာသော, တပ္ပဏာမကရဏေန အနုဂုဏ…ပေ… သန္တာနံ ယေသန္တိ အညပဒတ္ထော, တေသံ, ယထာ တေ သောတာရော ရတနတ္တယဿ ပဏာမကရဏေန ပုညာတိသယပ္ပဋိလာဘာ အနေကာနိသံသာတိသယပ္ပဋိလာဘာနုကူလ စိတ္တသန္တာနတာယ ပဓာနတရစိတ္တသန္တာနာ ဟောန္တိ, တထာ ပဝတ္တာနန္တိ အဓိပ္ပာယော, ဣဒမ္ပိ အဓိဂတာ…ပေ… န္တရာဓာနန္တီမေသံ ဟေတုဘာဝေန တိဋ္ဌတိ, အဓိဂတာ ပတ္တာ အနေကေ ဗဟူ အာနိသံသဝိသေသာ အာယု ဝဏ္ဏသုခဗလပဋိဘာနာဒယော ယေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော, ဝိသောသိတာ သုက္ခာပိတာ အန္တရာယာ ဘယာဒယော အဇ္ဈတ္တိကာ ဗာဟိယာ ဝါ ယေသံ တထာဝိဓာနံ သောတူနံ, ဧတေပိ အဘိ,ပေ,ဒ္ဓတ္ထန္တိ ဣစ္စဿ ဟေတူ, အဘိသမီဟိတဿ အနုဋ္ဌိတဿ ကတနိဋ္ဌိတဿ ဂန္ထဿ အဝဗောဓောယေဝ ဖလံ, တဿ သိဇ္ဈနတ္ထံ, ကိန္တံ ရတနတ္တယပ္ပဏာမသန္ဒဿနံ.

මෙය බුද්ධාදී උතුමන් උදෙසා කියනු ලබන නමකි (අධිවචනයකි). කොටස් තුනක් මීට ඇත යන අර්ථයෙන් 'තයං' (ත්‍රිත්වය/සමූහය) නම් වේ. රත්නයන්ගේ ත්‍රිත්වය 'රතනත්තයං' (රත්නත්‍රය) නම් වේ. කොටස්වලින් තොර වූ සමූහයක් නොපවතින බැවින්, ਰත්න තුනක්ම (රත්නත්‍රය යැයි) කියනු ලැබේ. වැඳීම (නැමීම) 'පණාම' නම් වේ. එය රත්නත්‍රයේ ගුණ කෙරෙහි නැමී සිටීමයි. නැතහොත්, යමකින් වඳිත්ද එය 'පණාම' වේ. එනම් වන්දනා ක්‍රියාව සිදු කරවන කුසල චේතනාවයි. 'රත්නත්‍රයට වැඳීම' (රතනත්තයස්ස පණාමෝ) යනු ෂෂ්ඨී තත්පුරුෂ සමාසයකි. ප්‍රකාශ කරනු ලබන, පෙන්වා දෙනු ලබන බැවින් 'අභිධෙය්‍ය' (විස්තර කටයුතු කරුණ) නම් වේ. එය මුළු ශාස්ත්‍රයෙන්ම ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථයයි. යමකින් යමක් පෙන්වා දෙනු ලැබේද, එය එහි අර්ථය වෙයි. එය වනාහි ප්‍රකෘති, ප්‍රත්‍ය ආදී විභාගයන් වෙන් කොට දැක්වීමෙන් ශබ්දයන් සකස් කිරීමයි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් (ව්‍යාකරණයෙන්) ශබ්ද සකස් කිරීමම පෙන්වා දෙනු ලැබේ. 'රත්නත්‍රය ප්‍රණාමයත් අභිධෙය්‍යයත්' (රතනත්තයප්පණාමෝ ච අභිධෙය්‍යෝ ච) යනු ද්වන්ද සමාසයකි. එහි දැක්වීම අරමුණ කොට ඇත්තේ යමකටද, එය අන්‍යපද අර්ථයයි. ඒ කවර වාක්‍යයක්ද? 'තං' හෝ 'වා' යන්න වාක්‍යාලංකාර පිණිස යෙදේ. “ඇවැත්නි, මෙසේ ප්‍රස්තුත කරුණු ඇති කල්හි අභිධෙය්‍යය (විෂයය) පමණක්ම දැක්විය යුතුව තිබියදී, වචනයෙන් කරන නමස්කාරයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? කායික හා මානසික වශයෙන් උපදවා ගන්නා වූ පින් නමැති අතිශය උත්සාහයෙන් බලාපොරොත්තු වූ අර්ථය සිද්ධ වන්නේමය” යන චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) සිතෙහි තබාගෙන, වචනයෙන් කෙරෙන නමස්කාරය අන්‍යයන්ගේ යහපත පිණිස උපකාරී වන බවත්, එහිම විභාගයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනයත් දැක්වීම සඳහා “තත්ථ” (එහි) යනාදිය පැවසීය. මෙහි 'ගුණ' ශබ්දය “සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකංඛා” යනාදියේ මෙන් ආනිශංස යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ගුණයන්ගේ හෙවත් ආනිශංසයන්ගේ අනුකූල බව 'අනුගුණ' නම් වේ. මෙය හේතු සාධක විශේෂණයකි. ප්‍රධාන භාවයට පමුණුවන ලද්දේ 'පණීත' (ප්‍රණීත) නම් වේ, එහි අර්ථය අතිශයින්ම උත්තම වූ යන්නයි. අතිශයින්ම ප්‍රණීත වූයේ 'පණීතතර' නම් වේ. සිතේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම (පරම්පරාව) 'චිත්තසන්තානය' නම් වේ. ප්‍රණීතතර වූද ඒ චිත්තසන්තානය, අනුගුණ වූද ප්‍රණීතතර වූද චිත්තසන්තානය යනු විශේෂණ සමාසයකි. ඒ නමස්කාරය කිරීමෙන් අනුගුණ වූ...පෙ... සන්තානයක් යම් අයට ඇත්ද, ඔවුන්ට යන්න අන්‍යපද අර්ථයයි. එම ශ්‍රාවකයෝ රත්නත්‍රයට නමස්කාර කිරීමෙන් පින් ලැබීම කරණකොට ගෙන, බොහෝ ආනිශංසයන් ලැබීමට අනුකූල වූ චිත්තසන්තානයක් ඇති බැවින් ප්‍රධාන චිත්තසන්තානයක් ඇති අය වෙති, එසේ පැවති සන්තාන ඇති අයට යනු මෙහි අදහසයි. මෙයද 'අධිගතා...පෙ... න්තරාධානාං' (පැමිණි...පෙ... බාධා දුරු කළ) යන්නෙහි හේතුව වශයෙන් පවතී. ළඟා කරගන්නා ලද, පමුණුවන ලද, ආයුෂ, වර්ණය, සැපය, බලය, ප්‍රතිභානය යනාදී බොහෝ වූ ආනිශංස විශේෂයන් ඇත්තා වූ යනු මෙහි විග්‍රහයයි. තමන් තුළ ඇති හෝ බාහිර වූ හෝ බිය ආදී සියලු උපද්‍රවයන්/බාධාවන් වියළා දමන ලද (දුරු කරන ලද), එබඳු වූ ශ්‍රාවකයන්ගේ යන්නයි. මොවුහුද 'අභි...පෙ...ද්ධත්ථං' යන්නෙහි හේතූහු වෙති. බලාපොරොත්තු වූ, ආරම්භ කරන ලද, අවසන් කරන ලද ග්‍රන්ථය අවබෝධ කර ගැනීමම මෙහි ඵලයයි, එය සිද්ධ කරගනු පිණිස රත්නත්‍රය වන්දනාව ප්‍රකාශ කිරීම සිදු කෙරේ.

သစ္စံ ပုနပိ သစ္စန္တိ, ဘုဇမုက္ခိပ္ပ ဝုစ္စတေ;

သကတ္ထော နတ္ထီ နတ္ထေဝ,ပရဿတ္ထမကုဗ္ဗတောတိ.

“අත් ඔසවා මෙසේ කියනු ලැබේ: ‘මෙය සත්‍යයකි, නැවත නැවතත් සත්‍යයකි. අන්‍යයන්ගේ යහපත නොකරන්නාට තමාගේම කියා කිසිදු යහපතක් (අර්ථයක්) නැත්තේමය, නැත්තේම යැ’ කියායි।”

ဝစနတော ပရတ္ထောဝ သပ္ပုရိသေဟိ ကတ္တဗ္ဗော, ပရတ္ထေ သမ္ပာဒိတေ ပန သကတ္ထော သမ္ပန္နောဝ နာမ သိယာတိ မနသိ ကတွာ အာဟ- ‘ဧတဒေဝါ’တိအာဒိ. ကာယမနောသမာစရဏေန သမ္ပဇ္ဇမာနဉ္စ ဝစီသမာစရဏေန သမ္ပဇ္ဇတေဝါတိ အနေနေဝ ဝါကျေန ဝိညာယတီတိ အဝဂန္တဗ္ဗံ, ဗုဒ္ဓိ ပုဗ္ဗာ ယသ္မိံ ကရဏေ တံ ဗုဒ္ဓိ ပုဗ္ဗံ, တံ သီလေန ကရောန္တာ ဗုဒ္ဓိပုဗ္ဗကာရိနော, အဘိဓေယျဿ အဓိဂမော ဇာနနံ ပုဗ္ဗော ယဿ သော အဘိဓေယျာဓိဂမပုဗ္ဗကော[Pg.11], အဝတာရော ပဝတ္တိ, ဧကဒေသဒဿနေ ‘‘သမုဒ္ဒေါ ဒိဋ္ဌော’’တိ ဝိယ ဧကဒေသေပိ သမုဒါယဝေါဟာရဒဿနတော ပစ္ဆိမ ပါဒေနာတိ ဝုတ္တံ, ပစ္ဆိမပါဒဿေကဒေသဘူတေန ‘သဒ္ဒလက္ခဏ’မိစ္စနေနာတိ အတ္ထော, သာဓိယံ သဒ္ဒါနံ သင်္ခရဏံ, သာဓနံ ဗျာကရဏံ, တံ လက္ခဏံ သဘာဝေါ အဿာတိ သာဓိယသာဓနလက္ခဏော, သာဓိယဿေဒံ သာဓနံ, သာဓနဿ စေဒံ သာဓိယန္တိ ဧဝမဿေဒမ္ဘာဝဟေတုသဘာဝေါ သမ္ဗန္ဓောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ပယောဇနံ အဘိဓေယျသဒ္ဒေါပဒဿိတံ သဒ္ဒသင်္ခရဏံ, တတ္ထ သမ္ဗန္ဓဿန္တောဂဓတ္တံ… သာဓိယောပဒဿနမုခေန သာဓနဿာပိ ဒဿိတတ္တာ နိဿယောပဒဿနတော, ဥဿုက္ကံ သမ္မာဝါယာမံ, ဗုဒ္ဓတ္တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ, ပူရေတွာတိ–

සත්පුරුෂයන් විසින් වචනයෙන් (ප්‍රකාශ කිරීමෙන්) පරාර්ථය ම කටයුතු ය, පරාර්ථය සිද්ධ වූ කල්හි ස්වාර්ථය ද සම්පූර්ණ වූවා ම වන්නේ යැයි සිතෙහි තබාගෙන ‘එතදේව’ (මෙය ම) යනාදිය වදාළහ. කාය සමවාචාරයෙන් සහ මනෝ සමවාචාරයෙන් සිද්ධ වන්නා වූ යමක් වේ ද, එය වාක් සමවාචාරයෙන් ද සිද්ධ වන්නේ ම යන්න මේ වාක්‍යයෙන් ම තේරුම් ගත යුතු යැයි දත යුතු ය. යම් ක්‍රියාවක් කිරීමෙහි ලා බුද්ධිය (ප්‍රඥාව) පෙරටු වේ ද, එය ‘බුද්ධිපුබ්බ’ (බුද්ධි පූර්වක) නම් වේ. එය ශීලයෙන් කරන්නාහු ‘බුද්ධිපුබ්බකාරීහු’ (නුවණ පෙරටු කොට ක්‍රියා කරන්නෝ) වෙති. අභිධෙය්‍ය (ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථය) අවබෝධ කර ගැනීම (දැන ගැනීම) පෙරටු කොට ඇත්තේ යමකට ද, එය ‘අභිධෙය්‍යාධිගමපුබ්බක’ නම් වේ. ‘අවතාර’ යනු ප්‍රවෘත්තිය (පිවිසීම) යි. එක් කොටසක් දැකීමෙහි ලා ‘මහා සාගරය දුටුවෙමි’ යි කියන්නාක් මෙන්, එක් කොටසක දී ද සමස්තය පිළිබඳ ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබෙන බැවින් ‘පශ්චිම පාදයෙන්’ (අවසන් පාදයෙන්) යැයි කියන ලදී. පශ්චිම පාදයේ ම කොටසක් වූ ‘සද්දලක්ඛණ’ (ශබ්ද ලක්ෂණය) යන්න මෙහි අර්ථය යි. ‘සාධ්‍ය’ යනු ශබ්දයන් සකස් කිරීම යි. ‘සාධන’ යනු ව්‍යාකරණය යි. එම ලක්ෂණය (ස්වභාවය) තමන් සතු කොට ඇත්තේ යමක් ද එය ‘සාධ්‍යසාධනලක්ෂණ’ නම් වේ. ‘මේ සාධ්‍යයට මේ සාධනය යි, මේ සාධනයට මේ සාධ්‍යය යි’ යනුවෙන් මෙබඳු වූ හේතු ස්වභාවය සම්බන්ධය යැයි කියන ලදී. ප්‍රයෝජනය නම් අභිධෙය්‍ය ශබ්දයෙන් දක්වන ලද ශබ්ද සංස්කරණය යි. එහි දී සම්බන්ධය ඇතුළත් වීම... සාධ්‍යය දැක්වීමේ මඟින් සාධනය ද දක්වන ලද බැවින් නිශ්‍රය (ආශ්‍රය) දක්වන ලද්දක් වේ. ‘උස්සුක්ක’ යනු සම්මා වායාමය (මනා වීර්යය) යි. ‘බුද්ධත්ව’ යනු සර්වඥතා ඥානය යි. ‘පූරෙත්වා’ (පුරාලා) යනු–

မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ, ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ;

ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဂုဏသမ္ပတ္တိ, အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာ;

အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနာ, အဘိနီဟာရော သမိဇ္ဈတီတိ.

මනුෂ්‍යත්වය, ලිංග සම්පත්තිය (පුරුෂයෙකු වීම), හේතුව (රහත් වීමට සුදුසු උපනිශ්‍රය තිබීම), ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීම, පැවිද්ද, ගුණ සම්පත්තිය (ධ්‍යාන අභිඥා ලැබීම), අධිකාරය (ජීවිත පරිත්‍යාගයෙන් යුත් අධිෂ්ඨානය) සහ ඡන්දතාව (බුදු වීම සඳහා ඇති දැඩි ආශාව) යන මේ කරුණු අටේ එකතුවෙන් (බුද්ධත්වය සඳහා කෙරෙන) අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනාව) සමෘද්ධිමත් වේ.

ဝုတ္တအဋ္ဌဓမ္မသမန္နာဂတေန အဘိနီဟာရေန သမန္နာဂတာ ဟုတွာ ယထာဝုတ္တေ ပါရမိတာဒယော ဓမ္မေ ပူရေတွာတိ အတ္ထော, အာဂတာတိ သတ္တတ္တိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနုဗြူဟနေန အာဂတာ, ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ, အာဂတာတိ ပတ္တာ ဥပ္ပန္နာ, တထာဂတောတိ ယထာ သမ္ပတိ ဇာတာ တေ ဘဂဝန္တော သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂတာ, တထာ အယမ္ပိ ဥတ္တရာဘိမုခံ ဂတောတိ အတ္ထော, မုဟုတ္တဇာတောဝါတိ သမ္ပတိဇာတော ဧဝ, ဇာတသမနန္တရမေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဝိက္ကမီတိ အဂမာသိ, သတ္တ ပဒါနိ ဂန္တွာန ဒိသာ ဝိလောကေသီတိ ဣဒံ ‘‘ဓမ္မတာ ဧသာ ဘိက္ခဝေ သမ္ပတိ ဇာတော ဗောဓိသတ္တာ သမေဟိ ပါဒေဟိ ပတိဋ္ဌဟိတွာ’’တိ ဧဝ မာဒိကာယ ပါဠိယာ သတ္တပဒဝီတိဟာရူပရိဌိတဿ သဗ္ဗဒိသာနုဝိလောကနဿ ဝုတ္တတ္တာ ဝုတ္တံ, ဒိသာ ဝိလောကေသိ သမန္တတောတိ ဣဒမ္ပန ‘သမေဟိ ပါဒေဟိ ဖုသီ ဝသုန္ဓရ’န္တိ ဧတဿ အနန္တရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ… ပါဒေဟိ ဝသုန္ဓရာဖုသနာနန္တရမေဝ ဒသဒိသာဝလောကိတတ္တာ, အဋ္ဌင်္ဂါနိ နာမ–

කියන ලද අෂ්ට ධර්මයන්ගෙන් සමන්විත වූ අභිනීහාරයෙන් යුක්ත ව, කලින් පවසන ලද පාරමිතාදී ධර්මයන් පුරාලා යන්න අර්ථය යි. 'ආගතා' යනු සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වැඩීමෙන් පැමිණි (ලැබූ) යන්නයි. 'ඉධ' යනු මේ ලෝකයෙහි ය. 'ආගතා' යනු පැමිණි, උපන් යන්නයි. 'තථාගත' යනු - උපන් විගස ම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා සත් පියවරක් තබමින් වැඩියාක් මෙන්, මොහු ද (සිද්ධාර්ථ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද) උතුරු දිශාව බලා වැඩියේ ය යන අර්ථය යි. 'මුහුත්තජාතෝ' යනු උපන් සැනින් ම ය, උපන් හැටියේ ම යන්න ඉන් කියැවේ. 'වික්කමී' යනු වැඩියේ ය (ගියේ ය) යන්නයි. 'සත් පියවරක් ගොස් දිශාවන් බැලී ය' යන්න, 'මහණෙනි, උපන් සැනින් ම බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සම වූ පාදයන්ගෙන් පොළොවෙහි පිහිටා...' යනාදී පාළි පාඨයෙහි සත් පියවරක් තබා වැඩීමෙන් පසු සියලු දිශාවන් බැලීම වදාරන ලද බැවින් කියන ලදී. 'සතර වටින් ම දිශාවන් බැලී ය' යන්න 'සම වූ පාදවලින් පොළොව ස්පර්ශ කළේ ය' යන්නට අනතුරුව දත යුතු ය. මන්ද යත්, දෙපයින් පොළොව ස්පර්ශ කළ සැනින් ම දස දිශාවන් බැලූ බැවිනි. අෂ්ටාංග නම්–

ဝိသဋ္ဌံ မဉ္ဇု ဝိညေယျံ, သဝနီယာ-ဝိသာရိနော;

ဗိန္ဒု ဂမ္ဘီရနိန္နာဒိ,စ္စေဝမဋ္ဌင်္ဂိကော သရောတိ.

පැහැදිලි වූ ද, මිහිරි වූ ද, පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි වූ ද, ශ්‍රවණය කිරීමට සුදුසු වූ ද, නොවිසිරෙන්නා වූ ද, බින්දුවක් බඳු (පිඬු වූ) ද, ගැඹුරු වූ ද, දෝංකාර දෙන සුලු වූ ද යන මෙසේ අෂ්ටාංගික ස්වරය (කටහඬ) වේ.

ဝုတ္တာနိ [Pg.12] အဋ္ဌင်္ဂါနိ, တထာဂတောတိ ဣမဿေဝ ဝိသုံ အတ္ထပရိယာယံ ဒဿေတုံ ‘အထဝါ’တိအာဒိမာဟ, အရိယေန သေတုနာတိ သမထဝိပဿနာသင်္ခါတေန ဥတ္တမေန မဂ္ဂေန, ဧဝမာဒိနာတိအာဒိသဒ္ဒေန တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ သဘာဝသရသလက္ခဏံ တထံ အာဂတော ယထာဝတော အဓိဂတော’ယေဂတျတ္ထာ တေ ဗုဒ္ဓျတ္ထာ, ယေ ဗုဒ္ဓျာ တေ ဂတျတ္ထာ’တိတထာဂတောတိ ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ, တတ္ထတတ္ထာတိ တေသု တေသု ဒီဃာဂမာဒီသု, တထာဂတဘာဝေါတိ တထာဂတောတိ ဘဝနံ နိပ္ဖတ္တိ နမဿနကိရိယာဘိသမ္ဗန္ဓာတိ’နမဿိတွာ’တိ ဧတ္ထ နမဿနကိရိယာယ အဘိသမ္ဗန္ဓာ ဣမိနာ တထာဂတာဒီနံ ကမ္မတ္တံ ဝိဘာဝေတိ, နမဿနကိရိယာဝိသေသနတ္တာတိ ‘နမဿိတွာ’တိ နမဿနံ ကတွာတိ ဝုတ္တံ နာမ သိယာတိ နမဿနန္တိ ဝုတ္တနမဿနကိရိယာယ ဝိသေသနတ္တာ, ဗောဓိယာတိ ဗောဓိဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏံ, တံ ဘဂဝါ ဧတ္ထ ပတ္တောတိ (ဗောဓိ, တဿာ) ဗောဓိရုက္ခဿာတိ အတ္ထော, မူလေတိ မူလသမီပေ ‘‘ယာဝ မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ ဆာယာ ဖရတိ နိဝါတေ ပဏ္ဏာနိ ပတန္တိ ဧတာဝတာ ရုက္ခမူလံ’’တိအာဒီသု ဝိယ, နနု အညေပိ ခီဏာသဝါ ‘အဂ္ဂမဂ္ဂေနေ’စ္စာဒိနာ ဝက္ခမာန နယေန နိပ္ဖန္နာ ဧဝါတိ အနုယောဂံ မနသိကတွာ ဝုတ္တံ ‘သဟေဝ ဝါသနာယာ’တိ, န ဟိ ဘဂဝန္တံ ဌပေတွာ အညေ သဟ ဝါသနာယ ကိလေသေ ပဟာတုံ သက္ကောန္တိ, ဧတေန အညေဟိ အသာဓာရဏံ ဘဂဝတော အရဟတ္တန္တိ ဒဿေတိ, တေနေဝ ဣဒ္ဓသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော’တေပိ ဟိ’စ္စာဒိကံ ဝက္ခတိ, ကာပနာယံ ဝါသနာ နာမ ပဟီနကိလေသဿာပိ အပ္ပဟီနကိလေသဿ ပယောဂသဒိသပယောဂဟေတုဘူတော ကိလေသနိဟိတော သာမတ္ထိယဝိသေသော’အာယသ္မတော ပိလိန္ဒဝစ္ဆဿ ဝသလသမုဒါစာရနိမိတ္တံ ဝိယ’, အဂ္ဂမဂ္ဂေနာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန, သဗ္ဗကိလေသေ ရာဂါဒိကေ, အရဟတ္တံ အဂ္ဂဖလံ, သမ္မုတိ ဥပပတ္တိဒေဝဘာဝတော အညေန ဝိသုဒ္ဓိ ဒေဝဘာဝေနာတိနိပ္ဖန္နတ္တာ အာဟ-‘ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဘာဝေနာ’တိ, သကလကိလေသကာလုဿိယာပဂမေန ဝိသုဒ္ဓိပ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗညုဂုဏာ လင်္ကာရေန ဝိသုဒ္ဓိဒေဝဘာဝေနာတိ အတ္ထော.

කියන ලද අෂ්ටාංගයන් ය. 'තථාගත' යන මෙයට ම වෙනත් අර්ථ ක්‍රමයක් දැක්වීම සඳහා 'අථවා' (නොහොත්) යනාදිය වදාළහ. 'අරියෙන සේතුනා' යනු සමථ විපස්සනා සංඛ්‍යාත උතුම් මඟින් ය. 'එවමාදිනා' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය සහ ස්වකීය ලක්ෂණය තථ්‍ය ලෙස (ඇති සැටියෙන්) අවබෝධ කරගත් බැවින්, 'යම් ගමනාර්ථ ඇති ධාතුහු වෙත් ද, ඔවුහු අවබෝධාර්ථයෙහි ද වෙති; යම් අවබෝධාර්ථ ඇති ධාතුහු වෙත් ද, ඔවුහු ගමනාර්ථයෙහි ද වෙති' යන ක්‍රමයෙන් 'තථාගත' යනාදී අර්ථයන් සංග්‍රහ කරයි. 'තත්ථ තත්ථ' යනු ඒ ඒ දීඝ නිකායාදී ආගමයන්හි ය. 'තථාගතභාවෝ' යනු තථාගත බව ලැබීම (නිෂ්පත්තිය) යි. 'නමස්සිත්වා' (නමස්කාර කොට) යන මෙහි නමස්කාර ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ වීමෙන්, මෙයින් තථාගතාදීන්ගේ කර්ම බව (නමස්කාරයට ලක්වන බව) ප්‍රකාශ කරයි. 'නමස්සනකිරියාවිසේසනත්තා' යනු 'නමස්සිත්වා' යනු නමස්කාරය කොට යැයි කියන ලද බැවින්, නමස්කාරය නමැති ක්‍රියාවේ විශේෂණයක් වන බැවිනි. 'බෝධියා' යනු බෝධිය යන්නෙන් සිව් මඟ ඥානය කියැවේ. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි දී අවබෝධ කළ බැවින් (බෝධිය, එහි) බෝධි වෘක්ෂයේ යන්න අර්ථය යි. 'මූලේ' යනු මුල සමීපයෙහි ය. 'යම් තාක් මධ්‍යහ්න කාලයේ දී සෙවණ පැතිරේ ද, සුළං රහිත කල්හි කොළ වැටේ ද, ඒ තාක් ප්‍රදේශය වෘක්ෂ මූලය (ගස මුල) වේ' යනාදී තැන්හි මෙනි. 'අන්‍ය වූ ද ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේලා අග්‍ර මාර්ගයෙන් යනාදී ඉදිරියට කියනු ලබන ක්‍රමයෙන් (කෙලෙසුන් කෙරෙන්) මිදුණාහු ම නොවෙත් ද?' යන විමසීම සිතෙහි තබාගෙන 'සහේව වාසනායා' (වාසනාව ද සමඟ ම) යැයි වදාරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර අන් කිසිවකුට වාසනාව ද සමඟ කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීමට නොහැකි බැවිනි. මෙයින්, අන්‍යන්ට සාධාරණ නොවන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අර්හත් භාවය දක්වයි. එහෙයින් ම 'ඉද්ධ' ශබ්දයේ අර්ථය දක්වමින් 'තේපි හි' (ඔවුහු ද) යනාදිය ඉදිරියට පවසනු ඇත. කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තාට වුව ද, කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොකළ අයෙකුගේ හැසිරීම් වැනි හැසිරීම් ඇති වීමට හේතු වන, කෙලෙස්වලින් ඉතිරි වූ යම් සුවිශේෂී ශක්තියක් (වාසනා ගුණයක්) වේ ද එය 'වාසනාව' නම් වේ. 'ආයුෂ්මත් පිළින්දවච්ඡ තෙරුන් වහන්සේගේ වසල වචන (සැඩ වචන) භාවිතය මීට උදාහරණයකි'. 'අග්ගමග්ගේන' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් ය. 'sabbakilese' යන්නෙන් රාගාදී සියලු කෙලෙසුන් ය. 'අරහත්තං' යනු අග්‍ර ඵලය යි. සම්මුති දේව, උත්පත්ති දේව භාවයට වඩා වෙනස් වූ, විශුද්ධි දේව භාවයෙන් යුක්ත ව නිපන් බැවින් 'visuddhidevabhāvena' යන්නට 'විසුද්ධිදේවභාවයෙන්' යැයි වදාළහ. සියලු කෙලෙස් මල දුරු කොට පාරිශුද්ධියට පැමිණීමෙන් ද, සර්වඥතා ඥාන ගුණාභරණයෙන් යුක්ත වූ විශුද්ධි දේව භාවයෙන් ද යනු මෙහි අර්ථය යි.

‘ဣဓ=သံသိဒ္ဓိယံ’ ဣဒ္ဓဝန္တော ဣဒ္ဓါတ္တပ္ပစ္စယေန, ‘ဂုဏ=အာမန္တဏေ’ ဘူဝါဒိသေသော, ဂုဏီယန္တိ ပရိစီယန္တိ သေယျတ္တိကေဟီတိ ဂုဏာ ကပ္ပစ္စယေန, တေပီတိ သာဝကပစ္စေကဗုဒ္ဓါပိ, ဟိ သဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ, ယသ္မာ အဂ္ဂံ…ပေ… အနူနဂုဏာ[Pg.13], တသ္မာတိ အတ္ထော, သဗ္ဗညုတာဒီနန္တိအာဒိကံ တေသံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေဟိ ဦနဂုဏတာယ ဟေတုဝစနံ, ကေစိ ‘သိဒ္ဓေါ မိဒ္ဓဂုဏော အဿာတိ သိဒ္ဓမိဒ္ဓဂုဏန္တိ ဒုဋ္ဌမတ္ထံ ပရိကပ္ပေတွာ ဝါကျမိဒံ ဒူသေန္တိ, တေ ပန ‘မိဒ္ဓေါ နာမ ကောစိ ဂုဏော နတ္ထီ’တိ စ, ‘တထာဂတော နာမ မိဒ္ဓ ဂုဏော န ဟောတီ’တိ စ, ‘တာဒိသော စေ သိယာ န ဉာဏနိဿိတပူဇာ ပကတောပယောဂိနီ ဘဝတီ’တိ စ အဇာနိတွာ ဝဒထ တုမှေဟိ ဝတွာ ဥယျောဇေတဗ္ဗာ, မင်္ဂလတ္ထဉ္စေတ္ထာဒေါ သိဒ္ဓသဒ္ဒေါပါဒါနံ, မင်္ဂလာဒီနိ ဟိ သတ္ထာနျဗျာဟတပ္ပသရာနိ ဟောန္တျာယသ္မန္တဗျာချာတုသောတုကာနိ စ, ဓမ္မသံဃာနမ္ပီတိ ဣမိနာ အဝယဝေန ဝိဂ္ဂဟေပိ သမုဒါယဿ သမာသတ္ထတ္တာ အညပဒတ္ထသမာသောယံ တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏောတိ ဒီပေတိ, တေနာဟ- ‘အညပဒတ္ထေ’စ္စာဒိ, ဂုဏီဘူတာနမ္ပီတိ အပ္ပဓာနဘူတာနမ္ပိ ဝိသေသနဘူတာနမ္ပိ အညပဒတ္ထဿ ပဓာနတ္တာ, ကိရိယာတိသမ္ဗန္ဓော ဝဂမျတေ ဓမ္မသံဃာနံ ဂုဏီဘူတာနမ္ပိ တဒဝိနာဘာဝိတ္တေန နမဿနာတိသမ္ဗန္ဓာ, တဒေဝ သမတ္ထေတိ ‘တထာဟ’စ္စာဒိနာ, ပုတ္တေန သဟ ဝတ္တမာနောတိ တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏအညပဒတ္ထသမာသတ္တာ တုလျမုဘိန္နမ္ပိ အာဂမနန္တိ ပုတ္တောပိ အာဂတောတိ ပတီယတေ, တတ္ထာတိ နိဒ္ဓါရဏေ သတ္တဓီ, အတ္တာနန္တိ ဓမ္မံ ဒဿေတိ, ဓာရေန္တေတိ အတ္တနိ ဌပေန္တေ ပဝတ္တေန္တေ ဥပ္ပာဒေန္တေ, စတ္တာရောပိ အပါယာ သာမညဝသေန’အပါယေ’တိ ဝုတ္တာ, ကိလေသဝဋ္ဋ ကမ္မဝဋ္ဋ ဝိပါကဝဋ္ဋဝသေန တယော ဝဋ္ဋာ, တေသု ဒုက္ခံ, တသ္မိံ, ဓာရေတီတိ ဝုတ္တဓာရဏံ နာမ အတ္ထတော အပါယာဒိနိဗ္ဗတ္တကကိလေသဝိဒ္ဓံသနံ, တဉ္စ ယထာရူပံ ကိလေသသမုစ္ဆိန္ဒနတပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ အာလမ္ဗနဘာဝေန ဟောတီတိ အာဟ- ‘သော…ပေ… ဝသေနာ’တိ, နဝန္နမ္ပိ, တေ သမဓိဂမဟေတုတာယ ဓမ္မောယေဝ နာမာတိ ‘ဒသာ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ကာရဏမာဟ- ‘တမ္မူလကတ္တာ’တိအာဒိ, တမ္မူလကတ္တာတိ တံ ကာရဏတ္တာ, သီလဒိဋ္ဌိသာမညေနာတိ အရိယေန သီလေန အရိယာယ စ ဒိဋ္ဌိယာ သမာနဘာဝေန, အရိယာနဉှိ သီလဒိဋ္ဌိယော မဂ္ဂေနာဂတတ္တာ သဗ္ဗထာ သမာနာဝ, တေန တေ ယတ္ထကတ္ထစိ ဌိတာပိ သဟဂတာဝါတိ သံဟတောတိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ သံဃောတိ ပဒသိဒ္ဓိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, အဓိပ္ပေတဝသေန ပနေတံ ဝုတ္တံ, လောကိယသီလဒိဋ္ဌိယာ သာမညေန သံဟတတ္တာ သမ္မုတိသံဃောပိ ပဏာမာရဟောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘ඉධ’ යනු ‘සංසිද්ධිය’ (සාර්ථකත්වය) යන අර්ථයෙහි ද, ‘ඉද්ධවන්තෝ’ (ඍද්ධිමන්තයෝ) යන්න ප්‍රත්‍යය කිරීමෙන් ද වේ. ‘ගුණ’ යන්න ‘ආමන්ත්‍රණය’ (ඇමතීම) සහ භූවාදි ධාතු කොටසට අයත් වේ. උතුම් බව කැමති වන්නන් විසින් පුරුදු කරනු ලබන (වර්ධනය කරනු ලබන) බැවින් ‘ගුණ’ නම් වේ, එය ‘ක’ ප්‍රත්‍යය එක්වීමෙන් සිද්ධ වේ. ‘තේපි’ (ඔහු ද) යන්නෙන් ශ්‍රාවකයන් සහ පසේබුදුවරුන් ද අදහස් වේ. ‘හි’ ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි යෙදේ. යම් හෙයකින් (ඔවුහු) ශ්‍රේෂ්ඨ වූ... (පෙ)... ගුණයෙන් අඩු නො වූවෝ වෙත් ද, එබැවින් යන අර්ථයයි. ‘සර්වඥතා’ ආදී වශයෙන් දැක්වෙන්නේ, සර්වඥ බුදුවරුන්ට සාපේක්ෂව ඔවුන්ගේ (ශ්‍රාවකයන්ගේ හා පසේබුදුවරුන්ගේ) ගුණ අඩු බව දැක්වීම සඳහා වූ හේතු වචනයයි. ඇතැම්හු ‘සිද්ධ වූ නිදිබර (මිද්ධ) ගුණය ඇති බැවින් සිද්ධමිද්ධගුණ’ යැයි දූෂිත අර්ථයක් කල්පනා කොට මෙම වාක්‍යයට දෝෂාරෝපණය කරති. එහෙත් ඔවුහු ‘මිද්ධ (නිදිබරකම) නමින් කිසිදු ගුණයක් නැත’ කියා ද, ‘තථාගතයන් වහන්සේට මිද්ධ ගුණයක් නැත’ කියා ද, ‘ඉදින් උන්වහන්සේ එබඳු වූවා නම්, ඥානය ඇසුරු කළ පූජාව සාමාන්‍යයෙන් ඵලදායී නොවේ’ කියා ද නොදැන පවසන බැවින්, ඔබ විසින් ඔවුන්ට කරුණු කියා බැහැර කළ යුතුය. මෙහි ආරම්භයේදීම ‘සිද්ධ’ යන වචනය යෙදීම මංගල්‍යය (යහපත) පිණිස වේ. මන්ද යත්, මංගල වචනයෙන් ඇරඹෙන ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථයෝ බාධාවකින් තොරව ඉදිරියට පවතින්නාහ; තවද ඒවා දීර්ඝායුෂ විඳින ව්‍යාඛ්‍යාකරුවන් හා ශ්‍රාවකයන් විසින් කැමති කරනු ලබන්නාහ. ‘ධම්මසංඝානංපි’ (ධර්ම සහ සංඝයාගේ ද) යන මෙහි අවයව (කොටස්) වශයෙන් විග්‍රහ කළ ද, සමූහයම සමාස අර්ථය වන බැවින්, මෙය ‘තද්ගුණසංවිඥාන අන්‍යපදාර්ථ සමාසයක්’ බව පෙන්වා දෙයි. එබැවින් ‘අන්‍යපදාර්ථයෙහි’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ‘ගුණීභූත වූවන්ගේ ද’ යනු අප්‍රධාන වූවන්ගේ ද විශේෂණ වූවන්ගේ ද (අර්ථයයි), මන්ද යත් අන්‍ය පදයේ අර්ථය ප්‍රධාන වන බැවිනි. ධර්ම සහ සංඝ රත්නය අප්‍රධාන (ගුණීභූත) වුව ද, උන්වහන්සේගෙන් (බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන්) වෙන් කළ නොහැකි බැවින්, නමස්කාර ක්‍රියාව සමඟ ඇති සම්බන්ධය නිසා ක්‍රියා සම්බන්ධය වටහා ගත හැකිය. එයම ‘තථාහ’ (එලෙසම පැවසීය) යනාදී වශයෙන් තහවුරු කරයි. ‘පුත්‍රයා සමඟ සිටින්නා’ යන මෙහි තද්ගුණසංවිඥාන අන්‍යපදාර්ථ සමාසයක් වන බැවින්, දෙදෙනාගේම පැමිණීම සමාන වන නිසා පුත්‍රයා ද පැමිණි බව වටහා ගැනේ. ‘තත්ථ’ (එහි) යනු නිර්ධාරණ (වෙන්කර දැක්වීමේ) අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්තියයි. ‘අත්තානං’ (තමන්ව) යන්නෙන් ධර්මය දක්වයි. ‘ධාරෙන්තේ’ (දරන්නා වූ) යනු තමා තුළ පිහිටුවන්නා වූ, පවත්වන්නා වූ, උපදවන්නා වූ යන්නයි. සතර අපායම පොදු වශයෙන් ‘අපාය’ යනුවෙන් හඳුන්වා ඇත. ක්ලේශ වට්ටය, කර්ම වට්ටය, විපාක වට්ටය වශයෙන් වෘත්ත (වට) තුනකි. ඒවායෙහි ඇති දුකෙහි, එහි ‘දරයි’ යනුවෙන් පැවසුණු දැරීම නම් අර්ථ වශයෙන් අපායාදියේ උපත ලබාදෙන ක්ලේශයන් විනාශ කිරීමයි. එය ද සුදුසු පරිදි ක්ලේශයන් සමුච්ඡේදනය කිරීමෙන් හා ඒවා සංසිඳුවීමේ අරමුණක් වීමෙන් සිදු වන බව දැක්වීමට ‘සො...පෙ... වසෙන’ (හෙතෙම... වශයෙන්) යනාදී වශයෙන් නවවිධ (ලෝකෝත්තර ධර්මයන්) සඳහා වදාරන ලදී. ඒවා අවබෝධ කරගැනීමට හේතු වන බැවින් ධර්මයම වන හෙයින් ‘දස’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. එහි හේතුව ‘තම්මූලකත්තා’ (එය මුල් කොට ඇති බැවින්) යනාදී වශයෙන් දක්වයි. ‘තම්මූලකත්තා’ යනු එය හේතු කොටගත් බැවිනි. ‘ශීලදෘෂ්ටි සාමාන්‍යයෙන්’ යනු ආර්ය ශීලයෙන් හා ආර්ය දෘෂ්ටියෙන් සමාන භාවයට පත්වීමයි. මන්ද යත්, ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ශීලයන් හා දෘෂ්ටීන් මාර්ගඥානයෙන් ලත් බැවින් සෑම අයුරින්ම සමාන වන බැවිනි. එබැවින් ඔවුහු යම් තැනක වැඩසිටිය ද එක්ව වාසය කරන්නාහු (සහගත) වන බැවින්, ‘සංහත’ (එක්රැස් වූ) යන අර්ථයෙන් ‘සංඝ’ යන පදය සිද්ධ වන බව දත යුතුය. මෙය අදහස් කරන ලද (පරමාර්ථ) අර්ථය අනුව පවසන ලද්දකි. ලෞකික ශීල හා දෘෂ්ටි සමානත්වයෙන් එක් රැස් වී සිටින බැවින්, සම්මුති සංඝයා වහන්සේ ද නමස්කාරයට (වන්දනාවට) සුදුසුම වන බව දත යුතුය.

အထ [Pg.14] ကေတေ သဒ္ဒါ, ယေသမိဒံ လက္ခဏံ ဘာသိဿန္တိ ပဋိညာတန္တိ အာဟ-‘သဒ္ဒါ ဃဋပဋာဒယော’တိ, အာဒိသဒ္ဒေန ရုက္ခာဒယော, နနု သန္တိ မေဃသဒ္ဒသမုဒ္ဒသဒ္ဒါဒယောပီတိ န နိရတ္ထကာနမိဓာနုပယောဂိတ္တာ, ယေ လောကသင်္ကေတာနုရောဓေနာတ္ထပ္ပကာသကာ တေသံ သာတ္ထကာနမေ ဝိဒံ လက္ခဏန္တိ, အပိစ ‘သဒ္ဒါ ဃဋပဋာဒယော’တိ ဝဒန္တော ဝေဒိကာနံ ဝိယ ဥန္တိ အာဒီနံ အနုပုဗ္ဗီနိယမာဝတ္ထာနမသမ္ဘဝါ တဒနုက္ကမေန နိပ္ဖာဒိယမာနနမ္ပိ သဒ္ဒါနံ လောကိယတ္တာနဘိဝတ္တနဉ္စ ဗောဓေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နု တတ္ထ ပကာသကတ္ထံ သဒ္ဒဿ သမုဒါယဝသေန ဝါ သိယာ ပစ္စေကဝဏ္ဏဝသေန ဝါ, တတ္ထ ယဒိ ပစ္စေကဝဏ္ဏာ ပကာသယေယျုံ, ဃဋသဒ္ဒေ ဃကာရောယေဝ ဃဋတ္ထံ, ပကာသယေယျ, တထာ စာညေသမကာရာဒီနမနတ္ထ ကတာ သိယာ, အထ သမုဒိတာ ပကာသယေယျုံ, တဒါ ဝဏ္ဏာနမုစ္စာရဏာနန္တရဝိနာသိတ္တာ သမုဒါယောယေဝ န သိယာ, တထာ သတိ ကထ မတ္ထံ သဒ္ဒေါ ပကာသယတီတိ စေ ကမေန သောတစိတ္တာဒိဂဟိတက္ခရ ပါဠိယာ စ ယော သဒ္ဒေါတိ ဝိညေယျော သာတ္ထကော စိတ္တဂေါစရော, စိတ္တဂေါစရဿာပိ သဒ္ဒဿ ပန ဗာလဇနပ္ပဗောဓာယ ကပ္ပနာမတ္တေန ပကတျာဒိဝိဘာဂတော, န သဘာဝေနာနွာချာနံ, တေနာဟ-‘ပကတျာ’ဒိ အာဒိ, နနု ဂေါဣစ္စာဒိသာဓုသဒ္ဒနိယမေ သတိ ဂေါတာဒယော အသာဓု သဒ္ဒါတိ ဝိညာယန္တိ ဂန္တဗ္ဗမဂ္ဂနိယမေ အဂန္တဗ္ဗမဂ္ဂေါ ဝိယ, ဂေါတာဒိ အသာဓုသဒ္ဒနိယမေ ဝါ ဂေါဣစ္စာဒယော သဒ္ဒါ သာဓဝေါတိ အဂန္တဗ္ဗမဂ္ဂနိယမေ ဂန္တဗ္ဗမဂ္ဂေါ ဝိယ, ကိံ သဒ္ဒါနမနွာချာနေနာ တိဒမာသင်္ကိယ ပယောဇနမာဟ- ‘လက္ခဏာဘိဓာနံစေ’စ္စာဒိ, သဒ္ဒါနမ္ပဋိပတ္တိယံ ပဋိပဒပါဌဿာနူပါယတ္တံ ဒဿေတုမာဟ- ‘အညထေ’စ္စာဒိ, အညထာတိ အသတိ လက္ခဏာဘိဓာနေ, သက္ကတာဒီတိအာဒိသဒ္ဒေန ပါကတာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ, ဗဟုဝိဓတ္တံ သက္ကတပါကတပေသာစိကအပဗ္ဘံသဝသေန, မဂဓေသု ဝိဒိတာတိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘အညသ္မိ’’န္တိ (၄-၁၂၁) မာဂဓာနံ ဣဒန္တိ အတ္ထေ ‘‘ဏော’’တိ (၄-၃၄) ဏပ္ပစ္စယေ မာဂဓာ မာဂဓန္တိ စ ပဒနိပ္ဖတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘မဂဓေသ္မိ’စ္စာဒိ, မဂဓေသု ဝိဒိတာတိအာဒိနော အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရိတုမာဟ- ‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’တိအာဒိ, တတ္ထ ဣဒန္တိ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနံ မာဂဓံ…ပေ… ဟောတီတိ ဧတံ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ မဂဓေသု…ပေ… လက္ခဏံ မာဂဓန္တိ [Pg.15] ဝဒတာ ပကာသိတံ ဟောတီတိ အတ္ထော, ဟိသဒ္ဒေါ’မဂဓေသွိ’စ္စာဒိနာ ဝုတ္တံ သမတ္ထယတိ, လက္ခဏံ ဝိသေသယတာတိ သဒ္ဒလက္ခဏ သဒ္ဒဿ ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တာ မာဂဓန္တိ ဣမိနာ လက္ခဏံ ဝိသေသယတာ ဗျဝစ္ဆေဒယတာ ဝုတ္တိကာရေန, အတ္ထတောတိ သာမတ္ထိယတော, သဒ္ဒေ စ ဝိသေသိတော ဟောတီတိ သဒ္ဒလက္ခဏသဒ္ဒေါ မာဂဓေ ဧဝ ဗျဝစ္ဆေဒိတော ဟောတိ, အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘မဂဓေသု ဝိဒိတာ မာဂဓာတိ သဒ္ဒေ ဂဟေတွာ တေသမိဒံ မာဂဓန္တိ မာဂဓသဒ္ဒေန ယသ္မာ သဒ္ဒလက္ခဏသဒ္ဒေ လက္ခဏံ ဝိသေသိတံ, တသ္မာ သဒ္ဒလက္ခဏသဒ္ဒေ သဒ္ဒေါ ယဒိ အမာဂဓော ကထံ လက္ခဏံ မာဂဓံ သိယာတိ သာမတ္ထိယာ သဒ္ဒေါပိ ဝိသေသိတော ဟောတီ’တိ, နနု မာဂဓန္တိ လက္ခဏဿ မာဂဓ သဒ္ဒသမ္ဗန္ဓိတ္တဈာပနတော သဒ္ဒလက္ခဏန္တိ ဧတ္ထ သဒ္ဒသဒ္ဒဿ နိရတ္ထက တာပတ္တိ ဟောတီတိ, န ဟောတိ ဂမ္မမာနတ္ထဿ သဒ္ဒဿ ပယောဂမ္ပတိ ကာမစာရတ္တာ သဒ္ဒလက္ခဏသဒ္ဒဿ ဝါ သမာသတ္ထေ နိရုဠှတ္တာ ‘‘တတြိဒံ သုဂတဿ သုဂတစီဝရပ္ပမာဏ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ, ကောပနာတိအာဒိသဒ္ဒလက္ခဏန္တိ ဣမိနာ အဘိဓေယျသင်္ခါတပယောဇနဿ ဒဿိတတ္တာ တပ္ပယောဇနပုစ္ဆနပရာ စောဒနာ, ဝုစ္စတေစ္စာဒိ ပရိဟာရော, ယထာ သဗ္ဗထာတ္တပရဟိတကာမေန.

ඉක්බිති ‘යම් ශබ්දයන්ගේ මේ ලක්ෂණය පවසනු ලැබේදැයි ප්‍රතිඥා දෙන ලද්දේද, ඒ ශබ්ද කවරේද?’ යන්න විමසා ‘ශබ්ද නම් ඝට (කළය), පට (පිළිය) ආදියයි’ යනුවෙන් පැවසීය. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් වෘක්ෂ ආදිය ගැනේ. ‘වැහි වළාකුළු ශබ්ද, මුහුදු ශබ්ද ආදියද ඇත්තේ නොවේද?’ යත්, එසේ වුවද මෙහිදී නිෂ්ඵල දෑ ප්‍රයෝජනයට නොගන්නා බැවින්, ලෝක සම්මුතියට අනුකූලව අර්ථ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යම් සර්ථක (අර්ථවත්) ශබ්ද වෙත්ද, ඔවුන්ගේම මේ ලක්ෂණය වේ. තවද ‘ශබ්ද නම් ඝට, පට ආදියයි’ පවසන්නා වූ ග්‍රන්ථකර්තෘවරයා, වෛදිකයන්ගේ මෙන් ‘උං’ ආදී අනුපූර්ව නියමයක් නොපිහිටීම නිසාත්, ඒ අනුපිළිවෙළින් නිපදවනු ලබන ශබ්දයන්ගේ ලෞකික භාවය ප්‍රකාශ නොවන බවත් හඟවයි. එහිදී ශබ්දයේ අර්ථ ප්‍රකාශක බව සමූහය වශයෙන් සිදුවේද, නැතහොත් එක් එක් වර්ණයන් (අක්ෂරයන්) වශයෙන් සිදුවේද? එහිදී ඉදින් එක් එක් වර්ණයන් අර්ථ ප්‍රකාශ කරන්නේ නම්, ‘ඝට’ යන ශබ්දයේ ‘ඝ’ යන්නෙන්ම ‘ඝට’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ විය යුතුය. එසේ වූ විට අන්‍ය වූ ‘අ’ කාරාදී වර්ණයන් නිෂ්ඵල වන්නේය. ඉදින් සමූහය වශයෙන් ප්‍රකාශ කරන්නේ නම්, එවිට වර්ණයන් උච්චාරණය කළ සැනින් විනාශ වන බැවින් සමූහයක් ඇති නොවේ. එසේ ඇති කල්හි ශබ්දය කෙසේ නම් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නේදැයි විමසන්නේ නම්, පිළිවෙළින් කන් (සෝත විඤ්ඤාණ) සහ සිත (මනෝ විඤ්ඤාණ) ආදියෙන් ග්‍රහණය කරගත් අක්ෂර පෙළෙහි යම් ශබ්දයක් වේද, එය අර්ථවත් වූ සිතට ගෝචර වන ශබ්දයක් ලෙස දත යුතුය. සිතට ගෝචර වන්නා වූද ශබ්දයේ අඥාන ජනයාගේ අවබෝධය පිණිස ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය ආදී විභාග කොට කල්පනා කිරීමක් පමණක් වන අතර, එය ස්වභාවයෙන්ම පැහැදිලි කිරීමක් නොවේ. එහෙයින් ‘පකත්‍යා’ (ප්‍රකෘතියෙන්) යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය. ‘ගෝ’ යනාදී සාධු ශබ්ද නියමයක් ඇති කල්හි, යා යුතු මඟ නියම කළ විට නොයා යුතු මඟ වැටහෙන්නාක් මෙන්, ‘ගෝතා’ ආදී ශබ්ද අසාධු ශබ්ද බව වැටහෙන්නේ නොවේද? නැතහොත් ‘ගෝතා’ ආදී අසාධු ශබ්ද නියමයක් ඇති කල්හි, නොයා යුතු මඟ නියම කළ විට යා යුතු මඟ වැටහෙන්නාක් මෙන්, ‘ගෝ’ යනාදී ශබ්ද සාධු ශබ්ද බව වැටහෙන්නේ නොවේද? එසේ නම් ශබ්දයන්ගේ ව්‍යාකරණ විග්‍රහයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්දැයි සැක කොට, එහි ප්‍රයෝජනය දක්වනු පිණිස ‘ලක්ඛණාභිධානං චෙ’ යනාදිය පැවසීය. ශබ්දයන් ප්‍රතිපත්තියේදී (අවබෝධයේදී) පදෙන් පදය ඉගෙනීම උපාය මාර්ගයක් නොවන බව පෙන්වීම පිණිස ‘අඤ්ඤථා’ (වෙනත් ආකාරයකින්) යනාදිය පැවසීය. ‘අඤ්ඤථා’ යනු ලක්ෂණ ප්‍රකාශ කිරීමක් නොමැති කල්හි යන්නයි. ‘සක්කතාදි’ (සංස්කෘත ආදී) යන වචනයේ ඇති ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ප්‍රාකෘත ආදිය සංග්‍රහ වේ. එහි බහුවිධ භාවය සංස්කෘත, ප්‍රාකෘත, පෛශාචික සහ අපභ්‍රංශ ආදී වශයෙනි. ‘මගධ දේශයෙහි දන්නා ලද්දේ’ යන අර්ථයෙන් ‘අඤ්ඤස්මිං’ (4-121) සූත්‍රයෙන් ‘මගධ වැසියන්ට අයත් මේ’ යන අර්ථයෙහි ‘ණෝ’ (4-34) යන ප්‍රත්‍යය යෙදීමෙන් ‘මාගධ’ යන පදය සිද්ධ වන බව දැක්වීම පිණිස ‘මගධෙස්මිං’ යනාදිය පැවසීය. ‘මගධ දේශයෙහි දන්නා ලද්දේ’ යනාදියේ අදහස විස්තර කිරීම පිණිස ‘ඉදං වුත්තං හෝති’ (මේ පවසන ලද්දේ වෙයි) යනාදිය පැවසීය. එහි ‘ඉදං’ යනු දැන් පැවසීමට යන මාගධී භාෂාවයි...පෙ... ‘හෝති’ යන්නෙන් ‘මේ පවසන ලද්දේ වෙයි’ යන්නයි. මගධ දේශයෙහි...පෙ... ‘ලක්ෂණය මාගධී වේ’ යන්නෙන් අදහස් කරන ලද්දේ යැයි අර්ථයයි. ‘හි’ ශබ්දය ‘මගධෙසු’ යනාදියෙන් පැවසූ කරුණ සනාථ කරයි. ‘ලක්ෂණය විශේෂණය කරමින්’ යන්නෙන්, වෘත්තිකාරයන් විසින් ‘ශබ්ද ලක්ෂණ’ යන වචනයේ උත්තර පදය ප්‍රධාන වන බැවින් ‘මාගධී’ යන්නෙන් ලක්ෂණය විශේෂණය කරමින්, වෙන් කර දක්වමින් අර්ථ සිද්ධියෙන් (සාමර්ථ්‍යයෙන්) ශබ්දයද විශේෂණය කරන ලද්දේ වෙයි. එවිට ‘ශබ්ද ලක්ෂණ’ යන වචනය මාගධී භාෂාවටම වෙන් කර දක්වන ලද්දක් වෙයි. මෙහි අදහස නම්: ‘මගධ දේශයෙහි ප්‍රකට වූයේ මාගධී’ යන ශබ්දය ගෙන, ‘මොවුන්ගේ මේ මාගධී ලක්ෂණය’ යැයි මාගධී ශබ්දයෙන් යම් හෙයකින් ශබ්ද ලක්ෂණයෙහි ලක්ෂණය විශේෂණය කරන ලදද, එහෙයින් ශබ්ද ලක්ෂණ ශබ්දයෙහි ශබ්දය ඉදින් මාගධී නොවේ නම් ලක්ෂණය කෙසේ මාගධී වන්නේදැයි සාමර්ථ්‍යයෙන් ශබ්දයද විශේෂණය වන බවයි. ‘මාගධී’ යන ලක්ෂණයෙන් මාගධී ශබ්දයට ඇති සම්බන්ධය හැඟවෙන බැවින්, ‘ශබ්ද ලක්ෂණ’ යන්නෙහි ‘ශබ්ද’ යන වචනය නිෂ්ඵල වන බවට පැමිණෙන්නේ නොවේද? එසේ නොවේ; ගම්‍යමාන අර්ථ ඇති ශබ්දයන්ගේ භාවිතය කැමති පරිදි කළ හැකි බැවින් හෝ ‘තත්‍රිදං සුගතස්ස සුගතචීවරප්පමාණං’ (මෙහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සුගත සිවුරු ප්‍රමාණය මෙයයි) යනාදී තැන්හි මෙන් ‘ශබ්ද ලක්ෂණ’ යන පදයේ සමාස අර්ථය රූඪ වී ඇති බැවිනි. ‘කෝපනා’ යනාදී ශබ්ද ලක්ෂණ යන මෙයින් අභිධෙය සංඛ්‍යාත ප්‍රයෝජනය දක්වන ලද බැවින්, එහි ප්‍රයෝජනය විමසන චෝදනාවට ‘වුච්චතේ’ (පවසනු ලැබේ) යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දෙනු ලැබේ. එය සැම අතින්ම තමාටත් අනුන්ටත් හිත සුව කැමති අයෙකු මෙනි.

ပိယော စ ဂရု ဘာဝနီယော, ဝတ္တာ စ ဝစနက္ခမော;

ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာ,နောစာ ဌာနေ နိယောဇကောတိ.

ප්‍රියශීලී වූද, ගරුකටයුතු වූද, වන්දනීය වූද, අනුශාසනා කරන්නා වූද, වචන ඉවසන්නා වූද, ගැඹුරු දහම් කරුණු පවසන්නා වූද, නොසුදුසු තැනක නොයොදවන්නා වූද (ගුරුවරයා ඇසුරු කළ යුතුය).

ဝုတ္တေဟိ တတော ပရေဟိ စ ပသတ္ထတရေဟိ ဂုဏဝိသေသေဟိ သမုပေတံ ဂုရုံ.

පෙර කියන ලද සහ ඊට පසුව කියන්නා වූ, අතිශයින් ප්‍රශංසනීය වූ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් සමන්විත වූ ගුරුවරයා...

တသ္မာ အက္ခရကောသလ္လံ, သမ္ပာဒေယျ ဟိတတ္ထိကော;

ဥပဋ္ဌဟံ ဂုရုံ သမ္မာ, ဥဋ္ဌာနာဒီဟိ ပဉ္စဟီတိ.

එබැවින් තමාට යහපත කැමති තැනැත්තා, නැගී සිටීම (උත්ථානය) ආදී පස් වැදෑරුම් වත් පිළිවෙත්වලින් ගුරුවරයාට මැනවින් උපස්ථාන කරමින්, අක්ෂරයන්හි දක්ෂතාව (භාෂා ඥානය) සම්පාදනය කරගත යුතුය.

ဝစနတော ဥဋ္ဌာန-ဥပဋ္ဌာန-ပရိစရိယာ-သုဿူသာ သက္ကစ္စသိပ္ပပဋိဂ္ဂဟဏေဟိ သမ္မာ ဥပဋ္ဌဟန္တေန သဝန,ဥဂ္ဂဟန-ဓာရဏ-ပရိပုစ္ဆာ-ဘာဝနာ ဟိ ကင်္ခါဝိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဝိညာတဗ္ဗံ သဒ္ဒလက္ခဏံ, တထာ အဝိညာတံ သဒ္ဒလက္ခဏမနေနာတိ [Pg.16] အဝိညာတသဒ္ဒလက္ခဏော ပုဂ္ဂလော, ဟိသဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ, သော ‘ဓမ္မဝိနယေသု ကုသလော န ဟောတီ’တိ ဧတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ကုသလော ဒက္ခော န ဟောတိ, တတ္ထ ဓမ္မဝိနယေသု သုတ္တန္တာတာဘိဓမ္မသင်္ခါတေသု ဓမ္မေသု စေဝ ဝိနယေ စ, ကသ္မာ–

යන වචනයට අනුව, (ගුරුන් උදෙසා) නැගී සිටීම, උපස්ථාන කිරීම, උපස්ථාන සේවා කිරීම, ඇහුම්කන් දීම සහ ගෞරවයෙන් යුතුව ශිල්පය ලබා ගැනීම යන කරුණුවලින් මැනවින් උපස්ථාන කරන්නා විසින් - ශ්‍රවණය කිරීම, ඉගෙනීම, ධාරණය කර ගැනීම, ප්‍රශ්න කිරීම සහ මෙනෙහි කිරීම මඟින් සැකය දුරු කොට ශබ්ද ලක්ෂණය (ව්‍යාකරණය) අවබෝධ කරගත යුතුය. එලෙසම මේ තැනැත්තා විසින් ශබ්ද ලක්ෂණය අවබෝධ නොකරන ලද්දේය යන අර්ථයෙන් ඔහු ‘අවිඥාත ශබ්ද ලක්ෂණ’ (ශබ්ද ලක්ෂණ නොදත්) පුද්ගලයා වේ. මෙහි ‘හි’ ශබ්දය ඒකාන්ත අර්ථයෙහි වැටේ. එය ‘ධර්ම විනයෙහි දක්ෂයෙක් නොවේ’ යන්නෙහිලා දත යුතුය. දක්ෂ යනු නිපුණ නොවේ යන්නයි. එහි ‘ධර්ම විනයෙහි’ යනු සූත්‍රාන්ත සහ අභිධර්ම සංඛ්‍යාත ධර්මයන්හිද විනයෙහිද යන්නයි. ඒ කුමක් නිසාද යත් –

ယော နိရုတ္တိံ န သိက္ခေယျ, သိက္ခန္တော ပိဋကတ္တယံ;

ပဒေပဒေ ဝိကင်္ခေယျ, ဝနေ အန္ဓဂဇော ယထာတိ.

ත්‍රිපිටකය හදාරන නමුත්, යමෙක් ව්‍යාකරණය (නිරුක්තිය) නොඋගනින්නේ නම්, හෙතෙම වනයෙහි වසන අන්ධ ඇතෙකු මෙන් පදයක් පාසා සැකයට පත් වන්නේය.

ဝစနတော, အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘‘ယထာ ဝုတ္တနယေန သမ္ဘူတပဒ ဗျာမောဟဝသေန ပဒတ္ထေပိ ဗျာမောဟသမ္ဘဝတော သုတ္တန္တောပဒဿိတာယ ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဋ္ဌနာယ စ အဘိဓမ္မာဂတေ နာမရူပပရိစ္ဆေဒေ စ ဝိနယ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ သံဝရာသံဝရေ စ အကောသလ္လံ သိယာ’’တိ, ယထာဓမ္မန္တိ ဓမ္မဝိနယ သဒ္ဒဿ ယော-တ္ထော ဝိနယသုတ္တာဘိဓမ္မသင်္ခါတော, တဿ သော-တ္ထော, တဒနတိက္ကမေန, ပဋိပဇ္ဇိတုမသက္ကောန္တောတိ တတ္ထတတ္ထေဝ ဝုတ္တာသု အဓိသီလ အဓိစိတ္တ အဓိပညာသိက္ခာသု ပဝတ္တိတုံ အသမတ္ထော, ကုသလော ပန သမတ္ထော ပညာဝိသေသာလောကပဋိလာဘတော, ဝုတ္တံ ဟိ–

යන වචනයට අනුව, මෙහි අදහස මෙයයි: 'පෙර කියන ලද පරිදි හටගන්නා වූ පද පිළිබඳ මුළාව නිසා පදාර්ථයෙහිද මුළාව ඇති විය හැකි බැවින්, සූත්‍රාන්තයන්හි දක්වන ලද දෘෂ්ටි නිරාකරණයෙහිද, අභිධර්මයෙහි එන නාමරූප පරිච්ඡේදයෙහිද, විනයෙහි දක්වන ලද සංවර-අසංවරයන්හිද අදක්ෂතාවක් ඇති වන්නේය' යන්නයි. ‘යථාධර්ම’ යනු ධර්ම විනය ශබ්දයන්ගේ යම් අර්ථයක් විනය, සූත්‍ර සහ අභිධර්ම සංඛ්‍යාත වේද, එම අර්ථයයි. එය ඉක්මවා නොයමින්, ‘පිළිපැදීමට නොහැකි වන්නා’ යනු ඒ ඒ තැන්හි දක්වන ලද අධිශීල, අධිචිත්ත, අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවන්හි හැසිරීමට අසමත් වූ තැනැත්තායි. දක්ෂයා වනාහි ප්‍රඥා විශේෂය නමැති ආලෝකය ලැබීමෙන් ඊට සමත් වෙයි. ඒ බව මෙසේ පවසා ඇත –

ယာဝ တိဋ္ဌန္တိ သုတ္တန္တာ, ဝိနယော ယာဝ ဒိပ္ပတိ;

တာဝ ဒက္ခန္တိ အာလောကံ, သူရိယေ အဗ္ဘုဂ္ဂတေ ယထာတိ.

යම්තාක් කල් සූත්‍රාන්තයෝ පවතිත්ද, යම්තාක් කල් විනය බැබළෙන්නේද, ඒ තාක් කල් (ලෝකවැසියෝ) හිරු උදාවූ කලෙක මෙන් ආලෝකය දකින්නාහ.

ပဋိပတ္တိန္တိ ပဋိပဇ္ဇီယတီတိ ပဋိပတ္တီတိ ယထာဝုတ္တံ တိဝိဓမ္ပိ ပဋိပတ္တိံ, ဝိရာဓေတွာတိ နာသေတွာ, နဿတိ ဟိ ပဋိပတ္တိ တေသုယေဝါ ကော သလ္လတမဂတတ္တာ, တထာ စာဟု–

‘ප්‍රතිපත්තිය’ යනු පිළිපැදිය යුතු බැවින් ප්‍රතිපත්තියයි. එනම් ඉහත කී ත්‍රිවිධ ප්‍රතිපත්තියයි. ‘විරාධෙත්වා’ යනු විනාශ කොට (පිරිහී) යන්නයි. ඔවුන් තුළ පවත්නා අදක්ෂතාව හේතුවෙන්ම ප්‍රතිපත්තිය නැසී යන්නේමය. ඒ බව මෙසේද පවසා ඇත –

သုတ္တန္တေသု အသန္တေသု, ပမုဋ္ဌေ ဝိနယမှိ စ;

တမော ဘဝိဿတိ လောကေ, သူရိယေ အတ္ထင်္ဂတေ ယထာတိ.

සූත්‍රාන්ත ධර්මයන් අතුරුදන් වූ කල්හි ද, විනය අමතක වී ගිය කල්හි ද, සූර්යයා බැසගිය විට මෙන් ලෝකයෙහි මහා අන්ධකාරයක් ඇතිවන්නේය.

သံသာရဒုက္ခဿေဝ ဘာဂီ ဟောတိ… ယထာဝုတ္တာ-နုက္ကမပရိစ္စာဂေန အနုရူပပဋိပတ္တိယာ ပဋိလဘိတဗ္ဗတ္တာ အဓိဂမဝိသယဿ ယော ဂက္ခေမဿ, ဝုတ္တဉှိ တဿာနုလောမပဋိပတ္တိမူလကတ္တံ–

ඔහු සංසාර දුකටම උරුමකරුවෙක් වෙයි... කලින් පවසන ලද අනුපිළිවෙළින් යුත් අත්හැරීමෙන් හා අනුරූප ප්‍රතිපත්තියෙන් ලබාගත යුතු බැවින්, යෝගක්ඛේම සංඛ්‍යාත නිවන් අධිගමයට එයට අනුලෝම වූ ප්‍රතිපත්තිය මුල් වන බව (ධර්මයෙහි) පවසන ලදී.

သုတ္တန္တေ ရက္ခိတေ သန္တေ, ပဋိပတ္တိ ဟောတိ ရက္ခိတာ;

ပဋိပတ္တိယံ ဌိတော ဓီရော, ယောဂက္ခေမာ န ဓံသတီတိ.

සූත්‍රාන්ත ධර්මය සුරක්ෂිතව පවතින කල්හි ප්‍රතිපත්තිය ද සුරැකුණේ වෙයි. ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටි නුවණැති උත්තමයා යෝගක්ඛේමයෙන් (නිවනින්) නොපිරිහෙන්නේය.

ဧတာဝတာ [Pg.17] အဝိညာတသဒ္ဒလက္ခဏဿ သကတ္ထပရိဟာနိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သကတ္ထသမ္ပတ္တိမူလိကာ ပရတ္ထသမ္ပတ္တီတိ တဒဘာဝါ တာဒိသော ပုဂ္ဂလော ပရေသမ္ပိ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတီတိ ဒဿေတုံ ‘နစာ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ပတိဋ္ဌာတိ ဓာရဏံ, တဉ္စေတ္ထ တေသံ တေသံ ကုလ ပုတ္တာနံ ဓမ္မဝိနယသိက္ခာပနံ တံတံ ကမ္မတော နိတ္ထရဏာဒိ စ, တဒုဘယ မေဝါ-နှသင်္ဂိကံ ပတိဋ္ဌံ, မုချဘူတမ္ပန တမ္မူလကေ သုပရိသုဒ္ဓသီလေ ပတိဋ္ဌာပနမေဝ, တဒုပကရဏတ္ထော သိက္ခာပနာဒိ, ဣဓ ပန တံ သာဓနဘူတော ပုဂ္ဂလော ဥပစာရတော ပတိဋ္ဌာတိ ဂဟေတဗ္ဗော, ဟိသဒ္ဒေါ ယထာဝုတ္တ သမတ္ထနတ္ထေ နိပါတော, သဒ္ဒလက္ခဏညူယေဝါတိ အဝဓာရဏမ္ပန တေသု တဗ္ဗိဒူယေဝ သမတ္ထောတိ ဒဿနတ္ထံ ပကရဏဝသေန ဝုတ္တံ, အတ္တနော ပန သုဂုတ္တသီလက္ခန္ဓဝိရဟေန ကဒါစိ ကောစိ ယထာဝုတ္တာနံ ပတိဋ္ဌာဘဝိတုံ န သက္ကောတိ… တမ္မူလကတ္တာ သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ သပရပတိဋ္ဌာ ဘာဝဿ စ, တေနေဝ ဝိနယဓရေ အာနိသံသံ ဒဿေန္တေန ဘဂဝတာ တပ္ပဓာနံ တပ္ပမုခံဝ ကတွာ ‘‘ပဉ္စိမေ ဘိက္ခဝေ အာနိသံသာ ဝိနယဓရ ပုဂ္ဂလေ, ကတမေ ပဉ္စ အတ္တနော သီလက္ခန္ဓော သုဂုတ္တော ဟောတိ သု ရက္ခိတော, ကုက္ကုစ္စပကတာနံ ပဋိသရဏံ ဟောတိ, ဝိသာရဒေါ သံဃ မဇ္ဈေ ဝိဟရတိ, ပစ္စတ္တ္ထိကေ သဟဓမ္မေန သုနိဂ္ဂဟိတံ နိဂ္ဂဏှာတိ, သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ ပဋိပန္နော စ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, အတ္ထာနုရူပန္တိ အတ္တနော ဝစနီယဿတ္ထဿ ဝါစကတ္တေန ယောဂျံ, ဗျဉ္ဇနာနုရူပန္တိ အတ္တနော ဝါစကဿ ဝစနီယတ္တေန ယောဂျံ, ပရိဝါသာဒီသူတိအာဒိသဒ္ဒေန အဗ္ဘာနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ, တံတံကမ္မန္တိ ပရိဝါသာဒိကံ တံတံကမ္မံ, အညောတိ အသဒ္ဒလက္ခဏညူ, န ကေဝလမနေန သကတ္ထပရတ္ထာဝ နာသိတာ, အထ ခေါတိ ဝိဓော သဒ္ဓမ္မောပိ နာသိတောယေဝါတိ ဝတ္ထုမာဟ ‘အဇာနန္တော ပနာ’တိအာဒိ, အယထာပဋိပဇ္ဇမာနောတိ သဒ္ဒလက္ခဏညုနာ ယထာ ယေန ပကာရေန အတ္ထာနုရူပံ ဗျဉ္ဇနေ ဗျဉ္ဇနာနုရူပဉ္စ အတ္ထေ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, တထာ အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနော, တထာ စ ဝက္ခတိ– တထာ ဟိ သော သဒ္ဒလက္ခဏ မဇာနန္တော’တိအာဒိ. တိဝိဓမ္ပိ သဒ္ဓမ္မန္တိ ပရိယတ္တိပဋိပတ္တိအဓိဂမဝသေနတိ ဝိဓမေဝ သဒ္ဓမ္မံ, တတ္ထ တိပိဋကဗုဒ္ဓဝစနံ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မော နာမ, တေရသ ဓုတဂုဏာ စုဒ္ဒသ ခန္ဓကဝတ္တာနိ ဒွေ အသီတိ မဟာဝတ္တာနီတိ အယံ ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မော နာမ, စတ္တာရော မဂ္ဂါ စတ္တာရိ စ ဖလာနိ အယံ အဓိဂမသဒ္ဓမ္မော [Pg.18] နာမ, တထာဟိစ္စာဒိနာ ဝုတ္တမတ္ထံ သမတ္ထေတိ, တမ္ပိ ပါဠိယာ ထိရီကာတုံ ‘ဝုတ္တံ ဟေတ’န္တိအာဒိမာဟ, တတ္ထ ဓမ္မာတိ ဟေတူ, သဒ္ဓမ္မဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ တိဝိဓဿ သဒ္ဓမ္မဿ, ပဒဗျဉ္ဇနန္တိ ပဒဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ တံ, တတ္ထ ပဒံ နာမ သျာဒျန္တံ တျာဒျန္တဉ္စ, ဗျဉ္ဇီယတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ ဗျဉ္ဇနံ-ဝါကျံ အထဝါ ပဇ္ဇတေ ဂမျတေ အတ္ထော ဧတေနာတိ ပဒံ-သျာဒျန္တာဒိ, ဝါကျံဝ ဗျဉ္ဇနံ, သိထိလဓနိတာဒိပဒမေဝဝါ ဝုတ္တနယေန ဗျဉ္ဇနန္တိ ပဒဗျဉ္ဇနံ, တံ, ဒုန္နိက္ခိတ္တံ ဒုဋ္ဌု နိက္ခိတ္တံ ဌပိတံ ဝိရာဓေတွာ ကထိတံ, အတ္ထော စ ဒုန္နီတောတိ ဒုန္နိက္ခိတ္တတ္တာယေဝ ပဒဗျဉ္ဇနဿ တဗ္ဗစနီယောပိ ဒုဋ္ဌုဝိညာတော ဟောတိ, ဝုတ္တပဋိပက္ခတောတိ ‘အဝိညာတသဒ္ဒလက္ခဏောဟိ’စ္စာဒိနာ ဝုတ္တဿ ဝိညာတသဒ္ဒလက္ခဏတ္တာဒိနာ ပဋိပက္ခဘာဝတော, ဘာဝပ္ပဓာနော ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော,တ္တပ္ပစ္စယလောပေါ ဝါ, န ဟိ အတ္တာဝ အတ္တနာ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယုတ္တန္တိ.

මෙපමණකින් ශබ්ද ලක්ෂණ නොදන්නා තැනැත්තාගේ ස්වාර්ථ හානිය (තමාගේ යහපත පිරිහීම) දක්වා, දැන් ස්වාර්ථ සිද්ධිය මුල් කොටගෙන පරහිත සිද්ධිය සිදුවන බැවින්, එය නොමැති කල්හි එවැනි පුද්ගලයා අන් අයට ද උපකාරකයක් විය නොහැකි බව දැක්වීම සඳහා 'න ච' යනාදිය වදාරන ලදී. 'පතිට්ඨා' යනු දරා සිටීමයි (පිහිට වීමයි). මෙහිදී ඒ ඒ කුලපුත්‍රයන්ට ධර්ම විනය ඉගැන්වීම සහ ඒ ඒ කර්මයන්ගෙන් එතෙර කරවීම ආදී වූ ඒ කරුණු දෙකම පිහිට (ආධාරය) වේ. ප්‍රධාන වශයෙන්ම එය මුල් කොටගත් ඉතා පිරිසිදු සීලයෙහි පිහිටුවීමමය. එයට උපකාරී වීම පිණිස ධර්ම විනය ඉගැන්වීම් ආදිය කෙරේ. මෙහිදී එයට සාධක වූ පුද්ගලයා උපචාර වශයෙන් 'පතිට්ඨා' (පිහිට) යැයි ගත යුතුය. 'හි' ශබ්දය කලින් කියන ලද කරුණ තහවුරු කිරීමේ අර්ථය ඇති නිපාතයකි. 'ශබ්ද ලක්ෂණ දන්නා තැනැත්තාම' යන අවධාරණයෙන් දක්වා ඇත්තේ, ඔවුන් අතරින් ඒ පිළිබඳ දන්නා තැනැත්තාම (අන් අයට පිහිට වීමට) සමත් වන බව දැක්වීම සඳහා ප්‍රකරණ වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. තමාගේ මනාව සුරැකි ශීලස්කන්ධයක් නොමැති වීමෙන් කිසිවෙකුට කිසි කලකත් ඉහත කී පරිදි පිහිටක් විය නොහැක. මන්දයත්, සද්ධර්මයේ පැවැත්ම මෙන්ම තමා සහ අන් අයගේ පිහිට සිදුවීම එය මුල් කොට පවතින බැවිනි. එහෙයින්ම විනයධරයන්ගේ ආනිශංස දක්වන්නාවූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ප්‍රධාන කොට, පෙරටු කොට මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, විනයධර පුද්ගලයා කෙරෙහි මේ ආනිශංස පහක් වෙති. කවර පහක්ද යත්? තමාගේ ශීලස්කන්ධය මනාව සුරක්ෂිත වූයේ, මැනවින් රැකුණේ වෙයි. සැක ඇති වූවන්ට පිහිටක් වෙයි. සංඝයා මැද විශාරදව වෙසෙයි. සතුරන්ව සහධර්මයෙන් මැනවින් නිග්‍රහ කරයි. සද්ධර්මයේ පැවැත්ම පිණිස පිළිපන්නේ වෙයි.' 'අත්ථානුරූපං' යනු තමා ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට සුදුසු වූද, 'බ්‍යඤ්ජනානුරූපං' යනු තමාගේ වාචකයට ගැළපෙන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට සුදුසු වූද යන්නයි. 'පරිවාස ආදියේදී' යන ආදි ශබ්දයෙන් අබ්භාන ආදී විනය කර්මයන්ද ඇතුළත් කර ගනී. 'ඒ ඒ කර්මයන්' යනු පරිවාස ආදී ඒ ඒ විනය කර්මයන්ය. 'අන්‍යයා' යනු ශබ්ද ලක්ෂණ නොදන්නා තැනැත්තාය. මොහු විසින් ස්වාර්ථය හා පරාර්ථය පමණක් නොව, තෙවැදෑරුම් සද්ධර්මයද විනාශ කරන ලද්දේමය යන කරුණ පැවසීම පිණිස 'නොදන්නේ නම්...' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අයථාපටිපජ්ජමානෝ' යනු ශබ්ද ලක්ෂණ දන්නා තැනැත්තා විසින් යම් ආකාරයකින් අර්ථයට අනුරූපව ව්‍යඤ්ජනයෙහි ද, ව්‍යඤ්ජනයට අනුරූපව අර්ථයෙහි ද පිළිපැදිය යුතු වුවත්, එසේ නොපිළිපදින්නේය යන්නයි. ඉදිරියේදී ද 'එසේ හෙයින් ඔහු ශබ්ද ලක්ෂණ නොදන්නේ...' යනාදී වශයෙන් පවසනු ලැබේ. 'ත්‍රිවිධ සද්ධර්මය' යනු පර්යාප්ති, ප්‍රතිපත්ති සහ අධිගම වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වූ සද්ධර්මයම වේ. එහිදී ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය 'පර්යාප්ති සද්ධර්මය' නම් වේ. තෙළෙස් ධුතාංග, තුදුස් ඛන්ධක වත්, අසූ දෙකක් වූ මහා වත් යන මේවා 'ප්‍රතිපත්ති සද්ධර්මය' නම් වේ. සතර මඟ සහ සතර ඵල 'අධිගම සද්ධර්මය' නම් වේ. 'එසේ හෙයින්...' යනාදීන් කියන ලද අර්ථය තහවුරු කරයි. එයද පාලි ක්‍රමයෙන් ස්ථිර කරනු පිණිස 'මෙසේ වදාරන ලදී...' යනාදිය පැවසුණි. එහි 'ධම්මා' යනු හේතූන්ය. 'සද්ධම්මස්ස' යනු ඉහත කී තෙවැදෑරුම් සද්ධර්මයේය. 'පදබ්‍යඤ්ජනං' යනු පදය සහ ව්‍යඤ්ජනයයි. එහි 'පදය' යනු විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති ශබ්දයන්ය. යමකින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරනු ලැබේද එය 'ව්‍යඤ්ජනය' හෙවත් වාක්‍යයයි. නැතහොත් යමකින් අර්ථය අවබෝධ කරගනු ලැබේද එය 'පදය' නම් වේ. වාක්‍යයම ව්‍යඤ්ජනය වේ. සිථිල, ධනිත ආදී පදයන්ම ඉහත දැක්වූ පරිදි ව්‍යඤ්ජන නම් වන බැවින් එය 'පදබ්‍යඤ්ජන' වේ. 'දුන්නික්ඛිත්තං' යනු වැරදි ලෙස තබන ලද, වෙනස් කර පවසන ලද යන්නයි. 'අත්ථෝ ච දුන්නීතෝ' යනු පද ව්‍යඤ්ජනය වැරදි ලෙස තැබීම හේතුවෙන්ම එයින් පැවසිය යුතු අර්ථය ද වැරදි ලෙස වටහා ගැනීමයි. 'වෘත්තපටිපක්ඛතෝ' යනු 'ශබ්ද ලක්ෂණ නොදත්...' යනාදී වශයෙන් කියන ලද කරුණට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ශබ්ද ලක්ෂණ දන්නා බව ආදී ප්‍රතිපක්ෂ භාවය නිසාය. මෙහි ප්‍රකාශනය භාව ප්‍රධාන වේ, නැතහොත් 'ත්ව' ප්‍රත්‍යය ලොප් වී ඇත. තමා විසින්ම තමා අවබෝධ කරගත යුතුය යන්න මෙහි සුදුසු වේ.

တဒေဝန္တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ နိဂမေတွာ သညာဝိဓာနေ ပယောဇနံ ဒဿေတိ, တန္တိ ဟေတွတ္ထေ နိပါတော, ယသ္မာ သဒ္ဒလက္ခဏဿ ဇာနနံသာနိ သံသံ တသ္မာတိ အတ္ထော, ဧဝန္တိ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော, ဧဝံ သပ္ပယောဇနန္တိ သမ္ဗန္ဓော, တဒေဝန္တိ ဝါ နိပါတသမုဒါယော ယံ, ဝုတ္တေန ပကာရေနေတျသ္မိံ အတ္ထေ ဝတ္တတေ. နနုစ သညီနံ သညာနံ ဝတ္တဗ္ဗတ္တေ ‘‘အအာဒယော တိတာလီသဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီနံ ဝါကျာနံ ဝိသုံဝိသုံ မဟန္တတ္တာ ကုတော လာဃဝံ သတ္ထဿာတိ မညမာနော ‘တထာဟိ’စ္စာဒိနာ သညာဝိဓာနေ လာဃဝသဗ္ဘာဝံ သမတ္ထေတိ, ဟောတေဝါတိ အဝဓာရဏေန ကတ္ထစိ ပရသတ္ထေ ဝိယ နော န ဟောတီတိ ဒဿေတိ, ပဋိပတ္တိလာဃဝမ္ပိ စေတ္ထ ဟောတေဝ, တထာဟိ ‘‘ဝဏ္ဏပရေန သဝဏ္ဏောပိ’’စ္စာဒေါ (၁-၂၄) ဝဏ္ဏာဒိသညာသမုဒ္ဓရိတာ နာတ္တာနမတ္တာဝဂမေတုမလန္တိ ပရေ ပုစ္ဆိတွာ ဇာနိတဗ္ဗာ အဿ, တတော သညာ-ဝသေယာ, တတောဿ သညာတိ သညာသညီဝိဝေစနံ တဒနုဋ္ဌာနန္တိ ပရမ္ပရာပေက္ခာယ ဘဝိတဗ္ဗံ ပဋိပတ္တိ ဂါရဝါဘာဝါ. ဣဒါနိ သင်္ခေပတော သတ္ထက္ကမံ ဒဿေတုမာဟ-ဧဝံ တာဝိ’စ္စာဒိ, တာဝါတိ ပဌမံ, ဥပယုဇ္ဇမာနတ္တာတိ ဗျာပါရိယမာနတ္တာ, ဝိသယော ဂေါစရော ယတ္ထေတေ သျာဒယော ဝိဓီ ယန္တေ, သဟ ဝိသယေနာတိ သဝိသယာ, ပဌမံ ကရီယတီတိ ပကတိ ယတော သျာဒယော ဝိဓီယန္တေ, သဟ ပကတိယာတိ သပ္ပကတိကာ, လိင်္ဂါဒိကန္တိ [Pg.19] အာဒိသဒ္ဒေန‘သလဘစ္ဆာယ’မိစ္စာဒေါ ဧကတ္တာဒိ, လိင်္ဂေဘဝါ လိင်္ဂိကာ-ဣတ္ထိဝိဓယော, ဧကတ္ထီဘာဝေါ သမာသော, တေန, သာမညတော သမာနတ္တာ, သမာနတ္တန္တုဏာဒိဝုတ္တိယာ ‘‘ရာဇာဒိဝိသိဋ္ဌေ ပုရိသာ ဒေါဝိယ’ဝသိဋ္ဌာဒိဝိသိဋ္ဌေ အပစ္စာဒိမှိ အတ္ထေ ပဝတ္တနတော.

‘තදේවං’ යනාදීන් කලින් කී කරුණ නිගමනය කොට සංඥා විධානයේ ප්‍රයෝජනය දක්වයි. ‘තං’ යනු හේතු අර්ථයෙහි නිපාතයකි; යම් හෙයකින් ශබ්ද ලක්ෂණයන් දැනගැනීම ප්‍රයෝජනවත් වේ ද, එහෙයින් යනු එහි අර්ථයයි. ‘ඒවං’ යනු නිදර්ශන අර්ථයෙහි නිපාතයකි. ‘මෙසේ ප්‍රයෝජන සහිතය’ (ඒවං සප්පයෝජනං) යන්න සම්බන්ධයයි. නැතහොත් ‘තදේවං’ යනු නිපාත සමූහයක් වන අතර, එය ‘පවසන ලද ආකාරයෙන්’ යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘සංඥීන්ගේ (නාවන්ගේ) සහ සංඥාවන්ගේ (නම්වල) ප්‍රකාශ කළ යුතු බවෙහි දී, ‘‘අආදයෝ තිතාලීසවණ්ණා’’ (අ ආදීහු තෙසාලිස් වර්ණයෝ ය) යනාදී වාක්‍යයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ඇති විශාල බව නිසා ශාස්ත්‍රයට ලුහුඬු බව (ලාඝවය) කෙසේ ලැබෙන්නේ දැයි සිතන්නා වූ (කර්තෘවරයා) ‘තථාහි’ යනාදීන් සංඥා විධානයෙහි ලුහුඬු බව ඇති බව තහවුරු කරයි. ‘හොතේවා’ (වන්නේමය) යන අවධාරණයෙන්, ඇතැම් පර ශාස්ත්‍රයන්හි මෙන් මෙහි නොවීමක් සිදු නොවන බව දක්වයි. පිළිපැදීමේ ලුහුඬු බව (ප්‍රතිපත්ති ලාඝවය) ද මෙහි ඇති වන්නේමය. එසේමය, ‘‘වණ්ණපරේන සවණ්ණෝපි’’ යනාදී සූත්‍රයන්හි (1-24) වර්ණාදී සංඥාවන් උද්ධෘත වූ කල්හි, තමන් විසින්ම පමණක් වටහා ගැනීමට නොහැකි යැයි අනෙක් අයගෙන් විමසා දැනගත යුතු වන්නේය, ඉක්බිති සංඥාවට වසඟ විය යුතුය, ඉක්බිති ඔහුට සංඥාව ලැබෙන්නේය, මෙසේ සංඥා-සංඥී විභේදනය හා එහි පැවැත්ම පරම්පරා අපේක්ෂාවෙන් විය යුතු බැවින් පිළිපැදීමෙහි ගුරු බවක් (අපහසු බවක්) නැත. දැන් සංක්ෂේපයෙන් ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය දැක්වීමට ‘ඒවං තාව’ යනාදිය පැවසීය. ‘තාව’ යනු පළමුව යන්නයි. ‘උපයුජ්ජමානත්තා’ යනු ව්‍යාපාර කරනු ලබන බැවිනි. යම් තැනක මේ ‘ස්‍යාදි’ ප්‍රත්‍යයෝ විධාන කරනු ලැබෙත් ද, ඒ විෂයය (ගෝචරය) යි. විෂයය සමඟ වූයේ ‘සවිෂය’ නම් වේ. පළමුව කරනු ලබන්නේ ‘ප්‍රකෘතිය’ යි, යම් ප්‍රකෘතියකින් ‘ස්‍යාදි’ ප්‍රත්‍යයෝ විධාන කරනු ලැබෙත් ද, ප්‍රකෘතිය සමඟ වූයේ ‘සප්‍රකෘතික’ නම් වේ. ‘ලිංගාදිකං’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘සලභච්ඡායං’ යනාදියෙහි ඒකත්ව ආදිය ගැනේ. ලිංගයෙහි වූයේ ‘ලිංගිකා’ (ස්ත්‍රී විධි) වේ. ඒකාර්ථීභාවය ‘සමාසය’ යි, එයින්, සාමාන්‍යයෙන් සමාන බැවින්, සමානත්වය වනාහි උණාදි වෘත්තියෙන් ‘‘රාජාදීන්ගෙන් විශිෂ්ට වූ පුරුෂයන් මෙන්, විශිෂ්ටාදීන්ගෙන් විශිෂ්ට වූ අපත්‍ය (දරුවන්) ආදී අර්ථයන්හි පවතින බැවිනි.’’

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာယံ သာရတ္ထဝိလာသိနိယံ

මොග්ගල්ලාන පංචිකා ටීකාව වූ සාරත්ථවිලාසිනියෙහි

ရတနတ္တယပဏာမာဒိကထာ သမတ္တာ.

රතනත්තය ප්‍රණාම (තිසරණ නමස්කාර) ආදී කථාව නිමා විය.

၁. ပဌမကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ

1. පළමුවන කාණ්ඩයේ වර්ණනාවයි.

သညာဓိကာရ

සංඥා අධිකාරය

၁. အ အာဒယော

1. ‘අ’ ආදීහු

သဗ္ဗဝစနာနံ သာတ္ထကနိရတ္ထကတ္တဗျဘိစာရိတ္တာ ‘ဣဒ’န္တိအာဒိနာ သဒိဋ္ဌန္တေန သံသယမုပဒဿိယ သာတ္ထကတ္တမဿ ဒဿေတုဉ္စ ‘န တာဝ…ပေ… သာတ္ထကတ္တာ’တိ ဝုတ္တံ, ဥမ္မတ္တကာဒိဝါကျမိတိ ‘ဒသ ဒါဠိမာ, ဆ အပူပါ, ကုဏ္ဍမဇာဇိနံ, ပလာလပိဏ္ဍော’ဣစ္စာဒိကံ, အဝယဝတ္ထာန မညမညနာတိ သမ္ဗန္ဓာ သမုဒါယတ္ထာဘာဝတော အနတ္ထကတ္တံ, အာဒိဝါကျန္တိ ‘‘မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ’’တိအာဒိဝါကျံ, သာတ္ထကတ္တံ ပနဿ ပဒတ္ထာန မညမညာဘိသမ္ဗန္ဓဿ ပတီတိတော.

සියලු වචනයන්ගේ සාර්ථක (අර්ථවත්) බව, නිරර්ථක (අර්ථ ශුන්‍ය) බව සහ ව්‍යභිචාරී (නියමයක් නැති) බව නිසා ‘ඉදං’ යනාදී වශයෙන් නිදර්ශන සහිතව සැකය දක්වා, මෙහි සාර්ථක බව දැක්වීම සඳහා ‘න තාව...පෙ... සාත්ථකත්තා’ (තවම සාර්ථක නොවේ...) යන්න පවසන ලදී. උමතු අයගේ වාක්‍යයන් වැනි වාක්‍යය නම්, ‘දෙළුම් ගෙඩි දහයකි, කැවුම් හයකි, එළු හමකින් කළ කුණ්ඩයකි, පිදුරු පිණ්ඩයකි’ යනාදියයි. (මෙහි) අවයවයන්ගේ අර්ථයන් අතර අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධයක් සහ සමූහාර්ථයක් නොමැති හෙයින් නිරර්ථක බව ඇති වේ. ‘ආදි වාක්‍ය’ යනු ‘‘මනෝසෙට්ඨා මනෝමයා’’ යනාදී වාක්‍යයන්ය. එහි සාර්ථක බව වනාහි පදාර්ථයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධය ප්‍රතීත වන (වැටහෙන) බැවිනි.

အထ အအာဒျာဒိသဒ္ဒါနံ သာဓုတ္တာနွာချာနာယ ဣဒံ ဝစနမိစ္စာဒိဝိကပ္ပန္တရသမ္ဘဝေ ကထံ နိယမော ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တေနတ္ထေန သာတ္ထကတ္တမိစ္စာသင်္ကိယ တေသမိဟာနုပယောဂိတ္တံ ကမေန ပဋိပါဒယိတုမာဟ ‘ဝက္ခမာနတ္ထမေဝိဒ’မိစ္စာဒိ,’ အာကာရာဒယော နိဂ္ဂဟီတန္တာ’ဣစ္စာဒိနာ ဝုတ္တိယံ ဝက္ခမာနော အတ္ထော ယဿ တံ တထာ ဝုတ္တံ, သာဓူနံ သာဓုသဒ္ဒါနံ အနုသာသနံ အာချာနံ အတ္ထော ပယောဇနံ ယဿ တန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

ඉක්බිති ‘අ’ ‘ආ’ ආදී ශබ්දයන්ගේ නිවැරදි බව (සාධුත්වය) ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ‘මේ වචනය’ යනාදී වශයෙන් වෙනත් විකල්පයන් ඇති කල්හි, වෘත්තියෙහි පවසන ලද අර්ථයෙන් සාර්ථක බව කෙසේ නියම වේදැයි සැක කොට, ඒවායේ මෙහි ඇති අනූපයෝගී බව (ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බව) පිළිවෙළින් පැහැදිලි කිරීම සඳහා ‘වක්ඛමානත්ථමේවිදං’ (ප්‍රකාශ කරනු ලබන අර්ථයම මෙයයි) යනාදිය පවසන ලදී. ‘අකාරය ආදී කොට නිග්ගහීතය අවසන් කොට ඇති’ යනාදී වශයෙන් වෘත්තියෙහි ප්‍රකාශ කරනු ලබන අර්ථය යමකට ඇද්ද, එය එසේ පවසන ලදී. ‘සාධූනං’ යනු සාධු ශබ්දයන්ගේ අනුශාසනය (පැහැදිලි කිරීම) ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තේ යම් ශාස්ත්‍රයකට ද එයයි විග්‍රහය වේ.

သာဓုသဒ္ဒါနုသာသနသင်္ကာပေတ္ထ ‘‘ကတ္ထေတ္ထ ကုတြာတြကွေဟိဓာ’’တိ (၄-၁၀၀) အာဒိနာ ကတ္ထာဒိသဒ္ဒါနံ သာဓုတ္တာနုသာသနဿ ဒဿနတော, လက္ခဏန္တရေန သာဓုဘာဝဿ အနွာချာတတ္တာတိ အာပုဗ္ဗာဒါဣစ္စသ္မာ ‘‘ဒါဓာတွီ’’တိ (၅-၄၅) ဣပ္ပစ္စယေ အာကာရလောပေ စ အာဒီတိ [Pg.20] အအာဒိယေသန္တိ အညပဒတ္ထသမာသေ ယောမှိ ‘‘ယောသု ဈိဿ ပုမေ’’တိ (၂-၉၃) ‘ဋေ အအာဒယော’တိ, တယော စ စတ္တာလီသာ စာတိ စတ္ထ သမာသေ ‘‘တဒမိနာဒီနိ’’တိ စတ လောပေစ ရဿေ စ တိတာလီသာတိ, ‘ဝဏ္ဏ-ဝဏ္ဏနေ’ဣစ္စသ္မာ ‘‘ဘာဝကာရကေသွ ဃဏ ဃကာ’’တိ (၅-၄၄) အပ္ပစ္စယေယောမှိ ဋာဒေသေ ဝဏ္ဏာဣတိ စ သိဇ္ဈနတော, ပယောဂနိယမတ္ထန္တိ တိတာလီသဝဏ္ဏသဒ္ဒေသု ပရေသု ဧဝ အအာဒိသဒ္ဒေါ ပယုဇ္ဇီယတီတိ ဧဝံ ပယောဂနိယမတ္ထံ, အယမ္ပိ ဝိကပ္ပန္တရ သမ္ဘာဝနာ ‘‘အဘူတတဗ္ဘာဝေ ကရာသဘူယောဂေ ဝိကာရာ စီ’’တိ (၄-၁၁၉) ပယောဂနိယမဿာ ဈာယမာနဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ, ဌာနျာဒေသတ္ထန္တိ အအာဒိသဒ္ဒဿ ဌာနေ တိတာလီသဝဏ္ဏသဒ္ဒါ အာဒေသာ ဟောန္တိ တေသံ ဝါ သော ဣတိ, တဒနုရူပါယာတိ ဌာနျာဒေသာနုရူပါယ ဆဋ္ဌီ ဝိဘတ္တိယာ, အတောယေဝါတိ အဂမာဂမိအနုရူပါယ ဆဋ္ဌိယာ အဘာဝတော ယေဝ, အဂမာဂမိ ဘာဝတ္ထန္တိ အအာဒိသဒ္ဒဿ တိတာလီသ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါ အာဂမာ ဟောန္တိ တေသံ ဝါ သော ဣတိ, ဧတေသုပိ သင်္ကာ, ‘‘ယဝါသရေ’’ (၁-၃၀) ‘‘သုဉ သဿ’’ဣတိ (၂-၅၃) အာဒေသာဂမာနံ ဒဿနေန, အာဂမ လိင်္ဂါဘာဝတောတိ ဥကာရ ကကာရ မကာရာနံ အဘာဝတော, ဝိသေသနဝိသေဿ ဘာဝတ္ထန္တိ တိတာလီသဝဏ္ဏသဒ္ဒါနံ အအာဒိသဒ္ဒေါ ဝိသေသနံ, တေ ဝါ တဿေ-တိ, ဧတ္ထာပိ သင်္ကာ ‘နီလုပ္ပလ’မိစ္စာဒီနမညတ္ထ ဝိသေသနဝိသေဿ ဘာဝဒဿနာ, သဒ္ဒလက္ခဏာ နုပယောဂတောတိ သဒ္ဒလက္ခဏေန သဒ္ဒသင်္ခရဏဿ ပကတတ္တာ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ကာရဏမာဟ- ‘ရူပဝိသေသူပ လက္ခဏာဘာဝါ’တိ, ရူပဝိသေသဿ ဥပလက္ခဏ နိမိတ္တံ တဿအဘာဝါတိ အတ္ထော, န ဟိ ဝိသေသန ဝိသေဿဘာဝေ ပဋိပါဒိတေ အအာဒျာဒိသဒ္ဒါနံ ရူပဝိသေသဿ သင်္ခရဏံ ကတံ သိယာတိ, ယဒိ ဧသောဝ သဒ္ဒသင်္ခရဏန္တိ ဂယှေယျ, တထာ သတိ ‘နီလုပ္ပလ’မိစ္စာဒီနမ္ပိ ဝတ္တဗ္ဗတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ နာဿ တဒတ္ထ တာပိ သမ္ဘာဝီယတေ, လောကေ သီဟဂုဏဿ မာနဝကေ ဒဿနတော ဥပစာရေန ‘သီဟော-ယံ မာနဝကော’တိ တဂ္ဂုဏဇ္ဈာရောပေါပိ ဒိဿတိ, တဒတ္ထမ္ပေတံ န ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘တဂ္ဂုဏဇ္ဈာရောပနတ္ထမ္ပေတံ န ဟောတီ’တိ ဝုတ္တံ, တဿ အအာဒိသဒ္ဒဿ, တေသံ တိတာလီသဝဏ္ဏသဒ္ဒါနံ ဝါ ဂုဏော အအာဒိတ္တာဒိ, တဿ အဇ္ဈာရောပနံ-တိတာလီသဝဏ္ဏသဒ္ဒေသု [Pg.21] ဝါ အအာဒိသဒ္ဒေယေဝ ဝါ အာရောပနံ, တဒတ္ထမ္ပေတံ သုတ္တံ န ဟောတီတိ အတ္ထော, တတ္ထ ကာရဏမာဟ- ‘အတောယေဝါ’တိအာဒိ, အတောယေဝ ရူပဝိသေသူပလက္ခဏာ ဘာဝတောယော, ပကတံ သဒ္ဒသင်္ခရဏံ, ယထာဝုတ္တ ဝိကပ္ပန္တရာဘာဝေ ဥဘယတ္ထမိဒံ သိယာ, တတ္ထ ပရိဘာသတ္ထံ န ဟောတိ… တလ္လက္ခဏတ္တာဘာဝါ ဥပရိဝက္ခမာနတ္တာ စာတိ ပါရိသေသမာလမ္ဗိယာဟ ‘သညာသညိ’စ္စာဒိ.

මෙහි සාධුශබ්ද (නිවැරදි ශබ්ද) අනුශාසනය පිළිබඳ සැකය නම්, 'කත්ථෙත්ථ කුත්‍රාත්‍රක්වෙහිධා' (4-100) යනාදී සූත්‍ර මඟින් 'කත්ථ' ආදී ශබ්දයන්ගේ නිවැරදි ව්‍යවහාරය (සාධුත්වය) අනුශාසනා කරනු පෙනෙන බැවින් ද, වෙනත් ලක්ෂණයකින් සාධුභාවය පවසන ලද බැවින් ද වේ. 'ආ' උපසර්ගය පූර්වක 'දා' ධාතුවෙන් 'දාධාත්වී' (5-45) සූත්‍රය අනුව 'ඉ' ප්‍රත්‍යය ලැබීමෙන් ද, ආකාරය ලෝප වීමෙන් ද 'ආදි' යන්න සිද්ධ වේ. 'අ' යන්න ආදි කොට ඇත්තාහු 'අආදයෝ' යැයි අන්‍යපදාර්ථ සමාසයෙහි, 'යෝ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'යෝසු ජිස්ස පුමේ' (2-93) සූත්‍රයෙන් 'අආදයෝ' යි ද, 'ත්‍රයෝ ච චත්තාලීසා ච' (තුනක් සහ හතළිහක්) යන සමාසයෙහි 'තදමිනාදීනි' යන්නෙන් 'ච' යන්න ලෝප වීමෙන් සහ රස්ව වීමෙන් 'තිතාලීසා' (තෙතාලිස) යි ද, 'වණ්ණ වණ්ණනේ' යන ධාතුවෙන් 'භාවකාරකෙස්ව ඝණ ඝකා' (5-44) සූත්‍රයෙන් 'අ' ප්‍රත්‍යය ලැබ, 'යෝ' ප්‍රත්‍යයෙහි 'ඨ' ආදේශ වීමෙන් 'වණ්ණා' (වර්ණ හෙවත් අකුරු) යන්න ද සිද්ධ වන බැවිනි. 'ප්‍රයෝග නියම කිරීම පිණිස ය' යන්නෙන්: තෙතාලිස් වර්ණ ශබ්දයන් පර වූ කල්හි ම 'අආදි' ශබ්දය යෙදේ යන්න මෙසේ ප්‍රයෝග නියමය සඳහා ය. 'අභූතතබ්භාවේ කරාසභූයෝගේ විකාරා චී' (4-119) සූත්‍රයෙහි ප්‍රයෝග නියමය දක්නා ලැබෙන බැවින්, මෙය ද තවත් විකල්පයක සම්භාවිතාවයකි. 'ස්ථාන්‍යාදේශ (ස්ථාන සහ ආදේශ) අර්ථය පිණිස ය' යන්නෙන්: 'අආදි' ශබ්දයේ ස්ථානයෙහි තෙතාලිස් වර්ණ ශබ්දයෝ ආදේශ වෙති, නැතහොත් ඔවුන්ගේ ස්ථානයෙහි එය (ආදේශ වේ) යන්නයි. 'එයට අනුරූප වූ' යනු: ස්ථාන්‍යාදේශයට අනුරූප වූ ෂෂ්ඨී විභක්තියෙනි. 'එහෙයින් ම' යනු: ආගම-ආගමී භාවයට අනුරූප වූ ෂෂ්ඨී විභක්තියක් නොමැති බැවින් ම ය. 'ආගම-ආගමී භාවය පිණිස ය' යන්නෙන්: 'අආදි' ශබ්දයට තෙතාලිස් වර්ණ ශබ්දයෝ ආගම වෙති, නැතහොත් ඔවුන්ට එය ආගම වේ යන්නයි. 'යවාසාරේ' (1-30), 'සුඤ්ඤ සස්ස' (2-53) සූත්‍රවලින් ආදේශ සහ ආගමයන් දැක්වීමෙන් මෙහි ද සැකයක් උපදී. 'ආගම ලිංගයක් නොමැති වීමෙන්' යනු: උකාර, කකාර, මකාරයන්ගේ නොමැති වීමෙනි. 'විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය පිණිස ය' යන්නෙන්: තෙතාලිස් වර්ණ ශබ්දයන්ට 'අආදි' ශබ්දය විශේෂණයකි, නැතහොත් ඒවා මෙයට විශේෂණ වේ යන්නයි. 'නීලුප්පල' (නිල් මහනෙල්) යනාදියෙහි වෙනත් තැනක විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය දක්නට ලැබෙන බැවින් මෙහි ද සැකයක් උපදී. 'ශබ්ද ලක්ෂණයට (ව්‍යාකරණ රීතියට) උපයෝගී නොවන බැවින්' යනු: ශබ්ද ලක්ෂණයෙන් ශබ්ද සංස්කරණය (පද සාධනය) සාමාන්‍යයෙන් සිදු කෙරෙන බැවින් පවසන ලදී. එහි හේතුව දක්වයි - 'රූපවිශේෂ උපලක්ෂණයක් (හඳුනාගැනීමේ ලකුණක්) නොමැති වීමෙන්' යන්නයි. එහි අර්ථය නම් රූපවිශේෂය හඳුනාගැනීමේ නිමිත්තක් නොමැති වීමයි. විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය දැක්වූ පමණින් 'අආදි' ආදී ශබ්දයන්ගේ රූපවිශේෂය පිළිබඳ සංස්කරණයක් සිදු නොවේ. ඉදින් මෙය ම ශබ්ද සංස්කරණය යැයි ගන්නේ නම්, එවැනි කල්හි 'නීලුප්පල' ආදී වචන ද මෙහි කිව යුතු බවට පැමිණේ. එබැවින් එය ඒ සඳහා ය යන්න ද සම්භාව්‍ය නොවේ. ලෝකයෙහි සිංහයාගේ ගුණය මානවකයා කෙරෙහි දැකීමෙන් උපචාර වශයෙන් 'මේ මානවකයා සිංහයෙකි' යි ඒ ගුණය ආරෝපණය කිරීම ද දක්නට ලැබේ. ඒ අර්ථය සඳහා ද මෙය නොවන බව දැක්වීම පිණිස 'තද්ගුණාරෝපණය සඳහා ද මෙය නොවේ' යැයි පවසන ලදී. 'තස්ස' යනු ඒ අආදි ශබ්දයේ ය; 'තේසං' යනු ඒ තෙතාලිස් වර්ණ ශබ්දයන්ගේ ගුණය වන ආදිභාවය ආදියයි. එහි ආරෝපණය නම් - තෙතාලිස් වර්ණ ශබ්දයන් කෙරෙහි හෝ අආදි ශබ්දය කෙරෙහි ම හෝ ආරෝපණය කිරීමයි. මේ සූත්‍රය ඒ අර්ථය සඳහා ද නොවේ යන අර්ථයයි. එහි හේතුව දක්වයි - 'එහෙයින් ම' යනාදියයි. එහෙයින් ම යනු රූපවිශේෂ උපලක්ෂණයක් නොමැති වීමෙනි. ප්‍රකෘති වූ ශබ්ද සංස්කරණයයි. කලින් කී විකල්පයන් නොමැති කල්හි මෙය කරුණු දෙකට ම (පරිභාෂා හෝ සංඥා යන දෙකට ම) විය හැක. එහි පරිභාෂා අර්ථය සඳහා නොවේ... එහි ලක්ෂණ නොමැති වීමෙන් සහ මතු විස්තර කරනු ලබන බැවින් ද, ශේෂ වූ කරුණ (පාරිශේෂ්‍යය) උපලම්භ කොට 'සංඥා-සංඥී' යනාදිය පැවසී ය.

မရိယာဒါယမ္ပကာရေစ, သမီပေ ဝယဝေ တထာ;

စတုဗ္ဗိဓပ္ပကာရောယံ, အာဒိသဒ္ဒဿ ဒိဿတေတိ.

සීමාව (මරියාදාව), ප්‍රකාරය (ආකාරය), සමීපය සහ අවයවය (කොටස) යනුවෙන් 'ආදි' ශබ්දයේ මේ සිව්වැදෑරුම් අර්ථය දක්නට ලැබේ.

မရိယာဒတ္ထော ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေါတိ အာဟ-‘အာဒိမရိယာဒါ ဘူတော’တိ, ဥပလက္ခဏတ္တာတိ ဥပလက္ခိယမာနာနမာကာရာဒီနံ ဂဟဏေ ကာရဏဘာဝေန အပ္ပဓာနတ္တာ, တေနာဟ-‘ဥပလက္ခဏဿုပသဇ္ဇနီယဘူတဿာ’တိ, ကာရိယေနာတိ ဝဏ္ဏသညာဘဝနာဒိနာ, န ဂုန္နမ္ပိ အာနယနံ ဘဝတိ..ဂုန္နမုပသဇ္ဇနီယ ဘူတတ္တာ အညပဒတ္ထဿေဝ ပဓာနတ္တာ, သညာယာ ဘာဝေတိ အကာရဿ ဝဏ္ဏသညာယ အဘာဝေ, ရူပန္တိတိ တာလီသာရူပံ, တိတာလီသာ+ဝဏ္ဏာတိပဒစ္ဆေဒေါ, တိတာလီသ+ဝဏ္ဏာတိဝါ, သုတ္တာဝယဝဿာပိ သုတ္တသမ္ဗန္ဓိတ္တာ ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ (၁-၃၃) ပန ဝုတ္တံ, ရဿတ္တန္တု ‘‘ဒီဃရဿာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂေန, ဣတရထာ ဗျဉ္ဇနပရဿေဝ ရဿတ္တေ ဒဿိတေ တိတာလီသဣတိ အဗျဉ္ဇနေ ပဒံ န သမ္ပဇ္ဇေယျာတိ ဝိညာယတိ, ဣတရီတရယောဂစတ္ထေ ဗဟုဝစနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အာဟ-‘ဧကဝစနမ္ပနာ’တိအာဒိ, ဝိပ္ပဋိပတ္တိ အညထာဘာဝေါ, ရဿ ဧ ဩကာရေဟိ တေစတ္တာလီသက္ခရာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော, ဧ ဩကာရေ ဟီတိ သဟတ္ထေ တတိယာ, သက္ကတာနုသာရေနာတိ သက္ကတေ ‘‘သန္ဓိ ယက္ခရာနံ ရဿာ န သန္တီ’’တိ ဝုတ္တဿ အနုသာရေန, ကောစီတိ သာ သနပ္ပသာဒကစောဠိယဗုဒ္ဓပ္ပိယာစရိယံ ဒဿေတိ, န ဟိစ္စာဒိံ ဝဒတော-ယမဓိပ္ပာယော ‘ရဿာဣဝါတိ ဣဝသဒ္ဒေါ သာဓမ္မောပမာဇောတကော ဝါ သိယာ ဝေဓမ္မောပမာဇောတကော ဝါ, ယဒိ တာဝ ဝေဓမ္မောပမာဇောတကော, ရဿဓမ္မဿ ဧ ဩကာရေသွ သမ္ဘဝါ တေသံ ဒီဃကာလပ္ပဝတ္တိတော တေ ဒီဃာယေဝ သိယုံ, ယဒိ ပန သာဓမ္မောပမာဇောတကော[Pg.22], တေသု ရဿဓမ္မဿသမ္ဘဝါ ရဿကာလပ္ပဝတ္တိတော ရဿာဧဝ တေ သိယုန္တိ ‘ဧတ္ထာတိအာဒီသု ဧ ဩကာရာနံ ဥစ္စာရဏကာလကတံ ရဿတ္တမေဝ ဟောတီ’တိ, ရဿကာလဝန္တောယေဝါတိ ဧဝသဒ္ဒေါ သောဂတေ ဝဏ္ဏဝိနိမ္မုတ္တဿ ကာလဿေဝါဘာဝါ ဝဏ္ဏာနဉ္စ ပစ္စက္ခ သိဒ္ဓတ္တာ ပမာဏသိဒ္ဓံ ပါရမတ္ထိက မေ ဩကာရာနံ ရဿကာလဝန္တတံ ဒီပေတိ, အတ္ထာတိ ဝဒတော ပနာယမဓိပ္ပာယော ‘ဧတ္ထာတိအာဒီသု ယဒိ ဧကာရာဒယော ဒီဃာဧဝ သံယောဂပုဗ္ဗတ္တာ ရဿာဝ သိယုံတထာ သတိ အတ္ထာတိ ဧတ္ထာပိ ဒီဃောဝ အာကာရော သံယောဂပုဗ္ဗတ္တာရဿော ဣဝ ဥစ္စတီတိ အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ ဥစ္စာရဏကာလကတောဝ ရဿဒီဃဘာဝေါ ဂဟေတဗ္ဗော’တိ, ကစ္စာယနဝုတ္တိဝဏ္ဏနာ ဉာသော, တညာပနေတိ ဗဟိဒ္ဓါ အညေသမက္ခရာနံ ဉာပနေ, ပယောဇနာဘာဝါတိ တေန သာဓေတဗ္ဗဿ ကဿစိ ဣဋ္ဌဿ အဘာဝမာဟ, ကိမေတ္ထ သမုဒါယေ ဝါကျပရိသမတ္တိ, ဥဒါဟု အဝယဝေတိ အာဟ- ‘ပစ္စေက’န္တိ, အညထာ ‘ရုက္ခာ ဝန’န္တိအာဒီသု ဝိယ သမုဒါယေ ဝါကျပရိသမတ္တိယံ ‘‘ဣယုဝဏ္ဏာ ဈလာ နမဿန္တေ’’ (၁-၉) ဣစ္စာဒိကံ န သိဇ္ဈတီတိ, ပစ္စေကံ ဝဏ္ဏာ နာမဟောန္တီတိ အကာရော ဝဏ္ဏော နာမ ဟောတိ အာကာရော ဝဏ္ဏော နာမ ဟောတီတိအာဒိနာ, အဝယဝေစ္စာဒိနာ ဝုတ္တိယံ အဝုတ္တေပိ ‘ပစ္စေက’န္တိ ဝစနေ သဒိဋ္ဌန္တံ ကာရဏမာဟ, ဒိဋ္ဌန္တောပနီတော တျတ္ထော သုခေန ပဋိပတ္တုံ သက္ကာတိ, ဧတ္ထ ဟိ ပစ္စေကန္တိ အဝုတ္တေပိ ဒေဝဒတ္တော ဘောဇီယတူတိအာဒိနာ ပစ္စေကံ ဘုဉ္ဇိကိရိယာ ပရိသမာပီယတေ, တေနာဟ-‘န စောစ္စတေ’ ဣစ္စာဒိ, အထဝါ သမုဒါယေပိ ဝါကျပရိသမာ ပတ္တိယံ သတိ သမုဒါယေ ပဝတ္တာ သဒ္ဒါ အဝယဝေသုပိ ဝတ္တန္တီတိ ‘သမုဒ္ဒေကဒေသဒဿနေပိ သမုဒ္ဒေါ ဒိဋ္ဌော, ခန္ဓေကဒေသ ဘူတာယပိ ပညာယ ပညာက္ခန္ဓောတိအာဒီသု ဝိယ န ဒေါသော, တေနေဝ ဝုတ္တိယံ ‘ပစ္စေက’န္တိ န ဝုတ္တံ, ဝဏ္ဏသဒ္ဒဿ ဂုဏာဒျနေကတ္ထတ္တေပိ ပကရဏတော အကာရာဒယောဝေတ္ထ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ-‘ဝဏ္ဏီယတိ’စ္စာဒိ, ပကရဏတောပိ အတ္ထော ဝိဘဇ္ဇတေ, ဝုတ္တံ ဟိ–

මෙහි 'ආදි' ශබ්දය සීමාර්ථයෙහි වැටේ යැයි දැක්වීමට 'ආදිමරියාදා භූතෝ' (පළමු සීමාව වූ) යැයි පැවසුණි. 'උපලක්ඛණත්තා' (උපලක්ෂණයක් වන බැවින්) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, හඳුනාගත යුතු ආකාර ආදිය ග්‍රහණය කරගැනීමේදී හේතුවක් වශයෙන් එය අප්‍රධාන වන බැවිනි. එහෙයින් 'උපලක්ෂණය වූ ද අප්‍රධාන වූ ද...' යැයි කියන ලදී. 'කාරියෙන්' යන්නෙන් අක්ෂර සංඥාවන්ගේ පැවැත්ම ආදියෙන් යන්න අදහස් වේ. ගවයන් පැමිණවීමක් මෙහි සිදු නොවේ. ගවයන් අප්‍රධාන වන බැවින් වෙනත් පදයක අර්ථයම ප්‍රධාන වේ. 'සඤ්ඤායා භාවේ' යනු අකාරයට වර්ණ සංඥාව නැති කල්හිය. 'රූපන්ති' යනු හතළිහේ ස්වරූපයයි. 'තිතාලීසා + වණ්ණා' ලෙස හෝ 'තිතාලීස + වණ්ණා' ලෙස හෝ පද බෙදීම වේ. සූත්‍රයේ කොටසක් වුවද සූත්‍රයට සම්බන්ධ බැවින් 'බ්‍යඤ්ජනේ දීඝරස්සා' (1-33) යැයි පවසන ලදී. රස්ව භාවය 'දීඝරස්සා' යන යෝගවිභාගයෙන් සිදු වේ. එසේ නොමැතිව, බ්‍යඤ්ජනයක් පර වූ කල්හිම රස්ව භාවය දක්වන්නේ නම්, 'තිතාලීස' යන බ්‍යඤ්ජන නොවන පදය සිද්ධ නොවන බව දත යුතුය. ඉතරේතරයෝග ද්වන්ද සමාසයෙහි බහු වචනය විය යුතු බැවින් 'ඒකවචනම්පනා' ආදිය පැවසුණි. 'විප්පටිපත්ති' යනු වෙනස් ආකාරයක් වීමයි. 'රස්ස ඒ ඕකාරේහි' යන්න 'තේචත්තාලීසක්ඛරානං' (හතළිස් තුනක් වූ අක්ෂරයන්ගේ) යන්න හා සම්බන්ධ වේ. 'ඒ ඕකාරේහි' යන්නෙහි තෘතීයා විභක්තිය සහාර්ථයෙහි වැටේ. 'සක්කතානුසාරේන' යනු සංස්කෘතයෙහි 'සන්ධ්‍යක්ෂරයන්ගේ රස්වයෝ නැත' යන ප්‍රකාශය අනුගමනය කිරීමෙනි. 'කෝචි' යන්නෙන් සසනප්පසාදක චෝලිය බුද්ධප්පිය ආචාර්යවරයා දක්වයි. 'න හි' ආදිය පවසන්නාගේ අදහස නම්: 'රස්සා ඉව' යන මෙහි 'ඉව' ශබ්දය සාදෘශ්‍ය උපමා ජෝතකයක් හෝ වෛදෘශ්‍ය උපමා ජෝතකයක් හෝ විය හැකිය. ඉදින් එය වෛදෘශ්‍ය උපමා ජෝතකයක් නම්, රස්ව ධර්මය 'ඒ, ඕ' ස්වරයන්හි නොමැති බැවින් සහ ඒවා දීර්ඝ කාලයක් උච්චාරණය වන බැවින් ඒවා දීර්ඝම විය යුතුය. ඉදින් එය සාදෘශ්‍ය උපමා ජෝතකයක් නම්, ඒවායෙහි රස්ව ධර්මය පැවතීමෙන් රස්ව කාලයකින් උච්චාරණය වන බැවින් ඒවා රස්වම විය යුතුය. එහෙයින් 'එත්ථ' ආදී තැන්හි 'ඒ, ඕ' ස්වරයන්ගේ උච්චාරණ කාලය අනුව රස්ව භාවයම සිදුවේ. 'රස්සකාලවන්තෝයේව' යන මෙහි 'ඒව' ශබ්දය බෞද්ධ දර්ශනයෙහි වර්ණයෙන් තොර කාලයක් නොමැති බැවින් සහ වර්ණයන් ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින්, 'ඒ, ඕ' ස්වරයන්ගේ රස්ව කාලය සහිත බව ප්‍රමාණ සිද්ධ පරමාර්ථයක් ලෙස දක්වයි. 'අත්ථ' යැයි පවසන්නාගේ අදහස නම්: 'එත්ථ' ආදී තැන්හි 'ඒ' ආදී ස්වරයන් දීර්ඝ වූවද, සංයෝග පූර්ව බැවින් රස්ව වන්නේ නම්, එවිට 'අත්ථ' යන මෙහිද දීර්ඝ වූ 'ආ' කාරය සංයෝග පූර්ව බැවින් රස්වයක් මෙන් උච්චාරණය වන බවට පැමිණේ. එබැවින් උච්චාරණ කාලය අනුවම රස්ව-දීර්ඝ භාවය ග්‍රහණය කළ යුතුය. කච්චායන වෘත්ති ව්‍යාඛ්‍යානය වූ න්‍යාසයෙහි, 'තඤ්ඤාපනේ' යනු බාහිරව වෙනත් අකුරු දැක්වීමෙහි, 'පයෝජනාභාවා' යන්නෙන් එයින් සාධනය කළ යුතු කිසිදු අභිමත ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බව පවසයි. මෙහි වාක්‍යයේ අර්ථය සම්පූර්ණ වන්නේ සමූහයෙහිද නැතහොත් අවයවයන්හිද යන ප්‍රශ්නයට 'පච්චේකං' (එක් එක්) යැයි පැවසීය. එසේ නොවුණහොත් 'රුක්ඛා වනං' (ගස් වනාන්තරයයි) ආදියේ මෙන් සමූහයෙහි වාක්‍යාර්ථය සම්පූර්ණ වීමේදී 'ඉයුවණ්ණා ඣලා නමස්සන්තේ' (1-9) ආදිය සිද්ධ නොවේ. 'එක් එක් වර්ණයෝ නාම වෙති' යනු, අකාරය වර්ණය නමි, ආකාරය වර්ණය නමි ආදී වශයෙනි. 'අවයව' ආදී වශයෙන් වෘත්තියෙහි නොදැක්වුවද, 'පච්චේකං' යන වචනයෙහි නිදසුන් සහිත හේතුව පවසයි. නිදසුනක් මගින් දක්වන ලද අර්ථය පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය. මෙහි 'පච්චේකං' යැයි නොපැවසුවද 'දේවදත්තයා අනුභව කෙරේවා' යනාදියේදී එක් එක්කෙනාගේ අනුභව ක්‍රියාව සම්පූර්ණ වේ. එහෙයින් 'න චොච්චතේ' ආදිය පැවසුණි. නැතහොත් සමූහයෙහි වාක්‍යාර්ථය සම්පූර්ණ වන කල්හි, සමූහයෙහි පවතින ශබ්ද අවයවයන්හිද පවතී. 'මුහුදේ එක දේශයක් දුටු කල්හිද මුහුද දකින ලදී' යන්න සේත්, ස්කන්ධයන්ගෙන් එක දේශයක් වූ ප්‍රඥාව 'ප්‍රඥා ස්කන්ධය' යැයි පැවසීම සේත් මෙහි දෝෂයක් නැත. එබැවින් වෘත්තියෙහි 'පච්චේකං' යැයි නොපැවසුණි. 'වණ්ණ' ශබ්දය ගුණය ආදී නොයෙක් අර්ථයන්හි වැටුණද, ප්‍රකරණය අනුව මෙහි අකාරාදී අකුරුම අදහස් වන බැවින් 'වණ්ණීයති' ආදිය පැවසුණි. ප්‍රකරණයෙන්ද අර්ථය බෙදා දක්වනු ලැබේ. මෙසේ පවසා ඇත -

အတ္ထာ ပကရဏာ လိင်္ဂါ, ဩစိတျာ ဒေသကာလတော;

သဒ္ဒတ္ထာ ဝိဘဇီယန္တေ, န သဒ္ဒါယေဝ ကေဝလာတိ.

අර්ථය, ප්‍රකරණය, ලිංගය, ඖචිත්‍යය, දේශය සහ කාලය අනුව ශබ්දයන්ගේ අර්ථයෝ විභාග කරනු ලැබෙත්; කේවළ ශබ්දයන් පමණක්ම නොවේ.

နနု [Pg.23] ဈလာဒိသညာ ဝိယ လဟုသညံ အကတွာ ကသ္မာ ဂုရုသညာ ကတာတိ စောဒနံ မနသိ နိဓာယ ရုဠှိ အနွတ္ထဝသေန ဒွိပ္ပကာရာသု သညာသု ဈာလာတိ ရုဠှိ သညာတ္ထာဘာဝေန ဝေါဟာရသုခမတ္တပယောဇနာ, အနွတ္ထသညာ ပန တပ္ပယောဇနာပိ ဟောတိ တဒညပ္ပယောဇနာ ပီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဧဝ’မိစ္စာဒိ, ဝဏ္ဏီယတီ အတ္ထော ဧတေဟီတိ ဝုတ္တမတ္ထံ အနုဂတာ အနုဂတတ္ထာ ဝဏ္ဏသညာ တံ, သဒ္ဒါဓိဂမနီယဿာတိ သဒ္ဒေန ဝိညာတဗ္ဗဿ, ဝဏ္ဏံ မူလမဿာတိ ဝဏ္ဏမူလကော-အတ္ထော, တဿ ဘာဝေါ ဝဏ္ဏမူလကတာ, အတ္ထဿ ဝဏ္ဏမူလကတံ သာဓေတိ ‘သာပိ’စ္စာဒိနာ, ဝဏ္ဏံ ရူပံ သဘာဝေါ ဧတေသန္တိ ဝဏ္ဏရူပါနိ-ပဒါနိ, သမုဒါယော ပါဒါနံ ရူပမဿာတိ သမုဒါယရူပံ ဝါကျံ, ဝိဘတျန္တမတ္ထဇောတကံ ပဒံ, ပဒသမုဒါယော ဝါကျံ, သဗ္ဗဉ္စေတမုပစာရေန ဝဏ္ဏသဒ္ဒဝစနီယတ္တံ ဂစ္ဆတိ ဝဏ္ဏမယတ္တာတိ သဗ္ဗောပိ သမ္မုတိပရမတ္ထဘေဒဘိန္နော အတ္ထော ဝါကျာဓိဂမနီယော ဝဏ္ဏေနေဝ ဝိညာယတိ နာမ တသ္မာ ယထာ ဝုတ္တမတ္ထ ဝိသေသဒဿနံလဟုသညာယ န သက္ကာတိ တဒတ္ထမကာရာဒီနံ ဂုရုဘူတာ ဝဏ္ဏသညာ ကတာတိ အဓိပ္ပာယော, သမ္မုတိ သင်္ကေတဝသေန ပဝတ္တော ဝေါဟာရော, ပရမတ္ထော သနိဗ္ဗာနော ပဉ္စက္ခန္ဓော. ဥဘောဟိ ပနေတေဟိ ဘိန္နော တတိယော ကောဋ္ဌာသော နာမ နတ္ထိ, တထာစ ဝုတ္တံ–

කිමද? 'ඣල' ආදී සංඥාවන් මෙන් ලඝු සංඥාවක් නොකර, කුමක් හෙයින් ගුරු සංඥාවක් කරන ලද්දේ ද යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන, රූඪි සහ අන්වර්ථ වශයෙන් පවත්නා දෙවැදෑරුම් සංඥාවන් අතුරින් 'ඣලා' යන්න රූඪි සංඥාවක් වන බැවින්, අර්ථයක් නොමැතිව ව්‍යවහාරයේ පහසුව පමණක් ප්‍රයෝජන කොට ඇත්තේය. අන්වර්ථ සංඥාව වනාහි එම ප්‍රයෝජනයද සහිත වන අතර ඊට වෙනස් ප්‍රයෝජනද සහිත වේ යැයි දැක්වීමට 'ඒවං' ආදිය පැවසීය. 'මොවුන් විසින් අර්ථය වර්ණනා කරනු ලැබේ (පැහැදිලි කරනු ලැබේ)' යනුවෙන් කියන ලද අර්ථය අනුගමනය කළ බැවින් එය අන්වර්ථ වූ 'වර්ණ' සංඥාවයි. 'සද්දාධිගමනීයස්ස' යනු ශබ්දයෙන් දත යුතු වූ, 'වර්ණය මුල් කොට ඇත්තේය' යන්නෙන් වර්ණමූලක අර්ථයයි, එහි පැවැත්ම වර්ණමූලකතාවයි. අර්ථයෙහි වර්ණමූලක බව 'සාපි' ආදියෙන් සාධනය කරයි. වර්ණය (ස්වරූපය) රූපය කොට ඇත්තේ මොවුන්ටද එහෙයින් ඔවුහු වර්ණරූපී පදයෝ වෙති. පදයන්ගේ සමූහය ස්වරූපය කොට ඇත්තේ යම් වාක්‍යයකටද එය සමූහ රූපී වාක්‍යයයි. විභක්ති කෙළවර කොට ඇති, අර්ථය ප්‍රකාශ කරන සුළු දෙය පදයයි. පද සමූහය වාක්‍යයයි. මේ සියල්ලම උපචාර වශයෙන් 'වර්ණ' ශබ්දයෙන් හැඳින්විය හැකි බවට පැමිණෙන්නේ වර්ණමය වන බැවිනි. සම්මුති හා පරමාර්ථ භේදයෙන් වෙන් වූ සියලුම අර්ථයන් වාක්‍යයෙන් අවබෝධ කරගත යුතු අතර, ඒවා වර්ණයෙන් (අකුරින්) ම හඳුනාගනු ලැබේ. එබැවින් ඉහත දැක්වූ අර්ථ විශේෂයන් දැක්වීම ලඝු සංඥාවකින් කළ නොහැකි බැවින්, ඒ සඳහා අකාරාදී අකුරුවලට ගුරු වූ 'වර්ණ' සංඥාව කරන ලදී යන්න අදහසයි. සම්මුතිය යනු සංකේතයන්ට අනුව පවතින ව්‍යවහාරයයි. පරමාර්ථය යනු නිවන් සහිත පංචස්කන්ධයයි. මේ දෙකෙන්ම බැහැර වූ තුන්වන කොටසක් නම් නැත. එසේම පවසා ඇත -

ဒုဝေ သစ္စာနိ အက္ခာသိ, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝဒတံ ဝရော,သမ္မုတိံ ပရမတ္ထဉ္စ, တတိယံ နုပလဗ္ဘတီတိ.

වාද කරන්නන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සත්‍යයන් දෙකක් දේශනා කළ සේක; එනම් සම්මුති සත්‍යය සහ පරමාර්ථ සත්‍යයයි. තුන්වන සත්‍යයක් දක්නට නොලැබේ.

နနု စ–

කිමද, තවද -

အပ္ပက္ခရမသန္ဒိဒ္ဓံ, သသာရံ ဂူဠှနိဏ္ဏယံ;

ပသန္နတ္ထဉ္စ သုတ္တန္တိ, အာဟု တလ္လက္ခဏညုနောတိ.

අල්ප අක්ෂර ඇති, සැක රහිත වූ, සාරවත් වූ, ගැඹුරු අර්ථයන් නීර්ණය කරන්නා වූ සහ ප්‍රසන්න (පැහැදිලි) අර්ථ ඇත්තා වූ දේශනය 'සූත්‍රය' යැයි එහි ලක්ෂණ දන්නෝ පවසති.

‘‘အာဒယော တိတာလီသ ဝဏ္ဏာ’’ ‘‘တိတာလီသာဒယော ဝဏ္ဏာ’’တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ န တထာ သတိ သန္ဒိဒ္ဓံ သုတ္တံ သိယာတိ, နနု သတ္ထာဒေါ မင်္ဂလဝစနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အကာရော ပဋိသေဓတ္ထောပိ ဟောတီတိ (န) သတ္ထာဒေါ သိဒ္ဓသဒ္ဒဿောပဟိတတ္တာ, အထ ဟောတွ ပုဗ္ဗာ ဈာလာဒိ သညာ, သဒ္ဒသာဓနမတ္တပ္ပယောဇနတ္တာ ပန သဗ္ဗဝိဓာနဿ ပုဗ္ဗာစရိယ သညာဝါလမေတ္ထာတိ ကိံ ပုနာပိ ဝဏ္ဏာဒိသညာဝိဓာနေန ဂန္ထဂါရဝ ကရဏေနာတိ သစ္စမေတံ, ပုဗ္ဗာစရိယေသု ပန ဂါရဝံ တဒနုဂမနဉ္စ ဒီပေတုံ ကာစိ [Pg.24] သညာယောပျနွာချာယန္တေ, ယဇ္ဇေဝံ သံယောဂသဗ္ဗနာမလောပါဒယောပိ သညာ ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ ဝုတ္တာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ နနု ဘော ဝုတ္တမေဝါမှေဟိ’ကာစိ သညာယော အာချာယန္တေ’တိ, ကိန္တဒါချာနဒွါရေန ဘဝတာ တာပိ ဝိညာတုံ န သက္ကာတိ, ကေသဉ္စိ သာတ္ထကတ္တောပိ ပတိဝဏ္ဏမတ္ထာနုပလဒ္ဓိတော ဝဏ္ဏာနမဒိဋ္ဌာနမကာရာဒီနမနုကတိယော ဣဟောပဒိဋ္ဌာဣတျနုကာရိယေနာတ္ထေနာတ္ထဝန္တတာယ ဟောတေဝါကာရာဒိတော ဝိဘတ္တိ, လောပေန နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ပနဿာ အဿဝနံ သန္နိကံသဝစနိစ္ဆာဘာဝါ သံဟိတာယာနိဒ္ဒေသော, အနုက္ကမောတိ အာဒေါနိဿယာ သရာဝုတ္တာ, တတော နိဿိတာ ဗျဉ္ဇနာ, သရေသုပိ ဧကဋ္ဌာနိယာ အကာရာဒယော ဗဟုတ္တာ ပဌမံ ဝုတ္တာ ဌာနာနုက္ကမေန, တတော ဒွိဇာ ဌာနာနုက္ကမေန, တေသုပိ ရဿာဝ လဟုတ္တာ ပဌမံ ဝုတ္တာ, တတော ဒီဃာ, ဗျဉ္ဇနေသုပိ ဝဂ္ဂါ ဗဟုတ္တာ ဌာနပ္ပဋိပါဋိယာ ပဌမံ ဝုတ္တာ, တတော ယကာရာဒယော, ဝဂ္ဂေသု စ အဃောသာ ပဌမံ ဝုတ္တာ, တတော ဃောသာ, တေသု စ သိထိလာ ပဌမံ ဝုတ္တာ, တတော ဓနိတာ, တတ္ထာပိ အပ္ပကတ္တာ ဒွိဇာ ပဉ္စမာ ဝုတ္တာ, တတော ယရလဝါ ဃောသဘူတာ ဌာနာနုက္ကမေန, တတော ဓနိတာ သကာရဟ ကာရာ, တေသုပိဟကာရော ကေသဉ္စိ ဩရသောပိ ဟောတီတိ ဒွိဇတ္တာ ပစ္ဆာ ဝုတ္တော, ကေဟိစိ ‘‘လဠာနမဝိသေသော’’တိ ဒွိန္နမဝိသေသေ ဝုစ္စမာနေပိ လိပိဘေဒေန ဌာနဘေဒေန စ ဘိန္နတ္တာ ဠကာရော ဝိသုံ အက္ခရဘာဝေန ဂဟိတော, သောပိ ဃောသဘာဝေန ဌာနာနုက္ကမေနစ ဟကာရတော ပရံ ဝုတ္တော နိဂ္ဂဟီတံ ပန သရတ္တာဒိသဗ္ဗဝိနိမ္မုတ္တတ္တာ သဗ္ဗပစ္ဆာ ဝုတ္တန္တိ အကာရာဒီနမယမနုက္ကမော, ဣမဿေဝါနုက္ကမဿ မနသိ ဝိပဿ ဝတ္တမာနတ္တာ တိတာလီသာတိ ဂဏနာပရိစ္ဆေဒဿ ဒဿိတတ္တာ စ ‘နိဂ္ဂဟီတန္တာ’တိ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ, ပကတံ သာဓုသဒ္ဒါနွာချာနံ, န ဝဏ္ဏီယတေ, တိ သဒ္ဒသင်္ခရဏ သင်္ခါတ မုချပ္ပယောဇနာဘာဝါ, ကိဉ္စာပိ န ဝဏ္ဏီယတေ, အမှေဟိ ပန ကထမကာရာဒီနမယမနုက္ကမော ဥပ္ပန္နောတိ သိဿာနံ ကင်္ခါ ဝိစ္ဆေဒပ္ပယောဇနမ္ပတိ အနုက္ကမသဒ္ဒဿ အတ္ထကထနဗျာဇေန ဝဏ္ဏိတော ယေဝါတိ, ကရီယန္တေ ဥစ္စာရီယန္တေ ဧတေနာတိ ကရဏံ, တတ္ထ ဇိဝှာမဇ္ဈံ တာလုဇာနံ, ဇိဝှောပဂ္ဂံ မုဒ္ဓဇာနံ, ဇိဝှဂ္ဂံ, ဒန္တဇာနံ သေသာနံ သကဋ္ဌာနံ ကရဏံ, ပယတ္တိ ပယတနံ, တမ္ပန ဝဏ္ဏုစ္စာရဏတော အဗ္ဘန္တရော ဗာဟိယော စ ဥဿာဟော, တတ္ထ အဗ္ဘန္တရပယတနံ-သံဝုတတ္တမကာရဿ, ဝိဝဋတ္တံ သရာနံ [Pg.25] သကာရဟကာရာနဉ္စ ဖုဋ္ဌတ္တံ ဝဂ္ဂါနံ, ဤသံဖုဋ္ဌတ္တံ ယရလဝါနံ, ဗာဟိယပယတနန္တု သံဝုတကဏ္ဌတာဒိ, ဌာနတော ပစ္စာသတ္တိယာ ဝိဓီယမာနကာရိယသမ္ဘဝေန ပယောဇနသမ္ဘဝါ အာဟ-‘ဌာနမ္ပနာ’တိအာဒိ, တိဋ္ဌန္တိ ဧတ္ထ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ဝဏ္ဏာတိ ဌာနံ, ‘‘ဧ ဩနမ ဝဏ္ဏေ’’တိ (၁-၃၇) သုတ္တေ ဝဏ္ဏေတိ ကထနမေဝ ဝဏ္ဏသညာကရဏေ ပယောဇနံ, ယထာဝုတ္တမတ္ထမညတြ ဗျာပဒိသတိ’ ဧဝ’မိစ္စာဒိနာ, တသ္မာ ‘‘ဒသာဒေါ သရာ’’ဣစ္စာဒေါ ‘တေနာ’တိအာဒီသု ‘တေန သရဣစ္စနေန ကွတ္ထော ကသ္မိံ သုတ္တေ ပယောဇနံ တံ ဒဿေတိ ‘‘သရောလောပေါ သရေ’’စ္စာဒီ’တိ ဧဝမာဒိနာ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဉာပေတိ ဝဏ္ဏလောပန္တိ ဉာပကံ, ကသ္မာ ပန’သော စေမိနာဝ ဉာပကေန သိဒ္ဓေါ’တိ ဝုစ္စတိ နနု ‘တဒမိနာဒီနိ’’တိ (၁-၄၇) သုတ္တံ ဒိဿတီတိ, (သစ္စံ) တထာပိ ပကာရန္တရောယမ္ပိ ဝဏ္ဏလောပေ ဒဿိတောတိ ဝိညာတဗ္ဗံ, ဧဝသဒ္ဒေါ ပန ‘ယဒိ ဉာပကေန ဝဏ္ဏလောပေါ သိယာ သော ဣမိနာဝ ဉာပကေန သိဒ္ဓေါ, နာညေနာ’တိ အဝဓာရေတိ.

‘‘ආදයෝ තිතාලීස වණ්ණා’’ (අකුරු තෙතළිසක් ආදී කොට ඇත්තාහුය) හෝ ‘‘තිතාලීසාදයෝ වණ්ණා’’ (තෙතළිසක් ආදී වූ අකුරුය) යනුවෙන් පැවසිය යුතු නොවේද? එසේ වුවහොත් සූත්‍රය සැක සහිත විය හැකි බැවිනි. ශාස්ත්‍රයෙහි ආරම්භයේදී මංගල වචනයක් තිබිය යුතු නොවේද? ‘අ’ කාරය ප්‍රතිෂේධ (නැවතීමේ) අර්ථයෙහිද පවතින බැවින්, ශාස්ත්‍රාරම්භයෙහි ‘සිද්ධ’ ශබ්දය යෙදීමෙන් (එසේ නොවේ). එසේ නම් ‘ඣාල’ ආදී පූර්ව සංඥාවන් වේවා. සියලු විධිවිධානවල ප්‍රයෝජනය ශබ්ද සාධනය පමණක්ම වන බැවින්, මෙහිදී පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ සංඥාවන්ම ප්‍රමාණවත් වේ. එසේ නම් ග්‍රන්ථයෙහි බරපතල බව වැඩි කරමින් නැවතත් වර්ණාදි සංඥා පැනවීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? එය සත්‍යයකි. නමුත් පූර්වාචාර්යවරුන් කෙරෙහි ගෞරවය සහ ඔවුන් අනුගමනය කිරීම දැක්වීම සඳහා ඇතැම් සංඥාවෝද විස්තර කරනු ලැබෙති. එසේ නම්, පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලද සංයෝග, සර්වනාම, ලෝප ආදී සංඥාවන්ද පැවසිය යුතු නොවේද? පින්වත, ‘ඇතැම් සංඥාවෝ විස්තර කරනු ලැබෙති’ යි අප විසින් පවසන ලද්දේ නොවේද? නමුත් ඒ විස්තර කිරීම් මඟින් ඔබට ඒවාද තේරුම් ගත නොහැකිද? ඇතැමෙකුට සාර්ථක වුවද, එක් එක් වර්ණයන්හි අර්ථයක් නොපෙනෙන බැවින්, වර්ණයන්ට අධිෂ්ඨාන වූ අකාරාදීන්ගේ අනුකරණයන් මෙහි උපදෙසන ලද්දේය. අනුකරණය කරන ලද අර්ථය නිසා අර්ථවත් බව ඇති බැවින් අකාරාදීන්ගෙන් විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝම වෙති. ලෝපයෙන් දක්වන ලද බැවින් එහි ඇසීමක් නැත, සමීපව පැවසීමේ කැමැත්තක් නොමැති බැවින් සන්ධි වශයෙන් නිර්දේශ නොකිරීමකි. අනුක්‍රමය නම්: ආරම්භයෙහි උපකාරක (නිශ්‍රය) වූ ස්වරයෝ කියන ලදහ. ඉන්පසු ඒවා ඇසුරු කළ (නිශ්‍රිත) ව්‍යංජනයෝය. ස්වරයන් අතරෙහිද, එකම ස්ථානයක් ඇති අකාරාදීහු බහුල බැවින් ස්ථාන අනුක්‍රමයෙන් පළමුව කියන ලදහ. ඉන්පසු ද්විජයන් (ස්වර යුගලයන්) ස්ථාන අනුක්‍රමයෙන් කියන ලදහ. ඒවායෙහිද ලහු (ලැහැටි) බව නිසා හ්‍රස්ව ස්වරයන් පළමුව කියන ලදහ, ඉන්පසු දීර්ඝ ස්වරයන්ය. ව්‍යංජනයන් අතරෙහිද, වර්ගයන් බහුල බැවින් ස්ථාන අනුපිළිවෙළින් පළමුව කියන ලදහ, ඉන්පසු යකාරාදීහුය. වර්ගයන්හිද අඝෝෂ අකුරු පළමුව කියන ලදහ, ඉන්පසු ඝෝෂ අකුරුය. ඒවායෙහිද ශිථිල (අල්පප්‍රාණ) අකුරු පළමුව කියන ලදහ, ඉන්පසු ධනිත (මහාප්‍රාණ) අකුරුය. එහිදීද අල්ප බව නිසා පස්වන (නාසික්‍ය) අකුරු ද්විජයන් වශයෙන් කියන ලදහ. ඉන්පසු ඝෝෂ බවට පත් ය, ර, ල, ව ස්ථාන අනුක්‍රමයෙන් කියන ලදහ. ඉන්පසු ධනිත වූ සකාර සහ හකාරයන්ය. ඒවායෙහිද හකාරය ඇතැමෙකුට උරස් (පපුවෙන් උපදින) වන බැවින්, ද්විජභාවය නිසා පසුව කියන ලදී. ඇතැමෙකු විසින් ‘‘ල සහ ළ අතර වෙනසක් නැත’’ යි දෙදෙනාගේ වෙනසක් නොමැති බව පැවසුවද, ලේඛන භේදයෙන් සහ ස්ථාන භේදයෙන් වෙනස් වන බැවින් ළකාරය වෙන් වශයෙන් අක්ෂරයක් ලෙස ගන්නා ලදී. එයද ඝෝෂ භාවයෙන් හා ස්ථාන අනුක්‍රමයෙන් හකාරයට පසුව කියන ලදී. නිග්ගහීතය (අනුස්වාරය) වනාහි ස්වරභාවය ආදී සියල්ලෙන් මිදුණු බැවින් හැමටම පසුව කියන ලදී. මෙය අකාරාදීන්ගේ අනුක්‍රමයයි. මෙම අනුක්‍රමයම මනසෙහි පැහැදිලිව පවතින බැවින් සහ තෙතළිසක් යන ගණන් පරිච්ඡේදය දක්වන ලද බැවින්, වෘත්තියෙහි ‘නිග්ගහීතය අවසාන කොට ඇති’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ප්‍රකෘති වූ යහපත් ශබ්දයන්ගේ අනුශාසනය විස්තර නොකෙරේ. මක්නිසාද යත් ශබ්ද සංස්කරණය යන ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනය නොමැති බැවිනි. කිසිසේත් විස්තර නොකළද, නමුත් අප විසින් ‘අකාරාදීන්ගේ මෙම අනුක්‍රමය කෙසේ උපන්නේද’ යන්න පිළිබඳව ශිෂ්‍යයන්ගේ සැක දුරු කිරීමේ ප්‍රයෝජනය උදෙසා අනුක්‍රම ශබ්දයේ අර්ථ කථනය කිරීමේ ව්‍යාජයෙන් විස්තර කරන ලද්දේමය. මොහු විසින් (ශබ්දය) කරනු ලැබේ, උච්චාරණය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘කරණ’ නම් වේ. එහි තාලුජ (තල්ලෙන් උපදින) අකුරුවලට දිවේ මැදද, මුද්ධජ (මුදුනෙන් උපදින) අකුරුවලට දිවේ අගට ආසන්න කොටසද, දන්තජ (දත්වලින් උපදින) අකුරුවලට දිව අගද කරණය වේ. සෙසු අකුරුවලට තම තමන්ගේ ස්ථානයම කරණය වේ. ප්‍රයත්ති යනු ප්‍රයත්නය (උත්සාහය) යි. එය වනාහි අකුරු උච්චාරණය කිරීමේදී ඇති වන අභ්‍යන්තර සහ බාහිර උත්සාහයයි. එහි අභ්‍යන්තර ප්‍රයත්නය නම්- අකාරයට සංවෘත බවද, ස්වරයන්ට සහ සකාර හකාරයන්ට විවෘත බවද, වර්ගයන්ට ස්පෘෂ්ට බවද, ය, ර, ල, ව යන්නන්ට ඊෂත් ස්පෘෂ්ට (මදක් ස්පෘෂ්ට) බවද වේ. බාහිර ප්‍රයත්නය වනාහි සංවෘත කණ්ඨත්වය (උගුර වැසීම) ආදියයි. ස්ථානයෙන් ළඟ බව නිසා පනවනු ලබන කාර්යයන් සිදුවිය හැකි බැවින්, ප්‍රයෝජනය සිදුවන බැවින් ‘ස්ථානය වනාහි’ යනාදිය පැවසීය. උත්පත්ති වශයෙන් අකුරු මෙහි පිහිටන බැවින් ‘ස්ථානය’ නම් වේ. ‘‘ඒ ඕනම වර්ණේ’’ යන සූත්‍රයෙහි ‘වර්ණ’ යැයි කීමම වර්ණ සංඥාව කිරීමේ ප්‍රයෝජනයයි. පවසන ලද අර්ථය ‘එවං’ (මෙසේ) යනාදීන් වෙනත් තැනක පෙන්වා දෙයි. එබැවින් ‘‘දසාදෝ සරා’’ යනාදී තන්හි, ‘තේන’ යනාදී සූත්‍රවල ‘එම ස්වර යන වචනයෙන් කුමන ප්‍රයෝජනයක්ද? කුමන සූත්‍රයක ප්‍රයෝජනය වේද?’ යන්න පෙන්වා දෙයි, ‘‘සරලෝපෝ සරේ’’ යනාදී වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය. අකුරු ලෝපය (හැලීම) හඟවන බැවින් ‘ඥාපකය’ නම් වේ. නමුත් ‘එය මෙයින්ම වූ ඥාපකයෙන් සිද්ධ වේ’ යැයි පවසන්නේ මන්ද? ‘තදමිනාදීනි’ යන සූත්‍රය පෙනෙන්නේ නොවේද? (එය සත්‍යයකි) එසේ වුවද මෙහිද වෙනත් ක්‍රමයකින් අකුරු ලෝපය දක්වන ලදැයි දත යුතුය. ‘ඒව’ (ම) ශබ්දය වනාහි ‘ඉදින් ඥාපකයෙන් අකුරු ලෝපයක් වේ නම් එය මෙයින්ම වූ ඥාපකයෙන් සිද්ධ වේ, අනෙකකින් නොවේ’ යැයි නියම කරයි.

၂. ဒသာ

2. දහයකි (දස දෙනෙකි)

နနု အအာဒယောတိ ပဌမန္တေနုဝတ္တန္တေ ကထမေတ္ထ’တတ္ထာ’တိ သတ္တမီနိဒ္ဒိဋ္ဌတာတိ အာဟ-‘တဉ္စာ’တိအာဒိ, အတ္ထဝသာဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမေနာတိ အအာဒယောတိ ပဌမန္တဿ‘အာဒေါ ဒသာ’တျနေန သမ္ဗန္ဓာ သမ္ဗဇ္ဈမာနေ စာဓာရတ္ထေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အာဓာရတ္ထဝသေန သတ္တမီ ဝိဘတ္တိယာ ပရိဝတ္တနေနာတိ အတ္ထော, အတ္ထဝသာ သတ္တမိယာ ဝိပရိဏာမသမ္ဘဝါယေဝသုတ္တေ အဝိဇ္ဇမာနေပိ‘တတ္ထာ’တိ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ, အာဒေါဒသန္နမနညတ္ထပဝတ္တိသမ္ဘဝတော တေသံ အအာဒယော ဝိသယဘာဝေနပိ သက္ကာ ပရိကပ္ပေတုန္တိ ဝုတ္တံ-‘တေသု ဝိသယဘူတေသူ’တိ, နိဒ္ဓါရဏတ္ထောပိ ယုဇ္ဇတေဝ… ဝဏ္ဏသမုဒါယတော တဒေကဒေသဘူတာန မာဒေါ ဝဏ္ဏာနံ ဒသသင်္ချာဂုဏေန နိဒ္ဓါရိယမာနတ္တာ, အာဒိမှိ ဒသ ဝဏ္ဏာတိ ဝုတ္တေ အဝုတ္တာနမ္ပိ အဝဿံ ဝတ္တဗ္ဗာနံ ဦနပူရဏတ္ထမဇ္ဈာဟာရော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ- အဝဋ္ဌိတာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဝါ’တိ, ဧကာဒီန မဋ္ဌာရသန္တာနံ သင်္ချာနံ သင်္ချေယျေ ဝတ္တနတော အာဟ-‘ဒသသင်္ချာယ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ’တိ, ဂယှုပဂါနံ ရဿဧ ဩဝဏ္ဏာနမ္ပိ ကစ္စာယနေ ဝိယ အပရိစ္စာဂါ အနူနာ, အဂယှုပဂါနံ တဒညေသံ ကေသဉ္စိ သရာနံ ပရိစ္စဂါ အနဓိကာ, ဒသသဒ္ဒဿ သင်္ချေယျ ဝုတ္တိတ္တာ [Pg.26] ဒသန္နမ္ပိ အဓိကတဝဏ္ဏာနညတ္တာ ဝုတ္တံ-‘ဒသန္နမ္ပီ’တိအာဒိ, သယံ ပုဗ္ဗာ’ရာဇ=စိတ္တိယံ’တီသ္မာ ကွိမှိ အန္တလောပေ သမာသေ စ တဒမိနာဒိတ္တာ နိရုတ္တိနယေန ဝါ သရသဒ္ဒေါ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ, ‘သရ-ဂတိဟိံ သာစိန္တာသု’ ဣစ္စသ္မာ အပ္ပစ္စယေန ဝါ နိပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုမာဟ=‘သယံ ရာဇန္တီ’တိအာဒိ.

‘අආදයෝ’ (අ, ආ ආදීහු) යනු ප්‍රථමා විභක්තියෙන් අනුවර්තනය වෙද්දී, මෙහි ‘තත්ථ’ (එහි) යනුවෙන් සප්තමී විභක්තියෙන් දැක්වූයේ කෙසේද? ඒ සඳහා ‘තඤ්ච’ (එයද) යනාදිය පැවසීය. ‘අර්ථයේ බලය නිසා විභක්තිය පෙරළීමෙන්’ යනු ‘අආදයෝ’ යන ප්‍රථමා විභක්ති පදය ‘ආදෝ දසා’ යන්න සමඟ සම්බන්ධ වීමේදී ආධාර අර්ථයෙහි පැවතිය යුතු බැවින්, ආධාර අර්ථය අනුව සප්තමී විභක්තියට පරිවර්තනය වීමෙන් යන අර්ථයයි. අර්ථයේ බලයෙන් සප්තමී විභක්තිය පෙරළීමට හැකි බැවින්ම සූත්‍රයෙහි නොමැති වුවද වෘත්තියෙහි ‘තත්ථ’ (එහි) යනුවෙන් පවසන ලදී. පළමු දස දෙනාගේ වෙනත් අර්ථයක පැවැත්මක් නොවිය හැකි බැවින්, ඔවුන්ගේ අකාරාදීහු විෂය භාවයෙන්ද උපකල්පනය කළ හැකිය යන අර්ථයෙන් ‘ඒවා විෂය වූ කල්හි’ යැයි පවසන ලදී. නිර්ධාරණ (වෙන් කිරීමේ) අර්ථයද සුදුසු වේ... අකුරු සමූහයෙන් එහි එක් කොටසක් වූ මුල් අකුරු දසයේ සංඛ්‍යා ගුණයෙන් වෙන් කර දක්වන බැවිනි. ආරම්භයෙහි අකුරු දසයක් යැයි කී කල, නොකියන ලද නමුත් අනිවාර්යයෙන්ම කිව යුතු දේවල අඩුව පිරවීම සඳහා උපකල්පනයක් (අධ්‍යාහාරයක්) වේ යන අර්ථයෙන් ‘පිහිටි හෝ දක්වන ලද’ යැයි පවසන ලදී. එකේ සිට දහඅට දක්වා වූ සංඛ්‍යාවන් ගණන් කළ යුතු දේ කෙරෙහි පවතින බැවින් ‘දස සංඛ්‍යාවෙන් පරිච්ඡේද කරන ලද බැවින්’ යැයි පැවසීය. ග්‍රහණයට (පිළිගැනීමට) සුදුසු හ්‍රස්ව එ, ඕ වර්ණයන්ද කච්චායනයෙහි මෙන් අත් නොහළ බැවින් අඩු නැත. ග්‍රහණයට නුසුදුසු, ඊට වෙනස් වූ ඇතැම් ස්වරයන් අත්හැරීම නිසා වැඩිද නැත. ‘දස’ ශබ්දය ගණන් කළ යුතු දේ සඳහා යෙදෙන බැවින්, දස දෙනාටම වඩා වැඩි අකුරක් නොමැති බව දැක්වීම සඳහා ‘දස දෙනාගේම’ යනාදිය පැවසීය. ‘සයං’ යන්න පූර්ව කොට ඇති ‘රාජ්’ ධාතුවෙන්, ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යයෙහි අන්ත ලෝපය සහ සමාසයෙහිදී ‘තදමිනාදිතා’ නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් හෝ ‘සර’ ශබ්දය සිද්ධ වේ; ‘සර ගතිහිංසා චින්තාසු’ යන ධාතුවෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය වීමෙන් හෝ සිද්ධ වේ යන්න දැක්වීම සඳහා ‘සයං රාජන්ති’ (තමන්ම බබළති) යනාදිය පැවසීය.

၃. ဒွေဒွေ

3. දෙක දෙක බැගින්

တေတိ’အာဒေါ’တိ သတ္တမျန္တတ္တာ အပရေ ဒွေ ပရာမသတိ, ဟေဋ္ဌာ ဝိယာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ အတ္ထဝသာ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမံ ဥပမေတိ, အတောဝ ဝိညာယမာနတ္ထဝသေန တေသု’တိ ဝုတ္တံ, တေသုတိ ပန နိဒ္ဓါရဏတ္တဝိဝစ္ဆာယံ တမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ တေသံ ဝဏ္ဏာနံ မဇ္ဈေ ဒွေဒွေတိ ဒွိသင်္ချာယ နိဒ္ဓါရဏတ္ထောပိ ဝေဒိတဗ္ဗော, ဝိစ္ဆာယံ ဝုတ္တိ ယဿ သော ဝိစ္ဆာဝုတ္တိ-ဒွိသဒ္ဒေါ, ဝိစ္ဆာဝုတ္တိတာ စာဿ သဝဏ္ဏတ္တဂုဏေန ဒွိန္နံ (‘ဗျာပိတု) မိဋ္ဌတ္တာ, ကမေနာဝဋ္ဌိတေတိ ဣမိနာ အကာရာဒိဝဏ္ဏပ္ပဗန္ဓဿ အနာဒိကာလသိဒ္ဓံ ကမသိဒ္ဓတ္တမာဟ. နနု သမာနာ ဝဏ္ဏာ သဝဏ္ဏာတျနွတ္ထေ သဝဏ္ဏသဒ္ဒေ သတိ ကတံ ရဿဒီဃာနံ သဝဏ္ဏသညာ သိယာ… အသမာနတ္တာ ဧတေသန္တိ, နေတဒတ္ထိဝဏ္ဏပ္ပဗန္ဓဿ ကမသိဒ္ဓတ္တာ ဝစနဗလေနေဝါသမာနာနမ္ပိ ဟောတေဝါတိ, နေဝမ္ပိ ဝတ္တုံ ယုတ္တံ‘‘ဒွေဒွေ သဝဏ္ဏာ’’တိ သုတ္တဿ တာဒိသသာမတ္ထိယသဗ္ဘာဝေ ဝိသေသကာရဏာဘာဝါတိ အာဟ‘သမာနတ္တမ္ပနာ’တိအာဒိ. တိဋ္ဌန္တိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏာ စိတ္တဇတ္တေပိ အဘိဗျတ္တိ ဝသေနာတိ ဌာနံ ကဏ္ဌာဒိ, တေန ကတန္တိ သမာသော, ကဏ္ဌတာတု ဣတိ စတ္တေ ပါဏျင်္ဂတ္တာ နပုံသကတ္တံ. ပဉ္စမေဟိ ဝဂ္ဂပဉ္စမေဟိ. အန္တဋ္ဌာကီတိ ဝဂ္ဂါနမန္တေ တိဋ္ဌန္တီတိ အန္တဋ္ဌာ, တာဟိ, ယုတ္တဿာတိ ဗြဟ္မစရိယာ, ဂုယှ’န္တိအာဒီသု ယုတ္တဿ. ကေစီတိ အနိယမေန ဝုတ္တံ, တေ ပန–

‘තෙ’ යන්න ආදිකොට ඇති යන්නෙහි සප්තම්‍යන්ත භාවය නිසා අනෙක් දෙකක් පරාමර්ශනය කරයි. යට දැක්වූ පරිදි යනු යට කියන ලද අර්ථවශයෙන් විභක්ති විපරිණාමය උපමා කරයි. එහෙයින්ම වටහාගත යුතු අර්ථවශයෙන් ‘තේසු’ (ඔවුන් කෙරෙහි) යැයි කියන ලදී. ‘තේසු’ යන්නෙහි නිර්ධාරණාර්ථය විවක්ෂා කිරීමේදී එය ද සම්භවය වන බැවින්, ඒ වර්ණයන් මධ්‍යයෙහි ‘දෙක දෙක බැගින්’ යන ද්විසංඛ්‍යාවේ නිර්ධාරණාර්ථය ද දත යුතුය. වීප්සාර්ථයෙහි වෘත්තිය (පැවැත්ම) ඇත්තේ යම් ශබ්දයකට ද එය ‘වීප්සාවෘත්ති’ නම් වේ. ‘ද්වි’ ශබ්දයේ වීප්සාවෘත්තිභාවය සවර්ණතා ගුණයෙන් යුත් දෙදෙනෙකු ව්‍යාප්ත වීමට සුදුසු බැවිනි. ‘පිළිවෙළින් පිහිටි’ යන්නෙන් අකාරාදි වර්ණ ප්‍රබන්ධයේ අනාදිකාලීනව සිද්ධ වූ ක්‍රමසිද්ධත්වය පවසයි. ‘සමාන වර්ණයෝ සවර්ණයෝ වෙති’ යන අන්වර්ථ සවර්ණ ශබ්දය ඇති කල්හි, ලුහු-ගුරු (හ්‍රස්ව-දීර්ඝ) වර්ණයන්ට සවර්ණ සංඥාව කෙසේ සිදුවේද? මොවුන්ගේ අසමානත්වය නිසාය. ‘එසේ නැත, වර්ණ ප්‍රබන්ධයේ ක්‍රමසිද්ධත්වය නිසා වචන බලයෙන්ම අසමාන වූවන්ටද සිදුවේ’ යැයි පැවසිය නොහැක. ‘ද්වේ ද්වේ සවර්ණා’ යන සූත්‍රයෙහි එබඳු සාමර්ථ්‍යයක් ඇති කල්හි, විශේෂ කාරණයක් නොමැති බැවින් ‘සමානත්වය වනාහි’ යනාදිය පැවසීය. මෙහි වර්ණයෝ චිත්තජ වායුව නිසා ප්‍රකාශ වන බැවින් පිහිටති යනු කණ්ඨාදි ස්ථානයන්ය. එයින් කරන ලද්දේ යනු සමාසයයි. කණ්ඨ, තාලු ආදීන්හි පාණ්‍යංග බැවින් නපුංසක ලිංග බව වේ. ‘පඤ්චමේහි’ යනු වර්ග පස්වන්නන් විසිනි. ‘අන්තට්ඨා’ යනු වර්ගයන්ගේ කෙළවර පවතින බැවින් අන්තස්ථයෝය. ඔවුන් විසින්. ‘යුත්තස්ස’ යනු ‘බ්‍රහ්මචරියා’, ‘ගුය්හ’ යනාදියේ යුක්ත වර්ණයන්ගේය. ‘කේචි’ යනු අනියමයෙන් පවසන ලද්දකි. ඔවුහු වනාහි -

‘‘ဟကာရော ပဉ္စမေဟေဝ, အန္တဋ္ဌာဟိ စ သံယုတော;

ဩရသော ဣတိ ဝိညေယျော, ကဏ္ဌဇော တဒသံယုတော’’တိ ဝဒန္တိ.

“හකාරය වර්ගයේ පස්වැන්නන් සමඟ සහ අන්තස්ථ වර්ණයන් සමඟ සංයුක්ත වූ කල්හි ළයෙහි උපදින (ඕරස) වර්ණයක් ලෙස දත යුතුය. එයින් අසංයුක්ත වූ කල්හි උගුරෙන් උපදින (කණ්ඨජ) වර්ණයක් වේ” යැයි කියති.

၄. ပုဗ္ဗော

4. පූර්වය (පළමු එක)

ဝတ္တတေတိ အတ္ထဝသာ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမေန ဝတ္တတေ, နနု စေတျာဒိစောဒနာ, နေသဒေါသောစ္စာဒိ ပရိဟာရော, ဒေါသာဘာဝေ ကာရဏ မာဟ-‘ယောယော…ပေ… [Pg.27] ပတီယတေ’တိ, ဝုတ္တံ သမတ္တေတိ-‘နဟိ’စ္စာဒိနာ, နနု စ ပုဗ္ဗသဒ္ဒေါ ယမေကတ္တာ ဧကံ ပုဗ္ဗမာစိက္ခတိ န သကလန္တိ ကထံ ‘‘ပုဗ္ဗော’တိ ဝုတ္တေ ယောယောတိ ဉာယတိ ‘ယောယော ပုဗ္ဗော’တိ စ ဝုတ္တေ ‘တေသု ဒွီသု’တိ ဧတ္ထ’ဒွီသု ဒွီသု’တိ ဣဒံ ကထံ သုခေနေဝ ပတီယတေ တဒိဒမသိဒ္ဓေနာသိဒ္ဓသာဓနန္တိ အာသင်္ကိယ တဒဘာဝမုဗ္ဘာဝီယ ပုဗ္ဗ သဒ္ဒဿ ဝိစ္ဆာဂမကတ္တမဝဂမယိတုမာဟ-‘နစေဒ’မိစ္စာဒိ. တံယောဂါတိ ဥပစာရဝသေနာဟ, တဗ္ဗန္တတာယဝါတိ အတ္ထိယတ္ထေ အပ္ပစ္စယဝသေန, ဧဝမုပရိပိ.

‘වත්තතේ’ (පවතී) යන්න අර්ථවශයෙන් විභක්ති විපරිණාමයෙන් පවතී. ‘නනු ච’ (එසේ නොවේද) යනාදිය චෝදනා ශංකාවයි. ‘නෙස දෝසෝ’ (මෙය දෝෂයක් නොවේ) යනාදිය එහි පිළිතුරයි. දෝෂයක් නොමැති වීමට හේතුව ‘යෝ යෝ...පේ... පතීයතේ’ (යම් යම්...පේ... වැටහේ) යන්නෙන් පැවසීය. සම්පූර්ණ අර්ථයෙන් පවසන ලද්දේ ‘නහි’ යනාදියෙනි. පූර්ව ශබ්දය ඒකත්වය නිසා එක් පූර්වයක් පවසයි, සියල්ල නොවේ. එසේ තිබියදී ‘පුබ්බෝ’ යැයි කී කල ‘යම් යම්’ (යෝ යෝ) යන්න වැටහෙන්නේ කෙසේද? ‘යම් යම් පූර්වයක්’ යැයි පැවසූ කල ‘ඒ දෙදෙනා කෙරෙහි’ යන්නෙහි ‘දෙදෙනා දෙදෙනා කෙරෙහි’ යන්න පහසුවෙන්ම වැටහෙන්නේ කෙසේද? මෙය අසිද්ධ දෙයකින් අසිද්ධ දෙයක් සාධනය කිරීමක් නොවේදැයි ආශංකා කොට, එහි අභාවය දක්වමින්, පූර්ව ශබ්දයේ වීප්සාර්ථය අවබෝධ කරවනු පිණිස ‘න චේදං’ යනාදිය පැවසීය. ‘තංයෝගා’ යන්න උපචාර වශයෙන් පැවසීය. ‘තබ්බන්තතාය වා’ යනු අස්ත්‍යර්ථයෙහි ‘අ’ ප්‍රත්‍යය වශයෙන් පැවසීය. මතු ද මෙසේමය.

၅. ပရော

5. පරය (පසු එක)

သေသမိစ္စာဒိနာ‘တေသု ဒွီသူတိ သဝဏ္ဏသညကေသု ဒွီသု’ ဣစ္စာဒိ ကမတိဒိဿတိ. လဟုသညာ ရဿဿ, သံယောဂပုဗ္ဗဿ ရဿဿ ဒီဃဿ စ ဂုရုသညာ န ဝတ္တဗ္ဗာ… ဥစ္စာရဏဝသေနေဝါနွတ္ထသညာတိ ဝိညာယတိ, ပုဗ္ဗာစရိယဝသေန ဝါ ဣဟာဝုတ္တာဝသေသသညာဝိယ.

‘සේසං’ (ඉතිරිය) යනාදියෙන් ‘සවර්ණ සංඥා ඇති දෙදෙනා කෙරෙහි’ යනාදී වශයෙන් අනුපිළිවෙළ පෙනේ. ලුහු (ලහු) සංඥාව හ්‍රස්ව වර්ණයටද, සංයෝගයට පූර්ව වූ හ්‍රස්ව වර්ණයට සහ දීර්ඝ වර්ණයට ගුරු සංඥාව ද නොකිය යුතුය. උච්චාරණ වශයෙන්ම එය අන්වර්ථ සංඥාවක් යැයි වටහා ගත යුතුය. නැතහොත් පූර්වාචාරීන්ට අනුව මෙහි නොකියන ලද ඉතිරි සංඥාවන් මෙනි.

၆. ကာဒယော

6. කකාරය ආදි කොට ඇත්තෝ

ကေဝလ ဗျဉ္ဇနာနမတ္ထပ္ပကာသတ္တာဘာဝါ သရာနမတ္ထပ္ပကာသနေ အစ္စန္တောပကာရာ ဗျဉ္ဇနာတိ ‘ဧတေဟီ’တိ ကရဏတ္တေန ဝုတ္တံ, တေနာဟ ‘သရာန’မိစ္စာဒိ. ဝိပုဗ္ဗာ ‘အဉ္ဇ-ဗျတ္တိယံ’တီမသ္မာ ကရဏေ အနပ္ပစ္စယေ ရူပံ, နပုံသကတ္တမ္ပိဿာဝဂမယိတုံ ‘ဥပကာရကာနီ’တိ ဝုတ္တံ, ဗျဉ္ဇနတ္တံ ဒိဋ္ဌန္တေန ဖုဋယတိ ‘ယထာ’ဣစ္စာဒိနာ, ယထာ ဩဒနဿုပကာရကာနိ သူပါဒီနိ ဗျဉ္ဇနာနိ, တထာ သရာနမုပကာရကာနီတိ အဓိပ္ပာယော, ဗျဉ္ဇနမ္ပန အဒ္ဓမတ္တိကံ, ဝုတ္တံ ဟိ–

කේවල ව්‍යඤ්ජනයන් කෙරෙන් අර්ථය ප්‍රකාශ නොවන බැවින්, ස්වරයන්ගේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙහිලා ව්‍යඤ්ජනයෝ අතිශයින්ම උපකාරී වෙති. එබැවින් ‘එතේහි’ (මොවුන් විසින්) යැයි කරණාර්ථයෙන් පවසන ලදී. එහෙයින්ම ‘ස්වරයන්ගේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘වි’ උපසර්ග පූර්වක ‘අඤ්ජ’ (ප්‍රකාශ කිරීමෙහි) ධාතුවෙන් කරණාර්ථයෙහි ‘අන’ ප්‍රත්‍යය වීමෙන් මේ රූපය සැදේ. මෙහි නපුංසක ලිංග බව හැඟවීම පිණිස ‘උපකාරකානි’ (උපකාරී වූවෝ) යැයි කියන ලදී. ව්‍යඤ්ජන බව උදාහරණයකින් පැහැදිලි කරයි; ‘යථා’ (යම් සේ) යනාදියෙනි. යම් සේ බතට උපකාරී වන ව්‍යඤ්ජන (සූප, වෑංජන) වේද, එසේම ස්වරයන්ට උපකාරී වන බව අදහසයි. ව්‍යඤ්ජනය වනාහි අර්ධ මාත්‍රාවක් ඇත්තේය. මෙසේ පවසන ලදී -

ဧကမတ္တော ဘဝေ ရဿော, ဒီဃော မတ္တဒွယာယုတော;

ပ္လုတော တိမတ္တော ဝိညေယျော, ဗျဉ္ဇနံ တွဒ္ဓမတ္တိကံတိ.

“හ්‍රස්වය එක් මාත්‍රාවක් ද, දීර්ඝය මාත්‍රා දෙකකින් යුක්ත ද, ප්ලුතය තෙමාත්‍රා ඇති බව ද දත යුතුය. ව්‍යඤ්ජනය වනාහි අර්ධ මාත්‍රාවක් ඇත්තේමය.”

အနွတ္ထာတိ အနွတ္ထတော, ‘အနွတ္ထာ ဗျဉ္ဇနာ’တိ သမ္ဗန္ဓော.

‘අන්වත්ථා’ යනු අන්වර්ථයෙනි. ‘අන්වත්ථා ව්‍යඤ්ජනා’ (අන්වර්ථ වූ ව්‍යඤ්ජනයෝ) යනු සම්බන්ධයයි.

၇. ပဉ္စ

7. පහ

သဇာတျပေက္ခာယ သမုဒါယဝါစိတ္တေပိ ကာဒယောတီ အနုဝတ္တနတော ဝဂ္ဂသဒ္ဒေန ကခဂဃဉာဒယောဝ ဂယှန္တိ, ပဉ္စ ပရိမာဏမဿ ပဉ္စကောဝဂ္ဂေါ, ‘‘တမဿ ပရိမာဏံ ဏိကော စာ’’တိ (၄-၄၁) ကော, သုတ္တေ အာဒိဘူတော [Pg.28] ပဉ္စသဒ္ဒေါ ပဉ္စသင်္ချာပရိစ္ဆေဒံ ကုရုမာနော မာဝသာနာနံ ဝဂ္ဂါနံ ဗဟုတ္တံ ဂမေတီတိ ‘ပဉ္စကာ’တိ ဝုတ္တံ, ဝဂ္ဂါတိ ဗဟုဝစနတော ပစ္စေကန္တိ ဝိညာယတိ, ဝဇ္ဇေန္တိ ယကာရာဒယောဘိ ဝဂ္ဂါ, ပဌမက္ခရဝသေန ပန ကဝဂ္ဂါဒိဝေါဟာရော.

සජාති අපේක්ෂාවෙන් සමූහ වාචී වුවද, ‘කාදයෝ’ යන්න අනුගමනය වන බැවින් ‘වර්ග’ ශබ්දයෙන් ක, ඛ, ග, ඝ, ඞ ආදීහුම ගනු ලැබෙති. පහක් ප්‍රමාණය ඇති බැවින් පංචක වර්ගය නම් වේ. ‘තමස්ස පරිමාණං ණිකෝ ච’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ක’ ප්‍රත්‍යය වේ. සූත්‍රයෙහි මුලින් ඇති ‘පංච’ ශබ්දය පංච සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදය කරමින් ‘ම’ අකුර කෙළවර කොට ඇති වර්ගයන්ගේ බහුත්වය හඟවන බැවින් ‘පංචකා’ (පංචකයෝ) යැයි කියන ලදී. ‘වග්ගා’ (වර්ගයෝ) යන බහුවචනයෙන් එක් එක් වර්ගය බැගින් දත යුතුය. යකාරාදීහු වර්ගයෙන් බැහැර කරනු ලැබෙති. ප්‍රථම අක්ෂරය මුල් කරගෙන ක-වර්ගය ආදි වශයෙන් ව්‍යවහාරය සිදුවේ.

၈. ဗိန္ဒု

8. බිංදුව (නිග්ගහිතය)

အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူန မုစ္စာရဏတ္ထောပေတ္ထ ဂဏှာတီတိ နိပုဗ္ဗာ တတော ကမ္မန္တိ တ္တပ္ပစ္စယေ ညိမှိ ပါဒိသမာသေ ဒီဃေစ ရူပံ ဒဿေန္တော ‘ရဿာ’တိအာဒီမာဟ, ပီဠနတ္ထတော နိဂ္ဂဟနံ နိဂ္ဂဟော, ‘ဣ-အဇ္ဈေန ဂတီသု’ဣစ္စသ္မာ ကတ္တရိ တ္တပ္ပစ္စယေ ဣတံ, နိဂ္ဂဟေန ဣတန္တိ အမာဒိသ မာသေ ရူပံ ဒဿေန္တော ‘ကရဏံ နိဂ္ဂဟေန ဝါ’တိအာဒိမာဟ, ပစ္ဆိမပက္ခံ သာဓေတုမာဟ-‘ဝုတ္တံ ဟီ’တိ.

ධාතූන් අනේකාර්ථවත් බැවින්, උච්චාරණ අර්ථයද මෙහි ගනු ලැබේ. ‘නි’ උපසර්ග පූර්වක එම ධාතුවෙන් කර්මාර්ථයෙහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යයද, ‘ඤ්ඤ’ යන්නෙහිදී ප්‍රාදි සමාසය හා දීර්ඝයද වීමෙන් සැදෙන රූපය දක්වමින් ‘රස්සා’ යනාදිය පැවසීය. පීඩන අර්ථයෙන් නිග්ගහනය (යටපත් කිරීම) ‘නිග්ගහ’ නම් වේ. ‘ඉ’ ධාතුවෙන් (ගමනාර්ථයෙහි) කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වීමෙන් ‘ඉත’ යන්න සැදේ. නිග්ගහයෙන් යුක්ත වූයේ ‘නිග්ගහිත’ යැයි අමාදි සමාසයේ රූපය දක්වමින් “කරණය නිග්ගහයෙන් හෝ” යනාදිය පැවසීය. පශ්චිම පක්ෂය සාධනය කරනු පිණිස “කියන ලදී” යනාදිය පැවසීය.

၉. ဣယု

9. ඉ, උ

စတ္ထသမာသောတိ ဣတရီတရယောဂဒွန္ဒသမာသော. အတ္တေတိ မုနိ သဒ္ဒါဒိဝစနီယေ အတ္ထေ, နမတီတီမဿေတံ ကမ္မံ,

‘චත්ථ සමාසය’ යනු ඉතරේතරයෝග ද්වන්ද්ව සමාසයයි. ‘අත්ථ’ යනු මුනි ශබ්දාදියෙන් කියයුතු අර්ථයෙහි වේ. එය නමස්කාර කෙරේ යන්න මෙහි කර්මයයි.

ယံ သဗ္ဗဝစနံ သဗ္ဗ, လိင်္ဂံ သဗ္ဗဝိဘတ္တိကံ;

တံ သဗ္ဗတ္ထေ နမနတော, ဝိဒုံ နာမန္တိ တဗ္ဗိဒူ.

“යම් ශබ්දයක් සර්ව වචන, සර්ව ලිංග සහ සර්ව විභක්ති ඇත්තේ වේද, සියලු අර්ථයන්හි නැමෙන (පවතින) බැවින් එය ‘නාම’ යැයි ඒ පිළිබඳ දන්නෝ දනිති.”

ဣဓ နာမသညာယာဘာဝေပိ အနွတ္ထဗလာယေဝ နာမသညာ သိဒ္ဓါတိ (အာဟ) ‘အနွတ္ထဗျပဒေသေနာ’တိ, သျာဒျန္တပကတိရူပန္တိ ပစ္စယာ ပဌမံ ကရီယတီတိ ပကတိ, သာ ဧဝ ရူပန္တိ ပကတိရူပံ, သျာဒျန္တဿ ပကတိ ရူပံ မုနိသဒ္ဒါဒိ သျာဒျန္တပကတိရူပံ, အတ္ထဝန္တမဓာတုကမပ္ပစ္စယမ္ပာဋိပဒိကံ, ပဒံ ပဒံ ပတိ ပဋိပဒေ, ပဋိပဒံ နိယုတ္တံ ပါဋိပဒိကံ. ဝိသေသနေနာတိ သုတ္တေ ‘နမဿန္တေ’တိ ဝုတ္တေန ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ဝိသေသနေန. အာချာတဿာတိ ပစတိအာဒိနော. အာဒိမဇ္ဈဝတ္တိနောတိ ဣန္ဒ ဥဒကသဒ္ဒါဒီနံ အာဒေါ, ပခုမာဒီနံ မဇ္ဈေစ ဝတ္တိနော. ပဒေသေသူတိ ‘‘ဈလာ သဿ နော’’တိ (၂-၈၃) အာဒိကေသု သုတ္တပ္ပဒေသေသု, အနိဋ္ဌပသင်္ဂ (သင်္ကံ) နိဝတ္တေတီတိ သမ္ဗန္ဓော, အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂေါနာမ ပစတိ-ဣန္ဒ (ဥဒက ပခုမ) သဒ္ဒါဒီန မန္တ အာဒိမဇ္ဈဘူတဣဝဏ္ဏာဒီနံ [Pg.29] ဈလသညာ ဝိဓာယ တတော ပရာသံ သာဒိ ဝိဘတ္တီနံ ‘‘ဈလာ သဿ နော’’တိ (၂-၈၁) အာဒီဟိ ‘နော’ အာဒေသာဒိမှိ ကတေ ‘ပစတိနော, ဣန္ဒနော, ဥဒကနော, ပခုမနော’တိအာဒိ ရူပပ္ပသင်္ဂေါ, နနုစာဒိအာဒိ စောဒနာ. ဝတ္တဗ္ဗန္တိ သုတ္တေ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဗျာသနိဒ္ဒေသေနာတိ အသမာသနိဒ္ဒေသေန. တဒယုတ္တန္တိအာဒိ ပရိဟာရော, တန္တိ တံ စောဒျံ, သတိဟီတိအာဒိနာ အယုတ္တတ္တံ သမတ္ထေတိ, ဒွီသုတ္တရေသု ယောဂေသူတိ ဥပရိမေသု ‘‘ပိတ္ထိယံ’’ ‘‘ဃာ’’တိ ဒွီသု သုတ္တေသု. ဣတ္ထိယန္တိ ဣဒန္တိ ‘‘ပိတ္ထိယ’’န္တိ သုတ္တေ ဣတ္ထိယန္တိ ဣဒံ ပဒံ. ဝဏ္ဏဝိသေသနံ သိယာတိ ‘‘ပိတ္ထိယ’’န္တိ သုတ္တေ ‘ဣယုဝဏ္ဏာ’တိ အနုဝတ္တနတော ‘ဣတ္ထိယံ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ’တိ ဧဝံ ဣဝဏ္ဏု ဝဏ္ဏာ ‘‘ဃော’’တိ သုတ္တေ ‘ဣတ္ထိယံ အာ’တိဧဝံ အဝဏ္ဏဿ စ ဝိသေသနံ ဘဝေယျ. ဝဏ္ဏဝိသေသနေ ဝိရောဓမာဟ ‘ဧဝဉ္စေ’စ္စာဒိ, နာမဿန္တေတိ အသမာသနိဒ္ဒေသေ တွဝိရောဓမာဟ- ‘ဗျာသေ’စ္စာဒိ. သက္ကာနာမဝိသေသနံ ကာတုန္တိ ဒွီသု သုတ္တေသု ဣတ္ထိယန္တိအာဒိနာ ဝက္ခမာနက္ကမေန. နာမဿ အန္တော နာမန္တောတိ သမာသဿ ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တာ သမာသေ ဂုဏီဘူတဿ နာမဿ ဣတ္ထိယန္တိ ဣဒံ ဝိသေသနံ ကာတုံ န သက္ကာတိ အဓိပ္ပာယော, ဝစနမန္တရေနာတိ ပါဏိနိယာနမိဝ ‘‘ယထာသင်္ချမနုဒေသော သမာနံ’’တိ (၁-၃-၁၀) သုတ္တံ ဝိနာ, သမာသင်္ချ ဧတေသန္တိ သမသင်္ချကာ, ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒျတ္ထော, တေန–

මෙහි නාම සංඥාව නොමැති කල්හි ද අන්වර්ථ බලයෙන් ම නාම සංඥාව සිද්ධ වන බැවින් 'අන්වර්ථබ්‍යපදේසේන' (අන්වර්ථ නාමයෙන්) යැයි වදාළහ. 'ස්‍යාද්‍යන්තපකතිරූපං' යනු: ප්‍රත්‍යයට ප්‍රථමයෙන් කරනු ලැබේ ද එය ප්‍රකෘතිය (පකති) නම් වේ. එය ම රූපය වන බැවින් 'පකතිරූප' නම් වේ. 'සු' ආදී ප්‍රත්‍යය අගට ඇති ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපය වන මුණි ශබ්දාදිය 'ස්‍යාද්‍යන්තපකතිරූප' නම් වේ. අර්ථවත් වූ ද, ධාතු නො වූ ද, ප්‍රත්‍යය නො වූ ද ශබ්දය 'පාටිපදික' (ප්‍රාතිපදික) නම් වේ. පදයක් පදයක් පාසා 'පටිපද' (ප්‍රතිපද) වේ. ප්‍රතිපදාවෙහි නියුක්ත වූයේ 'පාටිපදික' (ප්‍රාතිපදික) නම් වේ. 'විසේසනේන' යනු සූත්‍රයෙහි 'නමස්සන්තේ' යන්නෙන් කියන ලද ඉවර්ණ උවර්ණයන්ගේ විශේෂණයෙනි. 'ආඛ්‍යාතස්ස' යනු 'පචති' යනාදී ආඛ්‍යාතයන්ගේ ය. 'ආදිමජ්ඣවත්තිනෝ' යනු 'ඉන්ද', 'උදක' යන ශබ්දයන්ගේ මුල ද, 'පඛුම' ආදී ශබ්දයන්ගේ මැද ද පවත්නා වූ යන්නයි. 'පදේසේසු' යනු "ඣලා සස්ස නෝ" (2-83) යනාදී සූත්‍ර ප්‍රදේශයන්හි ය. අනිෂ්ට ප්‍රසංගය (අනවශ්‍ය රූප සිද්ධිය පිළිබඳ සැකය) වළක්වයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. අනිෂ්ට ප්‍රසංගය නම්: 'පචති', 'ඉන්ද' (උදක, පඛුම) ආදී ශබ්දයන්ගේ අග, මුල හා මැද පවතින ඉවර්ණ ආදියට 'ඣ' සංඥාව පනවා, එයින් පර වූ 'ස' ආදී විභක්තීන්ට "ඣලා සස්ස නෝ" (2-81) ආදී සූත්‍රවලින් 'නෝ' ආදේශ ආදිය කළ කල්හි 'පචතිනෝ, ඉන්දනෝ, උදකනෝ, පඛුමනෝ' යනාදී වශයෙන් වැරදි රූප සිද්ධ වීමේ ප්‍රසංගයයි. 'නනුචාදි' යනු චෝදනාවයි. 'වත්තබ්බං' යනු සූත්‍රයෙහි කිව යුතු දෙයයි. 'බ්‍යාසනිද්දේසේන' යනු අසමාස නිර්දේශයෙනි (සමාස නො කොට වෙන් වෙන් ව දැක්වීමෙනි). 'තදයුත්තං' යනාදිය පිළිතුරයි. 'තං' යනු එම චෝදනාවයි. 'සති හි' යනාදියෙන් එහි අයෝග්‍ය බව තහවුරු කරයි. 'ද්වීසුත්තරේසු යෝගේසු' යනු මතු දැක්වෙන "පිත්ථියං" සහ "ඝා" යන සූත්‍ර දෙකෙහි ය. 'ඉත්ථියං' යනු "පිත්ථියං" යන සූත්‍රයෙහි එන 'ඉත්ථියං' යන මේ පදයයි. 'වණ්ණවිසේසනං සියා' යනු "පිත්ථියං" සූත්‍රයෙහි 'ඉයුවණ්ණා' යන්නෙහි අනුවර්තනයෙන් 'ඉත්ථියං ඉවණ්ණුවණ්ණා' (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ඉවර්ණ උවර්ණ) යැයි ද, එමෙන් ම "ඝෝ" සූත්‍රයෙහි 'ඉත්ථියං ආ' යැයි අවර්ණයට ද විශේෂණයක් විය යුතු බැවිනි. වර්ණ විශේෂණයෙහි ඇති විරෝධය 'ඒවඤ්චේ' යනාදියෙන් වදාළහ. 'නාමස්සන්තේ' යන අසමාස නිර්දේශයෙහි ඇති අවිරෝධය 'බ්‍යාසේ' යනාදියෙන් වදාළහ. 'සක්كا නාමවිසේසනං කාතුං' යනු සූත්‍ර දෙකෙහි 'ඉත්ථියං' යනාදී වශයෙන් මතු කියනු ලබන ක්‍රමයට ය. 'නාමස්ස අන්තෝ නාමන්තෝ' යන්නෙහි සමාසයේ උත්තරපද අර්ථය වන බැවින්, සමාසයෙහි අප්‍රධාන (ගුණීභූත) වූ 'නාම' යන්නට 'ඉත්ථියං' යන මේ විශේෂණය කිරීමට නොහැකි ය යනු අදහසයි. 'වචනමන්තරේන' යනු පාණිනීය ව්‍යාකරණයෙහි මෙන් "යථාසංඛ්‍යමනුදේසෝ සමානං" (1-3-10) යන සූත්‍රය නොමැති ව ය. ඔවුන්ගේ සමාන සංඛ්‍යාව ඇත්තේ යන්න 'සමසංඛ්‍යකා' නම් වේ. 'ඉති' ශබ්දය ආදී යන අර්ථය දෙයි. එයින්-

‘‘အာလာပဟာသလီလာဟိ, မုနိန္ဒ ဝိဇယာ တဝ;

ကောကိလာ ကုမုဒါနီ ဝေါ, ပသေဝန္တေ ဝနံ ဇလံ’’ (၂၆၀).

"මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ජයග්‍රහණයෝ (මනහර) කථා බස්, සිනහවන් හා ලීලාවන්ගෙන් යුක්ත වෙති; කොවුල්ලු සහ සුදු නෙළුම් (පිළිවෙළින්) වනය හා ජලය සේවනය කරති."

ဣစ္စာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

යනාදිය සංග්‍රහ කරයි.

၁၀. ပိတ္ထိ

10. පිත්ථි (පිටිපස)

ဣတ္ထိယံ နာမဿာတိ စ, အန္တေ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာတိ စ ဝုတ္တေ တေသမာ ဓာရာဓေယျသမ္ဗန္ဓော အာဓေယျဿာဓာရေ ပဝတ္တိံ ဝိနာ န သမ္ဘဝတီတိ အဇ္ဈာဟာရဝသေန ‘ဝတ္တမာနာ’တိ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ. ဣဝဏ္ဏု ဝဏ္ဏာတိ အပေက္ခိယ‘ဝိသေသီယန္တီ’တိ ဗဟုဝစနမေတံ သမ္ဗန္ဓဿ ပုရိသာဓီနတာယ နာမန္တီမိနာ သမ္ဗန္ဓေ သတိ‘ဝိသေသီယတီ’တေကတ္တေန ပရိဏမတိ.

'ඉත්ථියං නාමස්ස' කියා ද, 'අන්තේ ඉවණ්ණුවණ්ණා' කියා ද කී කල්හි, ඔවුන්ගේ ආධාර-ආධෙය්‍ය සම්බන්ධය ආධෙය්‍යයාගේ ආධාරයෙහි පැවැත්මෙන් තොරව සිදු විය නොහැකි බැවින්, අධ්‍යාහාර වශයෙන් 'වත්තමානා' (පවත්නා වූ) යැයි වෘත්තියෙහි පවසන ලදී. 'ඉවණ්ණුවණ්ණා' යන්න අපේක්ෂා කොට 'විසේසීයන්ති' (විශේෂණය කරනු ලැබේ) යන බහුවචනය, සම්බන්ධය පුරුෂයාට යටත් වන බැවින්, 'නාමන්ත' යන මෙයින් සම්බන්ධ වූ කල්හි 'විසේසීයති' (විශේෂණය කරනු ලැබේ) යන ඒකවචනයට පරිණාමය වේ.

၁၁. ဃာ

11. ඝා

ဣတ္ထိယံ [Pg.30] နာမဿန္တေတိ စ ဝတ္တတေ. ဟေဋ္ဌာ သဗ္ဗတ္ထ သညိနော နိဒ္ဒိသိယ သညာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ တတ္ထ ဝိယ ဝိသုံ သညိနော ပဌမမနိဒ္ဒေသေ အသန္တော ဝိယာတိ ဒေါသလေသမာလမ္ဗိယ စောဒယတိ နနှစေ’တျာဒိနာ. တတ္ထ သေတောတိ ဝိဇ္ဇမာနဿ သညိနော. ကာရိယေနာတိ သညာကာရိယေန. ပရိဟရတိ ‘နာယံ ဒေါသော’တိအာဒိနာ. ပစ္ဆာဝုတ္တမတ္တေနာတိ ‘‘ဃာ’’တိ သုတ္တေ ကာရိယိနော အာကာရဿ ပစ္ဆာ ဝုတ္တမတ္တေန. နစာတိ ဧတ္ထ စသဒ္ဒေါ ဝတ္တဗ္ဗန္တရသမုစ္စယေ, အပရမ္ပိ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗမနိယမရူပမတ္ထီတိ အတ္ထော. အနိယမရူပမာစရိယပ္ပဝတ္တိတော သာဓေတုမာဟ ‘ဥဘယထာပိ’စ္စာဒိ.

'ඉත්ථියං නාමස්සන්තේ' යන්න ද මෙහි අනුවර්තනය වේ. යට (පූර්වයෙහි) සෑම තැනක ම සංඥී නිර්දේශ කොට සංඥාව දක්වන ලද බැවින්, එහි මෙන් මෙහි ද වෙන් කොට සංඥී පළමුවෙන් නිර්දේශ නොකළ හොත් එය නොමැත්තක් වැනිය යන දෝෂ ලේශයක් උපදවාගෙන 'නන්හචේ' යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. එහි 'සේතෝ' යනු පවත්නා වූ සංඥියාගේ ය. 'කාරියේන' යනු සංඥා කාර්යයෙනි. 'නායං දෝසෝ' (මෙය දෝෂයක් නොවේ) යනාදියෙන් පිළිතුරු දේ. 'පච්ඡාවුත්තමත්තේන' යනු "ඝා" සූත්‍රයෙහි කාර්යී වූ ආකාරය පසුව පැවසූ පමණින් ම ය. 'න ච' යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය වෙනත් කිව යුතු කරුණක් එක් කිරීමෙහි (සමුච්චයාර්ථයෙහි) වැටේ. තවත් කිව යුතු අනියම රූපයක් ද ඇත යනු එහි අර්ථයයි. ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ප්‍රවෘත්තියෙන් අනියම රූපය සාධනය කරනු පිණිස 'උභයථාපි' යනාදිය පැවසූහ.

၁၂. ဂေါသျာ

12. ගෝස්‍යා

အာသဒ္ဒေါ အာဘိမုချေ, အနဘိမုခမဘိမုခံ ကတွာ လပနံ ကထနမာလ ပနံ, တသ္မိံ အာလပနေ, အာလပနတ္ထေ ဝိဟိတော သီတိ အတ္ထော.

'ආ' ශබ්දය අභිමුඛභාවයෙහි (ඉදිරිපත් වීමෙහි) වැටේ. අභිමුඛ නො වූවෙකු අභිමුඛ කොට කථා කිරීම (ඇමතීම) 'ආලපන' නම් වේ. එම ආලපනයෙහි, එනම් ආලපනාර්ථයෙහි පනවන ලද 'සි' ප්‍රත්‍යය යනු මෙහි අර්ථයයි.

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာယံ သာရတ္ထဝိလာသိနိယံ

මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකාව වූ සාරත්ථවිලාසිනියෙහි මෙසේයි.

သညာဓိကာရော သမတ္တော.

සංඥා අධිකාරය නිමා විය.

ပရိဘာသာဓိကာရ

පරිභාෂා අධිකාරය

၁၃. ဝိဓိ

13. විධි

ဝစနာရမ္ဘယောဇနမာဟ–‘ယံ ဝိသေသနဘာဝေနေ’စ္စာဒိ, ယန္တိ အနိယမေန ‘‘အတော ယောနံ ဋာဋေ’’တိ (၂-၄၃) အာဒီသု အတောတိအာဒိကံ ဝိသေသနဘာဝေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတံ ပရာမသတိ, တေနာတိ ဝိသေ သနတ္တေနု-ပါဒိယမာနေန ယံ သဒ္ဒနိဒ္ဒိဋ္ဌေန အတောတိအာဒိကေန ကရဏဘူတေန, ယထာကထဉ္စိတဗ္ဗတောတိ အာဒေါ မဇ္ဈေ-န္တေ ဝါ သဗ္ဘာဝတော ယေနကေနစိ အာကာရေန အဘေဒေါပစာရေန အကာရာဒိဝိသေသနဝတော နာမာဒိနော, တဒန္တတ္ထန္တိ တံ အတောတျာဒိ ဝိသေသနမန္တေ, နာဒေါ န မဇ္ဈေ ယဿ တံ တဒန္တံ, တံ အတ္ထော ပယောဇနံ ယဿာတိ အညပဒတ္ထော, ဝတ္တာယတ္တာတိ ဝတ္တုနော အာယတ္တာ… အတ္တာဝါတ္တနော ဝစနေ ပဓာနန္တိ, တဿာတိ ဝတ္တုနော, သာတိ ဝစနိစ္ဆာ, ပယောဂါနုသာ ရေနာတိ [Pg.31] ဇိနဝစနာနုသာရေန, ဣတီတိ ကာရဏတ္ထေ နိပါတော, ဣမိနာ ကာရဏေနာတိ အတ္ထော, န သဗ္ဗတ္ထပ္ပသင်္ဂေါတိ သံဟိတာဒိဝိဓိမှိ သဗ္ဗတ္ထ တဒန္တ ဝိဓိပ္ပသင်္ဂေါ န ဟောတိ, တထာဟိ ‘‘သရော လောပေါ သရေ’’တိ (၁-၂၆) ဧတ္ထ သရောတိ ဝိသေသနဘာဝေန ဝစနိစ္ဆာယ သဗ္ဘာဝေ သရောတိ တတြာ’ဒီနံ ဝိသေသနန္တိ ယထာကထဉ္စိသရာဒိသရမဇ္ဈသရန္တာနံ တတြာဒီနံ လောပပ္ပသင်္ဂေ ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿာ’’တိ (၁-၁၃) သရန္တဿပသင်္ဂေါ သိယာ, န ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’’တိ (၁-၁၃) အန္တဿ… ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒေသာဘာဝါ, တထာ သတိ ‘တတြိမေ’တိအာဒိမှိ ‘ဣမေ’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ပယောဂံ နာနုသဋာ နာမသိယုန္တိ န သဗ္ဗတ္ထ တဒန္တ ဝိဓိပ္ပသင်္ဂေါ, တထာ ‘‘ဂတိဗောဓာ’’ (၂-၄) ဒိသုတ္တာဒိမှိပိ ‘ဂမယတိ မာဏဝကံဂါမံ တျာဒိပ္ပသင်္ဂေါတိအာဒိ စ ယထာယောဂမဝဂန္တဗ္ဗံ, ဝုတ္တိယံ ‘‘အတော ယောနံ ဋာဋေ’’တိ သုတ္တောဒါဟရဏံ ဒဿိတံ, ‘‘နရာ နရေ’’တိ လက္ခိယောဒါဟရဏံ.

වචනාරම්භයේ ප්‍රයෝජනය පවසයි – 'යං විසේසනභාවේන' යනාදියයි. 'යං' යන්නෙන් අනියම වශයෙන් "අතෝ යෝනං ඨාටේ" (2-43) යනාදී සූත්‍රවල 'අතෝ' යනාදී වශයෙන් විශේෂණ භාවයෙන් පැවසීමට කැමති දේ හඟවයි. 'තේන' යනු විශේෂණත්වයෙන් ගනු ලබන, යම් ශබ්දයකින් නිර්දේශ කරන ලද 'අතෝ' යනාදී කරණභූත වූ කරුණෙන්, යම් කිසි ආකාරයකින් මුල, මැද හෝ අග පැවැත්ම හේතුවෙන්, යම් කිසි ක්‍රමයකින් අභේදෝපචාරයෙන් අකාරාදී විශේෂණ සහිත නාමාදියෙහි ය. 'තදන්තත්ථං' යනු: එම 'අතෝ' යනාදී විශේෂණය අග ඇති, මුල හෝ මැද නොමැති යමක් වේ ද එය 'තදන්ත' (එය අවසන් කොට ඇත්ත) නම් වේ. එය අර්ථය හෙවත් ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තේ යනු අන්‍යපද අර්ථයයි. 'වත්තායත්තා' යනු පවසන්නා කෙරෙහි රඳා පවත්නා වූ යන්නයි... තමාගේ වචනයෙහි තමා ම ප්‍රධාන වේ. 'තස්ස' යනු එම වක්තෘවරයාගේ ය. 'සා' යනු එම වචන කැමැත්තයි. 'පයෝගානුසාරේන' යනු ජින වචනයට (බුද්ධ දේශනාවට) අනුකූලව ය. 'ඉති' යනු හේතු අර්ථයෙහි නිපාතයකි, 'මේ හේතුවෙන්' යනු එහි අර්ථයයි. 'න සබ්බත්ථප්පසංගෝ' යනු සංහිතාදී විධිවලදී සෑම තැනක ම තදන්ත විධිය සිද්ධ වීමේ ප්‍රසංගයක් නැත යන්නයි. එනම්, "සරෝ ලෝපෝ සරේ" (1-26) යන්නෙහි 'සරෝ' යන්න විශේෂණ භාවයෙන් පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි, 'සරෝ' යන්න එහි පූර්ව පදයන්ගේ විශේෂණය වන බැවින්, යම් කිසි අයුරකින් ස්වරාදිය, ස්වර මධ්‍යය හා ස්වරය අග ඇති තත්‍රාදී පදයන්ගේ ලෝපය සිද්ධ වීමේ ප්‍රසංගයකදී "විධිබ්බiසේසනන්තස්සා" (1-13) යන්නෙන් ස්වරාන්ත පදයන්ගේ ලෝපය සිද්ධ වීමේ ප්‍රසංගය ඇති වේ. ෂෂ්ඨී විභක්ති නිර්දේශයක් නොමැති බැවින් "ඡට්ඨියන්තස්සා" (1-13) යන්නෙන් අන්තයට ලෝපය සිදු නොවේ. එසේ ඇති කල්හි 'තත්‍රිමේ' යනාදී තැන්වල 'ඉමේ' යනාදියෙන් කිව යුතු බව පැමිණෙන බැවින්, ව්‍යවහාරය (ප්‍රයෝගය) අනුගමනය නොකරන ලද්දේ නොවිය යුතු ය, එබැවින් සෑම තැනක ම තදන්ත විධි ප්‍රසංගය නොවේ. එමෙන් ම "ගතිබෝධා" (2-4) යනාදී සූත්‍රවල ද 'ගමයාති මාණවකං ගාමං' යනාදී රූප ප්‍රසංගයන් ද සුදුසු පරිදි වටහා ගත යුතු ය. වෘත්තියෙහි "අතෝ යෝනං ඨාටේ" යන්න සූත්‍ර උදාහරණය ලෙස දක්වන ලදී. "නරා නරේ" යන්න ලක්ෂ්‍ය උදාහරණයයි.

၁၄. သတ္တဓီ

14. සත්තධී

ဝစနဖလမုပဒဿေတိ‘ယတ္ထေ’စ္စာဒိနာ, ယတ္ထ ယသ္မိံ ‘‘သရော လောပေါ သရေ’’တျာဒိကေ သုတ္တေ, သတ္တမိယာတိ ‘သရေ’တိအာဒိနာ သတ္တမိယာ, ယဿာတိ သရောတိအာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ, ကာရိယံ လောပါဒိ, သမ္ဗန္ဓာ ဝိသေသာတိ သရေတျာဒေါ ဩပသိလေသိကမဓိကရဏံ, တဉ္စောပသိလေသေ ဘဝမဓိကရဏံ ပုဗ္ဗဿ ဝါ ပရံ သိယာ ပရဿ ဝါ ပုဗ္ဗန္တိ ပုဗ္ဗပရောပသိ လေသဿာဝိသိဋ္ဌတ္တာ ပုဗ္ဗပရာနံ သမ္ဗန္ဓဿ အဝိသေသာ, ပရဿာပီတိ န ကေဝလံ ပုဗ္ဗဿေဝ, သတီတျသ္မိံ အတ္ထေ ဇောတနီယေ သတ္တမီ သံသတ္တမီ သန္တသဒ္ဒဿ သမာဒေသေန, သတ္တဉ္စေတျာဒိဝစနမေဝံ သတိ ဃဋတေ, သန္တိ ဝါ သန္တသဒ္ဒတ္ထေ ပါဒိ, သုတ္တေ အဝုတ္တေပိ ဝုတ္တိယံ ‘နိဒ္ဒေသေ’တိ ဝစနေ ကာရဏမာဟ-သတ္တဉ္စာ’တိအာဒိ, နိဒ္ဒေသမန္တရေန သတ္တံ န သမ္ဘဝတီတိ သမ္ဗန္ဓော, သတ္တမိယာ နိဒ္ဒေသေ သတိယေဝ တံ သမ္ဗန္ဓာယ သတ္တာယ သမ္ဘဝေါ, အညထာ ကိမညန္တဿာ ပတိဋ္ဌာတိ အဓိပ္ပာယော, ပုဗ္ဗသဒ္ဒဿ သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒတ္တာ ကိန္နိဿာယ ပုဗ္ဗတ္တမိစ္စာဟ-‘သတ္တမိ’စ္စာဒိ, တန္တိ ‘‘သရော လောပေါ သရေ’’တိ သုတ္တံ, ဥကာရဿာတိ ‘ဝေဠု’ဣစ္စတြ ဥကာရဿ, ပုဗ္ဗဿ…ပေ… ကရိတွာ တံမနသိကတဉ္စောဒနံ ဒဿေတုမာဟ-‘တမဟ’န္တိ [Pg.32] စ္စာဒိတိ ဧဝမေတ္ထ သာဇ္ဈာဟာရော သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုဗ္ဗဿာတိ သတ္တမီ နိဒ္ဒိဋ္ဌတော ပုဗ္ဗဿ, အနန္တရဿာတိ အဗျဝဟိတဿ, ဝုတ္တံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော, အယမဓိပ္ပာယော ‘‘တသ္မိန္တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ပုဗ္ဗဿာ’’တိ (၁-၁-၆၆) ပါဏိနိယဝစနေ ‘‘ဒိသိရယမုစ္စာရဏကြိယော နိသဒ္ဒေါပျယ မိဟ နေရန္တရိယံ ဇောတေတိ, တတ္ထ‘နိရန္တရံ ဒိဋ္ဌော’တိ ပါဒိသမာသေ ကတေ ဖုဋမေဝါနန္တရမုစ္စာရိတေတျမတ္ထော-ဝဂမျတေတိ ‘‘ပုဗ္ဗသဒ္ဒဿ ဗျဝဟိတေပိ ပယောဂဒဿနေ ဗျဝဟိတေပိ ကာရိယံ ပပ္ပောတီ’’တိ ဘဿကာရာဒယော ဝဏ္ဏေန္တိ, ဣဟ တာဒိသဝစနာဘာဝေန ဝဏ္ဏာဒိ ဗျဝဓာနေပိ သိယာ’’တိ, သရေစ္စာဒိပရိဟာရဝစနေ-ဓိပ္ပာယ မုဗ္ဘာဝယတိ ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိနာ, မထုရာယ ပါဋလိပုတ္တကဿ စာန္တရာဠေ ဂါမာဒီနံ သဗ္ဘာဝါ ဗျဝဓာနေပိ ပုဗ္ဗသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိယာ ဒိဋ္ဌန္တမာဟ-‘မထုရာ’ ဣစ္စာဒိ, ယသ္မာ သရေတိ ဩပသိလေသိကာဓာရေ သတ္တမျန္တံ ပဒံ, တသ္မာ ဗျဝဓာနေ သရလောပေါ န ဟောတီတိ ဧဝံ သင်္ခေပဗျာချာနေန ဝုတ္တိယ မတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, န ကေဝလံ သရေတိ ဧတ္ထေဝါတိ အာဟ- ‘ကာရိယေ’စ္စာဒိ, ဩပသိလေသိကေယေဝါဓာရေ ဘဝတီတိ သေသော, ကာရဏမာဟ-‘ဝတ္တိစ္ဆာနှဝိဓာနတော သဒ္ဒဿာ’တိ, ဝတ္တုနော ယာ ဣစ္ဆာ ဝစနိစ္ဆာ တဿာ အနုတူလေန ဝိဓာနတော အတ္ထဿ ကထနတောတိ အတ္ထော,ယေန ဟိ ယမတ္ထံ ဝတ္တာတိဓာတုမိစ္ဆတိ သတီပျဘိဓာနသာ မတ္ထိယေ န တတော-ညမတ္ထံ သဒ္ဒေါဘိဒဓာတီတျဓိပ္ပာယော, ဝတ္တိစ္ဆာ ဝသာယေ ကာရဏမာဟ’ဝတ္တိစ္ဆာပိ’စ္စာဒိ, ဝတ္တုနော သုတ္တကာရဿ ဣစ္ဆာ ဝတ္တိစ္ဆာ, ကထမုပဒေသတော ဝတ္တိစ္ဆာ-ဝသီယတေ’ ကထဉ္စ သာမတ္ထိယတောတိ အာသင်္ကိယ တမုပဒဿေတုမာဟ-‘အတောစေတျာဒိ, အတော ဝက္ခမာနကာရဏာ ဥပဒေသတော ဝသီယတေတိ သမ္ဗန္ဓော, ကိန္တံ ကာရဏ မိစ္စာဟ-‘ယသ္မာ’ဣစ္စာဒိ, အနွယသဒ္ဒေနေတ္ထ ဂုရုပါရမ္ပရိယော-ပဒေသော ဝိဝစ္ဆိတော, ယသ္မာ ကာရဏာ အနွယော ဂုရုပါရမ္ပရိယော ပဒေသော ဂုရုကုလမုပဂမ္မ ပဉှကရဏာဒိနာ အနွိစ္ဆီယတေ ဂဝေသီယတိ, အတော ကာရဏာ ဂုရုပရမ္ပရာ ဂတဥပဒေသတော ဝသီယတောတိ အတ္ထော, သာမတ္ထိယတော-ဝသာယပ္ပဋိပါဒယိတုမာဟ- ‘သာမတ္ထိယမ္ပိ’စ္စာဒိ, သာမတ္ထိယမ္ပိ ဝုစ္စတေတိသေသော, လဃုနောပါယေန သဒ္ဒါနမုပလက္ခဏေ ပဝတ္တီတိ ဗျဝဟိတနိဝတ္တိယာ ဝစနန္တရက-ရဏမနုပန္နံ[Pg.33], ဥပပန္နံ ဝစနန္တရကရဏံ, တဿ စ ဩပသိလေသိကာဓာရ မန္တရေန အညထာနုပပတ္တိယာ အာဓာရဝိသေသပ္ပဋိပ္ပတ္တီတိ ဣဒမေတ္ထ သာမတ္ထိယံ, အာဓာရန္တရေစ္စာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ သာမတ္ထိယံ ဝိဘာဝေတိ, အာဓာရန္တရေပီတိ သဗ္ဗတ္ထ ပါဌော ဒိဿတိ, ပသင်္ဂါဘာဝတော အတ္ထန္တ-ရေနာပိ အာဓာရန္တရေပိ ဩပသိလေသိကာဓာရေပိ ဝစနန္တရပ္ပသင်္ဂေါ သိယာတိ သမ္ဗန္ဓသမ္ဘဝါ ဩပသိလေသိကာဓာရနိဿယနေပိ အာနိသံသော န ဒိဿတီတိ သမုစ္စယတ္ထေနာပိ နတ္ထိ ပယောဇနန္တိ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗော ယမ္ပိ သဒ္ဒေါတိ, နနု ကိမေဝံ ဝဏ္ဏီယတေ ပုဗ္ဗဿေဝေတိ ဝစန မေဝေါပသိလေသိကမဓိကရဏံ ဝိညာပယတိ… တတ္ထေဝ ပုဗ္ဗပရတ္တ သမ္ဘဝါတိ ယောမညတေ, တဿေသာ ကပ္ပနာ န သင်္ဂတာတိ ဒဿေတုမာဟ-‘ပုဗ္ဗဿာတိ’စ္စာဒိ, အယုတ္တတ္တေ ကာရဏမာဟ-‘သာမီပိကေပိ တဿ သမ္ဘဝါ’တိ, ‘ဂင်္ဂါယံ ဃောသော’တိ ဝုတ္တေ ဃောသော ဂင်္ဂါယံ ပုဗ္ဗော ဝါ ပရော ဝေတိ ဂမ္မမာနတ္တာ သာမီပိကေပျဓိကရဏေ ပုဗ္ဗပရတ္တဿ သမ္ဘဝါတိ အတ္ထော, ဧတာဝဝုစ္စတေတိ ပုဗ္ဗဿေဝ ဟောတိ န ပရဿာတိ ဧတ္တကမေဝ ဝုစ္စတေ, တထာစ ဝက္ခတိ-‘ကိန္တ’န္တိအာဒိ, အဓိကံ ဗျဝဟိတနိဝုတျာဒိ န ဝုစ္စတေတိ သမ္ဗန္ဓော, အာဒိသဒ္ဒေနေတ္ထ ဆဋ္ဌီပကပ္ပနာ ဂဟိတာ, ဆဋ္ဌီပကပ္ပနာပိ သာမတ္တိယာ ကတာတိ သမ္ဗန္ဓော, ပကပ္ပနံ ပကပ္ပနာဝိဓာနံ, ဧဝံ မညတေ ‘ပါဏိနိယာ ‘‘ဆဋ္ဌီဋ္ဌာနေယောဂါ’’တျတော (၁-၁-၄၉) ‘‘တသ္မိန္တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ပုဗ္ဗဿ’’ (၁-၁-၆၆) ‘‘တသ္မာ တျုတ္တရဿ’’ ဣတိ (၁-၁-၆၇) ပရိဘာသာသုတ္တဒွယေ ဆဋ္ဌီဂဟဏမနုဝတ္တိယ ‘တသ္မိန္တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ပုဗ္ဗဿ ဆဋ္ဌီ’ ‘တသ္မာတျုတ္တရဿ ဆဋ္ဌီ တိ ဆဋ္ဌီပကပ္ပနံ ပဋိပါဒေန္တိ ‘ယသ္မိံ သုတ္တေ ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒေသော နတ္ထိ, တတ္ထ ဆဋ္ဌီပကပ္ပနာယထာ သိယာ’တိ, ဣဓ ပန ဝစနန္တရာဘာဝေပိ ယတ္ထ ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒေသော နတ္ထိ, တတ္ထ သာမတ္ထိယေနေဝ ဆဋ္ဌီပကပ္ပနာ သိဒ္ဓါ’တိ, သာမတ္ထိယမုပဒဿေတိ ‘သတ္တမီနိဒ္ဒေသေ’စ္စာဒိနာ, အညဝိဘတ္တိနိဒ္ဒိဋ္ဌောပိ ပဋိပဇ္ဇတေတိ သမ္ဗန္ဓော, ကာရိယယော ဂန္တိ ကာရိယသမ္ဗန္ဓံ, ယထာ ‘‘ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော’’တိ ဧတ္ထာနုဝတ္တမာနံ နိဂ္ဂဟီတ’န္တိဒံ ဆဋ္ဌီယန္တံ ဝိညာယတေ, ကထံ ဝဂ္ဂေတေသာ သတ္တမျကတတ္ထာ ‘‘နိဂ္ဂဟီတ’’န္တိ (၁-၃၈) ပုဗ္ဗသုတ္တေ ကတတ္ထတာယ ပဌမာ ဝိဘတ္တိယာ [Pg.34] ဆဋ္ဌီဝိဘတ္တိမ္ပကပ္ပေတိ သတ္တမိယံ ပုဗ္ဗဿေ’တိ တထေတျဝဂန္တဗ္ဗံ. ဧတာဝ ဝုစ္စတေတိ ဝုတ္တေ ဣဒန္တိ န ဝိညာယတေတိ အာဟ ‘ကိန္တ’န္တိအာဒိ, ယဒါဟိစ္စာဒိနာ ပရိယာယပသင်္ဂက္ကမံ ဒဿေတိ. ကိမိဒမုစ္စတေ ပရိယာယပ္ပသင်္ဂေ နိယမတ္ထံ ဝစနန္တိ နနု ပုဗ္ဗပရာနံ ယုဂပဒုပ္ပတ္တိယ မာစရိယဝစနပ္ပမာဏေနာပ္ပဋိပတ္တိယံ ဝိဇ္ဈနတ္ထံ ဝစနန္တိ ကသ္မာ နောစ္စ တေစ္စာဟ- ‘ယုဂပဒုပသိလိဋ္ဌာန’န္တျာဒိ, ယုဂပဒုပသိလိဋ္ဌာနမသမ္ဘဝေါတိ သမ္ဗန္ဓော, ကုတောစ္စာဟ-‘အပရဿူပသိလေသိကဿာဘာဝတော’တိ, အတောတိ ယုဂပဒုဘိန္နမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော, ဝစနံ ‘‘သရော လောပါသရေ’’စ္စာဒိကံ (၁-၂၆) သုတ္တံ.

‘යත්ථ’ යනාදී පාඨයෙන් වචනවල ප්‍රයෝජනය පෙන්වා දෙයි. ‘යත්ථ’ යනු යම් ‘සරෝ ලෝපෝ සරේ’ යනාදී සූත්‍රයක, ‘සත්තමියා’ යනු ‘සරේ’ යනාදී සප්තමී විභක්තියෙන් ද, ‘යස්ස’ යනු ‘සරෝ’ යනාදී වශයෙන් නිර්දේශ කරන ලද්දහුගේ ලෝපය ආදී කාර්යය ද (සිදු වේ) යන්නයි. සම්බන්ධයෙහි විශේෂත්වයක් නැති බැවින් ‘සරේ’ යන්නෙහි ඕපසිලේෂික අධිකරණය (ළඟින්ම පැවැත්ම) වේ. ඒ උපස්ලේෂයෙහි ඇති වන අධිකරණය පූර්වයට පරය වේද, නැතහොත් පරයට පූර්වය වේද යන්නෙහි පූර්ව-පර උපස්ලේෂයන්ගේ විශේෂත්වයක් නැති බැවින්, පූර්ව හා පර පදයන්ගේ සම්බන්ධයෙහි වෙනසක් නැත. ‘පරස්සාපි’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ කේවලව පූර්ව පදයට පමණක් නොවේ (පර පදයට ද වේ) යන්නයි. ‘සති’ (ඇති කල්හි) යන මේ අර්ථය හැඟවීමෙහිලා සප්තමී විභක්තිය ‘සන්ති’ යන අර්ථය දෙන සන්ත ශබ්දයේ සමාදේශය ලෙස යෙදේ. ‘සත්තඤ්ච...’ යනාදී වචනය මෙසේ ඇති කල්හි ගැලපේ. සූත්‍රයෙහි සඳහන් නොවුණ ද වෘත්තියෙහි ‘නිද්දේසේ’ යන වචනයෙහි හේතුව පවසයි: ‘සත්තඤ්චා’ යනාදියයි. නිර්දේශයකින් තොරව පැවැත්ම සිදු නොවන බැවින් (එසේ කියා ඇත). සප්තමී නිර්දේශයක් ඇති කල්හි ම එම සම්බන්ධතාවයේ පැවැත්ම සිදුවේ. එසේ නොමැති නම් වෙනත් අර්ථයකට කුමන පදනමක් ද යන්න අදහසයි. පූර්ව ශබ්දය සම්බන්ධී ශබ්දයක් වන බැවින්, කුමක් ඇසුරු කොට පූර්ව භාවය වේදැයි දක්වනු පිණිස ‘සත්තමි’ යනාදිය පැවසීය. ‘තං’ යනු ‘සරෝ ලෝපෝ සරේ’ යන සූත්‍රයයි. ‘උකාරස්ස’ යනු ‘වේළු’ යන්නෙහි උකාරයට යන්නයි. ‘පුබ්බස්ස...පෙ...’ කොට, එය මනසෙහි තබාගෙන කරන ලද චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) දැක්වීමට ‘තමහං’ යනාදිය පැවසීය. මෙසේ මෙහි සාධ්‍ය-අධ්‍යාහාර සම්බන්ධය දත යුතුය. ‘පුබ්බස්ස’ යනු සප්තමී විභක්තියෙන් නිර්දේශ කරන ලද්දට පූර්ව වූ, ‘අනන්තරස්ස’ යනු අතරක් නැති (ව්‍යවධානයක් නැති), ‘වුත්තං කිඤ්චි නත්ථි’ යන්න සම්බන්ධයයි. මෙහි අදහස නම්: පාණිනීගේ ‘තස්මින්ති නිද්දිට්ඨේ pubbassā’ (1-1-66) යන වචනයෙහි ‘දිසිර් අයමුච්චාරණක්‍රියෝ...’ (මෙහි දිශ් ධාතුව උච්චාරණ ක්‍රියාවක් වන අතර, නි-ශබ්දය ද මෙහි නිරන්තර බව දක්වයි. එහි ‘නිරන්තරං දිට්ඨෝ’ කියා ප්‍රාදි සමාස කළ කල්හි, පැහැදිලිවම අනතුරුව උච්චාරණය කරන ලද යන අර්ථය ලැබෙන බැවින්) ‘පූර්ව ශබ්දය ව්‍යවහිත (අතරක් ඇති) තැනක ද යෙදී ඇති බැවින් ව්‍යවහිත තැනක ද කාර්යය සිදුවේ’ යැයි භාෂ්‍යකාරාදීහු පවසති. මෙහි එවැනි වචනයක් නොමැති බැවින් වර්ණාදියේ ව්‍යවධානයක් ඇති කල්හි ද (ලෝපය ආදී කාර්යය) සිදුවිය හැක යන්නයි. ‘සරේ’ යනාදී පරිහාර (පිළිතුරු) වචනයේ අදහස ‘යදිපි’ යනාදියෙන් ප්‍රකාශ කරයි. මතුරා නගරය සහ පාටලීපුත්‍ර නගරය අතර ගම්මාන ආදිය පැවතීමෙන් ව්‍යවධානයක් තිබුණ ද, පූර්ව ශබ්දයේ පැවැත්මට උදාහරණයක් දක්වයි: ‘මථුරා’ යනාදියයි. යම් හෙයකින් ‘සරේ’ යනු ඕපසිලේෂික ආධාරයෙහි වූ සප්තම්‍යන්ත පදයක් ද, එබැවින් ව්‍යවධානයක් ඇති කල්හි සර ලෝපය සිදු නොවේ. මෙසේ සංක්ෂේප ව්‍යාඛ්‍යානයෙන් වෘත්තියෙහි අර්ථය දත යුතුය. කේවලව ‘සරේ’ යන්නෙහි පමණක් නොවේ යැයි පැවසීමට ‘කාරියේ’ යනාදිය පැවසීය. ඕපසිලේෂික ආධාරයෙහි ම වේ යනු ඉතිරි කොටසයි. ඊට හේතුව පවසයි: ‘වත්තිච්ඡානුවිධානතෝ සද්දස්ස’ යන්නයි. කථකයාගේ යම් කථන කැමැත්තක් ඇද්ද, ඊට අනුකූලව අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් යන අර්ථයයි. යම් හෙයකින් කථකයා යම් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වේ ද, ශබ්ද ප්‍රකාශ කිරීමේ ශක්තිය තිබුණ ද, ඉන් බාහිර වෙනත් අර්ථයක් ශබ්දය ප්‍රකාශ නොකරයි යන්න අදහසයි. කථකයාගේ කැමැත්තෙහි බලපෑමට හේතුව ‘වත්තිච්ඡාපි’ යනාදියෙන් දක්වයි. වක්තෘ වූ සූත්‍රකාරයාගේ කැමැත්ත ‘වත්තිච්ඡා’ නමි. උපදේශයෙන් කථකයාගේ කැමැත්ත කෙසේ තීරණය වේ ද? එය ශක්තියෙන් කෙසේ වේ ද යන සැකය දූරලීමට ‘අතෝච’ යනාදිය පැවසීය. ‘අතෝ’ යනු මතු දැක්වෙන හේතුව නිසා උපදේශයෙන් තීරණය වේ යන්න සම්බන්ධයයි. ඒ හේතුව කුමක්ද යත්: ‘යස්මා’ යනාදියයි. ‘අන්වය’ ශබ්දයෙන් මෙහි ගුරුපරම්පරාගත උපදේශය අදහස් කෙරේ. යම් හෙයකින් අන්වය නම් වූ ගුරුපරම්පරාගත උපදේශය ගුරුකුලයට පැමිණ ප්‍රශ්න කිරීම් ආදියෙන් විමසා සොයනු ලැබේද, එම හේතුවෙන් ගුරුපරම්පරාගත උපදේශයෙන් තීරණය වේ යන අර්ථයයි. ශක්තියෙන් තීරණය වන ආකාරය දැක්වීමට ‘සාමත්ථියම්පි’ යනාදිය පැවසීය. ශක්තිය ද කියනු ලැබේ යනු ශේෂයයි. පහසු උපක්‍රමයකින් ශබ්දයන් හඳුනාගැනීම සිදුවන කල්හි, ව්‍යවහිතය (අතරක් ඇති බව) වැළැක්වීම සඳහා වෙනත් වචනයක් යෙදීම නුසුදුසුය. වෙනත් වචනයක් යෙදීම සුදුසු වන්නේ, ඕපසිලේෂික ආධාරයෙන් තොරව වෙනත් ආකාරයකින් එය සිද්ධ නොවන බැවින්, විශේෂ ආධාරයක් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසය. මෙහි ඇති ශක්තිය (සාමර්ථ්‍යය) මෙයයි. ‘ආධාරන්තරේ’ යනාදියෙන් ඉහත කී ශක්තිය විභාජනය කරයි. ‘ආධාරන්තරේපි’ යන්න සෑම තැනකම පාඨයක් ලෙස පෙනේ. ප්‍රසංගයක් (අවස්ථාවක්) නැති බැවින්, වෙනත් අර්ථයකින් ද, වෙනත් ආධාරයක ද, ඕපසිලේෂික ආධාරයක ද වෙනත් වචනයක් යෙදීමේ ප්‍රසංගයක් ඇති විය හැක යන සම්බන්ධය පැවතිය හැකි බැවින්, ඕපසිලේෂික ආධාරය නිශ්‍රය කිරීමේදී ද ප්‍රයෝජනයක් නොපෙනේ. එබැවින් සමුච්චය අර්ථයෙන් ද වැඩක් නැති බැවින් ‘යම්පි සද්දෝ’ යන්න වර්ජනය කළ යුතුය. ‘පූර්වයටම වේ’ යන වචනය ම ඕපසිලේෂික අධිකරණය හඳුන්වා දෙයි, එහිම පූර්ව-පර බව පැවතිය හැකි බැවින් මෙසේ වර්ණනා කරන්නේ කුමටදැයි යමෙක් සිතන්නේ නම්, ඔහුගේ ඒ කල්පනාව නොගැලපෙන බව දැක්වීමට ‘පුබ්බස්සාති’ යනාදිය පැවසීය. එය අයෝග්‍ය වීමට හේතුව පවසයි: ‘සාමීපිකේපි තස්ස සම්භවාති’ යන්නයි. ‘ගංගායං ඝෝසෝ’ යැයි කී කල්හි, ඝෝෂය ගඟට පූර්ව හෝ පර වේ යන්න හැඟෙන බැවින්, සාමීපික අධිකරණයෙහි ද පූර්ව-පර බව පැවතිය හැකි බැවින් යන අර්ථයයි. ‘එතාව වුච්චතේ’ යනු පූර්වයටම වේ, පරයට නොවේ යන්න පමණක් කියනු ලැබේ. එසේම ඉදිරියට පවසනු ඇත: ‘කින්තං’ යනාදියයි. ව්‍යවහිතය වැළැක්වීම ආදී අමතර යමක් නොකියවේ යන්න සම්බන්ධයයි. මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ෂෂ්ඨී කල්පනාව ගන්නා ලදී. ෂෂ්ඨී කල්පනාව ද සාමර්ථ්‍යයෙන් කරන ලද්දකි යන්න සම්බන්ධයයි. කල්පනාව යනු කල්පනා විධානයයි. මෙසේ සිතයි: පාණිනීගේ ‘ෂෂ්ඨී ස්ථානෙයෝගා’ යන්නෙන් ‘තස්මින්ති නිද්දිට්ඨේ පුබ්බස්ස’, ‘තස්මා ත්‍යුත්තරස්ස’ යන පරිභාෂා සූත්‍ර දෙකෙහි ෂෂ්ඨී ග්‍රහණය අනුවර්තනය කොට, ‘තස්මින්ති නිද්දිට්ඨේ පුබ්බස්ස ෂෂ්ඨී’, ‘තස්මා ත්‍යුත්තරස්ස ෂෂ්ඨී’ කියා ෂෂ්ඨී කල්පනාව දක්වති; ‘යම් සූත්‍රයක ෂෂ්ඨී නිර්දේශයක් නැද්ද, එතැන ෂෂ්ඨී කල්පනාව කෙසේ වේද’ යන්නයි. මෙහි වනාහි වෙනත් වචනයක් නැතත්, යම් තැනක ෂෂ්ඨී නිර්දේශයක් නැද්ද, එහි සාමර්ථ්‍යයෙන්ම ෂෂ්ඨී කල්පනාව සිද්ධ වේ. ‘සත්තමී නිද්දේසේ’ යනාදියෙන් සාමර්ථ්‍යය දක්වයි. වෙනත් විභක්තියකින් නිර්දේශ කරන ලද්දක් වුවද (කාර්යයට) පැමිණේ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘කාරියයෝගං’ යනු කාර්යය සමඟ සම්බන්ධයයි. යම් සේ ‘වග්ගේ වග්ගන්තෝ’ යන්නෙහි අනුවර්තනය වන ‘නිග්ගහීතං’ යන්න ෂෂ්ඨ්‍යන්ත එකක් ලෙස වටහා ගනු ලැබේද, ‘වග්ගේ’ යන්නෙහි එම සප්තමිය කෘතාර්ථ වූ කල්හි, ‘නිග්ගහීතං’ යන පූර්ව සූත්‍රයෙහි කෘතාර්ථ භාවය නිසා ප්‍රථමා විභක්තිය ෂෂ්ඨී විභක්තියක් ලෙස කල්පනා කෙරේ ද, සප්තමියෙහි පූර්වයට ද එසේම යැයි දත යුතුය. ‘එපමණක් කියනු ලැබේ’ යැයි කී කල්හි, ‘මේ කුමක්දැයි’ වටහා නොගන්නා බැවින් ‘කින්තං’ යනාදිය පැවසීය. ‘යදාහි’ යනාදියෙන් පර්යාය ප්‍රසංගයේ අනුපිළිවෙළ දක්වයි. පර්යාය ප්‍රසංගයෙහි නියම කිරීම පිණිස වූ වචනයක් කියා මෙහි පවසන්නේ කුමක්ද? පූර්ව හා පර පදයන්ගේ යුගපද් (එකවර) උත්පත්තියෙහිදී ආචාර්ය වචනයේ ප්‍රමාණයෙන් (ප්‍රමාණවත් නොවීමෙන්) අවබෝධ නොවන කල්හි, එය විනිවිද දැකීම සඳහා වූ වචනයක් යැයි කුමට නොකියන්නේදැයි විමසා, ඊට පිළිතුරු පවසයි: ‘යුගපදුපසිලිට්ඨානං’ යනාදියයි. පූර්ව හා පර දෙකම එකවර ඕපසිලේෂ වීම අසම්භවය යන්න සම්බන්ධයයි. ඊට හේතුව කුමක්ද යත්: ‘අපරස්සූපසිලේෂිකස්සාභාවතෝ’ (වෙනත් ඕපසිලේෂිකයක් නැති බැවින්) යන්නයි. එබැවින් (අතෝ) එකවර දෙදෙනාගේම පැමිණීමක් නැති බැවින්, ‘සරෝ ලෝපෝ සරේ’ යනාදී වචනය සූත්‍රයයි.

၁၅. ပဉ္စ

15. පහ

အဝဓိဘာဝေနာတိ ‘အတော’စ္စာဒိနာ အဝဓိတ္တေန, ယဿာတိ ယော အာဒိနော, ကာရိယန္တိ ‘ဋာဋေ’အာဒိကံ, ပုဗ္ဗပရာပေက္ခတ္တေနာဝိသေသာတိ ယထာ- ‘ဂါမာ ဒေဝဒတ္တော’တိ ဝုတ္တေ သော တတော ပုဗ္ဗော ပရောဂေတိ ဝိညာယတီတျဝဓိဘာဝဿ ပုဗ္ဗပရာပေက္ခတ္တေနာဝိသေသော, တထေဟာပိ ‘‘အတော ယောနံ ဋာဋေ’’တိ (၂-၄၁) ဝုစ္စမာနေ အတော ပုဗ္ဗေသံ ယောနံ အထဝါ ပရေသန္တိ ပုဗ္ဗပရာပေက္ခတ္တေနာဝဓိဘာဝဿာဝိသေသာတိ မညတေ, ပုရေ ဝိယာတျနေန သတ္တမိယန္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ နိဒ္ဒေသဝစနေ ကာရဏမတိဒိသတိ, ဝုတ္တိယံ ‘နရာနမေရေ’တိ ဧတ္ထ အပဝါဒဝိပ္ပဋိသေဓေ သတိပရတ္တာ ဋာဋေအာဒေသာနံ ပဝတ္တိံ ‘‘အာဒိဿာ’’တိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏယိဿာမ, အထ ကိမိမိနာ ဝစနေန နနု ယတော ယတ္ထ ပဉ္စမီ နိဒ္ဒေသော တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘မာနုဗန္ဓော သရာနမန္တာ ပရော’’ (၁-၂၁) တျတော ‘ပရော’တျနုဝတ္တေတုံ သက္ကာတိ တဿာနုဝတ္တိတဿ ယောနမိစ္စနေန သာမာနာဓိကရဏျာ‘ပရေသံ ယောနံ’တျယမတ္ထော ဝိညာယတေ, တတော ပုဗ္ဗေသံ ပသင်္ဂေါယေဝ နတ္ထီတိ, နေတဒတ္ထိ, ပရောတိ တျနုဝတ္တမာနံ ‘အတော’တိ ပဉ္စမျန္တေန သမ္ဗဇ္ဈမာနံ န ကောစိ ဝါရေတာ အတ္ထီတိ ပရတော-ကာရတော ပုဗ္ဗေသမ္ပိ ယောနံ ဋာဋေအာဒေသာ ပပ္ပောန္တီတိ ဝစနေနေမိနာ ဘဝိတဗ္ဗမေဝါတိ ဒဿေတုမာဟ-‘ဝစနေ’စ္စာဒိ, ဧဝဉ္စရဟိ တဒေဝေါဒါဟရိတဗ္ဗံ, ကိံ ‘နရာနရေ’ တျုဒါဟဋန္တိ စေ, နေသဒေါသော, အညဒတ္ထံ ကာရီယမာနမိဟာ-ပျတ္ထဝန္တံ ဟောတီတိ, ပုဗ္ဗကော ပရိဟာရောတိ ဗျဝ ဟိတနိဝတ္တိယာ [Pg.35] ပုဗ္ဗသုတ္တေ ဝုတ္တော ‘‘သရေတောပသိလေသိကာဓာရော’’တိ ပရိဟာရော, န သမ္ဘဝတီတိ ဣဟ သတ္တမိယာ အဘာဝါ န သမ္ဘဝတိ, ဝစနာနန္တရန္တိ ပါဏိနိယာနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌဂ္ဂဟဏမိဝ ဗျဝဟိတနိဝတ္တိယာ သုတ္တန္တရံ, တေ ဟိ ‘‘တသ္မာတျုတ္တရဿာ’’တျေတ္ထ (၁-၁-၆၇) နိဒ္ဒိဋ္ဌဂ္ဂဟဏမနုဝတ္တိယ တေန ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဗျဝဟိတနိဝတ္တိမ္ပဋိပါဒေန္တိ. အနန္တရေတိဝစနာ ပစ္စာသတ္တိယာ နိဿယနံ ဝိညာယတေ, ကတတ္ထတာယာတိ ဝစနာ ဇာတိယာတျာဟ- ‘ပစ္စာသတျာ ဇာတိံ သန္နိဿာယာ’တိ ဇာတိံ သန္နိဿာယ ပစ္စာသတျာ ကရဏဘူတာယ နိဝတ္တိမာဟေတိ သမ္ဗန္ဓော, ဣမိနာ ပစ္စာသတ္တိ ဉာယဗျာပနဉာယဇာတိပဒတ္ထဗျတ္တိပဒတ္ထေသု ပစ္စာသတ္တိဉာယော ဇာတိပဒတ္ထောစေဟ နိဿီယတေတိ ဒဿေတိ, န ဟိ ကေဝလံ ဇာတိံ နိဿာယ ဗျဝဟိတနိဝတ္တိ ဝတ္တုံ သက္ကာ, တထာဟိ ယဒေတ္ထ ပစ္စာသတ္တိဉာယော န နိဿိတော, တဒါ ဗျာပနဉာယေန ဗျဝဟိတေ စာဗျဝဟိတေ စာသဇ္ဇတီတိ ဇာတိယာ နိဿယနေ သတျပိ ဗျဝဟိတေပိ ဗျာပျမာနာ ဇာတိ ကေန နိဝါရီယတေ နာပိ ကေဝလံ ပစ္စာသတ္တိန္နိဿာယ ဗျဝဟိတနိဝတ္တိ ဝတ္တုံ သက္ကာ, တထာဟျသတိ ဇာတိသန္နိဿယေန ဗျတ္တိနိဿီယတေ, ဗျတ္တိယဉ္စ ပဒတ္ထေ ပဋိလက္ခိယံ လက္ခဏံ ပဝတ္တတီတိ ပစ္စာသတ္တိ ဉာယနိဿယနေပျဗျဝဟိတမ္ပတိ ယံ လက္ခဏံ ဘိန္နံ တဒဗျဝဟိတေ ပဝတ္တံ, ယမ္ပန ဗျဝဟိတမ္ပတိ ဘိန္နံ လက္ခဏံ, တဉ္စ ဝစနပ္ပမာဏတော မာဘဝတွဿ ဗျတ္ထတာတိ ဗျဝဟိတေပိ ပဝတ္တတေ, တသ္မာ ဥဘောပိ နိဿာယ နီယာတိ. ဝိသယဒဿနပ္ပသင်္ဂေ ဝိသယိဒဿနမတ္ထဗျတ္တိကာရဏန္တိ ဝါကျန္တောဂဓပဒါနမတ္ထမ္ပဌမံ ဒဿေတွာ ပစ္ဆာ သမာသာဒိကံ ဒဿေတုံ ‘ကတော’တျာဒိကမာရဒ္ဓံ, ဇာတိလက္ခဏောတိ အဗျဝဟိတတ္တဇာတိသဘာဝေါ, ‘ဩသဓျော’တိ ဧတ္ထ သကာရေ အကာရာ ပရဿ ဓကာရေန ဗျဝဟိတဿ ယောဿ ဝိယာဝသေသာနမ္ပိ သဗ္ဘာဝတော ဝုတ္တံ-‘ယောပ္ပဘုတီန’န္တိ, ဇာတိ သာမညံ, ယာဝတိ ဝိသယေတိ ဂဝါဒိကေ ယတ္တကေ ဝိသယေ, ကာမစာရတော ဝိသယ ပရိသမတ္တိယာ ဒိဋ္ဌန္တမာဟ-‘တံ ယထေ’တိ, ဘောဇယေတီတိ ဧတ္ထ ဘောဇယေဣတီတိ ပဒစ္ဆေဒေါ, ကတောဟိ ဇာတျတ္ထော ကသိဏောတိ ယသ္မာ သကလော ဗြာဟ္မဏ ဇာတိသင်္ခါတော အတ္ထော ပရိသမတ္တော, တသ္မာတိ အတ္ထော, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ- [Pg.36] ‘ယာဝ ဒိဋ္ဌမ္ဘောဇယေ’တိ ဝုတ္တေ သန္တာယ သာမညဝုတ္တိ ဗြာဟ္မဏသဒ္ဒပ္ပယောဂသာမတ္ထိယာ ပစ္စေကမ္ဘောဇနကိရိယာ ကတာ နာမ ဟောတိ, ယတော ကသိဏောပိ ဇာတျတ္ထော ပရိသမတ္တော နာမာတိ. ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ (၁-၃၃) သုတ္တေ ဗျဉ္ဇနေတိ သတ္တမီ ပုဗ္ဗဿ ဒီဃာဒိဝိဓိမှိ စရိတတ္တာ ‘‘သရမှာ ဒွေ’’တိ (၁-၃၄) ဧတ္ထ သရမှာတိ ပဉ္စမျက တတ္ထာ, တတော ပဉ္စမီနိဒ္ဒေသဿ ဗလီယတ္တံ, တတော ‘‘သတ္တမိယံ ပုဗ္ဗဿ’’ ‘‘ပဉ္စမိယံ ပရဿာ’’တိ ဒွိန္နံ ပရဿ သမုဋ္ဌာပနေ ‘ဗျဉ္ဇနေ’တိ သတ္တမီ ပရဿ ကာရိယ ယောဂိတာယ အတ္ထတော ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမေန ဆဋ္ဌီဘာဝေန ပရိဏမတီ… ဒွိန္နံ သုတ္တာနံ ဝိပ္ပဋိသေဓေ ပရဿ ဗလီ ယတ္တာဝါတိ ဧတာဒိသသာမတ္ထိယသဗ္ဘာဝတော ဝုတ္တံ-‘ဆဋ္ဌီပကပ္ပနာပိ ပုရေဝိယ သာမတ္ထိယာ’တိ.

‘අවධිභාවයෙන්’ යනු ‘අතෝ’ යනාදී වචනවලින් සීමා (අවධි) බවට පත්වීමයි. ‘යස්ස’ (යමෙකුගේ) යනු යම් ආරම්භයක් (ආදියක්) වේද, ‘කාරිය’ (ක්‍රියාව/විධිය) යනු ‘ටාටේ’ ආදියයි. පූර්ව සහ අපර (පෙර සහ පසු) අපේක්ෂාව නිසා විශේෂයක් නොමැති වීම යනු - උදාහරණයක් ලෙස ‘ගමෙන් දේවදත්තයා’ යැයි පැවසූ විට, ඔහු එයින් පෙර සිටින්නෙක් ද පසුව සිටින්නෙක් ද යන්න වැටහෙන බැවින්, සීමා භාවයෙහි පෙර-පසු අපේක්ෂාව නිසා වෙනසක් නොමැති වීමයි. එලෙසම මෙහි ද ‘අතෝ යෝනං ටාටේ’ (2-41) යැයි කියන කල්හි, ‘අතෝ’ යන්නට පෙර වූ ‘යෝන්’ ප්‍රත්‍යයන්ට ද නැතහොත් පසුව වූ ‘යෝන්’ ප්‍රත්‍යයන්ට ද යන්න පෙර-පසු අපේක්ෂාව නිසා සීමා භාවයෙහි විශේෂයක් නැතැයි සිතනු ලැබේ. ‘පෙර මෙන්’ යන්නෙන් මෙහි සප්තමී විභක්තියෙහි දක්වන ලද නිර්දේශ වචනයෙහි කාරණය අතිදේශ කරයි. වෘත්තියෙහි ‘නරානමේරේ’ යන මෙහි, අපවාද විප්‍රතිෂේධය ඇති කල්හි, පරභාවය නිසා ‘ටාටේ’ ආදේශයන්ගේ පැවැත්ම ‘ආදිස්ස’ (නියම කොට) යන මෙහි විස්තර කරන්නෙමු. එසේ නම්, මේ වචනයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? යම් තැනක පංචමී නිර්දේශයක් වේද, එතැන සෑම තැනකම ‘මානුබන්ධෝ සරානමන්තා පරෝ’ (1-21) යන්නෙන් ‘පරෝ’ (පසුව) යන්න අනුවර්තනය කරගත හැකි නොවේද? එසේ අනුවර්තනය වූ කල්හි ‘යෝනං’ යන්න සමඟ සමානාධිකරණ වීමෙන් ‘පසුව වූ යෝන් ප්‍රත්‍යයන්ට’ යන මේ අර්ථය වැටහෙයි. එබැවින් ඊට පෙර වූවන්ට (ආදේශ වීමේ) ප්‍රසංගයක් (අවස්ථාවක්) කිසිසේත්ම නැතැයි පැවසිය හැක. (නමුත්) එය එසේ නොවේ. ‘පරෝ’ යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි, එය ‘අතෝ’ යන පංචමී අන්ත පදය සමඟ සම්බන්ධ වීම වැළැක්වීමට කිසිවෙක් නැති බැවින්, පර වූ ‘අ’ කාරයට පෙර වූ ‘යෝන්’ ප්‍රත්‍යයන්ට ද ‘ටාටේ’ ආදේශයන් පැමිණිය හැකි බැවින්, මේ වචනය අනිවාර්යයෙන්ම තිබිය යුතු යැයි දැක්වීමට ‘වචනේ’ යනාදිය පැවසීය. එසේ නම්, එයම උදාහරණයට ගත යුතුය. කුමන හෙයින් ‘නරානරේ’ යන්න උදාහරණයට ගන්නා ලද්දේ ද යත්? එහි දෝෂයක් නැත. වෙනත් අර්ථයක් සඳහා කරනු ලබන දෙය මෙහි ද අර්ථවත් වන බැවිනි. ‘පූර්ව පරිහාරය’ යනු - ව්‍යවහිතය (බාධාව) වැළැක්වීම පිණිස පූර්ව සූත්‍රයෙහි දක්වන ලද ‘සරේතෝපසිලෙසිකාධාරෝ’ යන පරිහාරයයි. ‘නොසම්භවති’ (නොගැලපේ) යනු මෙහි සප්තමී විභක්තියක් නොමැති බැවින් නොගැලපේ යන්නයි. ‘වචනානන්තරං’ යනු පාණිනීවරුන්ගේ ‘නිර්දිෂ්ට ග්‍රහණය’ මෙන් ව්‍යවහිතය වැළැක්වීම සඳහා වූ වෙනත් සූත්‍රයකි. ඔවුහු ‘තස්මාත්‍යුත්තරස්‍ය’ යන මෙහි (1-1-67) ‘නිර්දිෂ්ට ග්‍රහණය’ අනුවර්තනය කොට, එයින් පෙර මෙන් ව්‍යවහිතය වැළැක්වීම ප්‍රතිපාදනය කරති. ‘අනන්තරේ’ යන වචනයෙන් ප්‍රත්‍යාසත්තිය (සමීප බව) ඇසුරු කිරීම වැටහෙයි. ‘කතත්ථතායා’ (සිදු කරන ලද අර්ථය ඇති බව) යන වචනය ජාතිය නිසා යැයි පැවසීමට - ‘ප්‍රත්‍යාසත්තියෙන් ජාතිය ඇසුරු කොට’ යැයි පැවසීය. ජාතිය ඇසුරු කොට, කරණභූත වූ ප්‍රත්‍යාසත්තියෙන් වැළැක්වීම පවසයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මයින්, ප්‍රත්‍යාසත්ති න්‍යාය, ව්‍යාපන න්‍යාය, ජාති පදාර්ථය සහ ව්‍යක්ති පදාර්ථය යන මොවුන් අතුරින්, ප්‍රත්‍යාසත්ති න්‍යාය ද ජාති පදාර්ථය ද මෙහි ඇසුරු කරනු ලැබේ යැයි දක්වයි. කේවලව ජාතිය පමණක් ඇසුරු කොට ව්‍යවහිතය වැළැක්වීම පැවසිය නොහැකි බැවිනි. එසේ වන්නේ යම් හෙයකින් මෙහිප්‍රත්‍යාසත්ති න්‍යාය ඇසුරු නොකරන ලද්දේ ද, එකල්හි ව්‍යාපන න්‍යායෙන් ව්‍යවහිතයෙහි ද අව්‍යවහිතයෙහි ද බැඳෙන බැවින්, ජාතිය ඇසුරු කළ ද, ව්‍යවහිතයෙහි ද ව්‍යාප්ත වන ජාතිය කවුරුන් විසින් වළක්වනු ලැබේද? එසේම කේවලව ප්‍රත්‍යාසත්තිය පමණක් ඇසුරු කොට ව්‍යවහිතය වැළැක්වීම ද පැවසිය නොහැක. එසේ වන්නේ ජාති ඇසුරක් නොමැති කල්හි ව්‍යක්තිය ඇසුරු කරනු ලබන බැවිනි. ව්‍යක්ති පදාර්ථයෙහි ලක්ෂණය වෙන් වෙන්ව පවතින බැවින්, ප්‍රත්‍යාසත්ති න්‍යාය ඇසුරු කළ ද, අව්‍යවහිතය කෙරෙහි යම් ලක්ෂණයක් වෙන් වී ද, එය අව්‍යවහිතයෙහි පවතී. යම් ලක්ෂණයක් ව්‍යවහිතය කෙරෙහි වෙන් වී ද, එය වචන ප්‍රමාණයෙන් ‘මෙහි ව්‍යක්තිත්වය නොවේවා’ යි ව්‍යවහිතයෙහි ද පවතී. එබැවින් මේ දෙකම ඇසුරු කොට මෙහෙයවනු ලැබේ. විෂය දැක්වීමේ ප්‍රසංගයෙහි, විෂයියා දැක්වීම අර්ථය පැහැදිලි වීමට කාරණය වන බැවින්, වාක්‍යය තුළ ගැබ් වූ පදයන්ගේ අර්ථය පළමුව දක්වා, පසුව සමාස ආදිය දැක්වීම පිණිස ‘කතෝ’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘ජාති ලක්ෂණය’ යනු අව්‍යවහිත වූ ජාති ස්වභාවයයි. ‘ඕසධ්‍යෝ’ යන මෙහි, ‘ස’ කාරයෙහි වූ ‘අ’ කාරයට පර වූ, ‘ධ’ කාරයෙන් ව්‍යවහිත වූ ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයට මෙන්, ඉතිරි වූවන්ගේ ද පැවැත්ම ඇති බැවින් ‘යෝප්‍රභෘතීන්ගේ’ (යෝ ආදීන්ගේ) යැයි පවසන ලදී. ‘ජාති’ යනු සාමාන්‍යයයි, ‘යම් තාක් විෂයෙහි’ යනු ගව ආදී වූ යම් තාක් විෂයයන් කෙරෙහිද යන්නයි. කැමැත්ත පරිදි විෂයය අවසන් වීම නිසා උදාහරණය පැවසීය - ‘එය යම් සේද’ යන්නයි. ‘භෝජයේති’ යන මෙහි, ‘භෝජයේ ඉති’ යනු පදච්ඡේදයයි. ‘කරන ලද ජාති අර්ථය සම්පූර්ණයි’ යනු - යම් හෙයකින් සකල වූ බ්‍රාහ්මණ ජාති සංඛ්‍යාත අර්ථය අවසන් වූයේ ද, එබැවින් යන අර්ථයයි. මේ පවසන ලද්දේ වෙයි - ‘දුටු තාක් වළඳවන්න’ යැයි පැවසූ කල්හි, පවතින සාමාන්‍ය වෘත්තිය ඇති ‘බ්‍රාහ්මණ’ ශබ්දයේ ප්‍රයෝග සාමර්ථ්‍යය නිසා, එක් එක් පුද්ගලයාට (වෙන් වෙන්ව) වැළඳවීමේ ක්‍රියාව කරන ලද්දේ වෙයි. යම් හෙයකින් සම්පූර්ණ වූ ද ජාති අර්ථය අවසන් වූයේ ද එබැවිනි. ‘බ්‍යඤ්ජනේ දීඝරස්සා’ (1-33) යන සූත්‍රයෙහි, ‘බ්‍යඤ්ජනේ’ යන සප්තමී විභක්තිය, පූර්ව පදයට දීර්ඝ ආදී විධීන්හි හැසිරෙන (යෙදෙන) බැවින්, ‘සරම්හා ද්වේ’ (1-34) යන මෙහි ‘සරම්හා’ යන්න පංචමී විභක්තියෙන් යුක්ත වෙයි. එයින්, පංචමී නිර්දේශයේ බලවත් බව සිද්ධ වෙයි. එයින්, ‘සප්තමී විභක්තියෙහි පූර්වයට ද’ ‘පංචමී විභක්තියෙහි පරයට ද’ යන දෙදෙනාගේ පරයට ක්‍රියාව පැමිණවීමේදී, ‘බ්‍යඤ්ජනේ’ යන සප්තමී විභක්තිය පරයට කටයුතු වීමේ යෝග්‍යතාවය නිසා, අර්ථ වශයෙන් විභක්ති විපරිණාමයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්ති බවට පරිණාමය වෙයි... සූත්‍ර දෙකෙහි විප්‍රතිෂේධයෙහි (පරස්පරතාවයෙහි) පර සූත්‍රයේ බලවත් බව නිසා ද යන මෙවැනි සාමර්ථ්‍යයක් ඇති බැවින් ‘ෂෂ්ඨී ප්‍රකල්පනය ද පෙර පරිදිම සාමර්ථ්‍යයෙන් වේ’ යැයි පවසන ලදී.

၁၆. အာဒိဿ

16. නියම කොට

ကိဉ္စိ အန္တဿ သမ္ပတ္တန္တိ ယံ ဋာနုဗန္ဓမနေကဝဏ္ဏံ န ဟောတိ, တံ ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿေ’’ (၁-၁၇) တျန္တဿ ပတ္တံ, ကိဉ္စိ သဗ္ဗဿေတိ ‘‘ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿေတိ’’ (၁-၁၉) ဋာနုဗန္ဓမနေကဝဏ္ဏဉ္စ ကာရိယံ သဗ္ဗဿ ပတ္တံ. ယဒန္တဘာဝိကာရိယံတျာဒိနာ ဝစနဖလမုပဒဿေန္တော ‘ဆဋ္ဌီယန္တဿေ’တီမဿာပဝါဒေါ ယံ ယောဂေါတိ ဒဿေတိ, တဿာယမ ပဝါဒေါ ဟောတု ဋာနုဗန္ဓာဒိကာရိယံ ကထန္တိ အာဟ-‘ဋာနုဗန္ဓေ’စ္စာဒိ, ဝိပ္ပဋိသေဓာတိ အပဝါဒဝိပ္ပဋိသေဓာ, ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿေ’တိ ဟိ ဥဿဂ္ဂေါ, တဿာပဝါဒါ ‘‘အာဒိဿ’’ ‘‘ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿေ’’တျေတေ, ‘‘အာဒိဿာ’’တီမဿာဝကာသော ‘တေရသာ’တိ, ‘‘ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿာ’’တီမဿာဝကာသော ‘ဧသု, အနေနာ’တိ, ဣဟောဘယမ္ပပ္ပောတိ ‘‘အတော ယောနံ ဋာဋေ’’ (၂-၄၁) ‘‘နရာနရေ’’ ‘‘အတေန’’ (၂-၁၀၈) ‘‘ဇနေနာ’’တိ (တတ္ထ) ‘‘ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿေ’’တီဒမ္ပဝတ္တတီတိ တေသမပဝါဒါနံ ဝိပ္ပဋိသေဓာ သဗ္ဗာဒေသော ဘဝတိ. ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’’တိ ဒသသဒ္ဒေ-န္တဿ ပတ္တောပိ တဒပဝါဒတ္တာ ‘‘အာဒိဿာ’’တိအာဒိဘူတဿ ဒကာရဿ ဟောတီတိ အာဟ ‘ဒကာရဿရော’တိ.

යම් ට-අනුබන්ධයක් හෝ අනේකවර්ණයක් නොවන කාරියක් වේද, එය 'ඡට්ඨියන්තස්ස' යන්නෙන් අන්තයට (අවසාන වර්ණයට) හිමි වේ. යමක් මුළුල්ලටම හිමි වේද, එය 'ටානුබන්ධ අනේකවර්ණා සබ්බස්ස' යන්නෙන් ට-අනුබන්ධ සහ අනේකවර්ණ කාරිය මුළුල්ලටම (මුළු ශබ්දයටම) හිමි වේ. 'යදන්තභාවිකාරියං' යනාදී වශයෙන් වචනයේ ප්‍රතිඵලය දක්වමින්, 'ඡට්ඨියන්තස්ස' යන සූත්‍රයට මේ සූත්‍රය අපවාදයක් (බාධකයක්) වන බව දක්වයි. එයට මෙය අපවාදයක් වේ නම්, ට-අනුබන්ධ ආදී කාරිය කෙසේ සිදුවේදැයි 'ටානුබන්ධේ' යනාදිය පැවසීය. විප්‍රතිෂේධය යනු අපවාදයන්ගේ පරස්පර විරෝධයයි. 'ඡට්ඨියන්තස්ස' යනු උත්සර්ගයයි (පොදු රීතියයි). එහි අපවාද (විශේෂ රීති) වනුයේ 'ආදිස්ස' සහ 'ටානුබන්ධ අනේකවර්ණා සබ්බස්ස' යන මේවාය. 'ආදිස්ස' යන්නෙහි අවකාශය (අදාළ වන තැන) 'තේරස' යන්නයි. 'ටානුබන්ධ අනේකවර්ණා සබ්බස්ස' යන්නෙහි අවකාශය 'ඒසු, අනේන' යන්නයි. මෙහි දෙකම ලැබෙන කල්හි, 'අතෝ යෝනං ටාටේ' යන්නෙන් 'නරානරේ' යන්නෙහිද, 'අතේන' යන්නෙන් 'ජනේනා' යන්නෙහිද, 'ටානුබන්ධ අනේකවර්ණා සබ්බස්ස' යන්න පැවැත්මෙන්, එම අපවාදයන්ගේ පරස්පර විරෝධය නිසා මුළුල්ලටම ආදේශය (සර්වාදේශය) වෙයි. 'ඡට්ඨියන්තස්ස' යන්නෙන් 'දස' ශබ්දයේ අන්තයට (අවසාන අකුරට) ලැබුණද, එහි අපවාදයක් වන බැවින් 'ආදිස්ස' යනාදියෙන් ආදිභූත වූ ද-කාරයට (ර-කාරය) වේ යැයි 'දකාරස්ස රෝ' යනුවෙන් පැවසීය.

၁၇. ဆဋ္ဌီ

17. ඡට්ඨී

ကောတ္ထောန္တ [Pg.37] သဒ္ဒဿေစ္စာဟ-‘အန္တောဝသာန’မိစ္စာဒိ, ‘‘ဝဏ္ဏဿန္တဿ’’တိ (၁-၁-၅၂) သုတ္တေ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏမန္တဝိသေသနာယောပဒိဋ္ဌံ ပါဏိနိနာ-အန္တဿ ပဒဿ ဝါကျဿ ဝါ မာဘဝီ’တိ, ဣဟ တွနတ္ထကံ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏံ ဗျဝစ္ဆေဇ္ဇာဘာဝါတိ ဒဿေတုမာဟ-‘သော စေ’ တျာဒိ, နနု ဗြဟ္မဿာတိ ဝိသေသနတ္ထေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတော မဟာဗြဟ္မသဒ္ဒေါ ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒိဋ္ဌော နာမာတိ ‘‘ဗြဟ္မဿု ဝါ’’တိ (၂-၁၉၄) ဥအာဒေသော ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’’တိ အန္တဗြဟ္မသဒ္ဒဿ ပပ္ပောတိ, တထာ သတိ ‘န ဟိ ဆဋ္ဌီ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ အန္တံ ပဒံ ဝါကျံ ဝါ သမ္ဘဝတီ’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ, ဝုစ္စတေ- န ဝိသေသနတ္ထေနာက္ခေပမတ္တေန မဟာဗြဟ္မသဒ္ဒေါ ဆဋ္ဌီ နိဒ္ဒိဋ္ဌော နာမ ဘဝတီတိ န ဗြဟ္မသဒ္ဒဿ သဗ္ဗဿာဒေသပ္ပသင်္ဂေါ, မဟာဗြဟ္မသဒ္ဒေ ဝါ ဗြဟ္မသဒ္ဒေါ အတ္ထီတိ တဿာန္တဿ ဥတ္တံ ဝိဓီယတေ.

මෙහි 'අන්ත' ශබ්දයේ අර්ථය කුමක්දැයි පැවසීමට 'අන්තෝවසානං' යනාදිය පැවසීය. පාණිනී මුනිවරයා විසින් 'වණ්ණස්සන්තස්ස' යන සූත්‍රයෙහි 'වර්ණ' යන වචනය යොදන ලද්දේ අන්තය විශේෂණය කිරීමටය; එනම් අන්තය පදයක හෝ වාක්‍යයක නොවීම පිණිසය. එහෙත් මෙහි වර්ණ ග්‍රහණය නිෂ්ඵල වන්නේ වෙන් කර හඳුනාගත යුතු වෙනත් දෙයක් නොමැති බැවිනි. එය දැක්වීම පිණිස 'සෝ චේ' යනාදිය පැවසීය. 'බ්‍රහ්මස්ස' යන්නෙන් විශේෂණ අර්ථයෙන් පැවසීමට අභිමත වූ 'මහාබ්‍රහ්ම' ශබ්දය ඡට්ඨී විභක්තියෙන් නිර්දේශිත බැවින්, 'බ්‍රහ්මස්සු වා' යන්නෙන් කෙරෙන 'උ' ආදේශය 'ඡට්ඨියන්තස්ස' යන්නෙන් බ්‍රහ්ම ශබ්දයේ අන්තයට පැමිණෙයි. එසේ නම්, 'ඡට්ඨී විභක්තියෙන් නිර්දේශිත වූවහුගේ අන්තය පදයක් හෝ වාක්‍යයක් විය නොහැක්කේමය' කියා පැවසුවේ මන්ද? ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: විශේෂණ අර්ථයෙන් ආක්ෂේප මාත්‍රයෙන් පමණක් මහාබ්‍රහ්ම ශබ්දය ඡට්ඨී නිර්දේශිත නොවේ. එබැවින් බ්‍රහ්ම ශබ්දයට සර්වාදේශ ප්‍රසංගයක් (මුළුමනින්ම ආදේශ වීමක්) සිදු නොවේ. මහාබ්‍රහ්ම ශබ්දයෙහි ද 'බ්‍රහ්ම' ශබ්දය පවතින බැවින්, එහි අන්තයට උ-කාරය විධාන කරනු ලැබේ.

၁၈. ဝါနု

18. වානු

‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿေ’’တျနေနေဝါဝိသေသေန ဝါနုဗန္ဓကာရိယေပျန္တဿ သိဒ္ဓေ ကိမတ္ထောယမာရမ္ဘောတျာသင်္ကိယ ဋာနုဗန္ဓာတျာဒိနာ ဝစနဖလမုပဒဿေန္တော ‘ဗာဓကဗာဓနတ္ထော-ယမာရမ္ဘော’တိ-ဝဒတိ, တထာဟိ ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿေ’’တျဿ ဗာဓကော ‘‘ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿေ’’တိ, တဿ စ ‘‘ဝါနုဗန္ဓော’’တျယံ ယောဂေါ ဗာဓကောတိ ဗာဓကဗာဓနတ္ထော သမ္ပဇ္ဇတေ, အပဣစ္စယမုပသဂ္ဂေါ ဝဇ္ဇနေ နီဝါရဏေ, ပနယနေ ဝါ ဝတ္တတေတိ အပေါဒျန္တေ ဥဿဂ္ဂလက္ခဏာနိ ဝဇ္ဇီယန္တေ နီဝါရီယန္တေ အပနီယန္တေ နေနေတျပဝါဒေါ, သုတ္တေကဒေသေန သုတ္တမေဝေါပလက္ခိတန္တိ အန္တဿ‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’တိ သုတ္တဿ အပဝါဒေါ အန္တာပဝါဒေါ, ဥဿဇ္ဇတေ နိဝတ္တီယတျပဝါဒေနေတျုဿဂ္ဂေါ, ဥဿဂ္ဂါပဝါဒက္ကမော ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿေ’’တျုဿဂ္ဂေါ, တဒပဝါဒါ ‘‘ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿ’’ ‘‘ဥကာနုဗန္ဓာဒျန္တာ’’ ‘‘မာနုဗန္ဓော သရာ နမန္တာ ပရော’’တိ, ‘‘ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿေ’’တျုဿဂ္ဂေါ, တဒ ပဝါဒါ ‘‘ဝါနုဗန္ဓော’’ ‘‘မာနုဗန္ဓော သရာနမန္တာ ပရော’’တိ.

'ඡට්ඨියන්තස්ස' යන මෙයින් ම විශේෂත්වයක් නොමැතිව 'වා-අනුබන්ධ' කාරියෙහි ද අන්තයට ම (කාරිය) සිද්ධ වන කල්හි, මේ ආරම්භය (නව සූත්‍රය පැනවීම) කුමට ද කියා සැක කොට, 'ටානුබන්ධ' යනාදී වශයෙන් වචනයේ ප්‍රයෝජනය දක්වමින් 'බාධකය බාධනය කරනු පිණිස (බාධකයට බාධා කරනු පිණිස) මේ ආරම්භය වේ' යැයි පවසයි. එසේ ම ය, 'ඡට්ඨියන්තස්ස' යන්නෙහි බාධකය 'ටානුබන්ධ අනේකවර්ණා සබ්බස්ස' යන්නයි. එහි ද බාධකය 'වානුබන්ධෝ' යන සූත්‍රය වන බැවින්, බාධකය බාධනය කිරීමේ ප්‍රයෝජනය සැලසෙයි. 'අප' යන මේ උපසර්ගය වර්ජනයෙහි, නිවාරණයෙහි හෝ පහකිරීමෙහි වැටේ. එබැවින් යමකින් උත්සර්ග ලක්ෂණයන් වර්ජනය කරනු ලබයි ද, නිවාරණය කරනු ලබයි ද, පහ කරනු ලබයි ද, ඒ 'අපවාද' නම් වේ. සූත්‍රයේ එක් කොටසකින් මුළු සූත්‍රය ම උපලක්ෂණය කරනු ලැබූ බැවින්, අන්තයට අදාළ 'ඡට්ඨියන්තස්ස' යන සූත්‍රයේ අපවාදය 'අන්තාපවාද' නම් වේ. අපවාදය විසින් යමක් බැහැර කරනු ලබයි ද (නිවර්තනය කරනු ලබයි ද), එය 'උත්සර්ග' නම් වේ. මෙහි උත්සර්ග-අපවාද ක්‍රමය මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය: 'ඡට්ඨියන්තස්ස' යනු උත්සර්ගයයි; එහි අපවාදයන් වනුයේ 'ටානුබන්ධ අනේකවර්ණා සබ්බස්ස', 'උකානුබන්ධද්‍යන්තා', 'මානුබන්ධෝ සරා නමන්තා පරෝ' යන මේවාය. 'ටානුබන්ධ අනේකවර්ණා සබ්බස්ස' යනු උත්සර්ගයයි; එහි අපවාදයන් වනුයේ 'වානුබන්ධෝ' සහ 'මානුබන්ධෝ සරා නමන්තා පරෝ' යන මේවාය.

၁၉. ဋာနု

19. ටානු

ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒိဋ္ဌဿေစ္စာဒိနာ [Pg.38] ဝစနာရမ္ဘပ္ပယောဇနာချာနေနာန္တာဒေသာပဝါဒေါ ယံ ယောဂေါတိ ဗြဝီတိ, ပစ္စေကမဘိသမ္ဗန္ဓောတိ သော ဋကာရာနုဗန္ဓော စာဒေသောတိအာဒိနာ, ကဿ သဗ္ဗဿ ဘဝတိစ္စာဟ-‘ဆဋ္ဌီ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿေ’စ္စာဒိ, နနု စ ဋေအာဒေသောပျနေကဝဏ္ဏောဧဝ ဒွိဝဏ္ဏသမုဒါယတ္တာတျာသင်္ကိယာဟ-‘ဥပလက္ခိယေ’စ္စာဒိ, အနုဗဓျတေ ပယောဂေ အသုယျမာနေပိ ပယောဇနဝသေနာနုသရီယတီတျနုဗန္ဓော, ဥပဒေသေ ယေဝေါပလက္ခိယ နိဝတ္တတေတျနေနေတံ ဒဿေတိ ‘ဥစ္စာရိတဝိနာသိနောနုဗန္ဓာ’တိ, ဥပဒေသေ ပဌမုစ္စာရဏေ.

'ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්ස' යනාදී වශයෙන් වචනාරම්භයේ ප්‍රයෝජනය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්, අන්තාදේශයට (අවසාන අකුර ආදේශ කිරීමට) අපවාදයක් වන සූත්‍රය මෙය යැයි පවසයි. 'තනි තනියෙන් සම්බන්ධ වේ' යනු, ඒ ට-කාරය අනුබන්ධ වූ ආදේශය ද වේ යනාදී වශයෙනි. කවරක් මුළුල්ලටම (සර්වයටම) වේදැයි විමසූ කල්හි 'ඡට්ඨී නිද්දිට්ඨස්ස' යනාදිය පැවසීය. 'ටේ' යන ආදේශය ද වර්ණ දෙකක එකතුවක් වන බැවින් අනේකවර්ණම නොවේදැයි සැක කොට 'උපලක්ඛිය' යනාදිය පැවසීය. ව්‍යවහාරයෙහිදී ඇසෙන්නේ නැතත්, ප්‍රයෝජනය තකා අනුගමනය කරනු ලබන බැවින් එය 'අනුබන්ධය' නම් වේ. උපදේශයේදීම (සූත්‍ර පාඨයේදීම) උපලක්ෂණය කොට ඉවත් වන්නේය යන්නෙන් 'උච්චාරණය කළ සැනින් නැසී යන්නාහු අනුබන්ධයෝය' යන්න දක්වයි. 'උපදේශයෙහි' යනු ප්‍රථම උච්චාරණයෙහිදීය.

၂၀. ဉကာ

20. ඤකා

အာဒျန္တာတိ ဝုတ္တေ ကထမဝယဝါတျယမတ္ထော လဗ္ဘတီ တျာဟ-‘အာဒျန္တသဒ္ဒါနမိ’စ္စာဒိ, အာဒျန္တသဒ္ဒါနံ နိယတဝယဝဝါစိတ္တာ အဝယဝဿ စာဝယဝိနာမန္တရေနာ သမ္ဘဝတော သာမတ္ထိယာဝယဝီ လက္ခီယတိ, ဆဋ္ဌိယာတျနုဝုတ္တိတော ဝါဝယဝါဝယဝိသမ္ဗန္ဓေသာ ဆဋ္ဌီ, တာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿာတျယမတ္ထော ဝိညာယတေတိ ဝုတ္တိယံ-‘ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒိဋ္ဌဿာ’တိ (ဝုတ္တံ), တေနေဝ ပစ္စယဝိဓိမှိ ကူပ္ပစ္စယာဒယော န ဒေါသာ ဘဝန္တီတိ, အတောယေဝါတိ တဒဝယဝါစိတ္တတောယေဝ, တဂ္ဂဟဏေနေတိ အဝယဝဂ္ဂဟဏေန, ကတာကတပ္ပသင်္ဂိတ္တာတိ ဩတ္တေ ကတေပိ အကတေပိ ဝုကာဂမဿ ပသင်္ဂတော, ဘူယတ္တတ္တာ ဟိ ဩတ္တဿ ဘူဂ္ဂဟဏေ သတိ ကတေပိ ဩတ္တေ ဝုကာဂမေန ဘဝိတဗ္ဗမကတေပိ တတောဝ ‘‘ကတာကတပ္ပ သင်္ဂီ ယော ဝိဓိ သနိစ္စော’’တိ နိစ္စတ္တာ ဩတ္တံ ဗာဓိတွာ ဝုကာဂမော ဟောတိ, အထ ဝုကာဂမေ ပစ္ဆာ တေန န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အာဟ-‘အန္တာဝယဝေ’စ္စာဒိ.

'ආද්‍යන්ත' (ආදි සහ අන්ත) යැයි පැවසූ කල්හි 'අවයවය' (කොටස) යන අර්ථය ලැබෙන්නේ කෙසේදැයි ප්‍රශ්න කොට 'ආද්‍යන්තසද්දානං' යනාදිය පැවසීය. ආදි සහ අන්ත යන ශබ්දයන් නියත වශයෙන් ම අවයවයන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද, අවයවය හා අවයවී (කොටස් සහිත මුළු වස්තුව) එකිනෙකාගෙන් තොරව පැවතිය නොහැකි බැවින් ද, සාමර්ථ්‍යය අනුව මෙහි අවයවී ලක්ෂණය කරනු ලැබේ. 'ඡට්ඨියා' යන්නෙහි අනුවෘත්තියෙන් හෝ අවයව-අවයවී සම්බන්ධයෙහි ඒ ඡට්ඨී විභක්තිය පැමිණේ. එයින් නිර්දේශිත වූවහුගේ යන අර්ථය මෙයින් තේරුම් ගත හැකි යැයි වෘත්තියෙහි 'ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්ස' යනුවෙන් පැවසීය. එම නිසා ම ප්‍රත්‍ය විධානයේ දී කූ-ප්‍රත්‍යය ආදිය දෝෂ සහිත නොවේ. 'අතෝයේව' යනු එම අවයවවාචී බව නිසා ම ය. 'තග්ගහණේන' යනු අවයව ග්‍රහණයෙනි. 'කතාකතප්පසංගිත්තා' යනු ඕ-ත්වය (ඕ-කාරය කිරීම) කළ ද නොකළ ද වුක්-ආගමය පැමිණෙන බැවිනි. ඕ-ත්වය බහුල වශයෙන් වන බැවින්, 'භූ' ග්‍රහණය ඇති කල්හි, ඕ-ත්වය කළ ද නොකළ ද වුක්-ආගමය විය යුතු ය. එබැවින් 'යම් විධියක් ක්‍රියාවට නැඟුණ ද නැතත් සිදුවේ ද එය නිත්‍ය වේ' යන නීතියෙන් නිත්‍ය වන බැවින්, ඕ-ත්වය වළක්වා වුක්-ආගමය වෙයි. ඉක්බිති වුක්-ආගමය වූ පසු නැවත එය සිදු නොවිය යුතු යැයි 'අන්තාවයව' යනාදිය පැවසීය.

၂၁. မာနုဗန္ဓော

21. මානුබන්ධෝ

ယဒိနိဒ္ဓါရဏေ ဆဋ္ဌီ အန္တဿာဝိသေသိတတ္တာ အဝိသေသေန ယတော ကုတောစိ အန္တတော ဗာနုဗန္ဓော ပရော သိယာ, န ဟိ ဒုတိယံ သရဂ္ဂဟဏမတ္ထိ, ယေနာန္တော ဝိသေသီယတေစ္စာဟ-‘နိဒ္ဓါရဏ’မိစ္စာဒိ, ကာရဏမာဟ-‘သုတတ္တာ’တိ, ‘သရာန’န္တိ သုတတ္တာတိ အတ္ထော, တေန ‘‘သုတာနုမိတေသုသုတသမ္ဗန္ဓောဗလဝါ’’တိ ရုန္ဓတီတေတ္ထဓကာရဿာ နုမိတဿ [Pg.39] မံ န ဟောတီတိ ဒီပေတိ, သမာန ဇာတိယဿေဝ လောကေ နိဒ္ဓါရဏပ္ပတီတိ ဟောတိစ္စာဟ-‘တထာ ဟိ’စ္စာဒိ, ယထာ’ကဏှာ ဂါဝီနံ သမ္ပန္နခီရတမာ’တိ ဝုတ္တေ အဝိသေသိတတ္တေပိ ကဏှာယ ကဏှာဂါဝီယေဝ ပတီယတေ, တထေဟာပိ သရာနံ မဇ္ဈေ အန္တာတျန္တတ္တေန နိဒ္ဓါရိယမာနော သမာနဇာတိယော သရောယေဝ ပတီယတေ, တေန သရာနံ ယေဝါန္တာပရော ဘဝိဿတီတိ ဘာဝေါ, ဝိသေသနတ္တောတိ ‘‘ဉိလတဿေ’’တိ (၅-၁၆၃) သုတ္တေ အဿာတိ ဝုတ္တေ အယမေဝေတိ နိယမာဘာဝါ ယဿကဿစိ အကာရဿ ဉိပ္ပတ္တိ, တေနာနိဋ္ဌပ္ပတ္တီတိ လာနုသင်္ဂိဿေဝ အဿာတိ လဿ ယံ ဝိသေသနတ္တံ တံ အတ္ထော ပယောဇနမဿ ‘‘ကတ္တရိလော’’တိ (၅-၁၈) လကာရဿာတိ ဝိသေသနတ္ထော လကာရော, ဣဓေဝါတိ ဣမသ္မိံ ‘‘မာနုဗန္ဓော’’တိအာဒိသုတ္တေယေဝ.

යදි නිද්ධාරණයකදී ෂෂ්ඨී විභක්තිය 'අන්ත' යන්නට විශේෂණයක් නොවන බැවින්, විශේෂත්වයක් නොමැතිව යම්කිසි අන්තයකින් පසුව 'බ' අනුබන්ධය පර වන්නේ නම්, අන්තය විශේෂණය කරනු ලබන දෙවැනි ස්වර ග්‍රහණයක් නොමැති හෙයින් 'නිද්ධාරණ' යනාදිය පැවසීය. ඊට හේතුව 'සුතත්තා' (ඇසෙන බැවින්) යැයි පැවසීය. 'ස්වරයන්ගේ' යන්න ඇසෙන බැවින් යනු එහි අර්ථයයි. එයින්, 'ඇසුණු සහ අනුමාන කළ දේ අතර ඇසුණු සම්බන්ධය වඩා බලවත් වේ' යන න්‍යායෙන් 'රුන්ධති' යන්නෙහි අනුමාන කළ ධකාරයට 'මං' යන්න සිදු නොවන බව පෙන්වා දෙයි. ලෝකයෙහි සමාන ජාතියක් ඇති දෙයින්ම වෙන් කිරීම වටහා ගනු ලබන බැවින් 'තථා හි' යනාදිය පැවසීය. කෙසේද යත්, 'කළු එළදෙනුන් කෙරෙන් ඇය ඉතා කිරි බහුල තැනැත්තියයි' කී කල්හි, විශේෂ කොට නොදැක්වුවද කළු එළදෙනකගෙන්ම කළු එළදෙනක්ම වටහා ගනු ලැබේ. එසේම මෙහිද, ස්වරයන් මධ්‍යයෙහි අතිශය අන්තය වශයෙන් වෙන් කරනු ලබන සමාන ජාති ඇති ස්වරයම වටහා ගනු ලැබේ. එමඟින් ස්වරයන්ගේම අන්තයට පසුව වනු ඇත යන්න අදහසයි. විශේෂණත්වය යනු 'ඤිලතස්ස' (5-163) සූත්‍රයෙහි 'අස්ස' (ඔහුගේ) යැයි කී කල්හි, 'මේම ය' කියා නියමයක් නොමැති හෙයින්, යම්කිසි අකාරයකට 'ඤි' ප්‍රත්‍යය පැමිණීමෙන් අනිටු ඵල ලැබෙන බැවින්, 'ල' අනුසංගය සහිත 'අස්ස' යන්නෙහි 'ල' කාරයට යම් විශේෂණත්වයක් වේද, එය ප්‍රයෝජනය කොට ඇති 'කත්තරි ලෝ' (5-18) සූත්‍රයෙහි ලකාරය විශේෂණාර්ථ ලකාරය වේ. 'ඉධේව' යනු මේ 'මානුබන්ධෝ' යනාදී සූත්‍රයෙහිමය.

၂၂. ဝိပ္ပဋိ

22. විප්පටි

ပရောတိ ဝတ္တတေ, သော စာညာဓိကျဣဋ္ဌာဒျနေကတ္ထောပိ ဣဓ ဣဋ္ဌ ဝါစီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ကမ္မဗျတိဟာရေဃဏိတိ ကမ္မဗျတိဟာရော ကိရိယာပရိဝတ္တနံ ဘာဝဝိသေသော တသ္မိံ ‘ဘာဝကာရကေသွဃဏ္ဃကာ’’တိ (၅-၄၄) သာမညေန ဝိဟိတတ္တာ ဝိပ္ပဋိသေဓနန္တိ အတ္ထေ ဃဏိ ဝိပ္ပဋီ သေဓော, တေနာဟ-‘သာမညေ’စ္စာဒိ, ဝိပ္ပဋိသေဓသဒ္ဒဿ အတ္ထမာဟ-‘အညမညပဋိသေဓော’တိ, သံသိဒ္ဓိယံ ဝတ္တမာနောပိ သိဓိ ဥပသဂ္ဂသမ္ဗန္ဓေ နာတ္ထန္တရေပိ ဟောတီတိ အညမညဝိရောဓောတျတ္ထော, ဝိပ္ပဋိသေဓသဒ္ဒဿ လောကေ ဝိရောဓဝါစိတ္တေန ပသိဒ္ဓတ္တမာဟ ‘တထာ ဟိ’စ္စာဒိနာ, ကထမ္ပန ပမာဏဘူတဿာစရိယဿ ဝစနေသု အညမညဝိရောဓော သမ္ဘဝတီစ္စာသင်္ကိယ ဥဘိန္နံ သာဝကာသတ္တေ သတိ သမ္ဘဝတိ နာညထာတိ ‘ဒွိန္န’မိစ္စာဒိ ဝုတ္တိဂန္ထော ပဝတ္တောတိ ဝတ္တုံ ‘သောစာ’တိအာဒိမာဟ အညမညာနဇ္ဈာသိတေတိ အညမညေနာနက္ကန္တေ အပရိဂ္ဂဟိတေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, အနုဘယတာဂိနီတိ ယော ဝိသယေကဒေသော ဥဘယန္န ဘဇတေ တသ္မိံ အနုဘယဘာဂိနိ ဝိသယေကဒေသေ, သာမညဝိသယော ဒွိန္နံ ဝိဓီနံ သာဓာရဏော ဝိသယော, တတ္ထ ပဝတ္တိပ္ပသင်္ဂေ သတိ သောစ ဝိပ္ပဋိသေဓော ဇာယတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဣမိနာ ဝိပ္ပဋိသေဓဿ ဝိသယော ပဝတ္တိပ္ပသင်္ဂေါ ဝိသယဝိသယီနမဘေဒေန သုတ္တေ ‘ဝိပ္ပဋိသေဓော’တိဝုတ္တောတိ [Pg.40] ‘ဒွိန္န’မိစ္စာဒိနာ ဝုတ္တိဂန္ထော ရစိတောတိ ဒီပေတိ, ပရော ဟောတီ တိဝိဓိဒဿိတောတိ ဣမိနာ ယဒိ နိယမော-ဗ္ဘူပဂတော သိယာ, တဒါ ‘ပရောဝဟောတီ’တိ ဝဒေယျာတိ ဒဿေတိ, ပါဏိနိယာ ဟိ ဇာတိယံ ပဒတ္ထေ သကိမေဝ လက္ခဏံ ပဝတ္တတီတိ စရိတတ္ထတ္တာ ဝိသယန္တရေ ဒွိန္နမ္ပိ လက္ခဏာနမပ္ပဝတ္တိယံ ပရံ ပစ္ဆိမံ ကာရိယန္တိ ဝိဓျတ္ထမိဒံ ဝစနံ, ဗျတ္တိယန္တု ပဒတ္ထေ လတွာဒီနမိဝ ပရိယာယပ္ပသင်္ဂေ နိယမတ္ထန္တိ ပဋိပန္နာ, ဣဓ ပန ဇာတိယံ ဗျတ္တိယဉ္စ ဒွိန္နမ္ပိ သုတ္တာနမပ္ပဝတ္တိယမေဝ ဝိဓျတ္ထမေဝိဒံ ဝစနံ, န နိယမတ္ထမ္ပီတိ ပဋိပါဒေတုမာဟ-‘တထာဟိ’စ္စာဒိ, ကာမစာရတော ပရိသမာပီယတေတိ သမ္ဗန္ဓော, ကာမတော ပရိသမာပနဉ္စေတိဿာ သဗ္ဗသ္မိံ အတ္တနော ဂေါစရေ အဝိစ္ဆေဒဗျာပနေန ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော. ကထမ္ပနေကဿာပိ ပဝတ္တိ န ဘဝေယျာတျာသင်္ကိယ ကာရဏမာဟ‘ဥဘယမ္ပိ’စ္စာဒိ, ဟိသဒ္ဒေါ ယသ္မာတ္ထေ, ယသ္မာ ဥဘယမ္ပိဒမာစရိယဝစနံ, တတောယေဝ ပမာဏံ, အဘိမတကာရိယဝိဓာနေ လိင်္ဂဘာဝေန သဒ္ဒိကာနုမတတ္တာ(တေသံ) ဝိဓီနံ ဝိဓာယကဉ္စ တသ္မာတိ အတ္ထော. ပမာဏတ္တာ ဒွိန္နမ္ပိ အပ္ပတ္တိယံ ကာရဏမာဟ-‘အနုဘယဘာဂိမှိ’စ္စာဒိ, ယတော လဒ္ဓါဝကာသာ တတော သမာနဗလာတိ, ဣတိသဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ, ဝိရုဒ္ဓါစာတိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒံ ဒတွာ ‘အနုဘယဘာဂိမှိ…ပေ… ဝိရုဒ္ဓါစာတိ ဒွိန္နံ ဝစနာနံ ပမာဏတ္တာ ဥဘိန္နမ္ပိ အပ္ပဝတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမာနဗလာနံ ဒွိန္နံ လောကေပိ ဝိရောဓိတ္တံ ဧကက္ခဏေယေဝ ဥဘိန္နမ္ပိ ကာရိယေ အပ္ပဝတ္တိ စ ဒိဿတီတိ ဒိဋ္ဌန္တမာဟ ‘လောကေစေ’တျာဒိ, ဧတ္ထ စ ပေဿဿ (အ)ဝိရောဓတ္ထိနော ကာရိယေ အပ္ပဝတ္တိရိဝ သမာနဗလာန မုဘိန္နံ ဝစနာနံ ကာရိယေ အပ္ပဝတ္တီတိ သုခေနော ပမာသံသန္ဒနံ ဝိညာတဗ္ဗံ.

'පරෝ' යන්න අනුවර්තනය වේ. එය අනෙක්, අධික, ඉෂ්ට යනාදී අනේකාර්ථයන්හි පැවතියද, මෙහිදී ඉෂ්ට (කැමති/ප්‍රාර්ථනා කරන ලද) යන අර්ථය පවසන බව දත යුතුය. කර්ම ව්‍යතිහාරයෙහි (ක්‍රියාවන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය හුවමාරුවෙහි) 'ඝණ්' ප්‍රත්‍යය වේ. කර්ම ව්‍යතිහාරය යනු ක්‍රියාවන්ගේ හුවමාරුව වන භාව විශේෂයකි. එහිදී 'භාව කාරකයෙහි ඝණ්, ඝ, ක' (5-44) යන සූත්‍රයෙන් පොදුවේ පනවන ලද බැවින්, 'විප්පටිසේධන' (වැලැක්වීම/විරුද්ධ වීම) යන අර්ථයෙහි 'ඝණ්' ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි 'විප්පටිසේධ' යන්න වේ. එබැවින් 'සාමඤ්ඤේ' යනාදිය පැවසීය. 'විප්පටිසේධ' ශබ්දයේ අර්ථය 'අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රතිෂේධය' (එකිනෙකා වැලැක්වීම) යැයි පැවසීය. සාර්ථකත්වයෙහි (සිද්ධියෙහි) පවතින 'සිධි' ධාතුව උපසර්ග සම්බන්ධයේදී වෙනත් අර්ථයකද පවතින බැවින්, 'අන්‍යෝන්‍ය විරෝධය' යනු එහි අර්ථයයි. ලෝකයෙහි 'විප්පටිසේධ' ශබ්දය විරුද්ධත්වය පවසන වචනයක් ලෙස ප්‍රසිද්ධ බව 'තථා හි' යනාදියෙන් පැවසීය. නමුත් ප්‍රමාණභූත වූ (විශ්වාසදායී) ආචාර්යවරයාගේ වචනවල අන්‍යෝන්‍ය විරෝධයක් කෙසේ නම් සිදුවිය හැකිදැයි සැක කොට, දෙදෙනාටම අවකාශය ඇති කල්හි එය සිදුවන බවත්, වෙනත් අයුරකින් සිදු නොවන බවත් පවසා, 'ද්වින්නං' යනාදී වෘත්ති ග්‍රන්ථය පැවති බව පැවසීම සඳහා 'සෝ ච' යනාදිය පැවසීය. 'අන්‍යෝන්‍යානජ්ඣාසිත' යන්නෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ආක්‍රමණය නොකළ, පරිග්‍රහ නොකළ යන්න කියවේ. 'අනුභයභාගිනී' යනු යම් විෂය ප්‍රදේශයක් දෙකටම අයත් නොවේද, ඒ උභය පක්ෂයටම අයත් නොවන විෂය කොටසෙහි, පොදු විෂයය වූ කලී විධි දෙකකට සාධාරණ වූ විෂයයයි. එහි පැවැත්මට ප්‍රසංගයක් (අවස්ථාවක්) ඇති කල්හි ඒ විරුද්ධත්වය උපදී යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙයින් විප්පටිසේධයේ (විරුද්ධත්වයේ) විෂයය, පැවැත්මේ ප්‍රසංගය වන අතර, විෂය සහ විෂයී අතර අභේදයෙන් සූත්‍රයෙහි 'විප්පටිසේධ' යැයි පවසන ලදී. 'ද්වින්නං' යනාදියෙන් වෘත්ති ග්‍රන්ථය රචනා කරන ලද බව පෙන්වා දෙයි. 'පරෝ හෝති' යන්නෙන් ත්‍රිවිධත්වය දක්වන ලදී. මෙයින් ඉදින් නියමයක් පිළිගන්නා ලද්දේ නම්, එවිට 'පරෝ ව හෝති' (පරම වන්නේය) යැයි පවසනු ඇතැයි දක්වයි. පාණිනී මතයෙහි වනාහි, ජාති අර්ථයෙහි ලක්ෂණය (නීතිය) එක් වරක් පමණක් පවතින බැවින්, අර්ථය ඉටු වූ කල්හි වෙනත් විෂයයක විධි දෙකක්ම නොපවතින විට පර (පසුපස) කාර්යය කළ යුතු යැයි විධාන කිරීම පිණිස මේ වචනය වේ. පුද්ගල (ව්‍යක්ති) අර්ථයෙහි වනාහි, 'ල' කාරය ආදියේදී මෙන් පර්යාය ප්‍රසංගයකදී නියම කිරීම සඳහා මෙය පිළිගෙන ඇත. මෙහිදී වනාහි, ජාතියෙහි සහ ව්‍යක්තියෙහි සූත්‍ර දෙකම නොපවතින කල්හි විධිමත් කිරීම පිණිසම මේ වචනය වන අතර, නියම කිරීම පිණිස නොවන බව පැහැදිලි කිරීමට 'තථාහි' යනාදිය පැවසීය. 'කැමැත්ත පරිදි අවසන් කරනු ලැබේ' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. තමාගේ මුළු විෂයයෙහිම නොසිඳී පැතිර පවත්නා බැවින් කැමැත්ත පරිදි අවසන් කිරීම සිදු වේ. එකක් හෝ කෙසේ නම් නොපවතින්නේදැයි සැක කොට ඊට හේතුව 'උභයම්පි' යනාදියෙන් පැවසීය. 'හි' යන්න 'යම් හෙයකින්' යන අර්ථයෙහි වේ. යම් හෙයකින් මේ ආචාර්ය වචන දෙකම ප්‍රමාණභූත වේද, එහෙයින්ම එය ප්‍රමාණයකි. අභිමත කාර්යයන් විධාන කිරීමෙහිලා ලකුණක් (සාධකයක්) වශයෙන් ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයන් විසින් පිළිගන්නා ලද බැවින්, එම විධීන් පනවන්නක් ද වේ යනු එහි අර්ථයයි. ප්‍රමාණභූත බැවින් දෙකම නොපැවතීමට හේතුව 'අනුභයභාගිම්හි' යනාදියෙන් පැවසීය. යම් තැනකින් අවකාශය ලබන ලද්දේද, එතැනින් සමාන බල ඇති බැවින්, 'ඉති' ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වේ. 'විරුද්ධා ච' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය යොදා, 'අනුභයභාගිම්හි...පෙ... විරුද්ධා ච' යන වචන දෙක ප්‍රමාණවත් බැවින් දෙකෙහිම නොපැවැත්ම සිදුවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. සමාන බල ඇති දෙදෙනෙකුගේ ලෝකයෙහිද විරුද්ධත්වය සහ එකම ක්ෂණයෙහි දෙදෙනාගේම කාර්යයන් සිදු නොවීම දක්නට ලැබෙන බව පැවසීමට 'ලෝකේ ච' යනාදී උදාහරණය පැවසීය. මෙහිදී අවිරුද්ධත්වය අපේක්ෂා කරන්නාගේ කාර්යය සිදු නොවීම මෙන්, සමාන බල ඇති වචන දෙකෙහිම කාර්යය සිදු නොවීම පහසුවෙන් උපමා සැසඳීමෙන් වටහා ගත යුතුය.

ဇာတိပက္ခေယေဝ ဘဿကာရေန ဒွိန္နံ ယုဂပဒိပ္ပတ္တိယံ ‘လတွာဒီနမိဝ’ ပရိယာယပ္ပသင်္ဂေါ ဝဏ္ဏိတော, တဿာယုတ္တတ္တမုပဒဿေန္တော အာဟ ‘နစာပိ’စ္စာဒိ, ဘိန္နဝိသယတ္တာတိ ဒွိန္နံ ဝိဓီနံ ဘိန္နဝိသယတ္တာ. အဘိန္နဝိသယတ္တေ ဟိ ပရိယာယကပ္ပနာ ယုတ္တိမတီ, အတောစ လတွာဒီနမဘိန္နဝိသယတ္တမ္ပဋိပါဒယိတုမာဟ- ‘လတွာဒယော ဟိ’စ္စာဒိ, အနဝယဝေနေတိ ဓာတု မတ္တတော ဝိဓာနေနာဝယဝဗျတိရေကသဗ္ဘာဝတော သဗ္ဗဓာတုပရိဂ္ဂဟေန, ယတ္ထ ယသ္မိံ ဓာတွတ္ထေကဒေသေ ပဝတ္တာ သမာနာ ပဝတ္တာ သန္တော လဒ္ဓါဝကာသာ [Pg.41] သိယုံ တဿေကဒေသဿ ပရိဟာရေနာပိ ပရိစ္စာဂေနာပိ န ဝိဓီယန္တေတိ သမ္ဗန္ဓော, လတွာဒီန မေကက္ခဏေ အသမ္ဘဝါ ဧကသ္မိံ ကတေ သတီတရဝစနာန မာနတ္ထကျပ္ပသင်္ဂါစ ပရိယာယေန ဘဝန္တီတိ ယန္တံ ယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဟာတိ ဣမသ္မိံ ယုဂပဒိပ္ပတ္တိယံ, ဣဟ တထာဘာဝဿ ကာရဏမာဟ-‘သာဝကာ…ပေ… ဝစန’န္တိ, တတ္ထာတိ ယုဂပဒိပ္ပတ္တိယံ. ဇာတိယမ္ပဒတ္ထေ ‘‘ပုနပ္ပသင်္ဂဝိဇာနနာ သိဒ္ဓံ, ဝိပ္ပဋိသေဓေ ယံ ဗာဓိတံ တမ္ဗာဓိတမေဝါ’’တီမာသမုဘိန္နံ ပရိဘာသနမ္ပဝတ္တိံ ပဋိပါဒေန္တော အာဟ- ‘ပရသ္မိံ စေ’တျာဒိ, ပရသ္မိန္တိ ဣဋ္ဌေ, ပရိဘာသနမ္ပန အယမတ္ထော ‘ပုနပ္ပသင်္ဂဝိဇာနနာတိ ဒွိန္နံ သုတ္တာနမေကတ္ထပ္ပ သင်္ဂသင်္ခါတေ ဝိပ္ပဋိသေဓေ သတိပရမိဋ္ဌံ ပဌမံ ဟောတိ, ဟောန္တေန တေန ယဒီတရဿ နိမိတ္တောပဃာတော န ကတော တဒါ တဿာပိ ပုနပ္ပသင်္ဂေါ တဿ ဝိဇာနနာ သိဒ္ဓန္တိ, ဝိပ္ပဋိသေဓေ ယထာဝုတ္တေ သတိ ပဌမံ ဟောန္တေန ယံ သုတ္တံ ဗာဓိတံ တဿ ပုနပ္ပဝတ္တိယာ ယဒိ နိမိတ္တံ နတ္ထိ တံ ဗာဓိတမေဝေ’တိ. ဗျတ္တိယမ္ပိ ဝိဓျတ္ထမေဝိဒံ ဝစနံ, န နိယမတ္ထန္တိ ဒဿေတုမာဟ-‘ဗျတ္တိယ’မိစ္စာဒိ, ဧဝံ မညတေ ‘ဗျတ္တိယံ ပဋိလက္ခိယံလက္ခဏပ္ပဝတ္တိယံ ဒွိန္နံ သာဓာရဏံ ဌာနမ္ပတိ ယာနိ ဝစနာနိ ဘိန္နာနိ တေသမ္ပိ နိရဝကာသတ္တေန တုလျဗလတ္တာ ဒွိန္နမ္ပဋိပတ္တိယေဝသိယာ, နတု ပရိယာယပ္ပသင်္ဂေါ’တိ. ဗျတ္တိယမ္ပိ ယထာဝုတ္တာနံ ပရိဘာသာနံ ပဝတ္တိ ဝုတ္တဝိဓိနေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘ပရိဘာသာနမ္ပိ’စ္စာဒိမာဟ.

ජාති පක්ෂයෙහි ම භාෂ්‍යකාරයා විසින් දෙකක් එකවර පැමිණීමේදී ‘ලත්වාදීන්ගේ මෙන්’ පර්යාය ප්‍රසංගය (අනුක්‍රමයෙන් සිදුවීම) වර්ණනා කරන ලදී. එහි අයෝග්‍යතාවය පෙන්වා දීමට ‘න චාපි’ යනාදිය පැවසීය. ‘භින්නවිෂයත්තා’ යනු විධි (නීති) දෙකක් වෙනස් විෂයයන්හි පැවතීම නිසා ය. මක්නිසාද යත්, එකම විෂයයෙහි පර්යාය කල්පනාව (අනුක්‍රමික යෙදීම) යුක්තිසහගත ය. එබැවින් ලත්වාදීන්ගේ එකම විෂයයෙහි පැවැත්ම දැක්වීමට ‘ලත්වාදයෝ හි’ යනාදිය පැවසීය. ‘අනവയවේන’ යනු ධාතු මාත්‍රයෙන් විධිමත් කිරීමෙන්, අවයව රහිත භාවය ඇති බැවින්, සියලු ධාතූන්ගෙන් යුක්ත වීමෙනි. යම් ධාත්වර්ථයක කොටසක පවත්නා වූ, සමානව පවත්නා වූ, අවකාශය ලත් ඒවා වේ ද, එම කොටස බැහැර කිරීමෙන් හෝ අත්හැරීමෙන් හෝ නොපැනවේ යන්න සම්බන්ධයයි. ලත්වාදීන් එකම ක්ෂණයකදී සිදුවිය නොහැකි බැවින්, එකක් කළ විට අනෙක් වචන නිෂ්ඵල වන බැවින්, ඒවා අනුක්‍රමයෙන් (පර්යායෙන්) සිදුවේ යන්න යුක්තිසහගතය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ඉහ’ යනු මේ එකවර පැමිණීමෙහිදී ය. මෙහි එසේ වීමට හේතුව ‘සාවකා...පෙ... වචනං’ යැයි පැවසීය. ‘තත්ථ’ යනු එකවර පැමිණීමෙහිදී ය. ජාතිපදාර්ථයෙහි (පද අර්ථයෙහි) ‘පුනප්පසංග විජානනා සිද්ධං, විප්පටිසේධේ යං බාධිතං තං බාධිතමේව’ යන මේ පරිභාෂා ද්විත්වයෙහි පැවැත්ම දක්වමින් ‘පරස්මිං චේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘පරස්මිං’ යනු කැමති (ඉෂ්ට) දෙයෙහි ය. පරිභාෂාවන්හි අර්ථය මෙසේය: ‘පුනප්පසංග විජානනා’ යනු සූත්‍ර දෙකක් එකම අර්ථයෙහි පැමිණීම නමැති විරෝධය ඇති කල්හි, වඩාත් උතුම් වූ (පර) ඉෂ්ට සූත්‍රය පළමුව ක්‍රියාත්මක වෙයි. එසේ ක්‍රියාත්මක වන විට, එයින් අනෙකෙහි නිමිත්ත විනාශ නොකළේ නම්, එවිට එය ද නැවත පැමිණීම (ක්‍රියාත්මක වීම) සිද්ධ වේ යන්නයි. ‘විප්පටිසේධේ...’ යනු ඉහත කී පරිදි විරෝධය ඇති කල්හි, පළමුව පැමිණෙමින් යම් සූත්‍රයක් බාධා කරන ලද්දේ ද, එය නැවත ක්‍රියාත්මක වීමට නිමිත්තක් නැත්නම්, එය බාධා කරන ලද්දක්ම වේ යන්නයි. ව්‍යක්තියෙහි ද (පුද්ගල පක්ෂයෙහි ද) මේ වචනය විධි අර්ථයෙන්ම වේ, නියම අර්ථයෙන් නොවේ යන්න පෙන්වීමට ‘ව්‍යත්තියං’ යනාදිය පැවසීය. මෙසේ සලකනු ලැබේ: ‘ව්‍යක්තියෙහි ලක්ෂණ පැවැත්මේදී සාධාරණ ස්ථානයක් පිළිබඳව වූ යම් වෙනස් වචන (සූත්‍ර) වේ ද, ඒවායේ ද අවකාශයක් නොමැති වීම නිසා සමාන බල ඇති බැවින්, දෙකම පිළිපැදිය යුතු වේ, පර්යාය ප්‍රසංගය (අනුක්‍රමික පැවැත්ම) නොවේ’ යනුවෙනි. ව්‍යක්තියෙහි ද ඉහත සඳහන් කළ පරිභාෂාවන්ගේ පැවැත්ම ඉහත කී පරිදිම වේ යැයි පෙන්වමින් ‘පරිභාසානම්පි’ යනාදිය පැවසීය.

ဇာတိယမ္ပဒတ္ထေ ‘‘ဝတ္တမာနေတိ အန္တိ, သိ ထ, မိ မ, တေ အန္တေ, သေ ဝှေ, ဧ မှေ’’စ္စာဒီနံ လက္ခဏာနမေကမေကတ္ထေပိ ဝတ္တမာနေတိ အန္တိ, ဝတ္တမာနေ သိ ထ ဣစ္စာဒီနံ ဝါကျေကဒေသာနံ ဂစ္ဆတိစ္စာဒေါ ဂစ္ဆ သိစ္စာဒေါ စ လက္ခိယေ သကိမ္ပဝတ္တိယာ သဗ္ဗသ္မိံ သကေ ဝိသယေ ပဌမ မဇ္ဈိမပုရိသေကဝစနဇာတိ ပရိသမတ္တာတိ စရိတတ္ထတ္တာ တုမှေ ဂစ္ဆထာတိ ဧတ္ထ ဒွီဟိ ဒွိန္နံ ပုရိသာန မေကက္ခဏေ ပဝတ္တိယံ န ကဿစိ, ဗျတ္တိယမ္ပိ ပဋိလက္ခိယံ လက္ခဏာနိ ဘိဇ္ဇန္တီတိ သာဓာရဏံ ဌာနံ ပတိဘိန္နေဟိ လက္ခဏေဟိ ဒွိန္နမ္ပေကတ္ထေ-ကက္ခဏေ ပဝတ္တိယံ န ကဿစိ, တထာ ဝုတ္တနယေနေဝ တိဏ္ဏံ ပုရိသာနမေကက္ခဏေ ပဝတ္တိယန္တိ သဗ္ဗထာ အပ္ပဝတ္တိယံ သမ္ပတ္တာယံ ဝစနမိဒံ, ပရော ဟောတီတိ မဇ္ဈိမုတ္တမံ ဘဝတီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘ယထေ’စ္စာဒိနာ ဝုတ္တံ ဝုတ္တိဂန္ထမ္ပဉှမုခေနာ ဟရိတွာ [Pg.42] ဒဿေတုံ ‘ကွပနာ’တိအာဒိမာဟ, နေဒမုဒါဟရဏမမှံ မနံ ဘောသေတိ-ယတော ဝိပ္ပဋိသေဓဝိသယမေဝေဒံ န ဟောတိ, ကုတော ယတော ‘‘ဝတ္တမာနေတိ အန္တိ’’စ္စာဒိပ္ပဘုတီနံ ဝတ္တမာနေတိ အန္တိစ္စာဒီဟိ ဝါကျေကဒေသေဟိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနမေဝ ပုဗ္ဗပရစ္ဆက္ကာနံ ပုရိသဝစနဝိသေသဝိဓာယကေန ‘‘ပုဗ္ဗပရစ္ဆက္ကာန မေကာနေကေသု တုမှာမှ သေသေသု ဒွေဒွေ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာ’’ (၆-၁၄) တီမိနာ ဝါကျာဝယဝေန တုမှာမှသေသေသု ပယုဇ္ဇမာနေသု အပ္ပယုဇ္ဇမာနေသု ဝါ ယထာက္ကမံ ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကာနံ ပရစ္ဆက္ကာနဉ္စ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာနံ ပစ္စေကံ ဒွေဒွေ ဝစနာနိ ယထာက္ကမံ ဘဝန္တီတိ ‘ဂစ္ဆထ ဂစ္ဆာမာ’တိ ဧတ္ထ ဧကက္ခဏေ ပဝတ္တိယေဝ နတ္ထိ, ဒွိန္နမ္ပန သာဝကာသာန မေကက္ခဏေ ပဝတ္တိယေဝ ဟိ ဝိပ္ပဋိသေဓောတိ, တထာပိ ဝုတ္တနယေန ဝိပ္ပဋိသေဓပ္ပကပ္ပနာပိ သက္ကာ ကာတုန္တီဒမုဒါဟဋံ သိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဣမိဿာ ပန ပရိဘာသာယ နိရာကုလပ္ပဝတ္တိ ‘‘အာဒိဿာ’’ တီမိဿာ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, ကတာကတပ္ပသင်္ဂီ ယော ဝိဓိ, သော နိစ္စော, ယောတွကတေယေဝါယမနိစ္စောတိ ဝုတ္တနိစ္စာနိစ္စေသု အန္တရင်္ဂဗဟိရင်္ဂေသု စာတုလျဗလတ္တာ နာဿ ယောဂဿ ဗျာပါရော, တထာဟိ နိစ္စာနိစ္စေသု နိစ္စမေဝ ဗလဝန္တိ နိစ္စာနိစ္စာနမတုလျဗလတာ, အန္တရင်္ဂဗဟိရင်္ဂပ္ပကာရ(မ္ပန) ဥပရိ ‘‘လောပေါ’’တိ (၁-၃၉) သုတ္တေ ပကာသိဿာမ.

