นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 복되신 분, 아라한, 바르게 스스로 깨달으신 분께 절합니다.

ปทรูปสิทฺธิ

빠다루빠싯디 (단어 형태의 성취)

คนฺถารมฺภ

저술의 시작 (서문)

[ก]

[가]

วิสุทฺธสทฺธมฺมสหสฺสทีธิตึ[Pg.1],สุพุทฺธสมฺโพธิยุคนฺธโรทิตํ;

ติพุทฺธเขตฺเตกทิวากรํ ชินํ,สธมฺมสงฺฆํ สิรสา’ภิวนฺทิย.

청정한 정법의 수천 줄기 빛을 발하며, 잘 깨달은 정등각이라는 유간다라 산 위로 떠올라, 세 불국토의 유일한 태양이신 승리자(부처님)와 정법과 승가에 머리 숙여 예배하고,

[ข]

[카]

กจฺจายนญฺจาจริยํ นมิตฺวา,นิสฺสาย กจฺจายนวณฺณนาทึ;

พาลปฺปโพธตฺถมุชุํ กริสฺสํ,พฺยตฺตํ สุกณฺฑํ ปทรูปสิทฺธึ.

깟짜야나 스승님께 예배하고 깟짜야나-완나나 등을 의지하여, 초학자들의 이해를 돕기 위해 올바르고 명료하며 훌륭한 품(章)을 갖춘 ‘빠다루빠싯디’를 저술하리라.

๑. สนฺธิกณฺฑ

1. 연성품 (連聲品)

ตตฺถ ชินสาสนาธิคมสฺส อกฺขรโกสลฺลมูลกตฺตา ตํ สมฺปาเทตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ อภิเธยฺยปฺปโยชนวากฺยมิทมุจฺจเต.

거기서 승리자의 가르침을 체득하는 것은 문자에 능숙함이 근본이기에, 그것을 완수해야 함을 보이기 위해 주제와 목적을 담은 이 문장을 설한다.

๑. อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต.

1. 의미는 문자로써 인식된다.

โย โกจิ โลกิยโลกุตฺตราทิเภโท วจนตฺโถ, โส สพฺโพ อกฺขเรเหว สญฺญายเต. สิถิลธนิตาทิอกฺขรวิปตฺติยญฺหิ อตฺถสฺส ทุนฺนยตา โหติ, ตสฺมา [Pg.2] อกฺขรโกสลฺลํ พหูปการํ พุทฺธวจเนสุ, เอตฺถ ปทานิปิ อกฺขรสนฺนิปาตรูปตฺตา อกฺขเรสฺเวว สงฺคยฺหนฺติ.

세간적이거나 출세간적인 구분 등의 어떠한 말의 의미이든, 그 모든 것은 오직 문자에 의해서만 인식된다. 왜냐하면 이완음(연음)이나 기식음(경음) 등 문자의 오류가 있을 때 의미의 파악이 어렵게 되기 때문이다. 그러므로 문자에 능숙함은 부처님의 말씀에 있어 큰 도움이 된다. 여기서 단어들 또한 문자의 결합 형태이므로 문자에 포함된다.

ตสฺมา อกฺขรโกสลฺลํ, สมฺปาเทยฺย หิตตฺถิโก;

อุปฏฺฐหํ ครุํ สมฺมา, อุฏฺฐานาทีหิ ปญฺจหิ.

그러므로 이익을 구하는 자는 정중히 스승을 모시는 다섯 가지(시중 등)로써 스승님께 바르게 다가가 문자에 능숙함을 성취해야 한다.

สญฺญาวิธาน

명칭의 규정

ตตฺถาโท ตาว สทฺทลกฺขเณ โวหารวิญฺญาปนตฺถํ สญฺญาวิธานมารภียเต.

거기서 우선 언어의 특징에 있어 관용적인 소통을 위해 명칭의 규정을 시작한다.

๒. อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสํ.

2. 문자들은 ‘아’를 시작으로 마흔하나이다.

อกฺขรา อปิ อาทโย เอกจตฺตาลีสํ, เต จ โข ชินวจนานุรูปา อการาทโย นิคฺคหีตนฺตา เอกจตฺตาลีสมตฺตา วณฺณา ปจฺเจกํ อกฺขรา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา – อา อิ อี อุ อู เอ โอ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ-อิติ อกฺขรา.

문자들은 ‘아’ 등을 시작으로 마흔하나이다. 그것들은 승리자의 말씀(성전)에 부합하는 ‘아(a)’부터 ‘닉가히따(aṃ)’까지의 마흔한 개의 음소들이며, 각각 ‘문자(akkhara)’라고 불린다. 그것은 다음과 같다. a ā i ī u ū e o, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ — 이것들이 문자들이다.

นกฺขรนฺตีติ อกฺขรา, อ อาทิ เยสํ เต อาทโย. อการาทีนมนุกฺกโม ปเนส ฐานาทิกฺกมสนฺนิสฺสิโต, ตถา หิ ฐานกรณปฺปยตเนหิ วณฺณา ชายนฺเต, ตตฺถ ฉ ฐานานิ กณฺฐตาลุมุทฺธทนฺตโอฏฺฐนาสิกาวเสน.

파괴되지 않기에 문자(akkhara)라 하며, ‘아’가 그 처음에 있는 것들이 ‘아-등(ādayo)’이다. 이 ‘아’ 등의 순서는 조음 위치 등의 순서에 따른 것이다. 과연 음소들은 조음 위치, 조음 기구, 노력에 의해 생겨나며, 거기에는 목구멍, 입천장, 정수리, 이, 입술, 코의 구분에 따른 여섯 가지 조음 위치가 있다.

ตตฺถ – อวณฺณ กวคฺค หการา กณฺฐชา.

거기서 a-계열, ka-그룹, ha-자는 목구멍에서 나는 소리이다.

อิวณฺณ จวคฺค ยการา ตาลุชา. ฏวคฺค รการ ฬการา มุทฺธชา. ตวคฺค ลการ สการา ทนฺตชา. อุวณฺณ ปวคฺคา โอฏฺฐชา. เอกาโร กณฺฐตาลุโช. โอกาโร กณฺโฐฏฺฐโช.

i-계열, ca-그룹, ya-자는 입천장에서 나는 소리이다. ṭa-그룹, ra-자, ḷa-자는 정수리에서 나는 소리이다. ta-그룹, la-자, sa-자는 이에서 나는 소리이다. u-계열, pa-그룹은 입술에서 나는 소리이다. e-자는 목구멍과 입천장에서 나는 소리이다. o-자는 목구멍과 입술에서 나는 소리이다.

วกาโร [Pg.3] ทนฺโตฏฺฐโช.

va-자는 이와 입술에서 나는 소리이다.

นิคฺคหีตํ นาสิกฏฺฐานชํ.

닉가히따(aṃ)는 코의 위치에서 나는 소리이다.

ง ญ ณ น มา สกฏฺฐานชา, นาสิกฏฺฐานชา จาติ.

ṅa, ña, ṇa, na, ma는 각자의 위치와 코의 위치 양쪽에서 나는 소리이다.

หการํ ปญฺจเมเหว, อนฺตฏฺฐาหิ จ สํยุตํ;

โอรสนฺติ วทนฺเตตฺถ, กณฺฐชํ ตทสํยุตํ.

여기서 ‘하(ha)’ 자가 (각 그룹의) 다섯 번째 자들이나 반모음들과 결합될 때, 그것을 가슴에서 나는 소리(胸音)라 말하며, 결합되지 않았을 때는 목구멍에서 나는 소리이다.

กรณํ ชิวฺหามชฺฌํ ตาลุชานํ, ชิวฺโหปคฺคํ มุทฺธชานํ, ชิวฺหาคฺคํ ทนฺตชานํ, เสสา สกฏฺฐานกรณา.

조음 기구(karaṇa)는 입천장 소리들의 경우 혓바닥이며, 정수리 소리들의 경우 혀끝 근처이고, 이 소리들의 경우 혀끝이다. 나머지는 각자의 조음 위치가 기구가 된다.

ปยตนํ สํวุตาทิกรณวิเสโส. สํวุตตฺตมการสฺส, วิวฏตฺตํ เสสสรานํ สการหการานญฺจ, ผุฏฺฐํ วคฺคานํ, อีสํผุฏฺฐํ ยรลวานนฺติ.

노력(payatana)은 폐쇄 등의 조음의 특수성이다. ‘아(a)’ 자는 폐쇄이며, 나머지 모음들과 sa-자, ha-자는 개방이다. 각 그룹의 자음들은 접촉이며, ya, ra, la, va는 약간의 접촉이다.

เอวํ ฐานกรณปฺปยตนสุติกาลภินฺเนสุ อกฺขเรสุ สรา นิสฺสยา, อิตเร นิสฺสิตา. ตตฺถ –

이와 같이 조음 위치, 조음 기구, 노력, 청취 시간 등에 의해 구분되는 문자들 중에서 모음은 의지처이고, 나머지는 의지하는 것이다. 거기서 —

นิสฺสยาโท สรา วุตฺตา, พฺยญฺชนา นิสฺสิตา ตโต;

วคฺเคกชา พหุตฺตาโท, ตโต ฐานลหุกฺกมา.

의지처인 모음이 먼저 언급되고, 그 다음에 의지하는 자음이 언급된다. 그룹(vaggas)들은 하나의 위치에서 생겨나는 것이 많으므로 먼저 오고, 그 다음은 조음 위치의 가볍고 무거운 순서에 따른다.

วุตฺตญฺจ –

또한 다음과 같이 언급되었다.

‘‘ปญฺจนฺนํ ปน ฐานานํ, ปฏิปาฏิวสาปิ จ;

นิสฺสยาทิปฺปเภเทหิ, วุตฺโต เตสมนุกฺกโม’’ติ.

“다섯 가지 조음 위치와 그 차례에 따라, 그리고 의지처 등의 구분에 따라 그것들의 순서가 언급되었다.”

เอเกนาธิกา จตฺตาลีสํ เอกจตฺตาลีสํ, เอเตน คณนปริจฺเฉเทน –

40에 1이 더해진 것이 41(마흔하나)이다. 이러한 수의 한정으로써 —

อธิกกฺขรวนฺตานิ, เอกตาลีสโต อิโต;

น พุทฺธวจนานีติ, ทีเปตาจริยาสโภ.

스승들 중의 으뜸(아차리야사보)께서는 '이 마흔한 가지 문자보다 더 많은 문자를 가진 것들은 부처님의 말씀이 아니다'라고 밝히셨다.

อปิคฺคหณํ เหฏฺฐา วุตฺตานํ อเปกฺขากรณตฺถํ.

'api'라는 표현을 사용한 것은 앞에서 언급한 것들을 고려하기 위함이다.

๓. ตตฺโถทนฺตา [Pg.4] สรา อฏฺฐ.

3. 거기에서 'o'로 끝나는 여덟 문자가 모음이다.

ตตฺถ เตสุ อกฺขเรสุ อการาทีสุ โอการนฺตา อฏฺฐ อกฺขรา สรา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา – อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ-อิติ สรา.

거기 그 문자들 중에서 'a'로부터 시작하여 'o'로 끝나는 여덟 문자를 모음이라 한다. 그것은 다음과 같다. 즉, a, ā, i, ī, u, ū, e, o가 모음이다.

โอ อนฺโต เยสํ เต โอทนฺตา, ทกาโร สนฺธิโช, สรนฺติ คจฺฉนฺตีติ สรา, พฺยญฺชเน สาเรนฺตีติปิ สรา.

'o'가 끝에 있는 것들을 'odantā'라 하며, 'd' 문자는 연성(sandhi)에서 생긴 것이다. '흘러간다(saranti)', '간다(gacchanti)'라고 해서 모음(sarā)이라 하며, 또한 자음을 울리게 한다(sārenti)고 해서 모음이라 한다.

‘‘ตตฺถา’’ติ วตฺตเต.

'거기에(Tattha)'라는 말이 이어진다.

๔. ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา.

4. 가벼운 음절 분량(lahumattā)을 가진 세 문자가 단모음(rassā)이다.

ตตฺถ อฏฺฐสุ สเรสุ ลหุมตฺตา ตโย สรา รสฺสา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา – อ อิ อุ-อิติ รสฺสา.

거기 여덟 모음 중에서 가벼운 음절 분량을 가진 세 모음을 단모음이라 한다. 그것은 다음과 같다. 즉, a, i, u가 단모음이다.

ลหุกา มตฺตา ปมาณํ เยสํ เต ลหุมตฺตา, มตฺตาสทฺโท เจตฺถ อจฺฉราสงฺฆาตอกฺขินิมีลนสงฺขาตํ กาลํ วทติ, ตาย มตฺตาย เอกมตฺตา รสฺสา, ทฺวิมตฺตา ทีฆา, อฑฺฒมตฺตา พฺยญฺชนา. ลหุคฺคหณญฺเจตฺถ ฉนฺทสิ ทิยฑฺฒมตฺตสฺสาปิ คหณตฺถํ. รสฺสกาลโยคโต รสฺสา, รสฺสกาลวนฺโต วา รสฺสา.

가벼운 분량(mattā)이 그들의 척도인 것들을 가벼운 음절(lahumattā)이라 한다. 여기서 '분량(mattā)'이라는 말은 손가락을 튕기거나 눈을 깜빡이는 시간과 같은 단위를 의미한다. 그 단위에 따라, 한 단위 분량은 단모음, 두 단위 분량은 장모음, 반 단위 분량은 자음이다. 여기서 '가벼움(lahu)'이라는 표현을 쓴 것은 시(chandas)에서 1.5 단위 분량 또한 포함하기 위함이다. 단모음의 시간과 결합되어 있기에 단모음이라 하거나, 단모음의 시간을 가졌기에 단모음이라 한다.

สรรสฺสคฺคหณานิ จ วตฺตนฺเต.

'모음(sara)'과 '단모음(rassa)'이라는 용어들이 이어진다.

๕. อญฺเญ ทีฆา.

5. 나머지는 장모음(dīghā)이다.

ตตฺถ อฏฺฐสุ สเรสุ รสฺเสหิ อญฺเญ ทฺวิมตฺตา ปญฺจ สรา ทีฆา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา – อา อี อู เอ โอ-อิติ ทีฆา.

거기 여덟 모음 중에서 단모음 이외의 두 단위 분량을 가진 다섯 모음을 장모음이라 한다. 그것은 다음과 같다. 즉, ā, ī, ū, e, o가 장모음이다.

อญฺญคฺคหณํ ทิยฑฺฒมตฺติกานมฺปิ สงฺคหณตฺถํ. ทีฆกาเล นิยุตฺตา, ตพฺพนฺโต วา ทีฆา. กฺวจิ สํโยคปุพฺพา เอกาโรการา รสฺสา อิว วุจฺจนฺเต. ยถา – เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ. กฺวจีติ กึ? มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน. ปุตฺโต ตฺยาหํ มหาราช.

'나머지(añña)'라는 말을 쓴 것은 1.5 단위 분량의 것들도 포함하기 위함이다. 장모음의 시간에 배정되었거나 그 시간을 가졌기에 장모음이라 한다. 때때로 겹자음(saṃyoga) 앞에 오는 'e'와 'o'는 단모음처럼 불린다. 예를 들어 ettha, seyyo, oṭṭho, sotthi와 같다. '때때로(kvaci)'라고 한 이유는 무엇인가? 'Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane(만일 그대가 숲에서 나를 매장한다면)', 'Putto tyāhaṃ mahārāja(대왕이여, 나는 당신의 아들입니다)'와 같은 경우 때문이다.

๖. ทุมฺหิ [Pg.5] ครุ.

6. 겹자음 앞에서 무거운 소리(garu)가 된다.

ทฺวินฺนํ สมูโห ทุ, ตสฺมึ ทุมฺหิ. สํโยคภูเต อกฺขเร ปเร โย ปุพฺโพ รสฺสกฺขโร, โส ครุสญฺโญ โหติ. ยถา – ทตฺวา, หิตฺวา, ภุตฺวา.

둘의 모임을 'du'라 하며, 그것(겹자음)이 있을 때 'dumhi'라 한다. 겹자음이 된 문자가 뒤에 올 때, 그 앞에 있는 단모음은 '무거운 소리(garu)'라는 명칭을 갖게 된다. 예를 들어 datvā, hitvā, bhutvā와 같다.

‘‘ครู’’ติ วตฺตเต.

'무거운 소리(garu)'라는 말이 이어진다.

๗. ทีโฆ จ.

7. 또한 장모음도 그러하다.

ทีโฆ จ สโร ครุสญฺโญ โหติ. ยถา – นาวา, นที, วธู, ทฺเว, ตโย. ครุกโต อญฺโญ ‘‘ลหุโก’’ติ เวทิตพฺโพ.

장모음 또한 '무거운 소리(garu)'라는 명칭을 갖는다. 예를 들어 nāvā, nadī, vadhū, dve, tayo와 같다. 무거운 소리와 다른 것은 '가벼운 소리(lahuko)'라고 알아야 한다.

๘. เสสา พฺยญฺชนา.

8. 나머지는 자음(byañjanā)이다.

ฐเปตฺวา อฏฺฐ สเร เสสา อฑฺฒมตฺตา อกฺขรา กการาทโย นิคฺคหีตนฺตา เตตฺตึส พฺยญฺชนา นาม โหนฺติ. วุตฺเตหิ อญฺเญ เสสา. พฺยญฺชียติ เอเตหิ อตฺโถติ พฺยญฺชนา. ตํ ยถา – ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ-อิติ พฺยญฺชนา. กการาทีสฺวกาโร อุจฺจารณตฺโถ.

여덟 모음을 제외한 나머지 반 단위 분량의 문자들, 즉 k(kakāra)로부터 시작하여 닛가히타(niggahīta)로 끝나는 서른세 문자를 자음이라 한다. 앞에서 언급한 것 이외의 것들이 나머지이다. 이것들에 의해 의미가 분명해지므로(byañjīyati) 자음(byañjanā)이라 한다. 그것은 다음과 같다. 즉 ka, kha, ga, gha, ṅa, ca, cha, ja, jha, ña, ṭa, ṭha, ḍa, ḍha, ṇa, ta, tha, da, dha, na, pa, pha, ba, bha, ma, ya, ra, la, va, sa, ha, ḷa, aṃ이 자음이다. k(kakāra) 등의 뒤에 붙은 'a'는 발음을 위한 것이다.

‘‘พฺยญฺชนา’’ติ วตฺตเต.

'자음(byañjanā)'이라는 말이 이어진다.

๙. วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา.

9. 다섯씩 짝지어진 것들이며 'm'으로 끝나는 것들이 자음군(vaggā)이다.

เตสํ โข พฺยญฺชนานํ กการาทโย มการนฺตา ปญฺจวีสติ พฺยญฺชนา ปญฺจปญฺจวิภาเคน วคฺคา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา – ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม-อิติ วคฺคา.

그 자음들 중에서 k(kakāra)로부터 시작하여 m(makāra)으로 끝나는 스물다섯 자음은 다섯씩 분류됨으로써 자음군이라 불린다. 그것은 다음과 같다. 즉 ka, kha, ga, gha, ṅa / ca, cha, ja, jha, ña / ṭa, ṭha, ḍa, ḍha, ṇa / ta, tha, da, dha, na / pa, pha, ba, bha, ma가 자음군이다.

เต ปน ปฐมกฺขรวเสน กวคฺคจวคฺคาทิโวหารํ คตา, วคฺโคติ สมูโห, ตตฺถ ปญฺจปญฺจวิภาเคนาติ วา ปญฺจ ปญฺจ เอเตสมตฺถีติ [Pg.6] วา ปญฺจปญฺจโส, โม อนฺโต เยสํ เต มนฺตา.

그것들은 첫 번째 문자에 따라 가(ka)군, 차(ca)군 등의 명칭으로 불린다. 군(vagga)은 모임을 뜻한다. 여기서 '다섯씩 분류됨으로써' 혹은 '이들에게 다섯씩 다섯이 있다'는 뜻으로 'pañcapañcaso'라 한다. 'm'이 끝에 있는 것들을 'mantā'라 한다.

๑๐. อํอิติ นิคฺคหีตํ.

10. 'aṃ'은 닛가히타(niggahīta)이다.

อกาโร อุจฺจารณตฺโถ, อิติสทฺโท ปนานนฺตรวุตฺตนิทสฺสนตฺโถ, อํอิติ ยํ อการโต ปรํ วุตฺตํ พินฺทุ, ตํ นิคฺคหีตํ นาม โหติ. รสฺสสฺสรํ นิสฺสาย คยฺหติ, กรณํ นิคฺคเหตฺวา คยฺหตีติ วา นิคฺคหีตํ.

'a'는 발음을 위한 것이고, 'iti'라는 말은 바로 다음에 언급될 예시를 나타낸다. 'aṃ'에서 'a' 다음에 오는 점(bindu)을 닛가히타(niggahīta)라 한다. 단모음에 의지하여 취해지거나, 발음 기관(karaṇa)을 억제하여(niggahetvā) 취해지므로 닛가히타라 한다.

กรณํ นิคฺคเหตฺวาน, มุเขนาวิวเฏน ยํ;

วุจฺจเต นิคฺคหีตนฺติ, วุตฺตํ พินฺทุ สรานุคํ.

발음 기관을 억제하고 입을 열지 않은 채 발음되는 것을 닛가히타라 부르며, 모음을 뒤따르는 점(bindu)으로 언급된다.

อิธ อวุตฺตานํ ปรสมญฺญานมฺปิ ปโยชเน สติ คหณตฺถํ ปริภาสมาห.

여기서 언급되지 않았더라도 다른 문법서의 명칭들이 필요할 경우에 사용하기 위해 정의(paribhāsa)를 말한다.

๑๑. ปรสมญฺญา ปโยเค.

11. 다른 곳의 명칭들도 실제 사용에 적용된다.

ยา จ ปน ปรสฺมึ สกฺกตคนฺเถ, ปเรสํ วา เวยฺยากรณานํ สมญฺญา โฆสาโฆสโลปสวณฺณสํโยคลิงฺคาทิกา, ตา ปโยเค สติ เอตฺถาปิ ยุชฺชนฺเต.

또한 산스크리트어 문헌이나 다른 문법학자들의 명칭들인 유성음(ghosa), 무성음(aghosa), 생략(lopa), 동계음(savanna), 겹자음(saṃyoga), 성(liṅga) 등은 실제 사용 시에 여기에서도 적용된다.

ปรสฺมึ, ปเรสํ วา สมญฺญา ปรสมญฺญา, เวยฺยากรเณ, เวยฺยากรณมธีตานํ วา สมญฺญาตฺยตฺโถ. ปยุชฺชนํ ปโยโค, วินิโยโค.

다른 이에게서 또는 다른 이들 사이에서 통용되는 명칭을 '빠라사맛냐(parasamaññā, 타칭)'라 하며, 이는 문법에서 문법을 배운 이들에게 통용되는 명칭이라는 뜻이다. 적용하는 것을 '빠욧쟈나(payujjana, 운용)' 또는 '위니요가(viniyoga, 배분)'라 한다.

ตตฺถ วคฺคานํ ปฐมทุติยา, สกาโร จ อโฆสา. วคฺคานํ ตติยจตุตฺถปญฺจมา, ย ร ลว ห ฬา จาติ เอกวีสติ โฆสา นาม.

그중에서 각 가(vaggā)의 첫 번째와 두 번째, 그리고 s(sakāra)는 무성음(aghosā)이다. 각 가의 세 번째, 네 번째, 다섯 번째와 y, r, l, v, h, ḷ의 스물한 개는 유성음(ghosā)이라 한다.

เอตฺถ จ วคฺคานํ ทุติยจตุตฺถา ธนิตาติปิ วุจฺจนฺติ, อิตเร สิถิลาติ. วินาโส โลโป. รสฺสสฺสรา สกทีเฆหิ อญฺญมญฺญํ สวณฺณา นาม, เย สรูปาติปิ วุจฺจนฺติ. สรานนฺตริตานิ [Pg.7] พฺยญฺชนานิ สํโยโค. ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺคํ. วิภตฺยนฺตํ ปทํ. อิจฺเจวมาทิ.

또한 여기서 각 가의 두 번째와 네 번째는 유기음(dhanitā)이라고도 불리며, 나머지는 무기음(sithilā)이라 한다. 소멸은 생략(lopa)이다. 단모음은 각 장모음과 서로 동질음(savaṇṇā)이라 하며, 그것들은 동형(sarūpā)이라고도 불린다. 모음이 사이에 없는 자음들은 결합(saṃyoga)이다. 어근(dhātu), 접미사(paccaya), 격어미(vibhatti)를 제외하고 의미를 가진 것을 어간(liṅga)이라 한다. 격어미가 붙은 것은 단어(pada)이다. 이와 같은 것들이 있다.

อิติ สญฺญาวิธานํ.

이상은 명칭의 규정(saññāvidhāna)이다.

สรสนฺธิวิธาน

모음 연성 규정(sarasandhividhāna)

อถ สรสนฺธิ วุจฺจเต.

이제 모음 연성(sarasandhi)을 설명한다.

โลก อคฺคปุคฺคโล, ปญฺญา อินฺทฺริยํ, ตีณิ อิมานิ, โน หิ เอตํ, ภิกฺขุนี โอวาโท, มาตุ อุปฏฺฐานํ, สเมตุ อายสฺมา, อภิภู อายตนํ, ธนา เม อตฺถิ, สพฺเพ เอว, ตโย อสฺสุ ธมฺมา, อสนฺโต เอตฺถ น ทิสฺสนฺติ อิตีธ สราทิสญฺญายํ สพฺพสนฺธิกรณฏฺฐาเน พฺยญฺชนวิโยชนตฺถํ ปริภาสมาห.

loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanā me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti 등에서, 여기 모음으로 시작되는 명칭(saññā)이 있는 모든 연성 작업이 일어나는 곳에서 자음을 분리하기 위해 이 원칙(paribhāsā)을 말한다.

๑๒. ปุพฺพมโธฐิตมสฺสรํ สเรน วิโยชเย.

12. 앞의 모음 없는 자음을 아래에 두고 뒤의 모음으로부터 분리해야 한다.

สเรนาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ, สหโยเค วา, สนฺธิตพฺเพ สรสหิตํ ปุพฺพพฺยญฺชนํ อนติกฺกมนฺโต อโธฐิตมสฺสรญฺจ กตฺวา สรโต วิโยชเยติ สรโต พฺยญฺชนํ วิโยเชตพฺพํ. เอตฺถ จ อสฺสรคฺคหณสามตฺถิเยน ‘‘พฺยญฺชน’’นฺติ ลทฺธํ.

'sarena'는 탈격의 의미를 가진 구격이거나 수반의 의미이다. 연성해야 할 모음과 결합된 앞의 자음을 지나치지 않으면서 아래에 두고 모음으로부터 분리해야 한다는 것이니, 모음으로부터 자음을 분리해야 한다는 뜻이다. 그리고 여기서 '모음이 없는(assara)'이라는 표현의 효력에 의해 '자음(byañjana)'이라는 의미가 얻어진다.

๑๓. สรา สเร โลปํ.

13. 모음들은 모음 뒤에서 생략된다.

สรา โข สพฺเพปิ สเร ปเร ฐิเต โลปํ ปปฺโปนฺติ. โลโปติ อทสฺสนํ อนุจฺจารณํ. เอตฺถ สราติ การิยีนิทฺเทโส. พหุวจนํ ปเนตฺถ เอเกกสฺมึ สเร ปเร พหูนํ โลปญาปนตฺถํ. สเรติ นิมิตฺตนิทฺเทโส, นิมิตฺตสตฺตมี จายํ, นิมิตฺโตปาทานสามตฺถิยโต วณฺณกาลพฺยวธาเน สนฺธิการิยํ น โหติ. โลปนฺติ การิยนิทฺเทโส, อิทํ ปน สุตฺตํ [Pg.8] อุปริ ปรโลปวิธานโต ปุพฺพโลปวิธานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เอวํ สพฺพตฺถ สตฺตมีนิทฺเทเส ปุพฺพสฺเสว วิธิ, น ปรสฺส วิธานนฺติ เวทิตพฺพํ.

참으로 모든 모음은 뒤에 모음이 올 때 생략된다. 생략(lopa)이란 보이지 않음, 발음되지 않음이다. 여기서 '모음들(sarā)'은 대상(kāriyī)의 지시이다. 복수형을 쓴 것은 각 모음이 뒤에 올 때 많은 것들이 생략됨을 알리기 위함이다. '모음에서(sare)'는 원인(nimitta)의 지시이며, 이것은 원인의 처격(nimittasattamī)이다. 원인을 취하는 효력으로 인해 글자와 시간의 간격이 있을 때는 연성 작업이 일어나지 않는다. '생략'은 작업(kāriya)의 지시이다. 그러나 이 경(sutta)은 뒤에서 후방 생략을 규정하므로 전방 생략의 규정으로 보아야 한다. 이와 같이 모든 곳에서 처격의 지시가 있을 때는 앞의 것에 대한 규정이지, 뒤의 것에 대한 규정이 아님을 알아야 한다.

‘‘อสฺสรํ, อโธฐิต’’นฺติ จ วตฺตเต, สิลิฏฺฐกถเน ปริภาสมาห.

'모음이 없는', '아래에 둔'이라는 표현이 계속 적용된다. 매끄러운 설명을 위해 원칙(paribhāsā)을 말한다.

๑๔. นเย ปรํ ยุตฺเต.

14. 적절하게 결합하여 뒤로 옮겨야 한다.

สรรหิตํ โข พฺยญฺชนํ อโธฐิตํ ปรกฺขรํ นเย ยุตฺเต ฐาเนติ ปรนยนํ กาตพฺพํ. เอตฺถ ยุตฺตคฺคหณํ นิคฺคหีตนิเสธนตฺถํ, เตน ‘‘อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ ม’’นฺติอาทีสุ ปรนยนสนฺเทโห น โหติ.

참으로 모음이 제거되어 아래에 놓인 자음은 다른 글자를 옮기기에 적합한 곳에서 뒤로 옮겨야 한다. 여기서 'yutta(적절한)'라는 표현을 넣은 것은 닛가히따(niggahīta)를 배제하기 위함이니, 그로 인해 ‘akkocchi maṃ avadhi maṃ’ 등에서 뒤로 옮기는 것에 대한 의구심이 생기지 않는다.

โลกคฺคปุคฺคโล, ปญฺญินฺทฺริยํ, ตีณิมานิ, โนเหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, มาตุปฏฺฐานํ, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ธนา มตฺถิ, สพฺเพว, ตยสฺสุ ธมฺมา, อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ.

Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, nohetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanā matthi, sabbeva, tayassu dhammā, asantettha na dissanti.

ยสฺส อิทานิ, สญฺญา อิติ, ฉายา อิว, กถา เอว กา, อิติ อปิ, อสฺสมณี อสิ, จกฺขุ อินฺทฺริยํ, อกตญฺญู อสิ, อากาเส อิว, เต อปิ, วนฺเท อหํ, โส อหํ, จตฺตาโร อิเม, วสโล อิติ, โมคฺคลฺลาโน อาสิ พีชโก, ปาโต เอวาตีธ ปุพฺพโลเป สมฺปตฺเต ‘‘สเร’’ติ อธิกาโร, อิธ ปน ‘‘อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม’’ติ กตฺวา ‘‘สโร, สรมฺหา, โลป’’นฺติ จ วตฺตมาเน –

yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, kathā eva kā, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno āsi bījako, pāto eva 등의 사례에서 앞의 모음이 생략되어야 할 때 '모음 뒤에서'라는 권한이 미치지만, 여기서는 '의미에 따라 격의 변화가 일어난다'고 하여 '모음(saro)', '모음으로부터(saramhā)', '생략'이라는 말이 적용될 때—

๑๕. วา ปโร อสรูปา.

15. 비동형 모음 뒤에서 뒤의 모음은 선택적으로 생략된다.

อสมานรูปมฺหา สรมฺหา ปโร สโร โลปํ ปปฺโปติ วา. สมานํ รูปํ อสฺสาติ สรูโป, น สรูโป อสรูโป, อสวณฺโณ[Pg.9]. ยสฺมา ปน มริยาทายํ, อภิวิธิมฺหิ จ วตฺตมาโน อาอุปสคฺโค วิย วาสทฺโท ทฺวิธา วตฺตเต, กตฺถจิ วิกปฺเป, กตฺถจิ ยถาววตฺถิตรูปปริคฺคเห, อิธ ปน ปจฺฉิเม, ตโต นิจฺจมนิจฺจมสนฺตญฺจ วิธิเมตฺถ วาสทฺโท ทีเปติ. ‘‘นเย ปรํ ยุตฺเต’’ติ ปรํ เนตพฺพํ.

형태가 같지 않은 모음 뒤의 뒤 모음은 선택적으로 생략된다. 형태가 같은 것이 동형(sarūpa)이고, 동형이 아닌 것이 비동형(asarūpa) 즉 이질음(asavaṇṇa)이다. 한계나 포괄을 나타내는 접두어 ā처럼 vā라는 단어도 두 가지 방식으로 쓰이는데, 어떤 곳에서는 선택으로, 어떤 곳에서는 정해진 형태의 취함으로 쓰인다. 여기서는 후자이므로, 이 규칙에서 vā라는 단어는 항상 일어남, 때때로 일어남, 일어나지 않음을 나타낸다. 'naye paraṃ yutte'에 따라 뒤로 옮겨야 한다.

ยสฺสทานิ ยสฺส อิทานิ, สญฺญาติ สญฺญา อิติ, ฉายาว ฉายา อิว, กถาว กา กถา เอว กา, อิตีปิ อิติ อปิ, อสฺสมณีสิ อสฺสมณี อสิ. จกฺขุนฺทฺริย มิติ นิจฺจํ. อกตญฺญูสิ อกตญฺญู อสิ, อากาเสว อากาเส อิว, เตปิ เต อปิ, วนฺเทหํ วนฺเท อหํ, โสหํ โส อหํ, จตฺตาโรเม จตฺตาโร อิเม, วสโลติ วสโล อิติ, โมคฺคลฺลาโนสิ พีชโก โมคฺคลฺลาโน อาสิ พีชโก, ปาโตว ปาโต เอว.

Yassadāni (yassa idāni), saññāti (saññā iti), chāyāva (chāyā iva), kathāva kā (kathā eva kā), itīpi (iti api), assamaṇīsi (assamaṇī asi). cakkhundriyaṃ은 항상 일어난다. akataññūsi (akataññū asi), ākāseva (ākāse iva), tepi (te api), vandehaṃ (vande ahaṃ), sohaṃ (so ahaṃ), cattārome (cattāro ime), vasaloti (vasalo iti), moggallānosi bījako (moggallāno āsi bījako), pātova (pāto eva).

อิธ น ภวติ – ปญฺจินฺทฺริยานิ, สทฺธินฺทฺริยํ, สตฺตุตฺตโม, เอกูนวีสติ, ยสฺเสเต, สุคโตวาโท, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, จกฺขายตนํ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา อิจฺจาทิ.

여기서는 일어나지 않는다 – pañcindriyāni, saddhindriyaṃ, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā 등.

ภวติ จ ววตฺถิตวิภาสาย.

그리고 규정된 배분(vavatthitavibhāsā)에 의해 일어난다.

อวณฺณโต สโรทานี-ตีเววาทึ วินา ปโร;

น ลุปฺปตญฺญโต ทีโฆ, อาเสวาทิวิวชฺชิโต.

a군(avaṇṇa) 모음 뒤의 idāni, iti, iva 등의 모음은 생략된다. āse- 등을 제외하고 다른 장모음 뒤에서는 생략되지 않는다.

พนฺธุสฺส อิว, อุป อิกฺขติ, อุป อิโต, อว อิจฺจ, ชิน อีริตํ, น อุเปติ, จนฺท อุทโย, ยถา อุทเก อิตีธ ปุพฺพาวณฺณสฺสรานํ [Pg.10] โลเป กเต ‘‘ปโร, อสรูเป’’ติ จ วตฺตเต, ตถา ‘‘อิวณฺโณ ยํ นวา’’ติ อิโต อิวณฺณคฺคหณญฺจ, ‘‘วโมทุทนฺตาน’’นฺติ อิโต อุคฺคหณญฺจ สีหคติยา อิธานุวตฺเตตพฺพํ.

bandhussa iva, upa ikkhati, upa ito, ava icca, jina īritaṃ, na upeti, canda udayo, yathā udake 등에서 앞의 a군 모음이 생략되었을 때 '뒤의', '이질음에서'라는 말이 적용된다. 또한 ‘ivaṇṇo yaṃ navā’에서 ivaṇṇa를, ‘vamodudantānaṃ’에서 u를 취하는 것이 사자후(sīhagati)의 방식으로 여기서 계속 적용되어야 한다.

๑๖. กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต.

16. 생략되었을 때 때로는 이질음으로 변한다.

อิวณฺณภูโต, อุการภูโต จ ปโร สโร อสรูเป ปุพฺพสฺสเร ลุตฺเต กฺวจิ อสวณฺณํ ปปฺโปติ. นตฺถิ สวณฺณา เอเตสนฺติ อสวณฺณา, เอกาโรการา, ตตฺถ ฐานาสนฺนวเสน อิวณฺณุการานเมกาโรการา โหนฺติ.

앞의 모음이 생략되었을 때, 뒤에 오는 i군이나 u군 모음은 이질적인 모음 뒤에서 때때로 이질음(asavaṇṇa)이 된다. 동질음이 없는 것이 이질음인데, 즉 e와 o이다. 거기서 조음 위치의 인접성에 따라 i군과 u군 모음은 e와 o가 된다.

พนฺธุสฺเสว, อุเปกฺขติ, อุเปโต, อเวจฺจ, ชิเนริตํ, โนเปติ, จนฺโททโย, ยโถทเก. กฺวจีติ กึ? ตตฺริเม, ยสฺสินฺทฺริยานิ, มหิทฺธิโก, สพฺพีติโย, เตนุปสงฺกมิ, โลกุตฺตโร. ลุตฺเตติ กึ? ฉ อิเม ธมฺมา, ยถา อิทํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา. อสรูเปติ กึ? จตฺตาริมานิ, มาตุปฏฺฐานํ.

bandhusseva, upekkhati, upeto, avecca, jineritaṃ, nopeti, candodayo, yathodake. '때때로(kvaci)'는 왜 있는가? tatrime, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttaro. '생략되었을 때'는 왜 있는가? cha ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā. '이질음에서'는 왜 있는가? cattārimāni, mātupaṭṭhānaṃ.

เอตฺถ จ สติปิ เหฏฺฐา วาคฺคหเณ กฺวจิกรณโต อวณฺเณ เอว ลุตฺเต อิธ วุตฺตวิธิ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตโต อิธ น ภวติ – ทิฏฺฐุปาทานํ, ปญฺจหุปาลิ, มุทินฺทฺริยํ, โย มิสฺสโรติ.

그리고 여기서 아래에 vā라는 표현이 있음에도 불구하고 kvaci라는 표현을 쓴 것으로부터, 앞의 a군 모음이 생략되었을 때만 여기서 말한 규정이 적용됨을 알아야 한다. 그러므로 diṭṭhupādānaṃ, pañcahupāli, mudindriyaṃ, yo missaroti 등에서는 일어나지 않는다.

ตตฺร อยํ, พุทฺธ อนุสฺสติ, ส อตฺถิกา, ปญฺญวา อสฺส, ตทา อหํ, ยานิ อิธ ภูตานิ, คจฺฉามิ อิติ, อติ อิโต, กิกี อิว, พหุ อุปการํ, มธุ อุทกํ, สุ อุปธาริตํ, โยปิ อยํ[Pg.11], อิทานิ อหํ, สเจ อยํ, อปฺปสฺสุโต อยํ, อิตร อิตเรน, สทฺธา อิธ วิตฺตํ, กมฺม อุปนิสฺสโย, ตถา อุปมํ, รตฺติ อุปรโต, วิ อุปสโม อิจฺจตฺร ปุพฺพสฺสรานํ โลเป กเต –

거기 이것(tatra ayaṃ), 부처님에 대한 명상(buddha anussati), 이익이 있는(sa atthikā), 지혜로운 자가(paññavā assa), 그때 나는(tadā ahaṃ), 여기 존재하는 것들(yāni idha bhūtāni), ~라고 가다(gacchāmi iti), 이것으로부터 지나간(ati ito), 고수리새처럼(kikī iva), 많은 도움이 되는(bahu upakāraṃ), 꿀물(madhu udakaṃ), 잘 파악된(su upadhāritaṃ), 이것 또한(yopi ayaṃ), 지금 나는(idāni ahaṃ), 만약 이것이(sace ayaṃ), 배움이 적은 이(appassuto ayaṃ), 이것저것으로(itara itarena), 여기 믿음이 재산이다(saddhā idha vittaṃ), 업의 의지처(kamma upanissayo), 그와 같은 비유(tathā upamaṃ), 밤에 멈춘(ratti uparato), 가라앉음(vi upasamo) 등의 예에서 앞의 모음이 생략되었을 때 —

‘‘กฺวจี’’ติ อธิกาโร, ‘‘ปโร, ลุตฺเต’’ติ จ วตฺตเต.

‘Kvacī(때때로)’라는 지배어가 적용되며, ‘paro(뒤의 모음이)’, ‘lutte(생략되었을 때)’라는 문구 또한 계속된다.

๑๗. ทีฆํ.

17. 장음화된다.

สโร โข ปโร ปุพฺพสฺสเร ลุตฺเต กฺวจิ ทีฆภาวํ ปปฺโปตีติ ฐานาสนฺนวเสน รสฺสสฺสรานํ สวณฺณทีโฆ.

앞의 모음이 생략되었을 때 뒤의 모음은 때때로 장음이 된다. 조음 위치의 근접성에 따라 단모음들은 상응하는 장모음(동족 장음)이 된다.

ตตฺรายํ, พุทฺธานุสฺสติ, สาตฺถิกา, ปญฺญวาสฺส, ตทาหํ, ยานีธ ภูตานิ, คจฺฉามีติ, อตีโต, กิกีว, พหูปการํ, มธูทกํ, สูปธาริตํ, โยปายํ, อิทานาหํ, สจายํ, อปฺปสฺสุตายํ, อิตรีตเรน, สทฺธีธ วิตฺตํ, กมฺมูปนิสฺสโย, ตถูปมํ, รตฺตูปรโต, วูปสโม.

Tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, paññavāssa, tadāhaṃ, yānīdha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, yopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo가 된다.

กฺวจีติ กึ? อจิรํ วต’ยํ กาโย, กิมฺปิมาย, ตีณิมานิ, ปญฺจสุปาทานกฺขนฺเธสุ, ตสฺสตฺโถ, ปญฺจงฺคิโก, มุนินฺโท, สตินฺทฺริยํ, ลหุฏฺฐานํ, คจฺฉามหํ, ตตฺริทํ, ปญฺจหุปาลิ, นตฺถญฺญํ. ลุตฺเตติ กึ? ยถา อยํ, นิมิ อิว ราชา, กิกี อิว, สุ อุปธาริตํ.

‘Kvacī’라고 말한 이유는 무엇인가? Aciraṃ vata’yaṃ kāyo, kimpimāya, tīṇimāni, pañcasupādānakkhandhesu, tassattho, pañcaṅgiko, munindo, satindriyaṃ, lahuṭṭhānaṃ, gacchāmahaṃ, tatridaṃ, pañcahupāli, natthaññaṃ 등(장음화되지 않는 경우)을 위해서이다. ‘Lutte’라고 말한 이유는 무엇인가? Yathā ayaṃ, nimi iva rājā, kikī iva, su upadhāritaṃ 등(생략되지 않는 경우)을 위해서이다.

โลกสฺส [Pg.12] อิติ, เทว อิติ, วิ อติ ปตนฺติ, วิ อติ นาเมนฺติ, สงฺฆาฏิ อปิ, ชีวิตเหตุ อปิ, วิชฺชุ อิว, กึสุ อิธ วิตฺตํ, สาธุ อิติ อิตีธ ปรสฺสรานํ โลเป กเต –

세상의 ~라고(lokassa iti), 신의 ~라고(deva iti), 넘어서 떨어지다(vi ati patanti), 넘어서 인도하다(vi ati nāmenti), 가사 또한(saṅghāṭi api), 목숨을 인연으로 또한(jīvitahetu api), 번개처럼(vijju iva), 무엇이 여기 재산인가(kiṃsu idha vittaṃ), 훌륭하다고(sādhu iti) 등의 예에서 뒤의 모음이 생략되었을 때 —

‘‘ลุตฺเต, ทีฆ’’นฺติ จ วตฺตเต.

‘Lutte(생략되었을 때)’, ‘dīghaṃ(장음화된다)’이라는 문구가 계속된다.

๑๘. ปุพฺโพ จ.

18. 앞의 것도 또한.

ปุพฺโพ สโร ปรสฺสเร ลุตฺเต กฺวจิทีฆํ ปปฺโปติ. จคฺคหณํ ลุตฺตทีฆคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ, ตํ ‘‘จานุกฑฺฒิตมุตฺตรตฺร นานุวตฺตเต’’ติ ญาปนตฺถํ.

뒤의 모음이 생략되었을 때 앞의 모음은 때때로 장음이 된다. ‘ca’를 취한 것은 ‘생략’과 ‘장음화’라는 용어를 끌어오기 위함이며, 그것은 ‘ca에 의해 끌어온 것은 다음 구절에서 따르지 않는다’는 것을 알리기 위함이다.

โลกสฺสาติ, เทวาติ, วีติปตนฺติ, วีตินาเมนฺติ, สงฺฆาฏีปิ, ชีวิตเหตูปิ, วิชฺชูว, กึสูธ วิตฺตํ, สาธูติ.

Lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti가 된다.

กฺวจีติ กึ? ยสฺสทานิ, อิติสฺส, อิทานิปิ, เตสุปิ, จกฺขุนฺทฺริยํ, กินฺนุมาว.

‘Kvacī’라고 말한 이유는 무엇인가? Yassadāni, itissa, idānipi, tesupi, cakkhundriyaṃ, kinnumāva 등을 위해서이다.

อธิคโต โข เม อยํ ธมฺโม, ปุตฺโต เต อหํ, เต อสฺส ปหีนา, ปพฺพเต อหํ, เย อสฺส อิตีธ ปุพฺพโลเป สมฺปตฺเต –

이 법은 나에 의해 깨달아졌다(adhigato kho me ayaṃ dhammo), 나는 그대의 아들이다(putto te ahaṃ), 그것들은 그에게서 제거되었다(te assa pahīnā), 산에 내가(pabbate ahaṃ), 그것들이 그에게(ye assa) 등의 예에서 앞의 생략이 적용될 때 —

๑๙. ยเมทนฺตสฺสาเทโส.

19. 어미 e는 ya로 대치된다.

เอการสฺส ปทนฺตภูตสฺส ฐาเน สเร ปเร กฺวจิ ยการาเทโส โหติ. อกาเรเมเตเยสทฺทาทิสฺเสวายํ วิธิ, ยนฺติ ยํ รูปํ, เอ เอว อนฺโต เอทนฺโต, อาเทสิฏฺฐาเน อาทิสฺสตีติ อาเทโส. ‘‘พฺยญฺชเน’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘ทีฆ’’นฺติ ทีโฆ.

단어의 끝에 있는 e의 자리에 모음이 뒤따를 때 때때로 yakāra(y)로의 대치가 일어난다. 이것은 akāram, me, te, ye 등의 단어들에 대한 규정이다. ‘yam’은 ‘ya’라는 형태이고, ‘e eva anto’가 ‘edanta’이며, 대치할 자리에 나타나므로 ‘ādesa(대치)’이다. ‘Byañjane’를 지배어로 하여 ‘dīghaṃ’에 의해 장음화된다.

อธิคโต [Pg.13] โข มฺยายํ ธมฺโม, ปุตฺโต ตฺยาหํ, ตฺยาสฺส ปหีนา, ปพฺพตฺยาหํ, ยฺยาสฺส.

Adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā, pabbatyāhaṃ, yyāssa가 된다.

กฺวจีติ กึ? เต นาคตา, ปุตฺตา มตฺถิ. อนฺตคฺคหณํ กึ? ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺโต, ทเมนฺโต จิตฺตํ.

‘Kvacī’라고 말한 이유는 무엇인가? Te nāgatā, puttā matthi 등을 위해서이다. ‘Anta’라고 취한 이유는 무엇인가? Dhammacakkaṃ pavattento, damento cittaṃ 등을 위해서이다.

ยาวตโก อสฺส กาโย, ตาวตโก อสฺส พฺยาโม, โก อตฺโถ, อถ โข อสฺส, อหํ โข อชฺช, โย อยํ, โส อสฺส, โส เอว, ยโต อธิกรณํ, อนุ อทฺธมาสํ, อนุ เอติ, สุ อาคตํ, สุ อากาโร, ทุ อากาโร, จกฺขุ อาปาถํ, พหุ อาพาโธ, ปาตุ อกาสิ, น ตุ เอวาตีธ –

그의 몸이 어느 정도이든(yāvatako assa kāyo), 그의 양팔 간격이 그만큼이든(tāvatako assa byāmo), 무슨 의미인가(ko attho), 그러자 그에게(atha kho assa), 나는 오늘(ahaṃ kho ajja), 이것인 자(yo ayaṃ), 그가(so assa), 바로 그(so eva), 그것을 원인으로(yato adhikaraṇaṃ), 매 보름마다(anu addhamāsaṃ), 뒤따라가다(anu eti), 잘 오심(su āgataṃ), 좋은 형상(su ākāro), 나쁜 형상(du ākāro), 안근의 영역(cakkhu āpāthaṃ), 많은 질병(bahu ābādho), 나타나게 했다(pātu akāsi), 그러나 결코 ~않다(na tu eva) 등의 예에서 —

๒๐. วโมทุทนฺตานํ.

20. 어미 o와 u에 대해 va로 대치함.

โอการุการานํ อนฺตภูตานํ สเร ปเร กฺวจิ วการาเทโส โหติ. ก ข ย ตสทฺทาทิโอการสฺเสทํ คหณํ.

어미가 된 o와 u는 모음이 뒤따를 때 때때로 vakāra(v)로 대치된다. ka, kha, ya, ta 등의 단어 뒤에 오는 o를 취하는 것이다.

ยาวตกฺวสฺส กาโย, ตาวตกฺวสฺส พฺยาโม, กฺวตฺโถ, อถ ขฺวสฺส, อหํ ขฺวชฺช, ยฺวายํ, สฺวสฺส, สฺเวว, ยตฺวาธิกรณํ, อนฺวทฺธมาสํ, อนฺเวภิ, สฺวาคตํ, สฺวากาโร, ทฺวากาโร, จกฺขฺวาปาถํ, พหฺวาพาโธ, ปาตฺวากาสิ, น ตฺเวว.

Yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, yvāyaṃ, svassa, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, anvaddhamāsaṃ, anvebhi, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva가 된다.

กฺวจีติ กึ? โก อตฺโถ, อถ โข อญฺญตรา, โยหํ, โสหํ, จตฺตาโรเม, สาคตํ, สาธาวุโส, โหตูติ. อนฺตคฺคหณํ กึ? สวนียํ, วิรวนฺติ.

‘Kvacī’라고 말한 이유는 무엇인가? Ko attho, atha kho aññatarā, yohaṃ, sohaṃ, cattārome, sāgataṃ, sādhāvuso, hotūti 등을 위해서이다. ‘Anta’라고 취한 이유는 무엇인가? Savanīyaṃ, viravanti 등을 위해서이다.

ปฏิสนฺถารวุตฺติ [Pg.14] อสฺส, สพฺพา วิตฺติ อนุภุยฺยเต, วิ อญฺชนํ, วิ อากโต, นที อาสนฺโน อิตีธ มณฺฑูกคติยา ‘‘อสรูเป’’ติ วตฺตเต.

그에게 환대하는 태도가 있고(paṭisanthāravutti assa), 모든 재산이 누려지고(sabbā vitti anubhuyyate), 분별·자음(vi añjanaṃ), 설명된(vi ākato), 강에 가까운(nadī āsanno) 등의 예에서 ‘개구리 걸음(maṇḍūkagati)’ 방식에 의해 ‘asarūpe(서로 다른 모음일 때)’라는 문구가 계속된다.

๒๑. อิวณฺโณ ยํ นวา.

21. i 부류(i, ī)는 때때로 ya가 된다.

ปุพฺโพ อิวณฺโณ อสรูเป สเร ปเร ยการํ ปปฺโปติ นวา. อิ เอว วณฺโณ อิวณฺโณ, นวาสทฺโท กฺวจิสทฺทปริยาโย.

앞의 i 부류는 서로 다른 모음이 뒤에 올 때 때때로 yakāra(y)가 된다. ‘i’가 바로 ‘vaṇṇa(형태)’이므로 ‘ivaṇṇa’이며, ‘navā’라는 단어는 ‘kvaci’의 동의어이다.

ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส, สพฺพา วิตฺยานุภุยฺยเต, พฺยญฺชนํ, พฺยากโต, นทฺยาสนฺโน.

Paṭisanthāravutyassa, sabbā vityānubhuyyate, byañjanaṃ, byākato, nadyāsanno가 된다.

นวาติ กึ? ปญฺจหงฺเคหิ, ตานิ อตฺตนิ, คจฺฉามหํ, มุตฺตจาคี อนุทฺธโต. อสรูเปติ กึ? อิติหิทํ, อคฺคีว, อตฺถีติ.

‘Navā’라고 말한 이유는 무엇인가? Pañcahaṅgehi, tāni attani, gacchāmahaṃ, muttacāgī anuddhato 등을 위해서이다. ‘Asarūpe’라고 말한 이유는 무엇인가? Itihidaṃ, aggīva, atthīti 등을 위해서이다.

อติ อนฺตํ, อติ โอทาตา, ปติ อโย, ปติ อาหรติ, ปติ เอติ, อิติ อสฺส, อิติ เอตํ, อิติอาทิ อิตีธ ‘‘อิวณฺโณ ยํ นวา’’ติ ยการาเทเส สมฺปตฺเต –

매우 끝(ati antaṃ), 매우 흰(ati odātā), 대항하여 가다(pati ayo), 대항하여 가져오다(pati āharati), 대항하여 가다(pati eti), ~라고 그에게(iti assa), 이것이라고(iti etaṃ), 이와 같이 등(itiādi)의 예에서 ‘ivaṇṇo yaṃ navā’에 의해 yakāra 대치가 적용될 때 —

๒๒. สพฺโพ จนฺติ.

22. 그리고 모든(sabba) 것에도.

อติปติอิตีนํ ติสทฺทสฺเสทํ คหณํ.

이것은 ati, pati, iti에 있는 ‘ti’ 소리를 취하는 것이다.

สพฺโพ ติอิจฺเจโส สทฺโท สเร ปเร กฺวจิ จการํ ปปฺโปติ. ตีติ นิทฺเทสโต อกตยการสฺเสวายํ วิธิ, อิตรถา กฺวจิคฺคหณสฺส จ ‘‘อติสฺส จนฺตสฺสา’’ติสุตฺตสฺส จ นิรตฺถกตา สิยา. ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ ทฺวิตฺตํ.

이 ‘ti’라는 말 전체는 모음이 뒤따를 때 어떤 경우에 ‘ca’ 문자로 변한다. ‘tī’라고 지칭했으므로 이것은 ‘ya’ 자가 형성되지 않은 경우에만 적용되는 법식이다. 그렇지 않으면 ‘kvaci(어떤 경우에)’라는 말의 사용과 ‘atissa cantassa’라는 경설은 무의미해질 것이다. ‘paradvebhāvo ṭhāne’에 의해 중복음이 된다.

อจฺจนฺตํ[Pg.15], อจฺโจทาตา, ปจฺจโย, ปจฺจาหรติ, ปจฺเจติ, อิจฺจสฺส, อิจฺเจตํ, อิจฺจาทิ.

아짠땅(accantaṃ), 아쪼다따(accodātā), 빠짜요(paccayo), 빠짜하라티(paccāharati), 빠쩨티(pacceti), 이차싸(iccassa), 이쩨땅(iccetaṃ), 이짜디(iccādi) 등이 그 예이다.

กฺวจีติ กึ? อิติสฺส, อิติ อากงฺขมาเนน.

‘Kvacī(어떤 경우에)’라는 것은 무엇인가? itissa, iti ākaṅkhamānena의 경우(변하지 않는 경우)를 말한다.

‘‘เต น วาอิวณฺเณ’’ติ อิโต ‘‘น อิวณฺเณ’’ติ จ วตฺตเต.

“Te na vā ivaṇṇe”로부터 “na ivaṇṇe(i 계열 모음 앞에서는 아니다)”라는 말이 이어진다.

๒๓. อติสฺส จนฺตสฺส.

23. Atissa cantassa (아띠의 마지막 i는 변하지 않는다).

อติอิจฺเจตสฺส อนฺตภูตสฺส ติสทฺทสฺส อิวณฺเณ ปเร ‘‘สพฺโพ จํ ตี’’ติ วุตฺตรูปํ น โหติ. อติสฺสาติ อติอุปสคฺคานุกรณเมตํ. เตเนเวตฺถ วิภตฺติโลปาภาโว. เอตฺถ จ อนฺตสทฺโท สทฺทวิธินิเสธปฺปกรณโต อติสทฺทนฺตภูตํ ติสทฺทเมว วทติ, น อิวณฺณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, อิตรถา อิทํ สุตฺตเมว นิรตฺถกํ สิยา.

‘ati’라고 하는 것의 끝 부분인 ‘ti’라는 말은 ‘i’ 계열의 모음(ivaṇṇe)이 뒤따를 때 “sabbo caṃ tī”에서 설한 형태(ca로 변하는 것)가 되지 않는다. ‘atissā’라는 것은 ‘ati’라는 접두어를 모방한 것이다. 그러므로 여기서는 격 변화의 생략이 없다. 여기서 ‘anta’라는 말은 단어 법칙의 금지를 설명하는 맥락이므로 ‘ati’라는 말의 끝 부분인 ‘ti’만을 지칭하는 것이지, ‘i’ 계열의 모음(ivaṇṇa)을 말하는 것이 아님을 알아야 한다. 그렇지 않으면 이 경설 자체가 무의미해질 것이다.

‘‘อิวณฺโณ ยํ นวา’’ตีธ, อสรูปาธิการโต;

อิวณฺณสฺส สรูปสฺมึ, ยาเทโส จ น สมฺภเว.

“Ivaṇṇo yaṃ navā”에서 서로 다른 모음(asarūpa)이라는 조건이 따르기 때문에, ‘i’ 계열의 모음이 같은 형태의 모음 앞에 올 때는 ‘y’로의 치환이 발생하지 않는다.

จกาโร อนุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตน อิติปตีนมนฺตสฺส จ น โหติ. อติ อิสิคโณ อตีสิคโณ, เอวํ อตีโต, อตีริตํ, อิตีติ, อิตีทํ, ปตีโต.

‘Cakāro(ca라는 글자)’는 언급되지 않은 것을 포함하는 의미(anuttasamuccaya)를 지닌다. 그에 따라 ‘iti’와 ‘pati’의 끝 부분도 [ca로] 변하지 않는다. ‘ati isigaṇo’는 ‘atīsigaṇo’가 된다. 이와 같이 atīto, atīritaṃ, itīti, itīdaṃ, patīto 등이 있다.

อภิ อกฺขานํ, อภิ อุคฺคโต, อภิ โอกาโส อิตีธ ยกาเร สมฺปตฺเต –

abhi akkhānaṃ, abhi uggato, abhi okāso와 같은 경우에 ‘ya’ 자가 되어야 할 상황에서 -

‘‘สเร’’ติ วตฺตเต.

“Sare(모음이 뒤따를 때)”라는 말이 이어진다.

๒๔. อพฺโภ อภิ.

24. Abbho abhi (아비는 압보가 된다).

อภิอิจฺเจตสฺส สพฺพสฺส สเร ปเร อพฺภาเทโส โหติ.

‘abhi’라는 말 전체는 모음이 뒤따를 때 ‘abbha’로 치환된다.

‘‘อภี’’ติ ปฐมนฺตสฺส, วุตฺติยํ ฉฏฺฐิโยชนํ;

อาเทสาเปกฺขโต วุตฺตํ, ‘‘อํโม’’ติอาทิเก วิย.

‘abhī’라고 주격으로 명시된 것에 대해 주석에서는 속격으로 연결하여 해석한다. 이것은 ‘aṃmo’ 등에서와 같이 치환될 대상을 고려하여 설해진 것이다.

ปุพฺพสฺสรโลโป[Pg.16], อพฺภกฺขานํ, อพฺภุคฺคโต, อพฺโภกาโส.

앞 모음이 생략되어 abbhakkhānaṃ, abbhuggato, abbhokāso가 된다.

อธิ อคมา, อธิ อุปคโต, อธิ โอคาเหตฺวา อิตีธ

adhi agamā, adhi upagato, adhi ogāhetvā와 같은 경우에 -

๒๕. อชฺโฌ อธิ.

25. Ajjho adhi (아디는 아쪼가 된다).

อธิอิจฺเจตสฺส สพฺพสฺส สเร ปเร อชฺฌาเทโส โหติ. อชฺฌคมา, อชฺฌุปคโต, อชฺโฌคาเหตฺวา.

‘adhi’라는 말 전체는 모음이 뒤따를 때 ‘ajjha’로 치환된다. ajjhagamā, ajjhupagato, ajjhogāhetvā가 그 예이다.

อภิ อิจฺฉิตํ, อธิ อีริตํ อิตีธ

abhi icchitaṃ, adhi īritaṃ와 같은 경우에 -

‘‘อพฺโภ อภิ, อชฺโฌ อธี’’ติ จ วตฺตเต.

“Abbho abhi, ajjho adhī”라는 말이 이어진다.

๒๖. เต น วา อิวณฺเณ.

26. Te na vā ivaṇṇe (이들은 ‘i’ 계열 모음 앞에서 선택적으로 변하지 않는다).

เต จ โข อภิอธิอิจฺเจเต อุปสคฺคา อิวณฺเณ ปเร อพฺโภ อชฺโฌอิติ วุตฺตรูปา น โหนฺติ วา. สรโลปปรนยนานิ. อภิจฺฉิตํ, อธีริตํ. วาติ กึ? อพฺภีริตํ, อชฺฌิณมุตฺโต, อชฺฌิฏฺโฐ.

실로 ‘abhi’와 ‘adhi’라는 접두어들은 ‘i’ 계열의 모음이 뒤따를 때 ‘abbho’나 ‘ajjho’라고 언급된 형태가 선택적으로 되지 않는다. 모음 생략과 뒤로 옮김(paranayana)이 일어난다. abhicchitaṃ, adhīritaṃ가 그 예이다. ‘Vā(선택적으로)’라는 것은 무엇인가? [변하는 경우인] abbhīritaṃ, ajjhiṇamutto, ajjhiṭṭho이다.

เอกมิธ อหนฺตีธ

ekamidha, ahantīdha (ekam-idha-ahaṃ)와 같은 경우에 -

๒๗. โท ธสฺส จ.

27. Do dhassa ca (‘dha’의 ‘dh’는 ‘d’로 변한다).

ธอิจฺเจตสฺส สเร ปเร กฺวจิ ทกาโร โหติ. เอกสทฺทโต ปรสฺส อิธสฺส ธการสฺเสวายํ, สรโลปทีฆา. เอกมิทาหํ. กฺวจีติ กึ? อิเธว.

‘dha’라는 것은 모음이 뒤따를 때 어떤 경우에 ‘da’ 문자가 된다. 이것은 ‘eka’라는 말 뒤에 오는 ‘idha’의 ‘dh’ 문자에만 해당하며, 모음 생략과 장음화가 일어난다. [예:] ekamidāhaṃ. ‘Kvacī’라는 것은 무엇인가? idheva의 경우이다.

จสทฺเทน กฺวจิ สาธุสฺส ธสฺส หกาโร, ยถา – สาหุ ทสฺสนํ.

‘ca’라는 말에 의해 어떤 경우에 ‘sādhu’의 ‘dha’가 ‘ha’ 문자가 된다. 예: sāhu dassanaṃ.

ยถา เอว ตถา เอวาตีธ

yathā eva, tathā eva와 같은 경우에 -

‘‘นวา’’ติ วตฺตเต, ‘‘สรมฺหา’’ติ จ.

“Navā(또는)”라는 말과 “saramhā(모음으로부터)”라는 말이 이어진다.

๒๘. เอวาทิสฺส [Pg.17] ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส.

28. Evādissa ri pubbo ca rasso (eva 등의 첫 모음은 ri가 되고 앞 모음은 단음이 된다).

ยถาตถาทฺวยปรสฺเสทํ คหณํ. ทีฆสรมฺหา ปรสฺส เอวสทฺทาทิภูตสฺส เอการสฺส ริกาโร โหติ, ปุพฺโพ จ สโร รสฺโส โหติ นวา. ยถริว, ตถริว. นวาติ กึ? ยเถว, ตเถว.

이것은 ‘yathā’와 ‘tathā’라는 두 단어 뒤에 오는 것에 대한 규정이다. 장모음 뒤에 오는 ‘eva’라는 단어의 시작인 ‘e’ 문자는 ‘ri’ 문자가 되고, 앞의 모음은 선택적으로 단음이 된다. yathariva, tathariva가 그 예이다. ‘Navā’라는 것은 무엇인가? [변하지 않는 예인] yatheva, tatheva이다.

ติ อนฺตํ,ติ อทฺธํ, อคฺคิ อคาเร, สตฺตมี อตฺเถ, ปญฺจมี อนฺตํ, ทุ องฺคิกํ, ภิกฺขุ อาสเน, ปุถุ อาสเน, สยมฺภู อาสเน อิตีธ ยวาเทเสสุ สมฺปตฺเตสุ –

ti antaṃ, ti addhaṃ, aggi agāre, sattamī atthe, pañcamī antaṃ, du aṅgikaṃ, bhikkhu āsane, puthu āsane, sayambhū āsane 등과 같이 ‘ya’와 ‘va’로의 치환이 발생할 상황에서 -

‘‘สญฺญา’’ติ วตฺตเต.

‘명칭(saññā)’이라는 용어가 이어진다.

๒๙. อิวณฺณุวณฺณา ฌลา.

29. 이(i)의 음들과 우(u)의 음들은 ‘자(jha)’와 ‘라(la)’이다.

อิวณฺณอุวณฺณอิจฺเจเต ยถากฺกมํ ฌลสญฺญา โหนฺติ. วณฺณคฺคหณํ สวณฺณคฺคหณตฺถํ.

이(i) 음들과 우(u) 음들은 순서대로 ‘자(jha)’와 ‘라(la)’라는 명칭이 된다. ‘음(vaṇṇa)’이라는 표현을 쓰는 것은 동종의 음(savaṇṇa)들을 포함하기 위해서이다.

ฌลสญฺญา ปสญฺญาว, น ลิงฺคนฺตํว นิสฺสิตา;

อาขฺยาเต ลิงฺคมชฺเฌ จ, ทฺวิลิงฺคนฺเต จ ทสฺสนา.

자(jha)와 라(la)라는 명칭은 파(pa)라는 명칭처럼 명사 어간의 끝에만 국한되지 않는다. 동사나 어간의 중간, 그리고 두 성(gender)의 끝에서도 보이기 때문이다.

๓๐. ฌลานมิยุวา สเร วา.

30. 자(jha)와 라(la)에는 모음이 뒤따를 때 ‘이열(iy)’과 ‘우월(uv)’이 선택적으로 나타난다.

ฌลอิจฺเจเตสํ อิยอุวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา สเร ปเร, สรโลโป.

이러한 자(jha)와 라(la)에 대하여 모음이 뒤따를 때 ‘이열(iy)’과 ‘우월(uv)’의 대치음이 선택적으로 나타나며, [앞의] 모음은 생략된다.

ติยนฺตํ, ติยทฺธํ, อคฺคิยาคาเร, สตฺตมิยตฺเถ, ปญฺจมิยนฺตํ, ทุวงฺคิกํ, ภิกฺขุวาสเน, ปุถุวาสเน, สยมฺภุวาสเน. วาติ กึ? อคฺยาคาเร, สตฺตมีอตฺเถ, ภิกฺขุอาสเน นิสีทติ.

티얀땀(tiyantaṃ), 티얏담(tiyaddhaṃ), 악기야가레(aggiyāgāre), 사따미얏테(sattamiyatthe), 빤짜미얀땀(pañcamiyantaṃ), 두왕기깜(duvaṅgikaṃ), 빅쿠와사네(bhikkhuvāsane), 뿌투와사네(puthuvāsane), 사얌부와사네(sayambhuvāsane). ‘선택적(vā)’이라는 것은 무엇을 위한 것인가? 악가가레(agyāgāre), 사따미앗테(sattamīatthe), 빅쿠아사네(bhikkhuāsane)에 앉는다[와 같은 예시가 있기 때문이다].

โค อชินํ, โค เอฬกํ อิตีธ

‘고 아지남(go ajinaṃ)’, ‘고 엘라깜(go eḷakaṃ)’과 같은 경우에,

‘‘โค, อโว, สมาเส’’ติ จ วตฺตเต.

‘고(go)’, ‘아워(avo)’, ‘복합어에서(samāse)’라는 용어들이 이어진다.

๓๑. โอ [Pg.18] สเร จ.

31. 모음 앞에서 오(o)도 그러하다.

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส สเร ปเร อวาเทโส โหติ สมาเส. ควาชินํ, คเวฬกํ. จสทฺทคฺคหเณน อุวณฺณสฺส อุวอวาเทสา. ยถา – ภุวิ, ปสโว.

복합어에서 ‘고(go)’의 오(o)음은 모음이 뒤따를 때 아워(av)로 대치된다. 가와지남(gavājinaṃ), 가웰라깜(gaveḷakaṃ). ‘짜(ca)’라는 단어를 포함함으로써 우(u)음이 우와(uva)나 아와(ava)로 대치되기도 한다. 예: 부위(bhuvi), 빠사워(pasavo).

ปุถ เอวาตีธ

‘뿌타 에와(putha eva)’와 같은 경우에,

๓๒. โค สเร ปุถสฺสาคโม กฺวจิ.

32. 모음 앞에서 ‘뿌타(putha)’에 때때로 가(ga)의 삽입이 일어난다.

ปุถอิจฺเจตสฺส นิปาตสฺส อนฺเต กฺวจิ คการาคโม โหติ สเร ปเร. อาคจฺฉตีติ อาคโม, อสนฺตุปฺปตฺติ อาคโม. เอตฺถ จ ‘‘สเร’’ติ นิมิตฺตาสนฺนวเสน ปุถสฺส อนฺเตติ ลพฺภติ. ปุถเคว, ปุถ เอว.

불변어 ‘뿌타(putha)’의 끝에 모음이 뒤따를 때 때때로 가(ga) 자음의 삽입이 일어난다. ‘온다’고 해서 아가모(āgama, 삽입음)라고 하며, 없던 것이 생겨나는 것이 삽입음이다. 여기서 ‘모음 앞에서(sare)’라는 조건의 근접성 때문에 뿌타의 끝에서 일어나는 것으로 파악된다. 뿌타게와(puthageva), 뿌타 에와(putha eva).

ปา เอวาตีธ

‘빠 에와(pā eva)’와 같은 경우에,

‘‘สเร, โค, อาคโม, กฺวจี’’ติ จ วตฺตเต.

‘모음 앞에서’, ‘가(ga)’, ‘삽입음’, ‘때때로’라는 용어들이 이어진다.

๓๓. ปาสฺส จนฺโต รสฺโส.

33. 빠(pā)의 끝은 단음이 된다.

ปาอิจฺเจตสฺส อนฺเต สเร ปเร กฺวจิ คการาคโม โหติ, ปาสฺส อนฺโต จ สโร รสฺโส โหติ. ปเคว วุตฺยสฺส, ปา เอว.

‘빠(pā)’의 끝에 모음이 뒤따를 때 때때로 가(ga) 자음의 삽입이 일어나며, 빠의 끝 모음은 단음이 된다. [예를 들어] 빠게와(pageva)라고 해야 할 것이며, [아니면] 빠 에와(pā eva)이다.

‘‘วา, สเร’’ติ จ วตฺตเต.

‘선택적으로’, ‘모음 앞에서’라는 용어들이 이어진다.

๓๔. ยว ม ท น ต ร ลา จาคมา.

34. 야(ya), 와(va), 마(ma), 다(da), 나(na), 따(ta), 라(ra), 라(la)가 삽입음으로 나타난다.

สเร ปเร ยการาทโย อฏฺฐ อาคมา โหนฺติ วา. จสทฺเทน คการาคโม จ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

모음이 뒤따를 때 야(y)를 비롯한 여덟 가지 삽입음이 선택적으로 나타난다. ‘짜(ca)’라는 단어에 의해 가(ga) 자음의 삽입도 포함된다. 여기서 ‘와(vā)’라는 단어는 정해진 규칙에 따른 선택(vavatthitavibhāsa)을 의미한다.

ตตฺถ [Pg.19] ยการาคโม ยถาทิโภ อิกาเรการาทีสุ. ยถา อิทํ ยถยิทํ, พฺยญฺชเนติ อธิกิจฺจ ‘‘รสฺส’’นฺติ รสฺสตฺตํ, ยถา อิทํ วา, ยถา เอว, ยถาเยว, ยเถว, เอวํ มายิทํ, มาเยวํ, ตํยิทํ, ตํเยว, นยิทํ, นยิมสฺส, นยิมานิ, นวยิเม ธมฺมา, พุทฺธานํเยว, สนฺติเยว, โพธิยาเยว, สติเยว, ปถวีเยว, ธาตุเยว, เตสุเยว, โสเยว, ปาฏิเยกฺกํ.

그중에서 야(ya) 자음의 삽입은 야타(yathā) 등과 이(i), 에(e) 등의 음들 사이에서 일어난다. 예: 야타 이담(yathā idaṃ)은 야타이담(yathayidaṃ)이 되는데, ‘자음 앞에서’라는 규칙을 적용하여 ‘단음화’한 것이다. 또는 야타 이담(yathā idaṃ), 야타 에와(yathā eva), 야타예와(yathāyeva), 야테와(yatheva). 이와 같이 마이담(māyidaṃ), 마예왕(māyevaṃ), 땅이담(taṃyidaṃ), 땅예와(taṃyeva), 나이담(nayidaṃ), 나이맛사(nayimassa), 나이마니(nayimāni), 나와이메 담마(navayime dhammā), 붓다낭예와(buddhānaṃyeva), 산띠예와(santiyeva), 보디야예와(bodhiyāyeva), 사띠예와(satiyeva), 빠타위예와(pathavīyeva), 다뚜예와(dhātuyeva), 떼수예와(tesuyeva), 소예와(soyeva), 빠띠예깜(pāṭiyekkaṃ) 등이 있다.

ตถา สเร วิปริยาทิโต จ. วิ อญฺชนา วิยญฺชนา, พฺยญฺชนา วา, เอวํ วิยากาสิ, พฺยากาสิ. ปริอนฺตํ ปริยนฺตํ, เอวํ ปริยาทานํ, ปริยุฏฺฐานํ, ปริเยสติ, ปริโยสานมิติ นิจฺจํ. นิ อาโยโค นิยาโยโค. อิธ น ภวติ, ปริกฺขโต, อุปปริกฺขติ.

또한 모음 앞에서 위(vi), 빠리(pari) 등의 뒤에서도 그러하다. 위 안자나(vi añjanā)는 위얀자나(viyañjanā) 또는 뱐자나(byañjanā)가 된다. 이와 같이 위야까시(viyākāsi), 뱌까시(byākāsi). 빠리안땀(pariantaṃ)은 빠리얀땀(pariyantaṃ), 이와 같이 빠리야다남(pariyādānaṃ), 빠리윳타남(pariyuṭṭhānaṃ), 빠리예사띠(pariyesati), 빠리요사남(pariyosānam)은 항상 그러하다. 니 아요고(ni āyogo)는 니야요고(niyāyogo). 여기선 일어나지 않는다: 빠릭카또(parikkhato), 우빠빠릭카띠(upaparikkhati).

วกาโร ติสทฺทาทิโต อวณฺณุกาเรสุ. ติ องฺคุลํ ติวงฺคุลํ, เอวํ ติวงฺคิกํ, ภูวาทโย, มิคี ภนฺตา วุทิกฺขติ, ปวุจฺจติ, ปาคุญฺญวุชุตา.

와(va) 자음은 띠(ti)라는 단어 등에서 아(a)음이나 우(u)음이 뒤따를 때 삽입된다. 띠 앙굴람(ti aṅgulaṃ)은 띠왕굴람(tivaṅgulaṃ), 이와 같이 띠왕기깜(tivaṅgikaṃ), 부와다요(bhūvādayo), 미기 반따 우딕카띠(migī bhantā vudikkhati), 빠웃짜띠(pavuccati), 빠군냐우주따(pāguññavujutā) 등이 있다.

มกาโร ลหุปฺปภุติโต สเร ฉนฺทานุรกฺขณาทิมฺหิ. ลหุ เอสฺสติ ลหุเมสฺสติ, เอวํ ครุเมสฺสติ, อิธมาหุ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ, ภทฺโร กสามิว, อากาเส มภิปูชยิ, เอกเมกสฺส, เยน มิเธกจฺเจ, อาสติเมว.

마(ma) 자음은 라후(lahu) 등에서 모음이 뒤따를 때 운율(chanda)을 맞추기 위한 목적 등으로 삽입된다. 라후 엣사띠(lahu essati)는 라후멧사띠(lahumessati), 이와 같이 가루멧사띠(garumessati), 이다마후(idhamāhu), 께나 떼 이다 미ज्자띠(kena te idha mijjhati), 받드로 까사미와(bhadro kasāmiva), 아까세 마비뿌자이(ākāse mabhipūjayi), 에까메까사(ekamekassa), 예나 미데깟쩨(yena midhekacce), 아사띠메와(āsatimeva) 등이 있다.

ทกาโร [Pg.20] อุอุปสคฺค สกิ เกนจิ กิญฺจิ กิสฺมิญฺจิ โกจิ สมฺมา ยาว ตาว ปุน ย เต’ตตฺตสาทีหิ. อุอุปสคฺคโต นิจฺจํ, อุ อคฺโค อุทคฺโค, เอวํ อุทโย, อุทปาทิ, อุทาหฏํ, อุทิโต, อุทีริตํ, อุเทติ.

다(da) 자음은 접두어 우(u-), 사끼(saki), 께나찌(kenaci), 낀찌(kiñci), 끼스민찌(kismiñci), 꼬찌(koci), 삼마(sammā), 야와(yāva), 따와(tāva), 뿌나(puna), 야(ya), 떼(te), 에땃(etat) 등에서 삽입된다. 접두어 우(u-) 다음에는 항상 일어나는데, 우 악고(u aggo)는 우닥고(udaggo), 이와 같이 우다요(udayo), 우다빠디(udapādi), 우다하땅(udāhaṭaṃ), 우디또(udito), 우디리땅(udīritaṃ), 우데띠(udeti) 등이 있다.

นิปาตโต จ, สกิ เอว สกิเทว, เอวํ สกทาคามิ, มหาวุตฺติสุตฺเตน อิการสฺส อกาโร. ตถา เกนจิเทว, กิญฺจิเทว, กิสฺมิญฺจิเทว, โกจิเทว, สมฺมา อตฺโถ สมฺมทตฺโถ, รสฺสตฺตํ. เอวํ สมฺมทกฺขาโต, สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ, สมฺมเทว, ยาวทตฺถํ, ยาวเทว, ตาวเทว, ปุนเทว.

불변어에서도 그러한데, 사끼 에와(saki eva)는 사끼데와(sakideva), 이와 같이 사까다가미(sakadāgāmi)는 대문전(Mahāvutti)의 경문에 의해 이(i)음이 아(a)음으로 변한 것이다. 또한 께나찌데와(kenacideva), 낀찌데와(kiñci데와), 끼스민찌데와(kismiñcideva), 꼬찌데와(kocideva), 삼마 앗토(sammā attho)는 삼마다또(sammadattho)인데 [앞의 모음이] 단음화된 것이다. 이와 같이 삼마다까또(sammadakkhāto), 삼마다냐 위뭇따낭(sammadaññā vimuttānaṃ), 삼마데와(sammadeva), 야와닷탕(yāvadatthaṃ), 야와데와(yāvadeva), 따와데와(tāvadeva), 뿌나데와(punadeva) 등이 있다.

นามโต, ยทตฺถํ, ตทตฺถํ, ยทนฺตรา, ตทนฺตรา, ตทงฺควิมุตฺติ, เอตทตฺถํ, อตฺตทตฺถํ, สทตฺถปสุโต สิยา. ยเตตตฺตเสหิ สมาเสเยว.

명사에서도 그러한데, 야닷탕(yadatthaṃ), 따닷탕(tadatthaṃ), 야단따라(yadantarā), 따단따라(tadantarā), 따당가위뭇띠(tadaṅgavimutti), 에따닷탕(etadatthaṃ), 앗따닷탕(attadatthaṃ), 사닷타빠수또 시야(sadatthapasuto siyā) 등이 있다. 야(ya), 따(ta), 에땃(etat), 사(sa)의 경우에는 오직 복합어에서만 일어난다.

อาทิสทฺเทน อญฺญทตฺถํ, มนสาทญฺญา วิมุตฺตานํ, พหุเทว รตฺตึ, อหุเทว ภยํ.

‘등(ādi)’이라는 표현에 의해 안냐닷탕(aññadatthaṃ), 마나사다냐 위뭇따낭(manasādaññā vimuttānaṃ), 바후데와 랏띵(bahudeva rattiṃ), 아후데와 바양(ahudeva bhayaṃ) 등이 있다.

วาติ กึ? เกนจิ อตฺถกาเมน, สมฺมา อญฺญาย, ยาวาหํ, ตาวาหํ, ปุนาปรํ, อตฺตตฺถํ.

‘선택적으로(vā)’라는 것은 무엇을 위한 것인가? 께나찌 앗타까메나(kenaci atthakāmena), 삼마 안냐야(sammā aññāya), 야와항(yāvāhaṃ), 따와항(tāvāhaṃ), 뿌나빠랑(punāparaṃ), 앗땋탕(attatthaṃ) [과 같은 예시가 있기 때문이다].

นกาโร อายตาทิมฺหิ. อิโต อายติ อิโต นายติ, จิรํ นายติ.

'n' 문자는 āyati 등의 앞에 온다. ito āyati는 ito nāyati가 되고, ciraṃ nāyati가 된다.

ตกาโร ยสฺมา ตสฺมา อชฺชาทิโต อิหคฺคาทิมฺหิ. ยสฺมาติห, ตสฺมาติห, อชฺชตคฺเค.

't' 문자는 yasmā, tasmā, ajja 등으로부터 iha, agga 등의 앞에 온다. [예:] Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge.

รกาโร [Pg.21] นิ ทุปาตุ ปุน ธี ปาต จตุราทิโต. นิ อนฺตรํ นิรนฺตรํ, เอวํ นิราลโย, นิรินฺธโน, นิรีหกํ, นิรุตฺตโร, นิโรชํ. ทุ อติกฺกโม ทุรติกฺกโม, ทุราคตํ, ทุรุตฺตํ. ปาตุรโหสิ, ปาตุรเหสุํ. ปุนราคจฺเฉยฺย, ปุนรุตฺตํ, ปุนเรว, ปุนเรติ. ธิรตฺถุ. ปาตราโส.

'r' 문자는 ni, du, pātu, puna, dhī, pāta, catu 등 다음에 온다. ni와 antaraṃ은 nirantaraṃ이 되며, 이와 같이 nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ 등이 된다. du와 atikkamo는 duratikkamo가 되며, durāgataṃ, duruttaṃ이 된다. pāturahosi, pāturahesuṃ. punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti. dhiratthu. pātarāso.

จตุสทฺทาทิโต, จตุรงฺคิกํ, จตุรารกฺขา, จตุริทฺธิปาทปฏิลาโภ, จตุโรฆนิตฺถรณตฺถํ. ภตฺตุรตฺเถ, วุตฺติเรสา, ปถวีธาตุเรเวสา.

catu 단어 등으로부터, caturaṅgikaṃ, caturārakkhā, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ 등이 된다. bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā.

ตถา สรโต อิเวเวสุ ฉนฺทานุรกฺขเณ. นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ, วิชฺชุริวพฺภกูเฏ, อารคฺเคริว สาสโป, สาสโปริว อารคฺเค, อุสโภริว, สพฺภิเรว สมาเสถ.

이와 같이 모음 뒤의 iva와 eva 앞에서 운율(chanda)을 유지하기 위해 [r 문자가 온다]. [예:] Nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakūṭe, āraggeriva sāsapo, sāsaporiva āragge, usabhoriva, sabbhireva samāsetha.

วาติ กึ? ทฺวาธิฏฺฐิตํ, ปาตฺวากาสิ, ปุนปิ.

'va(선택적)'라고 한 것은 무엇 때문인가? [r 문자가 오지 않는 경우인] dvādhiṭṭhitaṃ, pātvākāsi, punapi 등을 위해서이다.

ลกาโร ฉสงฺขฺยาหิ. ลฬานมวิเสโส. ฉ อภิญฺญา ฉฬภิญฺญา, ฉฬงฺคํ, ฉฬาสีติ, ฉฬํสา, สฬายตนํ.

'l' 문자는 숫자 cha(6)로부터 온다. la와 ḷa는 차이가 없다. cha와 abhiññā는 chaḷabhiññā가 되며, chaḷaṅgaṃ, chaḷāsīti, chaḷaṃsā, saḷāyatanaṃ 등이 된다.

วาติ กึ? ฉ อภิญฺญา.

'va'라고 한 것은 무엇 때문인가? cha abhiññā [등의 결합하지 않는 경우]를 위해서이다.

อิติ สรสนฺธิวิธานํ นิฏฺฐิตํ.

이와 같이 모음 연성(sarasandhi)의 규정이 마무리되었다.

อิตฺถิลิงฺค

여성형(Itthiliṅga)

อถ [Pg.81] อิตฺถิลิงฺคานิ วุจฺจนฺเต.

이제 여성형들에 대해 설명하겠다.

อการนฺโต อิตฺถิลิงฺคสทฺโท อปฺปสิทฺโธ.

-a로 끝나는 여성형 단어는 보이지 않는다.

อาการนฺโต อิตฺถิลิงฺโค กญฺญาสทฺโท. ‘‘กญฺญ’’อิติ ฐิเต –

-ā로 끝나는 여성형은 kaññā(소녀)라는 단어이다. 'kañña'라고 놓여졌을 때 —

๑๗๖. อิตฺถิยมโต อาปฺปจฺจโย.

176. 여성형에서 -ā 접미사가 붙는다.

อิตฺถิยํ วตฺตมานา อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา ปโร อาปฺปจฺจโย โหติ.

여성의 의미를 나타내는 -a로 끝나는 어간(liṅga) 뒤에 -ā 접미사가 온다.

ปกตฺยตฺถโชตกา อิตฺถิ-ปฺปจฺจยา สฺยาทโย วิย;

ณาทโย ปจฺจยตฺถสฺส, สกตฺถสฺสาปิ วาจกา.

여성 접미사는 si 등과 같이 본래의 의미를 나타내는 것이며, ṇa 등의 접미사는 자신의 의미를 나타내기도 하고 본래의 의미를 나타내기도 한다.

‘‘สรโลโป’’ติอาทินา ปุพฺพสฺสเร ลุตฺเต, ปรนยเน จ กเต ‘‘ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺค’’นฺติ วุตฺตตฺตาว ปจฺจยนฺตสฺสาปิ อลิงฺคตฺตา วิภตฺตุปฺปตฺติยมสมฺปตฺตายํ ‘‘ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํ วา’ตเวตุนาทีสุ จา’’ติ เอตฺถ วคฺคหเณน อิตฺถิปฺปจฺจยนฺตสฺสาปิ นามพฺยปเทโส. ปุเร วิย สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘‘เสสโต โลปํ คสิปี’’ติ สิโลโป. สา กญฺญา.

'Saralopo' 등의 규칙에 의해 앞의 모음이 삭제되고 뒤의 모음을 가져오게 될 때, '어근, 접미사, 격변화를 제외한 의미를 가진 것이 어간이다'라고 말했으므로, 접미사로 끝나는 것도 어간이 아니기에 격변화가 발생하지 않을 수 있으나, 'taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā' 등의 규칙에서 'va'의 취함에 의해 여성 접미사로 끝나는 것도 명칭(nāma)이라 부른다. 이전과 같이 si 등의 격변화가 발생하고, 'sesato lopaṃ gasipī' 규칙에 의해 si가 삭제된다. [그 결과] Sā kaññā가 된다.

พหุวจเน ‘‘อาลปเน สิ คสญฺโญ’’ติ อิโต ‘‘สญฺโญ’’, ‘‘เต อิตฺถิขฺยา โป’’ติ อิโต ‘‘อิตฺถิขฺยา’’ติ จ วตฺตเต.

복수형에서, 'ālapane si gasañño'로부터 'sañño'가, 'te itthikhyā po'로부터 'itthikhyā'가 적용된다.

๑๗๗. อา โฆ.

177. -ā는 gha(가)라 불린다.

ลิงฺคสฺสนฺโต อากาโร ยทา อิตฺถิขฺโย, ตทา ฆสญฺโญ โหตีติ ฆสญฺญายํ ‘‘ฆปโต จ โยนํ โลโป’’ติ [Pg.82] วิกปฺเปน โยโลโป. ตา กญฺญา กญฺญาโย.

어간의 끝인 ā가 여성형일 때 gha라는 명칭을 얻게 되며, gha 명칭이 있을 때 'ghapato ca yonaṃ lopo'에 의해 yo격이 선택적으로 삭제된다. [그 결과] Tā kaññā, kaññāyo가 된다.

อาลปเน ‘‘สขโต คสฺเส วา’’ติ อิโต ‘‘คสฺสา’’ติ วตฺตเต.

호격(Ālapana)에서 'sakhato gasse vā'로부터 'gassa'가 적용된다.

๑๗๘. ฆเต จ.

178. 그리고 gha로 끝나는 것에서.

ฆโต ปรสฺส คสฺส เอกาโร โหติ, สรโลปาทิ. โภติ กญฺเญ, โภติโย กญฺญา กญฺญาโย.

gha 뒤의 si(ga)는 e가 되며, 모음 삭제 등이 일어난다. [그 결과] Bhoti kaññe, bhotiyo kaññā, kaññāyo가 된다.

อํมฺหิ สรโลปปกติภาวา กญฺญํ, กญฺญา กญฺญาโย.

aṃ격에서 모음 삭제와 본래 상태 유지가 일어나 kaññaṃ이 되고, [복수에서는] kaññā, kaññāyo가 된다.

ตติยาทีสุ ‘‘อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู’’ติ อิโต ‘‘อาโย, เอกวจนาน’’นฺติ จ วตฺตเต.

제3격(구격) 등에서 'āya catutthekavacanassa tu'로부터 'āya'가, 'ekavacanānaṃ'이 적용된다.

๑๗๙. ฆโต นาทีนํ.

179. gha로부터 nā 등의 [격변화]가 [일어난다].

ฆสญฺญโต ลิงฺคสฺสาการา ปเรสํ นาทีนํ สฺมึปริยนฺตานํ เอกวจนานํ วิภตฺติคณานํ อายาเทโส โหติ. สรโลปปรนยนานิ. กญฺญาย, กญฺญาหิ กญฺญาภิ, กญฺญาย, กญฺญานํ, กญฺญาย, กญฺญาหิ กญฺญาภิ, กญฺญาย, กญฺญานํ.

gha라는 명칭을 가진 어간의 ā 뒤에 오는 nā부터 smiṃ에 이르는 단수 격변화군들은 āya로 바뀐다. 모음 삭제와 뒤로 연결하기가 일어난다. [그 결과] Kaññāya, kaññāhi, kaññābhi, kaññāya, kaññānaṃ, kaññāya, kaññāhi, kaññābhi, kaññāya, kaññānaṃ이 된다.

สฺมึมฺหิ –

smiṃ격에서 —

๑๘๐. ฆปโต สฺมึ ยํ วา.

180. gha와 pa 뒤의 smiṃ은 선택적으로 yaṃ이 된다.

ฆปโต ปรสฺส สฺมึวจนสฺส ยํ โหติ วา, อญฺญตฺถายาเทโส. กญฺญายํ กญฺญาย, กญฺญาสุ.

gha나 pa 뒤의 smiṃ 격변화는 선택적으로 yaṃ이 되며, 그렇지 않으면 āya로 바뀐다. [그 결과] Kaññāyaṃ, kaññāya, kaññāsu가 된다.

เอวมญฺเญปิ –

이와 같이 다른 것들도 그러하다.

สทฺธา เมธา ปญฺญา วิชฺชา, จินฺตา มนฺตา วีณา ตณฺหา;

อิจฺฉา มุจฺฉา เอชา มายา, เมตฺตา มตฺตา สิกฺขา ภิกฺขา.

신심, 지혜, 통찰지, 명지, 생각, 주문, 비나(악기), 갈애; 욕망, 미혹, 동요, 속임수, 자애, 광기, 학문(계), 걸식.

ชงฺฆา [Pg.83] คีวา ชิวฺหา วาจา,ฉายา อาสา คงฺคา นาวา;

คาถา เสนา เลขา สาลา,มาลา เวลา ปูชา ขิฑฺฑา.

종아리, 목, 혀, 말; 그림자, 희망, 갠지스강, 배; 게송, 군대, 글자, 강당(정사); 화환, 시간, 공양, 놀이.

ปิปาสา เวทนา สญฺญา, เจตนา ตสิณา ปชา;

เทวตา วฏฺฏกา โคธา, พลากา ปริสา สภา.

갈증, 수(느낌), 상(지각), 행(의도), 갈애, 생류; 천신, 메추라기, 왕도마뱀, 황새, 회중, 집회.

อูกาเสผาลิกา ลงฺกา, สลากา วาลิกา สิขา;

วิสาขา วิสิขา สาขา, วจา วญฺฌา ชฏา ฆฏา.

머릿니, 세팔리카(꽃), 랑카(스리랑카), 꼬챙이, 모래, 정수리; 비사카(인명/별자리), 골목, 가지, 조(풀), 불임, 땋은 머리, 항아리.

เชฏฺฐา โสณฺฑา วิตณฺฑา จ, กรุณา วนิตา ลตา;

กถา นิทฺทา สุธา ราธา, วาสนา สึสปา ปปา.

제타(별자리), 코끼리 코, 궤변, 자비, 여인, 덩굴; 이야기, 잠, 감로, 라다(인명), 잠재성향(훈습), 심사파(나무), 악도(마실 것).

ปภา สีมา ขมา ชายา,ขตฺติยา สกฺขรา สุรา;

โทลา ตุลา สิลา ลีลา,ลาเล’ลา เมขลา กลา.

광명, 구역(계), 인내, 아내; 크샤트리아, 설탕(자갈), 술; 그네, 저울, 바위, 유희; 카드다몬, 카드다몬, 허리띠, 예술.

วฬวา’ลมฺพุสา มูสา, มญฺชูสา สุลสา ทิสา;

นาสา ชุณฺหา คุหา อีหา, ลสิกา วสุธาทโย.

암말, 알람부사(식물), 쥐, 보석상자, 술라사(인명), 방향; 코, 달빛, 동굴, 노력, 림프(진물), 대지 등이다.

อมฺมาทีนํ อาลปเนว รูปเภโท. อมฺมา, อมฺมา อมฺมาโย.

ammā(어머니) 등은 호격에서만 형태의 변화가 있다. ammā(어머니여), ammā, ammāyo.

คสฺส ‘‘ฆเต จา’’ติ เอกาเร สมฺปตฺเต –

Gas(호격 단수)에 대해 'ghate ca'에 의해 ekāra(e)가 될 상황에서 -

๑๘๑. น อมฺมาทิโต.

181. ammā 등의 단어 뒤에서는 [ekāra가] 되지 않는다.

อมฺมา อนฺนาอิจฺเจวมาทิโต ปรสฺส คสฺส อาลปเนกวจนสฺส น เอการตฺตํ โหติ. ‘‘อากาโร วา’’ติ รสฺสตฺตํ.

ammā, annā 등의 뒤에 오는 호격 단수 Gas는 ekāra가 되지 않는다. 'ākāro vā'에 의해 단음화가 된다.

โภติ อมฺม โภติ อมฺมา, โภติโย อมฺมา อมฺมาโย. เอวํ อนฺนา, อนฺนา อนฺนาโย, โภติ อนฺน โภติ อนฺนา, โภติโย อนฺนา อนฺนาโย. อมฺพา[Pg.84], อมฺพา อมฺพาโย, โภติ อมฺพ โภติ อมฺพา, โภติโย อมฺพา อมฺพาโย อิจฺจาทิ.

bhoti amma, bhoti ammā, bhotiyo ammā ammāyo. 이와 같이 annā(어머니), annā, annāyo, bhoti anna, bhoti annā, bhotiyo annā, annāyo; ambā, ambā, ambāyo, bhoti amba, bhoti ambā, bhotiyo ambā, ambāyo 등이다.

อาการนฺตํ.

이상 ākāra(ā)로 끝나는 명사이다.

อิการนฺโต อิตฺถิลิงฺโค รตฺติสทฺโท;

ตเถว สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป, รตฺติ.

ikāra(i)로 끝나는 여성 명사 ratti(밤) 단어; 그와 같이 Si 등의 격어미가 결합하고, Si가 탈락하여 ratti가 된다.

พหุวจเน ‘‘สญฺญา, อิวณฺณุวณฺณา’’ติ จ วตฺตเต.

복수에서 'saññā'와 'ivaṇṇuvaṇṇā'가 적용된다.

๑๘๒. เต อิตฺถิขฺยา โป.

182. 여성 명칭으로 불리는 그것들은 Pa(빠-명칭)이다.

อิตฺถิยา อาขฺยา สญฺญา อิตฺถิขฺยา, ลิงฺคสฺสนฺตา เต อิวณฺณุวณฺณา ยทา อิตฺถิขฺยา, ตทา ปสญฺญา โหนฺตีติ ปสญฺญายํ ‘‘ฆปโต จา’’ติอาทินา โยโลโป, ‘‘โยสุ กต’’อิจฺจาทินา ทีโฆ. รตฺตี รตฺติโย รตฺโย วา, เห รตฺติ, เห รตฺตี เห รตฺติโย.

여성을 나타내는 명칭이 itthikhyā이다. 명사의 어미가 i, u 계열이면서 여성 명칭일 때, 그때 그것들은 Pa라는 명칭을 얻는다. Pa 명칭이 있을 때 'ghapato ca' 등에 의해 Yo가 탈락하고, 'yosu kata' 등에 의해 장음화된다. rattī, rattiyo 또는 ratyo. 호격은 he ratti, he rattī, he rattiyo이다.

‘‘อํโม’’ติอาทินา นิคฺคหีตํ, รตฺตึ, รตฺตี รตฺติโย;

ตติยาทีสุ ‘‘เอกวจนานํ, นาทีน’’นฺติ จ วตฺตเต.

'aṃmo' 등에 의해 닉가히타가 되어 rattiṃ(단수 대격), 복수는 rattī, rattiyo이다. 구격 등에서는 '단수 어미의'와 'nā 등의'가 적용된다.

๑๘๓. ปโต ยา.

183. Pa 뒤에서 yā가 된다.

ปสญฺญโต อิวณฺณุวณฺเณหิ ปเรสํ นาทีนเมกวจนานํ วิภตฺติคณานํ ยาอาเทโส โหติ. รตฺติยา, รตฺตีหิ รตฺตีภิ รตฺติหิ รตฺติภิ, รตฺติยา, รตฺตีนํ รตฺตินํ.

Pa 명칭을 가진 i, u 계열 뒤의 Nā 등 단수 격어미들은 yā로 대치된다. rattiyā(단수 구격/탈격/위격/속격), 복수는 rattīhi, rattībhi, rattihi, rattibhi. rattiyā, 복수는 rattīnaṃ, rattinaṃ.

ปญฺจมิยํ –

제5격(탈격)에서 -

๑๘๔. อมา ปโต สฺมึสฺมานํ วา.

184. Pa 뒤에서 smiṃ과 smā는 선택적으로 aṃ과 ā가 된다.

ปอิจฺเจตสฺมา ปเรสํ สฺมึ สฺมาอิจฺเจเตสํ ยถากฺกมํ อํ อาอาเทสา โหนฺติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท[Pg.85], เตน อุวณฺณนฺตโต น โหนฺติ, อิวณฺณนฺตโตปิ ยถาปโยคํ.

Pa 뒤의 smiṃ과 smā는 각각 순서대로 aṃ과 ā 대치어가 선택적으로 된다. 여기서 vā(선택적)는 제한적 선택의 의미이므로, u로 끝나는 말 뒤에서는 일어나지 않으며, i로 끝나는 말에서도 용례에 따라 일어난다.

‘‘สเร, ยกาโร’’ติ จ วตฺตเต, สีหมณฺฑูกคตีหิ โยวจเนกวจนคฺคหณญฺจ.

'모음 뒤에서 yakāra(y)가 옴'이 적용되며, 사자보법과 개구리 도약법에 의해 Yo(복수)와 단수 어미가 취해진다.

๑๘๕. ปสญฺญสฺส จ.

185. 또한 Pa 명칭을 가진 것에 대해서도 [yakāra가 적용된다].

ปสญฺญสฺส อิวณฺณสฺส โยวจเนกวจนวิภตฺตีนมาเทเส สเร ปเร ยกาโร โหติ. เอตฺถ จ ยการสฺเสวาธิการโต ปสญฺญคฺคหเณน อิวณฺโณว คยฺหติ, จคฺคหณํ ‘‘รตฺโต’’ติอาทีสุ นิวตฺตนตฺถํ. รตฺยา รตฺติยา, รตฺตีหิ รตฺตีภิ รตฺติหิ รตฺติภิ, รตฺติยา, รตฺตีนํ รตฺตินํ. สฺมึวจเน อมาเทสยการาเทสา, รตฺยํ. ‘‘ฆปโต สฺมึ ยํ วา’’ติ ยํอาเทโส, รตฺติยํ.

Pa 명칭을 가진 i음 뒤의 Yo 격어미와 단수 격어미의 대치어인 모음이 올 때 yakāra(y)가 된다. 여기서는 yakāra의 권한 내에서 Pa 명칭을 취함으로써 i음만이 취해지며, 'ca'를 둔 것은 'ratto' 등(u음)을 배제하기 위함이다. ratyā, rattiyā. 복수는 rattīhi, rattībhi, rattihi, rattibhi. rattiyā. 복수는 rattīnaṃ, rattinaṃ. smiṃ 격어미에서는 aṃ 대치와 yakāra 대치가 일어나 ratyaṃ이 된다. 'ghapato smiṃ yaṃ vā'에 의해 yaṃ으로 대치되어 rattiyaṃ이 된다.

อญฺญตฺถ ‘‘อํ, สฺมึ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

다른 곳에서는 'aṃ, smiṃ, vā'가 적용된다.

๑๘๖. อาทิโต โอ จ.

186. ādi 뒤에서는 o도 된다.

อาทิอิจฺเจตสฺมา สฺมึวจนสฺส อํ โออาเทสา โหนฺติ วา. จสทฺเทน อญฺญสฺมาปิ อา อํ โออาเทสา. รตฺยา รตฺตึ รตฺโต รตฺติยา, รตฺตีสุ รตฺติสุ.

ādi 뒤에서 smiṃ 격어미는 aṃ 또는 o 대치어가 선택적으로 된다. 'ca'라는 단어에 의해 다른 명사에서도 ā, aṃ, o 대치가 일어난다. ratyā, rattiṃ, ratto, rattiyā(단수 처격), 복수는 rattīsu, rattisu.

เอวมญฺญานิปิ –

이와 같이 다른 것들도 [다음과 같다].

ปตฺติ ยุตฺติ วุตฺติ กิตฺติ, มุตฺติ ติตฺติ ขนฺติ กนฺติ;

สนฺติ ตนฺติ สิทฺธิ สุทฺธิ, อิทฺธิ วุทฺธิ พุทฺธิ โพธิ.

빠띠(patti), 윳띠(yutti), 웃띠(vutti), 낏띠(kitti), 뭇띠(mutti), 띳띠(titti), 칸띠(khanti), 깐띠(kanti), 산띠(santi), 딴띠(tanti), 싣디(siddhi), 숫디(suddhi), 잇디(iddhi), 웃디(vuddhi), 붓디(buddhi), 보디(bodhi).

ภูมิ ชาติ ปีติ สูติ, นนฺทิ สนฺธิ สาณิ โกฏิ;

ทิฏฺฐิ วุฑฺฒิ ตุฏฺฐิ ยฏฺฐิ, ปาฬิ อาฬิ นาฬิ เกฬิ;

สติ มติ คติ จุติ, ธิติ ยุวติ วิกติ.

부미(bhūmi), 자띠(jāti), 삐띠(pīti), 수띠(sūti), 난디(nandi), 산디(sandhi), 사니(sāṇi), 꼬띠(koṭi), 딧띠(diṭṭhi), 웃디(vuḍḍhi), 뚯띠(tuṭṭhi), 얏띠(yaṭṭhi), 빨릴(pāḷi), 알릴(āḷi), 날릴(nāḷi), 껠릴(keḷi), 사띠(sati), 마띠(mati), 가띠(gati), 쭈띠(cuti), 디띠(dhiti), 유와띠(yuvati), 위까띠(vikati).

รติ รุจิ รสฺมิ อสนิ วสนิ โอสธิ องฺคุลิ ธูลิ ทุนฺทุภิ โทณิ อฏวิ ฉวิ อาทีนิ อิการนฺตนามานิ.

라띠(rati), 루찌(ruci), 라스미(rasmi), 아사니(asani), 와사니(vasani), 오사디(osadhi), 앙굴리(aṅguli), 둘리(dhūli), 둔두비(dundubhi), 도니(doṇi), 아따위(aṭavi), 차위(chavi) 등은 i-자로 끝나는 명사들이다.

อิการนฺตํ.

i-자로 끝나는 어간이 끝났다.

อีการนฺโต [Pg.86] อิตฺถิลิงฺโค อิตฺถีสทฺโท;

‘‘อิตฺถ’’อิตีธ ‘‘อิตฺถิยํ, ปจฺจโย’’ติ จ วตฺตเต.

ī-자로 끝나는 여성 명사는 '잇티(itthi)'라는 단어이다. 여기서 'ittha'라는 단어에 '여성형에서(itthiyaṃ)'와 '접미사(paccayo)'가 적용된다.

๑๘๗. นทาทิโต วา อี.

187. 나디(nadī) 등으로 시작하는 어간 뒤에 선택적으로 ī(접미사)가 붙는다.

นทาทิโต วา อนทาทิโต วา อิตฺถิยํ วตฺตมานา ลิงฺคมฺหา อีปฺปจฺจโย โหติ. วาคฺคหณมนทาทิสมฺปิณฺฑนตฺถํ, เตน ปุถุควาทิโต จ อี.

나디(nadī) 그룹의 어간이나 그 외의 어간에서 여성형을 나타낼 때 ī 접미사가 붙는다. '와(vā, 선택적으로)'라는 문구를 사용한 것은 나디 그룹이 아닌 것들을 포함하기 위함이며, 그로 인해 '뿌투(puthu)', '고(go)' 등에서도 ī가 붙는다.

สรโลเป ‘‘กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต’’ติ อสวณฺเณ สมฺปตฺเต ปกติภาโว นามพฺยปเทโส, สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. อิตฺถี, อิตฺถี ‘‘อโฆ รสฺส’’นฺติอาทินา รสฺสตฺตํ, อิตฺถิโย. สมฺโพธเน ‘‘ฌลปา รสฺส’’นฺติ รสฺสตฺตํ. โภติ อิตฺถิ, โภติโย อิตฺถี อิตฺถิโย.

모음이 생략될 때 'kvacāsavaṇṇaṃ lutte'라는 규칙에 따라 서로 다른 모음이 올 경우 본래의 형태(pakatibhāvo)를 유지하며 명칭을 부여하고, 'si' 등의 격변화가 발생한다. 잇티(itthī), [복수형에서는] 'agho rassa' 등의 규칙에 의해 짧아져 잇티요(itthiyo)가 된다. 호격에서는 'jhalapā rassa' 규칙으로 짧아진다. 보띠 잇티(bhoti itthi), 보띠요 잇티(bhotiyo itthī), 잇티요(itthiyo).

ทุติเยกวจเน ‘‘ฆปโต สฺมึ ยํ วา’’ติ อิโต ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

대격 단수에서는 'ghapato smiṃ yaṃ vā'라는 규칙으로부터 '와(vā, 선택적으로)'라는 단어가 적용된다.

๑๘๘. อํ ยมีโต ปสญฺญโต.

188. 빠산냐(pasañña, 여성형 ī) 뒤의 '앙(aṃ)'은 '양(yaṃ)'이 된다.

ปสญฺญโต อีการโต ปรสฺส อํวจนสฺส ยํ โหติ วา. อิตฺถิยํ อิตฺถึ, อิตฺถี อิตฺถิโย, อิตฺถิยา, อิตฺถีหิ อิตฺถีภิ, อิตฺถิยา, อิตฺถีนํ, อิตฺถิยา, อิตฺถีหิ อิตฺถีภิ, อิตฺถิยา, อิตฺถีนํ, อิตฺถิยํ อิตฺถิยา, อิตฺถีสุ.

빠산냐인 ī-자 뒤에 오는 대격 어미 '앙(aṃ)'은 선택적으로 '양(yaṃ)'이 된다. 잇티양(itthiyaṃ), 잇팅(itthiṃ), 잇티(itthī), 잇티요(itthiyo), 잇티야(itthiyā), 잇티히(itthīhi), 잇티비(itthībhi), 잇티야(itthiyā), 잇티낭(itthīnaṃ), 잇티야(itthiyā), 잇티히(itthīhi), 잇티비(itthībhi), 잇티야(itthiyā), 잇티낭(itthīnaṃ), 잇티양(itthiyaṃ), 잇티야(itthiyā), 잇티수(itthīsu).

เอวํ นที, นที. โยโลปาภาเว ‘‘ตโต โยนโม ตู’’ติ เอตฺถ ตุสทฺเทน โยนโมกาโร จ, ‘‘ปสญฺญสฺส จา’’ติ อีการสฺส ยกาโร, ‘‘ยวตํ ตลน’’อิจฺจาทินา ทฺยสฺส ชกาโร, ทฺวิตฺตํ. นชฺโช สนฺทนฺติ, นทิโย.

이와 같이 '나디(nadī)'도 그러하다. '요(yo)' 어미가 생략되지 않을 때 'tato yonamo tū' 규칙에서 '뚜(tu)'라는 단어로 인해 '요' 어미가 '오(o)'로 변하고, 'pasaññassa cā' 규칙으로 ī가 '야(y)'로 변하며, 'yavataṃ talana' 등에 의해 '디(d)+야(y)'가 '자(j)'로 변하고 중복된다. [그 결과] '낫조(najjo)'가 흐른다, [또는] '나디요(nadiyo)'.

เอตฺถ [Pg.87] เจวํ สิชฺฌนฺตานํ นชฺโชอาทีนํ วุตฺติยํ อานตฺตคฺคหณาทินา นิปฺผาทนํ อตฺรช สุคตาทีนํ วิย นิปฺผาทนูปายนฺตรทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

여기서 이와 같이 형성되는 '낫조(najjo)' 등은 주석(vutti)에서 '아낱따(ānatta)' 취급 등을 통해 성립되는데, 이는 '아뜨라자(atraja)', '수가따(sugata)' 등과 같이 다른 형성 방법을 보여주기 위한 것임을 알아야 한다.

เห นทิ, เห นที เห นชฺโช เห นทิโย, นทิยํ นทึ, นที นชฺโช นทิโย.

헤 나디(he nadi), 헤 나디(he nadī), 헤 낫조(he najjo), 헤 나디요(he nadiyo), 나디양(nadiyaṃ), 나딩(nadiṃ), 나디(nadī), 낫조(najjo), 나디요(nadiyo).

อมาทิสุตฺเต อา ปโตติ โยควิภาเคน กฺวจิ นาสานญฺจาตฺตํ, เตน น ชจฺจา วสโล โหติ, ปถพฺยา เอกรชฺเชนาติ อาทิ จ สิชฺฌติ, ปุเร วิย ยการชการาเทสทฺวิตฺตานิ.

아마디(amādi) 규칙에서 'ā pato'라는 구절을 분리하여 적용함으로써 때때로 격어미 '나(nā)' 등이 '아(ā)'로 변한다. 그로 인해 'na jaccā vasalo hoti(태생에 의해 천민이 되는 것이 아니다)', 'pathabyā ekarajjenāti(대지의 유일한 통치권)' 등이 성립하며, 이전처럼 '야(y)', '자(j)'의 치환과 중복이 일어난다.

นชฺชา กตํ นทิยา, นทีหิ นทีภิ, นชฺชา นทิยา, นทีนํ, นชฺชา นทิยา, นทีหิ นทีภิ, นชฺชา นทิยา, นทีนํ, นชฺชํ นทิยํ นทิยา, นทีสุ.

낫자(najjā) 또는 나디야(nadiyā)에 의해 행해진, 나디히(nadīhi), 나디비(nadībhi), 낫자(najjā), 나디야(nadiyā), 나디낭(nadīnaṃ), 낫자(najjā), 나디야(nadiyā), 나디히(nadīhi), 나디비(nadībhi), 낫자(najjā), 나디야(nadiyā), 나디낭(nadīnaṃ), 낫장(najjaṃ), 나디양(nadiyaṃ), 나디야(nadiyā), 나디수(nadīsu).

อญฺเญปิ –

다른 것들도 [다음과 같다].

มหี เวตรณี วาปี, ปาฏลี กทลี ฆฏี;

นารี กุมารี ตรุณี, วารุณี พฺราหฺมณี สขี.

마히(mahī), 웨따라니(vetaraṇī), 와삐(vāpī), 빠딸릴(pāṭalī), 까달릴(kadalī), 가띠(ghaṭī), 나리(nārī), 꾸마리(kumārī), 따루니(taruṇī), 와루니(vāruṇī), 브라흐마니(brāhmaṇī), 사키(sakhī).

คนฺธพฺพี กินฺนรี นาคี, เทวี ยกฺขี อชี มิคี;

วานรี สูกรี สีหี, หํสี กากี จ กุกฺกุฏี –

간답비(gandhabbī), 낀나리(kinnarī), 나기(nāgī), 데위(devī), 약키(yakkhī), 아지(ajī), 미기(migī), 와나리(vānarī), 수까리(sūkarī), 시히(sīhī), 항시(haṃsī), 까끼(kākī), 꾸꿋띠(kukkuṭī).

อิจฺจาทโย อิตฺถีสทฺทสมา.

이러한 것들은 '잇티(itthi)' 단어와 격변화가 같다.

ตเถว มาตุลสทฺทโต อีปฺปจฺจเย กเต –

그와 같이 '마뚤라(mātula)' 단어에 ī 접미사가 붙었을 때—

๑๘๙. มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร.

189. 마뚤라(mātula) 등의 단어 뒤에 ī가 올 때 '아낱따(ānatta)'가 붙는다.

มาตุล อยฺยกวรุณอิจฺเจวมาทีนมนฺโต อานตฺตมาปชฺชเต อีกาเร ปจฺจเย ปเร, อนฺตาเปกฺขายํ ฉฏฺฐี, สรโลปาทิ. มาตุลานี, เอวํ อยฺยกานี, วรุณานี, เสสํ อิตฺถีสทฺทสมํ.

마뚤라(mātula), 아이야까(ayyaka), 와루나(varuṇa) 등의 단어 끝에 ī 접미사가 뒤따를 때 '아낱따(ānatta)'를 취한다. 여기서 소유격은 어미와 관련되며, 모음 생략 등이 일어난다. 마뚤라니(mātulānī), 이와 같이 아이야까니(ayyakānī), 와루나니(varuṇānī)가 되며 나머지는 '잇티(itthi)' 단어와 같다.

อนทาทีสุ [Pg.88] ปุถุสทฺทโต อีปฺปจฺจโย. ‘‘โอ สเร จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน อุการสฺส อวาเทโส. ปุถวี, ปุถวิโย. สสฺมา สฺมึสุ ปุถพฺยา ปุถวิยา, ปุถพฺยา ปุถวิยา, ปุถพฺยํ ปุถวิยํ ปุถวิยา อิจฺจาทิ.

나디 그룹이 아닌 것들 중에서 '뿌투(puthu)' 단어 뒤에 ī 접미사가 붙는다. 'O sare cā' 규칙에서 '짜(ca)'라는 단어로 인해 '우(u)'가 '아와(ava)'로 변한다. 뿌타위(puthavī), 뿌타위요(puthaviyo). 사(sa), 스마(smā), 스밍(smiṃ), 수(su) 어미에서 뿌타뱌(puthabyā), 뿌타위야(puthaviyā), 뿌타뱌(puthabyā), 뿌타위야(puthaviyā), 뿌타뱡(puthabyaṃ), 뿌타위양(puthaviyaṃ), 뿌타위야(puthaviyā) 등이 된다.

โคสทฺทโต ‘‘นทาทิโต วา อี’’ติ อีปฺปจฺจโย. มหาวุตฺตินา วา ‘‘คาว เส’’ติ เอตฺถ คาวอิติ โยควิภาเคน วา โอการสฺส อาวาเทโส. คาวี, คาวี คาวิโย อิจฺจาทิ อิตฺถีสทฺทสมํ.

고(go) 단어에서 'nadādito vā ī' 규칙에 의해 ī 접미사가 붙는다. 마하웃띠(Mahāvutti)에 의하면 'gāva se'에서 '가와(gāva)'라는 규칙의 분리를 통해 선택적으로 '오(o)'가 '아와(āva)'로 변한다. 가위(gāvī), 가위(gāvī), 가위요(gāviyo) 등이며 나머지는 '잇티(itthi)' 단어와 같다.

‘‘มานว’’อิตีธ ‘‘อิตฺถิยํ, วา, อี’’ติ จ วตฺตเต.

마나와(mānava)라는 단어에서 '여성형에서(itthiyaṃ)', '선택적으로(vā)', 'ī'가 적용된다.

๑๙๐. ณว ณิก เณยฺย ณนฺตุหิ.

190. 나와(ṇava), 니까(ṇika), 네이야(ṇeyya), 난뚜(ṇantu) 접미사들로부터.

ณว ณิก เณยฺย ณนฺตุปฺปจฺจยนฺเตหิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ ลิงฺเคหิ อีปฺปจฺจโย โหติ. วาธิกาโร กตฺถจิ นิวตฺตนตฺโถ, สรโลปาทิ. มานวี, เอวํ นาวิกี, เวนเตยฺยี, โคตมี.

나와(ṇava), 니까(ṇika), 네이야(ṇeyya), 난뚜(ṇantu) 접미사로 끝나는 어간들이 여성형을 나타낼 때 ī 접미사가 붙는다. '와(vā)'라는 권한은 어떤 경우에는 배제되며, 모음 생략 등이 일어난다. 마나위(mānavī), 이와 같이 나위끼(nāvikī), 웨나떼이야이(venateyyī), 고따미(gotamī)가 된다.

‘‘คุณวนฺตุ อี’’อิตีธ ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

구나완뚜(guṇavantu)와 ī에서 '와(vā, 선택적으로)'가 적용된다.

๑๙๑. นฺตุสฺส ตมีกาเร.

191. ntu-접미사의 nt는 ī-접미사가 뒤따를 때 t가 된다.

สพฺพสฺเสว นฺตุปฺปจฺจยสฺส ตกาโร โหติ วา อีการปฺปจฺจเย ปเร, อญฺญตฺถ สรโลปาทิ. คุณวตี, คุณวตี คุณวติโย, คุณวนฺตี, คุณวนฺตี คุณวนฺติโย อิจฺจาทิ อิตฺถีสทฺทสมํ.

모든 ntu-접미사의 nt는 ī-접미사가 뒤따를 때 선택적으로 t가 되며, 다른 경우에는 모음 탈락 등이 일어난다. Guṇavatī, guṇavatī guṇavatiyo, guṇavantī, guṇavantī guṇavantiyo 등은 itthī(여성) 단어의 변화와 같다.

เอวํ กุลวตี, สีลวตี, ยสวตี, รูปวตี, สติมตี, โคตฺตมตี.

이와 같이 kulavatī, sīlavatī, yasavatī, rūpavatī, satimatī, gottamatī도 그러하다.

มหนฺตสทฺทโต ‘‘นทาทิโต วา อี’’ติ อีปฺปจฺจโย, นฺตุพฺยปเทโส วิกปฺเปน ตการาเทโส. มหตี มหนฺตี.

Mahanta 단어로부터 'nadādito vā ī'에 의해 ī-접미사가 붙고, ntu-접미사 규정에 따라 선택적으로 t로 대치된다. Mahatī, mahantī.

‘‘ภวนฺต อี’’อิตีธ ‘‘อีกาเร’’ติ วตฺตเต.

'Bhavanta ī' 여기에는 'īkāre(ī-모음이 뒤따를 때)'라는 규정이 적용된다.

๑๙๒. ภวโต [Pg.89] โภโต.

192. Bhavanta가 bhoto가 된다.

สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส โภตาเทโส โหติ อีกาเร อิตฺถิคเต ปเร. สา โภตี, โภตี โภติโย, เห โภติ, เห โภตี โภติโย อิจฺจาทิ.

여성형을 나타내는 ī-모음이 뒤따를 때 모든 bhavanta 단어는 bhota로 대치된다. Sā bhotī, bhotī bhotiyo, he bhoti, he bhotī bhotiyo 등이 있다.

‘‘ภิกฺขุ’’ อิตีธ ‘‘อิตฺถิย’’นฺติ วตฺตเต ‘‘วา’’ติ จ.

'Bhikkhu' 여기에는 'itthiyaṃ(여성형에서)'과 'vā(선택적으로)'가 적용된다.

๑๙๓. ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี.

193. Pati, bhikkhu, rāja 그리고 ī-로 끝나는 단어들 뒤에는 inī-접미사가 붙는다.

ปติ ภิกฺขุ ราช อิจฺเจเตหิ อีการนฺเตหิ จ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ ลิงฺเคหิ อินีปฺปจฺจโย โหติ.

Pati, bhikkhu, rāja 그리고 ī-로 끝나는 단어들이 여성형을 나타낼 때는 inī-접미사가 붙는다.

‘‘สรโลโป’มาเทส’’อิจฺจาทิสุตฺเต ตุคฺคหเณน กฺวจิ ปุพฺพโลปสฺส นิเสธนโต ‘‘วา ปโร อสรูปา’’ติ สรโลโป. ภิกฺขุนี, ภิกฺขุนี ภิกฺขุนิโย อิจฺจาทิ.

'Saralopo'mādesa' 등의 경구에서 tu를 취함으로써 어떤 경우에는 앞의 모음 탈락이 금지되므로, 'vā paro asarūpā'에 의해 (뒤의) 모음이 탈락한다. Bhikkhunī, bhikkhunī bhikkhuniyo 등이다.

คหปติสทฺทโต อินี, ‘‘อตฺต’’มิติ วตฺตเต.

Gahapati 단어로부터 inī-접미사가 붙으며, 'attaṃ(a가 됨)'이 적용된다.

๑๙๔. ปติสฺสินีมฺหิ.

194. inī-접미사가 뒤따를 때 (어근의 끝은) a가 된다.

ปติสทฺทสฺส อนฺโต อตฺตมาปชฺชเต อินีปฺปจฺจเย ปเร. ตเถว ปรสเร ลุตฺเต ‘‘ปุพฺโพ จา’’ติ ทีโฆ, คหปตานี.

inī-접미사가 뒤따를 때 pati 단어의 끝은 a가 된다. 이와 같이 뒤의 모음이 탈락했을 때 'pubbo cā'에 의해 (앞의 a는) 장음이 된다: gahapatānī.

ตเถว ราชสทฺทโต อินี, สรโลปปกติภาวา, ราชินี. อีการนฺเตสุ ทณฺฑีสทฺทโต อินี, สรโลปาทิ, ทณฺฑินี, ทณฺฑินี ทณฺฑินิโย, เอวํ หตฺถินี, เมธาวินี, ตปสฺสินี, ปิยภาณินี อิจฺจาทิ.

이와 같이 rāja 단어로부터 inī-접미사가 붙고, 모음 탈락과 본래 상태 유지에 의해 rājinī가 된다. ī-로 끝나는 것들 중 daṇḍī 단어로부터 inī-접미사가 붙고, 모음 탈락 등에 의해 daṇḍinī, daṇḍinī daṇḍiniyo가 되며, 이와 같이 hatthinī, medhāvinī, tapassinī, piyabhāṇinī 등이 있다.

‘‘โปกฺขรินี’’ อิตีธ ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อิการนการานํ อการณการาเทสา, โปกฺขรณี, โปกฺขรณี. ‘‘ตโต โยนโม ตู’’ติ สุตฺเต ตุคฺคหเณน โยนโมกาโร [Pg.90] จ, อีการสฺส ยกาโร, ‘‘ยวต’’มิจฺจาทิสุตฺเต การคฺคหเณน ณฺยสฺส ญกาโร, ทฺวิตฺตํ. โปกฺขรญฺโญ โปกฺขรณิโย วา อิจฺจาทิ.

'Pokkharinī' 여기에서 'tesu vuddhī' 등에 의해 i와 n이 a와 ṇ으로 대치되어 pokkharaṇī, pokkharaṇī가 된다. 'Tato yonamo tū' 경구에서 tu를 취함으로써 yo-격어미는 o가 되고, ī-모음은 y가 되며, 'yavataṃ' 등의 경구에서 k의 취함에 의해 ṇy는 ñ이 되어 중복된다. Pokkharañño 또는 pokkharaṇiyo 등이다.

วาธิกาโร อนุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตน วิทู ยกฺขาทิโตปิ อินี, ปรจิตฺตวิทุนี, สรโลปรสฺสตฺตานิ, ปรจิตฺตวิทุนี ปรจิตฺตวิทุนิโย, ยกฺขินี ยกฺขินิโย, สีหินี สีหินิโย อิจฺจาทิ.

선택(Vā)의 권한은 언급되지 않은 것들을 포함하는 의미이므로, 그에 따라 vidū, yakkha 등으로부터도 inī-접미사가 붙어 paracittavidunī가 되며, 모음 탈락과 단음화가 일어나 paracittavidunī paracittaviduniyo, yakkhinī yakkhiniyo, sīhinī sīhiniyo 등이 된다.

อีการนฺตํ.

ī-로 끝나는 말의 종료.

อุการนฺโต อิตฺถิลิงฺโค ยาคุสทฺโท.

u-로 끝나는 여성 명사 yāgu(죽) 단어.

ตสฺส รตฺติสทฺทสฺเสว รูปนโย. อมาเทสาทิอภาโวว วิเสโส.

그것의 변화 방식은 ratti 단어와 같다. am-격어미 대치 등이 없는 것만이 차이점이다.

ยาคุ, ยาคู ยาคุโย, เห ยาคุ, เห ยาคู ยาคุโย, ยาคุํ, ยาคู ยาคุโย, ยาคุยา, ยาคูหิ ยาคูภิ ยาคุหิ ยาคุภิ, ยาคุยา, ยาคูนํ ยาคุนํ, ยาคุยา, ยาคูหิ ยาคูภิ ยาคุหิ ยาคุภิ, ยาคุยา, ยาคูนํ ยาคุนํ, ยาคุยํ ยาคุยา, ยาคูสุ ยาคุสุ.

yāgu, yāgū yāguyo, he yāgu, he yāgū yāguyo, yāguṃ, yāgū yāguyo, yāguyā, yāgūhi yāgūbhi yāguhi yāgubhi, yāguyā, yāgūnaṃ yāgunaṃ, yāguyā, yāgūhi yāgūbhi yāguhi yāgubhi, yāguyā, yāgūnaṃ yāgunaṃ, yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu yāgusu.

เอวํ ธาตุ เธนุ กาสุ ททฺทุ กจฺฉุ กณฺฑุ รชฺชุ กเรณุ ปิยงฺคุ สสฺสุอาทีนิ.

이와 같이 dhātu, dhenu, kāsu, daddu, kacchu, kaṇḍu, rajju, kareṇu, piyaṅgu, sassu 등도 그러하다.

มาตุสทฺทสฺส เภโท. ตสฺส ปิตุสทฺทสฺเสว รูปนโย. ‘‘อารตฺต’’มิติ ภาวนิทฺเทเสน อาราเทสาภาเว ‘‘ปโต ยา’’ติ ยาเทโสว วิเสโส.

mātu 단어의 변형이다. 그것의 변화 방식은 pitu 단어와 같다. 'ārattaṃ'이라는 상태 명시에 의해 āra-대치가 없을 때, 'pato yā'에 의한 yā-대치만이 차이점이다.

มาตา, มาตโร, โภติ มาต, โภติ มาตา โภติโย มาตโร, มาตรํ, มาตเร มาตโร, มาตรา มาตุยา มตฺยา, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อุการโลโป[Pg.91], รสฺสตฺตญฺจ. มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ มาตุหิ มาตุภิ, มาตุ มาตุสฺส มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ มาตุนํ, มาตรา มาตุยา, มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ, มาตุ มาตุสฺส มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ มาตุนํ, มาตริ, มาตเรสุ มาตูสุ มาตุสุ.

mātā, mātaro, bhoti māta, bhoti mātā bhotiyo mātaro, mātaraṃ, mātare mātaro, mātarā mātuyā matyā, 'tesu vuddhī' 등에 의해 u-모음 탈락과 단음화가 일어난다. mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi mātuhi mātubhi, mātu mātussa mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ mātunaṃ, mātarā mātuyā, mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi, mātu mātussa mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ mātunaṃ, mātari, mātaresu mātūsu mātusu.

เอวํ ธีตา, ธีตโร, ทุหิตา, ทุหิตโร อิจฺจาทิ.

이와 같이 dhītā, dhītaro, duhitā, duhitaro 등도 그러하다.

อุการนฺตํ.

u-로 끝나는 말의 종료.

อูการนฺโต อิตฺถิลิงฺโค ชมฺพูสทฺโท.

ū-로 끝나는 여성 명사 jambū(염부수) 단어.

ชมฺพู, ชมฺพู ชมฺพุโย, เห ชมฺพุ, เห ชมฺพู ชมฺพุโย, ชมฺพุํ, ชมฺพู ชมฺพุโย อิจฺจาทิ อิตฺถีสทฺทสมํ.

jambū, jambū jambuyo, he jambu, he jambū jambuyo, jambuṃ, jambū jambuyo 등은 itthī 단어의 변화와 같다.

เอวํ วธู จ สรภู, สรพู สุตนู จมู;

วามูรู นาคนาสูรู, สมานิ ขลุ ชมฺพุยา.

이와 같이 vadhū, sarabhū, sarabū, sutanū, camū, vāmūrū, nāganāsūrū는 진실로 jambū와 같다.

อูการนฺตํ.

ū-로 끝나는 말의 종료.

โอการนฺโต อิตฺถิลิงฺโค โคสทฺโท.

오(o)로 끝나는 여성 명사 고(go) 단어이다.

ตสฺส ปุลฺลิงฺคโคสทฺทสฺเสว รูปนโย.

그것의 형태 변화 방식은 남성 명사 고(go) 단어와 같다.

กญฺญา รตฺติ นที อิตฺถี, มาตุลานี จ ภิกฺขุนี;

ทณฺฑินี ยาคุ มาตา จ, ชมฺพู โคติตฺถิสงฺคโห.

카냐(kaññā), 라띠(ratti), 나디(nadī), 이티(itthī), 마뚤라니(mātulānī)와 빅쿠니(bhikkhunī), 단디니(daṇḍinī), 야구(yāgu)와 마따(mātā), 잠부(jambū), 고(go)가 여성 명사의 요약이다.

อิตฺถิลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

여성 명사가 끝났다.

นปุํสกลิงฺค

중성 명사

อถ [Pg.92] นปุํสกลิงฺคานิ วุจฺจนฺเต.

이제 중성 명사들이 설해진다.

อการนฺโต นปุํสกลิงฺโค จิตฺตสทฺโท.

아(a)로 끝나는 중성 명사 찟따(citta) 단어이다.

ปุเร วิย สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘‘จิตฺต สิ’’ อิตีธ –

이전과 같이 시(si) 등의 격 변화 접미사가 결합하여, 여기 '찟따 시(citta si)'에서 –

‘‘นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจ’’นฺติ จ วตฺตเต.

“중성 명사들로부터, 아(a) 뒤에는 항상”이라는 규칙이 적용된다.

๑๙๕. สึ.

195. 싱(Siṃ).

สิ, อํอิติ ทฺวิปทมิทํ. อการนฺเตหิ นปุํสกลิงฺเคหิ ปรสฺส สิวจนสฺส อํ โหติ นิจฺจํ. สรโลปปกติภาวาทิ, จิตฺตํ.

이것은 시(si)와 암(aṃ)이라는 두 단어이다. 아(a)로 끝나는 중성 명사들 뒤에 오는 시(si) 격 변화 접미사는 항상 암(aṃ)이 된다. 모음 생략과 본래 형태 유지 등을 거쳐 찟땅(cittaṃ)이 된다.

พหุวจเน ‘‘โยนํ นิ นปุํสเกหี’’ติ วตฺตเต.

복수형에서는 “중성 명사들로부터 요(yo) 접미사들에 니(ni)가 온다”는 규칙이 적용된다.

๑๙๖. อโต นิจฺจํ.

196. 아(a) 뒤에는 항상.

อการนฺเตหิ นปุํสกลิงฺเคหิ โยนํ นิจฺจํ นิ โหติ. ‘‘สพฺพโยนีนมาเอ’’ติ นิสฺส วา อากาโร. อญฺญตฺถ ‘‘โยสุ กต’’อิจฺจาทินา ทีโฆ. จิตฺตา จิตฺตานิ.

아(a)로 끝나는 중성 명사들 뒤에서 요(yo) 접미사들은 항상 니(ni)가 된다. “모든 요(yo) 접미사들에 아(ā)나 에(e)가 온다”는 규칙에 의해 니(ni) 대신에 아(ā)가 오기도 한다. 그 밖의 경우에는 “요(yo) 접미사들에서 이루어진” 등의 규칙에 의해 장음화된다. 찟따(cittā), 찟따니(cittāni)가 된다.

โยนํ นิภาเว จาเอตฺเต, สิทฺเธปิ อวิเสสโต;

‘‘อโต นิจฺจ’’นฺติ อารมฺภา, อาเอตฺตํ กฺวจิเทวิธ.

요(yo) 접미사들이 니(ni)가 되고 에(e)가 되는 것이 차별 없이 성립하더라도, “아(a) 뒤에는 항상”이라는 규칙을 시작함으로 인해, 여기서는 아(ā)와 에(e)의 상태가 때때로 나타난다.

อาลปเน คโลโป. เห จิตฺต, เห จิตฺตา จิตฺตานิ, ทุติยายํ นิสฺส วิกปฺเปเนกาโร. จิตฺตํ, จิตฺเต จิตฺตานิ. เสสํ ปุริสสทฺเทน สมํ.

호격에서 가(ga)가 생략된다. 헤 찟따(he citta), 헤 찟따(he cittā), 찟따니(cittāni). 대격에서 니(ni) 대신에 선택적으로 에(e)가 온다. 찟땅(cittaṃ), 찟떼(citte), 찟따니(cittāni). 나머지는 푸리사(purisa) 단어와 같다.

เอวมญฺญานิปิ –

이와 같이 다른 단어들도 그러하다. –

ปุญฺญ ปาป ผล รูป สาธนํ,โสต ฆาน สุข ทุกฺข การณํ;

ทาน สีล ธน ฌาน โลจนํ,มูล กูล พล ชาลมงฺคลํ.

뿐냐(puñña, 공덕), 빠빠(pāpa, 악), 팔라(phala, 과보), 루빠(rūpa, 형색), 사다나(sādhana, 성취), 소따(sota, 귀), 가나(ghāna, 코), 수카(sukha, 행복), 둑카(dukkha, 고통), 까라나(kāraṇa, 원인), 다나(dāna, 보시), 실라(sīla, 지계), 다나(dhana, 재물), 자나(jhāna, 선정), 로짜나(locana, 눈), 물라(mūla, 뿌리), 꿀라(kūla, 언덕), 발라(bala, 힘), 잘라(jāla, 그물), 망갈라(maṅgala, 축복).

นฬิน [Pg.93] ลิงฺค มุข’งฺค ชล’มฺพุชํ,ปุลิน ธญฺญ หิรญฺญ ปทา’มตํ;

ปทุม วณฺณ สุสาน วนา’ยุธํ,หทย จีวร วตฺถ กุลิ’นฺทฺริยํ.

날리나(naḷina, 연꽃), 링가(liṅga, 성/표식), 무카(mukha, 입/얼굴), 앙가(aṅga, 몸의 부분), 잘라(jala, 물), 암부자(ambuja, 연꽃), 뿔리나(pulina, 모래톱), 단냐(dhañña, 곡물), 히란냐(hirañña, 금), 빠다(pada, 단어/발), 아마따(amata, 불사), 빠두마(paduma, 연꽃), 완나(vaṇṇa, 색), 수사나(susāna, 묘지), 와나(vana, 숲), 아유다(āyudha, 무기), 하다야(hadaya, 심장), 찌와라(cīvara, 가사), 왓따(vattha, 옷), 꿀라(kula, 가문), 인드리아(indriya, 감관).

นยน วทน ยาโน’ทาน โสปาน ปานํ,ภวน ภุวน โลหา’ลาต ตุณฺฑ’ณฺฑ ปีฐํ;

กรณ มรณ ญาณา’รมฺมณา’รญฺญ ตาณํ,จรณ นคร ตีรจฺฉตฺต ฉิทฺโท’ทกานิ –

나야나(nayana, 눈), 와다나(vadana, 얼굴), 야나(yāna, 탈것), 우다나(udāna, 감흥어), 소빠나(sopāna, 계단), 빠나(pāna, 음료), 바와나(bhavana, 거처), 부와나(bhuvana, 세상), 로하(loha, 금속), 알라따(alāta, 횃불), 뚠다(tuṇḍa, 부리), 안다(aṇḍa, 알), 삐타(pīṭha, 의자/단), 까라나(karaṇa, 행함), 마라나(maraṇa, 죽음), 냐나(ñāṇa, 지혜), 아람마나(ārammaṇa, 대상), 아란냐(arañña, 숲), 따나(tāṇa, 보호), 짜라나(caraṇa, 행실), 나가라(nagara, 도시), 띠라(tīra, 기슭), 찻따(chatta, 우산), 칫다(chidda, 구멍), 우다까(udaka, 물) –

อิจฺจาทีนิ.

이와 같은 것들이 있다.

กมฺมสทฺทสฺส ตติเยกวจนาทีสุ รูปเภโท.

깜마(kamma) 단어의 격 변화는 제3격 단수 등에서 형태의 차이가 있다.

กมฺมํ, กมฺมา กมฺมานิ, เห กมฺม, เห กมฺมา กมฺมานิ, กมฺมํ, กมฺเม กมฺมานิ.

깜망(kammaṃ), 깜마(kammā), 깜마니(kammāni), 헤 깜마(he kamma), 헤 깜마(he kammā), 깜마니(kammāni), 깜망(kammaṃ), 깜메(kamme), 깜마니(kammāni).

‘‘วา, อุ, นามฺหิ, จา’’ติ จ วตฺตเต.

“선택적으로, 우(u), 나(nā)에서, 그리고”라는 규칙이 적용된다.

๑๙๗. อ กมฺมนฺตสฺส จ.

197. 깜마(kamma)의 끝부분의 아(a)와.

กมฺมสทฺทนฺตสฺส อุการ อการาเทสา โหนฺติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อนฺตคฺคหเณน ถามทฺธาทีนมนฺตสฺสปิ อุตฺตํ. จสทฺทคฺคหเณน ยุว มฆวานมนฺตสฺส อา โหติ กฺวจิ นา สุอิจฺเจเตสุ. กมฺมุนา กมฺมนา กมฺเมน วา, กมฺเมหิ กมฺเมภิ.

깜마(kamma) 단어의 끝에 제3격 나(nā)가 올 때 선택적으로 우(u)나 아(a)로의 대치가 일어난다. ‘끝(anta)’이라는 표현을 포함함으로써 따마(thāma), 앗다(addha) 등의 끝부분도 우(u)가 된다. ‘짜(ca)’라는 단어를 포함함으로써 유와(yuva), 마가와(maghava)의 끝부분이 나(nā), 수(su) 등에서 때때로 아(ā)가 된다. 깜무나(kammunā), 깜마나(kammanā) 또는 깜메나(kammena)가 되며, 복수는 깜메히(kammehi), 깜메비(kammebhi)가 된다.

สสฺมาสุ ‘‘อุ นามฺหิ จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน ปุม กมฺมถามนฺตสฺส จุกาโร วา สสฺมาสูติ อุตฺตํ. กมฺมุโน กมฺมสฺส, กมฺมานํ, กมฺมุนา กมฺมา กมฺมมฺหา กมฺมสฺมา, กมฺเมหิ กมฺเมภิ, กมฺมุโน กมฺมสฺส, กมฺมานํ.

사(sa)와 스마(smā)에서, “우 남히 짜(u nāmhi cā)”에 있는 짜(ca) 단어에 의해 남성 명사 깜마(kamma)와 따마(thāma)의 끝부분이 사(sa)와 스마(smā)에서 선택적으로 우(u)가 되는 것을 우따(utta, u-화)라고 한다. 깜무노(kammuno), 깜맛사(kammassa), 깜마낭(kammānaṃ), 깜무나(kammunā), 깜마(kammā), 깜맘하(kammamhā), 깜맛스마(kammasmā), 깜메히(kammehi), 깜메비(kammebhi), 깜무노(kammuno), 깜맛사(kammassa), 깜마낭(kammānaṃ)이 된다.

สฺมึวจเน ‘‘พฺรหฺมโต ตุ สฺมึนี’’ติ เอตฺถ ตุสทฺเทน กฺวจิ นิ โหติ. กมฺมนิ กมฺเม กมฺมมฺหิ กมฺมสฺมึ, กมฺเมสุ.

제7격 스밍(smiṃ)에서, “브라마(brahma)로부터는 스밍(smiṃ) 대신 니(ni)가 온다”는 규칙의 뚜(tu) 단어에 의해 때때로 니(ni)가 온다. 깜마니(kammani), 깜메(kamme), 깜맘히(kammamhi), 깜맛스밍(kammasmiṃ), 깜메수(kammesu)가 된다.

เอวํ [Pg.94] ถามุนา ถาเมน ถามสา วา, ถามุโน ถามสฺส, ถามุนา ถามา. อทฺธุนา, อทฺธุโน อิจฺจาทิ ปุริมสมํ.

이와 같이 따무나(thāmunā), 따메나(thāmena) 또는 따마사(thāmasā), 따무노(thāmuno), 따맛사(thāmassa), 따무나(thāmunā), 따마(thāmā)가 된다. 앗두나(addhunā), 앗두노(addhuno) 등은 앞의 것과 같다.

คุณวนฺตุ สิ, ‘‘สวิภตฺติสฺส, นฺตุสฺส, สิมฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

구나완뚜(guṇavantu) 뒤에 시(si)가 올 때, “격 변화 접미사와 함께, 은뚜(ntu)의, 시(si)에서”라는 규칙이 적용된다.

๑๙๘. อํ นปุํสเก.

198. 중성에서 [si 격변화는] aṃ이 된다.

นปุํสเก วตฺตมานสฺส ลิงฺคสฺส สมฺพนฺธิโน นฺตุปฺปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อํ โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. คุณวํ จิตฺตํ.

중성에 있는 어간에 연결된 ntu 접미사가 격변화와 함께 si 격변화에서 aṃ이 된다. [예:] Guṇavaṃ cittaṃ(덕이 있는 마음).

โยมฺหิ ‘‘นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จา’’ติ อตฺตํ, อิกาโร จ. คุณวนฺติ, คุณวนฺตานิ, เสสํ เญยฺยํ.

yo 격변화에서 'ntussanto yosu cā'라는 규칙에 의해 a가 되고, i가 [덧붙여]진다. Guṇavanti, guṇavantāni, 나머지는 이와 같이 알아야 한다.

คจฺฉนฺต สิ, ‘‘สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อ’’มิติ อํ. คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตานิ.

Gacchanta 어간 뒤에 si가 올 때, 'simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ'이라는 규칙에 의해 aṃ이 된다. Gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchantā, gacchantāni.

อการนฺตํ.

a-말음(끝소리) 명사 [끝].

อาการนฺโต นปุํสกลิงฺโค อสฺสทฺธาสทฺโท.

ā-말음 중성 명사인 assaddhā-단어.

‘‘อสฺสทฺธา’’อิติ ฐิเต –

'Assaddhā'가 위치할 때—

‘‘สมาสสฺสา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘สโร รสฺโส นปุํสเก’’ติ สมาสนฺตสฺส รสฺสตฺตํ, สมาสตฺตา นามพฺยปเทโส, สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. เสสํ จิตฺตสมํ.

'Samāsassa'를 적용하여 'saro rasso napuṃsake'에 의해 복합어 끝의 모음이 단모음화되고, 복합어이기에 명사로 명명되며, si 등의 격변화가 생긴다. 나머지는 citta-단어와 같다.

อสฺสทฺธํ กุลํ, อสฺสทฺธา อสฺสทฺธานิ กุลานิ อิจฺจาทิ.

Assaddhaṃ kulaṃ, assaddhā, assaddhāni kulāni 등이 그러하다.

ตถา มุขนาสิกาสทฺโท. ตสฺส ทฺวนฺเทกตฺตา สพฺพตฺเถกวจนเมว. มุขนาสิกํ, เห มุขนาสิก, มุขนาสิกํ, มุขนาสิเกน อิจฺจาทิ.

mukhanāsika-단어도 이와 같다. 그것은 [입과 코의] 집합 복합어(dvandekatta)이기에 모든 격에서 단수형만 가진다. Mukhanāsikaṃ, he mukhanāsika, mukhanāsikaṃ, mukhanāsikena 등이다.

อาการนฺตํ.

ā-말음 명사 [끝].

อิการนฺโต [Pg.95] นปุํสกลิงฺโค อฏฺฐิสทฺโท.

i-말음 중성 명사인 aṭṭhi-단어.

สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป, อฏฺฐิ.

si 등의 격변화가 생기고 si가 생략되어 aṭṭhi가 된다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

'Vā'(선택적으로)라는 규칙이 적용된다.

๑๙๙. โยนํ นิ นปุํสเกหิ.

199. 중성 명사 뒤의 yo 격변화는 ni가 된다.

นปุํสกลิงฺเคหิ ปเรสํ สพฺเพสํ โยนํ นิ โหติ วา.

중성 명사들 뒤에 오는 모든 yo 격변화는 선택적으로 ni가 된다.

อฏฺฐีนิ, อญฺญตฺถ นิจฺจํ โยโลโป, ทีโฆ จ, อฏฺฐี, ตถา เห อฏฺฐิ, เห อฏฺฐี อฏฺฐีนิ, อฏฺฐึ, อฏฺฐี อฏฺฐีนิ, อฏฺฐินา อิจฺจาทิ อคฺคิสทฺทสมํ.

Aṭṭhīni, 다른 경우에는 항상 yo가 생략되고 장모음화되어 aṭṭhī가 된다. 또한 he aṭṭhi, he aṭṭhī, aṭṭhīni, aṭṭhiṃ, aṭṭhī, aṭṭhīni, aṭṭhinā 등이며 나머지는 aggi-단어와 같다.

เอวํ สตฺถิ ทธิ วาริ อกฺขิ อจฺฉิ อจฺจิ อิจฺจาทีนิ.

이와 같이 satthi, dadhi, vāri, akkhi, acchi, acci 등도 그러하다.

อิการนฺตํ.

i-말음 명사 [끝].

อีการนฺโต นปุํสกลิงฺโค สุขการีสทฺโท.

ī-말음 중성 명사인 sukhakārī-단어.

‘‘สุขภารี สิ’’ อิตีธ อนปุํสกตฺตาภาวา สิสฺมิมฺปิ ‘‘อโฆ รสฺส’’มิจฺจาทินา รสฺสตฺตํ, สิโลโป. สุขการิ ทานํ, สุขการี สุขการีนิ, เห สุขการิ, เห สุขการี เห สุขการีนิ, สุขการินํ สุขการึ, สุขการี สุขการีนิ.

'Sukhabhārī si'에서 이것은 중성이 아닌 것이 아니므로(즉, 중성이므로) si 격변화에서도 'agho rassa' 등에 의해 단모음화되고 si가 생략된다. Sukhakāri dānaṃ, sukhakārī, sukhakārīni, he sukhakāri, he sukhakārī, he sukhakārīni, sukhakārinaṃ, sukhakāriṃ, sukhakārī, sukhakārīni이다.

เสสํ ทณฺฑีสทฺทสมํ. เอวํ สีฆยายีอาทีนิ.

나머지는 daṇḍī-단어와 같다. 이와 같이 sīghayāyī 등도 그러하다.

อีการนฺตํ.

ī-말음 명사 [끝].

อุการนฺโต นปุํสกลิงฺโค อายุสทฺโท. ตสฺส อฏฺฐิสทฺทสฺเสว รูปนโย.

u-말음 중성 명사인 āyu-단어. 이것의 형태 변화 방식은 aṭṭhi-단어와 같다.

อายุ, อายู อายูนิ, เห อายุ, เห อายู เห อายูนิ, อายุํ, อายู อายูนิ, อายุนา อายุสาติ [Pg.96] มโนคณาทิตฺตา สิทฺธํ. อายูหิ อายูภิ, อายุโน อายุสฺส, อายูนมิจฺจาทิ.

Āyu, āyū, āyūni, he āyu, he āyū, he āyūni, āyuṃ, āyū, āyūni, āyunā이며, āyusā는 마노군(manogaṇa) 등에 속함으로 인해 성립된다. Āyūhi, āyūbhi, āyuno, āyussa, āyūnaṃ 등이다.

เอวํ จกฺขุ วสุ ธนุ ทารุ ติปุ มธุ หิงฺคุ สิคฺคุ วตฺถุ มตฺถุ ชตุ อมฺพุ อสฺสุอาทีนิ.

이와 같이 cakkhu, vasu, dhanu, dāru, tipu, madhu, hiṅgu, siggu, vatthu, matthu, jatu, ambu, assu 등도 그러하다.

อุการนฺตํ.

u-말음 명사 [끝].

อูการนฺโต นปุํสกลิงฺโค โคตฺรภูสทฺโท.

ū-말음 중성 명사인 gotrabhū-단어.

โคตฺรภู สิ, นปุํสกตฺตา รสฺสตฺตํ, สิโลโป. โคตฺรภุ จิตฺตํ, โคตฺรภู โคตฺรภูนิ, เห โคตฺรภุ, เห โคตฺรภู เห โคตฺรภูนิ, โคตฺรภุํ, โคตฺรภู โคตฺรภูนิ, โคตฺรภุนา อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเค อภิภูสทฺทสมํ.

Gotrabhū 뒤에 si가 올 때, 중성임으로 인해 단모음화되고 si가 생략된다. Gotrabhu cittaṃ, gotrabhū, gotrabhūni, he gotrabhu, he gotrabhū, he gotrabhūni, gotrabhuṃ, gotrabhū, gotrabhūni, gotrabhunā 등이며 남성 abhibhū-단어와 같다.

เอวํ อภิภู สยมฺภู ธมฺมญฺญูอาทีนิ.

이와 같이 abhibhū, sayambhū, dhammaññū 등도 그러하다.

อูการนฺตํ.

ū-자로 끝나는 것.

โอการนฺโต นปุํสกลิงฺโค จิตฺตโคสทฺโท.

o-자로 끝나는 중성 명사인 찟따고(cittago) 명사이다.

‘‘จิตฺตา คาโว อสฺส กุลสฺสา’’ติ อตฺเถ พหุพฺพีหิสมาเส กเต ‘‘สโร รสฺโส นปุํสเก’’ติ โอการสฺส ฐานปฺปยตนาสนฺนตฺตา รสฺสตฺตมุกาโร, สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป. จิตฺตคุ กุลํ, จิตฺตคู จิตฺตคูนิ อิจฺจาทิ อายุสทฺทสมํ.

“이 가문에는 알록달록한 소들이 있다”는 의미에서 바훕비히(bahubbīhi) 합성어가 만들어졌을 때, “중성에서는 모음을 짧게 한다”는 규칙에 의해 o-자가 조음 위치와 노력의 유사함 때문에 단모음 u-가 된다. si 등의 격변화가 발생하고, si는 탈락한다. Cittagu kulaṃ(찟따구 가문), cittagū, cittagūni 등은 아유(āyu) 명사와 변화가 같다.

โอการนฺตํ.

o-자로 끝나는 것.

จิตฺตํ กมฺมญฺจ อสฺสทฺธ-มถฏฺฐิ สุขการิ จ;

อายุ โคตฺรภู ธมฺมญฺญู, จิตฺตคูติ นปุํสเก.

찟따(citta), 깜마(kamma), 앗삿다(assaddha), 앗티(aṭṭhi), 수카까리(sukhakāri), 아유(āyu), 고뜨라부(gotrabhū), 담망뉴(dhammaññū), 찟따구(cittagū) 등은 중성이다.

นปุํสกลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

중성이 끝났다.

สพฺพนาม

대명사(sabbanāma).

อถ [Pg.97] สพฺพนามานิ วุจฺจนฺเต.

이제 대명사들이 설해진다.

สพฺพ, กตร, กตม, อุภย, อิตร, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม, ปุพฺพ, ปร, อปร, ทกฺขิณ, อุตฺตร, อธร, ย, ต, เอต, อิม, อมุ, กึ, เอก, อุภ, ทฺวิ, ติ, จตุ, ตุมฺห, อมฺห อิติ สตฺตวีสติ สพฺพนามานิ, ตานิ สพฺพนามตฺตา ติลิงฺคานิ.

삽바(sabba), 까따라(katara), 까따마(katama), 우바야(ubhaya), 이따라(itara), 안냐(añña), 안냐따라(aññatara), 안냐따마(aññatama), 뿝바(pubba), 빠라(para), 아빠라(apara), 닥끼나(dakkhiṇa), 웃따라(uttara), 아다라(adhara), 야(ya), 따(ta), 에따(eta), 이마(ima), 아무(amu), 낑(kiṃ), 에까(eka), 우바(ubha), 드위(dvi), 띠(ti), 쨔뚜(catu), 뚬하(tumha), 암하(amha)의 27가지 대명사가 있으며, 이들은 대명사이므로 세 가지 성(三性)을 가진다.

ตตฺถ สพฺพสทฺโท นิรวเสสตฺโถ, โส ยทา ปุลฺลิงฺควิสิฏฺฐตฺถาภิธายี, ตทา รูปนโย. ปุเร วิย สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘‘โส’’ติ สิสฺส โอกาโร, สรโลปปรนยนานิ. สพฺโพ ชโน.

거기서 삽바(sabba)라는 단어는 ‘남김없음’의 의미를 지니며, 그것이 남성형의 특정한 의미를 나타낼 때의 변화 방식은 다음과 같다. 이전과 같이 si 등의 격변화가 발생하고, “so”라는 규칙에 의해 si가 o로 변하며, 모음 탈락과 뒤로 옮김이 일어난다. Sabbo jano(모든 사람).

พหุวจเน ‘‘สพฺพ โย’’ อิตีธ ‘‘ปรสมญฺญา ปโยเค’’ติ สพฺพาทีนํ สพฺพนามสญฺญา.

복수형에서 “sabba yo”일 때, “다른 명칭이 적용됨”이라는 규칙에 의해 삽바(sabba) 등은 대명사라는 명칭(sabbanāmasaññā)을 얻는다.

‘‘โย’’ติ วตฺตเต.

“yo”라는 용어가 이어진다.

๒๐๐. สพฺพนามการเต ปฐโม.

200. 대명사의 a-자로부터 주격(yo)이 변화한다.

สพฺเพสํ อิตฺถิปุมนปุํสกานํ นามานิ สพฺพนามานิ, เตสํ สพฺเพสํ สพฺพนามสญฺญานํ ลิงฺคานํ อการโต ปโร ปฐโม โย เอตฺตมาปชฺชเต. สพฺเพ ปุริสา.

모든 여성, 남성, 중성의 명칭이 대명사이다. 대명사라는 명칭을 가진 그 모든 성(性)의 a-자 뒤에 오는 첫 번째 격인 yo는 e-자로 변한다. Sabbe purisā(모든 사람들).

อการโตติ กึ? สพฺพา อมู.

“a-자로부터”라고 한 이유는 무엇인가? Sabbā(여성형), amū(저것들) 때문이다.

เห สพฺพ สพฺพา, เห สพฺเพ, สพฺพํ, สพฺเพ, สพฺเพน, สพฺเพหิ สพฺเพภิ.

He sabba, sabba(호격 단수), he sabbe(호격 복수), sabbaṃ(대격 단수), sabbe(대격 복수), sabbena(구격 단수), sabbehi, sabbebhi(구격 복수).

จตุตฺเถกวจเน อายาเทเส สมฺปตฺเต –

단수 위격(4격)에서 ā-치환이 적용될 때—

‘‘อโต, อา เอ, สฺมาสฺมึนํ, อาย จตุตฺเถกวจนสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

“ato, ā e, smāsmiṃnaṃ, āya catutthekavacanassa”라는 규칙들이 이어진다.

๒๐๑. ตโย [Pg.98] เนว จ สพฺพนาเมหิ.

201. 대명사들로부터는 그 세 가지가 결코 일어나지 않는다.

อการนฺเตหิ สพฺพนาเมหิ ปเรสํ สฺมา สฺมึ อิจฺเจเตสํ, จตุตฺเถกวจนสฺส จ อา เอ อายอิจฺเจเต อาเทสา เนว โหนฺตีติ อายาเทสาภาโว. จคฺคหณํ กตฺถจิ ปฏิเสธนิวตฺตนตฺถํ, เตน ปุพฺพาทีหิ สฺมา สฺมึนํ อา เอ จ โหนฺติ. สพฺพสฺส.

a-자로 끝나는 대명사들 뒤에 오는 smā, smiṃ 그리고 단수 위격(4격)에 대해서는 ā, e, āya라는 치환이 결코 일어나지 않으므로 ā-치환 등은 없다. ca를 사용한 것은 어떤 경우에는 금지를 피하기 위함이며, 그로 인해 뿝바(pubba) 등으로부터는 smā, smiṃ 대신 ā, e가 되기도 한다. Sabbassa(모든 것의/모든 것을 위해).

‘‘อกาโร, เอ’’ติ จ วตฺตเต.

“akāro, e”라는 용어가 이어진다.

๒๐๒. สพฺพนามานํ นํมฺหิ จ.

202. 대명사들의 naṃ 격에서도 적용된다.

สพฺเพสํ สพฺพนามานํ อกาโร เอตฺตมาปชฺชเต นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

모든 대명사의 a-자는 naṃ 격변화가 올 때 e-자로 변한다.

‘‘สพฺพนามโต’’ติ จ วตฺตเต.

“대명사로부터”라는 용어가 이어진다.

๒๐๓. สพฺพโต นํ สํสานํ.

203. 모든 (대명사) 뒤의 naṃ은 saṃ과 sānaṃ이 된다.

สพฺพโต สพฺพนามโต ปรสฺส นํวจนสฺส สํ สานํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.

모든 대명사 뒤에 오는 naṃ 어미는 saṃ과 sānaṃ으로 치환된다.

สพฺเพสํ สพฺเพสานํ, สพฺพสฺมา สพฺพมฺหา, สพฺเพหิ สพฺเพภิ, สพฺพสฺส, สพฺเพสํ สพฺเพสานํ, สพฺพสฺมึ สพฺพมฺหิ, สพฺเพสุ.

Sabbesaṃ, sabbesānaṃ, sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi, sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ, sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu.

อิตฺถิยํ ‘‘อิตฺถิยมโต อาปฺปจฺจโย’’ติ อาปฺปจฺจโย. อญฺญํ กญฺญาสทฺทสมํ อญฺญตฺร ส นํ สฺมึวจเนหิ. สพฺพา ปชา, สพฺพา สพฺพาโย, เห สพฺเพ, เห สพฺพา สพฺพาโย, สพฺพํ, สพฺพา สพฺพาโย, สพฺพาย, สพฺพาหิ สพฺพาภิ.

여성형에서는 “여성형 a-자로부터 ā-접사”라는 규칙에 의해 ā-접사가 붙는다. sa, naṃ, smiṃ 어미를 제외하고는 깐냐(kaññā) 명사와 변화가 같다. Sabbā pajā(모든 중생), sabbā, sabbāyo, he sabbe, he sabbā, sabbāyo, sabbaṃ, sabbā, sabbāyo, sabbāya, sabbāhi, sabbābhi.

จตุตฺเถกวจเน ‘‘สพฺพนามโต วา’’, สพฺพโต โกติ อิโต ‘‘สพฺพโต’’ติ จ วตฺตเต.

단수 위격(4격)에 대해서 “대명사로부터는 선택적으로”, “sabbato ko” 등에서 “sabbato”라는 용어가 이어진다.

๒๐๔. ฆปโต [Pg.99] สฺมึสานํ สํสา.

204. 가(gha)와 빠(pa)로부터 smiṃ과 sa는 saṃ과 sā가 된다.

สพฺพโต สพฺพนามโต ฆปสญฺญโต สฺมึ สอิจฺเจเตสํ ยถากฺกมํ สํสาอาเทสา โหนฺติ วา.

sabba와 대명사와 gha·pa 명칭으로부터 [뒤에 오는] smiṃ 등에 대하여 순서대로 saṃ과 sā 등의 대체가 선택적으로 일어난다.

‘‘สํสาสฺเวกวจเนสุ จา’’ติ วตฺตเต.

“saṃ, sā 그리고 단수들에서”라는 문구가 이어진다.

๒๐๕. โฆ รสฺสํ.

205. gha는 단음화된다.

ฆสญฺโญ อากาโร รสฺสมาปชฺชเต สํสาสฺเวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ ปเรสุ.

gha의 명칭을 가진 ā-음은 saṃ, sā 및 단수의 격 변화 대체어들이 뒤따를 때 단음(a)이 된다.

‘‘สาคโม’’ติ วตฺตเต.

“s-아가마(삽입음)”라는 문구가 이어진다.

๒๐๖. สํสาสฺเวกวจเนสุ จ.

206. 또한 saṃ, sā 그리고 단수들에서 [일어난다].

สํ สาอิจฺเจเตสุ เอกวจนฏฺฐานสมฺภูเตสุ วิภตฺตาเทเสสุ ปเรสุ ลิงฺคมฺหา สการาคโม โหติ.

단수의 자리에서 유래한 saṃ, sā 등의 격 대체어들이 뒤따를 때, 어간(liṅga) 뒤에 s-음의 삽입(āgama)이 일어난다.

สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ, สพฺพาย, สพฺพาหิ สพฺพาภิ, สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ.

sabbassā, sabbāya, sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ, sabbāya, sabbāhi, sabbābhi, sabbassā, sabbāya, sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ [여성형 곡용].

สฺมึมฺหิ ‘‘สพฺพนามโต, ฆปโต’’ติ จ วตฺตเต.

smiṃ에 대하여 “대명사로부터, gha·pa로부터”라는 문구가 이어진다.

๒๐๗. เนตาหิ สฺมิมายยา.

207. 이들[대명사와 gha·pa 어간] 뒤의 smiṃ에는 āya와 yā가 되지 않는다.

เอเตหิ สพฺพนาเมหิ ฆปสญฺเญหิ ปรสฺส สฺมึวจนสฺส เนว อาย ยาเทสา โหนฺตีติ อายาภาโว. วาธิการโต กฺวจิ โหติ ทกฺขิณาย อุตฺตรายาติ อาทิ.

이들 대명사와 gha·pa의 명칭을 가진 어간들 뒤에 오는 smiṃ 격어미에 대해서는 āya와 yā의 대체가 결코 일어나지 않으므로 āya가 존재하지 않게 된다. ‘선택적으로(vā)’라는 권한 규정에 따라, dakkhiṇāya, uttarāya 등과 같이 때때로 [대체가] 일어난다.

สํยมาเทสา, สพฺพสฺสํ สพฺพายํ, สพฺพาสุ.

saṃ과 yaṃ의 대체가 [일어나면], sabbassaṃ, sabbāyaṃ, sabbāsu가 된다.

นปุํสเก สพฺพํ จิตฺตํ, สพฺพานิ, เห สพฺพ, เห สพฺพานิ, สพฺพํ, สพฺพานิ. เสสํ ปุลฺลิงฺเค วิย เญยฺยํ.

중성에서는 sabbaṃ cittaṃ, sabbāni, he sabba, he sabbāni, sabbaṃ, sabbāni이다. 나머지는 남성과 같다고 알아야 한다.

เอวํ [Pg.100] กตราทีนํ อญฺญตมสทฺทปริยนฺตานํ ตีสุปิ ลิงฺเคสุ รูปนโย.

이와 같이 katara로부터 시작하여 aññatama라는 단어에 이르기까지 세 가지 성(性) 모두에서 곡용의 방식이 그러하다.

ตตฺถ กตรกตมสทฺทา ปุจฺฉนตฺถา.

그중에서 katara와 katama라는 단어는 질문의 의미를 갖는다.

อุภยสทฺโท ทฺวิอวยวสมุทายวจโน.

ubhaya라는 단어는 두 부분의 집합을 의미한다.

อิตรสทฺโท วุตฺตปฺปฏิโยควจโน.

itara라는 단어는 언급된 것의 반대편을 의미한다.

อญฺญสทฺโท อธิกตาปรวจโน.

añña라는 단어는 설정된 것 이외의 다른 것을 의미한다.

อญฺญตร อญฺญตมสทฺทา อนิยมตฺถา.

aññatara와 aññatama라는 단어는 불정(不定)의 의미를 갖는다.

‘‘โย, สพฺพนามการเต ปฐโม’’ติ จ วตฺตเต.

“yo, 대명사의 a-음으로부터, 주격의”라는 문구가 이어진다.

๒๐๘. ทฺวนฺทฏฺฐา วา.

208. 드반다 복합어에 있을 때 선택적으로 [적용된다].

ทฺวนฺทสมาสฏฺฐา สพฺพนามการโต ปโร ปฐโม โย เอตฺตมาปชฺชเต วา. กตโร จ กตโม จาติ กตรกตเม, กตรกตมา วา อิจฺจาทิ.

드반다 복합어에 있는 대명사의 a-음 뒤에 오는 주격 yo는 선택적으로 e-음이 된다. katara와 katamo는 katarakatame 또는 katarakatamā 등이 된다.

ปุพฺพาทโย ทิสาทิววตฺถานวจนา.

pubba 등은 방향 등의 구분을 나타내는 단어들이다.

ปุพฺโพ กาโล. พหุวจเน ‘‘ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ปราติ นิทฺเทสโต ปุพฺพาทีหิ โยวจนสฺส วิกปฺเปเนกาโร.

pubba는 ‘이전의 시간’을 의미한다. 복수에서는 “어근과 어간 뒤에 접미사가 온다”는 규정에서 ‘para(뒤의)’라는 지시에 의해 pubba 등 뒤의 yo-격어미가 선택적으로 e-음이 된다.

ปุพฺเพ ปุพฺพา, เห ปุพฺพ, เห ปุพฺเพ เห ปุพฺพา, ปุพฺพํ, ปุพฺเพ, ปุพฺเพน, ปุพฺเพหิ ปุพฺเพภิ, ปุพฺพสฺส, ปุพฺเพสํ ปุพฺเพสานํ. ‘‘สฺมาสฺมึนํ วา’’ติ วิกปฺเปนากาเรการา. ปุพฺพา ปุพฺพสฺมา ปุพฺพมฺหา, ปุพฺเพหิ ปุพฺเพภิ, ปุพฺพสฺส, ปุพฺเพสํ ปุพฺเพสานํ, ปุพฺเพ ปุพฺพสฺมึ ปุพฺพมฺหิ, ปุพฺเพสุ.

pubbe, pubbā, he pubba, he pubbe, he pubbā, pubbaṃ, pubbe, pubbena, pubbehi, pubbebhi, pubbassa, pubbesaṃ, pubbesānaṃ. “smā와 smiṃ은 선택적으로 [ā와 e가 된다]”는 규정에 의해 선택적으로 ā-음과 e-음이 된다. pubbā, pubbasmā, pubbamhā, pubbehi, pubbebhi, pubbassa, pubbesaṃ, pubbesānaṃ, pubbe, pubbasmiṃ, pubbamhi, pubbesu.

อิตฺถิยํ ปุพฺพา ทิสา, ปุพฺพา ปุพฺพาโย อิจฺจาทิ สพฺพาสทฺทสมํ.

여성형에서는 pubbā disā, pubbā, pubbāyo 등이며 sabba 단어와 같다.

นปุํสเก [Pg.101] ปุพฺพํ ฐานํ, ปุพฺพานิ, เห ปุพฺพ, เห ปุพฺพานิ, ปุพฺพํ, ปุพฺพานิ, เสสํ ปุลฺลิงฺคสมํ. เอวํ ปราปรทกฺขิณุตฺตราธรสทฺทา.

중성형에서는 pubbaṃ ṭhānaṃ, pubbāni, he pubba, he pubbāni, pubbaṃ, pubbāni이며, 나머지는 남성형과 같다. para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara 단어들도 이와 같다.

‘‘สพฺพนามโต, ทฺวนฺทฏฺฐา’’ติ จ วตฺตเต.

“대명사로부터, 드반다 복합어에 있는”이라는 문구가 이어진다.

๒๐๙. นาญฺญํ สพฺพนามิกํ.

209. 그 외의 다른 대명사적 조작은 일어나지 않는다.

ทฺวนฺทฏฺฐา สพฺพนามโต ปรสฺส โยวจนสฺส ฐเปตฺวา เอตฺตํ อญฺญํ สพฺพนามิกํ การิยํ น โหตีติ สํสานมาเทสาภาโว. ปุพฺพาปรานํ, ปุพฺพุตฺตรานํ อธรุตฺตรานํ, ‘‘นาญฺญํ สพฺพนามิก’’นฺติ วินาธิกาเรน โยเคน ตติยาสมาเสปิ. มาสปุพฺพาย, มาสปุพฺพานํ.

드반다 복합어에 있는 대명사 뒤에 오는 yo-격어미에 대해 e-음으로 변하는 것을 제외하고, 다른 대명사적 조작은 일어나지 않으므로 saṃ과 sā의 대체가 일어나지 않는다. pubbāparānaṃ, pubbuttarānaṃ, adharuttarānaṃ 등이 그 예이다. “그 외의 다른 대명사적 조작은 일어나지 않는다”는 규정의 적용에 의해 구격 복합어에서도 [대명사적 조작이 일어나지 않는다]. 그 예로 māsapubbāya, māsapubbānaṃ이 있다.

‘‘นาญฺญํ สพฺพนามิก’’นฺติ จ วตฺตเต.

‘Nāññaṃ sabbanāmikaṃ’(다른 대명사적 규칙은 없다)이라는 문구가 계속 적용된다.

๒๑๐. พหุพฺพีหิมฺหิ จ.

210. 바후비히(소유복합어)에서도 또한 그러하다.

พหุพฺพีหิมฺหิ จ สมาเส สพฺพนามิกวิธานํ นาญฺญํ โหติ. ปิยปุพฺพาย, ปิยปุพฺพานํ, ปิยปุพฺเพ.

바후비히 복합어에서도 대명사적 규칙은 다른 것이 되지 않는다(적용되지 않는다). [예:] Piyapubbāya, piyapubbānaṃ, piyapubbe.

จสทฺทคฺคหเณน ทิสตฺถสพฺพนามานํ พหุพฺพีหิมฺหิ สพฺพนามิกวิธานํว โหติ.

‘ca’라는 단어를 취함으로써 방위의 의미를 가진 대명사들의 바후비히에서는 대명사적 규칙이 적용된다.

ทกฺขิณสฺสา จ ปุพฺพสฺสา จ ยทนฺตราฬนฺติ อตฺเถ พหุพฺพีหิ, ทกฺขิณปุพฺพสฺสํ, ทกฺขิณปุพฺพสฺสา, เอวํ อุตฺตรปุพฺพสฺสํ, อุตฺตรปุพฺพสฺสา อิจฺจาทิ.

‘남쪽과 동쪽의 사이’라는 의미에서의 바후비히는 dakkhiṇapubbassaṃ, dakkhiṇapubbassā이며, 이와 같이 uttarapubbassaṃ, uttarapubbassā 등이 있다.

ยเตตสทฺทาทีนมาลปเน รูปํ น สมฺภวติ. ยสทฺโท อนิยมตฺโถ.

ya, ta, eta 단어 등은 호격에서 그 형태가 나타나지 않는다. ya 단어는 정해지지 않은 의미(부정의미)를 가진다.

โย ปุริโส, เย ปุริสา, ยํ, เย. ยา กญฺญา, ยา ยาโย, ยํ, ยา ยาโย. ยํ จิตฺตํ, ยานิ, ยํ, ยานิ. เสสํ สพฺพตฺถ สพฺพสทฺทสมํ.

Yo puriso, ye purisā, yaṃ, ye. Yā kaññā, yā yāyo, yaṃ, yā yāyo. Yaṃ cittaṃ, yāni, yaṃ, yāni. 나머지는 모든 경우에 sabba 단어와 같다.

ต [Pg.102] เอต อิม อมุ กึอิจฺเจเต ปรมฺมุข สมีป อจฺจนฺตสมีปทูร ปุจฺฉนตฺถวจนา.

ta, eta, ima, amu, kiṃ 등은 각각 제3자(먼 것), 가까운 것, 매우 가까운 것, 먼 것, 질문의 의미를 나타내는 말들이다.

ตสทฺทสฺส เภโท. ‘‘ต สิ’’ อิตีธ –

ta 단어의 변화. ‘Ta + si’의 경우에 여기서 —

‘‘อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหีติ, ส’’มิติ จ วตฺตเต.

‘Anapuṃsakassāyaṃ simhi’(중성이 아닌 것의 si 격어미에서)와 ‘sa’라는 문구가 계속 적용된다.

๒๑๑. เอตเตสํ โต.

211. eta와 ta의 t는 [s로 변한다].

เอต ตอิจฺเจเตสํ อนปุํสกานํ ตกาโร สการมาปชฺชเต สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. โส ปุริโส.

eta와 ta라는 중성이 아닌 단어들의 t-음은 si 격어미에서 s-음으로 변한다. So puriso.

สพฺพนามคฺคหณญฺจ, อิโต ตคฺคหณญฺจ วตฺตเต.

‘sabbanāma’(대명사)를 취하는 것과 여기서 ‘ta’를 취하는 것이 계속 적용된다.

๒๑๒. ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ.

212. 그것(ta)의 [t]는 모든 곳에서 선택적으로 n이 된다.

ตอิจฺเจตสฺส สพฺพนามสฺส ตการสฺส นตฺตํ โหติ วา สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ. เน เต, นํ ตํ, เน เต, เนน เตน, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ.

ta라는 대명사의 t-음은 모든 성에서 선택적으로 n-음이 된다. Ne te, naṃ taṃ, ne te, nena tena, nehi nebhi tehi tebhi.

‘‘สพฺพสฺส, ตสฺส วา สพฺพตฺถา’’ติ จ วตฺตเต.

‘Sabbassa, tassa vā sabbatthā’라는 문구가 계속 적용된다.

๒๑๓. สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺตํ.

213. sa, smā, smiṃ, saṃ, sā 격어미들 앞에서 [ta는] a로 변한다.

ตอิจฺเจตสฺส สพฺพนามสฺส สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ วา ส สฺมา สฺมึ สํ สาอิจฺเจเตสุ วจเนสุ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ. อสฺส นสฺส ตสฺส, เนสํ เตสํ เนสานํ เตสานํ.

ta라는 대명사 전체는 모든 성에서 sa, smā, smiṃ, saṃ, sā 격어미들 앞에서 선택적으로 a-음으로의 변화가 일어난다. Assa nassa tassa, nesaṃ tesaṃ nesānaṃ tesānaṃ.

‘‘สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา’’ติ อิโต ‘‘สฺมาสฺมึนํ, มฺหามฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

‘Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā’로부터 ‘smā smiṃ naṃ, mhā mhi’가 계속 적용된다.

๒๑๔. น ติเมหิ กตากาเรหิ.

214. a로 변한 이들(ta와 ima) 뒤에서는 [대치가] 일어나지 않는다.

ต อิมอิจฺเจเตหิ กตากาเรหิ ปเรสํ สฺมาสฺมึนํ มฺหา มฺหิอิจฺเจเต อาเทสา น โหนฺติ.

a-음으로 변한 ta와 ima 뒤에 오는 smā, smiṃ, naṃ, mhā, mhi 격어미들은 대치되지 않는다.

ปกติสนฺธิวิธาน

본래 상태 유지 연성(Pakatisandhi) 규정

อถ [Pg.22] สรานเมว สนฺธิการิเย สมฺปตฺเต ปกติภาโว วุจฺจเต.

이제 모음들의 연성 작용이 일어날 때 본래 상태를 유지하는 것(pakatibhāvo)에 대해 설명한다.

‘‘สรา, ปกตี’’ติ จ วตฺตเต.

‘Sarā, pakatī’(모음들은 본래 상태대로)라는 문구가 계속 적용된다.

๓๕. สเร กฺวจิ.

35. 모음 뒤에서 때때로 그러하다.

สรา โข สเร ปเร กฺวจิ ฉนฺทเภทาสุขุจฺจารณฏฺฐาเน, สนฺธิจฺฉารหิตฏฺฐาเน จ ปกติรูปานิ โหนฺติ, น โลปาเทสวิการมาปชฺชนฺเตติ อตฺโถ.

모음 뒤에 모음이 올 때, 운율의 파괴를 피하거나 발음을 편하게 하기 위해, 또는 연성을 원하지 않는 곳에서 때때로 본래의 형태를 유지하며, 생략, 대치, 변형이 일어나지 않는다는 의미이다.

ตตฺถ ปกติฏฺฐานํ นาม อาลปนนฺตา อนิติสฺมึ อจฺฉนฺทานุรกฺขเณ อสมาเส ปทนฺตทีฆา จ อิการุการา จ นามปทนฺตาตีตกฺริยาทิมฺหีติ เอวมาทิ.

여기서 본래 상태를 유지하는 경우란 호격의 끝, iti가 뒤따르지 않을 때, 운율 보호가 필요 없을 때, 비복합어일 때, 단어 끝의 장모음 i와 u, 명사 단어 끝, 과거 동사 등이다.

อาลปนนฺเตสุ ตาว – กตมา จานนฺท อนิจฺจสญฺญา, กตมา จานนฺท อาทีนวสญฺญา, สาริปุตฺต อิเธกจฺโจ, เอหิ สิวิก อุฏฺเฐหิ, อุปาสกา อิเธกจฺโจ, โภติ อยฺเย, ภิกฺขุ อโรคํ ตว สีลํ, สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ, ภิกฺขเว เอวํ วทามิ, ปญฺจิเม คหปตโย อานิสํสา อิจฺเจวมาทีสุ ปกติภาโว, ปุพฺพสฺสรโลปยวาเทสาทโย น โหนฺติ.

먼저 호격의 끝의 예: katamā cānanda aniccasaññā, katamā cānanda ādīnavasaññā, sāriputta idhekacco, ehi sivika uṭṭhehi, upāsakā idhekacco, bhoti ayye, bhikkhu arogaṃ tava sīlaṃ, siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, bhikkhave evaṃ vadāmi, pañcime gahapatayo ānisaṃsā 등에서 본래 상태를 유지하며, 앞 모음의 생략이나 y, v로의 대치 등이 일어나지 않는다.

กฺวจิคฺคหเณน อิติสฺมึ ฉนฺทานุรกฺขเณ สนฺธิ โหติ, ยถา – สกฺกา เทวีติ, นโม เต พุทฺธ วีรตฺถุ.

‘kvaci’(때때로)라는 표현을 썼으므로, iti가 있거나 운율을 보호해야 할 때는 연성이 일어난다. 예: sakkā devīti, namo te buddha vīratthu.

สเรติ กึ? สาธุ มหาราชาติ, เอวํ กิร ภิกฺขูติ.

‘sare’(모음 뒤에서)라고 한 이유는 무엇인가? Sādhu mahārājāti, evaṃ kira bhikkhūti 등(자음 뒤의 연성)의 사례가 있기 때문이다.

อสมาเส ปทนฺตทีเฆสุ – อายสฺมา อานนฺโท คาถา อชฺฌภาสิ, เทวา อาภสฺสรา ยถา, เตวิชฺชา อิทฺธิปฺปตฺตา [Pg.23] จ, ภควา อุฏฺฐายาสนา, ภควา เอตทโวจ, อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ, คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต, ภูตวาที อตฺถวาที, ยํ อิตฺถี อรหา อสฺส, สามาวตี อาห, ปาปการี อุภยตฺถ ตปฺปติ, นที โอตฺถรติ, เย เต ภิกฺขู อปฺปิจฺฉา, ภิกฺขู อามนฺเตสิ, ภิกฺขูอุชฺฌายึสุ, ภิกฺขู เอวมาหํสุ, อิมสฺมึ คาเม อารกฺขกา, สพฺเพ อิเม, กตเม เอกาทส, คมฺภีเร โอทกนฺติเก, อปฺปมาโท อมตปทํ, สงฺโฆ อาคจฺฉตุ, โก อิมํ ปถวึ วิจฺเจสฺสติ, อาโลโก อุทปาทิ, เอโก เอกาย, จตฺตาโร โอฆา.

복합어가 아닌 단어 끝의 긴 모음들에서 — 존자 아난다가 게송을 읊었다, 광음천들처럼, 세 가지 명지를 갖추고 신통을 얻은 자, 세존께서 자리에서 일어나셨다, 세존께서 이와 같이 말씀하셨다, 절을 올리고 한 곁에 섰다, 가서 보면서, 진실을 말하는 자이자 이익을 말하는 자, 만일 여인이 아라한이 된다면, 사마바티가 말했다, 악행을 저지른 자는 양쪽에서 괴로워한다, 강물이 넘친다, 소욕(적은 욕심)을 가진 그 비구들, 비구들을 부르셨다, 비구들이 비난했다, 비구들이 이와 같이 말했다, 이 마을의 파수꾼들, 이들 모두, 어떤 것이 열한 가지인가, 깊은 물가에서, 방일하지 않음은 불사의 길이다, 승가가 오기를, 누가 이 대지를 정복할 것인가, 광명이 생겨났다, 홀로 한 여인과 함께, 네 가지 폭류.

นิปาเตสุปิ – อเร อหมฺปิ, สเจ อิมสฺส กายสฺส, โน อภิกฺกโม, อโห อจฺฉริโย, อโถ อนฺโต จ, อถ โข อายสฺมา, อโถ โอฏฺฐวจิตฺตกา, ตโต อามนฺตยี สตฺถา.

불변어(nipāta)들에서도 — 어이, 나 또한, 만일 이 몸의, 나아가지 않음, 아, 경이롭구나, 또한 안에서도, 그리고 아난다가, 또한 얼룩진 입술을 가진 자들, 거기서 스승께서 부르셨다.

กฺวจิคฺคหเณน อการ อิตีเวเวตฺถาทีสุ สนฺธิปิ. ยถา – อาคตตฺถ, อาคตมฺหา, กตมาสฺสุ จตฺตาโร, อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, อิตฺถีติ, จ มรีว, สพฺเพว, สฺเวว, เอเสว นโย, ปริสุทฺเธตฺถายสฺมนฺโต, เนตฺถ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา, สเจส พฺราหฺมณ, ตถูปมํ, ยถาห.

'kvaci'라는 단어를 사용함으로써 akāra, iti, eva, ettha 등에서도 연성이 일어난다. 예를 들어 — 여기에 오셨다, 여기서부터 왔다, 어떤 것이 네 가지인가, 배움이 적은 이 사람, 여인이라고, 마치 파도처럼, 모두가 참으로, 내일 참으로, 바로 이 방법, 존자들이여 여기 청정함이, 여기는 없다, 그것을 어찌 여기서 얻겠는가, 만일 이 바라문이, 그와 비유되는, 말씀하신 대로.

อสมาเสติ กึ? ชิวฺหายตนํ, อวิชฺโชโฆ, อิตฺถินฺทฺริยํ, อภิภายตนํ, ภยตุปฏฺฐานํ. อจฺฉนฺทานุรกฺขเณติ [Pg.24] กึ? สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ, โย มิสฺสโร.

'복합어가 아닐 때'라고 한 이유는 무엇인가? 설입처(jivhāyatanaṃ), 무명의 폭류(avijjogho), 여근(itthindriyaṃ), 승처(abhibhāyatanaṃ), 공포의 출현(bhayatupaṭṭhānaṃ). '운율을 보호함'이라고 한 이유는 무엇인가? 믿음은 여기서 사람의 가장 뛰어난 재산이다, 주인이 된 자.

นามปทนฺตอิการุกาเรสุ – คาถาหิ อชฺฌภาสิ, ปุปฺผานิ อาหรึสุ, สตฺถุ อทาสิ.

명사 단어 끝의 i와 u 모음들에서 — 게송들로 화답했다, 꽃들을 가져왔다, 스승께 드렸다.

กฺวจีติ กึ? มนสากาสิ.

'kvaci(때때로)'라고 한 이유는 무엇인가? 마음으로 지었다(manasākāsi).

๓๖. สรา ปกติ พฺยญฺชเน.

36. 자음 앞에서 모음은 본래 상태를 유지한다.

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร ปกติรูปา โหนฺตีติ เยภุยฺเยน ทีฆรสฺสโลเปหิ วิการาภาโว. ยถา – อจฺจโย, ปจฺจโย, ภาสติ วา กโรติ วา, เวทนากฺขนฺโธ, ภาคฺยวา, ภทฺโร กสามิว, ทียติ, ตุณฺหีภูโต, โส ธมฺมํ เทเสติ.

자음이 뒤따를 때 모음들은 본래의 형태가 되는데, 이는 대개 길어짐, 짧아짐, 생략에 의한 변화가 없음을 의미한다. 예를 들어 — 허물(accayo), 조건(paccayo), 말하거나 행하거나, 수온(vedanākkhandho), 복이 있는 자, 채찍을 든 어진 말처럼, 주어진다, 침묵하게 된, 그는 법을 설한다.

อิติ ปกติสนฺธิวิธานํ นิฏฺฐิตํ.

이와 같이 본래상태 연성(pakatisandhi)의 규칙이 끝났다.

พฺยญฺชนสนฺธิวิธาน

자음 연성 규칙

อถ พฺยญฺชนสนฺธิ วุจฺจเต.

이제 자음 연성에 대해 설명한다.

‘‘พฺยญฺชเน’’ติ อธิกาโร, ‘‘สรา, กฺวจี’’ติ จ วตฺตเต.

'자음에서(byañjane)'라는 규정이 적용되고, '모음들(sarā)', '때때로(kvaci)'라는 용어가 계속 적용된다.

๓๗. ทีฆํ.

37. 길게 함(dīghaṃ).

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปนฺตีติ สุตฺตสุขุจฺจารณฉนฺทานุรกฺขณฏฺฐาเนสุ ทีโฆ.

자음이 뒤따를 때 모음들은 때때로 길어지는데, 경전의 암송을 쉽게 하거나 운율을 맞추기 위한 경우에 길어진다.

ตฺยสฺส ปหีนา ตฺยาสฺส ปหีนา, สฺวสฺส สฺวาสฺส, มธุว มญฺญติ พาโล มธุวา มญฺญตี พาโล, ตถา เอวํ คาเม มุนี [Pg.25] จเร, ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา, น มงฺกู ภวิสฺสามิ, สฺวากฺขาโต, ยฺวาหํ, กามโต ชายตี โสโก, กามโต ชายตี ภยํ, สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, อนูปฆาโต, ทูรกฺขํ, ทูรมํ, สูรกฺขํ, ทูหรตา.

그의 그것들은 버려졌다, 그의 그것, 어리석은 자는 꿀처럼 생각한다, 그와 같이 마을에서 성자가 유행해야 한다, 인내는 최고의 수행이다, 나는 비굴해지지 않을 것이다, 잘 설해진, 내가, 욕망으로부터 슬픔이 생긴다, 욕망으로부터 두려움이 생긴다, 정직하고 매우 정직하며, 해치지 않음, 지키기 어려운, 멀리 가는, 잘 지켜지는, 옮기기 어려운.

กฺวจีติ กึ? ตฺยชฺช, สฺวสฺส, ปติลิยฺยติ.

'kvaci(때때로)'라고 한 이유는 무엇인가? 오늘 그가, 그의, 움츠러들다.

ยิฏฺฐํ วา หุตํ วา โลเก, ยทิ วา สาวเก, ปุคฺคลา ธมฺมทสา เต, โภวาที นาม โส โหติ, ยถาภาวี คุเณน โส อิตีธ –

세상에서 제물이나 공양물, 혹은 제자들 중에, 법을 보는 그 사람들, 그는 '보바디(bhovādī)'라 불린다, 그는 그 성품으로 말미암아 —

ปุพฺพสฺมึเยวาธิกาเร –

앞의 규정 범위 안에서 —

๓๘. รสฺสํ.

38. 짧게 함(rassaṃ).

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ รสฺสํ ปปฺโปนฺตีติ ฉนฺทานุรกฺขเณ, อาคเม, สํโยเค จ รสฺสตฺตํ.

자음이 뒤따를 때 모음들은 때때로 짧아지는데, 운율을 맞추거나, 삽입음이 있거나, 중복 자음이 올 때 짧아진다.

ฉนฺทานุรกฺขเณ ตาว ยิฏฺฐํว หุตํว โลเก, ยทิว สาวเก, ปุคฺคล ธมฺมทสา เต, โภวาทิ นาม โส โหติ, ยถาภาวิ คุเณน โส.

우선 운율을 맞추는 경우로, 세상에서 제물이나 공양물, 혹은 제자들 중에, 법을 보는 사람들, 그는 '보바디'라 불린다, 그는 그 성품으로 말미암아.

อาคเม ยถยิทํ, สมฺมทกฺขาโต.

삽입음의 경우로, 이와 같이(yathayidaṃ), 바르게 설해진(sammadakkhāto).

สํโยเค ปรากโม ปรกฺกโม, อาสาโท อสฺสาโท, เอวํ ตณฺหกฺขโย, ฌานสฺส ลาภิมฺหิ, วสิมฺหิ, ถุลฺลจฺจโย.

중복 자음의 경우로, 노력(parakkamo), 맛(assādo), 이와 같이 갈애의 멸진(taṇhakkhayo), 선정을 얻은 자에게, 자재함을 얻은 자에게, 거친 허물(thullaccayo).

กฺวจีติ กึ? มายิทํ, มนสา ทญฺญา วิมุตฺตานํ, ยถากฺกมํ, อาขฺยาติกํ, ทียฺยติ, สูยฺยติ.

'kvaci'라고 한 이유는 무엇인가? 이것이 아니다, 해탈한 자들의 마음을 알았으므로, 순서대로, 동사적인 것, 주어진다, 들린다.

เอโส โข พฺยนฺตึ กาหิติ, โส คจฺฉํ น นิวตฺตติ อิจฺจตฺร –

그는 참으로 끝을 낼 것이다, 가는 그는 돌아오지 않는다 —

ตสฺมึเยวาธิกาเร –

바로 그 규정 범위 안에서 —

๓๙. โลปญฺจ [Pg.26] ตตฺรากาโร.

39. 그리고 생략과 그 자리에 'a'가 오는 것.

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปนฺติ, ตตฺร ลุตฺเต ฐาเน อการาคโม จ โหติ. เอตตสทฺทนฺโตการสฺเสวายํ โลโป.

자음이 뒤따를 때 모음들은 때때로 생략되며, 생략된 그 자리에 'a' 음의 삽입이 일어난다. 이것은 eta와 ta 단어 끝의 o 모음이 생략되는 경우이다.

เอส โข พฺยนฺตึ กาหิติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตติ, เอวํ เอส ธมฺโม, เอส ปตฺโตสิ, ส มุนิ, ส สีลวา.

그는 참으로 끝을 낼 것이다, 가는 그는 돌아오지 않는다, 이와 같이 이 법은, 너는 이것에 도달했다, 그 성자, 지계가 있는 그 사람.

กฺวจีติ กึ? เอโส ธมฺโม, โส มุนิ, โส สีลวา.

'kvaci'라고 한 이유는 무엇인가? 그 법, 그 성자, 지계가 있는 그 사람.

จสทฺเทน เอตสทฺทนฺตสฺส สเรปิ กฺวจิ โลโป. ยถา – เอส อตฺโถ, เอส อาโภโค, เอส อิทานิ.

'ca'라는 단어에 의해 'eta'라는 단어의 끝(의 -o)은 모음 앞에서도 때때로 생략된다. 예 - esa attho, esa ābhogo, esa idāni.

วิปริณาเมน ‘‘สรมฺหา, พฺยญฺชนสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

격의 변화(vipariṇāma)에 따라 "모음 뒤에서", "자음의"라는 말이 이어진다.

๔๐. ปรทฺเวภาโว ฐาเน.

40. 해당하는 경우(ṭhāna)에 뒤의 자음이 중첩된다.

สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส ทฺเวภาโว โหติ ฐาเน. ทฺวินฺนํ ภาโว ทฺวิภาโว, โส เอว ทฺเวภาโว.

해당하는 경우에 모음 뒤에 오는 자음의 중첩이 일어난다. 둘(dvinnaṃ)의 상태(bhāvo)가 dvibhāvo이며, 이것이 바로 dvebhāvo(중첩)이다.

เอตฺถ จ ฐานํ นาม รสฺสาการโต ปรํ ป ปติ ปฏิกมุกุส กุธ กี คห ชุต ญาสิ สุ สมฺภู สร สสาทีนมาทิพฺยญฺชนานํ ทฺเวภาวํ, ติก ตย ตึส วตาทีนมาทิ จ, วตุ วฏุทิสาทีนมนฺตญฺจ, อุ ทุ นิ-อุปสคฺค ต จตุ ฉ สนฺตสทฺทาเทสาทิปรญฺจ, อปทนฺตา นาการทีฆโต ยการาทิ จ,

여기서 '해당하는 경우(ṭhāna)'란, 단모음 뒤의 pa, pati, paṭi, kamu, kusa, kudha, kī, gaha, juta, ñā, si, su, sambhū, sara, sasa 등의 첫 자음의 중첩, tika, taya, tiṃsa, vata 등의 첫 자음, vatu, vaṭu, disa 등의 끝 자음, u, du, ni 접두사와 ta, catu, cha, santa 단어의 대용어 뒤의 자음, 그리고 단어 끝이 아닌 장음 ā 뒤의 ya 등의 자음 중첩을 의미하며,

ยวตํ ตลนาทีน-มาเทโส จ สยาทินํ;

สห ธาตฺวนฺตสฺสาเทโส, สีสกาโร ตปาทิโต.

ya와 vataṃ, tala와 na 등의 뒤에서 sa, ya 등의 대용어가 오는 경우, 어근의 끝과 함께 대용어가 되는 경우, tapa 등에서 sī가 되는 경우도 포함된다.

ฉนฺทานุรกฺขเณ จ – ฆร เฌ ธํสุ ภมาทีนมาทิ จ, รสฺสาการโต วคฺคานํ จตุตฺถทุติยา จ อิจฺเจวมาทิ.

또한 운율을 보호하기 위해(chandānurakkhaṇa) ghara, jhe, dhaṃsu, bhama 등의 첫 자음, 그리고 단모음 뒤의 각 자음군(vagga)의 네 번째와 두 번째 자음 등에서 이와 같은 중첩이 일어난다.

ตตฺถ [Pg.27] ป ปติ ปฏีสุ ตาว – อิธ ปมาโท อิธปฺปมาโท, เอวํ อปฺปมาโท, วิปฺปยุตฺโต, สุปฺปสนฺโน, สมฺมา ปธานํ สมฺมปฺปธานํ, รสฺสตฺตํ, อปฺปติวตฺติโย, อธิปติปฺปจฺจโย, สุปฺปติฏฺฐิโต, อปฺปฏิปุคฺคโล, วิปฺปฏิสาโร, สุปฺปฏิปนฺโน, สุปฺปฏิปตฺติ.

그중에서 우선 pa, pati, paṭi에 대한 것은 다음과 같다. idha pamādo는 idhappamādo가 되고, 이와 같이 appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ은 sammappadhānaṃ, rassattaṃ, appativattiyo, adhipatippaccayo, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipanno, suppaṭipatti 등이다.

กมาทิธาตูสุ – ปกฺกโม, ปฏิกฺกโม, เหตุกฺกโม, อากมติ อกฺกมติ, เอวํ ปรกฺกมติ, ยถากฺกมํ.

kamu 등의 어근에서는 pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati와 akkamati, 이와 같이 parakkamati, yathākkamaṃ 등이 있다.

ปกฺโกสติ, ปฏิกฺโกสติ, อนุกฺโกสติ, อาโกสติ, อกฺโกสติ.

pakkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati, akkosati.

อกฺกุทฺโธ, อติกฺโกโธ.

akkuddho, atikkodho.

ธนกฺกีโต, วิกฺกโย, อนุกฺกโย.

dhanakkīto, vikkayo, anukkayo.

ปคฺคโห, วิคฺคโห, อนุคฺคโห, นิคฺคโห, จนฺทคฺคโห, ทิฏฺฐิคฺคาโห.

paggaho, viggaho, anuggaho, niggaho, candaggaho, diṭṭhiggāho.

ปชฺโชโต, วิชฺโชตติ, อุชฺโชโต.

pajjoto, vijjotati, ujjoto.

กตญฺญู, วิญฺญู, ปญฺญาณํ, วิญฺญาณํ, อนุญฺญา, มนุญฺญา, สมญฺญา.

kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anuññā, manuññā, samaññā.

อวสฺสโย, นิสฺสโย, สมุสฺสโย.

avassayo, nissayo, samussayo.

อปฺปสฺสุโต, วิสฺสุโต, พหุสฺสุโต, อาสวา อสฺสวา.

appassuto, vissuto, bahussuto, āsavā와 assavā.

ปสฺสมฺภนฺโต, วิสฺสมฺภติ.

passambhanto, vissambhati.

อฏฺฏสฺสโร, วิสฺสรติ, อนุสฺสรติ.

aṭṭassaro, vissarati, anussarati.

ปสฺสสนฺโต, วิสฺสสนฺโต, มหุสฺสสนฺโต, อาสาโส อสฺสาโส.

passasanto, vissasanto, mahussasanto, āsāso와 assāso.

อวิสฺสชฺเชนฺโต, วิสฺสชฺเชนฺโต, ปริจฺจชนฺโต, อุปทฺทโว, อุปกฺกิลิฏฺโฐ, มิตฺตทฺทุ, อายพฺพโย, อุทพฺพหิ อิจฺจาทิ.

avissajjento, vissajjento, pariccajanto, upaddavo, upakkiliṭṭho, mittaddu, āyabbayo, udabbahi 등이다.

สรมฺหาติ [Pg.28] กึ? สมฺปยุตฺโต, สมฺปติชาโต, สมฺปฏิจฺฉนฺนํ, สงฺกมนฺโต, สงฺคโห.

"모음 뒤에서"라고 한 이유는 무엇인가? (자음 뒤에서는 일어나지 않기 때문이다.) 예 - sampayutto, sampatijāto, sampaṭicchannaṃ, saṅkamanto, saṅgaho.

ฐาเนติ กึ? มา จ ปมาโท, ปติคยฺหติ, วจีปโกปํ รกฺเขยฺย, เย ปมตฺตา ยถา มตา, มโนปโกปํ รกฺเขยฺย, อิธ โมทติ, เปจฺจ โมทติ.

"해당하는 경우(ṭhāna)"라고 한 이유는 무엇인가? (모든 곳에서 일어나지는 않기 때문이다.) 예 - mā ca pamādo, patigayhati, vacīpakopaṃ rakkheyya, ye pamattā yathā matā, manopakopaṃ rakkheyya, idha modati, pecca modati.

ติกาทีสุ – กุสลตฺติกํ, ปีติตฺติกํ, เหตุตฺติกํ, เวทนาตฺติกํ, โลกตฺตยํ, โพธิตฺตยํ, วตฺถุตฺตยํ. เอกตฺตึส, ทฺวตฺตึส, จตุตฺตึส. สีลพฺพตํ, สุพฺพโต, สปฺปีติโก, สมนฺนาคโต, ปุนปฺปุนํ อิจฺจาทิ.

tika 등의 단어에서는 kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ, vedanāttikaṃ, lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ 등이 있다. tiṃsa에서는 ekattiṃsa, dvattiṃsa, catuttiṃsa가 있으며, vata 등에서는 sīlabbataṃ, subbato, sappītiko, samannāgato, punappunaṃ 등이다.

วตุ วฏุ ทิสาทีนมนฺเต ยถา – วตฺตติ, วฏฺฏติ, ทสฺสนํ, ผสฺโส อิจฺจาทิ.

vatu, vaṭu, disa 등의 끝자음의 예는 다음과 같다. vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso 등이다.

อุ ทุ นิ อุปสคฺคาทิปเรสุ – อุกํโส อุกฺกํโส. ทุกรํ ทุกฺกรํ, นิกงฺโข นิกฺกงฺเข.

u, du, ni 접두사 뒤에 오는 것들은 ukaṃso가 ukkaṃso로, dukaraṃ이 dukkaraṃ으로, nikaṅkho가 nikkaṅkhe로 되는 것과 같다.

เอวํ อุคฺคตํ, ทุจฺจริตํ, นิชฺชฏํ, อุญฺญาตํ, อุนฺนติ, อุตฺตโร, ทุกฺกโร, นิทฺทโร, อุนฺนโต, ทุปฺปญฺโญ, ทุพฺพโล, นิมฺมโล, อุยฺยุตฺโต, ทุลฺลโภ, นิพฺพตฺโต, อุสฺสาโห, ทุสฺสโห, นิสฺสาโร.

이와 같이 uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, uññātaṃ, unnati, uttaro, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, dubbalo, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, dussaho, nissāro 등이 있다.

ตถา ตกฺกโร, ตชฺโช, ตนฺนินฺโน, ตปฺปภโว, ตมฺมโย.

또한 takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo 등이 있다.

จตุกฺกํ, จตุทฺทิสํ, จตุปฺปาโท, จตุพฺพิธํ, จตุสฺสาลํ.

catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppādo, catubbidhaṃ, catussālaṃ.

ฉกฺกํ, ฉนฺนวุติ, ฉปฺปทิกา, ฉพฺพสฺสานิ.

chakkaṃ, channavuti, chappadikā, chabbassāni.

สกฺกาโร, สกฺกโต, สทฺทิฏฺฐิ, สปฺปุริโส, มหพฺพโล.

존경(sakkāro), 공경받는(sakkato), 바른 견해(saddiṭṭhi), 선한 사람(sappuriso), 큰 힘(mahabbalo).

ฐาเนติ กึ? นิกาโย, นิทานํ, นิวาโส, นิวาโต, ตโต, จตุวีสติ, ฉสฏฺฐิ.

‘적절한 곳에’라는 말은 왜 있는가? 무리(nikāyo), 원인(nidānaṃ), 거주(nivāso), 고요한(nivāto), 그로부터(tato), 이십사(catuvīsati), 육십육(chasaṭṭhi).

ยการาทิมฺหิ [Pg.29] – นียฺยติ, สูยฺยติ, อภิภูยฺย, วิเจยฺย, วิเนยฺย, เธยฺยํ, เนยฺยํ, เสยฺโย, เชยฺโย, เวยฺยากรโณ.

야(ya) 자로 시작되는 것에서 — 이끌려가다(nīyyati), 들리다(sūyyati), 압도하여(abhibhūyya), 판별하여(viceyya), 인도하여(vineyya), 마땅히 생각해야 할 것(dheyyaṃ), 마땅히 이끌어야 할 것(neyyaṃ), 더 나은(seyyo), 승리자(jeyyo), 문법학자(veyyākaraṇo).

อาทิสทฺเทน เอตฺโต, เอตฺตาวตา.

‘등(ādi)’이라는 말에 의해 에또(etto), 에따와따(ettāvatā) 등이다.

อนาการคฺคหณํ กึ? มาลาย, โทลาย, สมาทาย.

아(ā) 자가 아닌 것을 취함은 왜인가? 꽃다발의(mālāya), 그네의(dolāya), 수지하여(samādāya).

ฐาเนติ กึ? อุปนียติ, สูยติ, โตยํ.

‘적절한 곳에’라는 말은 왜 있는가? 인도되다(upanīyati), 들리다(sūyati), 물(toyaṃ).

ยวตมาเทเส – ชาติ อนฺโธ, วิปลิ อาโส, อนิ อาโย, ยทิ เอวํ, อปิ เอกจฺเจ, อปิ เอกทา อิจฺจตฺร, อิการสฺส ‘‘อิวณฺโณ ยํ นวา’’ติ ยกาเร กเต –

야(ya), 와(va), 따(ta), 마(ma)의 대치에서 — 태어나면서부터 눈먼(jāti andho), 전도됨(vipali āso), 해로움(ani āyo), 만약 이와 같다면(yadi evaṃ), 어떤 이들은(api ekacce), 어떤 때는(api ekadā). 여기에서 이(i) 자가 “이(i) 음은 때때로 야(ya)가 된다”는 규칙에 의해 야(ya) 자로 되었을 때 —

‘‘สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา’’ติ อิโต มณฺฑูกคติยา วาติ วตฺตเต.

“그것 전체가 다(dā) 뒤에서 [바뀐다]”라는 규칙으로부터 ‘때때로(vā)’라는 말이 개구리가 뛰는 방식(maṇḍūkagati)으로 이어진다.

๔๑. ยวตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตํ.

41. 야(ya)를 수반하는 따(ta), 라(la), 나(na), 다(da) 자들의 자음들이 짜(ca), 라(la), 냐(ña), 자(ja)의 상태가 됨.

ยการวนฺตานํ ตลนทการานํ สํโยคพฺยญฺชนานิ ยถากฺกมํ จลญชการตฺตมาปชฺชนฺเต วา.

야(ya) 자를 가진 따(ta), 라(la), 나(na), 다(da) 자들의 결합 자음들이 순서에 따라 짜(ca), 라(la), 냐(ña), 자(ja)의 상태가 되거나 혹은 그렇게 되지 않는다.

การคฺคหณํ ยวตํ สการ ก จ ฏ ปวคฺคานํ สการกจฏปวคฺคาเทสตฺถํ, ตถา ยวตํ ต ธ ณการานํ ฉ ฌญการาเทสตฺถญฺจ, ตโต ยวตมาเทสสฺส อเนน ทฺวิภาโว.

카(ka) 자를 취함은 야(ya)를 수반하는 사(sa) 자와 까(ka), 짜(ca), 따(ṭa), 빠(pa) 군(vaggas)들이 사(sa) 자와 까(ka), 짜(ca), 따(ṭa), 빠(pa) 군으로 대치되게 하기 위함이며, 그와 같이 야(ya)를 수반하는 따(ta), 다(dha), 나(ṇa) 자들이 차(cha), 자(jha), 냐(ña) 자로 대치되게 하기 위함이다. 그 후 이 규칙에 의해 야(ya), 와(va), 따(ta), 마(ma)의 대치된 것에 중복(dvibhāvo)이 일어난다.

ชจฺจนฺโธ, วิปลฺลาโส, อญฺญาโย, ยชฺเชวํ, อปฺเปกจฺเจ อปฺเปกทา.

태생적 맹인(jaccandho), 전도(vipallāso), 해로움(aññāyo), 만약 이와 같다면(yajjevaṃ), 어떤 이들은(appekacce), 어떤 때는(appekadā).

วาติ กึ? ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส, พาลฺยํ, อาลสฺยํ.

‘때때로(vā)’라는 말은 왜 있는가? 환대의 행위가 있어야 할(paṭisanthāravutyassa), 어리석음(bālyaṃ), 게으름(ālasyaṃ).

สรมฺหาติ กึ? อญาโย, อากาสานญฺจายตนํ.

‘모음 뒤에서’라는 말은 왜 있는가? 해로움(añāyo), 공무변처(ākāsānañcāyatanaṃ).

ตปาทิโต สิมฺหิ – ตปสฺสี, ยสสฺสี.

따빠(tapa) 등에서 시(si, 주격 어미)가 올 때 — 고행자(tapassī), 명성이 있는 자(yasassī).

ฉนฺทานุรกฺขเณ [Pg.30] – นปฺปชฺชเห วณฺณพลํ ปุราณํ, อุชฺชุคเตสุ เสยฺโย, คจฺฉนฺติ สุคฺคตินฺติ.

운율을 보호하기 위해 — 예전의 용모와 힘을 버리지 않으리(nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ), 정직한 자들 중에서 더 나은(ujjugatesu seyyo), 선처로 가노라(gacchanti suggati) 등이다.

วคฺคจตุตฺถทุติเยสุ ปน ตสฺมึเยวาธิกาเร ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ จ วตฺตเต.

한편, 각 군의 네 번째와 두 번째 글자에 대해서는 그와 동일한 권한 하에 “적절한 곳에 뒤따르는 글자의 중복이 있다”는 규칙이 적용된다.

วคฺคจตุตฺถทุติยานํ สทิสวเสน ทฺวิภาเว สมฺปตฺเต นิยมตฺถมาห.

각 군의 네 번째와 두 번째 글자들이 같은 글자로 중복될 상황에서, [그 중복을] 규제하기 위해 설해졌다.

๔๒. วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

42. 군 내에서 유성음과 무성음은 [각각] 세 번째와 첫 번째 글자가 된다.

สรมฺหา ปรภูตานํ วคฺเค โฆสาโฆสานํ พฺยญฺชนานํ ยถากฺกมํ วคฺคตติย ปฐมกฺขรา ทฺวิภาวํ คจฺฉนฺติ ฐาเนติ ฐานาสนฺนวเสน ตพฺพคฺเค ตติยปฐมาว โหนฺติ.

모음 뒤에 오는 군 내의 유성음과 무성음 자음들은 순서에 따라 그 군의 세 번째와 첫 번째 글자로 중복된다. ‘적절한 곳에’라는 말에 따라 조음 위치가 가까운 것에 근거하여, 그 군의 세 번째와 첫 번째 글자만이 된다.

เอตฺถ จ สมฺปตฺเต นิยมตฺตา โฆสาโฆสคฺคหเณน จตุตฺถทุติยาว อธิปฺเปตา, อิตรถา อนิฏฺฐปฺปสงฺโคสิยา. เตน ‘‘กตญฺญู, ตนฺนโย, ตมฺมโย’’ติอาทีสุ วคฺคปญฺจมานํ สติปิ โฆสตฺเต ตติยปฺปสงฺโคน โหติ, ฐานาธิการโต วา.

여기에서 적용된 규제에 따라, 유성음과 무성음이라는 표현을 통해 네 번째와 두 번째 글자만이 의도된 것이다. 그렇지 않으면 원치 않는 결과가 발생할 수 있기 때문이다. 그러므로 “카딴뉴(kataññū), 딴나요(tannayo), 땀마요(tammayo)” 등에서 각 군의 다섯 번째 글자들이 비록 유성음일지라도 세 번째 글자로 되는 일은 없으며, 이는 조음 위치의 권한에 의해서이다.

ฆราทีสุ ป อุ ทุ นิอาทิปรจตุตฺเถสุ ตาว – ปฆรติ ปคฺฆรติ, เอวํ อุคฺฆรติ, อุคฺฆาเฏติ, ทุคฺโฆโส, นิคฺโฆโส, เอเสว จชฺฌานผโล, ปฐมชฺฌานํ, อภิชฺฌายติ, อุชฺฌายติ, วิทฺธํเสติ, อุทฺธํสิโต, อุทฺธาโร, นิทฺธาโร, นิทฺธโน, นิทฺธุโต, วิพฺภนฺโต, อุพฺภโต, ทุพฺภิกฺขํ, นิพฺภยํ, ตพฺภาโว, จตุทฺธา, จภุพฺภิ, ฉทฺธา, สทฺธมฺโม, สพฺภูโต, มหทฺธโน, มหพฺภยํ.

가라(ghara) 등에서 빠(pa), 우(u), 두(du), 니(ni) 등의 뒤에 오는 네 번째 글자들에 대해 우선 — 흘러나오다(paggharati), 이와 같이 솟아나오다(uggharati), 열다(ugghāṭeti), 나쁜 소문(dugghoso), 큰 소리(nigghoso), 이것이 바로 선정의 과보이다(eva cajjhānaphalo), 초선(paṭhamajjhānaṃ), 간절히 바라다(abhijjhāyati), 비난하다(ujjhāyati), 파괴하다(viddhaṃseti), 파괴된(uddhaṃsito), 꺼냄(uddhāro), 배출(niddhāro), 가난한(niddhano), 털어버린(niddhuto), 방황하는(vibbhanto), 꺼내진(ubbhato), 기근(dubbhikkhaṃ), 두려움 없는(nibbhayaṃ), 그것의 상태(tabbhāvo), 네 가지로(catuddhā), 네 귀퉁이(cabhubbhi), 여섯 가지로(chaddhā), 참된 가르침(saddhammo), 생성된(sabbhūto), 큰 재산가(mahaddhano), 큰 두려움(mahabbhayaṃ).

ยวต มาเทสาทีสุ – โพชฺฌงฺคา, อาสพฺภํ, พุชฺฌิตพฺพํ, พุชฺฌติ.

야(ya), 와(va), 따(ta), 마(ma)의 대치 등에서 — 깨달음의 구성 요소들(bojjhaṅgā), 황소와 같은 용맹함(āsabbhaṃ), 깨달아야 할(bujjhitabbaṃ), 깨닫다(bujjhati).

ฐาเนติ [Pg.31] กึ? สีลวนฺตสฺส ฌายิโน, เย ฌานปฺปสุตา ธีรา, นิธานํ, มหาธนํ.

‘적절한 곳에’라는 말은 왜 있는가? 계를 갖춘 명상하는 자의(sīlavantassa jhāyino), 선정에 전념하는 지혜로운 이들(ye jhānappasutā dhīrā), 저장고(nidhānaṃ), 큰 재물(mahādhanaṃ).

รสฺสาการโตปรํ วคฺคทุติเยสุ – ปญฺจ ขนฺธา ปญฺจกฺขนฺธา, เอวํรูปกฺขนฺโธ, อกฺขโม, อภิกฺขณํ, อวิกฺเขโป, ชาติกฺเขตฺตํ, ธาตุกฺโขโภ, อายุกฺขโย. เสตฉตฺตํ เสตจฺฉตฺตํ, เอวํ สพฺพจฺฉนฺนํ, วิจฺฉินฺนํ, โพธิจฺฉายา, ชมฺพุจฺฉายา, สมุจฺเฉโท. ตตฺร ฐิโต ตตฺรฏฺฐิโต, เอวํ ถลฏฺฐํ, ชลฏฺฐํ, อธิฏฺฐิตํ, นิฏฺฐิตํ, จตฺตาริฏฺฐานานิ, ครุฏฺฐานิโย, สมุฏฺฐิโต, สุปฺปฏฺฐาโน. ยสตฺเถโร, ยตฺถ, ตตฺถ, ปตฺถรติ, วิตฺถาโร, อภิตฺถุโต, วิตฺถมฺภิโต, อนุตฺถุนํ, จตุตฺโถ, กุตฺถ. ปปฺโผเฏติ, มหปฺผลํ, นิปฺผลํ, วิปฺผาโร, ปริปฺผุเสยฺย, มธุปฺผาณิตํ.

단모음 뒤에 오는 각 군의 두 번째 글자들에서 — 다섯 무더기(pañcakkhandhā), 이와 같이 색온(rūpakkhandho), 참을 수 없는(akkhamo), 빈번함(abhikkhaṇaṃ), 산만하지 않음(avikkhepo), 태어남의 영역(jātikkhettaṃ), 요소들의 동요(dhātukkhobho), 수명의 다함(āyukkhayo). 흰 일산(setacchattaṃ), 이와 같이 모두 덮인(sabbacchannaṃ), 끊어진(vicchinnaṃ), 보리수 그늘(bodhicchāyā), 잠부나무 그늘(jambucchāyā), 단절(samucchedo). 거기에 서 있는(tatraṭṭhito), 이와 같이 육지에 있는(thalaṭṭhaṃ), 물에 있는(jalaṭṭhaṃ), 결심한(adhiṭṭhitaṃ), 완성된(niṭṭhitaṃ), 네 가지 장소(cattāriṭṭhānāni), 스승의 자리에 있는(garuṭṭhāniyo), 일어난(samuṭṭhito), 잘 확립된(suppaṭṭhāno). 야사 장로(yasatthero), 어느 곳에(yattha), 그곳에(tattha), 펼치다(pattharati), 상세함(vitthāro), 찬탄받은(abhitthuto), 마비된(vitthambhito), 탄식함(anutthunaṃ), 네 번째(catuttho), 나병(kuttha). 털다(papphoṭeti), 큰 과보(mahapphalaṃ), 결실 없는(nipphalaṃ), 확장(vipphāro), 뿌려야 할(paripphuseyya), 꿀 설탕물(madhupphāṇitaṃ).

อาการโต – อาขาโต อากฺขาโต, เอวํ ตณฺหากฺขโย, อาณากฺเขตฺตํ, สญฺญากฺขนฺโธ, อาฉาทยติ, อาจฺฉาทยติ, เอวํ อาจฺฉินฺทติ, นาวาฏฺฐํ, อาตฺถรติ, อาปฺโผเฏติ.

아(ā) 자로부터 — 설해진(ākkhāto), 이와 같이 갈애의 멸진(taṇhākkhayo), 명령의 권한(āṇākkhettaṃ), 상온(saññākkhandho), 덮다(ācchādayati), 이와 같이 빼앗다(ācchindati), 배가 정박한 곳(nāvāṭṭhaṃ), 펼치다(āttharati), 손뼉 치다(āpphoṭeti).

สรมฺหาติ กึ? สงฺขาโร, ตงฺขเณ, สญฺฉนฺนํ, ตณฺฐานํ, สนฺถุโต, ตมฺผลํ.

‘모음 뒤에서’라는 말은 왜 있는가? 형성(saṅkhāro), 그 순간에(taṅkhaṇe), 덮인(sañchannaṃ), 그 장소(taṇṭhānaṃ), 찬탄된(santhuto), 그 과보(tamphalaṃ).

ฐาเนติ กึ? ปูวขชฺชกํ, ตสฺส ฉวิยาทีนิ ฉินฺทิตฺวา, ยถา ฐิตํ, กถํ, กมฺมผลํ.

‘적절한 곳에’라는 말은 왜 있는가? 과자와 음식(pūvakhajjakaṃ), 그의 피부 등을 베어내고(tassa chaviyādīni chinditvā), 서 있는 바와 같이(yathā ṭhitaṃ), 어떻게(kathaṃ), 업의 과보(kammaphalaṃ).

นิกมติ, นิปตฺติ, นิจโย, นิจรติ, นิตรณํ อิจฺจตฺร – ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ เอตฺถ จคฺคหณสฺส พหุลตฺถตฺตา เตน จคฺคหเณน ยถาปโยคํ พหุธา อาเทโส สิยา.

니까마띠(nikamati), 니빳띠(nipatti), 니짜요(nicayo), 니짜라띠(nicarati), 니따라남(nitaraṇaṃ) 등의 단어에서 — “다(da)가 다(dha)가 되고 짜(ca)…”라는 규칙에서 짜(ca)를 취한 것은 그것이 ‘다양함(bahula)’의 의미를 갖기 때문이며, 그 짜(ca) 자를 취함으로 인해 용례에 따라 다양하게 대치될 수 있다.

ยถา – นิ อุปสคฺคโต กมุ ปท จิ จร ตรานํ ปฐมสฺส วคฺคทุติโย อิมินา ทฺวิตฺตํ, นิกฺขมติ, นิปฺผตฺติ, นิจฺฉโย, นิจฺฉรติ, นิตฺถรณํ.

예를 들면 — 니(ni) 접두사 뒤에 까무(kamu), 빠다(pada), 찌(ci), 짜라(cara), 따라(tara) [어근]들의 첫 번째 글자가 이 [규칙]에 의해 그 군의 두 번째 글자로 중복되어, 나가다(nikkhamati), 성취(nipphatti), 결정(nicchayo), 나아가다(niccharati), 건넘(nittharaṇaṃ)이 된다.

ตถา [Pg.32] โพ วสฺส กุว ทิว สิว วชาทีนํ ทฺวิรูปสฺสาติ วการทฺวยสฺส พการทฺวยํ, ยถา – กุพฺพนฺโต, เอวํ กุพฺพาโน, กุพฺพนฺติ, สธาตฺวนฺตยาเทสสฺส ทฺวิตฺตํ. ทิวติ ทิพฺพติ, เอวํ ทิพฺพนฺโต, สิพฺพติ, สิพฺพนฺโต, ปวชติ ปพฺพชติ, ปพฺพชนฺโต, นิวานํ นิพฺพานํ, นิพฺพุโต, นิพฺพินฺทติ, อุทพฺพยํ อิจฺจาทิ.

그와 같이 vassa, kuva, diva, siva, vaja 등의 이중 형태에서 두 개의 v-발음은 두 개의 b-발음이 된다. 예를 들면 – kubbanto, 이와 같이 kubbāno, kubbanti가 있으며, (이는) 어근 끝의 대치와 함께 중복이 된 것이다. divati는 dibbati가 되고, 이와 같이 dibbanto, sibbati, sibbanto, pavajati는 pabbajati, pabbajanto, nivāna는 nibbāna, nibbuto, nibbindati, udabbaya 등이 있다.

โล รสฺส ปริ ตรุณาทีนํ กฺวจิ. ปริปนฺโน ปลิปนฺโน, เอวํ ปลิโพโธ, ปลฺลงฺกํ, ตรุโณ ตลุโน, มหาสาโล, มาลุโต, สุขุมาโล.

pari, taruṇa 등의 r은 때때로 l이 된다. paripanno는 palipanno가 되고, 이와 같이 palibodho, pallaṅka, taruṇa는 taluno가 되며, mahāsālo, māluto, sukhumālo 등이 있다.

โฏ ตสฺส ทุกฺกตาทีนํ กฺวจิ. ยถา – ทุกฺกตํ ทุกฺกฏํ, เอวํ สุกฏํ, ปหโฏ, ปตฺถโฏ, อุทฺธโฏ, วิสโฏ อิจฺจาทิ.

dukkata 등의 t는 때때로 ṭ가 된다. 예를 들면 – dukkataṃ은 dukkaṭaṃ이 되고, 이와 같이 sukaṭaṃ, pahaṭo, patthaṭo, uddhaṭo, visaṭo 등이 있다.

โก ตสฺส นิยตาทีนํ กฺวจิ. นิยโต นิยโก.

niyata 등의 t는 때때로 k가 된다. niyato는 niyako가 된다.

โย ชสฺส นิชาทิสฺส วา, นิชํปุตฺตํ นิยํปุตฺตํ.

nija 등의 j는 혹시 y가 된다. nijaṃputtaṃ은 niyaṃputtaṃ이 된다.

โก คสฺส กุลูปคาทีนํ, กุลูปโค กุลูปโก.

kulūpaga 등의 g는 k가 된다. kulūpago는 kulūpako가 된다.

ตถา โณ นสฺส ป ปริอาทิโต. ปนิธานํ ปณิธานํ, เอวํ ปณิปาโต, ปณาโม, ปณีตํ, ปริณโต, ปริณาโม, นินฺนโย นิณฺณโย, เอวํ อุณฺณโต, โอณโต อิจฺจาทิ.

그와 같이 pa, pari 뒤의 n은 ṇ이 된다. panidhānaṃ은 paṇidhānaṃ이 되고, 이와 같이 paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, ninnayo는 niṇṇayo가 되며, 이와 같이 uṇṇato, oṇato 등이 있다.

ปติอคฺคิ, ปติหญฺญติ อิตีธ –

patiaggi, patihaññati 등에 있어서 –

๔๓. กฺวจิ ปฏิ ปติสฺส.

43. pati는 때때로 paṭi가 된다.

ปติอิจฺเจตสฺส อุปสคฺคสฺส สเร วา พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ ปฏิอาเทโส โหติ ปุพฺพสฺสรโลโป. ปฏคฺคิ, ปฏิหญฺญติ.

pati라는 이 접두사 뒤에 모음이나 자음이 올 때 때때로 paṭi로 대치되고 앞 모음은 생략된다. paṭaggi, paṭihaññati.

กฺวจีติ กึ? ปจฺจตฺตํ, ปติลียติ.

'때때로(kvaci)'라고 한 이유는 무엇인가? paccattaṃ, patilīyati가 있기 때문이다.

ปุถชโน ปุถภูตํ อิตีธ ‘‘อนฺโต’’ติ วตฺตเต.

puthajano, puthabhūtaṃ 등에 있어서 '끝(anto)'이라는 용어가 적용된다.

๔๔. ปุถสฺสุ [Pg.33] พฺยญฺชเน.

44. 자음이 올 때 putha의 (끝은) u가 된다.

ปุถอิจฺเจตสฺส อนฺโต สโร อุกาโร โหติ พฺยญฺชเน ปเร, ทฺวิตฺตํ. ปุถุชฺชโน, ปุถุภูตํ.

putha라는 이 말의 끝 모음은 자음이 올 때 u-발음이 되고, (자음은) 중복된다. puthujjano, puthubhūtaṃ.

พฺยญฺชเนติ กึ? ปุถ อยํ. ‘‘ปุถสฺส อ ปุถ’’อิติ สมาเสเนว สิทฺเธ ปุน อนฺตคฺคหณาธิกาเรน กฺวจิ อปุถนฺตสฺสาปิ อุตฺตํ สเร.

'자음이 올 때'라고 한 이유는 무엇인가? putha ayaṃ의 경우이다. 'putha의 a는 putha이다'라는 복합어의 성립만으로도 충분하지만, 다시 '끝(anta)'을 취한다는 규정에 의해 때때로 putha의 끝이 아닌 경우에도 모음 앞에서 u-발음이 된다.

มโน อญฺญํ มนุญฺญํ, เอวํ อิมํ เอวุมํ, ปรโลโป, อิติ เอวํ อิตฺเววํ, อุการสฺส วกาโร.

mano aññaṃ은 manuññaṃ이 되고, 이와 같이 imaṃ은 evumaṃ이 되며(뒤 모음의 생략), iti evaṃ은 itvevaṃ이 된다(u-발음의 v-발음화).

อวกาโส, อวนทฺโธ, อววทติ, อวสานมิตีธ –

avakāso, avanaddho, avavadati, avasānaṃ 등에 있어서 –

‘‘กฺวจิ พฺยญฺชเน’’ติ จ วตฺตเต.

'때때로 자음 앞에서'라는 말이 적용된다.

๔๕. โอ อวสฺส.

45. ava는 o가 된다.

อวอิจฺเจตสฺส อุปสคฺคสฺส โอกาโร โหติ กฺวจิ พฺยญฺชเน ปเร. โอกาโส, โอนทฺโธ, โอวทติ, โอสานํ.

ava라는 이 접두사는 자음이 올 때 때때로 o-발음이 된다. okāso, onaddho, ovadati, osānaṃ.

กฺวจีติ กึ? อวสานํ, อวสุสฺสตุ.

'때때로(kvaci)'라고 한 이유는 무엇인가? avasānaṃ, avasussatu가 있기 때문이다.

พฺยญฺชเนติ กึ? อวยาคมนํ, อเวกฺขติ.

'자음이 올 때'라고 한 이유는 무엇인가? avayāgamanaṃ, avekkhati가 있기 때문이다.

อวคเต สูริเย, อวคจฺฉติ, อวคเหตฺวา อิตีธ –

avagate sūriye, avagacchati, avagahetvā 등에 있어서 –

‘‘อวสฺเส’’ติ วตฺตเต โอคฺคหณญฺจ.

'ava에 대해'라는 말과 'o를 취함'이 적용된다.

๔๖. ตพฺพิปรีตูปปเท พฺยญฺชเน จ.

46. 그것과 반대되는 것(u)이 인접한 어구와 자음 앞에서 (일어난다).

อวสทฺทสฺส อุปปเท ติฏฺฐมานสฺส ตสฺโสการสฺส วิปรีโต จ โหติ พฺยญฺชเน ปเร.

인접한 어구에 위치한 ava라는 단어의 그 o-발음의 반대되는 것이 자음 앞에서 일어난다.

ตสฺส วิปรีโต ตพฺพิปรีโต, อุโปจฺจาริตํ ปทํ อุปปทํ, โอการวิปรีโตติ อุการสฺเสตํ อธิวจนํ. จสทฺโท กตฺถจิ [Pg.34] นิวตฺตนตฺโถ, ทฺวิตฺตํ. อุคฺคเต สูริเย, อุคฺคจฺฉติ, อุคฺคเหตฺวา.

그것의 반대되는 것이 'tabbiparīto(그것과 반대되는 것)'이고, 근처에 발음된 단어가 'upapada(인접한 어구)'이며, 'o-발음의 반대되는 것'이란 u-발음을 지칭하는 말이다. 'ca'라는 단어는 어떤 곳에서는 (규칙을) 중단시키는 의미가 있으며, (자음의) 중복이 일어난다. uggate sūriye, uggacchati, uggahetvā.

อติปฺปโข ตาว, ปรสตํ, ปรสหสฺสํ อิตีธ –

atippakho tāva, parasataṃ, parasahassaṃ 등에 있어서 –

‘‘อาคโม’’ติ วตฺตเต.

'첨가(āgamo)'라는 말이 적용된다.

๔๗. กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน.

47. 자음이 올 때 때때로 o가 (첨가된다).

พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โอการาคโม โหตีติ อติปฺป ปรสทฺเทหิ โอการาคโม ‘‘ยวมท’’อิจฺจาทิสุตฺเต จสทฺเทน อติปฺปโต คการาคโม จ.

자음이 뒤에 올 때 때때로 o-가(okārāgama)가 생긴다. 'atippa', 'parasadde' 뒤에서 o-가가 생기고, 'yavamada' 등의 경구(sutta)에서 'ca'라는 단어에 의해 'atippa'로부터 g-가(gakārāgama)도 생긴다.

อติปฺปโค โข ตาว, ปโรสตํ, ปโรสหสฺสํ, เอตฺถ ‘‘สรา สเร โลป’’นฺติ ปุพฺพสฺสรโลโป.

'atippago', 'parosataṃ', 'parosahassaṃ'의 경우, 여기서 'sarā sare lopa'(모음 뒤에서 모음 생략)에 의해 앞 모음의 생략이 일어난다.

มนมยํ, อยมยํ อิตีธ ‘‘มโนคณาทีน’’นฺติ วตฺตเต.

'manamayaṃ', 'ayamayaṃ'의 경우, 여기에는 'manogaṇādīnaṃ'(마노 어군 등)이라는 규칙이 적용된다.

๔๘. เอเตสโม โลเป.

48. 이것들의 생략에서 o가 [된다].

เอเตสํ มโนคณาทีนมนฺโต โอตฺตมาปชฺชเต วิภตฺติโลเป กเต.

이 마노 어군(manogaṇā) 등의 어미는 격 변화(vibhatti)가 생략되었을 때 o-상태(otta)에 이른다.

มโนมยํ, อโยมยํ, เอวํ มโนเสฏฺฐา, อโยปตฺโต, ตโปธโน, ตโมนุโท, สิโรรุโห, เตโชกสิณํ, รโชชลฺลํ, อโหรตฺตํ, รโหคโต.

'manomayaṃ', 'ayomayaṃ', 이와 같이 'manoseṭṭhā', 'ayopatto', 'tapodhano', 'tamonudo', 'siroruho', 'tejokasiṇaṃ', 'rajojallaṃ', 'ahorattaṃ', 'rahogato' 등이 있다.

อาทิสทฺเทน อาโปธาตุ, วาโยธาตุ.

'ādi'(등)라는 단어에 의해 'āpodhātu', 'vāyodhātu'도 포함된다.

สีหคติยา วาธิการโต อิธ น ภวติ, มนมตฺเตน มนจฺฉฏฺฐานํ, อยกปลฺลํ, ตมวิโนทโน, มนอายตนํ.

사자보(sīhagati) 또는 권한어의 영향에 의해 여기서는 [o-변화가] 일어나지 않는다. 예: 'manamattena', 'manacchaṭṭhānaṃ', 'ayakapallaṃ', 'tamavinodano', 'manaāyatanaṃ'.

อิติ พฺยญฺชนสนฺธิวิธานํ นิฏฺฐิตํ.

이로써 자음 연성(byañjanasandhi) 규정이 끝났다.

นิคฺคหีตสนฺธิวิธาน

닉가히따 연성 규정

อถ [Pg.35] นิคฺคหีตสนฺธิ วุจฺจเต.

이제 닉가히따 연성(niggahītasandhi)을 설하겠다.

ตณฺหํ กโร, รณํ ชโห, สํ ฐิโต, ชุตึ ธโร, สํ มโต อิตีธ ‘‘นิคฺคหีต’’นฺติ อธิกาโร, ‘‘พฺยญฺชเน’’ติ วตฺตเต.

'taṇhaṃ karo', 'raṇaṃ jaho', 'saṃ ṭhito', 'jutiṃ dharo', 'saṃ mato'의 경우, 여기서는 'niggahīta'(닉가히따)가 권한어(adhikāra)이며 'byañjane'(자음에서)라는 말이 적용된다.

๔๙. วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

49. 자음군(vagga)에서 선택적으로 자음군 말음(vagganta)이 된다.

วคฺคภูเต พฺยญฺชเน ปเร นิคฺคหีตํ โข วคฺคนฺตํ วา ปปฺโปตีติ นิมิตฺตานุสฺวรานํ ฐานาสนฺนวเสน ตพฺพคฺคปญฺจโม โหติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เตน ‘‘ตณฺหงฺกโร, รณญฺชโห, สณฺฐิโต, ชุตินฺธโร, สมฺมโต’’ติอาทีสุ นิจฺจํ.

자음군에 속하는 자음이 뒤에 올 때, 닉가히따는 자음군 말음(vagganta)에 이른다. 원인이 되는 비음의 조음 위치의 근접성에 따라 해당 자음군의 다섯 번째 자음이 된다. 여기서 'vā'라는 단어는 확정적 선택(vavatthitavibhāsa)의 의미를 가진다. 따라서 'taṇhaṅkaro', 'raṇañjaho', 'saṇṭhito', 'jutindharo', 'sammato' 등에서는 항상 일어난다.

ตงฺกโรติ ตํ กโรติ, ตงฺขณํ ตํขณํ, สงฺคโห สํคโห, ตงฺฆตํ ตํ ฆตํ. ธมฺมญฺจเร ธมฺมํ จเร, ตญฺฉนฺนํ ตํ ฉนฺนํ, ตญฺชาตํ ตํ ชาตํ, ตญฺญาณํ ตํ ญาณํ. ตณฺฐานํ ตํ ฐานํ, ตณฺฑหติ ภํ ฑหติ. ตนฺตโนติ ตํ ตโนติ, ตนฺถิรํ ตํ ถิรํ, ตนฺทานํ ตํ ทานํ, ตนฺธนํ ตํ ธนํ, ตนฺนิจฺจุตํ ตํ นิจฺจุตํ. ตมฺปตฺโต ตํ ปตฺโต, ตมฺผลํ ตํ ผลํ, เตสมฺโพโธ เตสํ โพโธ, สมฺภูโต สํภูโต, ตมฺมิตฺตํ ตํ มิตฺตํ. กิงฺกโต กึ กโต, ทาตุงฺคโต ทาตุํ คโตติ เอวมาทีสุ วิกปฺเปน.

'taṅkaroti'는 'taṃ karoti', 'taṅkhaṇaṃ'은 'taṃ khaṇaṃ', 'saṅgaho'는 'saṃgaho', 'taṅghataṃ'은 'taṃ ghataṃ'이다. 'dhammañcare'는 'dhammaṃ care', 'tañchannaṃ'은 'taṃ channaṃ', 'tañjātaṃ'은 'taṃ jātaṃ', 'taññāṇaṃ'은 'taṃ ñāṇaṃ'이다. 'taṇṭhānaṃ'은 'taṃ ṭhānaṃ', 'taṇḍahati'는 'taṃ ḍahati'이다. 'tantanoti'는 'taṃ tanoti', 'tanthiraṃ'은 'taṃ thiraṃ', 'tandānaṃ'은 'taṃ dānaṃ', 'tandhanaṃ'은 'taṃ dhanaṃ', 'tanniccutaṃ'은 'taṃ niccutaṃ'이다. 'tampatto'는 'taṃ patto', 'tamphalaṃ'은 'taṃ phalaṃ', 'tesambodho'는 'tesaṃ bodho', 'sambhūto'는 'saṃbhūto', 'tammittaṃ'은 'taṃ mittaṃ'이다. 'kiṅkato'는 'kiṃ kato', 'dātuṅgato'는 'dātuṃ gato'이다. 이와 같은 경우들에서는 선택적으로 일어난다.

อิธ น ภวติ, น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ, สรณํ คจฺฉามิ.

여기서는 일어나지 않는다: 'na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu', 'saraṇaṃ gacchāmi'.

สติ โจปริ วาคฺคหเณ วิชฺฌนฺตเร วา อิธ วาคฺคหณกรณมตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ, เตน นิคฺคหีตสฺส สํอุปสคฺคปุมนฺตสฺส เล ลกาโร. ยถา – ปฏิสํลีโน ปฏิสลฺลีโน, เอวํ ปฏิสลฺลาโณ, สลฺลกฺขณา, สลฺเลโข, สลฺลาโป, ปุํลิงฺคํ ปุลฺลิงฺคํ.

앞서 'vā'의 언급이 있었음에도 불구하고 여기서 다시 'vā'를 언급한 것은 다른 의미를 알리기 위해서이다. 그에 따라 'saṃ' 접두사나 'puman' 끝의 닉가히따는 'l' 뒤에서 'l'자가 된다. 예: 'paṭisaṃlīno'는 'paṭisallīno', 이와 같이 'paṭisallāṇo', 'sallakkhaṇā', 'sallekho', 'sallāpo', 'puṃliṅgaṃ'은 'pulliṅgaṃ'이 된다.

ปจฺจตฺตํ เอว, ตํ เอว, ตญฺหิ ตสฺส, เอวญฺหิ โว อิตีธ ‘‘วา’’ติ อธิกาโร.

'paccattaṃ eva', 'taṃ eva', 'tañhi tassa', 'evañhi vo'의 경우, 여기서는 'vā'가 권한어이다.

๕๐. เอเห [Pg.36] ญํ.

50. 'e'와 'h' 뒤에서 'ña'가 [된다].

เอการหกาเร ปเร นิคฺคหีตํ โข ญการํ ปปฺโปติ วา, เอกาเร ญาเทสสฺส ทฺวิภาโว.

'e'와 'ha' 자음이 뒤에 올 때 닉가히따는 선택적으로 'ñ'자가 된다. 'e' 자음의 경우 'ñ' 대치어의 중복이 일어난다.

ปจฺจตฺตญฺเญวปจฺจตฺตํ เอว, ตญฺเญว ตํ เอว, ตญฺหิ ตสฺส ตญฺหิ ตสฺส, เอวญฺหิ โว เอวญฺหิ โว.

'paccattaññeva'는 'paccattaṃ eva', 'taññeva'는 'taṃ eva'이며, 'tañhi tassa'는 'tañhi tassa', 'evañhi vo'는 'evañhi vo'이다.

ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาสทฺทสฺส เอวหินิปาตโต อญฺญตฺถ น โหติ, ยถา – เอวเมตํ, เอวํ โหติ.

'vā'라는 단어의 확정적 선택성 때문에 'eva'와 'hi' 불변어 이외의 다른 곳에서는 일어나지 않는다. 예: 'evametaṃ', 'evaṃ hoti'.

สํโยโค, สํโยชนํ, สํยโต, สํยาจิกาย, ยํ ยเทว, อานนฺตริกํ ยมาหุ อิตีธ ‘‘ญ’’มิติ วตฺตเต.

'saṃyogo', 'saṃyojanaṃ', 'saṃyato', 'saṃyācikāya', 'yaṃ yadeva', 'ānantarikaṃ yamāhu'의 경우, 여기서는 'ña'가 적용된다.

๕๑. ส เย จ.

51. 'y'와 함께 [올 때]도 역시.

นิคฺคหีตํ โข ยกาเร ปเร สห ยกาเรน ญการํ ปปฺโปติ วา, ญาเทสสฺส ทฺวิตฺตํ.

닉가히따는 'y'자가 뒤에 올 때 'y'자와 함께 선택적으로 'ñ'자가 된다. 'ñ' 대치어의 중복이 일어난다.

สญฺโญโค สํโยโค, สญฺโญชนํ สํโยชนํ, สญฺญโต สํยโต, สญฺญาจิกาย สํยาจิกาย, ยญฺญเทว ยํ ยเทว, อานนฺตริกญฺญมาหุ อานนฺตริกํ ยมาหุ.

'saññogo'는 'saṃyogo', 'saññojanaṃ'은 'saṃyojanaṃ', 'saññato'는 'saṃyato', 'saññācikāya'는 'saṃyācikāya', 'yaññadeva'는 'yaṃ yadeva', 'ānantarikaññamāhu'는 'ānantarikaṃ yamāhu'이다.

วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตาว สํปทนฺตโต จ สพฺพนามยการปรโต จ นิคฺคหีตา อญฺญตฺถ น โหติ. ยถา – เอตํ โยชนํ, ตํ ยานํ, สรณํ ยนฺติ.

'vā'라는 단어의 확정적 선택성 때문에 'saṃ'의 끝부분과 모든 'y'자가 뒤에 오는 대명사의 닉가히따 이외의 다른 곳에서는 일어나지 않는다. 예: 'etaṃ yojanaṃ', 'taṃ yānaṃ', 'saraṇaṃ yanti'.

เอตฺถ จ ‘‘สห เย จา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ส เย จา’’ติ วจนโต สุตฺตนฺเตสุ สุขุจฺจารณตฺถมกฺขรโลโปปีติ ทฏฺฐพฺพํ, เตน ปฏิสงฺขาย โยนิโส ปฏิสงฺขา โยนิโส, สยํ อภิญฺญาย สจฺฉิกตฺวา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา, ปริเยสนาย ปริเยสนาติอาทิ สิชฺฌติ.

여기에서 'saha ye ca'라고 말해야 함에도 불구하고 'sa ye ca'라고 말한 것으로부터, 경전들에서 발음의 편의를 위해 음절의 생략도 일어남을 보아야 한다. 그에 따라 'paṭisaṅkhāya yoniso'는 'paṭisaṅkhā yoniso', 'sayaṃ abhiññāya sacchikatvā'는 'sayaṃ abhiññā sacchikatvā', 'pariyesanāya'는 'pariyesanā' 등이 성립한다.

ตํ [Pg.37] อหํ พฺรูมิ, ยํ อาหุ, ธนํ เอว, กึ เอตํ, นินฺทิตุํ อรหติ, ยํ อนิจฺจํ, ตํ อนตฺตา, เอตํ อโวจ, เอตํ เอว อิจฺจตฺร –

'taṃ ahaṃ brūmi', 'yaṃ āhu', 'dhanaṃ eva', 'kiṃ etaṃ', 'nindituṃ arahati', 'yaṃ aniccaṃ', 'taṃ anattā', 'etaṃ avoca', 'etaṃ eva'와 같은 경우에—

๕๒. มทา สเร.

52. 모음 앞에서 m과 d가 [생긴다].

นิคฺคหีตสฺส โข สเร ปเร มการทการาเทสา โหนฺติ วา. เอตฺถ จ วาสทฺทาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา ทกาโร ยเตตสทฺทโต ปรสฺเสว.

닉가히따(Niggahīta) 뒤에 모음이 올 때, 마까라(makāra)와 다까라(dakāra)의 대치가 선택적으로 일어난다. 여기서 ‘vā’라는 단어의 권한이 제한적 분화(vavatthitavibhāsa)이기 때문에, 다까라(dakāra)는 ya와 eta라는 단어 뒤에서만 일어난다.

ตมหํ พฺรูมิ, ยมาหุ, ธนเมว, กิเมตํ, นินฺทิตุมรหติ, ยทนิจฺจํ, ตทนตฺตา, เอตทโวจ, เอตเทว.

Tamahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati, yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva.

วาติ กึ? ตํ อหํ, เอตํ เอว, อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ.

‘Vā’라고 한 이유는 무엇인가? Taṃ ahaṃ, etaṃ eva, akkocchi maṃ avadhi maṃ.

เอตฺถ จ มทาติ โยควิภาเคน พฺยญฺชเนปิ วา มกาโร. เตน ‘‘พุทฺธม สรณม คจฺฉามี’’ติอาทิ สิชฺฌติ.

여기서 ‘ma’와 ‘da’의 규칙 분할(yogavibhāga)에 의해 자음 앞에서도 마까라(makāra)가 선택적으로 나타난다. 그로 인해 “buddhama saraṇama gacchāmi” 등이 성립된다.

ตาสํ อหํ สนฺติเก, วิทูนํ อคฺคํ, ตสฺส อทาสึ อหํ อิตีธ ‘‘สเร’’ติ วตฺตเต.

Tāsaṃ ahaṃ santike, vidūnaṃ aggaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ 등의 예에서 “모음이 올 때”라는 조건이 적용된다.

๕๓. กฺวจิ โลปํ.

53. 때로는 생략된다.

นิคฺคหีตํ โข สเร ปเร โลปํ ปปฺโปติ กฺวจิ ฉนฺทานุรกฺขเณ สุขุจฺจารณฏฺฐาเน. ปุพฺพสฺสรโลโป, ปรสฺส อสํโยคนฺตสฺส ทีโฆ.

닉가히따(Niggahīta)는 모음이 뒤따를 때 때로는 운율을 유지하거나 발음의 편의를 위해 생략된다. 이때 앞의 모음이 생략되고, 뒤의 자음 결합으로 끝나지 않는 모음은 장음이 된다.

ตาสาหํ สนฺติเก, วิทูนคฺคํ, ตสฺส อทาสาหํ, ตถาคตาหํ, เอวาหํ, กฺยาหํ.

Tāsāhaṃ santike, vidūnaggaṃ, tassa adāsāhaṃ, tathāgatāhaṃ, evāhaṃ, kyāhaṃ.

กฺวจีติ กึ? เอวมสฺส, กิมหํ.

‘Kvaci’라고 한 이유는 무엇인가? Evamassa, kimahaṃ.

อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ, เอตํ พุทฺธานํ สาสนํ, สํรตฺโต, สํราโค, สํรมฺโภ, อวิสํหาโร, จิรํ ปวาสึ, คนฺตุํ กาโม, คนฺตุํ มโน อิตีธ ‘‘กฺวจิ โลป’’นฺติ วตฺตเต.

Ariyasaccānaṃ dassanaṃ, etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ, saṃratto, saṃrāgo, saṃrambho, avisaṃhāro, ciraṃ pavāsiṃ, gantuṃ kāmo, gantuṃ mano 등의 예에서 “때로는 생략”이라는 규칙이 적용된다.

๕๔. พฺยญฺชเน [Pg.38] จ.

54. 자음 앞에서도.

นิคฺคหีตํ โข พฺยญฺชเน จ ปเร โลปํ ปปฺโปติ กฺวจิ ฉนฺทานุรกฺขณาทิมฺหิ. รการหกาเรสุ อุปสคฺคนฺตสฺส ทีโฆ.

닉가히따(Niggahīta)는 자음이 뒤따를 때에도 운율 유지 등을 위해 때로는 생략된다. r(ra-kāra)과 h(ha-kāra) 앞에서는 접두사 끝의 모음이 장음이 된다.

อริยสจฺจาน ทสฺสนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนํ, สารตฺโต, สาราโค, สารมฺโภ, อวิสาหาโร, จิรปฺปวาสึ, ทฺวิตฺตํ, คนฺตุกาโม, คนฺตุมโน.

Ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, sāratto, sārāgo, sārambho, avisāhāro, cirappavāsiṃ, dvittaṃ, gantukāmo, gantumano.

กฺวจีติ กึ? เอตํ มงฺคลมุตฺตมํ.

‘Kvaci’라고 한 이유는 무엇인가? Etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

กตํ อิติ, กึ อิติ, อภินนฺทุํ อิติ, อุตฺตตฺตํ อิว, จกฺกํ อิว, กลึ อิทานิ, กึ อิทานิ, ตฺวํ อสิ, อิทํ อปิ, อุตฺตรึ อปิ, ทาตุํ อปิ, สทิสํ เอว อิตีธ ‘‘นิคฺคหีตมฺหา, โลป’’นฺติ จ วตฺตเต.

Kataṃ iti, kiṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva 등의 예에서 “닉가히따로부터”와 “생략”이라는 조건이 적용된다.

๕๕. ปโร วา สโร.

55. 뒤의 모음이 선택적으로.

นิคฺคหีตมฺหา ปโร สโร โลปํ ปปฺโปติ วา. นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ.

닉가히따(Niggahīta) 뒤의 모음은 선택적으로 생략된다. 이때 닉가히따는 해당 자음 군의 비음(vaggantatta)으로 바뀐다.

กตนฺติ, กินฺติ, อภินนฺทุนฺติ, อุตฺตตฺตํว, จกฺกํว, กลินฺทานิ, กินฺทานิ, ตฺวํสิ, อิทมฺปิ, อุตฺตริมฺปิ, ทาตุมฺปิ, สทิสํว.

Katanti, kinti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kalindāni, kindāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva.

วาติ กึ? กตํ อิติ, กิมิติ, ทาตุมปิ, สามํ เอว.

‘Vā’라고 한 이유는 무엇인가? Kataṃ iti, kimiti, dātumapi, sāmaṃ eva.

อยมฺปิ วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา อิตีวีทานิสีเปวาทิโต อญฺญตฺถ น โหติ. ยถา – อหํ เอตฺถ, เอตํ อโหสิ.

이것 또한 ‘vā’라는 단어의 제한적 분화 때문에 iti, iva, idāni, asi, api, eva 등 이외의 경우에는 일어나지 않는다. 예: ahaṃ ettha, etaṃ ahosi.

เอวํ อสฺส เต อาสวา, ปุปฺผํ อสฺสา อุปฺปชฺชติ อิตีธ สเร ปเร ลุตฺเต วิปริณาเมน ‘‘ปรสฺมึ, สเร, ลุตฺเต’’ติ จ วตฺตเต.

Evaṃ assa te āsavā, pupphaṃ assā uppajjati 등의 예에서, 뒤의 모음이 생략된 경우에 “뒤의 모음이 생략된 경우”라는 조건이 의미 변화를 통해 적용된다.

๕๖. พฺยญฺชโน [Pg.39] จ วิสญฺโญโค.

56. 그리고 자음은 결합되지 않는다.

นิคฺคหีตมฺหา ปรสฺมึ สเร ลุตฺเต พฺยญฺชโน สญฺโญโค เจ, วิสญฺโญโคว โหตีติ สํโยเคกเทสสฺส ปุริมพฺยญฺชนสฺส โลโป.

닉가히따 뒤의 모음이 생략되었을 때, 만약 자음 결합(saññogo)이 있다면 그것은 분리(visaññogo)된다. 즉, 자음 결합의 일부분인 앞의 자음이 생략되는 것이다.

ทฺวินฺนํ พฺยญฺชนานเมกตฺร ฐิติ สญฺโญโค, อิธ ปน สํยุชฺชตีติ สญฺโญโค, ปุริโม วณฺโณ, วิคโต สญฺโญโค อสฺสาติ วิสญฺโญโค, ปโร.

두 자음이 한곳에 위치하는 것을 자음 결합(saññogo)이라 한다. 여기서는 결합된다는 의미에서 saññogo는 앞의 자음이며, 결합이 사라진 것(visaññogo)은 뒤의 자음을 가리킨다.

เอวํ ส เต อาสวา, ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชติ.

Evaṃ sa te āsavā, pupphaṃsā uppajjati.

ลุตฺเตติ กึ? เอวมสฺส.

‘Lutte’(생략되었을 때)라고 한 이유는 무엇인가? Evamassa.

จสทฺเทน ติณฺณํ พฺยญฺชนานํ สรูปสํโยโคปิ วิสญฺโญโค โหติ. ยถา – อคฺยาคารํ, วุตฺยสฺส.

‘Ca’라는 단어에 의해 세 자음의 동형 결합도 분리된다. 예: agyāgāraṃ, vutyassa.

จกฺขุ อุทปาทิ, อว สิโร, ยาวจิธ ภิกฺขเว, อณุถูลานิ, ต สมฺปยุตฺตา อิภีธ ‘‘สเร, อาคโม, กฺวจิ, พฺยญฺชเน’’ติ จ วตฺตเต.

Cakkhu udapādi, ava siro, yāvacidha bhikkhave, aṇuthūlāni, ta sampayuttā 등의 예에서 “모음”, “첨가”, “때로는”, “자음” 등의 조건이 적용된다.

๕๗. นิคฺคหิตญฺจ.

57. 닉가히따 또한.

นิคฺคหีตญฺจ อาคโม โหติ สเร วา พฺยญฺชเน วา กฺวจิ สุขุจฺจารณฏฺฐาเน. นิคฺคหีตสฺส รสฺสานุคตตฺตา รสฺสโตเยวายํ.

닉가히따(Niggahīta) 또한 모음이나 자음이 뒤따를 때 발음의 편의를 위해 때로는 첨가된다. 닉가히따는 단모음을 따르는 성질이 있으므로, 이것은 오직 단모음 뒤에서만 일어난다.

จกฺขุํ อุทปาทิ, อวํสิโร, ยาวญฺจิธ ภิกฺขเว, อณุํถูลานิ, ตํสมฺปยุตฺตา, เอวํ ตงฺขเณ, ตํสภาโว.

눈이 생겼다(Cakkhuṃ udapādi), 머리를 아래로 한(avaṃsiro), 비구들이여 여기 이와 같이(yāvañcidha bhikkhave), 미세하고 거친 것들(aṇuṃthūlāni), 그것과 결합된 것들(taṃsampayuttā), 이와 같이 그 순간에(evaṃ taṅkhaṇe), 그것의 자성(taṃsabhāvo).

กฺวจีติ กึ? น หิ เอเตหิ, อิธ เจว.

'어떤 곳에서(Kvacī)'란 무엇인가? 이들에 의해서는 아니며, 오직 여기에서만 그러하다.

เอวํ วุตฺเต, ตํ สาธุ, เอกํ สมยํ ภควา, อคฺคึว สนมํ อิตีธ โลปาเทสการิเย สมฺปตฺเต เยภุยฺเยน ตทปวาทตฺถมาห.

'이와 같이 말해졌을 때(Evaṃ vutte)', '그것은 좋다(taṃ sādhu)', '한때 세존께서는(ekaṃ samayaṃ bhagavā)', '불을 피우는 것처럼(aggiṃva sanamaṃ)' 등에서와 같이, 생략이나 대치가 일어날 때 대개 그 예외를 말하기 위해 설해졌다.

๕๘. อํ [Pg.40] พฺยญฺชเน นิคฺคหีตํ.

58. 자음 앞에서 닉가히따(niggahīta)는 'aṃ'이 된다.

นิคฺคหีตํ โข พฺยญฺชเน ปเร อํอิติ โหติ.

자음이 뒤따를 때 닉가히따는 참으로 'aṃ'이 된다.

อกาโร อุจฺจารณตฺโถ, ‘‘สรโลโป’’ติอาทินา ปุพฺพสฺสรโลโป วา.

'a' 자는 발음을 위한 것이거나, '모음 생략(saralopo)' 등의 규칙에 따라 앞 모음이 생략된 것이다.

เอวํ วุตฺเต, ตํ สาธุ, เอกํ สมยํ ภควา, อคฺคึว สนฺธมํ.

'이와 같이 말해졌을 때', '그것은 좋다', '한때 세존께서는', '불을 피우는 것처럼(aggiṃva sandhamaṃ)'.

อิธ อวุตฺตวิเสสานมฺปิ วุตฺตนยาติเทสตฺถมติเทสมาห.

여기서 언급되지 않은 차이점들에 대해서도 이미 설해진 방식에 따라 적용하기 위해 유추(atidesa)를 설한다.

๕๙. อนุปทิฏฺฐานํ วุตฺตโยคโต.

59. 언급된 결합 방식으로부터 명시되지 않은 것들도 (성립한다).

เย อิธ อมฺเหหิ วิเสสโต น อุปทิฏฺฐา อุปสคฺคนิปาตาทโย, เตสํ วุตฺตโยคโต วุตฺตนเยน สรสนฺธาทีสุ วุตฺตนยานุสาเรน รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

여기서 우리가 특별히 명시하지 않은 접두사(upasagga)나 불변사(nipāta) 등은, 이미 설해진 결합 방식에 따라 모음 연성 등에서 설명된 대로 그 형태의 완성(rūpasiddhi)을 알아야 한다.

เตน ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน ปริยาทีนํ รหนาทิวณฺณสฺส วิปริยโย ยวาทีหิ, ยถา – ปริยุทาหาสิ ปยิรุทาหาสิ, อริยสฺส อยิรสฺส, พหฺวาพาโธ พวฺหาพาโธ, น อภิเนยฺย อนภิเนยฺย.

따라서 'do dhassa cā'라는 경(sutta)에서 'ca'라는 단어에 의해 pariyādi 등의 ra 등의 음절이 yavādi 등에 의해 위치가 바뀌는데, 예컨대 pariyudāhāsi는 payirudāhāsi로, ariyassa는 ayirassa로, bahvābādho는 bavhābādho로, na abhineyya는 anabhineyya가 되는 것과 같다.

‘‘ตํ อิมินาปิ ชานาถา’’ติ เอตฺถ ‘‘ปโร วา สโร’’ติ สเร ลุตฺเต ‘‘ตตฺรากาโร’’ติ โยควิภาเคน อกาโร นิคฺคหีตสฺส ทกาโร, ตทมินาปิ ชานาถ อิจฺจาทิ.

'Taṃ imināpi jānātha'라는 구절에서 'paro vā saro'에 의해 모음이 생략될 때, 'tatrākāro'라는 구절의 분석(yogavibhāga)에 의해 'a' 자와 닉가히따의 'da' 자가 되어 tadamināpi jānātha 등이 된다.

อิติ นิคฺคหีตสนฺธิวิธานํ นิฏฺฐิตํ.

이로써 닉가히따 연성법(niggahītasandhividhāna)이 끝났다.

สญฺญาวิธานํ สรสนฺธิ สนฺธิ,นิเสธนํ พฺยญฺชนสนฺธิ สนฺธิ;

โย นิคฺคหีตสฺส จ สนฺธิกปฺเป,สุนิจฺฉโย โสปิ มเยตฺถ วุตฺโต.

명칭의 규정(saññāvidhāna), 모음 연성(sarasandhi), 부정(nisedhana), 자음 연성(byañjanasandhi), 그리고 닉가히따 연성법(sandhikappa)에서 잘 결정된 모든 것을 내가 여기서 말하였다.

อิติ รูปสิทฺธิยํ สนฺธิกณฺโฑ

이로써 루빠싯디(Rūpasiddhi)의 연성 편(sandhikaṇḍo)이 끝났다.

ปฐโม.

제1장.

๒. นามกณฺฑ

2. 명사 편(Nāmakaṇḍa).

อถ [Pg.41] นามิกวิภตฺยาวตาโร วุจฺจเต.

이제 명사 격변화(nāmikavibhatti)의 도입을 설한다.

อตฺถาภิมุขํ นมนโต, อตฺตนิ จตฺถสฺส นามนโต นามํ, ทพฺพาภิธานํ.

의미를 향해 굽어지기 때문에, 혹은 스스로 그 의미를 명명하기 때문에 명사(nāma)라고 하며, 실체(dabba)를 지칭하는 것이다.

ตํ ปน ทุวิธํ อนฺวตฺถรุฬฺหีวเสน, ติวิธํ ปุมิตฺถินปุํสกลิงฺควเสน. ยถา – รุกฺโข, มาลา, ธนํ.

그것은 다시 뜻에 따르는 것(anvattha)과 관용적인 것(ruḷhī)의 두 종류가 있고, 남성·여성·중성의 성(liṅga)에 따라 세 종류가 있다. 예: rukkho(나무), mālā(꽃다발), dhanaṃ(재물).

จตุพฺพิธํ สามญฺญคุณกฺริยายทิจฺฉาวเสน, ยถา – รุกฺโข, นีโล, ปาจโก, สิริวฑฺโฒติอาทิ.

보통 명사(sāmañña), 형용사(guṇa), 동사적 명사(kriyā), 고유 명사(yadicchā)에 따라 네 종류가 있다. 예: rukkho, nīlo(푸른), pācako(요리사), sirivaḍḍho(시리왓다) 등이다.

อฏฺฐวิธํ อวณฺณิวณฺณุวณฺโณการนิคฺคหีตนฺตปกติเภเทน.

a, i, u, o 및 닉가히따(ṃ)로 끝나는 어간의 차이에 따라 여덟 종류가 있다.

ปุลฺลิงฺค

남성(Pulliṅga).

ตตฺถ ปฐมํ อการนฺตมฺหา ปุลฺลิงฺคา ชาตินิมิตฺตา ปุริสสทฺทา สฺยาทิวิภตฺติโย ปรา โยชียนฺเต.

그중 첫째로, 'a'로 끝나는 남성 명사이며 종(jāti)을 나타내는 purisa(사람)라는 단어 뒤에 syādi(si, yo 등) 격어미를 결합한다.

๖๐. ชินวจนยุตฺตญฺหิ.

60. 참으로 승리자의 말씀(Jinavacana)에 부합하기 때문이다.

อธิกาโรยํ. ตตฺถ ปญฺจ มาเร ชิตวาติ ชิโน, พุทฺโธ. ชินสฺส วจนํ ชินวจนํ, ตสฺส ชินวจนสฺส ยุตฺตํ ชินวจนยุตฺตํ, เตปิฏกสฺส พุทฺธวจนสฺส มาคธิกาย สภาวนิรุตฺติยา ยุตฺตํ อนุรูปเมวาติ อิทํ อธิการตฺถํ เวทิตพฺพํ.

이것은 권한(adhikāra, 적용 범위)이다. 여기서 다섯 마라를 이겼기에 승리자(Jina), 곧 부처님이다. 승리자의 말씀이 진언(Jinavacana)이며, 그 진언에 부합하는 것이 jinavacanayutta이다. 삼장(Tepiṭaka)인 부처님 말씀의 마가다어 고유 어법에 부합하고 일치한다는 뜻으로 이 권한의 의미를 알아야 한다.

สา มาคธี มูลภาสา, นรา ยายาทิกปฺปิกา;

พฺรหฺมาโน จ’สฺสุตาลาปา, สมฺพุทฺธา จาปิ ภาสเร.

그 마가다어는 근본 언어이니, 태초의 인류와 범천들과 (다른) 말을 들어본 적 없는 이들과 정등각자들께서도 이 언어로 말씀하신다.

อธิกาโร ปน ติวิโธ สีหคติกมณฺฑูกคติกยถานุปุพฺพิกวเสน, อยํ ปน สีหคติโก ปุพฺพาปรวิโลกนโต, ยถานุปุพฺพิโกเยว วา.

권한(adhikāra)은 사자형(sīhagatika), 개구리형(maṇḍūkagatika), 순차형(yathānupubbika)의 세 가지 방식이 있는데, 이것은 앞뒤를 살피므로 사자형이거나 혹은 순차형이다.

สกฺกตวิสทิสํ [Pg.42] กตฺวา ชินวจนานุรูปวเสน ปกติฏฺฐปนตฺถํ ปริภาสมาห.

산스크리트어와 다르게 하여 승리자의 말씀에 부합하도록 어간을 설정하기 위해 정의(paribhāsa)를 말한다.

๖๑. ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต.

61. 그리고 어간(liṅga)이 정해진다.

ลิงฺคํปาฏิปทิกํ, ยถา ยถา ชินวจนยุตฺตญฺหิ ลิงฺคํ, ตถา ตถา อิธ ลิงฺคํ นิปจฺจเต ฐปียติ. จสทฺเทน ธาตโว จาติ ชินวจนานุรูปโต ‘‘ปุริส’’อิติ ลิงฺเค ฐปิเต ตโต ตสฺส ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตสฺส อตฺถวโต สทฺทสฺส ‘‘ปรสมญฺญา ปโยเค’’ติ ปริภาสโต ลิงฺคสญฺญายํ –

어간(liṅga)은 명사의 기본 어근이다. 승자의 말씀(진언)에 적합한 어간이 있듯이, 여기서도 어간이 설정되어 놓인다. 'ca'라는 단어에 의해 어근(dhātu)들도 포함된다. 승자의 말씀에 따라 'purisa'라는 어간이 설정되었을 때, 어근·접미사·격변화가 제외된 의미 있는 말에 대해 '다른 명칭도 통용된다'는 규칙에 따라 'liṅga(어간)'라는 명칭이 부여된다.

อิโต ปรํ วิภตฺติปฺปจฺจยาทิวิธาเน สพฺพตฺถ ลิงฺคคฺคหณมนุวตฺตเต.

이로부터 이후의 격변화(vibhatti)와 접미사(paccaya) 등의 규정에서 모든 곳에 어간(liṅga)의 취함이 이어진다.

๖๒. ตโต จ วิภตฺติโย.

62. 그리고 그(어간)로부터 격변화들이 있다.

ตโต ชินวจนยุตฺเตหิ ลิงฺเคหิ ปรา วิภตฺติโย โหนฺติ. จสทฺทคฺคหเณน ตเวตุนาทิปจฺจยนฺตนิปาตโตปิ. กมฺมาทิวเสน, เอกตฺตาทิวเสน จ ลิงฺคตฺถํ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย.

그 뒤에 승자의 말씀에 적합한 어간들로부터 격변화들이 일어난다. 'ca'라는 단어를 취함으로써 tave, tuna 등의 접미사로 끝나는 불변사로부터도 (격변화가) 일어난다. 업(kamma) 등과 단수(ekatta) 등에 따라 어간의 의미를 나누기 때문에 'vibhatti(격변화)'라고 한다.

กา จ ปน ตา วิภตฺติโย? ‘‘วิภตฺติโย’’ติ อธิกาโร.

그러면 그 격변화들이란 무엇인가? 'Vibhattiyo(격변화들)'가 권한 규정(adhikāra)이다.

๖๓. สิโย, อํโย, นาหิ, สนํ, สฺมาหิ, สนํ, สฺมึสุ.

63. siyo, aṃyo, nāhi, sanaṃ, smāhi, sanaṃ, smiṃsu.

สฺยาทโย ทฺวิสตฺต วิภตฺติโย นาม โหนฺติ. ตตฺถ สิ, โย อิติ ปฐมา, อํ, โย อิติ ทุติยา, นา, หิ อิติ ตติยา, ส, นํ อิติ จตุตฺถี, สฺมา, หิ อิติ ปญฺจมี, ส, นํ อิติ ฉฏฺฐี, สฺมึ, สุ อิติ สตฺตมี.

si 등 14개(2x7)의 격변화가 있다. 그중 si와 yo는 제1격(주격), aṃ과 yo는 제2격(대격), nā와 hi는 제3격(구격), sa와 naṃ은 제4격(위격), smā와 hi는 제5격(탈격), sa와 naṃ은 제6격(속격), smiṃ과 su는 제7격(처격)이다.

อิทํ [Pg.43] ปน สญฺญาธิการปริภาสาวิธิสุตฺเตสุ สญฺญาสุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, วุตฺตญฺหิ วุตฺติยํ ‘‘วิภตฺติอิจฺจเนน กฺวตฺโถ, อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส’’ติ, อิตรถา ปุริมสุตฺเตน เอกโยโค กตฺตพฺโพติ. เอตฺถ จ ปฐมาทิโวหาโร, เอกวจนาทิโวหาโร จ อนฺวตฺถวเสน, ปรสมญฺญาวเสน วา สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ.

이것은 명칭·권한·해석·규정 규칙 중에서 명칭 규칙(saññāsutta)으로 보아야 한다. 주해(vutti)에서 "격변화(vibhatti)라는 말로 무슨 용도가 있는가? 'amhassa mamaṃ savibhattissa se'(se가 뒤따를 때 격변화를 포함한 amha는 mamaṃ이 된다)를 위함이다"라고 설해졌기 때문이다. 그렇지 않다면 이전 규칙과 하나의 결합(ekayoga)으로 만들어졌어야 한다. 그리고 여기서 제1격 등의 명칭과 단수 등의 명칭은 그 의미에 따르거나 통용되는 명칭에 의해 성립된 것으로 알아야 한다.

เอกสฺส วจนํ เอกวจนํ, พหูนํ วจนํ พหุวจนํ, ทฺวินฺนํ ปูรณี ทุติยาติอาทิ, อิตรถา ปุริมสุตฺเต จสทฺเทน สญฺญากรเณ อปฺปกตนิรตฺถกวิธิปฺปสงฺโค สิยา.

하나를 말하는 것이 단수(ekavacana)이고, 여럿을 말하는 것이 복수(bahuvacana)이다. 둘을 채우는 것이 제2격(dutiyā) 등이다. 그렇지 않고 이전 규칙에서 'ca'라는 단어로 명칭을 만들었다면, 불필요하고 무의미한 규정이 되는 오류가 생길 것이다.

‘‘ชินวจนยุตฺตญฺหิ, ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต’’ติ จ วตฺตเต. อิธ ปน ปทนิปฺผาทนมฺปิ ชินวจนสฺสาวิโรเธนาติ ญาเปตุํ ปริภาสนฺตรมาห.

"승자의 말씀에 적합하게 어간이 설정된다"는 내용도 이어진다. 여기서는 단어의 형성조차 승자의 말씀과 모순되지 않음을 알리기 위해 다른 해석 규칙(paribhāsā)을 설한다.

๖๔. ตทนุปโรเธน.

64. 그것(승자의 말씀)에 저촉되지 않게.

ยถา ยถา เตสํ ชินวจนานํ อุปโรโธ น โหติ, ตถา ตถา อิธ ลิงฺคํ, จสทฺเทนาขฺยาตญฺจ นิปจฺจเต, นิปฺผาทียตีติ อตฺโถ. เตเนว อิธ จ อาขฺยาเต จ ทฺวิวจนาคฺคหณํ, สกฺกตวิสทิสโต วิภตฺติปฺปจฺจยาทิวิธานญฺจ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

그 승자의 말씀들에 저촉되지 않는 방식대로, 여기서 어간이, 그리고 'ca'라는 단어에 의해 동사(ākhyāta)가 설정되거나 형성된다는 뜻이다. 그렇기 때문에 여기서나 동사에서 양수(dvivacana)를 취하지 않은 것이며, 산스크리트어와는 다른 격변화와 접미사 등의 규정이 만들어진 것으로 보아야 한다.

ตตฺถ อวิเสเสน สพฺพสฺยาทิวิภตฺติปฺปสงฺเค ‘‘วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปวตฺตี’’ติ วตฺติจฺฉาวสา –

거기서 구별 없이 si 등의 모든 격변화가 적용될 상황일 때, "언어의 작용은 화자의 의도를 따른다"는 화자의 의도에 따라—

๖๕. ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

65. 어간의 의미에서 제1격이 온다.

ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ ปฐมา. ตตฺถาปิ อนิยเมเนกวจนพหุวจนปฺปสงฺเค ‘‘เอกมฺหี วตฺตพฺเพ เอกวจน’’นฺติ ปริภาสโต ลิงฺคตฺถสฺเสกตฺตวจนิจฺฉายํ ปฐเมกวจนํ สิ.

어간의 의미를 표현하는 것만으로 제1격 격변화가 일어나므로 제1격(paṭhamā)이라 한다. 거기에서도 단수와 복수가 정해지지 않은 채 적용될 상황일 때, "하나를 말해야 할 때 단수를 쓴다"는 해석 규칙에 따라 어간 의미의 단수성을 말하고자 할 때 제1격 단수 si가 온다.

‘‘อโต เนนา’’ติ อิโต ‘‘อโต’’ติ วตฺตเต, ลิงฺคคฺคหณญฺจ.

"Ato nenā"라는 규칙으로부터 "ato(a로부터)"와 "liṅga(어간)"라는 말이 이어진다.

๖๖. โส[Pg.44].

66. So.

สิ, โออิติ ทฺวิปทมิทํ. ลิงฺคสฺส อการโต ปรสฺส สิวจนสฺส โอกาโร โหติ.

이것은 'si'와 'o'라는 두 단어로 된 규칙이다. 어간의 'a' 뒤에 오는 'si' 격변화는 'o'가 된다.

สุตฺเตสุ หิ ปฐมานิทฺทิฏฺฐสฺส การิยิโน ฉฏฺฐีวิปริณาเมน วิวรณํ อาเทสาเปกฺขนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

경(sutta)에서 주격으로 지시된 대상(kāriyin)을 속격으로 변환하여 설명하는 것은 치환(ādesa)을 상정하는 것으로 보아야 한다.

เอตฺถ จ สีติ วิภตฺติ คยฺหเต วิภตฺติการิยวิธิปฺปกรณโต, ‘‘ตโต จ วิภตฺติโย’’ติ อิโต วิภตฺติคฺคหณานุวตฺตนโต วา, เอวํ สพฺพตฺถ สฺยาทีนํ การิยวิธาเน วิภตฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

그리고 여기서 'si'는 격변화의 작용을 규정하는 대목이기 때문에, 혹은 "tato ca vibhattiyo"로부터 'vibhatti'라는 말이 이어지기 때문에 격변화로 취해진다. 이와 같이 모든 곳에서 si 등의 작용을 규정할 때 그것은 격변화라는 사실을 알아야 한다.

‘‘วา ปโร อสรูปา’’ติ ปรโลเป สมฺปตฺเต ตทปวาเทน ปุพฺพโลปมาห.

"Vā paro asarūpā"에 의해 뒷모음의 생략이 일어날 상황일 때, 그것의 예외로서 앞모음의 생략을 설한다.

๖๗. สรโลโป’มาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ.

67. 모음의 생략. aṃ의 치환, 접미사 등이 뒤따를 때 모음이 생략되면 원래 상태로 남음.

ปุพฺพสฺสรสฺส โลโป โหติ อํวจเน, อาเทสปฺปจฺจยาทิภูเต จ สเร ปเร, สรโลเป กเต ตุ ปรสรสฺส ปกติภาโว โหติ. เอตฺถ จ ‘‘สรโลเป’’ติ ปุนคฺคหณํ อิมินาว กตสรโลปนิมิตฺเตเยว ปรสฺส วิกาเร สมฺปตฺเต ปกติภาวตฺถํ. ปรสรสฺส ปกติภาววิธานสามตฺถิยโต อมาเทสปฺปจฺจยาทิภูเต สเร ปเรติปิ สิทฺธํ.

aṃ이 오거나 치환 또는 접미사의 시작인 모음이 뒤따를 때 앞모음의 생략이 일어난다. 그러나 모음이 생략되었을 때 뒷모음은 본래의 상태(pakati)를 유지한다. 여기서 'saralope'라는 말을 다시 사용한 것은, 이 규칙에 의해 행해진 모음 생략을 원인으로 하여 뒷모음에 변화가 생기려 할 때 본래의 상태를 유지하게 하기 위함이다. 뒷모음의 상태 유지를 규정하는 위력으로 인해, aṃ의 치환이나 접미사의 시작인 모음이 뒤따를 때에도 (이 규칙이) 성립된다.

ตฺยาทิวิภตฺติโย เจตฺถ, ปจฺจยตฺเตน คยฺหเร;

อาทิคฺคหณมาขฺยาต-กิตเกสฺวาคมตฺถิทํ.

그리고 여기서 ti 등의 격변화는 접미사로서 취해진다. 'ādi(등)'라는 말을 포함한 것은 동사와 키타카(kitaka, 일차 파생어)에서 삽입어구(āgama)를 위한 것이다.

ปจฺจยสาหจริยา, จาเทโส ปกตีปโร;

ปทนฺตสฺสรโลโป น, เตน’พฺภาหาทิเก ปเร.

접미사와의 연합으로 인해 치환은 본래의 형태를 따르며, abbhāha 등이 뒤따를 때 단어 끝 모음의 생략은 일어나지 않는다.

ตุคฺคหณํ [Pg.45] ภิกฺขุนีอาทีสุ สรโลปนิวตฺตนตฺถํ, ‘‘นเย ปรํ ยุตฺเต’’ติ ปรํ เนตพฺพํ. ปุริโส ติฏฺฐติ.

'tu'를 취한 것은 bhikkhunī 등에서 모음 생략을 방지하기 위함이다. "뒷부분에 결합시킨다"는 규칙에 따라 연결해야 한다. Puriso tiṭṭhati(사람이 서 있다).

ปุริโส จ ปุริโส จาติ ปุริส ปุริสอิติ วตฺตพฺเพ –

'puriso ca puriso ca'라고 하여 'purisa purisa'라고 말해야 할 때—

๖๘. สรูปานเมกเสสฺวสกึ.

68. 같은 형태인 것들(sarūpa) 중에서 오직 하나만 남고 나머지는 생략된다. '하나의 남음(ekaseso)'이 반복된다(asakiṃ).

สรูปานํ สมานรูปานํ ปทพฺยญฺชนานํ มชฺเฌ เอโกว สิสฺสเต, อญฺเญ โลปมาปชฺชนฺเต อสกินฺติ เอกเสโส. เอตฺถ จ ‘‘สรูปาน’’นฺติ วุตฺตตฺตาว สิทฺเธ อสกิมฺปโยเค ปุนาสกึคหณํ เอกวิภตฺติวิสยานเมวาสกิมฺปโยเค เอวายนฺติ ทสฺสนตฺถํ, น จ วิจฺฉาปโยเค’ติปฺปสงฺโค. ‘‘วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา’’ติ เอตฺถ ‘‘ปญฺจปญฺจโส’’ติ นิทฺเทเสเนว วิจฺฉาปโยคสิทฺธิยา ญาปิตตฺตา, อถ วา สหวจนิจฺฉาย’มย’เมกเสโส.

동일한 형태, 즉 동일한 음절과 자음을 가진 것들 중에서 오직 하나만 남고 다른 것들은 생략되니, 'asakiṃ'이란 '하나의 남음(ekaseso)'을 의미한다. 여기서 'sarūpānaṃ'이라고 말한 것만으로도 이미 성립되는데 'asakiṃ'이라는 말을 다시 사용한 것은, 이것이 동일한 격변화의 범위에 있는 것들이 반복해서 사용될 때만 일어남을 보여주기 위함이며, 반복(vicchā)의 용법에는 적용되지 않는다. "vaggā pañcapañcaso mantā"에서 'pañcapañcaso'라는 표현만으로 반복 용법이 성립됨이 알려졌기 때문이다. 또는 이 '하나의 남음'은 함께 말하고자 하는 의도(sahavacana)에 근거한 것이다.

โยควิภาคโต เจตฺถ, เอกเสสฺวสกึ อิติ;

วิรูเปกเสโส โหติ, วา ‘‘ปิตูน’’นฺติอาทิสุ.

그리고 여기서 규칙을 나누어 적용함(yogavibhāga)으로써 'ekasesvasakiṃ'이라는 규칙에서 'pitūnaṃ' 등과 같이 서로 다른 형태들 중 하나가 남는 것(virūpekaseso)이 선택적으로 일어난다.

ตตฺเถว ลิงฺคตฺถสฺส พหุตฺตวจนิจฺฉายํ ‘‘พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจน’’นฺติ ปฐมาพหุวจนํ โย, ปุริส โย อิตีธ ‘‘อโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

바로 그 성질(어간의 의미)에서 복수성을 표현하고자 할 때, ‘복수를 말해야 할 때 복수 어미를 쓴다’는 규칙에 의해 주격 복수 어미 yo가 온다. ‘purisa yo’의 경우 여기서 ‘ato, vā’ 등의 규칙이 적용된다.

๖๙. สพฺพโยนีนมาเอ.

69. 모든 yo 어미들은 ā와 e가 된다.

อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา ปเรสํ สพฺเพสํ ปฐมาโยนีนํ, ทุติยาโยนีนญฺจ ยยากฺกมํ อากาเรการาเทสา โหนฺติ วาติ อากาโร, สพฺพคฺคหณํ สพฺพาเทสตฺถํ, สรโลปาทิ ปุริมสทิสเมว, ปุริสา ติฏฺฐนฺติ.

-a로 끝나는 어간 뒤에 오는 모든 주격 yo 어미와 대격 yo 어미는 각각 순서대로 ā와 e로 바뀐다. ‘vā’(선택적으로)에 의해 ā가 되며, ‘모두(sabba)’라는 표현은 어미 전체가 바뀜을 의미한다. 모음 생략 등은 이전과 같으며, ‘purisā tiṭṭhanti’(사람들이 서 있다)와 같이 된다.

วา อิจฺเจว รูปา รูปานิ, อคฺคโย, มุนโย.

‘vā’ 규칙에 따라 rūpā, rūpāni, aggayo, munayo와 같은 형태들이 나타난다.

วาสทฺโทยํ ววตฺถิตปิภาสตฺโถ, เตน เจตฺถ –

이 ‘vā’라는 단어는 여기서 제한적 선택의 의미를 갖는다. 그러므로 여기서 —

นิจฺจเมว [Pg.46] จ ปุลฺลิงฺเค, อนิจฺจญฺจ นปุํสเก;

อสนฺตํ เฌ กตตฺเต ตุ, วิธึ ทีเปติ วาสุติ.

남성형에서는 항상(ā가 되고), 중성형에서는 일정하지 않으며, i와 u로 끝나는 어간(jhe)에는 적용되지 않는다는 규칙을 ‘vā’라는 단어가 나타낸다.

ตตฺเถวาลปนวจนิจฺฉายํ ‘‘ลิงฺคตฺเถ ปฐมา’’ติ วตฺตเต.

바로 그곳에서 호격을 표현하고자 할 때, ‘어간의 의미에 주격이 온다’는 규칙이 적용된다.

๗๐. อาลปเน จ.

70. 또한 호격에서도 (주격 어미가 온다).

อภิมุขํ กตฺวา ลปนํ อาลปนํ, สมฺโพธนํ. ตสฺมึ อาลปนตฺถาธิเก ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต จ ปฐมาวิภตฺติ โหติ. ปุเร วิย เอกวจนาทิ.

상대를 향하게 하여 부르는 것이 호격(ālapana)이며, 이는 부름(sambodhana)이다. 그 호격의 의미가 더해질 때와 단지 어간의 의미만을 나타낼 때 주격 어미가 온다. 이전과 같이 단수 등이 적용된다.

ปุริส สิ อิจฺจตฺร –

‘purisa si’의 경우에 —

๗๑. อาลปเน สิ คสญฺโญ.

71. 호격의 si 어미는 ga라는 명칭을 갖는다.

อาลปนตฺเถ วิหิโต สิ คสญฺโญ โหตีติ คสญฺญายํ ‘‘โภ เค ตู’’ติ อิโต ‘‘เค’’ติ วตฺตเต.

호격의 의미로 배치된 si는 ga라는 명칭을 갖는다. ga라는 명칭이 있을 때, ‘bho ge tū’에서 ‘ge’라는 용어가 적용된다.

๗๒. อการปิตาทฺยนฺตานมา.

72. -a로 끝나는 어간과 pitu, satthu 등의 끝부분은 ā가 된다.

ลิงฺคสฺส สมฺพนฺธี อกาโร จ ปิตุสตฺถุอิจฺเจวมาทีนมนฺโต จ อาการตฺตมาปชฺชเต เค ปเร.

어간에 속하는 -a와 pitu, satthu 등의 끝부분은 ga(호격 단수 어미)가 뒤에 올 때 ā의 상태가 된다.

‘‘เค, รสฺส’’มิติ จ วตฺตเต.

‘ge(ga 어미에서)’, ‘단모음화(rassa)’라는 용어가 적용된다.

๗๓. อากาโร วา.

73. ā는 선택적으로 (단모음이 된다).

ลิงฺคสฺส สมฺพนฺธี อากาโร รสฺสมาปชฺชเต เค ปเร วิกปฺเปน, อทูรฏฺฐสฺสาลปเนวายํ.

어간에 속하는 ā는 ga가 뒤에 올 때 선택적으로 단모음이 된다. 이것은 가까이 있는 사람을 부를 때의 호격에 적용된다.

๗๔. เสสโต โลปํ คสิปิ.

74. 그 외의 것에서 ga와 si는 생략된다.

‘‘สึ, โส, สฺยา จ, สขโต คสฺเส วา, ฆเต จา’’ติ เอวมาทีหิ นิทฺทิฏฺเฐหิ อญฺโญ เสโส นาม, ตโต เสสโต ลิงฺคมฺหา คสิอิจฺเจเต โลปมาปชฺชนฺเต. อปิคฺคหณํ [Pg.47] ทุติยตฺถสมฺปิณฺฑนตฺถํ, เอตฺถ จ สติปิ สิคฺคหเณ วอิติ วจนเมว ญาปกมญฺญตฺถาปิ สิคฺคหเณ อาลปนาคฺคหณสฺส. เกจิ อาลปนาภิพฺยตฺติยา ภวนฺตสทฺทํ วา เหสทฺทํ วา ปยุชฺชนฺเต. โภ ปุริส ติฏฺฐ, เห ปุริสา วา.

‘siṃ, so, syā ca, sakhato gasse vā, ghate cā’ 등으로 지시된 것 외의 다른 것을 ‘그 외(sesa)’라고 한다. 그 나머지 어간으로부터 ga와 si는 생략된다. ‘api’를 사용한 것은 두 번째 의미를 포함하기 위해서이다. 여기서 si의 생략이 언급되었음에도 불구하고 ‘vā’라고 말한 것은 다른 곳에서도 si의 생략이 호격의 의미를 나타냄을 시사한다. 어떤 이들은 호격의 명확성을 위해 bhavantasadda(존칭)나 hesadda를 사용한다. ‘bho purisa tiṭṭha’(이보시오, 사람이여, 서시오), ‘he purisā’(오, 사람들이여)와 같다.

พหุวจเน น วิเสโส, ภวนฺโต ปุริสา ติฏฺฐถ.

복수형에서는 특별한 차이가 없다. ‘bhavanto purisā tiṭṭhatha’(존경하는 사람들이여, 당신들은 서시오)와 같다.

ตตฺเถว กมฺมตฺถวจนิจฺฉายํ ‘‘ว,’’ติ วตฺตเต.

바로 그곳에서 목적어의 의미를 표현하고자 할 때, ‘va’가 적용된다.

๗๕. ยํ กโรติ ตํ กมฺมํ.

75. 하는 대상이 목적어(kamma)이다.

ยํ วา กโรติ, ยํ วา วิกโรติ, ยํ วา ปาปุณาติ, ตํ การกํ กฺริยานิมิตฺตํ กมฺมสญฺญํ โหติ.

행하거나, 변형시키거나, 도달하는 것, 즉 행위의 원인이 되는 그 격(kāraka)을 목적어(kamma)라 칭한다.

๗๖. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

76. 목적어의 의미에 대격(dutiyā)이 온다.

กมฺมตฺเถ ทุติยาวิภตฺติ โหติ. ปุเร วิย ทุติเยกวจนํ อํ, ‘‘สรโลโป’’ติอาทินา สเร ลุตฺเต ‘‘ทีฆ’’นฺติ ทีเฆ สมฺปตฺเต ปกติภาโว จ, ปุริสํ ปสฺส.

목적어의 의미에 대격 어미가 온다. 이전과 같이 대격 단수 어미 aṃ이 오며, ‘모음 생략’ 등의 규칙으로 모음이 생략되었을 때 장모음화 규칙이 적용될 상황이라도 본래의 형태를 유지한다. ‘purisaṃ passa’(사람을 보라)와 같다.

พหุวจเน ‘‘สพฺพโยนีนมาเอ’’ติ โยวจนสฺเสกาโร, ปุริเส ปสฺส.

복수형에서는 ‘모든 yo 어미들은 ā와 e가 된다’는 규칙에 의해 yo 어미가 e가 된다. ‘purise passa’(사람들을 보라)와 같다.

ตตฺเถว กตฺตุวจนิจฺฉายํ –

바로 그곳에서 행위자를 표현하고자 할 때 —

๗๗. โย กโรติ ส กตฺตา.

77. 행하는 자가 행위자(kattā)이다.

โย อตฺตปฺปธาโน กฺริยํ กโรติ, โส กตฺตุสญฺโญ โหติ.

스스로 주체가 되어 행위를 하는 자를 행위자(kattā)라 칭한다.

‘‘ตติยา’’ติ วตฺตเต.

‘구격(tatiyā)’이라는 용어가 적용된다.

๗๘. กตฺตริ จ.

78. 그리고 행위자(kattar)에서도.

กตฺตริ จ การเก ตติยาวิภตฺติ โหตีติ ตติเยกวจนํ นา.

행위자 격(kattar-kāraka)에서 제3격 격변화가 일어나므로, 제3격 단수는 nā이다.

๗๙. อโต [Pg.48] เนน.

79. ‘a’로 끝나는 어간 뒤에서 (nā는) ena가 된다.

เอนาติ อวิภตฺติกนิทฺเทโส. อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา ปรสฺส นาวจนสฺส เอนาเทโส โหติ, สรโลปาทิ, ปุริเสน กตํ.

‘Ena’는 격변화가 없는 지시이다. ‘a’로 끝나는 성(liṅga) 뒤에 오는 nā 어형은 ena로 교체되며, 모음 탈락 등이 적용된다. (예: purisena kataṃ, 사람에 의해 행해진 것)

พหุวจนมฺหิ –

복수에서는—

๘๐. สุหิสฺวกาโร เอ.

80. su와 hi가 뒤따를 때 ‘a’는 ‘e’가 된다.

สุ, หิอิจฺเจเตสุ วิภตฺติรูเปสุ ปเรสุ ลิงฺคสฺส สมฺพนฺธี อกาโร เอตฺตมาปชฺชเต.

su, hi와 같은 격 형태들이 뒤에 올 때, 어간에 속한 ‘a’는 ‘e’의 상태가 된다.

๘๑. สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา.

81. smā, hi, smiṃ은 각각 mhā, bhi, mhi로 선택적으로 바뀐다.

สพฺพโต ลิงฺคมฺหา สฺมา หิ สฺมึอิจฺเจเตสํ ยถากฺกมํ มฺหา, ภิ, มฺหิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ปุริเสหิ, ปุริเสภิ กตํ.

모든 성(liṅga) 뒤에서 smā, hi, smiṃ은 각각 순서대로 mhā, bhi, mhi로 선택적으로 교체된다. (예: purisehi, purisebhi kataṃ, 사람들에 의해 행해진 것)

ตตฺเถว กรณวจนิจฺฉายํ –

바로 그 격에서 도구(karaṇa)를 표현하고자 할 때—

๘๒. เยน วา กยิรเต ตํ กรณํ.

82. 그것에 의해 행해지는 것이 도구(karaṇa)이다.

เยน วา กยิรเต, เยน วา ปสฺสติ, เยน วา สุณาติ, ตํ การกํ กรณสญฺญํ โหติ.

그것에 의해 행해지거나, 그것에 의해 보거나, 그것에 의해 듣게 되는 것, 그 격(kāraka)은 ‘도구(karaṇa)’라는 명칭을 갖는다.

๘๓. กรเณ ตติยา.

83. 도구(karaṇa)에서 제3격이 온다.

กรณการเก ตติยาวิภตฺติ โหติ, เสสํ กตฺตุสมํ, อาวิฏฺเฐน ปุริเสน โส ปุญฺญํ กโรติ, ปุริเสหิ, ปุริเสภิ.

도구 격(karaṇa-kāraka)에서 제3격 격변화가 일어난다. 나머지는 행위자(격)의 경우와 같으며, (예: āviṭṭhena purisena so puññaṃ karoti, 열중한 사람에 의해 그는 공덕을 쌓는다; purisehi, purisebhi)

ตตฺเถว สมฺปทานวจนิจฺฉายํ –

바로 그 격에서 여격(sampadāna)을 표현하고자 할 때—

๘๔. ยสฺส [Pg.49] ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานํ.

84. 주기를 원하거나, 마음에 들거나, 빚지고 있는 대상이 여격(sampadāna)이다.

ยสฺส วา ทาตุกาโม, ยสฺส วา โรจเต, ยสฺส วา ธารยเต, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ.

주기를 원하거나, 마음에 들거나, 빚지고 있는 대상인 그 격(kāraka)은 ‘여격(sampadāna)’이라는 명칭을 갖는다.

๘๕. สมฺปทาเน จตุตฺถี.

85. 여격(sampadāna)에서 제4격이 온다.

สมฺปทานการเก จตุตฺถีวิภตฺติ โหตีติ จตุตฺถิยา เอกวจนํ ส.

여격 격(sampadāna-kāraka)에서 제4격 격변화가 일어나므로, 제4격의 단수는 sa이다.

๘๖. สาคโม เส.

86. se 앞에서 s의 삽입이 일어난다.

สพฺพโต ลิงฺคมฺหา สการาคโม โหติ เส วิภตฺติมฺหิ ปเร. ปุริสสฺส ธนํ ททาติ.

모든 성(liṅga) 뒤에서 se 격변화가 뒤따를 때 s 글자가 삽입된다. (예: purisassa dhanaṃ dadāti, 사람에게 재물을 준다)

พหุวจนมฺหิ ‘‘ทีฆ’’นฺติ วตฺตเต.

복수에서는 ‘장음화(dīgha)’가 적용된다.

๘๗. สุนํหิสุ จ.

87. su, naṃ, hi에서도 마찬가지이다.

สุ นํ หิอิจฺเจเตสุ ปเรสุ ลิงฺคสฺส อนฺตภูตา สพฺเพ รสฺสสรา ทีฆมาปชฺชนฺเต, จคฺคหณมิการุการานํ กฺวจิ นิวตฺตนตฺถํ. ปุริสานํ.

su, naṃ, hi가 뒤따를 때 성(liṅga)의 끝에 위치한 모든 단모음은 장음이 된다. ‘ca’를 넣은 것은 i와 u 모음의 경우 때때로 (장음화를) 방지하기 위함이다. (예: purisānaṃ, 사람들에게)

ตตฺเถวาปาทานวจนิจฺฉายํ –

바로 그 격에서 탈격(apādāna)을 표현하고자 할 때—

๘๘. ยสฺมา ทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ.

88. 그것으로부터 멀어지거나, 두려워하거나, 취하는 대상이 탈격(apādāna)이다.

ยสฺมา วา อวธิภูตา อเปติ, ยสฺมา วา ภยํ, ยสฺมา วา อาทตฺเต, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

한계점이 되어 그것으로부터 멀어지거나, 그것으로부터 두려움이 있거나, 그것으로부터 취할 때, 그 격(kāraka)은 ‘탈격(apādāna)’이라는 명칭을 갖는다.

๘๙. อปาทาเน [Pg.50] ปญฺจมี.

89. 탈격(apādāna)에서 제5격이 온다.

อปาทานการเก ปญฺจมีวิภตฺติ โหตีติ ปญฺจมิยา เอกวจนํ สฺมา.

탈격 격(apādāna-kāraka)에서 제5격 격변화가 일어나므로, 제5격의 단수는 smā이다.

‘‘อโต, สพฺเพสํ, อา เอ’’ติ จ วตฺตเต.

‘Ato’(a로부터), ‘sabbesaṃ’(모든 것으로부터), ‘ā’, ‘e’라는 규정이 계속 적용된다.

๙๐. สฺมาสฺมึน วา.

90. smā와 smiṃ은 [다음과 같이] 혹은 [다른 것이 된다].

อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา สพฺเพสํ สฺมา สฺมึอิจฺเจเตสํ ยถากฺกมํ อากาเรการาเทสา โหนฺติ วา, อญฺญตฺถ มฺหาเทโส. ปุริสา อเปติ, ปุริสมฺหา, ปุริสสฺมา.

a-어미의 성(liṅga)으로부터 모든 smā와 smiṃ 대신에 각각 순서대로 ā와 e의 치환이 선택적으로 일어난다. 다른 경우에는 mhā 치환이 일어난다. Purisā apeti, purisamhā, purisasmā(사람으로부터 떠나다).

พหุวจเน สพฺพตฺถ ตติยาสมํ, หิสฺส ภิอาเทโส โหติ. ปุริเสหิ, ปุริเสภิ อเปติ.

복수에서는 모든 곳에서 구격(제3격)과 같다. hi 대신에 bhi 치환이 일어난다. Purisehi, purisebhi apeti(사람들로부터 떠나다).

ตตฺเถว สามิวจนิจฺฉายํ –

그곳에서 소유(sāmi)의 의미를 표현하고자 할 때 -

๙๑. ยสฺส วา ปริคฺคโห ตํ สามิ.

91. 무엇을 소유한 자, 그것을 sāmi(소유주)라 한다.

ยสฺส วา ปริคฺคโห, ตํ สามิสญฺญํ โหติ.

무엇을 소유한 자, 그것은 sāmisaññā(소유주라는 명칭)를 가진다.

๙๒. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

92. 소유의 의미에 속격(제6격)이 온다.

สามิสฺมึ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ. ฐเปตฺวา อายาเทสํ สพฺพตฺถ จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ สมานํ รูปํ. ปุริสสฺส เอตํ ธนํ, ปุริสานํ.

소유의 관계에 속격(제6격) 격변화가 온다. āya 치환을 제외하면 모든 곳에서 위격(제4격)과 속격(제6격)의 형태가 같다. Purisassa etaṃ dhanaṃ(이것은 사람의 재산이다), purisānaṃ.

ตตฺเถว โอกาสวจนิจฺฉายํ –

그곳에서 장소(okāsa)의 의미를 표현하고자 할 때 -

๙๓. โยธาโร ตโมกาสํ.

93. 작용의 토대가 되는 것, 그것이 장소(okāsa)이다.

โย กตฺตุกมฺมานํ กฺริยาย อาธาโร, ตํ การกํ โอกาสสญฺญํ โหติ.

주격(katta)이나 업격(kamma)의 행위에 대한 토대(ādhāra)가 되는 격(kāraka), 그것은 okāsasaññā(장소라는 명칭)를 가진다.

๙๔. โอกาเส [Pg.51] สตฺตมี.

94. 장소의 의미에 처격(제7격)이 온다.

โอกาสการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหตีติ สตฺตมิยา เอกวจนํ สฺมึ, ตสฺส ‘‘สฺมาสฺมึนํ วา’’ติ เอกาโร, มฺหิอาเทโส จ, ปุริเส ปติฏฺฐิตํ, ปุริสมฺหิ, ปุริสสฺมึ.

장소격(okāsa-kāraka)에는 처격(제7격) 격변화가 온다. 처격 단수는 smiṃ인데, 'smāsmiṃnaṃ vā'라는 규칙에 의해 e 또는 mhi 치환이 일어난다. Purise patiṭṭhitaṃ(사람에게 의지함), purisamhi, purisasmiṃ.

พหุวจเน ‘‘สุหิสฺวกาโร เอ’’ติ เอกาโร, ปุริเสสุ.

복수에서는 'suhisvakāro e' 규칙에 의해 e-모음이 되어 purisesu가 된다.

ปุริโส, ปุริสา, โภ ปุริส โภ ปุริสา วา, ภวนฺโต ปุริสา, ปุริสํ, ปุริเส, ปุริเสน, ปุริเสหิ ปุริเสภิ, ปุริสสฺส, ปุริสานํ, ปุริสา ปุริสสฺมา ปุริสมฺหา, ปุริเสหิ ปุริเสภิ, ปุริสสฺส, ปุริสานํ, ปุริเส ปุริสสฺมึ ปุริสมฺหิ, ปุริเสสุ.

Puriso, purisā, bho purisa, bho purisā vā, bhavanto purisā, purisaṃ, purise, purisena, purisehi purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purisā purisasmā purisamhā, purisehi purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purise purisasmiṃ purisamhi, purisesu.

ตถา สุคโต, สุคตา, โภ สุคต โภ สุคตา วา, ภวนฺโต สุคตา, สุคตํ, สุคเต, สุคเตน, สุคเตหิ สุคเตภิ, สุคตสฺส, สุคตานํ, สุคตา สุคตสฺมา สุคตมฺหา, สุคเตหิ สุคเตภิ, สุคตสฺส, สุคตานํ, สุคเต สุคตสฺมึ สุคตมฺหิ, สุคเตสุ.

그와 같이 sugato, sugatā, bho sugata, bho sugatā vā, bhavanto sugatā, sugataṃ, sugate, sugatena, sugatehi sugatebhi, sugatassa, sugatānaṃ, sugatā sugatasmā sugatamhā, sugatehi sugatebhi, sugatassa, sugatānaṃ, sugate sugatasmiṃ sugatamhi, sugatesu.

เอวํ สุรา’สุร นโร’รค นาค ยกฺขา,คนฺธพฺพ กินฺนร มนุสฺส ปิสาจ เปตา;

มาตงฺค ชงฺคม ตุรงฺค วราห สีหา,พฺยคฺฆ’จฺฉ กจฺฉป ตรจฺฉ มิค’สฺส โสณา.

이와 같이 sura(천신), asura(아수라), nara(사람), uraga(뱀), nāga(나기), yakkha(야차), gandhabba(건달바), kinnara(긴나라), manussa(인간), pisāca(피사차), peta(아귀), mātaṅga(코끼리), jaṅgama(움직이는 것), turaṅga(말), varāha(돼지), sīha(사자), byaggha(호랑이), accha(곰), kacchapa(거북이), taraccha(하이에나), miga(사슴), assa(말), soṇa(개) 등도 그러하다.

อาโลก โลก นิลยา’นิล จาค โยคา, วายาม คามนิคมา’คม ธมฺม กามา;

สงฺโฆ’ฆ โฆส ปฏิฆา’สว โกธ โลภา,สารมฺภ ถมฺภ มท มาน ปมาท มกฺขา.

āloka(빛), loka(세상), nilaya(거처), anila(바람), cāga(보시), yoga(수행), vāyāma(노력), gāma(마을), nigama(읍락), āgama(경전), dhamma(법), kāma(욕탐), saṅgha(승가), ogha(폭류), ghosa(소리), paṭigha(반감), āsava(번뇌), kodha(분노), lobha(탐욕), sārambha(경쟁), thambha(완고함), mada(자만), māna(교만), pamāda(방일), makkha(은폐) 등도 그러하다.

ปุนฺนาค [Pg.52] ปูค ปนสา’สน จมฺปก’มฺพา,หินฺตาล ตาล พกุล’ชฺชุน กึสุกา จ;

มนฺทาร กุนฺท ปุจิมนฺท กรญฺช รุกฺขา,เญยฺยา มยูร สกุนณฺฑช โกญฺจ หํสา –

punnāga(푼나가), pūga(소낙), panasa(잭푸르트), asana(아사나), campaka(참파카), amba(망고), hintāla(힌탈라), tāla(종려), bakula(바쿨라), ajjuna(아주나), kiṃsuka(킴수카), mandāra(만다라), kunda(쿤다), pucimanda(님), karañja(카란쟈) 나무(rukkha), 알아야 할 것으로 mayūra(공작), sakuṇa(새), aṇḍaja(난생), koñca(왜가리), haṃsa(백조) 등도 [이와 같이 변화한다].

อิจฺจาทโยปิ.

이러한 것들 등등도 그러하다.

มโนคณาทิสฺส ตุ นาสสฺมาสฺมึสุ วิเสโส. อญฺญตฺถ ปุริสสมํ.

그러나 mano(마음) 등의 무리(manogaṇa)는 nā, sa, smā, smiṃ 격변화에서 특별한 차이가 있다. 그 외에는 purisa와 같다.

มโน, มนา, เห มน เห มนา วา, ภวนฺโต มนา, มนํ, มเน.

Mano, manā, he mana, he manā vā, bhavanto manā, manaṃ, mane.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

'vā'(선택적으로)라는 용어가 계속 적용된다.

๙๕. มโนคณาทิโต สฺมึนานมิอา.

95. manogaṇa 등으로부터 smiṃ과 nā 대신에 각각 i와 ā가 된다.

มโนปภุติ คโณ มโนคโณ, มโนคณาทิโต สฺมึ, นาอิจฺเจเตสํ ยถากฺกมํ อิการาการาเทสา โหนฺติ วา. อาทิคฺคหเณน พิลปทาทิโตปิ.

mano를 시작으로 하는 무리를 manogaṇa라 한다. manogaṇa 등으로부터 smiṃ과 nā 대신에 각각 i-모음과 ā-모음의 치환이 선택적으로 일어난다. '등(ādi)'이라는 표현을 통해 bilapada 등에서도 [이와 같이 일어난다].

‘‘มโนคณาทิโต’’ติ วตฺตเต.

'manogaṇādito'(manogaṇa 등으로부터)라는 용어가 계속 적용된다.

๙๖. ส สเร วาคโม.

96. 모음이 뒤따를 때 s의 삽입(āgama)이 선택적으로 일어난다.

เอเตเหว มโนคณาทีหิ สเร ปเร สาคโม โหติ วา. มนสา, มเนน.

이러한 manogaṇa 등 뒤에 모음이 올 때 s-삽입이 선택적으로 일어난다. Manasā, manena.

ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, เตน ‘‘มโน มนา มนํ มเน มนอายตน’’นฺติอาทีสุ น โหติ. ‘‘มานสิกํ, เจตสิก’’นฺติอาทีสุ นิจฺจํ. มเนหิ, มเนภิ.

여기서 'vā'라는 단어는 고정된 선택적 적용을 의미한다. 따라서 'mano, manā, manaṃ, mane, manaāyatanaṃ' 등에서는 [s-삽입이] 일어나지 않는다. 'mānasikaṃ, cetasikaṃ' 등에서는 항상 일어난다. Manehi, manebhi.

‘‘มโนคณาทิโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

'manogaṇādito'와 'vā'가 계속 적용된다.

๙๗. สสฺส [Pg.53] โจ.

97. 또한 sa(사)에 대해서도 [그러하다].

มโนคณาทิโต ปรสฺส สสฺส วิภตฺติสฺส โอกาโร โหติ วา. สาคโม.

마노(mano) 군(群) 등의 뒤에 오는 격 변화어미 sa(사)는 선택적으로 o(오)가 된다. 이때 s(사)가 삽입된다.

มนโส มนสฺส, มนานํ, มนา มนสฺมา มนมฺหา, มเนหิ มเนภิ, มนโส มนสฺส, มนานํ, มนสิ มเน มนสฺมึ มนมฺหิ, มเนสุ.

manaso(마나소), manassa(마낫사), manānaṃ(마나낭), manā(마나), manasmā(마낫마), manamhā(마남하), manehi(마네비), manebhi(마네비), manaso(마나소), manassa(마낫사), manānaṃ(마나낭), manasi(마나시), mane(마네), manasmiṃ(마낫밍), manamhi(마남히), manesu(마네수).

เอวํ วโจ วโย เตโช,ตโป เจโต ตโม ยโส;

อโย ปโย สิโร ฉนฺโท,สโร อุโร รโห อโห –

이와 같이 vaco(와쪼), vayo(와요), tejo(떼조), tapo(따뽀), ceto(쩨또), tamo(따모), yaso(야소), ayo(아요), payo(빠요), siro(시로), chando(찬도), saro(사로), uro(우로), raho(라호), aho(아호) —

อิจฺจาทิ มโนคโณ.

이것 등이 마노 군(群)이다.

คุณวนฺตุสทฺทสฺส เภโท. คุณวนฺตุ สิ อิตีธ –

guṇavantu(구나완뚜) 단어의 격 변화이다. 여기서 guṇavantu + si(시)는 —

‘‘สวิภตฺติสฺส, นฺตุสฺสา’’ติ จ อธิกาโร.

“격 변화어미와 함께”, 그리고 “ntu(은뚜)의”라는 규정이 적용된다.

๙๘. อา สิมฺหิ.

98. si(시)가 올 때 ā(아)가 된다.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อาอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. คุณวา.

si(시) 격 변화어미가 올 때, 격 변화어미를 포함한 ntu(은뚜) 접미사 전체는 ā(아)로 치환된다. [예:] guṇavā(구나와).

‘‘โยมฺหิ, ปฐเม’’สีหคติยา ‘‘วา’’ติ จ วตฺตเต.

“yo(요)가 올 때”, “첫 번째 [격]에서”라는 규정과 “선택적으로(vā)”라는 규정이 사자보(獅子步, sīhagati)에 의해 적용된다.

๙๙. นฺตุสฺส นฺโต.

99. ntu(은뚜)는 nto(은또)가 된다.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส นฺโตอาเทโส โหติ วา โยมฺหิ ปฐเม, คุณวนฺโต ติฏฺฐนฺติ.

첫 번째 yo(요) 격 변화어미가 올 때, 격 변화어미를 포함한 ntu(은뚜) 접미사 전체는 선택적으로 nto(은또)로 치환된다. [예:] guṇavanto tiṭṭhanti(구나완또 띳딴띠).

‘‘สุนํหิสุ, อตฺต’’นฺติ จ วตฺตเต.

“su(수), naṃ(낭), hi(히)가 올 때”, “a(아)가 됨(atta)”이라는 규정이 적용된다.

๑๐๐. นฺตุสฺสนฺโต [Pg.54] โยสุ จ.

100. 또한 yo(요) [격 변화어미들]에서도 ntu(은뚜)는 anta(안따)가 된다.

นฺตุปจฺจยสฺส อนฺโต อุกาโร อตฺตมาปชฺชเต สุนํหิ โยอิจฺเจเตสุ, จคฺคหเณน อญฺเญสุ อํ นา สฺมาสฺมึสุ จ. คุณวนฺตา, ฉฏฺฐิยา สิทฺเธปิ อนฺตาเทเส ปุน อนฺตคฺคหณกรณโต โยนํ อิกาโร จ กฺวจิ. คุณวนฺติ.

su(수), naṃ(낭), hi(히), yo(요)가 올 때 ntu(은뚜) 접미사의 끝 모음 u(우)는 a(아)로 변하며, ‘ca(짜)’라는 단어의 포함에 의해 다른 격인 aṃ(앙), nā(나), smā(스마), smiṃ(스밍)에서도 그러하다. [예:] guṇavantā(구나완따). 또한 6격(속격)에서 anta(안따) 치환이 이루어짐에도 불구하고 다시 anta(안따)라는 용어를 사용한 것은, 때때로 yo(요)가 i(이)로 변하기 때문이다. [예:] guṇavanti(구나완띠).

‘‘อ’’มิติ วตฺตเต.

“aṃ(앙)”이라는 규정이 적용된다.

๑๐๑. อวณฺณา จ เค.

101. 또한 ge(게, 호격)가 올 때 a(아) 계열의 모음들이 된다.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อํ อวณฺณอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เค ปเร.

ge(게)가 뒤따를 때, 격 변화어미를 포함한 ntu(은뚜) 접미사 전체는 aṃ(앙)이나 a(아) 계열의 모음으로 치환된다.

โภ คุณวํ โภ คุณว โภ คุณวา, ภวนฺโต คุณวนฺโต คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต.

bho guṇavaṃ(보 구나왕), bho guṇava(보 구나와), bho guṇavā(보 구나와), bhavanto guṇavanto(바완또 구나완또), guṇavantā(구나완따), guṇavantaṃ(구나완땅), guṇavante(구나완떼).

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

“선택적으로(vā)”라는 규정이 적용된다.

๑๐๒. โตติตา สสฺมึนาสุ.

102. sa(사), smiṃ(스밍), nā(나)가 올 때 [각각] to(또), ti(띠), tā(따)가 된다.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส โตติ ตาอาเทสา โหนฺติ วา สสฺมึนาอิจฺเจเตสุ ยถาสงฺขฺยํ. คุณวตา คุณวนฺเตน, คุณวนฺเตหิ คุณวนฺเตภิ.

sa(사), smiṃ(스밍), nā(나) 격 변화어미가 올 때, 격 변화어미를 포함한 ntu(은뚜) 접미사 전체는 순서에 따라 선택적으로 to(또), ti(띠), tā(따)로 치환된다. [예:] guṇavatā(구나와따), guṇavantena(구나완떼나), guṇvantehi(구나완떼히), guṇavantebhi(구나완떼비).

๑๐๓. นฺตสฺส เส วา.

103. sa(사)가 올 때 선택적으로 ntassa(은땋사)가 된다.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส นฺตสฺสอิจฺจยมาเทโส โหติ วา เส วิภตฺติมฺหิ. คุณวนฺตสฺส คุณวโต.

sa(사) 격 변화어미가 올 때, 격 변화어미를 포함한 ntu(은뚜) 접미사 전체는 선택적으로 ntassa(은땋사)로 치환된다. [예:] guṇavantassa(구나완땋사), guṇavato(구나와또).

๑๐๔. นํมฺหิ ตํ วา.

104. naṃ(낭)이 올 때 선택적으로 taṃ(땅)이 된다.

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส ตํอาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. คุณวตํ คุณวนฺตานํ.

naṃ(낭) 격 변화어미가 올 때, 격 변화어미를 포함한 ntu(은뚜) 접미사 전체는 선택적으로 taṃ(땅)으로 치환된다. [예:] guṇavataṃ(구나와땅), guṇavantānaṃ(구나완따낭).

‘‘อมฺห [Pg.55] ตุมฺห นฺตุ’’อิจฺจาทินา สฺมาวจนสฺส นาพฺยปเทโส.

“amha(암하), tumha(뚬하), ntu(은뚜)” 등의 규정에 의해, smā(스마) 격 변화어미는 nā(나)로 명명된다.

คุณวตา คุณวนฺตา คุณวนฺตสฺมา คุณวนฺตมฺหา, คุณวนฺเตหิ คุณวนฺเตภิ, คุณวนฺตสฺส คุณวโต, คุณวตํ คุณวนฺตานํ, คุณวติ คุณวนฺเต คุณวนฺตสฺมึ คุณวนฺตมฺหี, คุณวนฺเตสุ.

guṇavatā(구나와따), guṇavantā(구나완따), guṇavantasmā(구나완따스마), guṇavantamhā(구나완땀하), guṇavantehi(구나완떼히), guṇavantebhi(구나완떼비), guṇavantassa(구나완땋사), guṇavato(구나와또), guṇavataṃ(구나와땅), guṇavantānaṃ(구나완따낭), guṇavati(구나와띠), guṇavante(구나완떼), guṇavantasmiṃ(구나완따스밍), guṇavantamhī(구나완땀히), guṇvantesu(구나완떼수).

เอวํ คณวา กุลวา พลวา ยสวา ธนวา สุตวา ภควา หิมวา ผลวา สีลวา ปญฺญวา อิจฺจาทโย.

이와 같이 gaṇavā(가나와), kulavā(꿀라와), balavā(발라와), yasavā(야사와), dhanavā(다나와), sutavā(수따와), bhagavā(바가와), himavā(히마와), phalavā(팔라와), sīlavā(실라와), paññavā(빤냐와) 등이 있다.

หิมวนฺตุสทฺทโต สิมฺหิ กเต –

himavantu(히마완뚜) 단어에 si(시)가 적용되었을 때 —

‘‘อตฺตํ, นฺตุสฺส’นฺโต’’ติ จ วตฺตมาเน –

‘Attaṃ, ntussa’nto’(ntu의 끝이 a가 됨)라는 구절이 이어지는 가운데 –

๑๐๕. สิมฺหี วา.

105. si 격변화 어미에서 선택적으로.

นฺตุปจฺจยสฺส อนฺโต อตฺตํ โหติ วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. หิมวนฺโต, หิมวา, เสสํ สมํ.

si 격변화 어미가 올 때 ntu 접미사의 끝은 선택적으로 a가 된다. Himavanto, himavā, 나머지는 (guṇavantu와) 같다.

ปุน วาคฺคหณกรณํ หิมวนฺตุสทฺทโต อญฺญตฺร อตฺตนิเสธนตฺถํ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เตน คุณวนฺตาทีสุ นาติปฺปสงฺโค.

다시 ‘vā’라는 단어를 사용하는 것은 himavantu 단어 이외의 것에서 a로 변하는 것을 금지하기 위함이며, 이 ‘vā’라는 단어는 한정적 선택(vavatthitavibhāsā)을 위한 것이다. 그 때문에 guṇavantu 등에서는 (이 규칙이) 과도하게 적용되지 않는다.

เอวํ สติมา ธิติมา คติมา มติมา มุติมา มุตฺติมา ชุติมา สิริมา หิริมา ถุติมา รติมา ยติมา สุจิมา กลิมา พลิมา กสิมา รุจิมา พุทฺธิมา จกฺขุมา พนฺธุมา เหตุมา เสตุมา เกตุมา ราหุมา ภาณุมา ขาณุมา วิชฺชุมา อิจฺจาทโย.

이와 같이 satimā, dhitimā, gatimā, matimā, mutimā, muttimā, jutimā, sirimā, hirimā, thutimā, ratimā, yatimā, sucimā, kalimā, balimā, kasimā, rucimā, buddhimā, cakkhumā, bandhumā, hetumā, setumā, ketumā, rāhumā, bhāṇumā, khāṇumā, vijjumā 등이 있다.

ตตฺถ สติมนฺตุ พนฺธุมนฺตุสทฺทานํ อํเสสุ รูปเภโท. ‘‘อตฺตํ, นฺตุสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

거기에서 satimantu와 bandhumantu 단어들은 aṃ와 su 격에서 형태의 차이가 있다. ‘Attaṃ, ntussā’라는 구절이 이어진다.

๑๐๖. สพฺพสฺส วา อํเสสุ.

106. aṃ와 su 격에서 [ntu 접미사] 전체가 선택적으로 [a가 된다].

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส อตฺตํ โหติ วา อํสอิจฺเจเตสุ. อิธาปิ วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นาติปฺปสงฺโค[Pg.56]. สติมํ สติมนฺตํ, พนฺธุมํ พนฺธุมนฺตํ, สติมสฺส สติมโต สติมนฺตสฺส, พนฺธุมสฺส พนฺธุมโต พนฺธุมนฺตสฺส, เสสํ สมํ.

aṃ와 su가 뒤따를 때 ntu 접미사 전체가 선택적으로 a가 된다. 여기서도 ‘vā’라는 단어가 한정적 선택을 의미하므로 과도하게 적용되지 않는다. Satimaṃ satimantaṃ, bandhumaṃ bandhumantaṃ, satimassa satimato satimantassa, bandhumassa bandhumato bandhumantassa, 나머지는 같다.

คจฺฉนฺตสทฺทสฺส เภโท, คจฺฉนฺต สิ,

gacchant 단어의 변화, gacchanta + si,

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

‘Vā’라는 구절이 이어진다.

๑๐๗. สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ.

107. si 격에서 gacchant 등의 nta 소리는 aṃ이 된다.

คจฺฉนฺติจฺเจวมาทีนํ อนฺตปฺปจฺจยนฺตานํ นฺตสทฺโท อํรูปํ อาปชฺชเต วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. สรโลปสิโลปา, โส คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต วา คณฺหาติ.

gacchant와 같이 anta 접미사로 끝나는 단어들의 nta 소리는 si 격변화 어미에서 선택적으로 aṃ의 형태를 취한다. 모음 탈락과 si 탈락이 일어난다. 그는 (so) gacchaṃ, 또는 gacchanto라고 취한다.

‘‘คจฺฉนฺตาทีนํ, นฺตสทฺโท’’ติ จ วตฺตมาเน –

‘Gacchantādīnaṃ, ntasaddo’라는 구절이 이어지는 가운데 –

๑๐๘. เสเสสุ นฺตุว.

108. 나머지 격들에서는 ntu와 같다.

คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท นฺตุปจฺจโยว ทฏฺฐพฺโพ เสเสสุ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ, อสฺมิมฺหิ การิยาติเทโสยํ. เสสํ คุณวนฺตุสมํ.

gacchant 등의 nta 소리는 나머지 격변화 어미에서 ntu 접미사와 같다고 보아야 하며, 이것은 이 규칙의 유추 적용이다. 나머지는 guṇavantu와 같다.

เต คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา, โภ คจฺฉํ โภ คจฺฉ โภ คจฺฉา, ภวนฺโต คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา, [คจฺฉํ] คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต, คจฺฉตา คจฺฉนฺเตน, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ, คจฺฉโต คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉตํ คจฺฉนฺตานํ, คจฺฉตา คจฺฉนฺตสฺมา คจฺฉนฺตมฺหา, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ, คจฺฉโต คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉตํ คจฺฉนฺตานํ, คจฺฉติ คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตสฺมึ คจฺฉนฺตมฺหี, คจฺฉนฺเตสุ.

그들은 gacchanto gacchantā, 오!(호격) gacchaṃ, gaccha, gacchā, 존자들(복수) bhavanto gacchanto gacchantā, [목적격 단수] gacchantaṃ, [목적격 복수] gacchante, [구격 단수] gacchatā gacchantena, [구격 복수] gacchantehi gacchantebhi, [탈격/속격 단수] gacchato gacchantassa, [속격 복수] gacchataṃ gacchantānaṃ, [탈격 단수] gacchatā gacchantasmā gacchantamhā, [탈격 복수] gacchantehi gacchantebhi, [속격 단수] gacchato gacchantassa, [속격 복수] gacchataṃ gacchantānaṃ, [처격 단수] gacchati gacchante gacchantasmiṃ gacchantamhī, [처격 복수] gacchantesu.

เอวํ มหํ จรํ ติฏฺฐํ, ททํ ภุญฺชํ สุณํ ปจํ;

ชยํ ชีรํ จวํ มียํ, สรํ กุพฺพํ ชปํ วชํ –

이와 같이 mahaṃ, caraṃ, tiṭṭhaṃ, dadaṃ, bhuñjaṃ, suṇaṃ, pacaṃ; jayaṃ, jīraṃ, cavaṃ, mīyaṃ, saraṃ, kubbaṃ, japaṃ, vajaṃ 등이 있고 –

อิจฺจาทโย.

이와 같은 것들이 있다.

ภวนฺตสทฺทสฺส [Pg.57] ค โย นา สวจเนสุ วิเสโส. โส ภวํ.

bhavanta 단어는 ga, yo, nā 격들에서 특징이 있다. 그는 bhavaṃ이다.

‘‘ภวโต’’ติ วตฺตเต.

‘Bhavato’라는 구절이 이어진다.

๑๐๙. โอภาโว กฺวจิ โยสุ วการสฺส.

109. yo 복수 격들에서 v 소리가 때때로 o가 된다.

ภวนฺตอิจฺเจตสฺส วการสฺส โอภาโว โหติ กฺวจิ โยอิจฺเจเตสุ. เต โภนฺโต ภวนฺโต ภวนฺตา.

bhavanta의 v 소리가 yo 격들에서 때때로 o가 된다. 그들은 bhonto, bhavanto, bhavantā이다.

‘‘ภวโต’’ติ วตฺตเต.

‘Bhavato’라는 구절이 이어진다.

๑๑๐. โภ เค ตุ.

110. ge(호격 단수)에서 ‘bho’가 된다.

สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส โภ โหติ เค ปเร. ตุสทฺเทน ภนฺเต, โภนฺตาทิ จ, คโลโป, โภ ภนฺเต โภนฺต โภนฺตา, โภนฺโต ภวนฺโต ภวนฺตา, ภวนฺตํ, โภนฺเต ภวนฺเต.

ge가 뒤따를 때 bhavanta 단어 전체가 bho가 된다. ‘tu’라는 말에 의해 bhante, bhonta 등도 되고, ga가 탈락한다. bho bhante bhonta bhontā, bhonto bhavanto bhavantā, bhavantaṃ, bhante bhavante.

นาเสสุ ‘‘โอภาโว กฺวจี’’ติ โยควิภาเคน โอภาโว.

nā 격들에서 ‘obhāvo kvaci’의 규칙 분할에 의해 o가 된다.

โภตา ภวตา ภวนฺเตน, โภโต ภวโต ภวนฺตสฺส อิจฺจาทิ.

bhotā bhavatā bhavantena, bhoto bhavato bhavantassa 등이 있다.

๑๑๑. ภทนฺตสฺส ภทฺทนฺต ภนฺเต.

111. bhadanta는 bhaddanta와 bhante가 된다.

สพฺพสฺเสว ภทนฺตสทฺทสฺส ภทฺทนฺต ภนฺเตอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ กฺวจิ เค ปเร โยสุ จ. โภ ภทฺทนฺต ภนฺเต, ภทนฺต ภทนฺตา วา อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ.

bhadanta 단어 전체가 ge와 yo 격에서 때때로 bhaddanta와 bhante로 치환된다. bho bhaddanta bhante, bhadanta bhadantā 등이며 나머지는 purisa 단어와 같다.

๑๑๒. สนฺตสทฺทสฺส โส เภ โพ จนฺเต.

112. santa 단어에 대해 끝에서 so, bhe, bo가 된다.

สพฺพสฺเสว สนฺตสทฺทสฺส สสทฺทาเทโส โหติ ภกาเร ปเร, อนฺเต จ พการาคโม โหติ.

bh가 뒤에 올 때, sant 단어 전체가 sa로 대치되고, 끝에 b가 삽입된다.

จสทฺทคฺคหเณน [Pg.58] อภกาเรปิ สมาเส กฺวจิ สการาเทโส. สพฺภิ.

ca라는 단어의 채택으로 인해 bh가 없는 복합어에서도 때때로 sa로 대치된다. 예: sabbhi.

เภติ กึ? สนฺเตหิ, เสสํ คจฺฉนฺตสทฺทสมํ.

왜 bh가 뒤에 올 때라고 하는가? santehi를 보라. 나머지는 gacchanta 단어와 같다.

อตฺถิ ราช พฺรหฺม อตฺต สขสทฺทาทีนํ เภโท, ตเถว สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘‘ราช สิ’’อิติ ฐิเต –

rāja, brahma, atta, sakha 등의 단어들에는 차이가 있으며, 격 변화의 발생도 마찬가지이다. rāja + si가 있을 때 —

‘‘พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต’’ติ อธิกาโร.

“brahma, atta, sakha, rāja 등으로부터”라는 규정이 적용된다.

๑๑๓. สฺยา จ.

113. 그리고 si 격변화 어미에 대하여.

พฺรหฺม อตฺต สข ราชอิจฺเจวมาทิโต สิวจนสฺส อากาโร โหติ. อาทิสทฺเทน อาตุมาทิสทฺทโต จ. สรโลปาทิ. ราชา ติฏฺฐติ.

brahma, atta, sakha, rāja 등으로부터 si 격변화 어미는 ā가 된다. ādi(등)라는 단어에 의해 ātuma 등의 단어로부터도 그러하다. 모음 탈락 등이 일어난다. Rājā tiṭṭhati(왕이 서 있다).

๑๑๔. โยนมาโน.

114. yo 어미는 āno가 된다.

พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต โยนํ อาโนอาเทโส โหติ. ราชาโน ติฏฺฐนฺติ, โภ ราช โภ ราชา, ภวนฺโต ราชาโน.

brahma, atta, sakha, rāja 등으로부터 yo 격변화 어미는 āno로 대치된다. Rājāno tiṭṭhanti(왕들이 서 있다), bho rāja, bho rājā(오 왕이여), bhavanto rājāno(오 왕들이여).

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

“선택적으로(vā)”라는 말이 적용된다.

๑๑๕. พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต อมานํ.

115. brahma, atta, sakha, rāja 등으로부터 aṃ은 ānaṃ이 된다.

พฺรหฺมาทีหิ ปรสฺส อํวจนสฺส อานํ โหติ วา. ราชานํ ปสฺส ราชํ วา, ราชาโน.

brahma 등 뒤에 오는 aṃ 격변화 어미는 선택적으로 ānaṃ이 된다. Rājānaṃ passa 또는 rājaṃ vā(왕을 보라), rājāno(왕들을 보라).

‘‘สวิภตฺติสฺส, ราชสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

“격변화 어미와 함께하는, rāja의”라는 말이 적용된다.

๑๑๖. นามฺหิ รญฺญา วา.

116. nā 격변화 어미에서 선택적으로 raññā가 된다.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญาอาเทโส โหติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ. รญฺญา กตํ ราเชน วา.

nā 격변화 어미에서 격변화 어미를 포함한 rāja 단어 전체가 선택적으로 raññā로 대치된다. Raññā kataṃ 또는 rājena vā(왕에 의해 행해진).

๑๑๗. ราชสฺส [Pg.59] ราชุ สุนํหิสุ จ.

117. su, naṃ, hi 격변화 어미에서 rāja는 rāju가 된다.

สพฺพสฺส ราชสทฺทสฺส ราชุอาเทโส โหติ สุ นํ หิอิจฺเจเตสุ วจเนสุ. จสทฺโท วิกปฺปนตฺโถ, ‘‘สุนํหิสุ จา’’ติ ทีโฆ, ราชูหิ ราชูภิ, ราเชหิ ราเชภิ วา.

su, naṃ, hi 격변화 어미들에서 rāja 단어 전체가 rāju로 대치된다. ca라는 단어는 선택의 의미이며, “sunaṃhisu cā”에 의해 길어지면 rājūhi, rājūbhi 또는 rājehi, rājebhi vā가 된다.

‘‘สวิภตฺติสฺสา’’ติ อธิกาโร.

“격변화 어미와 함께하는”이라는 규정이 적용된다.

๑๑๘. ราชสฺส รญฺโญราชิโน เส.

118. se 격변화 어미에서 rāja는 rañño 또는 rājino가 된다.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺโญ ราชิโนอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหิ. รญฺโญ, ราชิโน เทติ.

se 격변화 어미에서 격변화 어미를 포함한 rāja 단어 전체가 rañño, rājino로 대치된다. Rañño, rājino deti(왕에게 준다).

‘‘ราชสฺสา’’ติ วตฺตเต.

“rāja의”라는 말이 적용된다.

๑๑๙. รญฺญํ นํ มฺหี วา.

119. naṃ 격변화 어미에서 선택적으로 raññaṃ이 된다.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญํอาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. รญฺญํ ราชูนํ ราชานํ.

naṃ 격변화 어미에서 격변화 어미를 포함한 rāja 단어 전체가 선택적으로 raññaṃ으로 대치된다. Raññaṃ, rājūnaṃ, rājānaṃ(왕들의).

ปญฺจมิยํ –

탈격(제5격)에서 —

๑๒๐. อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาว.

120. amha, tumha, anta, rāja, brahma, atta, sakha, satthu, pitu 등으로부터 smā 격변화 어미는 nā처럼 된다.

อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตุอิจฺเจวมาทีหิ สฺมาวจนํ นาว ทฏฺฐพฺพนฺติ สฺมาวจนสฺส นาภาวาติเทโส. อติเทโส ปน ฉพฺพิโธ.

amha, tumha, anta, rāja, brahma, atta, sakha, satthu, pitu 등으로부터 smā 어미는 nā와 같이 보아야 한다는 것으로, 이는 smā 어미가 nā의 성질을 갖는 전이(atidesa)이다. 전이는 여섯 가지 종류가 있다.

วุตฺตญฺจ –

또한 다음과 같이 전해진다 —

‘‘พฺยปเทโส นิมิตฺตญฺจ, ตํรูปํ ตํสภาวตา;

สุตฺตญฺเจว ตถา การิ-ยาติเทโสติ ฉพฺพิโธ’’ติ.

“명칭(byapadesa), 원인(nimitta), 그 형태(taṃrūpa), 그 본성(taṃsabhāvatā), 경(sutta), 그리고 작용(kāriya)에 의한 전이로 여섯 가지이다.”

ตตฺรายํ [Pg.60] พฺรหฺมตฺตสขาทีสุ ปาฐสามตฺถิยโต รูปาติเทโส. เสสํ ตติยาสมํ.

여기서 brahma, atta, sakha 등에서는 독송의 효력에 따른 형태의 전이(rūpātidesa)이다. 나머지는 구격(제3격)과 같다.

รญฺญา อเปติ, ราชูหิ ราชูภิ, ราเชหิ ราเชภิ, รญฺโญ, ราชิโน สนฺตกํ, รญฺญํ ราชูนํ ราชานํ.

Raññā apeti(왕으로부터 떠나다), rājūhi, rājūbhi, rājehi, rājebhi, rañño, rājino santakaṃ(왕의 소유물), raññaṃ, rājūnaṃ, rājānaṃ(왕들의).

‘‘ราชสฺสา’’ติ วตฺตเต.

‘Rājassa(왕에 대하여)’라는 구절이 이어진다.

๑๒๑. สฺมึมฺหิ รญฺเญ ราชินิ.

121. smiṃ 격에서 raññe와 rājini가 된다.

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺเญราชินิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. รญฺเญ, ราชินิ ปติฏฺฐิตํ, ราชูสุ ราเชสุ.

smiṃ 격 변화에서 격 어미를 포함한 rāja 명사 전체가 raññe 또는 rājini라는 대치어가 된다. [예:] raññe, rājini patiṭṭhitaṃ(왕에게 머물러 있는), rājūsu, rājesu.

พฺรหฺมสทฺทสฺส จ ค นา ส สฺมึสุ วิเสโส. พฺรหฺมา, พฺรหฺมาโน.

그리고 brahma 명사는 ga, nā, sa, smiṃ 격에서 차이가 있다. [예:] Brahmā, brahmāno.

อาลปเน จ ‘‘เอ’’ติ วตฺตเต.

그리고 호격(ālapana)에서 ‘e’라는 구절이 이어진다.

๑๒๒. พฺรหฺมโต คสฺส จ.

122. brahma 명사 뒤의 ga 격에 대해서도 [그러하다].

พฺรหฺมสทฺทโต คสฺส จ เอกาโร โหติ, จคฺคหณํ เอคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ, โภ พฺรหฺเม, ภวนฺโต พฺรหฺมาโน, พฺรหฺมานํ พฺรหฺมํ, พฺรหฺมาโน.

brahma 명사로부터 ga 격 변화는 ekāra(e)가 된다. ‘ca’를 취한 것은 ‘e’를 취하는 것을 끌어오기 위함이다. [예:] bho brahme, bhavanto brahmāno, brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno.

วิปริณาเมน ‘‘พฺรหฺมสฺส, อนฺโต’’ติ จ วตฺตเต.

격 변화의 변형(vipariṇāma)에 따라 ‘brahmassa(brahma의)’, ‘anto(끝)’라는 구절이 이어진다.

๑๒๓. อุตฺตํ สนาสุ.

123. sa와 nā 격 변화에서 (끝 모음이) u가 된다.

พฺรหฺมสทฺทสฺส อนฺโต อุตฺตมาปชฺชเต ส นาอิจฺเจเตสุ วจเนสุ. อุตฺตมิติ ภาวนิทฺเทโส กตฺถจิ อภาวทสฺสนตฺโถ. พฺรหฺมุนา, พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ.

brahma 명사의 끝은 sa와 nā 격 변화에서 u-상태(utta)가 된다. ‘utta’라고 한 것은 상태에 대한 지시(bhāvaniddeso)로, 어떤 경우에는 (u가) 나타나지 않음을 보이기 위함이다. [예:] Brahmunā, brahmehi, brahmebhi.

สสฺมึ อุตฺเต กเต ‘‘อิวณฺณุวณฺณา ฌลา’’ติ ลสญฺญายํ –

sa 격에서 u가 되었을 때, ‘ivaṇṇuvaṇṇā jhalā’라는 규칙에 의해 la라는 명칭을 갖게 되는데 —

๑๒๔. ฌลโต [Pg.61] สสฺส โน วา.

124. jha와 la 뒤의 sa 격 변화는 선택적으로 no가 된다.

ฌลสญฺเญหิ อิวณฺณุวณฺเณหิ ปรสฺส สอิจฺเจตสฺส วจนสฺส โนอิจฺจาเทโส โหติ วา. พฺรหฺมุโน พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมานํ พฺรหฺมูนํ วา, อุตฺตมิติ โยควิภาเคน อญฺญตฺถาปิ อุตฺตํ.

jha와 la라는 명칭을 가진 i와 u 모음 뒤의 sa 격 변화는 선택적으로 no라는 대치어가 된다. [예:] Brahmuno, brahmassa, brahmānaṃ, brahmūnaṃ. 또한 규칙의 분할(yogavibhāga)에 의해 다른 곳에서도 u가 된다.

ปญฺจมิยํ นาภาวาติเทโส. พฺรหฺมุนา, พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ, พฺรหฺมุโน พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมานํ พฺรหฺมูนํ วา.

탈격(제5격)에서 nā-상태의 유추 적용(nābhāvātideso)이 있다. [예:] Brahmunā, brahmehi, brahmebhi, brahmuno, brahmassa, brahmānaṃ, brahmūnaṃ.

๑๒๕. พฺรหฺมโต ตุ สฺมึ นิ.

125. brahma 명사 뒤의 smiṃ 격은 ni가 된다.

พฺรหฺมสทฺทโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ. ตุสทฺเทน กมฺมจมฺมมุทฺธาทิโต จ กฺวจิ. พฺรหฺมนิ, พฺรหฺเมสุ.

brahma 명사로부터 smiṃ 격 변화는 ni가 된다. ‘tu’라는 단어에 의해 kamma, camma, muddha 등에서도 때때로 [ni가] 된다. [예:] Brahmani, brahmesu.

อตฺตสทฺทสฺส ตติยาทีสฺเวว วิเสโส.

atta 명사는 제3격 등에서만 차이가 있다.

อตฺตา, อตฺตาโน, โภ อตฺต โภ อตฺตา, ภวนฺโต อตฺตาโน, อตฺตานํ อตฺตํ, อตฺตาโน.

[예:] Attā, attāno, bho atta, bho attā, bhavanto attāno, attānaṃ, attaṃ, attāno.

นามฺหิ ‘‘อกมฺมนฺตสฺส จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน อตฺตนฺตสฺส อตฺตํ วา. อตฺตนา อตฺเตน วา.

nā 격에서 ‘akammantassa ca’의 ‘ca’에 의해 atta 명사 끝의 a가 선택적으로 된다. [예:] Attanā, attena.

๑๒๖. อตฺตนฺโต หิสฺมิมนตฺตํ.

126. hi 격 변화에서 atta 명사의 끝은 anatta가 된다.

อตฺตสทฺทสฺส อนฺโต อนตฺตมาปชฺชเต หิสฺมึ ปเร. อตฺตเนหิ อตฺตเนภิ.

hi 격이 뒤따를 때 atta 명사의 끝은 anatta 상태에 이른다. [예:] Attanehi, attanebhi.

‘‘ตโต, อตฺตโต’’ติ จ วตฺตเต.

‘Tato(그것으로부터)’, ‘attato(atta로부터)’라는 구절이 이어진다.

๑๒๗. สสฺส โน.

127. sa 격 변화는 no가 된다.

ตโต อตฺตสทฺทโต สสฺส วิภตฺติสฺส โน โหติ. อตฺตโน, อตฺตานํ.

그 atta 명사로부터 sa 격 변화는 no가 된다. [예:] Attano, attānaṃ.

๑๒๘. สฺมา [Pg.62] นา.

128. smā 격 변화는 nā가 된다.

ตโต อตฺตสทฺทโต สฺมาวจนสฺส นา โหติ. อตฺตนา อเปติ.

그 atta 명사로부터 smā 격 변화는 nā가 된다. [예:] Attanā apeti.

นาภาวาติเทเสเนว สิทฺเธปิ อุตฺตรสุตฺเตน เอกโยคมกตฺวา ภินฺนโยคกรณํ อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ, เตน อตฺตนฺตตการสฺส รกาโร ชกาเร กฺวจิ. อตฺรโช อตฺตโช วา. อตฺตเนหิ อตฺตเนภิ, อตฺตโน, อตฺตานํ.

nā-상태의 유추 적용만으로도 성립되지만, 다음 경구와 별개의 규칙으로 만든 것은 다른 의미를 알리기 위함이다. 그에 따라 atta 명사의 t가 j 앞에서 때때로 r이 된다. [예:] Atrajo, attajo. [또한] Attanehi, attanebhi, attano, attānaṃ.

‘‘อตฺตโต’’ติ วตฺตเต.

‘attato’라는 구절이 이어진다.

๑๒๙. ตโต สฺมึ นิ.

129. 그것으로부터 smiṃ 격은 ni가 된다.

ตโต อตฺตสทฺทโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ. อตฺตนิ, อตฺเตสุ.

그 atta 명사로부터 smiṃ 격 변화는 ni가 된다. [예:] Attani, attesu.

สขสทฺทสฺส เภโท. สขา, สขาโน.

Sakha 단어(sadda)의 변화(bheda). Sakhā, sakhāno.

‘‘โยน’’มิติ วตฺตเต.

“Yo”와 “na”라는 문구가 계속 적용된다.

๑๓๐. สขโต จาโยโน.

130. Sakha로부터 [격어미 yo에 대해] āyo와 no가 된다.

สขสทฺทโต โยนํ อาโย โนอาเทสา จ โหนฺติ. สขาโย.

Sakha 단어로부터 yo 격어미에 대해 āyo와 no라는 대인(ādesa)들이 일어난다. Sakhāyo.

๑๓๑. สขนฺตสฺสิ โนนานํเสสุ.

131. no, nā, aṃ, su 격어미들이 뒤따를 때 Sakha의 끝에 [i가 온다].

สขสทฺทนฺตสฺส อิการาเทโส โหติ โนนานํสอิจฺเจเตสุ ปเรสุ. สขิโน ติฏฺฐนฺติ.

Sakha 단어의 끝에 no, nā, aṃ, su 등의 격어미가 뒤따를 때 ikāra(i자) 대인이 일어난다. Sakhino tiṭṭhanti(친구들이 서 있다).

อาลปเน คสญฺญายํ –

호격(ālapana)에서 ga라는 명칭(saññā)이 있을 때 —

๑๓๒. สขโต [Pg.63] คสฺเส วา.

132. Sakha로부터 ga 격어미에 대해 선택적으로(vā) —

สขโต คสฺส อการ อาการ อิการ อีการเอการาเทสา โหนฺติ. วาสทฺเทน อญฺญสฺมาปิ กฺวจิ เอกาโร. ยถา – ภทฺทนฺเต อิเส อิติ.

Sakha로부터 ga 격어미에 대해 akāra(a), ākāra(ā), ikāra(i), īkāra(ī), ekāra(e) 대인들이 일어난다. ‘Vā’라는 단어에 의해 다른 단어에서도 때때로 ekāra(e)가 된다. 예: bhaddante ise 등.

อ จ อา จ อิ จ อี จ เอ จาติปิ เอ, ปุพฺพสฺสรานํ กเมน โลโป.

a, ā, i, ī, e 또한 e이며, 앞의 모음(pubbassara)들은 순서대로 생략(lopa)된다.

โภ สข โภ สขา โภ สขิ โภ สขี โภ สเข, ภวนฺโต สขาโน สขาโย สขิโน.

bho sakha, bho sakhā, bho sakhi, bho sakhī, bho sakhe, bhavanto sakhāno, sakhāyo, sakhino.

‘‘สขนฺตสฺส, อาโร จา’’ติ จ วตฺตเต.

“Sakhantassa(Sakha의 끝에)”, “āro ca(그리고 āro)”라는 문구가 계속 적용된다.

๑๓๓. สุนมํสุ วา.

133. su, naṃ, aṃ 격어미가 뒤따를 때 선택적으로.

สขนฺตสฺส อาโร โภติ วา สุนํ อํอิจฺเจเตสุ ปเรสุ. สขารํ สขานํ สขํ, สขาโน สขาโย สขิโน, สขินา.

Sakha의 끝에 su, naṃ, aṃ 등의 격어미가 뒤따를 때 선택적으로 āro가 된다. Sakhāraṃ, sakhānaṃ, sakhaṃ, sakhāno, sakhāyo, sakhino, sakhinā.

‘‘สขนฺตสฺสา’’ติ วตฺตเต.

“Sakhantassa”가 계속 적용된다.

๑๓๔. อาโร หิมฺหิ วา.

134. hi 격어미가 뒤따를 때 선택적으로 āro가 된다.

สขนฺตสฺส อาโร โหติ วา หิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. สขาเรหิ สขาเรภิ, สเขหิ สเขภิ.

Sakha의 끝에 hi 격어미가 뒤따를 때 선택적으로 āro가 된다. Sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi.

อิการาเทเส ‘‘ฌลโต สสฺส โน วา’’ติ โน. สขิโน สขิสฺส, สขารานํ สขีนํ.

ikāra 대인이 있을 때 “jhalato sassa no vā” 규칙에 의해 no가 된다. Sakhino, sakhissa, sakhārānaṃ, sakhīnaṃ.

สฺมาวจนสฺส นาภาโว. สขินา, สขาเรหิ สขาเรภิ สเขหิ สเขภิ, สขิโน สขิสฺส, สขารานํ สขีนํ.

smā 격어미가 nā의 상태가 된다. Sakhinā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi, sakhino, sakhissa, sakhārānaṃ, sakhīnaṃ.

‘‘สขโต’’ติ จ วตฺตเต.

“Sakhato”가 계속 적용된다.

๑๓๕. สฺมิเม[Pg.64].

135. smiṃ 격어미에서 e가 된다.

สขโต สฺมึวจนสฺส เอกาโร โหติ. นิจฺจตฺโถยมารมฺโภ. สเข, สขาเรสุ สเขสุ.

Sakha로부터 smiṃ 격어미에 대해 ekāra(e)가 된다. 이 규칙은 항상 적용된다. Sakhe, sakhāresu, sakhesu.

อาตุมสทฺทสฺส ปฐมาทุติยาสุ อตฺตสทฺทสฺเสว รูปนโย. อาตุมา, อาตุมาโน, โภ อาตุม โภ อาตุมา, ภวนฺโต อาตุมาโน, อาตุมานํ อาตุมํ, อาตุมาโน, อาตุเมน อิจฺจาทิ ปุริสสมํ.

Ātuma 단어의 주격과 대격에서의 변화 방식(rūpanaya)은 atta 단어와 같다. Ātumā, ātumāno, bho ātuma, bho ātumā, bhavanto ātumāno, ātumānaṃ, ātumaṃ, ātumāno, ātumena 등은 purisa와 같다.

ปุมสทฺทสฺส เภโท. ปุม สิ,

Puma 단어의 변화. Puma + si.

‘‘สวิภตฺติสฺสา’’ติ อธิกาโร.

“격어미를 포함하여(savibhattissa)”라는 규칙이 적용(adhikāra)된다.

๑๓๖. ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ.

136. si 격어미에서 Puma의 끝에.

ปุมสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อาการาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อนฺตคฺคหเณน มฆวยุวาทีนมนฺตสฺส จ. ปุมา.

Puma 단어에 격어미가 결합했을 때 si 격어미에서 ākāra(ā) 대인이 일어난다. ‘anta’라는 문구를 취함으로써 maghava, yuva 등의 단어 끝에도 적용된다. Pumā.

‘‘ปุมนฺตสฺสา’’ติ อธิกาโร.

“Pumantassa”라는 규칙이 적용된다.

๑๓๗. โยสฺวาโน.

137. yo 격어미들에 대해 āno가 된다.

ปุมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาโนอาเทโส โหติ โยสุ วิภตฺตีสุ. ปุมาโน.

Puma의 끝에 격어미가 결합했을 때 yo 격어미들에서 āno 대인이 일어난다. Pumāno.

๑๓๘. อมาลปเนกวจเน.

138. 호격 단수에서 am이 된다.

ปุมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อํ โหติ อาลปเนกวจเน ปเร. เห ปุมํ, เห ปุมาโน, ปุมํ, ปุมาโน.

격변화를 포함한 pum-어간의 끝에 호격 단수가 뒤따를 때 am이 된다. He pumaṃ, he pumāno, pumaṃ, pumāno.

‘‘อา, วา’’ติ จ วตฺตเต.

‘ā’와 ‘vā’(선택적으로)라는 말이 이어진다.

๑๓๙. อุ [Pg.65] นามฺหิ จ.

139. 그리고 nā 격에서 u가 된다.

ปุมนฺตสฺส อาอุอาเทสา โหนฺติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ. จสทฺเทน ปุมกมฺมถามนฺตสฺส จุ’กาโร วา สสฺมาสุ. ปุมานา ปุมุนา ปุเมน วา.

pum-어간의 끝에서 nā 격이 올 때 ā와 u의 교체가 선택적으로 일어난다. ca라는 단어에 의해 pum-, kamma-, thāma- 어간의 끝에서 sa와 smā 격이 올 때 u가 선택적으로 나타난다. Pumānā, pumunā, pumena vā.

‘‘อาเน’’ติ วตฺตเต.

‘āne’라는 말이 이어진다.

๑๔๐. หิวิภตฺติมฺหิ จ.

140. 그리고 hi 격에서.

ปุมนฺตสฺส หิวิภตฺติมฺหี จ อาเนอาเทโส โหติ. วิภตฺติคฺคหณํ สวิภตฺติคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ. ปุมาเนหิ ปุมาเนภิ.

pum-어간의 끝에 hi 격이 올 때 āne로 교체된다. ‘격’(vibhatti)이라고 언급한 것은 격변화 어미가 포함된 형태의 교체를 방지하기 위해서이다. Pumānehi, pumānebhi.

จสทฺเทน ยุวมฆวาทีนมนฺตสฺส วา อานาเทโส โหติ สพฺพวิภตฺตีสุ. ‘‘อุ นามฺหิ จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน ปุมนฺตสฺสุกาโร วา สสฺมาสุ วิภตฺตีสุ. ‘‘ฌลโต สสฺส โน วา’’ติ โน. ปุมุโน ปุมสฺส, ปุมานํ.

ca라는 단어에 의해 yuva, maghava 등 어간의 끝이 모든 격에서 선택적으로 āna로 교체된다. ‘U nāmhi ca’에서의 ca라는 단어에 의해 pum-어간의 끝에 sa와 smā 격이 올 때 u가 선택적으로 나타난다. ‘Jhalato sassa no vā’에 의해 no가 된다. Pumuno, pumassa, pumānaṃ.

‘‘สฺมา, นา’’ติ วตฺตเต.

‘smā’와 ‘nā’라는 말이 이어진다.

๑๔๑. ฌลโต จ.

141. 그리고 jha와 la 뒤에서.

ฌลอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส นา โหติ. จคฺคหณํ กฺวจิ นิวตฺตนตฺถํ. ปุมานา ปุมุนา ปุมา ปุมสฺมา ปุมมฺหา, ปุมาเนหิ ปุมาเนภิ ปุเมหิ ปุเมภิ, ปุมุโน ปุมสฺส, ปุมานํ.

jha와 la 뒤에서 smā 격은 nā가 된다. ca를 사용한 것은 어떤 경우를 제외하기 위함이다. Pumānā, pumunā, pumā, pumasmā, pumamhā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi, pumuno, pumassa, pumānaṃ.

๑๔๒. อาเน สฺมึมฺหิ วา.

142. smiṃ 격에서 선택적으로 āne가 된다.

ปุมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาเนอาเทโส โหติ วา สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ปุมาเน ปุเม ปุมสฺมึ ปุมมฺหิ.

격변화를 포함한 pum-어간의 끝이 smiṃ 격에서 선택적으로 āne로 교체된다. Pumāne, pume, pumasmiṃ, pumamhi.

๑๔๓. สุสฺมิมา [Pg.66] วา.

143. su 격에서 선택적으로 ā가 된다.

ปุมนฺตสฺส สุอิจฺเจตสฺมึ ปเร อาอาเทโส โหติ วา. ปุมาสุ ปุเมสุ.

pum-어간의 끝에 su 격이 뒤따를 때 선택적으로 ā로 교체된다. Pumāsu, pumesu.

ยุวาทีสุ ‘‘ยุว สิ’’ อิตีธ –

yuva 등에서 ‘yuva + si’인 경우—

‘‘ปุมนฺตสฺสา สิมฺหี’’ติ เอตฺถ อนฺตคฺคหเณน อากาโร, ‘‘หิวิภตฺติมฺหิ จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน อานาเทโส จ.

‘Pumantassā simhi’에서 ‘anta’라는 표현에 의해 ā가 되고, ‘hivibhattimhi ca’라는 규칙의 ca에 의해 āna로 교체된다.

ยุวา ยุวาโน, ยุวานา ยุวา, เห ยุว เห ยุวา เห ยุวาน เห ยุวานา, ภวนฺโต ยุวานา, ยุวานํ ยุวํ, ยุวาเน ยุเว.

Yuvā, yuvāno, yuvānā, yuvā, he yuva, he yuvā, he yuvāna, he yuvānā, bhavanto yuvānā, yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve.

‘‘อกมฺมนฺตสฺส จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน ยุวมฆวาทีนมนฺตสฺส อา โหติ วา นาสุอิจฺเจเตสูติ อาตฺตํ.

‘Akammantassa ca’에서의 ca라는 단어에 의해 yuva, maghava 등 어간의 끝이 nā 격 등에서 선택적으로 ā가 되는 성질(ātta)이 있다.

ยุวานา ยุเวน ยุวาเนน วา, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ ยุเวหิ ยุเวภิ, ยุวานสฺส ยุวสฺส, ยุวานานํ ยุวานํ, ยุวานา ยุวานสฺมา ยุวานมฺหา, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ ยุเวหิ ยุเวภิ, ยุวานสฺส ยุวสฺส, ยุวานานํ ยุวานํ, ยุวาเน ยุวานสฺมึ ยุวานมฺหิ ยุเว ยุวมฺหิ ยุวสฺมึ, ยุวาเนสุ ยุวาสุ ยุเวสุ.

Yuvānā, yuvena, yuvānena vā, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi, yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ, yuvānā, yuvānasmā, yuvānamhā, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi, yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ, yuvāne, yuvānasmiṃ, yuvānamhi, yuve, yuvamhi, yuvasmiṃ, yuvānesu, yuvāsu, yuvesu.

เอวํ มฆวา มฆวาโน, มฆวานา อิจฺจาทิ ยุวสทฺทสมํ.

이와 같이 maghavā, maghavāno, maghavānā 등은 yuva 단어와 동일하게 변화한다.

อการนฺตํ.

a로 끝나는 어간 (A-kāranta).

อาการนฺโต ปุลฺลิงฺโค สาสทฺโท.

ā로 끝나는 남성 명사 sā 단어.

สา สิ, สิโลโป, สา สุนโข.

sā + si에서 si가 탈락하여 sā가 되며, 이는 개(sunakho)를 뜻한다.

พหุวจเน –

복수형에서—

๑๔๔. อโฆ [Pg.67] รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ.

144. gha로 불리지 않는 어간의 끝 모음은 단수 격들과 yo 격들에서도 단모음화된다.

ฆสญฺญกอาการวชฺชิโต ลิงฺคสฺสนฺโต สโร รสฺสมาปชฺชเต เอกวจเนสุ โยสุ จ ปเรสูติ รสฺสตฺตํ. อปิคฺคหณํ สิมฺหิ นิวตฺตนตฺถํ. เสสํ เนยฺยํ.

gha라고 명명된 ā를 제외한 어간의 끝 모음은 단수 격들과 yo 격들이 뒤따를 때 단모음이 된다. api를 사용한 것은 si 격에서 단모음화를 방지하기 위함이다. 나머지는 이와 같이 유추해야 한다.

สา ติฏฺฐนฺติ, เห ส เห สา, เห สา, สํ, เส, เสน, สาหิ สาภิ, สสฺส สาย, สานํ, สา สสฺมา สมฺหา, สาหิ สาภิ, สสฺส, สานํ, เส สสฺมึ สมฺหิ, สาสุ.

Sā tiṭṭhanti, he sa, he sā, he sā, saṃ, se, sena, sāhi, sābhi, sassa, sāya, sānaṃ, sā, sasmā, samhā, sāhi, sābhi, sassa, sānaṃ, se, sasmiṃ, samhi, sāsu.

เอวํ ปจฺจกฺขธมฺมา คาณฺฑีวธนฺวาปภุตโย.

이와 같이 paccakkhadhammā, gāṇḍīvadhanvā 등이 변화한다.

อาการนฺตํ.

Ā(아)-어간의 끝(남성명사)이다.

อิการนฺโต ปุลฺลิงฺโค อคฺคิสทฺโท. สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อคฺคิ สิ,

I(이)-어간으로 끝나는 남성명사인 'aggi(불)' 단어이다. (격변화 어미) si 등이 결합하여, 'aggi + si'가 된다.

‘‘อนฺโต, สิมฺหิ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

그리고 "Anto, simhi, vā"라는 규칙이 적용된다.

๑๔๕. อคฺคิสฺสินิ.

145. Aggissini.

อคฺคิสฺส อนฺโต อินิ โหติ วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ‘‘เสสโต โลปํ คสิปี’’ติ สิโลโป. อคฺคินิ อคฺคิ.

'aggi'의 끝(i)은 'si' 격어미에서 선택적으로 'ini'가 된다. "Sesato lopaṃ gasipī"라는 규칙에 의해 'si'는 생략된다. (결과는) 'aggini', 'aggi'이다.

พหุวจเน ‘‘อิวณฺณุวณฺณา ฌลา’’ติ ฌลสญฺญายํ –

복수형에서는 "ivaṇṇuvaṇṇā jhalā"라는 규칙에 의해 'jhala'라는 명칭이 부여될 때 —

‘‘ฌลโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

"Jhalato, vā"라는 규칙이 적용된다.

๑๔๖. ฆปโต จ โยนํ โลโป.

146. Ghapato ca yonaṃ lopo.

ฆปสญฺเญหิ อิตฺถิวาจเกหิ อาการิวณฺณุวณฺเณหิ, ฌลสญฺเญหิ จ ปเรสํ โยวจนานํ โลโป โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสายํ.

'ghapa'라는 명칭을 가진 여성 명사인 ā, i, ī, u, ū 어미들과 'jhala'라는 명칭을 가진 것들 뒤에 오는 'yo' 격어미는 선택적으로 생략된다. 이것은 제한적 선택(vavatthitavibhāsā)에 의한 것이다.

๑๔๗. โยสุ [Pg.68] กตนิการโลเปสุ ทีฆํ.

147. Yosu katanikāralopesu dīghaṃ.

ลิงฺคสฺสนฺตภูตา สพฺเพ รสฺสสรา โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆมาปชฺชนฺเต. กตา นิการโลปา เยสํ เต กตนิการโลปา. อคฺคี.

어간의 끝에 위치한 모든 단모음은 'yo' 격어미가 생략되거나 변화가 일어났을 때 장음이 된다. 'katanikāralopa'란 '변화(nikāra)나 생략(lopa)이 행해진 것'을 의미한다. (그 결과는) 'aggī'이다.

‘‘ปญฺจาทีนมตฺต’’นฺติ อิโต ‘‘อตฺต’’มิติ วตฺตเต.

여기에는 "Pañcādīnamattaṃ"이라는 규칙에서 "attaṃ"이라는 규칙이 적용된다.

๑๔๘. โยสฺวกตรสฺโส โฌ.

148. Yosvakatarasso jho.

โยสุ ปเรสุ อกตรสฺโส โฌ อตฺตมาปชฺชเต. อคฺคโย.

'yo' 격어미가 뒤따를 때, 단음화되지 않은 'jhala'는 'a'로 변한다. (그 결과는) 'aggayo'이다.

โฌติ กึ? รตฺติโย.

'jhala'라고 한 이유는 무엇인가? (여성명사인) 'rattiyo'의 경우에는 적용되지 않기 때문이다.

อาลปเนเปวํ. เห อคฺคิ, เห อคฺคี เห อคฺคโย.

호격에서도 이와 같다. 'he aggi', 'he aggī', 'he aggayo'.

ทุติเยกวจเน ปุพฺพสฺสรโลเป สมฺปตฺเต –

대격 단수에서 앞의 모음이 생략될 상황이 되었을 때 —

๑๔๙. อํ โม นิคฺคหีตํ ฌลเปหิ.

149. Aṃ mo niggahītaṃ jhalapehi.

ฌลปอิจฺเจเตหิ ปรสฺส อํวจนสฺส, มการสฺส จ นิคฺคหีตํ อาเทโส โหติ. อคฺคึ.

'jhala'와 'pa' 뒤에 오는 'aṃ' 격어미와 'm' 문자는 'niggahīta(ṃ)'로 바뀐다. (그 결과는) 'aggiṃ'이다.

อคฺคี อคฺคโย, อคฺคินา, อคฺคีหิ อคฺคีภิ, ‘‘สุนํหิสุ จา’’ติ เอตฺถ จคฺคหเณน กตฺถจิ ทีฆาภาโว. อคฺคิหิ อคฺคิภิ.

(대격 복수) aggī, aggayo. (구격 단수) agginā. (구격 복수) aggīhi, aggībhi. "sunaṃhisu cā"라는 규칙에서 'ca'를 사용했기 때문에 어떤 경우에는 장음화가 일어나지 않는다. (따라서) 'aggihi', 'aggibhi'도 가능하다.

‘‘ฌลโต สสฺส โน วา’’ติ โน. อคฺคิโน อคฺคิสฺส, อคฺคีนํ.

"Jhalato sassa no vā"라는 규칙에 의해 'no'가 된다. (위격/소유격 단수) aggino, aggissa. (위격/소유격 복수) aggīnaṃ.

‘‘สฺมา นา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ฌลโต จา’’ติ วิกปฺเปน นา. อคฺคินา อคฺคิสฺมา อคฺคิมฺหา, อคฺคีหิ อคฺคีภิ อคฺคิหิ อคฺคิภิ, อคฺคิโน อคฺคิสฺส, อคฺคีนํ อคฺคินํ, อคฺคิมฺหิ อคฺคิสฺมึ, อคฺคีสุ อคฺคิสุ.

"Smā nā"라는 규칙이 적용되는 중에 "jhalato cā" 규칙에 의해 선택적으로 'nā'가 된다. (탈격 단수) agginā, aggismā, aggimhā. (탈격 복수) aggīhi, aggībhi, aggihi, aggibhi. (소유격 단수) aggino, aggissa. (소유격 복수) aggīnaṃ, agginaṃ. (처격 단수) aggimhi, aggismiṃ. (처격 복수) aggīsu, aggisu.

เอวมญฺเญปิ –

이와 같이 다른 단어들도 그러하다.

โชติ ปาณิ คณฺฐิ มุฏฺฐิ, กุจฺฉิ วตฺถิ สาลิ วีหิ;

พฺยาธิ โอธิ โพธิ สนฺธิ, ราสิ เกสิ สาติ ทีปิ.

joti(빛), pāṇi(손), gaṇṭhi(매듭), muṭṭhi(주먹), kucchi(배), vatthi(방광), sāli(쌀), vīhi(벼); byādhi(병), odhi(한계), bodhi(보리/깨달음), sandhi(연결), rāsi(더미), kesi(갈기), sāti(기쁨), dīpi(표범).

อิสิ [Pg.69] มุนิ มณิ ธนิ ยติ คิริ รวิ กวิ,กปิ อสิ มสิ นิธิ วิธิ อหิ กิมิ ปติ;

หริ อริ ติมิ กลิ พลิ ชลธิ คหปติ,อุรุธิติ วรมติ นิรุปธิ อธิปติ.

isi(선인), muni(성자), maṇi(보석), dhani(부자), yati(수행자), giri(산), ravi(태양), kavi(시인); kapi(원숭이), asi(칼), masi(먹물), nidhi(보물), vidhi(방법), ahi(뱀), kimi(벌레), pati(주인); hari(금색/비슈누), ari(적), timi(큰 물고기), kali(불운), bali(공물), jaladhi(바다), gahapati(거사/집주인), urudhiti(큰 인내), varamati(훌륭한 지혜), nirupadhi(번뇌 없는 자), adhipati(지배자).

อญฺชลิ สารถิ อติถิ สมาธิ อุทธิปฺปภุตโย.

añjali(합장), sārathi(마부), atithi(손님), samādhi(삼매), udadhi(바다) 등이 그러하다.

อิการนฺตํ.

I(이)-어간의 끝(남성명사)이다.

อีการนฺโต ปุลฺลิงฺโค ทณฺฑีสทฺโท.

Ī(이)-어간으로 끝나는 남성명사인 'daṇḍī(지팡이를 가진 자)' 단어이다.

‘‘ทณฺฑี สิ’’ อิตีธ –

여기 'daṇḍī + si'에서 —

‘‘อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จา’’ติ รสฺสตฺเต สมฺปตฺเต เอตฺเถวาปิคฺคหเณน สิสฺมึ ตทภาเว สิทฺเธ นิยมตฺถมาห.

"Agho rassamekavacanayosvapi ca"라는 규칙에 의해 단음화가 적용될 상황에서, 'api'라는 표현을 사용함으로써 'si' 격어미에서는 단음화가 일어나지 않는다는 것을 확정하기 위해 규칙을 말하였다.

‘‘รสฺส’’นฺติ วตฺตมาเน –

‘Rassa’(단음)라는 용어가 계속될 때—

๑๕๐. น สิสฺมิมนปุํสกานิ.

150. Si 격과 Smiṃ 격에서 비중성 명사들은 (단음이 되지 않는다).

สิสฺมึ นปุํสกวชฺชิตานิ ลิงฺคานิ น รสฺสมาปชฺชนฺเตติ รสฺสตฺตาภาโว, สิโลโป. ทณฺฑี ติฏฺฐติ.

Si 격에서 중성을 제외한 성(어간)들은 단음이 되지 않으므로 단음이 되는 현상이 없고, Si는 생략된다. Daṇḍī tiṭṭhati(지팡이를 든 이가 서 있다).

อนปุํสกานีติ กึ? สุขการิ ทานํ.

비중성 명사들이라는 말은 왜 있는가? Sukhakāri dānaṃ(행복을 주는 보시).

เอตฺถ จ –

그리고 여기에서—

วิสทาวิสทาการ-โวหาโรภยมุตฺตกา;

ปุมาทิชานเน เหตุ-ภาวโต ลิงฺคมีริตา.

명확하거나 명확하지 않은 형상과 관용적 표현의 두 가지를 벗어난 것으로서, 남성 등을 알게 하는 원인이 되기 때문에 성(liṅga)이라 불린다.

โยโลเป ทณฺฑี ติฏฺฐนฺติ.

Yo가 생략될 때, Daṇḍī tiṭṭhanti(지팡이를 든 이들이 서 있다).

อิตรตฺร ‘‘อโฆ รสฺส’’มิจฺจาทินา รสฺสตฺเต กเต –

그 외의 경우에는 ‘agho rassa’ 등의 규칙으로 단음이 되었을 때—

‘‘ฌโต, กตรสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

‘Jhato’와 ‘katarassā’라는 용어가 계속된다.

๑๕๑. โยนํ [Pg.70] โน.

151. Yo 격변화 어미들은 No가 된다.

สพฺเพสํ โยนํ สาลปนานํ ฌโต กตรสฺสา ปเรสํ โนอิจฺจาเทโส โหติ. ทณฺฑิโน ติฏฺฐนฺติ.

호격을 포함한 모든 Yo 격변화 어미들은 J(i, ī) 뒤에서 단음화된 것 뒤에 올 때 No로 대치된다. Daṇḍino tiṭṭhanti(지팡이를 든 이들이 서 있다).

กตรสฺสาติ กึ? อคฺคโย.

단음화된 것이라는 말은 왜 있는가? Aggayo(불들).

อธิการํ วินา ‘‘โยนํ,โน’’ติ โยควิภาคโต;

กฺวจิ อกตรสฺสาปิ,โน สารมติโน ยถา.

권능(Adhikāra) 없이 ‘yonaṃ No’라는 규칙의 분할(yogavibhāga)에 의해, 때로는 단음화되지 않은 경우에도 No가 되니, Sāramatino와 같다.

อาลปเน ‘‘เค’’ติ วตฺตเต.

호격에서 ‘ge’라는 용어가 계속된다.

๑๕๒. ฌลปา รสฺสํ.

152. J, Ha, Pa(어간)들은 단음이 된다.

ฌลปอิจฺเจเต รสฺสมาปชฺชนฺเต เค ปเร. โภ ทณฺฑิ.

J, Ha, Pa 이것들은 뒤에 Ge가 올 때 단음이 된다. Bho daṇḍi(오, 지팡이를 든 이여).

‘‘อโฆ รสฺส’’นฺติอาทินาว สิทฺเธปิ รสฺสตฺเต ปุนารมฺโภ นิยมตฺโถ, เตน ‘‘โภ โค’’ติอาทีสุ น ภวติ. ทณฺฑี ทณฺฑิโน.

‘agho rassa’ 등으로 이미 단음이 성립함에도 불구하고 다시 이 규칙을 시작하는 것은 한정하기 위한 목적이므로, ‘bho go’ 등에서는 단음이 발생하지 않는다. Daṇḍī, daṇḍino.

ทุติยายํ รสฺสตฺเต กเต ‘‘อ’’มิติ วตฺตเต, ‘‘ฆปโต สฺมึ ยํ วา’’ติ อิโต มณฺฑูกคติยา ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

대격에서 단음이 되었을 때 ‘aṃ’이라는 용어가 계속되고, ‘ghapato smiṃ yaṃ vā’로부터 개구리 걸음(maṇḍūkagati) 방식으로 ‘vā’가 계속된다.

๑๕๓. นํ ฌโต กตรสฺสา.

153. J(i, ī) 뒤에서 단음화된 것(뒤의 aṃ)은 Naṃ이 된다.

ฌโต กตรสฺสา ปรสฺส อํวจนสฺส นํ โหติ วา. ทณฺฑินํ ทณฺฑึ, ทณฺฑี ทณฺฑิโน, ทณฺฑินา, ทณฺฑีหิ ทณฺฑีภิ, ทณฺฑิโน ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑีนํ.

J(i, ī) 뒤에서 단음화된 것 뒤의 aṃ 어구는 선택적으로(vā) naṃ이 된다. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍī daṇḍino, daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi, daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ.

‘‘ฌลโต จา’’ติ นา. ทณฺฑินา ทณฺฑิสฺมา ทณฺฑิมฺหา, ทณฺฑีหิ ทณฺฑีภิ, ทณฺฑิโน ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑีนํ.

‘Jhalato ca’에 의해 nā가 된다. Daṇḍinā daṇḍismā daṇḍimhā, daṇḍīhi daṇḍībhi, daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ.

‘‘ฌโต, กตรสฺสา’’ติ จ วตฺตเต, ปุเร วิย ‘‘วา’’ติ จ.

‘Jhato’와 ‘katarassā’가 계속되고, 이전처럼 ‘vā’도 계속된다.

๑๕๔. สฺมึ [Pg.71] นิ.

154. Smiṃ 격은 ni가 된다.

ฌโต กตรสฺสา ปรสฺส สฺมึวจนสฺส นิอิจฺจาเทโส โหติ วา. ทณฺฑินิ ทณฺฑิสฺมึ ทณฺฑิมฺหิ, ทณฺฑีสุ.

J(i, ī) 뒤에서 단음화된 것 뒤의 smiṃ 어구는 선택적으로 ni로 대치된다. Daṇḍini daṇḍismiṃ daṇḍimhi, daṇḍīsu.

เอวมญฺญานิปิ –

이와 같이 다른 것들도—

ธมฺมี สงฺฆี ญาณี หตฺถี, จกฺกี ปกฺขี ทาฐี รฏฺฐี;

ฉตฺตี มาลี วมฺมี โยคี, ภาคี โภคี กามี สามี.

Dhammī, saṅghī, ñāṇī, hatthī, cakkī, pakkhī, dāṭhī, raṭṭhī, chattī, mālī, vammī, yogī, bhāgī, bhogī, kāmī, sāmī.

ธชี คณี สสี กุฏฺฐี, ชฏี ยานี สุขี สิขี;

ทนฺตี มนฺตี กรี จาคี, กุสลี มุสลี พลี.

Dhajī, gaṇī, sasī, kuṭṭhī, jaṭī, yānī, sukhī, sikhī, dantī, mantī, karī, cāgī, kusalī, musalī, balī.

ปาปการี สตฺตุฆาตี, มาลฺยการี ทีฆชีวี;

ธมฺมจารี สีฆยายี, สีหนาที ภูมิสายี –

Pāpakārī, sattughātī, mālyakārī, dīghajīvī, dhammacārī, sīghayāyī, sīhanādī, bhūmisāyī—

อิจฺจาทีนิ อีการนฺตนามานิ.

이와 같은 것들이 ī로 끝나는 명사들이다.

คามณีสทฺทสฺส ตุ สตฺตมิยํ เภโท.

그러나 Gāmaṇī 단어의 경우 처격(sattami)에서 차이가 있다.

คามณี, คามณี คามณิโน, โภ คามณิ, โภนฺโต คามณี โภนฺโต คามณิโน, คามณินํ คามณึ, คามณี คามณิโน.

가마니(Gāmaṇī, 촌장), 가마니들, 가마니들, 오 가마니여, 오 가마니들이여, 오 가마니들이여, 가마니를, 가마니를, 가마니들을, 가마니들을.

เสสํ ทณฺฑีสมํ. นิอาเทสาภาโวว วิเสโส. เอวํ เสนานี สุธีปฺปภุตโย.

나머지는 daṇḍī와 같다. 'ni' 어미 변화가 없는 것만이 차이점이다. senānī(장군), sudhī(지혜로운 자) 등도 이와 같다.

อีการนฺตํ.

ī-까란따(ī로 끝나는 낱말) 끝.

อุการนฺโต ปุลฺลิงฺโค ภิกฺขุสทฺโท.

u-까란따(u로 끝나는) 남성 명사 bhikkhu 어.

ตเถว ภิกฺขุสทฺทโต สิ, สิโลโป. โส ภิกฺขุ.

마찬가지로 bhikkhu 어에서 si 격어미가 오고, si는 생략된다. 그것은 bhikkhu(비구)이다.

พหุวจเน ‘‘ฆปโต จ โยนํ โลโป’’ติ โยโลโป, ‘‘โยสุ กต’’อิจฺจาทินา ทีโฆ. เต ภิกฺขู.

복수에서는 'ghapa 뒤의 yo는 생략된다'는 규칙에 따라 yo가 생략되고, 'yo가 있을 때' 등의 규칙에 의해 장음화된다. 그것들은 bhikkhū(비구들)이다.

โลปาภาเว ‘‘วา, โยน’’นฺติ จ วตฺตเต.

생략되지 않을 때는 'vā(선택적으로)', 'yonaṃ(yo 어미들의)'이라는 규칙이 적용된다.

๑๕๕. ลโต [Pg.72] โวกาโร จ.

155. la(u, ū) 뒤에서 vo가 된다.

ลสญฺญโต ปเรสํ โยวจนานํ โวการาเทโส โหติ วา. การคฺคหเณน โยนํ โน จ โหติ. จสทฺทคฺคหณํ กตฺถจิ นิวตฺตนตฺถํ. อถ วา จคฺคหณํ โนคฺคหณานุวตฺตนตฺถํ, เตน ชนฺตุสพฺพญฺญูอาทิโต โยนํ โน จ โหติ. วาสทฺโท ววตฺถิตวิภาสตฺโถ. เตน –

la라고 일컬어지는 것(u, ū) 뒤에 오는 yo 격어미들은 선택적으로 vo로 바뀐다. 'kāra'를 취함으로 인해 yo는 no로도 바뀐다. 'ca'를 사용한 것은 어떤 경우에는 적용되지 않게 하기 위함이다. 혹은 'ca'를 사용한 것은 'no'를 취하는 규칙을 따르기 위함이니, 그로 인해 jantu, sabbaññū 등의 뒤에서 yo는 no가 된다. 'vā'라는 단어는 고정된 선택적용의 의미이다. 그러므로-

ภิกฺขุปฺปภุติโต นิจฺจํ, โว โยนํ เหตุอาทิโต;

วิภาสา น จ โว โน จ, อมุปฺปภุติโต ภเว.

bhikkhu 등 뒤에서는 항상(yo가 생략), hetu 등 뒤에서는 yo가 vo가 된다. amu 등 뒤에서는 vo와 no가 선택적으로 나타난다.

‘‘อตฺตํ, อกตรสฺโส’’ติ จ วตฺตเต.

'attaṃ(a로 변함)', 'akatarasso(단음화되지 않은)'라는 규칙이 적용된다.

๑๕๖. เวโวสุ โล จ.

156. ve와 vo가 뒤에 올 때 la(u)는 a로 바뀐다.

เว โวอิจฺเจเตสุ จ ปเรสุ อกตรสฺโส โล อตฺตมาปชฺชเต. ภิกฺขโว, โภ ภิกฺขุ, ภวนฺโต ภิกฺขู.

ve와 vo 등이 뒤에 올 때, 단음화되지 않은 la(u)는 a로 변한다. bhikkhavo, 오 비구여(bho bhikkhu), 오 비구들이여(bhavanto bhikkhū).

โลปาภาเว –

생략되지 않을 때-

๑๕๗. อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโว.

157. 단음화되지 않은 la(u) 뒤의 호격 yo는 ve 혹은 vo가 된다.

อกตรสฺสา ลโต ปรสฺส อาลปเน วิหิตสฺส โยอิจฺเจตสฺส เว โวอาเทสา โหนฺติ. อตฺตํ. ภวนฺโต ภิกฺขเว ภิกฺขโว. ‘‘อํ โม นิคฺคหีตํ ฌลเปหี’’ติ นิคฺคหีตํ.

단음화되지 않은 la(u) 뒤의 호격으로 지정된 yo는 ve 혹은 vo로 바뀐다. a로 변한다. 오 비구들이여(bhavanto bhikkhave, bhikkhavo). 'jha, la 뒤의 aṃ은 niggahīta로 변한다'는 규칙에 의해 niggahīta가 된다.

ภิกฺขุํ, ภิกฺขู ภิกฺขโว, ภิกฺขุนา, ภิกฺขูหิ ภิกฺขูภิ ภิกฺขุหิ ภิกฺขุภิ, ภิกฺขุโน ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขูนํ [Pg.73] ภิกฺขุนํ, ภิกฺขุนา ภิกฺขุสฺมา ภิกฺขุมฺหา, ภิกฺขูหิ ภิกฺขูภิ ภิกฺขุหิ ภิกฺขุภิ, ภิกฺขุโน ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนํ, ภิกฺขุมฺหิ ภิกฺขุสฺมึ, ภิกฺขูสุ ภิกฺขุสุ.

비구를(bhikkhuṃ), 비구들을(bhikkhū, bhikkhavo), 비구에 의해(bhikkhunā), 비구들에 의해(bhikkhūhi, bhikkhūbhi, bhikkhuhi, bhikkhubhi), 비구의(bhikkhuno, bhikkhussa), 비구들의(bhikkhūnaṃ, bhikkhunaṃ), 비구로부터(bhikkhunā, bhikkhusmā, bhikkhumhā), 비구들로부터(bhikkhūhi, bhikkhūbhi, bhikkhuhi, bhikkhubhi), 비구의(bhikkhuno, bhikkhussa), 비구들의(bhikkhūnaṃ, bhikkhunaṃ), 비구에게(bhikkhumhi, bhikkhusmiṃ), 비구들에게(bhikkhūsu, bhikkhusu).

เอวํ เสตุ เกตุ ราหุ ภานุ ปงฺคุ อุจฺฉุ เวฬุ มจฺจุ สินฺธุ พนฺธุ เนรุ เมรุ สตฺตุ การุ เหตุ ชนฺตุ รุรุ ปฏุ อิจฺจาทโย.

이와 같이 setu, ketu, rāhu, bhānu, paṅgu, ucchu, veḷu, maccu, sindhu, bandhu, neru, meru, sattu, kāru, hetu, jantu, ruru, paṭu 등이 변화한다.

เหตุชนฺตุสทฺทานํ ปฐมาทุติยาสุ วิเสโส.

hetu와 jantu 어의 주격과 대격에는 차이가 있다.

เหตุ, เหตู เหตโว เหตุโย, โภ เหตุ, โภนฺโต เหตู เหตเว เหตโว, เหตุํ, เหตู เหตโว เหตุโย. เสสํ ภิกฺขุสมํ.

원인이(hetu), 원인들이(hetū, hetavo, hetuyo), 오 원인이여(bho hetu), 오 원인들이여(bhonto hetū, hetave, hetavo), 원인을(hetuṃ), 원인들을(hetū, hetavo, hetuyo). 나머지는 bhikkhu와 같다.

ชนฺตุ, ชนฺตู ชนฺตโว. การคฺคหเณน โยนํ โน จ โหติ. ชนฺตุโน ชนฺตุโย, โภ ชนฺตุ, ชนฺตู ชนฺตเว ชนฺตโว, ชนฺตุํ, ชนฺตู ชนฺตโว ชนฺตุโน ชนฺตุโย อิจฺจาทิ.

생물이(jantu), 생물들이(jantū, jantavo). 'kāra'를 취함으로 인해 yo가 no로도 된다. 생물들이(jantuno, jantuyo), 오 생물이여(bho jantu), 오 생물들이여(jantū, jantave, jantavo), 생물을(jantuṃ), 생물들을(jantū, jantavo, jantuno, jantuyo) 등등.

สตฺถุสทฺทสฺส เภโท. ‘‘สตฺถุ สิ’’อิตีธ –

satthu(스승) 어의 변화. 'satthu 뒤에 si(주격 단수)가 오면' 여기에서-

‘‘อนฺโต’’ติ วตฺตเต.

'anto(어말)'라는 규칙이 적용된다.

๑๕๘. สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป จ.

158. satthu, pitu 등의 si 격에서 어말은 ā가 되고 si는 생략된다.

สตฺถุ ปิตุ มาตุ ภาตุ ธีตุ กตฺตุอิจฺเจวมาทีนมนฺโต อาตฺตมาปชฺชเต สิสฺมึ, สิโลโป จ โหติ. สตฺถา.

satthu, pitu, mātu, bhātu, dhītu, kattu 등등의 어말은 si 격에서 ā가 되고, si는 생략된다. (예: Satthā).

‘‘สตฺถุ ปิตาทีน’’นฺติ อธิกาโร.

'satthu, pitu 등'이라는 규칙이 적용된다.

๑๕๙. อญฺเญสฺวารตฺตํ[Pg.74].

159. 다른 격들에서는 āra가 됨.

สตฺถุ ปิตาทีนมนฺโต สิวจนโต อญฺเญสุ วจเนสุ อารตฺตมาปชฺชเต. อารตฺตมิติภาวนิทฺเทเสน กตฺถจิ อนิยมํ ทสฺเสติ.

satthu, pitu 등의 어말은 si 격을 제외한 다른 격들에서 āra가 된다. 'āratta'라고 상태를 나타낸 것은 어떤 경우에는 규칙이 적용되지 않음을 보여준다.

อารคฺคหณมนุวตฺตเต.

'āra'를 취하는 것이 이어진다.

๑๖๐. ตโต โยนโม ตุ.

160. 그 뒤의 yo 어미들은 u가 된다.

ตโต อาราเทสโต สพฺเพสํ โยนํ โอการาเทโส โหติ.

그(āra의 치환) 이후에 모든 yo격들의 o자로의 치환이 일어난다.

ตุคฺคหเณน อญฺเญหิปิ จตุอุภนทีควาทีหิ โยนโมกาโร โหติ, สรโลปาทิ. สตฺถาโร.

Tu를 취함에 의해서 catu, ubha, nadī, gā, vā 등 다른 것들로부터도 yo격의 o격화가 일어나며, 모음 탈락 등이 있다. Satthāro(스승들).

อาลปเน ‘‘อการปิตาทฺยนฺตานมา’’ติ อาตฺตํ. ‘‘เค รสฺส’’นฺติ อธิกิจฺจ ‘‘อากาโร วา’’ติ วิกปฺเปน รสฺสตฺตํ, วโลโป. โภ สตฺถ โภ สตฺถา, ภวนฺโต สตฺถาโร, สตฺถารํ, สตฺถาเร สตฺถาโร.

호격에서 'akārapitādyantānamā'에 의해 ā가 된다. 'Ge rassa'를 적용하여 'ākāro vā'에 따라 선택적으로 단음화가 되고, va가 탈락한다. Bho sattha, bho satthā(스승이여), bhavanto satthāro(스승들이여), satthāraṃ(스승을), satthāre satthāro(스승들을).

‘‘ตโต’’ติ จ วตฺตเต.

'Tato'라는 문구가 계속 적용된다.

๑๖๑. นา อา.

161. Nā격이 ā로 된다.

ตโต อาราเทสโต นาวจนสฺส อาการาเทโส โหติ. สตฺถารา, สตฺถุนาติ อารตฺตมิติภาวนิทฺเทเสน สิทฺธํ. สตฺถาเรหิ สตฺถาเรภิ.

그(āra의 치환) 이후에 nā격 조사의 ā자로의 치환이 일어난다. Satthārā. Satthunā는 'ārattami'라는 존재의 지시에 의해 성립된다. Satthārehi, satthārebhi.

‘‘วา นํมฺหี’’ติ อิโต ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

'Vā naṃmhi'로부터 'vā'라는 문구가 계속 적용된다.

๑๖๒. อุ [Pg.75] สสฺมึ สโลโป จ.

162. Sa격에서 u로 변하고 sa의 탈락이 일어난다.

สตฺถุ ปิตุอิจฺเจวมาทีนมนฺตสฺส อุตฺตํ โหติ วา สสฺมึ, สโลโป จ โหติ. อาราเทสาปวาโทยํ. สตฺถุ, อญฺญตฺถ ภาวนิทฺเทเสนาราภาโว. สตฺถุสฺส สตฺถุโน.

Satthu, pitu 등의 어미가 sa격에서 선택적으로 u가 되고, sa의 탈락이 일어난다. 이것은 āra 치환의 예외이다. Satthu. 다른 곳에서는 존재의 지시에 의해 āra가 나타나지 않는다. Satthussa, satthuno.

‘‘อารตฺต’’นฺติ วตฺตเต.

'Āratta'라는 문구가 계속 적용된다.

๑๖๓. วา นํมฺหิ.

163. Naṃ격에서 선택적으로.

สตฺถุ ปิตุอาทีนมนฺโต อารตฺตมาปชฺชเต วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. สตฺถารานํ.

Satthu, pitu 등의 어미는 naṃ격 조사에서 선택적으로 āra가 된다. Satthārānaṃ.

อาราภาเว ‘‘วา นํมฺหี’’ติ วตฺตเต.

āra가 없을 때 'vā naṃmhi'가 계속 적용된다.

๑๖๔. สตฺถุนตฺตญฺจ.

164. Satthu의 어미가 a로 변하는 것도 일어난다.

สตฺถุสทฺทนฺตสฺส, ปิตาทีนมนฺตสฺส จ อตฺตํ โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ, ปุน สตฺถุคฺคหณํ สตฺถุโน นิจฺจวิธานตฺถํ. สตฺถานํ.

Satthu 단어의 어미와 pitu 등의 어미는 naṃ격 조사에서 선택적으로 a가 된다. 다시 satthu를 언급한 것은 satthu의 경우 항상 적용되도록 하기 위함이다. Satthānaṃ.

‘‘อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาวา’’ติ สฺมาวจนสฺสนาภาโว. สตฺถารา, สตฺถาเรหิ สตฺถาเรภิ, สตฺถุ สตฺถุโน สตฺถุสฺส, สตฺถารานํ สตฺถานํ.

'Amha, tumha, ntu, rāja, brahma, atta, sakha, satthu, pitu 등으로부터 smā격의 nā화'에 의해 smā격 조사가 nā가 된다. Satthārā, satthārehi, satthārebhi, satthu, satthuno, satthussa, satthārānaṃ, satthānaṃ.

‘‘อารโต’’ติ วตฺตเต.

'Ārato'라는 문구가 계속 적용된다.

๑๖๕. ตโต สฺมิมิ.

165. 그(āra) 이후에 smiṃ격에서 i가 된다.

ตโต อาราเทสโต สฺมึวจนสฺส อิการาเทโส โหติ. ปุน ตโตคฺคหเณน อญฺญสฺมาปิ สฺมึวจนสฺส อิกาโร. ยถา – ภุวิ, ทิวิ.

그(āra의 치환) 이후에 smiṃ격 조사의 i자로의 치환이 일어난다. 다시 tato를 언급한 것은 다른 것들로부터도 smiṃ격 조사가 i가 되게 하기 위함이다. 예: bhuvi, divi.

๑๖๖. อาโร [Pg.76] รสฺสมิกาเร.

166. i자가 뒤따를 때 āra는 단음이 된다.

อาราเทโส รสฺสมาปชฺชเต อิกาเร ปเร, สตฺถริ, สตฺถาเรสุ.

i자가 뒤에 올 때 āra 치환은 단음화된다. Satthari, satthāresu.

เอวํ กตฺตา, กตฺตาโร, โภ กตฺต โภ กตฺตา, ภวนฺโต กตฺตาโร, กตฺตารํ, กตฺตาเร กตฺตาโร, กตฺตารา, กตฺตาเรหิ กตฺตาเรภิ. ‘‘อุ สสฺมึ สโลโป จา’’ติ อุตฺตํ, สโลโป จ. กตฺตุ กตฺตุโน กตฺตุสฺส, กตฺตารานํ กตฺตานํ กตฺตูนํ กตฺตุนํ, กตฺตารา, กตฺตาเรหิ กตฺตาเรภิ, กตฺตุ กตฺตุโน กตฺตุสฺส, กตฺตารานํ กตฺตานํ กตฺตูนํ กตฺตุนํ, กตฺตริ, กตฺตาเรสุ, อาราภาเว กตฺตูสุ กตฺตุสุ.

이와 같이 kattā(행위자), kattāro, bho katta, bho kattā, bhavanto kattāro, kattāraṃ, kattāre kattāro, kattārā, kattārehi, kattārebhi. 'U sasmiṃ salopo ca'에 의해 u가 되고 sa가 탈락한다. Kattu, kattuno, kattussa, kattārānaṃ, kattānaṃ, kattūnaṃ, kattunaṃ, kattārā, kattārehi, kattārebhi, kattu, kattuno, kattussa, kattārānaṃ, kattānaṃ, kattūnaṃ, kattunaṃ, kattari, kattāresu, āra가 없을 때는 kattūsu, kattusu이다.

เอวํ –

이와 같이 —

ภตฺตุ วตฺตุ เนตุ โสตุ, ญาตุ เชตุ เฉตฺตุ เภตฺตุ. ทาตุ ธาตุ นตฺตุ โพทฺธุ, วิญฺญาเปตุ อาทโยปิ.

bhattu(남편), vattu(말하는 자), netu(인도자), sotu(듣는 자), ñātu(아는 자), jetu(승리자), chettu(자르는 자), bhettu(부수는 자), dātu(주는 자), dhātu(유지하는 자), nattu(손자), boddhu(깨닫는 자), viññāpetu(알리는 자) 등도 그러하다.

‘‘อุ สสฺมึ สโลโป จา’’ติ วตฺตเต.

'U sasmiṃ salopo ca'라는 문구가 계속 적용된다.

๑๖๗. สกมนฺธาตาทีนญฺจ.

167. Sakamandhātu 등의 경우도 그러하다.

สกมนฺธาตุอิจฺเจวมาทีนมนฺโต จ อุตฺตมาปชฺชเต สสฺมึ, สโลโป จ, นิจฺจํ ปุนพฺพิธานา. สกมนฺธาตุ วิย อสฺส ราชิโน วิภโว, เสสํ สมํ. เอวํ มหามนฺธาตุปฺปภุตโย.

Sakamandhātu 등의 어미도 sa격에서 u가 되고 sa가 탈락한다. 다시 규정했으므로 이는 항상 적용된다. Sakamandhātu와 같이 이 왕의 권능도 그러하다. 나머지는 같다. Mahāmandhātu 등도 이와 같다.

ปิตุสทฺทสฺส เภโท. สิมฺหิ อาตฺตํ, สิโลโป, ปิตา.

Pitu 단어의 변화. si격에서 어미가 ā가 되고 si가 탈락하여 pitā가 된다.

โยมฺหิ ‘‘อาโร, รสฺส’’นฺติ จ วตฺตเต.

yo격에서 'āro', 'rassa'라는 문구가 계속 적용된다.

๑๖๘. ปิตาทีนมสิมฺหิ[Pg.77].

168. Pitu 등의 경우에는 si격이 아닌 경우(복수격 등)에.

ปิตาทีนมาราเทโส รสฺสมาปชฺชเต อสิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. สิสฺมึ อาราเทสาภาเวปิ อสิมฺหีติ อธิกวจนมตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ, เตน โตอาทิมฺหิ ปิตาทีนมิกาโร จ. ยถา – ปิติโต, มาติโต, ภาติโต, ธีติโต, ปิติปกฺโข, มาติปกฺโขติ.

pitā 등(의 단어)의 'ār' 격변화 어미는 'asi' 격변화(탈격)에서 단모음화된다. 'si' 격변화(주격 단수)에서 'ār' 격변화 어미가 없는 경우에도 'asi'에서라고 명시한 것은 다른 의미를 알리기 위함이다. 그로 인해 'to' 등이 뒤따를 때 'pitā' 등의 (끝 모음이) 'i'가 되기도 한다. 예: pitito, mātito, bhātito, dhītito, pitipakkho, mātipakkho.

ปิตโร, เสสํ กตฺตุสมํ. โภ ปิต โภ ปิตา, ภวนฺโต ปิตโร, ปิตรํ, ปิตเร ปิตโร, ปิตรา ปิตุนา, ปิตเรหิ ปิตเรภิ. ภาวนิทฺเทเสน อาราเทสาภาเว ปิตูหิ ปิตูภิ ปิตุหิ ปิตุภิ, ปิตุ ปิตุโน ปิตุสฺส, ปิตรานํ ปิตานํ ปิตูนํ, ทีฆาภาเว ปิตุนํ วา, ปิตรา, ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ ปิตุหิ ปิตุภิ, ปิตุ ปิตุโน ปิตุสฺส, ปิตรานํ ปิตานํ ปิตูนํ ปิตุนํ, ปิตริ, ปิตเรสุ ปิตูสุ ปิตุสุ.

pitaro(주격 복수), 나머지는 kattar(행위자)와 같다. bho pita, bho pitā(호격 단수), bhavanto pitaro(호격 복수), pitaraṃ(대격 단수), pitare, pitaro(대격 복수), pitarā, pitunā(구격 단수), pitarehi, pitarebhi(구격 복수). 'bhāva'의 지시에 의해 'ār' 격변화 어미가 없을 때 pitūhi, pitūbhi, pituhi, pitubhi(구격 복수), pitu, pituno, pitussa(속격 단수), pitarānaṃ, pitānaṃ, pitūnaṃ(속격 복수), 장모음이 아닐 때는 pitunaṃ 또한 가능하다. pitarā(탈격 단수), pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi, pituhi, pitubhi(탈격 복수), pitu, pituno, pitussa(속격 단수), pitarānaṃ, pitānaṃ, pitūnaṃ, pitunaṃ(속격 복수), pitari(처격 단수), pitaresu, pitūsu, pitusu(처격 복수).

เอวํ ภาตา, ภาตโร อิจฺจาทิ.

이와 같이 bhātā, bhātaro 등도 그러하다.

อุการนฺตํ.

'u'로 끝나는 것.

อูการนฺโต ปุลฺลิงฺโค อภิภูสทฺโท.

'ū'로 끝나는 남성 명사 'abhibhū'(정복자) 단어.

ตเถว สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป. โส อภิภู, โยโลเป กเต เต อภิภู.

이와 같이 si 등의 격어미 발생과 si의 생략이 있다. 'so abhibhū', (주격 복수에서) yo가 생략되었을 때 'te abhibhū'가 된다.

‘‘อโฆ รสฺส’’นฺติอาทินา รสฺสตฺตํ, โวกาโร. กตรสฺสตฺตา อตฺตาภาโว. อภิภุโว, โภ อภิภุ, ภวนฺโต อภิภู อภิภุโว.

'Agho rassa' 등에 의해 단모음화가 되고 'vo' 격변화가 된다. 단모음화가 이루어지면 'a'의 상태가 없어진다. abhibhuvo, bho abhibhu, bhavanto abhibhū, abhibhuvo.

กตรสฺสตฺตา เวอาเทโส น โหติ. เสสํ ภิกฺขุสทฺทสมํ, รสฺสตฺตเมว วิเสโส. อภิภุํ, อภิภู อภิภุโว[Pg.78], อภิภุนา, อภิภูหิ อภิภูภิ, อภิภุโน อภิภุสฺส, อภิภูนํ อิจฺจาทิ.

단모음화가 이루어지면 've' 대용어는 발생하지 않는다. 나머지는 'bhikkhu' 단어와 같으며 단모음화만이 차이점이다. abhibhuṃ, abhibhū, abhibhuvo, abhibhunā, abhibhūhi, abhibhūbhi, abhibhuno, abhibhussa, abhibhūnaṃ 등.

เอวํ สยมฺภู, เวสฺสภู, ปราภิภู, สหภูอาทโย. สหภูสทฺทสฺส โยนํ โนอาเทโสว วิเสโส. สหภู, สหภู สหภุโว สหภุโน อิจฺจาทิ.

이와 같이 sayambhū, vessabhū, parābhibhū, sahabhū 등도 그러하다. sahabhū 단어는 yo(격어미)들에 대해 'no' 대용어가 되는 것만이 차이점이다. sahabhū, sahabhū, sahabhuvo, sahabhuno 등.

ตถา สพฺพญฺญูสทฺทสฺส โยสฺเวว วิเสโส. โส สพฺพญฺญู เต สพฺพญฺญู, โยโลปาภาเว รสฺสตฺตํ, ‘‘ลโต โวกาโร จา’’ติ เอตฺถ การคฺคหเณน โยนํ โนอาเทโส. วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา น จ โวกาโร. สพฺพญฺญุโน, โภ สพฺพญฺญุ, โภนฺโต สพฺพญฺญู สพฺพญฺญุโน, สพฺพญฺญุํ, สพฺพญฺญู สพฺพญฺญุโน อิจฺจาทิ.

또한 sabbaññū 단어도 yo(격어미)들에서만 차이가 있다. so sabbaññū, te sabbaññū, yo의 생략이 없을 때 단모음화가 되며, 'lato vokāro cā'에서 'kā'를 취함에 따라 yo(격어미)는 'no' 대용어가 된다. 'vā'의 권한이 규정된 선택이므로 'vo' 격변화는 일어나지 않는다. sabbaññuno, bho sabbaññu, bhonto sabbaññū, sabbaññuno, sabbaññuṃ, sabbaññū, sabbaññuno 등.

เอวํ มคฺคญฺญู ธมฺมญฺญู อตฺถญฺญู กาลญฺญู รตฺตญฺญู มตฺตญฺญู กตญฺญู ตถญฺญู วิญฺญู วิทู เวทคู ปารคู อิจฺจาทโย.

이와 같이 maggaññū, dhammaññū, atthaññū, kālaññū, rattaññū, mattaññū, kataññū, tathaññū, viññū, vidū, vedagū, pāragū 등도 그러하다.

อูการนฺตํ.

'ū'로 끝나는 것.

เอการนฺโต อปฺปสิทฺโธ.

'e'로 끝나는 것.

โอการนฺโต ปุลฺลิงฺโค โคสทฺโท.

'o'로 끝나는 남성 명사 'go'(소) 단어.

ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป, โค คจฺฉติ.

거기에서 si 등의 격어미 발생과 si의 생략이 있으며, 'go gacchati'가 된다.

‘‘คาว เส’’ติ อิโต ‘‘โค’’ติ อธิกาโร, ‘‘อาวา’’ติ จ วตฺตเต.

'Gāva se'로부터 'go'라는 권한이 오고 'āvā'가 뒤따른다.

๑๖๙. โยสุ จ.

169. yo(격어미)들에서도 그러하다.

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาวาเทโส โหติ โยสุ. จสทฺเทน นา สฺมา สฺมึสุอิจฺเจเตสุ จ. ‘‘ตโต โยนโม ตู’’ติ เอตฺถ ตุคฺคหเณน โยนโมกาโร, สรโลปาทิ. คาโว ติฏฺฐนฺติ.

'go'의 'o'는 yo(격어미)들에서 'āv' 대용어가 된다. 'ca'라는 단어에 의해 nā, smā, smiṃ, su 등에서도 그러하다. 'Tato yonamo tu'에서 'tu'를 취함으로써 yo(격어미)에 대해 'o' 격변화와 모음 생략 등이 일어난다. gāvo tiṭṭhanti.

๑๗๐. อวํมฺหิ [Pg.79] จ.

170. 'ava'와 'aṃ'에서도 그러하다.

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาว อวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. เสทฺเทน โย นา ส สฺมาสฺมึสุอิจฺเจเตสุ จ อวาเทโส โหติ. คโว คจฺฉนฺติ, เห โค, เห คาโว เห คโว.

'go'의 'o'는 aṃ 격변화에서 'āva', 'ava' 대용어들이 된다. 'ca'라는 단어에 의해 yo, nā, sa, smā, smiṃ, su 등에서도 'ava' 대용어가 된다. gavo gacchanti, he go, he gāvo, he gavo.

ทุติยายํ ‘‘อํมฺหี’’ติ วตฺตเต.

대격에서 'aṃ' 격변화가 뒤따른다.

๑๗๑. อาวสฺสุ วา.

171. 'āv'에 대해 선택적으로 'u'가 된다.

อาวอิจฺเจตสฺส คาวาเทสสฺส อนฺตสรสฺส อุการาเทโส โหติ วา อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อาวสฺส อ อาว, ตสฺส อาวสทฺทนฺตสฺส. ‘‘อํโม’’ติอาทินา นิคฺคหีตํ. คาวุํ คาวํ ควํ, คาโว คโว.

'āva'라는 'gāva' 대용어의 끝 모음은 aṃ 격변화에서 선택적으로 'u' 대용어가 된다. 'āva'의 'a', 즉 'āva'로 끝나는 단어에 대한 것이다. 'Aṃmo' 등에 의해 니가히따(niggahīta)가 된다. gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo.

‘‘โคณ, วา’’ติ วตฺตเต.

'goṇa'와 'vā'가 뒤따른다.

๑๗๒. สุหินาสุ จ.

172. su, hi, nā 등에서도 그러하다.

สุ หิ นาอิจฺเจเตสุ สพฺพสฺส โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วา. จสทฺเทน เสเสสุ จ. โคโณ, โคณา, เห โคณ เห โคณา, โคณํ, โคเณ, โคเณน, โคเณหิ โคเณภิ, โคณสฺส.

su, hi, nā 등에서 'go' 단어 전체는 선택적으로 'goṇa' 대용어가 된다. 'ca'라는 단어에 의해 나머지(격)들에서도 그러하다. goṇo, goṇā, he goṇa, he goṇā, goṇaṃ, goṇe, goṇena, goṇehi, goṇebhi, goṇassa.

๑๗๓. โคณ นํมฺหิ วา.

173. naṃ 격변화에서 'go'의 'goṇa' 대용어는 선택적이다.

สพฺพสฺส โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. โคณานํ, โคณา โคณสฺมา โคณมฺหา, โคเณหิ โคเณภิ, โคณสฺส, โคณานํ, โคเณ โคณสฺมึ โคณมฺหิ, โคเณสุ.

'go' 단어 전체는 naṃ 격변화에서 선택적으로 'goṇa' 대용어가 된다. goṇānaṃ, goṇā, goṇasmā, goṇamhā, goṇehi, goṇebhi, goṇassa, goṇānaṃ, goṇe, goṇasmiṃ, goṇamhi, goṇesu.

โคณาเทสาภาเว คาเวน คเวน, โคหิ โคภิ.

'goṇa' 대용어가 없을 때 gāvena, gavena, gohi, gobhi가 된다.

๑๗๔. คาว [Pg.80] เส.

174. 'Gāva se' 규칙.

‘‘โค อาว เส’’อิติ ติปทมิทํ. โคสฺส โอ โค, โคสทฺโทการสฺส อาวาเทโส โหติ เส วิภตฺติมฺหิ. คาวสฺส ควสฺส.

‘Go āva se’는 세 단어로 이루어져 있습니다. go의 o가 go이며, se 격변화에서 go 어휘의 o는 āv가 됩니다. gāvassa, gavassa가 됩니다.

นํมฺหิ ‘‘โค, อวา’’ติ จ วตฺตเต.

naṃ 격변화에서 ‘go’와 ‘avā’가 적용됩니다.

๑๗๕. ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเส.

175. 그다음에 pati 뒤에서와 생략되지 않은 복합어에서 naṃ은 aṃ이 됩니다.

ตโต โคสทฺทโต ปรสฺส นํวจนสฺส อํอาเทโส โหติ, โคสทฺโทการสฺส อวาเทโส จ ปติมฺหิ ปเร อลุตฺเต จ สมาเส. จสทฺเทน อสมาเสปิ อํ อวาเทสา. ควํปติสฺส เถรสฺส, ควํ.

그 go 어휘 뒤에 오는 naṃ 격변화는 aṃ으로 대치되고, pati가 뒤에 올 때와 생략되지 않은 복합어에서 go 어휘의 o는 av로 대치됩니다. ‘ca’라는 단어에 의해 복합어가 아닐 때도 aṃ과 av로 대치됩니다. gavaṃpatissa 장로의, gavaṃ이 그 예입니다.

‘‘สุหินาสุ จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน นํมฺหิ คุอาเทโส. ‘‘โน จ ทฺวาทิโต นํมฺหี’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน นการาคโม จ. คุนฺนํโคนํ วา.

‘Suhināsu cā’에서 ‘ca’라는 단어에 의해 naṃ 격변화에서 gu로 대치됩니다. ‘No ca dvādito naṃmhī’라는 수트라에서 ‘ca’라는 단어에 의해 n(nakāra)이 삽입됩니다. gunnaṃ 또는 gonaṃ이 됩니다.

คาวา คาวมฺหา คาวสฺมา ควา ควมฺหา ควสฺมา, โคหิ โคภิ, คาวสฺส ควสฺส, ควํ คุนฺนํ โคนํ, คาเว คาวมฺหิ คาวสฺมึ คเว ควมฺหิ ควสฺมึ, คาเวสุ คเวสุ โคสุ.

gāvā gāvamhā gāvasmā gavā gavamhā gavasmā, gohi gobhi, gāvassa gavassa, gavaṃ gunnaṃ gonaṃ, gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ, gāvesu gavesu gosu입니다.

โอการนฺตํ.

o로 끝나는 명사입니다.

ปุริโส คุณวา ราชา, สา’คฺคิ ทณฺฑี จ ภิกฺขุ จ;

สตฺถา’ภิภู จ สพฺพญฺญู, โคติ ปุลฺลิงฺคสงฺคโห.

puriso(a), guṇavā(vant), rājā(an), sā(개), aggi(i), daṇḍī(in), bhikkhu(u), satthā(ar), abhibhū(ū), sabbaññū(ū), go(o)는 남성 명사의 요약입니다.

ปุลฺลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

남성 명사 변화가 끝났습니다.

อสฺมา [Pg.103] นสฺมา ตสฺมา นมฺหา ตมฺหา, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ, อสฺส นสฺส ตสฺส, เนสํ เตสํ เนสานํ เตสานํ, อสฺมึ นสฺมึ ตสฺมึ นมฺหิ ตมฺหิ, เนสุ เตสุ.

asmā nasmā tasmā namhā tamhā, nehi nebhi tehi tebhi, assa nassa tassa, nesaṃ tesaṃ nesānaṃ tesānaṃ, asmiṃ nasmiṃ tasmiṃ namhi tamhi, nesu tesu입니다.

อิตฺถิยํ ‘‘ตา สิ’’ อิตีธ สาเทสสิโลปา. สา กญฺญา, นตฺตํ. นา ตา นาโย ตาโย, นํ ตํ, นา ตา นาโย ตาโย, นาย ตาย, นาหิ ตาหิ นาภิ ตาภิ.

여성 명사에서 ‘tā si’는 여기에서 s로의 대치와 si 격변화의 생략이 일어납니다. sā kaññā가 되며, n(natta)이 됩니다. nā tā nāyo tāyo, naṃ taṃ, nā tā nāyo tāyo, nāya tāya, nāhi tāhi nābhi tābhi가 됩니다.

‘‘เอติมาสมี’’ติ อิโต เอติมาคฺคหณญฺจ ‘‘ตสฺสา วา’’ติ อิโต ตคฺคหณญฺจ ปญฺจมิยนฺตวเสน วตฺตเต ‘‘วา’’ติ จ.

‘Etimāsami’로부터 etā와 imā를 취하고, ‘tassā vā’로부터 ta를 취하는 것이 탈격의 형태로 적용되며, ‘vā’(선택적으로)도 적용됩니다.

๒๑๕. ตโต สสฺส สฺสาย.

215. 그다음 s 격변화는 ssāya가 됩니다.

ตโต ตา เอตา อิมาโต ปรสฺส สสฺส วิภตฺติสฺส สฺสายาเทโส โหติ วา.

그다음에 tā, etā, imā 뒤에 오는 s 격변화는 선택적으로 ssāya로 대치됩니다.

‘‘สํสาสฺเวกวจเนสุ จ, อิ’’อิติ จ วตฺตเต.

‘Saṃsāsvekavacanesu cu, i’도 적용됩니다.

๒๑๖. ตสฺสา วา.

216. tassā는 선택적입니다.

ตาอิจฺเจตสฺส อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส อนฺตสฺส อิกาโร โหติ วา สํ สาสฺเวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ. ติสฺสาย ตสฺสาย อสฺสาย นสฺสาย อสฺสา นสฺสา ติสฺสา ตสฺสา นาย ตาย, นาสํ ตาสํ.

여성형으로 존재하는 tā의 어미는 saṃ, sā 등의 단수 격변화 대치어들 앞에서 선택적으로 i(ikāra)가 됩니다. tissāya tassāya assāya nassāya assā nassā tissā tassā nāya tāya, nāsaṃ tāsaṃ이 됩니다.

ปญฺจมีฉฏฺฐีสุ ตติยาจตุตฺถีสมํ. สตฺตมิยํ อสฺสํ นสฺสํ ติสฺสํ ตสฺสํ นายํ ตายํ, นาสุ ตาสุ.

탈격과 속격에서는 구격 및 위격과 같습니다. 처격에서는 assaṃ nassaṃ tissaṃ tassaṃ nāyaṃ tāyaṃ, nāsu tāsu가 됩니다.

นปุํสเก สิมฺหิสาเทสาภาวา นตฺตํ. นํ ตํ, นานิ ตานิ, นํ ตํ, นานิ ตานิ, เนน เตน อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

중성에서는 si 격변화에서 sā로의 대치가 없으므로 n이 됩니다. naṃ taṃ, nāni tāni, naṃ taṃ, nāni tāni, nena tena 등은 남성과 같습니다.

เอต สิ, ‘‘เอตเตสํ โต’’ติ สการาเทโส. เอโส ปุริโส, เอเต, เอตํ, เอเต อิจฺจาทิ สพฺพสทฺทสมํ.

eta si에서 ‘etatesaṃ to’에 의해 s(sakāra)로 대치됩니다. eso puriso, ete, etaṃ, ete 등은 sabba 어휘와 같습니다.

อิตฺถิยํ [Pg.104] เอตา สิ, สาเทโส. เอสา กญฺญา, เอตา เอตาโย, เอตํ, เอตา เอตาโย, เอตาย, เอตาหิ เอตาภิ.

여성에서 etā si는 sā로 대치됩니다. esā kaññā, etā etāyo, etaṃ, etā etāyo, etāya, etāhi etābhi가 됩니다.

ส สฺมึสุ ปน ‘‘สํสาสฺเวกวจเนสุ จา’’ติ วตฺตเต.

sa와 smiṃ에서는 다시 ‘saṃsāsvekavacanesu ca’가 적용됩니다.

๒๑๗. เอติมาสมิ.

217. etā와 imā의 어미가 i가 됩니다.

อนฺตาเปกฺขายํ ฉฏฺฐี, เอตา อิมาอิจฺเจเตสมนฺโต สโร อิกาโร โหติ สํสาสฺเวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ. สาเทสคติกตฺตา สฺสายาเทเสปิ. จสทฺทาธิการโต อญฺเญกาสทฺทาทีนมนฺตสฺส จ.

어미를 수식하는 속격에서, etā와 imā의 어미 모음은 saṃ, sā 등의 단수 격변화 대치어들 앞에서 i(ikāra)가 됩니다. sā로 대치되는 원리 때문에 ssāya 대치에서도 그러합니다. ‘ca’라는 단어의 영향으로 añña, eka 등의 어휘의 어미도 그러합니다.

เอติสฺสาย เอติสฺสา เอตาย, เอตาสํ เอตาสานํ, เอตาย, เอตาหิ เอตาภิ, เอติสฺสาย เอติสฺสา เอตาย, เอตาสํ เอตาสานํ, เอติสฺสํ เอตายํ, เอตาสุ.

etissāya etissā etāya, etāsaṃ etāsānaṃ, etāya, etāhi etābhi, etissāya etissā etāya, etāsaṃ etāsānaṃ, etissaṃ etāyaṃ, etāsu입니다.

จสทฺทโต อญฺญิสฺสา อญฺญาย, อญฺญิสฺสํ อญฺญายํ. เอกิสฺสา เอกาย, เอกิสฺสํ เอกายํ. อิตริสฺสา อิตราย, อิตริสฺสํ อิตรายํ อิจฺจาทิ.

‘ca’라는 단어에 의해 aññissā aññāya, aññissaṃ aññāyaṃ. ekissā ekāya, ekissaṃ ekāyaṃ. itarissā itarāya, itarissaṃ itarāyaṃ 등이 됩니다.

นปุํสเก เอตํ, เอตานิ, เอตํ, เอตานิ, เสสํ เญยฺยํ.

중성에서는 etaṃ, etāni, etaṃ, etāni이며, 나머지는 앞에서와 같습니다.

อิมสทฺทสฺส เภโท. อิม สิ –

ima 어휘의 분류입니다. ima si –

‘‘สพฺพสฺสิมสฺสา’’ติ วตฺตเต.

‘Sabbassimassa’가 적용됩니다.

๒๑๘. อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ.

218. 중성이 아닌 것의 si 격변화에서는 ayaṃ이 됩니다.

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อนปุํสกสฺส อยํอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ, สิโลโป. อยํ ปุริโส, อิเม, อิมํ, อิเม.

이 'ima' 대명사 전체는 비중성(남성 또는 여성)에서 'si' 격변화 어미가 올 때 'ayaṃ'으로 대체되고, 'si'는 생략된다. (예) Ayaṃ puriso(이 사람), ime, imaṃ, ime.

๒๑๙. อนิมิ [Pg.105] นามฺหิ จ.

219. 'nā' 격에서도 'ana'와 'imi'가 (대체된다).

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อน อิมิอาเทสา โหนฺติ นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อนิตฺถิลิงฺคสฺเสเวตํ คหณํ. อเนน อิมินา.

'ima' 대명사 전체는 'nā' 격변화 어미에서 'ana'와 'imi'로 대체된다. 이것은 여성이 아닌 성(남성과 중성)에서만 취해진다. (예) Anena, iminā.

‘‘สุนํหิสู’’ติ วตฺตเต.

“su, naṃ, hi 격에서”라는 구절이 적용된다.

๒๒๐. สพฺพสฺสิมสฺเส วา.

220. 이 'ima' 전체는 선택적으로 'e'가 된다.

สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส เอกาโร โหติ วา สุ นํ หิอิจฺเจเตสุ วจเนสุ.

'ima' 대명사 전체는 'su', 'naṃ', 'hi'라는 격 변화의 표현들에서 선택적으로 'e'가 된다.

อาปฺปจฺจยนฺตานิทฺเทสา, สพฺพตฺถาติ อวุตฺตโต;

อนิตฺถิลิงฺคสฺเสเวตฺถ, คหณญฺหิ อิมสฺสิติ.

'ā' 접미사로 끝나는 것을 지칭하지 않고, '모든 곳에서'라고 말하지 않았으므로, 여기서 'ima'에 대한 규정은 여성이 아닌 성에만 해당한다.

เอหิ เอภิ อิเมหิ อิเมภิ.

Ehi, ebhi, imehi, imebhi.

‘‘สพฺพสฺส, วา, สพฺพตฺถ, สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺต’’นฺติ จ วตฺตเต.

“전체의, 선택적으로, 모든 곳에서, sa, smā, smiṃ, saṃ, sā 격에서 'a'가 됨”이라는 구절들이 적용된다.

๒๒๑. อิมสทฺทสฺส จ.

221. 'ima' 대명사도 그러하다.

อิมสทฺทสฺส จ สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ วา ส สฺมา สฺมึสํ สาอิจฺเจเตสุ วจเนสุ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ.

'ima' 대명사 전체는 모든 성의 'sa', 'smā', 'smiṃ', 'saṃ', 'sā' 격 변화 어미들에서 선택적으로 'a'가 된다.

อสฺส อิมสฺส, เอสํ เอสานํ อิเมสํ อิเมสานํ, อสฺมา อิมสฺมา อิมมฺหา, เอหิ เอภิ อิเมหิ อิเมภิ, อสฺส อิมสฺส, เอสํ เอสานํ อิเมสํ อิเมสานํ, อสฺมึ อิมสฺมึ อิมมฺหิ, เอสุ อิเมสุ.

Assa, imassa, esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ, asmā, imasmā, imamhā, ehi, ebhi, imehi, imebhi, assa, imassa, esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ, asmiṃ, imasmiṃ, imamhi, esu, imesu.

อิตฺถิยํ อิมา สิ, อยมาเทสสิโลปา.

여성에서 'ima'에 'si' 격이 오면 'ayaṃ'으로의 대체와 'si'의 생략이 일어난다.

อยํ กญฺญา, อิมา อิมาโย, อิมํ, อิมา อิมาโย, อิมาย, อิมาหิ อิมาภิ. จตุตฺถิยํ อตฺตํ, อิการ- สฺสายาเทสา [Pg.106] จ, อสฺสาย อิมิสฺสาย อสฺสา อิมิสฺสา อิมาย, อิมาสํ อิมาสานํ. สตฺตมิยํ อสฺสํ อิมิสฺสํ อิมิสฺสา วา, ‘‘เตสุ วุทฺธิโลปา’’ทินา สฺมึวจนสฺส วา สาเทโส. อิมายํ, อิมาสุ. เสสํ เญยฺยํ.

Ayaṃ kaññā, imā, imāyo, imaṃ, imā, imāyo, imāya, imāhi, imābhi. 네 번째 격(여격)에서 단어 끝의 'a'가 됨과 'i' 모음의 'yā' 교체로 말미암아, assāya, imissāya, assā, imissā, imāya, imāsaṃ, imāsānaṃ이 된다. 일곱 번째 격(처격)에서는 assaṃ, imissaṃ, imissā가 되거나, “tesu vuddhilopa” 등의 규칙에 따라 'smiṃ' 어미가 'sā'로 교체되어 imāyaṃ, imāsu가 된다. 나머지는 알아야 한다.

นปุํสเก อิม สิ, ‘‘สวิภตฺติสฺส, วา’’ติ จ วตฺตเต.

중성에서 'ima'에 'si' 격이 올 때, “격어미와 함께, 선택적으로”라는 구절이 적용된다.

๒๒๒. อิมสฺสิทมํสิสุ น ปุํสเก.

222. 중성에서 'aṃ'과 'si' 격이 올 때 'ima'는 'idaṃ'이 된다.

นปุํสเก วตฺตมานสฺส สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อิทํ โหติ วา อํ สิสุ ปเรสุ.

중성에 쓰이는 'ima' 대명사 전체는 격어미와 결합한 상태에서 'aṃ'과 'si' 격이 뒤따를 때 선택적으로 'idaṃ'이 된다.

อิทํ จิตฺตํ วิโรจติ, อิมํ, อิมานิ, อิทํ ปุปฺผํ ปสฺสสิ, อิมํ, อิมานิ, อเนน อิมินา, เอหิ เอภิ อิเมหิ อิเมภิ อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเค วิย เญยฺยํ.

Idaṃ cittaṃ virocati(이 마음은 빛난다), imaṃ, imāni, idaṃ pupphaṃ passasi(너는 이 꽃을 본다), imaṃ, imāni, anena, iminā, ehi, ebhi, imehi, imebhi 등은 남성형에서와 같이 알아야 한다.

อมุสทฺทสฺส เภโท. อมุ สิ –

'amu'(저것) 단어의 격변화. 'amu'에 'si'가 오면 –

‘‘วา, อนปุํสกสฺส, สิมฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

“선택적으로, 비중성의, 'si' 격에서”라는 구절들이 적용된다.

๒๒๓. อมุสฺส โม สํ.

223. 'amu'의 'm'이 's'로 바뀐다.

อนปุํสกสฺส อมุสทฺทสฺส มกาโร สการมาปชฺชเต วา สิมฺหิ ปเร. อสุ ราชา.

비중성(남성 및 여성) 'amu' 단어의 'm' 자는 'si' 격이 뒤따를 때 선택적으로 's' 자로 바뀐다. (예) Asu rājā(저 왕).

‘‘สพฺพนามโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

“모든 대명사로부터, 선택적으로”라는 구절이 적용된다.

๒๒๔. สพฺพโต โก.

224. 모든 (대명사) 뒤에 'ka'가 붙는다.

สพฺพโต สพฺพนามโต ปโร กอิจฺจยมาคโม โหติ วา. ปุน สพฺพโตคฺคหเณน หีนาทิโตปิ โก. ‘‘อมุสฺส โม ส’’นฺติ วินาธิกาเรน โยเคน กกาเรปิ สาเทโส.

모든 대명사 뒤에 'ka'라는 어미가 선택적으로 삽입된다. 다시 'sabbato'라고 언급함으로써 'hīna' 등의 단어 뒤에도 'ka'가 붙는다. “amussa mo saṃ” 규칙의 제한 없는 적용을 통해 'ka' 앞에서도 's'로의 교체가 일어난다.

อสุโก[Pg.107], อสุกา, อสุกํ. สาเทสาภาเว อมุโก, อมุกา, อมุกํ อิจฺจาทิ.

Asuko, asukā, asukaṃ. 's'로의 교체가 없을 때는 amuko, amukā, amukaṃ 등이다.

พหุวจเน ‘‘ลโต โวกาโร จา’’ติ สุตฺเต อนุวตฺตมานวาคฺคหเณน โวกาโร น โหติ, นิจฺจํ โยโลโป, ทีโฆ จ.

복수에서 “lato vokāro ca” 경구로부터 이어지는 'vā'의 선택적 적용에 의해 'vo'로의 변화는 일어나지 않으며, 'yo' 격어미는 항상 생략되고 (앞 모음은) 장음화된다.

อมู ปุริสา, อมุํ, อมู, อมุนา, อมูหิ อมูภิ อมุหิ อมุภิ, อมุสฺส. ‘‘อมุสฺสาทุ’’นฺติ วินาธิกาเรน โยเคน อทุํอาเทโส, อทุสฺส, อมูสํ อมูสานํ อมุสํ อมุสานํ, อมุสฺมา อมุมฺหา, อมูหิ อมูภิ อมุหิ อมุภิ, อมุสฺส อทุสฺส, อมูสํ อมูสานํ อมุสํ อมุสานํ, อมุสฺมึ อมุมฺหิ, อมูสุ อมุสุ.

Amū purisā, amuṃ, amū, amunā, amūhi, amūbhi, amuhi, amubhi, amussa. “amussādu” 규칙의 무제한 적용에 의해 'aduṃ'으로의 교체가 일어난다. aduṃ, adussa, amūsaṃ, amūsānaṃ, amusaṃ, amusānaṃ, amusmā, amumhā, amūhi, amūbhi, amuhi, amubhi, amussa, adussa, amūsaṃ, amūsānaṃ, amusaṃ, amusānaṃ, amusmiṃ, amumhi, amūsu, amusu.

อิตฺถิยํ สิมฺหิ สาเทสาทิ.

여성형 'si' 격에서 's'로의 교체 등이 일어난다.

อสุ กญฺญา อสุกา อมุกา วา, อมู อมุโย, อมุํ, อมู อมุโย, อมุยา, อมูหิ อมูภิ, อมุสฺสา อมุยา, อมูสํ อมูสานํ, อมุยา, อมูหิ อมูภิ, อมุสฺสา อมุยา, อมูสํ อมูสานํ, อมุสฺสํ อมุยํ อมุยา, อมูสุ.

Asu kaññā, asukā 또는 amukā, amū, amuyo, amuṃ, amū, amuyo, amuyā, amūhi, amūbhi, amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ, amuyā, amūhi, amūbhi, amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ, amussaṃ, amuyaṃ, amuyā, amūsu.