ජාතිපදාර්ථයෙහි (පද අර්ථයෙහි) ‘වත්තමානේති අන්ති, සි ථ, මි ම, තේ අන්තේ, සේ ව්හේ, ඒ ම්හේ’ යනාදී ලක්ෂණයන්ගෙන් එකක් එකම අර්ථයෙහි ද, ‘වත්තමානේති අන්ති’, ‘වත්තමානේ සි ථ’ යනාදී වාක්‍ය ඒකදේශයන් ‘ගච්ඡති’ යනාදියෙහි ද, ‘ගච්ඡසි’ යනාදියෙහි ද ලක්ෂ්‍යයෙහි එක් වරක් පැවැත්මෙන්, තමාගේ සියලු විෂයයන්හි ප්‍රථම, මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචන ජාතිය අවසන් වූ බැවින් (පරිසමාප්ත වූ බැවින්), කාර්යය ඉටු වූ බැවින්, “තුම්හේ ගච්ඡථ” යන්නෙහි දෙදෙනෙකු විසින් පුරුෂයන් දෙදෙනෙකුගේ එකම ක්ෂණයක පැවැත්මක් කිසිවෙකුට සිදු නොවේ. ව්‍යක්තියෙහි ද (පුද්ගල පක්ෂයෙහි ද) ලක්ෂ්‍යයන් ලක්ෂණයන්ගෙන් වෙනස් වන බැවින්, සාධාරණ ස්ථානයකදී වෙනස් වූ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුත් දෙදෙනෙකු එකම අර්ථයෙහි හා එකම ක්ෂණයෙහි පැවතීමක් කිසිවෙකුට සිදු නොවේ. එසේම ඉහත කී ක්‍රමයෙන් ම පුරුෂයන් තිදෙනෙකුගේ එකම ක්ෂණයක පැවැත්මක් ද නොවන බැවින්, කිසිසේත්ම නොපැවතීම සිදුවන කල්හි මේ වචනය ඉදිරිපත් වේ. ‘පරෝ හෝති’ යන්නෙන් මධ්‍යම හා උත්තම පුරුෂයන් වේ යන අදහසින් ‘යථා’ යනාදියෙන් පැවසූ වෘත්ති ග්‍රන්ථය ප්‍රශ්න මුඛයෙන් ගෙනහැර දක්වනු පිණිස ‘ක්ව පන’ යනාදිය පැවසීය. “මේ උදාහරණය අපගේ සිත සතුටු නොකරයි. මක්නිසාද යත්, මෙය විරෝධය ඇති විෂයයක් ම නොවන බැවිනි.” කෙසේද යත්, “වත්තමානේති අන්ති” යනාදී ආරම්භයන්හි “වත්තමානේති අන්ති” යනාදී වාක්‍ය ඒකදේශයන්ගෙන් දක්වන ලද පූර්ව අපර ෂට්කයන්ගේ පුරුෂ වචන විශේෂයන් පනවන “පුබ්බපරච්ඡක්කාන මේකානේකේසු තුම්හාම්හ සේසේසු ද්වේද්වේ මජ්ඣිමුත්ථමපඨමා” (6-14) යන මේ වාක්‍ය අවයවයෙන්, තුම්හ, අම්හ සහ සෙසු පද යෙදෙන කල්හි හෝ නොයෙදෙන කල්හි හෝ අනුපිළිවෙලින් පූර්ව ෂට්කයන්ගේ හා අපර ෂට්කයන්ගේ ද, මධ්‍යම, උත්තම, ප්‍රථමයන්ගේ ද වෙන වෙනම වචන දෙක බැගින් අනුපිළිවෙලින් පැමිණේ යැයි පවසන බැවින් ‘ගච්ඡථ ගච්ඡාම’ යන්නෙහි එකම ක්ෂණයක පැවැත්මක් ම නැත. සාවකාශ (අවකාශ සහිත) කරුණු දෙකක එකම ක්ෂණයක පැවැත්ම ම විරෝධය (විප්පටිසේධය) වන බැවිනි. එසේ වුවද, ඉහත කී ක්‍රමයෙන් විරෝධය කල්පනා කිරීම ද කළ හැකි බැවින් මෙය උදාහරණයක් විය හැකියැයි දත යුතුය. මේ පරිභාෂාවෙහි නිරාකුල පැවැත්ම ‘ආදිස්සා’ යන සූත්‍රයෙහි ඉහත කී ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. යම් විධියක් (ක්‍රියාවක්) කරන ලද්දෙහි ද නොකරන ලද්දෙහි ද පැමිණේ ද, එය නිත්‍ය වේ. යමක් නොකරන ලද්දෙහි ම පැමිණේ ද, එය අනිත්‍ය වේ යැයි කියන ලද නිත්‍ය-අනිත්‍යයන්හි ද, අන්තරංග-බහිරංගයන්හි ද අසමාන බලැති බැවින්, මේ යෝගයෙහි (සූත්‍රයෙහි) ව්‍යාපාරයක් නැත. එසේම නිත්‍ය-අනිත්‍යයන් අතර නිත්‍ය වූවක් ම බලවත් වේ යන්න නිත්‍ය-අනිත්‍යයන්ගේ අසමාන බලයයි. අන්තරංග-බහිරංග ප්‍රකාරය (ක්‍රමය) ඉදිරියෙහි “ලෝපෝ” (1-3-9) යන සූත්‍රයෙහි ප්‍රකාශ කරන්නෙමු.

၂၃. သင်္ကေတော

23. සංකේතය

ဝစနာရမ္ဘဿ ဖလမာဟ-‘အနုဗန္ဓောတိ ယံ ဝုတ္တံ’တျာဒိ, ဝုတ္တိယံ ‘‘ယောနဝယဝဘူတော သင်္ကေတော’’တိ သာမညေန ဝုတ္တေပိ ‘‘ဘာသိဿံ မာဂဓံ သဒ္ဒလက္ခဏ’’န္တိ သဒ္ဒလက္ခဏာ ဘိဓာနပ္ပကရဏတော သဒ္ဒဿာနဝယဝဘူတောတိ ဝိညာယတေတိ ဒဿေတုမာဟ-‘ကဿ’တျာဒိလ္တုပ္ပစ္စယေ လကာရော ဥဒါဟရဏံ, ပကတိယာဒိ သမုဒါယဿာတိအာဒိဝါကျဿ သာပ္ပာယမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘ဧဝမညတေ’စ္စာဒိ ဝုတ္တံ, ကေစိ သဒ္ဒသတ္ထကာရာတိ ပါဏိနိံ သန္ဓာယာဟ, ဝစနန္တိ ‘‘တဿ လောပေါ’’တိ (၁-၃-၉) ဝစနံ, ပယောဂါသမဝါယိတာတိ ကတ္တာဣစ္စာဒိပ္ပယောဂေ အသမဝါယိတာ အပ္ပယောဂိတာတိ အဓိပ္ပာယော, ဧဝမ္ပိဿ လောပေါ ဝသေယော… အနုပုဗ္ဗော ဗန္ဓိဝိနာသတ္ထောတိ အာဟု ဥစ္စာရိတပဓံသိတ္တာ [Pg.43] အနုဗန္ဓျတေ ဝိနဿတေတျနုဗန္ဓောတိ ဣမာယ သဒ္ဒ ဗျုပ္ပတ္တိယာဝသေန.

වචනාරම්භයෙහි (ප්‍රකාශය ආරම්භ කිරීමෙහි) ඵලය දක්වමින් ‘අනුබන්ධෝති යං වුත්තං’ යනාදිය පැවසීය. වෘත්තියෙහි (විවරණයෙහි) ‘යම් අවයවයක් නොවන සංකේතයක්’ යැයි සාමාන්‍යයෙන් පැවසුවද, “භාසිස්සං මාගධං සද්දලක්ඛණං” යන ශබ්ද ලක්ෂණ අභිධාන ප්‍රකරණය නිසා, එය ශබ්දයාගේ අවයවයක් නොවන බව වටහාගත යුතුයැයි පෙන්වීමට ‘කස්ස’ යනාදිය පැවසීය. ‘ල්තු’ ප්‍රත්‍යයෙහි ‘ල’ කාරය උදාහරණයයි. ප්‍රකෘති ආදී සමූහයාගේ යනාදී වාක්‍යයන්හි සුදුසු අර්ථය විස්තර කිරීමට ‘ඒවමඤ්ඤතේ’ යනාදිය පවසන ලදී. ඇතැම් ශබ්දශාස්ත්‍රඥයන් යනු පාණිනී මුනිවරයා අදහස් කොට පැවසූවකි. ‘වචනං’ යනු “තස්ස ලෝපෝ” (1-3-9) යන සූත්‍ර වචනයයි. ‘ප්‍රයෝගාසමවායිතා’ යනු කර්තෘ යනාදී ප්‍රයෝගයන්හි අසමවායී බව නොහොත් නොයෙදෙන බව යන්න අදහසයි. මෙසේ ද මෙයට ලෝපය (නැතිවීම) සිදුවන්නේය... ‘අනු’ පූර්වක ‘බන්ධ්’ ධාතුව විනාශය යන අර්ථයෙහි යැයි පැවසූහ. උච්චාරණය කළ සැනින් විනාශ වන බැවින්, අනුබන්ධනය කරනු ලැබේ (විනාශ කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘අනුබන්ධ’ යනු මේ ශබ්ද ව්‍යුත්පත්තියෙහි බලයෙනි.

၂၄. ဝဏ္ဏ

24. වර්ණය

‘အတေနာ’တိ (၂-၁၀၈) ဧတ္ထ အတောတိ ရဿဗျတ္တိနိဒ္ဒေသော ဝါ သိယာ ရဿဇာတိနိဒ္ဒေသော ဝါ သကလနိဿယဗျာပီ အတ္ထဇာတိ နိဒ္ဒေသောဝါ, တတ္ထ ရဿဗျတ္တိနိဒ္ဒေသေ သတိ ဗုဒ္ဓသိဒ္ဓါဒီသု ယတ္ထကတ္ထစိ အကာရော ဂယှတေတိ နေဋ္ဌပ္ပသိဒ္ဓိ… ကေသဉ္စိ အသိဇ္ဈနတော, ရဿ ဇာတိနိဒ္ဒေသေ ပန ဗုဒ္ဓသိဒ္ဓါဒိသဗ္ဗာကာရန္တာနံ လက္ခဏိကဂဝါဒျကာ ရန္တာနဉ္စာကာရော ဂယှတီတိ သဗ္ဗထာ ဣဋ္ဌပ္ပသိဒ္ဓိ, နာညော ဒီဃော ဗျတ္တန္တရတ္တာတိ နာနိဋ္ဌပ္ပတ္တိ အာကာရတော နာဿေနာဘာဝါ, တသ္မာ အတောတိ ရဿဇာတိနိဒ္ဒေသေ နိဿိတေ သဗ္ဗမိဒမိဋ္ဌံ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ နာတ္ထဇာတိ နိဿီယတေ, န ရဿဗျတ္တိစ, ‘‘ယုဝဏ္ဏာနမေ ဩလုတ္တာ’’တိ (၁-၂၉) အာဒီသု ပန ရဿဗျတ္တိယာ ရဿဇာတိယာ ဝါ နိဒ္ဒေသေ ‘တဿေဒံ နောပေတိ’စ္စာဒီသု ဧဩအာဒိကမိဋ္ဌံ ကတ္ထစိ ဘဝေယျ, န သဗ္ဗတ္ထ, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ဘဝေယျ ‘ဝါတေရိတံ သမောနာ’တိအာဒီသု ဗျတ္တန္တ ရတ္တာ, တသ္မာ သဗ္ဗထာ ဣဋ္ဌပ္ပသိဒ္ဓိယာ ဣတ္တဇာတျာဒိ နိဿီယတေ, အထဝါ ဝဏ္ဏုစ္စာရဏမ္ပတိ ကေသဉ္စိ ဝဏ္ဏုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနာနံ ဥစ္စနီစတဒုဘယ သံဟာရဝသေန ဝဏ္ဏဝိသေသုပ္ပတ္တိ ဒဿနတော တေသံ ဝသေန ရဿ ဗျတ္တိနိဒ္ဒေသေ ရဿဇာတိနိဒ္ဒေသေ ဝါ ဝုတ္တနယေန ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌပ္ပတ္တိယံ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗထာ ဣဋ္ဌပ္ပသိဒ္ဓိယာ ဣတ္တဇာတျာဒိ နိဿီယတေ, တတ္ထ ဝဏ္ဏ ပရေန သဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏံ နိယမိတုံ ဝစနမိဒမာရဒ္ဓန္တိ ‘သဗ္ဗတ္ထေဝါ’တိအာဒိနာ ဝစနာရမ္ဘဖလမာဟ, သဗ္ဗတ္ထေဝါတိ သဗ္ဗသ္မိံယေဝ သုတ္တပ္ပဒေသေ. နနု သယဉ္စာတိ ဝုတ္တေပိ ပရိယတ္တံ, န ဟျညံ ရူပါ သယမတ္ထိ, အညံ ဝါ (သယ)တော ရူပန္တိ သိဒ္ဓေပျေဝံ သတိ အတ္ထေတ္ထ ပရော ကောစိ ဝိသေသောတိ ဉာပေတုံ သဉ္စ ရူပ’န္တိ ဝုတ္တိကာရော အာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော, ရူပဿ ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ‘သဉ္စ ရူပ’န္တိ ဝုတ္တိယံ နိဒ္ဒိသီယမာနတ္တာ စ ရူပန္တိ ဝိညာယတီတိ ‘သဉ္စ ဂယှတီ’တိ ဝုတ္တံ, သံရူပဂ္ဂဟဏာယာပိသဒ္ဒံ ကရောတော-ဓိပ္ပာယော-ယန္တိ ဝတ္တုမာဟ-‘အညထေ’စ္စာဒိ, အညထာတိ အညေနပ္ပကာရေန သံရူပဂ္ဂဟဏာယ အပိသဒ္ဒါဘာဝေတိ အဓိပ္ပာယော, အညပဒတ္ထေတိ [Pg.44] အညပဒတ္ထ သမာသဝိသယေ, ဂုဏီဘူတဿာတိ အပ္ပဓာနဘူတဿာကာရေ ကာရာဒိနော, သမာသေန ဝုတ္တတ္တာ ပဓာနတူ တတ္တေပိ ဂုဏော ဘဝတိ အညပဒတ္ထော-ကာရေကာရာဒိ ဝိဓာယ ကတ္တာ, ဝိဓီယမာနော သဝဏ္ဏောဝ ပဓာနံ… ဣဒမတ္ထိတာယ တပ္ပဝတ္တိယာတိ. နနု ဝုတ္တိယမပိသဒ္ဒဿာတ္ထံ ဝဒတာ သယဉ္စေတိ ဝတ္တဗ္ဗံ, ‘‘တထာ သယမတ္တနီ’’တိ နိဃဏ္ဍုတော သယဉ္စ-တ္တာကာရေကာရာဒိဉ္စ ဂယှတီတျမတ္ထော သမ္ဘာဝီယတီတိ စောဒနမ္ပနသိ နိဓာယ ‘သဉ္စ ရူပ’န္တိ ဝဒန္တော သာဓိပ္ပာယာရုဠှံ ကိဉ္စိ အတ္ထဝိသေသံ ပကာသေတုံ တထေဝါဟာတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ-‘သယဉ္စေ’တျာဒိ, ‘‘ဓနညာတီသု သံသဒ္ဒေါ, တထာတ္တတ္တနိယေသုပီ’’တိ နိဃဏ္ဍုဝစနတော ‘သ’န္တိ အတ္တာပိ ဂယှတိ, ကော သော သဒ္ဒရူပံ သာဓာရဏံ, ‘သ’န္တိ အတ္တနိယမ္ပိ, ကိန္တံ သဒ္ဒါန မသာဓာရဏံ သဒ္ဒရူပံ, တထာ သတိ အတ္တနိယံ ရူပံ နာမာတ္တသင်္ခါတသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓီတိ အာဟ-‘သံရူပံ သဒ္ဒါနမသာဓာရဏံ ရူပ’န္တိ, ဧတဉ္စ ဣဒန္တီမိနာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, အသာဓာရဏန္တိ အသာဓာရဏံ သဒ္ဒရူပံ, သတိ သမ္ဘဝေ ဗျဘိစာရေ စ ဝိသေသနဿ သာတ္ထကတာယ အသာဓာရဏန္တိ ရူပံ ဝိသေသတာ သာဓာရဏဿာပိ သမ္ဘဝေါ ဝုတ္တောယေဝ နာမာတိ အာဟ-‘ဒုဝိဓံ ဟိ’စ္စာဒိ, ကိန္တံ သာဓာရဏမသာဓာရဏဉ္စရူပန္တိ သာမညေန ရူပံ နိဒ္ဒိသိတုမာဟ-‘တတ္ထာ’တိအာဒိ, တတ္ထာတိ နိဒ္ဓါရဏေ သတ္တမီ, သဒ္ဒါနန္တိ သာတ္ထကနိရတ္ထကာနံ ယေသံကေသဉ္စိ သဒ္ဒါနံ, တံတံ သဒ္ဒတ္တာဒီဟိ တေသံတေသံ ဗုဒ္ဓ အဣအာဒီနံ သဒ္ဒါနံ သဒ္ဒတ္တာဒိ, ဥဘယတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန အတ္ထော သင်္ဂဟိတော, တေန သာဓာရဏံ သဒ္ဒရူပမတ္ထရူပံ တထာ-သာဓာရဏန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ သံရူပန္တိ ဒဿေတိ, စတူသုပိ စေတေသွသာဓာရဏဿ သဒ္ဒရူပဿေဝေါပါနံ ဒဿေတုမာဟ-‘တတ္ထာ’တိအာဒိ, သာဓာရဏရူပဗျုဒါသေနာတိ သာဓာရဏရူပဿ ပရိစ္စာဂေန, ဥပါဒိယန္တော ရူပမေဝ သဒ္ဒဿသံ, နာတ္ထောတိ စ ဒဿေတီတိ သမ္ဗန္ဓော, စ သဒ္ဒေါ ပနေတ္ထ ‘ဣဒံ ဒဿေတီ’တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ သမုစ္စိနောတိ, အသာဓာရဏဿေဝေါပါဒိယနေ ကာရဏမာဟ-‘တန္တ’မိစ္စာဒိ, ဣတရန္တိ ယေ သံကေသဉ္စိ သဒ္ဒါနံ သဒ္ဒတ္တာဒိ, ပရဿာပီတိ အညဿ ယဿကဿစိ သဒ္ဒဿာပိ, ဣတိ ဣဒံ, ပတိတံ ပသိဒ္ဓံ, ဧတ္ထ ပန ဣတိသဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ, ယသ္မာ ဣဒံ ယထာဝုတ္တံ ပသိဒ္ဓံ တသ္မာ ပုဗ္ဗာစရိယပရမ္ပရာယာဂတော ပဒေသတော [Pg.45] ဥပါဒိယန္တောတိ ပကတံ, သံသဒ္ဒဝိသေသနသာမတ္ထိယေန အသာဓာရဏရူပေါပါဒိယနေပိ အသာဓာရဏံ သဒ္ဒရူပမေဝေါပါဒီယတိ နာသာဓာရဏမတ္ထရူပံ… ဣမိနာ ဝက္ခမာနကာရဏတာ ဝသေနာတိ အာဟ-‘သဒ္ဒဿေ’စ္စာဒိ, အာသန္နံ…သဒ္ဒတော သဒ္ဒဘာဝသာ နညတ္တာ, ဝိပရိယယတောတိ ဝိပရိယာသေန အနာသန္န ဘာဝေနာတိ အတ္ထော, စက္ခုဝိသယောပိ ဟိ အတ္ထော ကထံ သောတဝိသယသဒ္ဒဿ န အာသန္နော သံရူပမ္ဘဝိတုမရဟတီတိ, ကာရဏန္တရမာဟ-‘အဟေယျတ္တာစာ’တိအာဒိ, အဟေယျတ္တာတိ အပရိစ္စဇနီယတ္တာ, ဣဒမ္ပိ နိစ္စသမ္ဗန္ဓိတ္တေ ကာရဏဝစနံ, တံ သဒ္ဒရူပံ, နိစ္စသမ္ဗန္ဓီတိ နိရန္တရသံယောဂီ, ဝိပရိယယတောတိ ဟေယျတ္တာ, တထာဟိစ္စာဒိနာ အတ္ထဿ ဟေယျတ္တံ ဗောဓေတိ, အပရံ ကာရဏမာဟ-‘အသာဓာရဏဉ္စ ရူပံ’တျာဒိနာ, သာဓာရဏော ပရိယာယ သဒ္ဒါနံ, ပစ္စေတဗ္ဗတ္တာတိ ဝိညာတဗ္ဗတ္တာ, ဣဒါနိ ကာရဏတ္တယံ သမောဓာနေတွာ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ ရူပမေဝ သဒ္ဒဿ သံနာမ, နာတ္ထောတိ နိယမေတွာ ဒဿေတုံ ‘တဒေဝ’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ, တဒေဝန္တိ ယသ္မာ ဧဝံ, တံ တသ္မာတိ အတ္ထော, သရူပပ္ပဓာနေတိ ‘‘ဂေါဿာ ဝင’’ (၁-၃၂) တျာဒေါ ဂေါဿာတျာဒိကေ သရူပပ္ပဓာနေ.

'අතේන' (2-108) යන මෙහි 'අතො' යන්න හ්‍රස්ව ව්‍යක්ති නිර්දේශයක් හෝ හ්‍රස්ව ජාති නිර්දේශයක් හෝ සියලු නිශ්‍රයයන්හි ව්‍යාප්ත වූ අර්ථ ජාති නිර්දේශයක් හෝ විය හැකිය. එහි හ්‍රස්ව ව්‍යක්ති නිර්දේශය ඇති කල්හි, 'බුද්ධ', 'සිද්ධ' ආදී වචනවල ඇති යම්කිසි එක් අකාරයක් පමණක් ගනු ලැබේ යැයි අනිෂ්ට (අකමැති) ප්‍රසිද්ධියක් ඇති වේ... මක්නිසාද යත් ඇතැම් ඒවා සිද්ධ නොවන බැවිනි. නමුත් හ්‍රස්ව ජාති නිර්දේශයේදී, 'බුද්ධ', 'සිද්ධ' ආදී සියලු අකාරාන්තයන්ගේ ද, ලාක්ෂණික වූ 'ගව' ආදී අකාරාන්තයන්ගේ ද අකාරය ග්‍රහණය කරනු ලබන හෙයින්, හැම අතින්ම ඉෂ්ට (කැමති) සිද්ධියක් ඇති වේ. වෙනත් දීර්ඝ අකුරක් වෙනත් ව්‍යක්තියක් (ශබ්දයක්) වන බැවින්, අකාරයෙන් එහි (දීර්ඝ ආකාරයේ) විනාශයක් නොවන බැවින් අනිෂ්ටයක් සිදු නොවේ. එබැවින් 'අතො' යන්නෙන් හ්‍රස්ව ජාති නිර්දේශය ඇසුරු කළ කල්හි මේ සියලු ඉෂ්ට සිද්ධිය සැලසෙන බැවින්, අර්ථ ජාතිය හෝ හ්‍රස්ව ව්‍යක්තිය හෝ ඇසුරු කරනු නොලැබේ. නමුත් "යුවණ්ණානමේ ඔලුත්තා" (1-29) ආදී සූත්‍රයන්හි හ්‍රස්ව ව්‍යක්තියෙන් හෝ හ්‍රස්ව ජාතියෙන් හෝ නිර්දේශ කළ කල්හි, 'තස්සේදං නෝපේති' ආදියෙහි ඒ-ඕ ආදී ඉෂ්ට රූපය ඇතැම් ස්ථානයක විය හැකි මුත්, හැම තැනකදීම නොවේ. නැතහොත් 'වාතේරිතං සමෝනා' ආදියෙහි වෙනත් ව්‍යක්තියක් (ශබ්දයක්) වන බැවින් හැම තැනකදීම විය හැකිය. එබැවින් හැම අතින්ම ඉෂ්ට සිද්ධිය සඳහා ඉෂ්ට ජාතිය ආදිය ඇසුරු කරනු ලැබේ. නැතහොත් වර්ණ (අකුරු) උච්චාරණය කිරීමේදී ඇතැම් වර්ණ උත්පත්ති ස්ථානයන්ගේ උච්ච, නීච සහ එම දෙකෙහිම සංහාර (එක්වීම්) වශයෙන් වර්ණ විශේෂයන්ගේ උත්පත්තිය පෙනෙන බැවින්, ඒවායේ බලයෙන් හ්‍රස්ව ව්‍යක්ති නිර්දේශයේදී හෝ හ්‍රස්ව ජාති නිර්දේශයේදී හෝ කලින් කී ක්‍රමයෙන් ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට සිද්ධීන් ඇති වන කල්හි, හැම අතින්ම ඉෂ්ට සිද්ධිය සඳහා ඉෂ්ට ජාති ආදිය ඇසුරු කරනු ලැබේ. එහිදී වර්ණයකට පසුව ඇති සවර්ණ (සමාන වර්ණ) ග්‍රහණය නියම කිරීම සඳහා මෙම වචනය ආරම්භ කරන ලද්දේ යැයි පවසමින් 'සබ්බත්ථේවා' යනාදී වශයෙන් වචනාරම්භයේ ඵලය දක්වයි. 'සබ්බත්ථේව' යනු සියලුම සූත්‍ර ප්‍රදේශයන්හිමය. "සයං ච" (තමාද) යැයි කීවද ප්‍රමාණවත් නොවේද? මක්නිසාද යත් තමාගේ රූපයට වඩා වෙනත් රූපයක් නැති බැවිනි, නැතහොත් තමාගෙන් වෙනස් වූ රූපයක් නැති බැවිනි. මෙසේ සිද්ධ වන මුත්, මෙහි වෙනත් යම් විශේෂයක් ඇති බව දැන්වීම සඳහා වෘත්තිකාරයන් වහන්සේ "සඤ්ච රූපං" (ස්වකීය රූපයද) යැයි වදාළහ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. රූපය විශේෂ කළ යුතු බැවින් ද, වෘත්තියෙහි "සඤ්ච රූපං" යැයි නිර්දේශ කරනු ලබන බැවින් ද, රූපය කියා හඳුනාගනු ලැබේ යැයි සලකා "සඤ්ච ගය්හති" (ස්වකීය රූපයද ගනු ලැබේ) යැයි කියන ලදී. ස්වකීය රූපය ග්‍රහණය කර ගැනීම සඳහා "අපි" ශබ්දය යොදන තැනැත්තාගේ අදහස මෙය යැයි පැවසීම පිණිස 'අඤ්ඤථ' (වෙනත් ආකාරයකින්) යනාදිය වදාළහ. 'අඤ්ඤථා' යනු වෙනත් ආකාරයකින් ස්වකීය රූපය ග්‍රහණය කර ගැනීම සඳහා 'අපි' ශබ්දය නොමැති කල්හි යනු අදහසයි. 'අඤ්ඤපදත්ථෙ' යනු අන්‍යපදාර්ථ සමාස විෂයයෙහි ය. 'ගුණීභූතස්ස' යනු අප්‍රධාන වූ අකාර-ඉකාර ආදියේ ය. සමාසයෙන් කියන ලද බැවින් ප්‍රධානත්වයට පත් වුවද, අකාර-ඉකාර ආදිය විධාන කරන කර්තෘ වූ අන්‍යපදාර්ථය ගුණ (අප්‍රධාන) වෙයි, විධානය කරනු ලබන සවර්ණයම ප්‍රධාන වේ... මෙය පවත්නේ මෙහි පැවැත්ම සඳහාය. නොඅනුමානවම, වෘත්තියෙහි 'අපි' ශබ්දයේ අර්ථය පවසන්නා විසින් "සයං ච" (තමාද) යැයි කිව යුතු නොවේද? "තථා සයමත්තනි" යන්න නිඝණ්ඩුවෙන් (අභිධානප්පදීපිකාවෙන්) එන බැවින් "සයං ච" යන්නෙන් ආත්මය මෙන්ම අකාර, ඉකාර ආදිය ද ග්‍රහණය කරනු ලැබේ යන අර්ථය සම්භාව්‍ය වේ යැයි කියන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන, "සඤ්ච රූපං" (ස්වකීය රූපයද) යැයි පවසමින්, අභිප්‍රාය සහිත වූ යම්කිසි සුවිශේෂී අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා එසේම පැවසූ බව දැක්වීමට "සයං චේ" යනාදිය වදාරන ලදී. "ධනඤ්ඤාතීසු සංසද්දෝ, තථාත්තත්තනියේසුපි" (ධනය, නෑයන්, ආත්මය සහ තමා සතු දෑ සඳහා 'ස' ශබ්දය යෙදේ) යන නිඝණ්ඩු වචනයෙන් 'ස' යන්නෙන් ආත්මය ද ගනු ලැබේ. එම සාධාරණ ශබ්ද රූපය කුමක්ද? 'ස' යනු තමා සතු දෙයෙහිද වෙයි. ශබ්දයන්ගේ අසාධාරණ වූ ශබ්ද රූපය කුමක්ද? එසේ ඇති කල්හි, තමා සතු රූපය නම් ආත්මය යැයි කියනු ලබන ශබ්දයට සම්බන්ධ වූවකි යන්න දැක්වීම සඳහා "සංරූපං සද්දානමසාධාරණං රූපං" (ස්වකීය රූපය යනු ශබ්දයන්ගේ අසාධාරණ රූපයයි) යනුවෙන් වදාළහ. මෙය ද "ඉදං" (මේ) යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'අසාධාරණං' යනු අසාධාරණ ශබ්ද රූපයයි. සම්භවයක් සහ ව්‍යභිචාරයක් ඇති කල්හි විශේෂණයේ සාර්ථකත්වය සඳහා 'අසාධාරණ' රූපය විශේෂ කිරීමෙන් සාධාරණ රූපයේ ද සම්භවය කියන ලද බැවින් "දුවිධං හි" (නියතයෙන්ම දෙවැදෑරුම් වේ) යනාදිය වදාළහ. ඒ සාධාරණ සහ අසාධාරණ රූපය කුමක්දැයි සාමාන්‍යයෙන් රූපය නිර්දේශ කරනු පිණිස "තත්ථ" (එහි) යනාදිය වදාළහ. 'තත්ථ' යනු නිර්ධාරණයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. 'සද්දානං' යනු සාර්ථක හෝ නිරර්ථක වූ යම්කිසි ශබ්දයන්ගේ ය. ඒ ඒ ශබ්දභාවයන්ගෙන් (ශබ්දත්වයෙන්) ඒ ඒ බුද්ධ ආදී ශබ්දයන්ගේ ශබ්දත්වය ආදිය ගැනේ. දෙතැනදීම 'ආදි' ශබ්දයෙන් අර්ථය සංග්‍රහ වේ. එයින් සාධාරණ ශබ්ද රූපය, අර්ථ රූපය මෙන්ම අසාධාරණ ශබ්ද රූපය සහ අසාධාරණ අර්ථ රූපය වශයෙන් ස්වකීය රූපය සිවු වැදෑරුම් වන බව දක්වයි. මේ සතරක් වූ රූපයන් අතරින් ද අසාධාරණ ශබ්ද රූපයම ග්‍රහණය කර ගන්නා බව දැක්වීම සඳහා "තත්ථ" යනාදිය වදාළහ. 'සාධාරණරූපබ්‍යුදාසේන' යනු සාධාරණ රූපය බැහැර කිරීමෙනි. ගනු ලබන රූපයම ශබ්දයාගේ ස්වකීය රූපය වන අතර, අර්ථය නොවන බව ද දක්වයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙහි ඇති 'ච' ශබ්දයෙන් "මෙය දක්වයි" යනුවෙන් යටින් දක්වන ලද අර්ථය එකතු කරනු ලැබේ (සමුච්චය කරයි). අසාධාරණ රූපයම ග්‍රහණය කර ගැනීමට හේතුව දැක්වීම පිණිස "තන්තං" යනාදිය වදාළහ. 'ඉතරං' යනු යම්කිසි ශබ්දයන්ගේ ශබ්දභාවය ආදියයි. 'පරස්සාපි' යනු වෙනත් යම්කිසි ශබ්දයකට ද යන්නයි. 'ඉති' යනු මෙයයි, ප්‍රසිද්ධය. මෙහි 'ඉති' ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. යම් හෙයකින් මේ කී පරිදි ප්‍රසිද්ධ වේද, එහෙයින් පූර්වාචාරී පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ප්‍රදේශයෙන් (සූත්‍රයෙන්) ග්‍රහණය කරනු ලැබේ යන්න ප්‍රකෘතියයි. ස්වකීය ශබ්ද විශේෂණයේ සාමර්ථ්‍යයෙන් අසාධාරණ රූපය ග්‍රහණය කිරීමේදී ද අසාධාරණ ශබ්ද රූපයම ගනු ලැබේ, අසාධාරණ අර්ථ රූපය නොවේ... මතු කියනු ලබන මෙම හේතුවේ බලයෙන් යන්න පැවසීම සඳහා "සද්දස්ස" යනාදිය වදාළහ. 'ආසන්නං' යනු ශබ්දයෙන් ශබ්දභාවය අනන්‍ය (වෙනස් නොවන) බැවිනි. 'විපරියයතො' යනු විපරීත වශයෙන් ආසන්න නොවන බැවිනි යනු අර්ථයයි. චක්ෂුස් විෂය වූ අර්ථය ද ශ්‍රෝත්‍ර විෂය වූ ශබ්දයට ආසන්න නොවන බැවින් කෙසේ නම් ස්වකීය රූපය විය හැකිද? ඊට වෙනත් හේතුවක් දැක්වීම පිණිස "අහෙය්‍යත්තා ච" යනාදිය වදාළහ. 'අහෙය්‍යත්තා' යනු අත් නොහැරිය හැකි බැවිනි. මෙය ද නිත්‍ය සම්බන්ධයෙහි හේතු වචනයයි. ඒ ශබ්ද රූපය නිත්‍ය සම්බන්ධී වෙයි, එනම් නිරන්තරයෙන්ම බැඳී පවතී. 'විපරියයතො' යනු අත්හැරිය හැකි බැවිනි. "තථා හි" යනාදියෙන් අර්ථයේ අත්හැරිය හැකි බව (හෙය්‍යතාව) අවබෝධ කරවයි. තවත් හේතුවක් දැක්වීම පිණිස "අසාධාරණඤ්ච රූපං" යනාදිය වදාළහ. පර්යාය ශබ්දයන්ගේ සාධාරණ බව, 'පච්චේතබ්බත්තා' යනු අවබෝධ කරගත යුතු බැවිනි. දැන් මේ හේතු තුන එක්තැන් කොට, මෙම හේතූන් නිසා ශබ්දයාගේ ස්වකීය රූපය නම් රූපයම වන අතර, අර්ථය නොවන බව නියම කොට දැක්වීම පිණිස "තදේව" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. 'තදේව' යනු යම් හෙයකින් මෙසේද, එබැවින් එයයි යනු අර්ථයයි. 'සරූපප්පධානේ' යනු "ගොස්සා වණ" (1-32) යනාදියෙහි 'ගොස්සා' ආදී ස්වරූපය ප්‍රධාන වූ තැන්හි ය.

၂၅. န္တု

25. න්තු

န္တုသုတိယာ ဇန္တွာဒီနမ္ပိ ‘‘န္တန္တူနံန္တော ယောမှိ ပဌမေ’’ (၂-၂၁၅) တျာဒိနာ ဂဟဏပ္ပသင်္ဂေ ဇာတိယမဘိပ္ပသင်္ဂဗာဓနတ္ထံ ဗျတ္တိယံ ဝန္တွာဒိ သမ္ဗန္ဓီနမုပါဒါနတ္တမိဒမာရဒ္ဓံ ‘‘ဝန္တွဝဏ္ဏာ’’ (၄-၇၉) ‘‘တမေတ္ထဿတ္တီတိ မန္တု’’ (၄-၇၈) ‘‘ကတ္တရိ ဘူတေ က္တဝန္တု က္တာဝီ’’ (၅-၅၅) တိ ဝိဟိတာ ဝန္တွာဒယော နာမ.

‘න්තු’ (ntu) යන හඬ ඇසීමෙන් ‘ජන්තු’ (jantu) ආදී ශබ්දයන් ද ‘‘ntantūnaṃnto yomhi paṭhame’’ (2-215) යනාදී සූත්‍රවලින් ග්‍රහණය වීමේ ප්‍රසංගය පැමිණි කල්හි, පොදු ජාතියෙහි (සියලු ‘න්තු’ අකුරු ඇති ශබ්දයන්හි) එබඳු වැරදි ග්‍රහණය වීම වැළැක්වීම සඳහා, විශේෂයෙන් ‘වන්තු’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් හා සම්බන්ධ වූවන් පමණක් මෙහි ග්‍රහණය කිරීම සඳහා මෙය ආරම්භ කරන ලදී. එනම් ‘වන්ත්වවණ්ණā’ (4-79), ‘තමෙත්ථස්සත්තීති මන්තු’ (4-78), ‘කත්තරි භූතෙ ක්තවන්තු ක්තාවී’ (5-55) යනාදී සූත්‍රවලින් පනවන ලද ‘වන්තු’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ය.

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာယံ သာရတ္ထဝိလာသိနိယံ

මෙසේ මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකාව වන සාරත්ථවිලාසිනියෙහි

ပရိဘာသာဓိကာရော သမတ္တော.

පරිභාෂා අධිකාරය නිමා විය.

သရလောပါဒိ ဝဏ္ဏနာ

ස්වර ලෝප ආදී විස්තරය

၂၆. သရော

26. ස්වරය

အာဓာရဝိသေသာပဿယနန္တိ ဩပသိလေသိကာဓာရဝိသေသဿ နိဿယနံ, ဩပသိလေသိကာဓာရံ ဝိနာ အာဓာရန္တရေ ဂဟိတေ သတိ ဝစနန္တရံ [Pg.46] သုတ္တန္တရံ ဝိနာ ဗျဝဟိတနိဝတ္တိ ကာတုံ န စ သက္ကာတိ သမ္ဗန္ဓော, ကေစီတိ ဗုဒ္ဓပ္ပိယာစရိယာဒယော ဒဿေတိ, တေ ဟိ ယဒိ ဝဏ္ဏေန ကာလေန ဝါ ဗျဝဓာနေပိ သန္ဓိ ဘဝေယျ တဒါ သရေတိ နိမိတ္တဿော ပါဒါနံ နိရတ္ထကံ ဘဝေယျာတိ သရေတိ နိမိတ္တောပါဒါနသာမတ္ထိယေနာနေန ဝဏ္ဏာဒိဗျဝဓာနေ နော သန္ဓီတိ မညမာနာ ‘နိမိတ္တော’စ္စာဒိကံ ဝါကျမာဟု, တဒယုတ္တန္တိ တေဟိ’နိမိတ္တော’စ္စာဒိနာ ယံ ဝုတ္တံ, တံ အယုတ္တန္တိ အတ္ထော, အယုတ္တတ္တေ ကာရဏံ ဗျဘိစာရသဗ္ဘာဝေန သာမတ္ထိယာဘာဝေါယေဝါတိ ဗျဘိစာရန္ဒဿေတွာ သာမတ္ထိယာဘာဝန္ဒဿေတုမာဟ-‘အဝသာနေ,စ္စာဒိ, ကာရိယာဘာဝေပီတိ ဧတ္ထ န ကေဝလံ ‘ဣဒမေဝ သစ္စံ, သုမနာ ဘဝန္တု အထောပိ’တျာဒေါ ဝဏ္ဏကာလဗျဝဓာနေယေဝ, အထ ခေါ ‘ဧတေ န သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတူ’တျာဒေါ အဝသာနေ ‘ပမာဒေါ မစ္စုနော ပဒံ’ တျာဒေါ အန္တ ဗိန္ဒု သင်္ခါတနိမိတ္တန္တရေ ဝါ ကာရိယာဘာဝေပိ နိမိတ္တော ပါဒါနဿ သာတ္ထကတောတိ အပိသဒ္ဒဿတ္ထော, သာတ္ထကတောတိ ဘာဝပ္ပစ္စယလောပေန ဘာဝပ္ပဓာနဝသေန ဝါ ဝုတ္တံ, သာတ္ထကတ္တတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, အညထာ နိမိတ္တောပါဒါနမေဝ သာတ္ထကံ နာမာတိ ‘နိမိတ္တော ပါဒါနဿ သာတ္ထကတော’တိ န ယုဇ္ဇတိ, အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘အဝသာနေ နိမိန္တရေ ဝါ ကာရိယာဘာဝေန ဗျဘိစာရသဗ္ဘာဝါ အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏံ သာမတ္ထိယံ နတ္ထိ, နိမိတ္တန္တုဗျဝဓာနေပိ စတ္ထိ, ယထာ’ဒါရုနိမိတ္တံ ဝနောပသင်္ကမန’န္တိ တသ္မာ ဝဏ္ဏကာလဗျဝဓာနေပိ သရေတိ နိမိတ္တေ သတိ လောပကာရိယံ ပပ္ပောတေ ဝါ’တိ. လုပ္ပတီတိ ‘တတြိမေ’စ္စာဒိနာ ကထနကာလေ န ဒိဿတီတိ အတ္ထော, အဒဿနမတ္တမေဝ ဟိ လောပေါ, အညထာ ‘တတြာ’ဒိသဒ္ဒရူပါဘာဝပ္ပတ္တိယာ အတ္ထပ္ပတီတိ ကာရိတ္တမေသံ န သိယာတိ, ပဌမာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌော… ဝုတ္တတ္တာ ကမ္မဿ, သရဿာတိ ဝဒေယျ… ဘာဝေ ခါဒိပ္ပစ္စယေန အဝုတ္တကမ္မတ္တာ, ဣဟာတိ ဣမိနာ သတ္ထန္တရေ ဘာဝသာဓနဝသေန ဂဟဏံ ဝိဘာဝေတိ, ဂန္ထ လာဃဝေါ… သရဿ လောပေါတိ ဝါ လောပံ ပပ္ပောတီတိ ဝါ အဝတ္တဗ္ဗတ္တာ, သရောတိ ပဌမာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ သရော လောပေါ နာမ ဟောတီတိ သင်္ကာပိ သိယာတိ အာဟ-‘န စေ’စ္စာဒိ, ဣဟာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ, ဟောန္တိစ္စာဒေါပိ ပုဗ္ဗသရလောပေ ဟန္တိစ္စာဒိကမ္ပိ သိယာတျာသင်္ကိယာဟ-‘သောစေ’စ္စာဒိ, ဥဿဂ္ဂတော အာဂတော သမ္ဘူတော တဿ ဝါ အယံတိ ဩဿဂ္ဂိကော ပုဗ္ဗလောပေါ[Pg.47], တဿ ဘာဝေါ ဩဿဂ္ဂိကတ္တံ, ဩဿဂ္ဂိကတ္တာ ပုဗ္ဗလောပဿ ကာရိယန္တရေဟိ ပရလောပါဒီဟိ အပဝါဒဝိဓီဟိ အာဗာဓိတော ဧဝ, သော စ ပုဗ္ဗလောပေါ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ‘‘ပရော ကွစီ’’တိ (၉၁-၂၇) ကွစိဂ္ဂဟဏေန ပုဗ္ဗပရလောပါနံ တုလျဗလတ္တာဘာဝါ ယထာ ဂမပ္ပတ္တိတော ပရလောပဿာပဝါဒရူပတ္တံ, အဇ္ဈာသိတေတိ ပဝိဋ္ဌေ, န ဟောတိ… ပရလောပါပဝါဒေန ဗာဓိတတ္တာ, တေဟီတိ ပရလောပါဒီဟိ, သဗ္ဗထာ မုတ္တဝိသယော သဒ္ဓိန္ဒြိယန္တိ, ဝိကပ္ပေန မုတ္တဝိသယော လတေ ဝါတိ.

‘ආධාරවිශේෂාපස්සයන’ යනු ඕපසිලේෂික ආධාර විශේෂය ඇසුරු කිරීමයි. ඕපසිලේෂික ආධාරයෙන් තොරව වෙනත් ආධාරයක් ගත් කල්හි, වෙනත් වචනයක් හෝ සූත්‍රයක් නොමැතිව (අකුරු අතර) වෙනසක් වැළැක්වීම කළ නොහැක යන්න සම්බන්ධයයි. ‘කේචි’ (ඇතැමෙක්) යන්නෙන් බුද්ධප්පිය ආචාර්යපාදයන් වහන්සේලා ආදීන් දක්වයි. මක්නිසාද යත්, ඉදින් අකුරකින් හෝ කාලයකින් ප්‍රමාදයක් (වෙනසක්) ඇති කල්හි ද සන්ධි වන්නේ නම්, එවිට ‘සරේ’ (ස්වරයෙහි) යන නිමිත්ත දැක්වීම නිෂ්ඵල වන්නේය කියා, ‘සරේ’ යන නිමිත්ත දැක්වීමේ ශක්තියෙන් අකුරු ආදියේ වෙනසක් ඇති කල්හි සන්ධි නොවේ යැයි සලකා ඔවුහු ‘නිමිත්තෝ...’ යනාදී වාක්‍යය පැවසූහ. ‘තදයුත්තං’ යනු ඔවුන් විසින් ‘නිමිත්තෝ...’ යනාදී වශයෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය අයෝග්‍යය (වැරදිය) යන අර්ථයයි. අයෝග්‍ය වීමට හේතුව නම්, ව්‍යභිචාරය (නියමය ඉක්මවා යාම) පැවතීම හේතුවෙන් (එම නිමිත්ත දැක්වීමේ) ශක්තියක් නොමැති වීම ම යැයි ව්‍යභිචාරය පෙන්වා දී, ශක්තියක් නොමැති බව දැක්වීම සඳහා ‘අවසානේ...’ යනාදිය පැවසූහ. ‘කාර්යය නොවන කල්හි ද’ යන්නෙහි, මෙහි ‘ඉදමේව සච්චං, සුමනා භවන්තු අථෝපි’ යනාදී තන්හි අකුරු හා කාලයෙහි වෙනස පමණක් නොව, තවද ‘ඒතේ න සච්චේන සුවත්ථි හෝතු’ යනාදී වශයෙන් අවසානයෙහි ද, ‘පමාදෝ මච්චුනෝ පදං’ යනාදී වශයෙන් අන්ත බිංදුව (අනුස්වාරය) නම් වූ වෙනත් නිමිත්තක් ඇති කල්හි ද කාර්යය සිදු නොවන නමුත්, නිමිත්ත දැක්වීම සාර්ථක වේ යන්න ‘අපි’ (ද) ශබ්දයේ අර්ථයයි. ‘සාත්ථකතෝ’ යනු භාව ප්‍රත්‍යය ලෝප වීමෙන් හෝ භාව ප්‍රධානයෙන් පවසන ලද්දකි, ‘සාර්ථකත්වයෙන්’ යනුවෙන් පවසන ලද්දේ වෙයි. නැතහොත්, නිමිත්ත දැක්වීම ම සාර්ථක වන්නේය යන අරුතින් ‘නිමිත්ත දැක්වීම සාර්ථකත්වයෙන්’ යන්න නොගැලපේ. මෙහි අදහස මෙයයි: ‘අවසානයෙහි හෝ වෙනත් නිමිත්තක හෝ කාර්යය නොවීමෙන් ව්‍යභිචාරය පවතින බැවින්, වෙනත් ආකාරයකින් සිදු නොවන ලක්ෂණය ඇති ශක්තියක් නැත. නිමිත්තක් මැදි වූ කල්හි ද (ලෝපය) ඇත. ‘දාරුනිමිත්තං වනෝපසංකමනං’ යන්නෙහි මෙන්, එබැවින් අකුරු හා කාලයෙහි වෙනසක් ඇති කල්හි ද ‘සරේ’ යන නිමිත්ත ඇති විට ලෝප (කැපී යාමේ) කාර්යය පැමිණෙන්නේය’ කියායි. ‘ලුප්පති’ (ලොප් වෙයි) යනු ‘තත්‍රිමේ’ යනාදී වශයෙන් කථා කරන කල්හි නොපෙනේ යන අර්ථයයි. නොපෙනී යාම ම (අදර්ශනය ම) ලෝපය නම් වේ. නැතහොත් ‘තත්‍ර’ ආදී ශබ්ද රූපයන්ගේ අභාවයට පත්වීමෙන්, මේවායේ අර්ථය වටහා දීමේ ක්‍රියාව සිදු නොවන්නේය. ප්‍රථමා විභක්තියෙන් දක්වන ලද්දේ... කර්මය ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින්, ‘ස්වරයාගේ’ යැයි කිව යුතුය... භාවයෙහි ‘ඛ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කර්මය ප්‍රකාශ නොවන බැවින්, ‘මෙහි’ යන්නෙන් වෙනත් ශාස්ත්‍රයක භාව සාධන වශයෙන් ගැනීම පැහැදිලි කරයි. ග්‍රන්ථ ලාඝවය (ලියවිල්ල කෙටි කිරීම)... ‘ස්වරයාගේ ලෝපය’ කියා හෝ ‘ලෝපයට පැමිණේ’ කියා හෝ නොකිව යුතු බැවින්, ‘සරෝ’ යන්න ප්‍රථමා විභක්තියෙන් දක්වා ඇති බැවින්, ස්වරය ම ලෝපය නම් වේ යැයි සැකයක් ද ඇති විය හැකි බැවින් ‘න ච...’ යනාදිය පැවසීය. ‘මෙහි’ යනු මේ සූත්‍රයෙහිය. ‘හොන්ති’ යනාදියෙහි ද පූර්ව ස්වරය ලොප් වූ කල්හි ‘හන්ති’ යනාදිය ද විය හැකිය කියා සැක කොට ‘සෝචේ...’ යනාදිය පැවසීය. පොදු නීතියෙන් (උත්සර්ගයෙන්) පැමිණි, හටගත් හෝ එයට අයත් වූවක් ‘ඕස්සග්ගික’ (පොදු) පූර්ව ලෝපයයි. එහි ස්වභාවය ‘ඕස්සග්ගිකත්වය’ (පොදු බව) යි. ඕස්සග්ගිකත්වයෙන් (පොදු බැවින්) පූර්ව ලෝපය, පර ලෝපය ආදී වෙනත් කාර්යයන් (අපවාද විධි) මඟින් වළක්වන ලද්දේ මය. ඒ පූර්ව ලෝපය ද වන්නේය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘‘පරෝ ක්වචී’’ (91-27) යන සූත්‍රයෙහි ‘ක්වචි’ (සමහර තැනක) යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන්, පූර්ව සහ පර ලෝපයන්ගේ සමාන බලයක් නොමැති බැවින්, ගම්‍ය වන ආකාරයට පර ලෝපය අපවාද ස්වරූපයක් ගනී. ‘අජ්ඣාසිතේ’ යනු ඇතුළු වූ කල්හි, නොවේ... පර ලෝප අපවාදයෙන් වළක්වන ලද බැවින්, ‘තේහි’ යනු පර ලෝප ආදීන් විසිනි. සෑම අයුරින්ම මුක්ත විෂය ‘සද්ධින්ද්‍රියං’ යන්නයි, විකල්පයෙන් මුක්ත විෂය ‘ලතේව’ යන්නයි.

၂၇. ပရော

27. පරෝ

ဣတိသဒ္ဒေါ ဣဒမတ္ထေ, ကွစိ လောပနီယော ဟောတီတိ ဣဒံ ဝစနံ ဒီပေတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ကိန္တိ အာဟ-‘ပယောဂါနုသာရိတ’န္တိ, ကဿာတိ အာဟ-‘ကာရိယဿ ပရလောပဿာ’တိ, ကေန ဟေတုနာတိ အာဟ ‘ကွစိဂ္ဂဟဏေနာ’တိ, ကတ္ထာတိ အာဟ-‘ဣဟ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ’တိ, တေနာတိ တေန ပယောဂါနုသာရိတာဒီပနေန, ယထာပယောဂန္တိ အာဂမပယောဂါနတိက္ကမေန, နိစ္စံ ပက္ခေဝါ ပရလောပေါ သိယာတိ ဟောန္တိစ္စာဒေါ နိစ္စံ, လတာဝါတိအာဒီသု ပက္ခေ ဝါ ပရလောပေါ ဘဝေယျ, ဧဝံ မညတေ ‘‘ကသ္မိန္တိ အတ္ထေ ကွာတိ နိပ္ဖန္နေနာနိယမဝုတ္တိနာ အနိယမတ္ထဿေဝ ဝိသေသကတော ဝစနေ သဗ္ဗတ္ထေဝါနိယတတ္ထဝုတ္တိတ္တာ ကွစိသဒ္ဒေါ-ယံ ယထာဂမံ နိစ္စမနိစ္စမသန္တဉ္စ ဝိဓိံ ဒီပေတိ, တတ္ထ ဟောန္တိစ္စာဒိကော နိစ္စ ပက္ခော ပရလောပဿေဝ ဝိသယော, လတာဝါတိအာဒိကော အနိစ္စပက္ခော ဥဘယသာဓာရဏတ္တာ ပုဗ္ဗလောပဿာပိ ဝိသယောတိ ဣမိနာ နိစ္စံ ပက္ခေ ဝါ ပရလောပေါ ဟောတိ, အသန္တပက္ခော ပန သဒ္ဓိန္ဒြိယန္တိအာဒိကော ပုဗ္ဗလောပဿေဝ ဝိသယော သဗ္ဗထာနေန ပရိစ္စတ္တတ္တာ’’တိ, တီသုပိ စေတေသု ပန ပက္ခေသု နိစ္စာနိစ္စပက္ခေသု ယေဝဿာပဝါဒရူပတာ… ပုဗ္ဗလောပဿ သဗ္ဗထာ ဟောန္တိစ္စာဒေါ နိဝါရကတ္တာ ဝါ ဝိဓာယကတ္တာ ဝါ ပရလောပဿ, န တွသန္တပက္ခေ… ပုဗ္ဗလောပဿေဝ သဗ္ဗထာနေန ဒိန္နာ ဝသရတ္တာ, လောကဂ္ဂေါတိအာဒိ တု ကွစိသဒ္ဒဿ ပယောဂါနုသာရိတာ ဒီပကတ္တာ နိစ္စေ အသန္တေဝါပိ ဝိဓိမှိ ဒီပိတေ ပရလောပေန ဝါ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ နေဋ္ဌဗျာဃာတော, ဧဝံ တာဝ ကွစိဂ္ဂဟဏေ သဗ္ဗထာနိဋ္ဌပရိဟာရေန ဣဋ္ဌပ္ပသိဒ္ဓိ [Pg.48] သိယာ, တဒဘာဝေကထန္တိ တဒဘာဝေ ဝိရောဓမာဟ-‘အညတေ’စ္စာဒိ, ပရိယာယေန ဘဝန္တီတိ ကွစိဂ္ဂဟဏာဘာဝေ ‘ပရော’တိ သုတ္တံ သိယာ တထာ သတိ သုတ္တဒွယမေကဝိသယံ တုလျဗလဉ္စ သိယာ, တတ္ထ ဝိပ္ပဋိသေဓာဘာဝါ ပမာဏဘူတာနမာစရိယ (ဝစနာ)နံ နိရတ္ထကတာ မာ ဘဝီတိ ဝါရေန ဘဝန္တီတိ အတ္ထော, ဣတီတိ ဣမိနာ ပရိယာယဘဝနကာရဏေန, ပက္ခေယေဝ သိယာတိ လတာဝါတိအာဒီသု ပုဗ္ဗလောပေ ပရိယာယပ္ပဝတ္တေ ပရိယာယေန ပရလောပဿာပ္ပဝတ္တိတော လတာဝါတိ ပက္ခေယေဝ ပရလောပေါ ဘဝေယျ, ဟောန္တိစ္စာဒေါ နိစ္စံ န သိယာတိ သမ္ဗန္ဓော, တဉ္စာတိ တံ ပရိယာယဘဝနဉ္စ, ခေါ ဝါကျာလင်္ကာရေ, ပဋိပဒန္တိ ပဒမ္ပ ဒမ္ပတိ ဟောတိ, နေကဒေသပရိဟာရေနာပိ, တေနာဟ ‘န ကတ္ထစီ’တိ, ဣမိနာ ဣဒံ ဒီပေတိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ ဝိကပ္ပပ္ပသတ္တိယာ ဟန္တိ, သဒ္ဓန္ဒြိယံတျာဒိကံ ‘‘န ဒွေဝါ’’တိ (၁-၂၈) သုတ္တေပိ ဟန္တိစ္စာဒိကဉ္စာနိဋ္ဌရူပမ္ပိ သမ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. နစေဝမိဋ္ဌန္တိ ဧဝမိဒံ ယထာဝုတ္တံ ဝိကပ္ပဝိဓာနံ သဒ္ဒလက္ခဏညူဟိ နေဝါဘိမတန္တိ အတ္ထော, တမေဝ သာဓေတိ ‘ပရလောပေါ ဟိ’စ္စာဒိနာ, အထာ နိစ္စပက္ခေ ဝါ ပရလောပေ ကတေ-နေန ပရိစ္စတ္တဋ္ဌာနေ ဥဿဂ္ဂပ္ပဝတ္တိယာ လတာဝ လတေဝါတိ ရူပဒွယံ သမ္ပဇ္ဇတိ တသ္မာ ပယောဂါနုသာရိတာဒီပကေန ကွစိသဒ္ဒေနေဝ ဟောန္တိ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ လတာဝ လတေဝါတိ ပယောဂ သမ္ဘဝေါပိ, တထာပိ အနိစ္စပက္ခေ လတာဣဝါတိ တတိယရူပပ္ပသိဒ္ဓိယာ ပရိယာယေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ပရိကပ္ပေတိ ‘နနု စေတျာဒိနာ, အထ ‘‘ပရော ကွစီ’တိ ကွစိဂ္ဂဟဏေ သတိ အပ(ဝါဒရူပ)တ္တာ ကထမ္ပရိယာယပ္ပဝတ္တီတိ မနသိ နိဓာယာနိစ္စပက္ခေ ပရိယာယပ္ပဝတ္တိဒီပနတ္ထံ ‘‘န ဒွေဝါ’’တိ သုတ္တိတန္တိ အပဝါဒေ ရူပတ္တယေပိ ပရိယာယပ္ပဝတ္တိယံ ဒေါသာဘာဝမာဟ-‘နာယံ ဒေါသော’စ္စာဒိ, တထာဟိစ္စာဒိနာ ‘‘န ဒွေဝါ’’တိ သုတ္တေနေဝ ပရိယာယဿာပိ ဒီပိတတ္တံ သာဓေတိ, သာ စ ဧကတ္ထပ္ပဝတ္တိ ပရိယာယံ ဝိနာ န သမ္ဘဝတိ… ဧကက္ခဏေ ပဝတျသဗ္ဘာဝါတိ အဓိပ္ပာယော, နနု စ ကွစာဘာဝေ ပရိယာယပ္ပဝတ္တိယံ ယထာဝုတ္တ ဒေါသဿေဝါပ္ပသင်္ဂတော မာ ဟောတု ပရိယာယော, ဘိန္နဝိသယေ ပန ပုဗ္ဗပရလောပပ္ပဝတ္တိယာ ‘‘န ဒွေဝါ’တိ နိသေဓေ လတေဝ လတာဝ လတာဣဝါတိ ရူပတ္တယံ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ စောဒနံ မနသိ နိဓာယာဟ-‘နစေ’စ္စာဒိ, တတ္ထ ဒေါသမာဟ-‘တထာ စ သတိ’စ္စာဒိနာ, ကတ္ထစိ ဒေမိစ္စာဒေါ နိစ္စံ ပုဗ္ဗလောပဿေဝ, ကတ္ထစိ ဟောန္တိစ္စာဒေါ နိစ္စံ ပရလောပဿေဝ[Pg.49], ဝိကပ္ပေန ဝါ ကတ္ထစိ ယထောဒကံ ယထာဥဒကံ တျာဒေါ ပုဗ္ဗလောပဿေဝ ကတ္ထစိ ဣတိပိ ဣစ္စပိစ္စာဒေါ ပရလောပဿေဝ ကတ္ထစိ လတေဝ လတာဝ လတာဣဝါစ္စာဒေါ ပရိယာယေနုဘယလောပဿေဝ ဒဿနတောတိ သမ္ဗန္ဓော, ဧတ္ထစ ဣတိပီတိ ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တ ဒီပနေန ကွစိသဒ္ဒေန ပရလောပေ ကတေ-ညတြ ပုဗ္ဗ လောပေ သမ္ပတ္တေ ‘‘န ဒွေဝါ’’တိ ဧတ္ထာနုဝတ္တမာန ကွစာနုဘာဝေန နိစ္စံ နိသေဓေ ဣစ္စပိစ္စေဝ ဘဝတိ. သမ္ဗဇ္ဈတိ တေသု တေသု သုတ္တေသု. ပရိစ္ဆေဒေါတိ ကမ္မတ္ထဝသေန အာဓာရဝသေန ဝါတိ အာဟ-‘ပရိစ္ဆိဇ္ဇတိ’စ္စာဒိ.

‘ඉති’ ශබ්දය මෙහි ‘මේ අර්ථයෙහි’ යන්න දක්වයි. ‘යම් තැනක ලොප් කළ යුතු වේ’ (ක්වචි ලොපනීයො හොති) යන මේ වචනය පැහැදිලි කරයි යනුවෙන් සම්බන්ධය වේ. ‘කුමක් නිසාද?’ යත්, ‘ප්‍රයෝගයන්ට අනුකූලව’ (පයෝගානුසාරිතං) යැයි පැවසීය. ‘කාගේද?’ යත්, ‘සිදු කළ යුතු පරලෝපයේ’ (කාරියස්ස පරලොපස්ස) යැයි පැවසීය. ‘කවර හේතුවකින්ද?’ යත්, ‘ක්වචි’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් (ක්වචිග්ගහණෙන) යැයි පැවසීය. ‘කොහේද?’ යත්, ‘මෙහි, මේ සූත්‍රයෙහි’ (ඉහ ඉමස්මිං සුත්තෙ) යැයි පැවසීය. ‘තේන’ (එයින්) යන්නෙන්, ඒ ප්‍රයෝගානුකූල බව දැක්වීමෙන්, ‘යථාපයෝගං’ (ප්‍රයෝගයන්ට අනුව) යනු සාම්ප්‍රදායික ව්‍යවහාරයන් ඉක්මවා නොයෑමෙන්, නිත්‍ය වශයෙන් හෝ විකල්ප වශයෙන් හෝ පරලෝපය විය යුතුය. ‘හොන්ති’ ආදියේදී නිත්‍ය වශයෙන්ද, ‘ලතාවා’ ආදියේදී විකල්ප වශයෙන්ද පරලෝපය විය යුතුය. මෙසේ සලකනු ලැබේ: ‘කස්මිං’ (කවරක්හිද) යන අර්ථයෙහි ‘ක්ව’ යන්නෙන් නිෂ්පන්න වූ, අනියත පැවැත්මක් ඇති, අනියත අර්ථයටම විශේෂණයක් වූ වචනයෙහි, සියලු තැන්හිම අනියත අර්ථයක් පවසන බැවින් ‘ක්වචි’ ශබ්දය - යම් ක්‍රමයක් සාම්ප්‍රදායික ව්‍යවහාරයන්ට (ආගමයට) අනුව නිත්‍ය, අනිත්‍ය සහ අසන්ත (නොපවතින) විධියක් දක්වයිද, එහි ‘හොන්ති’ ආදී නිත්‍ය පක්ෂය පරලෝපයටම විෂය වේ. ‘ලතාවා’ ආදී අනිත්‍ය පක්ෂය (විකල්ප පක්ෂය) දෙකටම පොදු බැවින් පූර්වලෝපයටද විෂය වන බැවින් මෙයින් නිත්‍ය වශයෙන් හෝ විකල්ප වශයෙන් පරලෝපය වේ. අසන්ත පක්ෂය වන ‘සද්ධින්ද්‍රියං’ ආදිය පූර්වලෝපයටම විෂය වේ, එහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම පරලෝපය අත්හරින ලද බැවිනි. මේ පක්ෂ තුනෙහිම, එනම් නිත්‍ය හා අනිත්‍ය පක්ෂයන්හිම මෙයට අපවාද ස්වරූපී බවක් ඇත... පූර්වලෝපය සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ‘හොන්ති’ ආදියේදී වැළැක්වීමෙන් හෝ පරලෝපය විධාන කිරීමෙන් හෝ වේ, නමුත් අසන්ත පක්ෂයෙහි නොවේ... පූර්වලෝපයටම සර්වප්‍රකාරයෙන්ම මෙයින් අවසර දී ඇති බැවිනි. ‘ලෝකග්ගෝ’ ආදියේදී නම් ‘ක්වචි’ ශබ්දයේ ප්‍රයෝගානුකූල බව දක්වන බැවින්, නිත්‍ය හෝ අසන්ත විධියෙහිදී පරලෝපයෙන් සිද්ධ වන බැවින් අනභිමත පරස්පර විරෝධයක් (ව්‍යාඝාතයක්) නොවේ. මෙසේ ‘ක්වචි’ ග්‍රහණය කිරීමෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම අනභිමත දේ මඟහැරී අභිමත රූපයන් සිද්ධ වන්නේය. එහි අභාවයෙහි කෙසේද යත්? එහි අභාවයෙහි ඇති වන විරෝධය ‘අඤ්ඤතෙච්චාදි’ (අන්‍ය තැනකදී ආදී වශයෙන්) දක්වයි. ක්‍රමයෙන් (පරියායෙන්) සිද්ධ වන්නේය යනු ‘ක්වචි’ ග්‍රහණයක් නොමැති කල්හි ‘පරෝ’ කියා සූත්‍රයක් වන්නේය, එසේ ඇති කල්හි සූත්‍ර දෙකම එකම විෂයයක් ඇති සමාන බලැති සූත්‍ර වනු ඇත. එහිදී ප්‍රතිෂේධයක් (බාධාවක්) නොමැති බැවින් ප්‍රමාණභූත වූ ආචාර්යවරුන්ගේ වචන නිෂ්ඵල නොවීම පිණිස වාරයෙන් (වරින් වර) සිද්ධ වන්නේය යනු අර්ථයයි. ‘ඉති’ යන්නෙන්, මේ ක්‍රමානුකූලව සිදුවීමේ හේතුවෙන්, ‘පක්ඛෙයෙව සියා’ යනු ලතාවා ආදියේදී පූර්වලෝපය ක්‍රමානුකූලව පවතින කල්හි, ක්‍රමානුකූලව පරලෝපය නොපැවැත්මෙන් ලතාවා යන පක්ෂයෙහිම පරලෝපය විය යුතුය, ‘හොන්ති’ ආදියේදී නිත්‍ය වශයෙන් නොවිය යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘තඤ්ච’ යනු, ඒ ක්‍රමානුකූලව පැවැත්මද වේ. ‘ඛො’ යන්න වාක්‍යාලංකාරයකි. ‘පටිපදං’ යනු පදයෙන් පදය (ද්වන්ද සමාසයක්) වෙයි, එක් කොටසක් බැහැර කිරීමෙන්ද වේ. එහෙයින් ‘න කත්ථචි’ (කිසි තැනක නැත) යි පැවසීය. මෙයින් මෙය පැහැදිලි කරයි: ‘සියලු තැනකදීම විකල්පය පැමිණීමෙන් හානි වේ, සද්ධින්ද්‍රියං ආදිය “න ද්වේ වා” (1-28) සූත්‍රයෙහිද හන්ති ආදී අනභිමත රූපයන්ද සිද්ධ වෙයි’ යන්නයි. ‘නචෙවමිට්ඨං’ යනු මෙසේ පවසන ලද විකල්ප විධානය වියරණවේදීන් විසින් කිසිසේත් අනුමත නොකරන ලද්දක් යනු අර්ථයයි. එයම ‘පරලොපො හිච්චාදිනා’ (පරලෝපයම වේ යනාදී වශයෙන්) සාධනය කරයි. තවද, නිත්‍ය පක්ෂයේ හෝ පරලෝපය කළ කල්හි - මෙයින් අත්හරින ලද ස්ථානයෙහි සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරික උත්සර්ගය (සාමාන්‍ය නීතිය) පැවැත්මෙන් ‘ලතාවා’, ‘ලතේවා’ යන රූප ද්වය සිද්ධ වෙයි. එබැවින් ප්‍රයෝගානුකූල බව දක්වන ‘ක්වචි’ ශබ්දයෙන්ම ‘හොන්ති’, ‘සද්ධින්ද්‍රියං’, ‘ලතාවා’, ‘ලතේවා’ යන ප්‍රයෝගයන්ගේ සම්භවයද වේ. එසේ වුවද අනිත්‍ය පක්ෂයෙහි ‘ලතා ඉව’ යන තෙවන රූපය සිද්ධ වීම සඳහා ක්‍රමානුකූලව (පරියායෙන්) පැවැතිය යුතු යැයි ‘නනු චෙත්‍යාදිනා’ (නමුත් ආදී වශයෙන්) උපකල්පනය කරයි. ඉක්බිති ‘පරො ක්වචි’ කියා ‘ක්වචි’ ග්‍රහණය ඇති කල්හි, අපවාද ස්වරූපී බැවින් ක්‍රමානුකූල පැවැත්ම කෙසේ වේදැයි සිතෙහි තබාගෙන අනිත්‍ය පක්ෂයෙහි ක්‍රමානුකූල පැවැත්ම දැක්වීම සඳහා ‘න ද්වේ වා’ යන්න සූත්‍රගත කරන ලදී. අපවාදයෙහි රූප තුනෙහිම ක්‍රමානුකූල පැවැත්මෙහි දෝෂයක් නොමැති බව ‘නායං දොසොච්චාදි’ (මෙය දෝෂයක් නොවේ යනාදී වශයෙන්) පවසයි. ‘තථාහිච්චාදිනා’ යන්නෙන් ‘න ද්වේ වා’ සූත්‍රයෙන්ම ක්‍රමානුකූල බවද දක්වා ඇති බව සාධනය කරයි. ඒ ඒකාර්ථ පැවැත්ම ක්‍රමයක් (පරියායක්) නොමැතිව සිද්ධ නොවේ... එක් ක්ෂණයක සියල්ල පැවතීමේ අසම්භවය නිසාය යනු අදහසයි. ‘නනු ච’ (නමුත්) ‘ක්වචි’ නොමැති කල්හි ක්‍රමානුකූල පැවැත්මෙහි ඉහත කී දෝෂයම නොපැමිණේවා, ක්‍රමය (පරියාය) නොවේවා, වෙනස් විෂයයකදී පූර්ව-පර ලෝපයන් පැවැත්මෙන් ‘න ද්වේ වා’ යන්නෙන් තහනම් කිරීමේදී ‘ලතේවා’, ‘ලතාවා’, ‘ලතා ඉව’ යන රූප තුන සිද්ධ වන්නේය යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන ‘නචෙච්චාදි’ (නැත යනාදී වශයෙන්) පැවසීය. එහි ඇති දෝෂය ‘තථා ච සතිච්චාදිනා’ (එසේ ඇති කල්හි යනාදී වශයෙන්) දක්වයි. ඇතැම් තැනක ‘දේමි’ ආදියේදී නිත්‍ය වශයෙන් පූර්වලෝපයම වේ, ඇතැම් තැනක ‘හොන්ති’ ආදියේදී නිත්‍ය වශයෙන් පරලෝපයම වේ, විකල්ප වශයෙන් ඇතැම් තැනක ‘යථෝදකං’, ‘යථාඋදකං’ ආදියේදී පූර්වලෝපයම වේ, ඇතැම් තැනක ‘ඉතිපි’, ‘ඉච්චපි’ ආදියේදී පරලෝපයම වේ, ඇතැම් තැනක ‘ලතේවා’, ‘ලතාවා’, ‘ලතා ඉව’ ආදියේදී ක්‍රමානුකූලව උභය ලෝපයම (දෙපසම ලොප් වීම) දක්න ලැබෙන්නේය යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. මෙහිදී ‘ඉතිපි’ යන්නෙන් ව්‍යවස්ථිත විභාෂා බව දැක්වීමෙන්, ‘ක්වචි’ ශබ්දයෙන් පරලෝපය කළ කල්හි - වෙනත් තැනක පූර්වලෝපය පැමිණි කල්හි ‘න ද්වේ වා’ මෙහි අනුවර්තනය වන ‘ක්වචි’ බලයෙන් නිත්‍ය වශයෙන් නිෂේධ කිරීමේදී ‘ඉච්චපි’ යන්නම වෙයි. ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි සම්බන්ධ වෙයි. ‘පරිච්ඡේදො’ යනු කර්මාර්ථ වශයෙන් හෝ ආධාර වශයෙන් හෝ වේ යැයි ‘පරිච්ඡිජ්ජතිච්චාදි’ (පරිච්ඡේද කරනු ලැබේ යනාදී වශයෙන්) පැවසීය.

၂၈. နဒွေ

28. ද්විත්ව නොවේ

တတ္ထစာတိ စသဒ္ဒေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တထာ စ သတိ အညောညာနဇ္ဈာသိ တံ ယထောဒကံ ယထာဥဒကံတျာဒိ ဣတိပိ ဣစ္စပိစ္စာဒိစ သင်္ဂဟိတံ ဘဝတီတိ, ပုဗ္ဗလောပေ ပရလောပေ စ ပရိယာယေန သမ္ပတ္တေ ဒွိန္နမ္ပိ ပက္ခေ အဘာဝေ သတိ ကထမိဒံ ယုဇ္ဇတီတိ စောဒေတိ‘ယဇ္ဇေဝ’မိစ္စာဒိနာ, ယဇ္ဇေဝန္တိ ဟိ အယံ နိပါတသမုဒါယော အနိဋ္ဌာပါဒနာရမ္ဘ ဝတ္တတေ, ဧဝဉ္စေ ဂယှတီတိ အတ္ထော, တဒေတိ အတ္ထတော ဝိညာယတိ, နိစ္စံ သန္ဓိကာရိယာဘာဝေ ကာရဏမာဟ-‘ဥပသိလေသာ ဘာဝတော’တိ, တဒေဝ သမတ္ထေတိ ဤဒိသေသု ဟိ’စ္စာဒိနာ, ဝတ္တုမိဋ္ဌတ္တာတိ ဣမိနာ သန္နိကံသော ဝဏ္ဏာန မဒ္ဓမတ္တကာလဗျဝဓာနာ ပစ္စာသတ္တိ, သန္နိကံသဿေတဿ ဝစနိစ္ဆာယံ သတိယေဝ သန္ဓိကာရိယံ ဟောတီတိ ဒီပေတိ, ဥပသိလေသာဘာဝေါ ဝါတိ ဥပသိလေသာဘာဝေါ ဧဝ ဘဝတိ, နာညထာတိ အဓိပ္ပာယော, တဒဘာဝေစာတိ တဿ ဥပသိလေသဿ အဘာဝေ စ, သန္ဓိကာရိယာဘာဝေ ကာရဏမာဟ-‘ကာလန္တရေန ဗျဝဓာနာ’တိ, ကာလန္တရေနာတိ ဥဘယတ္ထ ဌိတဝဏ္ဏာန မုစ္စာရဏကာလတော အညေန မဇ္ဈပ္ပတိတကာလေန, သန္ဓိ ဟောတေဝ… သန္နိကံသဝစနိစ္ဆာဝသေန ဥပသိလေသဘာဝတော, ဗုဒ္ဓ ဝီရ အတ္ထုရာဇပုတ္တံ အဇရာမရောတိ ဆေဒေါ, ယဒိပိ သဗ္ဗမ္ပေတံ ယဇ္ဇေဝံတျာဒိနာ ဝုတ္တံ ကွစိ သဒ္ဒပ္ပဘာဝေနေဝ သိဇ္ဈတိ, တထာပိ ပကာရော-ယမ္ပိ သတ္ထေ ယောဇေတဗ္ဗော ဝါတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တော.

එහි 'ච' යන්න 'ච' ශබ්දයෙන් විය යුතුය. එසේ වූ කල 'අඤ්ඤොඤ්ඤානජ්ඣාසිතං', 'යථොදකං' (යථා + උදකං) ආදී 'ඉතිපි', 'ඉච්චපිච්චාදි' ද සංග්‍රහ කරනු ලැබේ. පූර්ව ස්වර ලෝපය සහ පර ස්වර ලෝපය පර්යායෙන් පැමිණි කල්හි, දෙපක්ෂයෙහිම අභාවය ඇති විට මෙය කෙසේ ගැලපේදැයි 'යජ්ජෙවං' යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. 'යජ්ජෙවං' යනු අනිෂ්ටාපාදනය ආරම්භයෙහි පවතින නිපාත සමූහයකි. 'එසේ ගතහොත්' යනු එහි අර්ථයයි. එවිට එය අර්ථයෙන් දැනගත යුතුය. සැමවිටම සන්ධි කාර්යය සිදු නොවීමට හේතුව 'උපශ්ලේෂාභාවයෙන්' (ආසන්නතාවක් නොමැති වීමෙන්) යැයි පවසයි. එයම 'ඊදිසේසු හි' යනාදියෙන් තහවුරු කරයි. 'පවසනු කැමැත්ත' යන්නෙන් අක්ෂරයන්ගේ අඩ මාත්‍රා කාලයක ප්‍රමාදයකින් යුත් ආසන්නතාව අදහස් වේ. මෙම ආසන්නතාව කථා කිරීමට කැමැත්ත ඇති කල්හිම සන්ධි කාර්යය සිදුවන බව පෙන්වයි. 'උපශ්ලේෂාභාවය හෝ' යන්නෙන් උපශ්ලේෂාභාවයම සිදුවේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ යන අදහසයි. 'තදභාවේ ච' යන්නෙන් එම උපශ්ලේෂයාගේ අභාවයෙහිද, සන්ධි කාර්යය සිදු නොවීමට හේතුව 'කාලාන්තරයෙන් වෙන්වීම නිසා' යැයි දක්වයි. 'කාලාන්තරයෙන්' යනු දෙපස පිහිටි අක්ෂරයන් උච්චාරණය කරන කාලයට වඩා වෙනස් වූ, මැදට වැටුණු කාලයෙනි. සන්ධිය සිදුවන්නේමමය... ආසන්නතාව පැවසීමේ කැමැත්ත අනුව උපශ්ලේෂභාවය ඇති බැවිනි. 'බුද්ධ', 'වීර', 'අත්ථු', 'රාජපුත්තං', 'අජරාමරො' යනු පද බෙදීමයි. මේ සියල්ල 'යජ්ජෙවං' යනාදියෙන් පවසන ලද මුත්, ඇතැම් විට ශබ්ද ප්‍රභාවයෙන්ම සිද්ධ වේ. එසේ වුවද මේ ආකාරය ශාස්ත්‍රයෙහි යෙදිය යුතු බව දැක්වීමට පවසන ලදී.

၂၉. ယုဝ

29. යුව

နနု [Pg.50] သုတ္တေ ‘လုတ္တာ’တိ ပဉ္စမီ နိဒ္ဒေသာ ‘ပရေသ’န္တိ ဟောတု, ‘ယထာက္ကမံ’တိ တု ဝစနာဘာဝေ ကထံ ယထာက္ကမန္တီဒံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ-‘သမေ’စ္စာတိ, သမာ သင်္ချာ ဂဏနာ ယေသု တေ သမသင်္ချာ-ဥဒ္ဒေသိနော အနုဒေသိနော စ, ဥဒ္ဒိသနံ ပဌမံ နိဒ္ဒိသနံ ဥဒ္ဒေသော, အနုဒိသနံ ပစ္ဆာ ကထနံ အနုဒေသော, ဥဒ္ဒေသော အနုဒေသော ဧသမတ္ထီတိ ဥဒ္ဒေသိနော အနုဒေသိနော, တေသံ သမသင်္ချာနမုဒ္ဒေသီနံ အနုဒေသီနဉ္စ, ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာဟိ ဥဒ္ဒေသိနော ဒွေ, ဧ ဩကာရာ အနုဒေသိနော စ ဒွေတိ ဥဒ္ဒေသီနမနုဒေသီနဉ္စ ဌာနျာဒေသာနံ သမသင်္ချာ သိယာ, သတိယဉ္စ တဿံ ယထာက္ကမ မာဒသာ ဝိဓီယန္တေ, လောကတော သိဒ္ဓိမုပဒဿေတိ ‘တထာဟိ’စ္စာဒိနာ. အဝ…ပေ… ဧ ဩတိ ပရေသံ မတံ, ဝိပ္ပဋိပတ္တီတိ ဝိရုဒ္ဓါ ပဋိပတ္တိ ပဋိဇာနနံ, ပရေ ‘‘သတိပိ ဟေဋ္ဌာ ဝါဂ္ဂဟဏေ‘ကွစာသဝဏ္ဏံ လုတ္တေ’တိ သုတ္တေ ကွစိဂ္ဂဟဏကရဏတော အဝဏ္ဏေ ဧဝ လုတ္တေ အသဝဏ္ဏော ဝိဓိ ဟောတိ, တတော ဣဓ န ဟောတိ ဒိဋ္ဌုပါဒါန’’န္တိ ဝဒန္တိ, ကွစီတိ အဓိကာရော ဣဓ န ဟောတိ မဟုဿဝေါ မာတူပဋ္ဌာနန္တိ, ပတိသဒ္ဒေါ အာဓာရတ္ထော, တေန သမာနာဓိကရဏော ဥရသဒ္ဒေါပီတိ ဥရသ္မိန္တိ နိစ္စ သမာသတ္တာ အသကပဒေန ဝိဂ္ဂဟေ ကတေ ‘‘အသင်္ချံ ဝိဘတ္တိ’’စ္စာဒိနာ (၃-၂) သုတ္တေန အသင်္ချသမာသောတိ ဒဿေတုမာဟ-‘ဝိဘတျတ္ထေသင်္ချသမာသော’တိ, ဧတ္ထ ပန ယုဝဏ္ဏာနန္တိ သံသာမိ သမီပသမူဟ ဝိကာရာဝယဝါဒီသု ဌာနျာဒေသသမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ, တသ္မာ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ဌာနေ ဧ ဩအာဒေသာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော, ဌာနမ္ပန တိဓာ အပကံသော နိဝတ္တိ ပသင်္ဂေါ စေတိ, တတ္ထ ဂုန္နံ ဌာနေ အဿာ သမ္ဗန္ဓီယန္တု တိ အပကံသော ဌာနသဒ္ဒဿတ္ထော, ‘‘သေမှဿ ဌာနေ ကဋုကမောသဓံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ နိဝတ္တိ ‘‘ဒဗ္ဘာနံ ဌာနေ သရေဟိ အတ္ထရိတဗ္ဗ’’န္တိ ပသင်္ဂေါ, တေသု ဣဓ ပဌမဒုတိယာ န ယုဇ္ဇန္တိ… နိစ္စတ္တာ သဒ္ဒတ္ထသမ္ဗန္ဓဿ အပနယနဝိနာသာ န ယုဇ္ဇန္တီတိ, တတိယော တု (ယုဇ္ဇတိ)… သုတ္တေ အတ္ထာဘိဓာနာယ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ပဝတ္တိပ္ပသင်္ဂေ တဒတ္ထာဘိဓာနာယေဝ ဧဩအာဒေသာ ဘဝန္တီတိ.

සූත්‍රයෙහි 'ලුත්තා' යන පංචමී නිර්දේශයෙන් 'පරෙසං' (පර වූවන්ට) යන්න වේවා, 'යථාක්කමං' (අනුපිළිවෙලින්) යන වචනයක් නොමැති කල්හි මෙය කෙසේ අනුපිළිවෙලින් වේදැයි පැවසූ බැවින් 'සමේ' යනාදිය පැවසීය. සමාන වූ සංඛ්‍යාවක් (ගණනක්) ඇත්තාහු සමසංඛ්‍යාත උද්දේශීහු සහ අනුදේශීහු වෙති. පළමුව නිර්දේශ කිරීම උද්දේශය වන අතර, පසුව පැවසීම අනුදේශය වේ. උද්දේශය සහ අනුදේශය මෙහි ඇති බැවින් ඔවුහු උද්දේශීහු සහ අනුදේශීහු වෙති. එම සමසංඛ්‍යාත උද්දේශීන්ගේ සහ අනුදේශීන්ගේ ද, ඉ-වර්ණ උ-වර්ණ යන දෙක උද්දේශීහු වන අතර, ඒ-ඕ කාර දෙක අනුදේශීහු වෙති. මෙසේ උද්දේශීන්ගේ සහ අනුදේශීන්ගේ (ස්ථානීන්ගේ සහ ආදේශයන්ගේ) සමසංඛ්‍යාව වේ. එය ඇති කල්හි අනුපිළිවෙලින් ආදේශයන් පනවනු ලැබේ. ලෝක සම්මතයෙන් සිද්ධිය 'තථාහි' යනාදියෙන් පෙන්වයි. 'අව...පෙ... ඒ ඕ' යනු පරයන්ගේ මතයයි. 'විප්පටිපත්ති' යනු විරුද්ධ පිළිපැදීම හෙවත් ප්‍රතිඥාවයි. අනෙක් අය 'යටින් 'වා' ග්‍රහණය තිබුණද, 'ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ' යන සූත්‍රයෙහි 'ක්වචි' ග්‍රහණය කිරීමෙන් අ-වර්ණයම ලුප්ත වූ කල්හි අසවර්ණ විධිය වේ, එබැවින් මෙහි 'දිට්ඨුපාදානං' යන්නෙහි නොවේ' යැයි පවසති. 'ක්වචි' යන අධිකාරය මෙහි 'මහුස්සවො', 'මාතූපට්ඨානං' යන්නෙහි නොවේ. 'පති' ශබ්දය ආධාර අර්ථයෙහි පවතී. එය හා සමානාධිකරණ වූ 'උරස්' ශබ්දයද 'උරස්මිං' යන්නෙහි නිත්‍ය සමාසයක් වන බැවින්, අස්වපද විග්‍රහය කළ කල්හි 'අසංඛ්‍යං විභත්ති' යනාදී සූත්‍රයෙන් අසංඛ්‍ය සමාසය බව දැක්වීමට 'විභත්යත්ථෙසංඛ්‍යසමාසො' යි පැවසීය. මෙහි 'යුවණ්ණානං' යන්නෙහි ස්වාමි, සමීප, සමූහ, විකාර, අවයව ආදියෙහි ස්ථාන්‍යාදේශ සම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වේ. එබැවින් ඉ-වර්ණ උ-වර්ණයන්ගේ ස්ථානයෙහි ඒ-ඕ ආදේශයෝ වෙති යනු අර්ථයයි. ස්ථානය වනාහි අපකර්ෂය, නිවෘත්තිය, ප්‍රසංගය යැයි ත්‍රිවිධ වේ. එහි 'ගවයන්ගේ ස්ථානයෙහි ඇයට සම්බන්ධ වේවා' යනු අපකර්ෂ ස්ථාන ශබ්දයේ අර්ථයයි. 'සෙම ඇති ස්ථානයෙහි කටුක ඖෂධ දිය යුතුය' යන්න නිවෘත්තියයි. 'දර්භ තණ ඇති ස්ථානයෙහි ඊතලවලින් වැසිය යුතුය' යන්න ප්‍රසංගයයි. ඔවුන් අතුරෙන් මෙහි පළමු සහ දෙවන ක්‍රම නොගැලපේ... ශබ්දාර්ථ සම්බන්ධයේ නිත්‍යභාවය නිසා ඉවත් කිරීම හෝ විනාශ කිරීම නොගැලපෙන බැවිනි. තුන්වැන්න (ප්‍රසංගය) ගැලපේ... සූත්‍රයෙහි අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ඉ-වර්ණ උ-වර්ණයන්ගේ පැවැත්මේ ප්‍රසංගයෙහි, එම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහාම ඒ-ඕ ආදේශයෝ වෙති.

၃၀. ယဝါ

30. යවා

‘‘သတ္တမိယံ [Pg.51] ပုဗ္ဗဿေ’’တိ (၁-၁၄) ပုဗ္ဗဿ ကာရိယဝိဓာနတော သတ္တမီ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ပရတာ ဝိညာယတီတိ ဝုတ္တိယံ ‘ပရေ’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝမုပရိပိ, ပရေဟိ ဣစ္စဿ အဇ္ဈိဏမုတ္တော’တိ သာဓေတုံ ‘‘သဗ္ဗောစန္တိ’’ ‘‘အဇ္ဈော အဓီ’’တိ စ သုတ္တိတံ, တေသမိဓ ပစ္စက္ခာတဘာဝဒဿနတ္ထမာဟ-‘ဣဒ’မိစ္စာဒိ, အဗ္ဘက္ခာနန္တိ ဣမိနာဝ သိဒ္ဓန္တိ ‘‘အဗ္ဘော အဘီ’’တိ စ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဣတိ+အဿ ဣတိ ဌိတေ ပရလောပေါတိ ဒဿနတ္ထံ ‘ဣတိ အဿ ပရလောပေါ’တိ အာဟ, အနွဂမာတိအာဒီသု နိစ္စံ.

''සත්තමියං පුබ්බස්ස'' (1-14) යන සූත්‍රයෙන් පූර්ව පදයට කාර්යය පැනවීම නිසා, සප්තමී විභක්තියෙන් දක්වන ලද්දේ පර වූ කල්හි යන්න දැනගත හැකි බැවින් වෘත්තියෙහි 'පරෙ' යැයි පවසන ලදී. මින් මතු ද එසේමය. 'පරෙහි' යන්නට 'අජ්ඣිණමුත්තො' යන්න සාධනය කරනු පිණිස ''සබ්බොචං'' සහ ''අජ්ඣො අධී'' යන්න සූත්‍ර කරන ලදී. ඒවා මෙහි ප්‍රතික්ෂේප වූ බව දැක්වීම සඳහා 'ඉදං' යනාදිය පැවසීය. 'අබ්භක්ඛානං' යන්නෙන් මෙයම සිද්ධ වන බැවින් ''අබ්භො අභී'' යන්න නොකිය යුතුය. 'ඉති + අස්ස' යන්න පිහිටි කල්හි පර ස්වර ලෝපය වන බව දැක්වීමට 'ඉති අස්ස පරලොපො' යැයි පැවසීය. 'අන්වගමා' යනාදී පදයන්හි නිත්‍ය වේ.

၃၁. ဧဩ

31. ඒ ඕ

ပုတ္တာ မေ+အတ္ထိ, အသန္တော+ဧတ္ထာတိ ပဒစ္ဆေဒေါ.

පදච්ඡේදය වනාහි 'පුත්තා මේ + අත්ථි', 'අසන්තො + එත්ථ' යනුයි.

၃၂. ဂေါဿ

32. ගොස්ස

အန္တာဒေသတ္ထောတိ ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’’တိ (၁-၁၇) ဗာဓကဿ ‘‘ဋာနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿာ’’တိ (၁-၁၉) ဗာဓကေန ‘‘ဝါနုဗန္ဓော’’တိ (၁-၁၈) သုတ္တေန အန္တာဒေသတ္ထော, တေနေဝ ဝုတ္တံ-‘ဗာဓကဗာဓနတ္ထောယမာရမ္ဘော’တိ, အဝဝါဒေသေ ပုဗ္ဗသရလောပေ ဒီဃေစ ဂဝါဿံ, ဂဝစ္ဆန္တိ နိစ္စံ. ဣဒံ ကထံ သိဇ္ဈတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဣဒန္တိ ယထရိဝေစ္စာဒိကံ, ကိံ ဝိနာ သိဇ္ဈတီတိ အာဟ-‘ဧဝါဒိဿာ’တိအာဒိ, ဧဝဿ အာဒိဧကာရော ဧဝါဒိ, တဿ, ရိအာဒေသမန္တရေနာတိ သမ္ဗန္ဓော, စသဒ္ဒေါ အဋ္ဌာနပ္ပယုတ္တော, ရဿဝိဓာနဉ္စာတိ ယောဇနီယော, ကတေပိ တသ္မိန္တိ တသ္မိံ သုတ္တေ ဝိဟိတေ စ, န သိဇ္ဈတီတိ ဧဝါဒိဿ ရိအာဒေသော န ကတောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဘုသံ+ဧဝါတိ (ပန) ဌိတေ မဟာဝုတ္တိနာ ဧဝါဒိဿ ဣအာဒေသေ ရူပသိဒ္ဓိ ဟောတေဝ, ဣဓ ပန ပကာရန္တရေန ‘ဘုသာမိဝေ’တိ သာဓေတုမာဟ ‘တမ္ပိ’စ္စာဒိ.

අන්ත ආදේශය සඳහා යනු, ''ඡට්ඨියන්තස්ස'' (1-17) යන බාධක සූත්‍රය, ''ටානුබන්ධනෙකවණ්ණā සබ්බස්ස'' (1-19) යන බාධකය මඟින්, ''වානුබන්ධො'' (1-18) යන සූත්‍රයෙන් අන්ත ආදේශය අර්ථවත් කරයි. එහෙයින්ම 'බාධකයන් බිඳීම සඳහා මෙය ආරම්භ කරන ලදී' යැයි පවසන ලදී. 'අව' ආදේශයෙහි, පූර්ව ස්වර ලෝපය සහ දීර්ඝය ඇති කල්හි 'ගවාස්සං', 'ගවච්ඡං' යන්න නිත්‍ය වේ. 'මෙය කෙසේ සිද්ධ වේද' යන්න සම්බන්ධයයි. 'මෙය' යනු 'යථරිව' යනාදියයි. කුමක් නොමැතිව සිද්ධ වේද යන්න පැහැදිලි කිරීමට 'එවාදිස්ස' යනාදිය පැවසීය. 'එව' යන්නෙහි මුල ඇති ඒ-කාරය 'එවාදි' නම් වේ. එහි, 'රි' ආදේශයෙන් තොරව යන්න සම්බන්ධයයි. 'ච' ශබ්දය අයෝග්‍ය ස්ථානයක යෙදී ඇත. 'හ්‍රස්ව විධානය ද' යන්න මෙහි යෙදිය යුතුය. එම සූත්‍රය පැනවූ කල්හි ද, 'සිද්ධ නොවේ' යන්න 'එව' යන්නෙහි ආදියේ 'රි' ආදේශය නොකළ නිසා පවසන ලදී. 'භුසං + එව' යැයි පැවති කල්හි මහා වෘත්තියෙන් 'එව' යන්නෙහි ආදියේ 'ඉ' ආදේශය වීමෙන් රූප සිද්ධිය වේමය. එහෙත් මෙහි වෙනත් ආකාරයකින් 'භුසාමිව' යන්න සාධනය කිරීමට 'තම්පි' යනාදිය පැවසීය.

၃၃. ဗျဉ္ဇ

33. බ්‍යඤ්ජ

ရဿဒီဃာနန္တိ သုတ္တေ အဝုတ္တေ ကထံ ရဿဒီဃာနန္တိ လဘတိ ဥဒ္ဒေသိနောတိ အာဟ-‘ဒီဃဿာ’တိအာဒိ, ဒီဃဿာတိ ရဿဿာတိ စ ဌာနသမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ, ပစ္စာသတျာတိ ဌာနသော ပစ္စာသတျာ, ဣဒဉ္စ နိဿယ ဝသေန [Pg.52] ဝုတ္တံ, နိဿယကရဏမေကော သတ္ထာဂတော ဉာယောတိ, ဣဓ နိစ္စံ-ဝီတိနာမေတိ ထုလ္လစ္စယံ, ဣဓ န ဟောတိ-ဇနော သာယံ.

සූත්‍රයෙහි 'රස්සදීඝානං' (හ්‍රස්ව දීර්ඝයන්ගේ) යන්න නොපැවසූ කල්හි, කෙසේ හ්‍රස්ව දීර්ඝයන් ලබන්නේදැයි විමසූ කල්හි 'දීඝස්ස' යනාදිය පැවසීය. 'දීඝස්ස' සහ 'රස්සස්ස' යනු ස්ථාන සම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. 'පච්චාසත්‍යා' යනු ස්ථානීය ආසන්නතාවයෙනි. මෙය නිශ්‍රය වශයෙන් (ඇසුරු කිරීමෙන්) පවසන ලදී. නිශ්‍රය කිරීම ශාස්ත්‍රයෙහි ආ එක්තරා න්‍යායකි. මෙහි නිත්‍ය වේ - 'වීතිනාමෙති', 'ථුල්ලච්චයං'. මෙහි නොවේ - 'ජනො සායං'.

၃၄. သရ

34. සර

ဌာနသမ္ဗန္ဓေတိ ဌိတိ ဌာနံ ပသင်္ဂေါ, သမ္ဗန္ဓနံ-သမ္ဗန္ဓော, ဌာနျာဒေသဘာဝလက္ခဏော ဌာနေယောဂနိမိတ္တဘူတော သမ္ဗန္ဓော ဌာနသမ္ဗန္ဓော တသ္မိံ, ဒွေ ရူပါနိ ဟောန္တီတိ ဣမိနာ န သရူပပ္ပဓာနောတိ ဒဿိတံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဟေတုမာဟ-‘ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသာ’တိ, ဒွေ ရူပါနိဟောန္တီတျာဒိ ဝစနမိဒံ ဒဿေတိ ‘‘သရူပပ္ပဓာနေပိ ဒွိသဒ္ဒေ ဒွိသဒ္ဒသာမညေန သင်္ချာဒွိသဒ္ဒါနုသိဋ္ဌံ နပ္ပယုဇ္ဇတေ, တဿ (ပန) သင်္ချေယျဝစနသင်္ချာဘာဝါ ဧကဝစနမေဝ ( ) ဟောတီ’’တိ, ဣမိနာ စ-တ္ထပ္ပဓာနော-ယံ နိဒ္ဒေသော န သရူပပ္ပဓာနောတိ ဒဿေတိ, အဓိပတိပစ္စယော အဓိပတိပ္ပစ္စယောတိ အနိစ္စံ, ဣဓ န ဟောတိ ဣဓ မောဒတီတိ, တံ ခဏန္တိ ဧတ္ထ ဧကင်္ဂဝိကလံ ပစ္စုဒါဟရဏန္တိ သရမှာ ပရတ္တာဘာဝါ န ဒွိတ္တံ.

ස්ථාන සම්බන්ධයෙහි (ස්ථානසම්බන්ධෙ) යනු: 'ඨිති' (පැවැත්ම) යනු 'ස්ථානය' (තැන) යි, 'පසඞ්ගය' (ප්‍රසංගය/පැමිණීම) යි. සම්බන්ධ කිරීම 'සම්බන්ධය' යි. ඨානී (දේශක) සහ ආදේශ භාවය ලක්ෂණ කොට ඇති, ස්ථානයෙහි යෙදීමට හේතු වූ සම්බන්ධය 'ස්ථාන සම්බන්ධය' යි. එහි (තස්මිං), 'රූප දෙකක් වෙති' (ද්වෙ රූපානි හොන්ති) යන්නෙන් සරූපප්‍රධාන (තමාගේ ස්වරූපය ප්‍රධාන කොට ඇති බව) නොවන බව දක්වන ලද්දේ වෙයි යන්න සම්බන්ධයයි. 'බහුවචනනිද්දෙසා' (බහුවචන නිර්දේශයෙන්) යන්නෙන් හේතුව පැවසීය. 'ද්වෙ රූපානි හොන්ති' යනාදී මේ වචනය මෙසේ දක්වයි: 'සරූපප්‍රධාන වූ ද 'ද්වි' ශබ්දයෙහි, 'ද්වි' ශබ්දයේ සාමාන්‍යයෙන් සංඛ්‍යා 'ද්වි' ශබ්දය උදෙසා අනුශාසනා කරන ලද්දක් නොයෙදේ. එසේ වුවද, එහි සංඛ්‍යෙය (ගිණිය යුතු දෙයෙහි) වචන සංඛ්‍යාව නොමැති බැවින් ඒකවචනය ම වෙයි.' මෙයින් ද, මේ නිර්දේශය අර්ථප්‍රධාන (අර්ථය ප්‍රධාන කොට ඇත්තක්) මිස සරූපප්‍රධාන නොවන බව දක්වයි. 'අධිපතිපච්චයො' යන්න 'අධිපතිප්පච්චයො' වීම අනිත්‍ය (අනිවාර්ය නොවන) වේ. 'ඉධ මොදති' යන්නෙහි මෙසේ (ද්විත්වය) නොවේ. 'තං ඛණන්ති' යන්නෙහි එක් අංගයක් අඩු ප්‍රති-උදාහරණයකි. ස්වරයකට පසුව පරභාවයක් (පසුව ඇති බවක්) නොමැති බැවින් ද්විත්වය සිදු නොවේ.

၃၅. စတု

35. චතු

တဗ္ဗဂ္ဂေ တတိယပဌမာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ စတုတ္ထ (ဒုတိယ) သဒ္ဒေဟိ ဝဂ္ဂက္ခရေသွေဝ ဂယှမာနေသု တထာ နိဒ္ဒေသော ယုတ္တော, န ဟိ စတုန္နမ္ပူရဏော စတုတ္ထော ဒွိန္နမ္ပူရဏော ဒုတိယောတိ အက္ခရာယေဝ ဝုစ္စန္တီတိ အာသင်္ကိယ ‘ဝိနာပီ’တိအာဒိမာဟ, အက္ခရေ အက္ခရဝိသယေ စတုတ္ထာဒိ ဝေါဟာရော ကရီယမာနော ဝဂ္ဂဂ္ဂဟဏံ ဝိနာပိ ဝဂ္ဂက္ခရေယေဝ ရုဠှော ပသိဒ္ဓေါတိ သမ္ဗန္ဓော, ဟေတုမှိ ဣတိသဒ္ဒေါ, ယတော ဧဝံ, တသ္မာ ကာရဏာ ‘တဗ္ဗဂ္ဂေ တတိယပဌမာ’တိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော, တဗ္ဗဂ္ဂေတိ စတုတ္ထဒုတိယာ ယသ္မိံ, တသ္မိံယေဝ ဝဂ္ဂေတိ အတ္ထော, ပစ္စာသတ္တီတိ ပတိ အာပုဗ္ဗာ ‘သဒ-ဝိသရဏဂတျဝသာဒနေသု’ဣစ္စသ္မာ ဣတ္ထိယံ ဘာဝေတ္တိမှိ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုမာဟ-‘ပစ္စာသီဒန’မိစ္စာဒိ, ယထာယောဂ္ဂန္တိ စတုတ္ထက္ခရေ စတုတ္ထဿ တတိယော ဒုတိယက္ခရေ ဒုတိယဿ ပဌမောတိ ဧဝံ ယောဂ္ဂမနတိက္ကမ္မ, ဓဿ ဒဘာဝေါတိ ဣမိနာဝ ပုဗ္ဗဿ ဓဿ ဒတ္တမုပလက္ခေတိ, တထာ ယသတ္ထေရောတိ. ထေရောတိ ဧတ္ထ ဧကာရော ဝဂ္ဂက္ခရော [Pg.53] န ဟောတီတိ တသ္မိံ တဝဂ္ဂဒုတိယက္ခရဿ တဿ တော ပဌမော န ဟောတိ. ပန္ထောတိ ဧတ္ထ တဝဂ္ဂ ဒုတိယက္ခရေန ထကာရေန တဗ္ဗဂ္ဂဘူတေ နကာရေ သတီပိ န သော တဗ္ဗဂ္ဂဒုတိယက္ခရောတိ န တဿ ပဌမော တော, ဧတ္ထ နိဂ္ဃောသော နိဃောသောတိအာဒိ အနိစ္စံ, ဒဍ္ဎော နိဋ္ဌာနန္တိ နိစ္စံ.

'තබ්බග්ගේ තතියපඨමා' (එම වර්ගයෙහි තුන්වැන්න සහ පළමුවැන්න වෙති) යි කුමක් හෙයින් කියන ලද්දේ ද? සතරවන සහ දෙවන ශබ්දයන්ගෙන් වර්ගාක්ෂරයන් ම ගන්නා කල්හි එසේ නිර්දේශ කිරීම සුදුසු ය. 'හතර සම්පූර්ණ කරන්නේ සතරවැන්න ය, දෙක සම්පූර්ණ කරන්නේ දෙවැන්න ය' යි අක්ෂරයන් ම නොකියනු ලැබේ යැයි සැක කොට 'විනාපි' (නැතිව ද) යනාදිය පැවසීය. අක්ෂරයන් පිළිබඳ විෂයෙහි සතරවැන්න ආදී ව්‍යවහාරය කරනු ලබන කල්හි, 'වර්ග' යන්න නොගෙන ද වර්ගාක්ෂරයන් කෙරෙහි ම (එය) රූඪි වී ප්‍රසිද්ධ ය යන්න සම්බන්ධයයි. 'ඉති' ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි ය. යම් හෙයකින් මෙසේ ද, එබැවින් 'තබ්බග්ගේ තතියපඨමා' යි පවසන ලද්දේ යනු අදහසයි. 'තබ්බග්ගේ' යනු: සතරවැන්න සහ දෙවැන්න යම් වර්ගයක ද, ඒ වර්ගයෙහි ම යනු අර්ථයයි. 'පච්චාසත්ති' (ආසන්න බව) යනු 'පති' පූර්වක 'සද' (විසරණ-ගති-අවසාදන අර්ථ ඇති) ධාතුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි භාව ප්‍රත්‍යයයෙහි නිපදවෙන බව දැක්වීම සඳහා 'පච්චාසීදනං' (ළඟා වීම) යනාදිය පැවසීය. 'යථායෝග්‍යං' (යෝග්‍ය පරිදි) යනු: සතරවන අක්ෂරයෙහි දී සතරවැන්නාට තුන්වැන්න ද, දෙවන අක්ෂරයෙහි දී දෙවැන්නාට පළමුවැන්න ද වශයෙන් යෝග්‍යතාව ඉක්මවා නොයෑමයි. 'ධකාරයාට දකාරය වීම' යන්නෙන් ම පූර්ව 'ධ' කාරයට 'ද' භාවය උපලක්ෂණය කරයි. එසේ ම 'යසත්ථෙරො' යන්නෙහි ද වේ. 'ථෙරො' යන්නෙහි 'එකාරය' වර්ගාක්ෂරයක් නොවන බැවින්, එහි ත-වර්ගයේ දෙවන අක්ෂරය වන 'ථ' කාරයාට පළමු වන 'ත' කාරය නොවේ. 'පන්ථො' යන්නෙහි ත-වර්ගයේ දෙවන අක්ෂරය වන 'ථ' කාරය සමඟ එම වර්ගයට අයත් 'න' කාරය තිබුණ ද, එය එම වර්ගයේ දෙවන අක්ෂරය නොවන බැවින් ඊට පළමු වන 'ත' කාරය නොවේ. මෙහි 'නිග්ඝොසො' යන්න 'නිඝොසො' වීම ආදිය අනිත්‍ය වේ. 'දද්ධො', 'නිට්ඨානං' යන්න ස්ථිර (නිත්‍ය) වේ.

၃၆. ဝိတိဿ

36. වීතිස්ස

ဣတိသဒ္ဒေါ-နုကရဏံ. နိပါတဿ ပကတိဝိယာ-နုကရဏံ ဘဝတိ, အနုကရဏဉ္စ ဒွိဓာ အသာဓုသဒ္ဒရူပံ သာဓုသဒ္ဒရူပန္တိ, တေသု ဘာရဝါဟကော ကောစိ တေန ပီဠိတော ‘အဟော ဘာရော’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ သတ္တိဝေကလ္လာ ‘အဟော ဗာလ’ ဣစ္စာဟ, တံသမီပဝတ္တီ ‘ကိမယမာဟေ’တိ ကေနစိ ပုဋ္ဌော သမာနော ‘အဟော ဗာလ ဣစ္စယမာဟေ’တိ ဝဒတိ, ဣဓမသာဓုသဒ္ဒရူပံ, ဣတီတိ ပန သာဓုသဒ္ဒရူပံ, တသ္မာ တတော-နုကာရိယေနာတ္ထေန သာတ္ထကတ္တာ ဌာနသမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ.

'ඉති' ශබ්දය අනුකරණයකි. නිපාතයෙහි ප්‍රකෘතිය මෙන් අනුකරණය වෙයි. අනුකරණය ද 'අසාධු ශබ්ද රූපය' සහ 'සාධු ශබ්ද රූපය' යි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් යම් බර උසුලන්නෙක් එම බරින් පීඩිතව 'අහෝ භාරෝ' (අහෝ බරකි) යි කිව යුතු තැන ශක්තියේ විකල බව නිසා 'අහෝ බාල' යි පැවසීය. ඔහු අසල සිටින්නෙකුගෙන් 'මොහු කුමක් කීවේද?' යි යමෙකු ඇසූ කල්හි, 'මොහු අහෝ බාල යි කීවේය' යි පවසයි. මෙය අසාධු ශබ්ද රූපයකි. 'ඉති' යන්න වනාහි සාධු ශබ්ද රූපයකි. එබැවින්, එයින් අනුකරණය කරන ලද අර්ථයෙන් අර්ථවත් වන බැවින් ස්ථාන සම්බන්ධයෙහි සවන විභක්තිය (ෂෂ්ඨිය) වෙයි.

၃၇. ဧဩ

37. ඒඕ

နနု ‘‘ဝိတိဿေဝေ ဝါ’’တိ (၁-၃၆) ဝေါတျနုဝတ္တိယ အဝဏ္ဏေ ဧဩနံ ဝေါ ဟောတီတိ စ သက္ကာ ဝိညာတုံ, တထာ သတိ ‘အဝဏ္ဏေ ကွစိ ဝေါ ဟောတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ ‘အဟောတိ ဝါ’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ စောဒနမာသင်္ကိယာဟ-‘ဩကာရဿပိ’စ္စာဒိ, ဌာနိဘာဝေန နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာတိ ‘‘ဧဩန’’န္တိ (၁-၃၁) ဝကာရာဒေသဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဝကာရာဒေသမ္ပတိ ပုန ဩကာရော ဌာနိဘာဝေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော န သိယာတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ, န နိမိတ္တန္တိ ဧဩနံ ဝကာရာဒေသတ္ထံ အဝဏ္ဏော ကာရဏံ န ဟောတီတိ အတ္ထော, အညထာတိ အဝဏ္ဏဿ နိမိတ္တတ္တေ, ဩကာရံ န ပဌေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော, မကာရာဂမေ’ယာစ ကမာဂတေ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’တိ, သွေ ဘဝန္တိ ဝိဂ္ဂယှ တနပ္ပစ္စယေ တဒ္ဓိတဝုတ္တိယံ ဝိဘတ္တိယာ ‘‘ဧကတ္ထတာယံ’’တိ (၂-၁၁၉) လောပေ အကာရာဒေသေ ဒီဃေစ သျာဒိမှိ သွာတနံ ဒွိတ္တေ ဟိယျတ္တနံ. သွာတနန္တိအာဒီသု နိစ္စံ, ဣဓ နဟောတိ ပရေစ န ဝိဇာနန္တီတိ.

ඇත්තෙන්ම, 'වීතිස්සෙවෙ වා' යන්නෙන් 'වො' යන්න අනුවර්තනය කොට, අ-වර්ණයට පසුව ඇති 'එ' සහ 'ඔ' යන්නන්ට 'වො' වෙයි කියා වටහාගත හැකි නොවේද? එසේ වන කල්හි, 'අවණ්ණෙ ක්වචි වො හොති' (අ-වර්ණයට පසුව ඇතැම් විට වො වෙයි) කියා කිව යුතුව තිබියදී, 'අහොති වා' යි කුමක් හෙයින් කියන ලද්දේ ද යන චෝදනාව (ආක්ෂේපය) සැක කොට 'ඕකාරස්සපි' (ඕ-කාරයාට ද) යනාදිය පැවසීය. ඨානී භාවයෙන් (ආදේශය ලබන්නා ලෙස) දක්වන ලද බැවින්, 'එඔනං' යන්නෙන් ව-කාර ආදේශය පවතිද්දී, ව-කාර ආදේශය සම්බන්ධයෙන් නැවතත් ඕ-කාරය ඨානී වශයෙන් නිර්දේශ නොකළ යුතු ය යන අදහසින් පැවසීය. 'නිමිත්ත නොවේ' (න නිමිත්තං) යනු: 'එ' සහ 'ඔ' යන්නන්ට ව-කාර ආදේශය වීම සඳහා අ-වර්ණය හේතුව නොවේ යනු අර්ථයයි. 'අන්‍යථා' (වෙනත් අයුරකින්) යනු: අ-වර්ණය හේතුව වූයේ නම්, ඕ-කාරය නොකියවනු ඇත යන්න සම්බන්ධයයි. ම-කාර ආගමයෙහි දී 'යාච කමාගතෙ අග්ගමක්ඛායති' යන්න වේ. 'ස්වෙ භවන්ති' (හෙට වන්නාහු) යි විග්‍රහ කොට, 'තන' ප්‍රත්‍යයයෙහි තද්ධිත වෘත්තියෙහි දී, 'එකත්ථතායං' යන්නෙන් විභක්ති ලෝපය ද, අ-කාර ආදේශය ද, දීර්ඝය ද සිදු වී, 'ස්‍යාදි' (විභක්ති ප්‍රත්‍යය) පැමිණි කල්හි 'ස්වාතනං' (හෙටට අදාළ) ද්විත්වයෙහි දී 'හිය්‍යත්තනං' (ඊයේට අදාළ) ද වෙයි. 'ස්වාතනං' යනාදියෙහි දී (මෙය) නිත්‍ය වේ. මෙහි 'පරෙ ච න විජානන්ති' යන්නෙහි සිදු නොවේ.

၃၈. နိဂ္ဂ

38. නිග්ග

ကထ‘မာဂမော [Pg.54] ဟောတီ’တိ ဝုတ္တံ ယဒိ နိဂ္ဂဟီတမာဂမော သိယာ သုတ္တေ အာဂမဂ္ဂဟဏေန ဝါ ဘဝိတဗ္ဗံ ဉ-မ-ကာဒျ နုဗန္ဓဝိသေသေန ဝါ တျာသင်္ကိယာဟ-‘အသတိ ပိ’စ္စာဒိ, အာဂမာဝသာယေ ကာရဏမာဟ-‘အာဒေသတ္တာယောဂါ’တိ, အာဒေသတ္တာယောဂေါ ကထံ ဝိညာယတိ စ္စာဟ-‘ဌာနိနိဒ္ဒေသာဘာဝတော’တိ, တထာ သတိ အာဂမိနိဒ္ဒေသာဘာဝါ အာဂမတ္တမ္ပိ န သိယာတိ စောဒေတိ ‘ယဇ္ဇေဝ’မိစ္စာဒိနာ, န-ဣတိ စောဒနံ ပဋိက္ခိပိတွာ တဿ အာဂမတ္တမေဝ သာဓေတုမာဟ-‘တဿာ’တိအာဒိ, တဿာတိ နိဂ္ဂဟီတဿ, ရဿာနုပ္ပဝတ္တိတော ရဿသရမေဝ အနုဂန္တွာ ပဝတ္တိတော, အယမေဝတ္ထော ဝုတ္တိယမ္ပိ ဒဿိတောယေဝါတိ ဝတ္တုမာဟ-‘ဧတဒေဝေ’စ္စာဒိ, ပုရိမာ ဇာတီတိ ဝိသေသနသမာသေကတေ ရဿေ စ ဗိန္ဒွါဂမော, ပရနိမိတ္တဿာနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဗဟုသဒ္ဒေ-န္တဿ ဗိန္ဒွါဂမေ ဗဟုံ, သတိပိ ပယောဂါနုသာရိတ္တဒီပကဿ ကွစိသဒ္ဒဿာပိ ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တေ ဝါသဒ္ဒဿာပိ တာဒိသတ္တဿေဝ ပဋိပါဒကတ္တ သဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿာ’တိ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ, ဝဝတ္ထိတဿ လက္ခိယဿ အနုရောဓေန လက္ခဏပ္ပဝတ္တိကာ ဝိဘာသာ ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာ, အဘေဒေန တု ဝါဓိကာရော ဝဝတ္ထိတ ဝိဘာသာ, တဿာ ဘာဝေါ ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တံ, တသ္မာ, ဣဓ န ဟောတိ ဣဓ မောဒတိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ အာဂမတ္တပ္ပကာသကော ဌာနိနိဒ္ဒေ သာဘာဝါ အာဒေသတ္တာယောဂသင်္ခါတော ကာရဏဝိသေသော သမတ္ထော, တဿ ဘာဝေါ သာမတ္ထိယံ-အတ္ထဗလ-မညထာနုပပတ္တိလက္ခဏံ, သစာတိ သော အာဂမော စ.

'ආගමයක් වෙයි' (ආගමො හොති) යි කෙසේ පවසන ලද්දේ ද? ඉදින් නිග්ගහීතය ආගමයක් වන්නේ නම්, සූත්‍රයෙහි 'ආගම' යන වචනය තිබිය යුතුය, නැතහොත් 'ඤ', 'ම', 'ක' ආදී විශේෂ අනුබන්ධයක් තිබිය යුතුයැයි සැක කොට 'අසති පි' (නැති කල්හි ද) යනාදිය පැවසීය. ආගමයක් බව තීරණය කිරීමට හේතුව 'ආදෙසත්තāයොගා' (ආදේශයක් වීමේ නොගැලපීම නිසා) යි පැවසීය. ආදේශයක් වීමේ නොගැලපීම කෙසේ දැනගත හැකිද යත්, 'ඨානිනිද්දෙසාභාවතො' (ඨානී - ආදේශය ලබන්නා - නිර්දේශ නොවීම නිසා) යි පැවසීය. එසේ වන කල්හි, ආගමී (ආගමය ලබන්නා) නිර්දේශ නොවීම නිසා ආගමික බව ද නොවිය යුතුයැයි 'යජ්ජෙවං' (ඉදින් මෙසේ නම්) යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. 'න' (නැත) යි එම චෝදනාව ප්‍රතික්ෂේප කොට, එහි ආගමික බව ම සාධනය කරනු පිණිස 'තස්සා' (එහි) යනාදිය පැවසීය. 'තස්ස' යනු: නිග්ගහීතයාගේ ය. 'රස්සානුප්පවත්තිතො' යනු: ලඝු (රස්ස) ස්වරය ම අනුගමනය කරමින් පැවතීම නිසා ය. මේ අර්ථය ම වෘත්තියෙහි ද දක්වන ලද්දේ ම යැයි පැවසීමට 'එතදෙව' (මෙය ම) යනාදිය පැවසීය. 'පුරිමා ජාති' යන්නෙහි විශේෂණ සමාසය කළ කල්හි ලඝු ස්වරයෙහි බින්දු (නිග්ගහීත) ආගමය වෙයි. පර-නිමිත්තක් නිර්දේශ නොවීම නිසා 'බහු' ශබ්දය අගට බින්දු ආගමය වීමෙන් 'බහුං' යන්න වේ. ප්‍රයෝගානුසාරී බව දක්වන 'ක්වචි' ශබ්දය තිබුණ ද, 'වා' ශබ්දයේ ද එවැනි ම ව්‍යවස්ථිත විභාෂා (නියමිත විකල්ප) බව ප්‍රකාශ කරන ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා 'වවත්ථිතවිභාසත්තා වාධිකාරස්ස' (වා-අධිකාරයේ ව්‍යවස්ථිත විභාෂා බව නිසා) යි වෘත්තියෙහි පවසන ලදී. නියම කරන ලද ඉලක්කයට (ලක්ඛිය) අනුකූලව ලක්ෂණයන්ගේ පැවැත්ම සිදු වන විකල්පය 'ව්‍යවස්ථිත විභාෂා' නම් වේ. අභේදයෙන් (වෙනසක් නැතිව) වනාහි 'වා' අධිකාරය ම ව්‍යවස්ථිත විභාෂාව වෙයි. එහි ස්වභාවය 'ව්‍යවස්ථිත විභාෂා බව' (වවත්ථිතවිභාසත්තං) යි. එබැවින්, 'ඉධ මොදති' යන්නෙහි මෙසේ නොවේ. මේ ස්ථානයෙහි ආගමික බව ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ඨානී නිර්දේශයක් නොවීම නිසා ආදේශයක් වීමේ නොගැලපීම යැයි කියන ලද විශේෂ හේතුව සමර්ථ (ප්‍රමාණවත්) වේ. එහි ස්වභාවය 'සාමර්ථ්‍යය' (සාමත්ථියං) යි — එය අර්ථයේ බලය හෙවත් වෙනත් අයුරකින් සිදුවිය නොහැකි බව ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය. 'සච' යනු: ඒ ආගමය ද වේ.

၃၉. လောပေါ

39. ලෝපය

လောပသဒ္ဒဿ ဘာဝသာဓနမတ္တမေဝ သာဓေတုမာဟ-‘တေနေ’စ္စာဒိ, လောပေါတိ ယဒိ ကမ္မသာဓနော သိယာ တဒါ တေန သမာနာဓိကရဏံ ကတွာ ဥပရိ ‘‘ပရသရော’’တိ သုတ္တမာရဘီယေယျာတိ ဗျတိရေကမာဟ ‘န ပရသရော’တိ, ဣဓ န ဟောတိ သင်္ဂရော.

'ලෝප' (ලොපො) යන ශබ්දයේ භාවසාධන බව ම සාධනය කරනු පිණිස 'තෙන' යනාදිය පැවසීය. ඉදින් 'ලෝප' යන්න කර්මසාධන වූයේ නම්, එවිට එය සමඟ සමානාධිකරණ කරමින් ඉහත 'පරසරො' යන සූත්‍රය ආරම්භ කළ යුතුව තිබුණි යන්නෙහි වෙනස 'න පරසරො' යන්නෙන් පැවසීය. 'සඞ්ගරො' යන්නෙහි මෙසේ නොවේ.

၄၀. ပရ

40. පර

တွံသိ [Pg.55] တွမသီတိ ဝိကပ္ပော, ဣဓ န ဟောတိ တာသာဟံ.

'ත්වංසි', 'ත්වමසි' යනු විකල්ප වේ. 'තාසාහං' යන්නෙහි මෙසේ (විකල්පය) සිදු නොවේ.

၄၁. ဝဂ္ဂေ

41. වර්ගයෙහි

နနု ဝဂ္ဂေဝဂ္ဂန္တောတိ ဧတ္တကေယေဝ ဝုတ္တေ ယသ္မိံ (ကိသ္မိ)ဉ္စိ ဝဂ္ဂက္ခရေ ပရေ ဗိန္ဒုနော ယောကောစိ ဝဂ္ဂန္တော အနိယမေန ဘဝေယျ တထာ သတိ အနိဋ္ဌမ္ပိ သိယာတျာသင်္ကိယ ပစ္စာသတ္တိံ သန္နိဿာယာနိဋ္ဌ နိဝတ္တိန္ဒဿေတုမာဟ-‘ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော’တိစ္စာဒိ, သောဝါတိ ဝဂ္ဂန္တောဝ, တသ္မိန္တိ ဝဂ္ဂက္ခရေ.

‘වග්ගේ වග්ගන්තෝ’ (vagge vagganto) යනුවෙන් පමණක් පැවසුවහොත්, යම් කිසි වර්ගාක්ෂරයක් පර වූ කල්හි නිග්ගහීතයට (බිංදුවට) නියමයක් නොමැතිව ඕනෑම වර්ගාන්ත අකුරක් පැමිණිය හැකි වේ. එසේ වුවහොත් අභිමත නොවන (වැරදි) රූප ද සිදුවිය හැකිය යන සැකය ඇති කරගෙන, ආසන්නතාව (ප්‍රත්‍යාසත්තිය) ඇසුරු කොට ගෙන, අනිටු රූප වැළැක්වීම පෙන්වීම පිණිස ‘වග්ගේ වග්ගන්තෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සෝ වා’ යනු එම වර්ගාන්තයම ය, ‘තස්මිං’ යනු එම වර්ගාක්ෂරයෙහි යන්නයි.

၄၂. ယေဝ

42. ම (පමණක්ම / ඒකාන්තයෙන්ම)

နနု သဒ္ဒတ္တာ ဗျဘိစာရိတ္တာ ဧဝဿ တာဝ သဒ္ဒေါ ဟောတု, သံယတော, သံဟိတောတိ သဒ္ဒေကဒေသဘူတာနမ္ပိ သမ္ဘဝါ တေပိ ဂဟေ တဗ္ဗာ သိယုန္တိ ‘ယဧဝဟိ သဒ္ဒေသု’တိ ယဟီနမ္ပိ ကထံ သဒ္ဒဝေါဟာရော ကတောတိ အာဟ ‘ဧဝါ’တိအာဒိ, ဧတ္ထာယမဓိပ္ပာယော ‘အဗျဘိစာရိနာ ဗျဘိစာရီ နိယမျတေ’တိ.

ශබ්ද බව නිසා සහ ව්‍යභිචාරී (වෙනස් වන සුලු) බව නිසා පළමුව ‘ඒව’ යන ශබ්දයම වේවා, ‘සංයත’, ‘සංහිත’ යන ශබ්ද ඒකදේශයන් ද පවතින බැවින් ඒවා ද ග්‍රහණය කළ යුතු වන්නේ නොවේද? එසේ නම් ඌන වූ (අසම්පූර්ණ) ඒවා සඳහා ද ශබ්ද ව්‍යවහාරය කළේ කෙසේදැයි විමසා ‘ඒවා’ යනාදිය පැවසීය. මෙහි අදහස නම් ‘අව්‍යභිචාරී (නොවෙනස් වන) දෙය මඟින් ව්‍යභිචාරී (වෙනස් වන) දෙය නියම කරනු ලැබේ’ යන්නයි.

၄၃. ယေသံ

43. යම් කෙනෙකුගේ (හෙවත් යම් දේවල්වල)

ယသဒ္ဒေ ပုဗ္ဗသုတ္တေနေဝ သံဿပျာဒေသေ သိဒ္ဓေ သော ( ) ယ ကာရမတ္တေယေဝ ပရေ သံဿေဝ (ယထာ) သိယာတိ သုတ္တမိဒမာရဒ္ဓံ.

පෙර සූත්‍රයෙන්ම ‘ය’ ශබ්දයෙහි ‘සං’ යන්නට ආදේශය සිද්ධ වන කල්හි, එම ආදේශය පර වූ ‘ය’ කාරය පමණක් ඇති කල්හිම (කෙසේ) සිද්ධ වේද යන්න සඳහා මේ සූත්‍රය ආරම්භ කරන ලදී.

၄၄. ဝန

44. වන (වනය)

ဌာနိနမာသိလိဿ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ အာဂမော နာမ, ကော-ယမေတ္ထ ဌာနီတိ အာဟ-‘သရဿာတိ, သုတ္တေ အနုဝတ္တဿ စ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ‘သရဿာ’တိ ကုတော လဗ္ဘတီတိ စောဒေတိ ‘နနု စေ’တျာဒိနာ. အာဂမသုတိယာ ဝနာဒီနံ ဌာနိသုတိယာ အဘာဝေပိ သာမတ္ထိယာ ဗျဉ္ဇနဿ ဝါ အာဂမော သိယာ သရဿ ဝါ, ယဒိ ဗျဉ္ဇနဿ ဝါ သိယာ (န) ‘‘ပဒါဒီနံ ကွစီ’’တိ (၅-၉၂) သုတ္တိတ မာစရိယေန, တသ္မာ တဒေဝ ဉာပေတိ ‘သရော ယေဝေတ္ထ ဌာနီ ဘဝိတုမရဟတီ’တိ. ဝုစ္စတေစ္စာဒိနာ ပရိဟာရမာဟ, နိပုဗ္ဗာ ပဒိသ္မာ အနပ္ပစ္စယေ ‘‘ပဒါဒီနံ ကွစီ’’တိ ယုကအန္တာဝယဝေါ [Pg.56] ‘‘တဝဂ္ဂဝရနာ’’ဒိနာ (၁-၄၈) ယေ ဒဿ ဇော ‘‘ဝဂ္ဂလ သေဟိတေ’’တိ (၁-၄၉) (ယဿ ဇော) နိပဇ္ဇနံ, မာနန္တတျာဒီသူတိ အဓိကာရာတိ ‘‘ကျော ဘာဝကမ္မေသွပရောက္ခေသု မာနန္တတျာဒီသူ’’တိ (၅-၁၇) ဣတော မာနန္တတျာဒီသုတိ အဓိကာရာ, ပစ္စယန္တရေတိ မာနန္တတျာဒီတော အညသ္မိံ ပစ္စယေ, ကစ္စာယနေန ‘အတိပ္ပဂေါခေါတာဝါ’တိ သာဓနတ္ထံ ‘‘ကွစိ ဩ ဗျဉ္ဇနေ’’တိ ဩကာရာဂမော ဂကာရာဂမော စ သုတ္တန္တရေန ဝိဟိတော, တံ ပကာရန္တရေန သာဓေတုံ ဝုတ္တိယံ-‘အတိပ္ပဂေါ ခေါ တာဝါ’တိ ယံ ဝုတ္တံ တံ ဒဿေတုံ ‘အတိပ္ပာ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ස්ථානියා වෙත පැමිණ, ළංව පවතින බැවින් එය ‘ආගමය’ නම් වේ. මෙහි ස්ථානියා කවුද යත්? ‘සරස්ස’ (ස්වරයාගේ) යැයි පැවසීය. සූත්‍රයෙහි අනුවර්තනය වන ‘සරස්ස’ යන්න නොමැති කල්හි එය කෙසේ ලබන්නේදැයි ‘නනු චේ’ යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. ආගම ශ්‍රුතියෙන් වන ආදී ස්ථානී ශ්‍රුතියක් නොමැති වුවද, සාමර්ථ්‍යය අනුව ව්‍යඤ්ජනයට හෝ ස්වරයට ආගමය සිදුවේද? ඉදින් ව්‍යඤ්ජනයට සිදුවේ නම්, ආචාර්යවරයා විසින් ‘පදාදීනං ක්වචි’ (5-92) යනුවෙන් සූත්‍රගත නොකරනු ඇත. එබැවින්, එයම ‘මෙහි ස්වරයම ස්ථානියා වීමට සුදුසුය’ යන්න හඟවයි. ‘වුච්චතේ’ යනාදියෙන් පිළිතුර පවසයි. ‘නි’ පූර්ව ‘පද’ ධාතුවෙන් ‘අන්’ ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි ‘පදාදීනං ක්වචි’ යන්නෙන් ‘යු’ කාරාන්ත කොටස ද, ‘තවග්ගවරනා’ යනාදියෙන් (1-48) ‘ය’ කාරයට ‘ජ’ කාරය ද, ‘වග්ගල සේහිතේ’ යනාදියෙන් (1-49) ‘ජ’ කාරය නිපදවීම ද සිදුවේ. ‘මානන්තත්‍යාදීසූ’ යන්නෙහි අධිකාරය නිසා ‘ක්‍යෝ භාවකම්මේස්වපරොක්ඛේසු මානන්තත්‍යාදීසූ’ (5-17) යන්නෙන් ‘මානන්තත්‍යාදීසූ’ යන අධිකාරය ද, වෙනත් ප්‍රත්‍යයකදී ‘මානන්තත්‍ය’ ආදියට වඩා වෙනස් ප්‍රත්‍යයකදී, කච්චායනයන් විසින් ‘අතිප්පගෝ ඛෝ තාව’ යන්න සාධනය කරනු පිණිස ‘ක්වචි ඕ ව්‍යඤ්ජනේ’ යනුවෙන් ඕකාරාගමය සහ ගකාරාගමය වෙනත් සූත්‍රයකින් පනවන ලදී. එය වෙනත් ආකාරයකින් සාධනය කිරීමට වෘත්තියෙහි ‘අතිප්පගෝ ඛෝ තාව’ යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය දැක්වීම පිණිස ‘අතිප්පා’ යනාදිය පවසන ලදී.

၄၆. ဆ

46. ඡ (හය)

ဒွါဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ ဗဟုဝစနန္တာတိ ‘ဆကီ’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘ဆာ’တိ ဧကဝစနံ န ယုဇ္ဇတီတိ စောဒေတိ ‘နနုစာ’တိအာဒိနာ, ပရိဟရတိ နစ္စာဒိနာ, နေတိ ‘ဆဠော’တိ အယုတ္တော-ယံ နိဒ္ဒေသော န ဟောတီတိ အတ္ထော, ဆသဒ္ဒဿ အနုကရဏတ္တာ ဆသဒ္ဒါနုကရဏတ္တာ, ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တသာဓုသဒ္ဒရူပါ သာဓုသဒ္ဒရူပမနုကရဏံ ဝိဘဇတိ ‘အနုကရဏဉ္စ ဒုဝိဓ’မိစ္စာဒိနာ, ပရိစ္စတ္တော ဇဟိတော အတ္ထော ဝိဓိနိသေဓရူပေါ ယဿ တံ ပရိစ္စတ္တတ္တံ, ဧတ္ထ ပန ဆသဒ္ဒေန ဆသင်္ချာဝိသေသော ပရိစ္စတ္တော, အဘိဓာယတော ဟောတီတိ ဣမိနာ ဆသဒ္ဒဿ အနုကာရိယေနာတ္ထေနာတ္ထဝန္တတ္ထမာဟ, ဧကဝစနန္တဿ နိဒ္ဒေသော ကတော… ဆသဒ္ဒဝစနီယဿ ဆဿ ဧကတ္တာ, အနုကာရိယဿာတိ ဧကာဒိနော သင်္ချာ သဒ္ဒဿ တဒညဿ ဝါ ယဒနုကာရိယမေကာဒိကံ တဒညံ ဝါ သဒ္ဒရူပံ တဿ. သင်္ချာဒိဝိသေသန္တိ ဧကတ္တာဒိသင်္ချာဝိသေသံ တဒညံ ဝါ, ‘‘ယောမှိ ဒွိန္နံ ဒုဝေ ဒွေ’’တိ (၂-၂၁၉) သုတ္တေ ဒွိသဒ္ဒေါ-နုကာရိယံ ဒွိသဒ္ဒရူပံ တဗ္ဗစနီယဉ္စ ဒွိသင်္ချာဝိသေသမ္ပရာမသတီတိ တဗ္ဗာစကံ ဒွိန္နန္တိ ဗဟုဝစနံ, အထ ‘ဠဉိ’တိ ကသ္မာ န ဝုတ္တံ ဧဝဉှိ သတိ ဉာနဗန္ဓတ္တာဠကာရော အာဒျဝယဝေါ ဘဝိတုမရဟတီတိ စောဒနမ္မနသိ နိဓာယ ‘ဆသဒ္ဒါ’တိအာဒိမာဟ, အန္တာပဝါဒေန ဝိဓီယမာနော ဠကာရော ဆ သဒ္ဒါ ပရဿာဒိဿ အာဂမတ္တာ…ပေ… ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော, အန္တာပဝါဒေနာတိ ဣမိနာ ‘သရဿာ’တိ ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒေသတော ‘‘ဆဠီယန္တဿာ’’တီ-မဿ [Pg.57] ဝိသယဘာဝံ ဒီပေတိ, ပရဿာတိ ဣမိနာ ‘ဆာ’တိ ပဉ္စမီနိဒ္ဒေသတော ‘‘ပဉ္စမိယံ ပရဿာ’’တီမဿ ဝိသယဘာဝံ, အာဒိဿာတိ ဣမိနာ ဠဿေကဝဏ္ဏတ္တာ အန္တာပဝါဒေန ‘‘အာဒိဿာ’’တိ သုတ္တေ န အာဒျန္တော ဝိယေကောပိ သရောတိ သရဿာဒိဿ ပတ္တိံ ဒဿေတိ, အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘ဆာ’တိ ပဉ္စမီနိဒ္ဒေသာ ‘‘ပဉ္စမိယံ ပရဿာ’’တိ (၁-၁၅) ပရဿ သမ္ပတ္တံ ကာရိယံ ဧကဝဏ္ဏတ္တာ ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’’တိ (၁-၁၇) အန္တဿ သမ္ပတ္တံ ‘‘အာဒိဿာ’’တိ (၁-၁၆) အာဒိဝဏ္ဏဿ ပပ္ပောတီ’’တိ. အာဒိဘူတောဝ ဟောတီတိ အသတိပိ ဉကာရေ အာဂမဂ္ဂဟဏာနုဝတ္တိယာ အာဂမိနံ သရံ အဝိနာသေန္တော တဿ အာဒျဝယဝဘူတောဝ ဟောတီတိ အတ္ထော, လကာရံ ကရောန္တိ ‘‘ယဝမဒနတရလာစာဂမာ’’တိ သုတ္တေန, တန္တိ လကာရကရဏံ ဥဘိန္နမဝိသေသဝစနဉ္စ အယုတ္တတံ ဒဿေတိ ‘တေသမ္ပိ’စ္စာဒိနာ, တေသမ္ပီတိ ကစ္စာယနာနမ္ပိ, အက္ခရသညာယန္တိ ‘‘အက္ခရာပါဒယော ဧကစတ္တာလီသ’’န္တိ ဝိဓီယမာနအက္ခရ သညာယံ. အဝိသေသေ လဠာနံ နာနတ္တာဘာဝေ, ပါကဋော ဝါတိ ဣမိနာ သုတိလိပိဘေဒဿ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓတန္ဒဿေတိ, တတ္ထ ဟိ သောတဝိညာဏဝီထိယာ လဠာနံ ဝိသုံဝိသုံ ဂဟဏံ သုတိ, တံတံ ဒေသဝါသီနံ လေခါ ဝ ဝတ္ထာနံ လိပိ, တေသံ ဘေဒေါ သောတစက္ခုဝိညာဏဂယှတ္တာ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါ, ဆဠဘိညာတိ ဝိကပ္ပေန ဠကာရာဂမပက္ခေ ရူပံ.

ද්වාදී (දොළහේ) සිට අෂ්ටාදශ (දහඅට) දක්වා වූ ශබ්ද බහුවචනාන්ත බැවින්, ‘ඡකී’ (chaki) යනුවෙන් කිව යුතු කල්හි, ‘ඡා’ (chā) යනුවෙන් ඒකවචනයෙන් යෙදීම නුසුදුසු නොවේදැයි ‘නනු ච’ යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. ‘න ච’ යනාදියෙන් එය නිවාරණය කරයි. ‘ඡළෝ’ යන්න අයුක්ත වූ නිර්දේශයක් නොවේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘ඡ’ ශබ්දය අනුකරණය කිරීමක් වන බැවින්... පෙර පවසන ලද සාධු ශබ්ද රූපය අනුකරණය කිරීම ‘අනුකරණය දෙවැදෑරුම් වේ’ යනාදියෙන් විභජනය කරයි... මෙහිදී ‘ඡ’ ශබ්දයෙන් හය යන සංඛ්‍යා විශේෂය අත්හරින ලදී. ‘අභිධායතෝ හෝති’ යන්නෙන් ‘ඡ’ ශබ්දයේ අනුකරණය වන අර්ථයෙන් අර්ථවත් බව පවසයි. ඒකවචනාන්ත නිර්දේශයක් කරන ලදී... ‘ඡ’ ශබ්දයෙන් කියවෙන ‘ඡ’ (හය) යන්නෙහි ඒකත්වයක් පවතින බැවින්, අනුකාරී වන්නා වූ එක ආදී සංඛ්‍යා ශබ්දයට හෝ ඊට වෙනස් වූ යම් අනුකාරී එක ආදී හෝ වෙනත් ශබ්ද රූපයකට, සංඛ්‍යාදී විශේෂය යනු ඒකත්වාදී සංඛ්‍යා විශේෂය හෝ ඊට වෙනස් දෙයකි. ‘යොම්හි ද්වින්නං දුවේ ද්වේ’ (2-219) යන සූත්‍රයෙහි ‘ද්වි’ ශබ්දය අනුකාරී වූ ‘ද්වි’ ශබ්ද රූපය ද, එයින් කියැවෙන ද්වි සංඛ්‍යා විශේෂය ද පරාමර්ශනය කරන බැවින්, එහි වාචක වූ ‘ද්වින්නං’ යන බහුවචනය යෙදේ. එසේ නම්, ‘ළඤි’ යනුවෙන් නොපැවසුවේ මන්ද? එසේ පැවසූ කල්හි ඥානබන්ධතාව නිසා ‘ළ’ කාරය මුල් කොටස විය හැක්කේය යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන ‘ඡසද්දා’ යනාදිය පැවසීය. අන්තාපවාදයෙන් පනවනු ලබන ‘ළ’ කාරය ‘ඡ’ ශබ්දයට පර වූ ආදියෙහි ආගමයක් ලෙස සිදුවේ... යන්න සම්බන්ධයයි. අන්තාපවාදයෙන් යන්නෙන් ‘සරස්ස’ යන ෂෂ්ඨී නිර්දේශයෙන් ‘ඡළීයන්තස්ස’ යන්නට මෙහි විෂයභාවය පෙන්වයි. ‘පරස්ස’ යන්නෙන් ‘ඡා’ යන පංචමී නිර්දේශයෙන් ‘පංචමියං පරස්ස’ යන්නෙහි විෂයභාවය ද, ‘ආදිස්ස’ යන්නෙන් ‘ළ’ කාරය ඒකවර්ණ බැවින් අන්තාපවාදයෙන් ‘ආදිස්ස’ යන සූත්‍රයෙහි ආද්‍යන්තයන් නොදැක්වුව ද එක් ස්වරයක් ද ස්වරස්ථානයෙහි පැමිණීම පෙන්වයි. මෙහි අදහස මෙයයි: ‘ඡා’ යන පංචමී නිර්දේශයෙන් ‘පංචමියං පරස්ස’ (1-15) යන්නෙන් පරස්ථානයට පැමිණි කාර්යය ඒකවර්ණ බැවින් ‘ඡට්ඨියන්තස්ස’ (1-17) යන්නෙන් අන්තයට ද, ‘ආදිස්ස’ (1-16) යන්නෙන් ආදිවර්ණයට ද පැමිණේ යන්නයි. ‘ඤ’ කාරය නොමැති වුවද ආගම ග්‍රහණය අනුවර්තනය වීමෙන් ආගමී වූ ස්වරය විනාශ නොකරමින් එහි ආද්‍යවයවයක්ම වේ යන අර්ථයෙන් ‘ආදිභූතෝව හෝති’ යන්න පැවසීය. ‘යවමදනතරලාචාගමා’ යන සූත්‍රයෙන් ‘ල’ කාරය කරති. එම ‘ල’ කාරය කිරීම සහ දෙදෙනාගේම අවිශේෂ වචනය අයුක්ත බව ‘තේසම්පි’ යනාදියෙන් පෙන්වයි. ‘තේසම්පි’ යනු කච්චායනයන්ගේ ද යන්නයි. ‘අක්ඛරාපාදයෝ ඒකචත්තාලීසං’ යනුවෙන් පනවනු ලබන අක්ෂර සංඥාවෙහි, අවිශේෂයෙහි ‘ල’, ‘ළ’ කාරයන්ගේ නානත්වය (වෙනසක්) නොමැති කල්හි ‘පාකටෝ වා’ යන්නෙන් ශ්‍රුති සහ ලිපි භේදයේ ප්‍රත්‍යක්ෂ සිද්ධිය පෙන්වයි. එහිදී ශ්‍රෝත විඥාන වීථියෙන් ‘ල’, ‘ළ’ කාරයන්ගේ වෙන වෙනම ග්‍රහණය ශ්‍රුතියයි. ඒ ඒ දේශවාසීන්ගේ ලිවීම් ලිපියයි. ඒවායේ වෙනස ශ්‍රෝත-චක්ෂු විඥානයෙන් ග්‍රහණය වන බැවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ සිද්ධ වේ. ‘ඡළභිඤ්ඤා’ යනු විකල්ප වශයෙන් ‘ළ’ කාරාගම පක්ෂයෙහි රූපයයි.

၄၇. တဒ

47. එවිට (එකල / එය)

ဣဿ အတ္တံ နိပါတနာ, ဒကာရော ပန ‘‘မယဒါ သရေ’’တိ (၁-၄၄), ပဒန္တရေနာတိအာဒီတိ ဣမိနာ အညေန ပဒေန, သာဓူနိ ဘဝန္တီတိ ဝုတ္တိ ပါဌဿ အတ္ထံ ဝတ္တုံ ‘သာဓူနိ ဘဝန္တီတိ နိပါတနတော’တိ အာဟ, တတ္ထ ကာရဏမာဟ-‘ယ’မိစ္စာဒိ, အပ္ပတ္တဿ ပါပနမ္ပတ္တဿ ပဋိသေဓော စ နိပါတနံ, တေသံ ဣဓ ပါဌာတိ တေသံ တထာ ဣစ္ဆန္တာနံ ဣဓာတိ နိပါတဿ ဣမသ္မိံ တဒမိနာဒိသုတ္တေ ပါဌာ, ဥဒ္ဓဿ ဥဒူတိ ဥဒ္ဓံ ခမဿာတိ အညပဒတ္ထသမာသေ ဥဒ္ဓံခ ဣတိ ဌိတေ ဥဒ္ဓံသဒ္ဒဿ ဥဒုအာဒေသော, အသ-ဘောဇနေ ဣစ္စသ္မာ ‘‘ကွစဏ’ ဣတိ (၅-၄၁) သုတ္တေန အဏ္ပစ္စယေ အသသဒ္ဒေါ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ အာဟ-‘ပိသိတမသနာ’တိ ‘‘ကွစဏ’’ ဣတိ မဟိယံ [Pg.58] ရဝတီတိ ဌိတေ ဣမိနာဝ ဂဏနိပါတနေန သမာသေ ကတေ မယူရသဒ္ဒေါ နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုမာဟ ‘မဟိသဒ္ဒဿေ’စ္စာဒိ, အဿ တဒမိနာဒိဂဏဿ အာဂတိဂဏတ္တာ ဧဝမညေပီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဝုတ္တန္တိ ပါဌသေသော. ဒီဃနိကာယာဒီသု ပဉ္စသု နိကာယေသူတိ–

‘ඉ’ යන්නෙහි ‘අ’ භාවය නිපාතනයෙන් වේ. ‘ද’ කාරය වනාහි ‘‘මයදා සරේ’’ (1-44) යන්නෙන් ද, ‘පදන්තරේන’ යනාදී මෙයින් වෙනත් පදයකින් ‘සොඳින් වෙති’ යන වෘත්ති පාඨයේ අර්ථය කීමට ‘නිපාතනයෙන් සාධු වෙති’ යි පැවසීය. එහි හේතුව ‘යම්’ යනාදියෙන් දැක්වීය. නොපැමිණි දෙය පැමිණවීම ද, පැමිණි දෙය වැළැක්වීම ද නිපාතනය නම් වේ. ‘තේසං ඉධ පාඨා’ යනු එසේ කැමති වන්නන්ගේ මෙහි, එනම් ‘තදමිනාදි’ සූත්‍රයෙහි නිපාතයන්ගේ පාඨය තිබීම නිසා ය. ‘උද්ධස්ස උදු’ යනු ‘උද්ධං ඛමස්ස’ යන අන්‍යපදත්ථ සමාසයෙහි ‘උද්ධංඛ’ කියා තිබියදී ‘උද්ධං’ ශබ්දයට ‘උදු’ ආදේශය වේ. ‘අස-භෝජනේ’ (කෑමෙහි) යන්නෙන් ‘‘ක්වචණ’’ (5-41) සූත්‍රයෙන් ‘අණ’ ප්‍රත්‍යය වූ කල ‘අස’ ශබ්දය නිපදවෙයි යන අර්ථයෙන් ‘පිසිතමසනා’ යි කීවේය. ‘‘ක්වචණ’’ යන්නෙන් ‘පොළොවෙහි හඬයි’ යන අර්ථය ඇති කල්හි, මේ ගණ නිපාතනයෙන්ම සමාසය කළ කල්හි ‘මයුර’ ශබ්දය නිපදවෙන බව දැක්වීමට ‘මහිසද්දස්ස’ යනාදිය කීවේය. මෙයට ‘තදමිනාදි’ ගණයෙහි ආගතිගණ බව නිසා ‘මේ අයුරින් අනෙක්වා ද’ යන්න සම්බන්ධ වේ. ‘වුත්තං’ යන්න පාඨයේ ඉතිරි කොටසයි. දීඝනිකාය ආදී නිකාය පහෙහි යනු -

‘‘ဒီဃမဇ္ဈိမသံယုတ္တ, အင်္ဂုတ္တရိကခုဒ္ဒကာ;

နိကာယာ (ပဉ္စ) ဂမ္ဘီရာ, ဓမ္မတော အတ္ထတောစိမေ’’တိ.

‘‘දීඝ, මජ්ඣිම, සංයුත්ත, අංගුත්තර සහ ඛුද්දක යන මේ (පංච) නිකායෝ ධර්මයෙන් ද අර්ථයෙන් ද ගම්භීර වෙති.’’

ဝုတ္တေသု ဒီဃာဂမာဒီသု ပဉ္စသု နိကာယေသု, ဉာတဗ္ဗာတိ ဝဏ္ဏာ ဂမာဒိဒွါရေန ဇာနိတဗ္ဗာ, ပဉ္စဝိဓံ ပဉ္စပ္ပကာရံ နိရုတ္တမုစ္စတေတိ သမ္ဗန္ဓော, နိဗ္ဗစနံ နိရုတ္တံ, နပုံသကေ ဘာဝေ တ္တော, အတ္ထကထနဝါကျ ပုဗ္ဗကမုစ္စာရဏမိစ္စတ္ထော, တဒဘိဓာယိ သတ္ထမပျဘိဓာနေ-ဘိဓေယျော ပစာရာ တဒတ္ထတာယ ဝါ နိရုတ္တမုစ္စတေ, ဝုတ္တနိရုတ္တိ လက္ခဏေန…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဣမိနာ နိရုတ္တသတ္ထေ ယေ သဒ္ဒါ ပဋိပဒံ နိပ္ဖာဒိယန္တိ တေသမိဒံ သာမညေန နိပ္ဖာဒနန္တိ ဒီပေတိ, ဒွါရေ နိယုတ္တော ဒေါဝါရိကောတိ ဧတ္ထ ဏိကေ ဒကာရဝကာရာနံ မဇ္ဈေ ဩကာရာဂမော, ဟိံသိသ္မာတိ ‘ဟိံသ-ဟိံသာယ’ မိစ္စသ္မာ, အပ္ပစ္စယေတိ ‘‘သာဝကာရကေသွ ဃဏ္ဃကာ’’တိ (၅-၄၄) အပ္ပစ္စယေ, နိဇကောတိ ဧတ္ထ ဇကာရဿ ယကာရေ နိယကော. အထ ဝဏ္ဏဝိကာရောတိ ဝုတ္တတ္တာ ဇဝဏ္ဏဿ ယာဒေသေ နိယကာဒယော တာဝ သိဇ္ဈန္တု, သုသာနာဒယော ကထံ ဆဝပဒါဒိဝိကာရတ္တာ သုသာနာဒီနန္တိ အာဟ ‘ပဒဝိကာရောပိ’စ္စာဒိ. အညထာ ဝဏ္ဏသမုဒါယာဒေသဿ ဝိသုံဂဟဏေ ဆဗ္ဗိတောပတ္တိယာ ‘ပဉ္စဝိဓံ နိရုတ္တ’န္တိ သင်္ချာနိယမော န ယုဇ္ဇေယျာတိ ဘာဝေါ. ယောဂေါ သမ္ဗန္ဓော, တထာဟိစ္စာဒိနာ ဓာတုဿ အတ္ထာတိသယေန ယောဂမ္ပာကဋီကရောတိ, ရဝနကိရိယာတိ သမ္ဗန္ဓောတိ ကေကာယိတာနျသဒ္ဒနကိရိယာဘိသမ္ဗန္ဓော. မယူရောတိ ဧတ္ထ ရဝတိ မယူရရာဝေ ဧဝ ဝတ္တတေ, န သာမညေန ရဝနကိရိယာမတ္တေတိ ဘာဝေါ.

පවසන ලද දීඝාගම ආදී නිකාය පහෙහි, ‘ඤාතබ්බා’ යනු වර්ණාගම ආදී ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ‘පංචවිධං’ යනු පස් ආකාර වූ නිරුක්තිය කියනු ලැබේ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘නිර්වචනය’ නිරුක්තියයි. නපුංසක භාවයෙහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වේ. අර්ථකථන වාක්‍යය පෙරටු කොට ඇති උච්චාරණය යන අර්ථයයි. එය පවසන ශාස්ත්‍රය ද අභිධානයෙහි (ශබ්දකෝෂයෙහි) අභිධෙය උපචාරයෙන් හෝ එහි අර්ථය ඇති බැවින් ‘නිරුක්තිය’ යි කියනු ලැබේ. ‘වුත්තනිරුත්ති ලක්ඛණේන...පෙ... වේදිතබ්බා’ යන්නෙන් නිරුක්ති ශාස්ත්‍රයෙහි යම් ශබ්ද කෙනෙක් පදෙන් පදයට නිපදවනු ලැබෙත් ද, ඔවුන්ගේ මෙය පොදුවේ නිපදවීමක් බව පෙන්වයි. ‘ද්වාරේ නියුත්තෝ දෝවාරිකෝ’ යන්නෙහි ‘ණික’ ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි දකාරය සහ වකාරය අතරට ‘ඕ’ කාරයේ පැමිණීම (ඕකාරāගමය) වේ. ‘හිංසිස්මා’ යනු ‘හිංස-හිංසාය’ යන්නෙන්, ‘අ’ ප්‍රත්‍යයෙහිදී ‘‘සාවකාරකේස්ව ඝණ්ඝකා’’ (5-44) යන්නෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘නිජකෝ’ යන්නෙහි ‘ජ’ කාරයට ‘ය’ කාරය ආදේශ වූ කල්හි ‘නියකෝ’ වේ. ඉක්බිති වර්ණ විකාරයයි කී බැවින් ‘ජ’ වර්ණයට ‘ය’ ආදේශයේදී ‘නියක’ ආදීහු තවම සිද්ධ වෙත්වා, ‘සූසාන’ ආදීහු කෙසේ ‘ඡවපද’ ආදීන්ගේ විකාරයක් වීමෙන් ‘සූසාන’ ආදීන්ගේ වේදැයි ‘පදවිකාරෝපි’ යනාදිය කීවේය. වෙනත් ලෙසකින් වර්ණ සමූහ ආදේශය වෙන් වශයෙන් ගැනීමේදී සය ආකාරයක පැමිණීමෙන් ‘පංචවිධ නිරුක්තිය’ යන සංඛ්‍යා නියමය නොගැලපේ යනු අදහසයි. ‘යෝගෝ’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘තථාහි’ යනාදියෙන් ධාතුවෙහි අර්ථ අතිශයත්වයෙන් යුක්ත සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කරයි. ‘රවනකිරියාති සම්බන්ධෝ’ යනු කේකා හඬ ආදී වෙනත් ශබ්ද කිරීමේ ක්‍රියාව සමඟ සම්බන්ධයයි. ‘මයුරෝ’ යන්නෙහි මෙහි හඬන්නේ ‘මයුර රාවය’ (මොනර හඬ) සඳහාම පවතී, සාමාන්‍යයෙන් හඬන ක්‍රියාව සඳහාම පමණක් නොවේ යනු අදහසයි.

၄၈. တဝ

48. ඔබගේ

ဝဏ္ဏမတ္တဿေ ဝါတိ ဝဏ္ဏသာမညဿေဝ, မတ္တသဒ္ဒေါ ဧတ္ထ သာမည ဝစနော. ယကာရဿစ စာဒေသောတိ သမ္ဗန္ဓော, ဒယကာရာနံ ဇတ္တန္တိဿ [Pg.59] ဣမိနာ, ယဿ ‘‘ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’’တိ (၁-၄၉) ဇတ္တံ, အတ္တာနမဓိကိစ္စ ပဝတ္တန္တိ အတ္ထေ အသင်္ချသမာသော.

‘වණ්ණමත්තස්සේව’ යනු වර්ණ සාමාන්‍යයටමය. මෙහි ‘මත්ත’ ශබ්දය සාමාන්‍ය වාචක වේ. ‘යකාරස්ස ච චාදේසෝ’ (යකාරයට ‘ච’ ආදේශය ද) යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ද’ සහ ‘ය’ කාරයන්ගේ ‘ජ’ භාවයට පැමිණීම මෙයින් වේ. ‘යස්ස’ යන්නට ‘‘වග්ගලසේහි තේ’’ (1-49) යන්නෙන් ‘ජ’ භාවය වේ. තමා පිළිබඳව අධිකාරීව පවතී යන අර්ථයෙන් අසංඛ්‍යා සමාසය වේ.

၄၉. ဝဂ္ဂ

49. වර්ගය

ယန္တံ သဒ္ဒါနံ နိစ္စသမ္ဗန္ဓိတ္တေပိ ပက္ကန္တဝိသယတ္တာ တံသဒ္ဒေါ ယံသဒ္ဒံ နာပေက္ခတေတျာဟ-‘တေတိ အနန္တရ’ဣစ္စာဒိ, တံ သဒ္ဒေါ ဟိ ပက္ကန္တ ဝိသယော တထာ ပသိဒ္ဓဝိသယော အနုဘူတဝိသယော စ ယံသဒ္ဒံ နာပေက္ခတေ, ယထာ စေသော ယံသဒ္ဒန္နာ ပေက္ခတေ, တံ သဗ္ဗံ မဟာသာမိနာဓိကာယံ သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာယံ–

‘යත්’ (යම්) සහ ‘තත්’ (එම) ශබ්දයන්ගේ නිත්‍ය සම්බන්ධයක් තිබුණ ද, ප්‍රක්‍රාන්ත (පටන් ගන්නා ලද) විෂය බැවින් ‘තත්’ ශබ්දය ‘යත්’ ශබ්දය අපේක්ෂා නොකරයි යන අර්ථයෙන් ‘තේති අනන්තර’ යනාදිය පැවසීය. ‘තත්’ ශබ්දය ප්‍රක්‍රාන්ත විෂයයෙහි ද, එසේම ප්‍රසිද්ධ විෂයයෙහි සහ අනුභූත විෂයයෙහි ද ‘යත්’ ශබ්දය අපේක්ෂා නොකරයි. යම් සේ මේ ‘ඒස’ ශබ්දය ද ‘යත්’ ශබ්දය අපේක්ෂා නොකරයි ද, ඒ සියල්ල මහාසාමි පාදයන් විසින් ‘සුබෝධාලංකාර ටීකාවෙහි’ දීර්ඝ ලෙස දක්වන ලදී.

မုနိန္ဒစန္ဒသဉ္ဇာတ, ဟာသစန္ဒနလိမ္ပိတာ;

ပလ္လဝါဓဝလာတဿေ, ဝေကော နာဓရပလ္လဝေါတိ (၁၂၂).

‘‘මුනින්ද්‍ර නමැති චන්ද්‍රයාගෙන් හටගත්, මන්දස්මිතය නමැති සඳුන් ගල්වන ලද, ඒ තැනැත්තියගේ තොල් පෙත්ත නමැති ලා දල්ල සුදු පැහැති නොවීය.’’ (122)

ဧတိဿာ ဂါထာယ အမှေဟိ ဝိတ္ထာရိတနယေန ဂဟေတဗ္ဗံ, ယထာ ရဟန္တိ သကမ္မာကမ္မဓာတူနမနုရူပံ.

මේ ගාථාවෙහි අප විසින් විස්තර කරන ලද ක්‍රමයෙන් ගත යුතුය. සකර්මක සහ අකර්මක ධාතූන්ට අනුරූප පරිද්දෙන් සුදුසු පරිදිය.

၅၀. ဝေဝါ

50. ‘‘වේ’’ හෝ ‘‘වා’’

ကိဉ္စာပီဒံ ဝိကပ္ပနတ္ထံ ကတန္တိ ဟေဋ္ဌိမေန နိ(န္နာန)တ္တံ ဝိညာယတိ, တထာပိ ဣမိနာ ဝါကာရေန ဝိကပ္ပောဝ, ဟေဋ္ဌိမေ ပန ကွစာဓိကာရာ ဟကာရန္တဓာတုတော ဓျဏ္ပစ္စယေ မေဟျံ, ဒေါဟျံ သိနေဟျံ, လေဟျန္တိပိ ဘဝတွေဝ.

යම් හෙයකින් මෙය විකල්ප අර්ථය සඳහා කරන ලද්දක් වුවද, යටින් ඇති (පූර්ව) සූත්‍රයෙන් නානත්වය (වෙනස් බව) දැනගැනේ, එසේ වුවත් මේ ‘වා’ කාරයෙන් විකල්පයම වේ. යටින් ඇති සූත්‍රයෙහි ‘ක්වචි’ අධිකාරයෙන් ‘හ’ කාරය කෙළවර කොට ඇති ධාතුවලින් ‘ධ්‍යණ්’ ප්‍රත්‍යය වූ කල ‘මේහ්‍යං’, ‘දෝහ්‍යං’, ‘සිනේහ්‍යං’, ‘ලේහ්‍යං’ යන්න ද වෙයි.

၅၃. သံယော

53. සංයෝගය

ဝတ္တုနော-တ္တပ္ပဓာနတ္တမတ္တဝစသီတိ နိယတာဝယဝဝါစိနော ဥပါဒါနာတိ ဝုတ္တမနေကတ္ထတ္တေပျာဒိသဒ္ဒဿ, အာဒိယတီတျာဒီတိ ကမ္မသာ ဓနောစာယမာဒိသဒ္ဒေါ, သောယမတ္ထော သုမင်္ဂလပ္ပသာဒနိယာ ခုဒ္ဒသိက္ခာ ဋီကာယ‘အာဒိတော ဥပသမ္ပန္နာ’တိ ဧတ္ထ အမှေဟိ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော, သံယုဇ္ဇတီတိ သံယောဂေါ-ဧကတြာဝဋ္ဌိတဗျဉ္ဇနာ.

‘වත්තනෝ-ත්තප්පධානත්තමත්තවචසී’ යනු නියත අවයව වාචකයාගේ උපාදානය නිසා ‘ආදි’ ශබ්දයෙහි අනේකාර්ථවත් බව තිබුණ ද එසේ පවසන ලදී. ‘ආදියතීති ආදි’ (ආරම්භ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ආදි’ වේ) යනු කර්ම සාධන වූ මේ ‘ආදි’ ශබ්දයයි. ඒ මේ අර්ථය සුමංගලප්‍රසාදනී නම් වූ ඛුද්දසික්ඛා ටීකාවෙහි ‘ආදිතෝ උපසම්පන්නා’ යන්නෙහි අප විසින් පවසන ලද ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. එක්ව බැඳෙන්නේ යන අර්ථයෙන් ‘සංයෝග’ නම් වේ - එනම් එක්තැනක පිහිටි ව්‍යංජනයෝය.

၅၄. ဝိစ္ဆာ

54. වීප්සාව (පුනරාවර්තනය)

ယံဝတ္တတေတိ ဝုတ္တိဝစနံ နိက္ခိပိတွာ တဿ အတ္ထံ ဝတ္တုမာရဘတေ ‘သမ္ဘဝါပေက္ခာယေ’စ္စာဒိ, ယံဝတ္တတေတိ စ သုတ္တေ အဝိဇ္ဇမာနေပိ ဂမ္မမာနတ္ထဿ [Pg.60] သဒ္ဒဿ ပယောဂမ္ပတိ ကာမစာရောတိ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ, ယသဒ္ဒဿာနိယမတ္ထဝုတ္တိတ္တေပိ ပဒဝါကျတော နာညံ သမ္ဘဝတိ ဝိစ္ဆာယမာဘိက္ခညေ စ ဝတ္တမာနန္တိ အာဟ ‘သမ္ဘဝါပေက္ခာယပဒံ ဝါကျံဝါ’တိ, သမ္ဘဝတီတိ သမ္ဘဝေါ-ပဒံ ဝါကျံ ဝါ, တသ္မိံ အပေက္ခာယ ပဒံ ဝါကျံ ဝါ ဝတ္တတေတိ သမ္ဗန္ဓော, ဝတ္တတေတိ ဝိစ္ဆာယမာဘိညေ စာတ္ထေ ဝတ္တတေ, နနု ပဒဿ ဝါကျဿ ဝါ ဝိသုံယေဝ ဒဗ္ဗာဒယော အတ္ထာ, တံ ကထမိဒ မေတသ္မိံ ဝတ္တုဓမ္မေ ကိရိယာဓမ္မေ စ ဝိစ္ဆာဘိက္ခညတ္ထေ ဝတ္တတေတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ-‘ဝိသယဘာဝေနာ’တိအာဒိ, ဝိစ္ဆာယ ဝတ္တုဓမ္မဿ ကိရိယာဓမ္မဿ စာဘိက္ခညဿ ဝိသယော ပဒံ ဝါကျံ ဝါ… အနညတ္ထဝုတ္တိဝသေန တတ္ထပ္ပဝတ္တိယာ, တံ ဝသေနစ, အဘိဓာယကတ္တေန စေတိ ဂေါစရတ္တေန ပကာသကတ္တေန စာတိ အတ္ထော, ယံဝတ္တတေတိ အဇ္ဈာဟဋဿ ယန္တိ ပဌမန္တဿ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမံ ဒဿေတိ (တဿာတိ) အာဒိနာ, ဣမိနာ ဣဒံ ဒီပေတိ ‘‘ယဇ္ဇပိ ‘ဝိစ္ဆာဘိက္ခညေသွိ’ တျတြ ဆဋ္ဌီနောစ္စာရီယတေ, တထာပိ ဆဋ္ဌီပသိဒ္ဓိ ဟောတေဝ, ကထံ ဒွေ ဣစ္စာဒေသနိဒ္ဒေသာ အာဒေသော စ သမ္ဗန္ဓီနမပေက္ခတေ, ‘ဝိစ္ဆာဘိက္ခညေသူ’တိ စာတ္ထနိဒ္ဒေသော, န စာတ္ထဿာဒေသေန သမ္ဗန္ဓော ဥပပဇ္ဇတေ, တသ္မာ ဝိစ္ဆာဘိက္ခညေသု ယံ ပဒံ ဝါကျံ ဝါ ဝတ္တတေ တဿ ဒွေ ဘဝန္တိစ္စေဝံ ဆဋ္ဌီယတ္ထော သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိ, ဒွေ ရူပါနိ ဟောန္တီတိ ဒဿိတံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော, သဒ္ဒရူပေ သင်္ချယျေတိ ဒုတိယာ ဗဟုဝစနန္တံ ပဋိပါဒယမာနောတိ ဧတ္ထ ပဋိပါဒနကိရိယာယ သမ္ဗန္ဓေနောပဒိဋ္ဌံ, ‘‘ဝါကျန္တရဋ္ဌောပိ သဒ္ဒေါ တဒညသ္မိမ္ပိ သမ္ဗန္ဓမုပယာတီ’’တိ ဒွိသဒ္ဒေါတိ ဣဒံ ဥပရိ ဝါကျဒွယေပျုပယုဇ္ဇတိ ‘ဒွိသဒ္ဒေါ ဝုတ္တော, ဒွိသဒ္ဒေါ န သရူပပ္ပဓာနော’တိ, အထ သရူပပ္ပဓာနော ကသ္မာ န ဝုတ္တောတိ အာဟ-‘ဗဟုဝစနေန နိဒ္ဒေသာ’တိ, အထ ဒွေတိ သာမညေန ဝုတ္တတ္တာ ပဒဝါကျာနံ ဌာနေ ဒွိဗ္ဗစနံ ဝါ သိယာ, တာနေဝါ ဝတ္တန္တီတိ ဒွိပ္ပယောဂေါ ဝါ, တထာ သတိ ‘ယံဝတ္တတေ တဿာ’တိ ကသ္မာ ပဌမမေဝ နိဿာယ ဝုတ္တိယံ ဝိဝရဏံ ကတန္တိ အာဟ-‘ဧဝဉ္စာ’တိအာဒိ, ဣဒါနိ ဒွိပ္ပယောဂပက္ခဿ သဒေါသတ္တာ အဂဟိတဘာဝံ ဒဿေတုမာဟ-‘ယဒါတွိ’ တျာဒိ, တုသဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗသ္မာ ပက္ခာ ဝိသေသဿ ပဒဿကော, တတ္ထ ဟိ ဒွေ သဒ္ဒရူပါနျာဒိသီယန္တေ[Pg.61], ဣဟ တု သောဝ သဒ္ဒေါ ဒွိရာဝတ္တတေ, အာဝုတ္တီ သင်္ချေယျာတိ ဧဝံ မညတေ ‘‘ဒွိသဒ္ဒေါ-ယံ ‘‘အာဒသဟိ သင်္ချာ သင်္ချေယျေ ဝတ္တန္တေ’’တိ ဝစနတော သင်္ချေယျဝစနော, တသ္မေဟ သင်္ချေယျံ သဒ္ဒရူပံ ဝါ သိယာ အာဝုတ္တိ ဝါ, ဣစ္စပိ နိဒ္ဒေသော တဒုဘယမပေက္ခိယ နပုံသကလိင်္ဂေန ဝါ သိယာ ဣတ္ထိလိင်္ဂေန ဝါ, တတ္ထ ယဒါ နပုံသကလိင်္ဂေန နိဒ္ဒေသော, တဒါ သဒ္ဒရူပါနိ သင်္ချေယျာနိ ဘဝန္တိ, ယဒါ တု ဣတ္ထိလိင်္ဂေန, တဒါ သဒ္ဒဿာဝုတ္တီ ဥစ္စာရဏလက္ခဏာ ကိရိယာ သင်္ချေယာ ဘဝန္တိ, တတော စေတ္ထ အာဝုတ္တီအပိ သင်္ချေယာ ဟောန္တီ’’တိ, တဒါ ဒွိပ္ပယောဂေါ ဒွိဗ္ဗဝစနန္တိ ဧသ ပက္ခောတိ အယမေတ္ထ ဘာဝေါ’’ ယဒါ ဒွေ အာဝုတ္တိယော ဝိဓီယန္တေ တဒါ ဒွိပ္ပယောဂေါ ဒွိဗ္ဗစနန္တေ သောပေက္ခော, (အတြ ဌာနျာဒေသဘာဝေါ နတ္ထိ) အာဝုတ္တိ ဟိ ကိရိယာ, တဿာ စေဟ သဒ္ဒေါ သာဓနံ, န စ ကိရိယာယ သာဓနဿ စ ဌာနျာဒေသဘာဝေါ ဥပပဇ္ဇတေ, တသ္မာ ယဒါဝုတ္တီ ဝိဓီယန္တေ, တဒါ ဒိပ္ပယောဂေါ ဒွိဗ္ဗစနန္တေ-သော ပက္ခော ဘဝတီ’’တိ, အယမ္ပိ ပက္ခော ပါဏိနီယေဟိ ပရိဂ္ဂဟီတော, တဒယုတ္တံ ဒေါသဒုဋ္ဌတ္တာတိ သန္ဒဿယမာဟ-‘သော ပနေ’တျာဒိ, တေ ဟိ ဒုတိယမ္ပိ ပက္ခမဗ္ဘုပဂမ္မ ဥပစာရမတ္တတော ဘေဒေါ, ဝတ္ထုတောတွဘေဒေါ ဝါတိ ပေါနောပုညေန တံ သာဓေန္တိ. ကထမ္ပန သဒေါသတ္တံ ယေနာယံ န ဂဟိတောတျာဟ- ‘တထာဟိ’စ္စာဒိ, ဏျော နသိယာတိ ‘‘တဿ ဘာဝကမ္မေသု တ္တ တာ တ္တန ဏျ ဏေယျ ဏိယ ဏိယာ’’တိ (၄-၅၉) ဘာဝေ ဝိဓီယမာနော ဏျော ဒွိပ္ပယောဂပက္ခေ သဒ္ဒဘေဒသဗ္ဘာဝါ ပုန ပုနေတိ သမုဒါယသဘာဝတော ပုနပုန ဘာဝေါတိ အတ္ထေ ပုနပုန သမုဒါယတော န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော, န ကေဝလံ ဏျောဝ, အထ ခေါ ဧကပဒန္တောဂဓာနံ သရာနံ သရာနမာဒိဘူတဿုကာရဿ ဘဝန္တော ဩကာရောပိ ‘‘သရာနမာဒိဿာ ယုဝဏ္ဏဿာ ဧဩ ဏာနုဗန္ဓေ’’တိ (၄-၁၂၄) န သိယာ, ‘‘မနာဒျာပါဒီနမောမယေ စ ‘‘ဣတိ (၃-၅၉) ဩကာရော ပန ပက္ခဒွယေပိ ဟောတေဝ… ဥတ္တရပဒဿ နိမိတ္တဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ, ပုဗ္ဗပက္ခေပိ ဟိ ဒွေ သဒ္ဒရူပါနျေဝါဒိသီယန္တေတိ ဟောတေဝ ပဒ ဘေဒေါ, ဝက္ခတိ ဟိ ‘သတီပိ အတ္တဂတေ ဘေဒေ’တိ. နနု အာဝုတ္တိဓမ္မဘေဒ သဒ္ဒဿုပစရိတော ဘေဒေါ, သရူပတော တွဘေဒေါဝ, အညထာ အာဝုတ္တိယေဝ [Pg.62] န သိယာ, ဧကဿ ဟိ ဝတ္ထုနော အာဝုတ္တိ ဟောတိစ္စာဟ‘နာန္တရေနေ’စ္စာဒိ, အညထေတိ ဥပစရိတော ဘေဒေါ န သဘာဝတောတိ စေ, ကာရိယမ္ဘဝတီတိ ဧဝိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ သမ္ဗန္ဓော, သဘာဝတော တွဘေဒေါ ဝါတိ ဥပစာရာဘာဝေန ဝတ္ထုတော ဝိဇ္ဇမာနဘေဒမဝဓာရယတိ, အညထာတိ ယဒိ ဘေဒေါ သိယာ, အာဝုတ္တိယေဝ န သိယာတိ ဧတ္ထာယမဓိပ္ပာယော ‘‘ယဒိ သဘာဝတောဝ ဘေဒေါ ဘိန္နဿ ပန ကထမာဝုတ္တိ သိယာ’’တိ, ဌာနိသဒိသတ္တာတိ ‘‘ဌာနီဝိယာဒေသော’’တိ ပရိဘာသမုပလက္ခေတိ.

‘යම්වත්තතේ’ (යමක් පවතී ද) යන වෘත්ති වචනය පසෙක තබා, ‘සම්භවාපෙක්ඛාය’ (සම්භවය අපේක්ෂා කිරීමෙන්) යනාදී වශයෙන් එහි අර්ථය පැවසීමට ආරම්භ කරයි. සූත්‍රයෙහි ‘යම්වත්තතේ’ යන්න නොතිබුණ ද, වැටහෙන අර්ථය ඇති ශබ්දයාගේ ප්‍රයෝගය කෙරෙහි කැමැත්ත පරිදි කටයුතු කිරීම (කාමචාරය) යැයි වෘත්තියෙහි පවසන ලදී. ‘ය’ ශබ්දයේ අනියමාර්ථ පැවැත්මෙහි ද පදයෙන් හෝ වාක්‍යයෙන් වඩා වෙනත් දෙයක් සම්භවය නොවේ, වීච්ඡා (නැවත නැවත පැවසීම) සහ අභික්ඛණ්හ (නිරන්තර බව) යන අර්ථවල පවතින්නේ යැයි ‘සම්භවාපේක්ෂා ඇති පදය හෝ වාක්‍යය’ යි පැවසීය. ‘සම්භවති’ (සම්භව වේ) යනු සම්භවයයි - එනම් පදය හෝ වාක්‍යයයි. එහි අපේක්ෂාවෙන් පදය හෝ වාක්‍යය පවතී යන සම්බන්ධයයි. ‘වත්තතේ’ (පවතී) යන්න වීච්ඡා සහ අභික්ඛණ්හ යන අර්ථවල පවතී. පදයේ හෝ වාක්‍යයේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ම ද්‍රව්‍ය ආදී අර්ථ පවතින්නේ නොවේ ද? එය කෙසේ නම් මේ පවත්නා ධර්මයෙහි සහ ක්‍රියා ධර්මයෙහි වීච්ඡා හා අභික්ඛණ්හ යන අර්ථයෙහි පවතින්නේ ද යන ප්‍රශ්නය සලකා ‘විෂයභාවයෙන්’ යනාදිය පැවසීය. වීච්ඡාවෙහි පවත්නා ධර්මයාගේ ද ක්‍රියා ධර්මයක් වූ අභික්ඛණ්හයාගේ ද විෂය වූයේ පදය හෝ වාක්‍යයයි... වෙනත් අර්ථයක නොපැවැත්මේ වශයෙන් එහි පැවැත්මෙන් ද, ඒ බලයෙන් ද, අභිධායකත්වය (ප්‍රකාශකත්වය) ද ගෝචරත්වය (විෂය බව) හා ප්‍රකාශකත්වය ද යන අර්ථයයි. ‘යම්වත්තතේ’ යන්නෙන් උපහාර කරන ලද (එකතු කරගන්නා ලද) ‘යං’ යන ප්‍රථමාන්තයේ විභක්ති විපරිණාමය (වෙනස් වීම) ‘තස්ස’ යනාදියෙන් පෙන්වයි. මෙයින් මෙය පැහැදිලි කරයි: ‘යම්හෙයකින් වීච්ඡාභික්ඛණ්හේසු යන්නෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියක් ශබ්ද නොකෙරේ ද, එතකුදු වුවත් ෂෂ්ඨී විභක්තියේ ප්‍රසිද්ධිය (පැවැත්ම) සිදුවේ ම ය. කෙසේද යත්: ද්වේ යන ආදේශ නිර්දේශය සහ ආදේශය ද සන්තතියන්ගේ අපේක්ෂාව කරයි. වීච්ඡාභික්ඛණ්හේසු යනු අර්ථ නිර්දේශයයි. අර්ථයාගේ ආදේශය සමඟ සම්බන්ධයක් නොගැලපේ. එබැවින් වීච්ඡා හා අභික්ඛණ්හ යන අර්ථයන්හි යම් පදයක් හෝ වාක්‍යයක් පවතී ද, ඒ සඳහා ද්වේ (ද්විත්වය) වෙති යි මෙසේ ෂෂ්ඨී විභක්ති අර්ථය පැවසිය හැකි ය.’ රූප දෙකක් වේ යන්න පෙන්වන ලද්දේ වෙයි යනු සම්බන්ධයයි. ‘ශබ්ද රූපයෙහි සංඛ්‍යෙය’ යන ද්වීතීයා බහුවචනාන්තය ප්‍රතිපාදනය කරමින් මෙහි ප්‍රතිපාදන ක්‍රියාවේ සම්බන්ධයෙන් උපදෙස දෙන ලදී. ‘වෙනත් වාක්‍යයක පිහිටි ශබ්දය ද ඊට වඩා වෙනත් දෙයක ද සම්බන්ධයට පැමිණේ’ යන්නෙන් ‘ද්විශබ්දය’ යන්න ඉහළ වාක්‍ය දෙකෙහි ම උපයෝගී වේ. ‘ද්විශබ්දය පවසන ලදී, ද්විශබ්දය ස්වරූප ප්‍රධාන නොවේ’ යනුවෙනි. එසේ නම්, ස්වරූප ප්‍රධාන වූයේ කුමක් හෙයින් නොපවසන ලද්දේ ද යත්: ‘බහුවචන නිර්දේශයෙන්’ යැයි පැවසීය. තවද ‘ද්වේ’ යන්න සාමාන්‍යයෙන් පැවසූ බැවින් පද සහ වාක්‍යයන්ගේ ස්ථානයෙහි ද්විත්ව වචනය හෝ විය හැකි ය, ඒවා ම නැවත පවතින බැවින් ද්විප්‍රයෝගය හෝ විය හැකි ය. එසේ ඇති කල්හි ‘යම්වත්තතේ තස්ස’ යන්නෙන් කුමක් හෙයින් පළමුවෙන්ම ඇසුරු කොට වෘත්තියෙහි විවරණය කරන ලද්දේ ද යත්, ‘ඒවං ච’ (මෙසේ ද) යනාදිය පැවසීය. දැන් ද්විප්‍රයෝග පක්ෂය සදෝෂ (දෝෂ සහිත) බැවින් පිළිනොගත් බව පෙන්වීමට ‘යදා තු’ (යම් කලෙක වනාහි) යනාදිය පැවසීය. ‘තු’ ශබ්දය පූර්ව පක්ෂයට වඩා විශේෂය පෙන්වන්නකි. එහි ශබ්ද රූප දෙකක් ආදේශ කරනු ලැබේ. මෙහි දී නම් එම ශබ්දය ම දෙවරක් ආවර්තනය වේ. ‘ආවෘත්තිය සංඛ්‍යෙය යි’ මෙසේ සිතයි: ‘ද්විශබ්දය වූ කලී සංඛ්‍යා ශබ්ද සංඛ්‍යෙයෙහි පවතිත් යන වචනයෙන් සංඛ්‍යෙය වාචකයකි. එබැවින් එහි සංඛ්‍යෙය වූයේ ශබ්ද රූපය හෝ විය හැකි ය, නැතහොත් ආවෘත්තිය හෝ විය හැකි ය. මෙසේ වුවහොත් ඒ නිර්දේශය ඒ දෙක ම අපේක්ෂා කොට නපුංසක ලිංගයෙන් හෝ විය හැකි ය, ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් හෝ විය හැකි ය. එහි යම් කලෙක නපුංසක ලිංගයෙන් නිර්දේශ වේ ද, එකල්හි ශබ්ද රූප සංඛ්‍යෙයයෝ වෙති. යම් කලෙක වනාහි ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් වේ ද, එකල්හි ශබ්දයාගේ ආවෘත්තිය වූ උච්චාරණ ලක්ෂණ ඇති ක්‍රියාව සංඛ්‍යෙයයෝ වෙති. එබැවින් මෙහි ආවෘත්තීහු ද සංඛ්‍යෙයයෝ වෙති.’ එකල්හි ද්විප්‍රයෝගය, ද්විත්ව වචනය යන මේ පක්ෂය යනු මෙහි අදහසයි. යම් කලෙක ආවෘත්ති දෙකක් පනවනු ලැබේ ද, එකල්හි ද්විප්‍රයෝගය ද්විත්ව වචනය කෙරෙහි අපේක්ෂා සහිත ය. (මෙහි ස්ථාන්‍යාදේශභාවයක් නැත) ආවෘත්තිය වනාහි ක්‍රියාවකි. මෙහි ශබ්දය එහි සාධනය (කරණය) වෙයි. ක්‍රියාවේ හා සාධනයේ ස්ථාන්‍යාදේශභාවය නොගැලපේ. එබැවින් යම් කලෙක ආවෘත්තීහු පනවනු ලැබෙත් ද, එකල්හි ද්විප්‍රයෝගය ද්විත්ව වචනාන්තයෙහි - ඒ පක්ෂය වෙයි.’ මේ පක්ෂය ද පාණිනීවරුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී. එය දෝෂ සහිත බැවින් අයෝග්‍ය යැයි පෙන්වීමට ‘සෝ පන’ (ඔහු වනාහි) යනාදිය පැවසීය. ඔවුහු වනාහි දෙවන පක්ෂය ද පිළිගෙන, උපචාර මාත්‍රයෙන් භේදය (වෙනස) වේ, වස්තු වශයෙන් වනාහි අභේදය (වෙනසක් නැති බව) වේ යැයි නැවත නැවතත් එය සාධනය කරති. යමකින් මේ පක්ෂය පිළිනොගන්නා ලද්දේ ද, එහි සදෝෂ බව කෙසේ ද යත්: ‘තථාහි’ (එසේ මැයි) යනාදිය පැවසීය. ‘ණ්‍යෝ න සියා’ යනු, ‘තස්ස භාවකම්මේසු ත ති තන ණ්‍ය ණෙය්‍ය ණිය ණියා’ (කච්චායන 4-59) යන්නෙන් භාව අර්ථයෙහි පනවනු ලබන ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය ද්විප්‍රයෝග පක්ෂයෙහි ශබ්ද භේදයේ පැවැත්ම හේතුවෙන්, ‘පුන පුන’ (නැවත නැවත) යන සමුදාය ස්වභාවයෙන් ‘නැවත නැවත පැවැත්ම’ යන අර්ථයෙහි, නැවත නැවත සමුදායයෙන් නොවිය හැකි ය යන අර්ථයයි. ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය පමණක් නොවේ, එක් පදයකට අන්තර්ගත වූ ස්වරයන්ගේ ආදිභූත වූ ‘උ’ කාරයට වන ‘ඕ’ කාරය ද, ‘සරානමාදිස්සා යුවණ්ණස්සා ඒඕ ණානුබන්ධේ’ (කච්චායන 4-124) යන්නෙන් නොවිය හැකි ය. ‘මනාද්‍යාපාදීනමෝමයෙ ච’ (3-59) යන්නෙන් ‘ඕ’ කාරය වනාහි පක්ෂ දෙකෙහි ම සිදුවේ ම ය... උත්තර පදයේ නිමිත්ත භාවයෙන් ගන්නා ලද බැවිනි. පූර්ව පක්ෂයෙහි ද ශබ්ද රූප දෙකක් ම ආදේශ කරනු ලැබේ යැයි පද භේදය සිදුවේ ම ය. ‘සතීපි අත්තගතේ භේදේ’ (තමා තුළ පවත්නා භේදය ඇති කල්හි ද) යැයි ඉදිරියෙහි පවසනු ඇත. ආවෘත්ති ධර්මයේ භේදය ශබ්දයාගේ උපචාරිත භේදයකි, ස්වරූපයෙන් වනාහි අභේදය ම ය. නැතහොත් ආවෘත්තියක් ම නොවිය හැකි ය. එක් වස්තුවක ම ආවෘත්තිය වේ නොවේ ද? එබැවින් ‘නාන්තරේන’ යනාදිය පැවසීය. ‘අඤ්ඤථා’ (වෙනත් අයුරකින්) යනු උපචාරිත භේදය ස්වභාවයෙන් නොවේ නම්, ‘කාර්යය වේ’ යැයි මෙසේ පැවසිය නොහැක යනු සම්බන්ධයයි. ‘සභාවතෝ ත්වභේදෝ වා’ යනු උපචාරයේ අභාවයෙන් වස්තු වශයෙන් පවත්නා භේදය අවධාරණය කරයි. ‘අඤ්ඤථා’ යනු යම් හෙයකින් භේදයක් වේ නම්, ආවෘත්තියක් ම නොවේ ය යන්නෙහි මේ අදහසයි: ‘යම් හෙයකින් ස්වභාවයෙන් ම භේදයක් වේ නම්, වෙනස් වූ දෙයකට කෙසේ නම් ආවෘත්තියක් විය හැකි ද?’ යනුවෙනි. ‘ඨානිසදිසත්තා’ යනු ‘ඨානීවියාලේසෝ’ (ස්ථානියා මෙන් ආදේශය වේ) යන පරිභාෂාව උපලක්ෂණය කරයි.

ကိရိယာယာတိအာဒီသု သဟတ္ထေ တတိယာ… ကိရိယာဒီဟိ ဒဗ္ဗာဒျတ္ထာနံ ဝတ္တု ဗျာပနိစ္ဆာပဝတ္တိတော, ဒေသာဒီတိ ( ) အာဒိသဒ္ဒေန ကာလာဝတ္ထာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ, နာနာကာရယုတ္တမေဝ ဘိန္နံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ-‘အနေကပ္ပကာရယုတ္တေ’တိ, ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသတော ဝုတ္တံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော, တေနာတိ ယေန ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသေန သကိံ ဗျာပနိစ္ဆာ ဇောတီယတိ တေန ကရဏဘူတေန ဟေတုဘူတေန ဝါ, ကမေန ဗျာပိတုမိစ္ဆာယံ ဇာတိအာဒီနဉ္စ ဗျာပိတုမိစ္ဆာယန္တိ သမ္ဗန္ဓော, တတ္ထ အယဉ္စ ဂါမော ရမဏီယော အယဉ္စ ဂါမော ရမဏီယောတိ ကမေန ဗျာပိတုမိစ္ဆာ, ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ရမဏီယဂုဏေန ဂါမဒဗ္ဗယောဂေါ အတ္ထိ, တထာပိ ဂါမာနံ ဂုဏေန ယောဂေါ, သဗ္ဗော ဂါမော ရမဏီယောတိ ဗာဟုလ္လေန, နတ္ထိ သာကလ္လေန ဗျာပိတုမိဋ္ဌတ္တန္တိ သကလဗျာပနိစ္ဆာယာဘာဝေါတိ န ဒွိဗ္ဗစနံ, ဧဝမုပရိ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သမ္ပန္နော ယဝေါတိ သမ္ပန္နဂုဏေန ယဝဇာတိယာ ဗျာပိတုမိစ္ဆာ, ဧကတ္ထာ ဇာတိ, အနေကတ္ထ နိဿယာ ဝိစ္ဆာ, သောဘနံ ဓဝခဒိရန္တိ သောဘနဂုဏေန ဓဝါဒိဒဗ္ဗာနံ ဗျာပိတုမိစ္ဆာ, အတ္ထသဒ္ဒေနေတ္ထ ဒဗ္ဗာဒယော ဝတ္တုမိဋ္ဌာတိ အာဟ-‘ဒဗ္ဗဂုဏကိရိယာလက္ခဏေ’တိ, ဝိသဒ္ဒေါ ပနေတ္ထ ဗျာပနတ္ထောတိ အာဟ-‘ဗျာပိတုံ သမ္ဗန္ဓိတု’န္တိ, သာတိ ဝိစ္ဆာ, ဝတ္တုဓမ္မောတိ ‘ရုက္ခံရုက္ခ’မိစ္စာဒိကံ ယော ဝဒတိ, တဿ ဝတ္တုနော ဓမ္မော… ဣစ္ဆာလက္ခဏဿ ဓမ္မဿ တပ္ပဋိဗဒ္ဓတ္တာ[Pg.63], သဒ္ဒေါတိ ရုက္ခမိစ္စာဒိကော, တဿ သဒ္ဒဿ ယံ ရူပံ အတ္တ ဘာဝေါ, တမေဝ ပစ္စာသတျာ ‘‘သုတာနုမိတေသု သုတသမ္ဗန္ဓောဝ ဗလဝါ’’တိ ဝိစ္ဆာ ဘိက္ခညေသု ဝတ္တမာနဿ သုတဿေဝ တဿ ရူပဿ ပစ္စာသန္နဘာဝတော ဒွိသင်္ချာ ယုတ္တံ ဒွိသင်္ခါတာယ သင်္ချာယ ‘ရုက္ခံ ရုက္ခ’မိစ္စေဝံ ယုတ္တံ အတိဒိသီယတေ သုတ္တေ ဒွေဣစ္စနေန, ဒွိဗ္ဗစနဿေဝ ဟိ ဒွိသင်္ချာယုတ္တတာ, အထ ကတမေကဝစနန္တဿ ဒွိဗ္ဗစနံ, တထာဟိ သဗ္ဗေယေဝေတေတ္ထ ဝိစ္ဆာယံ ဒွိတ္တေဟျဘိဓယန္တေတိ ဗဟတ္တာ ဗဟုဝစနံ ပပ္ပောတိ, ဧကဝစနန္တု န သိဇ္ဈတိ ‘ရုက္ခံ ရုက္ခံ သိဉ္စတီ’တိ ဧကတ္ထာဘိဓာနဘိန္နသဗ္ဗရုက္ခပ္ပတီတီတိ ကထမေကဝစနန္တဿ ဒွိဗ္ဗဝစနန္တီ အာသင်္ကိယာဟ-‘တတ္ထေ’စ္စာဒိ, အတ္ထသာမတ္ထိယာတိ ‘ဗဟုဝစနန္တပ္ပယောဂေဟိ’စ္စာဒိနာ ဝက္ခမာနနယေန ဗဟုဝစနန္တပ္ပယောဂေနေဝ ဝိစ္ဆာတ္ထဇောတနတော န တတ္ထ ဒွီဗ္ဗစနံ သိယာ, ဘဝိတဗ္ဗဉ္စ ဒွိဗ္ဗစနေ (န, ဧ) ကဝစနတ္တမန္တရေန န စာတ္ထိ ဒွိဗ္ဗစနာဝကာ သောတိ ပတီတိ ဗလာဝဂတော ယော-တ္ထော, တဿ အတ္ထဿ အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏံ သာမတ္ထိယံ အတ္ထသာမတ္ထိယံ, အတ္ထသာမတ္ထိယာ ဧကဝစနန္တဿ ဒွီဗ္ဗစနန္တိ သမ္ဗန္ဓာ, ကိရိယာဒိယောဂန္တိ ကိရိယာဂုဏာဒိ သမ္ဗန္ဓော, မန္တွာတိ ဗျာပိတုမိစ္ဆာယန္တီမဿ ပုဗ္ဗကိရိယာဝစနံ, အဘိသံဟရိတွာတိ ဧကတောကတွာ. သဒ္ဒဿ တာဒိသတ္ထပစ္စာယကတ္တေ သာမတ္ထိယံ သဒ္ဒသတ္တိ. ယုဂပဒါဓိကရဏတာယံ သဟဝစနိစ္ဆာယံ ဗဟုဝစနပ္ပဝတ္တိယေဝ, န တတ္ထ ဒွိဗ္ဗစနန္တိ ဒဿေတုမာဟ-‘အတောယေဝေ’စ္စာဒိ, အတော ယေဝါတိ ဗဟုဝစနန္တဿ သဒ္ဒသတ္တိယာ ဝိစ္ဆာဇောတနတော ဒွိဗ္ဗစနာဘာဝါယေဝ, ဧဝမညတေ- ‘ဣဓ ပန ယောဂပဇ္ဇံ ဒုဝိဓံ သဒ္ဒယောဂပဇ္ဇံ အတ္ထယောဂပဇ္ဇဉ္စ, တတ္ထ ကိဉ္စိ သာတ္ထကာနံ သဒ္ဒယောဂပဇ္ဇမတ္ထယောဂ ပဇ္ဇံ န သမ္ဘဝတီတိ, ယုဂပဒိ အဓိကရဏံ ဓဝါဒိ အတ္ထော ယဿ သောဓဝခဒိရပလာသသဒ္ဒေါ ယုဂပဒါဓိကရဏော, တဿ ဘာဝေါ တထာ, တဿဉ္စ သတိ, သဒ္ဒယောဂပဇ္ဇမန္တရေန ဘိန္နတ္ထာနမေကသဒ္ဒဝစနီယာန မေကတော ပပတ္တိ အတ္ထယောဂပဇ္ဇံ, တံ သဟဝစနိစ္ဆာယန္တိ ဣမိနာ ဒဿိတန္တိ တဿံ သဟဝစနိစ္ဆာယဉ္စ သတိ, သောဘနာ ဓဝခဒိရပလာသာ သောဘနာ ရုက္ခာတိ သောဘနဂုဏယောဂေပိ ဗဟုဝစနေနေဝ ဝိစ္ဆာဇောတနတော [Pg.64] ဒွိဗ္ဗစနာဘာဝေါတိ, သောဘနံ ဓဝခဒိရန္တိ ပန သတီပိ သဒ္ဒယောဂပဇ္ဇေ သမာဟာရတ္တာ နတ္ထတ္ထယောဂပဇ္ဇ န္တိ ဧကဝစနန္တတ္တာ ဒွိတ္တပ္ပသင်္ဂေပိ သောဘနံ ဓဝခဒိရန္တိ သဒ္ဒါနံ သကိံ ဗျာပနိစ္ဆာယာဘာဝါ န ဒွိဗ္ဗစနန္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ.

‘කිරියායා’ (ක්‍රියාවෙන්) යනාදී තැන්හි ‘සහ’ යන අර්ථයෙහි තෘතීයාව යෙදේ. ක්‍රියා ආදියෙන් ද්‍රව්‍ය ආදී අර්ථයන් පැතිරවීමේ කැමැත්ත පැවතීම නිසා, ‘දේසාදී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් කාලය, අවස්ථාව ආදිය සංග්‍රහ කරනු ලබයි. නානප්‍රකාරයන්ගෙන් යුක්ත වූවක්ම වෙනස් වූවක් (භින්න වූවක්) නම් වේ යැයි පැවසීම සඳහා ‘අනේකප්පකාරයුත්තේ’ (අනේක ප්‍රකාරයෙන් යුක්ත වූ) යැයි පැවසීය. බහුවචන නිර්දේශයෙන් පවසන ලද්දේය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘තේන’ (එයින්) යනු යම් බහුවචන නිර්දේශයකින් එක්වරක් පැතිරවීමේ කැමැත්ත ප්‍රකාශ කෙරේද, ඒ කරණභූත වූ හෝ හේතුභූත වූ කරුණෙනි. පිළිවෙළින් පැතිරවීමේ කැමැත්තෙහි ද, ජාති ආදිය පැතිරවීමේ කැමැත්තෙහි ද යන්න සම්බන්ධයයි. එහි ‘මේ ගමද රමණීයය, මේ ගමද රමණීයය’ යනු පිළිවෙළින් පැතිරවීමේ කැමැත්තයි. මෙහි රමණීය ගුණයෙන් ග්‍රාම නැමති ද්‍රව්‍යයෙහි සම්බන්ධයක් ඇතත්, එසේ වුවද ගම්වල ගුණය හා සම්බන්ධය, ‘සියලු ගම රමණීයය’ යන්න බහුල වශයෙන් වන අතර, සම්පූර්ණයෙන්ම පැතිරවීමේ අභිප්‍රායක් නැති බැවින් (සකලව්‍යාප්තීච්ඡාව නැති බැවින්) ද්විවචනය (ද්විත්වකරණය) නොවේ. මෙසේ මතු ද යොදා අර්ථය දත යුතුය. ‘සම්පන්නෝ යවෝ’ (යව ධාන්‍යය සම්පන්නය) යනු සම්පන්න ගුණයෙන් යව ජාතිය පැතිරවීමේ කැමැත්තයි. ජාතිය එක් ස්ථානයක පවතින අතර, විච්ඡාව (ව්‍යාප්තිය) අනේක ස්ථානයන් ඇසුරු කරයි. ‘සෝභනං ධවඛදිරං’ (ධව සහ ඛදිර වෘක්ෂයෝ ශෝභනයහ) යනු ශෝභන ගුණයෙන් ධව ආදී ද්‍රව්‍යයන් පැතිරවීමේ කැමැත්තයි. මෙහි ‘අත්ථ’ ශබ්දයෙන් ද්‍රව්‍ය ආදිය පැවසීමට අදහස් කරන ලදැයි පැවසීම සඳහා ‘දබ්බගුණකිරියාලක්ඛණේ’ (ද්‍රව්‍ය, ගුණ, ක්‍රියා ලක්ෂණයෙහි) යැයි පැවසීය. මෙහි ‘වි’ ශබ්දය ව්‍යාප්ත කිරීමේ අර්ථයෙහි වේ යැයි දැක්වීමට ‘ව්‍යාපිතුං සම්බන්ධිතුං’ (පැතිරවීමට, සම්බන්ධ කිරීමට) යැයි පැවසීය. ‘සා’ යනු ඒ විච්ඡාව (ව්‍යාප්ත කිරීමේ කැමැත්ත) යි. ‘වත්තුධම්මෝ’ යනු ‘රුක්ඛං රුක්ඛං’ (ගසක් ගසක් පාසා) යනාදී වශයෙන් පවසන යමෙක් වේද, ඒ වක්තෘවරයාගේ ස්වභාවයයි... කැමැත්ත ලක්ෂණ කොට ඇති ධර්මයට එය සම්බන්ධ බැවිනි. ‘ශබ්දය’ යනු ‘රුක්ඛං’ යනාදී ශබ්දයයි. ඒ ශබ්දයේ යම් ස්වරූපයක් (ආත්මභාවයක්) වේද, එයම ආසන්නතාවයෙන් ‘‘ඇසුණු සහ අනුමාන කළ දෑ අතර ඇසුණු සම්බන්ධයම බලවත් වේ’’ යන්නෙන් විච්ඡා, භික්ෂා ආදියෙහි පවතින ශ්‍රැත (ඇසුණු) ඒ රූපයෙහිම ආසන්න බව නිසා ද්වි-සංඛ්‍යාවෙන් යුක්ත වූ, ද්වි-සංඛ්‍යාත සංඛ්‍යාවෙන් ‘රුක්ඛං රුක්ඛං’ යනාදී වශයෙන් සුදුසු පරිදි සූත්‍රයෙහි ‘ද්වේ’ යන්නෙන් අතිදේශ කරනු ලැබේ. ද්විත්ව වචනයටම (ද්විවචනයටම) හිමිවන්නේ ද්වි-සංඛ්‍යාවෙන් යුක්ත බවයි. එසේ නම් ඒකවචනාන්ත පදයකට ද්විත්වකරණය (ද්විවචනය) වන්නේ කෙසේද? එසේ හෙයින් මෙහි විච්ඡා අර්ථයෙහි සියල්ලම ද්විත්වයෙන් අභිධාන කරනු ලබන කල්හි, බහුලත්වය නිසා බහුවචනය පැමිණේ, ඒකවචනය සිද්ධ නොවේ. ‘රුක්ඛං රුක්ඛං සිඤ්චති’ (ගසක් ගසක් පාසා තෙමයි) යන්නෙන් එක් අර්ථයක් අභිධානය කිරීමෙන් වෙන් වූ සියලු වෘක්ෂයන් පිළිබඳ ප්‍රතීතිය ඇතිවන බැවින්, ඒකවචනාන්ත පදයට ද්විත්වභාවය ලැබෙන්නේ කෙසේදැයි සැක කොට ‘තත්ථ’ යනාදිය පැවසීය. ‘අත්ථසාමත්ථියා’ (අර්ථ සාමර්ථ්‍යයෙන්) යනු ‘බහුවචනාන්තප්‍රයෝගයන්ගෙන්’ යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට කියනු ලබන ක්‍රමයෙන් බහුවචනාන්ත ප්‍රයෝගයෙන්ම විච්ඡා අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවින් එහි ද්විත්වභාවය නොවේ. ද්විත්වකරණය විය යුතු කල්හි ඒකවචනභාවයෙන් තොරව ද්විත්වකරණයට අවකාශයක් නැත යන ප්‍රතීතියේ බලයෙන් අවබෝධ වන යම් අර්ථයක් වේද, ඒ අර්ථයේ අන්‍යථා නූපපත්ති (වෙනත් අයුරකින් සිද්ධ නොවීම) ලක්ෂණය වූ සාමර්ථ්‍යය ‘අර්ථ සාමර්ථ්‍යය’ නම් වේ. අර්ථ සාමර්ථ්‍යයෙන් ඒකවචනාන්තයට ද්විත්වකරණය වේ යනු සම්බන්ධයයි. ‘කිරියාදියෝගං’ යනු ක්‍රියා, ගුණ ආදියේ සම්බන්ධයයි. ‘මන්ත්වා’ (සිතා) යනු ‘පැතිරවීමේ කැමැත්තෙන්’ යන මෙයට පූර්ව ක්‍රියා වචනයයි. ‘අභිසංහරිත්වා’ යනු එක්තැන් කොට (එක් කොට) යන්නයි. ශබ්දයට එවැනි අර්ථයක් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරදීමෙහි ඇති සාමර්ථ්‍යය ‘ශබ්ද ශක්තිය’ (ශබ්ද සත්ති) නම් වේ. යුගපදධිකරණත්වයේදී (එක්වර පැවැත්මෙහිදී) සහවචන (එක්ව පැවසීමේ) කැමැත්තෙහි බහුවචනයම පවතින අතර, එහි ද්විත්වකරණයක් (ද්විවචනයක්) නොවේැයි දැක්වීමට ‘අතෝ ඒව’ යනාදිය පැවසීය. ‘අතෝ ඒව’ යනු බහුවචනාන්තයේ ශබ්ද ශක්තියෙන් විච්ඡා අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවින් ද්විත්වකරණයක් නොවීම සඳහාමය. මෙසේ ද දත යුතුය - ‘මෙහිදී යෝගපද්‍යය (එක්වර පැවැත්ම) ශබ්ද යෝගපද්‍යය සහ අර්ථ යෝගපද්‍යය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි සමහර සාර්ථක ශබ්දයන්ගේ ශබ්ද යෝගපද්‍යය සහ අර්ථ යෝගපද්‍යය සම්භව නොවේ. ධව ආදී අර්ථය යමකට යුගපත් (එක්වර) අධිකරණ වේද, ඒ ‘ධව-ඛදිර-පලාස’ ශබ්දය යුගපදධිකරණ වේ. එහි භාවය එසේ වන කල්හි, ශබ්ද යෝගපද්‍යයෙන් තොරව භින්න අර්ථ ඇති, එකම ශබ්දයෙන් කියැවෙන දෑ එක්වර පැමිණීම අර්ථ යෝගපද්‍යයයි. එය සහවචන කැමැත්තෙහි යන්නෙන් දක්වන ලදී. ඒ සහවචන කැමැත්ත ඇති කල්හි, ‘සෝභනා ධවඛදිරපලාසා, සෝභනා රුක්ඛා’ යනාදී වශයෙන් ශෝභන ගුණයේ යෝගයෙහිදී පවා බහුවචනයෙන්ම විච්ඡා අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවින් ද්විත්වකරණය (ද්විවචනය) නොවේ. ‘සෝභනං ධවඛදිරං’ යන්නෙහි ශබ්ද යෝගපද්‍යය තිබුණද, සමාහාරයක් වන බැවින් අර්ථ යෝගපද්‍යයක් නැති බැවින් ඒකවචනාන්ත වන බැවින් ද්විත්වභාවයට පැමිණියද, ‘සෝභනං ධවඛදිරං’ යන ශබ්දයන්ගේ එක්වර පැතිරවීමේ කැමැත්තක් නැති බැවින් ද්විත්වකරණයක් නොවේ යැයි යටින් පවසන ලදී.

ဝါတ္တိကကာရေန ‘‘အာနုပုဗ္ဗိယေ ဒွေ ဘဝန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ (၈-၁-၁-ဝါ) ဝုတ္တံ, တဒါဟ-‘အာနုပုဗ္ဗိယေပိ’စ္စာဒိနာ, အတ္ထေဝါနုပုဗ္ဗိယေပိ ဝိစ္ဆာ တတောဝ ဒွိတ္တန္တိ ပဋိပါဒယ ‘မာနုပုဗ္ဗိယ’မိစ္စာဒိနာ ‘အတ္ထိယေဝေစ္စာဒိနော ဝုတ္တိဝါကျဿ ဝိဝရဏမာဟ. ဂါမဇာတိယာ တုလျဇာတိယာနံ ဒိသာ ဒေသာဒိဘေဒေန ဘိန္နာနမိဝ ဂါမာနံ, န ဧတ္ထ ဝိစ္ဆာ, မူလမဂ္ဂံ ဝါ ဟိ မုချ မေကမေဝ… ဟေဋ္ဌုဒ္ဓဘာဂန္တရာဘာဝေနေကတ္တာ, ယေနုပရိယဓော ဘာဂါပေက္ခာယ ကတမူလဂ္ဂဗျပဒေသေန ဘိန္နဇာတိယာ မူလဂ္ဂဘာဂါ, တေ ဘိန္နဇာတိယာ, န စ ဘိန္နဇာတိယာနံ ဝိစ္ဆာ ဟောတိ, န ဟိ ဂေါဂေါတိ ဝုတ္တေ (ဝါဟီက)ဂတာ ဝိစ္ဆာဝဂမျတေတိ အာစရိယဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိနာ အာနုပုဗ္ဗိယေ ဝိစ္ဆာယာဘာဝံ ပဋိပါဒိတံ, တံ ဝိဃဋယိတုံ ‘ယဒိ ဟိ’စ္စာဒိနာ ယံ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ, တံ ဝိပဉ္စိတုမာဟ- ‘ယထေ’စ္စာဒိ, နသန္နိဝိဋ္ဌောတိ န ပတိဋ္ဌိတော, နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ယဿူပရိဘာဂေါ အတ္ထိ တမ္ပိ မူလန္တိ မူလ ဗျပဒေသဿာပေက္ခာ ကတတ္တမာဟ, ဥဘယန္တိ မူလမဂ္ဂဉ္စ, တထာ အညေပိ မူလဂ္ဂဘာဂါတိ ဣမိနာ မူလဂ္ဂဘေဒါနံ ဟေဋ္ဌာ ဝိယ ဂဟဏေ သတိ ဗဟုတ္တမာဟ, ပုဗ္ဗကထိတေနာတိ ‘ရုက္ခာဒီနံ ဗာဟုလ္လေနာ’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘မူလာဒီနံ ဗာဟုလ္လေန ထူလာဒိ ဂုဏယောဂမ္မန္တွာ သတ္တမီဝိဘတ္တိယုတ္တေန မူလာဒိသဒ္ဒသဟိတေန သဗ္ဗ သဒ္ဒေန မူလာဒိကမတ္ထမဘိသံဟရိတွာ သဗ္ဗသ္မိံ မူလေ ထူလာ သဗ္ဗသ္မိံ အဂ္ဂေ သုခုမာတိ ဧဝံ (ဝတ္တုနော) ဗျာပိတုမိစ္ဆာယမေကဝစနန္တဿ ဝိစ္ဆာယန္တွေဝ ဒွိဗ္ဗစန’’န္တိ.

වාර්ත්තිකකාරයන් විසින් 'අනුපිළිවෙළ අර්ථයෙහි ද්විත්වකරණයක් (දෙවරක් පැවසීමක්) විය යුතුය' (අෂ්ටාධ්‍යායී 8-1-1 වාර්ත්තිකය) යැයි පවසන ලදී. එය 'ānupubbiyepi' යනාදියෙන් දක්වයි. අනුපිළිවෙළෙහි ද වීච්ඡාව (හැම එකක් පාසාම යන අර්ථය) ඇති බවත්, එම නිසාම ද්විත්වකරණය සිදුවන බවත් පෙන්වා දෙමින්, 'mānupubbiyam' යනාදියෙන් 'atthiyeve' යනාදී වෘත්ති වාක්‍යයේ විවරණය දක්වයි. එක්තරා ගම් වර්ගයකට අයත්, දිශා දේශ ආදී භේදවලින් වෙන් වූ සමාන ජාති ඇති ගම්වල මෙන් මෙහි වීච්ඡාවක් නැත. මුල සහ අග යනු ප්‍රධාන වශයෙන් එකක්ම වේ. යටි කොටස සහ උඩු කොටස අතර වෙනත් වෙනසක් නොමැති බැවින් ඒකත්වයක් ඇති වන අතර, යම් හෙයකින් ඉහළ සහ පහළ කොටස් අපේක්ෂාවෙන් කරන ලද 'මුල සහ අග' යන ව්‍යවහාරයෙන් වෙනස් ජාති ඇති මුල සහ අග කොටස් වේ ද, ඒවා භින්න ජාතීහු වෙති. භින්න ජාතීන්ට වීච්ඡාවක් නොවේ. 'ගවයා ගවයා' (gogoti) යැයි කී කල්හි (වාහීක දේශයට ගිය) වීච්ඡාව නොදැනෙන බැවින්, ආචාර්ය ජිනේන්ද්‍රබුද්ධි පාදයන් විසින් අනුපිළිවෙළෙහි වීච්ඡාව නොමැති බව ප්‍රතිපාදනය කරන ලදී. එය බැහැර කිරීම පිණිස 'yadi hi' යනාදියෙන් වෘත්තියෙහි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය විස්තර කිරීමට 'yathe' යනාදිය පැවසීය. 'nasanniviṭṭho' යනු පිහිටා නැති, නැත යන අර්ථයයි. යමක ඉහළ කොටසක් තිබේ ද, එය ද 'මුල' යැයි මුල යන ව්‍යවහාරයේ සාපේක්ෂ බව පැවසීය. 'ubhayam' යනු මුල සහ අග දෙකමයි. එසේම අනෙක් මුල සහ අග කොටස් ද යන මෙයින් මුල සහ අග භේදයන් පහළ මෙන් ගැනීමෙහි දී බහුත්වය පැවසීය. 'pubbakathitena' යනු 'වෘක්ෂාදීන්ගේ බහුලත්වයෙන්' යනාදී වශයෙන් පෙර කියන ලද ක්‍රමයටයි. මෙහි අදහස මෙසේය: 'මුල ආදියේ බහුලත්වය නිසා ස්ථූල (මහත්) ආදී ගුණ සම්බන්ධය සලකා, සප්තමී විභක්තියෙන් යුක්ත වූ මුල ආදී ශබ්ද සහිත වූ 'සබ්බ' (සියලු) ශබ්දයෙන් මුල සහ අග යන අර්ථය එක් රැස් කොට, 'සියලු මුලෙහි මහත්ය, සියලු අගෙහි සියුම්ය' කියා මෙසේ (කථකයාගේ) ව්‍යාප්ත කිරීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි ඒකවචනාන්ත පදයට වීච්ඡා අර්ථයෙහිම ද්විත්වකරණය වේ' යන්නයි.

ဇေဋ္ဌာနံ ဝိစ္ဆာသမ္ဘဝေ သဗ္ဗကနိဋ္ဌဿ ဇေဋ္ဌတ္တာဘာဝါနုပ္ပဝေသော န သိယာတိ အာနုပုဗ္ဗိယမတ္တဝစနိစ္ဆာယံ တေနေဝ ဒွိတ္တမဘိဟိတံ ‘ဇေဋ္ဌံ ဇေဋ္ဌမနုပ္ပဝေသယာ’တိ တေနေဝါစရိယေန, တဒဓုနာ ဝိဃဋီယတိ ‘ဇေဋ္ဌ’ မိစ္စာဒိနာ[Pg.65], ကနိဋ္ဌောပိ ပဝေသီယတီတိ ကနိဋ္ဌဿပိ ဝိစ္ဆာသမ္ဘဝမာဟ, တတ္ထ ကာရဏမာဟ-‘ယထေဝ ဟိ’စ္စာဒိ, ပရဿာတိ မဇ္ဈိမဿာတိ ဧတ္ထ ဝိသေသနံ, ကနိဋ္ဌဿာပိ ဇေဋ္ဌဗျပဒေသောတိ သမ္ဗန္ဓော, ယထာဝုတ္တမေဝ သမတ္ထေတိ ‘ဝတ္တိစ္ဆာနိဗန္ဓနေ ဟိ’စ္စာဒိနာ, ဝတ္တိစ္ဆာဒိဗန္ဓနေတိ ဝတ္တုနော ဣစ္ဆာ နိဗန္ဓနံ ကာရဏမဿာတိ သမာသော, ဝတ္ထုသဘာဝေ ဝတ္ထု တတ္ထေ, အဘိနိဝေသော ပဝတ္တိ, နာဘိသမ္ဘုဏာတိ န ပပ္ပောတိ.

ජ්‍යෙෂ්ඨයන්ගේ වීච්ඡාව (අනුපිළිවෙළින් ගැනීම) සිදුවන කල්හි, සියල්ලටම වඩා බාලයාට ජ්‍යෙෂ්ඨ භාවයක් නොමැති බැවින් (ඔහුගේ) ඇතුළත් වීමක් සිදු නොවිය හැකියි යන අනුපිළිවෙළ පමණක් පැවසීමේ කැමැත්තෙහි දී, එම ආචාර්යවරයා විසින්ම 'jeṭṭhaṃ jeṭṭhamanuppavesaya' (ජ්‍යෙෂ්ඨයා ජ්‍යෙෂ්ඨයා ඇතුළත් කරවන්න) යනාදී වශයෙන් ද්විත්වකරණය පවසන ලදී. එය දැන් 'jeṭṭha' යනාදියෙන් බැහැර කරනු ලැබේ. බාලයා ද ඇතුළත් කරනු ලැබේ යන්නෙන් බාලයාට ද වීච්ඡාව සිදුවන බව පැවසීය. එහි හේතුව 'yatheva hi' යනාදියෙන් පැවසීය. 'parassa' (අනෙකාගේ) යනු 'majjhimassa' (මැද තැනැත්තාගේ) යන්නට මෙහි විශේෂණයකි. බාලයාට ද 'ජ්‍යෙෂ්ඨ' යන ව්‍යවහාරය ඇති බව සම්බන්ධයයි. කලින් කියන ලද කරුණම 'vatticchānibandhane hi' යනාදියෙන් තහවුරු කරයි. 'vatticchādibandhane' යනු කථකයාගේ කැමැත්ත බැඳීම (හේතුව) වන අර්ථය ඇති සමාසයකි. වස්තු ස්වභාවයෙහි 'vatthu' යන්න ද, 'abhiniveso' යනු පැවැත්ම ද, 'nābhisambhuṇāti' යනු ළඟා නොවේ (නොපැමිණේ) යන්න ද වේ.

‘‘သကတ္ထေ ဝဓာရိယမာနေ နေကသ္မိံ ဒွေ ဘဝန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ (၈-၁-၁၂-ဝါ) ဝါတ္တိကကာရေန ဝုတ္တံ, တဒါဟ ‘သကတ္ထေ’ဣစ္စာဒိ, အတ္ထပ္ပကာရဏာဒျနပေက္ခဿ ပဒဿ အတ္ထေ သကတ္ထေ အဝဓာရိယမာနေ ဧတ္တကမေဝေတိ ဂမ္မမာနေ အနေကသ္မိံ ဒိယျမာနေ ဒွိဗ္ဗစနမိဋ္ဌံ မတံ ပါဏိနိယာနန္တိ အတ္ထော, အယမ္ပနေသမဓိပ္ပာယော ‘မာသကံ မာသကံ ဣမမှာ ကဟာပဏာ ဘဝန္တာနံ ဒွိန္နံ ဒေဟီ တျတြ ဒွေ ဧဝ မာသာ ဒါတုမိစ္ဆိတာ, ကဟာပဏံ နာမ–

වාර්ත්තිකකාරයන් විසින් 'තමාගේම අර්ථය (ස්වකාර්ථය) නියම කරනු ලබන කල්හි, එකකට වඩා වැඩි (අනේක) වූ දේ දෙන විට ද්විත්වකරණයක් විය යුතුය' (වාර්ත්තිකය 8-1-12) යැයි කියන ලදී. එය 'sakatthe' යනාදියෙන් දක්වයි. අර්ථ ප්‍රකරණ ආදිය අපේක්ෂා නොකරන පදයක අර්ථය 'ස්වකාර්ථය' වන කල්හි, 'මෙපමණක්ම වේ' යැයි හැඟවෙන කල, බොහෝ දෙනෙකුට දෙනු ලබන විට ද්විත්වකරණය පාණිනීවරුන්ගේ මතය අනුව පිළිගත් එකක් වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. මෙහි අදහස ද මෙයයි: 'මෙම කහාපණයෙන් ඔබ වහන්සේලා දෙදෙනාට මාසකයක් මාසකයක් බැගින් දෙන්න' යන තැන දීමට කැමති වූයේ මාසක දෙකක් පමණි. කහාපණය නම්:

စတ္တာရော ဝိဟယော ဂုဉ္ဇာ, ဒွေဂုဉ္ဇာ မာသကော ဘဝေ;

ဒွေ အက္ခာဝ မာသကာပဉ္စ,က္ခာနံ ဓရဏမဋ္ဌကံတိ.

වී ඇට හතරක් ගුංජා (ඔලිඳ ඇට) එකක් ද, ගුංජා දෙකක් මාසකයක් ද වේ. මාසක දෙකක් අක්ෂයක් ද, අක්ෂ පහක් ධරණයක් ද, ධරණ අටක්...

ဝုတ္တဝိဓိနာနေကမာသကသမုဒါယော, တတ္ထ န သဗ္ဗေ ကဟာပဏ သမ္ဗန္ဓိနော မာသာ ဒါနကိရိယာယ ဗျာပိတာ, ဒွေယေဝါတိ နေတ္ထတ္ထ ဝိစ္ဆာတိ ယထာဝုတ္တဝတ္တဗ္ဗေန ဒွိဗ္ဗစန’’န္တိ, တံ ဒဿေတွာတိ တံ ဒွိဗ္ဗစနောဒါဟရဏံ ဒဿေတွာ, ပဋိပါဒယိတုံ ဝိစ္ဆာယမေဝ ဒွိတ္တံ ဒဿေတုံ… မာသကံ မာသကမိစ္စာဒေါတွယမဓိပ္ပာယော-‘‘ဒေဟီတိ ဒါနကိရိယာယ မာဿ ဗျာပိတုမိဋ္ဌာတိ ဝိစ္ဆာယမေဝေတ္ထ ဒွိဗ္ဗစနံ, တထာဟျတော ဒွိရုတ္တာ ဝိစ္ဆာဝ ဂမျတေ’’တိ, သဒ္ဒန္တရတောစ္စာဒိကံ ကိမာသင်္ကိယ ဝုတ္တန္တိ အာဟ‘ဒေဟီ’တိအာဒိ, အဝဓာရဏေ ပတီယမာနေတိ ကဟာပဏသမ္ဗန္ဓိနိ ဗဟုမှိ မာသကသမုဒါယေ မာသကဒွယနိစ္ဆယေ ဝိညာယမာနေ သတိ, အဝိသေသေန သာမညေန မာသာနံ ဒေဟီတိ ဒါနကိရိယာယ ဗျာပနာ ဘာဝါတိ သမ္ဗန္ဓော, သဒ္ဒန္တရတောစ္စာဒိနော သာဓိပ္ပာယမတ္ထမဘိဓာတုမာရဘတေ ‘ပဒေနေ’စ္စာဒိ, ဧတ္ထ ပဒေနာတိ မာသကမိစ္စနေန ပဒေန, ဣမမှာ ကဟာပဏာတိ ဣဒမေတ္ထ သဒ္ဒန္တရံ, ကတာဘိသင်္ခရဏဿာတိ မာသကံ မာသကမိစ္စေဝံ [Pg.66] နိပ္ဖာဒိတဿ, သဒ္ဒန္တရတောတိ ဣမိနာ ပဒန္တရယောဂေါ ဂဟိတောတိ အာဟ-‘ပဒန္တရေန ယောဂတော’တိ အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘‘ဒွိတ္တကရဏကာလေ သဒ္ဒန္တရဝစနီယဿတ္ထဿာနပေက္ခိတတ္တာ မာသကံမာသကန္တိ အဝိသေသေန မာသကဝိစ္ဆာယံ ဒွိတ္တံ, တဒနု ပန ဣမမှာ ကဟာပဏာတိသဒ္ဒန္တရသမ္ဗန္ဓေ သတိ ယဒိ ကဟာပဏသမ္ဗန္ဓျ န ဝသေသမာသကဝိစ္ဆာ ပရိဂ္ဂယှတိ တဒါ ဣမဿ ကဟာပဏဿာတိ ဆဋ္ဌိယာ ဘဝိတဗ္ဗံ, ဣမမှာ ကဟာပဏာတိ ပန အဝဓိပဉ္စမီနိဒ္ဒေသတော ကဟာပဏတော ဒွယမေဝ ဂဟေတွာ ဘဝန္တာနံ ဒွိန္နံ ဒေဟီတိ ဣမမှာ ကဟာပဏာတိ သဒ္ဒန္တရတောဝဓာရဏံ ဂမျတေ’’တိ.

කියන ලද ක්‍රමයෙන් බොහෝ මාසකයන්ගේ සමූහය (කහාපණය) වේ. එහි දී කහාපණයට සම්බන්ධ සියලුම මාසකයන් දීමේ ක්‍රියාවෙන් ව්‍යාප්ත නොවේ. 'දෙකක්ම වේ' යන මෙහි වීච්ඡා අර්ථයක් නැතැයි කලින් කියන ලද කරුණ අනුව ද්විත්වකරණය වේ යන්න දක්වා, එම ද්විත්වකරණය පිළිබඳ උදාහරණය පෙන්වා, වීච්ඡාවෙහිම ද්විත්වකරණය දැක්වීමට 'māsakaṃ māsakaṃ' යනාදියෙහි මෙම අදහස වේ: 'දෙන්න' යන දීමේ ක්‍රියාවෙන් මාසකය ව්‍යාප්ත කිරීමට කැමති වූ බැවින්, මෙහි වීච්ඡාවෙහිම ද්විත්වකරණය වේ. මක්නිසාද යත්, මෙයින් දෙවරක් පැවසීමෙන් වීච්ඡාවම අවබෝධ වන බැවිනි. වෙනත් ශබ්දයකින් යනාදියකුමක් සැක කොට පවසන ලද්දේ ද යත් 'dehī' (දෙන්න) යනාදිය පැවසීය. 'නියම කිරීමක් වැටහෙන කල්හි' යනු, කහාපණයට සම්බන්ධ බොහෝ වූ මාසක සමූහය අතරින් මාසක දෙකක් පිළිබඳ නිශ්චය දැනගන්නා කල්හි, විශේෂයකින් තොරව පොදුවේ 'මාසකයන් දෙන්න' යන දීමේ ක්‍රියාවෙන් ව්‍යාප්ත නොවන බැවින් යන සම්බන්ධයයි. වෙනත් ශබ්දයකින් යනාදියේ අදහස් සහිත අර්ථය පැවසීමට 'padena' යනාදිය ආරම්භ කරයි. මෙහි 'padena' යනු 'māsakaṃ' යන මෙම පදයෙන් වන අතර, 'imamhā kahāpaṇā' (මෙම කහාපණයෙන්) යන්න මෙහි වෙනත් ශබ්දයයි. 'katābhisaṅkharaṇassā' යනු 'māsakaṃ māsakaṃ' යනුවෙන් නිපදවන ලද පදයටයි. 'saddantarato' (වෙනත් ශබ්දයකින්) යන මෙයින් වෙනත් පදයක් සමඟ යෙදීම ගන්නා ලදැයි 'padantarena yogato' (වෙනත් පදයක් සමඟ යෙදීමෙන්) යැයි පැවසීය. මෙහි අදහස මෙසේය: 'ද්විත්වකරණය කරන අවස්ථාවේ දී වෙනත් ශබ්දයකින් කියැවිය යුතු අර්ථය අපේක්ෂා නොකරන බැවින් 'māsakaṃ māsakaṃ' කියා විශේෂයකින් තොරව මාසකයන්ගේ වීච්ඡාවෙහි ද්විත්වකරණය වේ. ඉන්පසු 'imamhā kahāpaṇā' (මෙම කහාපණයෙන්) යන වෙනත් ශබ්ද සම්බන්ධය ඇති කල්හි, ඉදින් කහාපණයට සම්බන්ධ සියලුම මාසකයන්ගේ වීච්ඡාව ගනු ලැබෙන්නේ නම්, එවිට 'imassa kahāpaṇassa' කියා පූර්ව ෂෂ්ඨී විභක්තිය විය යුතුය. එහෙත් 'imamhā kahāpaṇā' කියා සීමා අර්ථයෙහි පංචමී විභක්ති නිර්දේශයෙන්, කහාපණයෙන් දෙකක්ම ගෙන 'ඔබ වහන්සේලා දෙදෙනාට දෙන්න' කියා 'imamhā kahāpaṇā' යන වෙනත් ශබ්දයෙන්ම නියම කිරීමක් අවබෝධ වේ' යන්නයි.

‘‘ပုဗ္ဗပဌမာနမတ္ထာတိသယဝစနိစ္ဆာယံ ဒွေ ဘဝန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ (၈-၁-၁၂-ဝါ) ဝုတ္တံ, တဒါဟ-‘ပုဗ္ဗပဌမာနံ မိစ္စာဒိ, ပုဗ္ဗပဌမာနံ ပုဗ္ဗပဌမ သဒ္ဒါနံ အတ္ထာတိသယော ယော အတ္ထဿ ပကံသော, တဿ ဝစနိစ္ဆာယံ, သဗ္ဗပဌမဘာဝသင်္ခါတ အတ္ထာတိသယမတ္တာဝ ဝစနိစ္ဆာတိ န ဧတ္ထ ဝိစ္ဆာတိ တေသမဓိပ္ပာယော, ဝိကသနကိရိယာယ ပါကကိရိယာယာတိ ဝုတ္တေပိ ဝိကာသကရဏကိရိယာယ ပါကကရဏကိရိယာယာတိ အတ္ထသမ္ဘဝတော ‘ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ ပုပ္ဖ’န္တိ တျာဒေါ, ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ ဝိကသနံ ကရောန္တိ, ပဌမံ ပဌမံ ဝစနံ ကရောန္တီတိ ကိရိယာဝိသေသနဝသေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ပုဗ္ဗာတိ မတာ ပဌမာဘိမတာတိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗပဌမဘာဝေနာဘိမတာနံ ဗဟုတ္တ ဗျာပနေန ဝိစ္ဆာသဗ္ဘာဝေ ကာရဏမာဟ.

වාර්ත්තිකකාරයන් විසින් 'පූර්ව සහ ප්‍රථම යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථයේ අතිශයත්වය (උත්කෘෂ්ටභාවය) පැවසීමේ කැමැත්තෙහි දී ද්විත්වකරණයක් විය යුතුය' (වාර්ත්තිකය 8-1-12) යැයි කියන ලදී. එය 'pubbapaṭhamānam' යනාදියෙන් දක්වයි. 'pubbapaṭhamānaṃ' යනු 'පූර්ව' සහ 'ප්‍රථම' යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථයේ අතිශයත්වය වූ යම් අර්ථයක උත්කෘෂ්ට බවක් වේ ද, එය පැවසීමේ කැමැත්තෙහි දී ය. සියල්ලටම වඩා පළමුවන බව කියන ලද අර්ථයේ අතිශයත්වය පමණක් පැවසීමේ කැමැත්ත වන බැවින්, මෙහි වීච්ඡාවක් නැතැයි යන්න ඔවුන්ගේ අදහසයි. පිපීමේ ක්‍රියාව හෝ ඉවීමේ ක්‍රියාව යැයි කී කල්හි ද, පිපීම සිදු කිරීමේ ක්‍රියාව සහ ඉවීම සිදු කිරීමේ ක්‍රියාව යන අර්ථය සම්භවය වන බැවින්, 'pubbaṃ pubbaṃ pupphaṃ' යනාදියෙහි, 'පළමුවෙන්ම පිපීම කරයි', 'පළමුවෙන්ම කීම කරයි' කියා ක්‍රියා විශේෂණ වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය. පූර්ව (පළමු) යැයි සම්මත වූ, ප්‍රථම යැයි අභිමත වූ යන මෙයින්, පූර්ව සහ ප්‍රථම භාවයෙන් අභිමත වූවන්ගේ බහුත්වය ව්‍යාප්ත කිරීමෙන් වීච්ඡාව තිබීමට හේතුව පැවසීය.

‘‘ဍတရ ဍတမာနံ သမသမ္ပဓာရဏာယမိတ္ထီနိဂဒေ ဘာဝေ ဒွေ ဘဝန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ (၈-၁-၁၂-ဝါ) ဝုတ္တံ, ဧတ္ထ ဣတ္ထိလိင်္ဂသဒ္ဒေါ ဣတ္ထိလိင်္ဂယောဂါ ဣတ္ထီတိ ဝုတ္တော, နိဂဒျတေနေနေတိ နိဂဒေါ, ဣတ္ထီ နိဂဒေါ ယဿ သော ဣတ္ထိနိဂဒေါဘာဝေါ, တသ္မိံ ဣတ္ထီနိဂဒေ ဘာဝေ, တဒါဟ-ရတရရတ မန္တာန’မိစ္စာဒိ, ဣတ္ထိလိင်္ဂေတိ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ယဿ သော ဣတ္ထိလိင်္ဂေါဘာဝေါ, တသ္မိံ ဣတ္ထိလိင်္ဂေ ဘာဝေ ဝတ္တမာနာနံ ရတရရတမန္တာနံ ဒွိဗ္ဗစနမဘိမတန္တိ သမ္ဗန္ဓော, ကသ္မိံ ဝိသယေတိ အာဟ-‘သမသမ္ပဓာရဏ ဝိသယေ’တိ, သမေန အဍ္ဎတာဒိနာ ဂုဏေန ဣမေ ဥဘော အဍ္ဎာ ဣတွေဝံ ရူပါ သမ္ပဓာရဏာ နိရူပနာ အဝဗောဓော သမသမ္ပဓာရဏာ, သာဧဝ ဝိသယော, တသ္မိံ သတိ, အဍ္ဎတာယ ဗဟုဝိဓတ္တာဘာဝါ ကိရိယာဒိယော ဂါဘာဝါ [Pg.67] စ နတ္ထေတ္ထ ဝိစ္ဆာတိ တေသမဓိပ္ပာယော, ပုစ္ဆိယမာနာတိ ဣမိနာ ဣမေ ဥဘော’ ဣစ္စာဒီနံ ပုစ္ဆာဝါကျတံ ဒဿေတိ.

‘‘ඩතර ඩතමානං සමසම්පධාරණායමිත්ථීනිගදේ භාවේ ද්වේ භවන්තීති වත්තබ්බ’’න්ති (8-1-12-වා) යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දය, ස්ත්‍රී ලිංග සම්බන්ධය නිසා ‘ස්ත්‍රී’ යැයි පවසන ලදී. මෙයින් කියනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘නිගද’ නම් වේ. ස්ත්‍රී ශබ්දය ප්‍රකාශනය (නිගදය) කොට ඇත්තේ යම් භාවයකට ද, එය ‘ස්ත්‍රී නිගද භාවය’ යි. එම ස්ත්‍රී නිගද භාවයෙහි යන්න ‘රතර රත මන්තානං’ යනාදියෙන් පැවසීය. ස්ත්‍රී ලිංගය යමකට ඇත්ද එය ස්ත්‍රී ලිංග භාවයයි. එම ස්ත්‍රී ලිංග භාවයෙහි පවත්නා වූ ‘රතර’, ‘රත’ යන්න අවසානයෙහි ඇති පදයන්ගේ ද්විත්වකරණය අභිමතය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. කිනම් විෂයයක දැයි විමසූ කල ‘සමසම්පධාරණ විෂයෙහි’ යැයි පැවසීය. සමාන වූ පොහොසත් බව (ආඪ්‍යතාව) ආදී ගුණයෙන් ‘මොහු දෙදෙනාම පොහොසත්ය’ යන ආකාරයෙන් කරනු ලබන සන්සන්දනය, නිරූපණය හෝ අවබෝධය ‘සමසම්පධාරණා’ නම් වේ. එයම විෂය වේ, එය ඇති කල්හි, පොහොසත් බවෙහි විවිධත්වයක් නොමැති වීම නිසාත්, ක්‍රියා ආදියේ නොපැවැත්ම නිසාත් මෙහි වීප්සාවක් (පුනරාවර්තනයක්) නැත යන්න ඔවුන්ගේ අදහසයි. ‘විමසනු ලබන’ යන්නෙන් ‘මේ දෙදෙනාම’ යනාදී වාක්‍යයන්හි ප්‍රශ්නාර්ථය දක්වයි.

ပရဗျဝဟာရေနာဟ-‘အာချာတာဒီနံ ဝိသယတ္တ’န္တိ, ဣမိနာ အာချာတာဒီနမေဝ ကိရိယာဇောတကပဒဘာဝေန ပေါနောပုညသင်္ခါတကိရိယာ ဓမ္မဿ ဓနသမေဝ ဝိသယတ္တံ ဒီပေတိ, အတိသယဝိသိဋ္ဌန္တိ ဣမိနာ ပပစတိသဒ္ဒေပကာရော ပကံသတ္ထ ဇောတကော ဥပသဂ္ဂေါတိ ဒဿေတိ, ဟိဝိဓိမှီတိ’လူ-စ္ဆေဒနေ’ဣစ္စသ္မာ ဝိဓိမှိ ဟိပ္ပစ္စယော ‘‘ပဉှပတ္တနာဝိဓီသု’’တိ (၆-၉) ဣမိနာ သုတ္တေနာတိ အတ္ထော, ဩဿာတိ ‘‘ယုဝဏ္ဏာနမေဩပစ္စယေ’’တိ (၅-၈၂) ဩကာရဿ, ‘ပုဗ္ဗေက-ကတ္တုကာန’’ (၅-၆၂) မိစ္စေဝါတိ ဧဝကာရေန ပရေသမိဝါယမပျာဘိက္ခညေ ပစ္စယော စေ ဝိဓီယတေ, တဒါ ပပစတိဣစ္စတြ ဝိယ အာဘိက္ခညေ ဝိဓီယမာနေန ပစ္စယေနေဝ အာဘိက္ခညတ္ထဿ ပကာသိတတ္တာ န ဒွိဗ္ဗစနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ, ယဒါ တု ဘုသံ ပုနပ္ပုနံ ပစတီတိ ဝစနိစ္ဆာ တဒါပိ ပပစတီတိ ဘဝတျေဝ.

අන්‍ය මතයක් දක්වමින් ‘ආඛ්‍යාත ආදියේ විෂය බව’ යැයි පැවසීය. මෙයින් ආඛ්‍යාත ආදියේම ක්‍රියා ජෝතක පද භාවයෙන්, නැවත නැවත සිදු කිරීම (පෞනඃපුන්‍යය) සංඛ්‍යාත ක්‍රියා ධර්මයෙහිම විෂය භාවය පෙන්වයි. ‘අතිශය විශිෂ්ට’ යන්නෙන් ‘පපචති’ යන ශබ්දයෙහි ‘ප’ කාරය ප්‍රකර්ෂාර්ථය (විශේෂ අර්ථය) ප්‍රකාශ කරන උපසර්ගයක් බව දක්වයි. ‘හිවිධිම්හි’ යනු ‘ලූ - ඡේදනයෙහි’ යන ධාතුවෙන් විධි අර්ථයෙහි ‘හි’ ප්‍රත්‍යය ‘පඤ්හපත්තනාවිධීසු’ (6-9) යන සූත්‍රයෙන් සිදුවේ යන්න අර්ථයයි. ‘ඔස්ස’ යනු ‘යුවණ්ණානමේඕපච්චයේ’ (5-82) යන සූත්‍රයෙන් ඕ-කාරය පැමිණීමයි. ‘පුබ්බේකකත්තුකානං’ (5-62) යන්නෙහි ‘ඒව’ (ම) කාරයෙන්, අන්‍යයන්ට මෙන් මෙහි ද නිරන්තරයෙන් සිදුවීම (ආභීක්ෂණ්‍යය) අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යයක් පනවනු ලැබෙන්නේ නම්, එවිට ‘පපචති’ යන්නෙහි මෙන් නිරන්තර ක්‍රියා අර්ථයෙහි පනවන ලද ප්‍රත්‍යයෙන්ම එම ආභීක්ෂණ්‍යාර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවින් ද්විත්වකරණයක් (ද්විවචනයක්) නොවිය යුතු බව දක්වයි. යම් කලෙක ඉතා අධික ලෙස නැවත නැවත පිසින්නේය යන වචන ප්‍රකාශ කිරීමේ කැමැත්තක් ඇත්ද, එවිට ද ‘පපචති’ යනුවෙන්ම සිදුවේ.

ဣဟ ဣမသ္မိံ ဥဒါဟရဏေ, အာဘိက္ခညေ ဣစ္စေဝါတိ ဣမိနာ အနုကရဏမတ္တမေဝေတံ နတ္ထေတ္ထာဘိက္ခညန္တိ ပါဏိနိယာ သုတ္တန္တရေန ဒွိတ္တမ္ပဋိပါဒေန္တိ, နတ္ထေတ္ထ တာဒိသေန ဝစနေန ပယောဇနံ, အာဘိက္ခညေယေဝ ဒွိဗ္ဗစနန္တိ ဒဿေတိ, ဧဝမညတေ ‘‘ပဋဣစ္စေတမနုကရဏံ ဘဝန ကိရိယမ္ပတိ ဝတ္တတီတိ ကိရိယာဓမ္မံ ပေါနောပုညမေတ္ထ အတ္ထေဝါ’’တိ, တေနေဝ ဝက္ခတိ-‘ပဋပဋာ ဘဝတီတိ အာဘိက္ခညေ ဒွိဗ္ဗစန’န္တိ, အနိတိသ္မိန္တိ ဣတိသဒ္ဒေ အဝိဇ္ဇမာနေ, ရာပ္ပစ္စယောတိ ပဌမံ ဒွိတ္တေ ကတေ ပစ္ဆာ ရာပ္ပစ္စယော, ရာပ္ပစ္စယမကတွာပိ ပကာရန္တရေန သာဓေတုမာဟ- ‘အထဝါ’ ဣစ္စာဒိ, ဒီဃော နိစ္စန္တိ ပဌမံ ဒွိတ္တေ ပဋပဋကရောတီတိ ဌိတေ နိစ္စံ ဒီဃော, ပဋပဋာ ကရောတီတိ ဧတ္ထ နိပ္ဖတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဋပဋာယတီတိ ဧတ္ထ ဒဿေတုံ ပဋပဋာယတီတိအာဒိ အာရဒ္ဓံ.

මෙහි, මෙම උදාහරණයෙහි, ‘ආභීක්ෂණ්‍යයෙහිම’ යන මෙයින්, මෙය අනුකරණයක් පමණක්ම වන අතර මෙහි ආභීක්ෂණ්‍යයක් (නිරන්තර බවක්) නැතැයි පාණිණීවරු වෙනත් සූත්‍රයකින් ද්විත්වභාවය සාධනය කරති. එවැනි ප්‍රකාශයකින් මෙහි ප්‍රයෝජනයක් නැත, ආභීක්ෂණ්‍යයෙහිම ද්විත්වකරණය වන බව දක්වයි. මෙසේ වෙනත් මතයක ‘පට’ යන මෙම අනුකරණය පැවතීමේ ක්‍රියාව කෙරෙහි පවතින බැවින් ක්‍රියා ධර්මයේ නැවත නැවත සිදු වීම (පෞනඃපුන්‍යය) මෙහි ඇත්තේමය’ යි පිළිගැනේ. එහෙයින්ම ‘පටපටා භවති’ යනු ආභීක්ෂණ්‍යයෙහි ද්විත්වකරණය යැයි පවසනු ලැබේ. ‘අනිතිස්මිං’ යනු ‘ඉති’ ශබ්දය නොමැති කල්හි යන්නයි. ‘රා-ප්‍රත්‍යය’ යනු පළමුව ද්විත්වකරණය කළ පසු සිදුවන රා-ප්‍රත්‍යයයි. රා-ප්‍රත්‍යය නොකර ද වෙනත් ක්‍රමයකින් සාධනය කරනු පිණිස ‘අථවා’ යනාදිය පැවසීය. ‘දීඝෝ නිච්චං’ යනු පළමුව ද්විත්වකරණය වී ‘පටපටකරෝති’ යැයි පැවති කල්හි නිබඳවම දීර්ඝ වීමයි. ‘පටපටා කරෝති’ යන්නෙහි සිද්ධිය දක්වා, දැන් ‘පටපටායති’ යන්නෙහි සිද්ධිය දැක්වීම සඳහා ‘පටපටායති’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී.

၅၅. သျာဒိ

55. ස්‍යාදී (සි ආදී ප්‍රත්‍යයන්)

ဧကဿ ဧကဿ ဣတိ ဌိတေ ပုဗ္ဗဝိဘတ္တိယာ လုတ္တေ သံဟိတာယဉ္စ ကတာယံ ဧကေကဿ, ဧဝံ မတ္ထကေန မတ္ထကေနာတိ ဌိတေ မတ္ထက မတ္ထကေနာတိ.

‘ඒකස්ස ඒකස්ස’ යැයි පැවති කල්හි, පූර්ව විභක්තිය ලොප් වී සන්ධි වූ කල්හි ‘ඒකේකස්ස’ යන්න සිදුවේ. එසේම ‘මත්ථකේන මත්ථකේන’ යැයි පැවති කල්හි ‘මත්ථකමත්ථකේන’ යන්න සිදුවේ.

၅၆. သဗ္ဗာ

56. සබ්බා

အညံ [Pg.68] အညန္တိ ဌိတေ ဣမိနာ ဝိဘတ္တိယာ လောပေ အကာရဿ ‘‘တဒမိနာ’’ (၁-၄၇) ဒိနာ ဩကာရေ အညောညန္တိပိ ဟောတိ.

‘අඤ්ඤං අඤ්ඤං’ යැයි පැවති කල්හි, මෙයින් විභක්තිය ලොප් වී ‘තදමිනා’ (1-47) යනාදී සූත්‍රයෙන් අ-කාරයට ඕ-කාරය වීමෙන් ‘අඤ්ඤෝඤ්ඤං’ යන්න ද සිදුවේ.

၅၇. ယာဝ

57. යාව (යම්තාක්)

ယာဝဗောဓန္တိ ‘‘ယာဝါဝဓာရဏေ’’တိ (၃-၄) အသင်္ချသမာသော.

‘යාවබෝධං’ යනු ‘යාවාවධාරණේ’ (3-4) යන සූත්‍රයෙන් සිදුවන අසංඛ්‍ය (අව්‍යයීභාව) සමාසයකි.

၅၈. ဗဟုလ

58. බහුල

ကွစိ ပဝတျပ္ပဝတ္တိ, ကွစညံ ကွစိ ဝါ ကွစိ;

သိယာ ဗဟုလသဒ္ဒေန, ဝိဓိ သဗ္ဗော ယထာဂမံတိ.

සමහර තැනක විධිය ක්‍රියාත්මක වීම ද, සමහර තැනක ක්‍රියාත්මක නොවීම ද, සමහර තැනක වෙනත් ආකාරයක් ද, සමහර තැනක විකල්පයක් ද වේ. ‘බහුල’ ශබ්දය මඟින් මේ සියලු විධීන් සම්ප්‍රදායානුකූලව (ප්‍රයෝගානුකූලව) සිදුවේ.

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာယံ သာရတ္ထဝိလာသိနိယံ

මෙසේ මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකාව වූ සාරත්ථවිලාසිනියෙහි

ပဌမကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

පළමුවන කාණ්ඩයේ විස්තරය (වර්ණනාව) නිමා විය.

၂. ဒုတိယကဏ္ဍ ဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන කාණ්ඩයේ විස්තරය (වර්ණනාව)

၁. ဒွေဒွေ

1. ද්වේ ද්වේ

အဝယဝသမ္ဗန္ဓေတိ သျာဒျဝယဝီသမုဒါယေန ဒွေဒွေတိ ဝုတ္တာနမဝယဝါနံ သမ္ဗန္ဓေ, အတေတ္ထ ဝုတျနုကူလာယ ပဉ္စိကာယ ဝါ ဘဝိတဗ္ဗံ, ပဉ္စိကာနု ကူလာယ ဝုတ္တိယာ ဝါ, န စေတ္ထ ဒွိန္နမညောညာနုကူလတာ ဒိဿတိ, တထာဟိ ဝုတ္တိယံ-‘ဧကာနေကတ္ထေသု ဝတ္တမာနတော နာမသ္မာ’တိ ဧတ္တကမေဝ ပကတိဝိသေသနဝသေန ဝုတ္တံ, ပဉ္စိကာယန္တု တဗ္ဗိသေသန ဝသေန စ ပစ္စယတ္ထဝိသေသနဝသေန စ အတ္ထော ဒဿိတော, တဒေဝ မုဘိန္နန္နာညမညာနုကူလတာ ဒိဿတိ, တတော ဧတ္ထ ယထာ ဒွိန္နမညောညာနုကူလတာ သမ္ပဇ္ဇတိ, တထာ ဗျာစိက္ခိဿာမ ‘‘ယဒိ ပနေတ္ထ ဝုတျာနုကူလာ ပဉ္စိကာ ဘဝေယျ ပစ္စယတ္ထပက္ခော ဇဟိတဗ္ဗော သိယာတိ ‘တေ…ပေ… ဧကာနေကတ္ထေသု’တိ စ, တေန…ပေ… ယောဇနိယ’န္တိ စ ဧတေသံ ဇဟိတဗ္ဗတာယ ဗဟုပါဌဝိလောပေါ အာပဇ္ဇတိ, ယဒိ ပန ပဉ္စိကာနုကူလာ ဝုတ္တိ ဘဝေယျ ဝုတ္တိယံ ကိဉ္စိမတ္တံ ပက္ခိပိတဗ္ဗ မတ္တမေဝ သိယာတိ ဗဟုဝိလောပါပတ္တိ (န) ဟောတီတိ ဧတေသံ ဒွေဒွေ ဟောန္တိ ဧကာနေ ကတ္ထေသု ဝတ္တမာနတော နာမသ္မာ’တိ ဝုတ္တိယာ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ, ဧဝဉှိ သတိ သတ္ထန္တရေနာပိ သဟ ဃဋတေ, သုတ္တေ ‘ဒွေဒွေကာနေကေသု နာမသ္မာ’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘ဧကာနေကေသူ’တိ ဣဒံ ပစ္စယဝိသေသနံ ဝါ ယုဇ္ဇတိ

‘අවයව සම්බන්ධයෙහි’ යනු ස්‍යාදී (ප්‍රත්‍යය) නම් අවයව සහිත සමූහයාගේ ‘දෙක දෙක’ (ද්වේ ද්වේ) යැයි කියන ලද අවයවයන්ගේ සම්බන්ධයෙහි යන්නයි. මෙහි වෘත්තියට අනුකූල වූ පඤ්චිකාවක් හෝ විය යුතුය, නැතහොත් පඤ්චිකාවට අනුකූල වූ වෘත්තියක් හෝ විය යුතුය. මෙහි ඒ දෙදෙනාගේ අන්‍යෝන්‍ය අනුකූලතාවක් නොපෙනේ. එසේම වෘත්තියෙහි ‘ඒකානේකත්ථෙසු වත්තමානතෝ නාමස්මා’ (එක් අර්ථයක සහ බොහෝ අර්ථයන්හි පවත්නා නාම පදයෙන්) යන්න මෙපමණක්මප්‍රකෘති විශේෂණ වශයෙන් පවසන ලදී. පඤ්චිකාවෙහි වනාහි එම විශේෂණ වශයෙන් ද, ප්‍රත්‍යාර්ථ විශේෂණ වශයෙන් ද අර්ථය දක්වන ලදී. එහෙයින් ඒ දෙදෙනාගේ අන්‍යෝන්‍ය අනුකූලතාවක් නොපෙනේ. එබැවින් මෙහි ඒ දෙදෙනාගේ අන්‍යෝන්‍ය අනුකූලතාව යම් සේ සම්පූර්ණ වේ ද, එසේ විස්තර කරන්නෙමු. ඉදින් මෙහි වෘත්තියට අනුකූල වූ පඤ්චිකාවක් වන්නේ නම්, ප්‍රත්‍යාර්ථ පක්ෂය අත්හැරිය යුතු වන බැවින් ‘තේ...පේ... ඒකානේකත්ථෙසු’ කියා ද, ‘තේන...පේ... යෝජනීයං’ කියා ද මේවා අත්හැරිය යුතු නිසා බොහෝ පාඨයන්ගේ විලෝපයක් (නැතිවීමක්) සිදුවේ. ඉදින් පඤ්චිකාවට අනුකූල වූ වෘත්තියක් වන්නේ නම්, වෘත්තියට සුළු යමක් පමණක් ඇතුළත් කළ යුතු බැවින් බොහෝ පාඨයන්ගේ විලෝපයක් සිදු නොවේ. එබැවින් ‘ද්වේ ද්වේ හොන්ති ඒකානේකත්ථෙසු වත්තමානතෝ නාමස්මා’ යනුවෙන් වෘත්තිය විය යුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි වෙනත් ශාස්ත්‍රයන් සමඟ ද ගැළපේ. සූත්‍රයෙහි ‘ද්වේ ද්වේකානෙකේසු නාමස්මා’ යනුවෙන් පවසා ඇති බැවින් ‘ඒකානෙකේසු’ යන්න ප්‍රත්‍ය විශේෂණයක් ලෙස ද ගැළපේ.

ပကတိဝိသေသနဝသေန [Pg.69] ဝါ ယဒေတံ ပစ္စယဝိသေသနံ, တဒါ သာမတ္ထိယာ ဧကာနေကေသူတိ ပကတိဝိသေသနမ္ပိ လဗ္ဘတိ, တတ္ထ သာမတ္ထိယမတ္ထ ဗလံ, တထာဟျေကာဒီသု ဘဝန္တာ ပကတိဝါစ္စာနမေဝေကတ္တာဒိအဗျတိ ရိတ္တအတ္ထမတ္တာဒီရူပါနံ ဇောတကာ သျာဒယော ကထမေကတ္တာဒီသု ဝတ္တမာနတော နာမသ္မာ အညတော သိယုန္တိ ယထာဝုတ္တနာမဝိသေသာက္ခေပေါ, တထာ ဣတ္ထိဏာဒိပ္ပစ္စယာဒီနမ္ပိ ပန ပကတိဝိသေသာနုပါဒါနေပိ ယတော ဓာတွာဒိ ဝါစ္စောတ္ထော နတ္ထိ, သာမတ္ထိယာ တတော, ဓာတုတျာဒျန္တေဟိ န ဟောန္တေ ဝိတ္တိပစ္စယာ, တထာ ဏာဒိပစ္စယာပိ… ဝိဘတျန္တာ ဝိဓာနတော, ယဒေတမ္ပကတိဝိသေသနံ တဒါပိ သာမတ္ထိယေနေဝ ဧကတ္တာဒီသု ဝတ္တမာနတော နာမသ္မာ တဇ္ဇောတနာယ ဘဝန္တာ သျာဒယော ကထမညတ္ထ ဟောန္တိ အသမ္ဘဝါတိ ဧကာနေကေသု ဒွေဒွေတိ လဗ္ဘတိ, အထဝါ သရူပေန အဝုတ္တမ္ပိ သာမတ္ထိယေနေကာနေကတ္ထေသူတိ ဂမ္မမာနံ ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ ကတွာ‘တေစာ’တိအာဒိကံ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ, ဧကာနေကေသု ဝတ္တမာနတော နာမသ္မာတိ ကိမတ္ထံ အသတွဘူတာယ ကိရိယာယေကတ္တာဒိသမ္ဗန္ဓာဘာဝါ ကြိယတ္ထာစ တျာဒီဟိ ယေဝေကတ္တာဒီနံ ဝုတ္တတ္တာ တျာဒျန္တေဟိ စ န ဘဝေယျုန္တိ ပယောဇနန္တရမာဟ-‘ယမ္ပနာ’တိအာဒိ, ပဉ္စကနာမတ္ထဿာဓိပ္ပေတဘာဝေါ စေတ္ထ ပက္ခဿေတဿေဝ ယုတ္တတ္တာ. တထာဟိ သင်္ချာကမ္မာဒယော နာမ ဝါစ္စဿ ဒဗ္ဗဿ ဓမ္မော သကတ္ထော-ပသဇ္ဇနော စ သဒ္ဒေါ ဒဗ္ဗေယေဝ ဝတ္တတေ… ဒဗ္ဗေယေဝါနျနယာဒိဝေါဟာရာ, တတ္ထ ဒဗ္ဗဝါစိနာ သဒ္ဒေန ဒဗ္ဗဓမ္မာနမဗ္ဘန္တရီကရဏန္တိ နာယုတ္တမေတံ နာမေန ပဉ္စန္နမဘိဓာနံ, ဝိဘတ္တိယော ပန ဇောတိကာ, ဣတ္ထိပစ္စယာ စ ဣတ္ထိလိင်္ဂဿ, တထာ စာမှေဟိ ဝုတ္တံ သမ္ဗန္ဓစိန္တာယံ–

නැතහොත් ප්‍රකෘති විශේෂණ වශයෙන් යම් මේ ප්‍රත්‍යය විශේෂණයක් වේද, එකල්හි සාමර්ථ්‍යය හේතුවෙන් 'එක සහ බොහෝ කෙරෙහි' යැයි ප්‍රකෘති විශේෂණය ද ලැබෙයි. එහි සාමර්ථ්‍යය නම් අර්ථයේ බලයයි. එසේ මැයි, ඒකත්වාදියෙහි පවතින නාමයෙන් හැර අන්‍යයකින්, එක ආදියෙහි පවත්නා වූ, ප්‍රකෘති වාච්‍යයන්ගේම ඒකත්වය ආදී අවිරුද්ධ අර්ථ මාත්‍රයන් ප්‍රකාශ කරන 'සි' ආදී විභක්තීහු කෙසේ නම් වෙත්දැයි කලින් කියන ලද නාම විශේෂණය පිළිබඳ ආක්ෂේපය වේ. එසේම ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය, ණ ප්‍රත්‍යය ආදී ප්‍රකෘති විශේෂණයන් නොගන්නා කල්හි ද, යම් හෙයකින් ධාතු ආදී වාච්‍ය අර්ථයක් නැද්ද, සාමර්ථ්‍යය හෙයින් එයින් වෘත්ති ප්‍රත්‍යයෝ ද, එමෙන්ම ණ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද සිදු නොවේ. ඒවා විභක්ත්‍යන්තයෙන් විධානය කරනු ලබන බැවිනි. යම් මේ ප්‍රකෘති විශේෂණයක් වේද, එකල්හි ද සාමර්ථ්‍යයෙන්ම ඒකත්වාදියෙහි පවත්නා නාම පදයෙන් එය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස වන 'සි' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ අසම්භව බැවින් වෙනත් තැනක කෙසේ නම් වෙත්දැයි 'එක සහ බොහෝ කෙරෙහි දෙක බැගින්' යන්න ලැබෙයි. නැතහොත් ස්වරූපයෙන් නොකියන ලද වුවද, සාමර්ථ්‍යයෙන් 'එක සහ බොහෝ අර්ථයන්හි' යැයි වැටහෙන බැවින් පවසන ලද්දක්ම වේ යැයි සලකා 'තේ ච' යනාදිය පවසන ලදැයි ගත යුතුය. 'එක සහ බොහෝ කෙරෙහි පවත්නා නාමයෙන්' යන්න කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා ද? ද්‍රව්‍ය නොවන ක්‍රියාවෙහි ඒකත්වය ආදී සබඳතාවක් නොමැති බැවින් ද, ක්‍රියා අර්ථයෙහි 'ති' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන්ම ඒකත්වාදිය පවසන ලද බැවින් ද, 'ති' ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පදයන්ගෙන් නොවිය යුතුය යන වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් පැවසීම පිණිස 'යම් හෙයකින්...' යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි පංචක නාමාර්ථය අභිප්‍රේත බව මේ පක්ෂයටම වඩාත් සුදුසු බැවිනි. එසේ මැයි, සංඛ්‍යාව, කර්ම ආදිය නාමයෙන් කියැවෙන ද්‍රව්‍යයෙහි ධර්මයෝ වෙති. ස්වකීය අර්ථය අප්‍රධාන කොට ඇති ශබ්දය ද්‍රව්‍යයෙහිම පවතී... ද්‍රව්‍යයෙහිම 'අන්‍යයා පැමිණවීම' ආදී ව්‍යවහාරයෝ වෙති. එහි ද්‍රව්‍ය වාචක ශබ්දයෙන් ද්‍රව්‍ය ධර්මයන් ඇතුළත් කරනු ලබන බැවින්, නාමයෙන් පසක් ප්‍රකාශ කරනු ලබන්නේය යන්න නුසුදුසු නොවේ. විභක්තීහු වනාහි ඒ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන්නෝ වෙති. ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යයෝ ද ස්ත්‍රී ලිංගය ප්‍රකාශ කරන්නෝ වෙති. ඒ බව අප විසින් සම්බන්ධචින්තාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී -

သဒ္ဒေါ သကတ္ထံ ဝတွာန, ပဒတ္ထံ ဒဗ္ဗသညိတံ;

သမဝေတံ ဝဒေ လိင်္ဂံ, သင်္ချံ ကမ္မာဒိကမ္မိ စေတိ.

ශබ්දය තමාගේ අර්ථය පවසා, ද්‍රව්‍ය යැයි කියනු ලබන පදාර්ථය පවසයි. එහි සමවාය සබඳතාවෙන් බැඳී පවත්නා ලිංගය ද, සංඛ්‍යාව ද, කර්ම ආදිය ද පවසන්නේය.

ဧကာနေကေသု သျာဒီနံ ယထာက္ကမံ ဒဿေတုံ ‘တေနာ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တေနာတိ ယေန ပဉ္စကော နာမတ္ထော အဓိပ္ပေတော ဧကာဒီသု စ အတ္ထေသု ဇော-တနီယေသု သျာဒယော ဝိဓိယိဿန္တိ တေန, သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘အံယော’အာဒီသု [Pg.70] သဗ္ဗတ္ထ, သဘာဝတောတျာဒိကဿာယမဓိပ္ပာယော ‘‘ယဒျပိ သျာဒယော ဧကာနေကေသု ဟောန္တိ တထာပိ ဧကာဒယော သင်္ချာယ ပရိစ္ဆိန္နေ အတ္ထေ ဝတ္တန္တိ န သင်္ချာမတ္တေ, သင်္ချာယ သမ္ဘဝါဘာဝါ သင်္ချေယေ ဘဝတီတိ န သင်္ချာပိ သျာဒီနမတ္ထော’’တိ (န) ကေဝလံ သကတ္ထ ဒဗ္ဗာဒိယေဝ သျာဒီနမတ္ထော န ဘဝတိ, အပိ တု သင်္ချာပီတျပိသဒ္ဒတ္ထော, အနေန သင်္ချာ ဝိဘတျတ္ထော စတုက္ကော နာမတ္ထောတျယမ္ပက္ခော နိရာကတော ပဉ္စကော နာမတ္ထောတိ ဒဿနေ သင်္ချာကမ္မာဒီနံ ဝိဘတ္တိယော ဇောတိကာ ဟောန္တိ, တိကော နာမတ္ထောတိ ဒဿနေ တု သင်္ချာကမ္မာဒယော ဝိဘတ္တိဝါစ္စာ ဟောန္တိ, ဣဒါနိ အဓိပ္ပေတပဉ္စကနာမတ္ထေ သကတ္ထာဒိကံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘တတ္ထာ’တိအာဒိမာဟ, တတ္ထ သကတ္ထော ဝိသေသနန္တိ သရူပါဒိ ယံ ကိဉ္စိ ဝိသေသနတ္တေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတံ တံ သကတ္ထော နာမတိ အတ္ထော, တံ ဒဿေတိ ‘သရူပဇာတိဂုဏဒဗ္ဗာနိ’တိ.

එක සහ බොහෝ කෙරෙහි 'සි' ආදී විභක්තීන්ගේ පැවැත්ම අනුපිළිවෙළින් දැක්වීම පිණිස 'තේන' යනාදිය පවසන ලදී. 'තේන' යනු යම් හෙයකින් පංචක නාමාර්ථය අභිප්‍රේත වූයේ ද, එක ආදී වූ ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථයන්හි 'සි' ආදී විභක්තීහු පනවනු ලබත් ද, එයින් යන්නයි. 'සබ්බත්ථ' යනු 'අං, යෝ' ආදී සියලු විභක්තීන්ගෙහිය. 'සභාවතෝ' යනාදියේ අදහස මෙසේය: 'යම් හෙයකින් 'සි' ආදී විභක්තීහු එක සහ බොහෝ කෙරෙහි වෙත් නමුදු, එක ආදීහු සංඛ්‍යාවෙන් පරිච්ඡේද කරන ලද අර්ථයෙහි පවතිත් මිස සංඛ්‍යා මාත්‍රයෙහි පමණක් නොවෙති. සංඛ්‍යාව තනිව පැවතිය නොහැකි බැවින් එය සංඛ්‍යෙය කෙරෙහි පවතී. එබැවින් සංඛ්‍යාව ද 'සි' ආදී විභක්තීන්ගේ අර්ථය නොවේ' යන්නයි. 'අපි' යන ශබ්දයේ අර්ථයෙන්, කේවළ සකත්ථ, ද්‍රව්‍ය ආදිය පමණක්ම 'සි' ආදී විභක්තීන්ගේ අර්ථය නොවන බවත්, එමෙන්ම සංඛ්‍යාව ද අර්ථය වන බවත් දැක්වේ. මේ මඟින් 'සංඛ්‍යාව විභක්ති අර්ථය වේ, නාමාර්ථය සිව්වැදෑරුම් වේ' යන මේ පක්ෂය ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබීය. 'නාමාර්ථය පස්වැදෑරුම් වේ' යන දර්ශනයෙහි සංඛ්‍යාව, කර්ම ආදියෙහි විභක්තීහු ජෝතක වෙති. 'නාමාර්ථය තෙවැදෑරුම් වේ' යන දර්ශනයෙහි නම් සංඛ්‍යා, කර්ම ආදිය විභක්ති වාච්‍ය වෙති. දැන් අභිප්‍රේත පංචක නාමාර්ථයෙහි සකත්ථ ආදිය ස්වරූපයෙන් දැක්වීම පිණිස 'තත්ථ' යනාදිය පැවසීය. එහි සකත්ථය යනු විශේෂණයයි; ස්වරූප ආදී යම් කිසිවක් විශේෂණ වශයෙන් පැවසීමට කැමති ද, එය 'සකත්ථ' නම් වන බව අර්ථයයි. එය 'ස්වරූප, ජාති, ගුණ, ද්‍රව්‍ය' යන්නෙන් දක්වයි.

ဗလေန ယဿာ ဘိန္နေသု, ပဝတ္တန္တေ ဂဂါဒီသု;

သာ ဇာတျဘိန္နဓီသဒ္ဒါ, သုတ္တံ ပုပ္ဖေသွိဝါနွီတံ.

යමක බලයෙන් වෙනස් වූ ගව ආදීන් කෙරෙහි එක් සමාන ව්‍යවහාරයෝ පවතිත් ද, මල් කෙරෙහි නූලක් මෙන් සියල්ලෙහි අනුගත වූ ඒ ජාතිය, වෙනස් නොවන බුද්ධිය හා ශබ්දය ඇති කරන්නීය.

ဒဗ္ဗာဓာရော တတော ဘိန္နော, နိမိတ္တံ တပ္ပတီတိယာ;

ဘာဝါဘာဝသဘာဝေါ ယော, သော ဂုဏော နိဂ္ဂုဏော မတော.

ද්‍රව්‍යය ආධාර කොට පවත්නා වූ, එයින් වෙනස් වූ, එම ද්‍රව්‍යය පිළිබඳ වැටහීමට හේතු වූ, භාව හෝ අභාව ස්වභාවය ඇති, තමා තුළ වෙනත් ගුණයක් නොමැති හෙයින් නිර්ගුණ වූ යමක් වේ ද, එය 'ගුණය' යැයි සලකනු ලැබේ.

သရူပံ သဒ္ဒရူပံဝ, ဇာတိယာ ယံ ဝိသေသနံ;

ဝိသေသီယတိ ယံကိဉ္စိ, ဒဗ္ဗံ တံ သမုဒီရိတံ.

ස්වරූපය යනු ශබ්දයේම ස්වරූපයයි. ජාතිය ආදියෙන් යමක් විශේෂණය කරනු ලැබේද, එසේ විශේෂණය කරනු ලබන යම් කිසිවක් වේද, එය 'ද්‍රව්‍යය' යැයි පවසන ලදී.

ဣဒါနိ သရူပါဒိနော ဝိသေသနဿ သကတ္ထဘာဝံ ဇာတျာဒိဝိသေသဿ ဒဗ္ဗဘာဝဉ္စ ဒဿေတုံ ‘တတ္ထာ’တိအာဒိမာဟ, သရူပေ ဝတ္တတေ သဒ္ဒေါတိ ဝိယဘေဒေါပစာရေနာဟ-‘သဒ္ဒဿ သရူပေနာ’တိ, ဧတ္ထ ပန ဂေါတိ ဇာတိမတ္တဝါစိနိ ဂေါသဒ္ဒေ ပယုတ္တေ ဂေါသဒ္ဒေါ ဇာတိမတ္တမာဟေတိ သော ဇာတိံ ဝိသေသေတိ နာမ. ယဋ္ဌိအာဒိသဒ္ဒေဟိ ယဋ္ဌိအာဒိသဟစရိတာ ဥပစာရတော ဂဟိတာတိ ယဋ္ဌိအာဒိဒဗ္ဗေဟိ ယဋ္ဌိအာဒိသဟစရိတာ ပုရိသာ ဝိသေသီယန္တီတိ အာဟ-‘ဒဗ္ဗမ္ပိ ဒဗ္ဗန္တရဿ ဝိသေသနဘူတမ္ဘဝတီ’တိ, ယဋ္ဌိယောပဝေသယာတိ ယဋ္ဌိသဒ္ဒဝစနီယ ယဋ္ဌိဒဗ္ဗဝိသိဋ္ဌေ ပုရိသေ ပဝေသယာတိ အတ္ထော, ကုန္တေပဝေသယာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝနယော, ယထာဝုတ္တစတုဗ္ဗိဓသကတ္ထတော ပရောပိ အတ္ထိ သကတ္ထောတိ အာဟ-‘ကတ္ထစီ’တိအာဒိ, သမ္ဗန္ဓနိမိတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော နိမိတ္တံ ကာရဏံ [Pg.71] ပစ္စယပ္ပဝတ္တိယာ အဿ ပစ္စယဿ သောတိ သမာသော, ဧတ္ထ ဟိ ဒဏ္ဍော အဿ အတ္ထီတိ အဿာတိ သာမိနော ပုရိသဿ သံသင်္ခါတဒဏ္ဍာဒိဒဗ္ဗေန သဟယော သဿာမိသမ္ဗန္ဓော, သောပိ ပစ္စယဿ နိမိတ္တံ, တထာ စ ဝက္ခတိ-‘ဒဏ္ဍပုရိသသမ္ဗန္ဓာ ဒဏ္ဍီတိ ပစ္စယော’တိ, (ကိရိ)ယာ ပဒတ္ထဿာပိ ဝိသေသနတ္တေန သကတ္ထဘာဝေါ ဇာတိပဒတ္ထာဒီနံ ဝုတ္တ ဌာနေယေဝ ဝတ္တဗ္ဗောတိ ပါစကောတိ ဧတ္ထ ကိရိယာကာရကသမ္ဗန္ဓသင်္ခါတံ ပရာဘိမတံ သကတ္ထမ္ပိ ပရောပဒေသေနောပဒိသိတုကာမော ဣဓ သမ္ဗန္ဓသကတ္ထဿ ဝုတ္တဋ္ဌာနေယေဝ ကိရိယာသကတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘ကတ္ထစိ ကိရိယာပီ’တိအာဒိမာဟ. နာမသဘာဝေန ဝိညာယမာနံ ပဉ္စမံ နာမသင်္ခါတမတ္ထံ ဒဗ္ဗပဒတ္ထေန သင်္ဂဟေတွာ ဇာတိဂုဏကိရိယာဒဗ္ဗာနီတိ ဟိ စတုဗ္ဗိဓော နာမတ္ထော, နာမမ္ပိ အနွတ္ထရုဠှိဝသေန ဒုဝိဓံ ပုမိတ္ထိနပုံသက လိင်္ဂဝသေန တိဝိဓမ္ပိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ… ယထာဝုတ္တေ စတုဗ္ဗိဓေ အတ္ထေ နမတိ, တေ ဝါ အတ္တနိ နာမေတီတိ ဣမိနာ ကာရဏေန. သာမညဂုဏ ကိရိယာယဒိစ္ဆာဝသေနာညထာပိ စတုဗ္ဗိဓတ္တံ နာမဿ ဝဒန္တိ, တတ္ထာပိ ယဒိစ္ဆာနာမဿ ဒဗ္ဗနာမေနေဝ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော, ဣတ္ထတ္တံ ဧသာတိ ပသိဒ္ဓိမာ အတ္ထော, ယမ္ပနာတိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သာဓေတိ ‘တတ္ထေ’စ္စာဒိနာ, အဘိဓာယကတ္တေန ဇောတကတ္တေန, ဣကာရန္တတောတိ မုနိသဒ္ဒတော, အညထာတိ ဣကာရန္တတော န ဘဝတိ စေ, အတောတိ အာဒေသ ဘဝနတော ဖလံ ဒဿိတံ န သိယာတိ သမ္ဗန္ဓော, ဝုတ္တိယံ ‘ဧဝံ ကုမာရီ ကုမာရိယော’တိအာဒီသု ဧဝန္တိ ယထာ ပုလ္လိင်္ဂေ ဣကာရန္တတော သျာဒီနမုဒါဟရဏမနာဒေသတ္ထံ ဝုတ္တံ ဧဝမိတ္ထိယမ္ပိ အနာကာရန္တတောတိ ဒဿေတိ, ဥပလက္ခဏံ စေတမိနီ-နီ-ဦ-တိ-ပစ္စယန္တာဒီနံ, အသတိ…ပေ… ဝစနေတိ ဣမိနာ ပါဏိနိယာနံ ဝိဘတ္တိသညာဝိဓာယကဿ သုတ္တန္တရဿ အတ္ထိဘာဝံ ဒဿေတိ, ‘‘ဝိဘတ္တိစ’’ (၁-၄-၁၀၄) ဣတိ ဟိ တေသံ သုတ္တံ, တဿတ္ထော ‘သျာဒီနံ တျာဒီနဉ္စ ဝိဘတ္တိသညာ ဟောတီ’တိ, ဘဝန္တီတိ အနွတ္ထဝသေန ဝိဘတ္တိသဒ္ဒဝစနီယာနိ ဘဝန္တိ, သော (ယေဝတ္ထော) ဝိဘတ္တိစ္စနေန ဝိဘဇီယတီတိ ဝိဘတ္တိ, ကမ္မေ က္တိပ္ပစ္စယန္တောယံ ဝိဘတ္တိ သဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ, ကထမ္ပနေတေသု သျာဒီသု ဝိဘဇီယတိစ္စဿ ဝါကျတ္ထာဿာနုဂမော ယေနေဝံ ဝုစ္စတိစ္စာသင်္ကိယ ယေန ယထာ စ ဝိဘဇီယတိ တမုပဒဿေန္တော အာဟ-‘တထာ ဟိ’စ္စာဒိ.

දැන් ස්වරූ ප ආදී විශේෂණයන්ගේ ස්වකාර්ථ භාවය ද, ජාති ආදී විශේෂයන්ගේ ද්‍රව්‍ය භාවය ද දැක්වීම සඳහා 'තත්ථ' යනාදිය වදාළ සේක. 'ශබ්දය ස්වරූපයෙහි පවතී' යන්න භේදෝපචාරයෙන් 'ශබ්දයාගේ ස්වරූපයෙන්' යැයි පැවසූහ. මෙහි 'ගෝ' (ගවයා) යන ජාතිය පමණක් පවසන 'ගෝ' ශබ්දය යෙදූ කල්හි, 'ගෝ' ශබ්දය ජාති මාත්‍රයම පවසන බැවින් එය ජාතිය විශේෂණය කරයි නම් වේ. 'යට්ඨි' (කෙවිට) ආදී ශබ්දයන්ගෙන්, 'යට්ඨි' ආදිය හා එක්ව පවතින (පුද්ගලයන්) උපචාරයෙන් ගන්නා ලද බැවින් 'යට්ඨි' ආදී ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් ඒ හා එක්ව පවතින පුරුෂයන් විශේෂණය කරනු ලැබේ යැයි පවසමින් 'ද්‍රව්‍යය ද වෙනත් ද්‍රව්‍යයකට විශේෂණයක් වේ' යැයි පැවසූහ. 'යට්ඨියෝ පවේසය' (කෙවිටි ඇතුළු කරනු) යන්නෙහි අර්ථය 'යට්ඨි' ශබ්දයෙන් කියැවෙන කෙවිටි නමැති ද්‍රව්‍යයෙන් යුත් පුරුෂයන් ඇතුළු කරනු යන්නයි. 'කුන්තේ පවේසය' (හෙල්ල ඇතුළු කරනු) යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. පෙර කියන ලද සිව්වැදෑරුම් ස්වකාර්ථයට වඩා වෙනත් ස්වකාර්ථයක් ද ඇතැයි පෙන්වීමට 'කත්ථචි' යනාදිය පැවසූහ. 'සම්බන්ධනිමිත්ත' යනු සම්බන්ධය නිමිත්ත (හේතුව) වූයේ යම් ප්‍රත්‍යයක පැවැත්මට ද, එය එසේ සමාස වේ. මෙහි 'දණ්ඩක් මොහුට ඇත' යන අර්ථයෙන් 'මොහුට' යන හිමිකාර පුරුෂයාගේ, දණ්ඩ නමැති ද්‍රව්‍යය හා පවතින ස්වාමි සම්බන්ධය, ඒ ප්‍රත්‍යයට ද හේතුව වේ. එසේම ඉදිරියෙහි 'දණ්ඩ සහ පුරුෂයාගේ සම්බන්ධය නිසා දණ්ඩී යන ප්‍රත්‍යය වේ' යැයි පවසනු ඇත. ක්‍රියා පදාර්ථයේ ද විශේෂණ භාවයෙන් යුත් ස්වකාර්ථ භාවය, ජාති පදාර්ථ ආදිය පැවසූ ස්ථානයේදීම කිව යුතු බැවින්, 'පාචක' යන්නෙහි ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධය නමින් හැඳින්වෙන, පරමතයෙහි පිළිගත් ස්වකාර්ථය ද අන්‍යයන්ගේ උපදෙස් අනුව උපදෙස් දීමට කැමතිව, මෙහි සම්බන්ධ ස්වකාර්ථය පැවසූ ස්ථානයේදීම ක්‍රියා ස්වකාර්ථය දැක්වීම සඳහා 'කත්ථචි කිරියාපි' යනාදිය පැවසූහ. නාම ස්වභාවයෙන් දත හැකි පස්වන නාම සංඛ්‍යාත අර්ථය ද්‍රව්‍ය පදාර්ථයෙහි ඇතුළත් කොට 'ජාති, ගුණ, ක්‍රියා, ද්‍රව්‍ය' වශයෙන් නාම අර්ථය සිව්වැදෑරුම් වේ. නාමය ද අන්වර්ථ හා රූඪි වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන අතර, පුම්, ඉත්ථි, නපුංසක ලිංග වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වුවද, පෙර කියන ලද සිව්වැදෑරුම් අර්ථයන්හි නැමෙන බැවින් හෝ ඒ අර්ථයන් තමා වෙත නමවා ගන්නා බැවින් සිව්වැදෑරුම් වේ. සාමාන්‍ය, ගුණ, ක්‍රියා, යදෘච්ඡා වශයෙන් ද නාමයෙහි සිව්වැදෑරුම් බවක් වෙනත් අයුරකින් පවතින බව පවසති. එහිදී ද යදෘච්ඡා නාමය ද්‍රව්‍ය නාමයෙහිම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'ඉත්ථත්තං' (ස්ත්‍රී භාවය) යනු ප්‍රසිද්ධ අර්ථයකි. 'යම්පන' යනාදියෙන් පවසන ලද අර්ථයම 'තත්ථ' යනාදියෙන් සාධනය කරයි. අභිධායක (ප්‍රකාශක) භාවයෙන් හා ජෝතක භාවයෙන්, 'ඉකාරාන්තයෙන්' යනු මුනි ශබ්දයෙන් වන අතර, 'අන්‍යථා' යනු ඉකාරාන්තයෙන් නොවේ නම් යන්නයි. 'අතෝ' යන්නෙන් ආදේශ වීමෙන් ලැබෙන ඵලය නොදැක්වෙන්නේය යනු සම්බන්ධයයි. වෘත්තියෙහි 'ඒවං කුමාරී කුමාරියෝ' යනාදියේ 'ඒවං' යන්නෙන්, පුල්ලිංගයෙහි ඉකාරාන්තයෙන් 'සි' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ උදාහරණ අනාදේශය සඳහා දක්වන ලද පරිද්දෙන්ම, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද අනාකාරාන්තයෙන් දක්වයි. මෙය ඉනී, නී, ඌ, ති යන ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති ශබ්දයන් සඳහා ද උපලක්ෂණයකි. 'අසති...පෙ... වචනේ' යන්නෙන් පාණිණීයයන්ගේ විභක්ති සංඥා විධාන කරන සූත්‍රාන්තරයක පැවැත්ම පෙන්වයි. ඔවුන්ගේ සූත්‍රය 'විභත්තිච්ච' (1-4-104) යන්නයි; එහි අර්ථය 'සි-ආදීන්ගේ ද ති-ආදීන්ගේ ද විභක්ති සංඥාව වෙයි' යන්නයි. 'භවන්ති' යනු අන්වර්ථ වශයෙන් විභක්ති ශබ්දයෙන් කියැවෙන දෑ වෙති. ඒ අර්ථයම මෙයින් බෙදනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'විභක්ති' නම් වේ. කර්මාර්ථයෙහි 'ක්ති' ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති ශබ්දය 'විභක්ති' ශබ්දය බව දක්වයි. කෙසේ නම් මේ 'සි' ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි 'බෙදනු ලැබේ' යන වාක්‍ය අර්ථය අනුගමනය කෙරේද, යම් හෙයකින් මෙසේ කියනු ලැබේදැයි සැක කොට, යමකින් යම් සේ බෙදනු ලැබේද එය දක්වමින් 'තථා හි' යනාදිය පැවසූහ.

၂. ကမ္မေ

2. කර්ම අර්ථයෙහි (කර්මයෙහි)

ဝုတ္တိယံ [Pg.72] ကတ္တုကိရိယာယာတိ ကတ္တုသာဒျတာယ တံ သမ္ဗန္ဓိနိယာ ကတ္တုကမ္မဋ္ဌာယပိ ဒုဝိဓာယ ကိရိယာယ, အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ ကရောတိ ဧတ္ထ သမ္ဗန္ဓနတ္ထောတိ အာဟ-‘ကရီယတိ အဘိသမ္ဗန္ဓီယတီ’တိ, ယံကိဉ္စိ ပဒတ္ထရူပံ သမ္ဗဇ္ဈတီတိ အတ္ထော, ဣမိနာ စာနွတ္ထဝသေနေဝါယံ ကမ္မဝေါဟာရော သိဒ္ဓေါတိ ဒဿေတိ, သဗ္ဗကာရကာနမ္ပိ ပန ကိရိယာသမ္ဗန္ဓ သဗ္ဘာဝေပိ ကိရိယာဘိသမ္ဗန္ဓီယမာနတ္တေနေဝ ယံ ဝတ္တုမိစ္ဆိတံ တဒေဝ ကမ္မံ ဝိညေယျံ, ကတ္တာဒိ ကတ္တု ကိရိယာယာဘိသမ္ဗန္ဓီယမာနတ္တေပိ ကတ္တာဒိတ္တဝစနိစ္ဆာယေဝ ကမ္မံ န ဟောတိ… ယသ္မာ ဝစနိစ္ဆာယေဝ ကာရကာနိ ဘဝန္တိ, ဧဝံ သဗ္ဗကာရကာနမ္ပိ ကာရကန္တရပ္ပတ္တိယံ တဒဘာဝေါ ယထာယောဂံ ဝတ္တဗ္ဗော, ဝါကျေကဒေသေနေတျနေန ‘‘ဒွေဒွေကာ’’ဒိနော ဝါကျဿ ‘‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’’ဣစ္စာဒိနော စ ဧကဝါကျတ္တံ သူစေတိ, ပကရဏဿ မဟာဝါကျရူပတ္တာ ဝိပ္ပကဋ္ဌာနိပိ ဝါကျာနိ အာကင်္ခါဒိသဘာဝေ အညမညသမ္ဗန္ဓာနုဘဝနေနေကဝါကျဘာဝမ္ပဋီပဇ္ဇန္တေ, ဝုတ္တီ ဟိ–

වෘත්තියෙහි 'කර්තෘ ක්‍රියාවෙහි' යනු කර්තෘට සාධාරණ වූ, ඒ හා සම්බන්ධ වූ, කර්තෘ සහ කර්ම යන දෙතැනම පවතින දෙවැදෑරුම් ක්‍රියාවෙහි යන්නයි. ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා 'කරෝති' (කරයි) යන්නෙහි සම්බන්ධ කිරීමේ අර්ථය ඇතැයි දක්වමින් 'කරනු ලැබේ, මැනවින් සම්බන්ධ කරනු ලැබේ' යැයි පැවසූහ. යම් කිසි පදාර්ථ ස්වරූපයක් සම්බන්ධ වන්නේය යන්න එහි අර්ථයයි. මෙයින් අන්වර්ථ වශයෙන්ම මෙම 'කර්ම' ව්‍යවහාරය සිද්ධ වන බව දක්වයි. සියලු කාරකයන්ගේ ද ක්‍රියා සම්බන්ධය පැවතුණ ද, ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ කරනු ලබන ස්වභාවයෙන්ම යමක් පැවසීමට කැමති ද, එයම කර්මය ලෙස දත යුතුය. කර්තෘ ආදීන් කර්තෘ ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ කරනු ලැබුවද, කර්තෘ ආදී වශයෙන් පැවසීමේ කැමැත්ත (විවක්ෂාව) ඇති කල්හි කර්මයක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, කාරකයෝ වචන විවක්ෂාවෙන්ම සිද්ධ වෙති. මෙසේ සියලු කාරකයන්ගේ ද වෙනත් කාරක භාවයට පත්වීමේදී එහි නොවීම සුදුසු පරිදි කිව යුතුය. 'වාක්‍යයේ එක දේශයකින්' යන්නෙන් 'ද්වේද්වේකා' ආදී වාක්‍යයන්ගේ ද 'කම්මේ දුතියා' ආදී වාක්‍යයන්ගේ ද ඒකවාක්‍යතාව සූචනය කරයි. ප්‍රකරණය මහා වාක්‍ය ස්වරූපයෙන් පවතින බැවින්, දුරින් පිහිටි වාක්‍යයන් ද ආකැංක්ෂා ආදී ස්වභාවයන් ඇති කල්හි අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධය අත්විඳීමෙන් ඒකවාක්‍ය භාවයට පැමිණෙත්. වෘත්තියෙහි මෙසේ පවසා ඇත:

‘‘အာကင်္ခါယောဂ္ဂတာ သတ္တာ, ဗီဇံ သန္နိဓိနော ယတော;

ဝိပ္ပကဋ္ဌာနိ ဝါကျာနိ, မဟာဝါကျံ ကရောန္တျတောတိ.

'ආකැංක්ෂාව (අවශ්‍යතාව), යෝග්‍යතාව සහ සන්නිධිය (ළඟ පිහිටීම) යම් හෙයකින් බීජය (හේතුව) වේ ද, එහෙයින් දුරින් පිහිටි වාක්‍යයන් ද මහා වාක්‍යයක් බවට පත් කරති.'

သာမညေနာတိ ကမ္မာဒျဝိသေသေန, ပုဗ္ဗာစရိယသမညာဝသေနာဟ ‘ဒုတိယာဒိကာ’တိ, တေန ယဒျပိ တျာဒိနောပိ ဒွိန္နံ ပူရဏိယာ ဒုတိယာတိ သက္ကာ ဝေါဟရိတုံ, တထာပိ သျာဒီနံ ဒုကေယေဝ ဒုတိယာတတိယာ ရုဠှီတိ နတျာဒီနံ ဒုကာနိ ဒုတိယာဒိသဒ္ဒေန ဂယှန္တိ, ဝိသိဋ္ဌေသူတိ ကမ္မာဒိနာ ဝိသေသိတေသု, တိဝိဓံ ကမ္မန္တိ သကသမယပ္ပသိဒ္ဓိယာ ကမ္မဿ တိဝိဓတ္တမာဟ, အညေ တု သတ္တဝိဓမိစ္ဆန္တိ, ကထံ–

'සාමාන්‍යයෙන්' යනු කර්ම ආදියේ විශේෂයක් නොමැතිවය. පූර්වාචාරීවරයන්ගේ සංඥා (ව්‍යවහාර) බලයෙන් 'දුතියාදී' යැයි පැවසූහ. එබැවින් 'ති' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද දෙවැන්න සම්පූර්ණ කරන්නී යන අර්ථයෙන් 'දුතියා' යැයි ව්‍යවහාර කළ හැකි වුවද, 'සි' ආදීන්ගේ ද්වීකයන්හිම (දෙවැනි කාණ්ඩයන්හිම) 'දුතියා', 'තතියා' යන්න රූඪි වී ඇති බැවින් 'ති' ආදීන්ගේ ද්වීකයන් 'දුතියා' ආදී ශබ්දවලින් නොගනු ලැබේ. 'විශිෂ්ටයන් කෙරෙහි' යනු කර්ම ආදියෙන් විශේෂ කරන ලද කල්හිය. 'ත්‍රිවිධ කර්මය' යනු ස්වකීය සිද්ධාන්තයෙහි ප්‍රසිද්ධිය අනුව කර්මයේ ත්‍රිවිධ බව පැවසූහ. අන්‍යයෝ වනාහි සත් වැදෑරුම් කොට කැමති වෙති. එය කෙසේද යත් –

နိဗ္ဗတ္တိဝိကတိပ္ပတ္တိ, ဘေဒေန တိဝိဓံ မတံ,တတ္ထေစ္ဆိတတမံ ကမ္မံ, ကမ္မံတွညံ စတုဗ္ဗိဓံ;

ဣစ္ဆိတဉ္စာနိစ္ဆိတဉ္စ, နေဝိစ္ဆိတမနိစ္ဆိတံ,တထာညပုဗ္ဗံ နာညပုဗ္ဗန္တိ, ဧဝမညံ စတုဗ္ဗိဓန္တိ.

නිර්වර්ත්‍ය, විකෘත්‍ය සහ ප්‍රාප්‍ය යන භේදයෙන් කර්මය ත්‍රිවිධ යැයි පිළිගැනේ. එහි වඩාත්ම කැමති වූ කර්මය ද, වෙනත් සිව්වැදෑරුම් කර්මයක් ද වේ; එනම් කැමති වූ ද, අකමැති වූ ද, කැමති ද නොවන අකමැති ද නොවන (උදාසීන) වූ ද, එසේම අන්‍ය පූර්ව වූ ද, අනන්‍ය පූර්ව වූ ද වශයෙන් වෙනත් සිව්වැදෑරුම් කර්මයක් වේ.

တတ္ထ ဣစ္ဆိတာဒီနိ ဥပရိယေဝါပိ ဘဝိဿန္တိ, တတြေစ္စာဒိနာ တိဝိဓံ ကမ္မံ သရူပတော ဒဿေတိ, တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိကမ္မမေကေ-နေကဓာ ပရိကပ္ပေန္တိ, တဒိဟ ပကာသယိဿာမ–

එහි කැමති වූ ආදී කර්මයන් ඉදිරියෙහි ද දක්වනු ලැබේ. 'තත්‍ර' (එහි) යනාදියෙන් ත්‍රිවිධ කර්මය ස්වරූපයෙන් පෙන්වයි. එහි නිර්වර්ත්‍ය කර්මය ඇතැම්හු විවිධ අයුරින් පරිකල්පනය කරති. එය මෙහි ප්‍රකාශ කරන්නෙමු:

သတီ-သတီ [Pg.73] ဝါ ပကတိ, န ယတ္ထ ပရိဏာမိနီ,နိဿီယတေ တံ နိဗ္ဗတ္တိ, ကမ္မမညေသမညထာ;

အသန္တံ ဇာယတေ ယံ ဝါ, ယံ သန္တမပ္ပကာသတိ,ဥပ္ပတျာ-ဘိဗျတ္တိယာ ဝါ, တန္နိဗ္ဗတ္တီတိ ဝုစ္စတီတိ.

යම් තැනක පවතින හෝ නොපවතින ප්‍රකෘතිය (මූල ද්‍රව්‍යය) විපර්යාසයට (වෙනස් වීමට) පත් නොවේද, යමක් නිපදවනු ලැබේද, එය අන්‍යයන්ගේ මතයෙහි 'නිර්වර්ත්‍ය කර්මය' වේ; අන්‍ය ආකාරයකින් වනාහි, නොපවතින යමක් උපදීද, නැතහොත් පවතින යමක් ප්‍රකාශ වේද, උත්පත්තියෙන් හෝ ප්‍රකාශ වීමෙන් එය 'නිර්වර්ත්‍ය' යැයි කියනු ලැබේ.

အယမေတ္ထ အတ္ထော ‘‘ကဋဝိကာရဿ ကာသသင်္ခါတာ ဝိဇ္ဇမာနာ ပကတိ ပရိဏာမိနီ ကဋဝိကာရမ္ပတိ ပရိဏမန္တီ ယတ္ထပ္ပယောဂေ န နိဿီယတေ… ကဋံ ကရောတီတေတ္ထ ကေဝလမတ္ထာဝဂမမတ္တဿ ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္တာ ကာသေတိ အသုယျမာနတ္တာ စ, ပကတိယာ တု သုယျ မာနတ္တေ ဝိကာရိယံ သိယာ, တေနေဝ ကာသေ ကဋံ ကရောတိ, တဏ္ဍုလေ ဩဒနံ ပစတီတိ ဒွယတ္ထော ကရောတိ ပစတိ စ, တသ္မာ ကာသေ ကရောတိ တဏ္ဍုလေ ပစတီတိ ဝိကာရီယတိ, ကဋံ ကရောတိ ဩဒနမ္ပစတီတိ နိဗ္ဗတ္တီ ယတီတိ အတ္ထော, အသတီ ဝါ ပကတိ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာယေဝ ယတ္ထ န နိဿီယတေ… ( ) သံယောဂံ ဇနယတိ ဝိဘာဂမုပ္ပာဒယတီတိ သံယောဂဝိဘာဂါနံ ကဿာပိ ပကတိယာ အဝိကာရတ္တာ သံယောဂဝိဘာဂဝန္တေ ဟျဝိကတေဟေဝ တေသံ ဇနနတော, တမေဝမ္ဘူတမနိဿိတပကတိကံ အဝိဇ္ဇမာန (ပကတိ) ကံ ဝါ ကာရိယံ နိဗ္ဗတ္တိကမ္မံ နာမာတိ ဧကော, အညေသမညထာတိ ဝတွာ တန္ဒဿေတိ ‘အသန္တ’မိစ္စာဒိနာ, ယံ အသန္တမဝိဇ္ဇမာနံ ဇာယတေ, တန္နိဗ္ဗတ္တိကမ္မံ, ယထာ သုခံ ဇနယတိ ဗုဒ္ဓိမုပ္ပာဒယတီတိ, သန္တံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ဝါ ကေဝလမပ္ပကာသိတပုဗ္ဗံ ယံ ဥပ္ပတ္တိယာ အဘိဗျတ္တိယာ ဝါ ပကာသတိ, တမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တိကမ္မံ, ယထာ ပုတ္တံ ဝိဇာယတိသာမညမဘိဗျဉ္ဇယတီ’’တိ, တဒေဝံ ကေသဉ္စိ မတေန အနိဿိတပကတိကံ အဝိဇ္ဇမာနပကတိကန္တိ ဒုဝိဓံ နိဗ္ဗတ္တိကမ္မမ္ပိ အညေသမ္မတေန အသန္တံ ဇာယမာနံ သန္တမပ္ပကာသမာနန္တိ ဒုဝိဓံ နိဗ္ဗတ္တိကမ္မမ္ပီတိသဗ္ဗမ္ပိ အဋ္ဌိတပုဗ္ဗမေဝ ဇာယတီတျသတော ဇာနနာ န ဗျတိရိစ္စတိစ္စာဟ-‘အသတော ဇနနံ ကရီယတီ’တိ, အဝတ္ထန္တရန္တိ ဩဒနာဒိနော က္လေဒနာဒိလက္ခဏမညမဝတ္ထံ.

මෙහි අර්ථය මෙසේය: "පැදුර නමැති විකාරයට (වෙනස්වීමට) හේතු වන, 'කාස' (තණකොළ විශේෂයක්) නමින් හැඳින්වෙන, පවත්නා වූ, වෙනස් වන සුළු වූ, පැදුරු විකාරය බවට පත්වන ප්‍රකෘතිය (මූලද්‍රව්‍යය) යම් යෙදුමකදී ආශ්‍රය නොකෙරේ ද... 'පැදුරක් කරයි' යන මෙහි කේවළ වශයෙන් අර්ථය අවබෝධ කරවීම පමණක් ප්‍රකාශ කිරීමට ඉච්ඡා කරන බැවිනුත්, 'කාස' තණකොළ ගැන නොකියැවෙන බැවිනුත් ය. ප්‍රකෘතිය (මූලද්‍රව්‍යය) ගැන කියැවෙන්නේ නම් එය 'විකාර්ය කර්මයක්' (වෙනස් කළ හැකි දෙයක්) විය හැකිය. එහෙයින්ම 'කාස තණවලින් පැදුරක් කරයි', 'සහලින් බත් පිසෙයි' යන්නෙහි 'කරයි' සහ 'පිසෙයි' යන ක්‍රියා පද දෙකට අර්ථ දෙකක් බැගින් ඇත. එබැවින් 'කාස තණවලින් කරයි', 'සහලින් පිසෙයි' යන විට විකෘති කරනු ලැබේ (විකාරීකරණය වේ) යන්න ද, 'පැදුරක් කරයි', 'බතක් පිසෙයි' යන විට උපදවනු ලැබේ (නිෂ්පාදනය වේ) යන්න ද අර්ථයයි. නැතහොත්, ප්‍රකෘතියක් නොමැති කල්හි, එය නොපවතින බැවින්ම යම් තැනක ආශ්‍රය නොකෙරේ ද... 'සංයෝගයක් ජනිත කරයි, විභාගයක් (වෙන්වීමක්) උපදවයි' යන්නෙහි සංයෝග සහ විභාගයන් කිසිදු ප්‍රකෘතියක විකෘතියක් නොවන හෙයින්, සංයෝග හා විභාග සහිත වූවන් වෙනස් නොවීම් තුළින්ම ඒවා ජනිත කරවන බැවින්, එවැනි ස්වභාවයක් ඇති, ආශ්‍රිත ප්‍රකෘතියක් නැති හෝ නොපවත්නා ප්‍රකෘතියක් ඇති කාර්යය 'නිර්වර්ති කර්මය' (නිපදවන කර්මය) නම් වේ යැයි එක් මතයකි. අනෙක් අයගේ වෙනස් මතය 'අසන්ත...' (නොපවත්නා) යනාදීන් දක්වයි. නොපවත්නා වූ (පෙර නොතිබූ), අළුතින් උපදින යමක් වේ ද, එය 'නිර්වර්ති කර්මය' වේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'සැපත උපදවයි, බුද්ධිය ඇති කරයි' යන්නයි. නැතහොත්, පවත්නා වූ නමුත් මින් පෙර ප්‍රකාශ නොවූ, උත්පත්තියෙන් හෝ ප්‍රකාශනයෙන් පැහැදිලි වන යමක් වේ ද, එය ද 'නිර්වර්ති කර්මය' වේ. උදාහරණයක් ලෙස: 'පුතෙකු බිහි කරයි, සාමාන්‍ය ලක්ෂණ ප්‍රකාශ කරයි' යන්නයි. මෙසේ සමහරුන්ගේ මතය අනුව ආශ්‍රිත ප්‍රකෘතියක් නැති සහ නොපවත්නා ප්‍රකෘතියක් ඇති වශයෙන් ද්විවිධ වූ නිර්වර්ති කර්මය ද, අනෙක් අයගේ මතය අනුව නොපවත්නා උපදින සහ පවත්නා නමුත් ප්‍රකාශ නොවන වශයෙන් ද්විවිධ වූ නිර්වර්ති කර්මය ද යන සියල්ලම පෙර නොතිබූ දෙයක්ම උපදින බැවින්, නොපවත්නා දෙයක උත්පත්තියක් සිදුවේ යන කරුණෙන් බැහැර නොවන බැවින්, 'නොපවත්නා දෙයෙහි උත්පත්තිය කරනු ලැබේ' යි පැවසුණි. 'අවස්ථාන්තරය' යනු බත් ආදියේ තෙත් වීම ආදී ලක්ෂණ සහිත වෙනත් අවස්ථාවකි."

ပကတျုစ္ဆေဒသမ္ဘူတံ, ဝိကာရိယံ ကိဉ္စိ ကိဉ္စိ တု;

ဂုဏန္တရသမုပ္ပတျာ, ဧဝံ သာ ဝိကတိ ဒွိဓာ.

"ප්‍රකෘතිය (මූලද්‍රව්‍යය) සහමුලින්ම විනාශ වීමෙන් හටගන්නා වූ ද, වෙනත් ගුණාංගයන් ඇතිවීමෙන් හටගන්නා වූ ද වශයෙන් විකෘතිය (වෙනස් වීම) දෙවැදෑරුම් වන බැවින්, විකාර්යය කර්මය ද ඇතැම් විට මෙසේ දෙආකාර වේ."

ကိဉ္စိ ဝိကာရိယံ ကမ္မံ ပကတိယာ ကာရဏဿ ဥစ္ဆေဒေန သမ္ဘူတံ, ယထာ [Pg.74] ကဋ္ဌံ ဘသ္မံ ကရောတီတိ ကဋ္ဌဿာစ္စန္တပရာဝတ္တိ, ကိဉ္စိ ပန ဂုဏန္တရာနမုပ္ပတ္တိယာ, ယထာ သုဝဏ္ဏံ ကဋကံ ကေယုရံ ဝါ ကရောတီတိ ဧဝံ ဒွီဓာ သာ ဝိကတိ ဟောတီတိ အတ္ထော, န ဝိဘာဝီယန္တေတိ န ဂမျန္တေ, သာ ပတ္တိ‘ပါပီယတိ ဝိသယီကရီယတီ’တိ ကတွာ.

"ඇතැම් විකාර්ය කර්මයක් ප්‍රකෘතිය නමැති හේතුව මුළුමනින්ම විනාශ වීමෙන් සිදුවේ. උදාහරණයක් ලෙස, 'දර අළු කරයි' යන්නෙහි දරවල සම්පූර්ණ වෙනස්වීම සිදුවේ. ඇතැම් එකක් වෙනත් ගුණාංග ඇතිවීමෙන් සිදුවේ. උදාහරණයක් ලෙස, 'රනින් වළලු හෝ තෝඩු කරයි' යන්නයි. මෙසේ එම විකෘතිය දෙවැදෑරුම් වේ යනු අර්ථයයි. 'නොපැහැදිලි වේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ 'අවබෝධ නොවේ' යන්නයි. එම ප්‍රාප්තිය (ළඟාවීම) 'ළඟාවනු ලැබේ, විෂය කරගනු ලැබේ' යනුවෙන් දැක්වේ."

ယတြ ကြိယာကတော ကောစိ, ဝိသေသော နာဝဂမျတေ;

ဒဿနာ ဝါနုမာနာ ဝါ, သာ ပတ္တီတိ ပကိတ္တိတာ.

"යම් තැනක ක්‍රියාවෙන් සිදු කරන ලද කිසිදු විශේෂයක් (වෙනසක්) ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් හෝ අනුමානයෙන් හෝ වටහාගත නොහැකි ද, එය 'ප්‍රාප්ති කර්මය' (ළඟාවීමේ කර්මය) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ."

ယတ္ထ ကိရိယာကတော ကိရိယာသမ္ပာဒိတော ဝိသေသော အတိသယော ကောစိ နာဝဂမျတေ နပ္ပတီယတေ ဒဿနာ ဝါ ပစ္စက္ခပ္ပမာဏေန အနုမာနပ္ပမာဏေန ဝါ ယထာ နိဗ္ဗတ္တိဝိကတီနမတိသယော ပစ္စက္ခာနုမာနာ ဝဂမနီယော, တတြ ဟိ နိဗ္ဗတ္တိယံ ဝိသေသသိဒ္ဓိရတိပသိဒ္ဓါ… အတ္ထလာဘာချဿ ဝိသေသဿာဝိဇ္ဇမာနဿ ကိရိယာကတ္တာ, ဝိကာရိယေ ( ) တု ကွစိ ပစ္စက္ခဝိသယော… ကဋ္ဌံ ဍဟတီတိ ကဏှတ္တာဒိဘာဝဿ ပစ္စက္ခေနေဝေါပလဗ္ဘနတော, ကွစိဒနုမာနဂမ္မော… ဒေဝဒတ္တံ ရောသေတိ ပသာဒယတိ ဝေတိ ဝိသိဋ္ဌမုခဝဏ္ဏာဒိကာရိယာနုမေယျတ္တာ ရောသာဒိနော, ဧဝံ ယတ္ထ န ဝိသေသသိဒ္ဓိ အပိ တု ပတ္တိမတ္တံ, သာ ပတ္တီတိ ပကိတ္တိတာ ကထိတာ, အာဒိစ္စမ္ပဿတိ ဓမ္မမဇ္ဈေတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော, ကထဉ္စရဟိ အသန္တဿ ပတ္တိကမ္မဿ ကိဉ္စိ (အကရောန္တ)ဿ ကာရကတ္တံ, န ဟိ ကိဉ္စိ အကရောန္တံ ကာရကမ္ဘဝိတုမရဟတီတိ ဥစ္စတေ-

"යම් තැනක ක්‍රියාවෙන් සාදන ලද කිසිදු සුවිශේෂී වෙනසක් ප්‍රත්‍යක්ෂ ප්‍රමාණයෙන් හෝ අනුමාන ප්‍රමාණයෙන් හෝ වටහාගත නොහැකි ද, (නිර්වර්ති සහ විකාර්ය කර්මයන්හි වෙනස ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් හා අනුමානයෙන් වටහාගත හැකි සේම), එහි නිර්වර්ති කර්මයෙහි විශේෂය සිදුවීම ඉතා ප්‍රසිද්ධය... පෙර නොතිබූ අර්ථ ලාභය නම් වූ විශේෂය ක්‍රියාවෙන් සිදුකරන බැවිනි. විකාර්යයෙහි දී ඇතැම් තැනක ප්‍රත්‍යක්ෂ විෂය වේ... 'දර දවයි' යන්නෙහි කළු පැහැය ආදී බව ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම ලැබෙන බැවිනි. ඇතැම් තැනක අනුමානයෙන් දත හැකිය... 'දේවදත්ත කෝප ගන්වයි හෝ ප්‍රසන්න කරයි' යන තැන සුවිශේෂී මුහුණේ පැහැය ආදී කාර්යයන්ගෙන් කෝපය ආදිය අනුමාන කළ හැකි බැවිනි. මෙසේ යම් තැනක විශේෂයක් සිදුවීමක් නැතිව, ලැබීමක් (ළඟාවීමක්) පමණක් වේ ද, එය 'ප්‍රාප්තිය' යි කියනු ලැබේ. 'සූර්යයා දකියි', 'ධර්මය හදාරයි' යන්න මෙහි අර්ථයයි. කිසිදු වෙනසක් නොකරන්නා වූ, නොපවත්නා වූ ප්‍රාප්ති කර්මයට කර්මකාරක බව ලැබෙන්නේ කෙසේද? කිසිවක් නොකරන්නක් කාරකයක් විය නොහැකි නොවේද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ-"

ဒဿနက္ခမတာဘာသော, ပဂမဗျတ္တိအာဒယော;

ဝိသေသာ ပတ္တိကမ္မဿ, ကြိယာသိဒ္ဓိယမိစ္ဆိတာ.

"දැකීමට ඇති සුදුසුකම (දර්ශනක්ෂමතාව), විෂය බවට පැමිණීම, ප්‍රකාශ වීම ආදී සුවිශේෂී ලක්ෂණ ක්‍රියාව සිදුවීමේදී ප්‍රාප්ති කර්මයට අවශ්‍ය පරිදි අපේක්ෂා කරනු ලැබේ."

အတြ ဒဋ္ဌုံ သက္ကာ ဣတိ ဒဿနေ ခမတာ အာဘာသောပဂမော ဝိသယတ္တောပဂမော ဝိသယတ္တောပဂမနံ ဗျတ္တိ စေတိ ဧဝမာဒယော ဝိသေသာ ယထာယောဂံ ပတ္တိကမ္မဿ ကိရိယာနိပ္ဖတ္တိယံ ဣစ္ဆိတာ, တတော တဿ ကာရကတ္တန္တိ အတ္ထော, အာဒိစ္စံ ပဿတီတိ ဧတ္ထ ဟိ အာဒိစ္စော ဒဋ္ဌုံ သက္ကာ, တတောဝ သော ဒိဿတိ အဘိဗျတ္တိဉ္စောပယာတီတိ ဒဿနကိရိယာနိပ္ဖာဒကတ္ထေနာဿ ကာရကတ္တမုပပဇ္ဇတေ, တထာ ညတြာပျာဒိသဒ္ဒဂဟိတဝိသေသဝသေန ကိရိယာသိဒ္ဓိတော ကာရကတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ[Pg.75], နနု ဝိကာရိယမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တိကမ္မမေဝ… တေန ရူပေနာသတောယေဝ ဇနနတော, ပတ္တိကမ္မမ္ပိ ကိရိယာသမ္ဗန္ဓရူပေနာသန္တမေဝ ပစ္ဆာ တထာ ဘဝတီတိ နိဗ္ဗတ္တိယေဝါတိ သစ္စံ-

"මෙහි 'දැකීමට හැකිය' යන්නෙන් දැකීමට ඇති සුදුසුකම ද, 'ආභාසෝපගම' යන්නෙන් විෂය බවට පැමිණීම ද, ප්‍රකාශ වීම ද යන මෙවැනි විශේෂයන් ප්‍රාප්ති කර්මයෙහි ක්‍රියාව සිදුවීමේදී යෝග්‍ය පරිදි අපේක්ෂා කරනු ලැබේ. එබැවින් එයට කාරක බව (ක්‍රියාකාරීත්වය) හිමිවේ යන්න අර්ථයයි. 'සූර්යයා දකියි' යන මෙහි සූර්යයා දැකීමට හැකි දෙයකි. එබැවින්ම එය පෙනේ, ප්‍රකාශත්වයට ද පැමිණේ. එබැවින් දැකීමේ ක්‍රියාව සිදුකරන්නක් යන අර්ථයෙන් එයට කාරක බව හිමිවේ. එසේම අනෙක් තැන්හි ද 'ආදී' ශබ්දයෙන් ගන්නා ලද විශේෂයන් අනුව ක්‍රියාව සිදුවීමෙන් කාරක බව දත යුතුය. 'විකාර්ය කර්මය ද නිර්වර්ති කර්මයක්ම නොවේද... ඒ ස්වභාවයෙන්ම නොතිබූ දෙයක්ම උපදින බැවිනි. ප්‍රාප්ති කර්මය ද ක්‍රියා සම්බන්ධයෙන් පෙර නොතිබී පසුව එසේ වන බැවින් එයද නිර්වර්තියක්ම නොවේද' යන්න සත්‍යයකි-"

အတ္ထေသာ ဝတ္ထုဋ္ဌိတိ, သုခုမဗုဒ္ဓိဂေါစရပတီတျနုရောဓေန,တတြ ယမ္ပေတံ ဃဋတေ, ယထာ ပတီတိ သဒ္ဒတ္ထာဝတ္တာနတော.

"සූක්ෂ්ම බුද්ධියට ගෝචර වන ප්‍රතීතියට (වැටහීමට) අනුකූලව වස්තූන්ගේ ස්වභාවය මෙසේමය. එහිදී වචනවල අර්ථයන් වැටහෙන ආකාරය අනුව යම් ප්‍රකාශයක් ගැලපේ ද, එය එසේම පිළිගත යුතුය."