นปุํสเก อมุสิ. ‘‘สวิภตฺติสฺส’’, อิมสฺสิทมิจฺจาทิโต ‘‘อํสิสุ นปุํสเก’’ติ จ วตฺตเต.

중성에서 amu(아무)와 si(시)에 대하여. '격어미와 함께하는(Savibhattissa)'과 '이것의 이것(imassidaṃ)' 등으로부터 'aṃ과 si에서' 및 '중성에서'라는 구절이 이어진다.

๒๒๕. อมุสฺสาทุํ.

225. Amussāduṃ. (중성 amu의 si, aṃ 뒤에서 aduṃ이 된다.)

นปุํสเก วตฺตมานสฺส สพฺพสฺเสว อมุสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อทุํ โหติ อํสิสุ ปเรสุ. อทุํ ปุปฺผํ, อมู อมูนิ, อทุํ, อมู อมูนิ, อมุนา อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

중성으로 쓰이는 격어미를 포함한 모든 amu(아무) 명사는 aṃ과 si가 뒤에 올 때 aduṃ(아둥)이 된다. aduṃ pupphaṃ(저 꽃), amū, amūni, aduṃ, amū, amūni, amunā 등은 남성과 같다.

กึสทฺทสฺส เภโท. ‘‘กึ สิ’’ อิตีธ –

Kiṃ(낌) 명사의 변화. 여기서 'kiṃ si'일 때 -

‘‘กิสฺส [Pg.108] ก เว จา’’ติ อิโต ‘‘กิสฺส, ก’’อิติ จ วตฺตเต.

'Kissa ka ve ca'로부터 'kissa, ka'라는 구절이 이어진다.

๒๒๖. เสเสสุ จ.

226. Sesesu ca. (그리고 나머지에서도.)

กิมิจฺเจตสฺส กสทฺโท อาเทโส โหติ วปฺปจฺจยโต เสเสสุ วิภตฺติเภเทสุ. เอตฺถ จ ‘‘กิสฺส ก เว จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน วปฺปจฺจยาวสิฏฺฐ ถมาทิปฺปจฺจยานํ คหิตตฺตา เสสคฺคหเณน วิภตฺติโยว คยฺหนฺเต. จคฺคหณํ กตฺถจิ นิวตฺตนตฺถํ, เตน ‘‘กิสฺส, กิสฺมิ’’นฺติอาทิ จ สิชฺฌติ. ‘‘โส’’ติ สิสฺส โอ, สรโลปาทิ.

Kiṃ이라는 이 단어는 va 접미사를 제외한 나머지 격 변화들에서 ka라는 글자로 치환된다. 여기서 'Kissa ka ve ca'라는 경에서 ca(짜)라는 단어에 의해 va 접미사를 제외하고 남은 thaṃ 등의 접미사들이 포함되므로, '나머지(sesa)'라는 표현을 통해 격어미들만이 취해진다. ca를 사용한 것은 어떤 곳에서는 적용을 배제하기 위함이며, 그로 인해 'kissa, kismiṃ' 등도 성립한다. 'So'는 si의 o(오) 변화, 모음 생략 등을 의미한다.

โก เอโส, เก, กํ, เก, เกน, เกหิ เกภิ, กสฺส กิสฺส, นิคฺคหีตโลปาทิ, เกสํ เกสานํ, กสฺมา กมฺหา, เกหิ เกภิ, กสฺส กิสฺส, เกสํ เกสานํ, กสฺมึ กิสฺมึ กมฺหิ กิมฺหิ, เกสุ.

Ko eso(이 자는 누구인가?), ke, kaṃ, ke, kena, kehi kebhi, kassa kissa, 니가히따 생략 등, kesaṃ kesānaṃ, kasmā kamhā, kehi kebhi, kassa kissa, kesaṃ kesānaṃ, kasmiṃ kismiṃ kamhi kimhi, kesu.

อิตฺถิยํ ‘‘กึ สิ’’อิตีธ ‘‘เสเสสุ จา’’ติ วิภตฺติยํ ปรายํ กาเทเส กเต ‘‘อิตฺถิยมโต อาปฺปจฺจโย’’ติ มชฺเฌ อาปฺปจฺจโย, สิโลโป.

여성에서 'kiṃ si'일 때 'Sesesu ca'에 의해 격어미가 뒤따르므로 ka(까)로 치환된 뒤, '여성 명사 뒤의 ā 접미사'에 의해 중간에 ā 접미사가 붙고 si는 생략된다.

กา เอสา กญฺญา, กา กาโย, กํ, กา กาโย อิจฺจาทิ สพฺพาสทฺทสมํ.

Kā esā kaññā(이 소녀는 누구인가?), kā kāyo, kaṃ, kā kāyo 등은 모두 sabba(삽바) 명사와 같다.

นปุํสเก กึ สิ, โลปวิธิสฺส พลวตรตฺตา ปฐมํ สิโลเป กเต ปุน วิภตฺติปรตฺตาภาวา, ‘‘ตทนุปโรเธนา’’ติ ปริภาสโต วา กาเทสาภาโว. กึ เอตํ, กานิ.

중성에서 'kiṃ si'는 생략 규정이 더 강력하기 때문에 먼저 si가 생략된 후에는 다시 격어미가 뒤따르는 상태가 아니게 되며, '그것(문법 규칙)에 저촉되지 않게'라는 원칙에 따라 ka로의 치환이 일어나지 않는다. Kiṃ etaṃ(이것은 무엇인가?), kāni.

ทุติเยกวจเน ‘‘กฺวจิ โลป’’นฺติ นิคฺคหีตโลเป กเต ‘‘อํโม นิคฺคหีตํ ฌลเปหี’’ติ นิคฺคหีตํ. กึ, กานิ อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

대격 단수에서 'kvaci lopaṃ'에 의해 니가히따가 생략된 후 'aṃmo niggahītaṃ jhalapehi'에 의해 니가히따가 온다. Kiṃ, kāni 등 나머지는 남성과 같다.

เอกสทฺโท [Pg.109] สงฺขฺยาตุลฺยาสหายญฺญวจโน. ยทา สงฺขฺยาวจโน, ตทา สพฺพตฺเถกวจนนฺโตว, อญฺญตฺถ พหุวจนนฺโตปิ. เอโก, เอกา, เอกํ อิจฺจาทิ สพฺพตฺถ สพฺพสทฺทสมํ. สํสาสฺเวว วิเสโส.

Eka(에까)라는 단어는 수(하나), 동등함, 홀로임, 다른 것의 의미를 지닌다. 수사(하나)로 쓰일 때는 모든 격에서 단수형만 있으며, 다른 의미일 때는 복수형도 있다. Eko, ekā, ekaṃ 등 모든 성에서 sabba 명사와 같다. 다만 속격·처격 복수 등에서만 차이가 있다.

อุภสทฺโท ทฺวิสทฺทปริยาโย, สทา พหุวจนนฺโตว.

Ubha(우바)라는 단어는 dvi(둘) 단어의 유의어이며, 항상 복수형으로만 끝난다.

‘‘อุภ โย’’ อิตีธ ‘‘ตโต โยนโม ตู’’ติ เอตฺถ ตุคฺคหเณน กฺวจิ โยนโมกาโร. อุโภ ปุริสาอุเภ วา, อุโภ ปุริเส อุเภ. สุ หิสุ ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา กฺวจิ เอการสฺโสกาโร. อุโภหิ อุโภภิ อุเภหิ อุเภภิ.

'Ubha yo'에서 'tato yonamo tu'의 tu라는 표현을 통해 어떤 경우에는 yo(요)가 o(오)로 바뀐다. Ubho purisā 혹은 ubhe, ubho purise 혹은 ubhe. su와 hi가 올 때 'tesu vuddhī' 등에 의해 어떤 경우에는 e(에)가 o(오)가 된다. Ubhohi, ubhobhi, ubhehi, ubhebhi.

๒๒๗. อุภาทิโต นมินฺนํ.

227. Ubhādito naminnaṃ. (ubha 등 뒤의 naṃ은 innaṃ이 된다.)

อุภอิจฺเจวมาทิโต นํวจนสฺส อินฺนํ โหติ.

Ubha 등과 같은 말 뒤에 오는 naṃ 격어미는 innaṃ(인낭)이 된다.

อุภินฺนํ, อุโภหิ อุโภภิ อุเภหิ อุเภภิ, อุภินฺนํ, อุโภสุ อุเภสุ.

Ubhinnaṃ, ubhohi ubhobhi ubhehi ubhebhi, ubhinnaṃ, ubhosu ubhesu.

ทฺวิอาทโย สงฺขฺยาสงฺขฺเยยฺยวจนา, พหูนํ วาจิตตฺตา สทา พหุวจนนฺตาว.

dvi(둘) 등은 수사 혹은 수량을 나타내는 말이며, 다수를 나타내기에 항상 복수형으로만 끝난다.

‘‘ทฺวิ โย’’อิตีธ ‘‘สวิภตฺติสฺส, อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺย’’นฺติ จ อธิกาโร.

'Dvi yo'에서 '격어미와 함께하는(savibhattissa)', '여성·남성·중성 수사'라는 규칙이 적용된다.

๒๒๘. โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จ.

228. Yosu dvinnaṃ dve ca. (yo 격어미에서 dvinnaṃ과 dve가 된다.)

ทฺวิอิจฺเจตสฺส สงฺขฺยาสทฺทสฺส อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานสฺส สวิภตฺติสฺส ทฺเวอิจฺจาเทโส โหติ โยสุ ปเรสุ. จสทฺเทน ทุเว จ, กฺวจิ ทุวิ จ นํมฺหิ. พหุวจนุจฺจารณํ ทฺวิสทฺทโต [Pg.110] พหุวจนเมว โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺเว ธมฺมา, ทฺเว อิตฺถิโย, ทฺเว รูปานิ, ทุเว วา, เอวํ ทุติยายมฺปิ, ทฺวีหิ ทฺวีภิ.

여성·남성·중성으로 쓰이는 수사 dvi는 격어미와 함께할 때 yo(요)가 뒤따르면 dve(드웨)로 치환된다. ca(짜)라는 단어에 의해 duve(두웨)도 되며, 어떤 경우에는 naṃ 격어미에서 duvi(두위)도 된다. 복수형으로 표기하는 것은 dvi라는 단어 뒤에는 오직 복수 격어미만 온다는 것을 알리기 위함이다. Dve dhammā(두 법), dve itthiyo(두 여인), dve rūpāni(두 형색), 혹은 duve도 가능하며, 대격에서도 이와 같고 dvīhi dvībhi가 된다.

นํมฺหิ ทีเฆ สมฺปตฺเต –

naṃ 격어미에서 장음화가 되어야 할 때 -

๒๒๙. โน จ ทฺวาทิโต นํมฺหิ.

229. No ca dvādito naṃmhi. (dvi 등 뒤의 naṃ 격어미에서 n(노)이 오고 ca에 의해 다른 것도 온다.)

ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต สงฺขฺยาโต นการาคโม โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. จสทฺทคฺคหเณน อิตฺถิยํ ติ จ ตุสทฺทโต สฺสญฺจาคโม นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ทฺวินฺนํ ทุวินฺนํ วา, ทฺวีหิ ทฺวีภิ, ทฺวินฺนํ ทุวินฺนํ, ทฺวีสุ.

dvi 등과 같은 수사 뒤의 naṃ 격어미에는 n(나) 자음이 삽입된다. ca라는 단어를 취함으로써 여성 ti(셋)에서도 그러하며, tu라는 단어로부터 naṃ 격어미에 ss(싸) 자음 삽입도 일어난다. Dvinnaṃ 혹은 duvinnaṃ, dvīhi dvībhi, dvinnaṃ duvinnaṃ, dvīsu.

ติสทฺทสฺส เภโท. ‘‘ติ โย’’อิตีธ

Ti(띠, 셋) 명사의 변화. 여기서 'ti yo'일 때 -

โยโลเป สมฺปตฺเต

yo의 생략이 적용되어야 할 때 -

‘‘โยสู’’ติ วตฺตเต.

'Yosu(요에서)'라는 구절이 이어진다.

๒๓๐. ติ จตุนฺนํ ติสฺโส จตสฺโส ตโยจตฺตาโรตีณิ จตฺตาริ.

230. Ti catunnaṃ tisso catasso tayocattārotīṇi cattāri.

ติ จตุนฺนํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานํ สวิภตฺตีนํ ยถากฺกมํ ติสฺโส จตสฺโส ตโย จตฺตาโรตีณิ จตฺตาริอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ โยสุ ปเรสุ. ตโย ปุริสา, ตโย ปุริเส ปสฺส, ตีหิ ตีภิ.

여성·남성·중성으로 쓰이는 수사 ti(셋)와 catu(넷)는 격어미와 함께할 때 yo(요)가 뒤따르면 순서대로 tisso, catasso, tayo, cattāro, tīṇi, cattāri로 치환된다. Tayo purisā(세 남자), tayo purise passa(세 남자를 보라), tīhi tībhi.

‘‘น’’มิติ วตฺตเต.

'Naṃ'이라는 단어가 계속된다.

๒๓๑. อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหิ.

231. 수사 'ti'(3)로부터 [뒤에 오는 naṃ은] iṇṇaṃ과 iṇṇannaṃ이 된다.

ติอิจฺเจตสฺมา สงฺขฺยาสทฺทา ปรสฺส นํวจนสฺส อิณฺณํ อิณฺณนฺนํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ, สรโลปาทิ. ติณฺณํ ติณฺณนฺนํ, ตีหิ ตีภิ, ติณฺณํ ติณฺณนฺนํ, ตีสุ.

'ti'라는 이 수사 뒤에 오는 격변화 어미 'naṃ' 대신에 'iṇṇaṃ'과 'iṇṇannaṃ'이 대치(ādesā)되며, 모음 탈락 등이 일어난다. [예:] Tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu.

อิตฺถิยํ [Pg.111] ติสฺโส อิตฺถิโย, ติสฺโส, ตีหิ ตีภิ, นํมฺหิ สฺสญฺจาคโม, ติสฺสนฺนํ, สฺสํพฺยวธานโต อิณฺณาภาโว, เสสํ สมํ.

여성형에서는 tisso itthiyo, tisso, tīhi, tībhi이며, 'naṃ' 격변화에서는 'ssa'가 삽입(āgamo)되어 tissannaṃ이 되고, 'ssa'의 개입으로 인해 'iṇṇa'는 나타나지 않으며, 나머지는 동일하다.

นปุํสเก ตีณิ, ตีณิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสมํ.

중성형에서는 tīṇi, tīṇi이다. 나머지는 남성형과 같다.

ตถา จตุสทฺทสฺสปิ โยสุ ‘‘ติจตุนฺน’’นฺติอาทินา ยถาวุตฺตาเทโส, ‘‘ตโต โยนโม ตู’’ติ เอตฺถ ตุสทฺเทน กฺวจิ โอกาโร จ. จตฺตาโร จตุโร วา, จตฺตาโร จตุโร, จตูหิ จตูภิ จตุพฺภิ, จตุนฺนํ, นการาคโม. จตูหิ จตูภิ จตุพฺภิ, จตุนฺนํ, จตูสุ.

마찬가지로 'catu'(4) 단어의 경우에도 'yo' 격변화에서 'ticatunnaṃ' 등의 규칙에 의해 위에서 언급된 대치가 일어나며, 'tato yonamo tū'에서 'tu'라는 단어에 의해 때때로 'o'가 된다. [예:] Cattāro 또는 caturo, cattāro, caturo, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ ('na'가 삽입됨), catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu.

อิตฺถิยํ จตสฺโส, จตสฺโส, นํมฺหิ สฺสญฺจาคโม, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา จตุรุการสฺส อกาโร. จตสฺสนฺนํ. เสสํ สมํ.

여성형에서는 catasso, catasso이며, 'naṃ' 격변화에서는 'ssa'가 삽입되고, 'tesu vuddhī' 등에 의해 'catu'의 'u'가 'a'로 변하여 catassannaṃ이 된다. 나머지는 동일하다.

นปุํสเก จตฺตาริ, จตฺตาริ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสมํ.

중성형에서는 cattāri, cattāri이다. 나머지는 남성형과 같다.

ตถา –

그와 같이—

นีลาทิคุณนามญฺจ, พหุพฺพีหิ จ ตทฺธิตํ;

สามญฺญวุตฺยตีตาทิ-กิตนฺตํ วาจฺจลิงฺคิกํ.

푸른색(nīla) 등의 형용사(guṇanāma), 바후브비히(bahubbīhi, 소유복합어), 따디따(taddhita, 접미사 파생어), 일반적인 의미의 과거 분사(atītādi-kitanta) 등은 가변적인 성(vāccaliṅgika)을 가진다.

เอตฺเถทํ วุจฺจเต –

이에 대해 다음과 같이 말한다—

เอเส’โส เอตมิติ จ,ปสิทฺธิ อตฺเถสุ เยสุ โลกสฺส;

ถีปุนฺนปุํสกานิติ,วุจฺจนฺเต ตานิ นามานิ.

세상의 대상들에 대해 'ese', 'eso', 'etam'과 같이 알려져 있듯이, 여성, 남성, 중성으로 일컬어지는 것들을 명사(nāma)라고 부른다.

ติลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

세 가지 성(三性)에 관한 설명이 끝났다.

อลิงฺคนาม

무성 명사 (성 구분이 없는 명사)

อถาลิงฺเคสุ [Pg.112] นาเมสุ ตุมฺหมฺหสทฺทา วุจฺจนฺเต.

이제 성 구분이 없는 명사들 중에서 'tumha'(당신)와 'amha'(나)라는 단어가 설명된다.

เตสํ ปนาลิงฺคตฺตา ตีสุ ลิงฺเคสุ สมานรูปํ. ‘‘ตุมฺหมฺห’’อิติ ฐิเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

그것들은 성의 구분이 없기 때문에 세 가지 성 모두에서 형태가 동일하다. 'tumha', 'amha'가 있을 때 si 등의 격변화 어미가 결합한다.

‘‘สวิภตฺตีนํ, ตุมฺหมฺหาก’’นฺติ อธิกาโร.

'격변화 어미와 함께(savibhattīnaṃ)', 'tumhamhākaṃ'이라는 구절이 적용 범위(adhikāra)가 된다.

๒๓๒. ตฺวมหํ สิมฺหิ จ.

232. si 격에서 tvaṃ과 ahaṃ이 된다.

สพฺเพสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยถากฺกมํ ตฺวํอหํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. จสทฺเทน ตุมฺหสฺส ตุวญฺจ โหติ. ตฺวํ ปุมา, ตฺวํ อิตฺถี, ตฺวํ นปุํสกํ, ตุวํ สตฺถา วา. อหํ ปุมา, อหํ อิตฺถี, อหํ นปุํสกํ.

격변화 어미를 포함한 모든 'tumha', 'amha' 단어들은 si 격에서 순서대로 'tvaṃ'과 'ahaṃ'으로 대치된다. 'ca'라는 단어에 의해 'tumha'는 'tuvaṃ'도 된다. [예:] 당신은 남자(tvaṃ pumā), 당신은 여자(tvaṃ itthī), 당신은 중성(tvaṃ napuṃsakaṃ), 또는 당신은 스승(tuvaṃ satthā). 나는 남자(ahaṃ pumā), 나는 여자(ahaṃ itthī), 나는 중성(ahaṃ napuṃsakaṃ).

พหุวจเน ‘‘สพฺพนามการเต ปฐโม’’ติ เอกาโร. ตุมฺเห ติฏฺฐถ, ภิยฺโย อมฺเห มเหมเส.

복수형에서는 'sabbanāmakārate paṭhamo'에 의해 'e'가 된다. [예:] 당신들은 서 있다(tumhe tiṭṭhatha), 우리는 더욱 예배한다(bhiyyo amhe mahemase).

‘‘อมฺหสฺสา’’ติ วตฺตเต.

'Amha의(Amhassa)'라는 단어가 계속된다.

๒๓๓. มยํ โยมฺหิ ปฐเม.

233. 주격 yo에서 mayaṃ이 된다.

สพฺพสฺส อมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส มยํอาเทโส โหติ โยมฺหิ ปฐเม. มยํ คจฺฉาม.

격변화 어미를 포함한 'amha' 단어 전체는 주격 yo에서 'mayaṃ'으로 대치된다. [예:] 우리는 간다(mayaṃ gacchāma).

เอตฺถ จ เอกสฺมิมฺปิ คารวพหุมาเนน พหุตฺตสมาโรปา พหุวจนํ โหติ.

그리고 여기서는 한 사람일지라도 존경과 공경의 의미로 복수성을 부여하여 복수형이 사용된다.

‘‘อํมฺหี’’ติ วตฺตเต.

'aṃ 격에서(Aṃmhi)'라는 단어가 계속된다.

๒๓๔. ตวํ มมญฺจ นวา.

234. 또한 선택적으로 tavaṃ과 mamaṃ이 된다.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตวํ มมํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ นวา ยถากฺกมํ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ตวํ, มมํ ปสฺส.

격변화 어미를 포함한 모든 'tumha', 'amha' 단어들은 aṃ 격에서 순서대로 'tavaṃ'과 'mamaṃ'으로 선택적으로 대치된다. [예:] 너를 보라(tavaṃ passa), 나를 보라(mamaṃ passa).

๒๓๕. ตํ [Pg.113] มมํมฺหิ.

235. aṃ 격에서 taṃ과 maṃ이 된다.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ มํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ตํ, มํ.

격변화 어미를 포함한 모든 'tumha', 'amha' 단어들은 aṃ 격에서 순서대로 'taṃ'과 'maṃ'으로 대치된다. [예:] Taṃ, maṃ.

๒๓๖. ตุมฺหสฺส ตุวํ ตฺวมํมฺหิ.

236. aṃ 격에서 tumha는 tuvaṃ과 tvaṃ이 된다.

สพฺพสฺส ตุมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํตฺวํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ตุวํ ตฺวํ.

격변화를 포함한 'tumha' 명사 전체에 대하여 aṃ 격변화가 올 때 'tuvaṃ'과 'tvaṃ'이라는 대치어가 생긴다. (예) Tuvaṃ, tvaṃ.

พหุวจเน ‘‘ตุมฺหมฺเหหิ, อาก’’นฺติ จ วตฺตเต.

복수형에서 "tumha와 amha로부터", 그리고 "ākaṃ"이라는 단어가 따라온다.

๒๓๗. วา ยฺวปฺปฐโม.

237. 첫 번째가 아닌(주격이 아닌) yo(대격 복수)에 대해서는 선택적으로 적용된다.

ตุมฺหมฺเหหิ ปโร อปฺปฐโม โย อากํ โหติ วา. ตุมฺหากํ ปสฺสามิ, ตุมฺเห ปสฺสามิ, อมฺหากํ ปสฺสสิ, อมฺเห ปสฺสสิ.

tumha와 amha 뒤에 오는 주격이 아닌(대격) yo는 선택적으로 ākaṃ이 된다. (예) Tumhākaṃ passāmi(너희들을 본다), tumhe passāmi, amhākaṃ passasi(우리들을 본다), amhe passasi.

๒๓๘. นามฺหิ ตยา มยา.

238. nā 격변화에서 tayā와 mayā가 대치어로 온다.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยา มยาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

격변화를 포함한 모든 tumha와 amha 명사에 대하여 nā 격변화가 올 때 순서대로 tayā와 mayā라는 대치어가 생긴다.

๒๓๙. ตยาตยีนํ ตกาโร ตฺวตฺตํ วา.

239. tayā와 tayi의 t(takāra)는 선택적으로 tv가 된다.

ตยา ตยิอิจฺเจเตสํ ตกาโร ตฺวตฺตมาปชฺชเต วา. ตฺวยา ตยา, มยา, ตุมฺเหหิ ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ อมฺเหภิ.

tayā와 tayi의 t(takāra)는 선택적으로 tv의 상태에 이른다. (예) Tvayā, tayā, mayā, tumhehi, tumhebhi, amhehi, amhebhi.

‘‘สสฺมึ, วา’’ติ วตฺตเต.

"sa(단수 역격/속격)에 대하여", "선택적으로"라는 말이 따라온다.

๒๔๐. สสฺสํ.

240. sa 격변화가 aṃ이 된다.

ตุมฺหมฺเหหิ สสฺส วิภตฺติสฺส อมาเทโส โหติ วา. ตุมฺหํ, อมฺหํ ทียเต.

tumha와 amha 뒤의 sa 격변화는 선택적으로 aṃ 대치어가 된다. (예) Tumhaṃ, amhaṃ dīyate(너에게/우리에게 주어진다).

๒๔๑. ตว [Pg.114] มม เส.

241. se 격변화에서 tava와 mama가 대치어로 온다.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยถากฺกมํ ตวมมอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหิ, วิกปฺเปนายํ วิชฺฌนฺตรสฺส วิชฺชมานตฺตา.

격변화를 포함한 모든 tumha와 amha 명사에 대하여 se 격변화가 올 때 순서대로 tava와 mama라는 대치어가 생기며, 이것은 다른 규칙이 존재하기 때문에 선택적이다.

‘‘เส’’ติ วตฺตเต.

"se"라는 말이 따라온다.

๒๔๒. ตุยฺหํ มยฺหญฺจ.

242. 또한 tuyhaṃ과 mayhaṃ이 대치어로 온다.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยถากฺกมํ ตุยฺหํมยฺหํอิจฺเจเต อาเทสา จ โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหิ. ตว, มม ตุยฺหํ, มยฺหํ วา ทียเต.

격변화를 포함한 모든 tumha와 amha 명사에 대하여 se 격변화가 올 때 순서대로 tuyhaṃ과 mayhaṃ이라는 대치어 또한 생긴다. (예) Tava, mama, tuyhaṃ 또는 mayhaṃ dīyate.

๒๔๓. อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส.

243. se 격변화에서 격변화를 포함한 amha는 mamaṃ이 된다.

สพฺพสฺเสว อมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส มมํอาเทโส โหติ เส วิภตฺติมฺหิ. มมํ ทียเต.

격변화를 포함한 amha 명사 전체에 대하여 se 격변화가 올 때 mamaṃ이라는 대치어가 생긴다. (예) Mamaṃ dīyate.

‘‘สสฺส’’นฺติ อิโต สีหคติยา ‘‘อ’’มิติ วตฺตเต.

"sassaṃ"의 규칙으로부터 사자처럼 건너뛰는 방식(sīhagati)에 의해 "aṃ"이라는 말이 따라온다.

๒๔๔. ตุมฺหมฺเหหิ นมากํ.

244. tumha와 amha 뒤의 naṃ(복수 역격/속격)은 ākaṃ이 된다.

ตุมฺหมฺเหหิ ปรสฺส นํวจนสฺส อากมิจฺจาเทโส โหติ, อญฺจ. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อมฺหสฺส กฺวจิ อสฺมาเทโส. ตุมฺหํ ตุมฺหากํ, อมฺหํ อมฺหากํ อสฺมากํ วา.

tumha와 amha 뒤에 오는 naṃ 격변화는 ākaṃ이라는 대치어가 되고, 또한 aṃ도 된다. "tesu vuddhī" 등의 규칙에 의해 amha는 때때로 asma가 된다. (예) Tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ 또는 asmākaṃ.

ปญฺจมิยํ ‘‘อมฺหตุมฺหนฺตุราช’’อิจฺจาทินา สฺมาวจนสฺส นาภาวาติเทโส. ตยา, มยา อเปติ, ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ ตุมฺเหภิ อมฺเหภิ, ตุมฺหํ อมฺหํ ตว มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ มมํ ปริคฺคโห, ตุมฺหํ ตุมฺหากํ, อมฺหํ อมฺหากํ อสฺมากํ ธมฺมตา.

탈격(제5격)에서 "amhatumhanturāja" 등의 규칙에 의해 smā 격변화가 nā의 상태로 대치되는 것이 적용된다. (예) Tayā, mayā apeti(너로부터/나로부터 멀어진다), tumhehi, amhehi, tumhebhi, amhebhi; tumhaṃ, amhaṃ, tava, mama, tuyhaṃ, mayhaṃ, mamaṃ pariggaho(너의/나의 소유물); tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ dhammatā(너희들의/우리들의 법성).

‘‘สฺมึมฺหี’’ติ วตฺตเต.

"smiṃ(단수 처격)에 대하여"라는 말이 따라온다.

๒๔๕. ตุมฺหมฺหากํ [Pg.115] ตยิ มยิ.

245. tumha와 amha에 대해서 tayi와 mayi가 대치어로 온다.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยิ มยิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ตการสฺส ตฺวตฺตํ. ตฺวยิ ตยิ มยิ, ตุมฺเหสุ อมฺเหสุ.

격변화를 포함한 모든 tumha와 amha 명사에 대하여 smiṃ 격변화가 올 때 순서대로 tayi와 mayi라는 대치어가 생긴다. t(takāra)는 tv가 되기도 한다. (예) Tvayi, tayi, mayi, tumhesu, amhesu.

เตสํ เอว ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ ปทโต ปเรสํ กฺวจิ อาเทสนฺตรวิธาเน รูปเภโท.

바로 그 tumha와 amha 명사들이 다른 단어 뒤에 올 때 때때로 다른 대치 규칙에 의해 형태의 변화가 생긴다.

‘‘นวา’’ติ อธิกาโร.

"선택적으로(na vā)"가 통제 규정(adhikāra)이다.

๒๔๖. ปทโต ทุติยาจตุตฺถีฉฏฺฐีสุ โว โน.

246. 다른 단어 뒤에 오는 대격, 역격, 속격에서 vo와 no가 대치어로 온다.

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทสฺมา ปเรสํ โว โนอาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ ทุติยาจตุตฺถีฉฏฺฐีสุ พหุวจเนสุ นวา. เอตฺถ จ ‘‘เอกวจเนสู’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘พหุวจเนสู’’ติ ลทฺธํ. ปหาย โว คมิสฺสามิ, มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ, ธมฺมํ โว ภิกฺขเว เทสิสฺสามิ, สํวิภเชถ โน รชฺเชน, ตุฏฺโฐสฺมิ โว ปกติยา, สตฺถา โน ภควา อนุปฺปตฺโต.

격변화를 포함한 모든 tumha와 amha 명사가 다른 단어 뒤에 올 때, 대격, 역격, 속격의 복수형에서 선택적으로 순서대로 vo와 no라는 대치어가 생긴다. 여기서 "단수형에서"라는 말이 나중에 언급될 것이므로 "복수형에서"라는 의미를 얻는다. (예) Pahāya vo gamissāmi, mā no ajja vikantiṃsu, dhammaṃ vo bhikkhave desissāmi, saṃvibhajetha no rajjena, tuṭṭhosmi vo pakatiyā, satthā no bhagavā anuppatto.

นวาติ กึ? ภยํ ตุมฺหาก โน สิยา, เอโส อมฺหากํ สตฺถา.

"선택적으로"라는 말은 왜 있는가? (예) Bhayaṃ tumhāka no siyā, eso amhākaṃ satthā. (이처럼 vo, no 대신 원래 형태가 쓰일 수도 있기 때문이다.)

‘‘ปทโต, จตุตฺถีฉฏฺฐีสู’’ติ วตฺตเต.

“‘단어로부터(Padato)’, ‘4격과 6격들에서(catutthīchaṭṭhīsu)’가 따라온다.”

๒๔๗. เตเมกวจเนสุ จ.

247. “단수들에서 te와 me 또한.”

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทสฺมา ปเรสํ เต เมอาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ จตุตฺถีฉฏฺฐีสุ เอกวจเนสุ [Pg.116] นวา. ททามิ เต คามวรานิ ปญฺจ, ททาหิ เม คามวรํ, อิทํ เต รฏฺฐํ, อยํ เม ปุตฺโต.

“격변화를 포함한 모든 tumha(너)와 amha(나)의 단어들에서, 다른 단어 뒤에 올 때 4격과 6격의 단수들에서 순서대로 te와 me의 대치형들이 때때로(navā) 일어난다. ‘내가 그대(te)에게 다섯 개의 훌륭한 마을을 주노라’, ‘나(me)에게 훌륭한 마을을 주소서’, ‘이것은 그대(te)의 나라이니라’, ‘이 아이는 나(me)의 아들이니라’.”

นวาติ กึ? อิทํ จีวรํ ตุยฺหํ วิกปฺปนตฺถาย ทมฺมิ, สุณาถ วจนํ มม.

“‘때때로(navā)’는 무엇을 위한 것인가? ‘이 가사를 그대(tuyhaṃ)에게 지정하기 위해 주노라’, ‘나(mama)의 말을 들으라’.”

นวาธิการโต เจตฺถ,โว โน เต เมติ เย อิเม;

ปาทาโท จ จ วา เอวา-ทิโยเค จ น โหนฺติ เต.

“이곳에서 ‘때때로’라는 권한 규정에 따라, vo, no, te, me라고 하는 이것들은 구절의 시작이나 ca, vā, eva 등과 결합할 때는 나타나지 않는다.”

ยถา –

“예를 들면 다음과 같다.”

น โสจามิ น โรทามิ, ตว สุตฺวาน มาณว;

ตุยฺหญฺจาปิ มหาราช, มยฺหญฺจ รฏฺฐวฑฺฒน.

“‘학동이여, 그대의 말을 듣고 나는 슬퍼하지도 울지도 않노라. 대왕이여, 그대(tuyhañca)에게도, 나(mayhañca)에게도, 나라를 번영시키는 분이시여’.”

เอวมิทํ ทีฆมทฺธานํ สนฺธาวิตํ สํสริตํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจาติ.

“‘이와 같이 긴 세월을 나(mamañceva)와 너희(tumhākañca)가 치달려 왔고 윤회해 왔노라’ 등이다.”

ปทโตติ กึ? ตว ญาติ, มม ญาติ.

“‘단어로부터(padato)’는 무엇을 위한 것인가? ‘그대의(tava) 친지, 나의(mama) 친지’.”

‘‘เต เม’’ติ วตฺตเต.

“‘te와 me’가 따라온다.”

๒๔๘. น อํมฺหิ.

248. “aṃ(대격 단수)에서는 아니다.”

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทสฺมา ปเรสํ เต เมอาเทสา น โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ปสฺเสยฺย ตํ วสฺสสตํ อาโรคฺยํ. โส มมพฺรวีติ.

“격변화를 포함한 모든 tumha와 amha의 단어들에서, 다른 단어 뒤에 올 때 aṃ 격변화에서는 te와 me의 대치형들이 일어나지 않는다. ‘그(taṃ)를 백 년 동안 무병하게 보기를’, ‘그가 나(mama)에게 말하였다’.”

‘‘เตเมกวจเน’’ติ วตฺตเต.

“‘te, me, 그리고 단수에서’가 따라온다.”

๒๔๙. วา ตติเย จ.

249. “3격에서도 때때로.”

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทสฺมา ปเรสํ เต เม อาเทสา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ ตติเยกวจเน ปเร[Pg.117]. กตํ เต ปาปํ, กตํ ตยา ปาปํ, กตํ เม ปุญฺญํ, กตํ มยา ปุญฺญํ.

“격변화를 포함한 모든 tumha와 amha의 단어들에서, 다른 단어 뒤에 올 때 3격 단수가 뒤따를 경우 순서대로 te와 me의 대치형들이 때때로 일어난다. ‘그대(te)에 의해 악이 행해졌다’, ‘그대(tayā)에 의해 악이 행해졌다’, ‘나(me)에 의해 공덕이 쌓였다’, ‘나(mayā)에 의해 공덕이 쌓였다’.”

‘‘วา, ตติเย’’ติ จ วตฺตเต.

“‘때때로’와 ‘3격에서’ 또한 따라온다.”

๒๕๐. พหุวจเนสุ โว โน.

250. “복수들에서는 vo와 no.”

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทสฺมา ปเรสํ โว โนอาเทสา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ ตติยาพหุวจเน ปเร. กตํ โว กมฺมํ, กตํ โน กมฺมํ.

“격변화를 포함한 모든 tumha와 amha의 단어들에서, 다른 단어 뒤에 올 때 3격 복수가 뒤따를 경우 순서대로 vo와 no의 대치형들이 때때로 일어난다. ‘너희(vo)에 의해 업이 행해졌다’, ‘우리(no)에 의해 업이 행해졌다’.”

พหุวจนนิทฺเทเสน กฺวจิ โยมฺหิ ปฐเม จ โว โน โหนฺติ. คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ, คามํ โน คจฺเฉยฺยาม.

“‘복수’라는 지시어에 의해 어떤 곳에서는 1격 yo에서도 vo와 no가 일어난다. ‘너희(vo)는 마을로 가라’, ‘우리(no)는 마을로 가자’.”

ตถา ปญฺจาทีนมฏฺฐารสนฺตานํ, กติสทฺทสฺส จาลิงฺคตฺตา ติลิงฺเคปิ สมานรูปํ, อลิงฺคตฺตา เอว ปญฺจาทิโต อิตฺถิปฺปจฺจยาภาโว.

“그와 같이 5(pañca)부터 18(aṭṭhārasa)까지, 그리고 kati(얼마나 많은) 단어는 성(性)이 없기 때문에 세 가지 성 모두에서 동일한 형태이며, 성이 없기 때문에 5 등에서 여성형 접미사가 나타나지 않는다.”

‘‘ปญฺจ โย’’อิตีธ –

“‘pañca yo’ 등에 있어서 —”

‘‘โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จา’’ติ อิโต ‘‘โยสู’’ติ วตฺตเต, ‘‘อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺย’’นฺติ จ.

“‘yosu dvinnaṃ dve ca’로부터 ‘yosu(yo격들에서)’가 따라오고, ‘여성·남성·중성 수사’ 또한 따라온다.”

๒๕๑. ปญฺจาทีนมกาโร.

251. “pañca 등의 단어들에는 a가 (온다).”

อนฺตาเปกฺขายํ ฉฏฺฐี, ปญฺจาทีนํ อฏฺฐารสนฺตานํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อกาโร โหติ โยสุ ปเรสุ. อา เออาเทสาปวาโทยํ, ปญฺจกฺขนฺธา, ปญฺจ คติโย, ปญฺจ อินฺทฺริยานิ. เอวํ ทุติยายญฺจ.

“끝(anta)을 기대하므로 6격(chaṭṭhī)이 쓰였으니, 여성·남성·중성으로 쓰이는 5부터 18까지의 수사들의 격변화를 포함한 끝부분에 yo격들이 뒤따를 때 a(akāra)가 된다. 이것은 ā와 e로의 대치에 대한 예외이다. ‘다섯 가지 무더기(pañcakkhandhā)’, ‘다섯 가지 태어날 곳(pañca gatiyo)’, ‘다섯 가지 감각기관(pañca indriyāni)’. 2격에서도 이와 같다.”

‘‘สุนํหิสู’’ติ วตฺตเต.

“‘su, naṃ, hi들에서’가 따라온다.”

๒๕๒. ปญฺจาทีนมตฺตํ.

252. “pañca 등의 단어들에게는 a의 상태가 (온다).”

ปญฺจาทีนมฏฺฐารสนฺตานํ สงฺขฺยานมนฺโต อตฺตมาปชฺชเต สุ นํ หิอิจฺเจเตสุ ปเรสุ. เอตฺตทีฆาปวาโทยํ. ปญฺจหิ ปญฺจภิ[Pg.118], ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ ปญฺจภิ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจสุ. เอวํ ฉ ส ตฺต อฏฺฐนว ทสสทฺทา.

“5부터 18까지의 수사들의 끝부분은 su, naṃ, hi가 뒤따를 때 a의 상태(atta)에 도달한다. 이것은 e로 변하거나 길어지는 것(dīgha)에 대한 예외이다. pañcahi/pañcabhi, pañcannaṃ, pañcahi/pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu. 이와 같이 cha(6), satta(7), aṭṭha(8), nava(9), dasa(10) 단어들도 그러하다.”

‘‘เอกญฺจ ทส จา’’ติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาเส, ‘‘เอเกน อธิกา ทสา’’ติ อตฺเถ ตปฺปุริเส วา กเต

“‘하나와 열’이라는 의미의 연합 복합어(dvanda samāsa)나, ‘하나가 더해진 열’이라는 의미의 한정 복합어(tappurisa)가 만들어졌을 때,”

‘‘สงฺขฺยาเน’’ติ วตฺตเต.

“‘수사에서(Saṅkhyāne)’가 따라온다.”

๒๕๓. ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา.

253. “dvi(2)와 eka(1)와 aṭṭha(8)의 자리에 때때로 ā(ākāra)가 (온다).”

ทฺวิเอกอฏฺฐอิจฺเจเตสมนฺโต อากาโร โหติ วา สงฺขฺยาเน อุตฺตรปเท ปเร. ววตฺถิตวิภาสายํ. เอกาทส, ทฺวาทส, อฏฺฐารส.

수(數)를 나타내는 말이 뒤에 올 때 dvi, eka, aṭṭha 이들의 끝은 선택적으로 'ā'가 된다. 이것은 한정적 선택 사항(vavatthitavibhāsā)이다. 예: ekādasa, dvādasa, aṭṭhārasa.

สงฺขฺยาเนติ กิมตฺถํ? เอกทนฺโต, ทฺวิทนฺโต, อฏฺฐตฺถมฺโภ.

'수(數)를 나타낼 때'라고 한 이유는 무엇인가? ekadanto(이빨이 하나인), dvidanto(이빨이 둘인), aṭṭhatthambho(기둥이 여덟인)와 같은 경우에는 적용되지 않기 때문이다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

'vā'(선택적으로)라는 단어가 계속 적용된다.

๒๕๔. เอกาทิโต ทสฺส ร สงฺขฺยาเน.

254. eka 등의 뒤에 오는 dasa의 da는 수(數)를 나타낼 때 ra가 된다.

เอกาทิโต สงฺขฺยาโต ปรสฺส ทสสฺส อาทิสฺส ทสฺส รกาโร โหติ วา สงฺขฺยาเน. เสสํ สมํ. เอการส, เอกาทส.

eka 등의 수사 뒤에 오는 dasa의 첫 글자 da는 수(數)를 나타낼 때 선택적으로 ra가 된다. 나머지는 동일하다. 예: ekārasa, ekādasa.

ทฺเว จ ทส จ, ทฺวีหิ วา อธิกา ทสาติ ทฺวิทส อิตีธ –

둘(2)과 열(10), 혹은 둘이 더해진 열이라는 뜻의 dvidasa가 있을 때 여기에 —

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

'vā'(선택적으로)라는 단어가 계속 적용된다.

๒๕๕. วีสติทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตุ.

255. vīsati와 dasa가 뒤에 올 때 dvi는 bā가 된다. 또한 'tu'라는 단어 때문에 tiṃsā에서도 그러하다.

วีสติ ทสอิจฺเจเตสุ ปเรสุ ทฺวิสทฺทสฺส พา โหติ วา. ตุสทฺเทน ตึสายมฺปิ. รกาโร, อาตฺตญฺจ. พารส, ทฺวาทส.

vīsati와 dasa가 뒤에 올 때 dvi라는 단어는 선택적으로 bā가 된다. 'tu'라는 단어에 의해 tiṃsā(30)에서도 그러하다. 그때 ra가 오고 또한 ā가 된다. 예: bārasa, dvādasa.

ตโย จ ทส จ, ตีหิ วา อธิกา ทสาติ เตรส. เอตฺถ ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ติสทฺทสฺส เตอาเทโส อานวุติยา.

셋(3)과 열(10), 혹은 셋이 더해진 열이라는 뜻에서 terasa(13)가 된다. 여기서 'tesu vuddhī' 등의 규칙에 의해 ti라는 단어는 ānavuti(90)까지 te로 바뀐다.

จตฺตาโร [Pg.119] จ ทส จ, จตูหิ วา อธิกา ทสาติ จตุทฺทส อิจฺจตฺร –

넷(4)과 열(10), 혹은 넷이 더해진 열이라는 뜻의 catuddasa가 있을 때 여기에 —

‘‘คณเน, ทสสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

'gaṇane'(수에서), 'dasassa'(dasa의)라는 단어가 계속 적용된다.

๒๕๖ . จตูปปทสฺส โลโป ตุตฺตรปทาทิ จสฺส จุ โจปิ นวา.

256. 수에서 dasa 앞에 위치한 catu 선행어는 생략되고, 뒤에 오는 catu 선행어의 ca는 선택적으로 cu나 co로 바뀐다.

คณเน ทสสฺสาทิมฺหิ ฐิตสฺส จตุอิจฺเจตสฺส อุปปทสฺส ตุสทฺโท โลโป โหติ, อุตฺตรปทาทิมฺหิ ฐิตสฺส จตูปปทสฺส จการสฺส จุ โจอาเทสา โหนฺติ นวา. จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส.

수에서 dasa 앞에 위치한 catu라는 선행어는 'tu'라는 단어에 의해 생략되고, 후속어의 처음에 위치한 catu 선행어의 ca는 선택적으로 cu와 co로 치환된다. 예: cuddasa, coddasa, catuddasa.

อปิคฺคหเณน อนุปปทสฺสาปิ คณเน ปทาทิจการสฺส โลโป, จุ โจ โหนฺติ นวา. ยถา – ตาลีสํ, จุตฺตาลีสํ, โจตฺตาลีสํ, จตฺตาลีสํ.

'api'를 취함으로써 선행어가 없는 경우에도 수에서 단어 처음에 오는 ca의 생략이 일어나며, 선택적으로 cu, co가 된다. 예: tālīsaṃ, cuttālīsaṃ, cottālīsaṃ, cattālīsaṃ.

ปญฺจ จ ทส จ, ปญฺจหิ วา อธิกา ทสาติ อตฺเถ ปญฺจทส. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ปญฺจสทฺทสฺส ทส วีสตีสุ กฺวจิ ปนฺนปณฺณอาเทสา. ปนฺนรส, ปณฺณรส.

다섯(5)과 열(10), 혹은 다섯이 더해진 열이라는 뜻에서 pañcadasa가 된다. 'tesu vuddhī' 등의 규칙에 의해 pañca라는 단어는 dasa와 vīsati에서 때때로 panna나 paṇṇa로 바뀐다. 예: pannarasa, paṇṇarasa.

ฉ จ ทส จ, ฉหิ วา อธิกา ทสาติ อตฺเถ ฉทส อิตีธ –

여섯(6)과 열(10), 혹은 여섯이 더해진 열이라는 뜻의 chadasa가 있을 때 여기에 —

‘‘ฉสฺสา’’ติ วตฺตเต.

'chassā'(cha의)라는 단어가 계속 적용된다.

๒๕๗. ทเส โส นิจฺจญฺจ.

257. dasa가 뒤에 올 때 반드시 so가 된다.

ฉอิจฺเจตสฺส สงฺขฺยาสทฺทสฺส นิจฺจํ โส โหติ ทเส ปเร.

cha라는 수사는 dasa가 뒤에 올 때 항상 so가 된다.

‘‘สงฺขฺยานํ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

'saṅkhyānaṃ'(수), 'vā'(선택적으로)라는 단어가 계속 적용된다.

๒๕๘. ล ทรานํ.

258. da와 ra 대신에 la가 된다.

สงฺขฺยานํ ทการรการานํ ลการาเทโส โหติ วา.

수에서 da와 ra 글자는 선택적으로 la로 치환된다.

ลฬานมวิเสโส[Pg.120]. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, เตน ‘‘โสฬส’’ อิติ นิจฺจํ, ‘‘เตฬส, เตรส, จตฺตาลีสํ, จตฺตารีส’’มิติ วิภาสา, ทส ปนฺนรสาทีสุ น จ โหติ.

la와 ḷa는 구별이 없다. 이 'vā'라는 단어는 한정적 선택 사항을 위한 것이다. 그리하여 'soḷasa'는 항상 그러하며, 'teḷasa, terasa, cattālīsaṃ, cattārīsaṃ' 등은 선택적이고, dasa나 pannarasa 등에서는 일어나지 않는다.

สตฺต จ ทส จ, สตฺตหิ วา อธิกา ทสาติ อตฺเถ สตฺตรส, สตฺตทส.

일곱(7)과 열(10), 혹은 일곱이 더해진 열이라는 뜻에서 sattarasa, sattadasa가 된다.

อฏฺฐ จ ทส จ, อฏฺฐหิ วา อธิกา ทสาติ อตฺเถ อฏฺฐทส อิตีธ อาตฺเต กเต –

여덟(8)과 열(10), 혹은 여덟이 더해진 열이라는 뜻의 aṭṭhadasa에서 'ā'가 된 상태에 있을 때 여기에 —

‘‘วา, ทสฺส, ร, สงฺขฺยาเน’’ติ จ วตฺตเต.

'vā', 'dassa', 'ra', 'saṅkhyāne'라는 단어들이 계속 적용된다.

๒๕๙. อฏฺฐาทิโต จ.

259. 또한 aṭṭha 등의 뒤에서도 그러하다.

อฏฺฐาทิโต จ ทสสทฺทสฺส ทการสฺส รกาโร โหติ วา สงฺขฺยาเน. อฏฺฐารส, อฏฺฐาทส.

또한 aṭṭha 등의 뒤에서도 dasa라는 단어의 da 글자는 수(數)를 나타낼 때 선택적으로 ra가 된다. 예: aṭṭhārasa, aṭṭhādasa.

อฏฺฐาทิโตติ กึ? จตุทฺทส.

'aṭṭha 등'이라고 한 이유는 무엇인가? catuddasa와 같은 경우에는 적용되지 않기 때문이다.

กติสทฺโท พหุวจนนฺโตว, ‘‘กติ โย’’ อิตีธ

‘kati’(얼마나 많은)라는 단어는 복수 어미로만 끝나며, 여기 ‘kati yo’와 같다.

นิจฺจํ โยโลปาทิ, รสฺสตฺตํ, กติ ติฏฺฐนฺติ, กติ ปสฺสสิ, กติหิ กติภิ, กตินํ, กติหิ กติภิ, กตินํ, กติสุ.

항상 yo의 생략 등이 일어나고 [어말 모음의] 단음화가 된다. kati tiṭṭhanti(얼마나 많은 이들이 서 있는가), kati passasi(얼마나 많이 보는가), katihi katibhi, katinaṃ, katihi katibhi, katinaṃ, katisu.

อลิงฺคนามํ นิฏฺฐิตํ.

성이 없는 명사가 끝났다.

วิภตฺติปฺปจฺจยวิธาน

격 접미사 규정

อถ วิภตฺติปฺปจฺจยนฺตา วุจฺจนฺเต.

이제 격 접미사로 끝나는 말들을 설명하겠다.

เตสํ ปนาลิงฺคตฺตา, นิปาตตฺตา จ ติลิงฺเค, วจนทฺวเย จ สมานํ รูปํ.

그러나 그것들은 성(性)이 없고 불변사이기 때문에, 세 가지 성과 두 가지 수에서 형태가 같다.

ปุริสสฺมา, ปุริเสหิ วาติ อตฺเถ –

‘남자로부터(purisasmā)’ 혹은 ‘남자들로부터(purisehi)’라는 의미에서—

๒๖๐. กฺวจิ [Pg.121] โต ปญฺจมฺยตฺเถ.

260. 때때로 탈격(제5격)의 의미로 ‘to’가 붙는다.

สพฺพสฺมา สุทฺธนามโต, สพฺพนามโต จ ลิงฺคมฺหา กฺวจิ โตปจฺจโย โหติ ปญฺจมฺยตฺเถ.

모든 순수 명사와 대명사의 어간으로부터 때때로 탈격의 의미로 ‘to’ 접미사가 붙는다.

๒๖๑. ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญา.

261. ‘to’ 등은 격(vibhatti)의 명칭을 가진다.

โตอาทิ เยสํ ทานิปริยนฺตานํ ปจฺจยานํ เต โหนฺติ ปจฺจยา ตฺวาทโย, เต ปจฺจยา วิภตฺติสญฺญา โหนฺติ. เตน ตทนฺตานมฺปิ วิภตฺยนฺตปทตฺตํ สิทฺธํ โหติ.

‘to’에서 시작하여 ‘dāni’로 끝나는 접미사들, 그것들을 ‘to’ 등이라 하며, 그 접미사들은 격의 명칭을 가진다. 그 때문에 그것들로 끝나는 단어들도 격 변화 어미로 끝나는 단어임이 성립된다.

ปุริสโต, เอวํ ราชโต วา, โจรโต วา, อคฺคิโต วา, คหปติโต วา, หตฺถิโต, เหตุโต, สพฺพญฺญุโต, กญฺญโต, ยุตฺติโต, อิตฺถิโต, ภิกฺขุนิโต, เอตฺถ จ ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสาปจฺจเยสุ จา’’ติ โตปจฺจเย รสฺสตฺตํ. ยาคุโต, ชมฺพุโต, จิตฺตโต, อายุโต อิจฺจาทิ.

purisato, 이와 같이 rājato 또는 corato, aggito, gahapatito, hatthito, hetuto, sabbaññuto, kaññato, yuttito, itthito, bhikkhunito. 그리고 여기 ‘kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu cā’라는 규칙에 의해 ‘to’ 접미사에서 단음화가 일어난다. yāguto, jambuto, cittato, āyuto 등이다.

สพฺพนามโต สพฺพสฺมา, สพฺเพหีติ วา อตฺเถ สพฺพโต, เอวํ ยโต, ตโต, กตรโต, กตมโต, อิตรโต, อญฺญโต, เอกโต, อุภยโต, ปุพฺพโต, ปรโต, อปรโต, ทกฺขิณโต, อุตฺตรโต, อมุโต.

대명사로부터 ‘sabbasmā’ 또는 ‘sabbehi’라는 의미에서 ‘sabbato’가 되고, 이와 같이 yato, tato, katarato, katamato, itarato, aññato, ekato, ubhayato, pubbato, parato, aparato, dakkhiṇato, uttarato, amuto 등이 된다.

‘‘กิสฺส, กุ’’อิติ จ วตฺตเต.

‘kissa(kiṃ의)’에 대해 ‘ku’가 [대체되는 것이] 적용된다.

๒๖๒. ตฺรโตเถสุ จ.

262. 그리고 -tra, -to, -tha 접미사들 앞에서도 그러하다.

กิมิจฺเจตสฺส กุ โหติ ตฺรโต ถอิจฺเจเตสุ จ ปเรสุ. กสฺมา, เกหีติ วา กุโต.

이 ‘kiṃ’이라는 단어는 -tra, -to, -tha 등이 뒤따를 때 ‘ku’가 된다. ‘kasmā’ 혹은 ‘kehi’라는 의미에서 ‘kuto’가 된다.

‘‘โตเถสู’’ติ วตฺตเต.

‘-to, -tha 접미사들 앞에서’라는 말이 적용된다.

๒๖๓. สพฺพสฺเสตสฺสากาโร [Pg.122] วา.

263. 이 ‘eta’의 전체가 ‘a’가 되기도 한다.

สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส อกาโร โหติ วา โตถอิจฺเจเตสุ. เอตสฺมา, เอเตหีติ วา อโต.

‘eta’라는 단어 전체가 -to, -tha 등이 뒤따를 때 ‘a’가 되기도 한다. ‘etasmā’ 혹은 ‘etehi’라는 의미에서 ‘ato’가 된다.

‘‘สพฺพสฺเสตสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

‘이 eta의 전체가’라는 말이 계속 적용된다.

๒๖๔. เอ โตเถสุ จ.

264. -to와 -tha 앞에서도 ‘e’가 된다.

สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส เอกาโร โหติ วา โตถอิจฺเจเตสุ. ทฺวิตฺตํ, เอตฺโต.

‘eta’라는 단어 전체가 -to, -tha 등이 뒤따를 때 ‘e’가 되기도 한다. 자음 중첩이 되어 ‘etto’가 된다.

‘‘สพฺพสฺสา’’ติ วตฺตเต.

‘전체가’라는 말이 적용된다.

๒๖๕. อิมสฺสิ ถํทานิหโตเธสุ จ.

265. ‘ima’에 대해 -thaṃ, -dāni, -ha, -to, -dha 접미사들 앞에서도 그러하다.

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อิกาโร โหติ ถํทานิหโตธอิจฺเจเตสุ จ. อิมสฺมาติ อิโต.

‘ima’라는 단어 전체가 -thaṃ, -dāni, -ha, -to, -dha 등이 뒤따를 때 ‘i’가 된다. ‘imasmā’에서 ‘ito’가 된다.

‘‘กฺวจิ โต’’ติ โยควิภาเคน อาทิปฺปภุตีหิ โต สตฺตมิยตฺเถ. อนิจฺจาทีหิ ตติยตฺเถ จ. ยถา – อาทิมฺหีภิ อตฺเถ อาทิโต. เอวํ มชฺฌโต, เอกโต, ปุรโต, ปจฺฉโต, ปสฺสโต, ปิฏฺฐิโต, ปาทโต, สีสโต, อคฺคโต, มูลโต, ปรโต อิจฺจาทโย.

‘kvaci to’라는 규칙의 분할에 의해 ‘ādi’ 등의 단어들로부터 처격(제7격)의 의미로 ‘to’가 붙는다. ‘anicca’ 등으로부터는 구격(제3격)의 의미로도 붙는다. 예를 들어 ‘ādimhi’(처음에)라는 의미에서 ‘ādito’가 된다. 이와 같이 majjhato, ekato, purato, pacchato, passato, piṭṭhito, pādato, sīsato, aggato, mūlato, parato 등이다.

ตติยตฺเถ อนิจฺเจนาติ อนิจฺจโต, อนิจฺจโต สมฺมสติ. เอวํ ทุกฺขโต, โรคโต, คณฺฑโต อิจฺจาทโย.

구격의 의미로 ‘anicccena’ 대신 ‘aniccato’가 되어, ‘aniccato sammasati(무상함으로 통찰한다)’라고 한다. 이와 같이 dukkhato(괴로움으로), rogato(병으로), gaṇḍato(종기로) 등이다.

‘‘อตฺเถ, กฺวจี’’ติ จ วตฺตเต.

‘~라는 의미에서’, ‘때때로’라는 말이 적용된다.

๒๖๖. ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ.

266. 대명사들로부터 때때로 처격의 의미로 -tra, -tha 접미사가 붙는다.

สพฺพนาเมหิ ปรา ตฺร ถอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. สพฺพสฺมึ, สพฺเพสุ จาติ สพฺพตฺร สพฺพตฺถ. เอวํ [Pg.123] ยตฺร ยตฺถ, ตตฺร ตตฺถ, อิตรตฺร อิตรตฺถ, อญฺญตฺร อญฺญตฺถ, อุภยตฺร อุภยตฺถ, ปรตฺร ปรตฺถ, กุตฺร กุตฺถ, ‘‘ตฺรโตเถสุ จา’’ติ กุตฺตํ. ‘‘กิสฺส ก เว จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน กาเทโส. กตฺถ, อมุตฺร อมุตฺถ.

대명사 다음에 이 -tra, -tha 접미사들이 때때로 처격의 의미로 붙는다. ‘sabbasmiṃ’ 혹은 ‘sabbesu’ 대신 ‘sabbatra’, ‘sabbattha’가 된다. 이와 같이 yatra yattha, tatra tattha, itaratra itarattha, aññatra aññattha, ubhayatra ubhayattha, paratra parattha, kutra kuttha가 된다. ‘tratothesu ca’에 의해 ‘ku’로 변하며, ‘Kissa ka ve ca’라는 규칙의 ‘ca’라는 단어에 의해 ‘ka’로의 대치도 일어난다. kattha, amutra amuttha 등이다.

‘‘สพฺพสฺเสตสฺสากาโร’’ติ วตฺตเต.

‘Sabbassetassākāro(에따 전체가 아[a]가 됨)’라는 구절이 이어진다.

๒๖๗. ตฺเร นิจฺจํ.

267. tra(뜨라)가 뒤따를 때 항상 [그러하다].

สพฺพสฺเสว เอตสทฺทสฺส อกาโร โหติ นิจฺจํ ตฺเร ปเร. อตฺร. ‘‘สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา’’ติ อตฺตํ, ‘‘เอ โตเถสุ จา’’ติ เอกาโร, อตฺถ, เอตฺถ.

tra(뜨라)가 뒤따를 때 이 etassa(에땋사) 전체가 항상 akāra(아까라, a)가 된다. [예:] atra(아뜨라). ‘Sabbassetassākāro vā’에 의해 atta(앗따)가 되고, ‘e tothesu ca’에 의해 ekāra(에까라, e)가 되어 attha(앗따), ettha(엣따)가 된다.

‘‘กฺวจิ, อตฺเถ, สตฺตมิยา’’ติ จ อธิกาโร, สพฺพสฺมินฺติ อตฺเถ –

‘Kvaci(어떤 곳에서)’, ‘atthe(~라는 의미에서)’, ‘sattamiyā(처격의)’라는 구절이 관할 구역(adhikāra)이며, ‘sabbasmimiṃ(모든 것에서)’이라는 의미에서—

๒๖๘. สพฺพโต ธิ.

268. sabba(삽바)로부터 dhi(디) 접미사가 붙는다.

สพฺพอิจฺเจตสฺมา ธิปฺปจฺจโย โหติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. สพฺพธิ.

sabba라는 이 단어로부터 처격의 의미에서 때때로 dhi 접미사가 붙는다. [예:] sabbadhi(삽바디).

๒๖๙. กิสฺมา โว.

269. kiṃ(낌)으로부터 vo(워)가 붙는다.

กิมิจฺเจตสฺมา วปฺปจฺจโย โหติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ.

kiṃ이라는 이 단어로부터 처격의 의미에서 때때로 va 접미사가 붙는다.

๒๗๐. กิสฺส ก เว จ.

270. va 접미사가 뒤따를 때 kiṃ(낌)에 대해 ka(까)의 대치(ādesa)가 일어난다. 그리고(ca) [다른 경우도 포함한다].

กิมิจฺเจตสฺส กสทฺโท อาเทโส โหติ วปฺปจฺจเยปเร. จคฺคหเณน ถหมาทิอวปฺปจฺจเยปิ. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา กกาเร อการสฺส โลโป จ วมฺหิ. กฺว คโตสิ ตฺวํ.

va 접미사가 뒤따를 때 kiṃ이라는 이 단어의 ka(까) 소리로의 대치가 일어난다. ‘ca’를 취함으로써 tha, ha, ma 등을 시작으로 하는 va 이외의 접미사에서도 [대치가 일어난다]. ‘Tesu vuddhī’ 등에 의해 kakāra(까까라)에서 akāra(아까라)의 생략이 일어나고 va가 붙는다. [예:] Kva gatosi tvaṃ(너는 어디로 갔느냐).

‘‘กิสฺมา’’ติ วตฺตเต.

‘Kismā(낌으로부터)’라는 구절이 이어진다.

๒๗๑. หึหํหิญฺจนํ[Pg.124].

271. hiṃ(힝), haṃ(항), hiñcanaṃ(힝짜낭) [접미사가 붙는다].

กิมิจฺเจตสฺมา หึ หํ หิญฺจนํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ.

kiṃ이라는 이 단어로부터 처격의 의미에서 때때로 hiṃ, haṃ, hiñcanaṃ이라는 접미사들이 붙는다.

‘‘กิสฺสา’’ติ วตฺตเต.

‘Kissā(낌의)’라는 구절이 이어진다.

๒๗๒. กุ หึหํสุ จ.

272. hiṃ, haṃ 등이 [뒤따를 때] ku(꾸)가 [대치된다]. 그리고(ca) [다른 경우도 포함한다].

กิมิจฺเจตสฺส กุ โหติ หึ หํ อิจฺเจเตสุ. จคฺคหเณน หิญฺจนํทาจนมิจฺจาทีสุปิ. กิสฺมินฺติ กุหึ, กุหํ, กุหิญฺจนํ, กหํ กาเทโส.

hiṃ, haṃ 등이 뒤따를 때 kiṃ이라는 이 단어는 ku(꾸)가 된다. ‘ca’를 취함으로써 hiñcanaṃ(힝짜낭), dācanaṃ(다짜낭) 등에서도 그러하다. kasmim(까스밍)이라는 뜻에서 kuhiṃ, kuhaṃ, kuhiñcanaṃ이 되고, kahaṃ에서는 ka 대치가 일어난다.

‘‘หึ ห’’นฺติ วตฺตเต.

‘hiṃ haṃ’이라는 구절이 이어진다.

๒๗๓. ตมฺหา จ.

273. ta(따)로부터도 그러하다.

ตอิจฺเจตสฺมา จ สพฺพนามโต หึหํปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. ตสฺมินฺติ ตหึ, ตหํ.

ta라는 이 대명사로부터도 처격의 의미에서 때때로 hiṃ, haṃ 접미사들이 붙는다. tasmimiṃ(따스밍)이라는 뜻에서 tahiṃ, tahaṃ이 된다.

๒๗๔. อิมสฺมา หธา จ.

274. ima(이마)로부터 ha(하)와 dhā(다) 접미사가 붙는다.

อิมสทฺทโต หธปฺปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. ‘‘อิมสฺสิ ถ’’นฺติอาทินา อิกาโร. อิมสฺมินฺติ อิห, อิธ.

ima라는 단어로부터 처격의 의미에서 때때로 ha, dhā 접미사들이 붙는다. ‘Imassi thaṃ’ 등에 의해 ikāra(이까라)가 된다. imasmiṃ(이마스밍)이라는 뜻에서 iha, idha가 된다.

๒๗๕. ยโต หึ.

275. ya(야)로부터 hiṃ(힝)이 [붙는다].

ยอิจฺเจตสฺมา สพฺพนามโต หึปจฺจโย โหติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. ยสฺมินฺติ ยหึ.

ya라는 이 대명사로부터 처격의 의미에서 때때로 hiṃ 접미사가 붙는다. yasmiṃ(야스밍)이라는 뜻에서 yahiṃ이 된다.

‘‘กาเล’’ติ อธิกาโรยํ.

‘Kāle(때에, 시간의 의미에서)’라는 구절이 관할 구역(adhikāra)이다.

กสฺมึ กาเลติ อตฺเถ

‘어느 때에(kasmiṃ kāle)’라는 의미에서

๒๗๖. กึสพฺพญฺเญกยกุหิ [Pg.125] ทา ทาจนํ.

276. kiṃ, sabba, añña, eka, ya, ku로부터 dā(다)와 dācanaṃ(다짜낭)이 [붙는다].

กึ สพฺพอญฺญเอกยอิจฺเจเตหิ สพฺพนาเมหิ ทาปจฺจโย โหติ. กุอิจฺเจตสฺมา ทาจนญฺจ กาเล กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ.

kiṃ, sabba, añña, eka, ya라는 대명사들로부터 dā 접미사가 붙는다. ku로부터는 시간의 의미에서 때때로 처격의 의미로 dācanaṃ이 붙는다.

‘‘กิสฺส ก เว จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน กาเทโส, กทา.

‘Kissa ka ve ca’라는 경(sutta)의 ca라는 단어에 의해 ka 대치가 일어나 kadā(까다)가 된다.

๒๗๗. สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา.

277. dā가 뒤따를 때 sabba(삽바)에 대해 선택적으로(vā) sa(사)의 대치가 일어난다.

สพฺพอิจฺเจตสฺส สทฺทสฺส สสทฺทาเทโส โหติ วา ทาปจฺจเย ปเร. สพฺพสฺมึ กาเลติ สทา, สพฺพทา.

sabba라는 이 단어에 대해 dā 접미사가 뒤따를 때 선택적으로 sa 소리로의 대치가 일어난다. ‘모든 때에(sabbasmiṃ kāle)’라는 뜻에서 sadā, sabbadā가 된다.

เอวํ อญฺญทา, เอกทา, ยทา, กสฺมึ กาเลติ กุทาจนํ, ‘‘กุ หึหํสุ จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน กุตฺตํ, ‘‘กุ’’อิติ นิปาตเนน วา.

이와 같이 aññadā(다른 때에), ekadā(어떤 때에), yadā(언제), kasmiṃ kāle(어느 때에)의 의미인 kudācanaṃ이 있다. ‘ku hiṃhaṃsu cā’라는 경(수트라)에서 ca라는 단어에 의해 ku가 되었거나, 또는 ‘ku’라는 불변어에 의한 것이다.

‘‘ทา’’ติ วตฺตเต.

‘Dā’가 계속 적용된다.

๒๗๘. ตมฺหา ทานิ จ.

278. Tamhā(Ta에서) dāni와 ca(가 결합된다).

ตอิจฺเจตสฺมา สพฺพนามโต ทานิทาปจฺจยา โหนฺติ กาเล กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. ตสฺมึ กาเลติ ตทานิ, ตทา.

Ta라는 이 대명사로부터 시간의 의미에서 때때로 처격의 의미로 dāni와 dā 접미사들이 붙는다. ‘그 당시에’라는 의미로 tadāni, tadā가 된다.

๒๗๙. อิมสฺมา รหิธุนาทานิ จ.

279. Imasmā(Ima에서) rahi, dhunā, dāni가 결합된다.

อิมสทฺทโต รหิ ธุนา ทานิอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กาเล กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ.

Ima라는 단어로부터 rahi, dhunā, dāni라는 이 접미사들이 시간의 의미에서 때때로 처격의 의미로 붙는다.

‘‘สพฺพสฺส, อิมสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

‘Sabbassa(전체의)’, ‘imassa(이것의)’가 계속 적용된다.

๒๘๐. เอต [Pg.126] รหิมฺหิ.

280. rahimhi(rahi 접미사에서) eta가 된다.

สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส เอตาเทโส โหติ รหิมฺหิ ปจฺจเย ปเร. อิมสฺมึ กาเลติ เอตรหิ.

rahi 접미사가 뒤따를 때 이 ima 단어 전체가 eta로 바뀐다. ‘이 당시에’라는 의미로 etarahi가 된다.

๒๘๑. อ ธุนามฺหิ จ.

281. dhunāmhi(dhunā 접미사에서) a가 된다.

สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส อกาโร โหติ ธุนาปจฺจเย ปเร. อธุนา, อิมสทฺทสฺส อิกาโร. อิมสฺมึ กาเลติ อิทานิ.

dhunā 접미사가 뒤따를 때 이 ima 단어 전체가 akāra(a)가 된다. 그래서 adhunā가 된다. dāni 접미사가 뒤따를 때 ima의 ikāra(i)가 된다. ‘이 당시에’라는 의미로 idāni가 된다.

วิภตฺติปฺปจฺจยวิธานํ นิฏฺฐิตํ.

격변화 접미사의 규정이 끝났다.

โอปสคฺคิกปท

접두어(Opasaggika) 장

อถาลิงฺคสงฺขฺยาวิภตฺติเภทา อุปสคฺคนิปาตา วุจฺจนฺเต.

이제 성, 수, 격의 구분이 없는 접두어(upasagga)와 불변어(nipāta)가 설해진다.

ป ปรา นิ นี อุ ทุ สํ วิ อว อนุ ปริ อธิ อภิ ปติ สุ อา อติ อปิ อป อุป อิติ ปีสติ อุปสคฺคา.

pa, parā, ni, nī, u, du, saṃ, vi, ava, anu, pari, adhi, abhi, pati, su, ā, ati, api, apa, upa의 스무 가지가 접두어이다.

ตตฺถ ปสทฺโท ปการา’ทิกมฺม ปธานิ’สฺสริย’นฺโตภาววิโยค ตปฺปร ภุสตฺถ สมฺภวติตฺติ อนาวิล ปตฺถนาทีสุ. ปอิติ อยมุปสคฺโค เอเตสุ ปการาทีสุ อตฺเถสุ วตฺตติ, ยถา – ปกาเร ปญฺญา, อาทิกมฺเม วิปฺปกตํ, ปธาเน ปณีตํ, ปธานํ ปธานตฺตํ, อิสฺสริเย ปภู อยํ เทสสฺส, อนฺโตภาเว ปกฺขิตฺตํ, วิโยเค ปวาสี, ตปฺปเร ปาจริโย, ภุสตฺเถ ปวุทฺธกาโย, สมฺภเว หิมวตา คงฺคา ปภวติ, ติตฺติยํ ปหูตมนฺนํ, อนาวิเล ปสนฺนมุทกํ, ปตฺถเน ปณิหิตํ.

그중에서 pa라는 단어는 구별(pakāra), 시작(ādikamma), 주요함(padhāna), 권능(issariya), 내부(antobhāva), 분리(viyoga), 전념(tappara), 강조(bhusattha), 발생(sambhava), 충족(titti), 맑음(anāvila), 기원(patthana) 등의 의미에 쓰인다. pa라는 이 접두어는 이러한 구별 등의 의미에서 쓰이니, 예컨대 구별에는 paññā(통찰지), 시작에는 vippakataṃ(시작된), 주요함에는 paṇītaṃ(수승한), 주요함의 상태에는 padhānaṃ(주요함), 권능에는 pabhū ayaṃ desassa(이 지방의 주인), 내부에는 pakkhittaṃ(던져진), 분리에는 pavāsī(떠난 자), 전념에는 pācariyo(스승), 강조에는 pavuddhakāyo(거대한 몸), 발생에는 himavatā gaṅgā pabhavati(히말라야에서 갠지스강이 발원한다), 충족에는 pahūtamannaṃ(풍부한 음식), 맑음에는 pasannamudakaṃ(맑은 물), 기원에는 paṇihitaṃ(서원된) 등이다.

ปราอิติ [Pg.127] ปริหานิ ปราชย คติวิกฺกมา’มสนาทีสุ. ยถา – ปริหานิยํ ปราภโว, ปราชเย ปราชิโต, คติยํ ปรายนํ. วิกฺกเม ปรกฺกมติ, อามสเน องฺคสฺส ปรามสนํ.

parā는 쇠퇴(parihāni), 패배(parājaya), 감(gati), 정진(vikkama), 접촉(āmasana) 등의 의미에 쓰인다. 예컨대 쇠퇴에는 parābhavo(패망), 패배에는 parājito(패배한), 감에는 parāyanaṃ(귀착지), 정진에는 parakkamati(정진하다), 접촉에는 aṅgassa parāmasanaṃ(몸을 만짐) 등이다.

นิอิติ นิสฺเสส นิคฺคต นีหรณ’นฺโตปเวสนา’ภาวนิเสธ นิกฺขนฺต ปาตุภาวา’วธารณ วิภชน อุปมู’ปธารณา’วสานเฉกาทีสุ. นิสฺเสเส นิรุตฺติ, นิรวเสสํ เทติ, นิคฺคเต นิกฺกิเลโส, นิยฺยาติ, นีหรเณ นิทฺธารณํ, อนฺโตปเวสเน นิขาโต, อภาเว นิมฺมกฺขิกํ, นิเสเธ นิวาเรติ, นิกฺขนฺเต นิพฺพาโน, นิพฺพานํ, ปาตุภาเว นิมฺมิตํ, อวธารเณ นิจฺฉโย, วิภชเน นิทฺเทโส, อุปมายํ นิทสฺสนํ, อุปธารเณ นิสามนํ, อวสาเน นิฏฺฐิตํ, เฉเก นิปุโณ.

ni는 남김없음(nissesa), 나감(niggata), 제거(nīharaṇa), 안으로 들어감(antopavesana), 없음(abhāva), 금지(nisedha), 나감(nikkhanta), 나타남(pātubhāva), 확정(avadhāraṇa), 분류(vibhajana), 비유(upama), 숙고(upadhāraṇa), 끝(avasāna), 능숙(cheka) 등의 의미에 쓰인다. 남김없음에는 nirutti(언어, 해석), niravasesaṃ deti(남김없이 주다), 나감에는 nikkileso(번뇌가 없는), niyyāti(나가다), 제거에는 niddhāraṇaṃ(선별), 안으로 들어감에는 nikhāto(박힌), 없음에는 nimmakkhikaṃ(파리가 없는), 금지에는 nivāreti(금지하다), 나감에는 nibbāno(열반), nibbānaṃ(열반), 나타남에는 nimmitaṃ(창조된), 확정에는 nicchayo(결정), 분류에는 niddeso(설명), 비유에는 nidassanaṃ(예시), 숙고에는 nisāmanaṃ(경청), 끝에는 niṭṭhitaṃ(완성된), 능숙에는 nipuṇo(현명한) 등이다.

นีอิติ นีหรณา’วรณาทีสุ. นีหรเณ นีหรติ, อาวรเณ นีวรณํ.

nī는 제거(nīharaṇa), 장애(āvaraṇa) 등의 의미에 쓰인다. 제거에는 nīharati(꺼내다), 장애에는 nīvaraṇaṃ(장애) 등이다.

อุอิติ อุคฺคตุ’ทฺธกมฺม ปธาน วิโยค สมฺภว อตฺถลาภสตฺติ สรูปกถนาทีสุ. อุคฺคเต อุคฺคจฺฉติ, อุทฺธกมฺเม อาสนา อุฏฺฐิโต, อุกฺเขโป, ปธาเน อุตฺตโม, โลกุตฺตโร, วิโยเค อุพฺพาสิโต, สมฺภเว อุพฺภูโต, อตฺถลาเภ อุปฺปนฺนํ ญาณํ, สตฺติยํ อุสฺสหติ คนฺตุํ, สรูปกถเน อุทฺทิสติ สุตฺตํ.

u는 올라감(uggata), 위로 행함(uddhakamma), 주요함(padhāna), 분리(viyoga), 발생(sambhava), 이익의 얻음(atthalābha), 능력(satti), 본질의 설함(sarūpakathana) 등의 의미에 쓰인다. 올라감에는 uggacchati(올라가다), 위로 행함에는 āsanā uṭṭhito(자리에서 일어난), ukkhepo(던짐), 주요함에는 uttamo(최상의), lokuttaro(출세간의), 분리에는 ubbāsito(추방된), 발생에는 ubbhūto(생겨난), 이익의 얻음에는 uppannaṃ ñāṇaṃ(생겨난 지혜), 능력에는 ussahati gantuṃ(갈 수 있다), 본질의 설함에는 uddisati suttaṃ(경을 암송하다) 등이다.

ทุอิติ อโสภนา’ภาวกุจฺฉิตา’สมิทฺธิ กิจฺฉ วิรูปตาทีสุ. อโสภเน ทุคฺคนฺโธ, อภาเว ทุพฺภิกฺขํ, กุจฺฉิเต ทุกฺกฏํ, อสมิทฺธิยํ ทุสฺสสฺสํ, กิจฺเฉ ทุกฺกรํ, วิรูปตายํ ทุพฺพณฺโณ, ทุมฺมุโข.

du는 좋지 않음(asobhana), 없음(abhāva), 비천함(kucchita), 성취되지 않음(asamiddhi), 어려움(kiccha), 추함(virūpatā) 등의 의미에 쓰인다. 좋지 않음에는 duggandho(악취), 없음에는 dubbhikkhaṃ(기근), 비천함에는 dukkaṭaṃ(잘못된 행위), 성취되지 않음에는 dussassaṃ(흉작), 어려움에는 dukkaraṃ(하기 어려운 것), 추함에는 dubbaṇṇo(추한 색), dummukho(험상궂은 얼굴) 등이다.

สํอิติ สโมธาน สมฺมาสม สมนฺตภาวสงฺคต สงฺเขปภุสตฺถ สหตฺถ อปฺปตฺถ ปภวา’ภิมุขภาว สงฺคห ปิธาน ปุนปฺปุนกรณ สมิทฺธาทีสุ. สโมธาเน สนฺธิ, สมฺมาสเมสุ สมาธิ[Pg.128], สมฺปยุตฺโต, สมนฺตภาเว สํกิณฺณา สมุลฺลปนา, สงฺคเต สงฺคโม, สงฺเขเป สมาโส, ภุสตฺเถ สารตฺโต, สหตฺเถ สํวาโส, อปฺปตฺเถ สมคฺโฆ. ปภเว สมฺภโว, อภิมุขภาเว สมฺมุขํ, สงฺคเห สงฺคณฺหาติ, ปิธาเน สํวุตํ, ปุนปฺปุนกรเณ สนฺธาวติ, สมิทฺธิยํ สมฺปนฺโน.

saṃ은 결합(samodhāna), 올바르고 평등함(sammāsama), 모든 측면(samantabhāva), 모임(saṅgata), 요약(saṅkhepa), 강조(bhusattha), 동반(sahattha), 가치 없음(appattha), 근원(pabhava), 마주함(abhimukhabhāva), 포섭(saṅgaha), 닫음(pidhāna), 반복(punappunakaraṇa), 성취(samiddhi) 등의 의미에 쓰인다. 결합에는 sandhi(연성), 올바르고 평등함에는 samādhi(삼매), sampayutto(결합된), 모든 측면에는 saṃkiṇṇā(섞인), samullapanā(대화), 모임에는 saṅgamo(만남), 요약에는 samāso(요약), 강조에는 sāratto(집착된), 동반에는 saṃvāso(함께 삶), 가치 없음에는 samaggho(가치가 적은), 근원에는 sambhavo(발생), 마주함에는 sammukhaṃ(면전), 포섭에는 saṅgaṇhāti(포섭하다), 닫음에는 saṃvutaṃ(단속된), 반복에는 sandhāvati(윤회하다), 성취에는 sampanno(구족한) 등이다.

วิอิติ วิเสส วิวิธ วิรุทฺธ วิคต วิโยค วิรูปตาทีสุ. วิเสเส วิมุตฺติ วิสิฏฺโฐ, วิวิเธ วิมติ วิจิตฺรํ, วิรุทฺเธ วิวาโท, วิคเต วิมลํ, วิโยเค วิปฺปยุตฺโต, วิรูปตายํ วิรูโป.

vi는 특별함(visesa), 다양함(vividha), 반대(viruddha), 사라짐(vigata), 분리(viyoga), 추함(virūpatā) 등의 의미에 쓰인다. 특별함에는 vimutti(해탈), visiṭṭho(탁월한), 다양함에는 vimati(의혹), vicitraṃ(다양한), 반대에는 vivādo(논쟁), 사라짐에는 vimalaṃ(때 없는), 분리에는 vippayutto(떨어진), 추함에는 virūpo(추한) 등이다.

อวอิติ อโธภาค วิโยค ปริภว ชานน สุทฺธิ นิจฺฉยเทส เถยฺยาทีสุ. อโธภาเค อวกฺขิตฺตจกฺขุ, วิโยเค โอมุกฺกอุปาหโน อวโกกิลํ วนํ, ปริภเว อวชานนํ อวมญฺญติ, ชานเน อวคจฺฉติ, สุทฺธิยํ โวทานํ, นิจฺฉเย อวธารณํ, เทเส อวกาโส, เถยฺเย อวหาโร.

ava는 아래 방향(adhobhāga), 분리(viyoga), 경멸(paribhava), 앎(jānana), 청정(suddhi), 확정(nicchaya), 장소(desa), 도둑질(theyya) 등의 의미에 쓰인다. 아래 방향에는 avakkhittacakkhu(눈을 아래로 떨군), 분리에는 omukkaupāhano(신발을 벗은), avakokilaṃ vanaṃ(뻐꾸기가 떠난 숲), 경멸에는 avajānanaṃ(경시), avamaññati(경멸하다), 앎에는 avagacchati(이해하다), 청정에는 vodānaṃ(청정), 확정에는 avadhāraṇaṃ(확정), 장소에는 avakāso(장소), 도둑질에는 avahāro(훔침) 등이다.

อนุอิติ อนุคตา’นุปจฺฉินฺน ปจฺฉตฺถ ภุสตฺถ สาทิสฺส หีนตติยตฺถ ลกฺขณิ’ตฺถมฺภูตกฺขาน ภาค วิจฺฉาทีสุ. อนุคเต อนฺเวติ, อนุปจฺฉินฺเน อนุสโย, ปจฺฉาสทฺทตฺเถ อนุรถํ, ภุสตฺเถ อนุรตฺโต, สาทิสฺเส อนุรูปํ. หีเน อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต, ตติยตฺเถ นทิมนฺววสิตา เสนา, ลกฺขเณ รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, อิตฺถมฺภูตกฺขาเน สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ อนุ, ภาเค ยเทตฺถ มํ อนุสิยา ตํ ทียตุ, วิจฺฉายํ รุกฺขํ รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต จนฺโท.

anu는 따름(anugata), 중단되지 않음(anupacchinna), 뒤의 의미(pacchattha), 강조(bhusattha), 유사함(sādissa), 열등함(hīna), 도구격의 의미(tatiyattha), 특징(lakkhaṇa), 그러한 상태의 설명(itthambhūtakkhāna), 부분(bhāga), 반복(vicchā) 등의 의미에 쓰인다. 따름에는 anveti(따르다), 중단되지 않음에는 anusayo(잠재성향), 뒤의 의미에는 anurathaṃ(전차 뒤에), 강조에는 anuratto(집착된), 유사함에는 anurūpaṃ(적절한), 열등함에는 anusāriputtaṃ paññavanto(사리풋타보다 지혜가 못한 자들), 도구격의 의미에는 nadimanvavasitā senā(강을 따라 주둔한 군대), 특징에는 rukkhaṃ anu vijjotate vijju(나무를 따라 번개가 번쩍인다), 그러한 상태의 설명에는 sādhu devadatto mātaraṃ anu(데와닷타가 어머니에 대해 잘한다), 부분에는 yadettha maṃ anusiyā taṃ dīyatu(이 중 내 몫이 있다면 그것을 달라), 반복에는 rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando(나무마다 달이 빛난다) 등이다.

ปริอิติ สมนฺตโตภาว ปริจฺเฉท วชฺชนา’ลิงฺคน นิวาสนปูชาโภชนา’วชานน โทสกฺขาน ลกฺขณาทีสุ. สมนฺตโตภาเว ปริวุโต, ปริจฺเฉเท ปริญฺเญยฺยํ, วชฺชเน ปริหรติ[Pg.129], อาลิงฺคเน ปริสฺสชติ, นิวาสเน วตฺถํ ปริธสฺสติ, ปูชายํ ปาริจริยา, โภชเน ภิกฺขุํ ปริวิสติ. อวชานเน ปริภวติ, โทสกฺขาเน ปริภาสติ, ลกฺขณาทีสุ รุกฺขํ ปริ วิชฺโชตเต วิชฺชุอิจฺจาทิ.

pari는 모든 방향(samantatobhāva), 한정(pariccheda), 회피(vajjana), 포옹(āliṅgana), 입음(nivāsana), 공경(pūjā), 식사(bhojana), 경멸(avajānana), 허물을 말함(dosakkhāna), 특징(lakkhaṇa) 등의 의미에 쓰인다. 모든 방향에는 parivuto(둘러싸인), 한정에는 pariññeyyaṃ(철저히 알아야 할 것), 회피에는 pariharati(피하다), 포옹에는 parissajati(껴안다), 입음에는 vatthaṃ paridhassati(옷을 입다), 공경에는 pāricariyā(봉사), 식사에는 bhikkhuṃ parivisati(비구에게 공양을 올리다), 경멸에는 paribhavati(경멸하다), 허물을 말함에는 paribhāsati(비난하다), 특징 등에는 rukkhaṃ pari vijjotate vijju(나무 둘레에 번개가 번쩍인다) 등이다.

อธิอิติ อธิกิ’สฺส’รูปริภาวา’ธิภวนชฺฌายนา’ธิฏฺฐานนิจฺฉยปาปุณนาทีสุ. อธิเก อธิสีลํ, อิสฺสเร อธิปติ, อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อุปริภาเว อธิโรหติ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, อธิภวเน อธิภวติ, อชฺฌายเน พฺยากรณมธีเต, อธิฏฺฐาเน ภูมิกมฺปาทึ อธิฏฺฐาติ, นิจฺฉเย อธิโมกฺโข, ปาปุณเน โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ.

adhi는 능가함(adhika), 권능(issara), 위쪽(uparibhāva), 압도함(adhibhavana), 공부(ajjhāyana), 결정(adhiṭṭhāna), 확신(nicchaya), 도달(pāpuṇana) 등의 의미에 쓰인다. 능가함에는 adhisīlaṃ(증상계), 권능에는 adhipati(지배자), adhi brahmadatte pañcālā(브라마다따 치세의 빤짤라 왕국), 위쪽에는 adhirohati(올라가다), pathaviṃ adhisessati(대지 위에 누울 것이다), 압도함에는 adhibhavati(압도하다), 공부에는 byākaraṇamadhīte(문법을 공부하다), 결정에는 bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti(지진 등을 결정하다/일으키다), 확신에는 adhimokkho(확신), 도달에는 bhogakkhandhaṃ adhigacchati(재물의 무리를 얻다) 등이다.

อภิอิติ อภิมุขภาว วิสิฏฺฐา’ธิ กุ’ทฺธกมฺม กุล สารุปฺปวนฺทน ลกฺขณิ’ตฺถมฺภูตกฺขาน วิจฺฉาทีสุ. อภิมุขภาเว อภิมุโข อภิกฺกมติ, วิสิฏฺเฐ อภิธมฺโม, อธิเก อภิวสฺสติ, อุทฺธกมฺเม อภิรุหติ, กุเล อภิชาโต, สารุปฺเป อภิรูโป, วนฺทเน อภิวาเทติ, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ.

Abhi(접두사)는 향함(abhimukhabhāva), 탁월함(visiṭṭha), 위(adhi), 위로 향하는 동작(uddhakamme), 가문(kula), 적합함(sāruppa), 예배(vandana), 특징(lakkhaṇa), 그러한 상태의 설명(itthambhūtakkhāna), 반복(vicchā) 등의 의미에서 사용된다. ‘향함’의 예로는 ‘향하여 나아간다(abhikkamati)’, ‘탁월함’에는 ‘아비담마(abhidhammo)’, ‘위’에는 ‘비가 위로 내린다(abhivassati)’, ‘위로 향하는 동작’에는 ‘오르다(abhiruhati)’, ‘가문’에는 ‘명문가에서 태어난(abhijāto)’, ‘적합함’에는 ‘용모가 수려한(abhirūpo)’, ‘예배’에는 ‘절하다(abhivādeti)’가 있으며, ‘특징’ 등에서는 앞서(Pati의 예에서) 설명한 것과 같다.

ปติอิติ ปติคต ปฏิโลมปตินิธิ ปติทาน นิเสธนิวตฺตน สาทิสฺส ปติกรณา’ทาน ปติโพธ ปฏิจฺจ ลกฺขณิ’ตฺถมฺภูตกฺขาน ภาควิจฺฉาทีสุ. ปติคเต ปจฺจกฺขํ, ปฏิโลเม ปติโสตํ, ปตินิธิมฺหิ อาจริยโต ปติ สิสฺโส, ปติทาเน เตลตฺถิกสฺส ฆตํ ปติ ททาติ, นิเสเธ ปฏิเสธนํ, นิวตฺตเน ปฏิกฺกมติ, สาทิสฺเส ปติรูปกํ, ปติกรเณ ปติกาโร, อาทาเน ปติคฺคณฺหาติ, ปติโพเธ ปฏิเวโธ, ปฏิจฺเจ ปจฺจโย, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ.

Pati(접두사)는 돌아감(patigata), 역행(paṭiloma), 대리(patinidhi), 보답(patidāna), 금지(nisedha), 회항(nivattana), 유사(sādissa), 보완(patikaraṇa), 수용(ādāna), 깨달음(patibodha), 의존(paṭicca), 특징(lakkhaṇa), 그러한 상태의 설명(itthambhūtakkhāna), 분량(bhāga), 반복(vicchā) 등의 의미에서 사용된다. ‘돌아감’의 예로는 ‘눈앞에(paccakkhaṃ)’, ‘역행’에는 ‘흐름을 거슬러(patisotaṃ)’, ‘대리’에는 ‘스승을 대신하는 제자(ācariyato pati sisso)’, ‘보답’에는 ‘기름을 원하는 자에게 버터를 대신 주다(telatthikassa ghataṃ pati dadāti)’, ‘금지’에는 ‘저지함(paṭisedhanaṃ)’, ‘회항’에는 ‘물러나다(paṭikkamati)’, ‘유사’에는 ‘모조품(patirūpakaṃ)’, ‘보완’에는 ‘보상(patikāro)’, ‘수용’에는 ‘받다(patiggaṇhāti)’, ‘깨달음’에는 ‘통찰(paṭivedho)’, ‘의존’에는 ‘조건(paccayo)’이 있으며, ‘특징’ 등에서는 앞서 설명한 것과 같다.

สุอิติ โสภน สุฏฺฐุสมฺมา สมิทฺธิ สุขตฺถาทีสุ. โสภเน สุคนฺโธ, สุฏฺฐุสมฺมาทตฺเถสุ สุฏฺฐุ คโต สุคโต, สมฺมา คโตติปิ สุคโต, สมิทฺธิยํ สุภิกฺขํ, สุขตฺเถ สุกโร.

Su(접두사)는 아름다움(sobhana), 아주/바르게(suṭṭhusammā), 성취(samiddhi), 즐거움(sukha) 등의 의미에서 사용된다. ‘아름다움’의 예로는 ‘좋은 향기(sugandho)’, ‘아주/바르게’의 의미로는 ‘잘 가신 분(sugato)’, 또는 ‘바르게 가셨기에(sammā gatopi) sugato’라고 하며, ‘성취’에는 ‘풍족한 음식(subhikkhaṃ)’, ‘즐거움’에는 ‘하기 쉬운(sukaro)’이 있다.

อาอิติ [Pg.130] อภิมุขภาวุ’ทฺธกมฺม มริยาทา’ภิวิธิ ปตฺติ’จฺฉาปริสฺสชน อาทิกมฺมคฺคหณ นิวาส สมีป’วฺหานาทีสุ. อภิมุขภาเว อาคจฺฉติ, อุทฺธกมฺเม อาโรหติ, มริยาทายํ อาปพฺพตา เขตฺตํ, อภิวิธิมฺหิ อากุมารํ ยโส กจฺจายนสฺส, ปตฺติยํ อาปตฺติมาปนฺโน, อิจฺฉายํ อากงฺขา, ปริสฺสชเน อาลิงฺคนํ, อาทิกมฺเม อารมฺโภ, คหเณ อาทียติ อาลมฺพติ, นิวาเส อาวสโถ, สมีเป อาสนฺนํ, อวฺหาเน อามนฺเตสิ.

Ā(접두사)는 향함(abhimukhabhāva), 위로 향하는 동작(uddhakamme), 한계(mariyādā), 포괄(abhividhi), 도달(patti), 원함(icchā), 껴안음(parissajana), 시작(ādikamma), 붙잡음(gahaṇa), 거주(nivāsa), 가까움(samīpa), 부름(avhāna) 등의 의미에서 사용된다. ‘향함’의 예로는 ‘오다(āgacchati)’, ‘위로 향하는 동작’에는 ‘오르다(ārohati)’, ‘한계’에는 ‘산까지의 벌판(āpabbatā khettaṃ)’, ‘포괄’에는 ‘아이들까지 포함한 깟짜야나의 명성(ākumāraṃ yaso kaccāyanassa)’, ‘도달’에는 ‘죄에 빠진(āpattimāpanno)’, ‘원함’에는 ‘열망(ākaṅkhā)’, ‘껴안음’에는 ‘포옹(āliṅganaṃ)’, ‘시작’에는 ‘착수(ārambho)’, ‘붙잡음’에는 ‘취하다(ādīyati)’, ‘매달리다(ālambati)’, ‘거주’에는 ‘숙소(āvasatho)’, ‘가까움’에는 ‘근접한(āsanna)’, ‘부름’에는 ‘불렀다(āmantesi)’가 있다.

อติอิติ อภิกฺกมนา’ติกฺกนฺตา’ติสย ภุสตฺถาทีสุ. อติกฺกมเน อติโรจติ อมฺเหหิ, อตีโต, อติกฺกนฺเต อจฺจนฺตํ, อติสเย อติกุสโล, ภุสตฺเถ อติกฺโกโธ อติวุทฺธิ.

Ati(접두사)는 나아감(abhikkamana), 지나감(atikkanta), 초과(atisaya), 극심함(bhusa) 등의 의미에서 사용된다. ‘나아감’의 예로는 ‘우리들보다 뛰어남(atirocati amhehi)’, ‘지나감’에는 ‘지나간(atīto)’, ‘지나침’에는 ‘끝까지(accantaṃ)’, ‘초과’에는 ‘매우 능숙한(atikusalo)’, ‘극심함’에는 ‘심한 분노(atikkodho)’, ‘과도한 증대(ativuddhi)’가 있다.

อปิอิติ สมฺภาวนา’เปกฺขา สมุจฺจย ครห ปญฺหาทีสุ. สมฺภาวนายํ อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ, เมรุมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺเฉยฺย, อเปกฺขายํ อยมฺปิ ธมฺโม อนิยโต, สมุจฺจเย อิติปิ อรหํ, อนฺตมฺปิ อนฺตคุณมฺปิ อาทาย, ครเห อปิ อมฺหากํ ปณฺฑิตก, ปญฺเห อปิ ภนฺเต ภิกฺขํ ลภิตฺถ.

Api(접두사/불변사)는 추측(sambhāvanā), 기대(apekkhā), 결합(samuccaya), 비난(garaha), 의문(pañha) 등의 의미에서 사용된다. ‘추측’의 예로는 ‘천상의 욕망에서도 또한(api dibbesu kāmesu)’, ‘메루산이라도 뚫고 지나가리라(merumpi vinivijjhitvā gaccheyya)’, ‘기대’에는 ‘이 법 또한 정해지지 않았다(ayampi dhammo aniyato)’, ‘결합’에는 ‘이와 같이 또한 아라한이시다(itipi arahaṃ)’, ‘끝과 끝의 내장까지도 가지고서(antampi antaguṇampi ādāya)’, ‘비난’에는 ‘우리들의 얕은 지혜여(api amhākaṃ paṇḍitaka)’, ‘의문’에는 ‘존자시여, 음식을 얻으셨습니까(api bhante bhikkhaṃ labhittha)’가 있다.

อปอิติ อปคต ครห วชฺชน ปูชา ปทุสฺสนาทีสุ. อปคเต อปมาโน อเปโต, ครเห อปคพฺโภ, วชฺชเน อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปูชายํ วุทฺธาปจายี, ปทุสฺสเน อปรชฺฌติ.

Apa(접두사)는 멀어짐(apagata), 비난(garaha), 회피(vajjana), 공경(pūjā), 오염(padussana) 등의 의미에서 사용된다. ‘멀어짐’의 예로는 ‘측량할 수 없는(apamāno)’, ‘떠나간(apeto)’, ‘비난’에는 ‘어리석은(apagabbho)’, ‘회피’에는 ‘상인들이 정자를 피해 오다(apasālāya āyanti vāṇijā)’, ‘공경’에는 ‘어른을 공경하는 자(vuddhāpacāyī)’, ‘오염’에는 ‘범죄를 저지르다(aparajjhati)’가 있다.

อุปอิติ อุปคมน สมีปู’ปปตฺติ สาทิสฺสา’ธิกู’ปริภาวา’นสน โทสกฺขาน สญฺญา ปุพฺพกมฺม ปูชา คยฺหาการ ภุสตฺถาทีสุ. อุปคมเน นิสินฺนํ วา อุปนิสีเทยฺย, สมีเป อุปนครํ, อุปปตฺติยํ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ, อถ วา อุปปตฺติ ยุตฺติ, ยถา [Pg.131]– อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา, สาทิสฺเส อุปมานํ อุปมา, อธิเก อุป ขาริยํ โทโณ, อุปริภาเว อุปสมฺปนฺโน, อนสเน อุปวาโส, โทสกฺขาเน ปรํ อุปปทติ, สญฺญายํ อุปธา อุปสคฺโค, ปุพฺพกมฺเม อุปกฺกโม อุปกาโร, ปูชายํ พุทฺธุปฏฺฐาโก, มาตุปฏฺฐานํ, คยฺหากาเร โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, ภุสตฺเถ อุปาทานํ, อุปายาโส, อุปนิสฺสโยติ. อิติ อเนกตฺถา หิ อุปสคฺคา.

Upa(접두사)는 다가감(upagamana), 가까움(samīpa), 다시 태어남(upapatti), 유사(sādissa), 초과(adhika), 위에 있음(uparibhāva), 단식(anasana), 허물 말하기(dosakkhāna), 명칭(saññā), 예비 동작(pubbakamma), 공경(pūjā), 수용 방식(gayhākāra), 극심함(bhusa) 등의 의미에서 사용된다. ‘다가감’의 예로는 ‘앉아 있는 자 근처에 앉다(nisinnaṃ vā upanisīdeyya)’, ‘가까움’에는 ‘도시 근처(upanagaraṃ)’, ‘태어남’에는 ‘천상 세계에 태어나다(saggaṃ lokaṃ upapajjati)’, 혹은 태어남이나 논리적 근거(yutti)의 의미로 ‘발생에 근거하여 관찰하므로 평온(upapattito ikkhatīti upekkhā)’이라 하며, ‘유사’에는 ‘비교(upamāna)’, ‘비유(upamā)’, ‘초과’에는 ‘카리(khāriya)보다 많은 도나(upa khāriyaṃ doṇo)’, ‘위에 있음’에는 ‘구족계를 받은(upasampanno)’, ‘단식’에는 ‘재계(upavāso)’, ‘허물 말하기’에는 ‘남을 헐뜯다(paraṃ upapadati)’, ‘명칭’에는 ‘우빠다(upadhā)’, ‘우빠사가(upasaggo)’, ‘예비 동작’에는 ‘시도(upakkamo)’, ‘도움(upakāro)’, ‘공경’에는 ‘부처님을 시봉하는 자(buddhupaṭṭhāko)’, ‘어머니를 시봉함(mātupaṭṭhānaṃ)’, ‘수용 방식’에는 ‘청정함이 나타남(soceyyapaccupaṭṭhānaṃ)’, ‘극심함’에는 ‘집착(upādānaṃ)’, ‘절망(upāyāso)’, ‘강한 의지처(upanissayo)’ 등이 있다. 이처럼 접두사(upasagga)들은 실로 많은 의미를 지닌다.

วุตฺตญฺจ –

또한 다음과 같이 설해졌다.

‘‘อุปสคฺค นิปาตา จ, ปจฺจยา จ อิเม ตโย;

เนเกเนกตฺถวิสยา, อิติ เนรุตฺติกาพฺรวุ’’นฺติ.

“접두사(upasagga), 불변사(nipāta), 그리고 접미사(paccaya) 이 세 가지는 여러 가지 의미의 영역을 가지고 있다고 어원학자들은 말하였다.”

ตตฺถ อุปสคฺคานํ นามาขฺยาตวิเสสกตฺตา ลิงฺคสญฺญายํ อนิยเมน สฺยาทิมฺหิ สมฺปตฺเต เตสํ สงฺขฺยากมฺมาทิเภทาภาวา เตหิ ปฐเมกวจนเมว ภวติ.

거기서 접두사들은 명사나 동사의 의미를 한정하는 것이므로, 격 변화의 기호(liṅgasaññā)에서 불규칙하게 Syādi(Si 등의 격변화 접미사)가 결합될 때, 그것들은 수(saṅkhyā)나 격(kamma) 등의 차이가 없기 때문에 오직 주격 단수(paṭhamekavacana)만이 된다.

‘‘โลป’’นฺติ วตฺตมาเน

‘생략(Lopa)’에 관하여 다음과 같이 설한다.

๒๘๒. สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จ.

282. Sabbāsamāvusopasagganipātādīhi ca.

อาวุโสสทฺทโต, อุปสคฺคนิปาเตหิ จ สพฺพาสํ ปราสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ. อาทิสทฺเทน กฺวจิ สุตฺตปทาทีหิ จ. เอตฺถ จ อาวุโสติมสฺส วิสุํ คหณํ สสงฺขฺยตฺตทีปนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Āvuso라는 단어와 접두사, 불변사들로부터 뒤에 오는 모든 격변화(vibhatti)는 생략된다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 인해 때때로 경전의 구절 등에서도 그러하다. 여기서 āvuso라는 단어를 별도로 취한 것은 수(saṅkhyā)가 있음을 나타내기 위함이라고 보아야 한다.

อุเปจฺจตฺถํ สชฺชนฺตีติ, อุปสคฺคา หิ ปาทโย;

จาที ปทาทิมชฺฌนฺเต, นิปาตา นิปตนฺติติ.

“의미에 다가가서 결합하므로 Pa 등으로 시작하는 것들을 접두사(upasagga)라 하고, Ca 등으로 시작하는 것들은 (문장의) 처음, 중간, 끝에 놓이므로 불변사(nipāta)라 한다.”

ปหรณํ ปหาโร, เอวํ ปราภโว, นิวาโส, นีหาโร, อุหาโร, ทุหาโร, สํหาโร, วิหาโร, อวหาโร, อนุหาโร, ปริหาโร, อธิหาโร, อภิหาโร, ปติหาโร, สุหาโร, อาหาโร, อติหาโร, อปิหาโร, อปหาโร[Pg.132], อุปหาโร. ปหรติ, ปราภวติ, นิวสติ, นีหรติ, อุทฺธรติ อิจฺจาทิ โยเชตพฺพํ.

때리는 것(paharaṇa)은 pahāro이다. 이와 같이 parābhavo, nivāso, nīhāro, uhāro, duhāro, saṃhāro, vihāro, avahāro, anuhāro, parihāro, adhihāro, abhihāro, patihāro, suhāro, āhāro, atihāro, apihāro, apahāro, upahāro가 있다. Paharati, parābhavati, nivasati, nīharati, uddharati 등과 같이 결합하여야 한다.

ธาตฺวตฺถํ พาธเต โกจิ, โกจิ ตมนุวตฺตเต;

ตเมวญฺโญ วิเสเสติ, อุปสคฺคคตี ติธา.

“어떤 것은 어근의 의미를 막고, 어떤 것은 그것을 따르며, 또 다른 것은 그것을 특수하게 만든다. 접두사의 작용은 세 가지이다.”

โอปสคฺคิกปทํ นิฏฺฐิตํ.

접두사 단락이 끝났다.

เนปาติกปท

불변사(Nepātika) 단락

สมุจฺจยวิกปฺปนปฏิเสธปูรณาทิอตฺถํ อสตฺววาจกํ เนปาติกํ ปทํ.

결합(samuccaya), 선택(vikappana), 부정(paṭisedha), 보충(pūraṇa) 등의 의미를 지니며 실체를 나타내지 않는 것을 불변사(nepātika)라고 한다.

ตตฺร จอิติ สมุจฺจยา’นฺวาจเย’ตรีตรโยคสมาหารา’วธารณาทีสุ.

그중 Ca는 결합(samuccaya), 부수적 결합(anvācaya), 개별적 결합(itarītarayoga), 집합적 결합(samāhāra), 한정(avadhāraṇa) 등의 의미에서 사용된다.

วาอิติ วิกปฺปนู’ปมาน สมุจฺจย ววตฺถิตวิภาสาสุ.

Vā는 선택(vikappana), 비유(upamāna), 결합(samuccaya), 규정된 선택(vavatthitavibhāsā) 등의 의미에서 사용된다.

น โน มา อ อลํ หลํ อิจฺเจเต ปฏิเสธนตฺเถ.

Na, no, mā, a, alaṃ, halaṃ은 부정의 의미로 사용된다.

อลํ ปริยตฺติ ภูสเนสุ จ.

Alaṃ은 충분함(pariyatti)과 장식(bhūsana)의 의미로도 사용된다.

ปูรณตฺถํ ทุวิธํ อตฺถปูรณํ ปทปูรณญฺจ.

보충(pūraṇa)의 의미는 의미 보충(atthapūraṇa)과 음절 보충(padapūraṇa)의 두 종류가 있다.

ตตฺถ อถ ขลุ วต วถ อโถ อสฺสุ ยคฺเฆ หิ จรหิ นํ ตํ วา จ ตุว โว ปน หเว กีว ห ตโต ยถา สุทํ โข เว หํ เอนํ เสยฺยถิทํ อิจฺเจวมาทีนิ ปทปูรณานิ.

그중 atha, khalu, vata, vatha, atho, assu, yagghe, hi, carahi, naṃ, taṃ, vā, ca, tuva, vo, pana, have, kīva, ha, tato, yathā, sudaṃ, kho, ve, haṃ, enaṃ, seyyathidaṃ 등은 음절 보충을 위해 사용된다.

ตตฺถ – อถอิติ ปญฺหา’นนฺตริยา’ธิการาทีสุ จ.

그중 Athaiti는 의문(pañha), 전후 관계(ānantariya), 시작(adhikāra) 등의 의미로 사용된다.

ขลุอิติ ปฏิเสธา’วธารณ ปสิทฺธีสุ จ.

Khaluiti는 부정(paṭisedha), 한정(avadhāraṇa), 널리 알려짐(pasiddhi) 등의 의미로 사용된다.

วตอิติ เอกํส เขทา’นุกมฺปสงฺกปฺเปสุ จ.

Vataiti는 확실함(ekaṃsa), 슬픔(kheda), 연민(anukampā), 결심(saṅkappa) 등의 의미로 사용된다.

อโถอิติ อนฺวาเทเส จ.

Athoiti는 뒤따르는 설명(anvādesa)의 의미로 사용된다.

หิอิติ [Pg.133] เหตุ อวธารเณสุ จ.

'Hi'는 원인과 한정의 의미로 쓰인다.

ตุอิติ วิเสส เหตุ นิวตฺตนาทีสุ จ.

'Tu'는 차별, 원인, 차단 등의 의미로 쓰인다.

ปนอิติ วิเสเสปิ.

'Pana'는 차별의 의미로도 쓰인다.

หเว, เวอิจฺเจเต เอกํสตฺเถปิ.

'Have', 've' 이것들은 확실함의 의미로도 쓰인다.

หํอิติ วิสาท สมฺภเมสุปิ.

'Haṃ'은 낙담과 당황의 의미로도 쓰인다.

เสยฺยถิทนฺติ ตํ กตมนฺติ อตฺเถปิ.

'Seyyathidaṃ'은 '그것은 무엇인가'라는 뜻으로도 쓰인다.

อตฺถปูรณํ ทุวิธํ วิภตฺติยุตฺตํ, อวิภตฺติยุตฺตญฺจ.

의미를 보충하는 말(어조사)은 격 변화와 관련된 것과 격 변화와 관련되지 않은 것의 두 종류가 있다.

อตฺถิ สกฺกา ลพฺภา อิจฺเจเต ปฐมายํ.

'Atthi', 'sakkā', 'labbhā' 이것들은 주격(제1격)으로 쓰인다.

อาวุโส อมฺโภ หมฺโภ เร อเร หเร เชอิจฺเจเต อามนฺตเน.

'Āvuso', 'ambho', 'hambho', 're', 'are', 'hare', 'je' 이것들은 호칭(호격)으로 쓰인다.

ทิวา ภิยฺโย นโม อิจฺเจเต ปฐมายํ, ทุติยายญฺจ.

'Divā', 'bhiyyo', 'namo' 이것들은 주격과 대격(제2격)으로 쓰인다.

สยํ สามํ สํ สมฺมา กินฺติ อิจฺเจเต ตติยตฺเถ, โสโต ธาปจฺจยนฺตา จ. สุตฺตโส ปทโส อนิจฺจโต ทุกฺขโต เอกธา ทฺวิธา อิจฺจาทิ.

'Sayaṃ', 'sāmaṃ', 'saṃ', 'sammā', 'kinti' 이것들은 구격(제3격)의 의미로 쓰이며, -so, -to, -dhā 접미사로 끝나는 말들도 그러하다. 'Suttaso', 'padaso', 'aniccato', 'dukkhato', 'ekadhā', 'dvidhā' 등이 그 예이다.

ตเว ตุํปจฺจยนฺตา จตุตฺถิยา, กาตเว ทาตเว กาตุํ กาเรตุํ ทาตุํ ทาเปตุํ อิจฺจาทิ.

-tave와 -tuṃ 접미사로 끝나는 말들은 역격(제4격)의 의미로 쓰이며, 'kātave', 'dātave', 'kātuṃ', 'kāretuṃ', 'dātuṃ', 'dāpetuṃ' 등이 그 예이다.

โส โตปจฺจยนฺตา ปญฺจมิยตฺเถ, ทีฆโส โอรโส ราชโต วา โจรโต วา อิจฺจาทิ.

-so와 -to 접미사로 끝나는 말들은 탈격(제5격)의 의미로 쓰이며, 'dīghaso', 'oraso', 'rājato', 'corato' 등이 그 예이다.

โต สตฺตมฺยตฺเถปิ, ตฺรถาทิปจฺจยนฺตา จ. เอกโต ปุรโต ปจฺฉโต ปสฺสโต ปิฏฺฐิโต ปาทโต สีสโต อคฺคโต มูลโต ยตฺร ยตฺถ ยหึ ตตฺร ตตฺถ ตหึ ตหํ อิจฺจาทิ.

-to는 처소격(제7격)의 의미로도 쓰이며, -tra, -tha 등의 접미사로 끝나는 말들도 그러하다. 'Ekato', 'purato', 'pacchato', 'passato', 'piṭṭhito', 'pādato', 'sīsato', 'aggato', 'mūlato', 'yatra', 'yattha', 'yahiṃ', 'tatra', 'tattha', 'tahiṃ', 'tahaṃ' 등이 그 예이다.

สมนฺตา สามนฺตา ปริโต อภิโต สมนฺตโต เอกชฺฌํ เอกมนฺตํ เหฏฺฐา อุปริ อุทฺธํ อโธ ติริยํ สมฺมุขา [Pg.134] ปรมฺมุขา อาวิ รโห ติโร อุจฺจํ นีจํ อนฺโต อนฺตรา อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา พาหิรา พาหิรํ พหิ โอรํ ปารํ อารา อารกา ปจฺฉา ปุเร หุรํ เปจฺจ อิจฺเจเต สตฺตมิยา.

'Samantā', 'sāmantā', 'parito', 'abhito', 'samantato', 'ekajjhaṃ', 'ekamantaṃ', 'heṭṭhā', 'upari', 'uddhaṃ', 'adho', 'tiriyaṃ', 'sammukhā', 'parammukhā', 'āvi', 'raho', 'tiro', 'uccaṃ', 'nīcaṃ', 'anto', 'antarā', 'ajjhattaṃ', 'bahiddhā', 'bāhirā', 'bāhiraṃ', 'bahi', 'oraṃ', 'pāraṃ', 'ārā', 'ārakā', 'pacchā', 'pure', 'huraṃ', 'pecca' 이것들은 처소격(제7격)으로 쓰인다.

สมฺปติ อายติ อชฺช อปรชฺชุ ปรชฺช สุเว สฺเว ปรสุเว หิยฺโย ปเร สชฺชุ สายํ ปาโต กาลํ กลฺลํ ทิวา นตฺตํ นิจฺจํ สตตํ อภิณฺหํ อภิกฺขณํ มุหุํ มุหุตฺตํ ภูตปุพฺพํ ปุรา ยทา ตทา กทา อิจฺจาทโย กาลสตฺตมิยา. อิติ วิภตฺติยุตฺตานิ.

'Sampati', 'āyati', 'ajja', 'aparajju', 'parajju', 'suve', 'sve', 'parasuve', 'hiyyo', 'pare', 'sajju', 'sāyaṃ', 'pāto', 'kālaṃ', 'kallaṃ', 'divā', 'nattaṃ', 'niccaṃ', 'satataṃ', 'abhiṇhaṃ', 'abhikkhaṇaṃ', 'muhuṃ', 'muhuttaṃ', 'bhūtapubbaṃ', 'purā', 'yadā', 'tadā', 'kadā' 등은 시간의 처소격으로 쓰인다. 이상은 격 변화와 관련된 것들이다.

อวิภตฺติยุตฺเตสุ จ อปฺเปว อปฺเปวนาม นุ อิจฺเจเต สํสยตฺเถ.

격 변화와 관련되지 않은 것들 중에는 'appeva', 'appevanāma', 'nu'가 있으며, 이것들은 의심의 의미로 쓰인다.

อทฺธา อญฺญทตฺถุ ตคฺฆ ชาตุ กามํ สสกฺกํอิจฺเจเต เอกํสตฺเถ.

'Addhā', 'aññadatthu', 'taggha', 'jātu', 'kāmaṃ', 'sasakkaṃ' 이것들은 확실함의 의미로 쓰인다.

เอวอิติ อวธารเณ.

'Eva'는 한정의 의미로 쓰인다.

กจฺจินุ’กินฺนุนนุกถํ กึสุ กึอิจฺเจเต ปุจฺฉนตฺเถ.

'Kaccinu', 'kinnu', 'nanu', 'kathaṃ', 'kiṃsu', 'kiṃ' 이것들은 질문의 의미로 쓰인다.

เอวํ อิติ อิตฺถํ อิจฺเจเต นิทสฺสเน.

'Evaṃ', 'iti', 'itthaṃ' 이것들은 예시의 의미로 쓰인다.

อิติ เหตุ วากฺยปริสมตฺตีสุ จ.

'Iti'는 원인과 문장의 종결의 의미로도 쓰인다.

ยาว ตาว ยาวตา ตาวตา กิตฺตาวตา เอตฺตาวตา กีว อิจฺเจเต ปริจฺเฉทนตฺเถ.

'Yāva', 'tāva', 'yāvatā', 'tāvatā', 'kittāvatā', 'ettāvatā', 'kīva' 이것들은 한정의 의미로 쓰인다.

เอวํ สาหุ ลหุ โอปายิกํ ปติรูปํ อาม สาธุ อิติ สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ.

'Evaṃ', 'sāhu', 'lahu', 'opāyikaṃ', 'patirūpaṃ', 'āma', 'sādhu' 등은 수용의 의미로 쓰인다.

ยถา ตถา ยเถว ตเถว เอวํ เอวเมว เอวเมวํ เอวมฺปิ ยถาปิ เสยฺยถาปิ เสยฺยถาปินาม วิย อิว ยถริว ตถริว ยถานาม ตถานาม ยถาหิ ตถาหิ ยถาจตถาจ อิจฺเจเต ปฏิภาคตฺเถ.

'Yathā', 'tathā', 'yatheva', 'tatheva', 'evaṃ', 'evameva', 'evamevaṃ', 'evampi', 'yathāpi', 'seyyathāpi', 'seyyathāpināma', 'viya', 'iva', 'yathariva', 'tathariva', 'yathānāma', 'tathānāma', 'yathāhi', 'tathāhi', 'yathāca', 'tathāca' 이것들은 비유의 의미로 쓰인다.

ยถาอิติ [Pg.135] โยคฺคตา วิจฺฉา ปทตฺถานติวตฺตนิทสฺสเนสุ จ.

'Yathā'는 적합성, 반복, 단어 본래 의미를 따름, 그리고 예시의 의미로 쓰인다.

เอวํอิติ อุปเทส ปญฺหาทีสุ จ.

'Evaṃ'은 가르침이나 질문 등의 의미로도 쓰인다.

กิญฺจาปิอิติ อนุคฺคหตฺเถ.

'Kiñcāpi'는 허용의 의미로 쓰인다.

อโหอิติ ครห ปสํสน ปตฺถเนสุ จ.

'Aho'는 비난, 찬탄, 기원의 의미로 쓰인다.

นามอิติ ครห ปสํสน สญฺญา ปญฺเหสุ จ.

'Nāma'는 비난, 찬탄, 명칭, 질문의 의미로 쓰인다.

สาธุอิติ ปสํสน ยาจเนสุ จ.

‘Sādhu’(사두)는 칭찬(pasaṃsana)과 간청(yācana)의 의미로 쓰인다.

อิงฺฆ หนฺท อิจฺเจเต โจทนตฺเถ.

‘Iṅgha’(잉가), ‘handa’(한다)는 촉구(codana)의 의미로 쓰인다.

สาธุ สุฏฺฐุ เอวเมตนฺติ อนุโมทเน.

‘Sādhu’(사두), ‘suṭṭhu’(숫투), ‘evametaṃ’(에와메땅)은 수희(anumodana)의 의미로 쓰인다.

กิรอิติ อนุสฺสวณ อสฺสทฺเธยฺเยสุ.

‘Kira’(키라)는 전해 들음(anussavaṇa)과 믿기 어려움(assaddheyya)의 의미로 쓰인다.

นูนอิติ อนุมานา’นุสฺสรณ ปริวิตกฺกเนสุ.

‘Nūna’(누나)는 추론(anumāna), 회상(anussaraṇa), 숙고(parivitakkana)의 의미로 쓰인다.

กสฺมาอิติ การณปุจฺฉเน.

‘Kasmā’(카스마)는 원인을 묻는(kāraṇapucchana) 의미로 쓰인다.

ยสฺมา ตสฺมา ตถาหิ เตน อิจฺเจเต การณจฺเฉทนตฺเถ.

‘Yasmā’(야스마), ‘tasmā’(타스마), ‘tathāhi’(타타히), ‘tena’(테나)는 원인을 규명하는(kāraṇacchedana) 의미로 쓰인다.

สห สทฺธึ สมํ อมาอิติ สมกฺริยายํ.

‘Saha’(사하), ‘saddhiṃ’(삿딩), ‘samaṃ’(사망), ‘amā’(아마)는 동시 동작(samakriyā)의 의미로 쓰인다.

วินา ริเตอิติ วิปฺปโยเค.

‘Vinā’(위나), ‘rite’(리테)는 이별(vippayoga)의 의미로 쓰인다.

นานา ปุถุ พหุปฺปกาเร.

‘Nānā’(나나), ‘puthu’(푸투)는 여러 가지 방식(bahuppakāra)의 의미로 쓰인다.

ปุถุ วิสุํ อสงฺฆาเต จ.

‘Puthu’(푸투), ‘visuṃ’(위숭)은 분리(asaṅghāta)의 의미로 쓰인다.

ทุฏฺฐุ กุ ชิคุจฺฉายํ.

‘Duṭṭhu’(둣투), ‘ku’(쿠)는 혐오(jigucchā)의 의미로 쓰인다.

ปุน อปฺปฐเม.

‘Puna’(푸나)는 처음이 아님(appaṭhama, 다시)의 의미로 쓰인다.

กถญฺจิ กิจฺฉตฺเถ จ.

‘Kathañci’(카탄찌)는 어려움(kicchattha)의 의미로 쓰인다.

ธา กฺขตฺตุํ สกิญฺจ สงฺขฺยาวิภาเค.

‘-dhā’(다), ‘-kkhattuṃ’(캇뚱), ‘sakiṃ’(사킹)은 수의 구분(saṅkhyāvibhāga)의 의미로 쓰인다.

อีสกํ [Pg.136] อปฺปตฺเถ.

‘Īsakaṃ’(이사깡)은 적음(appattha)의 의미로 쓰인다.

สณิกํ มนฺทตฺเถ.

‘Saṇikaṃ’(사니깡)은 느림(mandattha)의 의미로 쓰인다.

ขิปฺปํ อรํ ลหุ อาสุํ ตุณฺณํ อจิรํ สีฆตฺเถ.

‘Khippaṃ’(킵빵), ‘araṃ’(아랑), ‘lahu’(라후), ‘āsuṃ’(아숭), ‘tuṇṇaṃ’(뚠낭), ‘aciraṃ’(아찌랑)은 빠름(sīghattha)의 의미로 쓰인다.

จิรํ จิรสฺสํ ทีฆกาเล.

‘Ciraṃ’(찌랑), ‘cirassaṃ’(찌랏상)은 긴 시간(dīghakāla)의 의미로 쓰인다.

เจ ยทิ สงฺกาวฏฺฐาเน.

‘Ce’(쩨), ‘yadi’(야디)는 의구심과 가정(saṅkāvaṭṭhāna)의 의미로 쓰인다.

ธุวํ ถิราวธารเณสุ.

‘Dhuvaṃ’(두왕)은 확고함(thira)과 결정(avadhāraṇa)의 의미로 쓰인다.

หา วิสาเท.

‘Hā’(하)는 낙담(visāda)의 의미로 쓰인다.

ตุณฺหี อภาสเน.

‘Tuṇhī’(뚠히)는 말하지 않음(abhāsana, 침묵)의 의미로 쓰인다.

สจฺฉิ ปจฺจกฺเข.

‘Sacchi’(삿치)는 직접 대면(paccakkha)의 의미로 쓰인다.

มุสา มิจฺฉา อลิกํ อสจฺเจ.

‘Musā’(무사), ‘micchā’(밋차), ‘alikaṃ’(알리캉)은 진실하지 않음(asacca)의 의미로 쓰인다.

สุวตฺถิ อาสีสตฺเถ อิจฺจาทิ.

‘Suvatthi’(수왓티)는 축원(āsīsattha) 등의 의미로 쓰인다.

ตุน ตฺวาน ตฺวาปจฺจยนฺตา อุสฺสุกฺกนตฺเถ ภวนฺติ.

‘-tuna’, ‘-tvāna’, ‘-tvā’ 접미사로 끝나는 말들은 열의(ussukkanattha)의 의미를 지닌다.

ยถา – ปสฺสิตุน ปสฺสิย ปสฺสิตฺวาน ปสฺสิตฺวา ทิสฺวา ทิสฺวานทสฺเสตฺวา ทาตุน ทตฺวาน ทตฺวา อุปาทาย ทาเปตฺวา วิญฺญาเปตฺวา วิเจยฺย วิเนยฺย นิหจฺจ สเมจฺจ อเปจฺจ อุเปจฺจ อารพฺภ อาคมฺม อิจฺจาทิ.

예를 들어 passituna, passiya, passitvāna, passitvā, disvā, disvāna, dassetvā, dātuna, datvāna, datvā, upādāya, dāpetvā, viññāpetvā, viceyya, vineyya, nihacca, samecca, apecca, upecca, ārabbha, āgamma 등이다.

เอวํ นามาขฺยาโตปสคฺควินิมุตฺตํ ยทพฺยยลกฺขณํ, ตํ สพฺพํ นิปาตปทนฺติ เวทิตพฺพํ.

이와 같이 명사(nāma), 동사(ākhyāta), 접두어(upasagga)에서 벗어나 불변의 특징(abyayalakkhaṇa)을 가진 모든 것을 니빠따(nipāta, 불변사)라고 알아야 한다.

วุตฺตญฺจ –

그리고 다음과 같이 일컬어진다.

‘‘มุตฺตํ ปทตฺตยา ยสฺมา, ตสฺมา นิปตตฺยนฺตรา;

เนปาติกนฺติ ตํ วุตฺตํ, ยํ อพฺยย สลกฺขณ’’นฺติ.

‘세 가지 품사(어간, 접사, 격변화)에서 벗어나 있으므로, 그 사이에 나타나는 것을 불변(abyaya)의 특징을 가진 네빠띠까(Nepātika, 불변사)라고 부른다’라고 하였다.

เนปาติกปทํ นิฏฺฐิตํ.

네빠띠까(불변사) 단락이 끝났다.

ปุลฺลิงฺคํ อิตฺถิลิงฺคญฺจ, นปุํสกมถาปรํ;

ติลิงฺคญฺจ อลิงฺคญฺจ, นามิกํ ปญฺจธา ฐิตํ.

남성, 여성, 그리고 중성, 그리고 삼성(tiliṅga)을 가진 것과 성이 없는 것(aliṅga), 명사구문(nāmika)은 이와 같이 다섯 가지로 머문다.

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ นามกณฺโฑ ทุติโย.

이와 같이 빠다루빠싯디(Padarūpasiddhi)의 명사편(nāmakaṇḍo)인 제2장이 끝났다.

๓. การกกณฺฑ

3. 까라까(Kāraka, 격작용) 편

อถ [Pg.137] วิภตฺตีนมตฺถเภทา วุจฺจนฺเต.

이제 격(vibhatti)의 의미 차이를 설명하겠다.

ตตฺถ เอกมฺปิ อตฺถํ กมฺมาทิวเสน, เอกตฺตาทิวเสน จ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย, สฺยาทโย. ตา ปน ปฐมาทิเภเทน สตฺตวิธา.

거기서 하나의 의미라도 업(kamma) 등의 방식과 단수 등의 방식에 따라 구분하는 것들을 ‘시(si)’ 등의 격(vibhatti)이라고 한다. 그것은 주격(paṭhamā) 등으로 시작하여 일곱 가지 종류가 있다.

ตตฺถ กสฺมึ อตฺเถ ปฐมา?

거기서 어떤 의미에 주격(paṭhamā)이 쓰이는가?

๒๘๓. ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

283. 어간의 의미(liṅgattha)에 주격이 쓰인다.

ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ.

어간의 의미(liṅgattha)만을 나타낼 때 주격(paṭhamāvibhatti)이 된다.

ลิงฺคสฺส อตฺโถ ลิงฺคตฺโถ. เอตฺถ จ ลีนํ องฺคนฺติ ลิงฺคํ, อปากโฏ อวยโว, ปุริโสติอาทีนญฺหิ ปกติปฺปจฺจยาทิวิภาคกปฺปนาย นิปฺผาทิตานํ สทฺทปฺปติรูปกานํ นามิกปทานํ ปฐมํ ฐเปตพฺพํ ปกติรูปํ อปากฏตฺตา, อวยวตฺตา จ ลิงฺคนฺติ วุจฺจติ. อถ วา วิสทาวิสโทภยรหิตาการโวหารสงฺขาเตน ติวิธลิงฺเคน สหิตตฺถสฺส, ตพฺพินิมุตฺตสฺสุปสคฺคาทีนมตฺถสฺส จ ลีนสฺส คมนโต, ลิงฺคนโต วา ลิงฺคนฺติ อนฺวตฺถนามวเสน วา ‘‘ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺค’’นฺติ วจนโต ปรสมญฺญาวเสน วา ลิงฺคนฺติ อิธ ปาฏิปทิกาปรนามเธยฺยํ สฺยาทิวิภตฺยนฺตปทปกติรูปเมว วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

어간의 의미가 ‘liṅgattha’이다. 여기서 ‘숨겨진 성분’이 ‘liṅga’인데, 이는 드러나지 않은 부분을 말한다. ‘purisa’ 등과 같이 어근과 접사 등의 구분으로 완성된 단어 형태를 가진 명사들의 경우, 처음에 설정되어야 할 본래의 형태(pakati)가 드러나지 않고 부분적이기 때문에 ‘liṅga’라고 불린다. 또는 세 가지 성(남성·여성·중성)을 가진 의미나 거기서 벗어난 접두사 등의 의미에 숨어 들어가거나(gamana) 그것을 표시하기(liṅgana) 때문에 liṅga라고 부른다. 혹은 ‘어근, 접사, 격변화를 제외하고 의미를 가진 것이 liṅga이다’라는 정의에 따라 다른 명칭으로도 불리며, 여기서는 격(vibhatti)이 붙기 전의 단어의 본래 형태인 ‘빠띠빠디까(pāṭipadika, 어간)’를 의미하는 것으로 이해해야 한다.

ลิงฺคสฺสตฺโถ นาม ปพนฺธวิเสสากาเรน ปวตฺตมาเน รูปาทโย อุปาทาย ปญฺญาปียมาโน ตทญฺญานญฺญภาเวน อนิพฺพจนีโย สมูหสนฺตานาทิเภโท อุปาทาปญฺญตฺติสงฺขาโต ฆฏปฏาทิโวหารตฺโถ จ ปถวีธาตุผสฺสาทีนํ สภาวธมฺมานํ [Pg.138] กาลเทสาทิเภทภินฺนานํ วิชาติยวินิวตฺโต สชาติยสาธารโณ ยถาสงฺเกตมาโรปสิทฺโธ ตชฺชาปญฺญตฺติสงฺขาโต กกฺขฬตฺตผุสนาทิสามญฺญากาโร จ.

어간의 의미(liṅgattha)란, 특정한 구조의 연속으로 일어나는 형태 등을 근거로 알려지며 그것과 다르거나 다르지 않은 것으로는 설명할 수 없는, 집합과 상속 등의 차이인 시설(paññatti)이라 불리는 항아리나 옷 등의 통상적인 의미를 말한다. 또한 지, 화, 풍 등의 자성법(sabhāvadhammā)이 시간과 장소에 따라 나뉘더라도 이종(異種)을 배제하고 동종에 공통되며 약속에 의해 확립된, 명칭 시설(paññatti)이라 불리는 견고함과 접촉 등의 일반적인 양상을 말한다.

โส ปน กมฺมาทิสํสฏฺโฐ, สุทฺโธ จาติ ทุวิโธ. ตตฺถ กมฺมาทีสุ ทุติยาทีนํ วิธียมานตฺตา กมฺมาทิสํสคฺครหิโต ลิงฺคสงฺขฺยาปริมาณยุตฺโต, ตพฺพินิมุตฺตุปสคฺคาทิปทตฺถภูโต จ สุทฺโธ สทฺทตฺโถ อิธ ลิงฺคตฺโถ นาม.

그것은 업(kamma) 등과 결합된 것과 순수한 것의 두 종류가 있다. 그 중 업 등의 의미에는 대격(dutiyā) 등이 규정되므로, 업 등과의 결합이 없고 성(liṅga)·수(saṅkhyā)·량(parimāṇā)을 갖추었거나, 그것들에서 벗어난 접두사(upasagga) 등의 단어 의미가 된 순수한 의미가 여기서 ‘liṅgattha’라 불린다.

โย ปน อาขฺยาตกิตกตทฺธิตสมาเสหิ วุตฺโต กมฺมาทิสํสฏฺโฐ อตฺโถ, โสปิ ทุติยาทีนํ ปุน อตฺตนา วตฺตพฺพสฺส อตฺถวิเสสสฺสาภาเวน อวิสยตฺตา, ลิงฺคตฺถมตฺตสฺส สมฺภวโต จ ปฐมาเยว วิสโย.

동사(ākhyāta), 끼따(kita), 딷디따(taddhita), 복합어(samāsa)에 의해 표현된 업(kamma) 등과 결합된 의미라 할지라도, 대격(dutiyā) 등이 스스로 다시 말해야 할 특별한 의미가 없어 대상이 되지 않고 오직 liṅga의 의미만이 존재하므로 주격(paṭhamā)의 대상이 된다.

โหติ เจตฺถ –

이에 대해 다음과 같은 게송이 있다.

ปฐมาวุปสคฺคตฺเถ, เกสญฺจตฺเถ นิปาตสทฺทานํ;

ลิงฺคาทิเก จ สุทฺเธ-ภิหิเต กมฺมาทิอตฺเถปิ.

“접두사의 의미, 일부 불변사(nipāta)의 의미, 순수한 성(liṅga) 등의 의미, 그리고 이미 표현된 업(kamma) 등의 의미에도 주격이 쓰인다.”

สลิงฺเค ตาว – เอโส ปุริโส, เอเต ปุริสา, เอสา กญฺญา, เอตา กญฺญาโย, เอตํ จิตฺตํ, เอตานิ จิตฺตานิ.

먼저 성(liṅga)이 있는 경우: eso puriso(이 남자), ete purisā(이 남자들), esā kaññā(이 처녀), etā kaññāyo(이 처녀들), etaṃ cittaṃ(이 마음), etāni cittāni(이 마음들)이다.

สสงฺขฺเย – เอโก ทฺเว.

수(saṅkhyā)가 있는 경우: eko(하나), dve(둘)이다.

สปริมาเณ – โทโณ ขารี อาฬฺหกํ.

량(parimāṇa)이 있는 경우: doṇo(도나), khārī(카리), āḷhakaṃ(알하까)이다.

ลิงฺคาทิวินิมุตฺเต สตฺตามตฺเต – จ วา ห อหํ อตฺถิ สกฺกาลพฺภา อิจฺจาทิ.

성 등에서 벗어난 존재의 본질만 있는 경우: ca, vā, ha, ahaṃ, atthi, sakkā, labbha 등이다.

‘‘ลิงฺคตฺเถ ปฐมา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘อาลปเน จา’’ติ อาลปนตฺเถ จ ปฐมา, อภิมุขํ กตฺวา ลปนํ อาลปนํ, อามนฺตนํ อวฺหานนฺติ อตฺโถ.

‘어간의 의미에 주격이 쓰인다’는 규칙을 적용하여, ‘또한 호격(ālapana)에도’ 주격이 쓰인다. 마주 보고 부르는 것이 호격(ālapana)이며, 부름(āmantana)이나 호출(avhāna)의 의미이다.

เอตฺถ จ อามนฺตนํ นาม ปเคว ลทฺธสรูปสฺส สทฺเทน อภิมุขีกรณํ, กตาภิมุโข ปน ‘‘คจฺฉา’’ติอาทินา นเยน กฺริยาย [Pg.139] โยชียติ, ตสฺมา อามนฺตนสมเย กฺริยาโยคาภาวโต อิทํ การกโวหารํ น ลภติ.

여기서 부름(āmantana)이란 이미 본래의 형태를 얻은 것을 소리로써 마주 보게 하는 것이다. 마주 보게 된 자는 ‘가라’ 등의 방식으로 행위(kriyā)와 연결된다. 그러므로 부르는 시점에는 행위와의 연결이 없기 때문에 이것은 ‘까라까(kāraka, 격작용)’라는 명칭을 얻지 못한다.

วุตฺตญฺจ

또한 다음과 같이 말해졌다.

‘‘สทฺเทนาภิมุขีกาโร, วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน;

อามนฺตนํ วิธาตพฺเพ, นตฺถิ ‘ราชา ภเว’ติท’’นฺติ.

“현존하는 대상을 소리로써 마주 보게 하는 것이 부름(āmantana)이다. (호격을 사용할 때) ‘왕이 되소서’와 같은 문장이 있더라도, [그 호격 자체는] 행위 작용이 규정되어야 할 때 (행위와의 직접적 관계가) 없다.”

โภ ปุริส เอหิ, โภ ปุริสา วา, ภวนฺโต ปุริสา เอถ.

bho purisa ehi(여보시오 남자여 오시오), 또는 bho purisā(여보시오 남자들이여), bhavanto purisā etha(당신들 남자들이여 오시오).

กสฺมึ อตฺเถ ทุติยา?

어떤 의미에 대격(dutiyā)이 쓰이는가?

๒๘๔. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

284. 업(kamma)의 의미에 대격이 쓰인다.

กมฺมตฺเถ ลิงฺคมฺหา ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

업의 의미가 있을 때 어간(liṅga) 뒤에 대격(dutiyāvibhatti)이 붙는다.

อนภิหิเต เอวายํ, ‘‘กมฺมนิ ทุติยายํ ตฺโต’’ติ วจนญฺเจตฺถ ญาปกํ.

이것은 [동사 등에 의해] 표현되지 않았을 때에만 해당하며, ‘업에 대격이 쓰인다’는 문구(가전연 문법)가 여기서 그 근거가 된다.

กึ กมฺมํ?

업(kamma)이란 무엇인가?

‘‘เยน วา กยิรเต ตํ กรณ’’นฺติ อิโต ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

'어떠한 것에 의해 행해지는가, 그것이 도구(karaṇa)이다'라는 구절로부터 '혹은(vā)'이라는 말이 이어져 옵니다.

๒๘๕. ยํ กโรติ ตํ กมฺมํ.

285. 무엇을 행하는가, 그것이 업(kamma, 목적격)입니다.

ยํ วา กโรติ, ยํ วา วิกโรติ, ยํ วา ปาปุณาติ, ตํ การกํ กมฺมสญฺญํ โหติ.

무엇을 행하거나, 무엇을 변형시키거나, 무엇에 도달하거나, 그 격(kāraka)은 업(kamma)이라는 명칭을 갖게 됩니다.

อิธ ลิงฺคกาลวจนมตนฺตํ. กรียตีติ กมฺมํ. ตตฺถ การกํ, สาธกํ กฺริยานิปฺผตฺติยา การณมุจฺจเต, ตํ ปน การกํ ฉพฺพิธํ กมฺมํ กตฺตา กรณํ สมฺปทานมปาทานโมกาโส จาติ. ตตฺถ สภาวโต, ปริกปฺปโต วา กมฺมาทิมฺหิ สติเยว กฺริยาภาวโต กมฺมาทีนํ ฉนฺนมฺปิ การกโวหาโร สิทฺโธว โหติ.

여기서 성(liṅga), 시제(kāla), 수(vacana) 등은 제한이 없습니다. 행해지는 것이 업(kamma)입니다. 거기서 격(kāraka)이란 행위의 완성을 위한 성취자, 즉 원인을 말하는데, 그 격은 업(kamma), 주격(kattā), 도구격(karaṇa), 역격(sampadāna), 탈격(apādāna), 처격(okāsa)의 여섯 가지가 있습니다. 거기서 본래의 성질에 의해서든 가설에 의해서든 업 등이 있을 때에만 행위가 존재하므로, 업 등 여섯 가지 모두에 대해 격이라는 명칭이 성립됩니다.

ตํ [Pg.140] ปน กมฺมํ ติวิธํ นิพฺพตฺตนียํ วิกรณียํ ปาปณียญฺจาติ. ยถา – มาตา ปุตฺตํ วิชายติ, อาหาโร สุขํ ชนยติ. ฆฏํ กโรติ เทวทตฺโต, กฏฺฐมงฺคารํ กโรติ, สุวณฺณํ เกยูรํ, กฏกํ วา กโรติ, วีหโย ลุนาติ. เทวทตฺโต นิเวสนํ ปวิสติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ, ธมฺมํ สุณาติ, ปณฺฑิเต ปยิรุปาสติ.

그 업은 생성되어야 할 것(nibbattanīya), 변형되어야 할 것(vikaraṇīya), 도달되어야 할 것(pāpaṇīya)의 세 종류가 있습니다. 예를 들면, '어머니가 아들을 낳는다', '음식이 즐거움을 생기게 한다'. '데와닷따가 항아리를 만든다', '나무를 숯으로 만든다', '황금을 팔찌나 반지로 만든다', '벼를 벤다'. '데와닷따가 집에 들어간다', '태양을 본다', '법을 듣는다', '현자들을 받들어 모신다'와 같습니다.

วุตฺตญฺจ

또한 다음과 같이 설해졌습니다.

‘‘นิพฺพตฺติวิกติปฺปตฺติ-เภเทน ติวิธํ มตํ;

กตฺตุ กฺริยาภิคมฺมํ ตํ, สุขงฺคารํ นิเวสน’’นฺติ.

'생성(nibbatti), 변형(vikati), 도달(patti)의 차이에 의해 세 가지로 알려져 있습니다. 그것은 행위자의 행위에 의해 도달되는 것으로, 즐거움(생성), 숯(변형), 집(도달)이 그 예입니다.'

เอตฺถ จ อิจฺฉิตานิจฺฉิตกถิตากถิตาทิเภทมนเปกฺขิตฺวา สพฺพสงฺคาหกวเสน ‘‘ยํ กโรติ ตํ กมฺม’’นฺติ วุตฺตตฺตา, อตฺถนฺตรวิกปฺปนวาธิการโต จ สพฺพตฺถ อิมินาว กมฺมสญฺญา โหติ.

여기서 원해지는 것(icchita), 원하지 않는 것(anicchita), 언급된 것(kathita), 언급되지 않은 것(akathita) 등의 차이에 구애받지 않고, 모두를 포함하는 의미로 '무엇을 행하는가, 그것이 업이다'라고 설해졌으며, 다른 의미의 선택(vikappana)과 '혹은(vā)'의 권한(adhikāra)으로 인해 모든 곳에서 이것에 의해 업이라는 명칭이 성립됩니다.

ตตฺถ อนิจฺฉิตกมฺมํ ยถา – กณฺฏกํ มทฺทติ, วิสํ คิลติ, คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูลํ อุปคจฺฉติ.

거기서 원하지 않는 업(anicchitakamma)의 예는 '가시를 밟는다', '독을 삼킨다', '마을로 가면서 나무뿌리에 다가간다'와 같습니다.

อกถิตกมฺมํ ยถา – ยญฺญทตฺตํ กมฺพลํ ยาจเต พฺราหฺมโณ. เอตฺถ หิ ‘‘กมฺพล’’มิติ กถิตกมฺมํ ทฺวิกมฺมิกาย ยาจนกฺริยาย ปตฺตุมิจฺฉิตตรตฺตา. ‘‘ยญฺญทตฺต’’มิติ อปฺปธานตฺตา อกถิตกมฺมํ. ตถา สมิทฺธํ ธนํ ภิกฺขเต, อชํ คามํ นยติ, ปราภวนฺตํ ปุริสํ, มยํ ปุจฺฉาม โคตมํ, ภควา ภิกฺขู เอตทโวจ อิจฺจาทิ.

언급되지 않은 업(akathita-kamma)의 예는 '바라문이 얀냐닷따에게 담요를 요구한다'와 같습니다. 여기서 '담요(kambala)'는 두 개의 목적어를 취하는 구걸하는 행위에서 도달하기를 더 원하는 것이므로 언급된 업(kathita-kamma)입니다. '얀냐닷따(yaññadatta)'는 부차적인 것이므로 언급되지 않은 업입니다. 마찬가지로 '사밋다에게 재물을 구걸한다', '염소를 마을로 이끈다', '우리는 고따마께 파멸하는 사람에 대해 묻는다', '세존께서 비구들에게 이것을 말씀하셨다' 등이 있습니다.

อภิหิตกมฺเม ปน น โหติ, ยถา – กโฏ กรียเต เทวทตฺเตน, สุคเตน เทสิโต ธมฺโม, ยญฺญทตฺโต กมฺพลํ ยาจียเต พฺราหฺมเณน อิจฺจาทิ.

그러나 이미 표현된 업(abhihita-kamma)의 경우에는 성립하지 않습니다. 예를 들면, '데와닷따에 의해 멍석이 만들어진다', '수행자(Sugata)에 의해 법이 설해졌다', '바라문에 의해 얀냐닷따가 담요를 요구받는다' 등과 같습니다.

‘‘ทุติยา’’ติ อธิกาโร.

'대격(dutiyā, 제2격)'이라는 권한이 적용됩니다.

๒๘๖. คติ [Pg.141] พุทฺธิ ภุช ปฐ หร กร สยาทีนํ การิเต วา.

286. 가다(gati), 알다(buddhi), 먹다(bhuja), 읽다(paṭha), 가져가다(hara), 하다(kara), 자다(saya) 등의 어근들이 사동(kārita)일 때 (원래의 주어는) 혹은 대격을 취합니다.

คมุ สปฺป คติมฺหิ, พุธ โพธเน, พุธ อวคมเน วา, ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, ปฐ พฺยตฺติยํ วาจายํ, หร หรเณ, กร กรเณ, สิ สเย อิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ ปโยเค การิเต สติ ปโยชฺชกกตฺตุภูเต กมฺมนิ ลิงฺคมฺหา ทุติยาวิภตฺติ โหติ วา. นิจฺจสมฺปตฺเต วิกปฺปตฺโถยํ, เตน ตสฺส ปกฺเข ตติยา โหติ.

가다(gamu), 기어가다(sappa)는 '가다'의 의미로, 알다(budha)는 '깨닫게 함' 또는 '이해함'의 의미로, 먹다(bhuja)는 '보호함'과 '사용함'의 의미로, 읽다(paṭha)는 '말을 분명하게 함'의 의미로, 가져가다(hara)는 '운반함'의 의미로, 하다(kara)는 '행함'의 의미로, 자다(si)는 '누움'의 의미로 쓰이는 이러한 어근들이 사동으로 사용될 때, 사동의 주체가 되는 업(kamma)이 된 명사 뒤에 대격(dutiyā) 어미가 혹은 붙습니다. 이것은 항상 적용되는 규칙에 대해 선택의 의미를 부여한 것이므로, 그 다른 쪽으로는 구격(tatiyā)이 옵니다.

โย โกจิ ปุริโส คามํ คจฺฉติ, ตมญฺโญ ปโยชยติ. ปุริโส ปุริสํ คามํ คมยติ, ปุริเสน วา คามํ คมยติ. เอวํ สิสฺสํ ธมฺมํ โพเธติ อาจริโย, มาตา ปุตฺตํ โภชนํ โภชยติ, สิสฺสํ ธมฺมํ ปาเฐติ อาจริโย, ปุริโส ปุริสํ ภารํ หาเรติ, ตถา ปุริโส ปุริสํ กมฺมํ การยติ, ปุริเสน วา กมฺมํ การาปยติ, ปุริโส ปุริสํ สยาปยติ. เอวํ สพฺพตฺถ การิเต กตฺตุกมฺมนิ ทุติยา.

어떤 사람이 마을로 가는데, 다른 사람이 그를 시킵니다. '사람이 사람을 마을로 가게 한다(purisaṃ)' 또는 '사람에 의해 마을로 가게 한다(purisena)'. 이와 같이 '스승이 제자에게 법을 깨닫게 한다', '어머니가 아들에게 음식을 먹게 한다', '스승이 제자에게 법을 읽게 한다', '사람이 사람에게 짐을 나르게 한다', 또한 '사람이 사람에게 일을 시킨다' 혹은 '사람에 의해 일을 시키게 한다', '사람이 사람을 재운다'. 이와 같이 사동의 모든 경우에서 (원래의) 주어였던 업(kattu-kamma)에 대격이 옵니다.

การิเตติ กึ? ปุริโส คามํ คจฺฉติ.

'사동일 때'라고 한 이유는 무엇입니까? (사동이 아니면) '사람이 마을로 간다'와 같이 쓰이기 때문입니다.

อภิหิเต น ภวติ, ปุริเสน ปุริโส คามํ คมียเต, สิสฺโส ธมฺมํ โพธียเต อิจฺจาทิ.

이미 표현된 목적어에는 성립하지 않습니다. '사람에 의해 사람이 마을로 가게 된다', '제자가 법을 깨닫게 된다' 등과 같습니다.

๒๘๗. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค.

287. 시간(kāla)과 거리(addhāna)의 완전한 연결(accantasaṃyoga)이 있을 때 대격을 씁니다.

อจฺจนฺตํ นิรนฺตรํ สํโยโคอจฺจนฺตสํโยโค. กาลทฺธานํ ทพฺพคุณกฺริยาหิ อจฺจนฺตสํโยเค เตหิ กาลทฺธานวาจีหิ ลิงฺเคหิ ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

완전한(accanta) 연결이란 끊임없는 연결을 말합니다. 시간과 거리가 실체(dabba), 성질(guṇa), 행위(kriyā)와 완전히 연결될 때, 그 시간과 거리를 나타내는 명사들 뒤에 대격 어미가 붙습니다.

กาเล ตาว – สตฺตาหํ ควปานํ, มาสํ มํโสทนํ, สรทํ รมณียา นที, สพฺพกาลํ รมณียํ นนฺทนํ, มาสํ สชฺฌายติ, ตโย มาเส อภิธมฺมํ เทเสสิ.

우선 시간에 대해서는, '이레 동안 소젖을 마심', '한 달 동안 고기 덮밥을 먹음', '가을 내내 강이 아름답다', '항상 기쁨의 정원은 아름답다', '한 달 동안 독송한다', '석 달 동안 아비담마를 설하셨다' 등이 그 예입니다.

อทฺธาเน [Pg.142] – โยชนํ วนราชิ, โยชนํ ทีโฆ ปพฺพโต, โกสํ สชฺฌายติ.

거리에 대해서는, '한 요자나 동안 숲의 줄기가 이어짐', '한 요자나 동안 산이 길게 뻗어 있음', '한 고사(kosa) 동안 독송한다' 등이 있습니다.

อจฺจนฺตสํโยเคติ กึ? มาเส มาเส ภุญฺชติ, โยชเน โยชเน วิหารํ ปติฏฺฐาเปสิ.

'완전한 연결'이라고 한 이유는 무엇입니까? (완전한 연결이 아니면) '매달(māse māse) 먹는다', '요자나마다(yojane yojane) 사원을 세웠다'와 같이 쓰이기 때문입니다.

๒๘๘. กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต.

288. 부사적 전치사(kammappavacanīya)와 연결될 때 대격을 씁니다.

กมฺมปฺปวจนีเยหิ นิปาโตปสคฺเคหิ ยุตฺเต โยเค สติ ลิงฺคมฺหา ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

부사적 전치사라 불리는 불변사(nipāta)나 접두어(upasagga)와 연결될 때, 명사 뒤에 대격 어미가 붙습니다.

กมฺมํ ปวจนียํ เยสํ เต กมฺมปฺปวจนียา, ปรสมญฺญาวเสน วา อนฺวาทโย กมฺมปฺปวจนียา.

행위(kamma)가 설해지게 하는 것들이 부사적 전치사(kammappavacanīya)이며, 혹은 다른 명칭에 따라 '아누(anu)' 등의 단어들이 부사적 전치사입니다.

ตตฺถ อนุสทฺทสฺส ลกฺขเณ, สหตฺเถ, หีเน จ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา. ยถา – ปพฺพชิตมนุ ปพฺพชึสุ, นทิมนฺววสิตา พาราณสี, นทิยา สห อวพทฺธาติ อตฺโถ, อนุ สาริปุตฺตํ ปญฺญวา.

거기서 '아누(anu)'라는 단어는 특징(lakkhaṇa), '함께'라는 의미(sahattha), '열등함(hīna)'의 의미에서 부사적 전치사라는 명칭이 붙는다고 설해졌습니다. 예컨대, '출가자를 따라서(anu) 출가했다', '강을 따라(anu) 바라나시가 위치해 있다'(강과 함께 연결되어 있다는 뜻), '사리뿟따에 비하면(anu) 지혜가 부족하다'와 같습니다.

ลกฺขณาทีสุ ‘‘ลกฺขณิ’ตฺถมฺภูตกฺขานภาค วิจฺฉาสุ ปติ ปริ อนโว’’ติ ปติ ปริ อนูนํ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา.

특징 등과 관련하여 '특징(lakkhaṇa), 그러한 상태의 설명(itthambhūtakkhāna), 부분(bhāga), 반복(vicchā)의 의미에서 빠띠(pati), 빠리(pari), 아누(anu)가 쓰인다'라고 하여 빠띠, 빠리, 아누의 부사적 전치사 명칭이 설해졌습니다.

ลกฺขเณ สูริยุคฺคมนํ ปติ ทิพฺพา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุํ, รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต จนฺโท, รุกฺขํ ปริ, รุกฺขํ อนุ.

특징의 의미에서 '해 뜨는 무렵에(pati) 천상의 음식들이 나타나리라', '나무를 향해(pati) 달이 빛난다', '나무를 향해(pari)', '나무를 따라(anu)' 등이 있습니다.

อิตฺถมฺภูตกฺขาเน สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปติ, มาตรํ ปริ, มาตรํ อนุ.

그러한 상태의 설명의 의미에서 '데와닷따는 어머니에 대해(pati) 선하다', '어머니에 대해(pari)', '어머니에 대해(anu)'와 같이 쓰입니다.

ภาเค ยเทตฺถ มํ ปติ สิยา, มํ ปริ, มํ อนุ, ตํ ทียตุ.

부분의 의미에서 '여기에 나의 몫으로(pati) 있는 것, 나의 몫으로(pari), 나의 몫으로(anu) 있는 것을 주시오'와 같습니다.

วิจฺฉาโยเค [Pg.143] อตฺถมตฺถํ ปติ สทฺโท นิวิสติ, รุกฺขํ รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต จนฺโท, รุกฺขํ รุกฺขํ ปริ, รุกฺขํ รุกฺขํ อนุ.

반복의 의미(vicchā)가 결합될 때, 소리는 대상마다(atthaṃ pati) 머물고, 달은 나무마다(rukkhaṃ rukkhaṃ pati) 비추며, 나무마다(rukkhaṃ rukkhaṃ pari), 나무마다(rukkhaṃ rukkhaṃ anu) 비춘다.

‘‘อภิรภาเค’’ติ อภิสฺส ภาควชฺชิเตสุ ลกฺขณาทีสุ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ อภิ.

'Abhirabhāge'란 abhi가 부분(bhāga)을 제외한 특징(lakkhaṇa) 등의 의미에서 깜맙빠와짜니야(kammappavacanīya)라고 불리는 것을 말한다. '그 고따마 존자에게 이와 같이 좋은 명성이 자자하게 퍼졌다', '데와닷따가 어머니에 대해(abhi) 잘했다'와 같은 예가 있다.

นิปาเต ธิ พฺราหฺมณสฺส หนฺตาร มิจฺเจวมาทิ.

불변사(nipāta) 'dhi'가 쓰일 때 '바라문을 죽인 자에게 화가 있을진저(dhi brāhmaṇassa hantāraṃ)' 등과 같이 쓰인다.

๒๘๙. กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ.

289. 때때로 속격(chaṭṭhī)의 의미에 대격(dutiyā)이 사용된다.

ฉฏฺฐีนํ อตฺเถ กฺวจิ ทุติยาวิภตฺติ โหติ. อนฺตราอภิโต ปริโต ปติ ปฏิภาติโยเค อยํ. อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน, ราชคหสฺส จ นาฬนฺทาย จ มชฺเฌติ อตฺโถ. อภิโต คามํ วสติ, ปริโต คามํ วสติ, นทึ เนรญฺชรํ ปติ, เนรญฺชราย นทิยา สมีเปติ อตฺโถ. ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคา, อุปมา มํ ปฏิภาติ, อุปมา มยฺหํ อุปฏฺฐหตีติ อตฺโถ.

속격의 의미에 때때로 대격 어미가 붙는다. 이는 antarā(사이에), abhito(근처에), parito(주위에), pati(~에 대하여), paṭibhāti(~에게 떠오르다)와 결합할 때 그러하다. '라자가하와 날란다 사이(antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ)의 길을 가고 있다'는 라자가하와 날란다의 중간(majjhe)이라는 뜻이다. '마을 근처에(abhito gāmaṃ) 살고 있다', '마을 주위에(parito gāmaṃ) 살고 있다', '네란자라 강 근처에(nadiṃ nerañjaraṃ pati)'는 네란자라 강 근처(samīpe)라는 뜻이다. '쭌다여, 그대에게 보장가가 떠오르기를(paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā)', '비유가 나에게(maṃ) 떠오른다'는 비유가 나에게(mayhaṃ) 나타난다는 뜻이다.

‘‘กฺวจิ ทุติยา, อตฺเถ’’ติ จ วตฺตเต.

'때때로 대격이 (~의) 의미에'라는 규정이 적용된다.

๒๙๐. ตติยาสตฺตมีนญฺจ.

290. 또한 구격(tatiyā)과 처격(sattamī)의 의미에도 그러하다.

ตติยาสตฺตมีนมตฺเถ จ กฺวจิ ลิงฺคมฺหา ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

또한 구격과 처격의 의미에서도 때때로 명사(liṅga) 뒤에 대격 어미가 붙는다.

ตติยตฺเถ สเจ มํ นาลปิสฺสติ, ตฺวญฺจ มํ นาภิภาสสิ, วินา สทฺธมฺมํ กุโต สุขํ, อุปายมนฺตเรน น อตฺถสิทฺธิ.

구격의 의미에서: '만약 나에게(maṃ) 말을 걸지 않는다면', '그대도 나에게(maṃ) 말을 하지 않는다면', '정법 없이는(vinā saddhammaṃ) 어디에 행복이 있겠는가', '방편 없이는(upāyamantarena) 목적의 성취가 없다'와 같은 경우이다.

สตฺตมิยตฺเถ [Pg.144]– กาเล, อุปานฺวชฺฌาวสสฺส ปโยเค, อธิสิฏฺฐาวสานํ ปโยเค, ตปฺปานจาเร จ ทุติยา.

처격의 의미에서: 시간, upa·anu·adhi·ā-접두사가 붙은 vas 어근의 사용, adhi-접두사가 붙은 si·ṭhā·vas 어근의 사용, 그리고 그것을 마시거나 돌아다님(tappānacāra)에 있어서 대격이 쓰인다.

กาเล ตาว – ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา. อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาโน.

먼저 시간에 대해서는: '오전 시간(pubbaṇhasamayaṃ)에 가사를 입고서', '한 때(ekaṃ samayaṃ) 세존께서', '이 밤(imaṃ rattiṃ)에 사대천왕들이'와 같은 경우이다.

อุปาทิปุพฺพสฺส วสธาตุสฺส ปโยเค – คามํ อุปวสติ, คามํ อนุวสติ, วิหารํ อธิวสติ, คามํ อาวสติ, อคารํ อชฺฌาวสติ. ตถา ปถวึ อธิเสสฺสติ, คามํ อธิติฏฺฐติ, คามํ อชฺฌาวสติ.

upa 등이 접두사로 붙은 vas 어근의 사용에 대해서는: '마을에(gāmaṃ) 머물다', '마을을 따라(gāmaṃ) 머물다', '정사에(vihāraṃ) 머물다', '마을에(gāmaṃ) 살다', '집에(agāraṃ) 거주하다'와 같다. 마찬가지로 '대지 위에(pathaviṃ) 눕다', '마을에(gāmaṃ) 서 있다', '마을에(gāmaṃ) 거주하다'와 같다.

ตปฺปานจาเรสุ – นทึ ปิวติ, คามํ จรติ อิจฺจาทิ.

그것을 마시거나 돌아다님에 있어서: '강물을(nadiṃ) 마시다', '마을을(gāmaṃ) 거닐다' 등이다.

กสฺมึ อตฺเถ ตติยา?

어떤 의미에서 구격(tatiyā)이 쓰이는가?

๒๙๑. กรเณ ตติยา.

291. 도구(karaṇa)의 의미에서 구격이 쓰인다.

กรณการเก ตติยาวิภตฺติ โหติ.

도구격(karaṇakāraka)에 구격 어미가 붙는다.

กึ กรณํ?

도구(karaṇa)란 무엇인가?

๒๙๒. เยน วา กยิรเต ตํ กรณํ.

292. 혹은 그것에 의해 행해지는 것, 그것이 도구이다.

เยน วา กตฺตา อุปกรณภูเตน วตฺถุนา กฺริยํ อพฺยวธาเนน กโรติ, เยน วา วิกโรติ, เยน วา ปาปุณาติ, ตํ การกํ กรณสญฺญํ โหติ.

혹은 행위자(kattā)가 보조 도구가 되는 사물을 통해 간격 없이 행위를 하거나, 혹은 그것에 의해 변형시키거나, 혹은 그것에 의해 도달할 때, 그 격(kāraka)은 도구(karaṇa)라는 명칭을 얻는다.

กรียเต อเนนาติ กรณํ, เอตฺถ จ สติปิ สพฺพการกานํ กฺริยาสาธกตฺเต ‘‘เยน วา กยิรเต’’ติ วิเสเสตฺวา วจนํ กตฺตูปกรณภูเตสุ การเกสุ สาธกตมสฺเสว คหณตฺถํ.

'이것에 의해 이루어진다'라고 해서 도구(karaṇa)라고 한다. 여기서 모든 격들이 행위를 성취하는 원인이 되기는 하지만, '그것에 의해 이루어진다'라고 특별히 말한 것은 행위자의 보조 도구가 되는 격들 중에서 가장 효과적인 것(sādhakatama)을 취하기 위함이다.

วุตฺตญฺจ [Pg.145]

다음과 같이 설해졌다.

‘‘ยสฺส สพฺพวิเสเสน, กฺริยาสํสิทฺธิเหตุตา;

สมฺภาวียติ ตํ วุตฺตํ, กรณํ นาม การก’’นฺติ.

'모든 특별한 조건들 중에서 행위의 완전한 성취의 원인이 된다고 여겨지는 것, 그것을 도구(karaṇa)라는 격이라고 부른다.'

ตํ ปน ทุวิธํ อชฺฌตฺติก พาหิรวเสน.

그것은 다시 내부적인 것과 외부적인 것의 두 종류가 있다.

ยถา – หตฺเถน กมฺมํ กโรติ, จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย. ทตฺเตน วีหโย ลุนาติ, อคฺคินา กุฏึ ฌาเปติ.

예를 들면: '손으로(hatthena) 일을 한다', '눈으로(cakkhunā) 형색을 본다', '마음으로(manasā) 법을 알아차린다' [등은 내부적이다]. '낫으로(dattena) 벼를 벤다', '불로(agginā) 오두막을 태운다' [등은 외부적이다].

‘‘ตติยา’’ติ อธิกาโร.

'구격(tatiyā)'이라는 용어가 적용 범위(adhikāra)가 된다.

๒๙๓. กตฺตริ จ.

293. 그리고 주체(kattari)에 대해서도 [구격이 쓰인다].

กตฺตริ จ การเก ลิงฺคมฺหา ตติยาวิภตฺติ โหติ. จคฺคหเณน อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ, กฺริยาปวคฺเค, ปุพฺพสทิสสมูนตฺถ กลห นิปุณ มิสฺสก สขิลตฺถาทิโยเค, กาลทฺธาเนสุ, ปจฺจตฺตกมฺมตฺถปญฺจมิยตฺถาทีสุ จ ตติยา.

주격(kattar)의 의미에서도 명사 뒤에 구격 어미가 붙는다. 'ca(그리고)'라는 표현을 취함으로써, '그러한 상태의 특징', '행위의 완성', '이전(pubba)·유사(sadisa)·동일(sama)·부족(ūna)·의미(attha)·분쟁(kalaha)·숙련(nipuṇa)·혼합(missaka)·친절(sakhila)' 등의 의미와 결합할 때, 시간과 거리에서, 그리고 주격·대격의 의미나 탈격의 의미 등에서도 구격이 사용된다.

โก จ กตฺตา?

주체(kattā)란 누구인가?

๒๙๔. โย กโรติ ส กตฺตา.

294. 행하는 자, 그가 주체이다.

โย กฺริยํ อตฺตปฺปธาโน หุตฺวา กโรติ, โส กตฺตุสญฺโญ โหติ.

자신이 주도적이 되어 행위를 하는 자, 그는 주체(kattā)라고 불린다.

โส ติวิโธ สุทฺธกตฺตา เหตุกตฺตา กมฺมกตฺตาติ. ตตฺถ โย สยเมว กฺริยํ กโรติ, โส สุทฺธกตฺตา. โย อญฺญํ กาตุํ สมตฺถํ อกโรนฺตํ กมฺมํ นิโยเชติ, โส เหตุกตฺตา, ยถา – คนฺตุํ สมตฺโถ เทวทตฺโต, ตมญฺโญ ปโยเชติ ‘‘คมยติ เทวทตฺต’’นฺติ.

그는 격주(격주, Kattā), 사격주(사격주, Hetukattā), 업격주(업격주, Kammakattā)의 세 가지이다. 그중에서 스스로 작용을 하는 자가 격주이다. 능히 할 수 있는 다른 이에게 일을 시키는 자가 사격주이니, 예를 들어 '갈 수 있는 데바닷타를 다른 이가 가게 한다(데바닷타를 가게 한다, gamayati devadattaṃ)'는 것과 같다.

ยํ ปน ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉติ เทวทตฺโต, ตมญฺโญ ปโยชยติ ‘‘คมยติ เทวทตฺต’’นฺติ เหตฺวตฺถนิทสฺสนํ, ตมฺปิ สามตฺถิยทสฺสนวเสน [Pg.146] วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. อญฺญถา ยทิ สยเมว คจฺฉติ, กึ ตตฺถ ปโยชกพฺยาปาเรน อกโรนฺตํ พเลน การยติ, ปาสาณํ อุฏฺฐาปยตีติอาทิกญฺจ น สิชฺเฌยฺย.

그런데 거기서 '데바닷타가 간다'는 문장에 대해 다른 이가 '데바닷타를 가게 한다'고 시키는 것은 원인의 의미를 나타내는 것인데, 그것 또한 능력의 전시를 통해 설해진 것이라고 이해해야 한다. 그렇지 않고 만약 스스로 간다면, 거기서 시키는 자의 작용이 무슨 소용이 있겠는가? 하지 않는 자에게 억지로 하게 하거나, '돌을 일으키게 한다'는 등의 예가 성립하지 않을 것이다.

เอตฺถ ปน

여기서는

‘‘กตฺตา’’ติ วตฺตเต.

'격주(Kattā)'라는 말이 이어진다.

๒๙๓. โย กาเรติ ส เหตุ.

293. 시키는 자가 원인(Hetu)이다.

โย กตฺตารํ กาเรติ, โส เหตุสญฺโญ โหติ, กตฺตา จาติ เหตุกตฺตุสญฺญา.

격주로 하여금 시키게 하는 자는 '원인(Hetu)'이라는 명칭을 얻고, 격주는 '사격주(Hetukattā)'라는 명칭을 얻는다.

โย ปน ปรสฺส กฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูโตปิ สุกรตฺตา สยเมว สิชฺฌนฺโต วิย โหติ, โส กมฺมกตฺตา นาม, ยถา – สยํ กรียเต กโฏ, สยเมว ปจฺจเต โอทโนติ.

그러나 타인의 작용에 의존하여 업(kamma, 목적어)이 되었음에도 불구하고, 하기 쉬움 때문에 스스로 이루어지는 것과 같은 자를 '업격주(Kammakattā)'라고 하니, 예를 들어 '자리가 스스로 만들어진다', '밥이 스스로 익는다'와 같다.

วุตฺตญฺจ

또한 다음과 같이 설해졌다.

‘‘อตฺตปฺปธาโน กิริยํ, โย นิพฺพตฺเตติ การโก;

อปฺปยุตฺโต ปยุตฺโต วา, ส กตฺตาติ ปวุจฺจติ.

"자기 주도적으로 작용을 일으키는 자가 격주(Kāraka, 행위자)이니, 남에게 시킴을 받았든 받지 않았든 그를 격주(Kattā)라고 부른다."

เหตุกตฺตาติ กถิโต,กตฺตุโน โย ปโยชโก;

กมฺมกตฺตาติ สุกโร,กมฺมภูโต กถียเต’’ติ.

"격주를 시키는 자는 사격주(Hetukattā)라고 불리며, [하기 쉬워] 업(목적어)의 상태가 된 자는 업격주(Kammakattā)라고 불린다."

นนุ จ ‘‘สํโยโค ชายเต’’ติอาทีสุ กถํ ปุเร อสโต ชนนกฺริยาย กตฺตุภาโวสิยาติ? วุจฺจเต – โลกสงฺเกตสิทฺโธ หิ สทฺทปฺปโยโค, อวิชฺชมานมฺปิ หิ โลโก สทฺทาภิเธยฺยตาย วิชฺชมานํ วิย คเหตฺวา โวหรติ[Pg.147], วิกปฺปพุทฺธิคหิตากาโรเยว หิ สทฺเทนาภิธียเต, น ตุ วตฺถุสภาโว, อญฺญถา สุตมยญาเณนปิ ปจฺจกฺเขน วิย วตฺถุสภาวสจฺฉิกรณปฺปสงฺโค จ มุสาวาท กุทิฏฺฐิวาทาทีนมภาวปฺปสงฺโค จ สิยา, ตสฺมา พุทฺธิปริกปฺปิตปญฺญตฺติวเสนปิ สทฺทปฺปวตฺติ โหตีติ อสโต สํโยคาทิสฺสปิ โหเตว ชนนกฺริยาย กตฺตุการกตาติ.

"결합이 생긴다" 등의 문장에서, 이전에는 존재하지 않았던 것이 어떻게 생겨나는 작용의 격주가 될 수 있는가? [이에 대해] 말하자면, 언어의 사용은 세상의 약속에 의해 확립된 것이기 때문이다. 비록 존재하지 않는 것이라도 세상은 언어로 표현될 수 있는 것이기에 존재하는 것처럼 취급하여 말한다. 분별하는 지혜에 의해 파악된 모습만이 언어로 표현되는 것이지, 사물의 자성(sabhāva)이 표현되는 것은 아니다. 그렇지 않다면 들어서 얻는 지혜(문혜)로도 직접 보는 것처럼 사물의 자성을 체득하게 되는 오류에 빠지며, 거짓말이나 그릇된 견해 등이 존재하지 않게 되는 오류에 빠질 것이다. 그러므로 지혜로 상정된 개념(paññatti)에 의해서도 언어의 작용이 일어나므로, 존재하지 않는 '결합' 등도 생겨나는 작용의 격주(Kattukāraka)가 될 수 있는 것이다.

ยถาห

설해진 바와 같다.

‘‘โวหารวิสโย สทฺโท, เนกนฺตปรมตฺถิโก;

พุทฺธิสงฺกปฺปิโต อตฺโถ, ตสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

"언어는 세속적 관습(vohāra)의 영역이지, 오로지 승의(paramattha)에 속한 것은 아니다. 지혜로 사유된 대상이 그 언어의 의미라고 불린다."

พุทฺธิยา คหิตตฺตา หิ, สํโยโค ชายเต อิติ;

สํโยโค วิชฺชมาโนว, กตฺตา ภวติ ชาติยา’’ติ.

"지혜에 의해 파악되었기 때문에 '결합이 생긴다'라고 하는 것이니, 결합은 [관념적으로] 존재하면서 생겨남의 격주가 된다."

ตตฺร ตติยา ชิเนน เทสิโต ธมฺโม, พุทฺเธน ชิโต มาโร, อหินา ทฏฺโฐ นโร, พุทฺเธน โพธิโต โลโก, สทฺเธหิ การิโต วิหาโร.

그중 제3격은 '승자(Jina)에 의해 설해진 법', '부처님에 의해 정복된 마라', '뱀에게 물린 사람', '부처님에 의해 깨우쳐진 세상', '신심 있는 자들에 의해 지어진 사원' [등에서 쓰인다].

อภิหิเต น ภวติ. กฏํ กโรติ เทวทตฺโต, กาเรติ วา.

[격이 이미 동사 등에 의해] 표현되었을 때는 [제3격이] 발생하지 않는다. '데바닷타가 자리를 만든다' 혹은 '만들게 한다'.

อิตฺถมฺภูตสฺส ลกฺขเณ – สา ภินฺเนน สีเสน ปคฺฆรนฺเตน โลหิเตน ปฏิวิสฺสกานํ อุชฺฌาเปสิ, อูนปญฺจพนฺธเนน ปตฺเตน อญฺญํ นวํ ปตฺตํ เจตาเปยฺย, ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชกมทฺทกฺขิ.

어떠한 상태에 있는 자의 특징에서: '그녀는 깨진 머리에서 흐르는 피로써 이웃들의 원성을 샀다', '다섯 군데 미만으로 꿰맨 발다로써 다른 새 발다를 구해야 한다', '세 개의 지팡이로써 유행자를 보았다'.

อปวคฺเค – เอกาเหเนว พาราณสึ ปายาสิ, นวหิ มาเสหิ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ, โยชเนน อธีตํ พฺยากรณํ, กฺริยาปวคฺโคติ กฺริยาย อาสุํ ปรินิฏฺฐาปนํ.

성취(결과에 도달함)에서: '단 하루 만에 바라나시로 떠났다', '9개월 만에 사원을 완공했다', '1요자나(yojana)를 가는 동안 문법을 공부했다'. '작용의 성취(kriyāpavagga)'란 작용이 신속하게 완전히 마무리되는 것을 말한다.

ปุพฺพาทิโยเค [Pg.148]– มาเสน ปุพฺโพ, ปิตรา สทิโส, มาตรา สโม, กหาปเณน อูโน, ธเนน วิกโล, อสินา กลโห, อาจาเรน นิปุโณ, วาจาย นิปุโณ, คุเฬน มิสฺสกํ, ติเลน มิสฺสกํ, วาจาย สขิโล, มณินา อตฺโถ, ธเนน อตฺโถ, ปิตรา ตุลฺโย.

'이전(pubba)' 등의 단어와 결합할 때: '한 달 전', '아버지와 비슷한', '어머니와 같은', '1카하파나(kahāpaṇa)가 부족한', '재물이 없는', '칼로 하는 싸움', '행실에 능숙한', '말씨에 능숙한', '설탕 섞인 것', '깨 섞인 것', '말씨가 부드러운', '보석이 필요한', '재물이 필요한', '아버지와 동등한'.

กาลทฺธาเนสุ – มาเสน ภุญฺชติ, โยชเนน คจฺฉติ.

시간과 거리에서: '한 달 동안 먹는다', '1요자나를 간다'.

ปจฺจตฺเต – อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนติ.

재귀(자기 자신)에서: '스스로가 스스로를 승인한다'.

กมฺมตฺเถ – ติเลหิ เขตฺเต วปติ.

업(목적어)의 의미에서: '깨로써 밭에 뿌린다(깨를 밭에 뿌린다)'.

ปญฺจมิยตฺเถ – สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณน.

제5격(탈격)의 의미에서: '우리는 그 위대한 사문으로부터 잘 해탈하였다'.

๒๙๖. สหาทิโยเค จ.

296. '함께(saha)' 등의 단어와 결합할 때도 그러하다.

สห สทฺธึ สมํ นานา วินา อลํ กิมิจฺเจวมาทีหิ โยเค ลิงฺคมฺหา ตติยาวิภตฺติ โหติ, จสทฺเทน สหตฺเถปิ.

saha(함께), saddhiṃ(함께), samaṃ(함께), nānā(다르게), vinā(없이), alaṃ(충분한), kim(무슨 소용인가) 등과 같은 단어와 결합할 때 명사로부터 제3격 조사가 붙는다. 'ca'라는 단어에 의해 '함께'라는 의미가 있을 때도 그러하다.

ตตฺถ สหสทฺเทน โยโค กฺริยา คุณ ทพฺพ สมวาเย สมฺภวติ. ยถา – วิตกฺเกน สห วตฺตติ, ปุตฺเตน สห ถูโล, อนฺเตวาสิกสทฺธิวิหาริเกหิ สห อาจริยุปชฺฌายานํ ลาโภ, นิสีทิ ภควา สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน, สหสฺเสน สมํ มิตา, สพฺเพหิ เม ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว, สงฺโฆ วินาปิ คคฺเคน อุโปสถํ กเรยฺย, อลํ เต อิธ วาเสน, กึ เม เอเกน ติณฺเณน, ปุริเสน ถามทสฺสินา, กึ เต ชฏาหิ ทุมฺเมธ, กึ เต อชินสาฏิยา.

거기서 'saha'라는 단어와의 결합은 작용, 성질, 실체, 결합의 상태에서 일어난다. 예를 들어 '사유와 함께 작용한다', '아들과 함께 뚱뚱한', '제자와 공주자들과 함께 스승과 화상들의 이득', '세존께서 비구 승가와 함께 앉으셨다', '천 명과 동등하게 측정된', '내가 사랑하고 마음에 드는 모든 것들과의 헤어짐과 떨어짐', '승가는 각각(gagga) 없이도 포살을 행할 수 있다', '너는 여기 머무는 것으로 충분하다', '이미 건넌 나에게 [건너지 못한] 한 사람이 무슨 소용인가', '힘을 보여주는 사람으로써', '어리석은 자여, 네 땋은 머리가 무슨 소용이며, 네 사슴 가죽 옷이 무슨 소용인가'.

สหตฺเถ [Pg.149]– เทวทตฺโต ราชคหํ ปาวิสิ โกกาลิเกน ปจฺฉาสมเณน, ทุกฺโข พาเลหิ สํวาโส.

'함께'라는 의미에서: '데바닷타는 후수사문인 코칼리카와 함께 라자가하로 들어갔다', '어리석은 자들과 함께 사는 것은 괴롭다'.

๒๙๗. เหตฺวตฺเถ จ.

297. 그리고 원인(hetu)의 의미에서도 쓰인다.

โยคคฺคหณมิหานุวตฺตเต, เหตฺวตฺเถ, เหตฺวตฺถปฺปโยเค จ ลิงฺคมฺหา ตติยาวิภตฺติ โหติ.

여기서는 '결합(yoga)'이라는 말이 이어진다. 원인의 의미에서, 그리고 'hetu(원인)'라는 단어가 사용될 때 명사로부터 제3격 조사가 붙는다.

กิสฺมิญฺจิ ผเล ทิฏฺฐสามตฺถิยํ การณํ เหตุ, โสเยว อตฺโถ, ตสฺมึ เหตฺวตฺเถ, อนฺเนน วสติ, ธมฺเมน วสติ, วิชฺชาย วสติ.

어떤 결과에 대해 능력이 확인된 근거가 원인(hetu)이며, 그것이 바로 그 의미이다. 그 원인의 의미에서: '음식으로 인하여 살고 있다', '법으로 인하여 살고 있다', '지혜로 인하여 살고 있다'.

น ชจฺจาวสโล โหติ,น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ;

กมฺมุนา วสโล โหติ,กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ.

태생으로 천민이 되는 것이 아니요, 태생으로 브라만이 되는 것도 아니다. 행위로 인하여 천민이 되고, 행위로 인하여 브라만이 된다.

ทาเนน โภควา, อาจาเรน กุลี.

보시로써 부유해지고, 지계(행실)로써 고귀한 가문의 사람이 된다.

เกน ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว;

เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ.

무엇으로 인하여 당신의 손은 원하는 것을 다 내어주며, 무엇으로 인하여 당신의 손은 꿀을 흘려보냅니까? 당신의 어떤 청정행으로 인하여 손에서 공덕이 성취됩니까?

เหตฺวตฺถปฺปโยเค – เกน นิมิตฺเตน, เกน ปโยชเนน, เกนฏฺเฐน, เกน เหตุนา วสติ.

원인의 의미로 쓰일 때 - 어떤 징조로, 어떤 목적으로, 어떤 이유로, 어떤 원인으로 머무는가?

๒๙๘. สตฺตมฺยตฺเถ จ.

298. 또한 처격의 의미에서도.

สตฺตมฺยตฺเถ จ ลิงฺคมฺหา ตติยาวิภตฺติ โหติ.

또한 처격(제7격)의 의미에서도 명사어간 뒤에 구격(제3격) 어미가 붙는다.

กาลทฺธานทิสาเทสาทีสุ จายํ. เตน สมเยน, เตน กาเลน, กาเลน ธมฺมสฺสวณํ, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา, มาเสน ภุญฺชติ, โยชเนน ธาวติ. ปุรตฺถิเมน ธตรฏฺโฐ, ทกฺขิเณน วิรูฬฺหโก, ปจฺฉิเมน วิรูปกฺโข, อุตฺตเรน [Pg.150] กสิวนฺโต ชโนฆมปเรน จ, เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ อิจฺจาทิ.

시간, 거리, 방향, 장소 등에서도 이것(구격)이 쓰인다. '그때에(Tena samayena)', '그 시절에(tena kālena)', '제때에 법을 듣는 것(kālena dhammassavaṇaṃ)', '그는 내가 죽은 뒤에 너희들의 스승이다(mamaccayena)', '한 달 만에 먹는다(māsena)', '1요자나를 달린다(yojanena)'. '동쪽에는 다타랏타가 있고(Puratthimena)', '남쪽에는 비룰라카가 있으며(dakkhiṇena)', '서쪽에는 비루파카가 있고(pacchimena)', '북쪽에는 카시완따가 있고 사람들의 무리 서쪽에도(aparena) 있다', '세존께서 계신 곳으로 다가갔다(yena... tenupasaṅkami)' 등이다.

๒๙๙. เยนงฺควิกาโร.

299. 신체 부위의 결함으로 인할 때.

เยน พฺยาธิมตา องฺเคน องฺคิโน วิกาโร ลกฺขียเต, ตตฺถ ตติยาวิภตฺติ โหติ. เอตฺถ จ องฺคมสฺส อตฺถีติ องฺคํ, สรีรํ. อกฺขินา กาโณ, หตฺเถน กุณี, ปาเทน ขญฺโช, ปิฏฺฐิยา ขุชฺโช.

질병이 있는 신체 부위에 의해 유정(有情)의 신체적 결함이 나타날 때, 그곳에 구격(제3격) 어미가 붙는다. 여기서 'aṅga'란 그가 가진 것, 즉 몸을 의미한다. '눈이 먼(akkhinā kāṇo)', '손이 굽은(hatthena kuṇī)', '다리를 저는(pādena khañjo)', '등이 굽은(piṭṭhiyā khujjo)'.

๓๐๐. วิเสสเน จ.

300. 또한 수식(한정)에서.

วิเสสียติ วิเสสิตพฺพํ อเนนาติ วิเสสนํ, โคตฺตาทิ. ตสฺมึ โคตฺตนามชาติสิปฺปวโยคุณสงฺขาเต วิเสสนตฺเถ ตติยาวิภตฺติ โหติ, จสทฺเทน ปกติอาทีหิ จ. โคตฺเตน โคตโม นาโถ.

그것에 의해 수식되어야 할 대상이 구별되므로 수식어(visesana)라 하며, 성씨(姓氏) 등이 그러하다. 성씨, 이름, 종족, 기술, 나이, 자질, 수치로 일컬어지는 수식의 의미에서 구격(제3격) 어미가 붙으며, 'ca'라는 단어에 의해 '본성(pakati)' 등에서도 그러하다. '성씨로는 고타마인 수호자(Gottena gotamo nātho)'.

สาริปุตฺโตติ นาเมน, วิสฺสุโต ปญฺญวา จ โส;

ชาติยา ขตฺติโย พุทฺโธ, โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล.

그는 이름이 사리풋타이며, 지혜롭기로 명성이 높았다. 부처님은 태생으로는 크샤트리아이며, 세상에서 비길 데 없는 분이다.

ตทหุ ปพฺพชิโต สนฺโต, ชาติยา สตฺตวสฺสิโก;

โสปิ มํ อนุสาเสยฺย, สมฺปฏิจฺฉามิ มตฺถเก.

그날 출가했을 때 태생으로(나이로) 일곱 살이었으나, 그가 나를 가르친다면 나는 머리를 숙여 받아들이리라.

สิปฺเปน นฬกาโร โส, เอกูนตึโส วยสา, วิชฺชาย สาธุ, ปญฺญาย สาธุ, ตปสา อุตฺตโม, สุวณฺเณน อภิรูโป.

기술로는 대나무 세공사이며, 나이는 스물아홉이고, 학문으로 훌륭하며, 지혜로 훌륭하고, 고행으로 으뜸이며, 외모가 아름답다.

ปกติอาทีสุ – ปกติยา อภิรูโป, เยภุยฺเยน มตฺติกา, สเมน ธาวติ, วิสเมน ธาวติ, ทฺวิโทเณน ธญฺญํ กิณาติ, สหสฺเสน อสฺสเก กิณาติ อิจฺจาทิ.

'본성' 등에서 - '본래 아름다운(pakatiyā)', '대부분 진흙인(yebhuyyena)', '평탄한 길로 달린다(samena)', '험한 길로 달린다(visamena)', '두 도나의 곡식을 산다(dvidoṇena)', '천(금화)으로 말들을 산다(sahassena)' 등이다.

กสฺมึ อตฺเถ จตุตฺถี?

어떤 의미에서 위격(제4격)이 쓰이는가?

๓๐๑. สมฺปทาเน [Pg.151] จตุตฺถี.

301. 여격(與格)의 의미에서 위격이 쓰인다.

สมฺปทานการเก ลิงฺคมฺหา จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ.

여격격(與格格) 작용이 있을 때 명사어간 뒤에 위격(제4격) 어미가 붙는다.

กิญฺจ สมฺปทานํ?

여격(sampadāna)이란 무엇인가?

๓๐๒. ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานํ.

302. 주려고 의도하는 대상, 즐거워하거나 빚을 지고 있는 대상, 그것이 여격이다.

ยสฺส วา ทาตุกาโม, ยสฺส วา โรจเต, ยสฺส วา ธารยเต, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ. สมฺมา ปทียเต อสฺสาติ สมฺปทานํ, ปฏิคฺคาหโก.

누구에게 주고자 하거나, 누구에게 즐겁거나, 누구에게 빚을 지고 있을 때, 그 격작용은 여격이라는 명칭을 갖는다. '그에게 바르게 주어진다'는 뜻에서 여격(sampadāna)이라 하며, 이는 수령자를 의미한다.

ตํ ปน ติวิธํ ทิยฺยมานสฺสานิวารณชฺเฌสนานุมติวเสน. ยถา – พุทฺธสฺส ปุปฺผํ ยชติ, โพธิรุกฺขสฺส ชลํ ททาติ. อชฺเฌสเน – ยาจกานํ ธนํ ททาติ. อนุมติยํ – ภิกฺขูนํ ทานํ เทติ.

그것은 다시 주어지는 것에 대한 거절하지 않음, 요청함, 허락함에 따라 세 가지가 있다. 예컨대 (거절하지 않음의 경우) '부처님께 꽃을 바친다', '보리수에 물을 준다'. 요청함의 경우 '요청하는 자들에게 재물을 준다'. 허락함의 경우 '비구들에게 보시를 준다'.

ยถาห

다음과 같이 말한 바와 같다.

‘‘อนิรากรณาราธ-นาพฺภนุญฺญวเสน หิ;

สมฺปทานํ ติธา วุตฺตํ, รุกฺข ยาจก ภิกฺขโว’’ติ.

"거절하지 않음, 요청함, 허락함의 방식에 따라 여격은 세 가지로 일컬어지나니, 보리나무와 요청자와 비구들이 그 예이다."

ทาตุกาโมติ กึ? รญฺโญ ทณฺฑํ ททาติ.

'주고자 함'이란 무엇인가? '왕에게 벌금을 낸다(바친다).'

โรจนาทีสุ ปน – สมณสฺส โรจเต สจฺจํ, มายสฺมนฺตานมฺปิ สงฺฆเภโท รุจฺจิตฺถ, ยสฺสายสฺมโต ขมติ, เทวทตฺตสฺส สุวณฺณจฺฉตฺตํ ธารยเต ยญฺญทตฺโต.

즐거워함 등의 경우 - '사문에게 진리가 즐겁다', '존자들에게도 승가의 분열이 즐거웠다', '어떤 존자에게 용인되는가', '얀냐닷따는 데와닷따에게 금우산을 빚지고 있다'.

‘‘สมฺปทานํ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

'여격(sampadāna)'과 '혹은(vā)'이라는 단어가 이어진다.

๓๐๓. สิลาฆ หนุ ฐา สป ธาร ปิห กุธ ทุหิ สฺสาสูย ราธิกฺข ปจฺจาสุณ อนุปติคิณปุพฺพกตฺตาโรจนตฺถตทตฺถ ตุมตฺถาลมตฺถ มญฺญานาทรปฺปาณินิ คตฺยตฺถกมฺมนิ อาสิสตฺถ สมฺมุติ ภิยฺยสตฺตมฺยตฺเถสุ จ.

303. silāgha(찬탄), hanu(제거), ṭhā(정지), sapa(저주), dhāra(빚짐), piha(열망), kudha(분노), duhi(해침), issā(질투), usūya(시기), rādha(성취), ikkha(관찰), paccāsuṇa(약속), anupatigiṇa(응답)의 어근들, 그리고 이전 행위자, 알림의 의미, 그것을 위한 목적, 부정사의 의미, 충분함의 의미, 경멸하거나 생명이 없는 것에 대한 생각, 가는 의미의 동사의 목적어, 축원의 의미, 동의, 더욱 그러함, 그리고 처격의 의미에서도 (위격이 쓰인다).

จตุปฺปทมิทํ[Pg.152]. สิลาฆ กตฺถเน, หนุ อปนยเน, ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, สป อกฺโกเส, ธร ธารเณ, ปิห อิจฺฉายํ อิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ปโยเค, กุธ โกเป, ทุห ชิฆํสายํ, อิสฺส อิสฺสายํ, อุสูย โทสาวิกรเณ อิจฺเจเตสํ ตทตฺถวาจีนญฺจ ธาตูนํ ปโยเค จ ราธ หึสาสํราเธสุ, อิกฺข ทสฺสนงฺเกสูติ อิเมสํ ปโยเค จ ปติ อาปุพฺพสฺส สุ สวเณติ อิมสฺส จ อนุปติปุพฺพสฺส เคสทฺเทติ อิมสฺส จ ปุพฺพกตฺตา จ อาโรจนตฺถปฺปโยเค, ตทตฺเถ, ตุมตฺเถ, อลมตฺถปฺปโยเค จ มญฺญติปฺปโยเค อนาทเร อปฺปาณินิ จ คตฺยตฺถานํ กมฺมนิ จ อาสิสตฺถปฺปโยเค จ สมฺมุติ ภิยฺยปฺปโยเคสุ จ สตฺตมฺยตฺเถ จาติ ตํ กมฺมาทิการกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ, จสทฺทคฺคหเณน ปหิณติกปฺปติ ปโหติ อุปมาญฺชลิกรณ ผาสุ อตฺถเสยฺยปฺปภุติโยเค จ ปุเร วิย จตุตฺถี.

이것은 네 단어로 이루어져 있다. silāgha는 칭찬함에, hanu는 제거함에, ṭhā는 움직임을 멈춤에, sapa는 욕설함에, dhara는 빚짐에, piha는 갈망함에 쓰이며, 이들 어근의 사용에서; kudha는 분노에, duha는 해치려 함에, issa는 질투에, usūya는 허물을 드러냄에 쓰이며, 이들과 그 의미를 나타내는 어근의 사용에서; rādha는 해침과 성취에, ikkha는 봄과 특징지음에 쓰이며, 이들의 사용에서; pati-ā 접두사가 붙은 su(듣다)와 anu-pati 접두사가 붙은 ge(소리내다)의 사용에서; 그리고 이전의 행위자, 알림의 의미, 그것을 위한 목적, 부정사의 의미, 충분함의 의미, '생각하다(maññati)'가 경멸과 무생물에 사용될 때, 가는 의미의 동사의 목적어, 축원의 의미, 동의, 더욱 그러함, 그리고 처격의 의미에서 그 목적어 등의 격작용은 여격이라는 명칭을 갖는다. 'ca'라는 단어의 포함으로 pahiṇati(보내다), kappati(적합하다), pahoti(충분하다), 비유(upamā), 합장(añjalikaraṇa), 안락함(phāsu), 이익(attha), 침상(seyya) 등과 결합할 때도 이전과 같이 위격(제4격)이 된다.

สิลาฆาทิปฺปโยเค ตาว – พุทฺธสฺส สิลาฆเต. อุปชฺฌายสฺส สิลาฆเต, โถเมตีติ อตฺโถ.

우선 '칭찬(silāgha)' 등의 사용에서 - '부처님을 찬탄한다(buddhassa silāghate)'. 이는 '은사를 찬탄한다, 즉 칭송한다'는 뜻이다.

หนุเต มยฺหเมว, หนุเต ตุยฺหเมว, อปลปตีติ อตฺโถ.

나에게만 숨긴다, 너에게만 숨긴다. 부정한다(숨긴다)는 뜻이다.

อุปติฏฺเฐยฺย สกฺยปุตฺตานํ วฑฺฒกี, เอตฺถ จ อุปฏฺฐานํ นาม อุปคมนํ. ภิกฺขุสฺส ภุญฺชมานสฺส ปานีเยน วา วิธูปเนน วา อุปติฏฺเฐยฺย.

목수가 석가족의 아들들을 시봉할 것이다. 여기서 시봉(upaṭṭhāna)이란 다가감을 의미한다. 공양하는 수행자에게 물이나 부채질로 시봉할 것이다.

ตุยฺหํ สปเต, มยฺหํ สปเต, เอตฺถ จ สปนํ นาม สจฺจกรณํ.

당신에게 맹세한다, 나에게 맹세한다. 여기서 맹세(sapana)란 진실을 말하는(진실수행) 것이다.

ธารยติปฺปโยเค ธนิโกเยว สมฺปทานํ, สุวณฺณํ เต ธารยเต, อิณํ ธารยตีติ อตฺโถ. ตสฺส รญฺโญ มยํ นาคํ ธารยาม.

dhārayati(빚지다)를 사용할 때 채권자가 받는 자(sampadāna)가 된다. '그는 당신에게 황금을 빚지고 있다'는 빚을 지고 있다는 뜻이다. '우리는 그 왕에게 코끼리를 바친다(맡고 있다)'도 마찬가지다.

ปิหปฺปโยเค [Pg.153] อิจฺฉิโตเยว, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน, เทวาปิ เตสํ ปิหยนฺติ, สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ, ปตฺเถนฺตีติ อตฺโถ.

pih(갈망하다)를 사용할 때 갈망하는 대상이 (받는 자가 된다). '신들도 그러한 분을 갈망한다', '신들도 마음 챙기는 정등각자들인 그들을 갈망한다'는 원한다는 뜻이다.

โกธาทิอตฺถานํ ปโยเค ยํ ปติ โกโป, ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, ยทิหํ ตสฺส กุปฺเปยฺยํ.

분노 등의 의미를 가진 단어를 사용할 때, 그 분노가 향하는 대상이 (받는 자가 된다). '대영웅이시여, 그에게 화를 내소서', '만일 내가 그에게 화를 낸다면'과 같다.

ทุหยติ ทิสานํ เมโฆ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

구름은 사방에 해를 끼친다(비를 뿌린다). 친구들을 배신하지 않는 자와 같다.

ติตฺถิยา อิสฺสนฺติ สมณานํ.

외도들은 수행자들을 시기한다.

ทุชฺชนา คุณวนฺตานํ อุสูยนฺติ, กา อุสูยา วิชานตํ.

악한 사람들은 덕 있는 이들을 질투한다. 아는 자들에게 무슨 질투가 있겠는가?

ราธิกฺขปฺปโยเค ยสฺส วิปุจฺฉนํ กมฺมวิขฺยาปนตฺถํ, วาธิการโต ทุติยา จ. อาราโธ เม รญฺโญ, รญฺโญ อปรชฺฌติ, ราชานํ วา อปรชฺฌติ, กฺยาหํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, กฺยาหํ อยฺเย อปรชฺฌามิ วา.

업(행위)을 알리기 위해 질문하는 rādh와 ikkh의 용법에서, vā(또는)라는 규정에 의해 대격(제2격)도 사용된다. '나의 기쁨은 왕에게 있다(왕을 기쁘게 했다)', '왕에게 잘못을 범하다' 혹은 '왕을 범하다', '제가 존자들께 무슨 잘못을 했습니까?' 혹은 '제가 존자들을 무슨 잘못을 했습니까?'와 같다.

อายสฺมโต อุปาลิตฺเถรสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข อุปติสฺโส, อายสฺมนฺตํ วา.

우빠띳사는 존자 우빨리 장로에게 구족계 받기를 희망한다. 혹은 '존자를(대격)'이라고도 한다.

ปจฺจาสุณ อนุปติคิณานํ ปุพฺพกตฺตา จ สุโณติสฺส ธาตุสฺส ปจฺจาโยเค, คิณสฺส จ อนุปติโยเค ปุพฺพสฺส กมฺมุโน โย กตฺตา, โส สมฺปทานสญฺโญ โหติ. ยถา – ภควา ภิกฺขู เอตทโวจ, เอตฺถ ‘‘ภิกฺขู’’ติ อกถิตกมฺมํ, ‘‘เอต’’นฺติ กถิตกมฺมํ, ปุพฺพสฺส วจนกมฺมสฺส กตฺตา ภควา. ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, อาสุณนฺติ พุทฺธสฺส ภิกฺขู, ตถา ภิกฺขุ ชนํ ธมฺมํ สาเวติ, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโน อนุคิณาติ, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโน ปติคิณาติ, สาธุการทานาทินา ตํ อุสฺสาหยตีติ อตฺโถ.

suṇu 어근에 pacca가 결합하고, giṇu 어근에 anu나 pati가 결합할 때, 이전 말하기 행위의 행위자가 받는 자(sampadāna)의 명칭을 얻는다. 예를 들어, '세존께서 비구들에게 이것을 말씀하셨다'에서 '비구들'은 간접 목적어(akathitakamma)이고 '이것'은 직접 목적어(kathitakamma)이며, 이전의 말하기 행위의 행위자는 세존이시다. '비구들이 세존께 응답했다', '비구들이 부처님께 응답한다(동의한다)'와 같다. 또한 비구가 사람들에게 법을 들려주면, 그 비구에게 사람들이 화답하고, 그 비구에게 사람들이 응답한다. 즉 찬탄하는 등의 행위로 그를 격려한다는 뜻이다.

โย วเทติ ส กตฺตาติ, วุตฺตํ กมฺมนฺติ วุจฺจติ;

โย ปฏิคฺคาหโก ตสฺส, สมฺปทานํ วิชานิยาติ.

말하는 자가 행위자이고, 말해진 것이 목적어라 불린다. 그것을 받아들이는 자를 받는 자(sampadāna)라고 알아야 한다.

อาโรจนตฺถปฺปโยเค [Pg.154] ยสฺส อาโรเจติ, ตํ สมฺปทานํ. อาโรจยามิ โว ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว ภิกฺขเว, อามนฺตยามิ เต มหาราช, อามนฺต โข ตํ คจฺฉามาติ วา. เอตฺถ จ อาโรจนสทฺทสฺส กถนปฺปการตฺถตฺตา เทสนตฺถาทิปฺปโยเคปิ จตุตฺถี. ธมฺมํ โว เทเสสฺสามิ, เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ ภิกฺขูนํ, ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย, นิรุตฺตึ เต ปวกฺขามิ อิจฺจาทิ.

알리는 의미를 가진 단어를 사용할 때, 알림을 받는 대상이 받는 자(sampadāna)이다. '비구들이여, 그대들에게 알린다', '비구들이여, 그대들에게 보고한다', '대왕이여, 당신을 부른다', 혹은 '그대에게 말하고 가노라'와 같다. 여기서 알린다는 단어는 말하는 방식의 의미를 가지므로 설법하는 등의 용법에서도 역격(제4격)이 쓰인다. '그대들에게 법을 설하리라', '존귀하신 분이시여, 세존께서 비구들에게 법을 설해주소서', '세존께서 우리에게 설명해주시는 것처럼', '그대에게 어원을 말해주리라' 등이다.

ตทตฺเถ สมฺปทานสญฺญา, จตุตฺถี จ.

그 목적을 위한 것(tadattha)에도 받는 자(sampadāna)의 명칭이 붙고 역격(제4격)이 쓰인다.

‘‘อโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

'ato'와 'vā'라는 어구가 뒤따른다.

๓๐๔. อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ.

304. 역격 단수 어미에는 āya가 온다.

อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา ปรสฺส จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทโส โหติ วา, สรโลปาทิ.

a로 끝나는 성(liṅga) 뒤의 역격 단수 어미는 'āya'로 치환되기도 하며, 모음 생략 등이 일어난다.

พุทฺธสฺสตฺถาย ธมฺมสฺสตฺถาย สงฺฆสฺสตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, ปิณฺฑปาตํ ปฏิเสวามิ เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย, อูนสฺส ปาริปูริยา, อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ.

부처님을 위하여, 가르침을 위하여, 승가를 위하여 생명을 바칩니다. 놀이나 취함이나 치장이나 꾸미기 위해서가 아니라 부족한 것을 채우기 위해 탁발 음식을 수용합니다. 이익과 행복과 안락을 위해 도움이 된다.

ตุมตฺเถ – โลกานุกมฺปาย, โลกมนุกมฺปิตุนฺติ อตฺโถ. ตถา ผาสุวิหาราย.

부정사(-tum)의 의미로, '세상에 대한 연민으로(lokānukampāya)'는 '세상을 연민하기 위하여(lokamanukampituṃ)'라는 뜻이다. '편안하게 머물기 위하여'도 마찬가지이다.

อลํสทฺทสฺส อตฺถา อรหปฏิกฺเขปา. อรหตฺเถ – อลํ เม รชฺชํ, อลํ ภิกฺขุ ปตฺตสฺส, อกฺขธุตฺโต ปุริสปุคฺคโล นาลํ ทารภรณาย, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺส.

alaṃ이라는 단어의 의미는 '적당함(가치)'과 '거절'이다. 적당함의 의미로는, '내게는 왕국으로 충분하다', '비구에게는 발우가 적당하다', '도박꾼인 남자는 아내를 부양하기에 적당하지 않다', '전사는 전사에게 대적할 만하다', 즉 전사는 전사에게 가치가 있다.

ปฏิกฺเขเป [Pg.155]– อลํ เต อิธ วาเสน, อลํ เม หิรญฺญสุวณฺเณน, กึ เม เอเกน ติณฺเณน, กึ เต ชฏาหิ ทุมฺเมธ, กึ เตตฺถ จตุมฏฺฐสฺส.

거절의 의미로는, '당신이 여기 머무는 것은 그만두시오', '내게는 금과 은이 필요 없다', '하나를 건넌 것이 내게 무슨 소용인가?', '어리석은 자여, 네게 땋은 머리가 무슨 소용인가?', '여기서 그 네 가지 정결함이 무슨 소용인가?' 등이다.

มญฺญติปฺปโยเค อนาทเร อปฺปาณินิ กมฺมนิเยว – กฏฺฐสฺส ตุวํ มญฺเญ, กฬิงฺครสฺส ตุวํ มญฺเญ, ชีวิตํ ติณายปิ น มญฺญมาโน.

경멸의 의미로 maññati(생각하다)를 사용할 때 무생물인 목적어에 대해서만 역격이 쓰인다. '나는 너를 나무토막으로 여긴다', '나는 너를 쓰레기 조각으로 여긴다', '목숨을 풀 한 포기만큼도 여기지 않으며'와 같다.

อนาทเรติ กึ? สุวณฺณํ ตํ มญฺเญ. อปฺปาณินีติ กึ? คทฺรภํ ตุวํ มญฺเญ.

왜 경멸인가? '나는 그것을 황금으로 여긴다'(존중할 때는 대격). 왜 무생물인가? '나는 너를 당나귀로 여긴다'(생물일 때는 대격).

คตฺยตฺถกมฺมนิ วาธิการโต ทุติยา จ. อปฺโป สคฺคาย คจฺฉติ, อปฺโป สคฺคํ คจฺฉติ, นิพฺพานาย วชนฺติยา, มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย, มูลํ ปฏิกสฺเสยฺย.

이동하는 의미를 가진 동사의 목적어에는 vā(또는)라는 규정에 의해 대격(제2격)도 쓰인다. '적은 이들만이 천상으로 간다(역격)', '적은 이들만이 천상을 간다(대격)', '열반으로 가기 위하여', '근본으로 되돌려야 한다(역격)', '근본을 되돌려야 한다(대격)' 등이다.

อาสีสนตฺเถ อายุภทฺทกุสลาทิโยเคเยว, อายสฺมโต ทีฆายุ โหตุ, ‘‘โตติตา สสฺมึนาสู’’ติ นฺตุสฺส สวิภตฺติสฺส โต อาเทโส. ภทฺทํ ภวโต โหตุ, กุสลํ ภวโต โหตุ, อนามยํ ภวโต โหตุ, สุขํ ภวโต โหตุ, อตฺถํ ภวโต โหตุ, หิตํ ภวโต โหตุ, สฺวาคตํ ภวโต โหตุ, โสตฺถิ โหตุ สพฺพสตฺตานํ.

기원하는 의미에서 수명, 행운, 선 등과 결합할 때, '존자에게 장수가 있기를'. 'totitā sasmiṃnāsū'라는 규칙에 의해 격어미를 포함한 ntu가 to로 치환된다. '당신에게 행운이 있기를', '당신에게 선함이 있기를', '당신에게 무병함이 있기를', '당신에게 행복이 있기를', '당신에게 이익이 있기를', '당신에게 유익함이 있기를', '당신에게 환영이 있기를', '모든 중생에게 안녕이 있기를' 등이다.

สมฺมุติปฺปโยเค – สาธุ สมฺมุติ เม ตสฺส ภควโต ทสฺสนาย.

동의(sammuti)를 사용할 때, '그 세존을 뵙는 것은 내게 좋은 동의(생각)이다'.

ภิยฺยปฺปโยเค ภิยฺโยโส มตฺตาย.

bhiyyoso(더욱)를 사용할 때, '더욱더(정도 이상으로)'.

สตฺตมิยตฺเถ อาวิกรณ ปาตุภวนาทิโยเค – ตุยฺหญฺจสฺส อาวิกโรมิ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ.

처격(제7격)의 의미로 드러냄, 나타남 등과 결합할 때, '나는 당신에게 그것을 드러낸다', '내게 제석천이 나타나셨다' 등이다.

จสทฺทคฺคหเณน [Pg.156] ปหิณาทิกฺริยาโยเค, ผาสุอาทินามปโยเค จ – ตสฺส ปหิเณยฺย, ภิกฺขูนํ ทูตํ ปาเหสิ, กปฺปติ สมณานํ อาโยโค, เอกสฺส ทินฺนํ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ ปโหติ, อุปมํ เต กริสฺสามิ, อญฺชลึ เต ปคฺคณฺหามิ. ตถา ตสฺส ผาสุ โหติ, โลกสฺสตฺโถ, มณินา เม อตฺโถ, เสยฺโย เม อตฺโถ อิจฺจาทิ.

ca(그리고)라는 단어를 포함함으로써 보내다 등의 행위와 결합할 때, 그리고 phāsu(편안함) 등의 명사를 사용할 때 (역격이 쓰인다). '그에게 보내야 한다', '비구들에게 전령을 보냈다', '수행자들에게는 전념이 적당하다', '한 명에게 준 것이 두 명이나 세 명에게도 충분하다', '그대에게 비유를 들리라', '그대에게 합장을 올리노라'. 마찬가지로 '그에게 편안함이 있다', '세상의 이익', '내게는 보석이 필요하다', '내게는 최상의 이익이 있다' 등이다.

‘‘จตุตฺถี’’ติ วตฺตเต.

‘제4격(Catutthī)’이라는 용어가 계속 적용된다.

๓๐๕. นโมโยคาทีสฺวปิ จ.

305. ‘Namo’(경배) 등의 결합에서도 또한 (제4격이 사용된다).

นโมสทฺทโยเค, โสตฺถิสฺวาคตาทีหิ จ โยเค ลิงฺคมฺหา จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ. นโม เต พุทฺธ วีรตฺถุ, นโม กโรหิ นาคสฺส, นมตฺถุ พุทฺธานํ, นมตฺถุ โพธิยา, โสตฺถิ ปชานํ, สฺวาคตํ เต มหาราช, อโถ เต อทุราคตํ.

‘Namo’라는 단어와의 결합, 그리고 ‘sotthi’(안녕), ‘svāgata’(환영) 등과의 결합에서 명사 어간 뒤에 제4격 격변화가 일어난다. (예:) ‘영웅이신 부처님께 경배가 있기를(Namo te buddha vīratthu)’, ‘용(Nāga)에게 경배하라’, ‘부처님들께 경배가 있기를’, ‘깨달음에 경배가 있기를’, ‘중생들에게 안녕이 있기를’, ‘대왕이시여, 당신의 오심을 환영합니다(svāgataṃ te mahārāja)’, ‘또한 당신의 오심이 나쁘지 않습니다(atho te adurāgataṃ).’

‘‘กาเล, ภวิสฺสตี’’ติ จ วตฺตเต.

‘시간에 대하여(kāle), 미래에(bhavissatī)’라는 표현이 계속 적용된다.

๓๐๖. ภาววาจิมฺหิ จตุตฺถี.

306. 상태나 동작을 나타내는 말(Bhāvavāci)에 제4격이 쓰인다.

ภาววาจิมฺหิ จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ ภวิสฺสติกาเล. ภวนํ ภาโว. ปจฺจิสฺสเต, ปจนํ วา ปาโก, ปากาย วชติ, ปจิตุํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. เอวํ โภคาย วชติ อิจฺจาทิ.

미래의 시간에 상태나 동작을 나타내는 말에 제4격 격변화가 일어난다. ‘Bhavana’는 ‘bhāva’(상태/동작)이다. ‘Paccissate’(요리될 것이다)에서, 요리하는 것(pacanaṃ) 혹은 요리(pāko)에 대해, ‘요리를 위해(pākāya) 간다’는 ‘요리하기 위해(pacituṃ) 간다’는 뜻이다. 이와 같이 ‘향유를 위해(bhogāya) 간다’ 등도 마찬가지다.

กสฺมึ อตฺเถ ปญฺจมี?

어떤 의미에서 제5격(Pañcamī)이 쓰이는가?

๓๐๗. อปาทาเน ปญฺจมี.

307. 탈격(Apādāna)의 의미에서 제5격이 쓰인다.

กิมปาทานํ?

탈격(Apādāna)이란 무엇인가?

๓๐๘. ยสฺมาทเปติ [Pg.157] ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ.

308. 그것으로부터 멀어지거나(apeti), 혹은 공포를 느끼거나 받아들이는 대상, 그것이 탈격이다.

ยสฺมา วา อวธิโต อเปติ, ยสฺมา วา ภยเหตุโต ภยํ ภวติ, ยสฺมา วา อกฺขาตารา วิชฺชํ อาททาติ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ. อปเนตฺวา อิโต อาททาตีติ อปาทานํ.

혹은 한계로부터 멀어지는 대상, 혹은 공포의 원인으로부터 공포가 생기는 대상, 혹은 가르치는 이로부터 지식을 얻는 대상, 그 격(kāraka)을 탈격(apādānasañña)이라 한다. ‘이것으로부터 떼어내어 가져온다’는 의미에서 ‘apādāna’이다.

ตํ ปน ติวิธํ วิสยเภเทน นิทฺทิฏฺฐวิสยํ, อุปาตฺตวิสยํ, อนุเมยฺยวิสยญฺจาติ.

그것은 대상의 차이에 따라 명시된 대상(niddiṭṭhavisaya), 함축된 대상(upāttavisaya), 추론된 대상(anumeyyavisaya)의 세 가지로 나뉜다.