ဝိသေသာနုပါဒါနတောတိ ‘‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’’တိ သာမညေန ဝုတ္တတ္တာ ဝုတ္တံ. ကရီယတိ ကဋော, ကတော ကဋော စ္စေဝမာဒီသု တျာဒိပ္ပဘုတီဟိ အတိဟိတကမ္မာဒိနိဿယေသုပိ ဧကတ္တာဒီသု ဒုတိယာဒယော ပပ္ပောန္တိ နိယမာဘာဝါ, တထာဟိ ပဉ္စကေ နာမတ္ထေ ကဋာဒိဝစနီယဿ သမ္ဗန္ဓီ ကမ္မာဒျတ္ထော, တျာဒိပ္ပဘုတီတိ အနဘိ ဟိတဿ သင်္ချာချဿာပရဿ ဝိဘတျတ္ထဿာဘိဓာနာယ အဘိဟိတေသုပိ ကဋာဒီသု ကမ္မာဒီသု ဒုတိယာဒယော သိယုန္တိ ပါဏိနိယာ ‘‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’’စ္စာဒီသု (၂-၃-၂) ‘‘အနဘိဟိတေ’’တိ (၂-၃-၁) ဝစနမဓိကရောန္တိ, ဝေယျတ္တိယာယေဝ ဒုတိယာဒီနပ္ပသင်္ဂေပိ တန္နိဿယဘူတေ-ကတ္တာဒျတ္ထေ ဇောတနာယာဘိဟိတေသု ဒုတိယာဒယော သိယုံ, တိကေ ပန သင်္ချာကမ္မာဒယော ဝိဘတ္တိ ဝစနီယာ, တတ္ထ ယဇ္ဇပိ ကမ္မာဒိနော ပစ္စယေနာဘိဓာနံ, တထာပျေကတ္တာဒယော နာဘိဟိတာတိ တဿ သင်္ချာချဿာပရဿ ဝိဘတျတ္ထဿာတိ ဓာနာယ အဘိဟိတေသုပိ ကမ္မာဒီသု ဒုတိယာဒယော သိယုန္တိ ပါဏိနိယာ ‘‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’’တိ ‘‘အနဘိဟိတေ’’တိ ဝစနမဓိကရောန္တိ, တမုပဒဿေန္တော အာဟ-‘တတြိဒံ သိယာ’တိအာဒိ, တတြ တသ္မိံ ဒုတိယာဒိ ဝိဘတ္တိဝိဓာနေ ဣဒံ စောဒျံ သိယာ, ကိန္တိ အာဟ-‘ပဉ္စကေ’ဣစ္စာဒိ, အနဘိဟိတကမ္မာဒိနိဿယေသုတိ အနဘိဟိတာ ကမ္မာဒယော နိဿယာ ယေသမေကတ္တာဒီနံ, တေသူတျတ္ထော, ဒုတိယာဒယော ဝိဘတ္တိယော ယထာ သိယုန္တိ ဇောတနာယာဘိဓာနာယ စာတိ ယုဇ္ဇမာနဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, အဘိဟိတကမ္မာဒိနိဿယေသုပီတိ အပိသဒ္ဒေန အနဘိဟိတကမ္မာဒိနိဿယမေကတ္တာဒိံ သမုစ္စိနောတိ, အာသင်္ကိယာတိ ပုဗ္ဗကိရိယာယ ဝုတ္တန္တိ အပရကိရိယာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ပဉ္စကေ တိကေ စာ ဘိဟိတကမ္မာဒိနိဿယေ သေကတ္တာဒီသု ဒုတိယာဒိပ္ပတ္တိမာသင်္ကာဝသေန ဒဿေတွာ စတုက္ကဝါဒီနမ္ပိ ပက္ခမုဗ္ဘာဝိယ ပရိဟရိတုံ ‘ယဒိစ္စာ’ဒိမာဟ, အယန္တေသမဓိပ္ပာယော [Pg.76] ‘‘ယဒေသာ သင်္ချာ ပါဋိပဒိကတ္ထော တပ္ပဋိပဇ္ဇနေ ကမ္မာဒယော ဝိဘတ္တိဝစနီယာ, တဒါ ‘အနဘိဟိတေ ကမ္မေ’တိအာဒိနာ အနဘိဟိတဂ္ဂဟဏံ ကမ္မာဒိဝိသေသာနမနုဘဝန္တမနတ္ထကံ… အဘိဟိတေ ဝိဘတ္တိဝါစ္စာဘာဝတော, ယဒါ ပနာယံ ပက္ခော ‘သင်္ချာ ဝိဘတ္တိဝစနီယာ’တိ တဒါ ‘‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’’ တျေဝမာဒယော နိဒ္ဒေသာ ဝိသယသန္ဒဿနမတ္တာယေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ, သဗ္ဗထာတိ ပဉ္စကတိကဝါဒီနံ စတုက္ကဝါဒီနဉ္စ မတဝသေန သဗ္ဗပ္ပကာရေန, သဒ္ဒတ္ထာဗျတိရိတ္တတ္ထမတ္တောယေဝါတိ ဗျတိရေကော ဗျတိရိတ္တံ, နပုံသကေ ဘာဝေ က္တော, န ဝိဇ္ဇတေ ဗျတိရိတ္တံ ဗျတိရေကော ဘေဒေါ ယဿ တံ အဗျတိရိတ္တံ, အဗျတိဘိန္နန္တိ အတ္ထော, သဒ္ဒတ္ထတော သကတ္ထတော အဗျတိရိတ္တံ အတ္ထမတ္တံ အတ္ထသာမညံ ယဿ ဩဒနာဒိသဒ္ဒဿ သော တထာ ဝုတ္တော.

විශේෂයන් නොගැනීමෙන්, 'කර්ම පදයේදී ද්විතීයා විභක්තිය වේ' යැයි සාමාන්‍යයෙන් කියන ලද හෙයින් කියන ලදී. 'කැරේ පැදුර, කරන ලද පැදුර' යනාදියේදී 'ති' ප්‍රත්‍යය ආදීන් විසින් පවසන ලද (අභිහිත) කර්ම ආදිය ඇසුරු කළ ඒකවචනාදියෙහි ද, නියමයක් නොමැති වීම නිසා ද්විතීයාදී විභක්ති පැමිණෙත්. එසේම පංචකයෙහි නාමාර්ථයෙහි පැදුර ආදී වචනවලට සම්බන්ධ කර්ම ආදී අර්ථය, 'ති' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නොපවසන ලද, සංඛ්‍යා නමින් හැඳින්වෙන වෙනත් විභක්ත්‍යර්ථය පැවසීම සඳහා, පැදුර ආදී කර්මයන් පවසන ලද (අභිහිත) කල්හි ද ද්විතීයාදී විභක්ති විය හැකියි කියා පාණිනී ආචාර්යවරයා 'කර්මයේදී ද්විතීයා වේ' යනාදී සූත්‍රවලදී 'නොපැවසුණු කල්හි' (අනභිහිතේ) යන වචනය අධිකාර කොට ගනිත්. ව්‍යක්තභාවය සඳහාම ද්විතීයාදී විභක්තීන්ගේ ප්‍රසංගයක් නැති කල්හි ද, එය ඇසුරු කළ කර්තෘ ආදී අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස පවසන ලද (අභිහිත) කල්හි ද්විතීයාදී විභක්ති විය හැකිය. ත්‍රිකයෙහි වනාහි සංඛ්‍යාව සහ කර්ම ආදිය විභක්තියෙන් කිව යුත්තාහ. එහි යම් හෙයකින් කර්ම ආදිය ප්‍රත්‍යය මඟින් පවසන ලද්දේ වුවද, ඒකවචනාදිය නොපවසන ලද බැවින්, සංඛ්‍යා නමින් හැඳින්වෙන එම වෙනත් විභක්ත්‍යර්ථය පැවසීම සඳහා, කර්ම ආදිය පවසන ලද කල්හි ද ද්විතීයාදී විභක්ති විය හැකියි කියා පාණිනී ආචාර්යවරයා 'කර්මයේදී ද්විතීයා වේ' යන්නෙහි 'අනභිහිතේ' (නොපැවසුණු කල්හි) යන වචනය අධිකාර කොට ගනිත්. එය පෙන්වා දෙමින් 'තත්‍රිදං සියා' (එහි මේ ප්‍රශ්නය විය හැකිය) යනාදිය පැවසීය. එහි, එනම් එම ද්විතීයාදී විභක්ති විධානයේදී මේ චෝදනාව විය හැකිය. කුමක්ද යත්? 'පංචකේ' යනාදිය පැවසීය. 'අනභිහිතකර්මාදිනිස්සයේසු' යනු නොපවසන ලද (අනභිහිත) කර්ම ආදිය යම් ඒකවචනාදියකට ආශ්‍රය වේද, ඔවුන් කෙරෙහි යන්න අර්ථයයි. ද්විතීයාදී විභක්ති කෙසේ විය යුතුද යත්, ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා සහ පැවසීම සඳහා යැයි ගැලපෙන පරිදි අර්ථය දත යුතුය. 'අභිහිතකර්මාදිනිස්සයේසුපි' යන්නෙහි 'අපි' (ද) ශබ්දයෙන් නොපවසන ලද කර්ම ආදිය ඇසුරු කළ ඒකවචනාදිය එක් රැස් කරයි. 'ආසංකියා' (සංකා කොට) යන්න පූර්ව ක්‍රියාවෙන් කියන ලද්දක් බැවින් අපර ක්‍රියාව දත යුතුය. පංචකයෙහි සහ ත්‍රිකයෙහි පවසන ලද කර්ම ආදිය ඇසුරු කළ ඒකවචනාදියේදී ද්විතීයාදී විභක්ති පැමිණීමේ සැකය පෙන්වා දී, චතුෂ්කවාදීන්ගේ ද මතය මතු කොට ඊට පිළිතුරු දීමට 'යදිච්චා' යනාදිය පැවසීය. අපගේ අදහස නම් මෙසේය: 'යම් කලෙක මෙම සංඛ්‍යාව ප්‍රාතිපදිකාර්ථය වේද, එය අවබෝධ කර ගැනීමේදී කර්ම ආදිය විභක්තියෙන් කිව යුත්තාහු වෙති. එවිට නොපැවසුණු කර්මයේදී (අනභිහිතේ කම්මේ) යනාදී වශයෙන් අනභිහිත යනුවෙන් ගැනීම කර්ම ආදී විශේෂයන් අනුභව කරන්නා වූ දේ නිෂ්ඵල කරයි... අභිහිත වූ කල්හි විභක්තියෙන් පැවසිය යුතු දෙයක් නොමැති බැවින්, යම් කලෙක සංඛ්‍යාව විභක්තියෙන් පැවසිය යුතුය යන පක්ෂය වේද, එකල කර්මයේදී ද්විතීයා වේ යනාදී නිර්දේශ හුදෙක් විෂයය පෙන්වා දීමක් පමණක් ලෙස දත යුතුය.' 'සබ්බථා' යනු පංචකවාදීන්ගේ, ත්‍රිකවාදීන්ගේ සහ චතුෂ්කවාදීන්ගේ මතය අනුව සියලු ආකාරයෙන්ම යන්නයි. 'සද්දත්ථාභ්‍යතිරිත්තත්ථමත්තෝයේව' යනු: ව්‍යතිරේකය යනු ව්‍යතිරික්තයයි (නපුංසක භාවයේදී 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වේ), යමෙකුට ව්‍යතිරේකයක් එනම් භේදයක් නොමැතිද එය අව්‍යතිරික්තයයි, වෙනස් නොවුණු යන්න අර්ථයයි. ශබ්දාර්ථයෙන්, ස්වාර්ථයෙන් වෙනස් නොවුණු අර්ථ මාත්‍රය, එනම් යම් බත් ආදී ශබ්දයක අර්ථ සාමාන්‍යය වේද, එය එසේ කියන ලදී.

ကိဉ္စာပိ ဝုတ္တိယံ တဗ္ဗာဒိဏာဒိသမာသေဟိ အဘိဟိတမဝုတ္တံ, တထာပိ တေဟိ အဘိဟိတေပျေဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ နိဒဿေန္တော အာဟ-‘ဧဝ’မိစ္စာဒိ, ကရ-ကရဏေ ကရီယိတ္ထာတိ ကတော‘က္တော ဘာဝကမ္မေသု’တိ (၅-၅၆) ကမ္မေ က္တော, သတိကောတိ ဧတ္ထ ကီတောတိ ကမ္မတ္ထေ ‘‘ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ’’တိ (၄-၁၂၀) ဣကော, ကမ္မတာဂမျတေ ကိတပ္ပစ္စယာဒီနံ ကမ္မေ ဝိဟိတတ္တာ, ဧဝဉ္စ ဓုဟိ ကိမေကမုဒါဟရဏံ ဒတ္တမာစရိယေနေ တျတော အာဟ- ‘ဥဒါဟရဏ’ဣစ္စာဒိ, အနဘိဟိတေတိ ဝစနံ ဝိနာပီတိ ဝစနံ ဝိနာ ဧဝါတိ အဝဓာရဏေ-အပိသဒ္ဒေါ, သမ္ဘာဝနေဝါ, ယဒျဘိဟိတေဟိ ဝစနံ ဝိနာပိ ဒုတိယာဒီနမပ္ပဝတ္တိ ဘဝေယျ, ဝစနသဗ္ဘာဝေ တု ကထာယေဝ နတ္ထီတိ အတ္ထော, ဧဝဉ္စ ပနေတ္ထ ဒုတိယာဒီနမဘိဟိတေ ပသင်္ဂါဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော ‘‘ပစ္စတေ ဩဒနော, ကတော ကဋောစ္စာဒေါပိ ယဒိ ဒုတိယာဒယော သိယုံ ပဌမာဝိဓာနဿာဝကာသော န ဘဝေယျ တတော သာမတ္ထိယာနဘိဟိတေယေဝ ကမ္မာဒေါ ဒုတိယာဒယော သကိရိယာ (ယံ တဒ)ဘိဗျတ္တိယာ ဘဝိဿန္တိ, ပဌမေဝတွဘိဟိတေ’’တိ, န နုစ ပဌမာယာကာရကမဝကာသော ရုက္ခော ပိလက္ခောတိ ကိမိဒမုစ္စတေ အကာရကန္တိ ယဒျ ကာရကံ နေဒမ္ပယောဂမရဟတိ တတော ယတ္ထ ဝိသေသကိရိယာန မဿဝနံ တတ္ထ ပဒတ္ထသဟစရိတာယ သတ္တာယ ပတီတိယာ ‘ရုက္ခော အတ္ထိ [Pg.77] ပိလက္ခော အတ္ထီ’တိ အပေက္ခီယတီတိ ကာရကတ္တံ ရုက္ခာဒီန မတ္ထေဝေတိ, န စ ဥစ္စံ နီစံတျဓိကရဏဝါစိတ္တေ နိပါတဿ အတ္ထီတျနေန နတ္ထိ သမ္ဗန္ဓောတိ ဥစ္စမတ္ထီတျာဓေယျဿေဝ ကတ္တုတ္တံ နာဓာရဿာတျ ကာရကတ္တမာဓာရဿာတျဝကာသော-တ္ထိ ပဌမာယာတိ ‘‘ပဌမာဝိဓာ နဿာဝကာသော န ဘဝေယျာ’’တိ ယထာဝုတ္တော-ယံ ဟေတု အသိဒ္ဓေါတိ စ သက္ကာ ဝတ္တုံ, အသင်္ချတော ပဌမာတျဝတွာ ‘‘ပဌမာတ္ထ မတ္တေ’’တိ (၂.၃၉) သာမညဝိဓာနတော သိဒ္ဓေါယေဝ, ယံ ဟေတုတ္တာနဘိဟိတဝစနမနတ္ထကမိစ္စေဝ ဌိတံ.

වෘත්තියෙහි 'තව්‍ය' ආදී ප්‍රත්‍යයන් සහ කෘත්-තද්ධිත-සමාසයන්ගෙන් පවසන ලද (අභිහිත) දේ නොකියවුණ ද, එසේ වුවත් ඔවුන්ගෙන් පවසන ලද (අභිහිත) කල්හි ද මෙසේම දත යුතු යැයි පෙන්වා දෙමින් 'ඒවම්' යනාදිය පැවසීය. කෘ-කරණයේදී 'කරන ලදී' යනු 'කත' වේ, 'ක්තෝ භාවකම්මේසු' සූත්‍රයෙන් කර්මාර්ථයෙහි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වේ. 'සතිකෝ' යන්නෙහි 'කීත' (මිලදී ගන්නා ලද) යන කර්මාර්ථයේදී 'දිස්සන්තඤ්ඤේපි පච්චයා' සූත්‍රයෙන් 'ඉක' ප්‍රත්‍යය වේ. 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය ආදිය කර්මාර්ථයේ පනවන ලද බැවින් කර්මභාවය අවබෝධ වේ. මෙසේ ඇති කල්හි, ආචාර්යවරයා විසින් උදාහරණ එකක් පමණක් දෙන ලද්දේ මන්දැයි යන ප්‍රශ්නයට 'උදාහරණ' යනාදිය පැවසීය. 'අනභිහිතේ' යන වචනය නොමැතිව වුවද, 'වචනයෙන් තොරවම' යන නියමාර්ථයෙන් මෙහි 'අපි' ශබ්දය යෙදී ඇත, නැතහොත් එය සම්භාවනාර්ථයේ වේ. ඉදින් පවසන ලද (අභිහිත) කල්හි, එම වචනය නොමැතිව වුවද ද්විතීයාදී විභක්තීන්ගේ නොපැවැත්ම සිදුවේ නම්, වචනය ඇති කල්හි කතාවක්ම නැතැයි අර්ථයයි. මෙසේ මෙහි පවසන ලද (අභිහිත) කල්හි ද්විතීයාදී විභක්තිවල ප්‍රසංගයක් (යෙදීමක්) නොමැති බව දත යුතුය. 'බත් පිසිනු ලැබේ, පැදුර කරන ලදී' යනාදියේදී ද ඉදින් ද්විතීයාදී විභක්ති වන්නේ නම්, ප්‍රථමා විභක්ති විධානයට අවකාශයක් නොලැබේ. එබැවින් සාමර්ථ්‍යය අනුව නොපැවසුණු (අනභිහිත) කර්ම ආදියේදීම ක්‍රියාව සමඟ ද්විතීයාදී විභක්ති (එය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා) සිදුවෙති. පවසන ලද (අභිහිත) කල්හි වනාහි ප්‍රථමා විභක්තියම වේ. ප්‍රථමා විභක්තියට අකාරක අවකාශයක් (කාරක නොවන යෙදීමක්) ඇතැයි නොකිව හැකි නොවේද? 'රුක්ඛෝ පිලක්ඛෝ' (ගස, ඇටඹ ගස) යන්නෙහි අකාරකයැයි කියනු ලබන්නේ කුමක්ද? ඉදින් එය අකාරක නම්, එය මෙසේ යෙදීමට සුදුසු නොවේ. එබැවින් යම් තැනක විශේෂ ක්‍රියාවක් නොඇසෙන්නේද, එහි පදාර්ථය සමඟ පවතින පැවැත්ම පිළිබඳ වැටහීම නිසා 'ගසක් ඇත, ඇටඹ ගසක් ඇත' යනු අපේක්ෂා කෙරේ. එබැවින් වෘක්ෂ ආදියේ කාරකභාවය පවතී. 'උච්චං', 'නීචං' (උසස්, පහත්) යන නිපාතයන් අධිකරණවාචී කල්හි 'ඇත' (අත්ථි) යන්න සමඟ සම්බන්ධයක් නැතැයි ද, 'උසස් තැන ඇත' යන්නෙහි ආධෙයයටම කර්තෘත්වය මිස ආධාරයට නොවේ යැයි ද, එබැවින් ආධාරය අකාරක වන බැවින් ප්‍රථමා විභක්තියට අවකාශ ඇතැයි ද, එසේ හෙයින් 'ප්‍රථමා විභක්ති විධානයට අවකාශයක් නොලැබේ' යැයි කලින් කියන ලද හේතුව අසිද්ධ යැයි පැවසිය හැකිය. සංඛ්‍යාවකින් තොරව ප්‍රථමා විභක්තිය වේ යැයි නොකියා, 'ප්‍රථමාර්ථ මාත්‍රයෙහි' යැයි සාමාන්‍ය විධානයෙන් එය සිද්ධ වන බැවින්, එම හේතුව නිසා 'අනභිහිත' යන වචනය නිෂ්ඵල බවම ස්ථිර වේ.

ယဉ္စာတိ စသဒ္ဒေါ ဝတ္တဗ္ဗန္တရသမုစ္စယေ အပရမ္ပိ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗမတ္ထီတိ အတ္ထော, ယဉ္စ ဖလံ မညတေတိ သမ္ဗန္ဓော, ယဒေတ္ထာန ဘိဟိတာဓိကာရော နတ္ထိ တဒါ ယထာ ‘ကတော ကဋော’စ္စတြတ္တေန ကမ္မဿာဘိဟိတတ္တာ ဒုတိယာ န ဟောတိ တထာ ‘ကဋံ ကရောတိ ဝိပုလံ ဒဿနီယ’န္တိ ကဋသဒ္ဒတော ဥပ္ပန္နာယ ဒုတိယာယ (ဝိပုလာဒိဂတဿ) ကမ္မဿာ ဘိဟိတတ္တာ ဝိပုလာဒီဟိ ဝိသေသနေဟိ ဒုတိယာ န သိယာ, တတော တျာဒိ တဗ္ဗာဒိဏာဒိသမာသေဟိ ကမ္မဿာန ဘိဟိတတ္တမတ္တေဝါတိ ဝိပုလာဒီဟိပိ ဒုတိယာဝိဓာနသင်္ခါတံ အနဘိဟိတေ’’တိ (၂-၃-၁) အနဘိဟိတ ဝစနဿ အဓိကာရေ ယဉ္စ ဖလံ စိန္တယတီတိ အတ္ထော, ယုတ္တဿာတိမဿ အတ္ထော သမ္ဗန္ဓဿာတိ, ပစ္စေကံ ကရောတျဘိသမ္ဗန္ဓတာယာတိ ‘ကဋံ ကရောတိ ဝိပုလံ ကရောတိ ဒဿနီယံ ကရောတိ’စ္စေဝံ ပစ္စေကံ ပစ္စေကံ ကရောတိဿာဘိသမ္ဗန္ဓတာယာတိ အတ္ထော, ကမ္မတာ အတ္ထီတိ သေသော, ဧဝံ မညတေ-‘‘ကဋံ ကရောမီတိ ပဝတ္တော ဝိပုလံ ကရောမီ ဒဿနိယံ ကရောမီတိ စ ပဝတ္တောဝါတိ ဝိပုလာဒီနမ္ပိ ပစ္စေကံ ကမ္မတာ အတ္ထေဝ, တတ္ထေကဿာဘိဓာနေ ပရေကဿ သုခမဝလောကယန္တီတိ တဒဘိဓာနာယပိ ဒုတိယာ ဘဝိဿတီ’’တိ, ပကာရန္တရာဝတာရော နာစရိယေ နောပရောဓိတောတိ တမ္ပိ ပနေတ္ထ ဒဿယိဿာမ-‘‘ကဋသဒ္ဒါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဒုတိယာ [Pg.78] ကဋဇာတိ ကမ္မမဘိဟိတဝတီ, န ဝိပုလာဒိဂုဏကမ္မံ, တတော တဒဘိဓာနာယ စ ဒုတိယာယေဝ ဘဝတိ, အထဝါ ကဋောဝ ကမ္မံ, တံ သာမာနာဓိကရဏျေန ဝိပုလာဒီဟိပိ ဒုတိယာ ဘဝိဿတိ, ကဋံ ကရောတိ ဝိပုလော ဒဿနီယောတိ ဟိ ဝုစ္စမာနေ ဝိပုလာဒယော ကတ္တုသမာနာဓိကရဏတာယေဝ ပတီယေယျုံ တသ္မာ ကဋသဒ္ဒသာမာနာဓိကရဏျမ္ပဋိပါဒယတာ ဝဿမေတ္ထ ဒုတိယာ ကရဏီယာ’’တိ. နနွေမိစ္စာဒိစောဒျံ, ဧဝန္တိ ဧဝံ ဂုဏယုတ္တဿ ကမ္မတာယ သတိ, ပပ္ပောတီတိ ကဋ ကမ္မေ-ဘိဓာနိယေ (ကတော) တိ က္တပ္ပစ္စယဿ ကတတ္တာ ဥဒါရာဒိတော ကရောတျဘိသမ္ဗန္ဓာ ဒုတိယာ ပပ္ပောတီတိ အတ္ထော, ဧဝံ မညတေစ္စာဒိ ပရိဟာရော, အဝယဝေန ကမ္မံ န ဝဒတီတိ သမ္ဗန္ဓော, အဝယဝေနာတိ ဝိသုံဝိသုံ, ကိဉ္စရဟီတိ အာဟ-‘သဘာဝတော သဗ္ဗံ ကမ္မံ ဝဒတီ’တိ. ဟောတု ကာမံ ဥဒါရာဒိတောပိ ဝုတ္တေန ဝိဓိနာ ပဌမာ, ကတသဒ္ဒတော ကာ ပဝတ္တတီတိ အာဟ-‘ကတသဒ္ဒတော ပိ’စ္စာဒိ, အန္တောဘူတော အန္တောဂဓော နာမဿ သဒ္ဒဿ အတ္ထော ယသ္မိံ ကမ္မလက္ခဏတ္ထေသော အတ္ထော ကမ္မလက္ခဏော အဘိဟိတော ကထိတော သမ္ပန္နော သမ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော, နနု ‘ကတော ကဋော’စ္စာဒေါ သဘာဝတော သဗ္ဗကမ္မဝုတ္တိယာ အန္တောဘူတနာမတ္ထဝုတ္တိယာ စာတ္ထမတ္တေ ဟောတိ သဗ္ဗတ္ထ ပဌမာတိ ‘ကဋံ ကရောတိ ဥဠာရံ သောဘနံ ဒဿနီယ’န္တိ ကဋာဒိတောပိ ဥပ္ပန္နာယ ဒုတိယာယ ကမ္မဿာဘိဟိတတ္တာ ဥဠာရာဒီဟိ ပဌမာပ္ပသင်္ဂေါ သိယာတိ အဘိဟိတာဘိဓာနပ္ပသင်္ဂေါပဂတံ စောဒနံ မနသိ နိဓာယာဟ-‘ကဋာဒိသဒ္ဒေါ တွိ’စ္စာဒိ, သာမညေနာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ကဋာဒိသာမညေန.

‘යඤ්ච’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය වෙනත් කිවයුතු කරුණක් එකතු කිරීමේ (සමුච්චයාර්ථයේ) වැටේ. තවත් කිවයුතු යමක් ඇත්තේය යනු එහි අදහසයි. ‘යඤ්ච ඵලං මඤ්ඤතෙ’ (යම් ඵලයක් සිතයිද) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. යම් හෙයකින් මෙහි අභිහිතාධිකාරයක් (ප්‍රකාශිත බව පිළිබඳ අධිකාරයක්) නැති කල්හි, ‘කතො කටො’ (පැදුර කරන ලදී) යන්නෙහි කර්මය ප්‍රකාශිත (අභිහිත) බැවින් ද්විතීයා විභක්තිය නොවේද, එමෙන්ම ‘කටං කරොති විපුලං දස්සනීයං’ (විශාල වූ, දැකීමට ප්‍රිය උපදවන පැදුරක් කරයි) යන්නෙහි ‘කට’ ශබ්දයෙන් උපන් ද්විතීයා විභක්තියෙන් (විපුලාදියට ගිය) කර්මය ප්‍රකාශිත බැවින් ‘විපුල’ ආදී विशेषණවලින් ද්විතීයා විභක්තිය නොවිය යුතුය. එබැවින් ත්‍යාදි, තබ්බාදි, ණාදි සහ සමාසයන්ගෙන් කර්මය ප්‍රකාශ නොවීම පමණක්ම වේ යැයි ‘විපුල’ ආදී පදයන්ගෙන් ද්විතීයා විභක්ති පැනවීම් සංඛ්‍යාත වූ ‘අනභිහිතෙ’ (2-3-1) යන අනභිහිත වචනයේ අධිකාරයෙහි ‘යම් ඵලයක් සිතයිද’ යනු අර්ථයයි. ‘යුත්තස්සාතිමස්ස’ යන්නෙහි අර්ථය සම්බන්ධයෙහි යන්නයි. ‘පච්චෙකං කරොත්‍යභිසම්බන්ධතායා’ යනු ‘කටං කරොති, විපුලං කරොති, දස්සනීයං කරොති’ (පැදුර කරයි, විශාලව කරයි, දැකීමට ප්‍රිය ලෙස කරයි) යනුවෙන් එකිනෙක ‘කරොති’ යන්න හා සම්බන්ධ වන බැවිනි යනු අර්ථයයි. කර්ම බව පවතී යන්න ශේෂයයි. මෙසේ ‘පැදුරක් කරමි’ කියා හෝ ‘විශාලව කරමි’, ‘දර්ශනීය ලෙස කරමි’ කියා හෝ පවත්නා කල්හි, ‘විපුල’ ආදී පදයන්ගේද වෙන වෙනම කර්ම බව පවතින්නේමය. එහිදී එකක් ප්‍රකාශ කරන කල්හි, අනෙකාගේ පහසුව බලන්නාක් මෙන්, එය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහාද ද්විතීයා විභක්තිය වන්නේය යනු ‘මඤ්ඤතෙ’ යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. වෙනත් ආකාරයකින් පැහැදිලි කිරීම ආචාර්යවරයා විසින් වළක්වන ලද්දක් නොවේ. එබැවින් එයද මෙහි දක්වන්නෙමු: ‘කට’ ශබ්දයෙන් උපදින ද්විතීයා විභක්තිය ‘කට’ නමැති කර්මය ප්‍රකාශ කරයි, ‘විපුල’ ආදී ගුණ කර්මයන් නොවේ. එබැවින් එය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ද්විතීයා විභක්තියම වේ. නැතහොත් ‘කට’ යන්නම කර්මයයි. එය සාමානාධිකරණ්‍යයෙන් ‘විපුල’ ආදී පදවලින්ද ද්විතීයා විභක්තිය වන්නේය. ‘කටං කරොති විපුලො දස්සනීයො’ (පැදුර කරයි, විශාලය, දර්ශනීයය) යැයි පැවසූ කල්හි විපුලාදී පද කර්තෘ සාමානාධිකරණ්‍යයෙන්ම වැටහේ. එබැවින් ‘කට’ ශබ්දය සමඟ සාමානාධිකරණ්‍යය දැක්වීම සඳහා මෙහි ද්විතීයා විභක්තිය අනිවාර්යයෙන්ම කළ යුතුය. ‘නන්වෙමිච්චාදි’ යනු චෝදනාවයි. ‘එවං’ යනු මෙසේ ගුණযুক্ত කර්මයක් ඇති කල්හි යන්නයි. ‘පප්පොති’ යන්නෙන් ‘කට’ කර්මයෙහි ප්‍රකාශිත (කතො) වූ කල්හි ‘ක්ත’ ප්‍රත්‍යය කරන ලද බැවින්, ‘උදාර’ ආදී පදයන්ගෙන් ‘කරොති’ ක්‍රියාවේ සම්බන්ධයෙන් ද්විතීයා විභක්තිය පැමිණේ යනු අර්ථයයි. ‘එවං මඤ්ඤතෙ’ යනු එහි පරිහාරයයි. ‘අවයවයෙන් කර්මය නොකියයි’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘අවයවයෙන්’ යනු වෙන් වෙන් වශයෙනි. එසේ නම් කුමක්ද? ‘ස්වභාවයෙන් සියලු කර්මයන් පවසයි’ කියා පැවසීය. කැමති පරිදි ‘උදාර’ ආදී පදවලින්ද පවසන ලද විධියෙන් ප්‍රථමා විභක්තිය වේවා, ‘කට’ ශබ්දයෙන් කුමක් පැමිණේද යත් ‘කටසද්දතො පි’ යනාදිය පැවසීය. ‘අන්තොභූත’ යනු නාමයේ ශබ්දාර්ථය යමක අන්තර්ගත වී තිබේද, ඒ කර්ම ලක්ෂණ අර්ථයෙහි මෙම කර්ම ලක්ෂණ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලදී, පවසන ලදී, සිද්ධ විය යනු අර්ථයයි. ‘කතො කටො’ යනාදියේදී ස්වභාවයෙන්ම සියලු කර්මයන් පැවසීම නිසාත්, අන්තර්ගත නාමාර්ථය පැවසීම නිසාත්, අර්ථ මාත්‍රයෙහි සියලු තැන්හි ප්‍රථමා විභක්තියම වේ නම්, ‘කටං කරොති උළාරං සොභනං දස්සනීයං’ යන්නෙහි ‘කට’ ආදී පදවලින්ද උපන් ද්විතීයා විභක්තියෙන් කර්මය ප්‍රකාශිත බැවින් ‘උළාර’ ආදී පදවලින් ප්‍රථමා විභක්තිය පැමිණීමේ ප්‍රසංගයක් වන්නේය යන ප්‍රකාශිතය නැවත ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රසංගයට පැමිණි චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන ‘කටාදිසද්දො ත්වි’ යනාදිය පැවසීය. ‘සාමඤ්ඤෙන’ යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් ඇති කටාදි සාමාන්‍යයෙනි.

‘‘ကတ္တုရိစ္ဆိတတမ’’န္တျနေန (၁-၄-၄၉) ကတ္တုနော ကိရိယာယ သမ္ဗန္ဓိ တုမိဋ္ဌတမံ တသ္မိံ ဣစ္ဆိတတမေ ကမ္မသညံ ဝိဓာယ နိဗ္ဗတျာဒိကေသုတီသု ကမ္မေသု ဒုတိယာ ဝိဓီယတေ ပါဏိနီယေဟိ, ဣစ္ဆိတတမတ္တဉ္စ တဒတ္ထတ္တာ ကိရိယာယ, ဩဒနံ ပစတိ ဂါဝုမ္ပယော ဒေါဟတိတျာဒေါ(ဟိ) ဩဒနာဒျတ္ထာ ပစနာဒိကိရိယာရဗ္ဘတေတိ ဩဒနပယာဒီနမိစ္ဆိတတမတ္တံ, တဒုပဒဿေန္တော အာဟ-‘ယံ ကတ္တု’စ္စာဒိ, ဝိဘတ္တိံ ဝိဓာယ ဒုတိယာဘိမတာတိ သမ္ဗန္ဓော, ပုန ပယာဒိနိပ္ဖတ္တိနိမိတ္တံ ယံကိဉ္စိ ဒေါဟနာဒိကိရိယာ ယုတ္တံ [Pg.79] ကရဏာဒိရူပေန အကထိတံ ဂဝါဒိကမိစ္ဆိတံ ကာရကံ, တတ္ထာပိ ‘‘အကထိတဉ္စာ’’တိ (၁-၄-၅၁) ကမ္မသညံ ဝိဓာယ တေနေဝ ဒုတိယာ ဝိဓီယတေ, တဒုပဒဿေတုမာဟ-‘ဥပယုဇ္ဇမာနေ’စ္စာဒိ, အတြ စေဝမကထိတနိယမော ကတော ဝါတ္တိကကာရေန-

‘කත්තුරිච්ඡිතතමං’ (1-4-49) යන සූත්‍රයෙන් කර්තෘගේ ක්‍රියාවට සම්බන්ධ වීමට වඩාත්ම කැමති යමක් වේද, ඒ කැමතිම දෙයට කර්ම සංඥාව පනවා, නිර්වර්ත්‍ය ආදී ත්‍රිවිධ කර්මයන්හි පාණිනීවරුන් විසින් ද්විතීයා විභක්තිය පනවනු ලැබේ. ක්‍රියාවේ අරමුණ එයම වන බැවින් ඊට ‘ඉච්ඡිතතම’ (වඩාත්ම කැමති) බව ලැබේ. ‘ඕදනං පචති’ (බත් පිසයි), ‘ගාවුං පයො දොහති’ (එළදෙනගෙන් කිරි දොවයි) යනාදියේදී බත් ආදී අර්ථයන් සඳහා පිසීම ආදී ක්‍රියාවන් ආරම්භ කරනු ලබන බැවින් බත්, කිරි ආදියෙහි වඩාත්ම කැමති බව (ඉච්ඡිතතමත්වය) පවතී. එය පෙන්වීමට ‘යං කත්තු’ යනාදිය පැවසීය. විභක්තිය පනවා ද්විතීයා විභක්තිය අභිමතය යනු සම්බන්ධයයි. නැවතත් කිරි ආදිය නිපදවීමට හේතු වූ, යම් කිසි දොවීම් ආදී ක්‍රියාවට සම්බන්ධ වූ, කරණ ආදී රූපයෙන් නොකියන ලද (අකථිත) එළදෙන ආදී කැමති වූ කාරකයෙහිද ‘අකථිතඤ්ච’ (1-4-51) යන සූත්‍රයෙන් කර්ම සංඥාව පනවා, එයින්ම ද්විතීයා විභක්තිය පනවනු ලැබේ. එය පෙන්වීම සඳහා ‘උපයුජ්ජමානෙ’ යනාදිය පැවසීය. මෙහිදී මෙබඳු අකථිත නියමයක් වාර්තිකකාරයා විසින් කරන ලදී–

ပုစ္ဆိစိဘိက္ခီနံ ဒုဟိ,ယာစီနံ နိမိတ္တမုပယောဂေ;

ပုဗ္ဗဝိဓိမှိ-ကထိတံ, ဗြူသာသီနဉ္စ ဂုဏာသတ္တန္တိ.

දුහ්, යාච්, පෘච්ඡ්, චි, භික්‍ෂ් යන ධාතූන්ගේද, බෲ, ශාස් යන ධාතූන්ගේද උපයෝගයෙහි (ප්‍රයෝජනය ලැබීමෙහි) නිමිත්ත වන, පූර්ව විධි (අපාදානාදි පූර්ව සංඥා) නොකළ කල්හි අකථිත වූද, ගුණාසක්ත (ප්‍රධාන ක්‍රියාවට සම්බන්ධ වූ) කාරකයද කර්ම සංඥාව ලබයි.

ဥပယုဇ္ဇတေ ဣဋ္ဌတ္ထသိဒ္ဓိယံ ဗျာပါရီယတီတျုပယောဂေါ-ပယောပ္ပဘုတိ, တသ္မိံ, နိမိတ္တံ ဂဝါဒိ, အပုဗ္ဗဝိဓိမှိ အပါဒါနာဓိကရဏာဒိ ပုဗ္ဗသညာ ဝိဓာနာဘာဝေ, ဝိဓာနေ ဟိ မာဏဝကာ မဂ္ဂံ ပုစ္ဆတိ, ရုက္ခာ ဖလာနျဝစိနာတျာဒိ ယထာရဟံ ဘဝတိ, ဂုဏာသတ္တန္တိ ဂုဏေန သတ္တံ သမ္ဗန္ဓီ, ဂုဏသဒ္ဒေနေတ္ထ ပဓာနသာဓနံ ဓမ္မာဒိကံ ဝတ္တုမိစ္ဆိတံ ပဓာနသာဓနဉှိ ကိရိယာယောပကာရကမုပကာရိယံ ပဓာနဘူတံ ကိရိယမပေက္ခိယ ဂုဏော ဘဝတိ, စော-နုတ္တသမုစ္စယေ, ပဓာနန္တု ဓမ္မာဒိနော ပဝတ္တိယာ တဒတ္ထတ္တာ, ဥပယုဇ္ဇမာနဉ္စ တံ ပယောပဘုတိစေတိ ဝိသေသနသမာသံ ကတွာ ဥပယုဇ္ဇမာနပယောပ္ပဘုတိနော နိမိတ္တန္တိ ဆဋ္ဌီသမာသော, ပဘုတိ သဒ္ဒေန ဂဝါဒိနော ဂဟဏံ, အာဒိသဒ္ဒေန ဂေါမန္တာဒိနော, ဒုတိယေနာဒိ သဒ္ဒေန အဓိကရဏာဒိနော, စတုတ္ထေန ဝိနယာဒိနော, ဝိဓာနန္တိ ဒုတိယာ ဝိဓာနံ, ဒုတိယာဝိဓာနမဘိမတန္တိ ယောဇနီယံ. ပါဏိနိယေဟိ ‘‘တထာ ယုတ္တဉ္စာနိစ္ဆိတံ’’ (၁-၄-၅၀) ဣစ္စနေန ကမ္မသညံ ဝိဓာယ ‘‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’’ (၂-၃-၂) တျနေနေဝ ဒုတိယာ ဝိဓီယတေ, တန္ဒဿေတုမာဟ-‘ယေနေ’စ္စာဒိ, ‘‘တထာ ယုတ္တဉ္စာနိစ္ဆိတ’’န္တီမဿ အတ္ထော ယေနေဝေစ္စာဒိပဉ္စိကာပါဌာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗော, ယုဇ္ဇတေတိ ကိရိယာဘိသမ္ဗဇ္ဈတေ, ယုတ္တန္တိ ကိရိယာဘိသမ္ဗန္ဓံ, အတြ တု–

අභිමතාර්ථය සිද්ධ කරගැනීම සඳහා උපයෝගී කරගනු ලැබේ, ක්‍රියාවෙහි යොදවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘උපයෝගය’ නම් වේ. එය කිරි ආදියයි. එහි නිමිත්ත එළදෙන ආදියයි. ‘අපුබ්බවිධිම්හි’ යනු අපාදාන, අධිකරණ ආදී පූර්ව සංඥාවන් පැනවීමක් නොමැති කල්හිය. පැනවීමක් ඇති කල්හි නම් ‘මානවකං මග්ගං පුච්ඡති’ (ලමුගෙන් මඟ අසයි), ‘රුක්ඛා ඵලානි අවචිනාති’ (ගසෙන් ගෙඩි නෙළයි) යනාදී වශයෙන් සුදුසු පරිදි (අපාදානාදී විභක්ති) වෙයි. ‘ගුණාසත්තං’ යන්නෙන් ගුණය හා බැඳුණු සත්ත්වයෙහි හෙවත් සම්බන්ධය අදහස් කෙරේ. මෙහි ගුණ ශබ්දයෙන් ප්‍රධාන සාධනය වන ධර්මාදිය පැවසීමට අදහස් කරන ලදී. ප්‍රධාන සාධනය වනාහි ක්‍රියාවට උපකාර වන බැවින් සහ උපකාර ලැබිය යුතු බැවින්, ප්‍රධාන වූ ක්‍රියාව අපේක්ෂාවෙන් ගුණය (අප්‍රධාන) වෙයි. ‘ච’ යන්නෙන් නොකියන ලද දෑ එකතු කෙරේ. ප්‍රධාන කර්මය වනාහි ධර්මාදිය පැවැත්මෙහිලා එහි අර්ථය වන බැවිනි. උපයෝගී වන ඒ කිරි ආදිය යැයි විශේෂණ සමාස කොට, උපයෝගී වන කිරි ආදියේ නිමිත්ත යැයි ෂෂ්ඨී සමාස වේ. ‘පභුති’ ශබ්දයෙන් එළදෙන ආදිය ගනු ලැබේ. (පළමු) ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ගොමන්ත ආදියද, දෙවැනි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අධිකරණ ආදියද, සිව්වැනි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් විනය ආදියද ගැනේ. ‘විධානං’ යනු ද්විතීයා විභක්ති පැනවීමයි. ද්විතීයා විභක්ති පැනවීම අභිමතය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. පාණිනීවරුන්ගේ ක්‍රමයෙහි ‘තථා යුක්තඤ්චානිච්ඡිතං’ (1-4-50) යන සූත්‍රයෙන් කර්ම සංඥාව පනවා, ‘කම්මෙ දුතියා’ (2-3-2) යන්නෙන්ම ද්විතීයා විභක්තිය පනවනු ලැබේ. එය පෙන්වීමට ‘යෙන’ යනාදිය පැවසීය. ‘තථා යුක්තඤ්චානිච්ඡිතං’ යන්නෙහි අර්ථය ‘යෙනෙව’ යනාදී පඤ්චිකා පාඨානුසාරයෙන් දත යුතුය. ‘යුජ්ජතෙ’ යනු ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ වේ යන්නයි. ‘යුත්තං’ යනු ක්‍රියා සම්බන්ධයයි. මෙහිදී වනාහි–

ယဒျဗုဒ္ဓျာဟိလင်္ဃာဒိ, တဒါဟျာဒိမနိစ္ဆိတံ;

ယဒါ လဇ္ဇာဘယာဒီဟိ, တဒေစ္ဆိ တတမံ မတံ.

යම් හෙයකින් නොදැනුවත්කම නිසා පය පැකිලීම ආදිය සිදු වේද, එකල්හි එය අකමැති වූවක් (අනිච්ඡිත) වේ. යම් හෙයකින් ලැජ්ජාව, බය ආදිය නිසා (සිදු වේද), එකල්හි එය වඩාත්ම කැමති වූවක් (ඉච්ඡිතතම) ලෙස පිළිගැනේ.

‘‘တထာ ယုတ္တဉ္စာနိစ္ဆိတ’’န္တိ သုတ္တေနဿ ပရိယုဒါသဝုတ္တိတော ဣစ္ဆိတာ အညမနိစ္ဆိတမနဘိမတမိတရဉ္စ, တတောယေဝ‘ဂါမံ ဂစ္ဆန္တော ရုက္ခမူလမုပသပ္ပတီ’တျတြ နေဝိစ္ဆိတနာနိစ္ဆိတဿပိ ရုက္ခမူလဿ ကမ္မ သညာ [Pg.80] သိဒ္ဓါတိ တတ္ထ ‘‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’’တိ ဒုတိယာ ဝိဓီယတေ, တန္ဒဿေတိ’နေဝိစ္ဆိတနာနိစ္ဆိတသ္မာ’ဣစ္စာဒိ, ရုက္ခမူလံ နေဝိစ္ဆိတံ ပုဗ္ဗမနဘိမတတ္တာ, နာပျနိစ္ဆိတံ အပ္ပဋိကူလတ္တာ, ဂါမဂမေန ဟျဿ တပ္ပရတာ, ရုက္ခမူလောပသပ္ပနန္တု ပသင်္ဂါဂတန္တိ ရုက္ခမူလာနမ္ပိ ကိရိယာဘိသမ္ဗန္ဓော အတ္ထေဝ, အတြာပိ-

‘‘තථා යුත්තඤ්චානිච්ඡිතං’’ (එසේම සම්බන්ධ වූ අනිච්ඡිතය ද) යන සූත්‍රයෙන් මෙහි බැහැර කිරීම පවසන බැවින්, කැමති වූ (ඉච්ඡිත) දෙයට වඩා වෙනස් වූ, අකැමැති වූ (අනභිමත) දෙය ද, අනෙක් (උදාසීන) දෙය ද ගැනේ. එහෙයින්ම ‘ගාමං ගච්ඡන්තෝ රුක්ඛමූලං උපසප්පති’ (ගමට යන්නා රුක් මුලට ළඟාවේ) යන මෙහි දී, කැමති ද නොවූ අකැමැති ද නොවූ රුක් මුලට ද කර්ම සංඥාව සිද්ධ වන බැවින්, එහි ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ යන්නෙන් ද්විතීයා විභක්තිය පනවනු ලැබේ. එය දැක්වීමට ‘නෙවිච්ඡිතනානිච්ඡිතස්මා’ (කැමති ද නොවූ අකැමැති ද නොවූ දෙයින්) යනාදිය පැවසේ. රුක් මුල යනු පෙර අනභිමත වූ බැවින් ‘නෙවිච්ඡිත’ (නොකැමැති වූවක්) නොවේ; අප්‍රතිකුල (අකැමැති නොවන) බැවින් ‘අනිච්ඡිත’ ද නොවේ. ගමට යෑමෙන් ඔහුගේ ප්‍රධාන අරමුණ එය (ගම) වන අතර, රුක් මුලට ළඟාවීම ප්‍රසංගයකින් (අහම්බෙන්) පැමිණි එකකි. එසේ වුව ද රුක් මුලට ද ක්‍රියා සම්බන්ධය ඇත්තේමය. මෙහි ද -

နေဝိစ္ဆိတာနိစ္ဆိတန္တု, မဗုဒ္ဓိယုပသပ္ပနေ;

မူလံ ဝိဿမနတ္ထန္တု, တမိစ္ဆိတတမံ သိယာ.

නොදැනුවත්ව (අහම්බෙන්) ළඟාවීමේ දී (රුක් මුල) කැමති ද නොවූ අකැමැති ද නොවූවක් වේ. එහෙත් විවේක ගැනීම සඳහා වන රුක් මුල (කර්තෘ විසින්) වඩාත්ම කැමති වූවක් (ඉච්ඡිතතම) වන්නේය.

ဗြူသာသိနဉ္စာတိ စသဒ္ဒေါပသင်္ဂဟိတေ ဒဿေတုမာဟ-‘ဧဝ’မိစ္စာဒိ, ဧတ္ထ ဂါမဒေဝဒတ္တဂဂ္ဂါနမကထိတသညာ, အဇာဒယော တွိစ္ဆိတတမာ, အာဒိသဒ္ဒေန ‘ပတ္ထေတိ ဂါဝုံ ပုရိသံ ဒွိဇော’တျာဒယော သင်္ဂဟိတာ, နယတိနီ=ပါပုဏနေ, ဝဟတိ ဝဟ=ပါပုဏနေ, ဟရတိ ဟရ=ဟရဏေ, ဇယတိဇိ=ဇယေ, သဗ္ဗတ္ထလေစ ဧတ္တေ အယာဒေသေ စ ရူပံ, ဒဏ္ဍ=ဒဏ္ဍနေ စုရာဒိတ္တာ ဏိမှိ ရူပံ, အထ ‘‘အဓိသီဋ္ဌာသာနံ ကမ္မံ’’တျာဒိနာ (၁-၄-၄၆) တေန တေန ကမ္မသညံ ဝိဓာယ ‘ပဌဝိံ အဓိသေဿတီ’တိ အာဒေါ (တတ္ထ) တတ္ထ ‘‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’’တိ (၂-၃-၂) ဒုတိယာ ဝိဓီယတေ တေဟိ တေဟိ သတ္ထ ကာရေဟိ, သဗ္ဗတ္ထေဝေတ္ထ လောကဿ ကမ္မဝစနိစ္ဆာတိ ကမေနေတံညသညာပုဗ္ဗကံ ကမ္မမုပဒဿေန္တော အာဟ-‘အဓိပုဗ္ဗ’ဣစ္စာဒိ, ယာယ ဝတ္တိစ္ဆာယ ဒုတိယာ သိယာ တာယ ဝတ္တိစ္ဆာယ ကမ္မတာ ကထံဟိနာမာတိ သမ္ဗန္ဓော, နေဝ ဥပလဗ္ဘန္တီတိ ကဒါစိကဿစိ သိယာတိ သမ္ဗန္ဓော, ပယတိတဗ္ဗန္တိ သုတ္တန္တရမာရဗ္ဘနီယံ, တတ္ထေဝံ ကိံ ဘဝတော မနသိ ဒေါသဓိဇမ္ဘနေနာတိ အတ္ထော, ဓမ္မေတိ ဧတ္ထာပိ ဧဝံ သဒ္ဒံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, ယထာ အာဓာရေ ကမ္မဝစနိစ္ဆာ, တထေဟာပိ အာဓာရဝစနိစ္ဆာတိ အတ္ထော, တေနေဝါဟ-‘ဓမ္မေတိ အာဓာရဝစနိစ္ဆာ’တိ, ဓမ္မေ အဘိနိဝိသတေတိ သမ္ဗန္ဓော, ဧဝံသဒ္ဒသမာနတ္ထတ္တာ တထာ သဒ္ဒဿ တဒတ္ထာနုသာရေနေဝ ဝိညာယတီတိ တထာသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝိသုံ န ဝုတ္တော, ပါနဉ္စ အာစာရောစ ပါနာစာရံ, တံပါနာစာရမဿ အာဓာရဿ တသ္မိံ တပ္ပာနာစာရေ, ပါနတ္ထာစာရတ္ထဓာတုသမ္ဗန္ဓီ ယော နဒျာဒိ ကော အာဓာရော သော ပါနာစာရဝါယေဝါတိ အာဟ- ‘ပါနတ္ထာစာရတ္ထာနံ ဓာတူနမာဓာရေ’တိ[Pg.81], ကေသဉ္စီတိ အနိယမေန ကေသဉ္စိ သဒ္ဒသတ္ထကာရာနံ, ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ အာဓာရဝစနိစ္ဆာပက္ခေ, ပတိပရီဟိ ဘာဂေစေတျဝသိဒ္ဓါတိ ဣမိနာ ပတိသဒ္ဒဿ ဓာတုနာ အယုတ္တတံ ဒဿေတိ… ယဒိ ယုဇ္ဇေယျ ဆဋ္ဌိယာဘာဝါ, တေနာဟ-‘ယဒါတွိ’စ္စာဒိ, ဝုတ္တိယံ တေနာတိ တသဒ္ဒေန, အပိသဒ္ဒေါပသင်္ဂဟိတံ တတိယမ္ပိ ဂဟေတွာ ဝါစာတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော.

‘බෲසාසිනඤ්ච’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කරන ලද (ඇතුළත් කර ගන්නා ලද) කරුණු දැක්වීමට ‘එවං’ (මෙසේ) යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි ගම, දේවදත්ත සහ ගර්ග යන අයට අකථිත සංඥාව ද, එළු ආදීන්ට (අජාදයෝ) වඩාත්ම කැමති වූ (ඉච්ඡිතතම) බව ද වේ. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘පත්තෙති ගාවුං පුරිසං ද්විජෝ’ (බමුණා පුරුෂයාගෙන් ගවයා පතයි) යනාදිය සංග්‍රහ වේ. නයති (නී ධාතුව) = පැමිණවීමෙහි ද, වහති (වහ් ධාතුව) = පැමිණවීමෙහි ද, හරති (හෘ ධාතුව) = පැහැරගැනීමෙහි ද, ජයති (ජි ධාතුව) = ජයගැනීමෙහි ද වේ. හැම තන්හිම ‘එ’ කාරය පැමිණීමේ දී සහ ‘අය්’ ආදේශ වීමේ දී රූපය සිද්ධ වේ. දණ්ඩ (දණ්ඩ ධාතුව) = දඬුවම් කිරීමෙහි චුරාදි ගණයට අයත් බැවින් ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය වූ විට රූපය වේ. ඉක්බිති ‘‘අධිසීට්ඨාසානං කම්මං’’ (1-4-46) යනාදීන් ඒ ඒ තැන්හි කර්ම සංඥාව පනවා, ‘පඨවිං අධිසෙස්සති’ (පොළොවෙහි සැතපෙන්නේය) යනාදී තැන්හි ඒ ඒ ශබ්දශාස්ත්‍රඥයන් (ව්‍යාකරණකාරයන්) විසින් ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ (2-3-2) යන්නෙන් ද්විතීයා විභක්තිය විධිමත් කරනු ලැබේ. මෙහි හැම තන්හිම ලෝකයාගේ කර්මයක් ලෙස පැවසීමේ කැමැත්ත (කර්මවිවක්ෂාව) ඇති බැවින්, අනුපිළිවෙළින් මෙය අන්‍ය සංඥාවන් පූර්වංගම කොට ඇති කර්මය දක්වමින් ‘අධිපුබ්බ’ යනාදිය වදාළ සේක. යම් පැවසීමේ කැමැත්තකින් ද්විතීයා විභක්තිය වන්නේ ද, එබඳු පැවසීමේ කැමැත්තකින් කර්ම භාවය කෙසේ නම් වේදැයි සම්බන්ධයයි. ‘නැවත නොලැබෙන්නේමය’ යනු කිසිවිටෙක කිසිවකුට සිදුවිය හැකිය යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ‘උත්සාහ කළ යුතුය’ යන්නෙන් වෙනත් සූත්‍රයක් ආරම්භ කළ යුතුය. එහි මෙසේ ඔබගේ සිතෙහි දෝෂ බුද්ධියක් (වැරදි සෙවීමක්) ඇති කරගැනීමෙන් කුමන ඵලයක්දැයි අර්ථයයි. ‘ධම්මෙ’ (ධර්මයෙහි) යන මෙහි ද ‘එවං’ (මෙසේ) යන ශබ්දය යොදා අර්ථය දත යුතුය. යම්සේ ආධාරයෙහි කර්මවාචී විවක්ෂාවක් ඇත්ද, එසේම මෙහි ද ආධාරවාචී විවක්ෂාවක් ඇතැයි අර්ථයයි. එහෙයින්ම ‘ධම්මෙ යනු ආධාර විවක්ෂාවයි’ කී සේක. ‘ධර්මයෙහි පිහිටයි (අභිනිවිසතේ)’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘එවං’ ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති බැවින්, ‘තථා’ ශබ්දයේ අර්ථය ද ඒ අර්ථයට අනුකූලවම තේරුම් ගත හැකි හෙයින්, ‘තථා’ ශබ්දයේ අර්ථය වෙන් කොට නොදක්වන ලදී. පැන් බීම ද හැසිරීම ද පානාචාරයයි. ඒ පානාචාරය ඇති මෙම ආධාරයෙහි, එනම් ඒ පානාචාරයෙහි, පැන් බීමේ අර්ථය හා හැසිරීම් අර්ථය ඇති ධාතූන්ට සම්බන්ධ වූ ගංගා ආදී යම් ආධාරයක් වේ ද, එය පානාචාරය ඇත්තක්ම වේ යැයි පවසමින් ‘පානත්ථ-ආචාරත්ථානං ධාතූනමාධාරෙ’ (පැන් බීම සහ හැසිරීම යන අර්ථ ඇති ධාතූන්ගේ ආධාරයෙහි) යැයි වදාළ සේක. ‘කෙසඤ්චි’ (ඇතැමෙකුගේ) යනු අනියම වශයෙන් ඇතැම් ව්‍යාකරණඥයන්ගේ (ශබ්දශාස්ත්‍රඥයන්ගේ) යන්නයි. ‘එත්ථ’ (මෙහි) යනු මෙම ආධාර විවක්ෂා පක්ෂයෙහි යන්නයි. ‘පතිපරීහි භාගේ ච’ යන්නෙන් අසිද්ධ වේ යැයි මෙයින් ‘පති’ ශබ්දයේ ධාතුව සමඟ ඇති නොගැලපීම දක්වයි. ඉදින් ගැලපෙන්නේ නම්, ෂෂ්ඨී විභක්තිය නොමැති වීම නිසා ‘යදා ත්වි’ (එහෙත් යම් කලෙක) යනාදිය වදාළ සේක. වෘත්තියෙහි ‘තේන’ (එයින්) යනු ‘ත’ ශබ්දයෙන් ද, ‘අපි’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කරන ලද තෘතීයාව ද ගෙන ‘වාචා’ (වචන) යැයි බහුවචන නිර්දේශය කර ඇත.

၃. ကာလ

3. කාලය

ယဒါ ကာလဒ္ဓါနမိစ္စာဒိနာ‘မာသမာသတေ ကောသံ သယတိ’စ္စာဒေါ အကမ္မကေဟိပိ ယောဂေ ကာလဘာဝဒ္ဓဒေသာနံ ပရေဟိ ကမ္မတ္တမနုညာတန္တိ စ, ယဒါတွိစ္စာဒိနာ တု ကိရိယာဝ သဗ္ဗေနသဗ္ဗံ န သူယတိ, တထာ သတိ ကုတော စ ကမ္မတ္တန္တိ တေဟေဝ ဝုတ္တန္တီ စ ဒဿေတိ, ဂမ္မ မာနကိရိယာယောဂေါပိ န နိဿိတော… မာသမာသတေစ္စာဒီသု အာသနာဒိ ကိရိယာနံ မာသာဒိယောဂေါ ဝိယ ကလျာဏိတ္တဂုဏာဒိယောဂေါ စ လောကဿ ပတီတိပထမုပယာတီတိ, န သိဇ္ဈတီတိ ကိရိယာ န ဟောန္တိ ဂုဏဒဗ္ဗာနီတိ ကိရိယာသမ္ဗန္ဓာဘာဝါ ကမ္မတ္တာဘာဝေါတိ န သိဇ္ဈတိ, ဂုဠေန မိဿာ ဓာနာ ဘဇ္ဇိတယဝါ ဂုဠဓာနာ. အဇ္ဈယနကိရိယာယ ပဗ္ဗတေန စ မာသကောသာနံ သာကလ္လေန သမ္ဗန္ဓာဘာဝါ အစ္စန္တသံယောဂါဘာဝေါတိ မာသဿာတိအာဒီသု န ဒုတိယာ. ပုဗ္ဗဏှေ သမယန္တိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗဏှေ သမယောတိ သတ္တမီအာမာဒိသမာသံ ဒဿေတိ, အစ္စန္တ မေဝါတိ ဣမိနာ သမယဿ သာကလ္လေန ဝိဟရဏကိရိယာယ သမ္ဗန္ဓမာဟ, ယံသမယံ ကရုဏာဝိဟာရေန ဝိဟာသိ, တံ ဧကံသမယန္တိ သမ္ဗန္ဓော, ဥပသင်္ကမနကိရိယာယစ္စန္တမေဝ ယုတ္တောတိ ဣမိနာ နိဝါသနဝိဟရဏ ကိရိယာဟိပိ ပုဗ္ဗဏှသမယာဒီနမစ္စန္တမေဝ ယုတ္တတံ ဥပလက္ခေတိ, ပကာရန္တရေနာပိ သိဒ္ဓိယမာသင်္ကမုဗ္ဘာဝယတိ ‘ယဒါ တွိ’စ္စာဒိနာ, ဝိဘတ္တိယာ ဝိပလ္လာသော ယထာပကတမတိက္ကမ္မ အညထာ ဘဝနံ, ဣဓ ပန သတ္တမိ ယမ္ပတ္တာယံ သတ္တမျတ္ထေ ဗာဟုလကေန ‘‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’’စ္စေဝ ဒုတိယာပ္ပတ္တိ.

‘යදා කාලද්ධානං’ යනාදීන් ‘මාසං ආසතේ’ (මසක් මුළුල්ලේ වෙසෙයි), ‘කෝසං සයති’ (ගව්වක් මුළුල්ලේ නිදයි) යනාදී අකර්මක ධාතූන්ගේ යෝගයේ දී ද, කාලය, භාවය සහ මාර්ගය (අධ්වන්) යන මෙයට පරවූවන් විසින් කර්ම භාවය අනුමත කර ඇති බව ද, ‘යදා තු’ (එහෙත් යම් කලෙක) යනාදීන් ක්‍රියාවම සම්පූර්ණයෙන්ම ශ්‍රවණය නොවේ (නෑසේ). එසේ ඇති කල්හි කර්ම භාවයක් කෙසේ නම් වේදැයි ඔවුන් විසින්ම පවසන ලද්දක් බව ද දක්වයි. ගමන් කරනු ලබන ක්‍රියා යෝගය ද ඇසුරු නොකරන ලදී... ‘මාසං ආසතේ’ යනාදී තැන්හි වාඩිවීම් ආදී ක්‍රියාවන්හි මාස ආදිය සමඟ ඇති යෝගය මෙන්, කල්‍යාණිත්වය (යහපත් බව) ආදී ගුණයන්ගේ යෝගය ද ලෝකයාගේ අවබෝධ මාර්ගයට (වැටහීමට) පැමිණේ යැයි ද, ‘සිද්ධ නොවේ’ යනු ක්‍රියාවන් නොවේ ද, ගුණ සහ ද්‍රව්‍යයන්හි ක්‍රියා සම්බන්ධය නොමැති වීමෙන් කර්ම භාවය නොමැති වන බැවින් සිද්ධ නොවේ යන්නයි. උක් සකුරු (ගුළ) මිශ්‍ර කරන ලද බැදපු යව (ධාන්‍ය) ‘ගුළධානා’ (සකුරු මිශ්‍ර යව) නම් වේ. ඉගෙනීමේ ක්‍රියාව සහ පර්වතය සමඟ මාස හා ක්‍රෝශයන්ගේ (ගව්වන්ගේ) සම්පූර්ණ සම්බන්ධයක් නොමැති වීමෙන් අත්‍යන්ත සංයෝගය නොමැති වන බැවින්, ‘මාසස්ස’ (මාසයාගේ) යනාදී තැන්හි ද්විතීයා විභක්තිය නොවේ. ‘පුබ්බණ්හේ සමයං’ යන්නෙන් ‘පුබ්බණ්හේ සමයෝ’ යනු සප්තමී සමාසය ආදිය දක්වයි. ‘අත්‍යන්තයෙන්ම’ යන්නෙන් කාලයේ (සමයෙහි) සම්පූර්ණත්වයෙන් යුතුව විසීමේ ක්‍රියාව සමඟ ඇති සම්බන්ධය පවසයි. යම් කාලයක කරුණා විහාරයෙන් විසුවේ ද, එය ‘එකං සමයං’ (එක් සමයෙක්හි) යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ළඟාවීමේ ක්‍රියාව සමඟ අත්‍යන්තයෙන්ම සම්බන්ධ වී ඇතැයි මෙයින් හැසිරීම් සහ විසීම් ක්‍රියාවන්ගෙන් ද පූර්වාහ්ණ සමය ආදියේ අත්‍යන්තයෙන්ම ඇති සම්බන්ධය ලක්ෂණය කරයි. වෙනත් ක්‍රමයකින් ද සිද්ධ වීම ගැන සැකය ‘යදා ත්වි’ යනාදීන් මතු කරයි. විභක්ති පෙරළිය (විභත්ති විපල්ලාසය) යනු යථා ස්වභාවය ඉක්මවා වෙනස් ආකාරයකින් වීමයි. මෙහි වනාහි සප්තමී විභක්තිය පැමිණිය යුතු තැන, සප්තමී අර්ථයෙහි බාහුල්‍ය වශයෙන් (බහුල වශයෙන්) ‘‘කම්මෙ දුතියා’’ යන්නෙන්ම ද්විතීයා විභක්තියේ පැමිණීම සිදු වේ.

တတိယာဘိမတာတိ ‘‘အပဝဂ္ဂေ တတိယာ’’တိ (၂-၃-၆) ဝစနေန ပါဏိနိယာနံပပဉ္စတ္တမဘိမတာ, ကထမ္ပန ကာလဒ္ဓါနံ ကရဏတ္တမိစ္စာသင်္ကိယ ကရဏတ္တမေသမ္ပဋိပါဒေန္တော [Pg.82] အာဟ-‘တထာပိ’စ္စာဒိ, တထာပီတိ ဝုတ္တက္ကမေန ကရဏတ္တသမ္ဘဝါ တတိယာယ ဝိဇ္ဇမာနာယပိ, သိယာတိ တတိယာ သိယာ, တဉ္စာတိ တံ ကရဏဉ္စ. ကာရကမဇ္ဈေတိ ဧတ္ထ ဆဋ္ဌီ သမာသော ကာရကသဒ္ဒေန စ သတ္တိကာရကံ ဂဟိတန္တိ (အာဟ) ‘ဒွိန္နံ ကတ္တုသတ္တီနံ မဇ္ဈေ’တိ, အဘိန္နဿာပိ ဟိ ဧကဿ ဒေဝဒတ္တာဒိကတ္တုနော ဘိန္နာနံ တံသမဝေတာနံ ကတ္တုသတ္တီနံ မဇ္ဈေ ကာလဒ္ဓါနာနိ, သတ္တိဘေဒမေဝ ဗျဉ္ဇယမာဟ-‘တထာဟိ’စ္စာဒိ, ဧကတ္ထာတိ ဧကသ္မိံ ဒေဝဒတ္တေ, ဒွီဟေတီတေ (ဘုဉ္ဇိကြိယာ) သာဓနန္တိ သမ္ဗန္ဓော, ဒွိန္နံ အဟာနံ သမာဟာရော ဒွီဟံ တသ္မိံ. ဣသုမသတီတိ ဝါ, ဣသုမှိ အာသော အဿေတိ ဝါ နိပ္ဖန္နေန ဣဿာသသဒ္ဒေန ဂမ္မမာနံ ကိရိယံ ဒဿေတိ ‘ဣသွသနေ’တိ, နနွိစ္စာဒိ စောဒျံ, ဓနုပဉ္စသတံ ကောသော, ဧဝမညတေစ္စာဒိ ပရိဟာရော, ဆဋ္ဌိယာသမ္ပတ္တာယန္တိ ကောသဿေကဒေသေတိ ဧဝံ ဆဋ္ဌိယာ သမ္ပတ္တာယံ, မုတ္တသံသယေနေဒံ သမာနန္တိ မုတ္တော သံသယော ယသ္မိံ အဝဓျာဒေါ တေနေတံ တုလျန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တိယံ အဘိမတာတိ ‘‘သတ္တမီ ပဉ္စမိယော ကာရကမဇ္ဈေ’’တိ (၂-၃-၇) ဝစနေန သတ္တမီပဉ္စမိယော ပပဉ္စတ္တမဘိမတာ, ဒွီဟေ ဘုဉ္ဇိဿတီတိ ဒွီသု ဒိဝသေသု ဂတေသု ဘုဉ္ဇိဿတီတိ အတ္ထော, ‘‘ယဗ္ဘာဝေါ ဘာဝလက္ခဏ’’န္တိ (၂-၃၆) သတ္တမီ, သကသကကာရကဝစနိစ္ဆာယေဝါတိ ဟိ ဣဒံ ဗာဟုလ္လံ နိဿာယ ဝုတ္တံ, ဒွီဟာ ဘုဉ္ဇိဿတိ ကောသာ ဝိဇ္ဈတီတိ ဒွီဟာ နိက္ခမ္မ ဘုဉ္ဇိဿတိ, ကောသာ နိက္ခမ္မ ဌိတံ လက္ခံ ဝိဇ္ဈတိ ဥပါတ္တဝိသယော-ယမဝဓိ, ကောသေ ဝိဇ္ဈတီတိ ကောသေ ဌိတံ လက္ခံ ဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော.

තතියාභිමතා යනු 'අපවග්ගේ තතියා' (2-3-6) යන වචනයෙන් පාණිනීවරුන් විසින් ප්‍රපංචත්වයෙන් (විස්තර වශයෙන්) අභිමතය. කෙසේ නම් කාලය හා මාර්ගය කරණ බවට පත්වේදැයි සැක කොට, මේවායේ කරණභාවයම දක්වමින් 'තථාපි' යනාදිය පැවසීය. 'තථාපි' යනු කියන ලද ක්‍රමයෙන් කරණභාවය සම්භව වන බැවින් තෘතීයා විභක්තිය විද්‍යාමාන වුවද, 'සියා' යනු තෘතීයා විභක්තිය විය යුතුය, 'තඤ්ච' යනු ඒ කරණයද වේ. 'කාරකමජ්ඣේ' යන්නෙහි මෙහි ෂෂ්ඨී සමාසය වන අතර, කාරක ශබ්දයෙන් ශක්ති කාරකය ගන්නා ලදී. (එබැවින්) 'කර්තෘ ශක්තීන් දෙකක් මැද' යැයි කීය. නොබෙදුණු එකම දේවදත්ත ආදී කර්තෘන්ගේ වුවද, වෙනස් වූ, ඔවුන් කෙරෙහි සමවේත වූ කර්තෘ ශක්තීන් අතර කාලය හා මාර්ගය පවතී. ශක්ති භේදයම ප්‍රකාශ කරමින් 'තථාහි' යනාදිය පැවසීය. 'ඒකත්ථ' යනු එක් දේවදත්තයෙකු කෙරෙහිය, 'ද්වීහේ' යනු (භෝජන ක්‍රියාව) සිද්ධ කිරීම යන සම්බන්ධයයි. දින දෙකක සමූහය 'ද්වීහ' නම් වේ, එහි (එම දින දෙකෙහි) යන්නයි. 'ඉසුමසති' යන්නෙන් හෝ ඊතලය විදීම යන අර්ථයෙන් හෝ නිපන් වූ 'ඉස්සාස' ශබ්දයෙන් හැඟවෙන ක්‍රියාව 'ඉස්වසනේ' (විදීමෙහි) යන්නෙන් දක්වයි. 'නනු' යනාදිය චෝදනාවයි, දුනු පන්සියයක් ක්‍රෝශයක් (කොසක්) වේ, 'එවමඤ්ඤතේ' යනාදිය පිළිතුරයි. 'ෂෂ්ඨියාසම්පත්තායං' යනු ක්‍රෝශයෙහි එක් කොටසක මෙසේ ෂෂ්ඨී විභක්තිය පැමිණි කල්හිය. 'මුත්තසංසයේනේඳං සමානං' යනු යම් සීමාවක සැකය දුරු වූයේද, එයට මෙය සමාන වේ යන අර්ථයයි. වෘත්තියෙහි අභිමතය නම් 'සත්තමී පඤ්චමියෝ කාරකමජ්ඣේ' (2-3-7) යන වචනයෙන් සප්තමී සහ පංචමී විභක්තීන් ප්‍රපංචත්වයෙන් (විස්තර ලෙස) අභිමත වීමයි. 'ද්වීහේ භුඤ්ජිස්සති' යනු දින දෙකක් ගත වූ පසු අනුභව කරන්නේය යන අර්ථයයි. 'යබ්භාවෝ භාවලක්ඛණං' (2-36) යන්නෙන් සප්තමී විභක්තිය වේ. තමන්ගේම කාරක වචන පිළිබඳ කැමැත්තෙන්ම යනු මෙය බහුලත්වය ඇසුරු කොට පවසන ලද්දකි. 'ද්වීහා භුඤ්ජිස්සති, කෝසා විජ්ඣති' යනු දින දෙකක් නික්ම ගොස් අනුභව කරයි, ක්‍රෝශයකින් (කොසකින්) නික්ම සිටි ඉලක්කයට විදී, මෙහි ගන්නා ලද විෂය (සීමාව) අවධියයි. 'කෝසේ විජ්ඣති' යනු ක්‍රෝශයෙහි (කොසෙහි) පිහිටි ඉලක්කයට විදී යන අර්ථයයි.

၄. ဂတိ

4. ගති

ကတစတ္ထသမာသာတိ ကတော စတ္ထသမာသော ယေသု တေ တထာ ဝုတ္တာ, အညပဒတ္ထဝုတ္တယောတိ အညပဒတ္ထေ ဝုတ္တိ ယေသန္တိ ဗျဓိကရဏညပဒတ္ထသမာသော, စတ္တသမာသေ ဂတျာဒီနံ ဝိသုံဝိသုံ ပဓာနတ္တာ တေဟိ ပရံ ပယုဇ္ဇမာနော အတ္ထသဒ္ဒေါ ဂတျာဒီဟိ ပစ္စေကမဘိသမ္ဗဇ္ဈတီတိ မညတေ, အထ သုတ္တေ ‘ပယောဇ္ဇေ’ဣစ္စေတာဝတျုစ္စမာနေ ပယောဇ္ဇော သယံ ကတ္တာတိ ကထံ ဝိညာယတိ ယေန ‘ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရီ’တိ ဝိဝရဏံ ကတမိစ္စာသင်္ကိယာဟ-‘ဂတျာဒျတ္ထ’မိစ္စာဒိ, အာဒိသဒ္ဒေန ဗောဓာ ဒီနံ [Pg.83] ဂဟဏံ, တက္ကိရိယာသမတ္ထောဝါတိ တဿာ ဂတျာဒိကာယ ကိရိယာယ သမတ္ထော ဧဝ နိယုဇ္ဇတေတိ သမ္ဗန္ဓော, ကိရိယာကရဏေ သမတ္ထော နာမ ကတ္တာဝါတိ အာဟ-‘သောစ ကတ္တာ’တိ. ဒုတိယာယ သိဒ္ဓါယာတိ ဝက္ခမာနနယေန ပယောဇ္ဇဿ ကတ္တုနော ကမ္မတ္တသိဒ္ဓိယာ ‘‘ကမ္မေ ဒုတိယာ’’တိ သုတ္တေနေဝ ကမ္မေ ဒုတိယာယ သိဒ္ဓါယ. ကိံ လက္ခဏော-ယံ နိယမော ယဒတ္ထမိ ဒမာရဘီယတိစ္စာဟ-‘ဂတျာဒျတ္ထာန’မိစ္စာဒိ, ပစ္စုဒါဟရီယိဿတေ ‘ဧတေသမေဝေ’စ္စာဒိနာ, တထာစာဗ္ဘုပဂမေ, ပယောဇ္ဇော ကတ္တာ န ကမ္မံ တျဗ္ဘုပဂမ္မ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရီ’တိ ဝိဝရိတန္တိ အတ္ထော, သာမတ္ထိယမ္ပနဣစ္စာဒိနာ သာမတ္ထိယသရူပမာဟ, ဂတိ အာဒျတ္ထာနန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ, နိယုဇ္ဇမာနော ပယောဇကဗျာပါရသင်္ခါတာယ ကိရိယာယ သမ္ဗန္ဓီယမာနတ္တာ ကမ္မဘူတောဝ ဘဝတီတိ အတ္ထော, အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘‘ဂမနာဒိကိရိယာယ သာဓနတ္တာ ယဒိပိ ပယောဇ္ဇော ကတ္တာ, တထာပိ သော ပယောဇကေန ဂမနာဒီသု ဗျာပါရိယမာနော ပယောဇကဿ ဗျာပါရလက္ခဏာယ ကိရိယာယ သမ္ဗန္ဓီယမာနော ယဒိ ကမ္မံ န ဟောတိ အညထာ ကိံ ဟောတီတိ အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏေန သာမတ္ထိယေန ကမ္မဘူတောဝ ဟောတီ’’တိ ( ), ပတီယတေတိ ဣမိနာ ပတီတိဝသေနေဝါဿ ကမ္မတာ, သဘာဝတော တု ပယောဇ္ဇော ကတ္တာဝါတိပိ ဉာပေတိ, ပယောဇကောတိ သဗ္ဗတ္ထ ဒေဝဒတ္တာဒိကော ဝိညေယျော, အတ္ထဂဟဏဿာတိ ‘‘သဒ္ဒါကမ္မကဘဇ္ဇာဒီန’’န္တိ အဝတွာ ‘‘သဒ္ဒတ္ထာကမ္မကဘဇ္ဇာဒီန’’န္တိ အတ္ထဂ္ဂဟဏဿ, ဗောဓတ္ထဿ ဥဒါဟရဏန္တိ သေသော, နနု ဝစနပ္ပယောဇနံ ဒဿယတာ ဝစနမေဝေါပဒဿိယ ပဉှော ကာတဗ္ဗော, အထ ‘ဧတေသမေဝါ’တျဝိဇ္ဇမာနေနေဝ ကထံ တျာသင်္ကိယာဟ ‘ဧတေသမေဝေ’စ္စာဒိ, ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တက္ကမေန နိယမတ္ထတ္တာ ဝစနဿ ဧဝကာရော လဗ္ဘတိ, သမ္ဗန္ဓိဝစနတ္တာ ဧတသဒ္ဒဿ တေန ယထာပဌိတာ ဂတျာဒယောဝ ဝိသေဿဘူတာ သင်္ခေပေန ပရာမသီယန္တီတိ ဧတေ သမေဝါတိ ကတန္တိ မညတေ, (ဂစ္ဆတိ ဒေဝဒတ္တောတိ…ပေ… နဟောတီတိ) ဣမိနာ ဣမမတ္ထဉ္စ ဇောတေတိ ‘‘ယဒိပိ ကိရိယာဘိသမ္ဗန္ဓာ ပယောဇ္ဇဿ ဝိယ ကတ္တုနောပိ ကမ္မတ္တမ္ပသဇ္ဇတိ, တထာပိ ပယောဇ္ဇေတိ ဝုတ္တတ္တာ ကတ္တရိ ဒေဝဒတ္တေ ဒုတိယာ နပ္ပသဇ္ဇတီ’’တိ, အဘိမတာတိ ‘‘ဂတိဗုဒ္ဓျာ’’ဒိ (၁-၄-၅၂) သုတ္တေန [Pg.84] ပယောဇ္ဇဿ ကတ္တုနော ကမ္မသညံ ဝိဓာယ တသ္မိံ ပယောဇ္ဇေဒုတိယာဘိမတာ, စရဟိသဒ္ဒေါ ပုစ္ဆာယံ, ပယောဇေတီတိ အသ္မိံ ဥဒ္ဒေသေ တဒါ ကထံ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ သေသောတိ ယဒါစရဟိစ္စာဒိဝါကျဿာဝသာနေ ပယောဇေတီတိ အသ္မိံ ဥဒ္ဒေသေ ဝစနသမီပေ’တဒါ ကထမ္ဘဝိတဗ္ဗ’န္တိ ပါဌသေသော ဟောတီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, ယာဝတာတိ တတိယန္တပဋီရူပကော နိပါတော, ယသ္မာ ဒတ္ထော ဝတ္တတေ, ယသ္မာ ဒုတိယာ ပပ္ပောတိ တသ္မာ ‘ယညဒတ္တေနေ’တိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

'කතචත්ථසමාසා' යනු යම් බඳු වූ පදයන්හි ච්-අර්ථ සමාසය කරන ලද්දේද, ඔවුහු එසේ කියනු ලැබෙති. 'අඤ්ඤපදත්ථවුත්තයෝ' යනු අන්‍ය පදාර්ථයෙහි වෘත්තිය (පැවැත්ම) ඇත්තාහු යන අර්ථයෙන් ව්‍යධිකරණ අන්‍යපදාර්ථ සමාසයයි. ච්-අර්ථ සමාසයෙහි ගති ආදීන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ප්‍රධානත්වය නිසා, ඔවුන්ට පසුව යෙදෙන 'අත්ථ' ශබ්දය ගති ආදීන් සමඟ වෙන වෙනම සම්බන්ධ වේ යැයි සලකනු ලැබේ. ඉක්බිති සූත්‍රයෙහි 'පයෝජ්ජේ' (යොදවනු ලබන්නා කෙරෙහි) යන්න පමණක් කියූ කල්හි, යොදවනු ලබන්නා තෙමේම කර්තෘ බව කෙසේ හැඟෙන්නේද? ඒ නිසා 'පයෝජ්ජේ කත්තරී' (යොදවනු ලබන කර්තෘ කෙරෙහි) යන විවරණය කෙසේ කරන ලද්දේදැයි සැක කොට, 'ගත්‍යාද්‍යත්ථ' යනාදිය පැවසීය. 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'බෝධ' ආදීන් ගනු ලැබේ. 'තක්කිරියාසමත්ථෝ' යනු එම ගති ආදී ක්‍රියාවන් කිරීමට සමර්ථ වූවාම නියුක්ත කරනු ලැබේ යන සම්බන්ධයයි. ක්‍රියාව කිරීමට සමර්ථ වූ තැනැත්තා කර්තෘ නම් වේ යැයි පවසමින් 'සෝ ච කත්තා' (ඔහු කර්තෘද වේ) යැයි කීය. 'දුතියාය සිද්ධාය' යනු මින්මතු කියනු ලබන ක්‍රමයෙන් යොදවනු ලබන කර්තෘගේ කර්මභාවය සිද්ධ වීමෙන්, 'කම්මේ... දුතියා' යන සූත්‍රයෙන්ම කර්මකාරකයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය සිද්ධ වන බැවිනි. මෙම නියමය කෙබඳු ලක්ෂණ ඇත්තක්ද, කුමන අර්ථයක් සඳහා මෙය ආරම්භ කරන ලද්දක්ද යන්න දක්වමින් 'ගත්‍යාද්‍යත්ථානං' යනාදිය පැවසීය. 'ඒතේසමේව' (මොවුන්ටම) යනාදියෙන් ප්‍රත්‍යුදාහරණ දක්වනු ලැබේ. එසේ පිළිගත් කල්හි, යොදවනු ලබන්නා කර්තෘ වේ, කර්මය නොවේ යැයි පිළිගෙන 'පයෝජ්ජේ කත්තරී' යැයි විස්තර කරන ලදී යන අර්ථයයි. 'సాමත්ථියම්පන' යනාදියෙන් සාමර්ථ්‍යයේ ස්වරූපය පවසයි. 'ගති ආද්‍යත්ථානං' යනු පදච්ඡේදයයි. නියුක්ත කරනු ලබන්නා, ප්‍රයෝජකයාගේ (යොදවන්නාගේ) ව්‍යාපාරය යැයි කියනු ලබන ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ වන බැවින් කර්මභූතම (කර්මයක්ම) වන්නේය යන අර්ථයයි. මෙහි අදහස මෙයයි: 'ගමනාදී ක්‍රියාවන් සිද්ධ කරන බැවින් යොදවනු ලබන්නා කර්තෘ වුවද, ඔහු ප්‍රයෝජකයා විසින් ගමනාදියෙහි යොදවනු ලබන්නේ, ප්‍රයෝජකයාගේ ව්‍යාපාර ලක්ෂණය වූ ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ වන බැවින්, ඉදින් කර්මයක් නොවේ නම් වෙන කුමක් වේද? එබැවින් අන්‍ය ආකාරයකින් සිද්ධ නොවීම් ලක්ෂණය වූ සාමර්ථ්‍යයෙන් කර්මභූතම වන්නේය'. 'පතීයතේ' යන්නෙන් වැටහෙන ආකාරයෙන්ම මොහුගේ කර්මභාවය වන අතර, ස්වභාවයෙන්ම යොදවනු ලබන්නා කර්තෘම වන බවද හඟවයි. ප්‍රයෝජක (යොදවන්නා) යනු හැම තැනකදීම දේවදත්ත ආදීන් ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. 'අත්ථග්ගහණස්ස' යනු 'සද්දාකම්මකභජ්ජාදීනං' යැයි නොකියා 'සද්දත්ථාකම්මකභජ්ජාදීනං' යැයි අර්ථ ග්‍රහණය කිරීමයි. බෝධර්ථය පිළිබඳ උදාහරණය ශේෂය (ඉතිරි කොටස) වේ. වචනයෙහි ප්‍රයෝජනය දක්වන්නා විසින් වචනයම පෙන්වා ප්‍රශ්නය ඇසිය යුතු නොවේද? එකල්හි 'ඒතේසමේව' (මොවුන්ටම) යන්න නොමැතිව කෙසේදැයි සැක කොට 'ඒතේසමේව' යනාදිය පැවසීය. යට කියන ලද ක්‍රමයෙන් වචනය නියමාර්ථ සහිත බැවින් 'ඒව' (ම) කාරය ලැබේ. සම්බන්ධී වචනයක් වන බැවින් 'ඒත' ශබ්දයෙන් එම කියන ලද ආකාරයෙන්ම ගති ආදීන්ම විශේෂ කොට කෙටියෙන් හඳුන්වනු ලැබේ, එබැවින් 'ඒතේසමේව' (මොවුන්ටම) යැයි කරන ලද්දේයැයි සලකනු ලැබේ. 'ගච්ඡති දේවදත්තෝ...පෙ... නහෝති' යන්නෙන් මෙම අර්ථයද ප්‍රකාශ කරයි: 'ක්‍රියා සම්බන්ධය නිසා යොදවනු ලබන්නා සේම කර්තෘටද කර්මභාවය පැමිණියද, 'පයෝජ්ජේ' (යොදවනු ලබන්නා කෙරෙහි) යැයි පැවසූ බැවින් කර්තෘ වූ දේවදත්ත කෙරෙහි ද්විතීයා විභක්තිය නොපැමිණේ' යන්නයි. 'අභිමතා' යනු 'ගතිබුද්ධ්‍යා' ආදී (1-4-52) සූත්‍රයෙන් යොදවනු ලබන කර්තෘට කර්ම සංඥාව පනවා, එම යොදවනු ලබන්නා කෙරෙහි ද්විතීයා විභක්තිය අභිමත වන බැවිනි. 'චරහි' ශබ්දය ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි වැටේ. 'පයෝජේති' (යොදවයි) යන මෙහි 'එකල්හි කෙසේ විය යුතුද?' යන්න ශේෂයයි. එබැවින් 'යදාචරහි' යනාදී වාක්‍යය අවසානයෙහි 'පයෝජේති' යන වචනය සමීපයෙහි 'එකල්හි කෙසේ විය යුතුද?' යන පාඨ ශේෂය වේ යැයි අර්ථය දත යුතුය. 'යාවතා' යනු තෘතීයාන්ත ප්‍රතිරූපක නිපාතයකි, යම් හෙයකින් අර්ථය පවතීද, යම් හෙයකින් ද්විතීයාව පැමිණේ නම්, එබැවින් 'යඤ්ඤදත්තේන' (යඥදත්තයා විසින්) විය යුතුය යන සම්බන්ධයයි.

၅. ဟရာ

5. හරා

နိယမေနေစ္စာဒိနာ ဝစနာရမ္ဘဿ ပယောဇနမာဟ, သာပိ တတိယာပိ ယဒါတွိစ္စာဒိနာ ဟရတိ နာဟာရတ္ထေ တိပိ ဝိညာပေတိ, ဥဘယတ္ထာတိ ဒုတိယာယ ပတ္တာယ အပ္ပတ္တာယ စ, ဝိဘာသာ ဝိကပ္ပောတိ အတ္ထော, ကာရေတိကရ-ကရဏေ, လေတ္တာယာဒေသာတိလတ္တ ဧတ္တအယာဒေဿ, ဝဒ-ဝစနေ, အဘိဝဒနမဘိဝါဒေါ တံ ကရောတီတိ ‘‘ဓာတွတ္ထေနာမသ္မီ’’တိ (၅-၁၂) ဣမှိ နာမဓာတု ‘အဘိဝါဒိ’တိသုတ္တေ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ အာဟ-‘အဘိဝါဒိသ္မာ’ဣစ္စာဒိ.

'නියමේන' යනාදියෙන් වචනාරම්භයේ ප්‍රයෝජනය පවසයි. එම තෘතීයා විභක්තියද 'යදාතු' යනාදියෙන් 'හරති' ධාතුව ආහාර අර්ථයෙහි නොවන කල්හිද හඟවයි. 'උභයත්ථා' යනු ද්විතීයා විභක්තිය පැමිණි කල්හි සහ නොපැමිණි කල්හිද යන්නයි. 'විභාසා' යනු විකල්පය යන අර්ථයයි. 'කාරේති' යනු කර-කරණභාවයෙහිය. 'ලෙත්තායාදේසා' යනු ල-කාරය, එ-කාරය සහ ආය-ආදේශයන්ය. 'වද' ධාතුව කීමෙහි අර්ථයෙහිය. අභිවාදනය කිරීම අභිවාද නම් වේ, එය කෙරේ යන අර්ථයෙන් 'ධාත්වත්ථේනාමස්මී' (5-12) යන්නෙන් නාමධාතු වූ 'අභිවාදි' යන්න සූත්‍රයෙහි දක්වන ලද්දේයැයි පවසමින් 'අභිවාදිස්මා' යනාදිය පැවසීය.

၆. နခါ

6. නඛා

ခါဒယတိ အာဒယတိ ခါဒ, အဒ=ဘက္ခဏေ, အဝှာပယတိ ဝှေ=အဝှာနေ အာပုဗ္ဗော, ‘‘ပယောဇကဗျာပါရေ ဏာပိစေ’’တိ (၅-၁၆) ဏာပိမှိ ပုဗ္ဗသရလောပေါ, ကန္ဒယတိ ကန္ဒ=အဝှာနရောဒနေသု.

'ඛාද', 'අද' යන ධාතූහු අනුභව කිරීම (කෑම) යන අර්ථයෙහි වැටෙති; (එයින්) 'ඛාදයති', 'ආදයති' යන්න වේ. 'ආ' උපසර්ගය පූර්ව කොට ඇති 'ව්හේ' ධාතුව ඇමතීම (කැඳවීම) යන අර්ථයෙහි වැටේ; (එයින්) 'අව්හාපයති' යන්න වේ. 'පයෝජකබ්‍යාපාරේ ණාපිචේ' (5-16) යන සූත්‍රයෙන් 'ණාපි' ප්‍රත්‍යයය පර වූ කල්හි පූර්ව ස්වර ලෝපය වේ. 'කන්දයති' යන්නෙහි 'කන්ද' ධාතුව ඇමතීම හා හැඬීම යන අර්ථයන්හි වැටේ.

‘‘ဝဟိဿာနိယန္တုကေ’’တိ ဂဏသုတ္တေ အယမေတ္ထော ‘‘ဝဟိဿဓာတုဿ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ နိယန္တုရဟိတေ ဒုတိယာ န ဘဝတီ’’တိ, နိယန္တာ သာရထိ ကိရိယာသိဒ္ဓိံ နိယာမကောတိ ဝတွာ တမေဝ ပကာသေတုမာဟ-‘ကိရိယင်္ဂ’မိစ္စာဒိ, ကိရိယင်္ဂ ကိရိယောပကရဏဘူတံ ဗလီ ဗဒ္ဒါဒိံ ကိရိယာကာရဏံ, နိယမေတွာတိ ဧကသ္မိံ ကရဏီယေ ကိရိယာ ဝိသယေ ပတိဋ္ဌပေတွာ, ဝါဟယတိ ဘာရံ ဒေဝဒတ္တေနေတျတြ ဟိ ဒေဝဒတ္တော ပညဝါ ပုရိသော နိယန္တာရမန္တရေနေဝ ဘာရံ ဝဟတီတျနိယန္တုကော ကတ္တာ, ဝါဟယတိ ဘာရံ ဗလီဗဒ္ဒေ ဣစ္စတြ တု ဗလီဗဒ္ဒါ နိယန္တာ ရမန္တရေန န ဝဟန္တီတိ သနိယန္တုကာ.

"වහිස්සානියන්තුකේ" යන ගණ සූත්‍රයෙහි අර්ථය මෙසේය: "වහි ධාතුවෙහි ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ තෙමේ මෙහෙයවන්නෙකුගෙන් (නියන්තු) තොර වූ කල්හි ද්විතීයා විභක්තිය නොවේ." මෙහෙයවන්නා (නියන්තු) යනු සාරථියා හෙවත් ක්‍රියාව සිදු කරවන නියාමකයා යැයි පවසා, එයම පැහැදිලි කරනු පිණිස ‘කිරියංගම්’ යනාදිය පැවසීය. ක්‍රියාංග යනු ක්‍රියාවේ උපකරණයක් බඳු වූ ගොනුන් ආදී ක්‍රියාකාරකයන්ය. 'නියමෙත්වා' යනු එක්තරා කළ යුතු ක්‍රියා විෂයයක පිහිටුවා යන්නයි. "වාහයති භාරං දේවදත්තෙන" (දේවදත්ත ලවා බර උස්සවයි) යන මෙහි දේවදත්ත තෙමේ බුද්ධිමත් පුරුෂයෙකු බැවින් මෙහෙයවන්නෙකු නොමැතිවම බර උසුලන හෙයින් 'අනියන්තුක කර්තෘ' කෙනෙකි. "වාහයති භාරං බලීබද්දේ" යන මෙහිදී නම්, ගොන්නු මෙහෙයවන්නෙකු නොමැතිව බර නොඋසුලන බැවින් 'සනියන්තුක' (මෙහෙයවන්නෙකු සහිත) වෙති.

‘‘ဘိက္ခိဿာဟိံသာယ’’န္တိ [Pg.85] ဂဏသုတ္တဿာယမတ္ထော ‘‘ဘက္ခိဿာဟိံသတ္ထဿ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ ဒုတိယာ န ဘဝတီ’’တိ, အထ ကထမေတ္ထ ဟိံသတ္ထတာ ဘက္ခိဿ ဟိံသာ ဟိ စေတနာဝတိ သမ္ဘဝတိ, န စေတ္ထသဿံ စေတနာဝန္တန္တိ အာဟ-‘သဗ္ဗေ’ဣစ္စာဒိ, သဗ္ဗေတိ ရုက္ခာဒယော, ဘာဝါ ပဒတ္ထာ, ဣဒါနိ သဗ္ဗဒဿနာနုကူလဟိံသတ္ထတမုပဒဿေတုမာဟ-‘ယဒိဝေ’စ္စာဒိ, နနု ဗုဒ္ဓဝစန နိဿိတမိဒံ ဗျာကရဏံ, တထာ သတိ သမ္မတမေဝေ-တ္ထော-ပဒဿေတွာ ဂန္တဗ္ဗံ ကိန္နာမာညဒဿနောပဂါတာဓိရေနာတိ တုဏှီ ဟောတိ နိက္ကာရဏိဿာ ဘဝတော-ပါယောတိ ဝိညာယတိ, ပရတ္ထာနုဗဒ္ဓကိစ္ဆံ ပန မဟာပုညပညာ န ကိဉ္စိ ဝိယ မညန္တိ, ဟောတိ (ဟိ) ဧတေန ပရတ္ထော ‘‘မတန္တရေပိ သိဒ္ဓိ သိဿာနံ, တံတံ မတညုနော ဝါ ကဒါစိ ကရဟစိ ယဒိဒမဝလောကေယျုံ တေ စေတ္ထာဝတာရံ လဘေယျုံ ဧတာဒိသော စ ပညဝါ ပဋိလဒ္ဓဗုဒ္ဓဝစနပ္ပသာဒေါ’တိ တဒဝတာရေန စ ဗုဒ္ဓေ ဘဂဝတိ ကမေန ဒဠှံ ပသာဒံ ပဋိလဘေယျု’’န္တိ, ဧဝမေဝံ တတ္ထ တတ္ထ တံတံဗျာကရဏောဒါဟရဏပ္ပသင်္ဂေပိ တဒနုသာရေနေဝ တန္တံပယောဇနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န နိရတ္ထကကထာပသုတော-ယမာစရိယောတိ.

"භක්ඛිස්සාහිංසායං" යන ගණ සූත්‍රයේ අර්ථය මෙසේය: "නොපෙළීම (අහිංසාව) අර්ථ කොට ඇති 'භක්ඛ' ධාතුවෙහි ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘ කෙරෙන් ද්විතීයා විභක්තිය නොවේ." එසේ නම්, මෙහි භක්ඛ ධාතුවෙහි හිංසා අර්ථය කෙසේ ලැබේද? හිංසාව සිදුවන්නේ සචේතනිකයන් කෙරෙහිය, මෙහි අස්වනු (ධාන්‍ය) සචේතනික නොවේදැයි විමසූ කල්හි ‘සබ්බේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘සබ්බේ’ යනු වෘක්ෂලතා ආදී වූ සියලු පදාර්ථයන්ය. දැන් සියලු දර්ශනයන්ට අනුකූලව හිංසා අර්ථය දැක්වීම සඳහා ‘යදිවා’ යනාදිය පැවසීය. මේ ව්‍යාකරණය බුද්ධ වචනය ඇසුරු කොට ඇත්තක් නොවේද? එසේ නම් මෙහිදී සම්මත මතයම දක්වා යා යුතුයි, අන්‍ය දර්ශනයන් කරා යාමෙන් ඇති ඵලය කිමදැයි සිතා නිශ්ශබ්ද වීම නිශ්ඵල ක්‍රියාවක් සේ හැඟේ. එහෙත් පරහිතකාමී කටයුතුවල නිරත මහා පින් ඇති ප්‍රඥාවන්තයෝ එය සැබවින්ම අගය කරති. මක්නිසාද යත්, මෙයින් පර වැඩ සිදුවේ: "වෙනත් මතයන්හිදී වුවද ශිෂ්‍යයන්ගේ සිද්ධිය සඳහා හෝ ඒ ඒ මතධාරීන් යම් දිනක මෙය බලන්නේ නම් ඔවුන්ට මෙයට ප්‍රවේශ වීමට මඟක් ලැබේ. එවැනි ප්‍රඥාවන්තයෝ බුද්ධ වචනය කෙරෙහි ප්‍රසාදය ලබා, ඒ ඔස්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ක්‍රමයෙන් දැඩි ප්‍රසාදයක් ඇති කර ගනිති." මෙසේම ඒ ඒ තැන්හිදී ඒ ඒ ව්‍යාකරණ උදාහරණ ලැබෙන ප්‍රකරණයේදී ද ඊට අනුකූලව ඒ ඒ ප්‍රයෝජනයන් දත යුතුය. මේ ආචාර්යවරයා නිශ්ඵල කතාවල නොයෙදුණු බව වටහා ගත යුතුය.

ဒုဟာဒီနံ တျေဝမာဒေါ အမှာကမ္ပရမဂုရုနာ ရတနမတိပဉ္စိကာလင်္ကာရာဒိကာရေန နာနာကာရသာရတ္ထဝေဒဝေဒိတု မဟာပညာပါဋဝါနံ ပညဝန္တာနံ သာမိနာ မဟာသာမိနာ သမ္ဗုဒ္ဓသာသနရတနဝရောပကာရကေန ‘ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရဏီယံ’တျဘိဓာယ နာနာမတန္တရမာကဍ္ဎိယ ဗဟုံ သမ္ပဝေဒိတမတ္ထိ, မယမ္ပနေတ္ထ အာစရိယေနာဓိပ္ပေတမတ္တမေဝါလမ္ဗ အတ္ထမ္ပ ကာသယိဿာမ. သတျပျနေကဒဿနဘေဒေ သိဋ္ဌပ္ပယောဂါနုသာရေန ယတ္ထ ပဓာနေကမ္မနိတျာဒိပ္ပဘုတယောဒိဿန္တိ, ယတြ တွပ္ပဓာနေတျာဒီ, ယတြောဘယတြပိ, တံသဗ္ဗမိဟ ဘဿကာရာဒျနုမတက္ကမေန ပဋိပါဒယမာဟ-ဒုဟာဒီန’မိစ္စာဒိ, ဧတ္ထာဒိသဒ္ဒေါ ပကာရဝါစီ, တေန ယာစိပ္ပဘုတယော ဂယှန္တိ, ကမ္မဒွယယုတ္တာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဆဋ္ဌီ, တေန ကမ္မဒွယယုတ္တာနံ မဇ္ဈေ ဒုဟာဒီနမပ္ပဓာနေပိ ဂဝါဒေါ ကမ္မေ တျာဒိပ္ပဘုတယောတိ ယောဇနာ[Pg.86]. ဣစ္စာဒိတိအာဒိသဒ္ဒေန ‘အဝရုန္ဓတိ ဝဇံ ဂါဝံ အဝရုန္ဓီယတေ ဝဇံ ဂေါ’ဣစ္စာဒီနံ ပရိဂ္ဂဟော, ဂမနာဒျတ္ထာန မိတျာဒိသဒ္ဒေန ဗောဓတ္ထာဒီနံ ဂဟဏံ. ဂမီယတေ ဂါမော ဒေဝဒတ္တန္တိ ဧတ္ထ ကထံ ပယောဇ္ဇတ္တသမ္ဘဝေါတိ အာဟ-‘ပုရိသေ’စ္စာဒိ, ယဇ္ဇပိ ဂါမော တုဏှီ ဟောတိ နိဗျာပါရတ္တာ ပုရိသောဝ တု ဂမနကိရိယံ နိပ္ဖာဒေတိ, တထာပိ ပုရိသဿ ဂမနကိရိယာယ ယံဖလပ္ပတ္တိလက္ခဏံ, တမုဘိန္နမ္ပိ ဂါမပုရိသာနံ သမာနန္တိ ပုရိသ ကိရိယာတုလျဖလတ္တာ ဂါမောပိ ဂမနကိရိယာယ ကတ္တုဗျပဒေသေ ကာရဏံ ဘဝတီတိ အဓိပ္ပာယော, တထာဟိ ဂါမံ ဂစ္ဆန္တော ကောစိ ဂါမေ အာသန္နေ သတိ ဝဒတိ ‘အာဂတော ဂါမော ပတ္တော ဂါမော’တိ, အတောညေသန္တိ ယေ ကမ္မဒွယယုတ္တာ ဒုဟာဒယော ဂမနာဒျတ္ထာစောဒါဟဋာ, ဧတေဟိ အညေသံ, ပဓာနေ ကမ္မေဘိ အဇာဒိမှိ ပဓာနေ ကမ္မေ, ပဓာနတ္တမ္ပန အဇာဒီနံ ကိရိယာယ ပယောဇနတ္တာ, အဇာဒျတ္ထာ ဟျာနယနကိရိယာရဘျတေ. အယမ္ပနေတ္ထ သင်္ဂဟော-

"දුහාදීනං" යනාදී වශයෙන්, අපගේ පරම ගුරු වූ, 'රතනමතිපඤ්චිකාලංකාර' ආදී ග්‍රන්ථයන් කළා වූ, නානාප්‍රකාර සාරවත් අර්ථයන් දන්නා වූ, මහා ප්‍රඥා බලයෙන් යුක්ත වූ, ප්‍රඥාවන්තයින්ගේ ස්වාමී වූ, මහා ස්වාමී වූ, සම්බුද්ධ ශාසනය නමැති උතුම් රත්නයට උපකාරක වූ උතුමන් විසින් "මෙහි විමසිය යුත්තක් ඇත" යැයි පවසා නානා මතවාදයන් ඉදිරිපත් කරමින් බොහෝ කරුණු දක්වා තිබේ. එහෙත් අප මෙහිදී ආචාර්යවරයා අදහස් කළ ප්‍රමාණය පමණක් ඇසුරු කොට අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. නොයෙක් මතභේදයන් තිබුණද, ශිෂ්ට ප්‍රයෝගයන්ට (ප්‍රාඥ ව්‍යවහාරයන්ට) අනුකූලව යම් තැනක ප්‍රධාන කර්මයේදී 'ති' ආදී ප්‍රත්‍යයන් පෙනේද, යම් තැනක අප්‍රධාන කර්මයේදී පෙනේද, යම් තැනක දෙතැනෙහිම පෙනේද, ඒ සියල්ල මෙහි භාෂ්‍යකාරාදීන්ගේ අනුමත ක්‍රමයට දක්වමින් "දුහාදීනං" යනාදිය පැවසීය. මෙහි 'ආදි' ශබ්දය ප්‍රකාර (වර්ග) වාචී වේ. එයින් 'යාචි' ආදී ධාතූන් ගැනේ. 'කම්මද්වයයුත්තානං' යනු නිර්ධාරණයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. එයින්, කර්ම දෙකක් සහිත වූ ධාතූන් අතරින් දුහාදී ධාතූන්ගේ අප්‍රධාන කර්මය වූ 'ගෝ' (එළදෙන) ආදියේදී 'ති' ආදී ප්‍රත්‍යයන් වේ යනු යෝජනාවයි. 'ඉච්ඡාදි' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් "අවරුන්ධති වජං ගාවං", "අවරුන්ධීයතේ වජං ගෝ" යනාදිය ගැනේ. "ගමනාද්‍යත්ථානං" යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'බෝධ' (අවබෝධය) ආදී අර්ථ ගැනේ. "ගමීයතේ ගාමෝ දේවදත්තෙන" (දේවදත්ත විසින් ගමට යනු ලැබේ) යන මෙහි කෙසේ ප්‍රයෝජ්‍යත්වයක් (ප්‍රයෝජ්‍ය කර්තෘත්වයක්) ලැබේදැයි පැහැදිලි කිරීමට ‘පුරිස’ යනාදිය පැවසීය. ගම නිශ්ක්‍රීය බැවින් නිහඬව සිටියද, පුරුෂයාම ගමන් ක්‍රියාව සිදු කළද, පුරුෂයාගේ ගමන් ක්‍රියාවෙන් ලැබෙන ඵලයට ළඟාවීමේ ලක්ෂණය ගම සහ පුරුෂයා යන දෙදෙනාටම පොදු වේ. එබැවින් පුරුෂයාගේ ක්‍රියාවට සමාන ඵලයක් ඇති බැවින් ගම ද ගමන් ක්‍රියාවෙහි කර්තෘ ලෙස හැඳින්වීමට හේතු වේ යන්න මෙහි අදහසයි. එසේ හෙයින්, ගමට යන යමෙක් ගම ආසන්න වූ විට "ගම පැමිණියේය, ගමට ළඟා විය" යැයි පවසයි. "අතොඤ්ඤේසං" යනු උදාහරණ ලෙස දැක්වූ ද්වීකර්මක දුහාදී ධාතූන්ගෙන් සහ ගමනාදී අර්ථ ඇති ධාතූන්ගෙන් බාහිර වූ අන්‍යයන් කෙරෙහිය. එහිදී "පධානෙ කම්මෙ" යනු 'අජා' (එළුදෙන) ආදී ප්‍රධාන කර්මයේදීය. එළුදෙන ආදියේ ප්‍රධානත්වය වන්නේ ක්‍රියාවෙහි ප්‍රයෝජනය ඇත්තේ එහි බැවිනි. මක්නිසාද යත්, ගෙන ඒමේ ක්‍රියාව ආරම්භ කරන්නේ එළුදෙන ආදිය සඳහා බැවිනි. මෙහි සංග්‍රහය (සාරාංශය) මෙයයි:

‘‘ဒုဟိ ယာစိ ရုဓိ ပုစ္ဆိ, ဘိက္ခိ စိ ဗြုဝိ သာသိ စ;

ဇိ ဒဏ္ဍိ ပတ္ထိ မန္ထီ စ, ဓာတူ ဟောန္တိ ဒုဟာဒယော.

"දුහ්, යාච්, රුධ්, පුච්ඡ්, භික්ඛ්, චි, බෲ, සාස්, ජි, දණ්ඩ්‍, පත්ථ්, මන්ථ් යන ධාතූහු දුහාදී ධාතූහු වෙති."

ဂတျာဒိသုတ္တပဋ္ဌိတာ, ဂတျာဒျတ္ထာ ဘဝန္တိ တေ;

နီဝဟဟရကသာစ, နီဝဟာဒီ ဘဝန္တိ တေ.

"ගත්‍යාදී සූත්‍රයෙහි පඨිත වූ (කියවුණු) ධාතූහු ගමනාදී අර්ථ ඇත්තාහු වෙති. නී, වහ්, හර්, කස් යන ධාතූහු 'නීවහාදී' ධාතූහු වෙති."

ဒွိကမ္မကေသု စေတေသု, အပ္ပဓာနေ ဒုဟာဒိနံ;

တျာဒိပ္ပဘုတယော ဟောန္တိ, ပဓာနေ နီဝဟာဒိနံ;

ဥဘယတ္ထ ပယောဂါနု, သာရာ ဂတျတ္ထအာဒိနံ’’တိ.

"මේ ද්වීකර්මක ධාතූන් අතුරින්, දුහාදී ධාතූන්ගේ අප්‍රධාන කර්මයෙහි ද, නීවහාදී ධාතූන්ගේ ප්‍රධාන කර්මයෙහි ද 'ති' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ගමනාදී අර්ථ ඇති ධාතූන්ගේ වනාහි ප්‍රයෝගයට (ව්‍යවහාරයට) අනුකූලව දෙතැනෙහිම (ප්‍රධාන හා අප්‍රධාන කර්ම දෙකෙහිම) වෙති."

ပယောဂေါ ပန သမ္ဗန္ဓစိန္တာယမိဟ စ ဝုတ္တာနုသာရေန သဗ္ဗထာ ဝိညေယျာ.

"ප්‍රයෝගය (ව්‍යවහාරය) වනාහි සම්බන්ධචින්තාවෙහි ද මෙහි ද දැක්වුණු ක්‍රමයට අනුකූලව සර්වාකාරයෙන්ම දත යුතුය."

၇. ဓျာဒိ

7. "ධ්‍යාදි යනාදිය"

ပုဗ္ဗေ ကိရိယာနိဿယေန ဒုတိယာယ ဝိဟိတတ္တာ အာဟ ‘ဣဒါနိ’စ္စာဒိ, ဓိသဒ္ဒဿ အတ္ထပ္ပဓာန နိဒ္ဒေသေန ဝါ အာဒိသဒ္ဒေန ဝါ ‘ဟာ ဒေဝဒတ္တ’န္တိပိ ဟောတိ, ဟာ ဒေဝဒတ္တဒုက္ခန္တိ တု ဒုက္ခေန ယောဂါ ဒေဝဒတ္တေန န ယုတ္တော ဟောတီတိ ပဌမာဝါမန္တဏေ. နနုစ အန္တရာသဒ္ဒေန ယောဂေ ယထာရာဇဂဟနာလန္ဒာဟိ [Pg.87] ဒုတိယာ အန္တရာ စ ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာ လန္ဒ(န္တိ တထာ) အန္တရာမဂ္ဂေတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂတောပိ ကသ္မာ န ဒုတိယာတိ တေနာယောဂါ, ယေသဉှိ တံမဇ္ဈံ တေ တေန ယုဇ္ဇန္တီတိ တေဟိယေဝ ဒုတိယာ, အထဝါဗ္ဘုပဂတေပိ တံယောဂေ တံသမ္ဗန္ဓီယေဝ မဂ္ဂေါတိ မုချတ္တာ တတော န ဒုတိယာ, အတြာပိ ဆဋ္ဌီယေဝ ပပ္ပောတိ အန္တရာ တဉ္စ မဉ္စ ကမဏ္ဍလုဣတိ, တဝ မမ မဇ္ဈေ ကမဏ္ဍလုတျတ္ထော, အထ ကမဏ္ဍလုသဒ္ဒတော ဒုတိယာ ကသ္မာ န ဘဝတိ သတီပျန္တရေန ယောဂေ တဿ ပဓာနတ္တာ, တထာဟိ ကမဏ္ဍလုနော သကတ္ထာ ပဝတ္တိ, တုမှမှာနန္တု ပရတ္ထာ-ကမဏ္ဍလုဝိသေသနတ္တေန တေသံ ပဝတ္တတ္တာ, တတြ ကမဏ္ဍလုနော သကတ္ထေ ဝတ္တမာနတ္တာ ပဓာနတ္တေနာဝတတ္တာ ပါဋိပဒိကတော အစ္စုတတ္တာ ပရတ္တာ ပဌမေဝ ဘဝတီတိ ဇီနိန္ဒဗုဒ္ဓိနျာသ. နိန္ဒာဒိ လက္ခဏဿ သမ္ဗန္ဓဿ သဗ္ဘာဝါ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဗန္ဓဆဋ္ဌိယာ သမ္ပတ္တာယံ ဝစနံ, အာကတိဂဏော-ယံ.

කලින් ක්‍රියා සම්බන්ධයෙන් ද්විතීයා විභක්තිය නියම කරන ලද බැවින් 'ඉදානි' (idāni) යනාදිය පැවසුණි. 'ධි' (dhi) ශබ්දයේ අර්ථ ප්‍රධාන නිර්දේශයෙන් හෝ 'ආදි' ශබ්දයෙන් හෝ 'හා දේවදත්ත' (hā devadatta) යන්න ද වෙයි. 'හා දේවදත්ත දුක්ඛං' (hā devadattadukkhaṃ) යන්නෙහි දී දුක හා යෙදීම නිසා දේවදත්ත හා සම්බන්ධ නොවේ යැයි ප්‍රථමා විභක්තිය හෝ ආමන්ත්‍රණය වේ. 'අන්තරා' (antarā) ශබ්දය හා යෙදීමේ දී 'අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාලන්දං' (රාජගහය හා නාලන්දාව අතර) යන්නෙහි මෙන් ද්විතීයා විභක්තිය වන නමුත්, 'අන්තරාමග්ගෙ' (මග අතරතුර) යන්නෙහි මග (මග්ග) ශබ්දයෙන් කවර හෙයින් ද්විතීයා විභක්තියක් නොවන්නේ ද යත්? එය හා සම්බන්ධයක් නොමැති බැවිනි. යම් වස්තූන් දෙකක් මැද පිහිටා තිබේද, ඒ වස්තූන් හා එය යෙදේ. එබැවින් ඒවායින් ම ද්විතීයා විභක්තිය වේ. නොඑසේ නම්, ඒ සම්බන්ධය පිළිගත්ත ද, ඒ හා සම්බන්ධ වන්නා වූ මග ම ප්‍රධාන වන බැවින් එයින් ද්විතීයා විභක්තියක් නොවේ. මෙහි ද 'අන්තරා තඤ්ච මඤ්ච කමණ්ඩලු' (නුඹත් මාත් අතර කෙණ්ඩිය ඇත) යන්නෙහි 'තාගේත් මාගේත් අතරෙහි කෙණ්ඩිය ඇත' යන අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය ම පැමිණේ. එසේ නම් 'කමණ්ඩලු' ශබ්දයෙන් 'අන්තරා' යෝගය තිබියදීත් ද්විතීයා විභක්තිය කවර හෙයින් නොවන්නේ ද යත්? එහි ප්‍රධානත්වය ඇති බැවිනි. එසේ හෙයින් කෙණ්ඩිය (කමණ්ඩලු) ස්වකීය අර්ථයෙහි පවතී. 'තුම්හ', 'අම්හ' (නුඹ, මම) යන ශබ්දයන්ගේ පැවැත්ම අන්‍ය වූ කෙණ්ඩියට විශේෂණ වශයෙන් පවතින බැවිනි. එහි කෙණ්ඩිය ස්වකීය අර්ථයෙහි පවතින බැවින් ද, ප්‍රධානත්වයෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින් ද, ප්‍රාතිපදිකයෙන් බැහැර නොවන බැවින් ද, පසුව ප්‍රථමා විභක්තිය ම වෙයි - යනු ජිනේන්ද්‍රබුද්ධි න්‍යායයි. නින්දා ආදී ලක්ෂණ ඇති සම්බන්ධය පවතින කල්හි, හැම තැනම සම්බන්ධ ෂෂ්ඨී විභක්තිය පැමිණෙන කල්හි මේ වචනය (සූත්‍රය) වේ. මෙය ආකෘති ගණයකි.

၈. လက္ခဏိ

8. ලක්ඛණි (ලක්ෂණයෙහි/ලකුණෙහි)

လက္ခဏာဒီသွတ္ထေသုတိ နာမဿာ ယမတ္ထနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘အဘိနာယော ယုတ္တော’စ္စာဒိ, တေနာတိ အဘိနာ ယုတ္တဿာတ္ထနိဒ္ဒေသ ကာရဏေန, လက္ခဏသဒ္ဒေန ဟေတု ဝတ္တုမိစ္ဆိတောတိ အာဟ-‘တတ္ထေ’စ္စာဒိ, ဒုဝိဓော ဟေတု, ဝုတ္တဉှိ သုဗောဓာလင်္ကာရေ ‘‘ဇနကော ဉာပကော စေတိ, ဒုဝိဓာ ဟေတဝေါ သိယု’’န္တိ (၂၅၂), သမုပလက္ခယတီတိ သမုပလက္ခဏံ, သင်္ကေတမတ္တံ ဉာပကံ, န တု ဇနကံ, သင်္ကေတောပိ လက္ခဏမုစ္စတေ လက္ခီယတေ ကာရိယမာနေနာတိ ကတွာ, ဇနကဿာပျတြ လက္ခဏတ္တေန ဂဟဏေ ပယောဇနံ ‘‘အနုနာ’’ (၂-၁၀) ဣစ္စတြ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကဉ္စိပကာရန္တိ ဣမိနာ ဣတ္ထံသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝဒတိ. ပတ္တောတိ ဣမိနာ ဘူတသဒ္ဒဿ, ဧတ္ထ ဟိ ဘူဓာတု ပတ္တိယံ ဝတ္တတေ, ရုက္ခောလက္ခဏန္တိ ရုက္ခော ဉာပကဟေတူတိ အတ္ထော… ရုက္ခေန ဝိဇ္ဇုယာ ဉာပီယမာနတ္တာ, အာစရိယဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိ ပန အညထာ ဝဏ္ဏယတိ, တဿေဒံ မတံ-

'ලක්ඛණාදීස්වත්ථෙසු' (ලක්ෂණ ආදී අර්ථයන්හි) යන්නෙහි නාමයාගේ යම් අර්ථ නිර්දේශයක් වේ ද, ඒ නිසා 'අභිනායෝ යුත්තෝ' (අභි ශබ්දයෙන් යුක්ත වූයේ) යනාදිය පැවසුණි. 'තේන' (ඒ හේතුවෙන්) යනු අභි ශබ්දයෙන් යුක්ත වූවහුගේ අර්ථ නිර්දේශ කිරීමේ හේතුවෙනි. ලක්ෂණ ශබ්දයෙන් හේතුව පැවසීමට කැමති වූ බැවින් 'තත්ථ' (එහි) යනාදිය පැවසුණි. හේතුව දෙවැදෑරුම් වේ. සුබෝධාලංකාරයෙහි මෙසේ දක්වන ලදී: 'ජනක (උත්පාදක) සහ ඥාපක (දන්වන්නා වූ) යැයි හේතූහු දෙවැදෑරුම් වෙති' (252). මැනවින් ලක්ෂණය කරනු ලබන්නේ 'සමුපලක්ඛණ' (ලකුණ/හඳුනාගැනීම) නම් වේ. එය සංඥා (සංකේත) මාත්‍රයක් වූ ඥාපකයක් මිස ජනකයක් නොවේ. කෙරෙන කටයුත්තෙන් ලක්ෂණය කරනු ලබන බැවින් සංකේතය ද 'ලක්ෂණ' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි ජනක (හේතුව) ද ලක්ෂණ වශයෙන් ගැනීමෙහි ප්‍රයෝජනය 'අනුනා' (අනු සූත්‍රයෙහි) යන තැන දත යුතුය. 'කිසියම් ආකාරයක්' යන්නෙන් 'ඉත්ථං' (මෙසේ) යන ශබ්දයේ අර්ථය පවසයි. 'පත්ත' (පැමිණි) යන්නෙන් 'භූත' ශබ්දයේ අර්ථය ද, මෙහි 'භූ' ධාතුව පැමිණීම (ප්‍රාප්තිය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. 'රුක්ඛෝ ලක්ඛණං' (ගස ලක්ෂණයයි) යන්නෙන් ගස ඥාපක හේතුව යන්න අර්ථයයි. ගස මගින් විදුලිය හඳුන්වනු ලබන බැවිනි. එහෙත් ජිනේන්ද්‍රබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙනත් ආකාරයකින් විස්තර කරති. උන්වහන්සේගේ මතය මෙයයි:

ကြိယာယ ဇောတကော နာယံ, သမ္ဗန္ဓဿ န ဝါစကော;

နာပိ ကြိယန္တရာပေက္ခီ, သမ္ဗန္ဓဿ တု ဘေဒကောတိ.

මොහු (උපසර්ගය) ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරන්නෙක් (ද්‍යෝතකයෙක්) නොවේ. සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කරන්නෙක් (වාචකයෙක්) ද නොවේ. වෙනත් ක්‍රියාවක් අපේක්ෂා කරන්නෙක් ද නොවේ. එතකුදු වුවත් සම්බන්ධයෙහි විශේෂකයා (භේදකයා) වෙයි.

အယမေတ္ထ [Pg.88] အတ္ထော ‘‘အယမဘိ အဘိနန္ဒတိတျာဒီသု ဝိယ ကိရိယာယ ဇောတကော န ဟောတိ, ဆဋ္ဌီ ဝိယ သမ္ဗန္ဓဿ ဝါစကော န ဟောတိ, နိက္ကောသမ္ဗီတျတြ ဂမနကိရိယာပေက္ခီ နိသဒ္ဒေါ ဝိယ နာပိ ကိရိယန္တရာ ပေက္ခီ, ကိဉ္စရဟိ သမ္ဗန္ဓဿ တု ဘေဒကော ဝိသေသကော ဘဝတီ’’တိ တမုပဒဿေတုမာဟ-‘အညေ တွိ’စ္စာဒိ, ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ နိဒဿနေ, ရုက္ခမ္ပတွာ ဝိဇ္ဇောတတေ ဣတိဧဝံ ပတ္တိကိရိယာယ ပတွာတိဝုတ္တရုက္ခပါပနကိရိယာယ ဇနိတောတိ အတ္ထော, တထာဟိ ရုက္ခဿ ဝိဇ္ဇုယာ ပါပနာဘာဝေ ဝိဇ္ဇုယာ လက္ခိယာယ တလ္လဏဿ စ ရုက္ခဿ ယော လက္ခိယလက္ခဏဘာဝေါ သမ္ဗန္ဓော, သော ကေန သမ္ပာဒိတော ဘဝေယျ, နနု သမ္ဗန္ဓေ အဘိနာ ဇောတီယမာနေ ရုက္ခဿ လက္ခဏဝုတ္တိတာ ကထံ ဇောတီယတီတိ အာဟ-‘လက္ခဏတ္ထောစ ဝိသယဘာဝေနာ’တိ, တထာစေတျာဒိနာ တသ္မိံ ပက္ခေ သမ္ဘာဝိတံ ဒေါသမုဗ္ဘာဝယတိ, တတြာယ မိစ္စာဒိနာ ယထာဝုတ္တဒေါသပရိဟာရာယ ပရေဟေဝါဘိဓီယမာနမ္ပရိဟာရမာဟ, ပရိဟာရောပဒဿနေနာဿာပိ ပက္ခဿာဒုဋ္ဌတာချာပနေနေသောပိ ပက္ခော-ဗ္ဘုပဂတောတျဝသေယော, အတောယေဝုပရိ ယထာဝုတ္တ ပက္ခနိဿယေနေဝ ဗျာချာယတေ, ဒေဝဒတ္တဿ သာဓုတ္တသင်္ခါတဣတ္ထမ္ပကာရပ္ပတ္တိယာ ဝိသယဘာဝေနာဝဋ္ဌိတာ မာတာ တတ္ထ ဝတ္တတိ နာမာတိ အာဟ-‘မာတုယာ’တိအာဒိ, မာတာ စ ဣတ္ထမ္ဘူတေ ပဝတ္တာ ဝိသယ ဘာဝေန ဒေဝဒတ္တော စ တတ္ထ ဝိသယီဘာဝေန, တေသဉ္စ ဝိသယဝိသယီဘာဝလက္ခဏော သမ္ဗန္ဓော ဣတ္ထမ္ပတ္တိလက္ခဏာယ ကိရိယာယ ဇာတော, သော မာတုသမ္ဗန္ဓော ဟောတိ ကာရဏဝသေန, သောစာတိနာ ဇောတီယတီတိ မာတု တေနာဘိနာ ယောဂေါတိ အာဟ-‘ယွာယ’စ္စာဒိ, မာတုသမ္ဗန္ဓောဣတိ ယောဇနာ, ဣတ္ထမ္ပတ္တိယာတိ ဣတ္ထမ္ပတ္တိလက္ခဏာယ ကိရိယာယ ကရဏဘူတာယ, ဧဝံ မညတေ ‘‘ကိဉ္စာပိ သော သမ္ဗန္ဓော ဒေဝဒတ္တေနာပျဝိနာဘာဝီတိ တဿ သောဘိနာ ဇောတီယတေ, တထာပိ မာတုသမ္ဗန္ဓောဘိနာ ဇောတီယတီတိ ‘မာတု တေန ယောဂေါ’တိ စ (ဝုစ္စတိ)… သဒ္ဒသတ္တိယာ တဂ္ဂတာယေဝ ဒုတိယာယ ဥဘယဂတဿာပိ သမ္ဗန္ဓဿ ဇောတနတော’’တိ ရုက္ခော ရုက္ခော တိဋ္ဌတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဌိတိမ္ပဋိစ္စာတိ ဌိတိန္နိဿာယ ဧသံ ရုက္ခာနံ ယော စ သမ္ဗန္ဓောတိ ယောဇနာ, ရုက္ခာနန္တိ ဣမိနာ ရုက္ခာ ကိရိယာယ ပရေ သမ္ဗန္ဓိနောတိ ဉာပေတိ, ဌိတိမ္ပဋိစ္စာတိ [Pg.89] ဣမိနာ ပန တိဋ္ဌတိသဒ္ဒဝစနီယာ သာဓျရူပါ ဌိတိကိရိယာ ရုက္ခတော ပရေ သမ္ဗန္ဓီတိ, အစေတနာနံ ရုက္ခာနမပေက္ခာဝိရဟေပိ လောကမ္ပတီတိဝသေန ‘ပိပတီသာ’ဒီနံ ဝိညာယမာနတ္တာ ဝိညာယမာနဌာနာပေက္ခဏကိရိယာယသာဓျသာဓနလက္ခဏော သမ္ဗန္ဓော ဇာတောတိ ဝိညေယျံ, သော စ ရုက္ခသမ္ဗန္ဓော-ဘိနာ ဇောတီယတီတိ အာဟ-‘သော’တိအာဒိ, ဒွိဗ္ဗစနေနေဝ ဇောတနီယာတိ ဝိစ္ဆာတ္ထေ ဝုတ္တိမတ္တေ သတီပိ ဝိဘတ္တိယာ ဇောတေတုမသမတ္ထတ္တာ ဝိစ္ဆာယ ဇောတနာယ ဒွိဗ္ဗဝစနံ ကတ္တဗ္ဗမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

මෙහි අර්ථය නම්: 'මෙම අභි (abhi) යන්න අභිනන්දති (සතුටු වෙයි) යනාදී තැන්හි මෙන් ක්‍රියාවේ ද්‍යෝතකයෙකු නොවේ. ෂෂ්ඨී විභක්තිය මෙන් සම්බන්ධයේ වාචකයෙකු නොවේ. නික්කෝසම්බි (කෝසම්බියෙන් නික්මුණු) යන තැන ගමන් ක්‍රියාව අපේක්ෂා කරන නි (ni) ශබ්දය මෙන් වෙනත් ක්‍රියාවක් ද අපේක්ෂා නොකරයි. එසේ නම් කුමක්ද? සම්බන්ධයෙහි ම භේදකයා (විශේෂකයා) වෙයි' යන්න දැක්වීමට 'අඤ්ඤෙ ත්වි' (අන් අය වනාහි) යනාදිය පැවසුණි. මෙහි 'ඉති' ශබ්දය නිදසුන් පිණිසයි. 'රුක්ඛං පත්වා විජ්ජෝතතේ' (ගසට පැමිණ විදුලිය විහිදේ) යන්නෙහි පැමිණීමේ ක්‍රියාවෙන් (පත්වා යැයි කියන ලද, ගස කරා පැමිණීමේ ක්‍රියාවෙන්) ජනිත වූයේ යන්න අර්ථයයි. එසේ හෙයින්, ගස විදුලියට ළඟා නොවුණහොත්, ලක්ෂ්‍යය වූ විදුලිය සහ එහි ලක්ෂණය වූ ගස අතර යම් ලක්ෂ්‍ය-ලක්ෂණ භාව සම්බන්ධයක් වේද, එය කෙසේ නම් ඇති වේද? නොඑසේ ද, සම්බන්ධය 'අභි' ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වන කල්හි, ගසේ ලක්ෂණභාවය කෙසේ ප්‍රකාශ වේද යත්? 'ලක්ඛණත්ථෝ ච විසයභාවේන' (ලක්ෂණ අර්ථය ද විෂය භාවයෙනි) යැයි පැවසුණි. 'තථා ච' (එසේම) යනාදියෙන් ඒ පක්ෂයෙහි විය හැකි දෝෂය මතු කරයි. 'තත්‍රායං' (එහි මෙය) යනාදියෙන් ඉහත කී දෝෂය වළක්වා ගැනීම පිණිස අන්‍යයන් විසින් කියනු ලබන පිළිතුර පවසයි. පිළිතුර දැක්වීමෙන් ද මෙම පක්ෂයේ නිර්දෝෂීභාවය ප්‍රකාශ වන බැවින්, මෙම පක්ෂය ද පිළිගන්නා ලද්දක් සේ සැලකිය යුතුය. එබැවින් ම මතුයෙහි ද ඉහත කී පක්ෂය ඇසුරෙන් ම විස්තර කරනු ලැබේ. 'දේවදත්තයාගේ යහපත් බව' නම් වූ මෙසේ වූ ප්‍රකාරයට පැමිණීමෙහි විෂයභාවයෙන් පිහිටි මව එහි වෙසේ යන අර්ථයෙන් 'මාතුයා' (මවගේ) යනාදිය පැවසුණි. මව මෙසේ වූ තත්ත්වයෙහි (විෂය භාවයෙන්) පවතින අතර, දේවදත්තයා එහි විෂයී භාවයෙන් පවතී. ඔවුන්ගේ ඒ විෂය-විෂයීභාව ලක්ෂණ සම්බන්ධය 'ඉත්ථංපත්ති' (මෙසේ පැමිණීම) නම් වූ ක්‍රියාවෙන් උපන්නේය. එය හේතු වශයෙන් මවු සම්බන්ධය වෙයි. එය ද 'අති' ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින්, මවට එම 'අභි' ශබ්දය හා සම්බන්ධය ඇතැයි 'ය්වායං' (යමක් වේ ද) යනාදියෙන් පැවසුණි. 'මවු සම්බන්ධය' යනු මෙහි යෝජනාවයි. 'ඉත්ථංපත්තියා' යනු මෙසේ පැමිණීම ලක්ෂණ කොට ඇති, කරණභූත වූ ක්‍රියාවෙනි. මෙසේ සිතයි: 'ඒ සම්බන්ධය දේවදත්තයා කෙරෙන් ද වෙන් නොවන බැවින්, ඔහු කෙෙහි ද එය අභි ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වේ. එතකුදු වුවත්, මවු සම්බන්ධය අභි ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින් මවට ඒ හා සම්බන්ධය ඇත කියා ද කියනු ලැබේ. ශබ්ද ශක්තියෙන් එහි ගැබ් වූ ද්විතීයා විභක්තියෙන්ම දෙපසට ම ගිය සම්බන්ධය ප්‍රකාශ වන බැවිනි.' 'රුක්ඛෝ රුක්ඛෝ තිට්ඨති' (ගසෙන් ගස පවතී) යනු සම්බන්ධයයි. 'ඨිතිං පටිච්ච' යනු පැවැත්ම ඇසුරු කරගෙන යන්නයි. 'මේ ගස්වල යම් සම්බන්ධයක් වේද' යනු මෙහි යෝජනාවයි. 'රුක්ඛානං' (ගස්වල) යන්නෙන් ගස් වනාහි ක්‍රියාවෙන් ඔබ්බෙහි වූ සම්බන්ධීන් බව අඟවයි. 'ඨිතිං පටිච්ච' යන්නෙන් 'tiṭṭhati' ශබ්දයෙන් කියැවෙන, සාධ්‍ය රූපී වූ පැවැත්මේ ක්‍රියාව ගසෙන් ඔබ්බෙහි වූ සම්බන්ධය බව අඟවයි. අචේතනික වූ ගස්වලට අපේක්ෂාවක් නොමැති වුව ද, ලෝක සම්මුතිය අනුව 'පිපතීසා' (පැතීම) ආදිය හැඟවෙන බැවින්, හැඟවෙන තැන අපේක්ෂා කරන ක්‍රියාවෙන් සාධ්‍ය-සාධන ලක්ෂණ සම්බන්ධය උපන්නේ යැයි දත යුතුය. ඒ වෘක්ෂ සම්බන්ධය 'අභි' ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින් 'සෝ' (ඔහු) යනාදිය පැවසුණි. ද්විත්ව වචනයෙන් ම ප්‍රකාශ කටයුතුය යන්නෙන්, වීප්සා (නැවත නැවත පැවසීමේ) අර්ථයෙහි වෘත්ති මාත්‍රයක් තිබුණ ද, විභක්තියෙන් එය ප්‍රකාශ කිරීමට නොහැකි බැවින්, වීප්සාව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස ද්විත්ව වචනය (දෙවරක් කීම) කළ යුතු ම ය යන්න අදහසයි.

၉. ပတိ

9. පති

ဥပါဒိယမာနောတိ အဗ္ဘုပဂမ္မမာနော, ယဒိ ပန ဥပါဒိယမာနော ဘာဂေါ, အနုပါဒိယမာနော ကထန္တိ အာဟ-‘ယော ပနာ’တိအာဒိ, တဂရကုဋ္ဌာ ဂန္ဓဗ္ဗဝိသေသာ, မမာဘဇတီတိ မံ အာဘဇတိ, မမ ကောဋ္ဌာသော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော.

'උපාදියමානෝ' (ගනු ලබන්නේ/පිළිගනු ලබන්නේ) යනු පිළිගනු ලබන්නේ යන්නයි. ඉදින් පිළිගනු ලබන කොටසක් තිබේ නම්, පිළිනොගන්නා ලද්දේ කෙසේ දැයි 'යෝ පන' (යමෙක් වනාහි) යනාදිය පැවසුණි. 'තගරකුට්ඨා' (තගර සහ කුෂ්ඨ) යනු සුවඳ ද්‍රව්‍ය විශේෂයෝ වෙති. 'මමාභජති' යනු මට හිමි වෙයි (මා සතු වෙයි), 'මගේ කොටස වෙයි' යන්න අදහසයි.

၁၀. အနု

10. අනු

နတုလက္ခဏန္တိ သစ္စကိရိယာ ဝုဋ္ဌိယာ ဟေတု ဟောတိ, န တု သင်္ကေတောတိ အတ္ထော, ဟေတုတ္တာ လက္ခဏတ္တာဘာဝေ သစ္စကိရိယာယ ကထံ လက္ခဏေ ဒုတိယာတိ ဟေတုတ္တေပိ လက္ခဏတ္တမဿ သာဓေန္တော သာဓမ္မပယောဂေနာနွယမာဟ-‘ယံ သကိမ္ပိ’စ္စာဒိ, ဧတ္ထ ဟိ လက္ခဏံ သစ္စ ကိရိယာတိ ပဋိညာ, သကိမ္ပိ နိမိတ္တတာယ ကပ္ပနတ္တာတိ ဟေတု, ယံ သကိမ္ပိ နိမိတ္တတာယ ကပ္ပတေ တမ္ပိ လက္ခဏံ ဘဝတိ, ယထာ’အပိ ဘဝံ ကမဏ္ဍလုပါဏိံ သိဿမဒ္ဒက္ခီ’တိ သာဓမ္မပယောဂေနာနွယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ကပ္ပတေတိ သမတ္ထောတိ အတ္ထော, ကမဏ္ဍလု ပါဏိမှိ အဿေတိ ကမဏ္ဍလုပါဏီ, အပီတိ ပဉှေ, ကဒါစိ ကေနစိ ကမဏ္ဍလုပါဏီသိဿော ဒိဋ္ဌော သော တမေဝ ဒဿနံ လက္ခဏံ ကတွာ ပုစ္ဆတိ ‘အပိ’တျာဒိနာ, အထ ယထာ ဝုတ္တေန ဟေတုနောပိ လက္ခဏတ္တမတ္တု တထာပိ ပရဝိပ္ပဋိသေဓေန ဟေတုမှိ တတိယာ ကသ္မာ န သိယာတိ စောဒယမာဟ ‘န နွေဝမ္ပိ’စ္စာဒိ, ပုဗ္ဗဝိပ္ပဋိသေဓေနာတိ အပဝါဒပုဗ္ဗဝိပ္ပဋိသေဓေန, တထာဟိ ဆဋ္ဌိယာ [Pg.90] ပဝါဒေါ ဟောတိ ဟေတုမှိ တတိယာဝိဓိ… သမ္ဗန္ဓဆဋ္ဌိယာ ပတ္တာယ ဟေတုတတိယာဝိဓာနတော ဥပပဒဝိဘတ္တိဝိဓိပိ ဆဋ္ဌိယာပဝါဒေါ… သမ္ဗန္ဓဝိသေသာဘိဗျတ္တိဟေတုနောပပဒေန ယောဂေ တသ္မိံယေဝ သမ္ဗန္ဓေ ဝိဓာနတော, တတ္ထ ဟေတုတတိယာဝကာသော ‘ဓနေန ကုလ’န္တိ, ဥပပဒဝိဘတ္တိယာဝကာသော ‘ရုက္ခမနုဝိဇ္ဇောတတေ’တိ, သစ္စကိရိယမနု ပါဝဿီတိ တု ဟေတုမှိ လက္ခဏေ-ပဝါဒဝိပ္ပဋိသေဓေ သတိ ပုဗ္ဗဝိပ္ပဋိသေဓေန ဒုတိယာ ဘဝတိ.

‘න තු ලක්ඛණං’ යන්නෙන් සත්‍යක්ූරියාව වැස්සෙහි හේතුවක් වෙයි, සංකේතයක් (සලකුණක්) නොවේ යනු අර්ථයයි. හේතුභාවය නිසා ලක්ෂණභාවය නොමැති කල්හි, සත්‍යක්ූරියාවෙහි 'ලක්ෂණ' අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය කෙසේ ලැබේදැයි විමසන කල්හි, හේතුභාවයෙහිද මෙයට ලක්ෂණභාවය සාධනය කරමින් සාධර්ම්‍ය පූරයෝගයක් මඟින් අන්වය දක්වයි—‘යං සකිම්පි’ යනාදී වශයෙනි. මෙහි ලක්ෂණය නම් 'සත්‍යක්ූරියාවයි' යන පූරතිඥාවයි. ‘එක්වරක් වුවද නිමිත්තක් ලෙස ගැළපෙන බැවින්’ යනු හේතුවයි. යමක් එක්වරක් හෝ නිමිත්තක් වීමට සුදුසු වේද, එයද ලක්ෂණයක් වෙයි. ‘භවතුන් වහන්සේ පැන් කෙණ්ඩිය අතින් ගත් ශිෂ්‍යයා දුටු සේක්ද?’ යන්නෙහි මෙන් සාධර්ම්‍ය පූරයෝගයෙන් අන්වය දත යුතුය. ‘කප්පතේ’ යනු සමත් වෙයි (සුදුසු වෙයි) යන අර්ථයයි. අතෙහි කමණ්ඩලුවක් ඇත්තේ යමෙකුටද, හේ ‘කමණ්ඩලුපාණී’ නම් වේ. ‘අපි’ යන්න පූරශ්නාර්ථයෙහි වැටේ. කිසියම් කලෙක යමෙකු විසින් කමණ්ඩලුපාණී ශිෂ්‍යයා දක්නා ලදී, හෙතෙම එම දැකීමම ලක්ෂණයක් (සලකුණක්) කොටගෙන ‘අපි’ යනාදී වශයෙන් විමසයි. ඉක්බිති, මෙසේ දක්වන ලද හේතුවෙන්ද ලක්ෂණභාවය ඇති වුවද, ‘පරවිප්පටිසේධය’ (පසුකාලීන නීතියකින් වැළකීම) මඟින් හේතු අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය කුමක් හෙයින් සිදු නොවන්නේදැයි චෝදනා කරමින් ‘න න්‍වේවම්පි’ යනාදිය පැවසීය. ‘පුබ්බවිප්පටිසේධයෙන්’ යනු අපවාද පූරව විපූරතිෂේධයෙනි. එසේමය, ෂෂ්ඨී විභක්තියට අපවාදයක් ලෙස හේතු අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්ති විධිය වෙයි... සබඳතා ෂෂ්ඨිය පැමිණි කල්හි හේතු තෘතීයාව පැනවීම නිසා උපපද විභක්ති විධියද ෂෂ්ඨී අපවාදයකි... සබඳතා විශේෂය පූරකට කිරීමේ හේතුව වූ උපපදය සමඟ යෝග වීමේදී, එම සබඳතාවෙහිම පැනවෙන බැවිනි. එහි හේතු තෘතීයාවට අවකාශය ‘ධනේන කුලං’ යන්නයි. උපපද විභක්තියට අවකාශය ‘රුක්ඛමනුවිජ්ජෝතතේ’ යන්නයි. ‘සච්චකිරියමනු පාවස්සී’ යන්නෙහි වනාහි හේතු ලක්ෂණයෙහි අපවාද-විපූරතිෂේධය ඇති කල්හි පූරව විපූරතිෂේධයෙන් ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

၁၁. သဟ

11. සහ

သဟတ္ထေ-နုနော ဝတ္တနေ ပဗ္ဗတေန ယောဂေါ ကထန္တိ အာဟ‘ပဗ္ဗတေနေ’စ္စာဒိ.

සහ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාත පදයක් නොමැති කල්හි ‘පබ්බතේන’ (පර්වතය සමඟ) යන්නෙහි යෝගය කෙසේ වේදැයි විමසන කල්හි ‘පබ්බතේන’ යනාදිය පැවසීය.

၁၂. ဟီနေ

12. හීනෙ

ဝိသယဘာဝေနာတိအာဒိနာ ဟီနတ္ထေတိ ဝိသယသတ္တမိတ္တမာဟ, ဝိဇာနနပ္ပကာရမာဟ-‘ဟီနေ’စ္စာဒိ, တေနာတိ အနုနာ, ကထံ တေန ယုတ္တတ္တံ ဥက္ကဋ္ဌဿာတိ ဟီနုက္ကဋ္ဌသမ္ဗန္ဓမုခေန ဝိဘာဝေန္တော’တတ္ထာ’တိအာဒိမာဟ, တတ္ထာတိ ဟီနေစ္စာဒိနာ ဝုတ္တေ တသ္မိံ, ယတောတိ ဥက္ကဋ္ဌသာရိပုတ္တာဒိကော, ဟီနောတိ ပညဝတ္တာဒိ(တော နိက္ကဋ္ဌော, သော သာရိပုတ္တာဒိကော ဥက္ကဋ္ဌော) ဟီနတ္ထဝိသယော ဇာယတေ… တဗ္ဗိသယေ တဿ ဥက္ကဋ္ဌတာ ပတ္တိတော, ဟီနုက္ကဋ္ဌသမ္ဗန္ဓော ပန အတိသာယနာဒိကာယ ကာယစိ ကိရိယာယ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘විෂයභාවයෙන්’ යනාදී වශයෙන් ‘හීන’ අර්ථයෙහි විෂය සප්තමිය පමණක් පැවසීය. දැනගන්නා ආකාරය ‘හීනේ’ යනාදී වශයෙන් පැවසීය. ‘තේන’ යනු ‘අනු’ යන්න සමඟිනි. උත්කෘෂ්ටයාට (උසස් තැනැත්තාට) ඒ (හීනයා) සමඟ ඇති සම්බන්ධය කෙසේදැයි හීන-උත්කෘෂ්ට සම්බන්ධය මුහුණුවරින් විභාග කරමින් ‘තත්ථ’ යනාදිය පැවසීය. ‘තත්ථ’ යනු ‘හීනේ’ යනාදී වශයෙන් පැවසූ ඒ අර්ථයෙහිය. ‘යතෝ’ යනු උත්කෘෂ්ට වූ සාරිපුත්ත ආදී උතුමන්ය. ‘හීන’ යනු පූරඥාවන්තයින් ආදීන්ට වඩා පහත් වූ තැනැත්තාය, (එම සාරිපුත්ත ආදී උත්කෘෂ්ට උතුමෝ) හීන අර්ථයට විෂය වෙති... ඒ විෂයෙහි උන්වහන්සේගේ උත්කෘෂ්ටභාවය ලැබෙන බැවිනි. හීන-උත්කෘෂ්ට සම්බන්ධය වනාහි අතිශයෝක්තිය ආදී කිසියම් කූරියාවක් මඟින් කරන ලද්දක් යැයි දත යුතුය.

၁၄. သတ္တ

14. සත්ත

ကိန္တံ အာဓိကျမိစ္စာဟ- ‘အဓိကာဓိကီသမ္ဗန္ဓော’တိ, အဓိကော အဿ အတ္ထီတိ အဓိကီ=ခါရီ, အထာဓိကီဝိနိမုတ္တေ အဓိကာဓိကိသမ္ဗန္ဓော ကထမဝသီယတေ နဟျတြာဓိကီ ကောစိ သူယတိစ္စာဟ-‘နဝိနေ’စ္စာဒိ, ဣတိ သဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ ယထာဝုတ္တသမ္ဗန္ဓသာဓနော, တဒေါပသဒ္ဒေနယောဂေါတိ တဒါ ဥပသဒ္ဒေနာဓိကိနောယောဂေါတိ အတ္ထော. ဒွိဋ္ဌတ္တာ သမ္ဗန္ဓဿ အဓိကဿာပျုပသဒ္ဒေန ယောဂါ တတောပိ ကသ္မာ န သတ္တမီတျာဟ-‘အဓိကမှာတွိ’စ္စာဒိ, ယထာ ဧကာယေဝ ဝိဘတ္တိယာ ဥဘယဂတဿာပိ သမ္ဗန္ဓဿ ဇောတိတတ္တာ ဝိဇ္ဇုသင်္ခါတလက္ခိယာ သတ္တမျဘာဝေါ, ဧဝမိဓာ ပီတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသမာဓိမတိဒိသန္တော အာဟ-‘လက္ခိတာ ဝိယ သတ္တမျ ဘာဝေါ’တိ, ‘‘မာဏိကာ စတုရောဒေါဏာ, ခါရိတ္ထီ စတုမာဏိကာ’’.

ආධික්‍යය (වැඩි බව) යනු කුමක්දැයි දක්වමින් ‘අධිකාධිකී සබඳතාව’ යැයි පැවසීය. අධික වූ යමක් ඇත්තේ යමෙකුටද හෙතෙම ‘අධිකී’ (වැඩිමනත් ඇති තැනැත්තා) නම් වේ, එය ‘ඛාරී’ (මිනුමක්) වැනිය. එකල්හි, ‘අධිකී’ යන්නෙන් තොරව, අධික සහ අධිකී අතර සම්බන්ධය කෙසේ තේරුම් ගත හැකිද, මන්ද මෙහි ‘අධිකී’ යන කිසිවක් නොඇසෙන බැවිනි. ඒ නිසා ‘න විනා’ යනාදිය පැවසීය. ‘ඉති’ ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි පූරව කී සබඳතාව සාධනය කරයි. ‘තදෝපසද්දේන යෝගෝ’ යනු එකල්හි උපසර්ග පදයෙන් ‘අධිකී’ යන්න සමඟ යෝග වීම යන්න අර්ථයයි. සම්බන්ධය දෙපාර්ශවයකම පවතින බැවින්, ‘අධික’ යන්න උපසර්ගය සමඟ යෝග වීම නිසා එයින්ද කුමක් හෙයින් සප්තමී විභක්තිය සිදු නොවන්නේදැයි විමසමින් ‘අධිකම්හා ත්වි’ යනාදිය පැවසීය. යම් සේ එක් විභක්තියකින්ම දෙපාර්ශවයටම අයත් සම්බන්ධය පූරකට වන බැවින් විදුලිය වැනි ලක්ඛ්‍යයෙහි සප්තමී විභක්තියේ අභාවය සිදු වේද, එසේම මෙහිද වේ යැයි පූරව පැවසූ විසඳුම අතිදේශ කරමින් ‘ලක්ඛිතා විය සත්තම්‍ය භාවෝ’ (ලක්ඛිතයා මෙන් සප්තමී විභක්තියේ අභාවය) යැයි පැවසීය. ‘‘දෝණ හතරක් මාණිකාවක් වෙයි, මාණිකා හතරක් ඛාරියක් වෙයි.’’

၁၅. သာမိ

15. සාමි

ကိန္တံ [Pg.91] သာမိတ္တမိစ္စာဟ-‘သဿာမိသမ္ဗန္ဓော’တိ, ကာယ ကိရိယာယ ဇနိတောတိ အာဟ-‘ပရိပါလနာဒိကိရိယာယ ဇနိတော’တိ, တဉ္စာတိ သာမိတ္တာပေက္ခော နပုံသကနိဒ္ဒေသော, သမ္ဗန္ဓဿာနေကဝိဓတ္တာ အာဟ‘သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဗန္ဓေ’တိ, အာချာယတေတီမဿ အတ္ထော ဝိဓီယတေ ဉာပီယတေတိ, ဒိဋ္ဌန္တော-ပနီတောတ္ထော သုခေန ပဋိပတ္တုံ သက္ကာတိ ပသိဒ္ဓမနုဝဒိယမာနမပ္ပသိဒ္ဓဉ္စ ဝိဓီယမာနံ ဒိဋ္ဌန္တမာဟ-‘ယထာ ယော ကုဏ္ဍလီ သော ဒေဝဒတ္တော’တိ, ကုဏ္ဍလိတ္တမ္ပသိဒ္ဓံ, ဒေဝဒတ္တတ္တမပ္ပသိဒ္ဓမိစ္စာဟ-‘ကုဏ္ဍလိတ္တာနုဝါဒေနေ’စ္စာဒိ. ယထေဝေါဘယာဓိဋ္ဌာနတ္တေပျုပသဇ္ဇနတောဝ ဆဋ္ဌီ ‘ရညော ပုရိသော’တိ, န ဝိသေဿတော ‘ပုရိသဿ ရာဇာ’တိ, တထာ သမ္ဗန္ဓာဘိဗျဉ္ဇနကေနာဓိနာ ယောဂေပိ ဝိသေသနတောဝ ဘဝတိ, နာညတောတိ အာဟ-‘တတ္ထာ’တိအာဒိ. ဗျတိရေကမာပါဒီယတီတိ ကာရကဆက္ကတော ဗျတိရိတ္တတ္တာ သမ္ဗန္ဓော ဗျတိရေကော တံ အာပါဒီယတိ ပါပီယတီတိ အတ္ထော, ဥဘယတောတိ သံတော သာမိတော စ, အဓိဗြဟ္မဒတ္တေ ပဉ္စာလာတိ ဗြဟ္မဒတ္တဿ ပဉ္စာလာ သန္တကာ တိ အတ္ထော, သန္တကာ ဟိ ပဉ္စာလာ, န သာမိ, အဓိပဉ္စာလေသု ဗြဟ္မဒတ္တောတိ ပဉ္စာလာနံ ဗြဟ္မဒတ္တော သာမီတျတ္ထော.

ස්වාමිභාවය යනු කුමක්දැයි දක්වමින් ‘ස්ව-ස්වාමි සම්බන්ධය’ යැයි පැවසීය. එය කිනම් කූරියාවකින් උපදවනු ලැබුවේදැයි දක්වමින් ‘පරිපාලන (රැකබලා ගැනීම) ආදී කූරියාවන්ගෙන් උපදවන ලද්දක්’ යැයි පැවසීය. ‘තඤ්ච’ යනු ස්වාමිභාවය අපේක්ෂා කරන නපුංසක ලිංග නිර්දේශයකි. සබඳතාවේ අනේකවිධ (බොහෝ) ස්වභාවය නිසා ‘සබ්බත්ථ සබ්බන්ධේ’ (සෑම සබඳතාවකදීම) යැයි පැවසීය. ‘ආඛ්‍යායතේ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘පනවනු ලැබේ, හඳුන්වා දෙනු ලැබේ’ යන්නයි. උදාහරණයක් මඟින් පෙන්වා දුන් අර්ථය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි බැවින්, පූරසිද්ධ දේ නැවත පවසමින් සහ අපූරසිද්ධ දේ පනවමින් නිදසුනක් දැක්වීය—‘යම් සේ කුණ්ඩලාභරණ ඇත්තේ යමෙක්ද හෙතෙම දේවදත්ත වේ’ යන්නයි. කුණ්ඩලාභරණ සහිත බව පූරසිද්ධය, දේවදත්ත බව අපූරසිද්ධය යන අරුතින් ‘කුණ්ඩලිත්තානුවාදේන’ යනාදිය පැවසීය. යම් සේ දෙපාර්ශ්වයෙහිම පිහිටා තිබුණද අපූරධාන පදයෙන්ම ෂෂ්ඨී විභක්තිය ලැබෙන්නේ ‘රඤ්ඤෝ පුරිසෝ’ (රජුගේ පුරුෂයා) යන්නෙහි මෙනි, පූරධාන පදයෙන් ‘පුරිසස්ස රාජා’ (පුරුෂයාගේ රජු) යන්නෙහි මෙන් නොවේද, එසේම සම්බන්ධය පූරකට කරන ‘අධි’ උපසර්ගය සමඟ යෝග වීමේදීද විශේෂණයෙන්ම (අපූරධාන පදයෙන්ම) විභක්තිය වෙයි, අනෙකකින් නොවේ යැයි ‘තත්ථ’ යනාදී වශයෙන් පැවසීය. ‘ව්‍යතිරේකමාපාදීයතේ’ යනු කාරක හයෙන් වෙනස් වූ බැවින් සම්බන්ධය ‘ව්‍යතිරේකය’ නම් වේ, එයට පැමිණවනු ලැබේ යනු අර්ථයයි. ‘උභයතෝ’ යනු අයත් දෙයින් සහ ස්වාමියාගෙන් යන දෙපාර්ශ්වයෙනි. ‘අධිබ්‍රහ්මදත්තේ පඤ්චාලා’ යන්නෙහි අර්ථය ‘බ්‍රහ්මදත්ත රජුට අයත් පඤ්චාල දේශවාසීහු’ යන්නයි. මන්ද පඤ්චාලයෝ අයත් වූවෝ වෙති, ස්වාමියා නොවේ. ‘අධිපඤ්චාලේසු BB්‍රහ්මදත්තෝ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘පඤ්චාලයන්ගේ ස්වාමියා බ්‍රහ්මදත්ත වේ’ යන්නයි.

၁၆. ကတ္တု

16. කත්තු

ကိံ လက္ခဏော-ယံ ကတ္တာဣစ္စာဟ-‘ကတ္တရိ’စ္စာဒိ, ဂစ္ဆတိ ဒေဝဒတ္တောစ္စာဒေါ ကတ္တရိ ပတိဋ္ဌိတံ, ပစတျောဒနံ ဒေဝဒတ္တောစ္စာဒေါ ကမ္မေ ပတိဋ္ဌိတံ ကိရိယံ ကရောတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ကရောတီတိ စ ဣမိနာ အနွတ္ထ ဗျပဒေသောဝ သိဒ္ဓေါ-ယံ ကတ္တု ဝေါဟာရောတိ ဉာပေတိ, ကေနစိ ပယုဇ္ဇမာနောပိ သကေ ကမ္မေ သယမေဝ ပဓာနတ္တမနုဘဝတီတိ‘ပယုတ္တော ဝါ ပဓာနဘာဝေနာ’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ စေတ္ထ-

කර්තෘ යනු කිනම් ලක්ෂණ ඇත්තේදැයි දක්වමින් ‘කර්තරි’ යනාදිය පැවසීය. ‘දේවදත්ත යයි’ යනාදියේදී කර්තෘ කෙරෙහි පිහිටි කූරියාවද, ‘දේවදත්ත බත් පිසයි’ යනාදියේදී කර්මය කෙරෙහි පිහිටි කූරියාවද සිදු කරයි යන සබඳතාවයි. ‘කරයි’ යන මෙයින් අර්ථයට අනුකූල වූ ව්‍යවහාරයම (නමම) සිද්ධ වෙයි—එය ‘කර්තෘ’ යන ව්‍යවහාරය බව හඟවයි. කිසියම් අයෙකු විසින් මෙහෙයවනු ලැබුවද, තමාගේ කූරියාවෙහි තෙමේම පූරධානත්වය අත්විඳින බැවින් ‘මෙහෙයවන ලද හෝ පූරධාන භාවයෙන්’ යැයි මෙහි මෙසේ පවසන ලදී—

ပဓာနတာယ ယော ကတ္တု, ကမ္မဋ္ဌံ ကုရုတေ ကြိယံ;

သာ ကတ္တာ နာမပ္ပယုတ္တော, ပယုတ္တော ဝါတျယံ ဒွိဓာတိ.

පූරධානත්වයෙන් යුතුව යමෙක් කර්තෘ බවට පත්ව කර්මයෙහි පිහිටි කූරියාව සිදු කෙරේද, හෙතෙම ‘කර්තෘ’ නම් වේ. ඒ කර්තෘ තෙමේ ‘මෙහෙයවන නොලද’ හෝ ‘මෙහෙයවන ලද’ යැයි දෙවැදෑරුම් වේ.

တတ္ထ ပုရိသေန ကတန္တိ အပ္ပယုတ္တော, ပုရိသေန ကရောတိ ဒေဝဒတ္တောတိ ပယုတ္တော, နနု ကိရိယာ-ယမဗျဝဓာနေန ကရဏာဓိကရဏေ ဟေဝ [Pg.92] သာဓျတေ ကတ္တာရာ တု ဒူရဋ္ဌေန, တထာသတိ ကထမနေကသာဓနသာဓနီယံ ကိရိယံ ကတ္တာဝ ကရောတိ မုချဘာဝေနာပရေတွမုချဘာဝေနာတိ ဝုစ္စတေ-

එහි ‘පුරුෂයා විසින් කරන ලදී’ යනු මෙහෙයවන නොලද (කර්තෘට නිදසුනකි), ‘දේවදත්ත පුරුෂයා ලවා කරවයි’ යනු මෙහෙයවන ලද (කර්තෘට නිදසුනකි). කූරියාව වනාහි කිසිදු බාධාවකින් තොරව කරණය සහ අධිකරණය මඟින්ම සිද්ධ කරනු ලැබේ, කර්තෘ විසින් වනාහි දුරස්ව පිහිටා (එය සිදු කරයි). එසේ තිබියදී, බොහෝ උපකරණ (සාධන) මඟින් සිදු කළ යුතු කූරියාව, කර්තෘ විසින්ම පූරධාන වශයෙන්ද අනෙක් සාධන විසින් අපූරධාන වශයෙන්ද කරනු ලැබේ යැයි පවසන්නේ කෙසේද යත්—

ကတ္တုတောညေသမုဗ္ဘူတျာ, ဝိဝိတ္တာလောစနာဒိနာ ;

ဒူရာဒပျုပကာရိတ္တေ, ကတ္တု ဝါတ္တပ္ပဓာနတာ.

කර්තෘගෙන් අනෙක් සාධකයන්ගේ හටගැනීම සිදුවන බැවිනුත්, විවිධ වූ කල්පනා විමර්ශන ආදිය කිරීමෙනුත්, දුරස්ව පිහිටියද කූරියාවට උපකාරී වන බැවිනුත්, කර්තෘගේම පූරධානත්වය පැවසෙයි.

အယမေတ္ထ အတ္ထော ‘‘ကတ္တုနော သကာသာ အညေသံ ကရဏာဒီနံ ဥဗ္ဘူတျာ သမ္ဘဝေနစ, တထာဟိ ပသိဒ္ဓကရဏသဘာဝေါပိ ဖရသု ကတ္တာယတ္တဝုတ္တိတာယာဓိကရဏမ္ဘ ဝတိ‘ဖရသုမှိ ဌပေတွာ ဆိန္ဒတီ’တိ, ဝိဝိတ္တဿ ကရဏာဒီဟိ ပုထဗ္ဘူတဿ, ကတ္တုနော ကိရိယာယ အာလောစနေန ဒဿနေန စ ‘ဒေဝဒတ္တော အတ္ထိ ဘဝတိ ဝိဇ္ဇတီ’တိ, အာဒိသဒ္ဒေန ကရဏာဒိနော (တဒဓီန) ပဝတ္တိအာဒီနံ ဂဟဏံ, ဣမိနာ ကာရဏေန ဒူရတော ဥပကာရိတ္တေပိ ကတ္တုယေဝ သပ္ပဓာနတာ သိယာ’’တိ, ပုနပိ-

මෙහි අර්ථය මෙසේය: "කර්තෘගෙන් (ක්‍රියා කරන්නාගෙන්) අන්‍ය වූ කරණ (උපකරණ) ආදියේ උපත හා සම්භවය සිදු වන බැවින් ද, ප්‍රසිද්ධ කරණ ස්වභාවයක් ඇති වුවද පොරව ආදිය කර්තෘට යටත් පැවැත්මක් ඇති බැවින් අධිකරණයක් (ස්ථානයක්) ද වෙයි. එනම් 'පොරවෙහි (තබා) කපයි' යනුවෙනි. කරණ ආදියෙන් වෙන් වූ කර්තෘගේ ක්‍රියාව දෙස බැලීමෙන් හා දැකීමෙන් 'දේවදත්තයා ඇත, වෙයි, පවතී' යනාදී වශයෙන් ද, 'ආදී' ශබ්දයෙන් කරණ ආදියේ (ඊට යටත් වූ) පැවැත්ම ආදිය ගැනීම ද සිදු වේ. මේ හේතුව නිසා දුරස්තර උපකාරීත්වයක් ඇති කල්හි වුවද කර්තෘටම ප්‍රධානත්වය හිමි වන්නේය." නැවතත් -

ထာလျာဒီနန္တု ကတ္တုတ္တံ, ဟောတေဝါစေတနာနပိ;

ယတော သဒ္ဒဿ ဝုတျတ္ထေ, မိစ္ဆာတျာသေန-နာဒိနာ.

"සැලිය ආදී අචේතනික වස්තූන්ට ද කර්තෘ භාවය ඇති වේ. මක්නිසාද යත්, අනාදිමත් කාලයක සිට පවතින වැරදි ව්‍යවහාරය (මිථ්‍යා අභ්‍යාසය) ආදිය නිසා ශබ්දයේ අර්ථයෙහි පැවැත්මක් සිදු වන බැවිනි."

အယမေတ္ထ အတ္ထော ‘‘အစေတနာနမ္ပိ ထာလီအသိအာဒီနံ ကတ္တုတ္တမ္ဘဝတိ ယထာဝဏ္ဏိတသပ္ပဓာနတ္တနိမိတ္တာဘာဝေပိ, ကသ္မာတိ စေ ယတော ကာရဏာ အတ္ထေ အတ္တနော အဘိဓေယျေသဒ္ဒဿ ဝုတ္တိ ပဋိပတ္တိ အနာဒိနာ မိစ္ဆာဘျာသေနဘဝတိ တသ္မာ ထာလျာဒီနန္တိအာဒိ ပကတံ, ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘အညထာ သဒ္ဒတ္ထော, အညထာ သဘာဝတ္ထော, န ဟိ သဒ္ဒေါ ဗာဟျေ ဝတ္ထုမှိ ဗျာပါရမာပဇ္ဇတိ, တထာဟိ–

මෙහි අර්ථය මෙසේය: "පෙර විස්තර කරන ලද ප්‍රධානත්වයට හේතුව නැතත්, අචේතනික වූ සැලිය, කඩුව ආදී වස්තූන්ට ද කර්තෘ භාවය ඇති වෙයි. එය කෙසේද යත්, යම් හෙයකින් තමන්ගේ අභිධෙය්‍ය (ප්‍රකාශිත) අර්ථයෙහි ශබ්දයේ පැවැත්ම අනාදිමත් කාලීන මිථ්‍යා අභ්‍යාසයෙන් සිදු වේ ද, එබැවින් 'සැලිය ආදියෙහි' යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙයින් පැවසෙන්නේ කුමක්ද? 'ශබ්දයේ අර්ථය වෙනස්ය, වස්තුවේ ස්වභාවය වෙනස්ය.' ශබ්දය බාහිර වස්තුවෙහි සැබවින්ම ක්‍රියාවක් සිදු නොකරයි. එසේ වන්නේ කෙසේද යත් -"

အညထေ ဝါဂ္ဂိ သံသဂ္ဂါ, ဒါဟံ ဒဍ္ဎောတိ မညတိ;

အညထာ ဒါဟသဒ္ဒေန, ဒါဟတ္ထော သမ္ပတီယတေ.

"ගින්න සමඟ ඇති සබඳතාව නිසා 'පිළිස්සුණේය' යි සිතන නමුත්, ශබ්දයේ සම්බන්ධය වෙනස්ය. වෙනත් ආකාරයකින් 'දැවීම' (දාහ) යන ශබ්දයෙන් දැවීමේ අර්ථය අවබෝධ කරගනු ලැබේ."

ဗာဟျပဒတ္ထဿ သဘာဝေါ ဝိယ ဟုတွာ မိစ္ဆာဘျာသေန အနာဒိနာ ပန ပဝတ္တေန ဗာဟျေ ဝတ္ထူနိ အဝိဇ္ဇမာနေန ကရဏဘူတေန ထာလျာဒီနံ ကတ္တုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. အထ စ ပန–

"බාහිර පදාර්ථයේ ස්වභාවය සේ පෙනෙමින්, අනාදිමත් කාලයක සිට පවත්නා මිථ්‍යා අභ්‍යාසය හේතුවෙන් බාහිර වස්තූන් කෙරෙහි ඇත්තා වූ ද, විද්‍යාමාන නොවන්නා වූ ද කරණයක් බවට පත් වූ සැලිය ආදියට කර්තෘ භාවය ලැබේ." එසේ වුවද නැවතත් -

ဝတ္တိစ္ဆာဒေါ [Pg.93] ပဝတ္တေဟိ, သပ္ပဓာနတ္တ ဟေတုဟိ;

ကတ္တုဓမ္မေဟိ ဝုတ္တေဟိ, ကတ္တာ သဒ္ဒါဝ ဉာယတေ.ဧကဿာမုချဝတ္ထာဟိ, ဘေဒေန ပရိကပ္ပနေ;

ကမ္မတ္တံ ကရဏတ္တဉ္စ, ကတ္တုတ္တံ စောပဇာယတေ.

"පවසන්නාගේ කැමැත්ත ආදී හේතූන්ගෙන් ද, ප්‍රධානත්වයට හේතු වන කරුණුවලින් ද පවතින, පවසන ලද කර්තෘ ධර්මයන්ගෙන් ශබ්ද මාත්‍රයෙන්ම කර්තෘ තෙමේ හඳුනාගනු ලැබේ. එක් වස්තුවකම අප්‍රධාන අවස්ථාවන් වෙනස් කොට පරිකල්පනය කිරීමෙන් කර්ම භාවය ද, කරණ භාවය ද, කර්තෘ භාවය ද උපදින්නේය."

ဝုတ္တေဟီတိ ‘ကတ္တုတောညေသမုဗ္ဘူတျာ’စ္စာဒိနာ, သဒ္ဒါဝါတိ သဒ္ဒေ တေဓမ္မာ ဟောန္တု ဝါ မာ ဝါ ကတ္တုသမ္ဗန္ဓိယထာဝုတ္တဓမ္မဝစနိစ္ဆာယ သဒ္ဒတောဝ ကတ္တာ ပတီယတေ, နိယမေန န ဝတ္ထုတောတိ အတ္ထော, အမုချာ ဝတ္ထာဟီတိ ဗုဒ္ဓိယာ တဒါကာရတာယ ပရိဏာမာဝတ္ထာဟိ, ဟန္တျတ္တ နာဝတ္တာနန္တိ ဧကဿေဝါတ္တနော ကမ္မတ္တာဒိ ဇာယတေ, အတောယေဝါစ္စန္တမသန္တောပိ အင်္ကုရော ဇနနကိရိယာယ ကတ္တာ ဘဝတိ ‘အင်္ကုရော ဇာယတေ’တိ, ဝုတ္တံ ဟိ–

"'පවසන ලද' යන්නෙන් 'කර්තෘගෙන් අන්‍යයන්ගේ උපත සිදු වීම' යනාදියයි. 'ශබ්ද මාත්‍රයෙන්ම' යනු ශබ්දයෙහි එම ධර්මයන් තිබුණත් නැතත් කර්තෘට සම්බන්ධ වූ, කලින් කියන ලද ධර්මයන් පැවසීමේ කැමැත්ත නිසා ශබ්දයෙන්ම කර්තෘ වැටහෙයි, නියත වශයෙන්ම වස්තුවෙන් නොවේ යන්න අර්ථයයි. 'අමුඛ්‍ය අවස්ථාවන්ගෙන්' යනු බුද්ධියෙහි එම ආකාරයෙන් වෙනස් වන අවස්ථාවන්ගෙනි. 'එක් වස්තුවකම' යන්නෙන් එක් වස්තුවකටම කර්ම භාවය ආදිය උපදී. මේ නිසාම කිසිසේත්ම නොපවතින අංකුරය ද (පැළය ද) උපදීමේ ක්‍රියාවෙහි කර්තෘ වෙයි. එනම් 'අංකුරය උපදී' යනුවෙනි. මේ බව පවසා ඇත -"

ပုရာသဉ္ဇနိတော ဘာဝါ, ဗုဒ္ဓယဝတ္ထာနိ ဗန္ဓနော;

အဝသိဋ္ဌော သတာညေန, ကတ္တာ ဘဝတိ ဇာတိယာဣတိ.

"පෙර නූපන්, බුද්ධියෙහි පවතින අවස්ථාවන් බැඳීමක් කොට ඇති, වෙනත් පවත්නා දෙයකින් වෙන් වූ ස්වභාවය උත්පත්තියෙහි කර්තෘ වෙයි."

သတာ အညေန ဒေဝဒတ္တာဒိနာ.

"'පවත්නා වූ වෙනත් දේකින්' යනු දේවදත්ත ආදීන්ගෙනි."

ကိန္တံ ကရဏံ နာမာတိ အာဟ-‘ယော ပနာ’တိအာဒိ, ယောတိ ယော ပဒတ္ထော, ဣမိနာ ဣဒံ ဒီပေတိ ‘‘ကရဏဗျပဒေသာယ သုတ္တန္တရာဘာဝေပိ ကရောတျနေနေတိ ကရဏန္တျနွတ္ထတော ပသိဒ္ဓေါ-ယံ ကရဏဝေါဟာရော’’တိ, အတြေဒံ ပဋိဘာနံ–

"'කරණය යනු කුමක්ද?' යන ප්‍රශ්නයට 'යමෙක් තෙමේ' යනාදිය පැවසීය. 'යම්' යනු යම් පදාර්ථයකි. මෙයින් මෙය පැහැදිලි කරයි: 'කරණය යන ව්‍යවහාරය සඳහා වෙනත් සූත්‍රයක් නොමැති වුවද, 'මොහුගෙන් කරයි' යන අර්ථයට අනුකූලව මෙම කරණ ව්‍යවහාරය ප්‍රසිද්ධය.' මේ පිළිබඳව මෙබඳු වැටහීමක් ඇත -"

ယံ ဝတ္တုမိစ္ဆိတံ ကတ္တု, ကြိယာယစ္စန္တသာဓနံ;

ကရဏန္တံ ဒွိဓာ ဟောတိ, ဗာဟျဗ္ဘန္တရဘေဒတောတိ.

"කර්තෘගේ ක්‍රියාව සම්පූර්ණයෙන්ම සාක්ෂාත් කර ගැනීමට යම් උපකරණයක් පැවසීමට කැමති ද, එම කරණය බාහිර හා අභ්‍යන්තර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ."

တတ္ထ ယံဝတ္တုမိစ္ဆိတံတျာဒိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ-‘‘န ဝတ္ထုတော ကိဉ္စိ ကရဏံ နာမ အတ္ထိ, ဝစနိစ္ဆာဝသေန ပန ပသိဒ္ဓကရဏာနမ္ပိ ဖရသုအာဒီနံ ‘ဖရသု ဆိန္ဒတိ, ဖရသုမှိ ဆိန္ဒတီ’တိ ကတ္တုအဓိကရဏတ္တဿပိ, ပသိဒ္ဓါဓိကရဏာနမ္ပိ တဒနုတ္တာဒိဝိသေသသမ္ဘဝေ ထာလျာ ပစတီ’တိ ကရဏတ္တဿပိ ဒဿနတော ဝစနိစ္ဆာတောယေဝ ကရဏံ ကာရကံ ဝိညေယျ’’န္တိ, တဉ္စ ဒုဝိဓန္တိ အာဟ-‘ဒွိဓာ ဟောတီ’တိအာဒိ, တတ္ထ အသိနာ ဆိန္ဒတီတိ ဗာဟျံ, စက္ခုနာ ပဿတီတျဗ္ဘန္တရံ. ကိရိယာနိမိတ္တတ္တာ ကာရကန္တိ ဣမိနာ ကာရကသဒ္ဒဿ နိမိတ္တပရိယာယတ္တမာဟ. ပကတိ ယာဘိရူပေါစ္စာဒေါ [Pg.94] ကိရိယာယာဝိဇ္ဇမာနတ္တာ သမ္ဗန္ဓမတ္တံ ဝိညာယတီတိ သမ္ဗန္ဓလက္ခဏာ ဆဋ္ဌီ သိယာ, သမေန ဓာဝတီတျာဒေါ တု ကိရိယာယ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေပိ ကမ္မတ္တံ ဝတ္တုမိစ္ဆိတန္တိ ဒုတိယာ သိယာ, သမံ ဓာဝတိ ဝိသမံ ဓာဝတီတျတ္ထော, တထာ ဒွိဒေါဏေနာတိ ဒွေဒေါဏေ ကိဏာတီတျတ္ထော, ပဉ္စကေနာတိ ပဉ္စ ပရိမာဏဿ ပဉ္စကော ပဉ္စကံ ဝဂ္ဂံ ကတွာ ပသဝေါ ကိဏာတိ ပဉ္စပဉ္စ ကတွာ ကိဏာတီတျတ္ထောတိ ဝါတ္တိကကာရေန ‘တတိယာ ဝိဓာနာယောပသင်္ချာနံ’ကတံ, တံ ဒဿေတုမာဟ- ‘ပကတိအာဒီဟီ’တိအာဒိ, ယတ္ထေသံကရဏဘာဝေါတိ ယဿံ ကိရိယာယမေ သမ္ပကတျာဒီနံ ကရဏတ္တံ, တံ ကိရိယံ ကထယတီတိ သမ္ဗန္ဓော, သဗ္ဗဿေဝ ပဒတ္ထဿ သတ္တာဗျဘိစာရတော အာဟ-‘ဘူ’ဣစ္စာဒိ, ပကတိယာဘိရူပေါတိ သဘာဝေနာယမဘိရူပေါ ဘဝတိ, န တု ဝတ္ထာလင်္ကာရာဒိနေတျတ္ထော, ကရောတိဿ ဂမ္မမာနတ္တေ ပန ပကတိယာဘိရူပေါ ကတောတိအာဒိ, တဒါ ကတ္တရိယေဝ တတိယာ, ယံ ယသ္မာ အညဂေါတ္တော ဂေါတမော န ဟောတိ အတောစ ဂေါတမော ဘဝတီတိ သမ္ဗန္ဓော, နနုစ ဒွိဒေါဏ ပဉ္စကာ ကယမ္ပဋိစ္စ ကမ္မဘူတာ ဟောန္တိ ဒွိဒေါဏာဒိနာ ကေယတ္တာ တတော ကိမုစ္စတေ‘ကယမ္ပဋိစ္စ ဒွိဒေါဏပဉ္စကာ ကရဏာနိ ဘဝန္တီ’တျာ သင်္ကီယာဟ-‘တထာဟိ’စ္စာဒိ, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ-‘‘ဒွိဒေါဏာဒိသဒ္ဒေန ဟိ န ဂယှုပဂံ ဝတ္ထုမုစ္စတိ, တေဟိ ပန ဒွိဒေါဏာဒျတ္ထံ မူလံ တာဒတ္ထိယာ ဘိဟိတန္တိ န ဝုတ္တဒေါသာဝသရော’’တိ.

"එහි 'යමක් පැවසීමට කැමති ද' යනාදීන් මෙය පෙන්වයි: 'වස්තු ස්වභාවයෙන් සැබවින්ම කරණය කියා කිසිවක් නැත. පැවසීමේ කැමැත්ත අනුව, ප්‍රසිද්ධ කරණයක් වූ පොරව ආදියට වුවද 'පොරව කපයි, පොරවෙහි (තබා) කපයි' යනුවෙන් කර්තෘ හෝ අධිකරණ භාවය ලැබෙන බැවින් ද, ප්‍රසිද්ධ අධිකරණයන්ට වුවද (එහි පැවසීමට අදහස් නොකරන විශේෂත්වයක් ඇති කල්හි) 'සැලියෙන් පිසයි' යනුවෙන් කරණ භාවය ලැබෙනු දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, කරණ කාරකය තේරුම් ගත යුත්තේ කථකයාගේ පැවසීමේ කැමැත්ත අනුවමය.' එය දෙවැදෑරුම් බව 'දෙවැදෑරුම් වේ' යනාදීන් පැවසීය. එහි 'කඩුවෙන් කපයි' යන්න බාහිර කරණයයි, 'ඇසින් දකියි' යන්න අභ්‍යන්තර කරණයයි. ක්‍රියාවට හේතුවක් වන බැවින් 'කාරකය' යන්නෙන්, කාරක ශබ්දයේ 'නිමිත්ත' යන පර්යාය අර්ථය පැවසීය. 'ස්වභාවයෙන් ලස්සන' යනාදියේ ක්‍රියාවක් නොමැති බැවින්, සම්බන්ධය පමණක් වැටහෙන නිසා සම්බන්ධ ලක්ෂණ ඇති ෂෂ්ඨී විභක්තිය විය යුතුය. 'සමව දුවයි' යනාදියේ ක්‍රියාව තිබුණ ද කර්ම භාවය පැවසීමට කැමති බැවින් ද්විතීයා විභක්තිය විය යුතුය. 'සම භූමියෙහි දුවයි, විෂම භූමියෙහි දුවයි' යන්න එහි අර්ථයයි. එසේම 'ද්විදෝණයෙන්' යන්නෙන් 'දෝණ දෙකක් මිලදී ගනියි' යන්න අර්ථයයි. 'පංචකයෙන්' යනු පහක ප්‍රමාණය ඇති පංචකයයි, පහ බැගින් කණ්ඩායම් කොට සතුන් මිලදී ගනියි, 'පහ පහ බැගින් කොට මිලදී ගනියි' යන අර්ථයෙන් වාර්තික කර්තෘ විසින් 'තෘතීයා විභක්තිය පැනවීම සඳහා උපසංඛ්‍යානයක්' කරන ලදී. එය පෙන්වීමට 'ප්‍රකෘති ආදීන්ගෙන්' යනාදිය පැවසීය. 'මොවුන්ගේ කරණ භාවය කොතැනද' යනු යම් ක්‍රියාවක් කෙරෙහි මේ ප්‍රකෘති ආදියේ කරණ භාවය වේ ද, එම ක්‍රියාව පවසයි යන්න සම්බන්ධයයි. සියලුම පදාර්ථයන්ගේ පැවැත්ම නොවරදින බැවින් 'භූ' (වෙයි) යනාදිය පැවසීය. 'ප්‍රකෘතියෙන් අභිරූප' යනු මොහු ස්වභාවයෙන්ම රූපවත් වෙයි, ඇඳුම් පැළඳුම් ආදියෙන් නොවේ යන්න අර්ථයයි. නමුත් 'කරොති' (කරයි) යන්න වැටහෙන කල්හි 'ප්‍රකෘතියෙන් අභිරූප කරන ලදී' යනාදී වශයෙන් එදිනට කර්තෘ කෙරෙහිම තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. යම් හෙයකින් වෙනත් ගෝත්‍රයක වූ තැනැත්තා ගෝතම නොවේ ද, එබැවින් ඔහු 'ගෝතම වෙයි' යන්න සම්බන්ධයයි. 'ද්විදෝණ, පංචක යනාදිය මිලදී ගැනීම ඇසුරු කොට කර්මකාරක වෙයි නේද? මක්නිසාද යත්, ද්විදෝණ ආදියෙන් මිලදී ගත යුතු බැවිනි. එසේ තිබියදී 'මිලදී ගැනීම ඇසුරු කොට ද්විදෝණ, පංචක යනාදිය කරණ (උපකරණ) වෙයි' කියා පවසන්නේ කෙසේදැයි' සැක කොට 'තථාහි' යනාදිය පැවසීය. මෙහි පවසන ලද්දේ මෙයයි: 'ද්විදෝණ ආදී ශබ්දයෙන් මිලදී ගන්නා වස්තුව අදහස් නොකෙරේ. එම ද්විදෝණ ආදී ශබ්දයෙන් මිලදී ගැනීමට අවශ්‍ය මුදල ඒ සඳහාම වූ අර්ථයෙන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් කලින් කී දෝෂය ඇති වීමට ඉඩක් නැත' යනුවෙනි.

၁၇. သဟ

17. "සහ" (සමඟ)

ယထာက္ကမမာဂမနကိရိယာယ ထူလတ္တဂုဏေန ဂေါမန္တဒဗ္ဗေန စ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတုံ ‘တံ ယထေ’စ္စာဒိမာဟ, ဥဒါဟရဏမတ္တံ ဒဿေန္တောပိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာပိ ဒဿေတီတိ ဝုတ္တံ ‘သဗ္ဗတ္ထေဝ ဝါ’တိအာဒိ, ပုတ္တေန သဟာဂတောတိအာဒီသု အာဂမနာဒိကိရိယမ္ပဋိစ္စ ဒွေ ကတ္တာရော ပဓာနာပ္ပဓာနဝသေန, တေသု ပဓာနေ ကာရိယသမ္ပစ္စယဉာယေန ဝါ ဗဟုလံဝစနေန ဝါ ပဓာနေ ကတ္တရိ ပစ္စယော, ဣတရေ’ကတ္တရိ တတိယာ’တျေဝ တတိယာ သိဒ္ဓါ, တတော-ယံ ဝစနာရမ္ဘော-နတ္ထကောတိ မညမာနောစော ဒေတိ ‘နနွိ’စ္စာဒိနာ, တ္တေနာဘိဓီယတေ ပိတေတိ ပဓာနကတ္တာ, တုလျောပိ ကိရိယာသမ္ဗန္ဓေ ပိတာပုတ္တာနံ ပိတာတြ ပဓာနံ သဒ္ဒစောဒိတတ္တာ, ပုတ္တော-ပ္ပဓာနမသဒ္ဒစောဒိတတ္တာ[Pg.95], သဒ္ဒဗျာပါရာပေက္ခာယ ဟိ ပဓာနာပ္ပဓာနာယ ဝဝတ္ထာနံ, ပိတုရေဝါတြာဂတာဒိသဒ္ဒသာမာနာဓိကရဏျာ အာဂမနကိရိယာ သမ္ဗန္ဓော သဒ္ဒေနောစ္စတေ, နေတရဿ သဒ္ဒသတ္တိသဘာဝတော, တထာ ဝိဓာ ဟိ သဒ္ဒဿ သတ္တိ ယတော ပိတုရေဝါတြ ကိရိယာ သမ္ဗန္ဓံ သက္ကောတိ ပဋိပါဒေတုံ, န ပုတ္တဿ, ဧဝဉ္စာဂတောစ္စာဒေါ ဧကဝစနမုပဇ္ဇတေ, အညထာ ဟိ ဗဟုဝစနံ သိယာ, ‘ပိတာ ပုတ္တာ အာဂတာ’တိ. (ယဒိ) ဝုတ္တနယေန တတိယာ သိဒ္ဓါ ‘သိဒ္ဓေ သတျာရမ္ဘော နိယမာယ ဝါ ဝိကပ္ပာယ ဝါ’ န စေတ္ထ နိယမော, နာပိ ဝိကပ္ပော, တတော ကိမနေန ယောဂေနာ တျာသယေနာဟ-‘အပ္ပဓာနေယေဝ’စ္စာဒိ. နယိဒမေဝမိစ္စာဒိ ပရိဟာရော. သဟဘာဝမတ္တံ ဝတ္တုမိဋ္ဌံ ဝါတိ ယောဇနာ, သာမတ္ထိယာတိ ဘေဒါဓိဋ္ဌာနတ္တာ သဟတ္ထယောဂဿ ပုတ္တဿာပိ ကိရိယာဘိသမ္ဗန္ဓော ဝိညာယတိ ကထမညထာ သဟတ္ထယောဂေါ သိယာတိ ဣမိနာ အတ္ထ ဗလေန. အတ္ထဂ္ဂဟဏန္တိ သုတ္တေ ‘‘သဟတ္ထေနေ’’တိ အတ္ထဂ္ဂဟဏံ. ပရိယာယတ္ထန္တိ ပရိတော အယန္တိ အဝဂစ္ဆန္တိ အတ္ထမနေနေတိ ပရိယာယော အတ္ထော ပယောဇနံ ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော, ဧတ္ထ စ ပရိယာယတ္ထမေဝါတိ နာဝဓာရဏံ, အတောယေဝ ဝိနာပိ သဟသဒ္ဒပ္ပယောဂံ တပ္ပရိယာယပ္ပယောဂံ ဝါ သဟတ္ထေန ယောဂေ ဝိဓာနတော အသတျပိ သဟာဒိသဒ္ဒပ္ပယောဂေ ယတ္ထ တဒတ္ထော ဂမျတေ တတ္ထာပိ ဘဝတျေဝ တတိယာ… ဂမျမာနေန သဟတ္ထေန ယောဂါ, ယထာ‘‘သျာဒိ သျာနေ’’တိ. (၃-၁) သဟ ပရိယာယေနာတိ သဟသဒ္ဒဿ ပရိယာယတော. ဝိသေသာနုပါဒါနတောတိ ‘‘သဟယုတ္တေ-ပ္ပဓာနေ’’တိ (၂-၃-၁၉) ပါဏိနီယ သုတ္တေ ဝိယ အပ္ပဓာနေတိ ဝိသေသဿာနုပါဒါနတော.

පිළිවෙළින් පැමිණීමේ ක්‍රියාව සමඟ, මහත් වූ ගුණයෙන් හා ගවයන් ඇති ද්‍රව්‍යයෙන් ඇති සම්බන්ධය දැක්වීම සඳහා ‘තං යථා’ යනාදිය පැවසීය. උදාහරණයක් පමණක් දක්වන්නේ වුවද, මෙම අදහසින් ද දක්වයි යනුවෙන් ‘සබ්බත්ථෙව වා’ යනාදිය කියන ලදී. ‘පුත්‍රයා සමඟ පැමිණියේය’ (පුත්තෙන සහාගතො) යනාදී තැන්හි පැමිණීම ආදී ක්‍රියාවන් මුල් කරගෙන ප්‍රධාන සහ අප්‍රධාන වශයෙන් කර්තෘවරු දෙදෙනෙක් වෙති. ඔවුන් අතුරෙන් ප්‍රධාන කර්තෘ කෙරෙහි ‘කාර්යසම්ප්‍රත්‍යය න්‍යායයෙන්’ හෝ ‘බහුල’ වචනයෙන් හෝ ප්‍රධාන කර්තෘ විෂයෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි. අනෙක් කර්තෘ කෙරෙහි ‘කර්තෘ කෙරෙහි තෘතීයාව වේ’ (කත්තරි තතියා) යන්නෙන්ම තෘතීයාව සිද්ධ වේ. එබැවින් මෙම සූත්‍රාරම්භය නිෂ්ඵල යැයි සිතන්නා ‘නනු’ යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. එයින් කියනු ලබන්නේ ‘පියා’ යනු ප්‍රධාන කර්තෘවරයා බවයි. ක්‍රියා සම්බන්ධයෙහි පියා සහ පුත්‍රයා යන දෙදෙනා සමාන වුවද, මෙහි පියා ශබ්දයෙන් සෘජුවම ප්‍රකාශිත බැවින් ප්‍රධාන වේ; පුත්‍රයා ශබ්දයෙන් සෘජුවම නොප්‍රකාශිත බැවින් අප්‍රධාන වේ. මක්නිසාද යත්, ප්‍රධාන හා අප්‍රධාන බව තීරණය වන්නේ ශබ්දයේ ව්‍යාපාරය අපේක්ෂාවෙනි. මෙහි පියාට ම ‘ආගත’ ආදී ශබ්දයන් සමඟ ඇති සාමානාධිකරණ්‍යය නිසා පැමිණීමේ ක්‍රියා සම්බන්ධය ශබ්දයෙන් පැවසෙයි, අනෙකාට නොවේ. එය ශබ්ද ශක්තියේ ස්වභාවයයි. මක්නිසාද යත්, ශබ්දයේ ශක්තිය එබඳු ස්වභාවයක් ගන්නා අතර එබැවින් මෙහි පියාගේම ක්‍රියා සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කිරීමට එය සමත් වෙයි, පුත්‍රයාගේ නොවේ. මෙසේ වූ කල ‘ආගතො’ යනාදියේදී ඒක වචනය උපදී. නැතහොත් ‘පියා සහ පුත්‍රයෝ පැමිණියහ’ (පිතා පුත්තා ආගතා) යනුවෙන් බහු වචනය විය යුතුය. ඉදින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් තෘතීයාව සිද්ධ වී තිබේ නම්, ‘සිද්ධ වූ කල්හි අලුතින් පටන් ගැනීම නියමයක් සඳහා හෝ විකල්පයක් සඳහා හෝ වේ’ යන නීතිය අනුව මෙහි නියමයක් හෝ විකල්පයක් නැත. එසේ නම් මෙම සූත්‍රයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යන අදහසින් ‘අප්පධානෙයෙව’ යනාදිය පැවසීය. ‘නයිදමෙවං’ යනාදිය ඊට පිළිතුරයි. ‘සහභාවය පමණක් පැවසීමට අදහස් කරන්නේද’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘සාමත්‍ථියා’ (සාමර්ථ්‍යයෙන්) යන්නෙන්, සහ-අර්ථය යෙදීම වෙනස් බව පදනම් කරගෙන ඇති බැවින් පුත්‍රයාගේ ද ක්‍රියා සම්බන්ධය වටහා ගනු ලැබේ. නැතහොත් ‘සහ-අර්ථ යෝගය වෙන කෙසේ වන්නේද’ යන මෙම අර්ථ බලයෙනි. සූත්‍රයෙහි ‘සහත්‍ථෙන’ යනුවෙන් සඳහන් කිරීම ‘අත්‍ථග්ගහණං’ (අර්ථය ග්‍රහණය කිරීම) යන්නයි. ‘පරියායත්‍ථං’ යනු ‘පරිතො අයන්ති අවගච්ඡන්ති අත්‍ථමනෙනෙති පරියායො’ (මෙය වටා අර්ථය වටහා ගනිත්ද එය පර්යාය නම් වේ) ‘අර්ථය (ප්‍රයෝජනය) යමකට ඇද්ද’ යන විග්‍රහයයි. මෙහි ද ‘පරියායත්‍ථමෙව’ කියා නියම කිරීමක් නැත. එබැවින්ම ‘සහ’ ශබ්දය හෝ එහි පර්යාය ශබ්දයක් යෙදීමෙන් තොරව ද සහ-අර්ථය යෙදෙන කල්හි විධානය කර ඇති බැවින්, සහ ආදී ශබ්ද භාවිතයක් නැතත් යම් තැනක එම අර්ථය හැඟවේද, එතැන ද හැඟවෙන සහ-අර්ථයේ යෝගයෙන් තෘතීයාවම වෙයි. ‘ස්‍යාදි ස්‍යානෙ’ යන්නෙන් මෙනි. ‘සහ පරියායෙන’ යනු සහ ශබ්දයේ පර්යාය ශබ්දයෙන් යන්නයි. ‘විසෙසානුපාදානතො’ යනු පාණිනී සූත්‍රයෙහි ‘සහයුත්තෙ අප්පධානෙ’ යන්නෙහි මෙන් ‘අප්‍රධාන’ යන විශේෂණයක් නොගැනීම නිසා යන්නයි.

၁၈. လက္ခဏေ

18. ලක්ෂණ අර්ථයෙහි

လက္ခီယတျနေနာတိ လက္ခဏံ သင်္ကေတော, ကိန္တံ ကမဏ္ဍလုပ္ပဘုတိ, အတ္ထေ ကာရိယဿာသမ္ဘဝါ တံဝါစီဟိ ဝိဘတ္တီတိ မညမာနေန ယံဝိဝရဏံ ကတံ ‘လက္ခဏေ ဝတ္တမာနတော’တိ, တမုလ္လင်္ဂိယာတ္ထံ ဝဒတိ ‘ယော အတ္ထော’ဣစ္စာဒိ, ဝတ္တမာနတောတိ ဝိညာယတိ… နာမသ္မာ ပစ္စယဝိဓာနပ္ပ သင်္ဂတော, ဥပါတ္တောတိ ဂဟိတော. ကဉ္စိပ္ပဏရမာပန္နဿ လက္ခဏေ တတိယာ ယထာ သိယာ ‘ရုက္ခမ္ပတိ ဝိဇ္ဇောတန’မိစ္စတြ လက္ခဏမတ္တေ မာ [Pg.96] ဘဝီတိ ပါဏိနီယေဟိ ‘‘ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ’’တိ (၂-၃-၂၁) ဣတ္ထမ္ဘူတဂ္ဂဟဏံ ကတံ, တမ္မနသိ နိဓာယ စောဒယမာဟ–‘နနွိ’စ္စာဒိ, ဣတ္ထမ္ဘူတဿ လက္ခဏန္တိ ဆဋ္ဌီသမာသော, အာပန္နဿာတိ ဘူတဿ, သာမညဿ ဘေဒကော ဝိသေသော ပကာရော ဝုစ္စတေ, တထာဟိ ‘တိဒဏ္ဍကေန ပရိဗ္ဗာဇကမဒ္ဒက္ခီ’တိ မနုဿတ္တသာမညဿ ပရိဗ္ဗာဇကတ္တမ္ပကာရော, တမ္ပရိဗ္ဗာဇကော ပတ္တော, တဿ တိဒဏ္ဍကံ လက္ခဏံ. ဥပလက္ခဏတ္တေတိ ဣမိနာ ဣတ္ထမ္ဘူတဿ လက္ခဏတ္တာဘာဝမာဟ, ဥပလက္ခဏန္တိ သင်္ကေတော. နယိဒမတ္ထိစ္စာဒိ ပရိဟာရော, ရုက္ခမ္ပတိ ဝိဇ္ဇောတနန္တိ ဧတ္ထ ကဿစိ ဣတ္ထမ္ဘူတဿာဘာဝါ ဣတ္ထမ္ဘူတဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနံ န ဒိဿတိ တန္နိဝတ္တနတော, ရုက္ခမ္ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေတိ ဧတ္ထတု ဣတ္ထမ္ဘူတဿ ဝိဇ္ဇုသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ သဗ္ဘာဝါ တတိယာပ္ပတ္တိယံ တံနိဝတ္တိယာ ယထာဝုတ္တံ ဉာယမန္တရေန နာညံ ကိဉ္စိ ပဋိသရဏမတ္ထီတိ သညာပယမာဟ-‘အဝဿ’မိစ္စာဒိ, အညထာတိ ဧဝမနဗ္ဘုပဂမ္မ ‘ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ’တိ ဝစနေ ကရီယမာနေ သတိ, ဣတ္ထမ္ဘူတဝါဒိနော ဥတ္တရမာသင်္ကိယာဟ-‘နစာ’တိအာဒိ, ဝတ္တုန္တိ ဝစနသေသော, စော-ဝဓာရဏေ, နေဝ သက္ကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဒုတိယာဝိဓာနသာမတ္ထိယာတိ ‘‘ပတိပရီဟိ ဘာဂေ စာ’’တိ (၂-၉) ကသ္မာ န သက္ကာတိ အာဟ-‘အတ္ထိ’စ္စာဒိ, အသတိ ဟိ ပယောဇနေ သာမတ္ထိယန္တိ ဘာဝေါ. အထ ကမဏ္ဍလု ပါဏိမှိ အဿာတိ အာဒေါ တတိယာ ကသ္မာ န သိယာ တျာဟ-‘ကမဏ္ဍလု’ဣစ္စာဒိ, ကမဏ္ဍလုဿ သေတဿ စ ဥပလက္ခဏ ဘာဝေနာနုပါဒါနတောတိ သမ္ဗန္ဓော, ဣမိနာ ဥပါဒါတုနော သဝစသိ သတန္တတမာဟ, ဝိသိဋ္ဌာဝယဝါဓေယျေနာတိ ပါဏိ ကမဏ္ဍလုနာ ဝိသိဋ္ဌောဝယဝေါ, တဿာဓေယျော ကမဏ္ဍလု တေနာတိ အတ္ထော. ယေနာင်္ဂေန ဝိကတေန အင်္ဂိနော ဝိကာရော လက္ခီယတေ တတော တတိယာ ယထာသိယာတိ ပရေဟိ ‘‘ယေနာင်္ဂဝိကာရော’’တိ (၂-၃-၂၀) အာရဒ္ဓံ, တဒါဟ-‘ယေနေ’စ္စာဒိ, တတ္ထ ယသဒ္ဒေန ဝိကတာဝယဝေါ ဟေတုတ္တေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော အင်္ဂသဒ္ဒေါ စ သမုဒါယဝစနော ဥပါတ္တော တေနာဟ-‘ယေနေစ္စာဒိ, နနုစ ကာဏာဒီနံ နိယတဂုဏီနမဘိဓာယိတ္တာ အက္ခိသဒ္ဒဿ ပယောဂေါ န ယုတ္တော ဗျာဝတ္တိယာဘာဝါတိ, နေသ ဒေါသော, လောကိယော-ယံ သဒ္ဒဿ ဝေါဟာရော, လောကဿ စ သဒ္ဒပ္ပယောဂေ ဂုရုလဃုမ္ပတျဒယော နတ္ထိ, တထာဟိ လောကေန ‘သီသပါတိ’ပိ ဝုစ္စတေ, ရုက္ခော [Pg.97] သီသပါတိပိ, ယဿ တု တတ္ထာဒရော, သော-က္ခိသဒ္ဒံ ပယုဇ္ဇတေဝ, အထဝါ သာမညုပက္ကမေ ဝိသေသော ပယောဂမရဟတိ, အက္ခိ(နာတိ) ဟိ ဝုတ္တေ သန္ဒေဟော သိယာ ‘ကိမဿ ဝတ္တုမိစ္ဆိတ’န္တိ တတော ကာဏောတိ ဝုစ္စတေ, နာက္ခိနာ နိရူပယတိ သောဘနောတိ, ကိဉ္စရဟိ ကာဏောတိ, အက္ခိကာဏမဿေတျာဒေါ ကသ္မာ န သိယာတိ အာသင်္ကိယ‘ကမဏ္ဍလု ပါဏိမှိ အဿာ’တျတြ ယော ဝုတ္တော ပရိဟာရော, တ မေတ္ထောပဒိသန္တော အာဟ-‘ဟေဋ္ဌာ ဝိယ အပ္ပသင်္ဂေါ’တိ.

"ලක්ඛීයකතීති ලක්ඛණං" යනු සලකුණ හෙවත් සංකේතයයි. එය කමණ්ඩලුව (කෙණ්ඩිය) ආදී වූවකි. අර්ථයෙහි කාර්යය සිදු නොවන බැවින්, එය ප්‍රකාශ කරන විභක්තීන්ගෙන් යැයි සිතා, "ලක්ඛණේ වත්තමානතෝ" (ලක්ෂණයෙහි පවතින බැවින්) යැයි යම් විවරණයක් කරන ලද්දේ ද, එය ඉක්මවා "යෝ අත්ථෝ" (යම් අර්ථයක්) යනාදී වශයෙන් අර්ථය පවසයි. "වත්තමානතෝ" (පවතින බැවින්) යන්නෙන් නාමපදයෙන් ප්‍රත්‍ය විධාන ප්‍රසංගයට පැමිණි බැවින්, "උපාත්තෝ" යනු ගන්නා ලද්දේ යන්නයි. යම් කිසි තත්ත්වයකට පත් වූවෙකුගේ ලක්ෂණයෙහි තෘතීයා විභක්තිය කෙසේ විය යුතු ද යත්, "රුක්ඛං පති විජ්ජෝතනං" (ගස දෙසට විදුලිය කෙටීම) යන මෙහි හුදු ලක්ෂණ මාත්‍රයක් පමණක් නොවීම පිණිස පාණිනීවරුන් විසින් "ඉත්ථම්භූතලක්ඛණේ" (2-3-21) යනුවෙන් "ඉත්ථම්භූත" යන්න ගන්නා ලදී. එය සිතෙහි තබාගෙන මෙසේ චෝදනා කරයි: "නන්වි" යනාදියයි. "ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණං" යනු ෂෂ්ඨී සමාසයකි. "ආපන්නස්ස" යනු "භූතස්ස" (පැමිණියාවූ / වූවහුගේ) යන්නයි. සාමාන්‍ය ස්වභාවය වෙනස් කරන විශේෂ ප්‍රකාරය (ලක්ෂණය) මෙහි කියැවේ. එසේ හෙයින්, "තිදණ්ඩකේන පරිබ්බාජකමද්දක්ඛී" (තුන් දණ්ඩෙන් පරිබ්‍රාජකයා දුටුවේය) යන්නෙහි මනුෂ්‍යත්ව සාමාන්‍යයට පරිබ්‍රාජකභාවය ප්‍රකාරයයි (විශේෂයයි). ඒ පරිබ්‍රාජකයාට එය ලැබී ඇත. ඔහුට "තිදණ්ඩකය" (තුන් දණ්ඩ) ලක්ෂණය වේ. "උපලක්ඛණත්තෝ" යන්නෙන් මෙහි ඉත්ථම්භූතයාගේ ලක්ෂණභාවය නොමැති බව පවසයි. "උපලක්ඛණං" යනු සංකේතයයි. "නයිදමත්ථි" යනාදිය පිළිතුරයි. "රුක්ඛං පති විජ්ජෝතනං" යන මෙහි කිසිදු ඉත්ථම්භූතයෙකු නොමැති හෙයින්, ඉත්ථම්භූත ග්‍රහණයෙහි ප්‍රයෝජනයක් නොපෙනේ, එය වැළැක්වීම නිසාය. "රුක්ඛං පති විජ්ජෝතතේ" යන මෙහි වනාහි විදුලිය සංඛ්‍යාත ඉත්ථම්භූත අර්ථය පවතින බැවින් තෘතීයා විභක්තිය පැමිණීමේදී එය වැළැක්වීම පිණිස, කලින් කියන ලද න්‍යාය හැර වෙනත් කිසිදු පිළිසරණක් නැතැයි හඟවමින් "අවස්සං" යනාදිය පැවසීය. අන්‍යථා (වෙනත් ආකාරයකින්) එසේ නොපිළිගෙන "ඉත්ථම්භූතලක්ඛණේ" යන වචනය කරනු ලබන කල්හි, ඉත්ථම්භූතවාදියාගේ උත්තරය සැක කොට "න චා" යනාදිය පැවසීය. "වත්තුං" යන්න වචන ශේෂයයි (ඉතිරි පදයයි). "ච" යන්න අවධාරණාර්ථයෙහි වේ. "නෛව සක්කා" (කිසිසේත් නොහැකිය) යන්න පවසන ලද්දේ වෙයි. ද්විතීයා විධාන සාමර්ථ්‍යයෙන් "පතිපරීහි භාගේ චා" (2-9) යනුවෙන්, කුමක් හෙයින් නොහැකිද යත්, "අත්ථි" යනාදිය පැවසීය. ප්‍රයෝජනයක් නොමැති කල්හි සාමර්ථ්‍යයක් ඇති වේය යනු මෙහි අදහසයි. එසේ නම්, "කමණ්ඩලු පාණිම්හි අස්ස" (ඔහුගේ අතෙහි කෙණ්ඩියක් ඇත්තේය) යනාදියේදී තෘතීයා විභක්තිය කුමක් හෙයින් සිදු නොවේද යත්, "කමණ්ඩලු" යනාදිය පැවසීය. සුදු පැහැති කමණ්ඩලුව (කෙණ්ඩිය) උපලක්ෂණ භාවයෙන් නොගන්නා ලද බැවින් යන්න සම්බන්ධයයි. මෙයින් ග්‍රහණය කරන්නාගේ වචනයෙහි ස්වාධීනත්වය පවසයි. "විසිට්ඨාවයවාධෙය්‍යෙන" යනු කමණ්ඩලුවෙන් යුක්ත වූ අත සුවිශේෂී අවයවයකි, එහි ආධෙය්‍යය (රැඳී ඇති දෙය) කමණ්ඩලුවයි, එයින් යන්න අර්ථයයි. යම් විකෘති වූ අවයවයකින් අවයවියාගේ විකෘතියක් ලක්ෂණය කරනු ලබයිද, එයින් තෘතීයා විභක්තිය කෙසේ විය යුතුද යත්, අන්‍යයන් විසින් "යෙනාංගවිකාරෝ" (2-3-20) යන සූත්‍රය ආරම්භ කරන ලදී. එය "යෙන" යනාදියෙන් පැවසීය. එහි "ය" ශබ්දයෙන් විකෘති අවයවය හේතුත්වයෙන් දක්වන ලද අතර "අංග" ශබ්දය සමූහය (අවයවියා) ප්‍රකාශ කරන්නක් ලෙස ගන්නා ලදී. එබැවින් "යෙන" යනාදිය පැවසීය. ස්ථාවර ගුණ ප්‍රකාශ කරන කාණ (කණ) ආදී වචන ඇති කල්හි "අක්ඛි" (ඇස) ශබ්දය යෙදීම නුසුදුසු නොවේද, මන්දයත් ඉන් වෙන් කොට දැක්වීමක් සිදු නොවන බැවිනි. එය දෝෂයක් නොවේ. මෙය ලෝක ව්‍යවහාරයයි. ලෝකයාගේ ශබ්ද ප්‍රයෝගයෙහි ගුරු-ලඝු ආදී නියමයන් නැත. එසේම ලෝකයා විසින් "සීසපාති" (සිංශුපා වෘක්ෂය) කියාද කියනු ලැබේ, "රුක්ඛෝ සීසපාති" (සිංශුපා ගස) කියාද කියනු ලැබේ. යමෙකුට එහි ආදරයක් (උනන්දුවක්) ඇත්ද, හෙතෙම "අක්ඛි" ශබ්දය යොදයි. නැතහොත් සාමාන්‍යයෙන් ආරම්භ කොට විශේෂය ප්‍රයෝගය ලැබීමට සුදුසුය. "අක්ඛිනා" (ඇසින්) යැයි පැවසූ කල්හි "ඔහු පවසන්නට අදහස් කරන්නේ කුමක්ද?" යන්න සැකයක් ඇති වේ. එබැවින් "කාණෝ" (කණා) යැයි කියනු ලැබේ. ඇසින් ශෝභන ලෙස නොදකියි, එසේ නම් කෙසේද යත් කණාය. "අක්ඛිකාණමස්ස" (ඔහුගේ ඇස කණාය) යනාදියේදී කුමක් හෙයින් සිදු නොවේද යන්න සැක කොට, "kamaṇḍalu pāṇimhi assā" යන මෙහි යම් පිළිතුරක් පවසන ලද්දේ ද, එයම මෙහිද උපදෙස් දෙමින් "හෙට්ඨා විය අප්පසංගෝ" (යට දැක්වූ පරිදි ප්‍රසංගයක් නැත) යැයි පැවසීය.

၁၉. ဟေတု

19. හේතුව

ကိသ္မိဉ္စိ ဖလေ ဒိဋ္ဌသာမတ္ထိယေတ္ထေ ဟေတု နိရုဠှော. ဧကတြ ဟိ ဒိဋ္ဌသာမတ္ထိယောတ္ထော တံယောဂ္ဂတာယ ကာရိယ (မ)ကရောန္တောပိ ဟေတု ဝုစ္စတေ သတိ သဟ ကာရိနျသတိ စ ဝိဓုရပ္ပစ္စယော ပပါ(တ) တော, တေန ကာရိယဿ ဗျဘိစာရော, တေနေဝါဟ- ‘အနိပ္ဖာဒယန္တောပီ’တိ, ကာရဏေ တတိယာယာဘာဝေ ကာရဏမာဟ- ‘တက္ကိရိယာယောဂ္ဂတာမတ္တေ’စ္စာဒိ.

යම්කිසි ඵලයක දක්නට ලැබෙන සාමර්ථ්‍යය ඇති කල්හි, මෙහි "හේතුව" යන්න රූඪී වී ඇත. එක් තැනක දක්නට ලැබෙන සාමර්ථ්‍යය ඇති අර්ථය, ඒ සඳහා යෝග්‍ය බැවින් කාර්යය සිදු නොකරන්නේ වුවද, සහකාරී ධර්මයන් ඇති කල්හි සහ බාධක ප්‍රත්‍යයන් නොමැති කල්හි ප්‍රපාතයෙන් (වැටීමෙන්) හේතුව යැයි කියනු ලැබේ. එයින් කාර්යයෙහි ව්‍යතික්‍රමයක් (වෙනස් වීමක්) සිදු වේ. එහෙයින්ම "අනිප්ඵාදයන්තෝපි" (නොඋපදවන්නේ වුවද) යැයි පැවසීය. කාරණයෙහි තෘතීයා විභක්තිය නොමැති කල්හි කාරණය පවසයි—"තක්කිරියායොග්ගතමත්ත" (එහි ක්‍රියා යෝග්‍යතා මාත්‍රය) යනාදියයි.

၂၁. ဂုဏေ

21. ගුණයෙහි

ဥပါဓိ ဝိသေသနံ, ပရာင်္ဂဘူတေတိ ပရဿ ဗန္ဓတ္တာ(ဒိနော) ဝိဓာနာ ယာင်္ဂဘူတေ ဇဠတ္တာဒိဟေတုမှီတိ အတ္ထော, ဣမိနာ ဂုဏသဒ္ဒေါ ယမပ္ပဓာနဝစနောတိ ဝဒတိ, ယဉ္စာပ္ပဓာနံ တမ္ပရာင်္ဂဘူတန္တိ ဂုဏေတီမဿ ‘ပရာင်္ဂဘူတေ’တိ အတ္ထမာဟ, ယဉှိ ပရတ္ထမုပါဒီယတေ တဒပ္ပဓာနမနု ဝါဒရူပေနောပါဒီယမာနတ္တာ, ယထာ ‘ဇဠတ္တာ ဗဒ္ဓေါ, ရုက္ခော ယံ သီသ ပတ္တာ, အဂ္ဂိ ဧတ္ထ ဓုမတ္တေ’စ္စာဒိ, တေနေဝါဟ-‘ပရတ္ထရူပါပန္န’န္တိ, ဝါဝိဓာနန္တိ ‘‘ဝိဘာသာ ဂုဏေ-ထိယံ’’န္တိ (၂-၃-၂၅) ဧဝံ ဝိဓာနံ, ဣတ္ထိယန္တိအာဒိနာ ပဉ္စမီရူပဿပိ အဘိမတဘာဝံ ဒဿေတိ, တေနေဝါဟ-‘ဥဘယတ္ထာ’တိအာဒိ, နနု ‘တော ပဉ္စမျာ’’တိ (၄-၉၅) သုတ္တေန တဒ္ဓိတပစ္စယန္တဿ ကထံ ပဉ္စမျန္တတာ တျာသင်္ကိယာဟ-‘ပဉ္စမိနိဒ္ဒေသေ’ ဣစ္စာဒိ, ဣမိနာ သုတ္တေန ပဉ္စမိယာ ဝိနာတိ ယောဇနာ, ဝါ ပဉ္စမိယာ ဝိဓာနတော တတိယာရူပေနပိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ စောဒနမနသိ နိဓာယ ပဉ္စမျု ဒါဟရဏေယေဝ ကာရဏံ တတိယောဒါဟရဏဿ စ ပဌမောဒါဟရဏာနုသာရေနာနု မန္တဗ္ဗတဉ္စဒဿေန္တော အာဟ ‘ပဉ္စမျာယေဝိ’စ္စာဒိ, အဘာဝေန သင်္ခါရနိရောဓေနာတိ တတိယန္တရူပါနိ.

"උපාධි" යනු විශේෂණයයි. "පරංගභූතේ" යන්නෙන් අන්‍යයා බැඳීම ආදී විධානයන්හි අංගයක් වූ මෝඩකම (ජළත්ව) ආදී හේතුවෙහි යන්න අර්ථයයි. මෙයින් "ගුණ" ශබ්දය යම් අප්‍රධාන වචනයක් ප්‍රකාශ කරයි. යමක් අප්‍රධානද, එය පරංගභූත (අන්‍යයාට අංග වූවක්) වේ යන්නෙන් "ගුණේ" යන්නෙහි "පරංගභූතේ" යන අර්ථය පැවසීය. යමක් අන්‍යයන් උදෙසා ගනු ලැබේ ද, එය අනුවාද රූපයෙන් ගනු ලබන බැවින් අප්‍රධාන වේ. උදාහරණයක් ලෙස "ජළත්තා බද්ධෝ" (මෝඩකම නිසා බැඳුණි), "රුක්ඛෝ යං සීස පත්තා", "අග්ගි එත්ථ ධූමත්තා" (දුම් සහිත බැවින් මෙහි ගින්න ඇත) යනාදියයි. එහෙයින්ම "පරත්ථරූපාපන්නං" (පරාර්ථ ස්වරූපයට පැමිණි) යැයි පැවසීය. "වාවිධානං" යනු "විභාසා ගුණේ-ථියං" (2-3-25) යන මෙබඳු විධානයයි. "ඉත්ථියං" (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) යනාදියෙන් පංචමී රූපයෙහි ද අභිමත භාවය දක්වයි. එහෙයින්ම "උභයත්ථා" (දෙතැනෙහිම) යනාදිය පැවසීය. "තෝ පංචම්‍යා" (4-95) යන සූත්‍රයෙන් තද්ධිත ප්‍රත්‍යාන්ත පදයක පංචමී විභක්ති අර්ථය කෙසේ ලැබේදැයි සැක කොට, "පංචමිනිද්දේසේ" යනාදිය පැවසීය. මෙම සූත්‍රයෙන් පංචමී විභක්තිය නොමැතිව යන්න යෝජනාවයි. විකල්ප වශයෙන් පංචමී විභක්තිය පැනවීමෙන් තෘතීයා විභක්ති ස්වරූපය ද විය යුතුය යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන, පංචමී උදාහරණයෙහිම කාරණය ද තෘතීයා උදාහරණයෙහි කාරණය ද පළමු උදාහරණය අනුව අනුමත කළ යුතු බව දක්වමින් "පංචම්‍යායේව" යනාදිය පැවසීය. "අභාවේන" (නොමැති වීමෙන්), "සංඛාරනිරෝධේන" (සංස්කාර නිරෝධයෙන්) යනු තෘතීයා විභක්ති රූපයන් ය.

၂၂. ဆဋ္ဌီ

22. ෂෂ්ඨී විභක්තිය

သမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယေဝေတ္ထ [Pg.98] ဆဋ္ဌီ သိဒ္ဓါတိ အာသင်္ကိယာဟ-‘ဟေတုမှိ’စ္စာဒိ, ဟေတုမာဟ-‘တံ ယောဂ္ဂတာ’ ဣစ္စာဒိ, သဒ္ဒသတ္တိသာမတ္ထိယာတိ သဒ္ဒသတ္တိသင်္ခါတာယ သာမတ္ထိယာ, တမေဝ ဖုဋယတိ ‘ယတ္ထ’ဣစ္စာဒိနာ, ဟေတွတ္ထဝါစကေဟိ အန္တရေနာတိ သမ္ဗန္ဓော, သမာနာဓိကရဏေဟီတိ ဟေတွတ္ထသမာနာဓိကရဏေဟိ ဥဒရာဒီဟိ, တဇ္ဇောတနာယာတိ ဟေတွတ္ထဇောတနာယာလန္တိ သမ္ဗန္ဓော, ဗျတိရေကေန တု ဟေတွတ္ထတော တပ္ပဝတ္တိမာဟ-‘ယတ္ထ ပနိ’စ္စာဒိ, ဟေတွတ္ထေဟိပိစ္စာဒိနာ သာမတ္ထိယမုပဒဿိတံ ‘ဝသေ ဓမ္မဿ ဟေတုနော’တိ တတ္ထောဒါဟရဏံ.

සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කිරීමේ කැමැත්තෙන්ම මෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය සිද්ධ වේ යැයි සැක කොට, "හේතුම්හි" (හේතුවෙහි) යනාදිය පැවසීය. හේතුව පවසයි—"තං යොග්ගතා" (එහි යෝග්‍යතාව) යනාදියයි. "සද්දසත්තිසාමත්ථියා" යනු ශබ්ද ශක්ති සංඛ්‍යාත සාමර්ථ්‍යයෙන් යන්නයි. එයම "යත්ථ" (යම් තැනක) යනාදියෙන් පැහැදිලි කරයි. "හේත්වත්ථවාචකේහි අන්තරේන" (හේතු අර්ථය ප්‍රකාශ කරන පදයන් නොමැතිව) යන්න සම්බන්ධයයි. "සමානාධිකරණේහි" යනු හේතු අර්ථය හා සමානාධිකරණ වූ උදර ආදියෙන් යන්නයි. "තජ්ජෝතනාය" යනු හේතු අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත්ය යන්න සම්බන්ධයයි. ව්‍යතිරේක වශයෙන් (ප්‍රතිපක්ෂව) හේතු අර්ථයෙන් එහි පැවැත්ම පවසයි—"යත්ථ පන" (යම් තැනක වනාහි) යනාදියයි. "හේත්වත්ථේහිපි" යනාදියෙන් සාමර්ථ්‍යය දක්වන ලදී. "වසේ ධම්මස්ස හේතුනෝ" යන්න එහි උදාහරණයයි.

၂၃. သဗ္ဗာ

23. සියල්ල

နာမဘူတေဟီတိ သဗ္ဗာဒီသု ကေစိ ကေသဉ္စိ ယဒိ နာမာနိ သိယုံ တေဟိ, အပ္ပဓာနဘူတေဟီတိ ပိယသဗ္ဗာဒီဟိ, ကိမ္ပယောဇနန္တိအာဒေါ ပယောဇနသဒ္ဒေါ ‘‘ပယောဇနံ ကာရိယဟေတူသု’’တိ နိဃဏ္ဍုတော ဟေတုဝစနော.

‘නාමභූතේහි’ යනු සර්ව ආදී පද අතුරින් යම් කිසිවක් සඳහා ඉදින් නාම පද වන්නාහු ද, ඒ නාම පදයන්ගෙනි. ‘අප්පධානභූතේහි’ යනු ප්‍රිය, සර්ව ආදී අප්‍රධාන වූ පදයන්ගෙනි. ‘කිම්පයෝජනං’ යනාදී තන්හි ‘පයෝජන’ ශබ්දය, “පයෝජනං කාරියහේතූසු” යන නිඝණ්ඩු (කෝෂ) පාඨයට අනුව හේතුව දක්වන වචනයකි.

၂၄. စတု

24. සතර

ယဿ သစေတနာယာစေတနာယ ဝါ ကဿစိ, ပူဇာနုဂ္ဂဟကာမတ္တ မန္တရေန သမ္မာပဒါနံ န သမ္ဘဝတီတိ အာဟ-‘ပူဇာ’ ဣစ္စာဒိ, တေနာတိ ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန, စာဂင်္ဂန္တိ ဒဒါတိနော ဒါနကိရိယာယ ကမ္မေန သမ္ဗဇ္ဈမာနဉ္စာဂကာရဏံ, ဣဒါနိ သမ္ပဒါနလက္ခဏံ သပ္ပဘေဒမာဝိကာတုကာမော အာဟ-‘တဒိဒ’မိစ္စာဒိ, နနိရာကရောတီတျ နိရာကရဏံ, အာရာဓယတီတျာရာဓနံ, အဗ္ဘနုဇာနာတီတျဗ္ဘနုညံ, တေသံ ဝသေန, ဣဓ သမ္ပဒါနန္တိဓာ ဝုတ္တံ ကထိတံ, ကေတေတိ အာဟ-‘ရုက္ခယာစကဘိက္ခဝေါ’တိ, ရုက္ခာဒိကံ တံ သမ္ပဒါနံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုမာဟ-‘တတ္ထ ဟိ’စ္စာဒိ, အဇ္ဈေသနေနာရာဓနေန သမ္ပဒါနံ ဘဝတီတိ သမ္ဗန္ဓော, အနုမတိယာ အဗ္ဘနုဇာနေန, ဝိဇ္ဇမာနေပျနိရာကရဏေ ဘိက္ခုနော-ဓိကမနုမတန္တျဓိပ္ပာယေနာဟ-‘သော’ ဣစ္စာဒိ.

සචේතනික හෝ අචේතනික වූ යම් කිසිවකු කෙරෙහි පූජා කිරීමේ හෝ අනුග්‍රහ කිරීමේ කැමැත්තෙන් තොරව මනා කොට දීමක් (සම්ප්‍රදානයක්) සිදු විය නොහැකි බැවින් ‘පූජා’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘තේන’ යනු ඉහත කියන ලද අර්ථයෙනි. ‘චාගංගං’ (ත්‍යාග අංගය) යනු දෙන තැනැත්තාගේ දීමේ ක්‍රියාවේ කර්මය හා සම්බන්ධ වන්නා වූ පරිත්‍යාගයට හේතුවයි. දැන් සම්ප්‍රදාන ලක්ෂණය එහි ප්‍රභේද ද සමඟ පැහැදිලි කරනු කැමැත්තේ ‘තදිදං’ යනාදිය පැවසීය. ප්‍රතික්ෂේප නොකරයි යන අර්ථයෙන් ‘අනිරාකරණය’ ද, සතුටු කරවයි (ප්‍රාර්ථනා කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘ආරාධනය’ ද, අනුමත කරයි යන අර්ථයෙන් ‘අනුඥාව’ (අබ්භනුඤ්ඤා) ද වේ. ඒවායේ වසයෙන් මෙහි සම්ප්‍රදානය ත්‍රිවිධ කොට දක්වන ලදී. ඒ කවුරුන්ද යත්? ‘වෘක්ෂ, යාචක, භික්ෂූන්’ යැයි පැවසීය. ඒ වෘක්ෂ ආදී වූ සම්ප්‍රදානයන් විභාග වශයෙන් (වෙන් වෙන් ව) දැක්වීම සඳහා ‘තත්ථ හි’ යනාදිය පැවසීය. (යාචකයාගේ) ආරාධනයෙන් (ඉල්ලීමෙන්) සම්ප්‍රදානය වේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. (භික්ෂුවගේ) අනුමතියෙන් හෙවත් අනුඥාවෙන් (සම්ප්‍රදානය වේ). ප්‍රතික්ෂේප නොකිරීමක් විද්‍යමාන වුවද, භික්ෂුවට (එය ලැබීම) වඩාත් අනුමතය යන අදහසින් ‘සෝ’ යනාදිය පැවසීය.

၂၅. တာဒ

25. තාද

ပယောဇနပရိယာယေ အတ္ထသဒ္ဒေ သတိ ဣဒန္တိ ပယောဇနံ ပရာမဋ္ဌုံ သက္ကာတိ ‘တဿေဒ’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တသဒ္ဒေနေတ္ထ ဝိကတိယာတိသမ္ဗန္ဓော, အတ္ထသဒ္ဒေန [Pg.99] တု ပကတိယာ, အတ္ထ ကထနမေတန္တိ ဣမိနာ ဝစနိစ္ဆာယ မေတိဿံ နတ္ထိ သမာသောတိ ဒီပေတိ, ဝိဂ္ဂဟေ ဝါသ္မိမိမသ္မာယေဝ နိပါတနာ သမာသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော,သော ဝိကတိသင်္ခါတော အတ္ထော, ပကတိတွညပဒတ္ထေနာက္ခိပီယတေ, တတော တဒတ္ထသဒ္ဒတော, ကောယံ တဒတ္ထ ဘာဝေါ စ္စာဟ-‘တဒတ္ထဘာဝေါ နာမာ’တိအာဒိ, နိမိတ္တံ ယူပါဒိဝိကတိ, နိမိတ္တီဒါရုအာဒိပကတိ တသဒ္ဒေနာတ္ထသဒ္ဒေန စ ဂဟိတာ, တေသံ သမ္ဗန္ဓော တဒတ္ထသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ တဒတ္ထဘာဝေါ နာမာတိ အတ္ထော, ဟေတု ဟေတုမန္တဘာဝလက္ခဏော သမ္ဗန္ဓော နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ပဓာနာဝစ္ဆေဒဂုဏသ္မာတိ ဝိဓီယမာနတ္တေန ပဓာနဿ ပုရိသဿ အာစ္ဆေဒကာ ဝိသေသကာ ဂုဏာ, ယဉှိ ဝိဓီယတေ ဉာပီယတေ တမ္ပဓာန, မိတရမပ္ပဓာနမနုဝဇ္ဇမာနတ္တာ, ယဒါ ဥပါဒီယတေတိ ဝတွာ ဥပါဒီယမာနပ္ပကာရံ ဒိဋ္ဌန္တေန ဖုဋယိတုမာဟ-‘ယထာ’ဣစ္စာဒိ, ယူပေါ နိမိတ္တံ ယဿ ဒါရုနော တံ တထာ ဝုတ္တံ နာညနိမိတ္တန္တိ ယဒါ နိမိတျဝစ္ဆေဒကတ္တေနုပါဒီယတေ တဒါ နိမိတ္တသဒ္ဒတောဝ စတုတ္ထီ သမ္ဗန္ဓော, တတော အညနိမိတ္တတော, နိမိတ္တနိမိတ္တီနံ သမ္ဗန္ဓဿ အဘိမုခဘာဝေန တတ္ထေဝ နိမိတ္တေ ပဝတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓော, နိမိတ္တသဒ္ဒတော ဟေတုတတိယာပိ နာသင်္ကနီယာတိ သမ္ဗန္ဓော, ကာရဏမာဟ-‘နိမိတ္တ’ ဣစ္စာဒိ. ဥဘယတ္ထာတိ ယူပါယ ပါကာယာတိ ဥဘယတ္ထ.

ප්‍රයෝජන නාමපර්යායෙහි 'අත්ථ' ශබ්දය පවතින කල්හි, 'මෙය ප්‍රයෝජනයයි' කියා දැක්විය හැකි බැවින් 'තස්සේදං' යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි 'ත' ශබ්දයෙන් විකෘතියෙහි සම්බන්ධය ද, 'අත්ථ' ශබ්දයෙන් ප්‍රකෘතියෙහි සම්බන්ධය ද වේ. 'මෙය අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමකි' යන මෙයින්, මේ අභිප්‍රායයෙහි සමාසයක් නොමැති බව පෙන්වයි. නැතහොත්, මේ විග්‍රහයෙහි මේ නීතියෙන් ම නිපාතනයෙන් සමාසය දත යුතුය. ඒ විකෘති සංඛ්‍යාත අර්ථයයි; ප්‍රකෘති භාවය අන්‍ය පදාර්ථයෙන් ගනු ලැබේ. එබැවින් ඒ 'තදත්ථ' ශබ්දයෙන්, 'කුමක්ද මේ තදත්ථ භාවය?' යි විමසා 'තදත්ථභාවෝ නාම' යනාදිය පැවසීය. යූප (කණුව) ආදී විකෘතිය නිමිත්ත වන අතර, දාරු (ලී) ආදී ප්‍රකෘතිය නිමිත්ත ඇත්තා (නිමිත්ති) වේ. ඒවා 'ත' ශබ්දයෙන් සහ 'අත්ථ' ශබ්දයෙන් ගන්නා ලදී. ඒවායේ සම්බන්ධය 'තදත්ථ' ශබ්දයේ පැවැත්මට හේතුවයි, 'තදත්ථභාවය' නම් එයයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. එය හේතු-හේතුමත් (ඵල) භාවය ලක්ෂණ කොට ඇති සම්බන්ධයක් බව පවසන ලද්දේ වෙයි. 'පධානාවච්ඡේදගුණස්මා' යනු පනවනු ලබන බැවින් ප්‍රධාන වූ පුරුෂයා වෙන් කර දක්වන (අවච්ඡේදක) විශේෂ ගුණයන්ගෙනි. යමක් පනවනු ලබන්නේ ද, හඳුන්වනු ලබන්නේ ද එය ප්‍රධාන වේ; අනෙක අනුව යන බැවින් අප්‍රධාන වේ. 'යම් කලෙක ගනු ලැබේද' යි පවසා, ගනු ලබන ආකාරය උදාහරණයකින් පැහැදිලි කරනු පිණිස 'යථා' යනාදිය පැවසීය. යූපය යම් ලීයකට නිමිත්ත වේ ද, එය එසේ කියන ලදී; වෙනත් නිමිත්තක් නොවේ යැයි යම් කලෙක නිමිත්තෙහි අවච්ඡේදක භාවයෙන් ගනු ලැබේද, එකල්හි නිමිත්ත ශබ්දයෙන් ම චතුර්ථී විභක්ති සම්බන්ධය වේ. එයින්, වෙනත් නිමිත්තකින් ද, නිමිත්ත සහ නිමිත්ති අතර සම්බන්ධයේ අභිමුඛ භාවයෙන් ඒ නිමිත්තෙහි ම පවතී යනු සම්බන්ධයයි. නිමිත්ත ශබ්දයෙන් හේතු අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය ද සැක නොකට යුතුය යනු සම්බන්ධයයි. ඊට හේතුව 'නිමිත්ත' යනාදියෙන් පැවසීය. 'උභයත්ථ' (දෙතැනෙහි ම) යනු 'යූපාය' (යූපය සඳහා) සහ 'පාකාය' (පිසීම සඳහා) යන දෙතැනෙහි ම යන්නයි.

ပိဏိယမာနာ ကိံ သဒ္ဒါဒိဝစနီယာ ပရော သာဒုအာဒိကော ယော-တ္ထော သော အညော ကတ္တာ ယဿ သော အညကတ္တုကော-ဘိလာသော, အဘိလာသော ရုစီတိ ဣမိနာ ဒိတျာဒျနေကတ္ထန္တောပိ ရုစိသဒ္ဒေါ-ဘိလာသေ ရုဠှောဝ ဂယှတီတိ ဝဒတိ, သာ ရုစိ အတ္ထော-ဘိဓေယျော ယေသံ ဘေ တဒတ္ထာ, တေသံ သမ္ဗန္ဓိနော ပိဏိယမာနဿ, ဣမိနာ စ ကိဉ္စာပိ ရုစိရယံ ယဿုပ္ပဇ္ဇတေယော ဝါ တဿာ ဇနကော, တေသမုဘိန္နမ္ပိ အတ္ထိ, တထာပိ ယဿုပ္ပဇ္ဇတေ သောဝ တဿာဓိကရဏံ, အဇနကောပိ သော တာယ သံသတ္တောတိ တဿေဝ ပိဏိယမာနဿ သမ္ပဒါနသညာ, နတုဇနကဿ တာယာသံသတ္တဿာတိ ဒီပေတိ, ဣဓာတိ ဣမိနာ သက္ကတေ ဥဒါဟရဏာနမသမာနရူပကံ ဒဿေတိ, ဣမိနာ စ ဥဒါဟရဏာနမသမာန ရူပတ္တမေဝ [Pg.100] စတုတ္ထီဝိဓာနေ ကာရဏံ, အညထာ ဆဋ္ဌီယေဝ တေဟိပိ ဝိဓီယေယျ ကာရဏာသမ္ဘဝါ ဟိ ဒီပေတိ, ဤဒိသဿ ပစ္စုဒါဟရဏ(ဿ) ဘာဝေ ကာရဏမာဟ-‘အနညကတ္တု ကတ္တာ-ဘိလာသဿာ’တိ, ပရေသမိဒမ္ပစ္စုဒါဟရဏမ္ဘဝတု ဣဓ ကထန္တိ အာဟ-‘ဣဟတွိ’စ္စာဒိ, တွန္တိ အတ္တမတ္တေ ပဌမာယေဝ, သမ္ဘဝေ ကာရဏန္တရမာဟ-‘အထဝါ’တိအာဒိ, နတ္ထိ အညော ကတ္တာ ယဿာ သာ အနညကတ္တုကာ ရုစိ, ဘာယ ရုစိယာ သမ္ဗန္ဓိနော ပိဏိယမာနဿ သမ္ပဒါနသညံ ယေ ပန ဣစ္ဆန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော, ယေ ပန အာဟု စာတိသမ္ဗန္ဓော, ဥပ္ပဇ္ဇနမုပ္ပတ္တိ, ကဿ ဥပ္ပတ္တိ, ရုစိယာ, ဥပ္ပတ္တိယာ အာဓာရော ဥပ္ပတျာဓာရော‘ဒေဝဒတ္တာယ ရောစတေ’စ္စာဒေါ ဒေဝဒတ္တာဒိံ ဥပလက္ခေတီတိ ဥပ္ပတျာဓာရောပလက္ခဏံ ဝစနံ, ဧတ္ထ ရုစိယာ ဥပ္ပတျာဓာရောပလက္ခဏမေဝ ဝစနန္တိ သာဝဓာရဏ မတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော… သဗ္ဗေသံ ဝါကျာနမဝဓာရဏဖလတ္တာ, တေန ပိဏိယ မာနဝစနမဘိလာသဿ အညကတ္တုကတာသန္ဒဿနပရံ န ဟောတီတိ ဗျဝစ္ဆိန္နမ္ဘဝတိ, တေသံ ကစ္စာယနဿ စေဟာပိ ပသဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဣဟာပီတိ တွမိတိ ဧတ္ထာပိ, အညထာသိဒ္ဓတ္တာတိ အတ္ထမတ္တေ ပဌမာယ ဧဝ သိဒ္ဓတ္တာ, ဝစနဿာတိ ဥဘိန္နမ္ပိ စတုတ္ထီဝိဓာနဝစနဿ, အတိပ္ပသင်္ဂေါစာတိ ‘‘ကဿ ဝါ တွံ ဓမ္မံ ရောစေသီ’’တိအာဒေါ တဝါတိ အနဘိမတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိစ.

පිනවනු ලබන්නා යනු කුමක්ද? ශබ්ද ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කළ යුතු වූ, බාහිර වූ, මධුර ආදී වූ යම් අර්ථයක් වේ ද එයයි. යමකට වෙනත් කර්තෘවරයෙක් වේ ද, එය අන්‍ය කර්තෘක අභිලාෂයයි. 'අභිලාෂය යනු රුචියයි' යන මෙයින්, කාන්තිය ආදී අනේකාර්ථ පැවතිය ද 'රුචි' ශබ්දය අභිලාෂය (කැමැත්ත) යන අර්ථයෙහි ම රූඪි වශයෙන් ගනු ලැබේ යැයි පවසයි. ඒ රුචිය අභිධෙය්‍ය (ප්‍රකාශිත අර්ථය) කොට ඇත්තාහු යම් පද කෙනෙක් ද, ඔවුහු තදත්ථයෝ වෙති. ඔවුන් හා සම්බන්ධ වූ පිනවනු ලබන්නාහට (සම්ප්‍රදාන සංඥාව වේ). මෙයින්, යමකුට මේ රුචිය උපදී ද, නැතහොත් යමෙක් එහි ජනකයා (උපදවන්නා) වේ ද, ඔවුන් දෙදෙනාට ම එය පැවතිය ද, යමකුට උපදී ද ඔහු ම එහි අධිකරණය (ආධාරය) වේ. ජනකයා නොවුණත් ඔහු ඒ රුචිය හා බැඳී පවතින බැවින්, ඒ පිනවනු ලබන්නාට ම සම්ප්‍රදාන සංඥාව හිමි වන බවත්, රුචිය හා නොබැඳුණු ජනකයාට එය හිමි නොවන බවත් පෙන්වයි. 'ඉධ' (මෙහි) යන මෙයින් සංස්කෘතයෙහි උදාහරණයන්ගේ අසමාන ස්වරූපය පෙන්වයි. මෙයින් ද උදාහරණයන්ගේ අසමාන ස්වරූපය ම චතුර්ථී විභක්ති විධානයට හේතුවයි; එසේ නොමැති නම් වෙනත් හේතුවක් නොමැති කමින් ඔවුන් විසින් ද ෂෂ්ඨී විභක්තිය ම පනවනු ලබන්නේ යැයි පෙන්වයි. මෙබඳු දෙයකට ප්‍රත්‍යුදාහරණයක් වීමේ හේතුව ‘අනඤ්ඤකත්තුකත්තාභිලාසස්ස’ (අන්‍ය කර්තෘක නොවන අභිලාෂය ඇති කල්හි) යැයි පැවසීය. අන්‍යයන්ට මෙය ප්‍රත්‍යුදාහරණයක් වේවා, මෙහි කෙසේ ද යත් ‘ඉහ ත්වි’ යනාදිය පැවසීය. ‘ත්වං’ යනු අර්ථ මාත්‍රයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය ම ය. (එය) සිදුවීමේ වෙනත් හේතුවක් ‘අථවා’ යනාදියෙන් පැවසීය. යමකට වෙනත් කර්තෘවරයෙක් නැද්ද, එය අනඤ්ඤකත්තුක (අන්‍ය කර්තෘක නොවන) රුචියයි. ඒ රුචිය හා සම්බන්ධ වූ පිනවනු ලබන්නාට සම්ප්‍රදාන සංඥාව ලැබීමට යම් කෙනෙක් කැමති වෙත් ද යනු සම්බන්ධයයි. යම් කෙනෙක් පැවසූහු ද යන්න ද සම්බන්ධ වේ. උත්පත්තිය යනු ඉපදීමයි. කාගේ ඉපදීම ද? රුචියෙහි ය. උත්පත්තියට ආධාරය උත්පත්ත්‍යාධාරයයි. ‘දේවදත්තාය රෝචතේ’ යනාදී තැන්හි දේවදත්ත ආදීන් උපලක්ෂණය කරන බැවින් එය උත්පත්ත්‍යාධාර උපලක්ෂණ වචනයකි. මෙහි රුචියෙහි උත්පත්ත්‍යාධාර උපලක්ෂණ වචනය ම වේ යැයි නියත වශයෙන් ම අර්ථය දත යුතුය. මන්ද යත්, සියලු වාක්‍යයන්ගේ ඵලය නියම කිරීම වන බැවිනි. එමඟින් පිනවනු ලබන්නා පිළිබඳ වචනය අභිලාෂයේ අන්‍ය කර්තෘක බව දැක්වීම සඳහා ම නොවේ යැයි වෙන් කොට දක්වන ලදී. ඔවුන්ගේ මතය අනුව කච්චායනයෙහි ද මෙහි ද ප්‍රසංගය (අදාළ වීම) වේ යනු සම්බන්ධයයි. ‘ඉහාපි’ යනු ‘ත්වං’ යන මෙහි ද යන්නයි. ‘අඤ්ඤථාසිද්ධත්තා’ යනු අර්ථ මාත්‍රයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියෙන් ම සිද්ධ වන බැවිනි. ‘වචනස්ස’ යනු දෙදෙනාට ම චතුර්ථී විභක්ති විධාන වචනයෙහි යන්නයි. ‘අතිප්පසංගෝ ච’ යනු “කස්ස වා ත්වං ධම්มං රෝචේසි” යනාදී තැන්හි ‘තව’ යන්නෙන් අභිමත නොවන ස්ථානයකට (ෂෂ්ඨී විභක්තියට) පැමිණීම ද වේ.

ဓာရိပ္ပယောဂေတိ ဓာရိဓာတုနော ပယောဂေ, ဥတ္တမီဏော အဓမီဏောတိ ဓနိကဂဟေတူနံ ရုဠှီတျာဟ-‘ဥတ္တမီဏော ဓနသာမီ’တိ, ဥတ္တမီဏမဿာတိ ဥတ္တမီဏော, ဓာရယတီတိမဿတ္ထမာဟ-‘ဝဟတီ’တိ, ဓာရိတောတိ ဓာရံဓာတုတော. သုတ္တန္တရေန (တံ တံ) နိယမေန နိယမိတာနံ တေသံတေသံ သမ္ပဒါနသညံ ဝိဓာယ စတုတ္ထီ ဝိဟိတာ ပရေဟိ, တဒါဟ ‘သိလာဃ ဟနုဋ္ဌာသပါန’မိစ္စာဒိ, သဗ္ဗတ္ထ ယောဂသမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ, ဉာပေတုန္တိ သိလာဃာဒိကေ ဗောဓေတုံ, ဣစ္ဆိတောတိ အတိမတော. တဒတ္ထဝါစီနဉ္စ ဓာတူနံ သင်္ဂဟဏတ္ထံ ‘ကုဓဒုဟိဿောသူယတ္ထာန’န္တိ ဝုတ္တံ, ယမ္ပတိ ကောပေါတိ ဣမိနာ ကောပဿ ဝိသယမာဟ, ယဿာတိ ဣမိနာ ယံကာရကန္တိ ဝုတ္တမေဝ ပရာမသတိ, ယဿာတိ ရာဇာဒိနော, ပုစ္ဆတီတိ ပုစ္ဆိယတေ[Pg.101], တေနေဝ ဝက္ခတိ-‘ယဿ သမ္ဗန္ဓိံ သုဘာသုဘံ ပုစ္ဆတိ နေမိတ္တိကော’တိ, ယောစာနုကူလတ္တမ္ဘ ဇတီတိ ဣမိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ ‘‘ပတိပုဗ္ဗကော အာပုဗ္ဗကောစ သုဏောတိ အဗ္ဘုပဂမေ ပဋိဇာနနေစ ဝတ္တတေ, ယဒါယမဗ္ဘုပဂမော ပတ္ထနာ ပုဗ္ဗတော ဘဝတိ တဒါ ပတ္ထနာယ ကတ္တု ပတ္ထယိတုနော စတုတ္ထီ ရူပမ္ဘဝတိ, ယဒါတွပတ္ထတမ္ပိ ကေဝလမာနုကူလျေန ဝတ္တမာနံဒိသွာ ဒေယျမဗ္ဘုပဂစ္ဆန္တိ ဣဒမိဒံ ဝေါဒဿာမာတိ တဒါနုကူလျေန ပဝတ္တနသင်္ခါတာယ ကိရိယာယ ကတ္တုနော စတုတ္ထီရူပမ္ဘဝတီ’’တိ, ဣမိနာ စ ပါဏိနိယဝုတ္တိကာရဿ ဇယာဒိစ္စဿမတေ ဗျဘိစာရမာဟ, သော ဟိ ‘‘အဗ္ဘုပဂမော နာမ ပရေန ပတ္ထိတဿ ဘဝတိ တတ္ထ ပတ္ထယိတုယေဝ စတုတ္ထီရူပမ္ဘဝတီ’’တိ ဝဒတိ, ပုဗ္ဗဿာကိရိယာယ ယော ကတ္တာတိ ဝေဒဝါကျေန ဝိဟိတထုတိကကရဏ သင်္ခါတာယ ဥဿာဟာနုဇာနနတော ပုဗ္ဗဘူတာယ ကိရိယာယ ယော ကတ္တာ ဟောတာ ပေါတာ စ, သဗ္ဗတ္ထာပိ‘တဿာ’တိ ဣဒံ ‘စတုတ္ထီယာယဒဘိမတံ ရူပ’န္တိဣမိနာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, ဆဋ္ဌိယာ သဗ္ဗဗျာပိဘာဝမာလမ္ဗ ဧဝန္တိ အတိဒေသောတိ အာဟ ‘ဧဝန္တီ’တိအာဒိ, ရူပသာမျတော ပန တာဒတ္ထိယတ္ထသဗ္ဘာဝါစ ယထာယောဂံ တာဒတ္ထှ စတုတ္ထီပိ န ဝိရုဇ္ဈတိ, ဝက္ခတိ ဟိ‘တာဒတ္ထှ ဝစနိစ္ဆာယန္တု ‘ဣစ္စာဒိနာ, ဣစ္ဆိတော ရာဇာ, ကမ္မ ဝစနိစ္ဆာတိ ဣမိနာ ဝစနိစ္ဆာယ ပဓာနတ္တမာဟ… ဝစနိစ္ဆာဘိမုခတ္တာ သဗ္ဗေသံ ကာရကာနံ, အပ္ပစုရပ္ပယောဂတ္တာတိ အဗဟုပ္ပယောဂတ္တာ, ဟနုတေ အပနယတိ, ဥပတိဋ္ဌတေ ဥပဋ္ဌာနံ ဥပဂမနံ ကရောတိ, ပိဟယန္တိ ပတ္ထေန္တိ, ကုဇ္ဈ အမရိသံ ကရောတိ, ဒုဟနာဒယော ကောပပ္ပဘဝါ နာနန္တရေန တေ သမ္ဘဝန္တီတိ ဒူဘာဒယောပျုဒါဟဋာ ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ (၁-၃၃) ရဿေ အပရဇ္ဈာမိ, ဣဿယန္တိ နသဟန္တိ, အာရဇ္ဈတိ ပုစ္ဆိတော နေမိတ္တိကော ဥပပရိက္ခတိ, ဘာဒတ္ထှံ ဝိဘာဝေတိ ‘ယဿေ’စ္စာဒိနာ, ပရိယာ လောစေတိ ဥပပရိက္ခတိ, ကိံ လက္ခဏော-ယမနိယမောစ္စာဟ-‘နာဝဿ’မိစ္စာဒိ, ယာစိတုသ္မာယေဝ ဆဋ္ဌီတိ နာဝဿမယန္နိယမောတိ အတ္ထော, ကုတောစ္စာဟ-‘သမ္ဗန္ဓေ’စ္စာဒိ, အညသ္မာပီတိ အယာစိတုတောအပိ, ထုတိကရဏဿ ကတ္တုဘူတာ ဟောတာပေါတာရော ဥဿာဟနာနုဇာနနာနံ ကမ္မံ ဟောတီတိ အာဟ-‘ပစ္စနုပုဗ္ဗဿ ဂိဏာတိဿ ကမ္မေ’တိ. ဟောတုပေါတုသဒ္ဒေဟိစ္စာဒိနာ [Pg.102] ပေါတုသဒ္ဒဿပိ ဆဋ္ဌိရူပံ ဒဿိတံ, ဝုတ္တိယန္တု ‘ဟောတု ပတိဂိဏာတိ’စ္စေဝ ပါဌော ဒိဿတိ, ဟောတွေဝမ္ပိတျမှာကမတြောပေက္ခာ, ဥဿာဟယတီတျတ္ထေ ဂိဏာတိ အန္တောဂတဏျတ္ထော. အနာဝါဒေါတိ နာဝါအန္နာဒိဝဇ္ဇိတေ. ဧတ္ထ ပန တထာ ပဋိသေဓာဘာဝေပိ ဗဟုလာဓိကာရတော ‘န တံ နာဝမ္မညေ နတံ အန္နမ္မညေ’စ္စာဒိ ဘဝတိ, အတ္ထေဝ ဟိ ဗဟုလာဓိကာရတောဝါ တိပ္ပသင်္ဂါဘာဝေါ, ပဌမန္တံ ရူပန္တိ မညမာနောတိ ပဌမန္တံ ရူပံ, ဧတ္ထစ ယဒါ တိဏာဒိတောပိ ခိကံသီယတေ တဒါ နိန္ဒာဝဂမော, တတ္ထ စ နိယောဂတောဝ နဉ္ပယောဂေါ ဉာထာနုပ ပတ္တိယာတိ သပ္ပဋိသေဓမုဒါဟဋံ ‘န မညမာနော’တိ, အဝဓိမှိယေဝ ပဉ္စမီတိဏာတိ, နဉ္ပယောဂေဝ နိယောဂတော နိန္ဒာဝဂမာ တိဏန္တိ ကမ္မေယေဝ ဒုတိယာ, အထဝါ သတီပိ နိန္ဒာဝဂမေ ဝစနိစ္ဆာတော သဝိသယေယေဝ ဒုတိယာ, သမ္မုတိပ္ပယောဂေတိ သမ္မုတိသဒ္ဒဿ ပယောဂေ, စတုတ္ထိံ ဣစ္ဆန္တီတိ မတ္တာယာတိ ဧတ္ထ စတုတ္ထိံ ဣစ္ဆန္တိ, ပုန ရုတ္တတ္တေ ကာရဏမာဟ-‘အထ သောတိဝိဇ္ဇမာနတ္တာ’တိ, စဏ္ဍဿ ကုက္ကုရဿာတိအာဒိသုတ္တေ ‘‘အထ သော’’တိ ပါဌဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ‘ဘိယျောသော မတ္တာယာ’တိ ဧတ္ထ သောကာရော ပုနရုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော, စဂ္ဂဟဏေနာတိ ‘‘သိလာဃဟနု…ပေ… သတ္တမျတ္ထေသုစာ’’တိ သုတ္တေ စဂ္ဂဟဏေန, စတုတ္ထီဘိမတာတိ ‘‘နမော ယောဂါဒိသွပိစာ’’တိ သုတ္တေန.

'ධාරිප්පයෝගෙ' යනු 'ධාරි' ධාතුව යෙදීමේදී ය. 'උත්තමීණ' සහ 'අධමීණ' යනු පිළිවෙළින් ධනපතියා (ණය හිමියා) සහ ණයගැතියා සඳහා වූ රූඪි ව්‍යවහාරයන් බැවින් 'උත්තමීණ යනු ධන හිමියා' යැයි පැවසීය. යමෙකුට උත්තමීණයෙක් (ණයහිමියෙක්) ඇද්ද හෙතෙම උත්තමීණ නම් වේ. 'ධාරයති' (දරයි) යන්නෙහි අර්ථය මෙහිදී 'වහති' (උසුලයි) යන්නයි. 'ධාරිත' යනු 'ධාර' ධාතුවෙනි. වෙනත් සූත්‍රයකින් (ඒ ඒ) නියමයෙන් නියම කරන ලද ඒ ඒ පදයන්ට සම්ප්‍රදාන සංඥාව පනවා අන්‍යයන් විසින් චතුර්ථී විභක්තිය විධාන කරන ලදී. එය 'සිලාඝ හනුට්ඨාසපාන' යනාදී වශයෙන් පැවසීය. සෑම තැනකදීම යෝග සම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වේ. 'ඤාපේතුං' (දැනුම් දෙනු පිණිස) යනු සිලාඝාදී ධාතූන්ගෙන් අවබෝධ කරවනු පිණිස ය. 'ඉච්ඡිත' යනු අතිශයින් මනාප වූවකි. එම අර්ථය පවසන ධාතූන් සංග්‍රහ කරනු පිණිස 'කුධදුහිස්සෝසූයත්ථානං' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'යම් පති කෝපෝ' (යමෙකු කෙරෙහි ක්‍රෝධය කෙරේද) යන්නෙන් කෝපයට විෂය වූවා පවසයි. 'යස්ස' යන්නෙන් යම් කාරකයක් පවසන ලද්දේද එයම පරාමර්ශනය කරයි. 'යස්ස' යනු රජු ආදීන්ගේ ය. 'පුච්ඡති' යනු විමසනු ලැබේ යන්නයි. එහෙයින්ම 'නිමිති බලන්නා යමෙකුගේ සම්බන්ධී වූ සුභ අසුභ විමසයි' (යස්ස සිබන්ධिං සුභාසුභං පුච්ඡති නේමිත්තිකෝ) යැයි ඉදිරියෙහි පවසනු ඇත. 'යෝ චානුකූලත්තං භජති' (යමෙක් අනුකූල බවට පැමිණේද) යන්නෙන් මෙය දක්වයි: 'පති' පූර්වක සහ 'ආ' පූර්වක 'සු' (සුණෝති) ධාතුව පිළිගැනීමෙහි සහ එකඟ වීමෙහි පවතී. යම් කලෙක මෙම පිළිගැනීම ප්‍රාර්ථනාවට පෙර සිදුවේද, එකල්හි ප්‍රාර්ථනා කරන්නාට (කර්තෘට) චතුර්ථී රූපය සිදුවේ. යම් කලෙක ප්‍රාර්ථනා නොකරන ලද්දක් වුවද, හුදෙක් අනුකූලතාවයෙන් පවතින බව දැක දියයුතු දේ පිළිගනිමින් 'මම මෙය දෙන්නෙමි' යි පවසයිද, එකල්හි අනුකූලතාවයෙන් පැවැත්ම නම් වූ ක්‍රියාවේ කර්තෘට චතුර්ථී විභක්ති රූපය වේ. මෙයින් පාණිනී වෘත්තිකාර ජයාදිත්‍යගේ මතයෙහි ව්‍යභිචාරය පවසයි. මක්නිසාද යත්, ඔහු පවසන්නේ 'එකඟ වීම නම් අනෙකෙකු විසින් ප්‍රාර්ථනා කරන ලද දෙයකට වන බැවින්, එහි ප්‍රාර්ථනා කරන්නාටම චතුර්ථී රූපය වේ' යනුවෙනි. 'පූර්ව ක්‍රියාවේ යම් කර්තෘ කෙනෙක් වේද' යනු වේද වාක්‍යයෙන් පනවන ලද ස්තුති කිරීම් ආදී උත්සාහය හා අනුමැතිය පූර්ව වූ ක්‍රියාවේ යම් කර්තෘ කෙනෙක් (හොතෘ, පෝතෘ ආදීන්) වේද යන්නයි. සෑම තැනකදීම 'තස්ස' යන්න 'චතුර්ථී විභක්තියට අභිමත රූපය' යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. ෂෂ්ඨී විභක්තියේ සර්වව්‍යාපී බව උපලක්ෂණය කරමින් 'එවං' (මෙසේ) යැයි අතිදේශය පැවසීය. රූප සමානතාව නිසාත් තාදර්ථ්‍ය අර්ථය පවතින නිසාත් සුදුසු පරිදි තාදර්ථ්‍ය චතුර්ථී විභක්තියද විරුද්ධ නොවේ. 'තාදත්ථ වචනිච්ඡායන්තු' යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත, 'ඉච්ඡිතෝ රාජා' (කැමති වූ රජු) යන්නයි. 'කර්ම වචන කැමැත්ත' (කම්ම වචනිච්ඡා) යන්නෙන් වචන කැමැත්තෙහි ප්‍රධානත්වය පවසයි... සියලු කාරකයන් වචන කැමැත්ත අභිමුඛව පවතින බැවිනි. 'අප්පචුරප්පයෝගත්තා' යනු බහුලව ව්‍යවහාර නොවන බැවිනි. 'හනුතේ' යනු ඉවත් කරයි, 'උපතිට්ඨතේ' යනු උපස්ථානය හෙවත් ළඟට පැමිණීම කරයි. 'පිහයන්ති' යනු පතති, 'කුජ්ඣ' යනු අමනාපය කරයි. ද්‍රෝහී වීම් ආදී ක්‍රියා කෝපයෙන් උපදින අතර ඊට නොදුරුව සිදුවන බැවින් දූභ (ද්‍රෝහ) ආදී උදාහරණද දක්වන ලදී. 'බ්‍යඤ්ජනේ දීඝරස්සා' (1-33) සූත්‍රයෙන් හ්‍රස්වයෙහි වරදවමි. 'ඉස්සයන්ති' යනු නොඉවසති, 'ආරජ්ඣති' යනු අසන ලද නිමිතිකරුවා පරීක්ෂා කරයි. 'යස්ස' යනාදියෙන් එහි භාවාර්ථය විස්තර කරයි. 'පරියා ලෝචේති' යනු විමසා බලයි. 'නාවස්සං' යනාදියෙන් කුමන ලක්ෂණයක්දැයි නියම කරයි. 'යාචකයාගෙන්ම ෂෂ්ඨී විභක්තිය වේ' යන්නෙන් නියමයක් නොමැති බව අර්ථයයි. 'සම්බන්ධේ' යනාදියෙන් එය කුමකින්දැයි පවසයි, 'අඤ්ඤස්මාපි' යනු නොඉල්ලූ අයගෙන්ද වේ යන්නයි. ස්තුති කිරීමේ කර්තෘන් වන හොතෘ සහ පෝතෘවරුන්ගේ උත්සාහය හා අනුමැතිය කර්මයක් වන බැවින් 'පච්චනුපුබ්බස්ස ගිණාතිස්ස කම්මේ' යැයි පැවසීය. 'හෝතු පෝතු සද්දේහි' යනාදියෙන් 'පෝතෘ' ශබ්දයේද ෂෂ්ඨී රූපය දක්වන ලදී. වෘත්තියෙහි 'හෝතු පතිගිණාති' යනුවෙන් පාඨය පෙනේ. 'හෝතු ඒවම්පි' යන්නෙහි අපගේ උපේක්ෂාවයි. උත්සාහවත් කරවයි යන අර්ථයෙහි 'ගිණාති' යන්නෙහි අන්තර්ගත ණ්‍යර්ථයක් පවතී. 'අනාවාදෝ' යනු නැව හා ආහාර ආදියෙන් තොර වූ තැනයි. මෙහිදී එලෙස ප්‍රතිෂේධයක් නොමැති වුවද බහුල අධිකාරය නිසා 'න තං නාවම්මඤ්ඤේ න තං අන්නම්මඤ්ඤේ' යනාදිය වේ. බහුල අධිකාරය නිසාම අතිප්‍රසංගයක් (වැඩිපුර යෙදීමක්) සිදු නොවේ. 'ප්‍රථමාන්ත රූපය' යැයි සිතමින් 'ප්‍රථමාන්ත රූපය' වේ. මෙහිදී තෘණ ආදියට වඩා පහත් කොට සලකන විට නින්දාව හැඟවේ. එහිදී නියත වශයෙන්ම 'නඤ්' (නොවන) නිපාතය යෙදෙන් ලැබෙන අර්ථය නොගැලපීම වැළකේ. එබැවින් 'න මඤ්ඤමානෝ' යනුවෙන් ප්‍රතිෂේධ සහිත උදාහරණ දක්වීය. 'අවධියෙහිම පඤ්චමී විභක්තිය වේ' යන්න තෘණ ආදියෙනි. 'නඤ්' ප්‍රයෝගයෙහි නියත වශයෙන්ම නින්දාව හැඟවෙන බැවින් 'තිණං' යන්න කර්මයේම ද්විතීයා විභක්තිය වේ. නැතහොත් නින්දාව හැඟවුණද, වචන කැමැත්ත නිසා ස්වකීය විෂයෙහිම ද්විතීයා විභක්තිය වේ. 'සම්මුතිප්පයෝගේ' යනු සම්මුති ශබ්දය යෙදීමේදී ය. 'චතුත්ථිං ඉච්ඡන්ති' යන්නෙන් 'මත්තායා' යන්නෙහි ചതുර්ථී විභක්තිය කැමති වෙති. නැවත පැවසීමට හේතුව 'අථ සෝතිවිජ්ජමානත්තා' යන්නෙන් දක්වයි. 'චණ්ඩස්ස කුක්කුරස්ස' යනාදී සූත්‍රයෙහි 'අථ සෝ' යන පාඨය පවතින බැවින් 'භිය්‍යෝසෝ මත්තායා' යන්නෙහි 'සෝ' කාරය පුනරුක්ත බව අදහසයි. 'චග්ගහණේන' යනු 'සිලාඝහනු...පේ... සත්තම්‍යත්ථේසුචා' යන සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙනි. 'නමෝ යෝගාදිස්වපිචා' යන සූත්‍රයෙන් චතුර්ථී විභක්තිය අභිමත වේ.

၂၆. ပဉ္စ

26. පහ (පස්වන විභක්තිය - පඤ්චමී)

အဝဓီယတေ ဝိသိလိဿတေ ဧတသ္မာတျဝဓိ, အဝပုဗ္ဗာယ ဓာဓာတုတော အဝဓိမှိ‘‘ဒါဓာတွီ’’တိ (၅-၄၅) ဣ.

යමකින් වෙන් කෙරේද, විනිර්මුක්ත කෙරේද, එය 'අවධි' (සීමාව) නම් වේ. 'අව' පූර්ව 'ධා' ධාතුවෙන්, 'අවධි' අර්ථයෙහි 'දාධාත්වී' (5-45) සූත්‍රයෙන් 'ඉ' කාරය වේ.

ယတော-ဝဓီယတေ ကိဉ္စိ, ကြိယာပုဗ္ဗံ ကုတောစိပိ;

စလဉ္စာစလမညဉ္စ, တံ ဝဒန္တျ ဝဓိမ္ဗုဓာ.

යමකින් කිසියම් දෙයක් ක්‍රියාවක් පූර්වකව හෝ වෙනත් යම් ක්‍රමයකින් වෙන් වේද, එය චලනය වන හෝ නොවන හෝ වෙනත් දෙයක් වේද, බුද්ධිමත්හු (වියත්හු) එය 'අවධි' යැයි පවසති.

ဧတ္ထာယမတ္ထော ‘‘ယတောကုတောစိပိ အတ္ထော ကိဉ္စိ ဝတ္ထုအဝဓီယတေ သံယောဂဿ ဝါ ကိရိယာနိမိတ္တံ ဂမနဒါနာဒိကိရိယာပုဗ္ဗံ ဝိသိလိဿတေ သယံ ဝါ အပေတိ အညေန ဝါ ဝိသုံ ကရီယတေ, တမေဝံဝိဓံ စလဉ္စာ စလဉ္စ ဝိသိလေသပရိစ္ဆေဒဘူတံ ပဒတ္ထမဝဓိံ ဝဒန္တိ ဗုဓာ တဗ္ဗိဒုနော’’တိ, တံ ယထာ ဓာဝတာဿာ ပုရိသော ပတတိ, ပုရိသံ ပါတေတိ ဝါ, ရုက္ခာ ပဏ္ဏံ [Pg.103] ပတတိ, ပဏ္ဏံ ပါတေတိ ဝါတိ, သောစ တိဓာပျုစ္စတေ ဝိသယဘေဒေန, ယထာ–

මෙහි අර්ථය මෙසේය: 'යම් කිසි තැනකින් කිසියම් වස්තුවක් වෙන් කරනු ලැබේද, සම්බන්ධය ගිලිහී යාම හෝ ගමන, දානය ආදී ක්‍රියාවන් මුල් කොටගෙන ස්වකීයවම ඉවත් වේද නැතහොත් වෙනත් අයෙකු විසින් වෙන් කරනු ලැබේද, වෙන්වීමේ සීමාව බවට පත් වන්නා වූ එවැනි චලනය වන හෝ නොවන පදාර්ථය වියත්හු 'අවධි' යැයි පවසති.' එය මෙසේය: දුවන අශ්වයාගෙන් මිනිසා වැටේ, නැතහොත් මිනිසා බිම හෙළයි; ගසෙන් කොළය වැටේ, නැතහොත් කොළය බිම හෙළයි. එය විෂය භේදය අනුව ත්‍රිවිධ ලෙසද දැක්වේ. එනම්–

နိဒ္ဒိဋ္ဌဝိသယော ကောစိ, ဥပါတ္တဝိသယော တထာ;

အနုမေယျဝိသယော စာတိ, တိဓာဝဓိ သမီရိတောတိ.

'නිර්දේශිත විෂය (නිද්දිට්ඨවිසය)', 'උපාත්ත විෂය (උපාත්තවිසය)' සහ 'අනුමේය විෂය (අනුමෙය්‍යවිසය)' වශයෙන් අවධිය තෙවැදෑරුම් ලෙස දක්වා ඇත.

တတ္ထ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဝစနောပနီတာ ကိရိယာ ဝိသယော ယတ္ထ သော နိဒ္ဒိဋ္ဌ ဝိသယော ဝဓိ, ယထာ-‘ဂါမသ္မာ အာဂတော’တိ, ဥပါတ္တာဇ္ဈာဟဋာ ကိရိယာ ဝိသယော ယတ္ထ သော ဥပါတ္တဝိသယော, ယထာ-‘ဝလာဟကာ ဝိဇ္ဇောတတေ’တိ, ဝလာဟကာ နိက္ခမ္မ ဝိဇ္ဇောဘတေတိ အတ္ထော, အနုမေယျာ ကိရိယာ ဝိသယော ယတ္ထ သော အနုမေယျဝိသယော, ယထာ‘မာထုရာ ပါဋလိပုတ္တကေဟိ အဘိရူပတရာ’တိ, ဧတ္ထ အဘိရူပဂုဏေန ဥက္ကံသနမနုမေယျံ, အတောယေဝေတ္ထာယမေဝ သညာ ပရိပ္ဖုဋာ ဝိညာယတီတိ န ကာစိဒိဟ သညာ ပရိဘာသီယတေ ဗျာမောဟကာရိဏီ, အထာဝဓိသ္မာတိ ဝုစ္စမာနေ ‘ပဒတ္ထာဝဓိသ္မာ’တိ ကုတော-ဝသီယတေ ယေနေဝံ ဝိဝရဏံ ကတန္တျာသင်္ကိယာဟ-ပဒါန’မိစ္စာဒိ. ယထာ ဂါမသ္မာတိအာဒိနာ ဣဒံ ဒီပေတိ ‘‘န ကေဝလံ ကာယသံသဂ္ဂပုဗ္ဗကောဝ ဝိသိလေသော, ကိဉ္စရဟိ ဗုဒ္ဓိသံသဂ္ဂပုဗ္ဗကောပိ, အတ္ထိ စေဟ ဗုဒ္ဓိသံသဂ္ဂ ပုဗ္ဗကော, တထာဟိ စောရေဟိ ဘာယတိတျာဒေါ ယော (ဘယ)ပေက္ခဏ သီလော ဘဝတိ, သော ယဒိ မံ စောရာ ပဿေယျုံ, ဓုဝံ မေ မရဏန္တိ ဝိစာရေန္တော တေ ဗုဒ္ဓိယာ ပပ္ပောတိ ပပ္ပုယျ စ တတော နိဝတ္တတေ, တထာ စောရေဟိ တာယတိတျာဒေါ ယော ဧကဿ မိတ္တော ဘဝတိ သော ယဒျေတံ စောရာ ပဿေယျုံ ဓုဝမဿ မရဏန္တိ ပဿန္တော တေ ဗုဒ္ဓိယာ ပတွာ တတော နိဝတ္တယတီတျဝဓိတ္တာ အဝဓိသ္မာဝ သဗ္ဗတ္ထ ပဉ္စမီ’’တိ, ပရေဟိ ပန ဧတာဒိသေသု သဗ္ဗတ္ထ ပဋိပတ္တုဝိသေသာနုဂ္ဂဟာယ သုတ္တေဟေဝ ပပဉ္စော ကတော, ဣဓ ပန သာမညဝစနေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ တဒနုဂ္ဂဟာယ ဥဒါဟရဏေဟေဝ ပပဉ္စိတံ, ဘီတိဘာယနတ္ထာနန္တိ ဘီတိ တာယနာနံ အတ္ထော ယေသံ တေ ဘီတိတာယနတ္ထာ တေသန္တိ အတ္ထော, နနု ဘီတျတ္ထာနံ ပယောဂေ ဘယဟေတု သမ္ဘဝတိ နတု တာယနတ္ထာနန္တိ, နေသ ဒေါသော, တာယနဉှိ ရက္ခနမုစ္စတေ တဉ္စ ဘယဟေတုတော ဝေတျာဟ-‘ယော [Pg.104] ဘယဟေတု’တိအာဒိ, ဣမိနာ စ ‘‘ဘီတျတ္ထာနံ ဘယဟေတု’’တိ (၁-၄-၂၅) ပါဏိနိယာနမပါဒါနသညာ သုတ္တမ္ပဋိက္ခိပတိ, တတောတိ ဘယဟေတုတော, တေသန္တိ ဘယတာယနာနံ, ဘယမနိဋ္ဌပါတသင်္ကာ, ဥတ္တာသောတျတ္ထော, တာယန မနိဋ္ဌပါတတော ပရိရက္ခနံ, ယထာ ဒဿနံ ဟောန္တေဝါတီမိနာ ဝစနိစ္ဆာယေဝ ပဓာနတ္တမာဟ, ကော ဟိ လောကိယံ ဝစနိစ္ဆမတိဝတ္တိတုံ သက္ကောတိ, တထာဟိ သဗ္ဗေဝ ဒဗ္ဗာဒယော သဗ္ဗကာရကသတ္တိယုတ္တာဝ, တတ္ထာယံ ကာရကဝိဘာဂေါ ဝစနိစ္ဆာဝသေနေဝ, တံ ယထာ ‘ဝလာဟကော ဝိဇ္ဇောတတေ, ဝလာဟကေန ဝိဇ္ဇောတတေ, ဝလာဟကေ ဝိဇ္ဇောတတေ’တိ. ပရာပုဗ္ဗဿာတိအာဒိနာ ‘‘ပရာဇိဿာသယှော’’တိ (၁-၄-၂၆) သညာသုတ္တံ ပစ္စက္ခာတိ, အသယှော အတ္ထောတိ သဟိတုံ အဘိဘဝိတုမသမတ္ထော အတ္ထော, အဇ္ဈေနသကာသာဣစ္စာဒိနာ ဥဒါဟရဏတ္ထမာစိက္ခတိ, နနုစေဝမတ္ထံ ဝဒတာ ယညဒတ္တဿာသယှတ္တံ ဝုတ္တံ, တံ ကထံ အဇ္ဈယနဿာသယှတ္တံ, ယေနာသယှတ္တဿာဝဓိတ္တံ ပဋိပါဒယတိ တျာသင်္ကိယာဟ-‘ယညဒတ္တာနဘိဘဝေါ’စ္စာဒိ, အသယှောတီမဿ ပစ္စုဒါဟရဏံ ပဋိပါဒယတိ ‘ယော ပနိ’စ္စာဒိ. ‘‘ဝါရဏတ္ထာနမိစ္ဆိတော’’တိ (၁-၄-၂၇) သုတ္တိတံ, တဒါဟ ‘ဝါရဏတ္ထာန’မိစ္စာဒိ, ဝါရဏမတ္ထော ယေသံ တေ ဝါရဏတ္ထာ, အဝဓိမတ္တဝစနိစ္ဆာယန္တိ ဝိသေသတော ဝိဓာနမန္တရေနာ ဝဓိမတ္တ ဝစနိစ္ဆာယံ, ဝိသေသဝိဓာနေတိ ဣစ္ဆိတောတိ ဝိသေသဝိဓာနေ, စိတ္တဿာဝဓိဝစနိစ္ဆာယမ္ပန စိတ္တတော ပါပံ နိဝါရယေတိ ဘဝတိ. ‘‘ရက္ခနတ္ထာနမိစ္ဆိတ’’န္တိ (၂-၆-၃) သုတ္တိတံ, တဒါဟ-‘ရက္ခနတ္ထာန’မိစ္စာဒိ, ကေသဉ္စီတိ ကစ္စာယနာဒိကေ ဒဿေတိ. ‘‘အန္တရဓာနေ ယေနာဒဿနမိစ္ဆတီ’’တိ (၁-၄-၂၈) သညာသုတ္တမာရဒ္ဓံ, တဒါဟ-‘အန္တရဓာနေ’စ္စာဒိ, အယမုပဇ္ဈာယော ယဒိ မံ ပဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဒဿနေ ဒေါသံ တက္ကေတိ ‘နုန’မိစ္စာဒိနာ, ပေသနမသက္ကာရပုဗ္ဗကော နိယောဂေါ, အဇ္ဈေသနံ သက္ကာရပုဗ္ဗကော, မညမာနော သိဿာ အဟံ ကထန္နာမ ဗျဝဟိတော ဘဝါမီတိ အန္တရဓာနေ ဗျဝဓာန နိမိတ္တံ, ယေန အတ္တနော အဒဿနမိစ္ဆတီတိ သမ္ဗန္ဓော, အန္တရဓာနေတိ နိမိတ္တသတ္တမီစာယံ, အတော အာဟ-‘ဗျဝဓာနနိမိတ္တ’န္တိ, ဗျဝဟိတောတိ အန္တရဟိတော, မာမံ ဥပဇ္ဈာယောတျာဒိနာ ဥဒါဟရဏတ္ထမာဟ, ဗျဝဓာနတ္ထံ ဗျဝဟိတတ္ထံ, ‘‘အန္တရဓာနေတိ ကိံ စောရေ န ဒိဒိက္ခတီ’’တိ ပစ္စုဒါဟဋံ [Pg.105] ပရေဟိ, တမ္ပဋိပါဒယမာဟ-‘ယတ္ထာဒဿန’မိစ္စာဒိ, စောရေ န ဒိဒိက္ခတီ (တျ), တြ ဟိ ယော စောရေ န ဒိဒိက္ခတိ တေဟိ အတ္တနော အဒဿနမိစ္ဆတီတိ န အန္တရဓာနနိမိတ္တံ, ကိန္တုပဃာတနိဝတျတ္ထံ, ကိန္တုပဃာတနိဝတ္တိယာတိ ဧဝံ မညတေ ‘‘နာတြာန္တရဓာနမေ (ဝါဝသေယံ), ကိန္တု တန္နိမိတ္တော ပဃာတနိဝတ္တိပိ, ‘ဥပဇ္ဈာယာ အန္တရဓာယတီ’တျတြ ဝိနာပျုပဃာတသမ္ဘဝမန္တရဓာနသမ္ပာဒနမေဝ သမ္ဘဝတီ’’တိ. ဣစ္ဆတိဂ္ဂဟဏံ ကိမတ္ထံ အဒဿနိစ္ဆာယံ သတိ သတျပိ ဒဿနေ ယထာသိယာ’’တိ ဝုတ္တံ, (တံ) ပဋိပါဒယမာဟ-‘အဒဿနိစ္ဆာယမ္ပနိ’စ္စာဒိ, သတီပိ ဒဿနေတိ ဥပဇ္ဈာယေန ဒဿနေ သတီပိ, တတောတိ ဥပဇ္ဈာယတော, အဝဓိရူပတာ ဧဝါတိ ဥပဇ္ဈာယဿာဝဓိရူပတာ ဧဝ. ‘‘အာချာတော ပယောဂေ’’တိ (၁-၄-၂၉) ပရဝစနံ, တဒါဟ ‘ဥပယောဂေ’စ္စာဒိ, နိယမပုဗ္ဗကံ ဝိဇ္ဇာဂဟဏမုပယောဂေါ တြာဓိပ္ပေတော, ဥပယောဂဝစနသာမတ္ထိယာ ဝိဇ္ဇာဂဟဏတ္ထံ သိဿဝတ္တံ နိယမော, တတောတိ အာချာတုတော. ‘‘ဇနိကတ္တုနော ပကတီ’’တိ (၁-၄-၃၀) သညာသုတ္တံ ကတံ, တဒါဟ-‘ဇနျတ္ထဿာ’တိအာဒိ, ဇနိနော အတ္ထော ဇနျတ္ထော, ကိန္တံ ဇနနံ, တတောတိ ဇနိကတ္တုဟေတုတော, ပကတိသဒ္ဒေန ကာရဏမတ္တံ ဂဟိတံပရေဟိ ‘ပုတ္တာ ပမောဒါ ဇာယတေ’စ္စာဒေါ ပုတ္တာဒိတောပိ ယထာ သိယာ’တိ, ဒုဝိဓံ (ဟိ) ကာရဏံ ဥပါဒါနကာရဏံ သဟကာရိကာရဏဉ္စ, တတ္ထ ကာရိယေနာဘိန္နဒေသော ဃဋဿ မတ္တိကာပိဏ္ဍော ဥပါဒါနကာရဏံ, တဿေဝ ပန ဒဏ္ဍစက္ကာဒိ (ကာရိယေန ဘိန္နဒေသော) သဟကာရိကာရဏံ, တေသူပါဒါနကာရဏဿေဟ ဂဟဏေ’သိင်္ဂါ သရော ဇာယတေ’စ္စတြေဝ သိယာ, န တု ‘ပုတ္တာ ပမောဒါ ဇာယတေ’စ္စာဒေါ, ကာရကန္တရဝစနိစ္ဆာယန္တိ ဧတ္ထ ကာရကန္တရာဒိဝစနိစ္ဆာယန္တိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ… ဧတ္ထန္တရေ သမ္ဗန္ဓ ဝစနိစ္ဆာယပိ သမ္ဘဝတော, တတြ တိဋ္ဌန္တီတိ တတြဋ္ဌာ, တေသံ, လောကော-နညထာဝါဒီ ဝေါဟာရိကဇနော, တတ္ထ ဘဝါ လောကိယာ, နဝတ္တု ပဋိဗဒ္ဓါတိ လောကဝစနိစ္ဆမုလ္လင်္ဂိယ အဟမေဝ ဝဒါမီတိ သကဇ္ဈာသယေန ဝဒန္တော ဝတ္တာ, တပ္ပဋိဗဒ္ဓါ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘ပဘဝေါ ဘဝတိဿာ’’တိ (၁-၄-၃၁) သုတ္တိတံ, တဒါဟ-‘ဘဝတိဿာ’တိအာဒိ, ပဌမတော ဥပလဗ္ဘတီတိ အတ္ထကထနေန ဇနျတ္ထော-တြ န သမ္ဘဝတီတိ ဝဒတိ, နဟိ ဟိမဝါ ဂင်္ဂါယ ကာရဏံ, သာ ဟိ အညေဟိ ဧဝကာရဏေဟိ ဥပ္ပန္နာ[Pg.106], ဟိမဝတိ တု ကေဝလံ ပဌမတော ဥပလဗ္ဘတိ. ‘‘ဇိဂုစ္ဆာဝိရာမပမာဒတ္ထာနုမုပသင်္ချာနံ’’တိ (၁-၄-၂၄ဝါ) ဝုတ္တံ, တဒါဟ-‘ဝိရမဏတ္ထေ’တျာဒိ, ဇိဂုစ္ဆာပမာဒတ္ထဓာတုယောဂေ ပန ကမ္မာဓိကရဏဝစနိစ္ဆာ ဒိဿတီတိ ဝုတ္တံ, အဝဓိဝစနိစ္ဆာပိ ပန ဒိဿကေ ‘ဇိဂုစ္ဆတိ နာဟိရိကော ပါပါ’တိ, ဓမ္မာ ပမဇ္ဇတီတိပိ ဟောတေဝ ပဋိသေဓာဘာဝါ. ‘‘အညာရာဒိတရရိတေ ဒိသာသဒ္ဒါဉ္စုတ္တရပဒါစာဟိ ယုတ္တေ’’တိ (၂-၃-၂၉) သုတ္တိတံ, တဒါဟ-‘အညသဒ္ဒယောဂေ’စ္စာဒိ, ယတောတိ ဒေဝဒတ္တာဒိတော, ‘‘အညဣတျတ္ထဂ္ဂဟဏံ, တေန ပရိယာယပ္ပယောဂေပိ ဘဝတီ’’တိ အညေဟိ ဗျာချာတတ္တာ အာဟ-‘ဘိန္နော ဒေဝဒတ္တာ’တိ, အာရာသဒ္ဒဿ ဒူရတ္ထတ္တာ အာသဝက္ခယတော အာရာ ဒူရော ဘဝတီ(တျတ္ထော ဥ) ပါဒီယတေတျာဟ‘အာရာသဒ္ဒေါ ဒူရတ္ထော’တိ, နိဒ္ဒိဿမာနပဋိယောဂီတိ ‘ဒေဝဒတ္တော သူရော’တိ နိဒ္ဒိဿမာနဿ ကဿစိ ယော သော ဒုတိယော, သော ပဋိယောဂီ. ဒိသာဒေသကာလဝုတ္တီနံ ဒိသာသဒ္ဒတ္တေန ပရိဂ္ဂဟတော အာဟ‘ဒိသာ ဒေသကာလဝါစီနံ ယောဂေ’တိ, ပုဗ္ဗေဝ သမ္ဗောဓာတိအာဒီနိ ကာလဝါစီယောဂေ ဥဒါဟရဏာနိ, အဉ္စုတ္တရပဒအာစအာဟိပစ္စယယော ဂေတွိဟ နောဒါဟဋံ. ‘‘ပဉ္စမီဝိဓာနေ လျပ္လောပေ ကမ္မနျုပသင်္ချာနံ ‘‘အဓိကရဏေ စောပသင်္ချာန’’မိတိ (၂-၃-၂၈-ဝါ) ဝါတ္တိကံ, တဒါဟ‘ယတ္ထ’စ္စာဒိ, လျပ္ပစ္စယဿ ယတြာပ္ပယောဂေါ, တဿတ္ထော စေ ဂမျတေ, သော လျပ္လောပေါ, တွာလောပေါ လျပလောပေါတျဝိသေသော, ပါသာဒ မာရုယှ ပေက္ခတိ အာသနေ ဥပဝိသိတွာ ပေက္ခတီတိ ဣဒံ ဝိသယော ပဒဿနံ ပုဗ္ဗံ ယဿာတိ ကိရိယာဝိသေသနေ သမာသော, ဝက္ခမာနသဗ္ဗဒဿနေသုပိ ပါသာဒတော-ပက္ကမနလေသသဗ္ဘာဝါ ပါသာဒေါ (ယေဝါ) ဝဓိရူပေန ဝတ္တုမိဋ္ဌောတိ ဒဿေတုမာဟ-‘တထာဟိ’စ္စာဒိ, အပက္ကမတိ တတော တံ ဒဿနန္တိ တတော ပါသာဒတော တဿ ဒဋ္ဌုနော ဒဿနံ စက္ခုန္ဒြိယံ အပက္ကမတျပယာတီတျတ္ထော, အဝဓိဘာဝေါ ပါသာဒဿာတိ ဝိညာယတိ, ယေသန္တိ ဝေသေသိကာနံ, တေ ဟျေဝမာစိက္ခန္တိ ‘‘ဣန္ဒြိယေသု စက္ခုန္ဒြိယံ စက္ခုဂေါဠကတော-စ္စန္တသုခုမဘာဝေန နိက္ခမ္မ ဝိသာလီဘဝန္တံ ဝိသယဒေသမုပဂမ္မ သကလမတ္တနာ ဒိဋ္ဌံ ပဿတိ ရံသိရူပေန, ယထာ ကာဟလာ မူလေ ကိသာ အဂ္ဂေမဟတီ, တထာ ဉာဏိန္ဒြိယာနီ’’တိ, အဓိဋ္ဌာနဒေသန္တိ ဣန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနဘူတံ စက္ခုဂေါဠကဒေသံ, ဝိသယပ္ပဝတ္တီတိ ဂေါစရေ [Pg.107] ပဝတ္တိ, သန္တတိယာတိ ဣန္ဒြိယပဗန္ဓဿ, အဓိဋ္ဌာန မနိန္ဒြိယံ နာပဇ္ဇတေတိ သမ္ဗန္ဓော, တတောတိ ပါသာဒတော, အပက္ကန္တျာတိ အပဂမနေန, ယဇ္ဇပိ စက္ခုန္ဒြိယံ စက္ခုဂေါဠကတော ဗဟိ နိဂ္ဂစ္ဆတိ, တထာပိပါသာဒဋ္ဌဿစက္ခုဂေါဠကာ နိဂ္ဂစ္ဆတီတိ ပါသာဒဿာပျဝဓိဘာဝေါ, ယေသန္တူတိ ခဏိကဝါဒီနန္တု, ဣန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနမ္ပတ္တေ ဝိသယေ ဝိညာဏလက္ခဏံ ကာရိယံ ကရောန္တိ သီလေနာတိ ပတ္တကာရီနိ, အနိန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာနဒေါသော နေတိ သမ္ဗန္ဓော, တတောတိ ပါသာဒတော, ယေသမ္ပနာတိ ခဏိကဝါဒိနောဝ ဒဿေတိ, အတြ ဟိ စတ္တာရော ပက္ခာ ပတ္တကာရီနိန္ဒြိယာနိ, အပ္ပတ္တကာရီနိ, စက္ခုသောတာနိ အပ္ပတ္တကာရီနိ သေသာနိ ဝုတ္တဝိပရိတာနိ, စက္ခုယေဝ ပတ္တကာရီ သေသမညထေတိ, စတုသွေဝ တေသု ပဌမပက္ခဒွယမုပနျသျ ပဋိပါဒိတံ… တပ္ပဋိပါဒနေနေတရေသမ္ပိ ပဋိပါဒိတတ္တာ, သဗ္ဗသာမယိကသာဓာရဏတ္တာသဒ္ဒသတ္ထဿာတိ ဣဒံ အယုတ္တမိဝ ဒိဿတိ… သဒ္ဒသတ္ထဿိမဿ ဗုဒ္ဓဝစနောပယောဂိတ္တေန သောဂတသမယာနုဂုဏပ္ပဝတ္တိတော, ခဏိကဝါဒိနော ပန နိဿာယေဒံ သုန္ဒရမေဝ, မနသိကာရာဒီတိအာဒိသဒ္ဒေန စက္ခုတော အဘေဒေါ ရူပါပါထဂမော စ ဒဿိတော, ယောဂ္ဂဒေသေတိ ဒဿနယောဂ္ဂေ ပဒေသေ. ‘‘ပုစ္ဆနာချာနေသု စ ပဉ္စမီ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ (၂-၃-၂၈ဝါ) ဝုတ္တံ, တဒါဟ-‘ပုစ္ဆနသဒ္ဒတော’စ္စာဒိ, ပုစ္ဆနာချာနေသု သာမညေန ပဉ္စမီဝိဓာနေ-တိပ္ပသင်္ဂံ ဒဿေတုမာဟ-‘အဝဿ’မိစ္စာဒိ, ကဿာတိ ပဉှော, ဒေဝဒတ္တဿေတျာချာနံ, ကောသော ယည ဒတ္တောတိ ပဉှော ဝိဓိရူပေါဝါယံ, ယော-င်္ဂဒီတျာဒျနုဝါဒရူပမာချာနံ, အင်္ဂဒီကေယူရီ. ‘‘ယတောစာဒ္ဓကာလနိမ္မာနံ တတော ပဉ္စမီ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ (၂-၃-၂၈ဝါ) ဝုတ္တံ, တဒါဟ-‘အဒ္ဓ’စ္စာဒိ, နိမီယတေ ပရိစ္ဆိဇ္ဇတေ ယေန တံ နိမာနံ, တဒေဝ နိမ္မာနံ. ‘‘အဒ္ဓဿ ပဌမာ သတ္တမီ စ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ (၂-၃-၂၈) ဝုတ္တံ, တတ္ထာယမတ္ထော ‘‘တံ ယုတ္တာတိ ဝတ္တတေ, တံ ယုတ္တာ ပဉ္စမိယုတ္ထာ ပရဿာဒ္ဓဿ ပဌမာ စ သတ္တမီ စ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ, ပါဋလိပုတ္တသ္မာတိ ပဉ္စမိ ယုတ္တံ, ဧတာပိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဒဿေတုမာဟ-‘သတ္တယောဇနာနီ’တိအာဒိ, အတြ ဟိ ယဒါ ရာဇဂဟဿ ယောဇနဉ္စာဘေဒေါ ဝတ္တုမိစ္ဆီယတေ, တဒါ ပါဋလိပုတ္တသ္မာ ရာဇဂဟံ သတ္တယောဇနာနီတိ, ဘေဒဝစနိစ္ဆာယန္တု ‘‘သဗ္ဘာဝေါ’’တျာဒိနာ (၂-၃၄) သတ္တမီ သိဒ္ဓါ‘သတ္တသု ယောဇနေသု’တိ. တထာဟိ [Pg.108] ပါဋလိပုတ္တသ္မာ သတ္တသု ယောဇနေသု သတိ ရာဇဂဟံဘဝတီတျယမတ္ထော ပတီယတေ, သတ္တယောဇနသမ္ဗန္ဓိဘဝနံ ရာဇဂဟ (ဘဝန)ဿ လက္ခဏမ္ဘဝတိ. သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီတိ ဣမိနာ ‘‘တံ ယုတ္တာ ကာလေ သတ္တမီ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ (၂-၃-၂၈ဝါ) ဝစနမ္ပဋိက္ခိပတိ. ‘‘ကရဏေစ ထောကပ္ပကိစ္ဆကတိပယဿာ သတ္တဝစနဿေ’’တိ (၂-၃-၃၃) သုတ္တိတံ, တဒါဟ-‘ယဒါ ဣစ္စာဒိ, ကိစ္ဆာဒယောတိအာဒိသဒ္ဒေန ထောကအပ္ပကတိပယေ သင်္ဂဏှာတိ, အသတ္တရူပန္တိ အဒ္ဒဗ္ဗရူပံ, ဂုဏေ ဟေတုမှီတိ ဂုဏပဒတ္ထေ ဟေတုဘူတေ ‘‘ဂုဏေ’’တိ (၂-၂၁) ပဉ္စမီတိ အတ္ထော, ယထာဝုတ္တဝိဓာနေနေတိ ‘‘ဂုဏေ’’တိ သုတ္တေ ဝုတ္တဝိဓာနေန, ‘‘ဂုဏေ’’တိ သုတ္တေ ဝုတ္တဝိဓာနေန, ယဒါတွိစ္စာဒိနာ ပရေသံ ဝိယ ကရဏေ ဝိသုံ ဝိဓာနေ ပယောဇနံ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ကတ္တဗ္ဗရူပဿ စလနဿာတိ သမ္ဗန္ဓော, သမာနာဓိကရဏတ္တေန ဝိသေသနန္တိ ယောဇနာ, သမာနာဓိကရဏတ္တေနာတိ စ ‘ရညော ပုရိသော’တျာဒေါ အသမာနာဓိကရဏဿာပိ ဝိသေသနတ္တဒဿနတော ဝုတ္တံ, သမာနာဓိကရဏတ္တေန ဝိသေသနဘာဝေါ စာဿ ထောကဂုဏာနွိတေ စလနေ ဝတ္တမာနော ထောကသဒ္ဒေါ အသတ္တဝစနောဝ ဝိသေသနန္တိ, တေနေဝါချာယတေ ‘ထောကဿ ကမ္မတ္တာ ကမ္မေ ဒုတိယာ’တိ. ပဉ္စမီတျနုဝတ္တမာနေ ‘‘ဒူရန္တိကတ္ထေဟိ ဆဋ္ဌီ ဝါ’’တိ (၂-၃-၃၄) ဝုတ္တံ, တဒါဟ‘ဒူရန္တိ ကတ္ထေဟိ’စ္စာဒိ, အဝဓိသမ္ဗန္ဓလက္ခဏာတိ အဝဓိသမ္ဗန္ဓာဝ လက္ခဏံ နိမိတ္တမာသံ ပဉ္စမီဆဋ္ဌီနံ တာ တထာ ဝုတ္တာ, ဝတ္တုမိဋ္ဌောတိ ဣမိနာ ဝစနိစ္ဆာယေဝ ပဓာနတ္တမာဟ, ဧဝံ စရဟိ တံတံ ကာရကဝစနိစ္ဆာယမညာပိ ဝိဘတ္တိယော ကသ္မာ နပ္ပယုဇ္ဇေယျုန္တိ အာဟ-‘လောကိယာ စေတ္ထာ’တိအာဒိ, ဧတ္ထ ဝိဘတ္တီနံ နိယမေ လောကိယာ ဧဝ ဝစနိစ္ဆာ နိဗန္ဓနံ ကာရဏန္တိ အတ္ထော, ပဉ္စမီစာတျနုဝတ္တမာနေ ‘‘ဒူရန္တိ ကတ္ထေဟိ ဒုတိယာ စေ’’တိ (၂-၃-၃၅) ဝုတ္တံ, ‘‘ပဉ္စမျဓိကရဏေစ’’ (၂-၃-၃၆) ဣစ္စတြ စ ကာရေန ဒူရန္တိ ကတ္ထေဟိ သတ္တမီ စ ဝုတ္တာ ပါဋိ ပဒိကတ္ထေ သာရသင်္ဂဟကာရာဒီဟိ, တဒက္ခိပ္ပ အညာပဒေသေန ပဋိက္ခိပိတုံ ကေစိတျာဒိ ယံ ဝုတ္တံ ဝုတ္တိယံ, တံ ဒဿေတုမာဟ’ကေစီတိ သာရသင်္ဂဟာဒယော’တိအာဒိ. ဒူရာပါဒါဝသေစနန္တိ အယံ တေသမ္ပဋိက္ခေပန ယောတိ သမ္ဗန္ဓော, ဣတိသဒ္ဒေါ ပနေတ္ထ ပရိဟီနော, နဟိတန္တိအာဒီသု တသဒ္ဒေနာသတ္တရူပံ ဒူရာဒိ ဝတ္တုမိစ္ဆိတန္တျဝသေယံ, န ဟိ တံ ဂမျတေ, န ဟိ တတော ဂမျတေ, န ဟိ တေန ဂမျတေ, န ဟိ တသ္မိံ ဌီယတေ’တိ ဝိသုံ သမ္ဗန္ဓော [Pg.109] ဝသေယော. ပတီယန္တေစာတိ စော ဝတ္တဗ္ဗန္တရသမုစ္စယေ, အတောစေတိ ဝက္ခမာနဟေတုပရာမာသော, ယန္တိ ယသ္မာ အတ္ထေ နိပါတော, ဝါကျကာရော ဝရရုစိ, တံသာမာနာဓိကရဏျတောတိ ဒူရာဒိသာ မာနာဓိကရဏျတော, တံယုတ္တတောပီတိ ဒူရာဒိယုတ္တာ ဂါမာဒိသဒ္ဒတောပိ, ပစ္စက္ခန္တောတိ ဝါကျကာရဝစနံ ပစ္စာစိက္ခန္တော, တထာဟျတြာယံ မဟာဘာဿ ပါဌော ‘‘ဒူရန္တိကတ္ထေဟိ ပဉ္စမီဝိဓာနေ တံယုတ္တာ ပဉ္စမီပဋိသေဓော ဝတ္တဗ္ဗော ဒူရာ ဂါမဿ, တတြာပိ ဒဿနာ အနတ္ထကော-ယမ္ပဋိသေဓော, တတြာပိ ဟိ ပဉ္စမီ ဒိဿတိ–

එහි (අපාදානත්‍රය අතුරෙන්) යම් තැනක වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද ක්‍රියාවක් විෂය කොට පවතී ද, එය ‘නිද්දිට්ඨවිෂය’ (ප්‍රකාශිත විෂය ඇති) අවධියයි. නිදසුන්: ‘ගාමස්මා ආගතෝ’ (ගමෙන් ආවේය) යන්නෙහි මෙනි. යම් තැනක අර්ථයෙන් ගන්නා ලද හෝ අභ්‍යන්තරයෙන් උකහා ගන්නා ලද ක්‍රියාවක් විෂය වේ ද, එය ‘උපාත්තවිෂය’ (උකහා ගත් විෂය ඇති) අවධියයි. නිදසුන්: ‘වලාහකා විජ්ජෝතතේ’ (වලාකුළෙන් විදුලිය කොටයි) යන්නෙහි මෙනි, එහි අර්ථය ‘වලාකුළෙන් නික්මී විදුලිය කොටයි’ යන්නයි. යම් තැනක අනුමාන කළ යුතු ක්‍රියාවක් විෂය වේ ද, එය ‘අනුමෙය්‍යවිෂය’ (අනුමාන කටයුතු විෂය ඇති) අවධියයි. නිදසුන්: ‘මාථුරා පාටලිපුත්තකේහි අභිරූපතරා’ (මතුරා වැසියෝ පාටලීපුත්‍ර වැසියන්ට වඩා අතිශයින් රූපවත් වෙති) යන්නෙහි මෙනි. මෙහි අභිරූප ගුණයෙන් (රූපවත් බවෙන්) උත්කර්ෂයට පැමිණීම අනුමාන කළ යුත්තකි. එහෙයින් ම මෙහි දී මේ සංඥාව (අර්ථය) මැනවින් පැහැදිලි ව වැටහෙන බැවින්, මෙහි මුළාව ඇති කරවන කිසිදු සංඥාවක් ව්‍යවහාර නොකෙරේ. එසේ වුව ද ‘අවධියෙන්’ යැයි කියනු ලබන කල්හි ‘පදවල අර්ථය වන අවධියෙන්’ යැයි කෙසේ වටහා ගන්නේ දැයි යන්නෙන් මෙබඳු විවරණයක් කරන ලද්දේ කුමන සැකයක් නිසා දැයි අසන්නට ‘පදානං’ යනාදිය දක්වන ලදී. ‘යථා ගාමස්මා’ යනාදියෙන් මෙය පැහැදිලි කරයි: ‘නොකැළැල් ශරීර ස්පර්ශය පූර්වංගම කොට ඇති වියෝගය පමණක් ම නොව, බුද්ධිමය (සිතිවිලිමය) සබඳතාව පූර්වංගම කොට ඇති වියෝගය ද පවතී. මෙහි ද බුද්ධි සංසර්ගය පූර්වංගම වූ වියෝගය ඇත. එසේ ම ‘චෝරේහි භායති’ (සොරුන්ගෙන් බිය වෙයි) යනාදියේ යමෙක් බිය දෙස බලන ස්වභාව ඇත්තේ වෙයි ද, හෙතෙම “සොරුන් මා දුටුවහොත් මගේ මරණය නියත ය” යි සිතමින් බුද්ධියෙන් (කල්පනාවෙන්) ඔවුන් කරා පැමිණ, එතැනින් පසුබසී. එසේ ම ‘චෝරේහි තායති’ (සොරුන්ගෙන් රකියි) යනාදියේ යමෙක් අනෙකෙකුගේ මිත්‍රයෙක් වේ ද, ඔහු “සොරුන් මොහු දුටුවහොත් මොහුගේ මරණය නියත ය” යි දකිමින්, බුද්ධියෙන් ඔවුන් කරා පැමිණ එතැනින් (මිතුරා) මුදවයි. මෙසේ අවධිභාවය පවතින බැවින් සෑම තැනක දී ම අවධියෙන් වන පඤ්චමී විභක්තිය ම වේ’ යන්නයි. එහෙත් අන්‍යයන් (ව්‍යාකරණවේදීන්) විසින් මෙබඳු සෑම තැනක දී ම සුවිශේෂී ප්‍රතිපත්තියට අනුග්‍රහ පිණිස සූත්‍ර මඟින් ම විස්තර කර ඇත. මෙහි දී පොදු වචනයෙන් ම එය සිද්ධ වන බැවින්, ඊට අනුග්‍රහ පිණිස උදාහරණ මඟින් ම විස්තර කරන ලදී. ‘භීතිභායනත්ථානං’ යනු බිය වීම සහ ආරක්ෂා කිරීම අර්ථ කොට ඇති ධාතූන් පිළිබඳව යි. “බිය වීමේ අර්ථය ඇති ධාතු යෙදීමේ දී බියට හේතුව සම්භවය වේ, නමුත් ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය ඇති ධාතු යෙදීමේ දී එසේ නොවේ නොවේ ද?” යත්, එය වරදක් නොවේ. ආරක්ෂා කිරීම යනු රැකවරණය යි. එය ද බිය ඇති වන හේතුවෙන් ම සිදු වන බැවින් ‘යෝ භයහේතු’ යනාදිය වදාරන ලදී. මෙයින් පාණිනීයන්ගේ “භීත්‍යත්ථානං භයහේතු” (1-4-25) යන අපාදාන සංඥා සූත්‍රය ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබයි. ‘තතෝ’ යනු බියට හේතුවෙනි. ‘තේසං’ යනු බිය හා ආරක්ෂාව පිළිබඳව යි. බිය යනු අනිෂ්ට විපාකයක් පැමිණේ යැයි ඇති වන සැකය හෙවත් තැතිගැන්ම යි. ආරක්ෂා කිරීම (තායන) යනු අනිෂ්ට විපාකයෙන් මැනවින් රැක ගැනීම යි. ‘යථා දස්සනං හොන්තේවා’ යන්නෙන් ප්‍රකාශ කිරීමට ඇති කැමැත්ත (වචනිච්ඡාව) ම ප්‍රධාන කොට දක්වයි. ලෞකික ජනයාගේ කථා කිරීමේ කැමැත්ත ඉක්මවා යාමට කාට නම් හැකි ද? එසේ හෙයින් සියලු ද්‍රව්‍ය ආදිය සකල කාරක ශක්තීන්ගෙන් ම යුක්ත ය. එහි දී මේ කාරක බෙදීම සිදු වන්නේ වචනිච්ඡාව (ප්‍රකාශ කිරීමේ කැමැත්ත) අනුව ම ය. එය ‘වලාහකෝ විජ්ජෝතතේ’ (වලාකුළ බබළයි), ‘වලාහකේන විජ්ජෝතතේ’ (වලාකුළෙන් බබළයි), ‘වලාහකේ විජ්ජෝතතේ’ (වලාකුළෙහි බබළයි) යන්නෙහි මෙනි. ‘පරාපුබ්බස්ස’ යනාදියෙන් “පරාජේස්සසය්හෝ” (1-4-26) යන සංඥා සූත්‍රය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ‘අසය්හෝ අත්ථෝ’ යනු ඉවසීමට හෝ මැඩපැවැත්වීමට නොහැකි අර්ථය යි. ‘අජ්ඣයනසකාසා’ යනාදියෙන් උදාහරණ අර්ථය පෙන්වයි. “මෙසේ අර්ථ පවසන්නහු විසින් යඥදත්තයාගේ අසහ්‍ය බව පවසන ලදී. එය අධ්‍යයනයේ (ඉගෙනීමේ) අසහ්‍ය බව වන්නේ කෙසේ ද? ඒ අසහ්‍ය බවෙහි අවධිභාවය දක්වන්නේ කෙසේ දැයි” සැක කොට ‘යඤ්ඤදත්තානභිභවෝ’ යනාදිය දක්වන ලදී. ‘අසය්හෝ’ යන්නට ප්‍රත්‍යුදාහරණයක් ‘යෝ පන’ යනාදියෙන් දක්වයි. “වාරණත්ථානමිච්ඡිතෝ” (1-4-27) යනු සූත්‍රගත කරන ලද්දකි. එය ‘වාරණත්ථානං’ යනාදියෙන් කියන ලදී. වැළැක්වීම අර්ථ කොට ඇති ධාතූන් ‘වාරණත්ථ’ නම් වේ. ‘අවධිමත්ත වචනිච්ඡායං’ යනු විශේෂ විධානයක් නොමැති ව හුදෙක් අවධිමාත්‍රයක් පැවසීමේ කැමැත්තෙහි ය. ‘විශේෂ විධානයේ දී’ යනු ‘ඉච්ඡිත’ (කැමති වූ) යන්නෙන් විශේෂ විධාන කිරීමේ දී ය. සිතේ අවධිභාවය පැවසීමේ කැමැත්තෙහි දී නම් ‘චිත්තතෝ පාපං නිවාරයේ’ (සිතෙන් පව් වළකන්නේ ය) යන්න වේ. “රක්ඛණත්ථානමිච්ඡිතං” (2-6-3) යනු සූත්‍රගත කරන ලද්දකි. එය ‘රක්ඛණත්ථානං’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘කේසඤ්චි’ යන්නෙන් කච්චායන ආදීන් දක්වයි. “අන්තරධානෝ යේනාදස්සනමිච්ඡති” (1-4-28) යන සංඥා සූත්‍රය ආරම්භ කරන ලදී. එය ‘අන්තරධානෝ’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘මේ උපාධ්‍යායයා ඉදින් මා දකින්නේ නම්’ යනු මෙහි සම්බන්ධය යි. දැකීමෙහි දෝෂයක් ‘නූනං’ යනාදියෙන් සිතයි. ප්‍රේෂණය (පැණවීම) යනු සත්කාරයක් නොමැති ව කරන නියෝගය යි. අජ්ඣේසනාව (ආරාධනය) යනු සත්කාර පූර්වංගම වූවකි. ශිෂ්‍යයා ‘මම කෙසේ නම් ආවරණය වෙම්ද’ යි සිතන කල්හි අන්තරධානයෙහි (නොපෙනී යාමෙහි) ආවරණය වීමට හේතුව පවතියි. ‘යමෙකු විසින් තම නොදැකීම කැමති වේ ද’ යන්න මෙහි සම්බන්ධය යි. ‘අන්තරධානෝ’ යන්නෙහි මේ සප්තමී විභක්තිය නිමිත්ත සප්තමියකි. එහෙයින් ‘ව්‍යවධාන නිමිත්තං’ (ආවරණය වීමට හේතුව) යැයි පැවසීය. ‘ව්‍යවහිතෝ’ යනු සැඟවුණු (නොපෙනී ගිය) යන්නයි. ‘මා මං උපජ්ඣායෝ’ යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වන ලදී. ‘ව්‍යවධානත්ථං’ යනු ආවරණය වූ අර්ථය යි. “‘අන්තරධානයෙහි’ යැයි කුමට කියන ලද්දේ ද? ‘චෝරේ න දිදික්ඛති’ (සොරුන් දැකීමට අකමැති වෙයි) යන්න අන්‍යයන් විසින් ප්‍රත්‍යුදාහරණ කොට දක්වන ලදී.” එය පැහැදිලි කරමින් ‘යත්ථාදස්සනං’ යනාදිය පවසයි. ‘චෝරේ න දිදික්ඛති’ යන්නෙහි යමෙක් සොරුන් දැකීමට අකමැති වේ ද, ඔවුන් විසින් තමා නොදැකීම කැමති වීම අන්තරධානයට හේතුවක් නොවේ, වැළැක්වීම (උපඝාත නිවෘත්තිය) සඳහා ය. “මෙහි අන්තරධානය ම නොවේ, නමුත් ඒ නිමිත්තෙන් වූ උපද්‍රව වැළැක්වීම ද පවතී. ‘උපජ්ඣායා අන්තරධායති’ යන්නෙහි උපද්‍රවයක් නොමැති ව වුව ද අන්තරධානය සිදු වීම ම සම්භවය වේ” යැයි මෙසේ සිතනු ලැබේ. “‘ඉච්ඡති’ (කැමති වෙයි) යන්න ගත්තේ කුමට ද? නොදැකීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හි, දැකීමක් තිබුණ ද (අපාදානය) සිදුවීම පිණිස ය” යන්න පැහැදිලි කරමින් ‘අදස්සනිච්ඡායම්පනි’ යනාදිය පැවසී ය. ‘සතීපි දස්සනේ’ යනු උපාධ්‍යායයා විසින් දකිනු ලැබුව ද, ‘තතෝ’ යනු උපාධ්‍යායයාගෙනි, ‘අවධිරූපතා ඒව’ යනු උපාධ්‍යායයාගේ අවධි ස්වරූපය ම ය. “ආඛ්‍යාතෝපයෝගේ” (1-4-29) යනු අන්‍යයන්ගේ වචනයකි. එය ‘උපයෝගේ’ යනාදියෙන් පවසයි. නියමානුකූල ව ශිල්ප හැදෑරීම මෙහි ‘උපයෝග’ යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. උපයෝග යන වචනයේ සාමර්ථ්‍යයෙන් විද්‍යාව ග්‍රහණය කරනු පිණිස ශිෂ්‍ය ව්‍රතයෙහි යෙදීම නියමය යි. ‘තතෝ’ යනු ගුරුවරයා (ආඛ්‍යාතෘ) ගෙනි. “ජනිකත්තුනෝ පකති” (1-4-30) යන සංඥා සූත්‍රය කරන ලදී. එය ‘ජන්‍යත්ථස්ස’ යනාදියෙන් පවසයි. උපදින ස්වභාවය ඇති දෙයෙහි අර්ථය ‘ජන්‍යත්ථ’ නම් වේ. ඒ ඉපදීම කුමක් ද? ‘තතෝ’ යනු උත්පාදක කර්තෘගේ හේතුවෙනි. ප්‍රකෘති ශබ්දයෙන් කාරණ මාත්‍රය ම අන්‍යයන් විසින් ගන්නා ලදී. ‘පුත්තා පමෝදා ජායතේ’ (සතුටින් පුත්‍රයා උපදියි) යනාදියේ පුත්‍රයා ආදීන් කෙරෙන් ද අපාදානය සිදුවීම පිණිස ය. කාරණය (හේතුව) උපාදාන කාරණය සහ සහකාරි කාරණය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි කාර්යය සමඟ එක ම දේශයෙහි පවත්නා වූ, මැටි බඳුනට මැටි පිඬ මෙන් වූ කාරණය ‘උපාදාන කාරණය’ යි. එහි ම දණ්ඩ, චක්‍රය ආදී (කාර්යයෙන් වෙන් වූ දේශයෙහි පවත්නා වූ) කාරණය ‘සහකාරි කාරණය’ යි. ඒවා අතුරෙන් මෙහි උපාදාන කාරණය පමණක් ගත්තේ නම් ‘සිංගා සරෝ ජායතේ’ (අඟෙන් ඊතලය උපදී) යන්නෙහි ම පමණක් අපාදානය සිද්ධ වන්නේ ය. ‘පුත්තා පමෝදා ජායතේ’ යනාදියේ දී සිදු නොවන්නේ ය. ‘කාරකන්තරවාචිනිච්ඡායං’ යන්නෙහි ‘කාරකන්තරාදි වචනිච්ඡායං’ යන පාඨය විය යුතු ය. මෙහි අතරතුර සබඳතාව පැවසීමේ කැමැත්ත ද (සම්බන්ධ වචනිච්ඡාව ද) සම්භවය වන බැවිනි. එහි පවතිත් යන අර්ථයෙන් ‘තත්‍රට්ඨා’ (එහි සිටින්නෝ) නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ය. ලෝකය යනු අන්‍යාකාරයකින් කතා නොකරන, ව්‍යවහාරික ජනයා ය. එහි උපදින අර්ථය ‘ලෝකිය’ නම් වේ. ‘වක්තෘ ප්‍රතිබද්ධ නොවේ’ යනු ලෝක ව්‍යවහාරයේ කථා කිරීමේ කැමැත්ත ඉක්මවා ‘මම ම පවසමි’ යි ස්වකීය අදහසින් පවසන වක්තෘවරයා කෙරෙහි එය බැඳී නොපවතින බව යි. “පභවෝ භවතීස්ස” (1-4-31) යනු සූත්‍රගත කරන ලද්දකි. එය ‘භවතීස්ස’ යනාදියෙන් පවසයි. ප්‍රථමයෙන් ම උපලබ්ධ වේ (හමුවේ) යන අර්ථ කථනයෙන් මෙහි ජන්‍ය අර්ථය සම්භවය නොවන බව පවසයි. හිමාලය ගංගා නදියේ උත්පාදක කාරණය නොවේ ද? එය අනෙකුත් කාරණයන්ගෙන් ම උපන්නකි. හිමාලයෙහි දී හුදෙක් ප්‍රථමයෙන් ම එය දකින්නට ලැබේ. “ජිගුච්ඡාවිරාමපමාදත්ථානමුපසංඛ්‍යානං” (1-4-24 වාර්තික) යැයි කියන ලදී. එය ‘විරමණත්ථේ’ යනාදියෙන් පැවසී ය. පිළිකුල් කිරීම සහ ප්‍රමාද වීම අර්ථ ඇති ධාතු යෝගයේ දී කර්ම හා අධිකරණ වචනිච්ඡාව දක්නට ලැබෙන බව පවසන ලදී. ‘ජිගුච්ඡති නාහිරිකෝ පාපා’ (ලැජ්ජා නැත්තා පවෙන් පිළිකුල් කරයි), ‘ධම්මා පමජ්ජති’ (ධර්මයෙන් ප්‍රමාද වෙයි) යනාදියේ අවධි වචනිච්ඡාව ද දක්නට ලැබෙන බැවින්, එහි ප්‍රතිෂේධයක් (වැළැක්වීමක්) නොමැති නිසා ම සිදු වේ. “අඤ්ඤාරාදිතරරිතේ දිසාසද්දඤ්චුත්තරපදාචාහි යුත්තේ” (2-3-29) යනු සූත්‍රගත කරන ලද්දකි. එය ‘අඤ්ඤසද්ද යෝගේ’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘යතෝ’ යනු දේවදත්ත ආදීන්ගෙනි. “‘අඤ්ඤ’ යනු අර්ථ ග්‍රහණය කිරීමකි, එයින් පර්යාය වචන යෙදීමේ දී ද සිදු වේ” යැයි අන්‍යයන් විසින් ව්‍යාඛ්‍යාන කරන ලද බැවින් ‘භින්නෝ දේවදත්තා’ (දේවදත්තට වඩා වෙනස් වූ) යැයි පැවසීය. ‘ආරා’ ශබ්දය දුර යන අර්ථයෙහි පවත්නා බැවින්, ආශ්‍රවක්ෂයෙන් දුරස් වෙයි යන අර්ථය ගන්නා බැවින් ‘ආරා සද්දෝ දූරත්ථෝ’ යැයි පැවසීය. ‘නිද්දිස්සමාන පටියෝගී’ යනු ‘දේවදත්තෝ සූරෝ’ යැයි දක්වනු ලබන යමෙකුගේ යම් දෙවැනියෙක් වේ ද, ඔහු ප්‍රතියෝගියා ය. දිශා, දේශ, කාලයන්හි වෘත්තීන් (හැසිරීම්) දිශා ශබ්දයෙන් ගන්නා බැවින් ‘දිසා දේසකාලවාචීනං යෝගේ’ යැයි පැවසී ය. ‘පුබ්බේවා සම්බෝධා’ යනාදිය කාලවාචී යෝගයෙහි උදාහරණ ය. ‘අඤ්චුත්තරපද’ සහ ‘ආච’, ‘ආහි’ ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෝගයෙහි උදාහරණ මෙහි දක්වා නැත. “පඤ්චමීවිධාන ල්‍යප්ලෝපේ කම්මන්‍යුපසංඛ්‍යානං අධිකරණේ චෝපසංඛ්‍යානං” (2-3-28 වාර්තික) යනු වාර්තිකයකි. එය ‘යත්ථ’ යනාදියෙන් පවසයි. යම් තැනක ‘ල්‍යප්’ ප්‍රත්‍යය යෙදීමක් නොමැති වුව ද, එහි අර්ථය හැඟවේ ද, එය ‘ල්‍යප්-ලෝපය’ (ල්‍යප් ලුප්ත වීම) යි. ‘ත්වා-ලෝපය’ සහ ‘ල්‍යප්-ලෝපය’ යන්නෙහි වෙනසක් නැත. ‘පාසාදං ආරුය්හ පෙක්ඛති’ (ප්‍රාසාදයට නැඟ බලයි), ‘ආසනේ උපවිසිත්වා පෙක්ඛති’ (අස්නෙහි හිඳ බලයි) යනු මේ විෂය දැක්වීම පූර්ව කොට ඇති ක්‍රියා විශේෂණ සමාසය යි, පැවසීමට ඇති සියලු දැකීම්වල ද ප්‍රාසාදයෙන් ඉවත් වීමේ අංශුවක් පවතින බැවින්, ප්‍රාසාදය ම අවධි ස්වරූපයෙන් පැවසීමට කැමති බව පෙන්වීම පිණිස ‘තථාහි’ යනාදිය පැවසී ය. ‘අපක්කමති තතෝ තං දස්සනං’ යනු ඒ ප්‍රාසාදයෙන් ඒ බලන්නාගේ දැක්ම හෙවත් චක්ෂුරින්ද්‍රිය ඉවත් ව යයි, බැහැර ව යයි යන අර්ථය යි. ප්‍රාසාදයාගේ අවධිභාවය මෙසේ වටහා ගත යුතු ය. ‘යේසං’ යනු වෛශේෂිකයන්ගේ ය. ඔවුහු මෙසේ පවසති: “ඉන්ද්‍රියයන් අතුරෙන් චක්ෂුරින්ද්‍රිය චක්ෂු ගෝලයෙන් අතිශයින් සූක්ෂ්ම ස්වභාවයෙන් නික්ම, විශාල වෙමින්, විෂය දේශයට පැමිණ, තමා දුටු සියල්ල රශ්මි ස්වරූපයෙන් දකියි. නළාව මුල දී සිනිඳු ව අග දී මහත් වන්නාක් මෙනි, ඥානේන්ද්‍රියයෝ ද එසේ ම ය.” ‘අධිට්ඨානදේසං’ යනු ඉන්ද්‍රියයන්ට අධිෂ්ඨානය වූ චක්ෂු ගෝල ප්‍රදේශය යි. ‘විෂයප්පවත්ති’ යනු ගෝචරයෙහි (අරමුණෙහි) පැවැත්ම යි. ‘සන්තතියා’ යනු ඉන්ද්‍රිය පරම්පරාවෙහි ය. ‘අධිෂ්ඨානය අනින්ද්‍රියත්වයට පත් නොවේ’ යනු මෙහි සම්බන්ධය යි. ‘තතෝ’ යනු ප්‍රාසාදයෙන්, ‘අපක්කන්තියා’ යනු ඉවත් වීමෙනි. චක්ෂුරින්ද්‍රිය චක්ෂු ගෝලයෙන් බාහිරව නික්මෙතත්, ප්‍රාසාදයෙහි සිටින්නාගේ චක්ෂු ගෝලයෙන් නික්මෙන බැවින් ප්‍රාසාදයට ද අවධිභාවය පවතී. ‘යේසන්තු’ යනු ක්ෂණිකවාදීන්ගේ ය. ඉන්ද්‍රියයන් අධිෂ්ඨානගත (පිහිටි) විෂයයට පැමිණි කල්හි විඥාන ලක්ෂණ වූ කාර්යය කරන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘පත්තකාරී’ (ළඟා වී ක්‍රියා කරන) නම් වේ. ‘අනින්ද්‍රිය අධිෂ්ඨාන දෝෂය නොවේ’ යනු සම්බන්ධය යි. ‘තතෝ’ යනු ප්‍රාසාදයෙන්, ‘යේසම්පන’ යන්නෙන් ක්ෂණිකවාදීන් ම දක්වයි. මෙහි පක්ෂ සතරක් ඇත: පත්තකාරී ඉන්ද්‍රියයන්, අප්පත්තකාරී ඉන්ද්‍රියයන්, චක්ෂු-ශ්‍රෝතයන් අප්පත්තකාරී වන අතර සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් ඊට විපරීත වේ, චක්ෂුය ම පත්තකාරී වන අතර සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් අන්‍යාකාර වේ. ඒ සතර අතුරෙන් පළමු පක්ෂ ද්වය ගෙන දක්වන ලදී, එය පැහැදිලි කිරීමෙන් අන්‍යයන් ද පැහැදිලි වන බැවිනි. “සියලු සමයන්ට (දර්ශනයන්ට) සාධාරණ වන බැවින් ශබ්ද ශාස්ත්‍රයට...” යන්න අයෝග්‍ය සේ පෙනේ. මේ ශබ්ද ශාස්ත්‍රය බුද්ධ වචනයට උපයෝගී වන බැවින් බෞද්ධ දර්ශනයට අනුකූල ව පවතී. ක්ෂණිකවාදීන් ඇසුරු කොට මෙය ඉතා මනා ය. ‘මනසිකාරාදි’ යන්නෙන් චක්ෂුයෙන් අභේදය සහ රූපය අවබෝධ වීම දක්වන ලදී. ‘යෝග්‍ය දේශයෙහි’ යනු දැකීමට සුදුසු ප්‍රදේශයෙහි ය. “පුච්ඡනාඛ්‍යානේසු ච පඤ්චමී වත්තබ්බා” (2-3-28 වාර්තික) යැයි පවසන ලදී. එය ‘පුච්ඡන සද්දතෝ’ යනාදියෙන් දක්වයි. ප්‍රශ්න කිරීම් හා ප්‍රකාශ කිරීම්වල දී පොදුවේ පඤ්චමී විභක්තිය විධාන කිරීමෙහි ඇති අතිප්‍රසංගය (වැඩිපුර යෙදීම) පෙන්වීමට ‘අවස්සං’ යනාදිය පැවසී ය. ‘කස්ස’ (කාගේ ද?) යන්න ප්‍රශ්නය යි. ‘දේවදත්තස්ස’ (දේවදත්තගේ ය) යන්න ප්‍රකාශය යි. ‘කෝ සෝ යඤ්ඤදත්තෝ’ (ඒ යඥදත්ත කවරෙක් ද?) යන්න ප්‍රශ්නය යි. ‘යෝ අංගදී’ (යමෙක් වළලු පැළඳි තැනැත්තා ද) යනාදී අනුවාද ස්වරූපය ප්‍රකාශය යි. ‘අංගදී කේයූරී’ (අංගද හා කේයූර පළඳින්නා ය). “යතෝ චාද්ධකාලනිම්මානං තතෝ පඤ්චමී වත්තබ්බා” (2-3-28 වාර්තික) යැයි පවසන ලදී. එය ‘අද්ධ’ යනාදියෙන් පවසයි. යමකින් මනිනු ලබයි ද, පරිච්ඡේද කරනු ලබයි ද, එය ‘නිමානය’ (ප්‍රමාණය) යි. එය ම ‘නිම්මානය’ වේ. “අද්ධස්ස පඨමා සත්තමී ච වත්තබ්බා” (2-3-28) යැයි පවසන ලදී. එහි අර්ථය මෙය යි: “‘තං යුත්තා’ යනු පැමිණේ, ඒ පඤ්චමියෙන් යුක්ත වූ දෙයට පර වූ මාර්ග ප්‍රමාණයට ප්‍රථමා විභක්තිය ද සප්තමී විභක්තිය ද පැවසිය යුතු ය.” ‘පාටලිපුත්තස්මා’ යනු පඤ්චමී විභක්තියෙන් යුක්ත වූවකි. මේවා ද නොපැවසිය යුතු බව පෙන්වීමට ‘සත්තයෝජනානි’ යනාදිය පැවසීය. මෙහි යම් කලෙක රජගහනුවර හා යොදුන් අතර අභේදය පැවසීමට කැමති වේ ද, එකල්හි ‘පාටලිපුත්තස්මා රාජගහං සත්තයෝජනානි’ (පාටලීපුත්‍රයේ සිට රජගහනුවරට යොදුන් සතකි) යන්න වේ. භේදය පැවසීමේ කැමැත්තෙහි දී නම් “සබ්භාවෝ” යනාදියෙන් (2-34) ‘සත්තසු යෝජනේසු’ (යොදුන් සතක් ඇති කල්හි) යන සප්තමී විභක්තිය සිද්ධ වේ. එසේ ම පාටලීපුත්‍රයෙන් යොදුන් සතක් පවත්නා කල්හි රජගහනුවර පවතී යන අර්ථය වැටහේ. සත් යොදුන් සම්බන්ධ පැවැත්ම රජගහනුවර පැවැත්මේ ලක්ෂණය (හැඳින්වීම) වේ. ‘සම්බන්ධයේ දී ෂෂ්ඨී විභක්තිය වේ’ යන්නෙන් “තං යුත්තා කාලේ සත්තමී වත්තබ්බා” (2-3-28 වාර්තික) යන වචනය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. “කරණේ ච ථෝකප්පකිච්ඡකතිපයස්ස අසත්තවචනස්ස” (2-3-33) යනු සූත්‍රගත කරන ලද්දකි. එය ‘යදා’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘කිච්ඡාදයෝ’ යන්නෙන් ‘ථෝක’ (ස්වල්ප), ‘අප්ප’ (අල්ප), ‘කතිපය’ (කිහිපයක්) යන ශබ්දයන් ද සංග්‍රහ කරයි. ‘අසත්තරූපං’ යනු ද්‍රව්‍ය නොවන රූපය යි. ‘ගුණේ හේතුම්හි’ යනු ගුණ පදාර්ථය හේතු වූ කල්හි “ගුණේ” (2-21) යන සූත්‍රයෙන් පඤ්චමී විභක්තිය වන බව අර්ථ යි. ‘යථාවුත්ත විධානයෙන්’ යනු “ගුණේ” සූත්‍රයෙහි පවසන ලද විධානයෙනි. ‘යදා තු’ යනාදියෙන් අන්‍යයන් මෙන් කරණයෙහි වෙන ම විධානයක් කිරීමේ ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බව පෙන්වයි. ‘කටයුතු ස්වභාවය ඇති චලනයාගේ’ යනු සම්බන්ධය යි. ‘සමානාධිකරණත්වයෙන් විශේෂණය’ යනු යෝජනාව යි. ‘සමානාධිකරණත්වයෙන්’ යැයි පැවසුවේ ‘රඤ්ඤෝ පුරිසෝ’ (රජුගේ පුරුෂයා) යනාදියේ අසමානාධිකරණ වූවන්ගේ ද විශේෂණ බව දක්නට ලැබෙන බැවිනි. සමානාධිකරණත්වයෙන් විශේෂණ භාවය හා ස්වල්ප ගුණයෙන් යුක්ත චලනයෙහි පවත්නා ‘ථෝක’ ශබ්දය ද්‍රව්‍ය නොවන වචනයක් ම විශේෂණ වන බැවින්, එයින් ම ‘ථෝකස්ස kම්මත්තා කම්මේ දුතියා’ (ස්වල්පය කර්මයක් වන බැවින් කර්මයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වේ) යැයි පවසනු ලැබේ. ‘පඤ්චමී’ යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි “දූරන්තිකත්ථේහි ඡට්ඨී වා” (2-3-34) යැයි කියන ලදී. එය ‘දූරන්තිකත්ථේහි’ යනාදියෙන් දක්වයි. ‘අවධිසම්බන්ධ ලක්ෂණා’ යනු අවධි සම්බන්ධය ම ලක්ෂණය කොට ඇති පඤ්චමී, ඡට්ඨී විභක්තීන්ගේ ඒ ඒ ප්‍රකාශනයන් ය. ‘පැවසීමට කැමති වූ’ යන්නෙන් වචනිච්ඡාව ම ප්‍රධාන කොට පවසයි. “එසේ නම් ඒ ඒ කාරක පැවසීමේ කැමැත්තෙහි දී අන්‍ය වූ ද විභක්තීන් කුමට නොයෙදෙන්නේ දැයි” අසා ‘ලෝකියා චෙත්ථා’ යනාදිය පැවසී ය. මෙහි විභක්තීන්ගේ නියමයෙහි ලෞකික වූ ම වචනිච්ඡාව ප්‍රධාන හේතුව වන බව අර්ථ යි. ‘පඤ්චමී ච’ යන්න අනුවර්තනය වන කල්හි “දූරන්තිකත්ථේහි දුතියා ච” (2-3-35) යැයි කියන ලදී. “පඤ්චම්‍යධිකරණේ ච” (2-3-36) යන්නෙහි ‘ච’ කාරයෙන් දූර හා අන්තික ශබ්දයන්ගෙන් සප්තමී විභක්තිය ද ප්‍රාතිපදික අර්ථයෙහි සාරසංග්‍රහකාරයන් ආදීන් විසින් පවසන ලදී. එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, වෙනත් උපදේශයකින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිස ‘කේචි’ යනාදී වශයෙන් වෘත්තියෙහි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය පෙන්වීමට ‘කේචීති සාරසංගහාදයෝ’ යනාදිය පැවසී ය. ‘දූරාපාදාවසේචනං’ යනු ඔවුන්ගේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ක්‍රමය යැයි සම්බන්ධය යි. මෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය අත්හරින ලදී. ‘න හි තං’ යනාදියේ ‘තං’ ශබ්දයෙන් ද්‍රව්‍ය නොවන දූර ආදී ශබ්දයන් පැවසීමට කැමති වූ බව වටහා ගත යුතු ය. ‘එය නොදැනේ, එතැනින් නොදැනේ, එයින් නොදැනේ, එහි නොසිටී’ යැයි මෙසේ වෙන වෙන ම සම්බන්ධය වටහා ගත යුතු ය. ‘පතීයන්ති ච’ යන්නෙහි ‘ච’ කාරය පැවසිය යුතු අන්‍ය වූ දේ එක් රැස් කිරීම පිණිස ය. ‘අතෝ ච’ යනු ඉදිරියෙහි දැක්වෙන හේතුව දැක්වීමකි. ‘යං’ යනු යම් හෙයකින් යන අර්ථයෙහි නිපාතයකි. වාක්‍යකාරයා වරරුචි ය. ‘තං සාමානාධිකරණ්‍යතෝ’ යනු දූර ආදීන්ගේ සමානාධිකරණත්වයෙන් වන බැවිනි. ‘තං යුත්තතෝ පි’ යනු දූර ආදීන්ගෙන් යුක්ත වූ ග්‍රාම ආදී ශබ්දයන්ගෙන් ද වේ. ‘පච්චක්ඛන්තෝ’ යනු වාක්‍යකාරයාගේ වචනය ප්‍රතික්ෂේප කරමිනි. එසේ හෙයින් මෙහි මේ මහාභාෂ්‍ය පාඨය වේ: “දූර හා අන්තික ශබ්දයන්ගෙන් පඤ්චමී විභක්තිය විධාන කිරීමේ දී, එයින් යුක්ත වූ ශබ්දයෙන් පඤ්චමී විභක්තිය වැළැක්වීම (ප්‍රතිෂේධය) පැවසිය යුතු ය, ‘දූරා ගාමස්ස’ (ගමෙන් දූර වූ) යන්නෙහි මෙනි. එහි ද දැකීමෙන් මේ ප්‍රතිෂේධය නිෂ්ඵල වේ, එහි ද පඤ්චමී විභක්තිය දක්නට ලැබෙන බැවිනි - ”

ဒူရသ္မာဝသထာ မုတ္တံ, ဒူရာပါဒါဝသေစနံ;

ဂုရုတော ကုပိတာ ဒူရာ,ဘာဗျံ ဒူရာ စ ဒဿုဟိတိ.