อปาทานสญฺญาวิสยสฺส กฺริยาวิเสสสฺส นิทฺทิฏฺฐตฺตา นิทฺทิฏฺฐวิสยํ. ยถา – คามา อเปนฺติ มุนโย, นครา นิคฺคโต ราชา.

탈격이라는 명칭의 대상인 특별한 작용(동사)이 명시되어 있기 때문에 ‘명시된 대상’이라 한다. 예: ‘성자들은 마을에서(gāmā) 떠난다’, ‘왕은 성에서(nagarā) 나갔다.’

เอตฺถ จ ‘‘ปาปา จิตฺตํ นิวารเย, ปาปา นิวาเรนฺตี’’ติอาทีสุ ยทิปิ กายสํโยคปุพฺพกาปคมนํ นตฺถิ, ตถาปิ จิตฺตสํโยคปุพฺพกสฺส อปคมนสฺส สมฺภวโต อิมินา จ อปาทานสญฺญา.

그리고 여기서 ‘악으로부터(pāpā) 마음을 막아야 한다’, ‘악으로부터 막는다’ 등의 예에서, 비록 신체적 접촉에 의한 멀어짐은 없더라도, 마음의 결합에 의한 멀어짐의 가능성이 있으므로 이것으로 탈격의 명칭을 얻는다.

ยตฺถ ปน อปคมนกฺริยํ อุปาตฺตํ อชฺฌาหฏํ วิสยํ กตฺวา ปวตฺตติ, ตํ อุปาตฺตวิสยํ. ยถา – วลาหกา วิชฺโชตเต วิชฺชุ, กุสูลโต ปจตีติ. เอตฺถ จ ‘‘วลาหกา นิกฺขมฺม, กุสูลโต อปเนตฺวา’’ติ จ ปุพฺพกฺริยา อชฺฌาหรียติ.

그러나 멀어지는 작용이 함축되어 보충된 대상을 가지고 일어날 때, 그것은 ‘함축된 대상’이다. 예: ‘구름에서(valāhakā) 번개가 친다’, ‘곳간에서(kusūlato) 요리한다.’ 여기서 ‘구름에서 (나와서)’, ‘곳간에서 (꺼내어)’라는 이전의 행위가 보충되어 이해된다.

อนุเมยฺยวิสยํ ยถา – มาถุรา ปาฏลิปุตฺตเกหิ อภิรูปา. เอตฺถ หิ เกนจิ คุเณน อุกฺกํสียนฺตีติ อนุเมยฺโยว กฺริยาวิเสโส. อิธ ปน ทูรนฺติกาทิสุตฺเต วิภตฺตคฺคหเณน อปาทานสญฺญา.

‘추론된 대상’은 다음과 같다. 예: ‘마투라 사람들은 파탈리푸트라 사람들보다(pāṭaliputtakehi) 더 용모가 뛰어나다.’ 여기서 어떤 속성에 의해 더 뛰어나다는 특별한 작용은 추론될 뿐이다. 그러나 여기서는 ‘dūrantika’(멀고 가까움) 등의 규칙에서 격을 취함으로 인해 탈격의 명칭을 얻는다.

วุตฺตญฺจ

다음과 같이 전해진다.

‘‘นิทฺทิฏฺฐวิสยํ กิญฺจิ, อุปาตฺตวิสยํ ตถา;

อนุเมยฺยวิสยญฺจาติ, อปาทานํ ติธา มต’’นฺติ.

“탈격은 명시된 대상, 함축된 대상, 그리고 추론된 대상의 세 가지로 알려져 있다.”

ตเทว [Pg.158] จลาจลวเสน ทุวิธมฺปิ โหติ.

또한 그것은 움직이는 것(cala)과 움직이지 않는 것(acala)의 상태에 따라 두 종류가 된다.

จลํ ยถา – ธาวตา หตฺถิมฺหา ปติโต องฺกุสธารี.

움직이는 것의 예: ‘달리는 코끼리에서(hatthimhā) 코끼리 몰이꾼이 떨어졌다.’

อจลํ ยถา – ปพฺพตา โอตรนฺติ วนจรา.

움직이지 않는 것의 예: ‘산에서(pabbatā) 숲 사람들이 내려온다.’

ภยเหตุมฺหิ – โจรา ภยํ ชายติ, ตณฺหาย ชายตี ภยํ, ปาปโต อุตฺตสติ, อกฺขาตริ – อุปชฺฌายา สิกฺขํ คณฺหาติ, อาจริยมฺหา อธีเต, อาจริยโต สุณาติ.

공포의 원인에서: ‘도둑으로부터(corā) 두려움이 생긴다’, ‘갈애로부터(taṇhāya) 두려움이 생긴다’, ‘악으로부터(pāpato) 전율한다’. 가르치는 이에게서: ‘은사로부터(upajjhāyā) 계율을 배운다’, ‘스승으로부터(ācariyamhā) 배운다’, ‘스승으로부터(ācariyato) 듣는다’.

‘‘อปาทาน’’นฺติ อธิกาโร.

‘탈격(Apādāna)’이라는 주제가 계속된다.

๓๐๙. ธาตุนามานมุปสคฺคโยคาทีสฺวปิ จ.

309. 어근(Dhātu)과 명사(Nāma), 전치사(Upasagga)의 결합 등에서도 또한 (탈격이 성립한다).

ธาตโว จ นามานิ จ ธาตุนามานิ, เตสํ อวิหิตลกฺขณานํ ธาตุนามานํ ปโยเค, อุปสคฺคโยเค จ อาทิสทฺเทน นิปาตโยเค จ ตํยุตฺตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

어근과 명사들이 ‘어근-명사’이다. 특징이 규정되지 않은 어근과 명사들의 사용에서, 그리고 전치사와의 결합에서, 그리고 ‘등(ādi)’이라는 단어를 통해 불변사(Nipāta)와의 결합에서, 그것과 연관된 격(kāraka)은 탈격의 명칭을 얻는다.

ธาตุปฺปโยเค ตาว – ปราชิโยเค โย อสยฺโห, ปภูโยเค ปภโว, ชนิโยเค ชายมานสฺส ปกติ จ. ยถา – พุทฺธสฺมา ปราเชนฺติ อญฺญติตฺถิยา. หิมวตา ปภวนฺติ ปญฺจ มหานทิโย, อนวตตฺตมฺหา มหาสรา ปภวนฺติ, อจิรวติยา ปภวนฺติ กุนฺนทิโย. กามโต ชายตี โสโก, ยสฺมา โส ชายเต คินิ, อุรสฺมา ชาโต ปุตฺโต, กมฺมโต ชาตํ อินฺทฺริยํ.

먼저 어근의 사용에서: ‘parā-ji’(패배하다)와의 결합에서 견딜 수 없는 대상, ‘pa-bhū’(생겨나다)와의 결합에서 기원, ‘jan’(태어나다)과의 결합에서 생겨나는 것의 근본 원인. 예: ‘부처님께(buddhasmā) 다른 외도들이 패배한다.’ ‘히말라야에서(Himavatā) 다섯 대하가 발원한다’, ‘아나바닷타 호수에서(anavatattamhā) 큰 호수들이 발원한다’, ‘아치라바티 강에서(aciravatiyā) 작은 강들이 발원한다.’ ‘욕망으로부터(Kāmato) 슬픔이 생긴다’, ‘그것으로부터 불이 생긴다’, ‘가슴으로부터(urasmā) 태어난 아들’, ‘업으로부터(kammato) 생긴 감관.’

นามปฺปโยเค อญฺญตฺถิตราทีหิ ยุตฺเต – นาญฺญตฺร ทุกฺขา สมฺโภติ, นาญฺญํ ทุกฺขา นิรุชฺฌติ, ตโต อญฺเญน กมฺเมน, ตโต อิตรํ, อุภโต สุชาโต ปุตฺโต อิจฺจาทิ.

명사의 사용에서 ‘añña’(다른), ‘itara’(그 밖의) 등과 결합할 때: ‘괴로움 외에(dukkhā) 다른 것은 생겨나지 않는다’, ‘괴로움 외에 다른 것은 멸하지 않는다’, ‘그 업과는 다른(aññena) 업으로부터(tato)’, ‘그것과는 다른(itaraṃ) 것으로부터(tato)’, ‘양쪽으로부터(ubhato) 잘 태어난 아들’ 등.

อุปสคฺคยุตฺเตสุ [Pg.159] อปปรีหิ วชฺชนตฺเถหิ โยเค, มริยาทาภิวิธิอตฺเถ อาโยเค ปตินา ปตินิธิปติทานตฺเถน โยเค จ. ยถา – อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, สาลํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. ตถา ปริปพฺพตา เทโว วสฺสติ, ปพฺพตํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. มริยาทายํ – อาปพฺพตา เขตฺตํ. อภิวิธิมฺหิ – อาพฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, พฺรหฺมโลกํ อภิพฺยาเปตฺวาติ อตฺโถ. ปตินิธิมฺหิ – พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต ธมฺมเทสนาย อาลปติ เตมาสํ. ปติทาเน – ฆตมสฺส เตลสฺมา ปติ ททาติ, กนกมสฺส หิรญฺญสฺมา ปติ ททาติ.

전치사와 결합할 때, ‘apa’와 ‘pari’가 ‘제외’의 의미로 쓰일 때, ‘ā’가 ‘한계/포함’의 의미로 쓰일 때, ‘pati’가 ‘대리/보상’의 의미로 쓰일 때: ‘학교를 제외하고(apasālāya) 상인들이 온다’는 ‘학교를 피해서(sālaṃ vajjetvā)’라는 뜻이다. 마찬가지로 ‘산을 제외하고(paripabbatā) 신이 비를 내린다’는 ‘산을 피해서’라는 뜻이다. 한계의 의미에서: ‘산까지(āpabbatā) 밭이다.’ 포함의 의미에서: ‘범천의 세계까지(ābrahmalokā) 소리가 울려 퍼진다’는 ‘범천의 세계를 다 덮고(abhibyāpetvā)’라는 뜻이다. 대리의 의미에서: ‘부처님을 대신하여(buddhasmā pati) 사리풋타가 석 달 동안 법을 설한다.’ 보상의 의미에서: ‘버터를 위해 기름(telasmā)을 준다’, ‘금을 위해 은(hiraññasmā)을 준다.’

นิปาตยุตฺเตสุ ริเต นานา วินาทีหิ โยเค – ริเต สทฺธมฺมา กุโต สุขํ ลภติ. เต ภิกฺขู นานากุลา ปพฺพชิตา. วินา สทฺธมฺมา นตฺถญฺโญ โกจิ นาโถ โลเก วิชฺชติ. อริเยหิ ปุถเควายํ ชโน, ยาว พฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ.

불변사와 결합할 때, ‘rite’(~없이), ‘nānā’(떨어져), ‘vinā’(~없이) 등과 결합할 때: ‘정법 없이는(rite saddhammā) 어디서 행복을 얻으리.’ ‘그 비구들은 다양한 가문으로부터(nānākulā) 출가했다.’ ‘정법 없이는(vinā saddhammā) 이 세상에 다른 어떤 의지처도 존재하지 않는다.’ ‘성자들로부터 떨어져(puthagevāyaṃ) 이 사람들이 있다’, ‘범천의 세계까지(yāva brahmalokā) 소리가 울려 퍼진다.’

อปิคฺคหเณน กมฺมาปาทานการกมชฺเฌปิ ปญฺจมี กาลทฺธาเนหิ, ปกฺขสฺมา วิชฺฌติ มิคํ ลุทฺทโก, อิโต ปกฺขสฺมา มิคํ วิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ มาสสฺมา ภุญฺชติ โภชนํ, โกสา วิชฺฌติ กุญฺชรํ.

‘api’를 취함으로써, 목적격과 탈격의 중간적 격(kāraka) 사이에서도 시간과 거리의 표현에 제5격이 쓰인다. ‘보름 전부터(pakkhasmā) 사냥꾼이 사슴을 쏜다’는 ‘지금부터 보름 만에 사슴을 쏜다’는 뜻이다. 이와 같이 ‘한 달 전부터(māsasmā) 음식을 먹는다’, ‘일 고사(약 1km) 거리에서(kosā) 코끼리를 쏜다.’

จสทฺทคฺคหเณน ปภุตฺยาทิอตฺเถ, ตทตฺถปฺปโยเค จ – ยโตหํ ภคินิ อริยาย ชาติยา ชาโต, ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ, ยตฺวาธิกรณเมนํ, ยโต ปภุติ, ยโต ปฏฺฐาย, ตโต ปฏฺฐาย อิจฺจาทิ.

'ca' 자를 취함에 의하여 'pabhuti(…부터)' 등의 의미와 그 의미의 사용에 있어서도 [탈격이 사용된다]. 예: '자매여, 내가 성스러운 태어남으로 태어난 때부터(yato)', '내가 자신을 기억하는 때부터(yato)', '내가 지혜에 도달한 때부터(yato)', '이것을 근거로 하는 때부터(yatvādhikaraṇam)', '그때부터(yato pabhuti)', '그때부터(yato paṭṭhāya)', '그때부터(tato paṭṭhāya)' 등이다.

๓๑๐. รกฺขณตฺถานมิจฺฉิตํ[Pg.160].

310. 보호하기를 원하는 장소나 대상은 [탈격이다].

รกฺขณตฺถานํ ธาตูนํ ปโยเค ยํ อิจฺฉิตํ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ, จการาธิการโต อนิจฺฉิตญฺจ. รกฺขณญฺเจตฺถ นิวารณํ, ตายนญฺจ. กาเก รกฺขนฺติ ตณฺฑุลา, ยวา ปฏิเสเธนฺติ คาโว.

보호하는 의미의 어근들을 사용할 때, 보호하고자 하는 것(icchita)은 아빠다나(탈격)라는 명칭을 얻으며, 'ca' 자의 권능에 의해 원하지 않는 것(anicchita)도 그러하다. 여기서 '보호(rakkhana)'란 막는 것(nivāraṇa)과 보호하는 것(tāyana)을 의미한다. 예: '쌀로부터 까마귀를 보호한다(Kāke rakkhanti taṇḍulā)', '보리로부터 소들을 막는다(yavā paṭisedhenti gāvo).'

อนิจฺฉิตํ ยถา – ปาปา จิตฺตํ นิวารเย, ปาปานิวาเรนฺติ, ราชโต วา โจรโต วา อคฺคิโต วา อุทกโต วา นานาภยโต วา นานาโรคโต วา นานาอุปทฺทวโต วา อารกฺขํ คณฺหนฺตุ.

원하지 않는 것(anicchita)의 예: '악으로부터 마음을 막아야 한다(pāpā cittaṃ nivāraye)', '악으로부터 막는다(pāpānivārenti)', '왕이나 도둑이나 불이나 물이나 다양한 두려움이나 다양한 병이나 다양한 재난으로부터 보호를 받으라.'

‘‘อิจฺฉิต’’มิติ วตฺตเต.

'원하는 것(icchita)'이라는 단어가 뒤의 구절로 이어진다.

๓๑๑. เยน วา’ทสฺสนํ.

311. 누구로부터 보이지 않기를 원하는 경우에도 [선택적으로 탈격이다].

เยน อทสฺสนมิจฺฉิตํ อนฺตรธายนฺเตน, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ วา, อนฺตรธาเนวายํ. อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ สิสฺโส, นิลียตีติ อตฺโถ. มาตาปิตูหิ อนฺตรธายติ ปุตฺโต.

사라짐으로써 누구에게 보이지 않기를 원하는 경우, 그 격어(kāraka)는 선택적으로(vā) 아빠다나(탈격)라는 명칭을 얻는다. 이것은 사라짐(antaradhāna)의 경우에만 해당한다. 예: '제자가 스승으로부터 사라진다(Upajjhāyā antaradhāyati sisso)', 즉 숨는다는 뜻이다. '아들이 부모로부터 사라진다(Mātāpitūhi antaradhāyati putto).'

วาติ กึ? เชตวเน อนฺตรหิโต. เยนาติ กึ? ยกฺโข ตตฺเถว อนฺตรธายติ.

'vā(선택적으로)'는 왜 있는가? '제따바나에서 사라졌다(Jetavane antarahito)' [처소격 사용의 예]와 구분하기 위함이다. 'yena(누구로부터)'는 왜 있는가? '야차가 바로 그곳에서 사라진다(Yakkho tattheva antaradhāyati)' [단순한 사라짐]와 구분하기 위함이다.

๓๑๒. ทูรนฺติกทฺธกาลนิมฺมานตฺวาโลปทิสาโยควิภตฺตารปฺปโยค สุทฺธปฺปโมจน เหตุ วิวิตฺตปฺปมาณ ปุพฺพโยค พนฺธน คุณวจน ปญฺห กถนโถกากตฺตูสุ จ.

312. 멀음(dūra), 가까움(antika), 거리 측정(addha-nimmāna), 시간 측정(kāla-nimmāna), -tvā 접미사 생략(tvā-lopa), 방위 결합(disā-yoga), 구별(vibhatta), 멀리함(ārati), 청정함(suddha), 해방(pamocana), 원인(hetu), 격리(vivitta), 분량(pamāṇa), 이전과의 결합(pubba-yoga), 결박(bandhana), 성질을 나타내는 말(guṇa-vacana), 질문(pañha), 말하기(kathana), 적은 양(thoka), 그리고 행위자가 아님(akattu)의 경우에도 [탈격이 사용된다].

ทูรตฺเถ, อนฺติกตฺเถ, อทฺธนิมฺมาเน, กาลนิมฺมาเน, ตฺวาโลเป, ทิสาโยเค, วิภตฺเต, อารติปฺปโยเค, สุทฺธตฺถปฺปโยเค, ปโมจนตฺถปฺปโยเค, เหตฺวตฺเถ, วิวิตฺตตฺถปฺปโยเค, ปมาณตฺเถ, ปุพฺพโยเค, พนฺธนตฺถปฺปโยเค, คุณวจเน[Pg.161], ปญฺเห, กถเน, โถกตฺเถ, อกตฺตริ จ ยทวธิภูตํ, เหตุกมฺมาทิภูตญฺจ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ, จสทฺเทน ยถาโยคํ ทุติยา, ตติยา, ฉฏฺฐี จ.

먼 의미, 가까운 의미, 거리 측정, 시간 측정, -tvā 생략, 방위 결합, 구별, 멀리함의 사용, 청정한 의미의 사용, 해방의 의미의 사용, 원인의 의미, 격리된 의미의 사용, 분량의 의미, 이전과의 결합, 결박의 의미의 사용, 성질을 나타내는 말, 질문, 말하기, 적은 양의 의미, 그리고 비행위자의 경우에 한계(avadhi)가 되는 것과 원인이나 목적(hetu-kamma) 등이 되는 격어(kāraka)는 아빠다나(탈격)라는 명칭을 얻는다. 'ca' 자에 의해서 상황에 따라 대격(2격), 구격(3격), 속격(6격)도 사용된다.

เอตฺถ จ ทูรนฺติกญฺจ ทูรนฺติกตฺถญฺจาติ ทูรนฺติกนฺติ สรูเปกเสสํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เตน ทูรนฺติกตฺถปฺปโยเค, ตทตฺเถ จ อปาทานสญฺโญ โหติ.

여기서 'dūrantika(멂과 가까움)'와 'dūrantikattha(먼 의미와 가까운 의미)'에 대해 'dūrantika'라고 한 것은 형태를 하나로 남기는 복합어(sarūpekasesa)로 표현된 것으로 보아야 한다. 따라서 먼 의미나 가까운 의미의 사용과 그 의미 자체에 대해 아빠다나(탈격) 명칭이 성립한다.

ทูรตฺถปฺปโยเค ตาว – กีวทูโร อิโต นฬการคาโม, ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ, คามโต นาติทูเร. อารกา เต โมฆปุริสา อิมสฺมา ธมฺมวินยา, อารกา เตหิ ภควา. ทูรตฺเถ – ทูรโตว นมสฺสนฺติ, อทฺทส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ.

먼 의미의 사용에 있어서: '여기서(ito) 갈대 세공인의 마을이 얼마나 먼가?', '진정 그것보다(tato) 더 멀다고 말한다', '마을에서(gāmato) 그리 멀지 않은 곳에'. '그 어리석은 자들은 이 법과 율로부터(imasmā dhammavinayā) 멀리 있다', '세존께서는 그들로부터(tehi) 멀리 계신다'. 먼 의미 자체에서: '멀리서부터(dūratova) 경배한다', '멀리서부터(dūratova) 오고 있는 것을 보았다'.

อนฺติกตฺถปฺปโยเค – อนฺติกํ คามา, อาสนฺนํ คามา, สมีปํ คามา, คามสฺส สมีปนฺติ อตฺโถ.

가까운 의미의 사용에 있어서: '마을 근처에(antikaṃ gāmā)', '마을 가까이에(āsannaṃ gāmā)', '마을 부근에(samīpaṃ gāmā)', 이는 '마을의 부근(gāmassa samīpaṃ)'이라는 뜻이다.

ทุติยา, ตติยา จ, ทูรํ คามํ อาคโต, ทูเรน คาเมน อาคโต, ทูรโต คามา อาคโตติ อตฺโถ. ทูรํ คาเมน วา. อนฺติกํ คามํ อาคโต, อนฺติกํ คาเมน วา, อาสนฺนํ คามํ, อาสนฺนํ คาเมน วา อิจฺจาทิ.

대격(2격)과 구격(3격)의 경우: '마을에서 먼 곳으로 왔다(dūraṃ gāmaṃ āgato)', '마을에서 먼 곳으로 왔다(dūrena gāmena āgato)', 이는 '마을에서 먼 곳으로부터 왔다(dūrato gāmā āgato)'는 뜻이다. 또는 'dūraṃ gāmena'도 가능하다. '마을 근처로 왔다(antikaṃ gāmaṃ āgato)', 또는 'antikaṃ gāmena', '마을 가까이로(āsannaṃ gāmaṃ)', '마을 가까이로(āsannaṃ gāmena)' 등이다.

อทฺธกาลนิมฺมาเน นิมฺมานํ นาม ปริมาณํ, ตสฺมึ คมฺยมาเน – อิโต มถุราย จตูสุ โยชเนสุ สงฺกสฺสํ, ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺถเก สาวตฺถิ.

거리와 시간의 측정에서 측정(nimmāna)이란 분량(parimāṇa)을 의미한다. 그것이 나타날 때: '여기서부터(ito) 마투라까지 네 요자나 거리에 상깟사가 있다', '라자가하로부터(rājagahato) 45요자나 떨어진 곳에 사밧띠가 있다'.

กาลนิมฺมาเน – อิโต เอกนวุติกปฺปมตฺถเก วิปสฺสี ภควา โลเก อุทปาทิ, อิโต วสฺสสหสฺสจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ.

시간 측정에서: '지금으로부터(ito) 91겁 전에 위빳시 세존께서 세상에 출현하셨다', '지금으로부터(ito) 천 년이 지나면 부처님께서 세상에 출현하실 것이다'.

ตฺวาปจฺจยนฺตสฺส โลโป นาม ตทตฺถสมฺภเวปิ อวิชฺชมานตา, ตสฺมึ ตฺวาโลเป กมฺมาธิกรเณสุ – ปาสาทา สงฺกเมยฺย, ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สงฺกเมยฺยาติ อตฺโถ[Pg.162]. ตถา หตฺถิกฺขนฺธา สงฺกเมยฺย, อภิธมฺมา ปุจฺฉนฺติ, อภิธมฺมํ สุตฺวา วา, อภิธมฺมา กถยนฺติ, อภิธมฺมํ ปฐิตฺวา วา, อาสนา วุฏฺฐเหยฺย, อาสเน นิสีทิตฺวา วา.

-tvā 접미사로 끝나는 말의 생략(lopa)이란 그 의미는 존재하지만 단어는 나타나지 않는 것을 말한다. 그 -tvā 생략 시에 목적어(kamma)나 처소(adhikaraṇa)에서 [탈격이 사용된다]. 예: '궁전에서 건너가다(pāsādā saṅkameyya)', 이는 '궁전에 올라가서(pāsādaṃ abhiruhitvā) 건너가다'라는 뜻이다. 마찬가지로 '코끼리 어깨에서 건너가다(hatthikkhandhā saṅkameyya)', '아비담마를 묻다(abhidhammā pucchanti)', 즉 '아비담마를 듣고서(abhidhammaṃ sutvā)', '아비담마를 설하다(abhidhammā kathayanti)', 즉 '아비담마를 읽고서(abhidhammaṃ paṭhitvā)', '자리에서 일어나다(āsanā vuṭṭhaheyya)', 즉 '자리에 앉아 있다가(āsane nisīditvā) [일어나다]라는 뜻이다.

ทิสตฺถวาจีหิ โยเค, ทิสตฺเถ จ – อิโต สา ปุริมา ทิสา, อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา, อิโต สา ปจฺฉิมา ทิสา, อิโต สา อุตฺตรา ทิสา, อวีจิโต อุปริภวคฺคา, อุทฺธํ ปาทตลา, อโธ เกสมตฺถกา อิจฺจาทิ. ทิสตฺเถ – ปุรตฺถิมโต ทกฺขิณโตติอาทิ. เอตฺถ ปน สตฺตมิยตฺเถ โตปจฺจโยปิ ภวิสฺสติ.

방위의 의미를 나타내는 말과의 결합과 방위의 의미 자체에서: '여기서부터(ito) 저쪽은 동쪽이다', '여기서부터(ito) 저쪽은 남쪽이다', '여기서부터(ito) 저쪽은 서쪽이다', '여기서부터(ito) 저쪽은 북쪽이다', '아비지 지옥으로부터(avīcito) 위로 유정천까지', '발바닥에서부터(pādatalā) 위로', '머리끝에서부터(kesamatthakā) 아래로' 등이다. 방위의 의미 자체에서: '동쪽으로부터(puratthimato)', '남쪽으로부터(dakkhiṇato)' 등이다. 또한 여기서는 처소격의 의미로 -to 접미사도 사용될 수 있다.

วิภตฺตํ นาม สยํ วิภตฺตสฺเสว ตทญฺญโต คุเณน วิภชนํ, ตสฺมึ วิภตฺเต – ยโต ปณีตตโร วา วิสิฏฺฐตโร วา นตฺถิ, อตฺตทนฺโต ตโต วรํ. กิญฺจาปิ ทานโต สีลเมว วรํ, ตโต มยา สุตา อสฺสุตเมว พหุตรํ, สีลเมว สุตา เสยฺโย. ฉฏฺฐี จ, ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ ปวรํ ยทิทํ สุคตวินโย.

구별(vibhatta)이란 스스로 구분된 것을 그 외의 것으로부터 성질에 의해 나누는 것을 말한다. 그 구별에 있어서: '이보다(yato) 더 수승하거나 뛰어난 것은 없다', '자신을 길들인 자가 그보다(tato) 더 훌륭하다'. '비록 보시보다(dānato) 지계가 더 훌륭하다 할지라도', '그보다(tato) 내가 들은 것보다 듣지 못한 것이 훨씬 많다', '지계가 배움보다(sutā) 더 낫다'. 또한 속격(6격)도 사용된다. 예: '아흔여섯 가지 외도들 중에(channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ) 가장 뛰어난 것은 바로 수갓따(부처님)의 법과 율이다.'

อารติปฺปโยโค นาม วิรมณตฺถสทฺทปฺปโยโค. ตตฺถ – อสทฺธมฺมา อารติ, วิรติ ปาปา, ปาณาติปาตา เวรมณี, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต, อปฺปฏิวิรโต มุสาวาทา.

멀리함의 사용(āratippayoga)이란 삼감(viramaṇa)의 의미를 가진 단어의 사용을 말한다. 거기서: '사악한 법으로부터 멀리함(asaddhammā ārati)', '악으로부터 떠남(virati pāpā)', '살생으로부터 삼감(pāṇātipātā veramaṇī)', '주지 않은 것을 취하는 것으로부터 물러남(adinnādānā paṭivirato)', '거짓말로부터 물러나지 않음(appaṭivirato musāvādā).'

สุทฺธตฺถปฺปโยเค – โลภนีเยหิ ธมฺเมหิ สุทฺโธ อสํสฏฺโฐ, มาติโต จ ปิติโต จ สุทฺโธ อนุปกฺกุฏฺโฐ อครหิโต.

청정한 의미의 사용에 있어서: '탐욕스러운 법들로부터 청정하고(suddho) 섞이지 않음', '어머니 쪽으로나(mātito) 아버지 쪽으로나(pitito) 깨끗하여 비난받지 않고 꾸지람 듣지 않음'.

ปโมจนตฺถปฺปโยเค [Pg.163]– ปริมุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ วทามิ, มุตฺโต มารพนฺธนา, น เต มุจฺจนฺติ มจฺจุนา, มุตฺโตหํ สพฺพปาเสหิ.

해방의 의미의 사용에 있어서: '고통으로부터(dukkhasmā) 완전히 벗어났다고 나는 말한다', '마라의 결박으로부터 벗어남(mutto mārabandhanā)', '그들은 죽음으로부터(maccunā) 벗어나지 못한다', '나는 모든 올가미로부터(sabbapāsehi) 벗어났다'.

เหตฺวตฺเถ, สรูเปกเสสสฺส คหิตตฺตา เหตฺวตฺถปฺปโยเค จ สพฺพนามโต – กสฺมา นุ ตุมฺหํ ทหรา น มียเร, กสฺมา อิเธว มรณํ ภวิสฺสติ, กสฺมา เหตุนา, ยสฺมา จ กมฺมานิ กโรนฺติ, ยสฺมา ติห ภิกฺขเว, ตสฺมา ติห ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ, ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณ, ยสฺมา การณา, ตสฺมา การณา, กึ การณา. ทุติยา, ฉฏฺฐี จ, กึ การณํ, ตํ กิสฺส เหตุ, กิสฺส ตุมฺเห กิลมถ.

원인의 의미와, 동일 형태 생략(sarūpekasesa)이 적용되었으므로 대명사로부터의 원인 의미의 사용에 있어서도 [탈격이 사용된다]. 예: '무엇 때문에(kasmā) 그대들의 젊은이들은 죽지 않는가?', '무엇 때문에(kasmā) 여기서 죽음이 있겠는가?', '무엇 때문인가(kasmā hetunā)', '업들을 짓기 때문이고(yasmā)', '비구들이여, 그러하므로(yasmā... tasmā)', '비구들이여, 그러므로(tasmā) 이와 같이 공부해야 한다', '바라문이여, 그러므로(tasmā) 나는 부처다', '어떤 이유 때문에(yasmā kāraṇā)', '그 이유 때문에(tasmā kāraṇā)', '어떤 이유 때문에(kiṃ kāraṇā)'. 대격(2격)과 속격(6격)도 사용된다. 예: '어떤 이유로(kiṃ kāraṇaṃ)', '그것은 무엇 때문인가(taṃ kissa hetu)', '무엇 때문에(kissa) 그대들은 괴로워하는가?'

เกน เหตุนา, เกน การเณน, เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา, เตน นิมิตฺเตน, เตน วุตฺตมิจฺจาทีสุ ‘‘เหตฺวตฺเถ จา’’ติ ตติยา.

'무슨 이유로(kena hetunā)', '무슨 원인으로(kena kāraṇena)', '그것 때문에(yena) 여기 어떤 중생들은', '그 표상 때문에(tena nimittena)', '그 때문에 설해졌다(tena vuttaṃ)' 등의 예들에서는 '원인의 의미에서도(hetvatthe ca)'라는 규칙에 의해 구격(3격)이 사용된다.

วิวิตฺตํ นาม วิเวจนํ, ตทตฺถปฺปโยเค – วิวิตฺโต ปาปกา ธมฺมา, วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ.

격리(vivitta)란 떨어짐(vivecana)을 말하며, 그 의미의 사용에 있어서: '악한 법들로부터 격리된(vivitto pāpakā dhammā)', '감각적 욕망들로부터 떨어져서(vivicceva kāmehi)', '불선법들로부터 떨어져서(vivicca akusalehi dhammehi).'

ปมาณตฺเถ ตติยา จ, อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนํ, คมฺภีรโต จ ปุถุลโต จ โยชนํ จนฺทภาคาย ปริมาณํ, ปริกฺเขปโต นวโยชนสตปริมาโณ มชฺฌิมปเทโส.

분량의 의미에서 구격(3격)도 사용된다. 예: '길이로도(āyāmato) 넓이로도(vitthārato) 1요자나이다', '깊이로도(gambhīrato) 폭으로도(puthulato) 1요자나인 찬다바가 강의 규모이다', '둘레로는(parikkhepato) 900요자나 규모인 중부 지방'.

ทีฆโส นว วิทตฺถิโย สุคตวิทตฺถิยา ปมาณิกา กาเรตพฺพา.

'길이로는(dīghaso) 수갓따의 뼘으로 아홉 뼘의 크기로 만들어야 한다.'

เอตฺถ จ ‘‘สฺมาหิสฺมึน’’มิจฺจาทิโต ‘‘สฺมา’’ติ จ ‘‘โส, วา’’ติ จ วตฺตมาเน

그리고 여기서 'smāhismiṃnam' 등으로부터 'smā'와 'so', 'vā'라는 단어가 이어지는 가운데,

๓๑๓. ทีโฆเรหิ[Pg.164].

313. 'dīgha'와 'ora' 단어들로부터 [어미 -so가 붙는다].

ทีฆ โอรอิจฺเจเตติ สฺมาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วา.

'Dīgha'(길다)와 'ora'(낮다) 뒤에서 smā 어미의 'so' 대치가 선택적으로 일어난다.

ทีฆโส, ทีฆมฺหา วา, [โอรโส, โอรมฺหา วา] ตติยา จ, โยชนํ อายาเมน, โยชนํ วิตฺถาเรน, โยชนํ อุพฺเพเธน สาสปราสิ.

길게(dīghaso), 혹은 긴 것으로부터(dīghamhā), [낮게(oraso), 혹은 낮은 것으로부터(oramhā)], 그리고 제3격으로도; 길이는 1요자나, 넓이는 1요자나, 높이는 1요자나인 겨자씨 더미.

ปฐมตฺถวาจเกน ปุพฺพสทฺเทน โยโค ปุพฺพโยโค, เอตฺถ จ ปุพฺพคฺคหณํ อทิสตฺถวุตฺติโน ปุพฺพาทิคฺคหณสฺสุปลกฺขณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เตน ปราทิโยเคปิ. ยถา – ปุพฺเพว เม ภิกฺขเว สมฺโพธา, อิโต ปุพฺเพนาโหสิ, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา, ตโต อปเรน สมเยน, ตโต อุตฺตริมฺปิ อิจฺจาทิ.

첫 번째 의미를 나타내는 'pubba'(이전)라는 단어와의 결합이 pubbayogo(이전 결합)이다. 여기서 'pubba'를 취하는 것은 'pubba' 등이 첫 번째 등을 나타내는 의미로 쓰이는 것의 특징을 나타내는 것으로 보아야 한다. 따라서 'para'(이후) 등이 결합될 때도 마찬가지이다. 예를 들어, '비구들이여, 내가 깨닫기 이전에(pubbeva)', '이것보다 이전에(ito pubbenāhosi)', '그것보다 이후의(tato paraṃ) 변방 지역들', '어근과 성 뒤에 오는(parā) 접미사들', '그 후의 다른 때에(tato aparena samayena)', '그보다 더 위쪽(tato uttarimpi)' 등이다.

พนฺธนตฺถปฺปโยเค พนฺธนเหตุมฺหิ อิเณ ปญฺจมี, ตติยา จ โหติ, สตสฺมา พทฺโธ นโร รญฺญา, สเตน วา พทฺโธ นโร.

결박의 의미로 사용될 때 결박의 원인인 빚에 대해 제5격이나 제3격이 사용된다. '왕에 의해 백(100) 때문에 묶인 사람(satasmā baddho)', 또는 '백 때문에 묶인 사람(satena baddho)'.

ผลสาธนเหตุภูตสฺส คุณสฺส วจนํ คุณวจนํ, ตสฺมึ คุณวจเน ปญฺจมี, ตติยา จ, อิสฺสริยา ชนํ รกฺขติ ราชา, อิสฺสริเยน วา, สีลโต นํ ปสํสนฺติ, สีเลน วา, ปญฺญาย วิมุตฺติมโน อิจฺจาทิ.

결과 성취의 원인이 되는 성품을 표현하는 것이 성품의 말(guṇavacana)이다. 그 성품의 말에 제5격이나 제3격을 쓴다. '왕은 권력(issariyā)으로 백성을 보호한다' 또는 '권력(issariyena)으로', '그들은 계율(sīlato) 때문에 그를 칭송한다' 또는 '계율(sīlena)로', '지혜(paññāya)로 해탈한 마음' 등이다.

ปญฺหกถเนสุ – กุโตสิ ตฺวํ, กุโต ภวํ, ปาฏลิปุตฺตโต. เอตฺถ จ กถนํ นาม วิสฺสชฺชนํ.

질문에 답할 때 — '당신은 어디서 왔습니까(kutosi)?', '존자는 어디서 왔습니까?', '빠딸리뿟따(pāṭaliputtato)에서 왔습니다.' 여기서 '말함(kathana)'이란 답변(vissajjana)을 의미한다.

โถกตฺเถ อสตฺววจเน กรเณ ตติยา จ, โถกา มุจฺจติ, โถเกน มุจฺจติ วา, อปฺปมตฺตกา มุจฺจติ, อปฺปมตฺตเกน วา, กิจฺฉา มุจฺจติ, กิจฺเฉน วา.

'적음'의 의미가 실체가 아닌 도구(karaṇa)일 때 제3격과 (제5격이) 쓰인다. '조금(thokā)으로 벗어난다', '조금(thokena)으로 벗어난다', '아주 조금(appamattakā)으로 벗어난다', '아주 조금(appamattakena)으로', '간신히(kicchā) 벗어난다', '간신히(kicchena) 벗어난다'.

อกตฺตริ [Pg.165] อการเก ญาปกเหตุมฺหิ – กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา วิปุลตฺตา อุปฺปนฺนํ โหติ จกฺขุวิญฺญาณ, น ตาวิทํ นามรูปํ อเหตุกํ สพฺพตฺถ สพฺพทา สพฺเพสญฺจ เอกสทิสภาวาปตฺติโต.

행위자가 아니고 격(kāraka)이 아닌 알려주는 원인(ñāpakahetu)에서 — '업이 지어지고(katattā), 쌓이고(upacitattā), 치성하고(ussannattā), 광대하기(vipulattā) 때문에 안식(眼識)이 일어난다. 이 명색(名色)은 모든 곳에서, 항상, 그리고 모든 존재에게 동일한 상태가 되는 것으로부터(bhāvāpattito) 원인 없는 것이 아니다'.

หุตฺวา อภาวโต นิจฺจา, อุทยพฺพยปีฬนา;

ทุกฺขา อวสวตฺติตฺตา, อนตฺตาติ ติลกฺขณํ.

있다가 없어지기에 무상이며, 생멸로 핍박받기에 고이며, 마음대로 되지 않기에 무아라는 것이 삼법인이다.

‘‘ปญฺจมี’’ติ วตฺตเต.

'제5격(Pañcamī)'이라는 말이 계속된다.

๓๑๔. การณตฺเถ จ.

314. 원인(kāraṇa)의 의미에서도 (제5격이 쓰인다).

กโรติ อตฺตโน ผลนฺติ การณํ, การกเหตุ [ชนกเหตุ], ตสฺมึ การณตฺเถ จ ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ, วิกปฺเปนายํ, เหตฺวตฺเถ ตติยาย จ วิหิตตฺตา, อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อทสฺสนา เอวมิทํ ทีฆมทฺธานํ สนฺธาวิตํ สํสริตํ, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, วิญฺญาณนิโรธา อิจฺจาทิ.

자신의 결과를 만드는 것이 원인(kāraṇa)이며, 이는 생성하는 원인(kārakahetu)이다. 이 원인의 의미에도 제5격 조사가 사용된다. 이는 원인의 의미에서 제3격이 규정되어 있으므로 선택적이다. '네 가지 성스러운 진리를 있는 그대로 보지 못하고, 깨닫지 못하고(ananubodhā), 꿰뚫지 못함(appaṭivedhā)으로 인해 이와 같이 긴 세월을 치달리고 윤회하였다', '무명을 연하여(avijjāpaccayā) 상카라가, 상카라를 연하여(saṅkhārapaccayā) 식(識)이', '무명이 남김없이 빛바래어 소멸함(nirodhā)으로써 상카라가 소멸하고, 상카라의 소멸로 식의 소멸이' 등이다.

กสฺมึ อตฺเถ ฉฏฺฐี?

어떤 의미에서 제6격(chaṭṭhī)이 쓰이는가?

๓๑๕. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

315. 소유주(sāmī)의 의미에서 제6격이 쓰인다.

โก จ สามี?

소유주(sāmī)란 무엇인가?

๓๑๖. ยสฺส วา ปริคฺคโห ตํ สามี.

316. 혹은 소유물(pariggaho)이 있는 대상이 소유주(sāmī)이다.

ปริคฺคยฺหตีติ ปริคฺคโห, โย ยสฺส ปริคฺคโห อายตฺโต สมฺพนฺธี, ตํ ปติ โส อตฺโถ สามิสญฺโญ โหติ. วาคฺคหเณน สามิตพฺพ รุชาทิโยเคปิ.

'취해지는 것'이 소유물(pariggaho)이다. 어떤 것이 누구에게 속하거나 관련된 소유물일 때, 그 대상에 대해 '소유주'라는 명칭이 붙는다. 'Vā'(혹은)라는 표현을 취함으로써 소유되어야 할 것, 통증 등과의 결합에서도 (제6격이) 쓰인다.

เอตฺถ [Pg.166] จ กฺริยาภิสมฺพนฺธาภาวา น การกตา สมฺภวติ. สามิภาโว หิ กฺริยาการกภาวสฺส ผลภาเวน คหิโต, ตถา หิ ‘‘รญฺโญ ปุริโส’’ติ วุตฺเต ยสฺมา ราชา ททาติ, ปุริโส จ ปติคฺคณฺหาติ, ตสฺมา ‘‘ราชปุริโส’’ติ วิญฺญายติ. เอวํ โย ยสฺส อายตฺโต เสวกาทิภาเวน วา ภณฺฑภาเวน วา สมีป สมูหาวยววิการ การิยอวตฺถา ชาติ คุณ กฺริยาทิวเสน วา, ตสฺส สพฺพสฺสาปิ โส สมฺพนฺธาธารภูโต วิเสสนฏฺฐานี อาคมีวเสน ติวิโธปิ อตฺโถ สามี นามาติ คเหตพฺโพ.

여기서는 동사와의 직접적인 결합이 없으므로 격(kāraka)이 성립하지 않는다. 소유의 상태는 동사와 격 관계의 결과로서 취해지기 때문이다. 예를 들어 '왕의 사람'이라고 했을 때, 왕은 주고 사람은 받기 때문에 '왕의 사람'이라고 이해된다. 이와 같이 고용 관계나 물건, 근접, 집합, 부분, 변형, 결과, 상태, 종, 성질, 행위 등을 통해 어떤 것이 누구에게 속해 있는 모든 경우, 그 관계의 토대가 되어 수식하는 위치에 있는 세 가지 유형의 의미를 모두 '소유주(sāmī)'라 이해해야 한다.

วุตฺตญฺจ

그리고 다음과 같이 전해진다.

‘‘กฺริยาการกสญฺชาโต,อสฺเสทํ ภาวเหตุโก;

สมฺพนฺโธ นาม โส อตฺโถ,ตตฺถ ฉฏฺฐี วิธียเต.

동사와 격에서 생겨나고, '이것의 저것'이라는 상태를 원인으로 하는 것을 관계(sambandho)라는 의미라 하며, 거기서 제6격이 규정된다.

ปารตนฺตฺยญฺหิ สมฺพนฺโธ,ตตฺถ ฉฏฺฐี ภเวติโต;

อุปาธิฏฺฐานา คมิโต,น วิเสสฺยาทิโต ติโต’’ติ.

관계란 의존성이니, 거기서 제6격이 생긴다. 이는 부가적인 조건의 근거에서 파악되는 것이지, 피수식어 등 자체에서 오는 것이 아니다.

วิเสสนโต ตาว – รญฺโญ ปุริโสติ, เอตฺถ จ ราชา ปุริสํ อญฺญสามิโต วิเสเสติ นิวตฺเตตีติ วิเสสนํ, ปุริโส เตน วิเสสียตีติ วิเสสิตพฺโพ, เอวํ สพฺพตฺถ วิเสสิตพฺพโยเค วิเสสนโตว ฉฏฺฐี.

먼저 수식(visesana)의 측면에서 — '왕의 사람(rañño puriso)'에서 왕은 그 사람을 다른 소유주로부터 구별하여 제한하므로 수식어(visesana)이고, 사람은 그에 의해 구별되므로 피수식어(visesitabbo)이다. 이와 같이 모든 피수식어와의 결합에서 수식어에 제6격을 쓴다.

ภณฺเฑน สมฺพนฺเธ – ปหูตํ เม ธนํ สกฺก, เอตสฺส ปฏิวีโส, ภิกฺขุสฺส ปตฺตจีวรํ.

물건(bhaṇḍa)과의 관계에서 — '삭까여, 저에게는(me) 많은 재물이 있습니다', '이것의(etassa) 몫', '비구의(bhikkhussa) 발바리와 가사'.

สมีปสมฺพนฺเธ – อมฺพวนสฺส อวิทูเร, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก.

근접(samīpa) 관계에서 — '망고 숲의(ambavanassa) 멀지 않은 곳에', '열반의(nibbānasseva) 가까이에'.

สมูหสมฺพนฺเธ [Pg.167]– สุวณฺณสฺส ราสิ, ภิกฺขูนํ สมูโห.

집합(samūha) 관계에서 — '황금의(suvaṇṇassa) 더미', '비구들의(bhikkhūnaṃ) 무리'.

อวยวสมฺพนฺเธ – มนุสฺสสฺเสว เต สีสํ, รุกฺขสฺส สาขา.

부분(avayava) 관계에서 — '인간의(manussasseva) 머리', '나무의(rukkhassa) 가지'.

วิการสมฺพนฺเธ – สุวณฺณสฺส วิกติ, ภฏฺฐธญฺญานํ สตฺตุ.

변형(vikāra) 관계에서 — '황금의(suvaṇṇassa) 가공물', '볶은 곡식의(bhaṭṭhadhaññānaṃ) 가루'.

การิยสมฺพนฺเธ – ยวสฺส องฺกุโร, เมฆสฺส สทฺโท, ปุตฺตาปิ ตสฺส พหโว, กมฺมานํ ผลํ วิปาโก.

결과(kāriya) 관계에서 — '보리의(yavassa) 싹', '구름의(meghassa) 소리', '그에게는(tassa) 많은 아들들이 있다', '업들의(kammānaṃ) 과보와 결과'.

อวตฺถาสมฺพนฺเธ – ขนฺธานํ ปาตุภาโว, ขนฺธานํ ชรา, ขนฺธานํ เภโท.

상태(avatthā) 관계에서 — '무더기들의(khandhānaṃ) 나타남', '무더기들의 노쇠', '무더기들의 붕괴'.

ชาติสมฺพนฺเธ – มนุสฺสสฺส ภาโว, มนุสฺสานํ ชาติ.

종(jāti) 관계에서 — '인간의(manussassa) 상태', '인간들의(manussānaṃ) 태생'.

คุณสมฺพนฺเธ – สุวณฺณสฺส วณฺโณ, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺส, พุทฺธสฺส คุณโฆโส, ปุปฺผานํ คนฺโธ, ผลานํ รโส, จิตฺตสฺส ผุสนา, สิปฺปิกานํ สตํ นตฺถิ, ติลานํ มุฏฺฐิ, เตสํ สมาโยโค, สนฺธิโน วิโมกฺโข, ตถาคตสฺส ปญฺญาปารมึ อารพฺภ, ปุพฺพจริยํ วา, สุขํ เต, ทุกฺขํ เต, เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, ปญฺญาย ปฏุภาโว, รูปสฺส ลหุตา, รูปสฺส มุทุตา, รูปสฺส อุปจโย.

성질의 관계에서 — 황금의 색깔, 여래의 색깔은 쇠하지 않으리, 부처님의 공덕의 명성, 꽃들의 향기, 과일들의 맛, 마음의 접촉, 조개들의 백 개는 없다, 깨의 한 줌, 그것들의 화합, 결합의 해탈, 여래의 지혜의 완성을 반연하여, 혹은 이전의 행위, 너의 행복, 너의 괴로움, 마음의 사유가 일어났다, 지혜의 예리함, 형색의 가벼움, 형색의 부드러움, 형색의 집적.

กฺริยาสมฺพนฺเธ – ปาทสฺส อุกฺขิปนํ, ปาทสฺส อวกฺเขปนํ วา, หตฺถสฺส สมิญฺชนํ, ปาทานํ ปสารณํ, ธาตูนํ คมนํ, ธาตูนํเยว ฐานํ, นิสชฺชา, สยนํ วา. ตถา ตสฺส นามโคตฺตาทิ, ตสฺส การณํ, ตสฺส มาตาปิตโร, ตสฺส ปุรโต ปาตุรโหสิ, ตสฺส ปจฺฉโต, นครสฺส ทกฺขิณโต, วสฺสานํ ตติเย มาเส, น ตสฺส อุปมา, กุเวรสฺส พลิ อิจฺจาทิ.

행위의 관계에서 — 발을 들어 올림, 혹은 발을 내려놓음, 손을 굽힘, 발을 폄, 요소들의 이동, 요소들만의 머무름, 앉음, 혹은 누움. 그와 같이 그의 이름과 성 등, 그의 원인, 그의 부모님, 그의 앞에 나타났다, 그의 뒤에, 도시의 남쪽에, 우기의 세 번째 달에, 그에게 비유는 없다, 꾸웨라에게 바치는 제물 등.

ฐานิโต [Pg.168]– ยเมทนฺตสฺสาเทโส, โอ อวสฺส.

위치로 인해 — ya가 어미 e의 대치어가 됨, o가 a의 [대치어가 됨].

อาคมิโต – ปุถสฺสาคโม อิจฺจาทิ.

첨가어(āgama)로 인해 — putha에 [s]의 첨가 등.

สามิโยเค – เทวานมินฺโท, มิคานํ ราชา.

소유의 결합에서 — 신들의 왕(제석천), 짐승들의 왕(사자).

ตพฺพ รุชาทิโยเค – มหาเสนาปตีนํ อุชฺฌาเปตพฺพํ วิกนฺทิตพฺพํ วิรวิตพฺพํ, เทวทตฺตสฺส รุชติ, ตสฺส โรโค อุปฺปชฺชติ, รชกสฺส วตฺถํ ททาติ, มุสาวาทสฺส โอตฺตปฺปํ อิจฺจาทิ.

-tabba(해야 함)와 rujā(고통) 등의 결합에서 — 대장군들에게 항의해야 함, 소리쳐야 함, 울부짖어야 함, 데와닷따에게 고통이 있다, 그에게 병이 생긴다, 세탁공에게 옷을 준다, 거짓말에 대한 두려움 등.

‘‘กฺวจิ, ตติยาสตฺตมีน’’นฺติ จ วตฺตเต.

‘때때로, 제3격과 제7격의’라는 구절이 이어진다.

๓๑๗. ฉฏฺฐี จ.

317. ‘제6격이’라는 구절도 이어진다.

ตติยาสตฺตมีนมตฺเถ กฺวจิ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ.

제3격과 제7격의 의미에 때때로 제6격 어미가 사용된다.

ยชสฺส กรเณ – ปุปฺผสฺส พุทฺธํ ยชติ, ปุปฺเผน วา, ฆตสฺส อคฺคึ ชุโหติ.

yaj(제사 지내다)의 도구(karaṇa)에서 — 꽃으로 부처님께 공헌한다(pupphassa), 혹은 꽃으로(pupphena), 버터로 불에 제사 지낸다.

สุหิตตฺถโยเค – ปตฺตํ โอทนสฺส ปูเรตฺวา, โอทเนนาติ อตฺโถ. อิมเมว กายํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขติ, ปูรํ หิรญฺญสุวณฺณสฺส, ปูรติ พาโล ปาปสฺส.

만족의 의미와 결합할 때 — 발바리(발우)를 밥으로 가득 채워(odanassa), 이는 밥으로(odanena)라는 뜻이다. 바로 이 몸을 여러 가지 부정한 것으로 가득 찬 것으로 관찰한다, 은과 금으로 가득함, 어리석은 자는 악으로 가득 찬다.

ตุลฺยตฺถกิมลมาทิโยเค – ปิตุสฺส ตุลฺโย, ปิตรา วา ตุลฺโย, มาตุ สทิโส, มาตรา สทิโส วา, กึ ตสฺส จ ตุฏฺฐสฺส, กึ เตน ตุฏฺเฐนาติ อตฺโถ. อลํ ตสฺส จ ตุฏฺฐสฺส.

동등함의 의미나 kiṃ, alaṃ 등과 결합할 때 — 아버지와 동등한(pitussa), 혹은 아버지와(pitarā) 동등한, 어머니와 비슷한, 혹은 어머니와(mātarā) 비슷한, 그 만족한 자에게 무엇이 [필요하겠는가](kiṃ tassa), 이는 그 만족한 자에 의해 무엇이 [필요하겠는가](kiṃ tena)라는 뜻이다. 그 만족한 자에게는 충분하다.

กตฺตริ กิตปฺปจฺจยโยเค – โสภนา กจฺจายนสฺส กติ, กจฺจายเนน วา, รญฺโญ สมฺมโต, รญฺญา วา, เอวํ รญฺโญ [Pg.169] ปูชิโต, รญฺโญ สกฺกโต, รญฺโญ อปจิโต, รญฺโญ มานิโต, อมตํ เตสํ ภิกฺขเว อปริภุตฺตํ, เยสํ กายคตาสติ อปริภุตฺตา อิจฺจาทิ.

주격의 의미에서 끼따(kita) 접미사와 결합할 때 — 까짜야나에 의한 훌륭한 저술(kaccāyanassa), 혹은 까짜야나에 의해(kaccāyanena), 왕에 의해 동의된(rañño), 혹은 왕에 의해(raññā), 이와 같이 왕에 의해 공양된, 왕에 의해 존중된, 왕에 의해 공경된, 왕에 의해 존경된, 비구들이여, 몸에 대한 마음챙김(신념처)을 누리지 않는 자들에게 감로(열반)는 누려지지 않는다 등.

สตฺตมิยตฺเถ กุสลาทิโยเค – กุสลา นจฺจคีตสฺส สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย, กุสโล ตฺวํ รถสฺส องฺคปจฺจงฺคานํ, กุสโล มคฺคสฺส, กุสโล อมคฺคสฺส, สนฺติ หิ ภนฺเต อุฬารา ยกฺขา ภควโต ปสนฺนา, ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ, ทิวเส ติกฺขตฺตุํ วา, มาสสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ อิจฺจาทิ.

처소격의 의미에서 kusala(능숙함) 등과 결합할 때 — 춤과 노래에 능숙하도록 교육받은 네 부류의 여인들, 그대는 수레의 부속품들에 능숙하다, 길에 능숙하다, 길이 아닌 것에 능숙하다, 세존이시여, 세존께 명료하게 신심을 내는 고귀한 야차들이 있습니다, 하루에 세 번(divasassa), 혹은 하루에(divase) 세 번, 한 달에 두 번 등.

‘‘กฺวจิ, ฉฏฺฐี’’ติ จ วตฺตเต.

‘때때로, 제6격’이라는 구절이 이어진다.

๓๑๘. ทุติยาปญฺจมีนญฺจ.

318. ‘제2격과 제5격의’라는 구절도 이어진다.

ทุติยาปญฺจมีนมตฺเถ จ กฺวจิ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ.

제2격과 제5격의 의미에 또한 때때로 제6격 어미가 사용된다.

ทุติยตฺเถ กมฺมนิ กิตกโยเค – ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, อมตสฺส ทาตา, ภินฺนานํ สนฺธาตา, สหิตานํ อนุปฺปทาตา, โพเธตา ปชาย, กมฺมสฺส การโก นตฺถิ, วิปากสฺส จ เวทโก, อวิสํวาทโก โลกสฺส, ปาปานํ อกรณํ สุขํ, จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท, อจฺฉริโย อรชเกน วตฺถานํ ราโค, อจฺฉริโย อโคปาลเกน คาวีนํ โทโห.

제2격의 의미에서 목적어(kamma)가 끼따까(kitaka)와 결합할 때 — 그것의 말하는 자들이 된다, 갑자기 업을 짓는 자들, 감로를 주는 자, 갈라진 자들을 화합시키는 자, 화합한 자들을 뒤에서 돕는 자, 중생들을 깨우치는 자, 업을 짓는 자는 없고, 과보를 느끼는 자 [또한 없다], 세상을 속이지 않는 자, 악을 행하지 않음은 행복이다, 네 가지 큰 요소를 조건으로 한 맑음, 세탁공이 아닌 자에 의한 옷의 염색은 놀랍다, 목동이 아닌 자에 의한 암소들의 젖 짜기는 놀랍다.

ตถา สริจฺฉาทีนํ กมฺมนิ – มาตุ สรติ, มาตรํ สรติ, น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ กมฺมปฺปจฺจยา, ปุตฺตสฺส อิจฺฉติ, ปุตฺตมิจฺฉติ.

그와 같이 sarati(기억하다) 등의 목적어에서 — 어머니를 기억한다(mātu sarati), 어머니를 기억한다(mātaraṃ sarati). 아무도 그들을 기억하지 않는다, 중생들의 업의 조건으로 인해, 아들을 원한다(puttassa icchati), 아들을 원한다(puttamicchati).

กโรติสฺส [Pg.170] ปติยตเน จ – ปติยตนํ อภิสงฺขาโร, อุทกสฺส ปติกุรุเต, อุทกํ ปติกุรุเต, กณฺฑสฺส ปติกุรุเต, กณฺฑํ ปติกุรุเต.

karoti 동사의 대비(patiyatana)의 의미에서 — 대비란 준비를 의미한다. 물을 대비한다(udakassa), 물을 대비한다(udakaṃ), 화살을 대비한다(kaṇḍassa), 화살을 대비한다(kaṇḍaṃ).

ปญฺจมิยตฺเถ ปริหานิภยตฺถโยเค – อสฺสวนตา ธมฺมสฺส ปริหายนฺติ, กึ นุ โข อหํ ตสฺส สุขสฺส ภายามิ, สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สพฺเพ ภายนฺติ มจฺจุโน, ภีโต จตุนฺนํ อาสิวิสานํ อิจฺจาทิ.

제5격의 의미에서 쇠퇴와 공포의 의미와 결합할 때 — 법을 듣지 않음으로 인해 [법에서] 쇠퇴한다, 내가 어찌 그 행복을 두려워하겠는가? 모두가 몽둥이를 무서워하고, 모두가 죽음을 두려워한다, 네 마리 독사를 두려워하는 자 등.

กฺวจีติ กึ? คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, กาเลน ธมฺมึ กถํ ภาสิตา โหติ, ปเรสํ ปุญฺญานิ อนุโมทิตา, พุชฺฌิตา สจฺจานิ, กฏํ การโก, ปสโว ฆาตโก.

‘때때로(kvaci)’라고 한 이유는 무엇인가? 깊은 이야기를 하는 자(kathaṃ kattā), 때에 맞춰 법에 관한 이야기를 말하는 자가 된다, 타인의 공덕을 기뻐하는 자, 진리들을 깨달은 자, 멍석을 만드는 자, 짐승을 죽이는 자 [등에서는 제6격을 쓰지 않기 때문이다].

ตถา น นิฏฺฐาทีสุ จ – สุขกามี วิหารํ กโต, รถํ กตวนฺโต, รถํ กตาวี, กฏํ กตฺวา, กฏํ กโรนฺโต, กฏํ กราโน, กฏํ กุรุมาโน อิจฺจาทิ.

그와 같이 niṭṭhā(과거분사) 등에서도 [제6격을 쓰지 않는다] — 행복을 원하는 자가 처소를 만들었다(vihāraṃ kato), 수레를 만든 자들, 수레를 만든 이, 멍석을 만들고 나서, 멍석을 만드는 자(karonto), 멍석을 만드는 자(karāno), 멍석을 만드는 자(kurumāno) 등.

กสฺมึ อตฺเถ สตฺตมี?

어떤 의미에서 제7격이 쓰이는가?

๓๑๙. โอกาเส สตฺตมี.

319. 장소(okāsa)의 의미에서 제7격이 쓰인다.

โอกาสการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

장소 격(okāsa-kāraka)에서 제7격 어미가 사용된다.

โก จ โอกาโส?

장소(okāsa)란 무엇인가?

๓๒๐. โยธาโร ตโมกาสํ.

320. 토대(ādhāra)가 되는 것이 바로 장소이다.

อาธารียติ อสฺมินฺติ อาธาโร, อธิกรณํ. กตฺตุกมฺมสมเวตานํ นิสชฺชปจนาทิกฺริยานํ ปติฏฺฐานฏฺเฐน โย อาธาโร, ตํ การกํ โอกาสสญฺญํ โหติ.

그 안에서 지탱되므로 토대(ādhāra) 또는 처소(adhikaraṇa)라고 한다. 주어나 목적어에 내재된 앉음이나 요리함 등의 행위가 머무는 지점으로서의 토대를 장소(okāsa)라는 격의 명칭으로 부른다.

กเฏ [Pg.171] นิสีทติ เทวทตฺโต, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ. เอตฺถ หิ เทวทตฺตตณฺฑุลานํ กตฺตุกมฺมานํ ธารณโต ตํสมเวตํ อาสนปจนสงฺขาตํ กฺริยํ ธาเรติ นาม.

데와닷따가 멍석 위에 앉는다, 냄비에 밥을 요리한다. 여기서 주어인 데와닷따와 목적어인 쌀을 지탱함으로써, 그들에 내재된 앉음과 요리함이라 불리는 행위를 지탱하는 것을 말한다.

โส ปนายโมกาโส จตุพฺพิโธ พฺยาปิโก โอปสิเลสิโก สามีปิโก เวสยิโกติ.

그런데 이 처소(okāsa)는 네 가지가 있으니, 편재하는 것(byāpika), 접촉하는 것(opasilesika), 근접한 것(sāmīpika), 영역에 속하는 것(vesayika)이다.

ตตฺถ พฺยาปิโก นาม ยตฺถ สกโลปิ อาธารภูโต อตฺโถ อาเธยฺเยน ปตฺถโฏ โหติ, ยสฺมิญฺจ อาเธยฺยภูตํ กิญฺจิ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ, ตํ ยถา – ติเลสุ เตลํ อตฺถิ, ขีเลสุ ชลํ, ทธิมฺหิ สปฺปีติ.

거기서 '편재하는 것'이란 지탱하는 대상(ādhāra) 전체가 지탱되는 대상(ādheyya)에 의해 펼쳐져 있는 것이니, 즉 지탱되는 대상이 어떤 것에 두루 퍼져 머무는 것을 말한다. 예를 들어 '깨 속에 기름이 있다', '나무줄기 속에 물이 있다', '응유(curd) 속에 버터가 있다'는 것과 같다.

โอปสิเลสิโก นาม ปจฺเจกสิทฺธานํ ภาวานํ ยตฺถ อุปสิเลเสน อุปคโม โหติ, ยสฺมิญฺจ อาเธยฺโย อุปสิลิสฺสติ อลฺลียิตฺวา ติฏฺฐติ, ตํ ยถา – อาสเน นิสินฺโน สงฺโฆ, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, ฆเฏสุ อุทกํ อตฺถิ, ทูเร ฐิโต, สมีเป ฐิโตติ.

'접촉하는 것'이란 각각 성립된 존재들이 접촉을 통해 접근하는 것이니, 즉 지탱되는 대상이 밀착하여 머무는 것을 말한다. 예를 들어 '자리에 앉아 있는 승가', '솥에 밥을 짓는다', '항아리에 물이 있다', '멀리 서 있다', '가까이 서 있다'는 것과 같다.

สามีปิโก นาม ยตฺถ สมีเป สมีปิโวหารํ กตฺวา ตทายตฺตวุตฺติตาทีปนตฺถํ อาธารภาโว วิกปฺปียติ, ตํ ยถา – คงฺคายํ โฆโส วสติ, คงฺคาย สมีเป วโช วสตีติ อตฺโถ. ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน, สาวตฺถิยา สมีเปติ อตฺโถ.

'근접한 것'이란 근처에 있는 것에 대해 근처라는 표현을 사용하여 그것에 의존하여 존재함을 나타내기 위해 지탱하는 상태가 설정되는 것이니, 예를 들어 '강가(강 안)에 함성이 산다'는 것은 '강 근처에 가축 우리가 있다'는 의미이다. '세존께서 사왓티 제타숲에 머무신다'는 것은 '사왓티 근처에'라는 의미이다.

เวสยิโก นาม ยตฺถ อญฺญตฺถาภาววเสน, เทสนฺตราวจฺเฉทวเสน วา อาธารภาโว ปริกปฺโป, ตํ ยถา – อากาเส สกุณา ปกฺขนฺติ, ภูมีสุ มนุสฺสา จรนฺติ, ชเลสุ มจฺฉา, ปาเทสุ ปติโต, ปาปสฺมึ รมตี มโน, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน, ปญฺญาย สาธุ, วินเย นิปุโณ, มาตริ สาธุ, ปิตริ นิปุโณ อิจฺจาทิ.

'영역에 속하는 것'이란 다른 곳에 있지 않음으로 인해, 혹은 장소의 구분에 의해 지탱하는 상태가 상정되는 것이니, 예를 들어 '하늘에 새들이 난다', '땅 위에 사람들이 다닌다', '물속에 물고기가 (다닌다)', '발 아래에 엎드렸다', '마음이 악에서 즐거워한다', '부처님 가르침에 청정한 믿음을 가진다', '지혜에 있어 뛰어나다', '율에 있어 능숙하다', '어머니에게 잘한다', '아버지에게 능숙하다' 등과 같다.

สพฺโพปิ [Pg.172] จายมาธาโร ปธานวเสน วา ปริกปฺปิตวเสน วา กฺริยาย ปติฏฺฐา ภวตีติ โอกาโสตฺเวว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

이 모든 지탱함(ādhāra)은 주된 힘에 의해서든 혹은 상정된 힘에 의해서든 행위의 토대가 되므로 오직 '장소(okāsa)'라고 불린다는 것을 알아야 한다.

วุตฺตญฺเจตํ

그리고 이것이 설해졌다.

‘‘กิริยา กตฺตุกมฺมานํ,ยตฺถ โหติ ปติฏฺฐิตา;

‘โอกาโส’ติ ปวุตฺโต โส,จตุธา พฺยาปิกาทิโต.

"주격과 목적격의 행위가 머무는 곳, 그것을 '장소(okāsa)'라 부르며 편재하는 것 등 네 가지가 있다."

พฺยาปิโก ติลขีราทิ,กโฏ โอปสิเลสิโก;

สามีปิโก ตุ คงฺคาทิ,อากาโส วิสโย มโต’’ติ.

"편재하는 것은 깨와 우유 등이고, 돗자리는 접촉하는 것이며, 근접한 것은 강 등이고, 하늘은 영역(visaya)으로 알려져 있다."

‘‘ฉฏฺฐี, สตฺตมี’’ติ จ อธิกาโร.

"'속격(chaṭṭhī), 처격(sattamī)'이라는 규칙이 적용된다."

๓๒๑. สามิสฺสราธิปติทายาทสกฺขีปติภูปสูตกุสเลหิ จ.

321. "또한 주인(sāmi), 소유자(issara), 지배자(adhipati), 상속자(dāyāda), 증인(sakkhi), 보증인(patibhū), 자손(pasūta), 능숙한 자(kusala)와 함께할 때도 (속격과 처격이 쓰인다)."

สามี อิสฺสร อธิปติ ทายาท สกฺขิปติภู ปสูต กุสลอิจฺเจเตหิ โยเค ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ. อุภยตฺถํ วจนํ.

주인, 소유자, 지배자, 상속자, 증인, 보증인, 자손, 능숙한 자—이들과 결합할 때 속격 격변화가 일어나고 처격도 일어난다. 양쪽 모두의 표현이다.

ควํ สามิ, โคสุ สามิ, ควํ อิสฺสโร, โคสุ อิสฺสโร, ควํ อธิปติ, โคสุ อธิปติ, ควํ ทายาโท, โคสุ ทายาโท, ควํ สกฺขิ, โคสุ สกฺขิ, ควํ ปติภู, โคสุ ปติภู, ควํ ปสูโต, โคสุ ปสูโต, ควํ กุสโล, โคสุ กุสโล.

소들의 주인, 소들에게 있어 주인, 소들의 소유자, 소들에게 있어 소유자, 소들의 지배자, 소들에게 있어 지배자, 소들의 상속자, 소들에게 있어 상속자, 소들의 증인, 소들에게 있어 증인, 소들의 보증인, 소들에게 있어 보증인, 소들의 자손, 소들에게 있어 자손, 소들의 능숙한 자, 소들에게 있어 능숙한 자.

๓๒๒. นิทฺธารเณ จ.

322. "그리고 한정(niddhāraṇa)에 있어서도."

นีหริตฺวา ธารณํ นิทฺธารณํ, ชาติ คุณ กฺริยา นาเมหิ สมุทายโต เอกเทสสฺส ปุถกฺกรณํ, ตสฺมึ นิทฺธารณตฺเถ คมฺยมาเน [Pg.173] ตโต สมุทายวาจิลิงฺคมฺหา ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ.

끄집어내어 유지하는 것이 한정(niddhāraṇa)이니, 종족, 성질, 행위, 이름에 의해 전체로부터 일부분을 분리하는 것이다. 그 한정의 의미가 나타날 때, 그 전체를 나타내는 성(gender)으로부터 속격 격변화가 일어나고 처격도 일어난다.

มนุสฺสานํ ขตฺติโย สูรตโม, มนุสฺเสสุ ขตฺติโย สูรตโม, กณฺหา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา, กณฺหา คาวีสุ สมฺปนฺนขีรตมา, อทฺธิกานํ ธาวนฺโต สีฆตโม, อทฺธิเกสุ ธาวนฺโต สีฆตโม, อายสฺมา อานนฺโท อรหตํ อญฺญตโร อโหสิ, อรหนฺเตสุ วา อิจฺจาทิ.

사람들 중의(속격) 크샤트리야가 가장 용감하다, 사람들 사이에서(처격) 크샤트리야가 가장 용감하다. 검은 소가 암소들 중에서 우유가 가장 풍부하다, 검은 소가 암소들 사이에서 우유가 가장 풍부하다. 여행자들 중에서 달리는 자가 가장 빠르다, 여행자들 사이에서 달리는 자가 가장 빠르다. 존자 아난다는 아라한들 중의 한 명이었다, 또는 아라한들 사이에서 등과 같다.

๓๒๓. อนาทเร จ.

323. "그리고 무시(anādara)에 있어서도."

อนาทเร คมฺยมาเน ภาววตา ลิงฺคมฺหา ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ. อกามกานํ มาตาปิตูนํ รุทนฺตานํ ปพฺพชิ, มาตาปิตูสุ รุทนฺเตสุ ปพฺพชิ.

무시의 의미가 나타날 때 상태를 가진 성으로부터 속격 격변화가 일어나고 처격도 일어난다. 원치 않는 부모들이 울고 있음에도 불구하고(속격) 출가했다, 부모들이 울고 있는 상황에서(처격) 출가했다.

อาโกฏยนฺโต โส เนติ,สิวิราชสฺส เปกฺขโต;

มจฺจุ คจฺฉติ อาทาย,เปกฺขมาเน มหาชเน.

"그는 (가슴을) 치며 울부짖지만, 시비 왕이 지켜보고 있음에도 불구하고(속격), 죽음은 대중이 지켜보고 있는 상황에서(처격) 그를 데리고 가버린다."

๓๒๔. กมฺมกรณนิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี.

324. "목적, 도구, 원인의 의미들에서 처격이 쓰인다."

กมฺมกรณนิมิตฺตอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ ลิงฺคมฺหา สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

목적, 도구, 원인이라는 이 의미들에서 어간(liṅga)으로부터 처격 격변화가 일어난다.

กมฺมตฺเถ – ภิกฺขูสุ อภิวาเทนฺติ, มุทฺธนิ จุมฺพิตฺวา, ปุริสสฺส พาหาสุ คเหตฺวา.

목적의 의미에서 — 비구들에게 절한다, 정수리에 입 맞추고, 사람의 팔을 붙잡고.

กรณตฺเถ – หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, ปตฺเตสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, ปเถสุ คจฺฉนฺติ, โสปิ มํ อนุสาเสยฺย, สมฺปฏิจฺฉามิ มตฺถเก.

도구의 의미에서 — 손으로 탁발을 다닌다, 발다루(pattas)로 탁발을 다닌다, 길로 간다, 그도 나를 훈계할 것이며, 나는 머리로 받들 것이다.

นิมิตฺตตฺเถ [Pg.174]– ทีปิ จมฺเมสุ หญฺญเต, กุญฺชโร ทนฺเตสุ หญฺญเต, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติยํ, มุสาวาทนิมิตฺตํ มุสาวาทปฺปจฺจยาติ อตฺโถ.

원인의 의미에서 — 표범은 가죽 때문에 죽임을 당하고, 코끼리는 상아 때문에 죽임을 당한다. 미세한 허물에도 위험을 보는 자, 고의적인 거짓말에 대해 파짓제(pācittiya)가 있으니, 거짓말을 원인으로, 거짓말을 연유로 한다는 의미이다.

‘‘สตฺตมี’’ติ อธิกาโร.

"'처격(sattamī)'이라는 규칙이 적용된다."

๓๒๕. สมฺปทาเน จ.

325. "그리고 여격(sampadāna)의 의미에서도."

สมฺปทานตฺเถ จ ลิงฺคมฺหา สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ, สงฺเฆ โคตมิ เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ.

그리고 여격의 의미에서 어간으로부터 처격 격변화가 일어난다. 승가에 보시한 것은 큰 과보가 있다, 고타미여 승가에 보시하라, 그대가 승가에 보시하면 나 또한 공양받게 될 것이다.

ยา ปลาลมยํ มาลํ, นารี ทตฺวาน เจติเย;

อลตฺถ กญฺจนมยํ, มาลํ โพชฺฌงฺคิกญฺจ สา.

"어떤 여인이 짚으로 만든 화환을 탑(cetiya)에 바치고서, 그녀는 황금으로 된 화환과 보리분법(bojjhaṅga)의 화환을 얻었다."

๓๒๖. ปญฺจมฺยตฺเถ จ.

326. "그리고 탈격(pañcamī)의 의미에서도."

ปญฺจมฺยตฺเถ จ ลิงฺคมฺหา สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. กทลีสุ คเช รกฺขนฺติ.

그리고 탈격의 의미에서 어간으로부터 처격 격변화가 일어난다. 바나나 나무들로부터 코끼리들을 보호한다(멀리한다).

๓๒๗. กาลภาเวสุ จ.

327. 시간(kāla)과 상태(bhāva)의 의미에서도 [처격이 쓰인다].

กาโล นาม นิเมส ขณ ลย มุหุตฺต ปุพฺพณฺหาทิโก, ภาโว นาม กฺริยา, สา เจตฺถ กฺริยนฺตรูปลกฺขณาว อธิปฺเปตา, ตสฺมึ กาลตฺเถ จ ภาวลกฺขเณ ภาวตฺเถ จ ลิงฺคมฺหา สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

시간(kāla)이란 니메사(nimesa), 카나(khaṇa), 라야(laya), 무훗타(muhutta), 오전(pubbaṇha) 등을 말하며, 상태(bhāva)란 작용(kriyā)을 말하는데, 여기서는 다른 작용의 특징을 나타내는 것으로 의도되었다. 그 시간의 의미와 상태의 특징인 상태의 의미에서 체언(liṅga) 뒤에 제7격(sattamī-vibhatti)이 붙는다.

กาเล – ปุพฺพณฺหสมเย คโต, สายนฺหสมเย อาคโต, อกาเล วสฺสติ ตสฺส, กาเล ตสฺส น วสฺสติ, ผุสฺสมาสมฺหา ตีสุ มาเสสุ เวสาขมาโส, อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา.

시간에 있어서 — "오전에(pubbaṇhasamaye) 갔다", "오후에(sāyanhasamaye) 왔다", "그에게 제때가 아닐 때(akāle) 비가 내린다", "그에게 제때에(kāle) 비가 내리지 않는다", "풋사(Phussa) 달로부터 세 달 뒤에 웨사카(Vesākha) 달이 있다", "지금으로부터 십만 겁(kappe) 뒤에 안목을 갖춘 분(부처님)이 출현하셨다."

ภาเวนภาวลกฺขเณ [Pg.175]– ภิกฺขุสงฺเฆสุ โภชียมาเนสุ คโต, ภุตฺเตสุ อาคโต, โคสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโต, ชายมาเน โข สาริปุตฺต โพธิสตฺเต อยํ ทสสหสฺสิโลกธาตุ สํกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธิ.

상태에 의한 상태의 특징에 있어서 — "비구 승가가 공양을 받고 있을 때(bhojīyamānesu) 갔다", "식사를 마쳤을 때(bhuttesu) 왔다", "암소들의 젖을 짜고 있을 때(duyhamānāsu) 갔다", "젖을 다 짰을 때(duddhāsu) 왔다", "사리붓타여, 보살이 태어날 때(jāyamāne) 이 일만 세계가 흔들리고 요동치고 진동했다."

ปาสาณา สกฺขรา เจว, กฐลา ขาณุกณฺฏกา;

สพฺเพ มคฺคา วิวชฺเชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก.

"돌, 자갈, 조약돌, 그루터기와 가시들이; 세상의 인도자(부처님)께서 가실 때(gacchante) 모든 길이 [그것들을] 피하게 한다."

อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ อิจฺจาทิ.

"이것이 있을 때(sati) 이것이 생긴다(hoti)" 등이다.

๓๒๘. อุปาฌาธิกิสฺสรวจเน.

328. upa와 adhi가 우월함(adhika)과 주재함(issara)을 나타낼 때.

ทฺวิปทมิทํ. อธิกตฺเถ, อิสฺสรตฺเถ จ วตฺตมาเนหิ อุปอธิอิจฺเจเตหิ โยเค อธิกิสฺสรวจเน คมฺยมาเน ลิงฺคมฺหา สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

이것은 두 단어로 된 [경구]이다. 우월함의 의미와 주재함의 의미를 나타내는 upa, adhi 등과 결합하여 우월함과 주재함의 의미가 이해될 때, 체언 뒤에 제7격이 붙는다.

อธิกวจเน – อุป ขาริยํ โทโณ, ขาริยา โทโณ อธิโกติ อตฺโถ. ตถา อุป นิกฺเข กหาปณํ, อธิ เทเวสุ พุทฺโธ, สมฺมุติอุปปตฺติวิสุทฺธิเทวสงฺขาเตหิ ติวิเธหิปิ เทเวหิ สพฺพญฺญู พุทฺโธว อธิโกติ อตฺโถ.

우월함을 나타내는 말에서 — "upa khāriyaṃ doṇo"는 '카리(khārī)보다 도나(doṇa)가 더 많다'는 뜻이다. 그와 같이 "upa nikkhe kahāpaṇaṃ", "adhi devesu buddho"는 가명천(sammuti-deva), 생천(upapatti-deva), 청정천(visuddhi-deva)으로 일컬어지는 세 종류의 천신들보다 일체지자인 부처님만이 더 뛰어나다는 뜻이다.

อิสฺสรวจเน – อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, พฺรหฺมทตฺติสฺสรา ปญฺจาลาติ อตฺโถ.

주재함을 나타내는 말에서 — "adhi brahmadatte pañcālā"는 '빤짤라(Pañcāla) 사람들은 브라흐마닷따(Brahmadatta)의 지배 하에 있다'는 뜻이다.

๓๒๙. มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ ตติยา จ.

329. 즐거워함(maṇḍita)과 애씀(ussukka)의 의미에서 제3격도 쓰인다.

มณฺฑิตอุสฺสุกฺกอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ คมฺยมาเนสุ ลิงฺคมฺหา ตติยาวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ. มณฺฑิตสทฺโท ปเนตฺถ ปสนฺนตฺถวาจโก, อุสฺสุกฺกสทฺโท สอีหตฺโถ. ญาเณน ปสนฺโน, ญาณสฺมึ ปสนฺโน, ญาเณน อุสฺสุกฺโก, ญาณสฺมึ อุสฺสุกฺโก สปฺปุริโส.

즐거워함(maṇḍita)과 애씀(ussukka) 등의 의미가 이해될 때 체언 뒤에 제3격(tatiyā-vibhatti)이 오고, 제7격도 온다. 여기서 maṇḍita라는 단어는 기뻐함(pasanna)의 의미를 나타내고, ussukka라는 단어는 노력함(sa-īha)의 의미를 가진다. "선한 사람은 지혜를 기뻐한다(ñāṇena/ñāṇasmiṃ pasanno)", "선한 사람은 지혜를 위해 애쓴다(ñāṇena/ñāṇasmiṃ ussukko)."

การกํ [Pg.176] ฉพฺพิธํ สญฺญา-วสา ฉพฺพีสตีวิธํ;

ปเภทา สตฺตธา กมฺมํ, กตฺตา ปญฺจวิโธ ภเว.

격(kāraka)은 여섯 종류이며, 명칭에 따라서는 스물여섯 종류이다. 업(kamma, 목적어)의 분류는 일곱 가지이고, 격(kattā, 주어)은 다섯 종류이다.

กรณํ ทุวิธํ โหติ, สมฺปทานํ ติธา มตํ;

อปาทานํ ปญฺจวิธํ, อาธาโร ตุ จตุพฺพิโธ.

도구격(karaṇa)은 두 종류이고, 제공격(sampadāna)은 세 종류로 알려져 있으며, 이탈격(apādāna)은 다섯 종류이고, 지지격(ādhāra)은 네 종류이다.

วิภตฺติโย ปน ปจฺจตฺตวจนาทิวเสน อฏฺฐวิธา ภวนฺติ. ยถาห

격변화(vibhatti)는 주격(paccatta-vacana) 등을 기준으로 여덟 종류가 있다. 다음과 같이 말한 바와 같다.

‘‘ปจฺจตฺตมุปโยคญฺจ, กรณํ สมฺปทานิยํ;

นิสฺสกฺกํ สามิวจนํ, ภุมฺมาลปนมฏฺฐม’’นฺติ.

"주격(Paccatta), 목적격(Upayoga), 도구격(Karaṇa), 역격(Sampadāniya), 탈격(Nissakka), 소유격(Sāmivacana), 처격(Bhumma)과 여덟 번째인 호격(Ālapana)이다."

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ การกกณฺโฑ

이로써 ‘빠다루빠싯디’의 격(kāraka) 장(kaṇḍo)이 끝났다.

ตติโย.

세 번째.

๔. สมาสกณฺฑ

4. 복합어(samāsa) 장

อถ นามเมว อญฺญมญฺญสมฺพนฺธีนํ สมาโสติ นามนิสฺสิตตฺตา, สยญฺจ นามิกตฺตา นามานนฺตรํ สมาโส วุจฺจเต.

이제 서로 연관된 명사들만의 결합을 복합어(samāsa)라고 하는데, 명사에 의존하고 그 자체가 명사적 성격(nāmika)을 가지므로 명사 장 다음에 복합어를 설명한다.

โส จ สญฺญาวเสน ฉพฺพิโธ อพฺยยีภาโว กมฺมธารโย ทิคุ ตปฺปุริโส พหุพฺพีหิ ทฺวนฺโท จาติ.

그것은 명칭에 따라 아브야이바와(abyayībhāvo), 깜마다라야(kammadhārayo), 디구(digu), 땁뿌리사(tappuriso), 바훕비히(bahubbīhi), 드완다(dvando)의 여섯 종류이다.

อพฺยยีภาวสมาส

아브야이바와 복합어(Abyayībhāvasamāsa)

ตตฺร ปฐมํ อพฺยยีภาวสมาโส วุจฺจเต;

โส จ นิจฺจสมาโสติ อสฺสปทวิคฺคโห.

거기서 먼저 아브야이바와 복합어가 설명된다. 그것은 '항구적 복합어(niccasamāso)'이므로 자신의 단어로 분해(viggaho)되지 않는다.

‘‘อุปนครํ’’อิตีธ – อุปสทฺทโต ปฐเมกวจนํ สิ, ตสฺส อุปสคฺคปรตฺตา ‘‘สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จา’’ติ โลโป, นครสทฺทโต ฉฏฺเฐกวจนํ ส, นครสฺส สมีปนฺติ อญฺญปเทน วิคฺคเห –

"upanagaraṃ(도시 근처)"의 예에서, upa라는 접두사 뒤에 제1격 단수 si가 오지만, 접두사 뒤에 있으므로 "sabbāsamāvusopasagganipātādīhi ca"라는 규칙에 의해 생략된다. nagara라는 단어 뒤에는 제6격 단수 sa가 온다. "nagarassa samīpaṃ(도시의 근처)"라고 다른 단어로 분해할 때 —

‘‘นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ’’ติ สมาสวิธาเน สพฺพตฺถ วตฺตเต.

"명사들의 복합어는 의미가 결합된 것이다(Nāmānaṃ samāso yuttattho)"라는 규칙은 복합어 규정의 모든 곳에 적용된다.

๓๓๐. อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก อพฺยยีภาโว.

330. 접두사나 불변사가 앞에 오는 아브야이바와(Abyayībhāva).

อุปสคฺคปุพฺพโก, นิปาตปุพฺพโก จ นามิโก ยุตฺตตฺโถ เตเหว อตฺตปุพฺพเกหิ อุปสคฺคนิปาเตหิ สห นิจฺจํ สมสียเต, โส จ สมาโส อพฺยยีภาวสญฺโญ โหติ. อิธ อพฺยยีภาวาทิสญฺญาวิธายกสุตฺตาเนว วา สญฺญาวิธานมุเขน สมาสวิธายกานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

접두사가 앞에 오거나 불변사가 앞에 오는, 의미가 결합된 명사적 어근은 앞에 오는 바로 그 접두사나 불변사와 항상 결합되며, 그 복합어는 '아브야이바와(abyayībhāva)'라는 명칭을 갖는다. 여기서 아브야이바와 등의 명칭을 규정하는 수트라들은 명칭 규정의 형식을 통해 복합어를 규정하는 것으로 보아야 한다.

ตตฺถ อพฺยยมิติ อุปสคฺคนิปาตานํ สญฺญา, ลิงฺควจนเภเทปิ พฺยยรหิตตฺตา, อพฺยยานํ อตฺถํ วิภาวยตีติ อพฺยยีภาโว อพฺยยตฺถปุพฺพงฺคมตฺตา, อนพฺยยํ อพฺยยํ ภวตีติ วา [Pg.178] อพฺยยีภาโว. ปุพฺพปทตฺถปฺปธาโน หิ อพฺยยีภาโว, เอตฺถ จ ‘‘อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก’’ติ วุตฺตตฺตา อุปสคฺคนิปาตานเมว ปุพฺพนิปาโต.

거기서 '아브야야(abyaya)'란 접두사와 불변사의 명칭인데, 성과 수의 변화에도 불구하고 변화(vyaya)가 없기 때문이다. 불변사의 의미를 명확히 나타내므로(vibhāvayati), 또는 불변사의 의미가 앞서기 때문에 '아브야이바와(abyayībhāvo)'라고 한다. 또는 불변사가 아니었던 것이 불변사가 된다는 의미에서 '아브야이바와'이다. 아브야이바와는 앞 단어의 의미가 중심이 되며, 여기서 "접두사나 불변사가 앞에 온다"고 했으므로 접두사와 불변사만이 앞에 배치된다.

๓๓๑. นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ.

331. 명사들의 복합어는 의미가 결합된 것이다.

เตสํ นามานํ ปยุชฺชมานปทตฺถานํ โย ยุตฺตตฺโถ, โส สมาสสญฺโญ โหติ, ตทญฺญํ วากฺยมิติ รุฬฺหํ.

사용된 단어의 의미가 결합된 그 명사들의 결합이 복합어(samāsasañño)가 되며, 그 외의 것은 문장(vākya)이라고 관습적으로 일컬어진다.

นามานิ สฺยาทิวิภตฺยนฺตานิ, สมสฺสเตติ สมาโส, สงฺขิปิยตีติ อตฺโถ.

명사들은 syā-등의 격변화 어미가 붙은 것들이고, 결합되는 것이기에 격합(samāso)이라 하며, 요약된다는 뜻이다.

วุตฺตญฺหิ

왜냐하면 설해졌기 때문이다.

‘‘สมาโส ปทสงฺเขโป, ปทปฺปจฺจยสํหิตํ;

ตทฺธิตํ นาม โหเตวํ, วิญฺเญยฺยํ เตสมนฺตร’’นฺติ.

"격합(Samāso)은 단어의 요약이고, 단어와 접미사가 결합된 것이 타디타(taddhita)라고 불리니, 이들 사이의 차이점은 이와 같이 이해되어야 한다"라고.

ทุวิธญฺจสฺส สมสนํ สทฺทสมสนมตฺถสมสนญฺจ, ตทุภยมฺปิ ลุตฺตสมาเส ปริปุณฺณเมว ลพฺภติ. อลุตฺตสมาเส ปน อตฺถสมสนเมว วิภตฺติโลปาภาวโต, ตตฺถาปิ วา เอกปทตฺตูปคมนโต ทุวิธมฺปิ ลพฺภเตว. ทฺเว หิ สมาสสฺส ปโยชนานิ เอกปทตฺตเมกวิภตฺติตฺตญฺจาติ.

그리고 이것의 결합은 단어의 결합과 의미의 결합 두 가지가 있는데, 생략된 격합(luttasamāse)에서는 이 둘 모두가 완전하게 얻어진다. 그러나 생략되지 않은 격합(aluttasamāse)에서는 격변화 어미의 생략이 없기 때문에 의미의 결합만 얻어지지만, 거기서도 하나의 단어가 됨으로써 두 가지 모두가 얻어지기도 한다. 격합의 두 가지 목적은 하나의 단어가 되는 것과 하나의 격을 가지는 것이기 때문이다.

ยุตฺโต อตฺโถ ยุตฺตตฺโต, อถ วา ยุตฺโต สงฺคโต, สมฺพนฺโธ วา อตฺโถ ยสฺส โสยํ ยุตฺตตฺโถ, เอเตน สงฺคตตฺเถน ยุตฺตตฺถวจเนน ภินฺนตฺถานํ เอกตฺถีภาโว สมาสลกฺขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ จ ‘‘นามาน’’นฺติ วจเนน ‘‘เทวทตฺโต ปจตี’’ติอาทีสุ อาขฺยาเตน สมาโส น โหตีติ ทสฺเสติ. สมฺพนฺธตฺเถน ปน ยุตฺตตฺถคฺคหเณน ‘‘ภโฏ รญฺโญ ปุตฺโต เทวทตฺตสฺสา’’ติอาทีสุ อญฺญมญฺญานเปกฺเขสุ, ‘‘เทวทตฺตสฺส กณฺหา ทนฺตา’’ติอาทีสุ จ อญฺญสาเปกฺเขสุ [Pg.179] อยุตฺตตฺถตาย สมาโส น โหตีติ ทีเปติ.

'결합된 의미'가 유타타(yuttatto)이다. 또는 결합되거나 모이거나 연결된 의미를 가진 것이 유타타(yuttattho)이다. 이 '결합된 의미'라는 표현에 의해, 서로 다른 의미를 가진 것들이 하나의 의미가 되는 것이 격합의 특징이라고 설해진 것이다. 여기서 '명사들의'라는 말에 의해 '데와다타가 요리한다' 등과 같이 동사와의 격합은 이루어지지 않음을 보여준다. 그러나 관련성이 있는 의미로서 '유타타'를 취함으로써, '왕의 하인, 데와다타의 아들' 등과 같이 서로 의존하지 않는 경우나, '데와다타의 검은 치아' 등과 같이 다른 것에 의존하는 경우에도 결합된 의미가 없으므로 격합이 이루어지지 않음을 밝히고 있다.

‘‘อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม’’ติ วิปริณาเมน ‘‘ยุตฺตตฺถาน’’นฺติ วตฺตเต.

"의미에 따라 격의 변화가 일어난다"는 변화를 통해 '결합된 의미들의'라고 설해진다.

๓๓๒. เตสํ วิภตฺติโย โลปา จ.

332. 그것들의 격변화 어미들은 생략된다.

อิธ ปทนฺตเรน วา ตทฺธิตปฺปจฺจเยหิ วา อายาทิปฺปจฺจเยหิ วา เอกตฺถีภูตา ยุตฺตตฺถา นาม, เตน ‘‘เตสํ ยุตฺตตฺถานํ สมาสานํ, ตทฺธิตายาทิปฺปจฺจยนฺตานญฺจ วิภตฺติโย โลปนียา โหนฺตี’’ติ อตฺโถ. สมาสคฺคหณาธิกาเร ปน สติ เตสํคหเณน วา ตทฺธิตายาทิปฺปจฺจยนฺต วิภตฺติโลโป. จคฺคหณํ ‘‘ปภงฺกโร’’ติอาทีสุ โลปนิวตฺตนตฺถํ.

여기서 다른 단어나 타디타 접미사 또는 āya 등의 접미사와 결합하여 하나의 의미가 된 것을 '결합된 의미(yuttatthā)'라 한다. 따라서 "그 결합된 의미인 격합들과 타디타나 āya 등으로 끝나는 단어들의 격변화 어미들은 생략되어야 한다"는 뜻이다. 그러나 격합을 다루는 영역(adhikāra)이므로 'tesaṃ'이라는 말을 통해 타디타나 āya 등으로 끝나는 단어들의 격변화 어미 생략이 이루어진다. 'ca'라는 표현을 취한 것은 'pabhaṅkaro' 등에서 생략을 방지하기 위함이다.

วิปริณาเมน ‘‘ลุตฺตาสุ, วิภตฺตีสู’’ติ วตฺตเต, ยุตฺตตฺถคฺคหณญฺจ.

변화를 통해 "격변화 어미들이 생략되었을 때"라고 설해지며, '결합된 의미'도 취해진다.

๓๓๓. ปกติ จสฺส สรนฺตสฺส.

333. 그리고 모음으로 끝나는 것의 원래 형태가 유지된다.

ลุตฺตาสุ วิภตฺตีสุ สรนฺตสฺส อสฺส ยุตฺตตฺถภูตสฺส ติวิธสฺสปิ ลิงฺคสฺส ปกติภาโว โหติ. จสทฺเทน กึสมุทย อิทปฺปจฺจยตาทีสุ นิคฺคหีตนฺตสฺสปิ. นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺตกาภาวสฺส อิธ อนิจฺฉิตตฺตา อยมติเทโส.

격변화 어미들이 생략되었을 때, 모음으로 끝나는 결합된 의미가 된 세 가지 성(liṅga) 모두의 원래 형태가 유지된다. 'ca'라는 단어에 의해 kiṃ-samudaya, ida-ppaccaya 등에서 니가히타(niggahīta)로 끝나는 것들도 포함된다. 원인이 없을 때 결과가 없는 것을 여기서는 원치 않기 때문에 이것은 유추 적용(atideso)이다.

สกตฺถวิรเหนิธ สมาสสฺส จ ลิงฺคภาวาภาวา วิภตฺตุปฺปตฺติยมสมฺปตฺตายํ นามพฺยปเทสาติเทสมาห.

여기서는 고유한 의미가 없으므로 격합에 성(性)의 상태가 없어서 격변화 어미의 발생이 이루어지지 않을 때, '명사'라는 명칭을 부여하는 유추 적용을 설한다.

๓๓๔. ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวา’ตเวตุนาทีสุ จ.

334. 타디타(taddhita), 격합(samāsa), 끼타까(kitaka)는 명사와 같으나, tave, tuna 등은 제외된다.

ตทฺธิตนฺตา[Pg.180], กิตนฺตา, สมาสา จ นามมิว ทฏฺฐพฺพา ตเวตุน ตฺวาน ตฺวาทิปฺปจฺจยนฺเต วชฺเชตฺวา. จคฺคหณํ กิจฺจปฺปจฺจยอาอีอินีอิตฺถิปฺปจฺจยนฺตาทิสฺสปิ นามพฺยปเทสตฺถํ. อิธ สมาสคฺคหณํ อตฺถวตํ สมุทายานํ นามพฺยปเทโส สมาสสฺเสวาติ นิยมตฺถนฺติ อปเร.

타디타로 끝나는 것, 끼딴따(kitanta), 그리고 격합은 tave, tuna, tvāna, tva 등의 접미사로 끝나는 것을 제외하고는 명사처럼 보아야 한다. 'ca'를 취한 것은 kiccappaccaya나 여성형 접미사 등으로 끝나는 것들에도 명사라는 명칭을 부여하기 위함이다. 여기서 격합을 언급한 것은 의미가 있는 결합체들에 명사라는 명칭을 부여하는 것이 오직 격합에만 해당한다는 제한적인 의미라고 다른 이들은 말한다.

‘‘อพฺยยีภาโว’’ติ วตฺตเต.

"아뱌이바와(Abyayībhāvo)"라고 설해진다.

๓๓๕. โส นปุํสกลิงฺโค.

335. 그것은 중성이다.

โส อพฺยยีภาวสมาโส นปุํสกลิงฺโคว ทฏฺฐพฺโพติ นปุํสกลิงฺคตฺตํ. เอตฺถ หิ สติปิ ลิงฺคาติเทเส ‘‘อธิปญฺญ’’นฺติอาทีสุ ‘‘อธิญาณํ’’นฺติอาทิ รูปปฺปสงฺโค น โหติ สทฺทนฺตรตฺตา, ‘‘ติปญฺญ’’นฺติอาทีสุ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ, น จายํ อติเทโส, สุตฺเต อติเทสลิงฺคสฺส อิวสทฺทสฺส อทสฺสนโต. ปุเร วิย สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

그 아뱌이바와 격합은 중성으로 보아야 하므로 중성성을 띤다. 여기서 성의 유추 적용이 있더라도, 'adhipaññaṃ' 등에서 'adhiñāṇaṃ' 등과 같은 형태가 나타나지 않는 것은 다른 단어이기 때문이며, 'tipañña' 등에서와 같이 보아야 한다. 그리고 이것은 유추 적용이 아니니, 경(sutta)에서 유추의 성격을 띠는 'iva'와 같은 단어가 보이지 않기 때문이다. 이전과 마찬가지로 syā 등의 격변화 어미가 발생한다.

‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตเต.

"어떤 경우에는(kvaci)"라고 설해진다.

๓๓๖. อํ วิภตฺตีนมการนฺตา อพฺยยีภาวา.

336. a로 끝나는 아뱌이바와 격합들 뒤의 격변화 어미들은 aṃ이 된다.

ตสฺมา อการนฺตา อพฺยยีภาวา ปราสํ วิภตฺตีนํ กฺวจิ อํ โหติ, เสสํ เนยฺยํ.

그러므로 a로 끝나는 아뱌이바와 격합들 뒤의 격변화 어미들은 어떤 경우에 aṃ이 되고, 나머지는 미루어 알아야 한다.

ตํ อุปนครํ, นครสฺส สมีปํ ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. ตานิ อุปนครํ, อาลปเนเปวํ, ตํ อุปนครํ ปสฺส, ตานิ อุปนครํ.

'그 도시 근처(upanagaraṃ)'는 '도시 근처에 머물다'라는 뜻이다. 복수도 upanagaraṃ이며, 호격에서도 이와 같다. '그 도시 근처를 보라'도 upanagaraṃ이며, 복수도 upanagaraṃ이다.

น ปญฺจมฺยายมมฺภาโว, กฺวจีติ อธิการโต;

ตติยาสตฺตมีฉฏฺฐี-นนฺตุ โหติ วิกปฺปโต.

5격(탈격)에서는 aṃ이 되지 않는데, 이는 '어떤 경우에는(kvaci)'이라는 권한(adhikāra) 때문이다. 3격(구격), 7격(처격), 6격(속격)은 선택적으로(vikappato) 일어난다.

เตน อุปนครํ กตํ, อุปนคเรน วา, เตหิ อุปนครํ, อุปนคเรหิ วา, ตสฺส อุปนครํ เทหิ, เตสํ อุปนครํ, อุปนครา อานย, อุปนครมฺหา อุปนครสฺมา, อุปนคเรหิ, อุปนครํ สนฺตกํ, อุปนครสฺส วา, เตสํ อุปนครํ, อุปนครานํ วา[Pg.181], อุปนครํ นิเธหิ, อุปนครมฺหิ อุปนครสฺมึ, อุปนครํ อุปนคเรสุ วา. เอวํ อุปกุมฺภํ.

따라서 '그 도시 근처에 의해 행해졌다'는 upanagaraṃ 또는 upanagarena이며, 복수는 upanagaraṃ 또는 upanagarehi이다. '그 도시 근처에 주어라', '그것들의 도시 근처에', '도시 근처로부터 가져와라'는 upanagarā, upanagaramhā, upanagarasmā이며, 복수는 upanagarehi이다. '도시 근처의 것'은 upanagaraṃ 또는 upanagarassa이며, 복수는 upanagaraṃ 또는 upanagarānaṃ이다. '도시 근처에 놓아라'는 upanagaraṃ, upanagaramhi, upanagarasmiṃ이며, 복수는 upanagaraṃ 또는 upanagaresu이다. upakumbhaṃ도 이와 같다.

อภาเว – ทรถานํ อภาโว นิทฺทรถํ, นิมฺมสกํ.

부재(abhāve)의 의미에서 - 고통(daratha)이 없음은 niddarathaṃ(고통 없음), 모기가 없음은 nimmasakaṃ(모기 없음)이다.

ปจฺฉาอตฺเถ – รถสฺส ปจฺฉา อนุรถํ, อนุวาตํ.

뒤(pacchā)의 의미에서 - 수레 뒤는 anurathaṃ(수레를 따름), 바람이 부는 방향은 anuvātaṃ(순풍)이다.

โยคฺคตายํ – ยถาสรูปํ, อนุรูปํ, รูปโยคฺคนฺติ อตฺโถ.

적합함(yoggatāyaṃ)의 의미에서 - yathāsarūpaṃ, anurūpaṃ은 형상에 적합하다는 뜻이다.

วิจฺฉายํ – อตฺตานมตฺตานํ ปติ ปจฺจตฺตํ, อทฺธมาสํ อทฺธมาสํ อนุ อนฺวทฺธมาสํ.

반복(vicchā)의 의미에서 - 각자 자신에 대하여는 paccattaṃ(개별적으로), 반 달마다(보름마다)는 anvaddhamāsaṃ이다.

อนุปุพฺพิยํ – เชฏฺฐานํ อนุปุพฺโพ อนุเชฏฺฐํ.

순서(anupubbiyaṃ)의 의미에서 - 어른들의 순서에 따름은 anujeṭṭhaṃ이다.

ปฏิโลเม – โสตสฺส ปฏิโลมํ ปฏิโสตํ, ปฏิปถํ, ปติวาตํ, อตฺตานํ อธิกิจฺจ ปวตฺตา อชฺฌตฺตํ.

역방향(paṭilome)의 의미에서 - 흐름을 거스름은 paṭisotaṃ, 길을 마주함은 paṭipathaṃ, 바람을 거스름은 paṭivātaṃ, 자신에 관하여 일어나는 것은 ajjhattaṃ(안으로, 자신에게)이다.

ปริยาทาภิวิธีสุ อาปาณโกฏิยา อาปาณโกฏิกํ, ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ กปฺปจฺจโย, อากุมาเรหิ ยโส กจฺจายนสฺส อากุมารํ.

한정(pariyādā)과 포괄(abhividhī)의 의미에서 - 생명이 다할 때까지는 āpāṇakoṭikaṃ이며, "어떤 경우에는 격합의 끝에 있는 것들이 a로 끝난다"는 규칙에 의해 ka 접미사가 붙었다. 소년들로부터 시작된 깟짜야나의 명성은 ākumāraṃ이다.

สมิทฺธิยํ – ภิกฺขาย สมิทฺธีติ อตฺเถ สมาเสว นปุํสกลิงฺคตฺเต จ กเต –

‘사밋디(Samiddhi, 풍부함)’에서 – ‘탁발의 풍부함’이라는 의미에서 복합어(samāsa)가 되고 중성(napuṃsakaliṅga)이 되었을 때 –

‘‘สมาสสฺส, อนฺโต’’ติ จ วตฺตเต.

‘복합어의(Samāsassa)’, ‘끝(anto)’이라는 말이 이어진다.

๓๓๗. สโร รสฺโส นปุํสเก.

337. 중성에서 모음은 단음이 된다.

นปุํสเก วตฺตมานสฺส สมาสสฺส อนฺโต สโร รสฺโส โหติ. เอตฺถ จ อพฺยยีภาวคฺคหณํ นานุวตฺเตตพฺพํ, เตน ทิคุทฺวนฺทพหุพฺพีหีสุปิ นปุํสเก วตฺตมานสฺส สมาสนฺตสฺสรสฺส รสฺสตฺตํ สิทฺธํ โหติ. ‘‘อํ วิภตฺตีน’’มิจฺจาทินา อมาเทโส, สุภิกฺขํ. คงฺคาย สมีเป วตฺตตีติ อุปคงฺคํ, มณิกาย สมีปํ อุปมณิกํ.

중성으로 쓰인 복합어의 끝 모음은 단음이 된다. 여기에서 아브야이바와(Abyayībhāva, 불변복합어)라는 용어를 뒤따라 적용할 필요는 없다. 그로 인해 디구(Digu), 드완드와(Dvandva), 바웁비히(Bahubbīhi) 복합어에서도 중성으로 쓰일 때 복합어 끝 모음의 단음화가 이루어진다. “Aṃ vibhattīna” 등의 규칙으로 am(암)으로 대치되어, subhikkhaṃ(풍족함)이 된다. 갠지스 강 근처에 있다는 뜻으로 upagaṅgaṃ, 물항아리 근처라는 뜻으로 upamaṇikaṃ 등이 있다.

อิตฺถีสุ [Pg.182] อมิกิจฺจาติ อตฺเถ สมาสนปุํสกรสฺสตฺตาทีสุ กเตสุ –

‘여인들에 관하여(itthīsu adhikicca)’라는 의미에서 복합어가 되고 중성 단음화 등이 이루어졌을 때 –

‘‘อพฺยยีภาวา, วิภตฺตีน’’นฺติ จ วตฺตเต.

‘아브야이바와로부터(Abyayībhāvā)’, ‘격변화 어미들의(vibhattīnaṃ)’라는 말이 이어진다.

๓๓๘. อญฺญสฺมา โลโป จ.

338. a 이외의 것(어미)으로부터 [격어미의] 생략도 일어난다.

อการนฺตโต อญฺญสฺมา อพฺยยีภาวสมาสา ปราสํ วิภตฺตีนํ โลโป จ โหติ. อธิตฺติ, อิตฺถีสุ อธิกิจฺจ กถา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อธิตฺถิ ปสฺส, อธิตฺถิ กตํ อิจฺจาทิ, เอวํ อธิกุมาริ, วธุยา สมีปํ อุปวธุ, คุนฺนํ สมีปํ อุปคุ, โอการสฺส รสฺสตฺตํ อุกาโร. เอวํ อุปสคฺคปุพฺพโก.

a로 끝나지 않는 아브야이바와 복합어 뒤의 격어미들은 생략된다. Adhitti는 여인들에 관하여 이야기가 진행된다는 뜻이다. adhitthi를 보라, adhitthi가 행해졌다 등등. 이와 같이 adhikumāri, 신부 근처라는 뜻의 upavadhu, 소들 근처라는 뜻의 upagu 등이 있으며, o의 단음화는 u가 된다. 이와 같이 접두어(upasagga)가 앞에 오는 경우이다.

นิปาตปุพฺพโก ยถา – วุฑฺฒานํ ปฏิปาฏิ, เย เย วุฑฺฒา วา ยถาวุฑฺฒํ, ปทตฺถานติกฺกเม – ยถากฺกมํ, ยถาสตฺติ, ยถาพลํ กโรติ, พลมนติกฺกมิตฺวา กโรตีติ อตฺโถ. ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํ, ยาวตายุกํ, กปฺปจฺจโย. ยตฺตเกน อตฺโถ ยาวทตฺถํ, ปพฺพตสฺส ปรภาโค ติโรปพฺพตํ, ติโรปาการํ, ติโรกุฏฺฏํ, ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทํ, อนฺโตนครํ, อนฺโตวสฺสํ, นครสฺส พหิ พหินครํ, ปาสาทสฺส อุปริ อุปริปาสาทํ, อุปริมญฺจํ, มญฺจสฺส เหฏฺฐา เหฏฺฐามญฺจํ, เหฏฺฐาปาสาทํ, ภตฺตสฺส ปุเร ปุเรภตฺตํ, เอวํ ปจฺฉาภตฺตํ.

불변사(nipāta)가 앞에 오는 경우의 예는 다음과 같다. 어른들의 순서, 혹은 어른인 자들에 따르는 것이 yathāvuḍḍhaṃ(연령순으로)이다. 단어의 의미를 넘어서지 않는다는 뜻에서 yathākkamaṃ(차례대로), yathāsatti(능력껏), yathābalam karoti는 힘을 넘어서지 않고 행한다는 뜻이다. 목숨이 다할 때까지의 한정은 yāvajīvaṃ(평생토록), yāvatāyukaṃ(수명이 다하도록), 겁의 소멸 등이 있다. 필요한 만큼이라는 뜻은 yāvadatthaṃ이고, 산 저편은 tiropabbataṃ, 담 저편은 tiropākāraṃ, 벽 저편은 tirokuṭṭaṃ이다. 궁전 안은 antopāsādaṃ, 성 안은 antonagaraṃ, 안거 중(또는 우기 중)은 antovassaṃ이다. 성 밖은 bahinagaraṃ이다. 궁전 위는 uparipāsādaṃ, 침상 위는 uparimañcaṃ이다. 침상 아래는 heṭṭhāmañcaṃ, 궁전 아래는 heṭṭhāpāsādaṃ이다. 식사 전은 purebhattaṃ, 이와 같이 식사 후는 pacchābhattaṃ이다.

สากลฺลตฺเถ – สห มกฺขิกาย สมกฺขิกํ ภุญฺชติ, น กิญฺจิ ปริวชฺเชตีติ อตฺโถ. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา สหสทฺทสฺส สาเทโส. คงฺคาย โอรํ โอรคงฺคมิจฺจาทิ.

전부를 포함한다는 뜻(sākalla)에서: saha makkhikāya(파리와 함께)는 samakkhikaṃ(사막끼깡)으로 먹는다는 뜻이며, 아무것도 제외하지 않는다는 의미이다. “Tesu vuddhī” 등의 규칙으로 saha라는 단어가 sa로 대치된다. 갠지스 강 이편은 oragaṅgaṃ 등이다.

อพฺยยีภาวสมาโส นิฏฺฐิโต.

아브야이바와 복합어가 끝났다.

กมฺมธารยสมาส

깜마다라야 복합어(Kammadhārayasamāsa)

อถ [Pg.183] กมฺมธารยสมาโส วุจฺจเต.

이제 깜마다라야(한정복합어)를 설명하겠다.

โส จ นววิโธ วิเสสนปุพฺพปโท วิเสสนุตฺตรปโท วิเสสโนภยปโท อุปมานุตฺตรปโท สมฺภาวนาปุพฺพปโท อวธารณปุพฺพปโท นนิปาตปุพฺพปโท กุปุพฺพปโท ปาทิปุพฺพปโท จาติ.

그것은 아홉 가지가 있으니, 형용사가 앞에 오는 것(visesanapubbapada), 형용사가 뒤에 오는 것(visesanuttarapada), 양쪽이 형용사인 것(visesanobhayapada), 비유가 뒤에 오는 것(upamānuttarapada), 상정(想定)이 앞에 오는 것(sambhāvanāpubbapada), 한정(限定)이 앞에 오는 것(avadhāraṇapubbapada), na 부정어가 앞에 오는 것(nanipātapubbapada), ku가 앞에 오는 것(kupubbapada), pa 등이 앞에 오는 것(pādipubbapada)이다.

ตตฺถ วิเสสนปุพฺพปโท ตาว – ‘‘มหนฺต ปุริส’’อิตีธ อุภยตฺถ ปฐเมกวจนํ สิ, ตุลฺยาธิกรณภาวปฺปสิทฺธตฺถํ จสทฺท ตสทฺทปฺปโยโค, มหนฺโต จ โส ปุริโส จาติ วิคฺคเห –

그중에서 우선 형용사가 앞에 오는 것을 보면, ‘mahanta purisa’에서 양쪽 모두 주격 단수 어미 si가 붙으며, 동격 관계(tulyādhikaraṇa)임을 나타내기 위해 ca(짜)와 ta(따)라는 단어가 사용된다. 분석(viggaha)하면, ‘그는 위대하며(mahanto ca) 바로 그 사람(so puriso)’이라는 뜻이다.

อิโต ปรํ ‘‘วิภาสา รุกฺขติณ’’อิจฺจาทิโต ‘‘วิภาสา’’ติ สมาสวิธาเน สพฺพตฺถ วตฺตเต.

이 다음부터는 “vibhāsā rukkhatiṇa” 등의 규칙으로부터 ‘선택적으로(vibhāsā)’라는 말이 모든 복합어 규정에 적용된다.

๓๓๙. ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย.

339. 두 단어가 동격(tulyādhikaraṇa)일 때 깜마다라야이다.

ทฺเว ปทานิ นามิกานิ ตุลฺยาธิกรณานิ อญฺญมญฺเญน สห วิภาสา สมสฺยนฺเต, ตสฺมึ ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ สติ โส สมาโส กมฺมธารยสญฺโญ จ โหติ.

동격인 두 명사적 단어들은 서로 선택적으로 결합하며, 그 두 단어가 동격일 때 그 복합어는 깜마다라야라는 명칭을 얻는다.

ทฺเว ปทานิ ทฺวิปทํ, ตุลฺยํ สมานํ อธิกรณํ อตฺโถ ยสฺส ปททฺวยสฺส ตํ ตุลฺยาธิกรณํ, ตสฺมึ ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ. ภินฺนปฺปวตฺตินิมิตฺตานํ ทฺวินฺนํ ปทานํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน เอกสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ ตุลฺยาธิกรณตา. กมฺมมิว ทฺวยํ ธารยตีติ กมฺมธารโย. ยถา หิ กมฺมํ กฺริยญฺจ ปโยชนญฺจ ทฺวยํ ธารยติ, กมฺเม สติ กฺริยาย, ปโยชนสฺส จ สมฺภวโต, ตถา อยํ สมาโส เอกสฺส อตฺถสฺส ทฺเว นามานิ ธารยติ, ตสฺมึ สมาเส สติ เอกตฺถโชตกสฺส นามทฺวยสฺส สมฺภวโต.

두 단어는 dvipada이다. 두 단어의 의미(adhikaraṇa)가 같은 것이 tulyādhikaraṇa(동격)이며, 그 두 단어가 동격인 경우를 말한다. 서로 다른 발생 근거를 가진 두 단어가 형용하는 것과 형용되는 것의 관계로 하나의 의미에 작용하는 것이 동격성(tulyādhikaraṇatā)이다. 업(kamma)처럼 두 가지를 유지한다고 해서 깜마다라야(kammadhāraya)이다. 마치 업이 작용과 목적이라는 두 가지를 유지하는 것과 같은데, 업이 있을 때 작용과 목적이 생겨나기 때문이다. 그와 마찬가지로 이 복합어는 하나의 의미에 대해 두 개의 이름을 유지하니, 그 복합어가 존재할 때 하나의 의미를 나타내는 두 이름이 존재하기 때문이다.

ปุเร [Pg.184] วิย สมาสสญฺญาวิภตฺติโลปปกติภาวา, สมาเสเนว ตุลฺยาธิกรณภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ จสทฺท ตสทฺทานมปฺปโยโค.

이전처럼 복합어라는 명칭, 격어미 생략, 본래 형태 유지 등이 적용된다. 복합어 자체에 의해 동격 관계가 표현되었으므로, “이미 표현된 의미의 단어는 다시 쓰지 않는다”는 원칙에 따라 ca와 ta라는 단어는 사용되지 않는다.

๓๔๐. มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท.

340. 동격인 단어가 뒤에 올 때 mahanta에 대해 mahā가 된다.

มหนฺต สทฺทสฺส มหา โหติ ตุลฺยาธิกรเณ อุตฺตรปเท ปเร. มหตนฺติ พหุวจนคฺคหเณน กฺวจิ มหอาเทโส จ, เอตฺถ จ วิเสสนสฺส ปุพฺพนิปาโต วิเสสนภูตสฺส ปุพฺพปทสฺส มหาเทสวิธานโตว วิญฺญายติ.

mahanta라는 단어는 동격인 뒤 단어가 올 때 mahā가 된다. ‘mahatāṃ’이라는 복수형 표현을 통해 때로는 maha로의 대치도 일어난다. 여기에서 형용사가 앞에 배치되는 것은, 형용사가 된 앞 단어에 대해 mahā 대치 규정을 둔 것 자체로부터 알 수 있다.

‘‘กมฺมธารโย, ทิคู’’ติ จ วตฺตเต.

‘깜마다라야’, ‘디구(Digū)’라는 말이 이어진다.

๓๔๑. อุเภ ตปฺปุริสา.

341. 둘 다 따뿌리사(Tappurisa)이다.

อุเภ กมฺมธารยทิคุสมาสา ตปฺปุริสสญฺญา โหนฺติ.

깜마다라야와 디구 복합어 둘 다 따뿌리사라는 명칭을 얻는다.

ตสฺส ปุริโส ตปฺปุริโส, ตปฺปุริสสทิสตฺตา อยมฺปิ สมาโส อนฺวตฺถสญฺญาย ตปฺปุริโสติ วุตฺโต. ยถา หิ ตปฺปุริสสทฺโท คุณมติวตฺโต, ตถา อยํ สมาโสปิ. อุตฺตรปทตฺถปฺปธาโน หิ ตปฺปุริโสติ. ตโต นามพฺยปเทโส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. อยํ ปน ตปฺปุริโส อภิเธยฺยวจโน, ปรลิงฺโค จ.

‘그의 사람(tassa puriso)’이 tappuriso이다. 이 복합어도 따뿌리사와 유사하기 때문에 그 의미에 따른 명칭(anvatthasaññā)으로서 따뿌리사라고 불린다. 따뿌리사라는 단어가 성질을 넘어 [실체에] 적용되듯이, 이 복합어도 그러하다. 따뿌리사는 뒤 단어의 의미가 중심이 되기 때문이다. 그로부터 명사라는 명칭과 격어미의 발생이 있게 된다. 한편 이 따뿌리사는 지시되는 대상의 성(性)을 따르며, 뒤 단어의 성(paraliṅga)을 따른다.

มหาปุริโส, มหาปุริสา อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ, เอวํ มหาวีโร, มหามุนิ, มหนฺตญฺจ ตํ พลญฺจาติ มหาพลํ, มหพฺภยํ, มหอาเทโส. สนฺโต จ โส ปุริโส จาติ สปฺปุริโส, ‘‘สนฺตสทฺทสฺส โส เภ โพ จนฺเต’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน สนฺตสทฺทสฺส สมาเส อภกาเรปิ สาเทโส, ตถา ปุพฺพปุริโส, ปรปุริโส, ปฐมปุริโส, มชฺฌิมปุริโส, อุตฺตมปุริโส, ทนฺตปุริโส, ปรมปุริโส, วีรปุริโส, เสตหตฺถี, กณฺหสปฺโป, นีลุปฺปลํ, โลหิตจนฺทนํ.

mahāpuriso, mahāpurisā 등은 purisa(사람)라는 단어와 같다. 이와 같이 mahāvīro, mahāmuni가 있고, ‘그것은 크고 그것은 힘이다’라는 뜻에서 mahābalaṃ, mahabbhayaṃ은 maha로 대치된 것이다. ‘그는 선하고 그는 사람이다’라는 뜻에서 sappuriso가 되는데, “santasaddassa so bhe bo cante”라는 규칙 속의 ca라는 단어에 의해 sant라는 단어가 복합어에서 bha가 뒤에 오지 않더라도 sa로 대치된다. 이와 같이 pubbapuriso, parapuriso, paṭhamapuriso, majjhimapuriso, uttamapuriso, dantapuriso, paramapuriso, vīrapuriso, setahatthī, kaṇhasappo, nīluppalaṃ, lohitacandanaṃ 등이 있다.

กฺวจิ [Pg.185] วิภาสาธิการโต น ภวติ, ยถา – ปุณฺโณ มนฺตานิปุตฺโต, จิตฺโต คหปติ, สกฺโก เทวราชาติ.

때로는 선택적으로라는 권능 때문에 복합어가 되지 않는 경우도 있으니, 예를 들어 뿐노 만따니뿟또(puṇṇo mantāniputto), 찟또 가하빠띠(citto gahapati), 삭꼬 데와라자(sakko devarājā)와 같다.

ปุมา จ โส โกกิโล จาติ อตฺเถ สมาเส กเต –

‘그는 수컷이고 그는 뻐꾸기이다’라는 의미에서 복합어가 되었을 때 –

‘‘โลป’’นฺติ วตฺตเต.

‘생략(lopa)’이라는 말이 이어진다.

๓๔๒. ปุมสฺส ลิงฺคาทีสุ สมาเสสุ.

342. puma(남성)의 [마지막 모음은] liṅga 등이 뒤따르는 복합어에서 [생략된다].

ปุมอิจฺเจตสฺส อนฺโต อกาโร โลปมาปชฺชเต ลิงฺคาทีสุ ปรปเทสุ สมาเสสุ, ‘‘อํโม นิคฺคหีตํ ฌลเปหี’’ติ มการสฺส นิคฺคหีตํ. ปุงฺโกกิโล. เอวํ ปุนฺนาโค.

'puma'라는 단어의 마지막 'a' 모음은 liṅga 등의 뒤 단어가 오는 복합어에서 생략되며, 'aṃmo niggahītaṃ jhalapehi'라는 규칙에 의해 'm' 자에 닉가히따(niggahīta)가 생긴다. [예:] Puṅkokilo(수공작). 이와 같이 punnāgo(수코끼리)도 마찬가지다.

ขตฺติยา จ สา กญฺญา จาติ วิคฺคยฺห สมาเส กเต –

"그녀는 크샤트리야(Khattiyā)이고 그녀는 처녀(kaññā)이다"라고 분석하여 복합어를 만들었을 때—

‘‘ตุลฺยาธิกรเณ, ปเท, อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ’’ติ จ วตฺตเต.

"격이 일치하는 단어에서, 여성 명사이고, 이전에 남성으로 일컬어졌던 여성어라면, 마치 남성처럼 취급된다"는 규칙이 적용된다.

๓๔๓. กมฺมธารยสญฺเญ จ.

343. 그리고 깜마다라이야(Kammadhāraya)라는 명칭의 복합어에서도 그러하다.

กมฺมธารยสญฺเญ จ สมาเส อิตฺถิยํ วตฺตมาเน ตุลฺยาธิกรเณ อุตฺตรปเท ปเร ปุพฺพภูโต อิตฺถิวาจโก สทฺโท ปุพฺเพ ภาสิตปุมา เจ, โส ปุมา อิว ทฏฺฐพฺโพติ ปุพฺพปเท อิตฺถิปฺปจฺจยสฺส นิวตฺติ โหติ.

깜마다라이야라는 명칭의 복합어에서, 여성으로 나타나는 격이 일치하는 뒤 단어가 뒤따를 때, 앞에 위치한 여성형 단어가 이전에 남성형으로 쓰였던 것이라면, 그것은 남성형처럼 보아야 하므로 앞 단어에서 여성 접미사의 제거가 일어난다.

ขตฺติยกญฺญา, ขตฺติยกญฺญาโย อิจฺจาทิ. เอวํ รตฺตลตา, ทุติยภิกฺขา, พฺราหฺมณี จ สา ทาริกา จาติ พฺราหฺมณทาริกา, นาคมาณวิกา.

Khattiyakaññā(크샤트리야 처녀), khattiyakaññāyo(크샤트리야 처녀들) 등이다. 이와 같이 rattalatā(붉은 넝쿨), dutiyabhikkhā(두 번째 구걸), "그녀는 브라만 여자이고 그녀는 어린 소녀이다"라고 하여 brāhmaṇadārikā(브라만 소녀), nāgamāṇavikā(나가의 소녀) 등이 된다.

ปุพฺพปทสฺเสวายํ ปุมฺภาวาติเทโส, เตน ‘‘ขตฺติยกุมารี กุมารสมณี ตรุณพฺราหฺมณี’’ติอาทีสุ อุตฺตรปเทสุ อิตฺถิปฺปจฺจยสฺส น นิวตฺติ โหติ.

이것은 앞 단어에만 적용되는 남성형화의 규칙이다. 그러므로 'khattiyakumārī', 'kumārasamaṇī', 'taruṇabrāhmaṇī' 등에서 뒤 단어들의 여성 접미사는 제거되지 않는다.

อิตฺถิยมิจฺเจว [Pg.186] กึ? กุมารีรตนํ, สมณีปทุมํ.

"여성 명사에서"라고 제한한 이유는 무엇인가? Kumārīratanaṃ(보석 같은 처녀), samaṇīpadumaṃ(연꽃 같은 사문녀) 때문이다.

ภาสิตปุมาติ กึ? คงฺคานที, ตณฺหานที, ปถวีธาตุ. ‘‘นนฺทาโปกฺขรณี, นนฺทาเทวี’’ติอาทีสุ ปน สญฺญาสทฺทตฺตา น โหติ.

"이전에 남성으로 일컬어졌던 것"이라고 제한한 이유는 무엇인가? Gaṅgānadī(강인 강), taṇhānadī(갈애의 강), pathavīdhātu(지의 요소) 때문이다. 그러나 'Nandāpokkharaṇī', 'Nandādevī' 등에서는 고유 명사이기 때문에 남성형화가 일어나지 않는다.

ตถา ปุรตฺถิโม จ โส กาโย จาติ ปุรตฺถิมกาโย, เอตฺถ จ กาเยกเทโส กายสทฺโท. เอวํ ปจฺฉิมกาโย, เหฏฺฐิมกาโย, อุปริมกาโย, สพฺพกาโย, ปุราณวิหาโร, นวาวาโส, กตรนิกาโย, กตมนิกาโย, เหตุปฺปจฺจโย, อพหุลํ พหุลํ กตนฺติ พหุลีกตํ, ชีวิตปฺปธานํ นวกํ ชีวิตนวกํ อิจฺจาทิ.

그와 같이 "그것은 앞쪽이고 그것은 몸이다"라고 하여 puratthimakāyo(앞 몸)가 된다. 여기서 'kāyo'라는 단어는 몸의 일부분을 의미한다. 이와 같이 pacchimakāyo(뒷 몸), heṭṭhimakāyo(아래 몸), uparimakāyo(위 몸), sabbakāyo(전신), purāṇavihāro(옛 사원), navāvāso(새 거처), kataranikāyo(어느 부류), katamanikāyo(어느 부류), hetuppaccayo(인연), 많지 않은 것을 많게 만든 것이라 하여 bahulīkataṃ(많이 함), 생명이 주가 되는 9개라 하여 jīvitanavakaṃ(생명 9법) 등이다.

วิเสสนุตฺตรปเท ชินวจนานุปโรธโต เถราจริยปณฺฑิตาทิ วิเสสนํ ปรญฺจ ภวติ. ยถา – สาริปุตฺโต จ โส เถโร จาติ สาริปุตฺตตฺเถโร. เอวํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร, มหากสฺสปตฺเถโร, พุทฺธโฆสาจริโย, ธมฺมปาลาจริโย, อาจริยคุตฺติโลติ วา, มโหสโธ จ โส ปณฺฑิโต จาติ มโหสธปณฺฑิโต. เอวํ วิธุรปณฺฑิโต, วตฺถุวิเสโส.

수식어가 뒤에 오는 복합어(Visesanuttarapada)에서 성전(聖典)의 말씀을 거스르지 않기 위해 장로(thera), 스승(ācariya), 현자(paṇḍita) 등의 수식어가 뒤에 놓이기도 한다. 예를 들어, "그는 사리뿟따이고 그는 장로이다"라고 하여 Sāriputtatthero(사리뿟따 장로)가 된다. 이와 같이 Mahāmoggallānatthero, Mahākassapatthero, Buddhaghosācariyo, Dhammapālācariyo, 또는 ācariyaguttilo가 있으며, "그는 마호사다이고 그는 현자이다"라고 하여 Mahosadhapaṇḍito(마호사다 현자)가 된다. 이와 같이 Vidhurapaṇḍito, vatthuviseso(특별한 사물) 등이다.

วิเสสโนภยปโท ยถา – สีตญฺจ ตํ อุณฺหญฺจาติ สีตุณฺหํ, สินิทฺโธ จ โส อุณฺโห จาติ สินิทฺธุณฺโห, มาโส. ขญฺโช จ โส ขุชฺโช จาติ ขญฺชขุชฺโช. เอวํ อนฺธพธิโร, กตากตํ, ฉิทฺทาวฉิทฺทํ, อุจฺจาวจํ, ฉินฺนภินฺนํ, สิตฺตสมฺมฏฺฐํ, คตปจฺจาคตํ.

양쪽 단어가 모두 수식어인 복합어(Visesanobhayapada)는 예를 들어, "차갑기도 하고 뜨겁기도 한 것"이라 하여 sītuṇhaṃ(한열), "매끄러우면서도 뜨거운 것"이라 하여 siniddhuṇho(매끄럽고 뜨거운 달), "절뚝발이이면서 꼽추인 자"라 하여 khañjakhujjo(절뚝발이 꼽추)가 된다. 이와 같이 andhabadhiro(장님 귀머거리), katākataṃ(행한 것과 행하지 않은 것), chiddāvachiddaṃ(구멍과 틈), uccāvacaṃ(높고 낮음), chinnabhinnaṃ(끊어지고 갈라진 것), sittasammaṭṭhaṃ(물을 뿌리고 쓴 것), gatapaccāgataṃ(갔다 돌아온 것) 등이 있다.

อุปมานุตฺตรปเท อภิธานานุโรธโต อุปมานภูตํ วิเสสนํ ปรํ ภวติ. ยถา – สีโห วิย สีโห, มุนิ จ โส สีโห จาติ มุนิสีโห. เอวํ มุนิวสโภ, มุนิปุงฺคโว, พุทฺธนาโค, พุทฺธาทิจฺโจ, รํสิ วิย รํสิ, สทฺธมฺโม จ [Pg.187] โส รํสิ จาติ สทฺธมฺมรํสิ. เอวํ วินยสาคโร, ปุณฺฑรีกมิว ปุณฺฑรีโก, สมโณ จ โส ปุณฺฑรีโก จาติ สมณปุณฺฑรีโก, สมณปทุโม. จนฺโท วิย จนฺโท, มุขญฺจ ตํ จนฺโท จาติ มุขจนฺโท. เอวํ มุขปทุมํ อิจฺจาทิ.

비유어가 뒤에 오는 복합어(Upamānuttarapada)에서 명칭의 관습에 따라 비유가 되는 수식어가 뒤에 놓인다. 예를 들어, "사자 같은 사자, 그는 성자이며 사자이다"라고 하여 munisīho(성자 사자)가 된다. 이와 같이 munivasabho, munipuṅgavo, buddhanāgo, buddhādicco, "광선 같은 광선, 바른 법은 광선이다"라고 하여 saddhammaraṃsi(정법의 광선)가 된다. 이와 같이 vinayasāgaro(율의 바다), "백련 같은 백련, 사문은 백련이다"라고 하여 samaṇapuṇḍarīko, samaṇapadumo, "달 같은 달, 얼굴은 달이다"라고 하여 mukhacando, mukhapadumaṃ 등이다.

สมฺภาวนาปุพฺพปโท ยถา – ธมฺโม อิติ พุทฺธิ ธมฺมพุทฺธิ. เอวํ ธมฺมสญฺญา, ธมฺมสงฺขาโต, ธมฺมสมฺมโต, ปาณสญฺญิตา, อสุภสญฺญา, อนิจฺจสญฺญา, อนตฺตสญฺญา, ธาตุสญฺญา, ธีตุสญฺญา, อตฺตสญฺญา, อตฺถิสญฺญา, อตฺตทิฏฺฐิ อิจฺจาทิ.

가정을 나타내는 앞 단어의 복합어(Sambhāvanāpubbapada)는 예를 들어, "법이라는 생각"이라 하여 dhammabuddhi가 된다. 이와 같이 dhammasaññā(법이라는 지각), dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā(부정상), aniccasaññā(무상상), anattasaññā(무아상), dhātusaññā, dhītusaññā, attasaññā, atthisaññā, attadiṭṭhi(자아의 견해) 등이다.

อวธารณปุพฺพปโท ยถา – คุโณ เอว ธนํ คุณธนํ. เอวํ สทฺธาธนํ, สีลธนํ, ปญฺญาธนํ, จกฺขุ เอว อินฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริยํ. เอวํ จกฺขายตนํ, จกฺขุธาตุ, จกฺขุทฺวารํ, รูปารมฺมณมิจฺจาทิ.

한정을 나타내는 앞 단어의 복합어(Avadhāraṇapubbapada)는 예를 들어, "덕이야말로 재산이다"라 하여 guṇadhanaṃ이 된다. 이와 같이 saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññādhanaṃ, "눈이야말로 감관이다"라 하여 cakkhundriyaṃ(안근)이 된다. 이와 같이 cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇam 등이다.

นนิปาตปุพฺพปโท ยถา – น พฺราหฺมโณติ อตฺเถ กมฺมธารยสมาเส, วิภตฺติโลปาทิมฺหิ จ กเต –

부정 불변사(na)가 앞에 오는 복합어는 예를 들어, "브라만이 아니다"라는 의미의 깜마다라이야 복합어에서 격 변화 접미사의 생략 등이 이루어질 때—

‘‘อุเภ ตปฺปุริสา’’ติ ตปฺปุริสสญฺญา.

"둘 다 땁뿌리사(Tappurisa)이다"라는 규칙에 의해 땁뿌리사라는 명칭이 붙는다.

๓๔๔. อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส.

344. 땁뿌리사에서 'na'는 'a'가 된다.

นสฺส นิปาตปทสฺส ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท ปเร สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ. ตปฺปุริเสกเทสตฺตา ตปฺปุริโส, อพฺราหฺมโณ.

땁뿌리사에서 뒤 단어가 올 때 불변사 'na'의 전체는 'a'로 변한다. 땁뿌리사의 일부분이기 때문에 땁뿌리사라고 하며, 그 예로 abrāhmaṇo(브라만이 아닌 자)가 있다.

น นิเสโธ สโต ยุตฺโต,เทสาทินิยมํ วินา;

อสโต จาผโล ตสฺมา,กถมพฺราหฺมโณติ เจ?

"부정(na)은 존재하는 것에 대해서는 장소 등의 제한 없이는 적절하지 않고, 존재하지 않는 것에 대해서는 효과가 없는데, 그렇다면 어떻게 'abrāhmaṇo'(브라만이 아닌 자)라고 할 수 있는가?"라고 묻는다면,

นิเสธตฺถานุวาเทน, ปฏิเสธวิธิ กฺวจิ;

ปรสฺส มิจฺฉาญาณตฺตา-ขฺยาปนาโยปปชฺชเต.

부정의 의미를 반복함으로써 금지의 규정은 때때로 타인의 그릇된 지식을 드러내기 위해 성립된다.

ทุวิโธ จสฺสตฺโถ ปสชฺชปฺปฏิเสธปริยุทาสวเสน.

그리고 그 의미에는 단순 부정(pasajjappaṭisedha)과 한정 부정(pariyudāsa)의 두 가지 방식이 있다.

ตตฺถ [Pg.188] โย ‘‘อสูริยปสฺสา ราชทารา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทตฺถสฺส สพฺพถา อภาวํ ทีเปติ, โส ปสชฺชปฺปฏิเสธวาจี นาม. โย ปน ‘‘อพฺราหฺมณ อมนุสฺสา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทตฺถํ ปริยุทาสิตฺวา ตํสทิเส วตฺถุมฺหิ การิยํ ปฏิปาทยติ, โส ปริยุทาสวาจี นาม.

그중에서 "태양을 보지 못하는 왕의 여인들" 등에서처럼 뒤 단어의 의미가 완전히 없음을 나타내는 것은 단순 부정이라 한다. 그러나 "abrāhmaṇa(브라만이 아닌 자), amanussa(인간이 아닌 존재)" 등에서처럼 뒤 단어의 의미를 제외하고 그와 유사한 대상에 대해 작용을 나타내는 것은 한정 부정이라 한다.

วุตฺตญฺจ

또한 다음과 같이 전해진다.

‘‘ปสชฺชปฺปฏิเสธสฺส, ลกฺขณํ วตฺถุนตฺถิตา;

วตฺถุโต อญฺญตฺร วุตฺติ, ปริยุทาสลกฺขณ’’นฺติ.

"단순 부정의 특징은 대상이 존재하지 않는 것이며, 대상 이외의 다른 것에서 작용하는 것은 한정 부정의 특징이다."

นนฺเววํ สนฺเตปิ ‘‘อพฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ กถมุตฺตรปทตฺถปฺปธานตา สิยาติ?

"비록 그렇다 하더라도, 'abrāhmaṇo' 등에서 어떻게 뒤 단어의 의미가 주가 될 수 있는가?"

วุจฺจเต – พฺราหฺมณาทิสทฺทานํ พฺราหฺมณาทิอตฺถสฺเสว ตํสทิสาทิอตฺถสฺสาปิ วาจกตฺตา, พฺราหฺมณาทิสทฺทา หิ เกวลาพฺราหฺมณาทิอตฺเถสฺเวว ปากฏา, ภูสทฺโท วิยสตฺตายํ, ยทา เต ปน อญฺเญน สทิสาทิวาจเกน นอิติ นิปาเตน ยุชฺชนฺติ, ตทา ตํสทิสตทญฺญตพฺพิรุทฺธตทภาเวสุปิ วตฺตนฺติ, ภูสทฺโท วิย อนฺวภิยาทิโยเค อนุภวนอภิภวนาทีสุ, ตสฺมา อุตฺตรปทตฺถโชตโกเยเวตฺถ นอิติ นิปาโตติ น โทโส, เตน อพฺราหฺมโณติ พฺราหฺมณสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อมนุสฺโส, อสฺสมโณ.

대답하자면, '브라만' 등의 단어들은 브라만이라는 의미뿐만 아니라 그와 유사한 것 등의 의미도 나타내기 때문이다. 참으로 브라만 등의 단어들은 단독으로는 오직 브라만 등의 의미로만 분명하게 나타나는데, 이는 마치 'bhū'라는 단어가 존재(sattā)의 의미인 것과 같다. 그러나 그것들이 유사함 등을 나타내는 부정어 'na'와 결합할 때, 그것들은 그와 유사함, 그것과 다름, 그것과 반대됨, 그것의 부재 등의 의미로도 쓰인다. 이는 마치 'bhū'라는 단어가 anu, abhi 등과 결합하여 경험(anubhavana)이나 압도(abhibhavana) 등의 의미가 되는 것과 같다. 그러므로 여기서 'na'라는 불변사는 뒤 단어의 의미를 밝혀주는 것일 뿐이므로 허물이 없으며, 따라서 'abrāhmaṇo'는 '브라만과 유사한 자'라는 의미가 된다. amanusso, assamaṇo도 이와 같다.

อญฺญตฺเถ – น พฺยากตา อพฺยากตา, อสํกิลิฏฺฐา, อปริยาปนฺนา.

다른 것의 의미에서: 결정되지 않은 것이 abyākatā(무기), 오염되지 않은 것이 asaṃkiliṭṭhā(비오염), 포함되지 않은 것이 apariyāpannā(불계)이다.

วิรุทฺธตฺเถ – น กุสลา อกุสลา, กุสลปฏิปกฺขาติ อตฺโถ. เอวํ อโลโภ, อมิตฺโต.

반대의 의미에서: 유익하지 않은 것이 akusalā(불선)이니, 유익함(kusala)의 반대라는 뜻이다. 이와 같이 alobho(무탐), amitto(친구가 아닌 자) 등이 있다.

ปสชฺชปฺปฏิเสเธ – น กตฺวา อกตฺวา, อกาตุน ปุญฺญํ อกโรนฺโต.

부정(否定)에서 - na katvā는 akatvā이고, 공덕을 짓지 않는 것(akātuna)은 puññaṃ akaronto이다.

‘‘นสฺส, ตปฺปุริเส’’ติ จ วตฺตเต.

''Nassa, tappurise''라는 구절이 유도된다.

๓๔๕. สเร [Pg.189] อน.

345. 모음 앞에서 ana가 된다.

นอิจฺเจตสฺส ปทสฺส ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท อน โหติ สเร ปเร.

이 'na'라는 단어는 타푸리사 복합어에서 뒤에 오는 단어가 모음으로 시작할 때 'ana'가 된다.

น อสฺโส อนสฺโส, น อริโย อนริโย. เอวํ อนิสฺสโร, อนิฏฺโฐ, อนุปวาโท, น อาทาย อนาทาย, อโนโลเกตฺวา อิจฺจาทิ.

na asso(말이 아님)는 anasso이고, na ariyo(성자가 아님)는 anariyo이다. 이와 같이 anissaro(주인이 아님), aniṭṭho(원치 않는 것), anupavādo(비난받지 않음), na ādāya(취하지 않고)는 anādāya, anoloketvā(보지 않고) 등이 있다.

กุปุพฺพปโท ยถา – กุจฺฉิตมนฺนนฺติ นิจฺจสมาสตฺตา อญฺญปเทน วิคฺคโห, กมฺมธารยสมาเส กเต –

'ku'를 앞에 둔 단어의 예는 다음과 같다. 'kucchitam annaṃ'(나쁜 음식)은 상시복합어(niccasamāsa)이므로 다른 단어로 분석(viggaha)되며, 깜마타라야 복합어가 이루어지면 -

‘‘ตปฺปุริเส, สเร’’ติ จ วตฺตเต.

''Tappurise, sare''라는 구절이 유도된다.

๓๔๖. กทท กุสฺส.

346. ku 대신에 kada가 온다.

กุอิจฺเจตสฺส นิปาตสฺส ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท กท โหติ สเร ปเร. กทนฺนํ. เอวํ กทสนํ.

이 'ku'라는 불변사는 타푸리사 복합어에서 뒤에 오는 단어가 모음으로 시작할 때 'kada'가 된다. Kadannaṃ(나쁜 음식). 이와 같이 kadasanaṃ(나쁜 식사)이 있다.

สเรติ กึ? กุทารา, กุปุตฺตา, กุทาสา, กุทิฏฺฐิ.

'모음 앞에서'라고 한 이유는 무엇인가? Kudārā(나쁜 아내들), kuputtā(나쁜 아들들), kudāsā(나쁜 노예들), kudiṭṭhi(그릇된 견해) 등이 있기 때문이다.

‘‘กุสฺสา’’ติ วตฺตเต.

''Kussā''라는 구절이 유도된다.

๓๔๗. กาปฺปตฺเถสุ จ.

347. 그리고 적음(appa) 등의 의미일 때 kā가 된다.

กุอิจฺเจตสฺส อปฺปตฺเถ วตฺตมานสฺส กา โหติ ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท ปเร. พหุวจนุจฺจารณโต กุจฺฉิตตฺเถ จ กฺวจิ ตปฺปุริเส. อปฺปกํ ลวณํ กาลวณํ. เอวํ กาปุปฺผํ, กุจฺฉิโต ปุริโส กาปุริโส, กุปุริโส วา.

적은 의미를 나타내는 이 'ku'는 타푸리사 복합어에서 뒤에 단어가 올 때 'kā'가 된다. [법구의] 복수형 발음으로 인해 타푸리사에서 때때로 '나쁜'(kucchita) 의미일 때도 그러하다. 적은 소금은 kālavaṇaṃ이다. 이와 같이 kāpupphaṃ(작은 꽃), 나쁜 사람은 kāpuriso 또는 kupuriso이다.

ปาทิปุพฺพปโท จ นิจฺจสมาโสว, ปธานํ วจนํ ปาวจนํ, ภุสํ วทฺธํ ปวทฺธํ, สรีรํ, สมํ, สมฺมา วา อาธานํ สมาธานํ, วิวิธา มติ วิมติ, วิวิโธ กปฺโป วิกปฺโป, วิสิฏฺโฐ วา กปฺโป [Pg.190] วิกปฺโป, อธิโก เทโว อติเทโว. เอวํ อธิเทโว, อธิสีลํ, สุนฺทโร คนฺโธ สุคนฺโธ, กุจฺฉิโต คนฺโธ ทุคฺคนฺโธ, โสภนํ กตํ สุกตํ, อโสภนํ กตํ ทุกฺกฏํ อิจฺจาทิ.

pa 등을 앞에 둔 단어도 상시복합어일 뿐이다. 으뜸가는 말씀은 pāvacanaṃ(성전), 크게 번성한 것은 pavaddhaṃ, 몸(sarīraṃ), 평등하게 또는 바르게 지니는 것은 samādhānaṃ(삼매), 갖가지 생각은 vimati(의심), 갖가지 구상은 vikappo, 또는 뛰어난 구상은 vikappo, 뛰어난 신은 atidevo이다. 이와 같이 adhidevo, adhisīlaṃ(증상계), 좋은 향기는 sugandho, 나쁜 향기는 duggandho, 잘 지어진 것은 sukataṃ, 잘못 지어진 것은 dukkaṭaṃ 등이 있다.

เย อิธ อวิหิตลกฺขณา นามนิปาโตปสคฺคา, เตสํ ‘‘นามานํ สมาโส’’ติ โยควิภาเคน สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. ยถา – อปุนเคยฺยา คาถา, อจนฺทมุลฺโลกิกานิ มุขานิ, อสฺสทฺธโภชี, อลวณโภชีติอาทีสุ อยุตฺตตฺถตฺตา นาญฺเญน สมาโส.

여기서 정의되지 않은 특징을 가진 명사, 불변사, 접두어들의 경우, 'nāmānaṃ samāso'(명사들의 복합어)라는 규칙의 세분화에 의해 복합어로 간주되어야 한다. 예를 들어 apunageyyā gāthā(다시 노래되지 않는 게송), acandamullokikāni mukhāni(달을 쳐다보지 않는 얼굴들), assaddhabhojī(믿음 없이 먹는 자), alavaṇabhojī(소금 없이 먹는 자) 등과 같은 경우에는 [다른 규칙과] 의미가 결합되지 않기 때문에 다른 방식으로는 복합어가 되지 않는다.

ตถา ทิฏฺโฐ ปุพฺพนฺติ ทิฏฺฐปุพฺโพ ตถาคตํ. เอวํ สุตปุพฺโพ ธมฺมํ, คตปุพฺโพ มคฺคํ, กมฺมนิ ทิฏฺฐา ปุพฺพนฺติ ทิฏฺฐปุพฺพา เทวา เตน. เอวํ สุตปุพฺพา ธมฺมา, คตปุพฺพา ทิสา, ปหาโร, ปราภโว, วิหาโร, อาหาโร, อุปหาโร อิจฺจาทิ.

그와 같이 '전에 보았다'는 diṭṭhapubbo이며 diṭṭhapubbo tathāgataṃ(전에 여래를 뵌 적이 있는)과 같다. 이와 같이 sutapubbo dhammaṃ(법을 전에 들은 적이 있는), gatapubbo maggaṃ(길을 전에 간 적이 있는)이 있고, 업(목적격)에서 '전에 보였다'는 diṭṭhapubbā devā tena(그에 의해 전에 보여진 천신들)가 된다. 이와 같이 sutapubbā dhammā, gatapubbā disā, pahāro(공격), parābhavo(패배), vihāro(머묾), āhāro(음식), upahāro(선물) 등이 있다.

กมฺมธารยสมาโส.

깜마타라야 복합어.

ทิคุสมาส

디구 복합어

อถ ทิคุสมาโส วุจฺจเต.

이제 디구 복합어(수량복합어)를 설명한다.

ตโย โลกา สมาหฏา จิตฺเตน สมฺปิณฺฑิตา, ติณฺณํ โลกานํ สมาหาโรติ วา อตฺเถ –

'세 세상이 모여 마음으로 합쳐졌다' 또는 '세 세상의 집합'이라는 의미에서 -

‘‘นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ทฺวิปเท’’ติอาทินา กมฺมธารยสมาโส, ตโต สมาสสญฺญายํ, วิภตฺติโลเป, ปกติภาเว จ กเต –

''Nāmānaṃ samāso yuttattho''가 유도되는 가운데 ''dvipade'' 등으로 깜마타라야 복합어가 되고, 그 후 복합어라는 명칭이 부여되고 격변화의 탈락과 본래 상태 유지가 이루어지면 -

‘‘กมฺมธารโย’’ติ วตฺตเต.

''Kammadhārayo''라는 구절이 유도된다.

๓๔๘. สงฺขฺยาปุพฺโพ [Pg.191] ทิคุ.

348. 숫자가 앞에 오는 것은 디구(digu)이다.

สงฺขฺยาปุพฺโพ กมฺมธารยสมาโส ทิคุสญฺโญ โหติ.

숫자가 앞에 오는 깜마타라야 복합어는 디구라는 명칭을 갖는다.

ทฺเว คาโว ทิคุ, ทิคุสทิสตฺตา อยมฺปิ สมาโส ทิคูติ วุตฺโต. อถ วา สงฺขฺยาปุพฺพตฺตนปุํสเกกตฺตสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ ลกฺขเณหิ คโต อวคโตติ ทิคูติ วุจฺจติ, ทฺวีหิ วา ลกฺขเณหิ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ ทิคุ. เอตฺถ จ ‘‘สงฺขฺยาปุพฺโพ’’ติ วุตฺตตฺตา สงฺขฺยาสทฺทสฺเสว ปุพฺพนิปาโต, ‘‘อุเภ ตปฺปุริสา’’ติ ตปฺปุริสสญฺญา.

'두 마리의 암소'가 di-gu이며, 디구와 유사하기 때문에 이 복합어도 디구라고 불린다. 또는 숫자가 앞에 오는 것과 중성 단수라는 두 가지 특징을 얻었기에(gato) digu라고 불리거나, 두 가지 특징으로 진행되기(gacchati) 때문에 digu라고 한다. 여기서 '숫자가 앞에 오는 것'이라고 말했으므로 숫자 단어가 앞에 놓이며, '둘 다 타푸리사이다'라는 규칙에 의해 타푸리사라는 명칭을 갖는다.

‘‘นปุํสกลิงฺโค’’ติ วตฺตเต.

''중성''(napuṃsakaliṅgo)이라는 구절이 유도된다.

๓๔๙. ทิคุสฺเสกตฺตํ.

349. 디구는 단수이다.

ทิคุสฺส สมาสสฺส เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ.

디구 복합어는 단수가 되고 또한 중성이 된다.

สมาหารทิคุสฺเสตํ คหณํ, ตตฺถ สพฺพตฺเถกวจนเมว โหติ, อญฺญตฺร ปน พหุวจนมฺปิ, นามพฺยปเทสสฺยาทฺยุปฺปตฺติ อมาเทสาทิ.

이것은 집합 디구(samāhāra-digu)에 해당하는 것인데, 거기서는 모든 경우에 단수형만 있고, 그 외(비집합)에는 복수형도 있다. 명칭을 부여하고 나서 [격어미] am으로의 변화 등이 일어난다.

ติโลกํ, เห ติโลก, ติโลกํ, ติโลเกน, ติโลกสฺส, ติโลกา ติโลกสฺมา ติโลกมฺหา, ติโลกสฺส, ติโลเก ติโลกมฺหิ ติโลกสฺมึ.

Tilokaṃ(삼계), he tiloka, tilokaṃ, tilokena, tilokassa, tilokā tilokasmā tilokamhā, tilokassa, tiloke tilokamhi tilokasmiṃ.

เอวํ ตโย ทณฺฑา ติทณฺฑํ, ตีณิ มลานิ สมาหฏานิ, ติณฺณํ มลานํ สมาหาโรติ วา ติมลํ, ติลกฺขณํ, จตุสฺสจฺจํ, จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ, ‘‘สโร รสฺโส นปุํสเก’’ติ รสฺสตฺตํ, ปญฺจสิกฺขาปทํ, สฬายตนํ, สตฺตาหํ, อฏฺฐสีลํ, นวโลกุตฺตรํ, ทสสีลํ, สตโยชนํ.

이와 같이 세 개의 몽둥이는 tidaṇḍa(세 몽둥이), 세 개의 번뇌가 모인 것 또는 세 개의 번뇌의 집합은 timala(세 번뇌), tilakkhaṇa(세 가지 특상), catussacca(네 가지 성스러운 진리), 네 개의 방향은 catuddisa(사방)이다. ‘saro rasso napuṃsake’(중성에서 모음은 단음이 된다)라는 규칙에 의해 단음화가 되어 pañcasikkhāpada(오계), saḷāyatana(육내외입처), sattāha(칠일), aṭṭhasīla(팔계), navalokuttara(구차제정), dasasīla(십계), satayojana(백 유순) 등이 된다.

ตถา – ทฺเว รตฺติโย ทฺวิรตฺตํ, ติสฺโส รตฺติโย ติรตฺตํ, ทฺเว องฺคุลิโย ทฺวงฺคุลํ, สตฺต โคทาวริโย, ตาสํ สมาหาโรติ วา สตฺตโคทาวรํ.

그와 같이, 두 밤은 dviratta(이틀밤), 세 밤은 tiratta(사흘밤), 두 손가락은 dvaṅgula(두 손가락 마디), 일곱 개의 고다바리 강 또는 그것들의 집합은 sattagodāvara(일곱 고다바리)이다.

เอตฺถ จ รตฺติ องฺคุลิ โคทาวรีนมนฺตสฺส –

그리고 여기서 ratti, aṅguli, godāvarī의 어미에 대해서는—

๓๕๐. กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต.

350. “때때로 복합어의 끝에 있는 것들은 아(a) 어미가 된다.”

ราชาทิคณสฺเสตํ คหณํ, เตน สมาสนฺตคตานํ ราชาทีนํ นามานํ อนฺโต กฺวจิ อกาโร โหตีติ อตฺโถ. การคฺคหเณน พหุพฺพีหาทิมฺหิ สมาสนฺเต กฺวจิ กปฺปจฺจโย โหติ, สุรภิ สุ ทุ ปูตีหิ คนฺธนฺตสฺสิกาโร จ.

이것은 rāja(왕) 등의 어군(gaṇa)을 취하는 것이다. 따라서 복합어의 끝에 있는 rāja 등의 명사들의 어미는 때때로 아(a)가 된다는 뜻이다. 카(ka)를 취함으로써 바후비히(Bahubbīhi) 등의 복합어 끝에 때때로 ka 접미사가 붙으며, surabhi, su, du, pūti 뒤의 gandha(향기)의 끝은 이(i)가 된다.

อถ วา อ จ โก จ อกา, รกาโร ปทสนฺธิกโร, เตน กฺวจิ สมาสนฺตคตานมนฺโต หุตฺวา อ ก อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ อตฺโถ. เตน ปญฺจ คาโว สมาหฏาติ อตฺเถ สมาสาทึ กตฺวา สมาสนฺเต อปฺปจฺจเย, ‘‘โอ สเร จา’’ติ อวาเทเส จ กเต ‘‘ปญฺจคว’’นฺติอาทิ จ สิชฺฌติ. ‘‘ทฺวิรตฺต’’นฺติอาทีสุ ปน อปฺปจฺจเย กเต ปุพฺพสรสฺส ‘‘สรโลโป’’ติอาทินา โลโป.

또는 a와 ka가 akā이며, ra는 단어 결합을 만드는 자이다. 따라서 때때로 복합어 끝에 위치하여 a와 ka라는 접미사가 된다는 뜻이다. 그러므로 ‘다섯 마리의 소가 모였다’는 의미에서 복합어 등을 만들고 복합어 끝에 a 접미사가 붙을 때, ‘o sare cā’에 의해 ava로 변하여 pañcagava 등이 성립된다. dviratta 등에서는 a 접미사가 붙었을 때 ‘saralopo’ 등에 의해 앞의 모음이 생략된다.

อสมาหารทิคุ ยถา – เอโก จ โส ปุคฺคโล จาติ เอกปุคฺคโล. เอวํ เอกธมฺโม, เอกปุตฺโต, ตโย ภวา ติภวา, จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสา, ทสสหสฺสจกฺกวาฬานิ อิจฺจาทิ.

비집합(Asamāhāra) 디구(Digu) 복합어는 다음과 같다. ‘그는 한 명의 개인이다’라고 해서 ekapuggalo(일인). 이와 같이 ekadhammo(일법), ekaputto(외아들), 세 가지 존재는 tibhavā(삼유), 네 방향은 catuddisā(사방), dasasahassacakkavāḷāni(일만 세계) 등이다.

ทิคุสมาโส.

디구(Digu) 복합어.

ตปฺปุริสสมาส

땁뿌리사(Tappurisa) 복합어

อถ ตปฺปุริสสมาโส วุจฺจเต.

이제 땁뿌리사 복합어를 설명한다.

โส ปน ทุติยาทีสุ ฉสุ วิภตฺตีสุ ภาวโต ฉพฺพิโธ. ตตฺถ ทุติยาตปฺปุริโส คตนิสฺสิตาตีตาติกฺกนฺตปฺปตฺตาปนฺนาทีหิ ภวติ.

그것은 목적격(대격) 등의 여섯 가지 격의 상태에 따라 여섯 종류가 있다. 그중에서 목적격 땁뿌리사는 gata(간), nissita(의지한), atīta(지나간), atikkanta(넘어선), patta(도달한), āpanna(처한) 등과 함께 이루어진다.

สรณํ คโตติ วิคฺคเห –

‘귀의처로 갔다’는 분석(viggaha)에서—

‘‘ตปฺปุริโส’’ติ วตฺตเต.

“Tappuriso(땁뿌리사)”라는 용어가 적용된다.

๓๕๑. อมาทโย[Pg.193] ปรปเทภิ.

351. “am(목적격) 등은 뒷단어들과 결합한다.”

อมาทิวิภตฺยนฺตานิ ยุตฺตตฺถานิ ปุพฺพปทานิ นาเมหิ ปรปเทภิ สห วิภาสา สมสฺยนฺเต, โส สมาโส ตปฺปุริสสญฺโญ โหติ. อยญฺจ ตปฺปุริโส อภิเธยฺยวจนลิงฺโค.

am 등의 격변화로 끝나는 의미가 연결된 앞단어들은 명사인 뒷단어들과 함께 선택적으로 결합하며, 그 복합어는 땁뿌리사라 불린다. 그리고 이 땁뿌리사는 수식받는 말의 수와 성을 따른다.

คตาทิสทฺทา กิตนฺตตฺตา ติลิงฺคา, วิภตฺติโลปาทิ สพฺพํ ปุพฺพสมํ. โส สรณคโต, เต สรณคตา. สา สรณคตา, ตา สรณคตาโย. ตํ กุลํ สรณคตํ, ตานิ กุลานิ สรณคตานิ อิจฺจาทิ.

gata 등의 단어들은 키딴따(kitanta)이므로 세 가지 성을 가지며, 격변화의 생략 등은 모두 앞서 설명한 것과 같다. (남성) 그는 귀의한 자이다(so saraṇagato), 그들은 귀의한 자들이다(te saraṇagatā). (여성) 그녀는 귀의한 여인이다(sā saraṇagatā), 그녀들은 귀의한 여인들이다(tā saraṇagatāyo). (중성) 그 가문은 귀의했다(taṃ kulaṃ saraṇagataṃ), 그 가문들은 귀의했다(tāni kulāni saraṇagatāni) 등이다.

เอวํ อรญฺญคโต, ภูมิคโต, ธมฺมํ นิสฺสิโต ธมฺมนิสฺสิโต, อตฺถนิสฺสิโต, ภวํ อตีโต ภวาตีโต, กาลาตีโต, ปมาณํ อติกฺกนฺตํ ปมาณาติกฺกนฺตํ. โลกาติกฺกนฺตํ, สุขํ ปตฺโต สุขปฺปตฺโต, ทุกฺขปฺปตฺโต, โสตํ อาปนฺโน โสตาปนฺโน, นิโรธสมาปนฺโน, รถํ อารุฬฺโห รถารุฬฺโห, สพฺพรตฺตึ โสภโน สพฺพรตฺติโสภโน, มุหุตฺตสุขํ.

이와 같이 araññagato(숲으로 간), bhūmigato(땅으로 간), 법에 의지한 것은 dhammanissito(법에 의지한), atthanissito(의미에 의지한), 존재를 넘어선 것은 bhavātīto(존재를 넘어선), kālātīto(시간을 넘어선), 한계를 넘은 것은 pamāṇātikkantaṃ(한계를 넘은), lokātikkantaṃ(세상을 넘은), 즐거움에 도달한 것은 sukhappatto(낙을 얻은), dukkhappatto(고에 처한), 흐름에 들어선 것은 sotāpanno(예류자), nirodhasamāpanno(멸진정에 든), 수레에 올라탄 것은 rathāruḷho(수레에 탄), 밤새도록 빛나는 것은 sabbarattisobhano(밤새 빛나는), muhuttasukhaṃ(순간의 즐거움) 등이다.

อุปปทสมาเส ปน วุตฺติเยว ตสฺส นิจฺจตฺตา. ยถา – กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร, กุมฺภกาโร, อตฺถํ กาเมตีติ อตฺถกาโม, ธมฺมกาโม, ธมฺมํ ธาเรตีติ ธมฺมธโร, วินยธโร, สจฺจํ วทิตุํ สีลมสฺสาติ สจฺจวาที อิจฺจาทิ.

우빠빠다(Upapada) 복합어에서는 그 결합이 항상 고정되어 있다. 예를 들어, ‘업을 짓는 자’는 kammakāro(업을 짓는 자), kumbhakāro(옹기장이), ‘이익을 원하는 자’는 atthakāmo(이익을 원하는 자), dhammakāmo(법을 원하는 자), ‘법을 지니는 자’는 dhammadharo(지법사), vinayadharo(지율사), ‘진실을 말하는 습성이 있는 자’는 saccavādī(진실을 말하는 자) 등이다.

ตวนฺตุมานนฺตาทิกิตนฺเตหิ วากฺยเมว ววตฺถิตวิภาสาธิการโต. ยถา – โอทนํ ภุตฺตวา, ธมฺมํ สุณมาโน, ธมฺมํ สุณนฺโต, กฏํ กราโน, อนภิธานโต วา, อภิธานลกฺขณา หิ ตทฺธิตสมาสกิตกาติ.

tavantu, māna, anta 등의 키딴따와는 규정된 선택적 적용의 권한에 따라 문장으로만 나타난다. 예를 들어, odanaṃ bhuttavā(밥을 먹은 자), dhammaṃ suṇamāno(법을 듣고 있는 자), dhammaṃ suṇanto(법을 듣는 자), kaṭaṃ karāno(돗자리를 만드는 자) 등이며, 혹은 표현되지 않기도 한다. 왜냐하면 따디따(Taddhita), 복합어(Samāsa), 키따까(Kitaka)는 그 표현의 특징을 가지기 때문이다.

ทุติยาตปฺปุริโส.

목적격(대격) 땁뿌리사.

ตติยา [Pg.194] กิตก ปุพฺพ สทิส สมูนตฺถ กลห นิปุณ มิสฺสสขิลาทีหิ.

도구격(구격)은 키따까(kitaka), pubba(이전), sadisa(유사한), sama(동등한), ūnattha(부족한 의미), kalaha(다툼), nipuṇa(능숙한), missa(섞인), sakhila(부드러운) 등과 결합한다.

พุทฺเธน ภาสิโต พุทฺธภาสิโต, ธมฺโม. เอวํ ชินเทสิโต, สตฺถารา วณฺณิโต สตฺถุวณฺณิโต, วิญฺญูหิ ครหิโต วิญฺญุครหิโต, วิญฺญุปฺปสตฺโถ, อิสฺสรกตํ, สยํกตํ, สุเกหิ อาหฏํ สุกาหตํ, รญฺญา หโต ราชหโต, โรคปีฬิโต, อคฺคิทฑฺโฒ, สปฺปทฏฺโฐ, สลฺเลน วิทฺโธ สลฺลวิทฺโธ, อิจฺฉาย อปกโต อิจฺฉาปกโต, สีเลน สมฺปนฺโน สีลสมฺปนฺโน. เอวํ สุขสหคตํ, ญาณสมฺปยุตฺตํ, มิตฺตสํสคฺโค, ปิยวิปฺปโยโค, ชาติตฺถทฺโธ, คุณหีโน, คุณวุฑฺโฒ, จตุวคฺคกรณียํ, จตุวคฺคาทิกตฺตพฺพํ, กาเกหิ เปยฺยา กากเปยฺยา, นที.

‘부처님에 의해 설해진’ 것은 buddhabhāsito(불설) 법이다. 이와 같이 jinadesito(승자가 설한), 스승에 의해 찬탄된 것은 satthuvaṇṇito(스승이 찬탄한), 현자들에 의해 비난받은 것은 viññugarahito(현자가 비난한), viññuppasattho(현자가 칭송한), issarakataṃ(자재신이 만든), sayaṃkataṃ(스스로 만든), 앵무새들에 의해 가져와진 것은 sukāhataṃ(앵무새가 가져온), 왕에 의해 살해된 것은 rājahato(왕에게 죽임을 당한), rogapīḷito(병에 시달리는), aggidaḍḍho(불에 탄), sappadaṭṭho(뱀에 물린), 화살에 맞은 것은 sallviddho(화살에 맞은), 욕망에 의해 행해진 것은 icchāpakato(욕망으로 행한), 계율을 갖춘 것은 sīlasampanno(지계자)이다. 이와 같이 sukhasahagataṃ(즐거움과 함께하는), ñāṇasampayuttaṃ(지혜와 결합된), mittasaṃsaggo(친구와의 사귐), piyavippayogo(사랑하는 것과의 이별), jātitthaddho(가문에 거만한), guṇahīno(덕이 없는), guṇavuḍḍho(덕이 높은), catuvaggakaraṇīyaṃ(네 부류가 해야 할 일), catuvaggādikattabbaṃ(네 부류 등이 해야 할 일), ‘까마귀가 마실 수 있는’ 것은 kākapeyyā(물이 가득 찬) 강이다.

กฺวจิ วุตฺติเยว, อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค, ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. กฺวจิ วากฺยเมว, ปรสุนา ฉินฺนวา, กาเกหิ ปาตพฺพา, ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.

때로는 복합어로만 나타난다. ‘가슴으로 가는 것’은 urago(뱀), ‘발로 마시는 것’은 pādapo(나무)이다. 때로는 문장으로만 나타난다. parasunā chinnavā(도끼로 자른 자), kākehi pātabbā(까마귀들에 의해 마셔져야 할 것), dassanena pahātabbā(봄으로써 버려져야 할 것).

ปุพฺพาทิโยเค – มาเสน ปุพฺโพ มาสปุพฺโพ. เอวํ มาตุสทิโส, ปิตุสโม, เอกูนวีสติ, สีลวิกโล, อสิกลโห, วาจานิปุโณ, ยาวกาลิกสํมิสฺสํ, วาจาสขิโล, สตฺถารา สทิโส สตฺถุกปฺโป, ปุญฺเญน อตฺถิโก ปุญฺญตฺถิโก, คุณาธิโก, คุเฬน สํสฏฺโฐ โอทโน คุโฬทโน, ขีโรทโน, อสฺเสน ยุตฺโต รโถ อสฺสรโถ, มคฺคจิตฺตํ, ชมฺพุยา ปญฺญาโต ลกฺขิโต ทีโป ชมฺพุทีโป, เอเกน อธิกา ทส เอกาทส, ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ, ปกติยา เมธาวี ปกติเมธาวี อิจฺจาทิ.

pubba 등과의 결합에서— ‘한 달 전의’ 것은 māsapubbo(한 달 전). 이와 같이 mātusadiso(어머니와 닮은), pitusamo(아버지와 같은), ekūnavīsati(19), sīlavikalo(계가 결여된), asikalaho(칼싸움), vācānipuṇo(말에 능숙한), yāvakālikasaṃmissaṃ(일시적인 것과 섞인), vācāsakhilo(말씨가 부드러운), 스승과 닮은 것은 satthukappo(스승과 같은), 공덕을 원하는 자는 puññatthiko(공덕을 바라는 자), guṇādhiko(덕이 뛰어난), 설탕과 버무려진 밥은 guḷodano(설탕밥), khīrodano(우유밥), 말에 연결된 수레는 assaratho(말수레), maggacittaṃ(도의 마음), 잠부 나무로 알려진 섬은 jambudīpo(염부제), 하나가 더해진 열은 ekādasa(11), 태생적으로 눈먼 자는 jaccandho(생맹), 본래 총명한 자는 pakatimedhāvī(본성적으로 총명한 자) 등이다.

ตติยาตปฺปุริโส.

도구격(구격) 땁뿌리사.

จตุตฺถี [Pg.195] ตทตฺถอตฺถหิตเทยฺยาทีหิ.

역격(위격)은 ‘그것을 위한 목적(tadattha)’, attha(목적), hita(유익), deyya(주어야 할 것) 등과 결합한다.

ตทตฺเถ – กถินสฺส ทุสฺสํ กถินทุสฺสํ, กถินจีวรตฺถายาติ อตฺโถ. เอวํ จีวรทุสฺสํ, จีวรมูลฺยํ, ยาคุยา อตฺถาย ตณฺฑุลา ยาคุตณฺฑุลา, ภตฺตตณฺฑุลา, สงฺฆสฺสตฺถาย ภตฺตํ สงฺฆภตฺตํ, อาคนฺตุกานมตฺถาย ภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ. เอวํ คมิกภตฺตํ, ปาสาทาย ทพฺพํ ปาสาททพฺพํ.

‘그것을 위한 목적’에서— 까티나(kathina)를 위한 옷감은 kathinadussaṃ(까티나 옷감)이니, ‘까티나 가사를 위한 목적’이라는 뜻이다. 이와 같이 cīvaradussaṃ(가사 옷감), cīvaramūlyaṃ(가사 비용), 죽을 위한 쌀은 yāgutaṇḍulā(죽용 쌀), bhattataṇḍulā(밥용 쌀), 승가를 위한 음식은 saṅghabhattaṃ(승가 공양), 손님들을 위한 음식은 āgantukabhattaṃ(객승 공양). 이와 같이 gamikabhattaṃ(행각승 공양), 궁전을 위한 재료는 pāsādadabbaṃ(궁전 재료) 등이다.

อตฺเถ ภิกฺขุสงฺฆสฺสตฺถาย วิหาโร ภิกฺขุสงฺฆตฺโถ วิหาโร, ภิกฺขุสงฺฆตฺถา ยาคุ, ภิกฺขุสงฺฆตฺถํ จีวรํ. ยสฺสตฺถาย ยทตฺโถ, ยทตฺถา, ยทตฺถํ. เอวํ ตทตฺโถ, ตทตฺถา. ตทตฺถํ. เอตทตฺโถ วายาโม, เอตทตฺถา กถา, เอตทตฺถํ โสตาวธานํ. กิมตฺถํ, อตฺตตฺถํ, ปรตฺถํ, วินโย สํวรตฺถาย, สุขํ สมาธตฺถาย, นิพฺพิทา วิราคตฺถาย, วิราโค วิมุตฺตตฺถาย. ตถา โลกสฺส หิโต โลกหิโต, พุทฺธสฺส เทยฺยํ พุทฺธเทยฺยํ, ปุปฺผํ. สงฺฆเทยฺยํ, จีวรํ. อิธ น ภวติ, สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ, สงฺฆสฺส ทาตุํ อิจฺจาทิ.

비구 승가를 위한 목적의 거처가 비구 승가용 거처(bhikkhusaṅghattho vihāro)이고, 비구 승가를 위한 목적의 죽이 비구 승가용 죽(bhikkhusaṅghatthā yāgu)이며, 비구 승가를 위한 목적의 가사가 비구 승가용 가사(bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ)이다. 어떤 목적을 위한 것(yassatthāya)이 '무엇을 위한 것(yadattho, yadatthā, yadatthaṃ)'이다. 이와 같이 '그것을 위한 것(tadattho, tadatthā, tadatthaṃ)'이다. 이 목적을 위한 노력이 이 목적의 노력(etadattho vāyāmo)이고, 이 목적을 위한 이야기가 이 목적의 이야기(etadatthā kathā)이며, 이 목적을 위한 경청이 이 목적의 경청(etadatthaṃ sotāvadhānaṃ)이다. 무엇을 위한 목적(kimatthaṃ), 자신을 위한 목적(attatthaṃ), 타인을 위한 목적(paratthaṃ), 율은 단속을 위한 목적(vinayo saṃvaratthāya), 행복은 삼매를 위한 목적(sukhaṃ samādhatthāya), 염오는 이욕을 위한 목적(nibbidā virāgatthāya), 이욕은 해탈을 위한 목적(virāgo vimuttatthāya)이다. 그와 같이 세상을 위한 이익이 세상의 이익(lokahito)이고, 부처님께 드려야 할 것이 부처님께 드리는 공양물(buddhadeyyaṃ)인 꽃이며, 승가에 드려야 할 것이 승가에 드리는 공양물(saṅghadeyyaṃ)인 가사이다. 여기서는 '승가에 주어야 할 것(saṅghassa dātabbaṃ)', '승가에 주기(saṅghassa dātuṃ)' 등은 복합어로 성립하지 않는다.

จตุตฺถีตปฺปุริโส.

제4격(위격) 타뿌리사(한정복합어)이다.

ปญฺจมี อปคมน ภย วิรติ โมจนตฺถาทีหิ.

제5격(탈격)은 멀어짐, 두려움, 멀리함, 벗어남 등의 의미와 결합한다.

เมถุนสฺมา อเปโต เมถุนาเปโต. เอวํ ปลาปาปคโต, นครนิคฺคโต, ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต. คามโต นิกฺขนฺตํ คามนิกฺขนฺตํ, รุกฺขคฺคา ปติโต รุกฺขคฺคปติโต, สาสนจุโต, อาปตฺติวุฏฺฐานํ, ธรณิตลุคฺคโต, สพฺพภเวหิ นิสฺสโฏ สพฺพภวนิสฺสโฏ.

음행에서 멀어진 자가 음행에서 멀어진 자(methunāpeto)이다. 이와 같이 잡담에서 벗어난 자(palāpāpagato), 도시에서 나간 자(nagaraniggato), 탁발에서 돌아온 자(piṇḍapātapaṭikkanto)이다. 마을에서 나간 것이 마을에서 나감(gāmanikkhantaṃ), 나무 꼭대기에서 떨어진 것을 나무 꼭대기에서 떨어짐(rukkhaggapatito), 가르침에서 떨어진 것(sāsanacuto), 범계에서 벗어남(āpattivuṭṭhānaṃ), 지면에서 솟아남(dharaṇitaluggato), 모든 존재(유)에서 벗어난 것을 모든 존재에서 벗어남(sabbabhavanissaṭo)이라 한다.

ภยตฺถาทิโยเค ยถา – ราชโต ภยํ ราชภยํ, โจเรหิ ภยํ โจรภยํ, อมนุสฺเสหิ ภยํ อมนุสฺสภยํ, อคฺคิโต ภยํ อคฺคิภยํ. ปาปโต ภีโต ปาปภีโต[Pg.196], ปาปภีรุโก, อกตฺตพฺพโต วิรติ อกตฺตพฺพวิรติ. เอวํ กายทุจฺจริตวิรติ, วจีทุจฺจริตวิรติ, พนฺธนา มุตฺโต พนฺธนมุตฺโต, วนมุตฺโต, พนฺธนโมกฺโข, กมฺมโต สมุฏฺฐิตํ กมฺมสมุฏฺฐิตํ, อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐํ, โอมโกมกํ.

두려움 등의 의미와 결합할 때는 예컨대, 왕으로부터의 두려움이 왕의 두려움(rājabhayaṃ), 도적들로부터의 두려움이 도적의 두려움(corabhayaṃ), 비인간들로부터의 두려움이 비인간의 두려움(amanussabhayaṃ), 불로부터의 두려움이 화재의 두려움(aggibhayaṃ)이다. 죄로부터 무서워하는 것이 죄를 무서워함(pāpabhīto), 죄를 두려워함(pāpabhīruko), 하지 말아야 할 일로부터 멀리함이 하지 말아야 할 일을 멀리함(akattabbavirati)이다. 이와 같이 몸의 악행을 멀리함(kāyaduccaritavirati), 말의 악행을 멀리함(vacīduccaritavirati), 속박에서 풀려난 자가 속박에서 풀려난 자(bandhanamutto), 숲에서 벗어난 자(vanamutto), 속박에서 해방됨(bandhanamokkho), 업으로부터 생겨난 것이 업에서 생겨남(kammasamuṭṭhitaṃ), 최고 중의 최고(ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ), 비천한 것 중의 비천한 것(omakomakaṃ)이다.

กฺวจิ วุตฺติเยว, กมฺมโต ชาตํ กมฺมชํ. เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ. อิธ น ภวติ, ปาสาทา ปติโต.

어떤 경우에는 복합어 형태만 존재하니, 업으로부터 태어난 것이 업생(kammajaṃ)이다. 이와 같이 마음에서 생긴 것(cittajaṃ), 계절에서 생긴 것(utujaṃ), 음식에서 생긴 것(āhārajaṃ)이다. 여기서는 '궁전에서 떨어짐(pāsādā patito)'은 복합어로 성립하지 않는다.

ปญฺจมีตปฺปุริโส.

제5격(탈격) 타뿌리사이다.

ฉฏฺฐี รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโต. เอวํ ราชปุริโส, อาจริยปูชโก, พุทฺธสาวโก, พุทฺธรูปํ, ชินวจนํ, สมุทฺทโฆโส, ธญฺญานํ ราสิ ธญฺญราสิ, ปุปฺผคนฺโธ, ผลรโส, กายสฺส ลหุตา กายลหุตา, มรณสฺสติ, รุกฺขมูลํ, อยสฺส ปตฺโต อโยปตฺโต, เอวํ สุวณฺณกฏาหํ, ปานียถาลกํ, สปฺปิกุมฺโภ.

제6격(속격)은 왕의 아들이 왕자(rājaputto)이다. 이와 같이 왕의 신하(rājapuriso), 스승을 공경하는 자(ācariyapūjako), 부처님의 제자(buddhasāvako), 부처님의 형상(buddharūpaṃ), 승리자(부처님)의 말씀(jinavacanaṃ), 바다의 함성(samuddaghoso), 곡식의 더미가 곡식 더미(dhaññarāsi), 꽃의 향기(pupphagandho), 과일의 즙(phalaraso), 몸의 가벼움이 신체 경안(kāyalahutā), 죽음에 대한 마음챙김(maraṇassati), 나무의 밑동(rukkhamūlaṃ), 철로 된 발다라가 철발(ayopatto), 이와 같이 황금 솥(suvaṇṇakaṭāhaṃ), 물그릇(pānīyathālakaṃ), 버터 단지(sappikumbho)이다.

‘‘เทวานํ ราชา’’ติ อตฺเถ สมาสาทิมฺหิ กเต ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ อกาโร, ตโต ‘‘สฺยา จา’’ติ อาตฺตํ น ภวติ. เทวราโช, เทวราชา, เทวราชํ, เทวราเช อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ. อตฺตาภาเว โส เทวราชา, เต เทวราชาโน อิจฺจาทิ ราชสทฺทสมํ. ตถา เทวานํ สขา เทวสโข, เทวสขา, โส เทวสขา, เต เทวสขาโน อิจฺจาทิ.

'신들의 왕'이라는 의미에서 복합어 등이 만들어질 때, '어떤 경우 복합어 끝에 오는 a-어간'이라는 규칙에 따라 a(아카라)가 되고, 그 후 'syā ca'라는 규칙에 따라 장음 ā가 되지 않는다. 천왕(devarājo, devarājā, devarājaṃ, devarāje) 등은 purisa 단어와 같다. (복합어 어미 변화가) 없는 경우에는 '그 천왕(so devarājā)', '그 천왕들(te devarājāno)' 등과 같이 rāja 단어와 같다. 그와 같이 신들의 친구가 천우(devasakho, devasakhā, so devasakhā, te devasakhāno) 등과 같다.

ปุมสฺส ลิงฺคํ ปุลฺลิงฺคํ. เอวํ ปุมฺภาโว, ปุมนฺตโลปาทิ.

남성의 성이 남성(pulliṅgaṃ)이다. 이와 같이 남성임(pumbhāvo), 남성형 어미의 생략 등이다.

หตฺถิปทํ, อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขุนิสงฺโฆ, ชมฺพุสาขา, เอตฺถ จ ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน’’นฺติอาทินา มชฺเฌ อีการูการานํ รสฺสตฺตํ.

코끼리의 발자국(hatthipadaṃ), 여인의 모습(itthirūpaṃ), 비구니 승가(bhikkhunisaṅgho), 잠부나무 가지(jambusākhā)에서, 여기서는 '어떤 경우 앞, 중간, 뒤의 것들' 등의 규칙에 따라 중간의 장음 ī와 장음 ū가 단음화된다.

วิภาสาธิการโต [Pg.197] กฺวจิ วากฺยเมว, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, ภินฺนานํ สนฺธาตา, กปฺปสฺส ตติโย ภาโค, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี, มนุสฺสานํ ขตฺติโย สูรตโม.

선택적 허용의 권한에 따라 어떤 경우에는 복합어가 아닌 문장으로만 나타나니, 갑작스럽게 행위를 하는 자들(sahasā kammassa kattāro), 갈라진 자들을 화합시키는 자(bhinnānaṃ sandhātā), 겁의 3분의 1(kappassa tatiyo bhāgo), 보름의 8일째(yā ca pakkhassa aṭṭhamī), 사람들 중에서 가장 용맹한 크샤트리아(manussānaṃ khattiyo sūratamo) 등이다.

ยุตฺตตฺโถ อิจฺเจว? ‘‘ภโฏ รญฺโญ ปุริโส เทวทตฺตสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘ภฏสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี’’ติ อญฺญมญฺญานเปกฺขตาย อยุตฺตตฺถภาวโต สมาโส น ภวติ, ‘‘โกสลสฺส รญฺโญ ปุตฺโต’’ติอาทีสุ ปน สาเปกฺขตาย อสมตฺถตฺตา น ภวติ, สมฺพนฺธีสทฺทานํ ปน นิจฺจํ สาเปกฺขตฺเตปิ คมกตฺตา สมาโส, ยถา – เทวทตฺตสฺส คุรุกุลํ, ภควโต สาวกสงฺโฆติอาทิ.

'결합된 의미'라는 것은 무엇인가? '왕의 병사는 데와닷따의 사람이다'라는 문장에서 '병사와의 관계에서의 제6격'이므로 서로를 기대지 않는 결합되지 않은 의미 상태이기 때문에 복합어가 되지 않는다. '꼬살라 왕의 아들' 등에서는 (다른 단어에) 의존하기 때문에 결합 능력이 없어 복합어가 되지 않는다. 그러나 관계어들이 항상 의존적이라 하더라도 의미 전달이 분명할 때는 복합어가 되니, 예를 들어 데와닷따의 스승의 가문(devadattassa gurukulaṃ), 세존의 제자들의 승가(bhagavato sāvakasaṅgho) 등과 같다.

ฉฏฺฐีตปฺปุริโส.

제6격(속격) 타뿌리사이다.

สตฺตมี รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, เอวํ รูปสญฺเจตนา, สํสารทุกฺขํ, จกฺขุมฺหิ สนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ, ธมฺเม รโต ธมฺมรโต, ธมฺมาภิรติ, ธมฺมรุจิ, ธมฺมคารโว, ธมฺเมสุ นิรุตฺติ ธมฺมนิรุตฺติ, ทานาธิมุตฺติ, ภวนฺตรกตํ, ทสฺสเน อสฺสาโท ทสฺสนสฺสาโท, อรญฺเญ วาโส อรญฺญวาโส, วิกาเล โภชนํ วิกาลโภชนํ, กาเล วสฺสํ กาลวสฺสํ, วเน ปุปฺผํ วนปุปฺผํ. เอวํ วนมหิโส, คามสูกโร, สมุทฺทมจฺโฉ, อาวาฏกจฺฉโป, อาวาฏมณฺฑูโก, กูปมณฺฑูโก, ติตฺถนาวา, อิตฺถีสุ ธุตฺโต อิตฺถิธุตฺโต ฉายาย สุกฺโข ฉายาสุกฺโข, องฺคารปกฺกํ, จารกพทฺโธ.

제7격(처격)은 색에 대한 인식(산냐)이 색상(rūpasaññā)이고, 이와 같이 색에 대한 의도(rūpasañcetanā), 윤회의 괴로움(saṃsāradukkhaṃ), 눈에 의지하는 알음알이가 안식(cakkhuviññāṇaṃ), 법에 즐거워하는 자가 법을 즐거워함(dhammarato), 법에 대한 기쁨(dhammābhirati), 법에 대한 취향(dhammaruci), 법에 대한 존중(dhammagāravo), 법들에 대한 분석적 언어가 법사(dhammanirutti), 보시에 대한 확신(dānādhimutti), 다른 생에서 행해진 것(bhavantarakataṃ), 보는 것에서의 즐거움이 보는 즐거움(dassanassādo), 숲에서의 거주가 숲에서의 거주(araññavāso), 때 아닌 때의 식사가 비시식(vikālabhojanaṃ), 때에 맞는 비가 적시의 비(kālavassa), 숲에서의 꽃이 숲의 꽃(vanapupphaṃ)이다. 이와 같이 숲의 버팔로(vanamahiso), 마을의 돼지(gāmasūkaro), 바다의 물고기(samuddamaccho), 구덩이의 거북이(āvāṭakacchapo), 구덩이의 개구리(āvāṭamaṇḍūko), 우물 안 개구리(kūpamaṇḍūko), 나루터의 배(titthanāvā), 여인들에게 방탕한 자가 여색에 빠진 자(itthidhutto), 그늘에서 말린 것(chāyāsukkho), 숯불에 구운 것(aṅgārapakkaṃ), 감옥에 갇힌 자(cārakabaddho)이다.

อิธ วุตฺติเยว, ยถา – วเน จรตีติ วนจโร, กุจฺฉิมฺหิ สยตีติ กุจฺฉิสโย, ถเล ติฏฺฐตีติ ถลฏฺโฐ. เอวํ ชลฏฺโฐ, ปพฺพตฏฺโฐ, มคฺคฏฺโฐ, ปงฺเก ชาตํ ปงฺกชํ, สิเร รุหตีติ สิโรรุหํ อิจฺจาทิ.

여기서는 복합어 형태만 존재하니, 예를 들어 숲에서 다니기에 삼림행자(vanacaro), 태중에 누워 있기에 태생(kucchisayo), 육지에 서 있기에 육지거주자(thalaṭṭho)이다. 이와 같이 수중거주자(jalaṭṭho), 산악거주자(pabbataṭṭho), 길에 서 있는 자(maggaṭṭho), 진흙에서 태어난 것이 연꽃(paṅkajaṃ), 머리에서 자라기에 머리카락(siroruhaṃ) 등이다.

อิธ [Pg.198] น ภวติ, โภชเน มตฺตญฺญุตา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, อาสเน นิสินฺโน, อาสเน นิสีทิตพฺพํ.

여기서는 '음식에 대한 절제를 앎(bhojane mattaññutā)', '감각기관의 문을 보호함(indriyesu guttadvāratā)', '좌석에 앉음(āsane nisinno)', '좌석에 앉아야 함(āsane nisīditabbaṃ)' 등은 복합어로 성립하지 않는다.

สตฺตมีตปฺปุริโส.

제7격(처격) 타뿌리사이다.

‘‘ตทนุปโรเธนา’’ติ วุตฺตตฺตา ยถาภิธานํ ตปฺปุริเส กฺวจิ อจฺจนฺตาทีสุ อมาทิวิภตฺยนฺตํ ปุพฺพปทํ ปรํ สมฺภวติ.

'그것에 어긋나지 않게'라고 설해졌으므로, 명칭에 따라 타뿌리사에서 어떤 경우 'accanta' 등과 같이 am 등으로 끝나는 격 변화를 가진 앞 단어가 뒤에 올 수 있다.

ยถา – อนฺตํ อติกฺกนฺตํ อจฺจนฺตํ, อจฺจนฺตานิ, เวลํ อติกฺกนฺโต อติเวโล, รสฺสตฺตํ. เอวํ มาลํ อตีโต อติมาโล, ปตฺตชีวิโก, อาปนฺนชีวิโก, อกฺขํ ปติคตํ นิสฺสิตนฺติ ปจฺจกฺขํ ทสฺสนํ, ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว, ปจฺจกฺขา พุทฺธิ, อตฺถํ อนุคตํ อนฺวตฺถํ, โกกิลาย อวกุฏฺฐํ อวโกกิลํ วนํ, ปริจฺจตฺตนฺติ อตฺโถ. อวมยูรํ, อชฺฌยนาย ปริคิลาโน ปริยชฺฌยโน, กมฺมสฺส อลํ สมตฺโถติ อลํกมฺโม, วจนาย อลนฺติ อลํวจโน, วานโต นิกฺขนฺตํ นิพฺพานํ, กิเลเสหิ นิกฺขนฺโต นิกฺกิเลโส, นิรงฺคโณ, โกสมฺพิยา นิกฺขนฺโต นิกฺโกสมฺพี, วนโต นิยฺยาโต นิพฺพโน, อาจริยโต ปโร ปาจริโย. เอวํ ปยฺยโก, ปรหิยฺโย, คงฺคาย อุปริ อุปริคงฺคํ. เอวํ เหฏฺฐานที, อนฺโตสมาปตฺติ, หํสานํ ราชา ราชหํโส, หํสราชา วา, มาสสฺส อทฺธํ อทฺธมาสํ, มาสทฺธํ วา, อามลกสฺส อทฺธํ อทฺธามลกํ, อามลกทฺธํ วา, กหาปณสฺส อฑฺฒํ อฑฺฒกหาปณํ, อฑฺฒมาสกํ, รตฺติยา อฑฺฒํ อฑฺฒรตฺตํ, รตฺติยา ปุพฺพํ ปุพฺพรตฺตํ, รตฺติยา ปจฺฉา ปจฺฉารตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ รตฺติสทฺทนฺตสฺส อตฺตํ, อหสฺส ปุพฺพํ ปุพฺพนฺหํ. เอวํ สายนฺหํ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อหสฺส อนฺหาเทโส.

예를 들어, 끝(anta)을 넘어선(atikkanta) 것을 ‘지나친(accanta)’이라 하고, 복수형으로는 ‘accantāni’이며, 경계(vela)를 넘어선 것을 ‘경계를 넘은(ativelo)’, ‘짧음(rassatta)’이라 합니다. 이와 같이 화환(māla)을 벗어난 것을 ‘화환을 벗어난(atimālo)’, ‘목숨을 얻은(pattajīviko)’, ‘목숨을 다한(āpannajīviko)’, 감각기관(akkha)에 와 닿은 것에 의지하는 것을 ‘목격(paccakkha dassanaṃ)’, ‘목격된 자아(paccakkho attabhāvo)’, ‘목격된 지혜(paccakkhā buddhi)’, 의미(attha)를 따르는 것을 ‘의미에 따른(anvattha)’, 코킬라 새에 의해 깃들어지는 ‘코킬라 새가 깃든(avakokilaṃ) 숲’은 포기된(pariccatta) 숲이라는 뜻입니다. ‘공작이 없는(avamayūra)’, 공부를 위해 지친 것을 ‘공부에 지친(pariyajjhayano)’, 일에 충분히 능력이 있는 것을 ‘일할 만한(alaṃkammo)’, 말하기에 충분한 것을 ‘말할 만한(alaṃvacano)’, 갈애(vāna)에서 벗어난 것을 ‘열반(nibbāna)’, 번뇌에서 벗어난 것을 ‘번뇌가 없는(nikkileso)’, ‘번뇌의 때가 없는(niraṅgaṇo)’, 코삼비에서 떠난 것을 ‘코삼비를 떠난(nikkosambī)’, 숲에서 나온 것을 ‘숲을 벗어난(nibbano)’, 스승보다 높은 분을 ‘높은 스승(pācariyo)’이라 합니다. 이와 같이 증조부(payyako), 그끄저께(parahiyyo), 강 위를 ‘강 위(uparigaṅgaṃ)’라 합니다. 이와 같이 ‘강 아래(heṭṭhānadī)’, ‘등지(等至) 안(untosamāpatti)’, 거위들의 왕을 ‘거위의 왕(rājahaṃso)’ 또는 ‘haṃsarājā’, 달의 절반을 ‘반달(addhamāsaṃ)’ 또는 ‘māsaddhaṃ’, 암라 열매의 절반을 ‘암라의 절반(addhāmalakaṃ)’ 또는 ‘āmalakaddhaṃ’, 카하빠나의 절반을 ‘반 카하빠나(aḍḍhakahāpaṇaṃ)’, ‘반 마사까(aḍḍhamāsakaṃ)’, 밤의 절반을 ‘한밤중(aḍḍharattaṃ)’, 밤의 앞부분을 ‘초저녁(pubbarattaṃ)’, 밤의 뒷부분을 ‘새벽녘(pacchārattaṃ)’이라 합니다. 그리고 여기서 ‘때로 합성어 끝의 a-어미가 된다’는 규칙에 의해 ratti 어휘 끝이 a로 변하며, 낮의 앞부분을 ‘오전(pubbanhaṃ)’이라 합니다. 이와 같이 ‘저녁(sāyanhaṃ)’은 ‘이것들에게서 증가(vuddhi)가 일어난다’는 등의 규칙에 의해 aha가 anha로 바뀐 것입니다.

อมาทิปรตปฺปุริโส.

Am(대격) 등의 격변화가 뒤따르는 타뿌리사(격합성어)입니다.

กฺวจิ [Pg.199] ตปฺปุริเส ‘‘ปภงฺกรา’’ทีสุ วิภตฺติโลโป น ภวติ.

어떤 타뿌리사에서는 ‘pabhaṅkara’ 등에서 격변화의 탈락이 일어나지 않습니다.

ยถา – ปภํ กโรตีติ อตฺเถ ‘‘อมาทโย ปรปเทภี’’ติ สมาโส, ‘‘นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ’’ติ สมาสสญฺญา, ตโต ‘‘เตสํ วิภตฺติโย โลปา จา’’ติ วิภตฺติโลเป สมฺปตฺเต ตตฺเถว จคฺคหเณน ปุพฺพปเท วิภตฺติโลปาภาโว. เสสํ สมํ. ปภงฺกโร, อมตํ ททาตีติ อมตนฺทโท, รณํ ชหาตีติ รณญฺชโห, ชุตึ ธาเรตีติ ชุตินฺธโร, ตถา สหสากตํ, ปรสฺสปทํ. อตฺตโนปทํ, ภยโต อุปฏฺฐานํ ภยตูปฏฺฐานํ, ปรโตโฆโส, ควํปติตฺเถโร, มนสิกาโร, ปุพฺเพนิวาโส, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ, มชฺเฌกลฺยาณํ, อนฺเตวาสี, อนฺเตวาสิโก, ชเนสุโต, อุรสิโลโม, กณฺเฐกาโฬ, สรสิชมิจฺจาทิ.

예를 들어, ‘빛을 만든다’는 의미에서 ‘am 등은 뒤에 오는 단어들과 (합성된다)’는 규칙으로 합성어가 되고, ‘명사들의 합성어는 의미가 결합되어야 한다’는 규칙으로 합성어라는 명칭을 얻으며, 그 후 ‘그것들의 격변화는 탈락한다’는 규칙에 의해 격탈락이 적용되어야 할 때 그 구절에 포함된 ‘ca’라는 글자에 의해 앞 단어의 격변화가 탈락하지 않게 됩니다. 나머지는 앞서 설명한 것과 같습니다. ‘빛을 만드는 자(pabhaṅkaro)’, ‘불사(不死)를 주는 자(amatandado)’, ‘전쟁을 버린 자(raṇañjaho)’, ‘광명을 지닌 자(jutindharo)’, 그와 같이 ‘갑자기 행해진(sahasākataṃ)’, ‘타언어(parassapadaṃ)’, ‘자언어(attanopadaṃ)’, ‘공포로부터의 일어남(bhayatūpaṭṭhānaṃ)’, ‘다른 사람의 목소리(paratoghoso)’, ‘가왕빠띠 장로(gavaṃpatitthero)’, ‘작의(manasikāro)’, ‘전생(pubbenivāso)’, ‘전생의 기억(pubbenivāsānussati)’, ‘중간이 선한(majjhekalyāṇaṃ)’, ‘제자(antevāsī)’, ‘제자(antevāsiko)’, ‘사람들 사이에서 태어난(janesuto)’, ‘가슴에 털이 난(urasilomo)’, ‘목이 검은(kaṇṭhekāḷo)’, ‘연꽃(sarasijaṃ)’ 등이 그 예입니다.

อโลปตปฺปุริโส.

알로빠(격변화가 탈락하지 않는) 타뿌리사입니다.

ตปฺปุริสสมาโส นิฏฺฐิโต.

타뿌리사 합성어가 끝났습니다.

พหุพฺพีหิสมาส

바후브비히 합성어(소유합성어)

อถ พหุพฺพีหิสมาโส วุจฺจเต.

이제 바후브비히 합성어를 설명하겠습니다.

โส จ นววิโธ ทฺวิปโท ตุลฺยาธิกรโณ, ทฺวิปโท ภินฺนาธิกรโณ, ติปโท นนิปาตปุพฺพปโท, สหปุพฺพปโท อุปมานปุพฺพปโท สงฺขฺโยภยปโท ทิสนฺตราฬตฺโถ พฺยติหารลกฺขโณ จาติ.

그것은 아홉 가지 종류가 있으니, 이사(二詞) 동격, 이사 별격, 삼사(三詞), 나(na)-부정어 전치, 사(saha)-전치, 비유 전치, 숫자 양단(兩端), 방위 사이의 의미, 그리고 상호 행위의 특징을 가진 것입니다.

ตตฺถ ทฺวิปโท ตุลฺยาธิกรโณ พหุพฺพีหิ กมฺมาทีสุ ฉสุ วิภตฺยตฺเถสุ ภวติ.

그중에서 이사 동격 바후브비히는 대격 등 여섯 가지 격의 의미에서 성립합니다.

ตตฺถ [Pg.200] ทุติยตฺเถ ตาว – ‘‘อาคตา สมณา อิมํ สงฺฆาราม’’นฺติ วิคฺคเห –

그중 먼저 대격의 의미에서, ‘수행자들이 이 승가람에 왔다’라고 분석할 때:

๓๕๒. อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ.

352. 다른 단어의 의미에 있을 때 바후브비히입니다.

สมสฺยมานปทโต อญฺเญสํ ปฐมทุติยาทิวิภตฺยนฺตานํ ปทานมตฺเถสุ ยุตฺตตฺถานิ นามานิ วิภาสา สมสฺยนฺเต, โส สมาโส พหุพฺพีหิสญฺโญ จ โหติ.

합성되는 단어로부터 주격, 대격 등 다른 격으로 끝나는 단어들의 의미에서 의미가 결합된 명사들이 선택적으로 합성되며, 그 합성어를 바후브비히라고 부릅니다.

พหโว วีหโย ยสฺส โส พหุพฺพีหิ, พหุพฺพีหิสทิสตฺตา อยมฺปิสมาโส อนฺวตฺถสญฺญาวเสน พหุพฺพีหีติ วุตฺโต, อญฺญปทตฺถปฺปธาโน หิ พหุพฺพีหิ.

‘그에게 많은 쌀(vīhi)이 있다’는 의미에서 바후브비히(bahubbīhi)이며, 이 합성어도 바후브비히와 비슷하기 때문에 그 의미를 따르는 명칭에 의해 바후브비히라고 불립니다. 왜냐하면 바후브비히는 다른 단어의 의미가 핵심이기 때문입니다.

ทุวิโธ จายํ พหุพฺพีหิ ตคฺคุณสํวิญฺญาณาตคฺคุณสํวิญฺญาณวเสน, เตสุ ยตฺถ วิเสสนภูโต อตฺโถ อญฺญปทตฺถคฺคหเณน คยฺหติ, โส ตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา – ลมฺพกณฺณมานยาติ.

이 바후브비히는 속성 인식(tagguṇasaṃviññāṇa)과 비속성 인식(atagguṇasaṃviññāṇa)에 따라 두 가지 종류가 있습니다. 그중에서 수식어가 되는 의미가 다른 단어의 의미를 취할 때 함께 포함되는 것을 속성 인식이라 하니, 예를 들어 ‘귀가 늘어진 자(lambakaṇṇaṃ)를 데려오라’는 것과 같습니다.

ยตฺถ ปน น คยฺหติ, โส อตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา – พหุธนมานยาติ.

반면 그 속성이 함께 취해지지 않는 것을 비속성 인식이라 하니, 예를 들어 ‘재산이 많은 자(bahudhanaṃ)를 데려오라’는 것과 같습니다.

อิธ พหุพฺพีหิสทฺเท วิย วิเสสนสฺส ปุพฺพนิปาโต, เสสํ ปุพฺพสมํ.

여기서 바후브비히라는 단어에서와 같이 수식어가 앞에 위치하며, 나머지는 앞서 설명한 것과 같습니다.

อาคตสมโณ สงฺฆาราโม. เอตฺถ จ อาคตสทฺโท, สมณสทฺโท จ อตฺตโน อตฺเถ อฏฺฐตฺวา ทุติยาวิภตฺยตฺถภูเต สงฺฆารามสงฺขาเต อญฺญปทตฺเถ วตฺตนฺติ, ตทตฺถโชตนตฺถเมว ตทนนฺตรํ ‘‘สงฺฆาราโม’’ติ ปทนฺตรํ ปยุชฺชติ, ตโต สมาเสเนว กมฺมตฺถสฺส อภิหิตตฺตา ปุน ทุติยา น โหติ. อิทํสทฺทสฺส จ อปฺปโยโค, เอวํ สพฺพตฺถ. พหุพฺพีหิ จายํ อภิเธยฺยลิงฺควจโน.

‘수행자들이 온 승가람(āgatasamaṇo saṅghārāmo)’. 여기서 ‘온(āgata)’이라는 단어와 ‘수행자(samaṇa)’라는 단어는 자신의 본래 의미에 머물지 않고 대격의 의미가 된 승가람이라는 다른 단어의 의미를 나타냅니다. 그 의미를 분명히 하기 위해 바로 다음에 ‘승가람(saṅghārāmo)’이라는 다른 단어가 사용됩니다. 그런 다음 합성어 자체에 의해 대격의 의미가 이미 표현되었으므로 다시 대격 격변화를 쓰지 않습니다. ‘이것(idaṃ)’이라는 단어는 쓰이지 않으며, 모든 경우에 그러합니다. 또한 이 바후브비히는 지시하는 대상의 성과 수를 따릅니다.

ตถา อาคตสมณา สาวตฺถิ, อาคตสมณํ เชตวนํ, ปฏิปนฺนา อทฺธิกา ยํ ปถํ โสยํ ปฏิปนฺนทฺธิโก ปโถ[Pg.201], อภิรุฬฺหา วาณิชา ยํ นาวํ สา อภิรุฬฺหวาณิชา นาวา. เอวํ กมฺมตฺเถ พหุพฺพีหิ.

마찬가지로 ‘수행자들이 온 사밧띠(āgatasamaṇā sāvatthi)’, ‘수행자들이 온 제따바나(āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ)’, 행인들이 나아가는 길을 ‘행인이 나아간 길(paṭipannaddhiko patho)’, 상인들이 올라탄 배를 ‘상인이 탄 배(abhiruḷhavāṇijā nāvā)’라 합니다. 이와 같이 대격의 의미에서의 바후브비히입니다.

ตติยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา – ชิตานิ อินฺทฺริยานิ เยน สมเณน โสยํ ชิตินฺทฺริโย สมโณ. เอวํ ทิฏฺฐธมฺโม, ปตฺตธมฺโม, กตกิจฺโจ, ชิตา มารา อเนนาติ ชิตมาโร ภควา, ปฏิวิทฺธสพฺพธมฺโม.

구격의 의미에서의 바후브비히는 예를 들어, ‘어떤 수행자에 의해 감관들이 정복되었다’면 그는 ‘감관을 정복한 수행자(jitindriyo samaṇo)’입니다. 이와 같이 ‘진리를 본 자(diṭṭhadhammo)’, ‘진리에 도달한 자(pattadhammo)’, ‘할 일을 마친 자(katakicco)’, 그에 의해 마라들이 정복되었으므로 ‘마라를 정복한 세존(jitamāro bhagavā)’, ‘모든 법을 통달한 자(paṭividdhasabbadhammo)’ 등이 있습니다.

จตุตฺถิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา – ทินฺโน สุงฺโก ยสฺส รญฺโญ โสยํ ทินฺนสุงฺโก ราชา, อุปนีตํ โภชนํ อสฺส สมณสฺสาติ อุปนีตโภชโน สมโณ, อุปหโฏ พลิ อสฺสาติ อุปหฏพลิ ยกฺโข.

위격의 의미에서의 바후브비히는 예를 들어, ‘어떤 왕에게 세금이 바쳐졌다’면 그는 ‘세금을 받은 왕(dinnasuṅko rājā)’이고, ‘그 수행자에게 음식이 제공되었다’면 그는 ‘음식이 제공된 수행자(upanītabhojano samaṇo)’이며, ‘그에게 제물이 바쳐졌다’면 그는 ‘제물을 받은 야차(upahaṭabali yakkho)’입니다.

ปญฺจมิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา – นิคฺคตา ชนา อสฺมา คามา โสยํ นิคฺคตชโน คาโม, นิคฺคโต อโย อสฺมาติ นิรโย, นิคฺคตา กิเลสา เอตสฺมาติ นิกฺกิเลโส, อเปตํ วิญฺญาณํ อสฺมาติ อเปตวิญฺญาโณ มตกาโย, อปคตํ ภยเภรวํ อสฺมาติ อปคตภยเภรโว อรหา.

탈격의 의미에서의 바후브비히는 예를 들어, ‘사람들이 이 마을로부터 나갔다’면 그것은 ‘사람들이 떠난 마을(niggatajano gāmo)’이고, ‘이것으로부터 이익이 나갔다’면 ‘무간지옥(nirayo)’이며, ‘이것으로부터 번뇌가 나갔다’면 ‘번뇌가 없는 자(nikkileso)’, ‘그로부터 의식이 떠났다’면 ‘의식이 떠난 시신(apetaviññāṇo matakāyo)’, ‘그로부터 공포와 두려움이 사라졌다’면 ‘공포와 두려움이 사라진 아라한(apagatabhayabheravo arahā)’입니다.

ฉฏฺฐิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา – ฉินฺนา หตฺถา ยสฺส ปุริสสฺส โสยํ ฉินฺนหตฺโถ ปุริโส. เอวํ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป, ขีณาสโว, วีโต ราโค อสฺสาติ วีตราโค, ทฺเว ปทานิ อสฺสาติ ทฺวิปโท, ทฺวิหตฺโถ ปโฏ, เตวิชฺโช, จตุปฺปโท, ปญฺจ จกฺขูนิ อสฺสาติ ปญฺจจกฺขุ ภควา, ฉฬภิญฺโญ, รสฺสตฺตํ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ, ทสพโล, อนนฺตญาโณ, ตีณิ ทส ปริมาณเมเตสนฺติ ติทสา เทวา, สมาสนฺตสฺส อตฺตํ, อิธ ปริมาณสทฺทสฺส สนฺนิธานโต [Pg.202] ทสสทฺโท สงฺขฺยาเน วตฺตเต, อยํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ อิทปฺปจฺจยา, โก ปภโว อสฺสาติ กึปภโว อยํ กาโย, วิคตํ มลมสฺสาติ วิมโล, สุนฺทโร คนฺโธ อสฺสาติ สุคนฺธํ จนฺทนํ. เอวํ สุสีโล, สุมุโข, กุจฺฉิโต คนฺโธ อสฺสาติ ทุคฺคนฺธํ กุณปํ, ทุฏฺฐุ มโน อสฺสาติ ทุมฺมโน. เอวํ ทุสฺสีโล, ทุมฺมุโข, ตโป เอว ธนํ อสฺสาติ ตโปธโน, ขนฺติสงฺขาตํ พลํ อสฺสาติ ขนฺติพโล, อินฺโทติ นามํ เอตสฺสาติ อินฺทนาโม.

속격(제6격)의 의미를 가진 바후비히(소유격 복합어)의 예는 다음과 같다. '그 사람의 손이 잘렸다'라고 할 때 그는 '손이 잘린 사람(chinnahattho puriso)'이다. 이와 같이 서원이 원만한 자(paripuṇṇasaṅkappo), 번뇌가 다한 자(khīṇāsavo), 탐욕이 떠난 자(vītarāgo), 두 발을 가진 자(dvipado), 두 길(hathha) 길이의 천(dvihattho paṭo), 세 가지 명지를 갖춘 자(tevijjo), 네 발 달린 짐승(catuppado), 다섯 개의 눈을 가진 세존(pañcacakkhu bhagavā), 여섯 가지 신통을 가진 자(chaḷabhiñño), 단축됨(rassattaṃ), 아홉 부류의 스승의 가르침(navaṅgaṃ satthusāsanaṃ), 열 가지 힘을 가진 자(dasabalo), 무한한 지혜를 가진 자(anantañāṇo), 서른[3x10]의 수량을 가진 자들이 서른 세 명의 신들(tidasā devā)이다. 복합어가 될 때 'at'이 붙으며, 여기서는 수량인 'dasa'라는 단어가 곁에 있으므로 'dasa'라는 단어가 수 계산에 사용된다. '이것을 조건으로 하는 것'이 이다ปัจจัย성(idappaccayā)이고, '무엇을 근원으로 하는가'가 '무엇을 근원으로 하는 이 몸(kiṃpabhavo ayaṃ kāyo)'이며, 때(malam)가 가버린 것이 '때 없는 자(vimalo)'이고, 좋은 향기가 나는 것이 '좋은 향기의 전단향(sugandhaṃ candanaṃ)'이다. 이와 같이 계행이 좋은 자(susīlo), 얼굴이 아름다운 자(sumukho), 혐오스러운 냄새가 나는 것이 '악취 나는 시체(duggandhaṃ kuṇapaṃ)', 마음이 나쁜 것이 '불쾌한 마음을 가진 자(dummano)'이다. 이와 같이 계행이 나쁜 자(dussīlo), 얼굴이 추한 자(dummukho), 수행(tapo)을 재산으로 삼는 자가 '수행이 재산인 자(tapodhano)', 인욕이라 불리는 힘을 가진 자가 '인욕의 힘을 가진 자(khantibalo)', 인드라(Inda)라는 이름을 가진 자가 '인드라라는 이름의 자(indanāmo)'이다.

ฉนฺทชาตาทีสุ วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ ยถิจฺฉิตตฺตา อุภยํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา – ฉนฺโท ชาโต อสฺสาติ ฉนฺทชาโต, ชาโต ฉนฺโท อสฺสาติปิ ชาตฉนฺโท. เอวํ สญฺชาตปีติโสมนสฺโส, ปีติโสมนสฺสสญฺชาโต, มาสชาโต, ชาตมาโส, ฉินฺนหตฺโถ, หตฺถจฺฉินฺโน.

chandajātā 등의 단어에서 수식어와 피수식어의 위치는 임의적이므로 둘 다 앞에 올 수 있다. 예를 들어, '욕구가 생긴 자'는 chandajāto이며, 또한 jātachando라고도 한다. 이와 같이 희열과 기쁨이 생긴 자(sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto), 한 달이 된 자(māsajāto, jātamāso), 손이 잘린 자(chinnahattho, hatthacchinno) 등이 있다.

‘‘ทีฆา ชงฺฆายสฺสา’’ติ วิคฺคยฺห สมาสาทิมฺหิ กเต –

'그녀의 다리가 길다(Dīghā jaṅghā yassā)'라고 분석하여 복합어 등을 만들 때—

‘‘ตุลฺยาธิกรเณ, ปเท’’ติ จ วตฺตเต.

'동격인 단어에서(Tulyādhikaraṇe pade)'라는 규칙이 적용된다.

๓๕๓. อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ.

353. 여성형으로 쓰이더라도 이전에 남성형으로 불렸던 단어라면 남성형처럼 취급한다.

อิตฺถิยํ วตฺตมาเน ตุลฺยาธิกรเณ ปเท ปเร ปุพฺเพ ภาสิตปุมา อิตฺถิวาจโก สทฺโท อตฺถิ เจ, โส ปุมา อิว ทฏฺฐพฺโพติ ปุพฺพปเท อิตฺถิปฺปจฺจยาภาโว, พหุพฺพีหิวิสโยยํ, อุปริ ‘‘กมฺมธารยสญฺเญ จา’’ติ วกฺขมานตฺตา.

여성을 나타내는 동격인 단어가 뒤에 올 때, 앞에 이전에 남성으로 불렸던 여성을 지칭하는 단어가 있다면, 그것은 남성처럼 보아야 한다. 따라서 앞 단어에서 여성 접미사가 사라진다. 이것은 바후비히의 영역이며, 나중에 '깜마다라야(한정 복합어)라는 명칭에서도'라고 설명될 것이기 때문이다.

๓๕๔. กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสาปจฺจเยสุ จ.

354. 때로는 접미사가 있거나 없을 때, 앞·중간·뒤의 모음이 길어지거나 짧아진다.

กฺวจิ ตทฺธิตสมาสนาโมปสคฺคาทีสุ ปเทสุ อาทิมชฺฌุตฺตรภูตานํ สรานํ ชินวจนานุปโรเธน ทีฆรสฺสา โหนฺติ ปจฺจเยสุ, อปจฺจเยสุ ปเรสุ, อปรภูเตสุ จ.

때때로 따디따(파생어), 사마사(복합어), 명사, 접두사 등의 단어에서 앞·중간·뒤에 위치한 모음들은 부처님의 말씀에 어긋나지 않게 접미사가 뒤에 올 때나 오지 않을 때, 혹은 뒤에 다른 것이 올 때 길어지거나 짧아진다.

ตตฺถ [Pg.203]

그 중에서

ทีฆตฺตํ ปากฏานูป- ฆาตาโท มธุวาทิสุ;

รสฺสตฺตํ อชฺชเว อิตฺถิ- รูปาโท จ ก, ตาทิสูติ.

길어지는 것은 pākaṭa, anūpa, ghāta 등과 madhu 등의 단어에서 나타나고, 짧아지는 것은 ajjava, itthi-rūpa 등과 ka, tā 등의 접미사에서 나타난다.

พหุพฺพีหิสมาเส สติ ปุลฺลิงฺเค อุตฺตรปทนฺตสฺส รสฺสตฺตํ. ทีฆชงฺโฆ ปุริโส, ตถา ปหูตา ชิวฺหา อสฺสาติ ปหูตชิวฺโห ภควา. มหตี ปญฺญา อสฺสาติ มหาปญฺโญ. ‘‘มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท’’ติ มหาเทโส.

바후비히 복합어가 성립할 때 남성형에서는 뒷단어 끝이 짧아진다. 다리가 긴 남자(dīghajaṅgho puriso), 그와 같이 혀가 넓고 긴 세존(pahūtajivho bhagavā). 큰 지혜를 가진 자(mahāpañño). '동격인 단어에서 mahant는 mahā가 된다'는 규칙에 의해 mahā로 대치된다.

อิตฺถิยมิติ กึ? ขมาธโน. ภาสิตปุมาติ กึ? สทฺธาธุโร, สทฺธาปกติโก, ปญฺญาปกติโก, ปญฺญาวิสุทฺธิโก, เอตฺถ จ ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ กปฺปจฺจโย. ตุลฺยาธิกรเณ อิจฺเจว? สมณิภตฺติโก, กุมาริภตฺติโก, กุมาริภตฺติ.

'여성형에서'라고 한 이유는 무엇인가? khamādhano(인욕이 재산인 자) 때문이다. '이전에 남성으로 불렸던 것'이라고 한 이유는 무엇인가? saddhādhuro(믿음을 멍에로 하는 자), saddhāpakatiko(믿음의 본성을 가진 자), paññāpakatiko(지혜의 본성을 가진 자), paññāvisuddhiko(지혜로 청정해진 자) 등 때문이다. 여기서 '때때로 복합어 끝에 오는 단어는 a-종결이 된다'는 규칙에 의해 ka-접미사가 붙었다. '동격에서만'이라고 한 이유는 무엇인가? samaṇibhattiko(비구니의 식사), kumāribhattiko(소녀의 식사), kumāribhatti(소녀의 식사) 등 때문이다.

ปุพฺพปทสฺเสวายํ ปุมฺภาวาติเทโส, เตน อิธ น ภวติ. พหุทาสิโก ปุริโส. พหุกุมาริกํ กุลํ.

이것은 앞 단어에만 남성형 규정을 적용하는 것이므로, 여기서는 적용되지 않는다. 여종이 많은 남자(Bahudāsiko puriso), 소녀가 많은 가문(Bahukumārikaṃ kulaṃ).

‘‘คาณฺฐิโว ธนุ อสฺสา’’ติ วิคฺคยฺห สมาสาทิมฺหิ กเต –

'간디바(Gāṇṭhiva)가 그의 활이다'라고 분석하여 복합어 등을 만들 때—

๓๕๕. ธนุมฺหา จ.

355. dhanu(활)로부터도 (규칙이 적용된다).

ติปทมิทํ. กฺวจิสมาสนฺตคตา ธนุสทฺทา อาปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน ธมฺมาทิโต จ, ‘‘วโมทุทนฺตาน’’นฺติ วกาโร, คาณฺฐิวธนฺวา. เอวํ ปจฺจกฺขธมฺมา.

이것은 세 단어로 된 규칙이다. 때때로 복합어 끝에 온 dhanu 단어에는 ā-접미사가 붙는다. 'ca(그리고)'라는 단어에 의해 dhamma 등의 단어 뒤에도 붙는다. 'va-mo-du-antānaṃ' 규칙에 의해 v-음이 생겨 gāṇṭhivadhanvā(간디바 활을 가진 자)가 된다. 이와 같이 paccakkhadhammā(법을 현전한 자)가 된다.

กฺวจีติ กึ? สหสฺสถามธนุ, ปจฺจกฺขธมฺโม, วิทิตธมฺโม.

'때때로'라고 한 이유는 무엇인가? sahassathāmadhanu(천 명의 힘을 가진 활), paccakkhadhammo(법을 현전한 자), viditadhammo(법을 안 자) 등과 같은 예가 있기 때문이다.

นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ อิจฺจตฺร – นานปฺปการา ทุมา นานาทุมา, นานาทุเมหิ ปติตานิ นานาทุมปติตานิ, นานาทุมปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ จาติ นานาทุมปติตปุปฺผานิ, เตหิ วาสิตา นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา, นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา สานู ยสฺส ปพฺพตสฺส โสยํ นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ [Pg.204] ปพฺพโต. อยํ ปน กมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

'여러 나무에서 떨어진 꽃들로 향기가 나는 산등성이(nānādumapatitapupphavāsitasānu)'라는 예에서—여러 종류의 나무가 nānādumā(한정 복합어)이고, 여러 나무에서 떨어진 것이 nānādumapatitāni(격 복합어)이며, 여러 나무에서 떨어진 바로 그 꽃들이 nānādumapatitapupphāni(한정 복합어)이다. 그것들로 향기가 나는 것이 nānādumapatitapupphavāsitā이고, '여러 나무에서 떨어진 꽃들로 향기가 나는 산등성이'를 가진 산이 바로 nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato이다. 이것은 한정 복합어와 격 복합어를 포함하는 동격 바후비히이다.

ตถา พฺยาลมฺโพ อมฺพุธโร พฺยาลมฺพมฺพุธโร, ตสฺส พินฺทูนิ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทูนิ, เตหิ จุมฺพิโต พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิโต, ตาทิโส กูโฏ ยสฺส โสยํ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏ อิจฺจาทิ.

그와 같이, 드리워진 구름(ambudhara)이 byālambambudharo이고, 그것의 물방울들이 byālambambudharabindūni이며, 그것들에 스친 것이 byālambambudharabinducumbito이고, 그러한 봉우리를 가진 것이 byālambambudharabinducumbitakūṭo(드리워진 구름 방울이 스치는 봉우리를 가진 산) 등이다.

สตฺตมิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา – สมฺปนฺนานิ สสฺสานิ ยสฺมึ ชนปเท โสยํ สมฺปนฺนสสฺโส ชนปโท, สุลโภ ปิณฺโฑ อิมสฺมินฺติ สุลภปิณฺโฑ เทโส. อากิณฺณา มนุสฺสา ยสฺสํ ราชธานิยํ สา อากิณฺณมนุสฺสา ราชธานี, พหโว ตาปสา เอตสฺมินฺติ พหุตาปโส อสฺสโม, อุปจิตํ มํสโลหิตํ อสฺมินฺติ อุปจิตมํสโลหิตํ สรีรํ, พหโว สามิโน อสฺมินฺติ พหุสฺสามิกํ นครํ.

처격(제7격)의 의미를 가진 바후비히의 예는 다음과 같다. 곡식이 풍성한 지방(sampannasasso janapado), 탁발 음식을 얻기 쉬운 지역(sulabhapiṇḍo deso). 사람들이 붐비는 수도(ākiṇṇamanussā rājadhānī), 수행자들이 많은 수행처(bahutāpaso assamo), 살과 피가 붙은 몸(upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ), 주인이 많은 도시(bahussāmikaṃ nagaraṃ).

‘‘พหู นทิโย อสฺมิ’’นฺติ อตฺเถ สมาสาทิมฺหิ กเต –

'그곳에 강들이 많다'는 의미에서 복합어 등을 만들 때—

สมาสนฺตคฺคหณํ, กปฺปจฺจโย จ วตฺตเต.

'복합어 어미의 취함'과 'ka-접미사' 규칙이 적용된다.

๓๕๖. นทิมฺหา จ.

356. nadī(강)로부터도 (규칙이 적용된다).

สมาสนฺตคตา นทิมฺหา กปฺปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน ตุอนฺตา จ. นิจฺจตฺถํ วจนํ. นทีติ เจตฺถ อิตฺถิวาจกานํ อีการูการานํ ปรสมญฺญา, ตโต ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน’’นฺติอาทินา นทิสญฺญสฺส กปฺปจฺจเย รสฺสตฺตํ, พหุนทิโก ชนปโท. เอวํ พหุชมฺพุกํ วนํ. พหุนาริโกติ ฉฏฺฐีพหุพฺพีหินา สิทฺธํ. พหโว กตฺตาโร อสฺมึ, อสฺสาติ วา พหุกตฺตุโก เทโส. เอวํ พหุภตฺตุโก.

복합어 끝에 온 nadī 단어에는 ka-접미사가 붙고, 'ca'라는 단어에 의해 tu로 끝나는 단어 뒤에도 붙는다. 이것은 항상 적용되는 규정이다. 여기서 nadī란 여성을 나타내는 ī와 ū의 다른 명칭이다. 그 후 '때때로 앞·중간·뒤의...' 등의 규칙에 의해 nadī라는 명칭을 가진 단어에 ka-접미사가 붙을 때 짧아진다. 그래서 강이 많은 지방(bahunadiko janapado)이 된다. 이와 같이 자무 나무가 많은 숲(bahujambukaṃ vanaṃ). '여인이 많은 자(bahunāriko)'는 속격 바후비히로 성립된다. 그곳에 만드는 자(kattā)가 많은, 혹은 그것을 가진 자가 '만드는 자가 많은 지역(bahukattuko deso)'이다. 이와 같이 '밥 먹는 자가 많은(bahubhattuko)' 등이 있다.

ภินฺนาธิกรโณ ยถา – เอกรตฺตึ วาโส อสฺสาติ เอกรตฺติวาโส, สมาเนน ชเนน สทฺธึ วาโส อสฺสาติ สมานวาโส [Pg.205] ปุริโส. อุภโต พฺยญฺชนมสฺส อตฺถีติ อุภโภพฺยญฺชนโก, ฉตฺตํ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ ฉตฺตปาณิ ปุริโส. เอวํ ทณฺฑปาณิ, สตฺถปาณิ, วชิรปาณิ, ขคฺคหตฺโถ, สตฺถหตฺโถ, ทาเน อชฺฌาสโย อสฺสาติ ทานชฺฌาสโย, ทานาธิมุตฺติโก, พุทฺธภตฺติโก, สทฺธมฺมคารโว อิจฺจาทิ.

이격(관계) 바후비히의 예는 다음과 같다. '하룻밤을 머무는 자(ekarattivāso)', '비슷한 사람들과 함께 머무는 사람(samānavāso puriso)'. '양성을 모두 가진 자(ubhabhobyañjanako)', '손에 우산을 든 사람(chattapāṇi puriso)'. 이와 같이 손에 지팡이를 든 자(daṇḍapāṇi), 손에 무기를 든 자(satthapāṇi), 손에 금강저를 든 자(vajirapāṇi), 손에 칼을 든 자(khaggahattho), 손에 무기를 든 자(satthahattho), 보시에 뜻이 있는 자(dānajjhāsayo), 보시에 전념하는 자(dānādhimuttiko), 부처님께 헌신하는 자(buddhabhattiko), 바른 법을 공경하는 자(saddhammagāravo) 등이 있다.

ติปโท ยถา – ปรกฺกเมนาธิคตา สมฺปทา เยหิ เต ภวนฺติ ปรกฺกมาธิคตสมฺปทา มหาปุริสา. เอวํ ธมฺมาธิคตโภคา, โอณีโต ปตฺตโต ปาณิ เยน โสยํ โอณีตปตฺตปาณิ, สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ วิย กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย, มตฺตา พหโว มาตงฺคา อสฺมินฺติ มตฺตพหุมาตงฺคํ วนํ อิจฺจาทิ.

세 단어(Tipado)의 예: 정진(parakkama)으로 얻어진(adhigatā) 성취(sampadā)를 가진 자들을 '정진으로 성취를 얻은 대인(parakkamādhigatasampadā mahāpurisā)'이라고 한다. 이와 같이 '법으로 얻은 재물(dhammādhigatabhogā)', 그에 의해 손(pāṇi)에서 발바닥(pattato)이 내려진(oṇīto) 자를 '손을 발 아래로 내린 자(oṇītapattapāṇi)', 사자의 앞부분(pubbaddha)과 같은 몸(kāyo)을 가진 자를 '사자 앞부분 같은 몸을 가진 자(sīhapubbaddhakāyo)', 취한(matta) 많은 코끼리들(mātaṅgā)이 있는 숲을 '취한 코끼리가 많은 숲(mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ)' 등이다.

นนิปาตปุพฺพปโท ยถา – นตฺถิ เอตสฺส สโมติ อสโม ภควา. อิธ ‘‘อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส’’ติ สุตฺเต ‘‘อตฺตํ นสฺสา’’ติ โยควิภาเคน นสฺส อตฺตํ. เอวํ อปฺปฏิปุคฺคโล, อปุตฺตโก, อเหตุโก, ‘‘กฺวจิ สมาสนฺต’’อิจฺจาทินา กปฺปจฺจโย, นตฺถิ สํวาโส เอเตสนฺติ อสํวาสา, น วิชฺชเต วุฏฺฐิ เอตฺถาติ อวุฏฺฐิโก ชนปโท, อภิกฺขุโก วิหาโร, นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร, ‘‘สเร อน’’ติ อน, ตปฺปุริสคฺคหณมุปลกฺขณํ, อถวา ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา นสฺส อน. เอวํ นตฺถิ อนฺโต อสฺสาติ อนนฺตํ, น วิชฺชนฺติ อาสวา เอเตสนฺติ อนาสวา อิจฺจาทิ.

부정 불변사(Na-nipāta)가 앞에 오는 말의 예: 그에게는 대등한(samo) 이가 없다는(natthi) 뜻에서 '비할 바 없는(asamo) 세존'이다. 여기서 'attaṃ nassa tappurise'라는 경구에서 'attaṃ nassā'라는 요가비바가(yogavibhāga, 문구 분할)에 의해 na가 a(atta)가 된다. 이와 같이 '비할 바 없는 사람(appaṭipuggalo)', '아들 없는 자(aputtako)', '원인 없는(ahetuko)', 'kvaci samāsanta' 등에 의해 ka-접미사가 붙어, 그들에게 동거(saṃvāso)가 없다는 뜻에서 '동거하지 않는 자들(asaṃvāsā)', 여기에 비(vuṭṭhi)가 발견되지 않는다는 뜻에서 '가뭄 든 지방(avuṭṭhiko janapado)', '비구 없는 사원(abhikkhuko vihāro)', 그보다 더 높은(uttaro) 것이 없다는 뜻에서 '위없는(anuttaro)', 'sare ana'에 의해 ana가 된다. 이것은 땁뿌리사(tappurisa)의 파악에 대한 예시이다. 혹은 'tesu vuddhī' 등에 의해 na가 ana가 된다. 이와 같이 그에게 끝(anto)이 없다는 뜻에서 '무한한(anantaṃ)', 그들에게 번뇌(āsavā)가 발견되지 않는다는 뜻에서 '번뇌 없는(anāsavā)' 등이다.

ปฐมายตฺเถ สหปุพฺพปโท ยถา – สห เหตุนา โย วตฺตเตติ สเหตุโก, สเหตุ วา, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา [Pg.206] สหสทฺทสฺส สาเทโส, ‘‘กฺวจิ สมาสนฺต’’อิจฺจาทินา กปฺปจฺจโย จ, สห ปีติยา อิเม วตฺตนฺตีติ สปฺปีติกา. เอวํ สห ปจฺจเยหิ วตฺตนฺตีติ สปฺปจฺจยา, สกิเลโส, สอุปาทาโน, สปริวาโร, สห มูเลน อุทฺธโต สมูลุทฺธโต รุกฺโข.

주격의 의미에서 saha가 앞에 오는 말의 예: 원인(hetu)과 함께(saha) 작용하는 것을 '원인을 가진(sahetuko)' 또는 '원인과 함께하는(sahetu)'이라 한다. 'tesu vuddhī' 등에 의해 saha-단어가 sa로 대치되고, 'kvaci samāsanta' 등에 의해 ka-접미사가 붙는다. 기쁨(pīti)과 함께 이것들이 작용한다는 뜻에서 '기쁨을 동반한(sappītikā)' 것들이다. 이와 같이 조건(paccaya)들과 함께 작용한다는 뜻에서 '조건을 가진(sappaccayā)', '번뇌를 가진(sakileso)', '취착을 가진(saupādāno)', '추종자를 거느린(saparivāro)', 뿌리(mūla)와 함께 뽑힌 것을 '뿌리째 뽑힌(samūluddhato) 나무'라 한다.

อุปมานปุพฺพปโท ปฐมายตฺเถ ตาว – อุปมาโนปเมยฺยภาวปฺปสิทฺธตฺถํ อิวสทฺทปฺปโยโค, กายพฺยามานํ สมปฺปมาณตาย นิคฺโรโธ อิว ปริมณฺฑโล โย ราชกุมาโร โสยํนิคฺโรธปริมณฺฑโล ราชกุมาโร. ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ อิวสทฺทสฺส อปฺปโยโค, สงฺโข วิย ปณฺฑโร อยนฺติ สงฺขปณฺฑโร, กาโก วิย สูโร อยนฺติ กากสูโร, จกฺขุ อิว ภูโต อยํ ปรมตฺถทสฺสนโตติ จกฺขุภูโต ภควา. เอวํ อตฺถภูโต. ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, อนฺโธ วิย ภูโต อยนฺติ อนฺธภูโต พาโล. มุญฺชปพฺพชมิว ภูตา อยนฺติ มุญฺชปพฺพชภูตา กุทิฏฺฐิ. ตนฺตากุลกมิว ชาตา อยนฺติ ตนฺตากุลกชาตา.

먼저 주격의 의미에서 비유어(Upamāna)가 앞에 오는 말의 경우: 비유되는 대상과 비유하는 대상의 관계를 성립시키기 위해 iva-단어(iva-sadda)를 사용한다. 몸의 양팔 너비와 같은 크기이므로 니그로다 나무(nigrodho)와 같이(iva) 둥근(parimaṇḍalo) 왕자를 '니그로다 나무처럼 균형 잡힌(nigrodhaparimaṇḍalo) 왕자'라고 한다. '의미가 명확할 때 사용하지 않음(Vuttatthānamappayogo)'에 의해 iva-단어를 생략하여, 소라(saṅkho)처럼(viya) 하얀(paṇḍaro) 자를 '소라처럼 하얀 자(saṅkhapaṇḍaro)', 까마귀(kāko)처럼(viya) 용맹한(sūro) 자를 '까마귀처럼 용맹한 자(kākasūro)', 눈(cakkhu)처럼(iva) 된(bhūto) 자, 즉 제일의 의미를 보기에 '안목이 되신(cakkhubhūto) 세존'이라 한다. 이와 같이 '의미가 되신(atthabhūto)', '법이 되신(dhammabhūto)', '범천이 되신(brahmabhūto)', 눈먼 사람(andho)처럼(viya) 된(bhūto) 자를 '눈먼 자와 같은(andhabhūto) 어리석은 자', 문자풀과 빠바자풀(muñjapabbajaṃ)처럼(iva) 된(bhūtā) 것을 '문자풀과 빠바자풀처럼 얽힌(muñjapabbajabhūtā) 사견', 베실 뭉치(tantākulakam)처럼(iva) 된(jātā) 것을 '베실 뭉치처럼 엉킨(tantākulakajātā)'이라 한다.

ฉฏฺฐิยตฺเถ – สุวณฺณวณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺส โสยํ สุวณฺณวณฺโณ ภควา. อุตฺตรปทโลโป, นาคสฺส วิย อสฺส คตีติ นาคคติ. เอวํ สีหคติ, นาควิกฺกโม, สีหวิกฺกโม, สีหหนุ, เอณิสฺส วิย อสฺส ชงฺฆาติ เอณิชงฺโฆ, สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ วิย อสฺส กาโยติ สีหปุพฺพทฺธกาโย, พฺรหฺมุโน วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สโร อสฺสาติ พฺรหฺมสฺสโร.

소유격(속격)의 의미에서: 황금색(suvaṇṇavaṇṇo) 같은(viya) 색(vaṇṇo)을 가진 그분을 '황금빛 피부의(suvaṇṇavaṇṇo) 세존'이라 한다. 뒷단어의 생략(uttarapadalopo)으로, 코끼리(nāgassa)와 같은(viya) 걸음걸이(gatī)를 가진 것을 '코끼리 같은 걸음걸이(nāgagati)'라 한다. 이와 같이 '사자 같은 걸음걸이(sīhagati)', '코끼리 같은 위용(nāgavikkamo)', '사자 같은 위용(sīhavikkamo)', '사자 같은 턱(sīhahanu)', 영양(eṇi)의 것과 같은(viya) 장딴지(jaṅghā)를 가진 자를 '영양 같은 장딴지를 가진 자(eṇijaṅgho)', 사자의 앞부분(pubbaddha)과 같은(viya) 몸(kāyo)을 가진 자를 '사자 앞부분 같은 몸을 가진 자(sīhapubbaddhakāyo)', 범천(brahman)의 것과 같이(viya) 여덟 가지 요소를 갖춘(aṭṭhaṅgasamannāgato) 음성(saro)을 가진 분을 '범천의 음성을 가진 분(brahmassaro)'이라 한다.

วาสทฺทตฺเถ [Pg.207] สงฺขฺโยภยปโท ยถา – ทฺเว วา ตโย วา ปตฺตา ทฺวตฺติปตฺตา, ‘‘ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา’’ติ ทฺวิสทฺทนฺตสฺส อาตฺตํ, รสฺสตฺตํ, ทฺวีหํ วา ตีหํ วา ทฺวีหตีหํ, ฉ วา ปญฺจ วา วาจา ฉปฺปญฺจวาจา. เอวํ สตฺตฏฺฐมาสา, เอกโยชนทฺวิโยชนานิ.

'혹은(vā)'이라는 의미에서 양쪽 단어가 숫자인 경우의 예: 둘(dve) 혹은(vā) 셋(tayo)의 발다(pattā)를 '둘 혹은 셋의 바루(dvattipattā)'라 한다. 'dvekaṭṭhānamākāro vā'에 의해 dvi-단어 끝의 ā-모음화와 단모음화가 일어난다. 이틀(dvīhaṃ) 혹은(vā) 사흘(tīhaṃ)을 '이삼일(dvīhatīhaṃ)', 여섯(cha) 혹은(vā) 다섯(pañca)의 말을 '오륙언(chappañcavācā)'이라 한다. 이와 같이 '칠팔 개월(sattaṭṭhamāsā)', '일이 요자나(ekayojanadviyojanāni)' 등이다.

ทิสนฺตราฬตฺโถ ยถา – ปุพฺพสฺสา จ ทกฺขิณสฺสา จ ทิสาย ยทนฺตราฬํ สายํ ปุพฺพทกฺขิณา วิทิสา. เอตฺถ ตุลฺยาธิกรณปทปรตฺตาภาวา น ปุมฺภาวาติเทโส, ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน’’นฺติอาทินา ทิสนฺตราฬตฺเถ ปุพฺพปทสฺส รสฺสตฺตํ. เอวํ ปุพฺพุตฺตรา, อปรทกฺขิณา, ปจฺฉิมุตฺตรา. ยทา ปน ทกฺขิณา จ สา ปุพฺพา จาติ กมฺมธารยสมาโส โหติ, ตทา ปุมฺภาวาติเทโส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตา, สพฺพนามิกวิธานมฺปิ นิจฺจํ ภวติเยว, ยถา – ทกฺขิณปุพฺพสฺสา, ทกฺขิณปุพฺพสฺสมิติ.

방위 사이의 중간 지점의 예: 동쪽(pubba)과 남쪽(dakkhiṇa) 방위의 그 중간(antarāḷaṃ)을 '동남쪽(pubbadakkhiṇā) 간방(vidisā)'이라 한다. 여기서는 격이 일치하는 단어(tulyādhikaraṇapada)가 뒤에 오지 않으므로 남성형으로의 전이가 없으며, 'kvacādimajjhuttarāna' 등에 의해 방위 사이의 중간 의미에서 앞 단어가 단모음화된다. 이와 같이 '동북쪽(pubbuttarā)', '남서쪽(aparadakkhiṇā)', '서북쪽(pacchimuttarā)'이다. 그러나 만약 '남쪽이면서 그것은 동쪽이다'라는 깜마다라야(kammadhāraya) 복합어일 때는, 뒷단어의 의미가 주가 되기 때문에 남성형 전이가 일어나고 대명사적 규칙도 항상 적용되는데, 예를 들어 'dakkhiṇapubbassā', 'dakkhiṇapubbassam'과 같다.

พฺยติหารลกฺขโณ ยถา – เกเสสุ จ เกเสสุ จ คเหตฺวา อิทํ ยุทฺธํ ปวตฺตตีติ เกสาเกสิ, ทณฺเฑหิ จ ทณฺเฑหิ จ ปหริตฺวา อิทํ ยุทฺธํ ปวตฺตตีติ ทณฺฑาทณฺฑิ, ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน’’นฺติอาทินา มชฺเฌทีโฆ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อนฺตสฺสิกาโร.

상호 행위의 특징의 예: 머리카락(kesa)과 머리카락(kesa)을 잡고 이 싸움이 벌어진다는 뜻에서 '머리채를 맞잡고 싸움(kesākesi)', 몽둥이(daṇḍa)와 몽둥이(daṇḍa)로 때리며 이 싸움이 벌어진다는 뜻에서 '몽둥이질하며 싸움(daṇḍādaṇḍi)'이라 한다. 'kvacādimajjhuttarāna' 등에 의해 중간이 장모음화되고, 'tesu vuddhī' 등에 의해 끝에 i-모음이 온다.

ปฐมาวิภตฺยตฺถพหุพฺพีหิ.

주격 의미의 바훕비히(소유 복합어)이다.

พหุพฺพีหิสมาโส นิฏฺฐิโต.

바훕비히(소유 복합어)가 끝났다.

ทฺวนฺทสมาส

드완다 복합어(Dvandasamāsa).

อถ ทฺวนฺทสมาโส วุจฺจเต.

이제 드완다 복합어에 대해 설명한다.

โส จ ทุวิโธ อิตรีตรโยค สมาหารตฺถเภเทน.

그것은 개별적 결합(itarītarayoga)과 집합적 의미(samāhārattha)의 차이에 따라 두 가지 종류가 있다.

ตตฺถ [Pg.208] อิตรีตรโยเค ตาว – ‘‘สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาน’’อิตีธ อุภยตฺถาปิ ปฐเมกวจนํ, สมุจฺจยโชตนตฺถํ จสทฺทปฺปโยโค จ.

그중 먼저 개별적 결합에서: '사리뿟따와 목갈라나(sāriputtamoggallāna)'의 경우, 여기서는 양쪽 모두 주격 단수이며, 결합을 나타내기 위해 ca-단어를 사용한다.

‘‘สาริปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จา’’ติ วิคฺคเห –

"사리뿟따와 목갈라나(Sāriputto ca moggallāno ca)"라는 분석(viggahe)에서—

๓๕๗. นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท.

357. 명사들의 결합이 드완다(dvanda)이다.

นานานามานเมว เอกวิภตฺติกานํ ยุตฺตตฺถานํ โย สมุจฺจโย, โส วิภาสา สมาโส ภวติ, ทฺวนฺทสญฺโญ จ.

동일한 격을 가지고 의미가 연결된 서로 다른 명사들의 결합이 수의적으로 복합어가 되며, 드완다라는 명칭을 얻는다.

เอตฺถ จ สมุจฺจโย นาม สมฺปิณฺฑนํ, โส ปน อตฺถวเสน เกวลสมุจฺจโย อนฺวาจโย อิตรีตรโยโค สมาหาโร จาติ จตุพฺพิโธ.

여기서 결합(samuccayo)이란 한데 묶는 것을 의미하며, 그것은 의미에 따라 단순 결합(kevalasamuccayo), 부수적 결합(anvācayo), 개별적 결합(itarītarayogo), 집합적 결합(samāhāro)의 네 가지가 있다.

ตตฺถ เกวลสมุจฺจเย, อนฺวาจเย จ สมาโส น ภวติ, กฺริยาสาเปกฺขตาย นามานํ อญฺญมญฺญํ อยุตฺตตฺถภาวโต, ยถา – จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ อทาสิ, ทานญฺจ เทหิ, สีลญฺจ รกฺขาหิ. อิตรีตรโยเค, สมาหาเร จ สมาโส ภวติ, ตตฺถ นามานํ อญฺญมญฺญํ ยุตฺตตฺถภาวโต.

그중 단순 결합과 부수적 결합에서는 복합어가 형성되지 않는데, 이는 동사에 의존하기 때문에 명사들이 서로 의미적으로 연결되지 않기 때문이다. 예를 들어 '가사와 발다와 약과 침구(cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ)를 주었다', '보시를 행하고(dānañca dehi) 계율을 지켜라(sīlañca rakkhāhi)'와 같다. 개별적 결합과 집합적 결합에서는 복합어가 형성되는데, 거기서는 명사들이 서로 의미적으로 연결되기 때문이다.

ทฺเว ทฺเว ปทานิ ทฺวนฺทา, ทฺวนฺทฏฺฐา วา ทฺวนฺทา, ทฺวนฺทสทิสตฺตา อยํ สมาโสปิ อนฺวตฺถสญฺญาย ทฺวนฺโทติ วุจฺจติ, อุภยปทตฺถปฺปธาโน หิ ทฺวนฺโท.

두 개씩의 단어들이 쌍(dvanda)이거나, 쌍의 상태에 있는 것이 드완다이다. 쌍과 유사하기 때문에 이 복합어도 그 의미에 따른 명칭에 의해 드완다라 불린다. 드완다는 양쪽 단어의 의미가 모두 중요하기 때문이다.

นนุ จ อุภยปทตฺถปฺปธานตฺเต สติ ทฺวนฺเท กถเมกตฺถีภาโว สิยาติ? วุจฺจเต – สทิสาทิอตฺเถปิ สทฺทปฺปวตฺติสมฺภเวนทฺวินฺนํ ปทานํ เอกกฺขเณเยว อตฺถทฺวยทีปกตฺตา น วิโรโธ, ตญฺจ ทฺวนฺทวิสยเมว, เตสมตฺถทฺวยทีปกตฺตา. ยถา หิ ภูสทฺโท อนุภวอภิภวาทิเก อตฺเถ อนฺวภิอาทิอุปสคฺคสหิโตว ทีเปติ, น เกวโล, เอวํ ‘‘ควสฺสก’’นฺติอาทีสุ [Pg.209] ควาทีนํ อสฺสาทิสทฺทนฺตรสหิตานเมว อตฺถทฺวยทีปนํ, น เกวลานนฺติ ตญฺจ ทฺวนฺทวิสยเมว, น สพฺพตฺถาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ทฺวินฺนมฺปิ ยถาวุตฺตสมุจฺจยทีปกตฺตา อตฺถิ ทฺวนฺเทเปกตฺถิตาติ น โกจิ วิโรโธ, ตโต สมาสสญฺญาวิภตฺติโลปาทิ วุตฺตนยเมว, สมาเสเนว จตฺถสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ จสทฺทสฺส อปฺปโยโค.

두 단어의 의미가 모두 주된 것임에도 불구하고 어떻게 연합복합어(dvanda)에서 단일한 의미를 지님(ekatthībhāva)이 있을 수 있는가? 답한다. 비슷한 의미 등에서도 단어의 활동 가능성에 의해 두 단어가 같은 순간에 두 가지 의미를 나타내므로 모순이 없으며, 그것은 연합복합어의 영역일 뿐이며 그 단어들이 두 가지 의미를 나타내기 때문이다. 예를 들어 'bhū'라는 단어가 경험(anubhava), 정복(abhibhava) 등의 의미에서 'anu', 'abhi' 등의 접두사와 결합했을 때만 그 의미를 나타내고 단독으로는 나타내지 못하는 것과 같이, 'gavassaka'(소와 말) 등에서도 'gava'(소) 등이 'assa'(말) 등의 다른 단어와 결합했을 때만 두 가지 의미를 나타내며 단독으로는 그렇지 않다. 그것은 연합복합어의 영역일 뿐이며 모든 경우에 해당하는 것은 아니라고 보아야 한다. 또는 두 단어가 앞에서 말한 집합(samuccaya)을 나타내므로 연합복합어에서도 단일한 의미가 있다는 것에 어떤 모순도 없다. 그러므로 복합어 명칭과 격 변화 어미의 생략 등은 이미 말한 바와 같으며, 복합어 자체에 의해 'ca'의 의미가 표현되었으므로 '이미 표현된 의미의 단어는 다시 쓰지 않는다'는 원칙에 따라 'ca'라는 단어는 사용하지 않는다.

อิธ ทฺวนฺเท อจฺจิตตรํ ปุพฺพํ นิปตติ, ปรสฺเสว ลิงฺคญฺจ. อิตรีตรโยคสฺส อวยวปฺปธานตฺตา สพฺพตฺถ พหุวจนเมว.

여기 연합복합어에서는 더 존경받는 것이 앞에 놓이고, 성(性)은 뒤의 단어를 따른다. 개별연합(itarītarayoga)은 구성 요소가 주가 되므로 모든 경우에 복수형을 사용한다.

สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนหิ อิจฺจาทิ, สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา. เอวํ พฺราหฺมณคหปติกา, ขตฺติยพฺราหฺมณา, เทวมนุสฺสา, จนฺทิมสูริยา, มาตา จ ปิตา จ มาตาปิตโร, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ทฺวนฺเท มาตุอาทิปุพฺพปทุการสฺส อากาโร. เอวํ ปิตาปุตฺตา.

사리풋다와 목갈라나(Sāriputtamoggallānā), 사리풋다와 목갈라나를(Sāriputtamoggallāne), 사리풋다와 목갈라나에 의해서(Sāriputtamoggallānehi) 등. 사문과 바라문은 사문바라문들(samaṇabrāhmaṇā). 이와 같이 바라문과 장자들(brāhmaṇagahapatikā), 크샤트리아와 바라문들(khattiyabrāhmaṇā), 신과 인간들(devamanussā), 달과 해(candimasūriyā). 어머니와 아버지는 부모(mātāpitaro). '그들 중의 증장' 등의 규칙에 의해 연합복합어에서 'mātu' 등 앞 단어의 끝모음 'u'가 'ā'로 변한다. 이와 같이 아버지와 아들들(pitāputtā)이 된다.

‘‘ชายา จ ปติ จาติ ชายาปติ’’อิตีธ –

'아내와 남편(jāyā ca pati ca)'이라는 뜻에서 'jāyāpati'가 되는데, 여기서는-

‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตเต.

'어떤 경우에는(kvaci)'이라는 규칙이 적용된다.

๓๕๘. ชายาย ตุทํ ชานิ ปติมฺหิ.

358. 남편(pati)이 뒤에 올 때 아내(jāyā)는 'tudaṃ' 또는 'jāni'가 된다.

ชายาสทฺทสฺส ตุทํ ชานิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ปติสทฺเท ปเร กฺวจิ. ตุทํปติ, ชานิปติ, ชยมฺปติกา. เอตฺถ นิคฺคหีตาคโม, ‘‘กฺวจา’’ทินา รสฺสตฺตญฺจ.

'pati'라는 단어가 뒤에 올 때 'jāyā'라는 단어는 어떤 경우에 'tudaṃ' 혹은 'jāni'라는 대치어가 된다. tudaṃpati, jānipati, jayampatikā. 여기서는 비음(niggahīta)이 삽입되고, 'kvaci' 등의 규칙에 의해 단모음화된다.

กฺวจิ อปฺปสรํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา – จนฺโท จ สูริโย จ จนฺทสูริยา, นิคมา จ ชนปทา จ นิคมชนปทา, สุรา จ อสุรา [Pg.210] จ ครุฬา จ มนุชา จ ภุชคา จ คนฺธพฺพา จ สุราสุรครุฬมนุชภุชคคนฺธพฺพา.

어떤 경우에는 음절이 적은 단어가 앞에 놓인다. 예: 달과 해(candasūriyā), 마을과 지방(nigamajanapadā), 신과 아수라와 금시조와 인간과 용과 건달바(surāsuragaruḷamanujabhujagagandhabbā).

กฺวจิ อิวณฺณุวณฺณนฺตานํ ปุพฺพนิปาโต, ยถา – อคฺคิ จ ธูโม จ อคฺคิธูมา. เอวํ คติพุทฺธิภุชปฐหรกรสยา, ธาตโว จ ลิงฺคานิ จ ธาตุลิงฺคานิ.

어떤 경우에는 i나 u로 끝나는 단어가 앞에 놓인다. 예: 불과 연기(aggidhūmā). 이와 같이 gati-buddhi-bhuja-paṭhaha-ra-kara-sayā(어근과 명사 분류), 어근과 성(dhātuliṅgāni).

กฺวจิ สราทิอการนฺตานํ ปุพฺพนิปาโต, ยถา – อตฺโถ จ ธมฺโม จ อตฺถธมฺมา. เอวํ อตฺถสทฺทา, สทฺทตฺถา วา.

어떤 경우에는 모음으로 시작하거나 a로 끝나는 단어가 앞에 놓인다. 예: 뜻과 법(atthadhammā). 이와 같이 atthasaddā(뜻과 소리) 혹은 saddatthā(소리와 뜻)가 된다.

สมาหาเร ปน – ‘‘จกฺขุ จ โสตญฺจา’’ติ อตฺเถ ‘‘นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท’’ติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา วิภตฺติโลปาทิมฺหิ กเต –

집합연합(samāhāra)에 있어서는 '눈과 귀(cakkhu ca sotañca)'라는 의미에서 '명사들의 집합은 연합복합어이다'라는 규칙으로 연합복합어를 만들고 격 변화 어미 생략 등을 한 후에-

‘‘นปุํสกลิงฺคํ, เอกตฺตญฺจา’’ติ วตฺตเต.

'중성이고 단수이다'라는 규칙이 적용된다.

๓๕๙. ตถา ทฺวนฺเท ปาณิ ตูริย โยคฺค เสนงฺค ขุทฺทชนฺตุก วิวิธ วิรุทฺธ วิสภาคตฺถาทีนญฺจ.

359. 그와 같이 연합복합어에서 신체 부위(pāṇi), 악기(tūriya), 농기구(yogga), 군대의 요소(senaṅga), 작은 생물(khuddajantuka), 여러 가지 원수 관계(vividha viruddha), 성질이 다른 것(visabhāgattha) 등의 의미에서도 그러하다.

ยถา ทิคุสมาเส, ตถา สมาหารทฺวนฺทสมาเสปิ ปาณิ ตูริย โยคฺค เสนงฺคตฺถานํ, ขุทฺทชนฺตุกวิวิธ วิรุทฺธวิสภาคตฺถอิจฺเจวมาทีนญฺจ เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ.

숫자복합어(digu)에서와 같이, 집합연합복합어에서도 신체 부위, 악기, 농기구, 군대 요소, 작은 생물, 여러 가지 원수 관계, 성질이 다른 것 등의 의미는 단수가 되고 중성이 된다.

ปาณิโน จ ตูริยานิ จ โยคฺคานิ จ เสนา จาติ ปาณิตูริย โยคฺคเสนา, ตาสมงฺคานิ ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคานิ, ทฺวนฺทโต ปรตฺตา องฺคสทฺโท ปจฺเจกมภิสมฺพชฺฌเต. ขุทฺทา จ เต ชนฺตุกา เจติ ขุทฺทชนฺตุกา, วิวิเธนากาเรน วิรุทฺธา วิวิธวิรุทฺธา, นิจฺจวิโรธิโน. สมาโน ภาโค เยสํ เต สภาคา, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา สมานสฺส สอาเทโส, วิวิธา จ เต ลกฺขณโต สภาคา จ กิจฺจโตติ วิสภาคา. ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคานิ จ ขุทฺทชนฺตุกา จ วิวิธวิรุทฺธา จ วิสภาคา จาติ ทฺวนฺโท, อิธ พหุตฺตา ปุพฺพนิปาตสฺส อนิยโม, เต อตฺถา เยสํ [Pg.211] เต ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถา, เต อาทโย เยสํ เต ตทาทโย.

손발(pāṇino)과 악기들(tūriyāni)과 농기구들(yoggāni)과 군대(senā)이므로 'pāṇitūriyayoggasenā'이고, 그것들의 부분들은 'pāṇitūriyayoggasenaṅgāni'이다. 연합복합어 뒤에 오는 'aṅga'(부분/요소)라는 단어는 각각에 연결된다. 작으면서 생물인 것은 'khuddajantukā'이다. 여러 가지 방식으로 대립하는 것은 'vividhaviruddhā'이며, 이들은 항상 적대적인 것들이다. 동일한 본질을 가진 것들은 'sabhāga'이며, '그들 중의 증장' 등의 규칙에 의해 'samāna'가 'sa'로 변한다. 특징에 따라 여러 가지이고 기능에 따라 동일하므로 'visabhāga'이다. 신체 부위, 악기, 농기구, 군대 요소들과 작은 생물들과 여러 가지 원수들과 성질이 다른 것들은 연합복합어이다. 여기서는 단어가 많으므로 앞 단어 배치의 규칙이 일정하지 않다. 그러한 의미들을 가진 것들이 'pāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthā'이며, 그것들을 시작으로 하는 것들이 'tadādayo'이다.

อาทิคฺคหเณน อญฺโญญฺญลิงฺควิเสสิต สงฺขฺยาปริมาณตฺถ ปจนจณฺฑาลตฺถ ทิสตฺถาทีนญฺจ ทฺวนฺเท เอกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ, อิติ ปาณฺยงฺคตฺถภาวโต จกฺขุโสตสทฺทานํ อิมินา เอกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา นามพฺยปเทเส กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ อมาเทสาทิ.

'등(ādi)'이라는 단어를 사용함으로써 서로 다른 성으로 구별되는 것, 수와 양의 의미, 요리하는 자와 천민, 방위 등의 의미에서도 연합복합어에서 단수와 중성이 된다. 이와 같이 신체 부위의 의미가 되므로 'cakkhu'(눈)와 'sota'(귀)라는 단어는 이 규칙에 의해 단수와 중성이 되고, 복합어로서 명사로 지칭된 후에 si-yo 등의 격미가 발생하고 am 등으로 변한다.

จกฺขุโสตํ, เห จกฺขุโสต, จกฺขุโสตํ, จกฺขุโสเตน. เอวํ สพฺพตฺเถกวจนเมว. มุขญฺจ นาสิกา จ มุขนาสิกํ, ‘‘สโร รสฺโส นปุํสเก’’ติ อนฺตสฺส รสฺสตฺตํ, หนุ จ คีวา จ หนุคีวํ. เอวํ กณฺณนาสํ, ปาณิปาทํ, ฉวิมํสโลหิตํ. หตฺถปาทา มํสโลหิตานีติอาทีนํ ปน อิตรีตรโยเคน สิทฺธํ. เอวํ ปาณฺยงฺคตฺเถ.

눈과 귀(cakkhusotaṃ), 오 눈과 귀여(he cakkhusota), 눈과 귀를(cakkhusotaṃ), 눈과 귀에 의해서(cakkhusotena). 이와 같이 모든 격에서 단수형만 사용한다. 입과 코(mukhanāsikaṃ), '중성에서 모음은 짧아진다'는 규칙에 의해 끝모음이 짧아진다. 턱과 목(hanugīvaṃ). 이와 같이 귀와 코(kaṇṇanāsaṃ), 손과 발(pāṇipādaṃ), 피부와 살과 피(chavimaṃsalohitaṃ). 그러나 '손과 발들(hatthapādā)', '살과 피들(maṃsalohitānī)' 등은 개별연합(itarītarayoga)에 의해 성립한다. 이와 같이 신체 부위의 의미에서 그러하다.

ตูริยงฺคตฺเถ คีตญฺจ วาทิตญฺจ คีตวาทิตํ, สมฺมญฺจ ตาฬญฺจ สมฺมตาฬํ, สมฺมนฺติ กํสตาฬํ. ตาฬนฺติ หตฺถตาฬํ. สงฺเข จ ปณโว จ ฑิณฺฑิโม จ, สงฺขา จ ปณวา จ ฑํณฺฑิมา จาติ วา สงฺขปณวฑิณฺฑิมํ, ปณวาทโย ทฺเวปิ เภริวิเสโส.

악기의 의미에서 노래와 연주(gītavāditaṃ), 놋쇠 심벌즈와 손뼉(sammatāḷaṃ). 'samma'는 놋쇠 심벌즈(kaṃsatāḷa)이고 'tāḷa'는 손뼉(hatthatāḷa)이다. 소라와 북(paṇava)과 작은 북(ḍiṇḍima), 혹은 소라들과 북들과 작은 북들이라는 의미에서 'saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ'. 'paṇava' 등 두 단어는 모두 북의 일종이다.

โยคฺคงฺคตฺเถ ยถา – ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ, ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ ยุคนงฺคลํ.

농기구의 의미에서 보습과 채찍(phālapācanaṃ), 멍에와 쟁기(yuganaṅgalaṃ).

เสนงฺคตฺเถ หตฺถิโน จ อสฺสา จ หตฺถิอสฺสํ, รถา จ ปตฺติกา จ รถปตฺติกํ, อสิ จ จมฺมญฺจ อสิจมฺมํ, จมฺมนฺติ สรวารณผลกํ. ธนุ จ กลาโป จ ธนุกลาปํ, กลาโปติ ตูณีรํ.

군대 요소의 의미에서 코끼리와 말(hatthiassaṃ), 전차와 보병(rathapattikaṃ), 칼과 방패(asicammaṃ). 'camma'는 화살을 막는 판(방패)이다. 활과 화살통(dhanukalāpaṃ). 'kalāpa'는 화살통(tūṇīra)이다.

ขุทฺทชนฺตุกตฺเถ ฑํสา จ มกสา จ ฑํสมกสํ. เอวํ กุนฺถกิปิลฺลิกํ, กีฏปฏงฺคํ, กีฏสรีสปํ. ตตฺถ กุนฺถา สุขุมกิปิลฺลิกา, กีฏา กปาลปิฏฺฐิกปาณา.

작은 생물의 의미에서 등에와 모기(ḍaṃsamakasaṃ). 이와 같이 진드기와 개미(kunthakipillikaṃ), 벌레와 나비(kīṭapaṭaṅgaṃ), 벌레와 파충류(kīṭasarīsapaṃ). 여기서 'kuntha'는 아주 작은 개미이고, 'kīṭa'는 딱정벌레류의 벌레이다.

วิวิธวิรุทฺธตฺเถ [Pg.212] อหิ จ นกุโล จ, อหี จ นกุลา จาติ วา อหินกุลํ. เอวํ พิฬารมูสิกํ, อนฺตสฺส รสฺสตฺตํ, กาโกลูกํ, สปฺปมณฺฑูกํ, ครุฬสปฺปํ.

여러 가지 원수 관계의 의미에서 뱀과 무구스(ahinakulaṃ). 혹은 뱀들과 무구스들이라는 의미에서 'ahinakulaṃ'. 이와 같이 고양이와 쥐(biḷāramūsikaṃ) - 끝모음이 짧아짐, 까마귀와 부엉이(kākolūkaṃ), 뱀과 개구리(sappamaṇḍūkaṃ), 금시조와 뱀(garuḷasappaṃ).

วิสภาคตฺเถ สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ. เอวํ นามรูปํ, หิโรตฺตปฺปํ. สติสมฺปชญฺญํ, โลภโมหํ, โทสโมหํ, อหิริกาโนตฺตปฺปํ, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจมิจฺจาทิ. ‘‘อํโม นิคฺคหีตํ ฌลเปหี’’ติ เอตฺถ ‘‘อํโม’’ติ นิทฺเทสทสฺสนโต กตฺถจิ นปุํสกลิงฺคตฺตํ น โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ, เตน อาธิปจฺจปริวาโร ฉนฺทปาริสุทฺธิ ปฏิสนฺธิปฺปวตฺติยนฺติอาทิ สิชฺฌติ.

서로 다른 부류인 계(sīla)와 지혜(paññāṇa)가 결합하여 sīlapaññāṇaṃ(계와 지혜)이 되고, 사마타(samatho)와 위빳사나(vipassanā)가 결합하여 samathavipassanaṃ(사마타와 위빳사나)이 된다. 이와 같이 nāmarūpaṃ(명색), hirottappaṃ(참괴), satisampajaññaṃ(마음챙김과 알아차림), lobhamohaṃ(탐욕과 미혹), dosamohaṃ(성냄과 미혹), ahirikānottappaṃ(무참과 무괴), thinamiddhaṃ(혼침과 수면), uddhaccakukkuccam(들뜸과 후회) 등이 있다. ‘aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’라는 구절에서 ‘aṃmo’라고 명시된 것을 볼 때, 어떤 경우에는 중성으로 되지 않는다는 점을 알아야 한다. 그 때문에 ādhipaccaparivāro(지배권과 권속), chandapārisuddhi(열의와 청정), paṭisandhippavatti(재생연결과 전개) 등이 성립한다.

อญฺโญญฺญลิงฺควิเสสิตานํ ทฺวนฺเท ทาสี จ ทาโส จ ทาสิทาสํ, ‘‘กฺวจาที’’ติอาทินา มชฺเฌ รสฺสตฺตํ. เอวํ อิตฺถิปุมํ, ปตฺตจีวรํ, สาขาปลาสมิจฺจาทิ.

서로 다른 성별로 특징지어지는 것들의 연합(dvanda)에서 dāsī(여종)와 dāso(남종)가 결합하여 dāsidāsaṃ(남녀 종)이 되며, ‘kvacādī’ 등의 규칙에 의해 중간 모음이 짧아진다. 이와 같이 itthipumaṃ(남녀), pattacīvaraṃ(발우와 가사), sākhāpalāsam(가지와 잎) 등이 있다.

สงฺขฺยาปริมาณตฺถานํ ทฺวนฺเท เอกกญฺจ ทุกญฺจ เอกกทุกํ, สงฺขฺยาทฺวนฺเท อปฺปสงฺขฺยา ปุพฺพํ นิปตติ. เอวํ ทุกติกํ, ติกจตุกฺกํ, จตุกฺกปญฺจกํ, ทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ.

수량의 의미를 가진 것들의 연합에서 ekaka(1의 단위)와 duka(2의 단위)가 결합하여 ekakadukaṃ이 되며, 숫자의 연합에서는 적은 숫자가 앞에 놓인다. 이와 같이 dukatikaṃ(2와 3), tikacatukkaṃ(3과 4), catukkapañcakaṃ(4와 5), dīgho(긴 것)와 majjhimo(중간 것)가 결합한 dīghamajjhimaṃ 등이 있다.

ปจนจณฺฑาลตฺถานํ ทฺวนฺเท โอรพฺภิกา จ สูกริกา จ โอรพฺภิกสูกริกํ. เอวํ สากุณิกมาควิกํ, สปาโก จ จณฺฑาโล จ สปากจณฺฑาลํ, ปุกฺกุสฉวฑาหกํ, เวนรถการํ. ตตฺถ เวนา ตจฺฉกา, รถการา จมฺมการา.

요리사와 찬달라의 의미를 가진 것들의 연합에서 orabbhikā(양 도살자)와 sūkarikā(돼지 도살자)가 결합하여 orabbhikasūkarikaṃ이 된다. 이와 같이 sākuṇikamāgavikaṃ(새 사냥꾼과 짐승 사냥꾼), sapāko(개고기를 먹는 자)와 caṇḍālo(찬달라)가 결합한 sapākacaṇḍālaṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ(쓰레기 치우는 자와 시신 태우는 자), venarathakāraṃ(대나무 세공사와 수레 제작자) 등이 있다. 거기서 venā는 대나무 세공사(목수)들이고, rathakārā는 가죽 공예가(제화공)들이다.

ทิสตฺถานํ ทฺวนฺเท ปุพฺพา จ อปรา จาติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาสํ, วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวา อิธาทิคฺคหเณน เอกตฺเต, นปุํสกลิงฺคตฺเต จ กเต ‘‘สโร รสฺโส นปุํสเก’’ติ รสฺสตฺตํ, ปุพฺพาปรํ[Pg.213], เห ปุพฺพาปร, ปุพฺพาปรํ, ปุพฺพาปเรน, ปุพฺพาปรสฺส อิจฺจาทิ. เอวํ ปุรตฺถิมปจฺฉิมํ, ทกฺขิณุตฺตรํ, อธรุตฺตรํ.

방향의 의미를 가진 것들의 연합에서 ‘동쪽과 서쪽’이라는 의미로 연합 복합어(dvandasamāsa)를 만들고 격변화 어미를 삭제한 뒤, 여기서 ‘등(ādi)’이라는 표현을 취함으로써 단수성과 중성을 적용하고 ‘saro rasso napuṃsake’ 규칙으로 모음을 짧게 하여 pubbāparaṃ(동서/전후)이 된다. (격변화는) he pubbāpara, pubbāparaṃ, pubbāparena, pubbāparassa 등이 된다. 이와 같이 puratthimapacchimaṃ(동서), dakkhiṇuttaraṃ(남북), adharuttaraṃ(하상) 등이 있다.

‘‘นปุํสกลิงฺคํ, เอกตฺตํ, ทฺวนฺเท’’ติ จ วตฺตเต.

‘중성, 단수성, 연합(dvande)에서’라는 규칙이 적용된다.

๓๖๐. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปทาทีนญฺจ.

360. 나무, 풀, 가축, 재물, 곡물, 지방 등의 연합에서도 (단수 중성이) 선택적으로 적용된다.

รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปทาทีนเมกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ วิภาสา โหติ ทฺวนฺเท สมาเส. เอกตฺตาภาเว พหุวจนํ, ปรสฺเสว ลิงฺคญฺจ.

나무, 풀, 가축, 재물, 곡물, 지방 등의 연합 복합어에서는 단수성과 중성이 선택적으로 된다. 단수성이 아닐 경우에는 복수가 되며 성은 뒤에 오는 단어를 따른다.

ตตฺถ รุกฺขานํ ทฺวนฺเท อสฺสตฺถา จ กปิตฺถา จาติ อตฺเถ สมาหาเร ทฺวนฺทสมาสาทิมฺหิ กเต อิมินา วิกปฺเปเนกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ. อสฺสตฺถกปิตฺถํ, อสฺสตฺถกปิตฺถา วา. เอวํ อมฺพปนสํ, อมฺพปนสา วา, ขทิรปลาสํ, ขทิรปลาสา วา, ธวสฺสกณฺณกํ, ธวสฺสกณฺณกา วา.

그중 나무들의 연합에서 ‘아삿따(assattha) 나무와 까삣따(kapittha) 나무’라는 의미로 집합 연합 복합어(samāhāradvanda) 등을 만들 때, 이 규칙에 따른 선택으로 단수성과 중성이 된다. assatthakapitthaṃ 또는 assatthakapitthā가 된다. 이와 같이 ambapanasaṃ 또는 ambapanasā(망고와 잭푸르트), khadirapalāsaṃ 또는 khadirapalāsā(카디라와 빨라사), dhavassakaṇṇakaṃ 또는 dhavassakaṇṇakā(다와와 앗사깐나) 등이 있다.

ติณานํ ทฺวนฺเท อุสีรานิ จ พีรณานิ จ อุสีรพีรณํ, อุสีรพีรณานิ วา. เอวํ มุญฺชปพฺพชํ, มุญฺชปพฺพชา วา, กาสกุสํ, กาสกุสา วา.

풀들의 연합에서 usīra(우시라)와 bīraṇa(비라나)가 결합하여 usīrabīraṇaṃ 또는 usīrabīraṇāni가 된다. 이와 같이 muñjapabbajaṃ 또는 muñjapabbajā(문자와 빳바자), kāsakusaṃ 또는 kāsakusā(까사와 꾸사) 등이 있다.

ปสูนํ ทฺวนฺเท อชา จ เอฬกา จ อเชฬกํ, อเชฬกา วา, หตฺถี จ คาโว จ อสฺสา จ วฬวา จ หตฺถิควสฺสวฬวํ, หตฺถิควสฺสวฬวา วา, ‘‘กฺวจา’’ติอาทินา รสฺสตฺตํ, ‘‘โอสเร จา’’ติ อวาเทโส จ, โคมหึสํ, โคมหึสา วา, เอเณยฺยวราหํ, เอเณยฺยวราหา วา, สีหพฺยคฺฆตรจฺฉํ, สีหพฺยคฺฆตรจฺฉา วา.

가축들의 연합에서 ajā(염소)와 eḷakā(양)가 결합하여 ajeḷakaṃ 또는 ajeḷakā가 된다. 코끼리(hatthī), 소(gāvo), 말(assā), 암말(vaḷavā)이 결합하여 hatthigavassavaḷavaṃ 또는 hatthigavassavaḷavā가 된다. ‘kvacā’ 등의 규칙으로 모음이 짧아지고 ‘osare cā’ 등으로 av-치환이 일어나 gomahiṃsaṃ 또는 gomahiṃsā(소와 버팔로), eṇeyyavarāhaṃ 또는 eṇeyyavarāhā(영양과 멧돼지), sīhabyagghataracchaṃ 또는 sīhabyagghataracchā(사자, 호랑이, 하이에나) 등이 된다.

ธนานํ ทฺวนฺเท หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ หิรญฺญสุวณฺณํ, หิรญฺญสุวณฺณานิ วา. เอวํ ชาตรูปรชตํ, ชาตรูปรชตานิ วา, มณิมุตฺตสงฺขเวฬุริยํ, มณิมุตฺตสงฺขเวฬุริยา วา.

재물들의 연합에서 hirañña(은)와 suvaṇṇa(금)가 결합하여 hiraññasuvaṇṇaṃ 또는 hiraññasuvaṇṇāni가 된다. 이와 같이 jātarūparajataṃ 또는 jātarūparajatāni(금과 은), maṇimuttasaṅkhaveḷuriyaṃ 또는 maṇimuttasaṅkhaveḷuriyā(보석, 진주, 소라, 청옥) 등이 있다.

ธญฺญานํ [Pg.214] ทฺวนฺเท สาลี จ ยวา จ สาลิยวํ, สาลิยวา วา. เอวํ ติลมุคฺคมาสํ, ติลมุคฺคมาสา วา.

곡물들의 연합에서 sālī(쌀)와 yavā(보리)가 결합하여 sāliyavaṃ 또는 sāliyavā가 된다. 이와 같이 tilamuggamāsaṃ 또는 tilamuggamāsā(참깨, 녹두, 검은콩) 등이 있다.

ชนปทานํ ทฺวนฺเท กาสี จ โกสลา จ กาสิโกสลํ, กาสิโกสลา วา, วชฺชี จ มลฺลา จ วชฺชิมลฺลํ, วชฺชิมลฺลา วา, องฺคา จ มคธา จ องฺคมคธํ, องฺคมคธา วา.

지방들의 연합에서 kāsī(까시)와 kosalā(꼬살라)가 결합하여 kāsikosalaṃ 또는 kāsikosalaā가 된다. vajjī(왓지)와 mallā(말라)가 결합하여 vajjimallaṃ 또는 vajjimallā, aṅgā(앙가)와 magadhā(마가다)가 결합하여 aṅgamagadhaṃ 또는 aṅgamagadhā가 된다.

อาทิคฺคหเณน อญฺโญญฺญปฺปฏิปกฺขธมฺมานํ, สกุณตฺถานญฺจ ทฺวนฺเท วิภาสา เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ. กุสลญฺจ อกุสลญฺจ กุสลากุสลํ, กุสลากุสลา วา, เอวํ สาวชฺชานวชฺชํ, สาวชฺชานวชฺชา วา, หีนปฺปณีตํ, หีนปฺปณีตา วา, กณฺหสุกฺกํ, กณฺหสุกฺกา วา, สุขทุกฺขํ, สุขทุกฺขานิ วา, ปฏิฆานุนยํ, ปฏิฆานุนยา วา, ฉายาตปํ, ฉายาตปา วา, อาโลกนฺธการํ, อาโลกนฺธการา วา, รตฺติ จ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, รตฺตินฺทิวา วา, อหญฺจ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, อโหรตฺตา วา, ‘‘กฺวจิ สมาสนฺต’’อิจฺจาทินา อาการิการานมตฺตํ.

‘등(ādi)’이라는 표현을 취함으로써, 서로 반대되는 법들과 새들의 연합에서도 선택적으로 단수성과 중성이 된다. 유익한 것(kusala)과 유익하지 않은 것(akusala)이 결합하여 kusalākusalaṃ 또는 kusalākusalā가 되며, 이와 같이 sāvajjānavajjaṃ 또는 sāvajjānavajjā(과실이 있는 것과 없는 것), hīnappaṇītaṃ 또는 hīnappaṇītā(저열한 것과 승묘한 것), kaṇhasukkaṃ 또는 kaṇhasukkā(검은 것과 흰 것), sukhadukkhaṃ 또는 sukhadukkhāni(즐거움과 괴로움), paṭighānunayaṃ 또는 paṭighānunayā(저항과 순응), chāyātapaṃ 또는 chāyātapā(그늘과 햇빛), ālokandhakāraṃ 또는 ālokandhakāraā(빛과 어둠), 밤(ratti)과 낮(divā)이 결합하여 rattindivaṃ 또는 rattindivā가 되고, 낮(aha)과 밤(ratti)이 결합하여 ahorattaṃ 또는 ahorattā가 된다. ‘kvaci samāsanta’ 등의 규칙으로 ākāra와 ikāra가 akāra로 변한다.

สกุณานํ ทฺวนฺเท หํสา จ พกา จ หํสพกํ, หํสพกา วา. เอวํ การณฺฑวจกฺกวากํ, การณฺฑวจกฺกวากา วา, มยูรโกญฺจํ, มยูรโกญฺจา วา, สุกสาลิกํ, สุกสาลิกา วา.

새들의 연합에서 haṃsā(거위)와 bakā(두루미)가 결합하여 haṃsabakaṃ 또는 haṃsabakā가 된다. 이와 같이 kāraṇḍavacakkavākaṃ 또는 kāraṇḍavacakkavākā(가란다와 짜까와까), mayūrakoñcaṃ 또는 mayūrakoñcā(공작과 왜가리), sukasālikaṃ 또는 sukasālikā(앵무새와 구관조) 등이 있다.

สมาหารทฺวนฺโท.

집합 연합 복합어(Samāhāradvanda)가 끝났다.

เยภุยฺเยน เจตฺถ –

여기서 대체로 다음과 같다.

อจฺจิตปฺปสรํ ปุพฺพํ, อิวณฺณุวณฺณกํ กฺวจิ;

ทฺวนฺเท สราทฺยการนฺตํ, พหูสฺวนิยโม ภเว.

음절의 수가 적은 것이 앞에 오고, 때때로 i나 u로 끝나는 것이 앞에 온다. 연합 복합어에서 모음으로 시작하고 a로 끝나는 것이 앞에 오지만, 성분이 많을 경우에는 규칙이 일정하지 않다.

ทฺวนฺทสมาโส นิฏฺฐิโต.

연합 복합어(Dvandasamāsa)가 끝났다.

ปุพฺพุตฺตรุภยญฺญตฺถ-ปฺปธานตฺตา [Pg.215] จตุพฺพิโธ;

สมาโสยํ ทิคุ กมฺม-ธารเยหิ จ ฉพฺพิโธ.

앞 단어, 뒤 단어, 두 단어 모두, 또는 다른 단어의 의미가 주된 것인가에 따라 복합어는 네 종류이며, 디구(digu)와 깜마다라야(kammadhāraya)를 포함하면 여섯 종류가 된다.

ทุวิโธ อพฺยยีภาโว, นวธา กมฺมธารโย;

ทิคุ ทุธา ตปฺปุริโส, อฏฺฐธา นวธา ภเว;

พหุพฺพีหิ ทฺวิธา ทฺวนฺโท, สมาโส จตุรฏฺฐธาติ.

아뱌이바와(abyayībhāvo)는 두 종류, 깜마다라야는 아홉 종류, 디구는 두 종류, 땁뿌리사(tappuriso)는 여덟 종류 또는 아홉 종류, 바웁비히(bahubbīhi)는 두 종류, 연합 복합어(dvando)를 포함하여 복합어는 네 종류 또는 여덟 종류라고 한다.

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ สมาสกณฺโฑ

이로써 빠다루빠싯디(Padarūpasiddhi)의 복합어 장(samāsakaṇḍo)이 끝났다.

จตุตฺโถ.

제4장.

๕. ตทฺธิตกณฺฑ

5. 따디따 장(Taddhitakaṇḍa, 2차 파생어)

อปจฺจตทฺธิต

자손 따디따(Apaccataddhita)

อถ [Pg.216] นามโต เอว วิภตฺยนฺตา อปจฺจาทิอตฺถวิเสเส ตทฺธิตุปฺปตฺตีติ นามโต ปรํ ตทฺธิตวิธานมารภียเต.

이제 명사로부터 격어미가 붙은 상태에서 자손 등의 특수한 의미로 따디따 접미사가 발생하므로, 명사 뒤에 붙는 따디따의 규정을 시작한다.

ตตฺถ ตสฺมา ติวิธลิงฺคโต ปรํ หุตฺวา หิตา สหิตาติ ตทฺธิตา, ณาทิปจฺจยานเมตํ อธิวจนํ, เตสํ วา นามิกานํ หิตา อุปการา ตทฺธิตาติ อนฺวตฺถภูตปรสมญฺญาวเสนาปิ ณาทิปฺปจฺจยาว ตทฺธิตา นาม.

거기서 세 가지 성을 가진 명사 뒤에 와서 이익(hita)을 주거나 수반되므로 따디따(taddhita)라 한다. 이는 ṇā 등을 비롯한 접미사들의 명칭이다. 또는 명사들에게 이익이 되고 도움이 되므로 따디따라고 한다. 의미에 부합하는 통용 명칭에 따라서도 ṇā 등을 비롯한 접미사들을 따디따라고 부른다.

‘‘วสิฏฺฐสฺส อปจฺจ’’นฺติ วิคฺคเห –

‘바싯따(Vasiṭṭha)의 자손’이라는 분석 문장(viggahe)에서—

‘‘ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต’’ติ อิโต ลิงฺคคฺคหณมนุวตฺตเต.

‘성(liṅga)도 나타난다’는 규칙으로부터 liṅga라는 단어가 이어진다.

๓๖๑. วา ณ’ปจฺเจ.

361. 자손(apacca)의 의미에서 ṇa 접미사가 선택적으로 [붙는다].

ฉฏฺฐิยนฺตโต ลิงฺคมฺหา ณปฺปจฺจโย โหติ วิกปฺเปน ‘‘ตสฺส อปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

속격(제6격)으로 끝나는 명사 어간으로부터 '그의 자손'이라는 이 의미에서 ṇa 접미사가 선택적으로 일어난다.

โส จ –

그리고 그것은—

๓๖๒. ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา.

362. 어근과 명사 어간 뒤에 접미사들이 [온다].

ธาตูหิ, ลิงฺเคหิ จ ปจฺจยา ปราว โหนฺตีติ ปริภาสโต อปจฺจตฺถสมฺพนฺธิลิงฺคโต ฉฏฺฐิยนฺตาเยว ปโร โหติ. ปฏิจฺจ เอตสฺมา อตฺโถ เอตีติ ปจฺจโย, ปตียนฺติ อเนน อตฺถาติ วา ปจฺจโย, ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ อปจฺจสทฺทสฺส อปฺปโยโค, ‘‘เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ’’ติ วิภตฺติโลโป จ.

'어근들과 명사 어간들 뒤에 접미사들이 온다'는 규정(paribhāsa)에 따라, 자손의 의미와 연결된 명사 어간으로서 속격으로 끝나는 것 뒤에만 [접미사가] 온다. '이것을 의지하여 의미가 나아간다'고 해서 paccaya(접미사)라 하거나, 혹은 '이것에 의해 의미가 이해된다'고 해서 paccaya라 한다. '말해진 의미는 [중복해서] 사용하지 않는다'는 원칙에 따라 apacca라는 단어는 사용되지 않으며, '그것들의 격변화 어미들은 생략된다'는 규칙에 의해 격변화 어미의 생략이 일어난다.

๓๖๓. เตสํ [Pg.217] โณ โลปํ.

363. 그것들(접미사들)의 ṇ을 생략한다.

เตสํ ตทฺธิตปฺปจฺจยานํ ณานุพนฺธานํ ณกาโร โลปมาปชฺชเต.

ṇ이 표식(anubandha)으로 붙은 그 차제(taddhita) 접미사들의 ṇ 문자는 생략된다.

๓๖๔. วุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ จ.

364. 그리고 ṇ을 포함한 [접미사가] 뒤따를 때, 결합 자음이 뒤따르지 않는 첫 번째 모음의 증장(vuddhi)이 [일어난다].

อาทิสรสฺส วา อาทิพฺยญฺชนสฺส วา อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ โหติ สณการปฺปจฺจเย ปเร. สํโยโค อนฺโต อสฺสาติ สํโยคนฺโต, ตทญฺโญ อสํโยคนฺโต. อถ วา ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, ตทา จ ปกติภูเต ลิงฺเค สรานมาทิสรสฺส อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ โหติ สณกาเร ตทฺธิตปฺปจฺจเย ปเรติ อตฺโถ.

ṇ 문자가 있는 접미사가 뒤따를 때, 결합 자음이 뒤따르지 않는 첫 번째 모음이나 첫 번째 자음의 [모음]에 증장이 일어난다. '결합 자음이 끝에 있는 것'이 saṃyoganto이며, 그 외의 것이 asaṃyoganto이다. 또는 여기서 'vā'라는 단어는 '확정적 선택(vavatthitavibhāsa)'의 의미이며, 그때의 의미는 ṇ 문자가 있는 차제 접미사가 뒤따를 때 본래의 명사 어간에 있는 모음들 중 결합 자음이 뒤따르지 않는 첫 번째 모음에 증장이 일어난다는 것이다.

เตน –

그로 인해—

วาสิฏฺฐาทีสุ นิจฺจายํ, อนิจฺโจฬุมฺปิกาทิสุ;

น วุทฺธิ นีลปีตาโท, ววตฺถิตวิภาสโต.

이 [증장]은 '바시타(Vāsiṭṭha)' 등에서는 항상하고, '올룸피카(Oḷumpika)' 등에서는 일정하지 않으며, '닐라(Nīla)', '피타(Pīta)' 등에서는 증장이 일어나지 않으니, 이는 확정적 선택(vavatthitavibhāsa) 때문이다.

จสทฺทคฺคหณมวธารณตฺถํ.

ca라는 단어를 포함시킨 것은 한정(avadhāraṇa)의 의미를 위해서이다.

ตสฺสา วุทฺธิยา อนิยมปฺปสงฺเค นิยมตฺถํ ปริภาสมาห.

그 증장에 대해 무분별하게 적용될 우려가 있을 때, 제한을 두기 위해 규정(paribhāsa)을 설한다.

๓๖๕. อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธี.

365. 그리고 a와 i, u 계열의 문자들에게는 ā, e, o가 증장이다.

เตสํ อการอิวณฺณุวณฺณานเมว ยถากฺกมํ อา เอโออิจฺเจเต วุทฺธิโย โหนฺติ. จสทฺทคฺคหณมวุทฺธิสมฺปิณฺฑนตฺถํ, อวธารณตฺถํ วา. อิ จ อุ จ ยุ, ยุ เอว วณฺณา ยุวณฺณา, อ จ ยุวณฺณา จ อยุวณฺณา. อา จ เอ จ โอ จ อาโย. ปุน วุทฺธิคฺคหณํ ‘‘เนคมชานปทา’’ติอาทีสุ อุตฺตรปทวุทฺธิภาวตฺถํ, เอตฺถ จ ‘‘อยุวณฺณาน’’นฺติ ฐานนิยมวจนํ อาโยนํ วุทฺธิภาวปฺปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ.

그것들, 즉 a-문자, i-계열, u-계열의 문자들에게 각각 순서대로 ā, e, o가 증장이 된다. ca라는 단어를 포함시킨 것은 증장되지 않는 것을 합치기 위해서이거나 혹은 한정하기 위해서이다. i와 u가 'yu'이며, 'yu' 계열의 문자가 yuvaṇṇā이고, a와 yuvaṇṇā가 ayuvaṇṇā이다. ā와 e와 o가 āyo이다. 다시 'vuddhi'라고 언급한 것은 '네가마자나파다(negamajānapadā)' 등에서 뒤에 오는 단어(utterapada)에 증장이 일어나게 하기 위해서이며, 여기서 'ayuvaṇṇānaṃ'이라고 한 것은 [증장되는] 위치를 규정한 말로, ā, e, o 자체가 다시 증장되는 상황을 방지하기 위해서이다.

ยถา [Pg.218] หิ กตวุทฺธีนํ, ปุน วุทฺธิ น โหติห;

ตถา สภาววุทฺธีนํ, อาโยนํ ปุน วุทฺธิ น.

이미 증장이 이루어진 것들에 대해 여기서 다시 증장이 일어나지 않듯이, 본래부터 증장된 상태인 ā, e, o에 대해서도 다시 증장이 일어나지 않는다.

ตโต อการสฺส อากาโร วุทฺธิ, ‘‘สรโลโปมาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี’’ติ สรโลปปกติภาวา, ‘‘นเย ปรํ ยุตฺเต’’ติ ปรนยนํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา ‘‘ตทฺธิตสมาส’’อิจฺจาทินา นามพฺยปเทเส กเต ปุเร วิย สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

그 다음 a-문자에 대해 ā-문자가 증장이 되고, '모음 생략과 대치와 접미사가 올 때 모음이 생략되면 본래대로 남는다'는 규칙에 의해 모음 생략과 본래 형태 유지가 일어난다. '뒤에 결합하여 이끈다'는 규칙으로 뒤로 연결한 후, 차제(taddhita)이므로 '차제와 복합어 등'의 규칙으로 명사라는 명칭이 부여되면 이전처럼 si 등의 격변화 어미가 생성된다.

วาสิฏฺโฐ, วสิฏฺฐสฺส ปุตฺโต วา, วาสิฏฺฐา อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ. ตสฺส นตฺตุปนตฺตาทโยปิ ตทุปจารโต วาสิฏฺฐาเยว. เอวํ สพฺพตฺถ โคตฺตตทฺธิเต ปฐมปฺปกติโตเยว ปจฺจโย โหติ.

바시토(Vāsiṭṭho), 또는 '바시타의 아들', 바시타(Vāsiṭṭhā) 등은 '푸리사(purisa)' 단어와 같다. 그의 손자나 증손자 등도 그러한 비유적 표현(upacāra)에 의해 역시 '바시타'라고 불린다. 이와 같이 모든 종족(gotta) 차제에서는 첫 번째 본래 어간에서만 접미사가 붙는다.

อิตฺถิยํ ณปฺปจฺจยนฺตตฺตา ‘‘ณว ณิก เณยฺย ณ นฺตูหี’’ติ วาสิฏฺฐสทฺทโต อีปจฺจโย. สรโลปาทึ กตฺวา อิตฺถิปฺปจฺจยนฺตตฺตา ‘‘ตทฺธิตสมาส’’อิจฺจาทิสุตฺเต จคฺคหเณน นามพฺยปเทเส กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, วาสิฏฺฐี กญฺญา, วาสิฏฺฐี, วาสิฏฺฐิโย อิจฺจาทิ อิตฺถิสทฺทสมํ.

여성형에서는 ṇa 접미사로 끝나기 때문에 'ṇava, ṇika, ṇeyya, ṇa, ntu 뒤에'라는 규칙에 의해 바시타(Vāsiṭṭha) 단어로부터 ī 접미사가 붙는다. 모음 생략 등을 거친 후 여성 접미사로 끝나기 때문에 '차제와 복합어 등'의 규칙에서 ca를 포함시킨 것에 의해 명사라는 명칭이 부여되면 si 등의 격변화 어미가 생성된다. 바시티(Vāsiṭṭhī) 처녀, 바시티(Vāsiṭṭhī), 바시티요(Vāsiṭṭhiyo) 등은 '잇티(itthi)' 단어와 같다.

นปุํสเก วาสิฏฺฐํ อปจฺจํ, วาสิฏฺฐานิ อปจฺจานิ อิจฺจาทิ จิตฺตสทฺทสมํ. เอวํ อุปริปิ ตทฺธิตนฺตสฺส ติลิงฺคตา เวทิตพฺพา.

중성에서는 바시탕(vāsiṭṭhaṃ) 자손, 바시타니(vāsiṭṭhāni) 자손들 등이며 '칫타(citta)' 단어와 같다. 이와 같이 앞으로도 차제 접미사가 붙은 말은 세 가지 성(tiliṅga)을 가짐을 알아야 한다.

ภารทฺวาชสฺส ปุตฺโต ภารทฺวาโช, เวสามิตฺตสฺส ปุตฺโต เวสามิตฺโต, โคตมสฺส ปุตฺโต โคตโม. เอตฺถ จ อยุวณฺณตฺตาภาวา อาการาทีนํ น วุทฺธิ โหติ. วสุเทวสฺส อปจฺจํ วาสุเทโว, พลเทโว. ‘‘จิตฺตโก’’ติอาทีสุ ปน สํโยคนฺตตฺตา วุทฺธิ น ภวติ.

바라드와자의 아들은 바라드와조(bhāradvājo), 웨사밋타의 아들은 웨사밋토(vesāmitto), 고타마의 아들은 고타모(gotamo)이다. 여기서는 a, i, u 계열의 문자가 아니기 때문에 ā 문자 등에 증장이 일어나지 않는다. 와수데와(Vasudevassa)의 자손은 와수데워(vāsudevo)이며, 발라데워(baladevo)도 마찬가지이다. 그러나 '칫타카(Cittako)' 등에서는 결합 자음이 뒤따르기 때문에 증장이 일어나지 않는다.

‘‘วจฺฉสฺส อปจฺจ’’นฺติ วิคฺคเห ณมฺหิ สมฺปตฺเต ‘‘วา ณ’ปจฺเจ’’ติ อิโต วาติ ตทฺธิตวิธาเน สพฺพตฺถ วตฺตเต, เตน สพฺพตฺถ วากฺยวุตฺติโย ภวนฺติ. ‘‘อปจฺเจ’’ติ ปทํ ยาว สํสฏฺฐคฺคหณาว วตฺตเต.

'왓차의 자손'이라는 분석(viggaha)에서 ṇa 접미사가 적용될 때, '자손의 의미에서 ṇa가 선택적으로'라는 규칙의 vā(선택적으로)라는 말은 차제(taddhita) 규정 전체에 적용된다. 따라서 모든 곳에서 문장 형식(vākya-vutti)이 존재하게 된다. '자손(apacce)'이라는 단어는 '섞인 것(saṃsaṭṭha)'이라는 단어가 언급될 때까지 적용된다.

๓๖๖. ณายน [Pg.219] ณาน วจฺฉาทิโต.

366. 왓차(Vaccha) 등으로부터 ṇāyana와 ṇāna [접미사가 붙는다].

วจฺฉ กจฺจอิจฺเจวมาทิโต ฉฏฺฐิยนฺตโต โคตฺตคณโต ณายน ณานอิจฺจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. สพฺพตฺถ ณการานุพนฺโธ วุทฺธตฺโถ, เสสํ ปุพฺพสมํ, สํโยคนฺตตฺตา วุทฺธิอภาโวว วิเสโส.

왓차(Vaccha), 깟짜(Kacca) 등과 같은 속격으로 끝나는 종족(gotta) 그룹으로부터 '그의 자손'이라는 이 의미에서 ṇāyana, ṇāna라는 접미사들이 선택적으로 일어난다. 모든 곳에서 ṇ 문자의 표식은 증장을 위한 것이며, 나머지는 앞서 말한 것과 같다. 결합 자음이 뒤따르기 때문에 증장이 일어나지 않는다는 점만 차이가 있다.

วจฺฉายโน วจฺฉาโน วจฺฉสฺส ปุตฺโต วา. เอวํ กจฺจสฺส ปุตฺโต กจฺจายโน กจฺจาโน, โมคฺคลฺลสฺส ปุตฺโต โมคฺคลฺลายโน โมคฺคลฺลาโน. เอวํ อคฺคิเวสฺสายโน อคฺคิเวสฺสาโน, กณฺหายโน กณฺหาโน, สากฏายโน สากฏาโน, มุญฺจายโน มุญฺจาโน, กุญฺชายโน กุญฺชาโน อิจฺจาทิ. อากติคโณ’ยํ.

왓차야노(Vacchāyano), 왓차노(Vacchāno), 또는 왓차의 아들. 이와 같이 깟짜의 아들은 깟짜야노(kaccāyano), 깟짜노(kaccāno)이며, 목갈라의 아들은 목갈라야노(moggallāyano), 목갈라노(moggallāno)이다. 이와 같이 악기웨사야노(aggivessāyano), 악기웨사노(aggivessāno), 깐하야노(kaṇhāyano), 깐하노(kaṇhāno), 사카타야노(sākaṭāyano), 사카타노(sākaṭāno), 문짜야노(muñcāyano), 문짜노(muñcāno), 꾼자야노(kuñjāyano), 꾼자노(kuñjāno) 등이다. 이것은 유례어 그룹(ākatigaṇa)이다.

‘‘กตฺติกาย อปจฺจ’’นฺติ วิคฺคเห –

'캇티카의 자손'이라는 분석에서—

๓๖๗. เณยฺโย กตฺติกาทีหิ.

367. 캇티카(Kattikā) 등으로부터 ṇeyya [접미사가 붙는다].

อาทิสทฺโทยํ ปกาเร วตฺตเต. กตฺติกา วินตาโรหิณีอิจฺเจวมาทีหิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ ลิงฺเคหิ เณยฺยปฺปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

여기서 '아디(ādi, 등)'라는 단어는 '종류'를 의미한다. 캇티카(Kattikā), 위나타(Vinatā), 로히니(Rohiṇī) 등과 같이 여성형으로 쓰이는 명사 어간들로부터 '그의 자손'이라는 이 의미에서 ṇeyya 접미사가 선택적으로 일어난다.

วิภตฺติโลเป ‘‘ปกติ จสฺส สรนฺตสฺสา’’ติ ปกติภาโว. กตฺติเกยฺโย, กตฺติกาย ปุตฺโต วา. เอวํ วินตาย อปจฺจํ เวนเตยฺโย, อิการสฺเสกาโร วุทฺธิ, โรหิณิยา ปุตฺโต โรหิเณยฺโย, คงฺคาย อปจฺจํ คงฺเคยฺโย, ภคินิยา ปุตฺโต ภาคิเนยฺโย, นทิยาปุตฺโต นาเทยฺโย. เอวํ อนฺเตยฺโย, อาเหยฺโย, กาเมยฺโย. สุจิยา [Pg.220] อปจฺจํ โสเจยฺโย, เอตฺถ อุการสฺโสกาโร วุทฺธิ, พาลาย อปจฺจํ พาเลยฺโย อิจฺจาทิ.

격변화 어미가 생략될 때, '모음으로 끝나는 것은 본래대로 남는다'는 규칙에 의해 본래 형태가 유지된다. 캇티께요(Kattikeyyo), 또는 캇티카의 아들. 이와 같이 위나타의 자손은 웨나떼요(venateyyo)인데, i-문자가 e-문자로 증장된 것이다. 로히니의 아들은 로히네요(rohiṇeyyo), 갓가의 자손은 갓게요(gaṅgeyyo), 자매의 아들은 바기네요(bhāgineyyo), 강의 아들은 나데요(nādeyyo)이다. 이와 같이 안떼요(anteyyo), 아해요(āheyyo), 까메요(kāmeyyo) 등이 있다. 수찌(Suci)의 자손은 소쩨요(soceyyo)인데, 여기서 u-문자가 o-문자로 증장된 것이다. 발라(Bālā)의 자손은 발레요(bāleyyo) 등이다.

‘‘ทกฺขสฺสาปจฺจ’’นฺติ วิคฺคเห ณมฺหิ สมฺปตฺเต –

'닥카(Dakkha)의 자손'이라는 분석에서 ṇa 접미사가 적용될 때—

๓๖๘. อโต ณิ วา.

368. -a로 끝나는 어간 뒤에 ṇi 접미사가 때에 따라(vā) 붙는다.

อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา ณิปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. ทกฺขิ, ทกฺขี, ทกฺขโย, โทณสฺส อปจฺจํ โทณิ. เอวํ วาสวิ, สกฺยปุตฺติ, นาฏปุตฺติ, ทาสปุตฺติ, ทาสรถิ. วารุณิ, กณฺฑิ, พาลเทวิ, ปาวกิ, ชินทตฺตสฺส อปจฺจํ เชนทตฺติ, สุทฺโธทนิ, อนุรุทฺธิ อิจฺจาทิ.

-a로 끝나는 성(性, liṅga) 뒤에 '그의 자손'이라는 의미에서 ṇi 접미사가 때에 따라 붙는다. Dakkhi, dakkhī, dakkhayo, Doṇa의 자손은 doṇi이다. 이와 같이 vāsavi, sakyaputti, nāṭaputti, dāsaputti, dāsarathi가 있다. Vāruṇi, kaṇḍi, bāladevi, pāvaki, Jinadatta의 자손은 jenadatti, suddhodani, anuruddhi 등도 그러하다.

ปุน วาคฺคหเณน อปจฺจตฺเถ ณิกปฺปจฺจโย, อทิติอาทิโต ณฺยปฺปจฺจโย จ. ยถา – สกฺยปุตฺตสฺส ปุตฺโต สกฺยปุตฺติโก, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา กการสฺส ยกาโร, สกฺยปุตฺติโย. เอวํ นาฏปุตฺติโก, เชนทตฺติโก, วิมาตุยา ปุตฺโต เวมาติโก.

다시 vā라는 단어를 취함으로써 자손의 의미에서 ṇika 접미사가 붙고, Aditi 등 뒤에는 ṇya 접미사가 붙는다. 예를 들어, Sakyaputta의 아들은 sakyaputtiko이고, "tesu vuddhī" 등의 규칙에 의해 k자가 y자가 되어 sakyaputtiyo가 된다. 이와 같이 nāṭaputtiko, jenadattiko, 의붓어머니의 아들은 vemātiko이다.

‘‘อทิติยา ปุตฺโต’’ติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย, วุทฺธิ จ.

"Aditi의 아들"이라는 의미에서 ṇya 접미사가 붙고 (첫 모음의) 증장(vuddhi)이 일어난다.

๓๖๙. อวณฺโณ เย โลปญฺจ.

369. y 접미사 앞에서 a와 ā는 생략된다.

อวณฺโณ ตทฺธิตภูเต ยปฺปจฺจเย ปเร โลปมาปชฺชเต. จสทฺเทน อิวณฺโณปีติ อิการโลโป, ‘‘ยวตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จ ล ญ ชการตฺต’’นฺติ ตฺยการสํโยคสฺส จกาโร, ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ ทฺวิตฺตํ, อาทิจฺโจ. เอวํ ทิติยา ปุตฺโต เทจฺโจ.

2차 파생어(taddhita)인 y 접미사가 뒤에 올 때 a와 ā는 생략된다. ca라는 단어에 의해 i와 ī도 생략된다. "yavataṃ talanadakārānaṃ..."의 규칙에 따라 ty- 결합에서 c자가 되고, "paradvebhāvo ṭhāne"에 의해 중복(dvitta)이 되어 ādicco가 된다. 이와 같이 Diti의 아들은 decco이다.

‘‘กุณฺฑนิยา ปุตฺโต’’ติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจเย กเต –

"Kuṇḍanī의 아들"이라는 의미에서 ṇya 접미사가 붙었을 때 —

‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตเรสู’’ติ วตฺตเต.

"Kvacādimajjhuttaresū"의 규칙이 적용된다.

๓๗๐. เตสุ [Pg.221] วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา จ.

370. 그것들에는 증장(vuddhi), 생략(lopa), 첨가(āgama), 변형(vikāra), 도치(viparīta), 대치(ādesa)가 있다.

เตสุ อาทิมชฺฌุตฺตเรสุ อวิหิตลกฺขเณสุ ชินวจนานุปโรเธน กฺวจิ วุทฺธิ โลป อาคม วิการ วิปรีตอาเทสา โหนฺตีติ สํโยคนฺตตฺเตปิ อาทิวุทฺธิ, อิการโลเป นฺยสฺสญาเทโส, โกณฺฑญฺโญ, กุรุโน ปุตฺโต โกรพฺโย, เอตฺถาปิ เตเนว อุการสฺส อวาเทโส, ภาตุโน ปุตฺโต ภาตพฺโย.

규칙으로 정해지지 않은 처음, 중간, 끝부분에서 부처님의 말씀에 어긋나지 않게 때에 따라 증장, 생략, 첨가, 변형, 도치, 대치가 일어난다. 그리하여 결합 자음으로 끝남에도 불구하고 처음 부분의 증장이 일어나고, i가 생략된 후 ny가 ññ로 대치되어 koṇḍañño가 된다. Kuru의 아들은 korabyo인데, 여기서도 같은 규칙으로 u가 ava로 대치된다. 형제의 아들은 bhātabyo이다.

‘‘อุปคุสฺส อปจฺจ’’นฺติ วิคฺคเห –

"Upagu의 자손"이라는 분석에서 —

๓๗๑. ณโวปคฺวาทีหิ.

371. Upagu 등 뒤에 ṇava 접미사가 붙는다.

อุปคุ มนุอิจฺเจวมาทีหิ อุการนฺเตหิ โคตฺตคเณหิ ณวปฺปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. อาทิสทฺทสฺส เจตฺถ ปการวาจกตฺตา อุการนฺตโตเยวายํ. โอปคโว, โอปควี, โอปควํ, มนุโน อปจฺจํ มานโว, ‘‘มานุโส’’ติ ณปฺปจฺจเย, สาคเม จ กเต รูปํ, ภคฺคุโน อปจฺจํ ภคฺคโว, ปณฺฑุโน อปจฺจํ ปณฺฑโว, อุปวินฺทุสฺส อปจฺจํ โอปวินฺทโว อิจฺจาทิ.

Upagu, Manu와 같이 u로 끝나는 성씨(gottagaṇa) 뒤에 '그의 자손'이라는 의미에서 ṇava 접미사가 때에 따라 붙는다. 여기서 ādi라는 단어는 종류를 의미하므로 u로 끝나는 것에만 해당한다. Opagavo, opagavī, opagavaṃ 등이 있고, Manu의 자손은 mānavo이다. 'mānuso'는 ṇ 접미사가 붙고 s가 첨가되어 형성된 형태이다. Bhaggu의 자손은 bhaggavo, Paṇḍu의 자손은 paṇḍavo, Upavindu의 자손은 opavindavo 등도 그러하다.

‘‘วิธวาย อปจฺจ’’นฺติ อตฺเถ –

"과부(vidhavā)의 자손"이라는 의미에서 —

๓๗๒. เณร วิธวาทิโต.

372. Vidhavā 등 뒤에 ṇera 접미사가 붙는다.

วิธวาทิโต เณรปฺปจฺจโย โหติ วา อปจฺจตฺเถ. วิคโต ธโว ปติ เอติสฺสาติ วิธวา, เวธเวโร, พนฺธุกิยา อภิสาริณิยา ปุตฺโต พนฺธุเกโร, สมณสฺส อุปชฺฌายสฺส ปุตฺโต ปุตฺตฏฺฐานิยตฺตาติ สามเณโร, นาฬิเกโร อิจฺจาทิ.

Vidhavā 등 뒤에 자손의 의미에서 ṇera 접미사가 때에 따라 붙는다. 남편(dhavo)이 없는 여인이 과부(vidhavā)이며 그 자손은 vedhavero이다. 창녀(bandhukī)의 아들은 bandhukero이고, 사문인 스승의 아들(제자)은 아들과 같은 지위에 있으므로 sāmaṇero라 한다. nāḷikero 등도 그러하다.

อปจฺจตทฺธิตํ.

자손의 의미를 나타내는 2차 파생어(Apaccataddhita)이다.

สํสฏฺฐาทิอเนกตฺถตทฺธิต

'섞인 것' 등 여러 의미의 2차 파생어(Saṃsaṭṭhādianekatthataddhita)이다.

‘‘ติเลน [Pg.222] สํสฏฺฐ’’นฺติ วิคฺคเห –

"참깨(tila)로 섞인 것"이라는 분석에서 —

๓๗๓. เยน วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก.

373. 무엇으로 섞인 것, 건너는 것, 다니는 것, 운반하는 것 등의 의미에서 ṇika 접미사가 붙는다.

เยน วา สํสฏฺฐํ, เยน วา ตรติ, เยน วา จรติ, เยน วา วหติ, ตโต ตติยนฺตโต ลิงฺคมฺหา เตสุ สํสฏฺฐาทีสฺวตฺเถสุ ณิกปฺปจฺจโย โหติ วา. เตลิกํ โภชนํ, ติเลน อภิสงฺขตนฺติ อตฺโถ. เตลิกี ยาคุ. คุเฬน สํสฏฺฐํ เอคาฬิกํ. เอวํ ฆาติกํ, ทาธิกํ, มาริจิกํ, โลณิกํ.

무엇으로 섞인 것, 무엇으로 건너는 것, 무엇으로 다니는 것, 무엇으로 운반하는 것 등의 의미에서 도구격(-tatiya)으로 끝나는 성(性, liṅga) 뒤에 ṇika 접미사가 때에 따라 붙는다. Telikaṃ bhojanaṃ은 참깨로 조리된 음식이라는 뜻이다. Telikī yāgu(참깨죽). 설탕(guḷa)으로 섞인 것은 egāḷikaṃ이다. 이와 같이 ghātikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ, loṇikaṃ이 있다.

นาวาย ตรตีติ นาวิโก, อุฬุมฺเปน ตรตีติ โอฬุมฺปิโก, วุทฺธิอภาวปกฺเข อุฬุมฺปิโก. เอวํ กุลฺลิโก, โคปุจฺฉิโก. สกเฏน จรตีติ สากฏิโก. เอวํ ปาทิโก, ทณฺฑิโก, ธมฺเมน จรติ ปวตฺตตีติ ธมฺมิโก. สีเสน วหตีติ สีสิโก, วาคฺคหเณน อีการสฺส วุทฺธิ น โหติ. เอวํ อํสิโก, ขนฺธิโก, หตฺถิโก, องฺคุลิโก.

배(nāva)로 건너는 자는 nāviko이고, 뗏목(uḷumpa)으로 건너는 자는 oḷumpiko이며, 증장이 없는 경우에는 uḷumpiko이다. 이와 같이 kulliko, gopucchiko가 있다. 수레(sakaṭa)로 다니는 자는 sākaṭiko이다. 이와 같이 pādiko, daṇḍiko가 있고, 법(dhamma)으로 살아가거나 행하는 자는 dhammiko이다. 머리(sīsa)로 운반하는 자는 sīsiko인데, vā를 취함에 따라 ī의 증장이 일어나지 않는다. 이와 같이 aṃsiko, khandhiko, hatthiko, aṅguliko가 있다.

ปุน วาคฺคหเณน อญฺญตฺเถสุปิ ณิกปฺปจฺจโย, ปรทารํ คจฺฉตีติ ปารทาริโก, ปถํ คจฺฉตีติ ปถิโก.

다시 vā라는 단어를 취함으로써 다른 의미들에서도 ṇika 접미사가 붙는다. 남의 아내에게 가는 자는 pāradāriko이고, 길을 가는 자는 pathiko이다.

‘‘วินยมธีเต, อเวจฺจาธีเต’’ติ วา วิคฺคเห –

"율장(vinaya)을 공부하다" 또는 "확실히 깨달아 공부하다"라는 분석에서 —

‘‘ณิโก’’ติ วตฺตเต.

"ṇika"가 적용된다.

๓๗๔. ตมธีเต เตนกตาทิสนฺนิธานนิโยคสิปฺปภณฺฑชีวิกตฺเถสุ จ.

374. 그것을 공부함, 그것으로 만들어짐 등의 의미와 근접함(sannidhāna), 종사함(niyoga), 기술(sippa), 물품(bhaṇḍa), 생계(jīvikā)의 의미에서도 (접미사가 붙는다).

จตุปฺปทมิทํ. ตมธีเตติ อตฺเถ, เตน กตาทีสฺวตฺเถสุ จ ตมฺหิ สนฺนิธาโน, ตตฺถ นิยุตฺโต, ตมสฺส สิปฺปํ, ตมสฺส ภณฺฑํ[Pg.223], ตมสฺส ชีวิกา อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ จ ทุติยาทิวิภตฺยนฺเตหิ ลิงฺเคหิ ณิกปฺปจฺจโย โหติ วา. เวนยิโก. เอวํ สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก.

이것은 네 단어로 되어 있다. '그것을 공부함'이라는 의미와 '그것으로 만들어짐' 등의 의미에서, 그것에 근접함, 거기서 일함, 그것이 그의 기술임, 그것이 그의 물품임, 그것이 그의 생계임 등의 의미에서 대격(-dutiyā) 등의 격변화가 끝나는 성(性, liṅga)들 뒤에 ṇika 접미사가 때에 따라 붙는다. Venayiko(율장에 정통한 자)가 그러하며, 이와 같이 suttantiko, ābhidhammiko가 있다.

‘‘พฺยากรณมธีเต’’ติ อตฺเถ ณิกปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต –

"문법(byākaraṇa)을 공부하다"라는 의미에서 ṇika 접미사 등이 붙었을 때 —

‘‘วุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ จา’’ติ วตฺตมาเน –

"Vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe cā"가 적용되는 중에 —

๓๗๕. มายูนมาคโม ฐาเน.

375. 적절한 위치에 m과 āy의 첨가가 일어난다.

อิ อุอิจฺเจเภสํ อาทิสรานํ อสํโยคนฺตานํ มา วุทฺธิ โหติ สเณ, ตตฺเรว วุทฺธิ อาคโม โหติ จ ฐาเนติ เอการวุทฺธาคโม.

'i'와 'u' 등의 첫 모음들이 결합 자음으로 끝나지 않을 때, 'sa'와 'ṇa' 앞에서 증대(vuddhi)가 일어나지 않으며, 그 위치에서 증대나 삽입(āgamo)이 일어나는데, 적절한 위치에서 'e' 발음의 증대나 삽입이 일어난다.

‘‘ฐาเน’’ติ วจนา เจตฺถ, ยูนมาเทสภูตโต;

ยเวหิ ปุพฺเพว เอโอ-วุทฺธิโย โหนฺติ อาคมา.

여기서 "적절한 위치에서(ṭhāne)"라는 말은 'ya'와 'va'가 교체되어 나타나기 때문에, 'ya'와 'va'의 바로 앞에서 'e'와 'o'의 증대나 삽입이 일어난다.

ยการสฺส ทฺวิภาโว.

'ya' 글자의 중첩(dvibhāvo).

เวยฺยากรณิโก, นฺยายมธีเตติ เนยฺยายิโก. เอวํ ตกฺกิโก, เวทิโก, เนมิตฺติโก, กาเยน กโต ปโยโค กายิโก, กาเยน กตํ กมฺมํ กายิกํ, วจสา กตํ กมฺมํ วาจสิกํ. เอวํ มานสิกํ, เอตฺถ จ ‘‘สสเร วาคโม’’ติ สุตฺเต ววตฺถิตวาสทฺเทน ปจฺจเย ปเรปิ สาคโม, เถเรหิ กตา สงฺคีติ เถริกา. เอวํ ปญฺจสติกา, สตฺตสติกา, เอตฺถ ‘‘ณวณิกา’’ทิสุตฺเต อนุวตฺติตวาคฺคหเณน อีปจฺจโย น โหติ.

문법학자(veyyākaraṇiko), 논리학(nyāya)을 배운 자는 논리학자(neyyāyiko)이다. 이와 같이 논사(takkiko), 베다 학자(vediko), 점성가(nemittiko), 몸으로 지은 노력은 신체적 노력(kāyiko), 몸으로 지은 업은 신체적 업(kāyikaṃ), 말로 지은 업은 구업(vācasikaṃ)이다. 이와 같이 마음의 업(mānasikaṃ)도 있다. 그리고 "모음 뒤에 'va'가 삽입된다"는 구절에서 'vavatthitavā'라는 단어에 의해 접미사가 뒤따를 때도 'sa'가 삽입된다. 장로들에 의해 이루어진 합송은 장로들의 것(therikā)이다. 이와 같이 오백 결집(pañcasatikā), 칠백 결집(sattasatikā)이 있다. 여기서 "ṇavaṇikā" 등의 구절에서 'vā'를 취하는 규칙에 따라 'ī' 접미사는 붙지 않는다.

สนฺนิธานตฺเถ สรีเร สนฺนิธานา เวทนา สารีริกา, สารีริกํ ทุกฺขํ. เอวํ มานสิกา, มานสิกํ.

'근접함'의 의미에서, 몸에 근접한(머무는) 느낌은 신체적 느낌(sārīrikā)이며, 신체적 고통(sārīrikaṃ dukkhaṃ)이다. 이와 같이 마음의 것(mānasikā, mānasikaṃ)도 있다.

นิยุตฺตตฺเถ [Pg.224] ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, เอตฺถ ‘‘มายูนมาคโม ฐาเน’’ติ วการโต ปุพฺเพโอการาคโม. เอวํ ภณฺฑาคาริโก, นาคริโก, นวกมฺมิโก, วนกมฺมิโก, อาทิกมฺมิโก, โอทริโก, รถิโก, ปถิโก, อุปาเย นิยุตฺโต โอปายิโก, เจตสิ นิยุตฺตา เจตสิกา.

'종사함'의 의미에서, 문에 종사하는 자는 문지기(dovāriko)이다. 여기서 "māyūnamāgamo ṭhāne"라는 규칙에 의해 'va' 글자 앞에 'o' 발음의 삽입이 일어난다. 이와 같이 창고지기(bhaṇḍāgāriko), 도시인(nāgariko), 신축 공사 감독(navakammiko), 숲의 일꾼(vanakammiko), 최초의 수행자(ādikammiko), 대식가(odariko), 전차병(rathiko), 여행자(pathiko), 방편에 종사하는 자(opāyiko), 마음에 수반되는 것(cetasikā)이 있다.

สิปฺปตฺเถ วีณาวาทนํ วีณา, วีณา อสฺส สิปฺปํ เวณิโก. เอวํ ปาณวิโก, โมทิงฺคิโก, วํสิโก.

'기술'의 의미에서, 비나(vīṇā) 연주를 비나라고 하며, 비나가 그의 기술인 자는 비나 연주자(veṇiko)이다. 이와 같이 북 연주자(pāṇaviko), 무디응가 연주자(modiṅgiko), 플루트 연주자(vaṃsiko)가 있다.

ภณฺฑตฺเถ คนฺโธ อสฺส ภณฺฑนฺติ คนฺธิโก. เอวํ เตลิโก, โคฬิโก, ปูวิโก, ปณฺณิโก, ตมฺพูลิโก, โลณิโก.

'물품'의 의미에서, 향이 그의 물품인 자는 향료 장수(gandhiko)이다. 이와 같이 기름 장수(teliko), 당밀 장수(goḷiko), 과자 장수(pūviko), 잎사귀 장수(paṇṇiko), 땀불라 장수(tambūliko), 소금 장수(loṇiko)가 있다.

ชีวิกตฺเถ อุรพฺภํ หนฺตฺวา ชีวติ, อุรพฺภมสฺส ชีวิกาติ วา โอรพฺภิโก. เอวํ มาควิโก, เอตฺถ วการาคโม. สูกริโก, สากุณิโก, มจฺฉิโก อิจฺจาทิ.

'생계'의 의미에서, 숫양을 죽여서 살아가거나 숫양이 그의 생계인 자는 양 도살자(orabbhiko)이다. 이와 같이 사냥꾼(māgaviko)이 있는데, 여기서는 'va' 글자의 삽입이 일어난다. 돼지 도살자(sūkariko), 새 잡이(sākuṇiko), 어부(macchiko) 등이 있다.

‘‘เตน กตาที’’ติ เอตฺถ อาทิคฺคหเณน เตน หตํ, เตน พทฺธํ, เตน กีตํ, เตน ทิพฺพติ, โส อสฺส อาวุโธ, โส อสฺส อาพาโธ, ตตฺถ ปสนฺโน, ตสฺส สนฺตกํ, ตมสฺส ปริมาณํ, ตสฺส ราสิ, ตํ อรหติ, ตมสฺส สีลํ, ตตฺถ ชาโต, ตตฺถ วสติ, ตตฺร วิทิโต, ตทตฺถาย สํวตฺตติ, ตโต อาคโต, ตโต สมฺภูโต, ตทสฺส ปโยชนนฺติ เอวมาทิอตฺเถ จ ณิกปฺปจฺจโย โหติ. ยถา – ชาเลน หโต, หนตีติ วา ชาลิโก. เอวํ พาฬิสิโก, วากริโก, สุตฺเตน พทฺโธ สุตฺติโก, วรตฺตาย พทฺโธ วารตฺติโก นาโค.

"그것에 의해 만들어진 것 등"이라는 구절에서 '등(ādi)'이라는 말에 의해, 그것에 의해 죽임을 당한 것, 그것에 의해 묶인 것, 그것에 의해 사들인 것, 그것으로 도박하는 것, 그것이 그의 무기인 것, 그것이 그의 질병인 것, 거기에 신심이 있는 것, 그것에 속하는 것, 그것이 그의 분량인 것, 그것의 무더기, 그것을 받을 만한 것, 그것이 그의 습성인 것, 거기서 태어난 것, 거기서 사는 것, 거기서 알려진 것, 그것을 위해 도움이 되는 것, 거기서 온 것, 거기서 생긴 것, 그것이 그의 목적인 것 등의 의미에서도 'ṇika' 접미사가 붙는다. 예를 들어, 그물로 잡힌 자 혹은 잡는 자는 어부(jāliko)이다. 이와 같이 낚시꾼(bāḷisiko), 올가미 사냥꾼(vākariko), 실로 묶인 것은 실의 것(suttiko), 가죽 끈으로 묶인 코끼리는 가죽 끈의 것(vārattiko)이다.

วตฺเถน [Pg.225] กีตํ ภณฺฑํ วตฺถิกํ. เอวํ กุมฺภิกํ, ผาลิกํ, โสวณฺณิกํ, สาติกํ. อกฺเขน ทิพฺพตีติ อกฺขิโก. เอวํ สาลากิโก, ตินฺทุกิโก, อมฺพผลิโก. จาโป อสฺส อาวุโธติ จาปิโก. เอวํ โตมริโก, มุคฺคริโก, โมสลิโก.

천으로 사들인 물품은 천의 것(vatthikaṃ)이다. 이와 같이 항아리의 것(kumbhikaṃ), 쟁기의 것(phālikaṃ), 금의 것(sovaṇṇikaṃ), 의복의 것(sātikaṃ)이 있다. 주사위로 도박하는 자는 주사위꾼(akkhiko)이다. 이와 같이 막대기 놀이꾼(sālākiko), 띤두카 놀이꾼(tindukiko), 망고 열매 놀이꾼(ambaphaliko)이 있다. 활이 그의 무기인 자는 궁수(cāpiko)이다. 이와 같이 창 투척수(tomariko), 몽둥이병(muggariko), 절굿공이병(mosaliko)이 있다.

วาโต อสฺส อาพาโธติ วาติโก. เอวํ เสมฺหิโก, ปิตฺติโก.

바람(풍대)이 그의 질병인 자는 풍병 환자(vātiko)이다. 이와 같이 점액병 환자(semhiko), 담즙병 환자(pittiko)가 있다.

พุทฺเธ ปสนฺโน พุทฺธิโก. เอวํ ธมฺมิโก, สงฺฆิโก. พุทฺธสฺส สนฺตโก พุทฺธิโก. เอวํ ธมฺมิโก, สงฺฆิโก วิหาโร, สงฺฆิกา ภูมิ, สงฺฆิกํ จีวรํ, ปุคฺคลิกํ.

부처님께 신심이 있는 자는 부처님의 제자(buddhiko)이다. 이와 같이 법의 제자(dhammiko), 승가의 제자(saṅghiko)가 있다. 부처님께 속한 것은 부처님의 것(buddhiko)이다. 이와 같이 법의 것(dhammiko), 승가의 사원(saṅghiko vihāro), 승가의 토지(saṅghikā bhūmi), 승가의 가사(saṅghikaṃ cīvaraṃ), 개인의 것(puggalikaṃ)이 있다.

กุมฺโภ อสฺส ปริมาณนฺติ กุมฺภิกํ. เอวํ ขาริกํ, โทณิกํ. กุมฺภสฺส ราสิ กุมฺภิโก. กุมฺภํ อรหตีติ กุมฺภิโก. เอวํ โทณิโก, อฏฺฐมาสิโก, กหาปณิโก, อาสีติกา คาถา, นาวุติกา, สาติกํ, สาหสฺสิกํ. สนฺทิฏฺฐมรหตีติ สนฺทิฏฺฐิโก, ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ อิมํ วิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก.

항아리가 그것의 분량인 것은 한 항아리 분량(kumbhikaṃ)이다. 이와 같이 한 카리 분량(khārikaṃ), 한 도나 분량(doṇikaṃ)이 있다. 항아리의 무더기는 항아리 더미(kumbhiko)이다. 항아리를 받을 만한 것은 항아리의 것(kumbhiko)이다. 이와 같이 도나의 것(doṇiko), 8마사 분량(aṭṭhamāsiko), 카하파나 분량(kahāpaṇiko), 80개의 게송(āsītikā gāthā), 90개의 것(nāvutikā), 100의 것(sātikaṃ), 1000의 것(sāhassikaṃ)이 있다. 스스로 보아 알 수 있는 것을 받을 만한 것은 스스로 보아 알 수 있는 것(sandiṭṭhiko)이며, "와서 보라"는 이 방식을 받을 만한 것은 와서 보라는 것(ehipassiko)이다.

สีลตฺเถ ปํสุกูลธารณํ ปํสุกูลํ, ตํ สีลมสฺสาติ ปํสุกูลิโก. เอวํ เตจีวริโก, เอกาสเน โภชนสีโล เอกาสนิโก, รุกฺขมูเล วสนสีโล รุกฺขมูลิโก, ตถา อารญฺญิโก, โสสานิโก.

'습성'의 의미에서, 분소의를 입는 것이 분소의이며, 그것이 그의 습성인 자는 분소의 수행자(paṃsukūliko)이다. 이와 같이 삼의 수행자(tecīvariko), 한 자리에서 먹는 습성이 있는 자는 일좌식 수행자(ekāsaniko), 나무 아래에서 사는 습성이 있는 자는 수하좌 수행자(rukkhamūliko), 그와 같이 숲의 수행자(āraññiko), 묘지의 수행자(sosāniko)가 있다.

ชาตตฺเถ อปาเย ชาโต อาปายิโก. เอวํ เนรยิโก, สามุทฺทิโก มจฺโฉ, วสฺเสสุ ชาโต วสฺสิโก, วสฺสิกา, วสฺสิกํ ปุปฺผํ, สารทิโก, เหมนฺติโก, วาสนฺติโก, จาตุทฺทสิโก, ราชคเห ชาโต, ราชคเห [Pg.226] วสตีติ วา ราชคหิโก ชโน, มคเธสุ ชาโต, วสตีติ วา มาคธิโก, มาคธิกา, มาคธิกํ, สาวตฺถิยํ ชาโต, วสตีติ วา สาวตฺถิโก, กาปิลวตฺถิโก, เวสาลิโก.

'태어남'의 의미에서, 악처에서 태어난 자는 악처의 존재(āpāyiko)이다. 이와 같이 지옥의 존재(nerayiko), 바다의 물고기(sāmuddiko maccho), 우기에 태어난(또는 핀) 것은 우기의 것(vassiko), 우기의 꽃(vassikaṃ pupphaṃ), 가을의 것(sāradiko), 겨울의 것(hemantiko), 봄의 것(vāsantiko), 14일의 것(cātuddasiko), 라자가하에서 태어났거나 라자가하에서 사는 사람은 라자가하 사람(rājagahiko jano), 마가다에서 태어났거나 사는 자는 마가다의 것(māgadhiko, māgadhikā, māgadhikaṃ), 사왓띠에서 태어났거나 사는 자는 사왓띠 사람(sāvatthiko), 까띨라왓투 사람(kāpilavatthiko), 웨살리 사람(vesāliko)이 있다.

โลเก วิทิโต โลกิโก, โลกาย สํวตฺตตีติปิ โลกิโก. ตถา มาติโต อาคตํ มาติกํ, ปิติโต อาคตํ เปตฺติกํ นามํ.

세상에 알려진 것은 세간적인 것(lokiko)이며, 세상을 위해 존재하는 것도 세간적인 것(lokiko)이다. 그와 같이 어머니로부터 전해진 것은 어머니의 것(mātikaṃ), 아버지로부터 전해진 것은 아버지의 이름(pettikaṃ nāmaṃ)이다.

สมฺภูตตฺเถ มาติโต สมฺภูตํ มตฺติกํ. เอวํ เปตฺติกํ. อุปธิตสฺส ปโยชนํ โอปธิกํ.

'생겨남'의 의미에서, 어머니로부터 생긴 것은 어머니의 것(mattikaṃ)이다. 이와 같이 아버지의 것(pettikaṃ)이 있다. 생존의 근거(upadhi)가 그것의 목적인 것은 생존의 근거에 속하는 것(opadhikaṃ)이다.

สกตฺเถปิ อสงฺขาโรเยว อสงฺขาริกํ. เอวํ สสงฺขาริกํ, นามเมว นามิกํ. เอวํ อาขฺยาติกํ, โอปสคฺคิกํ, เนปาติกํ, จตุมหาราเช ภตฺติ เอเตสนฺติ จาตุมหาราชิกา. เอวํ อญฺญตฺเถปิ โยเชตพฺพํ.

'자기 자신의 의미(본래 의미)'에서도, 무행(asaṅkhāro) 자체가 무행의 것(asaṅkhārikaṃ)이다. 이와 같이 유행의 것(sasaṅkhārikaṃ), 이름 자체가 이름의 것(nāmikaṃ)이다. 이와 같이 동사의 것(ākhyātikaṃ), 접두사의 것(opasaggikaṃ), 불변사의 것(nepātikaṃ)이 있으며, 사대왕천에 대한 헌신이 이들에게 있다는 것은 사대왕천의 신들(cātumahārājikā)이다. 이와 같이 다른 의미들에서도 결합되어야 한다.

‘‘กสาเวน รตฺต’’นฺติ วิคฺคเห –

"염료로 물들여진 것"이라는 분석에서—

๓๗๖. ณ ราคา เตนรตฺตํ ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ จ.

376. 물들임(염색)에서 '그것에 의해 물들여진 것', '그것의 이것', 그리고 다른 의미들에서 'ṇa' 접미사가 붙는다.

ราคตฺถวาจกา ลิงฺคมฺหา ‘‘เตน รตฺต’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ, ‘‘ตสฺเส’’ติ ฉฏฺฐิยนฺตโต ‘‘อิท’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ จ อญฺญตฺเถสุ จ ณปฺปจฺจโย โหติ วา.

염색의 의미를 나타내는 어간으로부터 "그것에 의해 물들여진 것"이라는 의미에서, 그리고 속격(6격) 어미 뒤에서 "그것의 이것"이라는 의미에서, 그리고 다른 의미들에서 'ṇa' 접미사가 선택적으로 붙는다.

กาสาวํ วตฺถํ. เอวํ กาสายํ, กุสุมฺเภน รตฺตํ โกสุมฺภํ, หลิทฺทิยา รตฺตํ หาลิทฺทํ, ปตฺตงฺคํ, มญฺชิฏฺฐํ, กุงฺกุมํ, นีเลน รตฺตํ นีลํ. เอวํ ปีตํ.

가사(kāsāvaṃ) 천이다. 이와 같이 가사(kāsāyaṃ), 잇꽃(kusumbha)으로 물들여진 것은 잇꽃색의 것(kosumbhaṃ), 강황으로 물들여진 것은 강황색의 것(hāliddaṃ), 파땅가로 물들여진 것(pattaṅgaṃ), 만짓타로 물들여진 것(mañjiṭṭhaṃ), 쿵쿠마로 물들여진 것(kuṅkumaṃ), 푸른색으로 물들여진 것은 푸른 것(nīlaṃ)이다. 이와 같이 노란 것(pītaṃ)도 있다.

อิทมตฺเถ [Pg.227] มหึสสฺส อิทํ มาหึสํ มํสํ, ทธิ สปฺปิ จมฺมาทิกํ วา, สูกรสฺส อิทํ สูกรํ, กจฺจายนสฺส อิทํ กจฺจายนํ พฺยากรณํ. เอวํ โสคตํ สาสนํ.

'이것의 것'이라는 의미에서, 물소의 이것은 물소의(māhiṃsaṃ) 고기, 응유, 버터, 가죽 등이다. 돼지의 이것은 돼지의 것(sūkaraṃ)이며, 깟짜야나의 이것은 깟짜야나의 문법(kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ)이다. 이와 같이 부처님의 가르침(sogataṃ sāsanaṃ)이 있다.

‘‘อิสิสฺส อิท’’นฺติ อตฺเถ ณปฺปจฺจเย กเต วุทฺธิมฺหิ สมฺปตฺเต –

"성자(isi)의 이것"이라는 의미에서 'ṇa' 접미사가 붙어 증대(vuddhi)가 일어날 때—

‘‘สเณ, ยูนมาคโม ฐาเน’’ติ จ วตฺตเต.

"sa와 ṇa 앞에서, ya와 va의 삽입이 적절한 위치에서 일어난다"는 규칙이 적용된다.

๓๗๗. อาตฺตญฺจ.

377. 그리고 'ā'로 변함(ātta).

อิ อุอิจฺเจเตสํ อาทิสรานํ อาตฺตญฺจ โหติ สณการปฺปจฺจเย ปเร, จสทฺเทน ริการาคโม จ ฐาเนติ อิการสฺส อาตฺตํ.

'sa'와 'ṇa' 그리고 'ka' 접미사가 뒤따를 때 'i'와 'u' 등의 첫 모음들이 'ā'로 변하며, 'ca'라는 단어에 의해 'ri' 글자의 삽입이 적절한 위치에서 일어나고 'i' 모음이 'ā'로 변한다.

ฐานาธิการโต อาตฺตํ, อิสูสภอุชาทินํ;

อิสิสฺส ตุ ริการาค-โม จาตฺตานนฺตเร ภเว.

적절한 위치에 관한 규정에 따라 isi, usabha, uja 등의 단어들에서 'ā'로의 변화가 일어난다. 그러나 isi의 경우에는 'ri' 글자의 삽입이 일어나고 그 직후에 'ā'로의 변화가 생긴다.

อาริสฺยํ, อุสภสฺส อิทํ อาสภํ ฐานํ, อาสภี วาจา.

성자의 상태(ārisyaṃ), 황소의 이것은 황소와 같은 위치(āsabhaṃ ṭhānaṃ) 혹은 당당한 말(āsabhī vācā)이다.

อญฺญตฺถคฺคหเณน ปน อวิทูรภโว, ตตฺร ภโว, ตตฺร ชาโต, ตโต อาคโต, โส อสฺส นิวาโส, ตสฺส อิสฺสโร, กตฺติกาทีหิ นิยุตฺโต มาโส, สาสฺส เทวตา, ตมเวจฺจาธีเต, ตสฺส วิสโย เทโส, ตสฺมึ เทเส อตฺถิ, เตน นิพฺพตฺตํ, ตํ อรหติ, ตสฺส วิกาโร, ตมสฺส ปริมาณนฺติ อิจฺเจวมาทีสฺวตฺเถสุ จ ณปฺปจฺจโย. ยถา – วิทิสาย อวิทูเร ภโว เวทิโส คาโม, อุทุมฺพรสฺส อวิทูเร ภวํ โอทุมฺพรํ วิมานํ.

'Aññattha'라는 표현을 사용함으로써, ~에서 멀지 않은 곳에 있음, 그곳에 있음, 그곳에서 태어남, 그곳에서 옴, 그것이 그의 거주지임, 그것의 소유주임, 깟띠까(Kattikā) 달 등으로 정해진 달(月), 그것이 그의 신(神)임, 그것을 통달하여 공부함, 그것의 영역인 지방, 그 지방에 존재함, 그것에 의해 생성됨, 그것을 받을 만함, 그것의 변형, 그것이 그의 분량임 등과 같은 의미들에서 ṇa 접미사가 쓰인다. 예: Vidisā에서 멀지 않은 곳에 있는(avidūre bhavo) Vedisa 마을, Udumbara에서 멀지 않은 곳에 있는(avidūre bhavaṃ) Odumbara 천상 거처(vimāna).

ภวตฺเถ มนสิ ภวํ มานสํ สุขํ, สาคโม. สเร ภโว สารโส สกุโณ, สารสา สกุณี, สารสํ ปุปฺผํ[Pg.228], อุรสิ ภโว โอรโส ปุตฺโต, อุรสิ สํวฑฺฒิตตฺตา, มิตฺเต ภวา เมตฺตา, เมตฺตี วา, ปุเร ภวา โปรี วาจา.

'있음'의 의미에서: 마음에 있는(manasi bhavaṃ) 마음의(mānasaṃ) 즐거움, [mānasaṃ에서] s가 삽입된다. 호수에 있는(sare bhavo) 호수의(sāraso) 새, 암새(sārasā), 호수의 꽃(sārasaṃ). 가슴에서 생긴(urasi bhavo) 친아들(oraso putto), 가슴에서 자라났기 때문이다. 친구(mitta)에게 있는 우정(mettā) 또는 mettī. 도시(pura)에서 쓰이는 도시의(porī) 언어.

ชาตาทีสุ ปาวุเส ชาโต ปาวุโส เมโฆ, ปาวุสา รตฺติ, ปาวุสํ อพฺภํ, สรเท ชาโต สารโท มาโส, สารทา รตฺติ, สารทํ ปุปฺผํ. เอวํ สิสิโร, เหมนฺโต, วสนฺโต, วิมฺโห, มถุรายํ ชาโต มาถุโร ชโน, มาถุรา คณิกา, มาถุรํ วตฺถํ. มถุราย อาคโต มาถุโร, มถุรา อสฺส นิวาโสติ มาถุโร, มถุราย อิสฺสโร มาถุโร ราชา. ‘‘สพฺพโต โก’’ติ เอตฺถ ปุน สพฺพโตคฺคหเณน ตทฺธิตโตปิ กฺวจิ สสรกการาคโม, มาถุรโก วา, ราชคเห ชาโต, ราชคหา อาคโต, ราชคโห อสฺส นิวาโสติ วา, ราชคหสฺส อิสฺสโรติ วา ราชคโห, ราชคหโก วา. เอวํ สาคโล, สาคลโก วา, ปาฏลิปุตฺโต, ปาฏลิปุตฺตโก วา, เวสาลิยํ ชาโตติอาทิอตฺเถ เวสาโล, เวสาลโก วา, กุสินาเร ชาโต โกสินาโร, โกสินารโก วา. เอวํ สาเกโต, สาเกตโก วา, โกสมฺโพ, โกสมฺพโก วา, อินฺทปตฺโต, อินฺทปตฺตโก วา, กปิลฺโล, กปิลฺลโก วา, ภารุกจฺโฉ, ภารุกจฺฉโก วา, นคเร ชาโต, นครา อาคโต, นคเร วสตีติ วา นาคโร, นาครโก วา. เอวํ ชานปโท.

'태어남' 등의 의미에서: 우기(pāvusa)에 태어난(jāto) 우기의 구름(pāvuso megho), 우기의 밤(pāvusā ratti), 우기의 구름(pāvusaṃ abbhaṃ). 가을(sarada)에 태어난 가을 달(sārado māso), 가을 밤, 가을 꽃. 이와 같이 sisiro, hemanto, vasanto, vimho도 그러하다. Mathurā에서 태어난 마투라 사람(māthuro jano), 마투라의 기녀(gaṇikā), 마투라의 의복(vattha). Mathurā에서 온 사람도 māthuro, Mathurā가 거주지인 사람도 māthuro, Mathurā의 왕도 māthuro 왕이다. 'Sabbato ko'라는 구절에서 sabbato라는 말을 다시 취함으로써 땃디따(taddhita)에서도 때때로 모음을 동반한 k(sakāra-kakāra)가 삽입되어 māthurako가 되기도 한다. Rājagaha에서 태어난, Rājagaha에서 온, Rājagaha가 거주지인, 혹은 Rājagaha의 왕인 경우 rājagaho 또는 rājagahako라고 한다. 이와 같이 sāgalo/sāgalako, pāṭaliputto/pāṭaliputtako, Vesālī에서 태어난 등의 의미에서 vesālo/vesālako, Kusinārā에서 태어난 kosināro/kosinārako 등이 있다. 이와 같이 sāketo/sāketako, kosambo/kosambako, indapatto/indapattako, kapillo/kapillako, bhārukaccho/bhārukacchako, 도시(nagara)에서 태어난, 도시에서 온, 도시에 거주하는 사람을 nāgaro 또는 nāgarako라 한다. jānapado(지방의)도 이와 같다.

ชนปทนาเมสุ ปน สพฺพตฺถ พหุวจนเมว ภวติ. ยถา – องฺเคสุ ชาโต, องฺเคหิ อาคโต, องฺคา อสฺส นิวาโส, องฺคานํ อิสฺสโร วา องฺโค, องฺคโก วา, มาคโธ, มาคธโก วา, โกสโล, โกสลโก วา[Pg.229], เวเทโห, เวเทหโก วา, กมฺโพโช, กมฺโพชโก วา, คนฺธาโร, คนฺธารโก วา, โสวีโร, โสวีรโก วา, สินฺธโว, สินฺธวโก วา, อสฺสโก, กาลิงฺโค, ปญฺจาโล, สกฺโก, ตถา สุรฏฺเฐ ชาโต, สุรฏฺฐสฺส อิสฺสโร วา โสรฏฺโฐ, โสรฏฺฐโก วา. เอวํ มหารฏฺโฐ, มหารฏฺฐโก วา อิจฺจาทิ.

지방(janapada)의 이름들은 항상 복수형으로 나타난다. 예: Aṅga 지방들에서 태어난, Aṅga 지방들에서 온, Aṅga 지방들이 거주지인, 또는 Aṅga 지방들의 왕인 경우 aṅgo 또는 aṅgako라 한다. māgadho/māgadhako, kosalo/kosalako, vedeho/vedehako, kambojo/kambojako, gandhāro/gandhārako, sovīro/sovīrako, sindhavo/sindhavako, assako, kāliṅgo, pañcālo, sakko 등이 있으며, Surāṣṭra에서 태어난 또는 Surāṣṭra의 왕인 경우 soraṭṭho 또는 soraṭṭako라 한다. mahāraṭṭho/mahāraṭṭhako 등도 이와 같다.

นกฺขตฺตโยเค กตฺติกาย ปุณฺณจนฺทยุตฺตาย ยุตฺโต มาโส กตฺติโก, มคสิเรน จนฺทยุตฺเตน นกฺขตฺเตน ยุตฺโต มาโส มาคสิโร. เอวํ ผุสฺเสน ยุตฺโต มาโส ผุสฺโส, มฆาย ยุตฺโต มาโส มาโฆ, ผคฺคุนิยา ยุตฺโต มาโส ผคฺคุโน, จิตฺตาย ยุตฺโต มาโส จิตฺโต, วิสาขาย ยุตฺโต มาโส เวสาโข, เชฏฺฐาย ยุตฺโต มาโส เชฏฺโฐ, อุตฺตราสาฬฺหาย ยุตฺโต มาโส อาสาฬฺโห, อาสาฬฺหี วา, สวเณน ยุตฺโต มาโส สาวโณ, สาวณี. ภทฺเทน ยุตฺโต มาโส ภทฺโท, อสฺสยุเชน ยุตฺโต มาโส อสฺสยุโช, พุทฺโธ อสฺส เทวตาติ พุทฺโธ. เอวํ โสคโต, มาหินฺโท, ยาโม, โสโม.

천체(nakkhatta)와의 결합에서: 보름달이 Kattikā와 결합된 달은 Kattika월이다. Magasira와 달이 결합된 천체와 결합된 달은 Māgasira월이다. 이와 같이 Phussa와 결합된 Phusso, Maghā와 결합된 Māgho, Phaggunī와 결합된 Phagguno, Cittā와 결합된 Citto, Visākhā와 결합된 Vesākho, Jeṭṭhā와 결합된 Jeṭṭho, Uttarāsāḷhā와 결합된 Āsāḷho 또는 Āsāḷhī, Savaṇa와 결합된 Sāvaṇo/Sāvaṇī, Bhadda와 결합된 Bhaddo, Assayuja와 결합된 Assayujo가 있다. 부처님이 그의 신(devatā)인 경우 Buddho라 한다. Sogato, Māhindo, Yāmo, Somo 등도 이와 같다.

พฺยากรณํ อเวจฺจาธีเต เวยฺยากรโณ. เอวํ โมหุตฺโต, เนมิตฺโต, องฺควิชฺโช, วตฺถุวิชฺโช. วสาตีนํ วิสโย เทโส วาสาโต, อุทุมฺพรา อสฺมึ ปเทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร เทโส.

문법(byākaraṇa)을 통달하여 공부한(aveccādhīte) 사람은 veyyākaraṇo(문법학자)이다. 이와 같이 mohutto(점성가), nemitto(예언가), aṅgavijjo(관상가), vatthuvijjo(지관) 등이 있다. 거주자들의 영역인 지방을 vāsāto라 한다. Udumbara 나무들이 이 지역에 있는 경우 odumbaro 지방이라 한다.

สหสฺเสน นิพฺพตฺตา สาหสฺสี ปริขา, ปยสา นิพฺพตฺตํ ปายาสํ, สหสฺสํ อรหตีติ สาหสฺสี คาถา, อยโส [Pg.230] วิกาโร อายโส. เอวํ โสวณฺโณ, ปุริโส ปริมาณมสฺสาติ โปริสํ อุทกํ.

천(千, sahassa)으로 만들어진(nibbatta) 것은 sāhassī 해자(parikhā)이고, 우유(paya)로 만들어진 것은 pāyāsaṃ(우유죽)이다. 천의 가치가 있는(arahati) 것은 sāhassī 게송(gāthā)이다. 철(ayasa)의 변형(vikāra)은 āyaso(철제의)이다. sovaṇṇo(금제의)도 이와 같다. 한 사람(purisa)의 키가 분량(parimāṇa)인 물은 porisaṃ udakaṃ(사람 키 높이의 물)이라 한다.

จคฺคหเณน ตตฺถ ชาโต, ตตฺถ วสติ, ตสฺส หิตํ, ตํ อรหตีติอาทีสุ เณยฺยปฺปจฺจโย. พาราณสิยํ ชาโต, วสตีติ วา พาราณเสยฺยโก, ปุเร วิย กการาคโม. เอวํ จมฺเปยฺยโก, สาคเลยฺยโก, มิถิเลยฺยโก ชโน, คงฺเคยฺโย มจฺโฉ, สิลาย ชาตํ เสเลยฺยกํ, กุเล ชาโต โกเลยฺยโก สุนโข, วเน ชาตํ วาเนยฺยํ ปุปฺผํ. เอวํ ปพฺพเตยฺโย มานุโส, ปพฺพเตยฺยา นที, ปพฺพเตยฺยํ โอสธํ, ปถสฺส หิตํ ปาเถยฺยํ, สปติสฺส หิตํ สาปเตยฺยํ ธนํ, ปทีเปยฺยํ เตลํ, มาตุ หิตํ มตฺเตยฺยํ. เอวํ เปตฺเตยฺยํ. ทกฺขิณมรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย อิจฺจาทิ.

'ca'를 취함에 따라 '그곳에서 태어난', '그곳에 사는', '그에게 유익한', '그것을 받을 만한' 등의 의미에서 ṇeyya 접미사가 붙는다. Bārāṇasī에서 태어났거나 사는 사람은 bārāṇaseyyako인데, 앞서와 같이 k가 삽입된다. 이와 같이 campeyyako, sāgaleyyako, mithileyyako 사람, gaṅgeyyo 물고기, 바위(silā)에서 생긴 seleyyakaṃ, 가문(kula)에서 태어난 koleyyako 개, 숲(vana)에서 생긴 vāneyyaṃ 꽃이 있다. 이와 같이 pabbateyyo(산의) 사람, pabbateyyā 강, pabbateyyaṃ 약초, 길(patha)에 유익한 pātheyyaṃ(노자), 주인(sapati)에게 유익한 sāpateyyaṃ 재산, 등불(padīpa)에 유익한 padīpeyyaṃ 기름, 어머니에게 유익한 matteyyaṃ 등이 있다. petteyyaṃ(아버지에게 유익한/효도하는)도 이와 같다. 공양(dakkhiṇā)을 받을 만한 dakkhiṇeyyo 등도 그러하다.

๓๗๘. ชาตาทีนมิมิยา จ.

378. '태어남' 등의 의미에서 ima와 iya도 [사용된다].

ชาตอิจฺเจวมาทีนํ สทฺทานํ อตฺเถ อิม อิยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

'태어남' 등과 같은 단어들의 의미에서 ima, iya 이 접미사들이 또한 선택적으로 붙는다.

ปจฺฉา ชาโต ปจฺฉิโม, ปจฺฉิมา ชนตา, ปจฺฉิมํ จิตฺตํ, อนฺเต ชาโต อนฺติโม, อนฺติมา, อนฺติมํ. เอวํ มชฺฌิโม, ปุริโม, อุปริโม, เหฏฺฐิโม, ปจฺจนฺติโม, โคปฺผิโม, คนฺถิโม.

뒤에(pacchā) 태어난 pacchimo(마지막의/뒤의), 마지막 사람들(pacchimā janatā), 마지막 마음(pacchimaṃ cittaṃ). 끝(anta)에 태어난 antimo(마지막의), antimā, antimaṃ. 이와 같이 majjhimo(중간의), purimo(이전의), uparimo(위의), heṭṭhimo(아래의), paccantimo(변방의), gopphimo(발목의), ganthimo(묶인 것) 등이 있다.

ตถา [Pg.231] อิยปฺปจฺจเย มนุสฺสชาติยา ชาโต มนุสฺสชาติโย, มนุสฺสชาติยา, มนุสฺสชาติยํ. เอวํ อสฺสชาติโย, หตฺถิชาติโย, โพธิสตฺตชาติโย, ทพฺพชาติโย, สมานชาติโย, โลกิโย อิจฺจาทิ.

또한 iya 접미사의 경우, 인류(manussajāti)에 태어난 manussajātiyo, manussajātiyā, manussajātiyaṃ. 이와 같이 assajātiyo(말의 종의), hatthijātiyo(코끼리의 종의), bodhisattajātiyo(보살의 종의), dabbajātiyo(물질의 종의), samānajātiyo(같은 종의), lokiyo(세간의) 등이 있다.

อาทิคฺคหเณน ตตฺถ นิยุตฺโต, ตทสฺส อตฺถิ, ตตฺถ ภโวติอาทีสฺวปิ อิม อิยปฺปจฺจยา โหนฺติ, จสทฺเทน อิกปฺปจฺจโย จ. อนฺเต นิยุตฺโต อนฺติโม, อนฺติโย, อนฺติโก, ปุตฺโต อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปุตฺติโม, ปุตฺติโย, วุตฺติโก, กปฺโป อสฺส อตฺถีติ กปฺปิโย, ชฏา อสฺส อตฺถีติ ชฏิโย, หานภาโค อสฺส อตฺถีติ หานภาคิโย. เอวํ ฐิติภาคิโย, โพธิสฺส ปกฺเข ภวา โพธิปกฺขิยา, ปญฺจวคฺเค ภวา ปญฺจวคฺคิยา. เอวํ ฉพฺพคฺคิยา, อุทริยํ, อตฺตโน อิทนฺติ อตฺตนิยํ, นการาคโม.

'ādi'를 취함에 따라 '그곳에 임명된', '그것이 그에게 있음', '그곳에 있음' 등의 의미에서도 ima, iya 접미사가 붙고, 'ca' 단어에 의해 ika 접미사도 붙는다. 끝(anta)에 임명된 antimo, antiyo, antiko. 아들(putta)이 그에게 있거나 그에게 존재하는 경우 puttimo, puttiyo, puttiko. 적절함(kappa)이 그에게 있는 경우 kappiyo(적절한). 땋은 머리(jaṭā)가 그에게 있는 경우 jaṭiyo. 쇠퇴하는 부분(hānabhāga)이 그에게 있는 경우 hānabhāgiyo. 이와 같이 ṭhitibhāgiyo(머무는 부분의), 깨달음의 편(bodhipakkha)에 있는 bodhipakkhiyā(보리분법의), 다섯 무리(pañcavagga)에 있는 pañcavaggiyā. chabbaggiyā(여섯 무리의), udariyaṃ(위장 속의 것), 자신의(attano) 것인 attaniyaṃ에서는 n이 삽입된다.

จสทฺทคฺคหเณน กิย ยณฺยปฺปจฺจยา จ. ชาติยา นิยุตฺโต ชาติกิโย. เอวํ อนฺธกิโย, ชจฺจนฺเธ นิยุตฺโต ชจฺจนฺธกิโย. สสฺส อยนฺติ สกิโย. เอวํ ปรกิโย.

'ca' 단어를 취함에 따라 kiya, ya, ṇya 접미사들도 붙는다. 태생(jāti)에 매인(niyutto) jātikiyo. 이와 같이 andhakiyo, 나면서부터 눈먼 상태(jaccandha)에 매인 jaccandhakiyo. 자기의(sassa) 것인 sakiyo. parakiyo(타인의)도 이와 같다.

ยปฺปจฺจโย สาธุหิตภวชาตาทิอตฺเถสุ. ยถา – กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ. สภายํ สาธุ สพฺภํ, ‘‘ยวตํ ตลนา’’ทินา อุการาทิ. เอวํ เมธาย หิตํ เมชฺฌํ ฆฏํ. ปาทานํ หิตํ ปชฺชํ เตลํ, รถสฺส หิตา รจฺฉา, คาเม ภโว คมฺโม[Pg.232], คเว ภวํ คพฺยํ, ‘‘โอสเร จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน ยปฺปจฺจเย ปเรปิ อวาเทโส. กวิมฺหิ ภวํ กพฺยํ, ทิวิ ภวา ทิพฺยา, ถนโต ชาตํ ถญฺญํ, ธนาย สํวตฺตตีติ ธญฺญํ.

ya 접미사는 선(sādhu), 유익(hita), 존재(bhava), 태어남(jāta) 등의 의미에서 사용된다. 예를 들면, ‘행위에 있어 선함’은 kammaññaṃ(업에 적절함)이다. ‘집회에서 선함’은 sabbhaṃ(공손함)인데, ‘yavataṃ talanā’ 등의 규칙에 의해 u자 등이 a자로 변한다. 이와 같이 ‘지혜에 유익한 것’은 mejjhaṃ(정제된 버터)이다. ‘발에 유익한 것’은 pajjaṃ(발을 씻는 기름), ‘수레에 유익한 것’은 racchā(수레 길), ‘마을에 존재하는 것’은 gammo(마을의), ‘소에게서 있는 것’은 gabya(소의 생산물)인데, ‘osare cā’라는 경문의 ca라는 단어에 의해 ya 접미사가 뒤에 올 때에도 avā(ava)로 변하는 현상이 일어난다. ‘시인에게 있는 것’은 kabyaṃ(시), ‘천상에 존재하는 것’은 dibyā(천상의), ‘가슴에서 태어난 것’은 thaññaṃ(젖), ‘재물로 향하는 것’은 dhaññaṃ(곡물)이다.

ณฺยปฺปจฺจโย ปริสายํ สาธุ ปาริสชฺโช, ทการาคโม, สมณานํ หิตา สามญฺญา ชนา, พฺราหฺมณานํ หิตา พฺราหฺมญฺญา, อรูเป ภวา อารุปฺปา อิจฺจาทิ.

ṇya 접미사는 ‘집회에서 선함’은 pārisajjo(집회의 일원)인데, d가 삽입된다. ‘수행자들에게 유익한 것’은 sāmaññā(수행자의 상태, 사람들), ‘브라만들에게 유익한 것’은 brāhmaññā, ‘무색계에 존재하는 것’은 āruppā(무색계의 것) 등이다.

‘‘ราชปุตฺตานํ สมูโห’’ติ วิคฺคเห –

“왕자들의 무리”라는 분석문(viggaha)에서 —

๓๗๙. สมูหตฺเถ กณณา.

379. 무리(samūha)라는 의미에서 ka, ṇa, na 접미사가 쓰인다.

ฉฏฺฐิยนฺตโต ‘‘เตสํ สมูโห’’ติ อตฺเถ กณณอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. ราชปุตฺตโก, ราชปุตฺตกํ วา, ราชปุตฺโต. เอวํ มานุสฺสโก, มานุสฺโส, มาถุรโก, มาถุโร, โปริสโก, โปริโส, วุทฺธานํ สมูโห วุทฺธโก, วุทฺโธ. เอวํ มายูรโก, มายูโร, กาโปโต, โกกิโล, มาหึสโก, มาหึโส, โอฏฺฐโก, โอรพฺภโก, อฏฺฐนฺนํ สมูโห อฏฺฐโก, ราชานํ สมูโห ราชโก, ภิกฺขานํ สมูโห ภิกฺโข, สิกฺขานํ สมูโห สิกฺโข, ทฺวินฺนํ สมูโห ทฺวยํ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อิการสฺส อยาเทโส. เอวํ ติณฺณํ สมูโห ตยํ อิจฺจาทิ.

6격(속격) 어미로 끝난 말 뒤에 “그들의 무리”라는 의미에서 ka, ṇa, na 이 접미사들이 붙는다. rājaputtako, rājaputtakaṃ 또는 rājaputto(왕자들의 무리)가 된다. 이와 같이 mānussako, mānusso(인간의 무리), māthurako, māthuro(마투라 사람들의 무리), porisako, poriso(사람들의 무리), ‘장로들의 무리’는 vuddhako, vuddho이다. 이와 같이 māyūrako, māyūro(공작의 무리), kāpoto(비둘기의 무리), kokilo(뻐꾸기의 무리), māhiṃsako, māhiṃso(버팔로의 무리), oṭṭhako(낙타의 무리), orabbhako(양의 무리), ‘여덟의 무리’는 aṭṭhako, ‘왕들의 무리’는 rājako, ‘비구들의 무리’는 bhikkho, ‘학습의 무리’는 sikkho, ‘둘의 무리’는 dvayaṃ인데, ‘tesu vuddhī’ 등의 규칙에 의해 i자가 ay로 변한다. 이와 같이 ‘셋의 무리’는 tayaṃ 등이다.

‘‘สมูหตฺเถ’’ติ วตฺตเต.

“무리라는 의미에서”라는 규칙이 적용된다.

๓๘๐. คามชนพนฺธุสหายาทีหิ ตา.

380. gāma, jana, bandhu, sahāya 등 뒤에는 tā 접미사가 붙는다.

คามชนพนฺธุสหายอิจฺเจวมาทีหิ ตาปจฺจโย โหติ สมูหตฺเถ. คามานํ สมูโห คามตา. เอวํ ชนตา, พนฺธุตา, สหายตา, นาครตา. ‘‘ตา’’ติ โยควิภาเคน สกตฺเถปิ เทโวเยว เทวตา, ตาปจฺจยนฺตสฺส นิจฺจมิตฺถิลิงฺคตา.

gāma, jana, bandhu, sahāya와 같은 단어들 뒤에는 무리라는 의미에서 tā 접미사가 붙는다. 마을들의 무리는 gāmatā이다. 이와 같이 janatā(사람들의 무리), bandhutā(친지들의 무리), sahāyatā(동료들의 무리), nāgaratā(시민들의 무리)이다. ‘tā’라는 규칙을 분할(yoga-vibhāga)하여 적용하면 본래의 의미(sakkattha)에서도 deva 자체가 devatā가 된다. tā 접미사가 붙은 말은 항상 여성 명사가 된다.

๓๘๑. ตทสฺส ฐานมิโย จ.

381. “그것의 장소”라는 의미에서 iya 접미사도 붙는다.

‘‘ตทสฺส ฐาน’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ ฉฏฺฐิยนฺตโต อิยปฺปจฺจโย โหติ. มทนสฺส ฐานํ มทนิโย, มทนิยา, มทนิยํ, พนฺธนสฺส ฐานํ พนฺธนิยํ. เอวํ มุจฺฉนิยํ. รชนิยํ, คมนิยํ, ทสฺสนิยํ, อุปาทานิยํ, ปสาทนิยํ. จสทฺเทน หิตาทิอตฺเถปิ อุปาทานานํ หิตา อุปาทานิยา อิจฺจาทิ.

“그것의 장소”라는 이 의미에서 6격 어미로 끝난 말 뒤에 iya 접미사가 붙는다. ‘취하게 하는 것의 장소’는 madaniyo, madaniyā, madaniyaṃ이다. ‘묶는 것의 장소’는 bandhaniyaṃ(감옥)이다. 이와 같이 mucchaniyaṃ(혼절케 하는 것), rajaniyaṃ(물들이는 것), gamaniyaṃ(가야 할 곳), dassaniyaṃ(볼 만한 것), upādāniyaṃ(집착의 대상), pasādaniyaṃ(깨끗하게 하는 것)이다. ca라는 단어에 의해 유익함(hita) 등의 의미에서도 사용되니, ‘집착에 유익한 것(조건이 되는 것)’은 upādāniyā 등이다.

๓๘๒. อุปมตฺถายิตตฺตํ.

382. 비유의 의미에서 āyitatta 접미사가 붙는다.

อุปมตฺเถ อุปมาวาจิลิงฺคโต อายิตตฺตปฺปจฺจโย โหติ. ธูโม วิย ทิสฺสตีติ ธูมายิตตฺตํ. เอวํ ติมิรายิตตฺตํ.

비유의 의미에서 비유를 나타내는 성을 가진 말 뒤에 āyitatta 접미사가 붙는다. 연기처럼 보이는 것은 dhūmāyitattaṃ이다. 이와 같이 timirāyitattaṃ(어둠처럼 보이는 것)이다.

‘‘ตทสฺส ฐาน’’นฺติ วตฺตเต.

“그것의 장소”라는 규칙이 이어진다.

๓๘๓. ตนฺนิสฺสิตตฺเถ โล.

383. 그것에 의지함(tannissita)이라는 의미에서 lo(la) 접미사가 쓰인다.

‘‘ตนฺนิสฺสิต’’นฺติ อตฺเถ, ‘‘ตทสฺสฐาน’’นฺติ อตฺเถ จ ลปฺปจฺจโย โหติ. ทุฏฺฐุ นิสฺสิตํ, ทุฏฺฐุ ฐานํ วา ทุฏฺฐุลฺลํ, ทุฏฺฐุลฺลา วาจา, ลสฺส ทฺวิภาโว. เอวํ เวทลฺลํ.

“그것에 의지함”이라는 의미와 “그것의 장소”라는 의미에서 la 접미사가 붙는다. 나쁜 것에 의지하거나 나쁜 장소인 것은 duṭṭhullaṃ(저속함)이며, duṭṭhullā vācā(저속한 말)와 같이 쓰이는데, l자가 중첩된다. 이와 같이 vedallaṃ이다.

‘‘อภิชฺฌา [Pg.234] อสฺส ปกติ, อภิชฺฌา อสฺส พหุลา’’ติ วา วิคฺคเห –

“탐욕이 그의 본성이다” 또는 “탐욕이 그에게 많다”라는 분석문에서 —

๓๘๔. อาลุ ตพฺพหุเล.

384. 그것이 많음(tabbahula)이라는 의미에서 ālu 접미사가 쓰인다.

ปฐมาวิภตฺยนฺตโต อาลุปฺปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺส พหุล’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. อภิชฺฌาลุ, อภิชฺฌาลู, อภิชฺฌาลโว. เอวํ สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ. ‘‘สพฺพโต โก’’ติ เอตฺถ ปุน สพฺพโตคฺคหเณน กการาคโม, อภิชฺฌาลุโก, อภิชฺฌาลุกา, อภิชฺฌาลุกํ. เอวํ สีตาลุโก, ทยาลุโก, ตถา หีโนว หีนโก. เอวํ โปตโก, กุมารโก, มาณวโก, มุทุโก, อุชุโก, อปฺปมตฺตกํ, โอรมตฺตกํ, สีลมตฺตกํ อิจฺจาทิ.

1격(주격) 어미로 끝난 말 뒤에 “그것이 그에게 많다”라는 의미에서 ālu 접미사가 붙는다. abhijjhālu(탐욕이 많은 자), 복수형은 abhijjhālū, abhijjhālavo이다. 이와 같이 sītālu(추위를 잘 타는 자), dhajālu(깃발이 많은 것), dayālu(자비로운 자)이다. ‘sabbato ko’라는 규칙에서 다시 ‘sabbato’를 취함으로써 k가 삽입되어 abhijjhāluko, abhijjhālukā, abhijjhālukaṃ이 된다. 이와 같이 sītāluko, dayāluko가 되며, hīna 자체가 hīnako가 되는 것과 같다. 이와 같이 potako(새끼), kumārako(소년), māṇavako(청년), muduko(부드러운 것), ujuko(곧은 것), appamattakaṃ(약간의), oramattakaṃ(미세한), sīlamattakaṃ(계행에 불과한 것) 등이다.

‘‘ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี’’ติ อิมินา ปฏิภาคกุจฺฉิตสญฺญานุกมฺปาทิอตฺเถสุ กปฺปจฺจโย. ปฏิภาคตฺเถ หตฺถิโน อิว หตฺถิกา. เอวํ อสฺสกา. กุจฺฉิตตฺเถ กุจฺฉิโต สมโณ สมณโก. เอวํ พฺราหฺมณโก, มุณฺฑโก, ปณฺฑิตโก, เวยฺยากรณโก. สญฺญายํ กตโก, ภฏโก. อนุกมฺปายํ ปุตฺตโก.

“설명되지 않은 것들은 니빠따나(nipātana, 불규칙 성립)에 의해 완성된다”는 규칙에 의해, 유사함, 멸시, 명칭, 연민 등의 의미에서 ka 접미사가 붙는다. 유사함의 의미에서는 코끼리와 같은 것이 hatthikā이다. 이와 같이 assakā(말과 같은 것)이다. 멸시의 의미에서는 멸시받는 수행자는 samaṇako이다. 이와 같이 brāhmaṇako, muṇḍako, paṇḍitako, veyyākaraṇako이다. 명칭으로는 katako, bhaṭako가 있다. 연민의 의미에서는 puttako(가련한 아들)이다.

ตถา กึยเตตโต ปริมาณตฺเถ ตฺตกวนฺตุปฺปจฺจยา. กึ ปริมาณมสฺสาติ กิตฺตกํ. เอวํ ยตฺตกํ, ตตฺตกํ, เอตฺตกํ. วนฺตุมฺหิ อาตฺตญฺจ, ยํ ปริมาณมสฺสาติ ยาวา, ยาวนฺโต[Pg.235], คุณวนฺตุสมํ. เอวํ ตาวา, ตาวนฺโต. เอตาวา, เอตาวนฺโต อิจฺจาทิ.

또한 kiṃ, ya, ta, eta 뒤에서 수량의 의미로 ttaka와 vantu 접미사가 붙는다. “이것의 수량은 얼마인가?”는 kittakaṃ이다. 이와 같이 yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ이다. vantu 접미사에서는 ā로 변하여, “이것이 가지는 수량만큼”은 yāvā, yāvanto가 되며 guṇavantu와 변화가 같다. 이와 같이 tāvā, tāvanto, etāvā, etāvanto 등이다.

‘‘สุวณฺเณน ปกต’’นฺติ วิคฺคเห –

“금으로 만들어진 것”이라는 분석문에서 —

๓๘๕. ตปฺปกติวจเน มโย.

385. 그 재료를 말할 때(tappakativacane) mayo 접미사가 쓰인다.

ตปฺปกติวจนตฺเถ มยปฺปจฺจโย โหติ, ปกรียตีติ ปกติ, เตน ปกติ ตปฺปกติ, ตปฺปกติยา วจนํ กถนํ ตปฺปกติวจนํ. สุวณฺณมโย รโถ, โสวณฺณมโย วา, สุวณฺณมยา ภาชนวิกติ, สุวณฺณมยํ ภาชนํ. เอวํ รูปิยมยํ, รชตมยํ, ชตุมยํ, ทารุมยํ, มตฺติกามยํ, อิทฺธิยา นิพฺพตฺตํ อิทฺธิมยํ.

그 재료를 말하는 의미에서 mayo 접미사가 붙는다. 만들어지는 재료를 pakati(본성, 재료)라고 하며, 그 재료에 의한 것이 tappakati이고, 그 재료를 말하는 것이 tappakativacana이다. 금으로 된 수레는 suvaṇṇamayo ratho 또는 sovaṇṇamayo이며, 금으로 된 그릇의 변형은 suvaṇṇamayā bhājanavikati, 금 그릇은 suvaṇṇamayaṃ bhājanaṃ이다. 이와 같이 rūpiyamayaṃ(은으로 된 것), rajatamayaṃ(은으로 된 것), jatumayaṃ(납으로 된 것), dārumayaṃ(나무로 된 것), mattikāmayaṃ(진흙으로 된 것), 신통력으로 생겨난 것은 iddhimayaṃ이다.

มนโต นิปฺผนฺนา มโนมยา, อยสาปกตํ อโยมยํ. เอตฺถ จ ‘‘มโนคณาทีน’’นฺติ วตฺตมาเน –

마음에서 생겨난 것은 manomayā, 철로 만들어진 것은 ayomayaṃ이다. 여기서 ‘manogaṇādīnaṃ(마음 그룹 등)’이라는 규칙이 적용되는 중에 —

๓๘๖. เอเตสโม โลเป.

386. 격 어미가 생략될 때 이들에게 o자가 된다.

เอเตสํ มโนคณาทีนํ อนฺโต โอตฺตมาปชฺชเต วิภตฺติโลเป กเตติ โอกาโร.

이들 mana 그룹 단어들의 끝은 격 어미가 생략될 때 o의 상태에 이르게 되어 o자가 된다.

คเวน ปกตํ กรีสํ, โคโต นิพฺพตฺตนฺติ วา โคมยํ. ‘‘มโย’’ติโยควิภาเคน สกตฺเถปิ ทานเมว ทานมยํ, สีลมยํ อิจฺจาทิ.

소에 의해 만들어진 배설물 혹은 소에게서 나온 것은 gomayaṃ이다. ‘mayo’라는 규칙을 분할(yoga-vibhāga)하여 본래의 의미에서도 사용되니 dāna 자체가 dānamayaṃ, sīla 자체가 sīlamayaṃ 등이다.

สํสฏฺฐาทิอเนกตฺถตทฺธิตํ.

이상이 ‘혼합됨’ 등 여러 가지 의미를 가진 따디따(taddhita, 2차 파생어)이다.

ภาวตทฺธิต

바와 따디따(Bhāva-taddhita, 상태를 나타내는 파생어)

‘‘อลสสฺส [Pg.236] ภาโว’’ติ วิคฺคเห –

“게으른 자의 상태”라는 분석문에서 —

๓๘๗. ณฺยตฺตตา ภาเว ตุ.

387. 상태(bhāva)의 의미에는 ṇya, tta, tā 접미사가 붙는다.

ฉฏฺฐิยนฺตโต ณฺยตฺตตาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ‘‘ตสฺส ภาโว’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ, ตุสทฺทคฺคหเณน ตฺตนเณยฺยาทิปฺปจฺจยา จ. ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทา อิติ ภาโว, สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ วุจฺจติ, วุตฺตญฺจ – ‘‘ยสฺส คุณสฺส หิ ภาวา ทพฺเพ สทฺทนิเวโส ตทภิธาเนณฺยตฺตตาทโย’’ติ. ณฺยตฺตตฺตนนฺตานํ นิจฺจํ นปุํสกตฺตํ, ตาปจฺจยนฺตสฺส สภาวโต นิจฺจมิตฺถิลิงฺคตา. ณฺยปฺปจฺจโยยํ คุณวจเน พฺราหฺมณาทีหิ, ตตฺถ ‘‘อวณฺโณ เย โลปญฺจา’’ติ อวณฺณโลโป, อาทิวุทฺธิ.

6격(속격) 어미가 붙은 단어로부터 '그것의 상태(tassa bhāvo)'라는 의미에서 ṇya, tta, tā 이 세 접미사가 나타나며, 'tu'라는 단어의 포함에 의해 ttana, ṇeyya 등의 접미사들도 나타난다. 이로부터 지혜의 말이 생기므로 상태(bhāvo)라 하며, 이는 말의 발생 근거(saddappavattinimitta)라고 불린다. 그리고 '어떤 성질(guṇa)의 상태로 인해 실체(dabba)에 말이 설정될 때, 그것을 나타내기 위해 ṇya, tta, tā 등이 쓰인다'라고 설해졌다. ṇya, tta, ttana 접미사가 붙은 단어는 항상 중성이고, tā 접미사가 붙은 단어는 그 본성상 항상 여성이다. 이 ṇya 접미사는 성질을 나타내는 말(guṇavacane)에서 brāhmaṇa(바라문) 등 뒤에 붙는데, 거기서 'avaṇṇo ye lopañcā' 등에 의해 단어 끝의 a가 생략되고 어두 모음의 증장(vuddhi)이 일어난다.

อาลสฺยํ. เอวํ อาโรคฺยํ, อุทคฺคสฺส ภาโว โอทคฺยํ, สขิโน ภาโว สขฺยํ, อณณสฺส ภาโว อาณณฺยํ, วิธวาย ภาโว เวธพฺยํ, ทุพฺพลสฺส ภาโว ทุพฺพลฺยํ, จปลสฺส ภาโว จาปลฺยํ.

게으른 상태(alasa + ṇya)는 ālasyaṃ이다. 이와 같이 병 없음(aroga)의 상태는 ārogyaṃ, 기쁜(udagga) 상태는 odagyaṃ, 친구(sakhi)의 상태는 sakhyaṃ, 빚 없음(aṇaṇa)의 상태는 āṇaṇyaṃ, 과부(vidhavā)의 상태는 vedhabyaṃ, 약함(dubbala)의 상태는 dubbalyaṃ, 경솔함(capala)의 상태는 cāpalyaṃ이다.

วิยตฺตสฺส ภาโว เวยฺยตฺติยํ, มจฺฉรสฺส ภาโว มจฺฉริยํ. เอวํ อิสฺสริยํ, อาลสิยํ, มุณฺฑิยํ, มูฬฺหิยํ. เอตฺถ ‘‘เวยฺยตฺติย’’นฺติอาทีสุ ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ยมฺหิ อิการาคโม.

능숙한(viyatta) 상태는 veyyattiyaṃ, 인색한(macchara) 상태는 macchariyaṃ이다. 이와 같이 주재함(issariyaṃ), 게으름(ālasiyaṃ), 머리를 깎음(muṇḍiyaṃ), 어리석음(mūḷhiyaṃ)이 있다. 여기서 veyyattiyaṃ 등에서는 'tesu vuddhī' 등에 의해 y 앞에서 i 모음이 삽입(ikārāgama)된다.

‘‘ปณฺฑิตสฺส ภาโว ปณฺฑิตฺย’’นฺติอาทีสุ ‘‘ยวตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺต’’นฺติ ตฺยการสํโยคาทีนํ จลญชการาเทสา[Pg.237], ทฺวิตฺตํ. ปณฺฑิจฺจํ, พหุสฺสุตสฺส ภาโว พาหุสฺสจฺจํ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อุการสฺส อกาโร, เอวํ โปโรหิจฺจํ, อธิปติสฺส ภาโว อาธิปจฺจํ, มุฏฺฐสฺสติสฺส ภาโว มุฏฺฐสฺสจฺจํ, อิวณฺณโลโป. กุสลสฺส ภาโว โกสลฺลํ. เอวํ เวปุลฺลํ, สมานานํ ภาโว สามญฺญํ, คิลานสฺส ภาโว เคลญฺญํ, ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรา’’ทิสุตฺเตน สํโยเค ปเร รสฺสตฺตํ.

'현명한(paṇḍita) 상태는 paṇḍityaṃ' 등에서 'yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañajakārattaṃ'에 의해 ty의 결합 등이 c, l, ñ, j 등으로 변하고 중복(dvitta)된다. [그리하여] paṇḍiccaṃ(현명함)이 되고, 많이 배운(bahussuta) 상태는 bāhussaccaṃ이 되며, 'tesu vuddhī' 등에 의해 u 모음이 a 모음이 된다. 이와 같이 제관의 상태(porohiccaṃ), 지배자의 상태(ādhipaccaṃ), 기억을 놓침(muṭṭhassatissa bhāvo)은 muṭṭhassaccaṃ이 되며, i 모음의 생략이 일어난다. 능숙한(kusala) 상태는 kosallaṃ이다. 이와 같이 풍부함(vepullaṃ), 대등한(samāna) 상태는 sāmaññaṃ, 병든(gilāna) 상태는 gelaññaṃ이며, 'kvacādimajjhuttarā' 등의 경구에 의해 결합 자음 앞에서 단모음화(rassatta)가 일어난다.

สุหทสฺส ภาโวโสหชฺชํ. เอวํ เวสารชฺชํ, กุสีทสฺสภาโวโกสชฺชํ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อีการสฺส อกาโร. ตถา ‘‘ปุริสสฺส ภาโว โปริส’’นฺติอาทีสุ ‘‘ยวตํ ตลนา’’ทิสุตฺเต การคฺคหเณน ยวตํ สการกจฏปวคฺคานํ สการกจฏปวคฺคาเทสา. สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺสํ. เอวํ โทมนสฺสํ, โสวจสฺสํ, โทวจสฺสํ, เอตฺถ สการาคโม. ตถา นิปกสฺส ภาโว เนปกฺกํ, ทฺวิตฺตํ. เอวํ อาธิกฺกํ, ทุภคสฺส ภาโว โทภคฺคํ, วาณิชสฺส ภาโว วาณิชฺชํ, ราชิโน ภาโว รชฺชํ, ‘‘กฺวจา’’ทินา รสฺสตฺตํ. สรูปสฺส ภาโว สารุปฺปํ. เอวํ โอปมฺมํ, โสขุมฺมํ.

좋은 마음(suhada)의 상태는 sohajjaṃ이다. 이와 같이 당당함(vesārajjaṃ), 게으른(kusīda) 상태는 kosajjaṃ이며, 'tesu vuddhī' 등에 의해 ī 모음이 a 모음이 된다. 또한 '사람(purisa)의 상태는 porisaṃ' 등에서 'yavataṃ talanā' 등의 경구에 있는 k라는 글자의 포함에 의해 y와 함께 있는 s, k, c, ṭ, p 계열의 자음들이 [각각] s, k, c, ṭ, p 계열의 자음들로 변한다. 좋은 마음(sumana)의 상태는 somanassaṃ이다. 이와 같이 나쁜 마음(domanassaṃ), 유순함(sovacassaṃ), 거칠음(dovacassaṃ)이 있으며, 여기서는 s 자음의 삽입(sakārāgama)이 일어난다. 또한 현명한(nipaka) 상태는 nepakkaṃ이며 중복이 일어난다. 이와 같이 많음(ādhikkaṃ), 박복한(dubhaga) 상태는 dobhaggaṃ, 상인(vāṇija)의 상태는 vāṇijjaṃ, 왕(rājan)의 상태는 rajjaṃ이며, 'kvacā' 등에 의해 단모음화가 일어난다. 적절한(sarūpa) 상태는 sāruppaṃ이다. 이와 같이 비유(opammaṃ), 미세함(sokhummaṃ)이 있다.

ตถสฺส ภาโว ตจฺฉํ, ทุมฺเมธสฺส ภาโว ทุมฺเมชฺฌํ, สมณสฺส ภาโว สามญฺญํ. เอวํ พฺราหฺมญฺญํ, นิปุณสฺส ภาโว เนปุญฺญํ. ‘‘ตจฺฉ’’นฺติอาทีสุปิ การคฺคหเณเนว ยวตํ ถธณการานํ ฉฌญการาเทสา.

그러한(tatha) 상태는 tacchaṃ, 지혜 없는(dummedha) 상태는 dummejjhaṃ, 사문(samaṇa)의 상태는 sāmaññaṃ이다. 이와 같이 바라문의 상태(brāhmaññaṃ), 능숙한(nipuṇa) 상태는 nepuññaṃ이다. tacchaṃ 등에서도 k라는 글자의 포함에 의해 y와 함께 있는 th, dh, n 자음들이 ch, jh, ñ 자음으로 변한다.

ตฺตตาปจฺจเยสุ [Pg.238]– ปํสุกูลิกสฺส ภาโว ปํสุกูลิกตฺตํ, ปํสุกูลิกตา. เอวํ เตจีวริกตฺตํ, เตจีวริกตา, โอทริกตฺตํ, โอทริกตา, มนุสฺสตฺตํ, มนุสฺสตา ชาติ, นีลตฺตํ, นีลตา คุโณ, ยาจกตฺตํ, ยาจกตา กฺริยา, ทณฺฑิตฺตํ, ทณฺฑิตา ทพฺพํ, สจฺจวาทิตา, ปารมิตา, กตญฺญุตา, สพฺพญฺญุตา, ‘‘กฺวจา’’ทินา ตาปจฺจเย รสฺสตฺตํ, อปฺปิจฺฉตา, อสํสคฺคตา, ภสฺสารามตา, นิทฺทารามตา, ลหุตา อิจฺจาทิ.

tta, tā 접미사에서 분소의를 입는 자(paṃsukūlika)의 상태는 paṃsukūlikattaṃ, paṃsukūlikatā이다. 이와 같이 삼의를 가진 상태(tecīvarikattaṃ, tecīvarikatā), 배부른 상태(odarikattaṃ, odarikatā), 인간임(manussattaṃ, manussatā)은 종(jāti)이고, 푸름(nīlattaṃ, nīlatā)은 성질(guṇa)이며, 구걸하는 자의 상태(yācakattaṃ, yācakatā)는 행위(kriyā)이고, 형벌을 받는 자의 상태(daṇḍittaṃ, daṇḍitā)는 실체(dabba)이다. 진실을 말함(saccavāditā), 완성(pāramitā), 감사함(kataññutā), 일체지(sabbaññutā)가 있으며, 'kvacā' 등에 의해 tā 접미사에서 단모음화가 일어나 적은 욕심(appicchatā), 섞이지 않음(asaṃsaggatā), 잡담을 즐기지 않음(bhassārāmatā), 잠자기를 즐기지 않음(niddārāmatā), 가벼움(lahutā) 등이 된다.

ตฺตนปจฺจเย – ปุถุชฺชนสฺส ภาโว ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ.

ttana 접미사에서 범부(puthujjana)의 상태는 puthujjanattanaṃ, 느낌의 상태는 vedanattanaṃ, 아내의 상태는 jāyattanaṃ이다.

เณยฺเย – สุจิสฺส ภาโว โสเจยฺยํ. เอวํ อาธิปเภยฺยํ, กวิสฺส ภาโวกาเวยฺยํ, เถนสฺส ภาโว เถยฺยํ, มหาวุตฺตินา นการสฺส โลโป.

ṇeyya에서 깨끗한(suci) 상태는 soceyyaṃ이다. 이와 같이 지배력(ādhipabheyyaṃ), 시인(kavi)의 상태는 kāveyyaṃ, 도둑(thena)의 상태는 theyyaṃ이며, 마하붓티(Mahāvutti)에 따라 n 자음의 생략이 일어난다.

‘‘ณฺยตฺตตา’’ติ โยควิภาเคน กมฺมนิ, สกตฺเถ จ ณฺยาทโย, วีรานํ ภาโว, กมฺมํ วา วีริยํ, ปริภฏสฺส กมฺมํ ปาริภฏฺยํ, ปาริภฏฺยสฺส ภาโว ปาริภฏฺยตา. เอวํ โสวจสฺสตา, ภิสคฺคสฺส กมฺมํ เภสชฺชํ, พฺยาวฏสฺส กมฺมํ เวยฺยาวจฺจํ, สฐสฺส ภาโว, กมฺมํ วา สาเฐยฺยํ.

'Ṇyattatā'라는 경구의 분석(yogavibhāga)에 의해 행위(kammani)와 그 자체의 의미(sakatthe)에도 ṇya 등의 접미사가 붙는다. 영웅(vīra)들의 상태 혹은 행위는 vīriyaṃ, 고용된 자(paribhaṭa)의 행위는 pāribhaṭyaṃ, 고용된 행위의 상태는 pāribhaṭyatā이다. 이와 같이 유순함(sovacassatā), 의사(bhisagga)의 행위는 bhesajjaṃ, 헌신하는 자(byāvaṭa)의 행위는 veyyāvaccaṃ, 교활한 자(saṭha)의 상태 혹은 행위는 sāṭheyyaṃ이다.

สกตฺเถ ปน – ยถาภูตเมว ยถาภุจฺจํ, กรุณาเยว การุญฺญํ, ปตฺตกาลเมว ปตฺตกลฺลํ, อากาสานนฺตเมว [Pg.239] อากาสานญฺจํ, กายปาคุญฺญเมว กายปาคุญฺญตา อิจฺจาทิ.

그 자체의 의미(sakatthe)로는, 사실 그대로인 것(yathābhūta)이 바로 yathābhuccaṃ, 자비(karuṇā) 자체가 kāruññaṃ, 때에 알맞은 것(pattakāla) 자체가 pattakallaṃ, 허공의 무한함(ākāsānanta) 자체가 ākāsānañcaṃ, 몸의 능숙함(kāyapāguñña) 자체가 kāyapāguññatā 등이다.

‘‘วิสมสฺส ภาโว’’ติ วิคฺคเห –

'고르지 않은(visama) 상태'라는 분석에서

‘‘ตฺตตา, ภาเว’’ติ จ วตฺตเต.

'Ttatā'와 'bhāve'가 뒤따라온다(vattate).

๓๘๘. ณ วิสมาทีหิ.

388. visama 등으로부터 ṇa 접미사가 붙는다.

วิสมอิจฺเจวมาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ ณปฺปจฺจโย โหติ, ตฺต ตา จ ‘‘ตสฺส ภาโว’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. อากติคโณยํ. เวสมํ, วิสมตฺตํ, วิสมตา. สุจิสฺส ภาโว โสจํ, สุจิตฺตํ, สุจิตา, ครุโน ภาโว คารโว, อาทิวุทฺธิ, ‘‘โอ สเร จา’’ติ สุตฺเต จสทฺทคฺคหเณน อุการสฺส จ อวาเทโส. ปฏุโน ภาโว ปาฏวํ, ปฏุตฺตํ, ปฏุตา.

visama 등과 같은 6격(속격)으로 끝나는 단어들로부터 '그것의 상태'라는 의미에서 ṇa 접미사가 나타나고, tta와 tā도 나타난다. 이것은 아카티가나(ākatigaṇa, 예시 그룹)이다. 고르지 않음(vesamaṃ), visamattaṃ, visamatā이다. 깨끗한(suci) 상태는 socaṃ, sucittaṃ, sucitā이며, 무거운(garu) 상태는 gāravo이다. 어두 증장이 일어나고, 'o sare cā'라는 경구의 ca라는 글자의 포함에 의해 u 모음이 av로 변한다. 영리한(paṭu) 상태는 pāṭavaṃ, paṭuttaṃ, paṭutā이다.

อุชุโน ภาโว อชฺชวํ, มุทุโน ภาโว มทฺทวํ อิจฺจตฺร ‘‘อาตฺตญฺจา’’ติ ณมฺหิ อิการุการานํ อาตฺตํ, ทฺวิภาโว, สํโยเค อาทิรสฺสตฺตญฺจ. อุชุตา, มุทุตา. เอวํ อิสิสฺส ภาโว อาริสฺยํ, อาสภํ, กุมารสฺส ภาโวโกมารํ, ยุวสฺส ภาโว โยพฺพนํ, มหาวุตฺตินา นการาคโม, ปรมานํ ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี ทานาทิกฺริยา, ‘‘ณวณิกา’’ทิสุตฺเตน อีปจฺจโย, สมคฺคานํ ภาโว สามคฺคี.

곧은(uju) 상태는 ajjavaṃ, 부드러운(mudu) 상태는 maddavaṃ인데, 여기서 'āttañcā'에 의해 ṇa 접미사에서 i 모음과 u 모음이 a가 되고, 자음 중복이 일어나며, 결합 자음 앞에서 어두 모음이 단모음화된다. ujutā, mudutā도 있다. 이와 같이 선인(isi)의 상태는 ārisyaṃ, 고귀함(āsabhaṃ), 소년(kumāra)의 상태는 komāraṃ, 젊은이(yuva)의 상태는 yobbanaṃ이며, 마하붓티에 의해 n 자음의 삽입이 일어난다. 뛰어난 자들(parama)의 상태 혹은 행위는 바라밀(pāramī)인 보시 등의 행위이며, 'ṇavaṇikā' 등의 경구에 의해 ī 접미사가 붙는다. 화합하는 자(samagga)들의 상태는 sāmaggī이다.

๓๘๙. รมณียาทิโต กณ.

389. ramaṇīya 등으로부터 kaṇa 접미사가 붙는다.

รมณียอิจฺเจวมาทิโต กณปจฺจโย โหติ, ตฺต ตา จ ภาวตฺเถ. รมณียสฺส ภาโว รามณียกํ, รมณียตฺตํ, รมณียตา[Pg.240]. เอวํ มานุญฺญกํ, มนุญฺญตฺตํ, มนุญฺญตา, ปิยรูปกํ, ปิยรูปตฺตํ, ปิยรูปตา, กลฺยาณกํ, กลฺยาณตฺตํ, กลฺยาณตา, โจรกํ, โจริกา วา, โจรตฺตํ, โจรตา, อฑฺฒกํ, อฑฺฒตฺตํ, อฑฺฒตา อิจฺจาทิ.

ramaṇīya 등으로부터 '상태'의 의미에서 kaṇa 접미사가 나타나고, tta와 tā도 나타난다. 즐거운(ramaṇīya) 상태는 rāmaṇīyakaṃ, ramaṇīyattaṃ, ramaṇīyatā이다. 이와 같이 아름다움(mānuññakaṃ, manuññattaṃ, manuññatā), 기쁜 모습(piyarūpakaṃ, piyarūpattaṃ, piyarūpatā), 선함(kalyāṇakaṃ, kalyāṇattaṃ, kalyāṇatā), 도둑질(corakaṃ 혹은 corikā, corattaṃ, coratā), 부유함(aḍḍhakaṃ, aḍḍhattaṃ, aḍḍhatā) 등이다.

ภาวตทฺธิตํ.

상태 2차 파생어(Bhāvataddhita).

วิเสสตทฺธิต

비교 2차 파생어(Visesataddhita).

‘‘สพฺเพ อิเม ปาปา อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโป’’ติ วิคฺคเห –

'이들 모두가 악하지만, 이 사람은 이들 중에서 특별히 악하다'라는 분석에서

๓๙๐. วิเสเส ตรตมิสิกิยิฏฺฐา.

390. 특별함(비교)의 의미에는 tara, tama, issika, iyis, iṭṭha 접미사가 붙는다.

วิเสสตฺเถ ตร ตม อิสิก อิย อิฏฺฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. ปาปตโร, ปาปตรา, ปาปตรํ. ตโตปิ อธิโก ปาปตโม, ปาปตมา, ปาปตมํ. ปาปิสิโก, ปาปิสิกา, ปาปิสิกํ. ปาปิโย, ปาปิยา, ปาปิยํ. ปาปิฏฺโฐ, ปาปิฏฺฐา, ปาปิฏฺฐํ. อติสเยน ปาปิฏฺโฐ, ปาปิฏฺฐตโร. เอวํ ปฏุตโร, ปฏุตโม, ปฏิสิโก, ปฏิโย, ปฏิฏฺโฐ. สพฺเพสํ อติสเยน วโร วรตโร, วรตโม, วริสิโก, วริโย, วริฏฺโฐ. เอวํ ปณีตตโร, ปณีตตโม.

차별의 의미에서 tara, tama, isika, iya, iṭṭha와 같은 접미사들이 붙는다. pāpataro(더 악한), pāpatarā, pāpataraṃ. 그보다 더 심한 경우에는 pāpatamo(가장 악한), pāpatamā, pāpatamaṃ. pāpisiko, pāpisikā, pāpisikaṃ. pāpiyo, pāpiyā, pāpiyaṃ. pāpiṭṭho, pāpiṭṭhā, pāpiṭṭhaṃ. 매우 악한 것은 pāpiṭṭho, pāpiṭṭhataro이다. 이와 같이 paṭutaro(더 영리한), paṭutamo, paṭisiko, paṭiyo, paṭiṭṭho가 된다. 모든 것 중에서 가장 뛰어난 것은 varo, varataro, varatamo, varisiko, variyo, variṭṭho이다. 이와 같이 paṇītataro(더 수승한), paṇītatamo가 된다.

‘‘สพฺเพ อิเม วุฑฺฒา อยมิเมสํ วิเสเสน วุฑฺโฒ’’ติ อตฺเถ อิยอิฏฺฐปฺปจฺจยา โหนฺติ.

“이들 모두가 늙었으나, 이들 중에서 특히 더 늙었다”라는 의미에서 iya와 iṭṭha 접미사가 붙는다.

๓๙๑. วุฑฺฒสฺส [Pg.241] โช อิยิฏฺเฐสุ.

391. iya와 iṭṭha 접미사 앞에서 vuḍḍha(늙은)는 jo로 바뀐다.

สพฺพสฺเสว วุฑฺฒสทฺทสฺส โช โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ. เชยฺโย, เชฏฺโฐ, เอตฺถ จ ‘‘สรโลปาทิ’’สุตฺเต ตุคฺคหเณน โลปมกตฺวา ‘‘สรา สเร โลป’’นฺติ ปุพฺพสเร ลุตฺเต ‘‘กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต’’ติ เอกาโร.

iya와 iṭṭha 접미사들 앞에서 vuḍḍha라는 단어 전체가 jo가 된다. jeyyo, jeṭṭho가 되는데, 여기서 ‘saralopādi’ 경구의 ‘tu’자를 취함에 의해 (어근의 끝모음을) 생략하지 않고, ‘sarā sare lopa’에 의해 앞의 모음이 생략된 후 ‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’에 의해 (jo의 o가) e음으로 바뀐다.

‘‘อิยิฏฺเฐสู’’ติ อธิกาโร, ‘‘โช’’ติ จ วตฺตเต.

‘iyiṭṭhesū’라는 문구가 권한으로 따라오며, ‘jo’도 계속 적용된다.

๓๙๒. ปสตฺถสฺส โส จ.

392. pasattha(칭송받는/훌륭한)의 경우에도 (sa와) jo로 바뀐다.

สพฺพสฺเสว ปสตฺถสทฺทสฺส สาเทโส โหติ, โช จ อิยิฏฺเฐสุ. อยญฺจ ปสตฺโถ อยญฺจ ปสตฺโถ สพฺเพ อิเม ปสตฺถา อยมิเมสํ วิเสเสน ปสตฺโถติ เสยฺโย, เสฏฺโฐ, เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

iya와 iṭṭha 접미사 앞에서 pasattha라는 단어 전체가 sa로 대치되기도 하고, jo로 대치되기도 한다. “이것도 훌륭하고 저것도 훌륭하지만 이들 모두 중에서 이것이 특히 더 훌륭하다”라고 할 때 seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho가 된다.

๓๙๓. อนฺติกสฺส เนโท.

393. antika(가까운)는 nedo로 바뀐다.

สพฺพสฺเสว อนฺติกสทฺทสฺส เนทาเทโส โหติ อิยิฏฺเฐสุ. วิเสเสน อนฺติโกติ เนทิโย, เนทิฏฺโฐ.

iya와 iṭṭha 접미사 앞에서 antika라는 단어 전체가 neda로 대치된다. 특히 더 가까운 것은 nediyo, nediṭṭho이다.

๓๙๔. พาฬฺหสฺส สาโธ.

394. bāḷha(강한/많은)는 sādho로 바뀐다.

สพฺพสฺเสว พาฬฺหสทฺทสฺส สาธาเทโส โหติ อิยิฏฺเฐสุ. วิเสเสน พาฬฺโหติ สาธิโย, สาธิฏฺโฐ.

iya와 iṭṭha 접미사 앞에서 bāḷha라는 단어 전체가 sādha로 대치된다. 특히 더 강한 것은 sādhiyo, sādhiṭṭho이다.

๓๙๕. อปฺปสฺส กณ.

395. appa(적은/작은)는 kaṇa로 바뀐다.

สพฺพสฺส อปฺปสทฺทสฺส กณ โหติ อิยิฏฺเฐสุ. วิเสเสน อปฺโปติ กณิโย, กณิฏฺโฐ.

iya와 iṭṭha 접미사 앞에서 appa라는 단어 전체가 kaṇa가 된다. 특히 더 적은 것은 kaṇiyo, kaṇiṭṭho이다.

‘‘วิเสเสน ยุวา’’ติ อตฺเถ ‘‘กณ’’อิติ วตฺตเต.

“특히 더 젊다”라는 의미에서도 ‘kaṇa’가 계속 적용된다.

๓๙๖. ยุวานญฺจ[Pg.242].

396. yuva(젊은) 단어의 경우에도 그러하다.

สพฺพสฺส ยุวสทฺทสฺส กณ โหติ อิยิฏฺเฐสุ. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ณการสฺส นกาโร. กนิโย, กนิฏฺโฐ.

iya와 iṭṭha 접미사 앞에서 yuva라는 단어 전체가 kaṇa가 된다. ‘tesu vuddhī’ 등의 규칙에 의해 ṇ이 n이 된다. kaniyo, kaniṭṭho(더 어린, 가장 어린)가 된다.

๓๙๗. วนฺตุ มนฺตุ วีนญฺจ โลโป.

397. vantu, mantu, vī 접미사는 생략된다.

วนฺตุมนฺตุวี อิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ โลโป โหติ อิยิฏฺเฐสุ. สพฺเพ อิเม คุณวนฺโต อยมิเมสํ วิเสเสน คุณวาติ คุณิโย, คุณิฏฺโฐ, วิเสเสน สติมาติ สติโย, สติฏฺโฐ, วิเสเสน เมธาวีติ เมธิโย, เมธิฏฺโฐ อิจฺจาทิ.

iya와 iṭṭha 접미사 앞에서 vantu, mantu, vī라는 이들 접미사들의 생략이 일어난다. “이들 모두가 덕(guṇa)을 갖추었으나 이들 중에 특히 이 사람이 덕을 갖추었다”라고 할 때 guṇiyo, guṇiṭṭ호가 된다. 특히 더 마음챙김(sati)이 있는 자는 satiyo, satiṭṭho, 특히 더 지혜(medhā)로운 자는 medhiyo, medhiṭṭho 등이 된다.

วิเสสตทฺธิตํ.

이상으로 차별 2차 파생어(Visesataddhita)를 마친다.

อสฺสตฺถิตทฺธิต

소유 2차 파생어(Assatthitaddhita)

‘‘เมธา ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

“지혜(medhā)가 그에게 있거나, 혹은 그에게 지혜가 존재한다”라는 분석문에서—

๓๙๘. ตทสฺสตฺถีติ วี จ.

398. ‘그것이 그에게 있다’는 의미에서 vī 접미사도 붙는다.

ปฐมาวิภตฺยนฺตา ‘‘ตทสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชติ’’ อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ วีปจฺจโย โหติ. เมธามายา สทฺเทหิ จายํ. เมธาวี, เมธาวิโน. อิตฺถิยํ อีการนฺตตฺตา ‘‘ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี’’ติ อินี, เมธาวินี, เมธาวินิโย. นปุํสเก เมธาวิ กุลํ. เอวํ มายาวี, มายาวินี, มายาวิ จิตฺตํ.

격변화의 제1격으로 끝나는 단어 뒤에 ‘그것이 그에게 있다’ 또는 ‘그에게 그것이 존재한다’는 의미에서 vī 접미사가 붙는다. 이 접미사는 medhā와 māyā와 같은 단어들 뒤에 온다. medhāvī(지혜로운 자), medhāvino. 여성형에서는 ī로 끝나기 때문에 ‘patibhikkhurājīkārantehi inī’ 규칙에 의해 inī가 붙어 medhāvinī, medhāviniyo가 된다. 중성형에서는 medhāvi kulaṃ(지혜로운 가문)이 된다. 이와 같이 māyāvī, māyāvinī, māyāvi cittaṃ(기만적인 마음) 등이 된다.

จคฺคหเณน โส อิ ลว อาลาทิปฺปจฺจยา จ. ยถา – สุเมธา ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ สุเมธโส, รสฺสตฺตํ. เอวํ โลมโส. ปิจฺฉํ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ [Pg.243] วา วิชฺชตีติ ปิจฺฉิโล. เอวํ เผนิโล, ตุณฺฑิโล, ชฏิโล. เกสา อสฺส อตฺถีติ เกสโว, วาจาโล อิจฺจาทิ.

(경구의) ‘ca’를 취함에 의해 sa, i, la, va, āla 등의 접미사들도 붙는다. 예를 들어, “훌륭한 지혜(sumedhā)가 그에게 있거나 그에게 존재한다”라고 할 때 sumedhaso가 되며 단모음화가 일어난다. 이와 같이 lomaso(털이 많은 자)가 된다. “진흙(piccha)이 그에게 있거나 존재한다”라고 할 때 picchilo(미끄러운)가 된다. 이와 같이 phenilo(거품이 많은), tuṇḍilo(배가 나온), jaṭilo(땋은 머리를 한 자)가 된다. 머리카락(kesa)이 그에게 있으면 kesavo, 말이 많으면 vācālo 등이 된다.

‘‘ตโป อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

“고행(tapo)이 그에게 있거나 그에게 존재한다”라는 분석문에서—

‘‘ตทสฺสตฺถี’’ติ อธิกาโร.

‘그것이 그에게 있다(Tadassatthi)’라는 권한이 적용된다.

๓๙๙. ตปาทิโต สี.

399. tapa 등으로부터 sī 접미사가 붙는다.

ตปอิจฺเจวมาทิโต สีปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. สสฺส ทฺวิภาโว. ตปสฺสี, ตปสฺสิโน, ตปสฺสินี, ตปสฺสิ. เอวํ เตชสฺสี, ยสสฺสี, มนสฺสี, ปยสฺสี.

tapa와 같은 단어들 뒤에 ‘그것이 그에게 있다’는 의미에서 sī 접미사가 붙는다. s가 중첩된다. tapassī(고행자), tapassino, tapassinī, tapassi. 이와 같이 tejassī(위광이 있는 자), yasassī(명성이 있는 자), manassī(마음이 강한 자), payassī(우유가 있는 자) 등이 된다.

‘‘ทณฺโฑ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

“몽둥이(daṇḍo)가 그에게 있거나 그에게 존재한다”라는 분석문에서—

๔๐๐. ทณฺฑาทิโต อิกอี.

400. daṇḍa 등으로부터 ika와 ī 접미사가 붙는다.

อาทิสทฺโทยํ ปการตฺโถ, ทณฺฑอิจฺเจวมาทิโต อวณฺณนฺตา อิก อี อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. ทณฺฑิโก, ทณฺฑี, ทณฺฑิโน, ทณฺฑินี. เอวํ มาลิโก, มาลี, มาลินี, ฉตฺติโก, ฉตฺตี, รูปิโก, รูปี, เกสิโก, เกสี, สงฺฆี, ญาณี, หตฺถี อิจฺจาทิ.

'Ādi'라는 단어는 종류를 의미하며, daṇḍa 등과 같이 a(아)로 끝나는 명사 뒤에 'tadassatthi(그것이 그에게 있다)'라는 의미로 ika와 ī 접미사가 붙는다. (예: ) Daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍino, daṇḍinī. 이와 같이 māliko, mālī, mālinī, chattiko, chattī, rūpiko, rūpī, kesiko, kesī, saṅghī, ñāṇī, hatthī 등이 있다.

๔๐๑. มธฺวาทิโต โร.

401. Madhu 등으로부터 ro(가 붙는다).

มธุอาทิโต รปฺปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถี’’ติ อตฺเถ. มธุ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ มธุโร คุโฬ, มธุรา สกฺขรา, มธุรํ ขีรํ, กุญฺชา หนู เอตสฺส สนฺตีติ กุญฺชโร, สพฺพสฺมึ [Pg.244] วตฺตพฺเพ มุขมสฺส อตฺถีติ มุขโร, สุสิ อสฺส อตฺถีติ สุสิโร. เอวํ รุจิโร, นคโร.

Madhu 등으로부터 'tadassatthi'의 의미로 ra 접미사가 붙는다. '꿀이 그에게 있다' 또는 '거기에 존재한다'는 의미로 madhuro guḷo(달콤한 당밀), madhurā sakkharā(달콤한 설탕), madhuraṃ khīraṃ(달콤한 우유). '볼과 턱이 그에게 있다'는 의미로 kuñjaro(코끼리). '모든 것을 말함에 입이 그에게 있다'는 의미로 mukharo(수다쟁이). '구멍이 그에게 있다'는 의미로 susiro(구멍 뚫린). 이와 같이 ruciro, nagaro 등이 있다.

‘‘คุโณ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

'덕(guṇa)이 그에게 있다' 또는 '그에게 존재한다'는 분석에서 —

๔๐๒. คุณาทิโตวนฺตุ.

402. Guṇa 등으로부터 vantu(가 붙는다).

คุณอิจฺเจวมาทิโต วนฺตุปฺปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺส อตฺถี’’ติ อตฺเถ. วิภตฺติโลเป, นามพฺยปเทเส จ กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. คุณวนฺตุ สิ, ‘‘สวิภตฺติสฺส, นฺตุสฺสา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘อา สิมฺหี’’ติ อาตฺตํ, คุณวา ปุริโส, เสสํ เญยฺยํ. เอวํ คณวา, กุลวา อิจฺจาทโย. อิตฺถิยํ ‘‘ณว ณิก เณยฺยณนฺตูหี’’ติ อีปจฺจโย, ‘‘วา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘นฺตุสฺส ตมีกาเร’’ติ ตกาโร, คุณวตี, คุณวนฺตี อิจฺจาทิ. นปุํสเก ‘‘อํ นปุํสเก’’ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อมาเทโส, คุณวํ อิจฺจาทิ.

Guṇa 등으로부터 'tadassa atthi'의 의미로 vantu 접미사가 붙는다. 격 변화가 생략되고 명사로 칭해질 때 si 등의 격 변화가 일어난다. Guṇavantu + si에서, '격변화와 nt에 대하여'라는 규칙에 따라 'si 뒤에서 ā로 바뀜'에 의해 ā로 변하여 guṇavā puriso(덕이 있는 사람)가 된다. 나머지는 알 수 있을 것이다. 이와 같이 gaṇavā, kulavā 등이 있다. 여성형에서는 'ṇava, ṇika, ṇeyya, ṇantu 등에서'라는 규칙에 따라 ī 접미사가 붙고, 'vā'가 적용될 때 'ī 모음 앞에서 nt가 t로 바뀜'에 의해 guṇavatī, guṇavantī 등이 된다. 중성형에서는 '중성에서 aṃ'이라는 규칙에 따라 격변화가 있는 nt가 am으로 대체되어 guṇavaṃ 등이 된다.

‘‘สติ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

'새김(sati)이 그에게 있다' 또는 '그에게 존재한다'는 분석에서 —

‘‘ตทสฺสตฺถี’’ติ วตฺตเต.

'Tadassatthi(그것이 그에게 있다)'라는 말이 적용된다.

๔๙๓. สตฺยาทีหิ มนฺตุ.

493. Sati 등으로부터 mantu(가 붙는다).

สติอิจฺเจวมาทีหิ อวณฺณนฺตรหิเตหิ ปฐมาวิภตฺยนฺเตหิ ลิงฺเคหิ มนฺตุปฺปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถี’’ติ อตฺเถ. เสสํ คุณวนฺตุสมํ. สติมา, สติมตี, สติมนฺตี, สติมํ. เอวํ ธิติมา, คติมา อิจฺจาทโย.

Sati 등과 같이 a(아)로 끝나지 않는 주격 어미를 가진 어간들 뒤에 'tadassatthi'의 의미로 mantu 접미사가 붙는다. 나머지는 guṇavantu와 같다. Satimā, satimatī, satimantī, satimaṃ. 이와 같이 dhitimā, gatimā 등이 있다.

ตถา ‘‘อายุ อสฺส อตฺถีติ อายุ มนฺตุ’’อิจฺจตฺร –

또한 '수명(āyu)이 그에게 있다'는 āyu mantu의 경우에서 —

๔๐๔. อายุสฺสุการาสมนฺตุมฺหิ[Pg.245].

404. Mantu 앞에서 Āyu의 u(우)는 asa(아사)로 변한다.

อายุสฺส อุกาโร อส โหติ มนฺตุมฺหีติ อสาเทโส. อายสฺมา, เสสํ สมํ. คาโว อสฺส สนฺตีติ โคมา, โคมนฺโต, โคมตี, โคมนฺตี, โคมํ กุลํ อิจฺจาทิ.

Mantu 앞에서 Āyu의 u(우)가 asa가 되는 asa-대체가 일어난다. (따라서) āyasmā가 되며, 나머지는 동일하다. '소들이 그에게 있다'는 의미로 gomā, gomanto, gomatī, gomantī, gomaṃ kulaṃ 등이 있다.

‘‘สทฺธา อสฺส อตฺถี’’ติ วิคฺคเห –

'믿음(saddhā)이 그에게 있다'는 분석에서 —

๔๐๕. สทฺธาทิโต ณ.

405. Saddhā 등으로부터 ṇa(가 붙는다).

สทฺธา ปญฺญาอิจฺเจวมาทิโต ณปฺปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. สทฺโธ ปุริโส, สทฺธา กญฺญา, สทฺธํ กุลํ. เอวํ ปญฺโญ, อมจฺฉโร, ตถา พุทฺธํ, พุทฺธิ อสฺส อตฺถีติ พุทฺโธ อิจฺจาทิ.

Saddhā, paññā 등으로부터 'tadassatthi'의 의미로 ṇa 접미사가 붙는다. (예: ) saddho puriso(믿음이 있는 남자), saddhā kaññā(믿음이 있는 처녀), saddhaṃ kulaṃ(믿음이 있는 가문). 이와 같이 pañño, amaccharo, 그리고 buddhaṃ도 그러하며, '지혜(buddhi)가 그에게 있다'는 의미로 buddho 등이 있다.

อสฺสตฺถิตทฺธิตํ.

아삿티 따디따(소유의 2차 접미사).

สงฺขฺยาตทฺธิต

상카 따디따(수량의 2차 접미사).

‘‘ปญฺจนฺนํ ปูรโณ’’ติ วิคฺคเห –

'다섯을 채우는 것'이라는 분석에서 —

๔๐๖. สงฺขฺยาปูรเณ โม.

406. 수량의 서수(pūraṇa) 의미에서 mo(가 붙는다).

ปูรยติ สงฺขฺยา อเนนาติ ปูรโณ, สงฺขฺยาย ปูรโณ สงฺขฺยาปูรโณ, ตสฺมึ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ ฉฏฺฐิยนฺตโต มปฺปจฺจโย โหติ. ปญฺจโม, ปญฺจนฺนํ ปูรณี ปญฺจมี, ‘‘นทาทิโต วา อี’’ติ อีปจฺจโย. ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อาปจฺจโย, ปญฺจมา วีริยปารมี, ปญฺจมํ ฌานํ. เอวํ สตฺตโม, สตฺตมี, สตฺตมา, สตฺตมํ, อฏฺฐโม, อฏฺฐมี, อฏฺฐมา, อฏฺฐมํ, นวโม[Pg.246], นวมี, นวมา, นวมํ, ทสโม, ทสมี, ทสมา, ทสมํ อิจฺจาทิ.

이것에 의해 수량이 채워지기에 pūraṇo(채우는 것, 서수)라고 하며, 수량의 채움이 saṅkhyāpūraṇo이다. 그 수량 서수의 의미로 속격(6격) 어미가 붙은 단어 뒤에 ma 접미사가 붙는다. (예: ) pañcamo(다섯 번째의), 다섯을 채우는 여성형은 pañcamī이며, 'nadā 등에서 선택적으로 ī'라는 규칙에 의해 ī 접미사가 붙는다. '여성형에서 a로부터 ā 접미사'라는 규칙에 의해 ā 접미사가 붙어 pañcamā vīriyapāramī(다섯 번째의 정진 바라밀), pañcamaṃ jhānaṃ(다섯 번째의 선정). 이와 같이 sattamo, sattamī, sattamā, sattamaṃ, aṭṭhamo, aṭṭhamī, aṭṭhamā, aṭṭhamaṃ, navamo, navamī, navamā, navamaṃ, dasamo, dasamī, dasamā, dasamaṃ 등이 있다.

‘‘สงฺขฺยาปูรเณ’’ติ อธิกาโร.

'수량의 서수에서'라는 규칙이 적용된다.

๔๐๗. จตุจฺเฉหิ ถฐา.

407. Catu와 cha로부터 tha와 ṭha(가 붙는다).

จตุฉอิจฺเจเตหิ ถฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ. จตุนฺนํ ปูรโณ จตุตฺโถ, ทฺวิตฺตํ, จตุตฺถี, จตุตฺถา, จตุตฺถํ, ฉนฺนํ ปูรโณ ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐา, ฉฏฺฐํ, ฉฏฺโฐ เอว ฉฏฺฐโม.

Catu와 cha로부터 tha와 ṭha 접미사들이 수량 서수의 의미로 붙는다. '넷을 채우는 것'은 catuttho(네 번째의)이며 (t의) 중첩이 일어난다. 여성형은 catutthī, catutthā, 중성형은 catutthaṃ이다. '여섯을 채우는 것'은 chaṭṭho(여섯 번째의)이며, 여성형은 chaṭṭhī, chaṭṭhā, 중성형은 chaṭṭhaṃ이다. chaṭṭho는 또한 chaṭṭhamo와 같다.

ฉาหํ, ฉฬายตนํ อิจฺจตฺร –

Chāhaṃ, chaḷāyatanaṃ의 경우에서 —

๔๐๘. ส ฉสฺส วา.

408. Cha(6)의 sa-대체가 선택적으로 일어난다.

ฉสฺส สการาเทโส โหติ วา สงฺขฺยาเน. ฉาหมสฺส ชีวิตํ สาหํ, ฉาหํ วา, สฬายตนํ.

수량 계산에서 cha(6)의 s(사) 소리로의 대체가 선택적으로 일어난다. '여섯 날(cha-aha)이 그의 생명이다'는 sāhaṃ 또는 chāhaṃ이며, (다른 예로) saḷāyatanaṃ(육내입처)이 있다.

‘‘ทฺวินฺนํ ปูรโณ’’ติ วิคฺคเห –

'둘을 채우는 것'이라는 분석에서 —

๔๐๙. ทฺวิตีหิ ติโย.

409. Dvi와 ti로부터 tiyo(가 붙는다).

ทฺวิติอิจฺเจเตหิ ติยปฺปจฺจโย โหติ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ. วิปริณาเมน ‘‘ทฺวิ ติณฺณ’’นฺติ วตฺตมาเน –

Dvi와 ti로부터 tiya 접미사가 수량 서수의 의미로 붙는다. 격 변화에 의해 'dvi tiṇṇaṃ'이라고 불릴 때 —

๔๑๐. ติเย ทุตาปิ จ.

410. ti(3)와 duta(2)에서도 또한 그러하다.

ทฺวิติอิจฺเจเตสํ ทุตอิจฺจาเทสา โหนฺติ ติยปฺปจฺจเย ปเร. ทุติโย ปุริโส, ทุติยา, ทุติยํ. เอวํ ติณฺณํ ปูรโณ ตติโย, ตติยา, ตติยํ. อปิคฺคหเณน อญฺญตฺถาปิ ทฺวิสทฺทสฺส ทุอาเทโส โหติ, จสทฺเทน ทิ จ. ทฺเว รตฺติโย ทุรตฺตํ, ทุวิธํ, ทุวงฺคํ, ทิรตฺตํ, ทิคุณํ, ทิคุ.

dvi와 ti 이 두 단어에 tiya 접미사가 뒤따를 때 duta와 ta의 대치가 일어난다. dutiyo puriso(둘째 남자), dutiyā, dutiyaṃ. 이와 같이 세 명의 서수는 tatiyo, tatiya, tatiyaṃ이다. api(또한)를 취함으로써 다른 곳에서도 dvi라는 단어에 du 대치가 일어나고, ca(그리고)라는 단어에 의해 di 대치도 일어난다. dve rattiyo(이틀 밤)는 durattaṃ, duvidhaṃ(두 가지), duvaṅgaṃ(두 부분), dirattaṃ(이틀 밤), diguṇaṃ(두 배), digu(양수 복합어)이다.

๔๑๑. เตสมฑฺฒูปปเทน อฑฺฒุฑฺฒทิวฑฺฒทิยฑฺฒฑฺฒติยา.

411. 그것들에 aḍḍha가 접두어로 붙으면 aḍḍhuḍḍha, divaḍḍha, diyaḍḍha, aḍḍhatiya가 된다.

เตสํ จตุตฺถทุติยตติยานํ อฑฺฒูปปทานํ อฑฺฒูปปเทน สห อฑฺฒุฑฺฒทิวฑฺฒทิยฑฺฒอฑฺฒติยาเทสา โหนฺติ.

그들 넷째(catuttha), 둘째(dutiya), 셋째(tatiya) 서수들이 aḍḍha 접두어와 결합할 때, aḍḍha 접두어와 함께 aḍḍhuḍḍha, divaḍḍha, diyaḍḍha, aḍḍhatiya라는 대치어들이 된다.

เอตฺถ จ –

그리고 여기서 -

อฑฺฒูปปทปาทาน-สามตฺถา อฑฺฒปุพฺพกา;

เตสํสทฺเทน คยฺหนฺเต, จตุตฺถทุติยาทโย.

aḍḍha 접두어를 취하는 능력에 의해 aḍḍha가 앞에 붙은 것들이 되고, 'tesaṃ(그들의)'이라는 단어에 의해 넷째, 둘째 등이 파악된다.

อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ, อฑฺเฒน ทุติโย ทิวฑฺโฒ, ทิยฑฺโฒ, อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย.

절반이 더해진 넷째는 aḍḍhuḍḍho(3.5)이고, 절반이 더해진 둘째는 divaḍḍho, diyaḍḍho(1.5)이며, 절반이 더해진 셋째는 aḍḍhatiyo(2.5)이다.

‘‘เอกญฺจ ทส จา’’ติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาเส, ‘‘เอเกน อธิกา ทสา’’ติ อตฺเถ ตปฺปุริสสมาเส วา กเต ‘‘สงฺขฺยาเน’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา’’ติ อาตฺตํ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

‘하나와 열’이라는 의미의 Dvanda 복합어나, ‘하나가 더해진 열’이라는 의미의 Tappurisa 복합어가 만들어졌을 때, ‘saṅkhyāne(수에서)’라는 규칙이 적용되는 동안 ‘dvekaṭṭhānaṃ mākāro vā(dvi와 eka의 자리에 아까라(ā)가 선택적으로 온다)’에 의해 장음 ā가 된다. 이 vā라는 단어는 확정적 선택(vavatthitavibhāsa)의 의미이다.

เตน เจตฺถ –

그러므로 여기서 -

ทฺเวกฏฺฐานํ ทเส นิจฺจํ, ทฺวิสฺสา’นวุติยา นวา;

อิตเรส’มสนฺตญฺจ, อาตฺตํ ทีเปติ วาสุติ.

dasa(10)가 뒤에 올 때 dvi와 eka의 자리에 (장음 ā는) 항상 있고, navuti(90) 앞의 dvi에는 (ā가) 새롭게 나타나며, 그 외의 것들에는 (장음 ā가) 없음을 vā라는 단어가 나타낸다.

‘‘เอกาทิโต ทสร สงฺขฺยาเน’’ติ รตฺตํ.

‘ekādito dasara saṅkhyāne(eka 등 뒤의 dasa의 d는 수 계산에서 r로 변한다)’에 의해 r-대치가 일어난다.

ราเทโส วณฺณมตฺตตฺตา, วณฺณมตฺตปฺปสงฺคิปิ;

สิยา ทสสฺส ทสฺเสว, นิมิตฺตาสนฺนภาวโต.

r-대치는 음절일 뿐이므로, 음절만의 관련이 있더라도 원인이 되는 것(앞의 수)과 근접해 있기 때문에 dasa의 d에만 일어난다.

ตโต พหุวจนํ โย, ‘‘ปญฺจาทีนมกาโร’’ติ สวิภตฺติสฺส อนฺตสฺส อตฺตํ. เอการส, เอกาทส, ลิงฺคตฺตเยปิ สมานํ.

그다음에 복수 어미 yo가 오면, ‘pañcādīnamakāro(pañca 등의 끝에 a가 온다)’에 의해 격변화 어미를 포함한 끝부분이 a가 된다. ekārasa, ekādasa(11)는 세 가지 성(性)에서 모두 동일하다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

‘vā(선택적으로)’가 계속 적용된다.

๔๑๒. เอกาทิโต [Pg.248] ทสสฺสี.

412. eka 등 뒤의 dasa에 ī가 붙는다.

เอกาทิโต ปรสฺส ทสสฺส อนฺเต อีปจฺจโย โหติ วา ปูรณตฺเถ.

eka 등 뒤에 오는 dasa의 끝에 서수의 의미에서 선택적으로 ī 접미사가 붙는다.

ทสสฺส ปจฺจยาโยคา, ลทฺธมนฺเตติ อตฺถโต;

ตทนฺตสฺส สภาเวน, อิตฺถิยํเยว สมฺภโว.

dasa에 접미사가 결합하기 때문에 의미상 끝에 (ī를) 얻게 되며, 그것으로 끝나는 성질 때문에 여성에서만 발생한다.

เอกาทสนฺนํ ปูรณี เอกาทสี, อญฺญตฺร เอกาทสโม, เอกาทสมํ.

열하나의 서수(여성)는 ekādasī이고, 그 외에는 ekādasamo, ekādasamaṃ이다.

ทฺเว จ ทส จ, ทฺวีหิ วา อธิกา ทสาติ ‘‘ทฺวิ ทส’’อิจฺจตฺร ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

둘과 열, 또는 둘이 더해진 열인 ‘dvi dasa’의 경우에 ‘vā’가 계속 적용된다.

‘‘วีสติ ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตู’’ติ พาเทโส, ทสฺส ราเทโส. พารส, อญฺญตฺร อาตฺตํ, ทฺวาทส. ทฺวาทสนฺนํ ปูรโณ พารสโม, ทฺวาทสโม, ทฺวาทสี.

‘vīsati dasesu bā dvissa tu’에 의해 (dvi에) bā-대치가 일어나고, dasa의 d에는 r-대치가 일어난다. bārasa(12)가 되고, 다른 경우에는 장음 ā가 되어 dvādasa가 된다. 열둘의 서수는 bārasamo, dvādasamo, dvādasī이다.

ตโย จ ทส จ, ตีหิ วา อธิกา ทสาติ เตรส, ‘‘เตสุ วุทฺธิ โลปา’’ทินา ติสฺส เตอาทโส อานวุติยา, เตรสโม, เตรสี.

셋과 열, 또는 셋이 더해진 열은 terasa(13)인데, ‘tesu vuddhi lopa’ 등의 규칙에 의해 ti의 자리에 te-대치가 90까지 일어나며, 서수는 terasamo, terasī이다.

จตฺตาโร จ ทส จ, จตูหิ วา อธิกา ทสาติ จตุทฺทส อิจฺจตฺร ‘‘คณเน ทสสฺสา’’ติ จ วตฺตมาเน ‘‘จตูปปทสฺส โลโป ตุตฺตรปทาทิ จสฺส จุโจปิ นวา’’ติ ตุโลโป, จุโจ จ. จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส. จุทฺทสโม, จตุทฺทสโม, จกุทฺทสี, จาตุทฺทสี วา.

넷과 열, 또는 넷이 더해진 열은 catuddasa(14)인데, 여기서 ‘gaṇane dasassā’가 적용되는 중에 ‘catūpapadassa lopo tuttarapadādi cassa cucopi navā’에 의해 tu가 생략되고 cu와 co가 선택적으로 된다. cuddasa, coddasa, catuddasa가 된다. 서수는 cuddasamo, catuddasamo, cakuddasī 또는 cātuddasī이다.

ปญฺจ จ ทส จ, ปญฺจหิ วา อธิกา ทสาติ ปญฺจทส, ‘‘เตสุ วุทฺธิ โลปา’’ทินา ปญฺจสทฺทสฺส ทส วีเสสุ ปนฺนปณฺณอาเทสาปิ, ‘‘อฏฺฐาทิโต จา’’ติ รตฺตํ. ปนฺนรส, ปญฺจทส. ปนฺนรสโม, ปญฺจทสโม, ปนฺนรสี, ปญฺจทสี.

다섯과 열, 또는 다섯이 더해진 열은 pañcadasa(15)인데, ‘tesu vuddhi lopa’ 등의 규칙에 의해 dasa와 vīsati 앞에서 pañca라는 단어에 pann-과 paṇṇ- 대치도 일어나며, ‘aṭṭhādito ca’에 의해 r-대치도 일어난다. pannarasa, pañcadasa가 된다. 서수는 pannarasamo, pañcadasamo, pannarasī, pañcadasī이다.

‘‘ฉ [Pg.249] จ ทส จ, ฉหิ วา อธิกา ทสา’’ติ สมาเส กเต ‘‘ฉสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ทเส โส นิจฺจญฺจา’’ติ โส, ‘‘สงฺขฺยานํ, วา’’ติ จ วตฺตเต, ‘‘ล ทราน’’นฺติ ลตฺตํ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

‘여섯과 열, 또는 여섯이 더해진 열’로 복합어가 만들어졌을 때, ‘chassā’가 적용되는 중에 ‘dase so niccañca’에 의해 so-대치가 되고, ‘saṅkhyānaṃ, vā’가 적용되어 ‘la darānaṃ’에 의해 l-대치가 된다. 이 vā라는 단어는 확정적 선택을 위한 것이다.

โฬ นิจฺจํ โสฬเส ทสฺส, จตฺตาลีเส จ เตรเส;

อญฺญตฺร น จ โหตายํ, ววตฺถิตวิภาสโต.

soḷase(16)의 dasa의 d에는 ḷ이 항상 오고, cattālīsa(40)와 terasa(13)에도 그러하다. 확정적 선택에 의해 그 외에는 이것이 일어나지 않는다.