වාසස්ථානයෙන් දුරස්ව මිදුණු, පාද සේදීමෙන් දුරස් වූ, කෝපයට පත් ගුරුවරයාගෙන් දුරස් වූ සහ සොරකුගෙන් ලැබෙන බියෙන් දුරස් වූ (යනාදියයි).

အတြ ဒူရန္တိကေတျာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဝါကျကာရဝစနံ, ဒူရာ ဂါမဿာတိ တဿောဒါဟရဏံ, တတြာပိစ္စာဒိ ပစ္စက္ခာနဘာဿံ, ဒူရသ္မာဝသထာတိ အာဝသထဿ ဒူရေတိ အတ္ထောဟိ ဘာဿပဒီပေ ကေယျဋော, ပဌမော ပုရိသော ယဿ သော ပဌမပုရိသော ဘဝတိ ‘‘ဒူရန္တိကာ’’ဒိ (၂-၆-၅) ကစ္စာယနသုတ္တေ သုဒ္ဓါဒိယောဂေါပိ သင်္ဂဟိတော, တေနာဟ–‘သုဒ္ဓပ္ပ မောစနဝိဝိတ္တပ္ပမာဏယောဂေ’တိ, ‘‘ဓာတုနာမာနမုပသဂ္ဂယောဂါဒီသွပိစ’’ ဣတိ (၂-၆-၂) သုတ္တေ စဂ္ဂဟဏတော ပဘုတိယောဂေါ စ ဂဟိတော, တေနာဟ–‘ပဘုတိ ယောဂေစာ’တိ, ပဘုတိယောဂေစာတိ ဣမိနာ ပဘုတျတ္ထယောဂေါပိ သင်္ဂဟိတော, တေနေဝ ‘ယတောသရာမိ အတ္တာန’န္တိ ဥဒါဟဋံ.

මෙහි ‘දූරන්තික’ (දුර හා ළඟ) යනාදිය වාක්‍යකරුවා විසින් කිව යුතු වචනයයි. ‘දූරා ගාමස්ස’ (ගමෙන් දුර) යන්න එහි උදාහරණයයි. එහි ‘තත්‍රාපි’ යනාදිය ප්‍රතික්ෂේප භාෂ්‍යයයි. ‘දූරස්මා වසථා’ යනු වාසස්ථානයෙන් දුර යන අර්ථයයි; භාෂ්‍යප්‍රදීපයෙහි කෛය්‍යට (Keyyata) එසේ පවසයි. පළමු පුරුෂයා යමකුට ඇත්ද ඔහු ප්‍රථම පුරුෂයා වෙයි. ‘දූරන්තිකා’දි (2-6-5) කච්චායන සූත්‍රයෙහි ‘ශුද්ධ’ (පිරිසිදු) ආදී යෝගය ද සංග්‍රහ වී ඇත. එබැවින් ‘ශුද්ධ, ප්‍රමෝචන (මිදීම), විවික්ත (වෙන්වීම) සහ ප්‍රමාණ යෝගයන්හි’ යැයි කීවේය. ‘‘ධාතුනාමානමුපසග්ගයෝගාදීස්වපිච’’ (2-6-2) යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ (සහ) යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ‘පභුති’ (සිට/පටන්) යන්නෙහි යෝගය ද ගන්නා ලදී. එබැවින් ‘පභුති යෝගයෙහි ද’ යැයි කීවේය. ‘පභුති යෝගයෙහි ද’ යන්නෙන් ‘පභුති’ යන අර්ථය ඇති පදයන්ගේ සම්බන්ධය ද එකතු කරන ලදී. ඒ නිසාම ‘යතෝ සරාමි අත්තානං’ (යම් තැනක සිට මම මාව සිහිපත් කරම් ද) යන්න උදාහරණ කොට දක්වන ලදී.

၂၇. အပ

27. ‘අප’ (පහකිරීම/බැහැර කිරීම යන අර්ථ දෙන නිපාතය/උපසර්ගය).

နနု ဖုဋောဝ တေသံ သာလာဒီနံ ယောဂေါတိ ကိမေတ္ထ ပဉှေန ကဿ ပနေတေဟိ ယောဂေါ’တျာသင်္ကိယာဟ-‘ဝဇ္ဇနံ ဟိစ္စာဒိ, ဝဇ္ဇနာနန္တိ ကတ္တရိ အနော, ဝဇ္ဇနေ သမ္ဗန္ဓေ ဝတ္တမာနေဟီတိ ဝဇ္ဇနသင်္ခါတေ သမ္ဗန္ဓေ ဝတ္တ မာနေဟိ အပပရီဟိ, ယုတ္တသ္မာတိ ယုတ္တတောဝ ဧကသ္မာ, နာညတော, ကိမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ အပပရီဟိ ယုတ္တသ္မာဝ ပဉ္စမီဘဝနေ ပသိဒ္ဓတ္တမာဟ, ပသိဒ္ဓမ္ပေတမာဟရိတွာ ပကာသေတုမာဟ-‘ကတ္တုနော’စ္စာဒိ, ယဒတ္ထောတိ ယောသာလာဒိ အတ္ထော ပယောဇနံ ယဿ ဝဇ္ဇနကိရိယာ ရမ္ဘဿ [Pg.110] သော ယဒတ္ထော. ‘‘ပဉ္စမျပါပရီဟီ’’တိ (၂-၃-၁၀) အာယုတ္တေပိ ပဉ္စမီ ဝိဓီယတေ ပရေဟိ, တဒါဟ-‘မရိယာဒါယ’မိစ္စာဒိ, အဝဓိမာ ဧတ္ထ ဝဿနံ.

‘ඒ ශාලා ආදියෙහි සම්බන්ධය පැහැදිලිවම පවතින්නේ නොවේද? මෙහි ප්‍රශ්න කිරීමෙන් ඇති ඵලය කිමද? මොවුන්ගේ සම්බන්ධය කවුරුන් සමඟද?’ යන්න සැක කොට මෙසේ පැවසීය: ‘වජ්ජනං හි’ (වැළකීම/හැරදැමීම මැයි) යනාදියයි. ‘වජ්ජනානං’ යන්නෙහි ‘අන’ ප්‍රත්‍යය කර්තෘ අර්ථයෙහි (කත්තරි) යෙදේ. ‘වජ්ජන සම්බන්ධයෙහි පවත්නා වූ’ යනු වජ්ජන (හැරදැමීම) නමැති සම්බන්ධයෙහි පවත්නා ‘අප’ සහ ‘පරි’ යන උපසර්ගයන්ගෙනි. ‘යුත්තස්මා’ යනු සම්බන්ධ වූ එකකින්මය, වෙනකකින් නොවේ. ‘මෙහි කිව යුත්තේ කුමක්ද?’ යන්නෙන් ‘අප’ සහ ‘පරි’ යන්නෙන් යුක්ත වූ විට පංචමී විභක්තිය ලැබීමේ ප්‍රසිද්ධ බව පැවසීය. මෙම ප්‍රසිද්ධ කරුණ ගෙනහැර දක්වනු පිණිස ‘කත්තුනෝ’ යනාදිය පැවසීය. ‘යදත්ථෝ’ යනු හැරදැමීමේ ක්‍රියාව ආරම්භ කිරීමට හේතු වූ යම් ශාලා ආදී ප්‍රයෝජනයක් ඇද්ද, එය ‘යදත්ථ’ නම් වේ. ‘‘පංචම්‍යපාපරීහි’’ (2-3-10) යන සූත්‍රයෙහි වුවද පංචමී විභක්තිය පර අය විසින් පනවනු ලැබේ. එබැවින් ‘මරියාදායං’ (සීමාවෙහි) යනාදිය පැවසීය. මෙහි අවධිය (සීමාව) වර්ෂාවයි.

၂၈. ပဋိ

28. ‘පටි’ (ප්‍රති - වෙනුවට/ප්‍රතිවිරුද්ධ යන අර්ථ දෙන නිපාතය/උපසර්ගය).

ဒိဋ္ဌသမ္ဗန္ဓဿာတိ ပသိဒ္ဓဝသေန ဒိဋ္ဌကာရိယကာရဏဿ မုချဿ, တဿ ကာရိယတ္ထန္တိ တဿ မုချဿ ယံ ကာရိယံ, တဒတ္ထံ မုချကာရိယ ကရဏတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တသ္မိံ ပဋိနိဓိမှိ ဝတ္တမာနေန ပဘိနေတိ သမ္ဗန္ဓော, ဝိနိမယေတိ ပရိဝတ္တန နိမိတ္တံ ပဋိဒါနေစာတိ စ သဒ္ဒဿာဋ္ဌာနပ္ပယုတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ပတိနာ တဿ ယောဂေါတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘දිට්ඨසම්බන්ධස්ස’ යනු ප්‍රසිද්ධිය වශයෙන් දක්නා ලද ප්‍රධාන කාර්ය-කාරණ සම්බන්ධය ඇති ප්‍රධාන වූවහුගේ යන්නයි. ‘තස්ස කාරියත්ථං’ යනු ඒ ප්‍රධාන වූවහුගේ යම් කාර්යයක් ඇද්ද, ඒ සඳහා, එනම් ප්‍රධාන කාර්යය සිදු කිරීම සඳහා යන්නයි. ඒ ‘පටිනිධි’ (නියෝජිතයා/වෙනුවට පෙනී සිටින්නා) කෙරෙහි පවත්නා ‘පභිනේති’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘විනිමය’ යනු හුවමාරු කිරීමේ නිමිත්තයි. ‘පටිදානයෙහි ද’ (නැවත දීමෙහි ද) යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථ ප්‍රයෝජනය මෙහි දැකිය යුතුය. ‘පතිනා’ (පටි යන්නෙන්) ඔහුගේ යෝගය (සබඳතාවය) සිදුවේ.

၂၉. ရိတေ

29. ‘රිතේ’ (තොරව/හැර යන අර්ථය දෙන නිපාතය).

ယဒိ ဝဇ္ဇနကိရိယာယ သမ္ဗဇ္ဈမာနဿ ကမ္မတ္တာ ကမ္မေ ဒုတိယာ, ကိမတ္ထံ စရဟိ ပုန ဒုတိယာဝစနန္တိ အာဟ-‘ပဋိပဒဝိဓာနေ’စ္စာဒိ, ပဋိပဒံ ဥဇုကမေဝေါစ္စာရိတံ ဝိဓာနံ ယဿာ သာ ပဋိပဒဝိဓာနာ, ဝိသေသဝိဓာန ဝတီတျတ္ထော, ယဇ္ဇတြ ဒုတိယာဝစနံ န သိယာ တဒါ ရိတေသဒ္ဒေန ယောဂေ ဥဇုကံ ဝိဓီယမာနာယ ပဉ္စမိယာ ဒုတိယာ ဗာဓီယေထာတိ မညတေ. ယဒျတြ ပဉ္စမိယာ ဒုတိယာယ ဗာဓာဘာဝေါ ဧဝ ပယောဇနံ, ဧဝဉ္စရဟိ ‘ရိတေ ဝါ’တိ သုတ္တယိတဗ္ဗံ ဧဝံ သတိ ပက္ခေ ဒုတိယာ စ ဘဝိဿတိ, လဟု စ သုတ္တမ္ပဏီတမ္ဘဝတီ တျာသင်္ကိယ ပယောဇနန္တရမာဟ-‘ဥတ္တရတ္ထဉ္စေ’တိ, အတောယေဝါတိ ဥတ္တရတ္ထတ္တာယေဝ, ပုန ပယောဇနန္တရံဒုတိယာ ဂဟဏဿ ဒဿယမာဟ-‘ဝိဘတျန္တရေ’စ္စာဒိ, အာဟစ္စ ကဏ္ဌာဒိဋ္ဌာနေ ဝါယုနာအာဟနိတွာ အာဟရိတွာ ဝါ ဝစနံ အာဟစ္စဝစနံ, ဥဇုကဝစနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဝိဘတျန္တရံ ဆဋ္ဌီဝိဘတ္တိ, တဿ ဗျုဒါသတ္ထံ, နိရာသတ္ထန္တုတ္ထော, အညာပီတိ ဒုတိယာယ အညာ ဆဋ္ဌီပိ, ပကတာယ ပဉ္စမိယာ သမ္ဗန္ဓနတ္ထော ပကတသမ္ဗန္ဓနတ္ထော.

‘හැරදැමීමේ ක්‍රියාව (වජ්ජන ක්‍රියාව) සමඟ සම්බන්ධ වන්නා කර්මය වන බැවින් කර්ම කාරකයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය ලැබෙන්නේ නම්, නැවතත් ද්විතීයා යන්න ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?’ යන්නට පිළිතුරු ලෙස ‘පටිපදවිධානෙ’ යනාදිය පැවසීය. ‘පටිපද’ යනු ඍජුවම උච්චාරණය කරන ලද විධානයක් (නියමයක්) යමකට ඇත්ද, එය ‘පටිපදවිධාන’ නම් වේ, එනම් විශේෂ විධානයක් සහිත යන්නයි. ඉදින් මෙහි ද්විතීයා විභක්ති වචනයක් නොවූයේ නම්, ‘රිතේ’ ශබ්දයේ යෝගයෙහි ඍජුවම පනවනු ලබන පංචමී විභක්තියෙන් ද්විතීයා විභක්තිය බාධා වනු ඇතැයි සිතනු ලැබේ. ‘ඉදින් මෙහි පංචමී විභක්තියෙන් ද්විතීයා විභක්තියට බාධා නොවීම පමණක් ප්‍රයෝජනය වන්නේ නම්, එවිට ‘රිතේ වා’ (නැතහොත් රිතේ සමඟ) ලෙස සූත්‍රය සෑදිය යුතුය. එවිට එක් පක්ෂයක ද්විතීයා විභක්තිය ද සිදුවනු ඇත, සූත්‍රය ද ලඝු (කෙටි) එකක් වනු ඇතැයි’ සැක කොට වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් පවසයි: ‘උත්තරත්ථඤ්ච’ (මතු දැක්වෙන කරුණු සඳහා ද) යන්නයි. ‘අතෝයේව’ යනු මතු දැක්වෙන කරුණු සඳහාම වන බැවිනි. නැවතත් ද්විතීයා විභක්තිය ග්‍රහණය කිරීමේ වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් දක්වමින් ‘විභත්‍යන්තරේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘ආහච්ච’ යනු කණ්ඨාදී ස්ථානයන්හි වායුව ගැටීමෙන් උච්චාරණය කරන ලද වචනය ‘ආහච්ච වචනය’යි, එනම් ඍජු ප්‍රකාශයයි. ‘විභත්‍යන්තරං’ යනු වෙනත් විභක්තියක් වන ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. එය බැහැර කිරීම සඳහා (ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහා) යන්න අර්ථයයි. ‘අඤ්ඤාපි’ යනු ද්විතීයා විභක්තියට වඩා වෙනස් වූ ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද වේ. ‘පකතාය පංචමියා සම්බන්ධනත්ථෝ’ යනු ප්‍රකෘති පංචමී විභක්තිය සම්බන්ධ කිරීම සඳහා යන්නයි.

၃၁. ပုထ

31. ‘පුථ’ (පෘථක් - වෙන්ව/වෙන වෙනම යන අර්ථ දෙන නිපාතය).

န ဒုတိယာပိ ယောဂဝိဘာဂတောတိ ဧဝံ မညတေ ‘‘တတိယာ စေတိ ဝတ္တမာနေ တတ္ထ ယဒိ စကာရေန ‘ဒုတိယာ စေ’တိ သမ္ဗန္ဓီယေယျ, တတြာပိ စ ကာရေန ပဉ္စမီတျေဝံ န ကဿာပျပကံသောတိ‘ဝိနာညတြပုထနာနာဟိ [Pg.111] တတိယာ စေ’တျေကယောဂမကတွာ ယောဂဝိဘာဂသာမတ္ထိယာ ‘တတိယာ စေ’တိ စ ကာရေန ဇာတု ပဉ္စမီ’’တိ, အသဟာယတ္ထတ္တေ သတိ ‘ဝိနာတ္ထေ ဟီ’တျေဝမဝတွာ ကိံ ဝိသုံ သုတ္တရစနာယေတျာဟ-‘ဘေဒေါ ပါဒါနန္တွိ’စ္စာဒိ.

‘සූත්‍ර බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) ද්විතීයා විභක්තිය ද සිදු නොවේද?’ යන්න මෙසේ සිතයි: ‘‘‘තතියා ච’ (තෘතීයා විභක්තිය ද) යන්න පවතිද්දී, එහි ‘ච’ කාරයෙන් ‘ද්විතීයා ච’ (ද්විතීයා විභක්තිය ද) යන්න සම්බන්ධ කරන්නේ නම්, එහි ද ‘ච’ කාරයෙන් පංචමී විභක්තිය ද ලැබෙන බැවින් කිසිවකුගේ අඩුවක් සිදු නොවේ. ‘විනාඤ්ඤත්‍රපුථනානාහි තතියා ච’ කියා එකම සූත්‍රයක් නොකොට, සූත්‍ර බෙදීමේ (යෝගවිභාගයේ) සාමර්ථ්‍යයෙන් ‘තතියා ච’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ච’ කාරයෙන් පංචමී විභක්තිය ද ලැබෙන්නේය.’’ ‘අසහාය (තනිව සිටීම) අර්ථය පවතිද්දී, විනාර්ථයන්ගෙන් යැයි නොකියා, වෙන වෙනම සූත්‍ර සැකසීම කුමකටද?’ යන්නට ‘භේදෝ පාදානං...’ යනාදිය පැවසීය.

၃၂. သတ္တ

32. ‘සත්ත’ (සප්තමී විභක්තිය/ආධාර අර්ථය).

ယန္တံ သဒ္ဒါနံ နိစ္စတ္တာ သမ္ဗန္ဓဿ ယတ္ထာတိ ပရာမဋ္ဌံ သောတိ, ယောတိ ပရာမဋ္ဌံ တဿာတိ စ နိဒ္ဒိသတိ, ယော ယတ္ထေတျာဒိကဉ္စ ‘ကိရိယာဓာရဘူတေ’စ္စာဒိဝုတ္တိဂန္ထ ဝိဝရဏန္တိ ယောတိ ကိရိယာဓေယျဘူတာဓိပ္ပေတာ, ဧတနေဝါဟ‘ကိရိယာ စာ’တိအာဒိ, တေနာယမာဓာရီယတိ ကတ္တုကမ္မ သမဝေတာ ကိရိယာသ္မိန္တျဓိကရဏေ ဝါ တံ အာဓာရယတီတိ ကတ္တရိ ဝါ ဃဏန္တေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ကတ္တာရံ ကမ္မဉ္စ ကိရိယာနိဿယဘူတမာဓာရ ယတီတျာဓာရောတိ ဝါ ကတ္တရိ ဃဏ, ဝုတ္တံ ဟိ–

ශබ්දයන්ගේ නිත්‍යභාවය නිසා යම් සම්බන්ධයක් ‘යත්ථ’ (යම් තැනක) යන්නෙන් පරාමර්ශනය වේද එය ‘සෝ’ (ඔහු/එය) යන්නෙන් ද, ‘යෝ’ (යමෙක්) යන්නෙන් පරාමර්ශනය වේද එය ‘තස්ස’ (ඔහුගේ/එහි) යන්නෙන් ද දක්වනු ලැබේ. ‘යෝ යත්ථ’ යනාදිය ‘කිරියාධාරභූත’ (ක්‍රියාවේ ආධාරය වූ) යනාදී වෘත්ති ග්‍රන්ථයේ විවරණයයි. ‘යෝ’ යන්නෙන් ක්‍රියාවෙහි ආධාරය වූ කරුණ අදහස් කෙරේ. ඒ නිසාම ‘කිරියා ච’ (ක්‍රියාව ද) යනාදිය පැවසීය. එබැවින් ‘ආධාර කරනු ලැබේ’ යන්නෙන් කර්තෘ සහ කර්මයට සමවස්ථා (සමවේත) වූ ක්‍රියාව යමක පවතීද, එය අධිකරණයෙහි හෝ ‘එය ආධාර කරයි’ යන කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘ඝණ්’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති පදයක් ලෙස දැකිය යුතුය. නැතහොත් ක්‍රියාවට නිශ්‍රය (ආශ්‍රය) වූ කර්තෘ සහ කර්මය ආධාර කරන්නේ යම් හෙයකින්ද, එබැවින් ‘ආධාර’ යැයි කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘ඝණ්’ ප්‍රත්‍යය වේ. මෙසේ පවසා ඇත:

အာဓာရယတိ ယော ကတ္တု, ကမ္မံ ကိရိယနိဿယံ;

အာဓာရံ ကာရကဉ္စာဟု, တံ စတုဗ္ဗိဓမေဝ စေတိ.

‘ක්‍රියාවට ආශ්‍රය වූ කර්තෘ සහ කර්මය යමෙක් ආධාර කරයිද, එය ආධාර කාරකය යැයි පවසති. එය සිව්වැදෑරුම්ම වෙයි.’

နနု စ ကိရိယာဓာရဏေနာဓာရောတျုစ္စတေ, တံ ကိမေဝမုစ္စတေတိ စေ, နေသဒေါသော ယဒေဝ ဟိ ကိရိယာဓာရဏမဿ, တန္တန္နိဿယဘူတ ကတ္တုကမ္မဓာရဏံ, နဟျညတာ တဒ္ဓါရဏံ သမ္ဘဝတိ တတော ကိရိယာ ကာရဏေနာဓာရဏေနာဓာရောတျ ယမေဝတ္ထော, န ကတ္တုကမ္မပရိစ္စာဂေနာဓာရေန ဥဇုကံ ကိရိယာ ဂယှတေ, တေနေဝ ဝက္ခတိ-‘ကိရိယာယယော အာဓာရော’စ္စာဒိ, နနု ယဒျပျုဇုကမေဝ ကိရိယံ ဓာရယတိ ကတ္တာ ကတ္တုသမဝါယိနိံ, ကမ္မသမဝေတဉ္စ ဝိက္တေဒနာဒိံ ကိရိယံ ကမ္မံ… တထာ သတိ တာနေဝါဓာရောတိ, န… လောကေ သတ္ထေ စ တေသမာဓာရတ္ထေ နာပ္ပတီတိတော, ကတ္တုကမ္မတာယေဝ ဟိ တေသမ္ပတီတီတိ ဒဿေတုမာဟ-‘ကိရိယာ စေ’တျာဒိ, တထာ စ ဝုတ္တံ–

‘ක්‍රියාව දැරීමෙන් ආධාරය යැයි කියනු ලැබේ නොවේද? එසේ පවසන්නේ මන්දැයි’ විමසන්නේ නම්, එහි දෝෂයක් නැත. මන්ද, ක්‍රියාව දැරීම යමක් වේද, එය ඒ ක්‍රියාවට ආශ්‍රය වූ කර්තෘ සහ කර්මය දැරීමම වෙයි. වෙනත් ආකාරයකින් එය දැරීමක් සිදුවිය නොහැක. එබැවින් ක්‍රියාව දැරීමේ හේතුවෙන් ආධාරය යන්නෙහි අර්ථය මෙයම වෙයි. කර්තෘ සහ කර්මය අත්හැරීමෙන් ආධාරය මඟින් ක්‍රියාව ඍජුවම ග්‍රහණය කරනු නොලැබේ. ඒ නිසාම ‘ක්‍රියාවෙහි යම් ආධාරයක් වේද’ යනාදිය ඉදිරියට පවසනු ඇත. ‘කර්තෘ විසින් කර්තෘ කෙරෙහි පවත්නා ක්‍රියාව ද, කර්මය විසින් කර්මය කෙරෙහි පවත්නා තෙත් කිරීම් ආදී ක්‍රියාව ද ඍජුවම දරන්නේ නොවේද? එසේ නම් ඔවුන්ම ආධාරය වන්නේයැයි’ පැවසුවහොත්, එසේ නොවේ. ලෝකයෙහි ද ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ද ඔවුන් ආධාර අර්ථයෙහි ප්‍රසිද්ධ නැති බැවිනි. ඔවුන්ගේ ප්‍රසිද්ධිය පවතින්නේ කර්තෘ සහ කර්ම බවින්මය යන්න පෙන්වා දීම සඳහා ‘කිරියා ච’ යනාදිය පැවසීය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ ද පවසා ඇත:

ကတ္တုကမ္မ ဗျဝဟိတံ, ဓာရေန္တမနုဇု ကြိယံ;

ကြိယာသိဒ္ဓုပကာရိ စ, သတ္ထေ-ဓိကရဏံ မတန္တိ.

‘කර්තෘ සහ කර්මයෙන් වෙන් වූ (ව්‍යවහිත වූ), වක්‍ර (අනෘජු) ක්‍රියාව දරන්නා වූ ද, ක්‍රියාව සිද්ධ වීමට උපකාරී වන්නා වූ ද කරුණ ශාස්ත්‍රයෙහි අධිකරණය (සප්තමී විභක්තිය) යැයි සම්මත වේ.’

ကတ္တုကမ္မဗျဝဟိတန္တိ ကတ္တုကမ္မေဟိ တံသမဝေတဘာဝေန ဗျဝဟိတံ, အနုဇု ပါရမ္ပရိယေန, ကြိယာသိဒ္ဓုပကာရိတိ ကတ္တုကမ္မသမဝေတာယ ကိရိယာယ ပသိဒ္ဓိယံ ဥပကာရီ ဥပကုဗ္ဗန္တံ, နနု စ န ကိရိယာ ဓာရဏေနေဝါယမာဓာရော, ကတ္တုကမ္မာနံ ဓာရဏေနာပျာဓာရောတိ သက္ကာ [Pg.112] ဝဝတ္ထပေတုန္တိ စောဒနမ္မနသိ နိဓာယာဟ-‘န စေ’တျာဒိ, ကိရိယာ နိမိတ္တဿေဝါတိ ကတ္တုကမ္မသမဝါယိနိယာ ကိရိယာယ နိမိတ္တဿေဝ, တဒေဝံဝိဓမာဓာရံ စတုဗ္ဗိဓမ္မတန္တိ ဒဿေတုမာဟ-‘အာဓာရော စာယ’မိစ္စာဒိ, စတ္တာရော ဝိဓာပကာရာ အဿာတိ စတုဗ္ဗိဓော, အာဓေယျေန သဟောပသိလေသော သံယောဂလက္ခဏော-ဿ အတ္ထီတိ ဩပသိလေသိကော အာဓာရော-‘ကဋေနိသီဒတိ ထာလိယံ ပစတိ’တျာဒေါ ကဋာဒိ, တထာဟိ ဒေဝဒတ္တသမဝေတံ နိသီဒနကိရိယံ ကဋော ဒေဝဒတ္တံ ဓာရယံ ဓာရယတိ ဒေဝဒတ္တဗျဝဟိတံ, ဧဝံ ထာလီပိ တဏ္ဍုလသမဝေတံ ဝိက္လေဒနာဒိကိရိယံ တဏ္ဍုလေ ဓာရယံ ဓာရယတီတျောပသိလေသိကာဓာရတ္တံ ကဋာဒိနော. ယတော-ညတြာဓေယျံ န ဝတ္တတေ သဗ္ဗထာ ဘိယျော ဝါ, သော ဝေသယိကော, ဝိသယောဟျာဓေယျဿာနညတြဘာဝေါ, ယထာ စက္ခာဒိပ္ပဝတ္တီနမညတြာဘာဝါ စက္ခာဒီနံ ရူပါဒယော ဝိသယာတိ ဝုစ္စန္တေ, ဧဝမာကာသေ သကုနယောတျာဒေါ သကုနျာဒီနမာကာသာဒိတော-ညတြာဘာဝါတေ တေသံ ဝိသယာတျုစ္စန္တေ, ဝိသယော ဧဝ ဝေသယိကော. ယော အာဓာရာဓေယျာနမဘိဗျာပေတျာဓေယျမိတျဘိဗျာပကော, တထာ ဟိ‘တိလေသု တေလံ, ဒဓိမှိ သပ္ပိ,တျတြ တိလာဒိကံ တေလာဒိကမာဓေယျံ ဗျာပေတွာ တိဋ္ဌတီတိ တိလာဒိ ဗျာပကာဓာရော. သမီပေ ဘဝေါ, သမီပေါ ဧဝ ဝါ သာမီပိကော, ယဿ သမီပဒေသေ အာဓေယျံ ဝတ္တတေ သော ဧဝမုစ္စတေ, အတြောဒါဟရဏံ ‘ဂုရူသု ဝသတိ ဂင်္ဂါယံ ဃောသော’တိ. နနု စာတြာပျာဓာရေ သတ္တမီ ဝိဓီယတေ အာဓာရော စ နိဿယော ဝုစ္စတေ, နိဿယော စ သံယောဂသမဝါယေဟိ ဟောတိ, န စ သိဿာဒီနံ ဂုရုပ္ပဘုတီတိ ဒေဝဒတ္တသကုနျာဒီနမိဝ ကဋာကာသာဒီဟိ သံယောဂေါ, တေလာဒီနမိဝ စ တိလာဒီဟိ သမဝါယော ဝါ အတ္ထိ, တေနာယုတ္တံ တေ သမာဓာရတ္တန္တိ, နေတဒတ္ထိ, ယဒါယတ္တာ ဟိ ယဿ ဌိတိ သော ဝိနာပိ သံယောဂသမဝါယေဟိ တဿ နိဿယော ဘဝတိ, တထာဟိ ပုရိသဿ န ရညာ သဟ သံယောဂေါသမဝါယော ဝါတ္ထိ, အထ ပန တဒဓီနဋ္ဌိတိတ္တာ ရာဇနိဿယော ပုရိသောတိ ဗျပဒိဿီယတေ, သိဿာဒီနဉ္စ ဂုရုပ္ပဘုတိန မာယတ္တာ ဌိတီတိ တေသမယံ ယုတ္တော ဂုရုပ္ပဘုတိနံ နိဿယဘာဝေါတိ, ဧတ္ထ [Pg.113] ပန ယဇ္ဇပိ ဝေသယိကာဘိဗျပကာနမာဓာရာဓေယျောပသိလေသော အတ္ထိ, တထာပိ ပကာရန္တရဿေဝ ပရိပ္ဖုဋတ္တာ တထေဝ ဝစနိစ္ဆာ, နာညထာ ဩပသိလေသိကေန ဝါ ဝိသယာဘိဗျာပကာနမဂ္ဂဟဏတော ဥပသိလေသဿေ ဝါ ပရိဗျတ္တတ္တာ တထေဝ ဝေါဟာရောတိ န သင်္ကရော သင်္ကနီယောတိ.

‘කත්තුකම්මබ්‍යවහිතං’ යනු කර්තෘ හා කර්මයන්ගේ සමවාය භාවයෙන් වෙන්වූ, වක්‍ර ලෙස පරම්පරාගතව ක්‍රියා සිද්ධියට උපකාර වන, කර්තෘ හා කර්මය හා සමවාය වූ ක්‍රියාවේ සිද්ධියට උපකාර කරන දෙයයි. ‘ක්‍රියාව දැරීමෙන්ම පමණක් ආධාරය නොවේද, කර්තෘ හා කර්මයන් දැරීමෙන්ද ආධාරය සිදුවේ යැයි ව්‍යවස්ථාපනය කළ හැකිය’ යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන ‘න චේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ක්‍රියා නිමිත්තටම’ යනු කර්තෘ හා කර්මය හා සමවාය වූ ක්‍රියාවේ නිමිත්තටමය. මෙවැනි ආධාරය සිවු වැදෑරුම් වන බව දැක්වීමට ‘ආධාරෝ චායං’ යනාදිය වදාරන ලදී. සිව් වැදෑරුම් උපකාර ඇත්තේ ‘චතුබ්බිධ’ නම් වේ. ආධේයය සමඟ සබඳතාව (සංයෝග ලක්ෂණය) ඇති බැවින් ‘ඕපසිලේසික’ ආධාරය නම් වේ. උදාහරණ: ‘කටේ නිසීදති’ (පැදුරෙහි වාඩි වෙයි), ‘ථාලියං පචති’ (සැලියෙහි පිසෙයි) යනාදියේ පැදුර ආදියයි. එහිදී දේවදත්ත හා සමවාය වූ හිඳීමේ ක්‍රියාව පැදුර විසින් දේවදත්තව දරමින් සිදුවන බැවින් කර්තෘගෙන් වෙන්වූවකි. එසේම සැලියද සහල් හා සමවාය වූ තැම්බීමේ ක්‍රියාවෙහි සහල් දරමින් සිටින බැවින් සැලිය ආදී උපකරණවලට ඕපසිලේසික ආධාර භාවය ලැබේ. යම් තැනක ආධේයය හැර වෙනත් තැනක නොපවතීද, එය සර්වතෝභද්‍රව හෝ බහුලව වේද, එය ‘වේසයික’ ආධාරයයි. විෂය යනු ආධේයය අන් තැනක නොපැවතීමයි. ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ හැසිරීම් වෙනත් තැනක නොවන බැවින්, ඇස ආදියට රූප ආදිය විෂය වේ යැයි කියනු ලැබේ. එසේම ‘ආකාසේ සකුණෝ’ (අහසේ පක්ෂියා) යනාදියේදී, පක්ෂියා ආදීන්ට අහස හැර වෙනත් තැනක් නොවන බැවින්, අහස ඔවුන්ගේ විෂය යැයි කියනු ලැබේ. විෂය යනුම වේසයිකය. ආධාර හා ආධේයයන් පතුරුවා පවතින ආධේයය ‘අභිව්‍යාපක’ ආධාරයයි. ‘තිලේසු තේලං’ (තලවල තෙල්), ‘දධිම්හි සප්පි’ (මුදවපු කිරිවල ගිතෙල්) යන්නෙහි තල ආදිය තෙල් ආදී ආධේයයන් පතුරුවා පවතින බැවින් තල ආදිය ව්‍යාපක ආධාර වේ. සමීපයෙහි පැවැත්ම ‘සාමීපික’ නම් වේ. යමක සමීප ප්‍රදේශයෙහි ආධේයය පවතීද, එය එසේ කියනු ලැබේ. මීට උදාහරණ ‘ගුරූසු vasati’ (ගුරුවරුන් සමීපයෙහි වෙසෙයි), ‘ගංගායං ඝෝසෝ’ (ගඟ අසල ගොපලු ගම) යන්නයි. මෙහිදීද ආධාරයෙහි සප්තමී විභක්තිය පනවනු ලබන අතර ආධාරය ‘නිස්සය’ (නිශ්‍රය) යැයි කියනු ලැබේ. නිශ්‍රය යන්න සංයෝග හා සමවාය සම්බන්ධයන්ගෙන් සිදුවේ. ශිෂ්‍යයන් ආදීන්ට ගුරුවරුන් සමඟ හෝ දේවදත්ත, පක්ෂීන් ආදීන්ට පැදුර, අහස ආදිය සමඟ මෙන් සංයෝගයක් හෝ තෙල් ආදීන්ට තල සමඟ මෙන් සමවාය සම්බන්ධයක් හෝ නැත. එබැවින් ඔවුන් ආධාර වීම අයෝග්‍යය යන්නට පිළිතුරු නම්: එසේ නොවේ. යමෙකුගේ පැවැත්ම යමෙකු මත රඳා පවතීද, ඔහු සංයෝග හෝ සමවාය සම්බන්ධයක් නොමැතිව වුවද ඔහුගේ නිශ්‍රය (ආධාරය) වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස, පුරුෂයාට රජු සමඟ සංයෝග හෝ සමවාය සම්බන්ධයක් නැතත්, රජු යටතේ පවතින බැවින් ‘රජු නිශ්‍රය කොට සිටින පුරුෂයා’ යැයි ව්‍යවහාර කෙරේ. ශිෂ්‍යයන්ගේ පැවැත්ම ගුරුවරුන් මත රඳා පවතින බැවින්, ගුරුවරුන් ඔවුන්ගේ නිශ්‍රය භාවය වීම සුදුසුය. මෙහිදී වේසයික හා අභිව්‍යාපක ආධාරයන්හි ආධාර-ආධේය සබඳතාවක් පැවතියද, වෙනත් ආකාරයකින් පැහැදිලි වන බැවින් එසේම පැවසීමට කැමැත්තක් දක්වනු ලැබේ. ඕපසිලේසික ආධාරයෙන් විෂය හෝ අභිව්‍යාපක ආධාර ග්‍රහණය නොවන බැවින් හෝ සබඳතාව පැහැදිලි බැවින් එසේම ව්‍යවහාර කෙරේ. එබැවින් මෙහි කිසිදු ව්‍යාකූලත්වයක් (සංකරයක්) සැක නොකළ යුතුය.

၃၃. နိမိတ္တ

33. නිමිත්ත

နိမိတ္တဘာဝမတ္တေတီမိနာ ကမ္မသံယောဂါဘာဝေပိ သတ္တမိယာ ပဝတ္တိ မာဟ, န ပရေသံ ဝိယ ကမ္မသံယောဂေ ဧဝ, တေနေဝ ဝက္ခတိ-‘ဧဝမညတေ’စ္စာဒိ, ဗာဟိရာနံ ဟိ-‘နိမိတ္တာ ကမ္မေန’’ (စံ, ၂-၁-၈၉) ဣတိ သုတ္တံ, တတ္ထ ကမ္မေန ယောဂေ ပယောဇနာ သတ္တမီဘဝတီတျတ္ထော, အဇိနမှိ ဟညတေ ဒီပီတိဒီပိနောဟနနဿ ပယောဇနံ စမ္မံ, တဿ ဒီပိနံဟန္တီတိ ကမ္မေန ယော ဂေါ, သုတ္တေ ကမ္မေနာတျဝစနေ ပယောဇနံ ဝတ္တုမာရဘတေ ‘န ပနေ’စ္စာဒိ.

‘නිමිත්තභාවමත්තෙ’ යන්නෙන් කර්ම සංයෝගයක් නොමැති විටද සප්තමී විභක්තියේ පැවැත්ම දක්වයි. අන්‍යයන් පවසන පරිදි කර්ම සංයෝගයෙහිම පමණක් නොවේ. එහෙයින් ‘එවමඤ්ඤතෙ’ යනාදිය පවසනු ඇත. බාහිර ව්‍යාකරණවල ‘නිමිත්තා කම්මේන’ (චන්ද්‍ර ව්‍යාකරණ 2-1-89) යන සූත්‍රය පවතී. එහි තේරුම නම් කර්මය සමඟ යෝගය ඇති විට ප්‍රයෝජනාර්ථයේ සප්තමී විභක්තිය වන බවයි. ‘අජිනම්හි හඤ්ඤතෙ දීපී’ (හම පිණිස දිවියා මරනු ලැබේ) යන්නෙහි දිවියා මැරීමේ ප්‍රයෝජනය සම් (හම) යන්නයි. එහි ‘දීපිනං හන්ති’ (දිවියා මරයි) යන කර්මය සමඟ යෝගය පවතී. සූත්‍රයේ ‘කම්මේන’ (කර්මයෙන්) යන්න නොපවසන කල්හි, ප්‍රයෝජනය පැවසීමට ‘න පන’ යනාදිය ආරම්භ කරයි.

၃၄. ယဗ္ဘာ

34. යබ්භා

ယဿ ကိရိယာတိ ယဿ ဂဝါဒျတ္ထဿ သမ္ဗန္ဓိနီ ဒေါဟနာဒိကိရိယာ, ကိရိယန္တရဿာတိ ဂမနာဒိကိရိယန္တရဿ, ဧတေနာတိ လက္ခဏန္တိ ဧတေန, တတော-စ္စဿ ဝိဝရဏံ ကိရိယာဝတာတိ, ‘‘ကာလဘာဝေသု စေ’’တိ (၂-၆-၄၃) ကစ္စာယနေဟိ သုတ္တိတံ, တဒါဟ-‘ကာလတ္ထေဟိ စာ’တိအာဒိ.

‘යස්ස කිරියා’ යනු යම් ගව ආදී අර්ථයන්ට සම්බන්ධ වූ දෝනය කිරීම (කිරි දෙවීම) ආදී ක්‍රියාවයි. ‘කිරියන්තරස්ස’ යනු ගමන ආදී වෙනත් ක්‍රියාවකි. ‘එතේන’ යනු ලක්ෂණයයි. ‘තතෝ’ යන්නෙහි විවරණය ‘කිරියාවතා’ (ක්‍රියාව ඇත්තා) යන්නයි. කච්චායනයෙහි ‘කාලභාවේසු චේ’ (කච්චායන 2-6-43) ලෙස සූත්‍රගත කර ඇත. එය ‘කාලත්ථේහි ච’ යනාදියෙන් දක්වන ලදී.

၃၅. ဆဋ္ဌီ

35. ඡට්ඨී (ෂෂ්ඨී)

သာမိဿရာဒိယောဂေ ဆဋ္ဌီသတ္တမိယော ယထာ သိယုန္တိ ‘‘သာမိဿရာဓိပတိဒါယာဒသက္ခိပတိဘူပသုတေဟိ စ ‘‘ဣတိ (၂-၃-၃၉) အာရဒ္ဓံ ပရေဟိ, တဒါဟ-‘သာမိ’စ္စာဒိ, အတြ စ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိနာ ‘‘သာမျာဒီနံ ဘေဒေနော ပါဒါနံ ပရိယာယန္တရနိဝတျတ္ထမိဟ မာ ဟောတု ဂါမဿ ရာဇာ’’တိ ဝုတ္တံ ဝါကျမုပနျသျ ဟဿာပျ ယုတ္တတ္တမုပဒဿယမာဟ-‘သာမိဿရေ’စ္စာဒိ, ကေန နိဝါရီယတေ, န ကေနာပီတျတ္ထော, ဝိသယဝစနိစ္ဆာယံ ‘ဂါမေ ရာဇာ’တျပိ ဘဝိတဗ္ဗမိတျနေနာဟ, ‘‘အာယုတ္တကုသလေဟျာသေဝါယ’’မီတိ (၂-၃-၄၀) အာရဒ္ဓံ, တဒါဟ-‘အာယုတ္တေ’စ္စာဒိ, အာသဝါ တပ္ပရတာ, ဗျာဝဋော နိယုတ္တော, တတ္ထေဒံ သိယာ ‘‘အာသေဝါယန္တိ ဝက္ခာမီ တျဝဿံ [Pg.114] ဝစနမိဒမာရဗ္ဘနီယမညထာ ဤသံယုတ္တေပိ ‘အာယုတ္တော ဂေါ သကဋဿာ’တိ ပသဇ္ဇတီ’’တျာသင်္ကိယ နတ္ထေဝေတမ္ပိ ပယောဇနန္တိ ဒဿေတုမာဟ-‘ဝိနာပိ’စ္စာဒိ, ‘‘သာမိဿရာ’’တျဒိကံ ကစ္စာယနသုတ္တံ, တေနေဝါတိ ကစ္စာယနသုတ္တေ ပသူတသဒ္ဒါနန္တရံ ကုသလသဒ္ဒနိဒ္ဒေသေနေဝ, ဣဓာတိ မောဂ္ဂလ္လာနဝုတ္တိယံ. ကစ္စာယနေန ‘‘ကမ္မကရဏ နိမိတ္တတ္ထေသု သတ္တမီ’’ (၂-၆-၄၀) ‘‘ပဉ္စမျတ္ထေ စ’’ (၂-၆-၄၁) ဣတိ စ သုတ္တိတံ, တေနာဟ-‘ကမ္မေ’စ္စာဒိ, ဂဟဏဿ ဗာဟာ ဝိသယောတိ သမ္ဗန္ဓော, ကစ္စာယနာနံ‘ဘိက္ခူသူ’တိအာဒီနိ ကမ္မတ္ထေ ဥဒါဟရဏာနိ, ဟတ္ထေသူတိအာဒီနိ ကရဏတ္ထေ, ကဒလီသူတိ ပဉ္စမျတ္ထေ. ‘‘မဏ္ဍိတုဿုက္ကေသု တတိယာ စေ’’တိ (၂-၆-၄၅) ကစ္စာယနသုတ္တံ, တဒါဟ ‘ပသန္နတ္ထေ’စ္စာဒိ, ပသန္နတ္ထေတိ မဏ္ဍိတတ္ထေ, ဥဿုက္ကတ္ထေတိ ဥဿာဟတ္ထေ.

ස්වාමි, ඊශ්වර ආදී යෝගයන්හිදී ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්ති වනු පිණිස ‘සාමිස්සරාධිපතිදායාදසක්ඛිපටිභූපසුතේහි ච’ (2-3-39) යන සූත්‍රය අන්‍යයන් විසින් ආරම්භ කරන ලදී. එය ‘සාමි’ යනාදියෙන් පවසයි. මෙහිදී ජිනේන්ද්‍රබුද්ධි ආචාර්යවරයා විසින් ‘ස්වාමී ආදීන් වෙන් වෙන්ව ගැනීම වෙනත් පර්යායයන් වැළැක්වීම පිණිස වේ, ‘ගාමස්ස රාජා’ (ගමෙහි රජු) යන්න මෙහි නොවීමට නොවේ’ යනුවෙන් පවසන ලද වාක්‍යය ගෙන හැර දක්වා එහිද අයෝග්‍යතාව පෙන්වමින් ‘සාමිස්සරේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. කවුරුන් විසින් වළක්වනු ලැබේද? කිසිවෙකු විසින්වත් නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි. විෂයය ප්‍රකාශ කිරීමේ කැමැත්තෙහිදී ‘ගාමේ රාජා’ (ගමෙහි රජු) යන්නද විය යුතු බව මෙයින් පවසයි. ‘ආයුත්තකුසලේහ්‍යාසේවායමි’ (2-3-40) යන සූත්‍රය ආරම්භ කරන ලදී. එය ‘ආයුත්ත’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘ආසවා’ යනු එහි නිරත වීමයි. ‘ව්‍යාවට’ යනු යෙදවීමයි. එහිදී මෙසේ විය යුතුය: ‘ආසේවායං’ (ඇසුරු කිරීමේදී) යන්න අනිවාර්යයෙන්ම පැවසිය යුතුය, එසේ නොමැති නම් ස්වල්පයක් යෙදුණු විටද ‘ආයුත්තෝ ගෝ සකටස්ස’ (ගොනා ගැල් බැඳීමට සුදුසුය) යන්නෙහිද සප්තමී විභක්තිය ලැබීමට ඉඩ ඇතැයි සැක කොට, එහිද එවැනි ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බව දැක්වීමට ‘විනාපි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සාමිස්සරා’ යනාදිය කච්චායන සූත්‍රයයි. එහෙයින්ම කච්චායන සූත්‍රයෙහි ‘පසුත’ ශබ්දයට පසුව ‘කුසල’ ශබ්දය නිර්දේශ කිරීමෙන්ම, මෙහි මොග්ගල්ලාන වෘත්තියෙහි දක්වා ඇත. කච්චායන විසින් ‘කම්මකරණ නිමිත්තත්ථේසු සත්තමී’ (2-6-40) සහ ‘පඤ්චම්‍යත්ථේ ච’ (2-6-41) ලෙස සූත්‍රගත කර ඇත. එහෙයින් ‘කම්මේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ග්‍රහණයෙහි බාහුව’ විෂය වේ යන්න සම්බන්ධයයි. කච්චායනයන්ගේ ‘භික්ඛූසු’ යනාදිය කර්මාර්ථයට උදාහරණ වන අතර, ‘හත්ථේසු’ යනාදිය කරණාර්ථයටද, ‘කදලීසු’ යන්න පඤ්චමී අර්ථයටද උදාහරණ වේ. ‘මණ්ඩිතොස්සුක්කේසු තතියා චේ’ (2-6-45) යනු කච්චායන සූත්‍රයකි. එය ‘පසන්නත්ථේ’ යනාදියෙන් දක්වන ලදී. ‘පසන්නත්ථේ’ යනු අලංකාර අර්ථයෙහි වන අතර ‘උස්සුක්කත්ථේ’ යනු උත්සාහ අර්ථයෙහි වේ.

၃၆. ယတော

36. යතෝ

ဝိသုံ ကရဏံ နိဒ္ဓါရဏံ, ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓါစရိယေန ‘‘ကိမတ္ထမ္ပုနရိဒံ ဝစနံ ယာဝတာ နိဒ္ဓါရိယမာနော-ဝယဝေါ သမုဒါယဗ္ဘန္တရော, တတ္ထ ယဒါ သမုဒါယဿာ-ဓိကရဏတ္တံ ဝတ္တုမိစ္ဆီယတေ, တဒါ သတ္တမီ သိဒ္ဓါဝ, ယထာ ရုက္ခေ သာခါတိ, ယဒါ တွဝယဝသမ္ဗန္ဓော တဒါ ဆဋ္ဌီ, ယထာ ရုက္ခဿ သာခါတိ သစ္စမေတံ ပပဉ္စတ္ထန္တု ဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ, တဉ္စေတ မယုတ္တန္တိဒဿေန္တော အာဟ-‘န သာလယော’စ္စာဒိသူကယုတ္တာနိဓညာနိ သူကဓညာနိ, အာဟိတာ အဝဋ္ဌိတာ, အာဓေယျ ဘူတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယတောတိ အာဟိတတ္တကာရဏာ, တတောတိ ယတော ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိဝစနမေဝမယုတ္တံ, တသ္မာ ကာရဏာ. ‘ပဉ္စမီ ဝိဘတ္တေ’’တိ (၂-၃-၄၂) ပါဏိနီယ သုတ္တံ, တဒါဟ-‘သမုဒါယတော’စ္စာဒိ, သုတတော သကာသာ သီလံ အတိသယေန သေယျောတိ သမ္ဗန္ဓော, ‘‘နိဒ္ဓါရဏေ ဆဋ္ဌီ သတ္တမီသု ပတ္တေသု တဒပဝါဒေါ, ယံ ယောဂေါ’’တိ ပရေဟာချာယတေ, တတ္ထ တာဝ နိဒ္ဓါရဏမေဝေတ္ထ နတ္ထိ ကုတော ဆဋ္ဌီသတ္တမီနံ တတ္ထပ္ပဝတ္တိ, ယတော တာသံ ဗာဓနတ္ထမိဒမာရဗ္ဘတေတိ ဒဿယမာဟ-‘နာတြ ဇာတျာဒီဟိ’စ္စာဒိ, နဟိစ္စာဒိနာ ဇာတျာဒီဟိ နိဒ္ဓါရဏာဘာဝံ ဒဿေတိ, ဇစ္စာဒီနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဆဋ္ဌီ, ကုတော န ဘဝတိစ္စာဟ-‘ဇစ္စာဒိသမ္ဗန္ဓေနေ’စ္စာဒိ, အတံ ဗျပဒေသတောတိ သီလတ္တာဒိဗျပဒေသာဘာဝတော, ပုန နိဒ္ဓါရဏာဘာဝေ ဟေတွန္တရမာဟ-‘တုလျာနဉ္စေ’’စ္စာဒိ[Pg.115]. သာဓုနိပုဏေဟိ ယောဂေ ပူဇာယံ ဂမ္မမာနာယံ သတ္တမီ, တထာ အသာဓုယောဂေ, တထာ ပသိတဥဿုက္ကေဟိ ယောဂေ တတိယာသတ္တမိယော, တထာ လောပန္တနက္ခတ္တသဒ္ဒါ စ တေန တေန ဝစနန္တရေန ပါဏိနိယေဟိ ဝိဟိတာ, တံ သဗ္ဗံ တံတံကာရကဝစနိစ္ဆာယမေဝ သာဓေတုံ ‘မာတရိ သာဓု’ ဣစ္စာဒယော ဥဒါဟဋာ ကေသေသု ပသိတော ပသတ္တော, အဝဗဒ္ဓေါတိ အတ္ထော, ကေသေဟိ ကရဏဘူတေဟိ ပသိတော ဘဝတိ, ကတ္တုဘူတေဟိ ဝါ ပသိတော ကတောတိ အတ္ထော, ဖုဿေနိန္ဒုယုတ္တေန လက္ခိတော ကာလော သောယမိတျဘေဒေန သမ္ဗန္ဓာ ဖုဿေ, တေန ကရဏဘူတေန.

වෙන් කිරීම යනු නිර්ධාරණයයි. ජිනේන්ද්‍ර බුද්ධාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් 'යම් තාක් දුරට වෙන් කරනු ලබන අවයවය (කොටස) සමූහය (සමුදාය) තුළ පවතී ද, එහිදී යම් කලෙක සමූහයාගේ අධිකරණ බව (පිහිටි බව) ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති වන්නේ ද, එකල 'රුක්ඛෙ සාඛා' (ගසෙහි අත්ත) යන්නෙහි මෙන් සප්තමී විභක්තිය සිද්ධ වේ. යම් කලෙක අවයව සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කරන්නේ ද, එකල 'රුක්ඛස්ස සාඛා' (ගසෙහි අත්ත) යන්නෙහි මෙන් ෂෂ්ඨී විභක්තිය සිද්ධ වේ. එසේ හෙයින්, මේ වචනය විස්තරය පිණිස යැයි කීම සත්‍යයකි' යි වදාරන ලදී. එය අයෝග්‍ය බව දක්වමින් මෙසේ වදාළහ: 'න සාලයෝ' යනාදී වශයෙන් කූරු (කෙඳි) සහිත ධාන්‍යයෝ සූකධාන්‍ය නම් වෙති, එහි පිහිටි, ආධෙයය (රඳා පවතින්නක්) වූ බව කියන ලදී. 'යතෝ' යනු පිහිටි බවට හේතුවයි. 'තතෝ' යනු යම් හෙයකින් ජිනේන්ද්‍ර බුද්ධිමත් වූ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ වචනය මෙසේ අයෝග්‍ය වේ ද, ඒ හේතුවෙනි. 'පඤ්චමී විභත්තේ' (2-3-42) යනු පාණිනී සූත්‍රයයි. එය 'සමුදායතෝ' යනාදී වශයෙන් දක්වයි. සූත්‍රයෙන් සෘජුවම ශීලය අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වේ යැයි සම්බන්ධය වේ. 'නිර්ධාරණයේදී ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්තීන් පැමිණි කල්හි, එයට අපවාද වශයෙන් යම් යෝගයක් වේ ද...' යැයි පරවාදීන් විසින් කියනු ලැබේ. එහිදී පළමුව නිර්ධාරණයක්ම මෙහි නැත, එසේ නම් ෂෂ්ඨී-සප්තමී විභක්තීන්ගේ එහි ප්‍රවෘත්තියක් කොයින්ද? යම් හෙයකින් ඒවා වළක්වනු පිණිස මෙය ආරම්භ කරනු ලබන්නේදැයි දක්වමින් 'නාත්‍ර ජාත්‍යාදීහි' යනාදිය පැවසූහ. 'නහි' යනාදියෙන් ජාත්‍යාදියෙන් නිර්ධාරණයක් නොමැති බව දක්වයි. ජාත්‍යාදීන්ගේ නිර්ධාරණයේදී ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. එය කුමක් හෙයින් සිදු නොවන්නේදැයි, 'ජාත්‍යාදි සම්බන්ධයෙන්' යනාදිය පැවසූහ. 'අතං ව්‍යපදේසතෝ' යනු ශීලාදී වශයෙන් ව්‍යපදේශයක් නොමැති බැවිනි. නැවතත් නිර්ධාරණයක් නොමැති වීමට වෙනත් හේතුවක් දක්වමින් 'තුල්‍යානඤ්ච' යනාදිය පැවසූහ. සාධු, නිපුණ යන වචන සමඟ යෝගයේදී පිදීම (පූජාව) ගම්‍ය වන කල්හි සප්තමී විභක්තියද, එසේම අසාධු යෝගයේදී ද, එසේම ප්‍රසිත (ඇළුණු), උත්සුක යන වචන සමඟ යෝගයේදී තෘතීයා සහ සප්තමී විභක්තීහු ද, එසේම ලොප් වන අන්තයක් ඇති නක්ෂත්‍ර ශබ්දයෝ ද ඒ ඒ වෙනත් වචන මඟින් පාණිනීවරුන් විසින් පනවන ලදහ. ඒ සියල්ල ඒ ඒ කාරක වචන ප්‍රකාශ කිරීමේ කැමැත්තෙන්ම සිද්ධ කරනු පිණිස 'මාතරි සාධු' (මෑණියන් කෙරෙහි යහපත්) යනාදී උදාහරණ දක්වන ලදී. 'කේසේසු පසිතෝ' යනු කෙස් කලඹෙහි ඇළුණු, බැඳුණු යන අර්ථයයි. කරණභූත වූ කෙස්වලින් ඇළුණේ වෙයි, නැතහොත් කර්තෘභූත වූ කෙස්වලින් ඇළුණේ කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි. ඵුස්ස (පුෂ්‍ය) නැකතින් යුත් චන්ද්‍රයාගෙන් ලක්ෂිත වූ කාලය, එයම වේ යැයි අභේද සම්බන්ධයෙන් 'ඵුස්සේ' යන්නෙහි තෘතීයා කරණභූත විභක්තිය වේ.

၃၇. ပဌမာ

37. ප්‍රථමා විභක්තිය

ပဌမာတ္ထမတ္တေတိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေပိ ဝါကျတ္ထော ပဒတ္ထော ဝါ န ဝိညာယတေ နာမဂ္ဂဟဏာနုဝတ္တိတောတိ ဒဿေတုမာဟ-‘ဒွေဒွေကာနေကာဒိ သုတ္တတော’တိအာဒိ, နာမေနာတ္ထော ပဋိပါဒိယမာနော နာမသင်္ခါတေ-တ္တနိ အဘိဓေယျတ္တေနာဇ္ဈာရောပျ ပဋိပါဒယတျနပေက္ခိတ ဝိဘတ္တိဝိသေသန္တိ အာဟ-‘အဘိဓီယတိ’စ္စာဒိ, ပကတိရူပေနာတိ နာမေန, တဿ အဘိဓေယျဿ, မတ္တသဒ္ဒဿာတိအာဒိနာ သာမညန္တီဒံ မတ္တသဒ္ဒဿတ္ထဝစနန္တိ ဒဿေတိ, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ နာမဿာဘိဓေယျမတ္တေတိ ဣမိနာ ဣဒံ ဝက္ခမာနံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပါဋိပဒိကတ္ထလိင်္ဂပရိမာဏဝစနမတ္တေ ပဌမာ’’တိ (၂-၃-၄၆) လိင်္ဂါဒီသု ဘေဒေန ပဌမာဝိဓာနမ္ပဋိပန္နာ, တဒါဟ-‘လိင်္ဂပရိမာဏေ’စ္စာဒိ, လိင်္ဂံ ဣတ္ထိပုန္နပုံသကာနိ, ပရိမာဏံ ပရိစ္ဆေဒေါ, သင်္ချာ ဧကတ္တဗဟုတ္တာနိ, တဗ္ဗန္တောပိ သဒ္ဒတ္ထောဧဝါတိ လိင်္ဂါဒိဝန္တောပိ သရူပါ ဗျတိရိတ္တော သဒ္ဒတ္ထော ဧဝ, ဥစ္စတ္တနီစတ္တသာမညမ္ပုရောဓာယ ပဝတ္တိယာ ဥစ္စနီစသဒ္ဒေဟိ ပဌမာ ဟောတေဝ, တံယုတ္တဿာပိ သဒ္ဒတ္ထဘာဝတော ‘ဥစ္စံ ဃရာနိ’တျာဒီနိပိ ဥစ္စတ္တံ ဂုဏံ နိမိတ္တံ ကတွာ သောယမိတျဘေဒသမ္ဗန္ဓ ဃရေသု ဝတ္တန္တီတိ. ပလမ္ဗတေ အဇ္ဈာဂစ္ဆတိတျာဒေါ ‘‘အသင်္ချေဟိ သဗ္ဗာသံ’’တိ (၂-၁၁၉) လောပဝိဓာနသာမတ္ထိယာ ပါဒီဟျနတ္ထကေဟိပိ ပဌမာ သိဒ္ဓါယေဝ.

'ප්‍රථමාත්ථමත්තෙ' (ප්‍රථමා විභක්තියේ අර්ථය පමණක්) යැයි මෙපමණක් කී කල්හි ද, නාම ග්‍රහණය අනුවර්තනය නොවන බැවින් වාක්‍යාර්ථය හෝ පදාර්ථය වටහා ගත නොහැකි බව දැක්වීම පිණිස 'ද්වේද්වේකානේකාදි සුත්තතෝ' යනාදිය පැවසූහ. නාමයෙන් අර්ථය ප්‍රකාශ කරනු ලබන්නේ, නාම සංඛ්‍යාත ස්වභාවයෙහි අභිධෙය්‍ය (ප්‍රකාශ කළ යුතු) බව ආරෝපණය කොට, විශේෂිත විභක්තියක් අපේක්ෂා නොකොට ප්‍රකාශ කරන්නේ යැයි දක්වමින් 'අභිධීයති' යනාදිය පැවසූහ. 'පකතිරූපේන' යනු නාමයෙන් වන අතර, 'තස්ස' යනු ඒ අභිධෙය්‍යයාගේ (අර්ථයේ) ය. 'මත්තසද්දස්ස' යනාදියෙන්, මේ සාමාන්‍යයෙන් 'මත්ත' ශබ්දයේ අර්ථය දැක්වීමක් බව දක්වයි. 'ඉදං වුත්තං හෝති' (මෙහි මේ අදහස කියන ලදී) යනු නාමයාගේ අභිධෙය්‍ය මාත්‍රයෙහි (අර්ථය පමණක් ඇති කල්හි) යන මෙයින් මතු කියැවෙන මේ අදහස ප්‍රකාශ වේ. 'පාටිපදිකත්ථලිංගපරිමාණවචනමත්තේ පඨමා' (2-3-46) යන්නෙන් ලිංග ආදියේ භේදය අනුව ප්‍රථමා විභක්තිය විධාන කිරීම පිළිගන්නා ලදී. එය 'ලිංගපරිමාණේ' යනාදියෙන් දැක්වූහ. ලිංග යනු ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක යන ලිංගයන් ය. පරිමාණය යනු සීමාව (මිම්ම) යි. සංඛ්‍යාව යනු ඒක වචන, බහු වචන ආදියයි. එයින් යුක්ත වූව ද ශබ්දාර්ථයම වන බැවින්, ලිංගාදියෙන් යුක්ත වූව ද ස්වරූපයෙන් බැහැර නොවූ ශබ්දාර්ථයම වේ. උස් බව සහ මිටි බව යන සාමාන්‍ය ලක්ෂණ පෙරදැරි කරගෙන පැවතීම නිසා 'උච්ච', 'නීච' ශබ්දවලින් ප්‍රථමා විභක්තියම වේ. එයින් යුක්ත වූවන්ට ද ශබ්දාර්ථයක් පවතින බැවින්, 'උච්චං ඝරානි' (උස් වූ ගෘහයෝ) යනාදියේ ද උස් බව නමැති ගුණය නිමිත්ත කොටගෙන, එයම වේ යැයි අභේද සම්බන්ධයෙන් ගෘහයන් කෙරෙහි පවතී. 'පලම්බතේ', 'අජ්ඣාගච්ඡති' යනාදියේදී, 'අසංඛ්‍යේහි සබ්බාසං' (2-119) යන සූත්‍රයෙන් ලොප් කිරීමේ විධානයේ ඇති සාමර්ථ්‍යය නිසා, 'ප' ආදී නිපාතයන් අනර්ථක (අර්ථයක් රහිත) වූ කල්හි ද ප්‍රථමා විභක්තිය සිද්ධ වන්නේමය.

၃၈. အာမန္တ

38. ආමන්ත්‍රණය

အဘိမုခံ ကတွာတိအာဒိနာ ယောဂါရမ္ဘဿ ဖလံ ဒဿေတိ, နာမတ္ထေတိ [Pg.116] သဒ္ဒတ္ထေ, ပဒတောတိ အာမန္တဏာဓိကအတ္ထမတ္တပ္ပကာသကပဒတော, ဟောန္တိ စေတ္ထ…

'අභිමුඛං කත්වා' (අභිමුඛ කරගෙන) යනාදියෙන් යෝගාරම්භයේ (සූත්‍රය ආරම්භ කිරීමේ) ඵලය දක්වයි. 'නාමත්ථෙ' යනු ශබ්දාර්ථයෙහි ය. 'පදතෝ' යනු ආමන්ත්‍රණයට අදාළ අධික අර්ථය පමණක් ප්‍රකාශ කරන පදයෙන් ය. මෙහි මේවා ද වෙති...

သိဒ္ဓဿာဘိမုခီကာရ, မတ္တမာမန္တဏံ သိယာ;

အတ္ထော ကတာဘိမုခေါ ဟိ, ကြိယာယံ ဝိနိယုဇ္ဇတေ;

အာမန္တဏံ န ဝါကျတ္ထော, ပဒတောဝ ပတီတိတော;

နတ္ထေဝါမန္တဏံ လောကေ, ဝိဓာတဗ္ဗေန ဝတ္ထုနာ;

တံ ယထာ ဘဝ ရာဇေတိ, နိပ္ပန္နတ္ထော ဘဝေတိ စ.

සිද්ධ වූ (පවතින) කෙනෙකු අභිමුඛ කිරීම පමණක් ආමන්ත්‍රණය වන්නේය. අභිමුඛ කරන ලද අර්ථය (පුද්ගලයා) ක්‍රියාවෙහි යොදවනු ලැබේ. ආමන්ත්‍රණය යනු වාක්‍යාර්ථයක් නොවේ, පදයෙන්ම වැටහෙන බැවිනි. ලෝකයෙහි විධාන කළ යුතු (අලුතින් උපදවිය යුතු) වස්තුවකින් ආමන්ත්‍රණයක් සිදු නොවේ. එය 'භව රාජ' (රජතුමනි, වන්න) යන්නෙහි මෙන් සිද්ධ වූ අර්ථය ඇත්තක් 'භව' (වන්න) යන්නෙන් දක්වයි.

သိဒ္ဓဿာတိ ဒေဝဒတ္တတ္တာဒိနာ သိဒ္ဓဿ, အတ္ထောတိ ဒေဝဒတ္တာဒိ, ကတံ အာဘိမုချံ သမာဓာနံ ယေနာတိ ဝိဂ္ဂဟော, ကြိယာယံ ဝိနိယုဇ္ဇတေ ဂစ္ဆ ဘုဉ္ဇာတိ, အာမန္တဏံ နတ္ထိ… ဣဒါနိ ဝိဓီယမာနတ္တေနာလဒ္ဓသတ္တိကဿာဘိမုခယိတုမသက္ကရူပတ္တာ, ဝိဓာတဗ္ဗေနာတိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေန.

'සිද්ධස්ස' යනු දේවදත්ත ආදී වශයෙන් සිද්ධ වූවන්ගේ ය. 'අත්ථෝ' යනු දේවදත්ත ආදීන් ය. 'යමෙකු විසින් අභිමුඛ බව හෙවත් අවධානය යොමු කරවන ලද්දේ ද' යන්න විග්‍රහයයි. 'ක්‍රියාවෙහි යොදවනු ලැබේ' යනු 'යන්න', 'අනුභව කරන්න' යනාදියයි. 'ආමන්ත්‍රණයක් නැත...' යනු, දැන් විධාන කරනු ලබන ස්වභාවයෙන් යුක්ත හෙයින්, තවම පැවැත්මක් නොලද කෙනෙකු අභිමුඛ කිරීමට නොහැකි වන බැවිනි. 'විධාතබ්බේන' යනු නිපදවිය යුතු දෙයින් යන්නයි.

၃၉. ဆဋ္ဌီ

39. ෂෂ්ඨී විභක්තිය

ကိရိယာကာရကေစ္စာဒိဝုတ္တိဂန္ထဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုမာရဘတေ ‘ဧကာယံ သမ္ဗန္ဓော နာမေ’စ္စာဒိ, ကိရိယာယ ကာရကေဟိ စ နိပ္ဖာဒိတောတိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓဿ ကိရိယာကာရကသမ္ဗန္ဓ ပုဗ္ဗကတ္တမာဟ, တတောယေဝါယံ နာကသ္မီကောတိ န ယေသံကေသဉ္စိ ဒွိန္နံ ဘဝတိ, ဝိသိဋ္ဌာနံယေဝ တု ဒွိန္နံ ဘဝတီတျတိပ္ပသင်္ဂါဘာဝေါ, ကိရိယာကာရကသမ္ဗန္ဓပုဗ္ဗကော ဟိ ကာရကေဟိ အညော သဿာမိဘာဝါဒိကော သမ္ဗန္ဓော, တထာ စ ဝုတ္တံ–

'කිරියාකාරක' යනාදී වෘත්ති ග්‍රන්ථයේ අර්ථ වර්ණනාව කිරීමට, 'ඒකායං සම්බන්ධෝ නාම' යනාදී වශයෙන් ආරම්භ කරයි. 'ක්‍රියාවෙන් සහ කාරකයන්ගෙන් නිපදවන ලදී' යන මෙයින්, සම්බන්ධයෙහි ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධය පූර්වයෙහි පවතින බව පවසයි. ඒ හේතුවෙන්ම මෙය 'අකස්මික' (හදිසියේ සිදු වූවක්) නොවේ, එනම් යම් කිසි දෙදෙනෙකු අතර ඇති වන්නක් නොවේ. විශේෂ වූ දෙදෙනෙකු අතරම ඇති වන්නක් බැවින් අතිප්‍රසංග දෝෂයක් ඇති නොවේ. ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධය පූර්ව කොට ඇති, කාරකයන්ගෙන් වෙනස් වූ ස්වාමි-සේවක භාවය ආදී සම්බන්ධයක් පවතී. එසේම පවසන ලදී –

‘‘သမ္ဗန္ဓော ကာရကေဟညော, ကြိယာကာရကပုဗ္ဗကော;

သုတာယမဿုတာယံဝါ, ကြိယာယံ သော-ဘိဓီယတေတိ.

ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධය පූර්ව කොට ඇති, කාරකයන්ගෙන් වෙනස් වූ යම් සම්බන්ධයක් වේ ද; එය ශ්‍රැත (ඇසුණු) හෝ අශ්‍රැත (නොඇසුණු) ක්‍රියාවෙහි ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ.

တတ္ထ အဿုတာယံ ကိရိယာယံ ‘ရညော ပုရိသော’စ္စာဒေါ ကိရိယာ ကာရကသမ္ဗန္ဓပုဗ္ဗကော-ညော ဧဝ သဿာမိဘာဝါဒိကော သမ္ဗန္ဓော ပတီယတေတိ, ‘သရတိ ရဇ္ဇဿ’တျာဒေါ တု သုယျမာနေ ကိရိယာသဒ္ဒေ, ဧတ္ထ ပန သန္တမပိ ကမ္မံ ဝတ္တုမနိစ္ဆိတံ, ဝိသေသနဘာဝေါယေဝ သရဏမ္ပတိ ရဇ္ဇဿ ပဋိပါဒီယတေ’ရဇ္ဇသမ္ဗန္ဓိသရဏ’န္တိ, ကိရိယာကာရက သမ္ဗန္ဓော ဟိ သဗ္ဗတ္ထ ဝတ္ထုဋ္ဌိတိဝသေနေဝတ္ထိ, တန္နိမိတ္တော စ သဿာမိ ဘာဝါဒိ, တတ္ထ သဿာမိဘာဝဝိဝစ္ဆာယံ ဝိဇ္ဇမာနောပိ ကိရိယာကာရက သမ္ဗန္ဓော [Pg.117] န ဝတ္တုမိစ္ဆိတော, ယထာ ‘အနုဒရာ ကညာ’တိ, သော စာယံ သမ္ဗန္ဓော သဿာမိဘာဝဇညဇနကဘာဝါ-ဝယဝါဝယဝဝိဘာဝါဒိလက္ခဏော ဗဟုဝိဓောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, တတ္ထ သဿာမိသမ္ဗန္ဓေ ရညော ပုရိသော, ဇညဇနကသမ္ဗန္ဓေ နိဂြောဓဿ ဗီဇံ, အဝယဝါဝယဝိသမ္ဗန္ဓေ ရုက္ခဿ သာခါ, ဣဒါနိ သမ္ဗန္ဓဿေတဿ ကိရိယာကာရကသမ္ဗန္ဓသဉ္ဇာတတ္တံ ယထာယောဂမညတြာပျဝဂမယိတုံ ကိဉ္စိ ဥဒါဟရဏမာဟ-‘တထာ ဟိ’စ္စာဒိ, ပရိပါလနကိရိယာကတော နေသံ သမ္ဗန္ဓောတိ ဣမိနာ ပရိပါလျပရိပါလနလက္ခဏော-ယံ သမ္ဗန္ဓောတိ ဒဿေတိ, သာ အယမ္ပရိ ပါလနလက္ခဏာ ကိရိယာ သမ္ဗန္ဓမဿေဒမ္ဘာဝဟေတုံ ဇနယိတွာ နိဝတ္တတိ, အတ္ထပ္ပကရဏာဒိနာ တွိမာယ ကိရိယာယာယံ သမ္ဗန္ဓောတိ ဝိသေသော ဝသီယတေ, န ဆဋ္ဌိယာ ဝိသေသာဝဂမနေ သာမတ္ထိယံ… တဿာ သဗ္ဗတ္ထေကရူပတ္တာ, သုယျမာနေ ဧဝ ဝါ ကိရိယာသဒ္ဒေ ကာရကဘာဝဿ ဟေတုနော ဝစနိစ္ဆာယာဘာဝေ အဿေဒမ္ဘာဘာဝသင်္ခါတဿေဝ ဖလဿ ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္တာ တထေဝ သမ္ဗန္ဓော ဇာတော ဆဋ္ဌိယာဘိဓီယတေ ‘ရဇ္ဇဿ သရတီ’တိ, ဝုတ္တံ ဟိ–

එහි ක්‍රියාවක් (ශබ්ද වශයෙන්) නොඇසෙන කල්හි, 'රජුගේ පුරුෂයා' (රඤ්ඤෝ පුරිසෝ) යනාදියේදී ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධය මුල් කොට ඇති ස්වාමි-සේවක භාවය ආදී වූ වෙනත් ම සම්බන්ධයක් ම අවබෝධ වෙයි. 'රට සිහි කරයි' (රජ්ජස්ස සරති) යනාදියේදී ක්‍රියා ශබ්දය ඇසෙන කල්හි, මෙහි පවත්නා වූ ද කර්මය පැවසීමට අදහස් නොකරන ලදී. රට කෙරෙහි ඇති සිහි කිරීම පිළිබඳ ව 'රට සම්බන්ධ වූ සිහිකිරීමක්' යැයි විශේෂණ භාවය ම දක්වනු ලැබේ. ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධය වනාහි හැම තැනක ම වස්තුවේ ස්වභාවය අනුව පවතී. ස්වාමි-සේවක භාවය ආදී සම්බන්ධය ද එය නිමිති කොට පවතී. එහි ස්වාමි-සේවක භාවය ප්‍රකාශ කිරීමට අදහස් කරන කල්හි, පවත්නා වූ ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධය පැවසීමට අදහස් නොකෙරේ. 'කෘශ උදරයක් ඇති කන්‍යාව' (අනුදරා කඤ්ඤා) යන්නාක් මෙනි. එම සම්බන්ධය වනාහි ස්වාමි-සේවක භාවය, ජන්‍ය-ජනක භාවය, අවයව-අවයවී භාවය ආදී ලක්ෂණවලින් යුක්ත ව බොහෝ ආකාර වන බව දත යුතුය. එහි ස්වාමි-සේවක සම්බන්ධයේදී 'රජුගේ පුරුෂයා' (රඤ්ඤෝ පුරිසෝ) ද, ජන්‍ය-ජනක සම්බන්ධයේදී 'නුග ගසේ බීජය' (නිග්‍රෝධස්ස බීජං) ද, අවයව-අවයවී සම්බන්ධයේදී 'ගසේ අත්ත' (රුක්ඛස්ස සාඛා) ද වේ. දැන් මේ සම්බන්ධයේ ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධයෙන් හටගත් බව සුදුසු පරිදි වෙනත් තැනක ද වටහා ගැනීමට 'තථා හි' (එසේ මැයි) යනාදී වශයෙන් උදාහරණයක් පවසයි. 'ඔවුන්ගේ සම්බන්ධය ආරක්ෂා කිරීමේ (පරිපාලන) ක්‍රියාවෙන් සිදුවූවකි' යන්නෙන් පාලනය කළ යුත්ත හා පාලනය කරන්නා (පරිපාල්‍ය-පරිපාලක) යන ලක්ෂණ ඇති සම්බන්ධයක් බව දක්වයි. එම මේ ආරක්ෂා කිරීමේ ලක්ෂණ ඇති ක්‍රියාව 'මේ මෙයට අයත් ය' (අස්සේදම්භාව) යන හැඟීමට හේතු වන සම්බන්ධය උපදවා නැවතෙයි. අර්ථ ප්‍රකරණ ආදියෙන් වනාහි 'මේ ක්‍රියාව නිසා මේ සම්බන්ධය ඇති විය' යන විශේෂය තීරණය කරනු ලැබේ. ෂෂ්ඨී විභක්තියට විශේෂය වටහා දීමේ ශක්තියක් නැත; මන්ද යත්, ඇය හැම තැනක ම එක ම ස්වරූපයක් ගන්නා බැවිනි. නොහොත්, ක්‍රියා ශබ්දය ඇසෙන කල්හි ම කාරක භාවයට හේතු වූ දෙය පැවසීමට අදහස් නොමැති විට, 'මේ මෙයට අයත්ය' යන භාවය නම් වූ ඵලය ම පැවසීමට අදහස් කරන බැවින්, ඒ අයුරින් ම හටගත් සම්බන්ධය ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් පවසනු ලැබේ. 'රට සිහි කරයි' (රජ්ජස්ස සරති) යන්න එසේ ය. මෙසේ පවසන ලදී.

ဇနယိတွာန သမ္ဗန္ဓံ, ကြိယာ ကာစိ နိဝတ္တတိ;

သုယျမာနေ ကြိယာသဒ္ဒေ, သမ္ဗန္ဓော ဇာယတေ ကွစီတိ.

කිසියම් ක්‍රියාවක් සම්බන්ධයක් උපදවා නැවතෙයි. ක්‍රියා ශබ්දය ඇසෙන කල්හි ද ඇතැම් විට සම්බන්ධය උපදී.

ပရိပါလယတီတိ ပုရိသမ္ပရိပါလယတိ, တတော ပါလနာဒိကာ ဥပကာရ သဘာဝါ ကိရိယာဒွိန္နမ္ပိ တေသံ သမ္ဗန္ဓိနီ ဘဝတိ, ရညာ ဟိ ကာရိယမာနာ တံသမ္ဗန္ဓိနီပုရိသဝိသယတ္တာဝပုရိသယောဂိနီတျုဘိန္နမ္ပိကိရိယာသမ္ဘဝတိ, တတောယေဝတဿာ ဥဘယသမ္ဗန္ဓိနိယာ ကိရိယာယ သမ္ဘဝေအဿေဒန္တိ ဗုဒ္ဓိယာ ဟေတုဘူတဿ အညမညာပေက္ခသဘာဝဿ သမ္ဗန္ဓဿ ဘာဝတော ကိရိယာဇနိတတ္တမဿ, အညမညာပေက္ခာလက္ခဏော… သဗ္ဗထာ နိရပေက္ခတ္တေ သမ္ဗန္ဓာဘာဝါ, သမ္ဗန္ဓိ ဗုဒ္ဓိသဗ္ဘဝဿာတိ သမ္ဗန္ဓီသု ရာဇပုရိသာဒီသု အဿေဒန္တိ ဧဝမ္ပဝတ္တာယ ဗုဒ္ဓိယာ သဗ္ဘဝဿ. ပရေသံ ဝိယ ‘‘ဂုဏေ ဆဋ္ဌီ’’တိ ဝစနန္တရာဘာဝေ ဥဘယတ္ထပိ (စေတ္ထ) ဆဋ္ဌိပ္ပ- သင်္ဂေါတိ ဗောဓေတုမာဟ-‘နနု စေ’စ္စာဒိ, သစ္စန္တိ ယထာ ဝုတ္တံ စောဒနမဗ္ဘုပဂမ္မ စောဒကမ္ပတိ ယထာဝုတ္တံ သမ္ဗန္ဓရူပံ တတော-ညတြာပျုပသံ ဟရိတွာ [Pg.118] တတ္ထ ဆဋ္ဌိပ္ပသင်္ဂံ စောဒေတုမာဟ-‘ဒေဝဒတ္တော’စ္စာဒိ, အထေဝ မိစ္စာဒိနာသတီပိအညမညာပေက္ခာလက္ခဏေ သမ္ဗန္ဓေ ဝစနိစ္ဆာယေဝေတ္ထ ကာရဏန္တိ စောဒကာဓိပ္ပာယမတြောပနေတွာ တဒေဝ ဝိသေသတော ဆဋ္ဌိယာ အဘာဝေ သမုပနေတုံ‘ယဇ္ဇေဝမိဟာပိ’စ္စာဒိကမာဟ, တတ္ထ အထာတိ စောဒကာဓိပ္ပာယပ္ပကာသနာရမ္ဘေ နိပါတော, ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ယဒိပိစ္စာဒိနာ ဝက္ခမာနနယေန ဝတ္တဗ္ဗံ, ပဋိပါဒေတဗ္ဗတာယာတျာဒိနာ ဣဒန္ဒီပေတိ ‘‘ဝိသေဿံ ဝိဓေယတာယ န ပရာဓီနန္တိ အပ္ပဓာနဘာဝတော ဗျတိရိစ္စတေ တတော-တ္တနိဋ္ဌမေဝ, န ရူပန္တရမ္ဘဇတိ‘ပုရိသဿေ’တိ, ဝိသေသနန္တု ရာဇာဒိကံ တဒင်္ဂတာယာနုဝဒိယမာနမပ္ပဓာနတ္တာ ကာရကရူပတော ဗျတိရိစ္စတေ, တတော ရူပန္တရံ ဘဇတိ ‘ရညော’တိ, တတော ဗျတိရေက လက္ခဏော သမ္ဗန္ဓော ဟောတိ, ဧကဿ သမ္ဗန္ဓိတ္တာသမ္ဘဝါ ဝတ္ထုတော ဒွိဋ္ဌော ဝိသေသနဂတတ္တေန ပတီယတေ တတော ဆဋ္ဌီ ဝိသေသနမေဝါနုဓာဝတိ ပတီတိဝိသယေ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တီ’’တိ, ယော ဟိ ဝိကပ္ပနံ ဝိသယော သော သဒ္ဒါနန္တိ, အတောယေဝ သမ္ဗန္ဓော နိယမေန ဝိသေသနဘေဒမနုဝိဒဓာတိ… ဝတ္ထုတော ဒွိဋ္ဌဿာပိ တဂ္ဂတတ္တေန ပတီတိယာ ယထာ ဘာတူနံ ဓနန္တိ, နာဝဿမ္ဘာတူနံ ဓနန္တိစ္စေဝ ဘဝတိ, တထာ သတျပိ ဝိသေဿ ဘေဒေ ဝိသေသနဂတမေဝ ဘေဒမနု(ဝိဒဓာ)တိ ‘ဒေဝဒတ္တဿ အဿာ’တိ, တဒေတံ သဗ္ဗံ ဝိသေသနဂတတ္တေန သမ္ဗန္ဓပတီတိတော-ဝကပ္ပီယတေ, ဝိသေဿဂတတ္တေနာပိ တပ္ပတီတိယံ နိယမေန တဂ္ဂတဘေဒါနုဝိဓာနံ သိယာ ဝိသေသနဂတဘေဒါနုဝိဓာနမိဝ, ဒွိဋ္ဌတ္တန္တု ဝတ္ထုတော န ဝိရုဇ္ဈတေ, ဝတ္တုပဋိဗဒ္ဓမေဝ စ ဒွိဋ္ဌတ္တံ မနသိကတွာ တံဝါဒီဟိ ဒွိဋ္ဌော သမ္ဗန္ဓောဘိဓီယတေ, အတောယေဝါယံ ဗျတိရေကဝိဘတ္တိ (ယာဂမျတေ)… ဗျတိရိစ္စမာနဝိသေသနဘူတသမ္ဗန္ဓိဂတဗျတိရေကလက္ခဏသမ္ဗန္ဓာဘိ- ဓာနပ္ပဝတ္တိတောတိ, နီလာဒိဝိသေသနန္တု ပရတ္ထတ္တေနာပ္ပဓာနမ္ပိ န ကာရကဘာဝတော ဗျတိရိစ္စတိ… နီလာဒိသဒ္ဒေနုပ္ပလာဒိဒဗ္ဗာဘိဓာနတော, ယထာ ‘နီလမုပ္ပလမ္ပဿ, နီလေနုပ္ပလေန ဌိတံ, နီလဿုပ္ပလဿ ဂန္ဓော’တိ, ယဒါ တု န ဝိသေဿပဝတ္တိ တဒါ ဗျတိရိစ္စတေဝ ‘နီလဿ ဂုဏဿ ဥပ္ပလန္နိဿယော’တိ ကာရကဘာဝလက္ခဏာ ပဓာနဘာဝါ ဗျတိရိစ္စတေ ဧဝ နီလာဒိ, တတော ဝိသေသနမေဝါနေကပ္ပကာရတာယာဝ တိဋ္ဌတေ, တတော ဝိသေ- သနံ [Pg.119] ကိဉ္စိဒေဝ ကာရကရူပတော ပဓာနဘာဝါ ဗျတိရိစ္စတေတိ ဝိသေသန မတ္တေနာပိ သေသံ သဗ္ဗံ တထာ သိယာတိ နာသင်္ကနီယန္တိ.

'පරිපාලයති' (ආරක්ෂා කරයි) යනු පුරුෂයා ආරක්ෂා කරයි යන්නයි. එබැවින් පාලනය ආදී වූ උපකාර ස්වභාවය ඇති ක්‍රියාව ඒ දෙදෙනාට ම පොදු වූ සම්බන්ධයක් වෙයි. රජු විසින් කරනු ලබන බැවින් එය රජු හා සම්බන්ධය, ආරක්ෂා කරනු ලබන පුරුෂයා විෂය කරගන්නා බැවින් පුරුෂයා හා ද සම්බන්ධය. මෙසේ ක්‍රියාව දෙදෙනා කෙරෙහි ම පවතී. එහෙයින් ම, ඒ උභය පාර්ශවයට ම සම්බන්ධ ක්‍රියාව පවත්නා කල්හි 'මෙය මෙයට අයිති ය' යන වැටහීමට හේතු වූ, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අපේක්ෂා කරන ස්වභාවයෙන් යුත් සම්බන්ධය පවතින බැවින්, මේ සම්බන්ධය ක්‍රියාවෙන් ජනිත වූවකි. සම්බන්ධය වනාහි අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂා ඇති ලක්ෂණයෙන් යුක්ත ය. හැම අතින් ම නිරපේක්ෂ වූ කල සම්බන්ධයක් නැති බැවිනි. 'සම්බන්ධී බුද්ධි සම්භවස්ස' (සම්බන්ධය පිළිබඳ වැටහීම උපදින්නේය) යනු සම්බන්ධය ඇති රජු, පුරුෂයා ආදීන් කෙරෙහි 'මෙය මෙයට අයිති ය' යනුවෙන් පවතින වැටහීම ඇති වන බැවිනි. අන්‍යන්ගේ මතය මෙන් 'ගුණයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වේ' යැයි වෙනත් වචනයක් නොමැති කල්හි, මෙහි දෙතැනෙහි ම ෂෂ්ඨී විභක්තිය ලැබීමේ ප්‍රසංගය හැඟවීම සඳහා 'නනු චේ' (එසේ නම්) යනාදිය පැවසීය. 'සත්‍යයකි' (සච්චං) යනුවෙන් කලින් කී චෝදනාව පිළිගෙන, චෝදකයා වෙත පෙර කී සම්බන්ධ ස්වරූපය අනෙක් තැනකට ද ගළපා එහි ද ෂෂ්ඨී විභක්තියේ ප්‍රසංගය ගැන චෝදනා කිරීමට 'දේවදත්තෝ' යනාදිය පැවසීය. 'නැතහොත් මෙසේය' යනාදී වශයෙන් අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂා ඇති ලක්ෂණයෙන් යුතු සම්බන්ධය තිබියදීත්, මෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය ඇති වීමට කථා කිරීමට ඇති කැමැත්ත ම හේතුව වේ යැයි චෝදකයාගේ අදහස බැහැර කොට, එය ම විශේෂයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්තිය නොමැති තැනට පැමිණවීම සඳහා 'යදේවමිහාපි' යනාදිය පැවසීය. එහි 'අථ' යනු චෝදකයාගේ අදහස ප්‍රකාශ කිරීම ආරම්භයේදී යෙදෙන නිපාතයකි. 'මෙසේ කිව යුතුය' යනු 'යදි' (ඉදින්) යනාදී වශයෙන් මතු කියවෙන ක්‍රමයෙන් කිව යුතු බවයි. 'ප්‍රකාශ කළ යුතු බැවින්' යනාදියෙන් මෙය පෙන්වයි: විශේෂ්‍යය වනාහි විධෙය භාවයෙන් පරාධීන නොවන බැවින්, අප්‍රධාන භාවයෙන් වෙන් වේ. එබැවින් එය තමා කෙරෙහි ම පිහිටියේ වෙයි. 'පුරිසස්ස' (පුරුෂයාගේ) යන්නෙහි වෙනත් ස්වරූපයක් නොගනී. විශේෂණය වූ රජු ආදී පදය වනාහි එහි කොටසක් (අංගයක්) ලෙස අනුකරණය කරනු ලබන බැවින්, අප්‍රධාන බැවින් කාරක ස්වරූපයෙන් බැහැර වේ. එබැවින් 'රඤ්ඤෝ' (රජුගේ) යැයි වෙනත් ස්වරූපයක් ගනී. එයින් වෙන් වීමේ (ව්‍යතිරේක) ලක්ෂණය ඇති සම්බන්ධය වෙයි. එකකට පමණක් සම්බන්ධී විය නොහැකි බැවින්, වස්තු වශයෙන් දෙපක්ෂයක පවතින මෙය විශේෂණයෙහි පිහිටි බවෙන් අවබෝධ වෙයි. එහෙයින් ෂෂ්ඨී විභක්තිය විශේෂණය ම අනුව යයි. අවබෝධ වන විෂයෙහි ශබ්දය ප්‍රවර්තනය වේ. යම් විකල්පනයක විෂයක් වේ ද, එය ශබ්දයන්ට අයත් ය. එහෙයින් ම සම්බන්ධය නියත වශයෙන් ම විශේෂණයේ භේදය අනුව පවතී. වස්තු වශයෙන් දෙපාර්ශවයක පිහිටිය ද, එහි පවත්නා බවෙන් අවබෝධ වන බැවින්, 'සහෝදරයන්ගේ ධනය' (භාතූනං ධනං) යන්නාක් මෙනි. එහි 'සහෝදරයන්ගේ ධනය' යනුවෙන්ම යෙදීම නියත නොවේ. එසේ ම විශේෂ්‍යයාගේ භේදය තිබුණ ද, විශේෂණයෙහි ඇති භේදය ම අනුගමනය කරයි. 'දේවදත්තගේ අශ්වයෝ' (දේවදත්තස්ස අස්සා) යන්නාක් මෙනි. ඒ මේ සියල්ල විශේෂණගත වීමෙන් සම්බන්ධය වැටහෙන බැවින් උපකල්පනය කරනු ලැබේ. විශේෂ්‍යයෙහි පවත්නා බවෙන් ද එය වැටහෙන කල්හි, විශේෂණයෙහි පවත්නා භේදය අනුගමනය කරන්නාක් මෙන් නියත වශයෙන් ම එහි පවත්නා භේදය අනුගමනය කිරීම සිදුවිය යුතුය. වස්තු වශයෙන් දෙපසක පිහිටි බව වනාහි පටහැනි නොවේ. වස්තුවට බැඳී පවත්නා වූ ම ද්විත්ව භාවය මනසෙහි තබාගෙන, එම වාදීන් විසින් 'ද්විට්ඨෝ සම්බන්ධෝ' (දෙපසෙහි ම පවතින සම්බන්ධය) යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් ම මෙය ව්‍යතිරේක විභක්තිය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) යැයි වටහා ගත යුතුය. වෙන් කොට දක්වනු ලබන විශේෂණ භූත වූ සම්බන්ධයෙහි පවත්නා, ව්‍යතිරේක ලක්ෂණ ඇති සම්බන්ධය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ප්‍රවර්තනය වන බැවිනි. නිල් ආදී විශේෂණය වනාහි අන්‍යාර්ථවත් බැවින් අප්‍රධාන වුව ද, කාරක භාවයෙන් බැහැර නොවේ. නිල් ආදී ශබ්දවලින් මහනෙල් ආදී ද්‍රව්‍යය ම පවසන බැවිනි. 'නිල් මහනෙල බලන්න' (නීලං උප්පලං පස්ස), 'නිල් මහනෙලෙන් යුක්ත ව සිටියේය' (නීලේන උප්පලේන ඨිතං), 'නිල් මහනෙලේ සුවඳ' (නීලස්ස උප්පලස්ස ගන්ධෝ) යන්නාක් මෙනි. යම් කලෙක වනාහි විශේෂ්‍යයෙහි ප්‍රවෘත්තියක් නැද්ද, එකල්හි 'නිල් පැහැති ගුණයට මහනෙල් මල නිශ්‍රය (ආධාර) වේ' (නීලස්ස ගුණස්ස උප්පලන්නිස්සයෝ) යන්නාක් මෙන් කාරක භාව ලක්ෂණ ඇති ප්‍රධාන භාවයෙන් නිල් ආදී පද වෙන් වේ ම ය. එහෙයින් විශේෂණය ම අනේකාකාරයෙන් පවතී. එබැවින් කිසියම් විශේෂණයක් කාරක ස්වරූපයෙන් හා ප්‍රධාන භාවයෙන් බැහැර වේ යැයි කියා, විශේෂණයක් වූ පමණින් ම ඉතිරි සියල්ල ද එසේ ම වේ යැයි සැක නොකළ යුතුය.

ဒွေပီတိ ရာဇပုရိသာ ဒွေပိ, တတိယေ ဂေဟသင်္ခါတေ သမ္ဗန္ဓိနီ. သဟယုတ္တမ္ပဋိစ္စ ဧဝန္တိ ဣမိနာ ပုရိသဿ အပ္ပဓာနတ္တမေဝ ဒီပေတိ, အဘိမတာတိ ပါဏိနိယာနံ သုတ္တန္တရေန အဘိမတာ, ယတော ဆဋ္ဌီယ-မတ္တနော မတေ သမ္ဗန္ဓနိဿယာ, တေနာဟ- ‘သမ္ဗန္ဓမေဝိ’စ္စာဒိ, သမ္ဗန္ဓော စေတ္ထ မာတု သရဏာနမဝဋ္ဌာနာဒိကိရိယာနိမိတ္တောတိ ကေစိ, အညေ တု သရဏဿ ကိရိယာရူပတ္တာ ကိရိယန္တရမန္တရေနေဝ ဒဗ္ဗေန သမ္ဗန္ဓောပပတ္တိမာဟုယထာ ဒွိန္နံ ဇတုကတော သံသိလေသော, ဇတုနော တု ကဋ္ဌေနာတ္တနာယေဝ, န ဇတွန္တရကတော သံသိလေသောတိ. ပရေသံ တတိယတ္ထေ ဒုတိယတ္ထေ စ ကိတကပ္ပယောဂေ ညတြာပိ (ပဉ္စမျတ္ထေ) သတ္တမျတ္ထေ စ (‘‘ဆဋ္ဌီ စာ’’) တိ (၂-၆-၂၀) ဒုတိယာ ပဉ္စမီနဉ္စာ’’တိ (၂-၆-၂၉) စ သုတ္တန္တရေဟိ ဆဋ္ဌီတိမတာ, တဿာပိ ဝတ္တိစ္ဆာတောဝ သာဓိတဘာဝံ ဒဿေတုမာဟ-ယထာစေတ္ထာတိအာဒိ, ဧတ္ထာပျာဒေါ ဥဒါဟရဏဒွယေ သုတ္တန္တရမန္တရေန သမ္ပဒါနတ္တာဘာဝါ သမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယမေဝ ပရေသမ္ပိ ဆဋ္ဌီ, တေနာဟ-‘ဧတ္ထာ’တိအာဒိ, ဗဟုလန္တီမဿ အတ္ထံ ဒဿေတိ ‘ယထာ ဒဿန’န္တိ, အဝိသံဝါဒကာလောကဿတျာဒိကံ ကမ္မေ ဥဒါဟရဏံ, ပဉ္စမျတ္ထေ ပန ဝတ္တိစ္ဆာတောဝ သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿာတျာဒီနိ ဥဒါဟရဏာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

‘දෙදෙනෙක් ද’ යනු රාජපුරුෂයන් දෙදෙනා ද වන අතර, තෙවන පදයෙහි ගෘහය නමින් හැඳින්වෙන සම්බන්ධය ඇත්තේය. ‘සහයුක්තය නිසාම’ යන්නෙන් පුරුෂයාගේ අප්‍රධානත්වය ම පෙන්වයි. ‘අභිමතයෝය’ යනු පාණිනීවරුන්ට වෙනත් සූත්‍රයකින් අභිමත වූවෝය. යම් හෙයකින් තමාගේ මතයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය සම්බන්ධය ඇසුරු කළ බැවින්, එබැවින් ‘සම්බන්ධයම’ යනාදිය පැවසීය. මෙහි සම්බන්ධය වනාහි මව සහ සරණයාගේ පැවැත්ම ආදී ක්‍රියාවන්ට හේතුව යැයි ඇතැමෙක් කියති. අන්‍යයෝ වනාහි සරණය ක්‍රියා රූපී බැවින්, වෙනත් ක්‍රියාවක් නොමැතිවම ද්‍රව්‍යය සමඟ සම්බන්ධය ගැලපෙන බව පවසති; ලාකඩ දෙකක් එකට ඇලීම මෙනි. එහෙත් ලාකඩ ලී කොටය සමඟ ඇලෙන්නේ තමා විසින්මය, වෙනත් ලාකඩක් නිසා නොවේ. අන්‍යයන්ගේ (වියරණවේදීන්ගේ) මතයෙහි තෘතීයා අර්ථයෙහි ද, ද්විතීයා අර්ථයෙහි ද, කෘදන්ත ප්‍රයෝගයන්හි වෙනත් තැනක ද (පංචමී අර්ථයෙහි) සප්තමී අර්ථයෙහි ද, 'ෂෂ්ඨී ච' (2-6-20) සහ 'ද්විතීයා පංචමීනඤ්ච' (2-6-29) යන සූත්‍රයන්ගෙන් ෂෂ්ඨී විභක්තිය යැයි පිළිගන්නා ලදී. ඇයගේ ද කථා කිරීමට ඇති කැමැත්තෙන්ම (වක්තෘ ඉච්ඡාවෙන්ම) සාධනය වූ බව දැක්වීමට 'යථා චෙත්ථ' යනාදිය පැවසීය. මෙහි ද ආරම්භයේ ඇති උදාහරණ දෙකෙහි වෙනත් සූත්‍රයක් නොමැතිව සංප්‍රදාන අර්ථයක් නොමැති බැවින්, සම්බන්ධය පැවසීමේ කැමැත්තෙහිම අන්‍යයන්ට ද ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. එබැවින් ‘එත්ථ’ යනාදිය පැවසීය. ‘බහුලං’ යන්නෙහි අර්ථය ‘දර්ශනය පරිදි’ (යථා දස්සනං) යන්නෙන් දක්වයි. ‘අවිසංවාදකාලෝකස්ස’ යනාදිය කර්ම කාරකයෙහි උදාහරණයකි. පංචමී අර්ථයෙහි වනාහි කථා කිරීමට ඇති කැමැත්තෙන්ම ‘සබ්බේ තසන්ති දණ්ඩස්ස’ යනාදී උදාහරණ දත යුතුය.

၄၀. တုလျ

40. තුල්‍ය

အနဘိမတာတိ ‘တုလျတ္ထေဟျတုလောပမာဟိ တတိယာညတရိဿ’န္တိ (၂-၃-၇၂) သုတ္တေန တုလောပမာဟိ အညေဟိ တုလျတ္ထေဟိ ယောဂေ တတိယာယ ဝိဓီယမာနတ္တာ ပါဏိနိယာနံ အနဘိမတာ, ယသ္မာ သဒိသာ ဘာဝါ တေသံ နောပမာတိ ‘အဇ္ဇုနဿ တုလာ နတ္ထီ’တျာဒိကမုစ္စတေ, တသ္မာ ဧဝံ ယထာဝုတ္တနယေနာတိ တဒေဝန္တီမဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, တဒေဝန္တိ ဝါ နိပါတသမုဒါယော ယထာဝုတ္တနိဒဿနတ္ထော, တုလျေသူတိ သဒိသေသု, တထာဝုတ္တာတိ အဇ္ဇုနဿတုလာနတ္ထီတျာဒိနာ တေန ပကာရေန ဝုတ္တာ.

‘අනභිමතා’ යනු ‘තුල්‍යත්ථෙහි අතුලෝපමාහි තතියාඤ්ඤතරිස්සං’ (2-3-72) යන සූත්‍රයෙන් තුල්‍ය සහ උපමා හැර අන්‍ය වූ තුල්‍ය අර්ථයන්ගේ යෝගයෙහි තෘතීයා විභක්තිය පනවනු ලබන බැවින් පාණිනීවරුන්ට අනභිමතය. යම් හෙයකින් ඔවුන්ගේ සමාන ස්වභාවයන්ට උපමාවක් නොමැති බැවින් 'අර්ජුනට සමානයෙක් නැත' යනාදිය කියනු ලැබේ. එබැවින් මෙසේ කලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් යන්න මෙහි අර්ථය දත යුතුය. 'තදේවං' යනු හෝ නිපාත සමූහයක් වන අතර එය කලින් දක්වන ලද නිදර්ශන අර්ථයෙහි වෙයි. 'තුල්‍යෙසු' යනු සමාන වූවන් කෙරෙහි ය. 'තථාවුත්තා' යනු 'අර්ජුනට සමානයෙක් නැත' යනාදී වශයෙන් ඒ ආකාරයෙන් කියන ලද යන්නයි.

၄၁. အတော

41. අතෝ

သုတ္တေ [Pg.120] ‘အတော’တိ ဝုတ္တံ ‘အကာရန္တတော’တိ ကထံ ဝုတ္တီတိ အာဟ ‘အတော’တိအာဒိ, အာဒေသာ ဟောန္တီတိ သေသော, ယကာရာနံယေဝ သိယုံ… အာဧအာဒေသာနမေကဝဏ္ဏတ္တာ, လောပေ ကတေတိ ဩကာရဿ လောပေ ကတေ, တန္နေတိ ယထာဝုတ္တံ ဓစာဒျပ္ပဋိက္ခိပတိ, ပဋိက္ခေပေ ကာရဏမာဟ-‘ပရလောပဿာ’တိအာဒိ, ကာရဏန္တရံ ဝတ္တုမာရဘတေ ‘ကိဉ္စာ’တိအာဒိ, နိစ္စမ္ပရလောပေါဝ သိယာ, န ပုဗ္ဗလောပေါပိ အာဂမပ္ပယောဂါနုကူလျေနာတိပိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အာဟ-‘နစာ’တိအာဒိ, နိစ္စမ္ပရလောပေါယေဝါတိ န စ သက္ကာ မန္တုန္တိ သမ္ဗန္ဓော, ဧဝံ သန္တေတျာဒိနာ တတ္ထ ဝိရောဓမာဟ, အတောသမ္ဘဝါတိ အာဒေသာကာရတော သမ္ဘဝါ, ဈိဿာကာရဝိဓာနံ ‘‘ယောသု ဈိဿ ပုမေ’’တိ (၂-၉၃) ဧတဒေဝပယောဇနန္တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပယောဇနာဘာဝေ ကာရဏမာဟ-‘အနိဋ္ဌတ္တာ’တိ, အနဘိမတတ္တာတိ အတ္ထော, ပယောဇနာဘာဝါနဘိမတတ္တမေဝ ဒဿေသုမာဟ-‘ဧတဒတ္ထမေဝါ’တိအာဒိ, ဣမဿာတိ ‘‘အတော ယောနံ ဋာဋေ’’တီ မဿ သုတ္တဿ, ဈိသ္မာတွေဝါတိ ‘ဈိသ္မာ’ ဣတိ ဧတာဒိသံ သုတ္တမေဝ, ဈိသ္မာ ယောနံ ဋာဋေတိဝါတိ ‘‘ဈိသ္မာ ယောနံ ဋာဋေ’’တိ သုတ္တံ ဝါ, အတောတိ ‘အတော’ ဣတိ သုတ္တံ, တာဒိသဿပယောဂဿာတိ အဂ္ဂါ, အဂ္ဂေ ဣတိ ပယောဂဿ.

සූත්‍රයෙහි ‘අතෝ’ යැයි පවසන ලද්දේ ‘අකාරාන්තයෙන්’ යැයි වෘත්තියෙහි කෙසේ කියන ලද්දේ දැයි දැක්වීමට ‘අතෝ’ යනාදිය පැවසීය. ‘ආදේශයෝ වෙති’ යන්න ශේෂයයි. යකාරයන්ට ම විය යුතුය... ‘ආ, ඒ’ යන ආදේශයන් ඒකවර්ණ වන බැවිනි. ‘ලෝපය කළ කල්හි’ යනු ඕකාරය ලෝප කළ කල්හි ය. ‘තන්න’ යන්නෙන් කලින් කියන ලද ධජ ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හේතුව ‘පරලෝපස්ස’ යනාදියෙන් පැවසීය. වෙනත් හේතුවක් පැවසීමට ‘කිඤ්ච’ යනාදිය ආරම්භ කරයි. නිතිපතා පරලෝපය ම විය යුතුය, පූර්වලෝපය ද නොවේ, ආගම ප්‍රයෝගයන්ට අනුකූල වන බැවින් ද මෙසේ කිව හැකියි දැක්වීමට ‘න ච’ යනාදිය පැවසීය. නිතිපතා පරලෝපය ම යැයි සිතීමට නොහැකිය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘එසේ ඇති කල්හි’ යනාදියෙන් එහි ඇති විරෝධය පැවසීය. ‘අතෝ සම්භවා’ යනු ආදේශ අකාරයෙන් හටගන්නා බැවිනි. ‘යෝසු ඣිස්ස පුමේ’ (2-93) යන්නෙන් ඣි-ප්‍රත්‍යයට අකාර විධානය කිරීම මෙයටම ප්‍රයෝජනවත් වේ යැයි කියන ලද ප්‍රයෝජනයක් නොමැති වීමට හේතුව ‘අනිට්ඨත්තා’ යන්නෙන් පැවසීය, එහි අර්ථය අනභිමත බැවින් යන්නයි. ප්‍රයෝජනයක් නොමැති වීම සහ අනභිමත බවම දැක්වීමට ‘එතදත්ථමේව’ යනාදිය පැවසීය. ‘ඉමස්ස’ යනු ‘අතෝ යෝනං ඨාටේ’ යන මෙම සූත්‍රයෙහි ය. ‘ඣිස්මාත්වේව’ යනු ‘ඣිස්මා’ යන මෙබඳු සූත්‍රයමයි. ‘ඣිස්මා යෝනං ඨාටේති’ යනු ‘ඣිස්මා යෝනං ඨාටේ’ යන සූත්‍රය හෝ වේ. ‘අතෝ’ යනු ‘අතෝ’ යන සූත්‍රයයි. ‘තාදිසස්ස පයෝගස්ස’ යනු ‘අග්ගා, අග්ගේ’ යන ප්‍රයෝගයන්ගේ ය.

၄၂. နီနံ

42. නීනං

ယသ္မာ ဧကမေဝ ရူပမုဒါဟဋံ, တသ္မာ ရူပါရူပါနိ ရူပေရူပါနီတိ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, တေန ဟိ ဗဟုဝစနေ ပဌမာဒုတိယာသု ‘အဋ္ဌီနီ’တိ ဧကမေဝ ရူပမုဒါဟဋန္တိ ဒဿေတိ.

යම් හෙයකින් එකම රූපයක් උදාහරණ කොට දක්වන ලද ද, එබැවින් 'රූපාරූපානි, රූපේරූපානි' යන භේදය දත යුතුය. ඒ නිසා ම බහුවචනයෙහි... ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්තීන්හි 'අට්ඨීනි' යන එකම රූපයක් උදාහරණ කොට දක්වන ලද බව පෙන්වයි.

၄၄. သဿာယ

44. සස්සාය

သုဉိတိ ဉကာရော ကိမတ္ထောတိ အာဟ-‘ဉကာရော’တိအာဒိ, အသတိ ဟိ ဉကာရေ‘ဉာနုဗန္ဓော’တိ ဉကာရေန ဝိသေသနေန သုကာရော န ဝိသေသီ ယေယျ သတိယေဝ တသ္မိံ တေန သော ဝိသေသီယေယျ, တသ္မာ ‘‘ဉကာနုဗန္ဓာဒျန္တာ’’တိ သုတ္တေ ‘ဉကာနုဗန္ဓာ’တိ ဝိသေသနံ [Pg.121] ဝိသေသနဘာဝေါ အတ္ထော ပယောဇနံ ယဿ သော ဝိသေသနတ္ထော, ဗဟုလံ ဝစနေနာနဘိမတမနဝသေသံ ဝဝတ္ထာပီယတီတိ ဝုတ္တိယံ ‘‘ဘိယျော’’တျာဒိကမုပဒိဋ္ဌန္တိ ဒဿေတုမုပက္ကမတေ ‘သာမညေနာ’တိအာဒိနာ, ဆဋ္ဌီ ဘဝတီတိ (သေ)သော, နနုစ အတ္ထသဒ္ဒေနာညပဒတ္ထသမာသေ ကထံ စတုတ္ထျတ္ထော-ဝသီယတီတိ ဝုစ္စတေ, စတုတ္ထီဧကဝစနေ အတ္တတ္ထ’န္တိ ဧတ္ထ သဒ္ဓမ္မသဝနာဒိကမတ္တနိမိတ္တန္တိ ယော-တ္ထော, သော စတ္ထော-ည ပဒတ္ထေပိ, တဿာ-ညပဒတ္ထဘူတဿာပိ အတ္တာ အတ္ထော ပယောဇနမ္ဘဝတိ နိမိတ္တဘာဝေနာတိ နာတ္ထဘေဒေါတိ တ ဧတ ဣမဝဇ္ဇိတာနံ သဗ္ဗာဒီနန္တိ တ ဧတဣမသဒ္ဒေဟိ ဧဝ ဝဇ္ဇိတာနမညေသံ သဗ္ဗာဒီနံ, ပဋိသိဒ္ဓေသုပိ ကဿစိ အာဒေသော ဒိဿတီတိ ဒဿေတုမာဟ‘တသဒ္ဒဿ စာ’တိ.

‘සුඤ්’ යන්නෙහි ඤකාරය කුමක් සඳහා දැයි දැක්වීමට ‘ඤකාරෝ’ යනාදිය පැවසීය. ඤකාරය නොමැති කල්හි ‘ඤානුබන්ධය’ යන ඤකාර විශේෂණයෙන් ‘සු’කාරය විශේෂණය කළ නොහැකි වනු ඇත. එය ඇති කල්හි ම එයින් එය විශේෂණය කළ හැක්කේ ය. එබැවින් ‘ඤකානුබන්ධද්‍යන්තා’ යන සූත්‍රයෙහි ‘ඤකානුබන්ධ’ යන විශේෂණය, විශේෂණ භාවය අර්ථය (ප්‍රයෝජනය) කොට ඇත්තේ ද එය ‘විශේෂණාර්ථ’ නම් වේ. ‘බහුලං’ යන වචනයෙන් අනභිමත වූ ද ඉතිරි නොවූ ද දේ ව්‍යවස්ථාපනය කරනු ලැබේ යැයි වෘත්තියෙහි ‘භිය්‍යෝ’ යනාදිය උපදෙස් දෙන ලද බව දැක්වීමට ‘සාමඤ්ඤේන’ යනාදියෙන් ආරම්භ කරයි. ‘ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි’ යන්න ශේෂයයි. යළිදු ‘අත්ථ’ ශබ්දයෙන් අන්‍යපදාර්ථ සමාසයෙහි කෙසේ චතුර්ථී අර්ථය අවශේෂ වන්නේ දැයි කියනු ලැබේ නම්, චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි ‘අත්තත්ථං’ යන්නෙහි සද්ධර්ම ශ්‍රවණය ආදිය තමාට නිමිත්තය යන යම් අර්ථයක් ඇද්ද, ඒ අර්ථය අන්‍යපදාර්ථයෙහි ද වෙයි. අන්‍යපදාර්ථයක් බවට පත් වූ තැනැත්තාට ද තමාගේ අර්ථය හෙවත් ප්‍රයෝජනය නිමිති භාවයෙන් සිදුවන බැවින් භේදයක් නැත. ‘ත ඒත ඉමවජ්ජිතානං සබ්බාදීනං’ යනු ‘ත, ඒත, ඉම’ යන ශබ්දයන්ගෙන් ම තොර වූ (වර්ජිත වූ) අන්‍ය සර්වනාම පදයන්ගේ ය. ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දන් කෙරෙහි ද ඇතැමෙකුගේ ආදේශය පෙනේ යැයි දැක්වීමට ‘තසද්දස්ස ච’ යනාදිය පැවසීය.

၄၅. ဃပ

45. ඝප

ဣတ္ထိယာ ဝဓုယာတိ ပသညာနမီ ဦနမုဒါဟရဏာနိ.

‘ඉත්ථියා, වධුයා’ යනු ප-සංඥා ඇත්තන්ගේ ඊ-කාර ඌ-කාරයන්ගේ උදාහරණ වෙති.

၄၆. ဿာဝါ

46. ස්සාවා

ဃပသညေဟီတိ ဣဒံ တေတိမာမူဟိ တီမဿ အညပဒတ္ထသမာသေန ဝါ ဝိသေသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဝုတ္တိယံ ကတန္တိ အာဒိကံ ကတ္တာဒိပ္ပကာသနတ္ထံ ကတံ, တာယာတိ သဗ္ဗတ္ထ ဝိကပ္ပောဒါဟရဏံ.

‘ඝපසංඥේහි’ යනු ‘තේ, ඉමා, අමූ’ යන පදයන්ගෙන් ඇති වූ අන්‍යපදාර්ථ සමාසයෙන් හෝ විශේෂණයක් ලෙස දත යුතුය. වෘත්තියෙහි ‘කතං’ යනාදිය කර්තෘ ආදිය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා කරන ලදී. ‘තායා’ යනු සෑම තැනකම විකල්ප උදාහරණයකි.

၄၇. နမှိ

47. නම්හි

‘‘အာဂမာ တဂ္ဂုဏီဘူတာ တဂ္ဂဟဏေန ဂယှန္တီ’’တိ ပရိဘာသာ ဝစနမေတံ တတ္ထ တဂ္ဂုဏီဘူတာတိ တသ္မိံ အာဂမိမှိ ဂုဏီဘူတာ, အဝယဝဝသေန ပစ္ဆာ ဘဝန္တော အမုချဘူတာ, တဂ္ဂဟဏေနာတိ အာဂမိဂ္ဂဟဏေန တဂ္ဂဟဏေန ဂဟဏတောတိ အာဂမိဘူတဿ နံ ဣစ္စဿ ဂဟဏေန ဂဟဏတော, ‘နမှိ ဝိဘတ္တိမှိ’တိ တု ဝတ္တဗ္ဗံ, ဝိပလ္လာသော ဝါ ဧတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘‘ආගමා තග්ගුණීභූතා තග්ගහණේන ගය්හන්ති’’ යන්න පරිභාෂා වචනයකි. එහි ‘තග්ගුණීභූතා’ යනු ඒ ආගමියන් කෙරෙහි ගුණීභූත වූ (අවයව බවට පත් වූ), අවයව වශයෙන් පසුව සිදුවන බැවින් අමුඛ්‍ය (ප්‍රධාන නොවන) බවට පත් වූ යන්නයි. ‘තග්ගහණේන’ යනු ආගම ග්‍රහණයෙන්, එනම් ආගමී භූත වූ ‘නං’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් ග්‍රහණය වන බැවිනි. ‘නම්හි විභත්තිම්හි’ (නම්හි විභක්තියෙහි) කියා පැවසිය යුතුය, නැතහොත් මෙහි විපර්යාසයක් දත යුතුය.

(၄၉) ဣကာရဿေဝဝါတိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝ ဝိဝရတိ တိဿ ဣစ္စာဒိနာ, တဿ တိဿ, နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာတိ တိဿ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ, ‘‘နမှိ တိစတုန္နမိတ္ထိယံ တိဿ စတဿာ’’တိ (၂-၂၀) တိဿာဒေသော ‘‘နမှိ နုက ဒွါဒီနံ သတ္တရသန္န’’န္တိ (၂-၄၇) နုက, တိဿန္နံ.

(49) ‘ඉකාරයට ම ය’ යනාදියෙන් කියන ලද කරුණ ම ‘තිස්ස’ යනාදියෙන් විස්තර කරයි. ‘තස්ස’ යනු තිස්ස පදයට ය, ‘නිද්දිට්ඨත්තා’ යනු ‘තිස්ස’ යන්න නිර්දේශ කරන ලද බැවිනි. ‘නම්හි තිචතුන්නමිත්ථියං තිස්ස චතස්සා’ (2-20) යන්නෙන් තිස්ස ආදේශය ද, ‘නම්හි නුක ද්වාදීනං සත්තරසන්නං’ (2-47) යන්නෙන් නුකාගමය ද වී ‘තිස්සන්නං’ යන්න සිද්ධ වේ.

၅၁. သုဉ

51. සුඤ්

ဝိဘတ္တိသုတ္တေတိ [Pg.122] ‘‘ဒွေဒွေကာနေကေသွိ’’(၂-၁) စ္စာဒိသုတ္တေ, ဿနန္တိ ဗဟုဝစနေန သဟိတမေကဝစနမာဟ, သုတ္တမိဒန္တိ ‘‘သုဉ္သဿာ’’တိ ဣဒံ သုတ္တံ, သုတ္တေ ပန သတီတိ ‘‘သုဉ သဿာ’’တိ သုတ္တေ သတိ.

‘විභක්ති සූත්‍රයෙහි’ යනු ‘ද්වෙද්වේකානෙකේසු’ (2-1) යනාදී සූත්‍රයෙහි ය. ‘ස්සනං’ යන්නෙන් බහුවචනය සහිත ඒකවචනය පවසයි. ‘මෙම සූත්‍රය’ යනු ‘සුඤ්ස්සස්ස’ යන මෙම සූත්‍රයයි. ‘සූත්‍රය ඇති කල්හි’ යනු ‘සුඤ් සස්ස’ යන සූත්‍රය ඇති කල්හි ය.

၅၅. ရတျာ

55. රත්‍යා

ရတ္တိ စ အာဒိ စ ရတျာဒယော, တေဟိ.

රත්ති ද, ආදි ද ‘රත්‍යාදයෝ’ (රත්ති ආදීහු) වෙති, ඔවුන්ගෙන් (යන්නයි).

၅၆. သုဟိ

56. සුහි

အနုကရဏဝသေနာတိ အနုသဒိသံ ကရဏံ ဝစနမနုကရဏံ.

‘අනුකරණවශයෙන්’ යනු සමාන ලෙස කිරීම හෝ කීම අනුකරණයයි.

၅၇. လ္တု

57. ල්තු

တေနာတိ ယတော လ္တုဣတိ ဝိသေသနတ္တေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတဿ ပစ္စယဿ ဂဟဏံ, တေနာတိ အတ္ထော, ပစ္စယဿ ဂဟဏာ တဒါဒိဂဟဏံ လဗ္ဘတေ… ‘‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယတော သော ဝိဟိတော, တဒါဒိနော ဂဟဏ’’န္တိ ဉာယာ, ဝိသေသနတ္တေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္တာ တဒန္တဂ္ဂဟဏံ… ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿာ’’တိ (၁-၁၃) ဝစနတောတိ မနသိ နိဓာယာဟ- ‘ယတော’ဣစ္စာဒိ, သော ကြိယတ္ထော အာဒိ ယဿ သော တဒါဒိ, သော ပစ္စယော-န္တော ယဿ သမုဒါယဿ သော တဒန္တော, တာဒိသဿ တဒါ ဒိတဒန္တသမုဒါယဝိသေသ(ဿ) ဂဟဏံ, န တု တဒန္တမတ္တဿေတျတ္ထော, နနု စ ‘လ္တွီ’တိ ဝိသေသနတ္တေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတေ ဘဝတု ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿာ’’တိ တဒန္တဿ ဂဟဏံ, ပစ္စယဂ္ဂဟဏေန ပန တဒါဒိနော ဂဟဏံ ကထံ သိယာ ဝစနာဘာဝါတျာဟ-‘တဒဝိနာဘာဝိတ္တာ’တိ, ယတော ဝိဟိတော, တေန ဝိနာ န ဘဝတိ သီလေနာတိ တဒဝိနာဘာဝီ, တဿ ဘာဝေါ တသ္မာ. ‘‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယတော သော ဝိဟိတော တဒါဒိနော ဂဟဏ’’န္တိ ဉာယဿ ယတ္ထ ပစ္စယဂ္ဂဟဏံ တတ္ထ သာဓာရဏတ္တာ ‘တဒါဒိနော’တိ ဝုတ္တံ, တဒါဒိသမုဒါယဿ ဂဟဏေ ပနေတ္ထ ဝိသေသော န ဒိဿတိ… အဓိကတ္တာတိ အာဒီသု ဝိသေသဒဿနာသမ္ဘဝါ, ‘တုံသ္မာ လောပေါ စိစ္ဆာယံ တေ’’ တျတြ (၅-၄) တု ဒိဿတိ ဝိသေသော, ဝက္ခတိဟိ တတ္ထ ‘‘တုံတာယေတဝေ ဘာဝေ ဘဝိဿတိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယ’’န္တိ (၅-၆၁) တုံပစ္စယံ ဝက္ခတိ’’စ္စာဒိ.

‘එයින්’ යනු, යමකින් ‘ල්තු’ ප්‍රත්‍යය වේද, විශේෂණයක් ලෙස පැවසීමට අදහස් කළ ඒ ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය කිරීම ‘එයින්’ යන්නෙහි අර්ථයයි. ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය කිරීමෙන් එය ආදි කොට ඇත්තා (තදාදි) ග්‍රහණය කරනු ලැබේ... ‘ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණයේදී යමකින් එය පනවන ලද්දේ ද, එය ආදි කොට ඇත්තා ග්‍රහණය කරනු ලැබේ’ යන න්‍යාය නිසා ද, විශේෂණයක් ලෙස පැවසීමට අදහස් කළ බැවින් එය කෙළවර කොට ඇත්තා (තදන්ත) ග්‍රහණය කිරීම ද වේ... ‘විධිවිශේෂණන්තස්ස’ (1-13) යන වචනය මනසෙහි තබාගෙන ‘යතෝ’ යනාදිය පැවසීය. ඒ ක්‍රියාර්ථය ආදියෙහි ඇත්තේ යමෙක්ද, ඒ ‘තදාදි’ වේ. ඒ ප්‍රත්‍යය කෙළවරෙහි ඇත්තේ යම් සමූහයකටද, ඒ ‘තදන්ත’ වේ. එවැනි වූ තදාදි-තදන්ත සමූහයේ සුවිශේෂී ග්‍රහණය සිදු වේ, නමුත් තදන්තය පමණක් නොවේ යන්න අර්ථයයි. ‘ල්ත්වී’ යන්න විශේෂණයක් ලෙස පැවසීමට අදහස් කළ කල්හි ‘විධිවිශේෂණන්තස්ස’ යන්නෙන් තදන්තය ග්‍රහණය කිරීම වේ යැයි කියමු. එහෙත් ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය කිරීමෙන් තදාදිය ග්‍රහණය කරන්නේ කෙසේද? ඒ සඳහා වචනයක් (සූත්‍රයක්) නැති හෙයින් ‘තදවිනාභාවිත්තා’ (එයින් තොරව නොපවතින්නා වූ බැවින්) යැයි පැවසීය. යමකින් පනවන ලද්දේද, එයින් තොරව නොපවතින ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘තදවිනාභාවී’ නම් වේ. එහි ඇති බව එයින් තොර නොවීමයි. ‘ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණයේදී යමකින් එය පනවන ලද්දේ ද, එය ආදි කොට ඇත්තා ග්‍රහණය කරනු ලැබේ’ යන න්‍යාය යම් තැනක ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය වේද, එහි සාධාරණ බැවින් ‘තදාදිනෝ’ යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී තදාදි සමූහය ග්‍රහණය කිරීමේදී විශේෂත්වයක් නොපෙනේ... ‘අධිකත්තා’ යනාදියේදී විශේෂයක් දැකීමට නොහැකි බැවිනි. ‘තුංස්මා ලෝපෝ චිච්ඡායං තේ’ (5-4) යන්නෙහි විශේෂය පෙනේ. එහිදී ‘තුංතායෙතවේ භාවේ භවිස්සති ක්‍රියායං තදත්ථාය’ (5-61) යන්නෙන් ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය පවසනු ඇතැයි යනාදියයි.

၅၈. ဂေ

58. ගෙ

အဣတျေဝဝတ္တဗ္ဗန္တိ [Pg.123] ‘ဂေအ’ဣတျေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ပက္ခေ ဒီဃဝိဓာနေနေဝါတိ ဣမိနာ အကာရာဒေသေ ကတေ ပက္ခေ ဒီဃဝိဓာနေနေဝ, အညတ္ထစရိတတ္ထတာယာတိ လ္တွန္တာဒိတော အညတ္ထ ဘောပုရိသာ ဘောပုရိသဣစ္စာဒေါ ဇာတိပဒတ္ထနိဿယနေန ကတတ္ထတာယ, ပရိသ မတ္တတ္ထတာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, အဝဿံ ဒီဃဘာဝေ ကာရဏမာဟ ‘ယဒိစာကာရော’ဣစ္စာဒိ, ယဒိစ အာကာရောတိ ပဒစ္ဆေဒေါ.

‘ඓ’ කියාම කිව යුතු තැන ‘ගෙඓ’ කියාම කිව යුතු යැයි පවසන ලදී. ‘පක්ෂයෙහි දීර්ඝ විධානයෙන්ම’ යන්නෙන් අකාරාදේශය කළ කල්හි පක්ෂයෙහි දීර්ඝ විධානයෙන්ම (සිදු වේ) යන්නයි. ‘වෙනත් තැනක සිද්ධ වූ අර්ථ ඇති බැවින්’ යනු ‘ල්තු’ කෙළවර ඇති පදවලින් බැහැරව ‘භෝපුරිසා’, ‘භෝපුරිස’ යනාදී ස්ථානවල ජාති පදාර්ථය ඇසුරු කිරීමෙන් සිද්ධ වූ බැවිනි. ‘පිරිස පමණක් අර්ථය ඇති බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ඒකාන්තයෙන්ම දීර්ඝ වීමට හේතුව ‘යදිචාකාරෝ’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘යදි ච ආකාරෝ’ යනු පදච්ඡේදයයි.

၆၀. ဃဗြဟ္မာ

60. ඝබ්‍රහ්මා

ဃဣတိသညာ ဃသညာ တာသံ, ကညာသညာတိအာဒီသု ဃသညာနံ ဗဟုတ္တာ ဗဟုဝစနေန နိဒ္ဒေသော, ဃရူပဿာတိ ဃဿာတိ ဃသဒ္ဒရူပဿ, တထာ ဘော ဗြဟ္မာတိ ဧတ္ထ တထာတိ ဣမိနာ ဗြဟ္မာတိရူပဿ နိရုတ္တိယံ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာဝ ဧတ္ထ သင်္ဂဟိတဘာဝံ ဒဿေတိ. ဧဝံ ဝိဝရန္တီတိ တသ္မာ သ သခတော ဂဿ အကာရအာကာရာ’’တိအာဒိနာ ဧဝံ ဝိဝရန္တိ, တေ ဟိ အစ အာစ ဣစ ဤစ ဧစာတိ ဒွန္ဒေ ပုဗ္ဗသရာနံ လောပံ ကတွာ ဧတ္တုပသိလေသနိဒ္ဒေသံ ဝဏ္ဏေန္တိ, သာမညဝိဓာနန္တိ ‘ဗြဟ္မကတ္တုဣသိ သခတော’စ္စေဝမဝိသေသေတွာ သာမညေန ကထနံ, ကိမတ္ထန္တိ ကိံ အတ္ထော ပယောဇနံ ယဿ တံ ကိမတ္ထံ. သာမညဝိဓာနံ ကိမတ္ထမ္ပနေဝံ ပယောဇနာသင်္ကာယံ ပယောဇနာသင်္ကာဝိစာရဏံ မနသိ နိဓာယ ‘အာဂတိ ဂဏောယ’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ အာဟ– ‘အတ္ထတော’စ္စာဒိ, အတ္ထတောတိ သာ မတ္ထိယတော, အနေနာတိ‘အာဂတိဂဏောယ’န္တိ ဣမိနာ ဝစနေန, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘အာဂတိဂဏောယန္တိ ဣမိနာ တဒါကာရသင်္ခါတဇာတိပ္ပဓာနဂဏတ္တပ္ပကာသနေန ယဒိ သမ္ဗောဓနေ ဧကာရန္တာကာရန္တလာဘီနံ ကတ္တု ဣသိ သခ မုနိ ဘဒန္တာဒီနံ ဂဟဏံ ပယောဇနံ န သိယာ, အညထာ အနုပပဇ္ဇနံ သိယာတိ ဧဝမညထာနုပပတ္တိလက္ခဏသာမတ္ထိယတော သာမညဝိဓာနေ ပယောဇနမာဟေ’’တိ, သောယန္တိ ဣမိနာ ဝုတ္တိယံ ‘အာဂတိ ဂဏောယ’န္တိ ဝုတ္တံ ဝစနံ နိဒဿေတိ.

‘ඝ’ යන සංඥාව ‘ඝ සංඥාව’ නම් වේ. ‘කඤ්ඤා සංඥා’ යනාදියේදී ඝ සංඥාවන් බහුල බැවින් බහු වචනයෙන් නිර්දේශ කිරීම සිදු විය. ‘ඝරූපස්ස’ යනු ‘ඝස්ස’ හෙවත් ‘ඝ’ යන ශබ්ද රූපයේයි. එමෙන්ම ‘භෝ බ්‍රහ්මා’ යන්නෙහි ‘තථා’ (එසේම) යන්නෙන් ‘බ්‍රහ්මා’ යන රූපය ව්‍යාකරණයෙහි දක්වන ලද බැවින්ම මෙහි ඇතුළත් වන බව දක්වයි. ‘මෙසේ විස්තර කරති’ යනු ‘තස්මා ස සඛතෝ ගස්ස අකාරාකාරා’ යනාදියෙන් මෙසේ විස්තර කරති. ඔවුහු ‘අ ච ආ ච ඉ ච ඊ ච ඒ ච’ යන ද්වන්ද්ව සමාසයෙහි පූර්ව ස්වරයන් ලෝප කොට ‘එත්තුපසිලෙස නිර්දේශය’ වර්ණනා කරති. ‘සාමාන්‍ය විධානය’ යනු ‘බ්‍රහ්ම කත්තු ඉසි සඛතෝ’ යන්නෙන් විශේෂ නොකොට පොදුවේ පැවසීමයි. ‘කිමත්ථං’ යනු යමකට කුමන අර්ථයක් (ප්‍රයෝජනයක්) ඇත්ද, එය ‘කිමත්ථං’ (කුමක් සඳහාද) යන්නයි. ප්‍රයෝජනය පිළිබඳ සැකය ඇති කල්හි, ‘සාමාන්‍ය විධානය කුමකටද?’ යන ප්‍රයෝජන සැකය පිළිබඳ විමසීම මනසෙහි තබාගෙන ‘මෙය ආගති ගණයකි’ යි පැවසූ බැවින් ‘අත්ථතෝ’ යනාදිය පැවසීය. ‘අත්ථතෝ’ යනු (සාමර්ථ්‍යතෝ) ශක්තියෙන් හෝ අර්ථ වශයෙනි. ‘අනේන’ යනු ‘මෙය ආගති ගණයකි’ යන වචනයෙනි. මෙයින් කියැවෙන්නේ මෙයයි: ‘මෙය ආගති ගණයකි’ යන්නෙන් ඒ ආකාරයෙන් කියැවෙන ජාතිය ප්‍රධාන කොට ඇති ගණ බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන්, ඉදින් ආමන්ත්‍රණයේදී ඒකාරාන්ත හා අකාරාන්ත ලබන්නා වූ ‘කත්තු, ඉසි, සඛ, මුනි, bhadantādīnaṃ’ යනාදීන්ගේ ග්‍රහණය ප්‍රයෝජනයක් නොවන්නේ නම්, වෙනත් ආකාරයකින් සිදු නොවන බැවින්, මෙසේ අන්‍යථානුපපත්ති (වෙනත් අයුරකින් සිදු නොවීම) ලක්ෂණ ඇති සාමර්ථ්‍යය නිසා සාමාන්‍ය විධානයෙහි ප්‍රයෝජනය පැවසීය. ‘සෝ අයං’ (ඒ මේ) යන්නෙන් වෘත්තියෙහි ‘මෙය ආගති ගණයකි’ යි පැවසූ වචනය දක්වයි.

၆၃. ဃောဿံ

63. ඝොස්සං

ဿဉ္စ ဿာစ ဿာယောစ အဉ္စ တိဉ္စာတိ ဣတရီတရယောဂေ စတ္ထ သမာသော,ဿံ ဿာ ဿာယံ တိံသု.

‘ස්ස’ ද, ‘ස්සා’ ද, ‘ස්සාය’ ද, ‘අ’ ද, ‘තිං’ ද යන මෙහි ඉතරේතරයෝග ද්වන්ද්ව සමාසය වේ. ‘ස්සං, ස්සා, ස්සායං, තිං’ යන්නෙහිදීය.

၆၄. ဧက

64. ඒක

ဃောစ [Pg.124] ဩစ ဃော ဃာန္တဩကာရန္တာ, နတ္ထိ ဃော ယေသန္တေ အဃော, တေသံ, သာမညဝိဓာနတောတိ ကဿစိ လိင်္ဂဿ အပရာမာသာ သာမညေန ဝိဓာနတော, နာဒေကဝစနေသူတိ နာဒီသု ဧကဝစနေသူတိ အတ္ထော, ဟိ ဟေတုမှိ, ယသ္မာ ကဿစိ ဧဝံ ဒုဋ္ဌာဓိပ္ပာယော သိယာ, တသ္မာ ဒုတိယမုဒါဟရဏန္တိ အတ္ထော, ဒုတိယောပိ ဟေတုမှိ, ယသ္မာ သဗ္ဗေသံ သင်္ဂဟဏတ္ထံ, တသ္မာ န စ တထာဓိပ္ပေတန္တိ အတ္ထော, သဗ္ဗေသမေကဝစနာနံ သင်္ဂဟဏာဘာဝေ သုတ္တာနံ ဝိရစနပ္ပကာရမာဟ-‘အညထာ’တိအာဒိ, ဥပရိစာတျာဒီသွယမဓိပ္ပာယော ‘‘သုတ္တဿ ‘အံယောသွဃောန’န္တိ ဝိရစိတတ္တာ သာမညေနေ-ကဝစနေသွဃဿ နရဿတ္တပ္ပတီတိ တပ္ပဋိသေဓာဘာဝါ’ဒဏ္ဍိ ကုလ’န္တိ ရဿတ္တံ ‘သိသ္မိံ နပုံသကေ’တိ ဝိဓိသုတ္တံ ဝဒေယျာ’’တိ, ဩကာရန္တပ္ပဋိသေဓန္တိ ‘အဃောန’န္တိ ဩကာရန္တပ္ပဋိသေဓံ, အာဒေသန္တရံ ‘‘ဂေါဿာ ဂသိဟိနံ သုဂါဝဂဝါ’’တျာဒိနာ (၂-၆၇) ကရီယမာနံ ဂါဝါဒေသာဒိကံ, ဧတ္ထ ပန နပုံသကေ ဧကဝစနန္တံ ဒဏ္ဍိ ကုလန္တိ ဝက္ခမာနတ္တာ နောဒါဟဋံ, ယောသု ပန ‘‘ယောလောပနိသုဒီဃော’’တိ (၂-၈၈) အဒီဃဿာပိ ဒီဃဝိဓာနသာမတ္ထိယာ ပဌမမေဝ ဒီဃဿ ရဿာဘာဝေကာဝ ကထာတိ နောဒါဟဋံ, ဒဏ္ဍီဒဏ္ဍီနိ ဣစ္စေဝ တု ဘဝတိ, နောဿဝါတိ ပါဌော ဒိဿတိ, ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနေ ဂေ ပရေ ဩကာရန္တဿ ဝါ ရဿာပဇ္ဇနဒေါသမ္ပသင်္ဂတော နောဿာ’တိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ.

‘ඝ’ ද ‘ඕ’ ද ‘ඝෝ’ නම් වේ, එනම් ඝාන්ත සහ ඕකාරාන්තයන්ය. යම් පදවල ‘ඝෝ’ නැද්ද, ඒවා ‘අඝෝ’ නම් වේ. ඔවුන්ට (අඝෝ වූවන්ට). ‘සාමාන්‍ය විධානයෙන්’ යනු කිසිදු ලිංගයක් වෙන් කොට නොගෙන පොදුවේ පැනවීමෙනි. ‘නාදේකවචනේසු’ යනු ‘නා’ ආදී ඒකවචනවලදී යන්න අර්ථයයි. ‘හි’ යන්න හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. යම් හෙයකින් කිසිවෙකුට මෙවැනි වැරදි අදහසක් ඇති විය හැකි බැවින්, ‘දෙවැනි උදාහරණය’ යන්න අර්ථයයි. දෙවැනි ‘හි’ යන්න ද හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. යම් හෙයකින් සියල්ල සංග්‍රහ කරනු පිණිස වන බැවින්, ‘එසේ අදහස් නොකරන ලදී’ යන්න අර්ථයයි. සියලු ඒකවචන සංග්‍රහ නොවන කල්හි සූත්‍රයන් රචනා කරන ආකාරය ‘අඤ්ඤථා’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘උපරි ච’ යනාදී තන්හි මෙම අදහස වේ: සූත්‍රය ‘අංයෝස්වඝෝනං’ ලෙස රචනා කර ඇති බැවින්, සාමාන්‍යයෙන් ඒකවචනවලදී අඝෝ වූ ශබ්දයාගේ හ්‍රස්ව බව වැටහෙන හෙයින්, එය වැළැක්වීමක් නැති නිසා ‘දණ්ඩිකුලං’ යන හ්‍රස්ව රූපය සඳහා ‘සිස්මිං නපුංසකේ’ යන විධි සූත්‍රය කිව යුතුය. ‘ඕකාරාන්ත ප්‍රතිෂේධය’ යනු ‘අඝෝනං’ යන්නෙන් ඕකාරාන්තයන් වැළැක්වීමයි. වෙනත් ආදේශයක් නම් ‘ගොස්සා ගසිහිනං සුගාවගවා’ යනාදියෙන් (2-67) කරනු ලබන ගාවාදේශ ආදියයි. මෙහිදී නපුංසක ලිංගයෙහි ඒකවචනාන්ත වූ ‘දණ්ඩිකුලං’ යන්න පවසන බැවින් උදාහරණයක් ලෙස නොදක්වන ලදී. ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යයන්හිදී වනාහි, ‘යෝලෝපනිසුදීඝෝ’ (2-88) යන්නෙන් දීර්ඝ නොවූවන් සඳහා ද දීර්ඝ විධාන සාමර්ථ්‍යයෙන් මුලදීම දීර්ඝ වූවන්ගේ හ්‍රස්ව නොවීම ගැන කවර කතාදැයි උදාහරණ කොට නොදක්වන ලදී; ‘දණ්ඩී, දණ්ඩීනි’ යනුවෙන් ම සිදු වේ. ‘නොස්සවා’ කියා පාඨයක් පෙනේ. මෙහි පරව පවතින ‘ගෙ’ යන්න ඇති කල්හි ඕකාරාන්තයට විකල්පයෙන් හ්‍රස්ව වීම් දෝෂය පැමිණෙන බැවින් ‘නොස්සා’ යන පාඨය විය යුතුය.

၆၇. ဂေါဿာ

67. ගොස්සා

ဂါဝေန ဂဝေနာတိ ကရဏေပိ သမာနံ, ဂါဝဿ ဂဝဿာတိ ဆဋ္ဌိယာပိ.

‘ගාවේන’, ‘ගවේන’ යනු කරණ විභක්තියෙහිද සමාන වේ; ‘ගාවස්ස’, ‘ගවස්ස’ යනු ෂෂ්ඨී විභක්තියෙහිද සමාන වේ.

၆၉. ဂဝံ

69. ගවං

သေနာတိ သုတတ္တာ သေဣတိ ဝုတ္တိယံ နိမိတ္တံ ပရိကပ္ပိတံ.

‘සේන’ යන සූත්‍රය ඇති බැවින් වෘත්තියෙහි ‘සේ’ යන්න නිමිත්තක් ලෙස උපකල්පනය කරන ලදී.

၇၂. ဂါဝု

72. ගාවු

သဒ္ဒန္တရတ္တေန ကောစိ ဒေါသောတိ သမ္ဗန္ဓော, အာဒိသိတဗ္ဗာ အာဒေသာ ကာတဗ္ဗာ.

‘වෙනත් ශබ්දයක් වීමෙන් කිසියම් දෝෂයක් වේද’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ආදිසිතබ්බා’ යනු ආදේශයන් කළ යුතුය යන්නයි.

၇၃. ယံ

73. යං

ပေန [Pg.125] ပသညာယ ယုတ္တာ ဤပီ, ပစ သော ဤစာတိ ဝါပီ အဘေဒဂ္ဂဟဏေန, အညဿာတိ ဣကာရ ဥကာရဦကာရဿ.

‘පේන’ යනු ‘ප’ සංඥාවෙන් යුක්ත වූ ‘ඊ’ සහ ‘පී’ යන්නයි. ‘ප ච සෝ ඊ ච’ යන්නෙන් හෝ ‘වාපී’ යන්නෙන් අභේද ග්‍රහණයෙන් වන අතර, ‘අන්‍යස්‍ය’ (අන්‍යයාගේ) යනු ඉකාර, උකාර සහ ඌකාරයන්ගේය.

၇၇. သ္မိ

77. ස්මි

လောကေ ဒေဝဒတ္တော ဒတ္တောတိ ဧကဒေသေန သမုဒါယဝေါဟာရ ဒဿနတော သ္မိနောတီမဿ သ္မိံ ဝစနဿာတျယမတ္ထော ဒဿိတောတျာဟ-‘သ္မိတိ ဣမိနာ’တိအာဒိ.

ලෝකයෙහි ‘දේවදත්ත’ යන්න ‘දත්ත’ යනුවෙන් කොටසකින් මුළු සමූහය හැඳින්වීමේ ව්‍යවහාරය පෙනෙන බැවින්, ‘ස්මිනෝ’ යන්නෙන් ‘ස්මිං’ යන වචනයේ මෙම අර්ථය දක්වන ලද්දේ යැයි පවසනු පිණිස ‘ස්මිති ඉමිනා’ යනාදිය පැවසීය.

၈၁. ဈလာ

81. ඣලා

ဗြဟ္မာဒီသု ‘ဣတော ကွစိ သဿ ဋာနုဗန္ဓော’တိ ပါဌာတိ သမ္ဗန္ဓော, ဗြဟ္မာဒီသူတိ ‘‘ဃဗြဟ္မာဒိတေ’’တိ (၂-၆၀) သုတ္တေ ဝုတ္တဗြဟ္မာဒီသု, ပါဌာတိ ‘ဣတော’တျာဒိနော ဂဏသုတ္တဿ ပါဌာ, ဋာနုဗန္ဓောတိ ဣမိနာ (ဧဋာဒေသံ) နိဒ္ဒိသတိ.

‘බ්‍රහ්මාදීන් කෙරෙහි මෙයින් සමහර විට ‘ස’ විභක්තියට ‘ට්’ අනුබන්ධය වේ’ යන පාඨය සම්බන්ධයයි. ‘බ්‍රහ්මාදීසු’ යනු ‘ඝබ්‍රහ්මාදිතේ’ (2-60) යන සූත්‍රයෙහි දක්වන ලද බ්‍රහ්ම ආදීන් කෙරෙහිය. ‘පාඨා’ යනු ‘ඉතෝ’ යනාදී ගණ සූත්‍රයේ පාඨයයි. ‘ට් අනුබන්ධය’ යන්නෙන් (ඒටාදේශය) දක්වනු ලැබේ.

၈၅. ကူ

85. කූ

သော အန္တော ယဿ သော တဒန္တော သမုဒါယော, တဿ, ‘‘စာနုကဍ္ဎိတံ နောတ္တရတြာနုဝတ္တတီ’’တိ ဝိညူဝစနံ, ဝိဒုနော ဝိဒူတိ ကူပစ္စယန္တဿ ဥဒါဟရဏံ, ဝိညုနော ဝိညူတိ ‘‘ဝိတော ဉာတော’’တိ (၅-၃၉) သဗ္ဗညုနော သဗ္ဗညူတိ ‘‘ကမ္မာ’’တိ (၅-၄၀).

යමෙක් කෙළවරෙහි වේ ද, ඒ කෙළවර සහිත සමූහයට (තදන්ත සමූහයට) 'ච යන්නෙන් ආකර්ෂණය කරන ලද්ද මින් ඉදිරියට අනුවර්තනය නොවේ' යන්න වියතුන්ගේ වචනයයි. 'විදුනො' යන්නෙහි 'විදූ' යනු 'කූ' ප්‍රත්‍යය අන්තයෙහි ඇති පදයට උදාහරණයකි. 'විඤ්ඤුනො' යන්නෙහි 'විඤ්ඤූ' යන්න 'විතො ඤාතො' (5-39) සූත්‍රයෙන් ද, 'සබ්බඤ්ඤුනො' යන්නෙහි 'සබ්බඤ්ඤූ' යන්න 'කම්මා' (5-40) සූත්‍රයෙන් ද සිද්ධ වේ.

၈၆. လော

86. ලෝ

လောပေါတွေဝ သိဒ္ဓတ္တာတိ ဝေါမုတ္တပက္ခေ လောပေါတီမိနာဝ သိဒ္ဓတ္တာ.

'ලෝපෝ' යන්නෙන්ම සිද්ධ වන බැවින්, විකල්පයෙන් මිදුණු පක්ෂයෙහි ද 'ලෝපෝ' යන මෙයින්ම (ලෝපය) සිද්ධ වන බැවිනි.

၈၇. နနော

87. නනෝ

အမုယာတိ ဣတ္ထိယံ ယာဒေသော, နနောတီမဿိဒံ ပစ္စုဒါဟရဏံ.

'අමුයා' යන්නෙහි ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'යා' ආදේශය වේ. මෙය 'නනෝ' යන සූත්‍රයට ප්‍රත්‍යුදාහරණයකි (විරුද්ධ උදාහරණයකි).

၈၈. ယောလော

88. යොලෝ

ပဌမာဒုတိယာယောနမေကတော ဥဒါဟရဏာနိ အဋ္ဌီ အဋ္ဌီနိတိ, တာနိစ ယောလောပနိလာတိဿေဝ ဒဿိတာနိ, တထာယေဝါညာနိပိ ဉာယန္တီတိ.

ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්ති පිළිබඳ 'යෝ' ප්‍රත්‍යයෙහි එක්ව දක්වන උදාහරණ නම් 'අට්ඨී', 'අට්ඨීනි' යන්නයි. ඒවා ද 'යොලෝප' ක්‍රමයෙන්ම දක්වන ලදී. එසේම අනෙක් රූපයන් ද දත යුතුය.

၉၂. န္တဿ

92. න්තස්ස

ဋမုတ္တပက္ခောတိ [Pg.126] အသန္တံ ကုဗ္ဗန္တဿာတိ ဋာဒေသေန မုတ္တပက္ခော,န္တုဿစေဝန္တိ ပသိဒ္ဓတ္တာဝ ဋာဒေသမုတ္တပက္ခံ ဥပမေတိ, ‘‘သဉ္ဇာတံ တာရကာဒိတွိတော’’တိ (၅-၄၅) ဣတော အန္ဓိတာ.

'ට-මුක්තපක්ෂය' යනු 'අසන්තං කුබ්බන්තස්ස' යන්නෙහි 'ට' ආදේශයෙන් මිදුණු පක්ෂයයි. 'න්තුස්ස ච' යන්නෙන් ප්‍රසිද්ධ බැවින්ම 'ට' ආදේශයෙන් මිදුණු පක්ෂය උපමා කරයි. එය 'සඤ්ජාතං තාරකාදිත්විතෝ' (5-45) සූත්‍රයෙන් ලබා ගන්නා ලද්දකි.

၉၃. ယောသု

93. යෝසු

ဋာဒေသော-တိပ္ပသဇ္ဇတီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ နနု တဒန္တဿ သမုဒါယဿ ပတ္တေ ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’’တိ (၁-၁၇) အန္တဿေဝ ဟောတိ, တထာသတိ နေဝါတိပ္ပသင်္ဂေါ, တသ္မာ ကသ္မာတိပ္ပသဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တန္တိ, သစ္စံ, တထာပိ ‘ဈိဿာ’တိ ဝတ္တုံ သက္ကုဏေယျတ္တေ ဣဿာတိ ဝုတ္တတ္တ သာမတ္ထိယတော တဒန္တဿ ဋာဒေသော-တိပ္ပသဇ္ဇတီတိ တထာ ဝုတ္တန္တိ, နနု ‘ဈိဿာ’တိ ဝုတ္တေပိ သောဝါတိပ္ပသင်္ဂေါ တဒဝတ္ထောယေဝါတိ သစ္စံ, တထာပိ ယဒိ သမုဒါယဿ ဋာဒေသော-ဘိမတော သိယာ ‘တထာ သတိ ကိံ ဈဂ္ဂဟဏေန ဣဿတွေဝ ဝဒေယျာတိ နာတိပ္ပသဇ္ဇတီတိ, ဈဂ္ဂဟဏေ နာမန္တေ ဣကာရဿေဝ ဈသညတ္တာတိ ဣဒံ ပန ဝိသေသနတ္တေန ဝတ္တု မနိစ္ဆိတေ ယုဇ္ဇတိ.

'ට' ආදේශය අතිප්‍රසංග වේ යැයි කුමන කරුණක් නිසා පවසන ලද්දේ ද? එම අන්තය සහිත සමූහයාට (ආදේශය) පැමිණි කල්හි 'ඡට්ඨියන්තස්ස' (1-17) සූත්‍රයෙන් අවසාන අකුරටම පමණක් සිදු වේ නොවේ ද? එසේ ඇති කල්හි කිසිසේත්ම අතිප්‍රසංගයක් (අනිසි ලෙස පැතිරීමක්) සිදු නොවේ. එසේ නම් කුමක් හෙයින් 'අතිප්‍රසංග වේ' යැයි කියන ලද්දේ ද? එය සත්‍යයකි, එසේ වුවද 'ඣිස්ස' යැයි පැවසිය හැකිව තිබියදී 'ඉස්ස' යැයි පැවසීමේ සාමර්ථ්‍යය හේතුවෙන්, එම අන්තය සහිත සමූහයාට 'ට' ආදේශය අතිප්‍රසංග වේ යැයි එසේ පවසන ලදී. 'ඣිස්ස' යැයි පැවසුව ද ඒ අතිප්‍රසංගය එලෙසම පවතී නොවේ ද? එය ද සත්‍යයකි, එසේ වුවද ඉදින් සමූහයාට 'ට' ආදේශය අපේක්ෂිත වූයේ නම්, 'එසේ ඇති කල්හි ඣ-ග්‍රහණයෙන් කුමන ඵලයක් ද, 'ඉස්ස' යනුවෙන් ම පවසනු ඇත' එවිට අතිප්‍රසංගයක් සිදු නොවේ. ඣ-ග්‍රහණය යනු අවසානයෙහි ඇති ඉකාරයට ම 'ඣ' සංඥාව වන බැවින්, මෙය වනාහි විශේෂණයක් වශයෙන් පැවසීමට අකමැති වූ කල්හි ගැලපේ.

၉၄. ဝေဝေါ

94. වේවෝ

သဟစရိတဉာယဿာတိ ‘‘တံသဟစရိတာ တဂ္ဂဟဏေန ဂယှန္တီ’’တိ ဉာယဿ.

'සහචරිත න්‍යාය' යනු 'ඒ හා එක්ව පවත්නා දේ ද, එය ග්‍රහණය කිරීමෙන් (සලකා ගැනීමෙන්) ග්‍රහණය කරනු ලැබේ' යන න්‍යායයි.

၉၅. ယောမှိ

95. යොම්හි

ဟေတုကုရုသဒ္ဒေဟိ ယောသု ဣမိနာ ဋာဒေသေ ‘‘လောပေါ’’တီမိနာ ယောလောပေ ဝါ သမ္ပတ္တေ ‘‘ပစ္စယနိဿိတံ ဗဟိရင်္ဂ’’န္တိ ယောလောပတော ‘‘ပကတိနိဿိတမန္တရင်္ဂ’’န္တိ ‘‘အန္တရင်္ဂဗဟိရင်္ဂသု အန္တရင်္ဂဝိဓိ ဗလဝါ’’တိ ပဌမံ ဋာဒေသေ နိမိတ္တာဘာဝါဝ လောပါ ဘာဝေါတိ ဒဿေတုမာဟ-‘ဟေတုကုရုသဒ္ဒေဟိ’စ္စာဒိ.

'හේතු', 'කුරු' යන ශබ්දයන්ගෙන් පර වූ යෝ විභක්තීන්හි මෙයින් 'ට' ආදේශය ද, 'ලෝපෝ' යන මෙයින් යෝ-ලෝපය ද ලැබෙන කල්හි, 'ප්‍රත්‍යය ඇසුරු කළේ බහිරංග වේ' යන පරිදි යෝ-ලෝපයට වඩා, 'ප්‍රකෘතිය ඇසුරු කළේ අන්තරංග වේ' යනුවෙන් 'අන්තරංග සහ බහිරංග විධීන් අතර අන්තරංග විධිය වඩාත් බලවත් වේ' යන න්‍යායෙන්, පළමුව 'ට' ආදේශය සිදු වූ කල්හි නිමිත්තක් නොමැති වීමෙන්ම ලෝපයක් සිදු නොවන බව දැක්වීම සඳහා 'හේතුකුරුසද්දේහි' යනාදිය පවසන ලදී.

၉၉. သဗ္ဗာ

99. සබ්බා

နနု ကတရာဒယောဝ သဗ္ဗာဒိသဒ္ဒဝစနီယာ ဟောန္တိ သမာသေနာဘိဟိတတ္တာ, န တု သဗ္ဗသဒ္ဒေါ တျာဟ-‘အဝယဝေနေ’တျာဒိ,ယဒိပိ ‘သဗ္ဗ သဒ္ဒေါ [Pg.127] အာဒိ ယေသ’န္တိ အဝယဝေန ဝိဂ္ဂဟော, တထာပိ သမုဒါယောဝါဿတ္ထော ဘဝတိ… ယေသန္တျနေန သမုဒါယဿ ပရာမာသာတိ ဘာဝေါ, ဣတီတိ ဟေတုမှိ, ကော ဘဝန္တာနံ ဒွိန္နံ ဗဟုန္နံ ဝါ ဧကော ဒေဝ ဒတ္တော ကဌာဒီဟိ ဝါ အတ္ထေ ဒွီဟိ ဗဟူဟိ ဝါ ဧကဿ နိဒ္ဓါရဏေ သတိ ကိမှာ နိဒ္ဓါရဏေ ရတရ ရတမေသု ဏာဒိဝုတ္တိယံ ‘‘ဧကတ္ထတာယ’’န္တိ (၂-၁၁၉) ဝိဘတ္တိလောပေ ‘‘ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ’’တိ (၄-၁၃၂) အန္တသရာဒိလောပေ ကိံသဒ္ဒဿ ရူပသိဒ္ဓီတိ ဒဿေတုမာဟ ကတမာ’တိအာဒိ, ဥဘော အံသာ အဿာတိ အတ္ထေ ‘‘အယုဘဒွိတီဟံသေ’’တိ (၄-၄၉) အယေ‘‘သရော လောပေါ သရေ’’တိ (၁-၂၆) သရလောပေ ရူပသိဒ္ဓီတိ အာဟ-‘ဥဘော အံသာ’ဣစ္စာဒိ, ကာယံ ဝဝတ္ထာ နာမေ တျာဟ-‘သာဘိဓေယျာ’တျာဒိ, အဝဓိစ္စာဒိနာ တဿေဝါတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ, အဓံသော အဘဋ္ဌတာ အဝဓိဘာဝေယေဝါဝဋ္ဌာနံ, သာဘိဓေယျာ ပေက္ခာတိ ဧတ္ထ သော သကော အဘိဓေယျော အတ္ထော ဒိသာဒိ သာဘိဓေယျောတိ ဂဟိတောတိ အာဟ-‘ပုဗ္ဗာဒီန’န္တိအာဒိ, သာဘိဓေယျန္တိ ကမ္မတော ပရာ အပပုဗ္ဗာ ‘ဣက္ခ=ဒဿနေ’တီမသ္မာ ‘‘ကွစဏ’’ဣတိ (၅-၄၁) အဏ္ပစ္စယေ သာဘိဓေယျာပေက္ခော, သော ဝါဝဓိနိယမောတိ ဒဿေတုမာဟ-‘တမပေက္ခတိ’စ္စာဒိ, တတ္ထာဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ ‘တထာဟိ’စ္စာဒိနာ, ဧတ္ထ စ ပရာဒိသဒ္ဒါဘိဓေယျော-တ္ထော ဒိသာဒေသာဒိ ပုဗ္ဗာဒိသဒ္ဒါဘိဓေယျဿာတ္ထဿ ဒိသာယ ဒေသာဒိနော ဝါဝဓိဘာဝေန နိယမဝသေန ပဝတ္တတိ, ယော စာဝဓိဘာဝေါ နိယမဝသေန ပဝတ္တတိ, သောစာဝဓိဘာဝေါ နိယမဝသေန ပဝတ္တော ပုဗ္ဗာဒိသဒ္ဒဝစနီယံ ဒိသာဒေသာဒိ မပေက္ခတီတိ သာဘိဓေယျာပေက္ခောဝဓိနိယမောယေဝ ဝဝတ္ထာတိ ဝုစ္စတီတျယမဓိပ္ပာယော, န တု အဘိဓေယျာယန္တိ အသမ္ဘဝါ, အသမ္ဘဝမေဝ ဒဿေန္တော အာဟ-‘ယော ဟိ’စ္စာဒိ, ကောသလ္လေန နိမိတ္တေနာတိ ကုသလ သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တေန ကောသလ္လေန, ဥတ္တရာကုရဝေါ ဥတ္တရကုရုဒီပ ဝါသိနော, ဒေသော ဝါ, ‘နာညဉ္စ နာမပ္ပဓာနာ’’တိ (၂-၁၃၆) အနေနေဝ သညာယံ သဗ္ဗာဒိကာရိယဿ နိသိဒ္ဓတ္တေ ကိမသညာယံဘျနေနေတျာဟ ‘နာညဉ္စေ’တျာဒိ, ကိဉ္စိ ပုဗ္ဗတ္တာဒိကမုဒ္ဒိဿ ကေသဉ္စိ ပုဗ္ဗောပရောတျာဒိကာ အတ္ထာနုဂတာ သညာ အနွတ္ထသညာ.

සැබවින්ම සමාසයෙන් පවසන ලද බැවින් 'කතර' ආදීහුම 'සබ්බාදි' ශබ්දවලින් කියැවෙන්නෝ වෙති, 'සබ්බ' ශබ්දය නොවේ යැයි පැවසීමට 'අවයවේන' යනාදිය කීය. යම් හෙයකින් 'සබ්බ ශබ්දය ආදියෙහි ඇත්තේ යම් ශබ්දයන්ගේ ද' කියා අවයවයෙන් විග්‍රහ කරතත්, එසේ වුව ද සමූහයාම මෙහි අර්ථය වේ... 'යෙසං' යන මෙයින් සමූහයා පරාමර්ශනය කෙරේ යනු අදහසයි. 'ඉති' යන්න හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. ඔබලා දෙදෙනාගෙන් හෝ බොහෝ දෙනාගෙන් කවරෙක් දේවදත්ත ද? කට ආදී අර්ථයන්හි දෙදෙනෙකුගෙන් හෝ බොහෝ දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු වෙන් කර දක්වන කල්හි, 'කිං' ශබ්දයෙන් වෙන් කිරීමෙහි 'තර', 'තම' ප්‍රත්‍යයන්ගේ ණ-ආදි වෘත්තියෙහි 'ඒකත්ථතායං' (2-119) සූත්‍රයෙන් විභක්ති ලෝපය ද, 'රානුබන්ධේන්තසරාදිස්ස' (4-132) සූත්‍රයෙන් අන්ත ස්වර ආදිය ලෝප වීමෙන් ද 'කිං' ශබ්දයේ රූප සිද්ධිය දැක්වීම පිණිස 'කතමා' යනාදිය කීය. 'උභෝ අංසා අස්ස' (දෙපසම ඔහුට ඇත) යන අර්ථයෙහි 'අයුභද්විතීහංසේ' (4-49) සූත්‍රයෙන් 'අය්' ආදේශය ද, 'සරෝ ලෝපෝ සරේ' (1-26) සූත්‍රයෙන් ස්වර ලෝපය ද වීමෙන් රූපය සිද්ධ වන බව දැක්වීමට 'උභෝ අංසා' යනාදිය කීය. ව්‍යවස්ථාව (සීමාව) යනු කුමක්දැයි පැවසීමට 'සාභිධෙය්‍යා' යනාදිය කීය. 'අවධි' ආදී පදයන්ගෙන් එහිම අර්ථය විභාග කරයි. 'අධංස' (නොවැටීම), 'අභට්ඨතා' (නොපිරිහීම) යනු සීමා ස්වභාවයෙහිම පැවතීමයි. 'සාභිධෙය්‍යාපෙක්ඛා' යන්නෙහි එම තමාගේ අභිධෙය (කියැවෙන) අර්ථය වූ දිශා ආදිය 'සාභිධෙය්‍ය' යනුවෙන් ගන්නා ලදැයි දැක්වීමට 'පුබ්බාදීනං' යනාදිය කීය. 'සාභිධෙය්‍ය' යනු කර්මයෙන් පරව, 'අප' උපසර්ගය පූර්වව ඇති, 'ඉක්ඛ = දර්ශනය' යන ධාතුවෙන් 'ක්වචණ' (5-41) සූත්‍රයෙන් 'අණ' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් 'සාභිධෙය්‍යාපෙක්ඛ' යන්න සිද්ධ වේ. එයම සීමා නියමය දැක්වීම සඳහා 'තමපෙක්ඛති' යනාදිය කීය. එහි අදහස 'තථාහි' යනාදියෙන් විස්තර කරයි. මෙහි ද 'පරා' ආදී ශබ්දවලින් කියැවෙන අර්ථය වන දිශා දේශාදිය, 'පුබ්බා' ආදී ශබ්දවලින් කියැවෙන අර්ථය වන දිශා දේශාදියේ සීමා ස්වභාවයෙන් නියමයක් වශයෙන් පවතී. යම් සීමා ස්වභාවයක් නියමයක් වශයෙන් පවතී ද, නියමයක් වශයෙන් පවත්නා ඒ සීමා ස්වභාවය 'පුබ්බා' ආදී ශබ්දවලින් කියැවෙන දිශා දේශාදිය අපේක්ෂා කරයි. එබැවින් 'සාභිධෙය්‍යාපේක්ෂා වූ සීමා නියමයම ව්‍යවස්ථාව' යැයි කියනු ලැබේ යනු මෙහි අදහසයි. 'අභිධෙය්‍යායං' (කියැවෙන අර්ථයෙහි) යනුවෙන් නොවේ, මන්ද යත් එය අසම්භව බැවිනි. ඒ අසම්භව බවම දක්වමින් 'යෝ හි' යනාදිය කීය. 'කෝසල්ලේන නිමිත්තේන' යනු 'කුසල' ශබ්දයේ පැවැත්මට හේතුවන කුසලතාවයෙන් (කෝසල්ලයෙන්) යන්නයි. 'උත්තරාකුරවෝ' යනු උතුරුකුරු දිවයිනෙහි වසන්නෝ හෝ එම දේශයයි. 'නාඤ්ඤඤ්ච නාමප්පධානං' (2-136) සූත්‍රයෙන්ම සංඥාවෙහි දී සබ්බාදි කාර්යය තහනම් කර ඇති බැවින්, අසංඥාවෙහි දී කුමකට මෙයින් (තහනම් කරන්නේදැයි) දැක්වීමට 'නාඤ්ඤඤ්ච' යනාදිය කීය. කිසියම් පූර්වභාවයක් ආදිය අරමුණු කොට ඇතැමුන්ගේ 'පුබ්බ', 'අපර' ආදී වූ අර්ථයට අනුකූල වූ සංඥාව 'අන්වත්ථ සංඥාව' (අර්ථවත් සංඥාව) නම් වේ.

၁၀၄.တိ

104. ති

‘‘ဝါနေကညတ္ထေ’’တိ (၃-၁၇) [Pg.128] ဝိကပ္ပာနုဝတ္တနတော အယုတ္တတ္တာဘာဝံ ဒဿေတိ‘နယိဒမယုတ္တ’န္တိ, ယုတ္တတာ စာဿ ပါဌေ ဗျဘိစာရ ဒဿနတောတိ ဝတ္တုမာဟ-‘နပုံသကေ’စ္စာဒိ, ပါဌာနုဂတာ ဟိ သုတ္တရစနာ, ဝိကပ္ပာနုဝတ္တိယာ အနပုံသကမိဒမေဝ ဝစနံ တဿ ကွစိ ဗျဘိစာရတ္တေ ဉာပကန္တိ ဝတ္တုမာဟ-‘တဿ စာ’တိအာဒိ, အဝဿမေဝမေတ္ထ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော, အညထာ ယထာဝဋ္ဌိတပါဌာနုက္ကမေနာတ္ထဂ္ဂဟဏေ သတိ သုတ္တဿ မုချတ္တပ္ပတီတိတော ကထန္တမညဿ ဉာပကံ ဘဝေယျ, မုချဘာဝေ ဟိ ဉာပကတ္ထံ န ယုဇ္ဇေယျ.

'වානේකඤ්ඤත්ථේ' (3-17) සූත්‍රයෙන් විකල්පය අනුවර්තනය වන බැවින්, අයෝග්‍ය නොවන බව දැක්වීම සඳහා 'මෙය අයෝග්‍ය නොවේ' යැයි දැක්වීය. මෙහි යෝග්‍යතාවය වනාහි පාඨයෙහි ව්‍යභිචාරය (වෙනස් වීම) දැක්වීමෙන් වේ යැයි පැවසීම සඳහා 'නපුංසකේ' යනාදිය කීය. සූත්‍ර රචනාව වනාහි පාඨයට අනුගත වූවකි. විකල්පය අනුවර්තනය වීමෙන් නපුංසක නොවන මේ වචනයම, එහි සමහර තැනක සිදුවන වෙනස් වීම පිළිබඳ ඥාපකයක් (හඟවන්නක්) යැයි පැවසීමට 'තස්ස ච' යනාදිය කීය. මෙහි අර්ථය ඒකාන්තයෙන්ම මෙසේම ගත යුතුය. එසේ නොමැතිව, පවත්නා පරිදි පාඨානුක්‍රමයෙන් අර්ථය ග්‍රහණය කළ කල්හි සූත්‍රයේ මුඛ්‍යත්වය වැටහෙන බැවින්, එය අනෙකක් පිළිබඳ ඥාපකයක් වන්නේ කෙසේ ද? මුඛ්‍ය භාවයෙහි ලා ඥාපක අර්ථය නොගැලපෙන බැවිනි.

၁၀၈. အတေ

108. අතෙ

နနု စ ‘‘လက္ခဏပဋိပဒဝုတ္တေသု ပဋိပဒဝုတ္တဿေဝ ဂဟဏ’’န္တီမာယ ပရိဘာသာယ လက္ခဏိကဿာကာရဿ ဂဟဏံ န ပပ္ပောတီတျာသင်္ကိယ ပဋိပါဒယမာဟ-‘ရဿာကာရေ’စ္စာဒိ, ပရိဘာသာယ စဿာယမတ္ထော ‘‘လက္ခီယတေနေနေတိ လက္ခဏံ, သာဓွသာဓုဇာနန ဟေသုတ္တာ သုတ္တ မုစ္စတေ, ပဋိဂတမ္ပဒံ ပဋိပဒံ, ဥစ္စာရိတမဉ္ဇသေတျတ္ထော, လက္ခဏဉ္စ ပဋိပဒဉ္စ လက္ခဏပဋိပဒါနိ, တေဟိ ဝုတ္တာနိ ရူပါနိ လက္ခဏပဋိပဒဝုတ္တာနိ, တေသု, ဝုတ္တသဒ္ဒေါ ပစ္စေကမ္ပရိသမာပီယတေ ‘လက္ခဏဝုတ္တေသု ပဋိပဒဝုတ္တေသူ’တိ, တတြာဉ္စသာ ယမနိဒ္ဒိဋ္ဌံ, ကေဝလံ လက္ခဏဒဿနေနာသ္မိံ လက္ခဏေ သတျဝဿမနေန ရူပေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ လက္ခဏေန ပဋိပါဒိတံ, တံ လက္ခဏဝုတ္တမိတျုစ္စတေ, ယန္တွဉ္ဇသာ သဒ္ဒေနေဝ ပဋိပါဒိတံ, တံ ပဋိပဒဝုတ္တန္တိ ဝုစ္စတေ, တသ္မိံ လက္ခဏဝုတ္တေ ပဋိပဒဝုတ္တေ စ ရူပေ သတိ ပဋိပဒဝုတ္တဿေဝ ဂဟဏံ, နေတရဿေ’’တိ, ပဋိပဒဝုတ္တဿေဝေတျဝဓာရဏေန နိယမရူပဘာဿာ ပရိဘာသာယာဝဂမျတေ, သော စ နိယမော အနိယမပုဗ္ဗကေ သန္ဒေဟေ သတျဝတိဋ္ဌတေ, တသ္မာ ယတြ လက္ခဏဝုတ္တမေဝ ကေဝလံ, န ပဋိပဒဝုတ္တံ, တတြ နာယံ ပရိဘာသာ ဝတိဋ္ဌတေ, ယတြာပိ ပဋိပဒဝုတ္တမေဝ ကေဝလံ, န လက္ခဏဝုတ္တံ, သောပျေတိဿာ အဝိသယော, ယတြ ဒွေ ရူပါနိ သမ္ဘဝန္တိ တတြေဝါ ယမ္ပရိဘာသာ သန္ဒေဟာပါကရဏမုခေန ပဝတ္တာတိ ဉာယပ္ပတ္တောယေဝါ မတ္ထော [Pg.129] ဣမာယ ပရိဘာသာယာနုဝါဒျတေ, တထာဟိ သန္ဒေဟဌာနေသု ယဒျပျေကရူပမေဝမဘိန္နမုဘိန္နံ, တထာပိ လက္ခဏဝုတ္တံ ရူပံ လက္ခဏေ နောန္နီယမာနံ ဓူမဂ္ဂိ ဝိယ ဇလဗလာကာ ဝိယ စာနု မာနိကံ, ယန္တု ပဋိပဒ ဝုတ္တံ ရူပံ, တံ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓံ, ပစ္စက္ခာနုမာနေသု စ ပစ္စက္ခမ္ဗလဝန္တရံ ပမာဏန္တိ အတော ပဋိပဒဝုတ္တမေဝ ဂယှတီတိ.

නොවේද, 'ලක්ෂණ සහ පටිපද (ඍජු විධි) යන දෙකින් කියැවෙන රූප අතුරින් පටිපදයෙන් කියැවෙන රූපයම ගත යුතුය' යන මේ පරිභාෂාවෙන්, ලාක්ෂණික වූ (වක්‍රව සාධනය වන) ආකාරය ගැනීම සිදු නොවේ යැයි සැක කොට, එය පැහැදිලි කරනු පිණිස 'රස්සාකාරේ' යනාදිය වදාළ සේක. මේ පරිභාෂාවෙහි අර්ථය මෙසේය: 'මෙයින් ලක්ෂ්‍ය කරනු ලැබේ (හඳුනා ගනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ලක්ෂණයයි, එනම් යහපත් හා අයහපත් පද හඳුනාගැනීමට හේතු වන බැවින් සූත්‍රය ලක්ෂණ යැයි කියනු ලැබේ. ඍජුවම උච්චාරණය කරන ලද පදය පටිපද නම් වේ, එනම් ඍජු මාවතයි. ලක්ෂණය ද පටිපදය ද ලක්ෂණපටිපද නම් වන අතර, ඒවායින් කියන ලද රූප ලක්ෂණපටිපදවුත්ත නම් වේ. එහි 'වුත්ත' ශබ්දය 'ලක්ඛණවුත්ත' සහ 'පටිපදවුත්ත' යන දෙකටම වෙන වෙනම අදාළ වේ. එහි ඍජුව නොදක්වන ලද, කේවල ලක්ෂණ දැක්වීමෙන් 'මේ ලක්ෂණය ඇති කල්හි ඒකාන්තයෙන්ම මේ රූපය විය යුතුය' කියා ලක්ෂණයෙන් පෙන්වා දෙන ලද්දක් වේද, එය 'ලක්ඛණවුත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. යම් රූපයක් වනාහි ඍජුවම ශබ්දයෙන්ම දක්වන ලද්දේද, එය 'පටිපදවුත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. එම ලක්ඛණවුත්ත සහ පටිපදවුත්ත යන රූප දෙකම පවතින කල්හි, පටිපදවුත්තයම ගත යුතුය, අනෙක නොවේ. ‘පටිපදවුත්තස්සේව’ (පටිපදවුත්තයම) යන අවධාරණයෙන් මෙම පරිභාෂාව නියම ස්වරූපයක් ගන්නා බව අවබෝධ වේ. එම නියමය වනාහි අනියමයක් මුල් කරගත් සැකයක් ඇති කල්හි පවතී. එබැවින් යම් තැනක කේවල ලක්ඛණවුත්තය පමණක් තිබේ නම්, පටිපදවුත්තය නැත්නම්, එහි මෙම පරිභාෂාව නොපවතී. යම් තැනක පටිපදවුත්තය පමණක් තිබේ නම්, ලක්ඛණවුත්තය නැත්නම්, එයද මෙයට විෂය නොවේ. යම් තැනක රූප දෙකම සම්භවය වේද, එහිම මෙම පරිභාෂාව සැක දුරු කිරීම් වශයෙන් පවතී යන න්‍යායානුකූල අර්ථයම මෙම පරිභාෂාවෙන් අනුවාද කරනු ලැබේ. එසේ හෙයින්, සැක සහිත තැන්වලදී රූප දෙකම සමාන වුවද, ලක්ෂණයෙන් තීරණය කරනු ලබන ලක්ඛණවුත්ත රූපය වනාහි ධූමයෙන් ගින්න මෙන්ද, දිය කොකුන්ගෙන් ජලය මෙන්ද අනුමාන වශයෙන් දත යුත්තකි. යම් පටිපදවුත්ත රූපයක් වේද, එය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම සිද්ධ වන අතර, ප්‍රත්‍යක්ෂ හා අනුමාන අතරෙහි ප්‍රත්‍යක්ෂය වඩාත් ප්‍රබල ප්‍රමාණයක් (සාධකයක්) වන බැවින් පටිපදවුත්තයම ගනු ලැබේ.

၁၁၀. ကွစေ

110. ඇතැම් තැනක

နပုံသကလိင်္ဂေ ဧကာရေန န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

නපුංසක ලිංගයෙහි 'ඒ' කාරය නොවිය යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၁၁၄. လောပေါ

114. ලෝපය (හැලීම)

အကာရဿန္တရင်္ဂတ္တေ ကာရဏမာဟ-‘ပကတိနိဿိတတ္တာ’တိ, ပကတိယာ ဣဒံ ပါကတံ ‘‘ဏော’’တိ (၄-၃၄) ဏော, လောပဿ ဗဟိရင်္ဂတ္တေ ကာရဏမာဟ-‘ပစ္စယနိဿိတတ္တာ’တိ, အန္တရင်္ဂေစ္စာဒိနာ ‘‘အန္တရင်္ဂဗဟိရင်္ဂေသွန္တရင်္ဂဝိဓိ ဗလဝါ’’တိ ပရိဘာသမုပလက္ခေတိ, အင်္ဂသဒ္ဒေါ-ဝယဝဝါစီ, အန္တေ သဒ္ဒေါ သတ္တမျတ္ထေ, အင်္ဂေ ဘဝမန္တရင်္ဂံ ဝိဘတ္ထျတ္ထေ-သင်္ချသမာသော ‘‘ဧဩနမ ဝဏ္ဏေ’’တိ (၁-၃၇) အတ္တံ ရာဂမော, အင်္ဂတော ဗဟိ ဗဟိရင်္ဂံ ‘‘ပယျပါဗဟိတိရော ပုရေပစ္ဆာ ဝါ ပဉ္စမျာ’’တိ (၃-၅) အသင်္ချသမာသော, အတြ စာန္တရင်္ဂံ ဗဟိရင်္ဂန္တိ နာင်္ဂေဘဝမန္တရင်္ဂံ, အပိတွန္တရင်္ဂနိဿိတံ ကာရိယမန္တရင်္ဂံ, နာပျင်္ဂတော ဗဟိဘူတော သမုဒါယော ဗဟိရင်္ဂံ, ကိန္တု ဗဟိရင်္ဂနိဿိတံ ကာရိယမ္ဗဟိရင်္ဂံ ယထာ မဉ္စနိဿိတေသု သဒ္ဒါယန္တေသု ‘မဉ္စာ သဒ္ဒါယန္တီ’တျုစ္စတေ တံ ဝိယေတိ အတောယေဝါ သင်္ချသမာသေပိ လိင်္ဂဝိဘတ္တိဝစနန္တရယောဂေါ ‘အန္တရင်္ဂေါ အန္တရင်္ဂါ’တိ, သင်္ကေတိကော ဟျယမသင်္ချသမာသော, န ပုဗ္ဗပဒတ္ထပ္ပဓာနော, ယထာ-ပစ္စက္ခဿာက္ခနိဿိတတ္တာဝဗောဓတ္ထံ ‘အက္ခမက္ခမ္ပတိ ဝတ္တတေ’တိ ဝိစ္ဆာယ-မသင်္ချသမာသေပိ ကတေ ပစ္စက္ခ ဉာဏဿာက္ခနိဿိတတ္တဉာပနတ္ထံ သင်္ကေတဝသေန ကတော-ယမသင်္ချ သမာသော, န ပုဗ္ဗပဒတ္ထပ္ပဓာနောတိ‘ပစ္စက္ခော ပစ္စက္ခာ’တိ လိင်္ဂဝိဘတ္တိ ဝစနန္တရယောဂေါ, တထေဝါယ-မန္တရင်္ဂနိဿိတော-ယံ သမုဒါယနိဿိတောတိ ဉာပနတ္ထံ သင်္ကေတဝသေန ကတော-ယမသင်္ချသမာသောတိ လိင်္ဂဝိဘတ္တိဝစနန္တရယောဂေါ န ဝိရုဇ္ဈတေ, အထဝါ အန္တရမင်္ဂမဿ ကာရိယဿာတ္ထီတိ ‘‘သဒ္ဓါဒိတွ’’ (၄-၈၄) တထာ ဗဟိရင်္ဂန္တိ, အန္တရင်္ဂဉ္စ ဗဟိရင်္ဂဉ္စ [Pg.130] အန္တရင်္ဂဗဟိရင်္ဂါနိ, တေသွန္တရင်္ဂေါ ဗလဝါတိ. အန္တရင်္ဂ ကာရိယဿ ဗလဝတ္တံ သာဓေတုံ ‘သဗ္ဗပဌမံ ဝိဓေယျတ္တာ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ဣဒမ္ပန အန္တရင်္ဂကာရိယဿ ဗလဝဘာဝသာဓနေ ကာရဏံ န ဟောတိ, အန္တရင်္ဂတ္တာ ဗလဝဘာဝေါယေဝ ဟိ သဗ္ဗပဌမံ ဝိဓေယျတ္တ ကာရဏံ, တထာ စာဟ-‘ယော လောပတော အကာရဿ ပဌမမေဝ ဘဝနေ ကာရဏမာဟ အန္တရင်္ဂတ္တာ အကာရဿာ’တိ, တသ္မာ နာယံ ပါဌော ဃဋတေ, အန္တရင်္ဂဗလဝဘာဝသာဓနဿ ပန လောကတော ဣစ္ဆိတတ္တာ အယမေဝတ္ထေ ပါဌော ဃဋတေ’’အန္တရင်္ဂမေဝ ကာရိယမ္ဗလဝံ လောကေ တထာဒိဋ္ဌတ္တာ, တထာ ဟိ လောကော ပါတောဝါ’’တျာဒိ, လောကေ တထာဒိဋ္ဌတ္တာတိ အန္တရင်္ဂဗလဝဘာဝဿ လောကေ ဧဝံ ဝက္ခမာနနယေန ဒိဋ္ဌတ္တာ, အထဝါ ကေနစိ ဝိဓုရပ္ပစ္စယောပနိပါတေန ကာရဏဝေ ကလ္လေန ဝါ ကဒါစိ ကတ္တုမသက္ကုဏေယျတ္တေပိ အန္တရင်္ဂဿ အဝဿံ ဝိဓေယျတ္တံ ဒဿေတုမာဟ သဗ္ဗပဌမံ ဝိဓေယျတ္တာ’တိ, သတိသမ္ဘဝေတိ နိမိတ္တဿာနုပဟတတ္တာ ကာရိယဿ သမ္ဘဝေ သတိ.

අකාරය අන්තරංග වීමට හේතුව 'පකතිනිස්සිතත්තා' (ප්‍රකෘතිය ඇසුරු කළ බැවින්) යැයි පැවසීය. ප්‍රකෘතියෙන් වූ මෙය 'ණෝ' (4-34) යන්නෙන් පැහැදිලි වේ. ලෝපය (හැලීම) බහිරංග වීමට හේතුව 'පච්චයනිස්සිතත්තා' (ප්‍රත්‍යය ඇසුරු කළ බැවින්) යැයි පැවසීය. 'අන්තරංග' යනාදී වචනයෙන් 'අන්තරංග සහ බහිරංග ක්‍රියාවන් අතරෙහි අන්තරංග විධිය වඩාත් බලවත්ය' යන පරිභාෂාව උපලක්ෂණය කරයි. 'අංග' ශබ්දය අවයවය ප්‍රකාශ කරයි. 'අන්ත' ශබ්දය සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි වේ. අංගයෙහි වන බැවින් 'අන්තරංග' නම් වේ. මෙය විභක්ත්‍යර්ථයෙහි වූ අසංඛ්‍යා (අව්‍යයීභාව) සමාසයකි. 'එඕනම වණ්ණේ' (1-37) යන්නෙන් අකාරය (අත්ත) සහ ර-ආගමය පැමිණේ. අංගයෙන් බාහිර වූයේ 'බහිරංග' නම් වේ. 'පය්‍යපාබහිතිරෝ පුරේපච්ඡා වා පංචම්‍යා' (3-5) යන්නෙන් මෙය පංචමී විභක්ත්‍යර්ථයෙහි වූ අසංඛ්‍යා සමාසයකි. මෙහි අන්තරංග සහ බහිරංග යනු හුදෙක් අංගයෙහි උපන් දෙයම අන්තරංග නොවේ, වැළැක්විය නොහැකි පරිදි අන්තරංගය ඇසුරු කළ ක්‍රියාව අන්තරංග වේ. එමෙන්ම අංගයෙන් බාහිර වූ සමූහය බහිරංග නොවේ, බහිරංගය ඇසුරු කළ ක්‍රියාව බහිරංග වේ. ඇඳන් ශබ්ද කරන කල්හි 'ඇඳන් ශබ්ද කරයි' (ඇඳන් මත සිටින්නවුන් ශබ්ද කරයි යන අරුතින්) කියන්නාක් මෙනි. එබැවින්ම අසංඛ්‍යා සමාසයක් වුවද 'අන්තරංගෝ, අන්තරංගා' යනාදී වශයෙන් වෙනත් ලිංග, විභක්ති හා වචන යෙදීම සිදු වේ. මක්නිසාද යත්, මෙය සාංකේතික අසංඛ්‍යා සමාසයක් මිස පූර්ව පදයේ අර්ථය ප්‍රධාන වූවක් නොවන බැවිනි. යම් සේ ප්‍රත්‍යක්ෂය ඇස (අක්ෂි) ඇසුරු කළ බව හැඟවීම පිණිස 'අක්ඛං අක්ඛං පති වත්තතේ' කියා වීප්සාර්ථයෙහි අසංඛ්‍යා සමාසය කළත්, ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානය ඇස ඇසුරු කළ බව දැක්වීම සඳහා සංකේත වශයෙන් මෙම අසංඛ්‍යා සමාසය කරන ලද්දක් වන අතර, එය පූර්ව පදයේ අර්ථය ප්‍රධාන වූවක් නොවන බැවින් 'පච්චක්ඛෝ, පච්චක්ඛා' යනාදී වශයෙන් වෙනත් ලිංග, විභක්ති හා වචන යෙදීම සිදු වේ. එසේම, මෙය අන්තරංගය ඇසුරු කළ සමූහයක් බව හැඟවීම පිණිස සංකේත වශයෙන් කරන ලද අසංඛ්‍යා සමාසයක් වන බැවින්, ලිංග, විභක්ති හා වචන වෙනස් වීම විරුද්ධ නොවේ. නැතහොත්, අන්තරංගය මේ ක්‍රියාවට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'සද්ධාදිත්ව' (4-84) යන්නෙන් ද, බහිරංගය ද එසේම වේ. අන්තරංගය හා බහිරංගය අන්තරංග-බහිරංග නම් වන අතර, ඒවා අතරින් අන්තරංගය වඩාත් බලවත් වේ. අන්තරංග ක්‍රියාවේ බලවත් බව සාධනය කරනු පිණිස 'සබ්බපඨමං විධෙය්‍යත්තා' (සියල්ලට ප්‍රථමයෙන් විධාන කළ යුතු බැවින්) යනාදිය පවසන ලදී. එහෙත් මෙය අන්තරංග ක්‍රියාවේ බලවත් බව සාධනය කිරීමට ප්‍රධාන හේතුව නොවේ. අන්තරංග බැවින් බලවත් වීමම සියල්ලට ප්‍රථමයෙන් විධාන කිරීමට හේතුව වන බැවිනි. එසේම 'යම් ලෝපයකට වඩා අකාරය ප්‍රථමයෙන්ම ඇති වීමට හේතුව අන්තරංග බවයි' කියා පවසන ලදී. එබැවින් මෙම පාඨය නොගැලපේ. අන්තරංගයේ බලවත් බව සාධනය කිරීම ලෝක සම්මතයෙන් කැමති වන බැවින් මෙම අර්ථයෙහි මෙම පාඨය ගැලපේ: 'ලෝකයෙහි එසේ දක්නට ලැබෙන බැවින් අන්තරංග ක්‍රියාවම බලවත් වේ, එසේම ලෝකයා උදෑසනම...' යනාදියයි. ලෝකයෙහි එසේ දක්නට ලැබෙන්නේ යනු අන්තරංගයේ බලවත් බව ලෝකයෙහි මින් ඉදිරියට කියැවෙන පරිදි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. නැතහොත්, යම් කිසි බාධක ප්‍රත්‍යයක පැමිණීමෙන් හෝ හේතු අඩුපාඩුකම් නිසා හෝ ඇතැම් විට අන්තරංග ක්‍රියාව කිරීමට නොහැකි වුවද, අන්තරංගය ඒකාන්තයෙන්ම විධාන කළ යුතු බව දැක්වීම සඳහා 'සියල්ලට ප්‍රථමයෙන් විධාන කළ යුතු බැවින්' යැයි පැවසීය. 'සතිසම්භවේ' යනු නිමිත්ත විනාශ නොවීම නිසා ක්‍රියාව සිදුවිය හැකි කල්හි යන්නයි.

၁၁၆. ယေ

116. ‘යේ’ යන්නෙහි

ဣဝဏ္ဏဿာတိ ဝုတ္တတ္တာတိ ‘ယေ ပဿိဝဏ္ဏဿာ’’တိ ဧတ္ထ ဣဝဏ္ဏဿာတိ ဝုတ္တတ္တာ.

‘ඉවණ්ණස්ස’ (ඉ-වර්ණයට) යැයි පැවසූ බැවින් යනු, ‘යේ පස්සිවණ්ණස්ස’ යන මෙහි ‘ඉවණ්ණස්ස’ යැයි පැවසූ බැවිනි.

၁၁၈. အသံ

118. අසංයුක්ත වූ

လိင်္ဂဝစနဘေဒေပိ ဗျယရဟိတတ္တာ အဗျယဝန္တဥပသင်္ဂနိပါတာနံ ပုဗ္ဗာစရိယသညာ, အသတီ သင်္ချာ ယေသန္တျာနျသင်္ချာနီတျာဟ- ‘ဧကတ္တေ’စ္စာဒိ, ဧကာနေကေသူတိ ဝုတ္တတ္တာ သင်္ချာဝိသေသေ ဝိဓီယမာနာသျာဒယော ကထမသင်္ချေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုမုဿဟန္တေ ဣစ္စာသယေနာဟ- ‘ကထမသင်္ချေဟိ သျာဒီနံ သမ္ဘဝေါ’တိ. အထ နိဿင်္ချေဟိ ဟောတုသျာဒီနမသမ္ဘဝေါ ဥစ္စံ ရုက္ခဿိစ္စာဒေါတု သင်္ချာသမ္ဘဝေ ဘဝိတဗ္ဗမေဝ သျာဒီဟိစ္စာဟ-‘သင်္ချာသမ္ဘဝေဝေ’စ္စာဒိ. ဝုတ္တိဂန္ထဿာဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ ‘အညထေ’ တျာဒိနာ, ကိမေသမုပ္ပတ္တိယမ္ပယောဇနံ ယေနာသင်္ချေဟိ တဒုပ္ပတ္တိ နော-နုမီယတေ စ္စာသင်္ကိယာဟ-‘တဿဉ္စ သတိယ’န္တျာဒိ, အသတိ ဟိ သျာဒီနမုပ္ပတ္တိယမုစ္စမာဒီနမသင်္ချာနမ္ပဒတ္တံ နတ္ထီတိ ယော အာဒီသု ပဒသ္မာ ပရေသံ တုမှာမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ဝေါနောအာဒိကံ ပဒနိမိတ္တံ [Pg.131] ကာရိယံ န သိယာတိ ‘ဥစ္စံ ဝေါ, ဥစ္စံ နော’တိအာဒယော ပယောဂါ န သိဇ္ဈန္တိ, သတိ တု သျာဒုပ္ပတ္တိယံ လုတ္တေသုပိ တေသု ပဒတ္တနိပ္ဖတ္တိယာယေဝ တဒုပ္ပတ္တိတော ပဒတ္တေ သိဒ္ဓေ ပဒလက္ခဏံ ကာရိယံ သိဇ္ဈတေဝါတိ ဘာဝေါ. ပရေဟိ ဧတ္ထ ‘တဿံ သာလာယ’န္တိ ဝစနိစ္ဆာယံ ‘တတြ သာလာယ’န္တိ ယထာ သိယာတိ ‘‘အဗျယတွာ သျာဒိနော’’တိ (ပါ, ၂-၄-၈၂) အဗျယတော ပရဿိတ္ထိယမာပ္ပစ္စယဿာပိ လောပေါ ဝိဟိတော, တေနာဟ- ‘အသင်္ချေဟိ’စ္စာဒိ, တဒယုတ္တန္တိ အာပ္ပစ္စယဿ လောပဝိဓာန မယုတ္တံတျတ္ထော. အထ ကေနာတြ အာပ္ပစ္စယော ဝိဓီယတေ ယေနာဿာပိ လောပေါ-နုသာသီယတေ ‘‘ဣတ္ထိယမတွာ’’တိ (၃-၂၆) စေ နေတဒတ္ထိ, ဣတ္ထိယမာပ္ပစ္စယဿ ဝိဓာနတော-သင်္ချာနဉ္စာလိင်္ဂတ္တာ, တသ္မာ အသင်္ချေဟိ အာပ္ပစ္စယဿ သမ္ဘဝေါယေဝ နတ္ထီတျနတ္ထကမာပ္ပစ္စယဿ လောပဝစနန္တိ နာနတ္ထကံ ဣတ္ထိယန္တိ (၃-၂၆) ဟိ ဂုဏိပ္ပဓာနော နိဒ္ဒေသော ဣတ္ထတ္တဝတိ အာပ္ပစ္စယာဒယော ဝိဓီယန္တေ ‘တဿံ သာလာယ (မိစ္စေ တသ္မိံ ပဒတ္ထေ) တတြေ’တိ အသင်္ချမိဒမိတ္ထတ္တဝတိ ဝတ္တတေ, တသ္မာ သိယာယေ ဝေတသ္မာ အာပ္ပစ္စယောတျဝဿမာပ္ပစ္စယဿ လောပေါ ဝိဓေယျောတိ ယော မညတေ, တမ္ပတိ အာဟ-‘ယဒီပိ’စ္စာဒိ, ဝိသေသာဘိဓာနာတျုပဂမေ ဝတ္တ မာနောယမသင်္ချသမုဒါယော‘နိဒ္ဒေသော ဝတ္တတေ’တိ စောဘယမိက္ခတေ, ဣတ္ထိယန္တိ နိဒ္ဒေသဿ ဂုဏိပ္ပဓာနတ္တံ သာဓေတုံ ‘ဣတ္ထတ္တဝတိ ဟိ အာပ္ပစ္စယာဒယော’တိအာဟ, တတြေတီမဿာသင်္ချဿ သာလာယံ ဝတ္တနတော အာဟ- ‘ဣတ္ထတ္တဝတိ စာ’တိ, အယမ္ပသိဒ္ဓိရူပေန န ဝတ္တတေတိ သမ္ဗန္ဓော, ယဒိ အယမ္ပသိဒ္ဓိရူပေန ဝတ္တတေ, ကုတော စရဟိ ဣတ္ထတ္တာဝသာယောတျာဟ- ‘ဣတ္ထတ္တာဝသာယော’စ္စာဒိ. ဣဒါနိ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိဝစနမာနီယ တဿာ ယုတ္တတ္တမုဗ္ဘာဝယိတုမာဟ- ‘ယောပျာဟိ’စ္စာဒိ, ယဒီပိစ္စာဒိ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိဝစနံ, တဿာတိ ဣတ္ထတ္တဿ, ပဒတ္ထော စ ဣတ္ထတ္တံ သိယာတိ ယောပျာဟေတိ သမ္ဗန္ဓော, ဂမ္မမာနတ္ထတ္တာ ဣတိသဒ္ဒါပ္ပယောဂေါ, တဿာယုတ္တန္တိ တဿေဝံ ဝါဒိနော ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိနော ဝစနမယုတ္တံတျတ္ထော, ကုတောစ္စာဟ- ‘ဧဝံ ဟိ’စ္စာဒိ, ယဒိ ဣတ္ထတ္တဿ ဝါကျတ္ထတာ ဣတ္ထိပ္ပစ္စယနိဝတ္တိကတာ, ဧဝံ သတိ သာလာယမိစ္စာဒိသဒ္ဒန္တရာပေက္ခာ ဣတ္ထတ္တပ္ပတီတိ တတြေတျာဒီသု သိယာတိ အတ္ထော, နေဝ တထာ ပတီယတီတိ ဘာဝေါ, ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဖုဋယိတုမာဟ- ‘တထာဟိ’စ္စာဒိ, အဝိဒ္ဒသုအယန္တိ ဒိဋ္ဌန္တော ပညာသော, အဝိဒ္ဒသု [Pg.132] အယန္တိ ဥဘယတြာပျတြေကဝစနသိဿ နိဝတ္တိယာ ကတံ ယမေကတ္တံ, တံ သဒ္ဒန္တရာဒျနပေက္ခမေဝ ပတီယတေတျတ္ထော, ဣတ္ထတ္တ ဝုတ္တိနာ သာလာဒိသဒ္ဒေန သာမာနာဓိကရဏျံ တတြေတျေတဿာတိ ဧတာဝတာ အာပ္ပစ္စယော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ-‘သမာနာဓိကရဏတ္တမ္ပိ’စ္စာဒိ, သမာနာဓိကရဏတ္တမ္ပီတိ (ဣတ္ထိ) ဝုတ္တိနာ သာလာဒိသဒ္ဒေန သာမာနာဓိကရဏျမ္ပိ, အာပ္ပစ္စယာဒီနံ နာင်္ဂန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

ලිංග සහ වචන භේදයන්හිදීද වෙනස් වීමක් (ව්‍යය වීමක්) නොමැති බැවින්, උපසර්ග සහ නිපාතයන්ට ‘අව්‍යය’ යන්න පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ සංඥාවකි. යම් තැනක සංඛ්‍යාවක් නැත්ද, ඒවා අසංඛ්‍යයෝයැයි දක්වමින් ‘එකත්තෙ’ යනාදිය පැවසීය. ‘එකෙකු සහ බොහෝ අයෙකු’ යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, සංඛ්‍යා විශේෂයෙහි පනවනු ලබන ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ සංඛ්‍යාවක් නොමැති තැන්වල කෙසේ නම් උපදින්නට උත්සාහ කෙරෙත්ද යන අදහසින් ‘කථමසංඛ්‍යෙහි ස්‍යාදීනං සම්භවො’ (සංඛ්‍යාවන්ගෙන් තොරව ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ඇතිවීම කෙසේ සිදුවේද?) යැයි පැවසීය. එසේ නම්, සංඛ්‍යාවන්ගෙන් තොරව ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ නොවීම සිදු වේවා; ‘උච්චං රුක්ඛස්ස’ යනාදියේදී සංඛ්‍යාව ඇති කල්හි ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් විය යුතුමයැයි දක්වමින් ‘සංඛ්‍යාසම්භවෙවෙ’ යනාදිය පැවසීය. වෘත්ති ග්‍රන්ථයේ අදහස ‘අඤ්ඤථෙ’ යනාදියෙන් විස්තර කරයි. සංඛ්‍යාවන්ගෙන් තොර වූවන්ගෙන් එම ප්‍රත්‍යයන්ගේ ඉපදීම අනුමාන නොකෙරේ නම්, මෙම ප්‍රත්‍යය ඉපදීමෙහි ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්දැයි සැක කොට ‘තස්සඤ්ච සතියා’ යනාදිය පැවසීය. සැබවින්ම ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ඉපදීමක් නොමැති කල්හි, ‘උච්චං’ ආදී සංඛ්‍යා රහිත පදයන්ට පදභාවයක් නැත. එසේ වූ විට, ආදියේ ඇති පදයන්ට පසුව එන ‘තුම්හ’, ‘අම්හ’ යන සවිභක්තික ශබ්දයන්ගේ ‘වො’, ‘නො’ ආදී පද නිමිත්ත වන කාර්යය සිදු නොවේ. එවිට ‘උච්චං වො’, ‘උච්චං නො’ යනාදී ප්‍රයෝගයන් සිද්ධ නොවේ. නමුත් ‘සි’ ප්‍රත්‍යයන් උපදින කල්හි, ඒවා ලොප් වුවද පදභාවය සිද්ධ වන බැවින්, එම ඉපදීමෙන් පදභාවය සිද්ධ වූ කල්හි පද ලක්ෂණ කාර්යය සිද්ධ වන්නේමය යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහි අන්‍යයන් විසින් ‘තස්සං සාලායං’ යන වචන කැමැත්තෙහි ‘තත්‍ර සාලායං’ යන්න යම් සේ වේද, එසේ ‘අව්‍යයත්වා ස්‍යාදිනො’ (පා. 2-4-82) යන සූත්‍රයෙන් අව්‍යය පදයකට පසුව එන ස්ත්‍රී ලිංග ‘ආ’ ප්‍රත්‍යයෙහිද ලෝපය පනවන ලදී. එහෙයින් ‘අසංඛ්‍යෙහි’ යනාදිය පැවසීය. ‘තදයහ්තං’ යනු ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය ලොප් කිරීමේ විධානය අයෝග්‍යය යන අර්ථයයි. එසේ නම්, මෙහි ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය පනවනු ලබන්නේ කුමකින්ද, යමකින් මෙහිද ලෝපය අනුශාසනා කරනු ලබන්නේද? ‘ඉත්ථියමත්වා’ (3-26) යන සූත්‍රයෙන් යැයි කියන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය පැනවීමෙන්ද, අසංඛ්‍යයන්ට ලිංගයක් නොමැති බැවින්ද, එහෙයින් අසංඛ්‍යයන්ගෙන් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යයක් ඇතිවීමක්ම නොමැති බැවින් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යයේ ලෝපය පැවසීම නිෂ්ඵල වේ. එසේ නිෂ්ඵල නොවේ, ‘ඉත්ථියං’ (3-26) යන්න ගුණ ප්‍රධාන නිර්දේශයක් වන බැවින් ස්ත්‍රීභාවය ඇති කල්හි ‘ආ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පනවනු ලැබේ. ‘තස්සං සාලායං’ (එම ශාලාවෙහි යන පද අර්ථයෙහි) ‘තත්‍ර’ යනු මෙම අසංඛ්‍ය පදය ස්ත්‍රීභාවයෙහි පවතී, එහෙයින් මෙයින් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය විය යුතුමය, එබැවින් ඒකාන්තයෙන්ම ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය ලොප් කිරීම පැනවිය යුතුයැයි යමෙක් සිතන්නේද, ඔහුට මෙසේ පැවසීය: ‘යදීපි’ යනාදියයි. විශේෂයක් පැවසීම පිළිගැනීමේදී පවත්නා වූ මෙම අසංඛ්‍ය සමූහය ‘නිර්දේශය පවතී’ යන දෙකම දකී. ‘ඉත්ථියං’ යන නිර්දේශයෙහි ගුණ ප්‍රධාන භාවය සාධනය කරනු පිණිස ‘ස්ත්‍රීභාවයෙහි ‘ආ’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙත්’ යැයි පැවසීය. එහි ‘තත්‍ර’ යන මෙම අසංඛ්‍ය පදය ශාලාවෙහි පවත්නා බැවින් ‘ඉත්ථත්තවති ච’ (ස්ත්‍රීභාවයෙහිද) යැයි පැවසීය. මෙය ප්‍රසිද්ධ රූපයෙන් නොපවතී යන්න සම්බන්ධයයි. ඉදින් මෙය ප්‍රසිද්ධ රූපයෙන් පවතී නම්, එකල්හි ස්ත්‍රීභාවය නිශ්චය කිරීම කෙසේ වේදැයි අසා ‘ඉත්ථත්තාවසායො’ යනාදිය පැවසීය. දැන් ජිනේන්ද්‍රබුද්ධිගේ වචනය ගෙනහැර දක්වමින් එහි අයෝග්‍යතාවය මතු කරනු පිණිස ‘යොප්‍යාහි’ යනාදිය පැවසීය. ‘යදීපි’ යනාදිය ජිනේන්ද්‍රබුද්ධිගේ වචනයයි. ‘තස්ස’ යනු ස්ත්‍රීභාවයෙහි අර්ථයයි, පදාර්ථයද ස්ත්‍රීභාවය විය යුතුමයැයි ‘යොප්‍යාහ’ යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ‘ඉති’ ශබ්දය නොයෙදීම අර්ථය ගම්‍ය වන බැවිනි. ‘තස්සායුත්තං’ යනු එසේ පවසන ජිනේන්ද්‍රබුද්ධිගේ වචනය අයෝග්‍යය යන අර්ථයයි. ඒ මන්ද යත්? ‘ඒවං හි’ යනාදිය පැවසීය. ඉදින් ස්ත්‍රීභාවයේ වාක්‍යාර්ථය ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය වැළැක්වීම නම්, එසේ ඇති කල්හි ‘සාලායං’ යනාදී වෙනත් ශබ්දයන් අපේක්ෂා කරන ස්ත්‍රීභාවය පිළිබඳ වැටහීම ‘තත්‍ර’ යනාදියේදී විය යුතුය යන අර්ථයයි. එසේ වටහා නොගැනේ යන්න මෙහි අදහසයි. පැවසූ අර්ථයම පැහැදිලි කරනු පිණිස ‘තථාහි’ යනාදිය පැවසීය. ‘අවිද්දසු අයං’ යන්න නිදර්ශනයක් ලෙස දැක්වීමකි. ‘අවිද්දසු අයං’ යන දෙතැනේදීම මෙහි ඒකවචනය ඉවත් කිරීමෙන් කරන ලද යම් ඒකත්වයක් වේද, එය වෙනත් ශබ්දයන් අපේක්ෂා නොකරම වටහා ගැනේ යන අර්ථයයි. ස්ත්‍රීභාවය පවසන ‘සාලා’ ආදී ශබ්දයන් හා සමානාධිකරණ බව ‘තත්‍ර’ යන්නට ඇති බැවින්, එපමණකින් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය උපදින්නේයැයි පැවසිය නොහැකි බව දක්වමින් ‘සමානාධිකරණත්තම්පි’ යනාදිය පැවසීය. ‘සමානාධිකරණත්තම්පි’ යනු (ස්ත්‍රීභාවය) පවසන ‘සාලා’ ආදී ශබ්දයන් හා සමානාධිකරණ බවද ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය ආදියට හේතුවක් නොවේ යන සම්බන්ධයයි.

၁၁၉. ဧက

119. එක

ဧဝါတိ အနုဝတ္တတေဧဝ, ဧကောတ္ထော ယဿ ပကတျာဒိသမုဒါယဿ သော ဧကတ္ထော ‘အဿ စေကတ္ထသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ ဤယာဒိ ဝိဓာနန္တျာဟ- ‘ဧကတ္ထတာ ဤယာဒိဝိဓာန’န္တိ, ဤယာဒိဝုတ္တိယန္တိ ဝတ္တနံ ဝုတ္တိ ဤယာဒီနံ ဝုတ္တိ, ဤယာဒိဝိဓာနေ သတိတျတ္ထော, သမာသတောတိ သမာသိတာ, တေနေဝါတိ ‘‘ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ’’တိ (၄-၁၂၀) သုတ္တေနေဝ.

‘ඒව’ (එසේම) යන්න අනුවර්තනය වේමය. යම් ප්‍රකෘති ආදි සමූහයකට එක් අර්ථයක් ඇත්ද, එය ඒකර්ථ (එක් අර්ථයක් ඇති) නම් වේ. ‘මෙහිද ඒකර්ථතාවය ඊය ආදි ප්‍රත්‍යයන් විධාන කිරීම පිණිසයි’ යනුවෙන් පැවසුණි. ‘ඊයාදි වෘත්තියෙහි’ යනු පැවැත්ම වෘත්තියයි, ඊය ආදීන්ගේ වෘත්තියයි, ඊය ආදීන් විධාන කිරීමේදී යන අර්ථයයි. ‘සමාසතො’ යනු සමාස කරන ලද්දේය. ‘තෙනෙව’ යනු ‘දිස්සන්තඤ්ඤෙapi පච්චයා’ (4-120) යන සූත්‍රයෙන්මය.

၁၂၀. ပုဗ္ဗ

120. පූර්ව

ယဒါ စာတြာဓိသဒ္ဒပ္ပယောဂေါ တဒါ တေနေဝ ဝိဘတျတ္ထဿ ဝုတ္တတ္တာ န သတ္တမီ ပယုဇ္ဇတေ, ယဒါ သတ္တမီ, န တဒါဓိသဒ္ဒေါ, တေနာ သကပဒေနေဝ ဝိဂ္ဂဟော ဧဝံ ဒဿနီယောတိ အာဟ- ‘ဣတ္ထီသု ကထာ ပဝတ္တာ’တိ, ဣတ္ထိသဒ္ဒတော သတ္တမီဘဝနေ ကာရဏမာဟ- ‘တံသမာနာဓိကရဏတ္တာ’တိ, တေန အဓိသဒ္ဒေန သမာနတ္ထတ္တာတိ အတ္ထော.

යම් විටක මෙහි ‘අධි’ ශබ්දයේ ප්‍රයෝගය වේද, එකල්හි එයින්ම විභක්ත්‍යර්ථය කියැවුණු බැවින් සප්තමී විභක්තිය නොයෙදේ. යම් විටක සප්තමී විභක්තිය යෙදේද, එකල්හි ‘අධි’ ශබ්දය නොයෙදේ. එහෙයින් තමාගේම පදයෙන් විග්‍රහය මෙසේ දැක්විය යුතුයැයි පවසා ‘ඉත්ථීසු කථා පවත්තා’ (ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි කථාව පැවතුණි) යැයි කීය. ‘ඉත්ථි’ ශබ්දයෙන් සප්තමී විභක්තිය වීමට හේතුව ‘තංසමානාධිකරණත්තා’ (එය හා සමානාධිකරණ බැවින්) යැයි පැවසීය. එයින් ‘අධි’ ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් යන අර්ථයයි.

၁၂၁. နာတော

121. නා කෙරෙන්

သော စ အမာဒေသော, အာဒေသဿေဝါတိ အံအာဒေသဿေဝ, အပဉ္စမိယာတိ ပဉ္စမိံ ဝဇ္ဇေတွာ. အညတြ ဝိဓီယမာနော-ယမမာဒေသော ပဉ္စမိယမ္ပဋိသိဒ္ဓတ္တာ ပဉ္စမိယာ ပဋိသေဓေန သယမ္ပိ ပဋိသိဒ္ဓေါ နာမ ဟောတီတျာဟ ‘အာဒေသဿေဝါယံ ပဋိသေဓော’တိ, လောပပဋိသေဓဿ ‘နာတော’တိ ပုဗ္ဗဝါကျေန ဝုတ္တဿ အယမ္ပဋိသေဓော နေတိ သမ္ဗန္ဓော, အထ ကထမိဒမပဉ္စမျာတျမာဒေသေနေဝါတိသမ္ဗန္ဓတိ န လောပ ပဋိသေဓေနာတိ ပရိဘာသမာဟ-‘အနန္တရဿ ဝိဓိ ဝါ ဟောတိ ပဋိသေဓော [Pg.133] ဝါ’တိ, ဧတ္ထ အန္တရသဒ္ဒဿာနေကတ္ထတ္တေပီဟာန္တရာဠဝါစီတိ န ဝိဇ္ဇတေ အန္တရမ္မဇ္ဈမဿေတျနန္တရော, အန္တရာဠမတ္တပဋိသေဓေ ပယောဇနံ နတ္ထီတျန္တရာဠဂတဿ ဝိဓိနော ပဋိသေဓဿ စာဘာဝါနန္တရောတျုပ စရီယတေ အနန္တရာ ဂါမာတျာဒိ ဝိယ, ဒိဋ္ဌတ္တေ ပန မဇ္ဈဿ န ဝိဇ္ဇတေ-န္တရ မေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟေ သုတ္တေပျနန္တရဿ ဝိဓာနန္တရဿာပိ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဒွိန္နမေကောပျနန္တရောတျုစ္စတေ, တေနေဝါနန္တရဿာတိ ပရိဘာသာယမေက ဝစနံ, ဣတိသဒ္ဒေါ ဣဒမတ္ထေ, ဣတိ ဣမာယ ပရိဘာသာယာဒေသေနာဘိသမ္ဗန္ဓတီတျတ္ထော, တေနာတိ ယထာဝုတ္တပရိဘာသာယ ဝသေန, ယေန ကာရဏေနာဒေသေနာဘိသမ္ဗန္ဓတိ တေနာတျတ္ထော, အလောပေါတိ လောပ ပဋိသေဓော, သာမတ္ထိယာလဒ္ဓန္တိ ဒွိန္နမတ္ထာနံ ဝိဓာနာယ ဒွေ ဝါကျာနိ ဘဝန္တိ, တတြ ‘နာတော’တီဒံ ပဋိသေဓဝိဓာယကမေကံ ဝါကျံ, ‘အမပဉ္စမိယာ’တိ ဒုတိယမမာဒေသဿ, တတြာပဉ္စမိယာတျာဒေသေနေဝါတိ သမ္ဗန္ဓတိ, ဝုတ္တဝိဓာနာ န လောပပဋိသေဓေန, တထာသတျမပဉ္စမိယာတိဒံ ဝါကျံ ယဒိ န ဝိသေသတ္ထမာလမ္ဗတေ တမန္တရေနာနုပပတ္တိတော-ညထာ ကိန္တျနေနာတ္ထဗလေန လဒ္ဓန္တိ အတ္ထော, အလောပေါတိ ဇောတေတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဝါကျဘေဒေန ဝိဝရဏံ ကတံ, န ဧကဝါကျတ္တေနာတိ ဗျတိရေကော ဧကဝါကျတာယဉှိ ကာရိယ ဒွယဿပိ ပဉ္စမိယမ္ပဋိသေဓော သိယာ ‘ပဉ္စမိံ ဝဇ္ဇေတွာ တံ ကာရိယဒွယံ ဝေဒိတဗ္ဗ’န္တိ, ယဒိပိ သိဒ္ဓါတိ သမ္ဗန္ဓော, ယေန နာပ္ပတ္တိယာတျနေန ‘‘ယေန နာပ္ပတ္တေ ဝိဓိရာရဗ္ဘတေ, တဿ ဗာဓနမ္ဘဝတီ’’တိ မမ္ပရိဘာသမုပလက္ခေတိ, ကိမတ္ထမိဟာယံ ပရိဘာသာ ပဌျတေ ဣဟ သတ္ထေ-ပဝါဒါ ဥဿဂ္ဂေ ဗာဓန္တေတိ နိယမော, တတြ စုဿဂ္ဂါ ဒုဝိဓာ နိယတပ္ပတ္တယော အနိယတပ္ပတ္တယော စေတိ, ယေ သဗ္ဗတ္ထာပဝါဒဝိသယမ္ပဝိသန္တိ, တေ နိယတပ္ပတ္တယော ဝုစ္စန္တေ, ယေ ကွစိဒေဝါပဝါဒဝိသယမဝဂါဟန္တေ, တေ အနိယတပ္ပတ္တယော ဝုစ္စန္တေ, ဧဝံ ဒုဝိဓေသုဿဂ္ဂေသု ယေ-နိယတပ္ပတ္တယော, တေသမေဝ ဗာဓနမိစ္ဆီယတေ, န နိယတိကာနံ, တေန တပ္ပဒဿနတ္ထမယမ္ပရိဘာသာ ပဌျတေတိ, ယေနေတျုဿဂ္ဂဿ နိဒ္ဒေသော, နေတိ ပဋိသေဓဝါစီ နိပါတော, အပ္ပတ္တေ အသမ္ဖုဋ္ဌေ ဝိသယေ ဣတျဇ္ဈာဟာရိယံ, ယေန ဥဿဂ္ဂေန နာပ္ပတ္တေ ပတ္တေဧဝ သမ္ဖုဋ္ဌေဧဝ ဝိသယေတျတ္ထော… ‘ဒွေ ပဋိသေဓာ ပါကတမတ္ထံ ဂမေန္တီ’တိ ကတွာ, ဝိဓီယတီတိ, ပဋိသေဓော ဝိဓာနဉ္စ, အာရဗ္ဘတေ ဝိဓီ

එම ‘අම්’ ආදේශය ද, ‘ආදේශයටමයි’ යනු ‘අම්’ ආදේශයටමය. ‘අපඤ්චමියා’ යනු පස්වන විභක්තිය හැර ය. වෙනත් තැනක පනවනු ලබන මෙම ‘අම්’ ආදේශය, පස්වන විභක්තියෙහිදී තහනම් කර ඇති බැවින්, පස්වන විභක්තිය වැළැක්වීමෙන් තමන් ද වැළැක්වුණේමය යන අදහසින් ‘මෙය ආදේශය වැළැක්වීමකි’ යි පැවසීය. ‘නාතෝ’ යන පූර්ව වාක්‍යයෙන් පවසන ලද ලෝපය වැළැක්වීම සමඟ ‘මෙම වැළැක්වීම නොවේ’ යන්න සම්බන්ධ වේ. එසේ නම්, ලෝපය වැළැක්වීම සමඟ නොව, ‘අපඤ්චමියා’ යන්න ‘අම්’ ආදේශය සමඟම පමණක් සම්බන්ධ වන්නේ කෙසේදැයි විමසන්නේ නම්, ඒ සඳහා ‘අනන්තරස්ස විධි වා හෝති පටිසෙධෝ වා’ (ළඟම ඇති දෙයට විධිය හෝ තහනම වේ) යන පරිභාෂාව පැවසීය. මෙහි ‘අන්තර’ ශබ්දය නොයෙක් අර්ථයන්හි වැටුණද, මෙහිදී මධ්‍යය (අතරමැද) පවසයි. ‘යමක මධ්‍යය නැතද එය අනන්තර වේ’ යන්නයි. අතරමැද වැළැක්වීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති බැවින්, අතරමැද පවතින විධියක් හෝ වැළැක්වීමක් නොමැති කල්හි ‘අනන්තර’ යැයි උපචාරයෙන් කියනු ලැබේ. ‘අනන්තරා ගාමා’ (ළඟම ඇති ගම්) යන්නාක් මෙනි. මධ්‍යය පැහැදිලිව පෙනෙන කල්හි, ‘මොහුගේ අතරමැදක් නැත’ යන විග්‍රහයෙහි සූත්‍රයෙහිද අනන්තරයට වඩා වෙනත් දෙයකටද විධි දක්නට ලැබෙන බැවින්, දෙදෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුද ‘අනන්තර’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින්ම ‘අනන්තරස්ස’ යන පරිභාෂාවෙහි ඒකවචනය යොදා ඇත. ‘ඉති’ යන ශබ්දය මෙහි අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඉති’ යනු මෙම පරිභාෂාවෙන් ආදේශය සමඟ සම්බන්ධ වේ යන අර්ථයයි. ‘තේන’ යනු ඉහත කී පරිභාෂාවේ බලයෙන්, යම් හේතුවකින් ආදේශය සමඟ සම්බන්ධ වේද, එම හේතුවෙන් යන අර්ථයයි. ‘අලෝපෝ’ යනු ලෝපය වැළැක්වීමයි. එය සාමර්ථ්‍යයෙන් ලබන ලදී. කරුණු දෙකක් පැනවීම සඳහා වාක්‍ය දෙකක් වෙයි. එහි ‘නාතෝ’ යන්න වැළැක්වීම පනවන එක් වාක්‍යයකි. ‘අමපඤ්චමියා’ යන්න ‘අම්’ ආදේශය පිළිබඳ දෙවන වාක්‍යයයි. එහි ‘අපඤ්චමියා’ යන්න ආදේශය සමඟම සම්බන්ධ වේ, පූර්වයෙන් පවසන ලද ලෝපය වැළැක්වීම සමඟ නොවේ. එසේ ඇති කල්හි ‘අපඤ්චමියා’ යන මෙම වාක්‍යය යම් හෙයකින් සුවිශේෂී අර්ථයක් නොගන්නේ නම්, එය නොමැතිව සිද්ධ නොවන බැවින්, වෙනත් ආකාරයකින් ‘මෙයින් අර්ථ බලයෙන් කුමක් ලබන්නේද’ යන අර්ථයයි. ‘අලෝපෝ’ යන්නෙන් පෙන්වයි යන සම්බන්ධයයි. වාක්‍ය බෙදීමෙන් විවරණය කරන ලදී. ඒකවාක්‍යත්වයෙන් නොවේ යන්න ව්‍යතිරේකයයි. ඒකවාක්‍යතාවයෙහිදී කාර්යයන් දෙකටම පස්වන විභක්තිය වැළැක්වීම සිදුවේ. ‘පස්වන විභක්තිය හැර එම කාර්ය ද්වය දත යුතුය’ යනුවෙනි. ‘යදිපි සිද්ධා’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘යෙන නප්පත්තියා’ යන මෙයින් ‘‘යම් තැනක නොපැමිණි කල්හි විධියක් ආරම්භ කරනු ලැබේද, එහි පොදු රීතිය බිඳීම සිදුවේ’’ යන පරිභාෂාව දක්වයි. කුමන අර්ථයක් සඳහා මෙහි මෙම පරිභාෂාව කියවනු ලැබේද? මෙම ශාස්ත්‍රයෙහි ‘අපවාද (විශේෂ රීති) උත්සර්ග (පොදු රීති) බඳිති’ යන නියමය ඇත. එහිදී උත්සර්ගයෝ ‘නියතප්‍රාප්ත’ සහ ‘අනියතප්‍රාප්ත’ යැයි දෙවැදෑරුම් වෙති. යම් කෙනෙක් සියලු තන්හි අපවාද විෂයට ඇතුළු වෙත්ද, ඔවුහු ‘නියතප්‍රාප්ත’ යැයි කියනු ලැබෙති. යම් කෙනෙක් ඇතැම් තැනක පමණක් අපවාද විෂයට බසිත්ද, ඔවුහු ‘අනියතප්‍රාප්ත’ යැයි කියනු ලැබෙති. මෙසේ ද්විවිධ වූ උත්සර්ගයන් අතුරින් යම් නියතප්‍රාප්ත කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුන්ගේම බිඳීම (බැහැර කිරීම) අපේක්ෂා කෙරේ, අනියතප්‍රාප්තයන්ගේ නොවේ. එබැවින් එය දැක්වීම පිණිස මෙම පරිභාෂාව කියවනු ලැබේ. ‘යෙන’ යනු උත්සර්ගය දැක්වීමයි. ‘න’ යනු ප්‍රතිෂේධ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘අප්පත්තේ’ යනු ස්පර්ශ නොකළ විෂයෙහි යන්න අධ්‍යාහාර කරගත යුතුය. ‘යම් උත්සර්ගයකින් නොපැමිණි කල්හි නොව, පැමිණි කල්හිම, ස්පර්ශ කළ විෂයෙහිම’ යන අර්ථයයි... ‘ප්‍රතිෂේධ දෙකක් පැහැදිලි අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි’ යනුවෙන් සලකා ‘පනවනු ලැබේ’ යන්නෙන් ප්‍රතිෂේධය සහ පැනවීමයි, ‘ආරම්භභතේ’ යනු පනවනු ලැබේ...

ယတေ [Pg.134] ပဌျတေတျတ္ထော, အနေနာပဝါဒဝိဓိန္ဒဿေတိ, တဿေတိ အာဒေါယေနေတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿဥဿဂ္ဂဿဗာဓနမ္ဘဝတျပဝါဒေန, ယေန တွပ္ပတ္တေ ဝိသယေ အာရဗ္ဘတေ တဿ ဗာဓနံ န ဘဝတီတျတ္ထော, ကုတောတိ စေ အနဝကာသတ္တာ, တထာဟိ ယဒိ ဥဿဂ္ဂေန သဗ္ဗော ဝိသယော ဂဟိတော သိယာ, ကော-ပဝါဒဿအညော ဝိသယော သိယာ, တသ္မာ အနဝကာသတ္တာ (န) အပ (ဝါဒေ) ပန တဿ ဗာဓနမ္ဘဝတီတျဝသေယံ, ယေန တုဿဂ္ဂေန ကောစိ ဒေဝါပဝါဒဝိသယော-နုပ္ပတ္တောသိယာ, နသဗ္ဗော, တမ္ပတိ သာဝကာ သတ္တာ တမ္ဗာဓတေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ‘ပဉ္စပူလိမာနယေ’တျတြ ပဉ္စန္နံ ပူလာနံ သမာဟာရောတိ ဝိသေသနသမာသော ‘‘နဒါဒိတောဝီ’’ (၃-၂၇) သမာဟရဏံ သမာဟာရောတိ သမာဟာရဿပိ ဘာဝရူပတ္တာ အာဟ ‘ဘာဝပ္ပဓာနတ္တေပီ’တိ, ဂုဏဘူတဒဗ္ဗာနိ ပူလာနိ.

...කියවනු ලැබේ යන අර්ථයයි. මෙයින් අපවාද විධිය දක්වයි. ‘තස්ස’ යන්නෙන් ‘යෙන’ යනුවෙන් දක්වන ලද උත්සර්ගයාගේ බිඳීම අපවාදය මඟින් සිදුවේ. යම් උත්සර්ගයකින් නොපැමිණි විෂයෙහි ආරම්භ කරනු ලැබේද, එහි බිඳීමක් සිදු නොවේ යන අර්ථයයි. එය කුමක් නිසාද යත්, අනවකාශ බැවිනි. එසේම යම් හෙයකින් උත්සර්ගය විසින් සියලු විෂයයන් ගන්නා ලද්දේ නම්, අපවාදයට වෙනත් කුමන විෂයයක් ඉතිරි වන්නේද? එබැවින් අනවකාශ බැවින් අපවාදයෙහිදී එහි බිඳීම සිදුවේ යැයි දත යුතුය. යම් උත්සර්ගයකින් යම් කිසි අපවාද විෂයයක් නොපැමිණියේ වේද, සියල්ල නොවේද, ඒ කෙරෙහි සාවකාශ බව ඇති බැවින් එය බිඳේ යැයි පවසන ලදී. ‘පඤ්චපූලිමානය’ යන්නෙහි ‘පඤ්චන්නං පූලානං සමාහාරෝ’ (පූල පහක එකතුව) යනු විශේෂණ සමාසයයි. ‘‘නදාදිතෝවී’’ (3-27) යන්නෙන්, එකතු කිරීම සමාහාරය වන බැවින්, සමාහාරය ද භාව රූපයක් වන හෙයින් ‘භාවප්‍රධානත්වයේදී ද’ යැයි පැවසීය. ගුණභූත ද්‍රව්‍යයෝ ‘පූල’ නම් වෙති.

၁၂၅. ဣမ

125. ඉම (මෙම)

သုတ္တေ အနိတ္ထိယန္တိ ကိမတ္ထိယ (မနေန) ပဋိသေဓဝစနေန, ယတော ဣမဿေတွေဝါနိတ္ထိလိင်္ဂေန နိဒ္ဒေသောတိ မနသိကတွာ အာဟ-နာမဂ္ဂဟဏေ’ဣစ္စာဒိ, ‘‘နာမဂ္ဂဟဏေ လိင်္ဂဝိသိဋ္ဌဿာပိ ဂဟဏ’’န္တိ ပရိဘာသာယံ, တတ္ထ လိင်္ဂေန သုတ္တေ နိဒ္ဒိဋ္ဌတော အညေန ကေနစိ ဝိသိဋ္ဌံ နာမံ လိင်္ဂဝိသိဋ္ဌံ, တဿ, ယတ္ထ သဒ္ဒသာမညသန္နိဿယနံ, တတ္ထ နာမဂ္ဂဟဏေ သတိလိင်္ဂဝိသိဋ္ဌဿာပိ ဂဟဏံ ဟောတိ… သာမညေ သဗ္ဗဝိသေသာနုပ္ပဝေ သတောတျဓိပ္ပာယော, ဣဒမေဝါတိ အနိတ္ထိယန္တိ ဝစနမေဝ, ဉာပကန္တိ ပတ္တိ ပုဗ္ဗကော ပဋိသေဓော, သော ဣတ္ထိယမ္ပတ္တိယံ သတိ အနိတ္ထိယန္တိ ကတော သိယာတိ အနိတ္ထိယန္တိ ပဋိသေဓဝစနမေဝေမံ ပရိဘာသံ ဉာပေတီတိ အတ္ထော, ဣမိနာ ဣမိဿာ ပရိဘာသာယ သာမတ္ထိယလဒ္ဓတံ ဒဿေတိ.

සූත්‍රයෙහි ‘අනිත්ථියං’ (ස්ත්‍රී ලිංග නොවන) යන මෙම වැළැක්වීමේ වචනය කුමන අර්ථයක් සඳහාද? යම් හෙයකින් මෙයටම අස්ත්‍රී ලිංගයෙන් නිර්දේශ කිරීමක් වේදැයි මනසෙහි තබාගෙන ‘නාමග්ගහණේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘‘නාමග්ගහණේ ලිංගවිසිට්ඨස්සාපි ගහණං’’ (නාමයක් ගත් කල ලිංග විශේෂිත වූ දේ ද ග්‍රහණය වේ) යන පරිභාෂාවෙහි, එහි සූත්‍රයෙහි ලිංගයෙන් දක්වන ලද දෙයට වඩා වෙනත් යමකින් විශේෂ වූ නාමය ‘ලිංගවිශේෂිත’ නම් වේ. එහි, යම් තැනක ශබ්ද සාමාන්‍යය ඇසුරු කිරීමක් වේද, එතැන නාමය ගත් කල ලිංගවිශේෂිත වූව ද ග්‍රහණය කරනු ලැබේ... සාමාන්‍යයෙහි සියලු විශේෂයන් ඇතුළත් වන කල්හි යනු අදහසයි. ‘ඉදමේව’ යනු ‘අනිත්ථියං’ යන වචනයමය. ‘ඤාපකං’ යනු ප්‍රාප්තිය පූර්ව කොට ඇති වැළැක්වීමයි. එය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ප්‍රාප්තිය ඇති කල්හි ‘අනිත්ථියං’ යැයි කරන ලද්දේ වේද, එබැවින් ‘අනිත්ථියං’ යන වැළැක්වීමේ වචනයම මෙම පරිභාෂාව හඟවයි යන අර්ථයයි. මෙයින් මෙම පරිභාෂාවෙහි සාමර්ථ්‍යයෙන් ලත් බව දක්වයි.

၁၂၇. သိမှ

127. සිංහ

အနပုံသကဿာတိ ပရိယုဒါသောတိ အနပုံသကဿာတိ ဧတ္ထ နဉ္သဒ္ဒဿ ပရိယုဒါသော-တ္ထောတျတ္ထော.

‘අනපුංසකස්ස’ යනු පරියුදාසයකි. ‘අනපුංසකස්ස’ යන්නෙහි ‘නඤ්’ ශබ්දයාගේ අර්ථය පරියුදාසය (හැර දැක්වීම) යන්න අර්ථයයි.

၁၂၉. မဿာ

129. මස්සා

တန္နေတိအာဒိနာ ကတ္ထစိ ပရိဘာသာဝတိရနိစ္စာတိ သူစေတိ.

‘තන්න’ යනාදියෙන් ඇතැම් තැනක පරිභාෂාවෙහි බැසගැනීම (පැමිණීම) අනිත්‍ය (ස්ථිර නොවන) බව දක්වයි.

၁၃၀. ကေဝါ

130. කේවා

ဟောတု [Pg.135] သိတော-ညတြကေ သတိ သာဒေသော, သိမှိ တု ကပ္ပစ္စယာ ပဌမမေဝ ကတော မဿ သာဒေသောတိ တပ္ပစ္စယေ သတိ ‘ကေဝါ’တိ ကိံ သာမညေန သာဒေသဝိဓာနေနေ တျာသင်္ကိယ သုတ္တဿ သာမည ဝိဓာနေ ဖလံ ဒဿေတုံ ‘ကေနေကတ္ထတာယံ’တျာဒိမာဟ, ကေနေကတ္ထတာယန္တိ ကပ္ပစ္စယေန သဟ ဏာဒိဝုတ္တိယံ, ပုဗ္ဗဘာဂဿာတိ အသုဘာဂဿ ပဒတ္တာဘာဝါတိ ‘‘ဧကတ္ထတာယာ’’တိ (၂-၁၁၉) ဝိဘတ္တိယာ ပဒတ္တသာဓိကာယာပဂမေန ပဒတ္တာဘာဝါ, ပဒသင်္ခါရနိဗန္ဓနောတိ ပဒ သိဒ္ဓိ ဟေတုကော, ‘‘နိမိတ္တာဘာဝေ နေမိတ္တိကဿာပျဘာဝေါ’’တိ ဉာယဿာယမတ္ထော ‘‘နိမိတ္တံ ကာရဏံ ဟေတူတျနတ္ထန္တရံ, နိမိတ္တဿ အဘာဝေါ နိမိတ္တာဘာဝေါ, တသ္မိံ နိမိတ္တာဘာဝေ ဟေတုဝိနာသေတျတ္ထော, နိမိတ္တာ အာဂတော နေမိတ္တိကော, ဖလဘူတော ဓမ္မော, နိမိတ္တေ ဘာဝေါ ဝါ နေမိတ္တိကော, နိမိတ္တဿာဘာဝေ တံ ဟေတုတော ပဝတ္တဿ နေမိတ္တိကဿ ဖလဿာပျဘာဝေါ ဘဝတီ’’တိ, တထာဟိ ဆတ္တနိမိတ္တဆာယာ ဆတ္တာပါယေန ဘဝတိ, ပဒီပနိမိတ္တဒဿနံ ပဒီပါပါယေ န ဘာတိ, တထေဟာပိ နိမိတ္တတော ပဝတ္တာနံ နိမိတ္တာဘာဝေ အဘာဝေါယေဝ ယုတ္တိ မာတိ မညတေ, အညတြစာတိ သိတော အညတြ စ.

'සි' (sito) ප්‍රත්‍යයට වඩා වෙනත් තැනක 'ස' ආදේශය වේවා, 'සි' ප්‍රත්‍යයේදී වනාහි 'ක' ප්‍රත්‍යයට වඩා පළමුවෙන්ම කරන ලද 'ම' කාරයාගේ 'ස' ආදේශය යැයි එම (ක) ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි 'කේව' යැයි කුමකට සාමාන්‍ය වූ 'ස' ආදේශ විධානයකින්දැයි සැක කොට, සූත්‍රයේ සාමාන්‍ය විධානයෙහි ඵලය දැක්වීමට 'කෙනේකත්ථතායං' යනාදිය පැවසීය. 'කෙනේකත්ථතායං' යනු 'ක' ප්‍රත්‍යය සමඟ 'ණ' ආදී වෘත්තියෙහිය. 'පුබ්බභාගස්ස' (පූර්ව භාගයාගේ) යනු 'අසු' භාගයාගේ පදත්වයක් නොමැති බැවින්, 'ඒකත්ථතායා' (2-119) යන සූත්‍රයෙන් පදත්වය සාධනය කරන විභක්තිය ඉවත්ව යාමෙන් පදත්වයක් නොමැති වීමෙනි. 'පදසංඛාරනිබන්ධනෝ' යනු පද සිද්ධියට හේතු වූවකි. "නිමිත්තක් නොමැති කල්හි නිමිත්තෙන් උපදින දෙය (නෛමිත්තිකය) ද නොමැති වේ" යන න්‍යායෙහි අර්ථය මෙසේය: "නිමිත්ත, කරුණ, හේතුව යනු එකම අර්ථයකි. නිමිත්ත නැති වීම 'නිමිත්තාභාවය' යි. එම නිමිත්තාභාවය ඇති කල්හි, හේතුව විනාශ වීම යන අර්ථයයි. නිමිත්තෙන් පැමිණි (හටගත්) දෙය 'නෛමිත්තිකය' නම් වේ, එනම් ඵලභූත ධර්මයයි. නැතහොත් නිමිත්තෙහි පවතින ස්වභාවය 'නෛමිත්තිකය' යි. නිමිත්ත නොමැති කල්හි, එම හේතුවෙන් පැවති නෛමිත්තික ඵලයේ ද නොමැති වීම සිදු වේ" යන්නයි. එසේම කුඩය නිමිති කොට ඇති සෙවණැල්ල, කුඩය පහවීමෙන් නැති වී යයි. පහන නිමිති කොට ඇති දැකීම, පහන පහ වූ කල්හි නොබැබළෙයි. එමෙන්ම මෙහි ද නිමිත්තෙන් පැවති දේවලට නිමිත්ත නැති කල්හි නැති වීමම සුදුසු යැයි සිතනු ලැබේ. 'අඤ්ඤත්‍ර' යනු 'සි' ප්‍රත්‍යයෙන් වෙනත් තැනකය.

၁၃၁. တတ

131. තත

တျဧတာနံ တကာရဿ ပရိစ္စာဂါယ ‘တတဿာ’တိ ဝုတ္တံ.

මොවුන්ගේ 'ත' කාරය අත්හැරීම සඳහා 'තතස්ස' යැයි කියන ලදී.

၁၃၂. ဋသ

132. ටස

ဣမိဿာယာတျာဒီသု ‘‘ဿံ ဿာ ဿာယေ’’တျာဒိနာ (၂-၅၂) ဣ, ‘‘တဒါဒေသာ တေ ဝိယ ဟောန္တီ’’တိ ပရိဘာသတော သာဒျာဒေသီနံ ဂဟဏာဿာယာဒေသာဒီနံ ဂဟဏသမ္ဘဝေပိ ကိံ ဿာယာဒိဂ္ဂဟဏေ န သုတ္တဂုရုကရဏေနေ တျာသင်္ကိယ‘ဿာယာဒိဂ္ဂဟဏ’မိစ္စာဒိ, ဝုတ္တိ ဂန္ထော ဝုတ္တောတိ ဒဿေတုမာဟ-‘နနု စေ’တျာဒိ, ဋသသ္မာဒိကံ ‘ဋသသ္မာသ္မိန္နန္နာသွိမဿ စာ’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ, နမာဒီနမ္ပိ ဝိဓိဂ္ဂဟဏာယ, တဿာ

'ඉමිස්සායා' යනාදී තැන්හි 'ස්සං ස්සා ස්සායේ' (2-52) යනාදියෙන්, 'තදාදේශයෝ ඔවුන් මෙන් වෙති' යන පරිභාෂාවෙන් 'ස' ආදී ආදේශයන්ගෙන් ග්‍රහණය වන 'ස්සායා' ආදේශ ආදියෙහි ග්‍රහණය සිදුවිය හැකි වුවත්, කුමකට 'ස්සායා' ආදී ග්‍රහණයෙන් සූත්‍රය බරපතල කරන්නේදැයි සැක කොට, 'ස්සායාදිග්ගහණං' යනාදී වෘත්ති ග්‍රන්ථය පවසන ලද්දේ යැයි දැක්වීමට 'නනු චේ' යනාදිය පැවසීය. 'ටස', 'ස්මා' ආදිය 'ටසස්මාස්මින්නන්නාස්විමස්ස ච' යැයි කිව යුතුය, 'නං' විභක්ති ආදියේ ද විධිය ග්‍රහණය කරනු පිණිසය. 'තස්සා'

ဒေသိနော [Pg.136] အာဒေသော တဒါဒေသော, တဿ, တဿ အာဒေသိနော ဂဟဏံ တဂ္ဂဟဏံ, တေန.

ආදේශය ඇත්තාගේ (ආදේශයට ලක්වන්නාගේ) ආදේශය 'තදාදේශය' යි. ඔහුගේ, එම ආදේශියාගේ ග්‍රහණය 'තග්ගහණය' (එම ග්‍රහණය) යි. එයින්.

၁၃၄. ဒုတိ

134. දුති

အညထာတိ ဂုရုနိဒ္ဒေသမကတွာ အညေန လဟုပ္ပကာရေန နိဒ္ဒိသနေ သတိ, ဧကဝိဘတ္တိနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာတိ‘ဒုတိယာယောဿာ’တိ ဧကဝိဘတ္တိယာ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ, အညထာတိအာဒိနာ နေကဒေသောတိဝစနပရိယန္တေနေတေန ‘န တွေကဝိဘတ္တိယုတ္တာန’န္တိ ပရိဘာသေကဒေသဿ အဓိပ္ပာယော ပကာသိတောတိ ဉာတဗ္ဗံ, ဧတဒေဝါနုဝတ္တတီတျနေန တု ‘‘ဧကယောဂ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနမ္ပေကဒေသော-နုဝတ္တတေ’’တီမဿ, ဧကဝိဘတ္တိယုတ္တာနံ ဧကဒေသော နာနုဝတ္တတေတိ ယောဇနာ ပရိဘာသာယံ, ဉာပေတီတိ ပုဗ္ဗေ ဝိယ သာမတ္ထိယေန ဉာပေတိ.

'අඤ්ඤථා' (වෙනත් ආකාරයකින්) යනු ගුරු (බර) නිර්දේශයක් නොකර වෙනත් සැහැල්ලු ආකාරයකින් නිර්දේශ කළ කල්හිය. 'ඒකවිභත්තිනිද්දිට්ඨත්තා' යනු 'දුතියායොස්සා' යැයි එක් විභක්තියකින් නිර්දේශ කර ඇති බැවිනි. 'අඤ්ඤථා' යනාදී වූ 'න ඒකදේසෝ' යන වචනය කෙළවර කොට ඇති මෙයින්, 'එක් විභක්තියකින් යුක්ත වූවන්ගේ එක් දේශයක් (කොටසක්) අනුවර්තනය නොවේ' යන පරිභාෂාවෙහි අදහස ප්‍රකාශ කරන ලදැයි දත යුතුය. 'එතදේවානුවත්තති' යන්නෙන් වනාහි 'එක් යෝගයකින් (සූත්‍රයකින්) නිර්දේශ කරන ලද්දන්ගේ ද එක් දේශයක් අනුවර්තනය වේ' යන මෙහි, එක් විභක්තියකින් යුක්ත වූවන්ගේ එක් දේශයක් අනුවර්තනය නොවේ යැයි පරිභාෂාවෙහි යෙදීමයි. 'ඤාපේති' යනු පෙර මෙන් සාමර්ථ්‍යයෙන් දැනුම් දෙයි.

၁၃၉. နာညံ

139. නාඤ්ඤං

အပ္ပဓာနပ္ပဋိသေဓတော သဗ္ဗာဒီနံ တဒန္တဝိဓိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ, အညထာ ဟိ သဗ္ဗာဒိဂ္ဂဟဏေ ကော ပသင်္ဂေါ ပိယသဗ္ဗာဒီနံ, ယတော အပ္ပဓာနပ္ပဋိသေဓော, ကရီယတေ တေန ပရမသဗ္ဗေဣစ္စာဒိ ဟောတီတိ ဒဿေတုမာဟ-‘အပ္ပဓာနပ္ပဋိသေဓော’ဣစ္စာဒိ.

අප්‍රධාන (නොවැදගත්) ප්‍රතිෂේධයෙන් (වැළැක්වීමෙන්) සර්වාදීන්ගේ තදන්ත විධියයෙන් විය යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම් සර්වාදි ග්‍රහණයෙහිදී 'පියසර්ව' ආදින්ට කුමන ප්‍රසංගයක් (පැමිණීමක්) ද? යම් හෙයකින් අප්‍රධාන ප්‍රතිෂේධය කරනු ලැබේද, එයින් 'පරමසබ්බේ' යනාදිය වේ යැයි දැක්වීමට 'අප්පධානුප්පටිසේධෝ' යනාදිය පැවසීය.

၁၄၀. တတိ

140. තති

ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ကတ္တရိ ကရဏေ ဝါ, ကတ္တရိ တတိယာသိဒ္ဓိမာဟ-‘ကရောတိ’စ္စာဒိ, ကရောတိမှိ ကရဓာတုမှိ ဂမ္မမာနေ, မာသေန ကတာတိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ… မာသေန ကတာနံ ပုဗ္ဗာနန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ, ပုဗ္ဗဘာဝေတိ ပုဗ္ဗဘဝနေ မာသဿ ကရဏတ္တံ, ဧတ္ထ တု မာသေန ကရဏဘူတေန ပုဗ္ဗဘူတာနန္တိ အတ္ထော, တေနေဝေတ္ထာပိ ဘဝန္တီတိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ.

'යත්ථ' (යම් තැනක) යනු යම් කර්තෘවරයෙකු කෙරෙහි හෝ කරණය කෙරෙහි හෝ වේ. කර්තෘ කෙරෙහි තෘතීයාව සිද්ධ වීම දැක්වීමට 'කරෝති' යනාදිය පැවසීය. 'කරෝති' යන්නෙහි 'කෘ' ධාතුව හැඟවෙන කල්හි, 'මාසේන කතා' යන්න පාඨය විය යුතුය... 'මාසේන කතානං පුබ්බානං' යැයි කිව යුතු බැවින්, 'පුබ්බභාවේ' යනු පූර්ව භවනයෙහි මාසය කරණය වීමයි. මෙහි වනාහි 'කරණභූත වූ මාසයෙන් පූර්වභූත වූවන්ගේ' යනු අර්ථයයි. එබැවින් මෙහි ද 'භවන්ති' යන පාඨය විය යුතුය.

၁၄၁. စတ္ထ

141. චත්ථ

စဿ အတ္ထော စတ္ထော, သောယေဝါတိ ဧတ္ထ သမာသဿ ပရာမာသော, စတ္ထော ဧတ္ထ သမ္ဘဝတိ ကိန္တု သဗ္ဗာဒိ န စတ္ထသမာသဝိသယောတိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ.

'ච' යන්නෙහි අර්ථය 'චත්ථ' (ච-අර්ථය) යි. 'සෝයේව' (ඔහුම) යන්න මෙහි සමාසය පිළිබඳ පරාමර්ශයයි. 'චත්ථ' යන්න මෙහි සම්භවය වේ, නමුත් 'සර්වාදිය ච-අර්ථ සමාසයට විෂය නොවේ' යන පාඨය විය යුතුය.

၁၄၄. မနာ

144. මනා

ကိံ ဗဟုလံဝိဓာနာ ‘ဝုဒ္ဓျဘာဝေါ’ တိ ပါဌေန ပယောဇနံ ယေနေ တဒတ္ထမေဝ [Pg.137] ‘‘သုမေဓာဒီနမဝုဒ္ဓိ စေ’’တိ ဂဏပါဌော ကတော, ဟေမသဒ္ဒေန ဟေမမယာနိ ဂဟိတာနျဘေဒေနတျာဟ- ‘ဟေမမယာနီ’တိ, ကပ္ပန သဒ္ဒေန သီသာလင်္ကာရဇာလာနိ ဂယှန္တိ, တာနိယေဝ ဝါသသာနိ ပဋာ တံသရိက္ခတာယ, သကတ္ထေပိ ယထာဂမမ္ဘဝန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဗာဏာဒီသု အဘိဓေယျေသု မနာဒီသု န ပဋ္ဌီယန္တီတိ ယောဇနာ, ဗာဏာဒီသုတိ ဗာဏ သဒ္ဒက္ခယာဒီသု, အဟသဒ္ဒဿ မနာဒိကာရိယာသမ္ဘဝါ အဟသဒ္ဒေါ မနာဒီသု န ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ရဟသီတိ နိပါတတ္တာ ဣကာရဿ စ အသဗ္ဘဝါ ရဟသဒ္ဒေါ စ မနာဒီသု န ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ သဇ္ဈာဟာရော သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော, ဣကာရဿ ကစ္စာယနေ သ္မိနော ကရီယမာနဿ ဣကာရာဒေသဿ စ, ရဟတိသဒ္ဒဿ နိပါတတ္တံ သဘာဝတော ပကာသေတုံ ‘ရဟသီတျာဒိ’မာဟ, ရဟောသဒ္ဒေတိ ဧတ္ထ ရဟသဒ္ဒေါတိ ပါဌော-ဝဂန္တဗ္ဗော, တေနာတိ ယေန အဟသဒ္ဒဿ မနာဒိကာရိယာသမ္ဘဝေါ ရဟသီတိစ နိပါတော, တေန, ဣဟမနာဒီသု.

බහුල විධානයෙන් 'වෘද්ධි අභාවය' යන පාඨයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිමෙක්ද, යම් හෙයකින් ඒ සඳහාම 'සුමේධාදීනමවුද්ධි චේ' යැයි ගණ පාඨය කරන ලද්දේය. 'හේම' ශබ්දයෙන් රන්මුවා දෑ අභේදයෙන් ගන්නා ලදැයි දැක්වීමට 'හේමමයානි' යැයි පැවසීය. 'කප්පන' ශබ්දයෙන් හිස පළඳින ආභරණ දැල් ගැනේ, ඒවාම වස්ත්‍රයන් හා සමාන බැවින් වස්ත්‍ර වේ. ස්වාර්ථයෙහි ද ආගමයන්ට අනුව සිදුවේ යන්න සම්බන්ධයයි. 'බාණ' ආදී අභිධෙයයන්හිදී 'මනා' ආදියේ නොකියවෙත් යනු යෝජනාවයි. 'බාණාදීසු' යනු බාණ ශබ්දය ක්ෂය වීම් ආදියෙහිය. 'අහ' ශබ්දයට 'මනා' ආදී කාර්යයන් සිදු විය නොහැකි බැවින්, 'අහ' ශබ්දය 'මනා' ආදියේ නොදැක්ක යුතුය. 'රහසි' යනු නිපාතයක් බැවින් සහ 'ඉ' කාරය නොමැති බැවින්, 'රහ' ශබ්දය ද 'මනා' ආදියේ නොදැක්ක යුතුය යන අධ්‍යාහාර සම්බන්ධය දත යුතුය. කච්චායනයෙහි 'ස්මිං' විභක්තියට කරනු ලබන 'ඉ' කාර ආදේශයේ ද, 'රහති' ශබ්දයේ නිපාත බව ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රකාශ කිරීමට 'රහසි' යනාදිය පැවසීය. 'රහෝසද්දේ' යන්නෙහි 'රහසද්දෝ' යන පාඨය වටහා ගත යුතුය. 'තේන' (එයින්) යනු යම් හෙයකින් 'අහ' ශබ්දයට 'මනා' ආදී කාර්යය සිදුවිය නොහැකි වීම සහ 'රහසි' යන්න නිපාතයක් වීම ද වේද, එයින් මෙහි 'මනා' ආදියෙහිය.

၁၄၆. ဘဝ

146. භව

ဂေတိ ဂသညေ ပရေ, ကုတော-နုဣစ္စာဒေါ ဘော’ဣတိ ဗဟုဝစနန္တော နိပါတော, တထာသတိ ‘တယောဇနာ’တိ ယုဇ္ဇတိ, တဉ္စ နိပါတတ္တံ သမတ္ထေတီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဗဟုတ္တေ’စ္စာဒိ.

'ගේ' යනු 'ග' සංඥාව පර වූ කල්හිය. 'කුතෝ නු' යනාදී තන්හි 'භෝ' යනු බහු වචනාන්ත නිපාතයකි. එසේ ඇති කල්හි 'තයෝජනා' (එම යෝජනාව) යන්න ගැලපේ. එම නිපාත භාවය ස්ථිර කරයි දැක්වීමට 'බහුත්තේ' යනාදිය පැවසීය.

၁၄၈. န္တဿံ

148. න්තස්සං

သတ္တမျန္တံ ဘဝတီတိ သေသော, နနုစန္တဿာတိ ဝုတ္တေ န္တန္တုပ္ပစ္စယောဝါဝသီယတိ, န တဒန္တဝိဓီတိ အာဟ- ‘န္တပ္ပစ္စယ ဿေဝေ’စ္စာဒိ, သုတတ္တာတိ သောတဝိညာဏေန ဂဟိတတ္တာ ပစ္စက္ခတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, အနုမိတဿ ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿာ’’တိ (၁-၂၆) လိင်္ဂတော တဒန္တသင်္ခါတ အတ္ထဒဿနသင်္ခါတအနုမာနညာဏေန ဝိညာတဿာတိ အတ္ထော.

'සප්තම්‍යන්ත වේ' යන්න ඉතිරියයි. 'අන්තස්ස' යැයි පැවසූ කල්හි 'අන්ත' ප්‍රත්‍යයම ඉතිරි වේ, 'තදන්ත විධිය' නොවේ යැයි සැක කොට, 'අන්ත ප්‍රත්‍යයස්සේව' යනාදිය පැවසීය. 'සුතත්තා' (ඇසූ බැවින්) යනු ශ්‍රෝත විඥානයෙන් ග්‍රහණය කරගත් බැවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ බව පවසන ලද්දේ වෙයි. 'විධිබ්බිසේසනන්තස්සා' (1-26) යන ලිංගයෙන් අනුමාන කරන ලද්දේ, තදන්ත සංඛ්‍යාත අර්ථ දර්ශන සංඛ්‍යාත අනුමාන ඥානයෙන් දැනගන්නා ලද්දේය යනු අර්ථයයි.

၁၅၄. ရာဇ

154. රාජ

ဒဠှော ဓမ္မော ဓနု အဿ ဒဠှဓမ္မာ. ရာဇာဒီသွိမပ္ပစ္စယေ ပဌိတေ

යමෙකුගේ ධනුව දැඩි ධර්මයක් (දැඩි ස්වභාවයක්) ඇත්තේද, හේ 'දළ්හධම්මා' නම් වේ. රාජාදීන් කෙරෙහි 'ඉම' ප්‍රත්‍යය පවතින කල්හි

တဒန္တော [Pg.138] ပစ္စယဂ္ဂဟဏ ပရိဘာသာယ ဂယှတီ တျာဟ- ‘ဣမိနာ ဣစ္စာဒိ.

ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණ පරිභාෂාවෙන් එහි අග ඇති (තදන්ත) දෑ ග්‍රහණය කරනු ලැබේ යැයි පැවසීමට 'ඉමිනා' යනාදිය පැවසීය.

၁၆၂. လ္တု

162. ල්තු

ပစ္စယဣစ္စာဒိနာ ‘‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယသ္မာ သော ဝိဟိတော တဒါဒိနော တဒန္တဿ စ ဂဟဏ’’န္တိ ဉာယံ ဒဿေတိ, တတ္ထ ယတော ဝိဟိတော တံ ဝိနာ န ဘဝတိ ပစ္စယောတျနေန ဉာယေန ပတ္တောယေဝါတ္ထော အာချာယတေ ‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယသ္မာ သော ဝိဟိတော, တဒါဒိနော ဂဟဏ’န္တိ, ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿေ’’တိ တဒန္တဂ္ဂဟဏံတျာချာယတေ ‘တဒန္တဿ စ ဂဟဏ’န္တိ, သော ပကတိဝိသေသော အာဒိ ယဿ သမုဒါယဿ သော တဒါဒိ, သော ပစ္စယော-န္တေ ယဿ သမုဒါယဿ သော တဒန္တော, တာဒိသဿ တဒါဒိတဒန္တသမုဒါယဝိသေသဿ ဂဟဏံ, န တု တဒန္တမတ္တဿေတျတ္ထော, ဣဟ တု တဒန္တဂ္ဂဟဏမေဝါနုရူပန္တိ’ ဒဿေတုမာဟ-‘‘ကတ္တရိ လ္တုဏကာ’’တိ ဣမိနာ တျာဒိ, တဒါဒိတဒန္တ သမုဒါယဿ တု ဂဟဏေ ဖလံ ‘ဗျဇိဂိသီ’တိအာဒီသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တဉ္စ ‘‘တုံသ္မာ လောပေါစိစ္ဆာယံ တေ’’တိ (၅-၄) သုတ္တေ သယမေဝ ဝက္ခတိ.

‘පච්චය’ යනාදී වචනයෙන් 'ප්‍රත්‍ය ග්‍රහණයෙහි යම් හෙයකින් එය පනවන ලද්දේ ද, එය මුලින් ඇත්තාගේ ද එය කෙළවර ඇත්තාගේ ද ග්‍රහණය (ගැනීම) වේ' යන න්‍යාය දක්වයි. එහි යමකින් පනවන ලද්දේ ද, එය නොමැතිව ප්‍රත්‍යය නොවේ යන න්‍යායයෙන් 'ප්‍රත්‍ය ග්‍රහණයෙහි යම් හෙයකින් එය පනවන ලද්දේ ද, එය මුලින් ඇත්තාගේ ග්‍රහණය වේ' යන අර්ථයම ප්‍රකාශ වේ. 'විධිවිශේෂණන්තස්ස' යන්නෙන් 'එය කෙළවර ඇත්තාගේ ද ග්‍රහණය වේ' යන තදන්ත ග්‍රහණය ප්‍රකාශ වේ. ඒ ප්‍රකෘති විශේෂය මුලින් ඇති සමූහය යමක් ද, එය 'තදාදි' වේ. ඒ ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති සමූහය යමක් ද, එය 'තදන්ත' වේ. එවැනි වූ තදාදි තදන්ත සමූහ විශේෂයන්ගේ ග්‍රහණයක් මිස තදන්තයක් පමණක්ම ගැනීම නොවේ යනු අර්ථයයි. මෙහිදී තදන්ත ග්‍රහණයම සුදුසු බව දැක්වීමට 'කත්තරි ල්තුණකා' යනාදියෙන් පැවසීය. තදාදි තදන්ත සමූහයාගේ ග්‍රහණයෙහි ප්‍රතිඵලය 'බ්‍යජිගිසී' යනාදී තැන්හි දැකිය යුතුය. එය 'තුංස්මා ලෝපෝච්ඡායං තේ' (5-4) සූත්‍රයෙහි තමන් වහන්සේම පවසනු ඇත.

၁၆၅. သလော

165. සලෝ

ကစ္စာယနေ ‘‘သကမန္ဓာတာဒီနဉ္စေ’’တိ (၂-၃-၄၄) သုတ္တိတံ, သောပိ လ္တွန္တောယေဝါတျဘိမတသိဒ္ဓီတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တိယမုဒါဟဋံတျာဟ- ‘သကမန္ဓာတု’ဣစ္စာဒိ, လ္တွန္တော မန္ဓာတုသဒ္ဒေါ အတ္ထီတိ ‘သကမန္ဓာတု’ သဒ္ဒေါပိ လ္တွန္တောတိ သဇ္ဈာဟာရော ပဒသမ္ဗန္ဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တတောပီတိ န ကေဝလံ ကတ္တုတောဝ, မန္ဓာတုသဒ္ဒဿ လ္တွန္တတံ သာဓေတွာ သကမန္ဓာတုသဒ္ဒမ္ပဋိပါဒေတုံ ‘သဗ္ဗေသ’န္တိအာဒိမာဟ.

කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'සකමන්ධාතාදීනඤ්චේ' (2-3-44) යනුවෙන් සූත්‍රගත කරන ලදී. එය ද 'ල්තු' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇත්තක්ම ය යන අභිමතය සිද්ධ වන බව දැක්වීමට වෘත්තියෙහි උදාහරණ දක්වන ලද්දේ යැයි දැක්වීමට 'සකමන්ධාතු' යනාදිය පැවසීය. 'ල්තු' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති 'මන්ධාතු' ශබ්දය පවතින බැවින්, 'සකමන්ධාතු' ශබ්දය ද 'ල්තු' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇත්තක්ම වේ ය යන පද සම්බන්ධය අධ්‍යාහාර වශයෙන් දැකිය යුතුය. 'තතෝපි' (එයින් ද) යන්න හුදෙක් කර්තෘගෙන් පමණක් නොවේ. මන්ධාතු ශබ්දයේ 'ල්තු' ප්‍රත්‍යාන්ත බව සාධනය කොට, සකමන්ධාතු ශබ්දය ප්‍රතිපාදනය කරනු පිණිස 'සබ්බේසං' යනාදිය පැවසීය.

၁၆၉. ဋပ

169. ඨප

သင်္ချာသဒ္ဒေါ ယဒီပိ သင်္ချာနေ ဝတ္တတေ, တထာပိ သင်္ချာနဒွါရေနိဓသင်္ချေယျေ ဝတ္တတီတျာဟ-‘စုဒ္ဒသဟိ သင်္ချာဟီ’တိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ, စုဒ္ဒသသဒ္ဒဝစနီယာဝ ပဉ္စာဒိသင်္ချာ, ယတော သင်္ချာသဒ္ဒေါ နေဟ ပရိဂ္ဂဟိတောတိ.

සංඛ්‍යා ශබ්දය යම් හෙයකින් ගණන් කිරීමෙහි (සංඛ්‍යානයෙහි) පවතී ද, එසේ වුවත් ගණන් කිරීමේ මාර්ගයෙන් මෙහි ගණන් කළ යුතු දෙයෙහි (සංඛ්‍යෙයයෙහි) පවතී යැයි පැවසීමට 'චුද්දසහි සංඛ්‍යාහි' යන පාඨය විය යුතුයැයි පැවසීය. දහහතර යන ශබ්දයෙන් කිවයුතු වූයේම පංච ආදී සංඛ්‍යාවන්මය. මක්නිසාද යත් මෙහි සංඛ්‍යා ශබ්දය නොගන්නා ලද බැවිනි.

၁၇၅. ဒိဝါ

175. දිවා

ဒိဝသတော သ္မိနော ဋိမှိ ပုဗ္ဗသရလောပေ ဒိဝိ.

'දිවස' ශබ්දයෙන් පසුව එන 'ස්මිං' විභක්තියට 'ඨි' ආදේශය වූ කල්හි, පූර්ව ස්වරය ලෝප වීමෙන් 'දිවි' යන්න සිද්ධ වේ.

၁၈၁. ယောနံ

181. යෝනං

ဒုတိယာဂ္ဂဟဏေနာတိ [Pg.139] ‘ဒုတိယာယောဿ နေ ဝါ’တျေဝံ သုတ္တ ရစနာယံ ဒုတိယာဂ္ဂဟဏေန.

'දුතියාග්ගහණේන' (ද්විතීයා විභක්තිය ගැනීමෙන්) යනු 'දුතියායොස්ස නේ වා' යනුවෙන් මෙසේ සූත්‍ර රචනයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය ගැනීමෙනි.

၁၈၅. နာမှိ

185. නාම්හි

ဧနာဒေသဿာသမ္ဘဝါတိ နာဿ သ္မာဒေသတ္တာ.

'ඒන' ආදේශය සිදු විය නොහැකි බැවින් යන්න, 'නා' විභක්තියට 'ස්මා' ආදේශය වන බැවිනි.

၁၈၇. ဂဿံ

187. ගස්සං

ဥဘယဝိကပ္ပောတိ သမာသာသမာသပက္ခဒွယဝိဓာနံ, ကစ္စာယနဝုတ္တိ ကာရဿ ဝိပ္ပဋိပတ္တိမာဝီကတ္တုမာဟ-‘ကစ္စာယနေ’စ္စာဒိ, ဣတ္ထိပုမန္နပုံသက သမူဟောတိ ဧတ္ထာယန္တေသံ သာဓနက္ကမော ‘ဒွန္ဒဆဋ္ဌီဟိ သမာသေ ဣတ္ထိပုမနပုံသကသမူဟော’တိ ဌိတေ ‘‘သမာသေ စ ဝိဘာသာ’’တိ (၂-၂-၃၅) ပုမန္တဿ အမာဒေသေ ‘‘ဝဂ္ဂန္တံ ဝါ ဝဂ္ဂေ’’တိ (၁-၄၂) နိဂ္ဂဟီတဿ ဝဂ္ဂန္တော.

‘උභයවිකප්පෝ’ යනු සමාස සහ අසමාස යන පක්ෂ දෙකෙහිම විධානයයි. කච්චායන වෘත්තිකාරයාගේ මතභේදය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස 'කච්චායනේ' යනාදිය පැවසීය. 'ඉත්ථිපුමන්නපුංසක සමූහෝ' යන්නෙහි මේවායේ සාධන ක්‍රමය නම්, 'ද්වන්ද සහ ෂෂ්ඨී සමාසයන්ගෙන් ඉත්ථිපුමනපුංසකසමූහෝ' යැයි පැවති කල්හි, 'සමාසේ ච විභාසා' (2-2-35) සූත්‍රයෙන් පුමන්තයට 'අම්' ආදේශ වූ විට, 'වග්ගන්තං වා වග්ගේ' (1-42) සූත්‍රයෙන් නිග්ගහීතයට වර්ගාන්තය වීමයි.

၁၉၂. ပုမ

192. පුම

ကမ္မာဒိတ္တာ ဧနဿာပိ အဘာဝပက္ခေတိ ‘‘နာ ဿေ နော’’တိ (၂-၈၀) ကမ္မာဒိတော နာဿ ဧနာဒေသကရဏတော ဝုတ္တံ.

කර්මාදි භාවය නිසා 'ඒන' ආදේශය ද නොවන පක්ෂයෙහි, 'නා ස්සේ නෝ' (2-80) සූත්‍රයෙන් කර්මාදියෙන් පසුව 'නා' විභක්තියට 'ඒන' ආදේශය කරන බැවින් පවසන ලදී.

၁၉၇. ဣမေ

197. ඉමේ

အာဒေသော ကထနံ, အနွာဒေသော-နုကထနမိစ္စာဟ-‘အနွာဒေသော ကထိတာနုကထန’မီတိ, ကထိတဿာနုကထနံ ကထိတာနုကထနံ, အနေန စ နေဟ ပစ္ဆာ ဥစ္စာရဏမတ္တမနွာဒေသော, ကိဉ္စရဟိ ဧကဿာဘိဓေယျဿ ပုဗ္ဗသဒ္ဒေန ပဋိပါဒိတဿ ဒုတိယမ္ပတိပါဒနမနွာဒေသောတိ ဝဒတိ, တေနေဟ န ဘဝတိ ‘ဒေဝဒတ္တံ ဘောဇယ, ဣမဉ္စ ယညဒတ္တ’န္တိ, ကေနစိ ဝိသေသန္တရယောဂေန ကထိတဿာနုကထနံ အနွာဒေသောတိ သမ္ဗန္ဓော. ကထမ္ပန ဝိသေသန္တရယောဂေါ ဂမျတေစ္စာဟ- ‘သာမတ္ထိယာ’တိ, ကေနစိ ဝိသေသေနာယောဂေ ဝုတ္တဿေဝ ပုနဗ္ဗစနာနုပပဇ္ဇနံ သာမတ္ထိယံ, တေနေဝါဟ- ‘အညထေ’စ္စာဒိ.

‘ආදේශය’ යනු පැවසීමයි, ‘අන්වාදේශය’ යනු නැවත පැවසීමයි. එබැවින් 'අන්වාදේශය යනු කියන ලද දෙය නැවත පැවසීමයි' (කථිතානුකථනයයි) කියා පැවසීය. කියන ලද දෙය නැවත පැවසීම කථිතානුකථනයයි. මෙයින්, හුදෙක් පසුව උච්චාරණය කිරීම පමණක්ම අන්වාදේශය නොවන බව ද, පෙර වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද එක් අර්ථයක්ම දෙවැනි වරටත් ප්‍රකාශ කිරීම අන්වාදේශය බව ද පවසයි. එබැවින් 'දේවදත්තයාට කවන්න, මූට ද (යඥදත්තයාට ද)' යන්නෙහි මෙහි අන්වාදේශය නොවේ. කිසියම් විශේෂිත සම්බන්ධයකින් කියන ලද දෙයක් නැවත පැවසීම අන්වාදේශය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. කෙසේ නම් විශේෂිත සම්බන්ධයක් වටහා ගන්නේද යත්, 'සාමත්ථියා' (සාමර්ථ්‍යයෙන්) යනුවෙන් පැවසීය. කිසියම් විශේෂයකින් තොරව කියන ලද දෙයම නැවත පැවසීමේ නුසුදුසු බව සාමර්ථ්‍යයයි. එබැවින්ම 'අඤ්ඤථා' යනාදිය පැවසීය.

၁၉၈. ကိဿ

198. කිස්ස

နဝိရုဇ္ဈတီတိ ဣမိနာ ‘‘ဣတ္ထိယမတွာ’’တိ (၃-၂၆) သာမညေန ဝိဓာနတော သျာဒျန္တမဇ္ဈေပိ ဣတ္ထိယမ္ပစ္စယော နဝိရုဇ္ဈတီတိ ဝဒတိ.

'න විරුජ්ඣති' (විරුද්ධ නොවේ) යන්නෙන් 'ඉත්ථියමත්වා' (3-26) යන සාමාන්‍ය විධානයෙන්, 'සි' ආදී විභක්ති කෙළවර ඇති පද මැද වුවද ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය යෙදීම විරුද්ධ නොවේ යැයි පවසයි.

၂၀၄. နမှိ

204. නම්හි

နနု [Pg.140] ယထာက္ကမံ နံဝိဘတ္တိက္ကမေနာပိ သမ္ဘဝတိ, တထာသတိ ‘ဒွိန္နံ သဒ္ဒါနံ ဒွေအာဒေသာ ကမေနေ’စ္စေဝ ကသ္မာ ဝုတ္တံ တျာသင်္ကိယာဟ ‘န နံဝိဘတ္တိက္ကမေနာပီ’တိ. ကာရဏမာဟ- ‘တဿာနပေက္ခိတတ္တာ’တိ, ဣမိနာ နိဿယကရဏမေကာ သတ္ထိယာ ယုတ္တီတိ ဒဿေတိ, အပေက္ခိတေ ကထံ ဘဝေယျာ တျာဟ- ‘ယဒိ ဟိ’စ္စာဒိ, အပေက္ခိတိ ယထာက္ကမံ, ဧဝမညတေ ‘‘ကိဉ္စာပိ ဇာတိနိဒ္ဒေသေန ဒွေပိ နံ ရူပါနိ ဂယှန္တိ, တထာပိ ‘တိစတုန္န’န္တိ ဝိယ ဗျတ္တိနိဒ္ဒေသောဝ ယထာက္ကမောပကာရီယမာနာန, မနုဒေသဿ တထာ ဝိညယမာနတ္တာတိ နံသုဣစ္စေဝ ဝဒေယျ, န တထာ ဝုတ္တံ, တတော-ဝသီယတေ ‘န ယထာက္ကမမေတ္ထာပေက္ခိတ’န္တိ.

කිමෙක්ද, අනුපිළිවෙළින් 'නං' විභක්ති ක්‍රමයෙන් ද එය සිදුවිය හැකිය. එසේ තිබියදී 'ශබ්ද දෙකකට ආදේශ දෙකක් අනුපිළිවෙළින් වේ' යනුවෙන් පමණක් කෙසේ කීවේදැයි සැක කොට 'න නංවිභත්තික්කමේනාපි' (නං විභක්ති ක්‍රමයෙන් ද නොවේ) යැයි පැවසීය. හේතුව පවසන්නේ 'තස්සානපෙක්ඛිතත්තා' (එය අපේක්ෂා නොකරන බැවින්) යනුවෙනි. මෙයින් නිශ්‍රය කිරීම එක් ශක්තිමත් යුක්තියක් බව දක්වයි. අපේක්ෂා කළහොත් කෙසේ වන්නේදැයි දැක්වීමට 'යදි හි' යනාදිය පැවසීය. අපේක්ෂාව යනු අනුපිළිවෙළයි. මෙසේ දත යුතුය: 'ජාති නිර්දේශයෙන් නං රූප දෙකම ගනු ලැබුවත්, 'තිචතුන්නං' යන්නෙහි මෙන් ව්‍යක්ති නිර්දේශයම අනුපිළිවෙළින් උපකාරී වන අතර, අනුදේශය ද එසේ වටහා ගන්නා බැවින් 'නංසු' යනුවෙන්ම පවසනු ඇත. එහෙත් එසේ පවසා නැත. එබැවින් මෙහි අනුපිළිවෙළ අපේක්ෂා නොකරන ලදැයි වටහා ගනු ලැබේ.'

၂၀၅. န္တ

205. න්ත

နနု န္တန္တူနန္တိ တဒန္တာ ဂယှန္တိ ပစ္စယဂ္ဂဟဏပရိဘာသာယ, တထာ သတိ ကာရိယိတ္တေန တဒန္တာဝ ဂယှန္တိ ကထံ န္တန္တူယေဝါ တျာသင်္ကိယာဟ- တေယေဝေ’စ္စာဒိ, ပစ္စက္ခတာယာတိ သုတတ္တာ, ဗလဝတ္တာ တေယေဝ ကာရိယိတ္တေန ဂယှန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော, န တဒန္တာ, ဒုဗ္ဗလာတိ ဗျတိရေကံ ဝတွာ ဒုဗ္ဗလတ္တေ ကာရဏမာဟ- ‘အနုမိတတ္တာ’တိ, အနုမိတတ္တံ သာဓေတုမာဟ- ‘အနုမိတာဟိ’စ္စာဒိ, ဘဝိဘတ္တီနန္တိ ပါဌော ယုတ္တ တရော, တဿ အန္တာဒေသေ အကာရေတိ သမ္ဗန္ဓော.

කිමෙක්ද, ප්‍රත්‍ය ග්‍රහණ පරිභාෂාවෙන් 'න්ත' 'තුං' යන්නවුන්ගෙන් තදන්තයන්ම (ඒවා කෙළවර ඇති වචනම) ගනු ලැබේ. එසේ තිබියදී කාර්යය ලබන්නන් වශයෙන් තදන්තයන්ම ගනු ලබන කල, කෙසේ 'න්ත' 'තුං' පමණක්ම ගනු ලැබේදැයි සැක කොට 'තේයේව' (ඒවාම) යනාදිය පැවසීය. 'ප්‍රත්‍යක්ෂ බැවින්' යනු සූත්‍රගතව තිබීම නිසාය. බලවත් බැවින් කාර්යය ලබන්නන් වශයෙන් ඒවාම ගනු ලැබේ යන්න සම්බන්ධයයි, තදන්තයෝ නොවේ. 'දුර්වල බැවින්' යැයි ව්‍යතිරේකය (වෙනස) පවසා, දුර්වල වීමට හේතුව 'අනුමාන කරන ලද බැවින්' (අනුමිතත්තා) යැයි පැවසීය. අනුමිත බව සාධනය කිරීමට 'අනුමිතාහි' යනාදිය පැවසීය. 'භවිභත්තීනං' යන පාඨය වඩාත් සුදුසුය, එහි කෙළවර ආදේශ වූ 'අ' කාරයෙහි යන්න සම්බන්ධයයි.

၂၁၉. ယောမှိ

219. යෝම්හි

ယောမှီတိ သတ္တမျန္တဇာတိနိဒ္ဒေသာ လဗ္ဘမာနတ္ထဝသေန ‘ပစ္စေက’န္တိ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ, တေနေဝါဟ ပဉ္စိကာယံ- ‘ကထမိဒမဝသီယတေ ယောမှီတိ နိဒ္ဒေသာ’တိ, တဿဒါနိ အတ္ထမ္ပကာသေတုံ ‘ပစ္စေကန္တိ ဧကေကသ္မိ’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကေကသ္မိံ ယောမှိ ဒွိန္နံ အာဒေသာနံ သမ္ဘဝါ အာဒေသီနမ္ပိ ဗဟုတ္တသမ္ဘဝေါတိ သုတ္တေ ‘ဒွိန္န’န္တိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော, ဝုတ္တိယမ္ပန ပစ္စေကံ ယောမှိ ပစ္စေကံ ဒွိသဒ္ဒသမ္ဘဝါ ‘ဒွိဿာ’တိ ဝုတ္တံ, ဒုတိယာယမ္ပိ ဒုဝေ ဒွေ.

‘යෝම්හි’ යන සප්තම්‍යන්ත ජාති නිර්දේශයෙන් ලැබෙන අර්ථයේ බලයෙන් වෘත්තියෙහි 'පච්චේකං' (එක් එක්) යැයි පවසන ලදී. එහෙයින්ම පංචිකාවෙහි 'යෝම්හි යන නිර්දේශයෙන් මෙය කෙසේ තීරණය කරන්නේද?' යැයි පැවසීය. දැන් එහි අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට 'පච්චේකන්ති ඒකේකස්මිං' (එක් එක් එකෙහි) යනාදිය පවසන ලදී. එක් එක් 'යෝ' විභක්තියෙහි ආදේශයන් දෙකක් ලැබීමේ හැකියාව නිසා, ආදේශීන්ගේ ද බහුත්වය සිදුවන බැවින් සූත්‍රයෙහි 'ද්වින්නං' (දෙදෙනෙකුගේ) යන බහුවචන නිර්දේශය විය. වෘත්තියෙහි වනාහි එක් එක් 'යෝ' විභක්තියෙහි එක් එක් 'ද්වි' ශබ්දය යෙදෙන බැවින් 'ද්විස්ස' (ද්වි ශබ්දයට) යැයි පවසන ලදී, ද්විතීයා විභක්තියෙහි ද දෙක දෙක බැගින් වේ.

၂၂၈. နာသ္မာ

228. නාස්මා

ပကတဝသေနာတိ [Pg.141] တုမှာမှာနမာဒေသာနမဓိကတဝသေန, ကမမနတိက္ကမ္မ န ဘဝန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘පකටවසේන’ (ප්‍රකට වශයෙන්) යනු තුම්හ-අම්හ ශබ්දයන්ගේ ආදේශයන්ගේ අධිකාර බලයෙන්, අනුපිළිවෙළ ඉක්මවා නොයති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၂၃၀. စံဝါ

230. චංවා

ကစ္စာယနာစရိယော တုမှာမှေဟိ ပရာယ စတုတ္ထီ ဆဋ္ဌီ သဝိဘတ္တိယာ ‘‘သဿံ’’တိ (၂-၃-၃) သုတ္တေန အမာဒေသံ ဝိဓာယ ‘တုမှံ အမှ’န္တိ ဗဟုဝစနရူပါနိ သာဓေတိ… ဧကသ္မိမ္ပိ အတ္တနိ ဂုရုအာဒိကေ စ ဂါရဝ ဝသေန ဗဟုဝစနရူပဒဿနတောတိ ဒဿေတုမာဟ-တုမှံ အမှ’န္တိအာဒိ, တဿာယုတ္တတ္တာ ‘တမယုတ္တ’န္တိ ဝတွာ အယုတ္တတံ သာဓေတိ ‘ဧဝံ ဟိ’စ္စာဒိနာ, ဣမသ္မိမ္ပန သတ္ထေ ဧကသ္မိမ္ပိ သဗ္ဗထာ ဗဟုဝစန ရူပသာဓနက္ကမံ ဒဿေတုံ ‘ဣဓ ပနာ’တိအာဒိမာရဒ္ဓံ.

කච්චායනාචාර්යයන් වහන්සේ 'තුම්හ', 'අම්හ' යන ප්‍රකෘතීන්ට පසුව යෙදෙන, විභක්ති සහිත වූ චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීන්ට ‘‘සස්සං’’ (2-3-3) යන සූත්‍රයෙන් 'අං' ආදේශය කොට ‘තුම්හං’, ‘අම්හං’ යන බහු වචන රූප සාධනය කරති... එක් පුද්ගලයෙකු (තමා) කෙරෙහි වුවද, ගුරු ආදීන් කෙරෙහි ගෞරව දැක්වීම් වශයෙන් බහු වචන රූප දැක්වීම සඳහා ‘තුම්හං අම්හං’ යනාදිය වදාළහ. එහි අයෝග්‍යතාවය නිසා ‘තමයුත්තං’ (එය අයෝග්‍යය) යැයි පවසා, ‘ඒවං හි’ යනාදියෙන් අයෝග්‍යතාවය සාධනය කරති. මෙම ශාස්ත්‍රයෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) එක් පුද්ගලයෙකු උදෙසා ද සර්වප්‍රකාරයෙන් බහු වචන රූප සාධනය කරන ක්‍රමය දැක්වීමට ‘ඉධ පන’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී.

၂၃၂. အပါ

232. අපා

နေနာတိ နကာရေန, ပဒသညာဝိဓာယ ကဝစနာဘာဝေပီတိ ပါဏိနိ ယာနမိဝ သျာဒိတျာဒျန္တာနံ ပဒသညာဝိဓာယကဿ သုတ္တဿ အဘာဝေပိ, အနွတ္ထဝသေန ပဒန္တိ ဂယှမာနေ အတိပ္ပသင်္ဂေါပိ သိယာတိ အာဟ-‘ရုဠှိယာဝါတိပ္ပသင်္ဂါ ဘာဝေါ’တိ, အာချာတံ သာဗျယကာရက ဝိသေသနံ ဝါကျန္တိ ကေစိ, ဧကာချာတိကံ ဝါကျန္တျပရေ, တံ သဗ္ဗံ ဧကတော သင်္ဂဟေတွာ ‘ပဒသမူဟော ဝါကျ’န္တိ ဝုတ္တိကာရေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတုမာဟ- ‘သာဗျယေ’စ္စာဒိ, အာချာတံ တျာဒျန္တမာဟု, အဗျယမသင်္ချံ, အာချာတံ သာဗျယံ သကာရကံ သဝိသေသနဉ္စ ဝါကျေသညံ ဘဝတီတျတ္ထော, ဝိသေသနန္တိ ကာရကဝိသေသနဿ ကိရိယာ ဝိသေသနဿ စ သာမညေန ဂဟဏံ, သာဗျယံ-သဒ္ဓိံ ဝစတိ, သကာရကံ ဩဒနံ ပစတိ ဒေဝဒတ္တော ပစတိ, သကာရကဝိသေသနံ-မုဒုံ ဝိသဒမောဒနမ္ပစတိ, ဒဿနီယော ဒေဝဒတ္တော ပစတိ, သကိရိယာဝိသေသနံ- မုဒုံ ပစတိ, မန္ဒံ ပစတိ, ပဒသမူဟော ဝါကျန္တိ ဝုတ္တေ အယမ္ပိ အဓိပ္ပာယဝိသေသောဝသီယတီတိ ဝတ္တုမာဟ-ဝတ္တု’မိစ္စာဒိ, ယထေစ္စာဒိနာ အနေကာချာတိ ကမ္ပိ ဂုဏပ္ပဓာနဘာဝေ နောပကာရတော ဝါကျမေကမ္ဘဝတိ… ပဒ သမူဟော ဝါကျန္တိ ဝုတ္တတ္တာတိ ဝဒတိ, ယထာ ဝါကျနာနတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဟာပီတိ ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္ထေတျာဒေါပိ.

‘ණේන’ යනු ‘ණ’ කාරයෙනි. පද සංඥාව පනවන ඒක වචනයක් නොමැති කල්හි ද, පාණිනීවරුන්ගේ මෙන් ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති පදයන්ට පද සංඥාව පනවන සූත්‍රයක් නොමැති වුව ද, අර්ථයට ගැළපෙන සේ ‘පදය’ යැයි ගන්නා කල්හි අතිප්‍රසංගයක් (අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා පැතිරීමක්) ද සිදුවිය හැකි බැවින්, ‘රූළ්හියෙන් අතිප්‍රසංගය නොවේ’ යැයි පැවසූහ. ඇතැම්හු අව්‍යය සහිත වූ ද, කාරක හා විශේෂණ සහිත වූ ද ආඛ්‍යාතය ‘වාක්‍යය’ යැයි කියති. තවත් සමහරු එක් ආඛ්‍යාතයක් ඇත්තා වූ පද සමූහය ‘වාක්‍යය’ යැයි කියති. ඒ සියල්ල එක්තැන් කොට ‘පද සමූහය වාක්‍යය’ යැයි වෘත්තිකාරයන් විසින් පවසන ලද බව දැක්වීමට ‘සාබ්‍යයෙ’ යනාදිය පැවසූහ. ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇත්තේ ආඛ්‍යාතය යැයි පවසති. සංඛ්‍යාවක් නැත්තේ අව්‍යයයි. අව්‍යය සහිත වූ, කාරක සහිත වූ සහ විශේෂණ සහිත වූ ආඛ්‍යාතය ‘වාක්‍ය’ යන සංඥාව ලබයි යනු එහි අර්ථයයි. ‘විශේෂණ’ යනු කාරක විශේෂණය සහ ක්‍රියා විශේෂණය යන දෙකම සාමාන්‍යයෙන් ගැනීමයි. ‘සාව්‍යය’ (අව්‍යය සහිත) යනු - සද්ධිං වචති (එකට වාසය කරයි), ‘සකාරක’ (කාරක සහිත) යනු - ඕදනං පචති (බත් පිසෙයි), දේවදත්තෝ පචති (දේවදත්ත පිසෙයි). ‘සකාරක විශේෂණ’ යනු - මුදුං විසදමෝදනං පචති (මෘදු වූ ද පිරිසිදු වූ ද බත් පිසෙයි), දස්සනීයෝ දේවදත්තෝ පචති (දර්ශනීය වූ දේවදත්ත පිසෙයි). ‘සක්‍රියා විශේෂණ’ යනු - මුදුං පචති (මෘදුව පිසෙයි), මන්දං පචති (සෙමින් පිසෙයි). ‘පද සමූහය වාක්‍යය’ යැයි කී කල්හි, මෙම අදහස් විශේෂය ද පැහැදිලි වන බව පැවසීමට ‘වත්තං’ යනාදිය පැවසූහ. ‘යථා’ යනාදියෙන් අනේක ආඛ්‍යාතයන් සහිත වූවක් ද ගුණ-ප්‍රධාන භාවයෙන් උපකාර නොවන බැවින් එක් වාක්‍යයක් බවට පත්වේ... ‘පද සමූහය වාක්‍යය’ යැයි කියන ලද බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ‘යථා වාක්‍යනානත්තං’ යන්නෙහි සම්බන්ධය ද මෙසේමය. ‘ඉහාපි’ යන්නෙන් ‘පැවසීමට කැමති අර්ථයෙහි’ යනාදියෙහි ද වේ.

၂၃၃. ယောနံ

233. යෝනං

ဟိဂ္ဂဟဏေ [Pg.142] ပဉ္စမီဟိဿာပိ ဂဟဏမ္ဘဝေယျာတိ သုတ္တေ ‘အပဉ္စမျာ’တိ ဝုတ္တံ, တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကန္တိ ဂါထာပါဒေ တုမှေဟိတိအာဒိသူ တတ္တာ န ဝေါအာဒေသော, တုမှေ တိဋ္ဌထ နဂရေတိ ပုဗ္ဗဝါကျတော ဝါကျန္တရတ္တာ ဧကဝါကျတာ နတ္ထိ, တုမှေ ဝိယ ဒိယ ဒိဿန္တိ အမှေ ဝိယ ဒိဿန္တီတိ ဝိဂ္ဂယှ ‘ဒိသ-ပေက္ခဏေ’ ဣစ္စသ္မာ ‘‘သမာနညဘဝန္တယာဒိ တူပမာနာ ဒိသာ ကမ္မေ ရီရိက္ခကာ’’တိ (၅-၄၃) ကပ္ပစ္စယေ ‘‘နတေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသူ’’တိ (၅-၈၅) ဧတ္တာဘာဝေ ‘‘သျာဒိသျာဒိနေကတ္ထ’’န္တိ (၃-၁) သမာသေ စ ‘ဧကတ္ထတာယံ’’တိ (၂-၁၁၉) ဝိဘတ္တိလောပေ စ ‘‘သဗ္ဗာဒီနမာ’’တိ (၃-၈၆) အာ ‘တုမှာဒိသာန’မိစ္စာဒိ.

‘හි’ යන්න ගැනීමේදී පංචමී විභක්තියේ ‘හි’ ප්‍රත්‍යය ද ගැනීම සිදුවිය හැකි බැවින් සූත්‍රයෙහි ‘අපංචම්‍යා’ (පංචමී නොවන) යැයි පවසන ලදී. ‘තුම්හේහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං’ යන ගාථා පාදයෙහි ‘තුම්හේහි’ යනාදී තැන්හි (කර්තෘ හෝ කරණ අර්ථයෙහි) තෘතීයා විභක්තිය යෙදී ඇති බැවින් ‘වෝ’ ආදේශය නොවේ. ‘තුම්හේ තිට්ඨථ නගරේ’ (තෙපි නුවර සිටිව්) යන පූර්ව වාක්‍යයට වඩා වෙනත් වාක්‍යයක් වන බැවින් එහි ඒකවාක්‍යතාවක් නොමැත. ‘තුම්හේ විය දිස්සන්ති’ (ඔබ මෙන් පෙනෙති), ‘අම්හේ විය දිස්සන්ති’ (අප මෙන් පෙනෙති) යැයි විග්‍රහ කොට, ‘දිස පෙක්ඛණේ’ (දැකීමෙහි) යන ධාතුවෙන් ‘‘සමානඤ්ඤභවන්තයාදි තූපමානා දිසා කම්මේ රීරෙක්ඛකා’’ (5-43) යන සූත්‍රයෙන් ‘ක’ ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි, ‘‘නතේ කානුබන්ධනාගමේසූ’’ (5-85) යන්නෙන් ‘ඒ’ කාරය නොවීම ද, ‘‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනේකත්ථං’’ (3-1) යන සූත්‍රයෙන් සමාස වීම ද, ‘ඒකත්ථතායං’ (2-119) යන්නෙන් විභක්ති ලෝපය වීම ද, ‘‘සබ්බාදීනමා’’ (3-86) යන්නෙන් ‘ආ’ කාරය වීම ද වීමෙන් ‘තුම්පාදිසානං’ යනාදී රූප සිද්ධ වේ.

၂၃၅. အနွာ

235. අන්වා

ပစ္ဆာ အာဒေသော အနွာဒေသောတိ ဂဟိတေ ကထိတာနုကထနန္တိ ကထံ ဉာယတီတိ အာဟ- ‘ပစ္ဆာ ကထနဉ္စ ကထိတာပေက္ခန္တိ ကတွာ’တိ.