ลฬานมวิเสโส กฺวจิ, โสฬส. เตฬส, จตฺตาลีสํ, จตฺตารีสํ. โสฬสโม, โสฬสี.

때때로 la와 ḷa는 구별이 없어서 soḷasa가 된다. teḷasa, cattālīsaṃ, cattārīsaṃ도 마찬가지이다. 서수는 soḷasamo, soḷasī이다.

‘‘วา, ทสร สงฺขฺยาเน’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘อฏฺฐาทิโต จา’’ติ รตฺตํ. อฏฺฐารส, อฏฺฐาทส, อาตฺตํ. อฏฺฐารสนฺนํ ปูรโณ อฏฺฐารสโม, อฏฺฐาทสโม. เอวํ สตฺตรส, สตฺตทส. สตฺตรสโม, สตฺตทสโม.

‘vā, dasara saṅkhyāne’를 권한으로 하여 ‘aṭṭhādito ca’에 의해 r-대치가 일어난다. aṭṭhārasa, aṭṭhādasa(18)이며 장음 ā가 된다. 열여덟의 서수는 aṭṭhārasamo, aṭṭhādasamo이다. 이와 같이 sattarasa, sattadasa(17)가 되고, 서수는 sattarasamo, sattadasamo이다.

อฏฺฐาทิโตติ กิมตฺถํ? จตุทฺทส.

왜 ‘aṭṭhādito(여덟 등으로부터)’라고 했는가? catuddasa(14) 때문이다.

เอเกน อูนา วีสตีติ ตปฺปุริโส, เอกูนวีสติ. เอกูนวีสตาทโย อานวุติยา เอกวจนนฺตา, อิตฺถิลิงฺคา จ ทฏฺฐพฺพา, เต จ สงฺขฺยาเน, สงฺขฺเยยฺเย จ วตฺตนฺเต, ยทา สงฺขฺยาเน วตฺตนฺเต, ตทา ภิกฺขูนเมกูนวีสติ ติฏฺฐติ, โภติ ภิกฺขูนเมกูนวีสติ ติฏฺฐตุ, ภิกฺขูนเมกูนวีสตึ ปสฺส, ภิกฺขูนเมกูนวีสติยา กตํ อิจฺจาทิ.

하나가 부족한 스물은 Tappurisa 복합어로 ekūnavīsati(19)이다. ekūnavīsati부터 90(navuti)까지는 단수형이고 여성형으로 보아야 한다. 그것들은 수(saṅkhyāna)와 세어지는 대상(saṅkhyeyya) 모두에 쓰인다. 수에 쓰일 때는 ‘비구들의 19(단위)가 머문다(bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭhati)’, ‘오, 비구들의 19여 머물라’, ‘비구들의 19를 보라’, ‘비구들의 19에 의해 행해졌다’ 등이 된다.

สงฺขฺเยยฺเย ปน เอกูนวีสติ ภิกฺขโว ติฏฺฐนฺติ, โภนฺโต เอกูนวีสติ ภิกฺขโว ติฏฺฐถ, เอกูนวีสตึ ภิกฺขู ปสฺส, เอกูนวีสติยา ภิกฺขูหิ กตํ อิจฺจาทิ. เอวํ วีสตาทีสุปิ โยเชตพฺพํ, เอกูนวีสติยา ปูรโณ เอกูนวีสติโม.

반면 세어지는 대상에 쓰일 때는 ‘19명의 비구들이 머문다(ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhanti)’, ‘오, 19명의 비구들이여 머물라’, ‘19명의 비구들을 보라’, ‘19명의 비구들에 의해 행해졌다’ 등이 된다. 이와 같이 vīsati(20) 등에도 적용해야 한다. ekūnavīsati의 서수는 ekūnavīsatimo이다.

ทส จ ทส จาติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา ‘‘ทสทสา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สรูปานเมกเสสฺวสกิ’’นฺติ เอกเสเส กเต [Pg.250] ทสสทฺทโต ปฐมาพหุวจนํ โย. ‘‘ทส โย’’อิตีธ –

'열(10)과 열(10)'이라는 의미에서 연합복합어(dvandasamāsa)를 만들고 'dasadasā'라고 말해야 할 때, '동일한 형태 중에서 하나만 남음(sarūpānamekasesa)'에 의해 하나만 남겨지면(ekasese kate) dasa라는 단어 뒤에 주격 복수 어미 yo가 붙는다. 'Dasa yo'에서—

๔๑๓. คณเน ทสสฺส ทฺวิติ จตุ ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐนวกานํ วีติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺตาส นวา โยสุ โยนญฺจี สมาสํ ฐิริ ตีตุติ.

413. 수(數)에서, dasa(10)가 dvi, ti, catu, pañca, cha, satta, aṭṭha, navaka와 결합할 때 [dasa 대신에] vī, ti, cattāra, paññā, cha, satta, asa, nava가 오고, 격어미 yo가 올 때 yo 대신에 [순서대로] īsaṃ, āsaṃ, ṭhi, ri, īti, uti가 결합하여 [복합어가 된다].

คณเน ทสสฺส สมฺพนฺธีนํ ทฺวิก ติก จตุกฺก ปญฺจก ฉกฺกสตฺตก อฏฺฐก นวกานํ กเตกเสสานํ ยถากฺกมํ วีติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺต อส นว อิจฺจาเทสา โหนฺติ โยสุ ปเรสุ, โยนญฺจ อีสํ อาสํ ฐิ ริติ อีติ อุติอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตีติ ทฺวิทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส วีอาเทโส โหติ, โยวจนสฺส อีสญฺจ, สรโลปาทิ.

수(數)에서, 둘(dvika), 셋(tika), 넷(catukka), 다섯(pañcaka), 여섯(chakka), 일곱(sattaka), 여덟(aṭṭhaka), 아홉(navaka)과 관련된 것으로서 하나만 남겨진 dasa(10) 대신에, 격어미 yo가 뒤따를 때 순서대로 vī, ti, cattāra, paññā, cha, satta, asa, nava라는 대치어들이 생기고, 격어미 yo 대신에는 īsaṃ, āsaṃ, ṭhi, ri, īti, uti라는 대치어들이 생긴다. 그리하여 '두 개의 10(20)'의 의미를 나타내는 dasa 대신에 vī가 오고, 격어미 yo 대신에 īsaṃ이 오며, 모음 탈락 등이 일어난다.

‘‘สงฺขฺยานํ, วา, อนฺเต’’ติ จ วตฺตเต.

'수(數)들의', '혹은', '끝에'라는 말이 이어진다.

๔๑๔. ติ จ.

414. 또한 ti도 [붙는다].

ตาสํ สงฺขฺยานมนฺเต ติการาคโม โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

그 수들의 끝에 ti라는 글자가 선택적으로 삽입된다(āgamo). 여기서 '혹은(vā)'이라는 단어는 규정된 선택(vavatthitavibhāsā)의 의미이다.

วิภาสา วีส ตึสาน-มนฺเต โหติ ติอาคโม;

อญฺญตฺถ น จ โหเตว, ววตฺถิตวิภาสโต.

vīsa와 tiṃsa의 끝에 ti 삽입이 선택적으로 일어난다. 다른 곳에서는 일어나지 않는데, 이는 규정된 선택(vavatthitavibhāsā) 때문이다.

‘‘พฺยญฺชเน จา’’ติ นิคฺคหีตโลโป, ปุน ตทฺธิตตฺตา นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. ภิกฺขูนํ วีสติ, วีสํ วา, วีสติ ภิกฺขู, วีสํ วา อิจฺจาทิ. วีสติโม. ตถา เอกวีสติ กุสลจิตฺตานิ, เอกวีสํ วา. เอกวีสติโม. พาวีสติ, พาวีสํ วา. พาวีสติโม. ทฺวาวีสติ, ทฺวาวีสํ วา. ทฺวาวีสติโม. เตวีสติ, เตวีสํ วา. เตวีสติโม. จตุวีสติ, จตุวีสํ วา. จตุวีสติโม. ปณฺณวีสติ, ปณฺณวีสํ วา. ปณฺณวีสติโม. ปญฺจวีสติ, ปญฺจวีสํ วา. ปญฺจวีสติโม. ฉพฺพีสติ[Pg.251], ฉพฺพีสํ วา. ฉพฺพีสติโม. สตฺตวีสติ, สตฺตวีสํ วา. สตฺตวีสติโม. อฏฺฐวีสติ, อฏฺฐวีสํ วา. อฏฺฐวีสติโม. เอกูนตึสติ, เอกูนตึสํวา. เอกูนตึสติโม.

'자음이 올 때(Byañjane cā)'에 의해 닉가히따(niggahīta)가 탈락하고, 다시 (숫자가) 이차파생어(taddhita)이기에 명사라는 명칭으로 si 등의 격어미가 발생한다. 비구들 20명(vīsati) 혹은 vīsaṃ, vīsati명의 비구들 혹은 vīsaṃ 등. 제20(vīsatimo). 그와 같이 21가지 유익한 마음(ekavīsati kusalacittāni) 혹은 ekavīsaṃ. 제21(ekavīsatimo). 22(bāvīsati) 혹은 bāvīsaṃ. 제22(bāvīsatimo). 22(dvāvīsati) 혹은 dvāvīsaṃ. 제22(dvāvīsatimo). 23(tevīsati) 혹은 tevīsaṃ. 제23(tevīsatimo). 24(catuvīsati) 혹은 catuvīsaṃ. 제24(catuvīsatimo). 25(paṇṇavīsati) 혹은 paṇṇavīsaṃ. 제25(paṇṇavīsatimo). 25(pañcavīsati) 혹은 pañcavīsaṃ. 제25(pañcavīsatimo). 26(chabbīsati) 혹은 chabbīsaṃ. 제26(chabbīsatimo). 27(sattavīsati) 혹은 sattavīsaṃ. 제27(sattavīsatimo). 28(aṭṭhavīsati) 혹은 aṭṭhavīsaṃ. 제28(aṭṭhavīsatimo). 29(ekūnatiṃsati) 혹은 ekūnatiṃsaṃ. 제29(ekūnatiṃsatimo).

ทส จ ทส จ ทส จาติ ‘‘ทส ทส ทสา’’ติ วตฺตพฺเพ เอกเสเส กเต ‘‘คณเน ทสสฺสา’’ติอาทินา ติอีสมาเทสา, ‘‘กฺวจา’’ทินา รสฺสตฺตํ, นิคฺคหีตาคโม จ, เสสํ วีสติสมํ. ตึสติ, ตึสํ, ตึส วสฺสานิ, นิคฺคหีตโลโป, ตึสํ, ตึสาย อิจฺจาทิ. เอกตึสติ, เอกตึสํ วา, พาตฺตึสํ, ทฺวตฺตึสํ, เตตฺตึสํ อิจฺจาทิ.

'10과 10과 10'이라고 하여 'dasa dasa dasā'라고 말해야 할 때 하나만 남겨지면(ekasese kate), 'Gaṇane dasassā' 등의 규칙에 의해 ti와 īsaṃ이 대치되고, 'Kvacā' 등에 의해 단모음화와 닉가히따 삽입이 일어난다. 나머지는 vīsati와 같다. 30(tiṃsati), 30(tiṃsaṃ), 30년(tiṃsa vassāni), 닉가히따 탈락, tiṃsaṃ, tiṃsāya 등. 31(ekatiṃsati) 혹은 ekatiṃsaṃ, 32(bāttiṃsaṃ), 32(dvattiṃsaṃ), 33(tettiṃsaṃ) 등.

จตุทสตฺถวาจกสฺส กเตกเสสสฺส ทสสฺส จตฺตาร, โยวจนสฺส อีสํ, จตฺตาลีสํ, ‘‘ล ทราน’’นฺติ รสฺส ลตฺตํ, ตาลีสํ วา. จตฺตาลีสติโม. เอกจตฺตาลีสํ, ทฺวาจตฺตาลีสํ, ทฺวิจตฺตาลีสํ, เตจตฺตาลีสํ, ติจตฺตาลีสํ อิจฺจาทิ.

'네 개의 10(40)'의 의미를 나타내고 하나만 남겨진 dasa 대신에 cattāra가 오고, 격어미 yo 대신에 īsaṃ이 와서 cattālīsaṃ이 된다. 'la darānaṃ' 규칙에 의해 r이 l로 바뀌고, 혹은 tālīsaṃ이 된다. 제40(cattālīsatimo). 41(ekacattālīsaṃ), 42(dvācattālīsaṃ), 42(dvicattālīsaṃ), 43(tecattālīsaṃ), 43(ticattālīsaṃ) 등.

ปญฺจทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส ปญฺญา, โยวจนสฺส อาสญฺจ. ปญฺญาสํ, ‘‘เตสุ วุทฺธิ โลปา’’ทินา ปณฺณาเทโส, ปณฺณาสํ วา. เอกปญฺญาสํ, ทฺเวปญฺญาสํ, ทฺวิปญฺญาสํ.

'다섯 개의 10(50)'의 의미를 나타내는 dasa 대신에 paññā가 오고, 격어미 yo 대신에 āsaṃ이 온다. paññāsaṃ이 되며, 'tesu vuddhi lopā' 등에 의해 paṇṇā라는 대치가 일어나 paṇṇāsaṃ이 되기도 한다. 51(ekapaññāsaṃ), 52(dvepaññāsaṃ), 52(dvipaññāsaṃ).

ฉทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส ฉ, โยวจนสฺส ฐิอาเทโส, ‘‘ส ฉสฺส วา’’ติ สการาเทโส, สฏฺฐิ, ทฺวาสฏฺฐิ, ทฺเวสฏฺฐิ, ทฺวิสฏฺฐิ, เตสฏฺฐิ, ติสฏฺฐิ.

'여섯 개의 10(60)'의 의미를 나타내는 dasa 대신에 cha가 오고, 격어미 yo 대신에 ṭhi라는 대치어가 오며, 'sa chassa vā'에 의해 s가 대치되어 saṭṭhi(60)가 된다. 62(dvāsaṭṭhi), 62(dvesaṭṭhi), 62(dvisaṭṭhi), 63(tesaṭṭhi), 63(tisaṭṭhi).

สตฺตทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส สตฺต, โยวจนสฺส ริ, ติ จ. สตฺตริ, สตฺตติ, ทฺวาสตฺตริ, ทฺวาสตฺตติ, ทฺวิสตฺตริ, ทิสตฺตติ, เตสตฺตติ, ติสตฺตติ อิจฺจาทิ.

'일곱 개의 10(70)'의 의미를 나타내는 dasa 대신에 satta가 오고, 격어미 yo 대신에 ri와 ti가 온다. sattari(70), sattati(70), 72(dvāsattari), 72(dvāsattati), 72(dvisattari), 72(disattati), 73(tesattati), 73(tisattati) 등.

อฏฺฐทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส อส, โยวจนสฺส อีติอาเทโส จ. อสีติ, เอกาสีติ, ทฺเวอสีติ, เตอสีติ, จตุราสีติ, ‘‘กฺวจา’’ทินา ทีโฆ.

'여덟 개의 10(80)'의 의미를 나타내는 dasa 대신에 asa가 오고, 격어미 yo 대신에 īti라는 대치어가 온다. asīti(80), 81(ekāsīti), 82(dveasīti), 83(teasīti), 84(caturāsīti)는 'Kvacā' 등에 의해 장모음화된다.

นวทสตฺถวาจกสฺส [Pg.252] ทสสฺส นว, โยวจนสฺส อุติ จ, นวุติ, ทฺวานวุติ, ทฺเวนวุติ, ทฺวินวุติ, เตนวุติ, ตินวุติ, จตุนวุติ, ฉนฺนวุติยา, ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ.

'아홉 개의 10(90)'의 의미를 나타내는 dasa 대신에 nava가 오고, 격어미 yo 대신에 uti가 온다. navuti(90), 92(dvānavuti), 92(dvenavuti), 92(dvinavuti), 93(tenavuti), 93(tinavuti), 94(catunavuti), 96(channavutiyā), 96종류의 외도들(channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ).

‘‘คณเน, ทสสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

'수(數)에서', 'dasa의'라는 말이 이어진다.

๔๑๕. ทสทสกํ สตํ ทสกานํ สตํ สหสฺสญฺจ โยมฺหิ.

415. 열 개의 10(100)은 sata이고, 열 개의 100(1000)은 sahassa이며 격어미 yo가 붙을 때이다.

คณเน ปริยาปนฺนสฺส ทสทสกตฺถวาจกสฺส ทสสทฺทสฺส สตํ โหติ, สตทสกตฺถวาจกสฺส ทสสฺส สหสฺสํ โหติ โยมฺหิ. อิมินา นิปาตเนน โยโลโป, ตทฺธิตตฺตา ปุน นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, นิคฺคหีตสฺส โลโป, ‘‘สิ’’นฺติ อมาเทโส, โยชนานํ สตํ, สหสฺสํ. สตํ นปุํสกเมกวจนนฺตญฺจ, ตถา สหสฺสํ, วคฺคเภเท สพฺพตฺถ พหุวจนมฺปิ ภวติ. ทฺเว วีสติโย. เอวํ ตึสาทีสุปิ, ทฺเว สตานิ, พหูนิ สตานิ, ทฺเว สหสฺสานิ, พหูนิ สหสฺสานิ.

수(數)에 포함된 '열 개의 10'의 의미를 나타내는 dasa 단어 대신에 sata가 오고, '백 개의 10'의 의미를 나타내는 dasa 대신에 sahassa가 격어미 yo가 있을 때 온다. 이 관용적 규정(nipātana)에 의해 yo는 탈락하고, 다시 이차파생어(taddhita)이기에 명사라는 명칭으로 si 등의 격어미가 발생하며, 닉가히따의 탈락과 'si' 대신 am이 대치되는 것 등이 일어난다. 100 요자나(yojanānaṃ sataṃ), 1000(sahassaṃ). sata는 중성 단수형이며, sahassa도 마찬가지이다. 분류(vaggabheda)에 따라서는 모든 곳에서 복수형도 가능하다. 두 개의 20(dve vīsatiyo). 이와 같이 30 등에서도 그러하고, 200(dve satāni), 수많은 백들(bahūni satāni), 2000(dve sahassāni), 수많은 천들(bahūni sahassāni).

สตสฺส ทฺวิกนฺติ อตฺเถ ฉฏฺฐีตปฺปุริสํ กตฺวา ‘‘สตํ ทฺวิก’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘ทฺวิกาทีนํ ตทุตฺตรปทานญฺจ นิปจฺจนฺเต’’ติ วุตฺติยํ วจนโต อิมินา นิปาตเนน อุตฺตรปทสฺส ปุพฺพนิปาโต, กการโลโป จ โหติ. ทฺวิสตํ. เอวํ สตสฺส ติกํ ติสตํ, ตถา จตุสตํ, ปญฺจสตํ, ฉสตํ, สตฺตสตํ, อฏฺฐสตํ, นวสตํ, ทสสตํ สหสฺสํ โหติ. อถ วา ทฺเว สตานิ ทฺวิสตนฺติ ทิคุสมาโส. เอวํ ติสตํ, จตุสตํ อิจฺจาทิ.

'백(100)의 둘'이라는 의미에서 속격한정복합어(chaṭṭhītappurisa)를 만들어 'sataṃ dvikaṃ'이라고 말해야 할 때, 'dvika 등을 후절로 하는 복합어들은 관용적으로 형성된다'는 주석(vutti)의 말에 따라 이 관용적 규정(nipātana)에 의해 후절(dvika)이 앞으로 오고 k가 탈락한다. dvisataṃ(200). 이와 같이 백의 셋은 tisataṃ(300), 그와 같이 catusataṃ(400), pañcasataṃ(500), chasataṃ(600), sattasataṃ(700), aṭṭhasataṃ(800), navasataṃ(900), 열 개의 백(dasasataṃ)은 sahassaṃ(1000)이 된다. 또는 '두 개의 백'을 dvisata라고 하는 것은 수량복합어(digusamāso)이다. 이와 같이 tisata, catusata 등도 그러하다.

๔๑๖. ยาว ตทุตฺตริ ทสคุณิตญฺจ.

416. 그 이상의 수들까지는 10배씩 곱해진다.

ยาว ตาสํ สงฺขฺยานมุตฺตริ, ตาว ทสคุณิตญฺจ กาตพฺพํ, เอตฺถ ทกาโร สนฺธิโช. ยถา – ทสสฺส คณนสฺส ทสคุณิตํ [Pg.253] สตํ โหติ, สตสฺส ทสคุณิตํ สหสฺสํ, สหสฺสสฺส ทสคุณิตํ ทสสหสฺสํ, อิทํ นหุตนฺติปิ วุจฺจติ, ทสสหสฺสสฺส ทสคุณิตํ สตสหสฺสํ, ตํ ลกฺขนฺติปิ วุจฺจติ, สตสหสฺสสฺส ทสคุณิตํ ทสสตสหสฺสํ.

그 수들 이상의 수들까지는 10배씩 곱해져야 한다. 여기서 d 글자는 연음(sandhi)에서 생긴 것이다. 예를 들어, 수 dasa(10)의 10배는 sata(100)이고, sata의 10배는 sahassa(1000)이며, sahassa의 10배는 dasasahassa(만, 10,000)인데 이것은 nahuta라고도 불린다. dasasahassa의 10배는 satasahassa(십만, 100,000)이며 이것은 lakkha라고도 불린다. satasahassa의 10배는 dasasatasahassa(백만, 1,000,000)이다.

‘‘ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี’’ติ วตฺตเต.

'[다른 규칙으로] 성립되지 않는 것은 관용적 규정(nipātana)에 의해 완성된다'는 말이 이어진다.

๔๑๗. สกนาเมหิ.

417. 고유한 이름들로 [완성된다].

ยาสํ ปน สงฺขฺยานํ อนิทฺทิฏฺฐนามเธยฺยานํ ยานิ รูปานิ, ตานิ สเกหิ นาเมหิ นิปจฺจนฺเต. สตสหสฺสานํ สตํ โกฏิ, อิตฺถิลิงฺคา, เอกวจนนฺตา จ, วคฺคเภเท พหุวจนญฺจ ภวติ, โกฏิสตสหสฺสานํ สตํ ปโกฏิ, ปโกฏิสตสหสฺสานํ สตํ โกฏิปฺปโกฏิ. เอวํ นหุตํ, นินฺนหุตํ, อกฺโขภินี, พินฺทุ, อพฺพุทํ, นิรพฺพุทํ, อหหํ, อพพํ, อฏฏํ, โสคนฺธิกํ, อุปฺปลํ, กุมุทํ, ปุณฺฑรีกํ, ปทุมํ, กถานํ, มหากถานํ, อสงฺขฺเยยฺยนฺติ.

이름이 지정되지 않은 수들의 형태는 고유한 이름들로 관용적으로 형성된다. satasahassa(십만)의 100(sata)배는 koṭi(천만)이며, 여성 명사이고 단수형으로 쓰인다. 분류의 차이에 따라 복수형도 가능하다. koṭi의 satasahassa의 100배는 pakoṭi이고, pakoṭi의 satasahassa의 100배는 koṭippakoṭi이다. 이와 같이 nahuta, ninnahuta, akkhobhinī, bindu, abbudaṃ, nirabbudaṃ, ahahaṃ, ababaṃ, aṭaṭaṃ, sogandhikaṃ, uppalaṃ, kumudaṃ, puṇḍarīkaṃ, padumaṃ, kathānaṃ, mahākathānaṃ, asaṅkhyeyya(아승기)가 있다.

อิจฺเจวํ ฐานโต ฐานํ, สตลกฺขคุณํ มตํ;

โกฏิปฺปภุตินํ วีส-สงฺขฺยานญฺจ ยถากฺกมํ.

이와 같이 자릿수에서 자릿수로 넘어갈 때, 백 배의 성질을 가진 것으로 알려져 있다. 꼬띠(koṭi)를 시작으로 스무 가지의 숫자들에 대해서도 순서대로 그러하다.

‘‘ทฺเว ปริมาณานิ เอตสฺสา’’ติ วิคฺคเห –

"이것에 두 가지 분량(parimāṇa)이 있다"라는 분석에서—

๔๑๘. ทฺวาทิโต โกเนกตฺเถ จ.

418. '뒤(dvi)' 등의 뒤에 '까(ka)' 접미사가 붙고, 또한 여러 가지 의미에서 그러하다.

ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต คณนโต กปฺปจฺจโย โหติ อเนกตฺเถ. ทฺวิโก ราสิ ทฺวิกํ. เอวํ ติกํ, จตุกฺกํ, ปญฺจกํ, ฉกฺกํ, สตฺตกํ, อฏฺฐกํ, นวกํ, ทสกํ, ปณฺณาสกํ, สตกํ, สหสฺสกํ อิจฺจาทิ.

'뒤(dvi)' 등과 같은 수사 뒤에 여러 가지 의미에서 '까(ka)' 접미사가 붙는다. 두 개로 된 무리는 '드위까(dvika)'이다. 이와 같이 띠까(tika), 짜뚝까(catukka), 빤짜까(pañcaka), 착까(chakka), 삿따까(sattaka), 앗따까(aṭṭhaka), 나와까(navaka), 다사까(dasaka), 빤냐사까(paṇṇāsaka), 사따까(sataka), 사핫사까(sahassaka) 등이다.

สงฺขฺยาตทฺธิตํ.

수(數) 이차접미사가 끝났다.

อพฺยยตทฺธิต

불변(不變) 이차접미사

‘‘เอกสฺมึ [Pg.254] วาเร ภุญฺชติ, ทฺวิวาเร ภุญฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

"한 번 먹는다, 두 번 먹는다"라는 분석에서—

๔๑๙. เอกาทิโต สกิสฺส กฺขตฺตุํ.

419. '에까(eka)' 등의 뒤에 '사낏(sakiṃ)' 대신 '캇뚱(kkhattuṃ)'이 붙는다.

เอกทฺวิติอิจฺเจวมาทิโต คณนโต สกิสฺส ฐาเน วารตฺเถ กฺขตฺตุํปจฺจโย โหติ. เอกกฺขตฺตุํ, ทฺวิกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ, ‘‘สพฺพาสมาวุโส’’ติอาทินา สิโลโป. เอวํ ติกฺขตฺตุํ, จตุกฺขตฺตุํ, ปญฺจกฺขตฺตุํ, ฉกฺขตฺตุํ, สตฺตกฺขตฺตุํ, อฏฺฐกฺขตฺตุํ, นวกฺขตฺตุํ, ทสกฺขตฺตุํ, สตกฺขตฺตุํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ, พหุกฺขตฺตุํ, กติกฺขตฺตุํ.

'에까', '뒤', '띠' 등과 같은 수사 뒤에 '사낏'의 자리에서 횟수의 의미로 '캇뚱' 접미사가 붙는다. '에깍캇뚱', '딕캇뚱' 먹는다. '삽바사마우소' 등의 규칙에 의해 격변화 어미 '시(si)'가 생략된다. 이와 같이 띡캇뚱, 짜뚝캇뚱, 빤짝캇뚱, 착캇뚱, 삿띡캇뚱, 앗딱캇뚱, 나왁캇뚱, 다삭캇뚱, 사띡캇뚱, 사핫삭캇뚱, 바훅캇뚱, 까띡캇뚱이다.

‘‘เอเกน วิภาเคนา’’ติ วิคฺคเห –

"한 부분으로"라는 분석에서—

มณฺฑูกคติยา สงฺขฺยาคฺคหณมนุวตฺตเต.

개구리 뜀뛰기 방식(maṇḍūkagati)에 의해 '수사'라는 용어의 취함이 이어진다.

๔๒๐. วิภาเค ธา จ.

420. 부분의 의미에서 '다(dhā)' 접미사가 붙고, 또한 그러하다.

วิภาคตฺเถ เอกาทิสงฺขฺยาโต ธาปจฺจโย โหติ. จสทฺเทน เอกทฺวิโต ชฺฌ จ, สุตฺตาทิโต โส จ. เอกธา. ทฺวีหิ วิภาเคหิ ทฺวิธา, ทุธา วา, ทฺเวธา. ตีหิ วิภาเคหิ ติธา, เตธา วา, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อิการสฺเสกาโร. เอวํ จตุธา, ปญฺจธา, ฉธา, สตฺตธา, อฏฺฐธา, นวธา, ทสธา, สตธา, สหสฺสธา, กติธา, พหุธา.

부분의 의미에서 '에까' 등의 수사 뒤에 '다' 접미사가 붙는다. '짜(ca)'라는 단어에 의해 '에까'와 '뒤' 뒤에는 '쨔(jjha)'가, '숫따(sutta)' 등 뒤에는 '소(so)'가 붙는다. '에까다'. 두 부분으로 된 것은 '드위다', '두다' 혹은 '드웨다'이다. 세 부분으로 된 것은 '띠다' 혹은 '떼다'이며, '떼수 웃디' 등의 규칙에 의해 모음 '이(i)'가 '에(e)'로 변한다. 이와 같이 짜뚜다, 빤짜다, 차다, 삿따다, 앗따다, 나와다, 다사다, 사따다, 사핫사다, 까띠다, 바후다이다.

ชฺฌปฺปจฺจเย เอกธา กโรตีติ เอกชฺฌํ. เอวํ ทฺเวชฺฌํ.

'쨔(jjha)' 접미사에서, "한 곳으로 만든다"는 뜻으로 '에까지양(ekajjhaṃ)'이다. 이와 같이 '드웨지양(dvejjhaṃ)'이다.

โสปจฺจเย สุตฺเตน วิภาเคน สุตฺตโส. เอวํ พฺยญฺชนโส, ปทโส, อตฺถโส, พหุโส, สพฺพากาเรน สพฺพโส[Pg.255], อุปายโส, เหตุโส, ฐานโส, โยนิโส.

'소(so)' 접미사에서, "경의 분류에 따라"라는 뜻으로 '숫따소(suttaso)'이다. 이와 같이 뱐자나소, 빠다소, 앗따소, 바후소, 모든 방식에 따라 삽바소, 우빠야소, 헤뚜소, 타나소, 요니소이다.

๔๒๑. สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา.

421. 대명사들 뒤에 방식을 말할 때 '따(thā)' 접미사가 붙고, '뚜(tu)'라는 단어에 의해 또한 그러하다.

สพฺพนาเมหิ ปการวจนตฺเถ ถาปจฺจโย โหติ, ตุสทฺเทน ถตฺตาปจฺจโย จ. สามญฺญสฺส เภทโก วิเสโส ปกาโร, ตสฺสาภิธาเนติ อตฺโถ, โส ปกาโร ตถา, ตํ ปการํ ตถา, เตน ปกาเรน ตถา, เยน ปกาเรน ยถา. เอวํ สพฺพถา, อญฺญถา, อิตรถา, อุภยถา, ถตฺตาปจฺจเย เตน ปกาเรน ตถตฺตา. เอวํ ยถตฺตา, อญฺญถตฺตา.

대명사들 뒤에 방식을 말하는 의미에서 '따' 접미사가 붙고, '뚜'라는 단어에 의해 '닷따(thattā)' 접미사 또한 붙는다. 일반적인 것을 구별하는 특별한 것이 방식(pakāra)이며, 그것을 표현한다는 뜻이다. 그 방식은 '따따(tathā)', 그 방식을 '따따', 그 방식에 의해 '따따', 어떤 방식에 의해 '야따(yathā)'이다. 이와 같이 삽바따, 안냐따, 이따라따, 우바야따이며, '닷따' 접미사에서 그 방식에 의해 '따땃따(tathattā)'이다. 이와 같이 야땃따, 안냐땃따이다.

โก ปกาโรติ อตฺเถ –

"어떤 방식인가?"라는 의미에서—

๔๒๒. กิมิเมหิ ถํ.

422. '낌(kiṃ)'과 '이마(ima)' 뒤에 '탕(thaṃ)' 접미사가 붙는다.

กึอิมอิจฺเจเตหิ ถํปจฺจโย โหติ ปการวจนตฺเถ. ‘‘กิสฺส ก เว จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน กิสฺส กาเทโส. กถํ, กํ ปการํ กถํ, เกน ปกาเรน กถํ, อยํ ปกาโร อิตฺถํ, อิมํ ปการํ อิตฺถํ. อเนน ปกาเรน อิตฺถํ, ‘‘อิมสฺสิ ถํ ทานิห โต เธสุ จา’’ติ อิมสทฺทสฺส อิกาโร, ทฺวิตฺตํ. เอตฺถ หิ กฺขตฺตุํ อาทิถํปริโยสานปฺปจฺจยนฺตานํ อพฺยยตทฺธิตตฺตา นามพฺยปเทสํ กตฺวา วิภตฺติมฺหิ กเต ‘‘สพฺพาสมาวุโส’’ติอาทินา วิภตฺติโลโป, ‘‘กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ’’ติอาทินา วุตฺตโตอาทิปฺปจฺจยนฺตา จ อิเธว อพฺยยตทฺธิเต สงฺคยฺหนฺติ.

'낌'과 '이마' 뒤에 방식을 말하는 의미에서 '탕' 접미사가 붙는다. '낏사 까 웨 짜(kissa ka ve cā)' 여기에서 '짜'라는 단어에 의해 '낏사(kiṃ)'가 '까(ka)'로 바뀐다. '까땅(kathaṃ)', 어떤 방식을 '까땅', 어떤 방식에 의해 '까땅', 이 방식은 '잇땅(itthaṃ)', 이 방식을 '잇땅', 이 방식에 의해 '잇땅'이다. '이맛시 탕 다니하 또 데수 짜'에 의해 '이마'의 첫 모음이 '이(i)'가 되고 자음 중첩이 일어난다. 여기서 '캇뚱'부터 '탕'으로 끝나는 접미사가 붙은 것들은 불변 이차접미사성이므로 명사 명칭을 얻은 뒤 격변화 어미가 붙었을 때 '삽바사마우소' 등에 의해 격변화 어미가 생략된다. 또한 '꽈찌 또 빤짜먓떼' 등에 의해 언급된 '또' 등으로 끝나는 것들도 바로 이 불변 이차접미사에 포함된다.

๔๒๓. ยทนุปปนฺนา [Pg.256] นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

423. 부합하지 않는 것들은 불변사(nipātana)로서 성립한다.

เย สทฺทา ลกฺขเณน อนุปปนฺนา อนิทฺทิฏฺฐลกฺขณา อกฺขราทิโต, นาโมปสคฺคนิปาตโต วา สมาสตทฺธิตาทิโต วา, เต นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

철자 등에서나, 혹은 명사·접두어·불변사로부터, 혹은 복합어·이차접미사 등으로부터 문법적 특징에 부합하지 않거나 문법적 특징이 명시되지 않은 단어들은 불변사(nipātana)로서 성립한다.

ตทฺธิตโต ตาว –

우선 이차접미사(taddhita)로부터—

อิมสฺมา ชฺช สิยา กาเล, สมานาปรโต ชฺชุ จ;

อิมสทฺทสฺส’กาโร จ, สมานสฺส จ โส สิยา.

'이마' 뒤에 시간의 의미에서 '쨔(jja)'가 있고, '사마나'와 '아빠라' 뒤에는 '쥬(jju)'가 있다. 또한 '이마'의 어간은 '아'가 되고, '사마나'는 '사(sa)'가 된다.

อิมสฺมึ กาเล, อิมสฺมึ ทิวเส วา อชฺช, สมาเน กาเล สชฺชุ, อปรสฺมึทิวเส อปรชฺชุ. นิปาเตหิ ภวตฺเถ ตนปฺปจฺจโย. อชฺช ภวํ อชฺชตนํ, อชฺช ภวา อชฺชตนี, สฺเว ภวํ สฺวาตนํ. เอวํ ปุราตนํ, หิยฺโย ภวํ หิยฺยตฺตนํ, หิยฺโย ภวา หิยฺยตฺตนี อิจฺจาทิ.

이 시간에, 혹은 이 날에 '앗쟈(ajja)', 같은 시간에 '삿쥬(sajju)', 다른 날에 '아빠랏쥬(aparajju)'이다. 불변사들 뒤에 '존재함'의 의미로 '따나(tana)' 접미사가 붙는다. 오늘 있는 것은 '앗쟈따낭(ajjatanaṃ)', 오늘 있는 것은 '앗쟈따니(ajjatanī)', 내일 있는 것은 '스와따낭(svātanaṃ)'이다. 이와 같이 뿌라따낭(purātanaṃ), 어제 있는 것은 '히이얏따낭(hiyyattanaṃ)', 어제 있는 것은 '히이얏따니(hiyyattanī)' 등이다.

อพฺยยตทฺธิตํ.

불변 이차접미사가 끝났다.

สามญฺญวุตฺติภาวตฺถา-พฺยยโต ตทฺธิตํ ติธา;

ตตฺราทิ จตุธาปจฺจา-เนกตฺถสฺสตฺถิสงฺขฺยาโต.

이차접미사는 일반적인 용법(sāmaññavutti), 상태의 의미(bhāvattha), 불변사(abyaya)에 따라 세 가지로 나뉜다. 그중 첫 번째(일반적 용법)는 여러 가지 의미(anekattha), 소유(atthi), 숫자(saṅkhyā)에 따른 접미사들에 의해 네 가지로 나뉜다.

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ ตทฺธิตกณฺโฑ

이와 같이 빠다루빠싯디(Padarūpasiddhi)에서 이차접미사 장(taddhitakaṇḍa)이

ปญฺจโม.

다섯 번째로 끝났다.

๖. อาขฺยาตกณฺฑ

6. 동사 장(Ākhyātakaṇḍa)

ภูวาทิคณ

부와디 가나(Bhūvādi-gaṇa, bhū 등으로 시작하는 동사 어근의 부류)

วิภตฺติวิธาน

동사 어미의 규정

อถ [Pg.257] อาขฺยาตวิภตฺติโย กฺริยาวาจีหิ ธาตูหิ ปรา วุจฺจนฺเต.

이제 동작을 나타내는 어근들 뒤에 오는 동사 어미들을 설한다.

ตตฺถ กฺริยํ อาจิกฺขตีติ อาขฺยาตํ, กฺริยาปทํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘กาลการกปุริสปริทีปกํ กฺริยาลกฺขณมาขฺยาติก’’นฺติ. ตตฺถ กาโลติ อตีตาทโย, การกมิติ กมฺมกตฺตุภาวา, ปุริสาติ ปฐมมชฺฌิมุตฺตมา, กฺริยาติ คมนปจนาทิโก ธาตฺวตฺโถ, กฺริยาลกฺขณํ สญฺญาณํ เอตสฺสาติ กฺริยาลกฺขณํ, อติลิงฺคญฺจ.

거기서 동작을 말한다 하여 동사(ākhyāta) 또는 동사어(kriyāpada)라 한다. 참으로 “동사의 특징은 시간, 격(kāraka), 인칭을 밝히며 동작의 특징을 갖는 것이다”라고 설해졌다. 여기서 시간은 과거 등이고, 격은 목적격(kamma), 주격(kattu), 상태격(bhāva)이며, 인칭은 제3인칭, 제2인칭, 제1인칭이고, 동작은 가고 요리하는 등의 어근의 의미이며, 동작의 특징이란 이것의 표시를 말하며, 성(liṅga)을 초월한 것이다.

วุตฺตมฺปิ เจตํ –

이것은 또한 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ยํ ติกาลํ ติปุริสํ, กฺริยาวาจิ ติการกํ;

อติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ, ตทาขฺยาตนฺติ วุจฺจตี’’ติ.

“세 가지 시간과 세 가지 인칭을 갖추고, 동작을 나타내며 세 가지 격을 지니고, 성을 초월하며 두 가지 수(단수와 복수)를 가진 것, 그것을 동사라 부른다.”

กาลาทิวเสน ธาตฺวตฺถํ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย, ตฺยาทโย, ตา ปน วตฺตมานา ปญฺจมี สตฺตมี ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนี อชฺชตนี ภวิสฺสนฺตี กาลาติปตฺติ จาติ อฏฺฐวิธา ภวนฺติ.

시간 등에 따라 어근의 의미를 구분하므로 격(vibhatti, 어미)이라 하며, ti 등으로 시작하는 것들이다. 그것들은 현재(vattamānā), 명령(pañcamī), 원망(sattamī), 간접과거(parokkhā), 전날과거(hiyyattanī), 오늘과거(ajjatanī), 미래(bhavissantī), 조건법(kālātipatti)의 여덟 가지가 있다.

กฺริยํ ธาเรนฺตีติ ธาตโว, ภูวาทโย, ขาทิธาตุปฺปจฺจยนฺตา จ, เต ปน อตฺถวสา ทฺวิธา ภวนฺติ สกมฺมกา, อกมฺมกา จาติ. ตตฺร สกมฺมกา เย ธาตโวกมฺมาเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา – กฏํ กโรติ, คามํ คจฺฉติ, โอทนํ ปจตีติอาทโย, อกมฺมกา เย กมฺมนิรเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา – อจฺฉติ, เสติ, ติฏฺฐตีติอาทโย.

동작을 보존하므로 어근(dhātu)이라 하며, bhū 등으로 시작하는 것들과 khādi 어근 접미사로 끝나는 것들이다. 그것들은 의미에 따라 타동사(sakammaka)와 자동사(akammaka) 두 가지가 있다. 거기서 타동사란 목적어를 필요로 하는 동작을 말하는 어근들이니, 예를 들어 ‘자리를 만든다’, ‘마을에 간다’, ‘밥을 요리한다’ 등이다. 자동사란 목적어를 필요로 하지 않는 동작을 말하는 어근들이니, 예를 들어 ‘앉아 있다’, ‘눕다’, ‘서 있다’ 등이다.

เต [Pg.258] ปน สตฺตวิธา ภวนฺติ วิกรณปฺปจฺจยเภเทน, กถํ? อวิกรณา ภูวาทโย. นิคฺคหีตปุพฺพกอวิกรณา รุธาทโย, ยวิกรณา ทิวาทโย, ณุณา อุณาวิกรณา สฺวาทโย, นาปฺปณฺหาวิกรณา กิยาทโย, โอยิรวิกรณา ตนาทโย, สกตฺเถ เณ ณยนฺตา จุราทโยติ.

그것들은 결합 접미사(vikaraṇa)의 차이에 따라 일곱 가지가 있다. 어떻게 그러한가? 결합 접미사가 없는 것은 부와디(bhūvādi) 등이다. 비음이 앞에 오고 결합 접미사가 없는 것은 루다디(rudhādi) 등이며, y 결합 접미사를 가진 것은 디와디(divādi) 등이며, ṇu, ṇā, u 결합 접미사를 가진 것은 스와디(svādi) 등이며, nā, pp, ṇhā 결합 접미사를 가진 것은 끼야디(kiyādi) 등이며, o, yira 결합 접미사를 가진 것은 따나디(tanādi) 등이며, 자신의 의미에서 ṇe, ṇaya로 끝나는 것은 주라디(curādi) 등이다.

ตตฺถ ปฐมํ อวิกรเณสุ ภูวาทีสุ ธาตูสุ ปฐมภูตา อกมฺมกา ภูอิจฺเจตสฺมา ธาตุโต ตฺยาทโย ปรา โยชียนฺเต.

거기서 먼저 결합 접미사가 없는 부와디 등의 어근들 중에서, 첫 번째인 자동사 ‘bhū’라는 이 어근 뒤에 ti 등의 어미를 결합한다.

ภูสตฺตายํ, ‘‘ภู’’อิจฺจยํ ธาตุ สตฺตายมตฺเถ วตฺตเต, กฺริยาสามญฺญภูเต ภวเน วตฺตเตติ อตฺโถ.

‘Bhū’는 존재함(sattā)의 의미이다. ‘bhū’라는 이 어근은 존재함의 의미로 쓰이며, 일반적인 동작인 ‘존재함(bhavane)’의 의미로 쓰인다는 뜻이다.

‘‘ภู’’อิติ ฐิเต –

‘Bhū’라고 설정되었을 때 —

๔๒๔. ภูวาทโย ธาตโว.

424. bhū 등으로 시작하는 것들은 어근(dhātu)이다.

ภูอิจฺเจวมาทโย เย กฺริยาวาจิโน สทฺทคณา, เต ธาตุสญฺญา โหนฺติ. ภู อาทิ เยสํ เต ภูวาทโย, อถ วา ภูวา อาที ปการา เยสํ เต ภูวาทโย.

bhū 등과 같이 동작을 나타내는 단어의 무리들은 어근이라는 명칭을 얻는다. bhū가 그 처음인 것들이 부와디(bhūvādi)이며, 또는 bhū와 vā가 그 처음의 종류인 것들이 부와디(bhūvādi)이다.

ภูวาทีสุ วกาโรยํ, เญยฺโย อาคมสนฺธิโช;

ภูวาปฺปการา วา ธาตู, สกมฺมากมฺมกตฺถโต.

“부와디(bhūvādi)에서 이 v(va-kāra)는 연성(sandhi)에 의해 생긴 삽입음(āgama)으로 알아야 한다. 또는 타동사와 자동사의 의미에 따라 bhū와 vā가 어근의 종류이다.”

‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทิโต ‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตเต.

‘Kvaci dhātū’(어떤 어근에서) 등의 구절로부터 ‘kvaci’(어떤 경우에)라는 말이 이어진다.

๔๒๕. ธาตุสฺสนฺโต โลโปเนกสฺสรสฺส.

425. 여러 모음을 가진 어근의 끝은 생략된다.

อเนกสฺสรสฺส ธาตุสฺส อนฺโต กฺวจิ โลโป โหติ.

여러 모음을 가진 어근의 끝은 어떤 경우에 생략된다.

กฺวจิคฺคหณํ ‘‘มหียติ สมโถ’’ติอาทีสุ นิวตฺตนตฺถํ, อิติ อเนกสฺสรตฺตาภาวา อิธ ธาตฺวนฺตโลโป น โหติ.

‘kvaci’(어떤 경우에)를 취한 것은 ‘mahīyati samatho’(사마타가 숭상된다) 등의 예에서 생략을 막기 위함이다. 따라서 여기서는 여러 모음을 가진 것이 아니므로 어근의 끝이 생략되지 않는다.

ตโต [Pg.259] ธาตฺวาธิการวิหิตาเนกปฺปจฺจยปฺปสงฺเค ‘‘วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี’’ติ กตฺวา วตฺตมานวจนิจฺฉายํ –

그 후 어근에 관한 규정에서 정해진 여러 접미사들이 적용될 상황에서, “말하고자 하는 의도에 따라 단어의 성립이 뒤따른다”고 하여 현재형 어미를 말하고자 하는 의도에서 —

๔๒๖. วตฺตมานา ติอนฺติ, สิถ, มิม, เตอนฺเต, เสวฺเห, เอมฺเห.

426. 현재형 어미는 ti, anti, si, tha, mi, ma, te, ante, se, vhe, e, mhe이다.

ตฺยาทโย ทฺวาทส วตฺตมานาสญฺญา โหนฺตีติ ตฺยาทีนํ วตฺตมานตฺถวิสยตฺตา วตฺตมานาสญฺญา.

ti 등 열두 가지는 현재형이라는 명칭을 갖는다. ti 등이 현재의 의미 영역을 대상으로 하기 때문에 현재형이라는 명칭을 얻는 것이다.

๔๒๗. กาเล.

427. 시간에 있어서.

อยมธิกาโร.

이것은 지배 법칙(adhikāra)이다.

อิโต ปรํ ตฺยาทิวิภตฺติวิธาเน สพฺพตฺถ วตฺตเต.

이 이후로 ti 등 동사 어미의 규정에서 모든 곳에 적용된다.

๔๒๘. วตฺตมานา ปจฺจุปฺปนฺเน.

428. 현재형은 현재 시제에 쓰인다.

ปจฺจุปฺปนฺเน กาเล คมฺยมาเน วตฺตมานาวิภตฺติ โหติ, กาโลติ เจตฺถ กฺริยา, กรณํ กาโร, รการสฺส ลกาโร, กาโล.

현재의 시간이 이해될 때 현재형 어미가 온다. 여기서 시간(kāla)이란 동작을 의미한다. 만드는 것(karaṇa)이 kāra이며, r(ra-kāra)이 l(la-kāra)로 되어 kāla가 되었다.

ตสฺมา –

그러므로 —

กฺริยาย คมฺยมานาย, วิภตฺตีนํ วิธานโต;

ธาตูเหว ภวนฺตีติ, สิทฺธํ ตฺยาทิวิภตฺติโย.

“동작이 이해될 때 격어미의 규정에 따라 어근들로부터 생겨나므로, ti 등의 어미들이 성립한다.”

อิธ ปน กาลสฺส อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาณตฺติปริกปฺปกาลาภิปตฺติวเสน ฉธา ภินฺนตฺตา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺเน’’ติ วิเสเสติ. ตํ ตํ การณํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺโน ปจฺจุปฺปนฺโน, ปฏิลทฺธสภาโว, น ตาว อตีโตติ อตฺโถ.

여기서 시간은 과거, 미래, 현재, 명령, 가정, 조건법에 따라 여섯 가지로 나뉘므로 ‘현재에’라고 한정한 것이다. 여러 원인에 의지하여 일어난 것이 현재(paccuppanna)이며, 자신의 고유 성질을 얻은 것이고, 아직 과거가 되지 않았다는 뜻이다.

ปจฺจุปฺปนฺนสมีเปปิ, ตพฺโพหารูปจารโต;

วตฺตมานา อตีเตปิ, ตํกาลวจนิจฺฉยาติ.

현재와 인접한 시점에서도 그 명칭의 전용(유사성)에 의하여, 그 시점의 말을 나타내고자 하는 의도에 따라 과거에서도 현재 시제가 사용된다.

ตสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺเน วตฺตมานาวิภตฺตึ กตฺวา, ตสฺสา ฐานานิยเม ‘‘ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา’’ติ ปริภาสโต ธาตุโต [Pg.260] ปรํ วตฺตมานปฺปจฺจเย กตฺวา, เตสมนิยมปฺปสงฺเคสติ ‘‘วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี’’ติ ปรสฺสปทวจนิจฺฉายํ –

그 현재 시제에 현재 격변화(vattamānā-vibhatti)를 적용할 때, 그 위치를 정함에 있어 ‘어근과 명사 줄기 뒤에 접미사가 온다’는 정의에 따라 어근 뒤에 현재 시제 접미사를 적용한다. 그 사용이 불분명할 때 ‘말하고자 하는 의도에 따라 단어가 형성된다’는 원칙에 따라 능동태(parassapada)의 말을 사용하려는 의도에서—

๔๒๙. อถ ปุพฺพานิ วิภตฺตีนํ ฉ ปรสฺสปทานิ.

429. ‘그 다음, 격변화들의 앞의 여섯 자리는 능동태이다.’

อถ ตทฺธิตานนฺตรํ วุจฺจมานานํ สพฺพาสํ วตฺตมานาทีนํ อฏฺฐวิธานํ วิภตฺตีนํ ยานิ ยานิ ปุพฺพกานิ ฉ ปทานิ, ตานิ ตานิ อตฺถโต อฏฺฐจตฺตาลีสมตฺตานิ ปรสฺสปทสญฺญานิ โหนฺตีติอาทิมฺหิ ฉนฺนํ ปรสฺสปทสญฺญา, ปรสฺสตฺถานิ ปทานิ ปรสฺสปทานิ, ตพฺพาหุลฺลโต ตพฺโพหาโร.

이제 타디따(taddhita) 다음에 언급되는 현재 시제 등 여덟 종류의 모든 격변화들 중에서 각각의 앞의 여섯 자리는 의미상 마흔여덟 개에 해당하며 능동태라는 명칭을 가진다는 등의 규칙에서 처음 여섯에 대해 능동태라는 명칭이 부여된다. 타인을 위한 의미를 가진 단어들이 능동태이며, 그것이 빈번하게 사용되기 때문에 그렇게 불린다.

‘‘ธาตูหิ เณ ณย’’อิจฺจาทิโต ‘‘ธาตูหี’’ติ วตฺตมาเน –

‘어근들로부터 ṇe, ṇaya’ 등의 규칙으로부터 ‘어근들로부터’라는 말이 계속 적용될 때—

๔๓๐. กตฺตริ ปรสฺสปทํ.

430. ‘행위자(주격)일 때 능동태이다.’

กตฺตริการเก อภิเธยฺเย สพฺพธาตูหิ ปรสฺสปทํ โหตีติ ปรสฺสปทํ กตฺวา, ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค วตฺติจฺฉาวสา –

행위자 격(kattar-kāraka)이 표현되어야 할 때 모든 어근 뒤에 능동태가 온다고 능동태를 설정하고, 그 사용이 정해지지 않았을 때 말하고자 하는 의도에 따라—

วิปริณาเมน ‘‘ปรสฺสปทานํ, อตฺตโนปทาน’’นฺติ จ วตฺตเต.

어형의 변화에 따라 ‘능동태들의, 재귀태들의’라는 말이 적용된다.

๔๓๑. ทฺเว ทฺเว ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสา.

431. ‘각각 둘씩 3인칭, 2인칭, 1인칭이다.’

ตาสํ วิภตฺตีนํ ปรสฺสปทาน’มตฺตโนปทานญฺจ ทฺเว ทฺเว วจนานิ ยถากฺกมํ ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสสญฺญานิ โหนฺติ. ตํ ยถา? ติ อนฺติอิติ ปฐมปุริสา, สิ ถอิติ มชฺฌิมปุริสา, มิ มอิติ อุตฺตมปุริสา. อตฺตโนปเทสุปิ เต อนฺเตอิติ ปฐมปุริสา, เส วฺเหอิติ มชฺฌิมปุริสา, เอ มฺเหอิติ อุตฺตมปุริสา. เอวํ เสสาสุ สตฺตสุ วิภตฺตีสุปิ โยเชตพฺพนฺติ[Pg.261]. เอวํ อฏฺฐวิภตฺติวเสน ฉนฺนวุติวิเธ อาขฺยาตปเท ทฺวตฺตึส ทฺวตฺตึส ปฐมมชฺฌิมอุตฺตมปุริสา โหนฺตีติ วตฺตมานปรสฺสปทาทิมฺหิ ทฺวินฺนํ ปฐมปุริสสญฺญา.

그 격변화들의 능동태와 재귀태 각각의 두 가지 수(단수와 복수)는 순서대로 3인칭, 2인칭, 1인칭이라는 명칭을 가진다. 그것은 어떠한가? ti, anti는 3인칭이고, si, tha는 2인칭이며, mi, ma는 1인칭이다. 재귀태에서도 te, ante는 3인칭이고, se, vhe는 2인칭이며, e, mhe는 1인칭이다. 이와 같이 나머지 일곱 격변화에서도 결합해야 한다. 이렇게 여덟 격변화에 따라 96가지 종류의 동사 형태(ākhyātapada)에서 32개씩 3인칭, 2인칭, 1인칭이 있게 되며, 현재 능동태 등에서 처음 둘은 3인칭의 명칭을 가진다.

๔๓๒. นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม.

432. ‘명사가 사용될 때에도 동격인 경우 3인칭을 쓴다.’

ตุมฺหามฺหสทฺทวชฺชิเต ตุลฺยาธิกรณภูเต สาธกวาจเก นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ธาตูหิ ปฐมปุริโส โหตีติ ปฐมปุริสํ กตฺวา, ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค กฺริยาสาธกสฺส กตฺตุโน เอกตฺเต วตฺตุมิจฺฉิเต ‘‘เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจน’’นฺติ วตฺตมานปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ ติ.

‘그대(tumha)’와 ‘나(amha)’라는 단어를 제외하고 동격이 된 행위 주체를 나타내는 명사가 사용될 때나 사용되지 않을 때나 어근들로부터 3인칭이 온다고 3인칭을 설정하고, 그 사용이 정해지지 않았을 때 행위자의 단수를 나타내고자 하는 의도에 따라, ‘하나를 말해야 할 때 단수’라는 규칙에 의해 현재 능동태 3인칭 단수는 ti이다.

‘‘ปโร, ปจฺจโย, ธาตู’’ติ จ อธิกาโร, ‘‘ยถา กตฺตริ จา’’ติ อิโต ‘‘กตฺตรี’’ติ วิกรณปฺปจฺจยวิธาเน สพฺพตฺถ วตฺตเต.

‘뒤의, 접미사, 어근’이라는 권한 규칙과, ‘행위자에서와 같이’로부터 ‘행위자에서’라는 말은 접사(vikaraṇa-paccaya)의 규정에 있어 모든 곳에 적용된다.

๔๓๓. ภูวาทิโต อ.

433. ‘bhū 등으로부터 a가 온다.’

ภูอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต ปโร อปจฺจโย โหติ กตฺตริ วิหิเตสุ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ ปเรสุ. สพฺพธาตุกมฺหิเยวายมิสฺสเต.

bhū 등으로 시작하는 어근 그룹 뒤에는 행위자 격을 나타내는 격변화 접미사들이 뒤따를 때 접미사 a가 온다. 이것은 오직 범어근(sabbadhātuka) 형태에서만 허용된다.

‘‘อสํโยคนฺตสฺส, วุทฺธี’’ติ จ วตฺตเต.

‘결합 자음으로 끝나지 않는 것의 증대’라는 말이 적용된다.

๔๓๔. อญฺเญสุ จ.

434. ‘그리고 다른 것들에서도.’

การิตโต อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ อสํโยคนฺตานํ ธาตูนํ วุทฺธิ โหติ. จคฺคหเณน ณุปฺปจฺจยสฺสาปิ วุทฺธิ โหติ. เอตฺถ จ ‘‘ฆฏาทีนํ วา’’ติ อิโต วาสทฺโท อนุวตฺเตตพฺโพ, โส จ ววตฺถิตวิภาสตฺโถ. เตน –

사동 접미사(kārita) 이외의 접미사들에서 결합 자음으로 끝나지 않는 어근들의 증대가 일어난다. ca를 취함으로써 ṇu 접미사에서도 증대가 일어난다. 여기서 ‘ghaṭa 등은 선택적으로’라는 구절로부터 vā(선택적으로)라는 단어가 따라오며, 그것은 정해진 옵션의 의미를 가진다. 그러므로—

อิวณฺณุวณฺณนฺตานญฺจ, ลหูปนฺตาน ธาตุนํ;

อิวณฺณุวณฺณานเมว, วุทฺธิ โหติ ปรสฺส น.

i/u 계열로 끝나는 어근들과 가벼운 모음을 뒤에 둔 어근들의 경우, i/u 계열의 모음들에서만 증대가 일어나고 뒤의 것은 일어나지 않는다.

ยุวณฺณานมฺปิ [Pg.262] ย ณุ ณา-นานิฏฺฐาทีสุ วุทฺธิ น;

ตุทาทิสฺสาวิกรเณ, น เฉตฺวาทีสุ วา สิยา.

i/u 계열의 모음이라 할지라도 ya, ṇu, ṇā, nā 접미사들이나 iṭṭha 등이 뒤따를 때는 증대가 일어나지 않는다. tudā 계열 등의 접사에서는 일어나지 않고, chetvā 등에서도 선택적으로 일어나지 않을 수 있다.

ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค – ‘‘อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธี’’ติ ปริภาสโต อูการสฺโสกาโร วุทฺธิ.

그것의 적용이 정해지지 않았을 때, ‘i와 u 계열이 아닌 것들에는 ā, e, o가 증대이다’라는 정의에 따라 ūkāra(u/ū)는 okāra(o)로 증대된다.

วิปริณาเมน ‘‘ธาตูน’’นฺติ วตฺตเต.

격의 변화에 따라 ‘어근들의’라는 말이 적용된다.

๔๓๕. โอ อว สเร.

435. ‘모음이 뒤따를 때 o는 ava가 된다.’

โอการสฺส ธาตฺวนฺตสฺส สเร ปเร อวาเทโส โหติ. ‘‘สรโลโป มาเทส’’อิจฺจาทินา สรโลปาทิมฺหิ กเต ‘‘นเย ปรํ ยุตฺเต’’ติ ปรนยนํ กาตพฺพํ.

어근 끝에 있는 okāra는 모음이 뒤따를 때 ava로 대치된다. ‘모음 생략, m의 대치’ 등의 규칙으로 모음 생략 등이 행해졌을 때, ‘앞의 것을 뒤의 것에 결합함’에 따라 뒤로 연결하는 과정이 이루어져야 한다.

โส ปุริโส สาธุ ภวติ, สา กญฺญา สาธุ ภวติ, ตํ จิตฺตํ สาธุ ภวติ.

‘그 사람은 선하게 된다(bhavati)’, ‘그 처녀는 선하게 된다’, ‘그 마음은 선하게 된다’.

เอตฺถ หิ –

여기서—

กตฺตุโนภิหิตตฺตาว, อาขฺยาเตน น กตฺตริ;

ตติยา ปฐมา โหติ, ลิงฺคตฺถํ ปนเปกฺขิย.

동사에 의해 행위자(주어)가 이미 표현되었으므로 행위자에게 제3격(도구격)이 오지 않고 제1격(주격)이 된다. 이는 단지 성(liṅga)의 의미만을 나타내기 위함이다.

สติปิ กฺริยาเยกตฺเต กตฺตูนํ พหุตฺตา ‘‘พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจน’’นฺติ วตฺตมานปรสฺสปทปฐมปุริสพหุวจนํ อนฺติ, ปุเร วิย อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสา, สรโลปาทิ. เต ปุริสา ภวนฺติ, อปฺปยุชฺชมาเนปิ ภวติ, ภวนฺติ.

비록 행위는 하나일지라도 주어들이 여럿이면, ‘많음을 말해야 할 때 복수’라는 규칙에 의해 현재 능동태 3인칭 복수인 anti가 오며, 앞서와 같이 접미사 a의 결합, 증대, ava로의 대치, 모음 생략 등이 일어난다. (그리하여) ‘그 사람들이 된다(bhavanti)’가 되며, 주어가 생략되었을 때에도 bhavati, bhavanti라고 쓴다.

‘‘ปยุชฺชมาเนปิ, ตุลฺยาธิกรเณ’’ติ จ วตฺตเต.

‘사용될 때에도, 동격일 때’라는 말이 적용된다.

๔๓๖. ตุมฺเห มชฺฌิโม.

436. ‘당신(tumha)이 쓰일 때는 2인칭이다.’

ตุลฺยาธิกรณภูเต ตุมฺหสทฺเท ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ธาตูหิ มชฺฌิมปุริโส โหตีติ วตฺตมานปรสฺสปทมชฺฌิมปุริเสกวจนํสิ, เสสํ ปุริมสมํ. ตฺวํ ภวสิ, ตุมฺเห ภวถ, อปฺปยุชฺชมาเนปิ ภวสิ, ภวถ.

‘tumha’(너)라는 단어가 동격으로 사용되거나 사용되지 않더라도, 어근들로부터 2인칭(중간인칭)이 온다. 현재 능동태 2인칭 단수 ‘si’에서, 나머지는 앞과 같다. Tvaṃ bhavasi(너는 있다), tumhe bhavatha(너희들은 있다). ‘tumha’가 사용되지 않을 때도 bhavasi, bhavatha이다.

ตุลฺยาธิกรเณติ [Pg.263] กิมตฺถํ? ตยา ปจฺจเต โอทโน.

‘동격일 때’라는 것은 무슨 의미인가? ‘Tayā paccate odano’(너에 의해 밥이 지어진다)와 같은 경우를 제외하기 위함이다.

ตสฺมึเยวาธิกาเร –

바로 그 문맥(권한)에서 —

๔๓๗. อมฺเห อุตฺตโม.

437. ‘amha’(나)가 동격일 때 1인칭(최상인칭)이 온다.

ตุลฺยาธิกรณภูเต อมฺหสทฺเท ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ธาตูหิ อุตฺตมปุริโส โหตีติ วตฺตมานปรสฺสปทอุตฺตมปุริเสกวจนํ มิ, อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสา.

‘amha’(나)라는 단어가 동격으로 사용되거나 사용되지 않더라도, 어근들로부터 1인칭(최상인칭)이 온다. 현재 능동태 1인칭 단수 ‘mi’에서, ‘a’ 접사와 강화(vuddhi) 및 ‘av’로의 변환이 일어난다.

๔๓๘. อกาโร ทีฆํ หิมิเมสุ.

438. ‘hi’, ‘mi’, ‘ma’ 앞에서 ‘a’는 장음이 된다.

อกาโร ทีฆมาปชฺชเต หิมิมอิจฺเจตาสุ วิภตฺตีสุ. อหํ ภวามิ, มยํ ภวาม. ภวามิ, ภวาม.

‘hi’, ‘mi’, ‘ma’라는 어미들 앞에서 ‘a’는 장음화된다. Ahaṃ bhavāmi(나는 있다), mayaṃ bhavāma(우리는 있다). Bhavāmi, bhavāma.

‘‘วิภตฺตีนํ, ฉา’’ติ จ วตฺตเต.

“어미들의”, “여섯”이라는 말이 이어진다.

๔๓๙. ปราณฺยตฺตโนปทานิ.

439. 뒤의 것들은 반조태(attanopada)이다.

สพฺพาสํ วตฺตมานานํ อฏฺฐวิธานํ วิภตฺตีนํ ยานิ ยานิ ปรานิ ฉ ปทานิ, ตานิ ตานิ อตฺตโนปทสญฺญานิ โหนฺตีติ เตอาทีนํ อตฺตโนปทสญฺญา.

모든 8가지 종류의 현재 시제 어미들 중에서 뒤에 오는 각각의 6가지 단어들은 반조태라는 명칭을 갖는다. ‘te’ 등의 어미들이 반조태라는 명칭을 갖는다.

‘‘ธาตูหิ, อตฺตโนปทานี’’ติ จ วตฺตเต.

“어근들로부터”, “반조태들이”라는 말이 이어진다.

๔๔๐. กตฺตริ จ.

440. 그리고 능동(행위자)에서.

กตฺตริ จ การเก อภิเธยฺเย ธาตูหิ อตฺตโนปทานิ โหนฺติ. จคฺคหณํ กตฺถจิ นิวตฺตนตฺถํ, เสสํ ปรสฺสปเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ภวเต, ภวนฺเต, ภวเส, ภววฺเห, ภเว, ภวามฺเห.

능동(행위자)격이 의미될 때 어근들로부터 반조태 어미들이 온다. ‘ca’를 취한 것은 어떤 경우에는 [반조태 적용을] 배제하기 위함이다. 나머지는 능동태에서 설명한 방식대로 알아야 한다. Bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavāmhe.

ปจ ปาเก, ธาตุสญฺญายํ ธาตฺวนฺตโลโป, วุตฺตนเยเนว ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อิวณฺณุวณฺณานมภาวา วุทฺธิอภาโวเวตฺถ วิเสโส. โส เทวทตฺโต โอทนํ ปจติ, ปจนฺติ, ปจสิ[Pg.264], ปจถ, ปจามิ, ปจาม, โส โอทนํ ปจเต, เต ปจนฺเต, ตฺวํ ปจเส, ตุมฺเห ปจวฺเห, อหํ ปเจ, มยํ ปจามฺเห.

‘paca’(요리하다) 어근에서, 어근이라는 명칭이 붙을 때 어근 끝 모음이 생략되고, 앞서 설명한 방식대로 ‘ti’ 등의 어미가 발생한다. ‘i’ 계열이나 ‘u’ 계열의 모음이 없으므로 강화가 일어나지 않는 것이 여기의 특징이다. So devadatto odanaṃ pacati(그 데바닷따는 밥을 짓는다), pacanti, pacasi, pacatha, pacāmi, pacāma. So odanaṃ pacate, te pacante, tvaṃ pacase, tumhe pacavhe, ahaṃ pace, mayaṃ pacāmhe.

ปฐมปุริสาทีนเมกชฺฌปฺปวตฺติปฺปสงฺเค ปริภาสมาห –

3인칭(제1인칭) 등이 한데 섞여 나타날 경우에 대한 규칙을 말한다 —

๔๔๑. สพฺเพสเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส.

441. 모든 것이 하나로 표현될 때 뒤의 인칭이 쓰인다.

สพฺเพสํ ปฐมมชฺฌิมานํ, ปฐมุตฺตมานํ, มชฺฌิมุตฺตมานํ ติณฺณํ วา ปุริสานํ เอกโตภิธาเน กาตพฺเพ ปโร ปุริโส โยเชตพฺโพ. เอกกาลานเมวาภิธาเน จายํ. โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสีติ ปริยายปฺปสงฺเค ตุมฺเห ปจถาติ ภวติ. เอวํ โส จ ปจติ, อหญฺจ ปจามีติ มยํ ปจาม, ตถา ตฺวญฺจ ปจสิ, อหญฺจ ปจามิ, มยํ ปจาม, โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ, อหญฺจ ปจามิ, มยํ ปจาม. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ.

모든 3인칭과 2인칭, 3인칭과 1인칭, 2인칭과 1인칭, 혹은 세 인칭 모두가 하나로 표현되어야 할 때 뒤에 오는 인칭을 결합해야 한다. 이것은 동일한 시제를 표현할 때만 해당된다. “그도 요리하고 너도 요리한다”는 상황에서 “너희들은 요리한다(tumhe pacatha)”가 된다. 이와 같이 “그도 요리하고 나도 요리한다”는 “우리는 요리한다(mayaṃ pacāma)”, 또한 “너도 요리하고 나도 요리한다”는 “우리는 요리한다”, “그도 요리하고 너도 요리하고 나도 요리한다”는 “우리는 요리한다”가 된다. 이와 같이 모든 곳에 적용해야 한다.

เอกาภิธาเนติ กิมตฺถํ? ‘‘โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจิสฺสสิ, อหํ ปจึ’’ เอตฺถ ภินฺนกาลตฺตา ‘‘มยํ ปจิมฺหา’’ติ น ภวติ.

‘하나의 표현일 때’라는 것은 무슨 의미인가? “그는 요리하고(현재), 너는 요리할 것이고(미래), 나는 요리했다(과거)” 이 경우 시제가 다르기 때문에 “우리는 요리했다(mayaṃ pacimhā)”라고 되지 않는다.

คมุ สปฺป คติมฺหิ, ปุเร วิย ธาตุสญฺญายํ ธาตฺวนฺตโลโป.

‘gamu’(가다) 어근에서, 이전과 같이 어근이라는 명칭이 붙으면 어근 끝 모음이 생략된다.

กตฺตริ ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

능동에서 ‘ti’ 등의 어미가 발생한다.

๔๔๒. คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสุ.

442. 모든 어미 앞에서 ‘gamu’ 어근의 끝이 ‘ccha’가 되기도 한다.

คมุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺสนฺโต มกาโร จฺโฉ โหติ วา สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ, สพฺพคฺคหเณน มานนฺต ย การิตปฺปจฺจเยสุ จ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เตนายํ –

‘gamu’라는 어근의 끝 글자 ‘m’은 모든 어미들 앞에서 ‘ccha’가 되기도 한다. ‘모든’이라는 표현에 의해 ‘māna’, ‘anta’, ‘ya’ 및 사동 접사들 앞에서도 그러하다. 여기서 ‘vā’(혹은)라는 단어는 제한적 선택의 의미이다. 그러므로 다음과 같다 —

วิธึ นิจฺจญฺจ วาสทฺโท, มาน’นฺเตสุ ตุ กตฺตริ;

ทีเปตานิจฺจมญฺญตฺถ, ปโรกฺขายมสนฺตกํ.

‘vā’라는 단어는 능동의 ‘māna’와 ‘anta’ 접사 앞에서는 규칙이 항상 적용됨을 나타낸다. 다른 곳에서는 불규칙함을 나타내며, 과거 완료(parokkhā)에서는 [ccha로의 변환이] 존재하지 않는다.

อปฺปจฺจยปรนยนานิ[Pg.265], โส ปุริโส คามํ คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ครุปุพฺพรสฺสโต ปรสฺส ปฐมปุริสพหุวจนสฺส เร วา โหติ, คจฺฉเร. ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม.

‘a’ 접사의 결합과 뒤의 연결이 일어난다. So puriso gāmaṃ gacchati(그 남자는 마을로 간다), te gacchanti. “어떤 어근에서” 등의 규칙에 의해 무거운 음절 뒤의 단음 다음에 오는 3인칭 복수 어미는 ‘re’가 되기도 하여, gacchare가 된다. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma.

จฺฉาเทสาภาเว ‘‘โลปญฺเจตฺตมกาโร’’ติ อปฺปจฺจยสฺส เอกาโร. คเมติ, คเมนฺติ, สรโลโป. คเมสิ, คเมถ. คเมมิ, คเมม.

‘ccha’로의 변환이 없을 때는 “생략하거나 혹은 ‘a’를 ‘e’로”라는 규칙에 의해 ‘a’ 접사가 ‘e’가 된다. Gameti, gamenti, 모음 생략. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema.

อตฺตโนปเทปิ โส คามํ คจฺฉเต, คจฺฉนฺเต, คจฺฉเร. คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห. คจฺเฉ, คจฺฉามฺเห.

반조태에서도 그러하다. So gāmaṃ gacchate, gacchante, gacchare. Gacchase, gacchavhe. Gacche, gacchāmhe.

‘‘กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ, ราชคหโต อาคจฺฉามี’’ติอาทีสุ ปน ปจฺจุปฺปนฺนสมีเป วตฺตมานวจนํ.

“그대는 어디서 오는가? 라자가하에서 오노라” 등에서는 현재에 근접한 시점의 현재형 표현이다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

“혹은(vā)”이라는 말이 이어진다.

๔๔๓. คมิสฺส ฆมฺมํ.

443. ‘gamu’ 어근은 ‘ghamma’가 된다.

คมุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ฆมฺมาเทโส โหติ วา. ฆมฺมติ, ฆมฺมนฺติ อิจฺจาทิ.

‘gamu’라는 어근 전체가 ‘ghamma’로 변환되기도 한다. Ghammati, ghammanti 등이다.

ภาวกมฺเมสุ ปน –

한편 상태(bhāva)와 업(kamma)에서—

๔๔๔. อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ.

444. 상태(bhāva)와 업(kamma)에서 반어미(Attanopada)들이 쓰인다.

ภาเว จ กมฺมนิ จ การเก อภิเธยฺเย อตฺตโนปทานิ โหนฺติ, จสทฺเทน กมฺมกตฺตริปิ. ภวนํ ภาโว, โส จ การกนฺตเรน อสํสฏฺโฐ เกวโล ภวนลวนาทิโก ธาตฺวตฺโถ. กรียตีติ กมฺมํ. อกมฺมกาปิ ธาตโว โสปสคฺคา สกมฺมกาปิ ภวนฺติ, ตสฺมา กมฺมนิ อนุปุพฺพา ภูธาตุโต วตฺตมานตฺตโนปทปฐมปุริเสกวจนํ เต.

상태(bhāva)와 업(kamma)이라는 격(kāraka)이 표현되어야 할 때 반어미들이 쓰이며, 'ca'라는 표현에 의해 수동-능동(kammakattari)에서도 그러하다. '상태(bhāva)'란 존재함이며, 그것은 다른 격 요소와 섞이지 않은 어근 본래의 존재나 자름 등의 의미일 뿐이다. '업(kamma)'이란 '행해지는 것'을 말한다. 자동사인 어근들도 접두사와 결합하면 타동사가 되기도 하므로, 'anu'라는 접두사가 붙은 'bhū' 어근으로부터 수동의 의미에서 현재 반어미 3인칭 단수인 'te'가 온다.

‘‘ธาตูหิ [Pg.266] เณ ณย’’อิจฺจาทิโต ‘‘ธาตูหี’’ติ วตฺตมาเน –

“Dhātūhi ṇe ṇaya” 등으로부터 “dhātūhi”라는 말이 이어질 때—

๔๔๕. ภาวกมฺเมสุ โย.

445. 상태와 업에서 ya[가 온다].

สพฺพธาตูหิ ปโร ภาวกมฺเมสุ ยปฺปจฺจโย โหติ. อตฺตโนปทวิสเยวายมิสฺสเต, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ สุตฺเต อนุวตฺติตวาคฺคหเณน ยปฺปจฺจเย วุทฺธิ น ภวติ, อนุภูยเต สุขํ เทวทตฺเตน.

모든 어근 뒤에 상태와 업의 의미에서 ya 접미사가 온다. 이것은 오직 반어미(Attanopada)의 영역에서만 결합된다. “aññesu cā”라는 경(sutta)에서 따온 'vā'라는 문구의 영향으로, ya 접미사가 있을 때 증장(vuddhi)은 일어나지 않는다. (예:) 'anubhūyate sukhaṃ devadattena'(데와닷따에 의해 행복이 경험된다).

อาขฺยาเตน อวุตฺตตฺตา, ตติยา โหติ กตฺตริ;

กมฺมสฺสาภิหิตตฺตา น, ทุติยา ปฐมาวิธ.

동사(ākhyāta)에 의해 [행위자가] 말해지지 않았기에 행위자(kattar)에는 제3격이 오고, 업(kamma)이 표현되었기에 여기서는 제2격이 아니라 제1격이 온다.

อนุภูยนฺเต สมฺปตฺติโย ตยา. อนุภูยเส ตฺวํ เทวทตฺเตน, อนุภูยวฺเห ตุมฺเห. อหํ อนุภูเย ตยา, มยํ อนุภูยามฺเห.

너에 의해 성취들이 경험된다. 너는 데와닷따에 의해 경험된다, 너희들은 경험된다. 나는 너에 의해 경험된다, 우리들은 경험된다.

‘‘กฺวจิ ธาตุ’’อิจฺจาทิโต ‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตมาเน –

“Kvaci dhātu” 등으로부터 “kvaci”라는 말이 이어질 때—

๔๔๖. อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺตํ.

446. 반어미(Attanopada)들이 위어미(Parassapada)의 성질을 갖는다.

อตฺตโนปทานิ กฺวจิ ปรสฺสปทตฺตมาปชฺชนฺเต, อกตฺตริเยเวตํ. ยการสฺส ทฺวิตฺตํ, อนุภูยฺยติ มยา สุขํ, อนุภูยฺยเต วา, อนุภูยฺยนฺติ. อนุภูยฺยสิ, อนุภูยฺยถ. อนุภูยฺยามิ, อนุภูยฺยาม. ทฺวิตฺตาภาเว – อนุภูยติ, อนุภูยนฺติ.

반어미들이 때때로 위어미의 성질을 갖게 되는데, 이것은 비능동(akattari)의 경우에만 해당된다. y의 중첩이 일어나면, 'anubhūyyati mayā sukhaṃ'(나에 의해 행복이 경험된다), 혹은 'anubhūyyate', 'anubhūyyanti'가 된다. 'anubhūyyasi', 'anubhūyyatha'. 'anubhūyyāmi', 'anubhūyyāma'. 중첩이 없을 때는 'anubhūyati', 'anubhūyanti'이다.

กฺวจีติ กึ? อนุภูยเต.

'kvaci(때때로)'라고 한 이유는 무엇인가? 'Anubhūyate'와 같은 경우를 위함이다.

ภาเว อทพฺพวุตฺติโน ภาวสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว, ตญฺจ ปฐมปุริสสฺเสว, ภูยเต เทวทตฺเตน, เทวทตฺเตน สมฺปติ ภวนนฺติ อตฺโถ.

상태(bhāva)의 의미에서는 실체가 없는 상태의 단일성 때문에 단수형만이 쓰이며, 그것도 오직 3인칭에서만 쓰인다. 'bhūyate devadattena'는 '데와닷따에 의해 지금 존재함이 있다'라는 뜻이다.

ปจธาตุโต [Pg.267] กมฺมนิ อตฺตโนปเท ยปฺปจฺจเย จ กเต –

paca 어근으로부터 업(수동)의 의미에서 반어미와 ya 접미사가 결합되었을 때—

วิปริณาเมน ‘‘ยสฺสา’’ติ วตฺตมาเน –

격 변화(vipariṇāma)를 통해 “yassa”라는 말이 이어질 때—

๔๔๗. ตสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ สธาตฺวนฺตสฺส.

447. 그것(ya 접미사)이 어근의 끝과 함께 자음군(ca-varga), y, v의 상태가 된다.

ตสฺส ภาวกมฺมวิสยสฺส ยปฺปจฺจยสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ โหติ ธาตฺวนฺเตน สห ยถาสมฺภวํ. เอตฺถ จ ‘‘อิวณฺณาคโม วา’’ติ อิโต สีหคติยา วาสทฺโท อนุวตฺเตตพฺโพ, โส จ ววตฺถิตวิภาสตฺโถ. เตน –

상태와 업의 영역에 있는 그 ya 접미사가 어근의 끝과 함께 상황에 따라 자음군(ca-varga), y, v의 상태가 된다. 그리고 여기서 “ivaṇṇāgamo vā”로부터 '사자의 걸음(sīhagati)'에 의해 'vā'라는 말이 이어져야 하며, 그것은 결정된 선택(vavatthitavibhāsā)의 의미를 갖는다. 그리하여—

จวคฺโค จ ต วคฺคานํ, ธาตฺวนฺตานํ ยวตฺตนํ;

รวานญฺจ สยปฺปจฺจ-ยานํ โหติ ยถากฺกมนฺติ.

어근의 끝인 ta-varga(치음)들에 대해서는 ca-varga(경구개음)가, 그리고 ya 접미사와 함께하는 ra(유음)들에 대해서는 ya의 상태가 순서대로 일어난다.

ธาตฺวนฺตสฺส จวคฺคาทิตฺตา จกาเร กเต ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ จการสฺส ทฺวิตฺตํ. ปจฺจเต โอทโน เทวทตฺเตน, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ครุปุพฺพรสฺสโต ปรสฺส ปฐมปุริสพหุวจนสฺส กฺวจิ เร โหติ. ปจฺจเร, ปจฺจนฺเต. ปจฺจเส, ปจฺจวฺเห. ปจฺเจ, ปจฺจามฺเห.

어근의 끝이 ca-varga 등이 되어 c가 되었을 때, “paradvebhāvo ṭhāne”에 의해 c의 중첩이 일어난다. 'Paccate odano devadattena'(데와닷따에 의해 밥이 지어진다). “kvaci dhātū” 등에 의해, 무거운 음절 뒤의 단음 다음에 오는 3인칭 복수 어미에서 때때로 're'가 온다. 'Paccare', 'paccante'. 'Paccase', 'paccavhe'. 'Pacce', 'paccāmhe'.

ปรสฺสปทาเทเส ปจฺจติ, ปจฺจนฺติ. ปจฺจสิ, ปจฺจถ. ปจฺจามิ, ปจฺจาม. ตถา กมฺมกตฺตริ ปจฺจเต โอทโน สยเมว, ปจฺจนฺเต. ปจฺจติ, ปจฺจนฺติ วา อิจฺจาทิ.

위어미(Parassapada)로 치환되었을 때 'paccati', 'paccanti'. 'Paccasi', 'paccatha'. 'Paccāmi', 'paccāma'. 이와 같이 수동-능동(kammakattari)에서 'paccate odano sayameva'(밥이 스스로 지어진다), 'paccante', 또는 'paccati', 'paccanti' 등이다.

คมิโต กมฺมนิ อตฺตโนปเท, ยปฺปจฺจเย จ กเต –

gamu 어근으로부터 업(수동)의 의미에서 반어미와 ya 접미사가 결합되었을 때—

‘‘ธาตูหิ, ตสฺมึ, เย’’ติ จ วตฺตเต.

“Dhātūhi, tasmiṃ, ye”라는 말이 이어진다.

๔๔๘. อิวณฺณาคโม วา.

448. i-모음 삽입(ivaṇṇāgamo)이 선택적으로 일어난다.

สพฺเพหิ ธาตูหิ ตสฺมึ ภาวกมฺมวิสเย ยปฺปจฺจเย ปเร อิวณฺณาคโม โหติ วาติ อีการาคโม. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. จฺฉาเทโส, คจฺฉียเต คาโม เทวทตฺเตน[Pg.268], คจฺฉียนฺเต. คจฺฉียเส, คจฺฉียวฺเห. คจฺฉีเย, คจฺฉียามฺเห.

모든 어근들 뒤에, 상태와 업의 영역에 있는 ya 접미사가 뒤따를 때 i-모음 삽입, 즉 ī-모음 삽입이 선택적으로 일어난다. 이 'vā'라는 말은 결정된 선택의 의미를 갖는다. ccha 치환이 일어날 때, 'gacchīyate gāmo devadattena'(데와닷따에 의해 마을로 가 진다), 'gacchīyante'. 'gacchīyase', 'gacchīyavhe'. 'gacchīye', 'gacchīyāmhe'.

จฺฉาเทสาภาเว –

ccha 치환이 없을 때—

‘‘ธาตูหิ, โย, วา’’ติ จ วตฺตเต.

“Dhātūhi, yo, vā”라는 말이 이어진다.

๔๔๙. ปุพฺพรูปญฺจ.

449. 그리고 앞의 형태와 같아짐(pubbarūpa)이 일어난다.

เหฏฺฐานุตฺเตหิ ปรสฺเสเวทํ, เตน กฏปวคฺคยการลสนฺเตเหว ธาตูหิ ปโร ยปฺปจฺจโย ปุพฺพรูปมาปชฺชเต วาติ มการา ปรสฺส ยการสฺส มกาโร. คมฺมเต, คมียเต, คมฺมนฺเต, คมียนฺเต. คมฺมเส, คมียเส, คมฺมวฺเห, คมียวฺเห. คมฺเม, คมีเย, คมฺมามฺเห, คมียามฺเห.

이것은 아래에서 언급되지 않은 것들 뒤에만 해당되는데, ka-varga, ṭa-varga, pa-varga, y, l, s로 끝나는 어근들 뒤에 오는 ya 접미사는 선택적으로 앞의 형태와 같아진다. 즉 m 뒤의 y가 m이 된다. 'Gammate', 'gamīyate', 'gammante', 'gamīyante'. 'Gammase', 'gamīyase', 'gammavhe', 'gamīyavhe'. 'Gamme', 'gamīye', 'gammāmhe', 'gamīyāmhe'.

ปรสฺสปทตฺเต – คจฺฉียฺยติ, คจฺฉียฺยนฺติ. คจฺฉียติ, คจฺฉียนฺติ วา. คมฺมติ, คมฺมนฺติ. คมียติ, คมียนฺติ. อิการาคเม คมิยฺยติ, คมิยฺยนฺติ. ตถา ฆมฺมียติ, ฆมฺมียนฺติ อิจฺจาทิ.

위어미일 때, 'gacchīyyati', 'gacchīyyanti'. 또는 'gacchīyati', 'gacchīyanti'. 'Gammati', 'gammanti'. 'Gamīyati', 'gamīyanti'. i-모음 삽입이 있을 때 'gamiyyati', 'gamiyyanti'. 이와 같이 'ghammīyati', 'ghammīyanti' 등이다.

วตฺตมานาวิภตฺติ.

현재 시제 어미(Vattamānā vibhatti).

๔๕๐. ปญฺจมี ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิ ม, ตํ อนฺตํ, สฺสุวฺโห, เอ อามเส.

450. pañcamī(제5 명령법)의 어미는 tu, antu, hi, tha, mi, ma, taṃ, antaṃ, ssu, vho, e, āmase이다.

ตฺวาทโย ทฺวาทส ปญฺจมีสญฺญา โหนฺติ.

tu를 비롯한 열두 가지 어미는 pañcamī(제5 명령법)라는 명칭을 가진다.

๔๕๑. อาณตฺยาสิฏฺเฐนุตฺตกาเล ปญฺจมี.

451. 명령, 축원, 그리고 미래가 아닌 때(현재)에 pañcamī가 쓰인다.

อาณตฺยตฺเถ จ อาสีสตฺเถ อนุตฺตกาเล ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ.

명령의 의미와 축원의 의미, 그리고 미래가 아닌 때에 pañcamī 격 변화(동사 어미)가 일어난다.

สติปิ กาลาธิกาเร ปุน กาลคฺคหเณน วิธินิมนฺตนาชฺเฌสนานุมติปตฺถนาปตฺตกาลาทีสุ จ ปญฺจมี. อาณาปนมาณตฺติ, อาสีสนมาสิฏฺโฐ, โส จ อิฏฺฐสฺส อสมฺปตฺตสฺส [Pg.269] อตฺถสฺส ปตฺถนํ, ตสฺมึ อาณตฺยาสิฏฺเฐ. อนุ สมีเป อุตฺตกาโล อนุตฺตกาโล, ปจฺจุปฺปนฺนกาโลติ อตฺโถ, น อุตฺตกาโลติ วา อนุตฺตกาโล, ตสฺมึ อนุตฺตกาเล, กาลมนามสิตฺวา โหตีติ อตฺโถ.

시간에 관한 규정이 있음에도 불구하고 다시 시간을 언급한 것은 명령, 초대, 간청, 허가, 소원, 적절한 때 등에서도 pañcamī가 쓰임을 나타내기 위해서이다. 'āṇatti'는 명령하는 것이고, 'āsiṭṭha'는 축원하는 것이니, 이는 아직 얻지 못한 원하는 바를 바라는 것이다. 그러한 명령과 축원에서 pañcamī가 사용된다. 'anu'는 가깝다는 뜻이고 'uttakālo'는 미래의 시간이며, 'anuttakālo'는 현재의 시간을 의미한다. 혹은 '미래가 아닌 것'이 'anuttakālo'이며, 그러한 'anuttakāle'에서는 시간을 지칭하지 않고 일어난다는 뜻이다.

ตตฺถ อาสีสนตฺเถ ภูธาตุโต ปญฺจมีปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ ตุ, อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสา. โส สุขี ภวตุ, เต สุขิตา ภวนฺตุ.

거기서 축원의 의미로 bhū 어근에 pañcamī 능동태 3인칭 단수 어미 tu가 붙고, a 접미사와 강화(vuddhi), av 대체가 일어난다. '그는 행복하기를(bhavatu)', '그들은 행복하기를(bhavantu)'.

วิปริณาเมน ‘‘อการโต’’ติ วตฺตเต.

격 변화를 통해 'a-카라(a-kāra)로부터'라는 문구가 적용된다.

๔๕๒. หิโลปํ วา.

452. 또는 hi 어미의 생략.

อการโต ปโร หิวิภตฺติ โลปมาปชฺชเต วา. ตฺวํ สุขี ภว, ภวาหิ วา, หิมฺหิ ทีโฆ. ตุมฺเห สุขิตา ภวถ. อหํ สุขี ภวามิ, มยํ สุขิโน ภวาม.

a-카라 뒤의 hi 어미는 생략되기도 한다. '그대는 행복하기를(bhava 또는 bhavāhi)', hi 앞에서는 모음이 길어진다. '그대들은 행복하기를(bhavatha)'. '나는 행복하기를(bhavāmi)', '우리들은 행복하기를(bhavāma)'.

อตฺตโนปเท โส สุขี ภวตํ, เต สุขิตา ภวนฺตํ. ตฺวํ สุขี ภวสฺสุ, ตุมฺเห สุขิตา ภววฺโห. อหํ สุขี ภเว, มยํ สุขิตา ภวามเส.

반영태(Attanopada)에서는 '그는 행복하기를(bhavataṃ)', '그들은 행복하기를(bhavantaṃ)'. '그대는 행복하기를(bhavassu)', '그대들은 행복하기를(bhavavho)'. '나는 행복하기를(bhave)', '우리들은 행복하기를(bhavāmase)'.

กมฺมนิ อนุภูยตํ ตยา, อนุภูยนฺตํ. อนุภูยสฺสุ, อนุภูยวฺโห. อนุภูเย, อนุภูยามเส. ปรสฺสปทตฺเต อนุภูยฺยตุ, อนุภูยฺยนฺตุ. อนุภูยตุ, อนุภูยนฺตุ วา, อนุภูยฺยาหิ อิจฺจาทิ. ภาเว ภูยตํ.

피동태(Kammani)에서 '그대에 의해 경험되기를(anubhūyataṃ)', '경험되기를(anubhūyantaṃ)'. '경험되기를(anubhūyassu)', '경험되기를(anubhūyavho)'. '경험되기를(anubhūye)', '경험되기를(anubhūyāmase)'. 능동태 어미를 사용할 때는 'anubhūyyatu', 'anubhūyyantu'. 혹은 'anubhūyatu', 'anubhūyantu', 'anubhūyyāhi' 등이다. 상태태(Bhāve)에서는 'bhūyataṃ'이다.

อาณตฺติยํ กตฺตริ เทวทตฺโต ทานิ โอทนํ ปจตุ, ปจนฺตุ. ปจ, ปจาหิ, ปจถ. ปจามิ, ปจาม. ปจตํ, ปจนฺตํ. ปจสฺสุ, ปจวฺโห. ปเจ, ปจามเส.

명령의 의미에서 능동주체(Kattari)일 때, '데바닷따는 지금 밥을 지어라(pacatu)', '그들은 지어라(pacantu)'. '너는 지어라(paca, pacāhi)', '너희는 지어라(pacatha)'. '내가 짓겠다(pacāmi)', '우리가 짓겠다(pacāma)'. '그가 짓기를(pacataṃ)', '그들이 짓기를(pacantaṃ)'. '너는 지어라(pacassu)', '너희는 지어라(pacavho)'. '내가 짓겠다(pace)', '우리가 짓겠다(pacāmase)'.

กมฺมนิ ยปฺปจฺจยจวคฺคาทิ, ปจฺจตํ โอทโน เทวทตฺเตน, ปจฺจนฺตํ. ปจฺจสฺสุ, ปจฺจวฺโห. ปจฺเจ, ปจฺจามเส. ปรสฺสปทตฺเต ปจฺจตุ, ปจฺจนฺตุ. ปจฺจ, ปจฺจาหิ, ปจฺจถ. ปจฺจามิ, ปจฺจาม.

피동태(Kammani)에서는 ya 접미사와 ca-vaggādi(자음 동화) 등이 결합하여, '데바닷따에 의해 밥이 지어지기를(paccataṃ)', '지어지기를(paccantaṃ)'. '지어지기를(paccassu)', '지어지기를(paccavho)'. '지어지기를(pacce)', '지어지기를(paccāmase)'. 능동태 어미가 쓰일 때는 'paccatu', 'paccantu'. 'pacca', 'paccāhi', 'paccatha'. 'paccāmi', 'paccāma'.

ตถา [Pg.270] โส คามํ คจฺฉตุ, คจฺฉนฺตุ. คจฺฉ, คจฺฉาหิ, คจฺฉถ. คจฺฉามิ, คจฺฉาม. คเมตุ, คเมนฺตุ. คม, คมาหิ, คเมถ. คเมมิ, คเมม. คจฺฉตํ, คจฺฉนฺตํ. คจฺฉสฺสุ, คจฺฉวฺโห. คจฺเฉ, คจฺฉามเส. ฆมฺมาเทเส ฆมฺมตุ, ฆมฺมนฺตุ อิจฺจาทิ.

이와 같이 '그는 마을로 가라(gacchatu)', '가라(gacchantu)'. '가라(gaccha, gacchāhi)', '가라(gacchatha)'. '내가 가겠다(gacchāmi)', '우리가 가겠다(gacchāma)'. '그를 가게 하라(gametu)', '그들을 가게 하라(gamentu)'. '너는 가게 하라(gama, gamāhi)', '너희는 가게 하라(gametha)'. '내가 가게 하겠다(gamemi)', '우리가 가게 하겠다(gamema)'. '그가 가기를(gacchataṃ)', '그들이 가기를(gacchantaṃ)'. '너는 가라(gacchassu)', '너희는 가라(gacchavho)'. '내가 가겠다(gacche)', '우리가 가겠다(gacchāmase)'. ghammā 대체형으로는 'ghammatu', 'ghammantu' 등이다.

กมฺมนิ คจฺฉียตํ, คจฺฉียตุ, คมียตํ, คมียตุ, คมฺมตํ, คมฺมตุ อิจฺจาทิ.

피동태(Kammani)에서는 'gacchīyataṃ', 'gacchīyatu', 'gamīyataṃ', 'gamīyatu', 'gammataṃ', 'gammatu' 등이다.

วิธิมฺหิ อิธ ปพฺพโต โหตุ, อยํ ปาสาโท สุวณฺณมโย โหตูติอาทิ.

명령/규칙(Vidhi)에서 '여기에 산이 있어라(hotu)', '이 저택은 황금으로 되어라(hotu)' 등이다.

นิมนฺตเน อธิวาเสตุ เม ภนฺเต ภควา โภชนํ, อิธ นิสีทตุ ภวํ.

초대(Nimantane)에서 '존귀하신 분이시여, 세존께서는 저의 공양을 수락해 주소서(adhivāsetu)', '당신께서는 여기에 앉으소서(nisīdatu)'.

อชฺเฌสเน เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ.

간청(Ajjhesane)에서 '존귀하신 분이시여, 세존께서는 법을 설해 주소서(desetu)'.

อนุมติยํ ปุจฺฉตุ ภวํ ปญฺหํ, ปวิสตุ ภวํ, เอตฺถ นิสีทตุ.

허가(Anumatiyaṃ)에서 '당신은 질문을 물으시오(pucchatu)', '당신은 들어오시오(pavisatu)', '여기에 앉으시오(nisīdatu)'.

ปตฺถนา ยาจนา, ททาหิ เม คามวรานิ ปญฺจ, เอกํ เม นยนํ เทหิ.

바람(Patthanā)은 요청하는 것이니, '나에게 훌륭한 다섯 마을을 주소서(dadāhi)', '나에게 눈 하나를 주소서(dehi)'.

ปตฺตกาเล สมฺปตฺโต เต กาโล กฏกรเณ, กฏํ กโรตุ ภวํ อิจฺจาทิ.

적절한 때(Pattakāle)에서 '그대가 멍석을 만들 시간이 되었으니, 당신은 멍석을 만드시오(karotu)' 등이다.

ปญฺจมีวิภตฺติ.

Pañcamī 격 변화(명령법).

๔๕๓. สตฺตมี เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิเอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํเอยฺยามฺเห.

453. sattamī(제7 원망법)의 어미는 eyya, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma, etha, eraṃ, etho, eyyāvho, eyyaṃ, eyyāmhe이다.

เอยฺยาทโย ทฺวาทส สตฺตมีสญฺญา โหนฺติ.

eyya를 비롯한 열두 가지 어미는 sattamī(제7 원망법)라는 명칭을 가진다.

‘‘อนุตฺตกาเล’’ติ วตฺตเต.

'미래가 아닌 때(현재)'라는 문구가 적용된다.

๔๕๔. อนุมติปริกปฺปตฺเถสุ [Pg.271] สตฺตมี.

454. 허가와 가정의 의미에서 sattamī가 쓰인다.

อนุมตฺยตฺเถ จ ปริกปฺปตฺเถ จ อนุตฺตกาเล สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

허가의 의미와 가정의 의미, 그리고 미래가 아닌 때에 sattamī 격 변화(동사 어미)가 일어난다.

อตฺถคฺคหเณน วิธินิมนฺตนาทีสุ จ สตฺตมี. กตฺตุมิจฺฉโต ปรสฺส อนุชานนํ อนุมติ, ปริกปฺปนํ ปริกปฺโป, ‘‘ยทิ นาม ภเวยฺยา’’ติ สลฺลกฺขณํ นิรูปนํ, เหตุกฺริยาย สมฺภเว ผลกฺริยาย สมฺภวปริกปฺโป จ.

'의미(attha)'라는 말을 취함으로써 규칙, 초대 등에서도 sattamī가 쓰인다. 하고자 하는 타인을 허락하는 것이 '허가(anumati)'이고, 가늠해보는 것이 '가정(parikappo)'이니, '만약 ~라면'이라고 살피고 판단하는 것이며, 원인이 되는 행위가 있을 때 결과가 되는 행위가 일어날 것에 대한 가정이다.

ตตฺถ ปริกปฺเป สตฺตมีปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ เอยฺย, อปฺปจฺจยวุทฺธาทิ ปุริมสมํ, ‘‘กฺวจิ ธาตุ วิภตฺตี’’ติอาทินา เอยฺย เอยฺยาสิ เอยฺยามิ เอยฺยํอิจฺเจเตสํ วิกปฺเปน เอการาเทโส. โส ทานิ กึ นุ โข ภเว, ยทิ โส ปฐมวเย ปพฺพเชยฺย, อรหา ภเวยฺย, สเจ สงฺขารา นิจฺจา ภเวยฺยุํ, น นิรุชฺเฌยฺยุํ. ยทิ ตฺวํ ภเวยฺยาสิ, ตุมฺเห ภเวยฺยาถ. กถมหํ เทโว ภเวยฺยามิ, กึ นุ โข มยํ ภเวยฺยาม. ตถา ภเวถ, ภเวรํ. ภเวโถ, ภเวยฺยาวฺโห.

거기서 가정의 의미로 sattamī 능동태 3인칭 단수 어미 eyya가 붙고, a 접미사와 강화 등은 앞의 설명과 같다. 'kvaci dhātu vibhattī' 등의 규칙에 의해 eyya, eyyāsi, eyyāmi, eyyaṃ 대신에 선택적으로 e-카라(e)가 올 수 있다. '그는 이제 무엇이 되겠는가(bhave)', '만약 그가 초년에 출가했다면 아라한이 되었을 텐데(bhaveyya)', '만약 형성된 것들이 영원하다면 소멸하지 않을 텐데(bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ)'. '만약 당신이 된다면(bhaveyyāsi)', '당신들이 된다면(bhaveyyātha)'. '어떻게 내가 신이 되겠는가(bhaveyyāmi)', '우리가 되겠는가(bhaveyyāma)'. 이와 같이 '그가 되기를(bhavetha)', '그들이 되기를(bhaveraṃ)'. '그대가 되기를(bhavetho)', '그대들이 되기를(eyyāvho)'.

ปตฺถเน ตุ อหํ สุขี ภเว, พุทฺโธ ภเวยฺยํ, ภเวยฺยามฺเห.

바람(Patthane)에서는 '나는 행복해지기를(bhave)', '나는 부처가 되기를(bhaveyyaṃ)', '우리들은 되기를(bhaveyyāmhe)'.

กมฺมนิ สุขํ ตยา อนุภูเยถ, อนุภูเยรํ. อนุภูเยโถ, อนุภูเยยฺยาวฺโห. อนุภูเย, อนุภูเยยฺยํ, อนุภูเยยฺยามฺเห. ปรสฺสปทตฺเต อนุภูเยยฺย, อนุภูเยยฺยุํ. อนุภูเยยฺยาสิ อิจฺจาทิ. ภาเว ภูเยถ.

수동태(Kammani)에서 너에 의해 행복이 경험될 것이다(anubhūyetha, anubhūyeraṃ). 너는 경험될 것이다(anubhūyetho, anubhūyeyyāvho). 나는 경험될 것이다(anubhūye, anubhūyeyyaṃ, anubhūyeyyāmhe). 능동태 어미가 붙을 때는 anubhūyeyya, anubhūyeyyuṃ, anubhūyeyyāsi 등이 된다. 상태태(Bhāve)에서는 bhūyetha가 된다.

วิธิมฺหิ โส โอทนํ ปเจ, ปเจยฺย, ปเจยฺยุํ. ตฺวํ ปเจ, ปเจยฺยาสิ, ตุมฺเห ปเจยฺยาถ. อหํ ปเจ, ปเจยฺยามิ, มยํ ปเจยฺยาม. ปเจถ, ปเจรํ. ปเจโถ, ปเจยฺยาวฺโห. ปเจ, ปเจยฺยํ, ปเจยฺยามฺเห.

명령(Vidhi)에서 그는 밥을 지을 것이다(pace, paceyya, paceyyuṃ). 너는 지을 것이다(pace, paceyyāsi, paceyyātha). 나는 지을 것이다(pace, paceyyāmi, paceyyāma). 중간태로는 pacetha, paceraṃ, pacetho, paceyyāvho, pace, paceyyaṃ, paceyyāmhe가 된다.

กมฺมนิ [Pg.272] ปจฺเจถ, ปจฺเจรํ. ปจฺเจโถ, ปจฺเจยฺยาวฺโห. ปจฺเจ, ปจฺเจยฺยํ, ปจฺเจยฺยามฺเห. ปรสฺสปทตฺเต ปจฺเจ, ปจฺเจยฺย, ปจฺเจยฺยุํ. ปจฺเจยฺยาสิ อิจฺจาทิ.

수동태에서 paccetha, pacceraṃ, paccetho, pacceyyāvho, pacce, pacceyyaṃ, pacceyyāmhe가 된다. 능동태 어미가 붙을 때는 pacce, pacceyya, pacceyyuṃ, pacceyyāsi 등이 된다.

อนุมติยํ โส คามํ คจฺเฉ, คจฺเฉยฺย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา เอยฺยุสฺส อุํ วา, คจฺฉุํ, คจฺเฉยฺยุํ. ตฺวํ คจฺเฉ, คจฺเฉยฺยาสิ, คจฺเฉยฺยาถ. คจฺเฉ, คจฺเฉยฺยามิ, คจฺเฉยฺยาม. คเม, คเมยฺย, คมุํ, คเมยฺยุํ. คเม, คเมยฺยาสิ, คเมยฺยาถ. คเม, คเมยฺยามิ, คเมยฺยาม. คจฺเฉถ, คจฺเฉรํ. คจฺเฉโถ, คจฺเฉยฺยาวฺโห. คจฺเฉ, คจฺเฉยฺยํ, คจฺเฉยฺยามฺเห. คเมถ, คเมรํ อิจฺจาทิ.

허락(Anumati)에서 그는 마을로 갈 것이다(gacche, gaccheyya). 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 eyya 대신 uṃ이 오기도 하여 gacchuṃ, gaccheyyuṃ(3인칭 복수)이 된다. 너는 갈 것이다(gacche, gaccheyyāsi, gaccheyyātha). 나는 갈 것이다(gacche, gaccheyyāmi, gaccheyyāma). 어근 gam으로 변화할 때는 game, gameyya, gamuṃ, gameyyuṃ, game, gameyyāsi, gameyyātha, game, gameyyāmi, gameyyāma가 된다. 중간태로는 gacchetha, gaccheraṃ, gacchetho, gaccheyyāvho, gacche, gaccheyyaṃ, gaccheyyāmhe가 되고, gametha, gameraṃ 등이 된다.

กมฺมนิ คจฺฉีเยถ, คมีเยถ, คจฺฉีเยรํ, คมีเยรํ อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต คจฺฉีเยยฺย, คมีเยยฺย, คมฺเมยฺย, คมฺเมยฺยุํ อิจฺจาทิ. ตถา ฆมฺเม, ฆมฺเมยฺย, ฆมฺเมยฺยุํ อิจฺจาทิ.

수동태에서 gacchīyetha, gamīyetha, gacchīyeraṃ, gamīyeraṃ 등이 된다. 능동태 어미가 붙을 때는 gacchīyeyya, gamīyeyya, gammeyya, gammeyyuṃ 등이 된다. 이와 같이 ghamme, ghammeyya, ghammeyyuṃ 등이 된다.

สตฺตมีวิภตฺติ.

제7격(원망법) 격변화.

ปจฺจุปฺปนฺนาณตฺติปริกปฺปกาลิกวิภตฺตินโย.

현재, 명령, 가정, 시간 격변화의 체계.

๔๕๕. หิยฺยตฺตนี อาอู, โอตฺถ, อํมฺหา, ตฺถตฺถุํ, เสวฺหํ, อึมฺหเส.

455. 히얏따니(Hiyyattanī, 과거미완료) 어미는 ā-ū, o-ttha, aṃ-mhā, ttha-atthuṃ, se-vhaṃ, iṃ-mhase이다.

อาอาทโย ทฺวาทส หิยฺยตฺตนีสญฺญา โหนฺติ.

ā로 시작하는 12가지 어미는 히얏따니(hiyyattanī)라는 명칭을 가진다.

‘‘อปฺปจฺจกฺเข, อตีเต’’ติ จ วตฺตเต.

그리고 '눈앞에 있지 않은(appaccakkhe), 과거(atīte)'라는 조건이 적용된다.

๔๕๖. หิยฺโยปภุติ ปจฺจกฺเข หิยฺยตฺตนี.

456. 어제부터 시작된 눈앞의 과거에 히얏따니가 쓰인다.

หิยฺโยปภุติ อตีเต กาเล ปจฺจกฺเข วา อปฺปจฺจกฺเข วา หิยฺยตฺตนีวิภตฺติ โหตีติ หิยฺยตฺตนีปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ อา.

어제부터 시작된 과거의 시간에 눈앞에 있거나 눈앞에 있지 않거나 히얏따니 격변화가 일어나는데, 히얏따니 능동태 제3인칭 단수 어미는 ā이다.

‘‘กฺวจิ ธาตุ’’อิจฺจาทิโต ‘‘กฺวจิ, ธาตูน’’นฺติ จ วตฺตเต.

'kvaci dhātu' 등으로부터 'kvaci(때때로)', 'dhātūnaṃ(어근들의)'이라는 문구가 적용된다.

๔๕๗. อการาคโม [Pg.273] หิยฺยตฺตนี อชฺชตนีกาลาติปตฺตีสุ.

457. 히얏따니, 아자와니, 깔라띠빳띠에서 'a' 음절의 삽입(akārāgamo)이 일어난다.

กฺวจิ ธาตูนมาทิมฺหิ อการาคโม โหติ หิยฺยตฺตนีอชฺชตนีกาลาติปตฺติอิจฺเจตาสุ ตีสุ วิภตฺตีสุ. กถมยมการาคโม ธาตฺวาทิมฺหีติ เจ?

때때로 히얏따니, 아자와니, 깔라띠빳띠라는 이 세 가지 격변화에서 어근의 처음에 'a' 음절의 삽입이 일어난다. 만약 이 'a' 음절의 삽입이 어떻게 어근의 처음에 일어나는가라고 묻는다면?

สติสฺสเรปิ ธาตฺวนฺเต, ปุนการาคมสฺสิธ;

นิรตฺถตฺตา ปโยคานุ โรธา ธาตฺวาทิโต อยํ.

어근의 끝에 모음이 있을지라도, 여기서 다시 'a' 음절의 삽입은 (끝에 오는 것이) 무의미하기 때문에, 용례에 따라 어근의 처음으로부터 이것이 일어난다.

อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสสรโลปาทิ วุตฺตนยเมว.

a 접미사, 강화(vuddhi), ava-전환, 모음 탈락 등은 이미 언급된 방식과 같다.

อภวา, อภวู. อภโว, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา โอการสฺส ออาเทโส วา, อภว, อภวตฺถ. อภวํ, อภวมฺหา. อภวตฺถ, อภวตฺถุํ. อภวเส, อภววฺหํ. อภวึ, อภวมฺหเส.

Abhavā, abhavū. Abhavo, 그리고 'kvaci dhātū' 등에 의해 okāra가 a로 바뀌어 abhava, abhavattha. Abhavaṃ, abhavamhā. 중간태로는 abhavattha, abhavatthuṃ, abhavase, abhavavhaṃ, abhaviṃ, abhavamhase가 된다.

กมฺมนิ ยปฺปจฺจโย, ตยา สุขมนฺวภูยตฺถ, อการาคมาภาเว อนุภูยตฺถ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ตฺถสฺส ถาเทโส, อนฺวภูยถ, อนุภูยถ, อนฺวภูยตฺถุํ, อนุภูยตฺถุํ. อนฺวภูยเส, อนุภูยเส, อนฺวภูยวฺหํ, อนุภูยวฺหํ. อนฺวภูยึ, อนุภูยึ, อนฺวภูยมฺหเส, อนุภูยมฺหเส. ปรสฺสปทตฺเต อนฺวภูยา, อนุภูยา อิจฺจาทิ. ภาเว อนฺวภูยตฺถ.

수동태(Kammani)에서 ya 접미사가 붙어, '너에 의해 행복이 경험되었다'는 anvabhūyattha가 되고, 'a' 음절 삽입이 없을 때는 anubhūyattha가 된다. 'kvaci dhātū' 등에 의해 tth가 th로 바뀌어 anvabhūyatha, anubhūyatha, anvabhūyatthuṃ, anubhūyatthuṃ이 된다. 그리고 anvabhūyase, anubhūyase, anvabhūyavhaṃ, anubhūyavhaṃ, anvabhūyiṃ, anubhūyiṃ, anvabhūyamhase, anubhūyamhase가 된다. 능동태 어미가 붙을 때는 anvabhūyā, anubhūyā 등이 된다. 상태태(Bhāve)에서는 anvabhūyattha가 된다.

ตถา โส โอทนํ อปจา, ปจา, อปจู, ปจู. อปโจ, ปโจ, อปจตฺถ, ปจตฺถ. อปจํ, ปจํ, อปจมฺหา, ปจมฺหา. อปจตฺถ, ปจตฺถ, อปจตฺถุ, ปจตฺถุํ. อปจเส, ปจเส, อปจวฺหํ, ปจวฺหํ. อปจึ, ปจึ, อปจมฺหเส, ปจมฺหเส.

이와 같이 그는 밥을 지었다(apacā, pacā, apacū, pacū). 너는 지었다(apaco, paco, apacattha, pacattha). 나는 지었다(apacaṃ, pacaṃ, apacamhā, pacamhā). 중간태로는 apacattha, pacattha, apacatthu, pacatthuṃ, apacase, pacase, apacavhaṃ, pacavhaṃ, apaciṃ, paciṃ, apacamhase, pacamhase가 된다.

กมฺมนิ [Pg.274] อปจฺจถ, อปจฺจตฺถ, อปจฺจตฺถุํ. อปจฺจเส, อปจฺจวฺหํ. อปจฺจึ, อปจฺจมฺหเส. อปจฺจา, อปจฺจู อิจฺจาทิ.

수동태에서 apaccatha, apaccattha, apaccatthuṃ. Apaccase, apaccavhaṃ. Apacciṃ, apaccamhase. 능동태 어미가 붙을 때는 apaccā, apaccū 등이 된다.

ตถา อคจฺฉา, อคจฺฉู. อคจฺโฉ, อคจฺฉ, อคจฺฉตฺถ. อคจฺฉํ, อคจฺฉมฺหา. อคจฺฉตฺถ, อคจฺฉตฺถุํ. อคจฺฉเส, อคจฺฉวฺหํ. อคจฺฉึ, อคจฺฉมฺหเส. อคมา, อคมู. อคโม, อคม, อคมตฺถ. อคมํ, อคมมฺหา. อคมตฺถ, อคมตฺถุํ. อคมเส, อคมวฺหํ. อคมึ, อคมมฺหเส.

이와 같이 agacchā, agacchū. Agaccho, agaccha, agacchattha. Agacchaṃ, gacchamhā. Agacchattha, agacchatthuṃ. Agacchase, agacchavhaṃ. Agacchiṃ, agacchamhase. 어근 gam으로는 agamā, agamū, agamo, agama, agamattha, agamaṃ, agamamhā, agamattha, agamatthuṃ, agamase, agamavhaṃ, agamiṃ, agamamhase가 된다.

กมฺมนิ อคจฺฉียตฺถ, คจฺฉียตฺถ, อคมียตฺถ, คมียตฺถ, อคจฺฉียตฺถุํ, คจฺฉียตฺถุํ, อคมียตฺถุํ, คมียตฺถุํ อิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมา, อฆมฺมู อิจฺจาทิ.

수동태에서 agacchīyattha, gacchīyattha, agamīyattha, gamīyattha, agacchīyatthuṃ, gacchīyatthuṃ, agamīyatthuṃ, gamīyatthuṃ 등이 된다. 이와 같이 aghammā, aghammū 등이 된다.

หิยฺยตฺตนีวิภตฺติ.

히얏따니(Hiyyattanī) 격변화.

๔๕๘. หิยฺยตฺตนี สตฺตมี ปญฺจมี วตฺตมานา สพฺพธาตุกํ.

458. 히얏따니, 제7격(원망법), 제5격(명령법), 현재형을 삽바다뚜까(Sabbadhātuka, 완전어근어미)라 한다.

หิยฺยตฺตนาทโย จตสฺโส วิภตฺติโย สพฺพธาตุกสญฺญา โหนฺตีติ หิยฺยตฺตนาทีนํ สพฺพธาตุกสญฺญตฺตา ‘‘อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหี’’ติ วุตฺโต อิการาคโม น ภวติ.

히얏따니를 포함한 네 가지 격변화는 삽바다뚜까라는 명칭을 가진다. 히얏따니 등이 삽바다뚜까의 명칭을 가지므로, "삽바다뚜까가 아닐 때 i-음의 삽입이 일어난다"고 한 그 i-음의 삽입은 일어나지 않는다.

สพฺพธาตุกํ.

삽바다뚜까(Sabbadhātuka).

๔๕๙. ปโรกฺขา อ อุ, เอ ตฺถ, อํ มฺห, ตฺถ เร, โถ วฺโห, อึมฺเห.

459. 빠록카(Parokkhā, 과거완료) 어미는 a-u, e-ttha, aṃ-mha, ttha-re, tho-vho, iṃ-mhe이다.

ออาทโย ทฺวาทส ปโรกฺขาสญฺญา โหนฺติ. อกฺขานํ อินฺทฺริยานํ ปรํ ปโรกฺขา, ตทฺทีปกตฺตา อยํ วิภตฺติ ปโรกฺขาติ วุจฺจติ.

a로 시작하는 12가지 어미는 빠록카라는 명칭을 가진다. 감각기관(눈)을 벗어나 있는 것이 빠록카이며, 그것을 나타내기 때문에 이 격변화를 빠록카라고 부른다.

๔๖๐. อปจฺจกฺเข [Pg.275] ปโรกฺขาตีเต.

460. 눈앞에 있지 않은(apaccakkhe) 머나먼 과거(parokkhātīte)에 쓰인다.

อปจฺจกฺเข วตฺตุโน อินฺทฺริยาวิสยภูเต อตีเต กาเล ปโรกฺขาวิภตฺติ โหติ. อติกฺกมฺม อิโตติ อตีโต, หุตฺวา อติกฺกนฺโตติ อตฺโถ.

눈앞에 보이지 않는 것, 감각 기관의 대상이 되지 않는 과거의 시간에 대해 parokkhā(간접 과거) 어미가 일어난다. '이것을 넘어서(atikkamma ito)'라는 뜻이 atīto(과거)이다. 즉, '발생하여 지나갔다'는 뜻이다.

เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปโรกฺขาปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ อ. ‘‘ภู อ’’อิตีธ –

앞에서 언급한 방식에 따라 parokkhā(간접 과거) 능동태(parassapada) 제3인칭 단수 어미는 'a'이다. 'Bhū a'와 같은 경우에 —

วิปริณาเมน ‘‘ธาตูน’’นฺติ วตฺตเต.

격의 변화(vipariṇāma)에 의해 'dhātūnaṃ(어근들의)'이라는 말이 따라온다.

๔๖๑. กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว.

461. 때때로 하나의 모음을 가진 첫 글자들의 중복(dvebhāva)이 일어난다.

ธาตูนมาทิภูตานํ วณฺณานเมกสฺสรานํ กฺวจิ ทฺเวภาโว โหติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ กฺวจิสทฺโท, เตน –

어근의 처음에 위치하며 하나의 모음을 가진 글자들의 중복이 때때로 일어난다. 여기서 'kvaci'라는 단어는 고정된 선택적 적용(vavatthitavibhāsā)의 의미를 가진다. 그러므로 —

ข ฉ เสสุ ปโรกฺขายํ, ทฺเวภาโว สพฺพธาตุนํ;

อปฺปจฺจเย ชุโหตฺยาทิ-สฺสปิ กิจฺจาทิเก กฺวจิ.

kha, cha, sa 접미사들 앞에서, parokkhā(간접 과거)에서 모든 어근들의 중복이 일어난다. 또한 접미사가 없는 경우(appaccaye), juhotyādi(juho- 어근 그룹) 등에서, 그리고 kiccā(의무 접미사) 등에서 때때로 일어난다.

‘‘ภู ภู อ’’อิตีธ –

'Bhū bhū a'와 같은 경우에 —

๔๖๒. ปุพฺโพพฺภาโส.

462. 앞의 부분은 abbhāsa(중복 음절)이다.

ทฺเวภูตสฺส ธาตุสฺส โย ปุพฺโพ อวยโว, โส อพฺภาสสญฺโญ โหตีติ อพฺภาสสญฺญา.

중복된 어근의 앞부분의 요소는 abbhāsa(중복 음절)라고 명명되므로, 'abbhāsa'라는 명칭이 생긴다.

อพฺภาสคฺคหณมนุวตฺตเต.

'Abbhāsa'라는 용어가 계속해서 적용된다.

๔๖๓. อนฺตสฺสิวณฺณากาโร วา.

463. 중복 음절 끝의 모음 대신에 'i' 또는 'a'가 때때로 온다.

อพฺภาสสฺส อนฺตสฺส อิวณฺโณ โหติ วา, อกาโร จ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เตน –

중복 음절 끝에 'i' 모음 또는 'a' 모음이 온다. 여기서 'vā'라는 단어는 고정된 선택적 적용(vavatthitavibhāsā)의 의미를 가진다. 그러므로 —

ข [Pg.276] ฉ เสสุ อวณฺณสฺส,อิกาโร สคุปุสฺส อี;

วาสฺส ภูสฺส ปโรกฺขายํ,อกาโร นาปรสฺสิเมติ.

kha, cha, sa 접미사들 앞에서 'a' 모음 대신에 'i' 모음이 오고, gupa 어근 등에서는 'ī'가 온다. parokkhā(간접 과거)에서 bhū 어근에 대해서는 'a' 모음이 올 수도 있고, 다른 어근들 앞에서는 오지 않을 수도 있다.

อูการสฺส อกาโร.

모음 'ū' 대신에 'a'가 온다.

๔๖๔. ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา.

464. 제2위음과 제4위음 대신에 각각 제1위음과 제3위음이 온다.

อพฺภาสคตานํ ทุติยจตุตฺถานํ วคฺคพฺยญฺชนานํ ยถากฺกมํ ปฐมตติยา โหนฺตีติ ภการสฺส พกาโร.

중복 음절에 속하는 자음들 중 제2위음과 제4위음 대신에 순서대로 제1위음과 제3위음이 오므로, 'bha' 대신에 'ba'가 된다.

๔๖๕. พฺรูภูนมาหภูวา ปโรกฺขายํ.

465. parokkhā(간접 과거)에서 brū와 bhū 어근들 대신에 각각 āha와 bhūva가 대치된다.

พฺรูภูอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อาหภูวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ปโรกฺขาวิภตฺติยนฺติ ภูสทฺทสฺส ภูวอาเทโส, ‘‘สรโลโป มาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหี’’ติอาทินา สรโลปาทิ, โส กิร ราชา พภูว, เต กิร พภูวุ. ตฺวํ กิร พภูเว.

brū와 bhū라는 이 어근들 대신에 parokkhā(간접 과거) 어미에서 āha와 bhūva라는 대치어들이 생긴다. 즉, bhū 어근 대신에 bhūva라는 대치가 일어나고, '모음이나 대치어 혹은 접미사가 시작될 때 모음이 탈락한다'는 등의 규칙에 의해 모음 탈락 등이 일어난다. 그리하여 '그 왕은 ~이었다(babhūva)', '그들은 ~이었다(babhūvu)', '그대는 ~이었다(babhūve)'와 같이 된다.

‘‘ธาตูหี’’ติ วตฺตเต, สีหคติยา กฺวจิคฺคหณญฺจ.

'어근들로부터(dhātūhi)'라는 말이 따라오고, 사자의 걸음(sīhagati) 방식에 의해 'kvaci(때때로)'라는 용어도 가져온다.

๔๖๖. อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหิ.

466. asabbadhātuka(비공통 접미사) 앞에서 'i' 모음의 삽입(āgama)이 일어난다.

สพฺพสฺมึ อสพฺพธาตุกมฺหิ ปเร กฺวจิ ธาตูหิ ปโร อิการาคโม โหติ.

모든 asabbadhātuka(비공통 접미사)가 뒤에 올 때, 때때로 어근들 뒤에 'i' 모음의 삽입이 일어난다.

อสพฺพธาตุเก พฺยญฺช-นาทิมฺเห วายมาคโม;

กฺวจาธิการโต พฺยญฺช-นาโทปิ กฺวจิ โน สิยา.

자음으로 시작하는 asabbadhātuka(비공통 접미사) 앞에서 이 삽입이 일어난다. 'kvaci'의 권한(adhikāra)에 의해 자음으로 시작하더라도 때때로 삽입이 일어나지 않을 수도 있다.

เอตฺถ จ ‘‘น สพฺพธาตุกํ อสพฺพธาตุก’’มิติ กตฺวา ‘‘หิยฺยตฺตนี สตฺตมี ปญฺจมี วตฺตมานา สพฺพธาตุก’’นฺติ หิยฺยตฺตนีอาทีนํ สพฺพธาตุกสญฺญาย วุตฺตตฺตา ตทญฺญา จตสฺโส วิภตฺติโย อสพฺพธาตุกนฺติ วุจฺจติ.

여기서 'sabbadhātuka가 아닌 것이 asabbadhātuka이다'라고 정의한다. 'hiyyattanī(미완료), sattamī(원망법), pañcamī(명령법), vattamānā(현재)'를 sabbadhātuka라고 명명하였으므로, 그 외의 나머지 네 가지 어미(vibhatti)를 asabbadhātuka라고 부른다.

ตุมฺเห [Pg.277] กิร พภูวิตฺถ. อหํ กิร พภูวํ, มยํ กิร พภูวิมฺห. อตฺตโนปเท โส พภูวิตฺถ, พภูวิเร. พภูวิตฺโถ, พภูวิวฺโห. พภูวึ, พภูวิมฺเห.

'그대들은 ~이었다(babhūvittha)', '나는 ~이었다(babhūvaṃ)', '우리는 ~이었다(babhūvimha)'. 수동태(attanopada)에서는 '그는 ~이었다(babhūvittha)', '그들은 ~이었다(babhūvire)', '그대는 ~이었다(babhūvittho)', '그대들은 ~이었다(babhūvivho)', '나는 ~이었다(babhūviṃ)', '우리는 ~이었다(babhūvimhe)'가 된다.

กมฺมนิ อตฺตโนปเท อีการาคมยปฺปจฺจยิการาคมา, อนุพภูวียิตฺถ, ยปฺปจฺจยสฺส อสพฺพธาตุกมฺหิ ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา โลเป กเต อิวณฺณาคโม น ภวติ, ตยา กิร อนุพภูวิตฺถ, อนุพภูวิเร อิจฺจาทิ. ภาเว พภูวียิตฺถ, พภูวิตฺถ วา.

업(kamma, 수동)에서 수동태(attanopada) 어미가 올 때 'ī' 모음의 삽입과 'ya' 접미사와 'i' 모음의 삽입이 일어나 'anubabhūvīyittha'가 된다. asabbadhātuka(비공통 접미사) 앞에서 '어근에서 때때로(kvaci dhātū)' 등의 규칙에 의해 'ya' 접미사가 탈락하면 'i' 계열 모음의 삽입이 일어나지 않아, '너에 의해 경험되었다(tayā kira anubabhūvittha)', 'anubabhūvire' 등이 된다. 상태(bhāva) 표현에서는 'babhūvīyittha' 또는 'babhūvittha'가 된다.

ตถา ปปจ, ปปจู. ปปเจ, ปปจิตฺถ. ปปจํ, ปปจิมฺห. ปปจิตฺถ, ปปจิเร. ปปจิตฺโถ, ปปจิวฺโห. ปปจึ, ปปจิมฺเห.

그와 같이 papaca(그는 요리했다), papacū(그들은 요리했다). papace(그대는 요리했다), papacittha(그대들은 요리했다). papacaṃ(나는 요리했다), papacimha(우리는 요리했다). [수동태에서] papacittha, papacire. papacittho, papacivho. papaciṃ, papacimhe.

กมฺมนิ ปปจฺจิตฺถ, ปปจฺจิเร อิจฺจาทิ. ตถา อปจฺจ, อปจฺจู อิจฺจาทิ.

수동(kamma)에서는 papaccittha, papaccire 등이 된다. 그와 같이 apacca, apaccū 등도 있다.

คมิมฺหิ ‘‘กฺวจาทิวณฺณาน’’นฺติอาทินา ทฺเวภาโว, ‘‘ปุพฺโพพฺภาโส’’ติ อพฺภาสสญฺญา.

gami(가다) 어근에서 '때때로 첫 글자들의(kvacādivaṇṇānaṃ)' 등의 규칙에 의해 중복이 일어나고, '앞의 부분은 abbhāsa이다(pubbobbhāso)'라는 규칙에 의해 abbhāsa(중복 음절)라는 명칭이 생긴다.

‘‘อพฺภาเส’’ติ วตฺตเต.

'중복 음절에서(abbhāse)'라는 말이 따라온다.

๔๖๗. กวคฺคสฺส จวคฺโค.

467. 연구개음(kavagga) 대신에 경구개음(cavagga)이 온다.

อพฺภาเส วตฺตมานสฺส กวคฺคสฺส จวคฺโค โหตีติ วการสฺส ชกาโร, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อนพฺภาสสฺส ปฐมปุริเสกวจนมฺหิ ทีโฆ. โส คามํ ชคาม กิร, ชคม วา, ชคมุ. ชคเม, ชคมิตฺถ. ชคมํ, ชคมิมฺห. ชคมิตฺถ, ชคมิเร. ชคมิตฺโถ, ชคมิวฺโห. ชคมึ, ชคมิมฺเห.

‘중첩(abbhāsa)에 있는 k-vaga(가-군)는 c-vaga(차-군)가 된다’는 규칙에 의해 v-kāra(v자)가 j-kāra(j자)가 되며, ‘kvaci dhātū’ 등의 규칙에 의해 중첩되지 않은 부분의 3인칭 단수에서 장음이 된다. 그는 마을에 갔다(jagāma kira, jagama vā, jagamu). jagame, jagamittha. jagamaṃ, jagamimha. jagamittha, jagamire. jagamittho, jagamivho. jagamiṃ, jagamimhe.

กมฺมนิ ชคมียิตฺถ, ชคมิตฺถ วา อิจฺจาทิ.

수동태(kamma)에서는 jagamīyittha, jagamittha 등이 된다.

ปโรกฺขาวิภตฺติ.

과거 완료(Parokkha) 격변화.

๔๖๘. อชฺชตนี [Pg.278] อี อุํ, โอ ตฺถ, อึ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อมฺเห.

468. 아자타니(Ajjatanī): ī uṃ, o ttha, iṃ mhā (능동태); ā ū, se vhaṃ, amhe (반조태).

อีอาทโย ทฺวาทส อชฺชตนีสญฺญา โหนฺติ. อชฺช ภโว อชฺชตโน, ตทฺทีปกตฺตา อยํ วิภตฺติ อชฺชตนีติ วุจฺจติ.

ī 등으로 시작하는 12가지 어미는 아자타니(ajjatanī)라는 명칭을 갖는다. 오늘(ajja) 일어난 것(bhava)이 아자타나(ajjatana)이며, 그것을 나타내기 때문에 이 격변화를 아자타니라고 부른다.

‘‘อปจฺจกฺเข, อตีเต, ปจฺจกฺเข’’ติ จ วตฺตเต.

‘눈앞에 없는 것(apaccakkhe), 과거(atīte), 눈앞에 있는 것(paccakkhe)’이라는 조건이 적용된다.

๔๖๙. สมีเปชฺชตนี.

469. 근접 과거(Samīpejjatanī).

สมีเป สมีปโต ปฏฺฐาย อชฺชปฺปภุติ อตีเต กาเล ปจฺจกฺเข จ อปจฺจกฺเข จ อชฺชตนีวิภตฺติ โหตีติ อชฺชตนีปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ อี.

가까운 시점부터 오늘을 포함한 과거 시간에, 눈앞에 있거나 없거나 아자타니 격변화가 일어난다. 아자타니 능동태 3인칭 단수는 ī이다.

ปุเร วิย อการาคโม, วุทฺธาทิ จ, ‘‘กฺวจิ ธาตุวิภตฺตี’’ติอาทินา อีมฺหาทิวิภตฺตีนํ กฺวจิ รสฺสตฺตํ, โออาอวจนานํ อิตฺถอมาเทสา จ, สรโลปาทิ, โส อภวิ, อภวี วา, อการาคมาภาเว ภวิ.

이전과 마찬가지로 a-가 첨가되고, 모음 강화(vuddhi) 등이 일어난다. ‘kvaci dhātuvibhattī’ 등의 규칙에 의해 ī, mhā 등의 어미가 때로는 단음이 되고, o, ā 어미 대신 ittha, am-이 대치되기도 하며, 모음 생략 등이 일어난다. 그는 있었다(abhavi, abhavī). a-가 첨가되지 않으면 bhavi가 된다.

มณฺฑูกคติยา ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

만두까가티(Maṇḍūkagati, 건너뛰기 규칙)에 의해 ‘vā’(혹은)라는 말이 이어진다.

๔๗๐. สพฺพโต อุํ อึ สุ.

470. 모든 것 뒤에서 uṃ, iṃ, su가 온다.

สพฺเพหิ ธาตูหิ อุํวิภตฺติสฺส อึสฺวาเทโส โหติ วา.

모든 어근에서 uṃ 격어미는 때때로 iṃsu로 대치된다.

เต อภวึสุ, ภวึสุ วา, อภวุํ, ภวุํ วา. ตฺวํ อภวิ, ภวิ วา, อภโว, ภโว วา, ตุมฺเห อภวิตฺถ, ภวิตฺถ วา, อิการาคโม. อหํ อภวึ, ภวึ วา, มยํ อภวิมฺห, ภวิมฺห วา, อภวิมฺหา, ภวิมฺหา วา. โส อภวิตฺถ, ภวิตฺถ วา, อภวา, ภวา วา, อภวู, ภวู วา. อภวิเส, ภวิเส วา, อภวิวฺหํ, ภวิวฺหํ วา. อภวํ[Pg.279], ภวํ วา, อภว, ภว วา, อภวิมฺเห, ภวิมฺเห วา.

그들은 있었다(abhaviṃsu, bhaviṃsu, abhavuṃ, bhavuṃ). 너는 있었다(abhavi, bhavi, abhavo, bhavo). 너희들은 있었다(abhavittha, bhavittha), 여기에는 i-가 첨가되었다. 나는 있었다(abhaviṃ, bhaviṃ). 우리들은 있었다(abhavimha, bhavimha, abhavimhā, bhavimhā). 그는 있었다(abhavittha, bhavittha, abhavā, bhavā, abhavū, bhavū). 너는 있었다(abhavise, bhavise). 너희들은 있었다(abhavivhaṃ, bhavivhaṃ). 나는 있었다(abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava). 우리들은 있었다(abhavimhe, bhavimhe).

กมฺมนิ ยปฺปจฺจยโลเป วุทฺธิอวาเทสาทิ, สุขํ ตยา อนุภวิตฺถ, อนฺวภูยิตฺถ, อนุภูยิตฺถ วา อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต ตยา อนฺวภูยิ, อนุภูยิ, อนฺวภูยี, อนุภูยี วา, อนฺวภูยึสุ, อนุภูยึสุ, อนฺวภูยุํ, อนุภูยุํ. ตฺวํ อนฺวภูยิ, อนุภูยิ, ตุมฺเห อนฺวภูยิตฺถ, อนุภูยิตฺถ. อหํ อนฺวภูยึ, อนุภูยึ, มยํ อนฺวภูยิมฺห, อนุภูยิมฺห, อนฺวภูยิมฺหา, อนุภูยิมฺหา วา. ภาเว อภวิตฺถ, อภูยิตฺถ ตยา.

수동태(kamma)에서 y-접미사가 생략될 때 모음 강화와 av-대치 등이 일어난다. ‘너에 의해 행복이 경험되었다’(anubhavittha, anvabhūyittha, anubhūyittha) 등이다. 능동태 어미가 쓰일 때(Parassapadatte) ‘너에 의해 경험되었다’는 anvabhūyi, anubhūyi, anvabhūyī, anubhūyī 혹은 anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu, anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ 등이다. 너는 anvabhūyi, anubhūyi, 너희는 anvabhūyittha, anubhūyittha였다. 나는 anvabhūyiṃ, anubhūyiṃ, 우리는 anvabhūyimha, anubhūyimha, anvabhūyimhā, anubhūyimhā였다. 존재의 의미(bhāve)일 때는 ‘너에 의해 존재되었다’(abhavittha, abhūyittha)가 된다.

โส อปจิ, ปจิ, อปจี, ปจี วา, เต อปจึสุ, ปจึสุ, อปจุํ, ปจุํ. ตฺวํ อปจิ, ปจิ, อปโจ, ปโจ วา, ตุมฺเห อปจิตฺถ, ปจิตฺถ. อหํ อปจึ, ปจึ, มยํ อปจิมฺห, ปจิมฺห, อปจิมฺหา, ปจิมฺหา วา. โส อปจิตฺถ, ปจิตฺถ, อปจา, ปจา วา, อปจู, ปจู. อปจิเส, อปจิวฺหํ. อปจํ, ปจํ, อปจ, ปจ วา, อปจิมฺเห, ปจิมฺเห.

그는 요리했다(apaci, paci, apacī, pacī), 그들은 요리했다(apaciṃsu, paciṃsu, apacuṃ, pacuṃ). 너는 요리했다(apaci, paci, apaco, paco), 너희는 요리했다(apacittha, pacittha). 나는 요리했다(apaciṃ, paciṃ), 우리는 요리했다(apacimha, pacimha, apacimhā, pacimhā). 그는 요리했다(apacittha, pacittha, apacā, pacā, apacū, pacū). 너는 요리했다(apacise), 너희는 요리했다(apacivhaṃ). 나는 요리했다(apacaṃ, pacaṃ, apaca, paca), 우리는 요리했다(apacimhe, pacimhe).

กมฺมนิ อปจฺจิตฺถ, ปจฺจิตฺถ อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต อปจฺจิ, ปจฺจิ, อปจฺจี, ปจฺจี วา, อปจฺจึสุ, ปจฺจึสุ, อปจฺจุํ, ปจฺจุํ. อปจฺจิ, ปจฺจิ, อปจฺโจ, ปจฺโจ วา, อปจฺจิตฺถ, ปจฺจิตฺถ. อปจฺจึ, ปจฺจึ, อปจฺจิมฺห, ปจฺจิมฺห, อปจฺจิมฺหา, ปจฺจิมฺหา วา.

수동태에서 요리되었다(apaccittha, paccittha) 등이다. 능동태 어미가 쓰일 때는 apacci, pacci, apaccī, paccī 혹은 apacciṃsu, pacciṃsu, apaccuṃ, paccuṃ이다. 너는 apacci, pacci, apacco, pacco였고, 너희는 apaccittha, paccittha였다. 나는 apacciṃ, pacciṃ였고, 우리는 apaccimha, paccimha, apaccimhā, paccimhā였다.

โส คามํ อคจฺฉี, คจฺฉี, อคจฺฉิ, คจฺฉิ วา, เต อคจฺฉึสุ, คจฺฉึสุ, อคจฺฉุํ, คจฺฉุํ. ตฺวํ อคจฺฉิ, คจฺฉิ, อคจฺโฉ, คจฺโฉ วา, ตุมฺเห อคจฺฉิตฺถ, คจฺฉิตฺถ. อหํ อคจฺฉึ, คจฺฉึ, มยํ อคจฺฉิมฺห, คจฺฉิมฺห, อคจฺฉิมฺหา, คจฺฉิมฺหา วา.

그는 마을에 갔다(agacchī, gacchī, agacchi, gacchi), 그들은 갔다(agacchiṃsu, gacchiṃsu, agachuṃ, gacchuṃ). 너는 갔다(agacchi, gacchi, agaccho, gaccho), 너희는 갔다(agacchittha, gacchittha). 나는 갔다(agacchiṃ, gacchiṃ), 우리는 갔다(agacchimha, gacchimha, agacchimhā, gacchimhā).

‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อชฺชตนิมฺหิ คมิสฺส จฺฉสฺส กฺวจิ ญฺฉาเทโส, อคญฺฉิ, คญฺฉิ, อคญฺฉี, คญฺฉี วา, เต อคญฺฉึสุ[Pg.280], คญฺฉึสุ, อคญฺฉุํ, คญฺฉุํ. ตฺวํ อคญฺฉิ, คญฺฉิ, อคญฺโฉ, คญฺโฉ วา, ตุมฺเห อคญฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ. อหํ อคญฺฉึ, คญฺฉึ, มยํ อคญฺฉิมฺห, คญฺฉิมฺห, อคญฺฉิมฺหา, คญฺฉิมฺหา วา.

‘kvaci dhātū’ 등의 규칙에 의해 아자타니에서 gam 어근의 ccha가 때때로 ñcha로 대치된다. 그는 갔다(agañchi, gañchi, agañchī, gañchī), 그들은 갔다(agañchiṃsu, gañchiṃsu, agañchuṃ, gañchuṃ). 너는 갔다(agañchi, gañchi, agañcho, gañcho), 너희는 갔다(agañchittha, gañchittha). 나는 갔다(agañchiṃ, gañchiṃ), 우리는 갔다(agañchimha, gañchimha, agañchimhā, gañchimhā).

จฺฉาเทสาภาเว โส อคมิ, คมิ, อคมี, คมี วา, ‘‘กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ เอตฺถ ภาวนิทฺเทเสน, ‘‘สตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ โยควิภาเคน วา สาคเม ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา พฺยญฺชนโต อาการาคโม, อคมาสิ, อุํวจนสฺส กฺวจิ อํสฺวาเทโส, อุจาคโม ตฺถมฺเหสุ กฺวจิ, อคมึสุ, คมึสุ, อคมํสุ, คมํสุ, อคมุํ, คมุํ, ตฺวํ อคมิ, คมิ, อคโม, คโม วา, อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคมุตฺถ, คมุตฺถ. อหํ อคมึ, คมึ, อคมิมฺห, คมิมฺห, อคมุมฺห, คมุมฺห, อคมิมฺหา, คมิมฺหา วา.

ccha-대치가 없을 때 그는 갔다(agami, gami, agamī, gamī). ‘karassa kāsattamajjatanimhī’ 규칙의 용례나 ‘sattamajjatanimhī’의 규칙 분석에 의해 s-가 첨가될 때, ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 자음 뒤에 ā-가 첨가되어 agamāsi가 된다. uṃ 어미는 때때로 aṃsu로 대치되고, ittha와 mha 어미 앞에는 u-가 첨가되기도 한다. (그들은 갔다) agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, agamuṃ, gamuṃ. 너는 갔다(agami, gami, agamo, gamo), 너희는 갔다(agamittha, gamittha, agamuttha, gamuttha). 나는 갔다(agamiṃ, gamiṃ), 우리는 갔다(agamimha, gamimha, agamumha, gamumha, agamimhā, gamimhā).

‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา คมิสฺส อชฺชตนิมฺหิ คาเทโส จ, โส อชฺฌคา, ปรโลโป, เต อชฺฌคุํ. ตฺวํ อชฺฌโค, ตุมฺเห อชฺฌคุตฺถ. อหํ อชฺฌคึ, มยํ อชฺฌคุมฺห.

‘kvaci dhātū’ 등의 규칙에 의해 gam 어근은 아자타니에서 gā로 대치되기도 한다. 그는 도달했다/깨달았다(ajjhagā), 앞의 소리가 생략되어 그들은 도달했다(ajjhaguṃ). 너는 ajjhago, 너희는 ajjhaguttha. 나는 ajjhagiṃ, 우리는 ajjhagumha.

อตฺตโนปเท โส อคจฺฉิตฺถ, คจฺฉิตฺถ, อคญฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ อิจฺจาทิ. จฺฉาเทสาภาเว โส อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคมา, คมา, เต อคมู, คมู, อชฺฌคู, อคู. ตฺวํ อคมิเส, คมิเส, อคมิวฺหํ, คมิวฺหํ. อหํ อคมํ, คมํ, อคม, คม, อชฺฌคํ วา, อคมิมฺเห, คมิมฺเห.

반조태에서 그는 갔다(agacchittha, gacchittha, agañchittha, gañchittha) 등이다. ccha-대치가 없을 때 그는 갔다(agamittha, gamittha, agamā, gamā), 그들은 갔다(agamū, gamū, ajjhagū, agū). 너는 갔다(agamise, gamise), 너희는 갔다(agamivhaṃ, gamivhaṃ). 나는 갔다(agamaṃ, gamaṃ, agama, gama, ajjhagaṃ), 우리들은 갔다(agamimhe, gamimhe).

กมฺเม คาโม อคจฺฉียิตฺถ เตน, คจฺฉียิตฺถ, อคญฺฉิยิตฺถ, คญฺฉิยิตฺถ, อคมียิตฺถ, คมียิตฺถ, อคมิตฺถ, คมิตฺถ อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต อคจฺฉียิ, คจฺฉียิ วา, อคมียิ, คมียิ [Pg.281] วา, อคจฺฉียุํ, อคมียุํ วา. ตถา อฆมฺมียิ, อฆมฺมียึสุ อิจฺจาทิ.

수동태(kamma)에서 ‘그에 의해 마을이 가졌다’는 gāmo agacchīyittha tena, gacchīyittha, agañchiyittha, gañchiyittha, agamīyittha, gamīyittha, agamittha, gamittha 등이다. 능동태 어미가 쓰일 때는 agacchīyi, gacchīyi 혹은 agamīyi, gamīyi, agacchīyuṃ, agamīyuṃ 등이다. 또한 aghammīyi, aghammīyiṃsu 등도 있다.

‘‘หิยฺยตฺตนี, อชฺชตนี’’ติ จ วตฺตเต.

‘히얏타니(Hiyyattanī)와 아자타니(Ajjatanī)’라는 표현이 적용된다.

๔๗๑. มาโยเค สพฺพกาเล จ.

471. mā와 결합할 때는 모든 시제에 적용된다.

ยทามาโยโค, ตทา หิยฺยตฺตนชฺชตนีวิภตฺติโย สพฺพกาเลปิ โหนฺติ, จสทฺเทน ปญฺจมี จ. มา ภวติ, มา ภวา, มา ภวิสฺสตีติ วา อตฺเถ หิยฺยตฺตนชฺชตนีปญฺจมี วิภตฺติโย, เสสํ เนยฺยํ, โส มา ภวา, มา ภวี, มา เต ภวนฺตฺวนฺตรายา. มา ปจา, มา ปจี, มา ปจตุ. มา คจฺฉา, มา คจฺฉี, มา คจฺฉตุ. มา กญฺจิ ปาปมาคมา, มา อคมิ, มา คมา, มา คมี, มา คเมตุ. ตฺวํ มา คจฺโฉ, มา คจฺฉิ, มา คจฺฉาหิ อิจฺจาทิ.

mā(~하지 마라)와 결합할 때, 히얏타니와 아자타니 격변화는 모든 시제에서 사용되며, ‘ca’라는 단어에 의해 판차미(명령형)도 포함된다. ‘생기지 마라’, ‘생기지 않을 것이다’라는 의미에서 히얏타니, 아자타니, 판차미 격변화가 쓰인다. 나머지는 추론할 수 있다. 그는 생기지 마라(mā bhavā, mā bhavī), 그대에게 장애가 없기를(mā te bhavantvantarāyā). 요리하지 마라(mā pacā, mā pacī, mā pacatu). 가지 마라(mā gacchā, mā gacchī, mā gacchatu). 어떤 악도 오지 않기를(Mā kañci pāpamāgamā), mā agami, mā gamā, mā gamī, mā gametu. 너는 가지 마라(mā gaccho, mā gacchi, mā gacchāhi) 등이다.

อตีตกาลิกวิภตฺติ.

과거 시제 격변화.

๔๗๒. ภวิสฺสนฺตี สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิสฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํสฺสามฺเห.

472. 미래시제(Bhavissantī)의 어미는 ssati, ssanti, ssasi, ssatha, ssāmissāma, ssate, ssante, ssase, ssavhe, ssaṃ, ssāmhe이다.

สฺสตฺยาทีนํ ทฺวาทสนฺนํ วจนานํ ภวิสฺสนฺตีสญฺญา โหติ. ภวิสฺสตีติ ภวิสฺสนฺโต, ตํกาลทีปกตฺตา อยํ วิภตฺติ ภวิสฺสนฺตีติ วุจฺจติ.

ssati 등으로 시작하는 12가지 어미에 미래시제(Bhavissantī)라는 명칭이 붙는다. '미래에 있을 것'을 뜻하므로 미래(bhavissanto)라 하며, 그 시간을 나타내는 것이기에 이 어미를 미래시제라 부른다.

๔๗๓. อนาคเต ภวิสฺสนฺตี.

473. 미래의 의미일 때 미래시제를 사용한다.

อนาคเต กาเล ภวิสฺสนฺตีวิภตฺติ โหติ.

미래의 시간일 때 미래시제 어미가 쓰인다.

อตีเตปิ ภวิสฺสนฺตี, ตํกาลวจนิจฺฉยา;

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺส’’นฺติอาทิสุ.

과거의 일이라도 그 당시의 말을 확정하고자 할 때는 미래시제가 쓰인다. '수많은 생의 윤회를 달렸노라(sandhāvissaṃ)' 등의 예와 같다.

น [Pg.282] อาคโต อนาคโต, ปจฺจยสามคฺคิยํ สติ อายตึ อุปฺปชฺชนารโหติ อตฺโถ, อิการาคโม, วุทฺธิอวาเทสา, สรโลปาทิ จ.

오지 않은 것이 미래(anāgato)이다. 원인의 화합이 있을 때 향후 일어날 만한 것이라는 뜻이다. i 모음의 삽입, 붓디(vuddhi)와 아와(ava) 교체, 모음 생략 등이 적용된다.

ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. ภวิสฺสสิ, ภวิสฺสถ. ภวิสฺสามิ, ภวิสฺสาม. ภวิสฺสเต, ภวิสฺสนฺเต. ภวิสฺสเส, ภวิสฺสวฺเห. ภวิสฺสํ, ภวิสฺสามฺเห.

bhavissati, bhavissanti. bhavissasi, bhavissatha. bhavissāmi, bhavissāma. bhavissate, bhavissante. bhavissase, bhavissavhe. bhavissaṃ, bhavissāmhe.

กมฺเม ยปฺปจฺจยโลโป, สุขํ ตยา อนุภวิสฺสเต, อนุภวิสฺสนฺเต. อนุภวิสฺสเส, อนุภวิสฺสวฺเห. อนุภวิสฺสํ, อนุภวิสฺสามฺเห. ปรสฺสปทตฺเต อนุภวิสฺสติ เทวทตฺเตน, อนุภวิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. ภาเว ภวิสฺสเต เตน, ยปฺปจฺจยโลปาภาเว อนุภูยิสฺสเต, อนุภูยิสฺสนฺเต อิจฺจาทิ. ภาเว ภูยิสฺสเต.

수동(Kamme)에서 ya 접미사가 생략될 때, '당신에 의해 행복이 경험될 것이다(anubhavissate)', '경험될 것이다(anubhavissante)'. 'anubhavissase, anubhavissavhe. anubhavissaṃ, anubhavissāmhe.' 능동태(Parassapadatte) 어미를 쓸 때, '데와닷따에 의해 경험될 것이다(anubhavissati)', 'anubhavissanti' 등이다. 상태(Bhāve)의 의미에서 '그에 의해 있게 될 것이다(bhavissate)', ya 접미사가 생략되지 않을 때 'anubhūyissate, anubhūyissante' 등이다. 상태에서 'bhūyissate'가 된다.

ตถา ปจิสฺสติ, ปจิสฺสนฺติ. ปจิสฺสสิ, ปจิสฺสถ. ปจิสฺสามิ, ปจิสฺสาม. ปจิสฺสเต, ปจิสฺสนฺเต. ปจิสฺสเส, ปจิสฺสวฺเห. ปจิสฺสํ, ปจิสฺสามฺเห.

그와 같이 pacissati, pacissanti. pacissasi, pacissatha. pacissāmi, pacissāma. pacissate, pacissante. pacissase, pacissavhe. pacissaṃ, pacissāmhe.

กมฺเม ปจฺจิสฺสเต โอทโน เทวทตฺเตน, ปจฺจิสฺสนฺเต อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต ปจฺจิสฺสติ, ปจฺจิสฺสนฺติ. ปจฺจิสฺสสิ, ปจฺจิสฺสถ. ปจฺจิสฺสามิ, ปจฺจิสฺสาม.

수동에서 '데와닷따에 의해 밥이 요리될 것이다(paccissate odano devadattena)', 'paccissante' 등이다. 능동태 어미를 쓸 때 'paccissati, paccissanti. paccissasi, paccissatha. paccissāmi, paccissāma'이다.

คจฺฉิสฺสติ, คจฺฉิสฺสนฺติ. คจฺฉิสฺสสิ, คจฺฉิสฺสถ. คจฺฉิสฺสามิ, คจฺฉิสฺสาม. คจฺฉิสฺสเต, คจฺฉิสฺสนฺเต. คจฺฉิสฺสเส, คจฺฉิสฺสวฺเห. คจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสามฺเห. โส สคฺคํ คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ. คมิสฺสสิ, คมิสฺสถ. คมิสฺสามิ, คมิสฺสาม อิจฺจาทิ.

gacchissati, gacchissanti. gacchissasi, gacchissatha. gacchissāmi, gacchissāma. gacchissate, gacchissante. gacchissase, gacchissavhe. gacchissaṃ, gacchissāmhe. '그는 천상으로 갈 것이다(gamissati)', 'gamissanti. gamissasi, gamissatha. gamissāmi, gamissāma' 등이다.

กมฺเม คจฺฉียิสฺสเต, คจฺฉียิสฺสนฺเต. คจฺฉียิสฺสติ, คจฺฉียิสฺสนฺติ วา, คมียิสฺสเต, คมียิสฺสนฺเต. คมียิสฺสติ, คมียิสฺสนฺติ วา อิจฺจาทิ. ยปฺปจฺจยโลเป คมิสฺสเต[Pg.283], คมิสฺสนฺเต. คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ วา. ตถา ฆมฺมิสฺสติ, ฆมฺมิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

수동에서 'gacchīyissate, gacchīyissante'. 또는 'gacchīyissati, gacchīyissanti', 'gamīyissate, gamīyissante'. 'gamīyissati, gamīyissanti' 등이다. ya 접미사가 생략될 때 'gamissate, gamissante'. 또는 'gamissati, gamissanti'. 그와 같이 'ghammissati, ghammissanti' 등이다.

ภวิสฺสนฺตีวิภตฺติ.

미래시제 어미(Bhavissantīvibhatti)가 끝났다.

๔๘๔. กาลาติปตฺติ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํสฺสามฺหา, สฺสถ สฺสิสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึสฺสามฺหเส.

484. 조건시제(Kālātipatti)의 어미는 ssā, ssaṃsu, sse, ssatha, ssaṃ, ssāmhā, ssatha, ssisu, ssase, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase이다.

สฺสาทีนํ ทฺวาทสนฺนํ กาลาติปตฺติสญฺญา โหติ. กาลสฺส อติปตนํ กาลาติปตฺติ, สา ปน วิรุทฺธปจฺจยูปนิปาตโต, การณเวกลฺลโต วา กฺริยาย อนภินิพฺพตฺติ, ตทฺทีปกตฺตา อยํ วิภตฺติ กาลาติปตฺตีติ วุจฺจติ.

ssā 등으로 시작하는 12가지 어미에 조건시제(Kālātipatti)라는 명칭이 붙는다. 시간의 어긋남이 조건시제(kālātipatti)인데, 이는 상반되는 조건의 충돌이나 원인의 결여로 인해 행위가 성취되지 않는 것을 말하며, 이를 나타내기에 이 어미를 조건시제라 부른다.

๔๗๕. กฺริยาติปนฺเนตีเต กาลาติปตฺติ.

475. 행위가 성취되지 못한 과거에 조건시제를 사용한다.

กฺริยาติปนฺนมตฺเต อตีเต กาเล กาลาติปตฺติวิภตฺติ โหติ. กฺริยาย อติปตนํ กฺริยาติปนฺนํ, ตํ ปน สาธกสตฺติวิรเหน กฺริยาย อจฺจนฺตานุปฺปตฺติ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ น กฺริยา อตีตสทฺเทน โวหริตพฺพา, ตถาปิ ตกฺกิริยุปฺปตฺติปฺปฏิพนฺธกรกฺริยาย กาลเภเทน อตีตโวหาโร ลพฺภเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

행위가 어긋난 과거의 시간에 조건시제 어미가 쓰인다. 행위의 어긋남(kriyātipanna)이란 성취하는 능력의 결여로 인해 행위가 결코 발생하지 않는 것을 말한다. 여기서 비록 행위 그 자체를 '과거'라는 말로 불러서는 안 될지라도, 그 행위의 발생을 가로막는 행위의 시점 차이로 인해 과거라는 표현을 얻게 되는 것으로 보아야 한다.

กาลาติปตฺติปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ สฺสา, อการิการาคมา, วุทฺธิอวาเทสา จ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา สฺสา สฺสามฺหาวิภตฺตีนํ กฺวจิ รสฺสตฺตํ, สฺเสวจนสฺส จ อตฺตํ.

조건시제 능동태 제3인칭 단수 어미는 ssā이며, a와 i 모음의 삽입, 붓디와 아와 교체가 일어난다. 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 따라 ssā, ssāmhā 어미의 모음이 때로 단음이 되고, sse 어미는 a가 된다.

โส เจ ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺส, อรหา อภวิสฺส, ภวิสฺส, อภวิสฺสา, ภวิสฺสาวา, เต เจ ตํ อลภิสฺสํสุ, อรหนฺโต อภวิสฺสํสุ, ภวิสฺสํสุ. เอวํ ตฺวํ อภวิสฺส, ภวิสฺส, อภวิสฺเส วา, ตุมฺเห อภวิสฺสถ, ภวิสฺสถ. อหํ อภวิสฺสํ, ภวิสฺสํ, มยํ [Pg.284] อภวิสฺสมฺห, ภวิสฺสมฺห, อภวิสฺสามฺหา, ภวิสฺสามฺหา วา. โส อภวิสฺสถ, อภวิสฺสิสุ. อภวิสฺสเส, อภวิสฺสวฺเห. อภวิสฺสึ, อภวิสฺสามฺหเส.

그가 만약 청년기에 출가를 얻었더라면 아라한이 되었을 것이다(abhavissa, bhavissa, abhavissā, bhavissā). 그들이 만약 그것을 얻었더라면 아라한들이 되었을 것이다(abhavissaṃsu, bhavissaṃsu). 이와 같이 네가 되었을 것이다(abhavissa, bhavissa, abhavisse), 너희가 되었을 것이다(abhavissatha, bhavissatha). 내가 되었을 것이다(abhavissaṃ, bhavissaṃ), 우리가 되었을 것이다(abhavissamha, bhavissamha, abhavissāmhā, bhavissāmhā). 그는 되었을 것이다(abhavissatha, abhavissisu). abhavissase, abhavissavhe. abhavissiṃ, abhavissāmhase.

กมฺเม อนฺวภวิสฺสถ, อนฺวภวิสฺสิสุ. อนฺวภูยิสฺสถ วา อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต อนฺวภวิสฺส, อนฺวภวิสฺสํสุ. อนฺวภูยิสฺส วา อิจฺจาทิ. ภาเว อภวิสฺสถ เทวทตฺเตน, อภูยิสฺสถ.

수동에서 'anvabhavissatha, anvabhavissisu'. 또는 'anvabhūyissatha' 등이다. 능동태 어미일 때 'anvabhavissa, anvabhavissaṃsu'. 또는 'anvabhūyissa' 등이다. 상태의 의미에서 '데와닷따에 의해 있게 되었을 것이다(abhavissatha)', 'abhūyissatha'이다.

ตถา โส เจ ตํ ธนํ อลภิสฺส, โอทนํ อปจิสฺส, ปจิสฺส, อปจิสฺสา, ปจิสฺสา วา, อปจิสฺสํสุ, ปจิสฺสํสุ. อปจิสฺส, ปจิสฺส, อปจิสฺเส, ปจิสฺเส วา, อปจิสฺสถ, ปจิสฺสถ. อปจิสฺสํ, ปจิสฺสํ, อปจิสฺสมฺห, ปจิสฺสมฺห, อปจิสฺสามฺหา, ปจิสฺสามฺหา วา. อปจิสฺสถ, ปจิสฺสถ, อปจิสฺสิสุ, ปจิสฺสิสุ. อปจิสฺสเส, ปจิสฺสเส, อปจิสฺสวฺเห, ปจิสฺสวฺเห. อปจิสฺสึ, ปจิสฺสึ, อปจิสฺสามฺหเส, ปจิสฺสามฺหเส.

그와 같이, 그가 만약 그 재물을 얻었더라면 밥을 요리했을 것이다(apacissa, pacissa, apacissā, pacissā). apacissaṃsu, pacissaṃsu. apacissa, pacissa, apacisse, pacisse. apacissatha, pacissatha. apacissaṃ, pacissaṃ, apacissamha, pacissamha, apacissāmhā, pacissāmhā. apacissatha, pacissatha, apacissisu, pacissisu. apacissase, pacissase, apacissavhe, pacissavhe. apacissiṃ, pacissiṃ, apacissāmhase, pacissāmhase.

กมฺเม อปจิสฺสถ โอทโน เทวทตฺเตน, อปจิสฺสิสุ. ยปฺปจฺจยโลปาภาเว อปจียิสฺสถ อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต อปจฺจิสฺส เตน, ปจฺจิสฺส, อปจฺจิสฺสา, ปจฺจิสฺสา วา, อปจฺจิสฺสํสุ, ปจฺจิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

수동에서 '데와닷따에 의해 밥이 요리되었을 것이다(apacissatha odano devadattena)', 'apacissisu'. ya 접미사가 생략되지 않을 때 'apacīyissatha' 등이다. 능동태 어미일 때 '그에 의해 요리되었을 것이다(apaccissa tena)', 'paccissa, apaccissā, paccissā, apaccissaṃsu, paccissaṃsu' 등이다.

โส อคจฺฉิสฺส, คจฺฉิสฺส, อคจฺฉิสฺสา, คจฺฉิสฺสาวา, อคจฺฉิสฺสํสุ, คจฺฉิสฺสํสุ. ตฺวํ อคจฺฉิสฺส, คจฺฉิสฺส, อคจฺฉิสฺเส, คจฺฉิสฺเส วา, อคจฺฉิสฺสถ, คจฺฉิสฺสถ. อคจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสํ, อคจฺฉิสฺสมฺห, คจฺฉิสฺสมฺห, อคจฺฉิสฺสามฺหา, คจฺฉิสฺสามฺหา วา. อคมิสฺส, คมิสฺส, อคมิสฺสา, คมิสฺสา วา, อคมิสฺสํสุ, คมิสฺสํสุ. อคมิสฺส, คมิสฺส, อคมิสฺเส วา, อคมิสฺสถ, คมิสฺสถ. อคมิสฺสํ[Pg.285], คมิสฺสํ, อคมิสฺสมฺห, คมิสฺสมฺห, อคมิสฺสามฺหา, คมิสฺสามฺหา วา. อคจฺฉิสฺสถ, คจฺฉิสฺสถ วา อิจฺจาทิ.

그는 갔을 것이다(agacchissa, gacchissa, agacchissā, gacchissā). agacchissaṃsu, gacchissaṃsu. 너는 갔을 것이다(agacchissa, gacchissa, agacchisse, gacchisse), 너희는 갔을 것이다(agacchissatha, gacchissatha). 내가 갔을 것이다(agacchissaṃ, gacchissaṃ), 우리가 갔을 것이다(agacchissamha, gacchissamha, agacchissāmhā, gacchissāmhā). agāmissa, gāmissa, agāmissā, gāmissā, agāmissaṃsu, gāmissaṃsu. agāmissa, gāmissa, agāmisse, agāmissatha, gāmissatha. agāmissaṃ, gāmissaṃ, agāmissamha, gāmissamha, agāmissāmhā, gāmissāmhā. agacchissatha, gacchissatha 등이다.

กมฺเม อคจฺฉียิสฺสถ, อคมียิสฺสถ, อคจฺฉียิสฺส, อคมียิสฺสอิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมิสฺสา, อฆมฺมิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

수동에서 'agacchīyissatha, agāmīyissatha, agacchīyissa, agāmīyissa' 등이다. 그와 같이 'aghammissā, aghammissaṃsu' 등이다.

กาลาติปตฺติวิภตฺติ.

조건시제 어미(Kālātipattivibhatti)가 끝났다.

ปญฺจมี สตฺตมี วตฺต-มานา สมฺปตินาคเต;

ภวิสฺสนฺตี ปโรกฺขาที, จตสฺโสตีตกาลิกา.

명령시제(Pañcamī), 희구시제(Sattamī), 현재시제(Vattamānā)는 현재와 미래에 쓰인다. 미래시제(Bhavissantī)는 미래에 쓰이며, 과거완료(Parokkhā) 등 나머지 네 가지는 과거 시제를 나타낸다.

ฉกาลิกวิภตฺติวิธานํ.

여섯 가지 시간의 어미 규정.

วิกรณวิธาน

성격 접미사(Vikaraṇa) 규정.

อิสุ อิจฺฉากนฺตีสุ, ปุเร วิย ธาตฺวนฺตโลโป, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อปฺปจฺจโย จ.

원함과 바람을 뜻하는 Isu 어근에서, 앞서와 같이 어근 끝 모음이 생략되고 tyādi 등의 어미가 오며 a 접미사가 붙는다.

‘‘ธาตูน’’นฺติ วตฺตมาเน –

'어근들의(Dhātūnaṃ)'라는 규칙이 계속되는 중에 -

๔๗๖. อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา.

476. isu, yamu 등의 어근 끝은 선택적으로 'ccha'가 된다.

อิสุยมุอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺโต จฺโฉ โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, ‘‘อนฺโต จฺโฉ วา’’ติ โยควิภาเคน อาสสฺสปิ. โส สคฺคํ อิจฺฉติ, อิจฺฉนฺติ. อิจฺฉสิ, อิจฺฉถ. อิจฺฉามิ, อิจฺฉาม. จฺฉาเทสาภาเว อสํโยคนฺตตฺตา ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ, เอสติ, เอสนฺติ อิจฺจาทิ.

isu, yamu 등의 어근 끝은 선택적으로 'ccha'가 된다. 여기서 'vā'라는 단어는 확정적 선택(vavatthita-vibhāsā)의 의미이며, 'anto ccho vā'라는 구절의 규칙 분할(yoga-vibhāga)을 통해 āsa(앉다) 어근에도 적용된다. 그는 원한다(icchati), 그들은 원한다(icchanti). 너는 원한다(icchasi), 너희는 원한다(icchatha). 나는 원한다(icchāmi), 우리는 원한다(icchāma). 'ccha'로의 대치가 없을 때는 자음 결합이 없는 상태이므로 'aññesu ca' 등에 의해 모음 강화(vuddhi)가 일어나 esati, esanti 등이 된다.

กมฺเม อตฺตโนปทสฺส เยภุยฺเยน ปรสฺสปทตฺตเมว ปโยชียติ, เตน เจตฺถ อตฺตโนปเท รูปานิ สงฺขิปิสฺสาม. โส อิจฺฉียติ, เอสียติ, อิสฺสเต, อิสฺสติ, ยการสฺส [Pg.286] ปุพฺพรูปตฺตํ. ตถา อิจฺฉตุ, เอสตุ. อิจฺเฉยฺย, เอเสยฺย. ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนีสุ ปน รูปานิ สพฺพตฺถ ปโยคมนุคมฺม ปโยเชตพฺพานิ, อิจฺฉิ, เอสิ. อิจฺฉิสฺสติ, เอสิสฺสติ. อิจฺฉิสฺสา, เอสิสฺสา อิจฺฉาทิ.

수동태(kamme)에서 아따노빠다(attanopada)는 대개 빠랏사빠다(parassapada)의 형태로만 사용되므로, 여기서는 아따노빠다의 형태들을 요약하겠다. 그것은 원해진다(icchīyati, esīyati, issate, issati). 이는 'y'가 앞 글자로 동화되었기 때문이다. 그와 같이 icchatu, esatu. iccheyya, eseyya. 과거 시제(parokkhā, hiyattanī)의 형태는 모든 용례를 따라 적용해야 하며, icchi, esi. icchissati, esissati. icchissā, esissā 등이 있다.

ยมุ อุปรเม, นิปุพฺโพ, จฺฉาเทโส จ. นิยจฺฉติ, นิยจฺฉนฺติ. นิยมติ, นิยมนฺติ. สํปุพฺโพ ‘‘สเย จา’’ติ ญตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ. สญฺญมติ, สญฺญมนฺติ.

yamu는 멈춤(uparame)의 의미이며, ni- 접두사가 붙고 'ccha'로 대치된다. niyacchati, niyacchanti가 된다. niyamati, niyamanti도 된다. saṃ- 접두사가 붙으면 'saye ca'에 의해 'ñ'으로 변하고 중복된다. saññamati, saññamanti가 된다.

กมฺเม นิยจฺฉียติ, นิยมียติ, นิยมฺมติ, สญฺญมียติ วา. ตถา นิยจฺฉตุ, สญฺญมตุ. นิยจฺเฉยฺย, สญฺญเมยฺย. นิยจฺฉี, สญฺญมี. นิยจฺฉิสฺสติ, สญฺญมิสฺสติ. นิยจฺฉิสฺส, สญฺญมิสฺส อิจฺจาทิ.

수동태에서는 niyacchīyati, niyamīyati, niyammati, saññamīyati 등이 된다. 그와 같이 명령법(niyacchatu, saññamatu), 원망법(niyaccheyya, saññameyya), 과거(niyacchī, saññamī), 미래(niyacchissati, saññamissati), 과거 미래(niyacchissa, saññamissa) 등이 있다.

อาส อุปเวสเน, โยควิภาเคน จฺฉาเทโส, รสฺสตฺตํ. อจฺฉติ, อจฺฉนฺติ. อจฺฉสิ, อจฺฉถ. อจฺฉามิ, อจฺฉาม. อญฺญตฺร อุปปุพฺโพ อุปาสติ, อุปาสนฺติ. อจฺฉียติ, อุปาสียติ. อจฺฉตุ, อุปาสตุ. อจฺเฉยฺย, อุปาเสยฺย. อจฺฉี, อุปาสี. อจฺฉิสฺสติ, อุปาสิสฺสติ. อจฺฉิสฺส, อุปาสิสฺส อิจฺจาทิ.

āsa는 앉음(upavesane)의 의미이며, 규칙 분할에 의해 'ccha'로 대치되고 모음이 짧아진다(rassattaṃ). acchati, acchanti. acchasi, acchatha. acchāmi, acchāma가 된다. 다른 경우로 upa- 접두사가 붙으면 upāsati, upāsanti가 된다. 수동태는 acchīyati, upāsīyati이며, 명령법 acchatu, upāsatu, 원망법 accheyya, upāseyya, 과거 acchī, upāsī, 미래 acchissati, upāsissati, 과거 미래 acchissa, upāsissa 등이 있다.

ลภ ลาเภ, ลภติ, ลภนฺติ. ลภสิ, ลภถ. ลภามิ, ลภาม. ลภเต, ลภนฺเต. ลภเส, ลภวฺเห. ลเภ, ลภามฺเห.

labha는 얻음(lābhe)의 의미이며, labhati, labhanti. labhasi, labhatha. labhāmi, labhāma가 된다. 아따노빠다로는 labhate, labhante. labhase, labhavhe. labhe, labhāmhe가 된다.

กมฺเม ยการสฺส ปุพฺพรูปตฺเต กเต ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ปุริมภการสฺส พกาโร, ลพฺภเต, ลพฺภนฺเต. ลพฺภติ, ลพฺภนฺติ. ลพฺภตํ, ลพฺภตุ. ลพฺเภ, ลพฺเภยฺย.

수동태에서 'y'가 앞 글자로 동화된 후, 'kvaci dhātū' 등에 의해 앞의 'bh'가 'b'로 변하여 labbhate, labbhante가 된다. labbhati, labbhanti도 된다. 명령법은 labbhataṃ, labbhatu, 원망법은 labbhe, labbheyya가 된다.

อชฺชตนิมฺหิ ‘‘วา, อนฺตโลโป’’ติ จ วตฺตมาเน –

아자따니(ajjatanī) 시제에서 '선택적으로(vā)'와 '끝 음절의 생략(antalopo)'이 적용될 때 —

๔๗๗. ลภสฺมา อี อึนํ ตฺถตฺถํ.

477. labha 어근 뒤의 (아자따니 어미) ī와 iṃ은 ttha와 tthaṃ으로 대치된다.

ลภอิจฺเจตสฺมา ธาตุโต ปเรสํ อีอึนํ วิภตฺตีนํ ตฺถ ตฺถํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป [Pg.287] จ. อลตฺถ, อลภิ, ลภิ, อลภึสุ, ลภึสุ. อลโภ, ลโภ, อลภิ, ลภิ, อลภิตฺถ, ลภิตฺถ. อลตฺถํ, อลภึ, ลภึ, อลภิมฺห, ลภิมฺห อิจฺจาทิ.

labha라는 어근 뒤에 오는 어미 ī와 iṃ은 ttha와 tthaṃ으로 대치되기도 하며, 어근의 끝은 생략된다. alattha, alabhi, labhi, alabhiṃsu, labhiṃsu 등이 된다. alabho, labho, alabhi, labhi, alabhittha, labhittha가 된다. alatthaṃ, alabhiṃ, labhiṃ, alabhimha, labhimha 등이 있다.

ภวิสฺสนฺติมฺหิ ‘‘กรสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาโห’’ติ เอตฺถ สปฺปจฺจยคฺคหเณน วจ มุจ ภุชาทิโต สฺสสฺสขาเทโส, วส ฉิท ลภาทิโต ฉาเทโส จ วา โหตีติ สฺสสฺส ฉาเทโส, ‘‘พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จา’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส จกาโร, ลจฺฉติ, ลจฺฉนฺติ. ลจฺฉสิ, ลจฺฉถ. ลจฺฉามิ, ลจฺฉาม. ฉาเทสาภาเว ลภิสฺสติ, ลภิสฺสนฺติ. ลภิสฺสสิ, ลภิสฺสถ. ลภิสฺสามิ, ลภิสฺสาม อิจฺจาทิ. อลภิสฺส, อลภิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

미래 시제(bhavissantī)에서 'karassa sappaccayassa kāho'라는 규칙에서 '접미사를 포함한'이라는 표현에 의해 vaca, muca, bhuja 등으로부터 'ssa'는 'khā'로 대치되고, vasa, chida, labha 등으로부터는 'chā'로 대치되기도 하므로 'ssa'가 'chā'가 된다. 'byañjanantassa co chappaccayesu ca' 등에 의해 어근 끝이 'c'가 되어 lacchati, lacchanti. lacchasi, lacchatha. lacchāmi, lacchāma가 된다. 'chā'로의 대치가 없을 때는 labhissati, labhissanti. labhissasi, labhissatha. labhissāmi, labhissāma 등이 된다. 과거 미래로는 alabhissa, alabhissaṃsu 등이 있다.

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, วจติ, วจนฺติ. วจสิ, วจถ. วจามิ, วจาม.

vaca는 분명한 말(viyattiyaṃ vācāyaṃ)의 의미이며, vacati, vacanti. vacasi, vacatha. vacāmi, vacāma가 된다.

กมฺเม อตฺตโนปเท, ยปฺปจฺจเย จ กเต –

수동태 아따노빠다에서 'y' 접미사가 결합될 때 —

๔๗๘. วจ วส วหาทีนมุกาโร วสฺส เย.

478. vaca, vasa, vaha 등의 어근에서 'y'가 뒤따를 때 'v'는 'u'가 된다.

วจ วส วหอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ วการสฺส อุกาโร โหติ ยปฺปจฺจเย ปเร, อาทิสทฺเทน วฑฺฒสฺส จ. ‘‘วสฺส อ ว’’อิติ สมาเสน ทุติยญฺเจตฺถ วคฺคหณํ อิจฺฉิตพฺพํ, เตน อการสฺสปิ อุกาโร โหติ, ปุริมปกฺเข ปรโลโป. ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา สธาตฺวนฺตสฺส ยการสฺส จกาโร, ทฺวิตฺตํ. อุจฺจเต, อุจฺจนฺเต. วุจฺจเต, วุจฺจนฺเต. วุจฺจติ, วุจฺจนฺติ วา อิจฺจาทิ. ตถา วจตุ, วุจฺจตุ. วเจยฺย, วุจฺเจยฺย. อวจา, อวจฺจา, อวจู, อวจฺจู. อวจ, อวโจ, อวจุตฺถ. อวจ, อวจํ, อวจมฺหา. อวจุตฺถ อิจฺจาทิ.

vaca, vasa, vaha 등과 같은 어근의 'v'는 'y' 접미사가 뒤따를 때 'u'로 변하며, 'ādi'라는 말에 의해 vaḍḍha 어근의 것도 포함된다. 'vassa a va'라는 복합어의 형태를 통해 여기서 두 번째 'v'의 취함이 요구되는데, 그에 따라 'a' 또한 'u'가 되며, 앞의 규칙(purimapakkha)에서는 뒷부분의 생략이 일어난다. 'tassa cavagga' 등에 의해 어근 끝을 포함한 'y'가 'c'로 변하고 중복된다. uccate, uccante 또는 vuccate, vuccante가 된다. 혹은 vuccati, vuccanti 등이 된다. 그와 같이 명령법 vacatu, vuccatu. 원망법 vaceyya, vucceyya. 과거형 avacā, avaccā, avacū, avaccū. avaca, avaco, avacuttha. avaca, avacaṃ, avacamhā. avacuttha 등이 있다.

๔๗๙. วจสฺสชฺชตนิมฺหิ [Pg.288] มกาโร โอ.

479. vaca 어근의 'a'는 아자따니 어미에서 'o'가 된다.

วจอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อกาโร โอตฺตมาปชฺชเต อชฺชตนิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อโวจิ, อโวจุํ. อโวโจ, อโวจุตฺถ. อโวจึ, อโวจุมฺห, อุการาคโม. อโวจ, รสฺสตฺตํ, อโวจุ อิจฺจาทิ. อวุจฺจิตฺถ.

vaca라는 어근의 'a'는 아자따니 어미에서 'o'의 상태가 된다. avoci, avocuṃ. avoco, avocuttha. avociṃ, avocumha가 되며 'u' 음의 삽입이 있다. avoca(단모음화), avocu 등이 있다. avuccittha도 된다.

ภวิสฺสนฺติมฺหิ สปฺปจฺจยคฺคหเณน สฺสสฺส ขาเทโส, ‘‘พฺยญฺชนนฺตสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘โก เข จา’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส กาเทโส, วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสิ, วกฺขถ. วกฺขามิ, วกฺขาม อิจฺจาทิ.

미래 시제에서 '접미사를 포함한'이라는 표현에 의해 'ssa'가 'khā'로 대치되고, 'byañjanantassa'가 계속 적용되는 중에 'ko khe ca'에 의해 어근 끝이 'k'로 대치되어 vakkhati, vakkhanti. vakkhasi, vakkhatha. vakkhāmi, vakkhāma 등이 된다.

วส นิวาเส, วสติ, วสนฺติ.

vasa는 거주(nivāse)의 의미이며, vasati, vasanti가 된다.

กมฺเม อุตฺตํ, ปุพฺพรูปตฺตญฺจ วุสฺสติ, วุสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. วสตุ. วเสยฺย. อวสิ, วสิ.

수동태에서는 (v가) 'u'로 변하고 앞 글자로 동화되어 vussati, vussanti 등이 된다. 명령법은 vasatu, 원망법은 vaseyya, 과거는 avasi, vasi 등이 있다.

ภวิสฺสนฺติยํ สฺสสฺส ฉาเทโส, ธาตฺวนฺตสฺส จกาโร จ, วจฺฉติ, วจฺฉนฺติ. วจฺฉสิ, วจฺฉถ. วจฺฉามิ, วจฺฉาม. วสิสฺสติ, วสิสฺสนฺติ. อวสิสฺส, อวสิสฺสํสุ.

미래 시제에서 'ssa'가 'chā'로 대치되고 어근 끝이 'c'가 되어 vacchati, vacchanti. vacchasi, vacchatha. vacchāmi, vacchāma가 된다. 또한 vasisatti, vasissanti 등이 있고, 과거 미래로는 avasissa, avasissaṃsu가 있다.

ตถา รุท อสฺสุวิโมจเน, โรทติ, รุจฺฉติ. โรทิสฺสติ อิจฺจาทิ.

그와 같이 ruda는 눈물을 흘림(assuvimocane)의 의미이며, rodati, rucchati가 된다. 미래 시제 rodissati 등이 있다.

กุส อกฺโกเส, อาปุพฺโพ ทฺวิตฺตรสฺสตฺตานิ, อปฺปจฺจยวุทฺธิโย จ. อกฺโกสติ. อกฺโกสตุ. อกฺโกเสยฺย.

kusa는 꾸짖음(akkose)의 의미이며, ā- 접두사가 붙어 (자음) 중복과 (모음) 단모음화가 일어나고, a- 접미사와 모음 강화가 일어나 akkosati가 된다. 명령법 akkosatu, 원망법 akkoseyya 등이 있다.

‘‘อนฺตโลโป’’ติ วตฺตเต, มณฺฑูกคติยา ‘‘วา’’ติ จ.

'끝 음절의 생략(antalopo)'이 계속 적용되며, 만두까가띠(maṇḍūkagati, 개구리 뛰기 방식)에 의해 '선택적으로(vā)'도 적용된다.

๔๘๐. กุสสฺมา ที จฺฉิ.

480. kusa 어근 뒤의 (아자따니 어미) ī는 cchi가 된다.

กุส อิจฺเจตสฺมา ธาตุโต อีวิภตฺติสฺส จฺฉิอาเทโส โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. อกฺโกจฺฉิ มํ, อกฺโกสิ วา. อกฺโกสิสฺสติ. อกฺโกสิสฺส อิจฺจาทิ.

kusa라는 어근에서 아자따니 어미 ī는 cchi로 대치되고 어근의 끝은 생략된다. (그는) 나를 꾸짖었다(akkocchi maṃ), 또는 akkosi가 된다. 미래 akkosissati, 과거 미래 akkosissa 등이 있다.

วห [Pg.289] ปาปุณเน, วหติ, วหนฺติ.

vaha는 도달함(pāpuṇane)의 의미이며, vahati, vahanti가 된다.

กมฺเม อตฺตโนปเท, ยปฺปจฺจเย จ กเต –

수동태 아따노빠다에서 'y' 접미사가 결합될 때 —

‘‘เย’’ติ วตฺตเต.

'ye(y 접미사가 있을 때)'의 조건이 계속 적용된다.

๔๘๑. ห วิปริยโย โล วา.

481. ‘ha’의 위치가 바뀌고, 혹은 ‘la’가 된다.

หการสฺส วิปริยโย โหติ ยปฺปจฺจเย ปเร, ยปฺปจฺจยสฺส จ ลกาโร โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, เตน ‘‘คยฺหตี’’ติอาทีสุ ลตฺตํ น โหติ, นิมิตฺตภูตสฺส ยการสฺเสเวตํ ลตฺตํ, ‘‘วจวส’’อิจฺจาทินา อุตฺตํ. วุยฺหติ, วุลฺหติ, วุยฺหนฺติ. วหตุ, วุยฺหตุ. วเหยฺย, วุยฺเหยฺย. อวหี, อวุยฺหิตฺถ, อวหิตฺถ. อวหิสฺสติ, วุยฺหิสฺสติ. อวหิสฺส, อวุยฺหิสฺส อิจฺจาทิ.

‘ya’ 접미사가 뒤에 올 때 ‘ha’ 글자의 위치 바뀜(metathesis)이 일어나며, ‘ya’ 접미사는 선택적으로 ‘la’가 된다. 여기서 ‘vā’라는 단어는 고정적 선택(vavatthitavibhāsa)을 의미하므로, ‘gayhatī’ 등에서는 ‘la’로의 변화가 일어나지 않는다. 이것은 원인이 되는 ‘ya’ 글자가 ‘la’가 되는 것이며, ‘vacavasa’ 등의 규칙에 의해 ‘u’로 변하기도 한다. vuyhati, vulhati, vuyhanti. vahatu, vuyhatu. vaheyya, vuyheyya. avahī, avuyhittha, avahittha. avahissati, vuyhissati. avahissa, avuyhissa 등이 그러하다.

ชร วโยหานิมฺหิ.

jara 어근은 나이가 듦(쇠퇴함)의 의미에 쓰인다.

๔๘๒. ชรมรานํ ชีรชียฺยมียฺยา วา.

482. jara와 mara 어근은 선택적으로 jīra, jīyya, mīyya가 된다.

ชรมร อิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ชีรชียฺยมียฺยาเทสา โหนฺติ วา, สรโลปาทิ. ชีรติ, ชีรนฺติ. ชียฺยติ, ชียฺยนฺติ. ‘‘กฺวจา’’ทิสุตฺเตน เอกยการสฺส กฺวจิ โลโป โหติ. ชียติ, ชียนฺติ.

jara, mara 이 어근들은 선택적으로 jīra, jīyya, mīyya라는 대치어들이 되며, 모음 생략 등이 일어난다. jīrati, jīranti. jīyyati, jīyyanti. ‘kvaci’ 등의 경구에 의해 어떤 곳에서는 하나의 ‘ya’가 생략되기도 한다. jīyati, jīyanti.

กมฺเม ชีรียติ, ชีรียนฺติ. ชียิยฺยติ, ชียิยฺยนฺติ. ชีรตุ, ชียฺยตุ. ชีเรยฺย, ชียฺเยยฺย. อชีรี, ชีรี, ชียฺยี. ชีริสฺสติ, ชียฺยิสฺสติ. อชีริสฺส, อชียฺยิสฺส.

수동태에서는 jīrīyati, jīrīyanti. jīyiyyati, jīyiyyanti. jīratu, jīyyatu. jīreyya, jīyyeyya. ajīrī, jīrī, jīyyī. jīrissati, jīyyissati. ajīrissa, ajīyyissa 등이 된다.

มร ปาณจาเค, มียฺยาเทโส, มียฺยติ, มียฺยนฺติ. มียติ, มียนฺติ วา. มรติ, มรนฺติ อิจฺจาทิ.

mara 어근은 생명의 포기(죽음)의 의미에서 mīyya로 대치되어, mīyyati, mīyyanti가 된다. 또는 mīyati, mīyanti. marati, maranti 등이 있다.

ทิส เปกฺขเณ.

disa 어근은 봄(pekkhaṇa)의 의미에 쓰인다.

๔๘๓. ทิสสฺส [Pg.290] ปสฺส ทิสฺส ทกฺขา วา.

483. disa는 선택적으로 passa, dissa, dakkha가 된다.

ทิสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปสฺส ทิสฺส ทกฺขอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, เตน ทิสฺสาเทโส กมฺมนิ สพฺพธาตุเก เอว. ปสฺสติ, ปสฺสนฺติ. ทกฺขติ, ทกฺขนฺติ.

disa라는 이 어근은 passa, dissa, dakkha라는 대치어들이 선택적으로 된다. 여기서 ‘vā’라는 단어는 고정적 선택을 의미하므로, ‘dissa’라는 대치어는 수동태와 모든 시제어미(sabbadhātuka)에서만 나타난다. passati, passanti. dakkhati, dakkhanti 등이 있다.

กมฺมนิ ยการโลโป, ทิสฺสเต, ทิสฺสนฺเต. ทิสฺสติ, ทิสฺสนฺติ. วิปสฺสียติ, ทกฺขียติ. ปสฺสตุ, ทกฺขตุ, ทิสฺสตุ. ปสฺเสยฺย, ทกฺเขยฺย, ทิสฺเสยฺย.

수동태에서 ‘ya’가 생략되면, dissate, dissante. dissati, dissanti. vipassīyati, dakkhīyati. passatu, dakkhatu, dissatu. passeyya, dakkheyya, disseyya 등이 된다.

หิยฺยตฺตนิยํ ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตุอิการสฺส อตฺตํ, อทฺทสา, อทฺทส. กมฺมนิ อทิสฺส.

미과거(hiyyattanī)에서는 ‘kvaci dhātū’ 등의 경구에 의해 어근의 ‘i’가 ‘a’가 되어 addasā, addasa가 된다. 수동태에서는 adissa가 된다.

ตถา อปสฺสิ, ปสฺสิ, อปสฺสึสุ, ปสฺสึสุ. อปสฺสิ, ปสฺสิ, อปสฺสิตฺถ, ปสฺสิตฺถ. อปสฺสึ, ปสฺสึ, อปสฺสิมฺห, ปสฺสิมฺห. อทฺทสิ, ทสิ, อทฺทสํสุ, ทสํสุ. กมฺมนิ อทิสฺสํสุ. อทฺทกฺขิ, อทฺทกฺขึสุ.

또한 apassi, passi, apassiṃsu, passiṃsu. apassi, passi, apassittha, passittha. apassiṃ, passiṃ, apassimha, passimha. addasi, dasi, addasaṃsu, dasaṃsu. 수동태에서는 adissaṃsu. addakkhi, addakkhiṃsu 등이 있다.

ปสฺสิสฺสติ, ปสฺสิสฺสนฺติ. ‘‘ภวิสฺสนฺติมฺหิ สฺสสฺส จา’’ติ โยควิภาเคน สฺสสฺส โลโป, อิการาคโม จ, ทกฺขิติ, ทกฺขินฺติ. โลปาภาเว ทกฺขิสฺสติ, ทกฺขิสฺสนฺติ. อปสฺสิสฺส, อทกฺขิสฺส อิจฺจาทิ.

passissati, passissanti. ‘bhavissantimhi ssassa cā’라는 경구의 부분적 적용(yogavibhāga)으로 ‘ssa’가 생략되고 ‘i’가 삽입되어 dakkhiti, dakkhinti가 된다. 생략되지 않을 때는 dakkhissati, dakkhissanti가 된다. apassissa, adakkhissa 등이 그러하다.

สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ.

sada 어근은 흩어짐, 움직임, 거주함(안착함)의 의미에 쓰인다.

‘‘สพฺพตฺถา’’ติ วตฺตเต, มณฺฑูกคติยา ‘‘กฺวจี’’ติ จ.

‘sabbattha(모든 곳에서)’라는 말이 이어지며, 만두카가티(maṇḍūkagati, 개구리 뛰기 식 연결) 방식에 의해 ‘kvaci(어떤 곳에서)’도 이어진다.

๔๘๔. สทสฺส สีทตฺตํ.

484. sada는 sīda가 된다.

สทอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สีทาเทโส โหติ สพฺพตฺถ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ กฺวจิ. เสสํ เนยฺยํ. นิสีทติ, นิสีทนฺติ. ภาเว นิสชฺชเต, อิธ กฺวจาธิกาเรน สีทา-เทโส [Pg.291] น ภวติ. นิสีทตุ. นิสีเท. นิสีทิ. นิสีทิสฺสติ. นิสีทิสฺส อิจฺจาทิ.

sada라는 이 어근은 모든 격변화 접미사가 올 때 어떤 곳에서 sīda라는 대치어가 된다. 나머지는 추론하여 알 수 있다. nisīdati, nisīdanti. 상태(bhāva)의 의미에서는 nisajjate가 되는데, 여기서는 ‘kvaci’의 권한 때문에 sīda 대치가 일어나지 않는다. nisīdatu, nisīde, nisīdi, nisīdissati, nisīdissa 등이 있다.

ยช เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ. ยชติ, ยชนฺติ.

yaja 어근은 신에 대한 예배, 결합, 보시의 의미에 쓰인다. yajati, yajanti.

กมฺมนิ ‘‘ยมฺหี’’ติ วตฺตเต.

수동태를 나타내는 ‘yamhi’라는 단어가 이어진다.

๔๘๕. ยชสฺสาทิสฺสิ.

485. yaja의 첫 글자는 ‘i’가 된다.

ยชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อาทิสฺส ยการสฺส อิการาเทโส โหติ ยปฺปจฺจเย ปเร, สรโลโป. อิชฺชเต มยา พุทฺโธ. ตถา ยชตุ, อิชฺชตํ. ยเช, อิชฺเชถ. ยชิ, อิชฺชิตฺถ. ยชิสฺสติ, อิชฺชิสฺสเต. ยชิสฺส, อิชฺชิสฺสถ อิจฺจาทิ.

yaja라는 이 어근의 첫 글자인 ‘ya’는 ‘ya’ 접미사가 뒤에 올 때 ‘i’로 대치되며, 모음 생략이 일어난다. ijjate mayā buddho(나에 의해 부처님이 예배된다). 또한 yajatu, ijjataṃ. yaje, ijjetha. yaji, ijjittha. yajissati, ijjissate. yajissa, ijjissatha 등이 그러하다.

วท วิยตฺติยํ วาจายํ, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อปฺปจฺจโย จ.

vada 어근은 분명한 언어적 표현에 쓰이며, ti 등의 어미와 a 접미사가 붙는다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

‘vā(선택적으로)’라는 말이 이어진다.

๔๘๖. วทสฺส วชฺชํ.

486. vada는 vajja가 된다.

วทอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส วชฺชาเทโส โหติ วา สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ. วิภตฺยาธิการตฺตา เจตฺถ สพฺพาสูติ อตฺถโต สิทฺธํ.

vada라는 이 어근 전체는 모든 격변화에서 선택적으로 vajja라는 대치어가 된다. 격변화에 관한 권한이 있으므로 여기에서 ‘모든 것(sabbāsu)’이라는 의미는 문맥상 성립된다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

‘vā’라는 말이 이어진다.

๔๘๗. โลปญฺเจตฺตมกาโร.

487. 또한 생략되거나 ‘e’가 된다.

ภูวาทิโต ปโร อปฺปจฺจโย เอตฺตมาปชฺชเต, โลปญฺจ วา. วิกรณการิยวิธิปฺปกรณโต เจตฺถ อกาโรติ อปฺปจฺจโย คยฺหติ.

bhū 어근 등 뒤에 오는 ‘a’ 접미사는 ‘e’가 되거나 선택적으로 생략된다. 변화어미(vikaraṇa)의 작용을 다루는 장이므로 여기서 ‘akāra’는 ‘a’ 접미사로 취급된다.

ภูวาทิโต ชุโหตฺยาทิ-โต จ อปฺปจฺจโย ปโร;

โลปมาปชฺชเต นาญฺโญ, ววตฺถิตวิภาสโตติ.

bhū 어근 등과 juhoti 어근 등 뒤에 오는 ‘a’ 접미사는 생략되기도 하며, 고정적 선택(vavatthitavibhāsa)에 따라 다른 것은 그렇게 되지 않는다.

อปฺปจฺจยสฺส เอกาโร, สรโลปาทิ, วชฺเชติ, วเทติ, วทติ, อนฺติมฺหิ –

a-접미사가 e-가 되고, 모음 생략 등이 일어나, vajjeti, vadeti, vadati가 된다. anti(어미) 앞에서는-

๔๘๘. กฺวจิ [Pg.292] ธาตุวิภตฺติปฺปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา จ.

488. 때때로 어근, 격어미(vibhatti), 접미사들에 대해 길어짐(dīgha), 그 반대(rassatā), 대성(ādesa), 생략(lopa), 첨가(āgama)가 일어난다.

อิธ ธาตฺวาธิกาเร อาขฺยาเต, กิตเก จ อวิหิตลกฺขเณสุ ปโยเคสุ กฺวจิ ธาตูนํ, ตฺยาทิวิภตฺตีนํ, ธาตุวิหิตปฺปจฺจยานญฺจ ทีฆตพฺพิปรีตอาเทสโลปาคมอิจฺเจตานิ การิยานิ ชินวจนานุรูปโต ภวนฺติ. ตตฺถ –

여기 어근의 단락에서 동사(ākhyāta)와 키타카(kitaka)의 규정되지 않은 용례들에서, 때때로 어근들, ti 등의 어미들, 그리고 어근에 규정된 접미사들에 대해 길어짐, 그 반대, 대성, 생략, 첨가라는 이러한 작업들이 승리자(부처님)의 말씀에 따라 일어난다. 거기서 -

นามฺหิ รสฺโส กิยาทีนํ, สํโยเค จญฺญธาตุนํ;

อายูนํ วา วิภตฺตีนํ, มฺหา, สฺสานฺตสฺส จ รสฺสตา.

nā(접미사) 앞에서 kiyā 등의 어근들이 단음이 되고, 결합 자음 앞에서 다른 어근들도 그러하며, āya 접미사들이나 어미들, mhā와 ssa로 끝나는 것들도 때때로 단음이 된다.

คมิโต จฺฉสฺส ญฺโฉ วาสฺส, คมิสฺสชฺชตนิมฺหิ คา;

อุจาคโม วา ตฺถมฺเหสุ, ธาตูนํ ยมฺหิ ทีฆตา.

gam 어근에서 ccha는 ñcha가 되기도 하고, 아자타니(ajjatanī)에서 gam은 gā가 되며, ttha와 mha 앞에서 u-첨가가 때때로 있고, ya 앞에서 어근들이 길어진다.

เอยฺเยยฺยาเสยฺยาเมตฺตญฺจ, วา สฺเสสฺเสตฺตญฺจ ปาปุเณ;

โอการา อตฺตมิตฺตญฺจ, อาตฺถา ปปฺโปนฺติ วา ตฺถเถ.

eyya, eyyāsi, eyyāma는 e-가 되고, ssa는 때때로 e-가 되며, o-말음은 a-가 되고, āttha는 ttha나 the가 되기도 한다.

ตถา พฺรูโตติ อนฺตีนํ, ออุ วาห จ ธาตุยา;

ปโรกฺขาย วิภตฺติมฺหิ, อนพฺภาสสฺส ทีฆตา.

그와 같이 brūti와 anti에 대해서도 그러하며, vāha 어근에 대해 au가 되고, 파록카(parokkhā) 어미에서 중복되지 않은 부분의 길어짐이 있다.

สํโยคนฺโต อกาเรตฺถ, วิภตฺติปฺปจฺจยาทิ ตุ;

โลป มาปชฺชเต นิจฺจ-เมกาโรการโต ปโรติ.

여기서 결합 자음 끝의 a-음과, 어미나 접미사의 시작 부분은 e-나 o- 다음에 오면 항상 생략된다.

เอการโต ปรสฺส อนฺติอการสฺส โลโป, วชฺเชนฺติ, วเทนฺติ, วทนฺติ. วชฺเชสิ, วเทสิ, วทสิ, วชฺเชถ, วเทถ, วทถ. วชฺเชมิ, วชฺชามิ, วเทมิ, วทามิ, วชฺเชม, วเทม, วชฺชาม, วทาม.

e- 다음에 오는 anti의 a-음의 생략: vajjenti, vadenti, vadanti. vajjesi, vadesi, vadasi, vajjetha, vadetha, vadatha. vajjemi, vajjāmi, vademi, vadāmi, vajjema, vadema, vajjāma, vadāma.

กมฺมนิ วชฺชียติ, วชฺชียนฺติ. วชฺชติ, วชฺชนฺติ. วทียติ วา. วชฺเชตุ, วเทตุ, วทตุ. วชฺเช, วชฺเชยฺย, วเท, วเทยฺย, วชฺเชยฺยุํ, วเทยฺยุํ. วชฺเชยฺยาสิ, วชฺเชสิ, วเทยฺยาสิ. อวทิ, วทิ, วทึสุ. วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. อวทิสฺส อิจฺจาทิ.

수동태(kammani)에서 vajjīyati, vajjīyanti. vajjati, vajjanti. 또는 vadīyati. vajjetu, vadetu, vadatu. vajje, vajjeyya, vade, vadeyya, vajjeyyuṃ, vadeyyuṃ. vajjeyyāsi, vajjesi, vadeyyāsi. avadi, vadi, vadiṃsu. vadissati, vadissanti. avadissa 등이 있다.

กมุ [Pg.293] ปทวิกฺเขเป, อปฺปจฺจเย กเต ‘‘กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว’’ติ ทฺวิตฺตํ, กวคฺคสฺส จวคฺโค.

Kamu는 발걸음을 옮김(padavikkhepe)에 쓰이며, a-접미사가 붙었을 때 'kvacādivaṇṇānam...' 등에 의해 중복(dvitta)이 일어나고, k-vaggas는 c-vaggas가 된다.

อพฺภาสคฺคหณมนฺตคฺคหณํ, วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต.

중복(abbhāsa)의 취함과 끝(anta)의 취함, 그리고 'vā'(때때로)의 취함이 적용된다.

๔๘๙. นิคฺคหีตญฺจ.

489. 그리고 니가히타(niggahīta)도 그러하다.

อพฺภาสนฺเต นิคฺคหีตญฺจาคโม โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, เตน กมาทีนเมเวตํ. จงฺกมติ, จงฺกมนฺติ อิจฺจาทิ. กมติ, กมนฺติ อิจฺจาทิ.

중복된 부분(abbhāsa) 끝에 니가히타(niggahīta) 첨가가 때때로 일어난다. 여기서 'vā'라는 단어는 고정된 선택(vavatthitavibhāsā)의 의미이므로, 이것은 kam 등의 어근에만 해당한다. caṅkamati, caṅkamanti 등. kamati, kamanti 등이 있다.

จล กมฺปเน, จญฺจลติ, จลติ.

Cala는 흔들림(kampane)에 쓰이며, cañcalati, calati가 된다.

จล ทลเน, ททฺทลฺลติ.

Cala는 쪼갬(dalane)에 쓰이며, daddallati가 된다.

เฌจินฺตายํ, อปฺปจฺจเย ‘‘โอ, สเร, เอ’’ติ จ อธิกิจฺจ ‘‘เต อาวายา’’ติ โยควิภาเคน อการิเตปิ เอการสฺส อายาเทโส, ฌายติ, ฌายนฺติ อิจฺจาทิ, วิเสสวิธานํ.

Jhē는 생각함(cintā)에 쓰이며, a-접미사에서 'o, sare, e' 등을 따르고 'te āvāyā'라는 규칙의 세분(yogavibhāga)에 의해 사역(akārita)이 아니더라도 e-가 āya로 대성되어 jhāyati, jhāyanti 등이 되는 것이 특별한 규정이다.

อวุทฺธิกภูวาทินโย.

강화(vuddhi)가 없는 bhū- 등의 어근의 방식이다.

ตุท พฺยถเน, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ อปฺปจฺจโย, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ เอตฺถานุวตฺติต วาคฺคหเณน ตุทาทีนํ วุทฺธิอภาโวว วิเสโส, ตุทติ, ตุทนฺติ. ตุทสิ, ตุทถ. ตุทามิ, ตุทาม.

Tuda는 괴롭힘(byathane)에 쓰이며, ti 등이 생기고 a-접미사가 붙었을 때, 'aññesu ca'에서 이어진 'vā'라는 단어에 의해 tuda 등의 어근에 강화(vuddhi)가 없는 것이 특징이다. tudati, tudanti. tudasi, tudatha. tudāmi, tudāma.

กมฺเม ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา สทการสฺส ยปฺปจฺจยสฺส ชกาโร ทฺวิตฺตํ, ตุชฺชเต, ตุชฺชนฺเต. ตุชฺชติ, ตุชฺชนฺติ, ตุชฺชเร วา. ตถา ตุทตุ, ตุทนฺตุ. ตุเท, ตุเทยฺย, ตุเทยฺยุํ. อตุทิ, ตุทึสุ. อตุทิ, อตุทิตฺถ. อตุทึ, อตุทิมฺห. อตุชฺชิตฺถ, อตุชฺชิ. ตุทิสฺสติ. อตุทิสฺส อิจฺจาทิ.

수동태(kamme)에서는 'tassa cavagga' 등에 의해 d-음과 ya-접미사가 j-음으로 변하고 중복되어, tujjate, tujjante가 된다. tujjati, tujjanti, 또는 tujjere. 그와 같이 tudatu, tudantu. tude, tudeyya, tudeyyuṃ. atudi, tudiṃsu. atudi, atudittha. atudiṃ, atudimha. atujjittha, atujji. tudissati. atudissa 등이 있다.

วิส ปเวสเน ปปุพฺโพ, โส คามํ ปวิสติ, ปวิสนฺติ. ปวิสสิ, ปวิสถ. ปวิสามิ, ปวิสาม.

Visa는 들어감(pavesane)에 쓰이며 pa- 접두사가 붙어, 그는 마을로 들어간다(so gāmaṃ pavisati). pavisanti. pavisasi, pavisatha. pavisāmi, pavisāma.

กมฺเม [Pg.294] ปวิสิยฺยเต, ปวิสิยฺยนฺเต. ปวิสิยฺยติ, ปวิสิยฺยนฺติ. ปวิสฺสเต วา. ตถา ปวิสตุ, ปวิสนฺตุ. ปวิเสยฺย. ปาวิสิ, ปวิสิ, ปาเวกฺขิ ปถวึ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อชฺชตนิมฺหิ วิสสฺส เวกฺขาเทโส จ. ปาวิสึสุ, ปวิสึสุ.

수동태(kamme)에서 pavisiyyate, pavisiyyante. pavisiyyati, pavisiyyanti. 또는 pavissate. 그와 같이 pavisatu, pavisantu. paviseyya. pāvisi, pavisi, 땅에 들어갔다(pāvekkhi pathaviṃ) - 여기서 'kvaci dhātu' 등에 의해 아자타니(ajjatanī)에서 visa 어근이 vekkha로 대성된 것이다. pāvisiṃsu, pavisiṃsu.

กมฺเม ปาวิสียิตฺถ, ปวิสียิตฺถ, ปาวิสียิ, ปวิสียิ. ปวิสิสฺสติ, ปวิสิสฺสนฺติ. ปวิสียิสฺสเต, ปวิสิสฺสเต. ปาวิสิสฺส. ปาวิสียิสฺส อิจฺจาทิ.

수동태(kamme)에서 pāvisīyittha, pavisīyittha, pāvisīyi, pavisīyi. pavisissati, pavisissanti. pavisīyissate, pavisissate. pāvisissa. pāvisīyissa 등이 있다.

นุท เขเป, นุทติ, นุทนฺติ.

Nuda는 내던짐(khepe)에 쓰이며, nudati, nudanti가 된다.

ทิส อติสชฺชเน, อุทฺทิสติ, อุทฺทิสนฺติ.

Disa는 부여함(atisajjane)에 쓰이며, uddisati, uddisanti가 된다.

ลิข เลขเน, ลิขติ, ลิขนฺติ.

Likha는 씀(lekhane)에 쓰이며, likhati, likhanti가 된다.

ผุส สมฺผสฺเส, ผุสติ, ผุสนฺติ อิจฺจาทิ.

Phusa는 접촉함(samphasse)에 쓰이며, phusati, phusanti 등이 있다.

ตุทาทินโย.

Tuda 등의 방식이다.

หู, ภู สตฺตายํ, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ ‘‘ภูวาทิโต อ’’อิติ อปฺปจฺจโย, ‘‘วา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘โลปญฺเจตฺตมกาโร’’ติ ภูวาทิโต ปรสฺส อปฺปจฺจยสฺส โลโป, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ. โส โหติ, เต โหนฺติ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ปรสรสฺส โลโป. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม. ภาเว หูยเต.

Hū와 bhū는 존재함(sattāyaṃ)에 쓰이며, ti 등이 생기고 'bhūvādito a'에 의해 a-접미사가 붙을 때, 'vā'를 따르는 'lopañcettamakāro'에 의해 bhū- 등 다음에 오는 a-접미사가 생략되고, 'aññesu ca'에 의해 강화(vuddhi)가 일어난다. so hoti, te honti. 'kvaci dhātu' 등에 의해 뒤의 모음이 생략된다. hosi, hotha. homi, homa. 상태수동(bhāve)에서는 hūyate가 된다.

ตถา โหตุ, โหนฺตุ. โหหิ, อนการปรตฺตา หิโลโป น ภวติ, โหถ. โหมิ, โหม. ภาเว หูยตํ.

그와 같이 hotu, hontu. hohi - a-음이 뒤따르지 않으므로 hi-생략이 일어나지 않는다 - hotha. homi, homa. 상태수동(bhāve)에서는 hūyataṃ이 된다.

สตฺตมิยํ สรโลปาทิ, เหยฺย, เหยฺยุํ. เหยฺยาสิ, เหยฺยาถ. เหยฺยามิ, เหยฺยาม. เหยฺยํ วา. ภาเว หูเยถ.

제7법(Sattami, 원망법)에서 모음 생략 등이 일어나면, heyya, heyyuṃ, heyyāsi, heyyātha, heyyāmi, heyyāma가 된다. 또는 heyyaṃ이 된다. 상태(bhāve)에서는 hūyetha가 된다.

หิยฺยตฺตนิยํ [Pg.295] อปฺปจฺจยโลเป ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา หูธาตุสฺส อูการสฺส อุวาเทโส. อหุวา, อหุวุ, อหุวู. อหุว, อหุโว, อหุวตฺถ. อหุวํ, อหุวมฺห. อหุวตฺถ, อหุวตฺถุํ. อหุวเส, อหุววฺหํ. อหุวึ, อหุวมฺหเส. ภาเว อหูยตฺถ.

제5법(Hiyyattani, 과거)에서 a-접미사가 생략될 때 ‘kvaci dhātū’ 등의 법칙에 의해 hū-어근의 ū-모음이 uv-로 변한다. ahuvā, ahuvu, ahuvū, ahuva, ahuvo, ahuvattha, ahuvaṃ, ahuvamha가 된다. 또한 ahuvattha, ahuvatthuṃ, ahuvase, ahuvavhaṃ, ahuviṃ, ahuvamhase가 된다. 상태에서는 ahūyattha가 된다.

อชฺชตนิมฺหิ ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา หูโต อีวิภตฺติสฺส โลโป รสฺสตฺตํ, โส อหุ, โลปาภาเว ‘‘กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ เอตฺถ ‘‘สตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ โยควิภาเคน สาคโม, วุทฺธิ, อโหสิ, อเหสุํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา โอการสฺเสกาโร. อหวุํ วา. อโหสิ, อโหสิตฺถ. อโหสึ, อหุํ, ปรสรสฺส โลโป, รสฺสตฺตญฺจ, อโหสิมฺห, อหุมฺห, รสฺสตฺตํ. ภาเว อหูยิตฺถ.

제6법(Ajjatani, 부정과거)에서 ‘kvaci dhātū’ 등의 법칙에 의해 hū 뒤의 ī-어미가 생략되고 단음화되어 ahu가 된다. 생략되지 않을 때는 ‘karassa kāsattamajjatanimhī’에서 ‘sattamajjatanimhī’를 분리하여 적용함(yogavibhāga)으로써 s-가 삽입되고 강화(vuddhi)되어 ahosi, ahesuṃ이 된다. ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 o-모음이 e-모음으로 변한다. 또는 ahavuṃ이 된다. ahosi, ahosittha, ahosiṃ, ahuṃ(앞 모음 생략 및 단음화), ahosimha, ahumha(단음화)가 된다. 상태에서는 ahūyittha가 된다.

‘‘หิ โลปํ วา’’ติ อิโต ‘‘โลโป, วา’’ติ จ วตฺตเต.

‘Hi lopaṃ vā’로부터 ‘lopo’와 ‘vā’가 따라온다(vattate).

๔๙๐. โหติสฺสเร’โหเห ภวิสฺสนฺติมฺหิ สฺสสฺส จ.

490. 미래 시제에서 어근의 모음은 ho와 he가 되고, ss-도 (생략된다).

หูอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สโร เอห โอห เอตฺตมาปชฺชเต ภวิสฺสนฺติมฺหิ วิภตฺติมฺหิ, สฺสสฺส จ โลโป โหติ วา. อิการาคโม, สรโลปาทิ.

hū-라는 이 어근의 모음은 미래 시제 어미가 올 때 eha, oha, e-음으로 변하고, ss의 생략이 선택적으로 일어난다. i-모음 삽입과 모음 생략 등이 일어난다.

เหหิติ, เหหินฺติ. เหหิสิ, เหหิถ. เหหามิ, เหหาม. โลปาภาเว – เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ. เหหิสฺสสิ, เหหิสฺสถ. เหหิสฺสามิ, เหหิสฺสาม. โอหาเทเส – โหหิติ, โหหินฺติ. โหหิสิ, โหหิถ. โหหามิ, โหหาม. ตถา โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติ. โหหิสฺสสิ, โหหิสฺสถ. โหหิสฺสามิ, โหหิสฺสาม. เอการาเทเส – เหติ, เหนฺติ. เหสิ, เหถ. เหมิ[Pg.296], เหม. เหสฺสติ, เหสฺสนฺติ. เหสฺสสิ, เหสฺสถ. เหสฺสามิ, เหสฺสาม. ภาเว หูยิสฺสเต.

hehiti, hehinti, hehisi, hehitha, hehāmi, hehāma가 된다. 생략이 없을 때는 hehissati, hehissanti, hehissasi, hehissatha, hehissāmi, hehissāma가 된다. oh-의 치환에서는 hohiti, hohinti, hohisi, hohitha, hohāmi, hohāma가 된다. 이와 같이 hohissati, hohissanti, hohissasi, hohissatha, hohissāmi, hohissāma가 된다. e-모음의 치환에서는 heti, henti, hesi, hetha, hemi, hema, hessati, hessanti, hessasi, hessatha, hessāmi, hessāma가 된다. 상태에서는 hūyissate가 된다.