‘පසුව නියම කිරීම අන්වාදේශය’ යැයි ගත් කල්හි, ‘පවසන ලද්ද නැවත පැවසීම’ (කථිතානුකථනය) යන්න කෙසේ තේරුම් ගත හැකිදැයි දැක්වීමට - ‘පසුව පැවසීම ද පවසන ලද්ද අපේක්ෂා කෙරේ යැයි සලකා’ යනුවෙන් වදාළහ.

၂၃၆. သပု

236. සපු

သဟ ဝိဇ္ဇမာနော ပုဗ္ဗော ယဿ သော သပုဗ္ဗော.

යමෙකු හා සමඟ පූර්වයෙහි පවතින්නේ ද, හේ ‘සපුබ්බෝ’ (පූර්වය සහිත වූයේ) නම් වේ.

၂၃၇. နစ

237. නච

အပရမ္ပရယောဂပ္ပတိပတျတ္ထန္တိ ‘ဂါမနဂရာနံ စေနာ’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ ပရမ္ပရယောဂဿ အဂ္ဂဟဏတ္ထံ.

‘අපරම්පරයෝග ප්‍රතිපත්තිය සඳහා’ යනු ‘ගාමනගරානං චේන’ යනාදියෙන් දක්වන ලද පරම්පරා යෝගය ග්‍රහණය නොකිරීම පිණිසයි.

၂၄၀. နသာ

240. නසා

ဇဋာ အဿ အတ္ထီတိ ဇဋိလော, သောဝ ဇဋိလကော, ဇဋိလကာတိ ဧကတ္ထေ နိဒဿိတဝိသေသဝစနံ, မာဏဝကာတိ ဝိယ န သာမညဝစနံ, အသတ္တေ သမ္ပတ္တေတိ ဣဒံ ‘‘အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမသန္တံ ဝါ’’တိ (၂-၂၃၉) သုတ္တဿ သာမညတာ ဝုတ္တံ, သာမညဝစနဿ ပဋိသေဓောတိ ဣမိနာ ဝိသေသဝစနေ ဇဋိလကဣစ္စတြ ‘အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမသန္တံ ဝါ’’တီမဿ ပတ္တိန္ဒဿေတိ, ဒေဝဒတ္တာဒိသာမညဝစနေတိ ဒေဝဒတ္တော ဒေဝဒတ္တသဒ္ဒေါ အာဒိ ယဿ, တဉ္စ တံ သာမညဝစနဉ္စ, တသ္မိံ ဒေဝဒတ္တာဒိသာမညဝစနေ မာဏဝကေ မာဏဝကသဒ္ဒေ ပရဘူတေ သတိ, ဥဘိန္နမ္ပိ အသတ္တေတိ ဣမိနာ [Pg.143] ဣဒံ ဒီပေတိ ‘‘ဒေဝဒတ္တာတိ ဝိသေသဝစနတ္တာ ပဋိသေဓာဘာဝါ ပုဗ္ဗပရာနမုဘိန္နမ္ပိ ‘‘အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမသန္တံ ဝါ’’တီဒံ ပပ္ပောတီ’’တိ.

‘ජටාවක් (කෙස් වැටියක්) ඇත්තේ යමෙකුට ද හෙතෙම ජටිලයා ය, ඔහුම ජටිලකයා ය.’ ‘ජටිලක’ යනු ඒකාර්ථයෙහි දක්වන ලද විශේෂ වචනයකි. ‘මාණවක’ යන්න මෙන් සාමාන්‍ය වචනයක් නොවේ. ‘අසත්තෙහි සම්ප්‍රාප්ත වූ කල්හි’ යන මෙය ‘‘ආමන්තණං පුබ්බමසන්තං වා’’ (2-239) යන සූත්‍රයෙන් සාමාන්‍ය වශයෙන් පවසන ලදී. ‘සාමාන්‍ය වචනයාගේ නිෂේධය’ යන්නෙන්, ‘ජටිලක’ යන විශේෂ වචනය ඇති කල්හි ‘ආමන්තණං පුබ්බමසන්තං වා’ යන මෙයට පැමිණීම දක්වයි. ‘දේවදත්තාදී සාමාන්‍ය වචනයෙහි’ යනු - දේවදත්ත යන්න මුලින් ඇති, දේවදත්ත ශබ්දය ආදී වූ, එයම සාමාන්‍ය වචනයක් ද වන කල්හි, එම දේවදත්තාදී සාමාන්‍ය වචනයෙහි ‘මාණවක’ යන ශබ්දය පර වූ කල්හි, ‘දෙදෙනාම අසත්තෙහි’ යන්නෙන් මෙය පැහැදිලි කරයි: ‘‘දේවදත්ත යනු විශේෂ වචනයක් බැවින් නිෂේධයක් නොමැති වීමෙන් පූර්ව අපර දෙපාර්ශවයටම ‘ආමන්තණං පුබ්බමසන්තං වා’ යන්න හිමි වේ.’’

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာယံ သာရတ္ထဝိလာသိနိယံ

මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකාව වූ සාරත්ථවිලාසිනියෙහි,

ဒုတိယကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්විතීය කාණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. တတိယကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ

3. තෘතීය කාණ්ඩ වර්ණනාව

၁. သျာဒိ

1. ස්‍යාදි

ယဿာတိကမာဝဋ္ဌိတဿယောအာဒိအက္ခရသမုဒါယဿ, ကိန္တန္တိ အာဟ- ‘ဣဒ’မိစ္စာဒိ, ဣဒန္တိ ယထာဝုတ္တံ သျာဒိသမုဒါယရူပံ, အဝယဝေန ဝိဂ္ဂဟော သမုဒါယော သမာသတ္ထော, သမုဒါယေ ပဝတ္တာ သဒ္ဒါ အဝယဝေသုပိ ဝတ္တန္တီတိ သျာဒိသဒ္ဒေါ သိအာဒိကေ အဝယဝေပိ ဝတ္တတေ, ဝိဓိဂ္ဂဟဏဉာယေနာတိ ‘‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယသ္မာ သ ဝိဟိတော တဒါဒိနော တဒန္တဿ စ ဂဟဏ’’န္တိ ဉာယေန. သျာဒိ အန္တေ ယဿ တံ သျာဒျန္တံ. နနု စ ‘‘သျာဒိသျာဒိနေကတ္ထ’’န္တိ သာမညေန ဝုစ္စမာနေ ယံကိဉ္စိ သျာဒျန္တံ ယေနကေနစိ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထီဘာဝမရဟတိ, တထာဟိ ယထာ ဂါမဂတောတိအာဒေါ, တထာ ပဿ ဒေဝဒတ္တေ ဂါမံ, ဂတော ယညဒတ္တော ဂုရုကုလန္တိ အာဒေါပိ သမာသော တျာသင်္ကိယာဟ-‘သာမညေန ဝုတ္တေပိ’စ္စာဒိ, ယဿ သျာဒျန္တဿယေန သျာဒျန္တေန သမ္ဗန္ဓော, တေန သျာဒျန္တေန သဟတံ သျာဒျန္တမေကတ္ထမ္ဘဝတီတိ သမ္ဗန္ဓတော ဝိညာယတိ အဝသီယတီတိ ယဿာတျာဒိသွတ္ထော, တထာ စ ဂါမဂတောတျတြတ္ထီမေသ-မညမညာပေက္ခာလက္ခဏော သမ္ဗန္ဓောတျေကတ္ထီဘာဝေါ, တတောယေဝေတ္ထာဟု-

පිළිවෙළින් පිහිටි යම් ‘සි’ ආදී අක්ෂර සමූහයක, එය කුමක්දැයි පැවසීමට ‘ඉදං’ යනාදිය පැවසූහ. ‘ඉදං’ යනු ඉහත කී ස්‍යාදි සමූහ රූපයයි. අවයවයන්ගෙන් විග්‍රහ කිරීමෙන් සමූහය සමස්ථාර්ථය (සමාස අර්ථය) වේ. සමූහයෙහි පවත්නා ශබ්දයන් අවයවයන් කෙරෙහි ද පවතින බැවින් ‘ස්‍යාදි’ ශබ්දය ‘සි’ ආදී අවයවයන් කෙරෙහි ද පවතී. විධිග්‍රහණ න්‍යායයෙන් යනු - ‘‘ප්‍රත්‍යයක් ග්‍රහණය කිරීමේදී, යමකින් එය පනවන ලද්දේ ද, එය ආදිකොට ඇත්තා වූ ද එය කෙළවර කොට ඇත්තා වූ ද දේ ග්‍රහණය කටයුතුය’’ යන න්‍යායයෙනි. ‘ස්‍යාදි’ කෙළවර කොට ඇත්තේ යමක් ද එය ‘ස්‍යාද්‍යන්ත’ නම් වේ. පින්වත, ‘‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනේකත්ථං’’ යැයි සාමාන්‍ය වශයෙන් කියන කල්හි, යම්කිසි ස්‍යාද්‍යන්තයක්, වෙනත් යම්කිසි ස්‍යාද්‍යන්තයක් සමඟ ඒකාර්ථ වීමට සුදුසුය. එසේම ‘ගාමගතෝ’ යනාදියෙහි මෙන් ‘පස්ස දේවදත්ත ගාමං, ගතෝ යඤ්ඤදත්තෝ ගුරුකුලං’ යනාදී තැන්හි ද සමාසයක් සිදු වේ යැයි සැක කොට ‘සාමාන්‍යයෙන් කීවද’ යනාදිය පැවසූහ. යම් ස්‍යාද්‍යන්තයකට යම් ස්‍යාද්‍යන්තයක් සමඟ සම්බන්ධයක් ඇත් ද, එම ස්‍යාද්‍යන්තය සමඟ ඒ ස්‍යාද්‍යන්තය ඒකාර්ථ වන බව සම්බන්ධයෙන් දැනගත හැකිය, අවබෝධ කරගත හැකිය යනු ‘යස්ස’ යනාදීන්ගේ අර්ථයයි. එසේම ‘ගාමගතෝ’ යන මෙහි ද ඔවුනොවුන් අපේක්ෂා කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති සම්බන්ධය ඒකාර්ථභාවයකි. එහෙයින්ම මෙහි මෙසේ පැවසූහ -

နိယတံ သာဓနံ သာဓျေ, ကြိယာ နိယတသာဓနာ;

သန္နိဓာနေန မေတေသံ, နိယမော-ယမ္ပကာသတီတိ.

‘‘සාධ්‍යයෙහි (ක්‍රියාවෙහි) සාධනය (කාරකය) නියතය, ක්‍රියාව ද නියත සාධනයක් ඇත්තීය; මේවායේ සමීප භාවයෙන් (සන්නිධානයෙන්) යම් නියමයක් ප්‍රකාශ වේ ද (එය ඒකාර්ථභාවයයි).’’

အယမေတ္ထ အတ္ထော ‘‘ယတော ဂါမမိစ္စေတံ သာဓနံ သာဓျံ ကိရိယံ တံဗျပဒေသဇာနနယောဂျမပေက္ခတေ ဂတောတိ, အတော သာဓနံ ကာရ ကံ [Pg.144] သာဓျေ ကိရိယာယ နိယတံ, ယတော စ ကိရိယာ သယံ သာဓနမပေက္ခတေ ကိံ ဂတောတိ, အတော ကိရိယာပိ နိယတံ သာဓနမေတိဿာတိ နိယတသာဓနာ ဟောတိ အယံ ယထာဝုတ္တော နိယမော အညမညာပေက္ခာဝသေန ဝတ္တမာနော ဧတေသံ သာဓျသာဓနာနံ သန္နိဓာန မတ္တေန အညမညတော ပကာသတီ’’တိ. ပဿ ဒေဝဒတ္တ ဂါမံ, ဂတော ယညဒတ္တော ဂုရုကုလံတျတြ တု ဂါမန္တိ သာဓနံ ပဿေတိ သာဓျမပေက္ခတေ, ဂတောတိ ဂမနကိရိယာ တု ဂုရုကုလမပေက္ခတေ, တတော စ ဂါမဂတာနံ ဝါကျန္တရာဝယဝါနံ နတ္ထေဝါပေက္ခာတိ န ဘဝတိ သမာသော, သဗ္ဗတ္ထေဝမူဟနီယံ, သမ္ဗန္ဓော ဟိ အညမညာပေက္ခာလက္ခဏော သမ္ဗန္ဓျန္တရတော-နဝဋ္ဌိတံ နိဝတ္တေတွာ ဝိသေသေ နိဝေသေတိ, တထာစ ဝုတ္တံ–

මෙහි අර්ථය ඊට වඩා සුවිශේෂී ත්‍රිවිධ සම්බන්ධයන් කෙරෙහි විස්තර කිරීමයි. යම් හෙයකින් ‘ග්‍රාමය’ (ගම) යන මේ සාධනය (කාරකය), සාධ්‍ය ක්‍රියාව වූ, එම ව්‍යවහාරයෙන් දැන ගැනීමට සුදුසු වූ ‘ගියේය’ (ගතො) යන්න අපේක්ෂා කෙරේද, එබැවින් සාධනය වූ කාරකය සාධ්‍ය ක්‍රියාව කෙරෙහි නියත වේ. යම් හෙයකින් ක්‍රියාව ද තමා විසින්ම ‘කුමක් කරා ගියේද?’ කියා සාධනය අපේක්ෂා කෙරේද, එබැවින් ක්‍රියාවට ද සාධනය නියත බැවින් එය ‘නියත සාධන’ (නියමිත කාරකයක් ඇති එකක්) වෙයි. පරස්පර අපේක්ෂාවන්ගේ වශයෙන් පවත්නා වූ, ඉහත සඳහන් කරන ලද මෙම නියමය, මේ සාධ්‍ය සහ සාධනයන්ගේ සමීප බව පමණකින් එකිනෙකා කෙරෙන් ප්‍රකාශ වේ. ‘දේවදත්තය, ගම බලන්න; යඥදත්තයා ගුරුකුලයට ගියේය’ යන්නෙහි දී නම්, ‘ගම’ (ගාමං) යන සාධනය ‘බලන්න’ (පස්සෙති) යන සාධ්‍යය අපේක්ෂා කරයි. ‘ගියේය’ (ගතො) යන ගමන් ක්‍රියාව වනාහි ‘ගුරුකුලය’ අපේක්ෂා කරයි. එබැවින් වෙනත් වාක්‍ය අවයවයන් වූ ‘ගම’ සහ ‘ගියේය’ යන්නවුන් අතර කිසිදු අපේක්ෂාවක් නැති බැවින් (එහි) සමාසයක් නොවේ. හැම තැනකදීම මෙසේම අනුමාන කළ යුතුය. සම්බන්ධය වනාහි අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂාව ලක්ෂණ කොට ඇත්තකි. එය වෙනත් සම්බන්ධතාවලින් අස්ථාවර වූවන් වළක්වා සුවිශේෂී අර්ථයක පිහිටුවයි. ඒ බව මෙසේ ද පවසා ඇත –

တဿ တွာကင်္ခတော ဘေဒေ, ယာ ပရိပ္လဝမာနတာ;

ဝိသေသေ တံ နိဝေသေန္တော, သမ္ဗန္ဓောဝါဝဆိန္ဒတီတိ.

භේදය (වෙනස) අපේක්ෂා කරන්නා වූ ඒ පදයන්ගේ යම් චංචල ස්වභාවයක් (අස්ථාවර බවක්) වේ ද, සම්බන්ධය වනාහි එය සුවිශේෂී අර්ථයෙහි පිහිටුවමින් (වෙනත් අර්ථයන්ගෙන්) වළක්වයි (සිඳලයි).

ဘေဒေ ဝိသေသေ ဂါမန္တေတံ သာမညံ ဝိသေသာပေက္ခံ ‘ဂါမမာသီသတိ, ဇဟာတိ, ဂတော’တိ, တထာ ‘ဂတော ဂါမံ, ဝနံ, ဂုရုကုလ’န္တိ ဝေဝမာကင်္ခတော-ဘိလသတော တဿ တု ပဓာနပဒဿုပသဇ္ဇနပဒဿ စ ယာ ပရိပ္လဝမာနတာ အနဝဋ္ဌိတတာ တံ ဝိသေသေ ဝိသိဋ္ဌေ သမ္ဗန္ဓိနိ နိဝေသေန္တော ပတိဋ္ဌပေန္တော သမ္ဗန္ဓောဝါနေကပ္ပကာရော ကွစိ သာဓျသာဓနဘာဝလက္ခဏော ကွစိ ပကတိဝိကာရဘာဝသဘာဝေါ ကွစိ သဿာမိ သမ္ဗန္ဓရူပေါ အဝဆိန္ဒတိ သမ္ဗန္ဓျန္တရတော နိဝတ္တေတီတိ အတ္ထော, ယတော-ယမပေက္ခာ ဝါကျကာလေယေဝ နိရူပျတေ, တတော ယတ္ထာတ္ထိ ပဒါနမပေက္ခာ, တတ္ထ သမာသာဝဂမော, ယတြ တု နတ္ထိ, တတြ န ဘဝတီတျနုပဒိဋ္ဌော ဝိသယဝိဘာဂေါ ဉာယတေတိ ဘာဝေါ, ဗာလေ အဗုဓေတု နိဿာယ ဝိစိတ္တော သမာသဝိဓာနလောပါဒိနာနေကပ္ပကာရော ပဋိပတ္တိယာ သာဓုသဒ္ဒပရိဇာနနတ္ထမုပါယော သမ္ဘဝတိ, ပရမတ္ထတော တု သဒ္ဒန္တရတ္တာ အစ္စန္တံ ဝါကျသမာသာနံ ဘေဒေါ, န ဟိ ဝါကျေ ဒိဋ္ဌပဒါနိ သမာသေ သန္တိ, တထာ စ ဝုတ္တံ–

‘භේදයෙහි’ යනු සුවිශේෂී අර්ථයෙහි ය. ‘ගම’ (ගාමං) යන පොදු වචනය ‘ගම ප්‍රාර්ථනා කරයි, ගම අත්හරියි, ගමට ගියේය’ ආදී වශයෙන් විශේෂ අපේක්ෂා සහිත වේ. එමෙන්ම ‘ගියේය’ (ගතො) යන්න ‘ගමට, වනාන්තරයට, ගුරුකුලයට’ ආදී වශයෙන් අපේක්ෂා කරයි. මෙසේ අපේක්ෂා කරන්නා වූ, කැමති වන්නා වූ ඒ ප්‍රධාන පදයේ හා උපසර්ජන (අප්‍රධාන) පදයේ යම් අස්ථාවර බවක් (නොපිහිටි බවක්) වේ ද, එය සුවිශේෂී වූ ද විශිෂ්ට වූ ද සම්බන්ධයෙහි පිහිටුවමින්, ඇතැම් විට සාධ්‍ය-සාධන (ක්‍රියා-කාරක) භාව ලක්ෂණ ඇති, ඇතැම් විට ප්‍රකෘති-විකෘති භාව ස්වභාවය ඇති, ඇතැම් විට ස්වාමි-සේවක (සස්සාමි) සම්බන්ධ ස්වරූපය ඇති නොයෙක් ප්‍රකාර වූ සම්බන්ධයම වෙනත් සම්බන්ධතාවලින් වළක්වයි (සිඳලයි) යනු අර්ථයයි. යම් හෙයකින් මෙම අපේක්ෂාව වාක්‍ය අවස්ථාවේදීම නිරූපණය කරනු ලැබේද, එබැවින් යම් තැනක පදයන්ගේ අපේක්ෂාව පවතී ද, එතැන සමාසය වටහා ගැනීම සිදුවේ. යම් තැනක එය නැත්ද, එතැන සමාසය සිදු නොවේ යයි අනුපදේශිත (නොපැවසූ) විෂය විභාගය දත යුතුය යනු අදහසයි. අඥාන (නොදත්) අය උදෙසා විසිතුරු වූ සමාස විධි, ලෝප (ලොප් කිරීම්) ආදී නොයෙක් ප්‍රකාර වූ ක්‍රම, නිවැරදි වචන වටහා ගැනීම සඳහා උපකාරී වන උපක්‍රම ලෙස පවතී. නමුත් පරමාර්ථ වශයෙන් වෙනස් වචන වන බැවින් වාක්‍යය සහ සමාසය අතර අත්‍යන්ත වෙනසක් පවතී. මන්ද යත් වාක්‍යයෙහි දකින පද සමාසයෙහි නොමැති බැවිනි. ඒ බව මෙසේ ද පවසා ඇත –

ဗာလေ နိဿာယုပါယော-ယံ, ဝိစိတ္တော ပဋိပတ္တိယာ;

ဘေဒေါ ဝါကျသမာသာနံ, စ္စန္တံ သဒ္ဒန္တရံ ယတောတိ.

අඥානයන් ඇසුරු කොට (ඔවුන්ගේ අවබෝධය සඳහා) පවත්නා වූ මෙම විසිතුරු උපක්‍රමය අවබෝධය පිණිස වේ. වෙනස් වචන වන බැවින් වාක්‍ය හා සමාසයන්ගේ වෙනස අත්‍යන්තයෙන්ම පවතී.

အတောယေဝါတိ [Pg.145] ယတော သာမညေန ဝုတ္တေပိယဿယေန သမ္ဗန္ဓောတေန သဟ တဒေကတ္ထမ္ဘဝတီတိ သမ္ဗန္ဓတော ဝိညာယတီတိ နာနိဋ္ဌံ ကိဉ္စိပီဟ ဟောတိ, အတောယေဝ ဟေတုတောတိ အတ္ထော. ဗျပေက္ခာ သာမတ္ထိယပရိဂ္ဂဟာယေတိ ပဒါနမညောညာကင်္ခါ ဗျပေက္ခာ, သာဝ သာ မတ္ထိယံ, တဿ ပရိဂ္ဂဟာယ. သမတ္ထဝစနံ န ကတန္တိ ပါဏိနိယေဟိ ဝိယ ‘‘သမတ္ထော ပဒဝိဓီ’’တိ (ပါ, ၂-၁-၁) သမတ္ထဝစနံ န ကတံ. သမတ္ထော ပဒ ဝိဓီတိ ပရိဘာသာယမယမတ္ထော ‘‘ဝိဓီယတေ ဝိဓိ, ပဒါနံ ဝိဓိ ပဒဝိဓိသမာသာဒိ, ယောကောစီဟ သတ္ထေ ပဒဝိဓိ,သော သမတ္ထော ဝိဂ္ဂဟ ဝါကျတ္ထာဘိဓာနေ (သတ္တိ) ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ, တာဒိသပရိဘာသာယ ဗျာပါရတော တေသံ ‘ပဿ ဒေဝဒတ္တ ဂါမံ, ဂတော ယညဒတ္တော ဂုရုကုလံ’ တျာဒေါ နာနိဋ္ဌပ္ပတ္တိ, သာမတ္ထိယဉ္စေတ္ထ ဒွိဓာတျုပဂမျတေ ဝါကျေ ဗျပေက္ခာဝုတ္တိယမေကတ္ထီဘာဝေါ စေတိ. တတ္ထ ပဌမဿ ပရိဂ္ဂဟံ ဝစနမန္တရေန ပဋိပါဒိယ ဒုတိယဿ ပရိဂ္ဂဟမိဒါနိ ဝစနေန ပဋိပါဒယမာဟ- ‘ဧကတ္ထီ ဘာဝေါ’စ္စာဒိ, ဧကတ္ထီဘာဝေါ ဘိန္နတ္ထာနံ သာဓာရဏတ္ထတာဝသေန ပဝတ္တိဝိသေသော, ဝါကျေ ဟိ သာဓာရဏတ္ထတာ နတ္ထိ ဘိန္နတ္ထတ္တာ, အတောယေဝေတ္ထ ဘေဒနိဗန္ဓနာ ဆဋ္ဌျုပဇာယတေ ‘ရညော ပုရိသော’တိ, ဝုတ္တိယန္တူဘယပဒဗျဝစ္ဆိန္နတ္ထာဘိဓာနတော သာဓာရဏတ္ထတာ ဘဝတိ, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘သမာသေ ဝိသေသနံ ဝိသေဿမနုပဝီသတိ ဧကီဘဝတိ ဝိသေသနံ, ဝါကျေ တု ဝိသေသနံ ဝိသေဿတော ဝိသုံယေဝါ ဝတိဋ္ဌတေ’’တိ. ဒွန္ဒသမာသဿ တု ပဒါနံ ဝိသေသနဝိသေဿာဘာဝေပိ သကလပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တာ ‘ရညော ဂေါ စ အဿော စ ပုရိသော စာ’တိ ဝါကျတော ‘ရညော ဂဝါဿ ပုရိသာ’တိ သမာသဿ ဝိသေသော ဧကတ္ထီ ဘာဝလက္ခဏော ဘဝတျေဝ, တထာဟိ တတ္ထ ဝါကျေ ဘိန္နတ္ထနိဗန္ဓန သမုစ္စယပဋိပါဒနာယ စသဒ္ဒေါ ပယုဇ္ဇတေ, သမာသေ တု နပ္ပယုဇ္ဇတေ, ဧကတ္ထ ဝစနေနေဝါတိ ‘‘သျာဒိသျာဒိနေကတ္ထ’’ တျေကတ္ထဝစနေနေဝ, ဧကတ္တီဘာဝေါယေဝ ဘဝတီတိ သေသော, ဧဝကာရော န ဝါကျေ တထာဟိ ဒီပေတိ. ဝါကျေ ကထန္တိ အာဟ- ဝါကျေ’တိအာဒိ.

‘එහෙයින්ම’ යනු: යම් හෙයකින් පොදුවේ පවසන ලද නමුත්, ආශ්‍රය කරන ලද්දවුන්ගේ සම්බන්ධය එය සමඟ ඒකාර්ථ වන බැවින් ද, සම්බන්ධයෙන් එය දැනගත හැකි බැවින් ද මෙහි කිසිදු අනිටු දෙයක් සිදු නොවේ. ‘එහෙයින්ම’ යන්නෙහි අර්ථය ඒ හේතුවෙන්ම යන්නයි. ‘ව්‍යපේක්ෂාව (පරස්පර අපේක්ෂාව) සාමර්ථ්‍යය ග්‍රහණය කරගැනීම පිණිසය’ යන්නෙහි පදයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂාව ව්‍යපේක්ෂාවයි. එයම සාමර්ථ්‍යයයි, එය ග්‍රහණය කරගැනීම පිණිස වේ. ‘සමත්ථ වචනය නොකරන ලදී’ යනු පාණිනීවරුන් විසින් ‘සමත්ථො පදවිධි’ (පා. 2-1-1) යැයි පවසන්නාක් මෙන් ‘සමත්ථ’ යන වචනය මෙහි නොකරන ලදී. ‘සමත්ථො පදවිධි’ යන පරිභාෂාවෙහි අර්ථය මෙයයි: ‘විධිමත් කරනු ලබන්නේ විධියි’, පදයන්ගේ විධිය පදවිධි නම් වේ, එය සමාස ආදියයි. මේ ශාස්ත්‍රයෙහි යම් පදවිධියක් වේ ද, එය විග්‍රහ වාක්‍යයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙහි සමර්ථ (ශක්තිමත්) බව දත යුතුය. එවැනි පරිභාෂාවක ක්‍රියාකාරිත්වය හේතුවෙන් ඔවුන්ට ‘දේවදත්තය, ගම බලන්න; යඥදත්තයා ගුරුකුලයට ගියේය’ යනාදී තැන්හි අනිටු ප්‍රතිඵලයක් සිදු නොවේ. මෙහිදී සාමර්ථ්‍යය වාක්‍යයෙහි ‘ව්‍යපේක්ෂා වෘත්තිය’ සහ සමාසයෙහි (වෘත්තියෙහි) ‘ඒකාර්ථීභාවය’ යැයි දෙවැදෑරුම් කොට පිළිගනු ලැබේ. එහි පළමුවැන්නාගේ ග්‍රහණය වචනයක් නොමැතිව ප්‍රකාශ කොට, දැන් දෙවැන්නාගේ ග්‍රහණය වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘ඒකාර්ථීභාවය’ යනාදිය පැවසීය. ඒකාර්ථීභාවය යනු වෙනස් අර්ථයන්ගේ සාධාරණ (පොදු) අර්ථයක් බවට පත්වීමේ පවතින සුවිශේෂී ප්‍රවෘත්තියකි. වාක්‍යයෙහි වනාහි වෙනස් අර්ථ පවතින බැවින් පොදු අර්ථයක් නැත. එබැවින්ම මෙහි භේදය (වෙනස) මුල් කොට ගත් ‘රඤ්ඤො පුරිසො’ (රජුගේ පුරුෂයා) යැයි ෂෂ්ඨී විභක්තිය උපදී. වෘත්තියෙහි (සමාසයෙහි) දී නම් පද දෙකෙන්ම වෙන් කරන ලද අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවින් පොදු අර්ථයක් ඇති වේ. මෙසේ පවසන ලදී: ‘සමාසයෙහි විශේෂණය විශේෂ්‍යය (නාම පදය) තුළට පිවිස ඒකත්වයට පත්වේ, නමුත් වාක්‍යයෙහි විශේෂණය විශේෂ්‍යයෙන් වෙන්වම පවතී’ කියාය. ද්වන්ද සමාසයෙහි දී නම් පදයන්ගේ විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් නොමැති වුවද, සියලු පදයන්ගේ අර්ථ ප්‍රධාන වන බැවින් ‘රජුගේ ගවයා ද අශ්වයා ද පුරුෂයා ද’ (රඤ්ඤො ගො ච අස්සො ච puරිසො ච) යන වාක්‍යයට වඩා ‘රජුගේ ගව-අශ්ව-පුරුෂයෝ’ (රඤ්ඤො ගවාස්ස පුරිසා) යන සමාසයෙහි ඒකාර්ථීභාව ලක්ෂණ ඇති සුවිශේෂී බවක් පවතී. එසේම එහි වාක්‍යයෙහි වෙනස් අර්ථයන් නිසා සිදුවන සමුච්චය (එක් කිරීම) දැක්වීමට ‘ච’ ශබ්දය යෙදේ. සමාසයෙහි දී නම් එය නොයෙදේ. ‘එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරන වචනයෙන්ම’ යනු ‘ස්‍යාදි සූත්‍රයෙහි එක් අර්ථයකින්ම’ යන වචනයෙන්ම, ‘ඒකාර්ථීභාවයම සිදුවේ’ යන්න ඉතිරි කොටසයි. ‘එව’ (ම) ශබ්දය වාක්‍යයෙහි එසේ නොවන බව පෙන්වයි. වාක්‍යයෙහි කෙසේද යත්? ‘වාක්‍යයෙහි’ යනාදිය පැවසීය.

ဝါကျေတိ ဝိဂ္ဂဟဝါကျေ, ဝိသေသေန ဂယှတိ ဉာယတျနေနေတိ ဝိဂ္ဂ- ဟော[Pg.146], သော စ တံ ဝါကျံ စေတိ ဝိဂ္ဂဟဝါကျံ, ဝိသေသေန ဝါ ဂဟဏံ ဝိဂ္ဂဟော, တဒတ္ထံ ဝါကျံ ဝိဂ္ဂဟဝါကျံ, တသ္မိံ, ကာယံ ဗျာပေက္ခာတိ အာဟ-‘ဘေဒါဒိလက္ခဏာ’တိ, အာဒိသဒ္ဒေန သံသဂ္ဂ ဘေဒ သံသဂ္ဂါနဉ္စ ဂဟဏံ.

‘වාක්‍යයෙහි’ යනු විග්‍රහ වාක්‍යයෙහි ය. යමකින් සුවිශේෂීව ග්‍රහණය කරනු ලබන්නේ ද (දැනගනු ලබන්නේ ද) එය ‘විග්‍රහ’ නම් වේ. එය ද ඒ වාක්‍යය ද ‘විග්‍රහ වාක්‍යය’ වෙයි. නැතහොත් සුවිශේෂීව වටහා ගැනීම ‘විග්‍රහ’ වන අතර, ඒ සඳහා වූ වාක්‍යය ‘විග්‍රහ වාක්‍යය’ නම් වේ. එහි, ‘කවර ව්‍යපේක්ෂාවක් ද?’ යත්, ‘භේදාදි ලක්ෂණ ඇති’ යැයි පැවසීය. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සංසර්ගය, භේදය සහ සංසර්ග-භේදයන්ගේ ග්‍රහණය සිදුවේ.

တတ္ထ သာန္တရေဟိ သာမျန္တရေဟိ စ ဗျာဝုတ္တိ ဆေဒေါ, သံဝိသေသ သာမိဝိသေသာနံ သမ္ဗန္ဓော သံသဂ္ဂေါ, တဒါဟ- ‘တထာဟိ’စ္စာဒိနာ, ဘေဒကော ဗျာဝတ္တကော, အတ္ထဂဟိတောတိ ကာရဏဝသေန ဘေဒဝါဒိနာ ဂဟိတော, ယဒေစ္စာဒိနာ သံသဂ္ဂဝါဒိနော-ဓိပ္ပာယမာဟ ယဒါ တူဘယမ္ပိစ္စာဒိနာ ဥဘယဝါဒိနော, အဘိမတောတိ ‘‘ပါက္ကဍာရာသမာသော’’စ္စနေန (၂-၁-၃) ပါဏိနိနာ ဣစ္ဆိတော. ပါက္ကဍာရာတိ ‘‘ကဍာရာ ကမ္မဓာရယေ’’စ္စနေန (၂-၂-၃၈) ကဍာရာသံသဒ္ဒနာ ပဂေဝါတိ အတ္ထော.

එහි සීමාන්තරයන්ගෙන් හා සාදෘශ්‍යයන්ගෙන් වෙන් කර දැක්වීම ‘ඡේදය’ (භේදය) වෙයි. සුවිශේෂී දේ සහ හිමිකරුගේ (ස්වාමියාගේ) සුවිශේෂී බව අතර පවතින සබඳතාව ‘සංසර්ගය’ වේ. ‘තථාහි’ (එසේ හෙයින්) යනාදියෙන් පැවසුවේ එයයි. ‘භේදක’ යනු වෙන් කර දක්වන්නා වූ යන්නයි. ‘අත්ථගහිතො’ යනු හේතු වශයෙන් භේදවාදියා විසින් ග්‍රහණය කරන ලද්දක් යන්නයි. ‘යදා’ (යම් කලෙක) යනාදියෙන් සංසර්ගවාදියාගේ අදහස පවසයි. ‘යදා තු උභයම්පි’ (යම් කලෙක දෙකම) යනාදියෙන් උභයවාදියාගේ අදහස පවසයි. ‘අභිමතො’ යනු ‘ප්‍රාක්කඩාරාසමාස’ (2-1-3) යන සූත්‍රයෙන් පාණිනී මුනිවරයා විසින් කැමති වන ලද්දක් යන්නයි. ‘ප්‍රාක්කඩාරා’ යනු ‘කඩාරා කම්මධාරයේ’ (2-2-38) යන සූත්‍රයෙහි ‘කඩාරා’ ශබ්දයට පෙර යන්න අර්ථයයි.

‘ပုထ ဘိန္နော အတ္ထော ယေသံ ပဒါနံ တာနိ ပုထဂတ္ထာနိ, ဝါကျေ ဟိ ရညော ပုရိသော တေတ္ထ ရာဇသဒ္ဒေါ ရာဇတ္ထမေဝ ဝဒတိ, ပုရိသသဒ္ဒေါ ပုရိသတ္ထမေဝ, ဝုတ္တိယန္တု ရာဇပုရိသောတေတ္ထ ရာဇသဒ္ဒေါပိ ပုရိသတ္ထမေဝ ဝဒတီတိ ဒွိန္နမေကတ္ထီဘာဝေါ ဘဝတိ, အညောယေဝါဝယဝတ္ထာနွိတော သမုဒါယတ္ထော ပါတုဘဝတီတိ တဒပေက္ခာယ စေကတ္ထီဘာဝေါ ဝုစ္စတေ, ဇဟမာနသကတ္ထဝုတ္တိမဘျုပဂမ္မ ဝုတ္တံ- ‘ဝိသေသနဿ သကတ္ထ ပရိစ္စာဂေနေ’စ္စာဒိ, အတောယေဝ ပရော စောဒေဿတိ ‘နနု စေ’စ္စာဒိနာ. ဧကတ္ထီဘဝနံ သမသနန္တိ ဣမိနာ ဧကတ္ထန္တိ သမာသောတိ နာတ္ထန္တရန္တိ ဒီပေတိ.

‘යම් පදවල අර්ථයෝ වෙන් වෙන් වූවාහු ද, ඒවා පෘථගර්ථ (වෙන් වෙන් අර්ථ ඇති) පද වේ. වාක්‍යයෙහි දී ‘රඤ්ඤෝ පුරිසෝ’ (රජුගේ පුරුෂයා) යන්නෙහි ‘රාජ’ ශබ්දය රජුගේ අර්ථය ම පවසයි, ‘පුරිස’ ශබ්දය පුරුෂයාගේ අර්ථය ම පවසයි. වෘත්තියෙහි (සමාසයෙහි) දී ‘රාජපුරිසෝ’ යන්නෙහි ‘රාජ’ ශබ්දය ද පුරුෂයාගේ ම අර්ථය පවසන බැවින් දෙදෙනාගේ ඒකාර්ථීභාවය (එක් අර්ථයක් බවට පත්වීම) වෙයි. අවයවයන්ගේ අර්ථය හා බැඳුණු වෙනත් ම සමූහ අර්ථයක් (සමුදායාර්ථයක්) පහළ වන බැවින් ඒ අපේක්ෂාවෙන් ද ඒකාර්ථීභාවය කියනු ලැබේ. තමාගේ අර්ථය අත්හරින වෘත්තිය (ජහමානස්වකීයාර්ථ වෘත්තිය) පිළිගෙන ‘විශේෂණය තමාගේ අර්ථය අත්හැරීමෙන්’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහෙයින් ම පරවාදියා ‘නනු ච’ (එසේ නොවේදැයි) යනාදින් චෝදනා කරනු ඇත. ‘ඒකාර්ථීභවනය සමසනය (සමාස කිරීම) වේ’ යන්නෙන් ‘ඒකාර්ථ’ යනු ද ‘සමාස’ යනු ද අර්ථයෙන් වෙනස් නොවන බව දක්වයි.

ဇဟမာနာနိ ပဒါနိ သကတ္ထံ ယဿံ (သာ) တထာ ဝုတ္တာ, နာစ္စန္တာယ ဇယာတီတိ ဧဝမ္မညတေ ‘‘ပရိစ္စာဂမတ္တမဘိသန္ဓာယ ဇဟမာနသကတ္ထံတျုစ္စတေ, န တု သဗ္ဗထာ ပရိစ္စာဂေါပရောပကာရာယ တဿောပါဒါနတော, သဗ္ဗထာ စ သကတ္ထပရိစ္စာဂေ ပရောပကာရာသမ္ပာဒနတော-နုပါဒါနမေဝ ပယောဇနာဘာဝါ တဿ သိယာ’’တိ, ထပတိ ဝဍ္ဎတီ. အတ္ထန္တိ ရာဇသဒ္ဒဝါစ္စံ. အစ္စန္တပရိစ္စာဂေပိ န ဒေါသော… ဝါကျေ ဒိဋ္ဌဿုပသဇ္ဇနဿ ဝုတ္တိယံ သောယေဝါယန္တျနွယာဝသာယတော တဒတ္ထာဝ ဂတိယာတိ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘အထ ဝေ’စ္စာဒိ.

යම් වෘත්තියක පදයන් තමාගේ අර්ථය අත්හරී ද, එය එසේ (ජහමානස්වකීයාර්ථ වෘත්තිය යැයි) කියනු ලැබේ. එය මුළුමනින් ම නැති වී නොයයි, මෙසේ සලකනු ලැබේ: ‘අත්හැරීම පමණක් අදහස් කර ‘ජහමානස්වකීයාර්ථ’ යැයි කියනු ලැබේ, එහෙත් සර්වාකාරයෙන් අත්හැරීම නොවේ; මන්ද යත්, අන්‍යයාට උපකාර පිණිස එය ගනු ලබන බැවිනි. සර්වාකාරයෙන් ම තමාගේ අර්ථය අත්හළ හොත් අන්‍යයාට උපකාරයක් සිදු නොවන බැවින්, ප්‍රයෝජනයක් නොමැති කමින් එය නොගැනීම ම සිදුවන්නේ ය’, ‘ථපති වඩ්ඪති’ (වඩුවා වර්ධනය වේ) යන්නෙහි මෙනි. ‘අර්ථය’ යනු රාජ ශබ්දයෙන් කියැවෙන අර්ථයයි. සම්පූර්ණයෙන් අත්හැරීමේ දී ද දෝෂයක් නැත... වාක්‍යයෙහි දක්න ලැබෙන උපසර්ජනය (ගුණ පදය) වෘත්තියෙහි දී ද ‘මෙය ම එය වේ’ යන අන්වය (සම්බන්ධය) තීරණය වීමෙන් එම අර්ථය ම අවබෝධ වන බව දක්වමින් ‘අථ වා’ යනාදිය වදාළේ ය.

သောယေဝါယန္တျဇ္ဈဝသာယော-နွယော, သောယေဝါယံ ရာဇသဒ္ဒေါ ယော ဝါကျတာလေ ဒိဋ္ဌောတိ ဝေါဟာရီနမေကတ္တာဝသာယေနာသတျပိ (ရာဇသဒ္ဒဿ)တ္ထေ [Pg.147] ပုရိသဿ ဝိသေသနမ္ဘဝိဿတီတိ ဘာဝေါ, ဧတ္ထေဝ ဒိဋ္ဌန္တမာဟ- ‘ယထေ’စ္စာဒိ.

‘මෙය ම එය වේ’ යන ඒ නිශ්චය කිරීම ම සම්බන්ධය (අන්වය) යි. වාක්‍ය අවස්ථාවෙහි දක්න ලැබුණු යම් රාජ ශබ්දයක් වේ ද, ‘මෙය ද ඒ රාජ ශබ්දය ම ය’ යන්න ව්‍යවහාර කරන්නන්ගේ ඒකත්ව නිශ්චය හේතුවෙන් (රාජ ශබ්දයේ මුල්) අර්ථය නැති කල්හි ද පුරුෂයාගේ විශේෂණයක් වන්නේ ය යනු අදහසයි. මෙයට ම නිදසුනක් දක්වමින් ‘යථා’ යනාදිය වදාළේ ය.

၂. အသံ

2. ‘අසං’ යන්නයි.

အဗျယန္တိ ယဒညေသံ ပသိဒ္ဓန္တိ လိင်္ဂဝစနဘေဒေပိ ဗျယရဟိတတ္တာ ဥပသဂ္ဂနိပါတာနံ ပရေဟိ အဗျယသညာကရဏတော အဗျယန္တိ ပရေသံ ပသိဒ္ဓံ, တေသန္တွယံ သမာသော အဗျယတ္ထပုဗ္ဗင်္ဂမတ္တာ အနဗျယံ အဗျယမ္ဘဝတီတိ အဗျယီဘာဝေါ ပသိဒ္ဓေါ, အသင်္ချဿ သုတတ္တာ တဿေဝ ဝိဘတျတ္ထာဒယော ဝိသယဘာဝေန ဝိသေသနာနီတိ ဝိညာယန္တီတျာဟ- ‘အသင်္ချေ’စ္စာဒိ, ဣမိနာ နေမေသမာသတ္ထာတိ ဒီပေတိ.

‘අව්‍යයං’ යනු අන්‍යයන්ට (පරශාස්ත්‍රඥයන්ට) යමක් ප්‍රසිද්ධ ද එයයි. ලිංග භේදයන් හා වචන භේදයන්හි දී ද වෙනස් වීමක් (ව්‍යයයක්) නොවන බැවින්, උපසර්ග සහ නිපාතයන් අන්‍යයන් විසින් ‘අව්‍යය’ යන සංඥාවෙන් හඳුන්වනු ලබන බැවින්, ‘අව්‍යය’ යන්න අන්‍යයන්ට ප්‍රසිද්ධ ය. ඔවුන්ට වනාහි මෙම සමාසය අව්‍යයාර්ථය පෙරටු කොට ඇති බැවින්, අව්‍යය නොවූවක් අව්‍යය බවට පත්වේ යන අර්ථයෙන් ‘අව්‍යයීභාව’ නමින් ප්‍රසිද්ධ ය. ‘අසංඛ්‍ය’ යන්න ශ්‍රවණය වන බැවින්, එහි ම විභක්ත්‍යර්ථ ආදිය විෂය භාවයෙන් විශේෂණ වන බව වටහා ගනු ලැබේ යැයි ‘අසංඛ්‍යේ’ යනාදිය වදාළේ ය. මෙයින් ‘මේවා සමාසාර්ථයෝ නොවෙති’ යන්න දක්වයි.

တာဝသဒ္ဒဿ ကမဝုတ္တိယံ ယော-တ္ထော သမ္ပဇ္ဇတေ တမာဟ- ‘ဝိဘတျ’စ္စာဒိ, ဝိဘတျတ္ထေ ဥဒါဟရိတွာတိ ဝိဘတျတ္ထဝိသယေ ဝတ္တမာနဿာသင်္ချဿ ဣတ္ထိသဒ္ဒေန သမာသမဓိတ္ထီတိ ဥဝါဟရိတွာ, နိစ္စယမာသာန မဝိဂ္ဂဟော, အသကပဒဝိဂ္ဂဟော ဝါ ယုတ္တော, အညထာ အနိစ္စတာပတ္တီတျာဟ- ‘နိစ္စသမာသတ္တာ’ဣစ္စာဒိ.

‘තාව’ ශබ්දයේ ක්‍රමවෘත්තියෙහි යම් අර්ථයක් සිද්ධ වේ ද, එය ‘විභක්ත්‍ය’ යනාදින් වදාළේ ය. විභක්ති අර්ථයෙහි උදාහරණ දක්වා, එනම් විභක්ති අර්ථ විෂයෙහි පවත්නා අසංඛ්‍ය ශබ්දයාගේ ‘ඉත්ථි’ ශබ්දය සමඟ සමාසය ‘අධිත්ථි’ යැයි උදාහරණ වශයෙන් දක්වා, නිත්‍ය සමාසයන්ට විග්‍රහයක් නොවීම හෝ අන්‍ය පදයන්ගෙන් විග්‍රහ කිරීම (අස්වපද විග්‍රහය) සුදුසු ය, එසේ නොවන කල්හි අනිත්‍ය සමාස බවට පත්වීමේ දෝෂය පැමිණෙන්නේ යැයි ‘නිත්‍යසමාසත්තා’ යනාදිය වදාළේ ය.

အသကပဒေန အနတ္တနိယပဒေန အညပဒေန ဝိဂ္ဂဟော အသကပဒဝိဂ္ဂဟော, တေန, ဧတ္ထ ဟိ ယထာ ကုမ္ဘဿ သမီပံတျညပဒဝါကျေ သမီပ သဒ္ဒေနုပသဒ္ဒဝစနီယဿ ဝုတ္တတ္တာ ဥပသဒ္ဒေါ နပ္ပယုဇ္ဇတေ, ယထာ ဣတ္ထီ သူတိ ဧတ္ထာဓိသဒ္ဒဝစနီယဿာ (ဓာ)ရတ္ထဿ သတ္တမိယာ ဝုတ္တတ္တာ နာဓိသဒ္ဒေါတိ ‘ဣတ္ထီသူ’တိ အညပဒဝါကျံ ဝုတ္တံ, ကထာပဝတ္တာတိ တွာဓေယျော ပဒဿနံ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထောန္နေယံ, အသကပဒဝိဂ္ဂဟေနာတ္ထောဝ ဝုတ္တော,

ස්වකීය නොවන පදයෙන් හෙවත් තමාට අයත් නොවන වෙනත් පදයකින් විග්‍රහ කිරීම ‘අස්වපද විග්‍රහය’ නම් වේ. එයින්, මෙහි යම් සේ ‘කුම්භස්ස සමීපං’ (කළය අසල) යන වෙනත් පද සහිත වාක්‍යයෙහි ‘උප’ ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථය ‘සමීප’ ශබ්දයෙන් කියැවෙන බැවින් ‘උප’ ශබ්දය ප්‍රයෝග නොකෙරේ ද, යම් සේ ‘ඉත්ථීසු’ යන්නෙහි ‘අධි’ ශබ්දයෙන් කිව යුතු ආධාර අර්ථය සප්තමී විභක්තියෙන් කියැවෙන බැවින් ‘අධි’ ශබ්දය නොයෙදේ ද, එලෙස ‘ඉත්ථීසු’ (ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි) යන වෙනත් පද සහිත වාක්‍යය කියන ලදී. ‘කථාපවත්තා’ යන්න වනාහි ආධෙයය දැක්වීමකි. මෙසේ හැම තැන ම අනුමාන කටයුතු ය. අස්වපද විග්‍රහයෙන් අර්ථය ම පවසන ලදී.

အဓိသဒ္ဒဿ ပန ပုရတောဝဋ္ဌိတဿာဓာရေ ဝတ္တမာနဿ တံသမာနာဓိကရဏေန သတ္တမျန္တေနိတ္ထိသဒ္ဒေန သဟ သမာသောတိ ဒဿေတုမာဟ-‘အဓိသဒ္ဒေါ’စ္စာဒိ.

පෙරටු කොට පිහිටි, ආධාර අර්ථයෙහි පවත්නා ‘අධි’ ශබ්දයාගේ, ඒ හා සමානාධිකරණ වූ සප්තමී විභක්ති අන්ත ‘ඉත්ථි’ ශබ්දය සමඟ සමාසය දක්වනු පිණිස ‘අධිසද්දෝ’ යනාදිය වදාළේ ය.

သျာဒိလောပေါတိ အဓိသဒ္ဒတော ဣတ္ထိသဒ္ဒတော စ ပရေသံ သတ္တမီ ဗဟုဝစနာနံ လောပေါတိ အတ္ထော. အတ္တ (ဘာဝ) သမ္ပတ္တီတိ သရီရသမ္ပတ္တိ အဓိပ္ပေတာတိ ဗြဟ္မသဒ္ဒဿ သရီရံ အတ္ထောတိ အာဟ- ‘ဗြဟ္မံ သရီရန္တိ, ကတ္ထစီ ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တာဝါသင်္ချသမာသဿ ‘သမ္ပန္နံ ဗြဟ္မ’န္တိ ဝိဂ္ဂဟော ဝုတ္တော.

‘ස්‍යාදිලෝපෝ’ යන්නෙන් ‘අධි’ ශබ්දයෙන් සහ ‘ඉත්ථි’ ශබ්දයෙන් පර වූ සප්තමී බහු වචන විභක්තීන්ගේ ලෝපය (හැලීම) අදහස් කෙරේ. ‘අත්තසම්පත්ති’ යන්නෙන් ශරීර සම්පත්තිය අදහස් කරන ලද බැවින්, ‘බ්‍රහ්ම’ ශබ්දයේ අර්ථය ශරීරය යැයි සලකා ‘බ්‍රහ්මං ශරීරං’ (බ්‍රහ්ම ශරීරය) යැයි වදාළේ ය. ඇතැම් තැනක උත්තර පදයේ (පසු පදයේ) අර්ථය ප්‍රධාන වන බැවින්, අසංඛ්‍ය සමාසයේ විග්‍රහය ‘සම්පන්නං බ්‍රහ්මං’ යැයි පවසන ලදී.

သမာသဝိဘတ္တိယာတိ [Pg.148] သမာသတော ဥပ္ပန္နဝိဘတ္တိယာ, သကလော ပဒေသသကလော, ပရိဂ္ဂဟာပေက္ခာတိ အဘျုပဂမာပေက္ခာယာတိ အတ္ထော, အဘျုပဂမေပိ ဟိ ပရိဂ္ဂဟသဒ္ဒေါ–

‘සමාසවිභත්තියා’ යන්නෙන් සමාසයෙන් උපන් විභක්තියෙන් යන්න අදහස් වේ. ‘සකල’ යනු මුළුල්ල යි. ‘පරිග්ගහාපෙක්ඛා’ යනු පිළිගැනීමේ අපේක්ෂාවෙන් යන්න අර්ථය යි. පිළිගැනීමෙහි ද ‘පරිග්ගහ’ ශබ්දය යෙදේ.

သပထေ ပရိဝါရေ စ, မူလာဘျုပဂမေသု စ;

ရဝိမှိ ရာဟုဂဟိတေ, ဒါရေသု စ ပရိဂ္ဂဟော’’တိ နိဃဏ္ဋု.

‘දිවුරුමෙහි ද, පිරිවරෙහි ද, මුල් ප්‍රභවය හා පිළිගැනීමෙහි ද, රාහු විසින් ගනු ලැබූ සූර්යයා කෙරෙහි ද, භාර්යාව කෙරෙහි ද පරිග්ගහ ශබ්දය වැටේ’ යනු නිඝණ්ඩුවයි.

သကလဿ ဘာဝေါ သာကလျံ-သကလသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ, တမ္ပန နိဿေသ ဂ္ဂဟဏာ ပုထု ဘဝတီတျာဟ- ‘အသေသဂ္ဂဟဏ’န္တိ, တိဏာနံ သာကလျန္တိ ဝိဂ္ဂဟော, တိဏသဒ္ဒေန ဟိ တိဏသဟိတာနိ ဂဟိတာနိ, တေနေဝ ဝက္ခတိ ဗျတိရေကနယေ- ‘တံ သဗ္ဗံ တိဏသဟိတမဇ္ဈော- ဟရတီ’တိ, သတိဏမဇ္ဈောဟရတီတေတ္ထာဓိပ္ပာယတ္ထ မာဟ-‘ယာဝါ’တိအာဒိ.

සකල (සියල්ල) යන්නෙහි භාවය ‘සාකල්‍යය’ යි. එය සකල ශබ්දයේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තයි. එය වනාහි නිශ්ශේෂ (කිසිවක් ඉතිරි නොකොට) ගැනීමෙන් වෙනස් වන බැවින් ‘අශේෂග්‍රහණය’ (ඉතිරි නොකොට ගැනීම) යැයි වදාළේ ය. ‘තිණානං සාකල්‍යං’ (තණකොළවල සාකල්‍යය) යනු එහි විග්‍රහයයි. ‘තිණ’ ශබ්දයෙන් තණකොළ සහිත දේ ගනු ලැබේ. එහෙයින් ම බ්‍යතිරේක නයෙහි ලා ‘ඒ සියල්ල තණකොළ ද සමඟින් ගිල දමයි’ යැයි පවසනු ඇත. ‘සතිණමජ්ඣෝහරති’ (තණකොළ සමඟින් ගිල දමයි) යන්නෙහි අදහස් කරන ලද අර්ථය දැක්වීමට ‘යාව’ යනාදිය වදාළේ ය.

တိဏသဒ္ဒေါ ဥပလက္ခဏံ သေသာ-နဇ္ဈောဟာရိယာနံ, တေနာဟ ‘တိဏာဒိကမ္ပီ’တိ. ပရိဂ္ဂဟာပေက္ခာယန္တဘူတဿ ဂဟဏတ္ထံ ‘‘အဗျယံ ဝိဘတ္တိသမီပါ’’ဒိသုတ္တေ ‘သာဂျဓီတေ’တိ နိပ္ဖာဒနတ္ထမန္တဝစန မုဒါဟတမ္ပာဏိနိနာ, တမ္ပိ သာကလျေယေဝါဟရိတုံ သာဂျဓီတေတျူဒါဟဋန္တိ ဒဿေတုံ ‘တတော’တျာဒိ ဝုတ္တံ.

‘තිණ’ ශබ්දය ගිල දැමීමට නුසුදුසු සෙසු දේ සඳහා උපලක්ෂණයකි (හඳුන්වා දීමකි), එහෙයින් ‘තිණාදිකම්පි’ (තණකොළ ආදිය ද) යැයි වදාළේ ය. පරිග්‍රහ අපේක්ෂාවට ඇතුළත් වූවක් ගැනීම පිණිස ‘අව්‍යයං විභත්තිසමීප’ යනාදී සූත්‍රයෙහි ‘සාග්‍යධීතේ’ යන්න සිද්ධ කරනු පිණිස පාණිනී විසින් ‘අන්ත’ වචනය උදාහරණය කොට දක්වන ලදී. එම ‘සාග්‍යධීතේ’ යන්න ද සාකල්‍යය ම හැඟවීම පිණිස උදාහරණය කරන ලදැයි දැක්වීමට ‘තතෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

တတောတိ ယတော သကလသကလေ န ဝတ္တတိ, ပရိဂ္ဂဟာပေက္ခာယ သမတ္တိယာ အန္တတော သကာသာ သာကလျံ န ဘိဇ္ဇတေတိ သမ္ဗန္ဓော, သမတ္ထိယမ္ပိ အန္တေ ဥဒါဟရဏန္တိ သေသော.

‘තතෝ’ යන්නෙන්: යම් හෙයකින් සකල-සකලයෙහි නොපවතී ද, පරිග්‍රහ අපේක්ෂාවෙන් යුත් සමාප්තිය හේතුවෙන් අන්තයට වඩා සාකල්‍යය වෙනස් නොවේ යන්න සම්බන්ධයයි. සමාප්තියෙහි ද අන්තිම උදාහරණය වේ යනු ශේෂයයි.

အဂ္ဂိပရိယန္တန္တိ အဂ္ဂိအတ္ထော ဂန္ထော တာဒတ္ထိယာ အဂ္ဂိ, သောပရိယန္တော-ဿ အဇ္ဈေယဿာတိ အဂ္ဂိပရိယန္တံ, ယတ္တကဿာဇ္ဈေယဿ ပရိဂ္ဂဟော, တဿ အဂ္ဂိ ပရိယန္တော, အဂ္ဂိနာ ပရိယန္တဘူတေန သဟိတော သကလောတိ ဝိဂ္ဂဟော, အဂ္ဂိနော သာကလျန္တိ ဝါ.

‘අග්ගිපරියන්තං’ යනු: ගින්න අර්ථය කොට ඇති ග්‍රන්ථය ඒ තදර්ථය (ගින්න පිළිබඳ වීම) නිසා ‘අග්ගි’ (ගින්න) නම් වේ. ඒ ගින්න ඉගෙන ගත යුතු දෙයෙහි කෙළවර (පර්යන්තය) වන බැවින් ‘අග්ගිපරියන්තං’ නම් වේ. ඉගෙන ගත යුතු යම් පමණක් පරිග්‍රහ කරන්නේ ද, එහි කෙළවර ගින්නයි. කෙළවර බවට පත් වූ ගින්න සමඟින් යුතු වූ මුළුල්ල යනු විග්‍රහයයි. නැතහොත් ගින්නෙහි සාකල්‍යය යනු ද විග්‍රහය වේ.

သဒ္ဒိကာနန္တိ ဗျာကရဏညူနံ. အတ္ထာဘာဝေဣတျတ္ထဂ္ဂဟဏံ ဣတရေတရာဘာဝေ ဓမ္မာဘာဝေ စ မာ သိယာတိ, အတောယေဝ စောစ္စတေ ‘အထေတရေတရာဘာဝေ’ဣစ္စာဒိ, ဣတရသ္မိံ ဣတရဿ အဘာဝေါ ဣတရေတရာဘာဝေါ, ဂေါ အဿော န ဘဝတီတိ ဟိ အတ္ထန္တရတ္တံ နိသေဓီယတေ, န ဝတ္ထုဘာဝေါ, ဗြာဟ္မဏော န ဘဝတီတျတြပိဗြာဟ္မဏတ္တဓမ္မော [Pg.149] နိသေဓီယတေ, န ဝတ္ထုဘာဝေါ, ပရတ္တာတိအာဒိနာ ဝိပ္ပဋိသေဓ ဝိသယမာဟ.

‘සද්දිකානං’ යනු ව්‍යාකරණඥයන්ගේ යන්නයි. ‘අත්ථාභාවේ’ යන්නෙහි ‘අත්ථ’ ග්‍රහණය කරන ලද්දේ ඉතරේතරාභාවය (අන්‍යෝන්‍යාභාවය) සහ ධර්මාභාවයෙහි (ලක්ෂණ නොමැති වීමෙහි) නොවේවා යන්න සඳහා ය. එහෙයින් ම ‘අථ ඉතරේතරාභාවේ’ යනාදිය කියනු ලැබේ. එකක් කෙරෙහි අනෙකාගේ නොමැතිකම ඉතරේතරාභාවයයි. ‘ගොනා අශ්වයා නොවේ’ යන්නෙන් අර්ථයේ වෙනස් බවක් වළකනු ලැබේ මිස, වස්තුවේ පැවැත්ම නොවේ. ‘බ්‍රහ්මණයා නොවේ’ යන්නෙහි ද බ්‍රහ්මණත්ව ධර්මය වළකනු ලැබේ මිස, වස්තුවේ පැවැත්ම නොවේ. ‘පරත්තා’ යනාදින් විප්‍රතිෂේධ (ප්‍රතිවිරුද්ධ) විෂය දක්වයි.

အတိက္ကမာဘာဝေတီ ဧတ္ထ အတိက္ကမာတိ ပဉ္စမိယာ အသမာသနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ- ‘အတိက္ကမာ’တိ, န ပနုပ္ပန္နဿ ပစ္ဆာတိ ဣမိနာ အတိက္ကမာဘာဝေါ နာမ ဥပ္ပန္နဿ ပစ္ဆာ အဘာဝေါတိ ဒဿေတိ.

‘අතික්කමාභාවේ’ යන්නෙහි ‘අතික්කමා’ යනු පංචමී විභක්තියෙන් යුත් අසමාස නිර්දේශයක් යැයි ‘අතික්කමා’ යන්නෙන් දක්වයි. ‘උපන් දෙයින් පසු නොවේ’ යන්නෙන් ‘අතික්කමාභාවය’ නම් උපන් දෙයින් පසු නොවීම බව දක්වයි.

နိတ္တိဏန္တိ ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနော-သင်္ချသမာသော. သမ္ပတိသဒ္ဒဿ သာမညဝစနတ္တေပိ ဣဓာဓိပ္ပေတံ ကာလံ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဥပဘောဂဿေ’’စ္စာဒိ, ဥပဘောဂေါ ကမ္မသာဓနော လဟုပါဝုရဏဿ နာယမုပဘောဂကာလောတိ ဝိဂ္ဂဟော, (အတိ) လဟုပါဝုရဏန္တိ ရူပသိဒ္ဓီတိ ဒဿေတုံ လဟုပါဝုရဏဿာတိအာဒိ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ.

නිත්තිණං යනු උත්තරපද අර්ථය ප්‍රධාන වූ සංඛ්‍යා සමාසයකි. 'සම්පති' ශබ්දය සාමාන්‍ය වචනයක් වුවද, මෙහි අදහස් කරන කාලය දැක්වීම සඳහා 'උපභෝගස්ස' යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'උපභෝග' යන්න කර්ම සාධන වන අතර, "ලහුපාවුරණස්ස නායමුපභෝගකාලෝ" (සැහැල්ලු සළුව පරිභෝග කිරීමට මෙය කාලය නොවේ) යනු එහි විග්‍රහයයි. 'ලහුපාවුරණස්ස' යනාදී වශයෙන් වෘත්තියෙහි දක්වන ලද්දේ '(අති)ලහුපාවුරණං' යන රූප සිද්ධිය දැක්වීම පිණිසය.

ယောဂ္ဂံ ရူပန္တိ ဝိဂ္ဂဟေ အနုရူပံ, နနု စာတြ နိစ္စသမာသတ္တာသပဒဝိဂ္ဂဟေန ဘဝိတဗ္ဗံတျာသင်္ကိယာဟ-‘ဝိစ္ဆာယ’မိစ္စာဒိ, အနုသဒ္ဒေန ဟိ ယောဂေ ဝိစ္ဆာယံ ‘‘အနုနာ’’တိ (၂-၁၀) ဒုတိယာ ဝိဓီယတေ, ဝါကျေယေဝါဿ စ ပယောဂေါ နာညတြေတိ ဝါကျမ္ပိ ဘဝတီတိ မညတေ. သကိခီတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘အကာလေ သကတ္ထေ’’တိ (၃-၈၁) သဟဿ သော.

"යොග්ගං රූපං" යන විග්‍රහයෙහි 'අනුරූපං' යන්න වේ. "මෙහි නිත්‍ය සමාසයක් වන බැවින් අස්වපද විග්‍රහයක් විය යුතු නොවේද?" යන්න ආශංකා කොට 'විච්ඡායං' යනාදිය පවසන ලදී. 'අනු' ශබ්දය සමග යෝග වීමේදී "අනුනා" යන්නෙන් 'විච්ඡායං' යන්නෙහි ද්විතීයා විභක්තිය විග්‍රහ කරනු ලැබේ. එහි ප්‍රයෝගය වාක්‍යයෙහිම මිස අන් තැනක නොවන බැවින් වාක්‍යයක්ද වන්නේයැයි සිතනු ලැබේ. 'සකිඛී' යන්නෙහිද "අකාලේ සකත්ථේ" යන්නෙන් 'සහ' යන්නට 'ස' දේශය වේ.

သဒိသော ကိခိယာတိ ဧတ္ထ ကိခိယာ ပသိဒ္ဓဘူတာယ သာဓိယဿ သာဓနဘာဝေန ဂဟိတာယ သဓမ္မတ္တေန ကောစိ သာဓိယော သဒိသောတိ ဝုတ္တောတိ ကိမိဓ သဒိသော အပ္ပဓာနံ တထာ သတိ ပုပ္ပပဒတ္ထပ္ပဓာနေနာသင်္ချသမာသေန သကိခီတိ ဧတ္ထ န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အာဟ-‘နနုစေ’တျာဒိ, ကိခိယာတိ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ, ဧတ္ထ ပန သဒိသတ္တဿ ကိခီယာ-ပ္ပဋိဗဒ္ဓတ္တာပ္ပဓာနတ္တံ. နေတဒတ္ထီတိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ စောဒနံ ပရိဟရတိ.

"සදිසෝ කිඛියා" යන්නෙහි, ප්‍රසිද්ධ වූ කිඛී පක්ෂියා හා සමාන බව සාධනය කිරීම සඳහා ගනු ලැබූ සමාන ධර්මතාවයෙන් යුත් කිසියම් සමාන දෙයක් 'සදෘශ' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි සදෘශ යන්න අප්‍රධානද? එසේ නම් පූර්වපද අර්ථය ප්‍රධාන වූ අව්‍යයීභාව (අසංඛ්‍ය) සමාසයෙන් 'සකිඛී' යන්න මෙහි නොවිය යුතුයැයි සලකා "නනුච" යනාදිය පැවසීය. "කිඛියා" යනු සම්බන්ධයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. මෙහි සදෘශභාවය කිඛී පක්ෂියා කෙරෙහි බැඳී පවතින බැවින් අප්‍රධාන වේ. "නේතදත්ථි" යනාදියෙන් ඉහත දැක්වූ චෝදනා පරිහරණය කරයි.

ယထာ ဒေဝဒတ္တောတိ ဧတ္ထ ယဒိ သမာသော ဘဝေယျ, ဒေဝဒတ္တေန သဒိသော ယထာဒေဝဒတ္တန္တိ ဘဝေယျ, ပဋိသိဒ္ဓတ္တာ ပန (န) သမာသောတိ, ကိခီတိ မက္ကဋဿာဘိဓာနံ. ဇေဋ္ဌာနုက္ကမေနာတိ ဝုတ္တတ္တာ အနုဇေဋ္ဌန္တိ တတိယန္တတာ ဂမျတေ. စက္ကေန ယုဂပဒိ သစက္ကံ.

"යථා දේවදත්තෝ" යන්නෙහි ඉදින් සමාසයක් වී නම්, දේවදත්තයා හා සමාන වූ "යථාදේවදත්තං" යන්න විය යුතුය. එහෙත් ප්‍රතිෂේධ කරන ලද බැවින් සමාසයක් නොවේ. 'කිඛී' යනු වඳුරාට නමකි. "ජෙට්ඨානුක්කමේන" (ජ්‍යෙෂ්ඨ අනුපිළිවෙලින්) යැයි පැවසූ බැවින් "අනුජෙට්ඨං" යන්නෙහි තෘතීයාවන්ත භාවය (තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත බව) හැඟවේ. චක්‍රය හා සමගාමීව යන්න "සචක්කං" වේ.

၄. ယာဝါဝဓာရဏေ

4. "යාව" යන්න සීමා කිරීමේ (අවධාරණ) අර්ථයෙහි වැටේ.

အမတ္တာနံ ယတ္တကော ပရိစ္ဆေဒေါ ယာဝါမတ္တံ.

ප්‍රමාණ නොකළ දැයෙහි යම් පමණ වූ පරිච්ඡේදය (සීමාව) "යාවාමත්තං" නම් වේ.

၅. ပယျပါဗဟိတိရော ပုရေပစ္ဆာဝါပဉ္စမျာ

5. 'පරි, අප, ආ, බහි, තිරෝ, පුරේ, පච්ඡා' යන ශබ්ද පංචමී විභක්ත්‍යන්ත පද සමග විකල්පයෙන් සමාස වෙති.

ပဉ္စမျာတိ [Pg.150] ကသ္မာ ဝုတ္တံ နနု အဝုတ္တေပိ တသ္မိံ ဝက္ခမာနနယေန ပဉ္စမျန္တတ္တာ ပဉ္စမျန္တေဟေဝ သမာသော ဝိညာယတီတျာသင်္ကိယာဟ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ. တထာပိစ္စာဒိနာ ပရိဟရတိ, ဟောတု ကာမံ ‘ပရိပဗ္ဗတံ ဝိဇ္ဇောတတေ’တိ ဒုတိယာနိသေဓာယ, အညတြ ကထန္တိ အာဟ ‘ဣဟ စေ’တျာဒိ.

"පංචම්‍යා" (පංචමී විභක්තිය සමග) යැයි පැවසුවේ කුමටද? එය නොපැවසුවද මතු කියැවෙන න්‍යායයෙන් පංචමී විභක්ත්‍යන්ත බැවින් පංචමී විභක්ත්‍යන්ත පද සමගම සමාසය වන බව නොවැටහෙන්නේදැයි ආශංකා කොට "යදිපි" යනාදිය පැවසීය. "තථාපි" යනාදියෙන් එය වළකයි. "පරිපබ්බතං විජ්ජෝතතේ" යන්නෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වැළැක්වීම සඳහා එය එසේම වේවා, අන් තැනක කෙසේදැයි විමසා "ඉහ චේ" යනාදිය පැවසීය.

အာစတ္တာရော ဝါတိ အာသဒ္ဒေါ ဝါကျေ, သရဏေ ဝါ, ဂါမော ဗဟိ တိဋ္ဌတီတျတ္ထော, ပုရတော ဂါမမ္ပဿာတိ ဝဒန္တော ပုရေတျတ္ထပ္ပဃာနောယန္နိဒ္ဒေသော, နသရူပပ္ပဓာနောတိ ဒဿေတိ, အဘိမုခေ ဂါမမ္ပဿာတျတ္ထော. အဝုတ္တာနမေတာနျုပလက္ခဏာနိ, တသ္မာ ‘တိရော ဂါမမ္ပဿာ’တိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တိရိယတော ဂါမမ္ပဿ, ပစ္ဆတော ဂါမမ္ပဿာတိ အတ္ထော.

"ආචත්තාරෝ වා" යනු වාක්‍යයෙහි හෝ සරණයෙහි 'ආ' ශබ්දයයි. "ගමෙන් පිටත පිහිටා ඇත" යනු එහි අර්ථයයි. "ගමට ඉදිරියෙන් බලන්න" යැයි පවසමින්, මෙය 'පුරේ' (ඉදිරියෙහි) යන අර්ථය ප්‍රධාන කොට ඇති නිර්දේශයක් මිස ස්වරූපය ප්‍රධාන වූවක් නොවන බව දක්වයි. එහි අර්ථය "අභිමුවෙහි ඇති ගම දෙස බලන්න" යන්නයි. මේවා නොකියැවුණු දෑ සඳහා උපලක්ෂණ වේ. එබැවින් "තිරෝ ගාමං පස්ස" (ගමට එපිටින් බලන්න) යන්නද කියනු ලැබේ. එහි අර්ථය හරහට ගම දෙස බලන්න, පසුපසින් ගම දෙස බලන්න යන්නයි.

အပသဒ္ဒယောဂေ နိစ္စပဉ္စန္တဿ ဝိကပ္ပေန သမာသဝိဓာနာဝါဘဝနေနောဒါဟရဏံ ဒိန္နံ (ဧတ္ထ) ပဉ္စမျာတိ ပယောဇနာဘာဝေပိ အညဒတ္ထံ ကရိယမာနမိဟာပျတ္ထဝန္တံ ဟောတိ.

'අප' ශබ්දය යෝග වීමේදී, නිත්‍ය වශයෙන්ම පංචමී විභක්ත්‍යන්ත වන පදයේ විකල්පයෙන් සමාස විධානයක් නොමැති වීම නිසා උදාහරණය දක්වන ලදී. මෙහි "පංචම්‍යා" යන්නෙන් විශේෂ ප්‍රයෝජනයක් නොමැති වුවද, වෙනත් අර්ථයක් සඳහා කරනු ලබන දෙය මෙහිදීද අර්ථවත් වේ.

၆. သမီ

6. "සමී" (සමීපය)

‘‘အနု ယံ သမယာ’’တိ (၂-၁-၁၅) စ ‘‘ယဿ စာယာမော’’တိ (၂-၁-၁၆) စ ပါဏိနိနော ဝစနဒွယံ, အယမေတေသမတ္ထော ‘‘ယဿ သမယာ သမီပဝါစီ အနုသဒ္ဒေါ, တေန သဟ သမဿတေတိ စ, အနု ယဿာယာမဝါစီ, တေန သျာဒျန္တေန သဟ သမဿတေ’’တိ စ. ဝတ္ထုတော တု သာမီပျာယာမဝန္တာနမနိဒ္ဒေသေပိ သာမတ္ထိယာ တဒါက္ခေပေါတိ ဒဿေန္တော အာဟ-‘သမီပါယာမာန’မိစ္စာဒိ.

"අනු යං සමයා" සහ "යස්ස චායාමෝ" යනු පාණිනීගේ වචන දෙකකි. ඒවායේ අර්ථය මෙසේය: "යමක සමීපය පවසන 'අනු' ශබ්දය, එම සමීපවාචී පදය සමග සමාස වේ යන්න සහ යමක ආයාමය (දිග) පවසන 'අනු' ශබ්දය, එම විභක්ත්‍යන්ත පදය සමග සමාස වේ" යන්නයි. එහෙත් වස්තු වශයෙන් සමීපය හා ආයාමය ඇත්තන් පිළිබඳව නිර්දේශ නොකළද, සාමර්ථ්‍යය අනුව එය ආක්ෂේප කරනු ලබන බව දක්වමින් 'සමීපායාමානං' යනාදිය පැවසීය.

သမ္ဗန္ဓိတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါ သကတ္ထမိဝ နိယတပဋိယောဂိနမာက္ခပန္တိ… တေန ဝိနာ တေသံ သကတ္ထာဘာဝါ. အာယာမော ဒီဃတာ, ‘‘ယဿ သမီပါယာမေသွနု’’တိ ယထာဝုတ္တသုတ္တဒွယမာက္ခေပေနုပဒိသတိ, ဝနဿ သာမိပျမနုဝနံ, ‘‘အသင်္ချံ ဝိဘတ္တိသမ္ပတ္တိသမီပ’’ ဣစ္စေဝ (၃-၂) သိဒ္ဓေပုန သမီပဂ္ဂဟဏံ ဝိကပ္ပတ္ထံ, တေန ဝနဿာနုတိ ဝါကျေနာပိ ဘဝိတဗ္ဗံ.

"සම්බන්ධිත්වා" යනු සම්බන්ධී ශබ්ද තමන්ගේ අර්ථය මෙන්ම නියත ප්‍රතියෝගියාද ආක්ෂේප කරයි... එය නොමැතිව ඔවුන්ට ස්වකීය අර්ථයක් නැති බැවිනි. ආයාමය යනු දිගු බවයි. "යස්ස සමීපායාමේස්වනු" යන්නෙන් ඉහත කී සූත්‍ර යුගලය ආක්ෂේපයෙන් උපදෙස් දෙයි. වනයෙහි සමීපය "අනුවනං" වේ. "අසංඛ්‍යං විභත්තිසම්පත්තිසමීප" යන්නෙන්ම මෙය සිද්ධ වන නමුත්, නැවත 'සමීප' ග්‍රහණය කිරීම විකල්ප අර්ථය සඳහාය. එබැවින් "වනස්ස අනු" යන වාක්‍යයද විය යුතුය.

ဂင်္ဂါယ [Pg.151] အာယာမော အနုဂင်္ဂံ, ဘာဂဝုတ္တိကာရော ‘‘လက္ခဏေနေ’’တိ ဝတ္တတေ. ယဿာယာမဝါစီ အနု, တေန လက္ခဏေန သမဿတေ အနုဂင်္ဂံ ဗာရာဏသီ, ဂင်္ဂါယ လက္ခဏဘူတာယ ပသိဒ္ဓါယာမဂုဏာယ ဗာရာဏသီ လက္ခီယတေ ယာဝါယတာယာမာ ဂင်္ဂါ တာဝါယမ္ပီတိ သဘာဝတော တူပမာနောပမေယျဘာဝေါ သမာသေ ပတီယတေ ဂင်္ဂါ ဝိယ ဒီဃာ’’တိ လက္ခိယလက္ခဏဘာဝံ ဝဏ္ဏေတိ. ဧဝံ သတိ ဗာရာဏသီတိ ပဌမာ နောပပဇ္ဇတေတိ မညမာနော အာဟ-‘ဂင်္ဂါယာ မေန ယုတ္တာ ‘‘တျာဒိ. အနုဂင်္ဂံ ဗာရာဏသိယာတိ ဗာရာဏသိယာ ဂင်္ဂါယာမော လက္ခဏန္တိ အတ္ထော.

ගංගාවෙහි ආයාමය "අනුගංගං" වේ. භාගවෘත්තිකාරයා "ලක්ඛණේන" (ලක්ෂණයෙන්) යන්න මෙහි පවතින බව පවසයි. යමක ආයාමය පවසන 'අනු' ශබ්දය, එම ලක්ෂණය සමග සමාස වේ, "අනුගංගං බාරාණසී" (ගංගාව දිගේ පිහිටි බරණැස) යන්න උදාහරණයි. ලක්ෂණයක් බඳු වූ ප්‍රසිද්ධ ආයාම ගුණයෙන් යුත් ගංගාවෙන් බරණැස ලක්ෂණය කරනු ලැබේ. "ගංගාව යම් පමණ දිගුද, මෙයද ඒ පමණ දිගුය" යන ස්වභාවයෙන් උපමාන-උපමේය භාවය සමාසයෙහි වැටහේ. "ගංගාව මෙන් දිගුය" යනු ලක්ෂ්‍ය-ලක්ෂණ භාවය වර්ණනා කිරීමකි. මෙසේ ඇති කල්හි "බාරාණසී" යන ප්‍රථමා විභක්තිය නොගැලපේ යැයි සිතමින් "ගංගායාමේන යුත්තා" යනාදිය පැවසීය. "අනුගංගං බාරාණසියා" යන්නෙන් බරණැසෙහි ලක්ෂණය ගංගාවෙහි ආයාමය (දිග) යන්න අර්ථයයි.

၇. တိဋ္ဌ

7. "තිට්ඨ" (තිට්ඨද්ගු යනාදී සමාස)

အကတသမာသာစာတိ အနေန ဣမိနာ ကတသမာသတံ ဒီပေတိ, တိဋ္ဌန္တီတိ ဣဒံန္တပ္ပစ္စယန္တဿာတ္ထပဒန္တိ ဒဿေတုမာဟ-‘‘န္တောကတ္တရိ ဝတ္တမာနေ’’တိစ္စာဒိ, (၅-၆၄) အာယတီတီမဿာတ္တပဒံ အာယန္တီတိ, ပုမ္ဘာဝါဘာဝေါ နီပါတနာ, အကာရော စ နိပါတနာ ‘‘ဂေါတွ စတ္ထေ စာ လောပေ’’တျတြ (၃-၄၆) ‘နာညာသင်္ချတ္ထေသူ’တျနုဝတ္တနတော.

"අකතසමාසා ච" යන්නෙන් මෙහි සමාස කළ බව (කතසමාසභාවය) ප්‍රකාශ කරයි. "තිට්ඨන්තී" යන්න 'න්ත' ප්‍රත්‍යාන්ත පදයේ අර්ථ පදය බව දැක්වීම සඳහා "න්තෝ කත්තරි වත්තමානේ" යනාදිය පැවසීය. "ආයතී" යන්නෙහි අර්ථ පදය "ආයන්තී" යන්නයි. පුම්භාවය (පුරුෂ ලිංග භාවය) නොවීම නිපාතනයෙන් සිදුවන අතර, "ගොත්ව චත්ථේ චා ලෝපේ" යන්නෙහි "නාඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථේසු" යන්න අනුවර්තනය වන බැවින් අකාරයද නිපාතනයෙන් වේ.

လူနယဝါဒီနမေတ္ထ နိပါတနာ ကာလေပိ နပုံသကလိင်္ဂတ္တံ, သံဟဋာယဝါ ယသ္မိံ ကာလေ သံဟဋယဝံ, ဥမ္မတ္တဂင်္ဂန္တိ သညာယမညပဒတ္ထေ ဝါဓိကာရေပိ နိစ္စသမာသော, န ဟိ ဝါကျံ သညာတိ, အာဒိသဒ္ဒေန‘သမဿ သောဘနတ္တံ သုသမ’မိစ္စာဒီနဉ္စ သင်္ဂဟော, ပဘာဝနံ ပကာသနံ.

'ලූනයව' යනාදී පදයන්ට මෙහි නිපාතනයෙන් කාලයෙහි වුවද නපුංසක ලිංග භාවය ලැබේ. යම් කාලයක යව රැස් කරනු ලැබේද එය "සංහටයවං" වේ. "උම්මත්තගංගං" යනු සංඥාවකි (නමකි). වෙනත් පදයක අර්ථයෙහි අධිකාරයෙහි වුවද එය නිත්‍ය සමාසයකි, මන්ද වාක්‍යයක් සංඥාවක් නොවන බැවිනි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් "සමස්ස සෝභනත්තං සුසමං" යනාදියද සංග්‍රහ වේ. 'පභාවනං' යනු ප්‍රකාශ කිරීමයි.

၈. ဩရေ

8. "ඕරේ" (මෙතෙර / මෙපිට)

ဩရံ ဂင်္ဂါယ, ပါရံ ယမုနာယာတိ သမာသေ ကတေ နိပါတနာ ဧကာရော, တေနေဝ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ ‘ဧကာရန္တတ္တံ နိပါတနတော’တိ, ဝုတ္တိဝိကပ္ပနတ္ထတောတိ ဝုတ္တိယာ ဝိကပ္ပော အတ္ထော ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

"ඕරං ගංගාය" (ගඟෙන් මෙපිට) සහ "පාරං යමුනාය" (යමුනාවෙන් එපිට) යන්නෙහි සමාසය කළ කල්හි, නිපාතනයෙන් ඒකාරය ලැබේ. එබැවින් වෘත්තියෙහි "ඒකාරන්ත බව නිපාතනයෙන් වේ" යැයි පවසන ලදී. "වෘත්තිවිකල්පනාර්ථයෙන්" යන්නෙහි විග්‍රහය "වෘත්තියෙහි විකල්පය අර්ථය කොට ඇත්තේ යමක්ද" යන්නයි.

၁၀. အမာ

10. "අමා" (එක්ව / සමග)

သောစေကတ္ထီဘာဝေါ ဝိသိဋ္ဌော-ဘိမတောတိ သမ္ဗန္ဓော, မုဟုတ္တန္တိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဒုတိယာ, ပါဒိသမာသံ ကတွာတိ အာသဒ္ဒဿ ဟရသဒ္ဒေန ဝုတ္တိသဒ္ဒေန ကိရိယာချာပျတေတိ အသတျုပသေစနာဒိကိရိယာယံ [Pg.152] သင်္ခါရကံ သင်္ခါရိယံ ဝါ န ဘဝတိ, အတ္ထိစေဟ တဒုဘယံ, တတော တေသံ သမ္ဘဝါယေဝ သမာသန္တောဘူတကိရိယာ ဂမျတေတိ မညတေ, တထာဟိ ဒဓိဘောဇနံတျာဒေါ ဝုတ္တေ အဓျာဒိနော သင်္ခါရကတ္တံ ဘောဇနာဒိနော စ သင်္ခါရိယတ္တံ ပတီယတေ, န စောပသေကာဒိမန္တရေန သင်္ခါရိယသင်္ခါရကဘာဝေါ-တ္ထီတိ သာမတ္ထိယာယေဝုပသေကာဒိပ္ပတီတိ.

එම ඒකාර්ථීභාවය (එක් අර්ථයක් බවට පත්වීම) සුවිශේෂ කොට අභිමතය යන සම්බන්ධයයි. "මුහුත්තං" යන්නෙහි අත්‍යන්ත සංයෝගයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වේ. 'ප්‍රාදි' සමාසය කොට 'ආ' ශබ්දය 'හර' ශබ්දය හා 'වෘත්ති' ශබ්දය මඟින් ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරයි. උපසේචනය (ඉසීම/මිශ්‍ර කිරීම) ආදී ක්‍රියාවන් නොමැති කල්හි සංස්කාරකය (මිශ්‍ර කරන්නා) හෝ සංස්කාර්යය (මිශ්‍ර කරනු ලබන දෙය) නොවේ. මෙහි ඒ දෙකම පවතී නම්, ඒවායේ සම්භවයෙන්ම සමාසය තුළ පවතින ක්‍රියාව හැඟවෙන්නේ යැයි සලකනු ලැබේ. නිදසුනක් ලෙස, "දධිභෝජනං" (දීකිරි බත) යැයි කී කල්හි දීකිරි ආදියේ සංස්කාරක බවද, භෝජනයෙහි සංස්කාර්ය බවද වැටහේ. උපසේචනය ආදියෙන් තොරව සංස්කාර්ය-සංස්කාරක භාවයක් නොමැති බැවින්, ශබ්ද සාමර්ථ්‍යයෙන්ම උපසේචනය ආදී ක්‍රියාවන් වැටහේ.

တဒပေက္ခာယာတိ ဂမ္မမာနောပသေစနာဒိကိရိယာပေက္ခာယ. ပါဏိနိယေဟိ အတ္ထေန ‘ဧတဿိဒ’န္တိ အတ္ထေ နိစ္စသမာသော-ဘိမတော သဗ္ဗလိင်္ဂတာ စ, တထာ ဝစနာဘာဝမိဟ မနသိကတွာ ‘ကထ’မိစ္စာဒိနာ ဝုတ္တိ ယံဝုတ္တံစောဒကဝစနမာဟရိတွာ တတ္ထာဓိပ္ပာယံဝိဝရတိ ‘ဧဝမညတေ’စ္စာဒိနာ, ဝိဓာနံ ကတန္တိ ဧဝမညတေတိ သမ္ဗန္ဓော, တတ္ထေစ္စာဒိနာ အည ပဒတ္ထေ ဘဝိဿတီတျေတ္ထာဓိပ္ပာယံ ဝိဝရန္တော နိစ္စသမာသတံ သဗ္ဗလိင်္ဂတဉ္စ ပဋိပါဒယတိ, ဝါကျနိဝတ္တိသိဒ္ဓါယေဝါတိ.

'තදපෙක්ඛායා' යනු අවබෝධ කරගනු ලබන වත්කිරීම් ආදී ක්‍රියාවන් අපේක්ෂා කිරීමෙනි. පාණිනීවරුන් විසින් 'අත්ථ' ශබ්දය සමග 'මීට මෙයයි' (එතස්ස ඉදං) යන අර්ථයෙහි නිත්‍ය සමාසය ද සර්වලිංගිකත්වය ද අභිමතය. එලෙස මෙහි වචනයක් නොමැති බව සලකා 'කථං' (කෙසේද) යනාදී වශයෙන් වෘත්තියෙහි දක්වන ලද චෝදකයාගේ වචනය ගෙනහැර දක්වා, එහි අදහස 'එවමඤ්ඤතෙ' යනාදියෙන් විවරණය කරයි. 'විධානං කතං' (විධානය කරන ලදි) යන්න 'එවමඤ්ඤතෙ' (මෙසේ සිතනු ලැබේ) යන්න හා සම්බන්ධ වේ. 'තත්ථ' යනාදියෙන් අන්‍ය පදාර්ථයෙහි සිදුවන්නේය යන මෙහි අදහස විවරණය කරමින් නිත්‍ය සමාස භාවය සහ සර්වලිංගිකත්වය සාධනය කරයි, 'වාක්‍ය නිවෘත්තිය සිද්ධ වන්නේමය' යනුවෙනි.

အတ္ထသဒ္ဒေနာဝဂတတ္ထတာယ ဧတဿာတိ ဝတ္တုမယုတ္တန္တိ ‘ဧတဿ အတ္ထော’တိ ဝါကျနိဝတ္တိ သိဒ္ဓါယေဝ, ကထဉ္စိပိ စတုတ္ထျန္တာ ဘိန္နတ္ထဿ သမာသေ ကတေပိ တတ္ထ ဝိရောဓမာဟ- ‘စတုတ္ထျန္တဿေ’တျာဒိ.

'අත්ථ' ශබ්දයෙන් අර්ථය අවබෝධ වන බැවින් 'එතස්ස' (මොහුගේ) යන්න පැවසීම නුසුදුසුයැයි 'එතස්ස අත්ථො' (මොහුගේ අර්ථය) යන වාක්‍යය වැළකීම සිද්ධ වන්නේමය. යම් හෙයකින් සිව්වන විභක්ති ප්‍රත්‍යයෙන් කෙළවර වන (චතුර්ථ්‍යන්ත) වෙනත් අර්ථයක් ඇති පදයක් සමඟ සමාසය කළද, එහි ඇති විරෝධය 'චතුත්ථ්‍යන්තස්ස' යනාදියෙන් පවසයි.

ဝစနမ္ပီတိ ‘‘အတ္ထေန နိစ္စသမာသော သဗ္ဗလိင်္ဂတာစ’’ဣတိ (၃-၁-၃၆) ဝါကျကာရေန ပတိဋ္ဌိတဝစနမ္ပိ, ပါဏိနီယာနံ ‘ဧတဿ ဣဒ’န္တိ အတ္ထေ သမာသေ ကတေ ယော-တ္ထော သမ္ပဇ္ဇတိ, အညတ္ထသမာသေပိ သောယေဝတ္ထောတိ ဒဿေတိ ‘ယော’ ဣစ္စာဒိနာ, အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနနိမိတ္တံ ဝါယာမောစ္စာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ… တံနိမိတ္တတ္တာ ဝါယာမာဒီနံ, တေသံ ကထာဒီနန္တိ ဧတ္ထ တေသံ ဝါယာမာဒီနန္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ… ဝါယာမောတျာဒိနာ ဝုတ္တတ္တာ သော စ တန္နိမိတ္တံ ဟောတေဝ, အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘‘ဧတဿ ဣဒန္တိ ဝါကျေ အတ္ထေန သမာသေ သဗ္ဗလိင်္ဂတာ စ ‘ဧတဒတ္ထော ဧတဒတ္ထာ ဧတဒတ္ထ’န္တိ ဝါယာမာဒယော စ သမာသတ္ထာ ဟောန္တိ, ဧတံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနမတ္ထော ပယောဇနမေတဿ ဧတိဿာ ဧတဿာတိ အညပဒတ္ထေပိ ဧသံ ပဒါနံ သောယေဝတ္ထောတိ နာတ္ထဘေဒေါ’’တိ.

'වචනම්පි' යනු 'අත්ථෙන නිච්චසමාසො සබ්බලිංගතා ච' (3-1-36) යනුවෙන් වාක්‍යකාරයා විසින් පිහිටුවන ලද වචනයද වේ. පාණිනීවරුන්ගේ 'එතස්ස ඉදං' (මීට මෙයයි) යන අර්ථයෙහි සමාසය කළ විට යම් අර්ථයක් සිද්ධ වේද, වෙනත් අර්ථයක සමාසයේදී ද ඒ අර්ථයම වන්නේය යන්න 'යො' යනාදියෙන් පෙන්වයි. අනුපාදා පරිනිබ්බානය (උපාදාන රහිත පරිනිර්වාණය) නිමිති කොට ඇති වීර්යය යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය... වීර්යය ආදියට එය නිමිත්තක් වන බැවිනි. 'තෙසං කථාදීනං' (ඒ කථා ආදියේ) යන්නෙහි 'තෙසං වායාමාදීනං' (ඒ වීර්යයන්ගේ) යැයි පැවසිය යුතුය... 'වායාමො' (වීර්යය) යනාදී වශයෙන් පැවසූ බැවින් එය ද එහි නිමිත්තක්ම වේ. මෙහි අදහස මෙයයි: 'එතස්ස ඉදං යන වාක්‍යයෙහි අත්ථ ශබ්දය සමග සමාසයේදී සර්වලිංගිකත්වය ද ලැබී, එතදත්ථො, එතදත්ථා, එතදත්ථං යනුවෙන් වීර්යය ආදිය සමාසයේ අර්ථයන් වෙති. මේ අනුපාදා පරිනිබ්බානය මෙයට අර්ථය හෙවත් ප්‍රයෝජනය වේ යනුවෙන් අන්‍ය පදාර්ථයෙහි ද මේ පදයන්හි එම අර්ථයම වන බැවින් අර්ථයේ වෙනසක් නැත' යන්නයි.

ဣဒဉ္စ ‘‘အဝိပ္ပဋိသာရတ္ထာနိ ခေါ အာနန္ဒံ ကုသလာနိ, အဝိပ္ပဋိသာရော ပါမောဇ္ဇတ္ထာယ…ပေ… ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာယ ဧတဒတ္ထော [Pg.153] ဝါယာမော ဧတဒတ္ထာ ကထာ ဧတဒတ္ထာ မန္တနာ ဧတဒတ္ထံ သောတာဝဓာန’’န္တိအာဒိ (တိကင်္ဂုတ္တရ, အာနန္ဒဝဂ္ဂ) ပါဠိံ နိဿာယ ဝုတ္တံ.

මෙය වනාහි, 'ආනන්දයෙනි, කුසල් දහම් නොතැවීම (අවිප්පටිසාරය) අර්ථ කොට ඇත්තේය, නොතැවීම ප්‍රමෝදය අර්ථ කොට ඇත්තේය...පෙ... විමුක්ති ඥානදර්ශනය අනුපාදා පරිනිබ්බානය අර්ථ කොට ඇත්තේය. මේ සඳහාම වීර්යය වේ, මේ සඳහාම කථාව වේ, මේ සඳහාම මන්ත්‍රණය වේ, මේ සඳහාම කන් යොමු කිරීම වේ' යනාදී (තික නිපාත අංගුත්තර, ආනන්ද වර්ගය) පාළිය ඇසුරෙන් පවසන ලද්දකි.

ပါဏိနိယေဟိ ‘‘ကတ္တုကရဏေ ကိတန္တေန ဗဟုလ’’န္တိ (၂-၁-၃၂) ကိတန္တေန တတိယာသမာသဝိဓာနာ တတ္ထေဝ ဗဟုလဂ္ဂဟဏေန ‘ဂါမနိဂ္ဂတာ’ဒီသု သမာသော ဝုတ္တော, တေနေတ္ထာန္တောဒါဟရဏာနံ ဒွိန္နမဓိကတ္တံ, သမာသာဘာဝေါ-ဘိမတောတိ ပါဏိနီယေဟိ ‘‘ပူရဏဂုဏသုဟိတတ္ထသဒဗျယတဗ္ဗသမာနာဓိကရဏေနေ’’တိ (၂-၂-၁၁) သုတ္တေ ဂုဏ ဣတိဝစနေနာဘိမတော, သဒိတိ သညာ တေသံ န္တမာနာနံ.

පාණිනීවරුන් විසින් 'කත්තුකරණෙ කිතන්තෙන බහුලං' (2-1-32) යන සූත්‍රයෙන් කෘදන්ත පද සමග තෘතීයා සමාස විධානය කරන බැවින්, එහිම 'බහුල' ග්‍රහණයෙන් 'ගාමනිග්ගත' (ගමෙන් නික්මුණු) යනාදී පදයන්හි සමාසය පවසන ලදි. එබැවින් මෙහි අන්තිම උදාහරණ දෙකෙහි අධික බවක් (වැඩිපුර පැවතීමක්) වේ. සමාසය නොවීම අභිමතය යන්න, පාණිනීවරුන්ගේ 'පූරණගුණසුහිතත්ථසදබ්‍යයතබ්බසමානාධිකරණෙන' (2-2-11) යන සූත්‍රයෙහි 'ගුණ' යන වචනයෙන් අභිමතය. 'සත්' යනු 'අත්' (ශතෘ) සහ 'මාන' (ශානච්) ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කෙළවර වන පදයන්ගේ සංඥාවයි.

သော ကထန္တိ ဣဟ ‘ဘာဝတိတ္တတ္ထေဟီ’တိ ဘာဝပ္ပစ္စယန္တေနေဝ သမာသပဋိသေဓဝိဓာနာ ‘ဗြာဟ္မဏဿ သုက္ကာ’ ဣစ္စာဒေါ သော သမာ သပ္ပဋိသေဓော ကထံ သိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော.

'සො කථං' (එය කෙසේද?) යනු, මෙහි 'භාවතිත්තත්ථෙහි' යනුවෙන් භාව ප්‍රත්‍යාන්ත පදයන්ගෙන්ම සමාස ප්‍රතිෂේධය (වැළැක්වීම) විධාන කර ඇති බැවින්, 'බ්‍රාහ්මණස්ස සුක්කා' (බ්‍රාහ්මණයාගේ සුදු බව/සුදු දත්) යනාදී තැන්හි ඒ සමාස ප්‍රතිෂේධය කෙසේ සිද්ධ වේද යන්න මෙහි අර්ථයයි.

ဂုဏတ္တနိယေဝါတိ ဂုဏသဘာဝေ ဧဝ, အဘိမတောတိ ဝါတ္တိကကာရဿာဘိမတော ‘‘တဒဝဋ္ဌေဟိ စ ဂုဏေဟီ’’တိ, တသဒ္ဒေနာဿ ဂုဏဿ ပရာမာသော တသ္မိံယေဝ ဂုဏေ အဝတိဋ္ဌန္တီတိ တဒဝဋ္ဌာ, ဂုဏေယေဝ ဂုဏာတိဋ္ဌန္တိ န ကဒါစိပိ သောယမိတျဘေဒါ ဒဗ္ဗဝုတ္တယော သုက္ကာဒယော ဝိယ တေ တဒဝဋ္ဌာ ဂုဏာ ဂန္ဓာဒယော, တဒဝဋ္ဌိတေဟိ ဂုဏေဟိ ဆဋ္ဌီ သမဿတေတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

'ගුණත්තනියෙව' යනු ගුණ ස්වභාවයෙහිම යන්නයි. 'අභිමතො' යනු 'තදවට්ඨෙහි ච ගුණෙහි' (එහි පවත්නා ගුණයන්ගෙන්ද) යනුවෙන් වාර්තිකකාරයාට අභිමත වූවකි. 'තත්' ශබ්දයෙන් එම ගුණය හඟවනු ලැබේ. එම ගුණයෙහිම පවත්නා බැවින් 'තදවට්ඨා' නම් වේ. සුදු ආදී ද්‍රව්‍ය වාචී ශබ්ද මෙන් 'හෙතෙමේ මොහුමය' යන අභේදයෙන් කිසිවිටෙකත් ද්‍රව්‍යයෙහි නොපැවතී, ගුණයෙහිම පවත්නා ගන්ධය ආදී ගුණයෝ 'තදවට්ඨ ගුණ' වෙති. එම ගුණයන් හා ෂෂ්ඨී විභක්තිය සමාස වේ යැයි පැවසිය යුතුය යනු මෙහි අර්ථයයි.

အာဘိမတောတိ ‘‘ပူရဏာ’’ဒိသုတ္တေ အဗျယဂ္ဂဟဏေန, ဒေဝဒတ္တဿာတိ ဆဋ္ဌိယာ ဂုရုမှိ သာပေက္ခတ္တေပိ ဂုရုသဒ္ဒဿ သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒတ္တာ သကတ္ထေ ဝိယ ဝုတ္တိယံ ဗျပေက္ခာ-ယာဟာနိတော ဝုတ္တိသဗ္ဘာဝံ ဝစနန္တရေန သာဓေတုမာဟ- ‘တထာစာဟူ’တိ.

'අභිමතො' යනු 'පූරණ' ආදී සූත්‍රයෙහි 'අව්‍යය' ග්‍රහණය කිරීමෙනි. 'දේවදත්තස්ස' (දේවදත්තයාගේ) යන ෂෂ්ඨී විභක්ති පදය 'ගුරු' ශබ්දය කෙරෙහි සාපේක්ෂ වුවද, 'ගුරු' ශබ්දය සන්තති (සම්බන්ධ) ශබ්දයක් වන බැවින් තමාගේ අර්ථයෙහි මෙන් වෘත්තියෙහි (සමාසයෙහි) ද සාපේක්ෂතාව අහිමි නොවන බැවින්, වෘත්තියේ පැවැත්ම වෙනත් වචනයකින් සාධනය කරනු පිණිස 'තථා චාහු' (එලෙසද පැවසූහ) යන්න පැවසීය.

သာတ္ထေဝါတိ သကတ္ထေ ဝိယ, အဿာတိ သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒဿ, သာမတ္ထိယံ ဂမကတ္တဉ္စတ္ထီတိ ပဒါနမညောညာပေက္ခာလက္ခဏံ သာမတ္ထိယံ သာမတ္ထိယာဘာဝေပိ ဝိဂ္ဂဟဝါကျတ္ထဿ ဂမကတ္တံ ဝါ အတ္ထီတိ အတ္ထော, ဂုရုနော ကုလံ ဒါသဿ ဘရိယာတိ ဝိဂ္ဂဟော, အထာတြ ဗြာဟ္မဏဿ ဥစ္စေ’ဣစ္စာဒေါ သာမတ္ထိယံ ဂမကတ္တံ ဝါ နတ္ထီတိ ကုတော-ဝသိတံ, ယေန တဒါဘာဝါတြ [Pg.154] သမာသာဘာဝေါ ဝဏ္ဏီယတေစ္စာဟ-‘သာမတ္ထျာဒိနောတွိ’စ္စာဒိ.

'සා ත්ථෙව' යනු තමාගේ අර්ථයෙහි මෙන් යන්නයි. 'අස්ස' යනු සම්බන්ධ ශබ්දයාගේ යන්නයි. 'සාමත්ථියං ගමකත්තඤ්චත්ථි' (සාමර්ථ්‍යය හා ගමකත්වය ඇත) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පදයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂා ලක්ෂණ සාමර්ථ්‍යය හෝ සාමර්ථ්‍යය නොමැති කල්හි ද විග්‍රහ වාක්‍යයේ අර්ථය වටහා දීමේ ශක්තිය (ගමකත්වය) ඇති බවයි. 'ගුරුනො කුලං' (ගුරුවරයාගේ කුලය), 'දාසස්ස භරියා' (දාසයාගේ බිරිඳ) යනු විග්‍රහයයි. එසේ නම්, මෙහි 'බ්‍රාහ්මණස්ස උච්චෙ' (බ්‍රාහ්මණයාගේ උස් වූ) යනාදී තැන්හි සාමර්ථ්‍යය හෝ ගමකත්වය නොමැති බව තීරණය කළේ කෙසේද? යම් හෙයකින් එහි අභාවය නිසා මෙහි සමාසයක් නොවන බව වර්ණනා කරනු ලැබේ ද, එබැවින් 'සාමත්ථ්‍යාදිනො තු' යනාදිය පැවසීය.

သမာသာဘာဝေါ-ဘိမတောတိ ‘‘ပူရဏာ’’ဒိသုတ္တေ သမာနာဓိကရဿာပိ ဥပါဒါနတော. သေဟီတိ အတ္တနိယေဟိ, နာဘိမတောတိ ‘‘စယုတ္တေဟိ သေဟိ အသမာသိတေဟိ ဆဋ္ဌီသမာသပ္ပဋိသေဓောဝတ္တဗ္ဗော’’ (ဝါ) တျနေန, ပုထဂတ္ထတာယ မိစ္စဿဝိဝရဏံ ဂဝါဒီနမသမာသေတိ, ဧဝမဿာဒီနံ သမာသေနာလန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

'සමාසාභාවො අභිමතො' යනු 'පූරණ' ආදී සූත්‍රයෙහි සමානාධිකරණ පදයන් ද ග්‍රහණය කර ඇති බැවිනි. 'සෙහි' යනු තමාට අයත් වූවන්ගෙනි. 'නාභිමතො' යනු 'චයුත්තෙහි සෙහි අසමාසිතෙහි ඡට්ඨීසමාසප්පටිසෙධො වත්තබ්බො' (එකට එකතු වූ තමාට අයත් අසමාස වූවන් සමග ෂෂ්ඨී සමාසය වැළැක්විය යුතුය) යන මෙයින් අදහස් වේ. 'ගවාදීනං අසමාසෙ' (ගවයන් ආදියේ අසමාසයෙහි) යන්න වෙන් වෙන් අර්ථ ඇති බැවින් 'මිච්ඡා' (වැරදියි) යන්නෙහි විවරණයයි. මෙසේ අශ්වයන් ආදියේ සමාසය අනවශ්‍යය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ယောဂီနန္တိ ဣတရီတရယောဂီနံ, အနေနေတရေတရယောဂစတ္ထသမာသံ ဝဒတိ. ဝုတ္တိဟောတီတျဿ ဝိဝရဏံ ဆဋ္ဌီသမာသော ဘဝတီတိ, ဧကတ္ထီဘာဝေဣစ္စဿ ဝိဝရဏံ ဂဝါဒီနဉ္စ စတ္ထသမာသေ သတီတိ.

'යෝගීනං' යනු ඉතරේතර යෝගීන්ගේ (එකිනෙකා හා සම්බන්ධ වූවන්ගේ) යන්නයි. මෙයින් ඉතරේතර යෝග 'ච' අර්ථ සමාසය (ද්වන්ද්ව සමාසය) පවසයි. 'වෘත්ති හෝති' යන්නෙහි විවරණය 'ෂෂ්ඨී සමාසය වේ' යන්නයි. 'ඒකත්ථීභාවෙ' යන්නෙහි විවරණය 'ගවයන් ආදියේ ද ච අර්ථ සමාසය ඇති කල්හි' යන්නයි.

ရုဠှိတ္တာတိ သမာသဿေဝ ကီဠာဝါစကတ္တေန ဇီဝိကာယ စ ပစ္စာယ ကတ္တေန ပသိဒ္ဓတ္တာ, န ဝါကျဿာတိ ‘ဥဒ္ဒါလပုပ္ဖဘဉ္ဇိကာ’တျာဒေါ ရုဠှီဝသေန နိစ္စသမာသော ဘဝိဿတီတိ တတြ ကိံ ဝစနေနေတိ မညတေ, သရသိ ရုဠှန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

'රූළ්හිත්තා' (රූඪි බැවින්) යනු, වාක්‍යය නොව සමාසයම ක්‍රීඩාවක් හැඟවීමෙන් හෝ ජීවිකාවට උපකාරී වීමෙන් ප්‍රසිද්ධ වූ බැවිනි. 'උද්දාලපුප්ඵභඤ්ජිකා' (උද්දාල පුෂ්ප කැඩීම) යනාදී තැන්හි රූඪි වශයෙන් නිත්‍ය සමාසය සිදුවන බැවින්, එහි සූත්‍ර වචනයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්දැයි සලකනු ලැබේ. 'සරසි රුහ්' යන්න විග්‍රහයයි.

အယမ္ပန အမာဒိသမာသော ကမ္မဓာရယဒိဂုသမာသာတိ သဗ္ဗေပိ ပရေသံ တပ္ပုရိသသဒိသတ္တာ တပ္ပုရိသာ, ယထာ ဟိ တဿ ပုရိသော တပ္ပုရိသောတိ ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနော, တထာ တေ သိယုံ, သင်္ချာပုဗ္ဗတ္တ နပုံသကတ္တသင်္ခါတေဟိ ဒွီဟိ လက္ခဏေဟိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိဒိဂု.

මේ 'අං' (ද්විතීයා විභක්ති) ආදී සමාසය ද, කර්මධාරය සහ ද්විගු සමාසයන් ද යන සියල්ලම, අන්‍යයන්ගේ මතයට අනුව තත්පුරුෂ සමාසයට සමාන වන බැවින් තත්පුරුෂ සමාසයෝ වෙති. 'තස්ස පුරිසො = තප්පුරිසො' (ඔහුගේ පුරුෂයා) යන්න උත්තර පදාර්ථ ප්‍රධාන (පසු පදයේ අර්ථය ප්‍රධාන) වන්නාක් මෙන්, ඒවා ද එසේ විය යුතුය. සංඛ්‍යාව මුලින් තිබීම (සංඛ්‍යා පූර්වක බව) සහ නපුංසක ලිංගය යන ලක්ෂණ දෙකෙන් යුක්තව පවතින බැවින් 'ද්විගු' නම් වේ.

၁၁. ဝိသေ

11. විසෙ...

ကိန္တံ ဝိသေသန မိစ္ဆာဟ-‘ယမိ’စ္စာဒိ, ယံ အဝတ္ထာပယတိ တံ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ကိန္တံ ဝိသေဿမိစ္စာဟ-‘ယဒနေကေ’စ္စာဒိ, ယံ အဝတ္ထာ ပီယတေ တမဘိဓီယတေတိ သမ္ဗန္ဓော, နနွေကတ္ထေနေတျုစ္စမာနေ ဝိသေဿေနေတိ ကထမဝဂမျတေ, ယတော ဧဝံ ဝိဝရိတဝါ တျာသင်္ကိယာဟ- ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ.

"විශේෂණය යනු කුමක්ද?" යන්න විමසීමට 'යං' (යමක්) යනාදිය පැවසීය. "යමක් නියම කරයිද, එය පැවසෙයි" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "විශේෂ්‍යය (විශේෂණය කරනු ලබන පදය) යනු කුමක්ද?" යන්න විමසීමට 'යදනෙක' යනාදිය පැවසීය. "යමක් නියම කරනු ලැබේද, එය අභිධානය කරනු ලැබේ (පැවසෙයි)" යන්න සම්බන්ධයයි. "ඒකත්ථෙන" (එක් අර්ථයකින්) යැයි පැවසූ කල්හි "විශේෂ්‍යයෙන්" යන්න කෙසේ වටහා ගන්නේදැයි, මෙලෙස විවරණය කළේ මන්දැයි සැක කොට 'යදිපි' යනාදිය පැවසීය.

သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒတ္တာတိ ဧဝံ မညတေ ‘‘သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါ သကတ္ထမိဝ နိယတမ္ပဋိ-ယောဂိနမာက္ခိပန္တိ… တေန ဝိနာ တေသံ သကတ္ထဿာသမ္ဘဝါတိ, ဝိဝရိတဝါတိ ဝိဝရိတ္ထ, ဧကတ္ထေနေတီမဿ သမာနာဓိကရဏေန သဟ သမာသော [Pg.155] ဟောတီတိ ဧဝံ သာဇ္ဈာဟာရော အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, အတ္ထသဒ္ဒဿာနေကတ္ထတ္တာ ဝိသေသေတိ ‘အတ္ထော အဘိဓေယျော’တိ. ကထံ တေနတ္ထော ဝုစ္စတီတျာဟ- ‘အဓိကရီယတိ’စ္စာဒိ.

‘සම්බන්ධිසද්දත්තා’ (සම්බන්ධී ශබ්ද වන බැවින්) යන්නෙන් මෙසේ අදහස් කෙරේ: ‘සම්බන්ධී ශබ්ද තමන්ගේ අර්ථය මෙන්ම නියත ප්‍රතියෝගියෙකු (සම්බන්ධ වන අනෙක් පදය) ද ඇදගනියි... එය නොමැතිව ඔවුන්ගේ ස්වකීය අර්ථය සිද්ධ නොවන බැවිනි.’ ‘විවරිථ’ යනු විස්තර කරන ලදී යන්නයි. ‘එකත්ථෙන’ යන්න මෙහි සමානාධිකරණ පදය සමඟ සමාස වෙයි යනුවෙන් මෙසේ පද සම්බන්ධය ගලපා අර්ථය දත යුතුය. ‘අත්ථ’ ශබ්දය අනේකාර්ථ (බොහෝ අර්ථ ඇති) බැවින් ‘අත්ථො අභිධෙය්‍යො’ (අර්ථය නම් පැවසිය යුතු දෙයයි) යනුවෙන් විශේෂ කරයි. එයින් අර්ථය කියවෙන්නේ කෙසේදැයි දැක්වීමට ‘අධිකරීයති’ යනාදිය පවසන ලදී.

ဝိသေဿဿ သမာနာဓိကရဏတ္တဉ္စ ဝိသေသနာပေက္ခန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိသေဿသဒ္ဒဿ ဝိသေသနေန သဟ သမာနာဓိကရဏတ္တံ ဝိသေသန သဒ္ဒါပေက္ခန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တတ္ထ ကာရဏမာဟ- ‘သမ္ဗန္ဓာ’တိ, အဓိကရဏဿ သမာနတ္တံ နာမ ဘိန္နာနံ သမ္ဗန္ဓီနံ ဘဝတိ, သမ္ဗန္ဓိနော စ သမ္ဗန္ဓမန္တရေန န ဟောန္တီ တိ ဝိသေသနဝိသေဿာနံ သမ္ဗန္ဓော ဝိညာယတေ, ဧဝံ ဝိညာတာ တသ္မာ သမ္ဗန္ဓာတိ အတ္ထော.

‘විශේෂ්‍යයාගේ සමානාධිකරණ භාවය විශේෂණය කෙරෙහි අපේක්ෂා සහිතය’ යනු මෙහි පද සම්බන්ධයයි. විශේෂ්‍ය ශබ්දයේ විශේෂණය සමඟ ඇති සමානාධිකරණ භාවය විශේෂණ ශබ්දය අපේක්ෂා කරයි යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. එහි හේතුව ‘සම්බන්ධතා ඇති බැවින්’ (සම්බන්ධකම් නිසා) යනුවෙන් දක්වයි. අධිකරණයේ (ආධාරයේ) සමානත්වය ඇතිවන්නේ එකිනෙකට වෙනස් වූ සම්බන්ධීන් අතරය. සම්බන්ධීහු ද සම්බන්ධයක් නොමැතිව නොපවතිති. එබැවින් විශේෂණ හා විශේෂ්‍යයන්ගේ සම්බන්ධය වටහා ගත යුතුය. මෙසේ වටහා ගන්නා ලද බැවින් ‘එම සම්බන්ධය නිසා’ යනු අර්ථයයි.

သဒ္ဒဗျတိရေကေန ဟေတ္ထ အတ္ထာနံ ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝေါ န သမ္ဘဝတိ, တထာ ဟိ ‘နီလမုပ္ပလ’န္တိ ပဉ္စ ဝတ္ထူနိ သန္နိဟိတာနိ နီလန္တိ နီလတ္တံ ဂုဏသာမညံ, နီလော ဂုဏော, တဒါဓာရော ဒဗ္ဗန္တိ တီဏိ, ဥပ္ပလန္တိ ဥပ္ပလတ္တံ ဥပ္ပလဇာတိ, ဒဗ္ဗဉ္စ တန္နိဿယောတိ ဒွေ.

මෙහිදී ශබ්දයෙන් තොරව අර්ථයන්ගේ විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් සිදු විය නොහැක. ඒ කෙසේද යත්, ‘නීලමුප්පලං’ (නිල් මහනෙල) යන උදාහරණයේ කරුණු පහක් අන්තර්ගත වේ. ‘නීල’ (නිල්) යන්නෙන් නිල් බව නැමති ගුණ සාමාන්‍යය, නිල් ගුණය සහ එහි ආධාරය වූ ද්‍රව්‍යය යන තුනක් ද; ‘උප්පල’ (මහනෙල) යන්නෙන් උප්පලත්වය හෙවත් උප්පල ජාතිය සහ එය ඇසුරු කළ ද්‍රව්‍යය යන දෙකක් ද වශයෙන් (පහක් ලැබෙයි).

တတ္ထ ဥပ္ပလဇာတိ ဂုဏဇာတီနံ တာဝ န သမ္ဘဝတိ ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝေါ ဇာတိယာ နိဂ္ဂုဏတ္တာ, နီလတ္တဿ စ နီလဂုဏေ သမဝါယိနော, ဥပ္ပလတ္တဿ စ ဥပ္ပလဒဗ္ဗေ သမဝါယိနော သမာနာဓိကရဏတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ဥပ္ပလဇာတိယာ နီလဿ စ ဂုဏဿ အတ္ထိ သမာနာဓိကရဏတ္တံ… နီလ မုပ္ပလန္တိ ပဝတ္တိနိမိတ္တာနံ ဥပ္ပလဇာတိနီလဂုဏာနမေကမဓိ ကရဏံနိဿယောတိ, ဝိသေသန ဝိသေဿဘာဝေါ တု နတ္ထိ ဇာတိယာ အနီလတ္တာ, ဂုဏဒဗ္ဗာနန္တု သမ္ဘဝတိဝိသေသနဝိသေဿတ္တံ ဒဗ္ဗဿာနေကဂုဏတ္တာ, သမာနန္တု တေသမ္ပရမဓိကရဏံ တတိယံ နတ္ထိ, ယေန သမာနာဓိကရဏတ္တံ သိယာ, ဧဝံ နီလဒဗ္ဗ ဥပ္ပလဒဗ္ဗာနမ္ပိ အညမညပရိဟာရေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတာနံ န ဝိသေသန ဝိသေဿဘာဝေါ, နာပိ သမာနာဓိကရဏတ္တံ, ကသ္မာ အညမညာသမ္ဗန္ဓတော အပေက္ခာဘာဝတော, ဝုတ္တပဋိပက္ခတော ပန ဝက္ခမာနနယေန သဒ္ဒါနမေဝ သာမာနာဓိကရဏျံ ဝိသေသနဝိသေဿတ္တဉ္စ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တေနေဝါဟ-‘အတောယေဝေ’စ္စာဒိ.

එහි පළමුවෙන්ම, උප්පල ජාතිය සහ ගුණ ජාතිය අතර විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් ඇති විය නොහැක්කේ ජාතිය ගුණ රහිත (නිර්ගුණ) වන බැවිනි. නිල් බව (නීලත්වය) නිල් ගුණයෙහි සමවාය (සමීප සබඳතාවයෙන්) පවතින බැවින් ද, උප්පලත්වය උප්පල ද්‍රව්‍යයෙහි සමවාය පවතින බැවින් ද ඔවුන් අතර සමානාධිකරණ භාවයක් ද නැත. උප්පල ජාතියට සහ නිල් ගුණයට සමානාධිකරණ භාවය පවතියි. මන්ද, ‘නීලමුප්පලං’ යන්නෙහි ප්‍රවෘත්ති නිමිති වන උප්පල ජාතියට සහ නිල් ගුණයට ඇත්තේ එක් ඇසුරක් (එක් අධිකරණයක්) බැවිනි. එහෙත් ජාතිය නිල් නොවන බැවින් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් එහි නැත. ගුණය සහ ද්‍රව්‍යය අතර නම් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය ඇති විය හැක්කේ ද්‍රව්‍යයට බොහෝ ගුණ ඇති බැවිනි. එහෙත් ඔවුන්ට පොදු වූ තෙවන අධිකරණයක් නැත, එසේ තිබියදී සමානාධිකරණ භාවයක් ඇති වන්නේ කෙසේද? මෙසේ එකිනෙකා බැහැර කරමින් ප්‍රකාශ කිරීමට අපේක්ෂිත නිල් ද්‍රව්‍යයට හා මහනෙල් ද්‍රව්‍යයට ද විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් හෝ සමානාධිකරණ භාවයක් නැත. ඒ මන්ද යත්, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සම්බන්ධයක් හෝ අපේක්ෂාවක් නොමැති බැවිනි. එහෙත් පවසන ලද දෙයට ප්‍රතිපක්ෂව, ඉදිරියට කියැවෙන ක්‍රමයට අනුව ශබ්දයන්ගේම සමානාධිකරණ භාවය සහ විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය දත යුතුය. ඒ නිසාම ‘අතොයෙව’ යනාදිය පවසන ලදී.

အတောယေဝါတိ ယတော ဝိသေဿဿ သမာနာဓိကရဏတ္တံ ဝိသေသနာပေက္ခံ, အတောယေဝ ဟေတုတောတိ အတ္ထော, ဘိန္နနိမိတ္တပ္ပ ယုတ္တာနမေဝါတိ [Pg.156] သာမညေန နီလဂုဏာဓာရေ ဒဗ္ဗေ ဂုဏေယေဝ ဝါ နီလသဒ္ဒဿ, ဥပ္ပလသဒ္ဒဿ စ သာမညေန ဂုဏဝတိ ဒဗ္ဗေ ဝတ္တမာနတ္တာ အညမညေသု ဘိန္နေသု သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ ကာရဏေသု ပယုတ္တာနံ သဒ္ဒါနမေဝ.

‘අතොයෙව’ යනු යම් හෙයකින් විශේෂ්‍යයාගේ සමානාධිකරණ භාවය විශේෂණය කෙරෙහි අපේක්ෂා සහිත වේද, එම හේතුවෙන්ම යන්න අර්ථයයි. ‘භින්නනිමිත්තප්පයුත්තානමෙව’ යනු පොදුවේ නිල් ගුණය ආධාර කොට ගත් ද්‍රව්‍යයෙහි හෝ ගුණයෙහිම ‘නීල’ ශබ්දය ද, ‘උප්පල’ ශබ්දය පොදුවේ ගුණවත් ද්‍රව්‍යයෙහි පවතින බැවින් ද, එකිනෙකට වෙනස් වූ ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති හේතූන් (නිමිත්තන්) කෙරෙහි යෙදුණු ශබ්දයන්ගේමය යන්නයි.

သမာနာဓိကရဏတ္တန္တိ နီလုပ္ပလသဒ္ဒါနံ ဝိသုံဝိသုံ ယောဂေ ဝိသိဋ္ဌဒဗ္ဗ ဝါစိတ္တဿာသမ္ဘဝါ, နီလဉ္စ တံ ဥပ္ပလံ စေတိ သာမာနာဓိကရဏျေ သန္နိပတိတေ သတိ သမ္ဘဝါ ဧဝံ တတ္ထ ဝိသိဋ္ဌေ ဝတ္ထုမှိ ပဝတ္တာနံ တေသံ သမာနတ္ထတာ, ဧဝကာရေန ဗျဝစ္ဆိန္နမတ္ထံ ဒဿေတုမာဟ-‘နတွဘိန္နေ’စ္စာဒိ.

‘සමානාධිකරණත්තං’ (සමානාධිකරණ භාවය) යනු ‘නීල’ සහ ‘උප්පල’ යන ශබ්දයන් වෙන් වෙන්ව යෙදීමේදී සුවිශේෂී ද්‍රව්‍යයක් ප්‍රකාශ කිරීම සිදු නොවන බැවින්, ‘එය නිල් ද වෙයි මහනෙල ද වෙයි’ (නීලඤ්ච තං උප්පලඤ්ච) යනුවෙන් සමානාධිකරණය එක්තැන් වූ කල්හි එය සිදු විය හැකි බැවින්, මෙසේ එහි සුවිශේෂී වස්තුවක් කෙරෙහි පවත්නා වූ එම ශබ්දයන්ගේ සමානාර්ථතාවයයි. ‘එව’ (ම) කාරයෙන් බැහැර කරන ලද අර්ථය දැක්වීම සඳහා ‘නත්වභින්නෙ’ යනාදිය පවසන ලදී.

နနုစေတျာဒိ စောဒျံ, သီသမ္ပာတီတိ သီသပါ ရုက္ခဝိသေသော, နယိဒ မေဝမိစ္စာဒိ ပရိဟာရော.

‘නනු ච’ යනාදිය චෝදනාවයි (ප්‍රශ්නයයි). ‘සීසම්පා’ යනු ‘සීසපා’ (ඇට්ටේරියා වැනි) වෘක්ෂ විශේෂයකි. ‘නයිදමෙවං’ යනාදිය ඊට පිළිතුර (පරිහාරය) වේ.

အထ တုစ္စတေဣစ္စာဒိနာ ပရဿ ဝစနာဝကာသမာသင်္ကတေ, ဝိသေသဝုတ္တီတိ ဖလဿ ရုက္ခဿ စ သာမညသဒ္ဒတ္တာ ဘာဝေန ဝိသေသေ ဝုတ္တိ, ဣမေသန္တိ သီသပါဒီနံ န သမောဓာရိတာတိ န နိစ္ဆိတာ, သာမညဝုတ္တိယေဝ သမောဓာရိတာတိ အဓိပ္ပာယော, အဝသိတာ နိစ္ဆိတာ ဝုတ္တိ ယေသံ သီသပါဒီနံ တေ အဝသိတဝုတ္တယော, ပယတနံ ဝိနာ တဒါ ပပ္ပောတိ စာတိ သမ္ဗန္ဓော, ပယတနန္တိ ‘သာမတ္ထိယလဒ္ဓေပိဝိသေဿေ’တိဝစနံ. တဉ္စနတ္ထိစ္စာဒိ ပရိဟာရော, သရူပမတ္တကထနာယာတိ ဝုတ္တတ္ထာနမ္ပိ သရူပမတ္တကထနာယ ‘ပူပေ ဗဟူ အာနယေ’တိ ယထာ, ဧဝံ ဇာတီယကန္တိ သရူပကထနပ္ပကာရယုတ္တံ. ဥပသံဟရမာဟ-‘တဒေဝ’မိစ္စာဒိ, နိပါတသမုဒါယောဝါယံ ဝုတ္တေန ပကာရေနေတျဿ အတ္ထေ ဝတ္တတေ.

‘අථ තුච්චතෙ’ (නැතහොත් මෙසේ කියනු ලැබේ නම්) යනාදියෙන් අන්‍යයාගේ මතයට ඉඩක් ඇතැයි සැක කරයි. ‘විසෙසවුත්ති’ යනු ඵලයෙහි (ගෙඩියෙහි) සහ වෘක්ෂයෙහි සාමාන්‍ය ශබ්ද නොවන බැවින්, විශේෂ අර්ථයෙහි පැවැත්මයි. ‘ඉමෙසං’ යනු මෙම සීසපා ආදීන්ගේය. ‘න සමොධාරිතා’ යනු නිශ්චය නොකරන ලද්දේය. සාමාන්‍ය පැවැත්මම නිශ්චය කරන ලද්දේය යනු මෙහි අදහසයි. යම් සීසපා ආදීන්ගේ පැවැත්ම නිශ්චිතව අවසන් කරන ලද්දේ ද, ඔවුහු ‘අවසිතවුත්තයො’ නම් වෙති. ‘උත්සාහයකින් තොරව එකල එයට පැමිණෙයි’ යන්න පද සම්බන්ධයයි. ‘පයතනං’ (උත්සාහය) යනු ‘සාමර්ථ්‍යයෙන් ලැබුණු විශේෂ්‍යයෙහි වුවද’ යන වචනයයි. ‘තඤ්චනත්ථි’ යනාදිය ඊට පිළිතුරයි. ‘සරූපමත්තකථනාය’ යනු පවසන ලද අර්ථයන්ගේ ද ස්වරූපය පමණක් දැක්වීම සඳහා යන්නයි. ‘කැවුම් බොහෝ සෙයින් ගෙනෙන්න’ යන්නාක් මෙනි. මෙසේ වූ ජාතියට අයත් වූවක් යනු ස්වරූපය ප්‍රකාශ කරන ආකාරයෙන් යුක්ත වූවකි. නිගමනය කරමින් ‘තදෙවං’ යනාදිය පවසයි. මෙම නිපාත සමූහය ‘පවසන ලද ආකාරයෙන්’ යන අර්ථයෙහි පවතියි.

အညတရသမ္ဘဝေပိ တန္နိဝတ္တိယာ ဝစနသဗ္ဘာဝံ ဒဿေတုမာဟ- ‘အထပိ’စ္စာဒိ, အညတရသမ္ဘဝေပီတိ ဝိသေသနဿ ဝိသေဿဿ ဝါ သမ္ဘဝေပိ, ယတြပျုဘိန္နမတ္ထိ ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝသမ္ဘဝေါ တတ္ထပိတာဝ ဗဟုလံဝစနတောဝ နိဝတ္တိ ဟောတိ, ကိမ္ပနာ-ညတရသမ္ဘဝေတိ ဒဿေတုမာဟ-‘ယထာ ပုဏ္ဏော’ဣစ္စာဒိ, ဧတ္ထ ပန အညေပိ ပုဏ္ဏနာမကာ သန္တီတိ ဗျဘိစာရသမ္ဘဝါ ဥဘိန္နမ္ပိ ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝသမ္ဘဝေ ဗဟုလံဝစနမေဝ သမာသံ နိဝတ္တေတိ, ဧဝံ ဝိဓေပီတိ အညတရသမ္ဘဝေပိ, န [Pg.157] ကေဝလံ ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝသမ္ဘဝေ, အထ ခေါ ဧဝံ ဝိဓေပျည တရသမ္ဘဝေပိတျဝိသဒ္ဒဿ အတ္ထော.

දෙකෙන් එකක් පවතින කල්හි වුවද, එය වැළැක්වීම සඳහා වචනයක් (සූත්‍රයක්) පවතින බව දැක්වීමට ‘අථාපි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අඤ්ඤතරසම්භවෙapi’ යනු විශේෂණය හෝ විශේෂ්‍යය යන දෙකෙන් එකක් පවතින කල්හි වුවද යන්නයි. යම් තැනක දෙකෙහිම විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය පවතීද, එහිද බහුල වශයෙන් වචනයෙන්ම (නියමයෙන්ම) වැළැක්වීම සිදු වේ. එසේ නම් දෙකෙන් එකක් පවතින විට කෙසේදැයි දැක්වීමට ‘යථා පුණ්ණො’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙහිදී ‘පුණ්ණ’ නමින් යුත් වෙනත් අයද සිටින බැවින්, ව්‍යභිචාරයක් (වෙනස් වීමක්) සිදුවීමේ හැකියාව නිසා දෙදෙනාගේම විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය පවතින කල්හිද, බහුල ග්‍රහණයෙන්ම සමාසය වළක්වයි. ‘එවංවිධෙපි’ යනු මෙවැනි වූ දෙකෙන් එකක් පවතින කල්හි ද යන්නයි. විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය පවතින විට පමණක් නොව, මෙවැනි වූ දෙකෙන් එකක් පවතින විට ද යන්න ‘අපි’ ශබ්දයේ අර්ථයයි.

ယဇ္ဇေဝမိစ္စာဒိ ပစ္စေကံ ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝေ သတိ အနိဋ္ဌာ ပါဒနစောဒနာ, ပစ္စေကံ ဝိသေသနံ သိယာ ဥဘိန္နမ္ပိ ဝိသေသနတ္တာ, တတ္ထ ဒေါသမာဟ-‘ဝိသေဿဿစ ပုဗ္ဗနိပါတော’တိ, စော-ဝဓာရဏေ, ဝတ္တဗ္ဗန္တရသမုစ္စယေ ဝါ, ကုတောစ္စာဟ- ‘နာဂ္ဂဟိတေ’စ္စာဒိ, ဣတိ ကာရဏေ, အတော ကိမနိဋ္ဌမာယာတ မိစ္စာဟ- ‘ဥပ္ပလနီလန္တိပိ သိယာ’တိ, ဣတ္ထဉ္စရဟိ ကိန္တျာဟ- ‘နီလုပ္ပလန္တိ စေ’စ္စာဒိ. ပရိဟာရမာဟ-‘နေသဒေါသော’စ္စာဒိ, ဥပပတ္တျန္တရမာဟ- ‘အထ စေ’စ္စာဒိ.

‘යජ්ජෙවං’ (ඉදින් මෙසේ නම්) යනාදිය වෙන් වෙන් වශයෙන් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය ඇති කල්හි අභිමත නොවන (අනිෂ්ට) මතයක් ඉදිරිපත් කරන චෝදනාවකි. දෙදෙනාගේම විශේෂණ භාවය නිසා වෙන් වෙන්ව විශේෂණ විය යුතුය. එහි ඇති දෝෂය දක්වමින් ‘විසෙස්සස්ස ච පුබ්බනිපාතො’ (විශේෂ්‍යයාගේ ද පූර්ව නිපාතය සිදු වේ) යැයි පවසයි. ‘ච’ යන්න අවධාරණ අර්ථයෙහි හෝ කිව යුතු වෙනත් කරුණක් එකතු කිරීමෙහි යෙදේ. එය කුමන හේතුවක් නිසාදැයි දැක්වීමට ‘නාග්ගහිතෙ’ යනාදිය පැවසීය. ‘ඉති’ යනු හේතුවයි. එයින් ඇතිවන අනිෂ්ටය (නොගැලපීම) කුමක්දැයි දැක්වීමට ‘උප්පලනීලන්තිපි සියා’ (එවිට ‘උප්පලනීල’ කියාද විය හැකිය) යැයි පැවසීය. මෙසේ ඇති කල්හි කුමක් වේදැයි දැක්වීමට ‘නීලුප්පලන්ති චෙ’ යනාදිය පැවසීය. ඊට පිළිතුර දක්වමින් ‘නෙසදොසො’ (මෙය දෝෂයක් නොවේ) යනාදිය පැවසීය. වෙනත් උපපත්තියක් (යුක්තියක්) දක්වමින් ‘අථ චෙ’ යනාදිය පැවසීය.

အညမညာနုပကာရိတ္တာတိ အညမညဿ ဝိသေသနဝိသေဿတ္တေ နာနုပကာရိတ္တာ သပ္ပဓာနတ္တာတိ အတ္ထော, အထ ဒွိန္နမ္ပိ အပ္ပဓာနတ္တံ ကသ္မာ န သိယာ တျာဟ- ‘အပ္ပဓာနတ္တေပိ’စ္စာဒိ, သကသကပ္ပဓာနာပေက္ခာဝန္တာနန္တိ သကေသကေ ပဓာနေ အတ္တနိ အပေက္ခာဝန္တာနံ. အထ ကုတော ဒဗ္ဗဿေဝ ပဓာနတ္တမသိတံ, န တု ဂုဏဿေတျာသင်္ကိယ ဉာယမုပနိဿယတိ ‘အထ စေ’တျာဒိနာ. ဆာဂေါတျဇော ဝုစ္စတေ, တံ သေတဝဏ္ဏမာလဘေထ မာရေယျ, ဖုသနံ ဝါ ကရေယျာတိ အတ္ထော, အာပုဗ္ဗော လဘိ ဟိ မာရဏေ ဖုသနေ စ ဝတ္တတေ, ဒေသနာယန္တိ ဝေဒဝါကျေတိ အတ္ထော, ကုတော ဆာဂတော-ညော နာလဗ္ဘတေစ္စာဟ- ‘န ဟိ’စ္စာဒိ.

"අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් උපකාරක නොවන බව" (aññamaññānupakārittā) යනු, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයෙහි උපකාරී නොවන බැවින්, (දෙකම) ප්‍රධාන වන බැවින් යන අර්ථයයි. එසේ නම්, ඒ දෙකෙහිම අප්‍රධාන භාවය කුමක් හෙයින් සිදු නොවන්නේදැයි විමසා, 'අප්‍රධාන භාවයෙහිද' (appadhānattepi) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. "තමන්ගේ තමන්ගේ ප්‍රධාන අපේක්ෂාවන් ඇත්තන්ගේ" (sakasakappadhānāpekkhāvantānaṃ) යනු, තමන්ගේ තමන්ගේ ප්‍රධාන වූ ආත්මයෙහි (ද්‍රව්‍යයෙහි) අපේක්ෂාව ඇත්තන්ගේ යන්නයි. එසේ නම්, ද්‍රව්‍යයටම ප්‍රධාන බව ලැබෙන්නේ කෙසේද, ගුණයට නොවේදැයි සැක කොට, "අථ චේ" (එසේ වුවහොත්) යනාදියෙන් න්‍යාය දක්වයි. "ඡාග" (එළුවා) යනු එළුවාට කියනු ලැබේ. "එම සුදු පැහැති සතා මරන්නේය (ආලභේථ) හෝ ස්පර්ශ කරන්නේය" යනු අර්ථයයි. 'ආ' උපසර්ගය සහිත 'ලභ්' ධාතුව මැරීමෙහි සහ ස්පර්ශ කිරීමෙහි වැටේ. "දේශනාවෙහි" (desanāyaṃ) යනු වේද වාක්‍යයෙහි යන අර්ථයයි. කුමක් හෙයින් එළුවා හැර වෙනත් සතෙකු නොමරනු ලැබේදැයි විමසා "න හි" (නැතහොත්) යනාදිය පැවසීය.

ဆာဂါဘာဝေတိ သေတဂုဏယုတ္တဿ ဆာဂဿာဘာဝေ, ပိဋ္ဌပိဏ္ဍိမာလဗ္ဘာတိ သေတဂုဏယောဂေန ဝိဋ္ဌပိဏ္ဍိံ အာလမ္ဘ, န စ နာလမ္ဘတေ တသ္မာ ဂုဏော အပ္ပဓာနန္တိ အဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ.

"එළුවා නොමැති කල්හි" (chāgābhāve) යනු සුදු පැහැති ගුණයෙන් යුත් එළුවා නොමැති කල්හි යන්නයි. "පිටි පිඬක් මරන්නේය/ස්පර්ශ කරන්නේය" (piṭṭhapiṇḍimālabbha) යනු සුදු ගුණය සම්බන්ධ වීමෙන් පිටි පිඬක් පිළිගන්නේය (ස්පර්ශ කරන්නේය) යන්නයි. එසේ පිළි නොගන්නේ නොවේ. එබැවින් ගුණය අප්‍රධාන වේ යන්න මෙහිලා අතිරේකව එක්කර ගත යුතුය (අධ්‍යාහාර කළ යුතුය).

ပုန စောဒေန္တော အာဟ- ‘နနု စေ’စ္စာဒိ, အထေတျဓိပ္ပာယမာသင်္ကတေ, အနိဋ္ဌမာပါဒယတိ နီလသဒ္ဒေပိ ပသင်္ဂေါ’တိ, ကုတောစ္စာဟ- ‘သောပိဟိ’စ္စာဒိ, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ- ‘‘ဥပ္ပလသဒ္ဒေါ ဇာတိဝါစီ, န တု ဒဗ္ဗဝါစီ, ဇာတိ ဝိသိဋ္ဌဒဗ္ဗဝါစိတ္တာ ယဒိ ဒဗ္ဗဝါစီတိ ဝုစ္စတေ, တဒါ နီလသဒ္ဒေါပိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌ ဒဗ္ဗဝါစိတ္တာ ဒဗ္ဗဝစနမာပဇ္ဇတီတိ ဣမေသံ န ကောစိ ဝိသေသော’’တိ, ပရိဟရန္တော အာဟ ‘နေဒမတ္ထိ’စ္စာဒိ, အပါယိနော အပဂန္တာရော ဒဗ္ဗာတိ ဂမျတေ, ကုတောစ္စာဟ- ‘သတီပိ’စ္စာဒိ, ဣတိ ကာရဏေ.

නැවතත් චෝදනා කරමින් "නනු චේ" (නමුත් ඉදින්) යනාදිය පැවසීය. "අථ" යන්නෙන් අදහස සැක කරයි. අනිටු පලයක් ගෙන දෙමින් "නීල (නිල්) යන වචනයෙහිද ප්‍රසංගය (අනවශ්‍ය ප්‍රවේශය) වේ" යයි පවසයි. කුමක් හෙයින්ද යත්? "සෝපි හි" (එයද මක්නිසාද යත්) යනාදිය පැවසීය. මෙසේ පවසන ලද්දේ වෙයි: "උප්පල (නෙළුම්) යන වචනය ජාතිවාචකයකි, ද්‍රව්‍යවාචකයක් නොවේ. ජාතියෙන් විශිෂ්ට වූ ද්‍රව්‍යයක් පවසන බැවින් එය ද්‍රව්‍යවාචකයක් යැයි කියනු ලැබෙන්නේ නම්, එවිට නීල (නිල්) යන වචනයද ගුණයෙන් විශිෂ්ට වූ ද්‍රව්‍යයක් පවසන බැවින් ද්‍රව්‍යවාචක බවට පැමිණේ. එබැවින් මොවුන් අතර කිසිදු වෙනසක් නැත." එය නිවාරණය කරමින් "නේ්දමත්ථි" (මෙය එසේ නොවේ) යනාදිය පැවසීය. "අපායී" (වෙනස් වන්නෝ/පහව යන්නෝ) යන්නෙන් ද්‍රව්‍යයෝ යන්න වටහා ගත යුතුය. කුමක් හෙයින්ද යත්? "සතීපි" (ඇති කල්හිද) යනාදිය පැවසීය. එය හේතුව පිණිසයි.

ဝိသေသနမေကတ္ထေနေတိ [Pg.158] သိဒ္ဓေပိ ပပဉ္စတ္ထံ ပရိပ္ဖုဋတ္ထဉ္စ ဥဒါဟရဏဗဟုတ္တံ ဒဿေတုံ ပါဏိနိယေဟိ ဗဟုံ သုတ္တိတံ, သဗ္ဗဿေတဿ ပစ္စက္ခာတဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တိယမုဒါဟရဏမတ္တံ ဒဿိတံ, တဒိဒါနိ ဗျာချာတုကာမော အာဟ- ‘ပုဗ္ဗကာလေ’စ္စာဒိ, ဆိန္နောစ ဝိသေသနန္တီ သမ္ဗန္ဓော ‘‘ပုဗ္ဗကာလေက သဗ္ဗဓုရပုရာဏနဝကေဝလာနိ သမာနာဓိကရဏေနေ’’တိ (၂-၁-၄၉) တေ သမေတ္ထ သုတ္တံ, တတ္ထေကာဒီနံ ဝုတ္တိယမုဒါဟရဏာနိ န ဒဿိတာနျုပလက္ခဏတောဝ ဝိညာယန္တီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဧကေ’စ္စာဒိ, ဧကော စ သော ပုရိသောစာတျာဒိနာ ဝိဂ္ဂဟော ဥပလက္ခဏတ္တာယေဝ စ ‘သတ္တ စ တေ ဣသယော စ သတ္တိသယော’စ္စာဒိကဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

"විශේෂණයක් එක් අර්ථයකින්" (visesanamekatthena) යන්නෙන් (කාරණය) සිද්ධ වුවද, විස්තර කිරීම පිණිස සහ පැහැදිලි කිරීම පිණිස උදාහරණ රාශියක් දැක්වීමට පාණිනීවරුන් විසින් බොහෝ සූත්‍ර කර තිබේ. මේ සියල්ල ප්‍රතික්ෂේපිත බව දැක්වීමට වෘත්තියෙහි (ව්‍යාඛ්‍යානයෙහි) උදාහරණ මාත්‍රයක් පමණක් දක්වන ලදී. දැන් එය විස්තර කරනු කැමති වන්නා "පුබ්බකාලේ" (පූර්ව කාලයෙහි) යනාදිය පැවසීය. "ඡින්නෝ ච විශේෂණ" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "පුබ්බකාලේක සබ්බධුරපුරාණනවකේවලීනි සමානාධිකරණේන" යන්න එහි සූත්‍රයයි. එහි 'ඒක' යනාදී පදයන්ගේ උදාහරණ වෘත්තියෙහි දක්වා නැතත්, උපලක්ෂණ වශයෙන් ඒවා වටහා ගත යුතු බව දැක්වීම සඳහා "ඒකේ" යනාදිය පැවසීය. "ඒකෝ ච සෝ පුරිසෝ ච" (ඔහු එක් කෙනෙක්ද වේ, පුරුෂයෙක්ද වේ) යනාදී වශයෙන් විග්‍රහය වේ. උපලක්ෂණයක් වන බැවින් "සත්ත ච තේ ඉසයෝ ච සත්තිසයෝ" (ඔවුහු සත් දෙනෙක්ද වෙති, ඍෂීහුද වෙති - සප්තර්ෂීහු) යනාදියද දත යුතුය.

ဥပမီယတေ ပရိစ္ဆိဇ္ဇတေ-နေနေတျုပမာနံ, ဥပမီယတီတျုပမေယျံ, တေသံ ဥပမာနောပမေယျာနံ သာဓာရဏော ယော ဓမ္မော သာမတာတေန ဝိသိဋ္ဌံ ယဒုပမေယျံ, တံ ဝစနေနေတျတ္ထော ဥပမာနောပမေယျစ္စာဒိ ကဿ, သမာသော ဘဝတီတိ သေသော, ကာရဏမာဟ- ‘ဝိသေသေ’စ္စာဒိ, ဝိသေသာပရိဂ္ဂဟာတိ ဝိသေသနန္တျေဝ သာမညေန ပရိဂ္ဂဟာ, ဧဝမ္ဘူ တဿာပီတိ ဥပမာနရူပဿာပိ. နနု သတ္ထီသဒ္ဒဿသတ္ထိယံ ဝုတ္တိ သာမာသဒ္ဒဿ တု ဒေဝဒတ္တာယ, အတော ဗျဓိကရဏတ္တာ ကထမေတ္ထ သမာသောစ္စာသင်္ကီယာဟ- ‘ယဒေ’စ္စာဒိ, သမာနော ဓမ္မော သာမတ္တာဒိ ယဿ သော သဓမ္မော, တဿ ဘာဝေါ သာဓမ္မိယံ သာမတ္တံ, တသ္မာ ဒေဝဒတ္တာတ္ထေ ဝတ္တတေ ဥပစာရဝသေန, သာမာသဒ္ဒေါပိ ဂုဏဝစနောပိ သာမတ္တံ ဝတွာ သဒ္ဓါဒိတ္တဝသေနာဘေဒေါပစာရေန ဝါ ဒေဝဒတ္တာယံ ဝတ္တတေ, နနု စ သာမာသဒ္ဒဿ ဒေဝဒတ္တာဘိဓာနေ စရိတတ္ထတာယ သတ္ထီ ဂုဏေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာတျနိယတဂုဏပ္ပတီတိပ္ပသင်္ဂေါ နေကဂုဏာဓာရတ္တာ သတ္ထိယာတျာသင်္ကိယာဟ- ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ.

"යමකින් උපමා කරනු ලැබේද, සීමා කරනු ලැබේද එය උපමානයයි" (upamāna). "යමක් උපමා කරනු ලැබේද එය උපමේයයයි" (upameyya). එම උපමාන හා උපමේයයන්ගේ පොදු වූ යම් ධර්මයක් (ගුණයක්) වේද, ශ්‍යාමත්වය (කළු පැහැය) ආදී වූ එම ගුණයෙන් විශිෂ්ට වූ යම් උපමේයයක් වේද, එය ප්‍රකාශ කරන වචනය සමඟ යන අර්ථයයි. "උපමානෝපමේය..." යනාදිය කුමකටද? "සමාසය වෙයි" යන්න ඉතිරි කොටසයි. හේතුව දක්වමින් "විශේෂේ..." යනාදිය පැවසීය. "විශේෂයක් නොගැනීම" (visesāpariggaha) යනු විශේෂණයක් ලෙස සාමාන්‍යයෙන්ම ගැනීමයි. "එවැනි වූ ඒ සඳහාද" (evambhūtassāpi) යනු උපමාන රූපී වූවටද යන්නයි. "සත්ථී" (සැත්/පිහිය) යන වචනය පිහියෙහිද, "ශ්‍යාමා" යන වචනය දේවදත්තා කෙරෙහිද පවතින බැවින්, විභක්ති සමාන නොවන කල්හි (ව්‍යධිකරණ බැවින්) මෙහි සමාසය කෙසේ වේදැයි සැක කොට "යදා" (යම් කලෙක) යනාදිය පැවසීය. යමෙකුට ශ්‍යාමත්වය ආදී සමාන ධර්මයක් ඇත්තේද ඔහු සධර්මකයෙකි. ඔහුගේ ස්වභාවය සාධර්ම්‍යය හෙවත් ශ්‍යාමත්වයයි. එබැවින් උපචාර වශයෙන් එය දේවදත්තා යන අර්ථයෙහි පවතී. "ශ්‍යාමා" යන වචනයද, ගුණවාචකයක් වුවද, ශ්‍යාමත්වය පවසා, ශ්‍රද්ධාදිය නිසා හෝ අභේදෝපචාරයෙන් (වෙනසක් නොමැති බව උපචාර කිරීමෙන්) දේවදත්තා කෙරෙහි පවතී. නුමුත්, "ශ්‍යාමා" යන වචනය දේවදත්තාව හැඳින්වීමෙන් කෘතකාර්ය වූ බැවින්, "සත්ථී" (පිහිය) යන්න ගුණයෙන් දක්වන ලදැයි කී කල්හි, පිහිය බොහෝ ගුණවලට ආධාරක වන බැවින් අනියත ගුණයක් වැටහීමේ ප්‍රසංගය ඇතිවේයැයි සැක කොට "යදිපි" (ඉදින් වුවද) යනාදිය පැවසීය.

ဣဟာတိ နိဒ္ဓါရဏေ, ဧတေသံ ဂုဏာနံ မဇ္ဈေတိ အတ္ထော, ဣဟ ဝါ သတ္ထိယံ, သာမဂုဏဝန္တတာယ သာမာယာတိ ဂမျတေ, ပသိဒ္ဓိဝသေနာတိ သတ္ထိသာမာတျတြောပမာနံ သတ္ထီ, ဥပမေယျာ ဒေဝဒတ္တာ, ပသိဒ္ဓန္တုပမာနံ ဘဝတိ နာပ္ပသိဒ္ဓံ… ပသိဒ္ဓသာဓမ္မိယာ သာဓျု သာဓနမုပမာနန္တိ ကတွာ သတ္ထိယေဝ သာမင်္ဂုဏေန ပသိဒ္ဓါ န ဒေဝဒတ္တာ, တသ္မာ သာမဂုဏပ္ပသိဒ္ဓိယာတိ အတ္ထော. သာဓျုတေ ဥပမီယတေနေနေတိ သာဓနမုပမာနံ, သာဓျတေ [Pg.159] ဥပဓီယတေတိ သာဓျမုပမေယျံ, ပသိဒ္ဓဿ သာဓမ္မိယံ တေန, သာဓျဿာပ္ပသိဒ္ဓဿ ကဿစိ သာဓနံ သာဓျသာဓနံ. ယတြတွိစ္စာဒိနာ ဗဟုလံဝစနသာမတ္ထိယာ သာမညဝစနေနေဝ သမာသသဗ္ဘာဝံ ဝတွာ အညေနာသဗ္ဘာဝမုဒါဟရဏေန ဖုဋယိတုံ ‘ဖာလာ ဣဝ တဏ္ဍုလာ’တျာဒိ အာရဒ္ဓံ.

"මෙහි" (iha) යන්න නිර්ධාරණයෙහි වැටේ, "මේ ගුණ මැද" යනු එහි අර්ථයයි. නැතහොත් "මෙහි" යනු පිහියෙහි වන අතර, ශ්‍යාම ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් "ශ්‍යාමා" (කළු පැහැති තැනැත්තී) යයි වටහා ගැනේ. "ප්‍රසිද්ධිය නිසා" (pasiddhivasena) යනු 'සත්ථි-ශ්‍යාමා' (පිහියක් මෙන් කළු පැහැති) යන්නෙහි උපමානය පිහිය (සත්ථි) වන අතර, උපමේයය දේවදත්තා වේ. උපමානය වනුයේ ප්‍රසිද්ධ වූවක් මිස අප්‍රසිද්ධ වූවක් නොවේ... "ප්‍රසිද්ධ සාධර්ම්‍යය නිසා සාධ්‍යය සාධනය කරන්නා උපමානයයි" කියා, ශ්‍යාම ගුණයෙන් ප්‍රසිද්ධ වනුයේ පිහියම මිස දේවදත්තා නොවේ. එබැවින් "ශ්‍යාම ගුණයේ ප්‍රසිද්ධියෙන්" යනු අර්ථයයි. "සාධනය කරනු ලබයි, උපමා කරනු ලබයි මෙයින්" යනු සාධනය හෙවත් උපමානයයි. "සාධනය කරනු ලබයි, උපධි කරනු ලබයි" යනු සාධ්‍යය හෙවත් උපමේයයයි. ප්‍රසිද්ධ වූවකගේ සාධර්ම්‍යය එයින් වේ, අප්‍රසිද්ධ වූ යම් සාධ්‍යයකගේ සාධනය "සාධ්‍ය සාධනය" නම් වේ. "යත්‍ර තු" (යම් තැනක වනාහි) යනාදියෙන්, 'බහුලං' යන වචනයේ ශක්තියෙන් සාමාන්‍ය වචනයක් සමඟම සමාසය සිදුවන බව පවසා, වෙනත් වචනයක් සමඟ සමාසය සිදුනොවන බව උදාහරණයකින් පැහැදිලි කිරීමට "ඵාලා ඉව තණ්ඩුලා" (නඟුල් තල මෙන් සහල්) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී.

တဏ္ဍုလသဒ္ဒေါတိ ဥပမေယျဘူတတဏ္ဍုလသဒ္ဒေါ, တဏ္ဍုလတ္တမ္ပိ ဝတွာ ဒဗ္ဗေ ပဝတ္တော သာမညဝစနော နတု ဘဝတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဒဗ္ဗေတိ တဏ္ဍုလဒဗ္ဗေ ဖာလဒဗ္ဗေ စ.

"තණ්ඩුල ශබ්දය" (taṇḍulasadda) යනු උපමේය භූත වූ සහල් යන වචනයයි. සහල් බවද පවසා ද්‍රව්‍යයෙහි පැවති එය, සාමාන්‍ය වචනයක් නොවේ යන්න සම්බන්ධයයි. "ද්‍රව්‍යයෙහි" (dabbe) යනු සහල් නමැති ද්‍රව්‍යයෙහිද නඟුල් තල නමැති ද්‍රව්‍යයෙහිද යන්නයි.

ဥပမာနောပမေယျသာဓာရဏသူရတ္တာဒိဓမ္မဝစနာပ္ပယောဂေတိ ဥပမာနောပမေယျာနံ သာဓာရဏော ယော ဝိသာရဒတ္တာဒိဓမ္မော တဗ္ဗစနဿ ‘မုနိ အယံ သီဟော ဝိယ ဝိသာရဒေါ’တျာဒေါ ဝိသာရဒါဒိသဒ္ဒဿာပ္ပယောဂေတိ အတ္ထော, ကေသဉ္စိတိ ကေသဉ္စိ သဒ္ဒါနံ မဇ္ဈေ, ဝိသေဿတ္တမေဝ ဖုဋယတိ. ‘တထာ စေ’တျာဒိနာ, ဝိသေသနဝိသေဿာနံ ယထိဋ္ဌတ္တာ နိစ္စံ သီဟာဒီနံ ဝိသေဿတာယေဝ ဝစနိစ္ဆာတိ ပုဗ္ဗနိပါတတ္တာပ္ပသင်္ဂေါတိ ဘာဝေါ, ဥပပတျန္တရမာဟ-‘ဝိသေသနဿေဝေ’စ္စာဒိ, ယဒိပိ သီဟော ဝိသေသနမေဝ န ဝိသေဿံ, တထာပိ ဗဟုလာဓိကာရာ ဝိသေသနဿာပိ ပရနိပါတောတိ ဘာဝေါ.

"උපමාන හා උපමේයයන්ට පොදු වූ ශූර භාවය (දක්ෂ බව) ආදී ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන වචන භාවිත නොවන කල්හි" යනු, උපමාන හා උපමේයයන්ට පොදු වූ විශාරද භාවය ආදී ගුණයන් ප්‍රකාශ කරන, "මේ මුනිවරයා සිංහයෙකු මෙන් විශාරද වේ" යනාදී තන්හි 'විශාරද' ආදී වචන භාවිත නොවන කල්හි යන්න අර්ථයයි. "ඇතැමෙකුගේ" (kesañci) යනු ඇතැම් වචන මධ්‍යයෙහි විශේෂ්‍ය භාවයම පැහැදිලි කරයි. "තථා චේ" (එසේම) යනාදියෙන්, විශේෂණ හා විශේෂ්‍යයන් තමන් කැමති පරිදි වන බැවින්, නිරතුරුවම සිංහ ආදී පදයන්ගේ විශේෂ්‍ය භාවයම කීමට ඉච්ඡා කරන බැවින්, පූර්ව නිපාතය (පෙරට පැමිණීම) සිදු නොවීමේ ප්‍රසංගය වේ යන අදහසයි. වෙනත් උපපත්තියක් (හේතුවක්) දක්වමින් "විශේෂණයේම" (visesanasseva) යනාදිය පැවසීය. ඉදින් සිංහ යන්න විශේෂණයක්ම මිස විශේෂ්‍යයක් නොවුණද, එසේ වුවත් 'බහුල' අධිකාරය නිසා විශේෂණයෙහිද පරනිපාතය (පසුව යෙදීම) සිදු වේ යන අදහසයි.

အထာတြာပိ ဝိသေသနန္တေဝ သမာသပ္ပဋိပါဒနေ’မုနိ အယံ သီဟောဝ ဝိသာရဒေါ’စ္စာဒေါ သာမတ္ထိယတောဝ သမာသာပ္ပသင်္ဂေပိ ဥပမာနော ပမေယျာနံ သာဓာရဏဝိသာရဒတ္တာဒိဓမ္မဝစနာပ္ပယောဂေ သတိ တပ္ပသင်္ဂါဘာဝတ္ထံ ဝစနမာရဗ္ဘနီယန္တိ စောဒေတိ ‘နနုစေ’တျာဒိနာ, သာမတ္ထိယတောတိ သာမညဝစနပ္ပယောဂေ သာပေက္ခတ္တာ သမာသာပ္ပသင်္ဂေါတိ သာမတ္ထိယံ တသ္မာတိ အတ္ထော. သာမညပ္ပယောဂတ္ထန္တိ သမာသဝါကျေ သာမညဝစနဿ သူရတ္တာဒိ(နော), အပ္ပယောဂတ္ထံ, တထာ ဟိစ္စာဒိနာ သာမညသဒ္ဒပ္ပယောဂေ သာမတ္ထိယတော သမာသာသဗ္ဘာဝါ သုတ္တန္တရဿာနာရဗ္ဘနီယဘာဝံ သာဓေတိ.

"දැන් මෙහිද විශේෂණයක් ලෙසම සමාසය දැක්වීමේදී 'මේ මුනිවරයා සිංහයෙකු මෙන් විශාරද වේ' යනාදී තන්හි සාමර්ථ්‍යයෙන්ම සමාසය සිදුනොවීමේ ප්‍රසංගය ඇති වුවද, උපමාන හා උපමේයයන්ට පොදු වූ විශාරද භාවය ආදී ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන වචන භාවිත නොවන කල්හි, එම ප්‍රසංගය නැති කිරීම පිණිස වචනයක් ආරම්භ කළ යුතුය" යි "නනු චේ" (නමුත් ඉදින්) යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. "සාමර්ථ්‍යයෙන්" (sāmatthiyato) යනු සාමාන්‍ය වචනයක් භාවිත වන කල්හි සාපේක්ෂ වන බැවින් සමාසය සිදුනොවේ යන යම් සාමර්ථ්‍යයක් වේද, එබැවින් යන අර්ථයයි. "සාමාන්‍ය වචන භාවිත නොවීම පිණිස" (sāmaññappayogatthaṃ) යනු සමාස වාක්‍යයෙහි ශූර භාවය ආදී සාමාන්‍ය වචනය භාවිත නොවීම පිණිස යන්නයි. "එසේම මක්නිසාද යත්" (tathā hi) යනාදියෙන්, සාමාන්‍ය ශබ්දයක් භාවිත වන විට සාමර්ථ්‍යයෙන්ම සමාසය නොවන බැවින්, වෙනත් සූත්‍රයක් ආරම්භ නොකළ යුතු බව සාධනය කරයි.

ဝိသေသာနန္တဗ္ဘာဝါတိ သာမညဿ သမာသေ အန္တောဘာဝေပိ တိခီဏတ္တာဒိတော ဝိသိဋ္ဌဿ သူရဿာဒိဝစနီယဿ ဝိသေသဿ သမာသေ အနန္တောဂဓတ္တာ အပ္ပသင်္ဂေါ သာပေက္ခမသမတ္ထန္တိ. အထေတိ ‘သစ္စမေတ’န္တိအာဒိံ [Pg.160] ပရဝစနမာသင်္ကိယ ဝဒတိ, ဧဝမာဒိသိဇ္ဈနတ္ထံ သမာသောတိ (ဉာပနတ္ထံ) အာရဗ္ဘနီယမ္ဘဝတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘විසේසානන්තබ්භාවා’ යනු සාමාන්‍යය සමාසයෙහි ඇතුළත් වුවද, තියුණු බව ආදියෙන් විශිෂ්ට වූ ‘සූර’ (වීරයා) ආදී වචනවලින් කියැවෙන විශේෂය සමාසයෙහි ඇතුළත් නොවන බැවින්, සාපේක්ෂ වූවක් අසමර්ථ වන බැවින් සමාසයක් නොවීමයි. ‘අථ’ යන්නෙන් ‘මෙය සත්‍යයකි’ යනාදී වශයෙන් පරවාදයක් (අන්‍යයන්ගේ මතයක්) සැක කොට පවසයි. මෙබඳු කරුණු සිද්ධ වීම පිණිස සමාසය (දැනගනු පිණිස) ආරම්භ කළ යුතු වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ပဓာနဿာတိ ‘ရညောပုရိသော-ဘိရူပေါ’တေတ္ထ အဘိရူပသာပေက္ခဿ ပုရိသဿ ဝိသေသနတ္တေနေဝါ ပ္ပဓာနံ, သမာသာဝယဝဘူတံ ရာဇာနံ ပတိ ဝိသေဿဘာဝေနာဝိဖလိတသကတ္ထတာယ ပဓာနဘူတဿ ပုရိသဿ. အာဒိသဒ္ဒေန ‘ရာဇပုရိသဿ ဒဿနီယဿ ဂေဟ’န္တိ သင်္ဂဏှာတိ.

‘පධානස්ස’ යනු ‘රඤ්ඤෝ පුරිසෝ අභිරූපෝ’ (රජුගේ පුරුෂයා රූපවත් ය) යන්නෙහි අභිරූප යන්නට සාපේක්ෂ වූ පුරුෂයා විශේෂණයක් වන බැවින් අප්‍රධාන වේ. එහෙත් සමාසයෙහි අවයවයක් බඳු වූ රජු කෙරෙහි විශේෂ්‍ය භාවයෙන් ස්වකීය අර්ථය නිෂ්ඵල නොවන බැවින් ප්‍රධාන වූ පුරුෂයා කෙරෙහිය. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘රාජපුරිසස්ස දස්සනීයස්ස ගේහං’ (දර්ශනීය වූ රාජපුරුෂයාගේ නිවස) යන්න ද සංග්‍රහ කරයි.

ဧတ္ထ ဟိ ဂေဟမ္ပတိ ဝိသေသနဘာဝေနာပ္ပဓာနတ္တေပိ ရာဇာနမ္ပတိ ပဓာနဘူတဿ ပုရိသဿ သာပေက္ခဿာပိ သမာသော ဟောတေဝ. ဣဒဉ္စဉာပနတ္ထံ ဝစနာရမ္ဘပ္ပယောဇနဉ္စ, ကာရဏမာဟ- ‘ဂမကတ္တာ’ဣစ္စာဒိ.

මෙහි වනාහි නිවස (ගේහ) කෙරෙහි විශේෂණ භාවයෙන් අප්‍රධාන වුවද, රජු කෙරෙහි ප්‍රධාන වූ, සාපේක්ෂ වූ ද පුරුෂයාගේ සමාසය සිදු වන්නේමය. මෙය හඟවනු පිණිස ද, වචන ආරම්භ කිරීමේ ප්‍රයෝජනය පිණිස ද ‘ගමකත්තා’ (අර්ථය වටහා දෙන බැවින්) යනාදී වශයෙන් හේතුව දක්වයි.

ဂမကတ္တာတိ ဝိဂ္ဂဟဝါကျတ္ထဿ ဝုတ္တိယမ္ပတီယမာနတ္တာ ဂမကတ္တံ တသ္မာ, နစေဟ ဂမကတ္တမတ္ထီတိ ‘မုနိ သီဟောဝ သူရော’တျတြ တု ဝါကျတော ယောတ္ထော ပတီယတေ, နာယံ ‘မုနိ သီဟော သူရော’တျတော ဂမျတေတိ ဂမကတ္တံ နတ္ထီ-တိ အတ္ထော, တထာဟိ မုနိသီဟသဒ္ဒေနေဝေါ ပမာနောပမေယျဘာဝနိမိတ္တဿ ဝိသာရဒတ္တဿ သဘာဝေနေဝေါပါဒါနတော ဝိသာရဒသဒ္ဒဿ တေန သမ္ဗန္ဓာဘာဝေါ.

‘ගමකත්තා’ යනු විග්‍රහ වාක්‍යයෙහි අර්ථය වෘත්තියෙහි (සමාස පදයෙහි) වැටහෙන බැවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ වන ස්වභාවයයි. එහෙයින් මෙහි ප්‍රත්‍යක්ෂ වන ස්වභාවයක් නැත. ‘මුනි සීහෝව සූරෝ’ (මුනිවරයා සිංහයෙකු මෙන් වීරයෙකි) යන්නෙහි වාක්‍යයෙන් යම් අර්ථයක් වැටහේද, එම අර්ථය ‘මුනි සීහෝ සූරෝ’ යන්නෙන් නොවැටහෙන බැවින් එහි ප්‍රත්‍යක්ෂ බවක් නැත යන අදහසයි. එසේම ‘මුනිසීහ’ යන ශබ්දයෙන්ම උපමා උපමේය භාවයට හේතු වූ විශාරද භාවය ස්වභාවයෙන්ම ගන්නා බැවින්, ‘විශාරද’ ශබ්දයට ඒ සමඟ සම්බන්ධයක් නැත.

အပဝဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနံ, ဝါကျမေဝေတိ ဧဝကာရေန ဗျဝစ္ဆိန္နမတ္ထမ္ပဒဿယမာဟ- ‘ဝုတ္တိနိဝတ္တေတီ’တိ ဗဟုလာဓိကာရတော ဝိညာယတိ, နနု စာတြ ဝိသေဿဘာဝါသမ္ဘဝါပ္ပသင်္ဂေါယေဝ ဝုတ္တိယာတိ စောဒေတိ. ‘နနုစေ’တျာဒိနာ.

‘අපවග්ග’ යනු නිවනයි. ‘වාක්‍යමේව’ (වාක්‍යයම) යන්නෙහි ‘ඒව’ කාරයෙන් බැහැර කරන ලද අර්ථය පෙන්වමින් ‘වෘත්තිය වළක්වයි’ (වෘත්ති නිවත්තේති) යනුවෙන් බහුලාධිකාරයෙන් තේරුම් ගත යුතු බව පවසයි. ‘නනු ච’ (එසේ නොවේද) යනාදියෙන් ‘මෙහි විශේෂ්‍ය භාවයක් සිදුවිය නොහැකි බැවින් වෘත්තියෙහි (සමාසයෙහි) කිසිසේත්ම ප්‍රසංගයක් (අවස්ථාවක්) නැතැ’යි විවේචනය කරයි.

ပုဏ္ဏတာဗျဘိစာရာတိ ပုဏ္ဏတာသင်္ခါတဿ ဗာလာဒိအဝတ္ထာဝိသေသဿ အဝိနာပ္ပဝတ္တိတော ဗျဘိစာရီ ဟိ ဝိသေဿမ္ဘဝတိ ယထာ နီလတာယုပ္ပလံ, ပရိဟရတိ ‘နေဒမတ္တိ’စ္စာဒိနာ, မန္တာဏိပုတ္တာနံ အနေကတ္တာတိ ကေဝလံ မန္တာဏိယာ ပုတ္တော ပုဏ္ဏောယေဝါတိ အဘာဝါ တေသံ ဗဟုဘာဝတော, အတ္တနော အတ္တနော ဂဟဿ ပတယောတိ ဂဟပတီနံ ဗဟုတ္တံ ပါကဋမေဝ.

‘පුණ්ණතාබ්‍යභිචාරා’ යනු පුණ්ණ භාවය (පූර්ණ බව) යැයි කියනු ලබන බාලාදී අවස්ථා විශේෂයන්ගේ වෙන් නොවීම (අවිනාභාවය) නිසාය. යම් බ්‍යභිචාරී (වෙනස් වන) ධර්මයක් වේද, එය නිල් උපුල්හි (නීල උප්පල) නිල් බව මෙන් විශේෂ්‍ය වේ. ‘නේදමත්ථි’ (මෙය එසේ නොවේ) යනාදියෙන් එය නිවාරණය කරයි. මන්තාණිපුත්තයන්ගේ අනේකත්වය (බහුවිධ බව) නිසා කේවල වශයෙන් මන්තාණියගේ පුත්‍රයා ‘පුණ්ණ’ ම පමණක් නොවන බැවින් ඔවුන්ගේ බහුලත්වය නිසාය. තමන් තමන්ගේ ගෘහයන්ට ස්වාමිවරු වන බැවින් ‘ගහපති’ (ගෘහපතීන්ගේ) බහුලත්වය ප්‍රකටමය.

ဝုတ္တိယေဝေတိ ဧဝကာရေန ဗျဝစ္ဆိန္နမတ္ထမာဟ-‘ဝါကျံ နိဝတ္တေတီ’တိ. ဝိသိဋ္ဌဇာတိဝစနာတိ ဝုတ္တံ ကဏှသပ္ပဇာတိယာ လောဟိတသာလိဇာတိယာ စ ဝိသိဋ္ဌတ္တာ.

‘වෘත්තියෙව’ (වෘත්තියෙහිම) යන්නෙහි ‘ඒව’ කාරයෙන් බැහැර කරන ලද අර්ථය ‘වාක්‍යය වළක්වයි’ (වාක්‍යං නිවත්තේති) යනුවෙන් පවසයි. ‘විසිට්ඨජාතිවචනා’ (විශිෂ්ට ජාතියක් ප්‍රකාශ කරන) යන්න පවසන ලද්දේ කළු නාග (කණ්හසප්ප) ජාතියෙහි සහ රතු හැල්වී (ලෝහිතසාලි) ජාතියෙහි ඇති විශිෂ්ටත්වය නිසාය.

တစ္ဆကော [Pg.161] သပ္ပောတိ ဗျာချေယမုပနိက္ခိပ္ပစောဒယမာဟ- ‘နနု စေ’စ္စာဒိ. တစ္ဆကဘာဝါနပေတောတိ ဗာလယုဝတ္တာဒိသင်္ခါတတစ္ဆကဘာဝတော အဗျာဝုတ္တော, အတ္ထိနာမဓေယျောတိ တစ္ဆကော နာမ ကောစိ တန္နာမော အတ္ထိ, ကိရိယာသဒ္ဒေါတိ တစ္ဆတီတိ တစ္ဆကောတိ ဧဝံ ကိရိယာယ ပဝတ္တိနိမိတ္တတ္တေနောပါဒိန္နော ဝဍ္ဎကီဝါစီ တစ္ဆကသဒ္ဒေါ, ဧဝံ မညတေ ‘‘ယထာဝုတ္တနယေန ဝိသေသနဝိသေဿသဗ္ဘာဝါ သမာသေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တထာ သတိ ကိမိဒံ ပစ္စုဒါဟရဏံ ကတ’’န္တိ. အတြ ကေနစိ န နာမဓေယျဿေတျာဒိ နောပဇာယတေဝါတျေတဒဝသာနံ ဝုစ္စမာနမနုဒျတံ နိရာကတ္တုကာမော အာဟ-‘ယောပါ ဟေ’စ္စာဒိ.

‘තච්ඡකෝ සප්පෝ’ (තච්ඡක නම් සර්පයා) යන්න ව්‍යාඛ්‍යාන වශයෙන් තබමින් ‘නනු ච’ යනාදියෙන් විවේචනය කරයි. ‘තච්ඡකභාවානපේතෝ’ යනු බාල, තරුණ ආදී වශයෙන් කියනු ලබන තච්ඡක (වඩුවෙකුගේ) භාවයෙන් බැහැර නොවූ යන්නයි. ‘අත්ථිනාමධෙය්‍යෝ’ යනු ‘තච්ඡක’ නමින් කවුරුන් හෝ සිටින බවයි. ‘කිරියාසද්දෝ’ (ක්‍රියා ශබ්දය) යනු ‘කපන කොටන බැවින් තච්ඡක නම් වේ’ යන්නයි. මෙසේ ක්‍රියාව පැවැත්මට හේතු කොට ගෙන වඩුවා හැඳින්වීමට ‘තච්ඡක’ ශබ්දය යෙදේ. ඔහු මෙසේ සිතයි: 'පෙර කී ක්‍රමයට අනුව විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය පැවැත්ම නිසා මෙහි සමාසයක් විය යුතුය. එසේ තිබියදී කුමක් හෙයින් මේ ප්‍රත්‍යුදාහරණය (විරුද්ධ නිදසුන) දක්වන ලද්දේ ද?' මෙහිදී යමෙකු විසින් ‘න නාමධෙය්‍යස්ස...’ යනාදී වශයෙන් පටන් ගෙන ‘නෝපජායතේවා...’ යන්න දක්වා කියන ලද මතය බැහැර කිරීමට කැමැත්තේ ‘යෝපාහ...’ යනාදිය පැවසීය.

ဣမဿာယမဓိပ္ပာယော ‘‘ဝုတ္တနယေန တစ္ဆကသဒ္ဒဿ ကိရိယာ သဒ္ဒဿာတ္ထဝိသယာပေက္ခာယာဘာဝတော ဝိသေဿတ္တာဘာဝါ ပစ္စုဒါဟရဏမိဒံ ကတ’’န္တိ.

මෙහි අදහස මෙසේය: 'පෙර කියන ලද ක්‍රමයට අනුව ක්‍රියා ශබ්දයක් වූ ‘තච්ඡක’ ශබ්දයේ අර්ථ විෂයයෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැති බැවින් සහ විශේෂ්‍ය භාවයක් නොමැති බැවින් මෙම ප්‍රත්‍යුදාහරණය දක්වන ලදී' යන්නයි.

ကသ္မာ အယုတ္တမိစ္စာဟ-‘ယတော’စ္စာဒိ, နာမဓေယျဿ ကိရိယာဝါစိနော စ အတ္ထာဘိဓာနသာမတ္ထိယံ တုလျံ ဝါ န ဝါ, အဝယဝပ္ပသိဒ္ဓိယာ သမုဒါယပ္ပသိဒ္ဓိ ဗလဝတိ ဝါ နဝေတျေတံ ဝိစာရေတုံ ယတော နာဓိကတန္တျတ္ထော, ကိဉ္စရဟိ အဓိကတန္တျာဟ- ‘အပိတွိ’စ္စာဒိ, တစ္ဆကသဒ္ဒေါနေကတ္ထဝုတ္တိ နာနေကတ္ထောတိ ဝိစာရေတုမဓိကတန္တိ ယောဇနာ.

කුමක් හෙයින් එය අයෝග්‍ය ද යත්? ‘යතෝ’ යනාදිය පැවසීය. නාම ශබ්දයේ සහ ක්‍රියා වාචක ශබ්දයේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ ශක්තිය සමාන ද නැද්ද යන්නත්, අවයව ප්‍රසිද්ධියට වඩා සමූහ (සමුදාය) ප්‍රසිද්ධිය බලවත් ද නැද්ද යන්නත් විමසීමට භාජනය නොකළ බැවින් යන අදහසයි. එසේ නම් කුමක් විමසීමට භාජනය කළේ ද යත්? ‘අපිතු’ යනාදිය පැවසීය. ‘තච්ඡක’ ශබ්දය අනේකාර්ථවත් ද නැද්ද යන්න විමසීමට භාජනය කරන ලදී යන්න මෙහි යෝජනාවයි.

ဧဝံ မညတေ- ‘‘ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝစိန္တာယံ သဒ္ဒါနမတ္ထာဘိဓာနသာမတ္ထိယစိန္တာ န ယုဇ္ဇတေ ‘သတိ သမ္ဘဝေ ဗျဘိစာရေ စ ဝိသေသနံ သာတ္ထကံ ဟောတီ’တိ ဝိသေသနံ မဂ္ဂီယတေ, နာသမ္ဘဝေ နာဗျဘိစာရေ ယထာ သီတံ (ဟိမံ) ဥဏှောဂ္ဂီတိ, တသ္မာ သမ္ဘဝဗျဘိစာရစိန္တာ ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝစိန္တာယမုပယုဇ္ဇတီတိ တစ္ဆကသဒ္ဒေါ-နေကတ္ထဝုတ္တိဝါ န ဝေတျေတဒေဝ ဝိစာရေတုမဓိကတန္တိ ကတ္ထစိပိ ဝိသေသနဝိသေဿ သဗ္ဘာဝေ သမာသော ဟောတေဝါ’’တိ, ယဒိပိ နာမဓေယျကိရိယာဝါစီနမတုလျမတ္ထာဘိဓာနံ သမုဒါယပ္ပသိဒ္ဓိယာ စ ဗလဝတိတ္တံ, တထာပိ ဝက္ခမာနနယေန သမာသသဗ္ဘာဝါ န ကာစိ ဟာနီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဧတ္ထ စာ’တိအာဒိ.

ඔහු මෙසේ සිතයි: 'විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය පිළිබඳ විමසීමේදී, ශබ්දයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ ශක්තිය පිළිබඳ සිතීම සුදුසු නොවේ. ‘සම්භවය (හැකියාව) සහ බ්‍යභිචාරය (වෙනස් වීම) ඇති කල්හි විශේෂණය සාර්ථක වේ’ යන න්‍යායෙන් විශේෂණයක් අපේක්ෂා කෙරේ. අසම්භවයෙහි හෝ අබ්‍යභිචාරයෙහි (වෙනස් නොවන තැන) එසේ නොවේ; සීතල හිම (සීතං හිමං) හෝ උණුසුම් ගින්න (උණ්හෝ අග්ගි) මෙනි. එබැවින් සම්භව-බ්‍යභිචාර විමසීම විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය විමසීමේදී ප්‍රයෝජනවත් වේ. එහෙයින් ‘තච්ඡක’ ශබ්දය අනේකාර්ථවත් ද නැද්ද යන්න විමසීමම වැදගත් වන අතර, යම් තැනක විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය පවතී ද එතැන සමාසය සිදු වන්නේමය.' නාම පද හා ක්‍රියා පදයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශනය අසමාන වුවද, සමූහ ප්‍රසිද්ධිය බලවත් වුවද, ඉදිරියේදී පවසන ක්‍රමයට අනුව සමාසය පැවතීමෙන් කිසිදු හානියක් නොවන බව පෙන්වීමට ‘එත්ථ ච’ යනාදිය පැවසීය.

ဧတ္ထစာတိ ကေစိ ပက္ခေ စ, ကဉ္စိ ပီဠမာဝဟတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ကုတောစ္စာဟ ‘တထာဟိ’စ္စာဒိ. ဧဝံ မညတေ- ‘‘ယဒီပိ သမုဒါယပ္ပသိဒ္ဓိယာ သတိ ကိရိယာသဒ္ဒတ္ထဝိသယာပေက္ခာ [Pg.162] နောပဇာယတေ, တထာပိ နာမဓေယျဿေဝ တစ္ဆကသဒ္ဒဿာပျနေကတ္ထဝုတ္တိတ္တမတ္ထေဝ… သပ္ပဝိသေသေ မနုဿေ စ တန္နာမကေ နာမဓေယျဿ တစ္ဆကသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ(တိ) ဝိသေသနဝိသေဿသဗ္ဘာဝတော သမာသပ္ပသင်္ဂေါ တဒဝတ္ထော ယေဝါ’’တိ, န ကေဝလံ သပ္ပဝိသေသဿေဝ တစ္ဆကသဒ္ဒေါ နာမဓေယျမပိတု မနုဿာနမ္ပီတိ ပိသဒ္ဒတ္ထော. တစ္ဆကသဒ္ဒဿာနေကတ္ထဝုတ္တိတ္တေပိ န သမုဒါယပ္ပသိဒ္ဓိယာ အဝယဝပ္ပသိဒ္ဓီဗာဓာတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘နစာ’တိအာဒိ. စော-ဝဓာရဏေ, ကုတောစ္စာဟ ‘ကိရိယေ’စ္စာဒိ. ကမေနတ္ထပ္ပသိဒ္ဓီတိ ယံ, ဧတမ္ပန သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ ယောဇနာ.

‘එත්ථ ච’ යනු එක්තරා පක්ෂයකදීය, එය යම් පීඩාවක් (බාධාවක්) ගෙන දෙන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. කුමක් හෙයින් ද යත්? ‘තථාහි’ යනාදිය පැවසීය. ඔහු මෙසේ සිතයි: 'සමුදාය ප්‍රසිද්ධිය ඇති කල්හි ක්‍රියා ශබ්දයේ අර්ථ විෂයයෙහි අපේක්ෂාවක් ඇති නොවුණද, නාම ශබ්දයක් මෙන්ම ‘තච්ඡක’ ශබ්දයට ද අනේකාර්ථ පැවැත්මක් ඇත... සර්ප විශේෂයෙහි ද, එම නම ඇති මිනිසුන් කෙරෙහි ද ‘තච්ඡක’ යන නාම ශබ්දයේ පැවැත්ම ඇති බැවින්, විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය පැවතීම නිසා සමාසය වීමේ ප්‍රසංගය එලෙසම පවතී.' ‘අපි’ (ද) ශබ්දයෙන් අදහස් කරන්නේ ‘තච්ඡක’ යන්න සර්ප විශේෂයකට පමණක් නොව මිනිසුන්ට ද නමක් වන බවයි. ‘තච්ඡක’ ශබ්දය අනේකාර්ථවත් වුවද, සමූහ ප්‍රසිද්ධියෙන් අවයව ප්‍රසිද්ධියට බාධාවක් නොවන බව පෙන්වීමට ‘න ච’ යනාදිය පැවසීය. ‘ච’ යන්න අවධාරණ අර්ථයෙහි වැටේ. කුමක් හෙයින් ද යත්? ‘කිරිය’ යනාදිය පැවසීය. අනුපිළිවෙලින් අර්ථය ප්‍රකට වීම යන්නක් වේද, එය ද වටහා ගත හැකි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ယန္တိ ယံ ပသိဇ္ဈနံ, ကမေနာတိ ဗာဓာဘာဝတော အနုက္ကမေန. ဧဝဉ္စေတိ ဣမိနာ နစေတျာဒိနာ ဝုတ္တံ ပစ္စာမသတိ… ကိမ္ပဋိဝိဟိတံ သိယာ ပရိဟဋံ သိယာတိ အတ္ထော, ဣတိ ဣမိနာ ကာရဏေန ‘တစ္ဆကော သပ္ပော’တိ ပစ္စုဒါဟရဏံ န ယုတ္တံ… တစ္ဆကသပ္ပောတိ သမာသသဗ္ဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော, နေဒမေဝမိစ္စာဒိနာ ပရိဟရတိ, ယဒါ စရတိ ယထာ ဝုတ္တေန ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝသမ္ဘဝေါ, တဒါ ကထံတျာဟ- ‘ယဒါ ဝိသေသနေ’စ္စာဒိ. တဒါပိ ကထံ ဝါကျေန ဘဝိတဗ္ဗမိစ္စာဟ- ‘ဣဒဉ္စေ’စ္စာဒိ. ဗဟုလံဝစနတောယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

‘යං’ යනු යම් ප්‍රසිද්ධ වීමක් ද, ‘කමේන’ යනු බාධාවක් නොමැති බැවින් අනුපිළිවෙලින් යන්නයි. ‘ඒවං ච’ යන්නෙන් ‘න ච’ යනාදී වශයෙන් කියන ලද කරුණ නැවත සිහිපත් කරයි. ‘කුමක් වළක්වන ලද්දේ ද?’ යත්, ‘පරිහාර කරන ලද්දේ ද’ යන අර්ථයයි. මේ හේතුව නිසා ‘තච්ඡකෝ සප්පෝ’ යන ප්‍රත්‍යුදාහරණය සුදුසු නොවේ, ‘තච්ඡකසප්පෝ’ යන සමාසය සිදුවන බැවිනි යන්න මෙහි අදහසයි. ‘නේදමේවං’ (මෙය මෙසේ නොවේ) යනාදියෙන් එය නිවාරණය කරයි. යම් කලෙක පෙර කී පරිදි විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය සිදුවේද, එකල්හි කෙසේ වේද යත්? ‘යදා විසේසන’ යනාදිය පැවසීය. එකල්හි ද වාක්‍යය කෙසේ විය යුතු ද යත්? ‘ඉදඤ්ච’ යනාදිය පැවසීය. ‘බහුලං’ (බහුල වශයෙන්) යන වචනයෙන්ම යන්න මෙහි අදහසයි.

အညဿာတိ ကမ္မနိ သမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယံ ဆဋ္ဌီ. အဝစ္ဆေဒကတ္တာတိ ဧတ္ထ ကတ္တုနာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ကာဠဿာတိ ကတ္တရိ ဘာဝယောဂေ ဆဋ္ဌိယာ အဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ. ပတ္တာပန္နေဟိ ဒုတိယန္တဿ ဇီဝိကမ္ပတ္တော ဇီဝိကာ ပန္နောတိ သမာသော ‘ကာရကံ ဗဟုလ’’န္တေဝ (စံ-၂-၂-၁၉) ဝိဟိတော ဒုတိယန္တေန တု တေသံ သမာသတ္ထံ သုတ္တန္တရံ ကတံ ပရေဟိ, အတ္ထဉ္စ တေသမိတ္ထိလိင်္ဂါနမ္ပိ သမာသေနေဝ, ကာရနိဝတ္တိယာ, တထာ မာသော ဇာတဿာတိ ဝိဂ္ဂဟေ ပရိမာဏိဝါစိနာ ဆဋ္ဌိယန္တေန ပရိမာဏဝစနာနံ ကာလသဒ္ဒါနံ, တဒါဟ- ‘ပတ္တာပန္နာန’မိစ္စာဒိ, ပရိမာဏံ မာသာဒိ ပရိစ္ဆေဒေါ တမဿတ္ထီတိ ပရိမာဏီ ဇာတာဒိ.

‘අඤ්ඤස්ස’ යන්න කර්මයෙහි සම්බන්ධය දැක්වීමේ කැමැත්තෙන් යෙදුණු ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. ‘අවච්ඡේදකත්තා’ (වෙන් කර දක්වන්නා වූ බව) යන්නෙහි කර්තෘ කෙනෙකු සිටිය යුතු බැවින්, ‘කාලස්ස’ (කාලයාගේ) යන්න කර්තෘ අර්ථයෙහි භාව යෝගයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් අධ්‍යාහාර (එක්) කළ යුතුය. ‘පත්ත’ සහ ‘ආපන්න’ යන ශබ්ද සමඟ ද්විතීයාන්ත පදයන්ගේ ‘ජීවිකම්පත්තෝ’ (ජීවිකාවට පත් වූයේ) සහ ‘ජීවිකා පන්නෝ’ යන සමාසය ‘කාරකං බහුලං’ (චන්ද්‍ර-2-2-19) යන සූත්‍රයෙන්ම විධිමත් කර ඇත. එහෙත් අන්‍යයන් විසින් ද්විතීයාන්තය සමඟ එම පදයන්ගේ සමාස අර්ථය සඳහා වෙනත් සූත්‍රයක් සාදන ලදී. ස්ත්‍රී ලිංග පදයන්ගේ ද සමාසයෙන්ම අර්ථය සිද්ධ වන බැවින් (ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍යය) වැළැක්වීම ද සිදු වේ. එසේම ‘මාසෝ ජාතස්ස’ (උපන්නහුට මසකි) යන විග්‍රහයෙහි පරිමාණී (මනිනු ලබන දෙය) වාචී වූ ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත පදය සමඟ පරිමාණ වාචී කාල ශබ්දයන්ගේ සමාසය වේ. එය ‘පත්තාපන්නානං’ යනාදියෙන් දක්වන ලදී. පරිමාණය යනු මාසය ආදී පරිච්ඡේදය (සීමාව) වන අතර, එය ඇත්තේ යම් තැනක ද ඒ ‘පරිමාණී’ යනු ජාත (උපන්) ආදියයි.

ဧတ္ထ ဟိ မာသော ပရိမာဏံ ပရိစ္ဆေဒကတ္တာ, ဇာတော ပရိမာဏီ ပရိစ္ဆေဇ္ဇတ္တာ, ပတ္တာ ဇီဝိကာနေနာတိ ဝစနိစ္ဆာယံ ယော-တ္ထော သော- ဉာပဒတ္ထသမာသေပျတိန္နော [Pg.163] ဝစနိစ္ဆာဘေဒမန္တရေနာတိဒဿေတုံ ‘အညပဒတ္ထေ ဘဝိဿတီ’တိ ယံ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ, တံ ဗျာချာတုကာမော အာဟ- ‘ဝါနေကညတ္ထေ ဣစ္စေဝါ’တိအာဒိ. အညတ္ထ သမာသေ ကတေ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘ဣတ္ထိယံ ဘာသိတေ’’စ္စာဒိနာ (၃-၆၇) ပုမ္ဘာဝေါ. မာသော ဇာတဿာတိ ဝစနိစ္ဆာယံ ယော-တ္ထော, သော-ညတ္ထသမာသေပျဘိန္နော ဝစနိစ္ဆာဘေဒ မန္တရေနာတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ယဿ ဇာတာဒိနော’စ္စာဒိ.

මෙහි මාසය යනු පරිච්ඡේදක (මනින) බැවින් පරිමාණයයි. ජාත (උපන්නා) යනු පරිච්ඡේජ්‍ය (මනිනු ලබන) බැවින් පරිමාණී වේ. ‘මොහු විසින් ජීවිකාව ලබන ලදී’ (පත්තා ජීවිකා අනේන) යන වචන ප්‍රයෝගයෙහි කැමැත්තෙන් යම් අර්ථයක් වේ ද, එම අර්ථය අන්‍ය පදාර්ථ සමාසයේ ද වචන ප්‍රයෝගයේ වෙනසකින් තොරවම පවතින බව දැක්වීම සඳහා, ‘අන්‍ය පදාර්ථයෙහි වන්නේය’ කියා වෘත්තියෙහි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය විස්තර කරනු කැමැත්තෙන් ‘වානෙකඤ්ඤත්ථේ’ යනාදිය පැවසීය. අන්‍ය පදාර්ථ සමාසය කළ කල්හි සෑම තැනකදීම ‘ඉත්ථියං භාසිත’ යනාදී සූත්‍රයෙන් (3-67) පුංභාවය (පුරුෂ ලිංග බවට පත්වීම) සිදු වේ. ‘මාසෝ ජාතස්ස’ (උපන්නහුට මසකි) යන වචන ප්‍රයෝගයෙහි කැමැත්තෙන් යම් අර්ථයක් වේ ද, එය ද අන්‍ය පදාර්ථ සමාසයෙහි වචන ප්‍රයෝගයේ වෙනසකින් තොරවම සමාන වන බව දැක්වීමට ‘යස්ස ජාතාදිනෝ’ යනාදිය පැවසීය.

ဇာတသဒ္ဒဿတ္ထမာဟ သမ္ပန္နောတိ, သမ္ပုဏ္ဏောတျတ္ထော, ဣမိနာ စ မာသော ဇာတော-ဿာတိ ဝိဂ္ဂဟဿ အတ္ထော ဒဿိတော, အညထာတိ ယဒိ မာသော တဿ အညပဒတ္ထဿ ဇာတာဒိနော သမ္ပုဏ္ဏော န ဘာတီတိ အတ္ထော. တ္တတ္တဝန္တူနံ နိဋ္ဌာသညံ ဝိဓာယ တဒန္တဿညတ္ထသမာသေ ‘‘နိဋ္ဌာ’’တိ (၂-၂-၃၆) သုတ္တေန ပုဗ္ဗနိပါတော ဝုတ္တော, တဒါဟ- ‘နစေ’စ္စာဒိ, ပုဗ္ဗနိပါတပ္ပသင်္ဂေါ နစ သိယာတိသမ္ဗန္ဓော, ကုတောစ္စာဟ- ‘ဇာတိ’စ္စာဒိ. ကေသဉ္စိတိ ဝါကျကာရမာဟ, နစ ယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော, ကာရဏမာဟ- ‘ဝိသေသန’မေစ္စာဒိ, တထာဟိစ္စာဒိနာ ဝိသေသနဿ သာတ္ထကတ္တေ သမာသဗ္ဘာဝမဘာဝေ စာဘာဝံ သာဓေတိ… ဆဋ္ဌီသမာသေ ‘သတိ သမ္ဘဝေ ဗျဘိစာရေ စ ဝိသေသနဿ သာတ္ထကမ္ဘဝတီတိ ဝိသေသနဿ သာတ္ထကတ္တာ.

‘ජාත’ ශබ්දයේ අර්ථය ‘සම්පන්න’ (සම්පූර්ණ වූ) යැයි පැවසීය. ‘සම්පූර්ණ වූ’ යනු එහි අර්ථයයි. මෙයින් ‘මාසෝ ජාතෝස්ස’ (මොහුට මසක් සම්පූර්ණ විය) යන විග්‍රහයේ අර්ථය දක්වන ලදී. ‘අන්‍යථා’ (වෙනත් ආකාරයකින්) යනු ඉදින් එම අන්‍ය පදාර්ථය වන උපන් තැනැත්තාට මාසය සම්පූර්ණ වූවක් ලෙස නොපෙනේ නම් යන අර්ථයයි. ‘ත’ සහ ‘තවන්තු’ ප්‍රත්‍යයන්ට ‘නිෂ්ඨා’ සංඥාව පනවා, එය කෙළවර ඇති පදයන්ගේ අන්‍ය පදාර්ථ සමාසයෙහි ‘නිෂ්ඨා’ (2-2-36) සූත්‍රයෙන් පූර්ව නිපාතය (පෙරට පැමිණීම) පවසන ලදී. එය ‘න ච’ යනාදියෙන් දක්වන ලදී. පූර්ව නිපාත ප්‍රසංගය සිදු නොවිය යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එය කුමන හේතුවක් නිසාද යත්, ‘ජාත’ යනාදිය පැවසීය. ‘කේසඤ්චි’ යනු වාක්‍යකරුවන් පැවසූ අදහසක් වන අතර, ‘න ච යුක්තං’ (එය සුදුසු ද නොවේ) යන්න සම්බන්ධයයි. එයට හේතුව ‘විශේෂණං’ යනාදියෙන් දැක්වීය. ‘තථාහි’ යනාදියෙන් විශේෂණයේ සාර්ථකත්වය ඇති කල්හි සමාසයේ පැවැත්ම ද, එය නොමැති කල්හි (සමාසය) නොපැවැත්ම ද සාධනය කරයි. ෂෂ්ඨී සමාසයෙහි ‘සම්භවය හා ව්‍යභිචාරය ඇති කල්හි විශේෂණය සාර්ථක වේ’ යන්න විශේෂණයේ සාර්ථකත්වයයි.

အဝစနေပီတိ နိယမဝစနေ (အ)သတီပိ, ဆဋ္ဌီသမာသပ္ပသင်္ဂေါ စရဟိ ဝုတ္တနယေန ဗျဝစ္ဆေဇ္ဇ ဗျဝစ္ဆေဒကတ္တာဘာဝေန ဝိသေသနာနတ္ထကျာ န ဘဝေယျ စေ ဝါကျေနာပိ န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အာဟ- ‘ဝါကျံ တွိ’စ္စာဒိ. အယမ္ပန ဝိသေသနသမာသော ပရေဟိ ကမ္မဓာရယောတိ ဉာယတိ… ယထာ ကမ္မံ ကိရိယံ ပယောဇနဉ္စ ဓာရေတိ ဧဝမယံ သမာသော ကမ္မမိဝ ဒွယံ ဓာရယတီတိ.

‘අවචනේපි’ යනු නියම කිරීමක් (නියම වචනයක්) නොමැති කල්හි ද යන්නයි. ඉදින් ෂෂ්ඨී සමාස ප්‍රසංගය ඉහත දැක්වූ පරිදි ව්‍යවච්ඡේජ්‍ය (වෙන් කළ යුතු) සහ ව්‍යවච්ඡේදක (වෙන් කරන) භාවය නොමැති වීම නිසා විශේෂණයේ නිෂ්ඵල බවින් සිදු නොවේ නම්, වාක්‍යයකින් ද එය සිදු නොවිය යුතු යැයි ‘වාක්‍යං තු’ යනාදියෙන් පැවසීය. මෙම විශේෂණ සමාසය අන්‍යයන් විසින් ‘කර්මධාරය’ සමාසය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. යම් සේ කර්මය විසින් ක්‍රියාව හා ප්‍රයෝජනය දරනු ලැබේද, එසේම මෙම සමාසය ද කර්මයක් මෙන් කරුණු දෙකක් දරන්නේය.

၁၂. နဉ

12. ‘නඤ්’ යන්න

ဧတ္ထေဝါတိ ‘‘ဋ နဉ္ဿ’’ဣတိ (၃-၇၄) သုတ္တေဧဝ. ပါမနပုတ္တောတိပါမာ ကုဋ္ဌဝိသေသော အဿ အတ္ထီတိ ပါမသဒ္ဒါ ‘‘ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ’’တိ (၄-၁၂၀) နပ္ပစ္စယော, ပါမနဿ ပုတ္တော, ယဒိ ဟေတ္ထ ဉကာရော ဝိသေသနတ္ထော န ကရီယေထ, တဒါ ‘‘ဋ နဿာ’’တိ သုတ္တံ ကရီယေထ, တထာ စ သတျုတ္တရပဒေ ပရတော ပါမနသဒ္ဒေ နကာရဿာပိ ဋော

‘එත්ථේව’ (මෙහිම) යනු ‘ට නඤ්ස්ස’ (3-74) යන සූත්‍රයෙහිමය. ‘පාමනපුත්තෝ’ යන්නෙහි ‘පාමා’ යනු කුෂ්ඨ රෝග විශේෂයකි, එය මොහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘පාම’ ශබ්දයෙන් ‘දිස්සන්තඤ්ඤේපි පච්චයා’ (4-120) සූත්‍රයෙන් ‘න’ ප්‍රත්‍යය වී ‘පාමන’ (කුෂ්ඨ රෝගියා) කියා වේ, ඔහුගේ පුත්‍රයා ‘පාමනපුත්තෝ’ (පාමනගේ පුත්‍රයා) වේ. ඉදින් මෙහි ‘ඤ’ කාරය විශේෂණ අර්ථය පිණිස නොයොදන ලද්දේ නම්, එවිට ‘ට නස්ස’ යනුවෙන් සූත්‍රය කරනු ඇත. එසේ වුවහොත් උත්තර පදය පර වූ කල්හි ‘පාමන’ ශබ්දයේ ‘න’ කාරයට ද ‘ට’ කාරය ලැබෙන්නේය යන අදහසයි.

သိယာတိ [Pg.164] ဘာဝေါ, နနု စိဟ သမာသဝိဓိမှိ ဉ ကာရောစ္စာရဏာ ဉ လောပ ရဟိတဿ သမာသော န ဘဝတီတိ ဝတ္တုမုစိတံ, န တု ‘‘ဋ နဉ္ဿာ’’တိ ဝိသေသနတ္ထောတိ သစ္စံ, ကိန္တွိဟ သမာသဝိဓိမှိ ဉ ကာရဿ ဗျဝစ္ဆဇ္ဇံ န ဒိဿတေ.

‘(එසේ) වන්නේය යන අදහසයි’. නොවේද, මෙහි සමාස විධියෙහි ‘ඤ’ කාරය උච්චාරණය කිරීමෙන් ‘ඤ’ ලෝපය රහිත වූවහුගේ සමාසය සිදු නොවේ යැයි පැවසීම සුදුසුය, ‘ට නඤ්ස්ස’ යන්නෙහි විශේෂණ අර්ථය පිණිස යැයි පැවසීම නොවේ, එය සත්‍යයකි. එහෙත් මෙහි සමාස විධියෙහි ‘ඤ’ කාරය මඟින් වෙන් කර දැක්විය යුතු අන්‍ය දෙයක් නොපෙනේ.

ပရိယုဒါသဝုတ္တီတိ ပရိ တုလိတမုဂ္ဂယှ နိသေဓနီယဿ အသနံ ခေပနံ ဝဇ္ဇနံ ပရိယုဒါသော, တေန ပရိယုဒါသေန ဝိသိဋ္ဌေ-တ္ထေ ဝုတ္တိ အဿေတိ ပရိယုဒါသဝုတ္တိ, ပသဇ္ဇပ္ပဋိသေဓဝုတ္တီတိ ပဋိသေဓနီယမေဝ ပသဇ္ဇ ပတွာ တံသဒိသမနပေက္ခိယ နိသေဓော, တေန ဝုတ္တိ အဿေတိ ပသဇ္ဇပ္ပဋိသေဓ ဝုတ္တိ.

‘පරියුදාසවෘත්ති’ යනු, හාත්පසින් සලකා බලා ප්‍රතිෂේධ කළ යුතු (වැළැක්විය යුතු) දෙය බැහැර කිරීම, මඟහැරීම හෙවත් වර්ජනය කිරීම ‘පරියුදාස’ නම් වේ. එම පරියුදාසයෙන් විශිෂ්ට වූ අර්ථයෙහි පවතින වෘත්තිය ‘පරියුදාසවෘත්ති’ නම් වේ. ‘පසජ්ජප්‍රතිෂේධවෘත්ති’ යනු, ප්‍රතිෂේධ කළ යුතු දෙයම ප්‍රසජ්‍ය කොට (ඍජුවම ගෙන) ඊට සමාන වූවක් අපේක්ෂා නොකර කරනු ලබන ප්‍රතිෂේධයයි (වැළැක්වීමයි). එමඟින් පවතින වෘත්තිය ‘පසජ්ජප්‍රතිෂේධවෘත්ති’ නම් වේ.

ယတ္ထ ဗြာဟ္မဏာ အညောဝ ဘဝတီတျေဝံ ဝါကျေနာတ္ထန္တရဝိဓာနာ ဝိဓိနော ပဓာနတ္တံ, အတ္ထန္တရဝိဓာနသာမတ္ထိယေနေဝ ဗြာဟ္မဏဿ ပဋိသေဓော ပတီယတေ, ဗြာဟ္မဏဿ နိဝတ္တနေ တဒပေက္ခာယာညဿ ဝိဓာနယောဂတော သကပဒေန နဉ္ချေန ဝိဓိဘာဂီ န ဝုစ္စတေ, ကိဉ္စရဟိ အညသဒ္ဒေန… ပရိယုဒါသနိဿယိနောညသဒ္ဒဿေဝ ဝါကျေ ပယောဂတော’ အညော ဗြာဟ္မဏာ အဗြာဟ္မဏော’တိ, နဉ္ဿစ သျာဒျန္တေန သာမတ္ထိယံ, န တျာဒျန္တေနေတျေကဝါကျတာ… အညော ဗြာဟ္မဏာ အဗြာဟ္မဏောတိ တတ္ထ တတ္ထ ပရိယုဒါသဝုတ္တိတ္တာ.

යම් තැනක ‘බ්‍රාහ්මණයාගෙන් අන්‍ය වූවෙක්ම වන්නේය’ යන වාක්‍යයෙන් වෙනත් අර්ථයක් පැනවීම හේතුවෙන් විධි ශබ්දයේ ප්‍රධානත්වය පවතී. වෙනත් අර්ථයක් පැනවීමේ ශක්තියෙන්ම බ්‍රාහ්මණයා පිළිබඳ ප්‍රතිෂේධය (නොවීම) වැටහෙයි. බ්‍රාහ්මණයා ඉවත් කිරීමේදී, ඒ අපේක්ෂාවෙන් අන්‍යයෙකු පැනවීම සුදුසු බැවින් තමන්ගේ පදයක් වන ‘නඤ්’ ශබ්දයෙන් විධිභාගය (කළ යුතු කොටස) නොකියැවේ. එසේ නම් කුමකින් කියැවේද? ‘අඤ්ඤ’ (අන්‍ය) ශබ්දයෙන්මය. පරියුදාසය ඇසුරු කළ ‘අඤ්ඤ’ ශබ්දයම වාක්‍යයෙහි යෙදෙන බැවින් ‘අඤ්ඤෝ බ්‍රාහ්මණා අබ්‍රාහ්මණෝ’ (බ්‍රාහ්මණයාට වඩා වෙනස් වූයේ අබ්‍රාහ්මණයාය) යන්න වේ. ‘නඤ්’ ශබ්දයට ද සුප් විභක්ත්‍යන්තය සමඟ සාමර්ථ්‍යය (සම්බන්ධය) පවතින අතර, තිඞ් විභක්ත්‍යන්තය සමඟ සම්බන්ධයක් නැත යනු ඒක වාක්‍යතාවයි. ඒ ඒ තැන්හි ‘අඤ්ඤෝ බ්‍රාහ්මණා අබ්‍රාහ්මණෝ’ යනු පරියුදාසවෘත්ති වන බැවිනි.

ပသဇ္ဇပ္ပဋိသေဓေတု ပဋိသေဓဿ ပဓာနတ္တာ ဗြာဟ္မဏော န ဘဝတီတိ ဝါကျေန ဗြာဟ္မဏဿ ပဋိသေဓော ဝိဓိ အတ္ထဂမ္မော ဝါကျဘေဒေါ, သကပဒေန စ နဉ္ချေန ပဋိသေဓဘာဂိဝါစီ သမ္ဗဇ္ဈတေ. ကော သော ဗြာဟ္မဏာ အညောတိ အာဟ- ‘ဗြာဟ္မဏတ္တာနဇ္ဈာသိတော’စ္စာဒိ.

පසජ්ජප්‍රතිෂේධයෙහි වනාහි ප්‍රතිෂේධය ප්‍රධාන වන බැවින්, ‘බ්‍රාහ්මණයා නොවේ’ යන වාක්‍යයෙන් බ්‍රාහ්මණයාගේ ප්‍රතිෂේධය (වැළැක්වීම) නීතියක් සේ අර්ථයෙන් වැටහෙන වාක්‍ය භේදයක් සිදු වේ. ස්වකීය පදය වන ‘නඤ්’ ශබ්දයෙන් ප්‍රතිෂේධයට ලක්වන කොටස දක්වන වචනය සම්බන්ධ වේ. බ්‍රාහ්මණයාගෙන් අන්‍ය වූ ඒ කවුද යත්, ‘බ්‍රාහ්මණත්තානජ්ඣාසිතෝ’ (බ්‍රාහ්මණ භාවයෙහි නොපිහිටි තැනැත්තා) යනාදිය පැවසීය.

ဣတရသ္မိန္တိ ပသဇ္ဇပ္ပဋိသေပေက္ခေ, ကေနစိ သံသယနိမိတ္တေနာတိ ဥပဝီတဒဿနာဒိနာ ကေနစိ သံသယကာရဏေန, သဗ္ဗမ္ပိ ပဒံ သကတ္ထေ ပယောဂမ္ပတိ ဉာဏမပေက္ခတေ, တဉ္စ ဉာဏံ ဒွိဓာ သမ္မာဉာဏံ မိစ္ဆာ ဉာဏဉ္စ. ဥဘယမ္ပေတဗြာဟ္မဏသဒ္ဒံ ပဝတ္တယတိ. တတ္ထ သမ္မာဉာဏ ပုဗ္ဗကေ အဗြာဟ္မဏသဒ္ဒပ္ပယောဂေ နတ္ထိ နဉ္ဿ ဗျာပါရော, န ဟိ တတ္ထ တေန ကိဉ္စိ ကရီယတိ. မိစ္ဆာဉာဏပုဗ္ဗကေ တု ဝိဇ္ဇတေ တဿ ဗျာပါ ရော [Pg.165] တတ္ထ ဟိ တေန မိစ္ဆာဉာဏပ္ပဘဝတာ ပရဿာချာယတေ, မိစ္ဆာဉာဏံ စေန္ဒြိယဟေတုကံ, ဝိနာ သဒိသတ္တံ န ဘဝတီတိ ပဋိသေဓေ သတိ ဥတ္တရပဒတ္ထသဒိသော သမာသတ္ထော ဇာယတေစ္စာဟ- ‘တတ္ထ သဒိသတ္တံ ဝိနေ’စ္စာဒိ. ရဇ္ဇုယံ ဟိ သပ္ပဗုဒ္ဓိ သဒိသတ္တာ.

‘ඉතරස්මිං’ (අනෙකෙහි) යනු පසජ්ජප්‍රතිෂේධය අපේක්ෂා කරන කල්හි යන්නයි. ‘කේනචි සංසයනිමිත්තේන’ (යම් සැකයකට කරුණක් නිසා) යනු පූණ නූල (උපවීතය) දැකීම ආදී යම් සැකයකට හේතුවක් නිසා යන්නයි. සෑම පදයක්ම තමන්ගේ අර්ථයෙහි යෙදීමේදී වැටහීම (ඥානය) අපේක්ෂා කරයි. එම ඥානය ද සම්‍යක් ඥානය (නිවැරදි වැටහීම) සහ මිථ්‍යා ඥානය (වැරදි වැටහීම) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. මේ දෙකම ‘බ්‍රාහ්මණ’ ශබ්දය පවත්වයි. එහි සම්‍යක් ඥානය පෙරටු කොට ඇති ‘අබ්‍රාහ්මණ’ ශබ්දයේ භාවිතයෙහි ‘නඤ්’ ශබ්දයේ ක්‍රියාකාරීත්වයක් නැත. මන්ද එහිදී එයින් කිසිවක් සිදු නොකරන බැවිනි. මිථ්‍යා ඥානය පෙරටු කොට ඇති කල්හි වනාහි එහි ක්‍රියාකාරීත්වය පවතී. එහිදී එම මිථ්‍යා ඥානයෙන් උපන් බවන් අන්‍යයන්ට පවසනු ලැබේ. මිථ්‍යා ඥානය ද ඉන්ද්‍රියයන් හේතු කොට ගෙන උපදින්නක් වන අතර, සමානත්වයක් නොමැතිව එය සිදු නොවේ. එබැවින් ප්‍රතිෂේධය ඇති කල්හි, උත්තර පදයේ අර්ථයට සමාන වූ සමාස අර්ථයක් උපදින්නේය කියා ‘තත්ථ සදිසත්තං විනා’ යනාදිය පැවසීය. ලණුව දැක සර්පයෙකැයි සිතීම ඇති වන්නේ සමානත්වය නිසාමය.

ပယောဂသာမတ္ထိယာစေတိ အဗြာဟ္မဏမာနယေစ္စာဒိပယောဂသာမတ္ထိယာ စ. ဧဝမ္မညတေ- ‘‘ယဒျတြ ဗြာဟ္မဏမတ္တဿာနယနံ သိယာ ပုဗ္ဗပဒဿုစ္စာရဏမနတ္ထကံ သိယာ, အထ န ကဿစိ အာနယနံ ဧဝမ္ပိ သဗ္ဗဿေဝါ ဗြာဟ္မဏသဒ္ဒဿာနတ္ထကတ္တံ, တသ္မာ ပယောဂသာမတ္ထိယာပိ သဒိသပ္ပဋိပတ္တီ’’တိ.

‘ප්‍රයෝග සාමර්ථ්‍යයෙන් ද’ යනු ‘අබ්‍රාහ්මණයා කැඳවන්න’ යනාදී ව්‍යවහාරයේ (ප්‍රයෝගයේ) ශක්තියෙන් ද යන්නයි. මෙසේ සලකනු ලැබේ - 'ඉදින් මෙහි බ්‍රාහ්මණයා පමණක්ම කැඳවීම සිදු වන්නේ නම්, පූර්ව පදය (නඤ් ශබ්දය) උච්චාරණය කිරීම නිෂ්ඵල වන්නේය. නැතහොත් කිසිවෙකු නොකැඳවීමක් සිදු වන්නේ නම්, එසේ වුවද මුළු ‘අබ්‍රාහ්මණ’ ශබ්දයම නිෂ්ඵල වන්නේය. එබැවින් භාවිතයේ ශක්තියෙන් ද (ප්‍රයෝග සාමර්ථ්‍යයෙන් ද) ඊට සමාන වූවෙකු පිළිගැනීම සිදු වේ' යන්නයි.

တဂ္ဂတာတိ သဒိသတ္ထဂတာ. ယထာဝုတ္တဿေဝါ-တ္ထဿုပဗြူဟနာယ ဝိညူဝစနမုပညဿတိ ‘အတောယေဝ ဝုစ္စတေ’စ္စာဒိ. အယဉ္စေတ္ထ အတ္ထော ‘‘နဉွစနေန ဣဝသဒ္ဒေန စ ယံ ယုတ္တံ တဒညသ္မိံ တပ္ပဒတ္ထသဒိသေ-တ္ထေ ပဋိပတ္တိံ ဇနေတိ, တထာဟျတ္ထသမ္ပစ္စယော လောကေ ဒိဿတိ ‘အဗြာဟ္မဏမာနယာ’တိ ဗြာဟ္မဏသဒိသော ခတ္တိယာဒိ အာနီယတီတိ, အဓိကရီယတိ နိယုဇ္ဇတေ သဒ္ဒေါ-သ္မိန္တျဓိကရဏံ. ယထာဝုတ္တေန စ ဗျာချာနေန ကိမိဋ္ဌံ သိဒ္ဓန္တျာဟ- ‘တဒေဝ’မိစ္စာဒိ. ကေစိ ပန ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တမိဟ ဝဏ္ဏေန္တိ.

“තග්ගත” යනු සමාන අර්ථයට පැමිණි (සමානාර්ථී) යන්නයි. කලින් කියන ලද අර්ථයම තවදුරටත් පැහැදිලි කිරීම පිණිස ‘එහෙයින්ම කියනු ලැබේ’ යනාදී වශයෙන් වියතුන්ගේ වචන උපහාර දක්වයි. මෙහි අර්ථය මෙසේය: “නඤ් (නිපාත) වචනයෙන් හා ‘ඉව’ ශබ්දයෙන් යමක් යුක්ත වේද, එය වෙනත් දෙයක ඒ පදයේ අර්ථයට සමාන අර්ථයක වැටහීමක් ඇති කරයි. ලෝකයෙහි ද එබඳු අර්ථාවබෝධයක් දක්නට ලැබේ. එනම්, ‘නොබ්‍රාහ්මණයකු කැඳවන්න’ යැයි කී කල, බ්‍රාහ්මණයාට සමාන වූ ක්ෂත්‍රියාදීන් කැඳවනු ලැබේ. ‘අධිකරණ’ යනු ශබ්දය යෙදෙන හෝ යොදවනු ලබන ස්ථානය (පදනම) යි. කලින් දක්වන ලද විවරණයෙන් කුමක් සාධනය වේද යත්, ‘එයම ය’ යනාදියයි. ඇතැම්හු මෙහි දී උත්තර පදයේ (පසු පදයේ) අර්ථය ප්‍රධාන කොට සලකති.”

သမတ္ထဝါဒီနန္တိ ‘‘သမတ္ထော ပဒဝိဓိ’’ (ပါ ၂-၁-၁) တွေဝံ ဝါဒီနံ. သမတ္ထ ဝါဒီနံ သမာသော ဝိဓေယျောတိ သမ္ဗန္ဓော, ဝိဓေယျောတိ ဝစနန္တရေန ဝိဓေယျော, တထာဟိ အပုနဂေယျာတိ ဂါယနေန နဉ္ဿ သမ္ဗန္ဓော, န တု ပုနသဒ္ဒတ္ထေန. အနောကာသံ ကာရေတွာတိ ကရဏေန သမ္ဗန္ဓော န ဩကာသေန. အမူလာမူလံ ဂန္တွာတိ ဂမနေန, န မူလေနာတိ အသာမတ္ထိယံ. ဂမကတ္တဝါဒိနောတိ အသာမတ္ထိယေပိ ယတြ ဂမကတ္တံ တတ္ထ သမာသော ဟောတေဝ, တတော ဂမကတ္တဉ္စ သမာသဿ နိဗန္ဓနန္တိ ယော ဝဒတိ တဿေတျတ္ထော. ဧတ္ထာပီတိ အပုနဂေယျာတျာဒေါပိ, နနွယမပျာစရိယော ဂမကတ္တဝါဒီ, တထာသတိ ဂမကတ္တာဣစ္စနဘိဓာယ ဗဟုလာဓိကာရာတိ ကသ္မာဝုတ္တန္တိ အာဟ-‘သော စေ’စ္စာဒိ.

“සමත්ථවාදීනං” යනු “සමත්ථො පදවිධි” යනුවෙන් පවසන්නන් සඳහාය. “සමත්ථවාදීන්ගේ (මතය අනුව) සමාසය විධිමත් විය යුතුය” යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. “විධෙය්‍යො” යනු වෙනත් වචනයකින් පවසතොත් විධිමත් විය යුතුය යන්නයි. එසේම, “අපුනගෙය්‍යා” යන්නෙහි “නඤ්” (නිපාතය) සම්බන්ධ වන්නේ ගායනය (ගෙය්‍ය) සමඟය, “පුන” (නැවත) යන ශබ්දයේ අර්ථය සමඟ නොවේ. “අනොකාසං කාරෙත්වා” යන්නෙහි සම්බන්ධය සිදුවීම (කරණ) සමඟ මිස අවකාශය (ඕකාස) සමඟ නොවේ. “අමූලාමූලං ගන්ත්වා” යන්නෙහි ද සම්බන්ධය ගමන සමඟය, මුල සමඟ නොවේ, එහෙයින් එය අසමර්ථතාවයකි. “ගමකත්තවාදිනො” යනු අසමර්ථතාවයක් තිබුණ ද, යම් තැනක අර්ථය පැහැදිලි වන ගතිය (ගමකත්වය) තිබේ නම්, එහි සමාසය වේමය, එබැවින් ගමකත්වය ද සමාසයට හේතුවක් වේ යැයි පවසන්නාගේ මතයයි. “එත්ථාපි” යනු “අපුනගෙය්‍යා” යනාදී තන්හි ද යන්නයි. මේ ඇදුරාණන් ද ගමකත්වවාදියෙකු නොවේද? එසේ නම් ‘ගමකත්වය නිසා’ යැයි නොකියා, ‘බහුල වශයෙන්’ යැයි පැවසුවේ මන්දැයි සලකා ‘සො චෙ’ යනාදිය පැවසීය.”

ကေဟိစီတိ ဝုတ္တိဂ္ဂန္ထေန ဗျဝစ္ဆိန္နမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘ကေဟိစိယေဝ [Pg.166] န သဗ္ဗေဟီ’တိ, အပုနဂေယျာတိ ‘‘ဋ နဉ္ဿာ’’တိ (၃-၇၄) နဿဋော, အတိပ္ပသင်္ဂါဘာဝတောတိ သုတ္တန္တရေန သမာသေ အဝိဟိတေပိ အနဘိမတတ္ထာနမ္ပတီတိယာ အဘာဝတော.

“කෙහිචි” යන්නෙන් වෘත්ති ග්‍රන්ථයෙහි වෙන් කර දක්වන ලද අර්ථය පෙන්වමින් ‘ඇතැම් ඒවායින්මය, සියල්ලෙන් නොවේ’ යැයි පැවසීය. “අපුනගෙය්‍යා” යන්නෙහි “ට නඤ්ස්සා” යන සූත්‍රයෙන් ‘න’ යන්නට ‘ට’ කාරය වේ. අතිප්‍රසංගයක් (අනවශ්‍ය ලෙස පැතිරීමක්) නොවන බැවින්, වෙනත් සූත්‍රයකින් සමාසය පනවා නොමැති වුවද, අනභිමත අර්ථයන් වැටහීමක් සිදු නොවේ.

၁၃. ကုပါ

13. “කුපා”

သျာဒိဝိဓိနောတိ ကာရကဝိဘတ္တိဝိဓာနတော ဝိသုံ ဣတ္ထမ္ဘူတာဒီသုဝိဓာနာ သျာဒိဝိဓီတိသင်္ခံ ဂတဿ သျာဒိဝိဓိနော, အသျာဒိဝိဓိမှီတိ ပရိယုဒါသော-နတ္ထကောတိ စောဒေန္တော အာဟ ‘နနွိ’စ္စာဒိ, အနတ္ထကံ ဘဝေယျ… လက္ခဏာဒျတ္ထာနံ သမာသေ ဂုဏီဘူတတ္တာ သမာသတော ကိရိယာသမ္ဗန္ဓာနုရူပဝိဘတ္တိယတ္ထဿ ပဓာနဘာဝတော, ပရိဟရတိ ‘နယိဒမေဝ’မိစ္စာဒိနာ. ‘‘အနုနာ’’တိ (၂-၁၀) ဝိစ္ဆာယမနုနာ ယောဂေ ဒုတိယာ ဝိဓာနသာမတ္ထိယာ ဝါကျမ္ပိ ဟောတိ, အညထာ နိစ္စသမာသေ ဒုတိယာ ဝိဓာနမနတ္ထကန္တိ ဘာဝေါ, နိဂမယတိ တသ္မာဣစ္စာဒိနာ, ‘‘ကု ပါပတ္ထေ’’တိ ပရေသံ ဂဏပါဌော, ဧဝမုပရိပိ ‘‘ဒုနိန္ဒာယံ’’တျာဒိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

“ස්‍යාදිවිධිනො” යනු කාරක විභක්ති විධිමත් කිරීමෙන් වෙන් වෙන්ව ‘ඉත්ථම්භූත’ ආදී අර්ථයන්හි විධිමත් කිරීම නිසා ‘ස්‍යාදිවිධි’ යන සංඛ්‍යාවට (නමට) පත් වූ ස්‍යාදිවිධියයි. “අස්‍යාදිවිධිම්හි” යන්නෙන් කෙරෙන බැහැර කිරීම අනර්ථක (නිෂ්ඵල) යැයි චෝදනා කරමින් ‘නන්වි’ යනාදිය පැවසීය. එය අනර්ථක වන්නේ... ලක්ෂණ ආදී අර්ථයන් සමාසයේ දී ගුණීභූත (ද්විතීයික) වන බැවින් සහ සමාසයෙන් පසුව ක්‍රියා සම්බන්ධයට අනුරූප විභක්ති අර්ථය ප්‍රධාන වන බැවිනි. ‘නයිදමෙවං’ යනාදියෙන් එයට පිළිතුරු සපයයි. “අනුනා” යන සූත්‍රයෙන් වීප්සා (නැවත නැවත කීම) අර්ථයෙහි ‘අනු’ නිපාතය යෙදෙන කල්හි, ද්විතීයා විභක්තිය පැනවීමේ සාමර්ථ්‍යයෙන් වාක්‍යය ද වේ. එසේ නොවන කල්හි, නිත්‍ය සමාසයේ දී ද්විතීයා විභක්තිය පැනවීම නිෂ්ඵල වන බව අදහසයි. ‘තස්මා’ යනාදියෙන් නිගමනය කරයි. “කු පාපත්ථෙ” යනු අනෙක් අයගේ ගණපාඨයයි. මෙසේ ඉදිරියට ද “දුනින්දායං” යනාදී වශයෙන් දත යුතුය.

၁၄. စီကြိ

14. “චීක්‍රි”

စီသဒ္ဒေါတိ ဧတ္ထ စီတိ ဣမိနာ စီပ္ပစ္စယန္တံ ပရာမသတိ, စီပ္ပစ္စယန္တ သဒ္ဒေါတိ အတ္ထော.

“චීසද්දො” යන්නෙහි මෙහි ‘චී’ යන්නෙන් ‘චී’ ප්‍රත්‍යයෙන් කෙළවර වන පදය දක්වයි. ‘චී’ ප්‍රත්‍යයෙන් කෙළවර වන ශබ්දය යනු එහි අර්ථයයි.

၁၅. ဘူသ

15. “භූස”

ပီတိသမ္ဘမောတိ ပီတိယာ သမ္ဘမော ပီတိပုဗ္ဗိကာ ပစ္စုဋ္ဌာနာသန ဒါနာဒိဝိသယာ တုရိတတာ, အလံဘုတွာ ပရိယတ္တံ သမ္ပုဏ္ဏံ ဘုတွာ.

“පීතිසම්භමො” යනු ප්‍රීතියෙන් උපදින කලබලකාරී බවයි. එනම් ප්‍රීතිය පෙරටු කොට ගත්, පෙරගමන් කිරීම, අසුන් පැනවීම, දන්දීම ආදී කරුණුවල දී දක්වන ඉක්මන් බවයි. “අලංභුත්වා” යනු ප්‍රමාණවත් පරිදි, සම්පූර්ණ වන සේ අනුභව කොට යන්නයි.

၁၆. အညေ

16. “අඤ්ඤෙ”

ပုရောဘူယ အဂ္ဂတောဘူယ. တိရောဘူယ အန္တရဓာနီဘူယ. အနစ္စာဓာနေတိ ဣမဿ အတ္ထော ‘ဥပရိယာဓာနတော အညတြာ’တိ, အာဓာနံ ပတိဋ္ဌာပနံ, ဣစ္ဆန္တီတိ ပါဏိနိယာဒယော ဣစ္ဆန္တိ, ဥရသိ ကတွာ ပါဏိန္တိ ပါဏိံ ဥရသိ ကတွာ.

“පුරොභූය” යනු පෙරටු කොටගෙන (පෙරට පැමිණ) යන්නයි. “තිරොභූය” යනු අතුරුදහන් වී යන්නයි. “අනච්චාධානෙ” යන්නෙහි අර්ථය ‘ඉහළින් තැබීමෙන් (ස්ථාපනය කිරීමෙන්) තොරව’ යන්නයි. ‘ආධානං’ යනු පිහිටුවීම (තැබීම) යි. ‘ඉච්ඡන්ති’ යනු පාණිනී ආදීහු කැමැති වෙති යන්නයි. ‘උරසි කත්වා පාණිං’ යනු අත ළඟ තබාගෙන (ළයෙහි අත තබා) යන්නයි.

၁၇. ဝါနေ

17. “වානෙ”

အနေကဂ္ဂဟဏဿ ပယောဇနံ ဝတ္တုမုပသက္ကတိ ‘ဣဓေ’စ္စာဒိ, ဝိဝစ္ဆိတေကသင်္ချာသာမညန္တိ ဝိဝစ္ဆိတံ ဧကသင်္ချာယ သာမညံ, ဧဝံ မညတေ ‘‘ယဒိ‘သျာဒိ [Pg.167] သျာဒိနေ’တိ ဝတ္တုမိစ္ဆိတေကသင်္ချာသာမညဿ ပရိဂ္ဂဟော န သိယာ တဒါ ဣဟာနတ္ထက (မနေက)ဂ္ဂဟဏံ သိယာ တေနေဟာနေ ကဂ္ဂဟဏသာမတ္ထိယာယေဝ ‘သျာဒိသျာဒိနေ’တိ ဝတ္တုမိစ္ဆိတေကသင်္ချာ သာမညမ္ပရိဂ္ဂဟိတန္တိ ဝိညာယတေ’’တိ တေနေစ္စာဒိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ ‘‘တေန ယထာဝုတ္တေန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော သဗ္ဗောပိ သမာသော ပုဗ္ဗပရာနံ ဒွိန္နံယေဝ သျာဒျန္တာနံ ဟောတီ’’တိ.

“අනෙක” යන්න ග්‍රහණය කිරීමේ (යෙදීමේ) ප්‍රයෝජනය පැවසීමට ‘ඉධ’ යනාදී වශයෙන් ඉදිරිපත් කරයි. “විවච්ඡිතෙකසංඛ්‍යාසාමඤ්ඤං” යනු විවක්ෂා කරන ලද (පැවසීමට අදහස් කළ) ඒක සංඛ්‍යාවේ සාමාන්‍ය ස්වභාවයයි. මෙසේ සිතනු ලැබේ: “යම් හෙයකින් ‘ස්‍යාදි ස්‍යාදිනා’ යනුවෙන් පැවසීමට අදහස් කළ ඒක සංඛ්‍යාවේ සාමාන්‍යය පිළිගැනීමක් නොවුණේ නම්, එවිට මෙහි ‘අනෙක’ යන්න යෙදීම නිෂ්ඵල වනු ඇත. එහෙයින් මෙහි ‘අනෙක’ යන්න යෙදීමේ සාමර්ථ්‍යයෙන්ම ‘ස්‍යාදි ස්‍යාදිනා’ යනුවෙන් පැවසීමට අදහස් කළ ඒක සංඛ්‍යා සාමාන්‍යය පිළිගන්නා ලදැයි වටහාගත යුතුය.” එබැවින් ‘තෙන’ යනාදියෙන් මෙය දක්වයි: “එම කලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන්, පෙර දක්වන ලද සියලු සමාසයන් පූර්ව සහ අපර වූ ස්‍යාද්‍යන්ත (ස්‍යාදි ප්‍රත්‍යයෙන් කෙළවර වන) පද දෙකකටම වේ.”

ယဇ္ဇေဝံ ကထံ ‘တဒဟုဇာတော’တိ ဗဟုလာဓိကာရေန ဝိသေသန သမာသဂဗ္ဘကာရကသမာသေန ဝါ သိဇ္ဈတိ, အယံ အညပဒတ္ထသမာသော. စတ္ထေ ဗဟုန္နမိဋ္ဌတ္တာ တဒတ္ထဉ္စာနေကဂ္ဂဟဏံ, တေန ‘ဟောတု ပေါတု ပိတာ ပုတ္တာ’တိ ဟောတိ ဥတ္တရပဒေ (ယောနိ) သမ္ဗန္ဓေ ပရတော ပုဗ္ဗပဒဿ ‘‘ပုတ္တေ’’တိ (၃-၆၅) သုတ္တေနာတ္တေန, အညထာ ဒွိန္နံဒွိန္နံ သမာသေ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တရပဒသမ္ဘဝေန ‘‘ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓာနမာ တတြ စတ္ထေ’’တိ (၃-၆၄) ‘‘ပုတ္တေ’’တိ စ သုတ္တဒွယေနာတ္တေန‘ဟောတာ ပေါတာ ပိတာ ပုတ္တာ’တိ အာပဇ္ဇေယျ. အနေကန္တိ ပဌမန္တတ္တာ သျာဒီတီဒမေဝါနုဝတ္တတေ, တေနေဝါနေကံ သျာဒျန္တမိစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အထာညတ္ထေတိ ဝုတ္တေ-ညဿ ဝါကျဿတ္ထေတိ အဝတွာ ပဒဿေစ္စေဝ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တျာသင်္ကိယာ ဟ- ‘သျာဒျန္တဿေ’စ္စာဒိ, တဿေဝါတိ သာမတ္ထိယလဒ္ဓဿ သျာဒျန္တ ပဒဿေဝ သမာသော ဝိညာယတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

“යම් හෙයකින් මෙසේ වුවහොත්, ‘තදහුජාතො’ යන්න කෙසේ සිද්ධ වේද? එය ‘බහුල’ අධිකාරයෙන් විශේෂණ සමාසය ගර්භිත කාරක සමාසයකින් හෝ සිද්ධ වේ. මෙය අන්‍යපදාර්ථ සමාසයකි. ‘ච’ යන්නෙහි අර්ථයෙහි බොහෝ පදයන්ගේ සමාසය කැමති බැවින්, ඒ සඳහා ද ‘අනෙක’ යන්න ග්‍රහණය කර තිබේ. එබැවින් ‘හොතු පොතු පිතා පුත්තා’ යනුවෙන් උත්තර පදයෙහි (යෝනි) සම්බන්ධය ඇති කල්හි, පූර්ව පදයට ‘පුත්තෙ’ යන සූත්‍රයෙන් ආත්වයක් (ආ කාරය වීම) සිදු වේ. එසේ නොවැ, දෙක දෙක බැගින් සමාස වූ කල්හි, සෑම තැනකම උත්තර පදය සම්බන්ධ විය හැකි බැවින්, “විජ්ජායොනිසම්බන්ධනාමා තත්‍ර චත්ථෙ” සහ “පුත්තෙ” යන සූත්‍ර දෙකෙන් ආත්වය ලැබී ‘හොතා පොතා පිතා පුත්තා’ යන්න සිදුවිය හැකිය. “අනෙකං” යනු ප්‍රථමාන්ත පදයක් බැවින් “ස්‍යාදි” යන්නම මෙහි අනුවර්තනය වේ. එහෙයින්ම “අනෙකං ස්‍යාද්‍යන්තං” යනුවෙන් පවසන ලදී. “අථ අඤ්ඤත්ථෙ” (වෙනත් අර්ථයක) යැයි කී කල්හි, ‘වෙනත් වාක්‍යයක අර්ථයෙහි’ යැයි නොකියා, ‘පදයේම’ යැයි පැවසුවේ මන්දැයි සැක කොට ‘ස්‍යාද්‍යන්තස්ස’ යනාදිය පැවසීය. “තස්සෙව” යනු සාමර්ථ්‍යයෙන් ලැබුණු ස්‍යාද්‍යන්ත පදයේම සමාසය වටහාගත යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.”

တဿ ဂုဏာ တဂ္ဂုဏာ တဿေစ္စနေနာညပဒတ္ထော နိဒ္ဒိသီယတေ, တဿ အညပဒတ္ထဿ ယေ ဂုဏာ ယာနိ ဝိသေသနာနိ, တေသံ သံဝိညာဏံ ဂဟဏံ တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏံ, အထဝါ သော ဂုဏော ယဿ သော တဂ္ဂုဏော, တဂ္ဂုဏဿ တဂ္ဂုဏယုတ္တဿာညပဒတ္ထဿသံဝိညာဏံ, န ဂုဏဝိရဟိတဿာ(တိ) တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏံ, ဧတ္ထ ပန ‘အညပဒတ္ထေ တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏံ ပျတ္ထီ’တိ ပရိဘာသီယတိ, တတ္ထာယမတ္ထော ‘‘အညပဒတ္ထေ သမာသေ-ညပဒတ္ထော ဝိသေသနေန သဟ ဝိညာယတိ နဝိသေသနရဟိတော’’တိ, ကွစိ အတဂ္ဂုဏသံဝိညာဏဿာပိ ဒဿနေ နာပိသဒ္ဒေါ, ယတြာဝယဝေန ဝိဂ္ဂဟော သမုဒါယော သမာသတ္ထော တတ္ထေဝ တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏံ ဘဝတိ, တဂ္ဂုဏသံဝိညာဏတော အညံ အတဂ္ဂုဏသံဝိညာဏံ, တသ္မိံ, ယတြာဝယဝေါယေဝ သမာသတ္ထော တတြာတဂ္ဂုဏသံဝိညာဏံ.

“තස්ස ගුණා තග්ගුණා” (ඔහුගේ ගුණ තද්ගුණ) යන්නෙහි ‘තස්ස’ (ඔහුගේ) යන්නෙන් අන්‍යපදාර්ථය නිර්දේශ කරනු ලැබේ. ඒ අන්‍යපදාර්ථයාගේ යම් ගුණ (විශේෂණ) කෙනෙක් වෙත්ද, ඒවා ග්‍රහණය කිරීම ‘තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණ’ (තද්ගුණසංවිඥාන) නම් වේ. නැතහොත් යමෙකුට ඒ ගුණය ඇද්ද හේ ‘තග්ගුණ’ නම් වේ, තද්ගුණයෙන් යුක්ත වූ අන්‍යපදාර්ථයාගේ ග්‍රහණය ‘තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණ’ නම් වේ, ගුණයෙන් තොර වූවන්ගේ නොවේ. මෙහි දී ‘අන්‍යපදාර්ථයෙහි තද්ගුණසංවිඥානය ද ඇත’ යනුවෙන් පරිභාෂාවක් වේ. එහි අර්ථය මෙසේය: “අන්‍යපදාර්ථ සමාසයේ දී, අන්‍යපදාර්ථය විශේෂණය ද සහිතව වටහාගනු ලැබේ, විශේෂණයෙන් තොරව නොවේ.” ඇතැම් තැනක අතද්ගුණසංවිඥානය ද දක්නට ලැබෙන බැවින් ‘අපි’ (ද) ශබ්දය යොදන ලදී. යම් තැනක අවයවයෙන් විග්‍රහය වී සමූහය (සමුදාය) සමාසාර්ථය වේ ද, එහිම තද්ගුණසංවිඥානය වේ. තද්ගුණසංවිඥානයෙන් වෙනස් වූවක් අතද්ගුණසංවිඥානය නම් වේ. එහි දී, යම් තැනක අවයවයම සමාසාර්ථය වේ ද, එහි අතද්ගුණසංවිඥානය වේ.

ဧတ္ထ [Pg.168] ပန ဗဟုဓနသဒ္ဒေါ ပုရိသဿ ဥပလက္ခဏဘာဝေန ကတတ္တာ. အဘိမတောတိ ပါဏိနီယာနံ အဘိမတော ဒသန္နံ သမီပေ အာသန္နာ ဒသန္နမိစ္စာဒိဝါကျေ.

මෙහි ‘බහුධන’ ශබ්දය පුරුෂයා හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණයක් (උපලක්ෂණයක්) වශයෙන් දක්වා ඇති බැවිනි. “අභිමතො” යනු පාණිනීවරුන් අභිමත කළ, ‘දසන්නං සමීපෙ ආසන්නා දසන්නං’ (දහයකට ආසන්න වූ) යනාදී වාක්‍යයන්හි ය.

ပရိမာဏမေဝသင်္ချေယန္တိ ပရိမာဏလက္ခဏမေဝ သင်္ချေယံ, တဉ္စ ပရိမာဏလက္ခဏံ သင်္ချေယဉ္စ.

“පරිමාණමෙව සංඛ්‍යෙයං” යනු පරිමාණ ලක්ෂණයම සංඛ්‍යෙය (ගණන් කළ යුතු දෙය) වේ. එය පරිමාණ ලක්ෂණය ද සංඛ්‍යෙය ද වේ.

သင်္ချာနရူပန္တိ သင်္ချာနသဘာဝံ.

“සංඛ්‍යානරූපං” යනු ගණනය කිරීමේ ස්වභාවය (ගති ලක්ෂණය) යි.

ပရိမာဏေနာတိ ပဉ္စသင်္ချာယ ပရိစ္ဆိဇ္ဇမာနေန သင်္ချေယသင်္ခါတေန ပရိမာဏေန.

‘පරිමාණේන’ යනු පංච සංඛ්‍යාවෙන් පිරිසිඳිනු ලබන, ගණන් කළ යුතු දෙයක් ලෙස සලකනු ලබන ප්‍රමාණයෙනි.

သင်္ချာနဝုတ္တီတိ တေန အနတိဝတ္တိယမာနတပ္ပရိစ္ဆေဒက သင်္ချာနရူပ သင်္ခါတေ သင်္ချာနေ ဝုတ္တိ ယဿာ သာ သင်္ချာနဝုတ္တိ-ပဉ္စသင်္ချာ.

‘සංඛ්‍යානවෘත්ති’ යනු එය ඉක්මවා නොයන්නා වූ ද, එහි පිරිසිඳීම කරන්නා වූ ද, සංඛ්‍යාන රූපී යැයි කියනු ලබන ගණනය කිරීමෙහි යම් පැවැත්මක් ඇද්ද, එය ‘සංඛ්‍යානවෘත්ති’ නම් වූ පංච සංඛ්‍යාවයි.

ဒိဋ္ဌန္တေနိမိနာ ဣမံ ဒီပေတိ ‘‘ယထာ ပဉ္စ ပရိမာဏမေသန္တိ ပဉ္စကာတိ ဧတ္ထ ပရိမာဏရူပေါ-ဝယဝဘေဒသမုဒါယသဘာဝေါ ပကတိယတ္ထော သမုဒါယိနော သကုနာ ပစ္စယတ္ထော, တထာ တိဒသာတိ ဧတ္ထာပိ’’တိ, ကပ္ပစ္စယော ပကတိပ္ပစ္စယတ္ထဘေဒသမ္ဘဝေန.

මෙම නිදර්ශනයෙන් මෙය පැහැදිලි කරයි: ‘යම් සේ පහක් ප්‍රමාණය කොට ඇත්තාහු ද ඔවුහු පංචකයෝ වෙති’ යන්නෙහි ප්‍රමාණ රූපී වූ අවයව භේදයෙන් යුත් සමූහ ස්වභාවය ප්‍රකෘති අර්ථය වන අතර, සමූහයට අයත් පක්ෂීන් ආදීහු ප්‍රත්‍ය අර්ථය වෙති. ‘තිදස’ යන්නෙහි ද එසේමය’ යි ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය අර්ථයන්ගේ වෙනස්කම පැවතීම හේතුවෙන් ‘ක’ ප්‍රත්‍යය වේ.

ကေစိ ပနာတိ ဣမိနာ ပါဏိနီယေ ဒဿေတိ.

‘කේචි පන’ (ඇතැම්හු වනාහි) යන්නෙන් පාණිනී මතධාරීන් දක්වයි.

ပကတိပ္ပစ္စယတ္ထဘေဒသမ္ဘဝါတိ ဣမိနာ ပရေသံ ပကတိပ္ပစ္စယတ္ထာနံ ဘေဒါဘာဝဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ သညာယံ သကတ္ထေ ကပ္ပစ္စယဿ ဝိဓာနံ ဒဿေတိ.

‘ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය අර්ථයන්ගේ වෙනසක් නොමැති වීමෙන්’ යන්නෙන් අන්‍යයන් විසින් ප්‍රකෘති හා ප්‍රත්‍ය අර්ථයන්ගේ භේදයක් නොමැති වීම කැමති වූ බැවින්, සංඥාවෙහි ස්වාර්ථයෙහි ‘ක’ ප්‍රත්‍යය පැනවීම දක්වයි.

သျာဒျန္တဿာတိ ဣမိနာ ဝါသဒ္ဒဿ ပဒတ္တံ ဒဿေတိ.

‘ස්‍යාද්‍යන්තස්ස’ (විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති පදයාගේ) යන්නෙන් ‘වා’ ශබ්දයේ පදභාවය දක්වයි.

တဒတ္ထေပီတိ တဿ ဝါဣတိ အညပဒဿ အတ္ထေပိ, တဒတ္ထော စေတ္ထ ဝိကပ္ပတ္ထော ဝါ သိယာ တဒါ ပန ဒွိန္နံ ဂဟဏေ န တိဏ္ဏံ, တေသန္တု ဂဟဏေ န ဒွိန္နံ, သံသယော ဝါ, တဒါ တု သံသယဿောဘယာ လမ္ဗနရူပတ္တာ ဒွေဝါတိ ဝုတ္တေ တယော, တယောဝါတိ ဝုတ္တေ ဒွေ အပေက္ခီယန္တီတိ ဗုဒ္ဓိဝိသယာ ပဉ္စ အတ္ထာ သမာသာဘိဓေယျော ဟောန္တိ.

‘තදත්ථේපි’ යනු එම ‘වා’ යන පදයේ අර්ථයෙහි ද යන්නයි. මෙහි ‘තදත්ථ’ (එහි අර්ථය) යනු විකල්ප අර්ථය හෝ වේ. එවිට දෙකක් ගැනීමෙහි දී තුනක් නොගැනේ, තුනක් ගැනීමෙහි දී දෙකක් නොගැනේ. නැතහොත් එය සංශය (සැකය) වේ. එවිට සංශය දෙපසම අරමුණු කරන බැවින්, ‘දෙකක්’ යැයි කී කල ‘තුනක්’ ද, ‘තුනක්’ යැයි කී කල ‘දෙකක්’ ද අපේක්ෂා කරනු ලබන හෙයින්, බුද්ධි විෂය වූ අර්ථ පහක් සමාසයෙන් කියැවෙන අර්ථයෝ වෙති.

နာမတ္တေနာတိ ရုဠှိနာမတ္တေန, အဘိမတော ပါဏိနိယာနံ, ဝိကပ္ပိတံ သုတ္တန္တရေန ဝိဘာသာ သဗ္ဗနာမသညာဝိဓာနေန.

‘නාමත්තෙන’ යනු රූඪි නාම මාත්‍රයෙන් වන අතර, එය පාණිනී මතධාරීන්ට අභිමතය. වෙනත් සූත්‍රයකින් ‘විභාෂා’ (විකල්ප) මඟින් සර්වනාම සංඥා විධානයෙන් විකල්ප කරනු ලැබුවේය.

အဝယဝဓမ္မေနာတိ အဝယဝသင်္ခါတေန သဘာဝေန.

‘අවයවධම්මේන’ යනු අවයව යැයි කියනු ලබන ස්වභාවයෙනි.

နနု [Pg.169] စ သမာနာဓိကရဏာနံ ဗဟုဗ္ဗီဟိ ဝုတ္တော ပါဏိနိယေဟိ ‘ပဉ္စဟိ ဘုတ္တမဿေတိ ဗျဓိကရဏာနံ န သိယာ’တိ, တထာ ပဌမတ္ထံ ဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗဝိဘတျတ္ထေသု ဣဋ္ဌော ‘ဝုဋ္ဌေ ဒေဝေဂတောစ္စတြ ဝုဋ္ဌဒေဝေါတိ န သိယာ’တိ တသ္မာ ကထမတြ ဗျဓိကရဏာနံ ပဌမတ္ထေ သမာသော ဝဏ္ဏီယတေစ္စာသင်္ကိယာဟ-‘ဗျဓိကရဏာနမ္ပိ’စ္စာဒိ, ဗျဓိကရဏာနမ္ပိ ယထာဘိဓာနံသမာသသဗ္ဘာဝတော ပဉ္စဟိ ဘုတ္တမဿေတျာဒေါ ဗဟုလာဓိကာရာ အနဘိဓာနတော ဝါ န ဘဝိဿတိ, တတောယေဝ စ ပဉ္စ ဘုတ္တ ဝန္တော-ဿေတိ သမာနာဓိကရဏာနမ္ပိ ကွစိ န ဘဝိဿတိ, တထာ ပဌမတ္ထေပိ ကွစိ န ဘဝိဿတိ ဝုဋ္ဌေ ဒေဝေ ဂတော’တိ. တုလျယောဂေ ဂမျမာနေတိ အတ္ထော.

පාණිනීවරුන් විසින් සමානාධිකරණ පදයන්ගේ බහුබ්‍රීහි සමාසය පවසන ලද්දේ නොවේද? ‘පංචහි භුත්තමස්ස’ (මොහු විසින් පස් දෙනෙකු සමඟ අනුභව කරන ලදී) වැනි ව්‍යධිකරණ පදයන්හි සමාසය නොවිය යුතුය. එමෙන්ම ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථය හැර සෙසු සියලු විභක්ති අර්ථයන්හි සමාසය කැමති වන බැවින් ‘වුට්ඨේ දේවේ ගතෝ’ (වැසි වැටුණු කල්හි ගියේය) යන්නෙහි ‘වුට්ඨදේවෝ’ කියා සමාසයක් නොවිය යුතුය. එබැවින් මෙහි ව්‍යධිකරණ පදයන්ගේ ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි සමාසය කෙසේ වර්ණනා කරන්නේදැයි සැක කොට ‘ව්‍යධිකරණානම්පි’ යනාදිය පැවසීය. ව්‍යධිකරණ පදයන්ගේ ද ව්‍යවහාරයට අනුකූලව සමාසය පවතින බැවින්, ‘පංචහි භුත්තමස්ස’ යනාදියෙහි බහුලාධිකාරය නිසා හෝ ව්‍යවහාර නොවන බැවින් සමාසය සිදු නොවේ. එහෙයින්ම ‘පංච භුත්තවන්තෝස්ස’ වැනි සමානාධිකරණ පදයන්හි ද ඇතැම් තැනක සමාසය නොවේ. එමෙන්ම ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි ද ඇතැම් තැනක ‘වුට්ඨේ දේවේ ගතෝ’ යන්නෙහි සමාසය නොවේ. ‘තුල්‍යයෝගය (සමාන සබඳතාව) හැඟවෙන කල්හි’ යනු මෙහි අර්ථයයි.

အညတြစာတိ တုလျယောဂတော-ညတြ သလောမကောတျာဒီသု စ, ဝိဇ္ဇမာနာနိ လောမာနျဿ, ဝိဇ္ဇမာနာ ပက္ခာ အဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဥပသင်္ချာတော ‘‘သျာဒျဓိကာရေ-တ္ထိခီရာဒီနမုပသင်္ချာန’’န္တိ (၂-၂-၂၄-ဝါ) သဘာဝတော ဧဝ နိဝတ္တော န သုတ္တန္တရတော, ဂတတ္ထဿာပိ ဟိ ပယောဂေ အနဝဋ္ဌာနံ သိယာ ပိဋ္ဌပေသနေ ဝိယ, ကထဉ္စရဟိ ဗြာဟ္မဏေ ဗဟူ အာနယ, အဟံ ပစာမီတိ နာဝဿမေဝံ ပယောဂေါ, ကတ္ထစိ ပန ဝစနသိလိဋ္ဌတာဒိပ္ပယောဇနေ သတိ ဟောတေဝ.

‘අඤ්ඤත්‍ර ච’ (අන්‍යයෙහි ද) යනු තුල්‍යයෝගයෙන් බැහැරව ‘සලෝමක’ යනාදී පදයන්හි ද යන්නයි. ‘විජ්ජමානානි ලෝමාන්‍යස්ස’ (මොහුගේ රෝම පවතී), ‘විජ්ජමානා පක්ඛා අස්ස’ (මොහුගේ පක්ෂ පවතී) යනු විග්‍රහයයි. ‘ස්‍යාද්‍යධිකාරේත්ථිඛීරාදීනමුපසංඛ්‍යානං’ යන්නෙන් උපසංඛ්‍යාත වූවක් (එක් කළ යුත්තක්) ස්වභාවයෙන්ම වැළකෙන්නේය, වෙනත් සූත්‍රයකින් නොවේ. මන්දයත්, අර්ථය වැටහී තිබියදීත් නැවත භාවිත කිරීම ‘පිෂ්ටපේෂණ’ (තළන ලද දේ තැලීම) මෙන් අනවස්ථාවට කරුණක් වන බැවිනි. එසේ නම් ‘බ්‍රාහ්මණේ බහූ ආනය, අහං පචāමි’ (බොහෝ බ්‍රාහ්මණයන් කැඳවන්න, මම උයමි) යන්නෙහි මෙවැනි යෙදුමක් වන්නේ කෙසේද? එය අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම විය යුත්තක් නොවන අතර, වචනයෙහි සුඛෝච්චාරණය ආදී ප්‍රයෝජනයක් ඇති කල්හි පමණක් සිදු වේ.

ကဏ္ဌေ သမ္ဘဝေါတိ ကာဠဿ ကဏ္ဌေ သမ္ဘဝေါ. ဋ္ဌသဒ္ဒတ္ထောတိ ကဏ္ဌဋ္ဌသဒ္ဒေ ဋ္ဌသဒ္ဒတ္ထော. ဩဋ္ဌသဒ္ဒေါဝ မုခဝုတ္တီတျနေန ဂမ္မမာနတ္ထတ္တာ ဒုတိယဿ မုခသဒ္ဒဿာပ္ပယောဂမာဟ, တသ္မာ ဩဋ္ဌောဝ မုခမဿာတိ ဝိဂ္ဂယှ ဩဋ္ဌမုခေါတိ သမာသော, န စ ပါဏိ ပါဏျန္တရဿ မုခံ, မုခေနေဝ စ ပါဏိမုခဿ သဒိသတ္တံ ပသိဒ္ဓန္တိ သာမတ္ထိယာ ဩဋ္ဌမုခမိဝ မုခမဿေတျတ္ထေဝ တိဋ္ဌတေ, ဥပနျသျန္တေတျုပနျာသာ, ဝိသယဒဿနတ္ထာတိ ဣမိနာ’ကဏ္ဌေ ကာဠော ယဿာ’တျာဒီကမေဝ ဝါကျန္တိ ဒဿေတိ. သမုဒါယေ ဝိကာရေစာတိ သမုဒါယသမ္ဗန္ဓေ ဝိကာရသမ္ဗန္ဓေ စ. တံသမာသဿာတိ တဿာ ဆဋ္ဌိယာ သမာသဿ, တဒဘိဓာယိနန္တိ သံဃာတ ဝိကာရာဘိဓာယီနံ, ကေသာနံ သံဃာတော ဣစ္စာဒိ ပရေသံ ဝါကျံ. ဓာတုတော ဇာတံ ဓာတုဇံ, ဥတ္တရပဒံ ပတိတသဒ္ဒါဒိ, တဿ ပယောဂေါတိ ပတိတသဒ္ဒဿ ပယောဂေါ.

‘කණ්ඨේ සම්භවෝ’ යනු කළු පැහැය කණ්ඨයෙහි (ගෙලෙහි) හටගැනීමයි. ‘ට්ඨසද්දත්ථෝ’ යනු ‘කණ්ඨට්ඨ’ ශබ්දයෙහි ‘ට්ඨ’ ශබ්දයේ අර්ථයයි. ‘ඕට්ඨ’ ශබ්දයම මුඛයෙහි හැසිරෙන්නේය (මුඛය යන අර්ථය දෙන්නේය) යන මෙයින් අර්ථය හැඟවෙන බැවින්, දෙවන ‘මුඛ’ ශබ්දය භාවිත නොවන බව පවසයි. එබැවින් ‘ඕට්ඨෝව මුඛමස්ස’ (තොලම මොහුගේ මුඛයයි) කියා විග්‍රහ කොට ‘ඕට්ඨමුඛෝ’ කියා සමාස වේ. අතක් යනු තවත් අතක මුඛය නොවන අතර, මුඛයෙන්ම පාණිමුඛයේ (අත්ල මුදුනේ) සමානත්වය ප්‍රසිද්ධ බැවින්, සාමර්ථ්‍යය අනුව ‘ඕට්ඨමුඛයක් වැනි මුඛයක් ඇත්තේය’ යන අර්ථයෙහිම පිහිටයි. ‘උපන්‍යස්‍යන්තේ’ යන්නෙන් ඉදිරිපත් කරනු ලබන දෑ ‘උපන්‍යාස’ (උදාහරණ) වේ. ‘විෂයදර්ශනත්ථා’ යන්නෙන් ‘කණ්ඨේ කාළෝ යස්ස’ (යමෙකුගේ ගෙලෙහි කළු පැහැය ඇද්ද) යන්නම වාක්‍යය බව දක්වයි. ‘සමුදායේ විකාරේ ච’ යනු සමූහ සබඳතාවෙහි සහ විකාර සබඳතාවෙහි ද යන්නයි. ‘තංසමාසස්ස’ යනු එම ෂෂ්ඨී සමාසයේය. ‘තදභිධායිනං’ යනු සමූහය හා විකාරය පවසන්නන්ගේය, ‘කේසානං සංඝාතෝ’ (කෙස් කලඹ) යනාදිය අන්‍යයන්ගේ වාක්‍යයයි. ධාතුවෙන් හටගත් දෙය ‘ධාතුජ’ නම් වේ. උත්තර පදය ‘පතිත’ ශබ්දය ආදිය වන අතර, ‘තස්ස පයෝගෝ’ යනු එම පතිත ශබ්දයේ භාවිතයයි.

‘‘နဉ္သ္မာတ္ထျတ္ထာန’’န္တိ (၂-၂-၂၄) [Pg.170] ဝါတ္တိကံ, ဧတနာဟ-‘ဉ ကာရာနု ဗန္ဓာ’ဣစ္စာဒိ. ပါဏိနိယာ တု အဝိဇ္ဇမာနသဒ္ဒေါ နဉ္သမာသော, ပဒန္တရေ နာဿ ဗဟုဗ္ဗီဟိ ဝေါတ္တရပဒလောပေါ, အဝိဇ္ဇမာနာ ပုတ္တာဿ အပုတ္တောဝိဇ္ဇမာနပုတ္တောတိ သာဓေန္တိ, ဣစ္ဆတေ ပါဏိနီယေဟိ… ဒက္ခိဏပုဗ္ဗာ သဒ္ဒါနံ နာနတ္ထတ္တာ ဗျဓိကရဏတ္တာ, ဝစနေပီတိ သုတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ, အယ မညပဒတ္ထသမာသော ပရေဟိ ဗဟုဗ္ဗီဟီတိ ဝုစ္စတိ တထာဟိ ဗဟဝေါ ဝိဟယော ယဿ သော ဗဟုဗ္ဗီဟိ, ယထာ ဗဟုဗ္ဗီဟီတိ အညပဒတ္ထပ္ပဓာနော တထာ အယမ္ပိ.

‘නඤ්ස්මාත්ථ්‍යත්ථානං’ යනු වාර්තික සමූහයකි. මෙයින් ‘ඤ-කාරානුබන්ධ’ යනාදිය පැවසීය. පාණිනීවරුන්ට අනුව වනාහි ‘අවිජ්ජමාන’ ශබ්දය නඤ් සමාසයකි. වෙනත් පදයක් සමඟ මෙහි බහුබ්‍රීහි සමාසය හෝ උත්තර පද ලෝපය වේ. ‘අවිජ්ජමානා පුත්තා අස්ස’ (මොහුට පුත්‍රයෝ විද්‍යමාන නොවෙති) යන්නෙන් ‘අපුත්තෝ’ හෝ ‘අවිජ්ජමානපුත්තෝ’ යන්න සාධනය කරති. පාණිනීවරුන් විසින් කැමති වන ලද්දේ... ශබ්දයන්ගේ නානාර්ථ පවතින බැවින් සහ ව්‍යධිකරණ බැවින් ‘දක්ඛිණපුබ්බා’ යන්නයි. ‘වචනේපි’ යනු සූත්‍රයෙහි පවතින කල්හි ද යන්නයි. මෙම අන්‍ය පදාර්ථ සමාසය අන්‍යයන් විසින් ‘බහුබ්‍රීහි’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේම ‘බහවෝ වීහයෝ යස්ස සෝ බහුබ්බීහි’ (යමෙකුට බොහෝ වී ඇද්ද ඔහු බහුබ්‍රීහි නම් වේ). යම් සේ ‘බහුබ්‍රීහි’ යන්න අන්‍ය පදාර්ථය ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ ද, මෙය ද එසේමය.

၁၉. စတ္ထေ

19. ‘චත්ථේ’ යනු ‘ච’ ශබ්දයේ අර්ථයෙහි ය.

သမုစ္စီတိ ပိဏ္ဍီကရဏံ, ကော သောတိ အာဟ- ‘သာဓနမေက’မိစ္စာဒိ. ဧကံ သာဓနံ ဧကံ ကိရိယံ ဝါ ပဋိစ္စ စီယမာနတာတိ သမ္ဗန္ဓော, ကေသန္တိ အာဟ- ‘ကိရိယာသာဓနာန’န္တိ, ကေနာတိ အာဟ- ‘အတ္တရူပဘေဒေနာ’’တိ. တတ္ထ ဒေဝဒတ္တော ဘုဉ္ဇတိ တိဋ္ဌတိ ပစတိစာတိ သာဓနမ္ပဋိစ္စ ကိရိယာနံ အတ္တရူပဘေဒေန စီယမာနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဓဝေ စ ခဒိရေ စ ပလာသေ စ ဆိန္ဒာတိ ကိရိယမ္ပဋိစ္စ အတ္တရူပဘေဒေန သာဓနာနံ စီယမာနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘සමුච්චය’ යනු එක්තැන් කිරීමයි (පිණ්ඩීකරණයයි). එය කුමක්දැයි පැහැදිලි කිරීමට ‘සාධනමේකං’ යනාදිය පැවසීය. එක් සාධනයක් (කාරකයක්) හෝ එක් ක්‍රියාවක් හෝ ඇසුරු කොට එක් රැස් කරනු ලැබීමේ ස්වභාවය මෙහි සබඳතාවයි. කාගේදැයි ඇසුවහොත් ‘ක්‍රියාවන්ගේ හා සාධනයන්ගේ’ යැයි පැවසීය. කුමකින්දැයි ඇසුවහොත් ‘තම ස්වභාවයේ වෙනස්කම් මඟින්’ යැයි පැවසීය. එහි ‘දේවදත්ත තෙමේ අනුභව කරයි, සිටියි, පිසයි’ යන්නෙහි එක් සාධකයක් ඇසුරු කොට ක්‍රියාවන්ගේ ස්වීය ස්වරූප භේදයෙන් එක් රැස් වීම දත යුතුය. ‘ධව ගස් ද ඛදිර ගස් ද පලාශ ගස් ද කපන්න’ යන්නෙහි එක් ක්‍රියාවක් ඇසුරු කොට සාධනයන්ගේ (කාරකයන්ගේ) ස්වීය ස්වරූප භේදයෙන් එක් රැස් වීම දත යුතුය.

သောတိ သမုစ္စယော ဘဝတီတိ သေသော, ကေသန္တိ အာဟ- ‘တုလျ ဗလာန’မိစ္စာဒိ.

‘සෝ’ (හෙතෙම) යන්නෙන් සමුච්චය (එක්වීමක්) වන්නේය යන්න ශේෂයයි. කවරක්හුගේදැයි ඇසුවහොත් ‘තුල්‍යබල ඇත්තන්ගේ’ යනාදිය පැවසීය.

တုလျဗလာနန္တိ ဣမိနာ ဝိသုံ ပဓာနဘာဝေန ကိရိယာဘိသမ္ဗန္ဓာ အညမညာနပေက္ခတ္တမာဟ.

‘තුල්‍යබලානං’ (සමාන ශක්ති ඇත්තන්ගේ) යන්නෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් ප්‍රධාන භාවයෙන් යුතුව ක්‍රියාව සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින්, එකිනෙකා අපේක්ෂා නොකරන ස්වභාවය (පරස්පර නිරපේක්ෂත්වය) පවසයි.

အနိယတက္ကမယောဂပဇ္ဇာနန္တိ ကမော စ ယောဂပဇ္ဇဉ္စ, အနိယတံ ကမယောဂပဇ္ဇံ ယေသံ သဒ္ဒါနံ တေသံ, ယထေတျာဒိနာ တတ္ထောဒါဟရဏံ ဒဿေတိ, ဧတ္ထာယမဓိပ္ပာယော ‘‘ဧတ္ထ ဂဝါဒီနံ ဝိသုံ ပဓာနဘာဝေနာနယနကိရိယာဘိသမ္ဗန္ဓာ တုလျဗလတာ ဂဝါဒီနံ ဝုတ္တက္ကမေနေဝ နယနာဘာဝါ အနိယတက္ကမတာ ဂဝါဒီနံ ယုဂပဒိ နယနာဘာဝါ အနိယတ ယောဂပဇ္ဇတာ စ ဟောတိ, တထာ အညံ တာဒိသမ္ပီ’’တိ. အနု ပစ္ဆာ ပဓာနာနုရောဓေန (စယနံ) အနွာစယော, တံ ဗျဉ္ဇယတိ ‘ယတ္ထေ’စ္စာဒိ, တဒနုရောဓေနာတိ တဒနုဂုဏေန, ဥဒါဟရတိ ‘ယထေ’စ္စာဒိ, ဘိက္ခာဂမနမေတ္ထ ပဓာနမန္တရင်္ဂတ္တာ[Pg.171], နေတရံ ဗဟိရင်္ဂတ္တာ, တံ ကရဏေ ယဒိ ဂါဝေါပိ ပဿတိ တာပျာနယတိ, ဧတ္ထ တု ဂေါဿာနယနံ ဘိက္ခာဋနမပေက္ခတေ, နေတရမိတရဿ… ဝိနာပိ တေန တဒနုဋ္ဌာနတော. ဣတရဿ ဣတရေန ယော ဂေါ ဣတရေတရယောဂေါ, သော စ ဧတာဒိသောတိ အာဟ- ‘အညမညေ’စ္စာဒိ.

අනියතක්කමයෝගපජ්ජානං (අනියත ක්‍රම සහ සහභාවය ඇති) යනු ක්‍රමය ද සහභාවය (එක්ව පැවතීම) ද වේ. යම් ශබ්දයන්ගේ ක්‍රමය හා සහභාවය අනියත (නියම නොකළ) ද, එය 'අනියත කමයෝගපජ්ජ' නම් වේ. 'යථ' යනාදීන් එතැන උදාහරණ දක්වයි. මෙහි අදහස මෙයයි: 'මෙහි ගවයන් ආදීන් වෙන් වෙන් වශයෙන් ප්‍රධාන භාවයෙන් ගෙන ඒමේ ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ වන බැවින් තුල්‍ය බලැති බව ද, ගවයන් ආදීන් වදාළ ක්‍රමයෙන්ම නොගෙනෙන බැවින් අනියත ක්‍රමවත් බව ද, ගවයන් ආදීන් එකවරම නොගෙනෙන බැවින් අනියත සහභාවය ද වෙයි. එසේම වෙනත් එවැනි දේ ද වේ.' 'අනු' යනු පසුව යන්නයි. ප්‍රධාන ක්‍රියාවට අනුකූලව රැස් කිරීම 'අන්වාචය' (අනුෂංගිකව එක් කිරීම) නම් වේ. එය 'යත්ථ' යනාදියෙන් ප්‍රකාශ කරයි. 'තදනුරෝධේන' යනු ඊට අනුකූලව යන්නයි. 'යථ' යනාදියෙන් උදාහරණ දක්වයි. මෙහි සිඟමනේ යෑම අභ්‍යන්තර (ප්‍රධාන) බැවින් ප්‍රධාන වේ, අනෙක බාහිර බැවින් ප්‍රධාන නොවේ. එය කරන කල්හි ඉදින් ගවයන් ද දකී නම්, උන් ද ගෙනෙයි. මෙහි දී ගවයන් ගෙන ඒම සිඟමනේ යෑම අපේක්ෂා කරයි. අනෙකා අනෙකා අපේක්ෂා නොකරයි... එය නොමැතිවත් එය සිදු වන බැවිනි. එකෙකුගේ අනෙකා හා යම් එකතුවක් (සම්බන්ධයක්) වේ ද, එය 'ඉතරේතරයෝගය' (එකිනෙකා හා යෙදීම) යි. එය ද මෙබඳු යැයි 'අඤ්ඤමඤ්ඤ' (අන්‍යෝන්‍ය) යනාදියෙන් පැවසී ය.

အဝယဝပ္ပဓာနော စာတိ သာဘာဝိကာဘိဓာနသာမတ္ထိယေနာပုထုဘူတော စ, ဝုတ္တိဝယေန သာရိပုတ္တသဒ္ဒေါ မောဂ္ဂလ္လာနတ္ထော ဟောတိ မောဂ္ဂလ္လာနသဒ္ဒေါ သာရိပုတ္တတ္ထောပီတိ အညမညတ္ထေ ပဓာနတော ယုဂပဒျဓိကရဏဝစနေ သတိ စတ္ထ သမာသောတိ သော-ယမဓိကရဏ သမုဒါယော ဥဘယပဒါနုဂတဥဘယတ္ထဝသေန စတုဗ္ဗိဓောပိ ယုဂပဒိ ဗုဒ္ဓိယာ ဂယှမာနော ကဒါစိ ဥဗ္ဘူတာဝယဝဘေဒေါ တေနေဝ သာဘာဝိကာဘိဓာနသာမတ္ထိယေနေစ္စေဝမဝယဝပ္ပဓာနော စ, နနု စ ဇနနမရဏာနီတိ ဝိရုဒ္ဓါနံ ကထမေကေနာဘိဓာနန္တိ ဝုစ္စတေ- သဗ္ဗောပိ သဒ္ဒေါ ပယုဇ္ဇမာနော (ဣတရီ) တရေနာဝဓာရဏံ ဝတ္တတေ, တေန ဧကေကော သဒ္ဒေါ ဧကေကဿတ္ထဿ ဝါစကော, တထာပိ ယထာ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာတိ ဧတ္ထ ဗဟုဝစနဿညထာနုပပတ္တိယာ ယုဂပဒျဓိကရဏဝစနတာ ဟောတီ, တထာတြာပိ ဗဟုဝစနဿညထာနုပပတ္တိလက္ခဏေန သာမတ္ထိယေန ဧကေနာပျဘိဓာနံ ဟောတိ. ဣတိ ဟေတုမှိ, ယတော ဧဝမဝယဝပ္ပဓာနော တတောတိ အတ္ထော.

'අවයවප්‍රධාන ද' යනු ස්වභාවික අභිධාන (හැඟවීමේ) සාමර්ථ්‍යයෙන් වෙන් නොබෙදුණු ද, වෘත්ති වශයෙන් 'සාරිපුත්ත' ශබ්දය මොග්ගල්ලාන අර්ථයෙහි ද, 'මොග්ගල්ලාන' ශබ්දය සාරිපුත්ත අර්ථයෙහි ද පවතින බැවින්, අන්‍යෝන්‍ය අර්ථයෙහි ප්‍රධානත්වයෙන් යුතුව, එකවර අධිකරණ (ආධාර) වචනය පවතින කල්හි 'ච' අර්ථයෙහි සමාසය වේ. ඒ මෙම අධිකරණ සමූහය, උභය පදයන්හි අනුගත වූ උභය අර්ථයන්ගේ වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වුව ද, එකවර බුද්ධියෙන් ග්‍රහණය කරනු ලබන්නේ, සමහර විට ප්‍රකට වූ අවයව භේද ඇතිව, එම ස්වභාවික අභිධාන ශක්තියෙන් ම මෙසේ අවයවයන් ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ වෙයි. 'ජනන මරණානී' (ඉපදීම හා මරණය) යැයි විරුද්ධ වූවන්ගේ එකම අභිධානයෙන් කෙසේ නම් ප්‍රකාශ කරන්නේ දැයි විමසන්නේ නම්: සියලු ම ශබ්දයන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන්නේ එකිනෙකින් වෙන් කොට දැක්වීම සඳහා ය. එබැවින් එක් එක් ශබ්දය එක් එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරයි. එසේ වුව ද, 'සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා' යන්නෙහි බහු වචනය අන් අයුරකින් නොගැලපෙන බැවින් එකවර අධිකරණ ප්‍රකාශ කරන බවක් ඇති වන්නා සේ, මෙහි ද බහු වචනය අන් අයුරකින් නොගැලපීමේ ලක්ෂණය වන සාමර්ථ්‍යය නිසා එක් ශබ්දයකින් වුව ද අභිධානය (ප්‍රකාශ කිරීම) සිදුවේ. 'ඉති' යනු හේතුවෙහි ය. යම් හෙයකින් මෙසේ අවයව ප්‍රධාන වේ ද, එබැවින් යනු අර්ථයයි.

ဗဟုတ္တာတိ ကိဉ္စာပိ ဝါကျေ နေသံ ဝိသုံ ဗဟွတ္ထတာ, န ဟိ သာရိပုတ္တမာနယာတိ ဝုတ္တေ မောဂ္ဂလ္လာနဿာပိ သမ္ပစ္စယော ဘဝတိ, တထာပိ ယတော ဝုတ္တိဝိသယေ သဟဘူတာနမေဝေသံ ဝိသုံ ဗဟွတ္ထတာ, တတော တတ္ထ ဝစနီယဿ အတ္ထဿ သင်္ချာတေဒေန ဗဟုတ္တံ. သမာဟရဏံ ပိဏ္ဍီကရဏဝသေန သံဟရဏံ သမာဟာရော, သော စေဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုမာဟ ‘အညမညေ’စ္စာဒိ.

'බහුත්තා' (බහුල බව) යනු වාක්‍යයෙහි මොවුන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් බොහෝ අර්ථ ඇති බව වුව ද, 'සාරිපුත්තයන් කැඳවන්න' යැයි කී කල්හි මොග්ගල්ලාන කෙරෙහි ද අවබෝධයක් ඇති නොවේ. එසේ වුව ද, වෘත්ති විෂයයෙහි එකට පවත්නා වූ මොවුන්ගේ ම වෙන් වෙන් ව බොහෝ අර්ථ ඇති බැවින්, එහි ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථයේ සංඛ්‍යා භේදයෙන් බහුල බව (බොහෝ බව) වේ. 'සමාහරණය' යනු එකතු කිරීමේ වශයෙන් එක්තැන් කිරීම 'සමාහාර' නම් වේ. එය මෙසේ දත යුතු යැයි දැක්වීම පිණිස 'අඤ්ඤමඤ්ඤ' යනාදිය පැවසී ය.

ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ဣတရီတရယောဂဿ သမာဟာရဿ စ ဘာဝရူပတ္တာ အဒဗ္ဗရူပတာ, တထာပီတရီတရယောဂေ တု ယထာ ဂုဏဝစ နာနံ [Pg.172] သုက္ကံ ဝတ္ထံ သုက္ကော ကမ္ဗလော သုက္ကာ ဂါဝီတိ နိဿယဘေဒတော လိင်္ဂဝစနသိဒ္ဓိ, တထာ တဒ္ဓမ္မာနမဘိဓာနတော နိဿယတော လိင်္ဂဝစန သိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, သံဟတိပ္ပဓာနတ္တာစေကဝစနန္တိ ယဒါ ဗဟုန္နံ သမုဒါယော တိရောဟိတာဝယဝဘေဒေါ သံဃာတော ပက္ကမီယတေ, တဒါ သမာဟာရောစ္စေဝ သံဟတိပ္ပဓာနတ္တာ ဧကဝစနံ ဟောတီတိ အတ္ထော. တဒနုဋ္ဌာနတောတိ တဿ ကရဏတော. ဗျတိကရော မိဿတာ, ဗျတိကရံ ဒဿေတိ ပါဏိစ္စာဒိနာ, ပစ္စေကံ ပရိသမတ္တိယံ ဝါကျဗဟုတ္တံ ဒဿေတိ ‘တတ္ထ ဟိစ္စာဒိ.

මෙහි ද, ඉතරේතරයෝගයේ ද සමාහාරයේ ද ස්වභාවය භාව රූපී වන බැවින් ද්‍රව්‍ය රූපී නොවන නමුදු, ඉතරේතරයෝගයෙහි දී නම්, ගුණවාචකයන්ගේ 'සුක්කං වත්ථං' (සුදු වස්ත්‍රය), 'සුක්කෝ කම්බලෝ' (සුදු පළස), 'සුක්කා ගාවී' (සුදු වැස්සිය) යැයි ආශ්‍රය භේදයෙන් ලිංග වචන සිද්ධිය වන්නා සේ, එම ධර්මයන් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ආශ්‍රය අනුව ලිංග හා වචන සිද්ධිය දත යුතුය. 'සංහතිප්පධානත්තා චේකවචනං' (එක්තැන් වීම ප්‍රධාන වන බැවින් ඒක වචන වේ) යනු, බොහෝ දෙනාගේ සමූහය අවයව භේදය සැඟවී ගිය එකතුවක් (සංඝාතයක්) ලෙස ගනු ලබන කල්හි, එවිට සමූහය ප්‍රධාන වන බැවින් 'සමාහාර' යන්න ඒක වචන වේ යනු අර්ථයයි. 'තදනුට්ඨානතෝ' යනු එය සිදු කිරීමෙනි. 'ව්‍යතිකර' යනු මිශ්‍ර බවයි. ව්‍යතිකරය 'පාණිච්චාදිනා' (අත් පොළසන් දීම ආදියෙන්) දක්වයි. වෙන් වෙන් වශයෙන් සමාප්ත වීමේ දී වාක්‍යයන්ගේ බහුල බව 'තත්ථ හි' යනාදියෙන් දක්වයි.

စက္ခုဉ္စ သောတဉ္စ, မုခဉ္စ နာသိကာ စ, ဟနု စ ဂီဝါ စ, ဆဝိ စ မံသဉ္စ လောဟိတဉ္စ, နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, ဇရာ စ မရဏဉ္စာတိ ဝိဂ္ဂယှ သမာသော, ‘‘သမာဟာရေ နပုံသက’’န္တိ (၃-၂၀) သဗ္ဗတ္ထ နပုံသကလိင်္ဂံ, သျာဒိမှိ မုခ နာသိကန္တိအာဒီသု ‘‘သျာဒီသု ရဿော’’တိ (၃-၂၃) ရဿော. အလဘတာ ဂေါမုခံ ဍိဏ္ဍိမော ဘေရိဝိသေသာ, အာဠမ္ဗရံ ပဏဝေါ, မုရဇော မုဒင်္ဂေါ, မဒ္ဒဝေါ မုဒင်္ဂေါ. မဒ္ဒဝဝါဒနံ ပဏဝဝါဒနဉ္စ သိပ္ပမဿ မဒ္ဒဝိကော ပါဏဝိကော, သမ္မံ ကံသတာဠံ, တာဠံ ဟတ္ထတာဠံ, အလသတာ စ အာဠမ္ဗရော စ, မုရဇော စ, ဂေါမုခေါ စ, သင်္ခေါ စ ဍိဏ္ဍိမော စ, မဒ္ဒဝိကော စ, ပါဏဝိကော စ, ဂီတဉ္စ ဝါဒိတဉ္စ, သမ္မဉ္စ တာဠဉ္စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ယုဂဿ ဟိတာ ယောဂ္ဂါ ဂေါဏာ, တေသမိဒံ ယောဂ္ဂံ ကသိကမ္မံ, တဿ အင်္ဂံ. တေနာဟ- ‘ကသိဘဏ္ဍာန’န္တိ, ဖာလောကသကော, ပါစနံ ပတောဒေါ, ယုဂေါ စ နင်္ဂလဉ္စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ပိဏ္ဍမာယုဓဝိသေသော, အသိ စ သတ္တိ စ တောမရဉ္စ ပိဏ္ဍဉ္စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. စမ္မံ သရဝါရဏဖလကံ, ကလာပေါ တူဏီရံ, ပဟရဏဉ္စ အာဝရဏဉ္စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. အဟိ စ နကုလော စ, ဗီဠာရော စ မူသိကော စ, ကာကော စ ဥလူကော စ, နာဂေါ စ သုပဏ္ဏောစာတိ ဝိဂ္ဂဟော. သင်္ချာ စ ပရိမာဏဉ္စ သင်္ချာပရိမာဏံ, တတ္ထ ပရိမာဏသညာနံ ယထာဒီဃော စ မဇ္ဈိမော စ ဒီဃမဇ္ဈိမံ. ဧကကဉ္စ ဒုကဉ္စာတိ ဝိဂ္ဂဟော, ဒုကတိကာဒီသုပိ ဧသေဝနယော.

'චක්ඛුඤ්ච සෝතඤ්ච' (ඇස ද කන ද), 'මුඛඤ්ච නාසිකා ච' (කට ද නාසය ද), 'හනු ච gīvā ca' (හකුළ ද ගෙල ද), 'ඡවි ච මංසඤ්ච ලෝහිතඤ්ච' (සම ද මස් ද ලේ ද), 'නාමඤ්ච rūpañca' (නාමය ද රූපය ද), 'ජරා ච මරණඤ්ච' (ජරාව ද මරණය ද) යනුවෙන් විග්‍රහ කොට සමාස වේ. 'සමාහාරේ නපුංසකං' යන්නෙන් හැම තැනම නපුංසක ලිංගය වේ. ස්‍යාදි ප්‍රත්‍යයන්හි 'මුඛනාසිකං' යනාදියේ දී 'ස්‍යාදීසු රස්සෝ' යන්නෙන් ලුහු (රස්ස) වේ. 'අලභතා', 'ගෝමුඛං', 'ඩින්ඩිමං' යනු බෙර විශේෂයන් ය. 'ආළම්බරං' යනු පණව බෙරයයි. 'මුරජෝ' යනු මෘදංගයයි. 'මද්දවෝ' යනු ද මෘදංගයයි. මෘදංග වාදනය හා පණව වාදනය ශිල්පය කොට ඇත්තේ 'මද්දවිකෝ', 'පාණවිකෝ' නම් වේ. 'සම්මං' යනු ලෝකඩ තාලම්පටයි, 'තාලං' යනු අත් තාලමයි. 'අලසතා ච ආළම්බරෝ ච, මුරජෝ ච, ගෝමුඛෝ ච, සංඛෝ ච ඩින්ඩිමෝ ච, මද්දවිකෝ ච, පාණවිකෝ ච, gītañca vāditañca, සම්මඤ්ච තාලඤ්ච' යනු විග්‍රහයයි. වියගහට සුදුසු වූ ගොන්නු 'යෝග්‍ය' නම් වෙති. ඔවුන්ගේ මෙම යෝග්‍ය ක්‍රියාව සීසෑමේ කර්මාන්තයයි. එහි අංගයයි. එහෙයින් 'කසිභණ්ඩානං' (ගොවිතැන් බඩු) යැයි කීවේ ය. 'ඵාලෝ' යනු නගුල් තලයයි. 'පාචනං' යනු කෙවිටයි. 'යුගෝ ච නංගලඤ්ච' (වියගහ ද නගුල ද) යනු විග්‍රහයයි. 'පිණ්ඩං' යනු ආයුධ විශේෂයකි. 'අසි ච සත්ති ච තෝමරඤ්ච piṇḍañca' (කඩුව ද, හෙල්ල ද, තෝමරය ද, පිණ්ඩය ද) යනු විග්‍රහයයි. 'චම්මං' යනු ඊතල වළකන පලිහයි. 'කලාපෝ' යනු ඊතල කොපු වැටියයි. 'පහරණඤ්ච ආවරණඤ්ච' (පහර දෙන ආයුධ ද ආවරණ ද) යනු විග්‍රහයයි. 'අහි ච නකුලෝ ච' (නයා ද මුගටියා ද), 'බීළාරෝ ච මූසිකෝ ච' (බළලා ද මීයා ද), 'කාකෝ ච උලූකෝ ච' (කපුටා ද බකමූණා ද), 'නාගෝ ච සුපණ්ණෝ ච' (නාගයා ද ගුරුළා ද) යනු විග්‍රහයයි. 'සංඛ්‍යා ච පරිමාණඤ්ච' යනු සංඛ්‍යාපරිමාණයයි. එහි පරිමාණ සංඥා ඇත්තන්ගේ විග්‍රහය 'දීඝෝ ච මජ්ඣිමෝ ච දීඝමජ්ඣිමං' (දිගු ද මධ්‍යම ද) යන්න සේ වේ. 'ඒකකඤ්ච දුකඤ්ච' (එක ද දෙක ද) යනු විග්‍රහයයි. දුක-තික (දෙක-තුන) ආදියේ ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ခုဒ္ဒဇန္တု သိယာ- နဋ္ဌိ, အထဝါ ခုဒ္ဒကောဝ ယော;

သတံ ဝါ ပသတေ ယေသံ, ကေစိ အာနကုလာ အပိ.

කුඩා සත්ත්වයා යනු ඇට නැති සත්ත්වයා විය හැකිය, නැතහොත් යමෙක් ඉතා කුඩා වේ ද ඔහු ය; නැතහොත් යම් සත්ත්වයන් සියයක් පමණ බිහි කරයි ද ඔවුහු ය. ඇතැම්හු මුගටියා දක්වා වූ සතුන් ද කුඩා සතුන් ලෙස සලකති.

ကီဋော စ ပတင်္ဂေါ စ, ကုန္ထော စ ကိပိလ္လိကော စ, ဍံသော စ မကသော စ, မက္ခိကာ စ ကိပိလ္လိကာစာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ပစနစဏ္ဍာလာတိ ဩ ရဗ္ဘိကာဒီနံ [Pg.173] ရုဠှီသညာ. ဥရဗ္ဘေ ဟန္တွာ ဇီဝတီတိ ဩရဗ္ဘိကော, ဧဝံ သေသေသု. သာနံ သုနခံ ပစတီတိ သပါကော, ဝေနာ တစ္ဆကာ, ရထကာရာ စမ္မကာရာ. သာဓာရဏာ သမာနာ, စရဏသဒ္ဒေါ- ယံ ဣဓ ဂယှတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ယထာ သကမဇ္ဈယနာယ စရီယန္တိ ဝတာနျေတေသူတိ စရဏာနိ, ကဌာဒိဝါဈာနျဇ္ဈယနာနိ သာခါသညကာနိ. ယသ္မာ ဧတေဟိ စရတိ အရိယသာဝကော ဂစ္ဆတိ အမတံ ဒိသံ, တသ္မာ စရဏာနိ သီလာဒယော ပဏ္ဏရသ ဓမ္မာ. တေနာဟ- ‘ကဌာဒီဟီ’တိအာဒိ, ကဌာဒီဟီတိ ပသိဒ္ဓိဝသေန ကမာတိက္ကမေနာပိ ဝုတ္တံ, တတော အာဒိသဒ္ဒေန အတိသာဒယော ဂယှန္တိ. အတိသေန ဘာရဒွါဇေန ကဌေန ဝုတ္တံ ဝိဒန္တျဓီယန္တိ ဝါတိ ‘‘အညသ္မိ’’တိ (၄-၁၂၁) ဏော, ‘‘လောပေါ’’တိ (၄-၁၂၃) လောပေါ အတိသာ ဘာရဒွါဇာ ကဌာ. ကလာပိနာ ဝုတ္တံ ဝိဒန္တျဓီယန္တိ ဝါတိ, တေနေဝ ဏော, ကလာပါ, ကဌာ အာဒိ ယေသံ တေ ကဌာဒယော, တေဟိ အဇ္ဈေနဝိသေသေ စ ပုရိသေ စ ဥပစာရာတိ သမ္ဗန္ဓော.

කීටයා ද, පතංගයා ද, කුන්තයා ද, කිපිල්ලිකයා ද, ඩංසයා ද, මකසයා ද, මක්ඛිකාව ද, කිපිල්ලිකාව ද යනු විග්‍රහයයි. 'පචනචණ්ඩාල' යනු එළු මස් වෙළෙන්දා ආදීන් සඳහා වූ රූල්හී (ප්‍රකට) සංඥාවකි. එළුවන් මරා ජීවත් වන්නා 'ඔරබ්භික' (එළු මස් වෙළෙන්දා) නම් වේ. සෙස්සන් කෙරෙහි ද එසේමය. සුනඛයන් (බල්ලන්) පිසින්නා (කන්නා) 'සපාක' නම් වේ. 'වේන' යනු වඩුවෝ ද, රථකාරයෝ ද, සම්කරුවෝ ද වෙති. 'සාධාරණ' යනු සමාන වූ (පොදු වූ) ය. මෙහි ගනු ලබන 'චරණ' ශබ්දය හා සම්බන්ධය මෙසේය: යම් සේ තමන්ගේ අධ්‍යයනය උදෙසා මේවායෙහි ව්‍රතයන් පුරුදු කරත්ද, එබැවින් 'චරණ' නම් වේ. එනම් කඨ ආදී උපදේශකයන්ගේ ශාඛා සංඥා ඇති අධ්‍යයනයන්ය. යම් හෙයකින් ආර්ය ශ්‍රාවකයා මේවායින් හැසිරෙන්නේද, අමා මහ නිවන කරා යන්නේද, එබැවින් ශීලය ආදී වූ පසළොස් (15) ධර්මයන් 'චරණ' නම් වේ. එබැවින් 'කඨාදීහී' (කඨ ආදීන් විසින්) යනාදිය පැවසුණි. ප්‍රසිද්ධිය නිසාවෙන් අනුපිළිවෙළ ඉක්මවා ද 'කඨාදීහී' යන්න කියන ලදී. එතැනින් 'ආදි' ශබ්දයෙන් අතිශ ආදීන් ගනු ලැබේ. අතිශ විසින්, භාරද්වාජ විසින්, කඨ විසින් පවසන ලද දෙය දනිති හෝ හදාරති යන අර්ථයෙන් 'අඤ්ඤස්මිං' (4-121) සූත්‍රයෙන් 'ණ' ප්‍රත්‍යය ද, 'ලෝපෝ' (4-123) සූත්‍රයෙන් එහි ලෝපය ද වී 'අතිසා', 'භාරද්වාජා', 'කඨා' යන්න සිද්ධ වේ. කලාපී විසින් පවසන ලද දෙය දනිති හෝ හදාරති යන අර්ථයෙන් ද එම 'ණ' ප්‍රත්‍යයම වී 'කලාපා' යන්න සිද්ධ වේ. කඨ ආදී කොට ඇත්තෝ 'කඨාදයෝ' වෙති. ඔවුන් විසින් කළ අධ්‍යයන විශේෂයන්හි ද පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද උපචාර වශයෙන් සම්බන්ධය වේ.

သီလာဒယောတိအာဒိသဒ္ဒေန ဣန္ဒြိယသံဝရာဒယော ဂယှန္တိ. သီလဉ္စ ပညာဏဉ္စ, သမထော စ ဝိပဿနာ စ ဝိဇ္ဇာ စ စရဏဉ္စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဧကတော အဇ္ဈယနမေတေသူတိ ဧကဇ္ဈယနာနိ, ပကဌာနိ ဝစနာနိ ပါဝစနာနိ သဒ္ဓမ္မော, ဧကဇ္ဈယနာနိ စ တာနိ ပါဝစနာနိ စ တေသံ, ဒီဃော စ ဒီဃာဂမော စ မဇ္ဈိမော စ မဇ္ဈိမာဂမော စ, ဧကုတ္တရော စ အင်္ဂုတ္တရာဂမော စ သံယုတ္တာဂမော စ, ခန္ဓကော စ ဝိဘင်္ဂေါစာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

'ශීලාදයෝ' (ශීල ආදී) යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදිය ගනු ලැබේ. ශීලය ද ප්‍රඥාව ද, සමථය ද විදර්ශනාව ද, විද්‍යාව ද චරණය ද යනු විග්‍රහයයි. එක්ව හැදෑරීමක් (අධ්‍යයනයක්) ඇති බැවින් 'ඒකජ්ඣයන' (එක්ව හදාරන දෑ) නම් වේ. ප්‍රකට වූ වචන 'පාවචන' (බුද්ධ වචන හෙවත් සද්ධර්මය) නම් වේ. එක්ව හදාරනු ලබන එම ප්‍රවචනයන්ගේ (යනු අර්ථයයි). දීඝය ද දීඝාගමය ද (දීඝ නිකාය), මජ්ඣිමය ද මජ්ඣිමාගමය ද, ඒකුත්තරය ද අංගුත්තරාගමය ද, සංයුත්තාගමය ද, ඛන්ධකය ද විභංගය ද යනු විග්‍රහයයි.

တေသန္တိ ဣမိနာ လိင်္ဂဝိသေသာနန္တိ ဆဋ္ဌိယန္တတံ ဒီပေတိ, ဣတ္ထီ စ ပုမာ စ, ဒါသီ စ ဒါသော စ, စီဝရဉ္စ ပိဏ္ဍပါတော စ သေနာသနဉ္စ ဂိလာနပစ္စယော ဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရော စ, တိဏဉ္စ ကဋ္ဌော စ သာခါ စ ပလာသော စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဆေကော ဒက္ခော, ပုဗ္ဗာ စ ပရာစာတိအာဒိနာ ဝိဂ္ဂဟော.

'තේසං' (ඔවුන්ගේ) යන්නෙන් ලිංගයන්ගේ විශේෂය ප්‍රකාශ කරන ෂෂ්ඨී විභක්ති ප්‍රත්‍යය පෙන්වා දෙයි. ස්ත්‍රිය ද පුරුෂයා ද, දාසිය ද දාසයා ද, චීවරය ද පිණ්ඩපාතය ද සෙනාසනය ද ගිලානපච්චය භේසජ්ජපරික්ඛාරය ද, තණකොළ ද දර ද අතු ද කොළ ද යනු විග්‍රහයයි. 'ඡේක' යනු දක්ෂයාය. පූර්වය ද පරය ද යනාදිය විග්‍රහය වේ.

ပုဗ္ဗဒက္ခိဏန္တိအာဒီသု ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ (၁-၃၃) ရဿော. ကာသော စ ကုသော စ ဥသိရော စ ဗီရဏဉ္စ, မုဉ္ဇဉ္စ ဗဗ္ဗဇဉ္စာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ခဒိရော စ ပလာသောစာတိအာဒိနာ စ, ဂဇော စ ဂဝဇော စာတိအာဒိနာ စ, ဟတ္ထီ စ ဂေါစ အဿော စ ဝဠဝါစာတိ စ, ဟံသော စ ဗလာဝါ စာတိအာဒိနာ စ, ဗကော စ ဗလာကာစာတိ စ. ဟိရညဉ္စ သုဝဏ္ဏော စ, မဏိ စ သင်္ခေါ စ မုတ္တာ စ ဝေဠုရိယော စ ဇာတရူပဉ္စ ရဇတဉ္စာတိ စ, သာလိ စ [Pg.174] ယဝကောစာတိအာဒိနာ စ, သာကဉ္စ သုဝဉ္စာတိအာဒိနာစ, ကာသိယော စ ကောသလာစာတိအာဒိနာ စ ဝိဂ္ဂဟော, ဇနပဒဝါစိနာ စ ဗဟုဝစနန္တာ.

'පුබ්බදක්ඛිණං' යනාදී පදයන්හි 'බ්‍යඤ්ජනේ දීඝරස්සා' (1-33) සූත්‍රයෙන් හ්‍රස්ව වීම සිදු වේ. කාස තණ ද, කුස තණ ද, උසීර තණ ද, බීරිණ තණ ද, මුඤ්ජ තණ ද, බබ්බජ තණ ද යනු විග්‍රහයයි. ඛදිර (කිහිරි) ද පලාස ද යනාදිය ද, ගජ (ඇතා) ද ගවජ (කුළු හරකා) ද යනාදිය ද, හස්තියා ද ගවයා ද අශ්වයා ද වෙළඹ ද යන්න ද, හංසයා ද බලාකා (කොකා) ද යනාදිය ද, බක (කොකා) ද බලාකාව ද යන්න ද, රන් (අමු රන්) ද ස්වර්ණ (පිරිපහදු කළ රන්) ද, මිණි ද සක් ද මුතු ද වෛදූර්ය ද ජාතරූප ද රජත (රිදී) ද යන්න ද, සාලි (ඇල්වී) ද යව ද යනාදිය ද, සාක (පලා) ද සුව (ගිරවා) ද යනාදිය ද, කාසි ද කෝසල ද යනාදී වශයෙන් විග්‍රහයන් වේ. මොවුහු ජනපද වාචීහු ද බහු වචනාන්තයෝ ද වෙති.

ဧကဝီသတိစ္စာဒိနော ဧကဉ္စ တံ ဝီသတိစာတိ ဝိသေသနသမာသော ဝါ သိယာ, ဧကဉ္စ ဝီသတိ စ ဧကဝီသတီတိ စတ္ထသမာသော ဝါ, သမာဟာရေ နပုံသကတ္တန္တု န ပပ္ပောတိ, ‘‘နာနုသာသနီယံ လိင်္ဂံ သောကနိဿယတ္တာ လိင်္ဂဿေ’’တိ လောကေ နပုံသကလိင်္ဂဿေဟာနဘိဓာနတော နပုံသကလိင်္ဂံ န ဘဝိဿတီတျဓိပ္ပာယော, သဘာပရိသာယာတိ ဉာပကတော ဝါ သမာဟာရေ နပုံသကလိင်္ဂမတြ ဗျဘိစရတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

'ඒකවීසති' (විසි එක) යනාදියෙහි, 'ඒකඤ්ච තං වීසති' (එකක් වූ ඒ විස්ස) යනු විශේෂණ සමාසයක් හෝ විය හැකිය. නැතහොත් 'එක ද විස්ස ද ඒකවීසති' යනු චත්ථ (ද්වන්ද) සමාසයක් හෝ වේ. සමාහාරයෙහි නපුංසක ලිංග බවට පත් නොවේ. 'ලිංගය අනුශාසනා කළ යුත්තක් නොවේ, එය ස්වභාවය ඇසුරු කොට පවත්නා බැවිනි' යන නීතියට අනුව, ලෝකයෙහි මෙහිදී නපුංසක ලිංගය ප්‍රකාශ නොවන බැවින් නපුංසක ලිංගයක් නොවන්නේය යන්න මෙහි අදහසයි. නැතහොත් 'සභාපරිසායා' යන ඥාපකයෙන් (හැඟවීමෙන්) සමාහාරයෙහි නපුංසක ලිංගය මෙහි ව්‍යතික්‍රමණය වන (වෙනස් වන) බව දත යුතුය.

ပုဗ္ဗပ္ပယောဂေါ-ဘိမတောတိ ဥပသဇ္ဇနသညကဿ သျာဒီတိ ပဌမာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ သမာသေ ပုဗ္ဗနိပါတော ‘‘ဥပသဇ္ဇနံ ပုဗ္ဗ’’မိစ္စနေန (၂-၂-၃၁) ဣဋ္ဌော ကမဿ ပဓာနဘာဝေန ဝတ္တုမိဋ္ဌတ္တာတိ ‘‘သျာဒိသျာဒိနေကတ္ထ’’န္တိ (၃-၁) ဧတ္ထ သျာဒီတိ ပဌမာနိဒ္ဒိဋ္ဌဿာသင်္ချာဒိနော ပုဗ္ဗမဝဋ္ဌာနတော သျာဒိနေတိ တတိယာနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ပစ္ဆာဝဋ္ဌာနတော ‘‘သျာဒိသျာဒိနာ’’တိ သုတ္တေ ပဋိပါဋိယာ ပဓာနဘာဝေန ဝတ္တုမိဋ္ဌတ္တာ.

'පූර්ව ප්‍රයෝගය (පෙරට යෙදීම) අභිමතය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ: උපසර්ජන සංඥාව ඇති, 'ස්‍යාදි' ආදී ප්‍රථමා විභක්තියෙන් නිර්දේශ කරන ලද පදයේ සමාසයෙහි පෙරට යෙදීම (පූර්ව නිපාතය) 'උපසජ්ජනං පුබ්බං' (2-2-31) යන සූත්‍රයෙන් අභිමත වන බවයි. අනුපිළිවෙළෙහි ප්‍රධාන භාවයෙන් පැවසීමට අභිමත බැවින්, 'ස්‍යාදිස්‍යාදිනේකත්ථං' (3-1) යන මෙහි 'ස්‍යාදි' යන ප්‍රථමා නිර්දේශිත වූ, සංඛ්‍යා නොවන පදය පෙර පිහිටන බැවින් ද, 'ස්‍යාදිනා' යන තෘතියා නිර්දේශිත පදය පසුව පිහිටන බැවින් ද, 'ස්‍යාදිස්‍යාදිනා' යන සූත්‍රයෙහි අනුපිළිවෙළින් ප්‍රධාන භාවයෙන් පැවසීමට අභිමත වූ බැවිනි.

ပရပ္ပယောဂေါ-ဘိမတောတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တသုတ္တေန ပုဗ္ဗနိပါတေ ပတ္တေ ‘‘ရာဇဒန္တာဒီသု ပရ’’န္တီမိနာ (၂-၂-၃၀) ပရနိပါတော-ဘိမတော, ဝစနေနာတိ- ‘‘ဗဟုလ’’န္တိ ဝစနေန, ပုဗ္ဗကာ လယုတ္တဿ ပရပ္ပယောဂေါ-ဘိမတောတိ ရာဇဒန္တာဒိပါဌတော ဧဝါ-ဘိမတော.

'පර ප්‍රයෝගය (පසුවට යෙදීම) අභිමතය' යන්නෙන්: යට දැක්වුණු සූත්‍රයෙන් පූර්ව නිපාතය (පෙරට යෙදීම) ලැබිය යුතු වූවත්, 'රාජදන්තාදීසු පරං' (2-2-30) යන සූත්‍රයෙන් පර නිපාතය (පසුවට යෙදීම) අභිමත වේ. 'වචනයෙන්' යනු - 'බහුලං' යන වචනයෙන්, පූර්ව කාලීන ලයකට යුක්ත වූවක් පසුවට යෙදීම අභිමත වන්නේ රාජදන්තාදි පාඨයෙන්ම බව අභිමතය.

ကမမ္ပစ္စနာဒရာတိ ဣမိနာ ပဓာနဘာဝေနာ-က္ကမဿ ဝတ္တုမိဋ္ဌတ္တမာဟ. သရော အာဒိ ယဿ တံ သရာဒိ, သင်္ခေါ စ ဒုန္ဒုဘိ စ ဝီဏာ စ, ဥဒုက္ခလဉ္စ မုသလော စ, ဓနပတိ စ ရာမော စ ကေသဝေါစာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဇံဒံသဒ္ဒါ ဇာယာသဒ္ဒသမာနတ္ထာ အသင်္ချာ-ဇဉ္စ ပတိ စ, ဒဉ္စ ပတိစာတိ ဝိဂ္ဂဟော, အဝန္တယော စ အဿကာစ, အဂ္ဂိ စ ဣန္ဒောစာတိ ဝိဂ္ဂဟော, တံနိဝါသိမှိ ဂဟိတေ အဝန္တိ စ အဿကောစာတိ ဧကတ္တေနပိ ဝိဂ္ဂဟော ဝတ္တတိ. ဒွန္ဒသမာသော- ယံ ဒွန္ဒသဒိသတ္တာ ဒွန္ဒော, ဒွေ စ ဒွေ စ ပဒါနိ ဒွန္ဒာနီတိ ဟိ ဥဘယတ္ထပ္ပဓာနော- ယံ ဒွန္ဒသဒ္ဒေါ.

'කමම්පච්චනාදරා' (ක්‍රමයට අනාදරය) යන්නෙන් ප්‍රධාන භාවයෙන් ක්‍රමය (අනුපිළිවෙළ) නොදැක්වීමට අභිමත බව පවසයි. ස්වරය ආදි කොට ඇත්තේ යමක්ද එය 'ස්වරාදි' වේ. සක් ද, දුන්දුභි (බෙරය) ද, වීණාව ද, වංගෙඩිය ද, මෝල්ගහ ද, ධනපති (කුවේර) ද, රාම ද, කේශව (විෂ්ණු) ද යනු විග්‍රහයයි. 'ජං', 'දං' යන ශබ්දයන් 'ජායා' (භාර්යාව) යන ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තා වූ, සංඛ්‍යා නොවන පද වේ. ජං ද පති ද (ජම්පතී), දං ද පති ද (දම්පතී) යනු විග්‍රහයයි. අවන්තීහු ද අස්සකයෝ ද, අග්නි ද ඉන්ද්‍ර ද යනු විග්‍රහයයි. එහි වෙසෙන්නන් අර්ථයෙන් ගත් කල, 'අවන්ති ද අස්සක ද' යනුවෙන් ඒක වචනයෙන් ද විග්‍රහය සිද්ධ වේ. ද්වන්ද සමාසය යනු: යම් හෙයකින් යුගලයකට (ද්වන්දයකට) සමාන බැවින් ද්වන්ද නම් වේ. 'දෙකක් සහ දෙකක් වූ පද ද්වන්දයෝය' යනුවෙන් උභයාර්ථයම (අර්ථ දෙකම) ප්‍රධාන වූවක් බැවින් මේ 'ද්වන්ද' ශබ්දය යෙදේ.

၂၁. သင်္ချာ

21. සංඛ්‍යාව

အထ ‘‘သမာဟာရေ နပုံသက’’န္တိ (၃-၂၀) ဝိဇ္ဇမာနေ ကိံ ‘‘သင်္ချာဒီ’’ တိ ဣမိနာ [Pg.175] သတ္ထဂါရဝကရေနာတိ အာသင်္ကိယ စောဒေတိ ‘နနုစေ’စ္စာဒိ. တထာဟိစ္စာဒိနာ ‘‘သမာဟာရေ နပုံသက’’န္တေဝ သိဇ္ဈနံ သမတ္ထေတိ. ယထာဝုတ္တစောဒနာစာလနေ ပရာဓိပ္ပာယံ ပရိကပ္ပေန္တော’စတ္ထေ’တိအာဒိမာဟ.

ඉක්බිති 'සමාහාරේ නපුංසකං' (3-20) යන සූත්‍රය තිබියදී, ශාස්ත්‍ර ගෞරවය දක්වන මේ 'සංඛ්‍යාදී' සූත්‍රයෙන් කුමක් කරන්නේදැයි සැක කොට 'නනුචේ' (නමුත් එසේ නොවේද) යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. 'තථාහි' (එසේමද යත්) යනාදියෙන් 'සමාහාරේ නපුංසකං' යන්නෙන්ම සිද්ධ වන බව තහවුරු කරයි. පවසන ලද එම චෝදනාව බැහැර කිරීමෙහිලා අන්‍යයන්ගේ අදහස් උපකල්පනය කරමින් 'චත්ථේ' (ච අර්ථයෙහි) යනාදිය පැවසීය.

နေတိ ဣမိနာ စတ္ထေတိအာဒိနာ ကတပရိကပ္ပနာ န သိဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ, တတ္ထ ဟေတုမာဟ- ‘သမ္ဗန္ဓဿ ပုရိသာဓီနတ္တာ’တိ, သတိစေစ္စာဒိနာ ‘သမာဟာရေ နပုံသက’န္တေတ္ထ ဝိသေသနဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနံ ဝတွာ ‘သင်္ချာဒီ’တိ ဣမဿ နိရတ္ထကတ္တမေဝ ထိရီကရောတိ.

'නේ' (නැත) යන්නෙන් 'චත්ථේ' යනාදියෙන් කරන ලද උපකල්පනය සිද්ධ නොවන බව පෙන්වයි. එයට හේතුව දක්වමින් 'සම්බන්ධය පුද්ගලයා මත රඳා පවතින බැවින්' යැයි පවසයි. 'සතිචේ' (ඇත්නම්) යනාදියෙන් 'සමාහාරේ නපුංසකං' යන මෙහි විශේෂණ ග්‍රහණය කිරීමෙහි ප්‍රයෝජනය පවසා, 'සංඛ්‍යාදී' යන මෙහි ඇති නිශ්ඵල බවම ස්ථිර කරයි.

ပယောဇနေတိ လာဃဝပ္ပယောဇနေ;

သမ္ဗန္ဓီယတီတိ ဝိသေသနဂ္ဂဟဏံ သမ္ဗန္ဓီယတိ;

ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ‘သင်္ချာဒီ’သုတ္တေ;

တန္နေတိ ဣမိနာ ယထာဝုတ္တံ စောဒနံ နိဝတ္တေတိ.

'ප්‍රයෝජනයෙහි' යනු ලාඝව (පහසු බවෙහි) ප්‍රයෝජනයෙහි ය. 'සම්බන්ධීයකී' (සම්බන්ධ කරනු ලැබේ) යනු විශේෂණ ග්‍රහණය සම්බන්ධ කරනු ලැබේ යන්නයි. 'එත්ථ' (මෙහි) යනු මෙම 'සංඛ්‍යාදී' සූත්‍රයෙහි ය. 'තන්න' (එසේ නොවේ) යන්නෙන් ඉහත දැක්වූ චෝදනාව වළක්වයි.

‘သင်္ချာဒီ’တိ သုတ္တဿ သာတ္ထကတ္တမာဟ- ‘စတ္ထသမာသာနန္တရ’မိစ္စာဒိနာ. ဧကတ္တဗျပဒေသော ကာတဗ္ဗောတိ ‘‘သင်္ချာပုဗ္ဗော ဒိဂူ’’တိ (၂-၁-၅၂) သင်္ချာပုဗ္ဗဿ သမာသဿ ဒိဂုသညံ ဝိဓာယ တဒတ္ထဿ ‘‘ဒိဂုရေကဝစန’’န္တီမိနာ (၂-၄-၁) ဧကတ္တဗျပဒေသော ပရေဟိ ဝိယ ကာတဗ္ဗော.

'සංඛ්‍යාදී' සූත්‍රයෙහි සාර්ථක බව 'චත්ථසමාසානන්තරං' (චත්ථ සමාසයට පසුව) යනාදියෙන් පවසයි. 'ඒකත්ව ව්‍යපදේශය (ඒක වචන භාවිතය) කළ යුතුය' යනු: 'සංඛ්‍යාපුබ්බෝ දිගු' (2-1-52) සූත්‍රයෙන් සංඛ්‍යාව පෙරට ඇති සමාසයට 'දිගු' සංඥාව පනවා, එහි අර්ථයට 'දිගුරේකවචනං' (2-4-1) සූත්‍රයෙන් අන්‍යයන් (ව්‍යාකරණඥයන්) විසින් මෙන් ඒකත්ව ව්‍යපදේශය කළ යුතුය.

သမာဟရဏံ သမာဟာရောတိ ဣမိနာ ဘာဝသာဓနော-ယံ သမာဟာရသဒ္ဒေါ. ယဒိ သမာဟရီယတီတိ သမာဟာရောတိ ကမ္မသာဓနော သိယာ, တဒါ ပဉ္စ ကုမာရိယော သမာဟဋာတိ ဝါကျဿာတ္ထေ ဝုတ္တိ သိယာ ပဉ္စကုမာရီတျေတ္ထ သကပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တာ ဗဟုဝစနံ သိယာ ‘‘ဃာပဿာန္တဿာပ္ပဓာနဿာ’’တိ (၃-၂၄) အပ္ပဓာနရဿတ္တဉ္စ န သိယာ… သမာဟဋာနမေဝ ကုမာရီနံ ပဓာနတ္တာ, တသ္မာ ပဉ္စ ဂါဝေါ သ မာဟဋာတျေတသ္မိံ ဝါကျေ သမာသောဝ နတ္ထိ ကမ္မသာဓနဿာနုပဂမတော. ပဉ္စန္နံ ဂုန္နံ သမာဟာရော, စတုန္နံ ပထာနံ သမာဟာရောတိ ဝါကျေ ပန အတ္ထိ, သမာဟာရဿေကတ္တာ တု သတံ ယူထံ ဝနန္တိ ဧတ္ထ ဝိယ သာဘာဝိကမေကဝစနံ သိဒ္ဓမေဝေတိ ဝိညာပေတိ.