กาลาติปตฺติยํ อหวิสฺส, อหวิสฺสํสุ. อหุยิสฺสถ อิจฺจาทิ.

제8법(Kālātipatti, 조건법)에서는 ahavissa, ahavissaṃsu, ahuyissatha 등이 있다.

หู, ภู สตฺตายํ, ภู อิตีธ อนุปุพฺโพ, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ อปฺปจฺจยสฺส โลปวุทฺธิโย, อนุโภติ, อนุโภนฺติ. อนุโภสิ, อนุโภถ. อนุโภมิ, อนุโภม.

hū와 bhū는 ‘존재함’의 의미이다. 여기에서 bhū에 anu- 접두사가 붙어, ty- 등의 어미가 결합하고 a-접미사의 생략과 강화가 일어나서 anubhoti, anubhonti, anubhosi, anubhotha, anubhomi, anubhoma가 된다.

กมฺเม อนุภูยติ, อนุภูยนฺติ. ตถา อนุโภตุ, อนุโภนฺตุ. อนุโภหิ, อนุโภถ. อนุโภมิ, อนุโภม. อนุภูยตุ, อนุภูยนฺตุ. อนุภเว, อนุภเวยฺย. อนุภูเยยฺย. อนุโภสิ, อนุภวิ. อนุโภสฺสติ, อนุโภสฺสนฺติ. อนุโภสฺสสิ, อนุโภสฺสถ. อนุโภสฺสามิ, อนุโภสฺสาม. อนุภวิสฺสติ วา. อนุโภสฺส, อนุภวิสฺส วา อิจฺจาทิ.

수동(kamma)에서는 anubhūyati, anubhūyanti가 된다. 이와 같이 anubhotu, anubhontu, anubhohi, anubhotha, anubhomi, anubhoma가 된다. anubhūyatu, anubhūyantu, anubhave, anubhaveyya, anubhūyeyya, anubhosi, anubhavi, anubhossati, anubhossanti, anubhossasi, anubhossatha, anubhossāmi, anubhossāma가 된다. 또는 anubhavissati, anubhossa, anubhavissa 등이 있다.

สี สเย อปฺปจฺจยโลโป, วุทฺธิ จ, เสติ, เสนฺติ. เสสิ, เสถ. เสมิ, เสม. เสเต, เสนฺเต อิจฺจาทิ.

sī는 ‘수면’의 의미이다. a-접미사가 생략되고 강화가 일어나 seti, senti, sesi, setha, semi, sema가 된다. sete, sente 등도 있다.

อปฺปจฺจยโลปาภาเว –

a-접미사의 생략이 없을 때—

‘‘สเร’’ติ วตฺตเต, ธาตุคฺคหณญฺจ.

‘sare’가 따라오고, 어근도 취해진다.

๔๙๑. เอ อย.

491. e가 aya로 (변한다).

เอการสฺส ธาตฺวนฺตสฺส สเร ปเร อยาเทโส โหติ, สรโลปาทิ. สยติ, สยนฺติ. สยสิ, สยถ. สยามิ, สยาม.

어근 끝의 e-모음 뒤에 모음이 올 때 ay-로 치환되고, 모음 생략 등이 일어난다. sayati, sayanti, sayasi, sayatha, sayāmi, sayāma가 된다.

กมฺเม [Pg.297] อติปุพฺโพ, ‘‘กฺวจิ ธาตฺวา’’ทินา ยมฺหิ รสฺสสรสฺส ธาตฺวนฺตสฺส ทีโฆ, อติสียเต, อติสียนฺเต. อติสียติ, อติสียนฺติ. ภาเว สียเต.

수동에서 ati- 접두사가 붙을 때, ‘kvaci dhātvā’ 등에 의해 y- 앞에서 어근 끝의 단모음이 장음화되어 atisīyate, atisīyante가 된다. atisīyati, atisīyanti도 있다. 상태에서는 sīyate가 된다.

ตถา เสตุ, เสนฺตุ. เสหิ, เสถ. เสมิ, เสม. สยตุ, สยนฺตุ. สย, สยาหิ, สยถ. สยามิ, สยาม. สยตํ, สยนฺตํ. สยสฺสุ, สยวฺโห. สเย, สยามเส. อติสียตํ, อติสียนฺตํ. อติสียตุ, อติสียนฺตุ. ภาเว สียตํ.

이와 같이 setu, sentu, sehi, setha, semi, sema, sayatu, sayantu, saya, sayāhi, sayatha, sayāmi, sayāma, sayataṃ, sayantaṃ, sayassu, sayavho, saye, sayāmase가 된다. atisīyataṃ, atisīyantaṃ, atisīyatu, atisīyantu가 된다. 상태에서는 sīyataṃ이 된다.

สเย, สเยยฺย, สเยยฺยุํ. อติสีเยยฺย. ภาเว สีเยถ.

saye, sayeyya, sayeyyuṃ, atisīyeyya가 된다. 상태에서는 sīyetha가 된다.

อสยิ, สยิ, อสยึสุ, สยึสุ, อสยุํ. สาคเม อติเสสิ, อติเสสุํ. กมฺเม อจฺจสียิตฺถ, อจฺจสียิ, อติสียิ. ภาเว สียิตฺถ.

asayi, sayi, asayiṃsu, sayiṃsu, asayuṃ이 된다. s-가 삽입되면 atisesi, atisesuṃ이 된다. 수동에서는 accasīyittha, accasīyi, atisīyi가 된다. 상태에서는 sīyittha가 된다.

สยิสฺสติ, สยิสฺสนฺติ. อิการาคมาภาเว เสสฺสติ, เสสฺสนฺติ. กมฺเม อติสียิสฺสถ, อติสียิสฺสติ. ภาเว สียิสฺสเต.

sayissati, sayissanti가 된다. i-모음 삽입이 없을 때는 sessati, sessanti가 된다. 수동에서는 atisīyissatha, atisīyissati가 된다. 상태에서는 sīyissate가 된다.

อสยิสฺสา, อสยิสฺสํสุ. กมฺเม อจฺจสียิสฺสถ อิจฺจาทิ.

asayissā, asayissaṃsu가 된다. 수동에서는 accasīyissatha 등이 있다.

นี ปาปุณเน, ทฺวิกมฺมโกยํ, อชํ คามํ เนติ, เนนฺติ. เนสิ, เนถ. เนมิ, เนม. โลปาภาเว นยติ, นยนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม นียเต คามํ อโช เทวทตฺเตน, นียเร, นียนฺเต. นียติ, นียนฺติ.

nī는 ‘도달함’의 의미이다. 이것은 이중 목적어(dvikammaka)를 취하여, ‘염소를 마을로 인도한다’(ajaṃ gāmaṃ neti), nenti, nesi, netha, nemi, nema가 된다. 생략이 없을 때는 nayati, nayanti 등이 된다. 수동에서는 ‘데바닷타에 의해 마을로 염소가 인도된다’(nīyate gāmaṃ ajo devadattena), nīyare, nīyante, nīyati, nīyanti가 된다.

ตถา เนตุ, นยตุ. นียตํ, นียนฺตํ. นเย, นเยยฺย. นีเยถ, นีเยยฺย. อนยิ, นยิ, อนยึสุ, นยึสุ. วิเนสิ, วิเนสุํ. อนียิตฺถ, นียิตฺถ. นยิสฺสติ[Pg.298], เนสฺสติ. นยิสฺสเต, นียิสฺสเต, นียิสฺสติ. อนยิสฺส, อนียิสฺส อิจฺจาทิ.

이와 같이 netu, nayatu, nīyataṃ, nīyantaṃ, naye, nayeyya, nīyetha, nīyeyya, anayi, nayi, anayiṃsu, nayiṃsu, vinesi, vinesuṃ, anīyittha, nīyittha, nayissati, nessati, nayissate, nīyissate, nīyissati, anayissa, anīyissa 등이 있다.

ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

ṭhā는 ‘움직임을 멈춤’의 의미이다. ‘vā’(선택적으로)가 따라온다.

๔๙๒. ฐา ติฏฺโฐ.

492. ṭhā는 tiṭṭha로 (변한다).

ฐาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ติฏฺฐาเทโส โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, อปฺปจฺจยโลโป. ติฏฺฐติ, ติฏฺฐนฺติ. ฐาติ, ฐนฺติ. โลปาภาเว ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ฐาโต หการาคโม จ รสฺสตฺตํ, สํปุพฺโพ สณฺฐหติ, สณฺฐหนฺติ. เอตฺเต อธิฏฺเฐติ, อธิฏฺเฐนฺติ.

ṭhā라는 이 어근에 tiṭṭha-로의 치환이 선택적으로 일어난다. 여기서 vā-라는 말은 한정적 선택의 의미이며, a-접미사가 생략된다. tiṭṭhati, tiṭṭhanti, ṭhāti, ṭhanti가 된다. 생략이 없을 때 ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 ṭhā 뒤에 h-가 삽입되고 단음화되어, saṃ- 접두사와 함께 saṇṭhahati, saṇṭhahanti가 된다. e-모음화되면 adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti가 된다.

กมฺเม –

수동에서—

๔๙๓. ยมฺหิ ทาธา มา ฐา หา ปา มห มถาทีนมี.

493. y- 앞에서 dā, dhā, mā, ṭhā, hā, pā, maha, matha 등의 (끝 모음은) ī가 (된다).

ภาวกมฺมวิสเย ยมฺหิ ปจฺจเย ปเร ทา ธา มา ฐา หาปา มห มถ อิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺโต อีการมาปชฺชเต, นิจฺจตฺโถยมารมฺโภ. อุปฏฺฐียติ, อุปฏฺฐียนฺติ. หการาคเม รสฺสตฺตํ, อีการาคโม จ, ปติฏฺฐหียติ, ปติฏฺฐหียนฺติ. ภาเว ฐียเต.

상태와 수동의 영역에서 y-접미사가 뒤따를 때 dā, dhā, mā, ṭhā, hā, pā, maha, matha 등과 같은 어근의 끝이 ī-모음으로 변하는데, 이 규정은 항상 적용된다(nicca). upaṭṭhīyati, upaṭṭhīyanti가 된다. h-가 삽입되면 단음화되고 ī-모음이 삽입되어 patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti가 된다. 상태에서는 ṭhīyate가 된다.

ตถา ติฏฺฐตุ, ติฏฺฐนฺตุ. ฐาตุ, ฐนฺตุ. สณฺฐหตุ, สณฺฐหนฺตุ. ติฏฺเฐ, ติฏฺเฐยฺย. สณฺเฐ, สณฺเฐยฺย, สณฺเฐยฺยุํ. สณฺฐเห, สณฺฐเหยฺยุํ. อฏฺฐาสิ, อฏฺฐํสุ. สณฺฐหิ, สณฺฐหึสุ. ปกิฏฺฐิสฺสติ, ปติฏฺฐิสฺสนฺติ. ฐสฺสติ, ฐสฺสนฺติ. ปติฏฺฐหิสฺสติ, ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ. ปติฏฺฐิสฺส, ปติฏฺฐิสฺสํสุ. ปติฏฺฐหิสฺส, ปติฏฺฐหิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

이와 같이 tiṭṭhatu, tiṭṭhantu, ṭhātu, ṭhantu, saṇṭhahatu, saṇṭhahantu, tiṭṭhe, tiṭṭheyya, saṇṭhe, saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ, saṇṭhahe, saṇṭhaheyyuṃ, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu, saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu, pakiṭṭhissati, patiṭṭhissanti, ṭhassati, ṭhassanti, patiṭṭhahissati, patiṭṭhahissanti, patiṭṭhissa, patiṭṭhissaṃsu, patiṭṭhahissa, patiṭṭhahissaṃsu 등이 있다.

ปา ปาเน, ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

마시는 것(pāna)의 의미에서, ‘vā’(선택적으로)가 적용된다.

๔๙๔. ปา [Pg.299] ปิโพ.

494. pā는 piba가 된다.

ปาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปิพาเทโส โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

이 pā라는 어근에 piba라는 치환이 선택적으로 일어난다. 여기서 ‘vā’라는 단어는 정해진 규칙에 따른 선택의 의미이다.

ปิพติ. ปิพตุ. ปิเพยฺย. ‘‘กฺวจิ ธาตฺวา’’ทินา พการสฺส วกาโร, ปิวติ, ปิวนฺติ. ปาติ, ปานฺติ, ปนฺติ วา. ปียเต, ปียนฺเต. ปียติ, ปียนฺติ. ปิวตุ. ปิเวยฺย. อปายิ, ปิวิ. ปิวิสฺสติ. อปิวิสฺส อิจฺจาทิ.

pibati, pibatu, pibeyya가 된다. ‘kvaci dhātvā’ 등의 규칙에 의해 b가 v로 바뀌어 pivati, pivanti가 된다. 또한 pāti, pānti 또는 panti가 되기도 한다. pīyate, pīyante, pīyati, pīyanti가 있다. pivatu, piveyya, apāyi, pivi, pivissati, apivissa 등이 있다.

อส ภุวิ, วิภตฺตุปฺปตฺติ, อปฺปจฺจยโลโป, อส อิตีธ –

존재함(bhuvi)의 의미인 asa 어근에서, 격변화 접미사가 생기고 a 접미사가 생략되어, 여기에 asa가 있다.

‘‘อสสฺมา, อนฺตโลโป’’ติ จ วตฺตเต.

‘asa로부터(asasmā)’, ‘끝음의 생략(antalopo)’이 계속 적용된다.

๔๙๕. ติสฺส ตฺถิตฺตํ.

495. ti가 tthi로 치환됨.

อสอิจฺเจตสฺมา ธาตุมฺหา ปรสฺส ติสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถิตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. อตฺถิ.

이 asa라는 어근 뒤에 오는 격변화 접미사 ti는 tthi가 되고 어근의 끝음은 생략된다. (그 결과) atthi가 된다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

‘vā’(선택적으로)가 적용된다.

๔๙๖. สพฺพตฺถาสสฺสาทิ โลโป จ.

496. 모든 경우에 asa의 첫음 또한 생략된다.

สพฺพตฺถ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ จ อสอิจฺเจตาย ธาตุยา อาทิสฺส โลโป โหติ วา, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. สนฺติ.

모든 격변화 접미사에서 이 asa라는 어근의 첫음은 선택적으로 생략된다. 여기서 ‘vā’라는 단어는 정해진 규칙에 따른 선택의 의미이다. (그 결과) santi가 된다.

‘‘อสสฺมา, อนฺตโลโป’’ติ จ อธิกาโร.

‘asa로부터(asasmā)’, ‘끝음의 생략(antalopo)’이 관할 규칙이다.

๔๙๗. สิมฺหิ จ.

497. si(2인칭 단수 접미사)에서도 그러하다.

อสธาตุสฺส อนฺตโลโป โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ จ. ตฺวํ อสิ.

asa 어근의 끝음은 격변화 접미사 si에서도 생략된다. (그 결과) tvaṃ asi(너는 있다)가 된다.

๔๙๘. ถสฺส [Pg.300] ตฺถตฺตํ.

498. tha가 ttha로 치환됨.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส ถสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. ตุมฺเห อตฺถ.

이 asa라는 어근 뒤에 오는 격변화 접미사 tha는 ttha가 되고 어근의 끝음은 생략된다. (그 결과) tumhe attha(너희들은 있다)가 된다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

‘vā’(선택적으로)가 적용된다.

๔๙๙. อสสฺมา มิมานํ มฺหิมฺหานฺตโลโป จ.

499. asa로부터 mi와 ma는 mhi와 mha가 되고 어근의 끝음은 생략된다.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ปราสํ มิ มอิจฺเจตาสํ วิภตฺตีนํ มฺหิมฺหอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. อมฺหิ, อมฺห. อสฺมิ, อสฺม.

이 asa라는 어근 뒤에 오는 격변화 접미사 mi와 ma는 mhi와 mha로 선택적으로 치환되며 어근의 끝음도 생략된다. (그 결과) amhi, amha가 되거나 (생략되지 않으면) asmi, asma가 된다.

๕๐๐. ตุสฺส ตฺถุตฺตํ.

500. tu가 tthu로 치환됨.

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส ตุสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถุตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. อตฺถุ. อสสฺสาทิโลโป จ, สนฺตุ. อาหิ, อตฺถ. อสฺมิ, อสฺม.

이 asa라는 어근 뒤에 오는 격변화 접미사 tu는 tthu가 되고 어근의 끝음은 생략된다. (그 결과) atthu가 된다. 또한 asa의 첫음이 생략되어 santu가 되기도 한다. āhi, attha, asmi, asma 등도 있다.

สตฺตมิยํ อสสฺสาทิโลโป, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อสโต เอยฺยเอยฺยุํ วิภตฺตีนํ อิยาอิยุญฺจ โหนฺติ. สิยา, สิยุํ.

원망법(Sattami)에서 asa의 첫음이 생략되고, ‘kvaci dhātū’ 등의 규칙에 의해 asa 뒤의 격변화 접미사 eyya와 eyyuṃ은 iyā와 iyuṃ이 된다. (그 결과) siyā, siyuṃ이 된다.

โลปาภาเว ‘‘กฺวจิ ธาตฺวา’’ทินา อสโต เอยฺยาทีนํ สธาตฺวนฺตานํ สฺส สฺสุ สฺส สฺสถ สฺสํ สฺสามอาเทสา โหนฺติ.

생략이 없을 때는 ‘kvaci dhātvā’ 등의 규칙에 의해 asa로부터 eyya 등과 어근의 끝음이 함께 ssa, ssu, ssa, ssatha, ssaṃ, ssāma로 치환된다.

เอวมสฺส วจนีโย, อสฺสุ. อสฺส, อสฺสถ. อสฺสํ, อสฺสาม.

이와 같이 assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma라고 말해야 한다.

อชฺชตนิยํ อการาคโม, ทีโฆ จ, อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ. อาสิ, อาสิตฺถ. อาสึ, อาสิมฺห.

과거시제(Ajjatanī)에서 a가 삽입되고 장음화되어 āsi, āsiṃsu, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsimha가 된다.

‘‘วา[Pg.301], อสสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

‘vā’(선택적으로), ‘asassa(asa의)’가 계속 적용된다.

๕๐๑. อสพฺพธาตุเก ภู.

501. 불완전 어근 변화(Asabbadhātuka)에서 bhū가 된다.

อสสฺเสว ธาตุสฺส ภูอาเทโส โหติ วา อสพฺพธาตุเก. ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. อภวิสฺส, อภวิสฺสํสุ.

asa 어근은 불완전 어근 변화(Asabbadhātuka)에서 선택적으로 bhū로 치환된다. (그 결과) bhavissati, bhavissanti, abhavissa, abhavissaṃsu 등이 된다.

วาติ กิมตฺถํ? อาสุํ.

‘vā’라고 한 이유는 무엇인가? (치환되지 않은) āsuṃ 때문이다.

พฺรู วิยตฺติยํ วาจายํ, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อปฺปจฺจยโลโป จ.

분명한 말(viyatti vācā)의 의미인 brū 어근에서 ti 등의 격변화 접미사가 생기고 a 접미사는 생략된다.

‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตเต.

‘어떤 경우에는(Kvaci)’라는 문구가 계속 적용된다.

๕๐๒. พฺรูโต อี ติมฺหิ.

502. brū 어근으로부터 ti 어미 앞에서 ī가 [온다].

พฺรูอิจฺเจตาย ธาตุยา ปโร อีการาคโม โหติ ติมฺหิ วิภตฺติมฺหิ กฺวจิ, วุทฺธิอวาเทสา, สรโลปาทิ. พฺรวีติ, พฺรูติ, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ สุตฺตานุวตฺติตวาคฺคหเณน พฺรูธาตุสฺส พฺยญฺชเน วุทฺธิ น โหติ, พหุวจเน ‘‘ฌลานมิยุวา สเร วา’’ติ อูการสฺส สเร อุวาเทโส, พฺรุวนฺติ. ‘‘กฺวจิ ธาตฺวา’’ทินา พฺรูโต ติอนฺตีนํ วา อ อุ อาเทสา พฺรูสฺส อาหาเทโส จ.

brū라는 이 어근으로부터 ti 격변화 어미가 올 때 어떤 경우에는 뒤에 ī 모음의 삽입이 있고, 증장과 av 대체, 모음 탈락 등이 일어난다. bravīti, brūti. ‘aññesu ca’라는 경구의 작용에 의해 brū 어근은 자음 앞에서 증장이 일어나지 않으며, 복수형에서는 ‘jhalānamiyuvā sare vā’에 의해 ūkāra가 모음 앞에서 uv로 대체되어 bruvanti가 된다. ‘Kvaci dhātvā’ 등에 의해 brū 뒤의 ti, anti 등의 모음이 a나 u로 대체되기도 하고, brū 어근이 āha로 대체되기도 한다.

อาห, อาหุ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูเต, พฺรุวนฺเต. พฺรูเส, พฺรุววฺเห. พฺรุเว, พฺรูมฺเห. พฺรูตุ, พฺรุวนฺตุ. พฺรูหิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูตํ, พฺรุวนฺตํ. พฺรุเว, พฺรุเวยฺย, พฺรุเวยฺยุํ. พฺรุเวยฺยาสิ, พฺรุเวยฺยาถ. พฺรุเวยฺยามิ, พฺรุเวยฺยาม. พฺรุเวถ, พฺรุเวรํ. อพฺรุวา, อพฺรุวู.

āha, āhu. brūsi, brūtha. brūmi, brūma. brūte, bruvante. brūse, bruvavhe. bruve, brūmhe. brūtu, bruvantu. brūhi, brūtha. brūmi, brūma. brūtaṃ, bruvantaṃ. bruve, bruveyya, bruveyyuṃ. bruveyyāsi, bruveyyātha. bruveyyāmi, bruveyyāma. bruvetha, bruveraṃ. abruvā, abruvū.

ปโรกฺขายํ [Pg.302] ‘‘พฺรูภูนมาหภูวา ปโรกฺขาย’’นฺติ พฺรูธาตุสฺส อาหอาเทโส, สรโลปาทิ, สุปิเน กิร มาห, เตนาหุ โปราณา, อาหํสุ วา อิจฺจาทิ.

완료 시제(Parokkhā)에서는 ‘brūbhūnamāhabhūvā parokkhāya’에 의해 brū 어근이 āha로 대체되고 모음 탈락 등이 일어나니, ‘꿈속에서 말했다(supine kira māha)’, ‘그에 대해 옛사람들이 말했다(tenāhu porāṇā)’, 또는 āhaṃsu 등이 된다.

อชฺชตนิยํ อพฺรวิ, อพฺรุวิ, อพฺรวุํ. พฺรวิสฺสติ. อพฺรวิสฺส อิจฺจาทิ.

오늘날의 과거 시제(Ajjatanī)에서는 abravi, abruvi, abravuṃ. [미래 시제에서는] bravissati. [조건 시제에서는] abravissa 등이 된다.

หน หึสาคตีสุ, ติมฺหิ กฺวจิ อปฺปจฺจยโลโป, หนฺติ, หนติ, หนนฺติ. หนสิ, หนถ. หนามิ, หนาม.

han 어근은 살생(hiṃsā)과 감(gati)의 의미이며, ti 어미 앞에서 어떤 경우에는 a-접미사가 탈락하여 hanti, hanati, hananti가 된다. hanasi, hanatha. hanāmi, hanāma.

กมฺเม ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา ญตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ, หญฺญเต, หญฺญนฺเต, หญฺญเร. หญฺญติ, หญฺญนฺติ. หนตุ, หนนฺตุ. หเนยฺย.

수동태에서는 ‘tassa cavagga’ 등에 의해 ñ로 변하고 중복되어 haññate, haññante, haññare가 된다. [능동태 형식의 수동형은] haññati, haññanti. [명령법은] hanatu, hanantu. [원망법은] haneyya.

‘‘หนสฺสา’’ติ วตฺตเต.

‘hanassa’라는 문구가 계속 적용된다.

๕๐๓. วโธ วา สพฺพตฺถ.

503. 모든 곳에서 선택적으로 vadha가 된다.

หนอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส วธาเทโส โหติ วา สพฺพตฺถ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. วเธติ. วธียติ. วเธตุ. วธียตุ. วเธยฺย. อวธิ, อวธึสุ. อหนิ, อหนึสุ. วธิสฺสติ, หนิสฺสติ. ขาเทเส ปฏิหงฺขามิ, ปฏิหนิสฺสามิ. อวธิสฺส, อหนิสฺส อิจฺจาทิ.

han이라는 이 어근은 모든 격변화 어미와 접미사에서 선택적으로 vadha로 대체된다. 여기서 vā라는 단어는 고정된 선택(vavatthitavibhāsā)의 의미를 갖는다. vadheti, vadhīyati, vadhetu, vadhīyatu, vadheyya. avadhi, avadhiṃsu, ahani, ahaniṃsu. vadhissati, hanissati. [미래 시제에서] kh로 대체될 때는 paṭihaṅkhāmi, paṭihanissāmi가 된다. avadhissa, ahanissa 등이 있다.

หูวาทินโย.

hū 어근 등의 방식이다.

หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อปฺปจฺจโย จ, ‘‘กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว’’ติ ทฺวิตฺตํ, ‘‘ปุพฺโพพฺภาโส’’ติ อพฺภาสสญฺญา.

hu 어근은 보시(dāna), 먹음(adana), 제물 바침(habyappadāna)의 의미이다. ti 등의 어미가 발생하고 a-접미사가 붙으며, ‘kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’에 의해 중복이 일어나고, ‘pubbobbhāso’에 의해 앞부분을 중복음(abbhāsa)이라 부른다.

‘‘อพฺภาเส’’ติ วตฺตเต.

‘중복음(abbhāse)에서’라는 문구가 계속 적용된다.

๕๐๔. หสฺส [Pg.303] โช.

504. h가 j가 된다.

หการสฺส อพฺภาเส วตฺตมานสฺส โช โหติ. ‘‘โลปญฺเจตฺต มกาโร’’ติ อปฺปจฺจยโลโป, วุทฺธิ. ชุโหติ.

중복음에 있는 h자가 j가 된다. ‘Lopañcetta makāro’에 의해 a-접미사가 탈락하고 증장이 일어나 juhoti가 된다.

โลปาภาเว ‘‘ฌลานํ, สเร’’ติ จ วตฺตมาเน –

[접미사의] 탈락이 없을 때 ‘jhalānaṃ’과 ‘sare’가 계속 적용되는 상황에서 —

๕๐๕. ยวการา จ.

505. y와 v자 또한 [일어난다].

ฌลสญฺญานํ อิวณฺณุวณฺณานํ ยการวการาเทสา โหนฺติ สเร ปเรติ อปทนฺตสฺส อุการสฺส วกาโร.

jhala라고 칭해지는 i와 u 계열의 모음들은 모음이 뒤따를 때 y와 v자로 대체되는데, 여기서는 단어 끝이 아닌 u 모음이 v자로 대체된다.

ชุหฺวติ, ชุโหติ, ชุหฺวนฺติ, ชุโหนฺติ. ชุหฺวสิ, ชุโหสิ, ชุหฺวถ, ชุโหถ. ชุหฺวามิ, ชุโหมิ, ชุหฺวาม, ชุโหม.

juhvati, juhoti, juhvanti, juhonti. juhvasi, juhosi, juhvatha, juhotha. juhvāmi, juhomi, juhvāma, juhoma.

กมฺเม ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทีโฆ, หูยเต, หูยนฺเต. หูยติ, หูยนฺติ.

수동태에서는 ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 장음화되어 hūyate, hūyante가 된다. [능동태 형식의 수동형은] hūyati, hūyanti가 된다.

ตถา ชุโหตุ, ชุโหนฺตุ, ชุหฺวนฺตุ วา. ชุเห, ชุเหยฺย, ชุเหยฺยุํ. อชุหวิ, อชุหวุํ. อชุโหสิ, อชุโหสุํ. อหูยิตฺถ อคฺคิ. ชุหิสฺสติ, ชุหิสฺสนฺติ. ชุโหสฺสติ, ชุโหสฺสนฺติ วา. อชุหิสฺส, อชุหิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

마찬가지로 [명령법은] juhotu, juhontu 또는 juhvantu. [원망법은] juhe, juheyya, juheyyuṃ. [과거 시제는] ajuhavi, ajuhavuṃ, ajuhosi, ajuhosuṃ. ‘불이 공양되었다(ahūyittha aggi)’. [미래 시제는] juhissati, juhissanti 또는 juhossati, juhossanti. [조건 시제는] ajuhissa, ajuhissaṃsu 등이 된다.

หา จาเค, ปุเร วิย ทฺเวภาวชาเทส อปฺปจฺจยโลปา.

hā 어근은 버림(cāga)의 의미이며, 이전과 같이 중복과 j 대체, a-접미사 탈락이 일어난다.

‘‘อพฺภาเส’’ติ วตฺตเต.

‘중복음(abbhāse)에서’라는 문구가 계속 적용된다.

๕๐๖. รสฺโส.

506. 단음화(Rasso).

อพฺภาเส วตฺตมานสฺส สรสฺส รสฺโส โหติ.

중복음에 있는 모음은 단음이 된다.

ชหาติ, ชหนฺติ. ชหาสิ, ชหาถ. ชหามิ, ชหาม.

jahāti, jahanti. jahāsi, jahātha. jahāmi, jahāma.

กมฺเม [Pg.304] ‘‘ยมฺหิ ทาธามาฐาหาปามหมถาทีนมี’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส อีกาโร. หียเต, หียนฺเต, หียเร. หียติ, หียนฺติ.

수동태에서는 ‘yamhi dādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamī’에 의해 어근 끝이 ī가 되어 hīyate, hīyante, hīyare가 된다. [능동태 형식의 수동형은] hīyati, hīyanti가 된다.

ตถา ชหาตุ, ชหนฺตุ. ชเห, ชเหยฺย, ชเหยฺยุํ. หีเยถ, หีเยยฺย. อชหาสิ, อชหึสุ, อชหาสุํ. ปชหิ, ปชหึสุ, ปชหํสุ, ปชหุํ. กมฺเม ปชหียิตฺถ, ปชหียิ. ปชหิสฺสติ, ปชหิสฺสนฺติ. หียิสฺสติ, หียิสฺสนฺติ. ปชหิสฺส, ปชหิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

마찬가지로 [명령법은] jahātu, jahantu. [원망법은] jahe, jaheyya, jaheyyuṃ. [수동태 원망법은] hīyetha, hīyeyya. [과거 시제는] ajahāsi, ajahiṃsu, ajahāsuṃ, pajahi, pajahiṃsu, pajahaṃsu, pajahuṃ. 수동태에서 pajahīyittha, pajahīyi. [미래 시제는] pajahissati, pajahissanti, hīyissati, hīyissanti. [조건 시제는] pajahissa, pajahissaṃsu 등이 된다.

ทา ทาเน, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ทฺเวภาวรสฺสตฺตานิ, อปฺปจฺจยสฺส โลโป, ททาติ, ททนฺติ. ททาสิ, ททาถ. ททามิ, ททาม.

dā 어근은 보시(dāna)의 의미이다. ti 등의 어미가 발생하고, 중복과 단음화, a-접미사의 탈락이 일어나 dadāti, dadanti가 된다. dadāsi, dadātha. dadāmi, dadāma.

ทฺวิตฺตาภาเว มณฺฑูกคติยา ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

중복이 없을 때, 개구리가 뛰는 방식(maṇḍūkagati)으로 'vā'라는 말이 적용된다.

๕๐๗. ทาธาตุสฺส ทชฺชํ.

507. Dā 어근은 dajja가 된다.

ทาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ทชฺชาเทโส โหติ วา, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, อปฺปจฺจยโลโป. ทชฺชติ, ทชฺชนฺติ. ทชฺชสิ, ทชฺชถ. ทชฺชามิ, ทชฺชาม. ทชฺชาเทสาภาเว ‘‘โลปญฺเจตฺตมกาโร’’ติ อปฺปจฺจยสฺส เอกาโร, ทานํ เทติ, เทนฺติ. เทสิ, เทถ.

Dā라는 이 어근 전체에 대해 dajjā라는 대체(ādesa)가 선택적으로(vā) 일어난다. 여기서 'vā'라는 말은 정해진 옵션(vavatthitavibhāsā)을 의미하며, a-접사(paccaya)는 생략된다. [그 결과] dajjati, dajjanti, dajjasi, dajjatha, dajjāmi, dajjāma가 된다. Dajja 대체가 일어나지 않을 때는 'lopañcettamakāro' 등에 의해 a-접사가 e로 변하여, dānaṃ deti, denti, desi, detha가 된다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

'Vā'라는 말이 적용된다.

๕๐๘. ทาทนฺตสฺสํ มิเมสุ.

508. Mi와 ma 앞에서는 dā 어근의 끝이 aṃ이 된다.

ทาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส อํ โหติ วา มิมอิจฺเจเตสุ ปเรสุ, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ. ทมฺมิ, ทมฺม. เทมิ, เทม.

Dā라는 이 어근의 끝은 mi와 ma가 뒤따를 때 선택적으로 aṃ이 되며, 니가히따(niggahīta)는 자음군의 마지막 음(vaggantatta)으로 변한다. [그 결과] dammi, damma가 된다. [변하지 않으면] demi, dema가 된다.

กมฺเม ‘‘ยมฺหิ ทาธา’’อิจฺจาทินา อีกาโร, ทียเต, ทียนฺเต. ทียติ, ทียนฺติ. ทียฺยเต, ทียฺยนฺเต. ทียฺยติ, ทียฺยนฺติ วา อิจฺจาทิ.

수동태(kamme)에서는 'yamhi dādhā' 등의 규칙에 의해 ī 모음이 되어 dīyate, dīyante, dīyati, dīyanti가 된다. 또는 dīyyate, dīyyante, dīyyati, dīyyanti 등이 된다.

ททาตุ[Pg.305], ททนฺตุ. ททาหิ, ททาถ. ททามิ, ททาม. ททตํ, ททนฺตํ. ททสฺสุ, ททวฺโห. ทเท, ททามเส. ทชฺชตุ, ทชฺชนฺตุ อิจฺจาทิ. เทตุ, เทนฺตุ. เทหิ, เทถ. เทมิ, เทม. กมฺเม ทียตํ, ทียนฺตํ. ทียตุ, ทียนฺตุ.

명령법(Pañcamī)에서 dadātu, dadantu, dadāhi, dadātha, dadāmi, dadāma; dadataṃ, dadantaṃ, dadassu, dadavho, dade, dadāmase가 된다. 또한 dajjatu, dajjantu 등이 되며, detu, dentu, dehi, detha, demi, dema가 된다. 수동태에서는 dīyataṃ, dīyantaṃ, dīyatu, dīyantu가 된다.

สตฺตมิยํ ทเท, ทเทยฺย, ทเทยฺยุํ. ทเทยฺยาสิ, ทเทยฺยาถ. ทเทยฺยามิ, ทเทยฺยาม. ทเทถ, ทเทรํ. ทเทโถ, ทเทยฺยาวฺโห. ทเทยฺยํ, ทเทยฺยามฺเห. ทชฺเช, ทชฺเชยฺย.

원망법(Sattami)에서는 dade, dadeyya, dadeyyuṃ, dadeyyāsi, dadeyyātha, dadeyyāmi, dadeyyāma; dadetha, daderaṃ, dadetho, dadeyyāvho, dadeyyaṃ, dadeyyāmhe; dajje, dajjeyya가 된다.

‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา เอยฺยสฺสาตฺตญฺจ, ทชฺชา, ทชฺชุํ, ทชฺเชยฺยุํ. ทชฺเชยฺยาสิ, ทชฺเชยฺยาถ. ทชฺชํ, เอยฺยามิสฺส อมาเทโส จ, ทชฺเชยฺยามิ, ทชฺเชยฺยาม. ทฺวิตฺตาภาเว เทยฺย, เทยฺยุํ. เทยฺยาสิ, เทยฺยาถ. ทีเยถ, ทีเยยฺย.

'Kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 eyya의 a로의 변화가 일어나서 dajjā, dajjuṃ, dajjeyyuṃ, dajjeyyāsi, dajjeyyātha가 된다. Dajjaṃ은 eyyāmi가 am으로 대체된 것이며, dajjeyyāmi, dajjeyyāma도 있다. 중복이 없을 때는 deyya, deyyuṃ, deyyāsi, deyyātha가 되며, [수동태에서는] dīyetha, dīyeyya가 된다.

หิยฺยตฺตนิยํ อททา, อททู. อทโท, อททตฺถ. อททํ, อททมฺห. อททตฺถ, อททมฺหเส. กมฺเม อทียิตฺถ.

과거(Hiyyattani)에서는 adadā, adadū, adado, adadattha, adadaṃ, adadamha; adadattha, adadamhase가 된다. 수동태에서는 adīyittha가 된다.

อชฺชตนิมฺหิ อททิ, อททึสุ, อททุํ. อทชฺชิ, อทชฺชึสุ. อทาสิ, อทํสุ. อทาสิ, อโท, อทิตฺถ. อทาสึ, อทาสิมฺห, อทมฺห. อทาทานํ ปุรินฺทโท. กมฺเม อทียิตฺถ, อทียฺยิ.

과거(Ajjatani)에서는 adadi, adadiṃsu, adaduṃ, adajji, adajjiṃsu, adāsi, adaṃsu, adāsi, ado, adittha, adāsiṃ, adāsimha, adamha가 된다. (예: Adādānaṃ purindado) 수동태에서는 adīyittha, adīyyi가 된다.

ภวิสฺสนฺติยํ อิการาคโม, สรโลปาทิ, ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ. ทชฺชิสฺสติ, ทชฺชิสฺสนฺติ. รสฺสตฺตํ, ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ. ทสฺสสิ, ทสฺสถ. ทสฺสามิ, ทสฺสาม. ทสฺสเต. ทียิสฺสเต, ทียิสฺสติ.

미래(Bhavissanti)에서는 i-모음의 삽입과 모음 생략 등에 의해 dadissati, dadissanti가 된다. 또한 dajjissati, dajjissanti가 되며, 단모음화에 의해 dassati, dassanti, dassasi, dassatha, dassāmi, dassāma, dassate가 된다. [수동태에서는] dīyissate, dīyissati가 된다.

กาลาติปตฺติยํ อททิสฺส, อทชฺชิสฺส, อทชฺชิสฺสา, อทสฺส, อทสฺสา, อทสฺสํสุ. อทียิสฺสถ, อทียิสฺส อิจฺจาทิ.

조건법(Kālātipatti)에서는 adadissa, adajjissa, adajjissā, adassa, adassā, adassaṃsu가 된다. 수동태에서는 adīyissatha, adīyissa 등이 된다.

ธา [Pg.306] ธารเณ, ปุเร วิย วิภตฺตุปฺปตฺติ, ทฺวิตฺตรสฺสตฺตานิ, อปฺปจฺจยโลโป จ, ‘‘ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา’’ติ ธการสฺส ทกาโร, ทธาติ, ทธนฺติ. อปิปุพฺโพ ตสฺส ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อการโลโป, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธการสฺส หกาโร, รสฺสตฺตญฺจ, ทฺวารํ ปิทหติ, ปิทหนฺติ. ทฺเวภาวาภาเว นิธึ นิเธติ, นิเธนฺติ.

Dhā 어근은 '지님(dhāraṇa)'의 의미이다. 이전과 같이 격변화가 일어나고 중복(dvitta)과 단모음화(rassatta)가 되며, a-접사는 생략된다. 'dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā'에 의해 dh가 d가 되어 dadhāti, dadhanti가 된다. api 접두사가 붙으면 'tesu vuddhī' 등에 의해 a가 생략되고, 'kvaci dhātū' 등에 의해 dh가 h로 변하며 단모음화되어 dvāraṃ pidahati(문을 닫다), pidahanti가 된다. 중복이 없을 때는 nidhiṃ nidheti(보물을 저장하다), nidhenti가 된다.

กมฺเม ธียเต, ธียติ, ปิธียเต, ปิธียติ.

수동태에서는 dhīyate, dhīyati, pidhīyate, pidhīyati가 된다.

ตถา ทธาตุ, ปิทหตุ, นิเธตุ, นิเธนฺตุ. ทเธ, ทเธยฺย, ปิทเห, ปิทเหยฺย, นิเธ, นิเธยฺย. ทธาสิ, ปิทหิ. ธสฺสติ, ปิทหิสฺสติ, ปริทเหสฺสติ. อธสฺส, ปิทหิสฺส อิจฺจาทิ.

마찬가지로 dadhātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu; dadhe, dadheyya, pidahe, pidaheyya, nidhe, nidheyya; dadhāsi, pidahi; dhassati, pidahissati, paridahessati; adhassa, pidahissa 등이 된다.

ชุโหตฺยาทินโย.

Juhotyādi 어근 변화의 방식이다.

อวุทฺธิกา ตุทาที จ, หูวาทิ จ ตถาปโร;

ชุโหตฺยาทิ จตุทฺเธวํ, เญยฺยา ภูวาทโย อิธ.

강화(vuddhi)되지 않는 Tudādi와 Hūvādi, 그리고 다른 것들, 그리고 Juhotyādi 이렇게 네 가지로 이곳의 Bhūvādi 등을 알아야 한다.

ภูวาทิคโณ.

Bhūvādi 부류(gaṇa) [끝].

รุธาทิคณ

Rudhādi 부류(gaṇa).

รุธ อาวรเณ, ปุเร วิย ธาตุสญฺญาทิมฺหิ กเต วิภตฺตุปฺปตฺติ.

Rudha 어근은 '가로막음(āvaraṇa)'의 의미이다. 이전과 같이 어근의 명칭 등을 정한 뒤에 격변화가 일어난다.

‘‘อ’’อิติ วตฺตเต.

'A'라는 말이 적용된다.

๕๐๙. รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจ.

509. Rudhādi 다음에는 [어미] 앞에 니가히따(niggahīta)가 온다.

จตุปฺปทมิทํ. รุธอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต อปฺปจฺจโย โหติ กตฺตริ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ, นิคฺคหีตญฺจ ตโต ปุพฺพํ [Pg.307] หุตฺวา อาคโม โหติ, ตญฺจ นิคฺคหีตํ ปกติยา สรานุคตตฺตา ธาตุสฺสรโต ปรํ โหติ. จสทฺเทน อิอีเอโอปจฺจยา จ, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ. อิธ สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ โหติ, ตทาคมสฺส ตคฺคหเณน คหณโต.

이것은 네 단어로 된 [규칙]이다. Rudha 등의 어근 부류로부터 능동태(kattar)의 격변화 접사들에서 a-접사가 붙고, 그 앞에 니가히따(niggahīta)가 삽입(āgama)된다. 그 니가히따는 성질상 모음을 따르므로 어근의 모음 뒤에 위치한다. 'ca'라는 말에 의해 i, ī, e, o 접사들도 붙으며, 니가히따는 자음군의 마지막 음(vaggantatta)으로 변한다. 여기서는 결합 자음으로 끝나기 때문에 강화(vuddhi)가 일어나지 않는데, 이는 그 삽입된 것(niggahīta)이 어근의 일부로 취급되기 때문이다.

โส มคฺคํ รุนฺธติ, รุนฺธนฺติ. รุนฺธสิ, รุนฺธถ. รุนฺธามิ, รุนฺธาม. รุนฺธเต, รุนฺธนฺเต อิจฺจาทิ, อิการาทิปฺปจฺจเยสุ ปน รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, รุนฺโธตีติปิ โหติ.

그는 길을 막는다(rundhati, rundhanti). Rundhasi, rundhatha, rundhāmi, rundhāma; rundate, rundhante 등이 된다. 또한 i-모음 등으로 시작하는 접사들에서는 rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhoti 등도 된다.

กมฺเม นิปุพฺโพ ยปฺปจฺจยสฺส ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา สธาตฺวนฺตสฺส ฌกาเร กเต ‘‘วคฺเค โฆสา’’ติอาทินา ทฺวิตฺตํ, มคฺโค นิรุชฺฌเต เตน, นิรุชฺฌนฺเต. ปรสฺสปทตฺเต นิรุชฺฌติ, นิรุชฺฌนฺติ. นิรุชฺฌสิ, นิรุชฺฌถ. นิรุชฺฌามิ, นิรุชฺฌาม.

수동태(kamme)에서 ni- 접두사가 붙고, ya-접사(ya-paccaya)와 어근 끝에 대해 'tassa cavagga' 등에 의해 jha로 변한 뒤, 'vagge ghosā' 등에 의해 중복(dvitta)이 되면, maggo nirujjhate tena(그에 의해 길이 막힌다), nirujjhante가 된다. 능동태 형태(parassapada)로는 nirujjhati, nirujjhanti; nirujjhasi, nirujjhatha; nirujjhāmi, nirujjhāma가 된다.

รุนฺธตุ, รุนฺธนฺตุ. รุนฺธาหิ, รุนฺธถ. รุนฺธามิ, รุนฺธาม. รุนฺธตํ, รุนฺธนฺตํ. รุนฺธสฺสุ, รุนฺธวฺโห. รุนฺเธ, รุนฺธามเส. นิรุชฺฌตํ, นิรุชฺฌนฺตํ. นิรุชฺฌตุ, นิรุชฺฌนฺตุ. รุนฺเธ, รุนฺเธยฺย, รุนฺเธยฺยุํ. รุนฺเธถ, รุนฺเธรํ. นิรุชฺเฌถ, นิรุชฺเฌยฺย อิจฺจาทิ. รุนฺธิ, รุนฺธึสุ. อรุนฺธิ, นิรุชฺฌิตฺถ. นิรุชฺฌิ, นิรุชฺฌึสุ. รุนฺธิสฺสติ, รุนฺธิสฺสนฺติ. นิรุชฺฌิสฺสเต, นิรุชฺฌิสฺสนฺเต. นิรุชฺฌิสฺสติ, นิรุชฺฌิสฺสนฺติ. อรุนฺธิสฺส, อรุนฺธิสฺสํสุ. นิรุชฺฌิสฺสถ, นิรุชฺฌิสฺส อิจฺจาทิ.

Rundhatu, rundhantu, rundhāhi, rundhatha, rundhāmi, rundhāma; rundhataṃ, rundhantaṃ, rundhassu, rundhavho, rundhe, rundhāmase; nirujjhataṃ, nirujjhantaṃ, nirujjhatu, nirujjhantu; rundhe, rundheyya, rundheyyuṃ, rundhetha, rundheraṃ, nirujjhetha, nirujjheyya 등이 된다. Rundhi, rundhiṃsu, arundhi, nirujjhittha, nirujjhi, nirujjhiṃsu; rundhissati, rundhissanti; nirujjhissate, nirujjhissante, nirujjhissati, nirujjhissanti; arundhissa, arundhissaṃsu, nirujjhissatha, nirujjhissa 등이 된다.

ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, ฉินฺทติ, ฉินฺทนฺติ. กมฺเม ฉิชฺชเต, ฉิชฺชนฺเต. ฉิชฺชติ, ฉิชฺชนฺติ. ตถา ฉินฺทตุ, ฉินฺทนฺตุ. ฉิชฺชตุ, ฉิชฺชนฺตุ. ฉินฺเท, ฉินฺเทยฺย. ฉิชฺเชยฺย. อฉินฺทิ, ฉินฺทิ, ฉินฺทึสุ. อฉิชฺชิตฺถ, ฉิชฺชิ. ฉินฺทิสฺสติ, ฉินฺทิสฺสนฺติ. สฺสสฺส ฉาเทเส – เฉจฺฉติ, เฉจฺฉนฺติ. เฉจฺฉิติ วา. กมฺเม ฉิชฺชิสฺสเต, ฉิชฺชิสฺสนฺเต. ฉิชฺชิสฺสติ, ฉิชฺชิสฺสนฺติ. อฉินฺทิสฺส. อฉิชฺชิสฺส อิจฺจาทิ.

Chidi 어근은 '두 조각으로 냄(dvidhākaraṇa)'의 의미이다. Chindati, chindanti가 된다. 수동태에서는 chijjate, chijjante, chijjati, chijjanti가 된다. 마찬가지로 chindatu, chindantu, chijjatu, chijjantu; chinde, chindeyya, chijjeyya; achindi, chindi, chindiṃsu, achijjittha, chijji; chindissati, chindissanti가 된다. ss가 cha로 대체되면 checchati, checchanti 또는 checchiti가 된다. 수동태에서는 chijjissate, chijjissante, chijjissati, chijjissanti; achindissa, achijjissa 등이 된다.

ภิทิ [Pg.308] วิทารเณ, ภินฺทติ, ภินฺทนฺติ อิจฺจาทิ.

Bhidi 어근은 '쪼개기(vidāraṇa)'의 의미이다. Bhindati, bhindanti 등이 된다.

ยุช โยเค, ยุญฺชติ, ยุญฺชนฺติ. ยุชฺชเต, ยุชฺชนฺเต. ยุชฺชติ, ยุชฺชนฺติ. ยุญฺชตุ. ยุชฺชตํ. ยุญฺเช. ยุชฺเชถ. อยุญฺชิ, อยุญฺชึสุ. อยุชฺชิตฺถ, อยุชฺชิ. ยุญฺชิสฺสติ, ยุญฺชิสฺสนฺติ. ยุชฺชิสฺสเต, ยุชฺชิสฺสนฺเต. ยุชฺชิสฺสติ, ยุชฺชิสฺสนฺติ. อยุญฺชิสฺส. อยุชฺชิสฺสถ, อยุชฺชิสฺส อิจฺจาทิ.

√yuj(유즈)는 결합(yoge)의 의미이다. yuñjati, yuñjanti. [반조태] yujjate, yujjante. [수동태] yujjati, yujjanti. [명령법] yuñjatu. [반조태 명령법] yujjataṃ. [원망법] yuñje. [반조태 원망법] yujjetha. [부정과거] ayuñji, ayuñjiṃsu. [반조태 부정과거] ayujjittha, ayujji. [미래] yuñjissati, yuñjissanti. [반조태 미래] yujjissate, yujjissante. [수동태 미래] yujjissati, yujjissanti. [조건법] ayuñjissa. [반조태 조건법] ayujjissatha, ayujjissa 등이다.

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, ภุญฺชติ, ภุญฺชนฺติ อิจฺจาทิ.

√bhuj(부즈)는 보호함과 먹음(pālanabyavaharaṇesu)의 의미이다. bhuñjati, bhuñjanti 등이다.

ภวิสฺสนฺติยํ ‘‘กรสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาโห’’ติ สุตฺเต สปฺปจฺจยคฺคหเณน ภุชโต สฺสสฺส ขาเทโส, ‘‘โก เข จา’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส กกาโร, วุทฺธิ, โภกฺขติ, โภกฺขนฺติ. โภกฺขสิ, โภกฺขถ. โภกฺขามิ, โภกฺขาม. ขาเทสาภาเว ภุญฺชิสฺสติ, ภุญฺชิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

미래시제에서 "어미와 함께 있는 kar(까라)에 kā(까)가 온다"는 경구(sutta)에서 '어미와 함께'라는 표현을 취함으로 인해 √bhuj 뒤의 ssa(싸)가 khā(카)로 바뀌고, "kha(카)가 뒤따를 때 k(까)가 온다"는 규칙에 의해 어근 끝에 k(까)가 오며, 모음 증장(vuddhi)이 일어나 bhokkhati, bhokkhanti가 된다. bhokkhati, bhokkhanti. bhokkhasi, bhokkhatha. bhokkhāmi, bhokkhāma. khā(카)로의 치환이 없을 때는 bhuñjissati, bhuñjissanti 등이다.

มุจ โมจเน, มุญฺจติ, มุญฺจนฺติ. มุจฺจเต, มุจฺจนฺเต. มุญฺจตุ, มุญฺจนฺตุ. มุจฺจตํ, มุจฺจนฺตํ. มุญฺเจ, มุญฺเจยฺย, มุญฺเจยฺยุํ. มุจฺเจถ, มุจฺเจรํ. อมุญฺจิ, อมุญฺจึสุ. อมุจฺจิตฺถ. โมกฺขติ, โมกฺขนฺติ. มุญฺจิสฺสติ, มุญฺจิสฺสนฺติ. มุจฺจิสฺสเต, มุจฺจิสฺสนฺเต. อมุญฺจิสฺส, อมุจฺจิสฺสถ อิจฺจาทิ.

√muc(무쯔)는 놓아줌(mocane)의 의미이다. muñcati, muñcanti. [반조태] muccate, muccante. [명령법] muñcatu, muñcantu. [반조태 명령법] muccataṃ, muccantaṃ. [원망법] muñce, muñceyya, muñceyyuṃ. [반조태 원망법] muccetha, mucceraṃ. [부정과거] amuñci, amuñciṃsu. [반조태 부정과거] amuccittha. [미래] mokkhati, mokkhanti. muñcissati, muñcissanti. [반조태 미래] muccissate, muccissante. [조건법] amuñcissa, amuccissatha 등이다.

รุธาทิคโณ.

루다 디 가나(Rudhādigaṇa, 제7류 동사군).

ทิวาทิคณ

디와 디 가나(Divādigaṇa, 제4류 동사군).

ทิวุ กีฬาวิชิคีสาพฺยวหารชุติถุติกนฺติคตีสุ. ปุเร วิย ธาตฺวนฺตโลปวิภตฺตุปฺปตฺติโย.

√divu(디우)는 놀이, 승리하고자 함, 거래, 빛남, 찬탄, 갈망, 감(kīḷā-vijigīsā-byavahāra-juti-thuti-kanti-gatīsu)의 의미이다. 이전과 같이 어근 끝 모음의 탈락과 격어미(vibhatti)의 발생이 일어난다.

๕๑๐. ทิวาทิโต [Pg.309] โย.

510. "디와 디(Divādi)로부터 ya(야)가 [온다]."

ทิวาทิโต ธาตุคณโต ยปฺปจฺจโย โหติ กตฺตริ วิหิเตสุ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ.

능동태(kattari)에서 규정된 격어미가 올 때, 디와 디(Divādi) 어근 변화군으로부터 ya(야) 접미사가 온다.

‘‘ยคฺคหณํ, จวคฺค ยการ วการตฺตํ สธาตฺวนฺตสฺส, ปุพฺพรูป’’นฺติ จ วตฺตเต.

"ya(야)를 취함, 어근 끝과 함께 쯔(ca) 문중, 야(ya) 자, 와(va) 자가 됨, 그리고 이전 형태와 같아짐(pubbarūpa)"이라는 규칙이 적용된다.

๕๑๑. ตถา กตฺตริ จ.

511. 그와 같이 능동태에서도(tathā kattari ca).

ยถา ภาวกมฺเมสุ ยปฺปจฺจยสฺสาเทโส โหติ, ตถา กตฺตริปิ ยปฺปจฺจยสฺส สธาตฺวนฺตสฺส จวคฺค ยการวการาเทโส, ปุพฺพรูปญฺจ กาตพฺพานีติ ธาตฺวนฺตสฺส วการตฺตา สห เตน ยการสฺส วกาเร กเต ทฺวิภาโว, ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ เอตฺถ จคฺคหเณน ‘‘โพ วสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา วการทฺวยสฺส พการทฺวยํ, ทิพฺพติ, ทิพฺพนฺติ. ทิพฺพสิ, ทิพฺพถ. ทิพฺพามิ, ทิพฺพาม.

상태태(bhāva)와 수동태(kamma)에서 ya(야) 접미사의 치환이 일어나는 것처럼, 능동태에서도 어근 끝과 함께 ya(야) 접미사가 쯔(ca) 문중, 야(ya) 자, 와(va) 자로 치환되거나 이전 형태와 같게 만들어야 한다. 어근 끝의 v(와) 자와 함께 그 ya(야) 접미사가 v(와) 자가 되었을 때 중복(dvibhāvo)이 일어나고, "do dhassa cā"라는 규칙에서 ca(짜)를 취함으로 인해 "bo vassā"라고 언급된 바와 같이 두 개의 v(와) 자가 두 개의 b(바) 자로 되어 dibbati, dibbanti가 된다. dibbasi, dibbatha. dibbāmi, dibbāma.

กมฺเม ทิพฺพเต, ทิพฺพนฺเต. ทิพฺพติ, ทิพฺพนฺติ. ทิพฺพตุ. ทิพฺพตํ. ทิพฺเพ. ทิพฺเพถ. อทิพฺพิ. อทิพฺพิตฺถ. ทิพฺพิสฺสติ. ทิพฺพิสฺสเต. อทิพฺพิสฺส อิจฺจาทิ.

수동태(kamme)에서 dibbate, dibbante. [능동태 격어미 사용 시] dibbati, dibbanti. [명령법] dibbatu. [반조태 명령법] dibbataṃ. [원망법] dibbe. [반조태 원망법] dibbetha. [부정과거] adibbi. [반조태 부정과거] adibbittha. [미래] dibbissati. [반조태 미래] dibbissate. [조건법] adibbissa 등이다.

สิวุ ตนฺตสนฺตาเน, สิพฺพติ, สิพฺพนฺติ. สิพฺพตุ. สิพฺเพยฺย. อสิพฺพิ, สิพฺพิ. สิพฺพิสฺสติ. อสิพฺพิสฺส อิจฺจาทิ.

√sivu(시우)는 실을 꿴 채로 늘어뜨림(tantasantāne)의 의미이다. sibbati, sibbanti. [명령법] sibbatu. [원망법] sibbeyya. [부정과거] asibbi, sibbi. [미래] sibbissati. [조건법] asibbissa 등이다.

ปท คติมฺหิ, อุปุพฺโพ ทฺวิตฺตํ, ‘‘ตถา กตฺตริ จา’’ติ สธาตฺวนฺตสฺส ยการสฺส ชกาโร, ทฺวิตฺตญฺจ.

√pada(빠다)는 감(gatimhi)의 의미이다. u-가 앞에 붙고 [p의] 중복이 일어나며, "그와 같이 능동태에서도"라는 규칙에 의해 어근 끝과 함께 ya(야) 자가 ja(자) 자로 변하고 중복이 일어난다.

อุปฺปชฺชติ, อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชเต, อุปฺปชฺชนฺเต, อุปฺปชฺชเร.

uppajjati, uppajjanti. [반조태] uppajjate, uppajjante, uppajjare.

กมฺเม ปฏิปชฺชเต, ปฏิปชฺชนฺเต. ปฏิปชฺชติ, ปฏิปชฺชนฺติ. ภาเว อุปฺปชฺชเต ตยา.

수동태(kamme)에서 paṭipajjate, paṭipajjante. [능동태 격어미 사용 시] paṭipajjati, paṭipajjanti. 상태태(bhāve)에서 "그대에 의해 생겨나다(uppajjate tayā)".

ตถา [Pg.310] อุปฺปชฺชตุ. อุปฺปชฺเชยฺย. อุทปชฺชา. อุทปชฺชถ. อุทปาทิ, อุปฺปชฺชี. อุปฺปชฺชิตฺถ. อุปฺปชฺชิสฺสติ. อุปฺปชฺชิสฺส, อุปฺปชฺชิสฺสา อิจฺจาทิ.

그와 같이 [명령법] uppajjatu. [원망법] uppajjeyya. [부정과거] udapajjā. [반조태 부정과거] udapajjatha. [수동태 부정과거] udapādi, uppajjī. [반조태 부정과거] uppajjittha. [미래] uppajjissati. [조건법] uppajjissa, uppajjissā 등이다.

พุธ อวคมเน, ยปฺปจฺจยปรตฺตา น วุทฺธิ, ฌการาเทโสว วิเสโส, ธมฺมํ พุชฺฌติ, พุชฺฌนฺติ. พุชฺฌเต, พุชฺฌนฺเต, พุชฺฌเร วา.

√budha(부다)는 깨달음(avagamane)의 의미이다. ya(야) 접미사가 뒤에 오므로 증장(vuddhi)이 일어나지 않고, jha(자) 자로의 치환만이 특징이다. dhammaṃ bujjhati, bujjhanti. [반조태] bujjhate, bujjante 혹은 bujjhare이다.

กมฺเม พุชฺฌเต มยา ธมฺโม, พุชฺฌนฺเต. พุชฺฌติ, พุชฺฌนฺติ. พุชฺฌตุ. พุชฺเฌยฺย. อพุชฺฌิ. อพุชฺฌิตฺถ. พุชฺฌิสฺสติ. อพุชฺฌิสฺส.

수동태(kamme)에서 "나에 의해 법이 깨달아진다(bujjhate mayā dhammo)", bujjhante. [능동태 격어미 사용 시] bujjhati, bujjhanti. [명령법] bujjhatu. [원망법] bujjheyya. [부정과거] abujjhi. [반조태 부정과거] abujjhittha. [미래] bujjhissati. [조건법] abujjhissa.

ยุธ สมฺปหาเร, ยุชฺฌติ, ยุชฺฌนฺติ.

√yudha(유다)는 교전함(sampahāre)의 의미이다. yujjhati, yujjhanti.

กุธ โกเป, กุชฺฌติ, กุชฺฌนฺติ.

√kudha(꾸다)는 화냄(kope)의 의미이다. kujjhati, kujjhanti.

วิธ ตาฬเน, วิชฺฌติ, วิชฺฌนฺติ อิจฺจาทิ.

√vidha(위다)는 때림/뚫음(tāḷane)의 의미이다. vijjhati, vijjhanti 등이다.

นห พนฺธเน, ‘‘ห วิปริยโย’’ติ โยควิภาเคน วิปริยโย. สนฺนยฺหติ, สนฺนยฺหนฺติ อิจฺจาทิ.

√naha(나하)는 묶음(bandhane)의 의미이다. "ha(하)의 위치 바뀜"이라는 규칙의 분할(yogavibhāga)에 의해 위치 바뀜이 일어난다. sannayhati, sannayhanti 등이다.

มน ญาเณ, ญาเทโสว วิเสโส, มญฺญติ, มญฺญนฺติ อิจฺจาทิ.

√mana(마나)는 앎(ñāṇe)의 의미이다. ñ(냐) 자로의 치환만이 특징이다. maññati, maññanti 등이다.

ทา อาทาเน, สํอาปุพฺโพ ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ยมฺหิ ธาตฺวนฺตสฺส อิกาโร, สีลํ สมาทิยติ, สมาทิยนฺติ อิจฺจาทิ.

√dā(다)는 가짐(ādāne)의 의미이다. saṃ-과 ā-가 앞에 오며 "어떤 어근들에서" 등의 규칙에 의해 ya(야) 접미사가 올 때 어근 끝이 i(이) 자가 된다. "계율을 수지한다(sīlaṃ samādiyati)", samādiyanti 등이다.

ตุส ปีติมฺหิ, ยปฺปจฺจยสฺส ปุพฺพรูปตฺตํ, ตุสฺสติ, ตุสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

√tusa(뚜사)는 기쁨(pītimhi)의 의미이다. ya(야) 접미사가 이전 형태와 같아짐(pubbarūpattaṃ)이 일어나 tussati, tussanti 등이다.

ตถา สมุ อุปสเม, สมฺมติ, สมฺมนฺติ.

그와 같이 √samu(사무)는 가라앉음(upasame)의 의미로, sammati, sammanti가 된다.

กุป โกเป, กุปฺปติ, กุปฺปนฺติ.

√kupa(꾸빠)는 성냄(kope)의 의미로, kuppati, kuppanti가 된다.

ชนชนเน, ‘‘ชนาทีนมา ติมฺหิ จา’’ติ เอตฺถ ‘‘ชนาทีนมา’’ติ โยควิภาเคน ยมฺหิ ธาตฺวนฺตสฺส อากาโร. ชายติ, ชายนฺติ. ชายเต, ชายนฺเต.

√jana(자나)는 태어남(janane)의 의미이다. "jan(잔) 등에는 ti(띠) 등에서 ā(아)가 [온다]"라는 규칙 중 "jan(잔) 등에는 ā(아)가 [온다]"라는 규칙의 분할(yogavibhāga)에 의해 ya(야) 접미사가 올 때 어근 끝이 ā(아) 자가 된다. jāyati, jāyanti. [반조태] jāyate, jāyante이다.

กมฺเม [Pg.311] ชนียติ, ชนียนฺติ. ชายตุ. ชาเยยฺย. อชายิ, อชนิ. ชายิสฺสติ, ชนิสฺสติ. อชายิสฺส, อชนิสฺส อิจฺจาทิ.

수동태(Kamme)에서 janīyati, janīyanti가 된다. Jāyatu, Jāyeyya, Ajāyi, ajani, Jāyissati, janissati, Ajāyissa, ajanissa 등이 있다.

ทิวาทิคโณ.

디바디(Divādi) 동사군이다.

สฺวาทิคณ

스와디(Svādi) 동사군

สุ สวเณ, ปุเร วิย วิภตฺตุปฺปตฺติ.

Su는 듣는 것(savaṇa)의 의미이며, 앞서와 같이 격 변화가 일어난다.

๕๑๒. สฺวาทิโต ณุณาอุณา จ.

512. 스와디(Svādi) 군에서는 ṇu, ṇā, uṇā 접미사가 붙는다.

สุอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต ณุ ณาอุณาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ วิหิเตสุ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ. ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ เอตฺถ จคฺคหเณน ณุปฺปจฺจยสฺส วุทฺธิ. ตตฺเถวานุวตฺติตวาคฺคหเณน สฺวาทีนํ ณุณาทีสุ น วุทฺธิ.

Su와 같은 동사군으로부터 능동태(kattari) 격 변화 접미사가 적용될 때 ṇu, ṇā, uṇā 접미사가 붙는다. ‘Aññesu cā’에서 ca의 취함에 의해 ṇu 접미사에서 붓디(vuddhi)가 일어난다. 바로 그 규칙에서 계속되는 vā의 취함으로 인해 스와디(svādi) 군의 ṇu, ṇā 등에서는 붓디가 일어나지 않는다.

ธมฺมํ สุโณติ, สรโลปาทิ, สุณนฺติ. สุโณสิ, สุโณถ. สุโณมิ, สุโณม. ณาปจฺจเย สุณาติ, สุณนฺติ. สุณาสิ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา รสฺสตฺตํ, สุณสิ, สุณาถ, สุณถ. สุณามิ, สุณาม.

법을 듣는다(Dhammaṃ suṇoti), 모음 탈락 등에 의해 suṇanti가 된다. Suṇosi, suṇotha, Suṇomi, suṇoma가 있다. ṇā 접미사에서는 suṇāti, suṇanti가 된다. Suṇāsi에서 ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 단모음화되어 suṇasi, suṇātha, suṇatha가 된다. Suṇāmi, suṇāma가 있다.

กมฺเม ยปฺปจฺจเย ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทีโฆ, สูยเต, สูยนฺเต. สูยติ, สูยนฺติ. ทฺวิตฺเต รสฺสตฺตํ, สุยฺยติ, สุยฺยนฺติ. สูยฺยติ, สูยฺยนฺติ วา.

수동태(Kamme)에서 ya 접미사가 붙을 때 ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 장모음화되어 sūyate, sūyante가 된다. Sūyati, sūyanti가 된다. 중복될 때 단모음화되어 suyyati, suyyanti 또는 sūyyati, sūyyanti가 된다.

สุโณตุ, สุณนฺตุ. สุโณหิ, สุโณถ. สุโณมิ, สุโณม. สุณาตุ, สุณนฺตุ. สุณ, สุณาหิ, สุณาถ. สุณามิ, สุณาม. สุณตํ, สุณนฺตํ[Pg.312]. สุณสฺสุ, สุณวฺโห. สุเณ, สุณามเส. กมฺเม สูยตํ, สูยนฺตํ. สูยตุ, สูยนฺตุ.

Suṇotu, suṇantu. Suṇohi, suṇotha. Suṇomi, suṇoma. Suṇātu, suṇantu. Suṇa, suṇāhi, suṇātha. Suṇāmi, suṇāma. Suṇataṃ, suṇantaṃ. Suṇassu, suṇavho. Suṇe, suṇāmase. 수동태에서 sūyataṃ, sūyantaṃ. Sūyatu, sūyantu.

สุเณ, สุเณยฺย, สุเณยฺยุํ. สุเณยฺยาสิ, สุเณยฺยาถ. สุเณยฺยามิ, สุเณยฺยาม. สุเณถ, สุเณรํ. สุเณโถ, สุเณยฺยาวฺโห. สุเณยฺยํ, สุเณยฺยามฺเห. สูเยถ, สูเยยฺย.

Suṇe, suṇeyya, suṇeyyuṃ. Suṇeyyāsi, suṇeyyātha. Suṇeyyāmi, suṇeyyāma. Suṇetha, suṇeraṃ. Suṇetho, suṇeyyāvho. Suṇeyyaṃ, suṇeyyāmhe. Sūyetha, sūyeyya.

อสุณิ, สุณิ, อสุณึสุ, สุณึสุ. อสุณิ, อสุณิตฺถ. อสุณึ, สุณึ, อสุณิมฺห, สุณิมฺห. อสุณิตฺถ, สุณิตฺถ. ณาปจฺจยโลโป, วุทฺธิ, สสฺส ทฺวิภาโว, สาคโม, อสฺโสสิ, อสฺโสสึสุ, ปจฺจสฺโสสุํ. อสฺโสสิ, อสฺโสสิตฺถ. อสฺโสสึ, อสฺโสสิมฺห, อสฺโสสิมฺหา วา, อสฺโสสิตฺถ. อสูยิตฺถ, อสฺสูยิ.

Asuṇi, suṇi, asuṇiṃsu, suṇiṃsu. Asuṇi, asuṇittha. Asuṇiṃ, suṇiṃ, asuṇimha, suṇimha. Asuṇittha, suṇittha. ṇā 접미사의 탈락, 붓디(vuddhi), s의 중복, s의 삽입에 의해 assosi, assosiṃsu, paccassosuṃ이 된다. Assosi, assosittha. Assosiṃ, assosimha 또는 assosimhā, assosittha. Asūyittha, assūyi.

สรโลปาทิ, สุณิสฺสติ, สุณิสฺสนฺติ. สุณิสฺสสิ, สุณิสฺสถ. สุณิสฺสามิ, สุณิสฺสาม. สุณิสฺสเต, สุณิสฺสนฺเต. สุณิสฺสเส, สุณิสฺสวฺเห. สุณิสฺสํ, สุณิสฺสามฺเห. ณาปจฺจยโลโป, วุทฺธิ, โสสฺสติ, โสสฺสนฺติ. โสสฺสสิ, โสสฺสถ. โสสฺสามิ, โสสฺสาม. โสสฺสเต. สูยิสฺสเต, สูยิสฺสติ. อสุณิสฺส. อสูยิสฺส อิจฺจาทิ.

모음 탈락 등에 의해 suṇissati, suṇissanti. Suṇissasi, suṇissatha. Suṇissāmi, suṇissāma. Suṇissate, suṇissante. Suṇissase, suṇissavhe. Suṇissaṃ, suṇissāmhe. ṇā 접미사의 탈락과 붓디(vuddhi)에 의해 sossati, sossanti. Sossasi, sossatha. Sossāmi, sossāma. Sossate. Sūyissate, sūyissati. Asuṇissa, asūyissa 등이 있다.

หิ คติมฺหิ, ปปุพฺโพ ณาปจฺจโย, ปหิณาติ, ปหิณติ วา, ปหิณนฺติ. ปหิณาตุ, ปหิณนฺตุ. ปหิเณยฺย. ปหิณิ, ทูตํ ปาเหสิ. ปหิณิสฺสติ. ปหิณิสฺส อิจฺจาทิ.

Hi는 가는 것(gati)의 의미이며, pa 접두사와 ṇā 접미사가 결합하여 pahiṇāti 또는 pahiṇati, pahiṇanti가 된다. Pahiṇātu, pahiṇantu. Pahiṇeyya. Pahiṇi, 사절을 보냈다(dūtaṃ pāhesi). Pahiṇissati, Pahiṇissa 등이 있다.

วุ สํวรเณ, อาวุณาติ, อาวุณนฺติ อิจฺจาทิ.

Vu는 막는 것(saṃvaraṇa)의 의미이며, āvuṇāti, āvuṇanti 등이 있다.

มิ ปกฺเขเป, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ณสฺส นตฺตํ, มิโนติ, มินนฺติ อิจฺจาทิ.

Mi는 던지는 것(pakkhepa)의 의미이며, ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 ṇ이 n으로 변하여 minoti, minanti 등이 된다.

อป [Pg.313] ปาปุณเน, ปปุพฺโพ สรโลเป ‘‘ทีฆ’’นฺติ ทีโฆ, อุณาปจฺจโย, สมฺปตฺตึ ปาปุณาติ, ปาปุณนฺติ. ปาปุณาสิ, ปาปุณาถ. ปาปุณามิ, ปาปุณาม.

Apa는 도달하는 것(pāpuṇana)의 의미이며, pa 접두사 뒤의 모음 탈락 후 ‘dīgha’ 규칙에 의해 장음화되고 uṇā 접미사가 결합하여, 성취에 도달한다(sampattiṃ pāpuṇāti), pāpuṇanti가 된다. Pāpuṇāsi, pāpuṇātha. Pāpuṇāmi, pāpuṇāma.

กมฺเม ปาปียติ, ปาปียนฺติ. ตถา ปาปุณาตุ. ปาปียตุ. ปาปุเณ, ปาปุเณยฺย. ปาปีเยยฺย. ปาปุณิ, ปาปุณึสุ. ปาปียิ. ปาปุณิสฺสติ. ปาปียิสฺสติ. ปาปุณิสฺส. ปาปียิสฺส อิจฺจาทิ.

수동태에서 pāpīyati, pāpīyanti가 된다. 그와 같이 pāpuṇātu, pāpīyatu, pāpuṇe, pāpuṇeyya, pāpīyeyya, pāpuṇi, pāpuṇiṃsu, pāpīyi, pāpuṇissati, pāpīyissati, pāpuṇissa, pāpīyissa 등이 있다.

สก สตฺติมฺหิ, ทฺวิภาโว, สกฺกุณาติ, สกฺกุณนฺติ. ภาเว ‘‘ปุพฺพรูปญฺจา’’ติ ปุพฺพรูปตฺตํ, สกฺกเต ตยา, สกฺกติ วา, สกฺกุณาตุ. สกฺกุเณยฺย. ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา สกนฺตสฺส ขาเทโส อชฺชตนาทิมฺหิ, อสกฺขิ, สกฺขิ, อสกฺขึสุ, สกฺขึสุ. สกฺขิสฺสติ, สกฺขิสฺสนฺติ. อสกฺขิสฺส, อสกฺขิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

Saka는 능력(satti)의 의미이며, 중복되어 sakkuṇāti, sakkuṇanti가 된다. 상태태(Bhāve)에서는 ‘pubbarūpañcā’에 의해 이전 형태를 취하여 너에 의해 가능하다(sakkate tayā) 또는 sakkati가 된다. Sakkuṇātu, sakkuṇeyya. ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 sak의 끝이 kh로 교체되어 아자따니(ajjatanī) 시제 등에서 asakkhi, sakkhi, asakkhiṃsu, sakkhiṃsu가 된다. Sakkhissati, sakkhissanti. Asakkhissa, asakkhissaṃsu 등이 있다.

สฺวาทิคโณ.

스와디(Svādi) 동사군이다.

กิยาทิคณ

끼야디(Kiyādi) 동사군

กี ทพฺพวินิมเย, วิปุพฺโพ ทฺวิตฺตํ, ปุเร วิย วิภตฺตุปฺปตฺติ.

Kī는 물건의 교환(dabbavinimaya)의 의미이며, vi 접두사에서 중복이 일어나고, 이전과 같이 격 변화가 일어난다.

๕๑๓. กิยาทิโต นา.

513. 끼야디(Kiyādi) 군 뒤에는 nā가 붙는다.

กีอิจฺเจว มาทิโต ธาตุคณโต นาปจฺจโย โหติ กตฺตริ. นาปรตฺตา น วุทฺธิ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา กิยาทีนํ นามฺหิ รสฺสตฺตํ, กีโต นาปจฺจยนการสฺส ณตฺตญฺจ.

Kī 등과 같은 동사군으로부터 능동태에서 nā 접미사가 붙는다. nā가 뒤에 오므로 붓디(vuddhi)가 일어나지 않으며, ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 끼야디 군의 동사들은 nā 접미사 앞에서 단모음화되고, kī 뒤의 nā 접미사의 n은 ṇ으로 변한다.

ภณฺฑํ วิกฺกิณาติ, วิกฺกิณนฺติ. วิกฺกียติ, วิกฺกียนฺติ. วิกฺกิณาตุ, วิกฺกิณนฺตุ. วิกฺกียตุ, วิกฺกียนฺตุ. วิกฺกิเณ, วิกฺกิเณยฺย[Pg.314]. วิกฺกีเยยฺย, วิกฺกีเยยฺยุํ. อวิกฺกิณิ, วิกฺกิณิ. วิกฺกียิตฺถ, วิกฺกียิ. วิกฺกิณิสฺสติ, วิกฺกิณิสฺสนฺติ. วิกฺกียิสฺสติ, วิกฺกียิสฺสนฺติ. อวิกฺกิณิสฺส, อวิกฺกิณิสฺสํสุ. วิกฺกียิสฺส, วิกฺกียิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

물건을 판다(Bhaṇḍaṃ vikkiṇāti), vikkiṇanti. vikkīyati, vikkīyanti. vikkiṇātu, vikkiṇantu. vikkīyatu, vikkīyantu. vikkiṇe, vikkiṇeyya. vikkīyeyya, vikkīyeyyuṃ. avikkiṇi, vikkiṇi. vikkīyittha, vikkīyi. vikkiṇissati, vikkiṇissanti. vikkīyissati, vikkīyissanti. avikkiṇissa, avikkiṇissaṃsu. vikkīyissa, vikkīyissaṃsu 등이 있다.

ชิ ชเย, กิเลเส ชินาติ, ชินนฺติ. ชียติ, ชียนฺติ. เอวํ ชินาตุ. ชียตุ. ชิเนยฺย. ชีเยยฺย. อชินิ, ชินิ, อชินึสุ, ชินึสุ. อเชสิ, อเชสุํ. อชินิตฺถ. อชียิตฺถ, อชียิ. ชินิสฺสติ, ชินิสฺสนฺติ. วิเชสฺสติ, วิเชสฺสนฺติ. ชียิสฺสติ, ชียิสฺสนฺติ. อชินิสฺส. อชียิสฺส อิจฺจาทิ.

Ji는 승리(jaya)의 의미이며, 번뇌를 이긴다(kilese jināti), jinanti. jīyati, jīyanti. 이와 같이 jinātu, jīyatu, jineyya, jīyeyya, ajini, jini, ajiniṃsu, jiniṃsu, ajesi, ajesuṃ, ajinittha, ajīyittha, ajīyi, jinissati, jinissanti, vijessati, vijessanti, jīyissati, jīyissanti, ajinissa, ajīyissa 등이 있다.

ตถา จิ จเย, จินาติ, จินนฺติ อิจฺจาทิ.

그와 같이 ci는 쌓는 것(caya)의 의미이며, cināti, cinanti 등이 있다.

ญา อวโพธเน นาปจฺจโย.

Ñā는 깨닫는 것(avabodhana)의 의미이며, nā 접미사가 붙는다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

‘Vā’(선택적으로)라는 규정이 적용된다.

๕๑๔. ญาสฺส ชา ชํ นา.

514. Ñā의 자리에 jā, jaṃ, nā가 온다.

ญาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ชา ชํ นาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา.

Ñā라는 이 동사에는 jā, jaṃ, nā라는 교체어들이 선택적으로 나타난다.

ชาเทโส นามฺหิ ชํ ญามฺหิ, นาภาโว ติมฺหิ เอวิธ;

ววตฺถิตวิภาสตฺถ-วาสทฺทสฺสานุวตฺตนา;

ธมฺมํ วิชานาติ, วินายติ วา, วิชานนฺติ.

nā 접미사에서 ñā 어근은 ja가 되고, ñā 접미사에서는 jaṃ이 되며, ti 어미에서는 ā의 소멸이 없고, 이 어근에서는 [형태가] 나타난다. 확정된 옵션의 의미를 가진 vā 단어의 뒤따름에 의해 ‘dhammaṃ vijānāti’(법을 안다), ‘vināyati’ 또는 ‘vijānanti’(그들은 안다)가 된다.

กมฺเม วิญฺญายติ, วิญฺญายนฺติ. อิวณฺณาคเม ปุพฺพโลโป, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา เอกาโร, ทฺวิตฺตญฺจ, เญยฺยติ, เญยฺยนฺติ. วิชานาตุ, วิชานนฺตุ, รสฺสตฺตํ. วิชาน, วิชานาหิ, วิชานาถ. วิชานามิ, วิชานาม. วิชานตํ, วิชานนฺตํ. วิชานสฺสุ. วิญฺญายตุ, วิญฺญายนฺตุ.

수동태에서는 viññāyati, viññāyanti가 된다. i모음의 삽입이 있을 때 앞의 모음이 생략되고, ‘kvaci dhātū’ 등의 공식에 의해 e로 변하며, 자음 중첩이 일어나서 ñeyyati, ñeyyanti가 된다. 명령법에서는 vijānātu, vijānantu이며, [어미 앞에서] 단모음화가 일어난다. vijāna, vijānāhi, vijānātha. vijānāmi, vijānāma. vijānataṃ, vijānantaṃ. vijānassu. 수동태 명령법은 viññāyatu, viññāyantu이다.

๕๑๕. เอยฺยสฺส [Pg.315] ญาโต อิยา ญา วา.

515. eyya 어미는 ñā 어근 뒤에서 iyā 또는 ñā가 된다.

เอยฺยสฺส วิภตฺติสฺส ญาอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส อิยา ญาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, สรโลปาทิ. วิชานิยา.

eyya 어미는 ñā라는 이 어근 뒤에서 iyā 또는 ñā라는 이 대치어들이 선택적으로 되며, 모음 생략 등이 일어난다. [예:] vijāniyā.

ญาเทเส ญาสฺส ชํอาเทโส.

ñā로 대치되었을 때, ñā는 jaṃ으로 대치된다.

‘‘ญาโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

‘ñāto’와 ‘vā’라는 문구가 뒤따라 적용된다.

๕๑๖. นาสฺส โลโป ยการตฺตํ.

516. nā 접미사의 생략과 y의 상태가 일어난다.

ญาอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส นาปจฺจยสฺส โลโป โหติ วา, ยการตฺตญฺจ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เตน –

ñā라는 이 어근 뒤의 nā 접미사는 선택적으로 생략되고 y의 상태(yakāratta)가 된다. 여기서 vā 단어는 확정된 옵션(vavatthitavibhāsa)의 의미를 갖는다. 그에 따라-

ญามฺหิ นิจฺจญฺจ นาโลโป,วิภาสาชฺชตนาทิสุ;

อญฺญตฺถ น จ โหตายํ,นาโต ติมฺหิ ยการตา.

ñā 접미사에서 nā의 생략은 고정적이고, 아자타니(과거) 등에서는 선택적이다. 다른 곳에서는 이것이 일어나지 않으며, ti 어미에서 nā 뒤의 [어근의] 아(ā)로부터 y의 상태가 된다.

นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ, วิชญฺญา, วิชาเนยฺย, วิชาเนยฺยุํ. วิชาเนยฺยาสิ, วิชาเนยฺยาถ. วิชาเนยฺยามิ, วิชาเนยฺยาม, วิชาเนมุ วา. วิชาเนถ. วิญฺญาเยยฺย, วิญฺญาเยยฺยุํ.

닛가히따(niggahīta)가 조음점의 비음(vaggantatta)으로 변하여 vijaññā, vijāneyya, vijāneyyuṃ이 된다. vijāneyyāsi, vijāneyyātha. vijāneyyāmi, vijāneyyāma 또는 vijānemu. vijānetha. 수동태는 viññāyeyya, viññāyeyyuṃ이다.

สมชานิ, สญฺชานิ, สญฺชานึสุ. นาโลเป อญฺญาสิ, อญฺญาสุํ. วิชานิตฺถ. วิญฺญายิตฺถ. ปญฺญายิ, ปญฺญายึสุ. วิชานิสฺสติ, วิชานิสฺสนฺติ. ญสฺสติ, ญสฺสนฺติ. วิญฺญายิสฺสเต, วิญฺญายิสฺสนฺเต. ปญฺญายิสฺสติ, ปญฺญายิสฺสนฺติ. ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา สฺสสฺส [Pg.316] หิ จ, ปญฺญายิหิติ, ปญฺญายิหินฺติ. อชานิสฺส. อชานิสฺสถ. อญฺญายิสฺสถ, อญฺญายิสฺส อิจฺจาทิ.

samajāni, sañjāni, sañjāniṃsu. nā가 생략되었을 때 aññāsi, aññāsuṃ. vijānittha. 수동태는 viññāyittha. paññāyi, paññāyiṃsu. 미래형은 vijānissati, vijānissanti. ñassati, ñassanti. 수동태는 viññāyissate, viññāyissante. paññāyissati, paññāyissanti. ‘kvaci dhātū’ 등의 공식에 의해 ss가 h로 변하여 paññāyihiti, paññāyihinti가 된다. 조건법은 ajānissa. ajānissatha. aññāyissatha, aññāyissa 등이 있다.

มา มาเน, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา มานฺตสฺส อิกาโร, มินาติ, มินนฺติ. กมฺเม มียติ, มียนฺติ อิจฺจาทิ.

mā 어근은 측정의 의미이며, ‘kvaci dhātū’ 등의 공식에 의해 어근 끝의 ā가 i로 변하여 mināti, minanti가 된다. 수동태는 mīyati, mīyanti 등이다.

ลู เฉทเน, นามฺหิ รสฺสตฺตํ, ลุนาติ, ลุนนฺติ. ลูยติ, ลูยนฺติ อิจฺจาทิ.

lū 어근은 절단의 의미이며, nā 접미사에서 단모음화되어 lunāti, lunanti가 된다. 수동태는 lūyati, lūyanti 등이다.

ธู กมฺปเน, ธุนาติ, ธุนนฺติ. ธูยติ, ธูยนฺติ อิจฺจาทิ.

dhū 어근은 흔듦의 의미이며, dhunāti, dhunanti가 된다. 수동태는 dhūyati, dhūyanti 등이다.

คห อุปาทาเน, นามฺหิ สมฺปตฺเต –

gaha 어근은 취함의 의미이며, nā 접미사가 올 때-

๕๑๗. คหาทิโตปฺปณฺหา.

517. gaha 등으로부터 ppa와 ṇhā가 온다.

คหอิจฺเจวมาทิโต ธาตุโต ปฺป ณฺหาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ. อาทิสทฺโทยํ ปกาโร.

gaha 등의 이와 같은 어근으로부터 ppa와 ṇhā라는 이 접미사들이 능동태에서 붙는다. 여기서 ādi 단어는 종류를 의미한다.

‘‘คหสฺสา’’ติ วตฺตเต.

‘gahassa’(gaha 어근의)라는 문구가 뒤따라 적용된다.

๕๑๘. หโลโป ณฺหามฺหิ.

518. ṇhā 접미사에서 h의 생략이 일어난다.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส หการสฺส โลโป โหติ ณฺหามฺหิ ปจฺจเย ปเร. สีลํ คณฺหาติ, รสฺสตฺเต คณฺหติ วา, คณฺหนฺติ. คณฺหาสิ, คณฺหาถ. คณฺหามิ, คณฺหาม.

gaha라는 이 어근의 h(학카라)는 ṇhā 접미사가 뒤에 올 때 생략된다. ‘sīlaṃ gaṇhāti’(계율을 지닌다), 단모음화될 때는 gaṇhati 또는 gaṇhanti가 된다. gaṇhāsi, gaṇhātha. gaṇhāmi, gaṇhāma.

กมฺเม ‘‘เย’’ติ วตฺตมาเน ‘‘หวิปริยโย โล วา’’ติ หการสฺส ยกาเรน วิปริยโย โหติ. คยฺหติ, คยฺหนฺติ.

수동태에서 ‘ye’가 적용될 때, ‘havipariyayo lo vā’ 공식에 의해 h와 y의 위치가 바뀐다(vipariyaya). gayhati, gayhanti.

คณฺหาตุ, คณฺหนฺตุ. คณฺห, คณฺหาหิ, คณฺหาถ. คณฺหามิ, คณฺหาม. คณฺหตํ, คณฺหนฺตํ. คยฺหตํ, คยฺหนฺตํ. คยฺหตุ, คยฺหนฺตุ. คณฺเห, คณฺเหยฺย, คณฺเหยฺยุํ. คยฺเหยฺย, คยฺเหยฺยุํ. อคฺคณฺหิ, คณฺหิ, อคฺคณฺหึสุ, คณฺหึสุ.

명령법은 gaṇhātu, gaṇhantu. gaṇha, gaṇhāhi, gaṇhātha. gaṇhāmi, gaṇhāma. gaṇhataṃ, gaṇhantaṃ. gayhataṃ, gayhantaṃ. gayhatu, gayhantu. 원망법은 gaṇhe, gaṇheyya, gaṇheyyuṃ. gayheyya, gayheyyuṃ. 과거형은 aggaṇhi, gaṇhi, aggaṇhiṃsu, gaṇhiṃsu이다.

ยทา [Pg.317] ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อสพฺพธาตุเก วิกรณปจฺจยสฺส โลโป, อิการาคมสฺส เอกาโร จ, ตทา สาคโม.

‘kvaci dhātū’ 등의 공식에 의해 비공통 접사(asabbadhātuka)에서 결합 접미사(vikaraṇa)의 생략이 일어나고, i모음 삽입이 e로 변할 때 s-삽입(sāgama)이 일어난다.

อคฺคเหสิ, อคฺคเหสุํ. อคฺคหิ, อคฺคหึสุ, อคฺคหุํ. อคฺคยฺหิตฺถ, อคฺคยฺหิ. คณฺหิสฺสติ, คณฺหิสฺสนฺติ. คเหสฺสติ, คเหสฺสนฺติ. คหียิสฺสเต, คหียิสฺสนฺเต. คยฺหิสฺสติ, คยฺหิสฺสนฺติ. อคฺคณฺหิสฺส, อคฺคหิสฺส. อคฺคณฺหิสฺสถ, อคฺคหิสฺสถ. อคฺคยฺหิสฺสถ, อคฺคยฺหิสฺส อิจฺจาทิ.

aggahesi, aggahesuṃ. aggahi, aggahiṃsu, aggahuṃ. aggayhittha, aggayhi. 미래형은 gaṇhissati, gaṇhissanti. gahessati, gahessanti. 수동태는 gahīyissate, gahīyissante. gayhissati, gayhissanti. 조건법은 aggaṇhissa, aggahissa. aggaṇhissatha, aggahissatha. aggayhissatha, aggayissa 등이 있다.

ปฺปปฺปจฺจเย –

ppa 접미사가 올 때-

๕๑๙. คหสฺส เฆ ปฺเป.

519. ppa 접미사에서 gaha 어근은 ghe가 된다.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส เฆอาเทโส โหติ ปฺปปฺปจฺจเย ปเร. เฆปฺปติ อิจฺจาทิ.

gaha라는 이 어근 전체는 ppa 접미사가 뒤에 올 때 ghe로 대치된다. gheppati 등이 있다.

กิยาทิคโณ.

키야디(Kiyādi) 변화군 [끝].

ตนาทิคณ

따나디(Tanādi) 변화군

ตนุ วิตฺถาเร, ปุเร วิย ธาตฺวนฺตโลปวิภตฺตุปฺปตฺติโย.

tanu 어근은 확장의 의미이며, 이전과 같이 어근 끝의 생략과 어미의 발생이 일어난다.

๕๒๐. ตนาทิโต โอยิรา.

520. tana(확장하다) 등으로부터 o와 yira가 [접미사로 온다].

ตนุอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต โอยิรอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ. กรโตวายํ ยิรปฺปจฺจโย.

tanu 등과 같은 어근 그룹으로부터 능동(kattari)에서 o와 yira라는 이 접미사들이 온다. 이 yira 접미사는 kara(하다) 어근 뒤에 온다.

ธมฺมํ ตโนติ, ตโนนฺติ. ตโนสิ, ตโนถ. ตโนมิ, ตโนม.

법을 확장한다(tanoti, tanonti). 당신은 확장한다(tanosi, tanotha). 나는 확장한다(tanomi, tanoma).

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

"vā(선택적으로)"라는 말이 계속 적용된다.

๕๒๑. อุตฺตโมกาโร[Pg.318].

521. o가 u로 변함.

ตนาทิโต โอการปฺปจฺจโย อุตฺตมาปชฺชเต วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เอตฺถ จ วิกรณการิยวิธิปฺปกรณโต ‘‘โอกาโร’’ติ โอวิกรณํ คยฺหติ. ตนุเต, พหุวจเน ‘‘ยวการา จา’’ติ วตฺตํ, ตนฺวนฺเต. ตนุเส, ตนุวฺเห. ตนฺเว, ตนุมฺเห.

tana 등으로부터 o 접미사는 선택적으로 u가 된다. 이 'vā'라는 말은 정해진 옵션을 뜻한다. 그리고 여기서 가공 어근(vikaraṇa)의 처방이므로 'okāro'는 o 가공 접미사를 의미한다. tanute, 복수형에서는 "yavakārā cā(y, v, k가 온다)"라는 규칙에 의해 tanvante가 된다. tanuse, tanuvhe, tanve, tanumhe.

กมฺเม ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ตนุธาตฺวนฺตสฺส ยมฺหิ อากาโร, ปตายเต, ปตายนฺเต. ปตายติ, ปตายนฺติ. อาการาภาเว ปตญฺญติ, ปตญฺญนฺติ. ตโนตุ, ตโนนฺตุ. ตเนยฺย, ตเนยฺยุํ. อตนิ, อตนึสุ. อตายิตฺถ, ปตายิ. ตนิสฺสติ, ตนิสฺสนฺติ. ปตายิสฺสติ, ปตายิสฺสนฺติ. อตนิสฺส. ปตายิสฺส อิจฺจาทิ.

수동(kamme)에서 "kvaci dhātū" 등의 규칙에 의해 tanu 어근의 끝이 ya 접미사 앞에서 ā가 되어, patāyate, patāyante가 된다. patāyati, patāyanti도 된다. ā가 없을 때는 pataññati, pataññanti가 된다. 명령형은 tanotu, tanontu. 원망형은 taneyya, taneyyuṃ. 부정과거는 atani, ataniṃsu. 수동 부정과거는 atāyittha, patāyi. 미래형은 tanissati, tanissanti. 수동 미래형은 patāyissati, patāyissanti. 조건법은 atanissa, patāyissa 등이다.

กร กรเณ, ปุญฺญํ กโรติ.

kara 어근은 함(karaṇa)의 의미이며, 공덕을 짓는다(puññaṃ karoti).

พหุวจเน ‘‘วา’’ติ วตฺตมาเน, ‘‘อุตฺตโมกาโร’’ติ อุตฺเต กเต –

복수형에서 "vā"가 적용되고, "uttamokāro"에 의해 u로 변했을 때 —

‘‘วา, อุตฺต’’นฺติ จ วตฺตเต.

"vā"와 "utta(u로 변함)"라는 말이 계속 적용된다.

๕๒๒. กรสฺสากาโร จ.

522. 그리고 kara의 a도 [변한다].

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อกาโร อุตฺตมาปชฺชเต วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, ‘‘ยวการา จา’’ติ อปทนฺตสฺส ปรอุการสฺส วกาโร, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตุรการสฺส วการสฺมึ โลโป, วการสฺส ทฺวิตฺเต ตสฺส ‘‘พฺโพ วฺวสฺสา’’ติ พการทฺวยํ, กุพฺพนฺติ, กโรนฺติ. กโรสิ, กโรถ. กโรมิ, กโรม. ตถา กุรุเต, กุพฺพนฺเต. กุรุเส, กุรุวฺเห. กุพฺเพ, กุรุมฺเห. ยิรปฺปจฺจเย รการโลโป, กยิรติ, กยิรนฺติ อิจฺจาทิ.

kara라는 이 어근의 a는 선택적으로 u가 된다. 여기서 'vā'라는 말은 정해진 옵션을 뜻한다. "yavakārā cā"에 의해 어미가 아닌 u가 v로 변하고, "kvaci dhātū" 등에 의해 v 앞에서 어근의 r이 탈락하며, v가 중첩된 후 "bbo vvassā"에 의해 bb가 되어 kubbanti, karonti가 된다. karosi, karotha, karomi, karoma도 있다. 그와 같이 kurute, kubbante, kuruse, kuruvhe, kubbe, kurumhe가 된다. yira 접미사에서는 r이 탈락하여 kayirati, kayiranti 등이 된다.

กมฺเม [Pg.319] ยปฺปจฺจเย ‘‘อิวณฺณาคโม วา’’ติ อีการาคโม, ยการสฺส ทฺวิตฺตํ, กรียฺยเต กโฏ เตน, กรียฺยติ, กรียฺยนฺติ. กรียติ, กรียนฺติ วา. อีการาภาเว ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา สธาตฺวนฺตสฺส ยการตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ. กยฺยติ, กยฺยนฺติ. อิการาคเม ‘‘กฺวจิ ธาตุ’’อิจฺจาทิสุตฺเต จคฺคหเณน รยานํ วิปริยโย, กยิรติ กโฏ เตน, กยิรนฺติ อิจฺจาทิ.

수동에서 ya 접미사가 올 때 "ivaṇṇāgamo vā"에 의해 ī가 삽입되고, y가 중첩되어 '그에 의해 돗자리가 만들어진다(karīyyate kaṭo tena)', karīyyati, karīyyanti가 된다. 또는 karīyati, karīyanti가 된다. ī가 없을 때는 "tassa cavagga" 등에 의해 어근 끝과 함께 y가 되어 중첩되므로 kayyati, kayyanti가 된다. i가 삽입될 때 "kvaci dhātu" 등의 수트라에 있는 'ca'라는 말에 의해 r과 y의 위치가 바뀌어, '그에 의해 돗자리가 만들어진다(kayirati kaṭo tena)', kayiranti 등이 된다.

ตถา กุสลํ กโรตุ, กุรุตุ วา, กุพฺพนฺตุ, กโรนฺตุ. กโรหิ, กโรถ. กโรมิ, กโรม. กุรุตํ, กุพฺพนฺตํ. กุรุสฺสุ, กุรสฺสุ วา, กุรุวฺโห. กุพฺเพ, กุพฺพามเส.

그와 같이 선(kusala)을 행하라(karotu 또는 kurutu, kubbantu, karontu). karohi, karotha. karomi, karoma. kurutaṃ, kubbantaṃ. kurussu 또는 kurassu, kuruvho. kubbe, kubbāmase.

กมฺเม กรียตุ, กรียนฺตุ, กยฺยตํ, กยิรตํ, กยิรตุ.

수동에서는 karīyatu, karīyantu, kayyataṃ, kayirataṃ, kayiratu가 된다.

สตฺตมิยํ กเร, กเรยฺย, กเรยฺยุํ. กเรยฺยาสิ, กเรยฺยาถ. กเรยฺยามิ, กเรยฺยาม. อุตฺเต กุพฺเพ, กุพฺเพยฺย.

원망형(sattami)에서는 kare, kareyya, kareyyuṃ. kareyyāsi, kareyyātha. kareyyāmi, kareyyāma가 된다. u로 변했을 때는 kubbe, kubbeyya가 된다.

ยิรปฺปจฺจเย –

yira 접미사에서는 —

ยิรโต อาตฺตเมยฺยสฺส, เอถาทิสฺเสยฺยุมาทิสุ;

เอยฺยสทฺทสฺส โลโป จ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา.

yira 뒤에서 etha나 eyyuṃ 등의 [어미에 있는] eyya는 ā가 되고, "kvaci dhātū" 등에 의해 eyya라는 말은 탈락한다.

สรโลปาทิ, กยิรา, กยิรุํ. กยิราสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. อตฺตโนปเท กยิราถ ธีโร, กุพฺเพถ, กเรถ วา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา กุสฺส กฺรุ จ, กฺรุพฺเพถ, กฺรุพฺเพรํ. กฺรุพฺเพโถ, กฺรุพฺเพยฺยาวฺโห. กฺรุพฺเพยฺยํ, กฺรุพฺเพยฺยามฺเห. กมฺเม กรีเยยฺย, กรีเยยฺยุํ.

모음 탈락 등에 의해 kayirā, kayiruṃ. kayirāsi, kayirātha. kayirāmi, kayirāma가 된다. 반조동사(attanopada)에서는 '현자는 행해야 한다(kayirātha dhīro)', kubbetha, karetha가 된다. "kvaci dhātū" 등에 의해 ku가 kru가 되어 krubbetha, krubberaṃ, krubbetho, krubbeyyāvho, krubbeyyaṃ, krubbeyyāmhe가 된다. 수동에서는 karīyeyya, karīyeyyuṃ이 된다.

หิยฺยตฺตนิยํ [Pg.320] ‘‘กรสฺส กา’’ติ โยควิภาเคน กา โหติ, สรโลปาทิ.

과거시제(hiyyattanī)에서는 "karassa kā"라는 규칙 분할(yogavibhāga)에 의해 kā가 되고, 모음 탈락 등이 일어난다.

อกา, อกรา, อกรู. อกโร, อกตฺถ, อกโรตฺถ. อกํ, อกรํ, อกมฺห, อกรมฺห. อกตฺถ. อกรึ, อกรมฺหเส.

akā, akarā, akarū. akaro, akattha, akarottha. akaṃ, akaraṃ, akamha, akaramha. akattha. akariṃ, akaramhase.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

"vā"라는 말이 계속 적용된다.

๕๒๓. กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหิ.

523. 부정과거(ajjatanī)에서 kara는 kāsa가 된다.

กร อิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺเสว กาสตฺตํ โหติ วา อชฺชตนิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ ปเร. ‘‘กาสตฺต’’มิติ ภาวนิทฺเทเสน อญฺญสฺมาปิ ธาตุโต สาคโม. อถ วา ยทา กรสฺส กา โหติ, สตฺตญฺจาคโม อชฺชตนิมฺหิ วาติ อตฺโถ, ตทา ‘‘สตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ โยควิภาเคน อญฺญสฺมาปิ ธาตุโต สาคโมปิ สิชฺฌติ, ‘‘โยควิภาคโต อิฏฺฐปฺปสิทฺธี’’ติ เยภุยฺเยน ทีฆโตว โหติ, ‘‘กรสฺส กา’’ติ โยควิภาเคน กาภาโว จ หิยฺยตฺตนิยํ สิทฺโธ โหติ.

kara라는 이 어근은 부정과거(ajjatanī) 어미가 뒤따를 때 전체가 선택적으로 kāsa가 된다. 'kāsatta(kāsa-임)'라는 상태 표현에 의해 다른 어근에서도 s가 삽입될 수 있다. 또는 kara가 kā가 될 때 부정과거에서 s가 선택적으로 삽입된다는 의미일 경우, "sattamajjatanimhī"라는 규칙 분할에 의해 다른 어근에서도 s의 삽입이 성립한다. 규칙 분할에 의해 원하는 결과가 성취되므로 주로 장음이 된다. "karassa kā"라는 규칙 분할에 의해 과거시제(hiyyattanī)에서 kā가 되지 않는 경우도 성립한다.

อกาสิ, อกาสุํ. อกาสิ, อกาสิตฺถ. อกาสึ, อกาสิมฺห. อกาสิตฺถ. กาสตฺตาภาเว อกริ, กริ, อกรึสุ, กรึสุ, อกํสุ, อกรุํ. อกริ, อกริตฺถ. อกรึ, กรึ, อกริมฺห, กริมฺห. อกริตฺถ. อกรียิตฺถ, อกรียิ วา.

akāsi, akāsuṃ. akāsi, akāsittha. akāsiṃ, akāsimha. akāsittha. kāsa가 되지 않을 때는 akari, kari, akariṃsu, kariṃsu, akaṃsu, akaruṃ. akari, akarittha. akariṃ, kariṃ, akarimha, karimha. akarittha. 수동은 akarīyittha 또는 akarīyi가 된다.

‘‘วา, โลโป, ภวิสฺสนฺติมฺหิ สฺสสฺส จา’’ติ จ วตฺตเต.

"vā", "탈락", 그리고 "미래형에서 ss의 [탈락]"이라는 말이 계속 적용된다.

๕๒๔. กรสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาโห.

524. 접미사를 포함한 kara는 kāho가 된다.

กรอิจฺเจตสฺส [Pg.321] ธาตุสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาหาเทโส โหติ วา ภวิสฺสนฺติมฺหิ, สฺสสฺส จ โลโป โหติ. อธิกภูตสปฺปจฺจยคฺคหเณน วจมุจภุชาทิโต สฺสสฺส ขาเทโส, วส ฉิทิ ลภาทิโต ฉาเทโส จ โหติ.

kara라는 이 어근은 미래형에서 접미사와 함께 선택적으로 kāha라는 대치어가 되고, ss는 탈락한다. 접미사를 포함한다는 표현을 넓게 적용함으로써 vaca(말하다), muca(해방하다), bhuja(먹다) 등으로부터 ss가 kha로 대치되고, vasa(살다), chidi(끊다), labha(얻다) 등으로부터 ss가 cha로 대치되기도 한다.

กาหติ, กาหนฺติ. กาหสิ, กาหถ. กาหามิ, กาหาม. อิการาคเม กาหิติ, กาหินฺติ อิจฺจาทิ. กาหาภาเว กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ. กริสฺสสิ, กริสฺสถ. กริสฺสามิ, กริสฺสาม. กริสฺสเต, กริสฺสนฺเต. กริสฺสเส, กริสฺสวฺเห. กริสฺสํ, กริสฺสามฺเห. กรียิสฺสติ, กรียิสฺสนฺติ. อกริสฺส. อกรียิสฺสา อิจฺจาทิ.

kāhati, kāhanti. kāhasi, kāhatha. kāhāmi, kāhāma. i가 삽입될 때는 kāhiti, kāhinti 등이 된다. kāha가 되지 않을 때는 karissati, karissanti. karissasi, karissatha. karissāmi, karissāma. karissate, karissante. karissase, karissavhe. karissaṃ, karissāmhe. 수동은 karīyissati, karīyissanti. 조건법은 akarissa, karīyissa 등이 된다.

ยทา สํปุพฺโพ, ตทา ‘‘ปุรสมุปปรีหิ กโรติสฺส ข ขรา วา’’ติ โยควิภาเคน ตฺยาทิวิภตฺตีสุปิ สํปุพฺพกโรติสฺส ขราเทโส.

saṃ이 접두어로 붙을 때, "purasamupaparīhi karotissa kha kharā vā"라는 규칙 분할에 의해 ti 등의 어미 앞에서도 saṃ이 접두어로 붙은 karoti는 khara로 대치된다.

อภิสงฺขโรติ, อภิสงฺขโรนฺติ. อภิสงฺขรียติ, อภิสงฺขรียนฺติ. อภิสงฺขโรตุ. อภิสงฺขเรยฺย. อภิสงฺขริ, ขาเทเส อภิสงฺขาสิ วา. อภิสงฺขริสฺสติ. อภิสงฺขริสฺส อิจฺจาทิ.

형성한다(Abhisaṅkharoti), 형성한다(복수). 형성된다, 형성된다(복수). 형성하라. 형성할 것이다. 형성했다, 또는 다른 과거형으로 형성했다. 형성할 것이다. 형성할 것이다 등이다.

สก สตฺติมฺหิ, โอปจฺจโย, สกฺโกติ, สกฺโกนฺติ. สกฺโกสิ, สกฺโกถ. สกฺโกมิ, สกฺโกม อิจฺจาทิ.

Saka는 능력에 있고, o 접미사가 붙어, 할 수 있다(sakkoti), 할 수 있다(복수). 너는 할 수 있다, 너희는 할 수 있다. 나는 할 수 있다, 우리는 할 수 있다 등이다.

อป ปาปุณเน, ปปุพฺโพ, ปปฺโปติ, ปปฺโปนฺติ. ปปฺโปสิ, ปปฺโปถ. ปปฺโปมิ, ปปฺโปม. ปปฺโปตุ, ปปฺโปนฺตุ อิจฺจาทิ.

Apa는 도달함에 있고, pa 접두사가 앞에 오며, 도달한다(pappoti), 도달한다(복수). 너는 도달한다, 너희는 도달한다. 나는 도달한다, 우리는 도달한다. 도달하라, 도달하라(복수) 등이다.

ตนาทิคโณ.

따나(Tan)류이다.

จุราทิคณ

쭈라(Cur)류이다.

ธุร [Pg.322] เถยฺเย, ปุเร วิย ธาตฺวนฺตโลโป, วิภตฺตุปฺปตฺติ.

Dhura는 훔침에 있고, 앞과 같이 어근 끝이 생략되며, 격변화가 일어난다.

‘‘ตถา กตฺตริ จา’’ติ อิโต ‘‘กตฺตรี’’ติ จ สีหวิโลกเนน ภาวกมฺมคฺคหณานิ จ วตฺตนฺเต, มณฺฑูกคติยา การิตคฺคหณญฺจ.

‘이와 같이 능동(kattari)에서’라는 구절로부터 ‘능동’이라는 단어가, 사자회고(sīhavilokana)의 방식으로 상태(bhāva)와 목적(kamma)의 취함이 이어지며, 개구리 도약(maṇḍūkagati)의 방식으로 사역(kārita)의 취함이 이어진다.

๕๒๕. จุราทิโต เณณยา.

525. 쭈라(Cur)류로부터 ṇe와 ṇaya 접미사가 온다.

จุรอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต เณ ณยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ, ภาเว จ กมฺมนิ, วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ. ‘‘การิตํ วิย ณานุพนฺโธ’’ติ เณ ณยานํ การิตพฺยปเทโส.

쭈라(Cura) 등의 어근 부류로부터 ṇe와 ṇaya라는 이 접미사들이 능동, 상태, 목적의 의미에서 격 접미사들 앞에 온다. ‘사역(kārita)과 같이 ṇ이 부가된 것’이라고 하여 ṇe와 ṇaya에 사역의 명칭이 부여된다.

๕๒๖. การิตานํ โณ โลปํ.

526. 사역 접미사들의 ṇ은 생략된다.

การิตปฺปจฺจยานํ ณกาโร โลปมาปชฺชเต.

사역 접미사들의 ṇ 문자는 생략에 이른다.

๕๒๗. อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต.

527. 결합 자음이 끝에 오지 않는 것은 사역에서 강화(vuddhi)된다.

อสํโยคนฺตสฺส ธาตุสฺส การิเต ปเร วุทฺธิ โหตีติ อุการสฺโสกาโร วุทฺธิ.

결합 자음으로 끝나지 않는 어근은 사역이 뒤따를 때 강화가 일어난다. 즉, u 모음이 o 모음으로 강화된다.

ธนํ โจเรติ, โจเรนฺติ. โจเรสิ, โจเรถ. โจเรมิ, โจเรม. ณยปฺปจฺจเย – โจรยติ, โจรยนฺติ. โจรยสิ, โจรยถ. โจรยามิ, โจรยาม. โจรยเต, โจรยนฺเต. โจรยเส, โจรยวฺเห. โจรเย, โจรยามฺเห.

재물을 훔친다(coreti), 훔친다(복수). 너는 훔친다, 너희는 훔친다. 나는 훔친다, 우리는 훔친다. ṇaya 접미사에서는 - 훔친다(corayati), 훔친다(복수). 너는 훔친다, 너희는 훔친다. 나는 훔친다, 우리는 훔친다. 훔쳐진다, 훔쳐진다(복수). 너는 훔쳐진다, 너희는 훔쳐진다. 나는 훔쳐진다, 우리는 훔쳐진다.

กมฺเม ยปฺปจฺจเย อีการาคโม, สรโลปาทิ จ, โจรียเต เทวทตฺเตน, โจรียติ, โจรียนฺติ อิจฺจาทิ.

목적태(수동)에서 ya 접미사가 올 때 ī 모음이 삽입되고 모음 생략 등이 일어나, 데와닷따에 의해 훔쳐진다(corīyate), 훔쳐진다(corīyati), 훔쳐진다(복수) 등이다.

โจเรตุ[Pg.323], โจเรนฺตุ. โจเรหิ. โจรยตุ, โจรยนฺตุ. โจรย, โจรยาหิ.

훔쳐라, 훔쳐라(복수). 훔쳐라. 훔쳐라, 훔쳐라(복수). 훔쳐라, 훔쳐라(변형).

โจเรยฺย, โจเรยฺยุํ. โจรเย, โจรเยยฺยุํ. อโจเรสิ, โจเรสิ, อโจเรสุํ, โจเรสุํ. อโจรยิ, โจรยิ, อโจรยึสุ, โจรยึสุ, อโจรยุํ, โจรยุํ. อโจเรสิ, อโจเรสิตฺถ. ตฺวํ อโจรยิ, อโจรยิตฺถ. อโจเรสึ, อโจเรสิมฺห. อโจรยึ, อโจรยิมฺห. อโจรยิตฺถ. อโจรียิตฺถ, อโจรียิ.

훔칠 것이다, 훔칠 것이다(복수). 훔칠 것이다, 훔칠 것이다(복수). 훔쳤다(acoresi), 훔쳤다(coresi), 훔쳤다(복수), 훔쳤다(복수). 훔쳤다(acorayi), 훔쳤다(corayi), 훔쳤다(복수), 훔쳤다(복수), 훔쳤다(복수), 훔쳤다(복수). 너는 훔쳤다, 너희는 훔쳤다. 너는 훔쳤다, 너희는 훔쳤다. 나는 훔쳤다, 우리는 훔쳤다. 나는 훔쳤다, 우리는 훔쳤다. 너희는 훔쳤다. 훔쳐졌다(복수), 훔쳐졌다.

โจริสฺสติ, โจริสฺสนฺติ. โจรยิสฺสติ, โจรยิสฺสนฺติ. โจรียิสฺสเต, โจรียิสฺสนฺเต. โจรียิสฺสติ, โจรียิสฺสนฺติ. อโจริสฺส, อโจรยิสฺส. อโจรียิสฺสถ, อโจรียิสฺส อิจฺจาทิ.

훔칠 것이다, 훔칠 것이다(복수). 훔칠 것이다, 훔칠 것이다. 훔쳐질 것이다, 훔쳐질 것이다(복수). 훔쳐질 것이다, 훔쳐질 것이다. 훔치려 했다, 훔치려 했다. 훔쳐지려 했다, 훔쳐지려 했다 등이다.

ตถา จินฺต จินฺตายํ, สํโยคนฺตตฺตา วุทฺธิอภาโวว วิเสโส.

이와 같이 cinta는 생각함에 있고, 끝에 결합 자음이 있으므로 강화가 없는 것이 특징이다.

จินฺเตติ, จินฺตยติ, จินฺเตนฺติ, จินฺตยนฺติ. จินฺเตตุ, จินฺตยตุ. จินฺเตยฺย, จินฺตเยยฺย. อจินฺเตสิ, จินฺเตสิ, อจินฺตยิ, จินฺตยิ. จินฺเตสฺสติ, จินฺตยิสฺสติ. อจินฺติสฺส, อจินฺตยิสฺส อิจฺจาทิ.

생각한다(cinteti), 생각한다(cintayati), 생각한다(복수), 생각한다(복수). 생각하라, 생각하라. 생각할 것이다, 생각할 것이다. 생각했다, 생각했다, 생각했다, 생각했다. 생각할 것이다, 생각할 것이다. 생각하려 했다, 생각하려 했다 등이다.

มนฺต คุตฺตภาสเน, มนฺเตติ, มนฺตยติ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ.

Manta는 비밀스러운 말에 있고, 말한다(manteti), 말한다(mantayati) 등 앞의 것과 같다.

ปาล รกฺขเณ, ธมฺมํ ปาเลติ, ปาลยติ. ปาลียติ. ปาเลตุ, ปาลยตุ อิจฺจาทิ.

Pāla는 보호함에 있고, 법을 보호한다(pāleti, pālayati). 보호된다(pālīyati). 보호하라(pāletu, pālayatu) 등이다.

ฆฏ ฆฏเน, ฆาเฏติ, ฆาฏยติ, ฆเฏติ, ฆฏยติ, ฆฏาทิตฺตา วิกปฺเปน วุทฺธิ.

Ghaṭa는 노력함에 있고, 노력한다(ghāṭeti, ghāṭayati), 노력한다(ghaṭeti, ghaṭayati) 등 ghaṭa류이므로 선택적으로 강화된다.

วิท ญาเณ, เวเทติ, เวทยติ.

Vida는 앎에 있고, 안다(vedeti, vedayati).

คณ [Pg.324] สงฺขฺยาเน, ‘‘ฆฏาทีนํ วา’’ติ น วุทฺธิ, คเณติ, คณยติ อิจฺจาทิ, สพฺพตฺถ สุโพธํ.

Gaṇa는 셈함에 있고, ‘ghaṭa류 등은 혹은’이라는 규칙에 의해 강화되지 않아, 센다(gaṇeti), 센다(gaṇayati) 등 모든 곳에서 이해하기 쉽다.

จุราทิคโณ.

쭈라(Cur)류이다.

ภูวาที จ รุธาที จ, ทิวาที สฺวาทโย คณา;

กิยาที จ ตนาที จ, จุราที จิธ สตฺตธา.

부(Bhū)류와 루드(Rudh)류, 디우(Div)류와 수(Su)류, 끼(Ki)류와 따나(Tan)류, 그리고 쭈라(Cur)류가 여기에서 일곱 가지이다.

วิกรณวิธานํ สมตฺตํ.

동사 변화 표식(vikaraṇa)의 규정이 완료되었다.

ธาตุปฺปจฺจยนฺตนย

어근 접미사(dhātu-paccaya)로 끝나는 방법.

อถ ธาตุปฺปจฺจยนฺตา วุจฺจนฺเต.

이제 어근 접미사로 끝나는 것들이 설해진다.

ตตฺถ ธาตฺวตฺเถ นิทฺทิฏฺฐา ขาทิการิตนฺตา ปจฺจยา ธาตุปฺปจฺจยา นาม.

거기서 어근의 의미로 명시된 kha 등으로 시작하여 kārita로 끝나는 접미사들을 어근 접미사(dhātu-paccaya)라고 한다.

ติช นิสาน พนฺธนขมาสุ, ธาตุสญฺญาทิ.

tija 어근은 연마, 속박, 인내의 의미로 쓰이며, 어근의 명칭 등을 얻는다.

‘‘ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา’’ติ อิโต ธาตุคฺคหณํ อนุวตฺตเต, ‘‘ปรา, ปจฺจยา’’ติ จ อธิกาโร.

‘어근과 성(性)의 어간 뒤에 접미사들이’라는 구절로부터 ‘어근’이라는 말이 이어지고, ‘뒤에’와 ‘접미사들’이라는 말은 관할 규정(adhikāra)이 된다.

๕๒๘. ติช คุป กิต มาเนหิ ข ฉ สา วา.

528. tija, gupa, kita, māna 어근들로부터 kha, cha, sa 접미사들이 선택적으로 결합한다.

ติช คุป กิต มาน อิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ข ฉ ส อิจฺเจเต ปจฺจยา ปรา โหนฺติ วา.

tija, gupa, kita, māna라는 이러한 어근들 뒤에 kha, cha, sa라는 이러한 접미사들이 선택적으로 온다.

ติชโต ขนฺติยํ โขว, นินฺทายํ คุปโต ตุ โฉ;

กิตา โฉ โสว มานมฺหา, ววตฺถิตวิภาสโต.

tija로부터 인내의 의미에서는 kha만이, 비난의 의미에서 gupa로부터는 cha가, kita로부터는 cha가, māna로부터는 sa만이 결합하는데, 이는 규정된 선택(vavatthita-vibhāsā)에 따른 것이다.

‘‘กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว’’ติ ธาตฺวาทิสฺส ทฺวิภาโว.

‘어떤 경우에 모음을 가진 첫 번째 음절이 중복된다’는 규정에 의해 어근의 첫 부분의 중복이 일어난다.

‘‘พฺยญฺชนนฺตสฺสา’’ติ วตฺตมาเน –

‘자음으로 끝나는 것의’라는 규정이 적용될 때 —

๕๒๙. โก เข จ.

529. kha 접미사에서 k가 (어근 끝 자음 대신) 온다.

ธาตฺวนฺตสฺส [Pg.325] พฺยญฺชนสฺส กการาเทโส โหติ ขปฺปจฺจเย ปเร.

kha 접미사가 뒤에 올 때 어근의 마지막 자음은 k로 대치된다.

ติติกฺข อิติ ฐิเต –

titikkha라고 형성되었을 때 —

ธาตุวิหิตานํ ตฺยาทิวิภตฺตีนํ อธาตุโต อปฺปวตฺติยมาห.

어근에 대해 규정된 ti 등의 격미들이 어근이 아닌 것으로부터는 생기지 않음을 말한다.

๕๓๐. ธาตุปฺปจฺจเยหิ วิภตฺติโย.

530. 어근 접미사들 뒤에 격미들이 결합한다.

ธาตฺวตฺเถ นิทฺทิฏฺเฐหิ ขาทิการิตนฺเตหิ ปจฺจเยหิ ตฺยาทโย วิภตฺติโย โหนฺตีติ ปุเร วิย วตฺตมานาทโย โยเชตพฺพา.

어근의 의미로 명시된 kha 등으로 시작하여 kārita로 끝나는 접미사들 뒤에 ti 등의 격미들이 온다고 하여, 이전과 같이 현재형 등을 결합해야 한다.

อติวากฺยํ ติติกฺขติ, ติติกฺขนฺติ. กมฺเม ติติกฺขียติ. ตถา ติติกฺขตุ, ติติกฺขนฺตุ. ติติกฺเขยฺย, ติติกฺเขยฺยุํ. อติติกฺขิ, อติติกฺขึสุ. ติติกฺขิสฺสติ. อติติกฺขิสฺส อิจฺจาทิ.

심한 말을 참는다(titikkhati, titikkhanti). 수동태에서는 참아진다(titikkhīyati). 그와 같이 참기를(titikkhatu, titikkhantu), 참을 것이다(titikkheyya, titikkheyyuṃ), 참았다(atitikkhi, atitikkhiṃsu), 참을 것이다(titikkhissati), 참았을 것이다(atitikkhissa) 등이다.

ขปฺปจฺจยาภาเว อปฺปจฺจยสฺส เอกาโร, เตเชติ, เตชติ วา, เตชนฺติ อิจฺจาทิ.

kha 접미사가 없을 때는 a 접미사의 e-형태로 tejeti 혹은 tejati, tejanti 등이 된다.

คุป โคปเน, ฉปฺปจฺจเย ทฺวิภาโว, ‘‘ปุพฺโพพฺภาโส’’ติ อพฺภาสสญฺญา, ‘‘อพฺภาสสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘อนฺตสฺสิวณฺณากาโร วา’’ติ อพฺภาสนฺตสฺสิกาโร, ‘‘กวคฺคสฺส จวคฺโค’’ติ อพฺภาสคการสฺส ชกาโร จ.

보호의 의미인 gupa 어근은 cha 접미사가 붙을 때 중복이 일어나고, ‘앞부분은 중복음(abbhāsa)’이라는 명칭을 얻으며, ‘중복음의’라는 규정이 적용될 때 ‘마지막에 i음이나 a음이 선택적으로 온다’는 규정으로 중복음 끝에 i가 오고, ‘k-계열은 c-계열로’라는 규정으로 중복음의 g가 j로 변한다.

๕๓๑. พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จ.

531. cha 접미사들에서 어근의 마지막 자음은 c로 변한다.

ธาตฺวนฺถสฺส พฺยญฺชนสฺส จการาเทโส โหติ ฉปฺปจฺจเยสุ ปเรสุ. ตโต วิภตฺติโย, กายํ ชิคุจฺฉติ, ชิคุจฺฉนฺติ. เสสํ ปุริมสมํ. ฉาภาเว โคเปติ, โคเปนฺติ อิจฺจาทิ.

cha 접미사가 뒤에 올 때 어근의 마지막 자음은 c로 대치된다. 그 후 격미들이 결합하여, 몸을 혐오한다(jigucchati, jigucchanti)가 된다. 나머지는 앞과 같다. cha가 없을 때는 gopeti, gopenti 등이다.

กิต โรคาปนยเน, ฉปฺปจฺจโย, ทฺวิตฺตญฺจ.

치료의 의미인 kita 어근에 cha 접미사가 붙고 중복이 일어난다.

อพฺภาสคฺคหณมนุวตฺตเต[Pg.326].

‘중복음’이라는 용어가 이어진다.

๕๓๒. มานกิตานํ วตตฺตํ วา.

532. māna와 kita 어근에서 중복음 부분은 선택적으로 va와 ta로 변한다.

อพฺภาสคตานํ มาน กิตอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ วการตการตฺตํ โหติ วา ยถากฺกมนฺติ ตกาโร, ธาตฺวนฺตสฺส จกาโร, เสสํ สมํ. โรคํ ติกิจฺฉติ, ติกิจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. ตการาภาเว ‘‘กวคฺคสฺส จวคฺโค’’ติ จกาโร, วิจิกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ.

중복된 māna와 kita 어근들의 앞부분에 각각 순서대로 v와 t가 선택적으로 오게 되어 kita는 t가 되고, 어근 끝 자음은 c가 되며 나머지는 동일하다. 병을 치료한다(tikicchati, tikicchanti) 등이다. t가 오지 않을 때는 ‘k-계열은 c-계열로’라는 규정에 의해 c가 되어 vicikicchati, vicikicchanti 등이 된다.

มาน วีมํสปูชาสุ, สปฺปจฺจยทฺวิภาวอีการวการา.

조사와 존경의 의미인 māna 어근에는 sa 접미사가 붙고 중복, ī음으로의 변화, v음으로의 변화가 일어난다.

๕๓๓. ตโต ปามานานํ วา มํ เสสุ.

533. 그 중복음 뒤의 pā와 māna 어근은 sa 접미사에서 선택적으로 maṃ으로 바뀐다.

ตโต อพฺภาสโต ปราสํ ปามานานํ ธาตูนํ วามํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ สปฺปจฺจเย ปเร. เสสูติ พหุวจนนิทฺเทโส ปโยเคปิ วจนวิปลฺลาสญาปนตฺถํ. อตฺถํ วีมํสติ, วีมํสนฺติ อิจฺจาทิ.

그 중복음 뒤에 오는 pā와 māna 어근은 sa 접미사가 뒤에 올 때 각각 순서대로 vā와 maṃ으로 대치된다. ‘sesu’라고 복수로 표현한 것은 실제 용법에서도 수의 변화가 있음을 알리기 위함이다. 의미를 조사한다(vīmaṃsati, vīmaṃsanti) 등이다.

อญฺญตฺถ ‘‘โลปญฺเจตฺตมกาโร’’ติ อปฺปจฺจยสฺเสกาโร, มาเนติ, มาเนนฺติ.

다른 의미에서는 ‘삭제되고 a가 남는다’는 규정에 의해 a 접미사가 e가 되어 māneti, mānenti가 된다.

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, โภตฺตุมิจฺฉตีติ อตฺเถ –

보호와 사용의 의미인 bhuja 어근이 ‘먹고 싶어한다’는 의미일 때 —

‘‘ข ฉ สา, วา’’ติ จ วตฺตเต.

‘kha, cha, sa가 선택적으로’라는 구절이 적용된다.

๕๓๔. ภุช ฆส หร สุ ปาทีหิ ตุมิจฺฉตฺเถสุ.

534. bhuja, ghasa, hara, su, pā 등의 어근으로부터 ‘-하기를 원함’의 의미들이 나타날 때이다.

ภุช ฆส หร สุ ปา อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตุมิจฺฉตฺเถสุ จ ข ฉ สอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา. ตุมิจฺฉานํ, ตุมนฺตยุตฺตอิจฺฉาย วา อตฺถา ตุมิจฺฉตฺถา, เตน ตุมนฺตรหิเตสุ ‘‘โภชนมิจฺฉตี’’ติอาทีสุ น โหนฺติ, ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ วากฺยสฺส อปฺปโยโค, ธาตฺวาทิสฺส ทฺเวภาเว กเต [Pg.327] ‘‘ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา’’ติ อพฺภาสภการสฺส พกาโร, ธาตฺวนฺตสฺส ‘‘โก เข จา’’ติ กกาโร, พุภุกฺขติ, พุภุกฺขนฺติ อิจฺจาทิ.

bhuja(먹다), ghasa(먹다), hara(가져가다), su(듣다), pā(마시다) 등의 어근들로부터 ‘~하고 싶어 함(-tum-icchatthesu)’의 의미에서 kha, cha, sa 접미사들이 선택적으로(vā) 붙는다. ‘~하고 싶어 함(tumicchatthā)’이란 ‘-tum’ 접미사가 붙은 부정사와 결합된 원함(icchā)의 의미를 말하므로, ‘-tum’ 접미사가 없는 ‘식사를 원한다(bhojanamicchati)’ 등에는 이 접미사들이 붙지 않는다. 또한 ‘이미 설해진 의미는 다시 사용하지 않는다(vuttatthānamappayogo)’는 원칙에 의해 문장에서 ‘iccha’ 등의 별도 표현은 쓰지 않는다. 어근의 첫 부분을 중첩(dvebhāva)하고 ‘둘째와 넷째 글자는 첫째와 셋째 글자로 바뀐다’는 규칙에 의해 중첩된 bh가 b로 변하며, 어근 끝의 s 등은 ‘ko khe cā’ 등에 의해 k로 변하여 bubhukkhati(먹고 싶어 한다), bubhukkhanti 등이 된다.

วาติ กิมตฺถํ? โภตฺตุมิจฺฉติ, อิจฺฉตฺเถสูติ กิมตฺถํ? โภตฺตุํ คจฺฉติ.

‘선택적으로(vā)’라고 한 이유는 무엇인가? ‘bhottumicchati(먹기를 원한다)’라고도 쓸 수 있기 때문이다. ‘원함의 의미에서(icchatthesu)’라고 한 이유는 무엇인가? ‘먹으러 간다(bhottuṃ gacchati)’와 같은 경우에는 적용되지 않기 때문이다.

ฆส อทเน, ฆสิตุมิจฺฉตีติ อตฺเถ ฉปฺปจฺจโย, ทฺวิตฺตํ, ตติย จวคฺค อิการ จการาเทสา, ชิฆจฺฉติ, ชิฆจฺฉนฺติ.

ghasa(먹다) 어근에서 ‘먹고 싶어 한다(ghasitumicchatī)’는 의미일 때 cha 접미사가 붙고, 중첩(dvittaṃ)과 세 번째 자음군(cavagga)의 대치, i모음 삽입, c로의 변환 등을 거쳐 jighacchati(먹고 싶어 한다), jighacchanti가 된다.

หร หรเณ, หริตุมิจฺฉตีติ อตฺเถ สปฺปจฺจโย.

hara(가져가다) 어근에서 ‘가져가고 싶어 한다(haritumicchatī)’는 의미일 때 sa 접미사가 붙는다.

๕๓๕. หรสฺส คี เส.

535. sa 접미사가 뒤따를 때 hara 어근은 gī가 된다.

หรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส คี โหติ เส ปจฺจเย ปเร. ‘‘คีเส’’ติ โยควิภาเคน ชิสฺสปิ, ฐานูปจาเรนาเทสสฺสาปิ ธาตุโวหารตฺตา ทฺวิตฺตํ, ภิกฺขํ ชิคีสติ, ชิคีสนฺติ.

sa 접미사가 뒤에 올 때 hara라는 어근 전체가 gī로 바뀐다. ‘gīse’라는 규칙의 분할(yogavibhāga)에 의해 ji로도 변하며, 위치의 전용(ṭhānūpacāra)에 의해 대치된 어근도 어근으로 취급되어 중첩이 일어난다. 그리하여 bhikkhaṃ jigīsati(탁발하기를 원한다), jigīsanti가 된다.

สุ สวเณ, โสตุมิจฺฉติ สุสฺสูสติ, สุสฺสูสนฺติ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทีโฆ.

su(듣다) 어근에서 ‘듣고 싶어 한다(sotumicchati)’는 sussūsati, sussūsanti가 되며, ‘kvaci dhātū’ 등의 규칙에 의해 모음이 길어진다.

ปา ปาเน, ปาตุมิจฺฉตีติ อตฺเถ สปฺปจฺจยทฺวิตฺตรสฺสตฺตอิการาเทสา, ‘‘ตโต ปามานานํ วามํ เสสู’’ติ วาเทโส, ปิวาสติ, ปิวาสนฺติ อิจฺจาทิ.

pā(마시다) 어근에서 ‘마시고 싶어 한다(pātumicchatī)’는 의미일 때 sa 접미사가 붙고 중첩, 단모음화, i모음 대치가 일어난다. 그 후 ‘tato pāmānānaṃ vāmaṃ sesū’에 의해 v로 대치되어 pivāsati(마시고 싶어 한다), pivāsanti 등이 된다.

ชิ ชเย, วิเชตุมิจฺฉติ วิชิคีสติ อิจฺจาทิ.

ji(이기다) 어근에서 ‘이기고 싶어 한다(vijetumicchati)’는 vijigīsati 등이 된다.

สงฺโฆ ปพฺพตมิว อตฺตานมาจรติ, ปพฺพโต อิว อาจรตีติ วา อตฺเถ –

‘승가가 산처럼 처신한다’ 또는 ‘산처럼 행동한다’는 의미에서—

๕๓๖. อาย นามโต กตฺตุปมานาทาจาเร.

536. 주격의 비유(kattupamāna)로서 ‘행동함(ācāra)’의 의미일 때 명사(nāma) 뒤에 āya 접미사가 붙는다.

อาจรณกฺริยาย กตฺตุโน อุปมานภูตมฺหา นามโต อายปฺปจฺจโย โหติ อาจารตฺเถ. อุปมียติ เอเตนาติ [Pg.328] อุปมานํ, กตฺตุโน อุปมานํ กตฺตุปมานํ, ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ อิวสทฺทนิวตฺติ, ธาตุปฺปจฺจยนฺตตฺตา ‘‘เตสํ วิภตฺติโย โลปา จา’’ติ สุตฺเต เตสํคหเณน วิภตฺติโลโป, ‘‘ปกติ จสฺส สรนฺตสฺสา’’ติ ปกติภาโว, สรโลปาทิ, ‘‘ธาตุปฺปจฺจเยหิ วิภตฺติโย’’ติ วิภตฺตุปฺปตฺติ, ปพฺพตายติ สงฺโฆ, เอวํ สมุทฺทมิว อตฺตานมาจรติ สมุทฺทายติ, จิจฺจิฏมิว อตฺตานมาจรติ จิจฺจิฏายติ สทฺโท. เอวํ ธูมายติ.

행동하는 행위의 주체에 비유되는 명사로부터 ‘행동함’의 의미에서 āya 접미사가 붙는다. ‘이것에 의해 비유되는 것’이 비유(upamāna)이며, 주체의 비유가 kattupamāna이다. ‘이미 설해진 의미는 사용하지 않는다’는 원칙에 의해 iva(마치 ~처럼)라는 단어는 생략된다. 어근과 접미사가 결합된 형태이므로 ‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’ 문구 중 tesaṃ에 의해 격변화 어미가 생략되고, ‘pakati cassa sarantassā’ 등에 의해 본래의 형태가 유지되거나 모음 생략 등이 일어난 후, ‘어근 접미사 뒤의 격변화’ 규칙에 따라 격어미가 붙어 pabbatāyati saṅgho(승가가 산처럼 처신한다)가 된다. 이와 같이 samuddāyati(바다처럼 처신한다), cicciṭāyati(지지배배 소리를 낸다), dhūmāyati(연기를 내다) 등이 형성된다.

‘‘นามโต, อาจาเร’’ติ จ วตฺตเต.

‘명사로부터(nāmato)’, ‘행동함에서(ācāre)’라는 문구가 계속 적용된다.

๕๓๗. อียูปมานา จ.

537. 또한 비유의 의미일 때 īya 접미사도 붙는다.

อุปมานภูตา นามโต อียปฺปจฺจโย โหติ อาจารตฺเถ. ปุน อุปมานคฺคหณํ กตฺตุคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ, เตน กมฺมโตปิ สิชฺฌติ, เสสํ สมํ. อฉตฺตํ ฉตฺตมิวาจรติ ฉตฺตียติ, อปุตฺตํ ปุตฺตมิวาจรติ ปุตฺตียติ สิสฺสมาจริโย.

비유가 되는 명사로부터 ‘행동함’의 의미에서 īya 접미사가 붙는다. 다시 ‘비유(upamāna)’라고 언급한 것은 주체(kattu)에만 한정되는 것을 막기 위함이며, 이로 인해 목적어(kamma)로부터도 단어가 형성된다. 나머지는 앞서와 같다. 산개가 아닌 것을 산개처럼 취급하면 chattīyati(산개처럼 여긴다), 아들이 아닌 제자를 아들처럼 대하면 puttīyati(아들처럼 여긴다)가 된다.

อุปมานาติ กึ? ธมฺมมาจรติ, อาจาเรติ กึ? อฉตฺตํ ฉตฺตมิว รกฺขติ.

‘비유(upamānā)’라고 한 이유는 무엇인가? ‘법을 행한다(dhammamācarati)’와 같은 경우에는 쓰지 않기 위함이다. ‘행동함(ācāre)’이라고 한 이유는 무엇인가? ‘산개처럼 보호한다(chattamiva rakkhati)’와 같은 경우를 제외하기 위함이다.

‘‘อีโย’’ติ วตฺตเต.

‘īya’ 접미사가 계속 적용된다.

๕๓๘. นามมฺหาตฺติจฺฉตฺเถ.

538. 명사로부터 자신을 위한 원함(atticchattha)의 의미에서.

นามมฺหา อตฺตโน อิจฺฉตฺเถ อียปฺปจฺจโย โหติ. อตฺตโน ปตฺตมิจฺฉติ ปตฺตียติ, เอวํ วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, จีวรียติ, ปฏียติ, ธนียติ, ปุตฺตียติ.

명사로부터 자신을 위한 원함의 의미에서 īya 접미사가 붙는다. 자신의 바루를 원하면 pattīyati(바루를 원한다)라고 한다. 이와 같이 vatthīyati(옷을 원한다), parikkhārīyati(필수품을 원한다), cīvarīyati(가사를 원한다), paṭīyati, dhanīyati, puttīyati 등이 있다.

อตฺติจฺฉตฺเถติ กิมตฺถํ? อญฺญสฺส ปตฺตมิจฺฉติ.

‘자신을 위한 원함(atticchatthe)’이라고 한 이유는 무엇인가? 타인의 바루를 원하는 경우(aññassa pattamicchati)를 구별하기 위함이다.

ทฬฺหํ กโรติ วีริยนฺติ อตฺเถ –

‘정진을 견고하게 만든다’는 의미에서—

การิตคฺคหณมนุวตฺตเต.

사동(kārita)의 의미가 이어진다.

๕๓๙. ธาตุรูเป [Pg.329] นามสฺมา ณโยจ.

539. 어근의 형태를 가질 때 명사로부터 ṇaya 접미사가 또한 붙는다.

ธาตุยา รูเป นิปฺผาเทตพฺเพ, ‘‘ตํ กโรติ, เตน อติกฺกมติ’’อิจฺจาทิเก ปยุชฺชิตพฺเพ วา สติ นามมฺหา ณยปฺปจฺจโย โหติ, การิตสญฺญา จ. ณโลเป, วิภตฺติโลปสรโลปาทีสุ กเตสุ วิภตฺตุปฺปตฺติ, ทฬฺหยติ วีริยํ, เอวํ ปมาณยติ, อมิสฺสยติ, ตถา หตฺถินา อติกฺกมติ อติหตฺถยติ, วีณาย อุปคายติ อุปวีณยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธยติ, กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลยติ อิจฺจาทิ.

어근의 형태가 만들어져야 할 때, 즉 ‘그것을 한다’, ‘그것으로 능가한다’ 등이 사용될 때 명사로부터 ṇaya 접미사가 붙고 사동(kārita)의 명칭을 얻는다. ṇ이 생략되고 격어미 생략과 모음 생략 등이 이루어진 후 다시 격어미가 붙어 daḷhayati vīriyaṃ(정진을 견고히 한다)이 된다. 이와 같이 pamāṇayati(측량하다), amissayati, 또한 코끼리로 능가하면 atihatthayati, 비파에 맞추어 노래하면 upavīṇayati, 밤이 맑아지면 visuddhayati, 안부를 물으면 kusalayati 등이 된다.

๕๔๐. ธาตูหิ เณ ณย ณาเป ณาปยา การิตานิ เหตฺวตฺเถ.

540. 어근들로부터 사동의 의미(hetvatthe)에서 ṇe, ṇaya, ṇāpe, ṇāpaya 접미사들이 붙어 사동사(kāritāni)가 된다.

สพฺเพหิ ธาตูหิ เหตฺวตฺเถ อภิเธยฺเย เณ ณยณาเป ณาปย อิจฺเจเต ปจฺจยา ปรา โหนฺติ, เต การิตสญฺญา จ โหนฺติ. เหตุเยว อตฺโถ เหตฺวตฺโถ, โส จ ‘‘โย กาเรติ ส เหตู’’ติ ลทฺธเหตุสญฺโญ สุทฺธกตฺตุโน ปโยชโก เหตุกตฺตา, อตฺถโต เปสนชฺเฌสนาทิโก ปโยชกพฺยาปาโร อิธ เหตุ นาม.

모든 어근들로부터 표현하고자 하는 사동의 의미가 있을 때 ṇe, ṇaya, ṇāpe, ṇāpaya 접미사들이 뒤에 붙으며, 이들은 사동(kārita)이라 불린다. 사동의 의미(hetvattho)란 원인 그 자체의 의미를 뜻하며, ‘시키는 자가 원인(hetu)이다’라는 정의에 따라 사동주(payojaka)가 원인(hetu)이 된다. 구체적으로는 명령하거나 요청하는 등의 사동주의 작용을 여기서 원인(hetu)이라 부른다.

เอตฺถ จ –

이와 관련하여—

เณ ณยาว อุวณฺณนฺตา, อาโต ทฺเว ปจฺฉิมา สิยุํ;

เสสโต จตุโร ทฺเว วา, วาสทฺทสฺสานุวตฺติโต.

u나 v로 끝나는 어근에는 ṇe와 ṇaya가 붙고, ā로 끝나는 어근에는 뒤의 두 개(ṇāpe, ṇāpaya)가 붙는다. 그 외의 경우에는 vā(선택적) 규칙의 적용에 따라 네 가지 모두 혹은 두 가지만이 붙을 수도 있다.

อกมฺมา ธาตโว โหนฺติ, การิเต ตุ สกมฺมกา;

สกมฺมกา ทฺวิกมฺมาสฺสุ, ทฺวิกมฺมา ตุ ติกมฺมกา.

자동사였던 어근은 사동의 의미에서 타동사가 되고, 타동사는 이중타동사가 되며, 이중타동사는 삼중타동사가 된다.

ตสฺมา กตฺตริ กมฺเม จ, การิตาขฺยาตสมฺภโว;

น ภาเว สุทฺธกตฺตา จ, การิเต กมฺมสญฺญิโต.

그러므로 사동의 동사(kāritākhyāta)는 능동(kattari)과 수동(kamme)에서 나타나며, 상태(bhāva)의 의미에서는 나타나지 않는다. 또한 사동(kārite)에서는 목적어의 명칭(kammasaññito)이 부여된다.

นิยาทีนํ [Pg.330] ปธานญฺจ, อปฺปธานํ ทุหาทินํ;

การิเต สุทฺธกตฺตา จ, กมฺมมาขฺยาตโคจรนฺติ.

nī 등의 동사에서는 주요한 업이, duh 등의 동사에서는 주요하지 않은 업이, 사역일 때는 명칭에 따라 업이 동사의 범위가 된다.

ตตฺถ โย โกจิ ภวติ, ตมญฺโญ ‘‘ภวาหิ ภวาหิ’’ อิจฺเจวํ พฺรวีติ, อถ วา ภวนฺตํ ภวิตุํ สมตฺถํ ปโยชยติ, ภวิตุํ ปโยเชตีติ วา อตฺเถ อิมินา เณณยปฺปจฺจยา, การิตสญฺญา จ, ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ วากฺยสฺส อปฺปโยโค, ‘‘การิตานํ โณ โลป’’นฺติ ณโลโป, ‘‘อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต’’ติ อูการสฺโสกาโร วุทฺธิ.

거기서 누군가가 존재하면, 다른 이가 그에게 '존재하라, 존재하라'라고 말하거나, 혹은 존재할 수 있는 자를 존재하도록 부추기거나 존재하도록 시킨다는 의미에서 이 규칙에 의해 ṇe와 ṇaya 접미사가 붙고 사역이라는 명칭이 붙는다. '말해진 의미는 사용하지 않는다'는 규칙에 의해 문장의 일부가 생략되고, '사역 접미사의 ṇ은 삭제된다'는 규칙에 의해 ṇ이 삭제되며, '사역일 때 결합자음으로 끝나지 않는 것은 증대된다'는 규칙에 의해 u 모음이 o로 증대된다.

‘‘โอ, เอ’’ติ จ วตฺตเต, ธาตุคฺคหณญฺจ.

'o, e'와 '어근'이라는 말이 계속해서 적용된다.

๕๔๑. เต อาวายา การิเต.

541. 그것들은 사역에서 āva와 āya가 된다.

เต ธาตฺวนฺตภูตา โอกาเรการา อาวอายาเทเส ปาปุณนฺติ การิเต ปเร. ‘‘เต อาวายา’’ติ โยควิภาเคน เฌอาทีนํ อการิเตปิ โหนฺตีติ โอการสฺส อาวาเทโส, สรโลปาทิ, ‘‘ธาตุปฺปจฺจเยหิ วิภตฺติโย’’ติ ตฺยาทโย.

어근의 끝에 있는 o와 e는 사역 접미사가 뒤에 올 때 āva와 āya로 바뀐다. 'Te āvāyā'라는 규칙의 세분화에 의해 jhe 등의 어근에서는 사역이 아닐 때도 바뀌며, o가 āva로 바뀌고 모음 삭제 등이 일어나며, '어근과 접미사 뒤에 격변화 어미가 붙는다'는 규칙에 의해 ti 등이 붙는다.

โส สมาธึ ภาเวติ, ภาวยติ, ภาเวนฺติ, ภาวยนฺติ. ภาเวสิ, ภาวยสิ, ภาเวถ, ภาวยถ. ภาเวมิ, ภาวยามิ, ภาเวม, ภาวยาม. ภาวยเต, ภาวยนฺเต.

그는 삼매를 닦는다(bhāveti, bhāvayati), 그들은 닦는다(bhāventi, bhāvayanti). 너는 닦는다(bhāvesi, bhāvayasi), 너희들은 닦는다(bhāvetha, bhāvayatha). 나는 닦는다(bhāvemi, bhāvayāmi), 우리는 닦는다(bhāvema, bhāvayāma). [반조태] 닦는다(bhāvayate, bhāvayante).

กมฺเม อตฺตโนปทยปฺปจฺจยอีการาคมา, สรโลปาทิ จ, เตน ภาวียเต สมาธิ, ภาวียนฺเต. ภาวียติ, ภาวียนฺติ.

수동에서는 반조태 어미와 ī 모음의 삽입, 모음 삭제 등이 일어나며, 그에 의해 삼매가 닦여진다(bhāvīyate, bhāvīyante). 또는 bhāvīyati, bhāvīyanti.

ตถา ภาเวตุ, ภาวยตุ, ภาเวนฺตุ, ภาวยนฺตุ. ภาเวหิ, ภาวย, ภาวยาหิ, ภาเวถ, ภาวยถ[Pg.331]. ภาเวมิ, ภาวยามิ, ภาเวม, ภาวยาม. ภาวยตํ, ภาวยนฺตํ.

마찬가지로 [명령법]: 닦게 하라(bhāvetu, bhāvayatu), 닦게 하라(bhāventu, bhāvayantu). 너는 닦아라(bhāvehi, bhāvaya, bhāvayāhi), 너희는 닦아라(bhāvetha, bhāvayatha). 내가 닦겠다(bhāvemi, bhāvayāmi), 우리가 닦겠다(bhāvema, bhāvayāma). [반조태] 닦여라(bhāvayataṃ, bhāvayantaṃ).

กมฺเม ภาวียตํ, ภาวียตุ, ภาวียนฺตุ.

수동 명령법에서는 bhāvīyataṃ, bhāvīyatu, bhāvīyantu가 된다.

ภาเวยฺย, ภาวเย, ภาวเยยฺย, ภาเวยฺยุํ, ภาวเยยฺยุํ. ภาเวยฺยาสิ, ภาวเยยฺยาสิ, ภาเวยฺยาถ, ภาวเยยฺยาถ. ภาเวยฺยามิ, ภาวเยยฺยามิ, ภาเวยฺยาม, ภาวเยยฺยาม. ภาเวถ, ภาวเยถ, ภาเวรํ, ภาวเยรํ.

[희구법]: 닦아야 한다(bhāveyya, bhāvaye, bhāvayeyya), 그들이 닦아야 한다(bhāveyyuṃ, bhāvayeyyuṃ). 네가 닦아야 한다(bhāveyyāsi, bhāvayeyyāsi), 너희가 닦아야 한다(bhāveyyātha, bhāvayeyyātha). 내가 닦아야 한다(bhāveyyāmi, bhāvayeyyāmi), 우리가 닦아야 한다(bhāveyyāma, bhāvayeyyāma). [반조태] bhāvetha, bhāvayetha, bhāveraṃ, bhāvayeraṃ.

กมฺเม ภาวีเยยฺย, ภาวีเยยฺยุํ.

수동 희구법에서는 bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ가 된다.

อชฺชตนิยํ ‘‘สตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ โยควิภาเคน การิตนฺตาปิ ทีฆโต สการาคโม.

과거시제(ajjatanī)에서 'sattama-ajjatanī'라는 규칙의 세분화에 의해 사역으로 끝나는 긴 모음 뒤에 s가 삽입된다.

อภาเวสิ, ภาเวสิ, อภาวยิ, ภาวยิ, อภาเวสุํ, ภาเวสุํ, อภาวยึสุ, ภาวยึสุ, อภาวยุํ, ภาวยุํ. อภาเวสิ, อภาวยสิ, อภาวิตฺถ, อภาวยิตฺถ. อภาเวสึ, ภาเวสึ, อภาวยึ, ภาวยึ, อภาวิมฺห, อภาวยิมฺห.

그는 닦았다(abhāvesi, bhāvesi, abhāvayi, bhāvayi), 그들은 닦았다(abhāvesuṃ, bhāvesuṃ, abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu, abhāvayuṃ, bhāvayuṃ). 너는 닦았다(abhāvesi, abhāvayasi), 너희들은 닦았다(abhāvittha, abhāvayittha). 나는 닦았다(abhāvesiṃ, bhāvesiṃ, abhāvayiṃ, bhāvayiṃ), 우리는 닦았다(abhāvimha, abhāvayimha).

กมฺเม อภาวียิตฺถ, อภาวียิ.

수동 과거시제에서는 abhāvīyittha, abhāvīyi가 된다.

ภาเวสฺสติ, ภาวยิสฺสติ, ภาเวสฺสนฺติ, ภาวยิสฺสนฺติ. ภาเวสฺสสิ, ภาวยิสฺสสิ, ภาวิสฺสถ, ภาวยิสฺสถ. ภาเวสฺสามิ, ภาวยิสฺสามิ, ภาเวสฺสาม, ภาวยิสฺสาม.

[미래시제]: 그는 닦을 것이다(bhāvessati, bhāvayissati), 그들은 닦을 것이다(bhāvessanti, bhāvayissanti). 너는 닦을 것이다(bhāvessasi, bhāvayissasi), 너희는 닦을 것이다(bhāvissatha, bhāvayissatha). 나는 닦을 것이다(bhāvessāmi, bhāvayissāmi), 우리는 닦을 것이다(bhāvessāma, bhāvayissāma).

กมฺเม ภาวียิสฺสเต, ภาวียิสฺสนฺเต. ภาวียิสฺสติ, ภาวียิสฺสนฺติ.

수동 미래시제에서는 bhāvīyissate, bhāvīyissante, bhāvīyissati, bhāvīyissanti가 된다.

อภาวิสฺส, อภาวยิสฺส, อภาวิสฺสํสุ, อภาวยิสฺสํสุ. กมฺเม อภาวียิสฺสถ, อภาวียิสฺส อิจฺจาทิ.

[조건법]: 닦았을 것이다(abhāvissa, abhāvayissa), 그들은 닦았을 것이다(abhāvissaṃsu, abhāvayissaṃsu). 수동에서는 abhāvīyissatha, abhāvīyissa 등이다.

ตถา [Pg.332] โย โกจิ ปจติ, ตมญฺโญ ‘‘ปจาหิ ปจาหิ’’ อิจฺเจวํ พฺรวีติ, อถ วา ปจนฺตํ ปโยเชติ, ปจิตุํ วา ปโยเชตีติ อตฺเถ วุตฺตนเยน เณ ณยาทโย, อการสฺสากาโร วุทฺธิ, เสสํ เนยฺยํ.

마찬가지로 누군가 요리하면, 다른 이가 그에게 '요리하라, 요리하라'라고 말하거나, 요리하는 자를 시키거나 요리하도록 시킨다는 의미에서 언급된 방식대로 ṇe와 ṇaya 등의 접미사가 붙고, a가 ā로 증대된다. 나머지는 알 수 있을 것이다.

โส เทวทตฺตํ โอทนํ ปาเจติ, ปาเจนฺติ. ปาเจสิ, ปาเจถ. ปาเจมิ, ปาเจม. ปาจยติ, ปาจยนฺติ. ปาจยสิ, ปาจยถ. ปาจยามิ, ปาจยาม. ณาเปณาปเยสุ ปน โส ปุริโส ตํ ปุริสํ โอทนํ ปาจาเปติ, ปาจาเปนฺติ. ปาจาปยติ, ปาจาปยนฺติ.

그는 데바닷타에게 밥을 요리하게 한다(pāceti, pācenti). 너는 요리하게 한다(pācesi), 너희는 요리하게 한다(pācetha). 나는 요리하게 한다(pācemi), 우리는 요리하게 한다(pācema). [ṇaya의 경우] pācayati, pācayanti, pācayasi, pācayatha, pācayāmi, pācayāma. 한편 ṇāpe와 ṇāpaya 접미사에서는, 그 남자가 저 남자에게 밥을 요리하게 한다(pācāpeti, pācāpenti, pācāpayati, pācāpayanti).

กมฺเม โส โอทนํ ปาจียติ เตน, ปาจยียติ, ปาจาปียติ, ปาจาปยียติ.

수동에서는, 그에 의해 저 밥이 요리되게 한다(pācīyati, pācayīyati, pācāpīyati, pācāpayīyati).

ตถา ปาเจตุ, ปาจยตุ, ปาจาเปตุ, ปาจาปยตุ. ปาจียตํ, ปาจียตุ, ปาจยียตํ, ปาจยียตุ, ปาจาปียตํ, ปาจาปียตุ, ปาจาปยียตํ, ปาจาปยียตุ. ปาเจยฺย, ปาจเยยฺย, ปาจาเปยฺย, ปาจาปเยยฺย. ปาจีเยยฺย, ปาจีเยยฺยุํ. อปาเจสิ, อปาจยิ, อปาจาเปสิ, อปาจาปยิ. ปาเจสฺสติ, ปาจยิสฺสติ, ปาจาเปสฺสติ, ปาจาปยิสฺสติ. อปาจิสฺส, อปาจยิสฺส, อปาจาปิสฺส, อปาจาปยิสฺส อิจฺจาทิ.

마찬가지로 pācetu, pācayatu, pācāpetu, pācāpayatu. [수동 명령] pācīyataṃ, pācīyatu, pācayīyataṃ, pācayīyatu, pācāpīyataṃ, pācāpīyatu, pācāpayīyataṃ, pācāpayīyatu. [희구] pāceyya, pācayeyya, pācāpeyya, pācāpayeyya. [수동 희구] pācīyeyya, pācīyeyyuṃ. [과거] apācesi, apācayi, apācāpesi, apācāpayi. [미래] pācessati, pācayissati, pācāpessati, pācāpayissati. [조건] apācissa, apācayissa, apācāpissa, apācāpayissa 등이다.

คจฺฉนฺตํ, คนฺตุํ วา ปโยเชตีติ อตฺเถ เณ ณยาทโย, วุทฺธิยํ สมฺปตฺตายํ –

가는 자를 시키거나 가게 한다는 의미에서 ṇe와 ṇaya 등의 접미사가 붙을 때, 증대가 발생할 상황에서 —

‘‘อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต’’ติ วตฺตเต.

'사역일 때 결합자음으로 끝나지 않는 것은 증대된다'는 규칙이 적용된다.

๕๔๒. ฆฏาทีนํ วา.

542. ghaṭa 등은 선택적으로 증대된다.

ฆฏาทีนํ ธาตูนํ อสํโยคนฺตานํ วุทฺธิ โหติ วา การิเตติ เอตฺถ วาคฺคหเณน วุทฺธิ น โหติ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

결합자음으로 끝나지 않는 ghaṭa 등의 어근은 사역에서 증대가 선택적으로 일어난다. 여기서 'vā(또는, 선택적으로)'라는 단어를 사용함으로써 증대가 일어나지 않기도 한다. 이 'vā'라는 말은 정해진 옵션을 의미한다.

โส [Pg.333] ตํ ปุริสํ คามํ คเมติ, คมยติ, คจฺฉาเปติ, คจฺฉาปยติ. โส คามํ คมียติ เตน, คมยียติ, คจฺฉาปียติ, คจฺฉาปยียติ อิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. เอวํ อุปริปิ.

그는 그 남자를 마을로 가게 한다(gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati). 그에 의해 마을로 가게 된다(gamīyati, gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati) 등이다. 모든 곳에 적용해야 하며, 위와 마찬가지다.

ฆฏ อีหายํ, ฆฏนฺตํ ปโยชยติ, ฆเฏติ, ฆฏาทีนํ วาติ น วุทฺธิ, ฆฏยติ, ฆฏาเปติ, ฆฏาปยติ.

ghaṭ 어근은 노력한다는 뜻이다. 노력하는 자를 시킬 때 ghaṭeti라고 하며, 'ghaṭa 등은 선택적으로'라는 규칙에 의해 증대가 일어나지 않아 ghaṭayati, ghaṭāpeti, ghaṭāpayati가 된다.

‘‘การิเต’’ติ วตฺตเต.

'사역(kārite)'이라는 조건이 적용된다.

๕๔๓. คุห ทุสานํ ทีฆํ.

543. guh와 dus 어근의 모음은 길어진다.

คุหทุสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ สโร ทีฆมาปชฺชเต การิเต ปเร, วุทฺธาปวาโทยํ.

guh와 dus라는 이 어근들의 모음은 사역 접미사가 뒤에 올 때 장음이 된다. 이것은 증대 규칙에 대한 예외적인 규정이다.

คุห สํวรเณ, คุหิตุํ ปโยชยติ คูหยติ, คูหยนฺติ. ทุส อปฺปีติมฺหิ, ทุสฺสนฺตํ ปโยชยติ ทูสยติ, ทูสยนฺติ อิจฺจาทิ.

Guha 어근은 은폐함에, 은폐하도록 시키는 것을 gūhayati, gūhayanti라고 한다. Dusa 어근은 불만족에, 불만족하게 시키는 것을 dūsayati, dūsayanti 등이라고 한다.

ตถา อิจฺฉนฺตํ ปโยชยติ อิจฺฉาเปติ, อิจฺฉาปยติ, เอเสติ, เอสยติ. นิยจฺฉนฺตํ ปโยชยติ นิยาเมติ, นิยามยติ. อาสนฺตํ ปโยชยติ อาเสติ, อาสยติ, อจฺฉาเปติ, อจฺฉาปยติ. ลภนฺตํ ปโยชยติ ลาเภติ, ลาภยติ. วจนฺตํ ปโยชยติ วาเจติ, วาจยติ, วาจาเปติ, วาจาปยติ. เอวํ วาเสติ, วาสยติ, วาสาเปติ, วาสาปยติ. วาเหติ, วาหยติ, วาหาเปติ, วาหาปยติ. ชีเรติ, ชีรยติ, ชีราเปติ, ชีราปยติ. มาเรติ, มารยติ, มาราเปติ, มาราปยติ. ทสฺเสติ, ทสฺสยติ อิจฺจาทิ.

그와 같이 원하는 자를 시키는 것을 icchāpeti, icchāpayati, eseti, esayati라고 한다. 제어하는 자를 시키는 것을 niyāmeti, niyāmayati라고 한다. 앉아 있는 자를 시키는 것을 āseti, āsayati, acchāpeti, acchāpayati라고 한다. 얻는 자를 시키는 것을 lābheti, lābhayati라고 한다. 말하는 자를 시키는 것을 vāceti, vācayati, vācāpeti, vācāpayati라고 한다. 이처럼 vāseti, vāsayati, vāsāpeti, vāsāpayati. vāheti, vāhayati, vāhāpeti, vāhāpayati. jīreti, jīrayati, jīrāpeti, jīrāpayati. māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati. dasseti, dassayati 등이 있다.

ตถา ตุทนฺตํ ปโยชยติ โตเทติ, โตทยติ, โตทาเปติ, โตทาปยติ. ปวิสนฺตํ ปโยชยติ, ปวิสิตุํ วา ปเวเสติ, ปเวสยติ, ปเวสาเปติ[Pg.334], ปเวสาปยติ. อุทฺทิสนฺตํ ปโยชยติ อุทฺทิสาเปติ, อุทฺทิสาปยติ. ปโหนฺตํ ปโยชยติ ปหาเวติ, ปหาวยติ. สยนฺตํ ปโยชยติ สาเยติ, สายยติ, สายาเปติ, สายาปยติ. เอตฺถ เอการสฺส อายาเทโส, สยาเปติ, สยาปยติ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ณาเปณาปเยสุ อายาเทสสฺส รสฺสตฺตํ. นยนฺตํ ปโยชยติ นยาเปติ, นยาปยติ. ปติฏฺฐนฺตํ ปโยชยติ ปติฏฺฐาเปติ, ปติฏฺฐาปยติ, ปติฏฺฐเปติ วา.

그와 같이 찌르는 자를 시키는 것을 todeti, todayati, todāpeti, todāpayati라고 한다. 들어가는 자를 시키거나 들어가게 하는 것을 paveseti, pavesayati, pavesāpeti, pavesāpayati라고 한다. 가리키는 자를 시키는 것을 uddisāpeti, uddisāpayati라고 한다. 할 수 있는 자를 시키는 것을 pahāveti, pahāvayati라고 한다. 잠자는 자를 시키는 것을 sāyeti, sāyayati, sāyāpeti, sāyāpayati라고 한다. 여기서 e가 āy로 바뀌어 sayāpeti, sayāpayati가 된다. ‘kvaci dhātū’ 등의 법에 따라 ṇāpe와 ṇāpaye 접미사에서 āy의 대치형이 단음이 된다. 이끄는 자를 시키는 것을 nayāpeti, nayāpayati라고 한다. 확립하는 자를 시키는 것을 patiṭṭhāpeti, patiṭṭhāpayati 혹은 patiṭṭhapeti라고 한다.

หนนฺตํ ปโยชยตีติ อตฺเถ เณณยาทโย.

죽이는 자를 시킨다는 의미에서 ṇe, ṇaya 등의 접미사가 붙는다.

‘‘ณมฺหี’’ติ วตฺตเต.

‘Ṇamhī’(ṇ 접미사에서)라는 말이 뒤따라 적용된다.

๕๔๔. หนสฺส ฆาโต.

544. Hana 어근은 ghāta로 바뀐다.

หนอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ฆาตาเทโส โหติ ณการวติ การิตปฺปจฺจเย ปเร. ฆาเตติ, ฆาตยติ, ฆาตาเปติ, ฆาตาปยติ, ‘‘วโธ วา สพฺพตฺถา’’ติ วธาเทเส วเธติ, วธาเปติ.

이 hana라는 어근은 ṇ을 포함한 사역 접미사가 뒤따를 때 ghāta로 대치된다. ghāteti, ghātayati, ghātāpeti, ghātāpayati가 된다. ‘vadho vā sabbatthā’라는 법에 의해 vadha로 대치될 때는 vadheti, vadhāpeti가 된다.

ชุโหนฺตํ ปโยชยติ ชุหาเวติ, ชุหาวยติ. ชหนฺตํ ปโยชยติ ชหาเปติ, ชหาปยติ, หาเปติ, หาปยติ. ททนฺตํ ปโยชยติ ทาเปติ, ทาปยติ. ปิทหนฺตํ ปโยชยติ ปิธาเปติ, ปิธาปยติ, ปิทหาเปติ, ปิทหาปยติ.

제사 지내는 자를 시키는 것을 juhāveti, juhāvayati라고 한다. 버리는 자를 시키는 것을 jahāpeti, jahāpayati, hāpeti, hāpayati라고 한다. 주는 자를 시키는 것을 dāpeti, dāpayati라고 한다. 덮는 자를 시키는 것을 pidhāpeti, pidhāpayati, pidahāpeti, pidahāpayati라고 한다.

รุนฺธนฺตํ ปโยชยติ โรเธติ, โรธยติ, โรธาเปติ, โรธาปยติ. ฉินฺทนฺตํ ปโยชยติ เฉเทติ, เฉทยติ, เฉทาเปติ, เฉทาปยติ. ยุญฺชนฺตํ ปโยชยติ [Pg.335] โยเชติ, โยชยติ, โยชาเปติ, โยชาปยติ. ภุญฺชนฺตํ ปโยชยติ โภเชติ, โภชยติ, โภชาเปติ, โภชาปยติ. มุญฺจนฺตํ ปโยชยติ โมเจติ, โมจยติ, โมจาเปติ, โมจาปยติ.

가로막는 자를 시키는 것을 rodheti, rodhayayi, rodhāpeti, rodhāpayati라고 한다. 자르는 자를 시키는 것을 chedeti, chedayati, chedāpeti, chedāpayati라고 한다. 결합하는 자를 시키는 것을 yojeti, yojayati, yojāpeti, yojāpayati라고 한다. 먹는 자를 시키는 것을 bhojeti, bhojayati, bhojāpeti, bhojāpayati라고 한다. 해방하는 자를 시키는 것을 moceti, mocayati, mocāpeti, mocāpayati라고 한다.

ทิพฺพนฺตํ ปโยชยติ เทเวติ, เทวยติ. อุปฺปชฺชนฺตํ ปโยชยติ อุปฺปาเทติ, อุปฺปาทยติ. พุชฺฌนฺตํ ปโยชยติ โพเธติ, โพธยติ. ‘‘ทาธานฺตโต โย กฺวจี’’ติ ยการาคโม, พุชฺฌาเปติ, พุชฺฌาปยติ. ตุสฺสนฺตํ ปโยชยติ โตเสติ, โตสยติ, โตสาเปติ, โตสาปยติ. สมฺมนฺตํ ปโยชยติ สเมติ, สมยติ, ฆฏาทิตฺตา น วุทฺธิ. กุปฺปนฺตํ ปโยชยติ โกเปติ, โกปยติ. ชายนฺตํ ปโยชยติ ชเนติ, ชนยติ, ฆฏาทิตฺตา น วุทฺธิ.

노는 자를 시키는 것을 deveti, devayati라고 한다. 일어나는 자를 시키는 것을 uppādeti, uppādayati라고 한다. 깨닫는 자를 시키는 것을 bodheti, bodhayati라고 한다. ‘Dādhāntato yo kvacī’에 의해 y가 삽입되어 bujjhāpeti, bujjhāpayati가 된다. 만족하는 자를 시키는 것을 toseti, tosayati, tosāpeti, tosāpayati라고 한다. 가라앉는 자를 시키는 것을 sameti, samayati라고 하는데 ghaṭādi 그룹이므로 모음 장음화(vuddhi)가 일어나지 않는다. 화내는 자를 시키는 것을 kopeti, kopayati라고 한다. 태어나는 자를 시키는 것을 janeti, janayati라고 하는데 ghaṭādi 그룹이므로 장음화가 일어나지 않는다.

สุณนฺตํ ปโยชยติ ธมฺมํ สาเวติ, สาวยติ. ปาปุณนฺตํ ปโยชยติ ปาเปติ, ปาปยติ.

법을 듣는 자를 시키는 것을 sāveti, sāvayati라고 한다. 도달하는 자를 시키는 것을 pāpeti, pāpayati라고 한다.

วิกฺกิณนฺตํ ปโยชยติ วิกฺกายาเปติ, วิกฺกายาปยติ. ชินนฺตํ ปโยชยติ ชยาเปติ, ชยาปยติ. ชานนฺตํ ปโยชยติ ญาเปติ, ญาปยติ. คณฺหนฺตํ ปโยชยติ คาเหติ, คาหยติ, คาหาเปติ, คาหาปยติ, คณฺหาเปติ, คณฺหาปยติ.

파는 자를 시키는 것을 vikkāyāpeti, vikkāyāpayati라고 한다. 이기는 자를 시키는 것을 jayāpeti, jayāpayati라고 한다. 아는 자를 시키는 것을 ñāpeti, ñāpayati라고 한다. 잡는 자를 시키는 것을 gāheti, gāhayati, gāhāpeti, gāhāpayati, gaṇhāpeti, gaṇhāpayati라고 한다.

วิตนนฺตํ ปโยชยติ วิตาเนติ, วิตานยติ. โย โกจิ กโรติ, ตมญฺโญ ‘‘กโรหิ กโรหิ’’อิจฺเจวํ พฺรวีติ, กโรนฺตํ ปโยชยติ, กาตุํ วา กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยติ อิจฺจาทิ.

펼치는 자를 시키는 것을 vitāneti, vitānayati라고 한다. 어떤 사람이 무언가를 할 때, 다른 이가 “해라, 해라”라고 말하는 것처럼, 하는 자를 시키거나 하게 하는 것을 kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati 등이라 한다.

โจเรนฺตํ ปโยชยติ โจราเปติ, โจราปยติ. จินฺเตนฺตํ ปโยชยติ จินฺตาเปติ, จินฺตาปยติ[Pg.336], ปูเชนฺตํ ปโยชยติ ปูชาเปติ, ปูชาปยติ อิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ สุโพธํ.

훔치는 자를 시키는 것을 corāpeti, corāpayati라고 한다. 생각하는 자를 시키는 것을 cintāpeti, cintāpayati, 공양하는 자를 시키는 것을 pūjāpeti, pūjāpayati 등이라 한다. 모든 곳에서 이해하기 쉽다.

ธาตุปฺปจฺจยโต จาปิ, การิตปฺปจฺจยา สิยุํ;

สการิเตหิ ยุณฺวูนํ, ทสฺสนญฺเจตฺถ ญาปกํ.

어근 접미사로부터도 사역 접미사가 올 수 있다. 사역 접미사가 붙은 형태에서 yu와 ṇvu 접미사가 나타나는 것이 그 증거이다.

เตน ติติกฺขนฺตํ ปโยชยติ ติติกฺเขติ, ติติกฺขาเปติ. ติกิจฺฉนฺตํ ปโยชยติ ติกิจฺเฉติ, ติกิจฺฉยติ, ติกิจฺฉาเปติ, ติกิจฺฉาปยติ. เอวํ พุภุกฺเขติ, พุภุกฺขยติ, พุภุกฺขาเปติ, พุภุกฺขาปยติ, ปพฺพตายนฺตํ ปโยชยติ ปพฺพตายยติ. ปุตฺตียยติ อิจฺจาทิปิ สิทฺธํ ภวติ.

그로 인해 인내하는 자를 시키는 것은 titikkheti, titikkhāpeti이다. 치료하는 자를 시키는 것은 tikiccheti, tikicchayati, tikicchāpeti, tikicchāpayati이다. 이처럼 bubhukkheti, bubhukkhayati, bubhukkhāpeti, bubhukkhāpayati와 같이 되며, 산처럼 구는 자를 시키는 것은 pabbatāyayati가 된다. puttīyayati 등도 이와 같이 이루어진다.

ธาตุปฺปจฺจยนฺตนโย.

어근 접미사로 끝나는 방식이다.

สาสนตฺถํ สมุทฺทิฏฺฐํ, อาขฺยาตํ สกพุทฺธิยา;

พาหุสจฺจพเลนีทํ, จินฺตยนฺตุ วิจกฺขณา.

가르침의 목적을 위해 자신의 지혜와 다문(多聞)의 힘으로 동사편(ākhyāta)을 설명하였으니, 현자들은 이를 고찰하기 바란다.

ภวติ ติฏฺฐติ เสติ, อโหสิ เอวมาทโย;

อกมฺมกาติ วิญฺเญยฺยา, กมฺมลกฺขณวิญฺญุนา.

‘bhavati’, ‘tiṭṭhati’, ‘seti’, ‘ahosi’ 등과 같은 것들은 목적어의 특징을 아는 자에 의해 자동사(akammaka)로 알아야 한다.

อกมฺมกาปิ เหตฺวตฺถ-ปฺปจฺจยนฺตา สกมฺมกา;

ตํ ยถา ภิกฺขุ ภาเวติ, มคฺคํ ราคาทิทูสกนฺติ.

자동사일지라도 사역의 의미를 가진 접미사로 끝나면 타동사(sakammaka)가 된다. 예컨대 “비구가 탐욕 등을 파괴하는 도를 닦는다(bhāveti)”와 같다.

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ อาขฺยาตกณฺโฑ

이로써 파다루파싯디(Padarūpasiddhi)의 동사편(Ākhyātakaṇḍa)이 끝났다.

ฉฏฺโฐ.

여섯 번째 장.

๗. กิพฺพิธานกณฺฑ

7. 키비다나(Kibbidhāna, 파생명사 형성) 장.

เตกาลิก

삼세(三世)에 관한 것.

กิจฺจปฺปจฺจยนฺตนย

낏짜(Kicca, 미래수동분사) 접미사로 끝나는 방식.

อถ ธาตูหิเยว ภาวกมฺมกตฺตุกรณาทิสาธนสหิตํ กิพฺพิธานมารภียเต.

이제 어근들로부터 상태(bhāva), 업(kamma, 목적), 행위자(kattu), 수단(karaṇa) 등의 실현(sādhana)을 갖춘 파생명사 형성(kibbidhāna)을 시작한다.

ตตฺถ กิจฺจกิตกวเสน ทุวิธา หิ ปจฺจยา, เตสุ กิจฺจสญฺญาย ปฐมํ วุตฺตตฺตา, กิจฺจานมปฺปกตฺตา จ กิจฺจปฺปจฺจยา ตาว วุจฺจนฺเต.

거기서 접미사는 낏짜(kicca)와 끼따까(kitaka)의 두 종류가 있는데, 그중 낏짜라는 명칭이 먼저 언급되었고 낏짜 접미사가 그 수가 적기 때문에 먼저 낏짜 접미사를 말한다.

ภู สตฺตายํ, ‘‘ภูยเต, อภวิตฺถ, ภวิสฺสเต วา เทวทตฺเตนา’’ติ วิคฺคเห –

Bhū 어근은 존재의 의미이다. “데바닷따에 의해 존재된다(bhūyate), 존재했다(abhavittha), 혹은 존재할 것이다(bhavissate)”라는 분석(viggahe)에서—

‘‘ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ’’ติ อิโต ‘‘ธาตุยา’’ติ สพฺพตฺถ ปจฺจยาทิวิธาเน วตฺตเต, ‘‘ปรา, ปจฺจยา’’ติ จ อธิกาโร.

“Dhātuyā kammādimhi ṇo”라는 법으로부터 ‘dhātuyā’라는 말이 접미사 등의 모든 규정에 뒤따라 적용되며, ‘parā’(뒤에), ‘paccayā’(접미사가)라는 규정도 지배적으로 적용된다.

๕๔๕. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา.

545. 상태(bhāva)와 업(kamma)의 의미에서 tabba와 anīya 접미사가 붙는다.

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ สพฺพธาตูหิ ตพฺพ อนียอิจฺเจเต ปจฺจยา ปรา โหนฺติ. โยควิภาเคน อญฺญตฺถาปิ.

상태(bhāva)와 업(kamma)의 의미에서 모든 어근들 뒤에 tabba와 anīya 접미사들이 온다. 경구의 구분(yogavibhāga)을 통해서 다른 곳에서도 이루어진다.

ตตฺถ –

그에 관하여 –

อกมฺมเกหิ ธาตูหิ, ภาเว กิจฺจา ภวนฺติ เต;

สกมฺมเกหิ กมฺมตฺเถ, อรหสกฺกตฺถทีปกา.

자동사 어근들로부터는 상태(bhāva)의 의미로 기짜(kicca) 접미사들이 오고, 타동사 어근들로부터는 업(kamma)의 의미로 오며, '~할 가치가 있다(araha)'거나 '~할 수 있다(sakka)'는 의미를 나타낸다.

เต จ –

그리고 그것들은 –

๕๔๖. ณาทโย [Pg.338] เตกาลิกา.

546. Ṇ(나) 등으로 시작하는 접미사들은 세 시제에 걸친다.

ติกาเล นิยุตฺตา เตกาลิกา, เย อิธ ตติเย ธาตฺวาธิกาเร วิหิตา อนิทฺทิฏฺฐกาลา ณาทโย ปจฺจยา, เต เตกาลิกา โหนฺตีติ ปริภาสโต กาลตฺตเยปิ โหนฺติ.

세 시제에 적용되는 것이 '세 시제에 걸친 것(tekālikā)'이다. 여기 세 번째 어근 장(dhātvādhikāra)에서 규정된, 시제가 명시되지 않은 Ṇ 등으로 시작하는 접미사들은 '세 시제에 걸친다'는 규정(paribhāsa)에 따라 세 시제 모두에 나타난다.

สีหคติยา ‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตเต.

사자보(sīhagati)의 방식에 의해 '때때로(kvaci)'라는 말이 이어진다.

๕๔๗. ยถาคมมิกาโร.

547. 전승된 대로의 i(이까라) 모음 삽입.

ยถาคมํ ยถาปโยคํ ชินวจนานุปโรเธน ธาตูหิ ปโร อิการาคโม โหติ กฺวจิ พฺยญฺชนาทิเกสุ กิจฺจกิตกปฺปจฺจเยสุ, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ, ‘‘โอ อว สเร’’ติ อวาเทโส, ‘‘นเย ปรํ ยุตฺเต’’ติ ปรํ เนตพฺพํ.

전승된 대로, 용례에 따라, 승리자(부처님)의 말씀을 거스르지 않으면서 자음으로 시작하는 기짜(kicca) 및 끼따까(kitaka) 접미사들 앞에서 때때로 어근 뒤에 i(이까라)의 삽입이 일어난다. 'aññesu ca'에 의해 증대(vuddhi)가 되고, 'o ava sare'에 의해 ava로 대치되며, 'naye paraṃ yutte'에 의해 뒤로 연결된다.

๕๔๘. เต กิจฺจา.

548. 그것들이 기짜(kicca)이다.

เย อิธ วุตฺตา ตพฺพานียณฺย เตยฺย ริจฺจปฺปจฺจยา, เต กิจฺจสญฺญา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ตโต ‘‘อญฺเญ กิติ’’ติ วจนโต กิจฺจปฺปจฺจยานมกิตกตฺตา นามพฺยปเทเส อสมฺปตฺเต ‘‘ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จา’’ติ เอตฺถ จคฺคหเณน นามพฺยปเทโส, ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. ภาเว ภาวสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว, ‘‘สิ’’นฺติ อมาเทโส. ภวิตพฺพํ ภวตา ปญฺเญน, ภวนียํ.

여기서 언급된 tabba, anīya, ṇya, teyya, ricca 접미사들은 기짜(kicca)라는 명칭을 가진다고 알아야 한다. 그 후 'aññe kiti'라는 문구에 의해 기짜 접미사들은 끼따까(kitaka)가 아니므로 명사라는 명칭을 얻지 못할 때, 'taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā tavetunādīsu ca'에서 'ca'를 취함으로서 명사라는 명칭을 얻고, 그로부터 si 등으로 시작하는 격변화가 생긴다. 상태(bhāva)의 의미에서는 상태의 단일성 때문에 단수형만 쓰이며, 'si'는 'ṃ'으로 대치된다. '지혜로운 님에 의해 되어야 함(bhavitabbaṃ)', '되어야 함(bhavanīyaṃ)'.

อิธ พฺยญฺชนาทิตฺตาภาวา อนุวตฺติตกฺวจิคฺคหเณน อิการาคมาภาโว. ภาเว กิจฺจปฺปจฺจยนฺตา นปุํสกา. กมฺเม ติลิงฺคา.

여기서는 자음으로 시작하지 않으므로, 이어진 'kvaci'의 취함에 의해 i(이까라)의 삽입이 없다. 상태(bhāva)의 의미에서 기짜 접미사로 끝나는 말들은 중성이다. 업(kamma)의 의미에서는 세 가지 성(성별)을 모두 가진다.

กมฺมนิ อภิปุพฺโพ, อภิภูยเต, อภิภูยิตฺถ, อภิภูยิสฺสเตติ อภิภวิตพฺโพ โกโธ ปณฺฑิเตน, อภิภวิตพฺพา [Pg.339] ตณฺหา, อภิภวิตพฺพํ ทุกฺขํ, เอวํ อภิภวนีโย, อภิภวนียา, อภิภวนียํ, ปุริส กญฺญา จิตฺตสทฺทนเยน เนตพฺพํ, เอวํ สพฺพตฺถ.

업(kamma)의 의미에서 abhi가 앞에 붙으면, '정복된다', '정복되었다', '정복될 것이다'라는 의미에서 '현자에 의해 정복되어야 할 분노(abhibhavitabbo)', '정복되어야 할 갈애(abhibhavitabbā)', '정복되어야 할 괴로움(abhibhavitabbaṃ)'이 된다. 이와 같이 abhibhavanīyo, abhibhavanīyā, abhibhavanīyaṃ도 purisa, kaññā, citta 단어의 방식에 따라 이끌어내야 한다. 모든 경우에 이와 같다.

เอตฺถ หิ –

여기 실로 –

ตพฺพาทีเหว กมฺมสฺส, วุตฺตตฺตาว ปุนตฺตนา;

วตฺตพฺพสฺส อภาวา น, ทุติยา ปฐมา ตโต.

tabba 등으로 이미 업(kamma)이 표현되었으므로, 다시 표현될 것이 없기 때문에 대격(제2격)이 오지 않고 주격(제1격)이 온다.

อาส อุปเวสเน, อาสียิตฺถ, อาสียเต, อาสียิสฺสเตติ อาสิตพฺพํ ตยา, อาสนียํ. กมฺเม อุปาสิตพฺโพ ครุ, อุปาสนีโย.

앉음의 의미인 āsa 어근에서, '앉아졌다', '앉아진다', '앉아질 것이다'라는 의미에서 '그대에 의해 앉아져야 함(āsitabbaṃ)', '앉아져야 함(āsanīyaṃ)'. 업(kamma)의 의미에서는 '스승님은 받들어져야 함(upāsitabbo)', '받들어져야 함(upāsanīyo)'.

สี สเย, อสียิตฺถ, สียเต, สียิสฺสเตติ สยิตพฺพํ ภวตา, สยนียํ, ‘‘เอ อยา’’ติ อยาเทโส, อติสยิตพฺโพ ปโร, อติสยนีโย.

누움의 의미인 sī 어근에서, '누워졌다', '누워진다', '누워질 것이다'라는 의미에서 '당신에 의해 누워져야 함(sayitabbaṃ)', '누워져야 함(sayatīyaṃ)'. 'e ayā'에 의해 aya로 대치된다. '타인은 능가되어야 함(atisayitabbo)', '능가되어야 함(atisayanīyo)'.

ปท คติมฺหิ, อุปฺปชฺชิตฺถ, อุปฺปชฺชเต, อุปฺปชฺชิสฺสเตติ อุปฺปชฺชิตพฺพํ เตน, อุปฺปชฺชนียํ, เอตฺถ จ ‘‘กตฺตรี’’ติ อธิการํ วินา ‘‘ทิวาทิโต โย’’ติ วินาธิการโยควิภาเคน ยปฺปจฺจโย, ‘‘ตสฺส จวคฺคยการ’’อิจฺจาทินา จวคฺโค, ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ ทฺวิภาโว, ปฏิปชฺชิตพฺโพ มคฺโค, ปฏิปชฺชนีโย.

감(가기)의 의미인 pada 어근에서, '생겨났다', '생겨난다', '생겨날 것이다'라는 의미에서 '그에 의해 생겨나야 함(uppajjitabbaṃ)', '생겨나야 함(uppajjanīyaṃ)'. 여기서 'kattari'라는 권한(adhikāra) 없이, 'divādito yo'라는 권한 없는 경구 구분에 의해 ya 접미사가 오고, 'tassa cavaggayakāra' 등에 의해 c-군(구개음)이 되며, 'paradvebhāvo ṭhāne'에 의해 중복이 된다. '닦아야 할 길(paṭipajjitabbo)', '닦아야 할(paṭipajjanīyo)'.

พุธ อวคมเน, อพุชฺฌิตฺถ, พุชฺฌเต, พุชฺฌิสฺสเตติ พุชฺฌิตพฺโพ ธมฺโม, พุชฺฌนีโย.

앎의 의미인 budha 어근에서, '깨달아졌다', '깨달아진다', '깨달아질 것이다'라는 의미에서 '깨달아야 할 법(bujjhitabbo)', '깨달아야 할(bujjhanīyo)'.

สุ สวเณ, อสูยิตฺถ, สูยเต, สูยิสฺสเตติ โสตพฺโพ ธมฺโม, อิธ ยถาคมคฺคหเณน อิการาคมาภาโว, สุณิตพฺโพ, ‘‘สฺวาทิโต ณุ ณา อุณา จา’’ติ วินาธิการโยควิภาเคน ณาปจฺจโย, สวณีโย.

들음의 의미인 su 어근에서, '들렸다', '들린다', '들릴 것이다'라는 의미에서 '들어야 할 법(sotabbo)'. 여기서는 전승된 대로를 취함에 의해 i(이까라)의 삽입이 없다. '들어야 할(suṇitabbo)'은 'svādito ṇu ṇā uṇā ca'라는 권한 없는 경구 구분에 의해 ṇā 접미사가 온 것이다. '들어야 할(savaṇīyo)'.

กร กรเณ, กรียิตฺถ, กรียติ, กรียิสฺสตีติ อตฺเถ ตพฺพา’นียา.

함(작위)의 의미인 kara 어근에서, '행해졌다', '행해진다', '행해질 것이다'라는 의미에서 tabba와 anīya가 온다.

‘‘อนฺตสฺส, กรสฺส, จ, ตตฺต’’นฺติ จ วตฺตเต.

'antassa', 'karassa', 'ca', 'tattaṃ'이라는 말이 이어진다.

๕๔๙. ตุํ [Pg.340] ตุ น ตพฺเพสุ วา.

549. tuṃ, tuna, tabba 접미사들 앞에서 선택적으로 t(땃따)가 된다.

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตภูตสฺส รการสฺส ตการตฺตํ โหติ วา ตุํ ตุ น ตพฺพอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ ปเรสุ. กตฺตพฺโพ ภวตา ธมฺโม, กตฺตพฺพา ปูชา, กตฺตพฺพํ กุสลํ, ตตฺตาภาเว ‘‘กโรติสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ตเวตุนาทีสุ กา’’ติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ตพฺเพปิ กาเทโส, กาตพฺพํ หิตํ.

kara라는 어근의 끝에 있는 r(라까라)가 tuṃ, tuna, tabba 접미사들 앞에서 선택적으로 t(따까라)가 된다. '당신에 의해 행해져야 할 법(kattabbo)', '행해져야 할 공양(kattabbā)', '행해져야 할 선(kattabbaṃ)'. t(땃따)가 되지 않을 때는, 'karotissā'가 유효한 가운데 'tavetunādīsu kā'에서 'ādi'라는 말에 의해 tabba 앞에서도 kā로 대치되니, '행해져야 할 유익(kātabbaṃ)'이다.

๕๕๐. รหาทิโต ณ.

550. r(라)와 h(하) 등으로 끝나는 것들 뒤에서 ṇ(나)가 된다.

รการ หหาราทฺยนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส อนานียาทินการสฺส ณกาโร โหติ. อาทิสทฺเทน รมุ อปญาตาทิโตปิ.

r(라까라), h(하까라) 등으로 끝나는 어근들 뒤에 오는 an-anīya 등의 n(나까라)가 ṇ(나까라)가 된다. 'ādi'라는 말에 의해 ramu, apañāta 등으로부터도 그렇게 된다.

รหาทิโต ปรสฺเสตฺถ, นการสฺส อสมฺภวา;

อนานียาทินสฺเสว, สามถฺยายํ ณการตา.

여기 r(라)와 h(하) 등 뒤에서는 n(나까라)가 나타날 수 없으므로, 오직 an-anīya 등의 n(나까라)만이 ṇ(나까라)가 될 수 있다.

กรณีโย ธมฺโม, กรณารโหติ อตฺโถ, กรณียา, กรณียํ.

'수행해야 할 법(karaṇīyo dhammo)'은 수행할 가치가 있다는 뜻이다. karaṇīyā, karaṇīyaṃ.

ภร ภรเณ, ภรียตีติ ภริตพฺโพ, ภรณีโย.

부양의 의미인 bhara 어근에서, '부양된다'는 의미에서 '부양되어야 할(bharitabbo)', '부양되어야 할(bharaṇīyo)'.

คห อุปาทาเน, อคยฺหิตฺถ, คยฺหติ, คยฺหิสฺสตีติ คเหตพฺโพ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อิการสฺเสกาโร, สงฺคณฺหิตพฺโพ, ‘‘คหาทิโต ปฺปณฺหา’’ติ วินาธิการโยควิภาเคน ณฺหาปจฺจโย, หโลปสรโลปาทิ, สงฺคณฺหณีโย, คหณีโย.

취함의 의미인 gaha 어근에서, '취해졌다', '취해진다', '취해질 것이다'라는 의미에서 '취해져야 함(gahetabbo)'. 'tesu vuddhi' 등에 의해 i(이까라)가 e(에까라)가 된다. '섭수되어야 함(saṅgaṇhitabbo)'. 'gahādito ppaṇhā'라는 권한 없는 경구 구분에 의해 ṇhā 접미사가 오고, 자음 생략과 모음 생략 등이 일어나 '섭수되어야 함(saṅgaṇhaṇīyo)', '취해져야 함(gahaṇīyo)'이 된다.

อาทิคฺคหเณน รมุ กีฬายํ, รมียิตฺถ, รมียติ, รมียิสฺสตีติ รมิตพฺโพ, รมณีโย วิหาโร.

‘Ādiggahaṇa’(등등)라는 표현에 의해 ramu(즐거움/놀이)는 ramīyittha, ramīyati, ramīyissatī(과거, 현재, 미래 수동형)가 되며, ramitabbo(즐겨야 할), ramaṇīyo(즐거운) vihāro(머묾/사원)가 된다.

อป [Pg.341] ปาปุณเน, อุณาปจฺจโย, ปาปียตีติ ปาปุณิตพฺโพ, ‘‘คุปาทีนญฺจา’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส โลโป, ทฺวิตฺตญฺจ, ปตฺตพฺโพ, ปตฺเตยฺโย, ปาปุณณีโย, ปาปณีโย.

Apa(도달함)에서 uṇā 접미사가 붙고, pāpīyati(도달되다)로부터 pāpuṇitabbo(도달해야 할)가 된다. ‘gupādīnañca’ 규칙에 의해 어근 끝이 생략되고 중복되어 pattabbo, patteyyo, pāpuṇaṇīyo, pāpaṇīyo가 된다.

‘‘อนฺตสฺส, วา’’ติ จ วตฺตเต.

‘Antassa(끝의)’, ‘vā(혹은)’라는 말이 계속 적용된다.

๕๕๑. คม ขน หนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ น.

551. Gama, khana, hana 등의 어근에서 tuṃ, tabba 등이 뒤따를 때 (어근 끝이) na가 된다.

คม ขน หนอิจฺเจวมาทีนํ มการ นการนฺตานํ ธาตูนมนฺตสฺส นกาโร โหติ วา ตุํ ตพฺพ ตเว ตุน ตฺวานตฺวาอิจฺเจวมาทีสุ ตการาทิปฺปจฺจเยสุ ปเรสุ. อคจฺฉียิตฺถ, คจฺฉียติ, คจฺฉียิสฺสตีติ คนฺตพฺโพ มคฺโค, คมิตพฺพํ, คมนียํ.

Gama, khana, hana와 같이 m이나 n으로 끝나는 어근들의 끝은 tuṃ, tabba, tave, tuna, tvā, natvā 등 t로 시작하는 접미사들이 뒤에 올 때 선택적으로 n으로 변한다. Agacchīyittha, gacchīyati, gacchīyissatī(수동형들)로부터 gantabbo maggo(가야 할 길), gamitabbaṃ, gamanīyaṃ이 된다.

ขนุ อวทารเณ, อขญฺญิตฺถ, ขญฺญติ, ขญฺญิสฺสตีติ ขนฺตพฺพํ อาวาฏํ, ขนิตพฺพํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ขนนฺตสฺส ณตฺตญฺจ, ขณิตพฺพํ, ขณณียํ, ขนนียํ วา.

Khanu(파다)에서 akhaññittha, khaññati, khaññissatī로부터 khantabbaṃ āvāṭaṃ(파야 할 구덩이), khanitabbaṃ이 된다. ‘kvaci dhātū’ 등의 규칙에 의해 khan의 끝 n이 ṇ으로 변하여 khaṇitabbaṃ, khaṇaṇīyaṃ 또는 khananīyaṃ이 된다.

หน หึสา คตีสุ, อหญฺญิตฺถ, หญฺญเต, หญฺญิสฺสเตติ หนฺตพฺพํ, หนิตพฺพํ, หนนียํ.

Hana(해치다, 가다)에서 ahaññittha, haññate, haññissate로부터 hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ이 된다.

มน ญาเณ, อมญฺญิตฺถ, มญฺญเต, มญฺญิสฺสเตติ มนฺตพฺโพ, มนิตพฺโพ, ยปฺปจฺจเย จวคฺคาทิ, มญฺญิตพฺพํ, มญฺญนียํ.

Mana(알다)에서 amaññittha, maññate, maññissate로부터 mantabbo, manitabbo가 된다. ya 접미사가 붙으면 c-vaga(자음군 변화) 등이 일어나 maññitabbaṃ, maññanīyaṃ이 된다.

ปูช ปูชายํ, อปูชียิตฺถ, ปูชียติ, ปูชียิสฺสตีติ อตฺเถ ตพฺพานียา. ‘‘จุราทิโต เณ ณยา’’ติ อกตฺตริปิ เณณยา, อิการาคมานีเยสุ ‘‘สรโลโป’’ติอาทินา การิตสรสฺส โลโป, ปูเชตพฺโพ, ปูชยิตพฺโพ, ปูชนีโย ภควา.

Pūja(숭배함)에서 apūjīyittha, pūjīyati, pūjīyissatī의 의미로 tabba, anīya 접미사가 붙는다. ‘Curādito ṇe ṇayā’ 규칙에 의해 수동태에서도 ṇe, ṇaya가 오고, i-āgama와 anīya가 올 때 ‘saralopo’ 등에 의해 사역 모음이 생략되어 pūjetabbo, pūjayitabbo, pūjanīyo bhagavā(공경받아야 할 세존)가 된다.

‘‘ตพฺพานียา’’ติ โยควิภาเคน กตฺตุกรเณสุปิ, ยา ปาปุณเน, นิยฺยาตีติ นิยฺยานีโก มคฺโค. คจฺฉนฺตีติ คมนียา [Pg.342] โภคา. นห โสเจ, นหายติ เอเตนาติ นหานียํ จุณฺณํ.

‘Tabbānīyā’라는 규칙의 분할(yogavibhāga)에 의해 주격과 도구격의 의미로도 쓰인다. Yā(도달함)에서 niyyāti(나가다)이므로 niyyānīko maggo(나아가는 길), gacchanti(가다)이므로 gamanīyā bhogā(사라지는 즐거움), Naha(씻다)에서 이것으로 씻으므로 nahānīyaṃ cuṇṇaṃ(세정용 가루)이 된다.

‘‘ภาวกมฺเมสู’’ติ อธิกาโร.

‘Bhāvakammesu(상태와 수동태에서)’라는 규칙이 적용된다.

๕๕๒. ณฺโย จ.

552. 그리고 Ṇyo 접미사도 그러하다.

ภาวกมฺเมสุ สพฺพธาตูหิ ณฺยปฺปจฺจโย โหติ, จคฺคหเณน ‘‘ญาเตยฺย’’นฺติอาทีสุ เตยฺยปฺปจฺจโย จ.

상태와 수동태의 의미에서 모든 어근 뒤에 ṇya 접미사가 붙으며, ‘ca’를 취함으로써 ‘ñāteyya’ 등에서 teyya 접미사도 붙는다.

๕๕๓. การิตํ วิย ณานุพนฺโธ.

553. 사역(kārita)처럼 ṇ이 부가어로 붙는다.

อนุพนฺโธ อปฺปโยคี, ณการานุพนฺโธ ปจฺจโย การิตํ วิย ทฏฺฐพฺโพติ การิตพฺยปเทโส, ‘‘การิตานํ โณ โลป’’นฺติ ณโลโป, ‘‘อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต’’ติ วุทฺธิ, อิการาคโม, กตฺตพฺพํ การิยํ.

부가어는 실제 사용되지 않으며, ṇ 부가어가 붙은 접미사는 사역처럼 간주되므로 사역의 명칭을 얻는다. ‘kāritānaṃ ṇo lopa’에 의해 ṇ이 생략되고, ‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’에 의해 장음화(vuddhi)가 일어나며, i-āgama가 붙어 kattabbaṃ, kāriyaṃ(행해져야 할 것)이 된다.

หร หรเณ, อหรียิตฺถ, หรียติ, หรียิสฺสตีติ วา หริตพฺพํ หาริยํ.

Hara(가져감)에서 aharīyittha, harīyati, harīyissatī로부터 haritabbaṃ 또는 hāriyaṃ이 된다.

ภร ภรเณ, ภริตพฺพํ ภาริยํ.

Bhara(부양함)에서 bharitabbaṃ, bhāriyaṃ이 된다.

ลภ ลาเภ, ลภิตพฺพํ ลพฺภํ, ‘‘ยวตํ ตลน’’อิจฺจาทิสุตฺเต การคฺคหเณน ยวโต ภการสฺส ภกาโร, ทฺวิตฺตํ.

Labha(얻음)에서 labhitabbaṃ, labbhaṃ이 된다. ‘yavataṃ talana’ 등의 규칙에서 kāra를 취함으로써 y 뒤의 bh가 bh로 변하고 중복된다.

สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ, สาสิตพฺโพ สิสฺโส, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อาการสฺสิกาโร.

Sāsa(가르침)에서 sāsitabbo sisso(가르침을 받아야 할 제자)가 된다. ‘kvaci dhātū’ 등의 규칙에 의해 ā가 i로 변한다.

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, ณฺยปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต ‘‘อนฺตานํ, ณานุพนฺเธ’’ติ จ วตฺตเต.

Vaca(말함)에서 ṇya 접미사 등이 붙을 때 ‘antānaṃ, ṇānubandhe’라는 규칙이 적용된다.

๕๕๔. กคา [Pg.343] จชานํ.

554. c와 j 대신에 k와 g가 온다.

จชอิจฺเจเตสํ ธาตฺวนฺตานํ กการ คการาเทสา โหนฺติ ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเรติ จสฺส กาเทโส. วจนียํ วากฺยํ.

c와 j로 끝나는 어근들에 ṇ 부가어가 있는 접미사가 뒤따를 때 k와 g로 치환된다. 따라서 c가 k로 변하여 vacanīyaṃ, vākyaṃ(말해야 할 것)이 된다.

ภช เสวายํ, ภชนียํ ภาคฺยํ, ชสฺส คาเทโส.

Bhaja(섬김)에서 bhajanīyaṃ, bhāgyaṃ이 된다. j가 g로 치환되었다.

จิ จเย, อจียิตฺถ, จียติ, จียิสฺสตีติ เจตพฺพํ เจยฺยํ, อิการสฺเสกาโร วุทฺธิ, ยการสฺส ทฺวิตฺตํ, วินิปุพฺโพ ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ สุตฺเต จคฺคหเณน จการสฺส ฉกาโร, วินิจฺเฉยฺยํ, วินิจฺฉิตพฺพํ, วินิจฺฉนียํ. ‘‘กิยาทิโต นา’’ติ วินาธิการโยควิภาเคน ตพฺพานีย ตุํ ตุนา ทีสุ จ นาปจฺจโย, วินิจฺฉินิตพฺพํ, วินิจฺฉินนียํ.

Ci(쌓음)에서 acīyittha, cīyati, cīyissatī로부터 cetabbaṃ, ceyyaṃ이 된다. i가 e로 장음화되고 y가 중복된다. vini가 접두사로 붙으면 ‘do dhassa ca’ 규칙에서 ca를 취해 c가 ch로 변하여 viniccheyyaṃ, vinicchitabbaṃ, vinicchanīyaṃ이 된다. ‘Kiyādito nā’ 규칙에 의해 vini가 있을 때 분할 적용되어 tabba, anīya, tuṃ, tunā 등에서 nā 접미사가 붙어 vinicchinitabbaṃ, vinicchinanīyaṃ이 된다.

นี ปาปุณเน, อนียิตฺถ, นียติ, นียิสฺสตีติ เนยฺโย, เนยฺยา, เนยฺยํ. เนตพฺพํ.

Nī(이끌다/도달하다)에서 anīyittha, nīyati, nīyissatī로부터 neyyo, neyyā, neyyaṃ, netabbaṃ이 된다.

ณฺยคฺคหณํ ฉฏฺฐียนฺตวเสนานุวตฺตเต, มณฺฑูกคติยา อนฺตคฺคหณญฺจ ตติยนฺตวเสน.

Ṇya를 취하는 것은 속격(6격)에 따라 계속되고, 개구리 뛰기(maṇḍūkagati) 방식으로 ‘anta’를 취하는 것은 구격(3격)에 따라 계속된다.

๕๕๕. ภูโตพฺพ.

555. Bhū 어근 뒤의 abba.

ภู อิจฺเจตสฺมา ปรสฺส ณฺยปฺปจฺจยสฺส สห ธาตฺวนฺเตน อพฺพาเทโส โหติ. ภวิตพฺโพ ภพฺโพ, ภพฺพา, ภพฺพํ.

Bhū 어근 뒤에 오는 ṇya 접미사는 어근 끝과 함께 abba로 치환된다. 따라서 bhavitabbo, bhabbo, bhabbā, bhabbaṃ(가능한 것/있어야 할 것)이 된다.

‘‘ณฺยสฺส, อนฺเตนา’’ติ จ วตฺตเต.

‘Ṇyassa(Ṇya의)’, ‘antenā(끝과 함께)’라는 말이 계속 적용된다.

๕๕๖. วท มท คมุ ยุช ครหาการาทีหิ ชฺชมฺมคฺคยฺเหยฺยาคาโร วา.

556. Vada, mada, gamu, yuja, garaha 등의 어근과 ā-kāra 뒤에서 jja, mma, gga, yheyya, gāra 등이 선택적으로 온다.

วท มท คมุ ยุช ครหอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, อาการนฺเตหิ จ ปรสฺส ณฺยปฺปจฺจยสฺส ธาตฺวนฺเตน สห ยถากฺกมํ [Pg.344] ชฺช มฺม คฺค ยฺห เอ ยฺยอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ครสฺส จ คาราเทโส, ครหสฺส ครสฺเสวายํ คาโร. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

vada, mada, gamu, yuja, garaha 등의 어근들과 ā로 끝나는 어근들 뒤에 오는 ṇya 접미사는 어근 끝부분과 함께 순서대로 jja, mma, gga, yha, e, yya로 변한다. gara는 gāra로 변하는데, garaha의 gara가 이 gāra이다. 'vā'라는 단어는 일정하게 정해진 선택적 적용(vavatthitavibhāsa)을 의미한다.

วท วิยตฺติยํ วาจายํ, อวชฺชิตฺถ, วชฺชติ, วชฺชิสฺสตีติ วา วชฺชํ วทนียํ, รสฺสตฺตํ. วชฺชํ โทโส.

vada는 분명한 말에 쓰인다. avajjittha, vajjati, vajjissatīti의 뜻에서 vajjaṃ(말해야 할 것) 또는 vadanīyaṃ이 된다. 단음화(rassatta)가 일어난다. Vajja는 허물(doso)을 뜻하기도 한다.

มท อุมฺมาเท, อมชฺชิตฺถ, มชฺชเต, มชฺชิสฺสติ เอเตนาติ มชฺชํ มทนียํ. มทคฺคหเณน กรเณปิ ณฺยปฺปจฺจโย. คมุ สปฺป คติมฺหิ, คนฺตพฺพํ คมฺมํ.

mada는 광기(ummāda)에 쓰인다. amajjittha, majjate, majjissati의 뜻에서 이것으로(취하게 하므로) majjaṃ(술) 또는 madanīyaṃ이 된다. mada를 취함으로써 도구격(karaṇa)에서도 ṇya 접미사가 붙는다. gamu는 감(sappa gati)에 쓰이며, gantabbaṃ 또는 gammaṃ이 된다.

ยุช โยเค, อยุชฺชิตฺถ, ยุชฺชเต, ยุชฺชิสฺสตีติ โยคฺคํ, นิโยชฺโช วา.

yuja는 결합(yoga)에 쓰인다. ayujjittha, yujjate, yujjissatīti의 뜻에서 yoggaṃ 또는 niyojjo가 된다.

ครห นินฺทายํ, อครยฺหิตฺถ, ครหียติ, ครหียิสฺสตีติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย, ตสฺสิมินา ธาตฺวนฺเตน สห ยฺหาเทโส, ครสฺส คาราเทโส จ, คารยฺโห, คารยฺหา, คารยฺหํ, ครหณียํ.

garaha는 비난(nindā)에 쓰인다. agarayhittha, garahīyati, garahīyissatīti의 의미에서 ṇya 접미사가 붙으며, 그것은 어근 끝과 함께 yha로 변하고, gara는 gāra로 변하여 gārayho, gārayhā, gārayhaṃ, garahaṇīyaṃ이 된다.

อาทิสทฺเทน อญฺเญปิ ทมชหนฺตา คยฺหนฺเต. คท วิยตฺติยํ วาจายํ, คชฺชเต, คทนียํ วา คชฺชํ. ปท คติมฺหิ, ปชฺชนียํ ปชฺชํ คาถา. ขาท ภกฺขเณ, ขชฺชเตติ ขชฺชํ ขาทนียํ. ทมุ ทมเน, อทมฺมิตฺถ, ทมฺมเต, ทมียิสฺสตีติ ทมฺโม ทมนีโย. ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, อภุชฺชิตฺถ, ภุชฺชติ, ภุชฺชิสฺสตีติ โภคฺคํ, โภชฺชํ วา, การคฺคหเณน ยสฺส ชกาโร. คเหตพฺพํ คยฺหมิจฺจาทิ.

'ādi(등)'라는 단어에 의해 damu 등으로 끝나는 다른 어근들도 포함된다. gada는 분명한 말에 쓰이며, gajjate에서 gadanīyaṃ 또는 gajjaṃ이 된다. pada는 감(gati)에 쓰이며, pajjanīyaṃ 또는 pajjaṃ(시, gāthā)이 된다. khāda는 먹음(bhakkhaṇa)에 쓰이며, khajjateti에서 khajjaṃ 또는 khādanīyaṃ이 된다. damu는 길들임(damana)에 쓰이며, adammittha, dammate, damīyissatīti에서 dammo 또는 damanīyo가 된다. bhuja는 보호와 사용에 쓰이며, abhujjittha, bhujjati, bhujjissatīti에서 bhoggaṃ 또는 bhojjaṃ이 된다. kāraggahaṇa에 의해 y가 j가 된다. gahetabbaṃ은 gayhaṃ 등이 된다.

อาการนฺตโต ปน ทา ทาเน, อทียิตฺถ, ทียติ, ทียิสฺสตีติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย, ตสฺสิมินา ธาตฺวนฺเตน อากาเรน สห เอยฺยาเทโส, เทยฺยํ, ทาตพฺพํ. อนีเย ‘‘สรโลโป’’ติอาทินา ปุพฺพสรสฺส โลเป สมฺปตฺเต ตตฺเถว [Pg.345] ตุคฺคหเณน นิเสเธตฺวา ‘‘สรา สเร โลป’’นฺติ อากาเร ลุตฺเต ปรสรสฺส ทีโฆ, ทานียํ.

ā로 끝나는 어근에서, dā는 보시(dāna)에 쓰이며 adīyittha, dīyati, dīyissatīti의 의미에서 ṇya 접미사가 붙는다. 그것은 어근 끝의 ā와 함께 eyya로 변하여 deyyaṃ(보시해야 할 것) 또는 dātabbaṃ이 된다. anīya 접미사에서는 'saralopo' 등에 의해 앞의 모음이 생략되어야 하나, 거기서 'tu'를 취함으로써 금지되고, 'sarā sare lopa'에 의해 ā가 생략된 후 뒤의 모음이 길어져서 dānīyaṃ이 된다.

ปา ปาเน, อปียิตฺถ, ปียติ, ปียิสฺสตีติ เปยฺยํ, ปาตพฺพํ, ปานียํ. หา จาเค, อหียิตฺถ, หียติ, หียิสฺสตีติ เหยฺยํ, หาตพฺพํ, หานียํ. มา มาเน, อมียิตฺถ, มียติ, มียิสฺสตีติ เมยฺยํ, มาตพฺพํ, มินิตพฺพํ, เมตพฺพํ วา. ญา อวโพธเน, อญฺญายิตฺถ, ญายติ, ญายิสฺสตีติ เญยฺยํ, ญาตพฺพํ, ญาเตยฺยํ. ‘‘ญาสฺส ชา ชํ นา’’ติ ชาเทเส ‘‘กิยาทิโต นา’’ติ วินาธิการโยควิภาเคน นาปจฺจโย, อิการาคโม จ, ชานิตพฺพํ, วิชานนียํ. ขฺยาปกถเน, สงฺขฺยาตพฺพํ, สงฺขฺเยยฺยํ อิจฺจาทิ.

pā는 마심(pāna)에 쓰이며 apīyittha, pīyati, pīyissatīti에서 peyyaṃ, pātabbaṃ, pānīyaṃ이 된다. hā는 버림(cāga)에 쓰이며 ahīyittha, hīyati, hīyissatīti에서 heyyaṃ, hātabbaṃ, hānīyaṃ이 된다. mā는 측정(māna)에 쓰이며 amīyittha, mīyati, mīyissatīti에서 meyyaṃ, mātabbaṃ, minitabbaṃ 또는 metabbaṃ이 된다. ñā는 깨달음(avabodhana)에 쓰이며 aññāyittha, ñāyati, ñāyissatīti에서 ñeyyaṃ, ñātabbaṃ, ñāteyyaṃ이 된다. 'ñāssa jā jaṃ nā'에 의해 jā로 변하고, 'kiyādito nā'에서 vinādhikāra의 요가비바가(yogavibhāga)에 의해 nā 접미사와 i 모음 삽입이 일어나 jānitabbaṃ, vijānanīyaṃ이 된다. khyā는 말함(pakathana)에 쓰이며, saṅkhyātabbaṃ, saṅkhyeyyaṃ 등이 된다.

๕๕๗. กรมฺหา ริจฺจ.

557. kara 어근으로부터 ricca(가 붙는다).

กรธาตุโต ริจฺจปฺปจฺจโย โหติ ภาวกมฺเมสุ.

kara 어근으로부터 상태(bhāva)나 대상(kamma)의 의미에서 ricca 접미사가 붙는다.

๕๕๘. รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน.