‘සමාහරණං සමාහාරෝ’ (එක්තැන් කිරීම සමාහාරයයි) යන මෙයින් මේ ‘සමාහාර’ ශබ්දය භාවසාධන (භාවවාචක) වෙයි. ඉදින් ‘සමාහරීයති’ (එක්තැන් කරනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් ‘සමාහාරෝ’ යැයි කර්මසාධන (කර්මවාචක) වන්නේ නම්, එවිට ‘පඤ්ච කුමාරියෝ සමාහටා’ (කුමාරිකාවන් පස්දෙනෙක් එක් රැස් කරන ලදහ) යන වාක්‍යයේ අර්ථයෙහි වෘත්තියක් (සමාසයක්) වන්නේය. එවිට ‘පඤ්චකුමාරී’ යන මෙහි ස්වකීය පදවල අර්ථය ප්‍රධාන වන බැවින් බහුවචනය විය යුතුය. තවද ‘ඝාපස්සන්තස්සප්පධානස්ස’ (3-24) යන්නෙන් අප්‍රධාන වූ දීර්ඝයට ලුහු (රස්ස) වීමද සිදු නොවිය යුතුය. එක් රැස් කරන ලද කුමාරිකාවන්ම ප්‍රධාන වන බැවිනි. එබැවින් ‘පඤ්ච ගාවෝ සමාහටා’ (එළදෙනුන් පස්දෙනෙක් එක් රැස් කරන ලදහ) යන මෙම වාක්‍යයෙහි සමාසයක් නොමැත, මන්ද යත් කර්මසාධනය පිළි නොගන්නා බැවිනි. ‘පඤ්චන්නං ගුන්නං සමාහාරෝ’ (ගවයන් පස්දෙනෙකුගේ සමූහය), ‘චතුන්නං පථානං සමාහාරෝ’ (මාවත් හතරක සමූහය) යන වාක්‍යයන්හි වනාහි (සමාසය) ඇත. සමාහාරයේ ඒකත්වය නිසා ‘සතං’ (සියයක්), ‘යූථං’ (රෑන), ‘වනං’ (වනය) යන මෙහි මෙන් ස්වභාවික ඒකවචනය සිද්ධ වන බවම දැනගත යුතුය.

၂၂. ကွစေ

22. ‘ක්වචි’ යන්නෙහි (ඇතැම් තැනක)

ကွစိသဒ္ဒဿ [Pg.176] ပယောဂနိယမနတ္ထော ‘‘ပရော ကွိစီ’’တိ (၁-၂၇) ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အဝိသေသေန ဥဒါဟရဏေပီတိ ပရေသံ ဝိယ ‘‘ဆာယာ’’တိ (၂-၂-၇၃) သုတ္တယိတွာ ဝိကပ္ပေန ‘(ကုဍ္ဍစ္ဆာယ) ကုဍ္ဍစ္ဆာယာတိ စ ‘‘ဗာဟုလ္လေ’’တိ (စံ, ၂-၂-၇၄) သုတ္တယိတွာ နိစ္စံ ‘ဥစ္ဆုစ္ဆာယံ သလဘစ္ဆာယ’န္တိ စ နောဒါဟရိတွာ သာမညေန ‘သလဘစ္ဆာယံ သကုန္တစ္ဆာယ’န္တိ ဥဒါဟရဏေ ဒဿိတေပိ. အညတ္ထာတိ ဗဟုလဘာဝတော အညတ္ထ. ဝိဂ္ဂဟသမတ္တဿာတိ ဝိဂ္ဂဟသာမညဿ, ယထာသမ္ဘဝန္တိ ပါသာဒဿ ဆာယာဣစ္စာဒိနာ သမ္ဘဝါနတိက္ကမေန, သဒ္ဒါတိ သဒ္ဒတော ပရာယ.

‘ක්වචි’ ශබ්දයේ ප්‍රයෝග නියමය සඳහා වූ අර්ථය ‘පරෝ ක්විචි’ (1-27) යන මෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. විශේෂයක් නොමැතිව උදාහරණයෙහිදී ද, අන්‍යයන්ගේ මෙන් ‘ඡායා’ (2-2-73) යනුවෙන් සූත්‍ර කොට විකල්පයෙන් ‘කුඩ්ඩච්ඡාය / කුඩ්ඩච්ඡායා’ කියා ද, ‘බාහුල්ලේ’ (2-2-74) යනුවෙන් සූත්‍ර කොට නිත්‍ය වශයෙන් ‘උච්ඡුච්ඡායං’, ‘සලභච්ඡායං’ කියා උදාහරණ නොදක්වා, සාමාන්‍යයෙන් ‘සලභච්ඡායං’, ‘සකුන්තච්ඡායං’ යැයි උදාහරණ දක්වන ලද මුත්, ‘අඤ්ඤත්ථ’ යනු බහුල (විවිධ) භාවයෙන් අන් තැනකය. ‘විග්ගහසමත්තස්ස’ යනු විග්‍රහ සාමාන්‍යය සඳහාය. ‘යථාසම්භවං’ යනු ‘පාසාදස්ස ඡායා’ (ප්‍රාසාදයේ සෙවනැල්ල) යනාදී වශයෙන් සම්භවය ඉක්මවා නොයෑමෙනි. ‘සද්දා’ යනු ශබ්දයට පසුවයි.

၂၃. သျာဒိ

23. ‘ස්‍යාදි’ (සී ආදී ප්‍රත්‍යයන්)

နနုစေစ္စာဒိနာ ဝုတ္တံ စောဒနံ နိသေဓေတိ ‘တန္နေ’တိ. တတ္ထ ကာရဏမာဟ- ‘ဃသညတ္တာ’တျာဒိ. အဃောနန္တိ ဃဩကာရဝဇ္ဇိတာနံ, နနု ဣတ္ထိ ယမာကာရော ဃော, တထာသတိ နပုံသကေ သော (န သိယာတိ) ပရိကပ္ပေတိ ‘နပုံသကတ္တာ ဃတ္တမေဝ နတ္ထီတိ စေဒိ’တိ. တမ္ပိ နေတိ ယထာ ဝုတ္တမ္ပဋိက္ခိပိတွာ အတ္ထေဝ နပုံသကေ ဃတ္တန္တိ ဒဿေတုမာဟ-ဆဋ္ဌီသမာသဿေ’စ္စာဒိ. နပုံသကေ ဃတ္တဿ သဗ္ဘာဝမေဝ သမတ္ထေတိ နပုံသကတ္တံ ဟိ’စ္စာဒိနာ, ပါရိဘာသိကန္တိ ဧတ္ထ သုတ္တမေဝါဓိပ္ပေတံ, ပရိဘာသာယ နိဗ္ဗတ္တံ ပါရိဘာသိကံ သုတ္တိကန္တိ အတ္ထော. အာရဘိတဗ္ဗမေဝိဒံ သုတ္တံ (နပုံသကဿာပိ) ရဿတ္တဝိဓာနာယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဃနိဿိတမ္ပိ ကာရိယန္တိ ‘‘ဃဗြဟ္မာဒီတေ’’တျာဒိနာ (၂-၆၀) ဝိဓိယမာနမေကာရာဒိကာရိယမ္ပိ. ဧတံ ဃနိဿိတံ ကာရိယံ နစ ယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အယုတ္တတ္တေပိ ဒေါသော-ယမာပတတေဝါကျာသင်္ကိယာဟ-‘နာယမ္ပိဒေါသော’စ္စာဒိ, န ရဿဿ ဧတ္ထေဝ လဒ္ဓါဝသရတ္တာ ပဌမံ တေန ပဝိဋ္ဌေ… (ဃနိ)ဿိတံ ကာရိယန္တိ နာယမ္ပိ ဒေါသော ပရိဘာသာဝ သေနာတိ မန္တဗ္ဗံ. သလဘစ္ဆာယေ ဣတိ ပဒစ္ဆေဒေါ.

‘නනුච’ යනාදීන් කියන ලද චෝදනාව ‘තන්නේ’ යන්නෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එහි හේතුව ‘ඝසඤ්ඤත්තා’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘අඝෝනං’ යනු ඝ-සංඥා රහිත වූවන්ටය. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ආකාරය ‘ඝ’ සංඥාව වේ නම්, එසේ ඇති කල්හි නපුංසක ලිංගයේදී එය (නොවිය යුතුය කියා) ‘නපුංසකභාවය නිසා ඝ-සංඥාවම නැතැයි සිතන්නේ නම්’ යැයි උපකල්පනය කරයි. එයද එසේ නොවන බව පවසා, කලින් කියන ලද කරුණ ප්‍රතික්ෂේප කොට නපුංසක ලිංගයෙහි ඝ-සංඥාව ඇති බවම දැක්වීම පිණිස ‘ඡට්ඨීසමාසස්ස’ යනාදිය පැවසීය. නපුංසක ලිංගයෙහි ඝ-සංඥාව පැවතීමම ‘නපුංසකත්තං හි’ යනාදියෙන් තහවුරු කරයි. ‘පාරිභාසිකං’ යන මෙහි සූත්‍රයම අදහස් කෙරේ. පරිභාෂාවෙන් උපන් දෙය පාරිභාෂිකය හෙවත් සූත්‍රගත දෙය යන අර්ථයයි. නපුංසක ලිංගයටද ලුහු (රස්ස) කිරීමේ විධානය සඳහාම මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කළ යුතුය යන්න අදහස් කෙරේ. ‘ඝනිස්සිතම්පි කාරියං’ යනු ‘ඝබ්‍රහ්මාදීතේ’ (2-60) යනාදී සූත්‍රවලින් විධිමත් කරනු ලබන ඒකාරාදී කාර්යයන්ය. මෙම ඝ-සංඥාව ආශ්‍රිත කාර්යය සුදුසු නොවේ යන්න සම්බන්ධයයි. නුසුදුසු වුවද දෝෂයක් පැමිණේ යැයි සැක කොට ‘නායම්පි දෝසෝ’ යනාදිය පැවසීය. මුලින්ම ලුහු (රස්ස) වීමට මෙහි අවස්ථාව ලැබී ඇති බැවින්, පළමුව එයින් ඇතුළු වූ කල්හි, ඝ-සංඥාව ආශ්‍රිත කාර්යයෙහි මෙම දෝෂයද නොවන බව පරිභාෂා බලයෙන්ම දත යුතුය. ‘සලභච්ඡායේ’ යනු පදච්ඡේදයයි.

၂၄. ဃမ

24. ‘ඝම’ (ඝ-ම)

အတောဧဝစာတိအာဒိ [Pg.177] ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာဝလမ္ဗေန ဝုတ္တံ.

‘අතෝ ඒව ච’ යනාදිය යට දක්වන ලද ක්‍රමය ඇසුරින් පවසන ලද්දකි.

၂၅. ဂေါဿု

25. ‘ගෝස්සු’ (ගෝ ශබ්දය පිළිබඳව)

သကတ္ထပရိစ္စာဂေန ကုလေ ပဝတ္တတ္တာတိ ဣမိနာ ဆဋ္ဌီသမာသဿ ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တမာဟ.

තම අර්ථය අත්හැර ‘කුල’ යන අර්ථයෙහි පැවතීම නිසා යන මෙයින් ෂෂ්ඨී තත්පුරුෂ සමාසයෙහි උත්තර පදයේ අර්ථය ප්‍රධාන වන බව පවසයි.

၂၆. ဣတ္ထိ

26. ‘ඉත්ථි’ (ස්ත්‍රී)

ဣတ္ထိဝိဓီသု ‘‘ပုထုဿ ပထဝပုထဝါ’’တိ (၃-၃၉) သုတ္တပရိယန္တေသု. ဣတ္ထိယန္တိ ဣဒံ နာမဝိသေသနံ ဝါ သိယာ ပစ္စယတ္ထဝိသေသနံ ဝါ, တတ္ထ နာမဝိသေသနမေဝိဒံ န ပစ္စယတ္ထဝိသေသနန္တိ ဒဿေတုမာဟ- ‘နာမေ’စ္စာဒိ. အကာရန္တတော နာမသ္မာတိ ဧကတ္တာဒိမဟန္တတ္ထဝါစိတော အကာရန္တတော နာမသ္မာ. ဣတ္ထတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဣတ္ထီတိ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ဝုစ္စတိ. ဣတ္ထိယေဝ ဟိ ဧသာတိ လိင်္ဂီယတိ သင်္ကေတီယတီတိ လိင်္ဂံ. ဣတ္ထိယာ ဧသာတိ ပသိဒ္ဓိမတော အတ္ထဿ ဘာဝေါ သာမညံ ဗာလယုဝတ္တာဒိ လက္ခဏံ ဣတ္ထတ္တံ. ကိမေတ္ထ လိင်္ဂံ နာမ–

‘පුථුස්ස පථවපුථවා’ (3-39) යන සූත්‍රය අවසාන කොට ඇති ස්ත්‍රී ප්‍රත්‍ය විධීන්හි, ‘ඉත්ථියං’ (ස්ත්‍රී වර්ගයෙහි) යන්න නාම විශේෂණයක් හෝ ප්‍රත්‍යාර්ථ විශේෂණයක් හෝ විය හැකිය. එහිදී මෙය නාම විශේෂණයක්ම මිස ප්‍රත්‍යාර්ථ විශේෂණයක් නොවන බව දැක්වීම සඳහා ‘නාම’ යනාදිය පැවසීය. ‘අකාරන්තතෝ නාමස්මා’ යනු ඒකත්වය ආදී මහත් වූ අර්ථ වාචක ඇති අකාරාන්ත නාම පදවලිනි. ‘ඉත්ථත්තං’ යන මෙහි ‘ඉත්ථී’ යන්නෙන් ස්ත්‍රී ලිංගය කියනු ලැබේ. ‘ඇය වනාහි ස්ත්‍රියක්මය’ කියා ලකුණු කරනු ලබන හෙයින් (සංකේතවත් කරනු ලබන හෙයින්) ලිංගය නම් වේ. ‘ඇය ස්ත්‍රියක්’ යැයි ප්‍රසිද්ධ වූ අර්ථයේ ස්වභාවය වන බාල, තරුණ ආදී ලක්ෂණ ස්ත්‍රීත්වය (ඉත්ථත්ත) නම් වේ. මෙහි ලිංගය නම් කුමක්ද?

ဧသေသော ဧတမိတိ စ,ပသိဒ္ဓိ အတ္ထေသု ယေသု လောကဿ;

ထီပုံ နပုံသကာနီတိ,ဝုစ္စန္တေ တာနိ နာမာနိ.

‘එසා’ (ඇය), ‘එසෝ’ (ඔහු), ‘ඒතං’ (එය) යනුවෙන් ලෝකයෙහි යම් යම් අර්ථයන්හි ප්‍රසිද්ධියක් ඇත්ද, ඒ නාමයන් පිළිවෙළින් ස්ත්‍රී, පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංග යැයි කියනු ලැබේ.

အတ္ထေသု ယေသု ဧသာ ဧသော ဧတန္တိ ပသိဒ္ဓိ လောကဿ ဟောတိ ဧတာနိ ယထာက္ကမံ ဣတ္ထိပုရိသနပုံသကလိင်္ဂါနီတိ လောကေန ဝုစ္စန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စကတွာ ဝုစ္စတေ ‘‘လိင်္ဂံ နာနုသာသနီယံ လောကနိဿ ယတ္တာ လိင်္ဂဿာ’’တိ. တတ္ထ ဂေါဣစ္စာဒီသွေသာ ဧသောတိ ပသိဒ္ဓိယာ ဣတ္ထိလိင်္ဂတ္တံ, အစ္စိအာဒီသွေသာ ဧတန္တိ ပသိဒ္ဓိယာ ဣတ္ထိနပုံသကတ္တံ, တဋောဘဋီ တဋမိစ္စာဒီသွေသော ဧသာဧတန္တိ ပသိဒ္ဓိယာ ပုမိတ္ထိနပုံသကတ္တံ, မာလာဣစ္စာဒီသွေသာတိ ပသိဒ္ဓိယာ ဣတ္ထတ္တံ, ရုက္ခောစ္စာဒီသွေသောတိ ပသိဒ္ဓိယာ ပုလ္လိင်္ဂတ္တံ, ကုလမိစ္စာဒေါ ဧတန္တိ ပသိဒ္ဓိယာ နပုံသကတ္တံ. သမာသဿာပျေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဇောတကာတိ ဒဿေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဇောတကာ [Pg.178] ဣတ္ထတ္တဿေတိ ပကရဏတော ဝိညာယတိ. တတော ဝေစ္စာဒိနာ ပစ္စယတ္ထဘာဝိနော ယေ ဒေါသာ တေသမေတ္ထနာဝကာသောတိ ဒဿေတိ. သမာနာဓိကရဏတ္တံ ဗဟုဝစနမ္ပိ ဟောတီတိသမ္ဗန္ဓော. ဣမိနာ ဣဒံ ဒီပေတိ ‘‘ဣတ္ထတ္တဿ ပစ္စယတ္ထတ္တေ သတိ ပဓာနတ္တာဿ ဗျတိရေကလက္ခဏာယ ဆဋ္ဌိယာ ‘ကုမာရိတ္တံ (ဒေဝဒတ္တာယာ’တိဘဝိတဗ္ဗံ, တတော စ န သိယာ ကုမာရီ) ဒေဝဒတ္တာ’တိ သမာနာဓိကရဏတ္တံ, တထာ ကုမာရိယောတိ ဗဟုဝစနမ္ပိ ဣတ္ထတ္တဿေကတ္တာ. ပကတိယတ္ထ ဝိသေသနပက္ခေ တု ပကတိယာ ဣတ္ထတ္တဝိသိဋ္ဌံ ဒဗ္ဗမေဝေါစ္စတေ, အာအာဒယော တု ဇောတကတာတိ တတ္ထ ဗျတိရေကာဘာဝါ ဆဋ္ဌိယာ အပ္ပသင်္ဂေါ စ ဗဟုဝစနမ္ပိ အနေကတ္တာဝ ဒဗ္ဗဿ ယုတ္တန္တိ ယထာဝုတ္တဒေါသာဝသရာဘာဝါ ဣဋ္ဌတ္ထသိဒ္ဓီ’’တိ. အညေတိ ဇယာဒိစ္စ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓျာစရိယာဒယော ဒဿေတိ.

යම් අර්ථයන්හි ‘එසා’ (ඇය), ‘එසෝ’ (ඔහු), ‘ඒතං’ (එය) යනුවෙන් ලෝකයාගේ ප්‍රසිද්ධියක් වේද, ඒවා පිළිවෙළින් ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක ලිංගයන් යැයි ලෝකයා විසින් කියනු ලැබේ යන අර්ථයයි. එසේ හෙයින් ‘ලිංගය වනාහි ලෝකය ඇසුරු කර පවතින බැවින් අනුශාසනා කළ යුතු නොවේ’ යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී ‘ගෝ’ (දෙන) යනාදී පදයන්හි ‘එසා’ (ඇය) සහ ‘එසෝ’ (ඔහු) යන ප්‍රසිද්ධියෙන් ස්ත්‍රී ලිංගත්වය ද, ‘අච්චි’ (දැල්ල) යනාදී පදයන්හි ‘එසා’ (ඇය) සහ ‘ඒතං’ (එය) යන ප්‍රසිද්ධියෙන් ස්ත්‍රී-නපුංසක ලිංගත්වය ද, ‘තටෝ, තටී, තටං’ (තීරය) යනාදී පදයන්හි ‘එසෝ, එසා, ඒතං’ යන ප්‍රසිද්ධියෙන් පුරුෂ-ස්ත්‍රී-නපුංසක ලිංගත්වය ද, ‘මාලා’ (මාලය) යනාදී පදයන්හි ‘එසා’ (ඇය) යන ප්‍රසිද්ධියෙන් ස්ත්‍රී ලිංගත්වය ද, ‘රුක්ඛෝ’ (ගස) යනාදී පදයන්හි ‘එසෝ’ (ඔහු) යන ප්‍රසිද්ධියෙන් පුල්ලිංගත්වය ද, ‘කුලං’ (පවුල) යනාදී පදයන්හි ‘ඒතං’ (එය) යන ප්‍රසිද්ධියෙන් නපුංසක ලිංගත්වය ද වේ. සමාසයෙහිද මෙසේම දත යුතුය. ‘ජෝතකා’ යනු පෙන්වයි යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ‘ජෝතකා ඉත්ථත්තස්ස’ (ස්ත්‍රී භාවය පෙන්වන්නෝය) යන්න ප්‍රකරණයෙන් දැනගත හැකිය. ‘තතෝ ච’ යනාදියෙන් ප්‍රත්‍යාර්ථය පැවතීම නිසා සිදුවන යම් දෝෂ කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුන්ට මෙහි ඉඩක් නොමැති බව දක්වයි. සමානාධිකරණභාවය මෙන්ම බහුවචනයද වේ යන්න සම්බන්ධයයි. මෙයින් මෙය පැහැදිලි කරයි: ‘ස්ත්‍රීත්වය ප්‍රත්‍යාර්ථය වූ කල්හි, එහි ප්‍රධානත්වය නිසා ව්‍යතිරේක ලක්ෂණ ඇති ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් ‘කුමාරිත්තං දේවදත්තාය’ (දේවදත්තගේ කුමාරිකා බව) විය යුතුය. එවිට ‘කුමාරී දේවදත්තා’ යන සමානාධිකරණභාවය සිදු නොවේ. එසේම ස්ත්‍රීත්වයේ ඒකත්වය නිසා ‘කුමාරියෝ’ යන බහුවචනයද සිදු නොවේ. ප්‍රකෘත්‍යාර්ථ විශේෂණ පක්ෂයෙහිදී වනාහි, ප්‍රකෘතියෙන් ස්ත්‍රීත්වයෙන් විශිෂ්ට වූ ද්‍රව්‍යයම කියනු ලැබේ. ‘ආ’ ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වනාහි දෝතක (පෙන්වන්නෝ) පමණක් වෙති. එහි ව්‍යතිරේකයක් නොමැති බැවින් ෂෂ්ඨී විභක්තියක් නොපැමිණේ. ද්‍රව්‍යය බොහෝ බැවින් බහුවචනයද සුදුසු වේ. මෙසේ කලින් කියන ලද දෝෂයන්ට ඉඩක් නොලැබෙන බැවින් කැමති අර්ථයසිද්ධ වේ. ‘අඤ්ඤේ’ (අන්‍යයෝ) යන්නෙන් ජයාදිත්‍ය, ජිනේන්ද්‍රබුද්ධි ආචාර්ය ආදීන් දක්වයි.

ဣတ္ထိယမဘိဓေယျာယန္တိ ဣတ္ထိလိင်္ဂသင်္ခါတေ ဣတ္ထတ္တေ အတ္ထဘူတေ, ယထေဝဟီတိအာဒိနာ ဥပမာဝသေန ယထာဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ. တတ္ထ ဣတ္ထတ္တမိစ္စာဒိနာ ပရောပဝဏ္ဏိတပက္ခဿာယုတ္တတ္တန္နိစ္ဆိန္ဒေတိ, နော ပပဇ္ဇတေ ဒေဝဒတ္တာသဒ္ဒဝစနီယဿာပိ ဣတ္ထတ္တတော အဗျတိရိတ္တတ္တာ ‘ဣတ္ထတ္တံ ဒေဝဒတ္တာယာ’တိ ဘိန္နာဓိကရဏတာ န ယုဇ္ဇတေ, အနုပပတ္တိမေဝ သမတ္ထေတိ ‘ဒေဝဒတ္တာယာတိ’စ္စာဒိနာ. သမာနာဓိကရဏတ္တမေဝ သိယာ ဣတ္ထိသဒ္ဒဝစနီယတော အနညတ္တာ ဒေဝဒတ္တာ သဒ္ဒဝစနီယဿ ဣတ္ထီ ဒေဝဒတ္တာတိ.

‘ඉත්ථියං අභිධෙය්‍යායං’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගය යැයි කියනු ලබන ස්ත්‍රීත්වය අර්ථය වූ කල්හි යන්නයි. ‘යථේව හි’ යනාදියෙන් උපමා වශයෙන් කලින් කියන ලද අර්ථයම පැහැදිලි කරයි. එහිදී ‘ඉත්ථත්තං’ යනාදියෙන් අන්‍යයන් විසින් විස්තර කරන ලද පක්ෂයේ නුසුදුසු බව තීරණය කරයි. ‘දේවදත්තා’ යන ශබ්දයෙන් කියනු ලබන අර්ථයද ස්ත්‍රීත්වයෙන් වෙන් නොවන බැවින්, ‘ඉත්ථත්තං දේවදත්තාය’ (දේවදත්තගේ ස්ත්‍රීත්වය) යන භින්නාධිකරණභාවය නොගැලපේ, එබැවින් එය නොගැලපෙන බවම ‘දේවදත්තාය’ යනාදියෙන් තහවුරු කරයි. ස්ත්‍රී ශබ්දයෙන් කියවෙන අර්ථයෙන් දේවදත්තා ශබ්දයෙන් කියවෙන අර්ථය අන්‍ය නොවන බැවින් ‘ඉත්ථී දේවදත්තා’ (දේවදත්තා නම් ස්ත්‍රිය) යන සමානාධිකරණභාවයම විය යුතුය.

အတောဧဝါတိ ဣတ္ထတ္တေ အာဝိဓာနတောယေဝ. တဗ္ဗတောတ္ထဿာတိ ဣဒံ ဇယာဒိစ္စာဒိမတာနုဂါမိနာ ဝုတ္တံ, တထာ ဟိ တေ ဧဝံ လိင်္ဂလက္ခဏ မာဟု (ပါ, ၄-၁-၃ ကာသိကာယံ) ‘‘သာမညဝိသေသာ ဣတ္ထတ္တာဒယော ဂေါတ္တာဒယော ဝိယ ဗဟုပ္ပကာရဗျတ္တိယောတိ တေ ဟျေဝံ မညန္တေ ‘‘ယထာ [Pg.179] ဂေါတ္တာဒယော သမာနဇာတိယေသု သဗ္ဗေသွနုဝတ္တန္တေ, ဝိဇာတိယေဟိ ပန နိဝတ္တန္တေ, တထာ ဣတ္ထတ္တာဒယောပိ. ဝိစိတ္တတ္တာ ပန သာမညဝိသေသနိဿယာနံ ဗျဉ္ဇကာနံ ကောစိယေဝ သာမညဝိသေသော ကေနစိဒေဝ နိဿယေန ဗျဉ္ဇတေ, န သဗ္ဗော သဗ္ဗေန (ပတိ) နိယတဝိသယတ္တာ ဘာဝသတ္တီနံ, တတ္ထ ယေနတ္ထေန ဣတ္ထတ္တမေဝ ဗျဉ္ဇတေ န ပုမတ္တံ နာပိ နပုံသကတ္တံ, သာ ဣတ္ထိယေဝ ဘဝတိ န ပုမာ နာပိ နပုံသကံ. ယေန ပုမတ္တမေဝ ဗျဉ္ဇတေ, သော ပုမာယေဝ. ယေန တု နပုံသကတ္တံ တံ နပုံသကမေဝ. ယော တု ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ (ဝါ) ဗျဉ္ဇကော, သော ဒွိလိင်္ဂေါ တိလိင်္ဂေါ ဝေ’’တိ (ပါ, ၄-၁-၃ ကာသိကာဝိဝရဏပဉ္ဇိကာ) တသ္မာ ပဗ္ဗတော ယထာ ဝုတ္တဣတ္ထတ္တဝတော အတ္ထဿ အဘိဓေယျဿာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

“එහෙයින් ම” යනු ස්ත්‍රීභාවයෙහි (නොපැනවීමෙන් ම ය). “එය ඇති අර්ථයට” යනු ජයාදිත්‍ය ආදීන්ගේ මතය අනුගමනය කරන්නන් විසින් පවසන ලද්දකි. එසේ ම ඔවුහු ලිංග ලක්ෂණය මෙසේ පැවසූහ (කාසිකා 4-1-3): “ස්ත්‍රීභාවය ආදිය සහ ගෝත්‍ර ආදිය පොදු හා විශේෂ ලක්ෂණ සේ විවිධ පුද්ගල ප්‍රකාශනයන් ය.” මක්නිසාද යත් ඔවුහු මෙසේ සිතති: “යම් සේ ගෝත්‍ර ආදිය සමාන ජාතීන් සියල්ලෙහි ම පවතින අතර, විජාතීන්ගෙන් ඉවත් වේ ද, එසේ ම ස්ත්‍රීභාවය ආදිය ද වේ. විවිධත්වය නිසා පොදු හා විශේෂයන්ට ආශ්‍රය වන ප්‍රකාශනයන්ගෙන්, කිසියම් පොදු හෝ විශේෂ ලක්ෂණයක් කිසියම් ආශ්‍රයකින් ම ප්‍රකාශ වේ, ස්වභාවික ශක්තීන් නියමිත විෂයයන් ඇති බැවින් සියල්ල සියල්ලෙන් ම ප්‍රකාශ නොවේ. එහි යම් අර්ථයකින් ස්ත්‍රීභාවය ම ප්‍රකාශ වේ ද, පුරුෂභාවය හෝ නපුංසකභාවය ප්‍රකාශ නොවේ ද, එය ස්ත්‍රියක් ම වෙයි, පුරුෂයෙක් හෝ නපුංසකයෙක් නොවේ. යමකින් පුරුෂභාවය ම ප්‍රකාශ වේ ද, හේ පුරුෂයෙක් ම ය. යමකින් නපුංසකභාවය ප්‍රකාශ වේ ද, එය නපුංසකයෙක් ම ය. යමෙක් ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙකක් හෝ තුනක් ම ප්‍රකාශ කෙරේ ද, හේ ද්විලිංගික හෝ ත්‍රිලිංගික වේ.” එබැවින් ‘පබ්බත’ යන්න පෙර කියන ලද ස්ත්‍රීභාවය ඇති අර්ථය (අභිධෙයය) ඇත්තක් ලෙස මෙහි අර්ථය දත යුතු ය.

အထေစ္စာဒိနာ ယထာဝုတ္တဒေါသပရိဟာရာယ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိနာ ယဒုပဝဏ္ဏိ တံ တံ ပရိကပ္ပေတိ. သော ဧဝ စရဟိစ္စာဒိနာ ဥပဟာသပုဗ္ဗကမုတ္တရ မာစိက္ခတေ. မသိမက္ခိတကုက္ကုဋောဝိယာတိ ယဒါ ကောစိ အညကုက္ကုဋော အညသ္မာ ဘီတော သိယာ, တဒါ ဝိဇယိနော ကုက္ကုဋဿ မုခံ မသိယာ မက္ခေတွာ ဥပနေန္တိ သော ပဌမံ တတော ဘီတောပိ ပုန အညောတိ မန္တွာ ယုဇ္ဈိတုမုဿဟတေ. ယထာတြ သောဝ ကုက္ကုဋော ဗျာဇေ နောပဒဿိတော, တထာ တြာမီတျတ္ထော.

“අථ” (එසේ නම්) යනාදියෙන්, කලින් කී දොස් දුරු කිරීම පිණිස ජිනේන්ද්‍ර බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් යමක් වර්ණනා කරන ලද ද, එය උපකල්පනය කරයි. “සෝ ඒව චරහි” (එසේ වී නම් ඔහු ම) යනාදියෙන් උපහාසය පෙරදැරි කරගෙන පිළිතුර පවසයි. “මසිමක්ඛිතකුක්කුටෝ විය” (දැලි තැවරූ කුකුළෙකු මෙන්) යනු: යම් කලෙක වෙනත් කුකුළෙකු තවත් කුකුළෙකුට බිය වේ ද, එකල ජයග්‍රාහී කුකුළාගේ මුහුණෙහි දැලි තවරා ඉදිරිපත් කරති. ඔහු පළමුවෙන් ඔහුට බිය වුව ද, නැවත “මූ වෙනකෙක්” යැයි සිතා සටන් කිරීමට උත්සාහ කරයි. යම් සේ මෙහි දී ඒ කුකුළා ම ව්‍යාජයකින් පෙන්වන ලද්දේ ද, එසේ ම ය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

၂၉. အာရာ

29. ආරා

ပုံယောဂေန ဘရိယာယံ ဝတ္တမာနတောဝ နိယမေန ‘‘မာတုလာဒိတွာနီ ဘရိယာယံ’’ (၃-၃၃) တျာနီ, ဣမိနာ တွနိယမေန ဘရိယာယမဘရိယာယဉ္စ ဣနီတျနိယမေန ဝတ္တုမာဟ- ‘အာရာမိကဿ ဘရိယာ’ဣစ္စာဒိ.

පුරුෂ සම්බන්ධය (පුංයෝගය) හේතුවෙන් භාර්යාව කෙරෙහි පැවැත්මෙන් ම “මාතුලාදිත්වානී භාර්යාව කෙරෙහි” (3-33) යන්නෙන් නියමයෙන් ‘ආනී’ ප්‍රත්‍යය ද, මේ අනියමයෙන් භාර්යාව කෙරෙහි ද නොභාර්යාව කෙරෙහි ද ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය අනියමයෙන් පැවසීම සඳහා “ආරාමිකස්ස භරියා” (ආරාමිකයාගේ භාර්යාව) යනාදිය පැවසී ය.

၃၁. က္တိ

31. ක්ති

တ္တိမှာတိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေပိ တ္တိပ္ပစ္စယန္တတောတိ ဝစနေ ကာရဏမာဟ-ကေဝလဿ အညပဒတ္ထေ ပယောဂါဘာဝါ’တိ. ဣမိနာ ပစ္စယဂ္ဂဟဏပရိဘာသမန္တရေနာပိ သာမတ္ထိယေနေဝါယမတ္ထဝိသေသော လဗ္ဘတီတိ ဒီပေတိ.

“ත්තිම්හා” යැයි මෙපමණක් පැවසූ කල ද, “ත්ති ප්‍රත්‍යයාන්තයෙන්” යැයි පැවසීමට හේතුව පවසයි: “කේවළ (ප්‍රත්‍යය) වෙනත් පදයක අර්ථයෙහි යෙදීමක් නොමැති බැවිනි” යන්නයි. මෙයින් ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය කිරීමේ පරිභාෂාවෙන් තොරව ද, සාමර්ථ්‍යයෙන් ම මේ අර්ථ විශේෂය ලැබෙන බව පෙන්වයි.

၃၂. ဃရ

32. ඝර

တံသန္နိယောဂါတိ [Pg.180] တေန နီပ္ပစ္စယေန သန္နိယောဂါ ဧကီဘာဝါ, အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘ယတ္ထ နီပ္ပစ္စယော တတ္ထေဝ ယလောပေါ’တိ.

“තංසන්නියෝගා” යනු: ඒ ‘නී’ ප්‍රත්‍යය හා එක්වීමෙන් එක්බවට පැමිණීමයි. මෙහි අදහස නම් “යම් තැනක ‘නී’ ප්‍රත්‍යය වේ ද, එතැන ම ‘ය’ කාර ලෝපය ද වේ” යන්නයි.

၃၃. မာတု

33. මාතු

ဘရိယာယန္တိ ပကတိဝိသေသနတ္တာ မာဟ- ‘ဘရိယာယ’န္တိအာဒိ. ပုန္နာမဓေယျာတိ ပုရိသဿ သမညာဘူတာ, ပုံယောဂေနာတိ ပုရိသေန သဟ သမ္ဗန္ဓေန ဟေတုနာ. ဣတ္ထိယံ ဝတ္တန္တီတိ သောယမိတျဘေဒဝစနိစ္ဆာယံ ယဒါ ဘရိယာသင်္ခါတာယမိတ္ထိယံ ဝတ္တန္တေ, နဒါဒိပါဌာတိ ဝုတ္တေ ဝိညာယတိ ‘အာကတိဂဏတ္တာ နဒါဒိပါဌော ဟောန္တော ဧဝံ ဟောတီ’တိ ဒဿေတိ, ပုန္နာမသ္မာယောဂါအပါလကန္တာတိ နဒါဒိပါဌတောတိ အတ္ထောတိ သေသော. ဣဒဉ္စ နဒါဒီသု ဂဏသုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တဿ အတ္ထံ ဝဒတိ-‘ပုမုနော’ဣစ္စာဒိ, အပါလကန္တာတိ ကိံပသုပါလိကာ ခေတ္တပါလိကာ.

“භරියායං” යන්න ප්‍රකෘති විශේෂණයක් බැවින් “භරියායං” යනාදිය පැවසී ය. “පුන්නාමධෙය්‍යා” යනු: පුරුෂයාගේ නාමය වූ, “පුංයෝගේන” යනු: පුරුෂයා සමඟ ඇති සබඳතාව හේතුවෙනි. “ඉත්ථියං වත්තන්තී” යනු: අභේද වචනයක් ලෙස භාර්යාව යැයි කියනු ලබන ස්ත්‍රිය කෙරෙහි වර්තමාන වන කල්හි ය. “නදාදිපාඨා” යැයි පැවසූ කල, “ආකෘති ගණයක් බැවින් නදාදි පාඨය මෙසේ වේ” යන්න පෙන්වයි. “පුන්නාමස්මායෝගාඅපාලකන්තා” යන්නෙන්, ‘නදාදි පාඨයෙන්’ යන අර්ථය ශේෂ වේ. මෙය නදාදි ගණයෙහි එන ගණ සූත්‍රයක් බව දත යුතු ය. එහි අර්ථය පවසයි: “පුමුනෝ” යනාදියයි. “අපාලකන්තා” (පාලක ශබ්දය කෙළවර නොමැති) යනු කුමක්ද? පසුපාලිකා (ගව පාලිකාව), ඛෙත්තපාලිකා (කුඹුරු පාලිකාව) වැනි ය.

၃၉. ပုထု

39. පුථු

ပုထုသဒ္ဒတော သညာယံ ဝီပ္ပစ္စယံ သမတ္ထေတိ‘ပုထုဘူတာ ပထဝီတိ ဟိ မဟီ ဝုစ္စတီ’’တိ, ပုထုဘူတာတိ ဟိ ဣမိနာ ပထဝီသဒ္ဒဿ ပုထုသဒ္ဒဘူတတ္တံ ဝိညာပေတိ, မဟီ ဝုစ္စတီတိ ဣမိနာ နဒါဒိပါဌာ သညာယံ ဝီပ္ပစ္စယတ္တံ, ပုထုဘူတာ ပတ္ထဋာတိ အတ္ထော.

“පුථු” ශබ්දයෙන් සංඥාවෙහි ‘වී’ ප්‍රත්‍යය “පුථුභූතා පථවීති හි මහී වුච්චතී” (මහත් වූ පෘථිවිය ‘මහී’ යැයි කියනු ලැබේ) යන්නෙන් තහවුරු කරයි. “පුථුභූතා” යන්නෙන් පෘථිවි ශබ්දයෙහි පෘථු ශබ්ද ස්වභාවය හඳුන්වා දෙයි. “මහී වුච්චතී” යන්නෙන් නදාදි පාඨයෙන් සංඥාවෙහි ‘වී’ ප්‍රත්‍යය වන බව දක්වයි. “පුථුභූතා” යනු පැතිරුණු (පත්ථටා) යන්නයි.

၄၀. သမာ

40. සමා

ပရာဓိကာရတော ပစ္စယဿ ပရဝိဓိနာဝ သာမီပျဿ သိဒ္ဓတ္တာ သာဓီပျဝစနဿန္တသဒ္ဒဿ ဂဟဏမနတ္ထကံ သိယာတိ မန္တွာဝယဝဝစနော ယမန္တသဒ္ဒေါ ဂယှတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘တဿ အန္တော’ဣစ္စာဒိ. အဝသာနဝတိ+အဝယဝေါတိ ပဒစ္ဆေဒေါ, သမာသဂ္ဂဟဏေန ဂဟဏေ ကာရဏမာဟ-‘အဝယဝတ္တာ’တိ. ယထာဝုတ္တစောဒနာယ နိဒ္ဒေါသတ္တမုပမာဝသေန ဒဿေတုမာဟ-‘နာယံ ဒေါသော’စ္စာဒိ. ပလ္လဝိတဿ ရုက္ခဿ ပလ္လဝါနမဝယဝတ္တံ ဝိယ သမာသတော ဥတ္တရကာလံ ဝိဓီယ မာနဿ အကာရဿ သမာသာဝယဝတ္တံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ အတ္ထော.

පරාධිකාරයෙන් ප්‍රත්‍යයෙහි පරවිධියෙන් ම සාමීප්‍යය (ළඟ බව) සිද්ධ වන බැවින්, සාමීප්‍යය පැවසීමට ‘අන්ත’ ශබ්දය යෙදීම නිෂ්ඵල වේ යැයි සිතා, මෙහි අවයව (කොටස) අර්ථය ඇති ‘අන්ත’ ශබ්දය ගන්නා බව දක්වමින් “තස්ස අන්තෝ” යනාදිය පැවසී ය. “අවසානවති + අවයවෝ” යනු පදච්ඡේදයයි. සමාස ග්‍රහණයෙන් ගැනීමට හේතුව පවසයි: “අවයවයක් වූ බැවිනි” යන්නයි. කලින් කී චෝදනාවෙහි නිදොස් බව උපමාවක් ඇසුරින් දැක්වීමට “නායං දෝසෝ” යනාදිය පැවසී ය. දළු ලෑ වෘක්ෂයක දළු වෘක්ෂයෙහි ම අවයවයන් වන්නා සේ, සමාසයට පසුව විධාන කරනු ලබන ‘අ’ කාරය සමාසයෙහි ම අවයවයක් වීම විරුද්ධ නොවේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

၄၄. အသံ

44. අසං

အတိက္ကန္တမင်္ဂုလိယောတိ [Pg.181] ဝိဂ္ဂဟော. ဒွေ အင်္ဂုလိယော သမာဟဋာတိ ပရဝိဂ္ဂဟေနာတ္ထမာဟ, ဒွေ အင်္ဂုလိယော ပမာဏမဿာတိ ဝိဂ္ဂဟေနေဝံ သမာသော တတော မတ္တပ္ပစ္စယေ တဂ္ဃပ္ပစ္စယေ ဝါ တဿ ‘‘လောပေါ’’တိ (၄-၁၂၃) ဣမိနာ လောပေ ကတေ ဝိသေသနသမာသာ အကာရောတိ ဒဿေတုံ ‘ကထ’မိစ္စာဒိနာ ယံ ဝုတ္တံ တံ ဒဿေတုံ ‘အညပဒတ္ထေ’စ္စာဒိ ဝုတ္တံ. သမာသဝိဓာနံ အတောပီတိ မတ္တာဒိပ္ပစ္စယလောပံ ကတွာ ‘‘ဝိသေသနမေကတ္ထေနေ’’တိ (၃-၁၁) သမာသဝိဓာနာ, အထ နာယမင်္ဂုလိသဒ္ဒေနေဝံ သမာသော, မာနေ ပစ္စယလောပဝသေန ဝိနာဝ အပ္ပစ္စယေန နိဋ္ဌပ္ပတ္တီတိ မန္တွာ ‘အင်္ဂုလသဒ္ဒေါ ဝါ’စ္စာဒိနာ ယံ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တံ တတ္ထ အာသင်္ကံ ဝိရစယတိ ‘အထေ’စ္စာဒိ. ဒွင်္ဂုလသဒ္ဒဿ ပမာဏိနိဝတ္တနတော ကထဉ္စိပိ အညပဒတ္ထတာ သိယာတိ ‘ယထာ တထာ အညပဒတ္ထေ ဝတ္တတူ’တိဝုတ္တံ. နနု နိရင်္ဂုလန္တျာဒိ သဗ္ဗမင်္ဂုလသဒ္ဒေန သာဓေတုံ သက္ကာ, တထာ သတိ ကိမင်္ဂုလိ သဒ္ဒါ အပ္ပစ္စယဝိဓာနေနေတျာသင်္ကိယ ပယောဇနန္တရံ အပဒိသိတုမာဟ- ‘သဗ္ဗတ္ထေ’စ္စာဒိ. အင်္ဂုလိသဒ္ဒတော အပ္ပစ္စယေ အဝိဟိတေ နိရင်္ဂုလိစ္စာဒိပိ သိယာ တန္နိဝတ္တနမေတ္ထ ပယောဇနန္တိ ဒဿေတိ ‘အင်္ဂုလိသဒ္ဒနိဝတ္တနတ္ထ’န္တိ.

“අතික්කන්තමංගුලියෝ” යනු විග්‍රහයයි. “ද්වේ අංගුලියෝ සමාහටා” යන්නෙන් වෙනත් විග්‍රහයකින් අර්ථය පවසයි. “ද්වේ අංගුලියෝ පමාණමස්ස” යන විග්‍රහයෙන් මෙසේ සමාසය කොට, ඉන්පසු ‘මත්ත’ ප්‍රත්‍යය හෝ ‘තග්ඝ’ ප්‍රත්‍යය “ලෝපෝ” (4-123) යන්නෙන් ලෝප කළ කල්හි, විශේෂණ සමාසයෙහි ‘අ’ කාරය වන බව දැක්වීමට “කථං” යනාදියෙන් යමක් කියන ලද ද, එය දැක්වීම පිණිස “අඤ්ඤපදත්ථේ” යනාදිය පවසන ලදී. සමාස විධානය මෙයින් ද වේ: ‘මත්ත’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් ලෝප කොට “විසේසනමේකත්ථේන” (3-11) යන්නෙන් සමාස විධානය වන බැවිනි. වැළිත්, මේ සමාසය ‘අංගුලි’ ශබ්දයෙන් ම සිදු නොවේ ද, ප්‍රමාණ ප්‍රත්‍යය ලෝප වීමෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව ම සිද්ධියට පැමිණෙන්නේ යැයි සිතා “අංගුලසද්දෝ වා” යනාදියෙන් වෘත්තියෙහි යමක් පවසන ලද ද, එහි සැකයක් ඇති කරමින් “අථ” යනාදිය පවසයි. ‘ද්වංගුල’ ශබ්දයෙන් ප්‍රමාණවතා ඉවත් වන බැවින් කෙසේ හෝ අන්‍ය පදාර්ථභාවය විය හැකි යැයි “යම් සේ හෝ අන්‍ය පදාර්ථයෙහි පවතී වා” යැයි පවසන ලදී. “නිරංගුල” ආදී සියල්ල ම ‘අංගුල’ ශබ්දයෙන් ම සාධනය කළ හැකි නොවේ ද? එසේ නම් ‘අංගුලි’ ශබ්දයෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය විධානය කිරීමෙන් ඇති ඵලය කිමදැයි සැක කොට, වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් දැක්වීමට “සබ්බත්ථ” යනාදිය පැවසී ය. ‘අංගුලි’ ශබ්දයෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය විධානය නොකළ හොත් “නිරංගුලි” ආදිය ද විය හැකි ය, එය වැළැක්වීම මෙහි ප්‍රයෝජනය බව “අංගුලිසද්දනිවත්තනත්ථං” (අංගුලි ශබ්දය වැළැක්වීම සඳහා) යන්නෙන් දක්වයි.

၄၅. ဒီဃာ

45. දීඝා

ဒီဃရတ္တန္တျာဒေါ နာနုသိဋ္ဌတ္တာ လိင်္ဂဝိသေသဿ ကထံ နပုံသကတ္တမေဝိစ္စာသင်္ကိယ စောဒေတိ ‘နနုစေ’စ္စာဒိ. နာယံဒေါသောစ္စာဒိနာ ပရိဟရတိ. ‘‘လိင်္ဂံ နာနုသာသနီယံ လောကနိဿယတ္တာ လိင်္ဂဿာ’’တီဒမာလမ္ဗ ဝဒတိ ‘လောကေ’တိအာဒိ. အထဝါတိ ပက္ခန္တရောပဒဿနတ္ထေ နိပါတော, ဝိဘဇ္ဇာတိ ဝိဘဇိတွာ. ကွစီတိ ယောဂဝိဘာဂေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

“දීඝරත්තං” යනාදියෙහි විශේෂ ලිංගයක් අනුශාසනා නොකළ බැවින් කෙසේ නම් නපුංසක ලිංගය වේදැයි සැක කොට “නනුච” (එසේ නොවේද) යනාදියෙන් චෝදනා කරයි. “නායං දෝසෝ” (මෙය දෝෂයක් නොවේ) යනාදියෙන් එය මඟහරියයි. “ලිංගය අනුශාසනා කටයුතු නොවේ, මක්නිසාද යත් ලිංගය ලෝකය ඇසුරු කොට පවතින බැවිනි” යන්න ඇසුරු කොට “ලෝකේ” යනාදිය පවසයි. “අථවා” යනු වෙනත් මතයක් දැක්වීම සඳහා වූ නිපාතයකි, “විභජ්ජ” යනු බෙදා වෙන් කොට යන්නයි. “ක්වචී” යනු යෝගවිභාගයෙන් යන්න අදහසයි.

အဟောရတ္တန္တိ သမာဟာရေ (စတ္ထ) သမာသာ နပုံသကတ္တံ. အတိရတ္တောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ ပါဒိသမာသော, သမုဒါယသဒ္ဒဿာပျဝယဝေ ဝုတ္တိ သဗ္ဘာဝတော ဧကဒေသဝစနော ပုဗ္ဗရတ္တာဒေါ ရတ္တိသဒ္ဒေါစ္စာဟ-‘ပုဗ္ဗာ စ သာ ရတ္တိ စာ’တိအာဒိ. ဧဝမေကရတ္တန္တိ ပါဌေန န ဘဝိတဗ္ဗံ… တဿ သမာဟာရေန သမာသတ္တာဘာဝါ. နပုံသကလိင်္ဂမ္ပန လောကသန္နိဿ ယတ္တာ ဝိညေယျံ.

‘අහෝරත්තං’ යනු සමාහාර ද්වන්ද සමාසයෙන් නපුංසක ලිංග වේ. ‘අතිරත්තෝ’ යනු පුල්ලිංගයෙහි වූ පාදි සමාසයකි. සමූහ වාචක ශබ්දයක කොටසක් හැඟවීමේ ශක්තිය ඇති බැවින්, ඒකදේශ වාචක වූ ‘පුබ්බරත්ත’ ආදියේ ‘රත්ති’ ශබ්දය ‘පුබ්බා ච සා රත්ති ච’ යනාදී වශයෙන් කියනු ලැබේ. එසේම ‘ඒකරත්තං’ කියා පාඨයක් නොවිය යුතුය... එහි සමාහාරයෙන් සමාස වීමක් නොමැති බැවිනි. නපුංසක ලිංගය වනාහි ලෝක ව්‍යවහාරය නිශ්‍රය කරගත් බැවින් දත යුතුය.

အသမာသန္တပက္ခေတိ [Pg.182] သမာသန္တအပ္ပစ္စယဿာဘာဝပက္ခေ. ပုဗ္ဗာ အတိက္ကန္တာ ရတ္တိ ပုဗ္ဗရတ္တီ(တိ ရတ္တိ သဒ္ဒေါ) နေကဒေသဝစနောတိ သမာသန္တာဘာဝေါ.

‘අසමාසන්තපක්ඛෙ’ යනු සමාසාන්ත ‘අ’ ප්‍රත්‍යය නොපැමිණෙන පක්ෂයෙහිය. ‘පුබ්බා අතික්කන්තා රත්ති පුබ්බරත්ති’ (පෙරයම ඉක්මගිය රාත්‍රිය) යන්නෙහි ‘රත්ති’ ශබ්දය ඒකදේශ වාචක නොවන බැවින් සමාසාන්ත ප්‍රත්‍යය නොපැමිණේ.

၄၆. ဂေါတွ

46. ගෝ-භාවය (ගෝත්ව)

နနုစေစ္စာဒိနာ ယထာပါဒိတဒေါသံ နာယံ ဒေါသောတိ ပရိဟရတိ. သျာဒိလောပဿိစ္စာဒိနာ သုလဘသျာဒိ လောပတော ပျသုလဘတဒ္ဓိတ လောပေါဝ အလောပေတီမိနာ ပရာမဋ္ဌုံ ယုတ္တောတိ ဒဿေတိ.

‘නනු ච’ යනාදියෙන්, දක්වන ලද දෝෂය ‘මෙය දෝෂයක් නොවේ’ යැයි දුරු කරයි. ‘ස්‍යාදිලෝපස්ස’ යනාදියෙන්, පහසුවෙන් සිදුවන ස්‍යාදි (විභක්ති) ලෝපයට වඩා අමාරුවෙන් සිදුවන තද්ධිත ලෝපයම ‘අලෝපේ’ යන්නෙන් අදහස් කිරීම සුදුසු බව පෙන්වයි.

၄၇. ရတ္တိ

47. රාත්‍රිය (රත්ති)

ရတ္တိန္ဒိဝံ ဘုဉ္ဇတီတိ ပယောဂေ အာဓေယျေ ဘောဇနသင်္ခါတေ အပေက္ခိတေ ရတျာဒယော အာဒေယျသာပေက္ခာ, တေသမ္ပိ ဣမိနာ နိပါတ နေနေဝါတိမတာ သမာသဿ သိဒ္ဓီတိ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘ရတ္တန္ဒိဝ’န္တိအာဒိ, ရတ္တိ စ ဒိဝါစာတိ ဝိဂ္ဂဟော, စတ္ထသမာသေ တု ရ(တ္တိန္ဒိ) ဝါ.

‘රත්තින්දිවං භුඤ්ජති’ (රෑ දවල් අනුභව කරයි) යන ප්‍රයෝගයෙහි, භෝජන සංඛ්‍යාත ආධෙයය (අනුභවය) අපේක්ෂා කරන කල්හි, ‘රත්ති’ ආදී ශබ්ද ආධෙය සාපේක්ෂ වේ. ඔවුන්ට ද මේ නිපාතනයෙන් ම අභිමත පරිදි සමාසය සිද්ධ වන බව දක්වමින් ‘රත්තන්දිවං’ යනාදිය පැවසීය. ‘රත්ති ච දිවා ච’ යනු විග්‍රහයයි. චාර්ථ සමාසයෙහි දී වනාහි ‘රත්තින්දිවා’ යි වේ.

၅၀. ဒါရု

50. දැව (දාරු)

သမာသတ္ထော (ဧတ္ထ) ဒါရု, နာဿ မုချာဟိ အင်္ဂုလီဟိ သမ္ဗန္ဓော ယုဇ္ဇတိ, နနု ဒွေ အင်္ဂုလီ ပမာဏမဿ ဒါရုနောစ္စာဒိံ မုချော အင်္ဂုလိသဒ္ဒေါဂဟိတောတိ သမ္ဗန္ဓော သမ္ဘဝတိ ကိမေဝံ ဝုစ္စတေစ္စာသင်္ကိယာဟ-‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ, ပမာဏဝစနေနာတိ မတ္တာဒိပစ္စယတ္ထဘူတပမာဏဝါစကေန, အင်္ဂုလိ သဒ္ဒဿ ဒါရုနော ပမာဏဝါစကတ္တာ ဝုတ္တံ- ‘ဒါရုနော သမ္ဗန္ဓော အတ္ထီ’တိ. ဝိသေသနသမာသတော ပရံ တဒတ္ထဝိသယေ တသ္မိံပမာဏတ္ထဝိသယေ ‘‘မာနေမတ္တော’’တိအာဒိနာ (၄-၄၆) မတ္တာဒိပ္ပစ္စယေနဘဝိတဗ္ဗန္တိအတ္ထော, လောပေနဘဝိတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော, ‘‘အသင်္ချေဟိ စာင်္ဂုလျာ နညာသင်္ချတ္ထေသု’’ဣစ္စတြ (၃-၄၄) ယဒါချာတံ, တဒိဟာပျတိဒိသမာဟ-‘ပုဗ္ဗေ ဝိယသိဒ္ဓ’န္တိ, အနကာရန္တာနန္တိ ဘူမိအာဒီနံ, တဗ္ဗိဓာနေ တဿ အပ္ပစ္စယဿ ဝိဓာနေ ပယောဇနံသိဿောကာရောတိသမ္ဗန္ဓော. ဣမိနာ ကစ္စာယနာနံ ပကရဏေ ပယောဇနံ ဒဿိတံ. အထစ ပနေတ္ထ ‘‘ကွစိ သမာသန္တဂတာနမကာရန္တော’’တိ (က, ၂-၇-၂၂) ဣမိနာ အကာရန္တဿ သမာသန္တေ ကတေ သာမတ္ထိယာ ‘သျာစ’ဣတိ (က, ၂-၃-၂၉) သိဿာကာရာဒေသာဘာဝါ နိစ္စမောကာရန္တရူပံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ပရိကပ္ပိယတဿာယုတ္တဘာဝံ ဒဿေတုံ ယံ [Pg.183] ဝုတ္တံဝုတ္တိကာရေန, တံ ဒဿေတုမာဟ‘အကာရန္တဿပိ’စ္စာဒိ, ယံ-ဝုတ္တံ သိဿာကာရာ ဒေသနိဝတ္တနေ အကာရကရဏေ သာမတ္ထိယံ, တဒဘာဝါ သိဿာကာရာဒေသော န နိဝါရီယတီတိ ဒဿေတုမာဟ-‘နစေ’စ္စာဒိ. စရိတတ္ထတာယ နိဋ္ဌိတပ္ပယောဇနတာယ, တေနေဝ ကစ္စာယနဝုတ္တိကာရေနေဝ အပ္ပစ္စယန္တ မုဒါဟဋံ သက္ကတဂန္ထာနုသာရေန, အဗျဉ္ဇနန္တတ္တာတိ ဣမိနာ တိဏ္ဏမေသံ သဒ္ဒါနံ သက္ကတေ ဗျဉ္ဇနန္တတ္တမေဝ ဗောဓေတိ, နိရတ္ထကန္တိ ပုဗ္ဗေဝ အကာရန္တတ္တာ နိရတ္ထကံ, အာကာရဝိဓာနေနေဝါတိ (က, ၂-၇-၂၅) ‘‘ဓနုမှာစ’’ ဣတျာကာရဝိဓာနေနေဝ.

මෙහි සමාසාර්ථය ‘දාරු’ (දැව) යන්නයි. ප්‍රධාන අඟුලි (ඇඟිලි) සමඟ මෙහි සබඳතාවක් නොගැලපේ. ‘ද්වේ අඟුලී පමාණමස්ස දාරුනෝ’ (ඇඟිලි දෙකක ප්‍රමාණය ඇති දැවය) යනාදී වශයෙන් ප්‍රධාන අඟුලි ශබ්දය ගත් කල සබඳතාවක් ඇති විය හැකි නොවේදැයි සැක කොට ‘යදිපි’ යනාදිය පැවසීය. ‘පමාණවචනේන’ යනු මත්තාදී ප්‍රත්‍යාර්ථයෙහි වූ ප්‍රමාණ වාචකයෙනි. අඟුලි ශබ්දය දැවයේ ප්‍රමාණ වාචකයක් වන බැවින් ‘දැවය පිළිබඳ සබඳතාවක් ඇත’ යි කියන ලදී. විශේෂණ සමාසයට පසුව, එම ප්‍රමාණාර්ථයෙහි ‘මානේමත්තෝ’ යනාදියෙන් මත්තාදී ප්‍රත්‍යය විය යුතු යන්න අර්ථයයි, එහි ලෝපය විය යුතුය යන්න සබඳතාවයි. ‘අසංඛ්‍යේහි චාංගුල්‍යා...’ යන්නෙහි යමක් කියන ලද ද, එයම මෙහි ද අතිදේශ කරමින් ‘පෙර මෙන් සිද්ධ වේ’ යැයි පැවසීය. ‘අනකාරන්තානං’ යනු භූමි ආදී අකාරාන්ත නොවන ශබ්දයන්ගේ ය, ‘තබ්බිධානෙ’ යනු එම ‘අ’ ප්‍රත්‍යය විධානයෙහි ය. ‘පයෝජනං සිස්සෝකාරෝ’ (ඉතිරි වන ඕ-කාරය ප්‍රයෝජනයයි) යන්න සබඳතාවයි. මෙයින් කච්චායන ප්‍රකරණයෙහි ප්‍රයෝජනය දක්වන ලදී. තවද, මෙහි ‘ක්වචි සමාසන්තගතානමකාරන්තෝ’ යන්නෙන් සමාසාන්තයෙහි අකාරාන්තය කළ කල්හි, සාමර්ථ්‍යයෙන් ‘ස්‍යාච’ යන්නෙන් ඉතිරි වන ආකාරාදේශය නොවීම නිසා නිතිපතා ඕකාරාන්ත රූපය සිද්ධ වේ යැයි පරිකල්පනය කොට, එහි ඇති අයෝග්‍යතාව දැක්වීම පිණිස වෘත්තිකාරයන් විසින් යමක් පවසන ලද ද, එය දැක්වීමට ‘අකාරන්තස්සපි’ යනාදිය පැවසීය. ආකාරාදේශය වැළැක්වීම සඳහා අකාරකරණයෙහි ඇති සාමර්ථ්‍යය, එය නොමැති කල්හි ආකාරාදේශය වැළැක්විය නොහැකි බව දැක්වීමට ‘න ච’ යනාදිය පැවසීය. ‘චරිතත්ථතාය’ යනු නිම වූ ප්‍රයෝජනය ඇති බැවිනි. එහෙයින් ම කච්චායන වෘත්තිකාරයන් විසින් සංස්කෘත ග්‍රන්ථයන්ට අනුකූලව ‘අ’ ප්‍රත්‍යයාන්තය උදාහරණ කොට දක්වන ලදී. ‘අබ්‍යඤ්ජනන්තත්තා’ යන්නෙන් මේ ශබ්ද තුනෙහි සංස්කෘතයෙහි බ්‍යඤ්ජනාන්ත බව ම පෙන්වයි. ‘නිරත්ථකං’ යනු පෙර ම අකාරාන්ත බැවින් නිෂ්ඵල බවයි. ‘ආකාරවිධානෙනෙව’ යනු ‘ධනුම්හාච’ යනාදී ආකාර විධානයෙන් ම ය.

၅၁. စိဝီ

51. ච්වී (ප්‍රත්‍යය)

အညမညကိရိယေတိ ကိရိယာပရိဝတ္တနမာဟ, ဣမိနာ သုတ္တေ ကိရိယ သဒ္ဒါဘာဝေပိ ဝီတိဟရဏသဒ္ဒေနေဝ ကိရိယာဗျတိဟာရေတိ လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတိ.

‘අඤ්ඤමඤ්ඤකිරියා’ යන්නෙන් ක්‍රියා හුවමාරුව (ක්‍රියා පරිවර්තනය) අදහස් කෙරේ. මෙයින් සූත්‍රයෙහි ‘කිරියා’ ශබ්දය නොමැති වුවද ‘වීතිහරණ’ ශබ්දයෙන් ම ක්‍රියා ව්‍යතිහාරය (ක්‍රියා හුවමාරුව) ලැබෙන බව දක්වයි.

၅၂. လတွီ

52. ලත්වී (ප්‍රත්‍යය)

ပဋိမုက္ကကမ္ဗူ အာမုက္ကဝလယာ.

පැළඳි හක්ගෙඩි වළලු ඇති, පැළඳි වළලු ඇති.

၅၃. ဝါည

53. වාඤ්ඤ

ကာပေက္ခေဟီတိ ကပ္ပစ္စယမပေက္ခိတေဟိ.

‘කාපෙක්ඛෙහි’ යනු ‘කප්’ ප්‍රත්‍යය අපේක්ෂා කරන ලද දේ සමඟ ය.

၅၄. ဥတ္တ

54. උත්ත

အာပရိစ္ဆေဒါဝသာနာ န ပရေ တတော ပရံ ဏာဒိကာရိယဝိဓာနာ.

සීමා නිර්ණය අවසානය දක්වා වූවෝ පර නොවෙති, එයින් පසුව ‘ණ’ ආදී කාර්යයන් විධාන කරනු ලැබේ.

၅၇. ဋန္တ

57. ට-අන්ත (ටන්ත)

ဋာဒေသေ ပုဗ္ဗသရလောပေါ, အတိသယေန မဟန္တီတိ ဝိဂ္ဂဟေ ‘‘တရတမိဿိကိယိဋ္ဌာတိသယေ’’တိ (၄-၆၄) တရပ္ပစ္စယော ဏာဒိဝုတ္တိယံ ဝိဘတ္တိလောပေါ. မဟတ္တရသဒ္ဒါ ‘နဒါဒိတောဝီ’’ (၃-၂၇) မဟတော ဘာဝေါတိ ဝါကျေ‘‘တဿ ဘာဝကမ္မေသုတ္တတာ တ္တန ဏျ ဏေယျ ဏိယ ဏိယာ’’တိ (၄-၅၆) တ္တော, ဝိဘတ္တိလောပေါ, ဆဋ္ဌီသမာသော, တေနာဟ ‘ရတ္တညူန’မိစ္စာဒိ.

‘ටා’ ආදේශයෙහි දී පූර්ව ස්වර ලෝපය වේ. ‘අතිසයේන මහන්ති’ යන විග්‍රහයෙහි ‘තරතමිස්සිකියිට්ඨාතිසයේ’ යන්නෙන් තර ප්‍රත්‍යය වේ, ණාදි වෘත්තියෙහි විභක්ති ලෝපය වේ. මහත්තර ශබ්දයෙන් ‘නදාදිතෝවී’ යන්නෙන් ද, ‘මහතෝ භාවෝ’ යන වාක්‍යයෙහි ‘තස්ස භාවකම්මේසුත්තතා...’ යන්නෙන් ‘ත්ත’ ප්‍රත්‍යය ද, විභක්ති ලෝපය ද, ෂෂ්ඨී සමාසය ද වේ. එහෙයින් ‘රත්තඤ්ඤූනං’ යනාදිය පැවසීය.

၅၈. အ

58. අ

န္တော [Pg.184] နေတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘අන්තය නොවේ’ යනු සබඳතාවයි.

၆၀. ပရ

60. පර

ပရာသဒ္ဒေါ ဧတ္ထ အဓိကတ္ထောတိ အာဟ-‘အဓိကာ’တိ.

මෙහි ‘පර’ ශබ්දය අධික යන අර්ථය ගෙන දෙන බැවින් ‘අධිකා’ යි පැවසීය.

၆၃. က္လု

63. ක්ලු

အပဝါဒဝိသယေပီတိ ‘‘ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓာနမာ တတြ စတ္ထေ’’တိ (၃-၆၄) ဣမဿ အပဝါဒသုတ္တဿ ဝိသယေပိ.

‘අපවාදවිෂයෙහි ද’ යනු ‘විජ්ජායෝනිසම්බන්ධනමා තත්‍ර චත්ථෙ’ යන මේ අපවාද සූත්‍රයේ විෂයෙහි ද යන්නයි.

၆၄. ဝိဇ္ဇာ

64. විද්‍යා (විජ්ජා)

အထ ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓာနမိတျုစ္စမာနေ ဝိဇ္ဇာသမ္ဗန္ဓီနံ ယောနိသမ္ဗန္ဓီနန္တိ ကထံ ဝိဝရဏမိစ္စာဟ-‘ဝိဇ္ဇာယောနိ’စ္စာဒိ, ဝိဇ္ဇာ စ ယောနိ စ ဝိဇ္ဇာ ယောနီ တာသံ သမ္ဗန္ဓော, သော ယေသံ အတ္ထိ တေ ဟောတာဒယော မာတာဒယော စ အဘေဒေါပစာရေနေဟ ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒေန ဂယှန္တီတိ အဓိပ္ပာယော, တသဒ္ဒေနာတိ တတြေတျတြ. တေ စ လ္တုပိတာဒယောတိ တသဒ္ဒေန ပရာမဋ္ဌာ လ္တုပိတာဒယော စ, အတ္ထေ ကာရိယာ သမ္ဘဝါ တံဝါစကော သဒ္ဒေါ ဂယှတိ.

දැන් ‘විජ්ජායෝනිසම්බන්ධානං’ යි පැවසූ කල්හි, ‘විද්‍යා සබඳතා ඇත්තන්ගේ ද යෝනි සබඳතා ඇත්තන්ගේ ද’ යන විවරණය කෙසේ වේදැයි දක්වනු පිණිස ‘විජ්ජායෝනි’ යනාදිය පැවසීය. විද්‍යාව ද යෝනිය ද ‘විජ්ජායෝනි’ නම් වේ, ඔවුන්ගේ සබඳතාවය යි. එම සබඳතාවය යමෙකුට ඇත්ද, ඒ හෝතෘ ආදීන් හා මව ආදීන් අභේදෝපචාරයෙන් මෙහි ‘විජ්ජායෝනිසම්බන්ධි’ ශබ්දයෙන් ග්‍රහණය කරනු ලැබේ යනු අදහසයි. ‘ත-ශබ්දයෙන්’ යනු ‘තත්‍ර’ යන්නෙහි ය. ඔවුන් වනාහි ‘ල්තුපිතා’ ආදීන් වන බැවින්, ත-ශබ්දයෙන් පරාමර්ශනය කරන ලද්දේ ල්තුපිතා ආදීන් ය. අර්ථයෙහි කාර්යය සම්භව වන බැවින් එය වාචක ශබ්දය ගනු ලැබේ.

၆၅. ပုတ္တေ

65. පුත්‍රයා කෙරෙහි (පුත්තේ)

လ္တုပိတာဒီ (တိ ပုဗ္ဗ) သုတ္တေ တတြေတိ ဂဟိတလ္တုပိတာဒိ.

පූර්ව සූත්‍රයෙහි ‘තත්‍ර’ යන්නෙන් ගන්නා ලද ‘ල්තුපිතා’ ආදියයි.

၆၆. စိသ္မိံ

66. චිස්මිං (චි ප්‍රත්‍යයෙහි)

ပစ္စယဂ္ဂဟဏပရိဘာသာယ စိပ္ပစ္စယန္တေတိ ဝုတ္တံ.

ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණ පරිභාෂාවෙන් ‘චි ප්‍රත්‍යයාන්තයෙහි’ යැයි කියන ලදී.

၆၇. ဣတ္ထိ

67. ස්ත්‍රී (ඉත්ථි)

ဣတ္ထိသဒ္ဒေန ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ဂဟိတံ န ဣတ္ထီ, တဂ္ဂဟဏေ သတိ ‘ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနေ’တိ ဝုတ္တိဂန္ထဿ ဣတ္ထိသင်္ခါတေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနေတိ အတ္ထော ဂယှေယျ, ဧဝံ သတိ ‘ကလျာဏိပ္ပဓာနာ’တိ ဧတ္ထာပိ ပုမ္ဘာဝေါ ပသဇ္ဇေယျ… ပဓာနသဒ္ဒဿ ကလျာဏိယံ ဝတ္တမာနတ္တာတိ အာဟ- ‘ဣတ္ထိယန္တိ ဣတ္ထိလိင်္ဂေ’တိ. အထ ဣတ္ထိယန္တိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေ ကထံ တဂ္ဂဟဏံ [Pg.185] သိယာတိ အာဟ-‘ဝိသေသနေ’စ္စာဒိ, ဧကတ္ထေတိ ဝုတ္တေပိ ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနေတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ ဣတ္ထိယန္တိ ဝစနမနတ္ထံ သိယာတိ သမတ္ထမညထာနုပပတ္တိယန္တိ ဣတ္ထိယန္တိ ဝိသေသနမိတ္ထိလိင်္ဂဿေဝ ဂဟဏေတိ အာဟ- ‘ဝိသေသနေ’စ္စာဒိ, ဣတ္ထိယန္တိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဿေဝ ဂဟဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဗျဝစ္ဆေဇ္ဇာဘာဝါ ဝိသေသနမနတ္ထကံ သိယာတိ ဧကတ္ထေဣစ္စနေနေဝ ဣတ္ထိယံ ဝုတ္တိယာ (ဂမ္မ) ဘာဝတောတိ ဘာဝေါ. ပုမေ ပုလ္လိင်္ဂေ ဝတ္တမာနော သဒ္ဒေါ ပုမာသဒ္ဒေါ, သကလောတိ ပဒေသသကလော ဟိ ဂယှတိ… ကဿစိ သုတ္တတ္ထဿ ပုထဘူတတ္တာ, တေနေဝစာဟ- ‘ဣတ္ထိယန္တု န ဝတ္တတ္တေ’တိ.

‘ඉත්ථි’ ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගය ගන්නා ලදී, ස්ත්‍රිය නොවේ. එය ගත් කල්හි ‘ඉත්ථියං වත්තමානේ’ යන වෘත්ති ග්‍රන්ථයෙහි, ස්ත්‍රී සංඛ්‍යාත අර්ථයෙහි පවත්නා කල්හි යන අර්ථය ලැබෙන්නේය. එසේ වුවහොත් ‘කල්‍යාණිප්පධානා’ යන්නෙහි ද පුම්භවය (පුරුෂ රූපය) පැමිණෙන්නේය... ප්‍රධාන ශබ්දය කල්‍යාණිය කෙරෙහි පවත්නා බැවින් ‘ඉත්ථියන්ති ඉත්ථිලිංගේ’ (ඉත්ථියං යනු ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) යැයි පැවසීය. දැන් ‘ඉත්ථියං’ යැයි මෙපමණක් පැවසූ කල්හි එය ගන්නේ කෙසේදැයි දක්වනු පිණිස ‘විසේසනේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘ඒකත්ථෙ’ යැයි පැවසූ කල ද ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවත්නා යන මේ අර්ථය හැඟවෙන බැවින් ‘ඉත්ථියං’ යන වචනය නිෂ්ඵල වන්නේය. එබැවින් අන්‍යථානුපපත්තියෙන් ‘ඉත්ථියං’ යන විශේෂණය ස්ත්‍රී ලිංගයම ග්‍රහණය කිරීම සඳහා යැයි දක්වමින් ‘විසේසනේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘ඉත්ථියං යනු ස්ත්‍රී ලිංගයම ග්‍රහණය කිරීමයි’ යන්න සබඳතාවයි. බැහැර කටයුත්තක් නොමැති බැවින් විශේෂණය නිෂ්ඵල විය හැකිය, ‘ඒකත්ථෙ’ යන්නෙන් ම ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවැත්ම හැඟවෙන බැවිනි. පුල්ලිංගයෙහි පවත්නා ශබ්දය ‘පුමා’ ශබ්දයයි. ‘සකලෝ’ යන්නෙන් මුළු පදයම ග්‍රහණය කරනු ලැබේ... කිසියම් සූත්‍රාර්ථයක් වෙන්ව පවතින බැවිනි. එහෙයින් ම ‘ඉත්ථියන්තු න වත්තත්තේ’ (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වනාහි නොපවතී) යැයි පැවසීය.

၆၉. သဗ္ဗာ

69. සබ්බා (සියල්ල / ස්ත්‍රී ලිංගයෙන්)

ဝတ္တနံ ဧကသ္မိံ အတ္ထေ အဓိတ္ထိစ္စာဒေါ ဣတ္ထိဝိသိဋ္ဌေ သတ္တမိယတ္ထာဒေါ, ဝါသိဋ္ဌောစ္စာဒေါ ဝသိဋ္ဌာဒိဝိသိဋ္ဌေ အပစ္စာဒေါ, ပုတ္တီယတိစ္စာဒေါ ပုတ္တာဒိဝိသိဋ္ဌေ ဣစ္ဆာဒျတ္ထေ ပဝတ္တိ, တေနာဟ-‘ဧကတ္ထီဘာဝေါ’တိ. သာမည ဂဟဏတ္ထန္တိ ဣမိနာ မတ္တသဒ္ဒဿ ကသိဏတ္ထေ ပဝတ္တိမာဟ.

එක් අර්ථයක පැවතීම යනු අධිට්ඨිච්ච ආදියේදී ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් විශේෂිත වූ සප්තමී අර්ථයෙහි ද, වාසිට්ඨ ආදියේදී වසිෂ්ඨ ආදීන්ගෙන් විශේෂිත වූ අපත්‍ය (දරුවන් පිළිබඳ) අර්ථයෙහි ද, පුත්තීයති ආදියේදී පුත්‍ර ආදීන්ගෙන් විශේෂිත වූ කැමැත්ත (ඉච්ඡා) ආදී අර්ථයෙහි ද පැවතීමයි. එහෙයින් "එකත්ථීභාවෝ" (එක් අර්ථයක් බවට පත්වීම) යැයි කීවේය. "සාමඤ්ඤගහණත්ථං" යන්නෙන් 'මත්ත' ශබ්දයේ කසිණ (සම්පූර්ණ) අර්ථයෙහි පැවැත්ම ප්‍රකාශ කරයි.

၇၀. ဇာယာ

70. ජායා

ဧဝန္တိ ဣမိနာ ဣတရီတရယောဂေ စတ္ထသမာသံ ဝိဘာဝေတိ. ဇာနိဇာယာ, သဒ္ဒန္တရေနာတိ ဇာနိသဒ္ဒေန တထာသဒ္ဒေါပဒိဋ္ဌေန ဒံ ဇံ သဒ္ဒန္တရေန စ, ကေသဉ္စိတိ ခရီဂတန္တိအာဒီသု ‘ခရီ’တိအာဒီနံ ကေသဉ္စိ, ခရီတိ ခရတ္ထေ ဝတ္တမာနော-ယံ သဒ္ဒေါ နိယတဝိသယော… ဂတသဒ္ဒံ ဝိနာ အညတ္ထ အဒိဋ္ဌတ္တာ, နာယမ္ပယောဂေါတိ တုဒမ္ပတိပ္ပယောဂံ နိဝတ္တေတွာ ဟေတုမာဟ- ‘အာဂမေ’စ္စာဒိ, အညေဟိ စာတိ ဣမိနာ ရူပသိဒ္ဓိံ ဂဏှာတိ.

"ඒවං" යන්නෙන් ඉතරීතර යෝගයෙහි ච-අර්ථ සමාසය පැහැදිලි කරයි. 'ජානිජායා' යන්නෙහි 'ශබ්දාන්තරයෙන්' යනු තථා-ශබ්දයෙන් දැක්වූ 'ජානි' ශබ්දයෙන් සහ 'දං', 'ජං' යන වෙනත් ශබ්දයන්ගෙන් ද යන්නයි. 'කේසඤ්චි' (සමහරුන්ගේ) යනු 'ඛරීගත' ආදියේදී 'ඛරී' ආදී සමහරක් යන්නයි. 'ඛරී' යනු රළු (ඛර) අර්ථයෙහි පවතින, නියත විෂයයක් ඇති ශබ්දයකි... මක්නිසාද යත් 'ගත' ශබ්දය හැර වෙනත් තැනක එය නොදක්නා ලැබෙන බැවිනි. "මෙය යෙදුමක් නොවේ" යැයි 'තුදම්පති' යන යෙදුම වළක්වා, "ආගමේ" යනාදී වශයෙන් හේතුව පැවසීය. "අඤ්ඤේහි ච" (අනෙක් අයගෙන් ද) යන්නෙන් රූපසිද්ධිය ග්‍රහණය කරයි.

၇၅. အန

75. අන

နနု သုတ္တေ‘သရေ’တိ ဧတ္တကံ ဝုတ္တံ‘သရာဒေါ’တိ ကထံ လဒ္ဓန္တိ အာဟ-‘သရေ’တိအာဒိ, ဝဏ္ဏေ ယန္တန္တဒါဒေါတိ သိဋ္ဌဝစနံ, ဝဏ္ဏေ ပရဘူတေ ယံ ကာရိယံ ဝိဓီယတေ တံ သော ဝဏ္ဏော အာဒိ ယဿ တံ တဒါဒိ, တသ္မိံ တဒါဒေါ ဥတ္တရပဒေ သမ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော, ခါဓာတုတော က္တပ္ပစ္စယေ ဝိဟိတေ ရဿေနာကာရေနေဝါယမ္ပယောဂေါ, န ဝိသုံ အကာရေနာတိ ဒဿေတုံ န အာက္ခာတံ အနက္ခာတ ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ ဥတ္တရပဒါဒိ သရဿ ရဿတ္တ’န္တိ ဝုတ္တံ.

සූත්‍රයෙහි "සරේ" (ස්වරයෙහි) යන්න පමණක් පවසා තිබියදී "සරාදෝ" (ස්වරය ආදිකොට ඇති උත්තර පදයෙහි) යන්න ලැබුණේ කෙසේද? ඒ සඳහා "සරේ" යනාදිය පැවසීය. 'වණ්ණේ යන්තන්තදාදෝ' යනු ශිෂ්ට වචනයකි. වර්ණයක් පර වූ කල්හි යම් කාර්යයක් විධිමත් කෙරේද, ඒ වර්ණය ආදිකොට ඇත්තේ යමක්ද එය තදාදි නම් වේ. එම තදාදි වූ උත්තර පදයෙහි එය සිද්ධ වෙයි යනු අර්ථයයි. 'ඛා' ධාතුවෙන් 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි කොටු වූ (ලඝු) අ-කාරයෙන්ම මෙම යෙදුම සිද්ධ වේ, වෙන් වූ අ-කාරයකින් නොවේ යන්න දැක්වීම පිණිස ආඛ්‍යාත නොවන ලද්දේ "අනක්ඛාත" නම් වේ. "බ්‍යඤ්ජනේ දීඝරස්සා" යන්නෙන් උත්තර පදයේ ආදි ස්වරයාගේ ලඝු බව (රස්ස බව) පවසන ලදී.

၇၆. နခါ

76. නඛා

သညာသဒ္ဒေသုစာတိအာဒိနာ [Pg.186] အဝယဝတ္ထနိရပေက္ခာနမ္ပိ ယထာကထဉ္စိ နိပ္ဖတ္တိံ ဒဿေန္တော သဗ္ဗေသမေဝ သဒ္ဒါနံ နိပ္ဖန္နဝါစိတဉ္စာတ္တနော ဒီပေတိ, ယထာကထဉ္စိ နိပ္ဖတ္တိ, ရုဠှိယာ အတ္ထနိစ္ဆယော, တေန သညေစ္စာဒေါ-ဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ ‘ယံကိဉ္စိ’တျာဒိနာ, ဣတ္ထီ စ ပုမာ စ ဣတ္ထိပုမံ, န ဣတ္ထိ ပုမန္တိ သမာသေ နိပါတနေနိမိနာ နပုံသကာဒေသော တိ ဒဿေတိ ‘န ဣတ္ထိ’စ္စာဒိနာ. ခီ-ခယေ, ခရ-ဝိနာသေ စာတိ ဟိ ဧတေဟိ ‘န ခီယတိ န ခရတီ’တိ အတ္ထေ ‘‘ဘာဝကာရကေသွ ဃဏ ဃကာ’’တိ (၅-၄၄) အပ္ပစ္စယေ’ န ခယ န ခရ’ဣတိ ဌိတေ ခတ္တာဒေသောတိ အာဟ- န ခီယတိ’စ္စာဒိ.

"සඤ්ඤාසද්දේසු ච" යනාදියෙන් අවයව අර්ථය අපේක්ෂා නොකරන්නන්ගේ ද යම් කිසි ක්‍රමයකින් නිශ්පත්තිය (සිද්ධිය) දක්වමින් සියලුම ශබ්දයන් නිපන් ඒවාය යන තමන්ගේ මතය ප්‍රකාශ කරයි. යම් කිසි ක්‍රමයකින් සිද්ධ වීම යනු රූඪියෙන් අර්ථය නිශ්චය කිරීමයි. එබැවින් සංඥා ආදියේදී අදහස "යං කිඤ්චි" යනාදියෙන් විස්තර කරයි. 'ඉත්ථී ච පුමා ච' යනු 'ඉත්ථිපුමං' යන්නයි. 'න ඉත්ථි පුමං' යන සමාසයේදී මෙම නිපාතනයෙන් නපුංසක දේශය වන බව "න ඉත්ථි" යනාදියෙන් දක්වයි. 'ඛී' ක්ෂය වීමෙහි ද, 'ඛර' විනාශ වීමෙහි ද යන මූලයන්ගෙන් "ක්ෂය නොවේ, විනාශ නොවේ" (න ඛීයති න ඛරති) යන අර්ථයෙහි "භාවකාරකේස්ව අ ඝණ ඝකා" (5-44) සූත්‍රයෙන් 'අ' ප්‍රත්‍යය වී 'න ඛය', 'න ඛර' කියා තිබියදී 'ඛ' කාර දේශය වන බව පැවසීමට "න ඛීයති" යනාදිය පැවසීය.

၇၇. နဂေါ

77. නගෝ

ဧဝန္တိ ဣမိနာ ဂစ္ဆတီတိ ဝါကျေ ကွိပ္ပစ္စယာဒိံ ဒဿေတိ, ဝိသေသော ပနေတ္ထ နဉ္ဿ(ဋော) ဝသလော စဏ္ဍာလော, သီတေန ကရဏဘူတေန.

"ඒවං" යන්නෙන් 'ගච්ඡති' යන වාක්‍යයෙහි 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය ආදිය දක්වයි. මෙහි විශේෂය නම් කරණභූත වූ සීතලෙන් යුත් 'වසලයා, චණ්ඩාලයා' යන නඤ් තදර්ථයයි.

၇၈. သဟ

78. සහ

တတ္ထ တသ္မိံ ပရဘူတေ, ယဿ စ ဈတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

'තත්ථ' යනු එය පර වූ කල්හි යන්නයි. 'යස්ස ච ඣත්තං' (යමෙකුට ඣ භාවය වේද) යන්න එහි සම්බන්ධයයි.

၈၀. အပ

80. අප

အပ္ပစ္စက္ခံ ပစ္စက္ခဉာဏေနာနုပလဗ္ဘနီယံ တမ္ပနာတ္ထတော-နုမေယျမေဝ. တသ္မိံ ဂမ္မမာနေ ယမာဒေသောတိ ကေနစိ လိင်္ဂေနာဓိဂတေနာနုမာနဉာဏေနာနုမေယုတ္တမဂျာဒိနောတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ကပေါတေ’စ္စာဒိ. ကပေါတာဒိဘာဝေတိ ကတ္ထစိ ဃရာဒေါ ကပေါတဝါတမဏ္ဍလိကာဒီနံ ဒဿနဝသေန သဗ္ဘာဝေ သတိ. အဂျာဒိဒဿနတောတိ အဂ္ဂိပိသာစာဒိဒဿနတော, အညတြာပီတိ ဃရာဒိတော အညတြ, ကပေါတဝါတမဏ္ဍလိကာဒိနော လိင်္ဂဿ, အဂျာဒိယောဂန္တိ အဂ္ဂိအာဒီဟိ အနုမေယျေဟိ သမ္ဗန္ဓံ. မန္တွာတိ အနုမာနဉာဏေန ဇာနိတွာပယောဂေါတိ သာဂ္ဂိသပိသာစာတိ ပယောဂေါ.

"අප්පච්චක්ඛං" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයෙන් උපලබ්ධි නොවිය හැක්කකි; එහෙත් එය අර්ථ වශයෙන් අනුමේය (අනුමාන කළයුතු) එකක්ම වේ. එය වැටහෙන කල්හි යම්කිසි ලිංගයකින් (ලකුණකින්) ලබන ලද අනුමාන ඥානයෙන් ගින්න ආදී අනුමේයයන් දැක්වීම පිණිස "යමාදේශය" වේ යන්න පෙන්වීමට "කපෝත" යනාදිය පැවසීය. "කපෝතාදිභාවේ" යනු කිසියම් ගෙයක ආදියේ පරෙවියන්, සුළිසුළං ආදිය දැකීමෙන් ඒවායේ පැවැත්ම ඇති කල්හිය. "අග්‍යාදිදස්සනතෝ" යනු ගින්න, පිසාචයා ආදිය දැකීමෙනි. "අඤ්ඤත්‍රාපි" යනු ගෙයින් බැහැර වෙනත් තැනක ද, පරෙවියා, සුළිසුළඟ ආදී ලිංගයන්ගේ, "අග්‍යාදියෝගං" යනු ගින්න ආදී අනුමේයයන් සමඟ ඇති සම්බන්ධයයි. "මන්ත්වා" යනු අනුමාන ඥානයෙන් දැනගෙනය. "පයෝගෝ" යනු 'සාග්ගිසපිසාචා' (ගිනි සහිත, පිසාචයන් සහිත) යනාදී යෙදුමයි.

၈၁. အကာ

81. අකා

သကတ္ထေ [Pg.187] ဝတ္တမာနဿ သဟသဒ္ဒဿာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝတ္တမာနော တပ္ပဓာနောယေဝါတိ အာဟ- ‘သကတ္ထပ္ပဓာနဿ သဟသဒ္ဒဿာ’တိ, ဝုတ္တိ ဘဝတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ယုဂပဒိ ဓုရာ သဓုရံ. အပရဏှေန သဟိတံ သဟာ ပရဏှံ.

ස්වකීය අර්ථයෙහි පවතින 'සහ' ශබ්දයාගේ යැයි කිවයුතු තැන, එහි පවතින එයම ප්‍රධාන වන බැවින් "ස්වාර්ථය ප්‍රධාන වූ සහ-ශබ්දයාගේ" යැයි පැවසීය. "වුත්ති භවති" (පැවැත්ම වෙයි) යන්න සම්බන්ධයයි. එකවිට ධුරයෙහි පවතින්නේ 'සධුරං' නම් වේ. අපරභාගය (සවස) සමඟ වූයේ 'සහාපරණ්හං' නම් වේ.

၈၂. ဂန္ထ

82. ගන්ථ

‘‘အဋ္ဌာဒသ နိမေသာ တု, ကဋ္ဌာ တိံသန္တု တာကလာ’’တိ ဝစနတော အာဟ- ‘ကလာ ကာလဝိသေသော’တိ. ကလာဒိသင်္ခါတဂန္ထဿာန္တေ သဟသဒ္ဒေါ ဝတ္တတီတိသမာသဝါကျံ နိဒ္ဒိသတိ ‘ကလန္တ’မိစ္စာဒိ. ဂန္ထန္တေစ္စာဒိနာ အာသင်္ကတောယမဓိပ္ပာယော ‘‘ကာလတ္ထပရိစ္စာဂေန ဂန္ထန္တေ ဝတ္တမာနတ္တာ အကာလတ္ထော’’တိ. ဂန္ထဝုတ္တိပိ ကလာဒိ ကာလသဒ္ဒတ္ထံ နာတိက္ကမတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ- ‘ဂန္ထဝုတ္တိပိ’စ္စာဒိ. အဓိကော မာသကော အဿာတိ သမာသကော, ဝိကပ္ပေန သိဒ္ဓေတိ ‘‘သဟဿ သော-ညတ္ထေ’’တိ (၃-၇၈).

"නිමේෂ දහඅටක් කාෂ්ඨාවක් ද, එයින් තිහක් කලාවක් ද වේ" යන වචනයෙන් "කලාව යනු කාල විශේෂයකි" යැයි පැවසීය. කලා ආදී සංඛ්‍යාත ග්‍රන්ථය කෙළවර 'සහ' ශබ්දය පවතී යන සමාස වාක්‍යය "කලන්තං" යනාදියෙන් දක්වයි. "ගන්ථන්තේ" යනාදියෙන් සැක කරන ලද අදහස නම් "කාලාර්ථය අත්හැර ග්‍රන්ථය අවසානයෙහි පවතින බැවින් එය අකාලාර්ථය" යන්නයි. ග්‍රන්ථයෙහි පැවැත්ම ද කලාදී කාල ශබ්දයන්ගේ අර්ථය ඉක්මවා නොයයි යන අදහසින් "ගන්ථවුත්තිපි" යනාදිය පැවසීය. අධික වූ මාසකයක් ඇත්තේ 'සමාසක' නම් වේ. "සහස්ස සෝ-ඤ්ඤත්ථේ" (3-78) සූත්‍රයෙන් විකල්පයෙන් සිද්ධ වේ.

၈၃. သမာ

83. සමා

သမာနော ပတိ ယဿာ သပတ္တိနီ သပတ္တီ ဣတိ နိပ္ဖန္နာနမေကဒေသော ‘ပတ္တိနီ ပတ္တီ’တိ ဒဿိတောတိ ဝတ္တုမာဟ- ‘ယက္ခာဒိ တွိနိ’စ္စာဒိ. ဝယသဒ္ဒဿ ‘‘သရဝယာယဝါသစေတာ ဇလာသယာက္ခယလောဟပဋမနေသူ’’တိ ဂဏပါဌတော အက္ခယေ ဝတ္တမာနဿော မနာဒိတ္တာ ဩကာရန္တတ္တန္တိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဝယော’တိအာဒိ. ယပ္ပစ္စယန္တောတိ ဣမိနာ နိပါတနေန တကယပ္ပစ္စယန္တော.

"සමාන වූ පති (සැමියා) ඇත්තී" 'සපත්තී' හෝ 'සපත්තින්නී' වේ. මෙසේ නිපන් වචනවලින් කොටසක් 'පත්තින්නී' හෝ 'පත්තී' යන්න දැක්වීම සඳහා "යක්ඛාදි ත්විණි" යනාදිය පැවසීය. 'වය' ශබ්දය "සරවයායවා..." යන ගණපාඨයෙන් අක්ෂය (විනාශ නොවන) අර්ථයෙහි පවතින කල්හි මනාදි ගණයට අයත් බැවින් ඕ-කාරාන්ත වන බව පෙන්වීමට "වයෝ" යනාදිය පැවසීය. "යප්පච්චයන්තෝ" යන්නෙන් මෙම නිපාතනයෙන් 'ය' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇත්තේ යන්නයි.

၈၄. ဥဒ

84. උද

‘‘အညသ္မိ’’န္တိ (၄-၁၂၁) ဣယပ္ပစ္စယဝိဓာယကံ သုတ္တံ.

"අඤ්ඤස්මිං" (4-121) යනු 'ඉය' ප්‍රත්‍යය පනවන සූත්‍රයයි.

၈၈. တုမှာ

88. තුම්හා

တုမှေ ဝိယ ဒိဿန္တီတိ တုမှာဒီ အမှာဒီစ္စာဒိံ ‘‘သဗ္ဗာဒီနမာ’’တိ (၃-၈၆) အာ.

"තොප මෙන් පෙනෙති" යනු 'තුම්හාදී', 'අම්හාදී' යනාදියයි. "සබ්බාදීනමා" (3-86) සූත්‍රයෙන් ආ-කාරය වේ.

၉၀. ဝိဓာ

90. විධා

ဂဗ္ဘေနာတိ ဣမိနာ ကုစ္ဆိဂတေန ဂဗ္ဘေန သဟ ဒွိဟဒယတ္တမဿာတိ ဒဿေတိ, ပုဗ္ဗပဒေတိ ဒုသဒ္ဒေ.

"ගබ්භේන" (ගර්භය සමඟ) යන්නෙන් කුක්ෂිගත වූ ගැබ සමඟ ඔහුට හෘදයන් දෙකක් ඇති බව දක්වයි. "පුබ්බපදේ" (පූර්ව පදයෙහි) යනු 'දු' ශබ්දයෙහි යන්නයි.

၉၂. ဒိဂု

92. දිගු

ဂုဏာ [Pg.188] ပဋလာ ဒွေ ပါဒါ ဧသံ ဒွေ သတာနိ အဿ, ဒွေ သဟဿာနိ အဿ, ဒွိန္နံ သတာနံ ဒွိန္နံ သဟဿာနံ ဝါ သမာဟာရောတိ ဝိဂ္ဂဟော.

"ගුණයෝ පටල කොට ඇත්තාහු ද, පාදයන් දෙකක් ඇත්තාහු ද, දෙසියයක් ඇත්තේ ද, දෙදහසක් ඇත්තේ ද, දෙසියයක හෝ දෙදහසක සමූහය (සමාහාරය)" යනු විග්‍රහයයි.

၉၃. တီသွ

93. තීස්ව

ဒွတ္တိပတ္တာတိ ပဌမန္တာ‘ပူရ-ပူရဏေ’ဣစ္စသ္မာ ကရဏတ္ထေ ‘‘ဘာဝ ကာရကေသွ ဃဏ ဃကာ’’တိ (၅-၄၄) အပ္ပစ္စယေ သျာဒိသမာသောတိ ဒဿေတု မာဟ- ‘ဒွတ္တိပတ္တ’ဣစ္စာဒိ.

'ද්වත්තිපත්තා' යනු ප්‍රථමාන්ත වූ, 'පූර' (පිරීමෙහි) ධාතුවෙන් කරණ අර්ථයෙහි "භාවකාරකේස්ව අ ඝණ ඝකා" (5-44) සූත්‍රයෙන් 'අ' ප්‍රත්‍යය වී සිදු වූ ස්‍යාදි සමාසයක් බව පෙන්වීමට "ද්වත්තිපත්ත" යනාදිය පැවසීය.

၉၄. အာသံ

94. ආසං

ဒွေ စ တိံသာ စ, ဒွီဟိ ဝါ အဓိကာ တိံသာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

"දෙකක් හා තිහක් ද, නැතහොත් දෙකකින් වැඩි වූ තිහ" යනු විග්‍රහයයි.

၉၆. စတ္တာ

96. චත්තා

သမ္ပတ္တဝိဘာသာယန္တိ အယံယောဂေါ (သမ္ပတ္တဝိဘာသာတိ) ဒဿေတိ, သမ္ပတ္တေ ဝိဘာသာ ဝိကပ္ပောတိ အတ္ထော, တယော စ စတ္တာလီသာ စ, တီဟိ ဝါ အဓိကာ စတ္တာလီသာစ္စာဒိနာ ဝိဂ္ဂဟော, တိဿော စတ္တာလီသာ အဿ တိစတ္တာလီသံ ဂဏော.

"සම්පත්තවිභාසායං" යන්නෙන් මෙම යෝගය (සම්පත්තවිභාසාව) දක්වයි. පැමිණි කල්හි විකල්පය (විභාසා) වේ යනු අර්ථයයි. "තුනක් හා සතළිහක් ද, නැතහොත් තුනකින් වැඩි වූ සතළිහ" යනාදිය විග්‍රහයයි. තුන් සතළිහක් වූයේ 'තිචත්තාලීසං' ගණයයි.

၉၇. ဒွိဿာ

97. ද්විස්සා

သမ္ပတ္တဝိဘာသတ္တာတိ ‘‘အာသင်္ချာယေ’’စ္စာဒိနာ (၃-၉၄) အာကာရေ သမ္ပတ္တေ ဝိဘာသတ္တာ.

"සම්පත්තවිභාසත්තා" යනු "ආසංඛ්‍යාය" යනාදී සූත්‍රවලින් (3-94) ආ-කාරය පැමිණි කල්හි විකල්ප වන බැවිනි.

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာယံ သာရတ္ထဝိလာသိနိယံ

මෙසේ මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකාව වූ සාරත්ථවිලාසිනියෙහි

တတိယကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තුන්වන කාණ්ඩයේ විස්තරය නිමා විය.

စတုတ္ထကဏ္ဍ

සිව්වන කාණ්ඩය

၁. ဏော ဝါပစ္စေ

1. ණෝ වාපච්චේ (අපත්‍ය අර්ථයෙහි 'ණ' ප්‍රත්‍යය විකල්පයෙන් වේ)

နနု [Pg.189] စ ‘ဏော ဝါပစ္စေ’တိ ဝစနတော ကထံ ပကတိဝိသယာဝဂမော သိယာ. ယထာကထဉ္စိ ပကတိဝိသယာဝဂမေပိ သာမညဝစနတော ပန ဓမ္မေနာပစ္စန္တျာဒေါ ယတော ကုတောစိ ဓမ္မေနိစ္စာဒိတောပိ သိယာ ဏာ ဒိပစ္စယောတျာသင်္ကိယာဟ ‘အပစ္စဝတာ’စ္စာဒိ. အပစ္စဿာတိ အပစ္စတ္ထဿ, အပစ္စဝတာတိ ‘‘ဏော ဝါပစ္စေ’’တိ ဝသိဋ္ဌာဒျတ္ထဿေဝ ပရိဂ္ဂဟဏာယ သာမညဝစနတော ယော အပစ္စဝါ တတော, အတ္ထတော ပန အသမ္ဘဝါ ဒဗ္ဗာစကသဒ္ဒါဝ သာမတ္ထိယေန ဆဋ္ဌိယန္တာ သဗ္ဗလိင်္ဂဝစနာ ဇာယတေတိ ဝိညာတဗ္ဗံ. ဓမ္မသ္မာပစ္စံတျာဒီသု ဏာဒိပ္ပစ္စယော (န ဇာယတေ) တိ သမ္ဗန္ဓော.

නොවේද, ‘ණෝ වාපච්චේ’ (ṇo vāpacce) යන වචනයෙන් ප්‍රකෘති විෂයය පිළිබඳ අවබෝධය කෙසේ ඇති වේද? යම් හෙයකින් ප්‍රකෘති විෂයය පිළිබඳ අවබෝධය ඇති වුවද, සාමාන්‍ය වචනයක් නිසා ‘ධම්මේන අපච්චං’ (dhammenāpaccaṃ - ධර්මයෙන් උපන් දරුවා) යනාදී වශයෙන් යම් කිසි ‘ධම්මේන’ යනාදී ශබ්දවලින් ද ‘ණ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් සිදුවිය හැකිය යන සැකය ඇති කොට ‘අපච්චවතා’ යනාදිය වදාළහ. ‘අපච්චස්ස’ යනු අපත්‍ය අර්ථයෙහි (දරුවා යන අර්ථයෙහි) ය. ‘අපච්චවතා’ යනු ‘‘ණෝ වාපච්චේ’’ යන්නෙන් වසිෂ්ඨ ආදී අර්ථයන්ම ග්‍රහණය කරගැනීම සඳහා, සාමාන්‍ය වචනයෙන් යම් අපත්‍යවන්තයෙක් (දරුවන් ඇති තැනැත්තෙක්) වේද, ඔහුගෙන් යන්නයි. අර්ථ වශයෙන් (ධර්ම ආදියෙන් දරුවන් ලැබීම) අසම්භව බැවින්, ද්‍රව්‍යවාචක ශබ්දයන්ගෙන්ම සාමර්ථ්‍යය අනුව ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්ත වූ, සියලු ලිංග හා වචන ඇති ශබ්දවලින් ප්‍රත්‍යයන් උපදින බව දත යුතුය. ‘ධම්මස්මා අපච්චං’ යනාදී ස්ථානවල ‘ණ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් (නොඋපදී) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဓမ္မေနာတိ ဓမ္မေန ကရဏဘူတေန. ဓမ္မာယာတိ ဓမ္မတ္ထံ, ဓမ္မသ္မာတိ ဓမ္မဟေတုနာ, တတော အသမ္ဘဝေ ကာရဏမာဟ ‘သာပေက္ခတ္တာ’တိ. သာပေက္ခတ္တမေဝ သမတ္ထေတိ ‘အပစ္စဝါဟိ’စ္စာဒိနာ, ဓမ္မေနာပစ္စံ ကဿာတိ ပုစ္ဆိတွာ ဒေဝဒတ္တဿာတိ အပေက္ခိယမာနံ ဝဒတိ. ဒေဝဒတ္တဿာတိ အပစ္စဝါ ဒေဝဒတ္တာဒိ အပေက္ခီယတေတိ သမ္ဗန္ဓော, ဟိသဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ. န ဟေတ္ထ ဏာဒိဝုတ္တိ အညတ္ထ သာပေက္ခတ္တာ ကမ္ဗလော ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စံ ဒေဝဒတ္တဿာတိ ဧတ္ထ ပန ဝသိဋ္ဌော-ပစ္စဝါတိ တတော ဆဋ္ဌိယန္တာ ဟောတိစ္စာသင်္ကိယာဟ- ‘န စေ’စ္စာဒိ. န စ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘ධම්මේන’ යනු කරණභූත වූ (ක්‍රියාවට උපකරණ වූ) ධර්මයෙනි. ‘ධම්මාය’ යනු ධර්මය සඳහාය, ‘ධම්මස්මා’ යනු ධර්ම හේතුවෙනි. එබැවින් (එවැනි පදවලින් ප්‍රත්‍යය වීම) අසම්භව වීමට හේතුව ‘සාපේක්ඛත්තා’ (සාපේක්ෂ බව නිසා) යන්නෙන් පැවසීය. සාපේක්ෂ බවම ‘අපච්චවා හි’ (අපත්‍යවන්තයා වනාහි) යනාදියෙන් තහවුරු කරයි. ‘ධර්මයෙන් උපන් දරුවා කාගේද?’ කියා විමසූ විට ‘දේවදත්තයාගේය’ යන අපේක්ෂිත අර්ථය පවසයි. ‘දේවදත්තයාගේ’ යනුවෙන් අපත්‍යවන්තයා විසින් දේවදත්ත ආදීන් අපේක්ෂා කරනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘හි’ ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි වෙනත් අර්ථයකට සාපේක්ෂ වන බැවින් ‘ණ’ ආදී වෘත්තීන් (ප්‍රත්‍යයන්) නොවේ. ‘වසිෂ්ඨයාගේ දරුවා දේවදත්තයාගේ කම්බලය (රෙද්ද) වේ’ යන මෙහි වසිෂ්ඨයා අපත්‍යවන්තයා වන බැවින්, එම ශබ්දයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්ත ප්‍රත්‍යය වේ යැයි සැක කොට ‘න චේ’ යනාදිය පැවසීය. (එසේ) නොද වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ကာရဏမာဟ- ‘အသမ္ဗန္ဓာ’တိ. န ဟေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဝသိဋ္ဌဿ ကမ္ဗလာပေက္ခတ္တေန အပစ္စဿ စ ဒေဝဒတ္တာပေက္ခတ္တေနာတ္ထန္တရာပေက္ခာယ ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စေန သမ္ဗန္ဓာဘာဝါယေဝ ဝသိဋ္ဌဿ အပစ္စံ ဝါသိဋ္ဌောတိ ဏာဒိဝုတ္တိယာ ဘာဝေ သာမတ္ထိယံ နတ္ထိ, သမတ္ထဉှိ ဝသိဋ္ဌံ ရာဇပုရိသာဒိ သမာသဝုတ္တိယမေကတ္ထတ္တမိဝ ဝါသိဋ္ဌာဒိဏာဒိဝုတ္တိယံ ဏာဒိပ္ပစ္စယမုပဇနယတိ, နာသမတ္ထံ, တတော သဗ္ဗမေဝေတမ္မနသိ နိဓာယ ဝုတ္တံ- ‘အသမ္ဗန္ဓာ’တိ.

(ඊට) හේතුව ‘අසම්බන්ධෝ’ (සම්බන්ධයක් නොමැති වීම නිසා) යන්නෙන් පැවසීය. මෙහි වසිෂ්ඨයා විසින් කම්බලය (රෙද්ද) අපේක්ෂා කිරීම නිසාත්, දරුවා විසින් දේවදත්තයා අපේක්ෂා කිරීම නිසාත්, වෙනත් අර්ථයන් අපේක්ෂා කිරීම සිදු වන බැවින්, වසිෂ්ඨයා සහ දරුවා අතර සම්බන්ධයක් නොමැති වීම හේතුවෙන්ම, ‘වසිෂ්ඨයාගේ දරුවා වාසිෂ්ඨයාය’ යන ‘ණ’ ආදී වෘත්තිය (ප්‍රත්‍යය) ඇති වීමට යෝග්‍යතාවක් (සාමර්ථ්‍යයක්) නැත. රාජපුරුෂ ආදී සමාස වෘත්තියෙහි ඒකාර්ථභාවය මෙන්, වාසිෂ්ඨ ආදී ‘ණ’ වෘත්තියෙහි ද ‘ණ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් උපදවනු ලබන්නේ සමර්ථ වූ (සම්බන්ධයක් ඇති) වසිෂ්ඨ ශබ්දයෙන්මය; අසමර්ථ ශබ්දයෙන් නොවේ. එබැවින් ඒ සියල්ලම මනසෙහි තබාගෙන ‘අසම්බන්ධෝ’ (සම්බන්ධයක් නොමැති බැවින්) යැයි වදාරන ලදී.

ယဒိ [Pg.190] ပနေတ္ထ ဏာဒိပ္ပစ္စယော သဗ္ဗထာ သမ္ဗန္ဓမပေက္ခတေ, တဒါ ဝိသေသတော ယဿာပစ္စေန သမ္ဗန္ဓော တတောဝ ဇနကတော သော သိယာတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ယဇ္ဇေဝ’မိစ္စာဒိ.

ඉදින් මෙහි ‘ණ’ ආදී ප්‍රත්‍යය සෑම ආකාරයකින්ම සම්බන්ධය අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, එවිට විශේෂයෙන් යමෙකුට දරුවා සමඟ සම්බන්ධයක් තිබේද, එම උපදවන්නා වූ පියාගෙන්ම (ජනකයාගෙන්ම) එම ප්‍රත්‍යය විය යුතුය යන්න දැක්වීම සඳහා ‘යජ්ජේවං’ (ඉදින් යම් සේ) යනාදිය පැවසීය.

ယော ဇနကောတိ ယောယော ယဿ ယဿ အပစ္စဿ ဇနကော. တတောယေဝါတိ တသ္မာတသ္မာ ဇနကတောယေဝ. သိယာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ အပစ္စတ္ထေ ဏာဒိပ္ပစ္စယော သိယာ. တတ္ထ ဟေတုမာဟ- ‘တဿေဝါပစ္စေန ယောဂါ’တိ. ယောဂါတိ အပစ္စသမ္ဗန္ဓတော, န မူလပ္ပကတိတောတိ ပရမပ္ပကတိတော န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟေတုမာဟ- ‘အယောဂါ,တိ, ဝစနာဘာဝမ္ပေတ္ထ ဒဿေတုံ စေ’တျာဒိ ဝုတ္တံ.

‘යෝ ජනකෝ’ යනු යම් යම් කෙනෙක් යම් යම් දරුවෙකුගේ උත්පාදකයා (පියා) වේද ඔහුය. ‘තතෝයේව’ යනු එම එම පියාගෙන්ම ය. ‘සියා’ යනු එම එම අපත්‍ය අර්ථයෙහි ‘ණ’ ආදී ප්‍රත්‍යය විය යුතුය යන්නයි. එහි හේතුව ‘තස්සේව අපච්චේන යෝගා’ (ඔහුටම දරුවා සමඟ සම්බන්ධය ඇති බැවින්) යන්නෙන් පැවසීය. ‘යෝගා’ යනු දරුවා සමඟ ඇති සම්බන්ධය නිසාය. ‘මූලප්පකතිතෝ’ (මුල් ප්‍රකෘතියෙන්) නොවේ, එනම් පරම ප්‍රකෘතියෙන් (පරම්පරාවේ මුල්ම පුරුෂයාගෙන්) නොවේ යන්න පැවසූ සේක. (එයට) හේතුව ‘අයෝගා’ (සම්බන්ධයක් නොමැති වීම නිසා) යන්නෙන් ද, මෙහි වචනයක් (ව්‍යාකරණ සූත්‍රයක්) නොමැති බව දැක්වීම සඳහා ‘චේ’ (ඉදින්) යනාදිය පැවසීය.

ဝစနန္တိ သုတ္တံ, သမ္ဗန္ဓာဘာဝါ (တာဒိသဝစနာဘာဝါ) စ မူလပ္ပကတိတော ဏာဒိပ္ပစ္စယဿာဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ မူလပ္ပကတိတောဝါဿာဘိမတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘မူလပ္ပကတိတော’စ္စာဒိ ဝုတ္တံ.

‘වචනං’ යනු ව්‍යාකරණ සූත්‍රයයි. සම්බන්ධය නොමැති වීමෙන් (එවැනි සූත්‍ර වචනයක් නොමැති වීමෙන්) මුල් ප්‍රකෘතියෙන් ‘ණ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් සිදු නොවන බව දක්වා, දැන් මුල් ප්‍රකෘතියෙන්ම එය සිදුවීම අභිමත බව දැක්වීම සඳහා ‘මූලප්පකතිතෝ’ (මුල් ප්‍රකෘතියෙන්) යනාදිය වදාරන ලදී.

ကထမ္ပနိဒံ ဝိညာယတိစ္စာဒိနာ ဇနကဿေဝါဗျာဟိတဿာပစ္စေန မုချ သမ္ဗန္ဓမာနီယ ဣဒမယုတ္တန္တျာဒိနာ ဗျဝဟိတဇနိတဿာပျပစ္စယဿ ပရမပ္ပကတိယာဘိသမ္ဗန္ဓသဗ္ဘာဝံ ဝတွာ တံ သာဓယိတုမာရဘတေ ‘ကထ’မိစ္စာဒိ, ဧဝံ ဟိစ္စာဒိ ကထံပနိဒမိစ္စာဒိနာ ယထာဝုတ္တဿ သမတ္ထ နဝါကျံ, ဟိယသ္မာ တံ ဒိသွာ တထာ ပုစ္ဆိတော ဒေဝဒတ္တဿဝါတိအာဒိနာ ဥပ္ပာဒေတာရမေဝ နိဒ္ဒိသတိ, နာတ္တာနံ ပိတာမဟော, တသ္မာ ဥပ္ပာဒေတာယေဝါပစ္စေန သမ္ဗဇ္ဈတိ န ပိတာမဟောတိ ယောဇေတွာ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒံ ယထာဝုတ္တမုပ္ပာဒေတုနိဒ္ဒိသနံ, တေန အပစ္စေန သဒ္ဓိံ ဥပ္ပာဒေတုယေဝ ဇနကဿေဝ ယောဂေါ သမ္ဗန္ဓော ပဋိပါဒေတုံ န သက္ကာတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘කථම්පනිදං විඤ්ඤායති’ (කෙසේ නම් මෙය දත හැකිද) යනාදියෙන්, සෘජු උත්පාදකයාගේම (පියාගේම) දරුවා සමඟ ඇති ප්‍රධාන සම්බන්ධය ගෙන හැර දක්වා, ‘ඉදමයුත්තං’ (මෙය අයෝග්‍යය) යනාදියෙන් ව්‍යවහිත (පරම්පරා අතරමැදි ඇති) දරුවාගේද මුල් ප්‍රකෘතිය (මුත්තණුවන් ආදීන්) සමඟ ඇති පරම සම්බන්ධයේ පැවැත්ම පවසා, එය තහවුරු කිරීමට ‘කථං’ (කෙසේද) යනාදිය ආරම්භ කරයි. ‘ඒවං හි’ (එසේම වනාහි) යනාදිය ‘කථම්පනිදං’ යනාදියෙන් කලින් කියන ලද කරුණ තහවුරු කරන වාක්‍යයකි. යම් හෙයකින් දරුවා දැක එසේ විමසූ විට ‘දේවදත්තයාගේය’ යනාදී වශයෙන් දරුවා උපදවන්නාම (පියාම) පවසයි, මුත්තණුවන් තමන්ව පවසන්නේ නැත. එබැවින් උපදවන්නාම දරුවා සමඟ සම්බන්ධ වන්නේය, මුත්තණුවන් නොවේ යැයි ගළපා අදහස දත යුතුය. මෙය කලින් කියන ලද පරිදි උත්පාදකයා දැක්වීමයි. ඒ අනුව, එම දරුවා සමඟ දරුවා උපදවන්නා වූ පියාගේම සම්බන්ධය මිස (මුත්තණුවන්ගේ සම්බන්ධය) තහවුරු කළ නොහැකිය යන්න සම්බන්ධයයි.

တန္တိတံ ပုစ္ဆာနိမိတ္တံ, တေနာတိ အပစ္စေန. အပတနန္တိ နရကေ အပတနံ ဘဝတိ, သောတိ ယောသော ယဿာတျနိယမနိဒ္ဒိဋ္ဌော သော ဉာတုံ န ဣစ္ဆိတောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣမိနာ ဣဒံ ဒီပေတိ- ‘‘နပတတျနေန နရကေတျပစ္စန္တိ ဝုစ္စတိ အပစ္စေနာနေန ယဿကဿစိ အဝိသေသေနာပတနမ္ဘဝတိ နရကေ သောသော တာယ ပုစ္ဆာယ ဉာတုံ န ဣစ္ဆိတော’’တိ. သော ဝါတိ [Pg.191] ကဿာယံ ပုတ္တောတိ ပုစ္ဆာယာနုရောဓနေ သော ဥပ္ပာဒေတာယေဝ ဉာတုမိစ္ဆိတောတိ သမ္ဗန္ဓော. တုသဒ္ဒေါ စေတ္ထာပစ္စေန နရကာပါတသဗ္ဗ ဇနဇာနနိစ္ဆာဝိသေသဇောတကော, ယဒိ သိယာတိ သမ္ဗန္ဓော, အတ္တာနမ္ပိ နိဒ္ဒိသေယျ န ကေဝလမုပ္ပာဒေတာရံ, အတ္ထိစ္စာဒိ ပိတာမဟဿ အတ္တနောပိ နိဒ္ဒေသေ ကာရဏဝစနံ, တံ အပစ္စံ နိမိတ္တံ ကာရဏံ, ယဿ တံ တံနိမိတ္တံ တသ္မာ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိကော ဟိစ္စာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ သမတ္ထေတိ.

‘තං’ යනු එම ප්‍රශ්නයට හේතුවයි. ‘තේන’ යනු එම දරුවාගෙනි. ‘අපතනං’ යනු නිරයට නොවැටීමයි. ‘සෝ’ යනු යමෙකුගේ යැයි අනිශ්චිතව දක්වන ලද යමෙක් වේද, ඔහු දැන ගැනීමට අකමැති විය යන්න සම්බන්ධයයි. මෙයින් මෙය පැහැදිලි කරයි: ‘‘මොහු නිසා නිරයට නොවැටේ ද, එබැවින් ඔහු ‘අපච්ච’ (දරුවා) යැයි කියනු ලැබේ. මේ දරුවා නිසා විශේෂයකින් තොරව යම් කිසිවෙකු නිරයට නොවැටේ නම්, ඒ ඒ තැනැත්තා එම ප්‍රශ්නයෙන් දැන ගැනීමට බලාපොරොත්තු නොවේ’’ යන්නයි. ‘සෝ වා’ යනු ‘‘මොහු කාගේ පුතෙක්ද?’’ යන ප්‍රශ්නයට අනුව, එම උපදවන්නාම (පියාම) දැන ගැනීමට කැමති වේ යන්න සම්බන්ධයයි. මෙහි ‘තු’ ශබ්දයෙන් දරුවා නිසා නිරයට නොවැටෙන සියලු ජනයා දැන ගැනීමේ කැමැත්තෙහි විශේෂය දක්වයි. ‘ඉදින් වන්නේ නම්’ යන්න සම්බන්ධයයි, එවිට උපදවන්නා පමණක් නොව තමන්වද දක්වන්නේය. ‘අත්ථි’ යනාදිය මුත්තණුවන්ට තමන්වද දැක්වීමට හේතු වූ වචනයයි. ඒ දරුවා නිමිත්ත (හේතුව) වේ, යමෙකුට ඒ දරුවා නිමිත්තක් වේද, එබැවින් ‘ඒවං දිට්ඨිකෝ හි’ (මෙවැනි දැක්මක් ඇති බැවින්) යනාදියෙන් කලින් කී කරුණ තහවුරු කරයි.

ဗျဝဟိတဇနိတေနာပီတိ ဗျဝဟိတေန ကတ္တုနာ ဇနိတေနာပိ, ကရဏေ စာယံ တတိယာ, ဟေတုမှိ ဝါ. ကသ္မာ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိကောတိ အာဟ ‘ယံ နိမိတ္တံ ဟိ’စ္စာဒိ. ဟိသဒ္ဒေါ ယသ္မာဒတ္ထေ. ယဿာတိ ပုဗ္ဗဇဿ, တေန အပစ္စေန အပတနံ တဒပတနံ တတော, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘တေန ဗျဝဟိတဇနိတေနာပိ ပုမုနာ ပုဗ္ဗဇောပိ နရကံ န ပတတိ သော ပုဗ္ဗဇဿာပျ ပစ္စံ ဘဝတိ ယထာဝုတ္တေန နိဗ္ဗစနေနာ’’တိ. တသ္မာစ္စဿ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တယသ္မာတျနေနာဘိသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥပပတျန္တရမာဟ-‘ဥပစာရတောဝေ’စ္စာဒိ. ပုဗ္ဗ ပုဗ္ဗဘာဝေ သတီတိ ပုဗ္ဗဿ ပုဗ္ဗဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေ သတိ. ဗျဝဟိတေန ဇနိတေ အပစ္စေပိ နိမိတ္တံ အပါယာပတကာရဏဘာဝေါ အတ္ထိယေ ဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ကေသန္တိ အာဟ-‘ပုဗ္ဗေသန္တိ ပုဗ္ဗဇာနန္တိ အတ္ထော, ကေ နာတိ အာဟ- ‘ပါရမ္ပရိယေနာ’တိ. အဘေဒေါပစာရေနာတိ ပုဗ္ဗပုဗ္ဗဘာဝေ သတိစ္စာဒိနာ ဝုတ္တနယေန ဇနကဿ ဝိယ ပါရမ္ပရိယေနပုဗ္ဗေသမ္ပိနိမိတ္တတာ ဝတော ဇနကသဒိသတ္တာ ဇနကာဝ နာမ တေ သိယုန္တိ ဧဝမဘေဒေန ဥပစရဏတော စိန္တနတောတိ အတ္ထော. ဥဘယထာတိ ဉာယေန ဥပစာရေနစာတိ ဥဘယေန ပကာရေန, ဧဝမုဘယထာပိ မူလပ္ပကတိယာ ပစ္စေနာဘိသမ္ဗန္ဓာ ကထမနန္တရ ဇနိတေနာပစ္စေနာဒိပုရိသသမ္ဗန္ဓောယေန တတော ဏာဒိပ္ပစ္စယော သိယာတိ နာသင်္က္နီယံ.

‘ව්‍යවහිතජනිතේනාපි’ යනු ව්‍යවහිත (අතරමැදි) කර්තෘ විසින් ජනිත කරන ලද්දෙන් ද යන්නයි. මෙහි තෘතීයාව කරණ අර්ථයෙහි හෝ හේතු අර්ථයෙහි වේ. කවර හෙයින් මෙවැනි දැක්මක් ඇත්දැයි විමසූ විට ‘යං නිමිත්තං හි’ (යම් නිමිත්තක් වනාහි) යනාදිය පැවසීය. ‘හි’ ශබ්දය යම් හෙයකින් යන අර්ථයෙහිය. ‘යස්ස’ යනු පෙර උපන් තැනැත්තාට (මුතුන්මිත්තාට) ය. ඒ දරුවා නිසා නොවැටීම ‘තදපතනං’ නම් වේ, එයින් (නොවැටීම සිදු වේ). මෙසේ පවසන ලද්දේ වෙයි: ‘‘එම ව්‍යවහිතව උපන් පුරුෂයා (මුනුපුරා ආදීන්) නිසා පෙර උපන් තැනැත්තා ද (මුත්තණුවන් ද) නිරයට නොවැටේ, එබැවින් ඔහු ද පෙර උපන් තැනැත්තාගේ දරුවා (අපත්‍ය) වෙයි, කලින් කියන ලද නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුවය.’’ එබැවින් මෙහි කලින් කියන ලද ‘යම් හෙයකින්’ යන්න සමඟ සම්බන්ධය දත යුතුය. වෙනත් උපපත්තියක් (සාධකයක්) ‘උපචාරතෝ වා’ (උපචාරයෙන් හෝ) යනාදියෙන් පැවසීය. ‘පුබ්බ පුබ්බභාවේ සති’ යනු පූර්ව පූර්ව (මුතුන්මිත්තන්ගේ) පැවැත්ම ඇති කල්හි යන්නයි. ව්‍යවහිතව උපන් දරුවා කෙරෙහි ද, අපායට නොවැටීමේ හේතුභාවය (නිමිත්ත) පවතී යන්න සම්බන්ධයයි. කාහටද යත්, ‘පුබ්බේසං’ (පෙර උපන් මුතුන්මිත්තන්ට) යන්නයි. කෙසේ ද යත්, ‘පාරම්පරියේන’ (පරම්පරා අනුපිළිවෙලින්) යන්නයි. ‘අභේදෝපචාරේන’ (අභේද උපචාරයෙන්) යනු පූර්ව පූර්ව පැවැත්ම ඇති කල්හි යනාදී ක්‍රමයෙන්, සෘජු පියාට මෙන් පරම්පරාගතව පෙර උපන් අයට ද නිමිත්ත පවතින බැවින්, ඔවුන් ද පියා හා සමාන වන හෙයින් පියවරුන්ම වන්නාහ සේ අභේදයෙන් උපචාර කොට සැලකීමය යන්න අර්ථයයි. ‘උභයථා’ (දෙයාකාරයෙන්ම) යනු න්‍යායෙන් (ක්‍රමයෙන්) සහ උපචාරයෙන් යන ආකාර දෙකෙන්ම ය. මෙසේ ආකාර දෙකෙන්ම මුල් ප්‍රකෘතිය (මුතුන්මිත්තා) දරුවා සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින්, සෘජුව උපන් දරුවා සමඟ පමණක් ආදි පුරුෂයාගේ සම්බන්ධය පවතී, එබැවින් ඔහුගෙන්ම ‘ණ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් විය යුතුය කියා සැක නොකට යුතුය.

တတော စာတိ မူလပ္ပကတိတော စ, အပစ္စသာမညဝစနိစ္ဆာယန္တိ ဣတ္ထိ ပုန္နပုံသကတ္တဝိသေသောပဂ္ဂါဟိ အပစ္စသာမညဿ ဝစနိစ္ဆာယံ.

"එයින් ද" යනු මුල් ප්‍රකෘතියෙන් ද යන්නයි. "අපච්චසාමඤ්ඤවචනිච්ඡායං" යන්නෙන් ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක යන විශේෂ ලිංග භේදයන් ඇතුළත් කරගන්නා වූ, දරුවන් පිළිබඳ පොදු අදහස ප්‍රකාශ කිරීමේ කැමැත්ත අදහස් වේ.

ဧဝမ္မူလကတိတော- ပစ္စသာမညေန ဏာဒိပ္ပစ္စယံ ဝဝတ္ထပေတွာ ဣဒါနိ အပစ္စာဒိတောပိ ဟောတေဝ ဏာဒိ သာမညဝိဓာနာ. သော စ ဗဟုလာဓိကာရတော [Pg.192] ဂုရုဇနာယတ္တတ္တာ တန္နိယောဂါစရဏေန ပသတ္ထေ ယေဝါပစ္စေ ဗျဝဟိတဇနိတေပိ ဣတ္ထိဝဇ္ဇိတေ သိယာတိ ဒဿေတုမာဟ ‘နတ္တာဒီဟိ’စ္စာဒိ. သတိယေဝ ဂုရုဇနေ သပ္ပဓာနဘာဝေန ကုစ္ဆိတေ-ပစ္စေတု နတ္တာဒီဝုတ္တီဟိ ဝသိဋ္ဌာဒီဟိ ဏာဒိပ္ပစ္စယော ဟောတိ ဝါသိဋ္ဌောတိအာဒိ, ဣတ္ထိယဉ္စ န ဟောတိ ဝါသိဋ္ဌီတိအာဒိ.

මෙසේ මූල ප්‍රකෘතියෙන් දරුවා යන පොදු අර්ථයෙහි 'ණ' ආදී ප්‍රත්‍යයන් නියම කොට, දැන් දරුවන්ගේ පොදු විධානයෙන් 'ණ' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. 'බහුල' අධිකාරය නිසා ද, ගුරු ජනයන්ට (වැඩිහිටියන්ට) යටත් බැවින් ඔවුන්ගේ නියෝග පිළිපැදීමෙන් ප්‍රශස්ත වූ ද, පරම්පරාවෙන් දුරස්ව උපන්නා වූ ද, ස්ත්‍රීන් හැර ඉතිරි දරුවන් කෙරෙහි ද එය සිදුවන බව දැක්වීමට 'නත්තාදීහි' (මුණුබුරන් ආදීන්ගෙන්) යන්න පැවසීය. ගුරු ජනයන් ප්‍රධාන වශයෙන් සිටින කල්හි, හෙළා දකින ලද දරුවා හැඟවීම සඳහා මුණුබුරන් ආදී වෘත්තීන්ගෙන් 'වසිට්ඨ' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් 'ණ' ආදී ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'වාසිට්ඨෝ' යනු උදාහරණයි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දී 'වාසිට්ඨී' ආදී වශයෙන් එය සිදු නොවේ.

အတ္ထတောတိ သာမတ္ထိယတော. အပစ္စေ ဝိဓီယမာနော ပစ္စယော အပစ္စဝတာ ဇာယမာနော တဿာပစ္စန္တိ အတ္ထေ ဇာယတိ. သောစာယ မတ္ထဝိသေသော ဆ(ဋ္ဌိယန္တ) တာဘာဝေ ကထံ သိယာတိ ဣဒမေတ္ထ သာမတ္ထိယံ. အနန္တရေ ဝါပစ္စေ ပုတ္တေ-ဘိဓေယျ နတ္တာဒေါ ဝါပစ္စေ-ဘိဓေယျာတိ သသမ္ဗန္ဓော. ကုတောစိ အပစ္စဝတာ နတ္တာဒေါ ဧဝ. ဣဒဉ္စ သဗ္ဗမ္ဗဟုလဝစနေဝ သမ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ- ‘ဗဟုလာဓိကာရာ’တိ. အပစ္စေတိ ဧကဝစနေန နိဒ္ဒေသေ ပုမုနာ နပုံသကေန ကရိယတိ, တေနေ ကသ္မိံ ယေဝါပစ္စေ သိယာ, န ဗဟူသု ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စာနိ ဝါသိဋ္ဌာနိ, န စိတ္ထိ ဝါသိဋ္ဌာနိ, န စိတ္ထိယံ ဝါသိဋ္ဌီတျာသင်္ကိယာဟ-‘ဣဒဉ္စေ’စ္စာဒိ. ဣဒဉ္စ အပစ္စဝစနဉ္စ. ဣမိနာ စေတ္ထ တထာ နိဿယကရဏံ ဒဿေတိ. တဿ ဝစနိစ္ဆာဘာဝတောတိ တဿ လိင်္ဂဝစနဿ သုတ္တေ ဝတ္တုမိစ္ဆာယာဘာဝတောတိ အတ္ထော.

'අත්ථතෝ' යනු සාමර්ථ්‍යයෙන් (හැකියාවෙන්) යන්නයි. දරුවා යන අර්ථයෙහි පනවනු ලබන ප්‍රත්‍යය, දරුවෙකු ඇති තැනැත්තා කෙරෙන් උපදින්නේ 'ඔහුගේ දරුවා' යන අර්ථයෙහි උපදියි. ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්තයක් නොමැති කල්හි මේ අර්ථ විශේෂය කෙසේ සිදුවේ ද යන්න මෙහි ඇති සාමර්ථ්‍යයයි. අනන්තර (ළඟම) දරුවා වන පුත්‍රයා අභිධෙය්‍ය වන කල්හි හෝ මුණුබුරා ආදී දරුවා අභිධෙය්‍ය වන කල්හි හෝ සම්බන්ධයක් පවතී. කිසියම් දරුවෙකු ඇති තැනැත්තෙකුගෙන් මුණුබුරු ආදීන් ම වේ. මේ සියල්ල 'බහුල' වචනයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් 'බහුලාධිකාරා' යි පැවසීය. 'අපච්චේ' (දරුවා කෙරෙහි) යන්න ඒක වචනයෙන් නිර්දේශ කිරීමෙහි දී පුරුෂ ලිංගයෙන් හෝ නපුංසක ලිංගයෙන් කරනු ලැබේ. එබැවින් එක් දරුවෙකු කෙරෙහිම එය සිදුවිය යුතුය, බහු වචනයෙහි (උදා: වසිෂ්ඨයාගේ දරුවෝ - වාසිට්ඨානි) හෝ ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි (වාසිට්ඨී) සිදු නොවේ යැයි සැක කොට 'ඉදඤ්ච' යනාදිය පැවසීය. 'ඉදඤ්ච' යනු මේ අපච්ච වචනය ද වේ. මෙයින් මෙහි එසේ ආශ්‍රය කිරීම දක්වයි. 'තස්ස වචනිච්ඡාභාවතෝ' යනු සූත්‍රයෙහි ඒ ලිංග සහ වචන පැවසීමේ කැමැත්තක් නොමැති බැවින් යන අර්ථයයි.

ကိံ ပန ကာရဏံ သုတ္တေ လိင်္ဂဝစနာဝစနိစ္ဆာယံ တဿာပ္ပဓာနတ္တာ ယေနကေနစိ လိင်္ဂါဒိနာ နိဒ္ဒေသော-ဝဿံ ကတ္တဗ္ဗောတိ နာနန္တရိယကတ္တာ တဿေဟောပါဒါနံ, ယထာဓညတ္ထိနောပလာလာဒိနောပျပ္ပဓာနဿောပါဒါနန္တိ. တတောယေဝါဟ-‘ဥပလက္ခီယဿေတ္ထ ပဓာနတ္တာ’စ္စာဒိ. ဣတ္ထိပုမတ္တယုတ္တဇညဝိသေသော ဥပလက္ခီယော, အပစ္စေတီဒမုပလက္ခဏံ, သယန္တိ ယထာဝုတ္တမုပလက္ခဏံ သယံ. ကာရိယပ္ပဋိပတ္တိယာတိ ပုမေ နပုံသကေပစ္စေ-ဘိဓေယျေ ဝိဓိ ဟောတိစ္စေဝံ ကာရိယပ္ပဋိပတ္တိယာ ဝတ္တုံ န ဣဋ္ဌံ.

සූත්‍රයෙහි ලිංග සහ වචන පැවසීමේ කැමැත්තක් නැති වීමට හේතුව කුමක්ද? එය අප්‍රධාන බැවින් යම්කිසි ලිංගයකින් නිර්දේශය අනිවාර්යයෙන් කළ යුතු නිසා, ළඟම ඇති දෙය මෙහි ග්‍රහණය කර තිබේ. ධාන්‍ය අවශ්‍ය තැනැත්තා විසින් අප්‍රධාන වූ පිදුරු ආදිය ද ලබා ගන්නාක් මෙනි. එබැවින්ම 'උපලක්ඛීයස්සෙත්ථ පධානත්තා' යනාදිය පැවසීය. ස්ත්‍රී හෝ පුරුෂ භාවයෙන් යුක්ත වූ උපත ලබන විශේෂය මෙහි උපලක්ෂ්‍යය (හඳුනාගත යුත්ත) වේ. 'අපච්චේ' යන්න උපලක්ෂණය (හඳුන්වන ලකුණ) වේ. 'සයං' යනු ඉහත කී උපලක්ෂණයම වේ. 'කාරියප්පටිපත්තියා' යනු පුරුෂ හෝ නපුංසක දරුවෙකු පැවසිය යුතු කල්හිම විධිය (නියමය) සිදුවේ යැයි කාරිය ප්‍රතිපත්තියෙන් පැවසීමට අදහස් නොකරන ලදී.

ဝစနန္တရေပိ အညသ္မိံ ဝစနေ. အာဏီတိ ဏိပ္ပစ္စယသုတ္တံ ဝဒတိ. အဂေါတ္တာဒိတောတိ ယောဂေါတ္တဿာဒိဘူတော န ဟောတိ, တတော, တေနေဝ ‘‘အာဏီ’’တိ သုတ္တေ (၄-၅) ဝက္ခတိ-‘အကာရန္တမတ္တတောဝါယံဏိန ဂေါတ္တာဒိဘူတတော’တိ. ဝါကျသမာသာပီတိ ယထာသင်္ချေနာဟ. တသ္မိံ အတ္ထေတိ တသ္မိံ ဝါကျောပဒဿိတေ အတ္ထေ, တန္တိ ဝါကျံ. သမာသဝုတ္တိဉ္စ နိဝတ္တေယျုန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

'වචනන්තරේපි' යනු වෙනත් වචනයක (වෙනත් වචන අර්ථයක) යන්නයි. 'ආණි' යනු 'ණි' ප්‍රත්‍යය පනවන සූත්‍රය පවසයි. 'අගොත්තාදිතෝ' යනු යමක් ගෝත්‍රයෙහි මුල් කොටස නොවේ ද, එයින් යන්නයි. එහෙයින්ම 'ආණි' සූත්‍රයෙහි (4-5) 'මේ ණි ප්‍රත්‍යය අකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙන් පමණක් වේ, ගෝත්‍රයෙහි මුල් වූවකින් නොවේ' යැයි පවසනු ඇත. 'වාක්‍යසමාසාapi' යන්න පිළිවෙළින් පැවසීය. 'තස්මිං අත්ථේ' යනු ඒ වාක්‍යයෙන් පෙන්වා දෙන ලද අර්ථයෙහි යන්නයි, 'තං' යනු ඒ වාක්‍යයයි. 'සමාසවුත්තිඤ්ච නිවත්තෙය්‍යුං' (සමාස වෘත්තිය ද වැළැක්විය යුතුය) යනු සම්බන්ධයයි.

သတိပနာတိ [Pg.193] ဝါကာရေ သတိ တု အနိစ္စတ္တာ ဏပ္ပစ္စယဿ. သောပီတိ သမာသောပိ, သမာသောတိအာဒိနာ ပက္ခန္တရမာဟ. တေန ဝါကျသိဇ္ဈနေန. ပက္ခေ ဝါကျသမာသာပိ သိယုန္တိ ပက္ခေ သမာသဝုတ္တိယာ ဧဝ ဗာဓိတတ္တာ ပက္ခန္တရေ ဏာဒိဝုတ္တိ န ဗာဓီယတီတိ ဝါကျဝုတ္တိယောပိ သိယုန္တိ အတ္ထော.

'සතිපනා' යනු 'වා' යන්න ඇති කල්හි, 'ණ' ප්‍රත්‍යයේ අනිත්‍ය (අස්ථිර) බව නිසාය. 'සෝපීති' යනු සමාසය ද යන්නයි. 'සමාසෝ' යනාදියෙන් වෙනත් මතයක් පවසයි. 'තේන' යනු ඒ වාක්‍යය සිද්ධ වීමෙන් යන්නයි. 'පක්ඛේ වාක්‍යසමාසාපි සියුං' යනු එක් පක්ෂයක සමාස වෘත්තියම බාධා වන බැවින්, අනෙක් පක්ෂයෙහි 'ණ' ආදී වෘත්තීන්ට බාධා නොවන බැවින් වාක්‍ය වෘත්තීන් ද විය හැකිය යන්න අර්ථයයි.

၂. ဝစ္ဆာ

2. වච්ඡා

ဝစ္ဆကစ္စာဒိနာ ကစ္စာဒိဂဏံ ဒဿေတွာ တဿ ဝိဘာဂေန နိပ္ဖတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘ဝစ္ဆာဒီဟီ’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ကဏှော ဗြာဟ္မဏေ’’တိ ဂဏသုတ္တံ. တတ္ထ ကဏှသဒ္ဒေါ ဗြာဟ္မဏေ ဝတ္တမာနော ဏာနဏာယ နပ္ပစ္စယေ ဥပ္ပာဒယတီတိ အတ္ထော. ဧဝမာဒီဟိစ္စာဒိနာ အာကတိဂဏတ္တမဿ ဒဿေတိ. ‘‘ကတာဏိယောဝေ’’တိ ဂဏသုတ္တံ, ဒိစ္စာဒီသူတိ ယတောဏျော ဒိဿတိ ‘‘ဏျ ဒိစ္စာဒီဟီ’’တိ (၄-၄), တေ ဒိစ္စာဒယော, တေသု ပါဌာတိ တံသုတ္တပ္ပဒေသေ ‘‘ကတာ ဏိယောဝေ’’တိ ပါဌာဘာဝေပိ ဒိစ္စာ ဒီနမာကတိဂဏတ္တာ ပဌိတမေဝ နာမ တန္တိ ဝုတ္တံ.

'වච්ඡකච්ච' ආදියෙන් කච්චාදි ගණය දක්වා, එහි කොටස් වශයෙන් සිද්ධිය (නිපදවීම) දැක්වීමට 'වච්ඡාදීහි' යනාදිය පැවසීය. 'කණ්හෝ බ්‍රාහ්මණේ' යනු ගණ සූත්‍රයකි. එහි බ්‍රාහ්මණ අර්ථයෙහි පවතින 'කණ්හ' ශබ්දය 'ණ' සහ 'ණ' ප්‍රත්‍යයන් උපදවයි යන්න අර්ථයයි. 'ඒවමාදීහි' යනාදියෙන් මෙහි ආකෘතිගණ බව දක්වයි. 'කතාණියෝවේ' යනු ගණ සූත්‍රයකි. 'දිච්චාදීසු' යනු 'ණ්‍ය දිච්චාදීහි' (4-4) සූත්‍රයෙන් 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය පෙනෙන බැවින් ඒ දිච්ච ආදීහු වෙති. 'තේසු පාඨා' යනු ඒ සූත්‍ර ප්‍රදේශයෙහි 'කතා ණියෝවේ' යන පාඨය නොමැති වුවද, දිච්ච ආදීන්ගේ ආකෘතිගණ බව නිසා එය කියවන ලද්දක්ම වන බව පැවසූ පරිදිය.

ဏျေတိ ဏျပ္ပစ္စယေ ကတေ. ဂေါတ္တာဒိသဒ္ဒါတိ ဂေါတ္တေ ဝံသေ အာဒိဘူတာ သဒ္ဒါ. ဝံသောတိ အနွယော. သောယေဝ ဂါဝံ သဇာတိ သာဓာရဏံ ဝိဇာတိဝိနိဝတ္တနံ သကဋာဒိဝစနံ တာယတီတိ ဂေါတ္တန္တိ ဝုတ္တံ, တေနာဟ-‘ဂေါတ္တံ ဝံသော’တိ. တဿာတိ ဂေါတ္တဿ, တဿာဒယော ဂေါတ္တာဒယောတိ သေသော. ကေတေ ဂေါတ္တာဒယောစ္စာဟ- ‘သညာကာရိနော’စ္စာဒိ. ဝစ္ဆာဒယော နတ္တာဒိနော အပစ္စဿ အပစ္စံ တဒပစ္စာဒိ စာတိ ဒဿေတုမာဟ-‘နတ္တာဒိနော’စ္စာဒိ.

'ණ්‍යේ' යනු 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි යන්නයි. 'ගොත්තාදිසද්දා' යනු ගෝත්‍රයෙහි (වංශයෙහි) මුල් වූ ශබ්දයන්ය. 'වංශය' යනු පරම්පරාවයි. එයම පොදු සජාතීන් රකින බැවින් ද, විජාතීන් බැහැර කරන බැවින් ද, කරත්ත ආදී වචනවලින් වළකන බැවින් ද 'ගෝත්‍රය' යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් 'ගෝත්‍රය යනු වංශයයි' කීවේය. 'තස්ස' යනු ඒ ගෝත්‍රයෙහි යන්නයි, එහි ආරම්භය ආදිය 'ගොත්තාදයෝ' නම් වේ යනු ශේෂයයි. ඒ ගෝත්‍රයේ මුල් ශබ්ද කවුද යත්? 'සඤ්ඤāකාරිනෝ' යනාදිය පැවසීය. වච්ඡ ආදීන් මුණුබුරා ආදී දරුවාගේ දරුවා (එහි දරුවා) වන බව දැක්වීමට 'නත්තාදිනෝ' යනාදිය පැවසීය.

၃. ကတ္တိ

3. කත්ති

ဃပသညန္တာဝေတ္ထ ဘီယျော ကတ္တိကာဒယောတိ ဂယှန္တိ. ယဒိ ပနေတ္ထ အညေပိ ဂယှန္တိ, အတ္ထိ ပဏှိအာဒယော ကေစိယေဝ ကတ္တိကာဒီသု အန္တောဂဓာ ဟောန္တီတိ ဝတ္တုမာဟ- ‘ဧတ္ထာ’တိအာဒိ. ဝိနတာ သုပဏ္ဏမာတာ, တေဟီတိ ဝိဓဝါဒီဟိ. ဝိဓဝါဒိဂဏံ ဒဿေတိ ‘ဗန္ဓက’စ္စာဒိ. ဝိဂတော ဓဝေါ ပတိ အဿာတိ ဝိဓဝါ, ဗန္ဓကီ အဘိသာရိဏီ.

මෙහි බොහෝ සෙයින් 'ඝ' සහ 'ප' යන සංඥාවන් අවසන් කොට ඇති 'කත්තිකා' ආදීහු ගනු ලැබෙති. ඉදින් මෙහි අනෙක් අයද ගනු ලැබෙත් නම්, 'පණ්හි' ආදී ඇතැම් අය කත්තිකාදීන් කෙරෙහි ඇතුළත් වෙති යන්න පැවසීමට 'එත්ථා' යනාදිය පැවසීය. 'විනතා' යනු සුපර්ණයාගේ (ගුරුළාගේ) මවයි. 'තේහි' යනු විධවා ආදීන්ගෙනි. විධවාදී ගණය 'බන්ධක' යනාදියෙන් දක්වයි. 'විගතෝ ධවෝ පති අස්සාති විධවා' - ඇයට හිමියා (ධව) පහව ගියේ ද ඕ තොමෝ 'විධවා' (වැන්දඹුව) නම් වේ. 'බන්ධකී' යනු අභිසාරිකාවයි.

၄. ဏျဒိ

4. ණ්‍යදි

ယဿ [Pg.194] စ စဝဂ္ဂေါတိ သမ္ဗန္ဓော, ကေဝလံ ဂဂ္ဂျောတိ ဧတ္တကမေဝါ ဒဿေတွာ ပရသတ္ထာဂတဂဂ္ဂါဒိဂဏေကဒေသဘူတကုဏ္ဍနီသဒ္ဒတောပိ ကောဏ္ဍညောတိ မုဒါဟရန္တော သော ဂဂ္ဂါဒိဂဏောပျတြာဘျုပဂတောတိ ဝိညာပေတိ. တသ္မာ တသ္မိံ ဂဂ္ဂါဒိကေပိ ပရသတ္ထပဌိတေ ယောယော ပယောဂေါ အာဂမေ ဒိဿတိ ဝစ္ဆော အဂ္ဂိဝေဿောစ္စာဒိ. သောပီဟ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုမာဟ-‘ဂဂ္ဂါဒိ’စ္စာဒိ. ဂဂ္ဂါဒီတိ ဂဂ္ဂါဒိ အယံ. ဂေါတ္တဿ ဂဂ္ဂဝံသဿ အာဒိဘူတေန ဂဂ္ဂေန ဥပလက္ခိတော ဂဏော ဂေါတ္တာဒိဂဏော, တေန ဂဂ္ဂေါ နာမ ကောစိ, တဿတွပစ္စံ ဂဂ္ဂီတိ ဘဝတိ. ပပုတ္တာဒေါဝါတိ အဝဓာရဏံ ဂဂ္ဂဿာပစ္စံ ဂဂ္ဂိစ္စေဝ ယထာသိယာတိ.

'යස්ස ච චවග්ගෝ' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. කේවල වශයෙන් 'ගග්ග්‍යෝ' යන්න පමණක් දක්වා, පර ශාස්ත්‍රයන්හි (අන්‍ය ව්‍යාකරණවල) එන ගග්ගාදි ගණයට අයත් එක් කොටසක් වූ 'කුණ්ඩනී' ශබ්දයෙන් 'කොණ්ඩඤ්ඤෝ' යන්න උදාහරණ දක්වමින්, ඒ ගග්ගාදි ගණය ද මෙහි පිළිගෙන ඇති බව දැනුම් දෙයි. එබැවින් වෙනත් ශාස්ත්‍රවල කියැවෙන ඒ ගග්ගාදි ගණයෙහි යම් යම් යෙදුම් සම්ප්‍රදායෙහි පෙනේ ද (උදාහරණ ලෙස වච්ඡ, අග්ගිවෙස්ස ආදී වශයෙන්), එය ද මෙහි දත යුතුය යන්න දැක්වීමට 'ගග්ගාදි' යනාදිය පැවසීය. 'ගග්ගාදි' යනු මේ ගග්ගාදි යන්නයි. ගග්ග වංශයේ (ගෝත්‍රයේ) ආදිකර්තෘ වූ ගග්ගයාගෙන් හඳුන්වන ලද ගණය ගෝත්‍ර ගණයයි. එයින් ගග්ග නම් කෙනෙක් වේ ද, ඔහුගේ දරුවා 'ගග්ගී' යන්න වෙයි. 'පපුත්තාදෝවා' යනු ගග්ගයාගේ දරුවා 'ගග්ගී' යනුවෙන්ම සිදුවන බව ඒකාන්ත කිරීමයි.

၅. အာဏိ

5. ආණි

ပကတဿာတိ ‘‘မာဂဓံ သဒ္ဒလက္ခဏ’’န္တိ ဝါ ‘‘နာမသ္မာ’’တိ ဝါ ပကတဿ. အာတိ နာမဝိသေသနေသတိ ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿာ’’တိ တဒန္တ ဝိဓိနာ အကာရန္တော ဂယှတီတိ အာဟ-‘ဝိသေသနေန စာ’တိအာဒိ. အနန္တရမပစ္စန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

'පකතස්ස' යනු 'මාගධං සද්දලක්ඛණං' හෝ 'නාමස්මා' හෝ යන ප්‍රකෘතියෙන් යන්නයි. 'ආ' යනු නාම විශේෂණයක් ඇති කල්හි 'විධිබ්බිසෙසනන්තස්ස' යන තදන්ත විධියෙන් අකාරාන්තය ගනු ලැබේ යැයි පැවසීමට 'විසේසනේන ච' යනාදිය කීය. 'අනන්තරමපච්චං' (ළඟම දරුවා) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၆. ရာဇ

6. රාජ

ပစ္စယန္တေနာတိ ရာဇညောတိ ပစ္စယန္တေန. ရာဇညောတီမဿတ္ထော ခတ္တိယဇာတီတိ, ရာဇညဇာတီတိ အတ္ထော. ရညော အပစ္စံ ရာဇာပစ္စံ.

'පච්චයන්තේන' යනු 'රාජඤ්ඤෝ' යන ප්‍රත්‍යාන්තයෙන් (ප්‍රත්‍යය අගට ඇති ශබ්දයෙන්) යන්නයි. 'රාජඤ්ඤෝ' යන්නෙහි අර්ථය ක්ෂත්‍රිය ජාතිකයා යන්නයි, එනම් රාජඤ්ඤ ජාතිකයා යන්නයි. රජුගේ දරුවා රාජාපච්ච (රාජ පුත්‍රයා) නම් වේ.

၈. မနု

8. මනු

သမုဒါယေနာတိ ပစ္စယန္တသမုဒါယေန, ဇာတိယန္တိ မနုဿဇာတိယံ. ဇာတိသဒ္ဒါဧတေတိ ဣဒံ မနုဿော မာနုသောတိ ဧတ္ထ အပစ္စတ္ထာဘာဝေ ဟေတုဝစနံ. အပစ္စတ္ထော ဧတ္ထ နတ္ထေဝါတိ စ ဣဒံ ဝိသုံ မနုဿမာနုသ သင်္ခါတဿ ပစ္စတ္ထဿာဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဏောဝါတိ မနုနော အပစ္စန္တိ အတ္ထေ‘‘ဏော ဝါပစ္စေ’’တိ (၄-၁) ဏပ္ပစ္စယောဝ. န ဇာတီတိ ဗျတိရေကမာဟ.

'සමුදායෙන' යනු ප්‍රත්‍යයන්තයන්ගේ සමූහයයි (ප්‍රත්‍යයන්ත සමූහයෙන්). 'ජාතියං' යනු මනුෂ්‍ය ජාතියෙහි යන්නයි. 'ජාතිසද්දා එතෙ' යන මෙය 'මනුස්සො', 'මානුසො' යන මෙහි අපත්‍ය (දරුවන් යන) අර්ථය නොමැති කල්හි හේතු වචනයයි. 'මෙහි අපත්‍ය අර්ථයක් නැත්තේමය' යන්නෙන්, 'මනුස්ස' සහ 'මානුස' යනුවෙන් හැඳින්වෙන පදවල අපත්‍ය අර්ථයේ අභාවය වෙන් වශයෙන් දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. 'ණො වා' යනු, මනුගේ දරුවා යන අර්ථයේදී 'ණො වාපච්චෙ' (4-1) යන්නෙන් 'ණ' ප්‍රත්‍යයම වේ. 'න ජාති' යන්නෙන් ව්‍යතිරේකය (වෙනස් බව) පවසයි.

၉. ဇန

9. 'ජන' යන්නයි.

ရာဇသမ္ဗန္ဓေတိ [Pg.195] ရညေတိ ဝုတ္တရာဇသမ္ဗန္ဓေ. ပဉ္စာလာနံ ခတ္တိယာနံ အပစ္စံ, ပဉ္စာလာနံ ဇနပဒါနံ ရာဇာတိ ဝါ ဧဝမေတ္ထ ဝိ(ဘာဂေါ) ဝေဒိတဗ္ဗော ဩက္ကာကာနံ အပစ္စံ ရာဇာ ဝါ ဩက္ကာကော.

'රාජසම්බන්ධෙ' යනු රජු පිළිබඳව කියන ලද සම්බන්ධයෙහිය. 'පංචාලයන්ගේ (ක්ෂත්‍රියයන්ගේ) දරුවා හෝ පංචාල ජනපදයන්ගේ රජු' යනුවෙන් මෙහි විභාගය (බෙදීම) දත යුතුය. ඔක්කාකයන්ගේ දරුවා හෝ රජු 'ඔක්කාක' නම් වේ.

၁၁. ဏရာ

11. 'ණරා' යන්නයි.

သာမညေန ရတ္တသဒ္ဒဿာတ္ထမာဟ- ‘ကုင်္ကုမာဒိနာ’တိ. အညထာ ‘ရာဂေါ ကုသုမ္ဘာဒီ’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကုသုမ္ဘာဒိနာတိ (ဝုတ္တံ) သိယာ, ရဉ္ဇိ အယ မတ္ထိ အဘိသင်္ဂေ‘ဘောဇနေ ရတ္တော’တိ. အတ္ထိ ဝဏ္ဏဝိသေသေ ‘ရတ္တောဂေါ’တိ, လောဟိတောတျတ္ထော, အတ္ထိ သုက္ကသဇ ဝဏ္ဏန္တရာပါဒနေ‘ရတ္တော ပဋော’တိ. ဣဟ တု တတိယေ-တ္ထေ ဝတ္တမာနော ဂယှတီတိ ဝုတ္တံ- ‘ဝဏ္ဏန္တရမာပါဒိတ’န္တိ. ရာဂါတိ.

සාමාන්‍යයෙන් 'රත්ත' (පාට කරන ලද) යන වචනයේ අර්ථය 'කුංකුම ආදියෙන්' යැයි පවසන ලදී. එසේ නොමැති නම් 'රාගය නම් කුසුම්භ ආදියයි' කී බැවින් 'කුසුම්භ ආදියෙන්' යැයි (පවසන ලද්දක්) විය හැකිය. ඇලීම යන අර්ථයෙහි 'භෝජනයෙහි ඇලුනේ' (බෝජනේ රත්තෝ) යන්න තිබේ. වර්ණ විශේෂයෙහි 'රත්තගෝ' (රතු ගවයා) යන්න තිබේ, එහි අර්ථය ලෝහිත (රතු) යන්නයි. සුදු පැහැති වස්ත්‍රයකට වෙනත් වර්ණයක් ගැන්වීමෙහි 'රත්තෝ පටෝ' (පාට කරන ලද වස්ත්‍රය) යන්න තිබේ. මෙහිදී නම් තුන්වන අර්ථයෙහි පවත්නා 'වෙනත් වර්ණයකට පමුණුවන ලද' (වර්ණන්තරමාපාදිතං) යන්න ගනු ලැබේ යැයි පවසන ලදී. 'රාගා' යනුයි.

အတ္ထဂ္ဂဟဏန္တိ အတ္ထပ္ပဓာနတ္တာ နိဒ္ဒေသဿ ဝုတ္တံ. တဉ္စာစရိယာန မုပဒေသတော အဝိစ္ဆိန္နာ (စရိယ) ပါရမ္ပရိယာဝဂမျတေ, ရာဂါတိ ကသာဝ သင်္ခါတအတ္ထနိဒ္ဒေသော. တေနာတိ ပဋဿ ရတ္တဘာဝေ ရာဂဿ ကရဏနိဒ္ဒေသော, ရတ္တန္တိ ပစ္စယတ္ထနိဒ္ဒေသော, ပစ္စယော စာယံ ကသာ ဝတ္ထတော ဘဝတျသမ္ဘဝါ, တေန သုတ္တေ ရာဂါတိ ဝုတ္တေပိ တဗ္ဗာစကာ ကသာဝသဒ္ဒါတိ ဝိညာယတိ, ရာဂါတိ ပန တေနာတိ ရာဂဿေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌေပိ တဗ္ဘာဝေနာ တ္ထော နိဒ္ဒိဋ္ဌော, တဗ္ဗာစကာ စ ဟောန္တော‘တေန ရတ္တ’န္တိ အတ္ထေ ဟောတီတိ ကသာဝေန ရတ္တန္တိ ဝိညာယတီတိ ရာဂဝါစိနော တတိယန္တတ္တံ သမ္ပဇ္ဇတိ, တေန ‘ဏ ရာဂါ တေန ရတ္တ’န္တိ ဝုတ္တေပိ လဗ္ဘမာနတ္ထဝသေန ဝုတ္တံ- ‘ရာဂဝါစိတတိယန္တတော’တိ. သုတ္တေ ပန ရာဂေန ရတ္တန္တေတသ္မိံ အတ္ထေ ရာဂါ ရာဂဝါစီသဒ္ဒါ တတိယန္တာ ဏပ္ပစ္စယော ဟောတီတိ အတ္ထော. အဘိဓာနတောတိ ဥပစာရဝသေန ကထနတော. ဝိနာပိ တေနာတိ တံပစ္စယံ ဝိနာပိ.

'අත්ථග්ගහණං' (අර්ථය ගැනීම) යන්න විග්‍රහයේදී අර්ථය ප්‍රධාන වන බැවින් පවසන ලද්දකි. එය ආචාර්යවරුන්ගේ උපදෙස් අනුව නොසිඳුණු ගුරු පරම්පරාවෙන් අවබෝධ කරගනු ලැබේ. 'රාගා' යනු කසාය (සායම්) යනුවෙන් හැඳින්වෙන අර්ථය දැක්වීමයි. 'තේන' (එයින්) යන්නෙන් වස්ත්‍රය වර්ණ ගැන්වීමේදී රාගයේ (සායමේ) කරණ (හේතු) සාධනය දක්වයි. 'රත්තං' (පාට කරන ලද) යනු ප්‍රත්‍යාර්ථය දැක්වීමයි. මේ ප්‍රත්‍යය වනාහි කසාය (සායම්) ද්‍රව්‍යයෙන් තොරව සිදු නොවන බැවින්, සූත්‍රයෙහි 'රාගා' (රාගයෙන්) යැයි කීවද, එයින් අදහස් වන්නේ එම අර්ථය දෙන 'කසාය' (සායම්) යන වචන බව වටහාගත යුතුය. 'රාගා' යන්නෙන් සහ 'තේන' යන්නෙන් රාගය (සායම) පිළිබඳවම දක්වන ලද වුවද, එහි ස්වභාවයෙන්ම අර්ථය දක්වන ලදී. එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචන 'තේන රත්තං' (එයින් පාට කරන ලද) යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින්, 'කසාය (සායම්) වලින් පාට කරන ලද' යන්න වටහාගත යුතු බැවින් රාගවාචී ශබ්දයේ තෘතීයා විභක්ති රූපය සිද්ධ වේ. එබැවින් 'ණ රාගා තේන රත්තං' (රාගයෙන් එයින් පාට කරන ලද කල්හි 'ණ' ප්‍රත්‍යය වේ) යැයි කීවද ලැබෙන අර්ථයේ බලයෙන් 'රාගවාචී තෘතීයාන්තයෙන්' යැයි පවසන ලදී. සූත්‍රයෙහි වනාහි 'රාගයෙන් පාට කරන ලද' යන මේ අර්ථයේදී 'රාග' යන රාගවාචී ශබ්දයන්ගෙන් තෘතීයාන්ත වූ කල්හි 'ණ' ප්‍රත්‍යය වෙයි යන්න අර්ථයයි. 'අභිධානයෙන්' යනු උපචාර වශයෙන් පැවසීමෙනි. 'එයින් තොරවද' යනු එම ප්‍රත්‍යය නොමැතිවද යන්නයි.

၁၂. နက္ခ

12. 'නක්ඛ' (නක්ෂත්‍රය) යන්නයි.

တတိယန္တတော ဝိဇ္ဈတ္ထံ တေနာတိ အနုဝတ္တတေတိ သမ္ဗန္ဓော. သုတ္တေ အယမတ္ထော ‘‘ဣန္ဒုယုတ္တေန နက္ခတ္တေန လက္ခိတော စေ ကာလော, တဒါ တေန [Pg.196] လက္ခိတေ ကာလေတျသ္မိံ အတ္ထေ တတိယန္တတော နက္ခတ္တာ ဏော ဟောတီ’’တိ. သုတ္တဝိဝရဏေ တု တဉ္စေတျာဒိကမဓိပ္ပာယဝသေန ဝုတ္တံ. တေနာတျနုဝုတ္တိယာ တတိယန္တတောတိ လဗ္ဘတိ နက္ခတ္တေနာတိ သုတတ္တာတိ, ကာလေတိ ပန အတ္ထနိဒ္ဒေသတော ဏပ္ပစ္စယာဓေယျဿ ကာလော အာဓာရောတိ ဝိညာယတီတိ ‘လက္ခိတေ ကာလေ’တိ ဝုတ္တံ, ဝိသေဿဂတဝိဘတ္တိယာ ဝိစာရိတာယ ဝိသေသန ဂတာ စ (ဝိစာရိတာ) နာမာတိ အာဟ- ‘နက္ခတ္တေနေ’တိစ္စာဒိ, ဣဟ ကေစိ ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတံ ကိရိယာသဘာဝမိစ္ဆန္တိ အနိစ္စံ, အပရေ တု ဒဗ္ဗသဘာဝံ နိစ္စံ. တဿော ဘယဿပိ ကာလဿ စန္ဒယုတ္တေန ဖုဿာဒိနာ လက္ခိယဘာဝါ လက္ခဏေ တတိယာ ယုတ္တန္တိ ဝတ္တုမာဟ- ‘ကိရိယာ ရူပေါ ကာလော’စ္စာဒိ.

තෘතීයාන්තයෙන් විද්‍යමාන අර්ථයෙහි 'තේන' (එයින්) යන්න අනුවර්තනය වේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. සූත්‍රයෙහි මෙම අර්ථය මෙසේය: 'චන්ද්‍රයා හා එක් වූ නක්ෂත්‍රයෙන් යම් කාලයක් ලක්ෂිත වේ නම්, එවිට එයින් ලක්ෂිත වූ කාලයෙහි යන අර්ථයෙහි තෘතීයාන්ත නක්ෂත්‍ර ශබ්දයෙන් ණ ප්‍රත්‍යය වෙයි' යනුයි. සූත්‍ර විවරණයෙහි වනාහි 'තඤ්ච' යනාදිය අදහස් (අභිප්‍රාය) වශයෙන් පවසන ලදී. 'තේන' යන අනුවෘත්තියෙන් 'තෘතීයාන්තයෙන්' යන්න ලැබෙන්නේ 'නක්ඛත්තෙන' (නක්ෂත්‍රයෙන්) යැයි සූත්‍රයෙහි ඇති බැවිනි. 'කාලෙ' යන අර්ථ නිර්දේශයෙන් 'ණ' ප්‍රත්‍යයට ලක්වන දෙයෙහි ආධාරය කාලය බව වටහාගත හැකි බැවින් 'ලක්ඛිතේ කාලේ' (ලක්ෂිත කාලයෙහි) යැයි පවසන ලදී. විශේෂ්‍යයට ගිය විභක්තිය විමසන කල්හි විශේෂණයට ගිය විභක්තියද (විමසන ලද්දක්) වන්නේය යන අදහසින් 'නක්ඛත්තෙන' යනාදිය පැවසීය. මෙහි සමහරු පංචස්කන්ධය නමැති ක්‍රියා ස්වභාවය අනිත්‍ය යැයි පිළිගනිති, අනෙක් අය ද්‍රව්‍ය ස්වභාවය නිත්‍ය යැයි පිළිගනිති. ඒ දෙවැදෑරුම් කාලයෙහිම චන්ද්‍රයා හා එක් වූ ඵුස්ස (පුෂ්‍ය) ආදී තාරකාවන්ගෙන් ලක්ෂිත වන බැවින්, ලක්ෂණ අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය යෝග්‍ය යැයි පැවසීම සඳහා 'කිරියා රූපෝ කාලෝ' යනාදිය වදාරන ලදී.

ဝိသေသာဝသာယောတိ ကာလဿ ဝိသေသာဝဓာရဏတ္ထမေဝ ဟိ ‘ဖုဿီ ရတ္တိ’စ္စာဒိ. လောကေ ပယုဇ္ဇတေ. ဂုရုနာတိ ဧတ္ထ ဂုရု ဇီဝေါ, န နက္ခတ္တံ, စန္ဒယုတ္တတာ ပနေတ္ထ အတ္ထိ… စန္ဒယုတ္တေန ဂုရုနာ ရတ္တိယာ လက္ခိတတ္တာ. ကတ္တိကာယ လက္ခိတော မုဟုတ္တောတိ ဧတ္ထ စန္ဒံ ဝိနာ ကတ္တိကာယ တု ကေဝလာယ မုဟုတ္တော ကာလော လက္ခိတော ‘ကတ္တိကာ မုဟုတ္တော’တိ. ဖုဿေန လက္ခိတာ အတ္ထသိဒ္ဓီတိ ဧတ္ထ ဖုဿေနိန္ဒုယုတ္တေန အတ္ထသိဒ္ဓိ လက္ခိတာ န ကာလော ဖုဿောတိ. နက္ခတ္တယုတ္တဿ ကာလဿ ရတျာဒိဝိသေသာပရာမာသေန နက္ခတ္တဝါစိတော ဥပ္ပန္နဿ ပစ္စယဿ သုတ္တန္တရေန လောပံ ဝိဓာယ ပုန အညေန သုတ္တေန ယုတ္တာတိ ဒေသဝိဓာနေန သကလိင်္ဂသင်္ချာယုတ္တေဟိ-ဋ္ဌမဘိဓာနံ ပရေဟိ, တဒါဟ- ‘အဟော ရတ္တော’စ္စာဒိ.

'විසේසාවසායෝ' යනු කාලයෙහි විශේෂය තීරණය කිරීම සඳහාම ලෝකයෙහි 'ඵුස්සී රත්ති' (පුෂ්‍ය තාරකාවෙන් යුත් රාත්‍රිය) යනාදිය යොදනු ලැබේ. 'ගුරුනා' යන්නෙහි මෙහි ගුරු යනු බ්‍රහස්පති (ජීව) ග්‍රහයා මිස නක්ෂත්‍රය නොවේ. මෙහිද චන්ද්‍ර යුක්ත බව තිබේ... මන්ද චන්ද්‍රයා හා එක් වූ ගුරු ග්‍රහයාගෙන් රාත්‍රිය ලක්ෂිත වන බැවිනි. 'කත්තිකාය ලක්ඛිතෝ මුහුත්තෝ' (කෘත්තිකා තාරකාවෙන් ලක්ෂිත මුහූර්තය) යන්නෙහි මෙහි චන්ද්‍රයා නොමැතිව කෘත්තිකා තාරකාව පමණක් මඟින් මුහූර්ත කාලය ලක්ෂිත වන බැවින් 'කත්තිකා මුහුත්තෝ' යැයි කියනු ලැබේ. 'ඵුස්සේන ලක්ඛිතā අත්ථසිද්ධි' (ඵුස්ස තාරකාවෙන් ලක්ෂිත අර්ථ සිද්ධිය) යන්නෙහි මෙහි චන්ද්‍රයා හා එක් වූ ඵුස්ස තාරකාවෙන් අර්ථ සිද්ධිය ලක්ෂිත වන අතර, ඵුස්ස යනු කාලය නොවේ. නක්ෂත්‍රය හා එක් වූ කාලයෙහි රාත්‍රී ආදී විශේෂයන් ස්පර්ශ නොකර (නොසලකා), නක්ෂත්‍ර වාචී ශබ්දයෙන් උපන් ප්‍රත්‍යය වෙනත් සූත්‍රයකින් ලෝප කර, නැවත වෙනත් සූත්‍රයකින් 'යුත්ත' යන දේශනා විධානයෙන් තමන්ට අයත් ලිංග සහ සංඛ්‍යාවලින් යුක්තව අටවන අභිධානය අන්‍යයන් විසින් කරනු ලැබේ, එබැවින් 'අහෝ රත්තෝ' යනාදිය පවසන ලදී.

ရတျာဒိဝိသေသာပရာမာသေနာတိ ဖုဿီ ရတ္တိ ဖုဿော အဟောတိ ဧဝံ ရတျာဒိဝိသေသဿ အပရာမာသေန အသမ္မဿေန အဂ္ဂဟဏေန. သကလိင်္ဂသင်္ချာယုတ္တေနာတိ ဖုဿကတ္တိကာဒီနံ ယံယံ လိင်္ဂံ ယာယာ သင်္ချာ, အတ္တနိယေဟိ တေဟိ တေဟိ လိင်္ဂေဟိ တာဟိတာဟိ စ သင်္ချာဟိ ယုတ္တေန နက္ခတ္တသဒ္ဒေန. န တဒုပလက္ခိတော ကာလောတိ ကတ္တိကာ သဒ္ဒေါဗဟုဝစနန္တော ဗဟုတာရကတ္တာ ကတ္တိကာယ, တာယကတ္တိကာယ လက္ခိတောကာလောပရေဟိဝိယ န ကထီယတီတိ အတ္ထော. အထ တဒုပလက္ခိတဿကာလဿေဝကတ္တိကာသဒ္ဒေနာဘိဓာနေ ကော ဒေါသော ယေ နေဝမုစ္စတေစ္စာဟ- [Pg.197] ‘အဇ္ဇေတိ’စ္စာဒိ. ဣမိနာ စ ပရမတေ ဒေါသော ဥဗ္ဘာဝိတော, တဒတ္ထတ္တေ သတီတိ တဒုပလက္ခိတကာလတ္ထတ္တေ သတိ.

'රත්‍යාදිවිසේසාපරාමාසේන' යනු 'ඵුස්සී රත්ති' (පුෂ්‍ය තාරකාවෙන් යුත් රාත්‍රිය), 'ඵුස්සෝ අහෝ' (පුෂ්‍ය තාරකාවෙන් යුත් දහවල) යනාදී වශයෙන් රාත්‍රී ආදී විශේෂයන් ස්පර්ශ නොකිරීමෙන් (නොසලකා හැරීමෙන්) ග්‍රහණය නොකිරීමයි. 'සකලිංගසංඛ්‍යායුත්තේන' යනු ඵුස්ස, කත්තිකා ආදී තාරකාවන්ගේ යම් යම් ලිංගයක්, යම් යම් සංඛ්‍යාවක් වේද, තමන්ට අයත් ඒ ඒ ලිංගයන්ගෙන් සහ ඒ ඒ සංඛ්‍යාවන්ගෙන් යුක්ත වූ නක්ෂත්‍ර ශබ්දයෙන් යන්නයි. 'න තදුපලක්ඛිතෝ කාලෝ' යනු කෘත්තිකා ශබ්දය බහුවචනාන්ත වන්නේ තාරකාවන් බොහෝ බැවිනි, එම කෘත්තිකා තාරකාවෙන් ලක්ෂිත වූ කාලය අන්‍යයන් මෙන් මෙහිදී නොකියවේ යනු අර්ථයයි. ඉදින්, එමඟින් ලක්ෂිත වූ කාලයම කෘත්තිකා ශබ්දයෙන් කියවෙන්නේ නම් ඇති වන දෝෂය කුමක්දැයි මෙසේ නොකියන්නේ මන්දැයි විමසීමට 'අජ්ජ' (අද) යනාදිය පැවසීය. මෙයින් පර මතයෙහි දෝෂය මතු කර පෙන්වන ලදී, 'තදත්ථත්තේ සති' යනු එමඟින් ලක්ෂිත කාලයෙහි අර්ථය ඇති කල්හිය.

သတ္တမီ သိယာတိ နက္ခတ္တသဒ္ဒါ တဒ္ဓိတလောပန္တာ ဖုဿေန ပါယသံ ဘုဉ္ဇေယျ, ဖုဿေ ပါယသံ ဘုဉ္ဇေယျာ’တျာဒေါ အာဓေယျန္တရာပေက္ခာ သိယာ သတ္တမီ, ယာ သုတ္တန္တရေန ဝိဓီယတိ ပါဏိနီယေဟိ, တတော ‘အဇ္ဇကတ္တိကာ’တေတ္ထာပျာဓေယျန္တရာပေက္ခာ သတ္တမီ သိယာ လောပန္တတ္တာ ‘အဇ္ဇကတ္တိကာသူ’တိ, န ပဌမာ. ပဌမာယေဝ ပနာယံ ပယောဂေါ ‘အဇ္ဇကတ္တိကာ,တိ. အဇ္ဇေတျဓိကရဏပ္ပဓာနော အဟောရတ္တကာလဝါစီ သဒ္ဒေါ, ကတ္တိကာသဒ္ဒေါပိ တဒ္ဓိတလောပေန တက္ကာလာဘိဓာယကော, တတော ယေဝဥဘိန္နမ္ပိသာမာနာဓိကရဏျာ ကတ္တိကာယောပျဓိကရဏံ သမ္ပဇ္ဇန္တေ, တဉ္စ န ဝိနာဓေယျေန ဟောတီတျာဓေယျန္တရာပေက္ခာယံ တေသု သတ္တမီယေဝ သိယာ, န ပဌမာ (ဥပ) ပဇ္ဇေယျာတျဓိပ္ပာယော. အတ္တနောဒါနိ ဒဿနေ သတ္တမိယာ အပ္ပသင်္ဂံ ပဌမာယေဝေါပပတ္တိံ ဒဿေတုမာဟ- ‘စန္ဒေ ပနူပစာရေနေ’စ္စာဒိ, နာဓေယျန္တရာပေက္ခာစ္စနေန သတ္တမိယာ အပ္ပသင်္ဂမာဟ. ဧဝဉ္စရဟိ ဝစနမန္တရေန ပရေသံ ဝိယ သတ္တမီဝိဓာယကံ ကထံ ကတ္တိကာယ ဇာတောစ္စာသင်္ကိယ တမ္ပဋိပါဒေတုမာဟ- ‘ကတ္တိကာယ ဇာတော’စ္စာဒိ. ဗဟုဝစနန္တတ္တေပိ ကတ္တိကာယ ဇာတိယမေက ဝစနန္တံ. ပကာရန္တရမာဟ- ‘လောပေါတိ’စ္စာဒိ. လောပေနာတိ ကတ္တိကာဟိ ဣန္ဒုယုတ္တာဟိ လက္ခိတော ကာလောတိ ဝိဂ္ဂယှ ကတဏပ္ပစ္စယဿ လောပေန.

සප්තමී විභක්තිය විය යුතුය යන්නෙන්, තද්ධිත ලෝපයෙන් කෙළවර වන නක්ෂත්‍ර ශබ්දයන්ගෙන් ‘පුෂ්‍ය නක්ෂත්‍රයෙන් කිරිපිඬු අනුභව කරන්නේය, පුෂ්‍ය නක්ෂත්‍රයෙහි කිරිපිඬු අනුභව කරන්නේය’ යනාදී තැන්හි වෙනත් ආධෙයයක් අපේක්ෂා කරන සප්තමී විභක්තිය විය යුතුය. එය පාණිනීය ව්‍යාකරණඥයන් විසින් වෙනත් සූත්‍රයකින් පනවනු ලැබේ. එබැවින් ‘අද කෘත්තිකා නක්ෂත්‍රයයි’ (අජ්ජkත්තිකා) යන මෙහි ද ලෝපයෙන් කෙළවර වන බැවින් ‘අජ්ජකත්තිකාසු’ (අද කෘත්තිකා තාරකාවන්හි) යනුවෙන් වෙනත් ආධෙයයක් අපේක්ෂා කරන සප්තමී විභක්තිය විය යුතුය, ප්‍රථමා විභක්තිය නොවේ. එහෙත් ‘අජ්ජකත්තිකා’ යන්න ප්‍රථමා විභක්ති ප්‍රයෝගයකි. ‘අජ්ජ’ (අද) යනු අධිකරණය ප්‍රධාන කොට ඇති, රෑ දවල් කාලය පවසන ශබ්දයකි. ‘කත්තිකා’ (කෘත්තිකා) ශබ්දය ද තද්ධිත ලෝපයෙන් ඒ කාලය පවසන්නකි. එහෙයින්ම ඒ දෙකෙහිම සමානාධිකරණ භාවය නිසා කෘත්තිකා තාරකාවෝ ද අධිකරණ (ආධාර) බවට පැමිණෙති. එය ද ආධෙයයකින් තොරව සිදු නොවන බැවින්, වෙනත් ආධෙයයක් අපේක්ෂා කිරීමේදී ඒවායෙහි සප්තමී විභක්තියම විය යුතුය, ප්‍රථමා විභක්තිය නොගැලපේ යනු මෙහි අදහසයි. දැන් ස්වකීය මතය අනුව සප්තමී විභක්තියට අවකාශයක් නොමැති බවත්, ප්‍රථමා විභක්තියේම ගැළපීම පෙන්වීමට ‘චන්දෙ පනූපචාරේන’ (චන්ද්‍රයා කෙරෙහි උපචාරයෙන්) යනාදිය පැවසීය. ‘වෙනත් ආධෙයයක් අපේක්ෂා නොකෙරේ’ යන මෙයින් සප්තමී විභක්තියට ප්‍රසංගයක් (අවස්ථාවක්) නැති බව පැවසීය. එසේ නම්, අන්‍යයන්ට මෙන් සප්තමී විභක්තිය පනවන වචනයක් නොමැතිව, කෘත්තිකා තාරකාවන්හි උපත ලැබීම පිළිබඳ සැකය කෙසේ දුරු කරන්නේදැයි පෙන්වා දීමට ‘කත්තිකාය ජාතෝ’ යනාදිය පැවසීය. බහුවචනාන්ත වුවද කෘත්තිකා තාරකාවන්හි උපත ලැබීමෙහිදී (ජාතියෙහිදී) ඒකවචනාන්ත වේ. වෙනත් ක්‍රමයක් පැවසීමට ‘ලෝපෝති’ යනාදිය පැවසීය. ‘ලෝපයෙන්’ යනු කෘත්තිකා තාරකාවන් හා යෙදුණු චන්ද්‍රයාගෙන් ලක්ෂණය වූ කාලය යනුවෙන් විග්‍රහ කර, කරන ලද ‘අණ්’ ප්‍රත්‍යයේ ලෝපයෙනි.

၁၃. သာဿ

13. ‘සාස්ස’ (ඈ ඔහුගේ / ඇයගේ).

သေတိ ပဌမန္တာတိ သာတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌပဌမန္တာ, ယံ ပဌမန္တန္တိ သာစေတိ ဒဿိတံ ပဌမန္တမာဟ. ပဌမန္တဿ ဒေဝတာပုဏ္ဏမာသိတ္တဘာဝတော တဒတ္ထမဘေဒေနာဟ- ‘သာ’တိ. ကာ သာ ဒေဝတာစ္စာဟ- ‘လောကပ္ပသိဒ္ဓါယေဝ ဒေဝတာ’တိ. ယာဂသမ္ပဒါနမ္ပိ လောကေ ဒေဝတာတိ ပသိဒ္ဓန္တိ ယာဂဿ ယဇိတဗ္ဗဿ ပုရောဍာသာဒိနော သမ္ပဒါနမ္ပိ ပဋိဂ္ဂါဟကော ပိန္ဒာဒိ လောကေ ဒေယျဿ ပုရောဍာသာဒိနော ဒေဝတာ သာမီတိ ပသိဒ္ဓန္တျတ္ထော, ဣန္ဒော ဒေဝတာ အဿ ဣန္ဒံ, အာဒိစ္စော ဒေဝတာ အဿ အာဒိစ္စံ, ဟဝိ ပုရောဍာသာဒိ ယာဂဒဗ္ဗံ.

‘සේති ප්‍රථමාන්තය’ යනු ‘සා’ (ඈ) යනුවෙන් දක්වන ලද ප්‍රථමාන්ත ශබ්දයයි. යම් ප්‍රථමාන්තයක් වේද, ‘සා ච’ යන්නෙන් පෙන්වා දුන් ප්‍රථමාන්තය පවසයි. ප්‍රථමාන්ත පදයට දේවතා හෝ පූර්ණමාසී (පසළොස්වක) භාවය ඇති බැවින්, එහි අර්ථය අභේදයෙන් පෙන්වීමට ‘සා’ (ඈ) යනුවෙන් පැවසීය. ‘ඒ දේවතාවිය කවුද?’ යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු ලෙස ‘ලෝකයෙහි ප්‍රසිද්ධ වූ දේවතාවාමය’ (ලෝකප්පසිද්ධායේව දේවතා) යැයි පැවසීය. යාගයන් පුදනු ලබන ලෝකයෙහි දේවතාවා යැයි ප්‍රසිද්ධය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, පිදිය යුතු පුරෝඩාශ ආදියේ (පූජා ද්‍රව්‍යවල) පූජාව ලබන්නා වූ ද, ලෝකයෙහි දිය යුතු පිණ්ඩ ආදී පූජා ද්‍රව්‍යවලට හිමිකරු වූ ද තැනැත්තා ‘දේවතා’ (ස්වාමියා) යනුවෙන් ප්‍රසිද්ධය යන්නයි. ඉන්ද්‍රයා දේවතාවා කොට ඇත්තේ ‘ඉන්ද්‍රම්’ (ඉන්ද්‍ර නම් හවිස්) ය, ආදිත්‍යයා දේවතාවා කොට ඇත්තේ ‘ආදිච්චම්’ ය, හවිස් යනු පුරෝඩාශ ආදී යාග ද්‍රව්‍යයන්ය.

မန္တထောမနီယမ္ပိ [Pg.198] ဒေဝတာတိ ပသိဒ္ဓန္တိ ယေန မန္ထေန ယော ထူယတေ သော တဿ မန္တဿ ဒေဝတာ သာမီတိ လောကေ ပသိဒ္ဓန္တျတ္ထော မဟိန္ဒော ယမော ဝရုဏော ဒေဝတာ အဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဝုတ္တနယ မေဝါတိ ‘‘နက္ခတ္တေနိန္ဒုယုတ္တေန ကာလေ’’တိ သုတ္တေ ဝုတ္တနယမေဝ. ဇာတျေကဝစနံ မဃာယာတိ, တာရကရူပါနမ္ပန ဗဟုတ္တာ မဃာသဒ္ဒေါ ဗဟုဝစနန္တော. ပါဏိနီယာ ‘‘သာသ္မိံ ပုဏ္ဏမာသီတိ သညာယ’’န္တိ (၄-၂-၂၁) သုတ္တယိတွာ ဖုဿီ ပုဏ္ဏမာသီ အသ္မိံ ဖုဿော မာသော ဖုဿော အဒ္ဓမာသော ဖုဿော သံဝစ္ဆရောတိ သညာယံ ပဋိပါဒေန္တိ, တေန တေသံ ဖုဿီ ပုဏ္ဏမာသီ အသ္မိံ ပဉ္စဒသရတ္တေတိ ဧတ္ထ စ ဘတကမာသေ စ တဒ္ဓိတော န ဘဝတိ. ဣဓ ပန ‘သညာယ’န္တိ ဝစနာဘာဝေ ဘတကမာသေပိ ဆဋ္ဌျတ္ထေ ဘဝတီတျာသင်္က ဝိရစယတိ ‘ဘတကမာသေပိ’စ္စာဒိ. ပုဏ္ဏော မာ ဣစ္စတြ မာသဒ္ဒေါ စန္ဒပရိယာယောတိ အာဟ- ‘မာသဒ္ဒေနေ’စ္စာဒိ. ပုဏ္ဏော မာ အဿန္တိ နိဗ္ဗစနာတိ ဧတ္ထ ပုဏ္ဏမာသီသဒ္ဒဿ ပုဏ္ဏော မာ အဿန္တိ နီဟရိတွာ ဝစနာတိ အတ္ထော. ဝုတ္တိယာ အတ္ထဿ ဖုဋီကရဏာယ ဝုတ္တံ- ‘သော ပုဏ္ဏော တိအာဒိ. တဿန္တိ ပုဏ္ဏမာသိယံ. သာပုဏ္ဏမာသီ, ဘတကဿ ဘတိယာ ကမ္မကာရကဿ ယော တိံသတိ ရတ္တော မာသော ပရိဗ္ဗယနိယမိတော, တဿ သမ္ဗန္ဓိနီ နေတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘මන්ත්‍රයෙන් ස්තුති කරනු ලබන්නා ද දේවතාවා යැයි ප්‍රසිද්ධය’ යනු යම් මන්ත්‍රයකින් යමෙකුට ප්‍රශංසා කරනු ලැබේද, ඔහු ඒ මන්ත්‍රයේ දේවතාවා හෙවත් ස්වාමියා යැයි ලෝකයෙහි ප්‍රසිද්ධය යන්න අර්ථයයි. මහේන්ද්‍රයා, යමයා, වරුණයා දේවතාවා කොට ඇත්තේ යනුවෙන් විග්‍රහ කෙරේ. ‘පැවසූ ක්‍රමයමයි’ (වුත්තනය මේව) යනු ‘නක්ඛත්තේනින්දුයුත්තේන කාලේ’ යන සූත්‍රයෙහි පැවසූ ක්‍රමයම වේ. ‘මඝායා’ යන්නෙහි ජාති ඒකවචනයකි. එහෙත් තාරකා රූපයන්ගේ බහුත්වය නිසා ‘මඝා’ ශබ්දය බහුවචනාන්ත වේ. පාණිනීය ව්‍යාකරණඥයෝ ‘සාස්මින් පුණ්ණමාසීති සඤ්ඤායම්’ (4-2-21) යනුවෙන් සූත්‍ර කොට, ‘පුෂ්‍ය තාරකාව හා යෙදුණු පසළොස්වක පොහොය මෙහි ඇතැයි’ යන සංඥාවෙහිදී පුෂ්‍ය මාසය, පුෂ්‍ය අඩමස, පුෂ්‍ය වර්ෂය යන සංඥාවන් පෙන්වා දෙති. එබැවින් ඔවුන්ගේ ක්‍රමයට අනුව ‘පුෂ්‍ය තාරකාව හා යෙදුණු පසළොස්වක පොහොය ඇති පසළොස්වන රාත්‍රිය’ යන මෙහි ද, කුලියට ගත් මාසයෙහි ද තද්ධිත ප්‍රත්‍යය නොවේ. මෙහිදී සූත්‍රයෙහි ‘සංඥායම්’ (සංඥාවෙහි) යන වචනය නොමැති විට, කුලියට ගත් මාසයෙහි ද ෂෂ්ඨී විභක්ති අර්ථයෙහි තද්ධිත ප්‍රත්‍යය වන්නේය යන සැකය දුරු කිරීම සඳහා ‘භතකමාසේපි’ (කුලියට ගත් මාසයෙහි ද) යනාදිය පැවසීය. ‘පුණ්ණෝ මා’ (පිරුණු මාසය හෙවත් චන්ද්‍රයා) යන මෙහි ‘මා’ ශබ්දය චන්ද්‍රයාට පර්යාය වචනයක් බව පැවසීමට ‘මාසද්දේන’ යනාදිය පැවසීය. ‘පුණ්ණෝ මා අස්ස’ යන විග්‍රහ වාක්‍යයෙන් යන්නෙහි අර්ථය නම්, ‘පුණ්ණමාසී’ ශබ්දයේ ‘පුණ්ණෝ මා අස්ස’ (පිරුණු චන්ද්‍රයා මෙයට ඇත) යනුවෙන් පද වෙන් කොට දැක්වීමයි. වෘත්තියෙහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා ‘සෝ පුණ්ණෝ’ යනාදිය පැවසීය. ‘තස්සං’ යනු ඒ පූර්ණමාසී (පසළොස්වක) තිථියෙහිදීය. ඒ පූර්ණමාසී තිථිය, කුලී වැඩකරුවාට වැටුප් දීම සඳහා නියමිත වූ තිස් දිනක් ඇති මාසයට සම්බන්ධ නොවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ယဿဉ္စတိထီယန္တိ အနိယမေန ပဋိပဒါဒိမာဟ. အတောဧဝ စ နိပါတနာတိ ဣမသ္မာဝ နိပါတနာ, တေနေဝါဟ- ‘သုတ္တေ ဝစနမေဝ နိပါတန’န္တိ. မာသသုတိယာစ္စာဒေါ သာဓိပ္ပာယမတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိနာ. အဿာတိ သာမညဝစနေပိ ‘သာဿ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမာသီ’တိ သုတ္တေ အဿာတိ အဝိသေသဝစနေပိ သောယေဝ ပုဏ္ဏမာသီသဒ္ဒေ သူယမာနော မာသောယေဝ ဆဋ္ဌျတ္ထော ဝိညာယတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘යස්සඤ්ච තිථියං’ (යම් තිථියක ද) යන්නෙන් අනියම් වශයෙන් පෑළවිය (ප්‍රථම තිථිය) ආදිය පැවසීය. එහෙයින්ම නිපාතනයෙන් යනු මේ නිපාතනයෙන්ම වේ. එබැවින් ‘සූත්‍රයෙහි වචනයම නිපාතනයයි’ (සුත්තේ වචනමේව නිපාතනං) යැයි පැවසීය. ‘මාස’ ශබ්දය ඇසීම යනාදියෙහි සප්‍රයෝජන වූ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘යදිපි’ යනාදිය පැවසීය. ‘අස්ස’ (මොහුගේ/මෙයට) යන සාමාන්‍ය වචනයෙහි වුවද, ‘සාස්ස දේවතා පුණ්ණමාසී’ යන සූත්‍රයෙහි ‘අස්ස’ යන විශේෂ නොකළ වචනයෙහිදී වුවද, ඒ ‘පුණ්ණමාසී’ ශබ්දයෙහි ඇසෙන ‘මාස’ (මස) යන්නෙහිම ෂෂ්ඨී විභක්ති අර්ථය වටහා ගත යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ပဉ္စဒသရတ္တာဒေါတိ ပရေသံ သညာဂဟဏေန နိဝတ္တိတပဉ္စဒသရတ္တာဒေါ. အထ အဒ္ဓမာသသံဝစ္ဆရာနမ္ပိ ဥဒါဟရဏတ္တေ နောပညာသော ကသ္မာ န ကတောစ္စာဟ- ‘အဒ္ဓမာသသံဝစ္ဆရာန’မိစ္စာဒိ. ဧဝမ္မညတေ ‘‘အဒ္ဓမာသသံဝစ္ဆရာနံ န ပစ္စယေနောဇုကမဘိဓာနမပိ တု သံဝစ္ဆရေပိ ဖုဿာဒိမာသသမ္ဘဝါသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ ဖုဿေန မာသေန သမ္ဗန္ဓာ ဖုဿောတျုပစာရီယတေ, ယထာ စ ဖုဿာဒိမာသဿ သမ္ဗန္ဓီ အဒ္ဓမာသော ဖုဿော အဒ္ဓမာသောတျုပစာရီယတေ[Pg.199], န ပနောဇုကန္တိ တေသမုဒါဟရဏတ္တေ နာနုပါဒါန’’န္တိ.

‘පඤ්චදසරත්තාදෝ’ (පසළොස්වන රාත්‍රිය ආදියෙහි) යනු අන්‍යයන්ගේ සංඥා ග්‍රහණයෙන් වළකන ලද පසළොස්වන රාත්‍රිය ආදියෙහිදීය. එසේ නම්, අඩමස සහ වර්ෂය උදාහරණ ලෙස දැක්වීමට මෙහි සඳහන් නොකළේ මන්දැයි පැහැදිලි කිරීමට ‘අද්ධමාසසංවච්ඡරානං’ යනාදිය පැවසීය. ‘අඩමස සහ වර්ෂය සඳහා ප්‍රත්‍යය මඟින් ඍජු ලෙස අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් වර්ෂයෙහි ද පුෂ්‍ය ආදී මාසයන් යෙදෙන බැවින්, ඒ වර්ෂයෙහි පුෂ්‍ය මාසය සමඟ ඇති සම්බන්ධය නිසා ‘ඵුස්සෝ’ (පුෂ්‍ය වර්ෂය) යනුවෙන් උපචාර වශයෙන් කියනු ලැබේ. තවද, පුෂ්‍ය ආදී මාසයට සම්බන්ධ වූ අඩමස ‘ඵුස්සෝ අද්ධමාසෝ’ (පුෂ්‍ය අඩමස) යනුවෙන් උපචාරයෙන් කියනු ලැබේ. එහෙත් එය ඍජු අර්ථයක් නොවන බැවින්, ඒවා උදාහරණ ලෙස නොගන්නා ලදී’ යනු මෙහි අදහසයි.

၁၄. တမ

14. ‘තම’ (එය / ඔහුව)

နာကဍ္ဎနတ္ထောတိ ဏဿာကဍ္ဎနတ္ထော န ဟောတိ. ယဒျာကဍ္ဎနတ္ထော အဿ, တဒါ စာနုကဍ္ဎိတံ နောတ္တရတြာနုကဍ္ဎေယျာတိ မညတေ, ကောစိယေဝ ဟောတီတိ ဟောန္တီတိ ဣတော ဘိန္ဒိတွာ အာနေတဗ္ဗံ. တဒါ ဒေသဿာတိ ဣမိနာ ‘‘တဒါဒေသာ တဂ္ဂဟဏေန ဂယှန္တီ’’တိ ပရိဘာသမုပလက္ခေတိ. ကတယာဒေသဿာပီတိ ကတော ယာဒေသော ယဿ တဿ ကတယာဒေသဿာပီတိ. ဣကာရဿာတိ ယာဒေသတော ပုဗ္ဗေ ဣကာရဿ, ဣမိနာ စာဒေသာဒေသီနမဘေဒေါ ဒဿိတော. တသဒ္ဒေ နေကေနာပိ ပစ္စေကာဘိသမ္ဗန္ဓေ သိဒ္ဓေတိ ဧဝမညတေ- ‘‘ယထာ’တေန ကတံကီတ’ (၄-၂၉) န္တျာဒိသုတ္တေ ဧကောဝ တသဒ္ဒေါ ဗဟူဟိ ပစ္စယတ္တေဟိ သမ္ဗဇ္ဈတေ, တထိဟာပိ ဧကမေဝ တသဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ ‘တမဓီတေ တံဇာနာတီ’တိ ပစ္စေကမဘိသမ္ဗဇ္ဈတေ, တသ္မာ ကိမေတဒတ္ထေန ဒွိတဂ္ဂဟဏေနေ’’တိ. ဒွိတဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနတ္တယံ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ပဌမံ ဒဿေန္တော ဇာနနိစ္စာဒိနာဓိပ္ပာယမာဝီကတွာ ဒွိတဂ္ဂဟဏမိစ္စာဒိနာ ပဒတ္ထမာဟ.

‘නාකඩ්ඪනත්ථෝ’ (ඇද ගැනීමට නොවේ) යනු ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය ඇද ගැනීමට (අනුකර්ෂණයට) නොවේ යන්නයි. ඉදින් ඇද ගැනීමට (අනුකර්ෂණය සඳහා) වූයේ නම්, එවිට (චකාරයෙන්) අනුකර්ෂණය කරන ලද්ද මින් මතු තැනට අනුකර්ෂණය නොකළ යුතුයැයි සිතයි. ‘කෝචියේව හෝති’ යන්න ‘හොන්ති’ යන්නෙන් මෙහි වෙන් කොට ගෙන ආ යුතුය. ‘තදා දේසස්ස’ (එකල්හි ආදේශයෙහි) යන මෙයින් ‘තදාදේශයෝ ඒ ග්‍රහණයෙන් ගනු ලැබෙති’ (තදාදේසා තග්ගහණේන ගය්හන්ති) යන පරිභාෂාව ලක්ෂණය කරයි. ‘කතයාදේසස්සාපි’ යනු යමකට ‘ය’ ආදේශය කරන ලද්දේද, ඒ කරන ලද ‘ය’ ආදේශය ඇත්තාහුගේ ද යන්නයි. ‘ඉකාරස්ස’ යනු ‘ය’ ආදේශයට පෙර වූ ඉකාරයෙහි යන්නයි. මෙයින් ආදේශ සහ ආදේශී යන දෙකෙහි අභේදය (වෙනසක් නැති බව) පෙන්වන ලදී. ‘ත’ ශබ්දය එකක් වුවද, වෙන වෙනම සම්බන්ධ වීම සිදුවන කල්හි මෙසේ සිතයි: ‘යම් සේ තේන කතං කීතං (4-29) යනාදී සූත්‍රයන්හි එක් ත ශබ්දයක් බොහෝ ප්‍රත්‍යයන් සමඟ සම්බන්ධ වේද, එමෙන්ම මෙහි ද එක් ත ශබ්ද ග්‍රහණයක්ම තමධීතේ (එය හදාරයි), තංජානාති (එය දනියි) යනුවෙන් වෙන වෙනම සම්බන්ධ වේ. එබැවින් මේ සඳහා දෙවරක් ත ශබ්දය යෙදීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?’ ත ශබ්දය දෙවරක් යෙදීමෙහි (ද්විතග්ගහණයෙහි) ප්‍රයෝජන තුනක් පවසන ලදී. එහි පළමුවැන්න දක්වමින් ‘ජානන්’ යනාදියෙන් අදහස පැහැදිලි කොට, ‘ද්විතග්ගහණං’ යනාදියෙන් පදයන්හි අර්ථය පැවසීය.

တတ္ထ-‘ယော ယမဓီတေ ဇာနာတိ စာ’တိ ဣမိနာ ဒွိတဂ္ဂဟဏာဘာဝေ ပစ္စယတ္ထာဝယဝဿ သမုစ္စယပ္ပသင်္ဂမာဟ. သမုစ္စယေ သတိ(ယော) ယမဓီတေ ဇာနာတိ စ, တတ္ထေဝ သိယာ, ယော ပနာဓီတေ ကေဝလံ, န (ဇာနာတိ) တတ္ထ န သိယာတိ ဗောဓယိတုံ ဗျဘိစာရမာဟ‘န ပစ္စေကာတိ သမ္ဗန္ဓေနေ’တိ. ယထာ ‘‘တေန ကထံ ကီတ’’မိစ္စာဒေါ ‘‘တေန ဇိတံ ဇယတိ’’စ္စာဒိ ပစ္စေကသမ္ဗန္ဓေန ဘဝတိ ဧဝမ္မာဝိညာယီတိ ယထေစ္စာဒိ ကဿာတ္ထော. ‘တေန ကတံ ကီတ’’မိစ္စာဒီဟိ အဝတွာ ‘‘တေန ဇိတံ ဇယတိ’’စ္စာဒိသုတ္တေကဒေသဝစနမတ္ထဗျတ္တိ တထာ ဝုတ္တေ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ, တေန ဇိတမိစ္စာဒေါ ဇယနာဒိကာ ကိရိယာနေ ကဒဗ္ဗသမဝါယိတ္တေန ပသိဒ္ဓါတိ ယုတ္တော တတ္ထ ပစ္စေကာဘိသမ္ဗန္ဓော, နေဝမဇ္ဈေန ဝေဒနာ ပျေကဒဗ္ဗသမဝါယိတ္တာဘိယျောတျဓိပ္ပာယော.

එහි - ‘යම් අයෙක් යමක් ඉගෙන ගනියි ද දනියි ද’ යන මෙයින් ද්විත්ව ග්‍රහණය (පද දෙකක් ගැනීම) නොමැති කල්හි ප්‍රත්‍යාර්ථයේ කොටසක් වන සමුච්චය (එක්වීම) ප්‍රසංගය පැවසීය. සමුච්චය ඇති කල්හි (යම් අයෙක්) යමක් ඉගෙන ගනියි ද දනියි ද, එහි ම ප්‍රත්‍යය වන්නේ ය, යමෙක් ඉගෙනීම පමණක් කරයි ද (නොදනියි ද) එහි ප්‍රත්‍යය නොවේ යැයි වටහා දීමට, ‘තනි තනිව සම්බන්ධයෙන් නොවේ’ යනුවෙන් ව්‍යභිචාරය (වෙනස් වීම) පැවසීය. යම් සේ ‘‘ඔහු විසින් කෙසේ ගන්නා ලද්දේ ද’’ යනාදියේ දී ‘‘ඔහු විසින් දිනන ලද්දේ දිනයි’’ යනාදිය තනි තනිව සම්බන්ධයෙන් සිදුවෙයි, මෙසේ ද තේරුම් නොගත යුතුය යනුවෙන් ‘යම් සේ’ යනාදියේ අර්ථය කවරේද? ‘ඔහු විසින් කරන ලද්දේ, ගන්නා ලද්දේ’ යනාදිය නොකියා ‘‘ඔහු විසින් දිනන ලද්දේ දිනයි’’ යනාදී සූත්‍රයේ ඒකදේශ වචනය අර්ථය පැහැදිලි කිරීම එසේ කී කල්හි සිදුවේ යැයි කියන ලදී. ‘ඔහු විසින් දිනන ලදී’ යනාදියේ දී ජයග්‍රහණය ආදී ක්‍රියාවන් එක් ද්‍රව්‍යයකට වඩා වැඩි ගණනක් හා සමවාය සම්බන්ධයෙන් පවතින බැවින් ප්‍රසිද්ධ ය. එබැවින් එහි තනි තනිව සම්බන්ධය සුදුසු ය. එසේ වුව ද, හැදෑරීම සහ දැනීම ද එක් ද්‍රව්‍යයකට ම සමවාය වශයෙන් බැඳී පවතින බැවින් එසේ නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි.

ဣဒါနိ [Pg.200] ဒုတိယံ ဒဿေတိ ‘ဇာနန’မိစ္စာဒိ, နိမိတ္တ မိဋ္ဌာနိဋ္ဌဗောဓကာရဏံ မုဟုတ္တော ကတ္တိကာဒိ, ဥပ္ပာတော ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌသူစကံ ပထဝိသမုဒ္ဒါဒီနံ သဘာဝပရိစ္စာဂေနာညတတ္တဂမနံ. ဇာနနသာမညေတိ နိမိတ္တာဒီနံ ဇာနန သာမညေ. ‘ယထာဝုတ္တဇာနနဿ အဇ္ဈေန ဝိသယတ္တေ ဟေတုမာဟ- ‘တံ ဇာနာတီတိ တသဒ္ဒေန အဓီယမာနပရာမသတော’တိ. တတိယံ ဒဿေတိ ‘ယတော စေ’စ္စာဒိနာ. ယတော စ ဥပ္ပန္နေန ဝိဓိနာ အဇ္ဈေန ဉာတု အဘိဓာနမ္ပသိဒ္ဓန္တိ သမ္ဗန္ဓော, ပေါတ္ထကေသု ပန အဇ္ဈေတုဉာတူသုတိ ပါဌော ဒိဿတိ, ဧတ္ထာယမဓိပ္ပာယော ‘‘ကတ္ထစိ ပသိဒ္ဓိဝိသယော ဟောတိ တသဒ္ဒေါ, တထာ စ ဝုတ္တံ သုဗောဓာလင်္ကာရဋီကာယံ ပက္ကန္တဝိသယော တထာ ပသိဒ္ဓဝိသယော အနုဘူတဝိသယော စ တံသဒ္ဒေါ ယံ သဒ္ဒံ နာ ပေက္ခတေ’တိ, တသ္မာ ပသိဒ္ဓိဝိသယေန တသဒ္ဒေန ပုထဂေဝ ပသိဒ္ဓိယာ ဥပသင်္ဂဟတ္ထံ ဒွိတဂ္ဂဟဏံ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. အတ္ထတ္တယေ ဝတ္တမာနဿ တု တသဒ္ဒဿ သဝိသယော ဝိသေသော တတောဝါတ္ထိကေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

දැන් දෙවැන්න පෙන්වයි: ‘දැනීම’ යනාදියයි. නිමිත්ත නම් යහපත් හා අයහපත් දේ අවබෝධ කරවන හේතුවයි, මුහුර්තය නම් කෘත්තිකා ආදියයි, උත්පාතය නම් යහපත් හා අයහපත් දේ හඟවන, පෘථිවිය හා සමුද්‍රය ආදියේ ස්වභාවය හැර දමා වෙනත් තත්ත්වයකට පත්වීමයි. ‘දැනීම් සාමාන්‍යයෙහි’ යනු නිමිති ආදිය දැනීමේ සාමාන්‍යයෙහි ය. ‘පවසන ලද දැනීමට හැදෑරීම (අධ්‍යයනය) විෂය වන බවට හේතුව පවසයි - ‘එය දනියි’ යන තච්ඡබ්දයෙන් හදාරනු ලබන දෙය පරාමර්ශනය කරන බැවිනි’ යනුවෙනි. තුන්වැන්න පෙන්වයි: ‘යම් තැනකින් ද’ යනාදියෙනි. යම් තැනකින් උපන් විධියෙන් හැදෑරීමෙන් දැනීමට අභිධානය (නම) ප්‍රසිද්ධය යන්න සම්බන්ධයයි. පොත්වල ‘අජ්ඣේතුඤාතූසු’ (ඉගෙන ගන්නන් හා දන්නවුන් කෙරෙහි) යන පාඨය ද පෙනේ. මෙහි අදහස මෙසේය: ‘‘කිසියම් තැනක තච්ඡබ්දය ප්‍රසිද්ධිය විෂය කොට පවතී. සුබෝධාලංකාර ටීකාවේ ද පවසන ලද්දේ ප්‍රක්‍රාන්ත (පටන් ගන්නා ලද) විෂයෙහි ද, ප්‍රසිද්ධ විෂයෙහි ද, අනුභූත (අත්දකින ලද) විෂයෙහි ද පවතින තච්ඡබ්දය, යච්ඡබ්දයක් අපේක්ෂා නොකරයි’’ යනුවෙනි. එබැවින් ප්‍රසිද්ධ විෂයෙහි පවතින තච්ඡබ්දයෙන් වෙනම ම ප්‍රසිද්ධිය ඇතුළත් කරගනු පිණිස ද්විත්ව ග්‍රහණය (පද දෙකක් ගැනීම) කළ යුතුය. අර්ථ තුනෙහි පවත්නා ‘තච්ඡබ්දයේ’ සවිෂය විශේෂය ඉන්පසු අර්ථ සොයන්නන් විසින් දත යුතුය.

၁၅. တဿ

15. තස්ස

ဝိသယသဒ္ဒေါ ဂါမသမုဒါယေပိ ဝတ္တတေ, ဂါမသမုဒါယော စ နာမ ဒေသောယေဝ, တေနာဟ ဝိသယောပိ ဂါမသမုဒါယတ္တာ ဒေသောယေဝါ’တိ, ဣမိနာ ဝိသယဒေသသဒ္ဒါနံ သမာနာဓိကရဏတ္တမာဟ. ဝသာတိ ဒေသဝါသိနော ဝသာတယော, အနုဝါကော ဂန္ထဝိသေသော.

‘විෂය’ යන ශබ්දය ගම් සමූහයෙහි ද වැටේ. ගම් සමූහය යනු දේශය ම ය. එබැවින් ‘විෂය ද ගම් සමූහයක් බැවින් දේශය ම ය’ යි කීවේ ය. මෙයින් විෂය හා දේශ යන ශබ්දයන්ගේ සමානාධිකරණ බව පැවසීය. ‘වසා’ යනු දේශයේ වසන්නෝ ‘වසාතයෝ’ වෙති. අනුවාකය යනු ග්‍රන්ථ විශේෂයකි.

၁၆. နိဝါ

16. නිවා

တန္နာမေစ္စာဒိနာ န ကေဝလံ နိဝါသေယေဝ, အထခေါ ဝက္ခမာနေသု ပီတိ ဒဿေတိ. ပစ္စယန္တံ သေဗ္ဗာဒိ. ဒေသနာမမ္ဘဝတိ စတူသု အတ္ထေသူတိ ဝိညာယတိ, တေနာဟ-‘နိဝါသာဒေါ ဝိဓီ’တိ. နိဝါသာဒေါတိ နိဝါသ အဒူရဘဝနိဗ္ဗတ္တအတ္ထိအတ္ထေသု. သံဟိတနာမံ နာမ လောကိယသဒ္ဒဝေါ ဟာရာပ္ပသင်္ဂမညသဒ္ဒဝေါဟာရေနုပါတ္တနာမံ.

‘තන්නාම’ යනාදියෙන් හුදෙක් නිවාසයෙහි පමණක් නොව, ඉදිරියෙහි කියනු ලබන අර්ථයන්හි ද බව පෙන්වයි. ප්‍රත්‍යාන්තය සෙබ්බ ආදියයි. දේශයේ නාමය අර්ථ හතරක පවතින බව වටහා ගත යුතුය. එබැවින් ‘නිවාස ආදියේ විධිය’ යි කීය. ‘නිවාස ආදියේ’ යනු නිවාසය, නුදුරෙහි භවය, උපන්නා වූ බව සහ ඇත්තා වූ බව යන අර්ථයන්හි ය. ‘සංහිතානාමය’ යනු ලෞකික ශබ්ද ව්‍යවහාරයට අයත් නොවන වෙනත් ශබ්ද ව්‍යවහාරයකින් ගනු ලබන නාමයයි.

၁၇. အဒူ

17. අදූ

နဂရမ္ပိ ဒေသောယေဝါတိ အာဟ- ‘အဒူရဘဝ’န္တိ.

නගරය ද දේශය ම වන බැවින් ‘නුදුරෙහි වූ’ (අදූරභව) යැයි කීවේ ය.

၁၈. တေန

18. තේන

ယထာယောဂတ္ထောတိ ဝုတ္တိယံ ဝုတ္တယထာယောဂသဒ္ဒဿ အတ္ထော.

‘යථායෝගාර්ථ’ යනු වෘත්තියෙහි දක්වන ලද යථායෝග ශබ්දයේ අර්ථයයි.

၁၉. တမိ

19. තමි

ပစ္စယန္တနာမေတိ [Pg.201] ပစ္စယန္တနာမံ ယဿ သတ္တမျတ္ထဘူတဿ ဒေသဿ ဟသ္မိန္တိ အတ္ထော, နာညဿေတိ ဘူမာဒိဝိသိဋ္ဌတ္ထယုတ္တတော အညဿ ပစ္စယန္တနာမံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဗဒရာ ဗဗ္ဗဇာ အသ္မိံ ဒေသေ သန္တီတိ ဝိဂ္ဂဟော.

‘ප්‍රත්‍යාන්ත නාමය’ යනු සප්තමී විභක්ති අර්ථය ඇති යම් දේශයක ‘යමක් තිබේ ද’ යන අර්ථයයි. ‘අන්‍යයකට නොවේ’ යනු භූමි ආදී විශිෂ්ට අර්ථයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් වෙනත් දේකට ප්‍රත්‍යාන්ත නාමය නොවේ යන අර්ථයයි. ‘බදර (මහදෙබර) සහ ბබ්බජ (කරල්හීන්න) මේ දේශයෙහි ඇත්තේය’ යනු විග්‍රහයයි.

၂၁. အဇ္ဇာ

21. අජ්ජා

ဟီယျတ္တနောတိ ‘‘သရမှာ ဒွေ’’တိ (၁၃၄) ဒွိတ္တံ.

‘හී‍යියත්තනී’ යන්නෙහි ‘‘සරම්හා ද්වේ’’ (134) සූත්‍රයෙන් ද්විත්වය සිදු වේ.

၂၃. အမာ

23. අමා

အမာသဟ ဘဝေါ အမစ္စော.

‘අමා’ (සමඟ) එකට වෙසෙන තැනැත්තා ‘අමච්ච’ (අමාත්‍යයා) නම් වේ.

၂၄. မဇ္ဈာ

24. මජ්ඣා

မဇ္ဈေ ဘဝေါ မဇ္ဈိမော, အန္တေ ဘဝေါ အန္တိမော ဣစ္စာဒိ.

මධ්‍යයෙහි උපන්නේ ‘මජ්ඣිම’ (මධ්‍යම) වේ, අන්තයෙහි උපන්නේ ‘අන්තිම’ වේ, යනාදියයි.

၂၅. ကဏ

25. කණ

မဂဓေသု အရညေ ဂင်္ဂါယံ ပဗ္ဗတေ ဝနေ ကုလေ ဗာရာဏသိယံ စမ္ပာယံ မိထိလာယံ သမ္ဘဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော. ‘‘ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ’’တိ (၄-၁၂၀) ဧယျကောတိ သေသော. ပစ္စယန္တရဒဿနေ သတိ ဣမိနာဝ သုတ္တေန ဣတော အညတြာပိ ပစ္စယန္တရာနိ ဟောန္တီတိ သေသော, ဂါမေ ဘဝေါ ဥဒရေ ဘဝေါ ပဉ္စာလေသု ဘဝေါ ဗောဓိပက္ခေ ဘဝေါတိ ဝိဂ္ဂဟော.

මගධයෙහි හෝ, අරණ්‍යයෙහි හෝ, ගංගාවෙහි හෝ, පර්වතයෙහි හෝ, වනයෙහි හෝ, කුලයෙහි හෝ, බරණැසෙහි හෝ, චම්පාවෙහි හෝ, මිථිලාවෙහි හෝ උපන්නේ යනු විග්‍රහයයි. ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤේපි පච්චයා’’ (4-120) සූත්‍රයෙන් ‘එය්‍යක’ යන්න ඉතිරි වේ. වෙනත් ප්‍රත්‍යයන් දක්නට ලැබෙන කල්හි, මෙම සූත්‍රයෙන් ම මීට වඩා වෙනත් ප්‍රත්‍යයන් ද වේ යන්න ඉතිරියයි. ගමෙහි උපන්නේ, උදරයෙහි උපන්නේ, පංචාලයන් කෙෙහි උපන්නේ, බෝධිපාක්ෂිකයන් කෙරෙහි උපන්නේ යනු විග්‍රහයයි.

၂၆. ဏိကော

26. ණිකෝ

သရဒေ ဘဝေါ, ဘဝါ ဝါတိ ဝိဂ္ဂဟော.

ශරත් කාලයෙහි උපන්නේ හෝ උපන්නෝ යනු විග්‍රහයයි.

၂၇. တမဿ

27. තමස්ස

သိပ္ပသဒ္ဒတ္ထမာဟ-‘လောသလ္လ’န္တိ. တမေဝ ဗျဉ္ဇယတိ ‘ကိရိယေ’စ္စာဒိနာ, ကရဏံ ကိရိယာ ဝါဒနာဒိကဿ အဘျာသော, သော ပုဗ္ဗော ယဿာတိ သမာသော, ဝီဏာဒိသဒ္ဒေဟိ ကိမုစ္စတေစ္စာဟ- ‘ဝီဏာဒိ’စ္စာဒိ, ဒဗ္ဗံ တံတံသမုဒါယရူပံ. သိပ္ပဉ္စာတိ ဝတွာ တဒတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ ‘ကိရိယာ ဝိသေသော’တိ. ဝါဒနာဒိကိရိယာယ ဝိသိဋ္ဌော ဇာနနကိရိယာဝိသေသောတိ အတ္ထော, ဣမိနာ ဝီဏာဒိသဒ္ဒါ ဒဗ္ဗတ္ထဝုတ္တိနော ဝါဒနာဒိကိရိယံ ကိရိယာ ဝိသေသဉ္စ [Pg.202] သိပ္ပမုပစာရေန ဝဒန္တီတိ ဒီပေတိ. ဣတိသဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ. သာယေဝေတိ အဘျာသိတဗ္ဗာ ဇာနနကိရိယာဝိသေသဿ ပုဗ္ဗဘူတာ ဝါဒနကိရိယာ, ဝိသေသေတုံ ယုတ္တာ ဝီဏာဒိသဒ္ဒေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

‘ශිල්ප’ ශබ්දයේ අර්ථය ‘කෞශල්‍යය’ යැයි පැවසීය. එය ම ‘ක්‍රියා’ යනාදියෙන් පැහැදිලි කරයි. කරණය හෝ ක්‍රියාව යනු වාදනය ආදියේ අභ්‍යාසයයි. එය පෙර වූයේ යම් දේකට ද, ඒ සමාසයයි. වීණා ආදී ශබ්දවලින් කුමක් කියැවේ ද යත් - ‘වීණාදි’ යනාදියයි. ද්‍රව්‍යය යනු ඒ ඒ සමූහ රූපයයි. ‘ශිල්පය ද’ යනුවෙන් පවසා එහි අර්ථය ‘ක්‍රියා විශේෂය’ යැයි විස්තර කරයි. වාදනය ආදී ක්‍රියාවට වඩා සුවිශේෂී වූ, දැනීමේ ක්‍රියා විශේෂය යනු එහි අර්ථයයි. මෙයින්, වීණා ආදී ශබ්ද ද්‍රව්‍ය අර්ථයෙහි පවතිමින් වාදනය ආදී ක්‍රියාව හා ක්‍රියා විශේෂය වන ශිල්පය උපචාරයෙන් පවසන බව දක්වයි. ‘ඉති’ ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වැටේ. ‘එය ම’ යනු පුහුණු විය යුතු දැනීමේ ක්‍රියා විශේෂයට පෙර වූ වාදන ක්‍රියාවයි. එය වීණා ආදී ශබ්දයෙන් විශේෂ කිරීමට සුදුසු ය යන්න අදහසයි.

ယုတ္တတာ စေတ္ထ… ဝီဏာဒိဝါဒနဝသေန သိပ္ပဿ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝတော, ကထံ ဝီဏာဒိသဒ္ဒေဟိ ဒဗ္ဗဝုတ္တီတိ ဝါဒနာ ဝုစ္စတီတိ အာဟ- ‘ဝီဏာဒိ ဝိသယတ္တာ’တိ, ဝါဒနဝုတ္တိဝီဏာဒိသဒ္ဒါနံ သိပ္ပဝုတ္တိတ္တံ ယထာဝုတ္တဿော ပမာဝသေန ဝတ္တုမာဟ- ‘ယထေ’စ္စာဒိ. ဝီဏာဒိဝါဒနန္တိ ယထေတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝုတ္တမေဝ ဖုဋယန္တော ဝုတ္တိဂန္ထဿ မုခံ ဝိဝရီယတိ ‘ကိရိယေ’စ္စာဒိနာ. ကိရိယာတျာသပုဗ္ဗကံ ဉာဏက္ခမံ ကောသလ္လံ ဝါဒနကိရိယာ ဝိသယတ္တာ ဝီဏာဝါဒနမိစ္စနေန ကိရိယာသဒ္ဒေန ဝုစ္စတီတျတ္ထော. မုဒင်္ဂံ မုဒင်္ဂဝါဒနံ သိပ္ပမဿ, ဝံသော သိပ္ပမဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. သီလမဒ္ဒဗ္ဗံ ကထံ ပံသုကူလာဒိ(နော) သီလတ္ထသမာနာဓိကရဏတ္တေနာဘိဓာနန္တျာဟ- ‘ပံသုကူလာဒိဓာရဏ’မိစ္စာဒိ. တဉ္စ သီလန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

මෙහි සුදුසු බව ද... වීණා ආදිය වාදනය කිරීමෙන් ශිල්පය ග්‍රහණය කරගත යුතු බැවිනි. ද්‍රව්‍ය අර්ථයෙහි පවතින වීණා ආදී ශබ්දවලින් වාදනය කියවෙන්නේ කෙසේ ද යත් - ‘වීණා ආදිය විෂය වන බැවින්’ යැයි පැවසීය. වාදනයෙහි පවතින වීණා ආදී ශබ්දයන්ගේ ශිල්පයෙහි පැවැත්ම ඉහත කී උපමාවේ බලයෙන් පැවසීමට ‘යම් සේ’ යනාදිය කීවේ ය. ‘වීණා වාදනය’ යනු ‘යම් සේ’ යන්නෙහි සම්බන්ධයයි. කී දෙය ම පැහැදිලි කරමින් වෘත්ති ග්‍රන්ථයේ මුඛය ‘ක්‍රියා’ යනාදියෙන් විවර කරයි. ක්‍රියා අභ්‍යාසය පෙරටු කොට ඇති, ඥානයට හිතකර වූ කෞශල්‍යය, වාදන ක්‍රියාව විෂය වන බැවින් ‘වීණා වාදනය’ යන ක්‍රියා ශබ්දයෙන් කියනු ලැබේ යනු අර්ථයයි. මුදංගය (මෘදංග වාදනය) ශිල්පය කොට ඇත්තේ මුදංගික නම් වේ, වංශය (වේණුව වාදනය කිරීම) ශිල්පය කොට ඇත්තේ වංශික නම් වේ යනු විග්‍රහයයි. අද්‍රව්‍ය වූ සීලය, පාංශුකූල ආදියේ සීල අර්ථයේ සමානාධිකරණ බවින් හඟවන්නේ කෙසේ ද යත් - ‘පාංශුකූල ආදිය දැරීම’ යනාදිය පැවසීය. එය ද සීලය වේ යන්න සම්බන්ධයයි.

အပ္ပိစ္ဆတာယာတိ ပစ္စယပ္ပိစ္ဆတာယ. သန္တုဋ္ဌိတာယာတိ စတူသု ပစ္စယေသု ဒွါဒသဝိဓသန္တုဋ္ဌိယာ. အနုဝိဓီယမာနံ ကရီယမာနံ. ဖလနိရပေက္ခန္တိ ဣမိနာ ဣဓ လောကေ စီဝရာဒိဟေတု ပဏိဓာယ ပံသုကူလ ဓာရဏာဒိံ ပဋိက္ခိပတိ, သီလံ တပ္ပရဘာဝေန သေဝနာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ပံသုကူလာဒိဓာရဏံ ပံသုကူလာဒိဝိသယန္တိ ပံသုကူလာဒိသဒ္ဒေနောပစာရေနာဘိဓီယတေ, သီလံ ပံသုကူလဓာရဏဝိသယန္တိ ပံသုကူလာဒိ သဒ္ဒေနောပစာရေနောစ္စတီ’’တိ. တိစီဝရံ သီလမဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော တေသံ ဂုဠော ပဏျမဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော တောမရံ, မုဂ္ဂရော ပဟရဏမဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော, ဥပဓီယတျုပရိအာဓီယတီတိ ရထင်္ဂံ ဝုစ္စတိ. ကာမက္ခန္ဓကိလေသာဘိသင်္ခါရာ ဝါ ဥပဓိ ဥပဒဓာတိ သုခံ ဒုက္ခံဝါတိ ကတွာ.

‘අප්පිච්ඡතා’ යනු ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ඇති අල්පේච්ඡතාවයි. ‘සන්තුට්ඨිතා’ යනු සිව්පසයෙහි දොළොස් වැදෑරුම් සන්තෝෂයයි. ‘අනුවිධීයමානං’ යනු කරනු ලබන (අනුගමනය කරනු ලබන) යන්නයි. ‘ඵලනිරපෙක්ඛං’ යන්නෙන් මෙලොව සිවුරු ආදිය උදෙසා පතා පාංශුකූල ධාරණය ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කරයි ද, ශීලය ඒ සඳහාම සේවනය කිරීමයි. මෙසේ පවසන ලද්දේ වෙයි: ‘පාංශුකූල ආදිය දැරීම පාංශුකූලාදි විෂයයයි, එය පාංශුකූල ආදී ශබ්දයෙන් උපචාර වශයෙන් කියනු ලැබේ. ශීලය පාංශුකූල ධාරණ විෂයයයි, එය ද පාංශුකූල ආදී ශබ්දයෙන් උපචාරයෙන් කියනු ලැබේ’ යන්නයි. ‘තිචීවරං සීලමස්ස’ (තුන්සිවුර සිල් කොට ඇත්තේය) යනු විග්‍රහයයි. ඔවුන්ගේ ‘ගුළෝ පණ්‍යමස්ස’ (වෙළඳ භාණ්ඩය ගුළයයි) යනු විග්‍රහයයි. ‘තෝමරය, මුග්ගරය (මුගුර) පහර දෙන අවිය කොට ඇත්තේය’ යන්න විග්‍රහයයි. මතුයෙහි තබනු ලැබේ, එළවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘රථංග’ (රථයේ කොටසක්) යැයි කියනු ලැබේ. කාම, ස්කන්ධ, ක්ලේශ, අභිසංස්කාර හෝ උපධිහු සැප හෝ දුක එළවති (ඇති කෙරෙති) යන අර්ථයෙන් ‘උපධි’ නම් වෙති.

၂၈. တံဟန္တိ

28. එය නසයි

ဗဟုမှိ ဘူတာနဂတေသုပိ ပစ္စယဘာဝေ ကာရဏမာဟ-‘သင်္ချာကာလာနမဝိဝစ္ဆိတတ္တာ’တိ, သုတ္တေ ဝုတ္တာယ ဧကသင်္ချာယ ဝုတ္တမာနကာ လဿေဝ စ ဝတ္တုမနိစ္ဆိတတ္တာတိ အတ္ထော.

බොහෝ වූ අතීත, අනාගතයන්හි ද ප්‍රත්‍යභාවයට හේතුව පවසයි: ‘සංඛ්‍යාකාලානමවිවච්ඡිතත්තා’ (සංඛ්‍යාව සහ කාලය විවක්ෂා නොකළ බැවින්) යන්නෙන්, සූත්‍රයෙහි දක්වන ලද ඒක වචනය සහ වර්තමාන කාලය පමණක්ම පැවසීමට අදහස් නොකළ බැවින් යනු අර්ථයයි.

တဒုပါဒါနန္တူတိ [Pg.203] တေသမေကဝစနာဒီနမုပါဒါနန္တု. တံ နာနန္တရီယ ကတ္တာတိ ဥပလက္ခဏဝသေန တေသံ ဝစနကာလန္တရာနမဝိနာဘာဝိတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဟန္တိစ္စာဒိတျာဒျန္တဿ ကိရိယာပ္ပဓာနတ္တေ ကထံ ဏာဒီနံ တဒတ္ထေ ဇာယမာနာနံ သာဓနပ္ပဓာနတ္တ မိစ္စတြ ဟေတုမာဟ ‘သဘာဝတော’တိ. မီနေ ဟန္တီတိ မေနိကော. အဇိဝှာ အနိမိသာ စ မစ္ဆာ, ဒိဋ္ဌောဝ သန္ဒိဋ္ဌန္တိ ဣမိနာ သံသဒ္ဒဿ ဝိသုံ အတ္ထဘာဝံ ဒဿေတိ. လောကုတ္တရဓမ္မောတိ နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော, ဖလဓမ္မောပိ ဟေဋ္ဌိမော သကဒါဂါမိဝိပဿနာဒီနံ ပစ္စယဘာဝေန ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမဿ ဥပနိဿယဘာဝတော ပရိယာယတော ဒိဿမာနောဝ ဝဋ္ဋဘယံ နိဝတ္တေတိ, ဘာဝနာဘိသမယဝသေန မဂ္ဂဓမ္မော သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန နိဗ္ဗာနဓမ္မော.

‘තදුපාදානන්තූ’ යනු ඒ ඒකවචනාදිය ග්‍රහණය කිරීමයි. ‘එය අනන්තරීය නොකරන්නා වූ’ යනු උපලක්ෂණ වශයෙන් ඒ වචන හා කාලාන්තරයන්ගේ අවිනාභාවී (වෙන් නොවන) බව යනු අදහසයි. ‘හන්ති’ යනාදී ති-ආදී ප්‍රත්‍යයන් අන්ත කොට ඇත්තහුගේ ක්‍රියා ප්‍රධානත්වයේදී, එහි උපදින්නා වූ ‘ණ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ සාධන ප්‍රධානත්වය කෙසේ ද යත්, මෙහි හේතුව ‘සභාවතෝ’ (ස්වභාවයෙන්) යනුවෙන් පවසයි. මසුන් නසනුයේ ‘මේනික’ (කෙවුලා) නම් වේ. දිවක් නොමැති, ඇසිපිය නොහෙලන සත්තු මත්ස්‍යයෝ වෙති. ‘දුටුයේම සංදිට්ඨ’ යන්නෙන් ‘සං’ ශබ්දයේ වෙනම අර්ථයක් දක්වයි. ‘ලෝකුත්තරධම්මෝ’ යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයයි. ඵල ධර්මය ද පහළ සකෘදාගාමී විදර්ශනා ආදියේ ප්‍රත්‍යභාවයෙන් මතු මාර්ගාවබෝධයට උපනිශ්‍රය වන බැවින් පරියායෙන් පෙනෙන්නේම සංසාර භය වළක්වයි. භාවනා අභිසමය වශයෙන් මාර්ග ධර්මය ද, සාක්ෂාත්කරණ අභිසමය වශයෙන් නිර්වාණ ධර්මය ද වේ.

ဝဋ္ဋဘယန္တိ ကမ္မကိလေသဝိပါကသင်္ခါတံ တိဝိဓဝဋ္ဋဘယံ. ဝိဓာန ဝစနန္တိ အပ္ပတ္တေ-တ္ထေ နိယောဂသင်္ခါတဝိဓိနော ပကာသတံ ဧဟိပဿ ဝစနံ. ပရိသုဒ္ဓတ္တာတိ ကိလေသမလဝိရဟေန သဗ္ဗထာ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ. အမနုညမ္ပိ ကဒါစိ သပ္ပယောဇနံ ယထာသဘာဝပ္ပကာသနေန ဒဿေတဗ္ဗံ ဘဝေယျာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ စေ’စ္စာဒိ. နနု စ ဧဟိပဿာတိ တျာဒျန္တာ, တသ္မာ နေတေတိ ပစ္စယော ပပ္ပောတိ, တထာဟိ ပါဋိပဒိကတော ပစ္စယဝိဓာနမ္ပဋိပါဒိတံ, န တျာဒျန္တတော နာပိ ဝါကျတော, တသ္မာ ကထမေဟိပဿိကောတိ ဟောတီတိ အာဟ-‘ဧဟိပဿသဒ္ဒေါစာယ’မိစ္စာဒိ. ပဒသမုဒါယဿာနုကရဏောတိ ပဒသမူဟဿ အနုကရဏဘူတော ဧကော ဧဟိပဿသဒ္ဒေါ. အထဝါ ဧဟိ အာဂစ္ဆ ဣမံ ဓမ္မံ ပဿာတိ ယော အပ္ပတ္တေ-တ္ထေ နိယောဂသင်္ခါတော ဝိဓိ, တဗ္ဗာစကော ယန္နိပါတော ဧဟိပဿာတိ, ဧဟိပဿဝိဓိံ အရဟတီတိ ဧဟိပဿိကော, အထဝါ ဧဟိစ္စေဝ နိပါတော, ဒဿနံ ဉာပနံ ပဿော, ဧဟီတိ ပဿော ဉာပနံ ဧဟိပဿော, ဧဟိပဿံ အရဟတီတိ ဧဟိပဿိကော.

‘වට්ටභයං’ (වෘත්ත බිය) යනු කර්ම, ක්ලේශ, විපාක සංඛ්‍යාත ත්‍රිවිධ වෘත්ත බියයි. ‘විධාන වචනං’ යනු නොපැමිණි අර්ථයෙහි නියෝග සංඛ්‍යාත විධිය ප්‍රකාශ කරන ‘එහිපස්ස’ (එව බලව) යන වචනයයි. ‘පරිසුද්ධත්තා’ යනු ක්ලේශ මලයෙන් තොර බැවින් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම පිරිසිදු බවයි. අමනාප වූවක් ද ඇතැම් විට ප්‍රයෝජනවත් පරිදි යථා ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් දැක්විය යුතු වන්නේය යන එහි නොමැති බව දක්වයි. එබැවින් ‘විජ්ජමානම්පි චේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘එහිපස්ස’ යනු ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් අන්ත කොට ඇත්තකි. එහෙයින් මෙහි ප්‍රත්‍යයක් නොපැමිණේ. මක්නිසාද යත් ප්‍රාතිපදිකයෙන් ප්‍රත්‍ය විධානය පවසන ලද බැවිනි, ‘ති’ ආදී අන්තයකින් හෝ වාක්‍යයකින් නොවේ. එසේ නම් කෙසේ ‘එහිපස්සික’ (ඓහිපස්සික) වේදැයි විමසන්නේ ‘එහිපස්සසද්දෝචායං’ යනාදිය පැවසීය. ‘පදසමුදායස්සානුකරණං’ යනු පද සමූහයාගේ අනුකරණයක් බඳු වූ එකම ‘එහිපස්ස’ යන ශබ්දයයි. නොහොත්, ‘එව, පැමිණ මෙම ධර්මය බලව’ යන නොපැමිණි අර්ථයෙහි නියෝග සංඛ්‍යාත වූ යම් විධියක් වේද, එය කියන්නා වූ යම් නිපාතයක් වේද එය ‘එහිපස්ස’ නම් වේ. එහිපස්ස විධියට සුදුසු බැවින් ‘එහිපස්සික’ (ඓහිපස්සික) වේ. නොහොත් ‘එහි’ යනු නිපාතයකි, ‘පස්ස’ යනු දැකීම, දැක්වීමයි. ‘එව’ යන්න දැකීම හෙවත් දැක්වීම වන බැවින් ‘එහිපස්ස’ වේ. එහිපස්සයට (දැකීමට පැමිණීමට) සුදුසු බැවින් ‘එහිපස්සික’ නම් වේ.

၂၉. တေန

29. එයින්

ဧကီဘာဝေါတိ မုဂ္ဂေဟိ သံသဋ္ဌာနံ မာသာနမိဝ မိဿီဘာဝေါ. ဧသောတိ သံသဂ္ဂေါ, ဥက္ကံသေနာတိ ဥက္ကံသာဓာနေန စ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော[Pg.204]. သံသဂ္ဂဥက္ကံသာနံ သဟဘာဝဿ အနေကန္တိ ကတ္တေ ကာရဏမာဟ- ‘အသုစိဒဗ္ဗေ’စ္စာဒိနာ. ဗျတိရေကမာဟ- ‘နုက္ကံသော’တိ ယတ္ထ သံသဂ္ဂရဟိတံ ကေဝလမဘိသင်္ခတ္တမတ္ထိ, တတ္ထ ပစ္စယမုဒါဟရဏေန ဒဿေတွာ ဝိဇ္ဇာယ သဟ သံသဂ္ဂဿာဝိဇ္ဇမာနတ္တေ ကာရဏံ ဝဒတိ ‘ရူပီ ဓမ္မတ္တာ’တိအာဒိ. ရူပံ ဘူတောပါဒါယဘေဒမဿ အတ္ထီတိ ရူပီ, ဃတာဒိ သံသဋ္ဌံ ဘတ္တာဒိ. တဿ ဓမ္မော သဘာဝေါ သံသဂ္ဂေါ, တဿ ဘာဝေါ တတ္တံ, တသ္မာ, တဿာတိ သံသဂ္ဂဿ, ဝိဇ္ဇာတွရူပီ… ယထာဝုတ္တ ရူပသဘာဝါဘာဝါ, တေနာဟ- ‘ဝိဇ္ဇာယ စ အရူပိတ္တာ’တိ စရဣစ္စန္ဓာတုယေဝ စရတိ.

‘එකීභාවෝ’ යනු මුං පියලි හා මුසු වූ මෑ පියලි මෙන් මිශ්‍ර වීමයි. ‘එසෝ’ යනු සංසර්ගයයි. ‘උක්කංසේන’ යන්නෙන් උත්කර්ෂවත් භාවයෙන් යුක්ත විය යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. සංසර්ග උත්කර්ෂයන්ගේ සහභාවය (එක්ව පැවතීම) බොහෝ නොවේ යන්නෙහි හේතුව ‘අසුචිදබ්බේ’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘නුක්කංසෝ’ (උත්කර්ෂයක් නැත) යන ව්‍යතිරේකය පවසයි. යම් තැනක සංසර්ගයෙන් තොරව හුදෙක් සකස් කරන ලද්දක් පවතී ද, එහි ප්‍රත්‍යය උදාහරණයෙන් දක්වා විද්‍යාව සමඟ සංසර්ගය නොපවතින බවට හේතුව ‘රූපී ධර්මත්වයෙන්’ යනාදියෙන් පවසයි. මහාභූත හා උපාදාය රූප භේදයන් ඇත්තේ යම් බඳු ද එය ‘රූපී’ නම් වේ; එනම් ගිතෙල් ආදිය හා මුසු වූ බත් ආදියයි. ඔහුගේ ධර්මය හෙවත් ස්වභාවය සංසර්ගයයි, එහි භාවය සංසර්ගත්වයයි, එබැවින්, ‘තස්ස’ යනු සංසර්ගය පිළිබඳවයි. විද්‍යාව වනාහි අරූපී බැවින්... කියන ලද රූප ස්වභාවයක් නොමැති බැවින්, එහෙයින් ‘විජ්ජාය ච අරූපිත්තා’ (විද්‍යාව අරූපී බැවින් ද) යැයි පැවසීය. ‘චර’ යන ධාතුවෙන්ම පවතියි.

ဝါစသိကံ မာနသိကန္တိ ‘‘မနာဒီနံ သက, ယံကိဉ္စီတိ သတာဒိကံ ယံကိဉ္စိ. ဗာဟုလကေနေဝေတ္ထာဝဓာရဏံ လဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တံ- ‘တတော ဝါ’တိ, ဒေဝဒတ္တေန ကီတောတိ သော အတ္ထော တဒတ္ထော, တဿ အပ္ပတီတိ အဘိဓာနသတ္တိဝေကလ္လေန ဝုတ္တိယမနဝဂမော, ဒေဝဒတ္တိကောတိ ဟိ ဝုတ္တေ ဒေဝဒတ္တေန ကီတောတျယမတ္ထော နပ္ပတီယတေ… တာဒိသ သဒ္ဒသတ္တိဝေကလ္လေန တဒတ္ထဿာနမိဓီယမာနတ္တာ, အဝဂမော စ နာမ သတိ သာမတ္ထိယေ သိယာတိ ဣမမတ္ထံ သင်္ခေပတော ဒဿေတုမာဟ- ‘တဒတ္ထာပ္ပတီတိယာ’တိအာဒိ.

‘වාචසිකං මානසිකං’ යනු මනස ආදියේ ස්වකීය වූ, ‘යංකිඤ්චි’ යනු සියය ආදී වූ යමක් වේ ද එයයි. බාහුල්‍යයෙන්ම මෙහි නිර්ණය ලැබෙන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘තතෝ වා’ යැයි පවසන ලදී. ‘දේවදත්ත විසින් මිල දී ගන්නා ලදී’ යන යම් අර්ථයක් වේ ද එය ‘තදත්ථ’ (ඒ අර්ථය) නම් වේ. එහි නොවැටහීම ශබ්ද ශක්තියේ දුබලකම නිසා වෘත්තියෙන් අවබෝධ නොවීමයි. මක්නිසාද යත් ‘දේවදත්තික’ යැයි කී කල්හි ‘දේවදත්ත විසින් මිල දී ගන්නා ලදී’ යන මෙම අර්ථය වැටහෙන්නේ නැත... එබඳු ශබ්ද ශක්තියේ දුබලකම නිසා ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ නොවන බැවිනි. අවබෝධය නම් ශක්තිය ඇති කල්හි සිදුවන්නේය යන මෙම අර්ථය සංක්ෂේපයෙන් දැක්වීමට ‘තදත්ථාප්පතීතියා’ යනාදිය පැවසීය.

အဘိဓာနလက္ခဏတ္တန္တိ အဘိဓာနံ သတိ သာမတ္ထိယေ ဝါကျေ ဝစနီယဿာတ္ထဿ ဝုတ္တိယာ ကထနံ လက္ခဏံ သဘာဝေါ ယေသန္တေ အဘိဓာနလက္ခဏာ, တေသံ ဘာဝေါ တတ္တံ, တဗ္ဗာဒိသမာပျေဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. မရိစေန အဘိသင်္ခတံ သံသဋ္ဌံ ဝါတိ, သလာကာယ ဇိတန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

‘අභිධානලක්ඛණත්තං’ යනු ශක්තිය ඇති කල්හි වාක්‍යයෙහි පැවසිය යුතු අර්ථය වෘත්තියෙන් කීම ‘අභිධාන’ නම් වූ ලක්ෂණය (ස්වභාවය) කොට ඇත්තේ යම් අභිධාන ලක්ෂණ කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුන්ගේ භාවය අභිධාන ලක්ෂණත්වයයි. එමෙන්ම තද්භාවිත සමාසයන්හි ද මෙසේම දත යුතුය. ‘මරිචේන අභිසංඛතං සංසට්ඨං වා’ (මිරිස් වලින් සකස් කරන ලද හෝ මුසු කරන ලද) යනුයි, ‘සලාකාය ජිතං’ (සලාකාවෙන් දිනන ලදී) යනු විග්‍රහයයි.

၃၀. တဿ

30. ඔහුගේ

ယော ‘‘ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ’’တိ (၄-၁၂၀)

යම් ‘‘දිස්සන්තඤ්ඤේපි පච්චයා’’ (අනෙක් ප්‍රත්‍යයෝ ද පෙනෙත්) යන්නයි (4-120)

၃၄. ဏော

34. ‘ණ’ ප්‍රත්‍යය

ပဝုတ္တေပီတိ ကစ္စာယနေန ပဝုတ္တန္တိ အတ္ထေ ‘‘အညသ္မိံ’’တိသ္မိံဏော ဟောတေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

‘පවුත්තේපි’ යනු කච්චායනයන් විසින් පවසන ලද අර්ථයෙහි ‘අඤ්ඤස්මිං’ (අන්‍යයෙහි) යන්නෙහි ‘ණෝ’ (ණ ප්‍රත්‍යය) වන්නේමය යනු අදහසයි.

၃၅. ဂဝါ

35. ගවයාගෙන්

ဒုနော ရုက္ခဿ.

‘දුනෝ’ යනු වෘක්ෂයාගේයි (ගසෙහි).

၃၈. မာတာ

38. මව්

မာတာပိတုန္နံ [Pg.205] မာတာပိတရောတိ မာတုယာ မာတာပိတရော ပိတုဿ မာတာပိတရော, န ဧကမေကတော ဒွီသူတိ ဧကတော ဧကတော ဝုတ္တနယေန ဒွီသုဒွီသု အတ္ထေသု န ဘဝတီတိ အတ္ထော.

‘මාතාපිතුන්නං මාතාපිතරෝ’ යනු මවගේ මව්පියෝ සහ පියාගේ මව්පියෝ යන්නයි. ‘න ඒකමේකතෝ ද්වීසු’ යනු එක් එක් පසකින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් දෙක දෙක බැගින් වූ අර්ථයන්හි සිදු නොවේ යනු අර්ථයයි.

၃၉. ဟိတေ

39. හිත සුව පිණිස

မာတု ဟိတော, ပိတု ဟိတောတိ ဝိဂ္ဂဟော.

‘මාතු හිතෝ, පිතු hිතෝ’ (මවට හිතවත්, පියාට හිතවත්) යනු විග්‍රහයයි.

၄၀. နိန္ဒ

40. නින්දා

သေန ရူပေန ဉာတေပိ ဝိသေသရူပေန အညာတော အညာတဝိသေသော. ကဋ္ဌာဒိမယာ ယာ ပဋိမာ တမ္ပဋိစ္ဆန္ဒကံ. သမ္ဗန္ဓော သဿာမီလက္ခဏော အဿ အတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓိ ကဿာတိ ကိံ သဒ္ဒနိဒ္ဒိဋ္ဌော, သောဝ ဝိသေသော, သမ္ဗန္ဓိဝိသေသော ဝိသယော အဿ အညာဏဿာတိ သမာသော. ပယောဂါသမ္ဘဝါတိ အယမဿောတိ ဝုတ္တ အဿပ္ပကတိယာပိ ပယောဂါ သမ္ဘဝါ. တထာဟိ ယဒိ ယဿာစ္စန္တမဇာနနံ သိယာ တထာ သတိ သဗ္ဗထာ ဝတ္ထုဇာနနာဘာဝေ ပကတိယေဝ န သိယာ, န ဟိ သဗ္ဗထာ အဝိညာတတ္ထော သဒ္ဒေါ ပယောဂမဟရတိ, တသ္မာ သရူပေန ဉာတဿ ယဿ ဝိသေသော အဝိညာတော, သောယေဝိဓ အညာတော-တိမတောတိ ဝိညာယတေ, အညာတော-ဿောကဿ ဝါ ကုတောတိဝါ ကိံ သဘာဝေါ ဝေတိ ဟိ အဿကောတိ. ကပ္ပစ္စယန္တော ဟတ္ထိကဣစ္စယန္နာမဓေယျံ နာမံ ယဿ ဟတ္ထိဝိယာတိ ဒဿိတပဋိဘာဂဿ သော ကပ္ပစ္စယန္တနာမဓေယျော. အဘိနိဝေသေန ဝါ သိဇ္ဈန္တိ ယထာ အဇ္ဇုနာဒိဝေသဓာရိနိ အဇ္ဇုနာဒိသဒ္ဒေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

තමාගේ (සාමාන්‍ය) ස්වරූපයෙන් දැනගත ද, විශේෂ ස්වරූපයෙන් නොදන්නා ලද්දේ 'අඥාතවිශේෂ' නම් වේ. ලී ආදියෙන් කරන ලද යම් පිළිමයක් වේ ද, එය 'පටිච්ඡන්දක' (ප්‍රතිරූපකය) නම් වේ. ස්වාමි-සේවක ලක්ෂණ ඇති සම්බන්ධය මීට ඇත යන අර්ථයෙන් 'සම්බන්ධී' නම් වේ. 'කස්ස' (කාගේද) යන්නෙන් 'කිං' ශබ්දයෙන් නිර්දේශ කරන ලද්දේ යමක් ද, එයම විශේෂයයි. 'සම්බන්ධීවිශේෂය' විෂය කොට ඇති අඥානය මෙහි සමාසයයි. 'පයෝගාසම්භවා' යනු 'අයමස්ස' (මූ මෙයට අයිතිය) යැයි කියන ලද 'අස්ස' යන ප්‍රකෘතියෙන් ද යෙදීම් සිදුවන බැවිනි. එසේමය, ඉදින් යමෙකුට සත්‍ය වශයෙන්ම නොදැනීමක් වන්නේ නම්, එවැනි කල්හි සර්වාකාරයෙන්ම වස්තුව නොදැනීම නිසා ප්‍රකෘතියක් ද නොවන්නේය. සර්වාකාරයෙන්ම නොදන්නා ලද අර්ථය ඇති ශබ්දය ව්‍යවහාරයට සුදුසු නොවේ. එබැවින් ස්වභාවයෙන් දන්නා ලද යමක විශේෂය නොදන්නා ලද්දේ ද, එයම මෙහි 'අඥාත' යැයි හැඟේ. 'අඥාතෝ - කවුද, කොහෙන්ද, කුමන ස්වභාව ඇත්තෙක්ද' යන්න 'අස්සක' (කාගේද) යන්නෙන් දැක්වේ. 'ක' ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති 'හත්ථික' ආදී නාමයන්, ඇතෙකු වැනියි දක්වන ලද ප්‍රතිභාගය (සමානත්වය) ඇත්තාට 'ක' ප්‍රත්‍යාන්ත නාමධෙය්‍යය වේ. නැතහොත් ආවේශයෙන් මෙන් සිද්ධ වෙත්; අර්ජුන ආදීන්ගේ වේශය දරන්නා කෙරෙහි 'අර්ජුන' ආදී ශබ්දයෙන් කියවෙන්නා සේ යනු අදහසයි.

ပဋိမာယာတိ ဧတ္ထ ပူဇနတ္ထာ ဧဝ ပဋိမာ ဂဟိတာ, မောရသမာန နာမတ္တာ မောရောဝိယာတိ ယောဇနာ, စဉ္စာ တိဏပုရိသော, ဣဓ ပန တံ သဒိသော ပုရိသော မနုဿော စဉ္စာ. အကသ္မာ ဧဝ အာကသ္မိကံ ‘‘သကတ္ထေ’’တိ (၄-၁၂၂) ဏိကော. ယံကိဉ္စိ အဗုဒ္ဓိပုဗ္ဗကံ, တမာကသ္မိကံ, တသ္မိံ အာကသ္မိကေဘိဓေယျော သတိ ဣဝသဒ္ဒတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ဤယော ဟောတီတိ အတ္ထော. ကာကော စ တာလဉ္စ ဖလံ ကာကတာလာနိ, တေသမိဝ မိလနံ. အဇာခဂ္ဂါနမိဝ မိလနံ ယဒါကသ္မိကံ, ကိဉ္စိ တမ ဇာခဂ္ဂီယံ[Pg.206], ဏော ဣဝတ္ထေ. သက္ကရန္တိ ‘‘သံယောဂေ ကွစီ’’တိ (၄-၁၂၅) ဝုဒ္ဓျဘာဝေါ. မုနီဝ, ဗာလောဝ, ကုလိသမိဝ, ဧကသာလာဣဝါတိ ဝိဂ္ဂဟော, လောဟိတောဝ လောဟိတိကော ဖဋိကမဏိ.

'පටිමාය' යන්නෙහි මෙහි පිදිය යුතු අර්ථය ඇති පිළිමයම ගන්නා ලදී. මොනරාට සමාන නාමයක් ඇති බැවින් 'මොරෝ විය' (මොනරා මෙන්) යැයි යෙදේ. 'චඤ්චා' යනු පිදුරු මිනිසායි. මෙහිදී නම් ඊට සමාන මිනිසා 'චඤ්චා' නම් වේ. නිකම්ම සිදුවන දෙය 'ආකස්මික' නම් වේ. 'සකත්ථෙ' යන්නෙන් 'ණික' ප්‍රත්‍යය වේ. බුද්ධිපූර්වක නොවන (අහඹු) යමක් වේද, එය ආකස්මික නම් වේ. එම ආකස්මික අර්ථයෙහි 'ඉව' ශබ්දයේ අර්ථය ඇති කල්හි 'ඊය' ප්‍රත්‍යය වෙයි යනු අර්ථයයි. කපුටා ද තල් ගෙඩිය ද 'කාකතාල' නම් වේ, ඔවුන්ගේ මුණගැසීම වැනිය (කාකතාලීය). එළු-කඩුවල මුණගැසීමක් බඳු වූ යම් අහඹු සිදුවීමක් වේද, එය 'අජාඛග්ගීය' නම් වේ. 'ඉව' අර්ථයෙහි 'ණ' ප්‍රත්‍යය වේ. 'සක්කරං' යන්නෙහි 'සංයෝගේ කවචි' යන්නෙන් වෘද්ධිය නොවේ. 'මුනීව' (මුනිවරයෙකු මෙන්), 'බාලෝව' (බාලයෙකු මෙන්), 'කුලිසමිව' (වජ්‍රයක් මෙන්), 'ඒකසාලා ඉව' (එක් ශාලාවක් මෙන්) යනු විග්‍රහයයි. රතු පැහැති වූයේම 'ලෝහිතක' නම් වූ පළිඟු මැණිකයි.

၄၁. တမဿ

41. 'තමස්ස' යන්නයි.

ဒေါဏာဒီတျာဒိသဒ္ဒေန ခါရသတာဒယောပိ ပရိမာဏဝိသေသာ ဂယှန္တိ. သင်္ချာ အသီတိပဉ္စာဒယော, အညံ ဝါ ယံကိဉ္စီတိ ဥပဍ္ဎကာယာဒိ, သောဠသ ဒေါဏာ ဧကာ ခါရီ. နနု ပဉ္စကံ ဂန္ထဇာတန္တိ ဝတွာ အညံ ဝါ သံဃာဒိကန္တိ ဝုတ္တံ တံ ကထံ ပါဏိနိယေဟိ ဝိယ ‘‘သင်္ချာယ သညာသံဃသုတ္တာဇ္ဈယနေသူ’’တိ (၅-၁-၅၈) သုတ္တိတတ္တာဘာဝါတိ မနသိ နိဓာယ ‘သင်္ချာဝါစီဟိ’စ္စာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အာဒသဟိ သင်္ချေယေ ဝတ္တန္တီ’’တိ ပဉ္စသဒ္ဒဿ သင်္ချေယေ ဝုတ္တတ္တာ အာဟ- ‘ပဉ္စာဝယဝါ’တိ. ပရိမာဏသဒ္ဒသန္နိဓာနေ သင်္ချာနေပိ ပဉ္စသဒ္ဒေါတိ မညမာနော အာဟ- ‘ပဉ္စသင်္ချာနဉ္စေ’တိ. ပဉ္စာ ဝုတ္တယောတိ ပဉ္စဝါရာ, ရူပါနီတိ စ ပရိယာယန္တရေန အာဝုတ္တိသဒ္ဒဿေ ဝါတ္ထံ ဗျတ္တံ ကရောတိ.

'දෝණ' ආදී ශබ්දවලින් 'ඛාරසත' (සියක් ඛාරී) ආදී ප්‍රමාණ විශේෂයන් ද ගනු ලැබෙත්. සංඛ්‍යාවන් නම් අසූව, පහ ආදියයි. 'අනෙක් යම් කිසිවක්' යනු උපඩ්ඪකාය (ශරීරයෙන් අඩක්) ආදියයි. දෝණ දහසයක් එක් ඛාරියක් වේ. ඉදින් 'පඤ්චක' යනු ග්‍රන්ථ සමූහය යැයි කියා, 'අනෙක් සංඝ ආදිය' යැයි කියන ලද්දේ කුමක් හෙයින්ද යත්, පාණිනීවරුන් මෙන් 'සංඛ්‍යාය සංඥාසංඝසූත්‍රාධ්‍යායනේෂු' යැයි සූත්‍රගත කොට නොමැති බව සිතෙහි තබාගෙන 'සංඛ්‍යාවාචීන්ගෙන්' යනාදිය කියන ලදී. 'දශය දක්වා සංඛ්‍යාවන්හි වර්තනය වේ' යනුවෙන් 'පඤ්ච' ශබ්දය ගණන් කළ යුතු දෙයෙහි වැටෙන බැවින් 'පඤ්චාවයවා' (අවයව පහක් ඇත්තේ) යැයි කීවේය. ප්‍රමාණ ශබ්දයේ සමීපයෙහි සංඛ්‍යාවෙහි ද 'පඤ්ච' ශබ්දය ඇතැයි සලකා 'පඤ්ච සංඛ්‍යානයන්ගේ ද' යැයි පැවසීය. 'පඤ්ච ආවෘත්තයෝ' යනු පස් වාරයකි, 'රූපයන්' යැයි වෙනත් ක්‍රමයකින් ආවෘත්ති ශබ්දයේ අර්ථය පැහැදිලි කරයි.

၄၄. ကိမှာ

44. 'කිම්හා' යන්නයි.

နနု သုတ္တေ သင်္ချာယန္တိ န ဝုတ္တံ ကတျာဒယော စ ပယောဂါ သင်္ချာ ပရိမာဏေယေဝ ဒိဿန္တိ ကထံ နာမေတ္ထာယံ ဝိဓီတိ အာဟ- ‘ဗဟုလေ’စ္စာဒိ. သင်္ချာပရိမာဏေယေဝါယံ ဝိဓီတိ ကိံ သဒ္ဒေ သင်္ချာပရိမာဏ ဝိသယေယေဝ ဝတ္တမာနေ အယံ ရတျာဒိကော ဝိဓီတိ အတ္ထော, နနု စေတ္ထ ကိံ သဒ္ဒေါ ပဉှေ ဝတ္တမာနော ကထံ သင်္ချာပရိမာဏေ ဝတ္တတေတိ ဝုစ္စတေ, ယဇ္ဇပိ သင်္ချာပရိမာဏေ န ဝတ္တတေ, တထာပိ သင်္ချာပရိမာဏဿ ပုစ္ဆိယမာနတ္တာ သင်္ချာပရိမာဏဝိသယေ ဝတ္တတေ ဝါတိ. ဗဟုလာဓိကာရ ပယောဂသာမတ္ထိယဟေတုနိဒဿနေ ဖလမာဟ- ‘ယတြတွိ’စ္စာဒိ, ပရိစ္ဆေဒကတ္တေန ပရိမာဏကတ္တေန. အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘‘ယဒါကိမိဒံ သင်္ချာ ပရိမာဏမေသံ ဒသန္နံ န ကိဉ္စိ အပ္ပကမေဝေတန္တိ သင်္ချာပရိမာဏမေဝ ကိံ သဒ္ဒေန နိန္ဒီယတေ, တဒါပိ သင်္ချာ ပရိမာဏဿ နိန္ဒီယမာနတ္တာ သင်္ချာပရိမာဏဝိသယတ္တမေဝေတိ ခေပေ ဝတ္တမာနာပိ ကိံ သဒ္ဒါ ရတိစ္စာဒိ သိယာ, ဗဟုလာဓိကာရာဒိတောဝ ပနေတ္ထ န သိယာ’’တိ. ရကာရာနုဗန္ဓာ ဣသဒ္ဒလောပတ္ထာတိ ယောဇနာ.

ඉදින් සූත්‍රයෙහි 'සංඛ්‍යාය' (සංඛ්‍යාවෙහි) යැයි නොකියන ලද්දේය, 'කති' (කීයක්ද) ආදී ප්‍රයෝගයන් ද සංඛ්‍යා පරිමාණයෙහිම දක්නට ලැබෙත් නම් මෙහි මේ විධිය කෙසේ සිදුවේදැයි විමසන කල්හි 'බහුලං' යනාදිය පැවසීය. 'සංඛ්‍යා පරිමාණයෙහිම මේ විධිය වේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, 'කිං' ශබ්දය සංඛ්‍යා පරිමාණ විෂයයෙහි පවතින කල්හිම මේ 'රති' ආදී විධිය සිදුවන බවයි. මෙහි ප්‍රශ්න කිරීමෙහි වැටෙන 'කිං' ශබ්දය සංඛ්‍යා පරිමාණයෙහි කෙසේ පවතීදැයි විමසන්නේ නම්, එය සංඛ්‍යා පරිමාණයෙහි සෘජුව නොවැටුණ ද, සංඛ්‍යා පරිමාණය විමසනු ලබන බැවින් එය සංඛ්‍යා පරිමාණ විෂයයෙහි පවතින්නේ යැයි කියනු ලැබේ. බහුල අධිකාරයේ ද ප්‍රයෝග සාමර්ථ්‍යයේ ද හේතු දැක්වීමේ ඵලය 'යත්‍රත්ථි' යනාදියෙන්, එනම් පරිච්ඡේදක භාවයෙන් (ප්‍රමාණවත් භාවයෙන්) ප්‍රකාශ කළේය. මෙහි අදහස මෙයයි: 'යම් කලෙක මේ දස දෙනාගේ සංඛ්‍යා පරිමාණය කුමක්ද, මෙය ඉතා සුළු දෙයකි යැයි කිං ශබ්දයෙන් සංඛ්‍යා පරිමාණය හෙළා දකිනු ලැබේ ද, එවිට ද සංඛ්‍යා පරිමාණය හෙළා දකින බැවින් එය සංඛ්‍යා පරිමාණ විෂයයටම අයත් වේ. එහෙත් නින්දා කිරීමෙහි වැටෙන කිං ශබ්දයෙන් රති ආදී ප්‍රත්‍යයන් නොවිය යුතුය, බහුල අධිකාරය නිසාම මෙහි එසේ නොවේ' යන්නයි. 'ර' කාර අනුබන්ධය 'ඉ' ශබ්දය ලොප් කිරීම පිණිස වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၄၅. သဉ္ဇာတံ

45. 'සඤ්ජාතං' (හටගන්නා ලද්දේ) යන්නයි.

ဗုဘုက္ခာပိပါသပ္ပကတီဟိ [Pg.207] ခသန္တာဟိ အကမ္မဝစနိစ္ဆာယံ ‘‘ဂမနတ္ထာ ကမ္မကာဓာရေ စာ’’တိ (၅-၅၉) ကတ္တရိ က္တေ ဉိမှိ စ ဗုဘုက္ခိတော ပိပါသိတောတိ သိဒ္ဓေပိ ဝတ္တမာနေ ပယောဂတ္ထံ ဗုဘုက္ခာပိပါသာတိ ပါဌော.

බුභුක්ඛා (බඩගින්න) සහ පිපාසා (පිබාසය) යන ප්‍රකෘතීන්ගෙන් 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය කරන කල්හි, අකර්මක වචන අපේක්ෂාවෙන් 'ගමනත්ථා කම්මකාධාරේ ච' යන්නෙන් කර්තෘ අර්ථයෙහි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය ද, 'ඤි' ප්‍රත්‍යය ද වූ කල්හි 'බුභුක්ඛිතෝ', 'පිපාසිතෝ' යැයි සිද්ධ වුවද, වර්තමාන කාලයෙහි ප්‍රයෝගය පිණිස 'බුභුක්ඛාපිපාසා' යැයි පාඨය වේ.

၄၆. မာနေ

46. 'මානේ' (මැනීමෙහි) යන්නයි.

သဗ္ဗမ္ပရိစ္ဆေဒရူပန္တိ ဥမ္မာနပရိမာဏာဒိကံ သဗ္ဗံ ပရိစ္ဆေဒရူပံ. တတြ စ ဥစ္စတ္တေန မာနမုမ္မာနံ, သဗ္ဗတော မာနံ ပရိမာဏံ.

'සබ්බං පරිච්ඡේදරූපං' යනු උම්මාන (උසින් මැනීම) සහ පරිමාණ ආදී වූ සියලු පරිච්ඡේද (මැනීමේ) ස්වරූපයන් ය. එහි උසින් මැනීම 'උම්මාන' නම් වේ, හැම පැත්තෙන්ම මැනීම 'පරිමාණ' නම් වේ.

၄၇. တဂ္ဃော

47. 'තග්ඝෝ' (තග්ඝ ප්‍රත්‍යය) යන්නයි.

‘‘ပမာဏပရိမာဏေဟိ သင်္ချာယစာပိ သံသယေ မတ္တောဝတ္တဗ္ဗော’’တိ (၅-၂-၃၇) ပါဏိနိယဝတ္တဗ္ဗကာရဝစနံ, တတ္ထ ပမာဏ မာယာမော. သင်္ချာယာတိ ပဉ္စမီ. ဧတေဟိ သံသယေ မတ္တော ဝတ္တဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ဝိဒတ္ထိမတ္တံ ရတနမတ္တံ ဝါတိအာဒီနိ ကမေန တတ္ထောဒါဟရဏာနိ.

'ප්‍රමාණ-පරිමාණවලින් ද සංඛ්‍යාවෙන් ද සැකයෙහි මත්ත ප්‍රත්‍යය කිව යුතුය' යනු පාණිනීවරුන්ගේ වාර්තික වචනයයි. එහි 'ප්‍රමාණ' යනු දිග (ආයාමය) යි. 'සංඛ්‍යායා' යනු පංචමී විභක්තියයි. මොවුන්ගෙන් සැකය ඇති කල්හි 'මත්ත' ප්‍රත්‍යය කිව යුතුය යනු අර්ථයයි. 'වියත්මණක්' (වියත් පමණ), 'රියන් පමණක්' යනාදිය පිළිවෙළින් එහි උදාහරණ වේ.

န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ယထာဝုတ္တဝတ္တဗ္ဗဝစနံ ပဋိက္ခိပတိ. ပဋိက္ခိတ္တေ တသ္မိံ ဝိဒတ္ထိမတ္တံ ရတနမတ္တံ ဝါတိအာဒိ(နာ) ယံကိဉ္စိ ဒဏ္ဍပုဗ္ဗဏ္ဏာဒိကံ သံသယိတံ, တေန မာနသင်္ခါတဿ ပရိစ္ဆေဒဿာဘာဝါ ကထမေတေ ပယောဂါ သိယုန္တိ အာသင်္ကိယ တတ္ထ ကာရဏမာဟ- ‘တထာဘျူဟနတော သိဒ္ဓတ္တာ’တိ. တထာဘျူဟနတောတိ ဝိဒတ္ထိမာနမ္ပမာဏမဿ ရတနမ္မာန မဿာတျာဒိနာ တေနပ္ပကာရေန အဘျူဟနတော အဘျုပဂမတောတိ အတ္ထော. သံသယော စ နာမ ဥဘယပက္ခပရာမသနေ သတိ သိယာတိ ယထာဝုတ္တမဗ္ဘူဟနံ သာဓေတုမာဟ-နာန္တရေနေ’စ္စာဒိ. ပက္ခဒွယေဟီတိ ဝိဒတ္ထိ မာနမဿ ရတနမ္မာနမဿာတိ ဧဝမာဒိကေဟိ ပက္ခဒွယေဟိ. အဘျူဟနံ သံသယဿာတိ ဂမျတေ. ဇဏ္ဏု မာနမဿ ဇဏ္ဏုတဂ္ဃံ.

'න වත්තබ්බං' (නොකිය යුතුය) යන්නෙන් කලින් කියන ලද වාර්තික වචනය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එය ප්‍රතික්ෂේප කළ කල්හි, 'වියත් පමණක්', 'රියන් පමණක්' යනාදී වශයෙන් සැක කරන ලද යම් දණ්ඩක්, ධාන්‍යයක් ආදිය ඇත්නම්, එයින් මැනීම නම් වූ පරිච්ඡේදයක් නොමැති බැවින් මේ ප්‍රයෝගයන් කෙසේ සිද්ධ වේදැයි සැක කොට, එහි හේතුව 'තථාභ්‍යූහනතෝ සිද්ධත්තා' (එසේ පිළිගැනීමෙන් සිද්ධ වන බැවින්) යැයි පැවසීය. 'තථාභ්‍යූහනතෝ' යනු මෙහි ප්‍රමාණය වියතක් පමණ වේ, මෙහි ප්‍රමාණය රියනක් පමණ වේ යනාදී වශයෙන් ඒ ආකාරයෙන් අනුමාන කිරීම හෙවත් පිළිගැනීම නිසා යනු අර්ථයයි. සැකය නම් දෙපසම සලකා බැලීමක් ඇති කල්හි සිදුවන්නක් බැවින්, කලින් කියන ලද අනුමානය සාධනය කරනු පිණිස 'නාන්තරේන' යනාදිය පැවසීය. 'පක්ඛද්වයේහි' (දෙපක්ෂයෙන්) යනු මෙහි ප්‍රමාණය වියතක් පමණ වේ, මෙහි ප්‍රමාණය රියනක් පමණ වේ යනාදී වශයෙන් වූ පක්ෂ දෙකෙනි. සැකයේ අනුමානය මෙයින් හැඟවේ. දණහිස දක්වා ප්‍රමාණය ඇත්තේ 'ජණ්ණුතග්ඝං' (දණහිස පමණ) නම් වේ.

၄၈. ဏောစ

48. 'ණෝ ච' ('ණ' ප්‍රත්‍යය ද) යන්නයි.

ပုရိသော ပမာဏမဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

'පුරිසෝ පමාණමස්ස' (පුරුෂයෙකුගේ උස ප්‍රමාණය මෙයට ඇත) යනු විග්‍රහයයි.

၄၉. အယူ

49. 'අයූ' ('අයු' ප්‍රත්‍යය) යන්නයි.

ဥပါဓျန္တရောပါဒါနာတိ ‘အံသေ’တိ နိမိတ္တန္တရောပါဒါနာ နိဝတ္တတီတိ ယောဇနာ.

'උපාධ්‍යන්තරෝපාදානා' යනු 'අංසෙ' (කොටසෙහි) යන වෙනත් නිමිත්තක් ගැනීමෙන් වැළකෙයි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၅၀. သင်္ချာ

50. 'සංඛ්‍යා' (සංඛ්‍යාව) යන්නයි.

သစ္စုတီသာသဒသန္တာယ [Pg.208] သင်္ချာယ ပဌမန္တာယ အသ္မိံ သတသဟဿေ အဓိကာ သင်္ချာတိ အတ္ထေ ဍော ဘဝတီတိ သုတ္တတ္ထော. သစ္စုတီသာ သဒသန္တာတိ ပဌမာဝစနံ ပဌမန္တတော ဝိဓိဉာပနတ္ထံ. နနု စ သုတ္တေ ‘သတသဟဿ သတသဟဿေ ဍော’တိ န ဝုတ္တံ, တထာ သတိ ဝုတ္တိယံ ကထံ ‘သတံ သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ’တိ ဝုတ္တန္တျာသင်္ကိယာဟ-ဥဘယထာဝဂမာ’တိအာဒိ. ဥဘယထာဝဂမာတိ သတံ သဟဿန္တိ စ သတသဟဿန္တိ စ ဥဘယပ္ပကာရေနာဝဂမာ, ဥဘယထာဝဂမော ပယောဂ ဒဿနဉ္စေတ္ထ ဧဝံ ဝိဝရဏေ ကာရဏန္တိ အဓိပ္ပာယော. ပစ္စယတ္ထေန သမာနဇာတိယေ ပကတျတ္ထေ သတီတိ ယေနကေနစိ သုဝဏ္ဏကဟာပဏာဒိနာ ပစ္စယတ္ထေန သမာနဇာတိယေ. သုဝဏ္ဏမာသကဒီန မသမာန ဇာတိယာနံ. အကေဝလံ စောဒါဟရဏံ ဒဿေတုံ ‘ဧကဝီသ’န္တိ ဝုတ္တံ. အနိပ္ဖန္နတ္တာ သဒ္ဒါနမိဓ ပစ္စယဂ္ဂဟဏပရိဘာသာဝတာရော နတ္ထိ.

හය, හතර, තිහ සහ දශකයෙන් කෙළවර වන ප්‍රථමාන්ත සංඛ්‍යාවන්ගෙන්, 'මේ සියයෙහි හෝ ලක්ෂයෙහි අධික වූ සංඛ්‍යාව' යන අර්ථයෙහි 'ඪ' (හෝ 'ඩ') ප්‍රත්‍යය වෙයි යනු සූත්‍රයේ අර්ථයයි. 'සච්චුතීසා සදසන්තා' යන ප්‍රථමා විභක්ති වචනය ප්‍රථමාන්තයෙන් විධිය හැඟවීම පිණිසයි. සූත්‍රයෙහි ‘සතසහස්ස සතසහස්සේ ඪෝ’ (ලක්ෂයෙහි ඪ වෙයි) කියා නොකියන ලද්දේය. එසේ නම් වෘත්තියෙහි ‘සතං සහස්සං සතසහස්සං වා’ (සියය, දහස හෝ ලක්ෂය) කියා කෙසේ කියන ලද්දේ දැයි සැක කොට ‘උභයථාවගමා’ (දෙආකාරයෙන්ම අවබෝධ වන බැවින්) යනාදිය පැවසීය. ‘උභයථාවගමා’ යනු සියය ද දහස ද ලක්ෂය ද යන දෙයාකාරයෙන්ම අවබෝධ වන බැවිනි. දෙයාකාරයෙන් අවබෝධ වීම සහ මෙහි ප්‍රයෝග දැක්වීම මෙසේ විවරණය කිරීමට හේතුව යනු අදහසයි. ප්‍රත්‍යාර්ථය හා සමාන ජාති ඇති ප්‍රකෘත්‍යාර්ථය ඇති කල්හි යනු, යම්කිසි ස්වර්ණ කහවණු ආදී ප්‍රත්‍යාර්ථය හා සමාන ජාති ඇති කල්හි ය. රන් මාසක ආදී අසමාන ජාතීන් සඳහා නොවේ. උදාහරණ පමණක් දැක්වීම සඳහා ‘එකවීසං’ (විසි එක) යැයි කියන ලදී. ශබ්දයන් නිපන් නොවන බැවින් මෙහි ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණ පරිභාෂාවගේ අවතාරයක් නැත.

၅၁. တဿ

51. තස්ස (එහි / ඔහුගේ)

နနု စ သင်္ချာသဒ္ဒေါ သင်္ချာနေ သင်္ချေယျေ စ ဝတ္တတေ, ကထမေတ္ထ သင်္ချာနေဝသိတာ ဝုတ္တိ ယေနေဝံ ဝိဝရဏံ ကတမိစ္စာဟ- ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ, ပစ္စာသန္နံ သင်္ချာသဒ္ဒဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣမိနာ စ ကရဏသာဓနော-ယံ ပူရဏသဒ္ဒေါတိ ဝိညာပေတိ. ယတောတိ ဝုတ္တယံ သဒ္ဒသမ္ဗန္ဓိနာ တံသဒ္ဒေန သေတိ ဥလ္လိင်္ဂိတဿ သင်္ချာတိအတ္ထမုပဒဿိယ သာယေဝ ပူရီယတေတီမဿ ကမ္မဘာဝေန တိဋ္ဌတီတိ ဒဿေတုံ တေန ပူရဏေန ပူရီယတေ’တိ အာဟ.

සංඛ්‍යා ශබ්දය ගණන් කිරීම (සංඛ්‍යානය) සහ ගණන් කළ යුතු දෙය (සංඛ්‍යෙය) යන දෙකෙහිම පවතිනුයේ නොවේද? එසේ තිබියදී මෙහි ගණන් කිරීමෙහිම වෘත්තිය (පැවැත්ම) කෙසේ පිහිටියේදැයි මෙසේ විවරණය කරන ලද්දේ කුමක් නිසාදැයි ප්‍රශ්න කොට ‘යදිපි’ යනාදිය පැවසීය. සංඛ්‍යා ශබ්දයට වඩාත් සමීප වූවක් යනු මෙහි අදහසයි. මේ මඟින් ‘පූරණ’ ශබ්දය කරණ සාධන එකක් බව දැනුම් දෙයි. ‘යතෝ’ යැයි කියන ලද කල්හි, ශබ්ද සම්බන්ධයෙන් යුත් ‘තං’ ශබ්දයෙන් සංඛ්‍යාව පිළිබඳ අර්ථය දක්වා, ‘එයම සම්පූර්ණ කරනු ලැබේ’ යන මෙහි කර්ම භාවයෙන් පවතින බව දැක්වීමට ‘ඒ පූරණයෙන් සම්පූර්ණ කරනු ලැබේ’ යැයි පැවසීය.

သမ္ပဇ္ဇတေတိ ပူရီယတေတျဿတ္ထမာစိက္ခတိ. အနေနေတံ ဒဿေတိ ‘‘(န) ဃဋိကာဒီနမိဝ ဒဗ္ဗာနံ ဒဗ္ဗန္တရေ နာတိရိတ္တီကရဏံ သင်္ချာယ ပူရဏံ ကိဉ္စရဟိ တဿ သမပ္ပတ္တိယေဝါ’’တိ. အထ ကာယံ ဝစောယုတ္တိ ‘သာသင်္ချာ ပူရီယတေ ယေနေ’တိ, ယာဝတာ သာတိ ယသ္မာ ပစ္စယော ဝိဟိတော တဿ သင်္ချာသဒ္ဒဿ ပရာမာသော တဿ စ ပူရဏေန အဘေဒေါစ္စာသင်္ကိယာဟ- ‘အဘေဒေနောစ္စတေ သင်္ချာ ပူရီယတေ ယေနေတီ’တိ အဘိဓာနာဘိဓေယျာနမဘေဒေါပစာရေန ဝုစ္စတီတျတ္ထော, သင်္ချေယျပူရဏေ [Pg.209] ဍော န ဟောတီတိ ဝတွာ တဒတ္ထံ ဝိဘာဝေတုမာဟ- ‘ဒွါဒသန္န’မိစ္စာဒိ. သော ဃဋော တာသံ ဃဋိကာနံ ပူရဏော ဒဗ္ဗာနံ ဒဗ္ဗန္တရေ နာတိ ရိတ္တီကရဏဝသေန. ဝီသတိယာ ပူရဏောတိအာဒိနာ ဝိဂ္ဂဟော.

‘සම්පජ්ජතේ’ යන්නෙන් ‘පූරීයතේ’ (පුරවනු ලැබේ) යන මෙහි අර්ථය පවසයි. මේ මඟින් මෙය දක්වයි: 'කළ ගෙඩි ආදී ද්‍රව්‍යයන් වෙනත් ද්‍රව්‍යයක් තුළට දැමීමෙන් හිස් බව නැති කිරීමක් මෙන් සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කිරීමක් නොවේ; වැදගත් වන්නේ එහි (සංඛ්‍යාවෙහි) නියම ප්‍රමාණයට පැමිණීම (සමප්‍රාප්තිය) පමණි'. එසේ නම්, ‘යමකින් ඒ සංඛ්‍යාව පුරවනු ලැබේද’ (සා සංඛ්‍යා පූරීයතේ යේන) යන වචන සම්බන්ධය කෙබඳුද? ‘සා’ යන්නෙන් යම් සංඛ්‍යා ශබ්දයකින් ප්‍රත්‍යය පනවන ලද්දේද, එම සංඛ්‍යා ශබ්දය ගැන කියවේ. එහිද පූරණය හා අභේදය ප්‍රකාශ කිරීමෙහි සැක කොට, ‘අභේදයෙන් සංඛ්‍යාව කියනු ලැබේ, යමකින් පුරවනු ලැබේද යනුයි’ කීවේය. අභිධානය (නම) සහ අභිධෙය්‍යය (අර්ථය) අතර අභේදෝපචාරයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ යනු අර්ථයයි. සංඛ්‍යෙය පූරණයෙහි ‘ඪ’ ප්‍රත්‍යය නොවේ යැයි පවසා, ඒ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘ද්වාදසන්නං’ යනාදිය පැවසීය. ඒ කළය එම කුඩා කළවල පුරවන්නා වන්නේය, ද්‍රව්‍යයන් වෙනත් ද්‍රව්‍යයක් තුළට දමා හිස් බව නැති කිරීමේ වශයෙනි. ‘වීසතියා පූරණෝ’ (විස්ස සම්පූර්ණ කරන්නා) යනාදී වශයෙන් විග්‍රහය වේ.

၅၄. ဆာ

54. ඡා

ကစ္စာယနေန ‘‘ဒွိတီဟိ တိယော’’တိ (၂-၈-၄၂) သုတ္တေန ဒွိတိသဒ္ဒေဟိ တိယပ္ပစ္စယံ ဝိဓာယ ‘‘တိယေ ဒုတာပိ စာ’’တိ (၂-၈-၄၃) ဒွိတီနံ ဒုတာဒေသေန ဒုတိယံ တတိယန္တိ စ ‘‘စတုဆေဟိ ထဌာ’’တိ (၂-၈-၄၁) သုတ္တေန စတုတော ထပ္ပစ္စယံ ဝိဓာယ ဒွိတ္တေန စတုတ္ထန္တိ စ နိပ္ဖာဒိတံ. ဣဓ တထာ ဘာဝေန ကထံ တေ သိဇ္ဈန္တီတိ အာသင်္ကိယ ဝုတ္တိယံ ‘ကထ’မိစ္စာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတုမာဟ ‘သင်္ချေ’စ္စာဒိ. ဝုတ္တိယံ ‘ဒုတိယဿာ’တိအာဒိနာ သုတ္တေကဒေသာ ဒဿိတာတိ တာနိ သမ္ပုဏ္ဏံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘ဒုတိယဿာ’တိအာဒိနာ ‘စတုတ္ထတတိယာန’မိစ္စာဒိနာ စ ဝုတ္တာနိ.

කච්චāයනයන් විසින් ‘ද්විතීහි තියෝ’ (කච්චායන 2-8-42) සූත්‍රයෙන් ‘ද්වි’, ‘ති’ යන ශබ්දයන්ගෙන් ‘තිය’ ප්‍රත්‍යය පනවා, ‘තියේ දුතාපි චා’ (2-8-43) සූත්‍රයෙන් ‘ද්වි’ සහ ‘ති’ යන ශබ්දයන්ට ‘දු’, ‘ත’ යන ආදේශයන් කිරීමෙන් ‘දුතියං’, ‘තතියං’ කියා ද, ‘චතුඡේහි ථඨා’ (2-8-41) සූත්‍රයෙන් ‘චතු’ ශබ්දයෙන් ‘ථ’ ප්‍රත්‍යය පනවා, ද්විත්ව කිරීමෙන් ‘චතුත්ථං’ කියා ද නිපදවන ලදී. මෙහිදී ඒ ආකාරයෙන් ඒවා කෙසේ සිද්ධ වේදැයි සැක කොට, වෘත්තියෙහි ‘කථං’ යනාදිය පවසන ලද බව දැක්වීමට ‘සංඛ්‍යා...’ යනාදිය පැවසීය. වෘත්තියෙහි ‘දුතියස්ස’ යනාදියෙන් සූත්‍ර කොටස් දක්වන ලද බැවින්, ඒවා සම්පූර්ණ කොට දැක්වීම සඳහා ‘දුතියස්ස’ යනාදිය සහ ‘චතුත්ථතතියේනං’ යනාදිය පවසන ලදී.

၅၅. ဧကာ

55. ඒකා

သင်္ချာဝစနဿ ဂဟဏေ ကော ဒေါသောစ္စာဟ-‘သင်္ချာဝါစိ’စ္စာဒိ. ဗဟုတ္တဝိသယေ ပယောဂေါ န သိယာတိ သင်္ချာဝစနဿ ဧကတ္ထေ နိယတတ္တာ ဝုတ္တံ. ဧကာကီဟိစ္စဿ အတ္ထမာစိက္ခတိ ပဓာနဘူတေဟေဝ’စ္စာဒိနာ. ဥပပဇ္ဇကေ ဗဟုတ္တဝိသယေ ပယောဂေါတျပေက္ခတေ.

‘සංඛ්‍යාවචන’ යන්න ගැනීමේදී ඇති වන දෝෂය කුමක්දැයි ප්‍රශ්න කොට, ‘සංඛ්‍යාවාචී’ යනාදිය පැවසීය. බහුත්ව විෂයයෙහි ප්‍රයෝගය සිදු නොවිය හැකි බැවින්, ‘සංඛ්‍යාවචන’ යන්න ඒක වචනයෙහි නියත වූවක් ලෙස පවසන ලදී. ‘ඒකාකීහි’ යන්නෙහි අර්ථය ‘පධානභූතේහේව’ (ප්‍රධාන වූවන්ගෙන්ම) යනාදියෙන් පවසයි. සුදුසු කල්හි බහුත්ව විෂයයෙහි ද යෙදීම අපේක්ෂා කෙරේ.

၅၆. ဝစ္ဆာ

56. වච්ඡා

တရော ဟောတီတိ ဝုတ္တေပိ တေဟိ တရော ဟောတီတိ ဝိညာယတိ, ဝစ္ဆာဒီဟီတိ သုတတ္တာ ပန ဝစ္ဆာဒီနန္တိ စ ဝိညာယတီတိ ဝစ္ဆာဒီနန္တိအာဒိနာ ဝုတ္တိဂန္ထောပဒဿနံ. နနု တနုတ္တေ ဝဝစ္ဆာဒီဟိ ပစ္စယော ဝိဓီယတေ, ယေ စ သရီရေန ကိသာဝစ္ဆာဒယော, တတြာပျဝိသေသေန ပယောဂေါ ပသဇ္ဇတိ ဝိသေသာနုပါဒါနတော, တသ္မာ ကထမတြ သဘာဝဿေဝ တနုတ္တံ ဝိညာယတေ ယေနေဝံ ဝိဝဋမိစ္စာဟ- ‘ဝစ္ဆာဒိသဒ္ဒါန’ မိစ္စ-ဒိ, ဝစ္ဆာဒီဟိ ပကတီတိ ပစ္စယေ ဝိဓီယမာနေ တာသံ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ ဝယောဝိသေသာဒိ, ယသ္မိံ သတိ ဝစ္ဆာဒယော သဒ္ဒါ ဒဗ္ဗေ-ဘိနိဝိသန္တေ, တံ ပစ္စယာ-သန္နံ, န စ ကိသတ္တဿ ဘာဝါ ဒဗ္ဗေ ဝစ္ဆာဒိသဒ္ဒါ ပဝတ္တန္တေ. အတော [Pg.210] တဿေဝ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တဿ တနုတ္တေ ယုတ္တံ ပစ္စယေန ဘဝိတုံ, (န) တနုတ္တမတ္တေတိ မညတေ. ပဝတ္တိနိမိတ္တံ သမ္ဗန္ဓိ အာသန္နန္တိ သမာနာဓိကရဏာနိ.

‘තරෝ හෝති’ (තර ප්‍රත්‍යය වෙයි) යැයි කී කල්හි ද, ඔවුන්ගෙන් ‘තර’ ප්‍රත්‍යය වන බව හැඟවෙයි. ‘වච්ඡාදීහි’ යැයි සූත්‍රගත කොට ඇති බැවින් ‘වච්ඡාදීනං’ (වච්ඡ ආදීන්ගේ) යැයි ද හැඟවෙයි. එබැවින් ‘වච්ඡාදීනං’ යනාදියෙන් වෘත්ති ග්‍රන්ථය දැක්වීමයි. ශරීරයේ කෘශ බව නිසා කෙට්ටු වූ වසු පැටවුන් ආදීන් කෙරෙහි ද, කිසිදු විශේෂයක් දක්වා නොමැති බැවින් අවිශේෂයෙන් ප්‍රයෝගය සිදු විය හැකිය. එසේ නම්, මෙහි ස්වභාවයෙන්ම කෙට්ටු බව (සියුම් බව) කෙසේ අවබෝධ වේදැයි මෙසේ විස්තර කරන ලද්දේ කුමක් නිසාදැයි අසා ‘වච්ඡාදිසද්දානං’ (වච්ඡ ආදී ශබ්දයන්ගේ) යනාදිය පැවසීය. වච්ඡ ආදී ශබ්ද ප්‍රකෘති කොට ප්‍රත්‍යයක් පනවන කල්හි, ඔවුන්ගේ පැවැත්මට හේතුව (ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත) වයස් විශේෂය ආදියයි. යම් වයස් විශේෂයක් ඇති කල්හි වච්ඡ ආදී ශබ්ද ද්‍රව්‍යයෙහි යෙදේද, එය ප්‍රත්‍යයට වඩාත්ම සමීපය. කෘශ බව ඇති වීම නිසා ද්‍රව්‍යයෙහි ‘වච්ඡ’ ආදී ශබ්ද නොපවතී. එබැවින් එම ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්තෙහිම සියුම් බව සඳහා ප්‍රත්‍යය යෙදීම සුදුසුය, ශරීරයේ කෙට්ටු බව සඳහා පමණක් නොවේ යැයි සිතනු ලැබේ. ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත, සම්බන්ධය සහ ආසන්න බව සමානාධිකරණ වේ.

ဝစ္ဆော ပဌမဝယော, တဿ တနုတ္တံ ဒုတိယဝယပ္ပတ္တိ. ဒုတိယဉှိ ဝယံ ပပ္ပောန္တဿ ဝစ္ဆဿ ပဌမော ဝယော ဝစ္ဆသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ ကိဉ္စိမတ္တာဝသေသံ ဘဝတိ အမုမေဝါဟ-‘သုသုတ္တဿေ’စ္စာဒိနာ. ဥက္ခောတရုဏောဒုတိယဝယပ္ပတ္တော ဝုစ္စတေ, တဿ တနုတ္တံ တတိယဝယပ္ပတ္တိ. တတိယဉှိ ဝယပ္ပတ္တကာလေ ဒုတိယဿ ဝယဿ ဥက္ခသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ နိမိတ္တဿ ကိဉ္စိမတ္တာ ဝသေသတော ဇာတိသင်္ကရတ္တာ ဂဒ္ဒဘဇာတိယာ ဝဠဝါဇာတိယာ စ မိဿတ္တာ. ဘာရဝါဟကတ္တမ္ပတိ ယော သမတ္ထော, သော ဥသဘောတျုစ္စတေ, ယဒါတု တဿ ဘာရဝါဟကတ္တေ သာမတ္ထိယံ မန္ဒံ ဘဝတိ ပရိက္ခီဏံ, တဒါ တနုတ္တမ္ဘဝတီတျာဟ- ‘သာမတ္ထိယဿ တနုတ္တံ အပ္ပဗလတာ’တိ.

‘වච්ඡ’ (වසු පැටවා) යනු පළමු වයසයි (ළමා වියයි). එහි ‘තනුත්ත’ (සියුම් බව හෙවත් අඩුවීම) නම් දෙවන වයසට පැමිණීමයි. මන්ද, දෙවන වයසට පැමිණෙන වසු පැටවාගේ ‘වච්ඡ’ ශබ්දයේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත වූ පළමු වයස ස්වල්ප මාත්‍රයක් පමණක් ඉතිරි වන බැවිනි. මෙයම ‘සුසුත්තස්ස’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘උක්ඛ’ යනු තරුණ වූ දෙවන වයසට පැමිණි සතායි. ඔහුගේ ‘තනුත්ත’ (සියුම් බව) නම් තුන්වන වයසට පැමිණීමයි. මන්ද, තුන්වන වයසට පැමිණි කල්හි, ‘උක්ඛ’ ශබ්දයේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත වූ දෙවන වයස ස්වල්ප මාත්‍රයක් පමණක් ඉතිරි වන බැවින් ද, ජාති සංකරතාව නිසා කොටළු ජාතිය හා වෙළඹ ජාතිය මිශ්‍ර වන බැවිනි. බර ඉසිලීම සම්බන්ධයෙන් යමෙක් සමර්ථ වේද, ඔහු ‘උසභ’ (වෘෂභ) යැයි කියනු ලැබේ. යම් කලෙක ඔහුගේ බර ඉසිලීමේ ශක්තිය මන්ද වේද, ගෙවී යයිද, විට ‘තනුත්ත’ (බලයේ අඩුවීම) වෙයි. එබැවින් ‘සාමත්ථියස්ස තනුත්තං අප්පබලතා’ (සාමර්ථ්‍යයේ අඩුවීම නම් අල්ප බලවත් බවයි) යැයි පැවසීය.

၅၇. ကိမှာ

57. කිම්හා

သမုဒါယော နာမ ဒွျဝယဝေါ ဝါ သိယာ ဗဟုကာဝယဝေါ ဝါ, တတ္ထ ဒွျဝယဝသမုဒါယာ နိဒ္ဓါရဏေ သာမတ္ထိယာ ဧကဿေဝ နိဒ္ဓါရဏံ ဝိညာယတိ တမေဝါနုသရတိ. ဗဟုကာဝယဝသမုဒါယာပျေ ‘ကဿ နိဒ္ဓါရဏေ’တိ သုတ္တေ ဧကဿာတိ ဝစနာဘာဝေပိ ဧကဿေဝ နိဒ္ဓါရဏံ ဝိညာတဗ္ဗံ တေနေဝ ကတရော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော’တျာဒိကမုဒါဟရဏမဒါသိ. ကတရော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော ကတရော ဘဝတံ ကဌောတျာဒျုဒါဟရဏဗဟုတ္တေန နိဒ္ဓါရဏဝါစီနမဗဟုတ္ထေပိ နိဒ္ဓါရိယမာနဝါစီဟီ’တိ ဗဟုတ္တေန ဝုတ္တံ. အပစ္စပရံပရာယ ပဝတ္တံ ဂေါတ္တံ ဝံသော, တဒဘိ ဓာယိနော အပစ္စပ္ပစ္စယန္တာပိ အဘေဒေါပစာရေန ဂေါတ္တံ, တေဝါပစ္စာ ပစ္စဝန္တသမ္ဗန္ဓဒွါရေနာပစ္စေ ပဝတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါ ဘဝန္တိ, စရဏသဒ္ဒါ စ ကဌာ ယော ကိရိယာသဒ္ဒါ ဘဝန္တိ ကဌာဒီဟိ ဝုတ္တဇ္ဈယနတ္ထံ ယထာ သကံဝတစရဏကိရိယာနိမိတ္တတ္တေနာဇ္ဈေတူသု ပဝတ္တာတိ တေသံ သမ္ဗန္ဓိသဒ္ဒါနံ ကေသဉ္စိ အတ္ထဿ ကိရိယာသဒ္ဒါနံ စာတ္ထဿ အသတျပိ ဇာတိတ္တေ ဇာတိနိဗန္ဓနံ လောကေ ကာရိယမိဋ္ဌံ တဒုတ္တံ ‘‘ဂေါတ္တဉ္စ စရ- ဏေဟိ [Pg.211] သဟာ’’တိ. တတ္ထာပိ ဇာတိတ္တမ္ပရိဘာသိတံ, တေနာဟ- ‘ကဌဿ စရဏတ္တာ ဇာတိတ္တံ ဂေါတတ္တာ ဇာတိတ္တ’န္တိ စ.

සමූහය (සමුදාය) යනු කොටස් දෙකකින් යුක්ත හෝ බොහෝ කොටස්වලින් යුක්ත හෝ විය හැකිය. එහිදී කොටස් දෙකකින් යුත් සමූහයකින් වෙන් කර දැක්වීමේ (නිර්ධාරණය කිරීමේ) ශක්තිය නිසා එක් අයෙකුම වෙන් කර හඳුනාගනු ලැබේ, එයම අනුගමනය කරයි. බොහෝ කොටස් ඇති සමූහයකින් ද 'එක් අයෙකු වෙන් කර දැක්වීමේදී' යන සූත්‍රයෙහි 'එක් අයෙකුගේ' යන වචනය නොමැති වුවද එක් අයෙකුගේම වෙන් කර දැක්වීම් (නිර්ධාරණය) තේරුම් ගත යුතුය. ඒ නිසාම 'ඔබලා අතරින් දේවදත්ත කවුද?' යනාදී උදාහරණ දක්වන ලදී. 'ඔබලා අතරින් දේවදත්ත කවුද?', 'ඔබලා අතරින් කඨ කවුද?' යනාදී උදාහරණ බහුල වීම හේතුවෙන්, නිර්ධාරණය (වෙන් කර) දක්වන වචන බහු අර්ථයක් නොමැති වුවද, වෙන් කරනු ලබන (නිර්ධාරණය කරනු ලබන) වචන බහුවචනයෙන් දක්වා ඇති බැවින් 'බහුත්වයෙන්' පවසන ලදී. පරම්පරා අනුපිළිවෙලින් පවත්නා ගෝත්‍රය වංශය නම් වේ. එය හඟවන අපත්‍ය ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති වචන ද අභේද උපචාරයෙන් 'ගෝත්‍ර' නම් වේ. එම අපත්‍ය ප්‍රත්‍යයන් (දරු මුනුබුරන්) සහ දරුවන් ඇති අයගේ සම්බන්ධය ද්වාරයෙන් අපත්‍යයන් කෙරෙහි පවත්නා බැවින් ඒවා සම්බන්ධ වාචී ශබ්ද වෙති. චරණ ශබ්ද සහ කඨ ආදී ක්‍රියා ශබ්ද වෙති. කඨ ආදීන් විසින් පවසන ලද අධ්‍යයන අර්ථය පිණිස, තම තමන්ගේ වත සහ චරණ ක්‍රියාවන් නිමිති කොටගෙන ඉගෙන ගන්නන් කෙරෙහි පවත්නා බැවින්, එම සම්බන්ධ ශබ්දයන්ගෙන් ඇතැමෙකුගේ අර්ථයටත් ක්‍රියා ශබ්දයන්ගේ අර්ථයටත් ජාති බවක් (පොදු බවක්) නොමැති වුවද ලෝකයෙහි ජාතිය උපනිශ්‍රය කොට පවතින කාර්යය කැමති වේ. ඒ බව 'ගෝත්‍රය ද චරණයන් සමඟ' යැයි පවසන ලදී. එහිදී ද ජාති බව පරිභාෂිත (සම්මුතික) වේ, එබැවින් 'කඨගේ චරණ (හැසිරීම්) බැවින් ජාති බව ද ගෝත්‍ර බැවින් ජාති බව ද වේ' යැයි කියන ලදී.

၅၈. တေန

58. එබැවින්

လောကိယာတိ ပရသဒ္ဒသတ္ထကာရေ သန္ဓာယာဟ. ဣဟ တု အဝိသေသေန ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. နိရုတ္တိယံ သာမညေန ဝုတ္တတ္တာတိ ယောဇနာ. သာမညေန ဝုတ္တာကာရံ ဒဿေတုံ ‘ကထ’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒေဝေဟိ ဒတ္တော ဗြဟ္မုနာ ဒတ္တောတိအာဒီနိ ကတ္တရိ ကရဏေ ဝါ ဝိဂ္ဂဟဝါကျာနိ. ဒေဝဒတ္တော ဒေဝဒတ္တိကော ဒေဝိယော ဒေဝလောတိအာဒီနိ ဝုတ္တိပဒါနိ.

'ලෞකික' යනු පරශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයන් (ව්‍යාකරණඥයන්) අදහස් කරමින් පැවසීය. මෙහිදී නම් විශේෂයක් නොමැතිව පවසන ලද්දේ යනු සම්බන්ධයයි. නිරුක්තියෙහි පොදුවේ පවසා ඇති බැවින් යනු යෝජනාවයි. පොදුවේ පවසන ලද ආකාරය දැක්වීම සඳහා 'කෙසේද' යනාදිය පවසන ලදී. 'දෙවියන් විසින් දෙන ලද්දේ', 'මහා බ්‍රහ්මයා විසින් දෙන ලද්දේ' යනාදිය කර්තෘකාරකයෙහි හෝ කරණකාරකයෙහි විග්‍රහ වාක්‍යයෝ වෙති. 'දේවදත්ත', 'දේවදත්තික', 'දේවිය', 'දේවල' යනාදිය වුත්ති පදයන් වේ.

တတ္ထ နိရုတ္တိပိဋကာဂတာနံ ‘ဒေဝဒတ္တာ ဒေဝဒတ္တိကော’တိအာဒီနံ ဝုတ္တိပဒါနမညထာ နိပ္ဖတ္တိမုပဒဿိယ ဒေဝလော ဒေဝိယောတိအာဒီနမ္ပန ဝစနန္တရေနေဝ နိပ္ဖတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘ဒေဝေဟိ ဒတ္တော’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရသဒ္ဒသတ္ထကာရာနမ္ပိ ဒေဝလော ဒေဝိယောတိ ဝစနန္တရေနေဝ သာဓနံ သာဓနာကာရဉ္စ တေသံ ဒဿေတုံ ‘ကေစီဟီ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကဒေသတောယေဝ ပစ္စယမိစ္ဆန္တိ တေန တေသံ ဒေဝလော ဒေဝိယော ဒတ္တိ လောစ္စာဒိ ဘဝတိ. ကပ္ပနာဂါရဝေါတိ ဒတ္တသဒ္ဒလောပနာမေကဒေသဝသေန ကပ္ပနာဂါရဝေါ.

එහිදී නිරුක්ති පිටකයෙහි ආවා වූ 'දේවදත්ත, දේවදත්තික' යනාදී වුත්ති පදයන්ගේ වෙනත් ආකාරයකින් සිදුවීම (නිෂ්පත්තිය) පෙන්වා දී, 'දේවල, දේවිය' යනාදී පදයන්ගේ ද වෙනත් වචනයකින්ම සිදුවීම දැක්වීමට 'දෙවියන් විසින් දෙන ලද්දේ' යනාදිය පවසන ලදී. පරශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයන්ට ද 'දේවල, දේවිය' යනු වෙනත් වචනයකින්ම සාධනය වන බවත්, ඔවුන්ගේ සාධන ආකාරය දැක්වීමට 'ඇතැමුන් විසින්' යනාදිය පවසන ලදී. එක් කොටසකින්ම ප්‍රත්‍යය කැමති වෙති, එබැවින් ඔවුන්ට 'දේවල, දේවිය, දත්තිල' යනාදිය වේ. 'කල්පනා ගෞරවය' යනු 'දත්ත' ශබ්දය ලොප් කිරීම එක් කොටසක් වශයෙන් සලකා කරන ලද කල්පනා ගෞරවයකි.

၅၉. တဿ

59. ඔහුගේ

န စ သဗ္ဗေတိအာဒိနာ ဗဟုလာဓိကာရေ ဖလံ ဝုတ္တံ. ဘာဝသဒ္ဒေါ ကတ္ထစိ ကိရိယာယံ ဝတ္တတေ ‘ဘာဝေ အယံ ဝိဓီ’တိ. ကတ္ထစိ အဓိပ္ပာယေ ‘အယမေတေသံ ဘာဝေါ ’တိ. ကတ္ထစိ ပဒတ္ထေ ‘ဣမေ ဘာဝါ’တိ. ကတ္ထစိ သတ္တာမတ္တေ‘တိဏာနံ ဘာဝေါ’တိ. တေနာဟ-‘ဘာဝသဒ္ဒဿေ’စ္စာဒိ. ရူပသာဓန ဒွါရေနာတိ ဘာဝသဒ္ဒဿ ရူပသာဓနဒွါရေန, သပ္ပန္တိ ပကာသေန္တိ အတ္ထ မနေနာတိ သဒ္ဒေါ. သောဝ အဘိဓာနံ အဘိဓီယတေ-နေနတ္ထောတိ ကတွာ. ဗုဇ္ဈတိ အတ္ထသရူပန္တိ ဗုဒ္ဓိ, သာဝ ပတီယတေ-နေနာတ္ထော ပစ္စေတိ အတ္ထ မိတိ ဝါ ပစ္စယောတိ ဝုစ္စတိ.

'සියල්ලෝම නොවෙති' යනාදීන් බහුලාධිකාරයෙහි ප්‍රතිඵලය පවසන ලදී. 'භාව' ශබ්දය ඇතැම් තැනක ක්‍රියාවෙහි පවතී; එනම්, 'භාවයෙහි (ක්‍රියාවෙහි) මේ විධිය වේ' යන්නයි. ඇතැම් තැනක අදහසෙහි පවතී; එනම්, 'මොවුන්ගේ අදහස (භාවය) මෙයයි' යන්නයි. ඇතැම් තැනක පදාර්ථයෙහි පවතී; එනම්, 'මේවා පදාර්ථයෝ (භාවයෝ) වෙති' යන්නයි. ඇතැම් තැනක පැවැත්ම (සත්තාමාත්‍රය) පමණක් යන අර්ථයෙහි පවතී; එනම්, 'තණකොළවල පැවැත්ම' යන්නයි. ඒ නිසා 'භාව ශබ්දයාගේ' යනාදිය පවසන ලදී. 'රූප සාධන ද්වාරයෙන්' යනු භාව ශබ්දයාගේ රූප සාධන ද්වාරයෙන් යන්නයි. මෙයින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරති (හඟවති) යන අර්ථයෙන් 'शබ්දය' නම් වේ. 'මොහු විසින් අර්ථය කියනු ලැබේ' යන අර්ථයෙන් එයම 'අභිධානය' (ප්‍රකාශනය) යැයි කියනු ලැබේ. අර්ථයේ ස්වරූපය අවබෝධ කරගනී යන අර්ථයෙන් 'බුද්ධිය' නම් වේ, 'මොහු විසින් අර්ථය වටහා ගනු ලැබේ' හෝ 'අර්ථය කරා පැමිණේ' යන අර්ථයෙන් එයම 'ප්‍රත්‍යය' (වැටහීම) යැයි කියනු ලැබේ.

နနု စ ‘ဘဝန္တိ ဧတသ္မာ ဗုဒ္ဓိသဒ္ဒါ’တိ ဝုတ္တံ တသ္မာ ပဝတ္တိနိမိတ္တမုဘိန္နမ္ပိ ဘဝတိ, တထာသတိ ‘သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တ’န္တိ သဒ္ဒဿေဝ ပဝတ္တိနိမိတ္တတာ ကသ္မာ [Pg.212] ဝုတ္တာတိ ဝုစ္စတေ. ပါကဋဘာဝေန အဘိဓာနာဘိဓေယျသမ္ဗန္ဓဿ သဒ္ဒဿေဝ ပဝတ္တိနိမိတ္တတံ ဝတွာ ဝိသုံ ဗုဒ္ဓိယာ နိမိတ္တဿ ရူပါနုဂတတ္တံ ဝိသေသေတွာ ပဝတ္တိနိမိတ္တတမဿာ ဒီပေတုံ ‘နိမိတ္တဝသာဟိ’စ္စာဒိမာဟ. ဒဗ္ဗေဂုဏောတိ ဒဗ္ဗေ ဝုတ္တိယံ ဂုဏော နိမိတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဂုဏသဒ္ဒဿေဝ ဇာတိသဒ္ဒတ္တေနောဒါဟရဏဒွယံ ဒတ္တံ… ဂုဏဿ ဇာတိယာ ဝိသုံ ဇာတိနိမိတ္တဿာဘာဝတော. ကိရိယာဒီတိအာဒိသဒ္ဒေန ဒဗ္ဗာဒီနံ ဂဟဏံ, ကေစိ ပန ကိရိယာသဒ္ဒါနံ ကိရိယာ ပဝတ္တိနိမိတ္တန္တျာဟု. တေသံ ဒေဝဒတ္တာဒီနံ အဝတ္ထာဝိသေသေန အဝတ္ထာဘေဒေန သာမညံ တဒဝတ္ထာ ဝိသေသသာမညံ. တေနာဟ- ‘ဒေဝဒတ္တဿာ’တိအာဒိ. ဝိဇ္ဇမာနော ပဒတ္ထော ဝိသယော ယေသံ ဒေဝဒတ္တာဒီနံ သညာသဒ္ဒါနံ တေသံ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ ဇာတိလက္ခဏမာစိက္ခိတမ္ပဋိပါဒိတန္တိ အတ္ထော.

'මේ හේතුවෙන් බුද්ධි ශබ්දයෝ වෙති' යැයි පවසන ලදී, එබැවින් පැවැත්මේ නිමිත්ත (ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත) දෙදෙනාටම (ශබ්දයට හා බුද්ධියට) වෙයි. එසේ තිබියදී 'ශබ්ද ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත' කියා ශබ්දයාගේම පැවැත්මේ නිමිත්තක් බව කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේ දැයි විමසන්නේ නම් පවසනු ලැබේ. අභිධාන (ශබ්ද) හා අභිධෙය්‍ය (අර්ථ) සම්බන්ධයේ ප්‍රකට භාවය නිසා ශබ්දයාගේම පැවැත්මේ නිමිත්තක් බව පවසා, වෙන් වශයෙන් බුද්ධියේ නිමිත්ත ස්වරූපයට අනුගත බව විශේෂ කොට දක්වා ඇයගේ පැවැත්මේ නිමිත්ත බව පැහැදිලි කිරීමට 'නිමිත්ත වසයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. 'ද්‍රව්‍යයෙහි ගුණය' යනු ද්‍රව්‍යයෙහි පැවැත්මෙහි ගුණය නිමිත්ත වේ යනු සම්බන්ධයයි. ගුණ ශබ්දයටම ජාති ශබ්දයක් වශයෙන් උදාහරණ දෙකක් දක්වන ලදී... මන්ද යත් ගුණයට හා ජාතියට වෙන් වශයෙන් ජාති නිමිත්තක් නොමැති බැවිනි. 'ක්‍රියාදී' යන ආදි ශබ්දයෙන් ද්‍රව්‍ය ආදිය ග්‍රහණය කෙරේ. ඇතැමෙක් ක්‍රියා ශබ්දයන්ගේ පැවැත්මට නිමිත්ත ක්‍රියාව යැයි පවසති. එම දේවදත්ත ආදීන්ගේ අවස්ථා විශේෂය හෙවත් අවස්ථා භේදය අනුව පවත්නා පොදු බව 'අවස්ථා විශේෂ සාමාන්‍යය' නම් වේ. ඒ නිසා 'දේවදත්තයාගේ' යනාදිය පවසන ලදී. පවත්නා වූ පදාර්ථය විෂය කොට ඇති දේවදත්ත ආදී සංඥා ශබ්දයන්ගේ යම් පැවැත්මේ නිමිත්තක් වේ ද, එය ජාති ලක්ෂණයෙන් යුක්තව පෙන්වා දෙන ලදී යනු අර්ථයයි.

အနေန စ ဒေဝဒတ္တာဒယော သညာသဒ္ဒါပိ သမာနာ ဇာတိသဒ္ဒါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ စရဟိ သညာသဒ္ဒါပိ ဇာတိဝစနာ သိယုံ, ပဉ္စဝိဓတ္တမေသံ ပရိဟာယတီတိ. နေဒမေဝံ ဝိညေယျံ… ပသိဒ္ဓတရဇာတျာဘိဓာန ကဌဂေါဝီဟိယဝါဒိသဒ္ဒါ ဇာတိသဒ္ဒတ္တေန ဝိသုံ ပရိဂ္ဂယှန္တိ.

මෙහිදී දේවදත්ත ආදී සංඥා ශබ්දයන් ද සමාන වශයෙන් ජාති ශබ්දයෝ වෙති යන්න පවසන ලදී. ඉදින් එසේ සංඥා ශබ්දයන් ද ජාති වාචී වන්නේ නම්, මොවුන්ගේ පංචවිධ භාවය (පස්වැදෑරුම් බව) පිරිහෙන්නේ යැයි සිතිය හැක. මෙය එසේ තේරුම් නොගත යුතුය... වඩාත් ප්‍රසිද්ධ වූ ජාතීන් ප්‍රකාශ කරන කඨ, ගෝ (ගව), වීහි (වී), යව ආදී ශබ්දයන් ජාති ශබ්ද වශයෙන් වෙන් කොට ගනු ලැබේ.

သမ္ဗန္ဓိဘေဒတောတိ ဃဋာဒိသမ္ဗန္ဓီနံ ဘေဒတော. အဘာဝဿဘေဒတောတိ ဃဋပဋာဒီနံ သမ္ဗန္ဓီနံ ဘေဒေန အဘာဝဿ ဘေဒတော အဘေဒေပိ ဘေဒါ ဥပစရိတာ သန္တီတိ ယောဇနာ. ယဿ သာမညဿ ဝသာ, တေသု ဥပစရိတဘေဒေသွာကာသာဒီသု. နိရဝယဝါဝိဇ္ဇမာနဝိသယာနန္တိယေ အာကာသော ဝိယ နိရဝယဝါ အဘာဝေါ ဝိယ အသန္တာ စ, တေ ဝိသယော ယေသံ သဒ္ဒါနံ တေသန္တိ အတ္ထော. သာမညံ ဘာဝေါတိ ပုထုဇ္ဇနာဒိသာမညံ ဘာဝေါတိ အတ္ထော. အလသဿ ဘာဝေါ ကိရိယာသမ္ဗန္ဓိတ္တံ, ဗြဟ္မညံ ဇာတိ စာပလျံ နေပုညံ ဂုဏော ဝါ. ဝုတ္တိယံ သကတ္ထေကန္တာတိ ‘‘သကတ္ထေ’’တိ (၄-၁၂၂) ဣမိနာ သကတ္ထေ ကတကပ္ပစ္စယန္တာတိ အတ္ထော. န ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ပတ္တကာလောဝ ပတ္တကလ္လံ. ကရုဏာ ဧဝ ကာရုညံ.

'සම්බන්ධීන්ගේ භේදයෙන්' යනු ඝට (කළය) ආදී සම්බන්ධීන්ගේ වෙනස් වීමෙනි. 'අභාවයේ භේදයෙන්' යනු ඝට, පට (රෙදි) ආදී සම්බන්ධීන්ගේ භේදයෙන් අභාවය ද වෙනස් වන බැවින්, භේදයක් (වෙනසක්) නොමැති තැන ද භේදයෝ ආරෝපණය (උපචාර) කරනු ලැබෙත් යනු යෝජනාවයි. යම් පොදු බවක් (සාමාන්‍යයක්) හේතුවෙන්, ඒ ආරෝපිත භේදයන් ඇති ආකාශය ආදියේ පවතී ද. 'අවයව රහිත වූ ද නොපවත්නා වූ ද විෂයයන් ඇති' යනු යම් ශබ්ද සමූහයකට ආකාශය මෙන් අවයව රහිත වූ ද, අභාවය මෙන් නොපවත්නා වූ ද දෑ විෂය වෙත් ද, ඒ ශබ්දයන්ගේ යන්න අර්ථයයි. 'සාමාන්‍යය භාවය වේ' යනු පෘථග්ජන ආදීන්ගේ පොදු බව භාවය වේ යනු අර්ථයයි. අලසයාගේ ස්වභාවය (භාවය) ක්‍රියා සම්බන්ධතාවයයි, බ්‍රාහ්මණ භාවය (බ්‍රහ්මඤ්ඤ) ජාතියයි, චාපල්‍යය හා නෛපුණ්‍යය ගුණය වේ. වුත්ති (පැවැත්ම) යෙහි ස්වාර්ථයෙහි කෙළවර වූයේ 'ස්වාර්ථයෙහි' (4-122) යන මෙයින් ස්වාර්ථයෙහි කරන ලද 'ක' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇත්තේ යනු අර්ථයයි. 'නොදැක්ක යුතුය' යනු සම්බන්ධයයි. සුදුසු කාලයම 'පත්තකල්ල' නම් වේ. කරුණාවම 'කාරුණ්‍ය' නම් වේ.

၆၂. အဏွာ

62. අණු

‘‘ဧကယောဂနိဒ္ဒိဋ္ဌာနံ သဟဝါပဝတ္တိ သဟဝါ နိဝတ္တီ’’တိ ‘ဘာဝ ကမ္မေသူ’တိ [Pg.213] အနုဝတ္တတေ. တထာပိ ဘာဝေတီမိနာဝေတ္ထ သပ္ပယောဇနတ္တံ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဘာဝကမ္မေသု’စ္စာဒိ.

'එක් යෝගයකින් (ක්‍රමයකින්) දක්වන ලද දෑ එක්ව පැවතීම හෝ එක්ව වැළකීම සිදු වේ' යන නියමයෙන් 'භාව කර්මයන්හි' යන්න අනුවර්තනය වේ. එසේ වුව ද, 'භාවයෙහි' යන්නෙන් මෙහි ප්‍රයෝජනවත් බව දැක්වීම සඳහා 'භාව කර්මයන්හි' යනාදිය පවසන ලදී.

၆၄. တရ

64. තර

ယဇ္ဇပိ သီဓာတုဿ ကေဝလဿ သုပနေ ပဝတ္တိ, တထာပျတိပုဗ္ဗဿ ဥက္ကံသေ ပဝတ္တီတိ အာဟ- ‘အတိသယော ဥက္ကံသော’တိ. သော စ အတိသယော ကဿ သမ္ဘဝတိစ္စာဟ- ‘သော စ ကိရိယာဂုဏာန’န္တိ. ကထံ တေသမတိသယောစ္စာဟ- ‘အာဓာရဘူတဒဗ္ဗဝသာ’တိ. ကုတောစ္စာဟ- ‘အနပေက္ခိတေ’စ္စာဒိ. အနပေက္ခိတော ကိရိယာဂုဏာနံ နိဿယော ဒဗ္ဗသင်္ခါတော ယေသန္တိ ဝိဂ္ဂဟော, ဒဗ္ဗဿ နိဿယဘူတဿာ-တိသယတ္တံ ဟောန္တမ္ပိ နိဿိတာနံ ကိရိယာ ဂုဏာနံ ဝသေနေဝ သိယာ နာညထာတိ ဝတ္တုမာဟ-‘ပစ္စဓိကရဏ’န္တိအာဒိ.

යද්‍යපි ‘සි’ (ශී) ධාතුව තනිව නිද්‍රා අර්ථයෙහි පැවතියද, ‘අති’ උපසර්ගය මුලට ආ කල උත්කෘෂ්ටභාවයෙහි පවතී යන්න දැක්වීමට ‘අතිසයෝ උක්කංසෝ’ (අතිශය යනු උත්කෘෂ්ටභාවයයි) යනුවෙන් පැවසීය. ඒ අතිශයතාව කාහට ඇතිවන්නේදැයි පැහැදිලි කිරීමට ‘සෝ ච කිරියාගුණානං’ (එය ක්‍රියා ගුණයන්ගේය) යනුවෙන් පැවසීය. ඔවුන්ගේ අතිශයතාව කෙසේ සිදු වේද යත්, ‘ආධාරභූතදබ්බවසා’ (ආධාරභූත වූ ද්‍රව්‍යයන්ගේ වසයෙන්) යැයි පැවසීය. එය කුමක් නිසාදැයි දැක්වීමට ‘අනපෙක්ඛිත’ යනාදිය පැවසීය. ‘ද්‍රව්‍ය’ නමින් හැඳින්වෙන ක්‍රියා ගුණයන්ගේ ආශ්‍රය අපේක්ෂා නොකරන ලද්දේ යම් තැනකද, එය ‘අනපේක්ෂිත’ වේ යනු එහි විග්‍රහයයි. ආශ්‍රය භූත වූ ද්‍රව්‍යයාගේ අතිශයත්වය පැවතියද, එය සිදුවන්නේ එය ඇසුරු කළ ක්‍රියා ගුණයන්ගේ වසයෙන්ම මිස අන් ක්‍රමයකින් නොවේ යැයි පැවසීමට ‘පච්චධිකරණං’ යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය.

နနု စ ယဒိ ကိရိယာဂုဏာနမေဝါတိသယော, တဒါ န သိဇ္ဈတိ ‘ဂေါတရော’တိ နေသ ဒေါသော, နော စေတ္ထ ဇာတိယာတိသယော, ကဿ စရဟိ ဂုဏဿ ဂေါ အယံ ယော သကဋံ ဝဟတိ, ဂေါတရော-ယံ ယော သကဋံ ဝဟတိ သိရဉ္စာတိ, ဇာတိယာ ဟိ နိစ္စာယေကရူပါယ နောက္ကံသာပကံသယောဂေါ သမ္ဘဝတီတိ ဒဗ္ဗဿာပိ နာတိသယသမ္ဘဝေါ. တထာဟိ တုလျပ္ပမာဏဿ ဂုဏကတောဝ မူလတော ဥက္ကံသော ဒိဿတိ သမာနေပိ ဟိ အာယာမေ ဝိတ္ထာရေ စ ပဋဿ ကာသိကဿာညောဝါဂ္ဃော ဘဝတိ မာထုရဿာညော ဝါတိ. ဒဗ္ဗဿာပိ သာတိသယေဟိ ယုတ္တတာမတ္တေန သာတိသယတ္တဿုပဋ္ဌာပိတတ္တာ ဝုတ္တံ- ‘တေနေဝါဟာ’တိအာဒိ. ယဒဂ္ဂေန ကိရိယာဂုဏာနံ နိဿိတာနမတိသယဝသေန နိဿယဘူတမ္ပိ ဒဗ္ဗံ ကထဉ္စိဒပျတိသယေ ဝတ္တတိ နာမ, တဒဂ္ဂေ တဗ္ဗာစိကာပိ ပကတိ အတ္တနော ဝစနီယတ္ထဝသေန တတ္ထ ဝတ္တတိယေဝ နာမာတိ ‘အတိယယေ ဝတ္တမာနတော’တိ ပကတိဝိသေသနဝသေန ဝုတ္တံ, တေနေဝါဟ- ‘ဣမိနာ ပကတိ ဝိသေသနတ္တဉ္စာဟာ’တိ. သကတ္ထိကာနံ ပကတိအတ္ထော ဇောတနီယော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

ක්‍රියා ගුණයන්ගේම පමණක් අතිශයත්වයක් ඇතිවන්නේ නම්, එවිට ‘ගෝතර’ (වඩා හොඳ ගොනා) යන්න සිද්ධ නොවේදැයි ප්‍රශ්න කළහොත්, එය දෝෂයක් නොවේ. මන්ද යත්, මෙහි ජාතියෙහි (ගවත්වයේ) අතිශයත්වයක් නැත. එසේ නම් කුමන ගුණයක අතිශයත්වයක්ද? ‘කරත්තය අදින මේ ගොනා ගොනෙකි, කරත්තය ද හිස මත තබා අදින මේ ගොනා වඩා හොඳ ගොනෙකි (ගෝතර)’ යන්නෙහි ගුණයෙහි අතිශයත්වයයි. නිත්‍ය වූද, ඒකරූප වූද ජාතියට උත්කර්ෂ (වැඩිවීම) හෝ අපකර්ෂ (අඩුවීම) යෝග්‍යතාවක් ඇති නොවන බැවින්, ද්‍රව්‍යයටද (කෙළින්ම) අතිශයත්වයක් සිදුවිය නොහැක. එසේමය, සමාන ප්‍රමාණයක් ඇති වස්තුවක වුවද මූලික වශයෙන් උත්කෘෂ්ටභාවය පෙනෙන්නේ ගුණය නිසාමය. දිගින් හා පළලින් සමාන වුවද කාශී දේශයේ රෙද්දක වටිනාකම එකක් වන අතර මථුරා දේශයේ රෙද්දක වටිනාකම තවෙකක් වෙයි. ද්‍රව්‍යයටද අතිශය සහිත වූ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ පමණින්ම ස-අතිශය බවක් ආරෝපණය වන බැවින් ‘තෙනේවාහ’ (එහෙයින්ම පැවසීය) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. යම් හෙයකින් ආශ්‍රිත ක්‍රියා ගුණයන්ගේ අතිශයත්වය හේතුවෙන් ආශ්‍රය වූ ද්‍රව්‍යයද යම් ආකාරයකින් අතිශයත්වයෙහි පවතීද, එහෙයින් එය වාචනය කරන ප්‍රකෘතිය (මූල වචනය) ද තමන් විසින් කිය යුතු අර්ථයේ වසයෙන් එහි පවතින්නේමය යන අදහසින් ‘අතිශයෙහි පවතින බැවින්’ යැයි ප්‍රකෘති විශේෂණයක් ලෙස දක්වන ලදී. එබැවින් ‘මෙයින් ප්‍රකෘති විශේෂණ බවද පැවසීය’ යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළේය. ස්වාර්ථ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ප්‍රකෘති අර්ථය ප්‍රකාශ කටයුතු (ජෝතනීය) වන්නේය යනු සම්බන්ධයයි.

သကတ္ထိကာနန္တိ ကတ္တရိ ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယ, သကတ္ထိကေဟီတိ အတ္ထော. ဟေတုမာဟ- ‘ပကတိဝိသေသနန္တီ’တိ. ဣတိသဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ, ယသ္မာ [Pg.214] ‘အတိသယေ ဝတ္တမာနတော’တိ, ပကတိဝိသေသနံ, တတော ပကတျတ္ထဘူတေ-တိသယေ ဇာတတ္တာ သကတ္ထိကေဟိ ယထာဝုတ္တနယေန ပကတျတ္ထဘူတေတိသယော ဇောတနီယော ဟောတီတိ အတ္ထော. တတ္ထ နာဘိဓေယျောတိ ဗျတိရေကမာဟ, တထာ စ ဝက္ခတိ- ‘အတိသယဇောတကာတရာဒယော’တိ.

‘සකත්ථිකානං’ යන්න කර්තෘ කාරකයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වන අතර, සම්බන්ධය පැවසීමේ කැමැත්තෙන් යුක්තව ‘ස්වාර්ථ ප්‍රත්‍යයන් විසින්’ (සකත්ථිකේහි) යන අර්ථය දෙයි. ඊට හේතුව ‘පකතිවිසේසනං’ (ප්‍රකෘති විශේෂණය) යනුවෙන් පැවසීය. ‘ඉති’ ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වේ. යම් හෙයකින් ‘අතිශයෙහි පවතින බැවින්’ යන්න ප්‍රකෘති විශේෂණයක් වේද, එහෙයින් ප්‍රකෘති අර්ථය වූ අතිශයත්වයෙහි උපන් හෙයින්, ස්වාර්ථ ප්‍රත්‍යයන් මඟින් කලින් කී ක්‍රමයට ප්‍රකෘති අර්ථය වූ අතිශයත්වය ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ යනු අර්ථයයි. එහිදී (අතිශයත්වය) වාච්‍ය (කිය යුතු) අර්ථය නොවන බව ව්‍යතිරේක (ප්‍රතිවිරුද්ධ) වශයෙන් දක්වයි. එසේම ඉදිරියට ‘අතිශය ජෝතක වන තර ආදී ප්‍රත්‍යයෝය’ යනුවෙන් පවසනු ඇත.

အထ ပကတိဝိသေသနတ္တေ ကသ္မာ နာဘိဓေယျော ဇောတနီယောစ္စာဟ ‘ပကတိယာယေဝ’စ္စာဒိ. ဥက္ကံသော သမာနဂုဏဝိသယေယေဝ လောကေ ဒိဋ္ဌော တေန သာမညဝစနေပိ တာဒိထဝိသယေယေဝ ကာရဏ ဝသေန ဟောတီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘အတိသယေနေ’စ္စာဒိ. ဒွိန္နမေကဿာ-တိသယေစ္စာဒိနာ ‘ဒွိဗဟူသုက္ကံသေ တရတမာ’’တိ (စံ ၄-၃-၄၅) သက္ကတသုတ္တတ္ထဿာဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ. တရဣယာတိ သကဝေါဟာရေန ဝုတ္တံ, တေသန္တု ဤယပ္ပစ္စယော. ဧဝမိဟာဝိဓာနံ သုခသာနေတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

එසේ නම් ප්‍රකෘති විශේෂණ භාවයෙහිදී කුමක් හෙයින් (අතිශයත්වය) වාච්‍ය නොවී ද්‍යෝත්‍ය (ප්‍රකාශ කටයුතු) වන්නේදැයි ප්‍රශ්න කළහොත්, ‘පකතියායේව’ (ප්‍රකෘතියෙන්ම) යනාදිය පැවසීය. ලෝකයෙහි උත්කෘෂ්ටභාවය (උසස් බව) දැකිය හැක්කේ සමාන ගුණ ඇති විෂයයන්හිමය. එබැවින් සාමාන්‍ය වචනයකදී වුවද එවැනි විෂයයක් කෙරෙහිම හේතු වසයෙන් එය සිදුවන බව පෙන්වීමට ‘අතිසයේන’ (අතිශයත්වයෙන්) යනාදිය පැවසීය. ‘ද්වින්නං ඒකස්ස අතිසයේ’ (දෙදෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුගේ අතිශයත්වයෙහි) යනාදී වචනවලින් ‘ද්විබහූසුක්කංසේ තරතමා’ යන සංස්කෘත සූත්‍රයේ අර්ථයෙහි අදහස විස්තර කරයි. ‘තර’ සහ ‘ඊය’ යනු ස්වකීය ව්‍යවහාරයෙන් (පාලි ව්‍යවහාරයෙන්) පවසන ලද්දකි, ඔවුන්ට (සංස්කෘතයෙහි) ‘ඊයස්’ ප්‍රත්‍යය වේ. මෙසේ මෙහි (පාලි ව්‍යාකරණයෙහි) සංස්කෘතයේ මෙන් සංකීර්ණ විධිවිධාන නොමැති වීම පහසුවෙන් සාදාගත හැකි බවට හේතු වේ යනු සම්බන්ධයයි.

အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘ယထာဝုတ္တသုတ္တတ္ထဝသေန ဒွိန္နမေကဿ ဥက္ကံသာဘာဝါ ‘မာထုရာ ပါဋလိပုတ္တကေဟိ သုကုမာရတရာ’စ္စာဒေါ တရပ္ပစ္စယော န ဟောတီတိ ဧကော မာထုရော ဒုတိယော ပါဋလိပုတ္တကော ဣမေသံ သုကုမာရာနံ ဒွိန္နမေကော မာထုရော-တိသယေန သုကုမာရော သုကုမာရတရော, ဧကမညေသံ ဒွိန္နမုက္ကံသေတထာညေသံ ဒွိန္နမေကဿာတိ ဧဝံ ဒွိန္နံဒွိန္နမေကေကဿ ဥက္ကံသေ တရပ္ပစ္စယော ဘဝတိ, ဥဘယတြ တွဝယဝါပေက္ခမ္ဗဟုဝစနံ, တထာဟိ သုကုမာရတ္တေနုက္ကံသိယမာနာနံ သမုဒါယာနမဝယဝါ မာထုရာ ဗဟဝေါ ပါဋလိပုတ္တကာပိ နိက္ကံသိယမာနာ တထေဝါဝယဝါ ဗဟဝေါ ဟောန္တိ, ဧဝံ မာထုရာ ပါဋလိ ပုတ္တကေဟိ သုကုမာရတရာ’တိ တရပ္ပစ္စယေန သိဇ္ဈတိ. ဣမသ္မိံ ဂါမေ အဍ္ဎတရာ ဝါဏိဇ္ဇာစ္စာဒေါပိ ကထိတေန ဉာယေန ဒွိန္နံဒွိန္နမေကေကဿ ဥက္ကံသေ တရပ္ပစ္စယော ဘဝတိ, ဗဟုဝစနန္တု ကတ္ထစိ အဝယဝါပေက္ခန္တိ သဗ္ဗံ သက္ကတေ ကိစ္ဆေန သာဓေန္တိ. ဣဟ တု တထာဝိဓဿ သုတ္တဿာ ဝိဓာနာ ‘‘တရတမိဿိကိယိဋ္ဌာတိသယေ’’တိ တရာဒီနမတိသယေ သာမညေန ဝိဓာနာ သဗ္ဗတ္ထ တရပ္ပစ္စယေန သုခသာဓနံ ဟောတီ’’တိ.

මෙහි අදහස මෙයයි: ‘කලින් කී සූත්‍ර අර්ථයේ වසයෙන් දෙදෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුගේ උත්කෘෂ්ටභාවයක් නොපෙනෙන බැවින්, “මථුරා වැසියෝ පාටලීපුත්‍ර වැසියන්ට වඩා සුකුමාල වෙති” (මාථුරා පාටලිපුත්තකේහි සුකුමාරතරා) යනාදී තැන්වල “තර” ප්‍රත්‍යය නොලැබේ යැයි කිව නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, එක් මථුරා වැසියෙක් සහ දෙවැන්නා පාටලීපුත්‍ර වැසියෙක් ලෙස ගෙන, මේ සුකුමාල පුද්ගලයන් දෙදෙනාගෙන් එක් මථුරා වැසියෙක් අතිශයින් සුකුමාල බැවින් ‘සුකුමාරතර’ වන අතර, අනෙක් අය අතරින්ද දෙදෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුගේ උත්කෘෂ්ටභාවයද, එසේම තවත් දෙදෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුගේද වශයෙන් දෙදෙනෙකු බැගින් ගෙන එක් එක් අයගේ උත්කෘෂ්ටභාවයෙහි ‘තර’ ප්‍රත්‍යය සිද්ධ වේ. එහෙත් දෙපසෙහිම පවතින්නේ අවයවයන් අපේක්ෂා කළ බහු වචනයයි. එසේ වනුයේ, සුකුමාලභාවයෙන් උත්කෘෂ්ට කරනු ලබන සමූහයාගේ අවයව (පුද්ගලයෝ) වන මථුරා වැසියෝ බොහෝ වෙති, පහත් කරනු ලබන පාටලීපුත්‍ර වැසියෝද එමෙන්ම බොහෝ වෙති. මෙසේ ‘මාථුරා පාටලිපුත්තකේහි සුකුමාරතරා’ යන්න ‘තර’ ප්‍රත්‍යයෙන්ම සිද්ධ වේ. ‘මේ ගමෙහි වෙළෙන්දෝ වඩාත් ධනවත්හ’ (ඉමස්මිං ගාමේ අඩ්ඪතරා වාණිජ්ජා) යනාදී තැන්වලද කියන ලද න්‍යායෙන් දෙදෙනෙකු බැගින් ගෙන එක් අයෙකුගේ උත්කෘෂ්ටභාවයෙහි ‘තර’ ප්‍රත්‍යය සිදුවේ. බහුවචනය වනාහි සමහර තැන්වල අවයවයන් අපේක්ෂා කරන බැවින්, මේ සියල්ල සංස්කෘත ව්‍යාකරණයෙහි ඉතා අසීරුවෙන් සාධා ගනිති. එහෙත් මෙහි (පාලි භාෂාවෙහි) එවැනි (සංකීර්ණ) සූත්‍රයක් පනවා නැති හෙයින්, ‘තරතමිස්සικියිට්ඨාතිසයේ’ යන සූත්‍රයෙන් ‘තර’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් අතිශය අර්ථයෙහි සාමාන්‍යයෙන් පැනවීම නිසා, සෑම තැනකදීම ‘තර’ ප්‍රත්‍යය යෙදීමෙන් පහසුවෙන්ම රූප සාධනය කරගත හැක.

အဝတ္ထာဘေဒေနာတိ [Pg.215] ပဋုတရာဝတ္ထာဝတော ပဋုအဝတ္ထာယ ဘိန္နတ္တာ ဝုတ္တံ, တထာဟိ တမေဝါဝတ္ထန္တရယုတ္တံ ဝတ္တာရော ဘဝန္တိ အညေ ‘ဘဝံသူအဝတ္ထော’တိ. ပကာရန္တရေနပိ သာဓနေ ဟေတုမာဟ- ‘အတိသယမတ္တေ ဝါ ဝိဓာနတော’တိ. အနဝဋ္ဌိတတ္တမာဟ- (‘အတိသယဝါပိ’စ္စာဒိ). ပဉ္စသွေတေသူတိ ဧတေသံ ယထာဝုတ္တာနံ တရာဒီနံ ပဉ္စန္နံ မဇ္ဈေ, ရူပါနိ ဂုဏဝစနဿ ဝုတ္တိယမုဒါဟရိတာနိ. ကိရိယာဝစနဿ တု ‘အတိသယေန ပါစကတရော ပါစကတမော’တိ. ဣဿိက ဣယဣဋ္ဌာ သရာဒီ တတော (အညတော) န ဟောန္တိ ဗဟုလာဓိကာရာ.

‘අවස්ථාභේදයෙන්’ යනු වඩාත් දක්ෂ (පටුතර) අවස්ථාවට වඩා දක්ෂ (පටු) අවස්ථාව වෙනස් වන බැවින් පවසන ලද්දකි. එසේමය, එම තැනැත්තාම වෙනත් අවස්ථාවකින් යුක්ත වූ විට, අන් අය ‘ඔබ වහන්සේ සුවපත් අවස්ථාවක සිටිති’ යනාදී වශයෙන් පවසති. වෙනත් ආකාරයකින් සාධනය කිරීමෙහි හේතුව ‘නැතහොත් අතිශය මාත්‍රයෙහි විධාන කිරීමෙන්’ (අතිසයමත්තේ වා විධානතෝ) යැයි පැවසීය. අනවස්ථිත (තීන්දුවක් නැති) බව දැක්වීමට ‘අතිසයවාපි’ යනාදිය පැවසීය. ‘මේ පස්දෙනා කෙරෙහි’ (පඤ්චස්වේතේසු) යනු කලින් කී ‘තර’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පස්දෙනා අතරින්, ගුණ වාචක ශබ්දයන්ගේ වෘත්තියෙහි (භාවිතයෙහි) රූපයන් උදාහරණය කරන ලදී. ක්‍රියා වාචක ශබ්දයාගේ වනාහි ‘අතිශයින් පිසින්නා වඩාත් පිසින්නාය (පාචකතර), ඉතාමත් හොඳින් පිසින්නාය (පාචකතම)’ යනුවෙනි. ‘ඉස්සික, ඉය, ඉට්ඨ’ යන ප්‍රත්‍යයෝ ‘සර’ ආදී (අන්‍ය) ශබ්දයන්ගෙන් ඔබ්බට බහුල අධිකාරය නිසා නොපැමිණෙති.

၆၆. တဿ

66. ‘තස්ස’ (ඔහුගේ / එහි)

တဿာတိ သာမညေန ဝုတ္တေပိ ဝိကာရသမ္ဗန္ဓီယေဝ ဆဋ္ဌိယန္တော ဂယှတိ, ဆဋ္ဌိယန္တသမ္ဗန္ဓီယေဝ စ ဝိကာရော ဂယှတိ သမ္ဗန္ဓဝသာတိ ဒဿေတုမာဟ ‘ယဿာ’စ္စာဒိ. ကောသကာရကပါဏဝိသေသေဟိ ကတော ကောသော. ပါဏယော သတ္တာ, ဩသဓျောဖလပါကန္တာ, ရုက္ခာ ပုပ္ဖဖလူပဂါတိ ရုက္ခောသဓီနံ လက္ခဏံ ဝဒန္တိ တလ္လက္ခဏေနေတ္ထ ရုက္ခော သဓယော န ဂယှန္တိ, ကိဉ္စရဟိ ဩသဓိသဒ္ဒေန လတာဒိပိ ဂယှတိ, ရုက္ခသဒ္ဒေန (ဝနပ္ပ)တယောပိ, ဝနပ္ပတယော ဟိ ဖလဝန္တာ န ပုပ္ဖဝန္တာ. ကထံ ဂါဝဿ ဝိကာရေ ပုရိသေ မယောစ္စာဟ- ‘အညသ္မိ’န္တိအာဒိ. ဂါဝဿ ဣဒံ ဂေါမယံ.

‘තස්ස’ (එහි) යනුවෙන් සාමාන්‍යයෙන් පැවසුවද, විකාරය (වෙනස් වීම) හා සම්බන්ධ වූ ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්තයම ගනු ලබන අතර, සම්බන්ධයේ වසයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්ති අන්තයට සම්බන්ධ වූ විකාරයම ගනු ලැබේ යන්න පෙන්වීමට ‘යස්ස’ (යමෙකුගේ) යනාදිය පැවසීය. කෝෂකාරක (කෝෂ සාදන) පණුවන් විශේෂයකින් කරන ලද්දේ ‘කෝෂ’ (කොපුව/පට පණුවාගේ කෝෂය) නම් වේ. ප්‍රාණීහු නම් සත්ත්වයෝය. ඵල පැසීමෙන් කෙළවර වන පැලෑටි ‘ඔෂධී’ වන අතර, මල් හා ඵල හටගන්නා ඒවා ‘රුක්ඛ’ (ගස්) වේ යනු රුක්ඛ-ඕෂධීන්ගේ ලක්ෂණයයි. ඒ ලක්ෂණයෙන් මෙහි ගස් හා ඔෂධීහු නොගනු ලැබෙත්. එසේ නම් කුමක් ගනු ලැබේද යත්, ‘ඕෂධී’ ශබ්දයෙන් වැල් ආදියද ගනු ලබන අතර, ‘රුක්ඛ’ ශබ්දයෙන් වනස්පතීන් ආදියද ගනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, වනස්පතීහු ඵල දරන නමුත් මල් නොදරන බැවිනි. ගවයාගේ විකාරයෙහි (ගවයාගෙන් උපන් දෙයෙහි) පුරුෂයා කෙරෙහි ‘මය’ ප්‍රත්‍යය කෙසේ යෙදේද යත්, ‘අඤ්ඤස්මිං’ (අන්‍යයෙහි) යනාදිය පැවසීය. ගවයාගේ මෙය ‘ගෝමය’ (ගොම) වේ.

၆၇. ဇတု

67. ජතු (ලාකඩ)

ဥပပတျန္တရန္တိ ပစ္စယလောပတော ယုတျန္တရံ.

‘උපපත්‍යන්තරං’ යනු ප්‍රත්‍ය ලෝප වීමෙන් සිදුවන වෙනත් සුදුසු ක්‍රමයකි (යුක්තියකි).

၆၈. သမူ

68. සමූ (සමූහය)

တီသုတ္တရေသု စ ဝတ္တတေတိ သမ္ဗန္ဓော. ရာဇညမနုဿာနမ္ပိ ဇာတိယမပစ္စေ ညဿပ္ပစ္စယာနံ ဝိဓာနာ ဝုတ္တံ ‘ဂေါတ္တပ္ပစ္စယန္တာ’တိ အာဟ- ‘ရာဇညာနံ သမူဟော’စ္စာဒိ. ဥက္ခော ဥသဘော. ဩဋ္ဌော ခရတော, ဥရဗ္ဘော မေသော, ဧဝမိစ္စာဒိနာ ‘ဥက္ခာနံ သမူဟော’စ္စာဒိ. ဝါကျမပဒိသတိ. ကာကာနံ သမူဟောတိ ဝိဂ္ဂဟော, ဏိကအစိတ္တာတိ ဣမိနာ ဏိကော အစိတ္တဝါစ ကေဟေဝ ဒိဿတီတိ ဉာပေတိ. အပူပေါ ပိဋ္ဌပူပေါ, သံကုလန္တိ (ဂုဠ) မိဿကခဇ္ဇကဝိသေသော.

සූත්‍ර තුනෙහිද පවතී යන්න සම්බන්ධයයි. රාජන්‍ය (රජ පවුලේ) මිනිසුන්ගේද ජාතියෙහි හා අපත්‍ය (දරුවන්) කෙරෙහි අන්‍ය වූ ප්‍රත්‍යයන් පැනවීම නිසා ‘ගෝත්‍ර ප්‍රත්‍යයෙන් අවසන් වන’ යැයි පවසමින් ‘රාජන්‍යයන්ගේ සමූහය’ (රාජඤ්ඤානං සමූහෝ) යනාදිය පැවසීය. ‘උක්ඛ’ යනු උසභයා (ගොනා) ය. ‘ඔට්ඨ’ යනු කොටළුවාට (හෝ ඔටුවාට) වඩා වෙනස් වන අතර, ‘උරබ්භ’ යනු බැටළුවාය. මෙසේ ‘ගොනුන්ගේ සමූහය’ (උක්ඛානං සමූහෝ) යනාදී වශයෙන් වාක්‍යය දක්වයි. ‘කපුටන්ගේ සමූහය’ (කාකානං සමූහෝ) යනු විග්‍රහයයි. ‘ණිකාචිත්තා’ යන්නෙන් ‘ණික’ ප්‍රත්‍යය අචේතනික (අචිත්තක) වාචකයන්ගෙන්ම පමණක් දක්නට ලැබෙන බව දැනුම් දෙයි. ‘අපූප’ යනු පිටි කැවුම්ය. ‘සංකුල’ යනු (පැණි/හකුරු) මිශ්‍රිත කැවිලි විශේෂයකි.

၆၉. ဇနာ

69. ජනා (ජනයා / මිනිස්සු)

‘‘တဒဿဋ္ဌာနမီယော [Pg.216] စာ’’တိ (၂-၈-၁၃) ကစ္စာယနသုတ္တဿာယ မတ္ထော ‘‘တဒဿဋ္ဌာနမိစ္စေတသ္မိံ အတ္ထေ ဆဋ္ဌိယန္တတော ဤယပ္ပစ္စယော ဟောတီ’တိ. တေန မဒနဿ ဌာနံ မဒနီယံ ဗန္ဓနဿ ဌာနံ ဗန္ဓနီယံတျာဒိကံ သာဓေန္တိ. ဣဓ ပန တထာဝိဓဿာဘာဝါ ကထံ တံ သိဇ္ဈတီတျာသင်္ကိယ ‘မဒနီယ’န္တိအာဒိကံ ဝုတ္တံ, တံ ဒဿေတုမာဟ- ‘မဒနီယာဒိပ္ပသိဒ္ဓိယာ’စ္စာဒိ. သာဓနက္ကမံ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဧဝမညတေ’စ္စာဒိ.

‘‘Tadassaṭṭhānamīyo cā’’ (කච්චායන සූත්‍ර 2-8-13) යන කච්චායන සූත්‍රයේ අර්ථය නම්, ‘‘‘එය මෙහි ස්ථානයයි’ (තදස්ස ඨානං) යන අර්ථයෙහි, සවන විභක්ති අන්තයෙන් (ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් කෙළවර වන පදයෙන්) ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය වෙයි’’ යන්නයි. එයින්, මදයේ ස්ථානය ‘මදනීයං’ කියා ද, බන්ධනයේ ස්ථානය ‘බන්ධනීයං’ කියා ද යනාදී වශයෙන් සාධනය කරති. මෙහි වනාහි, එබඳු ස්වභාවයක් නොමැති කල්හි එය කෙසේ සිද්ධ වන්නේ දැයි සැක කොට, ‘මදනීය’ යනාදිය වදාරන ලදී. එය දැක්වීම පිණිස ‘මදනීයාදිප්පසිද්ධියා’ යනාදිය පැවසුණි. සාධන ක්‍රමය දැක්වීම පිණිස ‘ඒවමඤ්ඤතේ’ යනාදිය පැවසුණි.

ဌာနန္တိ ကာရဏံ. ‘‘ဥပမတ္ထာယိတတ္တ’’န္တိ (၂-၈-၁၄) ကစ္စာယနသုတ္တဿာယမတ္ထော ‘‘ဥပမတ္ထေ အာယိတတ္တပ္ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ တေန ဓူမော ဝိယ ဒိဿတီတိ ဓူမာယိတတ္တံ တိမိရမိဝ ဒိဿတီတိ တိမိရာယိတတ္တံတျာဒိကံ သာဓေန္တီတိ ဝုတ္တနယမေဝ. တမ္ပိဟစ္စာဒိကံ ဒွီသု သာဓနက္ကမဒဿနံ, ဓူမော ဝိယ ဒိဿတီတိ ဒဿိတော ယော ကမ္မတ္ထော သောပိ ဓူမာယီတိ ကတ္တုဝသေန သက္ကာ ပရိကပ္ပေတုန္တိ ကတ္တုသာဓနတော ဓူမာယိတသဒ္ဒါ သကတ္ထေတ္တပ္ပစ္စယေပိ ဓူမော ဝိယ ဒိဿတီတိ အတ္ထေ အာယိတတ္ထပ္ပစ္စယေပိ နာတ္ထဘေဒေါ-ညတြဝစနိစ္ဆာဘေဒါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဘာဝတ္ထော ပန တေသံ ဘာဝပ္ပဓာနဝသေန လဗ္ဘတိ, ဓူမဿေဝ ဒဿနန္တိ ဝိဂ္ဂဟေ အာယိတတ္တေန ဝါ.

‘ට්ඨානං’ යනු හේතුවයි (කාරණයයි). ‘‘උපමත්ථායිතත්තං’’ (කච්චායන සූත්‍ර 2-8-14) යන කච්චායන සූත්‍රයේ අර්ථය වනාහි, ‘‘උපමා අර්ථයෙහි ‘ආයිතත්ත’ ප්‍රත්‍යය වෙයි’’ යන්නයි. එයින් ‘දුම මෙන් පෙනේ’ යන අර්ථයෙන් ‘ධූමායිතත්තං’ කියා ද, ‘අඳුර මෙන් පෙනේ’ යන අර්ථයෙන් ‘තිමිරායිතත්තං’ කියා ද යනාදී වශයෙන් සාධනය කරති යනු ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයමයි. ‘තම්පිහච්චාදිකං’ යනු දෙයාකාරයකින් සාධන ක්‍රම දැක්වීමකි. ‘දුම මෙන් පෙනේ’ යි දක්වන ලද යම් කර්මාර්ථයක් වේ ද, එය ද ‘ධූමායී’ යන කර්තෘ පදයෙන් උපකල්පනය කළ හැකිය. කර්තෘ සාධනයෙන් වූ ‘ධූමායිත’ ශබ්දයෙන් ස්වාර්ථයෙහි ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි ද, ‘දුම මෙන් පෙනේ’ යන අර්ථයෙහි ‘ආයිතත්ත’ ප්‍රත්‍යයෙහි ද අර්ථයේ වෙනසක් නැත; වෙනස ඇත්තේ වක්තෘවරයාගේ ප්‍රකාශන කැමැත්තෙහි (වචනිච්ඡාභේදයෙහි) පමණි. භාවාර්ථය වනාහි, ඔවුන්ගේ භාවප්‍රධානත්වය හේතුවෙන් ලැබේ. නැතහොත් ‘දුමෙහිම දැකීම’ යන විග්‍රහයෙහි ‘ආයිතත්ත’ ප්‍රත්‍යයෙන් (භාවාර්ථය) ලැබේ.

၇၀. ဣယော

70. ‘ඉයො’ (යනුයි).

အညသ္မိန္တိ အညသ္မိမ္ပိ အတ္ထေ ဣယောတိ ယောဇနာ.

‘අඤ්ඤස්මිං’ යන්නෙහි ‘අන්‍ය වූ ද අර්ථයෙහි ඉය ප්‍රත්‍යය වේ’ යනු යෝජනාවයි.

၇၄. ကထာ

74. ‘කථා’ (යනුයි).

ပဝါသေ ဒူရဂမနေ သာဓု ပဝါသိကော, ဥပဝါသေ ရတျဘောဇနေ သာဓု ဥပဝါသိကော.

පවාසයෙහි හෙවත් දුර බැහැර යාමෙහි යහපත් වූයේ ‘පවාසිකෝ’ නම් වේ. උපවාසයෙහි හෙවත් රාත්‍රී භෝජනයෙන් වැළකීමෙහි යහපත් වූයේ ‘උපවාසිකෝ’ නම් වේ.

၇၅. ပထာ

75. ‘පථා’ (යනුයි).

ပထေ သာဓု ဥပါကာရကံ ပါထေယျံ, မဂ္ဂေါပကရဏံ, သပတိမှိ ဓန ပတိမှိ သာဓု ဥပကရဏံ သာပတေယျံ ဓနံ.

මඟෙහි (ගමනෙහි) යහපත් වූ උපකාරක දේ ‘පාථෙය්‍යං’ (මඟ වියදම් හෝ මඟ උපකරණ) නම් වේ. ස්වකීය ධනයෙහි හෝ ධන හිමිකාරිත්වයෙහි යහපත් වූ උපකරණය ‘සාපතෙය්‍යං’ (උරුම ධනය) නම් වේ.

၇၇. ရာယော

77. ‘රායො’ (යනුයි).

တုမန္တကိရိယာယာတိ ဃာတေတုံ (တျာဒီတု) မန္တကိရိယာယ. ဝါ သဒ္ဒေါ သမုစ္စယော, ဃာတေတုံ ဝါတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗော.

‘තුමන්තකිරියායා’ යනු ‘ඝාතේතුං’ (මැරීමට) යනාදී ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයාන්ත ක්‍රියාවෙනි. ‘වා’ ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමට) වැටේ. එය ‘ඝාතේතුං වා’ යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය.

၇၈. တမေ

78. ‘තමේ’ (යනුයි).

ဣတိသဒ္ဒေန [Pg.217] ဗျဝစ္ဆိန္နမတ္ထမုပဒဿယမညနာပေက္ခံ သပ္ပဓာနံ မန္တွာဒိ ဝိဓိမှိဒမတ္ထဒွယံ ဗျာပါရီယတိစ္စာဟ-‘ဧတ္ထ အဿ အတ္ထီ’တိ. နနု စ ယံ ယဿ ဟောတိ တံ တသ္မိမ္ပိ ဟောတိ (ယံ ယသ္မိံ ဟောတိ) တဿာပိ တံ ဟောတိ တေနေဝ ဝုစ္စတေ- ‘ဆဋ္ဌီသတ္တမီနမဝိသေသော’တိ, တတြည တရနိဒ္ဒေသေနေဝ သိဒ္ဓေ ကိမတ္ထမိဟ ဆဋ္ဌီသတ္တမီနံ ဘေဒေနောပါဒါနံ ကရီယတီတိ ဝုစ္စတေ-ယတြာဝယဝါဝယဝိဘာဝေါ, တတ္ထေဝ ဆဋ္ဌီသတ္တမီနမတ္ထဿ အဝိသေသော ယထာ ‘ရုက္ခေသာခါ ရုက္ခဿ သာခါ’တိ. သဿာမိဘာဝဇညဇနကဘာဝါဒေါ တု နာဝဿမာဓာရာဓေယျဘာဝေါတိ ဒွိန္နမေဝတ္ထာနမုပါဒါနန္တိ.

‘ඉති’ ශබ්දයෙන් වෙන් කොට දක්වන ලද අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින්, අන්‍ය අපේක්ෂාවෙන් තොරව, ප්‍රධාන කොට සලකා මන්තු ආදී විධීන්හි මේ අර්ථ ද්වයය යෙදෙන්නේ යැයි පවසනු පිණිස ‘එත්ථ අස්ස අත්ථි’ (මෙහි මොහුට ඇත) යන්න වදාරන ලදී. යමක් යමකුට වේ ද, එය ඔහු කෙරෙහි ද වෙයි. එහෙයින් ‘ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්තීන්ගේ වෙනසක් නැත’ (ඡට්ඨීසත්තමීනමවිශේෂෝ) යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී එක් විභක්තියක් දැක්වීමෙන්ම කාරණය සිද්ධ වන කල්හි, කුමක් හෙයින් මෙහි ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්තීන් වෙන් වෙන් වශයෙන් දක්වන ලද්දේ දැයි විමසන්නේ නම්: යම් තැනක අවයව-අවයවී භාවයක් (කොටසක් සහ මුළු වස්තුව අතර සම්බන්ධයක්) පවතී ද, එතැනම ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්තීන්ගේ අර්ථයන්හි වෙනසක් නැත. නිදසුනක් ලෙස ‘රුක්ඛේ සාඛා’ (ගසෙහි අත්ත) සහ ‘රුක්ඛස්ස සාඛා’ (ගසේ අත්ත) යන්නයි. එහෙත් ස්වාමි-සේවක භාවයෙහි හෝ ජන්‍ය-ජනක (දරු-පිය) භාවයෙහි ආධාර-ආධෙය භාවයක් (රැඳී තිබීමේ සම්බන්ධයක්) අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම නොපවතී. එබැවින් ඒ අර්ථ දෙකම වෙන් වෙන්ව දක්වන ලදී.

နနု စ သမ္ဘဝေ ဗျဘိစာရေ စ သတိ ဝိသေသနံ သာတ္ထကံ ဘဝတိ ယထာ ‘နီလမုပ္ပလ’န္တိ, နေဝါတ္ထိတ္တဿာတ္ထိ ဗျဘိစာရော, တထာ စ ဝုတ္တံ- ‘န သတ္တံ ပဒတ္ထော ဗျဘိစရတီ’တိ, တသ္မာ ဗျဝေစ္ဆေဇ္ဇာဘာဝါ နိရတ္ထကမတ္ထီတိဝိသေသနန္တျာဟ- ‘ပဒတ္ထဿေ’စ္စာဒိ. သတ္တာယံ အဗျဘိစာရေ ပီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကာလန္တရာ ဗျဘိစာရတ္ထမတ္ထီတိဝိသေသနန္တိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ကာလေ’စ္စာဒိ.

‘නීලමුප්පලං’ (නිල් මහනෙල) යන්නෙහි මෙන්, සම්භවයක් (පැවැත්මක්) සහ ව්‍යභිචාරයක් (වෙනස් වීමක්) ඇති කල්හි පමණක් විශේෂණය සාරවත් (අර්ථවත්) වෙයි. පවත්නා බවෙහි (අස්ථිභාවයෙහි) කිසිදු ව්‍යභිචාරයක් (වෙනස් වීමක්) නැත. එබැවින් ‘පදාර්ථය සත්භාවය (පැවැත්ම) ඉක්මවා නොයයි’ (න සත්තං පදත්ථෝ බ්‍යභිචරති) යැයි පවසන ලදී. එසේ හෙයින්, බැහැර කළ යුතු යමක් නොමැති බැවින් ‘අත්ථි’ (ඇත) යන විශේෂණය නිෂ්ඵල යැයි පැවසිය හැකි නොවේද? ඒ සඳහා ‘පදත්ථස්ස’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සත්භාවයෙහි ව්‍යභිචාරයක් නොමැති වුවද’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. වෙනත් කාලයකදී ව්‍යභිචාරය වැළැක්වීම පිණිස ‘අත්ථි’ යන විශේෂණය යොදන ලද බව දැක්වීමට ‘කාලේ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

နနု စ သုတ္တေသု ကာလော ပဓာနံ န ဟောတိ, ‘‘တေန ကတံ ကီတံ’’တျာဒိနာ ဟိ ပစ္စယတ္ထော ဒဿိတော, တထာ ဟိ ကာယိကံဝါစသိကံ တျာဒေါ န ကာလသမ္ပစ္စယော, ဧဝမိဟာပိ သတ္တာမတ္တေ ဘဝိတဗ္ဗံ, အတ္ထီတိ တု ဝတ္တမာနသတ္တာယ ဧဝ ပရိဂ္ဂဟော ကထမဝသီယတေ ယေန ကာလဝိသေသနံ သိယာတိ. သစ္စံ, ကိန္တု ပဒတ္ထဿ သတ္တာဗျဘိစာရာဘာဝေပိ အတ္ထီတိဝိသေသနောပါဒါနသာမတ္ထိယာတြ ဝိသိဋ္ဌော သတ္တာ အတ္ထီတိ ဝိသေသနတ္တေနောပါတ္တာ, န သတ္တာမတ္တန္တိ ပတီယတေ, သာ ပန ဝိသိဋ္ဌာ သတ္တာ သမ္ပတိသတ္တာ, အတ္ထိ စ တဿာ ဗျဘိစာရော သာမညသတ္တာယာတိ ယုဇ္ဇတေဝ ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝေါတိ မညတေ. ဥပါဓီတိ ဝိသေသနံ.

සූත්‍රයන්හි කාලය ප්‍රධාන නොවේ නොවේද? ‘‘තේන කතං’’ (එයින් කරන ලදී), ‘‘කීතං’’ (මිලදී ගන්නා ලදී) යනාදියෙන් ප්‍රත්‍යාර්ථය දක්වන ලදී. එසේම ‘කායික’, ‘වාචසික’ යනාදියෙහි කාලය පිළිබඳ ප්‍රත්‍යයක් නැත. එසේම මෙහි ද සත්භාව මාත්‍රයම (පැවැත්ම පමණක්) විය යුතුය. ‘අත්ථි’ යන්නෙන් වර්තමාන සත්භාවයම (පවතින බවම) ග්‍රහණය කරන්නේ කෙසේද? එවිට කාලය විශේෂණයක් වන්නේ කෙසේද? එය සත්‍යයකි, එහෙත් පදාර්ථයේ සත්භාවය පිළිබඳ ව්‍යභිචාරයක් නොමැති වුවද, ‘අත්ථි’ යන විශේෂණය යෙදීමේ ශක්තියෙන් මෙහි සත්භාව මාත්‍රයක් නොව, ‘අත්ථි’ යන විශේෂණයෙන් යුත් සුවිශේෂී වූ සත්භාවයක් ගනු ලැබේ. ඒ සුවිශේෂී සත්භාවය වනාහි වර්තමාන සත්භාවයයි. සාමාන්‍ය සත්භාවයෙන් එයට ව්‍යභිචාරයක් (වෙනස් වීමක්) ඇත. එබැවින් විශේෂණ-विशेष්‍ය භාවය ගැළපෙන්නේමය. ‘උපාධි’ යනු විශේෂණයයි.

န ဘုဉ္ဇတိစ္စာဒိဝိယာတိ ယထာ န ဘုဉ္ဇတီတိ နဉ္ဿ ပဋိသေဓတ္တာ ဝိရုဒ္ဓတ္ထပဒဿ သန္နိဓာနေ-တ္ထန္တရဿ ပဋိသေဓရူပဿတ္ထဿာဝဂတိ ပဒနိဗန္ဓနဿ ဝိဓိနော အဗာဓိကာ ဘဝတိ, တမိဝါကျတ္ထော. အဓိပ္ပာယတ္ထ မာဟ- [Pg.218] ‘အတ္ထိဝစနိစ္ဆာယ ယော ဝိသယော တဿ နိယမော’တိ. ကတိ ပယသမ္ဘဝေ န ပန ဂေါမာ ရုက္ခဝါတိ ယောဇနာ, တေဟီတိ ပသံသာပဟူတေဟိ. ကကုဒေ အာဝတ္တော ကကုဒါဝတ္တော, နိန္ဒိတော ကကုဒါဝတ္တော အဿ အတ္ထီတိ ကကုဒါဝတ္တီ. ကထံ နိန္ဒိတတ္တမဿိစ္စာဟ-‘ကကုဒါ ဝတ္တော’စ္စာဒိ. သံသတ္တော ဒဏ္ဍော အဿ အတ္ထိစ္စနေန ဂေဟဋ္ဌိတေန ဝိဇ္ဇမာနေနပိ ဒဏ္ဍေန ဒဏ္ဍီတိ နာဘိဓီယတီတိ ဝဒတိ. ဒဗ္ဗေဘိဓေယျေတိ ဇာတိသန္နိဿယဂေါပိဏ္ဍအဿပိဏ္ဍာဒိသင်္ခါတေ ဒဗ္ဗေ-ဘိဓေယျေ, ဘဝံ ဘဝေယျာတိ ယဒါကဒါစိ ဘဝန္တော ယဒိ ဘဝေယျ.

‘‘න භුඤ්ජති’’ (නොබුදියි) යනාදිය මෙනි: යම් සේ ‘න භුඤ්ජති’ යන්නෙහි ‘න’ යන්නෙහි ප්‍රතිෂේධනාත්මක (වැළැක්වීමේ) ස්වභාවය නිසා, විරුද්ධ අර්ථයක් ඇති පදයක සන්නිධානයෙහි (ළඟ තිබීමෙහි) ප්‍රතිෂේධ ස්වරූපී වූ වෙනත් අර්ථයක් අවබෝධ කර ගැනීම පදාශ්‍රිත විධියට බාධාවක් නොවේද, වාක්‍යයේ අර්ථය ද එබඳුමය. අභිප්‍රේත අර්ථය පවසයි: ‘‘‘අත්ථි’ (ඇත) යන වචනය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති යම් විෂයයක් වේ ද, එහි නියමයයි.’’ ‘කති පයසම්භවේ න පන ගෝමා රුක්ඛෝවා’ යනු යෝජනාවයි (යම් ප්‍රමාණයක පැවැත්මක් ඇති කල්හි මිස, ‘ගොන්නු ඇති ගසක්’ වැනි තැනක නොවේ). ‘තේහි’ යනු ප්‍රශංසනීය හෝ බහුල වූ දේවල් මඟිනි. කුදෙහි (මොල්ලියෙහි) රෝමාවර්තය ‘කකුදාවත්ත’ නම් වේ; නින්දිත වූ කකුදාවර්තයක් ඇත්තේ ‘කකුදාවත්තී’ නම් වේ. එය නින්දිත වන්නේ කෙසේ දැයි ‘කකුදා වත්තෝ’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘සංසත්තෝ දණ්ඩෝ අස්ස අත්ථි’ (ඔහුට සම්බන්ධ වූ දණ්ඩක් ඇත) යන්නෙන්, ගෘහයෙහි දණ්ඩක් තිබූ පමණින් ගෘහස්ථයකු ‘දණ්ඩී’ (දඬු ඇත්තෙක්) යැයි නොකියනු ලැබේ. ‘දබ්බේභිධෙය්‍යේ’ යනු ගව පිණ්ඩය, අශ්ව පිණ්ඩය යනාදී ජාති නිශ්‍රිත ද්‍රව්‍යයන් අභිධෙය්‍ය (ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථය) වන කල්හි යන්නයි. ‘භවං භවෙය්‍යා’ යනු යම් කලෙක පවත්නේ වී නම්, එය විය හැක්කේය යන්නයි.

၇၉. ဝန္တွ

79. ‘වන්ත්ව’ (යනුයි).

ပညဝါ ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ (၁-၃၃) ရဿော.

‘පඤ්ඤවා’ යන්නෙහි ‘‘බ්‍යඤ්ජනේ දීඝරස්සා’’ (කච්චායන 1-33) සූත්‍රයෙන් ලුහු (රස්ස) කිරීම සිදු වේ.

၈၀. ဒဏ္ဍာ

80. ‘දණ්ඩා’ (යනුයි).

ဒွေ ဟောန္တီတိ ဣကော ဤစေတိ ဒွေ ဟောန္တိ, ဧကမေကံဝါတိ ဥဘိန္နံ. ဝါသဒ္ဒေါ ဒွေ ဟောန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥတ္တမီဏေဝ ဓနာ ဣကောတိ ဂဏသုတ္တံ ဝိဝရတိ ‘ဥတ္တမီဏေဝါ’တိအာဒိ. ကေနေတ္ထ သမာသောတိ အာဟ- ‘သျာဒိသျာဒိနေကတ္ထန္တိ သမာသော’တိ. ဥတ္တမီဏော ဓနသာမီ. အသန္နိဟိတေ အတ္ထာတိ ဂဏသုတ္တံ, အသန္နိဟိတေတီမဿ အတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘အပ္ပတ္တေ’တိ. အသမ္ပတ္တေတိ အတ္ထော. အသန္နိဟိတေတိ စ အတ္ထော ဣစ္စဿ ဝိသေသနံ. အတ္ထနံ အသန္နိဟိတေ အတ္ထေ အာသိသနံ အတ္ထော, သော အဿ အတ္ထီတိ အတ္ထိကော အတ္ထီ. တဒန္တာစာတိ ဂဏသုတ္တံ, အသန္နိဟိတေတျနုဝတ္တတေ, အသန္နိဟိတောပါဓိကာ အတ္ထန္တာ စ ဣက ဤပ္ပစ္စယော ဘဝတီတျတ္ထော. ဝဏ္ဏန္တာဤယေဝါတိ ဂဏသုတ္တံ, ဗြဟ္မာနံ ဒေဝါနံ ဝဏ္ဏောတိ ဝါ သမာသော. ဟတ္ထဒန္တေဟိ ဇာတိယန္တိ ဂဏသုတ္တံ.

‘‘දෙකක් වෙති’’ යනු ‘ඉක’ සහ ‘ඊ’ යන ප්‍රත්‍යය දෙක වෙයි, නැතහොත් එක් එක් ප්‍රත්‍යය බැගින් වූ දෙකම වේ. ‘වා’ ශබ්දය ‘‘දෙකක් වෙති’’ යන්නෙහි ද දැකිය යුතුය. ‘‘උත්තමීණේව ධනා ඉකෝ’’ යනු ගණ සූත්‍රයකි. එය ‘උත්තමීණේවා’ යනාදියෙන් විස්තර කරයි. ‘‘මෙහි සමාසය කුමකින්දැයි’’ ඇසූ කල්හි ‘‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනේකත්ථං යන්නෙන් සමාසය වේ’’ යැයි පැවසීය. ‘උත්තමීණෝ’ යනු ධන හිමියා (ණය හිමියා) ය. ‘‘අසන්නිහිතේ අත්ථා’’ යනු ගණ සූත්‍රයකි. ‘අසන්නිහිතේ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘අප්පත්තේ’ (නොපැමිණි/නොලැබුණු) යනුවෙන් විස්තර කරයි. නොලැබුණු අර්ථයෙහි යන්නයි. ‘අසන්නිහිතේ’ යන්න ‘අත්ථේ’ යන්නෙහි විශේෂණයකි. නොපැමිණි (නොලැබුණු) අර්ථයක් පැතීම ‘අත්ථනං’ නම් වේ; එය ඇත්තේ ‘අත්ථිකෝ’ හෝ ‘අත්ථී’ නම් වේ. ‘‘තදන්තාචා’’ යනු ගණ සූත්‍රයකි. ‘අසන්නිහිතේ’ යන්න මෙහි ද අනුවර්තනය වේ. නොලැබුණු යන විශේෂණයෙන් යුත් ‘අත්ථ’ ශබ්දය අන්තයේ ඇති පදවලින් ද ‘ඉක’ සහ ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය වෙයි යනු එහි අර්ථයයි. ‘‘වණ්ණන්තාඊයේවා’’ යනු ගණ සූත්‍රයකි. බ්‍රාහ්මණයන්ගේ හෝ දෙවියන්ගේ වර්ණය යනු සමාසයයි. ‘‘හත්ථදන්තේහි ජාතියං’’ යනු ගණ සූත්‍රයකි.

ဇာတိယန္တိ ပစ္စယဝိသေသနံ. ဝဏ္ဏတော ဗြဟ္မစာရိမှီတိ ဂဏသုတ္တံ. ဗြဟ္မသဒ္ဒေန နိယမဝိသေသော ဝုစ္စတိစ္စာဟ-‘ဝိဇ္ဇေ’စ္စာဒိ. တသ္မိဉ္စနိယမဝိသေသစရဏေ တိဏ္ဏံ ဗြာဟ္မဏာဒီနမေဝါဓိကာရော, နသုဒ္ဒဿာတိ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘တဉ္စေ’စ္စာဒိ. တေဝဏ္ဏိကော ဝဏ္ဏီတိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တီသု ဝဏ္ဏေသု ဘဝေါ တဒန္တောဂဓတ္တာ တေဝဏ္ဏိကောတိ ဘဝတ္ထေ ဏိကော. ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ဗြာဟ္မဏာဒိဝဏ္ဏဝစနော. တတြ ဗြဟ္မစာရိမှိတျနေန သုဒ္ဒေါ ဗျဝစ္ဆိဇ္ဇတေ.

'ජාතියං' යනු ප්‍රත්‍යය විශේෂණයකි. 'වණ්ණතො බ්‍රහ්මචාරිම්හි' යනු ගණ සූත්‍රයකි. බ්‍රහ්ම ශබ්දයෙන් නියම විශේෂයක් කියනු ලැබේ යැයි 'විජ්ජා' යනාදිය පැවසීය. ඒ නියම විශේෂ හැසිරීමෙහි බ්‍රාහ්මණාදී තිදෙනාටම අධිකාරය ඇත, ශුද්‍රයාට නැතැයි දක්වමින් 'තඤ්චෙ' යනාදිය පැවසීය. 'තෛවර්ණිකයා වර්ණී යැයි කියනු ලැබේ' යනු සම්බන්ධයයි. වර්ණ තුනෙහි වූ බැවින් හෝ එහි අන්තර්ගත වූ බැවින් 'තේවණ්ණික' (තෛවර්ණික) නම් වේ, මෙහි භව (පැවැත්ම) යන අර්ථයෙහි 'ණික' ප්‍රත්‍යය වේ. 'වණ්ණ' ශබ්දය බ්‍රාහ්මණාදී වර්ණ ප්‍රකාශ කරන්නකි. එහි 'බ්‍රහ්මචාරිම්හි' යන්නෙන් ශුද්‍රයා බැහැර කරනු ලැබේ.

အထဝါ [Pg.219] ဗြဟ္မန္တိ နိဗ္ဗာနံ တဒတ္ထော ဂန္ထောပိ, တံ ဗြဟ္မံ နိဗ္ဗာနံ ဓမ္မံ ဝါ တေပိဋကံ စရတီတိ ဗြဟ္မစာရီ, ယတိ. ယတယောပိ ဟိ ဝဏ္ဏီတိ ဗြဟ္မစာရိနောတိ ဝုစ္စန္တိ. ဝဏ္ဏီလိင်္ဂီတိ ဟိ ဝုတ္တေ တိလိင်္ဂဝါတိ အတ္ထော. ဝဏ္ဏ သဒ္ဒေါ ပနေတ္ထ ယထာဝုတ္တ ဗြဟ္မပရိယာယော. ပေါက္ခရာဒိတော ဒေသေတိ ဂဏသုတ္တံ. ဒေသော စေတ္ထ ယတ္ထ(တ္ထိ ပေါက္ခရာဒီနိ သော). ပဒုမဂစ္ဆ ပေါက္ခရဏီနံ ဝါစကဿာတိ ဣမိနာ ပဒုမာနိ အဿံ သန္တီတိ ပဒုမိနီတိ ပေါက္ခရဏီပိ ဝုစ္စတီတိ ဒဿေတိ. နာဝါ အတ္ထီတိ နာဝိကော, ယာဂမေ နာဝါယိကော. သုခဒုက္ခာ ဤ, ဗလာ ဗာဟူရုပုဗ္ဗာ စေတိ စ ဂဏသုတ္တာနိ.

නැතහොත් 'බ්‍රහ්ම' යනු නිවනයි, ඒ සඳහා වූ ග්‍රන්ථය ද වේ. ඒ බ්‍රහ්ම වූ නිවන හෝ ත්‍රිපිටක ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේ 'බ්‍රහ්මචාරී' (යතිවරයා) නම් වේ. යතිවරු ද 'වර්ණී' හෙවත් 'බ්‍රහ්මචාරීහු' යැයි කියනු ලැබෙත්. 'වණ්ණී ලිංගී' යැයි කී කල්හි 'ත්‍රිලිංග ඇත්තා' යනු අර්ථයයි. මෙහි 'වණ්ණ' ශබ්දය වනාහි කලින් කියන ලද 'බ්‍රහ්ම' යන්නට පර්යාය වචනයකි. 'පොක්ඛරාදිතො දෙසෙ' යන්න ගණ සූත්‍රයකි. මෙහි 'දේශය' යනු නෙළුම් ආදිය ඇති තැනයි. 'පදුමගච්ඡ පොක්ඛරණීනං වාචකස්ස' යන්නෙන් නෙළුම් මල් ඇත්තේ යම් තැනක ද එය 'පදුමිනී' (නෙළුම් විල) හෙවත් 'පොක්ඛරණී' (පොකුණ) යැයි ද කියනු ලබන බව දක්වයි. නැවක් ඇත්තේ 'නාවික' නම් වේ, 'ය' කාරය ආගම වීමෙන් 'නාවායික' නම් වේ. 'සුඛදුක්ඛා ඊ', 'බලා බාහූරුපුබ්බා ච' යනු ද ගණ සූත්‍ර වේ.

၈၂. မုခါ

82. 'මුඛා'

ဣဟာပိ ပသဇ္ဇေယျ မဓု အသ္မိံ ဃဋေ အတ္ထီတိ ဧတ္ထာပိ ပယောဂေ မဓုရန္တိ ရပ္ပစ္စယော ပါပုဏေယျ မဓုမှိ အဘိဓေယျတိ အဓိပ္ပာယော. န ဂစ္ဆန္တီတိ နဂါ. ယဇ္ဇပိ ဦသဝါစ္စာဒေါ ပဟူတာဒိဝိသယာယာတ္ထိတာယ သမ္ဘဝေါ, တထာပိ ဉုသာဒိဝတော ပစ္စယ(တ္ထ)တ္တေန ဝစနိစ္ဆာဘာဝါ ဉုသဝါ ဃဋောစ္စာဒိ န သိဇ္ဈတိ တသ္မာ ပဟူတာဒိဝိသယာတ္ထိတာသမ္ဘဝေပိ တံဝတော-တ္ထဿ ပစ္စယ(တ္ထ)တ္တေန ဉုသရော ဒေသောတိ ဝတ္တု မိစ္ဆာယံ ပစ္စယော ယထာ သိယာ အညတြမာဘဝိစ္စေဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ- ‘ဣတိ’စ္စာဒိ. ကုဉ္ဇဝါတိဧတ္ထ ကုဉ္ဇသဒ္ဒေါ တိဏလတာဒျစ္ဆာဒိတပဗ္ဗတေကဒေသေ ဝတ္တတေ.

"මේ කළයෙහි මී පැණි තිබේ" යන මෙබඳු යෙදුමක දී ද 'මධුර' යන්නෙහි 'ර' ප්‍රත්‍යය පැමිණිය හැකි ය, මන්ද 'මධු' යන්න අභිධෙය වන බැවිනි යනු අදහසයි. නොයන්නාහු 'නග' (පර්වත) නම් වෙත්. යම් හෙයකින් ඌෂර ආදියෙහි බහුලත්වය පිළිබඳ පැවැත්මක් ඇති වුව ද, 'ඤුස' ආදියට ප්‍රත්‍යාර්ථ වශයෙන් කීමට අදහසක් නොමැති බැවින් 'ඤුසවා ඝටො' යනාදිය සිද්ධ නොවේ. එබැවින් බහුලත්වය පිළිබඳ පැවැත්මක් නොතිබුණ ද, එය ඇත්තා යන අර්ථයෙහි ප්‍රත්‍යාර්ථයක් ලෙස 'ඤුසරො දෙසො' යැයි කීමට කැමැත්ත ඇති කල්හි ප්‍රත්‍යය යෙදෙන පරිදි, අනෙක් තැන්හි නොවේද, මේ අර්ථය දත යුතු යැයි 'ඉති' යනාදිය පැවසීය. 'කුඤ්ජවා' යන්නෙහි 'කුඤ්ජ' ශබ්දය තණකොළ, වැල් ආදියෙන් වැසුණු පර්වත ප්‍රදේශයකට කියනු ලැබේ.

၈၇. ပိစ္ဆာ

87. 'පිච්ඡා'

ပရေဟိ ဝါစာသဒ္ဒါ အာလော ဝိဟိတော နိန္ဒာယံ, နေဟ တထေတိ စောဒနမုဗ္ဘာဝယတိ ‘နိန္ဒာယ’မိစ္စာဒိနာ.

අන්‍යයන් විසින් 'වාචා' ශබ්දයෙන් පසුව නින්දා අර්ථයෙහි 'ආල' ප්‍රත්‍යය පනවන ලදී, මෙහි එසේ නොවේ යැයි චෝදනාව 'නින්දායං' යනාදියෙන් mතු කරයි.

၈၈. သီလာ

88. 'සීලා'

သီလမဿ အတ္ထိ, ကေသာ အဿ သန္တီတိ ဝိဂ္ဂဟော. အဏ္ဏာ နိစ္စန္တိ နိစ္စဝိဓျုတ္ထံ ဂဏသုတ္တံ. ဂါဏ္ဍီရာဇီဟိ သညာယန္တိ သညာဝိသယနိယမနတ္ထံ ဂဏသုတ္တံ. ဂဏ္ဍဿ ဂဏ္ဍမိဂသိင်္ဂဿ အယံ ဂါဏ္ဍီ, သာ အဿ အတ္ထီတိ ဂါဏ္ဍီဝေါ.

'මොහුට ශීලය ඇත', 'මොහුට කේසයෝ ඇත්තාහ' යනු විග්‍රහයයි. 'අණ්ණා නිච්චං' යනු නිත්‍ය විධිය සඳහා වූ ගණ සූත්‍රයයි. 'ගාණ්ඩීරාජීහි සඤ්ඤායං' යනු සංඥා විෂය නියම කිරීම සඳහා වූ ගණ සූත්‍රයයි. ගණ්ඩ නම් මෘගයාගේ (කඟවේනාගේ) අඟ 'ගාණ්ඩී' නම් වේ, එය මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් 'ගාණ්ඩීව' නම් වේ.

၉၀. သိဿ

90. 'සිස්ස'

သမဿ အတ္ထီတိ သုဝါမီ,သံ သကိယံ.

'තමා සතු දෙය මොහුට ඇත' යන අර්ථයෙන් 'සුවාමී' (ස්වාමියා) නම් වේ, 'සං' යනු තමා සතු දෙයයි.

၉၁. လက္ချာ

91. 'ලක්ඛ්‍යා'

အကာရာဒေသော [Pg.220] စ ဏသန္နိယောဂေနာတိ ဣမိနာ ယတ္ထ ဏကာရော တတ္ထေဝါယမကာရာဒေသောတိ ဒဿေတိ. ဥပါဒါနတောတိ ဣမိနာ နိဿယကရဏမေကော သတ္ထိယော ဉာယောတိ ဒဿေတိ. အန္တဿ အဝိဓာနသာမတ္ထိယာစာတိ ဣမိနာ သတိပိ ပုဗ္ဗလောပေန ပယောဂ နိပ္ဖတ္တိယံ အကာရံ ဝိဓာယ တဿ လောပေါ နိရတ္ထကောတိ ဒဿေတိ. လက္ခီ သိရီ အဿ အတ္ထီတိ လက္ခဏော.

'අකාරාදේශය ද ණ-කාරය හා යෙදීමෙනි' යන්නෙන් යම් තැනක 'ණ' කාරය තිබේද, එතැනම මෙම 'අ' කාර ආදේශය ද වන බව දක්වයි. 'උපාදානතො' යන්නෙන් නිශ්‍රය කර ගැනීම එක් සාමාර්ථ්‍ය න්‍යායයක් බව දක්වයි. 'අන්තස්ස අවිධානසාමත්ථියා ච' යන්නෙන් පූර්ව ලෝපයෙන් රූප සිද්ධිය ඇති කල්හි ද, අකාරය පනවා එහි ලෝපය කිරීම නිෂ්ඵල බව දක්වයි. 'ලක්ෂ්මිය හෙවත් ශ්‍රියාව මොහුට ඇත' යන අර්ථයෙන් 'ලක්ඛණ' නම් වේ.

၉၄. ဣမိယာ

94. 'ඉමියා'

ကပ္ပော ယောဂျတာ အဿ အတ္ထီတိ ကပ္ပိယော, ဇဋာ ဟာနဘာဂေါ, သေနာ အဿ အတ္ထီတိ ဝိဂ္ဂဟော.

'කල්පය හෙවත් සුදුසු බව මොහුට ඇත' යනුවෙන් 'කප්පිය' ද, 'ජටාව ඇත' (ජටිල), 'හානභාගය ඇත', 'සේනාව ඇත' යනු විග්‍රහයයි.

၉၅. တောပ

95. 'තොප'

‘ဩဟာက စာဂေ’ ဣတိ သကကာရဿ ဟာဓာတုနော ပယောဂေ တောပ္ပစ္စယံ နိသေဓေတွာ‘သတ္ထာ ဟီယတေ သတ္ထာ ဟီနော’တိ ဥဒါဟရဏံ ဒဿိတံ. တေနာဟ- ‘သက္ကတေစ္စာဒိ. ဒဿေတုံ တတိယမ္ပနုဒါဟရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. စီပ္ပစ္စယာဝသာနာနန္တိ ‘‘အဘူတတဗ္ဘာဝေ ကရာသဘူယောဂေ ဝိကာရာစီ’’တိ (၄-၁၁၉) ဝုတ္တော စီပ္ပစ္စယော အဝသာနေ ယေ သန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ဇာတိယဝဇ္ဇိတာနန္တိ ‘‘တဗ္ဗတိ ဇာတိယော’’တိ (၄-၁၁၃) သုတ္တေန ဇာတိယပ္ပစ္စယေန ဝဇ္ဇိတာနံ. ကစ္စာယနေ တု တောအာဒီနံ ဝိဘတ္တိ သညတ္တာ န တတော ပုန ဝိဘတ္တုပ္ပတ္တိ.

'ඕහාක චාගේ' යන ස-කකාර 'හා' ධාතුව යෙදීමේ දී 'තෝ' ප්‍රත්‍යය වළක්වා, 'සත්ථා හීයතෙ සත්ථා හීනො' යන උදාහරණය දක්වන ලදී. එබැවින් 'සක්කතෙ' යනාදිය පැවසීය. 'තෙවන උදාහරණය ද දැක්වීම සඳහා' යනු සම්බන්ධයයි. 'චීප්පච්චයාවසානානං' යන්නෙහි විග්‍රහය නම් 'අභූතතබ්භාවෙ කරාසභූයොගෙ විකාරාචී' (4-119) යන සූත්‍රයෙන් කියන ලද 'චී' ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති ඒවා යනුයි. 'ජාතියවජ්ජිතානං' යනු 'තබ්බති ජාතියො' (4-113) යන සූත්‍රයෙන් පනවන ලද 'ජාතිය' ප්‍රත්‍යයෙන් තොර වූ ඒවා යනුයි. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි වනාහි 'තෝ' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ට විභක්ති සංඥාව ඇති බැවින්, නැවත එයින් විභක්ති ඉපදීමක් සිදු නොවේ.

၉၆. ဣတော

96. 'ඉතෝ'

ဝုတ္တိယံ ‘ဧတဿ ဋ ဧတ’ ဣတိ အတောဣစ္စတြ ဧတဿ ဋာဒေသော ဧတ္တော ဣစ္စတြ ဧတအာဒေသောတိ အတ္ထော.

වෘත්තියෙහි 'එතස්ස ඨ එත' යන්නෙහි, 'අතෝ' යන මෙහි 'එත' යන්නට 'ඨ' ආදේශය ද, 'එත්තෝ' යන මෙහි 'එත' ආදේශය ද වේ යනු අර්ථයයි.

၉၇. အဘျာ

97. 'අභ්‍යා'

နနု စ ကိံ ဣမိနာ သုတ္တေန, ပဉ္စမျန္တာ ‘‘တော ပဉ္စမျာ’’တိ (၄-၉၅) ဘဝိဿတိ, အပဉ္စမျန္တာတု ‘‘အာဒျာဒီဟီ’’တိ (၄-၉၈) နေတဒေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘တော ပဉ္စမျာ’’တိ (၄-၉၅) ပကတိဝိသေသာနမပရာမာသတော ကုတောစိ ပဉ္စမျန္တာ ဟောတု, အပဉ္စမျန္တာ ပန ‘‘အာဒျာဒီဟီ’’တိ သုတ္တေ သသင်္ချဿာဒိသဒ္ဒဿ [Pg.221] ဂဟဏေန တံသဒိသာ သသင်္ချာဧဝေါပလက္ခီယန္တီတိပိ ဝိညာယေယျ တတော အပဉ္စမျန္တေဟိ အဘျာဒီဟိ တော န သိယာတိ အဘိတောစ္စာဒိ န သိဇ္ဈတီတိ ‘‘အဘျာဒီဟီ’’တိ သုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

"ඇත්තෙන්ම මේ සූත්‍රයෙන් කුමන ප්‍රයෝජනයක් ද? පංචමී විභක්ති අන්තයන්ගෙන් 'තෝ පංචම්‍යා' (4-95) යන සූත්‍රයෙන් 'තෝ' ප්‍රත්‍යය සිද්ධ වන්නේය, පංචමී නොවන අන්තයන්ගෙන් 'ආද්‍යාදීහි' (4-98) යන සූත්‍රයෙන් සිද්ධ වන්නේය" යන්න එසේ නොසැලකිය යුතුය. 'තෝ පංචම්‍යා' (4-95) යන්නෙන් ප්‍රකෘති විශේෂයන් නොපිරික්සන බැවින් යම්කිසි පංචමී අන්තයකින් 'තෝ' ප්‍රත්‍යය වේවා, පංචමී නොවන අන්තයන්ගෙන් වනාහි 'ආද්‍යාදීහි' යන සූත්‍රයෙහි සංඛ්‍යා සහිත 'ආදි' ශබ්දය ගැනීමෙන්, ඊට සමාන සංඛ්‍යා සහිත ඒවාම උපලක්ෂණය කෙරෙති යි ද දත හැක. එසේ වුවහොත් පංචමී නොවන අන්තයන් වූ 'අභි' ආදියෙන් 'තෝ' ප්‍රත්‍යය නොවන බැවින්, 'අභිතෝ' යනාදිය සිද්ධ නොවේ. එබැවින් 'අභ්‍යාදීහි' යන සූත්‍රය අවශ්‍ය බව දත යුතුය.

၉၈. အာဒျာ

98. 'ආද්‍යා'

နနု စ တောဣစ္စေဝ သာမညေန သုတ္တိတေ ယတောကုတောစိ ပဉ္စမျန္တာ ဝါ အပဉ္စမျန္တာ ဝါ ဗဟုလံ ဝါ တောမှိ ဣဋ္ဌပ္ပသိဒ္ဓီတိ ကိံ အာဒျာဒီဟီတိ သုတ္တေနာတိ သစ္စံ, တထာပိ ဝိဘာဂေန ဒဿိတေ ဝိဘာဂသော ဝိသေသာဝသာယော သိယာတိ န ဒေါသောတိ. ယန္တိ ပဌမန္တာ တောမှိ ယတော.

"ඇත්තෙන්ම සාමාන්‍යයෙන් 'තෝ' කියාම සූත්‍රගත කළ විට, යම්කිසි පංචමී අන්තයකින් හෝ පංචමී නොවන අන්තයකින් හෝ බහුල වශයෙන් 'තෝ' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් කැමති රූපය සිද්ධ වන කල්හි, 'ආද්‍යාදීහි' සූත්‍රයෙන් ඇති ඵලය කුමක්දැයි" ඇසුවහොත්, එය සත්‍යයකි. එසේ වුවත්, බෙදා දැක්වූ කල්හි වෙන් වෙන් වශයෙන් විශේෂයන් නිශ්චය කරගත හැකි වන බැවින් එහි වරදක් නැත. 'යං' යන ප්‍රථමා විභක්ති අන්තයෙන් 'තෝ' ප්‍රත්‍යය වූ විට 'යතෝ' වේ.

၁၀၀. ကတ္ထေ

100. 'කත්ථෙ'

ပုဗ္ဗေနေဝါတိ ‘‘သဗ္ဗာဒိတော’’ (၄-၉၉) စ္စာဒိနာဝ. ဧတဿာတိ ဧတသဒ္ဒဿ, ဣမဿာတိ ဣမသဒ္ဒဿ.

'පූර්වයෙන්මයි' යනු 'සබ්බාදිතෝ' (4-99) යනාදී සූත්‍රයෙන්මය. 'එතස්ස' යනු 'එත' ශබ්දයටයි, 'ඉමස්ස' යනු 'ඉම' ශබ්දයටයි.

၁၀၁. ဓိ

101. 'ධි'

ဝါဝိဓာနာတိ ဝိကပ္ပေန ဓိပ္ပစ္စယဿ ဝိဓာနာ.

'වාවිධානා' යනු විකල්ප වශයෙන් 'ධි' ප්‍රත්‍යය පැනවීමයි.

၁၀၂. ယာ

102. 'යා'

ယတြာတိ ဝုတ္တေ ယတ္ထာတိ ဥပ္ပလက္ခိတမေဝ သိယာတိ န ဝုတ္တံ. ဧဝမုပရိပိ.

'යත්‍ර' යැයි කී කල 'යත්ථ' යන්න උපලක්ෂණය වන බැවින් එසේ නොපැවසීය. ඉදිරියට ද එසේමය.

၁၀၄. ကုဟိံ

104. 'කුහිං'

ဟိဉ္စနံ ဝိဓီယတေ ‘‘ဟိံ ဟံ ဟိဉ္စန’’န္တိ (၂-၅-၉) သုတ္တေန. ဟိဉ္စိအာဒီနန္တိ ဟိဉ္စိဒါစိရဟစိအာဒီနံ.

'හිංචනං' යන්න 'හිං හං හිංචනං' (2-5-9) යන සූත්‍රයෙන් පනවනු ලැබේ. 'හිංචිආදීනං' යනු හිංචි, දාචි, රහචි ආදීන්ගේය.

၁၀၅. သဗ္ဗေ

105. 'සබ්බෙ'

ဧတသ္မိံ ကာလေ ဧကဒါဣစ္စာဒိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

'මේ කාලයෙහි' යන අර්ථයෙන් 'එකදා' (එක් කලෙක) යනාදිය දත යුතුය.

၁၀၆. ကဒါ

106. 'කදා'

ကုဒါသဒ္ဒေါ စနံသဒ္ဒယောဂေဝ ဒိဿတိ ကုဒါစနန္တိ.

'කුදා' ශබ්දය වනාහි 'චනං' ශබ්දය සමඟ යෙදීමෙන්ම 'කුදාචනං' ලෙස දක්නට ලැබේ.

၁၀၇. အဇ္ဇ

107. 'අජ්ජ'

နိမိတ္တနိမိတ္တီနန္တိ ကာရဏကာရိယာနံ, သမာနေတိ သာဓာရဏေ. သမာနမေဝ ဗောဓေတိ ‘တံယထေ’စ္စာဒိနာ. ဧတ္ထ ပန မမ္မတာဠနံ နိမိတ္တံ ပါဏ ဟရဏံ [Pg.222] နိမိတ္တီ, တဿာတိ အနဇ္ဇတနဿ. ဥပရိ တျာဒိကဏ္ဍေ ကရဟသဒ္ဒေါ တု စိသဒ္ဒသံယုတ္တောဝ ဒိဿတိ ကရဟစီတိ.

'නිමිත්තනිමිත්තීනං' යනු හේතු-ඵලයන්ගේය, 'සමානෙ' යනු සාධාරණ (පොදු) අර්ථයෙහි ය. 'තං යථා' යනාදියෙන් ඒ පොදු බවම හඟවයි. මෙහි වනාහි මර්මස්ථානයට පහරදීම 'නිමිත්ත' වන අතර, ප්‍රාණය හැරයාම 'නිමිත්තී' වේ. 'තස්ස' යනු අනාගත (අනජ්ජතන) කාලයටයි. මතු 'ත්‍යාදි' කාණ්ඩයෙහි 'කරහ' ශබ්දය වනාහි 'චි' ශබ්දය හා සංයුක්තවම 'කරහචි' ලෙස දක්නට ලැබේ.

၁၁၀. ဓာသံ

110. 'ධාසං'

သင်္ချာဝါစိနော သဒ္ဒါ သင်္ချာသဒ္ဒေန ဂဟိတာတိ အာဟ- ‘အတ္ထေ’စ္စာဒိ. ပကာရော ဒဗ္ဗဂုဏဓိသယောပိ အတ္ထိ, တတ္ထ ယဒိ သောပိ ဂယှေယျ ဒဗ္ဗ ဂုဏာနံ လိင်္ဂသင်္ချာဟိ ယောဂါ ဓာပ္ပစ္စယန္တ(မ္ပိ တဗ္ဗိသယောယေဝေတိ) (ပကာရဝါစကလိင်္ဂသင်္ချာဟိ ယောဂါ) အလိင်္ဂမသင်္ချဉ္စ န သိယာ, ဧဝဉ္စ သတျဗျယတ္တမဘိမတန္တဿ န သိယာ, တဉ္စိဋ္ဌံ, ကိရိယာဝိသယေ တု တသ္မိံ ဂယှမာနေ ဧကဓာဘုဉ္ဇတိ ဒွိဓာဘုဉ္ဇတိ ဒွိဓာဂစ္ဆတိစ္စာဒေါ ဘောဇန ဂမနာဒိကိရိယာယ သဗ္ဗထာ လိင်္ဂသင်္ချာဟိ ယောဂါဘာဝါ ယထာဝုတ္တ ဒေါသော န သိယာတိ ပါဏိနီယဝုတ္တိကာရေန ဇယာဒိစ္စေန ကိရိယာ ဝိသယောယေဝေတ္ထ ပကာရော ဂဟိတော. တမ္ပတိ အာဟ- ‘ဒဗ္ဗေ’စ္စာဒိ. ကသ္မာ ပနေဝမာဟာတိ အာဟ- ‘နဝဓာဒဗ္ဗ’မိစ္စာဒိ. ‘‘နဝဓာ ဒဗ္ဗံ, ဗဟုဓာ ဂုဏော’’တိ ဝေသေသိကာနံ သင်္ကေတော.

සංඛ්‍යා වාචක ශබ්දයන් 'සංඛ්‍යා' ශබ්දයෙන් ගන්නා ලදැයි පවසනු සඳහා 'අත්ථෙ' යනාදිය වදාළහ. ප්‍රකාරය (ආකාරය) ද්‍රව්‍ය හා ගුණයන් ඇසුරු කොට ද පවතී. එහිදී ඉදින් එය ද ගනු ලැබුවහොත්, ද්‍රව්‍ය හා ගුණයන්ගේ ලිංග-සංඛ්‍යාවන් හා සම්බන්ධ වීම නිසා 'ධා' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති පදය ද (ඒ විෂයයෙහි ම වන බැවින්) ලිංග හා සංඛ්‍යා රහිත බවක් (අලිංග අසංඛ්‍ය බවක්) නොවන්නේය. එසේ ඇති කල්හි, එයට කැමති වන්නා වූ අව්‍යය භාවය ද නොවන්නේය. එය ද අභිමතය. ක්‍රියා විෂයයෙහි දී නම් එය ගන්නා කල්හි, 'එකධා භුඤ්ජති' (එක් ආකාරයකින් අනුභව කරයි), 'ද්විධා භුඤ්ජති' (දෙආකාරයකින් අනුභව කරයි), 'ද්විධා ගච්ඡති' (දෙආකාරයකින් යයි) යනාදියේදී අනුභව කිරීම, ගමන් කිරීම ආදී ක්‍රියාවන්හි කිසිසේත්ම ලිංග-සංඛ්‍යාවන් හා සම්බන්ධයක් නොමැති බැවින්, කලින් කී දොස සිදු නොවේ යැයි පාණිනී වෘත්තිකාර ජයාදිත්‍යයන් විසින් මෙහි ක්‍රියා විෂයයෙහි ම ප්‍රකාරය ගන්නා ලදී. ඒ පිළිබඳව පවසනු සඳහා 'දබ්බෙ' යනාදිය වදාළහ. කුමක් හෙයින් මෙසේ කීවේද යත්; 'නවධා දබ්බං' යනාදිය වදාළහ. 'නවධා දබ්බං, බහුධා ගුණො' (ද්‍රව්‍යය නව වැදෑරුම් වේ, ගුණය බහු වැදෑරුම් වේ) යනු වෛශේෂිකයන්ගේ සම්මුතියකි.

တတ္ထ ပုထဗျာပေါတေဇောဝါယွာကာသကာလဒိသာတ္တမနာနီတိ နဝ ဒဗ္ဗာနိ. ရူပ ရသ ဂန္ဓ ဖဿ သင်္ချာပရိမာဏ ပုထုတ္တသံယောဂဝိဘာဂ ပရတ္တာပရတ္တဗုဒ္ဓိသုခဒုက္ခေစ္ဆာဒေါသပယတနာ စ ဂုဏာ, စသဒ္ဒေန ဂုရုတ္တ ဒဝတ္တသိနေဟသင်္ခါရဓမ္မာဓမ္မသဒ္ဒါ စေတိ စတုဗ္ဗီသတိ ဗဟုဓာ ဂုဏော. အတြာပိ ယထာဝုတ္တကာသိကာဝုတ္တိယာ ပဉ္စိကာကာရေန ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိနာ နဝဓာ ဒဗ္ဗံ ဗဟုဓာ ဂုဏောတျတြာပိ ‘‘ကိရိယာဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗာ နဝဓာ ဒဗ္ဗံ ဗဟုဓာ ဂုဏော ဥပဒိသီယတိ ဝိညာယတိ ဗျာချာယတေ ဝိဇ္ဇတေဝါ’’တိ ကိရိယာဝိသယောယေဝ ပကာရော ပဋိပါဒိတော, ပယောဂဒဿနတော ဗျဝစ္ဆေဇ္ဇဘာဝါ သဗ္ဗတ္ထ ကိရိယေဝေတိ ဝိသေသနောပါဒါနမယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි පෘථිවි, අප්, තේජෝ, වායෝ, ආකාශ, කාල, දිශා, ආත්ම, මනස් යන මේවා නව ද්‍රව්‍යයෝ වෙති. රූප, රස, ගන්ධ, ස්පර්ශ, සංඛ්‍යා, පරිමාණ, පෘථක්ත්ව, සංයෝග, විභාග, පරත්ව, අපරත්ව, බුද්ධි, සුඛ, දුක්ඛ, ඉච්ඡා, ද්වේෂ, ප්‍රයත්න යන මේවා ද ගුණයෝ වෙති. 'ච' ශබ්දයෙන් ගුරුත්ව, ද්‍රවත්ව, ස්නේහ, සංස්කාර, ධර්ම, අධර්ම හා ශබ්ද ද යන සූවිසි (24) ගුණයෝ 'බහුධා ගුණ' නම් වෙති. මෙහි ද ඉහත කී කාශිකා වෘත්තියෙහි පඤ්චිකාකාර ජිනේන්ද්‍රබුද්ධිපාදයන් විසින්, 'නවධා දබ්බං බහුධා ගුණො' යන මෙහි ද, 'ක්‍රියාවක් උපහාර කළ යුතුය (එක් කළ යුතුය) - නව වැදෑරුම් ද්‍රව්‍යය ද බහු වැදෑරුම් ගුණය ද උපදේශ කරනු ලැබේ, දනුවනු ලැබේ, ව්‍යාඛ්‍යානය කරනු ලැබේ, හෝ පවතී' යනුවෙන් ක්‍රියා විෂයෙහි ම ප්‍රකාරය දක්වන ලදී. ප්‍රයෝගයන් දැකීමෙන් වෙන් කළ යුතු බවක් (ව්‍යවච්ඡේදයක්) නොමැති නිසා, සෑම තැනකදීම ක්‍රියාව ම පවතින බැවින් විශේෂණයක් යෙදීම නුසුදුසුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

နဝဓာ ဒဗ္ဗံ ဗဟုဓာ ဂုဏောတိ ပယောဂဒဿနတော ဒဗ္ဗဂုဏဝိသယာနမ္ပကာရာနံ ဂယှုပဂတ္တာ ဗျဝစ္ဆေဒယိတဗ္ဗာနံ ဒဗ္ဗဂုဏဝိသယာနမ္ပကာရာနံ ဘာဝါ သဗ္ဗသ္မိံ ဒဗ္ဗဂုဏဝိသယေ ဇိနိန္ဒဗုဒ္ဓိနာ ဝုတ္တနယေန ကိရိယာ [Pg.223] အတ္ထေဝါတိ ကိရိယာဝိသယောဝ ပကာရော ဂယှတီတိ ဝုတ္တိကာရ ပဉ္ဇိကာကာရာနံ ဝိသေသနောပါဒါနမယုတ္တန္တိ အတ္ထော.

‘නවධා දබ්බං බහුධා ගුණො’ යන ප්‍රයෝගය දෙස බැලීමෙන්, ද්‍රව්‍ය හා ගුණ විෂයෙහි වූ ප්‍රකාරයන් (ආකාරයන්) ගන්නා ලද බැවින්, බැහැර කළ යුතු වූ ද්‍රව්‍ය හා ගුණ විෂයෙහි වෙනත් ආකාරයන්ගේ පැවැත්මක් නොමැති හෙයින්, මුළුමනින්ම ද්‍රව්‍ය-ගුණ විෂයෙහි ජිනේන්ද්‍රබුද්ධිපාදයන් වදාළ ක්‍රමයට ක්‍රියාවක් පවතින බැවින්, ක්‍රියා විෂයයෙහි වූ ප්‍රකාරය ම ගනු ලැබේ යැයි වෘත්තිකාර හා පඤ්ජිකාකාරයන් විසින් විශේෂණ පදයක් යෙදීම නුසුදුසුය යනු මෙහි අර්ථයයි.

တတောယေဝါတိ ယတော ဝိသေသနောပါဒါနမယုတ္တံ တတောယေဝ ဒွီဟိစ္စာဒိကမာဟေတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော ‘‘ဒွိဓာ ကရောတီတိ ကိရိယာပယောဂေပိ ပကာရော ဒဗ္ဗဂုဏဝိသယော… ဒဗ္ဗဝိသယဿ ဂုဏဝိသယဿ ဝါ ဒွိဓာဘာဝဿ ကရီယမာနတ္တာ, နတု ကိရိယာဝိသယော… ဒွိဓာဘာဝဿ ကရဏကိရိယာဝိသယဿေတ္ထ ဝတ္တုမနိစ္ဆိတတ္တာ. တတောယေဝ ကိရိယာပကာရောပါဒါနေ အတြ ဓာပ္ပစ္စယန္တပ္ပယောဂေါ န သိယာတိ ဝိညာပေတုံ ‘ဒွီဟိ’စ္စာဒိကမာဟေ’’တိ တေနာဟ‘အတြေ’စ္စာဒိ.

‘තතොයෙව’ යනු යම් හෙයකින් විශේෂණ යෙදීම නුසුදුසු ද, එහෙයින් ම ‘ද්වීහි’ යනාදිය වදාළහ යන අර්ථයයි. මෙහි අදහස මෙයයි: ‘ද්විධා කරොති’ (දෙකක් කරයි) යන ක්‍රියා ප්‍රයෝගයෙහි ද ප්‍රකාරය ද්‍රව්‍ය හා ගුණ විෂයෙහි පවතී. ද්‍රව්‍ය විෂයෙහි හෝ ගුණ විෂයෙහි හෝ ද්විධා භාවය (දෙවැදෑරුම් බව) කරනු ලබන බැවිනි. ක්‍රියා විෂයයෙහි නොවේ. ද්විධා භාවය සිදු කිරීමේ ක්‍රියා විෂය මෙහි පැවසීමට අදහස් නොකරන බැවිනි. එහෙයින් ම ක්‍රියා ප්‍රකාරය ගැනීමේදී මෙහි ‘ධා’ ප්‍රත්‍යය කෙළවර වන ප්‍රයෝගය නොවිය යුතුය යන්න හැඟවීම සඳහා ‘ද්වීහි’ යනාදිය වදාළහ. එබැවින් ‘අත්‍ර’ යනාදිය පැවසුහ.

ဒဗ္ဗဂုဏဝိသယေ ပကာရေ ဂယှမာနေ ယောယံ ဒေါသော သမ္ဘာဝိတော ပရေဟိ, တံ ဒါနိ နိရာကတ္တုမာဟ ‘သတိပိစေ’စ္စာဒိ. သဘာဝတော အလိင်္ဂမသင်္ချဉ္စာတိ သမ္ဗန္ဓော, သင်္ချန္တရာပါဒနေ ဂမျမာနေ ဓာပ္ပစ္စယော ဝိဟိတော ပါဏိနိယေဟိ, တဒါဟ- ‘ဒဗ္ဗဿေ’စ္စာဒိ သင်္ချာန္တရာပါဒနေပီတိ ပုဗ္ဗံ ယာ ဝဝတ္ထိတာ သင်္ချာ, တတော- ညံ သင်္ချာန္တရံ တဿာပါဒနံ ကရဏံ သင်္ချန္တရာပါဒနံ, တသ္မိမ္ပီတိ အတ္ထော.

ද්‍රව්‍ය හා ගුණ විෂයෙහි වූ ප්‍රකාරය ගන්නා කල්හි, අන්‍යයන් විසින් යම් දෝෂයක් උපකල්පනය කරන ලද්දේ ද, එය දැන් බැහැර කිරීම සඳහා ‘සතිපිච’ යනාදිය වදාළහ. ස්වභාවයෙන් ම ලිංග-සංඛ්‍යා රහිත බව ද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. වෙනත් සංඛ්‍යාවක් පැමිණවීම ගම්‍ය වන කල්හි පාණිනීවරුන් විසින් ‘ධා’ ප්‍රත්‍යය පනවන ලදී. එය පැවසීම සඳහා ‘දබ්බස්ස’ යනාදිය වදාළහ. ‘සංඛ්‍යන්තරාපාදනයෙහි ද’ යනු කලින් යම් සංඛ්‍යාවක් නියම කරන ලද ද, එයින් වෙනස් වූ වෙනත් සංඛ්‍යාවකට පැමිණවීම (පත් කිරීම) සංඛ්‍යන්තරාපාදනයයි, එහිදී ද යන්න අර්ථයයි.

၁၁၃. တဗ္ဗ

113. තබ්බ

သော ပကာရော အဿာတိ တဗ္ဗာ, တသဒ္ဒေန ပကာရဿ ပရာမဋ္ဌတ္တာ တဗ္ဗတီတေတ္ထ ပကာရဝတီတိ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ အာဟ- ‘တသဒ္ဒေနေ’စ္စာဒိ. ပကာရဝတီတိ ပကာရဝတိ အတ္ထေ. မုဒုပ္ပကာရဝါ မုဒုဇာတိယော.

ඒ ප්‍රකාරය (ආකාරය) ඇයට හෝ එයට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘තබ්බා’ වේ. ‘ත’ ශබ්දයෙන් ප්‍රකාරය ස්පර්ශ කරන (පරාමර්ශනය කරන) බැවින්, ‘තබ්බතී’ යන්නෙහි ‘ප්‍රකාරවත් වූ’ (ප්‍රකාරයක් සහිත වූ) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලදැයි පැවසීම පිණිස ‘තසද්දෙන’ යනාදිය වදාළහ. ‘ප්‍රකාරවතී’ යනු ප්‍රකාරවත් වූ අර්ථයෙහි ය. ‘මුදුප්පකාරවා’ යනු මෘදු ජාති ඇති (මෘදු ස්වභාවයක් ඇති) තැනැත්තා ය.

၁၁၅. ကတိ

115. කති

ကိံ သင်္ချာနမ္ပရိမာဏမေသန္တိ အတ္ထေ ‘‘ကိမှာ ရတိ ရီဝရီဝတက ရိတ္တကာ’’တိ (၄-၄၄) သုတ္တေန ရတိပ္ပစ္စယံ ဝိဓာယ ကတီတိ သိဒ္ဓတ္တာ ဝုတ္တံ- ‘သင်္ချာပရိမာဏဝိသယေ သာဓိတတ္တာ’တိ, ကတိ စ သော သင်္ချာ ပရိမာဏဝိသယတ္တာ သင်္ချာ စေတိ ကတိသင်္ချာ, တာယ.

මොවුන්ගේ සංඛ්‍යා පරිමාණය කුමක්ද යන අර්ථයෙහි ‘කිම්හා රති රීවරීවතක රිත්තකා’ යන සූත්‍රයෙන් ‘රති’ ප්‍රත්‍යය පනවා ‘කති’ යන්න සිද්ධ වන බැවින් ‘සංඛ්‍යාපරිමාණවිෂයයෙහි සාධිත බැවින්’ යැයි වදාරන ලදී. ‘කති’ යන්න ද ඒ සංඛ්‍යා පරිමාණ විෂයයෙහි වන බැවින් සංඛ්‍යාවක් ද වන හෙයින් ‘කති සංඛ්‍යා’ නම් වේ, එයින් (යන්නයි).

၁၁၆. ဗဟု

116. බහු

ပစ္စာသတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓိမှိ ဧကမှိ ဒဿိတေ ဒွိဋ္ဌတ္တာ သမ္ဗန္ဓဿ ပရော သမ္ဗန္ဓီ [Pg.224] ဝိညာယမာနော ပရောဝ ဝိညာယတိ ယုတ္တိတောတိ ‘သမ္ဗန္ဓတောဝါ’တိ ဝုတ္တံ.

ප්‍රත්‍යාසන්නතාව (ළඟ බව) යනු එක් සම්බන්ධියෙකු දැක්වූ කල්හි, සම්බන්ධය දෙදෙනෙකු ඇසුරු කොට පවතින බැවින්, අනෙක් සම්බන්ධියා අවබෝධ කරගනු ලබන්නේ, අනෙකාම අවබෝධ කරගැනීම සුදුසු බැවින් ‘සම්බන්ධයෙන් හෝ’ යැයි පවසන ලදී.

၁၁၇. သကိံ

117. සකිං

နိပါတနဿာတိ သကိန္တိ နိပါတနဿ.

‘නිපාතනස්ස’ යනු ‘සකිං’ යන නිපාතයෙහි යන්නයි.

၁၁၈. သော

118. සො

ခဏ္ဍံ ခဏ္ဍံ ခဏ္ဍသော, ပုထု ပကာရော ပုထုသော.

කැබැල්ලෙන් කැබැල්ල ‘ඛණ්ඩසො’ (කඩ කඩ කොට) නම් වේ. පෘථක් (වෙනස්) ආකාරය ‘පුථුසො’ (විවිධ ආකාරයෙන්) නම් වේ.

၁၁၉. အဘူ

119. අභූ

နနု စ အဘဝနန္နာမ သဗ္ဗထာ အနုပ္ပတ္တိယာ ဝါ အဝတ္ထန္တရေန ဝါ, တထာ သတျဘူတသဒ္ဒေါ-နုပ္ပန္နမတ္တဝစနောပီတိ ကထမဘူတသဒ္ဒေါ-ဝတ္ထန္တရေ နာဘူတေ ဝုတ္တောစ္စာဟ- ‘အဘူတဿိ’စ္စာဒိ. ကထမဝတ္ထာဝ တသဒ္ဒေန ပရာမသီယတီတိ စေ အဘူတသဒ္ဒေါ ယဒျနုပ္ပန္နဝါစီ သိယာ, တဒါ တသဒ္ဒပ္ပ ယောဂေါယေဝ န သိယာ… တသဒ္ဒေနာဘူတဿေဝ ဂဟဏတော, အဘူတဘာဝေစ္စာဒိနာ သုတ္တိတံ သိယာ, တေန တသဒ္ဒပ္ပယောဂသာမတ္ထိယာ အဝတ္ထာဝ တသဒ္ဒေန ပရာမသီယတိ, တပ္ပရာမဋ္ဌဉ္စာဝတ္ထန္တရမဘူတ သဒ္ဒေါ အပေက္ခတေ, တေနာဟ- ‘တဗ္ဘာဝေတိဝစနာ’ဣစ္စာဒိ. ဘဝနံ ဘာဝေါ တာယ အဝတ္ထန္တရေ ဘာဝေါ တဗ္ဘာဝေါ တသ္မိံ. တေနာဟ ‘အဘူတဿေ’စ္စာဒိ. ဘာဝေတိ ဝိသယသတ္တမီ, သံသတ္တမီ ဝါတိ အာဟ- ‘ဝိသယေ ဂမ္မမာနေ ဝါ’တိ. ကုဏ္ဍလတ္တေနာတိ ကုဏ္ဍလသဘာဝေန.

නොවීම (අභවනය) නම් සර්වප්‍රකාරයෙන් ම නූපදීම හෝ වෙනත් අවස්ථාවකට පත්වීම හෝ නොවේද? එසේ ඇති කල්හි, ‘අභූත’ ශබ්දය නූපන් මාත්‍රය පවසන්නක් ද වන බැවින්, ‘අභූත’ ශබ්දය වෙනත් අවස්ථාවකට පත් නොවීමෙහි කෙසේ කියනු ලැබේදැයි විමසන්නේ නම්, ඒ සඳහා ‘අභූතස්ස’ යනාදිය වදාළහ. ‘ත’ ශබ්දයෙන් අවස්ථාව ම කෙසේ ස්පර්ශ කරනු ලැබේද යත්; ඉදින් ‘අභූත’ ශබ්දය නූපන් බව පවසන්නේ නම්, එවිට ‘ත’ ශබ්දය යෙදීමක් සිදු නොවන්නේය. ‘ත’ ශබ්දයෙන් අභූතය ම ගන්නා බැවින්, ‘අභූතභාවෙ’ යනාදී වශයෙන් සූත්‍රගත විය යුතුය. එබැවින් ‘ත’ ශබ්දය යෙදීමේ ශක්තියෙන් අවස්ථාව ම ‘ත’ ශබ්දයෙන් ස්පර්ශ කරනු ලැබේ. එම ස්පර්ශ කරන ලද වෙනත් අවස්ථාව ‘අභූත’ ශබ්දය අපේක්ෂා කරයි. එහෙයින් ‘තබ්භාවෙති වචනා’ යනාදිය වදාළහ. වීම ‘භාවය’ නම් වේ, එම වෙනත් අවස්ථාවෙහි වීම ‘තබ්භාවය’ නම් වේ, එහිදී යනුයි. එහෙයින් ‘අභූතස්ස’ යනාදිය පැවසූහ. ‘භාවෙ’ යනු විෂය සප්තමී හෝ සංසප්තමී හෝ වන බැවින් ‘විෂයය හැඟවෙන කල්හි හෝ’ යැයි වදාළහ. ‘කුණ්ඩලත්තෙන’ යනු කුණ්ඩල ස්වභාවයෙන් ය.

၁၂၀. ဒိဿ

120. දිස්ස

ဒိဿန္တီတိ ဝုတ္တေ ပယောဂေ ဒိဿန္တီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘ဒိသိ’စ္စာဒိ, ဣဒံ သုတ္တံ ဝိဇ္ဈင်္ဂ ပရိဘာသာ ဘဝတီတိ သေသော. ‘‘ဏောဝါ-ပစ္စေ’’တိအာဒိနာ (၄-၁) သုတ္တေန ဝုတ္တေသွနေကဝိဓေသု အတ္ထေသု ပရိ သမန္တတော ဘာသတီတိ ပရိဘာသာ, ဝိဓိနော ပစ္စယဿ အင်္ဂဘူတာ ပရိဘာသာ ဝိဇ္ဈင်္ဂပရိဘာသာ. ဝိဓိယေဝါတိ သုတ္တမိဒန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝက္ခမာနသုတ္တဒွယန္တိ ‘‘အညသ္မိံ သကတ္ထေ’’တိ သုတ္တဒွယံ.

‘දිස්සන්ති’ යැයි වදාළ කල්හි, ප්‍රයෝගයෙහි ‘පෙනෙත්’ යන මේ අර්ථය අවබෝධ කරගනු ලැබේ යැයි පැවසීම සඳහා ‘දිසි’ යනාදිය වදාළහ. මෙම සූත්‍රය ‘විධ්‍යංග පරිභාෂාවක්’ වන්නේය යනු ඉතිරි කොටසයි. ‘ණොවා පච්චෙ’ යනාදී සූත්‍රයෙන් පවසන ලද අනේකවිධ වූ අර්ථයන්හි හාත්පසින් ම බබළන්නේ යම් සේ ද, එය පරිභාෂාවයි. විධිමත් ප්‍රත්‍යයට අංගයක් වූ පරිභාෂාව ‘විධ්‍යංග පරිභාෂාව’ නම් වේ. ‘විධියෙව’ යනු මෙම සූත්‍රය ම යන්න සම්බන්ධයයි. ‘මතු දැක්වෙන සූත්‍ර යුගලය’ යනු ‘අඤ්ඤස්මිං සකත්ථෙ’ යන සූත්‍ර දෙකයි.

၁၂၅. သံယော

125. සංයො

အန္တရသဒ္ဒေါ-နေကတ္ထောပီဟာန္တရာဠဝါစီ မဇ္ဈဝါစီ ဂယှတိ, န ဝိဇ္ဇတေန္တရမေသန္တိ အန္တရာဠမတ္တပဋိသေဓေပယောဇနံ နတ္ထီတိ ကတွာန္တရာ ဠဋ္ဌဿာဘာဝါန္တရာဠံ [Pg.225] နတ္ထီတျုပစရီယတိ, ဧဝဉှိ လောကေ ပယုဇ္ဇတေ ‘အနန္တရာ ဣမေ ဂါမာ အနန္တရာ ဣမေ ပါသာဒါ’တိ အန္တရာဠဂတဿ ညဿ ဂါမဿညဿ ပါသာဒဿ ဝါဘာဝါ တထာ ဗျပဒိသီယတေ, တထေဝမိဟာပျန္တရာဠဂတဿညဿ ဗျဉ္ဇနဿာဘာဝါ အနန္တရာ ဣတျုစ္စန္တေ, အထဝါန္တရသဒ္ဒေါ ဗျဝဓာနဝါစီ ဗျဝဓာနာဘာဝတော-နန္တရာ ဣတိ ဝုစ္စန္တေ. အန္တရံ ကရောတီတိ ဝါ ခါဒိဣပ္ပစ္စယံ ဝိဓာယ အန္တရာယတိ ဗျဝဓာနံ ကရောတီတိ ကတ္တရိ အပ္ပစ္စယံ ဝိဓာယ အန္တရော ဗျဝဓာယကော နတ္ထေတေသန္တိ အနန္တရာ. ယထာ ‘ရုက္ခာ ဝနန္တေ’တ္ထ ရုက္ခာ သမုဒိတာဝေကဝနဗျပဒေသံ လဘန္တေ, တထာတြာပိ ဗျဉ္ဇနာ သမုဒိတာဝေတေ သံယောဂဗျပဒေသဂေါစရတ္တံ ပဋိပဇ္ဇန္တေ.

‘අන්තර’ ශබ්දය අනේකාර්ථවත් වුව ද, මෙහි දී අතරමැද හෝ මධ්‍යය අර්ථවත් කරන්නක් ලෙස ගනු ලැබේ. ‘නා විජ්ජන්තේන්තරමේසං’ (ඔවුන්ගේ අතරමැදක් විද්‍යමාන නොවේ) යන්නෙහි අතරමැද බව පමණක් ප්‍රතිෂේධ කිරීමෙහි ප්‍රයෝජනයක් නැති බැවින්, අතරමැද බවක් නොමැති බව උපචාර වශයෙන් කියනු ලැබේ. ලෝකයෙහි ද ‘මේ ගම් අනන්තර (අතරක් නැති) ය’, ‘මේ ප්‍රාසාද අනන්තර ය’ යනුවෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. අතරමැද පවතින වෙනත් ගමක හෝ ප්‍රාසාදයක නොමැතිකම නිසා එසේ ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එමෙන්ම මෙහි ද අතරමැද පවතින වෙනත් ව්‍යඤ්ජනයක නොමැතිකම නිසා ‘අනන්තර’ යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් ‘අන්තර’ ශබ්දය ව්‍යවධානය (පරතරය) ප්‍රකාශ කරයි. ව්‍යවධානයක් නොමැති බැවින් ‘අනන්තර’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අන්තරං කරෝති’ (අතරක් කරයි) යනුවෙන් හෝ ‘ඛාදි’ ප්‍රත්‍යය යොදා ‘අන්තරායති’ (බාධා කරයි) යන කර්තෘ අර්ථයෙහි ‘අ’ ප්‍රත්‍යය යොදා බාධා කරන්නක් නොමැති බැවින් ‘අනන්තර’ වේ. යම් සේ ‘වනයෙහි වෘක්ෂයෝ’ යන මෙහි වෘක්ෂයෝ සමූහ වශයෙන් එක් ‘වනය’ යන ව්‍යවහාරය ලබත් ද, එමෙන්ම මෙහි ද ව්‍යඤ්ජනයෝ සමූහ වශයෙන් ‘සංයෝග’ යන ව්‍යවහාරයට ලක් වෙති.

သံယောဂေါတိ ဟိ သမုဒါယပ္ပဓာနော နိဒ္ဒေသော ဗျဉ္ဇနာတျဝယဝပ္ပဓာနော, တသ္မာ ဗျဉ္ဇနာတိ ဗဟုဝစနေန သံယောဂေါတိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ဃဋတေ, နနု စ ဝဏ္ဏာနမုစ္စာရိတပ္ပဓံသိတ္တာ ယောဂပဇ္ဇမဋ္ဌိတမာနာနံ န သမ္ဘဝတိ သမုဒါယတ္တန္တိ သမုဒါယတ္တမယုတ္တန္တိ နာယုတ္တံ, တထာဟိ ဥတ္တရုတ္တရဂ္ဂါဟိနိ ဗုဒ္ဓိ ပုဗ္ဗပရီဘူတေ ဗျဉ္ဇနာဝယဝေ သမုဒါယရူပေန သင်္ကပ္ပေန္တီ သမုဒါယဝေါဟာရမ္ပဝတ္တယီတိ.

‘සංයෝග’ යනු සමූහය ප්‍රධාන කොට ඇති නිර්දේශයකි. ‘ව්‍යඤ්ජන’ යනු අවයව ප්‍රධාන කොට ඇත්තකි. එබැවින් ‘බ්‍යඤ්ජනා’ (ව්‍යඤ්ජනයෝ) යන බහු වචනය සමඟ ‘සංයෝගෝ’ යන ඒක වචන නිර්දේශය ගැළපේ. වර්ණ (අකුරු) උච්චාරණය කළ සැනින් විනාශ වන බැවින්, එකවර නොපවත්නා ඒවාට සමූහ භාවයක් ඇති විය නොහැකි ය, එබැවින් සමූහ භාවය අයෝග්‍ය යැයි පැවසීම වැරදි ය. මන්දයත්, පසු පසුව ග්‍රහණය කරගන්නා බුද්ධිය, කලින් පහළ වී නැති වූ ව්‍යඤ්ජන අවයවයන් සමූහයක් ලෙස කල්පනා කරමින් සමූහ ව්‍යවහාරය පවත්වන බැවිනි.

ဏာနုဗန္ဓေတိ ဒိတိသဒ္ဒဿ သံယောဂါဝိသယတ္တာ ဒေစ္စောတိ ‘သရာနမာဒိဿာ’တိ ဝိသယော, ဥဠုမ္ပသဒ္ဒဿ သံယောဂဝိသယတ္တာ ဩဠုမ္ပိကောတိ ဧတဿ ဝိသယောတိ တတ္ထ ရာဃဝေါ ဝေနတေယျော မေနိကော ဒေစ္စော ဒေါသဂ္ဂါန္တိ ရူပါနိ. ဣဓ တု ဩဠုမ္ပိကော ကောဏ္ဍညောတိ ယုဇ္ဇန္တိ. တေနေဝ စ တတ္ထ ပဉ္စိကာ ဧတ္ထ, ဧတ္ထ စ ပဉ္စိကာ တတ္ထ ဥပနေတဗ္ဗာတိ.

‘ණ’ අනුබන්ධයෙහි ‘දිති’ ශබ්දය සංයෝග විෂය නොවන බැවින් ‘දෙච්ච’ යනු ‘සරානමාදිස්ස’ යන්නෙහි විෂය වේ. ‘උළුම්ප’ ශබ්දය සංයෝග විෂය වන බැවින් ‘ඕළුම්පික’ යන්න මෙහි විෂය වේ. එහි ‘රාඝව’, ‘වේනතෙය්‍ය’, ‘මේනික’, ‘දෙච්ච’, ‘දෝසග්ග’ යන රූපයන් වේ. මෙහි වනාහි ‘ඕළුම්පික’, ‘කොණ්ඩඤ්ඤ’ යන රූපයන් ගැළපේ. එහෙයින් ම එහි වූ පඤ්චිකාව මෙහි ද, මෙහි වූ පඤ්චිකාව එහි ද යොදාගත යුතු ය.

၁၂၇. ကောသ

127. කෝස

ကောသဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ တဿ ဇတ္တဉ္စ နိပါတနာ, အဇ္ဇဝန္တိ ဧတ္ထှ ‘‘ဥဝဏ္ဏဿာ ဝဝ သရေ’’တိ (၄-၁၂၉).

‘කෝසජ්ජං’ යන මෙහි ‘ත’ කාරයට ‘ජ’ කාරය වීම නිපාතනයෙන් වේ. ‘අජ්ජවං’ යන මෙහි ‘උවණ්ණස්සා වව සරේ’ (4-129) යන්නෙන් වේ.

၁၃၅. ဇောဝု

135. ජෝවු

ယကာရဿ ဒွိတ္တေ ဇေယျော.

යකාරය ද්විත්ව වූ කල්හි ‘ජෙය්‍ය’ යන්න වේ.

၁၃၇. ကဏ

137. කණ

အတိသယေန အပ္ပော, အတိသယေန ယုဝါတိ ဝိဂ္ဂဟော.

අතිශයින් කුඩා වූයේ (අප්ප), අතිශයින් තරුණ වූයේ (යුවා) යනුවෙන් විග්‍රහය වේ.

၁၃၉. ဍေသ

139. ඩේස

သတိဿာတိ [Pg.226] ဝုတ္တေ သတိသဒ္ဒေါ ဝိညာယတိ သတျန္တေပိ ဝိသေသနတ္တေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတေသတျန္တော ကထံ ဝိညာယတိစ္စာသင်္ကိယ ‘‘သင်္ချာယ သစ္စုတီသာသေ’’စ္စာဒိနာ (၄-၅၀) သတျန္တာဒီဟိ ဍော ဝိဟိတော, တသ္မိဉ္စ ဍေတိနိမိတ္တေနောပါဒိန္နေ တဒုပါဒါနသာမတ္ထိယာသတျန္တောဝ ဝိညာယတီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဍေတိ နိမိတ္တောပါဒါနာ’တိအာဒိ.

‘සතිස්ස’ යැයි කී කල ‘සති’ ශබ්දය හැඟවේ. ‘සති’ යන්න අවසානයේ ඇති පද ද විශේෂණ වශයෙන් පැවසීමට කැමති වූ විට, සත්‍යන්තය (සති යන්න අවසානයේ ඇති පදය) කෙසේ හැඳිනගත හැකිදැයි සැක කොට, ‘සංඛ්‍යාය සච්චුතීසාසේ’ යනාදියෙන් (4-50) සත්‍යන්ත ආදියෙන් ‘ඩ’ ප්‍රත්‍යය පනවන ලදී. එහි ද ‘ඩ’ යන්න නිමිත්තක් ලෙස ගන්නා කල්හි, එම නිමිත්ත ගැනීමේ ශක්තියෙන් සත්‍යන්තය ම හැඟවෙන්නේ යැයි දැක්වීම සඳහා ‘ඩේති නිමිත්තෝපාදානා’ යනාදිය පැවසීය.

၁၄၂. အဓာ

142. අධා

ဓာတုတော အညော သဒ္ဒေါ အဓာတု တဿ. ပဉ္စိကာယမ္ပန ပကတိပိ သဒ္ဒေါယေဝါတိ ဓာတုတောဣစ္စာဒိနာ အဓာတုသဒ္ဒဿ အတ္ထမတ္တံ ဝုတ္တံ.

ධාතුවෙන් අන්‍ය වූ ශබ්දය අධාතු නම් වේ. එයට (අධාතුවට) යන්නයි. පඤ්චිකාවෙහි වනාහි ප්‍රකෘතිය ද ශබ්දයක් ම වන බැවින් ‘ධාතුතෝ’ යනාදියෙන් අධාතු ශබ්දයේ අර්ථය පමණක් පවසන ලදී.

တဿာတိ အဓာတုပ္ပကတိယာ, အဓာတုသဒ္ဒဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနစာတိ ကကာရေန စ, တသ္မာတိ တေန ကာရဏေန. ပုဗ္ဗဂ္ဂဟဏမန္တရေနာတိပါဏိနိနာ ဣကာရာဒေသဝိဓာယကေ ဣမသ္မိံယေဝ သုတ္တေကကာရတော ပုဗ္ဗဿ ဣကာရာဒေသဝိဓာနတ္ထံ ပုဗ္ဗဂ္ဂဟဏံ ကတံ, တံ ပုဗ္ဗဿာတိဝစနံ ဝိနာတိ အတ္ထော. သစေတိအာဒိနာ ကထယတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ (၁-၃၃) ရဿော ဝုတ္တော, အဿာတိ ဇာတိနိဒ္ဒေသေ တု အာကာရဿစိကာရော ဘဝတျေဝ, သိယာ ဧတန္တိ ဗဟုပရိဗ္ဗာဇကာတိ ဧတံ ရူပံ ဟောတိ. သျာဒျတြ ဗျဝဟိတော… ကကာရတော ပုဗ္ဗေ သျာဒိ, န သျာဒိ ကကာရာ ပရောတိ.

‘තස්ස’ යනු අධාතු ප්‍රකෘතියට හෙවත් අධාතු ශබ්දයට යන්නයි. ‘තේන ච’ යනු කකාරය ද සමඟින් යන්නයි. ‘තස්මා’ යනු ඒ කරුණෙන් යන්නයි. ‘පුබ්බග්ගහණමන්තරේන’ යනු පාණිනී විසින් ඉකාර ආදේශය පනවන මේ සූත්‍රයෙහි ම, කකාරයට පෙර වන්නට ඉකාර ආදේශය පැනවීම සඳහා ‘පුබ්බ’ ග්‍රහණය කරන ලදී, එම ‘පුබ්බස්ස’ යන වචනය නොමැතිව යන්න අර්ථයයි. ‘සචේ’ යනාදියෙන් කියයි යන්න සම්බන්ධයයි. ‘බ්‍යඤ්ජනේ දීඝරස්සා’ (1-33) යන්නෙන් රස්වය පවසන ලදී. ‘අස්ස’ යන්නෙන් ජාති නිර්දේශයෙහි දී වනාහි ආකාරයට ඉකාරය ම වේ. ‘සියා ඒතං’ යන්නෙන් ‘බහුපරිබ්බාජකා’ යන මේ රූපය වේ. ‘ස්‍යාද්‍යත්‍ර බ්‍යවහිතෝ...’ යනු කකාරයට පෙර ස්‍යාදි වේ, කකාරයට පසු ස්‍යාදි නොවේ යන්නයි.

နနု စ အသျာဒိတောတိ ဧတ္ထ ပသဇ္ဇပ္ပဋိသေဓော နဉ ကသ္မာ ဂဟိတော, န ပရိယုဒေါသောတိ အာသင်္ကိယ ပရိယုဒါသေသ္မိံ ဂဟိတေ သတိ ဒေါသံ ဝတ္တုမာရဘတေ ‘ပရိယုဒါသေ’ဣစ္စာဒိနာ. သျာဒိတောတိ သျာဒျန္တတော ပရိဗ္ဗာဇကသဒ္ဒတော. ပရိဗ္ဗာဇကသဒ္ဒေါဟိ သျာဒျန္တော ဝါကျေ သျာဒျန္တတ္တာ, တေနေဝ ဝက္ခတိ- ‘ပရိဗ္ဗာဇကသဒ္ဒတော ဧတ္ထ သျာဒျုပ္ပတ္တီ’တိ. အသျာဒိသ္မာ ပရောတိ ကတွာ ဗဟုပရိဗ္ဗာဇကသဒ္ဒတော န သျာဒျုပ္ပတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘අස්‍යාදිතෝ’ යන මෙහි ප්‍රසජ්‍ය ප්‍රතිෂේධ වාචක ‘නඤ්’ ශබ්දය කුමක් හෙයින් ගන්නා ලද්දේ ද, පර්‍යුදාසය නොවේ ද යැයි සැක කොට, පර්‍යුදාසය ගත් කල්හි සිදුවන දෝෂය පැවසීම සඳහා ‘පර්‍යුදාසේ’ යනාදිය ආරම්භ කරයි. ‘ස්‍යාදිතෝ’ යනු ස්‍යාද්‍යන්ත වූ පරිබ්බාජක ශබ්දයෙන් යන්නයි. පරිබ්බාජක ශබ්දය වනාහි වාක්‍යයෙහි ස්‍යාද්‍යන්ත වන බැවින් ස්‍යාද්‍යන්ත වේ. එහෙයින් ම ‘මෙහි පරිබ්බාජක ශබ්දයෙන් ස්‍යාදි උත්පත්තිය වේ’ යැයි පවසනු ඇත. ‘අස්‍යාදිස්මා පරෝ’ යන්නෙන් ‘බහුපරිබ්බාජක’ ශබ්දයෙන් ස්‍යාදි උත්පත්තිය සිදු නොවේ යන්න සම්බන්ධයයි.

တတောစာတိ ဗဟုပရိဗ္ဗာဇကသဒ္ဒတော စ. ပသဇ္ဇပ္ပဋိသေဓေန နဉသဒ္ဒေန [Pg.227] အညပဒတ္ထသမာသေပိ သိယာဝ ဒေါသောတိ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘အဝိဇ္ဇမာနောသျာဒိ’စ္စာဒိ.

‘තතෝ ච’ යනු බහුපරිබ්බාජක ශබ්දයෙන් ද යන්නයි. ප්‍රසජ්‍ය ප්‍රතිෂේධ ‘නඤ්’ ශබ්දය මඟින් අන්‍යපදාර්ථ සමාසයෙහි ද දෝෂයක් ම වන්නේ යැයි පෙන්වමින් ‘අවිජ්ජමානෝස්‍යාදි’ යනාදිය පැවසීය.

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာယံ သာရတ္ထဝိလာသိနိယံ

මෙසේ මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකාව වූ සාරත්ථවිලාසිනියෙහි

စတုတ္ထကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිව්වැනි කාණ්ඩ වර්ණනාව නිම විය.

ပဉ္စမကဏ္ဍ

පස්වැනි කාණ්ඩය

၁. တိဇ

1. තිජ

ခမာဝီမံသာသူတိ ပကတိဝိသေသနမေဝ ကထမိစ္ဆိတန္တိ အာဟ- ‘သမ္ဗန္ဓဿိ’စ္စာဒိ, ပဒါနမညမညသမ္ဗန္ဓဿ ပုရိသာဓီနတ္တာတိ အတ္ထော, ပကတိ ဝိသေသနန္တိ တိဇမာဟ သဒ္ဒါနံ ဝိသေသနံ, ကိမ္ပန ပကတိဝိသေသနေ ဖလ မိစ္စာဟ- ‘ပကတိဝိသေသနောပါဒါန’မိစ္စာဒိ. ယဇ္ဇတြ ‘ခမာဝီမံသာသူ’တိ ပကတိဝိသေသနံ, ကသ္မိံ အတ္ထေ စရတိ ခသာ ဝိဓီယန္တိစ္စာဟ- ‘အတ္ထန္တရဿာ နိဒ္ဒေသာ’ဣစ္စာဒိ. အတ္ထန္တရဿာတိ နိသာနာဒိအတ္ထန္တရဿ. ‘‘သုတာနုမိတေသု သုတသမ္ဗန္ဓောဝ ဗလဝါ’’တိ ပရိဘာသမုပလက္ခေတိ ‘သုတာနုမိတာန’မိစ္စာဒိနာ. တေနေဝါတိ ကိရိယာရူပါသု ခမာဝီမံသု ခသာနံ ဝီဓာနေနေဝ, သကတ္ထေ ဝိဓာနေနေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တိတိက္ခကိရိယတ္တာတိ ဣမိနာ ပရေသံ ဝိယ ခါဒျန္တာနံ ဓာတုသညာဝိဓာန မနတ္ထကန္တိ ဒဿေတိ.

‘ඛමාවීමංසාසූ’ යනු ප්‍රකෘති විශේෂණය ම කෙසේ කැමති වන ලද්දේ ද යත්, ‘සම්බන්ධස්ස’ යනාදිය පැවසීය. පදයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධය පුරුෂයා මත රඳා පවතින්නේ යනු අර්ථයයි. ‘පකතිවිශේෂණං’ යනු ‘තිජ’ ධාතුව ශබ්දයන්ගේ විශේෂණයක් ලෙස පැවසීමයි. ප්‍රකෘති විශේෂණයෙහි ඵලය කුමක්දැයි පැවසීම සඳහා ‘පකතිවිශේෂණෝපාදානං’ යනාදිය පැවසීය. යම් හෙයකින් මෙහි ‘ඛමාවීමංසාසූ’ යනු ප්‍රකෘති විශේෂණයක් නම්, කුමන අර්ථයක හැසිරෙන කල්හි ‘ඛස’ ප්‍රත්‍යය පනවනු ලැබේදැයි පැවසීම සඳහා ‘අත්ථන්තරස්ස නිද්දේසා’ යනාදිය පැවසීය. ‘අත්ථන්තරස්ස’ යනු නිසානාදී වෙනත් අර්ථයකට යන්නයි. ‘ශ්‍රුතානුමිතයන් අතුරින් ශ්‍රුත සම්බන්ධය ම බලවත් වේ’ යන පරිභාෂාව ‘සුතානුමිතානං’ යනාදියෙන් උපලක්ෂණය කරයි. ‘තේනේව’ යනු ක්‍රියා රූප වූ ක්ෂමා-වීමංසාවන්හි ‘ඛස’ ප්‍රත්‍යයන් පැනවීමෙන් ම ය, ස්වාර්ථයෙහි පැනවීමෙන් යැයි කියන ලදී. ‘තිතික්ඛාකිරියත්තා’ යන්නෙන් අන්‍යන්ගේ මෙන් ‘ඛාදි’ ප්‍රත්‍යය අගට ඇති ධාතූන්ගේ ධාතු සංඥා විධානය අනර්ථක බව දක්වයි.

တိတိက္ခာ ခမာ, တိတိက္ခတိ ခမတိ, ဝီမံသာ ဥပပရိက္ခာ, ဝီမံသတိ ဥပပရိက္ခတီတိ အတ္ထော. သုတ္တေ တိဇဣတိ နိဒ္ဒေသာ ဘူဝါဒိကဿ ဂဟဏံ. နိစ္စဏျန္တဿ စုရာဒိကဿ ဟိ တာဒိသေ ပယောဇနေ သတိ ဗဟုလံ ဝိဓီယမာနေပိ နိစ္စတ္တမတ္တနော နာတိဝတ္တတိ. အထဝါ စုရာဒိမာနေနာဗျဘိစာရိနာ သာဟစရိယာ တိဇောပိ စုရာဒိကောဝ, တံ ယထာ ‘ဂါဝဿ ဒုတိယေနာတ္ထော’တိ. ဝုတ္တေဂေါယေဝေါပါဒီယတေ, နာဿော, န ဂဒြဘော. ကဒါစိ ပန အဿာဒိနောပိ ဒုတိယဿ ဂဟဏံ သိယာ အတ္ထပ္ပကရဏာ ဒိပ္ပဘာဝတော.

තිතික්ඛා යනු ක්ෂමාවයි, තිතික්ඛති යනු ක්ෂමා කරයි (ඉවසයි) යන්නයි. වීමංසා යනු උපපරීක්ෂාවයි, වීමංසති යනු උපපරීක්ෂා කරයි යන්න අර්ථයයි. සූත්‍රයෙහි ‘තිජ’ යන නිර්දේශයෙන් භූවාදී ගණයෙහි ගැනීම වේ. නිතර ‘ණ්‍ය’ ප්‍රත්‍යය ගන්නා චුරාදි ගණයේ ධාතුවලට එවැනි ප්‍රයෝජනයක් ඇති කල්හි බහුලව පනවනු ලැබුව ද තමාගේ නිරන්තර භාවය ඉක්මවා නොයයි. නැතහොත්, චුරාදි ගණය සමඟ ඇති නොසැලෙන සහචාරී බව නිසා ‘තිජ’ ධාතුව ද චුරාදි ගණයට ම අයත් වේ. එය යම් සේ ‘ගවයාට දෙවැන්නෙකුගෙන් ප්‍රයෝජන ඇත’ යැයි කී කල ගවයා ම ගනු ලැබේ, අශ්වයා හෝ බූරුවා නොවේ. එහෙත් ඇතැම් විට අර්ථ ප්‍රකරණාදී බලපෑමෙන් අශ්වයා ආදී දෙවැන්නෙකු ද ගැනීම සිදු විය හැකිය.

နနု [Pg.228] စ ဝီမံသာယံ သပ္ပစ္စယဝိဓာန မနုပပန္နမိတရေတရနိဿယဒေါသ ဒုဋ္ဌတ္တာ, တထာဟိ သိဒ္ဓေ ဝီမံသာသဒ္ဒေ သပ္ပစ္စယော ဥပ္ပဇ္ဇတေ, သတိ စ တသ္မိံ ဝီမံသာတိ ရူပံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဣတရေတရနိဿယော, ဣတရေတရ နိဿယာနိ စ ကာရိယာနီ နောပကပ္ပန္တီတိ တေနာဟ- ‘အနုဝါဒရူပါန’မိစ္စာဒိ. အနာဒိကာလသံသိဒ္ဓသဒ္ဒါနုဝါတော နတ္ထိ ဣတရေတရနိဿယော ဒေါသောတိ ဘာဝေါ. ပယောဇကဗျာပါရဏိပ္ပစ္စယာဘာဝေ တေဇတေတိ ရူပံ.

විමංසා යන්නෙහි සප්‍රත්‍ය විධානය (ප්‍රත්‍ය සහිතව දැක්වීම) අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකා මත යැපීමේ දෝෂයෙන් (ඉතරේතරාශ්‍රය දෝෂයෙන්) දූෂිත බැවින් අනුචිත නොවේ ද? මන්ද, ‘විමංසා’ යන ශබ්දය සිද්ධ වූ කල්හි සප්‍රත්‍යය උපදී. එය ඇති කල්හි ‘විමංසා’ යන රූපය සිද්ධ වේ යැයි අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකා මත යැපීම සිදු වේ. අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකා මත යැපෙන කාර්යයන් කිසිදු අර්ථයක් සාධනය නොකරයි. එහෙයින් ‘අනුවාදරූපීන්ගේ’ යනාදිය පැවසුණි. අනාදිමත් කාලයක සිට සිද්ධ වූ ශබ්දයන් අනුවාද කිරීමේදී අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකා මත යැපීමේ දෝෂයක් නැත යන්න මෙහි අදහසයි. ප්‍රයෝජක ව්‍යාපාර හා ප්‍රත්‍යයන්ගේ අභාවයේදී ‘තේජතේ’ යන රූපය වේ.

၂. ကိတာ

2. කෘත් ප්‍රත්‍යයෝ (කිත් ප්‍රත්‍යයෝ)

ပုဗ္ဗေဝိယ ပကတိဝိသေသနာဒီတျနေန ‘‘သမ္ဗန္ဓဿ ပုရိသာယတ္တတ္တာ ‘တိကိစ္ဆာသံသယေသူ’တိ ပကတိဝိသေသနန္တိ အာဟ- ‘တိကိစ္ဆာယ’မိစ္စာဒိ’တျာဒိကံ သဗ္ဗံ ယထာယောဂမေတ္ထာပိ ဝတ္တဗ္ဗန္တျတိဒိသတိ. ဝိဿတ္ထောတိ ဝိသဒ္ဒဿ အတ္ထော. အထ ကိမိတ္ထံ ဆပ္ပစ္စယန္တဿေဝ ဒွိဓောဒါဟရဏန္တျာသင်္ကိယာဟ- ‘အတ္ထဘေဒါ ဒွိဓောဒါဟရဏ’န္တိ. နိကေတော နိဝါသော, သင်္ကေတော လက္ခဏံ.

‘පෙර පරිද්දෙන්ම ප්‍රකෘති විශේෂණ ආදි’ යන්නෙන්, ‘සම්බන්ධය පුරුෂයාට යටත් බැවින්, ‘තිකිච්ඡා සංශයයන්හි’ යනු ප්‍රකෘති විශේෂණයක් යැයි ‘තිකිච්ඡාය’ යනාදිය පැවසුණි’ යනාදී සියල්ල මෙහි ද සුදුසු පරිදි කිව යුතු යැයි අතිදේශ කරයි. ‘විස්සත්ථ’ යනු ‘වි’ ශබ්දයේ අර්ථයයි. එසේ නම් මෙහි ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති පදයටම දෙයාකාරයකින් උදාහරණ දක්වන්නේ කුමක් හෙයින්දැයි සැක කොට, ‘අර්ථ භේදය නිසා දෙයාකාරයකින් උදාහරණ දක්වන ලදී’ යැයි පැවසීය. ‘නිකේත’ යනු වාසස්ථානයයි, ‘සංකේත’ යනු ලක්ෂණයයි.

၃. နိန္ဒာ

3. නින්දාව

နိန္ဒ=ဂရဟာယံ တတော ‘‘ဣတ္ထိယမဏတ္တိကယကျာ စေ’’တိ (၅-၄၉) အပ္ပစ္စယေ တတော ‘‘ဣတ္ထိယမတွာ’’တိ (၃-၂၆) အာပ္ပစ္စယေ ရူပံ. ဗန္ဓတီတိ ဗဓကော.

‘නින්ද’ යනු ගැරහීමෙහි වෙයි. එයින් ‘ඉත්ථියමනත්තිකයක්‍යා චේ’ (5-49) යන්නෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය ද, ඉන්පසු ‘ඉත්ථියමත්වා’ (3-26) යන්නෙන් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය ද වීමෙන් රූපය සිද්ධ වේ. බඳියි යන අර්ථයෙන් ‘බාධක’ (බඳින්නා) වේ.

၄. တုံသ္မာ

4. ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයෙන් පසු

တုံသ္မာတီဟ ပစ္စယဂ္ဂဟဏမာစိက္ခတိ ‘တုံတာယေ’စ္စာဒိနာ. တတော စေတိ ယတော တုံသ္မာတိ ပစ္စယဿေဝ ဂဟဏံ ယတော စ ဝိသေသန နိဒ္ဒေသော, တတောတိ အတ္ထော. ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ တဒါဒိဂ္ဂဟဏံ ဝိညာယတေ… ‘‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယသ္မာ သော ဝိဟိတော တဒါဒိနော ဂဟဏ’’န္တိ ဉာယတော. ဝိသေသနတ္တေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္တာ တဒန္တဂ္ဂဟဏံ… ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿာ’’တိ (၁-၁၃) ဝစနာဘိ မနသိ နိဓာယာဟ- ‘ယတော ကိရိယတ္ထာ’ဣစ္စာဒိ. သော ကိရိယတ္ထော အာဒိ ယဿ သမုဒါယဿ သော တဒါဒိ သော ပစ္စယောန္တေ တဿ (သော တဒန္တော). တဒါဒိတဒန္တသမုဒါယဝိသေသဿ ဂဟဏံ, (နတု) တဒန္တမတ္တဿေ တျတ္ထော[Pg.229]. နနု စ တုံသ္မာဣတိ ဝိသေသနတ္တေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတေ ဘဝတု ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿေ’’တိ တဒန္တဂ္ဂဟဏံ ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ တု ကထံ တဒါဒိနော ဂဟဏံ ဝစနာဘာဝတောစ္စာဟ- ‘တဒဝိနာဘာဝိတ္တာ’တိ. ယတော ဝိဟိတော တေန ဝိနာ န ဘဝတိ သီလေနေတိ တဒဝိနာဘာဝီ တဿ ဘာဝေါ တသ္မာ. ဣမာယ ယုတ္တိယာ ဝိညာယတေ-တ္ထော, ယမာချာယတေ ‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ ယသ္မာ သော ဝိဟိတော တဒါဒိနော ဂဟဏ’န္တိ. ဘဝတွေဝံ တဒါဒိနော တဒန္တဿ စ ဂဟဏံ, တတော ကိပ္ဖလံတျာဟ- ‘တေနေ’စ္စာဒိ.

‘තුංස්මා’ යන්නෙහි ‘තුංතායේ’ යනාදියෙන් ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය කිරීම දක්වයි. ‘තතෝ ච’ යනු, යම් හෙයකින් ‘තුංස්මා’ යන ප්‍රත්‍යයම ග්‍රහණය කිරීමක් වේ ද, යම් හෙයකින් විශේෂණ නිර්දේශයක් වේ ද, එයින් යන අර්ථයයි. ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය කිරීමේදී එයින් ආරම්භ වන පදය (තදාදි) ග්‍රහණය වන බව හැඟවේ. ‘ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය කිරීමේදී යමකින් එය පනවන ලද්දේ ද, එයින් ආරම්භ වන පදය ග්‍රහණය කරනු ලැබේ’ යන න්‍යාය අනුවයි. විශේෂණ භාවයෙන් පැවසීමට කැමති වූ බැවින්, එහි අවසානයෙහි ඇති පදය (තදන්ත) ග්‍රහණය කිරීම සඳහා, ‘විධිබ්බිශේෂනන්තස්ස’ (1-13) යන වචනය සිතෙහි තබාගෙන ‘යතෝ කිරියත්ථා’ යනාදිය පැවසීය. යම් ක්‍රියාවක අර්ථය යම් සමූහයකට මුල වේ ද, එය තදාදි වන අතර, එම ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇත්තේද එය තදන්ත වේ. එය තදාදි සහ තදන්ත සමූහ විශේෂය ග්‍රහණය කිරීමක් මිස තදන්තය පමණක්ම ග්‍රහණය කිරීමක් නොවේ යන අර්ථයයි. ‘තුංස්මා’ යන්න විශේෂණ භාවයෙන් පැවසීමට කැමති වූ කල්හි, ‘විධිබ්බිශේෂනන්තස්ස’ යන්නෙන් තදන්ත ග්‍රහණය වීම වේවා, එහෙත් ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය කිරීමේදී තදාදි ග්‍රහණය වන්නේ කෙසේද? ඒ සඳහා වචනයක් නොමැති බැවින් ‘තදවිනාභාවිත්තා’ (එයින් තොරව නොපැවතීම) යැයි පැවසීය. යමකින් පනවන ලද්දේ ද, එයින් තොරව ස්වභාවයෙන්ම නොපවතී ද, එය ‘තදවිනාභාවී’ වන අතර, එහි ස්වභාවය ‘තදවිනාභාවිත්තා’ නම් වේ. මෙම යුක්තියෙන් ‘ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණය කිරීමේදී යමකින් එය පනවන ලද්දේ ද, එයින් ආරම්භ වන පදය ග්‍රහණය කරනු ලැබේ’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ තදාදි සහ තදන්ත යන දෙකෙහිම ග්‍රහණය සිද්ධ වේවා, එයින් ඇති ඵලය කුමක්දැයි ‘තේන’ යනාදියෙන් පැවසීය.

သပါဒိတောတိ ပါဒိသဟိတတော. ခ ဆ သုပ္ပတ္တာဘာဝါတိ ခ ဆ သာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ အဘာဝါ. ဝုတ္တပ္ပကာရဿေဝ တုံပ္ပစ္စယန္တဿ ပကတိဘာဝေန ဂဟဏာ သပါဒိတော ခ ဆ သာနမနုပ္ပတ္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပုဗ္ဗာ ‘ဇိ-ဇယေ’ဣစ္စသ္မာ တုံပစ္စယန္တာ ‘ဝိဇေတုမိစ္ဆတီ’တိ အတ္ထေ ‘‘တုံသ္မာ’’ဣစ္စာဒိနာ(သော), တုံဿစ လောပေါ, နေမိတ္တိကေ ဧကာရေ နိဝတ္တေ ‘ဇိသ ဇိသ ဣတိ ဒွိတ္တေ အနာဒိဗျဉ္ဇနလောပေါ ‘‘ဇိဟရာနံ ဂီ’’တိ (၅-၁၀၂) ဂီ. ဇိဂီသပ္ပကတိတော ‘‘ဘူတေ ဤဦံ’’ဣစ္စာဒိနာ (၆-၄) ဤ. တသ္မိံ အဉ. ‘‘အာ ဤ ဦ မှာ ဿာ ဿမှာနံ ဝါ’’တိ (၆-၃၃) ဤဿ ရဿေ ဗျဇိဂီသိ. ယဒိ တု သပါဒိတော သဿ ဥပ္ပတ္တိ သိယာ, တဒါ ဗျဇိဂီသီတိ ဧတ္ထ ဒွိဗ္ဗစနံ ကရီယမာနံ သပ္ပစ္စယန္တဿ ပဌမဿေကဿရဿ ဒွိဗ္ဗစနံ ဘဝတီတိ ‘‘ခ ဆ သာန’’မိစ္စာဒိနာ (၅-၆၉) ဝိဇိယ ဣတိ သမုဒါယေ အာဒိဘူတဿ ဝိသဒ္ဒဿ သိယာ ဤမှိ စ ဝိဟိတေ သပါဒိနော ပကတိဘာဝေါတိ ဝိသဒ္ဒ ပုဗ္ဗေ အဉာဂမော သိယာ, တတော စ အဝိဝိဇိသီတိ အနိဋ္ဌမ္ပသဇ္ဇေယျ.

‘සපාදිතෝ’ යනු ‘පා’ යන්න සහිත වූ බැවිනි. ‘ඛ ඡ සුප්පත්තාභාවා’ යනු ‘ඛ, ඡ, ස’ යන ප්‍රත්‍යයන්ගේ උත්පත්තියක් නොවීමයි. ඉහත සඳහන් කළ පරිදි ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති පදය ප්‍රකෘති භාවයෙන් ග්‍රහණය කිරීම නිසා, ‘පා’ සහිත වූවන්ගෙන් ‘ඛ, ඡ, ස’ ප්‍රත්‍යයන්ගේ නූපදීම සිදු වේ යන්න අදහසයි. ‘වි’ පූර්ව ‘ජි-ජයේ’ (ජයග්‍රහණයෙහි) යන්නෙන් ‘තුං’ ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති පදයෙන් ‘දිනන්නට කැමති වෙයි’ යන අර්ථයෙහි ‘තුංස්මා’ යනාදියෙන් ‘ස’ ප්‍රත්‍යය ද, ‘තුං’ යන්නෙහි ලෝපය ද, නෛමිත්තික ඒකාරය ඉවත් වූ කල්හි ‘ජිස ජිස’ යැයි ද්විත්ව වීමෙන් ආදි නොවන ව්‍යංජනයන්ගේ ලෝපය ද, ‘ජิහරානං ගී’ (5-102) යන්නෙන් ‘ගී’ ද වේ. ‘ජිගීස’ ප්‍රකෘතියෙන් ‘භූතේ ඊඌං’ යනාදියෙන් (6-4) ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය වේ. එහිදී ‘අඤ්ඤ’ (අනෙක් කාර්යයන්) වේ. ‘ආ ඊ ඌ ම්හා ස්සා ස්සම්හානං වා’ (6-33) යන්නෙන් ‘ඊ’ යන්න ලුහු (ලස්ස) වීමෙන් ‘බ්‍යජිගීසි’ වේ. ඉදින් ‘පා’ සහිත වූවෙන් ‘ස’ ප්‍රත්‍යය උපදින්නේ නම්, එවිට ‘බ්‍යජිගීසි’ යන්නෙහි ද්විත්ව කරනු ලබන කල්හි, සප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති පදයේ පළමු ඒකාක්ෂරය ද්විත්ව වේ යැයි ‘ඛ ඡ සානං’ යනාදියෙන් (5-69) ‘විජිය’ යන සමූහයෙහි මුලට ඇති ‘වි’ ශබ්දයට සිදු වනු ඇත. ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය පැනවූ කල්හි ‘පා’ සහිත වූවන්ගේ ප්‍රකෘති භාවය නිසා ‘වි’ ශබ්දයට පෙර ‘අ’ ආගමය සිදුවනු ඇත. එවිට ‘අවිවිජිසී’ යන අනිෂ්ට රූපයක් ඇති වීමට ඉඩ තිබේ.

တုံသ္မာ ဣစ္ဆာယန္တိ စ ပကတိပ္ပစ္စယတ္ထာနမုပဒိဋ္ဌတ္တာ တေန သဘာဝ လိင်္ဂေန ခ ဆ သပ္ပစ္စယာ တဒန္တော စ အနုမိတော န ပန တုံ, တုမိဟ သုတောတိ အာဟ- ‘န တဒန္တော, နာပိ ဆ ဆသာ’တိ. ဇိဃစ္ဆာဣစ္စတြ ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ဃဿ ‘‘စတုတ္ထ ဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ’’တိ (၅-၇၈) ဂေါ. တဿ ‘‘ကဝဂ္ဂဟာနံ စဝဂ္ဂဇာ’’တိ (၅-၇၉) ဇော. ပါဏိနိနာပီဟ သပ္ပစ္စယ ဝိဓာယကေ သုတ္တေ ဝါကျမ္ပိ ယထာ သိယာတိ ဝါဝစနံ ကတံ, တဒယုတ္တန္တိ နိရာကတ္တုမာဟ- ‘ဝါကျမ္ပိ’စ္စာဒိ. ပကတျာဒိတျတြ အာဒိ သဒ္ဒေန အတ္ထဝိသေသော ဂဟေတဗ္ဗော, ပကတိ ဝိသေသော တုမန္တော, ဣစ္ဆတ္ထော-တ္ထဝိသေသော[Pg.230]. ဣဒံ လက္ခဏန္တိ ‘‘တုံသ္မာ လောပေါ စိစ္ဆာယံ တေ’’ဣတိ ဣဒံ လက္ခဏံ. နိယောဂတောတိ နိယမေန. အာသင်္ကာယမုပသင်္ချာန’’န္တိ (၃-၁-၇) ဝါကျကာရေန ဝုတ္တံ နိရာကတ္တုမာဟ- ‘အာသင်္ကာယ’မိစ္စာဒိ.

‘තුංස්මා ඉච්ඡායං’ යන්නෙන් ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍යයන්ගේ අර්ථයන් දක්වන ලද බැවින්, එම ස්වභාවික ලකුණෙන් (ලිංගයෙන්) ‘ඛ, ඡ, ස’ ප්‍රත්‍යයන් සහ ඒවා අවසානයෙහි ඇති පදයන් අනුමාන කරනු ලබන නමුත්, ‘තුං’ යන්න මෙහි ශ්‍රවණය නොවන බැවින්, ‘එය අවසානයෙහි ඇත්තේ ද නොවේ, ඡ සහ ස ප්‍රත්‍යයන් ද නොවේ’ යැයි පැවසීය. ‘ජිඝච්ඡා’ යන්නෙහි ද්විත්ව වීමේදී පූර්ව ‘ඝ’ යන්නට ‘චතුත්ථ දුතියානං තතියපඨමා’ (5-78) යන්නෙන් ‘ග’ වේ. එයට ‘කවග්ගහානං චවග්ගජා’ (5-79) යන්නෙන් ‘ජ’ වේ. පාණිනී විසින් ද මෙහි සප්‍රත්‍යය පනවන සූත්‍රයෙහි වාක්‍යය ද සිද්ධ වන පිණිස ‘වා’ (විකල්ප) වචනය යොදන ලදී. එය අයෝග්‍ය බව ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිස ‘වාක්‍යම්පි’ යනාදිය පැවසීය. ‘පකත්‍යාදි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අර්ථ විශේෂය ග්‍රහණය කළ යුතුය. ප්‍රකෘති විශේෂය ‘තුමන්ත’ (තුං ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති පදය) වන අතර, ඉච්ඡාර්ථය යනු අර්ථ විශේෂයයි. ‘ඉදං ලක්ඛණං’ යනු ‘තුංස්මා ලෝපෝ චිච්ඡායං තේ’ යන මෙම ලක්ෂණයයි. ‘නියෝගතෝ’ යනු නියමයෙනි. ‘ආසංකායමුපසංඛ්‍යානං’ (3-1-7) යැයි වාක්‍යකාරයා පැවසූ දෙය ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිස ‘ආසංකායං’ යනාදිය පැවසීය.

အစေတနတ္တာ ကူလဿ ဣစ္ဆာယာသမ္ဘဝေါတိ ‘ကူလပ္ပတိတုမိစ္ဆတီ’တိ ဝါကျမေဝေစ္ဆာပကာသနမသိဒ္ဓံ, တေနာသိဒ္ဓေန ဝါကျေနာသိဒ္ဓါနံ ခ ဆ သာနံ သာဓနံ အသိဒ္ဓေနာသိဒ္ဓသာဓနံ. ဣစ္ဆာဝစနိစ္ဆာတိ ဣစ္ဆာယ ဝတ္တုမိစ္ဆာ. ဣစ္ဆာယပဝတ္တိတော ဥပလဒ္ဓီတိ ဣစ္ဆာယ ဥပလဒ္ဓိ ဥပါလမ္ဗော ပရိဇာနနံ ပဝတ္တိတောတိ အတ္ထော. စေတနာဝတိစာတိ ဝုတ္တံ တသ္မာ စေတနာဝတိ ပဝတ္တိတော ဥပလဒ္ဓိံ ဒဿေတွာ တဒပဒေသေ နာစေတနေပိ ဒဿေတုံ ‘ယောပေသာ’တိအာဒိမာဟ. ဒေဝဒတ္တေ ရဇ္ဇု ခီလာဒိပါဏိနာ ဥယျောဂေါ, ကူလေ မတ္တိကာဝိကီရဏာဒိ. ရဇ္ဇု ဂုဏော. ခီလော သံကွာဒိ.

අචේතනික බැවින් ඉවුරට (කූලයට) කැමැත්තක් ඇති විය නොහැකි හෙයින් ‘ඉවුර බිඳ වැටෙන්නට කැමති වෙයි’ යන වාක්‍යයම කැමැත්ත ප්‍රකාශ කිරීමක් ලෙස අසිද්ධ වේ. එම අසිද්ධ වාක්‍යයෙන් අසිද්ධ වූ ‘ඛ, ඡ, ස’ ප්‍රත්‍යයන් සාධනය කිරීම අසිද්ධියෙන් අසිද්ධිය සාධනය කිරීමකි. ‘ඉච්ඡාවචනිච්ඡා’ යනු කැමැත්තෙන් පැවසීමට ඇති කැමැත්තයි. ‘ඉච්ඡායපවත්තිතෝ උපලද්ධි’ යනු කැමැත්තෙන් ලැබීම, උපලම්භය හෙවත් වටහා ගැනීම පැවතීම යන අර්ථයයි. ‘චේතනාවතී’ යැයි පැවසුණු බැවින්, සචේතනික වස්තුවක පැවැත්මෙන් උපලද්ධිය දක්වා, එහි උපදේශයෙන් අචේතනික වස්තුවෙහි ද එය දැක්වීම පිණිස ‘යෝපේසා’ යනාදිය පැවසීය. දේවදත්ත කෙරෙහි ලණුව, ඇණය ආදී හස්තයෙන් උත්සාහය ද, ඉවුරෙහි පස් විසිරීම ආදිය ද වේ. ‘රජ්ජු’ යනු ලණුවයි. ‘ඛීල’ යනු ඇණය ආදියයි.

ပုလော တိဏာဒီနံ သံဃာတော. သာ သုနခေါ မိမရိသတီတိ မရ=ပါဏစာဂေ’ဣစ္ဆာယံ တုမန္တာ သော. ‘‘ဉိ ဗျဉ္ဇနဿေ’’တိ (၅-၁၇၀) ဉိ. ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗတော-ညဿ လောပေါ ‘‘ခ ဆ သေသွီ’’တိ (၅-၇၆) ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿာဿ ဣမိမရိသတိ. တထာ ပိပတိသတီတိ ‘ပတပထ=ဂမေန’ ဣစ္စဿ. သာ မိမရိသတီတိ သတိပိ သစေတနတ္တေ ဝိသတ္တဇီဝိတဿ သုနခဿ မရဏိစ္ဆာ သမ္ဘဝတီတိ ပဋိပါဒိတံ. ‘‘ဣစ္ဆာသန္တာ ပဋိသေဓော ဝတ္တဗ္ဗော’’တိ (၃-၁-၇) ပါဏိနီယဝါတ္တိကကာရေန ဝုတ္တံ, တန္နိရာကတ္တုမာဟ- ‘ဗုဘုက္ခိတု’မိစ္စာဒိ. ဇာတိပဒတ္ထနိဿယေန နိဝုတ္တိမ္ပဋိပါဒယမာဟ- ‘ဇာတိပဒတ္ထေ’စ္စာဒိ. ဣတရော ဣစ္ဆတ္ထော.

‘පුලෝ’ යනු තණකොළ ආදියේ එකතුවයි (ගොඩයි). ‘සා’ (බැල්ල) හෝ බල්ලා ‘මිමරිසති’ යනු ‘මර - ප්‍රාණ පරිත්‍යාගයෙහි’ යන ධාතුවෙන් කැමැත්ත ඇති කල්හි තුමන්ත පදයෙන් ‘ස’ ප්‍රත්‍යය වීමයි. ‘ඤි ව්‍යඤ්ජනස්ස’ (5-170) යන්නෙන් ‘ඤි’ වේ. ද්විත්ව වීමේදී පෙර ‘ඤ’ ලෝප වීම ද, ‘ඛ ඡ සේස්වී’ (5-76) යන්නෙන් ද්විත්ව වූ පෙර අකුරෙහි ‘අ’ යන්න ‘ඉ’ වීමෙන් ‘මිමරිසති’ වේ. එසේම ‘පිපතිසති’ යන්න ‘පතපථ - ගමනෙහි’ යන්නෙන් වේ. ‘සා මිමරිසති’ යන්නෙහි සචේතනික වුවද, විෂ සහිත ජීවිතයක් ඇති බල්ලාට මරණ කැමැත්තක් ඇති විය හැකි බව දක්වන ලදී. ‘කැමැත්ත අවසන් වූ කල්හි ප්‍රතිෂේධය කිව යුතුය’ (3-1-7) යැයි පාණිනීය වාර්තිකකාරයා විසින් පවසන ලද දෙය ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිස ‘බුභුක්ඛිතුං’ යනාදිය පැවසීය. ජාතිපදාර්ථය ඇසුරු කරගෙන නිවෘත්තිය (නැවතීම) දක්වනු පිණිස ‘ජාතිපදත්ථේ’ යනාදිය පැවසීය. අනෙක ඉච්ඡාර්ථයයි.

၅. ဤယော

5. ඊයෝ

ကရီယတိ သမ္ဗန္ဓီယတီတိ ကမ္မံ. တဉ္စ နာမ ဇာတိ ဂုဏကိရိယာဒဗ္ဗ သမ္ဗန္ဓတော ပဉ္စဓာ ဘဝတိ. တတ္ထ နာမကမ္မံ’ ဍိတ္ထော ဍဝိတ္ထောတိ နာမေန ပိဏ္ဍဿ သမ္ဗန္ဓာ. ဇာတိကမ္မံ ဂေါအဿောတိ ဂေါတ္တာဒိဇာတိယာ ပိဏ္ဍဿ သမ္ဗန္ဓာ. ဂုဏကမ္မံ သုက္ကောနီလောတိ သုက္ကာဒိနာ ဂုဏေန ဒဗ္ဗဿ [Pg.231] သမ္ဗန္ဓာ. ကိရိယာကမ္မံ ပါစကော ပါယကောတိ ပါစကာဒိကိရိယာယ ဒဗ္ဗဿ သမ္ဗန္ဓာ. ဒဗ္ဗကမ္မံ ဒဏ္ဍီဝိသာဏီတိ ဒဏ္ဍာဒိနာ ဒဗ္ဗေန ပိဏ္ဍဿ သမ္ဗန္ဓာ. ဧဝံ ကမ္မဿ ပဉ္စပ္ပကာရသမ္ဘဝေပိစ္ဆာယမတ္ထေ ဤယဿ ဝိဓာနတော ဣစ္ဆာသမ္ဗန္ဓိယေဝ ကမ္မံ ဂယှတီတိ ကိရိယာကမ္မမေဝါတြ ဂယှတေ အမုကမေဝတ္ထမုပဒဿေန္တော အာဟ- ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ. အယဉ္စ နိပါတ သမုဒါယော ဝိသေသာဘိဓာနနိမိတ္တာသျုပဂမေ ဝတ္တတေ.

කරනු ලැබේ ද, සම්බන්ධ කරනු ලැබේ ද එය 'කර්මය' නම් වේ. එය නාමය, ජාතිය, ගුණය, ක්‍රියාව සහ ද්‍රව්‍යය යන සම්බන්ධතාවලට අනුව පස් වැදෑරුම් වෙයි. එහිදී 'නාම කර්මය' යනු දිට්ඨ, දවිත්ථ ආදී නාමයන් සමඟ ශරීරයේ (පුද්ගලයාගේ) ඇති සම්බන්ධයයි. 'ජාති කර්මය' යනු ගව, අශ්ව ආදී ජාතීන් සමඟ ශරීරයේ ඇති සම්බන්ධයයි. 'ගුණ කර්මය' යනු සුදු, නිල් ආදී ගුණයන් සමඟ ද්‍රව්‍යයේ ඇති සම්බන්ධයයි. 'ක්‍රියා කර්මය' යනු පිසින්නා, බොන්නා ආදී ක්‍රියාවන් සමඟ ද්‍රව්‍යයේ ඇති සම්බන්ධයයි. 'ද්‍රව්‍ය කර්මය' යනු දණ්ඩක් ඇත්තා, අං ඇත්තා ආදී ද්‍රව්‍යයන් සමඟ ශරීරයේ ඇති සම්බන්ධයයි. මෙසේ කර්මය පස් වැදෑරුම් වුවද, කැමැත්ත (ඉච්ඡා) යන අර්ථයෙහි 'ඊය' ප්‍රත්‍යය පැනවීම නිසා, මෙහිදී කැමැත්ත හා සම්බන්ධ කර්මයම ගනු ලැබේ. එබැවින් මෙහිදී ක්‍රියා කර්මයම ගනු ලැබේ. එම අර්ථයම පෙන්වා දීම සඳහා 'යදිපි' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙම නිපාත සමූහය විශේෂ අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීමේ හේතුව පිළිගැනීමේදී යෙදේ.

တထာပီတိလောကဝုတ္တိရယံဝိသေသာဘိဓာနာရမ္ဘေ. တံသမ္ဗန္ဓိယေဝါတိ ဣစ္ဆာသမ္ဗန္ဓိဧဝ. အတ္တနောပုတ္တမိစ္ဆတီတျာဒိဝစနိစ္ဆာယမတ္တသမ္ဗန္ဓိနိပုတ္တာဒေါ အတ္တနောတျနုဝတ္တိယသုတ္တန္တရေနပစ္စယောဝိဓီယတေပါဏိနိနာ, ဧတ္ထ တွ(တ္တ)ဂ္ဂဟဏမန္တရေနာတ္တ သမ္ဗန္ဓိနျေဝ ပုတ္တာဒေါ ကထံ ဝိညာယတေ ဝိသေသဝစနာဘာဝေ ဟိ ပရသမ္ဗန္ဓိနျပိ ပပ္ပောတီတီမံစောဒျမုဗ္ဘာဝယ မာဟ- ‘အတ္တသမ္ဗန္ဓိနိ’စ္စာဒိ. ဤယဿ ပရသမ္ဗန္ဓိနျပိ ပသင်္ဂေါတိ သမ္ဗန္ဓော. ကုတောစာဟ-ဤယဿာဣတိဓာနာ’တိ. အတ္ထဂ္ဂဟဏဿာဝစနေ ဤယဿာနဘိဓာနာတိ ဘာဝေါ.

'තථාපි' යන්න ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි විශේෂ ප්‍රකාශයක් ආරම්භ කිරීමේදී යෙදේ. 'තංසම්බන්ධියෙව' යනු කැමැත්ත හා සම්බන්ධ වූවක්මය. 'තමාගේ පුත්‍රයා කැමති වෙයි' (අත්තනෝ පුත්තමිච්ඡති) යනාදී වාක්‍යයන්හි, කැමැත්ත පමණක් හා සම්බන්ධ වූ පුත්‍රයා ආදී පදයන්හි 'තමාගේ' (අත්තනෝ) යන්න අනුවර්තනය කරමින් පාණිනී මුනිවරයා විසින් වෙනත් සූත්‍රයකින් ප්‍රත්‍යය පනවනු ලැබේ. මෙහිදී 'අත්ත' (තමා) යන වචනය ගැනීමෙන් තොරව, තමා හා සම්බන්ධ වූ පුත්‍රයා ආදීන් කෙරෙහි පමණක් මෙය කෙසේ වටහා ගන්නේද? විශේෂ වචනයක් නොමැති කල්හි පරසම්බන්ධයකටද (අන්‍යයන්ගේ පුත්‍රයන්ටද) මෙය පැමිණිය හැකි බැවින්, මෙම චෝදනාව මතු කරමින් 'අත්තසම්බන්ධිනි' යනාදිය පැවසීය. 'ඊය' ප්‍රත්‍යය අන්‍යයන් හා සම්බන්ධ වූවන්ටද පැමිණීමේ ප්‍රසංගයක් (අවස්ථාවක්) ඇත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එය කුමන හේතුවකින්ද යත්; 'ඊයස්සාභිධානා' යනුවෙන් පැවසීය. 'අත්ත' යන්න නොපැවසූ කල්හි 'ඊය' ප්‍රත්‍යයෙන් එය ප්‍රකාශ නොවන බැවිනි.

အပ္ပတ္တိယာတိ ကရဏေ ဟေတုမှိ ဝါ တတိယာ. ဧတ္ထာတိ အတ္တနော ပုတ္တမိစ္ဆတီတေတ္ထာပိ. န ဣဋ္ဌောတိ ဤယပ္ပစ္စယော နာဘိမတော. နေဝေတ္ထ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဝဒတော-ဓိပ္ပာယာမာဟ ‘သာပေက္ခတ္တ ယေဝေတိ ဘာဝေါ’တိ. ယဒိ အတ္တနော ပုတ္တမိစ္ဆတီတိ ဝတ္တုမိစ္ဆာယံ သာပေက္ခေတ္တေပိ သိယာ, တဒါယမနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂေါတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ယဒိစေတ္ထ’ဣစ္စာဒိ.

'අප්පත්තියා' යනු කරණාර්ථයෙහි හෝ හේත්වර්ථයෙහි යෙදුණු තෘතීයා විභක්තියයි. 'මෙතැනදී' (එත්ථ) යනු 'තමාගේ පුත්‍රයා කැමති වෙයි' (අත්තනෝ පුත්තමිච්ඡති) යන්නෙහිද වේ. 'අභිමත නොවේ' (න ඉට්ඨෝ) යනු 'ඊය' ප්‍රත්‍යය අනුමත නොවන බවයි. මෙහිදී එය සිදු නොවිය යුතු යැයි පවසන්නාගේ අදහස දැක්වීම සඳහා 'සාපේක්ෂතාවය නිසාමය යනු අදහසයි' (සාපෙක්ඛත්ත යෙවෙති භාවෝ) යන්න පැවසීය. ඉදින් 'තමාගේ පුත්‍රයා කැමති වෙයි' කියා පැවසීමට කැමති කල්හි, සාපේක්ෂතාවයක් තිබුණද එය සිදු වන්නේ නම්, එවිට මෙම අනභිමත ප්‍රසංගය සිදුවන බව පෙන්වීමට 'යදිචෙත්ථ' යනාදිය පැවසීය.

အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂဿ သရူပမာဟ- ‘အတ္တနော ပုတ္တီယတီတိ သိယာ’တိ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ဤယေနေဝ အတ္တတ္ထဿာဘိဟိတတ္တာ အတ္တသဒ္ဒဿာပ္ပယောဂေါတိ စေတမ္ပိ န သင်္ဂတန္တိ ပဋိပါဒယမာဟ ‘န စ သက္ကာ’တိအာဒိ. ကသ္မာဒေဝံ ဝတ္တုံ န သက္ကာတိ အာဟ- ‘ပကတိ’စ္စာဒိ. အပူပါဒိကာယ ပကတိယာ သမာနတ္ထဿေဝ ဝိသေသနဿ ဝုတ္တိပဒေ အန္တောဘာဝ ဒဿနာတိ အတ္ထော. ကွပနေဝံ ဒိဋ္ဌန္တျာဟ- ‘တံယထေ’စ္စာဒိ. ‘‘တမဿ သိပ္ပံ သီလံ ပဏျံ ပဟရဏံ ပယောဇနံ’’တိ (၄-၂၇) ဏိကေ အာပူပိကော. နတု ဘိန္နတ္ထဿာတိ ဗျတိရေကံ ဒဿေတွာ တံ ဒိဋ္ဌန္တေန သာဓေတုမာဟ- ‘ဒေဝဒတ္တဿိ’စ္စာဒိ. ကာရဏမာဟ- ‘သာမျန္တရေ’စ္စာဒိ. ဒေဝဒတ္တဿ [Pg.232] ဓုရုနော ကုလန္တိ သာမျန္တရဗျဝစ္ဆေဒါယ ဒေဝဒတ္တသဒ္ဒဿော ပါဒါနတော ဂုရုကုလန္တိ ဝုတ္တိပဒေန ဒေဝဒတ္တတ္ထဿာန္တော ဘာဝေါတိ အတ္ထော. တမေတ္ထောပိ သမာနန္တူပဒဿေန္တော အာဟ- ‘တထေဟာပိ’စ္စာဒိ. အထာတ္တနော ပုတ္တမိစ္ဆတီတျေတသ္မိံ ဝါကျေ ပဒဿာနွာချာနတော အတ္တသဒ္ဒဿာပ္ဖယောဂေါ ကိန္န သိယာတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘နစာပိ’စ္စာဒိ.

අනභිමත ප්‍රසංගයේ ස්වරූපය දැක්වීම සඳහා 'අත්තනෝ පුත්තීයති කියා විය හැකිය' (අත්තනෝ පුත්තීයතීති සියා) යන්න පැවසීය. උපදින්නා වූ 'ඊය' ප්‍රත්‍යයෙන්ම තමා යන අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවින් 'අත්ත' ශබ්දය භාවිත නොවේ යැයි පැවසුවහොත්, එයද නොගැලපෙන බව පෙන්වා දීමට 'න ච සක්කා' යනාදිය පැවසීය. කුමන හේතුවක් නිසා මෙසේ පැවසිය නොහැකිද යත්; 'පකති' යනාදිය පැවසීය. කැවුම් (අපූප) ආදී ප්‍රකෘතිය හා සමාන අර්ථ ඇති විශේෂණයම වෘත්ති පදය (සාධිත පදය) තුළ අන්තර්ගත වන බව පෙන්වීම මෙහි අර්ථයයි. මෙවැන්නක් කොහි දක්නට ලැබේද යත්; 'තංයථ' යනාදිය පැවසීය. 'තමස්ස සිප්පං සීලං පණ්‍යං පහරණං පයෝජනං' (4-27) යන සූත්‍රයෙන් 'ණික' ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි 'ආපූපික' (කැවුම් සාදන්නා) යන්න වේ. වෙනස් අර්ථයක් ඇති දෙයකට නොවේ යැයි ව්‍යතිරේකය (වෙනස) දක්වා, එය උදාහරණයකින් තහවුරු කිරීමට 'දේවදත්තස්ස' යනාදිය පැවසීය. හේතුව දක්වමින් 'සාම්‍යන්තර' යනාදිය පැවසීය. දේවදත්තගේ ගුරුවරයාගේ කුලය යනු වෙනත් හිමිකරුවන් බැහැර කිරීම සඳහා 'දේවදත්ත' යන ශබ්දය යෙදීමෙන්, 'ගුරුකුලං' යන වෘත්ති පදය තුළ 'දේවදත්ත' යන අර්ථය අන්තර්ගත නොවන බව අර්ථයයි. එය මෙහිදීද සමාන බව පෙන්වමින් 'තථේහාපි' යනාදිය පැවසීය. ඉක්බිති 'තමාගේ පුත්‍රයා කැමති වෙයි' (අත්තනෝ පුත්තමිච්ඡති) යන වාක්‍යයෙහි පදය විස්තර කිරීමෙන් 'අත්ත' ශබ්දය භාවිත නොකිරීම කෙසේ සිදු නොවන්නේද යන්න පෙන්වීමට 'නචාපි' යනාදිය පැවසීය.

ပဒဿာတိ ပုတ္တီယာဒိနော ပဒဿ. နစာပိ အပ္ပယောဂေါတိ သမ္ဗန္ဓော. ကာရဏမာဟ- ‘ဤယန္တဿာ’တိအာဒိ. ဤယန္တော ပုတ္တီယာဒိ, နိယောဂတော န ပပ္ပောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တဗ္ဗာစီသဒ္ဒပ္ပယောဂန္တိ အညဝါစီသဒ္ဒယောဂံ. သုတဂ္ဂဟဏန္တိ အသုတတ္တာတိ ဝုတ္တသုတဂ္ဂဟဏံ. အတ္ထပ္ပကရဏာဒျုပလက္ခဏန္တျနေန အတ္ထတော ပကရဏာဒိတောပိ ပုတ္တဿတ္တ နိယတာ ဂမျတေ, သုတသဒ္ဒဿ တု ဂဟဏမုပလက္ခဏတ္ထန္တိ ဝဒတိ.

'පදස්ස' යනු පුත්තීය ආදී පදයේය. 'භාවිත නොවීමද නොවේ' (නචාපි අප්යෝගෝ) යනු සම්බන්ධයයි. හේතුව දක්වමින් 'ඊයන්තස්ස' යනාදිය පැවසීය. 'ඊය' ප්‍රත්‍යයෙන් කෙළවර වන පුත්තීය ආදිය, නියමයෙන්ම නොපැමිණේ යනු සම්බන්ධයයි. 'තබ්බාචීසද්දප්පයෝගං' යනු එය ප්‍රකාශ කරන ශබ්දය යෙදීමයි. 'සුතග්ගහණං' යනු නොඇසෙන බැවින් (නොකියවෙන බැවින්) පවසන ලද 'සුත' (පුත්‍ර) යන වචනය ගැනීමයි. 'අත්ථප්පකරණාද්‍යුපලක්ඛණං' යන්නෙන් අර්ථය, ප්‍රකරණය (සන්දර්භය) ආදියෙන්ද පුත්‍රයා තමාටම අයත් බව නියත වශයෙන්ම වටහා ගැනේ. නමුත් 'සුත' යන ශබ්දය ගැනීම උපලක්ෂණයක් (හඳුනාගැනීමක්) සඳහා පමණක් බව පවසයි.

နနု စ သုတ္တေ ကမ္မာတိ ဝုတ္တတ္တာ ကမ္မသမုဒါယတောပီယော သိယာ တျာသင်္ကိယေဝ (မဘာ)ဝံ သာဓယမာဟ- ‘ကမ္မာ’တိအာဒိ. ဝတ္တုံ ဣဋ္ဌာ ဧကသချာ ယဿ ကမ္မသာမညဿ တံ တထာဝုတ္တံ. ဝတ္တုမိဋ္ဌေက သင်္ချဿ ဂဟဏမာဟ- ‘ကမ္မသမုဒါယတော’တိ. ကိမ္ပနာဝယဝတော န သိယာ’ မဟန္တမ္ပုတ္တမိစ္ဆတီ’စ္စတြ ပုတ္တမိစ္စတောစ္စာသင်္ကိယာဟ ‘အဝယဝတောပိ သာပေက္ခတ္တာယေဝါ’တိ. န ဘတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝဉ္စရဟိ ဣဒမ္ပိ န သိဇ္ဈတီတိ စောဒေန္တော အာဟ ‘စရဟိ’စ္စာဒိ. မဟာ စာယံ ပုတ္တောစေတိ မဟာပုတ္တမိစ္ဆတီတိ ယဒေဝံ ကရီယတိ တဒါယမ္ပယောဂေါတိ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘ဘဝိတဗ္ဗမေဝေ’စ္စာဒိ.

නමුත් සූත්‍රයෙහි 'කම්මා' (කර්මයෙන්) යනුවෙන් පැවසූ බැවින් කර්ම සමූහයෙන්ද 'ඊය' ප්‍රත්‍යය විය හැකි නොවේදැයි සැක කොට, එසේ නොවන බව තහවුරු කරමින් 'kammā' යනාදිය පැවසීය. පැවසීමට අභිමත වූ ඒක වචනය යම් පොදු කර්මයකට ඇත්ද, එය එසේ පවසන ලදී. පැවසීමට අභිමත වූ ඒක වචනය ගැනීම ගැන 'කම්මසමුදායතෝ' යනුවෙන් පැවසීය. එසේ නම් අවයවයෙන් (කොටසකින්) නොවන්නේ මන්ද? 'මහත් වූ පුත්‍රයෙකු කැමති වෙයි' (මහන්තං පුත්තමිච්ඡති) යන්නෙහි 'පුත්‍රයෙකු කැමති වෙයි' යන්න සිදුවේ යැයි සැක කොට 'අවයවයෙන්ද සාපේක්ෂතාවය නිසාමය' (අවයවතෝපි සාපෙක්ඛත්තායෙව) යන්න පැවසීය. 'සිදු නොවේ' යන්න සම්බන්ධයයි. එසේ නම් මෙයද සාර්ථක නොවේ යැයි චෝදනා කරමින් 'චරහි' යනාදිය පැවසීය. 'මෙය මහත් වූ පුත්‍රයෙකි' යන අර්ථයෙන් 'මහාපුත්‍රයෙකු කැමති වෙයි' (මහාපුත්තමිච්ඡති) යනුවෙන් යම් සේ කරනු ලැබේද, එවිට මෙම භාවිතය සිදුවේ යැයි පෙන්වමින් 'භවිතබ්බමේව' යනාදිය පැවසීය.

၆. ဥပမာ

6. උපමාව

ဥပမီယတေ ပရိစ္ဆိဇ္ဇတိ သာဓီယတီတျတ္ထော. ကီဒိသန္တမုပမာနမိစ္စာဟ- ‘ပသိဒ္ဓသာဓမျာ’ဣစ္စာဒိ. ပသိဒ္ဓေါ ဂဝါဒိ, တဿ သာဓမျာ သမာန ရူပတာယ ယမ္ပသိဒ္ဓဿ ဂဝယာဒိနော သာဓိယဿ သာဓနံ တမုပမာနန္တျတ္ထော. သမာနော ဓမ္မော-ဿေတိ သဓမ္မော, ဂဝါဒိယေဝ. တဿ ဘာဝေါ သာဓမျံ. သာဓျတေ ဥပမီယတေ-နေနေတိ သာဓနမုပမာနံ ဂဝါဒိ. သာဓုတေ ဥပမီယတေတိ သာဓိယော, ဂဝယာဒိ. တဿ သာဓနံ သာဓိယသာဓနံ.

'උපමීයතේ' යනු සීමා කරනු ලැබේ, සාධනය කරනු ලැබේ යන අර්ථයයි. උපමානය කෙබඳු එකක්දැයි දැක්වීම සඳහා 'පසිද්ධසාධම්‍යා' යනාදිය පැවසීය. ප්‍රසිද්ධ වූයේ ගවයා ආදීන්ය. උන්ගේ සාධර්ම්‍යයෙන් (සමාන රූපී බවෙන්) ප්‍රසිද්ධ වූ, සාධනය කළ යුතු ගවයා (කුළු හරකා) ආදින්ගේ යම් සාධනයක් වේද, එය 'උපමානය' යනු අර්ථයයි. සමාන ධර්මයක් ඇත්තේ යමෙකුටද ඔහු 'සධර්ම' නම් වේ, එනම් ගවයා ආදීන්මය. එහි ස්වභාවය 'සාධර්ම්‍යය' (සමානත්වය) යි. යමකින් සාධනය කරනු ලැබේද (උපමා කරනු ලැබේද) එය 'සාධනය' හෙවත් ගවයා ආදී උපමානයයි. යමක් සාධනය කරනු ලැබේද (උපමා කරනු ලැබේද) එය 'සාධ්‍ය' හෙවත් ගවයා ආදී උපමේයයයි. එහි සාධනය 'සාධ්‍යසාධනය' යි.

ပုတ္တမိဝါစရတီတိ [Pg.233] ဧတ္ထ ‘အာဝသထမာဝသတိ’စ္စာဒေါ ဝိယ အာဓာရတ္ထဿ ဝိညာယမာနတ္တာ ပုတ္တေ ဝိယ မာဏဝကေ မဓုရန္နပါနဒါနာဒိကမာစရဏံ ကရောတိစ္စေဝမတ္ထသမ္ဘဝေန ဒွိန္နမ္ပိ ဥပမာနောပမေယျဘာဝေါတျဝဂမယိတုမာဟ- ‘ပုတ္တေ’ဣစ္စာဒိ. ပသိဒ္ဓေန သာဓနဘာဝေနုပမာနဘူတေ ပုတ္တေ အာစရဏမ္ပိ ပသိဒ္ဓန္တိ အာဟ- ‘တမ္ပသိဒ္ဓ’န္တိ. တဒါစရဏေန တေန အာစရဏေန ပုတ္တမာဏဝကဝိသယမာစရဏံ ဝါ ပုတ္တမာဏဝက သဒ္ဒေနုပစာရတော ဂဟေတွာ ဝိသယီဝသေန ဝိသယဘာဝဝေါဟာရောတိပိ ယုဇ္ဇတိ. ဝါကျတ္ထော ပနေတသ္မိံ ပက္ခေ ‘ပုတ္တမိဝ ပုတ္တဝိသယ မာဏဝကမိဝ အာစရတိ မာဏဝကဝိသယမာစရဏံ ကရောတီ’တိ, ဝုတ္တိယန္တု ယထာဝုတ္တမတ္ထဒွယံ ယထာယောဂံ ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'පුත්‍රයෙකු මෙන් හැසිරෙයි' (පුත්තමිවාචරති) යන්නෙහි 'ආවසථෙහි වසයි' (ආවසථමාවසති) යන්නෙහි මෙන් ආධාරාර්ථය වටහා ගන්නා බැවින්, පුත්‍රයෙකු කෙරෙහි මෙන් තරුණයා (මාණවකයා) කෙරෙහිද මිහිරි ආහාර පාන ලබා දීම ආදී හැසිරීම් කරයි යන අර්ථය ලැබෙන බැවින්, ඒ දෙදෙනාගේම උපමාන-උපමේය භාවය වටහා දීම සඳහා 'පුත්තේ' යනාදිය පැවසීය. ප්‍රසිද්ධ සාධන ස්වභාවයෙන් යුත්, උපමාන වූ පුත්‍රයා කෙරෙහි හැසිරීමද ප්‍රසිද්ධ බැවින් 'තම්පසිද්ධං' (එය ප්‍රසිද්ධය) යනුවෙන් පැවසීය. එම හැසිරීමෙන්, එනම් පුත්‍රයා සහ තරුණයා අරභයා කෙරෙන හැසිරීම, 'පුත්‍ර' සහ 'මාණවක' යන ශබ්දයන්ගෙන් උපචාර වශයෙන් ගෙන, විෂය-විෂයී වශයෙන් 'විෂයභාව ව්‍යවහාරය' ද යෙදීම සුදුසුය. මෙම පක්ෂයෙහි වාක්‍යයේ අර්ථය වනාහි 'පුත්‍රයෙකු මෙන්, පුත්‍රයා විෂය කරගත් තරුණයා කෙරෙහි හැසිරෙයි, තරුණයා අරමුණු කොට හැසිරීම් කරයි' යන්නයි. වෘත්තියෙහි (විස්තරයෙහි) නම් පවසන ලද අර්ථ ද්වය සුදුසු පරිදි ගළපා ගත යුතුය.

နနု စ ယဇ္ဇတြောပမာနောပမေယျဘာဝေါ ဝုတ္တိယံ ဤယေနေဝ ဇောတိတောတိ ဣဝသဒ္ဒေါ နိဝတ္တတေ, တဒေါပမာနောပမေယျဘာဝေါ ပုတ္တ သဒ္ဒေဝ ဝတ္တတေ, တံ ကထမုပမေယျဝစနဿ မာဏဝကသဒ္ဒဿ ဝုတ္တတ္ထဿ ပယောဂေါ ယုတ္တောစ္စာသင်္ကိယာဟ- ‘ဥပမာနဝစနတော’စ္စာဒိ.

නමුත් ඉදින් උපමාන-උපමේය භාවය වෘත්තියෙහි 'ඊය' ප්‍රත්‍යයෙන්ම ප්‍රකාශ වන බැවින් 'ඉව' (මෙන්) යන ශබ්දය ඉවත් වන්නේ නම්, එවිට උපමාන-උපමේය භාවය පවතින්නේ 'පුත්‍ර' ශබ්දයෙහි පමණි. එසේ නම්, දැනටමත් ප්‍රකාශිත අර්ථය ඇති, උපමේයය ප්‍රකාශ කරන 'මාණවක' ශබ්දය යෙදීම කෙසේ සුදුසු වේදැයි සැක කොට 'උපමානවචනතෝ' යනාදිය පැවසීය.

တဗ္ဗိသိဋ္ဌာစရဏေတိ တေနောပမာနေန ဝိသိဋ္ဌေ အာစရဏေ. ဥပမာနောပမေယျဘာဝဿာနိဝတ္တတ္တာတိ ဧတ္ထာယမဓိပ္ပာယော ‘ဥပမာန ဝိသိဋ္ဌာစရဏေ ဥပမာနဝစနတော ဤယဿ ဝိဓာနေ နောပမေယျဝစနမန္တရေနောပမာနဝစနဿ ပဝတ္တီတိ ဥပမာနောပမေယျဘာဝဿာနိဝတ္တီ’’တိ. အညထာတိ ယဒျုပမာနောပမေယျဘာဝဿ ဤယေနေဝ ဇောတိတတ္တာ တဒန္တဿုပမေယျေ ဝုတ္တိ သိယာတျတ္ထော. ပဗ္ဗတာယတီတိ ‘‘ကတ္တုတာယော’’တိ (၅-၈) အာယော. ဥပမေယျဿာနိဝတ္တတ္တာ ဥပမေယျ ကတ္တုသာမညေ တိပ္ပစ္စယော.

‘තබ්බිසිට්ඨාචරණෙ’ යන්නෙන් ඒ උපමාවෙන් විශිෂ්ට වූ හැසිරීමෙහි (ක්‍රියාවෙහි) යන්නයි. ‘උපමානොපමෙය්‍යභාවස්සානිවත්තත්තා’ යන්නෙහි මේ අදහසයි: ‘උපමාවෙන් විශිෂ්ට වූ හැසිරීමෙහි, උපමාන වාචක ශබ්දයෙන් ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය පැනවීමේදී උපමේය වාචක ශබ්දයක් නොමැතිව උපමාන වාචක ශබ්දයේ පැවැත්මක් සිදු නොවන බැවින්, උපමාන උපමේය භාවය ඉවත් නොවේ’ යනුයි. ‘අඤ්ඤථා’ යනු ඉදින් උපමාන උපමේය භාවය ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යයෙන් ම ප්‍රකාශ වන බැවින්, එය අවසන් කොට ඇති පදයට උපමේයයෙහි පැවැත්මක් (වෘත්තියක්) වන්නේය යන අර්ථයයි. ‘පබ්බතායති’ යන්නෙහි ‘කත්තුතායෝ’ (5-8) යන්නෙන් ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය වේ. උපමේයය ඉවත් නොවන බැවින්, උපමේය කර්තෘ සාමාන්‍යයෙහි ‘ති’ ප්‍රත්‍යය වේ.

၇. အာဓာ

7. ආධා

ယထာနန္တရသုတ္တေ ဥပမာနေ ဥပမေယျဿ မာဏဝကဿ ပယောဂေါ ဥပပန္နော, တထာတြာပိ ‘ပါသာဒေ ကုဋိယ’န္တိ စောပမေယျဿပယောဂေါတိ အတိဒိသန္တော အာဟ- ‘ဟေဋ္ဌာဝိယေ’စ္စာဒိ. ဥပမာနေ ဥပမေယျဿာနန္တောဘာဝါတိ အတ္ထော. နနု ကိမတ္ထမိဒမုစ္စတေ ယဝတာယော ပါသာဒေ [Pg.234] ဣဝါစရတိ သော ပါသာဒမိဝါစရတီတိပိ ဝတ္တုံ သက္ကာတိ နာတ္ထဘေဒေါ-ညတြ ဝစနိစ္ဆာဘေဒါတိ ပုဗ္ဗေနေဝေတ္ထာပိ ဤယော သိဒ္ဓေါ, တတော နာတ္ထော-နေန ဝစနေနေ စ္စာသင်္ကိယာဟ- ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ.

යම් සේ අනතුරු සූත්‍රයෙහි උපමානයෙහි උපමේය වූ මාණවකයාගේ යෙදීම ගැලපේ ද, එමෙන්ම මෙහි ද ‘ප්‍රාසාදයෙහි, කුටියෙහි’ යැයි උපමේයයෙහි යෙදීම වේ යැයි අතිදේශ කරමින් ‘හෙට්ඨාවිය’ යනාදිය පැවසීය. උපමානයෙහි උපමේයය අන්තර්ගත වීම යන අර්ථයයි. ‘ප්‍රාසාදයක මෙන් හැසිරේ ද, හෙතෙම ප්‍රාසාදයක් මෙන් හැසිරෙයි’ කියා ද පැවසිය හැකි බැවින්, මෙහි ප්‍රකාශ කිරීමේ කැමැත්තේ වෙනස හැර වෙනත් වෙනසක් නැත. එබැවින් පෙර සූත්‍රයෙන් ම මෙහි ද ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය සිද්ධ වන හෙයින් මේ වචනයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැතැයි සැක කොට ‘යදිපි’ යනාදිය පැවසීය.

၈. ကတ္တု

8. කත්තු

ဧတ္ထ ကတ္တုတောဣတိ ဝစနာ ကမ္မာတိ နိဝတ္တတေ, အာယဂ္ဂဟဏာ ဤယော. ကဒါ ပန ကတ္တုဝိသေသော-ဝသီယတိစ္စာဟ-‘ယတ္ထျာဒိသဒ္ဒသမာနာဓိကရဏတ္တေ’တိအာဒိ. ပဗ္ဗတာယတိ ဟတ္ထိစ္စေဝမာဒိနာ ဟတ္ထျာဒိ သဒ္ဒေန သမာနာဓိကရဏတ္တေ သတီတိ အတ္ထော.

මෙහි ‘කත්තුතෝ’ යන වචනයෙන් ‘කම්මතෝ’ (කර්මයෙන්) යන්න වැළකේ. ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණයෙන් ‘ඊය’ ප්‍රත්‍යය වේ. කර්තෘගේ විශේෂය කවදා අවශේෂ වේ ද යත්? ‘හත්ත්‍යාදිසද්දසමානාධිකරණත්තෙ’ යනාදිය පැවසීය. ‘පබ්බතායති හත්ථි’ යනාදී වශයෙන් හස්ති ආදී ශබ්දයන් සමඟ සමානාධිකරණ වූ කල්හි යන අර්ථයයි.

၉. ဈတ္ထေ

9. ච්‍යර්ථයෙහි

ကောယံ စျတ္ထောစ္စာသင်္ကိယ ‘‘အဘူတတဗ္ဘာဝေ ကရာသဘူယောဂေ ဝိကာရာစီ’’တိ (၄-၁၁၉) စီဿ အဘူတတဗ္ဘာဝေ ကရာဒိယောဂေသတိ ဝိဓာနာ ‘အဘူတတဗ္ဘာဝေါ ကရာဒိဝိသိဋ္ဌော’တိ အာဟ. အဘူတ တဗ္ဘာဝဿ ကရာဒိဝိသိဋ္ဌတ္တာ ကရောတျတ္ထနိဝတ္တိယာဝဿံ ပါဏိနိယာ ဝိယ ဘုဝိဂ္ဂဟဏံ ကတ္တဗ္ဗမညထာ ကရောတျတ္ထေပိ သိယာတျာသင်္ကိယ နိဝတ္တိဟေတုမာဟ- ‘တေနေဝါ’တိအာဒိ. ယေနေဝ ကရောတျာဒိဝိသိဋ္ဌော အဘူတတဗ္ဘာဝေါစျတ္ထော တေနေဝ ဟေတုနာတိ အတ္ထော. ဘဝတျတ္ထေ-နေန ကာရဏေန လဒ္ဓေ ကရောတျတ္ထောပျနိဋ္ဌော လဗ္ဘတိစ္စာသင်္ကိယ တန္နိဝတ္တိမ္ပဋိပါဒယမာဟ- ‘ကရောတျတ္ထေ’စ္စာဒိ. အဓဝလံ ဓဝလံ ကရောတိ ဓဝလီကရောတိစ္စေဝ စီပ္ပစ္စယေ ကတ္တဗ္ဗေ ကမ္မေနေဝ ကရောတိဿာဘိသမ္ဗန္ဓဿ ဒိဋ္ဌတ္တာတိ အတ္ထော. ကာရဏန္တရမာဟ- ‘ဣဟ စေ’စ္စာဒိ. ဣတိသဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ ယသ္မာ ဣဟ ကတ္တုတောတိ ဝတ္တတေ တတောစေတိ အတ္ထော.

මේ ‘ච්‍යර්ථය’ (Cyattha) යනු කුමක්දැයි සැක කොට, ‘අභූතතබ්භාවේ කරාසභූයෝගේ විකාරාචී’ (4-119) යන්නෙන්, අභූතතද්භාවයෙහි ‘කර’ ආදී ධාතු යෝගයන් ඇති කල්හි ‘චී’ ප්‍රත්‍යය පැනවීම නිසා ‘අභූතතද්භාවය කර ආදියෙන් විශිෂ්ටය’ යි පැවසීය. අභූතතද්භාවය කර ආදියෙන් විශිෂ්ට බැවින්, ‘කරොති’ (කිරීම) යන අර්ථය වැළැක්වීම සඳහා පාණිනී වියරණයෙහි මෙන් ‘භූ’ (වීම) ධාතුව ග්‍රහණය කිරීම අනිවාර්යයෙන්ම කළ යුතුය, එසේ නොමැති නම් ‘කරොති’ යන අර්ථයෙහි ද එය සිදුවිය හැකියි සැක කොට, එය වැළැක්වීමේ හේතුව ‘තෙනේවා’ යනාදියෙන් පැවසීය. යම් හෙයකින් කර ආදියෙන් විශිෂ්ට වූ අභූතතද්භාවය ච්‍යර්ථ වන්නේද, ඒ හේතුවෙන්ම යනු අර්ථයයි. ‘භවති’ (වීම) යන අර්ථය මේ හේතුවෙන් ලැබුණු කල්හි, අනිටු වූ ‘කරොති’ අර්ථය ද ලැබෙන්නේය යන සැකය ඇති වූ විට, එය වැළැක්වීම පෙන්වනු පිණිස ‘කරොත්‍යත්ථෙ’ යනාදිය පැවසීය. සුදු නොවන දෙයක් සුදු කරයි ‘ධවලීකරොති’ යනුවෙන් ‘චී’ ප්‍රත්‍යය කළ යුතු කල්හි කර්මය සමඟ ම ‘කරොති’ ධාතුවේ සම්බන්ධය දක්න ලැබෙන බැවිනි යන අර්ථයයි. වෙනත් හේතුවක් ‘ඉහ චේ’ යනාදියෙන් දක්වයි. ‘ඉති’ ශබ්දය හේතු අර්ථයෙහි වේ. යම් හෙයකින් මෙහි ‘කත්තුතෝ’ (කර්තෘගෙන්) යැයි පැවතෙන බැවින් ද යන අර්ථයයි.

အသတျတ္ထဿ ပန ဘဝတျတ္ထေယေဝါန္တောဘာဝါ န တန္နိဝတ္တိ ပဋိပါဒိတာ. တပ္ပကရဏေတိ ဓာတုပ္ပစ္စယပ္ပကရဏေ. ဒွိဗ္ဗစနန္တိ ပဋဣစ္စဿ ဒွိဗ္ဗစနံ တတော ‘‘ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ’’တိ (၄-၁၂၀) ရာပ္ပစ္စယော. ‘‘ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ’’တိ (၄-၁၃၂) အန္တသရာဒိဿ လောပေါ. စျန္တာ ပစ္စယာဘာဝတ္ထံ- ‘အစီတော’တိ ပစ္စယဝိဓာနသုတ္တေ ပဋိသေဓော န ကတော, တေနာဟ-‘အစီတောတိ ပဋိသေဓာဘာဝါ’တိ. စီတိ ဘုသောဣတိ

අසත්‍යර්ථය (නැති බව යන අර්ථය) ‘භවති’ (වීම) යන අර්ථයෙහි ම අන්තර්ගත වන බැවින්, එය වැළැක්වීමක් ප්‍රකාශ නොකරන ලදී. ‘තප්පකරණෙ’ යනු ධාතු ප්‍රත්‍යය ප්‍රකරණයෙහි යන්නයි. ‘ද්විබ්බචනං’ (ද්විත්වකරණය) යනු ‘පට’ යන්නෙහි ද්විත්වකරණයයි. ඉන්පසු ‘දිස්සන්තඤ්ඤෙපි පච්චයා’ (4-120) යන්නෙන් ‘ර’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘රානුබන්ධෙන්තසරාදිස්සා’ (4-132) යන්නෙන් අන්ත ස්වරය ආදී කොට ඇත්තාගේ ලෝපය වේ. ච්‍යන්තයන්ගෙන් ප්‍රත්‍යය නොවීම සඳහා ‘අචීතෝ’ කියා ප්‍රත්‍යය පනවන සූත්‍රයෙහි තහනමක් නොකරන ලදී. එබැවින් ‘අචීතෝති පටිසෙධාභාවා’ යැයි පැවසීය. ‘චී’ යනු බෙහෙවින් යන අර්ථයයි.

ပဌမန္တာစီ[Pg.235]. ဏာဒိဝုတ္တိတ္တာ ‘‘ဧကတ္ထတာယ’’န္တိ (၂-၁၁၉) ဝိဘတ္တိလောပေါ. ဣဟေစေတိ ‘စျတ္ထေ’’ ဣတီမသ္မိံယေဝ. န စ ဝုစ္စတေတိ သမ္ဗန္ဓော.

ප්‍රථමාන්තයෙන් ‘චී’ ප්‍රත්‍යය වේ. ණාදි වෘත්ති නිසා ‘ඒකත්ථතායං’ (2-119) යන්නෙන් විභක්ති ලෝපය වේ. ‘ඉහ චේ’ යන්නෙන් ද ‘ච්‍යත්ථෙ’ (ච්‍යර්ථයෙහි) යන මෙහි ම යන්නයි. ‘න ච වුච්චතෙ’ (නොපැවසෙයි) යන්න සම්බන්ධයයි.

၁၀. သဒ္ဒါ

10. සද්දා

နနု စ အသတိ သုတ္တေ ဒုတိယာဂ္ဂဟဏေ ဒုတိယန္တေဟိစ္စာယံ ဝိသေသော ကုတော လဗ္ဘတေ ယေန ‘သဒ္ဒါဒီဟိ ဒုတိယန္တေဟီ’တိ ဝိဝရဏံ ကတန္တိ သစ္စံ, တထာပိ ပစ္စယဝိဓိမှိ ယုတ္တေပိ ပဉ္စမိယာ နိဒ္ဒေသေ ‘သဒ္ဒါဒီနီ’တိ ဒုတိယာယောပါဒါနသာမတ္ထိယာ တထာ ဝိဝရဏံ ကတံ.

සූත්‍රයෙහි ද්විතීයා විභක්ති ග්‍රහණයක් නොමැති කල්හි, ද්විතීයාන්තයන්ගෙන් යන මේ විශේෂය ලැබෙන්නේ කෙසේද? යම් හෙයකින් ‘සද්දාදීහි දුතියන්තේහි’ (ද්විතීයාන්ත වූ ශබ්ද ආදියෙන්) කියා විවරණය කරන ලද්දේ සත්‍යයකි. එසේ වුවද ප්‍රත්‍යය විධානයෙහි පංචමී නිර්දේශය යෝග්‍ය වුවද, ‘සද්දාදීනි’ කියා ද්විතීයා විභක්තිය උපාදානය කිරීමේ ශක්තියෙන් එසේ විවරණය කරන ලදී.

သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘တမဓီတေ တံ ဇာနာတိ ကဏိကာစာ’’ဒေါ (၄-၁၄) သဗ္ဗတ္ထ. ကိရိယာဝါတျဝဓာရဏေန ယံ ဗျဝစ္ဆိန္နံ, တမုပဒဿေန္တော အာဟ- ‘န ကာလေ’စ္စာဒိ. ယဒီပိ အဓီတေစ္စာဒီသု ဝတ္တမာနကာလေန ကတ္တုနာ ဧကဝစနေန စ နိဒ္ဒေသော, တထာပိ တေသမပ္ပဓာနတ္တာ အညသ္မိမ္ပိ ဘူတာဒိကေ ကာလေ ကမ္မာဒေါ သာဓနေ ဗဟုဝစနေန စ ပစ္စယော သိယာ ဧဝေတိ ဘာဝေါ.

‘සබ්බත්ථා’ යනු ‘තමධීතේ තං ජානාති කණිකාචා’ (4-14) යනාදී සෑම තැනකදීම යන්නයි. ක්‍රියාව යන නියමයෙන් යමක් වෙන් කරන ලද්දේ ද, එය පෙන්වමින් ‘න කාලෙ’ යනාදිය පැවසීය. ඉදින් ‘අධීතේ’ යනාදී තැන්හි වර්තමාන කාලයෙන් ද, කර්තෘගෙන් ද, ඒක වචනයෙන් ද නිර්දේශය වුවත්, ඒවා අප්‍රධාන බැවින් වෙනත් අතීත ආදී කාලයන්හි ද, කර්ම ආදී සාධනයන්හි ද, බහු වචනයෙන් ද ප්‍රත්‍යය වන්නේමය යනු අදහසයි.

နနု စ ‘‘ဓာတွတ္ထေနာမသ္မီ’’တိ (၅-၁၂) ဣပ္ပစ္စယေ ပတ္တေ-ယမာရဗ္ဘတေ အဿပိ ဓာတွတ္ထေယေဝ ဝိဓာနံ, တတော စ သဒ္ဒါဒီဟိ ဓာတွတ္ထေ ဣပ္ပစ္စယေန န ဘဝိတဗ္ဗံ, ဒိဿတေ စ ဣပ္ပစ္စယပယောဂေါစ္စာသင်္ကိယ ‘နာယမိပ္ပစ္စယဿ ဗာဓကော’တိ ပဋိပါဒေတုမာဟ- ‘ဓူဝံ ကရောတိ’စ္စာဒိ. နာနာဘိန္နံ ဝါကျံ နာနာဝါကျံ, တဿ ဘာဝေန, တေန ဘိန္နဝါကျဘာဝေနာယဿ ဣပ္ပစ္စယဿ စ သမုစ္စယတောတိ အတ္ထော. ‘‘ဓာတွတ္ထေနာမသ္မီ’’တျေကံ ဝါကျံ, ‘‘သဒ္ဒါဒီနိ ကရောတျ’’ပရံ. ဧတာနိ ဒွေ ဘိန္နဝါကျာနိ- ‘ဓာတွတ္ထေ နာမသ္မာ ဣပ္ပစ္စယော ဘဝတိ, သဒ္ဒါဒီနိ ကရောတိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ အာယော ဘဝတီ’တိ ပစ္စေကမာချာတာပေက္ခာယ ဝါကျပရိသမတ္တိယာ ဘိန္နတာ, အဘိန္နေ ဟိ ကိရိယာပဒေကဝါကျတာ, ဘိန္နေတု နာနာဝါကျတာ, နာနာဝါကျေ စ သတိ သမုစ္စယော. န ဟိ သာမညဝိသေသဘာဝေန ဝိဓာနမေဝ ဗာဓာဟေတု, ကိဉ္စရဟိ ဧကဝါကျတာပိ, တံ ယထာ-‘ဗြာဟ္မဏာနံ ဒဓိ ဒိယျတံ, တက္ကံ ကောဏ္ဍညာယေ’တိ. နာနာဝါကျေ တု သမုစ္စယော, တံ ယထာ- ‘ဗြာဟ္မဏာ ဘောဇီယန္တု, မာဎရာယ ဝတ္ထယုဂလံ ဒီယတူ’တိ မာဎရော ဗြာဟ္မဏဘာဝေန ဘောဇီယတေ ဝတ္ထယုဂလဉ္စ လဘတေ, တေနောဇုကံ [Pg.236] ဝုတ္တေန ဝတ္ထယုဂလဒါနေန သာမညဝုတ္တံ ဘောဇနံ န ဗာဓီယတေ, တထေဟာပိ ဥဇုကံ ဝိဟိတေနာယေန သာမညဝိဟိတော ဣပ္ပစ္စယော န ဗာဓီယတေ လက္ခိယာနုရောဓေန သတ္ထကာရဿ ဝါကျ ဘေဒါဘေဒေါတိ နာနဝဋ္ဌိတိဒေါသောတိ မညတေ. တိမှိ လေ စ သိဒ္ဓန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

ඉදින් ‘ධාත්වත්ථෙනාමස්මි’ (5-12) යන්නෙන් ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය පැමිණි කල්හි - යමක් ආරම්භ කරන්නේ ද මෙයට ද ධාත්වර්ථයෙහි ම විධානය වේ. එබැවින් ශබ්ද ආදීන්ගෙන් ධාත්වර්ථයෙහි ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය නොවිය යුතුය, එහෙත් ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යයේ යෙදීම දක්නට ලැබේ යැයි සැක කොට, ‘මෙය ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යයට බාධාවක් නොවේ’ යැයි පෙන්වනු පිණිස ‘ධූවං කරොති’ යනාදිය පැවසීය. නානාවාක්‍ය යනු එකිනෙකට වෙනස් වූ වාක්‍යයයි, එහි භාවයෙන්, එනම් භින්න වාක්‍ය භාවයෙන් ‘ආය’ ප්‍රත්‍යයේ සහ ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යයේ එකතුවීම (සමුච්චය) සිදුවේ යන අර්ථයයි. ‘ධාත්වත්ථෙනාමස්මි’ යනු එක් වාක්‍යයකි. ‘සද්දාදීනි කරොති’ යනු තවත් වාක්‍යයකි. මේවා වෙනස් වාක්‍ය දෙකකි - ‘ධාත්වර්ථයෙහි නාමපදයෙන් ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය වේ, සද්දාදීනි කරොති යන අර්ථයෙහි ‘ආය’ ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි වෙන් වෙන් වශයෙන් ආඛ්‍යාතය අපේක්ෂා කිරීමෙන් වාක්‍යය අවසන් වන බැවින් වෙනස් බව ඇති වේ. එක් වාක්‍යයක නම් එකම ක්‍රියාපදයක් තිබේ, වෙනස් වාක්‍යයන්හි නම් නානාවාක්‍යතාව (බොහෝ වාක්‍ය ඇති බව) වේ, නානාවාක්‍ය වූ කල්හි සමුච්චය (එක්වීම) සිදු වේ. සාමාන්‍ය-විශේෂ භාවයෙන් පැනවීමම පමණක් බාධාවට හේතු නොවේ, තවද ඒකවාක්‍යතාව ද හේතු වේ. එය මෙසේය - ‘බ්‍රාහ්මණයන්ට දීකිරි දෙනු ලැබෙත්වා, කොණ්ඩඤ්ඤයාට මෝරු දෙනු ලැබෙත්වා’ යනුයි. නානාවාක්‍යයන්හි දී නම් සමුච්චය වේ. එය මෙසේය - ‘බ්‍රාහ්මණයන් වළඳත්වා, මාඪරයාට වස්ත්‍ර යුගලයක් දෙනු ලැබෙත්වා’ යි පැවසූ කල, මාඪරයා බ්‍රාහ්මණ භාවයෙන් වළඳන්නේ ද වෙයි, වස්ත්‍ර යුගලයක් ද ලබන්නේ වෙයි. එබැවින් ඍජුවම පවසන ලද වස්ත්‍ර යුගල දීමෙන්, සාමාන්‍යයෙන් කියන ලද භෝජනය බාධා නොවේ. එමෙන්ම මෙහි ද ඍජුව පනවන ලද ‘ආය’ ප්‍රත්‍යයෙන්, සාමාන්‍යයෙන් පනවන ලද ‘ඉ’ ප්‍රත්‍යය බාධා නොවේ. ලක්‍ෂණයට අනුකූලව ශාස්තෘවරයාගේ වාක්‍ය භේදය සහ අභේදය සිදුවන බැවින් අනවස්ථා දෝෂයක් නැතැයි සලකනු ලැබේ. ‘ති’ සහ ‘ල’ යන්නෙහි සිද්ධ වේ යන්න සම්බන්ධයයි.

ယပ္ပစ္စယော န ဝိဟိတော ပါဏိနီအာဒီဟိ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘ဇလ ဒလ- ဒိတ္တိယံ’. ‘‘မာနော’’တိ (၅-၆၅) မာနော, ‘‘ကတ္တရိ လော’’တိ ‘‘ပရောက္ခာယံ စေ’’တိ (၅-၇၀) စဂ္ဂဟဏေန ‘ဒလ ဒလ’ဣတိဒွိတ္တံ ‘‘လောပေါနာဒိဗျဉ္ဇနဿ’’ (၅-၇၅) ‘‘သရမှာ ဒွေ’’တိ (၁-၃၄) ဒဿလဿ စ ဒွိဘာဝေ ဒဒ္ဒလ္လမာနာ. ဇလမာနာတိ အဋ္ဌကထာဝစနတောတိ ဣမိနာ ကိရိယာသမဘိဟာရေ ယပ္ပစ္စယာဘာဝံ ဒဿေတိ. ဣမိနာ စ သက္ကတေ ဝိယ ဘုသာဘိက္ခညေပိ ကိရိယာသမဘိဟာရော ကိရိယာပရိဝတ္တနံ, တဉ္စ ယဒါ ကိရိယမညေန ကတ္တဗ္ဗမညော ကရောတိ, တေန ကတ္တဗ္ဗဉ္စေတရော, တဒါ ဘဝတီတိ ဝိညေယျံ. ‘‘သာမညဝိဟိတာ ဝိဓယော ပယောဂမနုသရန္တီ’’တိ ဣမိနာ လက္ခဏေန ‘ဒလ-ဒိတ္တိယ’န္တိ ဣမသ္မာ ‘‘မာနော’’တိ သာမညေန ဝိဟိတော မာနပ္ပစ္စယော ဘုသတ္ထေ အာဘိက္ခညေ စ ဘဝိဿတိ. ဒဒ္ဒလ္လ မာနာတိ ဧတ္ထ ဘုသံ ဇလမာနာ, ပုနပ္ပုန ဇလမာနာတိ စ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ය-ප්‍රත්‍යය පාණිනී ආදීන් විසින් නොපනවන ලද්දේය යනු අදහසයි. 'ජල දල- දිත්තියං'. 'මානෝ'ති (5-65) යන්නෙන් මාන ප්‍රත්‍යය ද, 'කත්තරි ලෝ'ති 'පරොක්ඛායං චේ'ති (5-70) ච-ග්‍රහණයෙන් 'දල දල' යැයි ද්විත්වය ද, 'ලෝපෝනාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස' (5-75) සහ 'සරම්හා ද්වේ'ති (1-34) සූත්‍රවලින් 'ද'කාරය 'ල'කාරය වීම සහ ද්විත්ව වීමෙන් 'දද්දල්ලමානා' යන්න වේ. 'ජලමානා' යන අටුවා පාඨයෙන් ක්‍රියාසමභිහාරයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යයාභාවය දක්වයි. මෙයින් සංස්කෘතයෙහි මෙන් අතිශයාර්ථයෙහි හා නැවත නැවත සිදුවීමෙහි ද ක්‍රියාසමභිහාරය හෙවත් ක්‍රියා පරිවර්තනය වන අතර, එය එක් අයෙකු විසින් කළ යුතු ක්‍රියාවක් වෙනත් අයෙකු කරන විට ද, ඔහු විසින් කළ යුත්ත අනෙකා කරන විට ද සිදුවන බව දත යුතුය. 'සාමඤ්ඤවිහිතා විධයෝ පයෝගමනුසරන්තී' යන මේ ලක්ෂණයෙන් 'දල-දිත්තියං' යන මෙයින් 'මානෝ'ති සාමාන්‍යයෙන් පනවන ලද මාන ප්‍රත්‍යය අතිශයාර්ථයෙහි හා නැවත නැවත සිදුවීමෙහි ද වෙයි. 'දද්දල්ලමානා' යන්නෙහි ඉතා බබළන, නැවත නැවතත් බබළන යන අර්ථය දත යුතුය.

၁၁. နမော

11. නමෝ

နမော ကရောတိ နမောသဒ္ဒမုစ္စာရေတိ, သဒ္ဒံ ကရောတိ သဒ္ဒမုစ္စာရေတီတိစ္စေဝမတ္ထော (န) ဂဟေတဗ္ဗေ အနိဿယနတော အနဘိဓာနတော ဝါ.

'නමෝ කෙරෙයි, නමෝ ශබ්දය උච්චාරණය කෙරෙයි, ශබ්ද කරයි, ශබ්ද උච්චාරණය කෙරෙයි' යන මෙබඳු අර්ථයක් (නොවැටහීම නිසා හෝ නොපැවසීම නිසා) නොගත යුතුය.

၁၂. ဓာတွာ

12. ධාත්වා

အပရိနိပ္ဖန္နောတိ အနိပ္ဖန္နော အသိဒ္ဓါဝတ္ထောတိ အတ္ထော. ကာရကသာဓိယောတိ ယထာလာဘံ ကာရကေဟိ သာဓိယော. အသတွဘူတောတိ အဒဗ္ဗဘူတော. အယန္တု ကိရိယာရူပေါ ပဒတ္ထော ပစတျာဒီနံ ဝိက္လေဒနာဒိပဓာနကိရိယာရူပေါ စ တဒဝယဝရူပါ ပုဗ္ဗပရီဘူတဥဒ္ဓနာရော ပနာဒိကာဒယော တာဒတ္ထိယာ စ ပစတျာဒိဝစနီယာ. တသ္မာ ယထာ ဝုတ္တလက္ခဏေ ဓာတွတ္ထေ ဓာတုတော ဝိဓီယမာနော တျာဒိပ္ပစ္စယော တထာဘူတမေဝ [Pg.237] ဝဒတီတိ ဘေဒါဘာဝါ အဘေဒသင်္ချာယေကဝစနေနောစ္စတေ, ‘န ဗဟုဝစနေန, တေနေတ္ထ ‘ဌီယတေ ဒေဝဒတ္တေန, ဌီယတေ ဒေဝဒတ္တေဟီ’တိ ဘဝတိ. န ယတောကုတောစီတိအာဒိနာ ယတော ယတ္ထ န ဒိဿတိ, တတော တတ္ထ န ဟောတီတိ ဒီပေတိ. ယတော ယတ္ထ ဝိဓိ, သ တဿ သမ္ဗန္ဓီ ဘဝတီတိ နာမေဟိ ဝစနီယတ္ထတော-တ္ထန္တရဘူတော ယောယံ ဓာတွတ္ထော ကမာဒီနမတ္ထဘူတော, သော သကတ္ထောတိ သကတ္ထေယေဝါယမိပ္ပစ္စယော စုရာဒိဏိဝိယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

'අපරිනිප්ඵන්නෝ' යනු නිපන් නොවූ, අසිද්ධ අවස්ථාව ඇති යන අර්ථයයි. 'කාරකසාධියෝ' යනු ලැබෙන පරිදි කාරකයන් විසින් සාධ්‍ය වූ (සිදු කළ හැකි) යන්නයි. 'අසත්ත්වභූතෝ' යනු ද්‍රව්‍යයක් නොවූ යන්නයි. මේ ක්‍රියා රූපී පදාර්ථය වනාහි 'පචති' ආදියේ තැම්බීම ආදී ප්‍රධාන ක්‍රියා ස්වරූපය ද, එහි අවයව රූපී වූ (පළමු හා පසු කාලීන වූ) ළිප තැබීම ආදී ක්‍රියාවන් ද, ඒ සඳහා වූ 'පචති' ආදියෙන් කියැවිය යුතු දේවල් ද වේ. එබැවින් කලින් කියන ලද ලක්ෂණ ඇති ධාත්වර්ථයෙහි, ධාතුවෙන් පනවනු ලබන 'ති' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ ද එබඳු වූ ක්‍රියාවම පවසන බැවින්, භේදයක් නොමැති නිසා අභේද සංඛ්‍යාවක් වූ ඒකවචනයෙන් කියනු ලැබේ, බහුවචනයෙන් නොවේ. එබැවින් මෙහි 'ඨීයතේ දේවදත්තෙන, ඨීයතේ දේවදත්තෙහි' යැයි වෙයි. 'න යතෝකුතෝචි' යනාදියෙන් යම් තැනක යමක් නොපෙනේ ද, එතැනින් එය සිදු නොවන බව පෙන්වයි. යම් තැනක පැනවීමක් වේ ද, එය ඔහුට සම්බන්ධ වෙයි. නාමපදයන්ගෙන් කියැවෙන අර්ථයට වඩා වෙනස් වූ, කර්ම ආදියේ අර්ථය වූ යම් මේ ධාත්වර්ථයක් වේ ද, එය ස්වාර්ථයෙහි වෙයි. මේ 'ඉ' ප්‍රත්‍යය ද චුරාදි ගණයේ 'ණි' ප්‍රත්‍යය මෙන් ස්වාර්ථයෙහිම වන බව දත යුතුය.

တဿစာတိ ဧကာရဿ စ. အထ အတိဟတ္ထယတိစ္စာဒေါ ပါဒိဝိသိဋ္ဌေ ဧဝ ဓာတွတ္ထေ ဣပ္ပစ္စယဿ ဝိဓာနာ တဒတ္ထဝိဟိတေနေဝ ဣပ္ပစ္စယေန ပါဒိဝိသိဋ္ဌော ဓာတွတ္ထော ဝုတ္တော, တေန ကိမတ္ထော ဣပ္ပစ္စယန္တဿ ပါဒိယောဂေါစ္စာသင်္ကိယ ပယောဇနမာချာတုမာဟ- ‘အတိဟတ္ထယတိ’စ္စာဒိ. န သာမတ္ထိယန္တိ သမတ္ထတာ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

'තස්ස චා'ති යනු 'ඒ' කාරයට ද යන්නයි. ඉක්බිති 'අතිහත්ථයති' යනාදියේදී 'ප' ආදී උපසර්ගයන්ගෙන් විශිෂ්ට වූ ධාත්වර්ථයෙහිම 'ඉ' ප්‍රත්‍යය පැනවීමෙන්, ඒ අර්ථය පිණිස පනවන ලද 'ඉ' ප්‍රත්‍යයෙන්ම 'ප' ආදී උපසර්ගයන්ගෙන් විශිෂ්ට වූ ධාත්වර්ථය කියන ලදී. එසේ නම්, 'ඉ' ප්‍රත්‍යය කෙළවර ඇති පදයට 'ප' ආදී උපසර්ග යෝගය කුමක් සඳහාදැයි සැක කොට, එහි ප්‍රයෝජනය පැවසීමට 'අතිහත්ථයති' යනාදිය පැවසීය. 'න සාමත්ථියං' යනු ශක්‍යතාවක් නොමැති බව අර්ථයයි.

၁၃. သစ္စာ

13. සච්චා

အတ္ထမာစိက္ခတိ, ဝေဒမာစိက္ခတီတိ ဝိဂ္ဂဟော. သုခါပေတိစ္စာဒေါ သုခံ ဝေဒယတိစ္စာဒိနာ ဝိဂ္ဂဟော. ဝါပါဌာတိ ဝိကပ္ပေန ပါဌတော.

'අත්ථමාචික්ඛති' (අර්ථය පවසයි), 'වේදමාචික්ඛති' (වේදය පවසයි) යනු විග්‍රහයයි. 'සුඛාපේති' යනාදියෙහි 'සුඛං වේදේති' (සැප විඳියි) යනාදී වශයෙන් විග්‍රහය වේ. 'වාපාඨා' යනු විකල්පයෙන් කියැවීමයි.

၁၅. စုရာ

15. චුරා

အသတိ သုတ္တေ သကတ္ထေတိ ကထံ လဗ္ဘတီတိ အာဟ- ‘အတ္ထာနတိ ဒေသာ’တိ. အတ္ထာ-နတိဒေသာတိ အတ္ထဝိသေသဿ ကဿစိ သုတ္တေ အနိဒ္ဒေသာတိ အတ္ထော. အတ္ထဝိသေသဿာ-နတိဒေသမတ္တေန သကတ္ထောယေဝ ဏိနာ ဝါစ္စောတိ ကထံ ဝိညာယတေစ္စာဟ- ‘သကတ္ထဿ စ သုတတ္တာ’တိ. စုရ=ထေယျေ ဣစ္စာဒီသု ထေယျာဒိကဿ သကတ္ထဿ သုတတ္တာတိ အတ္ထော. ယောဂဝိဘာဂတောတိ ‘ဏီ’တိယောဂဝိဘာဂတော, ရဇ္ဇံ ကာရေတီတိ ဧတ္ထ သာမျမစ္စာဒိကံ သတ္တင်္ဂံ ရဇ္ဇံ ပဝတ္တေတီတိ ဝါ အတ္ထော, ပယောဇကဗျာပါရေ ဏိ.

සූත්‍රයක් නොමැති කල්හි ස්වාර්ථයෙහි කෙසේ ලැබේදැයි විමසා 'අත්ථානති දේසා'ති යන්න පැවසීය. 'අත්ථානතිදේස' යනු කිසියම් අර්ථ විශේෂයක් සූත්‍රයෙහි නිර්දේශ නොකිරීම යන අර්ථයයි. අර්ථ විශේෂයක් නිර්දේශ නොකිරීමෙන් පමණක්, 'ණි' ප්‍රත්‍යයෙන් ස්වාර්ථයම කියැවෙන බව කෙසේ දත හැකිදැයි විමසා 'සකත්ථස්ස ච සුතත්තා'ති යන්න පැවසීය. 'චුර ස්තෙය්‍යෙ' යනාදියේදී ස්තෙය්‍ය ආදී වූ ස්වාර්ථය ඇසුරු කළ බැවින් යනු අර්ථයයි. 'යෝගවිභාග'යෙන් යනු 'ණී' යන යෝගවිභාගයෙන් වන අතර, 'රජ්ජං කාරේති' යන්නෙහි ස්වාමි, අමාත්‍ය ආදී සප්තාංග රාජ්‍යය පවත්වයි යන අර්ථය හෝ වෙයි. ප්‍රයෝජක ව්‍යාපාරයෙහි 'ණි' ප්‍රත්‍යය වේ.

၁၆. ပယော

16. පයෝ

ပယောဇကော စောဒကော ဗျာပါရကောတိ အတ္ထော နနု စ ဝုတ္တိယံ ‘ကတ္တာရံ ပယောဇယတီ’တိ ဝုတ္တံ ကထံ ပယုဇ္ဇမာနဿ ကတ္တုတ္တံတိ အာဟ- ‘ပယုဇ္ဇမာနော’စ္စာဒိ. နာဝဿံ ကိရိယာပဝတ္တကတ္တေနေဝ ယောဂ္ဂတာမတ္တေနပိ [Pg.238] ကတ္တုတ္တံ သိယာတိ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘ကိရိယာယ ယောဂ္ဂေါ’တိအာဒိ. ပါသာဏမ္ဗလေနုဋ္ဌာပေတိ’စ္စာဒီသု ဟိ ယောဂျတာယပိ ကတ္တုတ္တာဝသာယောသိယာ, ကောပနာယံ ပယောဇကဗျပါရောတိ အာဟ- ‘ပေသနေ’စ္စာဒိ. ဒါသာဒိနော ဟီနဿ ကတ္ထစိ အတ္ထေ နိယောဇနံ ပေသနံ. ဂုရုအာဒိနော သက္ကာရပုဗ္ဗံ ဗျာပါရဏမဇ္ဈေသနံ. တံ ပေသနဇ္ဈေသနာဒိကံ လက္ခဏံ သဘာဝေါ ယဿ သော တထာ ဝုတ္တော.

'ප්‍රයෝජක' යනු මෙහෙයවන්නා, ක්‍රියා කරන්නා යන අර්ථයයි. වෘත්තියෙහි 'කර්තෘහු මෙහෙයවයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේ නම්, මෙහෙයවනු ලබන්නාට කර්තෘත්වය ලැබෙන්නේ කෙසේදැයි විමසා 'පයුජ්ජමානෝ' යනාදිය පැවසීය. ක්‍රියාවෙහි නිරත කරවන්නාට පමණක් නොව, සුදුසුකම් ඇති පමණින් ද කර්තෘත්වය විය හැකි බව පෙන්වමින් 'කිරියාය යොග්ගෝ' යනාදිය පැවසීය. 'පාසාණං බලේනුට්ඨාපේති' යනාදියේදී සුදුසුකම නිසා ද කර්තෘත්වය තීරණය විය හැකි අතර, 'මේ ප්‍රයෝජක ව්‍යාපාරය වනාහි කවරේදැයි දක්වනු පිණිස' 'පේසනේ' යනාදිය පැවසීය. දාසයා ආදී පහත් අයෙකු කිසියම් කටයුත්තක යෙදවීම 'පේසන' (මෙහෙයවීම) නම් වේ. ගුරුවරයා ආදී උතුමන් සත්කාර පූර්වකව කටයුත්තක යෙදවීම 'අජ්ඣේසන' (ආරාධනා කිරීම) නම් වේ. ඒ මෙහෙයවීම, ආරාධනා කිරීම ආදී ලක්ෂණයන් ස්වභාවය කොට ඇත්තේ යමෙක් ද, ඔහු එසේ කියනු ලැබේ.

အာဒိသဒ္ဒေန အာနုကူလျဘာဂိနော ဗျာပါရဿ ဂဟဏံ, တထာ စ ‘ဘိက္ခာ ဝါသယတိ ကာရီသော-ဇ္ဈာပေသီ’တိ သိဇ္ဈတိ. ဘိက္ခာ ဟိ ပစုရဗျဉ္ဇနဝတီ လဗ္ဘမာနာ ဝါသာနုကူလံ တိတ္တိဝိသေသမုပဇနယတိ. ကာရီသောပိ နိဝါတေ ပဒေသေ သုဋ္ဌု ပဇ္ဇလိတောဇ္ဈယနဝိရောဓိ သီတကတမုပဒ္ဒဝမပနယန္တော-ဇ္ဈယနာနုကူလသာမတ္ထိယမာဒဓာတိ တတော တေသမ္ပိ ယုတ္တမ္ပယောဇကတ္တန္တိ.

'ආදි' ශබ්දයෙන් අනුකූල බව ඇති ව්‍යාපාරය ගනු ලැබේ. එබැවින් 'භික්ඛා වාසේති', 'කාරීසෝජ්ඣාපේසි' යන්න සිද්ධ වෙයි. බොහෝ ව්‍යංජන සහිතව ලැබෙන භික්ෂාව වනාහි වාසයට අනුකූල වූ තෘප්ති විශේෂයක් උපදවයි. කාරීසය ද සුළං නොහමන ස්ථානයක මනාව දැල්වුණු කල්හි, ඉගෙනීමට බාධා පමුණුවන සීතලෙන් හටගත් උපද්‍රවය දුරු කරමින් ඉගෙනීමට අනුකූල ශක්තිය ලබා දෙයි. එබැවින් ඒවාට ද ප්‍රයෝජක බව යෝග්‍ය වේ.

ပယောဇကဗျာပါရေတီဒံ ပစ္စယဝိသေသနံ ဝါ သိယာ ပကတိဝိသေသနံ ဝါ. တတ္ထ ယဒိ ပကတိဝိသေသနံ သိယာ, တဒါ ပယောဇကဗျာပါရေ ဝတ္တမာနာ ဏီဏာပီ ဝိဓီယန္တီတိ (ဂမနံ) ပတိ ယော နိယောဂေါ တဒတ္ထော ဂမိ, န ဂတျတ္ထော, တဿ စာယံ ပယောဇ္ဇောတိ ‘ဂမယတိ မာဏဝကံ ဂါမ’န္တိ ဂတျတ္ထဿ ပယောဇ္ဇေ ‘‘ဂတိဗောဓာဟာရေ’’စ္စာဒိနာ (၂-၄) ဝိဟိတာ ဒုတိယာ န ပပ္ပောတိ, တတော ပကတျတ္ထဝိသေသနပက္ခော ဒုဋ္ဌောတိ ပစ္စယဝိသေသနပက္ခံ ဒဿေတုမာဟ- ‘ပစ္စယဝိသေသနံ ဝေဒံ န ပကတိဝိသေသန’န္တိ.

මේ 'ප්‍රයෝජක ව්‍යාපාරයෙහි' යන්න ප්‍රත්‍යය විශේෂණයක් හෝ ප්‍රකෘති විශේෂණයක් හෝ විය හැකිය. එහිදී ඉදින් ප්‍රකෘති විශේෂණයක් වුවහොත්, එවිට ප්‍රයෝජක ව්‍යාපාරයෙහි පවතින 'ණි, ණාපේ' ප්‍රත්‍යයෝ පනවනු ලැබෙති යනුවෙන් ද, (යෑම) කෙරෙහි යම් නියෝගයක් වේ ද, ඒ අර්ථය ඇති 'ගමි' යන්න වේ ද, එය ගමනාර්ථය නොවන අතර, ඔහුගේ මේ මෙහෙයවන්නා 'ගමයේති මාණවකං ගාමං' යන්නෙහි ගමනාර්ථයෙහි මෙහෙයවනු ලබන්නාට 'ගතිබෝධාහාරේ' යනාදී සූත්‍රයෙන් පනවන ලද ද්විතීයා විභක්තිය නොලැබේ. එබැවින් ප්‍රකෘත්‍යර්ථ විශේෂණ පක්ෂය දෝෂ සහිත බැවින් ප්‍රත්‍යය විශේෂණ පක්ෂය පෙන්වීම පිණිස 'පච්චයවිසේසනං වේදං න පකතිවිසේසනං' යන්න පැවසීය.

ပယောဇကမတ္တဂ္ဂဟဏေတိ မတ္တသဒ္ဒေါ သာမညဝါစီ, ယထာ ‘ကညာ မတ္တံ ဝါရယတီ’တိ. ကတ္တာရံ ယော ပယုဇ္ဇတိ ယော စ ကရဏာဒီနံ ပယောဇကော တေသံ သာမညေန ဂဟဏေ သတီတိ အတ္ထော. ဗျာပါရေတွေဝါတိ ပယောဇကဂ္ဂဟဏမန္တရေန ဗျာပါရေဣစ္စေဝ ဝစနံ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ ဘာဝေါ, တန္တိ ပယောဇကဂ္ဂဟဏံ, ဝိသိဋ္ဌော ဝိသယော ယဿ ပယောဇကဂ္ဂဟဏဿတံတထာဝုတ္တံ. ကောပနာယံဝိသိဋ္ဌော ဝိသယောစ္စာဟ- ‘ယော လောကေ’ဣစ္စာဒိ. ဣတောဝါတိ ဝက္ခမာနဿ ဟေတုနော ပရာမာသော. တန္တိ စုရာဒီဟိ ဏိဝိဓာနံ. ဧဝံသဒ္ဒေါ ဝက္ခမာနာပေက္ခော. တံ [Pg.239] ဝိသုံ စုရာဒီဟိ ဏိဝိဓာနမေဝ ဝက္ခမာနပ္ပကာရေန သဖလံ သိယာ နာညထာတိ အတ္ထော. တမေဝ ပကာရံ ဒဿေတိ‘ယဒိမိနာ’စ္စာဒိ.

'ප්‍රයෝජකමත්තග්ගහණේ' යන්නෙහි 'මත්ත' ශබ්දය සාමාන්‍ය වාචක වේ. 'කඤ්ඤා මත්තං වාරේති' යන්නාක් මෙනි. කර්තෘවරයා යමෙක් මෙහෙයවයි ද, කරණ ආදිය මෙහෙයවන යමෙක් වේ ද, ඔවුන් සාමාන්‍යයෙන් ගැනීම සිදුවන කල්හි යනු අර්ථයයි. 'ව්‍යාපාරයෙහිම' යනු ප්‍රයෝජක ග්‍රහණයෙන් තොරව 'ව්‍යාපාරයෙහි' යනුවෙන්ම පමණක් පැවසිය යුතු යන්න අදහසයි. 'තං' යනු ඒ ප්‍රයෝජක ග්‍රහණයයි. යම් ප්‍රයෝජක ග්‍රහණයකට විශිෂ්ට විෂයයක් ඇත්ද, එය එසේ කියන ලදී. ඒ විශිෂ්ට විෂයය කුමක්දැයි දක්වන්නට 'යෝ ලෝකේ' යනාදිය පැවසීය. 'ඉතෝ වා' යනු මින් ඉදිරියට කියනු ලබන හේතුව දැක්වීමයි. 'තං' යනු චුරාදි ගණයෙන් 'ණි' ප්‍රත්‍යය පැනවීමයි. 'ඒවං' ශබ්දය මින් ඉදිරියට කියනු ලබන කරුණ අපේක්ෂා කරයි. ඒ වෙන වෙනම චුරාදි ගණයෙන් 'ණි' ප්‍රත්‍යය පැනවීමම මින් ඉදිරියට කියනු ලබන ආකාරයෙන් සාර්ථක වන අතර, වෙනත් ආකාරයකින් නොවන බව අර්ථයයි. ඒ ආකාරයම පෙන්වීමට 'යදිමිනා' යනාදිය පැවසීය.

၁၇. ကျောတာ

17. ක්‍යෝතා

ကတ္တရိ ဝိဟိတေသုပိ မာနန္တတျာဒီသု ပရဘူတေသု ကျော ဘဝတီတိ ဝိညာယေယျာတိ ‘ဘာဝကမ္မေသူ’တိ န ကျဿ ဝိသေသနန္တိ အာဟ- ‘မာနန္တတျာဒီန’မိစ္စာဒိ.

කර්තෘ කාරකයෙහි පනවන ලද ම්-අන්ත-ත්‍යාදීන් (මානන්ත-ත්‍යාදීන්) පර වූ කල්හි ‘ක්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වේ යැයි දත යුතු බැවින්, ‘භාව කර්මයන්හි’ යන්න ‘ක්‍ය’ ප්‍රත්‍යයට විශේෂණයක් නොවේ යැයි පැවසීම පිණිස ‘මානන්ත-ත්‍යාදීන්ගේ’ යනාදිය වදාළහ.

ယဒိ ဟိ ကတ္တရိ ဝိဟိတေသု သိယာ, တထာ သတိ တေသမုဘိန္နံ ပဓာနတ္တေနာဘိဓီယမာနာနမညမညာနပေက္ခတ္တာ အသမ္ဗန္ဓော သိယာ, န စေ ဝမ္ဘူတာနမဘိဓာနမတ္ထိ, န ဟိ ‘ဌီယတေ’စ္စသ္မာ ဘာဝေါ ကတ္တာ စ ပတီယတေ, နာပိ ‘ဂမျတေ’စ္စသ္မာ ကမ္မံ ကတ္တာစ. အပိ တု ဘာဝကမ္မာနေဝ ဂမျန္တေ, တေနာဟ- ‘တသ္မာ’ဣစ္စာဒိ.

යම් හෙයකින් කර්තෘ කාරකයෙහි පනවන ලද්දේ නම්, එසේ වූ කල්හි ප්‍රධාන වශයෙන් කියනු ලබන ඒ දෙදෙනාගේ අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂාවක් නොමැති බැවින් සම්බන්ධයක් සිදු නොවේ. එබඳු වූවන්ගේ ප්‍රකාශ කිරීමක් ද නැත. ‘ඨීයතේ’ (සිටිනු ලැබේ) යන්නෙන් භාවය ද කර්තෘ ද වටහා නොගැනේ, ‘ගම්‍යතේ’ (යනු ලැබේ) යන්නෙන් කර්මය ද කර්තෘ ද වටහා නොගැනේ. එහෙත් භාව කර්මයන් ම වටහා ගනු ලැබේ, එබැවින් ‘එහෙයින්’ යනාදිය වදාළහ.

တေသမေဝါတိ မာနန္တတျာဒီနမေဝ. ပရသမညာဘိ ပရေသံ ကစ္စာယနာ နံ ပရောက္ခာဣစ္စေဝ နာမံ. တဗ္ဗဇ္ဇိတေသူတိ ပရောက္ခာသညိပစ္စယဝဇ္ဇိတေသု. အပရောက္ခေသူတိ ဧတ္ထ ပရသမညာဝသေန ပရောက္ခာဣစ္စနေန သဟ သမာသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အညထာပိ ပဋိပါဒေတုံ ‘အထဝါ’တိအာဒိမာဟ. ပရောက္ခေတိ ဣန္ဒြိယာဝိသယေ ကာလေ. ပရောက္ခေဝိဟိတာ ပစ္စယာတိ ဣမိနာ ဥပစာရေန တဒ္ဓိတပ္ပစ္စယဝသေန ဝါ ပရောက္ခာတိ သဒ္ဒနိပ္ဖတ္တိမာဟ. တေ ပန‘အ ဥ’ ဣစ္စာဒယော. တတောတိ ပရောက္ခပ္ပစ္စယတော.

‘ඔවුන්ගේ ම’ යනු මානන්ත-ත්‍යාදීන්ගේ ම ය. ‘පරසමඤ්ඤා’ යනු අන්‍ය කච්චායනයන්ට ‘පරොක්ඛා’ යන නාමය ම ය. ‘එයින් තොර වූවන් කෙරෙහි’ යනු පරොක්ඛා සංඥාව ඇති ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූවන් කෙරෙහි ය. ‘අපරොක්ඛෙසු’ යන්නෙහි පරසමඤ්ඤා වශයෙන් ‘පරොක්ඛා’ යන්න සමඟ සමාසය දක්වා, දැන් වෙනත් ආකාරයකින් ද දැක්වීම පිණිස ‘නොහොත්’ යනාදිය වදාළහ. ‘පරොක්ඛෙ’ යනු ඉන්ද්‍රියයන්ට විෂය නොවන කාලයෙහි ය. ‘පරොක්ඛයෙහි පනවන ලද ප්‍රත්‍යයෝ’ යන මේ උපචාරයෙන් හෝ තද්ධිත ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ‘පරොක්ඛා’ යන ශබ්දයේ නිෂ්පත්තිය වදාළහ. ඒ වනාහි ‘අ, උ’ යනාදීහු ය. ‘එයින්’ යනු පරොක්ඛ ප්‍රත්‍යයෙන් ය.

နနု ပုဗ္ဗပက္ခေ ‘အပရောက္ခေသူ’တိ ဧတ္ထ ‘ပရောက္ခာဝဇ္ဇိတေသူ’တိ အတ္ထ ဝစနံ ယုဇ္ဇတိ, ဒုတိယပက္ခေ ပန ‘ပရောက္ခဝဇ္ဇိတေသူ’တိ, တထာ သတိ ကထမေတ္ထ ‘ပရောက္ခာဝဇ္ဇိတေသူ’တိ အတ္ထဝစနံ ယုဇ္ဇတီတိ အာဟ- ‘တေပနာ’တိအာဒိ. ဣဓာတိ အပရောက္ခေသူတိ ဣမသ္မိံ. နနု စ ‘‘ပရောက္ခေ အ ဥ’’ဣစ္စာဒိသုတ္တေ (၆-၆) ‘ပရောက္ခေ’တိ ပကတိဝိသေသနန္တိ ပစ္စယာနံ ပရောက္ခေ ဝိဟိတတာ ကထန္တိ မနသိ နိဓာယာဟ ‘ပရောက္ခေ’ဣစ္စာဒိ. ဘဝနံ ဘာဝေါ ကိရိယာဓာတွတ္ထော.

පූර්ව පක්ෂයෙහි ‘අපරොක්ඛෙසු’ යන්නෙහි ‘පරොක්ඛාවලින් තොර වූවන් කෙරෙහි’ යන අර්ථ කථනය සුදුසු වේ. ද්විතීය පක්ෂයෙහි වනාහි ‘පරොක්ඛයන්ගෙන් තොර වූවන් කෙරෙහි’ යන්න ය. එසේ වූ කල්හි මෙහි ‘පරොක්ඛාවලින් තොර වූවන් කෙරෙහි’ යන අර්ථ කථනය කෙසේ ගැළපේ ද යන ප්‍රශ්නය සලකා ‘ඔවුහු වනාහි’ යනාදිය වදාළහ. ‘මෙහි’ යනු ‘අපරොක්ඛෙසු’ යන මෙහි ය. ‘පරොක්ඛෙ අ උ’ යනාදී සූත්‍රයෙහි (6-6) ‘පරොක්ඛෙ’ යනු ප්‍රකෘති විශේෂණයක් වන බැවින්, ප්‍රත්‍යයන්ගේ පරොක්ඛයෙහි පැනවීම කෙසේ දැයි සිතෙහි තබාගෙන ‘පරොක්ඛෙ’ යනාදිය වදාළහ. භවනය යනු භාවය යි, එනම් ක්‍රියා ධාතු අර්ථය යි.

သာဓီယမာနာဝတ္ထောတိ ဣမိနာ သိဒ္ဓါဝတ္ထာ နိရဿတေ. ပုဗ္ဗပရီဘူတော ပဓာနကိရိယာဝယဝဘူတော ကိရိယာရူပေါ အတ္ထော လက္ခဏံ သဘာဝေါ [Pg.240] ယဿ ဓာတွတ္ထဿ သော တထာ ဝုတ္တော. သတွဘူတောတိ ဧတ္ထ ပတီယတီတိ သေသော. ဗဟုဝစနမ္ပိ ဟောတိ ပါကာပါကေတိ အဓိပ္ပာယော, ကရီယတီတိ ကမ္မံ, တဉ္စ ယဒိပိ နာမာဒိကမ္မမတ္ထိ, တထာပိ ကြိယတ္ထာဣစ္စာဓိကာရတော မာနာဒီနမညတ္ထာလဗ္ဘနတော စ ကိရိယာ သမ္ဗန္ဓောဝ ဂယှတေ, သု-သဝနေ သူယမာနံ.

‘සාධනය කරනු ලබන අවස්ථාව’ යන මෙයින් සිද්ධ වූ අවස්ථාව බැහැර කරනු ලැබේ. පූර්ව පර වූ ප්‍රධාන ක්‍රියාවෙහි අවයවයක් බඳු වූ ක්‍රියා ස්වරූපී අර්ථය ලක්ෂණය (ස්වභාවය) කොට ඇති යම් ධාතු අර්ථයක් වේ ද, එය එසේ කියන ලදී. ‘සත්ත්වභූත’ යන මෙහි ‘වැටහෙයි’ යන්න ශේෂ වේ. ‘පාකාපාකෙ’ (පැසීම සහ නොපැසීම) යන මෙහි බහුවචනය ද වේ යනු අදහස යි. ‘කරනු ලැබේ’ යන්න කර්මය යි, එය නාම ආදී කර්මයක් වුව ද, ‘ක්‍රියත්ථා’ යන අධිකාරයෙන් ද, මානාදීන් වෙනත් තැනක නොලැබෙන බැවින් ද ක්‍රියා සම්බන්ධය ම ගනු ලැබේ. ‘සු-සවනෙ’ යන්නෙහි ඇසෙන දෙය යි.

ပါဏိနိယေဟေတ္ထ ‘‘ဘိန္ဒတိ ကုသူလံ’တျာဒေါ ယာ ဘေဒနာဒိကိရိယာ ကမ္မနိ ဒိဿတေ, သာ ယဒါ သုကရတ္တမတ္တေန သပ္ပဓာနတ္တဝစနိစ္ဆာယံ ကတ္တုတ္တေပျုပလဗ္ဘတိ ‘ဘိဇ္ဇတေ ကုသုလော သယမေဝေ’စ္စာဒိနာ, တဒါဿ ကတ္တုနော သုတ္တန္တရေန ကမ္မသရိက္ခဘာဝေါ ဝိဓီယတေ ‘ကမ္မနိဿယံ ကာရိယံ ယထာ သိယာ’တိ. တန္နိဿာယာဟ- ‘ယဒါ ကမ္မမေဝေ’စ္စာဒိ. ယဒါ ကမ္မမေဝ ကတ္တုဘာဝေန ဝိဝစ္ဆီယတေတိ သမ္ဗန္ဓော. ကထံ ကတွာ တထာ ဝိဝစ္ဆီယတေစ္စာဟ- ‘အတ္တသမဝေတာယ’ဣစ္စာဒိ. အတ္တသဒ္ဒေန ကမ္မမတြ ဝိဝစ္ဆိတံ, အတ္တနိ သမဝေတာ ဧကဒေသီဘူတာ အတ္တသမဝေတာ, တဿာ ကိရိယာယ ကမ္မဋ္ဌကိရိယာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

පාණිනී ව්‍යාකරණයෙහි මෙසේ ‘භින්දති kusūlaṃ’ (කොටුව බිඳියි) යනාදියෙහි යම් බිඳීම් ආදී ක්‍රියාවක් කර්මයෙහි පෙනේ ද, එය සුකර බව (පහසු බව) පමණක් නිසා ප්‍රධානත්වය පැවසීමේ අභිප්‍රායෙන් ‘භිජ්ජතේ kusūlo සයමේව’ (කොටුව තෙමේ ම බිඳෙයි) යනාදී වශයෙන් කර්තෘත්වයෙහි ද දක්නට ලැබෙන කල්හි, එවිට ඒ කර්තෘට වෙනත් සූත්‍රයකින් ‘කර්මයට සමාන භාවය’ පනවනු ලැබේ. එය ‘කර්මය ඇසුරු කළ කාර්යය සිදුවනු පිණිස’ ය. එය ඇසුරු කරමින් ‘යම් කලෙක කර්මය ම’ යනාදිය වදාළහ. ‘යම් කලෙක කර්මය ම කර්තෘ භාවයෙන් පැවසීමට කැමති වේ ද’ යනු සම්බන්ධය යි. කෙසේ කර එය එසේ පැවසීමට කැමති වේ ද යත්: ‘අත්තසමවේතාය’ යනාදිය වදාළහ. ‘අත්ත’ ශබ්දයෙන් මෙහි කර්මය අදහස් කෙරේ, තමා කෙරෙහි සමවේත වූ (ඒකදේශී වූ) බැවින් ‘අත්තසමවේතා’ නම් වේ, ඇගේ ක්‍රියාවෙන් එනම් කර්මස්ථ ක්‍රියාවෙන් යන්න පැවසුණි.

သုဘေဒတ္တာဒိနေတိ ဟေတုမှိ ကရဏေ ဝါ တတိယာ. အတ္ထတောတိ ‘ကမ္မေယေဝ ကျော’တိ (န သက္ခိ) ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. တထာဟိ ‘ဘိဇ္ဇတေတိ သဝနာ ကမ္မတာဝဂမျတေ’တိ ဣမိနာ အတ္ထတော ကမ္မေယေဝကျောတိပဋိပါဒိတမေဝ. ဝုတ္တမေဝ ဖုဋီကရမာဟ- ‘ဘိဇ္ဇတေ ဣစ္စသ္မိံ ပဒေ’ဣစ္စာဒိ. အညထာတိ ယဒိ ကမ္မေယေဝ တေပစ္စယော န သိယာ. အတောတိ ဘိဇ္ဇတေ ဣစ္စသ္မာ. ဥပသံဟရမာဟ- ‘တသ္မာ’ဣစ္စာဒိ. ကိံ ဝစနေနာတိ ပါဏိနီယာနမိဝ ကိံ သုတ္တတ္တရေနာတိ အတ္ထော.

‘සුභේදත්තාදිනා’ යන්නෙහි තෘතීයා විභක්තිය හේතුවෙහි හෝ කරණයෙහි හෝ වේ. අර්ථ වශයෙන් ‘කර්මයෙහි ම ක්‍ය ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි (ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන පරිදි) පවසන ලදී යනු අදහස යි. එසේ ම ‘භිජ්ජතේ’ යන ශ්‍රවණයෙන් කර්මභාවය වටහා ගනු ලැබේ යන මෙයින්, අර්ථ වශයෙන් කර්මයෙහි ම ‘ක්‍ය’ ප්‍රත්‍යය වන බව ම ප්‍රකාශ කරන ලදි. පැවසූ දෙය ම පැහැදිලි කරමින් ‘භිජ්ජතේ යන පදයෙහි’ යනාදිය වදාළහ. ‘වෙනත් අයුරකින්’ යනු යම් හෙයකින් කර්මයෙහි ම ‘තේ’ ප්‍රත්‍යය නොවේ නම් ය. ‘එයින්’ යනු ‘භිජ්ජතේ’ යන්නෙන් ය. උපසංහාරය කරමින් ‘එබැවින්’ යනාදිය වදාළහ. ‘කුමන වචනයකින් ද’ යනු පාණිනීවරුන්ට මෙන් ‘වෙනත් සූත්‍රයකින් කුමන ඵලයක් ද’ යන අර්ථය යි.

ဝစနာဘာဝေပိ ကမ္မကတ္တရိ ပဒသင်္ခါရက္ကမောပဒဿနမုခေန ဝုတ္တိ ဂန္ထံ ဝိဝရိတုမာဟ- ‘ဝါကျတော’ဣစ္စာဒိ. ဝါကျတော ဥဒ္ဓရိတွာ ပဒေသင်္ခရိယမာနေတိ ‘ဘိဇ္ဇတေ ကုသူလော သယမေဝေ’တိ ဝါကျတော ဝိသုံ ကတွာ ဘိဇ္ဇတေ’တိ ပဒေ သင်္ခရိယမာနေ နိပ္ဖာဒီယမာနေတိ အတ္ထော. တဒေဝါတိ ပဒတ္ထသာမညမေဝ. တန္နိပ္ဖာဒနေတိ တဿ သင်္ခရိမာနဿ ပဒဿ သင်္ခရဏေ. သယန္တီမဿာတြ အတ္တနာတိ အတ္ထော. န ကေဝလ မနေနေတဒေဝ ဝုတ္တံ- ‘ကမ္မေယေဝ ပစ္စယော’တိ, ကိဉ္စရဟိ အညမ္ပတ္ထီတိ ဒဿေတုမာဟ- [Pg.241] ‘အနေန စေ’စ္စာဒိ. စော ဝတ္တဗ္ဗန္တရသမုစ္စယေ. အနေနဘိဇ္ဇတေတိ သဝနာဣစ္စာဒိနာ ဣဒဉ္စာဟာတိ အတ္ထော. ကိန္တဒိစ္စာဟ ‘ကမ္မ ကတ္တုနော’စ္စာဒိ, န ပဒမုဒါဟရဏန္တိ ကမ္မကတ္တုနော ဝါကျမေဝေါဒါဟရဏံ… ဝါကျေနေဝ တဿ ပတီတိယာ မညတေ. ပဒမေဝေါဒါဟရဏံ ကသ္မာ န သိယာတိ အာဟ- ‘ပဒေဟိ’စ္စာဒိ. ဒုတိယမုဒါဟရဏံ ဒဿေတုမာဟ- ‘ကတ္တုနိဿယော ပိ’စ္စာဒိ.

විශේෂ වචනයක් නොමැති වුව ද, කර්ම කර්තෘකාරකයෙහි පද සංස්කරණ ක්‍රමය දැක්වීම් මුහුණුවරින් වෘත්ති ග්‍රන්ථය විස්තර කරනු පිණිස ‘වාක්‍යයෙන්’ යනාදිය වදාළහ. ‘වාක්‍යයෙන් උපුටා ගෙන පදය සංස්කරණය කරන කල්හි’ යනු ‘භිජ්ජතේ kusūlo සයමේව’ යන වාක්‍යයෙන් වෙන් කොට ‘භිජ්ජතේ’ යන පදය සංස්කරණය කරන කල්හි (නිෂ්පාදනය කරන කල්හි) යන අර්ථය යි. ‘එය ම’ යනු පදාර්ථ සාමාන්‍යය ම ය. ‘එය නිපදවීමෙහි’ යනු සංස්කරණය කරනු ලබන ඒ පදයේ සංස්කරණයෙහි ය. ‘සයං’ යන මෙහි අර්ථය ‘තමා විසින් ම’ යන්න යි. මෙයින් ‘කර්මයෙහි ම ප්‍රත්‍යය වේ’ යන්න පමණක් ම පැවසූවා නොවේ, එසේ නම් තව ද යමක් ඇතැයි දැක්වීම පිණිස ‘මෙයින් ද’ යනාදිය වදාළහ. ‘ච’ යන්න වෙනත් කිවයුතු කරුණක් එකතු කිරීම පිණිස ය. මෙයින් ‘භිජ්ජතේ යන ශ්‍රවණයෙන්’ යනාදියෙන් මෙය ද පැවසූහ යන අර්ථය යි. ඒ කුමක් ද යත්: ‘කර්ම කර්තෘගේ’ යනාදිය පැවසූහ. පදය උදාහරණයක් නොවේ යනු කර්ම කර්තෘට වාක්‍යය ම උදාහරණ වේ… වාක්‍යයෙන් ම එහි වැටහීම සිදුවන බැවින් එසේ සිතනු ලැබේ. පදය ම උදාහරණය නොවන්නේ මන්දැයි දක්වමින් ‘පදයන්ගෙන්’ යනාදිය වදාළහ. දෙවැනි උදාහරණය දැක්වීම පිණිස ‘කර්තෘ ඇසුරු කළ ද’ යනාදිය වදාළහ.

အသ္မိံ ပက္ခေတိ အသ္မိံ ကတ္တုတ္တေန ဝိဝစ္ဆိတေ ပက္ခေ. တဗ္ဗိသယတ္တန္တိ ကမ္မဝါစီသယံ သဒ္ဒဝိသယတ္တံ. ဘာဝကမ္မေသူတီမဿ ကတ္တရိစ္စဿ စ ပစ္စယဝိသေသနတ္ထေ သတိ သာမတ္ထိယလဒ္ဓမ္ပယောဇနံ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဘာဝကမ္မေသူ’တိအာဒိ. ဣမိနာ အနေန စ ဝိသေသိသတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. ကိန္တံ ဝိသေသိတန္တိ အာဟ- ‘မာနန္တ တျာဒီသူ’တိ. ကိန္တမ္ပယောဇနန္တိ ပယောဇနံ ဒဿေတုမာဟ- ‘တျာဒီန’မိစ္စာဒိ. ယဒိ ဘာဝကမ္မေသု ကတ္တရိ စ တေန တေန သုတ္တေန မာနာဒယော န သိယုံ, ကထန္တံ ဝိသေသိတေသု မာနာဒီသု ပရေသု ကျာဒယော သိယုန္တီမိနာ သာမတ္ထိယေန ( ) ဘာဝကမ္မေသု ကတ္တရိ ( ) စ ‘‘ဝတ္တမာနေတိ အန္တိ’’စ္စာဒိပ္ပဘုတိကေဟိ (၆-၁) သုတ္တေဟိ ယထာလာဘံ ဘာဝါဒီသု ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဝိညာယတီတိ ဘာဝေါ.

‘මේ පක්ෂයෙහි’ යනු මේ කර්තෘත්වයෙන් පැවසීමට කැමති වූ පක්ෂයෙහි ය. ‘එහි විෂය බව’ යනු කර්ම වාචී ‘සයං’ යන ශබ්දයේ විෂය බව ය. ‘භාව කර්මයන්හි’ යන මෙයට ද, ‘කර්තෘ කෙරෙහි’ යන මෙයට ද ප්‍රත්‍යය විශේෂණ අර්ථය ඇති කල්හි, සාමර්ථ්‍යයෙන් ලත් ප්‍රයෝජනය දැක්වීම පිණිස ‘භාව කර්මයන්හි’ යනාදිය වදාළහ. ‘මෙයින් ද’ ‘මොහු විසින් ද’ විශේෂණය කරන ලද බව යනු සම්බන්ධය යි. කුමක් විශේෂණය කරන ලද්දේ ද යත්: ‘මානන්ත-ත්‍යාදීන් කෙරෙහි’ යන්න යි. ප්‍රයෝජනය කුමක් ද යත්, ප්‍රයෝජනය දැක්වීමට ‘ත්‍යාදීන්ගේ’ යනාදිය වදාළහ. ඉදින් භාව කර්මයන්හි ද කර්තෘ කෙරෙහි ද ඒ ඒ සූත්‍රයෙන් මානාදීහු නොවෙත් නම්, එසේ විශේෂණය කරන ලද මානාදීන් පර වූ කල්හි ‘ක්‍යාදීහු’ කෙසේ වෙත් ද යන මේ සාමර්ථ්‍යයෙන්, භාව කර්මයන්හි ද කර්තෘ කෙරෙහි ද ‘වත්තමානේ ති අන්ති’ යනාදී සූත්‍රයන්ගෙන් (6-1) ඒ ඒ තැනට ගැළපෙන පරිදි භාවාදීන් කෙරෙහි ප්‍රත්‍යයෝ වෙති යි වටහා ගනු ලැබේ යනු අදහස යි.

နတဒတ္ထံ ဝစနမာရဒ္ဓန္တိ ဘာဝကမ္မေသု ကတ္တရိ မာနန္တတျာဒိဝိဓာနတ္ထံ ပါဏိနိယေဟိ ဝိယ သုတ္တန္တရံ နာရဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. အထ ဘာဝကမ္မေသု ကတ္တရိ စ မာနာဒိဝိဓာနတ္ထံ ဝစနံ နာရဒ္ဓံ ဓာတုနိယမနံ တွဿ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ တဉ္စ သာမတ္ထိယာဝ (လဗ္ဘတေတိ) ဒဿေတုမာဟ- ‘ကိရိယတ္ထနိယမောပိ’စ္စာဒိ. အကမ္မကာ ဓာတုတော ဘာဝေ ကတ္တရိ စ သကမ္မကာ ကမ္မေ ကတ္တရိ စေတိ ကိရိယတ္ထနိယမော ယထာဝုတ္တေန သာမတ္ထိယာ လဗ္ဘတေတိ သမ္ဗန္ဓော. အကမ္မကာနံ ကမ္မဝိရဟာ, သကမ္မကာနဉ္စ သတောပိ ဘာဝဿာပ္ပဓာနတ္တာ အကမ္မကာ ကတ္တရိ ဘာဝေ စ ဘဝန္တိ န ကမ္မေ, သကမ္မကာ ကမ္မသဗ္ဘာဝါ ကတ္တရိ ကမ္မေ စ ဘဝန္တိ န ဘာဝေတီဒံ သာမတ္ထိယံ.

‘එම අර්ථය සඳහා වචනයක් (සූත්‍රයක්) ආරම්භ නොකරන ලදී’ යනු, භාව සහ කර්ම කාරකයන්හි ද කර්තෘ කාරකයෙහි ද ‘මාන’, ‘අන්ත’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් විධාන කරනු පිණිස පාණිනීවරුන් විසින් මෙන් වෙනත් සූත්‍රයක් ආරම්භ නොකරන ලදී යන්න අර්ථයයි. ඉදින් භාව හා කර්මයන්හි ද කර්තෘන්හි ද මානාදීන් විධිමත් කරනු පිණිස වචනයක් ආරම්භ නොකරන ලද්දේ නම්, මෙහිලා ධාතු නියමයක් පැවසිය යුතුය. එය ද සාමර්ථ්‍යයෙන් ම ලැබෙන බව දැක්වීම සඳහා ‘කිරියත්ථනියමෝපි’ (ක්‍රියාර්ථ නියමය ද) යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය. අකර්මක ධාතුවෙන් භාවයෙහි සහ කර්තෘ කෙරෙහි ද, සකර්මක ධාතුවෙන් කර්මයෙහි සහ කර්තෘ කෙරෙහි ද යන ක්‍රියාර්ථ නියමය කලින් සඳහන් කළ පරිදි සාමර්ථ්‍යයෙන් ලැබේ යන්න සම්බන්ධයයි. අකර්මක ධාතූන්ට කර්මයක් නොමැති බැවින් ද, සකර්මක ධාතූන්ට (භාවය) තිබුණ ද භාවයේ අප්‍රධානත්වය නිසා (අකර්මකයෝ) කර්තෘ සහ භාව කාරකයන්හි වෙති, කර්ම කාරකයෙහි නොවෙති. සකර්මකයෝ කර්මය පවත්නා බැවින් කර්තෘ සහ කර්ම කාරකයන්හි වෙති, භාව කාරකයෙහි නොවෙති යන්න මෙහි ඇති සාමර්ථ්‍යයයි.

ကမ္မမပေက္ခတေတိ [Pg.242] ပစာဒိတော ကတ္တရိ ပဌမပုရိသေကဝစနေ ကတေ ပစတိစ္စာဒီသု ပစာဒိနော ပစနာဒိကိရိယာ ဩဒနာဒိကံ ကမ္မမပေက္ခတေ. ကတ္တုတ္တမပေက္ခတေတိ ဘဝတိစ္စာဒီသု ဘူအာဒီနံ ဘဝနာဒိကိရိယာ ကတ္တုမတ္တမပေက္ခတေ.

‘කර්මය අපේක්ෂා කරයි’ යනු, ‘පච’ ආදී ධාතූන්ගෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන ප්‍රත්‍යය යෙදූ කල ලැබෙන ‘පචති’ යනාදී රූපයන්හි, ‘පච’ ආදී ධාතූන්ගේ පිසීම ආදී ක්‍රියාව බත් ආදී කර්මයක් අපේක්ෂා කිරීමයි. ‘කර්තෘත්වය පමණක් අපේක්ෂා කරයි’ යනු, ‘භවති’ යනාදී රූපයන්හි ‘භූ’ ආදී ධාතූන්ගේ පැවැත්ම (වීම) ආදී ක්‍රියාව කර්තෘත්වය පමණක් අපේක්ෂා කිරීමයි.

၂၀. ဏိဏာ

20. ණිණා

ယဒတ္ထန္တိ ယံပယောဇနံ.

‘යදත්ථං’ (යම් අර්ථයක් සඳහා) යනු යම් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා ද යන්නයි.

၂၃. ဇျာ

23. ජ්‍යා

ဇိနန္တောတိ ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ (၁-၃၃) ရဿော. သဗ္ဗတ္ထေဝ ယတ္ထ ကတ္တရိ ပစ္စယော တတ္ထ ဝိကရဏာပိ ကတ္တရိယေဝ, ယတ္ထ ဘာဝကမ္မေသု တတ္ထ ဝိကရဏာပိ ဘာဝကမ္မေသုယေဝ,… ဧကာယ ပကတိယာ ကာရကဘေဒေ(န) ပစ္စယဿာသမ္ဘဝတော. တသ္မာ သဟာဘိဓာနာနံ မာနာဒိဝိကရဏာနံ ကထန္နာမ သဟာသမ္ဘဝံ ဂစ္ဆေယျုန္တိ ဝိဓီယန္တေ.

‘ජිනන්තෝ’ යන්නෙහි ‘බ්‍යඤ්ජනේ දීඝරස්සා’ (කච්චායන 1-33) සූත්‍රයෙන් රස්ව වීම සිදු වේ. හැම තැනකම යම් තැනක කර්තෘ කාරකයෙහි ප්‍රත්‍යය යෙදේ ද, එහි විකරණය ද කර්තෘ කාරකයෙහි ම වේ. යම් තැනක භාව හෝ කර්ම කාරකයෙහි ප්‍රත්‍යය යෙදේ ද, එහි විකරණය ද භාව හා කර්ම කාරකයෙහි ම වේ. එක් ප්‍රකෘතියකින් කාරක භේදයෙන් (විවිධ කාරකයන්හි) ප්‍රත්‍යය යෙදීම සිදු නොවිය හැකි බැවිනි. එබැවින්, එක්ව අර්ථ පවසන මාන ආදී විකරණයෝ කෙසේ නම් සහ-අසම්භවයට (එක්ව නොපැවතීමට) පැමිණෙත් ද, එබැවින් ඒවා විධාන කරනු ලැබෙත්.

၂၇. ဘာဝ

27. භාව

ဝိဝစ္ဆာဘေဒေနာတိ သကမ္မကာကမ္မကဝစနိစ္ဆာဘေဒေန. ဥဘယတ္ထာတိ ဘာဝကမ္မေသု. ကရီယတီတိ ကတ္တဗ္ဗော ကရဏီယော. ‘‘အပဝါဒ ဝိသယေ ဥဿဂ္ဂေါ နာဘိနိဝိသတီ’’တိ ဧသော ဥဿဂ္ဂဓမ္မော. တဗ္ဗာဒီနန္တု ကေသဉ္စုဿဂ္ဂါနမ္ပိ အပဝါဒဝိသယေ ပဝတ္တိ ဟောတိ ဗဟုလာဓိကာရာ. ယထာ ‘‘ဘာဝကမ္မေသု တဗ္ဗာနီယာ’’တိ ဥဿဂ္ဂေါ, ‘‘ဝဒါဒီဟိယော’’တိ (၅-၃၀) အပဝါဒေါ တံဝိသယေပိ တဗ္ဗာနီယာ ဟောန္တိ ‘ဂန္တဗ္ဗော ဂမနီယော’တိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

‘විවච්ඡාභේදයෙන්’ (විවක්ෂා භේදයෙන්) යනු සකර්මක සහ අකර්මක වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමට ඇති කැමැත්තේ වෙනසිනි. ‘උභයත්ථ’ (දෙතැනෙහිම) යනු භාව හා කර්ම කාරකයන්හි ය. ‘කරීති’ යනු කටයුතු වූ, කළ යුතු වූ (කත්තබ්බෝ, කරණීයෝ) යන්නයි. ‘අපවාද විෂයෙහි උත්සර්ගය (සාමාන්‍ය රීතිය) නොපැමිණේ’ යන්න සාමාන්‍ය උත්සර්ග ධර්මයයි. එහෙත්, බහුල අධිකාරය හේතුවෙන් ‘තබ්බ’ ආදී ඇතැම් උත්සර්ගයන්ගේ අපවාද විෂයයෙහි ද පැවැත්ම සිදු වේ. යම් සේ ‘භාව කර්මයන්හි තබ්බ, අනීය ප්‍රත්‍යයෝ වෙති’ යන්න උත්සර්ගයක් වන අතර, ‘වද ආදීන්ගෙන් ඉය ප්‍රත්‍යය වේ’ (කච්චායන 5-30) යන්න අපවාදයකි. ඒ අපවාද විෂයෙහි ද ‘ගන්තබ්බෝ’, ‘ගමනීයෝ’ යනාදී වශයෙන් ‘තබ්බ’, ‘අනීය’ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති යි දත යුතුය.

၂၈. ဓျဏ

28. ධ්‍යාණ

ကာရိယံ ‘‘ဉိ ဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ (၅-၁၇၀) ဉိ.

‘ඤි බ්‍යඤ්ජනස්ස’ (කච්චායන 5-170) සූත්‍රයෙන් කටයුත්ත (කාර්යය) ‘ඤි’ ප්‍රත්‍යය වේ.

၃၀. ဝဒါ

30. වදා

အန္နတောတီမိနာ ‘ဘောဂ္ဂမည’န္တေတ္ထ အညံ နာမ အန္နဝတာ အညန္တိ အတ္ထမာဟ.

‘අන්නතෝ’ යන මෙයින්, ‘භොග්ගමඤ්ඤං’ (භුක්ති විඳිය යුතු අන්‍ය දෑ) යන මෙහි ‘අඤ්ඤ’ යනු ‘අන්නවතා’ (අන්න/ආහාර ඇති බැවින්) ‘අන්‍ය’ යන්න අර්ථය වශයෙන් පැවසීය.

၃၁. ကီစ္စ

31. කිච්ච

ကမ္မကရော [Pg.243] ဘရိတဗ္ဗတာယေစ္စာဒိနာ ကိရိယာသဒ္ဒတ္တံ ဘစ္စသဒ္ဒဿ ဒဿေန္တော သညာဘာဝမပါကရောတိ. ‘‘သညာယံ ဘရာ’’တိ စ ဂဏသုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တေနာဟ- ‘သညာယံ ဘရာ’တိအာဒိ.

‘කර්මකරයා පෝෂණය කළ යුතු බැවින්’ යනාදී වශයෙන් ‘භච්ච’ (සේවක) ශබ්දයේ ක්‍රියා ශබ්දත්වයක් පවතින බව දක්වමින්, එහි සංඥා භාවය (නාමයක් පමණක් වීම) බැහැර කරයි. ‘සඤ්ඤායං භරා’ යන්න ගණ සූත්‍රයක් ලෙස දත යුතුය. එබැවින් ‘සඤ්ඤායං භරා’ යනාදිය පැවසීය.

အဘရိတဗ္ဗာပိစ္စာဒိနာ ဣဒံ ဒီပေတိ ဒုဝိဓာ သညာသဒ္ဒါ ကေစိ ဒစ္စန္တ ဝိဂတာဝယဝတ္ထာ ယထာ ဍိတ္ထာဒယော, ကေစိဒဝယဝတ္ထာနုဂတာယထာ သတ္တပဏ္ဏာဒယော, တတ္ထ ဘရိယာသဒ္ဒဿ ကမ္မမ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ ‘ဘရိတဗ္ဗာ ဘရိယာ’တိ, ယထာ သတ္တ ပဏ္ဏာနိ အဿာတိ သမ္ဗန္ဓော ပဝတ္တိနိမိတ္တံ သတ္တပဏ္ဏသဒ္ဒဿ, ဧတဉ္စ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ သဒ္ဒနိပ္ဖတ္တိကိရိယာယမေဝေါပဒိသီယတေ, ကွစိဒေဝ တွတ္ထဝိသေသေ သတျသတိ ဝါ တသ္မိံ နိမိတ္တေ သဒ္ဒေါ ဝတ္တတီ’’တိ. ဩကာရဿာတိ ‘‘ယုဝဏ္ဏာနမေ ဩပ္ပစ္စယေ’’တိ (၅-၈၂) ကတဩကာရဿ.

‘පෝෂණය නොකටයුතු වුව ද’ යනාදීන් මෙසේ පෙන්වා දෙයි: සංඥා ශබ්ද දෙවැදෑරුම් වේ. ඇතැම් ශබ්ද අවයව අර්ථයෙන් තොරව අත්‍යන්තයෙන් ම නාම වූවෝ වෙති, ‘ඩිට්ඨ’ ආදීන් මෙනි. ඇතැම් ශබ්ද අවයව අර්ථය අනුව ගියෝ වෙති, ‘සත්තපණ්ණ’ (පළොල් ගස) ආදීන් මෙනි. එහි ‘භරියා’ (බිරිඳ) ශබ්දයේ කර්ම ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත ‘පෝෂණය කළ යුතු තැනැත්තී භරියා ය’ යන්නයි. යම් සේ ‘කොළ හතක් ඇත්තේ සත්තපණ්ණ ය’ යන සම්බන්ධය ‘සත්තපණ්ණ’ ශබ්දයේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත වේ ද, මෙම ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත ශබ්දය නිපදවීමේ ක්‍රියාවෙහි ම උපදෙසනු ලැබේ. ඇතැම් විටෙක අර්ථ විශේෂයෙහි එම නිමිත්ත තිබුණ ද නැත ද ශබ්දය පවතී. ‘ඕකාරයාගේ’ යනු ‘යුවණ්ණානමේ ඔප්පච්චයේ’ (කච්චායන 5-82) යන සූත්‍රයෙන් කරන ලද ඕකාරයට ය.

၃၂. ဂုဟာ

32. ගුහා

သဒ္ဒိကာနန္တိ ပါဏိနိယကစ္စာယနာဒိဝေယျာကရဏာနံ. ပေသနံ သက္ကာရပုဗ္ဗကံ ဝါ နိယောဇနံ. ကာမစာရာနုညာတိ ကတ္တုမိစ္ဆတော ယထိစ္ဆ မနုဇာနနံ အတိသဂ္ဂေါနာမာတိ အတ္ထော. နိမိတ္တဘူတဿာတိ ‘‘ဘောတာ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော’စ္စာဒီသု ကဋကရဏာဒိနော ကာရဏဘူတဿ.

‘සාබ්දිකයන්ගේ’ (සද්දිකානං) යනු පාණිනී, කච්චායන ආදී ව්‍යාකරණඥයන්ගේ ය. ‘පේසනය’ යනු සත්කාර පූර්වකව කරනු ලබන නියෝගයයි. ‘කාමචාරානුඥාව’ යනු කිරීමට කැමති තැනැත්තාට රිසි සේ කිරීමට අවසර දීමයි, එය ‘අතිසර්ගය’ නම් වේ යන්න අර්ථයයි. ‘නිමිත්ත භූතයාගේ’ යනු ‘ඔබ වහන්සේ විසින් පැදුර කටයුතුය’ (භෝතා කටෝ කත්තබ්බෝ) යනාදී තැන්හි පැදුර කිරීම ආදියේ හේතු භූත වූ තැනැත්තාගේ යන්නයි.

နနု စ သာမညေန ဝိဟိတာ ဧ(တေ), တထာ စ သတိ ဝိဇ္ဈတ္ထဝိဟိ တေဟိ ဧယျာဒီဟိ တေ ဗာဓီယန္တိစ္စာဟ- ‘နစေ’စ္စာဒိ. ဝိဓိဝိသေသတ္တေ ပီတိ ဝိဓာနံ ဝိဓိ နိယောဇနံ ကိရိယာသု ဗျာပါရဏာ, တဿ ဝိဓိနော ပေသာဒီနံ ဝိသေသတ္တေပိ, နာဝဿန္တိအာဒိ ဇယာဒိစ္စဗျာချာနံ နိဿာယ ဝုတ္တံ, ဝုတ္တဉှိ တေန ‘‘ကိမတ္ထံ ပေသာဒီသု ကိစ္စသညိနော တဗ္ဗအနီယဏျတျပ္ပစ္စယာ ဝိဓီယန္တေ, န သာမညေန ဘာဝကမ္မေသု ဝိဟိတာ, ဧဝမေတေ ပေသွာဒီညသွတြ စ ဘဝိဿန္တီတိ ဝိသေသဝိဟိတေန ဝိဓျာဒီသု ပစ္စယေန ဗာဓီယန္တေ, ဝါသရူပဝိဓိနာ ဘဝိဿန္တိ ဧဝဉ္စရဟိ ဧတံ ဉာပေတိ ‘ဣတ္ထီအဓိကာရတော ပရေန ဝါသရူပဝိဓိ နာဝဿမ္ဘဝတီ’တိ. အသရူပဝိဓိ [Pg.244] အသရူပါပဝါဒပ္ပစ္စယော ဝါ ဝိကပ္ပေန ဗာဓကော ဟောတိ ဥဿဂ္ဂဿာတိ ဧတံ အဝဿံ န ဟောတီတိ ဉာပနတ္ထမ္ပိ န ဝိဓီယတေတိ ယောဇနာ. ‘‘ဝါ-သရူပေါ-နိတ္ထိယံ’’တိ (ပါ, ၃-၁-၉၄) ပရသုတ္တံ. ဓာတွဓိကာရေဝိဟိတော အသရူပေါ အပဝါဒပ္ပစ္စယော ဥဿဂ္ဂဿ ဗာဓကော ဘဝတိ ဣတ္ထိ အဓိကာရေ ဝိဟိတပ္ပစ္စယံ ဝဇ္ဇယိတွာတိ အတ္ထော. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာနုသာရေနေဒံ ဝိညာတဗ္ဗံ.

‘නමුත් මේවා සාමාන්‍යයෙන් විහිත (විධාන කරන ලද) දේවල් නොවේ ද? එසේ නම්, විධිමත් අර්ථයෙන් විහිත ‘එය්‍ය’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් මේවා බාධා කරනු ලැබෙන්නේ නොවේද?’ යන ප්‍රශ්නයට ‘න ච’ (එසේ නොවේ) යනාදිය පැවසීය. ‘විධි විශේෂත්වයේදීත්’ යනු, විධානයක්, නියෝගයක් හෝ ක්‍රියාවන්හි යෙදවීමක් වන ‘විධි’ යන්නයි. එම විධි ප්‍රේෂණ ආදී විශේෂයන්හි පැවතුණ ද, ‘නාවස්සං’ (ඒකාන්තයෙන් ම නොවේ) යනාදිය ජයාදිත්‍යයන්ගේ ව්‍යාඛ්‍යානය ඇසුරෙන් පවසන ලදී. ඔහු විසින් මෙසේ පවසන ලදී: ‘කුමක් හෙයින් ප්‍රේෂණ ආදී අර්ථයන්හි කෘත්‍ය සංඥාව ඇති තබ්බ, අනීය, ණ්‍ය, ත ප්‍රත්‍යයෝ විධාන කරනු ලැබෙත් ද? භාව කර්මයන්හි සාමාන්‍යයෙන් ඒවා විහිත නොවේ ද? මෙසේ මේවා ප්‍රේෂණ ආදියෙහි ද වෙනත් තැන්හි ද සිදුවන අතර, විශේෂයෙන් විහිත ‘විධි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් බාධා කරනු ලැබේ. ‘වාසරූප’ විධියෙන් ඒවා සිදුවන්නේ ය. මෙසේ වී කල මෙය දැනුම් දෙයි: ස්ත්‍රී අධිකාරයෙන් පසුව වාසරූප විධිය ඒකාන්තයෙන් ම සිදු නොවේ’ කියායි. ‘අසරූප විධිය’ හෝ ‘අසරූප අපවාද ප්‍රත්‍යය’ විකල්පයෙන් උත්සර්ගයට (සාමාන්‍ය නීතියට) බාධා කරන්නේ වේ යන්න ඒකාන්තයෙන් සිදු නොවේ යැයි හැඟවීම සඳහා ද විධාන නොකෙරේ යැයි මෙහි යෝජනාවයි. ‘වාසරූපෝऽනස්ත්‍රියාම්’ (පාණිනී 3-1-94) යනු පර සූත්‍රයයි. ධාතු අධිකාරයෙහි විධාන කරන ලද අසරූප අපවාද ප්‍රත්‍යය, ස්ත්‍රී අධිකාරයෙහි විහිත ප්‍රත්‍යයන් හැර, උත්සර්ගයට බාධා කරන්නේ වේ යන්න එහි අර්ථයයි. යට දැක්වුණු අනුපිළිවෙළින් මෙය වටහා ගත යුතුය.

ဘောတာ ခလု ကဋော ကာတဗ္ဗောစ္စာဒိ ပေသနေ. တွယာ ကဋော ကာတဗ္ဗောတိ အနုညာယံ. ပတ္တကာလေ ပရမုဒါဟရဏံ. ဧတ္ထ ပန ကဋကရဏေ ကာလာရောစနမတ္တမေဝ ဝိညာယတိ, န ပေသာဒိ. ‘‘သတ္တျရဟေသွေယျာဒီ’’တိ (၆-၁၁) သုတ္တံ ဝိသေသဝိဟိတံ, တေနာဟ- ‘သာမည ဝိဓာနတော’စ္စာဒိ. သတ္တိဝိသိဋ္ဌေစ္စာဒိနာ ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘သတ္တီ’တိအာဒိနာ. ကထံ သတ္တိဝိသိဋ္ဌတာ ကတ္တုနောတိ အာဟ- ‘တံယောဂါ’တိ. တာယ သတ္တိယာ ယောဂေါ တံယောဂေါ. အဝဿကာဓမီဏတာဝိသိဋ္ဌေ တု ကတ္တရိ ကိစ္စာနံ တဒညေသဉ္စ ဘာဝါယ ဝိသုံ- သုတ္တိတံ, တေန, ဝုတ္တံ ‘အာဝဿကာဓမီဏတာ ဝိသိဋ္ဌေဝ ကတ္တရီ’တိ. သဗ္ဗတ္ထေဝေတ္ထ ‘ဥဒ္ဓံ မုဟုတ္တတော’တိအာဒိနာ ဧကေကမုဒါဟရဏံ ကမေန ဒဿိတံ. ဘောတာ ရဇ္ဇံ ကာတဗ္ဗန္တိ အရဟေ, ဘဝတာ ရဇ္ဇံ ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဘဝံ အရဟောတိ ပန အရဟကတ္တုတ္တပ္ပကာသနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧဝမုပရိပိ. သဗ္ဗမေတံ ဗဟုလဂ္ဂဟဏာနုဘာဝေနေတိ ဝိညေယျံ.

‘ඔබ වහන්සේ විසින් පැදුර කටයුතුය’ (භෝතා ඛලු කටෝ කාතබ්බෝ) යනාදිය ප්‍රේෂණයෙහි (නියෝගයෙහි) උදාහරණ වේ. ‘තෝ විසින් පැදුර කටයුතුය’ (ත්වයා කටෝ කාතබ්බෝ) යනු අනුඥාවෙහි (අවසර දීමෙහි) උදාහරණයයි. ‘පත්තකාල’ (සුදුසු කාලය පැමිණි විට) යන්න ඊළඟ උදාහරණයයි. මෙහිදී පැදුර කිරීමෙහි කාලය දැනුම් දීම පමණක් හැඟවෙන අතර, ප්‍රේෂණාදියක් අදහස් නොවේ. ‘සත්ත්‍යරහේස්වෙය්‍යාදී’ (කච්චායන 6-11) සූත්‍රය විශේෂයෙන් විහිත එකක් බැවින්, ‘සාමඤ්ඤ විධානතෝ’ (සාමාන්‍ය විධානයෙන්) යනාදිය පැවසීය. ‘සත්තිවිසිට්ඨේ’ (ශක්ති-විශිෂ්ට වූ) යනාදීන් පැවසූ අර්ථය ‘සත්ති’ යනාදීන් විස්තර කරයි. කර්තෘගේ ශක්ති-විශිෂ්ටත්වය කෙසේ ද යත්, ‘තංයෝගා’ (එයින් yuktha වීමෙන්) යැයි පැවසීය. ඒ ශක්තිය හා යෙදීම ‘තංයෝග’ නම් වේ. ආවශ්‍යකත්වය (ඒකාන්තයෙන් කළ යුතු බව) සහ ණයගැති බව (ආධමීණත්වය) යන ලක්ෂණයන්ගෙන් යුත් කර්තෘ කෙරෙහි කෘත්‍ය ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද, ඒවායින් බාහිර ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද පැවැත්ම සඳහා වෙන වෙන ම සූත්‍රගත කර ඇත. එබැවින් ‘ආවස්සකාධමීණතා විසිත්තේව කත්තරි’ (ආවශ්‍යකත්වය හා ණයගැති බවින් විශිෂ්ට වූ කර්තෘ කෙරෙහි ම) යැයි පවසන ලදී. මෙහි හැම තැනකම ‘උද්ධං මුහුත්තතෝ’ යනාදීන් එක් එක් උදාහරණය පිළිවෙළින් දක්වන ලදී. ‘භෝතා රජ්ජං කාතබ්බං’ (ඔබ විසින් රාජ්‍යය කළ යුතුය) යනු සුදුසු (අර්හ) අර්ථයෙහි ය; ‘ඔබ වහන්සේ විසින් රාජ්‍යය කළ යුතුය’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘භවං අරහෝ’ (ඔබ සුදුසුය) යන්න කර්තෘගේ සුදුසු බව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස දක්වන ලදී. මින් මත්තට ද මෙසේමය. මේ සියල්ල ‘බහුල’ ග්‍රහණයේ අනුභාවයෙන් සිදු වන බව වටහා ගත යුතුය.

၃၃. ကတ္တ

33. කර්තෘ

ဂလေစောပကောတိ အလောပသမာသော. အဘိမတော ပရေဟိ. အရဟာဒီသု ဝိဟိတပ္ပစ္စယေဟီတိ ‘‘သတ္တျရဟေသွေယျာဒီ’’ (၆-၁၁) စ ‘‘သီလာဘိက္ခညာဝဿကေသု ဏီ’’တိ (၅-၅၃) စ အရဟာဒီသု ဝိဟိတပ္ပစ္စယေဟိ. ဥပါဒါနသီလော သိက္ခာပနသီလော. မုဏ္ဍနံ ဓမ္မော သဘာဝေါ ယေသံ တေ မုဏ္ဍနဓမ္မာ. ဝဓုံ ကတပရိဂ္ဂဟံ သာဝိဋ္ဌာယနာ မုဏ္ဍယန္တိ ဧတေသံ ကုလဓမ္မော.

"ගලෙචෝපකෝ" යන්න අලෝපසමාසයකි. එය අන්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලද්දකි. "අරහාදීන් කෙරෙහි පනවන ලද ප්‍රත්‍යයන්ගෙන්" යනු "සත්‍යරහේස්වේය්‍යාදී" (6-11) සහ "සීලාභික්ඛඤ්ඤාවස්සකේසු ණී" (5-53) යනාදී සූත්‍රයන්ගෙන් අරහාදී ශබ්දයන්හි පනවන ලද ප්‍රත්‍යයන්ගෙනි. උපාදානශීලී වූයේ ශික්‍ෂාපනශීලී (උගන්වන ස්වභාව ඇති) වෙයි. මුඩු කිරීම ධර්මය හෙවත් ස්වභාවය කොට ඇත්තෝ "මුණ්ඩධම්මා" (මුඩු කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තෝ) වෙති. සාවිට්ඨායන නම් බ්‍රාහ්මණයෝ සරණ පාවාගත් වධූන්ව (තරුණ බිරින්දෑවරුන්ව) මුඩු කරති, එය ඔවුන්ගේ කුලධර්මයයි.

၃၅. အာသိံ

35. "ආසිං" (ආශිංසනය/ප්‍රාර්ථනයෙහි)

ကာပနာယမာသိံသာ နာမေစ္စာဟ- ‘အပ္ပတ္တဿေ’စ္စာဒိ. ကိရိယာ ဝိသေသကတ္တုဝိသယာတိ ကိရိယာဝိသေသဿ ယော ကတ္တာ သော ဝိသယော [Pg.245] ယဿာ သာ တထာ ဝုတ္တာ. ကိရိယာဝိသေသကတ္တုဝိသယတ္တမေဝ ဖုဋီ ကတ္တုမာဟ- ‘အဿာ’ဣစ္စာဒိ. အဿာ ဇီဝနကိရိယာယ နန္ဒန ကိရိယာယ ဘဝနကိရိယာယ ဝါ ကတ္တာ တံကိရိယံ သမ္ပာဒေန္တော ဘဝေယျ ဘဝတူတိ အတ္ထော. ဇီဝတု နန္ဒတု ဘဝတူတိ အာသိံသာယံ ပယောဂေန ဇီဝက နန္ဒက ဘဝကသဒ္ဒါနံ တံသမာနတ္ထတာ ဒဿိတာ.

"නොපැමිණි කාරණයක පැතීම ආශිංසනය නම් වේ" යන්න දැක්වීමට "අප්පත්තස්ස" යනාදිය පැවසුණි. "ක්‍රියා විශේෂ කර්තෘ විෂයය" යනු ක්‍රියා විශේෂයේ යම් කර්තෘ කෙනෙක් වේද, ඔහු යමකට විෂය වේද එය එසේ කියනු ලැබේ. ක්‍රියා විශේෂ කර්තෘ විෂය බවම පැහැදිලි කිරීමට "අස්සා" යනාදිය පැවසුණි. ඇයගේ ජීවත් වීමේ ක්‍රියාවේ, ප්‍රීති වීමේ ක්‍රියාවේ හෝ පැවතීමේ ක්‍රියාවේ කර්තෘ වූ තැනැත්තා ඒ ක්‍රියාව සිදු කරමින් "වේවා! පවතීවා!" යන්න අර්ථයයි. "ජීවත් වේවා, සතුටු වේවා, පවතීවා" යන ආශිංසනාර්ථයේ යෙදීමෙන්, ජීවක, නන්දක, භවක යන ශබ්දයන්ගේ ඒ හා සමාන අර්ථවත් බව දක්වන ලදී.

အကေနေဝါသိံ သနတ္ထဿ ဂမိတတ္တာတိ အာသိံသနာ ဧဝ အတ္ထော, တဿ အကပ္ပစ္စယေနေဝ ဂမိတတ္တာ အဝဗောဓိတတ္တာ. နာသိံ သနတ္ထဿ ပယောဂေါတိ အာသိံသနာ အတ္ထော ယဿ ဇီဝတု နန္ဒတု ဘဝတွိစ္စာဒိနော သဒ္ဒန္တရဿ, တဿ နပ္ပယောဂေါတိ အတ္ထော.

"අක ප්‍රත්‍යයෙන්ම ආශිංසනාර්ථය පැහැදිලි වන බැවින්" යනු ආශිංසනයම අර්ථයයි, එහි "අක" ප්‍රත්‍යයෙන්ම අර්ථය අවබෝධ වන බැවිනි. "ආශිංසනාර්ථය ඇති පදයක් නොයෙදේ" යනු යමකට "ජීවතු, නන්දතු, භවතු" ආදී වෙනත් ශබ්දයන්ගේ ආශිංසන අර්ථය ඇත්ද, එහි එවැනි වෙනත් පදයක් නොයෙදේ යන්න අර්ථයයි.

၃၆. ကရာ

36. "කරා" (කෘ ධාතුවෙන් වන කාරක ආදියෙහි)

ကရောတိ အတ္တနော ဖလန္တိ ကာရဏံ.

තමාගේ ඵලය සිදු කරයිද, එය "කාරණය" (හේතුව) වේ.

၃၇. ဟာတော

37. "හාතෝ" (හා ධාතුවෙන්)

ဇဟန္တိ ဥဒကန္တိ ဝီဟီသု ဟာယနသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ ဒဿေတိ. ဇဟာတိ ဘာဝေ ပဒတ္ထေတိ ဣမိနာပိ သံဝစ္ဆရေ. ဘာဝေဣစ္စဿတ္ထမာဟ ‘ပဒတ္ထေ’တိ. နိပ္ဖတ္တိမတ္တံ ကိရိယောပါဒါနန္တိ ကေစိ.

"ජලය අත්හරින්නාහුය" යන්නෙන් වී (ධාන්‍ය) විෂයෙහි "හායන" යන ශබ්දයේ පැවැත්මට හේතුව (ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත) දක්වයි. "භාවයෙහි, පදාර්ථයෙහි අත්හරී" යන්නෙන් වර්ෂය (සංවත්සරය) ද අදහස් වේ. "භාවේ" යන්නෙහි අර්ථය "පදත්ථෙ" (පදාර්ථයෙහි) යන්නෙන් දැක්වීය. ක්‍රියාවක් නිපදවීම පමණක් ක්‍රියෝපාදානය යැයි ඇතැමෙක් පවසති.

၃၉. ဝိတော

39. "විතෝ"

နနု စ ဝိတောတိ ပဉ္စမီနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘ဝိတော ပရသ္မာ ဉာဣစ္စသ္မာ’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ ကထံ ဝိပုဗ္ဗာတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ- ‘ဝိတော ပရော’ဣစ္စာဒိ. ဝိပုဗ္ဗော ယဿသော ဝိပုဗ္ဗော. ဝိသဒ္ဒတော ဓာတုမှိ ပရဘူတေ သတိ ဝိသဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗော နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော.

"විතෝ" යන්න පංචමී විභක්තියෙන් දක්වන ලද බැවින්, "විතෝ පරස්මා ඤා" යන්නෙන් පසුව යැයි කිව යුතු කල්හි "වි පූර්ව වූ" යැයි කෙසේ කීවේද යත්? "විතෝ පරෝ" යනාදිය පැවසීය. "වි" යන්න පූර්වයෙන් ඇත්තේ යමකටද එය "විපුබ්බෝ" (වි පූර්ව වූ) නම් වේ. "වි" ශබ්දයට පසුව ධාතුව ඇති කල්හි, "වි" ශබ්දය පූර්වයෙහි වූවක් යැයි කියනු ලැබේ යන අර්ථයයි.

၄၀. ကသ္မာ

40. "කස්මා"

သဗ္ဗံ ဇာနာတိ, ကာလံ ဇာနာတီတိ ဝိဂ္ဂဟော.

සියල්ල දනීද, කාලය දනීද යන්න විග්‍රහයයි.

၄၁. ကွစ

41. "ක්වච"

နာမဇာတိဂုဏကိရိယာ ဒဗ္ဗသမ္ဗန္ဓတော ပဉ္စဝိဓတ္တေပိ ကမ္မဿ ကြိယတ္ထဿာဝဓိရယမုပါဒိန္နောတိ ကြိယတ္ထသမ္ဗန္ဓာ ကိရိယာကမ္မဿေဟ ဂဟဏံ. တဉ္စ နိဗ္ဗတ္တိဝိကတိပတ္တိဘေဒေန တိဝိဓံ, တိဝိဓဿာပျေတဿ ဝိသေသာနုပါနတော ဂဟဏန္တိ ကမေနုဒါဟရန္တော အာဟ- ‘ကရကရဏေ’ဣစ္စာဒိ.

නාමය, ජාතිය, ගුණය, ක්‍රියාව සහ ද්‍රව්‍ය සම්බන්ධයෙන් කර්මය පස් ආකාර වුවද, ක්‍රියාර්ථයේ සීමාව මෙහි පිළිගන්නා ලද බැවින්, ක්‍රියාර්ථය හා සම්බන්ධ වූ ක්‍රියා කර්මය මෙහි ග්‍රහණය කරනු ලැබේ. එයද නිර්වර්තන (උපදවන), විකෘති (වෙනස් කරන) සහ ප්‍රාප්ති (ළඟා වන) වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. මෙම ත්‍රිවිධ කර්මයන්හි විශේෂයන් අනුපිළිවෙළින් දැක්වීම සඳහා "කරකරණේ" යනාදිය උදාහරණ දක්වමින් පැවසීය.

လောကဝိဒူတိအာဒိဒဿနတော [Pg.246] ကွစိဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနံ ဝတ္တုမာဟ- ‘ကမ္မတော’စ္စာဒိ. နနု စ ကွစိဂ္ဂဟဏေနေဝ ‘အာဒိစ္စံ ပဿတိ’စ္စာဒေါပိ (နိဝတ္တိ) ဝတ္တုံ သက္ကာ ကသ္မာ ‘ဗဟုလာဓိကာရာ’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘တေနေ’စ္စာဒိ. တေနာတိ ယေန ကွစိဂ္ဂဟဏံ ကုတောစိယေဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ကတံ တေနာတိ အတ္ထော. တေနာတိ ဝါ ကွစိဂ္ဂဟဏေန. အထ အာဒိစ္စံ ပဿတိစ္စာဒေါ ဝိယ ကမ္မကရာဒီသုပိ နိဝတ္တိမဒဿေတွာ ‘ကွစီတိ ကိံ ကမ္မကရော’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ- ‘ယဇ္ဇေဝ’မိစ္စာဒိ.

"ලෝකවිදූ" යනාදී නිදර්ශන නිසා "ක්වචි" යන්න ග්‍රහණය කිරීමේ ප්‍රයෝජනය පැවසීමට "කම්මතෝ" යනාදිය පැවසුණි. "ක්වචි" යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන්ම "ආදිච්චං පස්සති" (සූර්යයා දකී) යනාදී තැන්වලද වැළකීම (නිවත්ති) කිව හැකි කල්හි, කුමක් හෙයින් "බහුලාධිකාරයෙන්" යැයි පවසන ලද්දේද යත්? "තේන" යනාදිය පැවසීය. "තේන" යනු යම් හෙයකින් "ක්වචි" ග්‍රහණය යම් තැනකදීම පමණක් වන බව දැක්වීම සඳහා කරන ලද්දේද එබැවිනි යන අර්ථයයි. නැතහොත් "තේන" යනු "ක්වචි" ග්‍රහණයෙනි. එසේ නම් "ආදිච්චං පස්සති" යන තැන මෙන් "කම්මකර" යනාදී තැන්වලද වැළකීම නොදක්වා, "ක්වචීති කිං කම්මකරෝ" යැයි කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේද යත්? "යජ්ජේවං" (යද්‍යෙවං) යනාදිය පැවසීය.

တဿာတိ ဗဟုလဝစနဿ, မဟာဓိကာရတ္တာတိ မဟာဝိသယတ္တာ. ကုတောစိယေဝါတိ ကုတောစိ ဓာတုတောယေဝ. အထေဟ ကသ္မာ န ဟောတိ ဒေဝဒတ္တော သယတိ ဒါတ္တေန လုနာတိ သုနခါနံ ဒဒါတိ နဂရာ အပေတိ ထာလိယံ ပစတိ မာတု သရတီ’’တိ, သဗ္ဗမေဝေဒံ ကိရိယာ (ယာ) ဘိသမ္ဗန္ဓီယတီတိ ယဒိပေဝံ, တထာပိ ကမ္မတ္တေနေဝ ယံ ဝတ္တု မိစ္ဆိတံ န ကာရကန္တရတ္တေန နာပိ သမ္ဗန္ဓဘာဝေန, တဿေဝ ကမ္မသဒ္ဒေန ဂဟဏံ ကမ္မဝစနသာမတ္ထိယာ, အညထာ သျာဒိတောစ္စေဝ ဝဒေယျ ကိံ ကမ္မာတိ ဝစနေနာတိ.

"තස්ස" යනු බහුල වචනයේය, "මහාධිකාරත්තා" යනු මහා විෂයයක් ඇති බැවිනි. "කුතෝචියේව" යනු යම් කිසි ධාතුවකින්මය. එසේ නම් මෙහි "දේවදත්තෝ සයති" (දේවදත්ත නිදයි), "දැත්තෙන් කපයි", "සුනඛයන්ට දෙයි", "නගරයෙන් නික්මෙයි", "සැලියෙහි පිසයි", "මව සිහි කරයි" යන මේ සියල්ලම ක්‍රියාව හා අභිසම්බන්ධ වන්නේ නමුදු, කුමක් හෙයින් මෙහි නොවේද? යන්න එසේ වුවද, කර්ම භාවයෙන්ම යමක් පැවසීමට කැමතිද, අන්‍ය කාරක භාවයෙන් හෝ සම්බන්ධ භාවයෙන් නොවේද, කර්ම වාචී ශක්තියෙන් ඒ කර්ම ශබ්දයෙන්ම ග්‍රහණය කරනු ලැබේ. එසේ නොවේ නම් "ඉතෝ" (මෙයින්) යැයි පවසනු ඇත, "කම්ම" යන වචනයෙන් කුමකටද?

၄၂. ဂမာ

42. "ගමා" (ගම් ධාතුවෙන්)

ဝေဒန္တိ ဧတ္ထ အတ္ထမာဟ ဝိတ္တိန္တိ, တုဋ္ဌိန္တိ အတ္ထော.

"වේදං" යන්නෙහි මෙහි අර්ථය "විත්තිං" යැයි පැවසීය. එහි අර්ථය සතුට (තුෂ්ටිය) යන්නයි.

၄၃. သမာ

43. "සමා" (සම ශබ්දයෙන්)

တဉ္စေတိ ဥပမာနဿ ပရာမာသော. ဘေဒေန ဝိဝရဏန္တိ သမာနာဒီဟီတိ အဝတွာ ဘေဒေန ဝိဝရဏံ. တုလျတာယုပလဗ္ဘမာနဿ သဒိသာဒိသဒ္ဒဝစနီယတ္တာ အဝယဝတ္ထာနုဂမေနာတ္တနော-ဘိဓေယျေ သဒိသာဒိသဒ္ဒါနမ္ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"තඤ්ච" යන්න උපමානයේ පරාමර්ශනයයි. "භේදයෙන් විවරණය" යනු "සමානාදීන්ගෙන්" යැයි නොකියා වෙන වෙනම විස්තර කිරීමයි. සමාන බවෙන් උපලබ්ධ වන්නා වූ දෙය සදෘශ ආදී ශබ්දවලින් කියැවෙන බැවින්, අවයව අර්ථය අනුව යමින් තමන්ගේ අභිධෙයෙහි සදෘශ ආදී ශබ්දයන්ගේ පැවැත්ම දත යුතුය.

၄၄. ဘာဝ

44. "භාව"

ကာရကံ သာဓကံ နိဗ္ဗတ္တကန္တိ အနတ္ထန္တရံ. ကရောတိ ကိရိယံ နိဗ္ဗတ္တေတိ နိမိတ္တဘာဝေနာတိ ကာရကံ. ကတ္တာဒီနံ ကိရိယာနိမိတ္တတ္တန္တု သယမေဝ ‘တတ္ထ ကတ္တာ’တိအာဒိနာ ဘေဒေန ပကာသယိဿတိ. ကိရိယာနိမိတ္တံ… နိဗ္ဗတ္တကေသု ကတ္တာဒီသု ဆသုပိ ရုဠှတ္တာ တေနေတ္ထ ကတ္တာဝါတ္တပ္ပဓာနော, ကရဏာဒယောပျပ္ပဓာနာ ကာရကဗျပဒေသော လဗ္ဘန္တေ… [Pg.247] အညထာ ကာရကသဒ္ဒေန တေသံ ဂဟဏံ န သိယာတိ. ကိမိဒံ ကာရကန္တျာဟ- ‘သတ္တိကာရက’န္တိ. ဧဝံ စရဟိ ဒဗ္ဗာဒီနံ ကထံ ကာရကတ္တမိစ္စာဟ- ‘တဒဓိကရဏာ’တိအာဒိ. တဿာ သတ္တိယာ အာဓာရာ နိဿယာတိ အတ္ထော, ပုံ နပုံသကေ အဓိကရဏသဒ္ဒေါ. တေသု ဒဗ္ဗာ ဒီသု တိဋ္ဌတီတိ တတြဋ္ဌာ, သတ္တိ. တဿာ ဘာဝေါ တတြဋ္ဌတာ, တာယ. အထ ဒဗ္ဗာဒီနံ မုချတော ကာရကတ္တေ သတိ ကိမာယာတန္တျာဟ ‘ယဒိ’စ္စာဒိ.

"කාරක", "සාධක", "නිෂ්පාදක" යන මේවායේ වෙනස් අර්ථයක් නැත. නිමිත්ත භාවයෙන් ක්‍රියාව සිදු කරයිද, උපදවයිද, එහෙයින් "කාරක" නම් වේ. කර්තෘ ආදීන්ගේ ක්‍රියා නිමිත්ත බව වනාහි තෙමේම "තත්ථ කත්තා" යනාදියෙන් වෙන වෙනම ප්‍රකාශ කරන්නේය. ක්‍රියා නිමිත්ත වූ... නිෂ්පාදකයන් වන කර්තෘ ආදී සද වැදෑරුම් කාරකයන් කෙරෙහි රූඪි වී ඇති බැවින්, මෙහි කර්තෘ තෙමේම ප්‍රධාන වේ, කරණ ආදීහුද අප්‍රධාන ලෙස කාරක යන නාමය ලබති... එසේ නොවේ නම් කාරක ශබ්දයෙන් ඔවුන්ගේ ග්‍රහණයක් සිදු නොවේ. මේ කාරකය යනු කුමක්දැයි "සත්තිකාරකං" (ශක්ති කාරකය) යැයි පැවසීය. එසේ නම් ද්‍රව්‍ය ආදීන්ට කෙසේ කාරක බවක් වන්නේදැයි "තදධිකරණා" යනාදිය පැවසීය. ඇයගේ ශක්තියේ ආධාරය, නිශ්‍රය යන්න අර්ථයයි, "අධිකරණ" ශබ්දය පුල්ලිංග හා නපුංසක ලිංග වෙයි. ඒ ද්‍රව්‍ය ආදියේ පවතින්නේය යන අර්ථයෙන් එහි පවතින ශක්තිය "තත්‍රට්ඨා" නම් වේ. ඇයගේ භාවය "තත්‍රට්ඨතා" (එහි පවතින බව) යි, ඇය විසිනි. එසේ නම් ද්‍රව්‍ය ආදියේ ප්‍රධාන වශයෙන් කාරක බව ඇති කල්හි කුමක් සිදුවේදැයි "යදි" යනාදිය පැවසීය.

တေသန္တိ ကတ္တာဒိကာရကာနံ. အညမညဗျာဝုတ္တရူပတ္တာတိ အညမညတော ဗျာဝုတ္တံ နိဝတ္တံ ရူပံ ကရဏာဒိသဘာဝေါ ယေသံ ကတ္တာဒိ ကာရကာနံ တေ တထာ ဝုတ္တာ, တေသံ ဘာဝေါ တတ္တံ တသ္မာ. ကရဏ ရူပန္တိ ကရဏံ ရူပံ သဘာဝေါ ယဿ အဓိကရဏဿ တံ တထာ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စသတိကော ဒေါသောစ္စာဟ ‘တထာ စေ’စ္စာဒိ. ကေနစိ သုကရတ္တေန သပ္ပဓာနတ္တဝစနိစ္ဆာယံ ‘ထာလီ ပစတီ’တိ ဘဝတိ. တတြေဝုက္ကံသဝစ နိစ္ဆာယံ ‘ထာလိယာ ပစတီ’တိ.

"තේසං" යනු කර්තෘ ආදී කාරකයන්ගේය. "අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙනස් වූ ස්වභාව ඇති බැවින්" යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් වූ, වැළකුණු රූපය හෙවත් කරණ ආදී ස්වභාවය යම් කර්තෘ ආදී කාරකයන්ට ඇත්ද, ඔවුන් එසේ කියනු ලැබේ, ඔවුන්ගේ ඒ භාවය (තත්ත්වය) බැවිනි. "කරණ රූප" යනු යම් අධිකරණයක කරණ රූපය හෙවත් ස්වභාවය වේද, එය එසේ කියනු ලැබේ. මෙසේ ඇති කල්හි කුමන දෝෂයක් වේදැයි "තථා චේ" යනාදිය පැවසීය. කිසියම් පහසුවක් ඇති බැවින්, ප්‍රධාන බව පැවසීමේ කැමැත්තෙන් "සැලිය පිසයි" (ථාලී පචති) යන්න වෙයි. එහිම උත්කෘෂ්ට බව පැවසීමේ කැමැත්තෙන් "සැලියෙන් පිසයි" (ථාලියා පචති) යන්න වෙයි.

ဧဝဉ္စကတွာတိ နိပါတသမုဒါယော-ယံ ဟေတွတ္ထော. တသ္မာတိ အတ္ထော. ကတ္တာ နိမိတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကတ္တုဋ္ဌကိရိယာနိမိတ္တဿ ကတ္တုနော ဥဒါဟရဏံ ‘ဟသတိ နစ္စတီ’တိ. တဒတ္ထေတိ တာယ ကမ္မသမဝါယိနိယာ ပစနာဒိကိရိယာယ အတ္ထေ အဓိဿယနာဒယော ပဝတ္တေန္တော ကိရိယာယ နိမိတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝမုပရိပိ.

"ඒවංකත්වා" යනු නිපාත සමූහයකි, එය හේතු අර්ථයෙහි වෙයි. "එබැවින්" යනු අර්ථයයි. "කර්තෘ නිමිත්ත" යනු සම්බන්ධයයි. කර්තෘ කෙරෙහි පවතින ක්‍රියා නිමිත්ත වූ කර්තෘට උදාහරණ "හසති" (සිනාසෙයි), "නච්චති" (නටයි) යන්නයි. "තදත්ථේ" යනු කර්මය හා සමවායී වූ ඒ පිසීම් ආදී ක්‍රියාවේ අර්ථයෙහි ලිප තැබීම් ආදිය පවත්වමින් ක්‍රියාවට නිමිත්ත වෙයි යන සම්බන්ධයයි. මතු සම්බන්ධයද මෙසේමය.

ဩဒနံ ပစတိ ဒေဝဒတ္တောတိ ကမ္မဋ္ဌကိရိယာယ နိမိတ္တဘူတဿ ကတ္တုနော ဥဒါဟရဏံ. ဘာဇနသင်္ခရဏမဓိဿယနံ. အာဒိသဒ္ဒေန တဏ္ဍုလဝပနဣန္ဓနာပဟရဏာဒယော ဂယှန္တိ. ဒွိဓာပတ္တိယန္တိ ရုက္ခာဒီနံ ဒွိဓာ ပဝတ္တိယံ.

"දේවදත්ත බත් පිසයි" යනු කර්මයෙහි පවතින ක්‍රියාවට නිමිත්ත වූ කර්තෘගේ උදාහරණයයි. භාජනය පිළියෙළ කිරීම "අධිස්සයන" (ලිප තැබීම) නම් වේ. "ආදි" ශබ්දයෙන් සහල් දැමීම, දර එකතු කිරීම ආදිය ගනු ලැබේ. "ද්විධාපත්තියං" යනු වෘක්ෂ ආදියේ කොටස් දෙකකට වීමේ පැවැත්මෙහිය.

ဗျာပနေတိ သမ္ဗန္ဓေ. ဂိရဓာတုတော အပ္ပစ္စယေ- ‘‘ဧဩနမ ဝဏ္ဏေ’’တိ (၁၃၇) သုတ္တေ ‘အဝဏ္ဏေတိ ယောဂဝိဘာဂတော ဂကာရေ ဣကာရဿ အတ္တံ ဟောတီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘အဝဏ္ဏေတိ ယောဂဝိဘာဂါ အတ္တံ ဣဿာ’တိ. အညထာပိ ပဋိပါဒေတုမာဟ- ‘ဧဿ ဝါ’တိအာဒိ. ဧဿာတိ ‘‘လဟုဿုပန္ထဿာ’’တိ (၅-၈၇) ကတဧဿ. သကလေနာတိ ‘ဧဩနမ ဝဏ္ဏေ’’တိ သကလေန သုတ္တေန. ပုရီတိ နိပါတော.

‘බ්‍යාපනෙ’ යනු සම්බන්ධයෙහි ය. ‘ගිර’ ධාතුවෙන් ‘අ’ ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි ‘ඒඔනම වණ්ණේ’ (137) සූත්‍රයෙහි ‘අවණ්ණේ’ යන්නෙන් යෝගවිභාගය කිරීමෙන් ‘ග’ කාරයෙහි වූ ‘ඉ’ කාරයට ‘අ’ කාරය (අත්ත්වය) වෙයි, යන්න දැක්වීමට ‘අවණ්ණේති යෝගවිභාගා අත්තං ඉස්සා’ යි පැවසූහ. වෙනත් ආකාරයකින් ද දැක්වීමට ‘එස්ස වා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘එස්ස’ යනු ‘ලහුස්සුපන්තස්සා’ (5-87) සූත්‍රයෙන් කරන ලද ‘එස්ස’ යන්නයි. ‘සකලේන’ යනු ‘ඒඔනම වණ්ණේ’ යන මුළු සූත්‍රයෙනි. ‘පුරී’ යනු නිපාතයකි.

ဤသက္ကရောတိ [Pg.248] ဗိန္ဒုလောပေါ, ဒွိတ္တံ, သာမညေန ဝိဓာနတောတိ ပရေသံ ဝိသေသဝိဓာနသဗ္ဘာဝမာဟ. ဂဏိကာလယံ ဂဏိကာနံ ဂေဟံ. နေပထျမာကပ္ပော. ဒတ္တောလဒ္ဓေါတိ ပစ္စယဿ ကမ္မသာဓနတ္တံ ဒီပေတုံဝုတ္တံ. ဝိနာလိင်္ဂဝစနေဟိ ပါဋိပဒိကတ္ထံ နိဒ္ဒိသိတုံ န သက္ကာတိ ဘာဝေတိ သဗ္ဗလိင်္ဂသင်္ချာသမ္ဗန္ဓယောဂ္ဂပါဋိပဒိကတ္ထသာမညေ ပစ္စယနိမိတ္တတ္တေန ဂဟိတေပိ သာမညေ စရိတတ္ထတ္တာ လိင်္ဂဝစနံ နပ္ပဓာနန္တိ ဣဋ္ဌိအာဝုဓန္တီ ဣတ္ထိ နပုံသကေဘာဝေ, ပါကာတိ ဗဟုဝစနေပိ ဘာဝေ ဘဝတိ ဧဝ.

‘ඊසක්කරොති’ යනු අනුස්වාර ලෝපය සහ ද්විත්වයයි. සාමාන්‍ය විධියෙන් පැනවීම නිසා අන්‍යයන්ගේ විශේෂ විධිවිධානවල පැවැත්ම පවසයි. ‘ගණිකාලයං’ යනු ගණිකාවන්ගේ නිවසයි. ‘නේපථ්‍යං’ යනු ආකල්පය (වේශය) යි. ‘දත්තෝ ලද්ධෝ’ යනු ප්‍රත්‍යයෙහි කර්මසාධනභාවය පැහැදිලි කිරීමට පවසන ලද්දකි. ලිංග සහ වචන නොමැතිව ප්‍රාතිපදික අර්ථය දැක්වීමට නොහැකිය යන අදහසින්, සියලු ලිංග සහ සංඛ්‍යා සම්බන්ධයට සුදුසු වූ පොදු ප්‍රාතිපදික අර්ථය ප්‍රත්‍යය නිමිත්තක් ලෙස ගත් නමුත්, පොදු අර්ථයෙහි කාර්යය සිද්ධ වූ බැවින් ලිංගය සහ වචනය ප්‍රධාන නොවේ යැයි ‘ඉත්ථී ආවුධන්තී’ යන්නෙහි ස්ත්‍රී සහ නපුංසක භාවයන්හි ද, ‘පාකා’ යන්නෙහි බහු වචනයෙහි ද භාව අර්ථයෙන්ම සිද්ධ වේ.

၄၅. ဒါဓာ

45. දාධා

သပါဒီဟိ အပါဒီဟိစာတိ ပါဒိသဟိတေဟိ ပါဒိရဟိတေဟိ စ ဒါဓာဟိ.

‘සපාදීහි අපාදීහි චා’ යනු පාද සහිත වූ සහ පාද රහිත වූ දාධා (දළ) වලින් යන්නයි.

၄၆. ဝမာ

46. වමා

သာပါနဒေါဏိယန္တိ သာရမေယာနံ ဘုဉ္ဇနကအမ္ဗဏေ. ဌိတသုပါန ဝမထုဝိယာတိ ပဝတ္တသုနခစ္ဆဒ္ဒနံ ဝိယ.

‘සාපානදෝණියං’ යනු බල්ලන් කන ඔරුවෙහි (බඳුනෙහි) ය. ‘ඨිතසුපාන වමථුවිය’ යනු වමනය කරන ලද සුනඛ වමනයක් මෙනි.

၄၇. ကွိ

47. ක්වි

ယထာဒဿနန္တိ အာစိက္ခတီတိ ယောဇနာ. တေန ကုတောစိ ဓာတုတောတိ. ဂဏှန္တီတိ ဂဟ=ဥပါဒါနေစ္စဿ. သလာကာသဒ္ဒဿ သလာကန္တိ. သဘာသဣစ္စဿ အန္တဗျဉ္ဇနလောပေ သဘာပကတိတော ‘‘ဣတ္ထိ ယမတွာ’’တိ (၃-၂၆) အာပ္ပစ္စယော. ပဘာတီတိ အာ=ဒိတ္တိယမိစ္စဿ.

‘යථාදස්සනං’ යන්න ‘ආචික්ඛති’ (පවසයි) යන්න සමඟ යෙදේ. එබැවින් යම්කිසි ධාතුවකින් යන්න වේ. ‘ගණ්හන්ති’ යනු ‘ගහ’ (උපාදාන/ගැනීම) යන ධාතුවයි. ‘සලාකා’ ශබ්දයට ‘සලාකං’ යන්නයි. ‘සභාස’ යන්නෙහි අන්ත ව්‍යංජනය ලෝප වූ විට ‘සභා’ ප්‍රකෘතියෙන් ‘ඉත්ථියමත්වා’ (3-26) යන්නෙන් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘පභාති’ යනු ‘ආ’ (දිප්තිමත් වීම) යන අර්ථය ඇති ධාතුවයි.

၄၈. အနော

48. අනෝ

စလနာဒီနံ သီလာဒီသု နိပ္ဖာဒနတ္ထံ ဝိသုံ သုတ္တိတံ ပရေဟိ, ဣဓ ပန ဗဟုလံ ဝစနေနေဝါတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘စလနာဒီသူ’တိအာဒိ.

චලනය ආදී වචනවල ශීලාදී (ස්වභාව) අර්ථයන්හි සිද්ධිය සඳහා වෙනත් අය විසින් වෙන වෙනම සූත්‍ර කරන ලදී. මෙහිදී (අප ව්‍යාකරණයෙහි) වනාහි ‘බහුලං’ යන වචනයෙන්ම එය සිද්ධ වන බව දැක්වීමට ‘චලනාදීසු’ යනාදිය පැවසූහ.

၄၉. ဣတ္ထိ

49. ඉත්ථි

က္လိကယကိစ္စတြ ကကာရဗဟုတ္တာ ကကာရာတိ ဗဟုဝစနံ. တိတိက္ခာ ဣစ္စာဒေါ တိတိက္ခနမိစ္စာဒိနာ ဝိဂ္ဂဟော ‘‘ဣတ္ထိယမတွာ’’ (၃-၂၆). အပရိ ပဌိတောတိ ဓာတုပါဌေ အပရိပဌိတော. ပါဏိဝိသေသောတိ သတ္တဝိသေသော. ဣမိနာ စ ‘‘ယထာကထဉ္စိ နိပ္ဖတ္တိ, ရုဠှိယာ အတ္ထနိစ္ဆယော’’တိ ဒဿေတိ.

‘ක්ලිකයකිච්ච’ යන මෙහි ‘ක’ කාරයන් බහුල බැවින් ‘කකාරා’ යනු බහු වචනයකි. ‘තිතික්ඛා’ යනාදියෙහි ‘තිතික්ඛනං’ (ඉවසීම) යනාදී වශයෙන් විග්‍රහය වේ; ‘ඉත්ථියමත්වා’ (3-26) සූත්‍රයෙනි. ‘අපරිපඨිතෝ’ යනු ධාතුපාඨයෙහි නොකියවුණු යන්නයි. ‘පාණිවිශේෂෝ’ යනු සත්ත්ව විශේෂයකි. මෙයින් ‘යම්කිසි අයුරකින් සිද්ධිය ද, රූඪියෙන් අර්ථ නිශ්චය ද වේ’ යන්න දක්වයි.

အာသိံ [Pg.249] သာယံ ဂမ္မမာနာယံ သညာဝိသယေ ဓာတူဟိ တိပ္ပစ္စယော ကိစ္စပ္ပစ္စယော စ ယထာ သိယာတိ ‘‘တိကိစ္စာသိဋ္ဌေ’’တိ (၇-၂-၃) သုတ္တိတံ ကစ္စာယနေန. တမိဟ သာမညေန ဝိဓာနာဝ သိဒ္ဓန္တိ နိရူပယိတုမာဟ- ‘ကစ္စာယနေန ပနေ’စ္စာဒိ. တဗ္ဗ အနီယဏျ တေယျ ရိစ္စပ္ပစ္စယာနံ ‘‘တေ ကိစ္စာ’’တိ (၇-၁-၂၂) ကိစ္စသညံ ဝိဓာယ သေသာနံ ‘‘အညေကိတီ’’တိ (၇-၁-၂၃) ကိတ္သညာ ကတာ ကစ္စာယနေန. တေနာဟ- ‘ကိတ သညော’တိ.

ප්‍රාර්ථනා අර්ථයෙහි ද, සංඥා විෂයෙහි ද, ධාතූන්ගෙන් ‘ති’ ප්‍රත්‍යය සහ ‘කිච්ච’ ප්‍රත්‍යයන් වන අයුරින් කච්චායනයන් විසින් ‘තිකච්චාසිට්ඨේ’ (7-2-3) යැයි සූත්‍ර කරන ලදී. එය මෙහිදී පොදු විධික්‍රමයෙන්ම සිද්ධ වන බව නිරූපණය කිරීමට ‘කච්චායනේන පන’ යනාදිය පැවසූහ. තබ්බ, අනීය, ණ්‍ය, තෙය්‍ය, රිච්ච යන ප්‍රත්‍යයන්ට ‘තේ කිච්චා’ (7-1-22) සූත්‍රයෙන් ‘කිච්ච’ සංඥාව පනවා, සෙසු ප්‍රත්‍යයන්ට ‘අඤ්ඤේ කිතී’ (7-1-23) සූත්‍රයෙන් ‘කිත්’ සංඥාව කච්චායනයන් විසින් කරන ලදී. එබැවින් ‘කිත් සංඥා ඇති’ යැයි පැවසූහ.

တဗ္ဗာဒိပ္ပစ္စယော စ ဝိဟိတောတိ သကိယဝေါဟာရေနာဟ. သကိယ သတ္ထေ အဝုတ္တဒေါသံ ပရိဟရိတွာ ဝက္ခမာနနယေန ယုတျဘာဝါ တထာ ဝိဓာနေ အယုတ္တတံ ဒဿေန္တော ‘နစာသိံ သာယ’မိစ္စာဒိမာဟ. ဂုဟနံ, ရုဇနံ, မောဒနန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. သယနံ ဝါ သေယျာ. ဝဇဓာတုနော ဝဿ ဗကာရေန ဘဝိတဗ္ဗံ, သော ကထံ ယကာရေ ပရဘူတေ အသတီတိ အာဟ- ‘စဝဂ္ဂဗယဉာတိယောဂဝိဘာဂါ ဝဿ ဗော’တိ.

‘තබ්බාදී ප්‍රත්‍යයන් ද පනවන ලදී’ යන්න තමාගේ ව්‍යවහාරයෙන් පැවසීය. තමාගේ ශාස්ත්‍රයෙහි නොකියන ලද දෝෂය මඟහැර, ඉදිරියෙහි කියනු ලබන ක්‍රමයෙන් යෝග්‍යතාවක් නොමැති හෙයින් එසේ පැනවීම අයෝග්‍ය බව දක්වමින් ‘න චාසිං සායං’ යනාදිය පැවසීය. ‘ගුහනං’ (සැඟවීම), ‘රුජනං’ (පීඩාව), ‘මෝදනං’ (සතුටු වීම) යනු විග්‍රහයන් ය. සයනය හෝ ‘සෙය්‍යා’ වේ. ‘වජ’ ධාතුවෙහි ‘ව’ කාරයට ‘බ’ කාරය විය යුතුය, ‘ය’ කාරය පරව නොතිබියදී එය කෙසේ වේදැයි අසා, ‘චවග්ගබයඤාති යෝගවිභාගයෙන් ව කාරයට බ කාරය වේ’ යැයි පැවසීය.

၅၁. ကရာ

51. කරා

ရိရိယပ္ပစ္စယေ အာဒိရကာရဿ အနုဗန္ဓတ္တာ အာဟ- ‘အန္တသရာဒိ လောပေါ’တိ.

‘රිරිය’ ප්‍රත්‍යයෙහි ආදි ‘ර’ කාරය අනුබන්ධයක් (හලක්) වන බැවින් ‘අන්ත ස්වර ආදී ලෝපය’ යි පැවසූහ.

၅၂. ဣကိ

52. ඉකි

အထ သရူပေစ္စေတာဝတိ ဝုတ္တေ- ‘ကိရိယတ္ထဿ သရူပေ’တိ ကထံ ဝိညာယတိစ္စာဟ- ‘ကိရိယတ္ထာ’တိစ္စာဒိ. နနု စ လော-ယံ ကတ္တရိ ဝိဓီယ မာနောကထမေတ္ထ သိယာတျာဟ- ‘အကတ္တရိပိ’စ္စာဒိ. အဘိမတော ကစ္စာယနဿ. ပဋိပါဒယိတုမာဟ- ‘တတ္ထာ’တိအာဒိ. ကရဏံ ဥစ္စာရဏံ, အဿ ကရောတိ သမာသဝါကျံ. န ဟိ ဧဝ ဒီဟိ ကာရော ဝိဟိတောတိ အက္ခရေ ဟေဝ ကာရဿ ဝိဟိတတ္တာ အက္ခရသမုဒါယတော န ပပ္ပောတီတိ ဘာဝေါ. အထ စေတိ မတပ္ပဒါနေ. ဧဝါဒိသဒ္ဒဝါစကာ ဧဝကာရာဒယော သာဓဝေါတိ အထ မတန္တိ အတ္ထော.

එසේ නම් ‘සරූපේ’ යැයි පමණක් කී කල්හි ‘ක්‍රියාර්ථයෙහි සරූපයෙහි’ යන්න කෙසේ වටහා ගන්නේදැයි අසා ‘කිරියත්ථා’ යනාදිය පැවසූහ. කිමද, කර්තෘ කාරකයෙහි පනවනු ලබන මෙම ප්‍රත්‍යය මෙහි කෙසේ වේදැයි අසා ‘අකත්තරිපි’ (කර්තෘ නොවන කාරකයන්හි ද) යනාදිය පැවසීය. එය කච්චායනයන්ට ද සම්මතය. එය පැහැදිලි කිරීමට ‘තත්ථා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘කරණං’ යනු උච්චාරණයයි, ‘අස්ස කරෝති’ යනු සමාස වාක්‍යයයි. ‘ඒව’ යනාදී ශබ්දවලින් ‘කාර’ ප්‍රත්‍යය පනවන ලද්දේ නොවේ; අක්ෂරවලින්ම ‘කාර’ ප්‍රත්‍යය පනවන ලද බැවින් අක්ෂර සමූහයෙන් එය නොලැබේ යන්න අදහසයි. ‘අථ ච’ යනු මතයක් ඉදිරිපත් කිරීමෙහි ය. ‘ඒව’ ආදී ශබ්ද ප්‍රකාශ කරන ‘ඒව’ කාරාදීහු නිවැරදි වෙති, යනු එහි අදහසයි.

တတ္ထာတိ တထာ အဘိမတေ တသ္မိံ. နိယမဟေတုနော အဘာဝါတိ အက္ခရေဟေဝ ကာရပ္ပစ္စယော ဝိဓေယျော န ပန ဧဝါဒီဟိစ္စဿ နိယမဿ ယော ဟေတု တဿ ဟေတုနော အဘာဝါ.

‘තත්ථ’ යනු එසේ අභිමත වූ ඒ විෂයෙහි ය. ‘නියම හේතුවක් නොමැති බැවින්’ යනු අක්ෂරවලින්ම ‘කාර’ ප්‍රත්‍යය පැනවිය යුතු මිස ‘ඒව’ ආදී වචනවලින් නොවේ යන නියමයට යම් හේතුවක් ඇද්ද, ඒ හේතුව නොමැති බැවිනි.

၅၃. သီလ

53. සීල

ကိမိဒသီလမိစ္စာဟ- [Pg.250] ‘သီလမ္ပကတိသဘာဝေါ’တိ. တဉ္စ သီလမနုမာနေန ဝိညာယတိစ္စာဟ- ‘တဉ္စေ’စ္စာဒိ. ကိရိယာဝိသယရုစိဝိသေသာနုမိတန္တိ ဥဏှဘောဇနသင်္ခါတာ ကိရိယာ ဝိသယော ယဿ သော (ကိရိယာ) ဝိသယော ရုစိဝိသေသော, တေန အနုမိတန္တိ အတ္ထော. ကိမိဒမာဘိက္ခညန္တိ အာဟ- ‘အာဘိက္ခည’မိစ္စာဒိ. ပုနပ္ပုနဘာဝေါ ပေါနောပုညံ. အာသေ ဝါ တပ္ပရတာတိ တမေဝါဘိက္ခညံ ပရိယာယေဟိ ဖုဋီကရောတိ.

මේ ශීලය යනු කුමක්දැයි අසා ‘සීලං පකති සභාවෝ’ (ශීලය යනු ප්‍රකෘති ස්වභාවයයි) යැයි පැවසීය. එම ශීලය වනාහි අනුමානයෙන් දැනගත යුතුය යන අදහසින් ‘තඤ්ච’ යනාදිය පැවසීය. ‘කිරියාවිසය රුචිවිසේසානුමිතං’ යනු උණුසුම් ආහාර අනුභවය වැනි ක්‍රියාවන් විෂය කරගත් යම් රුචි විශේෂයක් වේද, එයින් අනුමාන කරනු ලබන බව අර්ථයයි. මේ ආභික්ඛඤ්ඤ (නිතර නිතර පැවැත්ම) යනු කුමක්දැයි අසා ‘ආභික්ඛඤ්ඤං’ යනාදිය පැවසීය. නැවත නැවත සිදුවීම ‘පොනොපුඤ්ඤං’ යන්නයි. ‘නිතර ඇසුරු කිරීම හෝ එහි නිරත වීම’ යන්නෙන් එම ආභික්ඛඤ්ඤයම පර්යාය වචනවලින් පැහැදිලි කරයි.

ယဇ္ဇေဝန္တိ ယဒိ အာဘိက္ခညံ တပ္ပတော ဝုစ္စတေ. တဿီလျမိဒံ ဟောတီတိ ဣမိနာ- ‘သီလာဘိက္ခညာဒိ’’သုတ္တေ သီလသဒ္ဒေနေဝါဘိက္ခညဿ ဂဟိတတ္တံ ဒီပေတိ. အညထာပိ သီလတော အညမေဝါဘိက္ခညန္တိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ယသ္မိံ ဒေသေ’တိအာဒိ.

‘යජ්ජේවං’ යනු ඉදින් ආභික්ඛඤ්ඤය (නිතර පැවැත්ම) එහි නිරත වීමක් ලෙස කියනු ලබන්නේ නම් යන්නයි. ‘තස්සීල්‍යමිදං හෝති’ යන්නෙන් ‘සීලාභික්ඛඤ්ඤාදි’ සූත්‍රයෙහි ‘සීල’ ශබ්දයෙන්ම ආභික්ඛඤ්ඤය ද ගන්නා ලද බව දක්වයි. වෙනත් ආකාරයකින්, ශීලයට වඩා ආභික්ඛඤ්ඤය වෙනස්ම එකක් බව දැක්වීමට ‘යස්මිං දේසේ’ යනාදිය පැවසූහ.

ဂမ္မမာနေတိ ပတီယမာနေ. ပတီတိ စ အတ္ထပ္ပကရဏသဒ္ဒန္တရာဒီဟိ. အဘိမတောတိ ပါဏိနိယေဟိ အဘိမတော. အာဝဿကဂ္ဂဟဏာယေဝ သိဒ္ဓေါတိ ဝုတ္တံ ကထမေတ္ထာဝဿမ္ဘာဝေါ ပတီယတိ စ္စာဟ- ‘တဉ္စာ’တိအာဒိ.

‘ගම්මමානේ’ යනු අවබෝධ වන කල්හි යන්නයි. අවබෝධ වීම වනාහි අර්ථ ප්‍රකරණය සහ අන්‍ය ශබ්දයන්ගෙන් සිදුවේ. ‘අභිමතෝ’ යනු පාණිනීවරුන් විසින් අභිමත වූවකි. ‘ආවස්සක’ (අනිවාර්ය බව) ගැනීමෙන්ම එයසිද්ධ වන බව පවසන ලදී. මෙහි අනිවාර්ය බව කෙසේ වැටහෙන්නේදැයි අසා ‘තඤ්ච’ යනාදිය පැවසූහ.

ယောဂဝိဘာဂါတိ ‘ဏီ’တိ ယောဂ ဝိဘာဂါ. သာဓုံ ကရောတိ, ဗြဟ္မံ ဝဒတိ, အသဒ္ဓံ ဘုဉ္ဇတိ, ပဏ္ဍိတမတ္တာနံ မညတီတိ ဝိဂ္ဂဟော. သာဓုန္တိ ကိရိယာဝိသေသနံ. အဿဒ္ဓဘောဇီတိ ဝတေ. ဝတဉ္စ ဘောဇနေ အတ္ထိတာယံ သဒ္ဓအဿဒ္ဓဘောဇနဝိသယာယံ ပဝတ္တိယံ ယဒိ ဘုဉ္ဇတိ အဿဒ္ဓမေဝ ဘုဉ္ဇတိ န သဒ္ဓန္တိ သတ္ထေ ဝုတ္တနိယမော, အဿဒ္ဓံ ဘုဉ္ဇတိ ဧဝါတိ နောတ္တရပဒါဝဓာရဏံ… ဧဝဉှိ ဝိညာယမာနေ ယဒေဝါဿဒ္ဓံ န ဘုဉ္ဇတိ တဒေဝ ဝတလောပေါ သိယာတိ. အညထာပိ ပဋိပါဒယိတုမာဟ- ‘ဃဏန္တာဒီဟိ’စ္စာဒိ.

‘යෝගවිභාගා’ යනු ‘ණී’ යන යෝග විභාගයෙනි. ‘සාධුං කරෝති’ (යහපත කරයි), ‘බ්‍රහ්මං වදති’ (උතුම් දේ පවසයි), ‘අසද්ධං භුඤ්ජති’ (ශ්‍රද්ධාවෙන් තොරව අනුභව කරයි), ‘පණ්ඩිතමත්තානං මඤ්ඤති’ (තමා පණ්ඩිතයෙකු යැයි සිතයි) යනු විග්‍රහයන් ය. ‘සාධුං’ යනු ක්‍රියා විශේෂණයකි. ‘අස්සද්ධභෝජී’ යනු ව්‍රතයෙහි ය. ව්‍රතයෙහි ද භෝජනය ඇති කල්හි, ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව හෝ රහිතව අනුභව කිරීම් විෂයයෙහි වූ පැවැත්මේදී, ඉදින් අනුභව කරන්නේ නම් ශ්‍රද්ධාවෙන් තොරවම අනුභව කරයි මිස ශ්‍රද්ධාවෙන් නොවේ යනු ශාස්ත්‍රයෙහි දැක්වෙන නියමයයි. ‘අසද්ධං භුඤ්ජති ඒව’ යන්නෙන් උත්තර පදය අවධාරණය කිරීමක් නොවේ... මෙසේ වටහා ගන්නා කල්හි, යම් හෙයකින් අශ්‍රද්ධාවෙන් අනුභව නොකරන්නේ නම්, එවිට ව්‍රත ලෝපය සිදුවේ. වෙනත් ආකාරයකින් ද පැහැදිලි කිරීමට ‘ඝණන්තාදීහි’ යනාදිය පැවසූහ.

၅၄. ထာဝ

54. ථාව

သယမေဝ အတ္တနာဧဝ. ကမ္မကတ္တရီတိ ဥဘယတ္ထာပိ ကမ္မကတ္တရိ ပစ္စယော ဗဟုလာဓိကာရာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထ ပန ဧကောပိ ပဒတ္ထော ကမ္မဉ္စ [Pg.251] ဟောတိ ကတ္တာစ ကာရကသတ္တိဘေဒတော. ယထာ ‘ပီယမာနံ မဓု မဒယတီ’တိ ဧကဿာပိ သတ္တိဘေဒါ ကမ္မတ္တံ ကတ္တုတ္တံ, တထာ တြာပီတိ ဝိညေယျံ. ယော ပရံ ဘဉ္ဇတိ တတ္ထပိ သိယာ သာမညဝိဓာနတောတိ အာဟ- ‘နိပါတနဿိ’စ္စာဒိ. ဒေါသန္ဓကာရံ ဘိန္ဒတီတိ ဒေါသန္ဓကာရဘိဒုရော.

තමා විසින් ම, තමා ම යන්නයි. 'කර්මකර්තෘ' යන දෙතැන ම 'බහුලාධිකාර' සූත්‍රය නිසා කර්මකර්තෘ කාරකයෙහි ප්‍රත්‍යය වේ යනු අදහසයි. මෙහි දී කාරක ශක්තියේ වෙනස නිසා එක් පදාර්ථයක් ම කර්මය ද කර්තෘ ද වෙයි. යම් සේ 'බොනු ලබන මී පැණි මත් කරයි' යන්නෙහි එක් දෙයක ම ශක්ති භේදය නිසා කර්ම බව හා කර්තෘ බව ඇති වේ ද, එසේ ම මෙහි ද දත යුතු ය. යමෙක් අනෙකෙකු කඩයි ද, එහි ද සාමාන්‍ය විධානයෙන් විය හැකි බැවින් 'නිපාතනස්ස' යනාදිය පැවසී ය. ද්වේෂ නමැති අඳුර සිඳින්නේ 'දෝෂන්ධකාරභිදුර' නම් වේ.

၅၅. ကတ္တ

55. කර්තෘ

ဘူတသဒ္ဒေနေတ္ထာဓိပ္ပေတတ္ထမုပဒဿေတုမာဟ- ‘ဘူတမတီတ’မိစ္စာဒိ. အညထာတိ ယဒျတိက္ကန္တဝစနော န သိယာတိ အတ္ထော.

මෙහි 'භූත' ශබ්දයෙන් අදහස් කරන අර්ථය දැක්වීම සඳහා 'භූතං අතීතං' යනාදිය පැවසී ය. 'වෙනත් ආකාරයකින්' යනු, ඉදින් අතීත කාලය ප්‍රකාශ කරන්නක් නොවේ නම් යනු අර්ථයයි.

နနုစာတြေတရေတရနိဿယဒေါသော ပသဇ္ဇတေ, သတီ ဟိ ဘူတာဓိကာရေတ္တော ဝိဓီယတေ, သတိ စ တ္တေ ဘူတသဒ္ဒဿ နိပ္ဖတ္တီတိ ဖုဋော ယေဝိတရေတရနိဿယဒေါသောတိ. နေသဒေါသော, သင်္ကေတာတိ ဗျတ္တော သဒ္ဒတ္ထသမ္ဗန္ဓော စိရကာလပ္ပဝတ္တော, နာဿ ကိဉ္စိ အသာဓုတ္တံ, အတိက္ကန္တေ စာဿ ဝုတ္တိ သဒ္ဒသတ္တိသဘာဝတော ဝေဒိတဗ္ဗာ. က္တဝန္တာ ဒယောပိ စရဟိ သဒ္ဒသတ္တိသဘာဝတော ဘူတေဧဝ ဘဝိဿန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဘူတသဒ္ဒေါ-ယမတိက္ကန္တတ္ထေ ပသိဒ္ဓေါ က္တဝန္တာဒယောတွပ္ပသိဒ္ဓါ, အတော တေန ပသိဒ္ဓတ္ထေနာပ္ပသိဒ္ဓါနမနွာချာနံ ကရီယတီတိ. ဘူတေတိ စာယံ ပကတိဝိသေသနံ ဝါ သိယာ ‘ဘူတတ္ထေ ဝတ္တမာနာ’တိ, ပစ္စယတ္ထ ဝိသေသနံ ဝါ’ဘူတေ ကတ္တရီ’တိ, တတြ ကဿိဒံ ဝိသေသနန္တိ အာဟဘူတေတိ ပကတိဝိသေသန’န္တိ. ကုတောစ္စာဟ- ‘သမ္ဗန္ဓဿ စေ’တျာဒိ. အထ ပစ္စယတ္ထဝိသေသနေ ကော ဒေါသောစ္စာဟ- ‘ပစ္စယတ္ထဝိသေသနေ ဟိ’စ္စာဒိ. ပစ္စယတ္ထဿ ကတ္တုနော အနဘိက္ကန္တတ္တာ အယန္တိ ပယောဂေါ နောပပဇ္ဇတေတိ ဘာဝေါ. အဘိဓေယျေတိ ဣမိနာ ပယောဇနာဒိံ ဗျဝစ္ဆိန္ဒတိ.

මෙහි අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එකිනෙකා මත යැපීමේ දෝෂය (ඉතරේතරාශ්‍රය දෝෂය) ඇති වේ නොවේ ද? 'භූත' යන අධිකාරය ඇති කල්හි 'ත' ප්‍රත්‍යය පනවනු ලැබේ, 'ත' ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි 'භූත' ශබ්දයේ සිද්ධිය (නිෂ්පත්තිය) වේ, එබැවින් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් යැපීමේ දෝෂය පැහැදිලිව ම පවතී. මෙය දෝෂයක් නොවේ. සංකේතය (සම්මුතිය) නම් බොහෝ කලක් තිස්සේ පවතින ප්‍රකට ශබ්ද-අර්ථ සම්බන්ධයයි, එහි කිසිදු අසාධු බවක් නැත. අතීත කාලයෙහි එහි පැවැත්ම ශබ්ද ශක්තියේ ස්වභාවයෙන් ම දත යුතුය. එසේ නම් 'ක්තවන්තු' ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද ශබ්ද ශක්ති ස්වභාවයෙන් ම අතීත කාලයෙහි ම සිදුවන්නේ යැයි නොපැවසිය යුතු ය. 'භූත' ශබ්දය අතීත අර්ථයෙහි ප්‍රසිද්ධ ය, නමුත් 'ක්තවන්තු' ආදී ප්‍රත්‍යයන් අප්‍රසිද්ධ ය. එබැවින් ඒ ප්‍රසිද්ධ අර්ථය ඇති පදයෙන් අප්‍රසිද්ධ පදයන්ගේ විග්‍රහය කරනු ලැබේ. 'භූතෙ' යන්න 'භූත අර්ථයෙහි පවතින' යනුවෙන් ධාතු ප්‍රකෘතියේ විශේෂණයක් හෝ 'අතීත වූ කර්තෘ කෙරෙහි' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යාර්ථ විශේෂණයක් හෝ විය හැකි ය. එහිදී මෙය කාගේ විශේෂණයක් දැයි විමසූ විට 'භූතෙ යනු ප්‍රකෘති විශේෂණයකි' යි පැවසී ය. කුමක් නිසාද යත් 'සම්බන්ධස්ස චේ' යනාදිය පැවසී ය. එසේ නම්, ප්‍රත්‍යාර්ථ විශේෂණයක් වීමේදී ඇති වන දෝෂය කුමක්දැයි විමසූ විට 'ප්‍රත්‍යාර්ථ විශේෂණයේදී හි' යනාදිය පැවසී ය. ප්‍රත්‍යාර්ථය වන කර්තෘ අතීත නොවන බැවින්, 'අයං' යන මේ යෙදුම නොගැලපේ යනු අදහසයි. 'අභිධෙය්‍යෙ' යන්නෙන් මෙහිදී ප්‍රයෝජනය ආදිය බැහැර කරයි.

၅၆. က္တော

56. 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය

ကမ္မေ ဂုဏီဘူတတ္တာတိ ကမ္မေ သတိ ဘာဝဿာပ္ပဓာနတ္တာ. ‘‘ဂုဏမုချေသု မုချေယေဝ ကာရိယသမ္ပစ္စယော’’တိ မုချေ ကမ္မေယေဝ ပစ္စယော, န တု ဘာဝေ တဿေတ္ထာပ္ပဓာနတ္တာ.

'කර්මයෙහි ගුණීභූත වූ බැවින්' යනු කර්මය ඇති කල්හි භාවය (ක්‍රියාව) අප්‍රධාන වන බැවිනි. 'අප්‍රධාන සහ ප්‍රධාන යන දෙක්හි ප්‍රධාන වූ දෙයෙහි ම කාර්යය සිදුවේ' යන න්‍යාය අනුව, ප්‍රධාන වූ කර්මයෙහි ම ප්‍රත්‍යය වේ, මෙහි දී භාවය අප්‍රධාන බැවින් භාවයෙහි ප්‍රත්‍යය නොවේ.

၅၇. ကတ္တ

57. කර්තෘ

နနုစာရမ္ဘေတိ [Pg.252] ဝုတ္တံ- ‘ကိရိယာရမ္ဘေ’တိ ကထန္တိ အာဟ- ‘သောစေ’စ္စာဒိ. သော စ အာရမ္ဘော. ကိရိယာယေဝ အာရမ္ဘောကိရိယာရမ္ဘော တသ္မိံ. ကိရိယာရမ္ဘေတိ သာမညေန ဝုတ္တတ္တာ ကိရိယတ္ထဝိသေသနံ ဝါ ဧတံသိယာ ပစ္စယတ္ထဝိသေသနံ ဝါ ဥဘယထာပိ န ဒေါသောတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ကိရိယတ္ထဝိသေသနံ စေတ’န္တိအာဒိ. ပစ္စယတ္ထဝိသေသနပက္ခေပိ သာမတ္ထိယာ အာရမ္ဘေ ကိရိယတ္ထဿာပိ ပဝတ္တီ ဟောတီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ကိရိယတ္ထဿာပိ’စ္စာဒိ. သာမတ္ထိယံ ဒဿေတိ ‘သာမတ္ထိယမ္ပနာ’တိအာဒိနာ. အနန္တရသုတ္တေန ယော ဝိဟိတော က္တော, သောပိ သာမညေန ဝစနတော ဘာဝကမ္မေသု အာရမ္ဘေပိ ဟောတီတိ ယောဇနာ. သာမညေန ဝစနတောတိ ‘‘က္တော ဘာဝကမ္မေသူ’’တိ (၅-၅၆) သာမညေန ဝစနတော. ဘာဝကမ္မေသုစေတိ ဧဝံ န ဝုတ္တန္တိ ‘ယထာပတ္တဉ္စေ’တိ ဝဒတာ ဝုတ္တိကာရေနေဝံ န ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော.

'ආරම්භයෙහි' යයි පවසන ලද්දේ 'ක්‍රියාවේ ආරම්භයෙහි' කෙසේ දැයි විමසූ කල 'සෝ ච' යනාදිය පැවසී ය. ඒ ආරම්භයයි. ක්‍රියාවේ ම ආරම්භය ක්‍රියාවාරම්භයයි, එහි යනුයි. 'ක්‍රියාවාරම්භයෙහි' යයි පොදුවේ පැවසූ බැවින් මෙය ක්‍රියාර්ථයේ විශේෂණයක් හෝ ප්‍රත්‍යාර්ථයේ විශේෂණයක් හෝ විය හැකි ය. ක්‍රම දෙකෙහි ම දෝෂයක් නැති බව දැක්වීමට 'මෙය ක්‍රියාර්ථයේ විශේෂණයකි' යනාදිය පැවසී ය. ප්‍රත්‍යාර්ථ විශේෂණ පක්ෂයේදී ද, සාමර්ථ්‍යය නිසා ආරම්භයෙහි ක්‍රියාර්ථයේ ද පැවැත්ම සිදුවේ යයි දැක්වීම සඳහා 'ක්‍රියාර්ථයෙහි ද' යනාදිය පැවසී ය. සාමර්ථ්‍යය දක්වන්නේ 'සාමර්ථ්‍යය වනාහි' යනාදියෙනි. අනතුරු සූත්‍රයෙන් යම් 'ක්ත' ප්‍රත්‍යයක් පනවන ලද්දේ ද, එය ද සාමාන්‍ය වචනයෙන් භාව සහ කර්ම කාරකයන්හි ආරම්භයෙහි ද වේ යනු සම්බන්ධයයි. සාමාන්‍ය වචනයෙන් යනු 'ක්තෝ භාවකම්මේසු' යන සාමාන්‍ය වචනයෙනි. 'භාවකම්මේසු ච' යනුවෙන් මෙසේ නොපැවසූයේ 'යථාපත්තං ච' යන්න පවසන වෘත්තිකාරයන් විසින් මෙසේ නොපැවසූ බැවිනි යනු අර්ථයයි.

ကသ္မာ ဧဝံ န ဝုတ္တန္တိ အာဟ- ‘ပုဗ္ဗသ္မိံ ဝိယာ’တိ အာဒိ. အနိယမုပ္ပတ္တိ သညာယ သတိ ဉာပနန္တိ တန္နိသေဓေတုမာဟ- ‘ပုနဗ္ဗစနတော’တိအာဒိ. မာသင်္ကီတိ ကမ္မနိ, တေနေဝုပ္ပတ္တီတိ ပဌမာ. ဧဝံ မညတေ ‘‘ဘာဝကမ္မ ဂဟဏံ စာကာရေနာနုကဍ္ဎိယ ‘ဘာဝကမ္မေသု စာ’တျနေန က္တေဝိဓီယ မာနေ ဣဒမာသင်္ကီယတေ ‘ပုဗ္ဗေနေဝ သာမညေန သိဒ္ဓေ ပုနဗ္ဗစနာ ကိရိယတ္ထာနိယမေန တ္တဿုပ္ပတ္တီ’တိ, ယထာပတ္တဉ္စေတိ ဟျုစ္စမာနေ စကာရေန ယထာပတ္တမ္ပိ ကာရိယမနုညာယတေတိ ပုဗ္ဗေနေဝ ဝစနေန ဘာဝကမ္မေသွာရမ္ဘေပိ ယထာပတ္တော က္တော ဘဝတီတိ ဝိညာယတေ’’တိ. ဧဝဉ္စရဟိ ဘာဝကမ္မေသွာရမ္ဘေပိ ပုဗ္ဗေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ ‘‘ကတ္တရိအာရမ္ဘေ’’ဣစ္စေဝ ဝုစ္စေယျ ကိံ စကာရေနေ စ္စာသင်္ကိယာဟ- ‘ပဒါနမဝဓာရဏ ဖလတ္တာ’စ္စာဒိ.

කුමක් හෙයින් මෙසේ නොපැවසුවේද යත් 'පූර්වයෙහි මෙන්' යනාදිය පැවසී ය. අනියමයෙන් උපදින්නේය යන හැඟීම ඇති කල්හි, එය වැළැක්වීම සඳහා 'නැවත පැවසීමෙන්' යනාදිය පැවසී ය. 'මාසංකී' යනු කර්මයෙහි ය, එබැවින් ම ප්‍රථමා විභක්තියෙන් උපත වේ. මෙසේ සිතනු ලැබේ: 'ච' කාරයෙන් භාව සහ කර්ම යන ග්‍රහණය ඇදගෙන 'භාවකම්මේසු ච' යන්නෙන් 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය පනවන කල්හි, 'පූර්ව සූත්‍රයේ ම සාමාන්‍යයෙන් සිද්ධ වන කල්හි නැවත පැවසීමෙන් ක්‍රියාර්ථයේ නියමයක් නොමැතිව 'ත' ප්‍රත්‍යය උපදී' යයි මෙසේ සැක කරනු ලැබේ. 'යථාපත්තං ච' යයි පවසන කල්හි 'ච' කාරයෙන් ලැබිය යුතු පරිදි ද කාර්යය අනුදැනෙන බැවින්, පූර්ව වචනයෙන් ම භාව සහ කර්මයන්හි ආරම්භයෙහි ද ලැබිය යුතු 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වේ යයි දැනගත යුතු ය. එසේ නම්, භාව සහ කර්මයන්හි ආරම්භයෙහි ද පූර්ව සූත්‍රයෙන් ම සිද්ධ වන බැවින් 'කර්තරි ආරම්භේ' යනුවෙන්ම පැවසිය හැකිව තිබියදී 'ච' කාරයෙන් කුමන ප්‍රයෝජනයක්දැයි සැක කොට 'පදයන්ගේ අවධාරණය ඵල කොට ඇති බැවින්' යනාදිය පැවසී ය.

နနုစာဒိဘူတော ကိရိယာက္ခဏော အာရမ္ဘော နာမ, ဗဟူဟိ ကိရိယာက္ခဏေဟိ ကဋေ ပရိသမတ္တေယေဝ ဘူတော ကာလော စ ဘဝတီတိ ကိရိယာဖလဿာပရိနိပ္ဖန္နတ္တာ ဝတ္တမာနောဝ ကာလောတိ တတြက္တော န ပပ္ပောတိစ္စာသင်္ကိယာဟ- ‘ကိရိယာဖလဿိ’စ္စာဒိ. ကဋေကဒေသဿာပိ ကဋတ္တာ [Pg.253] တဿ စ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဘူတဝစနိစ္ဆာတိ ဘာဝေါ. နနုစာဒိသူတေ ကိရိယာက္ခဏကာလေ ကဋော နာဘိနိဗ္ဗတ္တော, ကဋကာရဏဘူတာ ဗီရဏာဝ ဟိ တဒါ သန္တိ, န စ တဒဝတ္ထာ တေ ဧဝ ကဋောတိ ကထံ ‘ပကတော ကဋော’တိ ဘူတကာလေန ပကတသဒ္ဒေန ကဋသဒ္ဒသမာနာဓိကရဏတ္တမိစ္စာဟ- ‘အာဒိဘူတေနေ’စ္စာဒိ. တတ္ထ တသ္မိံ ဝိသေသေ. ပကတ္တုံ အာရဘိ, ပကတ္တုံ အာရဘီယိတ္ထ, ပသောတ္တုံ အာရဘိ, ပသောတ္တုံ အာရဘနန္တိ အတ္ထေ တ္တော.

පළමුව උපන් ක්‍රියා ක්ෂණය ආරම්භය නම් වේ. ක්‍රියා ක්ෂණ රාශියකින් පැදුර නිම වූ පසුව ම අතීත කාලය ද වේ. ක්‍රියා ඵලය මෙතෙක් නිම වී නොමැති බැවින් එය වර්තමාන කාලය ම වේ, එබැවින් එහි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය නොපැමිණේ යයි සැක කොට 'ක්‍රියා ඵලයේ' යනාදිය පැවසී ය. පැදුරේ එක් කොටසක් වුවද නිම වූ බැවින් සහ එය සිද්ධ වූ බැවින් අතීත කාලය පැවසීමේ කැමැත්ත (විවක්ෂාව) වේ යනු අදහසයි. පළමු ක්‍රියා ක්ෂණ කාලයෙහි පැදුර නිම වී නැත, පැදුර සෑදීමට හේතු වූ බීරණ තණකොළ පමණක් එකල ඇත. ඒ තණකොළ පැදුර නොවේ. එසේ නම් 'කරන ලද පැදුර' යනුවෙන් අතීත කාලීන වූ 'ප්‍රකෘත' ශබ්දය 'පැදුර' යන ශබ්දය සමඟ සමානාධිකරණ වන්නේ කෙසේදැයි විමසූ කල 'ආදිභූතේන' යනාදිය පැවසී ය. එහි යනු ඒ විශේෂයෙහි ය. 'කරන්නට පටන් ගත්තේය', 'කරන්නට පටන් ගන්නා ලදී', 'වියන්නට පටන් ගත්තේය', 'වියන්නට පටන් ගන්නා ලදී' යන අර්ථයන්හි 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය වේ.

၅၈. ဌာသ

58. ඨාස ධාතුව

အနာရမ္ဘတ္ထံဝစနန္တိ အာရမ္ဘေ ပုဗ္ဗေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ. အပါဒိနောပိသိလိသဿ သကမ္မကတ္တာ- ‘ယေဘုယျေနာ’တိ ဝုတ္တံ. သကမ္မကတ္ထန္တိ ဝတွာ သကမ္မတ္တမေသံ ပါဒိယောဂေ သတိ ဟောတီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ပါဒိသဟိတာ’စ္စာဒိ. ခဋောပိကာ မဉ္စော.

'ආරම්භය සඳහා නොවේ' යන වචනය, ආරම්භයෙහි පූර්ව සූත්‍රයෙන් ම සිද්ධ වී ඇති බැවිනි. උපසර්ග රහිත 'සිලිස' ධාතුව ද සකර්මක බැවින් 'බොහෝ සෙයින්' යයි පවසන ලදී. සකර්මක අර්ථයෙහි යයි පවසා, 'ප' ආදී උපසර්ගයන් යෙදුණු කල්හි (ප්‍රත්‍යය) වේ යයි දැක්වීම සඳහා 'පාදිසහිතා' යනාදිය පැවසී ය. 'ඛටෝපිකා' යනු ඇඳයි.

၅၉. ဂမ

59. ගම ධාතුව

အဝိဝစ္ဆိတကမ္မော စေဟာကမ္မကောတိ ကထယမာဟ- ‘အဝိဇ္ဇမာနေ’စ္စာဒိ. ယာတဝန္တော ယာတာ, ယာနံ ယာတံ. အယောယိတ္ထာတိ ယာ တော. က္တော န ဝိဓာတဗ္ဗော ပါဏိနိယေဟိ ဝိယ. ကာရဏသာမဂ္ဂိယံ ဘူတာယန္တိ သဿာဒိဟေတုဘူတသမိဒ္ဓိယံ ဘူတာယံ. သာ စ ဘူတာ ယေဝါတီမိနာ ကာရဏသာမဂ္ဂိယာ အတီတကာလိကတ္တမာဟ.

ඉදින් කර්මය විවක්ෂා නොකරන ලද්දේ නම් අකර්මක වේ යයි පවසමින් 'අවිජ්ජමාන' යනාදිය පැවසී ය. 'යාතවන්තෝ' යනු ගියවුන් ය, 'යානං යාතං' යනු යානය යන ලදී යන්නයි. 'අයෝයිත්ථ' යනු ගියේය යන්නයි, එහි 'ත' ප්‍රත්‍යය වේ. පාණිනීවරුන් මෙන් 'ක්ත' ප්‍රත්‍යය නොපැනවිය යුතු ය. කාරණ සාමග්‍රිය (හේතු සම්පූර්ණත්වය) ඇති කල්හි යනු, ධාන්‍ය ආදියේ වැඩීමට හේතු වූ සමෘද්ධිය ඇති කල්හි යන්නයි. එය ද අතීත වූවක් ම ය යන්නෙන්, මේ කාරණ සාමග්‍රියෙහි අතීත කාලීන බව පැවසී ය.

၆၀. အာဟာ

60. පැවසී ය

အာဓာရေစေတိ အနုဝုတ္တိယာ ဧတ္ထ စကာရတော ‘ယထာပတ္တဉ္စေ’တိ သမ္ဗန္ဓာ ဝုတ္တန္တိ သေသော. ဧဝံ န ကုတောစိ အပကဿနံ သိယာတိ ဧဝမာဓာရာဒိကေ အနုဝတ္တမာနေ သတိ ကုတောစိ အာဓာရာဒိတော အပကဿနံ ဝိသုံ ကရဏံ န သိယာတိ အတ္ထော. တထာ သတိ ဟေဋ္ဌာ သုတ္တေနေကယောဂမေဝ ကရေယျာတိ အဓိပ္ပာယော. ဘာဝကမ္မေသူတိ သမ္ဗဇ္ဈတေတိ ယောဇနာ.

'ආධාරයෙහි ද' යන අනුවෘත්තියෙන් මෙහි 'ච' කාරය නිසා 'යථාපත්තං ච' යන්න සම්බන්ධ වන බැවින් 'පැවසී ය' යන්න ඉතිරි කොටසයි. මෙසේ කිසිදු තැනකින් බැහැර කිරීමක් නොවිය යුතුය යනු, මෙසේ ආධාර ආදිය අනුවර්තනය වන කල්හි, කිසිදු ආධාර ආදියෙන් වෙන් කිරීමක් (වෙනම කිරීමක්) නොවිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. එසේ වූ කල්හි යට සූත්‍රය සමඟ එක් සූත්‍රයක් ම කරන්නේය යනු අදහසයි. 'භාව සහ කර්මයන්හි' යන්න සම්බන්ධ වේ යනු යෝජනාවයි.

ဗဟုလဿ ဘာဝေါ ကမ္မံဝါတိ ဗဟွတ္ထာဒါနမေဝါတြ ဗဟုလသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ ဘာဝေါ ကမ္မံစေတိ တတ္ထ ပစ္စယော. ကေစီတိ ပါဏိနိယေ ယေဝ သန္ဓာယာဟ. တဿာပိ ဘူတေယေဝ ပဝတ္တိမုပဒိသတိ ‘သောပိ’စ္စာဒိ

බහුල බවෙහි භාවය හෝ කර්මය යනු 'බහුලස්ස භාවෝ කම්මං වා' යන්නයි. මෙහි 'බහුල' ශබ්දයේ ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත (භාවිත වන හේතුව) බොහෝ අර්ථයන් ගැනීම ම ය. එහි 'භාවය' සහ 'කර්මය' යන්නෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'කේචි' (සමහරු) යන්නෙන් පාණිනීය ව්‍යාකරණඥයන් ම අදහස් කොට කීවේය. ඔහු ද 'සෝපි' යනාදීන් අතීත කාලයෙහි ම එහි පැවැත්ම උපදේශ කරයි.

နာ[Pg.254]. ဘိဇ္ဇမာနန္တိ ပစ္စမာနံ. ပရရူပေန ပဿိန္နောတိ ယောဇနာ. ကေစိတိ တေယေဝ. ‘‘မတိဗုဒ္ဓိပူဇတ္ထေဟိ စေ’’တိ (၃-၂-၁၈၈) တေသံ သုတ္တေ စသဒ္ဒါကဍ္ဎိတေ ဒဿေတိ ‘ယထာ’တိအာဒိနာ. အက္ကောစ္ဆိ တန္တိ ကမ္မေ ဝိဂ္ဂဟမာဟ, တန္တိ ကမ္မပဒံ, ဧဝမုပရိပိ စုရာဒိဏိလောပေ ‘‘နိမိတ္တာဘာဝေ နေမိတ္တိကဿာပျဘာဝေါ’’တျာကာရနိဝတ္တိ. ကသိရယံ ဂတျာဒျနေ ကတ္ထော, ကဋ္ဌံတျတြ ကိမတ္ထောတိ အာဟ- ‘ဧတ္ထ ဟိံသတ္ထော’တိ.

න්‍යාසයෙහි: 'භිජ්ජමානං' යනු පැසෙන (පිසෙන) සුලු බවයි. 'පරරූපයෙන් දක්නා සුලු වූ' යනු සම්බන්ධයයි. 'කේචි' යනු ඔවුන් ම ය. 'මතිබුද්ධිපූජත්ථේහි ච' යන ඔවුන්ගේ සූත්‍රයෙහි 'ච' ශබ්දයෙන් ආකර්ෂණය කරන ලද්ද 'යථා' යනාදීන් දක්වයි. 'අක්කොච්ඡි තං' යන්නෙන් කර්ම විග්‍රහය ප්‍රකාශ කළේය. 'තං' යනු කර්ම පදයයි. මින් මතු ද චුරාදි 'ණි' ප්‍රත්‍යය ලෝප වීමේදී 'නිමිත්තක් නොමැති කල්හි නෛමිත්තිකයාගේ ද (නිමිත්තෙන් උපදින්නාගේ ද) අභාවය වේ' යන න්‍යායෙන් 'ආ' කාරය වැළකී යයි. 'කසිරි' යනු ගමනාදී නොයෙක් අර්ථයන්හි පවතී. 'කට්ඨං' යන්නෙහි කුමන අර්ථයක්දැයි විමසා 'මෙහි හිංසා අර්ථය වේ' යැයි පැවසීය.

ဟေတုနောတိ ဒုက္ခဖလဿ ဟေတုနော အဂျာဒိနော. ကဋ္ဌသဒ္ဒဿ ဖလဟေတုဘူတေ အဂျာဒိကေ ဝတ္တမာနေ ဧဝံ ဟောတု ဖလေဝတ္တမာနေ ကထန္တိ အာဟ- ‘ယဒါပနာ’တိအာဒိ. ကောဓာတိကော ဣဓ.

'හේතුනෝ' යනු දුක් නැමැති ඵලයේ හේතුව වූ ගින්න ආදියේ ය. 'කට්ඨ' ශබ්දය ඵලයට හේතු වූ ගින්න ආදියෙහි පවතින කල්හි මෙසේ වේවා, ඵලයෙහි පවතින කල්හි කෙසේ වේදැයි විමසා 'යදා පන' යනාදීන් පැවසීය. මෙහි 'ක්‍රෝධාතික' යනු ක්‍රෝධය අධික වූ තැනැත්තා ය.

၆၁. တုံတာ

61. 'තුං' සහ 'තා' ප්‍රත්‍යයෝ ය.

နနု စ ဘာဝေဣတိ ဘဝတိနာယံ ဃဏန္တေန နိဒ္ဒေသော ကရီယတီတိ ဘဝတိဝိသယောဝ ပစ္စယတ္ထနိဒ္ဒေသော ကတော ဘဝတိ, တတော စ ဘဝတိနော ယော ဘာဝေါ တသ္မိံယေဝ ဝါစ္စေ ပစ္စယော သိယာ, သော စ ဘဝတိတော ယေဝုပ္ပဇ္ဇမာနေန ပစ္စယေန သက္ကာဘိဓာတုံ တတော တသ္မာဝ ပစ္စယေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ကထံ ပစိတုံ ပါကော စာဂေါ ရာဂေါတိပစာဒီဟိဘဝတိ စ္စာဟ- ‘ဘဝနံဘာဝေါ ကိရိယာဓာတွတ္ထော’တိ.

යම් හෙයකින් 'භාවයෙහි' යනු 'භවති' (වෙයි) යන ධාතුවෙන් 'ඝඤ්' ප්‍රත්‍යය අන්ත කොට ඇති පදයෙන් කරනු ලබන නිර්දේශයක් නොවේද? එබැවින් 'භවති' ධාතු විෂයෙහි ම ප්‍රත්‍යාර්ථ නිර්දේශය කරන ලද්දේ වෙයි. එවිට 'භවති' ධාතුවෙහි යම් භාවයක් වේ ද, එම කියයුතු අර්ථයෙහි ම ප්‍රත්‍යය විය යුතුය. එය ද 'භවති' ධාතුවෙන් ම උපදින ප්‍රත්‍යය මගින් ප්‍රකාශ කළ හැකි බැවින්, එම ධාතුවෙන් ම ප්‍රත්‍යය විය යුතුය. එසේ නම් 'පචිතුං' (පිසීමට), 'පාකෝ' (පිසීම), 'චාගෝ' (ත්‍යාගය), 'රාගෝ' (රාගය) යනාදී වශයෙන් 'පච්' ආදී ධාතූන්ගෙන් කෙසේ නම් සිද්ධ වේදැයි අසා, 'භවනය හෙවත් භාවය යනු ක්‍රියාව හෙවත් ධාත්වර්ථයයි' යනුවෙන් පැවසීය.

ကိရိယာသာမညဉှိ သဗ္ဗဓာတွတ္ထာနုဂတံ ဘဝတိဿတ္ထော, တေန ကိရိယာသာမညဝါစိနာတ္ထနိဒ္ဒေသော ကရီယမာနော သဗ္ဗဓာတုဝိသယေ ကတော ဘဝတိ တသ္မာ ပစာဒီဟိပိ ဘဝတီတျဓိပ္ပာယော.

සියලු ධාත්වර්ථයන්හි අනුගත වූ ක්‍රියා සාමාන්‍යය ම 'භවති' යන්නෙහි අර්ථයයි. එබැවින් ක්‍රියා සාමාන්‍යය පවසන අර්ථ නිර්දේශය කරනු ලබන කල්හි, එය සියලු ධාතුන් විෂයෙහි ම කරන ලද්දේ වෙයි. එනිසා 'පච්' ආදී ධාතූන්ගෙන් ද එය සිද්ධ වෙයි යනු මෙහි අදහසයි.

နနု စာတြ တုမာဒယော ဘာဝေ ဘဝန္တီတိ ဝုတ္တေ န ဝိညာယတေ ကိံဝိသေသိတေ ဘာဝေ တုမာဒယော ဘဝန္တိစ္စာဟ- ‘ယတော’စ္စာဒိ. တဿာတိ ဓာတုနော. ယော ဝတ္တဗ္ဗော ဘာဝေါတိ ယော ဝါစ္စော ဘာဝေါ. ကုတောစ္စာဟ- ‘သမ္ဗန္ဓာ’တိ. တုမာဒီနံ ယာ ပကတိ တာယ ဝါစ္စေနေဝ ဘာဝေန သဟ သမ္ဗန္ဓာတိ အတ္ထော. ဌာတဗ္ဗန္တိ ဘာဝေ တဗ္ဗော. အထ ကြိယာယံတျနေန တဗ္ဗာဒျဘိဟိတဿ ဒဗ္ဗရူပါပန္နဿ ဘာဝဿ ကထံ ဂဟဏံတျာဟ- ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ. သကနိဿယကိရိယာဗျပဒေသောတိ ဒဗ္ဗ ရူပဿ အတ္တနော နိဿယဘူတာယ ကိရိယာယ ဗျပဒေသော ဒဋ္ဌုံ စက္ခုစ္စာဒေါ ဘဝနကိရိယာယ ပတီယမာနတ္တာ တုမာဒယော ဘဝန္တေဝ.

මෙහි 'තුං' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ භාවයෙහි වෙති'යි පැවසූ කල්හි, කුමන විශේෂත්වයකින් යුත් භාවයෙහි 'තුං' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙත්දැයි නොදැනෙන බැවින් 'යතෝ' යනාදීන් පැවසීය. 'තස්ස' යනු ඒ ධාතුවෙහි ය. 'යම් කිවයුතු භාවයක් ද' යනු ප්‍රකාශ කළ යුතු භාවයයි. කුමකින්දැයි අසා 'සම්බන්ධයෙන්' යැයි පැවසීය. 'තුං' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ යම් ප්‍රකෘතියක් (ධාතුවක්) වේ ද, එමගින් කියැවෙන භාවය සමග ම සම්බන්ධය යනු මෙහි අර්ථයයි. 'ඨාතබ්බං' යන්නෙහි භාව අර්ථයෙහි 'තබ්බ' ප්‍රත්‍යය වේ. එසේ නම්, 'ක්‍රියාවෙහි' යන්නෙන්, 'තබ්බ' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ප්‍රකාශිත වූ ද්‍රව්‍ය ස්වරූපයට පත් වූ භාවය ග්‍රහණය කරන්නේ කෙසේදැයි අසා, 'යදිපි' යනාදීන් පැවසීය. 'තමාට ආශ්‍රය වූ ක්‍රියාව හැඟවීම' යනු ද්‍රව්‍ය ස්වරූපයට පත් වූ තමාට ආශ්‍රය වූ ක්‍රියාව හැඟවීමයි. දැකීම පිණිස ඇස යනාදී තැන්හි පැවැත්මේ ක්‍රියාව වැටහෙන බැවින් 'තුං' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති ම ය.

နနု [Pg.255] စ တုမာဒီနံ ဘာဝေ ဝိဟိတတ္တာ ကိရိယာယေဝ ပဓာနတ္တန္တိ ကမ္မ ကာရကံ နပ္ပတီယတေတိ ကထံ ‘ကဋံ ကာတုံ ဂစ္ဆတီ’တိ သိယာစ္စာ သင်္ကိယ ပဋိပါဒေတုမာဟ- ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ. ဓာတွတ္ထကတော ကိရိယာသင်္ခါတေန ဓာတွတ္ထေန ကတော. အတ္ထီတိ ဣမိနာ ယတ္ထ ‘သုပျတေ ဒေဝ ဒတ္တေနေ’စ္စာဒေါ နတ္ထိ, တတ္ထ န ကမ္မမ္ပတီယတေတိ ဒဿေတိ.

'තුං' ආදී ප්‍රත්‍යයන් භාවයෙහි පනවන ලද බැවින් ක්‍රියාව ම ප්‍රධාන වන හෙයින් කර්ම කාරකය නොවැටහේ නම්, 'කටං කාතුං ගච්ඡති' (පැදුර කිරීමට යයි) යන්න කෙසේ සිද්ධ වේදැයි සැක කොට, එය පැහැදිලි කරනු පිණිස 'යදිපි' යනාදීන් පැවසීය. 'ධාත්වත්ථකතෝ' යනු ක්‍රියාව වශයෙන් හැඳින්වෙන ධාත්වර්ථයෙන් කරන ලද යන්නයි. 'ඇත' යන්නෙන්, යම් තැනක 'සුප්පතේ දේවදත්තෙන' (දේවදත්තයා විසින් නිදනු ලැබේ) යනාදී තැන්හි කර්මයක් නැත්ද, එහි කර්මයක් නොවැටහෙන බව දක්වයි.

‘‘ဣစ္ဆတ္ထေသု သမာနကတ္တုကေသု တဝေတုံ ဝါ’’တိ (၄-၂-၁၂) ကစ္စာနေန အတဒတ္ထာယမ္ပိကိရိယာယံ တုမာဒယော ယထာသိယုန္တိ ဝိသုံ သုတ္တိတံ, တေနာဟ- ‘ဣစ္ဆတ္ထေသ္မိ’စ္စာဒိ. ယထာ ‘ဘောတ္တုံ ပစတီ’တျာဒေါ ဘောဇနကိရိယာ ပယောဇနာ ပစနကိရိယာ ဟောတိ, နေဝမေတ္ထ တပ္ပ ယောဇနာ ဣစ္ဆာ… ပစနကိရိယာယဝိယတပ္ပယောဇနတ္တာဘာဝတောတိ အယမဿာဓိပ္ပာယော. ပုနေစ္စာဒိနာ ဝုတ္တာနိဋ္ဌပါတဿာသင်္ကံ ဝိရစယမာဟ- ‘အတဒတ္ထာယမ္ပိ’စ္စာဒိ.

'ඉච්ඡත්ථේසු සමානකත්තුකේසු තවේතුං වා' යන සූත්‍රයෙන් කච්චායන ආචාර්යයන් විසින්, ඒ සඳහා නොවන (අතදර්ථ) ක්‍රියාවෙහි ද 'තුං' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ කෙසේ වෙත්දැයි වෙනම ම සූත්‍රගත කරන ලදී. එබැවින් 'ඉච්ඡත්ථේස්මිං' යනාදීන් පැවසීය. යම් සේ 'භොත්තුං පචති' (අනුභව කිරීමට පිසෙයි) යනාදියෙහි අනුභව කිරීමේ ක්‍රියාව ප්‍රයෝජනය කොට ඇති පිසීමේ ක්‍රියාවක් වේ ද, මෙහි එසේ ප්‍රයෝජනයක් ඇති ඉච්ඡාවක් නොවේ... පිසීමේ ක්‍රියාව මෙන් එහි ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් යනු මෙහි අදහසයි. නැවතත් 'පුන' යනාදීන් කියන ලද අනිෂ්ට ප්‍රසංගයක් (නුසුදුසු බවක්) වේදැයි සැකය දුරු කරමින් 'අතදත්ථායම්පි' යනාදීන් පැවසීය.

ဣစ္ဆတ္ထဿ ဓာတုနော ပယောဂါတိ ဣမိနာ ‘ဣစ္ဆန္တော ကရောတီ’တိ ဧတ္ထ ဣစ္ဆန္တောတိ ဣစ္ဆတ္ထဿ ဓာတုနော ပယောဂတ္ထမေဝ, န ဣစ္ဆာယ ပယောဇနံ ကရဏန္တိ ဒီပေတိ. ဒေဝဒတ္တံ ဘုဉ္ဇမာနမိစ္ဆတီတေတ္ထ ဘောတ္တုန္တိ န ဟောတိ သမာနကတ္တုကေသူတိ ဝစနတော, ဘောဇနဿ ဒေဝဒတ္တော ကတ္တာ, ဣစ္ဆတိဿ အညောယေဝါတိပိ သုတ္တဿ ဝိသုံ ပယောဇနံ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘ဒေဝဒတ္တ’မိစ္စာဒိ.

'ඉච්ඡා අර්ථය ඇති ධාතුවක යෙදීමෙන්' යන්නෙන් 'ඉච්ඡන්තෝ කරෝති' (කැමති වන්නා කෙරෙයි) යන්නෙහි 'ඉච්ඡන්තෝ' යනු ඉච්ඡා අර්ථය ඇති ධාතුව යෙදීමක් පමණක් වන අතර, කැමැත්තෙහි ප්‍රයෝජනය කිරීම නොවන බව පෙන්වයි. 'දේවදත්තං භුඤ්ජමානම්මිච්ඡති' යන්නෙහි 'භොත්තුං' කියා නොවේ, 'සමානකත්තුකේසු' (සමාන කර්තෘන් ඇති කල්හි) යන වචනයෙන්, භෝජනයෙහි කර්තෘ දේවදත්ත වන අතර, කැමති වන්නා වෙනත් අයෙකු ම වන බැවිනි. සූත්‍රයේ වෙනම ම ප්‍රයෝජනයක් නොකිය යුතු බව දක්වමින් 'දේවදත්තං' යනාදීන් පැවසීය.

ဣစ္ဆတိဿာတိ’ဒေဝဒတ္တံ ဘုဉ္ဇမာနမိစ္ဆတီ’တိ ဧတ္ထ ဣစ္ဆတီတိ ဝုတ္တဣသိဿ. သာဓနံ ‘ဒေဝဒတ္တံ ဘုဉ္ဇမာန’န္တိ ဝုတ္တကမ္မသင်္ခါတံ အတ္ထော ပယောဇနံ ယဿ သော သာဓနတ္ထော-ဣစ္ဆတိ. တဿ ဘာဝေါ တတ္တံ, တသ္မာ. ကမ္မမေဝိစ္ဆာယ ပယောဇနဘာဝေ ဌိတန္တိ ဘာဝေါ. နိရတ္ထကန္တိ ဧတဒတ္ထမေဝ သမာနကတ္တုကဂ္ဂဟဏံ ကတံ တဉ္စ ယထာဝုတ္တေန ပသင်္ဂါဘာဝါ နိရတ္ထကန္တိ အဓိပ္ပာယော.

'ඉච්ඡතිස්ස' යනු 'දේවදත්තං භුඤ්ජමානම්මිච්ඡති' යන්නෙහි 'ඉච්ඡති' යැයි කියන ලද ක්‍රියාවේ ය. 'දේවදත්තං භුඤ්ජමානං' යැයි කියන ලද කර්ම සංඛ්‍යාත සාධනය යමක අර්ථය (ප්‍රයෝජනය) වේ ද, එය සාධනාර්ථය වූ ඉච්ඡාවයි. එහි භාවය සාධනාර්ථත්වයයි, එබැවින්. කර්මය ම කැමැත්තෙහි ප්‍රයෝජන භාවයෙහි පිහිටියේය යනු අදහසයි. 'නිරර්ථකං' යනු මේ සඳහා ම 'සමානකත්තුක' ග්‍රහණය කරන ලදී, එය ද ඉහත කී පරිදි ප්‍රසංගයක් (අදාළත්වයක්) නොමැති බැවින් නිරර්ථක වේ යනු අදහසයි.

သကာဒျတ္ထေသု ဓာတူ သူပပဒေသု ဓာတု မတ္တာ တုမာဒယော သုတ္တန္တရေန ဝိဟိတာ ပါဏိနိယေဟိ, တေနာဟ- ‘သကာဒိဓာတုပ္ပယောဂေ’တိအာဒိ. သိဒ္ဓါတိ တုမာဒယော သိဒ္ဓါ. ဘုဇိကိရိယတ္ထာတိ ဘုဇိကိရိယာ အတ္ထော ယဿာ သတ္တိယာ သာ ဘုဇိကိရိယတ္ထာ ပတီယတေ. ပတီယ မာနတ္တေ [Pg.256] ကာရဏမာဟ- ‘အသတောပိ ဟိ’စ္စာဒိ. ပရေဟေတ္ထ အကိရိယတ္ထောပပဒတ္ထော ပုနာရဗ္ဘောတိ ဝဏ္ဏိတံ. တဒေတံ ဝိဃဋယိတုမာဟ- ‘တေနေ’စ္စာဒိ. ပရေသမယမဓိပ္ပာယော ‘‘သက္ကောတိ ဘောတ္တုံတျာဒေါ ကောသလျံ ဂမျတေ. ဂိလာယတိ ဘောတ္တုံတိ တဒသတ္တိ. ဃဋတေ ဘောတ္တုံတျာဒေါ ယောဂျတာ. အာရဘတေ ဘောတ္တုံတျာဒေါဘုဇိဿေ ဝါဒျဝတ္ထာကိရိယန္တရံ. လဘတေ ဘောတ္တုံတိ အပ္ပစ္စက္ခာနံ. အတ္ထိ ဘောတ္တုန္တိအာဒီသု သမ္ဘဝမတ္တံ. ဝဋ္ဋတိ ဘောတ္တုံတျာဒေါ ဒေါသာ ဘာဝေါ ဂမျတေ. သက္ကောတိစ္စာဒိနော ဥပပဒဿ ဘောဇနာဒိကိရိယတ္ထတာ န ဂမျတေ တသ္မာ အကိရိယတ္ထေသုပိ သကာဒီသူပပဒေသု တုမာဒယော ဘဝန္တီ’’တိ.

'සක්' ආදී අර්ථ ඇති ධාතූන් උපපද කොට ඇති කල්හි, ධාතු මාත්‍රයෙන් 'තුං' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙනත් සූත්‍රයකින් පාණිනීවරුන් විසින් පනවන ලදහ. එබැවින් 'සකාදිධාතුප්පයෝගේ' යනාදීන් පැවසීය. 'සිද්ධා' යනු 'තුං' ආදීහු සිද්ධ වෙති යන්නයි. 'භුජිකිරියත්ථා' යනු අනුභව කිරීමේ ක්‍රියාව යම් ශක්තියක අර්ථය වේ ද, එය භුජිකිරියත්ථා නම් වේ, එය වැටහේ. වැටහෙන බවට හේතුව 'අසතෝපි හි' යනාදීන් පැවසීය. මෙහි අන්‍යයන් විසින් අක්‍රියාර්ථ උපපද අර්ථය නැවත ආරම්භ කරන ලද්දේ යැයි වර්ණනා කරන ලදී. එය බැහැර කිරීම පිණිස 'තේන' යනාදීන් පැවසීය. අන්‍යයන්ගේ අදහස මෙසේය: 'සක්කෝති භොත්තුං' (අනුභව කිරීමට හැක්කේය) යනාදියෙහි දක්ෂතාවය වැටහේ. 'ගිලායති භොත්තුං' යන්නෙහි එහි නොහැකියාව වැටහේ. 'ඝටතේ භොත්තුං' යනාදියෙහි සුදුසුකම වැටහේ. 'ආරභතේ භොත්තුං' යනාදියෙහි අනුභව කිරීමේ ආරම්භක අවස්ථාව නැමැති වෙනත් ක්‍රියාවක් වැටහේ. 'ලභතේ භොත්තුං' යන්නෙන් ප්‍රතික්ෂේප නොකිරීම වැටහේ. 'අත්ථි භොත්තුං' යනාදියෙහි ඇති බව පමණක් වැටහේ. 'වට්ටති භොත්තුං' යනාදියෙහි දෝෂයක් නොමැති බව වැටහේ. 'සක්කෝති' යනාදී උපපදයන්ගේ භෝජනාදී ක්‍රියා අර්ථය නොවැටහේ. එබැවින් අක්‍රියාර්ථයන්හි ද 'සක්' ආදී උපපදයන් ඇති කල්හි 'තුං' ආදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති' යනුයි.

ပတီယမာနေသွပျေတေသွတ္ထန္တရေသု တာဒတ္ထိယမတ္ထိယေဝါတိ ပုဗ္ဗေန ဝိဟိတဿ တုမာဒိနောတြ န ဗာဓေတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ. တာဒတ္ထိယမတ္ထိယေဝါတိ ဘောဇနကိရိယတ္ထတာ သက္ကောတိအာဒီနံ အတ္ထိ ယေဝါတိ အတ္ထော သိဒ္ဓါယေဝ ‘‘တုံတာယေ’’စ္စာဒိနာ. အလမတ္ထဝိသိဋ္ဌေသု ပရိယတ္တိဝစနေသူပပဒေသု ဓာတုတော တုမာဒယော ဝိဟိတာ ပရေဟိ, တတ္ထာဟ ‘အလမတ္ထဝိသိဋ္ဌေ’ဣစ္စာဒိ. ပဟုသဒ္ဒမ္ပိ အန္တောဂဓံ ကတွာ ‘သမတ္ထာဒီ’တိ ဝုတ္တံ, ဘဝတိဿ သမ္ဘဝေါ ‘‘ပုဗ္ဗေကကတ္တုကာန’’န္တိ (၅-၆၃) ဧတ္ထ ဗျာချာယိဿတေ. အဘိမတာတိ ကစ္စာယနေန ‘‘အရဟသက္ကာဒီသု စေ’’တိ (၄-၂-၁၃) စသဒ္ဒေန အဘိမတာ ဣမဿာတိ ‘ကာလော ဘောတ္တုံ’တိအာဒိနော. ယထာ ဘောတ္တုမနောတိအာဒိနာ ပရေသမ္ပိ အယမေဝ နိပ္ဖတ္တိက္ကမောတိ ဒီပေတိ. အဗျဘိစာရတောတိ အဝိနာဘာဝတော, ဘဝတိ ဘောဇနံ ဘာဝေါတိ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇနံ ဘာဝေါ ဘဝတီတိ အတ္ထော. နတုဂမိဿကိရိယာတဒတ္ထာတိ ဂမနကိရိယာ ဘောဇနတ္ထာ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အတ္ထသဒ္ဒေါဟျယံ ပယောဇနဝစနော ယဉ္စ ယမုဒ္ဒိဿ ပဝတ္တတိ, တံ တဿ ပယောဇနံ ဘဝတိ. နစာယံ ဘောဇနမုဒ္ဒိဿ ဂမိဿတိ, ကိဉ္စရဟိ ကာရိယန္တရံ, ကေဝလံ တေန နိမိတ္တေန သမ္ဘာဝီယတေ. ယဒါ တု ဘောဇနတ္ထမေဝါရဗ္ဘတေ ဂမနကိရိယာ, တဒါ ဘဝတျေဝ’ဂမိဿတိ ဘောတ္တု’န္တိ.

මේ වෙනත් අර්ථයන් වැටහෙද්දී වුවද, තදර්ථභාවය (එම අර්ථය සඳහාම වීම) පවතින්නේමය යන්නෙන්, පෙර සූත්‍රයකින් පනවන ලද "තුං" ආදී ප්‍රත්‍යයන් මෙහිදී බාධා නොකරන බව දැක්වීමට "යදිපි" යනාදිය පැවසීය. "තදර්ථභාවය ඇත්තේමය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ "සක්කොති" (හැකිය) ආදියේ භෝජන ක්‍රියා අර්ථය ඇති බවමය. "තුංතායේ" ආදී සූත්‍රවලින් එය සිද්ධ වන්නේමය. අන්‍යයන් විසින් "අලං" යන අර්ථය සහිත පර්යාප්ත වචන උපපද කොට තිබියදී ධාතුවෙන් "තුං" ආදී ප්‍රත්‍යයන් පනවන ලදි. ඒ පිළිබඳව "අලමත්ථවිසිට්ඨෙ" යනාදිය පැවසීය. "පහු" ශබ්දයද ඇතුළත් කොට "සමත්ථාදී" යන්න ප්‍රකාශ කරන ලදි. "භවති" යන්නෙහි සම්භවය "පුබ්බෙකකත්තුකානං" (5-63) යන්නෙහිදී විස්තර කරනු ලැබේ. "අභිමතා" යනු කච්චායනයන් විසින් "අරහසක්කාදීසු චෙ" (4-2-13) යන සූත්‍රයෙහි "ච" ශබ්දයෙන් අභිමත කරන ලද "කාලො භොත්තුං" (අනුභව කිරීමට කාලයයි) ආදියේ මෙයට අභිමත වූවකි. "භොත්තුමනො" (අනුභව කිරීමට කැමැත්ත ඇති) ආදී වශයෙන් අන්‍යයන්ටද මෙයින්ම නිෂ්පත්තිය සිදුවන ආකාරය පෙන්වයි. "අව්‍යභිචාරතො" යනු අවිනාභාවයෙන් (වෙන් කළ නොහැකි බැවින්) යන්නයි. "භෝජනය භාවය (පැවැත්ම) වෙයි" යනු භෝජනය හෙවත් අනුභව කිරීම භාවය (පැවැත්ම) වෙයි යන අර්ථයයි. "ගමන් ක්‍රියාව තදර්ථ (එම අර්ථය) නොවේ" යන්නෙන් ගමන් ක්‍රියාව භෝජනය සඳහා නොවේ යන අර්ථයයි. මක්නිසාද යත්, මෙහි "අත්ථ" ශබ්දය ප්‍රයෝජනය හඟවන්නකි. යමක් උදෙසා යමක් පවතීද, එය එහි ප්‍රයෝජනය වෙයි. මොහු භෝජනය උදෙසා නොයන්නේය, එසේ නම් වෙනත් කාර්යයක් සඳහාය, කේවළ වශයෙන් එම නිමිත්තෙන් (එය සිදු වන බව) සිතනු ලැබේ. යම් කලෙක භෝජනය සඳහාම ගමන් ක්‍රියාව ආරම්භ කරන්නේද, එකල්හි "භොත්තුං ගමිස්සති" (අනුභව කිරීමට යන්නේය) යන්න සිද්ධ වෙයි.

တုံဝိသယေ ဏကောပိ ဝိဟိတော ပါဏိနိယေဟိ, တတြာဟ- ‘ကာရကော ဝဇတိ’စ္စာဒိ. ပရိဟာရမာဟ- ‘ပုဗ္ဗေ’စ္စာဒိနာ. ‘ကတ္တရိလ္တု’စ္စာဒိနာ ယောယံ [Pg.257] ဏကော တီသုပိ ကာလေသု သာမညေန ဝိဟိတော, ကြိယတ္ထာ ယံ ကြိယာယံ ဥပပဒေ ကတ္တုနော-ဘိဓာနံ သိဒ္ဓံ, န စာဿ ဝိသေသဝိဟိတေန တုံပစ္စယေန ဗာဓာ ဘိန္နတ္တာ, တုံပစ္စယဿ ဟိ ဘာဝေ ဝိဓာနံ ဏကဿ တု ကတ္တရီတိ. ပုဗ္ဗဏကေနေဝ သိဒ္ဓေပိ လ္တွာဒိနိဝတ္တိယာ သော ဝိဓေယျောဝ, နော စေ လ္တွာဒယောပိ သိယုန္တိ စောဒကပ္ပသင်္ဂမာသင်္ကိယာဟ- ‘နစေဝ’မိစ္စာဒိ. အဝဂမာဘာဝမေဝ ဖုဋယိတုမာဟ- ‘နဟိံ’စ္စာဒိ. ဟိ ယသ္မာတျတ္ထေ ယော ဧသော ဝဇတိ သော ကတ္တာ, ယော ဧသော ဝဇတိ သော ဝိက္ခိပေါတျယမတ္ထော-တြ ဂမျတေ, န ပန တေဟိ တာဒတ္ထိယံ ဂမျတေတိ အတ္ထော. စောဒကော လ္တွာဒီဟိ သာမျမာပါဒယိတုံ သာမရိသံ ဝုတ္တဝိဓိနေဝါပ္ပတ္တိံ ဏကဿာပျာဟ- ‘ဏကောပိ’စ္စာဒိ. အဂတ္ထံ ယဒိပိ ဏကေန တာဒတ္ထိယံ န ဂမျတေ ပကရဏတော ဂမျတေတိ ဏကော ဘဝိဿတီတျာသင်္ကိယ စောဒကော အာဟ- ‘အထေ’စ္စာဒိ. ပုဗ္ဗေစ္စာဒိနာ ဝုတ္တော-ယံ ‘ဏကော န ဝိဓေယျော’စ္စဿ န ပရိဟာရော… သောတ္တရတ္တာ ယထာဝုတ္တေန, ကိန္တု‘တသ္မာ နေဝိ’စ္စာဒိနာ ဣမိနာ ဝုစ္စမာနောဝပရိဟာရောတိဝိညာတဗ္ဗံ. တဒေဝံလ္တွာဒီနမ္ပိပတ္တိတောဏကလ္တွာဒီဟိ တာဒတ္ထိယာနဝဂမေ ဝိနိစ္ဆိတေ တာဒတ္ထိယဝိသေသေန တေသံ သမ္ဘဝေါတိ အနတ္ထကံ ‘‘ဏကဿ ကိရိယတ္ထောပပဒဿဝိဓာနံ လ္တွာဒိပဋိသေဓနတ္ထ’’န္တိ ဝါကျကာရဝစနန္တိ သတ္ထကာရော နိဂမယမာဟ- ‘တသ္မာ’’စ္စာဒိ. ဘဝတု ပကရဏတောဝ တာဒတ္ထိယာဝဂမော, တထာပိဏကော ပရော ဝိဓေယျောတျဓိပ္ပာယေနာဟ- ‘အထာပိ’စ္စာဒိ. ဂတတ္တံ. ဘဝိဿတိ ကာလေ ကြိယတ္ထာယံ ကြိယာယမုပပဒေ ဘာဝေ စ ဏပ္ပစ္စယာဒယော ဝိဟိတာ, တတြာဟ- ‘ပါကာယ ဝဇတိ’စ္စာဒိ. အဝိဟိတေသုပိ တာဒတ္ထိယာ သိဒ္ဓမေဝေတိ အဓိပ္ပာယော.

පාණිණීවරුන් විසින් "තුං" ප්‍රත්‍යය යෙදෙන විෂයෙහි "ණක" ප්‍රත්‍යයද පනවන ලදි. ඒ පිළිබඳව "කාරකො වජති" (කරන්නා යයි) යනාදිය පැවසීය. ඊට පිළිතුරු "පුබ්බෙ" යනාදියෙන් පැවසීය. "කත්තරිතුං" යනාදියෙන් යම් මේ "ණක" ප්‍රත්‍යයක් කාල තුනෙහිදීම සාමාන්‍යයෙන් පනවන ලදද, ක්‍රියාර්ථ ක්‍රියාව උපපද කොට ඇති කල්හි කර්තෘ ප්‍රකාශ කිරීම (එයින්) සිද්ධ වේ. විශේෂයෙන් පනවන ලද "තුං" ප්‍රත්‍යයෙන් මෙයට බාධාවක් නොවේ; මක්නිසාද යත්, ඔවුන්ගේ වෙනස්කම් ඇති බැවිනි. "තුං" ප්‍රත්‍යය භාව අර්ථයෙහිද, "ණක" ප්‍රත්‍යය කර්තෘ අර්ථයෙහිද පනවනු ලැබේ. පෙර "ණක" ප්‍රත්‍යයෙන්ම (අර්ථය) සිද්ධ වන නමුදු, "ත්වා" ආදී ප්‍රත්‍යයන් වැළැක්වීම සඳහා එය පැනවිය යුතුමය. එසේ නොවේ නම් "ත්වා" ආදී ප්‍රත්‍යයන්ද සිදුවිය හැකිය යන චෝදකයාගේ තර්කය සැක කොට "න චෙවං" යනාදිය පැවසීය. අවබෝධ නොවීම පැහැදිලි කිරීමට "න හිං" යනාදිය පැවසීය. "හි" යනු යම් හෙයකින් යන අර්ථයයි. යමෙක් යන්නේද හෙතෙම කර්තෘ වෙයි, යමෙක් යන්නේද හෙතෙම විසිරුවයි යන අර්ථය මෙයින් හැඟවෙයි. එහෙත් ඔවුන්ගෙන් තදර්ථභාවය (එම ප්‍රයෝජනය සඳහා වීම) නොහැඟවෙයි යන අර්ථයයි. චෝදකයා "ත්වා" ආදී ප්‍රත්‍යයන් හා සමානත්වය දැක්වීමට, කලින් කියන ලද නියමයෙන්ම "ණක" ප්‍රත්‍යයටද අප්‍රාප්තියක් පවසමින් "ණකොපි" යනාදිය කීය. "ණක" ප්‍රත්‍යයෙන් තදර්ථභාවය නොහැඟවෙන නමුදු, ප්‍රකරණයෙන් (සන්දර්භයෙන්) හැඟවෙන බැවින් "ණක" ප්‍රත්‍යය වන්නේයයි සැක කොට චෝදකයා "අථ" යනාදිය පැවසීය. "පුබ්බෙ" යනාදියෙන් පවසන ලද මේ "ණක ප්‍රත්‍යය නොපැනවිය යුතුය" යන්නට පිළිතුරක් නොවේ... මක්නිසාද යත්, එය මීට පෙර පවසන ලද පරිදි උත්තර සහිත බැවිනි. එහෙත් "තස්මා නෙවි" යනාදී මෙයින් පැවසෙන්නේම පිළිතුර බව තේරුම් ගත යුතුය. එබැවින් "ත්වා" ආදී ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීමෙන්ද "ණක", "ත්වා" ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තදර්ථභාවය අවබෝධ නොවන බව තීරණය කළ කල්හි, තදර්ථ විශේෂයෙන් ඔවුන්ගේ පැවැත්ම සිදුවේ. එබැවින් "ක්‍රියාර්ථ උපපද ඇති ණක ප්‍රත්‍යය පැනවීම ත්වා ආදී ප්‍රත්‍යයන් වැළැක්වීම සඳහාය" යන වාක්‍යකාරයාගේ වචනය නිෂ්ඵල නොවේ යයි ශාස්ත්‍රකාරයා නිගමනය කරමින් "තස්මා" යනාදිය පැවසීය. ප්‍රකරණයෙන්ම තදර්ථභාවය අවබෝධ වේවා, එසේ වුවද පසුව "ණක" ප්‍රත්‍යය පැනවිය යුතුය යන අදහසින් "අථාපි" යනාදිය පැවසීය. එය අවසන් විය. අනාගත කාලයෙහි ක්‍රියාර්ථ ක්‍රියාවක් උපපද කොට ඇති කල්හි භාව අර්ථයෙහිද "ණ" ප්‍රත්‍යය ආදිය පනවන ලදි. ඒ පිළිබඳව "පාකාය වජති" (පිසීම පිණිස යයි) යනාදිය පැවසීය. නොපනවන ලද කල්හිද තදර්ථභාවය සිද්ධ වන බැවින් (පැනවීම අවශ්‍ය නැතැයි) අදහසයි.

၆၂. ပဋိ

62. පටි

သောတုနာဒီသု ‘သဝနံ ကာတုန’ဣစ္စာဒိနာ ဝိဂ္ဂဟော. သုတေနေတိ သဝနန္တိ ဝိဂ္ဂဟော.

"සොතුං" (ඇසීමට) යනාදියේදී "සවනං කාතුං" (ඇසීම කිරීමට) යනාදී වශයෙන් විග්‍රහය වේ. "සුතෙන" (ඇසූ දෙයින්) යනු "සවනං" (ඇසීම) යන විග්‍රහයයි.

၆၃. ပုဗ္ဗေ

63. පුබ්බෙ

ဝေတိ နာတိသမ္ဗဇ္ဈတေ ဝိဓိနော နိစ္စတ္တာ. ဧကသဒ္ဒဿာနေကတ္ထတ္တာ ဝိသေသေတိ [Pg.258] ‘သချာဝစနောယမေကသဒ္ဒေါ’တိ. ကုတောစ္စာဟ-‘သဒ္ဒါန’မိစ္စာဒိ. ဧကသဒ္ဒဿ သင်္ချာဝစနတ္တေ ယောတ္ထော သမ္ပဇ္ဇတေ, တမာဟ ‘ဧကသင်္ချာဝစ္ဆိန္နော’တိ, တဒတ္ထာတိ ကြိယတ္ထဿတ္ထာ. ယဒိပိ ‘ပုဗ္ဗံ ဗျာပါရ’န္တိ သမုဒါယေ ဧကဒေသဘူတော ဗျာပါရော နိဒ္ဓါရိယမာနောတိ ဝုတ္တံ, တထာပိ ပုဗ္ဗသဒ္ဒေန ဗျာပါရဝါစကော ကြိယတ္ထော ဝုစ္စတေ ဥပစာရာ, တေနေဝ ‘တေသု ယော ပုဗ္ဗော တဒတ္ထတော ကြိယတ္ထာ’တိ ဝုတ္တိယံဝုတ္တံ. နနု စ သတ္တိ ကာရကံ, အညာ စ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာယ သတ္တိ, အညာ ဥတ္တရ ကာလကိရိယာယ, တသ္မာ ကုတော ဧကကတ္တုကတ္တမိစ္စာသင်္ကိယ ပဋိပါဒေန္တော အာဟ- ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ. သတ္တိမတော ဒဗ္ဗဿာတိ ဒေဝဒတ္တာဒိနော သတ္တိမတော ဒဗ္ဗဿ. တဒဇ္ဈာရောပါတိ ဧကတ္တဿ အဇ္ဈာရောပါ. ဧက ကတ္တုကာနံ ဗျာပါရာနံ ကမာဘိဓာနာယ တုနာဒယော ဝိဓီယမာနာ ဘာဝေယေဝုပ္ပန္နာ သက္ကောန္တိ ကမမဘိဓာတုန္တိ ဘာဝေတျတြာဘိသမ္ဗဇ္ဈတေ.

විධියෙහි නිත්‍යභාවය නිසා "වා" (විකල්ප) යන්න බොහෝ සෙයින් සම්බන්ධ නොවේ. "එක" ශබ්දයට බොහෝ අර්ථ ඇති බැවින් විශේෂ කොට දැක්වීමට "මේ එක ශබ්දය සංඛ්‍යා වාචකයකි" යි පැවසීය. එය කුමක් නිසාදැයි "සද්දානං" යනාදිය පැවසීය. "එක" ශබ්දය සංඛ්‍යාවාචකයක් වූ කල්හි යම් අර්ථයක් සිද්ධ වේද, එය "එක සංඛ්‍යාවෙන් වෙන් කරන ලද" යනුවෙන් පැවසීය. "තදත්ථා" යනු ක්‍රියාර්ථයාගේ අර්ථයයි. යම් හෙයකින් "පෙර ව්‍යාපාරය" යනු සමූහයෙහි එක් කොටසක් වූ ව්‍යාපාරය නිර්ණය කරනු ලැබේ යයි පවසන ලද නමුත්, "පුබ්බ" ශබ්දයෙන් ව්‍යාපාරය පවසන ක්‍රියාර්ථය උපචාරයෙන් කියනු ලැබේ, එහෙයින්ම "ඔවුන් අතුරෙන් යමක් පෙර වූයේද, තදර්ථයෙන් ක්‍රියාර්ථය වේ" යයි වෘත්තියෙහි පවසන ලදි. කාරකය ශක්තියක් නොවේද? පෙර කාලීන ක්‍රියාවේ ශක්තිය වෙනස්ය, පසු කාලීන ක්‍රියාවේ ශක්තිය වෙනස්ය; එබැවින් ඒකකර්තෘකභාවය (එක් කර්තෘවරයෙකු ඇති බව) කෙසේ වේදැයි සැක කොට එය පැහැදිලි කරමින් "යදිපි" යනාදිය පැවසීය. "ශක්තිමත් ද්‍රව්‍යයාගේ" යනු දේවදත්ත ආදී ශක්තිමත් ද්‍රව්‍යයාගේ යන්නයි. "තදජ්ඣාරොප" යනු ඒකත්වයේ ආරෝපණයයි. ඒකකර්තෘක වූ ව්‍යාපාරයන්ගේ ක්‍රමය පැවසීම සඳහා පනවනු ලබන "තුං" ආදී ප්‍රත්‍යයන් භාවයෙහිම උපන්නාහු ක්‍රමය පැවසීමට සමත් වෙති, එබැවින් "භාවයෙහි" යන්නට මෙහි සම්බන්ධ වේ.

ဧကကတ္တုကာနန္တိ ဗဟုဝစနတ္တာ ‘ဘုတွာ ပိတွာ ဝဇတီ’တိပိ ဘဝတိ. ဘုတ္တသ္မိန္တေတ္ထ အနေကကတ္တုကတ္တာ ဘုဉ္ဇိတွာပိ ဘဝတိ. ပါဏိနိ ယာနမိဝ ဝိသုံ ဝစနမန္တရေန တုနာဒိဝိဓိပ္ပဋိပါဒယမာဟ- ‘မုခံ ဗျာဒါယ သုပတိ’စ္စာဒိ. ဗျာဒါယာတိ ဒါဓာတုဿ ဝိအာပုဗ္ဗဿ တွာပ္ပစ္စယေ ‘‘ပျော ဝါ တွာဿ သမာသေ’’တိ (၅-၀၆၄) တွာဿ ပျာဒေသေ ရူပံ, မုခဝိဝရဏံ ကတွာတျတ္ထော, ဗျဝဓာယကကာလဿာတိ ဗျာဒါန သုပနာနမန္တရေယော ကာလော တဿ, ဘေဒါနုပလက္ခဏန္တိ ဘေဒဿာဒဿနံ. ဘေဒဿီနံ ကေသဉ္စိဝိဇ္ဇမာနတ္တာ’ကေဟီစီ’တိ ဝုတ္တံ. သဟဘာဝေပီတိ ဗျာဒါနသုပနာနံ သဟဘာဝေပိ. ဝဍ္ဎိတကော ဘတ္တရာသိ.

"ඒකකර්තෘකානං" (එක් කර්තෘවරයෙකු ඇති අයගේ) යන බහුවචනය නිසා "භුත්වා පිත්වා වජති" (අනුභව කොට, පානය කොට යයි) යන්නද සිද්ධ වේ. "භුත්තස්මිං" යන්නෙහි මෙහිදී බහුකර්තෘකභාවය නිසා "භුඤ්ජිත්වා" (අනුභව කොට) යන්නද වෙයි. පාණිණීවරුන්ගේ මෙන් වෙනම වචනයක් නොමැතිව "ත්වා" ආදී විධි පෙන්වීම සඳහා "මුඛං බ්‍යදාය සුපති" (කට ඇර නිදාගනී) යනාදිය පැවසීය. "බ්‍යදාය" යනු "වි" ආදී පූර්ව ඇති "දා" ධාතුවට "ත්වා" ප්‍රත්‍යය වූ කල්හි, "ප්‍යො වා ත්වාස්ස සමාසෙ" (5-064) යන සූත්‍රයෙන් "ත්වා" ප්‍රත්‍යයට "ප්‍ය" ආදේශය වීමෙන් සෑදුණු රූපයකි, "කට හැරීම කොට" යන අර්ථයයි. "වෙනස් කරන කාලයෙහි" යනු කට හැරීම හා නිදාගැනීම අතර යම් කාලයක් වේද, එම කාලයයි. "භේදය නොදැකීම" යනු වෙනස නොදැකීමයි. සමහරුන්ට වෙනසක් පවතින බැවින් "කේහිචි" (ඇතැමෙකු විසින්) යයි පවසන ලදි. "සහභාවයෙහිද" යනු කට හැරීම හා නිදාගැනීම එක්ව පවතින කල්හිද යන්නයි. "වඩ්ඪිතකො" යනු බත් ගොඩයි.

အဘိမတာ ပါဏိနိယာနံ, ပရာယ နဒိယာ ပဗ္ဗတော-ဝရော ဝိသေသီ ယတေတိ အပ္ပတွာ နဒိမ္ပဗ္ဗတော’တိ ဝုတ္တေ နဒိယာ ဩရဘာဂေ ပဗ္ဗတောတိ အတ္ထော. ဘဝတိ, တတော စ ပါရေဘူတနဒီဝိသိဋ္ဌော ပဗ္ဗတော ပတီယတေ. အဝရေန ပဗ္ဗတေန ပရာ နဒီ ဝိသေသီယတေတိ အတိက္ကမ္မ ပဗ္ဗတံ နဒီတိ ဝုတ္တေ ပါရေ နဒိယာ ဩရေ ပဗ္ဗတောတိ အတ္ထော ပတီယတေ, တတော စ ဩရဘာဂေ ပဗ္ဗတဝိသိဋ္ဌာ နဒီ ဝိညာယတေ. ဘဝတိနော သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘဝေ သတိ ဧကကတ္တုကတာ ပုဗ္ဗကာလတာ ယထာ ဂမျ တေ [Pg.259] တထာ ဒဿေတိ ‘ပဌမံ န ပပ္ပောတိ’စ္စာဒိ. နိဂမယတိ ‘တဒေဝ’မိစ္စာဒိနာ.

පාණිනීවරුන්ට අභිමත වූයේ (පිළිගත් කරුණ නම්), 'පර නදියෙන් (එතෙර වූ නදියෙන්) පර්වතය විශේෂ කරනු ලැබේ' යන අර්ථයෙන් 'නදියට නොපැමිණ පර්වතය තිබේ' යැයි කී කල්හි, නදියේ මෙතෙර භාගයෙහි පර්වතය පිහිටා ඇත යන අර්ථය ලැබෙයි. එවිට එතෙරෙහි වූ නදියෙන් විශේෂ වූ පර්වතය අවබෝධ කරනු ලැබේ. 'මෙතෙර පර්වතයෙන් එතෙර නදිය විශේෂ කරනු ලැබේ' යන අර්ථයෙන් 'පර්වතය ඉක්මවා නදිය තිබේ' යැයි කී කල, නදියේ එතෙරෙහි හා මෙතෙරෙහි පර්වතය පිහිටා ඇත යන අර්ථය වැටහෙයි. එයින් මෙතෙර භාගයෙහි වූ පර්වතයෙන් විශේෂ වූ නදිය හඳුනා ගනු ලැබේ. හැම තැනකදීම 'භවති' (වෙයි/තිබේ) යන්නෙහි සම්භවය ඇති කල්හි, එකම කර්තෘක භාවය සහ පූර්ව කාලීන භාවය යම් සේ වැටහෙන්නේද, එසේ 'පළමුව නොපැමිණෙයි' යනාදී වශයෙන් දක්වයි. 'එයමයි' යනාදී වශයෙන් නිගමනය කරයි.

ဘုတွာ ဘုတွာ ဂစ္ဆတီတိ ပရေ-ညထာ နိပ္ဖတ္တိမာကင်္ခန္တိ ပါဏိနိယာဒယော, တတြာဟ- ‘ဧကကတ္တုကာန’မိစ္စာဒိ. အာဘိက္ခညာဝဂမေ ကာရဏံ ပုစ္ဆတိ ‘ယဇ္ဇေဝ’မိစ္စာဒိ. ဝုတ္တမေဝ ဖုဋယတိ ‘ယေဟိ’စ္စာဒိနာ. ယေဟီတိ ဝေယျာကရဏေဟိ. ဇိဝဂ္ဂါဟံ အဂါဟယိစ္စာဒေါ ပရေညထာ ပဋိပန္နာတဒါဟ- ‘ကမ္မ’မိစ္စာဒိ. သကင်္ဂေတိ ပါဏိပါဒါဒိကေ-တ္တနိယေဝယဝေ. ဏံ ပစ္စယော အဘိမတောတိ သမ္ဗန္ဓော. ကိံ ဏမ္ပစ္စယေနာတိ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. အညထာ သိဒ္ဓိပ္ပကာရမာဟ- ‘ဇီဝဿိ’စ္စာဒိ. ကိံ ဝိသိဋ္ဌန္တိ ပုစ္ဆိတွာ ဇီဝဂ္ဂါဟေန ဝိသိဋ္ဌန္တိ ဒဿေတုံ ဇီဝဂ္ဂါဟ’န္တိ အာဟ. ဇီဝဂ္ဂါဟသင်္ခါတံ ဂဟဏမကာသီတိ အတ္ထော.

'වලඳා වලඳා යයි' යන්නෙහි අන්‍ය (ව්‍යාකරණඥ) අනුගාමිකයෝ ද පාණිනී ආදීහු ද වෙනත් ආකාරයකින් සිද්ධිය කැමති වෙති. එහිදී 'එකම කර්තෘකයන්ගේ' යනාදිය පැවසීය. නැවත නැවත සිදුවීම (ආභික්ඛඤ්ඤ) අවබෝධ කර ගැනීමේදී හේතුව 'යම් හෙයකින්' යනාදී වශයෙන් විමසයි. කියන ලද කරුණම 'යම් කෙනෙකු විසින්' යනාදී වශයෙන් පැහැදිලි කරයි. 'යම් කෙනෙකු විසින්' යනු ව්‍යාකරණඥයන් විසිනි. 'ජීවග්‍රාහයෙන් (පණපිටින්) ගත්තේය' යනාදී තැන්හි අන්‍යයෝ වෙනත් ලෙසකට පිළිපන්නාහු වෙති. එබැවින් 'කර්මය' යනාදිය පැවසීය. 'ස්වකීය' යනු තමාගේම වූ අත් පා ආදී අවයවයන් කෙරෙහිය. 'ණම්' ප්‍රත්‍යය අභිමතය යන්න සම්බන්ධයයි. 'ණම් ප්‍රත්‍යයෙන් කුමක්ද?' යන්න මෙහි කියන ලද අදහස යන්න හා සම්බන්ධ වේ. වෙනත් ආකාරයකින් සිද්ධ වන ආකාරය 'ජීවයාගේ' යනාදී වශයෙන් දක්වයි. 'කුමකින් විශේෂ වූයේද?' යන්න විමසා, 'ජීවග්‍රාහයෙන් විශේෂ වූයේය' යන්න දැක්වීම සඳහා 'ජීවග්‍රාහීව' යැයි පැවසීය. ජීවග්‍රාහී යැයි කියනු ලබන දැඩිව ගැනීමක් කළේය යනු මෙහි අර්ථයයි.

အာချာတန္တိ အဂါဟယီတိ အာချာတံ ကတ္တဗ္ဗရူပန္တိ ဣမာနာ ဂဟဏ ကိရိယာယ ကမ္မတ္တံ ဗောဓေတိ. တဗ္ဗိသေသနမ္ပီတိ ကတ္တဗ္ဗရူပါယ ဂဟဏ ကိရိယာယ ဝိသေသနမ္ပိ. တထာဘူတမေဝါတိ ကတ္တဗ္ဗရူပမေဝ. တထာ စေတိ ကိရိယာဝိသေသနေ ဒုတိယာယ ဏမန္တေ ဇာတေ သတိ. ဏမန္တ ရူပန္တိ ဏမန္တဿ ရူပံ ယဿာတိ ဝိဂ္ဂဟော. ဏံပစ္စယေနိဟ ကိဉ္စိနေတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဟေတိ ဣမသ္မိံ ဗျာကရဏေ. ကိဉ္စိ ပယောဇနံ. ပစာဒိတောတိအာဒိသဒ္ဒေန တေဟိ အဝိဟိတဏမ္ပစ္စယာ ဂဟိတာ.

'ආඛ්‍යාතය' යනු 'ගැන්වීය (අගාහයී)' යන ආඛ්‍යාතයයි. 'කළ යුතු ස්වරූපය' යන්නෙන්, මෙමගින් ගැනීමේ ක්‍රියාවෙහි කර්ම භාවය හඟවයි. 'එහි විශේෂණයද' යනු කර්තව්‍ය ස්වරූපී වූ ගැනීමේ ක්‍රියාවෙහි විශේෂණයද වේ. 'එසේම වූයේය' යනු කර්තව්‍ය ස්වරූපයම වේ. 'එසේම' යනු ක්‍රියා විශේෂණයෙහි ද්විතීයා විභක්තියෙන් යුක්තව 'ණම්' ප්‍රත්‍යය අන්තයෙහි වූ කල්හිය. 'ණමන්ත රූපය' යනු යමෙකුට 'ණම්' ප්‍රත්‍යය කෙළවර කොට ඇති රූපය ඇද්ද යන විග්‍රහයයි. 'ණම් ප්‍රත්‍යයෙන් මෙහි කිසිවක් නැත' යන්න සම්බන්ධයයි. 'මෙහි' යනු මෙම ව්‍යාකරණයෙහිය. 'කිසියම් ප්‍රයෝජනයක්' යන්නයි. 'පචාදි' යනාදී ශබ්දයෙන් ඔවුන් විසින් නොපනවන ලද 'ණම්' ප්‍රත්‍යයෝ ගන්නා ලදහ.

၆၄. န္တော

64. 'න්ත' (ප්‍රත්‍යය)

ယော သာဓယိတုမာရဒ္ဓေါ နစ နိဋ္ဌမုပဂတောတိ ယော ကဋာဒိသာဓယိတုံ နိဗ္ဗတ္တယိတုံ အာရဒ္ဓေါ နိဋ္ဌံ ပရိသမတ္တိံ န စောပဂတော နပ္ပတ္တော. ပဝတ္တော-နုပရတောဝါတိ ယော ပဗ္ဗတာဒိ နိစ္စပ္ပဝတော-အဝိရတော တေနေဝ နိဋ္ဌံ နောပဂတောသောဝတ္တမာနောတိ ဝုစ္စတေတိ ယောဇနာ. တဗ္ဗိ သယကိရိယာဒွါရေနာတိ ယထာဝုတ္တကဋာဒိဝိသယ ကိရိယာမုခေန, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ယထာဝုတ္တကဋာဒီနံ ဝတ္တမာနတ္တာ တဗ္ဗိသယာ ကိရိယာပိ ဝတ္တမာနာ ဧဝါတိ တံဒွါရေန ကြိယတ္ထဝိသေသန’’န္တိ.

'යමෙක් සාධනය කිරීමට (සිදු කිරීමට) ආරම්භ කරන ලද නමුත්, නිමාවට පත් නොවූයේද' යනු පැදුරු ආදිය සාධනය කිරීමට හෙවත් නිපදවීමට පටන් ගත් නමුත්, අවසානයට හෝ නිමාවට පත් නොවූයේ, නොපැමිණියේ වෙයි. 'පැවතුණා වූ නොනැවතුණා වූ හෝ' යනු යම් පර්වත ආදියක් නිරන්තරයෙන් පවත්නා වූ, නොනැවතුණා වූ, එහෙයින්ම නිමාවකට පත් නොවූයේද, එය 'වර්තමාන' යැයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'එහි විෂය වූ ක්‍රියාව ද්වාරයෙන්' යනු ඉහත කී පැදුරු ආදී විෂයයෙහි පවත්නා ක්‍රියාව මුල් කරගෙනයි. මෙයින් කියැවෙන්නේ: "ඉහත කී පැදුරු ආදිය වර්තමාන කාලීන වන බැවින්, එය විෂය කරගත් ක්‍රියාවද වර්තමානම වේ. එබැවින් ඒ ද්වාරයෙන් ක්‍රියාවෙහි අර්ථය විශේෂණය කිරීමක් සිදු වේ" යන්නයි.

ဘုဉ္ဇတိ ဒေဝဒတ္တောတိ ဧတ္ထ ယဇ္ဇပိ ဘုဉ္ဇမာနော ဟသတိ ခဇ္ဇတိ ပါနိယံ ပိဝတိ, တထာပိ ယုတ္တာ ဝတ္တမာနတာ ကတ္တုမိစ္ဆိတဿာရမ္ဘော န [Pg.260] ပရိသမတ္တောတိ ဝုတ္တံ- ‘သာဓယိတုမာရဒ္ဓေါ န စ နိဋ္ဌမုပဂတော’တိ. တိဋ္ဌန္တိ ပဗ္ဗတာတိအာဒီသု နိစ္စေသု ပဗ္ဗတာဒီသု ဘူတာနာဂတာနမသမ္ဘဝါ တန္နိသေဓိနော ဝတ္တမာနဿာပျသမ္ဘဝါ ယဒီပိ ကာလဝိဘာဂေါ န ဝိညာယတေ, တထာပိ အာရဒ္ဓဿ ဌာနဿာပရိသမတ္တိယာ ဝတ္တမာနာ ဧဝါတိ ဝုတ္တံ- ‘ပဝတ္တော-နုပရတော ဝါ’တိ. ကတ္တုဝိသေသနေ သတိ ကော ဒေါသောစ္စာဟ- ‘ကတ္တု ဝိသေသနေ’စ္စာဒိ. ဣဟာပိ သိယာ ကတ္တုနော ဝတ္တမာနတ္တာ, ဝတ္တမာနတ္တ မေဝါဿ ပကာသေတုမယန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အပဌမာ သမာနာဓိကရဏေ’’တျာဒီဟိ (၃-၂-၁၂၄) အနေကေဟိ သုတ္တေဟိန္တပ္ပစ္စယော ပါဏိနိယေဟိ ဝိဟိတော.

'දේවදත්තයා අනුභව කරයි' යන මෙහි, අනුභව කරන්නා වූ ඔහු සිනාසෙන්නේ වුවද, හපන්නේ වුවද, පැන් බොන්නේ වුවද, කර්තෘවරයා විසින් කිරීමට කැමති වූ ආරම්භය නිම වී නැති බැවින්, 'සාධනය කිරීමට ආරම්භ කරන ලද නමුත් නිමාවට පත් නොවූ' යන වර්තමාන භාවය යෝග්‍ය වේ යැයි පවසන ලදී. 'පර්වතයෝ පවතිති' යනාදී වශයෙන් නිත්‍ය වූ පර්වත ආදියෙහි අතීත, අනාගත කාලයන්ගේ අසම්භවය (නොවැටහීම) නිසාත්, එය ප්‍රතික්ෂේප කරන වර්තමාන කාලයෙහිද අසම්භවය නිසාත්, යම් හෙයකින් කාල විභාගය පැහැදිලිව නොවැටහෙන්නේ වුවද, ආරම්භ කරන ලද පැවැත්මේ නොනිමීම නිසා ඒවා වර්තමානමය වේ යැයි 'පැවතුණා වූ නොනැවතුණා වූ හෝ' යනුවෙන් පවසන ලදී. "කර්තෘ විශේෂණය වූ කල්හි කුමන දෝෂයක්ද?" යන්න විමසා, 'කර්තෘ විශේෂණයෙහි' යනාදිය පැවසීය. මෙහිදීද කර්තෘගේ වර්තමාන භාවය නිසා, ඔහුගේ වර්තමාන භාවයම ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා මෙය යෙදේ යැයි පවසන ලදී. "අපඨමා සමානාධිකරණේ" යනාදී බොහෝ සූත්‍රයන්ගෙන් පාණිනීවරුන් විසින් 'අන්ත' (න්ත) ප්‍රත්‍යය පනවන ලදී.

ဣဓ ပန သာမညေန ဝိဟိတတ္တာ အာဟ- ‘သာမညေနာ’တိအာဒိ. သန္တော ‘အသ-ဘုဝိ’န္တပ္ပစ္စယော. ‘‘ကတ္တရိ လော’’ (၅-၁၈) ‘‘န္တမာနာန္တိ ယိယုံသွာဒိလောပေါ’’တိ (၅-၁၃၀) အကာရဿ လောပေါ. တပန္တော ‘တပ-သန္တာပေ’. ဇပ္ပန္တော ‘ဇပ္ပ=ဝစနေ’. ပဌန္တော ‘ပဌ=ဥစ္စာရဏေ’ ပစန္တော ‘ပစ=ပါကေ’ဓာရယန္တော ‘ဓရ=ဓာရဏေ’. ပယောဇကဗျာပါရေ ဏိ, ဓရိတုံ ပယုဉ္ဇမာနော ဓာရယန္တော. ဒိဿန္တော ဒိသ ဒုသ=အပ္ပိတိယံ’’ ဒိဝါဒီဟိ ယက’’ (၅-၁၂) ယဇန္တော ‘ယဇ-ဒေဝပူဇာယံ’. အရဟန္တော ‘အရဟ-ပူဇာယံ. ယထာစာတိအာဒိနာ အပဌမာသမာနာဓိကရဏာဒီသု ‘သံဝိဇ္ဇမာနော ဝိရောစမာနံ ဇပ္ပမာနော’စ္စာဒီသု မာနော န္တော ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဝဒတိ.

එහෙත් මෙහි සාමාන්‍යයෙන් පැනවීම නිසා 'සාමාන්‍යයෙන්' යනාදිය පැවසීය. 'සන්තෝ' (ඇති/සත්) යනු 'අස-භුවි' ධාතුවෙන් ලැබෙන 'න්ත' ප්‍රත්‍යයයි. "කත්තරි ලෝ" (රූපසිද්ධි 5-18) "න්තමානාන්ති යියුංස්වාදිලෝපෝ" (රූපසිද්ධි 5-130) යන සූත්‍රයෙන් 'අ' කාරයේ ලෝපය වේ. 'තපන්තෝ' යනු 'තප-සන්තාපේ' (තැවීම අර්ථයෙහි) ධාතුවෙනි. 'ජප්පන්තෝ' යනු 'ජප්ප-වචනේ' (කීම අර්ථයෙහි) ධාතුවෙනි. 'පඨන්තෝ' යනු 'පඨ-උච්චාරණේ' (හැදෑරීම/කීම අර්ථයෙහි) ධාතුවෙනි. 'පචන්තෝ' යනු 'පච-පාකේ' (පිසීම අර්ථයෙහි) ධාතුවෙනි. 'ධාරයන්තෝ' යනු 'ධර-ධාරණේ' (දැරීම අර්ථයෙහි) ධාතුවෙනි. ප්‍රයෝජක ව්‍යාපාරයෙහි 'ණි' ප්‍රත්‍යය පැමිණි කල්හි, දැරීමට යොදවනු ලබන්නේ 'ධාරයන්තෝ' නම් වේ. 'දිස්සන්තෝ' යනු 'දිස' 'දුස=අප්පිතියං' යන ධාතූන්ගෙන්

၆၅. မာနော

65. සම්බන්ධාර්ථී වූ 'මාන' (ප්‍රත්‍යය)

ကာလကတော အဝတ္ထာဝိသေသော ဝယော. မာနောဝါတိ ဣမိနာန္တပ္ပစ္စယာဘာဝမာဟ. ယုဇ္ဈမာနာ’ယုဓ=သမ္ပဟာရေ’ ‘‘ဒိဝါဒီဟိ ယက’’ (၅-၁၂) ‘‘တဝဂ္ဂဝရဏာန’’မိစ္စာဒိနာ (၁-၄၈) ဓဿ ဈော’’ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’’တိ (၁-၄၉) ယဿ စ. ‘‘စတုတ္ထဒုတိယေသွေသ’’န္တိအာဒိနာ (၁-၃၅) ဈဿ ဇော. နစ္စမာနာ ‘နစ္စ=နစ္စနေ’.

කාලය විසින් කරනු ලබන අවස්ථා විශේෂය 'වයස' (වයස) නම් වේ. 'මානෝ වා' යන්නෙන් 'න්ත' ප්‍රත්‍යයෙහි අභාවය (නොවීම) පවසයි. 'යුජ්ඣමානා' යන්නෙහි විවරණ පාලියයි: 'යුධ=සම්පහාරේ' (යුධ වැදීමෙහි) යන ධාතුවට 'දිවාදීහි යක' (5-130) යන සූත්‍රයෙන් 'යක' ප්‍රත්‍යය ද, 'තවග්ගවණ්ණානං' යනාදී සූත්‍රවලින් (1-48) 'ධ' කාරයට 'ඣ' කාරය ද, 'වග්ගලසේහි තේ' (1-49) සූත්‍රයෙන් 'ය' කාරය ද ලොප් වේ. 'චතුත්ථ දුතියේස්වේසං' (1-35) යනාදී සූත්‍රවලින් 'ඣ' කාරයට 'ජ' කාරය වීමෙන් 'යුජ්ඣමානා' යැයි සිද්ධ වේ. 'නච්චමානා' යනු 'නච්ච=නච්චනේ' (නර්තනයෙහි) ධාතුවෙනි.

၆၇. တေဿ

67. ඔවුන්ගේ (එම ප්‍රත්‍යයන්ගේ)

သဝိသယေတိ ကတ္တရိ ဘာဝေ ကမ္မေစ.

'ස්වකීය විෂයයෙහි' යනු කර්තෘකාරකය, භාවකාරකය සහ කර්මකාරකයෙහි ද යන තුන් තන්හිය.

၆၈. ဏွာဒ

68. 'ණ්වු' (ණුවාදි) ප්‍රත්‍යයෝ

ဏွာဒယောတိ [Pg.261] ‘ဏွာဒယော’စ္စနေန သုတ္တေန. ကတိပယဓာတွာဒိပရိဂ္ဂဟေနာတိ ဓာတဝေါ ပကတိဘူတာ အာဒီ ယေယံ ကာလာဒီနံ တေ ဓာ တွာဒယော တေသံ ပရိဂ္ဂဟေနာတိ အတ္ထော. ကာလော ဝတ္တမာနာဒိ, ကာရကံ ကတ္တာဒိ ပကံသေန နိယမေန ပစ္စယော ကရီယတေ ဧတသ္မာတိ ပကတိ. ကာကြိယံ အာယုကာဒိ.

'ණ්වාදයෝ' යනු 'ණ්වාදයෝ' යන සූත්‍රයෙනි. 'ඇතැම් ධාතු ආදිය ග්‍රහණය කිරීමෙන්' යනු ප්‍රකෘති භූත වූ යම් ධාතූහු ආදි කොට ඇති වර්තමාන කාල ආදීහු වෙත් ද, ඔවුහු 'ධාත්වාදීහු' නම් වෙති, ඔවුන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් යන අර්ථයයි. කාලය වනාහි වර්තමාන ආදියයි, කාරකය වනාහි කර්තෘ ආදියයි, ප්‍රකෘෂ්ට වශයෙන් හෙවත් නියමයෙන් යමකින් ප්‍රත්‍යය කරනු ලැබේද එය 'ප්‍රකෘතිය' (පකති) නම් වේ. ක්‍රියාව වනාහි ආයු ආදියයි.

ကာရိယဝိသေသန္တိ အာဒေသာဒိကာရိယဝိသေသံ. ကာရု သိပ္ပိဇာတိ ဝိသေသော. တစ္ဆကာဒယော (တစ္ဆကကမ္မ) ကာရတန္တဝါယရဇကနဟာပိတာ ပဉ္စ ကာရဝေါ စာရုဒါရုတိ ဝတ္တမာနေ ကာလနိယမေနာညတြာပိ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ ကာရုအာဒီသုပိ.

'කාර්ය විශේෂය' යනු ආදේශ ආදී වූ ව්‍යාකරණ කාර්යයන්ගේ විශේෂයයි. 'කාරු' යනු ශිල්පී ජාති විශේෂයයි. වඩුවා (තච්ඡක), රෙදි වියන්නා (තන්තවාය), රදවන්නා (රජක), කරණවෑමියා (නහාපිත) ආදී වූ පංච කාරුවෝ ද, 'චාරුදාරු' යන්න ද වර්තමාන කාල නියමය යටතේ අනෙක් කාලයන්හි ද වනු ඇත. කාරු ආදීන් කෙරෙහි ද මෙසේමය.

၆၉. ခဆ

69. 'ඛ' සහ 'ඡ' (ප්‍රත්‍යයෝ)

ခဆသာနန္တိ ဝုတ္တေ တဒန္တဂ္ဂဟဏံ ကထမိစ္စာဟ- ‘ပစ္စယဂ္ဂဟဏေ’စ္စာဒိ. ဗျာချာတတ္ထံ, နနု သုတ္တေ ဧကဿရောတိ ပုလ္လိင်္ဂေန နိဒ္ဒေသော, အာဒီတိ စ တဗ္ဗိသေသနံ, ဧဝံ သတိ နပုံသကေန ဝိဝရဏံ ကထံ ယုဇ္ဇတီတိ အာဟ- ‘သဒ္ဒေ’စ္စာဒိ, အထ ဇာဂရေစ္စာဒေါ ပုထဂဝယဝေကဿရဿ ဇာဂရသဒ္ဒဿ စ ပစ္စေကံ ကသ္မာ န ဒွိဘာဝေါစ္စာဟ- ‘တေနေဝေ’စ္စာဒိ.

'ඛ, ඡ සහ ස' යන ප්‍රත්‍යයන් ගැන කී කල්හි, එහි 'තදන්ත ග්‍රහණය' (එයින් අවසන් වන පද ග්‍රහණය කිරීම) කෙසේ වේදැයි විමසා 'ප්‍රත්‍යය ග්‍රහණයෙහි' යනාදිය පැවසීය. එහි අර්ථය පැහැදිලි කරන ලදී. නමුදු සූත්‍රයෙහි 'ඒකස්සරෝ' (එක් ස්වරයක් ඇත්තේ) යනු පුල්ලිංග නිර්දේශයකි, 'ආදි' යන්න එහි විශේෂණයයි. එසේ තිබියදී නපුංසක ලිංගයෙන් විස්තර කිරීම කෙසේ ගැළපේදැයි විමසා 'ශබ්ද' යනාදිය පැවසීය. එසේම 'ජාගර' යනාදී තැන්හි වෙන වෙනම ඇති එකම ස්වරය සහිත අවයවයන්ගේ ද 'ජාගර' යන ශබ්දයේ ද වෙන් වෙන් වශයෙන් ද්විත්ව භාවය (දෙගුණ වීම) නොවන්නේ මන්දැයි විමසා 'එහෙයින්ම' යනාදිය පැවසීය.

တေနေဝါတိအာဒီတိ ဧကဿရောစ္စဿ ဝိသေသနတ္တဟေတုနာဝ. အဝယဝေကဿရဿာတိ ဝိသေသနသမာသော ‘အဝယဝေါ စ သော ဧကဿရော စေ’တိ. အထာဒီဟိ ဧကဿရဝိသေသနတ္တေပျဝယဝေကဿရဿ ကသ္မာ န ဒွိဘာဝေါစ္စာဟ- ‘ဧကဿေဝါဒိတ္တာ’တိ.

'එහෙයින්ම' යනාදියෙහි අර්ථය නම්, 'එක් ස්වරයක් ඇත්තේ' යන පදයෙහි විශේෂණයක් වීමේ හේතුවෙන්ම යන්නයි. 'අවයව ඒකස්වරයාගේ' යනු 'අවයවය ද වන එය එක් ස්වරයක් ඇත්තේ ද වේ' යන විශේෂණ සමාසයයි. 'ආදි' යන්නෙන් එක් ස්වරයකට විශේෂණයක් වුවද, අවයවයක් වූ එක් ස්වරයට ද්විත්ව භාවය නොවන්නේ මන්දැයි විමසා 'එකක්ම මුලින් ඇති බැවින්' (එකස්සේවාදින්තා) යැයි පැවසීය.

ဣတရဿာတိ ပဌမေကဿရတော-ဉာဿာဝယဝေကဿသရဿ. ဒေါသဒုဋ္ဌတ္တာ နေတ္ထ ဝိသေသနသမာသောတိ ဝတ္တုမာဟ- ‘ဧကဿရောတိ’စ္စာဒိ. တထာ သတိ ကော ဒေါသောတိ အာဟ- ‘ဧကော စေ’စ္စာဒိ. သရောဒီတိ စ ဝုတ္တေ ‘ဤဟ-ဃဋနေ’စ္စာဒီနမေဝ သိယာ.

‘ඉතරස්ස’ යනු පළමු ඒකස්වරයට වඩා වෙනස් වූ, (පදයේ) අවයවයක් වූ ඒකස්වරයාගේ යන්නයි. දෝෂ සහිත බැවින් මෙහි विशेषණ සමාසයක් නොවේ යැයි පැවසීමට ‘ඒකස්සරෝ’ යනාදිය පැවසීය. එසේ වුවහොත් ඇති වන දෝෂය කුමක්දැයි දැක්වීමට ‘එකෝ චේ’ යනාදිය පැවසීය. ‘සරෝදී’ (ස්වරය ආදී) ලෙස පැවසූ කල්හි ‘ඊහ-ඝටන’ යනාදියටම පමණක් එය සිදු වනු ඇත.

နနု စ ပစတိမှိ ယေနေဝါကာရေန ပစသဒ္ဒေါ ဧကဿရော တေနေဝ တဒဝယဝါပိ အစ္သဒ္ဒေါ ပသဒ္ဒေါ စ ဧကဿရော, တတောဝါဝယဝါနမ္ပိ ပစ္စေကံ ဒွိဗ္ဗစနံ ပပ္ပောတိ… ဒွိဗ္ဗစနကာရိယိနော အာဒိဿ ဧကဿရဿ သာမညေန နိဒ္ဒေသာ, ဧဝဉ္စ သမုဒါယဿ တဒဝယဝါနဉ္စေကဿရာနံ ဝိသုံ ဒွိဗ္ဗစနေ [Pg.262] ကတေ အနိဋ္ဌမ္ပပ္ပောတီတီဒမပါကတ္တုမာဟ- ‘သကိံသတ္ထပ္ပဝတ္တိယာ သာဝယဝဿ သမုဒါယဿ ဂဟဏ’န္တိ. သကိံ သတ္ထပ္ပဝတ္တိယာ ဧကဝါရံ ဒွိဗ္ဗစနသုတ္တဿ ပဝတ္တိယာ ဒွိဗ္ဗစနကရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘පචති’ යන්නෙහි යම් ආකාරයකින් ‘පච’ යන ශබ්දය ඒකස්වර වේද, එම ආකාරයෙන්ම එහි අවයවයන් වූ ‘අච්’ ශබ්දය සහ ‘ප’ ශබ්දය ද ඒකස්වර වේ. එබැවින් අවයවයන්ට ද වෙන් වෙන් වශයෙන් ද්විත්වකරණය (ද්විබ්බචනය) පැමිණේ... ද්විත්වකරණය ලැබිය යුතු ආදි ඒකස්වරයා පොදුවේ නිර්දේශ කර ඇති බැවින්, මෙසේ සමූහයට (සමුදායට) සහ එහි අවයව වූ ඒකස්වරයන්ට වෙන් වෙන් වශයෙන් ද්විත්වකරණය කළ කල්හි අනිටු පලක් (අනිෂ්ටයක්) පැමිණේ යන්න දුරු කිරීම සඳහා ‘සකිංසත්ථප්පවත්තියා සාවයවස්ස සමුදායස්ස ගහණං’ (එක් වරක් සූත්‍රය ක්‍රියාත්මක වීමෙන් අවයව සහිත සමූහයම ගැනීම සිදු වේ) යැයි පැවසීය. ‘සකිං සත්ථප්පවත්තියා’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එක් වරක් ද්විත්වකරණ සූත්‍රය ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් ද්විත්වකරණය කිරීම යන්නයි.

သာဝယဝဿာတိ ယထာဝုတ္တာဝယဝေဟိ သဟ ဝတ္တမာနဿ န ဝိနာ တေဟိ. ဧဝံ မညတေ ‘‘ယဿ ဒွိဗ္ဗစနေ ကရီယမာနေ သဗ္ဗေသမဝယဝါနံ ဂဟဏံ ဘဝတိ, တဿေဝ သမုဒါယဿ ဒွိဗ္ဗစနံ ယုတ္တံ နာဝယဝါနံ, တေသဉှိ ဒွိဗ္ဗစနေ ဧကာယ ဒွိဗ္ဗစနဿုပ္ပတ္တိယာ န သဗ္ဗေသံ ဂဟဏံ ကတံ ဟောတိ နာဝယဝန္တဿ သမုဒါယဿ စ ကတန္တိ ပုန တေသံ ဒွိဗ္ဗစနာယ သတ္ထပ္ပဝတ္တိယာ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဥပပတ္တန္တရမာဟ- ‘အထဝေ’စ္စာဒိ. ဣဟ ဌာနေ ဒွိဗ္ဗစနံ ဒွိပ္ပယောဂေါ ဒွိဗ္ဗစနန္တိ ဒွေ ပက္ခာ. တတြ ဌာနေ ဒွိဗ္ဗစနပက္ခေ ဒေါသဒဿနတော ဒွိပ္ပယောဂေါ ဒွိဗ္ဗစနန္တျယမေဝ ပက္ခောဗ္ဘုပဂတောတိ ဒဿေန္တော ပဌမန္တာဝ ဌာနေ ဒွိဗ္ဗစနပက္ခေ ဘာဝိနံ ဒေါသမာဟ- ‘ပဌမဿေကဿရဿိ’စ္စာဒိ. ဒွိသဒ္ဒေါ သင်္ချေယျေ ဝတ္တတေ.

‘සාවයවස්ස’ යනු කලින් කියන ලද අවයවයන් සහිතව පවත්නා වූ, ඒවායින් තොර නොවූ යන්නයි. “යමක ද්විත්වකරණය සිදු කරන කල්හි සියලු අවයවයන් ග්‍රහණය කරනු ලැබේද, එම සමූහයාගේම ද්විත්වකරණය සුදුසු වේ, අවයවයන්ගේ නොවේ. මන්දයත්, ඒවායේ ද්විත්වකරණයේදී එක් ද්විත්වකරණයක් ඇති වීමෙන් සියල්ල ග්‍රහණය නොවන බැවින් සහ අවයව කෙළවර කොට ඇති සමූහයට එය සිදු නොවන බැවින්, නැවත ඒවායේ ද්විත්වකරණය සඳහා සූත්‍රය ක්‍රියාත්මක විය යුතුය” යන්න මෙයින් අදහස් කෙරේ. වෙනත් උපපත්තියක් (හේතුවක්) ‘අථවා’ යනාදියෙන් පවසයි. මෙහි ‘ස්ථානයෙහි ද්විත්වකරණය’ සහ ‘ද්වි-ප්‍රයෝගය (දෙවරක් උච්චාරණය කිරීම) ද්විත්වකරණය’ යැයි පක්ෂ (මත) දෙකක් තිබේ. එහි ‘ස්ථානයෙහි ද්විත්වකරණය’ යන මතයෙහි දෝෂ දැකීමෙන් ‘ද්වි-ප්‍රයෝගය ද්විත්වකරණය’ යන මතයම පිළිගෙන ඇති බව පෙන්වමින්, පළමුව ස්ථානයෙහි ද්විත්වකරණ මතයෙහි ඇති වන දෝෂය ‘පඨමස්සේකස්සරස්ස’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘ද්වි’ ශබ්දය සංඛ්‍යෙය (ගණන් කළ හැකි දෙය) අර්ථයෙහි පවතී.

သင်္ချေယျဉ္စေတ္ထ သဒ္ဒရူပမုစ္စာရဏံ ဝါ, တတ္ထ ဥစ္စာရဏေ သင်္ချေယျေ ဌာနေ ဒွိဗ္ဗစနံ န သမ္ဘဝတိ… ဥစ္စာရဏဿ သဒ္ဒါ(နုဂတ) ဓမ္မတ္တာ. သဒ္ဒရူပေ သင်္ချေယျေ ဌာနေ ဒွိဗ္ဗစနံ, တတ္ထ ဒေါသော. တထာ စာဟ- ‘ရူပဒွယေ ဝိဓီယမာနေ’တိ. တထာ သတိ နိဝုတ္တိဓမ္မေ ဌာနီ ဘဝတီတိ ဌာနိနော နိဝုတ္တိယာ ဘဝိတဗ္ဗံ, နိဝုတ္တိယာ စ ဓာတုတ္တာ နိဝုတ္တိ, တေနာဟ- ‘ပကတိပ္ပစ္စယဝိဘာဂါဘာဝတော’တိ. တေန ပ္ပစ္စယေ ပရေ ပကတိယာ ဝိဓီယမာနံ ကာရိယံ န သိယာ, တေန ဝုတ္တံ- ‘အဿ ဣတ္တံ န သိယာ’တိ. ပိပါသတိ ‘ပါ=ပါနေ’. ဣစ္ဆာယံ ပါတုန္တိတုမန္တာ ‘‘တုံသ္မာ’’စ္စာဒိနာ (၅-၆၁) သော. ‘ပါသ ပါသ’ ဣတိ ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗတော-ညဿ လောပေါ, ‘‘ရဿော ပုဗ္ဗဿ’’ (၅-၇၄) ‘ခ ဆ သေသွဿိ. ဒွိပ္ပယောဂေ တု ဒွိဗ္ဗစနေ နာယံ ဒေါသော သမာဝိသတီတိ အာဟ- ‘အာဝုတ္တိယံ တိ’စ္စာဒိ. ဒွိဓာ ဘူတဿာ တိဓိနာ ဓာတုဿေဝ ဒွိဓာဘူတတ္တံ ဒီပေတိ.

මෙහි සංඛ්‍යෙය (ගණන් කළ යුත්ත) නම් ශබ්ද රූපය හෝ උච්චාරණයයි. එහි උච්චාරණය සංඛ්‍යෙය වන කල්හි, ස්ථානයෙහි ද්විත්වකරණය සිදු විය නොහැක... උච්චාරණය යනු ශබ්දය අනුව යන ධර්මයක් (ගුණයක්) වන බැවිනි. ශබ්ද රූපය සංඛ්‍යෙය වන කල්හි ස්ථානයෙහි ද්විත්වකරණය සිදුවේ නම් එහි දෝෂයක් ඇත. එබැවින් ‘රූපද්වයේ විධීයමානේ’ (රූප දෙකක් පනවන කල්හි) යැයි පැවසීය. එසේ ඇති කල්හි, නැති වී යන ස්වභාවය ඇති ස්ථානී (දේශීය රූපය) නැති වී යා යුතුය. ස්ථානියාගේ නැති වී යාමෙන් ධාතුවද නැති වී යයි. එබැවින් ‘පකතිප්පච්චයවිභාගාභාවතෝ’ (ප්‍රකෘති ප්‍රත්‍ය විභාගයක් නොමැති වීමෙන්) යැයි පැවසීය. එබැවින් ප්‍රත්‍යයක් පර වූ කල්හි ප්‍රකෘතියට පනවන කාර්යය සිදු නොවේ. එබැවින් ‘අස්ස ඉත්තං න සියා’ (මෙහි ‘ඉ’ වීම සිදු නොවේ) යැයි පැවසීය. ‘පිපාසති’ යනු ‘පා = පානේ’ (බීමෙහි) යන්නයි. බීමට ඇති කැමැත්ත (ඉච්ඡා) අර්ථයෙහි ‘තුං’ ප්‍රත්‍යාන්ත වූ කල්හි ‘තුංස්මා’ යනාදියෙන් ‘ස’ ප්‍රත්‍යය වේ. ‘පාස පාස’ ලෙස ද්විත්ව වූ කල්හි, පළමුවැන්නට වඩා වෙනස් වූ දෙවැන්නේ ලෝපය ද, ‘රස්සෝ පුබ්බස්ස’ යන්නෙන් පෙර පදයේ ලුහු කිරීම ද ‘ඛ ඡ සේස්වස්සි’ යන්නෙන් සිදු වේ. ‘ද්වි-ප්‍රයෝග’ (දෙවරක් උච්චාරණය කිරීමේ) ද්විත්වකරණයෙහිදී නම් මෙම දෝෂය ඇති නොවේ යැයි ‘ආවුත්තියං’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘ද්විධා භූතස්ස’ යන්නෙන් ධාතුවේම දෙකොටසක් බවට පත් වීම පෙන්වයි.

၇၀. ပရော

70. ‘පරෝ’ (පසු හෝ ඊළඟ)

ယောဂဝိဘာဂါ ‘အ ဉ’အာဒီသု ဂမျတေ. ယဒိ ဟျတြာပိ ဆဋ္ဌီ အဘိမတာ သိယာ တဒါ ‘‘ခ ဆ သ ပရောက္ခာနမေကဿရောဒိဒွေ’’တိ ဧကမေဝ ယောဂံ [Pg.263] ကရေယျ. ပရောက္ခေ ဝိဟိတာ အဉအာဒယော ဓာတုတောဝ, နာညတောတိ ပရောက္ခာဝစနသန္နိဓာနာ စသဒ္ဒေန ဓာတုဝိဟိတပ္ပစ္စယာဝ ဂယှန္တီတိ အာဟ- ‘အညသ္မိမ္ပိ ဓာတုဝိဟိတပ္ပစ္စယေ’တိ. ယဒိ ပန ဘုသတ္ထော အာဘိက္ခညတ္ထော ဝါ ဝတ္တုမိဋ္ဌော သိယာ, တဒါ ဘူသတ္ထာဒီသု စ ဒဒ္ဒလ္လတိစ္စာဒိကံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စင်္ကမတိ မောမူဟစိတ္တာနီတိ ဘုသတ္ထဿ ယုဇ္ဇမာနတ္တာ တျာဒယော ဘုသတ္ထေ ဘဝန္တိ ဗဟုလာဓိကာရာတိ ဝတ္တုံ သက္ကာတိ.

සූත්‍ර බෙදීමෙන් (යෝගවිභාගයෙන්) ‘අ ඤ’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන්හි මෙය අවබෝධ වේ. ඉදින් මෙහි ද ෂෂ්ඨී විභක්තිය අභිමත වූයේ නම්, එකල ‘‘ඛ ඡ ස පරොක්ඛානමේකස්සරෝදිද්වේ’’ යනුවෙන් එක් සූත්‍රයක්ම (යෝගයක්) කරනු ඇත. පරොක්‍ෂා (අතීත කාලය) යෙදෙන කල්හි පනවන ලද ‘අ ඤ’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන් ධාතුවෙන්ම මිස අන්‍යයකින් නොවන බැවින්, පරොක්‍ෂා වචන සන්නිධානයෙන් ‘ච’ ශබ්දය මඟින් ධාතුවෙන්ම පනවන ලද ප්‍රත්‍යයන්ම ග්‍රහණය කරනු ලැබේ යැයි ‘අඤ්ඤස්මිම්පි ධාතුවිහිතප්පච්චයේ’ (ධාතුවෙන් පනවන ලද වෙනත් ප්‍රත්‍යයකදී ද) යැයි පැවසීය. ඉදින් නැවතත් භෘශාර්ථය (නිරන්තර බව/තදබල බව) හෝ අභීක්ෂණාර්ථය (නැවත නැවත සිදු වීම) පැවසීමට කැමති වන්නේ නම්, එකල භෘශාර්ථයෙහි ‘දද්දල්ලති’ යනාදිය සිදු වේ යැයි දත යුතුය. ‘චංකමති’, ‘මෝමූහචිත්තානි’ යනු භෘශාර්ථයට ගැලපෙන බැවින්, ‘ති’ යනාදී ප්‍රත්‍යයෝ භෘශාර්ථයෙහි බහුලාධිකාරයෙන් සිදුවෙත් යැයි පැවසිය හැකිය.

၇၁. အာဒိ

71. ‘ආදි’ (ආරම්භය / මුල)

ပဌမော ဒုတိယောတိ စ ဒွေ ဧကဿရာ. တတ္ထ ‘‘ခဆသာနမေကဿရောဒိ ဒွေ’’ (၅-၆၉) ‘‘ပရောက္ခာယံ စေ’’တိ (၅-၇၀) ပဌမဿေကဿ ရဿ ဒွိဗ္ဗစနံ ‘အာဒိသ္မာ သရာ’’တိ တု ဒုတိယဿ, တသ္မာ ကထမညဿုစ္စမာနေအညဿဗာဓကံသိယာ တသ္မာ ကတေပိဒုတိယ ဒွိဗ္ဗစနေပဌမဒွိဗ္ဗစနံ သမ္ဘဝတွေဝါတိနပဌမဒွိဗ္ဗစနာပဝါဒေါ-ယံ ယောဂေါစ္စာသင်္ကိယာဟ- ‘ပဌမေ’စ္စာဒိ. ကြိယတ္ထာဓိကာရာ ကြိယတ္ထာနန္တိ ဆဋ္ဌိယာ ဒုတိယေနေကဿ ရေနစ သမ္ဗန္ဓာ ပဌမဒွိဗ္ဗစနဿဝိဓာယ ကမညဝါကျမညံ ဒုတိယဿာတိ န ဝါကျဘေဒေါတိ အာဟ- ‘ဧကေ’စ္စာဒိ. အဿာတိ ‘အာဒိသ္မာ သရာ’’တိ အဿ ယောဂဿ, ပုဗ္ဗယောဂေတိ ပုဗ္ဗေဟိ ဒွိဟိ သုတ္တေဟိ. ‘‘အာဒိသ္မာ သရာ’’တိ သရမဒွိတ္တေနုပါဒါယ သာမညေန သဒ္ဒရူပဿ ဒွိဗ္ဗစနဝိဓာနတော ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဗျဉ္ဇနယုတ္တဿေဝ ဝိဓာနံ တထေဝိဋ္ဌတ္ထတ္တာတိ ပဌမဒွိဗ္ဗစန သမ္ဗန္ဓိနော ဗျဉ္ဇနဿ ဒွိဗ္ဗစနဗာဓာတျဝဂန္တဗ္ဗံ.

පළමුවැන්න සහ දෙවැන්න යැයි ඒකස්වර දෙකක් වෙති. එහි ‘‘ඛඡසානමේකස්සරෝදි ද්වේ’’ සහ ‘‘පරොක්ඛායං චේ’’ යන සූත්‍රයන්ගෙන් පළමු ඒකස්වරයාගේ ද්විත්වකරණය ද, ‘‘ආදිස්මා සරා’’ යන්නෙන් දෙවැන්නාගේ ද්විත්වකරණය ද සිදු වේ. එබැවින් එකක් උච්චාරණය වන කල්හි අනෙකා වළක්වන්නේ කෙසේද? එබැවින් දෙවන ද්විත්වකරණය කළ කල්හි ද පළමු ද්විත්වකරණය සිදු වන බැවින්, මෙය පළමු ද්විත්වකරණයට බාධාවක් (අපවාදයක්) නොවේ යැයි සූත්‍රය පිළිබඳව ඇති වන සැකය දුරු කිරීමට ‘පඨමේ’ යනාදිය පැවසීය. ක්‍රියාර්ථ අධිකාරයෙන් ‘ක්‍රියාත්ථානං’ යන ෂෂ්ඨී විභක්ති පදය දෙවන ඒකස්වරය සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින්, පළමු ද්විත්වකරණය පනවන වාක්‍යය වෙනස්ය, දෙවැන්න පනවන වාක්‍යය වෙනස්ය, එබැවින් වාක්‍ය භේදයක් සිදු නොවේ යැයි ‘එකේ’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘අස්ස’ යනු ‘‘ආදිස්මා සරා’’ යන මේ සූත්‍රයේ යන්නයි. ‘පුබ්බයෝගේ’ යනු පෙර සූත්‍ර දෙකෙනි. ‘‘ආදිස්මා සරා’’ යන්නෙන් ස්වරය ද්විත්ව නොවන ලෙස ගෙන, පොදුවේ ශබ්ද රූපයේ ද්විත්වකරණය පැනවීම නිසා පෙර පරිදිම ව්‍යඤ්ජන සහිත වූවටම පැනවීම සිදු වේ, එය අභිමත අර්ථය වන බැවිනි. එබැවින් පළමු ද්විත්වකරණයට සම්බන්ධ ව්‍යඤ්ජනයාගේ ද්විත්වකරණයට බාධා පැමිණේ යැයි දත යුතුය.

၇၂. နပု

72. ‘නපු’ (නපුංසක / ක්ලීබ ලිංගය)

ပဋိနိမိတ္တန္တိ နိမိတ္တံ နိမိတ္တံ ပတိ ပဋိနိမိတ္တံ, နိမိတ္တေ သတီတိ အတ္ထော.

‘පටිනිමිත්තං’ යනු එක් එක් නිමිත්තක් (හේතුවක්) වෙනුවෙන් වූ පටිනිමිත්තයි, නිමිත්තක් ඇති කල්හි යනු එහි අර්ථයයි.

၇၃. ယထိ

73. ‘යථි’ (යම් පරිදි / යථා)

ပဌမေကဿရဿ ပဌမဒွိဗ္ဗစနံ ဝိသယော, ဒုတိယေကဿရဿ ဒုတိယဒွိဗ္ဗစနံ, တေနာဟ- ‘ယထာ ဝိသယ’န္တိ. ပဌမ ဒုတိယ တတိယ ဒွိဗ္ဗစနန္တိ ဧတ္ထ ပုဣတိ ပဌမံ သဒ္ဒရူပံ, တ္တိဣတိ ဒုတိယံ, ယိသိတိ တတိယံ.

පළමු ඒකස්වරයාගේ විෂය පළමු ද්විත්වකරණයයි, දෙවන ඒකස්වරයාගේ විෂය දෙවන ද්විත්වකරණයයි. එබැවින් ‘යථා විසයං’ (විෂයයට අනුව) යැයි පැවසීය. පළමු, දෙවන, තෙවන ද්විත්වකරණය යන මෙහි ‘පු’ යනු පළමු ශබ්ද රූපයයි, ‘ත්ති’ යනු දෙවැන්නයි, ‘යිසි’ යනු තෙවැන්නයි.

၇၆. ခ ဆ

76. ‘ඛ ඡ’

ခပ္ပစ္စယာဒိ ကရီယတီတိ သေသော.

‘ඛ’ ප්‍රත්‍යය ආදිය කරනු ලැබේ යනු ඉතිරි කොටසයි (ශේෂයයි).

၈၂. ယုဝ

82. ‘යුව’

စတ္ထပရတ္တာတိ [Pg.264] စတ္ထသမာသာ ပရဘူတတ္တာ. တေန ပစ္စေကာတိ သမ္ဗန္ဓေန. သမာနာဓိကရဏတ္တေန ဝိသေသနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အာစရိယေန ယောဝိဘတ္တိလောပေနေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ အာဟ- ‘လုတ္တယောဝိဘတ္တိကော ဝါ နိဒ္ဒေသော’တိ.

‘චත්ථපරත්තා’ යනු ච-අර්ථ සමාසයට (ද්වන්ද්ව සමාසයට) පර වූ (පසු වූ) බැවිනි. එයින් ‘පච්චේකං’ (වෙන් වෙන් වශයෙන්) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. සමානාධිකරණ භාවයෙන් ‘විශේෂණ’ යන්න සම්බන්ධ වේ. ආචාර්යවරයා විසින් ‘යෝ’ විභක්ති ලෝපයෙන්ම නිර්දේශ කරන ලද බැවින් ‘ලුත්තයෝවිභත්තිකෝ වා නිද්දේසෝ’ (නැතහොත් ලුප්ත ‘යෝ’ විභක්තික නිර්දේශයකි) යැයි පැවසීය.

၈၃. လဟု

83. ‘ලහු’ (ලුහු / කෙටි)

ဓူပါယတီတိ ဓူပိတာ, ပစ္စယဿာတိ တိပ္ပစ္စယဿ. ကာနုဗန္ဓကရဏမနတ္ထကံ သိယာတိ ဃကွိကရဏဿ ပစ္စယတ္တာဘာဝေ (တံ) နိဗန္ဓနဿ ကာရိယဿာဘာဝါ ‘န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသူ’’တိ (၅-၈၅) ပဋိသေဓာ ဘာဝေါတိ ကကာရာနုဗန္ဓမနတ္ထကံ သိယာ.

‘ධූපයාති’ යනු දුම් දමන ලද්දේ (ධූපිතා) යන්නයි. ‘පච්චයස්ස’ යනු ‘ති’ ප්‍රත්‍යයාගේ යන්නයි. ‘කානුබන්ධකරණමනත්ථකං සියා’ (ක-කාර අනුබන්ධය කිරීම නිෂ්ඵල වනු ඇත) යනු ‘ඝ’ විකරණය ප්‍රත්‍යයක් නොවන කල්හි, එය නිසා සිදුවන කාර්යය නොමැති වීමෙන් සහ ‘‘න තේ කානුබන්ධනාගමේසු’’ යන්නෙන් ප්‍රතිෂේධයක් (වැළැක්වීමක්) නොමැති වීමෙන් ක-කාර අනුබන්ධය නිෂ්ඵල වනු ඇත යන්නයි.

၈၅. နတေ

85. ‘න තේ’

ပုစ္ဆီယိတ္ထာတိ ဝိဂ္ဂယှ တ္တော, တဿ ‘‘ပုစ္ဆာဒိတော’’တိ (၅-၁၄၃) ဌော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဧ ဩနမ္ပဋိသေဓမုခေနာတိ ဧဩနမ္ပဋိသေဓဿ ပကတတ္တာ ဝုတ္တံ. စိနိတဗ္ဗန္တိအာဒီသု စီယိတ္ထ စီယတိ ဝါတိအာဒိနာ ဝိဂ္ဂဟော. စိနိတုန္တိအာဒီသု စိနနာ ယာတိ(အာဒိနာ). နနု စ (ဉိအာဂ)မော, န ပစ္စယောတိ ကထမ္ပစ္စယေ ‘‘လဟုဿုပန္တဿာ’’တိ (၅-၈၃) ဧဩ ပပ္ပောန္တိ ကထဉ္စေ သမ္ပဋိသေဓောစ္စာသင်္ကိယာဟ- ‘ဉိဿေ’စ္စာဒိ. နနုစာဒိမှိ န ယုဝဏ္ဏာဘိ ကထမေတ္ထပ္ပသင်္ဂေါတိ အာဟ- ‘သကာပါနံ ကုက္ကူဏေတိ’စ္စာဒိ.

‘පුච්ඡීයිත්ථ’ (විමසන ලදී) යනුවෙන් විග්‍රහ කොට ‘ත’ ප්‍රත්‍යය වන අතර, එහි ‘පුච්ඡාදිතෝ’ (පාලි ව්‍යාකරණ සූත්‍ර 5-143) සූත්‍රයෙන් ‘ඨ’ කාරය වේ. ඉතිරි කොටස පෙර කියන ලද ක්‍රමයම වේ. ‘ඒ ඔනම්පටිසේධමුඛේන’ යන්න ‘ඒ’ සහ ‘ඕ’ කාරයන්ගේ ප්‍රතිෂේධය ස්වභාවික බැවින් පවසන ලදී. ‘චිනිතබ්බං’ (එක් රැස් කළ යුතුය) යනාදියෙහි ‘චීයින්ථ’ හෝ ‘චීයති’ යනාදී වශයෙන් විග්‍රහය වේ. ‘චිනිතතුං’ යනාදියෙහි ‘චිනනං’ (එක් රැස් කිරීම) යනාදී වශයෙනි. ‘ඤි’ යනු ආගමයක් මිස ප්‍රත්‍යයක් නොවේ, එසේ නම් ප්‍රත්‍යයෙහි දී සිදුවන ‘ලහුස්සුපන්තස්ස’ (5-83) සූත්‍රයෙන් කෙසේ නම් ‘ඒ’ සහ ‘ඕ’ කාරයන් පැමිණෙන්නේද, එමෙන්ම එය වළක්වන්නේ කෙසේදැයි සැක කොට ‘ඤිස්සේ’ යනාදිය පැවසීය. ආරම්භයෙහි ‘යු’ සහ ‘වණ්ණ’ (වර්ණ) නොමැති නම් මෙහි ගැලපීම කෙසේ වේදැයි අසා ‘සකාපානං කුක්කූණේ’ යනාදිය පැවසීය.

ပတ္တောကာရဿာတိ ဓုသဒ္ဒေ ဥကာရဿ ပတ္တောကာရဿ. ယုဝဏ္ဏေစ္စာဒိနာပတ္တဿာတိ (တဗ္ဗ) တုံ ပစ္စယေသု စ ဏိနော ပတ္တဿ. ဝါ ဝိဓာနာ န ဉိ. ဓုနာပေတဗ္ဗန္တိအာဒိပါဌေ ဉိမှိ အကတေ ‘‘အညတြာပီ’’တိ (၅-၈၇) ပဋိသေဓာဘာဝေါ. ဓုနာပေတီတိ ပါဌေတိမှိ လေ စ ‘‘ကွစိ ဝိကရဏာန’’န္တိ (၅-၁၆၁) ဝိကရဏလောပေ စ ဧကာရော. အသတိ နာဂမေ ‘‘ယုဝဏ္ဏေ’’စ္စာဒိနာ ဧတ္တံ သိယာ တမ္ပိနာဂမေ ဥပန္တတ္တာ နေတျဓိပ္ပာယေနာဟ- ‘တထာပိ’စ္စာဒိ. ပက္ခန္တရမာဟ- ‘နာဂမေ’စ္စာဒိ.

‘පත්තෝකාරස්ස’ යනු ‘ධු’ ශබ්දයෙහි උකාරය වෙනුවට පැමිණි ඕකාරයටයි. ‘යුවණ්ණේ’ යනාදියෙන් පැමිණි බව පවසන්නේ ‘තබ්බ’ සහ ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයන්හි දී ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය පැමිණි කල්හි ය. විකල්ප විධානයෙන් ‘ඤි’ ආගමය සිදු නොවේ. ‘ධුනාපේතබ්බං’ යනාදී පාඨයෙහි ‘ඤි’ ආගමය නොකළ කල්හි ‘අඤ්ඤත්‍රාපි’ (5-87) සූත්‍රයෙන් ප්‍රතිෂේධය නොවීම සිදුවේ. ‘ධුනාපේති’ යන පාඨයෙහි ‘ති’ ප්‍රත්‍යයෙහි සහ ‘ල’ ප්‍රත්‍යයෙහි ද, ‘ක්වචි විකරණානං’ (5-161) සූත්‍රයෙන් විකරණ ලෝපය ද, ඒකාරය ද වේ. ‘න’ ආගමය නොමැති කල්හි ‘යුවණ්ණේ’ යනාදියෙන් ඒකාර භාවය සිදුවිය හැකි නමුත්, ‘න’ ආගමය ඇති කල්හි එය උපන්ත (අගට පෙර) වන බැවින් සිදු නොවේ යන අදහසින් ‘තථාපි’ යනාදිය පැවසීය. වෙනත් විකල්පයක් ‘නාගමේ’ යනාදියෙන් පැවසීය.

၈၇. အည

87. අන්‍ය (වෙනත්)

သမ ဒမ-ဥပသမေ. သမေတီတိ သမကော, ဒမေတီတိ ဒမကော, ဇန-ဇနနေ, ဇနေတီတိ ဇနကော ဗဓ=ဗန္ဓနေ, ဗဓတီတိ ဗဓကော.

‘සම’, ‘දම’ යන ධාතූන් උපශමයෙහි (සන්සිඳීමෙහි හා දමනයෙහි) වැටේ. සන්සිඳුවයි යන අර්ථයෙන් ‘සමකෝ’ ද, දමනය කරයි යන අර්ථයෙන් ‘දමකෝ’ ද වේ. ‘ජන’ ධාතුව ඉපදවීමෙහි වැටේ, උපදවයි යන අර්ථයෙන් ‘ජනකෝ’ ද වේ. ‘බධ’ ධාතුව බැඳීමෙහි වැටේ, බඳියි යන අර්ථයෙන් ‘බධකෝ’ ද වේ.

၉၂. ပဒါ

92. පද (වචන)

နိပဇ္ဇတိ [Pg.265] နိပဇ္ဇနံ. ပမဇ္ဇတေ ပမဇ္ဇိတဗ္ဗံ. ပမဇ္ဇနာယ ပမဇ္ဇိတုံ. ပမဇ္ဇတိ ပမဇ္ဇနံ.

නිපජ්ජති (ලගී/නිදයි) - නිපජ්ජනං (ලැගීම/නිදීම). පමජ්ජතේ (ප්‍රමාද වෙයි) - පමජ්ජිතබ්බං (ප්‍රමාද විය යුතුය). පමජ්ජනාය (ප්‍රමාද වීම සඳහා) - පමජ්ජිතුං (ප්‍රමාද වීමට). පමජ්ජති (ප්‍රමාද වෙයි) - පමජ්ජනං (ප්‍රමාදය).

၉၃. မံဝါ

93. ‘මං’ හෝ (මංවා)

ရုန္ဓိတုန္တိအာဒီသု ရောဓနာယာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

‘රුන්ධිතුං’ යනාදියෙහි ‘රෝධනාය’ (වැළැක්වීම පිණිස) යනුවෙන් විග්‍රහය වේ.

၉၄. ကွိမှိ

94. ‘ක්වි’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී (ක්විම්හි)

နနု ကိမတ္ထမန္တဂ္ဂဟဏံ ယတော ‘‘ကွိမှိ လောပေါ-န္တဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’’တိ (၁-၁၇) အန္တဿေဝ လောပေါ သိယာတိ စောဒနံ မနသိ နိဓာယ တဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနံ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘အန္တဂ္ဂဟဏ’မိစ္စာဒိ. လောပဝိဓီသူတိ (ဝီအာဒိလောပဝိဓီသု, ဆဋ္ဌီ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ) ‘‘ဝီမန္တု ဝန္တူ’’န္တိ (၄-၁၃၈) ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ဘဒန္တဝိဓိစရိတတ္တဗျာပါရံ နိဿာယာဟ- ‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’’တီ ဗျာပါရာ’တိ. အန္တဿာတိ ဝီအာဒီနမီကာရာဒိနော. အညထာတိ သဗ္ဗာပဟာရိလောပညာပနာဘာဝေ. အနတ္ထကံ သိယာ ‘‘ဆဋ္ဌိယန္တဿာ’’တိမဿ ဗျာပါရသမ္ဘာဝါ. ဣဒါနိ ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ဝိသေသေန ဝတ္တုမိစ္ဆိတ္တံ အန္တဿေဝ လောပပတ္တိဒေါသံ ဒဿေတုမာဟ- ‘တဒန္တေ’စ္စာဒိ.

‘ක්විම්හි ලෝපෝන්තබ්‍යඤ්ජනස්ස’ (ක්වි ප්‍රත්‍යයෙහි දී අග ව්‍යඤ්ජනය ලෝප වේ) යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, ‘අන්ත’ (අග) යන්නෙන් ග්‍රහණය කරන්නේ කුමන අර්ථයකින්ද? ‘ඡට්ඨියන්තස්ස’ (1-17) සූත්‍රය මඟින් ද අග ව්‍යඤ්ජනයාගේම ලෝපය සිදුවිය හැක්කේය යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන, එම ‘අන්ත’ ග්‍රහණයෙහි ප්‍රයෝජනය පෙන්වමින් ‘අන්තග්ගහණං’ යනාදිය පැවසීය. ‘ලෝපවිධීසු’ යනු (වී ආදී ලෝප විධීන්හි, ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් නිර්දේශ කරන ලද්දක් බවයි) ‘වීමන්තු වන්තූ’ (4-138) සූත්‍රයෙහි ෂෂ්ඨී නිර්දේශයයි. භදන්ත විධියෙහි හැසිරුණු ව්‍යාපාරය ඇසුරින් ‘ඡට්ඨියන්තස්සාති ව්‍යාපාරා’ යැයි පැවසීය. ‘අන්තස්ස’ යනු ‘වී’ යනාදීන්ගේ ඊකාරාදියටයි. ‘අඤ්ඤථා’ (වෙනත් ක්‍රමයකින්) යනු මුළුමනින්ම ලෝපය වීම හැඟවීමක් නොමැති කල්හි ය. ‘ඡට්ඨියන්තස්ස’ යන්නෙහි ව්‍යාපාරය සිදුවිය හැකි බැවින් එය නිෂ්ඵල වනු ඇත. දැන් ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් නිර්දේශ කරන ලද දේ විශේෂයෙන් පැවසීමට කැමති ව, අගටම ලෝපය පැමිණීමේ දෝෂය පෙන්වීම පිණිස ‘තදන්තේ’ යනාදිය පැවසීය.

၁၀၁. ပရ

101. පර (පසුපස/අනෙක්)

အထ ဒွိတ္တေတိ ကထမဝသီယတေ သဒ္ဒေ အဘာဝေတိအာဟ- ‘ပရ’ဣစ္စာဒိ. အနန္တရသုတ္တေ ‘‘ပရိပစ္စသမော ဟီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တတော ပရဿာတိ ကိန္နာဝသီယတီတိ စောဒန မုဗ္ဘာဝိယ တဒယုတ္တတံ ဒဿေတုမာဟ- ‘နနုစေ’စ္စာဒိ.

එසේ නම් ද්විත්වභාවය කෙසේ නිශ්චය කරනු ලැබේද, ශබ්දය නැති කල්හි දැයි අසා ‘පර’ යනාදිය පැවසීය. ඊළඟ සූත්‍රයෙහි ‘පරිපච්චසමෝ හී’ යනුවෙන් පවසා ඇති බැවින්, එයින් පසුව එන දේ කෙසේ නිශ්චය නොවේදැයි චෝදනාවක් මතු කොට එහි අයෝග්‍යතාව පෙන්වීම පිණිස ‘නනුචේ’ යනාදිය පැවසීය.

၁၀၃. ဓာဿ

103. ‘ධා’ ධාතුවට (ධාස්ස)

အပစုရပ္ပယောဂတ္တာတိ အဗဟုပ္ပယောဂတ္တာ.

‘අපචුරප්පයෝගත්තා’ යනු බහුල වශයෙන් භාවිත නොවන බැවිනි (අබහුප්පයෝගත්තා).

၁၀၄. ကိမှိ

104. ‘කි’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී (කිම්හි)

က္တော ဒူသိဓာတုတော ဒူသယတီတိ အတ္ထေ.

‘දූසි’ ධාතුවෙන් ‘ත’ ප්‍රත්‍යය ‘දූෂණය කරයි’ යන අර්ථයෙහි වේ.

၁၀၆. မုဟ

106. ‘මුහ’ ධාතුව (මුහ)

‘‘ဝဏ္ဏေ [Pg.266] ယန္တံ တဒါဒေါ’’တိ ပရိဘာသာယ အယမတ္ထော ‘‘ဝဏ္ဏေ ပရေ ယံ ကာရိယံ တံ တဒါဒေါ တသ္မိံ ဝဏ္ဏေ အာဒိဘူတေ ဟောတီ’’တိ တေတိ တကာရေ ပရေ.

‘වණ්ණේ යන්තං තදාදෝ’ යන පරිභාෂාවෙන් මෙම අර්ථය ලැබේ: ‘වර්ණයක් පර වූ කල්හි යම් කාර්යයක් වේ නම්, එය එම වර්ණය ආදිකොට ඇත්තෙහි මුලින්ම සිදුවේ.’ එනම් ‘තේ’ යන තකාරය පර වූ කල්හි ය.

၁၀၇. ဝဟ

107. ‘වහ’ ධාතුව (වහ)

တေတွေဝါတိ ဝတွာ ပစ္စုဒါဟရဏံ ဒဿေတိ ‘ဝုယှတီ’တိ. ဝုတ္တိဝစနံ မုလ္လိင်္ဂိယ အတ္ထံ ဝဒတိ ‘ဥဿာ’တိအာဒိ.

‘තේත්වේව’ (තේ කාරයෙහිම) යැයි පවසා ‘වුය්හති’ යනුවෙන් ප්‍රත්‍යුදාහරණය දක්වයි. වෘත්ති වචනය මූලික කොටගෙන ‘උස්සා’ යනාදී වශයෙන් අර්ථය පවසයි.

၁၀၈.

108.

နိဓီယိတ္ထာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

‘නිධීයිත්ථ’ යනුවෙන් විග්‍රහය වේ.

၁၀၉. ဂမာ

109. ‘ගම’ ධාතුවෙන් (ගමා)

ရာနန္တိ ဝုတ္တေ ‘ရာ-အာဒါနေ’ဣစ္စဿ ဂဟဏမ္ပိ ဝိညာယေယျာတိ အာဟ- ‘ရာန’န္တိအာဒိ.

‘රානං’ යැයි පැවසූ කල්හි ‘රා ආදානේ’ (ගැනීමෙහි වැටෙන රා ධාතුව) යන්නෙහි ග්‍රහණය ද වටහා ගත හැකිය යන අදහසින් ‘රානං’ යනාදිය පැවසීය.

၁၁၀. ဝစာ

110. ‘වච’ ධාතුවෙන් (වචා)

သုတ္တေ ‘ဝဿာ’တိ သဿရောဝ ဂယှတီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ဝဿာတိ ဟီ’တိအာဒိ.

සූත්‍රයෙහි ‘වස්ස’ යනුවෙන් සකාරය සහිත වූවක්ම ගනු ලබන බව පෙන්වීම පිණිස ‘වස්සාති හී’ යනාදිය පැවසීය.

၁၁၂. ဝဒ္ဓ

112. ‘වද්ධ’ ධාතුව (වද්ධ)

ဝတ္တ=ဝတ္တနေတီမသ္မာ တ္တိပ္ပစ္စယေ ဝါ ဥကာရော န ဝိဟိတောတိ အာသယေန ‘ကထ’မိစ္စာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘ဝတ္တဝတ္တနေတိ’စ္စာဒိ. ဝုတ္တိမတ္တေတိ နိပါတနာတိ ‘‘သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တိမတ္တေ’’ တေတ္ထ (၃-၆၉) ‘ဝုတ္တိမတ္တေ’တိ နိပါတနာ. ဌာ=ဂတိနိဝတ္တိယန္တိ ဧတ္ထ ‘ဂတိနိဝတ္တိယ’န္တိ နိပါတနာ ပက္ခေ ဥကာရော န ဟောတိ, တေနာဟ- ‘ဝတ္တီ’တိအာဒိ. ဝတ္တနံ ဝုတ္တိ ဝတ္တိ.

‘වත්ත-වත්තනේ’ යන මෙයින් ‘ති’ ප්‍රත්‍යයෙහි දී විකල්පයෙන් උකාරය පනවා නැත යන අදහසින් ‘කථං’ (කෙසේද) යනාදිය පවසන ලද බව පෙන්වමින් ‘වත්තවත්තනේති’ යනාදිය පැවසීය. ‘වෘත්තිමත්තේ’ යනු නිපාතනයක් වන අතර, ‘සබ්බාදයෝ වෘත්තිමත්තේ’ (3-69) යන සූත්‍රයෙහි ‘වෘත්තිමත්තේ’ යනු නිපාතනයකි. ‘ඨා ගතිනිවත්තියං’ යන මෙහි ‘ගතිනිවත්තියං’ යන නිපාතන පක්ෂයෙහි උකාරය සිදු නොවේ, එබැවින් ‘වත්තී’ යනාදිය පැවසීය. පැවැත්ම යනු වෘත්තිය, වත්තිය වේ.

၁၁၃. ယဇ

113. ‘යජ’ ධාතුව (යජ)

ကဿ သဗ္ဗဿာတိ အာဟ- ‘ယ အကာရာန’န္တိ.

කාගේ මුළුමනින්ම දැයි අසා ‘යකාරයෙහි අකාරයන්ට’ යැයි පැවසීය.

၁၁၅. ဂါပါ

115. ‘ගා’, ‘පා’ ධාතූන් (ගාපා)

ဗျတ္တိနိဒ္ဒေသေနာတိ ဣမိနာ ဇာတိနိဒ္ဒေသဿာနိဿိတတ္တံ ဒဿေတိ. ဤဿေစ္စာဒိနာ ဝုတ္တိဂန္ထဿာဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ.

‘බ්‍යත්තිනිද්දේසේන’ (විශේෂිත නිර්දේශයෙන්) යන්නෙන් ජාති නිර්දේශය මත රඳා නොපවතින බව දක්වයි. ‘ඊස්සේ’ යනාදියෙන් වෘත්ති ග්‍රන්ථයෙහි අදහස පැහැදිලි කරයි.

၁၁၇. သာသ

117. ‘සාස’ ධාතුව (සාස)

သတ္ထံ [Pg.267] ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ (၁-၃၃) ရဿော.

‘සත්ථං’ යනු ‘බ්‍යඤ්ජනේ දීඝරස්සා’ (1-33) සූත්‍රයෙන් රස්ව වීමයි.

၁၂၀. ဉာ

120. ‘ඤා’ ධාතුව (ඤා)

‘‘န္တော ကတ္တရိ ဝတ္တမာနေ’’တိ (၅-၆၄) န္တောတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘න්තෝ කත්තරි වත්තමානේ’ (5-64) සූත්‍රයෙන් ‘න්ත’ යන්නට සම්බන්ධ වේ.

၁၂၁. သကာ

121. ‘සකා’ ධාතුව (සකා)

ကုက္ပ္ပစ္စယေ အန္တကကာရော ကုပ္ပစ္စယေ အာဒိကကာရော အန္တာဝယဝတ္ထော.

‘කුක්’ ප්‍රත්‍යයෙහි අග කකාරය ද, ‘කු’ ප්‍රත්‍යයෙහි මුල් කකාරය ද අවසාන කොටස යන අර්ථය සඳහා වේ.

၁၂၂. နီတော

122. ‘නී’ ධාතුවෙන් (නීතෝ)

နာညတြစယာဒီသူတိ နိစ္ဆယတော-ညေသု စယာဒီသွတ္ထေသု ဆော န ဘဝတီတိ အတ္ထော.

‘නාඤ්ඤත්‍රචයාදීසු’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම වෙනත් ‘චය’ (රැස්කිරීම්) යනාදී අර්ථයන්හි ‘ඡ’ ප්‍රත්‍යය සිදු නොවේ යන අර්ථයයි.

၁၂၃. ဇရ

123. ‘ජර’ ධාතුව (ජර)

ဤမှိ ဇသဒ္ဒေ အကာရဿ လောပေါ, လေ တု ဇီရာပယတိ. တဿာတိကျဿ.

‘ඊ’ විභක්ති ප්‍රත්‍යයෙහි දී ‘ජ’ ශබ්දයේ ‘අ’ කාරය ලොප් වේ, ‘ල’ ප්‍රත්‍යයේදී ‘ජීරාපයති’ යන්න වේ. එය අතික්‍යයෙහි (ඉක්මවා යාමෙහි) වේ.

၁၂၄. ဒိသဿ

124. ‘දිස්’ ධාතුව පිළිබඳවයි.

ဒိဋ္ဌိ ဒဿနံ, ဒဿနာယ ဒဋ္ဌုံ. ‘‘သရမှာ ဒွေ’’တိ (၁-၃၄) ဒွိတ္တေ ဒုဒ္ဒသော. ‘‘အာ ဤ’’စ္စာဒိနာ (၆-၃၃) ဤဿ ရဿော (အဒ္ဒက္ခိ). ဒက္ခိဿတိ ‘‘ဘဝိဿတိ ဿတိ’’စ္စာဒိနာ, (၆-၂) ဿတိ.

‘දිට්ඨි’ යනු දැකීමයි (දස්සනං), දැකීම පිණිස ‘දට්ඨුං’ යනුයි. ‘සරම්හා ද්වේ’ (1-34) යන්නෙන් ද්විත්ව වීමෙන් ‘දුද්දසො’ (දැකීමට අපහසු) වේ. ‘ආ ඊ’ ආදී සූත්‍රයෙන් (6-33) ‘ඊ’ කාරය ලුහු (රස්ස) වීමෙන් ‘අද්දක්ඛි’ වේ. ‘භවිස්සති ස්සති’ ආදී සූත්‍රයෙන් (6-2) ‘ස්සති’ ප්‍රත්‍යය වීමෙන් ‘දක්ඛිස්සති’ වේ.

၁၂၅. သမာ

125. ‘සම’ යන්නයි.

ဝါဒဿရေတိ ဝိကပ္ပေန ဒကာရဿ ရာဒေသေ.

විකල්පයකින් ‘ද’ කාරයට ‘ර’ කාරය ආදේශ වීමෙහිදී ‘වාදස්සරෙ’ යන්න වේ.

၁၂၇. အန

127. ‘අන’ යන්නයි.

ဒဿာတျနနုဝတ္တမာနေပိ ဒဿေဝ ပပ္ပောတိ ဝစနဗလေနာတိ ဒဿေတုံ ပက္ခန္တရမာဟ- ‘အာဒိဿာ’တိအာဒိ. အနဃဏ္သု ပရေသု အာပရီဟိ ဒဿာနိယမေန ဠောစ္စာသင်္ကိယ နေဝံ, ယထာက္ကမမေဝ နိဿိတောတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘အနဃဏ္သု’စ္စာဒိ. အာပရဿာတိ အာကာရတော ပရဿ ဒဿ.

‘දස්සා’ යන්න අනුවර්තනය නොවන කල්හි ද වචන බලයෙන් ‘දස්ස’ යන්නටම පැමිණෙන්නේ යැයි පෙන්වීම පිණිස ‘ආදිස්සා’ යනාදී වශයෙන් වෙනත් ක්‍රමයක් පැවසීය. ‘අනඝංසු’ යන්න පර වූ කල්හි, ‘ආ’ සහ ‘පරි’ යන්නෙන් පසුව ‘දස්සා’ යන්න නියමයක් නොමැතිව ‘ළො’ කාරය වේ යැයි සැක නොකට යුතුය. එය අනුපිළිවෙලින්ම ඇසුරු කර පවතී යන්න පෙන්වීමට ‘අනඝංසුච්චාදි’ යන්න පැවසීය. ‘ආපරස්ස’ යනු ‘ආ’ කාරයට පසුව ඇති ‘දස්ස’ යන්නටයි.

၁၂၈. အတျာ

128. ‘අත්‍යා’ යන්නයි.

ဝုတ္တိယံ ဧတသ္မိံ ဝိသယေတိ ဧတ္ထ ဧတသ္မိန္တိ တျာဒိန္တဝဇ္ဇိတပစ္စယ ဝိသယေတိ အတ္ထော. ဝိညာယမာနတ္တာ ဉာပိတော ဟောတီတိ ဂမျတေ. န [Pg.268] ဉာပကတောတိ ဣမိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ ‘‘ကိဉ္စိ ဝစနာနုသာရတော ဝိညာယမာနတာမတ္တေန ဉာပီယတေ ကိဉ္စိ ဉာပကေန, အသ္မိမ္ပက္ခေ ဝုတ္တာနုသာရတော ကတ္ထစိ ကဿစိ ဓာတုနော အပ္ပယောဂေါ ဝိညာပီယတီ’’တိ. ပက္ခန္တရမာဟ- ‘ဉာပကတ္တာယေဝ ဝါ’တိအာဒိ. သမတ္ထေတိ တထာဟိစ္စာဒိနာ. အသဿာပ္ပယောဂေါတိ အသဓာတုဿ ကိသ္မိဉ္စိ တဗ္ဗာဒိကေ ပစ္စယေ ပရေ ဘဝိတဗ္ဗန္တိအာဒီနမပ္ပယောဂေါတိ အတ္ထော.

වෘත්තියෙහි ‘මෙම විෂයෙහි’ යන්නෙන් ‘ත්‍යාදි’ (ති, අන්ති ආදී විභක්ති) හැර සෙසු ප්‍රත්‍යයන්ගේ විෂයයෙහි යන්න අදහස් වේ. වටහාගනු ලබන බැවින් හඟවනු ලැබුවේ වෙයි යන්න හැඟවේ. ‘දැනුම් දෙන්නා (ඤාපක) නිසා නොවේ’ යන්නෙන් මෙය දක්වයි: ‘ඇතැම් දෙයක් වචනානුකූලව වටහාගනු ලැබීමෙන්ම පමණක් හඟවනු ලැබේ, ඇතැම් දෙයක් ඤාපකයෙකු (දැනුම් දෙන්නෙකු) මඟින් හඟවනු ලැබේ. මෙම පක්‍ෂයෙහි වෘත්තියට අනුකූලව කිසියම් තැනක කිසියම් ධාතුවක නොයෙදීම (අප්‍රයෝගය) හඟවනු ලැබේ.’ වෙනත් ක්‍රමයක් ‘ඤාපකත්තāයෙව වා’ (නැතහොත් ඤාපකත්වයෙන්ම) යනාදී වශයෙන් පැවසීය. ‘සමත්ථෙ’ යන්න ‘තථාහි’ යනාදියෙනි. ‘අසස්සාප්පයොගො’ යනු ‘අස’ ධාතුවට පර වූ කිසියම් ප්‍රත්‍යයකදී ‘භවිතබ්බ’ යනාදී ප්‍රයෝගයන් නොයෙදීමයි.

ဝိနာပိ သုတ္တန္တိ ‘‘အတျာဒီ’’တိအာဒိကံ သုတ္တံ ဝိနာပိ. ဧဝံ မညတေ ‘‘အသဿ ဘူအာဒေသေန သာဓီယမာနံ သဗ္ဗမိဋ္ဌံ ဗဟုလာဓိကာရတော ဘူဓာတုနာဝ သိဇ္ဈတိ ဝိနာပိ ဘူအာဒေသသုတ္တန္တရန္တိ ကတ္ထစိ ကဿစိ အပ္ပယောဂဿ ဉာပကတ္တမ္ပိဿ ယုဇ္ဇတိ အညတ္ထ ကရီယမာနမိဟာပိ အတ္ထဝန္တံ သိယာ’’တိ.

‘සූත්‍රය නොමැතිව වුවද’ යනු ‘අත්‍යාදී’ යනාදී සූත්‍රය නොමැතිව ද යන්නයි. මෙසේ සිතයි: ‘අස’ ධාතුව වෙනුවට ‘භූ’ ආදේශයෙන් සාධනය කරනු ලබන සියලු කැමති අර්ථයන්, ‘බහුල’ අධිකාරය නිසා ‘භූ’ ධාතුවෙන්ම සිද්ධ වේ. ‘භූ’ ආදේශය සඳහා වෙනත් සූත්‍රයක් නොමැතිව වුවද, ඇතැම් තැනක ඇතැම් ධාතුවක නොයෙදීමෙහි ඤාපක භාවය ද සුදුසු වේ. වෙනත් තැනක කරනු ලබන දෙය මෙහිදී ද අර්ථවත් වන්නේය.’

ယေတိ ဓာတုပ္ပယောဂါ ယသ္မိန္တိ ဝိသယေ, ပါတိဿာတိ ‘ပါ-ရက္ခဏေ’တီမဿ, နပ္ပယောဂေါ ပါယယတိ ပါယယိတဗ္ဗန္တိအာဒိပ္ပယောဂေါ န ဟောတီတိ. ဧဝမုပရိပိ ယထာယောဂံ ဉေယျံ. ဗြူဿာတိ ‘ဗြူ=ဝစနေ’ဣစ္စဿ. အဒိဿာတိ ‘အဒ-ဘက္ခဏေ’ဣစ္စဿ. ဤအာဒီတိ ဘူတေ ဤအာဒိ. ဧတိဿ စ ဤအာဒီသူတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘යේ’ යනු යම් ධාතු ප්‍රයෝගයන්ද, ‘යස්මිං’ යනු යම් විෂයෙහිද යන්නයි. ‘පාතිස්ස’ යනු ‘පා - රක්ෂණයෙහි’ යන මෙයටයි. ‘නප්පයොගො’ යනු ‘පායයති’, ‘පායයිතබ්බං’ ආදී ප්‍රයෝගයන් නොයෙදේ යන්නයි. මින් මතු ද සුදුසු පරිදි මෙසේම දත යුතුය. ‘බෲස්ස’ යනු ‘බෲ - කීමෙහි’ යන්නටයි. ‘අදිස්ස’ යනු ‘අද - අනුභව කිරීමෙහි’ යන්නටයි. ‘ඊආදි’ යනු අතීත කාලයෙහි ‘ඊ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ය. ‘එතිස්සා ච ඊආදීසු’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

အဝဗောဓေ ဧတိဿ ဏိသေသု စ ဤအာဒီသု စ, အဇ္ဈေနေ ဧတိဿ ပရောက္ခာသု စ ဏိသေသု စ ဤအာဒီသုစာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. သဗ္ဗတ္ထ နပ္ပယောဂေါတိ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗဟုလံဝိဓာနတော ဉာတဗ္ဗာတိ ယောဇနာ. ယကွိကရဏေန နိဒ္ဒေသာ ‘အသ-က္ခေပနေတီ မဿာ’တိ ဝုတ္တံ, တဒါဟ- ‘အသဿာ’တိအာဒိ.

අවබෝධයෙහි දී ‘එති’ (ඉ ධාතුව) සඳහා ‘ණි’ ප්‍රත්‍යයන්හි ද ‘ඊ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි ද, අධ්‍යයනයෙහි දී ‘එති’ සඳහා ‘පරොක්ඛා’ විභක්තීන්හි ද ‘ණි’ ප්‍රත්‍යයන්හි ද ‘ඊ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි ද යෙදිය යුතු වේ. හැම තැනකදීම ‘නොයෙදීම’ (නප්පයෝගය) යන්න ගළපා අර්ථය දත යුතුය. ‘බහුල’ විධානයෙන් දත යුතුය යන්න යෝජනාවයි. ‘ය’ විකරණ ප්‍රත්‍යය සහිතව නිර්දේශ කිරීමෙන් ‘අස - දැමීමෙහි’ යන මෙයට යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ‘අසස්ස’ යනාදිය පැවසීය.

၁၂၉. အအာ

129. ‘අ ආ’ යන්නයි.

ဿာတိ ဇာတိနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ- ‘ဿဣတိ’စ္စာဒိ.

‘ස්ස’ යනු ජාති නිර්දේශයකි (පොදු නාමයකින් හැඳින්වීමකි), එබැවින් ‘ස්සති’ යනාදිය පැවසීය.

၁၃၀. န္တ

130. ‘න්ත’ යන්නයි.

ပုဗ္ဗသရလောပေ ရူပဿ သမာနတ္တာ အန္တိနာ အန္တု စ ဂဟိတောတိ ‘သန္တိ သန္တူ’တိ ဥဒါဟရဏဒွယံ ဒဿိတံ.

පූර්ව ස්වරය ලොප් වූ කල්හි රූපය සමාන වන බැවින් ‘අන්ති’ ප්‍රත්‍යය සමඟ ‘අන්තු’ ප්‍රත්‍යය ද ගන්නා ලදී. එබැවින් ‘සන්ති, සන්තු’ යන උදාහරණ දෙක දක්වන ලදී.

၁၃၁. ပါဒိ

131. ‘පා’ ආදී උපසර්ගයන්ය.

တေ စ ပါဒယော ဇောတေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. အနွယဗျတိရေကေဟိ ကိရိယာ ယဒိပိ ဓာတုနာဝ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကိံ ဝိသိဋ္ဌာ ကိရိယေ စ္စာဟ- [Pg.269] ‘သာမညဘူတာ ဝိသိဋ္ဌာ ဝါ’တိ. သော ဝိသေသောတိ ယေန ဝိသေသေန ဝိသိဋ္ဌာ ကိရိယာ ဓာတုနာဝ ဝုစ္စတိ သော ဝိသေသော. ဝါစက ဘေဒတောတိ သာမညာယ စ ကိရိယာယ ဝိသိဋ္ဌာယ စ ဝါစကာနံ ဓာတူနံ ဘေဒတော တေနာပီတိ ကစ္စာနေနာပိ. သဏ္ဌာနံ သဏ္ဌိတိ.

එම ‘පා’ ආදීහු (අර්ථය) ප්‍රකාශ කරති යන්න සම්බන්ධයයි. අන්වය-ව්‍යතිරේක ක්‍රමයෙන් ක්‍රියාව ධාතුවෙන්ම කියනු ලැබුවද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘කවර විශේෂ වූ ක්‍රියාවක්ද?’ යත්: ‘සාමාන්‍ය වූ හෝ විශේෂ වූ ක්‍රියාවක්’ යැයි පැවසීය. ‘ඒ විශේෂය’ යනු යම් විශේෂයකින් යුක්ත වූ ක්‍රියාවක් ධාතුවෙන්ම කියනු ලැබේද, ඒ විශේෂයයි. ‘වාචක භේදයෙන්’ යනු සාමාන්‍ය වූ සහ විශේෂ වූ ක්‍රියාවන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ධාතූන්ගේ භේදයෙනි. ‘ඔහු විසින් ද’ යනු කච්චායන විසින් ද යන්නයි. ‘සණ්ඨානය’ යනු පිහිටීමයි (සණ්ඨිති).

၁၄၁. ကသ

141. ‘කස’ (සෑරීම/සීසෑම) යන්නයි.

ကိဋ္ဌမဒတီတိ ကိဋ္ဌာဒေါ, ကိဋ္ဌသဒ္ဒေနုပစာရတော ကသိတဋ္ဌာနေ ဥဋ္ဌိတ သဿံ ဝုစ္စတိ.

‘කිට්ඨං අදති’ (ගොයම් කයි) යනුවෙන් ‘කිට්ඨාද’ වේ. ‘කිට්ඨ’ ශබ්දයෙන් උපචාර වශයෙන් සීසෑ තැනෙහි හටගත් ගොයම (වගාව) කියනු ලැබේ.

၁၄၂. ဓသ္တော

142. ‘ධස්තො’ යන්නයි.

ဌဿာဘာဝတ္တံ နိပ္ပစ္စန္တေတိ အဇ္ဈာဟာရော.

‘ඨ’ කාරයාගේ අභාවය (නැති බව) නිපදවෙන පදයෙහි අධ්‍යාහාරයකි (ඌන පූරණයකි).

၁၄၄. သာသ

144. ‘සාස’ (අනුශාසනා කිරීම) යන්නයි.

အနုသာသီယိတ္ထာတိ အနုသိဋ္ဌော ကမ္မေ က္တော ‘‘သာ သဿ သိသွာ’’ (၅-၁၁၇) သာသနာယ သာသိတုံ.

‘අනුසාසීයිත්ථ’ (අනුශාසනා කරන ලදී) යන්න කර්මකාරකයෙහි ‘ක්ත’ ප්‍රත්‍යය වී ‘අනුසිට්ඨො’ වේ. ‘සා සස්ස සිස්වා’ (5-117) සූත්‍රයෙනි. අනුශාසනා කිරීම පිණิස ‘සාසිතුං’ යනුයි.

၁၄၇. ဗဟ

147. ‘බහ’ යන්නයි.

အထ ဗဟဿာတိ ဎာဒေသသမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ ကသ္မာ န ဝိညာယတေတိ အာဟ- ‘ဗဟဿာ’တိအာဒိ. ဎယောဂပဇ္ဇေနာတိ ဎကာရေန သဟ ယောဂပဇ္ဇေန ဧကီဘာဝေနာတိ အတ္ထော.

එසේ නම් ‘බහස්ස’ යන්නෙහි ‘ඪ’ ආදේශය හා සම්බන්ධයෙහිදී ෂෂ්ඨී විභක්තිය කවර හෙයින් තේරුම් නොගන්නේදැයි ‘බහස්සා’ යනාදිය පැවසීය. ‘ඪයොගපජ්ජෙන’ යනු ‘ඪ’ කාරය සමඟ එක්වීමෙන් (ඒකීභාවයෙන්) යන්න අර්ථයයි.

၁၄၈. ရုဟာ

148. ‘රුහ්’ (වැඩීම/පැළවීම) ධාතුවයි.

ဠောစာတိ ဝုတ္တတ္တာတိ ဧဝံ မညတေ ‘‘ယဒါယံ ပစ္စယာဒေသော သိယာ တဒါ ဧတေ သမာသေနေ-ကတော နိဒ္ဒိသေယျာ’’တိ, တေနာဟ- ‘ဟဠာတိ ဝဒေယျာ’တိ.

Ḷ ‘ඔච’ යැයි පැවසූ බැවින් මෙසේ සිතයි: ‘යම් කලෙක මෙම ප්‍රත්‍යය ආදේශය වන්නේද, එකල්හි මොවුන් සමාස කර එකට නිර්දේශ කළ යුතුය’, එබැවින් ‘හළා’ යැයි කිව යුතුයැයි පැවසීය.

၁၄၉. မုဟာ

149. ‘මුහ්’ (මුළාවීම) ධාතුවයි.

မုဒ္ဓေါတိ ‘‘ဓော ဟေတေဟီ’’တိ (၅-၁၄၅) တဿ ဓော.

‘මුද්ධො’ (මුළා වූයේ) යන්නෙහි ‘ධො හෙතෙහී’ (5-145) සූත්‍රයෙන් ‘ධ’ කාරය වේ.

၁၅၀. ဘိဒါ

150. ‘භිද්’ (බිඳීම) ධාතුවයි.

ဣမဿာတိ ‘ပီ-တပ္ပနေ’တီမဿ, ဣဟာတိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ. ပိနယီတိ ထူလော အဟောသီတိ အတ္ထော သူယီတိ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒျတ္ထော, တေန အဒီယိ အဍီယိ အလီယိ အလူယီတိမေ သင်္ဂယှန္တိ. ယာဝ က္တိဂ္ဂဟဏာတိ ‘‘လောပေါ ဝဍ္ဎာက္တိဿာ’’တိ (၅-၁၅၈) က္တိဝစနာဝဓိ.

‘ඉමස්ස’ යනු ‘පී - තෘප්තිමත් කිරීමෙහි’ යන මෙයටයි, ‘ඉහ’ යනු මෙම ස්ථානයෙහිය. ‘පීනයි’ යනු මහත් විය (තර විය) යන්න අර්ථයයි. ‘සූයී’ යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ‘ආදී’ යන අර්ථය ගෙන දෙයි, එයින් ‘අදීයි, අඩීයි, අලීයි, අලූයී’ යන මොහු ඇතුළත් වෙති. ‘ක්ත ප්‍රත්‍යය ගන්නා තෙක්’ යනු ‘ලොපො වඩ්ඪාක්තිස්සා’ (5-158) යන්නෙහි ‘ක්ත’ ප්‍රත්‍යය සඳහන් වන සීමාව දක්වායි.

၁၅၁. ဒါတွီ

151. ‘දාත්වී’ යන්නයි.

အဒီယိတ္ထာတိ [Pg.270] ဒိန္နော, အဒဒီတိ ဒိန္နဝါ.

‘අදීයිත්ථ’ යනු ‘දින්නො’ (දෙන ලද) යන්නයි, ‘අදදි’ යනු ‘දින්නවා’ (දුන් තැනැත්තා) යන්නයි.

၁၅၂. ကိရာ

152. ‘කීර්’ (විසුරුවීම) ධාතුවයි.

အကိရီ, အကိရီယိတ္ထာတိ ဝါ ကိဏ္ဏော, အကိရီတိ ကိဏ္ဏဝါ. အပုရီ ပုရီယိတ္ထာတိ ပုဏ္ဏော, အပုရီတိ ပုဏ္ဏဝါ. အခိယီတိ ခီဏော ခီဏဝါ.

‘අකිරි’ හෝ ‘අකිරීයිත්ථ’ යනු ‘කිණ්ණො’ (විසුරුවන ලද) යන්නයි, ‘අකිරි’ යනු ‘කිණ්ණවා’ (විසුරුවූ තැනැත්තා) යන්නයි. ‘අපුරි’ හෝ ‘පුරීයිත්ථ’ යනු ‘පුණ්ණො’ (පිරුණු) යන්නයි, ‘අපුරි’ යනු ‘පුණ්ණවා’ යන්නයි. ‘අඛියී’ යනු ‘ඛීණො’ (ක්ෂය වූ) සහ ‘ඛීණවා’ යන්නයි.

၁၅၃. တရာ

153. ‘තර්’ (තරණය කිරීම) ධාතුවයි.

အတရီ, အဇီရီတိ ကမေန ဝိဂ္ဂဟော. စီယိတ္ထာတိ စိဏ္ဏော, စိနီတိ စိဏ္ဏဝါ.

පිළිවෙලින් ‘අතරි’, ‘අජීරි’ යනු විග්‍රහයයි. ‘චීයිත්ථ’ යනු ‘චිණ්ණො’ (රැස් කරන ලද) යන්නයි, ‘චිනි’ යනු ‘චිණ්ණවා’ (රැස් කළ තැනැත්තා) යන්නයි.

၁၅၇. မုစာ

157. ‘මුච්’ (මිදීම/මුදා හැරීම) ධාතුවයි.

အသက္ခီတိ သတ္တော သတ္တဝါ. ‘သဇ=သင်္ဂေ’တီ မဿာပိ သတ္တော သတ္တဝါတိ ဟောတိ.

‘අසක්ඛි’ යනු ‘සත්තො’ (ඇලුණු) සහ ‘සත්තවා’ යන්නයි. ‘සජ - ඇලීමෙහි’ යන මෙයට ද ‘සත්තො’, ‘සත්තවා’ යැයි රූප වේ.

၁၅၈. လောပေါ

158. ලෝපය

ဝဍ္ဎနံ ဝဍ္ဎိ.

වැඩීම යනු වෘද්ධියයි.

၁၅၉. ကွိ

159. 'ක්වි' ප්‍රත්‍යය.

အဘိဘဝတီတိ အဘိဘူ.

මැඩපවත්වයි (අභිභවනය කරයි) යන අර්ථයෙන් 'අභිභූ' නම් වේ.

၁၆၂. မာန

162. 'මාන' ප්‍රත්‍යය.

မဿ လောပေါတိ သမ္ဗန္ဓော.

'ම' කාරයාගේ ලෝපය (හැලී යාම) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၁၆၃. ညိလ

163. 'ඤ්ඤිල' ප්‍රත්‍යය.

ဂဟေတွာ ‘ဂဟ-ဥပါဒါနေ’ဂဟဏံ ကတွာ ဂဟေတွာ.

'ගහෙත්වා' යනු, 'ගහ්' ධාතුව ගැනීම් අර්ථයෙහි (ගහ උපදානේ) යොදා, ගැනීම සිදු කොට 'ගහෙත්වා' (ගෙන) යනුයි.

၁၆၄. ပျော

164. 'ප්‍යො' ප්‍රත්‍යය.

ဩဿဋ္ဌာနုဗန္ဓဿာတိ ပရိစ္စတ္တာနုဗန္ဓဿ. ယကာရမတ္တဿ နိဝတ္တနတ္ထောတိ ဝိသေသနတ္ထောတီမဿ အဓိပ္ပာယတ္ထမာဟ. တထာဟိ ဝိသေသနံ ကေဝလယကာရတော ဝိသုံ ကရဏံ အတ္ထော ယဿာတိ အည ပဒတ္ထေ သတိ ကေဝလယကာရဿ နိဝတ္တနံ ဝိညာယတေ. ယကာရမတ္တေ ဂဟိတေ ကော ဒေါသောတိ အာဟ- ‘ယော ဝါ တွာဿ သမာသေတိဟီ’တိအာဒိ. ပတွာတိ ‘ပတ ပထ=ဂမနေ, ပဒ=ဂမနေ’ဣစ္စဿ ဝါ.

‘ඔස්සට්ඨානුබන්ධස්ස’ යනු අනුබන්ධය අත්හළ (පරිච්චත්තානුබන්ධස්ස) යන්නයි. ‘යකාරමාත්‍රය වැළැක්වීම පිණිස’ යනු විශේෂණාර්ථය සඳහාය යන මෙහි අභිප්‍රාය පවසයි. එසේම විශේෂණය යනු කේවළ යකාරයෙන් වෙන් කිරීම අර්ථ කොට ඇත්තේය. වෙනත් පදයක අර්ථය ඇති කල්හි කේවළ යකාරය වැළැක්වීම වටහා ගනු ලැබේ. යකාරමාත්‍රය පමණක් ගත් කල ඇති වන දෝෂය කුමක්දැයි ‘යෝ වා ත්වාස්ස සමාසේතිහි’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘පත්වා’ යනු ‘පත, පථ = ගමනෙහි, පද = ගමනෙහි’ යන ධාතූන්ගෙන් වේ.

၁၆၅. တုံ

165. 'තුං' ප්‍රත්‍යය.

တယောပီတိ တုံယာန ရစ္စာ.

‘තයෝපි’ (තුනම) යනු තුං, යාන, රච්චා යන තුනයි.

၁၆၉. ဒိသာ

169. 'දිසා' ධාතුව.

နာပ္ပက္ကေတိ [Pg.271] န အပ္ပတ္တေ ပတ္တေယေဝါတိ အတ္ထော. ဉာပကာလောပေါတိ ‘‘တိတာလီသာ’’တိ (၁-၁) ဉာပကတောယေဝ က္တွာပ္ပစ္စယဿ ယော ဝကာရော တဿ လောပေါတိ အတ္ထော.

‘නාප්පක්කේ’ යනු නොපැමිණි කල්හි නොව පැමිණි කල්හිම යන්න අර්ථයයි. ‘ඥාපකාලෝප’ යනු ‘තිතාලීසා’ (1-1) යන ඥාපකයෙන්ම ‘ක්ත්වා’ ප්‍රත්‍යයෙහි යම් ‘ව’ කාරයක් වේද, එහි ලෝපය (හැලී යාම) සිදුවේ යන අර්ථයයි.

၁၇၁. ရာ န

171. 'රා න' යන්නයි.

နနု နဿာတိ ဝုတ္တေ ပစ္စယနကာရဿာတိ ကထံ ဝိညာယတီတိ အာဟ- ‘နဿာ’တိအာဒိ,န္တမာနတျာဒီနံ ပစ္စယာနံ နဿ ‘‘နန္တမာနတျာဒီန’’န္တိ (၅-၁၇၂) ဏတ္တပဋိသေဓာ ဝိညာယတိ ပကရဏတောတိ အာဟ- ‘ပစ္စယနကာရောဝါ’တိ.

‘නස්ස’ (න කාරයාගේ) යැයි පැවසූ කල්හි එය ප්‍රත්‍යයෙහි ‘න’ කාරයාගේ යැයි කෙසේ වටහා ගන්නේදැයි විමසා, ‘නස්ස’ යනාදිය පැවසීය. ‘න්ත, මාන’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ‘න’ කාරයාට ‘නන්තමානත්‍යාදීනං’ (5-172) සූත්‍රයෙන් ණත්වය තහනම් කිරීම (ණත්තපටිසේධය) නිසා ප්‍රකරණයෙන් එය වටහා ගනු ලැබේ යැයි සලකා ‘ප්‍රත්‍යයෙහි නකාරයම වේ’ යැයි පැවසීය.

၁၇၃. ဂမ

173. 'ගම' ධාතුව.

ဣစ္ဆီယတေတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ. ဧသနံ ဣစ္ဆာ. ဣစ္ဆီယိတ္ထာတိ ဣစ္ဆိတံ, အာသနမာသိတဗ္ဗံ. အာသနာယ အစ္ဆိတုံ. ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ (၁-၃၃) ရဿော.

‘ඉච්ඡීයතේ’ යනු කැමති විය යුතුය (ඉච්ඡිතබ්බං) යන්නයි. සෙවීම (එසනං) යනු ආශාවයි (ඉච්ඡා). ‘ඉච්ඡීයිත්ථ’ යනු කැමති වූවකි (ඉච්ඡිතං). අසුන හිඳගත යුත්තකි (ආසිතබ්බං). අසුනෙහි හිඳීම පිණිසයි. ‘බ්‍යඤ්ජනේ දීඝරස්සා’ (1-33) සූත්‍රයෙන් රස්ව (කොට කිරීම) වේ.

၁၇၇. ကရ

177. 'කර' ධාතුව.

အမာနပရစ္ဆက္ကတ္တေ ကုရုအာဒေသေန နောဒါဟဋံ. ကရာနောတိ ‘‘မာနဿမဿာ’’တိ (၅-၁၆) မလောပေါ. ကသ္မာ န္တပုဗ္ဗဆက္ကေသု ကုရု အာဒေသေန နောဒါဟဋန္တိ အာဟ- ‘ဝဝတ္ထိတေ’စ္စာဒိ.

මාන සහ පරච්ඡක්ක නොවන කල්හි ‘කුරු’ ආදේශයෙන් උදාහරණ නොදක්වන ලදී. ‘කරානෝ’ යන්නෙහි ‘මානස්සමස්සා’ (5-16) සූත්‍රයෙන් ‘ම’ කාරයාගේ ලෝපය (හැලී යාම) වේ. ‘න්ත’ පූර්වක ෂට්කයන්හි කුරු ආදේශයෙන් උදාහරණ නොදැක්වූයේ මන්දැයි විමසා, ‘වවත්ථිත’ යනාදිය පැවසීය.

၁၇၉. ဏော

179. 'ණෝ' ප්‍රත්‍යය.

နိဂ္ဂဟီတဿာတိ ‘‘မဉ္စရုဓာဒီန’’န္တိ (၅-၁၉) ကတနိဂ္ဂဟီတဿ. ဂဟဏီယံ ဂဏှိတဗ္ဗံ.

‘නිග්ගහීතස්ස’ යනු ‘මඤ්චරුධාදීනං’ (5-19) සූත්‍රයෙන් කරන ලද නිග්ගහීතය (අනුස්වාරය) සහිත වූවෙහි යන්නයි. ‘ගහණීයං’ යනු ගත යුතුය (ගණ්හිතබ්බං) යන්නයි.

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာယံ သာရတ္ထဝိလာသိနိယံ

මෙසේ සාරත්ථවිලාසිනී නම් මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකාවෙහි,

ပဉ္စမကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පස්වැනි ඛණ්ඩයේ වර්ණනාව (විස්තරය) නිමා විය.

ဆဋ္ဌကဏ္ဍ

හයවැනි ඛණ්ඩය (ඡට්ඨකණ්ඩය).

၁. ဝတ္တ

1. 'වත්ත' (වර්තමාන කාලය).

တဒတ္ထဿေဝါတိ တဿ ကြိယတ္ထဿ. ယော ကိရိယာသင်္ခါတော အတ္တော တဿေဝ. ဧတေန အာဓာရမေတံ ကြိယတ္ထဿာတိ ဉာပေတိ. နဟိစ္စာဒိနာ တဒတ္ထဿေဝ ဝိသေသနေ ကာရဏမာဟ. သုတ္တံဝိနာတိပရေသံဝိယ [Pg.272] သုတ္တံ ဝိနာ. တာပိ ဝတ္တမာနေယေဝ ဘဝိဿန္တီတိ ဣမိနာ ဝတ္တုမိဋ္ဌတ္တာတိ ဧတ္ထ သေသဝစနမဝဗောဓေတိ. ဧဝကာရေနာ (တိ ဝတ္တမာနဿေဝါတိ ဧတ္ထ ဧဝသဒ္ဒေန.) တဗ္ဗိဝစ္ဆာတိ ဝတ္တမာနဝစနိစ္ဆာ.

‘තදත්ථස්සේව’ යනු එම ක්‍රියාර්ථයෙහිම යන්නයි. යම් ක්‍රියා සංඛ්‍යාත අර්ථයක් වේද, එයටමය. මෙයින් මෙය ක්‍රියාර්ථයාගේ ආධාරය බව අඟවයි. ‘න හි’ යනාදියෙන් එම අර්ථයෙහිම විශේෂණයට හේතුව පැවසීය. ‘සූත්‍රයක් නොමැතිව’ යනු අන්‍යයන්ට මෙන් සූත්‍රයක් නොමැතිවය. ‘ඒවාද වර්තමාන කාලයෙහිම වන්නේය’ යන්නෙන් ‘පැවසීමට කැමති බැවින්’ යන මෙහි ඉතිරි වචනය වටහා දෙයි. ඒවකාරයෙන් (වර්තමානස්සේව යන්නෙහි ‘ඒව’ ශබ්දයෙන්) ‘තබ්බිවච්ඡා’ යනු වර්තමාන කාලය පැවසීමේ කැමැත්තයි.

တံသမီပဿာတိ ဧတ္ထ တသဒ္ဒေန မဟာကဿပဿ သုဘဒ္ဒဝစနာနုဿရဏသင်္ခါတော မရဏပ္ပတ္တိဟေတု ဒုက္ခာနုဘဝသင်္ခါတော စ ကိရိယာဝိသေသော ပရိဂ္ဂဟိတော, တေ ဝါ ဝတ္တမာနကိရိယာဝိသေသာတိ တေသမုဘိန္နမာသန္နာနိ ကမေန အဓမ္မဒီပနမရဏာနိ, တေနာဟ-ဒီပန မရဏာနမာသန္နတ္တာ’တိ. ဧဝံ မညတေ ‘‘တက္ကာလဝတ္တမာနကိရိယာဝိသေသဿ ဒီပနမရဏသင်္ခါတံ တံသမီပတာဝိပိ ကိရိယန္တရံ ဝတ္တမာနဂ္ဂဟဏေန တံသာမီပျံ ဂယှတိ, ယထာ (ဂင်္ဂါသမီပေါ) ဒေသော ဂင်္ဂါတိ ဝုစ္စတိ တတော ‘ဂင်္ဂါယံ ဂါဝေါ’တိ သိယာ’’တိ. ပုရေ ဣစ္စာဒိနာ ပက္ခန္တရံ ဝိရစိတံ ဝုတ္တိကာရေန, တဒုပဒဿေတုံ မုခယတိ ‘သဘာဝတော’ ဣစ္စာဒိ.

‘තංසමීපස්ස’ යන්නෙහි ‘තං’ (එම) ශබ්දයෙන් මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ගේ සුභද්‍රගේ වචන සිහිපත් කිරීම් සංඛ්‍යාත, මරණයට පැමිණීමේ හේතුව වූ සහ දුක් අනුභව කිරීම් සංඛ්‍යාත වූ ක්‍රියා විශේෂය ග්‍රහණය කර ගන්නා ලදී. නැතහොත් ඒවා වර්තමාන ක්‍රියා විශේෂයෝ වෙති. ඒ දෙදෙනාගේම ආසන්න කාලයෙහි පිළිවෙළින් අධර්මය ප්‍රකාශ කිරීම සහ මරණය සිදුවේ. එහෙයින් ‘ප්‍රකාශ කිරීම සහ මරණය ආසන්න බැවින්’ යැයි පැවසීය. මෙසේ සලකනු ලැබේ: ‘එකී කාලීන වර්තමාන ක්‍රියා විශේෂයට ප්‍රකාශ කිරීම සහ මරණය සංඛ්‍යාත එම සමීපත්වයෙහිද වෙනත් ක්‍රියාවක් වර්තමාන ග්‍රහණයෙන් එහි සමීපත්වය ගනු ලැබේ. යම් සේ ගංගාවට සමීප දේශය ‘ගංගාව’ යැයි කියනු ලැබේ ද, එයින් ‘ගංගාවෙහි ගවයෝ’ (ගංගායං ගාවෝ) යන්න සිදුවේ.’ ‘පුරේ’ යනාදියෙන් වෘත්තිකාරයන් විසින් වෙනත් මතයක් දක්වන ලදී. එය පෙන්වා දීම සඳහා ‘සභාවතෝ’ යනාදිය පෙරටු කරයි.

ကိရိယာကာလောတိ ဝတ္တမာနကိရိယာကာလော. အဝသိဿတီတိ ပုရေပုရာသဒ္ဒေဟိ ဒီပိတအနာဂတကာလတော အဝသိဿတိ. ကိရိယာ ကာလေတိ ဒီပနမရဏကိရိယာကာလေ. တဿာတိ ဒီပနမရဏဿ. ဝတ္တမာနတ္တာတိ ဧတ္ထ ဝတ္တမာနေယေဝ ဘဝိဿန္တီတိ သေသော. အနေနာတိ ပုရေစ္စာဒိဝုတ္တိဝစနေန. ပုရေပုရာသဒ္ဒေဟိ အနာဂတကာလာဝဂမေ သတိ ဒိပ္ပတိ မရတီတိ ဧတ္ထ ဒီပနမရဏကိရိယာကာလော မုချေ တဒါ ဝတ္တတီတိအာဟ- ‘မုချံ ဝတ္တမာနတ္တမာဟေ’တိ. ပုန ပက္ခန္တရမုပနီတံ ကာလေစ္စာဒိနာ ဝုတ္တိကာရေန, တမုပဒဿေတုံ မုခမာဝတ္တယတိ ‘အနာဂတေ’စ္စာဒိ.

‘ක්‍රියාකාලෝ’ යනු වර්තමාන ක්‍රියා කාලයයි. ‘අවසිස්සති’ (ඉතිරි වේ) යනු ‘පුරේ’, ‘පුරා’ යන ශබ්දයන්ගෙන් දක්වන ලද අනාගත කාලයෙන් ඉතිරි වන බවයි. ‘ක්‍රියා කාලේ’ යනු ප්‍රකාශ කිරීමේ සහ මරණයේ ක්‍රියා කාලයෙහි යන්නයි. ‘තස්ස’ යනු එම ප්‍රකාශ කිරීමේ හා මරණයේ යන්නයි. ‘වර්තමානත්තා’ යන්නෙහි ‘වර්තමාන කාලයෙහිම වන්නේය’ යන්න ඉතිරි කොටසයි. ‘අනේන’ යනු ‘පුරේ’ යනාදී වෘත්ති වාක්‍යයෙනි. ‘පුරේ’, ‘පුරා’ යන ශබ්දයන්ගෙන් අනාගත කාලය අවබෝධ වන කල්හි, ‘දිප්පති මරති’ යන මෙහි ප්‍රකාශ කිරීමේ සහ මරණයේ ක්‍රියා කාලය මුඛ්‍ය වශයෙන් එකල පවතින බැවින්, ‘මුඛ්‍ය වර්තමාන භාවය පවසයි’ යැයි කීවේය. නැවතත් වෘත්තිකාරයන් විසින් ‘කාලේ’ යනාදියෙන් වෙනත් මතයක් ඉදිරිපත් කරන ලදී. එය පෙන්වා දීම සඳහා ‘අනාගතේ’ යනාදිය දෙසට යොමු වේ.

ဝုတ္တိယံ ကာလဗျတ္တယောတိ ကာလာတိဝတ္တနံ, ဝတ္တမာနကာလာတိက္ကမေန အနာဂတကာလေပိ ဗာဟုလကာတျာဒယော ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. တဒေဝ သမတ္ထေတိ ‘ဘဝန္တေဝ’ဣစ္စာဒိနာ. တျာဒယောတီမိနာ သဗ္ဗေသံ အာချာတိကာနံ ဂဟဏံ. လဿ ဒီဃောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဂစ္ဆတီတိ သက္ကဿ သဟဘာဝံ ဂမိဿတီတိ အတ္ထော.

වෘත්තියෙහි ‘කාලබ්‍යත්තයෝ’ යනු කාලය ඉක්මවා යාමයි (කාලාතිවත්තනං). වර්තමාන කාලය ඉක්මවා යාමෙන් අනාගත කාලයෙහි ද බාහුල්‍ය ක්‍රමයෙන් ‘ති’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන් සිදුවේ යනු මෙහි අභිප්‍රායයි. ‘භවන්තේව’ යනාදියෙන් එයම තහවුරු කරයි. ‘ත්‍යාදයෝ’ (ති යනාදී) යන්නෙන් සියලු ආඛ්‍යාත ප්‍රත්‍යයන් ග්‍රහණය කෙරේ. ‘ලස්ස දීඝෝ’ (ල කාරයාගේ දීඝය) යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ගච්ඡති’ යන්නෙහි අර්ථය ‘ශක්‍රයා සමඟ එක්වීමට යන්නේය’ (ගමිස්සති) යන්නයි.

၃. နာမေ

3. 'නාම' ශබ්දයෙහි.

ပဋိဇာနိဿန္တီတိ ဝတ္တမာနေ အနာဂတဝစနံ, ပဋိဇာနန္တီတိ အတ္ထော. ဣတရမ္ပန ဘူတေ ဘဝိဿတီတိ အာသိ, ကရိဿတီတိ အကရိ, စေတေ ဿသီတိ [Pg.273] စေတိတာ အသိ, ဘုဉ္ဇိဿသီတိ ဘုဉ္ဇိတာ အသိ. အနောကပ္ပနာ အဿဒ္ဓါ. အမရိသနံ အက္ခမာ. ဣမိနာဝါတိ အတ္ထိဝစနေ ဥပပဒေ ကောဓာ သဒ္ဓါသု ဂမ္မမာနေသွ-သတီပိ ဝစနန္တရေ ဣမိနာဝ သာမညဝစနေန သိဒ္ဓန္တိ အတ္ထော. ဂရဟာဝမာတိ တဿ ဟေတုဝစနံ. တထာဟိစ္စာဒိနာ ဂရဟာဝဂမမေဝ သမတ္ထေတိ. အတ္ထိနာမ ဤဒိသန္တိ အာဘိဒေါသိကဿ ကုမ္မာသဿ ပရိဘုဉ္ဇနံ ဝိဇ္ဇတေ နာမာတိ အတ္ထော. ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ တံ အသဒ္ဒဟန္တော အမရိသန္တော ဧဝံ ဝဒတိ. နတ္ထီတိ မညေတိ အဓိပ္ပာယော, တေနာဟ- ‘ပစ္စက္ခမပီ’တိ အာဒိ. ယောပီတိ သဒ္ဒဿ သောပီတိ တသဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္ထီတိ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထေတိ ဝုတ္တဝိဇ္ဇမာနတ္ထော ဝက္ခမာနပက္ခတ္တယေပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘පටිජානිස්සන්ති’ යනු වර්තමානාර්ථයෙහි අනාගත වචනයයි, ‘පිළිගනිති’ (පටිජානන්ති) යනු එහි අර්ථයයි. අනෙකක් වනාහි අතීතයෙහි අනාගත කාලයෙන් දැක්වේ: ‘භවිස්සති’ යනු ‘ආසි’ (වූයේය) යන්නයි, ‘කරිස්සති’ යනු ‘අකරි’ (කෙළේය) යන්නයි, ‘චේතෙස්සසි’ යනු ‘චේතිතා අසි’ (සිතුවෙහි වෙයි) යන්නයි, ‘භුඤ්ජිස්සසි’ යනු ‘භුඤ්ජිතා අසි’ (අනුභව කළෙහි වෙයි) යන්නයි. ‘අනෝකප්පනා’ යනු නොඅදහන බවයි (අශ්‍රද්ධාවයි). ‘අමරිසනං’ යනු නොඉවසීමයි (අක්ඛමා). ‘ඉමිනාවා’ (මෙයින්ම) යනු ‘අත්ථි’ යන වචනය උපපද කොට ඇති කල්හි, ක්‍රෝධය හෝ ශ්‍රද්ධාව ගම්‍යමාන වන විට වෙනත් වචනයක් නොමැති වුවද මෙයින්ම (මෙම සාමාන්‍ය වචනයෙන්ම) සිද්ධ වේ යන අර්ථයයි. ‘ගරහාවම’ යනු එයට හේතු දැක්වීමයි. ‘තථා හි’ යනාදියෙන් නින්දාව අවබෝධ කර ගැනීමම තහවුරු කරයි. ‘අත්ථිනාම ඊදිසං’ යනු මෙබඳු වූ පෙර දින පිසූ කොල්ලු කැඳ (ආභිදෝසික කුම්මාස) අනුභවයක් පවතී යන අර්ථයයි. එය පවතින නමුත් එය නොඅදහන්නා වූ, නොඉවසන්නා වූ තැනැත්තා මෙසේ පවසයි. ‘එය නැත’ යැයි සිතයි යනු මෙහි අභිප්‍රායයි. එහෙයින් ‘පච්චක්ඛමපි’ (ප්‍රත්‍යක්ෂ වුවද) යනාදිය පැවසීය. ‘යෝ පි’ යන ශබ්දයේ සම්බන්ධය ‘සෝ පි’ යන තච්ඡබ්දයෙන් දත යුතුය. ‘අත්ථි’ යන්න විද්‍යමාන අර්ථයෙහි වේ යැයි කියන ලද එම විද්‍යමානාර්ථය ඉදිරියෙහි දැක්වෙන පක්ෂ තුනෙහි ද දත යුතුය.

နနု အတ္ထိနာမ တာတာတိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေ ပဌမော အတ္ထိနုခေါစ္စာဒိကော နိသီဒိတွာတိ သဒ္ဒပရိယန္တော စ, ဒုတိယော အတ္ထိနုခေါစ္စာဒိကော နိသီဒိတွာတိ သဒ္ဒပရိယန္တော စ တတိယော အတ္ထိမညေစ္စာဒိကော ဇိဂုစ္ဆနေယျန္တိ သဒ္ဒပရိယန္တော စ ဝစနပ္ပဗန္ဓော ကထံ လဗ္ဘတီတိ မနသိ နိဓာယာဟ- ‘သောပနာ’တိအာဒိ. ဣမိနာတိ ‘အတ္ထိယေဝိဟာပိ နိန္ဒာဝဂမော’တိ ဝစနေန. ဌာနဘောဇနေ ဂရဟတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝုတ္တံ သက္ကတာနုသာရေန. နိဿာယနိဿာယာတိ ယတ္ထ ဘဂဝါ နိသိန္နော တံ ဌာနံ နိဿာယ နိဿာယ.

‘පියණෙනි, එසේ තිබේද?’ (අත්ථිනාම තාත) යනුවෙන් මෙපමණක් පැවසූ කල්හි, ‘අත්ථි නු ඛෝ’ යනාදියෙන් ආරම්භ වී ‘නිසීදිත්වා’ යන ශබ්දය කෙළවර කොට ඇති පළමුවැන්න ද, ‘අත්ථි නු ඛෝ’ යනාදියෙන් ආරම්භ වී ‘නිසීදිත්වා’ යන ශබ්දය කෙළවර කොට ඇති දෙවැන්න ද, ‘අත්ථි මඤ්ඤේ’ යනාදියෙන් ආරම්භ වී ‘ජිගුච්ඡනෙය්‍යං’ යන ශබ්දය කෙළවර කොට ඇති තෙවැන්න ද වන වචන ප්‍රබන්ධය කෙසේ ලැබෙන්නේදැයි සිතෙහි තබාගෙන ‘සෝ පනා’ යනාදිය පැවසීය. ‘ඉමිනා’ (මෙයින්) යනු ‘මෙහි ද අත්ථි යන්නෙහිම නින්දාව වටහා ගැනීම වේ’ යන වචනයෙනි. ස්ථානය සහ භෝජනය හෙළා දකී (ගරහති) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. සංස්කෘත භාෂාව අනුභූතියෙන් පවසන ලදී. ‘නිස්සාය නිස්සාය’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් ස්ථානයක වැඩ සිටි සේක් ද, ඒ ඒ ස්ථානය ඇසුරු කොට ගෙනය.

၄. ဘူတေ

4. අතීත කාලයෙහි.

ကိရိယာရူပေတိ ကိရိယာသဘာဝေ, ဧဝမညတြာပီတိ အဂမိ အဂမိတ္ထာတီမေဟိ အညတြ အဂမုံ ဣစ္စာဒိကေ အဂမောစ္စာဒိကေ စ. အနုဒရာ အလောမိကာတိ သန္တမပျုဒရာဒိကံ မဟတ္တာဘာဝပဋိပါဒနာယ ဗဟုတ္တာ ဘာဝပဋိပါဒနာယ စ န ဝတ္တုမိစ္ဆီယတေ.

‘ක්‍රියාරූපේ’ යනු ක්‍රියා ස්වභාවයෙහි යන්නයි. ‘මෙසේ අන්‍ය ස්ථානයන්හි ද’ යනු ‘අගමි’, ‘අගමිත්ථ’ යන මෙයින් පරිබාහිරව ‘අගමුං’ යනාදියෙහි ද ‘අගමු’ යනාදියෙහි ද වේ. ‘අනුදරා’ (බඩක් නොමැති) ‘අලෝමිකා’ (ලොම් නොමැති) යනු බඩ ආදිය තිබුණ ද, එහි මහත් බවක් නොමැති බව පෙන්වීම පිණිස හෝ බහුල බවක් නොමැති බව පෙන්වීම පිණිස ප්‍රකාශ කිරීමට අකමැති වීමයි.

၅. အန

5. 'අන' ප්‍රත්‍යය.

အညပဒတ္ထဝုတ္တိယာတိ ဝုတ္တမညပဒတ္ထံ ဒဿေတိ ‘ဝက္ခမာနလက္ခဏော’စ္စာဒိနာ. ဝက္ခမာနလက္ခဏောတိဝုတ္တိကာရေန ‘‘အာဉာယျာ’’စ္စာဒိနာ ဝက္ခမာနလက္ခဏော. အန္တောကတွာတိ ဣမိနာ အာသဒ္ဒဿာဘိဝိဓိမှိ ပဝတ္တိမာဟ. အဟရုဘယတဍ္ဎရတ္တံ ဝါတိ ဧတ္ထ ဝါသဒ္ဒေါ ပက္ခန္တရေ. အဍ္ဎရတ္တသဒ္ဒေန [Pg.274] ရတ္တိယာ စတုတ္ထော ဘာဂေါ-တြ ဝတ္တုမိဋ္ဌော, အဟော စ တဿ အဍ္ဎရတ္တဉ္စာတိ အတ္ထော. ဣမဿာဓိပ္ပာယတ္ထမာဟ- ‘အတီတေစ္စာဒိ. ဥဘယတ္ထ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ‘အယ’မိစ္စာဒိနာ. ပဉ္စယာမောတိ အတီတာယ ရတ္တိယာ ပစ္ဆိမပဉ္စစတ္တာလီသဝိနာဍိကာဓိကဃဋိကာတ္တယံ အနာဂတာယ ပုရိမပဉ္စစတ္တာလီသဝိနာဍိကာဓိကဃဋိကတ္ထယဉ္စေတိ အဍ္ဎာဓိကသတ္တဃဋိကာပရိမာဏော ဧကော ယာမော အဟဿ စတ္တာရောတိ ပဉ္စ ယာမာ ပဟာရာ အဿာတိ ပဉ္စယာမော.

අන්‍යපද අර්ථ වෘත්තියෙහි ‘වක්ඛමානලක්ඛණෝ’ (පැවසීමට ඇති ලක්ෂණ ඇති) යනාදීන් පැවසීමෙන් අන්‍යපදාර්ථය දක්වයි. වෘත්තිකාරයන් විසින් ‘වක්ඛමානලක්ඛණෝ’ යැයි පවසන ලද්දේ ‘ආඤාය්‍ය’ යනාදීන් පැවසීමට නියමිත ලක්ෂණයයි. ‘අන්තෝකත්වා’ (ඇතුළත් කරගෙන) යන්නෙන් ‘ආ’ ශබ්දයාගේ අභිවිධි අර්ථයෙහි (සීමා කොට දැක්වීමේ) පැවැත්ම පවසයි. ‘අහරුභයතද්ධරත්තං වා’ යන්නෙහි ‘වා’ ශබ්දය වෙනත් විකල්පයක පැවැත්ම දක්වයි. මෙහි ‘අඩ්ඪරත්ත’ (අඩ රැය) ශබ්දයෙන් රාත්‍රියෙන් හතරෙන් එකක කොටසක් අදහස් කෙරේ. දහවල සහ එහි අඩ රැය යනු මෙහි අර්ථයයි. මෙහි අදහස දැක්වීමට ‘අතීතේ’ යනාදිය පැවසීය. දෙතැනම ඇති අදහස ‘අයං’ යනාදියෙන් විස්තර කරයි. ‘පඤ්චයාමෝ’ යනු ඉක්මගිය රාත්‍රියේ අවසාන විනාඩි හතළිස් පහක් අධික වූ පැය (ඝටිකා) තුනක් ද, නොපැමිණි රාත්‍රියේ මුල් විනාඩි හතළිස් පහක් අධික වූ පැය (ඝටිකා) තුනක් ද යන මෙසේ පැය හතහමාරක (ඝටිකා සතහමාරක) ප්‍රමාණය ඇති එක් යාමයක් ද, දහවලෙහි යාම හතරක් ද යන මෙසේ යාම (ප්‍රහාර) පහක් ඇත්තේ යම් කාලයකට ද, එය ‘පංචයාම’ නම් වේ.

ဂတာယပစ္ဆိမော ယာမော, ပစ္ဆိမဒ္ဓမိမဿ ဝါ;

ပဟာရော-နာဂတာယာဒီ, တဒဒ္ဓမပိ ဝါ တထာ.

ඉක්මගිය රාත්‍රියේ අවසන් යාමය හෝ එහි අවසන් අර්ධය ද, නොපැමිණි රාත්‍රියේ මුල් යාමය (ප්‍රහාරය) හෝ එහි අර්ධය ද එසේම (ගනු ලැබේ).

ဝုတ္တကာလာဝဓိ မဇ္ဈော, ကာလော သော-ဇ္ဇတနော မတော;

တန္နိသေဓေန ယောတွညော, သော-နဇ္ဇတနော မတော.

පැවසූ කාල සීමාව මධ්‍යයෙහි ඇති යම් කාලයක් වේ ද, එය ‘අද්‍යතන’ (අද දිනට අයත්) කාලය ලෙස දන්නා ලැබෙයි. එය වැළකීමෙන් (ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්) වෙනත් යම් කාලයක් වේ ද, එය ‘අනද්‍යතන’ (අද දිනට අයත් නොවන) කාලය ලෙස දන්නා ලැබෙයි.

အဂမတ္ထာတိအာဒီသု အဤဿအာဒီနံ သမ္ဗန္ဓိဗျဉ္ဇနဿာဘာဝါ န ဣဉ. ဗျာမိဿေပီတိ အဇ္ဇတနမိဿေပိ ဘူတေ. နဉ္သမာသနိဿယေ ဗျာမိဿေ ယထာ ပပ္ပောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ- ‘ပရိယုဒါသေတာဝေ’စ္စာဒိ.

‘අගමත්ථ’ යනාදී පදයන්හි ‘අ’ සහ ‘ඊ’ යනාදීන්ගේ සම්බන්ධී ව්‍යංජනයක් නොමැති වීම නිසා ‘ඉඤ්’ ආදේශය නොවේ. ‘ව්‍යාමිස්සේපි’ යන්නෙන් අද්‍යතන මිශ්‍ර වූ අතීත කාලයෙහි ද යන්නයි. නඤ් සමාසය ඇසුරු කළ ව්‍යාමිශ්‍රයෙහි (කාලයන් මිශ්‍ර වූ තන්හි) යම්සේ අර්ථය සිද්ධ වේ ද යන්න දක්වමින් ‘පරියුදාසේතාවේ’ යනාදිය පැවසීය.

အဇ္ဇတနနိဿယောတိ ဗျာမိဿေ အဇ္ဇတနဘာဂီနိဿယော. အတ္ထုတိ ပဉှေ တု တဒညနိဿယောတိ ဗျာမိဿေယေဝ တတော အဇ္ဇတနတော ဣတရာနဇ္ဇတန နိဿယော အညတြာတိ ဗျာမိဿတော အညတြ ဘူတကာလေ. ပသင်္ဂေါတိ အာ ဉုအာဒီနံ ပသင်္ဂေါ. အဇ္ဇဟိယျောဝါတိ ဗျာမိဿတာဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ.

‘අජ්ජතනනිස්සයෝ’ යනු මිශ්‍ර වූ කාලයෙහි අද්‍යතන කොටස ඇසුරු කිරීමයි. ‘අත්ථු’ යන ප්‍රශ්නයේදී නම් ‘තදඤ්ඤනිස්සයෝ’ යන්නෙන් එම මිශ්‍ර කාලයෙහිම අද්‍යතනයෙන් පරිබාහිර වූ අනද්‍යතන කොටස ඇසුරු කිරීමයි. ‘අඤ්ඤත්‍ර’ යනු මිශ්‍ර කාලයෙන් පරිබාහිර වූ අතීත කාලයෙහි යන්නයි. ‘පසංගෝ’ යනු ‘ආ’, ‘ඤු’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන් පැමිණීමේ ප්‍රසංගයයි. ‘අජ්ජහිය්‍යෝ වා’ යන්න මිශ්‍ර බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී.

၆. ပရော

6. පර (පරොක්ඛ යන්නෙහි ‘පර’ යනුයි).

သမာသောတိ ဆဋ္ဌီသမာသော ကာရကသမာသော ဝါ. နိပါတနတာ စာဿ ဝိသေသတောတိ. ဧတဉ္စာတိ ပရောက္ခေတိ ဧတဉ္စ. ကြိယတ္ထဿ ဥပါဓိ ဝိသေသနံ ကြိယတ္ထောပါဓိ, တဿ ကြိယတ္ထောပါဓိနော ဘူတာ နဇ္ဇတနဿ သာဓနဒွါရေန ဝိသေသနံ, န တူဇုကံတျတ္ထော. ကသ္မာ နောဇုကံ ဝိသေသနံ တျာဟ ‘ဗျဝစ္ဆေဇ္ဇာဘာဝါ’တိ. တမေဝ ဖုဋယိတုမာဟ- ‘တထာဟိ’စ္စာဒိ.

‘සමාසෝ’ යනු ෂෂ්ඨී සමාසය හෝ කාරක සමාසයයි. විශේෂයෙන්ම මෙහි නිපාතන භාවය නිසාය. ‘ඒතඤ්ච’ යනු ‘පරොක්ඛේ’ (පරෝක්ෂයෙහි) යන මෙයට ද යන්නයි. ක්‍රියා අර්ථයෙහි උපාධිය හෙවත් විශේෂණය ක්‍රියාර්ථෝපාධි නම් වේ. එම ක්‍රියාර්ථෝපාධිය ඇති භූත අනද්‍යතනයාගේ සාධන මාර්ගයෙන් විශේෂණය කිරීමක් මිස සෘජුවම විශේෂණය කිරීමක් නොවේ යනු අර්ථයයි. සෘජුව විශේෂණය නොකරන්නේ මන්ද යන්නට ‘ව්‍යවච්ඡේද්‍යයක් (වෙන් කර දැක්විය යුත්තක්) නොමැති බැවින්’ යැයි පැවසීය. එයම පැහැදිලි කිරීමට ‘තථාහි’ යනාදිය පැවසීය.

သာဓိယမာနာတိ ဣမိနာ ဓာတွတ္ထဿာပရိနိပ္ဖန္နတံ ဗောဓေတိ. တေ သန္တိ ဣန္ဒြိယာနံ. သန္တော ဝိဇ္ဇမာနော ဝိသယော ယေသံ ဣန္ဒြိယာနံ တေ သမ္ဘာဝေါ [Pg.275] တတ္တံ, တသ္မာ. နေတိ ပဋိသေဓေ, သာဓနဒွါရေန ဝိသေသနတ္တေ ဗျဝစ္ဆေဇ္ဇသဗ္ဘာဝါ ယထာဝုတ္တဒေါသော န ဘဝတီတိ အတ္ထော. ဒေါသာ ဘာဝမေဝ ဒဿေတုမာဟ- ‘ယဿိ’စ္စာဒိ. ယဿာတိ ဓာတွတ္ထဿ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ အပ္ပစ္စက္ခေ ဓာတွတ္ထေ. ကာရကာနံ သတ္တိသဘာဝတ္တာ သာပိ အပစ္စက္ခာ ဝါတိ စောဒေတိ နနုစေစ္စာဒိနာ. အသတ္တောတိ အသမတ္ထော.

‘සාධියමානා’ යන්නෙන් ධාතු අර්ථයෙහි අපරිනිෂ්පන්න බව (නොනිමී පවතින බව) අවබෝධ කරවයි. ‘තේ සන්ති ඉන්ද්‍රියානං’ (ඔවුහු ඉන්ද්‍රියයන්ගේ විෂයයෝ වෙති). යම් ඉන්ද්‍රියයන්ට පවත්නා විෂයයන් ඇත්ද, ඔවුන්ගේ එම පැවැත්ම ‘සම්භව’ නම් වේ, එබැවිනි. ‘නෝ’ යනු ප්‍රතිෂේධයෙහි (වැළකීමෙහි) යෙදේ. සාධන මාර්ගයෙන් විශේෂණ වීමේදී ව්‍යවච්ඡේද්‍යය (වෙන් කර දැක්විය යුත්ත) පවතින බැවින් කලින් සඳහන් කළ දෝෂය සිදු නොවේ යනු අර්ථයයි. දෝෂයක් නොමැති බවම දැක්වීමට ‘යස්ස’ යනාදිය පැවසීය. ‘යස්ස’ යනු ධාතු අර්ථයෙහි ය. ‘තත්ථ’ යනු එම අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ ධාතු අර්ථයෙහි ය. කාරකයන් ශක්ති ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් එම ශක්තිය ද අප්‍රත්‍යක්ෂ වේ නොවේදැයි ‘නනු ච’ යනාදියෙන් විමසයි. ‘අසත්තෝ’ යනු අසමර්ථයා ය.

အတ္တာနာမ အတ္တနော ပစ္စက္ခောတိ တဗ္ဗိသယေ အမှကာရကဿ ဝိဓာနမယုတ္တန္တိ မနသိ နိဓာယ ယံ ဝုတ္တံ ဝုတ္တိကာရေန, တမုပဒဿေတုမာဟ- ‘နနုစေ’စ္စာဒိ. အတ္တဗောဓနီယာပိ ဟိ ကိရိယာ ယဒါ စိတ္တဝိက္ခေပတော နောပလက္ခီယတေ, တဒါယံ ပရောက္ခာ ဘဝတိ, တေနုတ္တမဝိသယေပိ ပရောက္ခဘာဝေါ တဿာ ဘဝတွေဝ. ဇာဂရတောပိ ယဒါ မဒါ မနောဗျာတင်္ဂတော အနုပလဒ္ဓိ, တဒါပိ ဘဝတျေဝေတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ဗျာသတ္တဝစနံ. အဘိနိဗ္ဗတ္တိကာလေတိ ကိရိယာ နိဗ္ဗတ္တိကာလေ, ‘သုတ္တော-ဟံ ကိံ ဝိလလာပ, မတ္တော-ဟံ ကိံဝိလလာပေ’တိ ဣဒမတြောဒါဟရဏံ. စိတ္တ စိက္ခေပဝိသယပ္ပဒဿနာယေတ္ထ သုတ္တဝစနံ.

‘අත්තා’ (තමා) යනු තමාට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූවකි. එබැවින් එම විෂයයෙහි අපගේ කර්තෘ කාරකය පැනවීම අයෝග්‍ය යැයි සිතෙහි තබාගෙන වෘත්තිකාරයන් විසින් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය දැක්වීම සඳහා ‘නනු ච’ යනාදිය පැවසීය. තමා විසින් දැනගත යුතු ක්‍රියාව ද යම් කලෙක සිතෙහි වික්ෂේපය (කලබලකාරී බව) නිසා වටහා නොගන්නේ ද, එකල්හි එය පරෝක්ෂ (ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන) වෙයි. එබැවින් උත්තම පුරුෂ විෂයයෙහි ද ඇයට පරෝක්ෂ භාවය ඇතිම වේ. අවදි වී සිටින්නෙකුට වුව ද මත් වීමෙන් හෝ සිතේ ඇති වන රෝගාබාධ නිසා අවබෝධයක් නොලැබෙන විට, එකල්හි ද එය සිදු වන බව දැක්වීමට ‘ව්‍යාසත්ත’ යන වචනය පැවසීය. ‘අභිනිබ්බත්තිකාලේ’ යනු ක්‍රියාව උපදින කාලයෙහි ය. ‘මම නිදාගෙන සිටියදී කුමක් දොඩැව්වෙම්ද? මම මත් වී සිටියදී කුමක් දොඩැව්වෙම්ද?’ යන්න මෙහි උදාහරණයයි. සිතෙහි වික්ෂේපය පෙන්වීම සඳහා මෙහි ‘සුත්ත’ (නිදාගත්) යන වචනය යෙදී ඇත.

၇. ဧယျာ

7. එය්‍යා (එය්‍යා ප්‍රත්‍යයයි).

ဧယျာဒေါတီမိနာ ဧယျာဒျတ္ထော ဂဟိတောတိ ဗောဓေတုံ ယေနေစ္စာဒိကံ ဝုတ္တံ. နိမိတ္တသဒ္ဒါပေက္ခာယ တန္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝိသယသဒ္ဒါပေက္ခာယသောတိ ဝုတ္တံ. တေသန္တိ ဧယျာဒီနံ. ဝိသယံ ဒဿေတိ ‘ဟေတုဖလေသွိစ္စာဒိကော’တိ. အာဒိသဒ္ဒေန ပဉှပတ္ထနာဒယော ဂဟိတာ. အထာတြ ကြိယဂ္ဂဟဏာဘာဝေ ကြိယာတိပတ္တိယန္တိ ကထံ လဗ္ဘတိစ္စာဟ- ‘ကြိယာတိ ပတ္တိယ’န္တိ အာဒိ. ကြိယာတိပတ္တိယန္တိ ဝိဝရဏံ ကတန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

‘එය්‍යාදෝ’ යන්නෙන් එය්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ අර්ථය ගන්නා ලදැයි හැඟවීම පිණිස ‘යේන’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘නිමිත්ත’ ශබ්දයේ අපේක්ෂාවෙන් ‘තං’ (එය) යැයි කිව යුතු වුවත්, ‘විෂය’ ශබ්දයේ අපේක්ෂාවෙන් ‘තස්සෝ’ යැයි පවසන ලදී. ‘තේසං’ යනු එය්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ යන්නයි. විෂය දක්වනුයේ ‘හේතුඵලේසු’ යනාදියෙනි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ප්‍රශ්න කිරීම්, ප්‍රාර්ථනා කිරීම් යනාදිය ගැනේ. මෙහි ක්‍රියා ග්‍රහණය නොමැති කල්හි ‘ක්‍රියාතිපත්තියං’ (ක්‍රියාව ඉක්මවා යාමෙහි හෙවත් නොසිදුවීමෙහි) යන්න කෙසේ ලැබෙන්නේ දැයි පැවසීමට ‘ක්‍රියාතිපත්තියං’ යනාදිය දැක්වීය. ‘ක්‍රියාතිපත්තියං’ යැයි විවරණය කරන ලද්දේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

အဘိဓေယျဒွါရေနာတိ ကိရိယာသင်္ခါတအတ္ထမုခေန, ပကတကြိယတ္ထ ဝိသေသနတ္တာတိ ကြိယတ္ထာဓိကာရတော အဓိကတဿ ဓာတုဿ ဝိသေသနတ္တာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘အတိပတ္တိယန္တိ အဓိကတကြိယတ္ထဝိသေသနံ, ဝိသေသနဉ္စ ဟောန္တံ နောဇုကံ ဘဝိတုမရဟတိ ကိဉ္စရဟိ အဘိဓေယျဒွါရေန, တထာဟိ အတိပတနံ နာမ ကြိယာယ ဟောတိ, န ကြိယတ္ထဿ အယုဇ္ဇနတော, တသ္မာ အတိပတ္တိယန္တိဝုတ္တေကြိယာတိပတ္တိ ယန္တိ [Pg.276] ဣဒံ ကြိယတ္ထဝိသေသနံ ဟောန္တံ အဘိဓေယျဒွါရေန ဟောတီတိ ကြိယာတိပတ္တိယန္တိ ဝိဝရဏံ ကတ’’န္တိ. ဝိဓုရပ္ပစ္စယောပနိပါတတောတိ ဝိရုဒ္ဓပ္ပစ္စယသမဝါယာတိ အတ္ထော.

‘අභිධෙය්‍යද්වාරේන’ යනු ක්‍රියා නම් වූ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ මාර්ගයෙනි. ප්‍රකෘති ක්‍රියා අර්ථයේ විශේෂණයක් වන බැවින් යනු ක්‍රියා අර්ථයේ අධිකාරයෙන් අධිකෘත වූ ධාතුවෙහි විශේෂණයක් වන බැවිනි. මෙසේ පවසන ලද්දේ වෙයි: ‘atipattiyanti’ යනු අධිකෘත ක්‍රියා අර්ථයෙහි විශේෂණයකි. එම විශේෂණය සෘජුව විය නොහැකි අතර, අභිධෙය්‍ය මාර්ගයෙන් විය යුතුය. මන්ද යත්, ‘අතිපතනය’ (ඉක්මවා යාම) යනු ක්‍රියාවෙහි සිදුවන්නක් වන බැවිනි. ක්‍රියා අර්ථයෙහි (ක්‍රියාවේ අදහසෙහි) එය නොගැලපෙන බැවින්, ‘අතිපත්තියං’ යැයි පැවසූ කල්හි ‘ක්‍රියාතිපත්තියං’ යන මෙම ක්‍රියාර්ථ විශේෂණය අභිධෙය්‍ය මාර්ගයෙන් සිදුවන බැවින් ‘ක්‍රියාතිපත්තියං’ යැයි විවරණය කරන ලදී. ‘විධුරප්පච්චයෝපනිපාතතෝ’ යනු විරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන්ගේ (හේතූන්ගේ) එකතුවීමෙන් යන අර්ථයයි.

ကာရဏဝေကလ္လတောဝါတိ ဟေတုမတော ဖလဿ ယော ဟေတု တဿ ဝိကလတ္တေန. တတြေတီမဿ အတ္ထော ဝတ္တမာနဝိသယေတိ. ကြိယာတိပတ္တိယန္တိ ဘူတာဒိ ကြိယာတိပတ္တိယံ. လိင်္ဂတောတိ နိမိတ္တေန. ဂမကေန လိင်္ဂေန ဂမ္မာယာတိပတ္တိယာ ဗုဇ္ဈနကာလံ ဝတ္တမာနော ကာလော န တိဋ္ဌတိ အတိက္ကမတီတိ အာဟ- ‘ဝတ္တမာနတာယ ဗျတိက္ကမာ’တိ. တဒေဝ ဖုဋယတိ ‘သမကာလ’န္တိအာဒိနာ. သမကာလန္တိ ဧကက္ခဏေ. ဝတ္တမာနဿ ကြိယာတိပတျသမ္ဘဝါ တဒဝသိဋ္ဌာတီတာနာဂတေသွေယျာဒီနမ္ဘာဝေါ (အညထာ) နုပပတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဝုတ္တိယံ ‘သာမတ္ထိယာတိအာဒိ.

‘කාරණවේකල්ලතෝ’ යනු ඵලය ඇති කරන යම් හේතුවක් වේ ද, එහි අඩුපාඩුකම් (විකල බව) නිසා යන්නයි. ‘තත්‍ර’ යන්නෙහි අර්ථය වර්තමාන විෂයයෙහි යන්නයි. ‘ක්‍රියාතිපත්තියං’ යනු අතීත ආදී ක්‍රියාවන් ඉක්මවා යාමෙහි (නොසිදුවීමෙහි) ය. ‘ලිංගතෝ’ යනු නිමිත්තෙනි. හඟවන ලිංගයෙන් (සලකුණෙන්) පැමිණෙන නොසිදුවීම අවබෝධ කරගන්නා කාලය වර්තමාන කාලයෙහි නොපවතී, ඉක්ම යයි යන අර්ථයෙන් ‘වත්තමානාතාය බ්‍යතික්කමා’ (වර්තමාන භාවය ඉක්මවා යාමෙන්) යැයි පැවසීය. එයම පැහැදිලි කිරීමට ‘සමකාලං’ යනාදිය පැවසීය. ‘සමකාලං’ යනු එකම ක්ෂණයෙහිය. වර්තමාන කාලයෙහි ක්‍රියාතිපත්තිය (ක්‍රියාව නොසිදුවීම) සිදුවිය නොහැකි බැවින්, ඉතිරි වූ අතීත සහ අනාගත කාලයන්හි එය්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ පැවැත්ම වෙනත් අයුරකින් සිද්ධ නොවන බැවින් වෘත්තියෙහි ‘සාමත්ථියා’ යනාදිය පවසන ලදී.

လိင်္ဂေနာတိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗေ ဒက္ခိဏေန ဂမနေ သတိ သကဋိဿာပရိယာ ဘဝနဒဿနံ ဒက္ခိဏေန ဂမနဿ သကဋာပရိယာဘဝနဟေတုတ္တေ လိင်္ဂံ, ဒက္ခိဏေန ဂမနဿာတိပတ္တိယာ အညတော ဂမနာဒိ လိင်္ဂံ. သကဋာ ကိရိယာဘဝနာတိပတ္တိယာ သကဋေ ဂရုဘာရာရောပနာဒိ လိင်္ဂံ. ပဌမဝယေ အရဟတ္တဘဝနံ တံဟေတုဘူတဉ္စ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ပရေသံ ပဌမဝယေ ပဗ္ဗဇ္ဇာနိမိတ္တာရဟတ္တပ္ပတ္တိလိင်္ဂေန ဝိညာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာယာတိပတ္တိ ဃရကမ္မဗျာဝဋတာဒိလိင်္ဂေန, အရဟတ္တဿာတိပတ္တိ စ ပဗ္ဗဇ္ဇာနိမိတ္တာဘာဝေန လိင်္ဂေနာဝသီယတေတိ လိင်္ဂေန ဘူတ ကြိယာတိပတ္တိ ပန ဝေဒိတဗ္ဗာ, ယဒိ ပနေဝမဘိညာလာဘီ ပယုဉ္ဇတိ တဒါ ပစ္စက္ခဉာဏေနေဝ သဗ္ဗံ ဝိညာယ ပယုဉ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. လိင်္ဂတောဝသီယမာနာယန္တိ ပန ဗာဟုလ္လေန ဝုတ္တံ.

‘ලිංගෙන’ (ලකුණෙන්) යන්නෙහි, පෙර දකුණෙන් යාම සිදු වූ කල්හි කරත්තය පෙරළී නොයෑම දැකීම, දකුණෙන් යාම කරත්තය නොපෙරළීමට හේතුව වූ බවට ලකුණකි (ලිංගයකි). දකුණෙන් යාම සිදු නොවීම පිළිබඳව වෙනත් මඟකින් යාම ආදිය ලකුණකි. කරත්තය පෙරළීමේ ක්‍රියාව සිදු නොවීම පිළිබඳව කරත්තයට බර පැටවීම ආදිය ලකුණකි. ප්‍රථම වයසේදී (තරුණ වියේදී) අර්හත් භාවය ලැබීම සහ එයට හේතු වූ පැවිද්ද, අන්‍යන් විසින් ප්‍රථම වයසේදී පැවිදි වීමේ නිමිත්තෙන් අර්හත් භාවයට පැමිණීමේ ලකුණෙන් දැනගෙන, පැවිද්ද සිදු නොවීම ගෘහ කර්මාන්තයන්හි නිරත වීම ආදී ලකුණෙන්ද, අර්හත් භාවය සිදු නොවීම පැවිදි වීමේ නිමිත්ත නොමැති වීම යන ලකුණෙන්ද තීරණය කරනු ලැබේ යැයි ලකුණෙන් අතීත ක්‍රියාතිපත්තිය දත යුතුය. ඉදින් මෙසේ අභිඥාලාභියෙකු යොදයි නම්, එකල්හි ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානයෙන්ම සියල්ල දැන යොදන්නේ යැයි දත යුතුය. ‘ලිංගතෝ වසීයමානායං’ (ලකුණෙන් තීරණය කරනු ලබන කල්හි) යන්න බහුල වශයෙන් පවසන ලද්දකි.

၈. ဟေတု

8. හේතුව

နိစ္စဘဝနံ ဟေတု (တျာဒိနာ) ဟေတုဖလဘာဝေါယေဝေတ္ထ, နာတိ ပတ္တီတိ ဒီပေတိ. သဗ္ဗပ္ပစ္စယောဒါဟရဏဝသေနာတိ သဗ္ဗေသံ ဧယျာဒီနမ္ပစ္စယာနံ ဥဒါဟရဏဝသေန. ဟေတုဖလာနံ သဗ္ဘာဝတောတိ ဝုတ္တတ္တာ ဟေတုဖလာနိ ဒဿေတိ ဟနနမိစ္စာဒိနာ. ဧဝံ ဟေတုဖလသဗ္ဘာဝတော သဗ္ဗကာလေ [Pg.277] စ ဝိဓာနတော ဧတ္ထ ဝတ္တမာနေပိ ပပ္ပောတီတိ ဘာဝေါ. သော စ ဟေတုဟေတုမန္တဘာဝေါ စ.

‘නිච්චභවනය හේතුව’ යනාදියෙන් මෙහි හේතු-ඵල ස්වභාවයම මිස ක්‍රියාතිපත්තියක් (සිදු නොවීමක්) නොවන බව පෙන්වයි. ‘සබ්බප්පච්චයෝදාහරණවසෙන’ යනු සියලු ‘එය්‍ය’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ උදාහරණ වශයෙන් යන්නයි. හේතු-ඵලයන්ගේ පැවැත්ම ඇති බැවින් යැයි කී හෙයින් ‘ඝාතනය’ ආදියෙන් හේතු-ඵලයන් දක්වයි. මෙසේ හේතු-ඵලයන්ගේ පැවැත්ම ඇති බැවින්ද, සෑම කල්හිම විධානය කරනු ලබන බැවින්ද, මෙහි වර්තමාන කාලයෙහිද පැමිණේ යන්න අභිප්‍රායයි. එය හේතු-හේතුමන්ත භාවයද (හේතුව සහ හේතුවෙන් උපදින්නා වූ ඵලයේ ස්වභාවයද) වේ.

၉. ပဉှေ

9. ප්‍රශ්නයෙහි

ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ ပဒန္တိအာဒီသု ပဉှောတိ ပုရိမံ ပဒံ, သမ္ပုစ္ဆနာတိ ပစ္ဆိမံ ပဒန္တိအာဒိနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမေစ္စ အညမညံ ပုစ္ဆနာ သမ္ပုစ္ဆနာ, ယာစနံ ဒေဟီ တျာဒိနာ ယာစနမတ္ထံ, ဣဋ္ဌဿာသမ္ပတ္တဿာတ္ထနမိဋ္ဌာသိံသနံ. ပတ္တကာလဝသေန စ ဝိသယဘေဒေန ဘိန္နာယ ပီတိ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပတ္တကာလံ ဒဿေတိ နိမိတ္တဘူတဿာတိအာဒိနာ. နိမိတ္တဘူတဿာတိ တံတံကိစ္စသမ္ပဇ္ဇနေ ကာရဏဘူတဿ. ဝိဓိ နာမ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိက နိမန္တဏာမန္တဏာဇ္ဈေသနပေသနာနိ. ဧတ္ထ စ အနုညာပတ္တကာလေသု စ ပဉ္စမီ ဝိဟိတာ ပရေဟိ, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒီသု ပဉ္စသု သတ္တမီ. ဣဓ ပန တေ ဒွေပိ ဝိဓိဝိသေသာယေဝါတိ ဝိဓိမှိ အန္တောကရိတွာ ဧယျာဒိံ ဝိဓာတုံ ယံ ဝုတ္တံ ဝုတ္တိကာရေန, တဒိဒါနိ ဝတ္တုကာမော အာဟ- ‘အနုညာပတ္တကာလေသုပိ’စ္စာဒိ. ဝိဓိပ္ပတီတိမေဝ ပကာသေတိ ‘ဧဝံ ကရေယျာသီ’’တိစ္စာဒိနာ. အနုဇာနန္တောပိ ဒီပေန္တောပိ ကိရိယာသု ဗျာပါရေတိယေဝါတိ ဗျာပါရဏမ္ပတီတိတောတိ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘පච්ඡිමං පච්ඡිමං පදං’ යනාදී තන්හි ‘පඤ්හ’ යනු මුල් පදය වන අතර, ‘සම්පුච්ඡනා’ යනු පසු පදය යැයි දත යුතුය. එකට මුණගැසී අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රශ්න කිරීම ‘සම්පුච්ඡනා’ නම් වේ. ‘දෙන්න’ යනාදියෙන් ආයාචනා අර්ථය (යාචන) ද, නොපැමිණි කැමති වූ අර්ථය පැතීම ‘ඉට්ඨාසිංසන’ (ප්‍රාර්ථනා) නම් වේ. සුදුසු කාලය අනුව සහ විෂය භේදයෙන් වෙනස් වූ ප්‍රීතිය හා සම්බන්ධ කොට අර්ථය දත යුතුය. සුදුසු කාලය ‘නිමිත්තභූතස්ස’ යනාදියෙන් දක්වයි. ‘නිමිත්තභූතස්ස’ යනු ඒ ඒ කටයුතු සිද්ධ වීමේදී හේතු භූත වූ යන්නයි. විධි නම් මෙලොව පරලොව කටයුතු පිළිබඳ වූ ආරාධනා කිරීම්, කැඳවීම්, ඇවිටිලි කිරීම් සහ නියෝග කිරීම් ය. මෙහිදී අනුමැතිය සහ සුදුසු කාලයෙහි පරපාර්ශ්වය විසින් පංචමී විභක්තිය පනවන ලද අතර, මෙලොව සුභසිද්ධිය ආදී පසෙහි සප්තමී විභක්තිය පනවන ලදී. මෙහිදී ඒ දෙකම විධි විශේෂයන්ම බැවින් විධියෙහි ඇතුළත් කොට ‘එය්‍ය’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් පැනවීමට වෘත්තිකාරයන් විසින් යමක් පවසන ලද්දේද, එය දැන් පැවසීමට කැමති වන්නා ‘අනුඤ්ඤාපත්තකාලේසුපි’ යනාදිය පැවසීය. ‘මෙසේ කටයුතුය’ යනාදියෙන් විධි අවබෝධයම ප්‍රකාශ කරයි. අනුමත කරන්නා හෝ පෙන්වා දෙන්නා හෝ ක්‍රියාවන්හි යොදවන්නේම බැවින් ක්‍රියාවෙහි යෙදවීමේ අවබෝධයෙන් යුක්තව යැයි ගළපා අර්ථය දත යුතුය.

ပေသနေပိ ကေသဉ္စိ ဗျာကရဏညူနံ သတ္တမီဝိဓိစ္ဆိတောတိဝုတ္တိကာရေန ယံ ဝုတ္တံ, တံ ဒါနိ ဝတ္တုမာဟ- ‘ပေသနေ ပိ’စ္စာဒိ. သမူလတန္တိ ကေသဉ္စိ သဒ္ဒိကာနံ သတ္တမီဝိဓိဝိဓာနမူလေန သမူလတံ. ‘‘အနုမတိပရိကပ္ပတ္ထေသု သတ္တမီ’’တိ (၃-၁-၁၁) ကစ္စာနသုတ္တံ. ကတ္တုမိစ္ဆတော ပရဿ အနုဇာနနံ အနုမတိ, ပရိကပ္ပနံ သလ္လက္ခဏံ နိရူပနံ ပရိကပ္ပော ဟေတုဖလကိရိယာ သမ္ဘဝေါ စ, တသ္မိံ အနုမတျတ္ထေ စ ပရိကပ္ပတ္ထေ စ သတ္တမီဝိဘတ္တိ ဟောတီတိ အတ္ထော. အတ္ထဂ္ဂဟဏေန ဝိဓိနိမန္တဏာမန္တဏာဇ္ဈေသန ပတ္ထနာပတ္တကာလေသု စ.

නියෝග කිරීමෙහිද (පේසන) ඇතැම් ව්‍යාකරණඥයන් සප්තමී විභක්ති විධානය කැමති වෙතැයි වෘත්තිකාරයන් විසින් යමක් පවසන ලද්දේද, එය දැන් පැවසීමට ‘පේසනේ පි’ යනාදිය පැවසීය. ‘සමූලතං’ යනු ඇතැම් ශබ්දශාස්ත්‍රඥයන්ගේ සප්තමී විභක්ති විධි විධාන මූලය සහිත වූ බැවින් මුල් සහිත බවයි. ‘අනුමතිපරිකප්පත්ථේසු සත්තමී’ (3-1-11) යනු කච්චායන සූත්‍රයයි. කිරීමට කැමති අන්‍යයාට අනුමැතිය දීම ‘අනුමති’ නම් වේ. ‘පරිකප්පන’ යනු වටහා ගැනීම, නිරූපණය කිරීම, උපකල්පනය සහ හේතු-ඵල ක්‍රියාවන්ගේ සම්භවයයි. ඒ අනුමති අර්ථයෙහි සහ පරිකප්පන අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි යනු අර්ථයයි. ‘අත්ථ’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමෙන් විධි, නිමන්තන, ආමන්තන, අජ්ඣේසන, පත්ථනා සහ පත්තකාල යන අර්ථයන්හිද සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

၁၀. တု အန္တု

10. ‘තු’, ‘අන්තු’ යන ප්‍රත්‍යයෝ

ဥဒါဟဋာတိ ဂစ္ဆတု ဂစ္ဆန္တုအာဒိနာ ဥဒါဟဋာ. ဒဒါတူတိ ယာစနေ.

‘උදාහටා’ යනු ‘ගච්ඡතු, ගච්ඡන්තු’ යනාදියෙන් උදෘත කරන ලද්දේය. ‘දදාතු’ යනු යාචනයෙහි (ආයාචනා අර්ථයෙහි) යෙදේ.

၁၁. သတျ

11. සත්‍ය

အရဟတ္ထေ စာယမေဝ ပယောဂေါ, တေန ဘဝံ ခလု ရဇ္ဇံ ကရေယျ ဘဝံ အရဟောတိ ယောဇေတွာ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

සුදුසු බව (අර්හත්ථ) අර්ථයෙහිද මෙම යෙදුමම වේ. එබැවින් ‘භවං ඛලු රජ්ජං කරෙය්‍ය භවං අරහෝ’ (ඔබ වහන්සේ සැබවින්ම රජකම් කළ යුතුය, ඔබ වහන්සේ සුදුසුය) යන්න ගළපා දත යුතුය.

၁၂. သမ္ဘာ

12. සම්භාවනයෙහි (හැකියාව පෙන්වීමෙහි)

ယောဂ္ဂတာဇ္ဈဝသာနန္တီမဿာတ္ထပဒံ[Pg.278], သတ္တိသဒ္ဒဟနန္တိ သာမတ္ထိယဿ သဒ္ဒဟနန္တိ အတ္ထော. ပယောဂါနုသာရိတံ ဒီပေတီ သမ္ဗန္ဓော. ဂမ္မမာနေတိ သမ္ဘာဝေမိစ္စာဒိနာ ဘွာဒိဓာတူဟိ အဝုစ္စမာနေပိ ဂမျမာနေ. ဥဒါဟဋံ ‘အပိပဗ္ဗတံ သိရသာ ဘိန္ဒေယျာ’တိ. မဟာဗလတာယ ဟတ္ထိဟနနေ အလမတ္ထဝိသယေ သမ္ဘာဝနေ သတျပိ အလံ သဒ္ဒေါ-တြာလမတ္ထော ယုတ္တောတိ န ဘဝန္တေတျာဒယော ဟနိဿတိ. ဓာတုနာတိ ဧတ္ထ ဓာတုဂ္ဂဟဏေန ဘွာဒယော ဂယှန္တေ တတ္ထ ဓာတုသဒ္ဒဿ ရုဠှတ္တာ ပုဗ္ဗာစရိယသညာယ ဝါ. ဥဒါဟဋန္တိ ဘုဉ္ဇေယျ ဘဝံ တျာဒိနာ.

‘යොග්ගතාජ්ඣවසානං’ යනු මෙහි අර්ථ පදයයි. ‘සත්තිසද්දහනං’ යනු ශක්තිය පිළිබඳ විශ්වාසය යන අර්ථයයි. ‘පයෝගානුසාරිතං දීපේති’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘ගම්‍යමානේ’ යනු ‘සම්භාවේ’ යනාදියෙන් භ්වාදී ධාතූන් විසින් නොපැවසුණද, වැටහෙන කල්හි යන්නයි. ‘අපි පබ්බතං සිරසා භින්දෙය්‍ය’ (හිසින් කන්දක් වුවද බිඳින්නේය) යන්න උදාහරණයයි. මහා බලවත්කම නිසා ඇතෙකු මැරීමට සමත් යන ‘අලමත්ථ’ (ප්‍රමාණවත් බව) විෂයෙහි සම්භාවනයක් තිබුණද, මෙහි ‘අලං’ ශබ්දය ප්‍රමාණවත් අර්ථයෙහි සුදුසු බැවින් ‘හනිස්සති’ යනාදිය නොවේ. ‘ධාතුනා’ යන්නෙහි ධාතු ග්‍රහණයෙන් භ්වාදී ධාතූහු ගැනෙති. එහි ධාතු ශබ්දයේ රූඪි බව නිසා හෝ පූර්වාචාර්ය සංඥාව නිසා හෝ එසේ වේ. ‘භුඤ්ජෙය්‍ය භවං’ (ඔබ වහන්සේ අනුභව කරනු මැනවි) යනාදිය උදාහරණයයි.

၁၃. မာယော

13. ‘මා’ සහ ‘යෝ’

သူတိ မာသူတိ ဧတ္ထ သုသဒ္ဒေါ. ဧတ္ထ ဣမသ္မိံ ဥဒါဟရဏေ. နိဝတ္တေတိ မာသဒ္ဒေါတိ သေသော. အာရဒ္ဓန္တိ ဣမိနာ ဝတ္တမာနံ ဝနဂမနံ ဒဿေတိ. အန္တောဘူတဏျတ္ထာတိ ဏိပ္ပစ္စယာဘာဝေပိ အတ္တနိ အန္တောဘူတဏျတ္ထ ဓာတုတော. ဤအာဒီနံ အာအာဒီနဉ္စ သကကာလောနာမ ဘူတော ကာလော. ဓာတုသမ္ဗန္ဓော ဝိသေသနဝိသေဿဘာဝေါ, တေနာဟ- ‘ဓာတွတ္ထ သမ္ဗန္ဓေ ဝိသေသန ဝိသေဿဘာဝလက္ခဏေ’တိ. သဗ္ဗတ္ထာချာတ ဝါစ္စောတ္ထော ဝိသေဿော သျာဒျန္တဝါစ္စော ဝိသေသနံ.

‘මා සු’ යන්නෙහි ‘සු’ යනු ‘සු’ ශබ්දයයි. ‘එත්ථ’ යනු මේ උදාහරණයෙහි යන්නයි. ‘මා’ ශබ්දය වළක්වයි යන්න ඉතිරි කොටසයි. ‘ආරද්ධං’ යන්නෙන් දැනට සිදුවන වනයට යාම දක්වයි. ‘අන්තෝභූතණ්‍යත්ථා’ යනු ‘ණි’ ප්‍රත්‍යය නොමැති වුවද තමා තුළම ණ්‍යර්ථය (ප්‍රේරණ අර්ථය) අන්තර්ගත වූ ධාතුවෙන් යන්නයි. ‘ඊ’ ආදීන්ගේ සහ ‘ආ’ ආදීන්ගේ ස්වකීය කාලය නම් අතීත කාලයයි. ධාතු සම්බන්ධය යනු විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයයි, එහෙයින් ‘ධාත්වත්ථ සම්බන්ධයේදී විශේෂණ විශේෂ්‍ය භාව ලක්ෂණයෙන් යුක්තව’ යැයි පැවසීය. සෑම තැනකදීම ආඛ්‍යාතයෙන් කියවෙන අර්ථය විශේෂ්‍ය වන අතර, සිබ් විභක්ති ප්‍රත්‍යයෙන් කියවෙන අර්ථය විශේෂණය වේ.

ဣဋ္ဌောတိ ပရေသမိဋ္ဌော. ဇာနနတ္ထဝသေန ဂမနတ္ထတ္တာတိ ‘‘ဂမနတ္ထာ ကမ္မကာ’’တိ (၅-၅၉) သုတ္တေ ဂမနတ္ထသဒ္ဒေန ‘ယေ ဂတျတ္ထာ တေ ဗုဒ္ဓျတ္ထာ’တိ ဇာနနတ္ထောပိ ဂဟိတောတိ ဧဝံ ဂဟိတဇာနနတ္ထဝသေန ဂမနတ္ထတ္တာတိ အတ္ထော. အဘိမတာနိ ပါဏိနိယာနံ. တထာ သဒ္ဒဿတ္ထမာဟ- ‘အနန္တရေန ဂတတ္ထ’(န္တိ အန)န္တရေ ဝုတ္တေန ကရဏဘူတေနာတိ အတ္ထော. အဘိမတောတိ ပါဏိနိယာနမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတသမုစ္စယံ ဝတ္တုမာဟ- ‘သမုစ္စယော’ဣစ္စာဒိ. အထာတြ ကထမနေကာသံ ကိရိယာနံ စီယ မာနတာ ယာဝတာ ဧကာဝါဋနကိရိယာဇ္ဈယနကိရိယာ စေတျာသင်္ကိယာဟ- ‘သာဓနဘေဒနေ’စ္စာဒိ. မဌာဒိသာဓနာနမ္ဘေဒေနာဋန ကိရိယာယပိ ဘေဒေါတိ အတ္ထော. တက္ကိရိယာပ္ပဓာနဿာတိ သာ လဝနကိရိယာ ပဓာနမဿ ကတ္တုနော. ယော- ယမညေပိ နိယောဇေန္တော ဝိယ ကိရိယံ ကရောတိ သော နာ-ညကိရိယာပဓာနေ ယုတ္တော, တက္ကိရိယာပ္ပဓာနေယေဝေတိ.

‘ඉට්ඨෝ’ යනු අන්‍යයන්ට ප්‍රිය වූ යන්නයි. දැන ගැනීමේ අර්ථය වශයෙන් ගමනාර්ථය ඇති බැවින් යනු: ‘‘ගමනත්ථා කම්මකා’’ (පංචිකා 5-59) සූත්‍රයෙහි ගමනාර්ථ ශබ්දයෙන් ‘යම් ධාතූහු ගමනාර්ථ වෙත්ද, ඔවුහු ඥානාර්ථ වෙත්’ යන න්‍යායෙන් දැන ගැනීමේ අර්ථයද ගන්නා ලදී. මෙසේ ගන්නා ලද ඥානාර්ථය වශයෙන් ගමනාර්ථය ඇති බැවින් යනු අර්ථයයි. ‘අභිමතානි’ යනු පාණිනීවරුන් අභිමත කළ දේය. ‘තථා’ ශබ්දයේ අර්ථය පවසයි: ‘අනන්තරේන ගතත්ථං’ යනු අනතුරුව කියන ලද කරණ භූත වූවෙන් යනු අර්ථයයි. ‘අභිමත’ යන්න පාණිනීවරුන්ගේමය, මෙහි අදහස් කරන ලද සමුච්චය පැවසීමට ‘සමුච්චයෝ’ යනාදිය පැවසීය. මෙහිදී එක් ඇවිදීමේ ක්‍රියාවක් සහ ඉගෙනීමේ ක්‍රියාවක් පමණක් තිබියදී, බොහෝ ක්‍රියාවන්ගේ රැස්වීම (සමුච්චය) කෙසේ වේදැයි සැක කොට ‘සාධනභේදන’ යනාදිය පැවසීය. ආරාම ආදී උපකරණයන්ගේ (සාධනයන්ගේ) භේදයෙන් ඇවිදීමේ ක්‍රියාවෙහිද භේදය ඇති වේ යනු අර්ථයයි. ‘තක්කිරියාප්පධානස්ස’ යනු ඒ ලවණ (කැපීමේ) ක්‍රියාව ප්‍රධාන කොට ඇති කර්තෘහුගේ යන්නයි. යමෙක් අන්‍යයන්ද යොදවන්නාක් මෙන් ක්‍රියාව කරයිද, හෙතෙම අන්‍ය ක්‍රියාවක් ප්‍රධාන කොට ඇති දෙයෙහි නොයෙදෙයි, ඒ ක්‍රියාවම ප්‍රධාන කොට ඇති දෙයෙහිම යෙදෙයි.

၁၄. ပုဗ္ဗ

14. පූර්ව

မဟာဝါကျရူပတ္တာ [Pg.279] ပကရဏဿ တဒပေက္ခာယ ဝါကျေကဒေသတ္တံ ‘‘ဝတ္တမာနေ တိအန္တိ, ဘဝိဿတိ’’စ္စာဒီနံ ဝါကျာနန္တိ အာဟ ‘ဝါကျေကဒေသေဟီ’တိ. အတောယေဝမာဟ-ဝါကျာဝယဝေါပရော-ဓုနာ ကရီယတေ’တိ. ဝိဓိဝါကျတ္တမဿ ဒဿေတွာ နိယမဝါကျတ္တံ ဒါနိ ဒဿေတုံ ‘အထဝါ နိယမတ္ထမိဒန္တျာဒီန’န္တျာဟ. နိယမသုတ္တတ္တမေဝ ဖုဋယတိ ‘တေဟိ’စ္စာဒိနာ. တေဟိ တေဟိ သုတ္တေဟီတိ ‘‘ဝတ္တမာနေ တိ အန္တိ’’စ္စာဒီဟိ တေဟိ တေဟိ သုတ္တေဟိ. ဣမိနာတိ ‘‘ပုဗ္ဗပရာ’’ဒိနာ ဣမိနာ သုတ္တေန. နနု တုမှာမှသေသေသူတိ ဧတ္တကေ ဝုစ္စမာနေ ‘တုမှာမှသဒ္ဒဝစနီယေသု တဒညသဒ္ဒဝစနီယေသု စ ကာရကေသူ’တိ အယံ ဝိသေသော ကုတော ဂမျတေ ယေနေဝံ ဝိဝဋံတျာဟ- ‘ကတ္တုကမ္မေ’စ္စာဒိ. ကတ္တာဒီသု ဝိဓာနဉ္စ ဝက္ခတိ.

ප්‍රකරණය (ග්‍රන්ථය) මහා වාක්‍ය ස්වරූපයක් ගන්නා බැවින්, එයට සාපේක්ෂව ‘‘වත්තමානේ ති අන්ති, භවිස්සති’’ යනාදී වාක්‍යයන්ගේ ඒකදේශභාවය (වාක්‍ය කොටසක් වීම) දැක්වීම සඳහා ‘වාක්‍යෙකදේසේහි’ (වාක්‍ය ඒකදේශයන්ගෙන්) යැයි පැවසීය. එහෙයින්ම ‘දැන් වාක්‍යයේ අවයවයන් පිළිබඳ අවබෝධය කරනු ලැබේ’ යැයි පැවසීය. මෙහි විධි වාක්‍ය ස්වභාවය දක්වා, දැන් නියම වාක්‍ය ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා ‘අථවා නියමත්ථමිදං’ (නැතහොත් මෙය නියම කිරීම පිණිස වේ) යනාදිය පැවසීය. නියම සූත්‍රභාවයම ‘තේහි’ යනාදියෙන් පැහැදිලි කරයි. ‘තේහි තේහි සුත්තේහි’ යනු ‘‘වත්තමානේ ති අන්ති’’ යනාදී ඒ ඒ සූත්‍රයන්ගෙනි. ‘ඉමිනා’ යනු ‘‘පුබ්බපරා’’ යනාදී මෙම සූත්‍රයෙනි. ‘තුම්හාම්හසේසේසු’ (තුම්හ, අම්හ සහ ශේෂයන්හි) යනුවෙන් මෙපමණක් පවසන කල්හි, ‘තුම්හ, අම්හ ශබ්දයන්ගෙන් කියැවෙන දෑහි සහ ඊට වෙනත් ශබ්දයන්ගෙන් කියැවෙන කාරකයන්හි’ යන මේ සුවිශේෂී අර්ථය කෙසේ ලැබෙන්නේදැයි, යම් හෙයකින් මෙසේ විවෘත කරන ලද්දේද යත් ‘කත්තුකම්මේ’ (කර්තෘ කර්මයන්හි) යනාදිය පැවසීය. කර්තෘ ආදීන් කෙරෙහි විධානයන් ද පවසනු ඇත.

ကတ္တုကမ္မာနမေဝါတိ ဣမိနာ ဘာဝံ ဗျဝစ္ဆိန္ဒတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ- ‘တုမှာမှသဒ္ဒဝစနီယတ္တာဘာဝါ’တိ. အသတွဘူတာယေစ္စာဒိကမေကဝစန သမ္ဘဝေ ကာရဏံ, တုမှာမှေစ္စာဒိကန္တု ပဌမပုရိသသမ္ဘဝေ. တုမှာမှသေသေသု ဟောန္တာ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာ ကထံ ဘာဝါဒီသု ဝိညာယန္တိ ကထဉ္စ တုမှာမှာဒိသဒ္ဒဝစနီယဿ ကာရကတ္ထဿာချာတေန တတ္ထ ဝိဟိတေန သညာဝိဘတ္တာ တုမှာမှာဒိသဒ္ဒပ္ပယောဂါဘာဝေါစ္စာသင်္ကိယ ယံ ဝုတ္တံ ဝုတ္တိယံ တံဒါနိ ဝိဝရန္တေန ‘ယဒိ ဘာဝါဒီသု မာနာဒယော န ဝိဓီယန္တေ တဒါမာနာဒီသု ပရေသု ဘာဝါဒီသု ကျလာဒီနံ ဝိဓာနမေဝ နောပပဇ္ဇတီ’တိ ဣမိနာ သာမတ္ထိယေန တုမှာဒီသု ကာရကေသု မဇ္ဈိမာဒီနံ ဘာဝေါ ဝိညာယတိ တေနေဝ တုမှာဒိကာရကတ္ထဿ တတ္ထ ဝိဟိတေနာချာတေန သညာပိတတ္တာ တုမှာဒိသဒ္ဒပ္ပယောဂေါ နာမ န ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘တုမှာဒိသွိ’စ္စာဒိကမာရဒ္ဓံ. ယဇ္ဇေဝံ တုမှာဒိသဒ္ဒပ္ပယောဂေါယေဝ န သိယာ စ္စာဟ- ‘ယဇ္ဇေဝ မိစ္စာဒိ. ပရိဟာရမာဟ- ‘သသဒ္ဒေနာ’တိ. တုမှာဒိသဒ္ဒေန. ဗြာဟ္မဏာဣစ္စနေနာဘိဟိတမေဝ ဗဟုတ္တံ ဗဟဝေါတိ ဝစနေနာနုဇ္ဇတေ. ဝစနာဘာဝေ ကထံ တုလျာဓိကရဏတ္တံတျာဟ- ‘အနုဇ္ဇမာနဿိ’စ္စာဒိ. အနုဇ္ဇမာနဿာတိအနုဝဒိတဗ္ဗဿ ဂစ္ဆတိစ္စာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ကတ္တုနော.

'කත්තුකම්මානමේව' (කර්තෘ කර්මයන්ටමයි) යන්නෙන් භාවය බැහැර කෙරේ. එසේම (ඉදිරියට) කියනු ඇත - 'තුම්හ අම්හ ශබ්දයන්ගෙන් කියැවෙන බවක් නොමැති බැවින්' කියායි. 'අසත්ත්වභූතාය' යනාදිය ඒකවචනය ඇතිවීමට හේතුව වන අතර, 'තුම්හ අම්හ' යනාදිය ප්‍රථම පුරුෂයා ඇතිවීමට හේතුවයි. 'තුම්හ', 'අම්හ' සහ සෙසු ශබ්දයන්හි යෙදෙන මධ්‍යම, උත්තම, ප්‍රථම පුරුෂයන් භාවාදී අර්ථයන්හි කෙසේ හඳුනාගනු ලැබේද? තවද, එහි පනවන ලද ආඛ්‍යාතයෙන් 'තුම්හ', 'අම්හ' ආදී ශබ්දයන්ගෙන් කියැවෙන කාරක අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවින්, විභක්ති සංඥා ඇති කල්හි 'තුම්හ', 'අම්හ' ආදී ශබ්දයන්ගේ භාවිතයක් නැති බවට සැක කොට වෘත්තියෙහි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය දැන් විස්තර කරමින් - 'යම් හෙයකින් භාවාදී අර්ථයන්හි මාන ආදී ප්‍රත්‍යයන් නොපැනවෙන්නේ නම්, එවිට මාන ආදී ප්‍රත්‍යයන් පරව තිබියදී භාවාදී අර්ථයන්හි ක්‍යල ආදී ප්‍රත්‍යයන් පැනවීමම නොගැලපේ' යන මෙකී ශක්තියෙන් තුම්හාදී කාරකයන්හි මධ්‍යමාදී පුරුෂයන්ගේ භාවය (පැවැත්ම) දැනගනු ලැබේ. එහෙයින්ම එහි පනවන ලද ආඛ්‍යාතය මඟින් තුම්හාදී කාරක අර්ථය හඳුන්වා දී ඇති බැවින් තුම්හාදී ශබ්ද භාවිතයක් නොවන බව පෙන්වීමට 'තුම්හාදිස්වී' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. 'යම් හෙයකින් මෙසේ නම්, තුම්හාදී ශබ්ද භාවිතයක්ම සිදු නොවිය යුතුය' යි පවසනුයේ 'යජ්ජේවං' යනාදියයි. පිළිතුර පවසයි - 'සසද්දේන' (තම ශබ්දයෙන්) යන්නෙන්. තුම්හාදී ශබ්දයෙන් යන්නයි. 'බ්‍රාහ්මණා' යන්නෙන් පවසන ලද බහු වචන භාවයම 'බහවෝ' යන වචනයෙන් අනුදැන වදාරනු ලැබේ. වචනයක් නොමැති කල්හි කෙසේ නම් සමානාධිකරණ බවක් වේදැයි පවසනුයේ 'අනුජ්ජමානස්ස' යනාදියයි. 'අනුජ්ජමානස්ස' යනු අනුදත යුතු වූ 'ගච්ඡති' යනාදියෙන් දක්වන ලද කර්තෘගේ යන්නයි.

အနုဝါဒေနာတိ [Pg.280] (တုမှာဒိ) အနုဝါဒေန. ‘‘နာမမှိ ပယုဇ္ဇမာနေပိ တုလျာဓိကရဏေ ပဌမော’’တိ (၃-၁-၅) ကစ္စာနဝစနံ, တေနာဟ- ‘တေနေဝိ’စ္စာဒိ. အသမာနာဓိကရဏတ္တာ ဟိ ‘တယာပစ္စတေ’စ္စာဒေါ န ဘဝတိ. တထာဟိ တယေစ္စေတံ ကတ္တုဝါစီ ပစ္စတေစ္စေတံ ကမ္မဝါစီ ကမ္မေ အာချာတပ္ပစ္စယ ဝိဓာနတော.

'අනුවාදේන' යනු (තුම්හාදී) අනුවාදයෙන් යන්නයි. "නාමපදයක් යෙදෙන කල්හිද සමානාධිකරණයේදී ප්‍රථම විභක්තිය වේ" යනු කච්චායන වචනයයි. එහෙයින් 'තේනේව' යනාදිය පැවසීය. අසමානාධිකරණ බැවින් 'තයා පච්චතේ' (තෝ විසින් පිසිනු ලැබේ) යනාදියේදී (එසේ) සිදු නොවේ. එසේම 'තයා' යන්න කර්තෘ වාචක වන අතර, 'පච්චතේ' යන්න කර්ම වාචක වේ; කර්ම අර්ථයෙහි ආඛ්‍යාත ප්‍රත්‍යයන් පනවා ඇති බැවිනි.

‘ဧဟိ မညေ ရထေန ဂမိဿသီ’တိ ပါဏိနိယာတိမတနိပ္ဖာဒနက္ကမော (နိရဿ) တေ ‘ပရိဟာသေ’စ္စာဒိနာ. မညတိဿ ပယောဂေတိ ဥပပဒဝသေန မနဓာတုဿ ပယောဂေ. ဓာတုမှာတိ ဂမိအာဒိတော. ဥတ္တမ ပုရိသေကဝစနေ ပတ္တေတိ ဂမိဿာမီတိ ပတ္တေ. မဇ္ဈိမောဘိမတောတိ ဂမိဿသီတျဘိမတော. မဇ္ဈိမေ ပတ္တေတိ မညသေတိ ပတ္တေ, ဥတ္တမေကဝစန မိဋ္ဌန္တိ မညေတိဋ္ဌံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘မညသေ တွံ ရထေန ဂမိဿာမီတိ ဝတ္တဗ္ဗေ မညေ တွံ ရထေန ဂမိဿသီတိ ဘဝတီတိ (ဝုတ္တ’’န္တိ). ဧဟိ မညေစ္စာဒိ န ကိဉ္စိ ဝုတ္တံ ဝုတ္တိယံ. ယထာသဝိသယေဝမဇ္ဈိမုတ္တမာ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, တထာသမ္ဗန္ဓမုပဒဿယမာဟ- ‘ဧဝမေတ္ထာဘိသမ္ဗန္ဓော’စ္စာဒိ. ပရာဘိမတံ သမ္ဗန္ဓံ ကုရုမာနော အာဟ- ‘နတွေဝ’မိစ္စာဒိ. အထောစ္စတေစ္စာဒိနာ ပရာဓိပ္ပာယမာဟ- ‘ယဒေ’စ္စာဒိ.

"එහි මඤ්ඤේ රථේන ගමිස්සසි" (එන්න, රථයෙන් යන්නෙහියයි මම සිතමි) යනු පාණිනී මතය අනුව සිද්ධි ක්‍රමයයි. එය බැහැර කරනුයේ 'පරිහාසේ' යනාදියෙනි. 'මඤ්ඤතිස්ස පයෝගේ' යනු උපපද වශයෙන් 'මන' ධාතුව යෙදෙන කල්හි යන්නයි. 'ධාතුම්හා' යනු 'ගමි' ආදී ධාතූන්ගෙනි. උත්තම පුරුෂ ඒකවචනය ලැබිය යුතු කල්හි, එනම් 'ගමිස්සාමි' යන්න ලැබිය යුතු කල්හි, 'මජ්ඣිමෝභිමතෝ' යනු 'ගමිස්සසි' යන්න අභිමත (මධ්‍යම පුරුෂ) වීමයි. මධ්‍යම පුරුෂය ලැබිය යුතු කල්හි, එනම් 'මඤ්ඤසේ' යන්න ලැබිය යුතු කල්හි, උත්තම පුරුෂ ඒකවචනය කැමති වන බැවින් 'මඤ්ඤේ' යන්න කැමති විය. මෙසේ පවසන ලද්දේ වෙයි - "නුඹ රථයෙන් යන්නෙහියයි මම සිතමි (මඤ්ඤසේ ත්වං රථේන ගමිස්සාමි)" යි කිව යුතු කල්හි, "මම සිතමි, නුඹ රථයෙන් යන්නෙහිය (මඤ්ඤේ ත්වං රථේන ගමිස්සසි)" යනුවෙන් වේ යන්නයි. 'එහි මඤ්ඤේ' යනාදිය වෘත්තියෙහි කිසිවක් සඳහන් කර නැත. යම් සේ තමන්ගේ විෂයයන්හිම මෙසේ මධ්‍යම, උත්තම පුරුෂයන් සිද්ධ වේද, එසේ සම්බන්ධය දක්වමින් 'ඒවමෙත්ථාභිසම්බන්ධෝ' යනාදිය පැවසීය. අන්‍යයන් අභිමත කළ සම්බන්ධය පෙන්වමින් 'නත්ත්වේවං' යනාදිය පැවසීය. 'අථෝච්චතේ' යනාදියෙන් අන්‍යයන්ගේ අදහස පවසනුයේ 'යදා' යනාදියෙනි.

ယဒေဝမဘိသမ္ဗန္ဓောတိ ‘မညသေ တွံ ရထေန ဂစ္ဆာမီ’တိ ယဒါ ဧဝမဘိသမ္ဗန္ဓော ကရီယတီတျတ္ထော. သော စေဝမနုဂတောတိ ‘မညေ အဟံ တွံ ရထေန ဂစ္ဆသိ’စ္စေဝံ သော စ ပယောဂေါ အနုဂတောတျတ္ထော. ပကာရန္တရကပ္ပနာယာတိ ‘မညသေ တွံ ရထေန ဂစ္ဆာမီ’တိ အန္တရကပ္ပနာယ.

'යදේවමභිසම්බන්ධෝ' යනු 'මඤ්ඤසේ ත්වං රථේන ගච්ඡාමි' යනුවෙන් යම් කලක මෙසේ සම්බන්ධය කරනු ලැබේද යන අර්ථයයි. 'සෝ චේවමනුගතෝ' යනු 'මඤ්ඤේ අහං ත්වං රථේන ගච්ඡසි' යනුවෙන් ඒ ප්‍රයෝගය අනුගත (ගැලපෙන) වන්නේය යන අර්ථයයි. 'පකාරන්තරකප්පනායා' යනු 'මඤ්ඤසේ ත්වං රථේන ගච්ඡාමි' යන ආකාරය හැර වෙනත් අයුරකින් කල්පනා කිරීමෙනි.

၁၅. အာဤ

15. ආ ඊ

တေနစာတိ သမာသိတတ္တေန စ,ဿတျာဒီနမဂ္ဂဟဏန္တိ ယဒိ တေသံ ဂဟဏံ သိယာ အာဤဿာဒီသူတိ န သမာသေန ဝဒေယျ.

'තේනච' යනු සමාස කළ බැවින්ද, 'ස්සත්‍යාදීනමග්ගහණං' යන්නෙන් ඉදින් ඒවායේ ග්‍රහණයක් (ගැනීමක්) වේ නම්, 'ආඊස්සාදීසු' යනුවෙන් සමාසයෙන් නොකියනු ඇත.

၁၇. ဘူဿ

17. භූස්ස

ကတာကတပ္ပသင်္ဂီယော ဝိဓိ သော နိစ္စော-နိစ္စာ ဗလဝါတိ ပဌမံ ဝုက ဘဝတီတိ ဒဿေတုမာဟ- ‘ကတာကတပ္ပသင်္ဂိတ္တာ’စ္စာဒိ.

යම් විධියක් කළ නොකළ දෙක්හිම යෙදේ නම් එය නිත්‍ය වේ. "නිත්‍ය විධිය ප්‍රබල වේ" යන නියමයෙන් පළමුව 'වුක්' ආගමය වේ යන්න දැක්වීමට 'කතාකතප්පසංගිත්තා' යනාදිය පැවසීය.

၁၈. ပုဗ္ဗ

18. පුබ්බ

အအာဒျပေက္ခေတိ အအာဒီသူတိ အနုဝတ္တအအာဒျပေက္ခေ.

'අආද්‍යපෙක්ඛේ' යනු 'අ ආ' යනාදියේ අනුවර්තනය වන 'අ ආ' යනාදිය අපේක්ෂා කරන කල්හි යන්නයි.

၂၃. ကရ

23. කර

နနု စ ‘သောဿာ’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကွစိ ဝိကရဏာန ‘‘မိစ္စေဝ (၅-၁၆၁) လောပေါ [Pg.281] သိယာတိ ‘ကရဿ ကု’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ စောဒနမနသိ နိဓာယာဟ- ‘ကွစိ ဝိကရဏာနံ တျာဒိ. အညတြပယောဂါနုသရဏာ ပယောဂါနုသရဏံ ဝိနာ ဩလောပေါ ဝိညာတုံ န သက္ကာတိ သမ္ဗန္ဓော.

"ඇතැම් විට විකරණයන්ගේ ලෝපය වේ" යන්නෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් "කරස්ස කු" (කර ධාතුවට කු වේ) යැයි පැවසිය යුතු නොවේදැයි යන චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) සිතෙහි තබාගෙන 'ක්වචි විකරණානං' යනාදිය පැවසීය. 'අඤ්ඤත්‍රපයෝගානුසරණා' යනු වෙනත් ප්‍රයෝගයන් අනුගමනය කිරීමෙන් තොරව 'ඔ' කාර ලෝපය දැනගත නොහැකිය යන්න සම්බන්ධයයි.

၂၅. ဟာဿ

25. හාස්ස

ကာရိယံ အာဟင်္သင်္ခါတမဿ အတ္ထီတိ ကာရိယီ, တေန အပရော ကာရိယီ ဟညတိ ဟိံသီယတီတိ အတ္ထော.

ක්‍රියාව හෝ හිංසාව යමෙකුට ඇත්ද ඔහු 'කාරියී' නම් වේ. ඒ හේතුවෙන් අනෙකා (කාරියී පුද්ගලයා) නසනු ලැබේ, හිංසා කරනු ලැබේ යන අර්ථයයි.

သဟောဿေဟီတိ ကရဿ ဩကာရေန ဿေန စ သဟ ဟာဿ ဿေန သဟာတိ အတ္ထော. အထ ကထံ ဩဿေဟိ သဟေဝ ဝုတ္တာ ဒေသောတိဝိညာယတီစ္စာသင်္ကိယာဟ- ‘သဟဝစနသာမတ္ထိယာ’တိ. သဟ သဒ္ဒဿ သဟတ္ထ(ဿ စ) သောဿ ဿေနာတိ ကထနသာမတ္ထိယာတိ အတ္ထော. အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ ‘ဧဝံ မညတေ’စ္စာဒိနာ. ဧဝံ မညတေ- ဩဿာန မနာဒေသိတ္တေ ဣစ္စာဒိနာ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗမိဝ လက္ခီယတေ… တေနေဝ ပါဌေနသဟဝစနသာမတ္ထိယဿ ပတီတိသဗ္ဘာဝတော. န တု ‘ဧဝံမညတေဩဿာနမန္တာဒေသတ္တေ ဟာဿစာတိ ဝစနမနတ္ထကံ သိယာ ဟာ တော စေတွေဝ ဝဒေတျ ဩဿာနမနာဒေသိတ္တေ’စ္စာဒိနာ ပါဌေန… ဩဿာနမန္တာဒေသပ္ပသင်္ဂဿေဝါဘာဝတော. နဟေတ္ထာဒေသာဒေသိ သမ္ဗန္ဓဆဋ္ဌီ အတ္ထိ… သောဿာတိ ဝိသေသနဆဋ္ဌိယာပ္ပဓာနာယ ဿေနာတိ သဟတ္ထေ တတိယာယ စ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ. ဥဘယတ္ထာတိ ဿတျာဒီသုဿာဒီသု စ.

'සහෝස්සේහි' යනු 'කර' ධාතුවේ 'ඕ' කාරය සහ 'ස්ස' ප්‍රත්‍යය සමඟ 'හා' ධාතුවේ 'ස්ස' ප්‍රත්‍යය ද සමඟ යන්නයි. එසේ නම් 'ඕස්ස' යන මොවුන් සමඟම පවසන ලද්දක් බව කෙසේ හඳුනාගන්නේදැයි සැක කොට 'සහවචනසාමත්ථියා' යනාදිය පැවසීය. 'සහ' ශබ්දයේ සහ අර්ථයෙහි 'ස්ස' ප්‍රත්‍යයෙහි 'ස්ස' සමඟ යැයි පැවසීමේ ශක්තියෙන් යන අර්ථයයි. අදහස පැහැදිලි කරනුයේ 'ඒවං මඤ්ඤතේ' යනාදියෙනි. මෙසේ සිතනු ලැබේ - 'ඕස්සාන මනාදේසිත්තේ' යනාදී පාඨයෙන් විය යුතු සේ පෙනේ... එම පාඨයෙන්ම සහවචන සාමර්ථ්‍යය අවබෝධ වන බැවිනි. එසේ නොවන කල්හි, 'හාස්ස ච' යන වචනය අනර්ථක විය හැක. 'හා' ධාතුවෙන් පසුව ඇති 'ඕස්ස' ප්‍රත්‍යයන්ට අනාදේශ බවෙහි... 'ඕස්ස' ප්‍රත්‍යයන්ට අන්ත ආදේශ වීමේ ප්‍රසංගයක් (අවස්ථාවක්) නොමැති බැවිනි. මෙහි ආදේශ-ආදේශී සම්බන්ධය දක්වන ෂෂ්ඨී විභක්තියක් නැත... 'සෝස්ස' යනු විශේෂණ ෂෂ්ඨියක් වන බැවින්ද, 'ස්සේන' යනු සහ අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තියෙන් දක්වා ඇති බැවින්ද වේ. 'උභයත්ථා' යනු 'ස්සත්‍යාදී' සහ 'ස්සාදී' යන දෙක්හිමය.

၂၈. အာဤ

28. ආ ඊ

ပုဗ္ဗသရလောပေါတိ ဝိကရဏလောပေါ အာကာရာဒေသေ စ ဒွီသု ဝါရေသု ပုဗ္ဗသရလောပေါ.

'පුබ්බසරලෝපෝ' යනු විකරණ ලෝපයේදී සහ ආකාර ආදේශයේදී දෙවාරයකදීම පූර්ව ස්වර ලෝපය වීමයි.

၂၉. ဂမိ

29. ගමි

အဂါတိ ဤမှိ လလောပေါ, အာကာရာဒေသေ စ ပုဗ္ဗသရလောပေါ.

'අගා' යන්නෙහි 'ඊ' ප්‍රත්‍යය පරව තිබියදී 'ල' ලෝපයද, ආකාර ආදේශයේදී පූර්ව ස්වර ලෝපයද වේ.

၃၀. ဍံသ

30. ඩංස

အဂဉ္ဆာ အဂစ္ဆီတိ နိဂ္ဂဟီတာဂမေန.

'අගඤ්ඡා', 'අගච්ඡී' යනු නිග්ගහීත ආගමය වීමෙනි.

၃၂. ဏာနာ

32. ණානා

ဥဇ္ဈိတာနုဗန္ဓာနန္တိ ပရိစ္စတ္တာနုဗန္ဓာနံ.

'උජ්ඣිතානුබන්ධානං' යනු අත්හරින ලද අනුබන්ධයන් ඇති (ප්‍රත්‍යයන්) යන්නයි.

၃၃. အာဤ ဦ

33. ආ ඊ ඌ

သုတ္တေ [Pg.282] အာတိ ဣမိနာ ဥဘယတ္ထ ပဌမပုရိသေကဝစနံ ဂဟိတန္တိ အာဟ- ‘အာ’တိအာဒိ.

සූත්‍රයෙහි ‘ආ’ යන්නෙන් දෙතැන්හි ම ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචනය ගන්නා ලද්දේ යැයි පැවසීම සඳහා ‘ආ’ යනාදිය දක්වන ලදී.

၃၄. ကုသ

34. කුස

အဘိရူဟီတိ ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ (၁-၃၃) ဒီဃော.

‘අභිරූහි’ යන්නෙහි ‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’ (1-33) යන සූත්‍රයෙන් දීර්ඝ වීම සිදු වේ.

၃၅. အာ ဤ ဿ

35. ආ ඊ ස්ස

ပရောက္ခာပရနာမဓေယျာနန္တိ ပရောက္ခာတိအညနာမာနံ.

‘පරොක්ඛාපරනාමධෙය්‍යානං’ යනු පරොක්ඛා යන වෙනත් නාමයන් ඇති ප්‍රත්‍යයන්ගේ යන්නයි.

၃၈. ဧယျာ

38. එය්‍යා

တေဟေဝါတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တသုတ္တဒွယေဟေဝ, သဟစရိတဉာယေနာတိ ‘‘ဘူတေ ဤ ဥံ’’ဣစ္စာဒေါ (၆-၄) ပရစ္ဆက္ကေ ပဌမ ပုရိသေကဝစနအာကာရေန ‘‘အနဇ္ဇတနေ အာဉု’’ဣစ္စာဒေါ (၆-၅) ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကေ ပဌမပုရိသေကဝစန အာကာရေန စ သဟစရိတာကာရာနမေဝ ပစ္စာသတ္တိယာ သဟစရိတာ ပတ္တိဝသေန ပဝတ္တဉာယေန ဂဟဏန္တိ အတ္ထော. ဂဟိတတ္တာ တွာဒိ သမ္ဗန္ဓီ ဂယှတေတိ သမ္ဗန္ဓော. နိဿယကရဏံ နာမ ဗျတ္တိဝသေနေဝ, န သာမညဝသေနာတိ အာဟ ‘ဧတေနာ’တိအာဒိ.

‘තෙහෙව’ යනු යට දැක්වුණු සූත්‍ර දෙකෙන් ම ය. ‘සහචරිතඤායෙන’ යනු ‘භූතෙ ඊ උං’ (6-4) යනාදී වශයෙන් පරෂට්කයෙහි ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන ස්වරූපයෙන් ද, ‘අනජ්ජතනෙ ආඤු’ (6-5) යනාදී වශයෙන් පූර්වෂට්කයෙහි ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචන ස්වරූපයෙන් ද සහචරිත වූ ආකාරයන්ගේ ම ආසන්නභාවය නිසා සහචරිත ප්‍රාප්ති වශයෙන් පැවති න්‍යායෙන් ග්‍රහණය කිරීම යන්න අර්ථයයි. ‘ගහිතත්තා’ යන්න ‘තු’ ආදී සම්බන්ධී වූවක් ග්‍රහණය කරනු ලැබේ යන්න හා සම්බන්ධ වේ. නිශ්‍රය කිරීම නම් සුවිශේෂී ව්‍යක්ති වශයෙන් ම මිස සාමාන්‍ය වශයෙන් නොවේ යැයි පැවසීම පිණිස ‘එතෙන’ යනාදිය දක්වන ලදී.

၄၀. ဧဩ

40. ඒඕ

အန္တသရာဒိလောပေါ ‘‘ရာနုဗန္ဓေန္တသရာဒိဿာ’’တိ (၄-၁၃၂).

අන්ත ස්වර ආදි ලෝපය ‘රානුබන්ධෙන්තසරාදිස්සා’ (4-132) යන සූත්‍රයෙන් සිදු වේ.

၄၂. ဩဿ

42. ඔස්ස

အာဒေသာနန္တိ အအာဒီနမာဒေသာနံ.

‘ආදෙසානං’ යනු ‘අ’ ආදී ආදේශයන්ගේ යන්නයි.

၄၆. ဣံဿ

46. ඉංස්ස

ပုဗ္ဗသ္မိန္တိ အကာသိန္တိ ဧတ္ထ.

‘පුබ්බස්මිං’ යනු මෙහි ‘අකාසිං’ යන්නෙහි ය.

၅၂. တဿ

52. තස්ස

ကြိယတ္ထဝိဟိတာနမ္ပိ ဓာတုဝိဟိတာနမ္ပိ အညေသံ တဗ္ဗာဒီနံ ပစ္စယာနံ န ဂဟဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

ක්‍රියාර්ථයෙහි පනවන ලද හෝ ධාතූන් කෙරෙන් පනවන ලද හෝ වෙනත් ‘තබ්බ’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් ග්‍රහණය නොකෙරේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၅၄. မိမာ

54. මිමා

အမှီတိအာဒီနိ ဝတ္တမာနေ တွာဒီသု ဝါ မိမာနမုဒါဟရဏာနိ.

‘අම්හි’ යනාදිය වර්තමාන කාලයෙහි ‘තු’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හි දී ‘මි’ සහ ‘ම’ යන්නට උදාහරණ වේ.

၅၇. ဟိမိ

57. හිමි

မုယှာမိ [Pg.283] မုဟ=ဝေစိတ္တေ ‘‘ဒိဝါဒီဟိ ယက’’ (၅-၂၁).

‘මුය්හාමි’ යන්නෙහි ‘මුහ’ ධාතුව ව්‍යකුලත්ව අර්ථයෙහි පවතින අතර, ‘දිවාදීහි යක’ (5-21) සූත්‍රයෙන් ‘යක’ ප්‍රත්‍යය වේ.

၆၁. ဉာဿ

61. ඤාස්ස

ဇာနာတိ ‘‘ဉာဿ နေ ဇာ’’ (၅-၁၂၀)

‘ජානාති’ යන්නෙහි ‘ඤාස්ස නෙ ජා’ (5-120) යන සූත්‍රයෙන් ‘ඤා’ ධාතුවට ‘ජා’ ආදේශය වේ.

၆၇. ဟနာ

67. හනා

ဆ စ ခါ စ ဆ ခါ.

‘ඡ’ ද ‘ඛ’ ද එක්ව ‘ඡඛා’ නම් වේ.

၇၀. ကယိ

70. කයි

ဣမိနာ ကတာ ကယိရာတိ အဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ.

මෙහි ‘කතා’ යන්නෙන් ‘කයිරා’ යන්න උපකල්පනය කරගත යුතුය.

၇၁. ဋာ

71. ටා

ဧယျုမာဒီနံ ဧယျဿာတိ ဝုတ္တတ္တာ ဥပါဒိဝဇ္ဇိတဿာတိ ဝိညာယတိ.

‘එය්‍යුං’ යනාදීන් අතුරෙන් ‘එය්‍යස්ස’ යැයි පැවසීම නිසා, එය උපාධි රහිත වූවක් බව වටහාගත යුතුය.

၇၄. ဂုရု

74. ගුරු

ဩကာရော ဂုရုတိ သံယောဂပုဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ.

‘ඕකාරය ගුරු වේ’ යන්න සංයෝගයට පූර්වයෙන් පිහිටීම නිසා පවසන ලදී.

၇၆. ဩဝိ

76. ඕවි

ဝိကရဏသဒ္ဒဿ အညထာပိ ဗျဝစ္ဆေဒကတ္တသမ္ဘဝေ ဣဓာဓိပ္ပေတံ ဗျဝစ္ဆေဒကတ္တမ္ပဋိပါဒေတုမာဟ- ‘ယဒိပိ’စ္စာဒိ.

විකරණ ශබ්දයාගේ වෙනත් ආකාරයකින් ද ව්‍යවච්ඡේදක බව (වෙන්කර දැක්වීම) සිදුවිය හැකි නමුත්, මෙහි අදහස් කරන ලද ව්‍යවච්ඡේදක බව පැහැදිලි කරනු පිණිස ‘යදිපි’ යනාදිය පවසන ලදී.

၇၈. ဧယျာ

78. එය්‍යා

အညတြာပီတိ ဘဝေယျာမုဘဝေယျာမဣစ္စတြာပိ.

‘අඤ්ඤත්‍රාපි’ යනු ‘භවෙය්‍යාමු’, ‘භවෙය්‍යාම’ යන මෙහි ද යන්නයි.

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနပဉ္စိကာဋီကာယံ သာရတ္ထဝိလာသိနိယံ

මොග්ගල්ලාන පඤ්චිකා ටීකාව වූ සාරත්ථවිලාසිනියෙහි

ဆဋ္ဌကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හයවන කාණ්ඩයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

နိဋ္ဌိတာ စ သဗ္ဗထာ သာရတ္ထဝိလာသိနီ ဋီကေတိ.

සාරත්ථවිලාසිනී ටීකාව සර්වාකාරයෙන් ම නිමවා ඇත.

နိဂမ

නිගමනය

၁.

1.

သဗ္ဗဒါ [Pg.285] သုဘဒါယိတ္တာ, သတ္တာနန္တနိသေဝိတေ;

ပသတ္ထေ-နွတ္ထသညာယ, ပညာတေ သုဘသညိတေ.

සෑම කල්හි ම යහපත උදාකරන බැවින්, අප්‍රමාණ සත්ත්වයන් විසින් ඇසුරු කරන ලද, අන්වර්ථ නාමයෙන් ප්‍රශස්ත වූ ද ප්‍රකට වූ ද ‘සුභ’ යන නාමයෙන් යුත්...

၂.

2.

စာဂဝိက္ကမပညာနုဒ္ဒယာဒိဂုဏသာလိနာ;

သုဘသေနာဓိနာထေန, ကာရိတေ ဝသတာ သတာ.

ත්‍යාගය, වීරිය, ප්‍රඥාව හා කරුණාව ආදී ගුණයන්ගෙන් හෙබි, සුභ සේනාධිපති විසින් කරවන ලද විහාරයෙහි වසන්නා වූ...

၃.

3.

ပဋိသလ္လာနသာရုပ္ပေ, ဝိဟာရေ သာဓုဂေါစရေ;

မနောနုကူလေ ယောဂီနံ, ဝရေ ဝိက္ကမသုန္ဒရေ.

භාවනාවට සුදුසු වූ, සත්පුරුෂයන්ගේ ඇසුරට පත් වූ, යෝගීන්ගේ සිතට අනුකූල වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ වික්‍රමසුන්දර විහාරයෙහි...

၄.

4.

ထေရေန ရစိတာ သာယံ, သာသနုဇ္ဇောတနတ္ထိနာ;

ဋီကာ ဂုရုပဒမ္ဘောဇ, ရဇောမတ္ထကသေဝိနာ.

ගුරුදේවයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන්හි ධූලි සිය හිසෙහි තබාගෙන සේවය කරන්නා වූ ද, ශාසනයේ බැබළීම කැමති වන්නා වූ ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් මෙම ටීකාව කරනු ලැබුවාය.

၅. ဗဟုဿုတာနံ ဝိညူနံ, ပရမတ္ထာဝဂါဟိနံ.

5. බහුශ්‍රුත වූ ද, පරමාර්ථ ධර්මයෙහි ගිලී බැසගන්නා වූ ද, නුවණැති සත්පුරුෂයන්ගේ...

ပဝတ္တတု စိရံ စေတော, ရဉ္ဇယန္တီ နိရန္တရံ.

...සිත් නිරන්තරයෙන් සතුටු කරවමින් (මෙම ටීකාව) දීර්ඝ කාලයක් පවතීවා!

၆.

6.

ယေသံ န သဉ္စိတာ ပညာ, နေကသတ္တန္တရောစိတာ;

သမ္မောဟဗ္ဘဟတာဝေတေ, နာဝဗုဇ္ဈန္တိ ကိဉ္စိပိ.

යම් කෙනෙකු තුළ නොයෙක් ශාස්ත්‍රයන්ගෙන් බැබළුණු ප්‍රඥාව රැස් වී නැත් ද, මෝහයෙන් මඬනා ලද ඔවුහු කිසිවක් අවබෝධ කර නොගනිති.

၇.

7.

ကိန္တေဟိ ပါဒသုဿူသာ, ယေသံ နတ္ထိ ဂုရူနိဟ;

ယေ တပ္ပာဒရဇောကိဏ္ဏာ, တေဝ သာဓူဝိဝေကိနော.

මේ ලෝකයෙහි යම් කෙනෙකුට ගුරුවරුන් කෙරෙහි උපස්ථානයක් නැත් ද, ඔවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කිම? ගුරු පාද ධූලියෙන් ගැවසුණු යම් කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහුම සත්පුරුෂයෝ ද, විචක්ෂණශීලීහු ද වෙති.

၈.

8.

ပုညေန သတ္ထရစနာဇနိတေန တေန,သမ္ဗုဒ္ဓသာသနဝရောဒယကာရဏေန;

လောကာမိသေသုပိ ကိလေသမလာ အလဂ္ဂေါ,သမ္ဗုဒ္ဓသာသနဝရောဒယမာစရေယျံ.

ශ්‍රී සම්බුද්ධ ශාසනයේ උතුම් අභිවෘද්ධියට හේතු වන්නා වූ, මෙම ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කිරීමෙන් ජනිත වූ ඒ පිනෙන්, ලෞකික ආමිෂයන් කෙරෙහි හෝ කෙලෙස් මලයන්හි නොඇලී, මම සම්බුද්ධ ශාසනයේ උන්නතිය උදෙසාම කටයුතු කෙරෙම්වා!

၉.

9.

ယေ-နန္တတန္တရတနာကရမန္ထနေန,မန္ထာစ လောလ္လသိတဉာဏဝရေန လဒ္ဓါ;

သာရာမထာတိ သုခိတာ သုခယန္တိ စညေ,တေမေ ဇယန္တိ ဂုရဝါ ဂုရဝေါ ဂုဏေဟိ.

අනන්ත වූ ශාස්ත්‍ර නැමැති රත්නාකරය මන්ථනය කිරීමෙන්, තම සසල වන්නා වූ උතුම් ඥානය නමැති මන්ථයෙන් ලබාගන්නා ලද සාරවත් වූ අමෘතය නිසා සුවපත් වූ, අනෙක් අය ද සුවපත් කරන්නා වූ, ගුණයෙන් උතුම් වූ ඒ මාගේ ගුරුදේවයන් වහන්සේලා ජය ගනිත්වා!

၁၀.

10.

ဋီကာယော ဝိနသာဒိနံ ဝိရစယီ ယော ကဏ္ဌဘူသာပရော,ဝိညူနံ ဇိနသာသနာမလမတီသော-ကာသိ စာနာကုလံ;

သန္တောသက္ကမနောမနောမကမနော သဗ္ဘာဝနီယော မဟာ,သာမီ မေ ဂုရုပုင်္ဂဝေါ ဝိဇယတေ သာရီသုတော-ယံ ဘုဝိ.

විනය ආදී ග්‍රන්ථයන්ට ව්‍යක්තයන්ගේ කණ්ඨාභරණ බඳු වූ ටීකාවන් රචනා කළා වූ ද, ජින ශාසනයේ නිර්මල දහම අවුල් රහිතව පැහැදිලි කළා වූ ද, සන්තෝෂයෙන් යුත් මනසක් ඇති, සැමට පූජනීය වූ, මාගේ උතුම් ගුරුදේවයන් වහන්සේ වූ ඒ මහා ශාරීපුත්‍ර ස්වාමීන් වහන්සේ මේ පොළෝ තලයෙහි ජයග්‍රහණයෙන් බැබළෙත්වා!

၁၁.

11.

ရာဇာ [Pg.286] ဝိက္ကမဗာဟု ဗာဟိတရိပူ တာတွဿ လောကိဿရော,သမ္မိတ္တာနိဟနော တိသီဟဠပတီ ယောယံ မဟာဝိက္ကမော;

နိဗ္ဘီတော ဝိဇယာဒိဗာဟု ဝိဇယီ သော အာသိ လင်္ကိဿရော,တံ နိဿာယ ဖလံ စိရာယ ဖလတဉ္စေတံ သတံ သန္တတံ.

සතුරන් පලවා හැරියා වූ ද, ලෝකයට අධිපති වූ ද, ශ්‍රී වික්‍රමබාහු රජු ද, මහා වික්‍රමයෙන් යුතු ව තුන් සිංහලයටම පති වූ, සතුරන් නැසූ, නිර්භීත වූ, ජයග්‍රාහී වූ, ලංකේශ්වර වූ ඒ විජයබාහු රජු ද, යන මොවුන් ඇසුරු කොට ගෙන කරනු ලැබූ මෙම උතුම් ග්‍රන්ථය සත්පුරුෂයන් උදෙසා දීර්ඝ කාලයක් නිරන්තරයෙන් යහපත් ප්‍රතිඵල ලබා දෙත්වා!

သိဒ္ဓိ ရတ္ထု

සියලු යහපත සිදු වේවා!

၁.

1.

အဂ္ဂမ္မောတိဝံသေန, အဘယာရာမသာမိနာ;

ပဉ္စိကာဝဏ္ဏနာဘူတာ, သာ သာရတ္ထဝိလာသိနီ.

අභයාරාමාධිපති වූ, අග්ගධම්මාභිවංශ ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් 'පඤ්චිකා' ව්‍යාකරණයට වර්ණනාවක් බඳු වූ ඒ 'සාරත්ථවිලාසිනී' නම් ග්‍රන්ථය...

၂.

2.

မြမ္မက္ခရမာရောပေတွာ, ဝိသောဓေတွာ ယထာဗလံ;

သကိယဗျဝဟာရေန, တိထီဝသု ကရိန္ဒုနာ.

...බුරුම අක්ෂරයන්ට නංවා, ශක්ති පමණින් පිරිසිදු කොට, ස්වකීය භාෂා ව්‍යවහාරයෙන් යුතුව, නියමිත වර්ෂයෙහි...

၃.

3.

ယုတ္တေ ဝဿေ လင်္ကာဒီပါ, သရဋ္ဌမာဟတာ ပုန;

ဘာဿပ္ပဒီပကာတန္တ, ကာသိကာပဉ္စိကာဒိဟိ.

...සුදුසු කාලයකදී ලංකාද්වීපයෙන් නැවත ස්වකීය රටට ගෙනෙන ලදුව, භාෂාප්‍රදීප, කාතන්ත්‍ර, කාශිකා පඤ්චිකා ආදී ග්‍රන්ථයන් සමඟ...

၄.

4.

သံသန္ဒိတွာ ဝိစာရေတွာ, ဝါစေတွာစ ပုနပ္ပုနံ;

ဦနာဓိကာဒိ ဒေါသာနိ, အပနေတွာ သိနေသိနေ.

...සසඳා බලා, විමසා, නැවත නැවත කියවා, අඩු පාඩු හා අතිරික්ත ආදී දෝෂයන් ක්‍රමයෙන් බැහැර කොට...

၅.

5.

သုဒ္ဓဋ္ဌကေ စ ဝဿေသာ, ပါပိတာ ပကတိဋ္ဌိတိံ;

သုဒ္ဓါသုဒ္ဓံဝ ဒဿေန္တီ, သောဓေတု ပါဌသုဒ္ဓိယာ.

...අට වසරක් මුළුල්ලෙහි පිරිසිදුව මෙහෙයවා, මෙම ග්‍රන්ථය ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් කරන ලදි. ශුද්ධ-අශුද්ධ භාවය දක්වමින්, පාඨයන්ගේ පිරිසිදු බව පිණිස මෙය ශෝධනය කෙරේවා!