558. r(을 표지로 하는) 접미사가 올 때, 어근 끝의 r은 (없어진다).

รการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร สพฺโพ ธาตฺวนฺโต ราทิ ปจฺจยรการมริยาโท โน โหติ, โลปมาปชฺชเตติ อตฺโถ. รนฺโตติ เอตฺถ รกาโร สนฺธิโช, กตฺตพฺพํ กิจฺจํ. ‘‘ริจฺจา’’ติ โยควิภาเคน ภราทิโตปิ ริจฺจปฺปจฺจโย, ยถา, ภรียตีติ ภจฺโจ, สรโลโป. อิ คติมฺหิ, ปติ เอตพฺโพ ปฏิจฺโจ.

r(라카라)이 귀속어(anubandha)인 접미사가 뒤에 올 때, 어근의 끝부분인 r을 포함한 모든 것은 접미사의 r의 경계까지 없어지는데, 생략된다는 뜻이다. ranto에서 r은 연성에 의해 생긴 것이다. (예:) kattabbaṃ, kiccaṃ. 'riccā'라는 구절의 요가비바가(문구 분할)에 의해 bhara 등의 어근에서도 ricca 접미사가 붙는다. 예컨대, bharīyati에서 bhacco가 되며 모음 생략이 일어난다. i는 감(gati)에 쓰이며, pati etabbo에서 paṭicco가 된다.

๕๕๙. เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุ กิจฺจา.

559. 명령(pesa), 허용(atisagga), 적절한 때(pattakāla)의 의미들에서 kicca 접미사들이 붙는다.

เปส อติสคฺค ปตฺตกาลอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ กิจฺจปฺปจฺจยา โหนฺติ. เปสนํ นาม ‘‘กตฺตพฺพมิทํ ภวตา’’ติ อาณาปนํ, อชฺเฌสนญฺจ. อติสคฺโคนาม ‘‘กิมิทํ มยา กตฺตพฺพ’’นฺติ ปุฏฺฐสฺส วา [Pg.346] ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ปฏิปตฺติทสฺสนมุเขน วา กตฺตพฺพสฺส อนุญฺญา. ปตฺตกาโล นาม สมฺปตฺตสมโย โย อตฺตโน กิจฺจกรณสมยมนุปปริกฺขิตฺวา น กโรติ, ตสฺส สมยาโรจนํ, น ตตฺถ อชฺเฌสนมตฺถีติ. เต จ ‘‘ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺตกฺขตฺถา’’ติ วุตฺตตฺตา ภาวกมฺเมสฺเวว ภวนฺติ.

명령(pesana)이란 '당신은 이것을 해야 합니다'라고 명령(āṇāpana)하거나 요청(ajjhesana)하는 것이다. 허용(atisagga)이란 '제가 무엇을 해야 합니까?'라고 질문을 받았을 때나 '생명을 죽여서는 안 된다'는 등의 실천을 보여주는 방식으로 해야 할 일을 허락하는 것이다. 적절한 때(pattakāla)란, 자신의 일을 할 시간을 살피지 않고 하지 않는 자에게 그 시간을 알려주는 것이며, 거기에는 요청이 없다. 그것들은 '상태와 대상의 의미에서 kicca, tave, tuṃ 접미사가 붙는다'고 말해졌으므로 상태(bhāva)와 대상(kamma)에서만 나타난다.

เปสเน ตาว – กรียตุ ภวตา กมฺมนฺติ อตฺเถ อิมินา ตพฺพานียา, เสสํ วุตฺตนยเมว, กตฺตพฺพํ กมฺมํ ภวตา, กรณียํ กิจฺจํ ภวตา.

먼저 명령(pesana)에서 - '당신에 의해 업(kamma)이 행해지기를'이라는 의미에서 이것(이 규칙)에 의해 tabba, anīya 등이 붙으며, 나머지는 이미 말한 방식과 같다. (예:) kattabbaṃ kammaṃ bhavatā, karaṇīyaṃ kiccaṃ bhavatā.

อติสคฺเค ภุชฺชตุ ภวตาติ อตฺเถ ตพฺพาทิ, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ.

허용(atisagga)에서 - '당신은 드십시오'라는 의미에서 tabba 등이 붙고, 'aññesu ca'에 의해 모음 강화(vuddhi)가 일어난다.

‘‘ตสฺสา’’ติ วตฺตเต.

'tassā'가 계속 적용된다.

๕๖๐. ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ.

560. bhuja 등의 어근 끝은 없어지고, (접미사의 첫 글자가) 중복된다.

ภุชอิจฺเจวมาทีนํ ชการาทิอนฺตานํ ธาตูนมนฺโต โน โหติ, ปรสฺส กิจฺจกิตกปฺปจฺจยตการสฺส จ ทฺเวภาโว โหติ. โภตฺตพฺพํ โภชนํ ภวตา, โภชนียํ โภชฺชํ ภวตา.

bhuja 등의 j자 등으로 끝나는 어근들의 끝부분은 없어지고, 뒤에 오는 kicca 및 kita 접미사의 t자가 중복(dvebhāva)된다. (예:) bhottabbaṃ bhojanaṃ bhavatā, bhojanīyaṃ bhojjaṃ bhavatā.

อิการาคมยุตฺตตกาเร ปน – ‘‘นมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี’’ติ เอตฺถ ‘‘อนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี’’ติ โยควิภาเคน ธาตฺวนฺตโลปาทินิเสโธ, ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพ’’นฺติ วินาธิการโยควิภาเคน, ‘‘นิคฺคหีตญฺจา’’ติ วา นิคฺคหีตาคโม, ภุญฺชิตพฺพํ ตยา, ยุญฺชิตพฺพํ.

i 모음 삽입이 결합된 t자에서는 - 'namakarānamantānaṃ niyuttatamhī'에서 'antānaṃ niyuttatamhī'라는 요가비바가에 의해 어근 끝의 생략 등이 금지되고, 'rudhādito niggahītapubbaṃ'이라는 vinādhikāra의 요가비바가에 의해, 혹은 'niggahītañca'에 의해 비음(niggahīta)이 삽입되어, bhuñjitabbaṃ tayā, yuñjitabbaṃ이 된다.

สมยาโรจเน ปน – อิ อชฺฌยเน อธิปุพฺโพ, อธียตํ ภวตาติ อตฺเถ ตพฺพานียาทิ, อิการาคมวุทฺธิอยาเทสอชฺฌาเทสา จ, ณฺยปฺปจฺจเย ตุ วุทฺธิ, ยการสฺส ทฺวิตฺตญฺจ, อชฺฌยิตพฺพํ, อชฺเฌยฺยํ ภวตา, อชฺฌยนียํ ภวตา, อวสฺสํ [Pg.347] กตฺตพฺพนฺติ วากฺเย ปน ‘‘กิจฺจา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘อวสฺสกาธมิเณสุ ณี จา’’ติ อวสฺสกาธมิณตฺเถ จ ตพฺพาทโย, กตฺตพฺพํ เม ภวตา เคหํ, กรณียํ, การิยํ. เอวํ ทาตพฺพํ เม ภวตา สตํ, ทานียํ, เทยฺยํ.

시간의 알림(samayārocane)에서는 - i(공부) 어근에 adhi가 접두되어 '당신에 의해 공부되어야 한다'는 의미에서 tabba, anīya 등이 붙고, i 모음 삽입, 모음 강화, aya 변환, ajjhā 변환이 일어난다. ṇya 접미사에서는 모음 강화와 y의 중복이 일어나며, (예:) ajjhayitabbaṃ, ajjheyyaṃ bhavatā, ajjhayanīyaṃ bhavatā. '반드시 해야 한다'는 문장에서는 'kiccā'를 적용하여 'avassakādhamiṇesu ṇī ca'에 의해 반드시 해야 할 일이나 채무의 의미에서도 tabba 등이 붙는다. (예:) kattabbaṃ me bhavatā gehaṃ, karaṇīyaṃ, kāriyaṃ. 이와 같이 dātabbaṃ me bhavatā sataṃ, dānīyaṃ, deyyaṃ 등이 된다.

ธร ธารเณ, จุราทิตฺตา เณณยา, วุทฺธิ, อิการาคโม จ, ธาเรตพฺพํ, ธารยิตพฺพํ อิจฺจาทิ.

dhara는 지님(dhāraṇa)에 쓰이며, curādi 그룹이므로 ṇe와 ṇaya가 붙고, 모음 강화와 i 모음 삽입이 일어나 dhāretabbaṃ, dhārayitabbaṃ 등이 된다.

‘‘นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จา’’ติ สการิเตหิปิ ยุณฺวูนมาเทสวิธานโตเยว ธาตุปฺปจฺจยนฺตโตปิ กิจฺจกิตกปฺปจฺจยา ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺโพ. เตน ติติกฺขาปียตีติ ติติกฺขาเปตพฺโพ. เอวํ ติกิจฺฉาเปตพฺโพ ติกิจฺฉาปนีโย. อภาวียิตฺถ, ภาวียติ, ภาวียิสฺสตีติ ภาเวตพฺโพ มคฺโค. ภาวยิตพฺโพ, ภาวนีโย, ภาวนียํ, ภาวนียา, อการียิตฺถ, การียติ, การียิสฺสตีติ กาเรตพฺพํ, การยิตพฺพํ, การาเปตพฺพํ, การาปยิตพฺพํ, การาปนียมิจฺจาทิ จ สิทฺธํ ภวติ.

'nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi ca'에 의해 사동(sakārita)에서도 yu와 ṇvu의 치환이 규정되어 있으므로, 어근 접미사가 끝나는 형태에서도 kicca 및 kita 접미사들이 붙는다는 것을 보아야 한다. 그리하여 titikkhāpīyati에서 titikkhāpetabbo가 된다. 이와 같이 tikicchāpetabbo, tikicchāpanīyo도 된다. abhāvīyittha, bhāvīyati, bhāvīyissatīti에서 bhāvetabbo maggo가 된다. bhāvayitabbo, bhāvanīyo, bhāvanīyaṃ, bhāvanīyā, akārīyittha, kārīyati, kārīyissatīti에서 kāretabbaṃ, kārayitabbaṃ, kārāpetabbaṃ, kārāpayitabbaṃ, kārāpanīyaṃ 등이 성립된다.

กตฺตพฺพํ กรณียญฺจ, การิยํ กิจฺจมิจฺจปิ;

กาเรตพฺพํ ตถา การา-เปตพฺพํ กิจฺจสงฺคโห.

kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kāriyaṃ, kiccaṃ 그리고 kāretabbaṃ, kārāpetabbaṃ은 kicca(의무 접미사 형태)의 요약이다.

กิจฺจปฺปจฺจยนฺตนโย.

kicca 접미사 단락의 방법.

เตกาลิก

세 때에 관한 것(삼세의).

กิตกปฺปจฺจยนฺตนย

키타까(kitaka) 접미사 방법

อิทานิ กิตกปฺปจฺจยา วุจฺจนฺเต.

이제 키타까 접미사들이 설명된다.

กร กรเณ, ปุเร วิย ธาตุสญฺญาทิ.

까라(kara)는 함(karaṇe)의 의미이니, 이전과 같이 어근이라는 명칭 등을 부여한다.

กุมฺภอิจฺจุปปทํ, ตโต ทุติยา.

쿰바(kumbha) 등이 부수어(upapada)이고, 그 뒤에 제2격(대격)이 온다.

‘‘กุมฺภํ กโรติ, อกาสิ, กริสฺสตี’’ติ วา วิคฺคเห –

“항아리를 만든다, 만들었다, 만들 것이다”라는 분석(viggahe)에서 —

‘‘ปรา, ปจฺจยา’’ติ จ วตฺตเต.

“뒤에(parā)”, “접미사(paccaya)”라는 말이 적용된다.

๕๖๑. ธาตุยา [Pg.348] กมฺมาทิมฺหิ โณ.

561. 목적어(kamma) 등이 앞에 있을 때 어근으로부터 나(ṇo) 접미사가 온다.

กมฺมสฺมึ อาทิมฺหิ สติ ธาตุยา ปโร ณปฺปจฺจโย โหติ.

목적어가 앞에 있을 때 어근 뒤에 나(ṇa) 접미사가 붙는다.

โส จ –

그리고 그것은 —

๕๖๒. อญฺเญ กิต.

562. “그 외의 것들은 키타(kita)이다.”

ตติเย ธาตฺวาธิกาเร วิหิตา กิจฺเจหิ อญฺเญ ปจฺจยา กิติจฺเจว สญฺญา โหนฺตีติ กิตสญฺญา กตา.

제3장의 어근 관할 구역에서 규정된, 끼짜(kicca) 접미사들 외의 다른 접미사들은 키타(kita)라는 명칭을 갖는다고 하여 키타라는 명칭이 부여되었다.

๕๖๓. กตฺตริ กิต.

563. “행위자(kattari)의 의미에서 키타(kita) 접미사가 온다.”

กตฺตริ การเก กิตปจฺจโย โหตีติ นิยมโต กตฺตริ ภวติ, โส จ ‘‘ณาทโย เตกาลิกา’’ติ วุตฺตตฺตา กาลตฺตเย จ โหติ. ปุเร วิย การิตพฺยปเทสณโลปวุทฺธิโย, ปจฺจยนฺตสฺสาลิงฺคตฺตา สฺยาทิมฺหิ อสมฺปตฺเต ‘‘ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จา’’ติ กิตกนฺตตฺตา นามํว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ตโต กุมฺภํ กโรตีติ อตฺเถ ‘‘อมาทโย ปรปเทภี’’ติ ทุติยาตปฺปุริสสมาโส, ‘‘นามาน’’นฺติอาทินา สมาสสญฺญา, ‘‘เตสํ วิภตฺติโย โลปา จา’’ติ วิภตฺติโลโป, ‘‘ปกติ จสฺส สรนฺตสฺสา’’ติ ปกติภาโว, ปุน สมาสตฺตา นามมิว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

행위자 격에서 키타 접미사가 온다는 규칙에 의해 행위자의 의미로 쓰이며, 그것은 “나(ṇa) 등은 세 가지 시제에 쓰인다”고 말해졌으므로 세 시제 모두에 쓰인다. 이전과 같이 사동(kārita)의 명칭 부여, 나(ṇa)의 탈락, 장음화(vuddhi)가 일어난다. 접미사가 붙은 끝자리는 성(liṅga)이 없으므로 시(si) 등의 격어미가 도달하지 못하지만, “딋다(taddhita)·사마사(samāsa)·키타까(kitaka)는 명사와 같다”는 등에 따라 키타까로 끝나는 것은 명사처럼 취급되어 시(si) 등의 격어미가 발생한다. 그 후 ‘항아리를 만든다’는 의미에서 “암(am) 등은 뒤의 단어들로부터”라는 규칙에 의해 제2격 따뿌리사(tappurisa) 합성이 되고, “명사들의” 등의 규칙으로 합성어의 명칭을 얻고, “그것들의 격어미는 생략된다”는 규칙으로 격어미가 생략되며, “모음으로 끝나는 것은 원래대로 남는다”는 규칙으로 원래 형태를 유지한다. 다시 합성어이므로 명사처럼 취급되어 시(si) 등의 격어미가 발생한다.

โส กุมฺภกาโร, เต กุมฺภการา อิจฺจาทิ. อิตฺถิยํ กุมฺภการี, กุมฺภการิโย อิจฺจาทิ, ตถา กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร. เอวํ มาลากาโร, กฏฺฐกาโร, รถกาโร, สุวณฺณกาโร, สุตฺตกาโร, วุตฺติกาโร, ฏีกากาโร.

그는 꿈바까로(kumbhakāro, 항아리 제조공), 그들은 꿈바까라(kumbhakārā) 등이다. 여성형으로는 꿈바까리(kumbhakārī), 꿈바까리요(kumbhakāriyo) 등이다. 그와 같이 업을 짓는 자는 깜마까로(kammakāro)이다. 이와 같이 말라까로(mālākāro, 화환 제조공), 깟타까로(kaṭṭhakāro, 목수), 라타까로(rathakāro, 전차 제작자), 수완나까로(suvaṇṇakāro, 금세공인), 숫따까로(suttakāro, 경전 저술가), 웃띠까로(vuttikāro, 주석가), 띠까까로(ṭīkākāro, 복주서 저술가) 등이 있다.

คห อุปาทาเน, ปตฺตํ อคณฺหิ, คณฺหาติ, คณฺหิสฺสตีติ วา ปตฺตคฺคาโห. เอวํ รสฺมิคฺคาโห, รชฺชุคฺคาโห.

가하(gaha)는 취함(upādāne)의 의미이니, 바루를 잡았다, 잡는다, 잡을 것이다라는 의미에서 빳딱가호(pattaggāho, 바루를 든 자)가 된다. 이와 같이 라스믹가호(rasmiggāho, 고삐를 잡는 자), 랏죽가호(rajjuggāho, 밧줄을 잡는 자)가 있다.

เว [Pg.349] ตนฺตสนฺตาเน, ตนฺตํ อวายิ, วายติ, วายิสฺสตีติ วา ตนฺตวาโย, ‘‘เต อาวายา การิเต’’ติ อายาเทโส, วากฺเย ปเนตฺถ ‘‘เต อาวายา’’ติ โยควิภาเคน อายาเทโส. เอวํ ตุนฺนวาโย.

웨(ve)는 베 짜기(tantasantāne)의 의미이니, 천을 짰다, 짠다, 짤 것이다라는 의미에서 딴따와요(tantavāyo, 베 짜는 이)가 된다. “떼 아와야(te āvāyā)”라는 규칙으로 아야(āya)로 치환되는데, 이 문장에서는 “떼 아와야”의 구절 분리(yogavibhāga)에 의해 아야로 치환된다. 이와 같이 뚠나와요(tunnavāyo, 재봉사)가 있다.

มา ปริมาเณ, ธญฺญํ อมินิ, มินาติ, มินิสฺสตีติ วา อตฺเถ ณปฺปจฺจเย กเต –

마(mā)는 측정(parimāṇe)의 의미이니, 곡물을 측정했다, 측정한다, 측정할 것이다라는 의미에서 나(ṇa) 접미사가 붙었을 때 —

‘‘ณมฺหี’’ติ วตฺตเต.

“나(ṇa) 접미사에서”라는 말이 적용된다.

๕๖๔. อาการนฺตานมาโย.

564. “아(ā)로 끝나는 것들에 아야(āyo)가 온다.”

อาการนฺตานํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อายาเทโส โหติ ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร, สรโลปาทิ. ธญฺญมาโย. เอวํ ทานํ ททาตีติ ทานทาโย.

아(ā)로 끝나는 어근들의 끝에 나(ṇa) 문자가 결합된 접미사가 뒤따를 때 아야(āya)로 치환되고, 모음 생략 등이 일어난다. 단냐마요(dhaññamāyo, 곡물을 측정하는 자). 이와 같이 보시를 주는 자는 다나다요(dānadāyo)이다.

กมุ กนฺติมฺหิ, ธมฺมํ อกามยิ, กามยติ, กามยิสฺสตีติ วา ธมฺมกาโม ปุริโส, ธมฺมกามา กญฺญา, ธมฺมกามํ จิตฺตํ. เอวํ อตฺถกาโม, หิตกาโม, สุขกาโม, ธมฺมํ ปาเลตีติ ธมฺมปาโล อิจฺจาทิ.

까무(kamu)는 원함(kantimhi)의 의미이니, 법을 원했다, 원한다, 원할 것이다라는 의미에서 담마까모(dhammakāmo)인 사람, 담마까마(dhammakāmā)인 처녀, 담마까망(dhammakāmaṃ)인 마음이 된다. 이와 같이 앗타까모(atthakāmo, 이익을 원하는 자), 히따까모(hitakāmo, 이익을 원하는 자), 수까까모(sukhakāmo, 행복을 원하는 자), 법을 수호하는 자는 담마빨로(dhammapālo) 등이다.

ทมุ ทมเน, ‘‘อรึ อทมิ, ทเมติ, ทมิสฺสตี’’ติ วิคฺคเห ‘‘ธาตุยา’’ติ อธิกาโร, ‘‘กมฺมาทิมฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

다무(damu)는 제어(damane)의 의미이니, “적을 제어했다, 제어한다, 제어할 것이다”라는 분석에서 “어근으로부터”와 “목적어 등이 앞에 있을 때”라는 말이 적용된다.

๕๖๕. สญฺญายมนุ.

565. “명칭(saññā)일 때 아(a)와 누(nu)이다.”

กมฺมูปปเท อาทิมฺหิ สติ สญฺญายํ คมฺยมานายํ ธาตุยา อปฺปจฺจโย โหติ, อุปปทนฺเต นุการาคโม จ. เอตฺถ จ ‘‘นุ นิคฺคหีตํ ปทนฺเต’’ติ สุตฺเต ‘‘ปทนฺเต’’ติ วจนโต อุปปทนฺเตเยว นุการาคโม โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อุการโลโป. อยํ ปน นฺวาคโม สมาสํ [Pg.350] กตฺวา อุปปทวิภตฺติโลเป กเตเยว โหตีติ เวทิตพฺพํ.

목적어가 부수어로 앞에 있을 때 명칭이 의미되는 경우 어근에 아(a) 접미사가 붙고, 부수어 끝에 누(nu) 삽입음이 온다. 여기서 “단어 끝에 누(nu)는 니까히따(niggahīta)가 된다”는 규칙에서 “단어 끝에”라는 말 때문에 부수어 끝에만 누(nu) 삽입음이 온다는 것을 보아야 한다. “그것들에서 장음화(vuddhī)” 등의 규칙으로 우(u)가 생략된다. 그런데 이 누(nu) 삽입음은 합성을 하고 부수어의 격어미가 생략된 뒤에야 발생한다는 것을 알아야 한다.

๕๖๖. นุ นิคฺคหีตํ ปทนฺเต.

566. “단어 끝에 있는 누(nu)는 니까히따가 된다.”

อุปปทภูตนามปทนฺเต วตฺตมาโน นุการาคโม นิคฺคหีตมาปชฺชเต, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ, เสสํ สมํ, วุทฺธาภาโวว วิเสโส, อรินฺทโม ราชา.

부수어가 된 명사 단어 끝에 나타나는 누(nu) 삽입음은 니까히따가 되고, 니까히따는 자음군으로 변하며, 나머지는 동일하다. 장음화(vuddhi)가 없는 것만이 차이점이다. 아린다모(arindamo, 적을 굴복시키는 자) 왕이다.

ตถา ตร ตรเณ, เวสฺสํ ตรตีติ เวสฺสนฺตโร, ตณฺหํ กโรติ หึสตีติ ตณฺหงฺกโร ภควา. เอวํ เมธงฺกโร, สรณงฺกโร, ทีปงฺกโร.

그와 같이 따라(tara)는 건넘(taraṇe)의 의미이니, 웨싸(vessa)를 건넌다는 의미에서 웨싼따로(vessantaro)이고, 갈애를 만드는(파괴하는) 자라는 의미에서 땅항까로(taṇhaṅkaro) 세존이시다. 이와 같이 메당까로(medhaṅkaro), 사랑앙까로(saraṇaṅkaro), 디빵까로(dīpaṅkaro) 등이 있다.

‘‘อาทิมฺหิ, อ’’อิติ จ วตฺตเต.

“앞에 있을 때”, “아(a)”라는 말이 적용된다.

๕๖๗. ปุเร ททา จ อึ.

567. “뿌레(pure)가 앞에 있을 때 다다(dadā) 어근에 임(iṃ)이 붙는다.”

ปุรสทฺเท อาทิมฺหิ สติ ‘‘ทท ทาเน’’อิจฺเจตาย ธาตุยา อปฺปจฺจโย โหติ, ปุรสทฺเท อการสฺส อิญฺจ โหติ. เอตฺถ จ ‘‘ตทนุปโรเธนา’’ติ ปริภาสโต ปุรสทฺทนฺตสฺเสว อึ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ณาทีนํ เตกาลิกตฺเตปิ อุปปทตฺถวิเสเสน อตีเตเยวายมปฺปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุเร ทานํ อททีติ ปุรินฺทโท สกฺโก. อิธาปิ วิภตฺติโลเป กเตเยว อึอาเทโส.

뿌라(pura)라는 단어가 앞에 있을 때 “다다(dada)는 줌”이라는 이 어근에 아(a) 접미사가 붙고, 뿌라 단어의 아(a)가 임(iṃ)이 된다. 여기서 “그것을 방해하지 않음으로써”라는 정의에 따라 뿌라 단어의 끝에만 임(iṃ)이 온다는 것을 보아야 한다. 나(ṇa) 등이 세 가지 시제에 쓰임에도 불구하고, 부수어의 특별한 의미 때문에 과거에만 이 아(a) 접미사가 온다는 것을 보아야 한다. 예전에 보시를 주었다는 의미에서 뿌린다도(purindado)인 삭까(sakka)이다. 여기서도 격어미가 생략된 뒤에만 임(iṃ)으로의 치환이 일어난다.

‘‘กมฺมาทิมฺหิ, อ’’อิติ จ วตฺตเต.

‘업 등이 있을 때(Kammādimhi)’, ‘a’라는 구절이 따라온다.

๕๖๘. สพฺพโต ณฺวุ ตฺวาวี วา.

568. 모든 어근으로부터 ṇvu, tu, āvī 접미사가 [혹은] 붙는다.

สพฺพโต ธาตุโต กมฺมาทิมฺหิ วา อกมฺมาทิมฺหิ วา สติ อ ณฺวุ ตุ อาวี อิจฺเจเต จตฺตาโร ปจฺจยา โหนฺติ. วาคฺคหณํ ‘‘อกมฺมาทิมฺหิ วา’’ติ วิกปฺปนตฺถํ.

모든 어근으로부터 업(kamma) 등이 있을 때나 업 등이 없을 때, a, ṇvu, tu, āvī라는 이 네 가지 접미사가 붙는다. ‘Vā’를 취한 것은 ‘업 등이 없을 때도’라는 선택적인 의미를 위한 것이다.

อปฺปจฺจเย [Pg.351] ตาว – ธร ธารเณ, ธมฺมํ อธริ, ธรติ, ธริสฺสตีติ วา ธมฺมธโร. เอวํ วินยธโร. ตถา ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ทฺวิตฺตํ. เอวํ หิตกโร, ทิวสกโร, ทินกโร, ทิวากโร, นิสากโร, ธนุํ คณฺหาตีติ ธนุคฺคโห. เอวํ กฏคฺคโห, สพฺพกามํ ททาตีติ สพฺพกามทโท, สพฺพทโท.

우선 a 접미사의 경우: dhara(보존하다) 어근에서, 법(dhamma)을 보존했거나, 보존하거나, 보존할 것이므로 dhammadharo(법을 지니는 자)이다. vinayadharo(율을 지니는 자)도 이와 같다. 또한 그것을 행하므로 takkaro(그것을 행하는 자)이다. (k의) 중복이다. hitakaro(이익을 주는 자), divasakaro(날을 만드는 자-태양), dinakaro(낮을 만드는 자), divākaro(낮을 만드는 자), nisākaro(밤을 만드는 자-달)도 이와 같다. 활(dhanu)을 잡으므로 dhanuggaho(궁수)이다. kaṭaggaho(승리자)도 이와 같다. 모든 욕구(sabbakāma)를 주므로 sabbakāmadado(온갖 욕구를 들어주는 자)이며, sabbadado(모든 것을 주는 자)이다.

อาโต ปน – อนฺนํ อทาสิ, ททาติ, ททิสฺสตีติ อนฺนโท. เอวํ ธนโท, สจฺจํ สนฺทหตีติ สจฺจสนฺโธ. ปา ปาเน, มชฺชํ ปิวตีติ มชฺชโป. ตา ปาลเน, ควํ สทฺทํ ตายตีติ โคตฺตํ. เอวํ กตฺตริ.

ā(끝어근)의 경우에는: 음식을 주었거나, 주거나, 줄 것이므로 annado(음식을 주는 자)이다. dhanado(재물을 주는 자)도 이와 같다. 진리(sacca)를 결합하므로 saccasandho(진실에 굳게 선 자)이다. pā(마시다) 어근에서, 술(majja)을 마시므로 majjapo(술꾼)이다. tā(보호하다) 어근에서, 소(gava)의 소리를 보호하므로 gotta(축사/가문)이다. 격(kattar)에서 이와 같다.

อกมฺมาทิมฺหิ ปน ‘‘ยสฺมา ทเปตี’’ติ สุตฺเต ภยคฺคหเณน เสสสาธเนปิ อปฺปจฺจโย.

업 등이 없을 때에는, ‘yasmā dapetī’라는 경전에서 ‘공포(bhaya)’라는 단어를 취함으로써 나머지 수단(sādhana)에서도 a 접미사가 붙는다.

นี ปาปุณเน วิปุพฺโพ, วิเนสิ, วิเนติ, วิเนสฺสติ เอเตน, เอตฺถาติ วา วินโย, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ, อยาเทโส จ, นยนํ นโย. สิ เสวายํ นิปุพฺโพ, นิสฺสียิตฺถ, นิสฺสียติ, นิสฺสียิสฺสตีติ วา นิสฺสโย. สิ สเย, อนุสยิ, อนุเสติ, อนุเสสฺสตีติ วา อนุสโย.

nī(이끌다) 어근에 vi 접두사가 붙어, 이것에 의해 혹은 이곳에서 인도했거나, 인도하거나, 인도할 것이기에 vinayo(율)이다. ‘aññesu ca’ 규칙에 의해 모음 증대(vuddhi)와 ay 변환(ādesa)이 일어난다. 이끄는 것(nayana)은 nayo(방법)이다. si(의지하다) 어근에 ni 접두사가 붙어, 의지했거나, 의지하거나, 의지할 것이기에 nissayo(의지처)이다. si(눕다) 어근에서, 잠재해 있었거나, 잠재해 있거나, 잠재해 있을 것이기에 anusayo(잠재 성향)이다.

อิ คติมฺหิ ปติปุพฺโพ, ปฏิจฺจ เอกสฺมา ผลเมตีติ ปจฺจโย, สมุทโย. จิ จเย, วินิจฺฉียเต อเนน, วินิจฺฉยนํ วา วินิจฺฉโย, อุจฺจยนํ อุจฺจโย, สญฺจโย, ธมฺมํ วิจินาตีติ ธมฺมวิจโย. ขี ขเย, ขยนํ ขโย. ชิ ชเย, วิชยนํ วิชโย, ชโย. กี ทพฺพวินิมเย, วิกฺกยนํ วิกฺกโย, กโย. ลี สิเลสเน, อลฺลียติ เอตฺถาติ อาลโย, ลโย. เอวํ อิวณฺณนฺตโต.

i(가다) 어근에 pati 접두사가 붙어, 하나를 조건으로 결과가 오기에 paccayo(조건/연)이다. samudayo(집기)도 그렇다. ci(쌓다) 어근에서, 이것에 의해 판정되거나 판정하는 것이 vinicchayo(판정)이다. uccayo(축적), sañcayo(쌓임), 법을 간택하므로 dhammavicayo(택법)이다. khī(소멸하다) 어근에서 소멸하는 것은 khayo(소멸)이다. ji(이기다) 어근에서 승리하는 것은 vijayo(승리), jayo(승리)이다. kī(교환하다) 어근에서 파는 것은 vikkayo(판매), kayo(구매)이다. lī(집착하다) 어근에서 이곳에 집착하므로 ālayo(집착처), layo(사라짐)이다. i계열 모음(ivaṇṇa)으로 끝나는 어근에서 이와 같다.

อาสุณนฺตีติ [Pg.352] อสฺสวา, อวาเทโส, ปฏิสฺสวนํ ปฏิสฺสโว. สุ คติมฺหิ, อาภวคฺคา สวนฺตีติ อาสวา. รุ สทฺเท, รวตีติ รโว. ภวตีติ ภโว. ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโว. ลู เฉทเน, ลวนํ ลโว. เอวํ อุวณฺณนฺตโต.

귀 기울여 듣는 것은 assavā(순종함)이다. av 변환이 일어난다. paṭissavana(대답함)은 paṭissavo(동의/응답)이다. su(가다/흐르다) 어근에서, 존재의 정점까지 흐르므로 āsavā(번뇌)이다. ru(소리내다) 어근에서, 소리내므로 ravo(소리)이다. 존재하는 것은 bhavo(존재)이다. 이것으로부터 생겨나므로 pabhavo(근원)이다. lū(자르다) 어근에서, 자르는 것은 lavo(수확/조각)이다. u계열 모음(uvaṇṇa)으로 끝나는 어근에서 이와 같다.

นิคฺคณฺหาติ, นิคฺคหณํ วา นิคฺคโห, ปคฺคโห, สงฺคณฺหาติ เตน, สงฺคหณํ วา สงฺคโห. วร วรเณ, สํวรณํ สํวโร. ทร อาทเร, อาทรณํ อาทโร. อาคจฺฉติ, อาคมนนฺติ วา อาคโม, อาคมียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา อตฺถาติ อาคโม ปริยตฺติ. สปฺปตีติ สปฺโป. ทิพฺพตีติ เทโว. กมุ ปทวิกฺเขเป, ปกฺกมนํ, ปกฺกมตีติ วา ปกฺกโม. เอวํ วิกฺกโม.

억제하므로, 혹은 억제하는 것은 niggaho(억제)이다. paggaho(분발)도 그렇다. 그것에 의해 섭수하므로, 혹은 섭수하는 것은 saṅgaho(섭수)이다. vara(막다) 어근에서, 단속하는 것은 saṃvaro(단속)이다. dara(공경하다) 어근에서, 공경하는 것은 ādaro(공경)이다. 오거나 오는 것이기에 āgamo(전승)이며, 이곳에서 혹은 이것에 의해 의미가 전해지기에 āgamo(교학)이다. 기어가므로 sappo(뱀)이다. 빛나므로 devo(천신)이다. kamu(걷다) 어근에서, 나아가는 것이나 나아가므로 pakkamo(진전)이다. vikkamo(용맹)도 이와 같다.

จร จรเณ, วเน จรตีติ วนจโร, กาโม อวจรติ เอตฺถาติ กามาวจโร โลโก, กามาวจรา สญฺญา, กามาวจรํ จิตฺตํ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, ฉฏฺฐีตปฺปุริโส.

cara(다니다) 어근에서, 숲에서 다니므로 vanacaro(숲에 사는 자)이다. 욕망이 여기에서 돌아다니므로 kāmāvacaro loko(욕계), kāmāvacarā saññā(욕계의 인식), kāmāvacaraṃ cittaṃ(욕계의 마음)이다. 소들이 다니는 곳이기에 gocaro(영역)이며, 속격 타뿌리사이다.

ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. เอวํ กจฺฉโป, ตติยาตปฺปุริโส.

발(뿌리)로 마시기에 pādapo(나무)이다. kacchapo(거북이)도 이와 같으며, 도구격 타뿌리사이다.

รุห ชนเน, สิรสฺมึ รุหตีติ สิโรรุโห, คุหายํ สยตีติ คุหาสยํ จิตฺตํ. เอวํ กุจฺฉิสยา วาตา. ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ปพฺพเต อฏฺฐาสิ, ติฏฺฐติ, ฐสฺสตีติ วา ปพฺพตฏฺโฐ ปุริโส, ปพฺพตฏฺฐา นที, ปพฺพตฏฺฐํ โอสธํ. เอวํ ถลฏฺฐํ, ชลฏฺฐํ, สตฺตมีตปฺปุริโส.

ruha(생겨나다) 어근에서, 머리(sira)에서 자라므로 siroruho(머리카락)이다. 동굴(guha)에 머무르므로 guhāsayaṃ cittaṃ(동굴에 머무는 마음)이다. 태내에 누워 있는 바람(kucchisayā vātā)도 이와 같다. ṭhā(머물다) 어근에서, 산에 서 있었거나, 서 있거나, 서 있을 것이기에 pabbataṭṭho puriso(산에 서 있는 사람), pabbataṭṭhā nadī(산에 있는 강), pabbataṭṭhaṃ osadhaṃ(산에 있는 약초)이다. 육지에 있는 것(thalaṭṭha), 물에 있는 것(jalaṭṭha)도 이와 같으며, 처소격 타뿌리사이다.

๕๖๙. คหสฺสุปธสฺเส วา.

569. gaha 어근의 모음 전치음(upadhā)이 선택적으로 e가 된다.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อุปธสฺส เอตฺตํ โหติ วา, อุปธาติ อนฺตกฺขรโต ปุพฺพกฺขรสฺส ปรสมญฺญา, คยฺหตีติ เคหํ, คหํ วา.

gaha라는 어근의 모음 전치음(upadhā)이 선택적으로 e가 된다. 모음 전치음이란 마지막 글자 앞의 글자를 일컫는 이름이다. 붙잡히는 것이기에 gehaṃ(집) 혹은 gahaṃ(집)이다.

ณฺวุปฺปจฺจเย [Pg.353] รถํ กโรตีติ อตฺเถ ณฺวุปฺปจฺจโย, โส จ ‘‘อญฺเญ กิต’’ติ กิตสญฺญตฺตา ‘‘กตฺตริ กิต’’ติ กตฺตริเยว ภวติ, ตโต การิตพฺยปเทส ณโลปวุทฺธิโย.

ṇvu 접미사의 경우: 수레를 만든다는 의미에서 ṇvu 접미사가 붙는다. 그것은 ‘aññe kita’에 의해 기따(kita)라는 명칭을 얻으므로, ‘kattari kita’에 의해 격(kattar)에서만 성립한다. 그 후 사동(kārita)의 명칭과 ṇ의 탈락, 모음 증대(vuddhi)가 일어난다.

๕๗๐. อนกา ยุณฺวูนํ.

570. yu와 ṇvu의 [대신에] ana와 aka가 [온다].

ยุณฺวุอิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ อน อกอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตีติ อกาเทโส. เสสํ กุมฺภการสทฺทสมํ, รถการโก. ตถา อนฺนํ ททาตีติ อนฺนทายโก, ‘‘อาการนฺตานมาโย’’ติ อายาเทโส, ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อาปจฺจโย, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อการสฺส อิกาโร, อนฺนทายิกา กญฺญา, อนฺนทายกํ กุลํ. โลกํ เนตีติ โลกนายโก, วิเนติ สตฺเตติ วินายโก, ‘‘เต อาวายา การิเต’’ติ อายาเทโส.

yu와 ṇvu라는 이 접미사들 대신에 ana와 aka라는 변환형이 온다. 그리하여 aka로 변환된다. 나머지는 kumbhakāra라는 단어와 같다. rathakārako(수레를 만드는 자). 또한 음식을 주므로 annadāyako(음식을 주는 자)이다. ‘ākārantānamāyo’에 의해 āy 변환이 되고, ‘itthiyamato āpaccayo’에 의해 여성형 ā 접미사가 붙으며, ‘tesu vuddhī’ 등에 의해 a가 i로 변하여 annadāyikā kaññā(음식을 주는 처녀), annadāyakaṃ kulaṃ(음식을 주는 가문)이 된다. 세상을 인도하므로 lokanāyako(세상의 인도자)이며, 중생들을 길들이므로 vināyako(인도자)이다. ‘te āvāyā kārite’에 의해 āy 변환이 일어난다.

อกมฺมูปปเท กโรตีติ การโก, การิกา, การกํ. ททาตีติ ทายโก, ทายิกา, ทายกํ. เนตีติ นายโก, นายิกา, นายกํ. ภควโต โอวาทานุสาสนึ อสุณิ, สุณาติ, สุณิสฺสตีติ วา สาวโก, สาวิกา, อาวาเทโส. ลุนาตีติ ลาวโก. ปุ ปวเน, ปุนาตีติ ปาวโก, ภวตีติ ภาวโก, อุปาสตีติ อุปาสโก, อุปาสิกา. คณฺหาตีติ คาหโก.

업(kamma)이라는 선행어가 없을 때: 행하므로 kārako, kārikā, kārakaṃ(행하는 자)이다. 주므로 dāyako, dāyikā, dāyakaṃ(주는 자)이다. 인도하므로 nāyako, nāyikā, nāyakaṃ(인도자)이다. 세존의 훈계와 가르침을 들었거나, 듣거나, 들을 것이기에 sāvako(성문), sāvikā(여성 제자)이다. āv 변환이 일어난다. 베어내므로 lāvako(베는 자)이다. pu(정화하다) 어근에서, 정화하므로 pāvako(불)이다. 존재하는 것은 bhāvako(생성하는 자)이다. 예배하므로 upāsako(재가신자), upāsikā(여성 재가신자)이다. 잡으므로 gāhako(잡는 자)이다.

ปจตีติ ปาจโก. อยชิ, ยชติ, ยชิสฺสตีติ วา ยาชโก. เอตฺถ หิ ‘‘กคา จชาน’’นฺติ จชานํ กคตฺเต สมฺปตฺเต –

요리하므로 pācako(요리사)이다. 제사를 지냈거나, 지내거나, 지낼 것이기에 yājako(제관)이다. 여기서 ‘kagā cajānaṃ’에 의해 c와 j가 k와 g로 바뀔 상황이 되었을 때-

๕๗๑. น [Pg.354] กคตฺตํ จชา ณฺวุมฺหิ.

571. ṇvu 접미사가 있을 때 c와 j는 k와 g로 변하지 않는다.

ธาตฺวนฺตภูตา จการชการา กการ คการตฺตํ นาปชฺชนฺเต ณฺวุปฺปจฺจเย ปเรติ ปฏิสิทฺธตฺตา น ภวติ.

어근의 끝에 있는 c와 j는 ṇvu 접미사가 뒤따를 때 k와 g의 상태가 되지 않는다는 금지 규정 때문에 변화가 일어나지 않는다.

ชน ชนเน, ชเนตีติ ชนโก, ชนิกา, ‘‘ฆฏาทีนํ วา’’ติ เอตฺถ วาคฺคหเณน วุทฺธิ น โหติ. เอวํ ขนตีติ ขนโก, สเมตีติ สมโก, คเมตีติ คมโก, ทเมตีติ ทมโก, อหนิ, หนฺติ, หนิสฺสตีติ วา วธโก, ‘‘วโธ วา สพฺพตฺถา’’ติ หนสฺส วธาเทโส, หนฺตีติ ยาตโก, ‘‘หนสฺส ฆาโต’’ติ ณฺวุมฺหิ ฆาตาเทโส, คาโว หนตีติ โคฆาตโก, รุนฺธตีติ รุนฺธโก, นิคฺคหีตาคโม, สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ โหติ. เอวํ ภุญฺชตีติ ภุญฺชโก, กิณาตีติ กายโก, ปาเลตีติ ปาลโก, ปูเชตีติ ปูชโก.

jana(생겨나게 하다) 어근에서, 생겨나게 하므로 janako(아버지), janikā(어머니)이다. ‘ghaṭādīnaṃ vā’에서 vā를 취함으로써 모음 증대가 일어나지 않는다. 땅을 파므로 khanako(파는 자), 평온하게 하므로 samako(평온하게 하는 자), 가게 하므로 gamako(가게 하는 자), 길들이므로 damako(길들이는 자)도 이와 같다. 죽였거나, 죽이거나, 죽일 것이기에 vadhako(살해자)이다. ‘vadho vā sabbatthā’에 의해 han 어근이 vadha로 변환된다. 죽이므로 yātako(살해자)이다. ‘hanassa ghāto’에 의해 ṇvu 접미사 앞에서 ghāta로 변환된다. 소를 죽이므로 goghātako(소 도살자)이다. 막으므로 rundhako이다. 닉가히따(niggahīta)가 삽입되었고 결합 자음으로 끝나므로 모음 증대가 일어나지 않는다. 먹으므로 bhuñjako(먹는 자), 사므로 kāyako(구매자), 보호하므로 pālako(보호자), 공경하므로 pūjako(공경하는 자)도 이와 같다.

๕๗๒. นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จ.

572. nudā 계열 어근과 사동(sakārita) 어근들 뒤의 yu와 ṇvu 접미사는 ana, ānana, aka, ānanaka로 변환된다.

นุทาทีหิ ธาตูหิ, สการิเตหิ จ ธาตูหิ ปเรสํ ยุณฺวุปฺปจฺจยานํ ยถากฺกมํ อน อานน อก อานนกอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.

nudā 계열 어근과 사동 어근들 뒤에 오는 yu, ṇvu 접미사들은 순서대로 ana, ānana, aka, ānanaka라는 변환형을 가진다.

เอตฺถ หิ –

여기서 참으로-

สการิเตหิ ยุณฺวูนํ, การิยสฺส วิธานโต;

กิจฺจกิตฺถมฺภโว ธาตุ-ปฺปจฺจเยหิปิ เวทิโย.

사동 어근들로부터 오는 yu와 ṇvu 접미사는 해야 할 일의 규정에 따라, 끼짜(kicca)와 이땀바와(itthambhava)의 의미가 어근 접미사들에 의해서도 알려져야 한다.

นุท เขเป ปปุพฺโพ, ปนุทิ, ปนุทติ, ปนุทิสฺสตีติ วา อตฺเถ ณฺวุปฺปจฺจโย, ตสฺสิมินา อกาเทโส, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา นุทิสฺส ทีโฆ, ปนูทโก.

nuda(제거하다) 어근에 pa 접두사가 붙어, 제거했거나, 제거하거나, 제거할 것이라는 의미에서 ṇvu 접미사가 붙고, 그것이 이 규칙에 의해 aka로 변환된다. ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 nuda의 모음이 길어져서 panūdako(제거하는 자)가 된다.

สูท [Pg.355] ปคฺฆรเณ, สูทตีติ สูทโก. ญา อวโพธเน, อญฺญาสิ, ชานาติ, ชานิสฺสตีติ วา อตฺเถ ณฺวุปฺปจฺจโย, ตสฺสาเนน อานนกาเทโส, ‘‘ญาสฺส ชาชํนา’’ติ ชาเทโส, สรโลปาทิ, ชานนโก.

Sūda는 흘러나옴(paggharaṇa)의 의미이니, 흘러나오게 하는 자가 요리사(sūdako)이다. Ñā는 깨달음(avabodhana)의 의미이니, '알았다', '안다', '알 것이다'라는 의미에서 ṇvu 접미사가 붙고, 이것에 ānanaka가 대치되며, 'ñāssa jājaṃnā' 등에 의해 jā가 대치되고 모음 생략 등이 일어나 jānanako(아는 자)가 된다.

สการิเตหิ ปน อาณ เปสเน, อาณาเปสิ, อาณาเปติ, อาณาเปสฺสตีติ วา อตฺเถ ‘‘สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา’’ติ ณฺวุปฺปจฺจโย, ตสฺสิมินา อกาเทโส, สรโลปาทิ, อาณาปโก, สญฺญาเปตีติ สญฺญาปโก, สญฺชานนโก, เอตฺถ อานนกาเทโส, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา การิตโลโป. ตถา ทาเปตีติ ทาปโก, ‘‘อนกา ยุณฺวูน’’นฺติ อกาเทโส, ปติฏฺฐาเปตีติ ปติฏฺฐาปโก, นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ นิพฺพานสมฺปาปโก, การาเปตีติ การาปโก, การาปิกา อิจฺจาทิ.

사동(kārita)의 경우, āṇa는 명령(pesana)의 의미이니, '명령했다', '명령한다', '명령할 것이다'라는 의미에서 'sabbato ṇvutvāvī vā' 등에 의해 ṇvu 접미사가 붙고, 이것에 aka가 대치되며 모음 생략 등이 일어나 āṇāpako(명령하는 자)가 된다. '깨닫게 하는 자'는 saññāpako 또는 sañjānanako이며, 여기서는 ānanaka가 대치되고 'kvaci dhātū' 등에 의해 사동 표지가 생략된 것이다. 마찬가지로 '주게 하는 자'는 dāpako이며, 'anakā yuṇvūnaṃ'에 의해 aka가 대치된 것이다. '세우는 자'는 patiṭṭhāpako, '열반에 이르게 하는 자'는 nibbānasampāpako, '하게 하는 자'는 kārāpako이며, 여성형은 kārāpikā 등이다.

ตุปฺปจฺจเย อกาสิ, กโรติ, กริสฺสตีติ วา อตฺเถ ‘‘สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา’’ติ ตุปฺปจฺจโย, โส จ กิตสญฺญตฺตา ณฺวุปฺปจฺจโย วิย สพฺพตฺถ กตฺตริเยว ภวติ.

tu 접미사의 경우, '했다', '한다', '할 것이다'라는 의미에서 'sabbato ṇvutvāvī vā' 등에 의해 tu 접미사가 붙는다. 그것은 kit 명칭을 가지므로 ṇvu 접미사처럼 모든 곳에서 능동(kattar)의 의미로만 쓰인다.

‘‘อนฺตสฺสา’’ติ วตฺตเต.

'Antassā'(끝의)라는 말이 계속 적용된다.

๕๗๓. กรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมึ.

573. tu 접미사가 뒤따를 때 kara 어근의 끝에 ta가 됨.

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส รการสฺส ตการตฺตํ โหติ ตุปฺปจฺจเย ปเร. จสทฺเทน ภราทีนญฺจ, ตโต นามมิว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘‘สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป จา’’ติ อาตฺตํ, สิโลโป, ตสฺส กตฺตา ตกฺกตฺตา, ฉฏฺฐีสมาโส. ตถา ภรตีติ ภตฺตา.

kara라는 어근의 끝인 r(rakāra)이 tu 접미사가 뒤따를 때 t(takāra)가 된다. 'ca'라는 단어에 의해 bhara 등도 그러하며, 그 후에 명사처럼 격 변화(syādyuppatti)가 일어나고, 'satthupitādīnamā sismiṃ silopo cā' 등에 의해 ā가 되고 s가 생략된다. 그 결과가 kattā(하는 자)이며, takkattā는 소유격 한정복합어이다. 마찬가지로 '부양하는 자'는 bhattā(남편/부양자)이다.

หร หรเณ, หรตีติ หตฺตา, ภินฺทตีติ เภตฺตา, เภทิตา วา, ฉินฺทตีติ เฉตฺตา, ททาตีติ ทาตา, โภชนสฺส ทาภา โภชนทาตา, สนฺทหตีติ สนฺธาตา, อวจิ, วจติ[Pg.356], วกฺขตีติ วา วตฺตา, ‘‘ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ, ภุญฺชตีติ โภตฺตา, อพุชฺฌิ, พุชฺฌติ, พุชฺฌิสฺสตีติ วา พุชฺฌิตา, ยการิการาคมา, ชานาตีติ ญาตา, ชินาตีติ เชตา, สุณาตีติ โสตา, คณฺหาตีติ คเหตา, ภวตีติ ภวิตา, สรตีติ สริตา, คจฺฉตีติ คนฺตา. ‘‘คม ขน หนาทีนํ ตุํ ตพฺพาทีสุ น’’อิติ ธาตฺวนฺตสฺส นตฺตํ. เอวํ ขนตีติ ขนฺตา, หนตีติ หนฺตา, มญฺญตีติ มนฺตา, ปาเลตีติ ปาเลตา, ปาลยิตา.

hara는 가져감(haraṇa)의 의미이니, 가져가는 자는 hattā이다. bhindati(부수다)는 bhettā 또는 bheditā, chindati(끊다)는 chettā, dadāti(주다)는 dātā이며, 음식을 주는 자는 bhojanadātā이다. sandahati(결합하다)는 sandhātā, '말했다', '말한다', '말할 것이다'는 vattā이다. 'bhujādīnamanto no dvi cā'에 의해 어근 끝이 생략되고 중첩되어 bhuñjati(먹다)는 bhottā가 된다. '깨달았다', '깨닫는다', '깨달을 것이다'는 bujjhitā이며, y와 i 모음이 삽입된 것이다. jānāti(알다)는 ñātā, jinātā(이기다)는 jetā, suṇāti(듣다)는 sotā, gaṇhāti(잡다)는 gahetā, bhavati(되다)는 bhavitā, saratī는 saritā, gacchati(가다)는 gantā이다. 'gama khana hanādīnaṃ tuṃ tabbādīsu na'에 의해 어근 끝이 n(nakāra)이 된다. 이와 같이 khanati(파다)는 khantā, hanati(죽이다)는 hantā, maññati(생각하다)는 mantā, pāleti(보호하다)는 pāletā 또는 pālayitā이다.

การิเต ภาเวตีติ ภาเวตา, ภาวยิตา. เอวํ สาเรตา, สารยิตา, ทาเปตา, ทาปยิตา, หาเปตา, หาปยิตา, นิโรเธตา, นิโรธยิตา, โพเธตา, โพธยิตา, ญาเปตา, ญาปยิตา, สาเวตา, สาวยิตา, คาเหภา, คาหยิตา, กาเรตา, การยิตา, การาเปตา, การาปยิตา อิจฺจาทิ.

사동에서 bhāveti(닦다/성취하다)는 bhāvetā 또는 bhāvayitā이다. 이와 같이 sāretā, sārayitā, dāpetā, dāpayitā, hāpetā, hāpayitā, nirodhetā, nirodhayitā, bodhetā, bodhayitā, ñāpetā, ñāpayitā, sāvetā, sāvayitā, gāhetā, gāhayitā, kāretā, kārayitā, kārāpetā, kārāpayitā 등이다.

อาวีปจฺจเย ทิส เปกฺขเน, ภยํ อปสฺสิ, ปสฺสติ, ปสฺสิสฺสตีติ วา อตฺเถ อาวีปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทิสสฺส ทสฺสาเทโส, ภยทสฺสาวี, ภยทสฺสาวิโน อิจฺจาทิ ทณฺฑีว เนยฺยํ. อิตฺถิยํ ภยทสฺสาวินี. นปุํสเก ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ.

āvī 접미사의 경우, dis는 봄(pekkhana)의 의미이니, '위험을 보았다', '본다', '볼 것이다'라는 의미에서 āvī 접미사가 붙고, 'kvaci dhātū' 등에 의해 dis가 dassa로 대치되어 bhayadassāvī(위험을 보는 자)가 되며, bhayadassāvino 등은 daṇḍī처럼 유추해야 한다. 여성형은 bhayadassāvinī이고, 중성형은 bhayadassāvi cittaṃ(위험을 보는 마음)이다.

สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ, สเทวกํ โลกํ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิวเสน สาสตีติ อตฺเถ –

sāsa는 가르침(anusiṭṭhi)의 의미이니, 천신을 포함한 세상을 현생의 이익 등으로 가르친다는 의미에서-

๕๗๔. สาสาทีหิ รตฺถุ.

574. Sāsādīhi ratthu (sāsa 등으로부터 ratthu 접미사가 붙음).

สาสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รตฺถุปฺปจฺจโย โหติ.

sāsa 등과 같은 어근들로부터 ratthu 접미사가 붙는다.

‘‘รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน’’ติ ราทิโลโป, สรโลปาทิ, นามพฺยปเทโส, สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อาตฺตํ, สิโลโป. สตฺถา, สตฺถาโร.

'Ramhi ranto rādi no'에 의해 r이 생략되고, 모음 생략 등이 일어나 명사로 불리며 격 변화가 생기고, ā가 되고 s가 생략된다. Satthā(스승), Satthāro(스승들)이다.

ปา รกฺขเณ, ปุตฺตํ ปาตีติ อตฺเถ –

pā는 보호(rakkhaṇa)의 의미이니, 아들을 보호한다는 의미에서-

๕๗๕. ปาทิโต [Pg.357] ริตุ.

575. Pādito ritu (pā 등으로부터 ritu 접미사가 붙음).

ปาอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคฺคณโต ริตุปฺปจฺจโย โหติ, ราทิโลโป สรโลปาทิ. ปิตา. ธร ธารเณ, มาตาปิตูหิ ธรียตีติ ธีตา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อิการสฺส ทีโฆ.

pā 등과 같은 어근 그룹으로부터 ritu 접미사가 붙고, r이 생략되고 모음 생략 등이 일어난다. Pitā(아버지)이다. dhara는 지탱(dhāraṇa)의 의미이니, 부모에 의해 지탱된다는 의미에서 dhītā(딸)이며, 'kvaci dhātū' 등에 의해 i 모음이 길어진 것이다.

มาน ปูชายํ, ธมฺเมน ปุตฺตํ มาเนตีติ อตฺเถ –

māna는 공경(pūjā)의 의미이니, 법으로써 아들을 아낀다는 의미에서-

๕๗๖. มานาทีหิ ราตุ.

576. Mānādīhi rātu (māna 등으로부터 rātu 접미사가 붙음).

มาน ภาสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ราตุปฺปจฺจโย โหติ, ราทิโลโป, มาตา. ภาส วิยตฺติยํ วาจายํ, ปุพฺเพ ภาสตีติ ภาตา อิจฺจาทิ.

māna, bhāsa 등과 같은 어근들로부터 rātu 접미사가 붙고 r이 생략되어 mātā(어머니)가 된다. bhāsa는 분명한 말(viyatti vācā)의 의미이니, 먼저 말한다는 의미에서 bhātā(형제) 등이다.

วิส ปเวสเน ปปุพฺโพ, ปาวิสิ, ปวิสติ, ปวิสิสฺสตีติ วา อตฺเถ –

visa는 들어감(pavesana)의 의미로 pa라는 접두사가 붙어, '들어갔다', '들어가다', '들어갈 것이다'라는 의미에서-

๕๗๗. วิส รุช ปทาทิโต ณ.

577. Visa ruja padādito ṇa (visa, ruja, pada 등으로부터 ṇa 접미사가 붙음).

วิส รุช ปทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปโร ณปฺปจฺจโย โหตีติ ณปฺปจฺจโย. โส จ กิตสญฺญตฺตา กตฺตริ ภวติ, การิตพฺยปเทสณโลป วุทฺธิโย, ปเวโส.

visa, ruja, pada 등과 같은 어근들 뒤에 ṇa 접미사가 붙는다. 그것은 kit 명칭을 가지므로 능동의 의미로 쓰이며, 사동의 명칭과 ṇa의 생략 및 장음화(vuddhi)가 일어나 paveso(들어감/입구)가 된다.

ตถา รุช โรเค, อรุชิ, รุชติ, รุชิสฺสตีติ วา โรโค, ‘‘กคาจชาน’’นฺติ ชการสฺส คกาโร, อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาโท. ผุส ผุสเน, อผุสิ, ผุสติ, ผุสิสฺสติ, ผุสนฺติ วา เตน สมฺปยุตฺตาติ ผสฺโส, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ผุสสฺส ผสฺโส, สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ. ภวตีติ ภาโว. อุจ สมวาเย, อุจตีติ โอโก, จการสฺส กกาโร. อย คติมฺหิ, อยิ, อยติ, อยิสฺสติ, อยติ วา อิโตติ อาโย. พุธ อวคมเน, สมฺมา พุชฺฌตีติ สมฺโพโธ, อาหรตีติ [Pg.358] อาหาโร, อุปหนตีติ อุปฆาโต, ‘‘หนสฺส ฆาโต’’ติ ฆาตาเทโส.

마찬가지로 ruja는 질병(roga)의 의미이니, '아팠다', '아프다', '아플 것이다'는 rogo(병)이며, 'kagācajānaṃ'에 의해 j가 g가 된 것이다. '생겨나다'는 uppādo이다. phusa는 접촉(phusana)의 의미이니, '접촉했다', '접촉한다', '접촉할 것이다' 또는 그것과 결합된 것은 phasso(촉)이며, 'kvaci dhātū' 등에 의해 phusa가 phassa가 되고, 자음 결합으로 끝났기에 장음화는 일어나지 않는다. '존재하다'는 bhāvo(존재/상태)이다. uca는 모임(samavāya)의 의미이니, ucatī는 oko(집)이며 c가 k가 된 것이다. aya는 이동(gati)의 의미이니, '갔다', '간다', '갈 것이다' 또는 여기로부터 가는 것은 āyo이다. budha는 깨달음(avagamana)의 의미이니, '바르게 깨닫다'는 sambodho(정등각)이며, 가져오는 것은 āhāro(음식), 파괴하는 것은 upaghāto(파괴)로 'hanassa ghāto'에 의해 ghāta로 대치된 것이다.

รนฺช ราเค, รนฺชตีติ อตฺเถ ณปฺปจฺจโย.

rañja는 탐착(rāga)의 의미이니, '물들다'라는 의미에 ṇa 접미사가 붙는다.

๕๗๘. นิคฺคหีต สํโยคาทิ โน.

578. Niggahīta saṃyogādi no (결합 자음 앞의 n은 니가히따가 됨).

สํโยคสฺมึ อาทิภูโต นกาโร นิคฺคหีตมาปชฺชเต. นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ, ชการสฺส คตฺตํ, รงฺโค.

결합 자음의 처음에 있는 n은 니가히따(niggahīta)가 된다. 니가히따는 유음(vagganta)이 되고, j가 g가 되어 raṅgo(색/무대)가 된다.

๕๗๙. ณมฺหิ รนฺชสฺส โช ภาวกรเณสุ.

579. Ṇamhi ranjassa jo bhāvakaraṇesu (ṇa 접미사가 붙을 때 상태나 수단의 의미에서 rañja의 j가 됨).

รนฺชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตภูตสฺส นฺชสฺส ชการาเทโส โหติ ภาวกรณอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ วิหิเต ณการวติปฺปจฺจเย ปเร.

rañja라는 어근의 끝에 있는 ñj는 상태(bhāva)나 수단(karaṇa)의 의미로 설정된 ṇa 접미사가 뒤따를 때 j로 대치된다.

เอตฺถ หิ –

여기에 대하여-

ณมฺหิ รนฺชสฺส กรเณ, ชาเทสสฺส วิธานโต;

อกตฺตริปิ วิญฺเญยฺโย, การเก ณสฺส สมฺภโวติ.

수단(karaṇa)의 의미에서 rañja에 ṇa 접미사가 붙을 때 j가 대치되는 규정으로 인해, 능동(kattar)이 아닌 격(kāraka)에서도 ṇa 접미사가 발생함을 알 수 있다.

รนฺชนฺติ อเนนาติ ราโค, รญฺชียติ อเนนาติ วา ราโค, สยํ รญฺชตีติปิ ราโค. ‘‘ณมฺหิ รนฺชสฺส โช’’ติ โยควิภาเคน ชกาโร. ปชฺชเต อเนนาติ ปาโท, ปตุชฺชเต อเนนาติ ปโตโท, ชรียติ อเนนาติ ชาโร. เอวํ ทาโร. ตถา กมฺมาทีสุ, ภุชฺชตีติ โภโค. เอวํ ภาโค, ภาโร, ลพฺภตีติ ลาโภ, โวหรียตีติ โวหาโร, ทียตีติ ทาโย, วิหญฺญติ เอตสฺมาติ วิฆาโต, วิหรนฺติ เอตฺถาติ วิหาโร, อารมนฺติ เอตสฺมินฺติ อาราโม. เอวํ ปปาโต อิจฺจาทิ.

이것에 의해 물드므로 rāgo(탐욕)라 한다. 혹은 이것에 의해 물들어지므로 rāgo라 한다. 스스로 물들기 때문에 rāgo라고도 한다. 'Ṇa 접미사에서 ranj의 [j가] j가 된다'는 요가위바가(yogavibhāga, 문법 규칙의 분할 적용)에 의해 j자가 된다. 이것으로 가기 때문에 pādo(발)이고, 이것으로 찌르기 때문에 patodo(가시막대)이며, 이것에 의해 늙기 때문에 jāro(정부)이다. dāro(아내)도 이와 같다. 그와 같이 kamma(업) 등에서, 즐기기 때문에 bhogo(향유)이다. 이와 같이 bhāgo(부분), bhāro(짐), 얻어지기 때문에 lābho(이득), 말해지기 때문에 vohāro(통용/언어/상업), 주어지기 때문에 dāyo(선물), 이것으로부터 괴로워지기 때문에 vighāto(살해/괴로움), 여기에서 머물기 때문에 vihāro(머묾/사원), 여기에서 즐기기 때문에 ārāmo(공원)이다. 이와 같이 papāto(절벽) 등도 그러하다.

‘‘ณ’’อิติ วตฺตเต.

'Ṇa'라는 단어가 따라온다.

๕๘๐. ภาเว จ.

580. 그리고 상태(bhāve, 동작)의 의미에서도 [Ṇa 접미사가 붙는다].

ภาวตฺเถ ภาวาภิเธยฺเย ธาตูหิ ณปฺปจฺจโย โหติ. ภูยเต, ภวนํ วา ภาโว, ปจฺจเต, ปจนํ วา ปาโก, ‘‘กคา จชาน’’นฺติ กาเทโส.

상태의 의미, 즉 상태가 표현될 때 어근들에 Ṇa 접미사가 붙는다. 존재하게 되는 것, 혹은 존재함이 bhāvo(존재/상태)이다. 익게 되는 것, 혹은 익힘이 pāko(숙성/결과)이다. 'k, g는 c, j의 자리에'라는 규칙으로 k로 대치된다.

สิจ ปคฺฆรเณ, เสจนํ เสโก. สุจ โสเก, โสจนํ โสโก. จช หานิมฺหิ, อจชฺชิตฺถ, จชฺชเต, จชฺชิสฺสเต, จชนํ วา จาโค. ยช เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, อิชฺชิตฺถ, อิชฺชเต, อิชฺชิสฺสเต, ยชนํ วา ยาโค, ยุญฺชนํ โยโค. ภช เสวายํ, อภชฺชิตฺถ, ภชฺชเต, ภชฺชิสฺสเต, ภชนํ วา ภาโค, อรชฺชิตฺถ, รชฺชเต, รชฺชิสฺสเต, รชนํ วา ราโค, ชสฺส คกาโร.

sica는 쏟음[의미]에서, 쏟음이 seko(뿌림)이다. suca는 슬픔에서, 슬퍼함이 soko(슬픔)이다. caja는 버림에서, 버렸다(acajjittha), 버려진다(cajjate), 버려질 것이다(cajjissate), 버림 혹은 cāgo(희사/버림)이다. yaja는 신에 대한 예배·결합·보시[의미]에서, 예배했다, 예배된다, 예배될 것이다, 예배함 혹은 yāgo(제사)이며, 결합함은 yogo(결합/요가)이다. bhaja는 받듦에서, 받들었다, 받들어진다, 받들어질 것이다, 받듦 혹은 bhāgo(부분)이다. [rañja에서] 물들었다(arajjittha), 물든다(rajjate), 물들 것이다(rajjissate), 물듦 혹은 rāgo(탐욕/물듦)이며, 이때 j의 자리에 g자가 온다.

ทห ภสฺมีกรเณ, ปริฑยฺหิตฺถ, ปริฑยฺหติ, ปริฑยฺหิสฺสติ, ปริฑยฺหนํ วาติ อตฺเถ ณปฺปจฺจโย.

daha는 태움에서, 완전히 탔다, 완전히 탄다, 완전히 탈 것이다, 완전히 탐이라는 의미에서 Ṇa 접미사가 붙는다.

‘‘ณมฺหิ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

'Ṇa 접미사에서'와 '혹은(vā)'이라는 단어가 따라온다.

๕๘๑. ทหสฺส โท ลํ.

581. daha의 d가 ḷ이 된다.

ทหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ทกาโร ลตฺตมาปชฺชเต ณปฺปจฺจเย ปเร วา. ปริฬาโห, ปริทาโห. ภนฺช อวมทฺทเน, ภญฺชนํ ภงฺโค. สนฺช สงฺเค, สญฺชนํ สงฺโค, นสฺส นิคฺคหีตํ.

daha라는 이 어근의 d자가 Ṇa 접미사가 뒤에 올 때 혹은 ḷ의 상태에 이른다. pariḷāho(열병), paridāho(번민/열기). bhanja는 부숨에서, 부숨이 bhaṅgo(파괴)이다. sanja는 집착에서, 집착함이 saṅgo(장애/집착)이며, n의 자리에 니가히따(niggahīta)가 온다.

ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กรียติ, สงฺขรียติ เตน วาติ อตฺเถ วิสรุชปทาทินา, สงฺขรณนฺติ อตฺเถ ‘‘ภาเว จา’’ติ วา ณปฺปจฺจโย.

조건(paccaya)들과 결합하여 만들어지거나, 그것에 의해 형성되므로 [saṅkhāra라 한다는] 의미에서 visarujapada 등으로 시작하는 규칙에 의해, [혹은] 형성함이라는 의미에서 '상태의 의미에서도'라는 규칙으로 Ṇa 접미사가 붙는다.

‘‘ณมฺหี’’ติ วตฺตเต.

'Ṇa 접미사에서'라는 단어가 따라온다.

๕๘๒. ปุรสมุปปรีหิ [Pg.360] กโรติสฺส ขขรา วา ตปฺปจฺจเยสุ จ.

582. pura, saṃ, upa, pari 뒤에서 karoti의 [k가] kha나 khara로 혹은 변하고, 그 접미사들에서도 그러하다.

ปุร สํ อุป ปริอิจฺเจเตหิ ปรสฺส กโรติสฺส ธาตุสฺส ข ขรอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา ตปฺปจฺจเย, ณปฺปจฺจเย จ ปเร. ‘‘ตปฺปจฺจเยสู’’ติ พหุวจนนิทฺเทเสน ตุํ ตฺวาทีสุปิ. ธาตฺวาเทสสฺสาปิ ฐาโนปจาเรน ธาตุโวหารโต ‘‘อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต’’ติ วุทฺธิ, สงฺขาโร. เอวํ ปริกฺขาโร, ปุเรกฺขาโร.

pura, saṃ, upa, pari 이들 뒤에 오는 karoti 어근의 [k 자리에] kha, khara 이들 대치어들이 Ṇa 접미사가 뒤에 올 때 혹은 그 접미사에서 일어난다. '그 접미사들에서'라는 복수 지칭에 의해 tuṃ, tvā 등에서도 일어난다. 어근 대치어임에도 불구하고 처소의 전용(ṭhānopacāra)에 의해 어근이라는 명칭이 사용되므로, '결합하지 않은 말음의 증장(vuddhi)이 사역에서 일어난다'는 규칙으로 증장되어 saṅkhāro(상카라/행)가 된다. 이와 같이 parikkhāro(필수품), purekkhāro(앞세움/존경)가 된다.

วาติ กึ? อุปกาโร.

'혹은(vā)'은 무엇을 위한 것인가? upakāro(도움)를 위해서이다.

ลุภ คิทฺธิมฺหิ, ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. ทุส อปฺปีติมฺหิ, ทุสฺสนฺติ เตน, สยํ วา ทุสฺสติ, ทุสฺสนมตฺตเมว วา ตนฺติ โทโส. มุห เวจิตฺเต, มุยฺหนฺติ เตน, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมว วา ตนฺติ โมโห อิจฺจาทิ กตฺตุกรณภาเวสุ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

lubha는 탐냄에서, 그것에 의해 탐내거나 스스로 탐내거나 단지 탐냄 자체인 것이 lobho(탐욕)이다. dusa는 불만에서, 그것에 의해 화내거나 스스로 화내거나 단지 화냄 자체인 것이 doso(진심/성냄)이다. muha는 어리석음에서, 그것에 의해 미혹되거나 스스로 미혹되거나 단지 미혹됨 자체인 것이 moho(치심/어리석음)이다. 이와 같이 격(kattu), 도구(karaṇa), 상태(bhāva)의 의미에서 적절하게 결합되어야 한다.

คห อุปาทาเน, คยฺหตีติ อตฺเถ วิสรุชปทาทินา กมฺมนิ ณปฺปจฺจโย.

gaha는 취함에서, '취해진다'는 의미에서 visarujapada 등으로 시작하는 규칙에 의해 수동(kamma)의 의미로 Ṇa 접미사가 붙는다.

๕๘๓. คหสฺส ฆร เณ วา.

583. gaha의 [자리에] ghara가 Ṇa 접미사에서 혹은 [온다].

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ฆราเทโส โหติ วา ณปฺปจฺจเย ปเร, สรโลปาทิ, ฆรํ, ฆรานิ.

gaha라는 이 어근에 Ṇa 접미사가 뒤에 올 때 ghara 대치가 혹은 일어나고, 모음 생략 등이 일어나 gharaṃ(집), gharāni(집들)가 된다.

วาติ กึ? คณฺหาติ, คหณํ วา คาโห.

'혹은(vā)'은 무엇을 위한 것인가? gaṇhāti(잡는다)나 gahaṇaṃ(잡음) 혹은 gāho(움켜짐)를 위해서이다.

สมฺภวตีติ อตฺเถ –

'발생한다'는 의미에서 —

๕๘๔. กฺวิ [Pg.361] จ.

584. 그리고 Kvi [접미사].

สพฺพธาตูหิ กฺวิปจฺจโย โหติ, โส จ กิตสญฺญตฺตา กตฺตริ ภวติ.

모든 어근들로부터 Kvi 접미사가 붙으며, 그것은 끼따(kita)라는 명칭 때문에 능동(kattar)의 의미가 된다.

๕๘๕. กฺวิโลโป จ.

585. 그리고 Kvi의 생략.

กฺวิโน สพฺพสฺส โลโป โหติ. กิตนฺตตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป, สมฺภู. เอวํ วิภวตีติ วิภู, อภิภู, สยมฺภู.

Kvi 전체의 생략이 일어난다. 끼따(kita)로 끝나는 것이기에 명사처럼 만들어 주격(syādi) 등의 발생이 있고, s의 생략이 있어 sambhū(발생한 자)가 된다. 이와 같이 발생하므로 vibhū(널리 존재하는 자), abhibhū(정복자), sayambhū(자생자)가 된다.

ตถา ธู กมฺปเน, สนฺธุนาตีติ สนฺธู. ภา ทิตฺติมฺหิ, วิภาตีติ วิภา, ปภาตีติ ปภา, สห, สงฺคมฺม วา ภนฺติ, ภาสนฺติ วา เอตฺถาติ สภา, สหสฺส สาเทโส, นิคฺคหีตโลโป จ.

그와 같이 dhū는 흔듦에서, 뒤흔드니 sandhū이다. bhā는 빛남에서, 특별히 빛나니 vibhā(광채)이고, 앞서 빛나니 pabhā(빛)이다. 함께(saha) 혹은 모여서 빛나거나 이 안에서 빛나므로 sabhā(모임/회당)이다. saha의 sa 대치와 니가히따 생략이 일어난다.

ภุเชน คจฺฉตีติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย.

굽은 것(bhujena)으로 가기 때문에 [bhujago라는] 의미에서 Kvi 접미사가 붙는다.

๕๘๖. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหิ.

586. Kvi에서 어근 말음의 생략.

ธาตฺวนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ กฺวิปฺปจฺจเย ปเร. กฺวิโลโป, ภุชโค. เอวํ อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค, ตุรํ สีฆํ ตุริตตุริโต คจฺฉตีติ ตุรโค, เข คจฺฉตีติ ขโค, วิหายเส คจฺฉตีติ วิหโค, วิหาเทโส, น คจฺฉตีติ อโค, นโค.

Kvi 접미사가 뒤에 올 때 어근의 마지막 자음의 생략이 일어난다. Kvi의 생략으로 bhujago(뱀)가 된다. 이와 같이 가슴으로 가므로 urago(파충류), turaṃ 즉 빠르게 서둘러 가므로 turago(말), 허공으로 가므로 khago(새), 허공으로 가므로 vihago(새) — vi 대치가 일어난다 — 가지 않으므로 ago, nago(산)이다.

ขนุ อวธารเณ สํปุพฺโพ, สงฺขนิ, สงฺขนติ, สงฺขนิสฺสตีติ วา สงฺโข. รมุ กีฬายํ, กุญฺเช รมตีติ กุญฺชโร. ชน ชนเน, กมฺมโต ชาโตติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย, ธาตฺวนฺตสฺส โลปาทิ ปุริมสมํ, ปญฺจมีตปฺปุริโสว วิเสโส. กมฺมโช วิปาโก, กมฺมชา ปฏิสนฺธิ, กมฺมชํ รูปํ[Pg.362]. เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ, อตฺตโช ปุตฺโต. วาริมฺหิ ชาโต วาริโช. เอวํ ถลโช, ปงฺกชํ, ชลชํ, อณฺฑชํ, สิรชํ, สตฺตมีสมาโส. ทฺวิกฺขตฺตุํ ชาโต ทฺวิโช, ปจฺฉา ชาโต อนุโช อิจฺจาทิ.

khanu는 파냄에서 saṃ이 앞에 붙어, 파냈다, 파낸다, 파낼 것이다 하여 saṅkho(소라/조개)이다. ramu는 즐김에서, 숲(kuñja)에서 즐기므로 kuñjaro(코끼리)이다. jana는 생겨남에서, 업으로부터 태어났다는 의미에서 Kvi 접미사가 붙고, 어근 말음의 생략 등이 이전과 같이 일어나는데, 탈격 땁뿌리사(tappurisa)라는 점이 차이점이다. kammajo(업에서 생긴) 과보, kammajā(업에서 생긴) 재생연결, kammajaṃ(업에서 생긴) 물질. 이와 같이 cittajaṃ(마음에서 생긴), utujaṃ(온도에서 생긴), āhārajaṃ(음식에서 생긴), attajo(자신에게서 생긴) 아들. 물에서 태어난 것은 vārijo(물고기/연꽃). 이와 같이 thalajo(육지에서 태어난), paṅkajaṃ(진흙에서 태어난/연꽃), jalajaṃ(물에서 태어난), aṇḍajaṃ(알에서 태어난), sirajaṃ(머리에서 생긴/머리카락), [이것들은] 처격 복합어이다. 두 번 태어난 자는 dvijo(새/브라만), 나중에 태어난 자는 anujo(동생) 등이다.

วิท ญาเณ, โลกํ อเวทีติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย.

vida는 앎에서, 세상을 알았다는 의미에서 Kvi 접미사가 붙는다.

‘‘กฺวิมฺหี’’ติ วตฺตเต.

'kvi[접미사]가 뒤따를 때'라는 규정이 적용된다.

๕๘๗. วิทนฺเต อู.

587. vid(비드) 어간 끝에 ū(우)가 온다.

วิทธาตุโน อนฺเต อูการาคโม โหติ กฺวิมฺหิ, กฺวิโลโป. โลกวิทู.

vid(비드) 어근 뒤에 kvi(끄위)가 올 때 어간의 끝에 ū(우) 모음 증광(āgama)이 있고 kvi는 생략된다. [예:] Lokavidū(로까위두, 세간해).

ทิส เปกฺขเณ, อิมมิว นํ อปสฺสิ, ปสฺสติ, ปสฺสิสฺสตีติ, อยมิว ทิสฺสตีติ วา อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย.

disa(디사)는 '봄'이라는 의미이다. '이와 같이 그를 보았다', '본다', '볼 것이다' 또는 '이와 같이 보여진다'라는 의미에서 kvi(끄위) 접미사가 붙는다.

‘‘ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหี’’ติ ธาตฺวนฺตโลเป สมฺปตฺเต –

'kvi(끄위)가 올 때 어근의 끝이 생략된다'는 규칙에 의해 어근 끝의 생략이 적용될 때—

๕๘๘. อิยตมกิเอสานมนฺตสฺสโร ทีฆํ กฺวจิ ทิสสฺส คุณํ โท รํ สกฺขี จ.

588. ima, ya, ta, amha, kiṃ, eta, samāna의 끝 모음은 장음이 되고, 어떤 경우 disa의 d는 r이 되며, 끝의 sa는 kkha 또는 ī가 되기도 한다.

อิม ย ต อมฺห กึ เอต สมานอิจฺเจเตสํ สพฺพนามานํ อุปมานุปปทภาเวน ทิสสฺส ธาตุสฺส คุณภูตานํ อนฺโต สโร ทีฆมาปชฺชเต, ทิสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส ส กฺข อีอิจฺเจเต อาเทสา จ โหนฺติ. ทิสสฺส ทกาโร รการมาปชฺชเตติ กฺวิมฺหิ ธาตฺวนฺตสฺส สสทฺทาเทสํ กตฺวา กฺวิโลปาทิมฺหิ จ กเต อิอิติ นิปาตเนน อิมสทฺทสฺสิกาเร, ตสฺสิมินา ทีเฆ จ กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

ima, ya, ta, amha, kiṃ, eta, samāna라는 이 대명사들이 비교의 부수어(upapada)가 되어 disa 어근의 성질을 수식할 때, 그 대명사들의 끝 모음은 장음이 된다. 그리고 disa라는 어근의 끝인 sa는 kkha 또는 ī로 대치(ādesa)된다. disa의 d(다까라)는 r(라까라)이 되기도 한다. kvi가 올 때 어근 끝의 s음을 대치하고 kvi를 생략하는 등의 과정이 행해진 후, 불변어(nipātana) 규정에 의해 ima 단어의 i가 되고, 이것이 장음화된 후 syādi(시야디) 격변화가 일어난다.

อีทิโส [Pg.363] ปุริโส, อีทิสา กญฺญา, อีทิสี วา, อีทิสํ จิตฺตํ. ตถา ยมิว นํ ปสฺสติ, โย วิย ทิสฺสตีติ วา ยาทิโส, ยาทิสา, ยาทิสี, ยาทิสํ. ตมิว นํ ปสฺสติ, โส วิย ทิสฺสตีติ วา ตาทิโส, ตาทิสา, ตาทิสี, ตาทิสํ. มมิว นํ ปสฺสติ, อหํ วิย โส ทิสฺสตีติ วา มาทิโส, มาทิสา, มาทิสี, มาทิสํ, มอิติ นิปาตเนน อมฺหสทฺทสฺส มสทฺทาเทโส. กิมิว นํ ปสฺสติ, โก วิย ทิสฺสตีติ วา กีทิโส, กีทิสา, กีทิสี, กีทิสํ. เอตมิว นํ ปสฺสติ, เอโส วิย ทิสฺสตีติ วา เอทิโส, เอตาทิโส วา, เอทิสา, เอทิสี, เอทิสํ, เออิติ นิปาตเนน เอตสทฺทสฺส เอกาโร. สมานํ กตฺวา นํ ปสฺสติ, สมาโน วิย ทิสฺสตีติ สาทิโส, สทิโส, สอิติ นิปาตเนน สมานสฺส สาเทโส, ตทนฺตสฺส วา ทีโฆ, สาทิสา, สาทิสี, สทิสา, สทิสี, สาทิสํ, สทิสํ.

īdiso puriso(이와 같은 사람), īdisā kaññā(이와 같은 처녀), 또는 īdisī, īdisaṃ cittaṃ(이와 같은 마음). 그와 같이 '어떤 것과 같이 그를 본다' 또는 '어떤 것처럼 보여진다'라는 의미에서 yādiso, yādisā, yādisī, yādisaṃ. '그와 같이 그를 본다' 또는 '그것처럼 보여진다'라는 의미에서 tādiso, tādisā, tādisī, tādisaṃ. '나와 같이 그를 본다' 또는 '나처럼 보여진다'라는 의미에서 mādiso, mādisā, mādisī, mādisaṃ (불변어 규정에 의해 amha의 ma 대치). '무엇과 같이 그를 본다' 또는 '무엇처럼 보여진다'라는 의미에서 kīdiso, kīdisā, kīdisī, kīdisaṃ. '이것과 같이 그를 본다' 또는 '이것처럼 보여진다'라는 의미에서 ediso 혹은 etādiso, edisā, edisī, edisaṃ (불변어 규정에 의해 eta의 e 대치). '같게 하여 그를 본다' 또는 '같은 것처럼 보여진다'라는 의미에서 sādiso, sadiso (불변어 규정에 의해 samāna의 sa 대치, 혹은 그 끝의 장음화), sādisā, sādisī, sadisā, sadisī, sādisaṃ, sadisaṃ.

ทการสฺส รการาเทเส ปน อีริโส, ยาริโส, ตาริโส, มาริโส, กีริโส, เอริโส, สาริโส, สริโส. กฺขาเทเส อีทิกฺโข, ยาทิกฺโข, ตาทิกฺโข, มาทิกฺโข, กีทิกฺโข, เอทิกฺโข, สาทิกฺโข, สทิกฺโข. รการาเทเส สาริกฺโข, สริกฺโข, อีการาเทเส อีที, ยาที, ตาที, มาที, กีที, เอที, สาที.

d(다까라)가 r(라까라)로 대치될 때는 īriso, yāriso, tāriso, māriso, kīriso, eriso, sāriso, sariso. kkha로 대치될 때는 īdikkho, yādikkho, tādikkho, mādikkho, kīdikkho, edikkho, sādikkho, sadikkho. r로 대치될 때는 sārikkho, sarikkho. ī로 대치될 때는 īdī, yādī, tādī, mādī, kīdī, edī, sādī.

จสทฺเทน ตุมฺหาทิอุปปเทปิ ตุมฺเห วิย ทิสฺสตีติ ตุมฺหาทิโส, ตุมฺหาทิสี, ขนฺธา วิย ทิสฺสนฺตีติ ขนฺธาทิสา อิจฺจาทิ.

'ca'라는 단어에 의해 tumha 등이 부수어(upapada)가 될 때에도 '너희들처럼 보여진다'라는 의미에서 tumhādiso, tumhādisī, '무더기(khandha)들처럼 보여진다'라는 의미에서 khandhādisā 등이 된다.

ธร ธารเณ, อปาเยสฺวปตมาเน อธิคตมคฺคาทิเก สตฺเต ธาเรติ, ธรนฺติ เตนาติ วา, สลกฺขณํ ธาเรติ วา, ปจฺจเยหิ ธรียติ วาติ อตฺเถ –

dhara(다라)는 '지님'이라는 뜻이다. 악처에 떨어지지 않게 도(magga) 등을 성취한 중생들을 지탱해 주거나, 그것에 의해 중생들이 지탱되거나, 자신의 고유한 성질(자성)을 유지하거나, 조건(paccaya)들에 의해 유지된다는 의미에서—

๕๘๙. ธราทีหิ [Pg.364] รมฺโม.

589. dhara(다라) 등의 어근 뒤에 ramma(람마) 접미사가 붙는다.

ธรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รมฺมปฺปจฺจโย โหติ.

dhara(다라) 등의 어근들로부터 ramma(람마) 접미사가 생긴다.

โส จ –

그리고 그것은—

กมฺมคฺคหณโภ ภาว- กมฺเมสูเตตฺถ เวทิโย;

อกตฺตริปิ โหตีติ, การเก รมฺมปฺปจฺจโย.

"kammaggahaṇa..." 등의 게송에서 보듯이 여기서 상태(bhāva)와 목적(kamma)의 의미로 쓰임을 알아야 한다. 행위자(kattar)가 아닌 격(kāraka)에서도 ramma 접미사가 붙는다.

ราทิโลโป, ธมฺโม, เอวํ กรียตีติ กมฺมํ. วร วรเณ, วมฺมํ.

r(라) 등이 생략되어 dhammo(담모, 법)가 된다. 이와 같이 '행해진다'는 의미에서 kammaṃ(깜망, 업). vara(와라)는 '가림'의 의미로 vammaṃ(왐망, 갑옷).

สํส ปสํสเน ปปุพฺโพ, ปิยอิจฺจุปปทํ, ปิยํ ปสํสิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ปิยํ ปสํสนสีโล, ปิยํ ปสํสนธมฺโม, ปิยํ ปสํสเน สาธุการีติ วา อตฺเถ –

saṃsa(상사)는 '찬탄함'의 의미이며 pa(빠)가 접두어이다. piya(삐야, 사랑스러운 것)가 부수어(upapada)가 되어, '사랑스러운 것을 찬탄하는 습성이 있는 자', '사랑스러운 것을 찬탄하는 성품의 자', 또는 '사랑스러운 것을 찬탄하는 데 능숙한 자'라는 의미에서—

๕๙๐. ตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี จ.

590. '그러한 습성(tassīla) 등'의 의미에서 ṇī, tu, āvī 접미사도 붙는다.

สีลํ ปกติ, ตสฺสีล ตทฺธมฺม ตสฺสาธุการีสฺวตฺเถสุ คมฺยมาเนสุ สพฺพธาตูหิ ณี ตุ อาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ กตฺตริ ณีปจฺจโย, สํโยคนฺตตฺตาน วุทฺธิ. เสสํ เนยฺยํ.

sīla(씰라)는 '천성(pakati)'이다. '그러한 습성(tassīla)', '그러한 성품(taddhamma)', '그러한 것에 능숙함(tassādhukārī)'의 의미들이 나타날 때 모든 어근으로부터 ṇī, tu, āvī라는 이 접미사들이 붙는다. 행위자(kattar)의 의미로 ṇī 접미사가 붙었고, 결합 자음으로 끝나기 때문에 모음 증대(vuddhi)는 일어나지 않는다. 나머지는 유추하여 알 수 있다.

ปิยปสํสี ราชา. อถ วา ปิยํ ปสํสิ, ปสํสติ, ปสํสิสฺสติ วา สีเลน วา ธมฺเมน วา สาธุ วาติ ปิยปสํสี, ปิยปสํสินี, ปิยปสํสิ กุลํ. พฺรหฺมํ จริตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา พฺรหฺมํ จรติ สีเลน, ธมฺเมน, สาธุ วาติ พฺรหฺมจารี, พฺรหฺมจารินี, พฺรหฺมจาริ. เอวํ สจฺจวาที, ธมฺมวาที, สีฆยายี, ปาปการี, มาลาการี อิจฺจาทิ.

Piyapasaṃsī rājā(사랑스러운 것을 찬탄하는 왕). 또는 '사랑스러운 것을 찬탄했다, 찬탄한다, 찬탄할 것이다'라는 의미에서 습성이나 성품이나 능숙함에 따라 piyapasaṃsī, piyapasaṃsinī, piyapasaṃsi kulaṃ(사랑스러운 것을 찬탄하는 가문). '범행(brahma)을 닦는 습성이 있는 자' 또는 습성이나 성품이나 능숙함에 따라 범행을 닦는다는 의미에서 brahmacārī(범행을 닦는 자), brahmacārinī, brahmacāri. 이와 같이 saccavādī(진실을 말하는 자), dhammavādī(법을 말하는 자), sīghayāyī(빨리 가는 자), pāpakārī(악을 행하는 자), mālākārī(꽃걸이를 만드는 자) 등이다.

จสทฺเทน อตฺตมาเนปิ ณี, ปณฺฑิตํ อตฺตานํ มญฺญตีติ ปณฺฑิตมานี พาโล, พหุสฺสุตมานี อิจฺจาทิ.

'ca'라는 단어에 의해 자신을 그렇게 여기는 경우에도 ṇī가 쓰인다. '자신을 현명하다고 생각하는' 의미에서 paṇḍitamānī bālo(자칭 현명하다는 어리석은 자), bahussutamānī(자칭 많이 배웠다는 자) 등이다.

วตุ [Pg.365] วตฺตเน ปปุพฺโพ, ปสยฺห ปวตฺติตุํ สีลํ ยสฺสาติ อตฺเถ อิมินา ตุปฺปจฺจโย, ปสยฺหปวตฺตา. อถ วา วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, ปสยฺห ปวตฺติตุํ สีลมสฺสาติ ปสยฺหปวตฺตา, ปสยฺหปวตฺตาโร, ภุชาทิตฺตา ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ, เสสํ กตฺตุสมํ.

vatu(와뚜)는 '존재함(vattane)'의 의미이며 pa(빠)가 접두어이다. '억지로 나아가는 습성이 있는 자'라는 의미에서 이 규칙에 의해 tu 접미사가 붙어 pasayhapavattā가 된다. 또는 vaca(와짜)가 '말의 분명함'이라는 의미일 때, '억지로 말하는 습성이 있는 자'라는 의미에서 pasayhapavattā, pasayhapavattāro가 된다. bhujādi(부자디) 규칙에 따라 어근 끝의 생략과 자음 중복이 일어나며, 나머지는 행위자(kattar) 명사와 같다.

ภยํ ปสฺสิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ภยํ ทสฺสนสีโล, ภยํ ทสฺสนธมฺโม, ภยํ ทสฺสเน สาธุการีติ วา ภยทสฺสาวี, ภยทสฺสาวินี, ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ. เอวํ อาทีนวทสฺสาวี.

'위험을 보는 습성이 있는 자' 또는 위험을 보는 성벽, 위험을 보는 성품, 위험을 보는 데 능숙한 자라는 의미에서 bhayadassāvī(위험을 보는 자), bhayadassāvinī, bhayadassāvi cittaṃ(위험을 보는 마음). 이와 같이 ādīnavadassāvī(과실을 보는 자) 등이다.

‘‘ตสฺสีลาทีสู’’ติ อธิกาโร.

'그러한 습성(tassīla) 등에서'라는 규칙이 계속 적용된다.

๕๙๑. สทฺท กุ ธ จ ล ม ณฺฑ ตฺถ รุจาทีหิ ยุ.

591. sadda, ku, dha, ca, la, maṇḍ, ttha, ruc 등의 어근 뒤에 yu(유)가 붙는다.

สทฺท กุ ธ จ ล มณฺฑตฺเถหิ ธาตูหิ, รุจาทีหิ จ ยุปฺปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

sadda, ku, dha, ca, la, maṇḍ, ttha라는 이 어근들과 ruc(루짜) 등의 어근들로부터 '그러한 습성 등'의 의미에서 yu(유) 접미사가 생긴다.

ฆุส สทฺเท, โฆสิตุํ สีลํ อสฺสาติ วา โฆสนสีโลติ วา อโฆสยิ, โฆสยติ, โฆสยิสฺสติ สีเลน, ธมฺเมน, สาธุ วาติ อตฺเถ อิมินา ยุปฺปจฺจโย, ตสฺส ‘‘อนกา ยุณฺวูน’’นฺติ อนาเทโส, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ, โส โฆสโน, สา โฆสนา. ภาส วิยตฺติยํ วาจายํ, ภาสิตุํ สีลมสฺสาติ วา ภาสนสีโล, ภาสนธมฺโม, ภาสเน สาธุการีติ วา ภาสโน.

ghusa(구사)는 '소리냄'의 의미이다. '소리내는 습성이 있는 자' 혹은 '소리내는 습성'이라는 뜻에서, 또는 습성이나 성품이나 능숙함에 따라 '소리내었다, 소리낸다, 소리낼 것이다'라는 의미에서 이 규칙에 의해 yu 접미사가 붙는다. 'anakā yuṇvūnaṃ' 규칙에 의해 yu는 ana(아나)로 대치되고, 'aññesu ca' 규칙에 의해 모음 증대(vuddhi)가 일어나서 ghosano, ghosanā가 된다. bhāsa(바사)는 '분명한 말'의 의미로, '말하는 습성이 있는 자' 혹은 '말하는 습성, 말하는 성품, 말하는 데 능숙함'의 의미에서 bhāsano가 된다.

กุธ โกเป, กุชฺฌิตุํ สีลมสฺสาติ วา กุชฺฌนสีโลติ วา โกธโน, โกธนา, โกธนํ.

kudha(꾸다)는 '화냄'의 의미이다. '화내는 습성이 있는 자' 혹은 '화내는 습성'이라는 의미에서 kodhano, kodhanā, kodhanaṃ이 된다.

รุส โรเส, โรสิตุํ สีลมสฺสาติ วา โรสนสีโลติ วา โรสโน.

rusa(루사)는 '화냄'의 의미이다. '화내는 습성이 있는 자' 혹은 '화내는 습성'이라는 의미에서 rosano가 된다.

จล กมฺปเน, จลิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา จลติ สีเลนาติ วา จลโน. กปิจลเน, กมฺปิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา [Pg.366] อกมฺปิ, กมฺปติ, กมฺปิสฺสติ สีเลนาติ วา กมฺปโน, อิการานุพนฺธิธาตุสรโต ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา, ‘‘นิคฺคหีตญฺจา’’ติ วา นิคฺคหีตาคโม. ผทิ กิญฺจิจลเน, ผนฺทิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ผนฺทติ สีเลนาติ วา ผนฺทโน.

cala(짤라)는 '흔들림'의 의미이다. '흔들리는 습성이 있는 자' 혹은 '습성으로 인해 흔들린다'라는 의미에서 calano가 된다. kapi(까삐)는 '흔들림'의 의미이다. '흔들리는 습성이 있는 자' 혹은 습성으로 인해 '흔들렸다, 흔들린다, 흔들릴 것이다'라는 의미에서 kampano가 된다. i(이)를 표식(anubandha)으로 하는 어근의 모음 뒤에 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해, 또는 'niggahītañca' 규칙에 의해 비음(niggahīta) 증광이 일어난다. phadi(파디)는 '약간 흔들림'의 의미이다. '동요하는 습성이 있는 자' 혹은 '습성으로 인해 동요한다'라는 의미에서 phandano가 된다.

มฑิ ภูสายํ, มณฺฑยิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา มณฺฑยติ สีเลนาติ วา มณฺฑโน. ภูส อลงฺกาเร, ภูสนสีโลติ วา อภูสยิ, ภูสยติ, ภูยยิสฺสติ สีเลนาติ วา ภูสโน, ภูสนา, ภูสนํ.

Maḍi는 장식함에 있고, 장식하는 것이 그의 성품이거나 혹은 성품으로써 장식하는 자가 maṇḍana이다. Bhūsa는 장식함에 있고, 장식하는 성품을 가진 자이거나 혹은 성품으로써 장식했거나 장식하거나 장식할 자가 bhūsana, bhūsanā, bhūsanaṃ이다.

รุจ ทิตฺติมฺหิ, อรุจฺจิ, รุจฺจติ, รุจฺจิสฺสติ สีเลนาติ วา โรจโน. ชุต ทิตฺติมฺหิ, อโชติ, โชตติ, โชติสฺสติ สีเลนาติ วา โชตโน. วฑฺฒ วฑฺฒเน, วฑฺฒิตุํ สีลมสฺสาติ วฑฺฒโน อิจฺจาทิ.

Ruca는 빛남에 있고, 성품으로써 빛냈거나 빛내거나 빛낼 자가 rocano이다. Juta는 빛남에 있고, 성품으로써 빛냈거나 빛내거나 빛낼 자가 jotano이다. Vaḍḍha는 증장함에 있고, 증장하는 것이 그의 성품인 자가 vaḍḍhana 등이다.

๕๙๒. ปาราทิคมิมฺหา รู.

592. Pāra 등을 앞세운 gami 동사로부터 rū 접미사가 온다.

ปาราทิอุปปเทหิ ปรสฺมา คมิอิจฺเจตสฺมา ธาตุมฺหา ปโร รูปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ กตฺตริเยว. ปาโร อาทิ เยสํ เต ปาราทโย, ปาราทีหิ คมิ ปาราทิคมิ. ราทิโลโป, ภวปารํ คนฺตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ภวปารํ คมนสีโล, ภวปารํ คมนธมฺโม, ภวปารํ คมเน สาธุการีติ วา ภวปารคู, ภวปารคุโน. อนฺตํ คมนสีโล อนฺตคู. เอวํ เวทคู, อทฺธคู.

pāra 등을 어전성어(upapada)로 하는 gami라는 동사 뒤에 rū 접미사가 오는데, 이는 그러한 성품 등의 의미에서 격(kattar)에만 해당한다. pāra가 처음에 오는 것들이 pārādayo이며, pārādi가 붙은 gami가 pārādigami이다. r의 생략 등이 일어나며, 존재의 저편으로 가는 것이 그의 성품이거나, 저편으로 가는 성품을 가졌거나, 저편으로 가는 법을 가졌거나, 저편으로 가는 데 능숙한 자가 bhavapāragū, bhavapāraguno이다. 끝까지 가는 성품을 가진 자는 antagū이다. 이와 같이 vedagū, addhagū가 있다.

‘‘รู’’ติ วตฺตเต.

‘rū’가 계속 적용된다.

๕๙๓. ภิกฺขาทิโต จ.

593. bhikkha 등으로부터도 (rū 접미사가 붙는다).

ภิกฺขอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รูปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ. ภิกฺข ยาจเน, ภิกฺขิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา อภิกฺขิ, ภิกฺขติ, ภิกฺขิสฺสติ สีเลนาติ วา ภิกฺขนธมฺโมติ [Pg.367] วา ภิกฺขเน สาธุการีติ วา ภิกฺขุ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา รสฺสตฺตํ. อิกฺข ทสฺสนงฺเกสุ, สํสาเร ภยํ อิกฺขตีติปิ ภิกฺขุ, วิชานิตุํ สีลํ ยสฺส, วิชานนสีโลติ วา วิญฺญู, สพฺพํ ชานาตีติ สพฺพญฺญู. เอวํ มตฺตญฺญู, ธมฺมญฺญู, อตฺถญฺญู, กาลญฺญู, กตญฺญู อิจฺจาทโย.

bhikkha와 같은 이러한 동사들 뒤에 그러한 성품 등의 의미로 rū 접미사가 붙는다. bhikkha는 구걸함(yācane)에 있고, 구걸하는 것이 그의 성품이거나 혹은 성품으로써 구걸했거나 구걸하거나 구걸할 자, 혹은 구걸하는 법을 가졌거나 구걸하는 데 능숙한 자가 bhikkhu이다. ‘kvaci dhātū’ 등의 규칙에 의해 짧아진 것이다. ikkha는 봄(dassana)과 표식에 있으며, 윤회에서 두려움을 보는 자(bhayaṃ ikkhati) 또한 bhikkhu이다. 아는 것이 그의 성품인 자 혹은 아는 성품을 가진 자가 viññū이며, 모든 것을 아는 자가 sabbaññū이다. 이와 같이 mattaññū, dhammaññū, atthaññū, kālaññū, kataññū 등이 있다.

๕๙๔. หนตฺยาทีนํ ณุโก.

594. hana 등으로부터 ṇuko 접미사가 온다.

หนตฺยาทีนํ ธาตูนมนฺเต ณุกปฺปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ กตฺตริ, อนฺตาเปกฺขายํ ฉฏฺฐี, ณกาโร วุทฺธตฺโถ. อาหนนสีโล อาฆาตุโก, ฆาตาเทโส, สรโลปาทิ, กรณสีโล การุโก สิปฺปิ. ภี ภเย, ภายนสีโล ภีรุโก, รการาคโม. อว รกฺขเณ, อาวุโก ปิตา.

hana 등과 같은 동사들의 끝에 그러한 성품 등의 의미로 격(kattar)에서 ṇuka 접미사가 온다. 끝(anta)을 수식하므로 속격(chaṭṭhī)이 쓰였으며, ṇ자는 모음 증대(vuddhi)를 위한 것이다. 때리는 성품을 가진 자는 āghātuko이며, ghāta로의 대치와 모음 생략 등이 일어난다. 만드는 성품을 가진 자는 kāruka(장인)이다. bhī는 두려움에 있고, 두려워하는 성품을 가진 자는 bhīruko이며 r자가 삽입된다. ava는 보호함에 있고, āvuko는 아버지이다.

๕๙๕. สํหนญฺญาย วา โร โฆ.

595. saṃ을 접두어로 하는 hana와 ñā 동사로부터 ro와 gho가 온다.

สํปุพฺพาย หนอิจฺเจตาย ธาตุยา, อญฺญาย จ ธาตุยา ปโร รปฺปจฺจโย โหติ, หนสฺส โฆ จ. วาคฺคหณํ สมฺปิณฺฑนตฺถํ, วิกปฺปนตฺถํ วา, เตน สงฺฆาโตติปิ สิทฺธํ โหติ.

saṃ을 접두어로 하는 hana라는 동사와 ñā 동사 뒤에 ra 접미사가 오고, hana에는 gha가 온다. vā라는 단어는 결합 혹은 선택의 의미이며, 그로 인해 saṅghāto 또한 성립된다.

หนสฺเสวายํ โฆ โหติ, อภิธานานุรูปโต;

อสํปุพฺพา จ โร เตน, ปฏิโฆติปิ สิชฺฌติ.

이 gha는 명칭에 부합함에 따라 hana에만 해당한다. 그로 인해 saṃ이 접두어로 오지 않아도 ra가 붙어 paṭigho 또한 성립된다.

หน หึสาคตีสุ สํ ปุพฺโพ, สํหนติ สมคฺคํ กมฺมํ สมุปคจฺฉติ, สมฺมเทว กิเลสทรเถ หนตีติ วา สงฺโฆ, ราทิโลโป[Pg.368], สมนฺตโต นครสฺส พาหิเย ขญฺญตีติ ปริขา, อิตฺถิยํ อาปจฺจโย, อนฺตํ กโรตีติ อนฺตโก มจฺจุ.

hana는 해침과 감에 있고, saṃ이 접두어로 오면 saṃhanati(화합함), 즉 화합하는 업에 함께 도달하거나, 혹은 번뇌의 고통을 아주 잘 제거하므로 saṅgho(승가)이다. r 등의 생략이 일어난다. 도시의 외부 사방을 파는 것이 parikhā(해자)이며, 여성 명사에서 ā 접미사가 붙는다. 끝을 내는 자가 antako(죽음의 신)이다.

‘‘ภาวกมฺเมสู’’ติ วตฺตเต.

‘상태(bhāva)와 대상(kamma)에서’라는 규정이 계속 적용된다.

๕๙๖. นนฺทาทีหิ ยุ.

596. nanda 등으로부터 yu 접미사가 온다.

นนฺทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปโร ยุปฺปจฺจโย โหติ ภาวกมฺเมสุ. ‘‘อนกา ยุณฺวูน’’นฺติ ยุปฺปจฺจยสฺส อนาเทโส, นนฺท สมิทฺธิมฺหิ, นนฺท นนฺทเน วา. ภาเว – นนฺทียเต นนฺทนํ. กมฺเม – อนนฺทียิตฺถ, นนฺทียติ, นนฺทียิสฺสติ, นนฺทิตพฺพนฺติ วา นนฺทนํ วนํ, คยฺหติ, คหณียํ วา คหณํ, คณฺหนํ วา, จริตพฺพํ จรณํ, ภูยเต ภวนํ, หูยเต หวนํ. รุนฺธิตพฺพํ รุนฺธนํ, โรธนํ วา, ภุญฺชิตพฺพํ ภุญฺชนํ, โภชนํ วา. พุชฺฌิตพฺพํ พุชฺฌนํ, โพธนํ วา. สูยติ, สุติ วา สวณํ, ปาปียตีติ ปาปุณนํ, ปาปนํ วา, ปาลียตีติ ปาลนํ อิจฺจาทิ.

nanda와 같은 이러한 동사들 뒤에 상태와 대상의 의미로 yu 접미사가 온다. ‘anakā yuṇvūnaṃ’에 의해 yu 접미사는 ana로 대치된다. nanda는 번영함에 있거나, nanda는 즐거워함에 있다. 상태에서—기뻐함이 nandana이다. 대상에서—기뻐했거나 기뻐하거나 기뻐할 것이거나 기뻐해야 할 것이 nandana(숲)이다. 잡히거나 잡아야 할 것이 gahaṇa 혹은 gaṇhana이다. 행해져야 할 것이 caraṇa, 존재하는 것이 bhavana, 바쳐지는 것이 havana이다. 막아야 할 것이 rundhana 혹은 rodhana, 먹어야 할 것이 bhuñjana 혹은 bhojana이다. 깨달아야 할 것이 bujjhana 혹은 bodhana이다. 들리거나 들음이 savaṇa, 도달되는 것이 pāpuṇana 혹은 pāpana, 보호되는 것이 pālana 등이다.

‘‘ยู’’ติ วตฺตเต.

‘yu’가 계속 적용된다.

๕๙๗. กตฺตุกรณปเทเสสุ จ.

597. 격(kattar), 도구(karaṇa), 장소(padesa)의 의미에서도 (yu 접미사가 온다).

กตฺตุกรณปเทสอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ จ สพฺพธาตูหิ ยุปฺปจฺจโย โหติ. เอตฺถ จ ปเทโสติ อธิกรณการกํ วุจฺจติ. กตฺตริ ตาว – รชํ หรตีติ รโชหรณํ โตยํ. อารมณํ วิชานาตีติ วิญฺญาณํ, วิชานนํ วา, อานนชาเทสา. ฆา คนฺโธปาทาเน, ฆายตีติ ฆานํ, เฌ จินฺตายํ, ฌายตีติ ฌานํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อาตฺตํ.

격, 도구, 장소라는 이러한 의미들에서도 모든 동사로부터 yu 접미사가 온다. 여기서 padesa는 처소(adhikaraṇa)를 의미한다. 먼저 격에서—먼지를 제거하는 것(rajaṃ harati)이 rajoharaṇa(물)이다. 대상을 아는 것(āramaṇaṃ vijānāti)이 viññāṇa 혹은 vijānana이며, ā나와 ja 등으로의 대치가 일어난다. ghā는 냄새 맡음에 있고, 냄새 맡는 것이 ghāna(코)이다. jhe는 사유함에 있고, 사유하는 것이 jhāna(선정)이다. ‘kvaci dhātū’ 등의 규칙에 의해 ā자가 되었다.

กรเณ [Pg.369] – กร กรเณ, กโรติ เตนาติ กรณํ, ยถาสรูปํ สทฺทา พฺยากรียนฺติ เอเตนาติ พฺยากรณํ. ปูร ปูรเณ, ปูรยติ เตนาติ ปูรณํ. ทียติ อเนนาติ ทานํ, ปมียติ อเนนาติ ปมานํ, วุจฺจติ อเนนาติ วจนํ, ปนุทติ, ปนุชฺชเต อเนนาติ วา ปนูทโน. สูท ปคฺฆรเณ, สูทติ, สุชฺชเต อเนนาติ วา สูทโน, สุณาติ, สูยติ เอเตนาติ วา สวณํ. ลู เฉทเน, ลุนาติ, ลูยติ อเนนาติ วา ลวนํ, ลวณํ, โลณํ วา. นยติ, นียติ เอเตนาติ วา นยนํ. ปู ปวเน, ปุนาติ, ปูยเต อเนนาติ วา ปวโน, สเมติ, สมียติ วา ปาปํ อเนนาติ สมโณ, สมณํ วา. ตถา ภาเวติ, ภาวียติ เอกายาติ วา ภาวนา. เอวํ ปาจนํ, ปาจาปนํ อิจฺจาทิ.

도구(karaṇa)에서—kara는 행함에 있고, 그것으로 행하니 karaṇa(도구)이다. 소리들이 그에 의해 본래의 형태대로 분석되니 byākaraṇa(문법)이다. pūra는 채움에 있고, 그것으로 채우니 pūraṇa이다. 그것에 의해 주어지니 dāna, 그것에 의해 측정되니 pamāṇa, 그것에 의해 말해지니 vacana, 그것에 의해 물리쳐지니 panūdano이다. sūda는 흘러나옴에 있고, 그것으로 흘러나오니 sūdano이다. 그것에 의해 들으니 savaṇa이다. lū는 자름에 있고, 그것으로 자르니 lavana, lavaṇa 혹은 loṇa이다. 그것에 의해 이끄니 nayana이다. pū는 정화함에 있고, 그것으로 정화하니 pavano이다. 그것에 의해 악을 가라앉히니 samaṇo 혹은 samaṇaṃ이다. 또한 그것에 의해 닦으니 bhāvanā이다. 이와 같이 pācana, pācāpana 등이 있다.

อธิกรเณ – ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ติฏฺฐติ ตสฺมินฺติ ฐานํ. เอวํ สยนํ, เสนํ วา, อาสนํ, อธิกรียติ เอตฺถาติ อธิกรณํ.

처소(adhikaraṇa)에서—ṭhā는 움직임을 멈춤에 있고, 그곳에 서 있으니 ṭhāna(장소)이다. 이와 같이 sayana 혹은 sena(침상), āsana(좌석)가 있으며, 그곳에서 행해지니 adhikaraṇa(처소)이다.

จสทฺเทน สมฺปทานาปาทาเนสุปิ – สมฺมา ปกาเรน ททาติ อสฺสาติ สมฺปทานํ, อเปจฺจ เอตสฺมา อาททาตีติ อปาทานํ.

ca라는 단어에 의해 제공(sampadāna)과 분리(apādāna)의 의미에서도—그를 위해 바른 방법으로 주니 sampadāna(제공)이며, 이것으로부터 물러나 취하니 apādāna(분리)이다.

๕๙๘. สญฺญายํ ทาธาโต อิ.

598. 명칭(saññā)에서 dā와 dhā 동사로부터 i 접미사가 온다.

สญฺญายํ คมฺยมานายํ ทาธาอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ อิปฺปจฺจโย โหติ, ภาวกมฺมาทิอธิกาเรวายํ, สรโลปาทิ. ทา ทาเน อาปุพฺโพ, อาทียตีติอาทิ. เอวํ อุปาทิ. ธา ธารเณ[Pg.370], อุทกํ ทธาตีติ อุทธิ, เตสุ วุทฺธิโลปาทินา สญฺญายํ อุทกสฺส อุทาเทโส. ชลํ ธียเต อสฺมินฺติ ชลธิ, วาลานิ ทธาติ ตสฺมินฺติ วาลธิ, สนฺธียติ, สนฺทธาตีติ วา สนฺธิ, นิธียตีติ นิธิ. เอวํ วิธียติ, วิทธาติ, วิธานํ วา วิธิ, สมฺมา, สมํ วา จิตฺตํ อาทธาตีติ สมาธิ.

명칭이 나타날 때 dā, dhā라는 동사들로부터 i 접미사가 오는데, 이는 상태와 대상 등의 범주에 속하며 모음 생략 등이 일어난다. dā는 줌(dāna)에 있고 ā가 접두어로 오면 ādīyati 등이다. 이와 같이 upādi가 있다. dhā는 지님(dhāraṇa)에 있고, 물을 지니니 udadhi(바다)이며, 그 단어들에서 모음 증대와 생략 등에 의해 명칭으로서 udaka가 uda로 대치되었다. 물이 그곳에 지니어지니 jaladhi, 털(vāla)을 그곳에 두니 vāladhi(말의 꼬리), 결합되거나 결합하니 sandhi, 갈무리되니 nidhi이다. 이와 같이 마련되는 것이 vidhi, 바르게 혹은 평등하게 마음을 두는 것이 samādhi이다.

๕๙๙. อิตฺถิยมติยโว วา.

599. 여성 명사에서 a, ti, yu 등이 선택적으로 (붙는다).

อิตฺถิยํ อภิเธยฺยายํ สพฺพธาตูหิ อการติยุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา ภาวกมฺมาทีสุ. อปฺปจฺจเย ตาว ชร วโยหานิมฺหิ, ชีรติ, ชีรณนฺติ วา ชรา, ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อาปจฺจโย, ปฏิสมฺภิชฺชตีติ ปฏิสมฺภิทา. ปฏิปชฺชติ เอตายาติ ปฏิปทา. เอวํ สมฺปทา, อาปทา. อุปาทียตีติ อุปาทา. สญฺชานาตีติ สญฺญา, ปชานาตีติ ปญฺญา. อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขา. จินฺตนํ จินฺตา. ปติฏฺฐานํ ปติฏฺฐา. สิกฺข วิชฺโชปาทาเน, สิกฺขนํ, สิกฺขียตีติ วา สิกฺขา. เอวํ ภิกฺขา. เฌ จินฺตายํ, ปรสมฺปตฺตึ อภิมุขํ ฌายตีติ อภิชฺฌา, หิเตสิตํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฌายตีติ อุปชฺฌา, อุปชฺฌาโย, สมฺมา ฌายติ เอตฺถาติ สชฺฌา.

여성 명사가 표현될 때, 모든 어근들로부터 a, ti, yu라는 이러한 접미사들이 상태(bhāva)나 업(kamma) 등의 의미에서 선택적으로 생겨난다. 우선 [상태나 업 등의] 접미사가 없을 때, 늙음이나 수명의 쇠퇴라는 의미에서, '늙는다' 또는 '늙음'은 jarā이다. '여성형이므로 ā 접미사가 붙는다'고 하여 ā 접미사가 붙고, '완전히 분석한다'고 하여 paṭisambhidā이다. '이것에 의해 실천한다'고 하여 paṭipadā이다. 이와 같이 sampadā, āpadā가 있다. '집착한다'고 하여 upādā이다. '인식한다'고 하여 saññā이고, '분별하여 안다'고 하여 paññā이다. '지켜본다'고 하여 upekkkhā이다. 생각하는 것은 cintā이다. 확립하는 것은 patiṭṭhā이다. sikkha는 지식을 습득함에 있어서, '공부하는 것' 또는 '공부된다'고 하여 sikkhā이다. 이와 같이 bhikkhā가 있다. jhe는 생각함에 있어서, '타인의 성취를 향해 생각한다'고 하여 abhijjhā이고, '이익을 구하는 마음을 세워 생각한다'고 하여 upajjhā(upajjhāya)이며, '여기에서 바르게 생각한다'고 하여 sajjhā이다.

อิสุ [Pg.371] อิจฺฉายํ, เอสนนฺติ อตฺเถ อปฺปจฺจโย, ‘‘อิสุ ยมูนมนฺโต จฺโฉ วา’’ติ จฺฉาเทโส, อิจฺฉา. ปุจฺฉ ปุจฺฉเน, ปุจฺฉนํ ปุจฺฉา, ติกิจฺฉนํ ติกิจฺฉา, ฆสิตุมิจฺฉา ชิฆจฺฉา, ติติกฺขา, พุภุกฺขา, ปาตุมิจฺฉา ปิปาสา, มณฺฑูกคติยา วาธิการโต วาเทสาภาโว. พฺยาปิตุมิจฺฉา วิจฺฉา อิจฺจาทิ.

isu는 원함에 있어서, '갈구함'이라는 의미에서 a 접미사가 붙고, 'isu, yamu 등의 끝은 ccha가 된다'는 규칙에 의해 ccha로 치환되어 icchā가 된다. puccha는 질문함에 있어서, '질문함'은 pucchā이고, '치료함'은 tikicchā이며, '먹고 싶어함'은 jighacchā이며, titikkhā, bubhukkhā가 있다. '마시고 싶어함'은 pipāsā인데, 이는 개구리의 걸음처럼[도약하여 적용되거나] 권한(adhikāra)으로 인해 [앞의] 치환이 일어나지 않은 것이다. '퍼지고 싶어함'은 vicchā 등이다.

ติปฺปจฺจเย สมฺภวนํ สมฺภูติ. วาธิการโต ติปฺปจฺจยมฺหิ น วุทฺธิ, สวณํ สุติ, นยนํ, นียติ เอตายาติ วา นีติ. มน ญาเณ, มญฺญตีติ มติ.

ti 접미사에서, '발생함'은 sambhūti이다. 권한(adhikāra)에 의해 ti 접미사에서는 증익(vuddhi)이 일어나지 않아, '듣는 것'은 suti이고, '이끄는 것' 또는 '이것에 의해 이끌려지는 것'은 nīti이다. mana는 앎에 있어서, '생각한다'고 하여 mati이다.

‘‘เต, โน, ติมฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

'te, no, timhī'라는 문구가 계속 적용된다.

๖๐๐. คมขนหนรมาทีนมนฺโต.

600. gama, khana, hana, rama 등의 [어근] 끝.

คม ขน หน รมอิจฺเจวมาทีนํ มการนการนฺตานํ ธาตูนํ อนฺโต พฺยญฺชโน โน โหติ ตปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จาติ ธาตฺวนฺตโลโป. คมนํ, คนฺตพฺพาติ วา คติ, อุปหนนํ อุปหติ, รมนฺติ ตาย, รมณํ วา รติ. ตนุ วิตฺถาเร, ตนนํ ตติ. ยมุ อุปรเม, นิยมนํ นิยติ. ‘‘รมโต, รมตี’’ติอาทีสุ ปน อการพฺยวหิตตฺตา น ธาตฺวนฺตโลโป, ภุญฺชนํ ภุตฺติ, ยุญฺชนํ ยุตฺติ, ‘‘ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ. สมาปชฺชนํ, สมาปชฺชเตติ วา สมาปตฺติ, สมฺปตฺติ, ‘‘คุปาทีนญฺจา’’ติ ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ. ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา หาทิโต ติสฺส นิ โหติ. หานิ, ชานิ อิจฺจาทิ.

gama, khana, hana, rama 등과 같이 m이나 n으로 끝나는 어근들의 끝 자음은 ta 접미사에서 n이 되고, ti 접미사에서는 어근의 끝이 생략된다. '가는 것' 혹은 '가야 할 곳'은 gati이고, '해침'은 upahati이며, '그것으로 즐긴다' 또는 '즐거움'은 rati이다. tanu는 확장함에 있어서, '확장함'은 tati이다. yamu는 멈춤에 있어서, '제어함'은 niyati이다. 그러나 'ramato, ramatī' 등에서는 a라는 모음으로 가로막혀 있기 때문에 어근의 끝이 생략되지 않는다. '먹는 것'은 bhutti이고, '결합하는 것'은 yutti인데, 'bhujā 등의 끝은 n이 되고 [접미사가] 중첩된다'는 규칙에 의해 어근의 끝이 생략되고 중첩이 일어난다. '성취하는 것' 또는 '도달하는 것'은 samāpatti, sampatti이며, 'gupā 등도 그러하다'는 규칙에 의해 어근 끝 생략과 중첩이 일어난다. '어떤 어근에서는' 등의 규칙에 의해 hā 등 뒤의 ti는 ni가 된다. hāni, jāni 등이 그러하다.

ยุปฺปจฺจเย จิต สญฺเจตเน, เจตยตีติ อตฺเถ ยุปฺปจฺจโย, อนาเทสวุทฺธี, อาปจฺจโย, เจตนา. วิท อนุภวเน[Pg.372], เวทยตีติ เวทนา. ทิสี อุจฺจารเณ, เทสียตีติ เทสนา, ภาวียตีติ ภาวนา อิจฺจาทิ.

yu 접미사에서, cita는 생각함에 있어서 '생각한다'는 의미에서 yu 접미사가 붙고, [yu가 ana로] 치환되지 않은 증익(vuddhi)과 ā 접미사가 결합하여 cetanā가 된다. vida는 경험함에 있어서 '느낀다'고 하여 vedanā이다. disī는 말함에 있어서 '설해진다'고 하여 desanā이며, '닦여진다'고 하여 bhāvanā 등이다.

‘‘อิตฺถิยํ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

'여성형에서, 선택적으로'라는 문구가 계속 적용된다.

๖๐๑. กรโต ริริย.

601. kara [어근]으로부터 ririya [접미사].

กรธาตุโต อิตฺถิยมนิตฺถิยํ วา อภิเธยฺยายํ ริริยปฺปจฺจโย โหติ, ราทิโลโป. กตฺตพฺพา กิริยา. กรณียํ กิริยํ.

kara 어근으로부터 여성형이든 비여성형이든 표현될 때 ririya 접미사가 붙고, r 등이 생략된다. '행해져야 할 것'은 kiriyā(여성형)이다. '행함'은 kiriyaṃ(중성형)이다.

‘‘กตฺตรี’’ติ วตฺตเต.

'행위자(kattar)에서'라는 문구가 계속 적용된다.

๖๐๒. ชิโต อิน สพฺพตฺถ.

602. ji [어근]으로부터 모든 시제에서 ina [접미사가 붙는다].

ชิอิจฺเจตาย ธาตุยา ปโร อินปฺปจฺจโย โหติ สพฺพกาเล กตฺตริ. ชิ ชเย, ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อชินิ, ชินาติ, ชินิสฺสตีติ วา ชิโน.

ji라는 이 어근 뒤에 모든 시제의 행위자 의미에서 ina 접미사가 붙는다. ji는 승리함에 있어서, '악하고 불선한 법들을 이겼다, 이긴다, 이길 것이다'라고 하여 jino(승리자)이다.

‘‘อินา’’ติ วตฺตเต.

'ina'라는 문구가 계속 적용된다.

๖๐๓. สุปโต จ.

603. 그리고 supa [어근]으로부터.

สุปอิจฺเจตาย ธาตุยา จ ปโร อินปฺปจฺจโย โหติ. สุป สเย, สุปติ, สุปนนฺติ วา สุปิโน, สุปินํ.

supa라는 이 어근 뒤에도 ina 접미사가 붙는다. supa는 잠에 있어서, '잠잔다' 또는 '잠자는 것'은 supino(또는 supinaṃ, 꿈)이다.

สี สเย, ‘‘อีสํ’’อิติ อุปปทํ, อีสํ สียติ ภวตาติ อตฺเถ –

sī는 누워 있음[또는 머묾]에 있어서, 'īsaṃ'이라는 전치어(upapada)와 결합하여, '당신에 의해 조금 머물러진다'는 의미에서 -

๖๐๔. อีสํทุสูหิ ข.

604. īsaṃ, du, su 뒤의 [어근들로부터] kha [접미사가 붙는다].

อีสํทุสุอิจฺเจเตหิ อุปปเทหิ ปเรหิ ธาตูหิ ขปฺปจฺจโย โหติ.

īsaṃ, du, su라는 이러한 전치어들 뒤에 오는 어근들로부터 kha 접미사가 붙는다.

โส จ –

그리고 그것은 -

๖๐๕. ภาวกมฺเมสุ [Pg.373] กิจฺจกฺตกฺขตฺถา.

605. 상태(bhāva)와 업(kamma)의 의미에서 kicca, kta, kkhattha [접미사들이 붙는다].

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ กิจฺจกฺตกฺขตฺถอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ นิยมโต ภาวกมฺเมสฺเวว โหติ. ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติ กฺขการานุพนฺธสฺส โลโป, วุทฺธิ, อยาเทสทฺวิตฺตานิ, อีสสฺสโย ภวตา, ทุกฺเขน สียติ ทุสฺสโย, สุเขน สียติ สุสฺสโย.

상태와 업이라는 이러한 의미들에서 kicca, kta, kkhattha라는 이러한 접미사들이 붙는다는 규칙에 따라, 오직 상태와 업의 의미에서만 나타난다. '어떤 어근에서는'이라는 규칙에 의해 k라는 표지 글자가 생략되고, 증익과 aya 치환 및 중첩이 일어나서, '당신에 의해 조금 머물러짐'은 īsassayo이고, '어렵게 머물러짐'은 dussayo이며, '쉽게 머물러짐'은 sussayo이다.

กมฺเม – อีสํ กรียตีติ อีสกฺกรํ กมฺมํ ภวตา. เอวํ ทุกฺเขน กรียตีติ ทุกฺกรํ หิตํ ภวตา, สุกรํ ปาปํ พาเลน, ทุกฺเขน ภรียตีติ ทุพฺภโร มหิจฺโฉ. สุเขน ภรียตีติ สุภโร อปฺปิจฺโฉ. ทุกฺเขน รกฺขิตพฺพนฺติ ทุรกฺขํ จิตฺตํ. ทุกฺเขน ปสฺสิตพฺโพติ ทุทฺทโส ธมฺโม. สุเขน ปสฺสิตพฺพนฺติ สุทสฺสํ ปรวชฺชํ. ทุกฺเขน อนุพุชฺฌิตพฺโพติ ทุรนุโพโธ ธมฺโม. สุเขน พุชฺฌิตพฺพนฺติ สุโพธมิจฺจาทิ.

업의 의미에서 - '당신에 의해 조금 행해진다'고 하여 īsakkaraṃ kammaṃ(조금 행해진 일)이다. 이와 같이 '당신에 의해 어렵게 행해진다'고 하여 dukkaraṃ hitaṃ(어렵게 행해진 유익), '어리석은 자에 의해 쉽게 행해진다'고 하여 sukaraṃ pāpaṃ(쉽게 행해진 악), '어렵게 길러진다'고 하여 dubbharo(기르기 힘든, 욕심이 많은 자), '쉽게 길러진다'고 하여 subharo(기르기 쉬운, 욕심이 적은 자)가 있다. '어렵게 지켜져야 한다'고 하여 durakkhaṃ cittaṃ(지키기 어려운 마음). '어렵게 보아야 할 것'이라고 하여 duddaso dhammo(보기 힘든 법). '쉽게 보아야 할 것'이라고 하여 sudassaṃ paravajjaṃ(보기 쉬운 타인의 허물). '어렵게 깨달아야 할 것'이라고 하여 duranubodho dhammo(깨닫기 어려운 법). '쉽게 깨달아야 할 것'이라고 하여 subodhaṃ 등이 있다.

พุธ อวคมเน, สพฺเพ สงฺขตาสงฺขตสมฺมุติเภเท ธมฺเม อพุชฺฌิ, พุชฺฌติ, พุชฺฌิสฺสตีติ วา อตฺเถ –

budha는 이해함에 있어서, '모든 형성된 것, 형성되지 않은 것, 가설적인 것으로 분류되는 법들을 깨달았다, 깨닫는다, 깨달을 것이다'라는 의미에서 -

‘‘ต’’อิติ วตฺตเต.

'ta'라는 문구가 계속 적용된다.

๖๐๖. พุธคมาทิตฺเถ กตฺตริ.

606. budha, gama 등에서 [언급된] 그러한 의미의 행위자(kattar)에서.

พุธคมุอิจฺเจคมาทีหิ ธาตูหิ ตทตฺเถ คมฺยมาเน กตฺตริ ตปฺปจฺจโย โหติ สพฺพกาเล.

budha, gama 등과 같은 어근들로부터 그 의미가 이해될 때, 모든 시제의 행위자 의미에서 ta 접미사가 붙는다.

‘‘ตสฺสา’’ติ วตฺตเต.

'tassa'라는 문구가 계속 적용된다.

๖๐๗. ธฒภเหหิ ธ ฒา จ.

607. dha, ḍha, bha, ha 뒤에서 dha와 ḍha가 [된다].

ธฒนฺต ภหนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ปจฺจยตการสฺส ยถากฺกมํ ธการฒการาเทสา โหนฺตีติ ธภโต ตการสฺส [Pg.374] ธกาโร, ‘‘หจตุตฺถาน’’นฺติ เอตฺถ หการคฺคหณโต หการโตปิ กฺวจิ ธตฺตํ, อพฺยวธาเน จายํ, เตน ‘‘รุนฺธติ, อาราธิโต, วฑฺฒิโต, ลภิตฺวา, คหิโต’’ติอาทีสุ ปจฺจยาคมพฺยวหิตตฺตา น ภวติ.

dha나 ḍha로 끝나는 어근과 bha나 ha로 끝나는 어근 뒤에 오는 접미사의 t 자음은 순서대로 dh 자음과 ḍh 자음으로 치환된다. 그래서 dh나 bha 뒤의 t 자음은 dh 자음이 된다. 'ha와 네 번째 글자들의'라는 규칙에서 h 자음을 언급했으므로 h 자음 뒤에서도 어떤 경우에는 dh가 된다. 그리고 이것은 [자음 사이에] 가로막는 것이 없을 때 일어나며, 그 때문에 'rundhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā, gahito' 등에서는 접미사와 어근 사이에 모음이 가로막고 있어 변화가 일어나지 않는다.

๖๐๘. หจตุตฺถานมนฺตานํ โท เธ.

608. 'ha'와 각 집단의 네 번째 자음(vaggacatuttha)이 어근의 끝에 있을 때, 'dha'가 뒤따르면 'da'로 변한다.

หการวคฺคจตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตภูตานํ ทการาเทโส โหติ ธกาเร ปเร. พุทฺโธ ภควา. สรณํ อคจฺฉิ, คจฺฉติ, คจฺฉิสฺสตีติ วา สรณงฺคโต อุปาสโก, ‘‘คมขนหนรมาทีนมนฺโต’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป. เอวํ ชานาตีติ ญาโต. อิ คติมฺหิ, อุเปตีติ อุเปโต. จินฺต จินฺตายํ, จินฺเตตีติ จิตฺตํ, ‘‘คุปาทีนญฺจา’’ติ ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ. สนฺช สงฺเค, รูปาทีสุ อสชฺชิ, สชฺชติ, สชฺชิสฺสตีติ วา สตฺโต, ‘‘ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ.

'ha'자와 어근의 끝이 된 각 집단의 네 번째 자음들은 'dha'가 뒤따를 때 'da'자로 바뀐다. Buddho(깨달은 분) bhagavā(세존). 귀의처로 갔다(saraṇaṃ agacchi), 가고 있다(gacchati), 갈 것이다(gacchissatī)라고 해서 saraṇaṅgato(귀의한) 우바새라고 하며, “gamakhanahanaramādīnamanto”라는 규칙에 의해 어근 끝이 생략된다. 이와 같이 아는 이를 ñāto(알려진 자)라 한다. 'i'(감)에서, 다가가는 것은 upeto(다가간)이다. 'cinta'(생각함)에서, 생각하는 것은 cittaṃ(생각/마음)이며, “gupādīnañcā”에 의해 어근 끝 생략과 자음 중첩이 일어난다. 'sanja'(집착함)에서, 형상 등에 집착하지 않았다(asajji), 집착한다(sajjatti), 또는 집착할 것이다(sajjissati)라고 하여 satto(중생/집착하는 자)가 되며, “bhujādīnamanto no dvi cā”에 의해 어근 끝 생략과 자음 중첩이 일어난다.

‘‘สญฺญาย’’มิติ วตฺตเต.

“Saññāyaṃ(명칭의 의미에서)”이라는 문구가 계속 적용된다.

๖๐๙. ติกิจฺจาสิฏฺเฐ.

609. 기원(āsiṭṭha)의 의미에서 'ti' 접미사가 붙는다.

สญฺญายมภิเธยฺยายํ อาสิฏฺเฐ คมฺยมาเน ธาตูหิ ติปฺปจฺจโย โหติ, กิตปจฺจโย จ. ชิโน เอนํ พุชฺฌตูติ ชินพุทฺธิ, ธการทการาเทสา, ธนมสฺส ภวตูติ ธนภูติ.

표현되어야 할 명칭이 있고 기원의 의미가 이해될 때, 어근들 뒤에 'ti' 접미사와 'kita' 접미사가 붙는다. “승리자(Jina)께서 이 사람을 깨닫게 하시기를”이라 하여 jinabuddhi가 되며, 'dha'가 'da'로 대치된다. “이 사람에게 재물이 생기기를”이라 하여 dhanabhūti가 된다.

กิตปจฺจเย ภวตูติ ภูโต, ธมฺโม เอนํ ททาตูติ ธมฺมทินฺโน, ‘‘ภิทาทิโต อินฺน อนฺน อีณา วา’’ติ ตปฺปจฺจยสฺส อินฺนาเทโส. วฑฺฒตูติ วฑฺฒมาโน, ‘‘ภูวาทิโต อ’’อิติ มานนฺเตสุ อปฺปจฺจโย, นนฺทตูติ นนฺทโก, ชีวตูติ ชีวโก อิจฺจาทิ.

Kita 접미사의 경우, “존재하게 되기를”이라 하여 bhūto(존재하게 된 자)가 된다. “법이 이것을 그에게 주기를”이라 하여 dhammadinno(법에 의해 주어진 자)가 되며, “bhidādito inna anna īṇā vā”에 의해 'ta' 접미사가 'inna'로 대치된다. “번창하기를”이라 하여 vaḍḍhamāno(번창하는 자)가 되며, “bhūvādito a”에 의해 'māna'로 끝나는 것들에 'a' 접미사가 붙는다. “기뻐하기를”이라 하여 nandako(기뻐하는 자), “살아가기를”이라 하여 jīvako(살아가는 자) 등이 된다.

๖๑๐. อาคมา [Pg.375] ตุโก.

610. 'ā'가 앞에 붙은 'gam' 어근으로부터 'tuka' 접미사가 붙는다.

อาปุพฺพา คมิโต ตุกปฺปจฺจโย โหติ, กิตกตฺตา กตฺตริ. อาคจฺฉตีติ อาคนฺตุโก.

'ā' 접두어가 붙은 'gam' 어근으로부터 'tuka' 접미사가 붙으며, kitakatta이므로 능동(kattari)의 의미가 된다. “오는 사람”을 āgantuko(손님/나그네)라 한다.

‘‘คมา’’ติ วตฺตเต.

“Gamā(gam 어근으로부터)”라는 문구가 계속 적용된다.

๖๑๑. ภพฺเพ อิก.

611. '적합함(bhabba)'의 의미에서 'ika' 접미사가 붙는다.

คมิโต อิกปฺปจฺจโย โหติ ภพฺพตฺเถ. คนฺตุํ ภพฺโพติ คมิโก ภิกฺขุ.

'gam' 어근으로부터 '적합함'의 의미에서 'ika' 접미사가 붙는다. “가기에 적합한 자”를 gamiko bhikkhu(길 떠날 비구)라 한다.

เตกาลิกปฺปจฺจยนฺตนโย.

삼세(과거, 현재, 미래)에 공통된 접미사들의 방법(단원)이 끝났다.

อตีตปฺปจฺจยนฺตนย

과거 시제 접미사들의 방법.

๖๑๒. อตีเต ต ตวนฺตุ ตาวี.

612. 과거의 의미에서 'ta', 'tavantu', 'tāvī' 접미사들이 쓰인다.

อตีเต กาเล สพฺเพหิ ธาตูหิ ต ตวนฺตุ ตาวี อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. เอเต เอว ปรสมญฺญาย นิฏฺฐสญฺญกาปิ, เต จ กิตสญฺญตฺตา กตฺตริ ภวนฺติ. อภวีติ ภูโต, ภูตา, ภูตํ, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ เอตฺถานุวตฺติตวาคฺคหเณน ต ตวนฺตุตาวีสุ วุทฺธิ น โหติ. หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, อหวีติ หุโต อคฺคึ.

과거 시제에서 모든 어근들 뒤에 'ta', 'tavantu', 'tāvī'라는 이 접미사들이 붙는다. 이것들은 다른 명칭으로 'niṭṭha(과거분사)'라고도 불리며, kita 접미사들이기에 능동의 의미로 쓰인다. “그는 있었다/되었다”는 bhūto(남성), bhūtā(여성), bhūtaṃ(중성)이다. “aññesu cā”라는 규칙에서 'vā'라는 단어를 따름으로써, 'ta', 'tavantu', 'tāvī'가 붙을 때 'vuddhi(모음 강화)'가 일어나지 않는다. 'hu'(제사 지내다, 바치다) 어근에서, “불에 제사를 지냈다”는 huto aggiṃ이다.

ตวนฺตุปฺปจฺจเย – ‘‘อา สิมฺหี’’ติ อากาโร, อคฺคึ หุตวา, หุตวนฺโต อิจฺจาทิ คุณวนฺตุสมํ. ตาวีมฺหิ – อคฺคึ หุตาวี, อคฺคึ หุตาวิโน อิจฺจาทิ ทณฺฑีสมํ. อิตฺถิยํ อินีปจฺจโย – หุตาวินี, นปุํสเก – รสฺสตฺตํ หุตาวิ.

'tavantu' 접미사의 경우, “ā simhī”에 의해 'ā'가 되어, aggiṃ hutavā, hutavanto 등은 guṇavantu와 같이 변화한다. 'tāvī' 접미사의 경우, aggiṃ hutāvī, aggiṃ hutāvino 등은 daṇḍī와 같이 변화한다. 여성형에서는 'inī' 접미사가 붙어 hutāvinī가 되고, 중성형에서는 단모음화되어 hutāvi가 된다.

วส นิวาเส, วสฺสํ อวสีติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, สการนฺตตฺตา ‘‘สาทิสนฺต’’อิจฺจาทินา ฐาเทเส สมฺปตฺเต –

거주함의 의미인 'vasa' 어근에서, “우기(안거)를 보냈다”는 의미로 'ta' 접미사가 붙을 때, 'sa'로 끝나기 때문에 “sādisanta” 등의 규칙에 의해 'ṭha'로의 대치가 적용되어야 할 상황에서—

‘‘ตสฺสา’’ติ อธิกาโร, ‘‘สาที’’ติ จ.

“Tassā”와 “sādī”가 권능(adhikāra) 규정으로 뒤따른다.

๖๑๓. วสโต [Pg.376] อุตฺถ.

613. 'vasa' 어근으로부터 'uttha'가 된다.

วสอิจฺเจตสฺมา ธาตุมฺหา ปรสฺส ตการสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน อุตฺถาเทโส โหติ, สรโลปาทิ. วสฺสํ วุตฺโถ, วุตฺถา สา, ‘‘สรโลโป’’ติอาทิสุตฺเต ตุคฺคหณโต ปุพฺพโลปาภาเว ‘‘อธิวตฺถา เทวตา, วตฺถพฺพ’’นฺติอาทีสุ ปรโลโป.

'vasa'라는 이 어근 뒤의 'ta'자는 앞의 자음과 함께 'uttha'로 바뀐다. 모음 생략 등이 일어난다. “우기를 보낸”은 vuttho이고, 그녀의 경우는 vutthā가 된다. “saralopo” 등의 규칙에서 'tu'라는 문구 때문에 앞의 것이 생략되지 않는 경우, “adhivatthā devatā(거주하는 신)”, “vatthabbaṃ(거주해야 할)” 등에서는 뒤의 것이 생략된다.

‘‘วสสฺสา’’ติ วิปริณาเมน วตฺตเต.

“Vasassa(vasa 어근의)”라는 문구가 형태 변화(vipariṇāma)를 거쳐 계속 적용된다.

๖๑๔. วสฺส วา วุ.

614. 'vasa'의 'va'가 선택적으로 'vu'가 된다.

วสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส วการสฺส ตกาเร ปเร อุกาโร โหติ, ตตฺถ วการาคโม จ วา โหติ. นิฏฺฐตกาเร เอวายํ. อถ วา ‘‘วู’’ติ เอตฺถ วกาโร สนฺธิโช, ตนฺตญาเยน ทุติยญฺเจตฺถ วาคฺคหณมิจฺฉิตพฺพํ, เตน อการสฺสปิ อุกาโร สิทฺโธ ภวติ, อุสิโต พฺรหฺมจริยํ, วุสิโต, ตถา วุสิตวา, วุสิตาวี, อิการาคเมน พฺยวหิตตฺตา อุตฺถาเทโส น ภวติ.

'vasa'라는 이 어근의 'va'자 대신에 'ta'가 뒤따를 때 'u'자가 오며, 거기서 'va'자의 삽입이 선택적으로 일어난다. 이것은 과거분사(niṭṭha) 'ta'에서만 그러하다. 아니면, 'vū'에서의 'va'는 샌디(연성)에 의해 생긴 것이다. Tanta 방식에 의해 여기서 'vā'라는 단어를 두 번째로 취해야 하므로, 'a' 대신에 'u'가 되는 것도 성립된다. “청정범행을 닦았다(살았다)”는 usito brahmacariyaṃ 혹은 vusito가 된다. 마찬가지로 vusitavā, vusitāvī도 있다. 'i' 모음 삽입으로 인해 분리되었기 때문에 'uttha'로의 대치는 일어나지 않는다.

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, โอทนํ อภุญฺชีติ อตฺเถ ตตวนฺตุตาวี, ‘‘ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ตการสฺส ทฺวิตฺตญฺจ, ภุตฺโต, ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี. ตถา รนฺช ราเค, อรญฺชีติ รตฺโต, รตฺตา, รตฺตํ. ยุช โยเค, อยุญฺชีติ ยุตฺโต, ยุตฺตา, ยุตฺตํ. วิจ วิเวจเน วิปุพฺโพ, วิวิจฺจีติ วิวิตฺโต, วิวิตฺตา, วิวิตฺตํ. มุจ โมจเน, อมุจฺจีติ พนฺธนา มุตฺโต. ตถา ติปฺปจฺจเยปิ อิมินา ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ, อาสชฺชนํ อาสตฺติ, วิมุจฺจนํ, วิมุจฺจติ เอตายาติ วา วิมุตฺติ.

보호함과 먹음의 의미인 'bhuja' 어근에서, “밥을 먹었다(odanaṃ abhuñjī)”는 의미로 'ta', 'tavantu', 'tāvī'가 붙을 때, “bhujādīnamanto no dvi cā”에 의해 어근 끝이 생략되고 'ta'가 중첩되어 bhutto, bhuttavā, bhuttāvī가 된다. 이와 같이 물들임의 의미인 'ranja'에서 “물들었다(arañjī)”는 ratto, rattā, rattaṃ이 된다. 결합함의 의미인 'yuja'에서 “결합했다(ayuñjī)”는 yutto, yuttā, yuttaṃ이 된다. 'vi' 접두어가 붙은 'vica'(분별함)에서 “멀어졌다(viviccī)”는 vivitto, vivittā, vivittaṃ이 된다. 놓아줌의 의미인 'muca'에서 “속박에서 벗어났다(amuccī)”는 mutto가 된다. 마찬가지로 'ti' 접미사에서도 이 규칙에 의해 어근 끝 생략과 자음 중첩이 일어나, āsajjanaṃ(집착함)은 āsatti가 되고, vimuccanaṃ(해탈함) 혹은 “이것에 의해 해탈한다”는 의미로 vimutti가 된다.

กุธ [Pg.377] โกเป, อกุชฺฌีติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, ตสฺส ‘‘ธฒภเหหิ ธฒา จา’’ติ ธตฺตํ, ‘‘หจตุตฺถานมนฺตานํ โทเธ’’ติ ธการสฺส ทกาโร, กุทฺโธ. ยุธ สมฺปหาเร, อยุชฺฌีติ ยุทฺโธ, ยุทฺธํ. สิธ สํสิทฺธิมฺหิ, อสิชฺฌีติ สิทฺโธ. อาปุพฺโพ รภ ราภสฺเส, อารภีติ อารทฺโธ คนฺตุํ. นห พนฺธเน สํปุพฺโพ, สนฺนยฺหีติ สนฺนทฺโธ, ‘‘ธฒภเหหิ ธฒา จา’’ติ นหาทิโต ตการสฺส ธกาโร.

화냄의 의미인 'kudha' 어근에서, “화가 났다”는 의미로 'ta' 접미사가 붙을 때, “dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā”에 의해 'ta'가 'dha'가 되고, “hacatutthānamantānaṃ do dhe”에 의해 (어근의) 'dha'가 'da'가 되어 kuddho가 된다. 싸움의 의미인 'yudha'에서 “싸웠다(ayujjhī)”는 yuddho, yuddhaṃ이 된다. 성취됨의 의미인 'sidha'에서 “성취되었다(asijjhī)”는 siddho가 된다. 'ā' 접두어가 붙은 'rabha'(시작함)에서 “가기 시작했다(ārabhī)”는 āraddho gantuṃ이 된다. 'saṃ' 접두어가 붙은 'naha'(묶음)에서 “함께 묶었다(sannayhī)”는 sannaddho가 되며, “dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā”에 의해 'naha' 등 뒤의 'ta'가 'dha'로 바뀐 것이다.

วฑฺฒ วฑฺฒเน, อวฑฺฒีติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, ตสฺส ฒตฺตํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวาการสฺสุตฺตํ, ฑโลโป จ.

번창함의 의미인 'vaḍḍha' 어근에서, “번창했다(avaḍḍhī)”는 의미로 'ta' 접미사가 붙을 때, 'ta'가 'ḍha'가 되며, “kvaci dhātū” 등의 규칙에 의해 어근 모음의 장음화와 'ḍa'의 생략이 일어난다.

‘‘หจตุตฺถานมนฺตาน’’นฺติ วตฺตเต.

“Hacatutthānamantānaṃ(ha와 네 번째 자음들이 끝에 올 때)”이라는 문구가 계속 적용된다.

๖๑๕. โฑ ฒกาเร.

615. 'ḍha'가 뒤따를 때 'ḍa'가 된다.

หจตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตานํ ฑการาเทโส โหติ ฒกาเร ปเร. วุฑฺโฒ, วุฑฺฒา, ‘‘โพ วสฺสา’’ติ พตฺเต พุฑฺโฒ. ติปฺปจฺจเย – พุชฺฌนํ, พุชฺฌติ วา เอตายาติ พุทฺธิ. เอวํ สิทฺธิ, วฑฺฒิ. ตพฺพปฺปจฺจเย – โพทฺธพฺพมิจฺจาทิ.

'ha'와 어근 끝에 있는 네 번째 자음들은 'ḍha'가 뒤따를 때 'ḍa'자로 대치된다. Vuḍḍho, vuḍḍhā가 있으며, “bo vassā”에 의해 'va'가 'ba'가 되면 buḍḍho가 된다. 'ti' 접미사의 경우, 깨어남 혹은 “이것에 의해 깨닫는다”는 의미로 buddhi가 된다. 이와 같이 siddhi, vaḍḍhi가 있다. 'tabba' 접미사의 경우, boddhabbamiccādi 등이 된다.

‘‘อนฺโต, โน’’ติ จ อธิกาโร.

“Anto, no”가 권능(adhikāra) 규정으로 적용된다.

๖๑๖. ตราทีหิ อิณฺโณ.

616. Tara(건너다) 등으로부터 iṇṇa가 온다.

ตรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส อิณฺณาเทโส โหติ, ธาตฺวนฺโต จ โน โหติ, สรโลปาทิ. ตร ตรเณ, สํสารณฺณวํ อตรีติ ติณฺโณ ตาเรยฺยํ. เอวํ อุตฺติณฺโณ, ติณฺณํ วา. ปูร ปูรเณ, สํปูรีติ สํปุณฺโณ, ‘‘สรโลโป’’ติอาทิสุตฺเต ตุคฺคหณโต ปุพฺพโลปาภาเว อุวณฺณโต ปรสฺส ‘‘วา ปโร อสรูปา’’ติ โลโป, สํโยเค รสฺสตฺตํ. ตุร เวเค, อตุรีติ ตุณฺณํ[Pg.378], ตุริตํ วา. ชร วโยหานิมฺหิ, ปริชีรีติ ปริชิณฺโณ. กิร วิกิรเณ, อากิรีติ อากิณฺโณ อิจฺจาทิ.

Tara 등과 같은 어근들 뒤에 오는 ta 접미사는 iṇṇa로 대치되고, 어근의 끝 자음은 없어지며 모음 생략 등이 일어난다. Tara(건너다)는 '윤회의 바다를 건넜다'는 tiṇṇo이며 tāreyyaṃ(건너야 한다)과 같다. 이와 같이 uttiṇṇo, tiṇṇaṃ 등이 있다. Pūra(채우다)는 '가득 찼다'는 saṃpuṇṇo이며, 'saralopo' 등 경문의 t 취함으로 인해 앞의 생략이 없을 때 u 음절 뒤의 v가 'vā paro asarūpā'에 의해 생략되고 결합 시 단모음화된다. Tura(서두르다)는 '서둘렀다'는 tuṇṇaṃ 또는 turitaṃ이다. Jara(늙다)는 '완전히 늙었다'는 parijiṇṇo이다. Kira(흩뿌리다)는 '흩뿌려졌다'는 ākiṇṇo 등이다.

๖๑๗. สุส ปจ สกโต กฺขกฺกา จ.

617. Susa, paca, saka로부터 kkha와 kka가 온다.

สุส ปจ สกอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส กฺขกฺกาเทสา โหนฺติ, อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ. จสทฺเทน มุจาทิโต กฺกาเทโส. สุส โสสเน, อสุสฺสีติ สุกฺโข รุกฺโข. อปจฺจีติ ปกฺกํ ผลํ. สก สามตฺเถ, อสกฺขีติ สกฺโก อสฺส, โอมุจฺจีติ โอมุกฺกา อุปาหนา. ‘‘ปจิตุํ, ปจิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ ปน น ภวติ, อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา. เอวํ สพฺพตฺถ พฺยวธาเน น ภวติ.

Susa, paca, saka 등과 같은 어근들 뒤에 오는 ta 접미사는 kkha와 kka로 대치되며, 어근의 끝 자음은 없어진다. 'ca'라는 단어에 의해 muca 등으로부터 kka 대치가 일어난다. Susa(말리다)는 '말랐다'는 sukkho rukkho(마른 나무)이다. (paca에서) '익었다'는 pakkaṃ phalaṃ(익은 과일)이다. Saka(능력 있다)는 '할 수 있었다'는 sakko assa이며, omuccī(벗다)는 omukkā upāhanā(벗겨진 신발)이다. 그러나 pacituṃ, pacitabbaṃ 등에서는 i 모음에 의해 분리되어 있으므로 일어나지 않는다. 이와 같이 모든 곳에서 분리가 있으면 일어나지 않는다.

สีหคติยา ติคฺคหณมนุวตฺตเต.

사자기법(sīhagati)에 의해 'ti'를 취하는 규정이 뒤따른다.

๖๑๘. ปกฺกมาทีหิ นฺโต จ.

618. Pakkama 등으로부터 nta와 (ca에 의해) nti가 온다.

ปกฺกมอิจฺเจวมาทีหิ มการนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส นฺตาเทโส โหติ, ธาตฺวนฺโต จ โน โหติ. จสทฺเทน ติปฺปจฺจยสฺส นฺติ จ โหติ. กมุ ปทวิกฺเขเป, ปกฺกมีติ ปกฺกนฺโต. เอวํ สงฺกนฺโต, นิกฺขนฺโต, ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ สุตฺเต จคฺคหเณน กสฺส ขตฺตํ. ภมุ อนวฏฺฐาเน, วิพฺภมีติ วิพฺภนฺโต, ภนฺโต. ขมุ สหเน, อกฺขมีติ ขนฺโต. สมุ อุปสเม, อสมีติ สนฺโต. ทมุ ทมเน, อทมีติ ทนฺโต.

Pakkama 등과 같이 m으로 끝나는 어근들 뒤에 오는 ta 접미사는 nta로 대치되며, 어근의 끝 자음은 없어진다. 'ca'라는 단어에 의해 ti 접미사는 nti가 된다. Kamu(발을 떼다)는 '떠났다'는 pakkanto이다. 이와 같이 saṅkanto, nikkhanto가 있으며, 'do dhassa cā' 경문의 'ca'를 취함에 의해 k가 kh가 된다. Bhamu(방황하다)는 '방황했다'는 vibbhanto, bhanto이다. Khamu(참다)는 '참았다'는 khanto이다. Samu(가라앉다)는 '평온해졌다'는 santo이다. Damu(길들이다)는 '길들여졌다'는 danto이다.

ติมฺหิ – สงฺกมนํ สงฺกนฺติ. เอวํ โอกฺกนฺติ, วิพฺภนฺติ, ขนฺติ, สนฺติ ทนฺติ อิจฺจาทิ.

ti(접미사)에서 - saṅkamanaṃ은 saṅkanti가 된다. 이와 같이 okkanti, vibbhanti, khanti, santi, danti 등이다.

๖๑๙. ชนาทีนมา [Pg.379] ติมฺหิ จ.

619. Jana 등의 (어근 끝 자음은) ā가 되며, ti(접미사)에서도 그러하다.

ชนอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนมนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส อาตฺตํ โหติ ตปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จ. โยควิภาเคน อญฺญตฺถาปิ. ชน ชนเน, อชนีติ ชาโต, วิชายีติ ปุตฺตํ วิชาตา, ชนนํ ชาติ. ตปฺปจฺจเย สติปิ ตกาเร ปุน ติคฺคหณกรณํ ปจฺจยนฺตรตกาเร อาตฺตนิวตฺตนตฺถํ, ยถา – ชนฺตุ. ‘‘ชนิตฺวา, ชนิตุ’’นฺติอาทีสุ ปน อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา น ภวติ.

Jana 등과 같은 어근들의 끝 자음은 ta 접미사와 ti 접미사가 올 때 ā로 바뀐다. 요가비바가(yogavibhāga, 경문 분할)에 의해 다른 곳에서도 일어난다. Jana(태어나다)는 '태어났다'는 jāto이며, '아들을 낳았다'는 vijātā이고, '태어남'은 jāti이다. ta 접미사에 이미 t가 있음에도 다시 ti를 취한 것은 jantu와 같이 다른 접미사의 t 앞에서는 ā로 바뀌는 것을 막기 위함이다. 그러나 janitvā, janituṃ 등에서는 i 모음에 의해 분리되어 있으므로 일어나지 않는다.

‘‘อา, ติมฺหิ, จา’’ติ จ วตฺตเต.

'ā', 'timhi', 'ca'가 뒤따른다.

๖๒๐. ฐาปานมิอี จ.

620. Ṭhā와 pā의 (끝 모음은) i와 ī가 된다.

ฐา ปาอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อาการสฺส ยถากฺกมํ อิการอีการาเทสา โหนฺติ ตปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จ. จสทฺเทน อญฺญตฺราปิ กฺวจิ. ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, อฏฺฐาสีติ ฐิโต, อุปฏฺฐิโต ครุํ, ฐิตวา, อธิฏฺฐิตฺวา, ฐานํ ฐิติ. ปา ปาเน, อปายีติ ปีตา, ยาคุํ ปีตวา, ปานํ ปีติ, ปีตฺวา.

Ṭhā와 pā 어근의 끝 ākāra는 ta 접미사와 ti 접미사에서 각각 ikāra와 īkāra로 대치된다. 'ca'라는 단어에 의해 다른 곳에서도 간혹 일어난다. Ṭhā(머물다)는 '머물렀다'는 ṭhito, '스승을 모셨다'는 upaṭṭhito, '머무는 자'는 ṭhitavā, '확정하고'는 adhiṭṭhitvā, '장소'는 ṭhānaṃ, '머무름'은 ṭhiti이다. Pā(마시다)는 '마셨다'는 pītā, '죽을 마셨다'는 pītavā, '마심'은 pānaṃ, '마시는 행위'는 pīti, '마시고'는 pītvā이다.

๖๒๑. หนฺเตหิ โห หสฺส โล วา อทหนหานํ.

621. h로 끝나는 어근에서 ta와 ti의 t는 h가 되고, 어근의 끝 h는 선택적으로 l(ḷ)이 된다. 단, daha와 naha는 제외된다.

หการนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส, ติสฺส จ หการาเทโส โหติ, หสฺส จ ธาตฺวนฺตสฺส ลกาโร โหติ วา ทหนเห วชฺเชตฺวา, ฒตฺตาปวาโทยํ. รุห ชนเน, อรุหีติ อารุฬฺโห รุกฺขํ. ลฬานมวิเสโส, อารุลฺโห วา, รุหนํ รุฬฺหี. คาหุ วิโลฬเน, อคาหีติ คาฬฺโห, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณวํ. พห วุทฺธิมฺหิ, อพหีติ พาฬฺโห, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทีโฆ. มุห เวจิตฺเต, อมุยฺหีติ มูฬฺโห. คุห สํวรเณ, อคุหีติ คูฬฺหํ. วห ปาปุณเน[Pg.380], อุปวหีติ อุปวุฬฺโห, ‘‘วจ วส วหาทีนมุกาโร วสฺสา’’ติ โยควิภาเคน อุตฺตํ.

h로 끝나는 어근들 뒤에 오는 ta 접미사와 ti 접미사의 t는 h로 대치되고, 어근의 끝 자음인 h는 선택적으로 l(또는 ḷ)로 대치된다. 단, dahana(태우다)와 naha(묶다)는 제외된다. 이것은 ḍha(dha)로 대치되는 규정의 예외이다. Ruha(생겨나다)는 '나무에 올랐다'는 āruḷho이다. l과 ḷ은 차이가 없으므로 ārulho라고도 하며, '성장'은 ruḷhī이다. Gāhu(휘젓다)는 '잠겼다'는 gāḷho, '대양에 잠겼다'는 ajjhogāḷho이다. Baha(증가하다)는 '강했다'는 bāḷho이며, 'kvaci dhātū' 등에 의해 장음화되었다. Muha(현혹되다)는 '어리석었다'는 mūḷho이다. Guha(감추다)는 '감추어졌다'는 gūḷhaṃ이다. Vaha(운반하다)는 '운반되었다'는 upavuḷho이며, 'vaca vasa vahādīnamukāro vassā' 요가비바가에 의해 u로 대치되었다.

อทหนหานนฺติ กิมตฺถํ? ทฑฺโฒ, สนฺนทฺโธ. วาติ กึ? ทุทฺโธ, สินิทฺโธ. ‘‘คหิตํ, มหิต’’นฺติอาทีสุ ปน อิการาคเมน พฺยวหิตตฺตา น ภวติ.

'daha와 naha를 제외하고(adahanahānaṃ)'라고 한 이유는 무엇인가? daḍḍho(타버린), sannaddho(무장한) 때문이다. '선택적으로(vā)'라고 한 이유는 무엇인가? duddho(젖을 짠), siniddho(매끄러운) 때문이다. 그러나 gahitaṃ, mahitaṃ 등에서는 i 모음의 삽입으로 분리되어 있으므로 일어나지 않는다.

ธาตุปฺปจฺจยนฺตโตปิ ‘‘อตีเต ต ตวนฺตุตาวี’’ติ ตปฺปจฺจโย, อพุภุกฺขีติ พุภุกฺขิโต. เอวํ ชิฆจฺฉิโต, ปิปาสิโต อิจฺจาทิ.

어근의 파생어(희구어근 등) 뒤에서도 'atīte ta tavantutāvī'에 따라 ta 접미사가 오니, '먹고 싶어했다'는 bubhukkhito이다. 이와 같이 jighacchito(먹고 싶어하는), pipāsito(마시고 싶어하는) 등이다.

เอวํ กตฺตริ นิฏฺฐนโย.

이와 같이 능동(kattar)에서의 니타(niṭṭha, ta/tavantu) 방식이다.

‘‘อตีเต’’ติ วตฺตเต.

'atīte(과거에)'가 뒤따른다.

๖๒๒. ภาวกมฺเมสุ ต.

622. 상태(bhāva)와 대상(kamma)의 의미에서 ta가 온다.

อตีเต กาเล คมฺยมาเน สพฺพธาตูหิ ตปฺปจฺจโย โหติ ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ.

과거의 시간이 의미될 때, 모든 어근들로부터 상태와 대상의 의미에서 ta 접미사가 온다.

ภาเว ตาว –

우선 상태(bhāva)의 의미에서 -

เค สทฺเท, คายนํ, อคายิตฺถาติ วา อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

Ge(노래하다)에서 '노래함' 또는 '노래했다'는 의미에서 ta 접미사가 온다.

๖๒๓. สพฺพตฺถ เค คี.

623. 모든 곳에서 ge는 gī가 된다.

เคอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส คีอาเทโส โหติ สพฺพตฺถ, ตปฺปจฺจยติปจฺจเยสฺเววายํ. ตสฺส คีตํ, คายนํ, คายิตพฺพาติ วา คีติ.

Ge 어근은 모든 곳에서 gī로 대치되며, 이는 ta 접미사와 ti 접미사가 올 때만 그러하다. 그 결과 gītaṃ(노래 불려진 것), gāyanaṃ(노래함), gāyitabbā(노래되어야 할 것) 또는 gīti(노래)가 된다.

ภาเว – ตปฺปจฺจยนฺตา นปุํสกา. กมฺมนิ – ติลิงฺคา.

상태(bhāva)의 의미에서 ta 접미사로 끝나는 말은 중성이다. 대상(kamma)의 의미에서는 세 가지 성을 가진다.

นต คตฺตวินาเม, นจฺจนํ, อนจฺจิตฺถาติ วา อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

Nata(춤추다)에서 '춤춤' 또는 '춤추었다'는 의미에서 ta 접미사가 온다.

๖๒๔. ปจฺจยา ทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

624. 표준 규칙으로 완성되지 않은 접미사어들은 관용(nipātana)에 의해 성립된다.

เย อิธ สปฺปจฺจยา สทฺทา ปจฺจเยหิ น นิฏฺฐํ คตา, เต นิปาตนโต สิชฺฌนฺตีติ ธาตฺวนฺเตน สห ตปฺปจฺจยสฺส จฺจ ฏฺฏาเทสา. นจฺจํ, นฏฺฏํ. หส หสเน, หสนํ หสิตํ, อิการาคโม. คมนํ คตํ. เอวํ ฐิตํ, สยิตํ, วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา วุทฺธิ. รุท อสฺสุวิโมจเน, อรุชฺฌิตฺถาติ โรทิตํ, รุณฺณํ วา อิจฺจาทิ.

여기 접미사가 붙은 단어들 중 접미사 규칙으로 완성되지 않는 것들은 관용에 의해 성립되는데, 어근의 끝 자음과 함께 ta 접미사가 cca 또는 ṭṭa로 대치된다. Naccaṃ, naṭṭaṃ(춤). Hasa(웃다)에서 '웃음'은 hasanaṃ, hasitaṃ이며 i 모음이 삽입되었다. '감'은 gamanaṃ, gataṃ이다. 이와 같이 ṭhitaṃ(서 있음), sayitaṃ(누워 있음)이 있고, vā 규정의 고정된 선택성에 의해 강화(vuddhi)가 일어난다. Ruda(울다)에서 '울었다'는 roditaṃ 또는 ruṇṇaṃ 등이다.

กมฺมนิ –

대상(kamma)의 의미에서 -

อภิภูยิตฺถาติ อภิภูโต โกโธ ภวตา, อภิภูตา, อภิภูตํ. ภาส พฺยตฺติยํ วาจายํ, อภาสิตฺถ เตนาติ ภาสิโต ธมฺโม, ภาสิตา คาถา, ภาสิตํ สุตฺตํ. ทิสี อุจฺจารเณ, จุราทิตฺตา เณ. อเทสียิตฺถาติ เทสิโต ธมฺโม ภควตา, อิการาคเม การิตสรโลโป. ชิ ชเย, อชียิตฺถาติ ชิโต มาโร. นี ปาปุณเน, อนียึสูติ นีตา คามมชา, สุโต ตยา ธมฺโม, ญาโต.

'Abhibhūyittha'라는 것은 '분노가 극복되었다(abhibhūto)', '극복된 여인(abhibhūtā)', '극복된 것(abhibhūtaṃ)'이라는 뜻이다. 'Bhāsa'는 분명한 말에 쓰이며, '그것에 의해 말해졌다(abhāsittha)'라는 뜻에서 '설해진 법(bhāsito dhammo)', '읊어진 게송(bhāsitā gāthā)', '설해진 경(bhāsitaṃ suttaṃ)'이라 한다. 'Disī'는 발성(언급)에 쓰이며, 추라디 부류(curādi)에서 ṇe 접미사가 붙는다. 'Adesīyittha'는 '세존에 의해 설해진 법(desito dhammo)'을 뜻하며, i-모음의 삽입(ikārāgama)과 사역의 모음 탈락(kāritasaralopo)이 일어난다. 'Ji'는 승리에 쓰이며, 'ajīyittha'는 '정복된 마라(jito māro)'를 뜻한다. 'Nī'는 도달함에 쓰이며, 'anīyiṃsū'는 '마을로 끌려간 염소들(nītā gāmamajā)'을 뜻한다. '당신에 의해 법이 들려졌다(suto tayā dhammo)', '알려졌다(ñāto)'.

สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ, อนุสาสียิตฺถาติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

'Sāsa'는 훈계에 쓰이며, 'anusāsīyittha'라는 의미에서 ta 접미사(tappaccayo)가 온다.

๖๒๕. สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ.

625. sāsa와 disa 뒤에서 그것(ta 접미사)은 riṭṭha가 되기도 한다.

สาสทิสอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส ริฏฺฐาเทโส โหติ, จสทฺเทน ติสฺส ริฏฺฐิ จ, ทิสโต กิจฺจตการตุํตฺวาทีนญฺจ รฏฺฐ รฏฺฐุํ รฏฺฐาเทสา จ โหนฺติ, ราทิโลโป, อนุสิฏฺโฐ โส มยา, อนุสิฏฺฐา สา, อนุสิฏฺฐํ. ทิส เปกฺขเณ, อทิสฺสิตฺถาติ ทิฏฺฐํ เม รูปํ.

sāsa와 disa 이들 어근 뒤에 오는 ta 접미사는 riṭṭha로 바뀐다. 'ca'라는 단어에 의해 ti 접미사는 riṭṭhi가 되고, disa 어근으로부터 kicca, ta, kāra, tuṃ, tvā 등도 raṭṭha, raṭṭhuṃ, raṭṭhā로 바뀐다. r 등의 탈락이 일어난다. 예컨대 '그는 나에 의해 훈계받았다(anusiṭṭho so mayā)', '그녀는 훈계받았다(anusiṭṭhā sā)', '훈계받은 것(anusiṭṭhaṃ)'. 'Disa'는 봄(見)에 쓰이며, 'adissittha'는 '나에 의해 형색이 보여졌다(diṭṭhaṃ me rūpaṃ)'는 뜻이다.

ติมฺหิ – อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐิ, ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ.

Ti 접미사에서 - '훈계함(anusāsanaṃ)'은 'anusiṭṭhi', '봄(dassanaṃ)'은 'diṭṭhi'가 된다.

กิจฺจาทีสุ [Pg.382] – ทสฺสนียํ ทฏฺฐพฺพํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปสฺสิตุนฺติ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, ปสฺสิตฺวาติ เนกฺขมํ ทฏฺฐุํ, ทฏฺฐา, อิการาคเมน อนฺตริกสฺส น ภวติ, ยถา – อนุสาสิตํ, อนุสาสิตพฺพํ, อนุสาสิตุํ, อนุสาสิตฺวา, ทสฺสิตํ อิจฺจาทิ.

kicca 접미사 등에서 - '보여질 만한(dassanīyaṃ)', '보아야 할(daṭṭhabbaṃ)', '보아야 할(daṭṭheyyaṃ)'. '보기 위해(passituṃ)'는 'daṭṭhuṃ'으로 '보기 위해 간다(daṭṭhuṃ gacchati)'. '보고 나서(passitvāti)'는 '출가를 보고 나서(nekkhamaṃ daṭṭhuṃ)', 'daṭṭhā'가 된다. i-모음이 삽입되면 중간에 [변화가] 일어나지 않으니, 예컨대 'anusāsitaṃ', 'anusāsitabbaṃ', 'anusāsituṃ', 'anusāsitvā', 'dassitaṃ' 등과 같다.

ตุส ปีติมฺหิ, อตุสฺสีติ อตฺเถ กตฺตริ ตปฺปจฺจโย.

'Tusa'는 기쁨에 쓰이며, 'atussī'라는 의미의 능동(kattari)에서 ta 접미사가 온다.

‘‘ตสฺสา’’ติ อธิกาโร.

''Tassa''라는 단어가 이어지는 규정(adhikāra)이다.

๖๒๖. สาทิ, สนฺตปุจฺฉภนฺชหนฺสาทีหิ ฏฺโฐ.

626. s로 끝나는 어근(sādi)과 santa, puccha, bhanja, hansa 등 뒤에서 [ta 접미사는] ṭṭha가 된다.

อาทินา สห วตฺตตีติ สาทิ. สการนฺเตหิ, ปุจฺฉ ภนฺชหนฺสอิจฺเจวมาทีหิ จ ธาตูหิ ปรสฺส อนนฺตริกสฺส ตการสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน ธาตฺวนฺเตนฏฺฐาเทโส โหติ. หนฺสสฺส สติปิ สนฺตตฺเต ปุนคฺคภณํ กฺวจิ ฏฺฐาเทสสฺส อนิจฺจตาทีปนตฺถํ, เตน ‘‘วิทฺธสฺโต อุตฺรสฺโต’’ติอาทีสุ น โหติ. ตุฏฺโฐ, สนฺตุสิโต. ภส ภสฺสเน, อภสฺสีติ ภฏฺโฐ, ภสฺสิโต. นส อทสฺสเน, นสฺสีติ นฏฺโฐ. ทํส ทํสเน, อทํสียิตฺถาติ ทฏฺโฐ สปฺเปน, ฑํสิโต วา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทสฺส ฑตฺตํ. ผุส ผสฺสเน, อผุสียิตฺถาติ ผุฏฺโฐ โรเคน, ผุสฺสิโต วา. อิสุ อิจฺฉายํ, เอสียิตฺถาติ อิฏฺโฐ, อิจฺฉิโต, เอสิโต. มส อามสเน, อามสียิตฺถาติ อามโฐ. วสเสจเน, อวสฺสีติ วุฏฺโฐ เทโว, ปวิสียิตฺถาติ ปวิฏฺโฐ, อุทฺทิสียิตฺถาติ อุทฺทิฏฺโฐ. ปุจฺฉ ปุจฺฉเน, อปุจฺฉียิตฺถาติ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ, ปุจฺฉิโต. ภนฺช อวมทฺทเน, อภญฺชียิตฺถาติ ภฏฺฐํ ธญฺญํ. หนฺส ปีติมฺหิ, อหํสีติ หฏฺโฐ, ปหฏฺโฐ, ปหํสิโต.

ādi(등)와 함께 있으므로 sādi라 한다. s로 끝나는 어근들과 puccha, bhanja, hansa 등과 같은 어근들 뒤에 오는, [어근과 접미사] 사이에 i-모음이 없는 t-음은 어근의 마지막 자음과 함께 ṭṭhā로 바뀐다. hansa의 경우 s가 있음에도 다시 언급한 것은 어떤 경우에 ṭṭhā로 바뀌는 것이 일정하지 않음을 나타내기 위함이다. 따라서 'viddhasto(파괴된)', 'utrasto(겁에 질린)' 등에서는 되지 않는다. 'tuṭṭho(기뻐하는)', 'santusito'. 'Bhasa'는 떨어짐에 쓰이며, 'abhassī'는 'bhaṭṭho(떨어진)', 'bhassito'. 'Nasa'는 사라짐에 쓰이며, 'nassī'는 'naṭṭho(파멸된)'. 'Daṃsa'는 물기에 쓰이며, 'adaṃsīyittha'는 '뱀에 물렸다(daṭṭho sappena)' 또는 'ḍaṃsito'가 된다. 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 d가 ḍ로 바뀌었다. 'Phusa'는 접촉에 쓰이며, 'aphusīyittha'는 '병에 걸렸다(phuṭṭho rogena)' 또는 'phussito'. 'Isu'는 원함에 쓰이며, 'esīyittha'는 'iṭṭho(원해진)', 'icchito', 'esito'. 'Masa'는 만짐에 쓰이며, 'āmasīyittha'는 'āmaṭho'. 'Vasa'는 뿌림에 쓰이며, 'avassī'는 '비가 내렸다(vuṭṭho devo)'. 'pavisīyittha'는 'paviṭṭho(들어간)', 'uddisīyittha'는 'uddiṭṭho(지시된)'. 'Puccha'는 물음에 쓰이며, 'apucchīyittha'는 '질문을 받았다(puṭṭho pañhaṃ)', 'pucchito'. 'Bhanja'는 짓밟음에 쓰이며, 'abhañjīyittha'는 'bhaṭṭhaṃ dhaññaṃ(짓밟힌 곡물)'. 'Hansa'는 기쁨에 쓰이며, 'ahaṃsī'는 'haṭṭho(희열에 찬)', 'pahaṭṭho', 'pahaṃsito'.

อาทิสทฺเทน [Pg.383] ยช เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, อิชฺชิตฺถาติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, ตสฺส ฏฺฐาเทโส.

ādisadda(등의 단어)에 의해 yaja(공양하다, 사귀다, 보시하다)에서, 'ijjittha'라는 의미로 ta 접미사가 오고, 그것이 ṭṭha로 바뀐다.

๖๒๗. ยชสฺส สรสฺสิ ฏฺเฐ.

627. ṭṭha가 뒤에 올 때 yaja 어근의 모음은 [변한다].

ยชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สรสฺส อิการาเทโส โหติ ฏฺเฐ ปเร. ยิฏฺโฐ มยา ชิโน. สช วิสฺสคฺเค สํปุพฺโพ, สํสชฺชิตฺถาติ สํสฏฺโฐ เตน, วิสฺสฏฺโฐ. มช สุทฺธิมฺหิ, อมชฺชีติ มฏฺโฐ อิจฺจาทิ.

yaja라는 이 어근의 모음은 ṭṭha가 뒤에 올 때 i-모음으로 바뀐다. '나에 의해 승리자(Jina)가 공양되었다(yiṭṭho mayā jino)'. 'Saja'는 방출에 쓰이며 saṃ과 결합하여 'saṃsajjittha'는 '그와 얽혔다(saṃsaṭṭho tena)', 'vissaṭṭho'. 'Maja'는 청정에 쓰이며 'amajjī'는 'maṭṭho' 등이 된다.

กิจฺจตการาทีสุ ตุสฺสิตพฺพํ โตฏฺฐพฺพํ, ผุสิตพฺพํ โผฏฺฐพฺพํ, ปุจฺฉิตุํ ปุฏฺฐุํ, ยชิตุํ ยิฏฺฐุํ, อภิหริตุํ อภิหฏฺฐุํ, โตสนํ ตุฏฺฐิ, เอสนํ เอฏฺฐิ, วสฺสนํ วุฏฺฐิ, วิสฺสชฺชนํ วิสฺสฏฺฐิ อิจฺจาทิ.

kicca, ta 등의 형태에서 'tussitabbaṃ'은 'toṭṭhabbaṃ', 'phusitabbaṃ'은 'phoṭṭhabbaṃ', 'pucchituṃ'은 'puṭṭhuṃ', 'yajituṃ'은 'yiṭṭhuṃ', 'abhiharituṃ'은 'abhihaṭṭhuṃ'이 된다. 명사형은 'tosanaṃ'은 'tuṭṭhi', 'esanaṃ'은 'eṭṭhi', 'vassanaṃ'은 'vuṭṭhi', 'vissajjanaṃ'은 'vissaṭṭhi' 등이 된다.

‘‘ตสฺส, สาที’’ติ จ วตฺตเต.

''Tassa''와 ''sādī''가 계속 적용된다.

๖๒๘. ภนฺชโต คฺโค จ.

628. bhanja 어근에서는 [ta가] ggo로도 바뀐다.

ภนฺชโต ธาตุมฺหา ตปฺปจฺจยสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน คฺโค อาเทโส โหติ. ภคฺโค ราโค อเนน. วสนิวาเส, ปริวสียิตฺถาติ ปริวุฏฺโฐ ปริวาโส, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, อุฏฺฐ อุอาเทสา. วส อจฺฉาทเน, นิวสียิตฺถาติ นิวตฺถํ วตฺถํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา สฺตการสํโยคสฺส ตฺถตฺตํ, เอวํ นิวตฺถพฺพํ. สํส ปสํสเน, ปสํสียิตฺถาติ ปสตฺโถ ปสํสิโต, ปสํสนํ ปสตฺถิ. พธ พนฺธเน, อพชฺฌิตฺถาติ พทฺโธ รญฺญา, อลภียิตฺถาติ ลทฺธํ เม ธนํ, ธตฺตทตฺตานิ. รภ ราภสฺเส, อารภียิตฺถาติ อารทฺธํ วีริยํ. ทห ภสฺมีกรเณ[Pg.384], อทยฺหิตฺตาติ ทฑฺฒํ วนํ, อภุชฺชิตฺถาติ ภุตฺโต โอทโน, ภุชาทิตฺตา ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ. จช หานิมฺหิ, ปริจฺจชียิตฺถาติ ปริจฺจตฺตํ ธนํ, อมุจฺจิตฺถาติ มุตฺโต สโร.

bhanja 어근에서 ta 접미사는 어근의 끝 자음과 함께 ggo로 바뀐다. '그에 의해 탐욕이 꺾였다(bhaggo rāgo anena)'. 'Vasa'는 거주함에 쓰이며, 'parivasīyittha'는 'parivuṭṭho parivāso(별거 생활을 마친)', '범행이 닦여졌다(vusitaṃ brahmacariyaṃ)'. [여기서] uṭṭha와 u로의 변화가 일어난다. 'Vasa'는 입는 것에 쓰이며, 'nivasīyittha'는 'nivatthaṃ vatthaṃ(입은 옷)'. 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 s와 t의 결합이 ttha가 된다. 이와 같이 'nivatthabbaṃ'이 된다. 'Saṃsa'는 찬탄함에 쓰이며, 'pasaṃsīyittha'는 'pasattho(찬탄된)', 'pasaṃsito'. 찬탄함은 'pasatthi'이다. 'Badha'는 결박에 쓰이며, 'abajjhittha'는 '왕에 의해 묶였다(baddho raññā)'. 'alabhīyittha'는 '나에 의해 재물이 얻어졌다(laddhaṃ me dhanaṃ)'. dhatta와 datta의 형태도 있다. 'Rabha'는 용맹함에 쓰이며, 'ārabhīyittha'는 '정진이 시작되었다(āraddhaṃ vīriyaṃ)'. 'Daha'는 태움에 쓰이며, 'adayhittha'는 '숲이 탔다(daḍḍhaṃ vanaṃ)'. 'abhujjittha'는 '밥을 먹었다(bhutto odano)'. bhujādittā 규칙에 의해 어근 끝이 탈락하고 중복이 일어난다. 'Caja'는 버림에 쓰이며, 'pariccajīyittha'는 '재물이 버려졌다(pariccattaṃ dhanaṃ)'. 'amuccittha'는 '화살이 발사되었다(mutto saro)'.

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, อวจียิตฺถาติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

'Vaca'는 분명한 말에 쓰이며, 'avacīyittha'라는 의미에서 ta 접미사가 온다.

‘‘อนฺโต, โน, ทฺวิ, จา’’ติ จ อธิกาโร.

''Anto, no, dvi, cā''라는 규정이 이어지는 구역(adhikāra)이다.

๖๒๙. วจ วา วุ.

629. vaca는 vā 또는 vu가 된다.

จตุปฺปทมิทํ. วจอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส วการสฺส อุการาเทโส โหติ วา, ธาตฺวนฺโต จ จกาโร โน โหติ, ตปฺปจฺจยสฺส จ ทฺวิภาโว โหติ. วาคฺคหณมวธารณตฺถํ, ธาตฺวาทิมฺหิ วการาคโม. วุตฺตมิทํ ภควตา, อุตฺตํ วา.

이것은 네 단어로 된 규정이다. vaca라는 이 어근의 v-음은 u-음으로 바뀌고, 어근 끝의 c-음은 n-음(no)이 되며, ta 접미사는 중복(dvibhāvo)된다. vā라는 말은 확정을 뜻하며 어근 처음에 v-음이 온다. '세존에 의해 이것이 말씀되었다(vuttamidaṃ bhagavatā)' 혹은 'uttaṃ'.

๖๓๐. คุปาทีนญฺจ.

630. gupa 등에서도 [마찬가지이다].

คุปอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนมนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ, ปรสฺส ตการสฺส จ ทฺวิภาโว โหติ. คุป โคปเน, สุโคปียิตฺถาติ สุคุตฺโต, สุโคปิโต, อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา น ธาตฺวนฺตโลโป, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ สุตฺเต วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิฏฺฐตกาเรปิ กฺวจิ วุทฺธิ. โคปนํ คุตฺติ.

gupa와 같은 어근들의 끝 자음은 n(no)이 되고, 뒤에 오는 t-음은 중복된다. 'Gupa'는 보호함에 쓰이며, 'sugopīyittha'는 '잘 보호되었다(sugutto)', 'sugopito'. i-모음으로 분리되어(byavahitattā) 있으면 어근 끝이 탈락하지 않는다. 'aññesu ca'라는 경의 'vā'의 권능으로 고정된 선택(vavatthitavibhāsa)이므로 과거분사 t-음에서도 때때로 붓디(vuddhi)가 일어난다. 보호함은 'gutti'이다.

ลิป ลิมฺปเน, อลิมฺปียิตฺถาติ ลิตฺโต สุคนฺเธน. ตป สนฺตาเป, สนฺตปียิตฺถาติ สนฺตตฺโต เตเชน. ทีป ทิตฺติมฺหิ, อาทีปียิตฺถาติอาทิตฺโต อคฺคินา, รสฺสตฺตํ, ทีปนํ ทิตฺติ. อป ปาปุณเน, ปาปียิตฺถาติ ปตฺโต คาโม, ปาปุณีติ ปตฺโต สุขํ, ปาปุณนํ ปตฺติ, ปตฺตพฺพํ. มท อุมฺมาเท, ปมชฺชีติ ปมตฺโต. สุป สยเน, อสุปีติ สุตฺโต อิจฺจาทิ.

'Lipa'는 바름에 쓰이며, 'alimpīyittha'는 '향기로 발라졌다(litto sugandhena)'. 'Tapa'는 태움에 쓰이며, 'santapīyittha'는 '열기로 달궈졌다(santatto tejena)'. 'Dīpa'는 빛남에 쓰이며, 'ādīpīyittha'는 '불로 불붙여졌다(āditto agginā)'. 단음화가 일어나고, 빛남은 'ditti'이다. 'Apa'는 도달함에 쓰이며, 'pāpīyittha'는 '마을에 도착했다(patto gāmo)'. 'pāpuṇī'는 '행복에 도달했다(patto sukhaṃ)'. 도달함은 'patti', 'pattabbaṃ'이다. 'Mada'는 도취에 쓰이며, 'pamajjī'는 '방일했다(pamatto)'. 'Supa'는 잠에 쓰이며, 'asupī'는 '잠들었다(sutto)' 등이다.

จร [Pg.385] จรเณ, อจรียิตฺถาติ จิณฺโณ ธมฺโม, อิณฺณาเทโส, จริโต วา. เอวํ ปุณฺโณ, ปูริโต.

'Cara'는 행함에 쓰이며, 'acarīyittha'는 '수행된 법(ciṇṇo dhammo)'이다. iṇṇa로의 변화가 일어나거나 혹은 'carito'라 한다. 이와 같이 'puṇṇo(가득 찬)', 'pūrito'가 있다.

นุท เขเป, ปนุชฺชิตฺถาติ ปณุนฺโน, นสฺส ณตฺตํ, ปนุทิโต. ทา ทาเน, อาทียิตฺถาติอาทินฺโน, อตฺโต วา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทาสทฺทสฺส ตกาโร, รสฺสตฺตํ.

'Nuda'는 물리침에 쓰이며, 'panujjittha'는 'paṇunno'가 된다. n이 ṇ으로 바뀐다. 혹은 'panudito'. 'Dā'는 보시에 쓰이며, 'ādīyittha'는 'ādinno' 혹은 'atto'. 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 dā의 s에 t-음이 오고 단음화가 일어난다.

๖๓๑. ภิทาทิโต อินฺนอนฺนอีณา วา.

631. bhida 등 뒤에서 [ta는] inna, anna, īṇa가 되기도 한다.

ภิทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส อินฺน อนฺนอีณอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, อนฺโต จ โน โหติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, สรโลปาทิ.

bhida와 같은 어근들 뒤에 오는 ta 접미사는 선택적으로 inna, anna, īṇa 이들로 바뀐다. 그리고 어근의 끝은 n(no)이 된다. 여기서 vā라는 단어는 고정된 선택(vavatthitavibhāsa)을 위한 것이며, 모음 탈락 등이 일어난다.

ภิทิ วิทารเณ, อภิชฺชิตฺถาติ ภินฺโน ฆโฏ ภวตา, ภิชฺชีติ วา ภินฺโน เทวทตฺโต. ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, อฉิชฺชิตฺถาติ ฉินฺโน รุกฺโข, อจฺฉินฺนํ จีวรํ, อุจฺฉิชฺชีติ อุจฺฉินฺโน. อทียิตฺถาภิ ทินฺโน สุงฺโก. สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ, นิสีทีติ นิสินฺโน. ขิท อุตฺตาสเน, ขิท ทีนภาเว วา, อขิชฺชีติ ขินฺโน.

bhidi는 가름(vidāraṇe)의 의미이다. abhijjitthā는 '귀하에 의해 항아리가 깨어졌다(bhinno ghaṭo bhavatā)'는 뜻이고, bhijjī는 '데와닷따가 깨어졌다(bhinno devadatto)'는 뜻이다. chidi는 두 부분으로 나눔(dvidhākaraṇe)의 의미이다. achijjitthā는 '나무가 잘렸다(chinno rukkho)', acchinnaṃ cīvaraṃ은 '잘리지 않은 가사', ucchijjī는 '끊어졌다(ucchinno)'는 뜻이다. adīyittha는 '세금이 바쳐졌다(dinno suṅko)'는 뜻이다. sada는 흩어짐, 움직임, 끝냄(visaraṇagatyāvasānesu)의 의미이다. nisīdī는 '앉아 있다(nisinno)'는 뜻이다. khida는 놀람(uttāsane) 또는 비굴함(dīnabhāve)의 의미이다. akhijjī는 '피로하다(khinno)'는 뜻이다.

อนฺนาเทเส ฉท อปวารเณ, อจฺฉาทียิตฺถาติ ฉนฺโน, ปฏิจฺฉนฺนํ เคหํ, ปสีทีติ ปสนฺโน. ปท คติมฺหิ, อุปฺปชฺชีติ อุปฺปนฺโน, ฌานํ สมาปนฺโน. รุทิ อสฺสุวิโมจเน, รุณฺโณ, ปรโลโป.

'anna'가 올 때, chada는 가림(apavāraṇe)의 의미이다. acchādīyittha는 '덮였다(channo)', paṭicchannaṃ gehaṃ은 '덮인 집', pasīdī는 '청정해졌다(pasanno)'는 뜻이다. pada는 감(gatimhi)의 의미이다. uppajjī는 '생겨났다(uppanno)', jhānaṃ samāpanno는 '선정에 들었다'는 뜻이다. rudi는 눈물을 흘림(assuvimocane)의 의미이다. ruṇṇo(울었다)는 (r 다음에 n이 오는) 자음 탈락(paralopo)이 있다.

ขี ขเย อีณาเทโส, อขียีติ ขีโณ โทโส, ขีณา ชาติ, ขีณํ ธนํ. หา จาเค, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา หาทิโต อีณาเทเส ณการสฺส นตฺตํ, ปหียิตฺถาติ ปหีโน กิเลโส, ปริหายีติ ปริหีโน. อาส อุปเวสเน[Pg.386], อจฺฉีติ อาสีโน. ลี สิเลสเน, ลียีติ ลีโน, นิลีโน. ชิ ชเย, ชิยีติ ชีโน วิตฺตมนุโสจติ, ชิโต วา. ที ขเย, ทีโน. ปี ตปฺปเน, ปีโน. ลู เฉทเน, ลูยิตฺถาติ ลูโน อิจฺจาทิ.

khī는 소멸(khaye)의 의미로 'īṇa'로 바뀐다. akhīyī는 '번뇌가 다했다(khīṇo doso)', '태어남이 다했다(khīṇā jāti)', '재물이 다했다(khīṇaṃ dhanaṃ)'는 뜻이다. hā는 버림(cāge)의 의미이다. 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 hā 뒤에서 'īṇa'로 바뀌고 ṇ 자음이 n이 된다. pahīyittha는 '번뇌가 버려졌다(pahīno kileso)', parihāyī는 '쇠퇴했다(parihīno)'는 뜻이다. āsa는 앉음(upavesane)의 의미이다. acchi는 '앉아 있다(āsīno)'는 뜻이다. lī는 달라붙음(silesane)의 의미이다. līyī는 '매달려 있다(līno)', '숨어 있다(nilīno)'는 뜻이다. ji는 승리(jaye)의 의미이다. jiyī는 '재산을 잃고 슬퍼하다(jīno vittamanusocati)' 혹은 '이겼다(jito)'는 뜻이다. dī는 소멸(khaye)의 의미로 dīno(궁핍한)가 된다. pī는 만족(tappane)의 의미로 pīno(살진)가 된다. lū는 자름(chedane)의 의미로 lūyittha는 '잘렸다(lūno)' 등과 같다.

วมุ อุคฺคิรเณ, วมียิตฺถาติ วนฺตํ, วมิตํ, ‘‘ปกฺกมาทีหิ นฺโต’’ติ นฺตาเทโส. อคจฺฉียิตฺถาติ คโต คาโม ตยา, คามํ คโต วา, ‘‘คมขนหนรมาทีนมนฺโต’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป. อขญฺญิตฺถาติ ขโต กูโป, อุปหญฺญิตฺถาติ อุปหตํ จิตฺตํ, อรมีติ รโต, อภิรโต. มน ญาเณ, อมญฺญิตฺถาติ มโต, สมฺมโต. ตนุ วิตฺถาเร, อตนิตฺถาติ ตตํ, วิตตํ. ยมุ อุปรเม, นิยจฺฉีติ นิยโต.

vamu는 토해냄(uggiraṇe)의 의미이다. vamīyittha는 '토한 것(vantaṃ, vamitaṃ)'이며, 'pakkamādīhi nto' 규칙에 의해 'nt'가 된다. agacchīyittha는 '귀하에 의해 마을에 가졌다(gato gāmo)' 혹은 '마을에 갔다(gāmaṃ gato)'는 뜻이며, 'gamakhanahanaramādīnamanto' 규칙에 의해 어근의 끝이 생략된다. akhaññittha는 '우물이 파졌다(khato kūpo)', upahaññittha는 '마음이 상했다(upahataṃ cittaṃ)', aramī는 '즐거워했다(rato, abhirato)'는 뜻이다. mana는 앎(ñāṇe)의 의미이다. amaññittha는 '생각했다(mato)', '동의했다(sammato)'는 뜻이다. tanu는 확장(vitthāre)의 의미이다. atanittha는 '펼쳐졌다(tataṃ, vitataṃ)'는 뜻이다. yamu는 멈춤(uparame)의 의미이다. niyacchī는 '정해졌다(niyato)'는 뜻이다.

‘‘โน, ตมฺหิ, ติมฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

'no', 'tamhi', 'timhi'라는 표현이 적용된다.

๖๓๒. รกาโร จ.

632. 그리고 r 자음도 적용된다.

รกาโร จ ธาตูนมนฺตภูโต โน โหติ ตปฺปจฺจเย, ติปฺปจฺจเย จ ปเร. ปกรียิตฺถาติ ปกโต กโฏ ภวตา, กตา เม รกฺขา, กตํ เม ปุญฺญํ. ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ เอตฺต จสทฺเทน โฏ ตสฺส, ยถา – สุกฏํ, ทุกฺกฏํ, ปุเร อกรียิตฺถาติ ปุรกฺขโต, ‘‘ปุรสมุปปรีหิ กโรติสฺส ขขรา วา ตปฺปจฺจเยสุ จา’’ติ ขกาโร, ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กรียิตฺถาติ สงฺขโต, อภิสงฺขโต, อุปกรียิตฺถาติ อุปกฺขโต, อุปกฺขโฏ, ปริกรียิตฺถาติ ปริกฺขโต.

어근의 끝에 있는 r 자음도 ta 접미사와 ti 접미사가 뒤따를 때 no가 된다. pakarīyittha는 '귀하에 의해 멍석이 만들어졌다(pakato kaṭo)', '나의 보호가 이루어졌다(katā me rakkhā)', '나의 공덕이 지어졌다(kataṃ me puññaṃ)'는 뜻이다. 'do dhassa cā'의 ca 자에 의해 t가 ṭ로 변하기도 하니, 예컨대 sukaṭaṃ, dukkaṭaṃ과 같다. pure akarīyittha는 '앞세워졌다(purakkhato)'이며, 'purasamupaparīhi karotissa...' 규칙에 의해 kh 자음이 나타난다. 접미사들과 결합하여 karīyittha는 '형성되었다(saṅkhato, abhisaṅkhato)', upakarīyittha는 '준비되었다(upakkhato, upakkhaṭo)', parikarīyittha는 '둘러싸였다(parikkhato)'는 뜻이다.

ติปฺปจฺจเย ปกรณ ปกติ. สร คติจินฺตายํ, อสรีติ สโต, วิสรีติ วิสโฏ, สรณํ, สรติ เอตายาติ วา สติ, นีหรียิตฺถาติ นีหโฏ. ธร ธารเณ, อุทฺธรียิตฺถาติ [Pg.387] อุทฺธโฏ, อภรียิตฺถาติ ภโต, ภรณํ, ภรติ เอตายาติ วา ภติ.

ti 접미사에서 pakaraṇa(행위), pakati(본성)가 된다. sara는 움직임과 생각함(gaticintāyaṃ)의 의미이다. asarī는 '기억했다(sato)', visarī는 '퍼졌다(visaṭo)', saraṇaṃ(귀의), '이것으로 기억한다'는 뜻에서 sati(사띠/새김)가 된다. nīharīyittha는 '꺼내졌다(nīhaṭo)'는 뜻이다. dhara는 지님(dhāraṇe)의 의미이다. uddharīyittha는 '들어 올려졌다(uddhaṭo)', abharīyittha는 '부양되었다(bhato)', bharaṇaṃ(부양), '이것으로 부양한다'는 뜻에서 bhati(보수/임금)가 된다.

อิการาคมยุตฺเตสุ ‘‘คมิโต’’ติอาทีสุ ธาตฺวนฺตโลเป สมฺปตฺเต –

i 모음 삽입이 결합된 'gamito' 등과 같은 경우에서 어근 끝의 생략이 발생할 때—

‘‘โลโป’’ติ วตฺตเต.

'생략(lopo)'이라는 말이 적용된다.

๖๓๓. นมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหิ.

633. n, m, k, r로 끝나는 어근들이 ta와 결합할 때이다.

นการ มการ กการ รการานํ ธาตฺวนฺตานํ โลโป น โหติ อิการาคมยุตฺเต ตกาเร ปเรติ โลปาภาโว. อคจฺฉี, คมียิตฺถาติ วา คมิโต, รมิตฺถาติ รมิโต. เอวํ วมิโต, นมิโต. สกิ สงฺกายํ, สงฺกิโต, สริโต, ภริโต. ตถา ขนิตพฺพํ, หนิตพฺพํ, คมิตพฺพํ, รมิตพฺพํ อิจฺจาทิ.

n, m, k, r로 끝나는 어근의 끝은 i 모음 삽입이 있는 t가 뒤따를 때 생략되지 않으므로 생략이 없는 상태가 된다. agacchī 또는 gamīyittha는 '갔다(gamito)', ramittha는 '즐거워했다(ramito)'는 뜻이다. 이와 같이 vamito(토했다), namito(절했다)가 된다. saki는 의심(saṅkāyaṃ)의 의미로 saṅkito(의심된), sarito(기억된), bharito(채워진)가 된다. 그와 같이 khanitabbaṃ(파야 할 것), hanitabbaṃ(죽여야 할 것), gamitabbaṃ(가야 할 것), ramitabbaṃ(즐겨야 할 것) 등과 같다.

นิธียิตฺถาติ นิหิโต, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธิสฺส หิ ตปฺปจฺจเย. เอวํ วิหิโต.

nidhīyittha는 '놓여졌다(nihito)'이며, 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 dhi가 ta 접미사 앞에서 hi가 된다. 이와 같이 vihito(배치된)가 된다.

การิเต อภาวียิตฺถาติ อตฺเถ ‘‘ภาวกมฺเมสุ ต’’อิติ ตปฺปจฺจโย, ‘‘ยถาคมมิกาโร’’ติ อิการาคโม, สรโลปาทิ, ภาวิโต มคฺโค เตน, ภาวยิโต, อปาจียิตฺถาติ ปาจิโต โอทนํ ยญฺญทตฺโต เทวทตฺเตน, ปาจยิโต, ปาจาปิโต, ปาจาปยิโต, กมฺมํ การียิตฺถาติ การิโต, การยิโต, การาปิโต, การาปยิโต อิจฺจาทิ.

사동(kārita)에서 'abhāvīyittha'라는 의미에 대해 'bhāvakammesu ta'에 의해 ta 접미사가 오고, 'yathāgamamikāro'에 의해 i 모음이 삽입되며, 모음 생략 등이 일어나, '그에 의해 도가 닦아졌다(bhāvito maggo tena)', bhāvayito, '야냐닷따에 의해 데와닷따에게 밥이 요리되게 했다'는 뜻에서 apācīyittha는 pācito odanaṃ, pācayito, pācāpito, pācāpayito가 된다. '업이 지어지게 했다'는 뜻에서 kammaṃ kārīyittha는 kārito, kārayito, kārāpito, kārāpayito 등과 같다.

‘‘ภาวกมฺเมสุ ต’’อิติ เอตฺถ ‘‘ต’’อิติ โยควิภาเคน อจลน คติ โภชนตฺถาทีหิ อธิกรเณปิ ตปฺปจฺจโย, ยถา – อาส อุปเวสเน, อธิกรเณ อจฺฉึสุ เอตฺถ เตติ อิทํ เตสํ อาสิตํ ฐานํ. ภาเว อิธ เตหิ อาสิตํ. กมฺมนิ อยํ เตหิ อชฺฌาสิโต คาโม. กตฺตริ [Pg.388] อิธ เต อาสิตา. ตถา อฏฺฐํสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ฐิตํ ฐานํ, อิธ เตหิ ฐิตํ, อยํ เตหิ อธิฏฺฐิโต โอกาโส, อิธ เต ฐิตา. นิสีทึสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ นิสินฺนํ ฐานํ, อยํ เตสํ นิสินฺนกาโล, เต อิธ นิสินฺนา. นิปชฺชึสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ นิปนฺนํ ฐานํ, อิธ เต นิปนฺนา.

'bhāvakammesu ta'라는 규칙에서 'ta'를 별도로 분리(yogavibhāga)함으로써, 부동, 움직임, 먹음 등의 의미를 가진 어근들에서 처소(adhikaraṇa)의 의미로도 ta 접미사가 쓰인다. 예컨대 āsa는 앉음(upavesane)의 의미로, 처소의 의미에서 '그들이 여기에 앉았다'는 뜻으로 idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ(이곳은 그들이 앉은 장소이다)이 된다. 상태(bhāva)에서는 '여기에 그들에 의해 앉아졌다(idha tehi āsitaṃ)'. 목적어(kamma)에서는 '이것은 그들에 의해 점유된 마을이다(ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo)'. 주체(kattar)에서는 '여기에 그들이 앉아 있다(idha te āsitā)'. 그와 같이 '여기에 섰다'는 뜻에서 idaṃ tesaṃ ṭhitaṃ ṭhānaṃ(이곳은 그들이 서 있는 장소이다), '여기에 그들에 의해 서 있어졌다(idha tehi ṭhitaṃ)', '이곳은 그들에 의해 점유된 장소이다(ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso)', '여기에 그들이 서 있다(idha te ṭhitā)'가 된다. '여기에 앉았다'는 뜻에서 idaṃ tesaṃ nisinnaṃ ṭhānaṃ(이곳은 그들이 앉은 장소이다), '이것은 그들이 앉아 있는 시간이다(ayaṃ tesaṃ nisinnakālo)', '그들이 여기에 앉아 있다(te idha nisinnā)'가 된다. '여기에 누웠다'는 뜻에서 idaṃ tesaṃ nipannaṃ ṭhānaṃ(이곳은 그들이 누운 장소이다), '여기에 그들이 누워 있다(idha te nipannā)'가 된다.

ยา คติปาปุณเน. อยาสุํ เต เอตฺถาติ อยํ เตสํ ยาโต มคฺโค, อิธ เตหิ ยาตํ, อยํ เตหิ ยาโต, มคฺโค, อิธ เต ยาตา. ตถา อิทํ เตสํ คตฏฺฐานํ, อยํ เตสํ คตกาโล, อิธ เตหิ คตํ, อยํ เตหิ คโต คาโม, อิธ เต คตา.

yā는 감과 도달함(gatipāpuṇane)의 의미이다. '그들이 여기로 갔다'는 뜻에서 ayaṃ tesaṃ yāto maggo(이것은 그들이 간 길이다), '여기에 그들에 의해 가져졌다(idha tehi yātaṃ)', '이 길은 그들에 의해 가졌다(ayaṃ tehi yāto maggo)', '여기에 그들이 갔다(idha te yātā)'가 된다. 그와 같이 idaṃ tesaṃ gataṭṭhānaṃ(이곳은 그들이 간 장소이다), ayaṃ tesaṃ gatakālo(이것은 그들이 간 시간이다), idha tehi gataṃ(여기에 그들에 의해 가져졌다), ayaṃ tehi gato gāmo(이 마을은 그들에 의해 가졌다), idha te gatā(여기에 그들이 갔다)가 된다.

ภุญฺชึสุ เอตสฺมินฺติ อิทํ เตสํ ภุตฺตฏฺฐานํ, อยํ เตสํ ภุตฺตกาโล, อิธ เตหิ ภุตฺโต โอทโน, อิธ เต ภุตฺตา. ปิวึสุ เต เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ปีตํ ฐานํ, อิธ เตหิ ปีตา ยาคุ, อิธ เต ปีตา. ทิสฺสนฺติ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ทิฏฺฐฏฺฐานํ อิจฺจาทิ.

'이것으로부터 먹었다'는 뜻에서 idaṃ tesaṃ bhuttaṭṭhānaṃ(이곳은 그들이 먹은 장소이다), ayaṃ tesaṃ bhuttakālo(이것은 그들이 먹은 시간이다), idha tehi bhutto odano(여기에 그들에 의해 밥이 먹혔다), idha te bhuttā(여기에 그들이 먹었다)가 된다. '그들이 여기서 마셨다'는 뜻에서 idaṃ tesaṃ pītaṃ ṭhānaṃ(이곳은 그들이 마신 장소이다), idha tehi pītā yāgu(여기에 그들에 의해 죽이 마셔졌다), idha te pītā(여기에 그들이 마셨다)가 된다. '여기서 보여진다'는 뜻에서 idaṃ tesaṃ diṭṭhaṭṭhānaṃ(이곳은 그들이 본 장소이다) 등과 같다.

‘‘กตฺตริ กิติ’’ติ อิโต มณฺฑูกคติยา ‘‘กตฺตรี’’ติ วตฺตเต.

'kattari kiti'라는 규칙으로부터 개구리 뛰기 식(maṇḍūkagati)으로 'kattari'(주체의 의미에서)라는 말이 적용된다.

๖๓๔. กมฺมนิ ทุติยายํ กฺโต.

634. 목적어의 의미에서 대격(dutiyā)이 있을 때 ta 접미사가 (능동으로 쓰인다).

กมฺมตฺเถ ทุติยายํ วิภตฺติยํ วิชฺชมานายํ ธาตูหิ กตฺตริ กฺตปฺปจฺจโย โหติ. อิทเมว วจนํ ญาปกํ อภิหิเต กมฺมาทิมฺหิ ทุติยาทีนมภาวสฺส. ทานํ อทาสีติ อตฺเถ กฺตปฺปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ปจฺจยกการสฺส โลโป, ตสฺส อินฺนาเทโส, ทานํ ทินฺโน เทวทตฺโต. รกฺข ปาลเน, สีลํ อรกฺขีติ สีลํ รกฺขิโต, ภตฺตํ อภุญฺชีติ ภตฺตํ ภุตฺโต, ครุํ อุปาสีติ ครุมุปาสิโต อิจฺจาทิ.

목적격의 의미에서 대격 격변화가 있을 때, 어근들 뒤에 능동의 의미로 ta 접미사가 온다. 바로 이 문장이, (능동으로) 목적어 등이 표현되었을 때 대격 등이 나타나지 않는다는 원칙에 대한 예외를 알려주는 것이다. '보시를 주었다'는 의미에서 ta 접미사가 오고, 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 접미사의 k가 생략되고, 그것이 'inna'로 바뀌어 dānaṃ dinno devadatto(보시를 준 데와닷따)가 된다. rakkha는 보호함(pālane)의 의미로, '계행을 보호했다'는 뜻에서 sīlaṃ rakkhito(계행을 지킨 자), '밥을 먹었다'는 뜻에서 bhattaṃ bhutto(밥을 먹은 자), '스승을 모셨다'는 뜻에서 garuṃ upāsito(스승을 모신 자) 등과 같다.

๖๓๕. ภฺยาทีหิ มติพุธิปูชาทีหิ จ กฺโต.

635. bhī 등으로 시작하는 어근들과 mati, budhi, pūjā 등의 어근들 뒤에 ta 접미사가 온다.

ภีอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, มติ พุธิ ปูชาทีหิ จ กฺตปฺปจฺจโย โหติ. โส จ ‘‘ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺตกฺขตฺถา’’ติ วุตฺตตฺตา ภาวกมฺเมสฺเวว ภวติ.

bhī 등과 같은 어근들과 mati, budhi, pūjā 등의 어근들에 ta 접미사가 온다. 그런데 그것은 'bhāvakammesu kiccattakkhatthā'라는 규정 때문에 상태나 목적의 의미(bhāvakamme)에서만 나타난다.

ภี ภเย, อภายิตฺถาติ ภีตํ ภวตา. สุป สเย, อสุปียิตฺถาติ สุตฺตํ ภวตา. เอวํ สยิตํ ภวตา. อส โภชเน, อสิตํ ภวตา, ปจิโต โอทโน ภวตา.

bhī는 두려움(bhaye)의 의미로, abhāyittha는 '귀하에 의해 두려워졌다(bhītaṃ bhavatā)'는 뜻이다. supa는 잠(saye)의 의미로, asupīyittha는 '귀하에 의해 잠들었다(suttaṃ bhavatā)'는 뜻이다. 이와 같이 '귀하에 의해 잠들었다(sayitaṃ bhavatā)'가 된다. asa는 먹음(bhojane)의 의미로, '귀하에 의해 먹혔다(asitaṃ bhavatā)', '귀하에 의해 밥이 요리되었다(pacito odano bhavatā)'가 된다.

อิธ มตฺยาทโย อิจฺฉตฺถา, พุธิอาทโย ญาณตฺถา.

여기서 mati 등은 바람(icchatthā)의 의미이고, budhi 등은 앎(ñāṇatthā)의 의미이다.

มน ญาเณ สํปุพฺโพ, ‘‘พุธคมาทิตฺเถ กตฺตรี’’ติ ตปฺปจฺจเย สมฺปตฺเต อิมินา กมฺมนิ กฺตปฺปจฺจโย, ‘‘คม ขนา’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตโลโป, รญฺญา สมฺมโต. กปฺป ตกฺกเน, สงฺกปฺปิโต. ธร ธารเณ, จุราทิตฺตา เณ, วุทฺธิ, อิการาคโม, สรโลปาทิ, อวธาริโต.

Mana는 ‘앎’의 의미이다. ‘saṃ’이 앞에 붙고, ‘budhagamāditthe kattarī’라는 규칙으로 ‘t’ 접미사가 올 때, 이 규칙에 의해 목적격에서 ‘kta’ 접미사가 붙고, ‘gama khanā’ 등의 규칙으로 어근 끝이 생략되어 ‘raññā sammato’(왕에 의해 인정된/존경받는)가 된다. Kappa는 ‘사유함’의 의미로 ‘saṅkappito’(사유된/결심된)가 된다. Dhara는 ‘지님’의 의미로, curādi형에서 ‘ṇe’가 붙고, 모음 증대(vuddhi)와 ‘i’ 모음 삽입, 모음 생략 등을 거쳐 ‘avadhārito’(확정된)가 된다.

พุธ อวคมเน, อวพุชฺฌิตฺถาติ พุทฺโธ ภควา มเหสกฺเขหิ เทวมนุสฺเสหิ. อิ อชฺฌยเน, อธียิตฺถาติ อธีโต.

Budha는 ‘완전한 앎’의 의미이다. ‘avabujjhitthā’(깨달았다)이므로 ‘buddho’(부처님)이시며, 위대한 신들과 인간들에 의해 받들어지는 세존이시다. I는 ‘공부함/학습’의 의미이다. ‘adhīyitthā’(공부했다)이므로 ‘adhīto’(학습된/공부한)이다.

อิ คติมฺหิ, อภิสมิโต. วิท ญาเณ, อเวทียิตฺถาติ วิทิโต. ญา อวโพธเน, อญฺญายิตฺถาติ ญาโต. วิธ เวธเน, ปฏิวิชฺฌิตฺถาติ ปฏิวิทฺโธ ธมฺโม. ตกฺก วิตกฺเก, ตกฺกิโต.

I는 ‘감/도달’의 의미로 ‘abhisamito’(완전하게 깨달은/도달한)이다. Vida는 ‘앎’의 의미로 ‘avedīyitthā’(알게 되었다)이므로 ‘vidito’(알려진)이다. Ñā는 ‘철저한 앎’의 의미로 ‘aññāyitthā’(알게 되었다)이므로 ‘ñāto’(알려진)이다. Vidha는 ‘꿰뚫음’의 의미로 ‘paṭivijjhitthā’(통찰했다)이므로 ‘paṭividdho dhammo’(통찰된 법)이다. Takka는 ‘사유’의 의미로 ‘takkito’(사유된)이다.

ปูชนตฺเถสุ –

공경(Pūjana)의 의미들에서:

ปูช ปูชายํ, อปูชียิตฺถาติ ปูชิโต ภควา. จาย สนฺตานปูชเนสุ อปปุพฺโพ, อปจายิโต. มาน ปูชายํ, มานิโต. จิ จเย, อปจิโต. วนฺท อภิวนฺทเน, วนฺทิโต. กร กรเณ, สกฺกโต. สกฺการ ปูชายํ, สกฺการิโต อิจฺจาทิ.

Pūja는 ‘공경’의 의미로, ‘apūjīyitthā’(공경받았다)이므로 ‘pūjito bhagavā’(공경받으시는 세존)이다. Cāya는 ‘축적과 공경’의 의미이며 ‘apa’가 앞에 붙어 ‘apacāyito’(존경받는)가 된다. Māna는 ‘공경’의 의미로 ‘mānito’(존경받는)이다. Ci는 ‘쌓음’의 의미로 ‘apacito’(공경받는/쌓인)이다. Vanda는 ‘예배’의 의미로 ‘vandito’(예배받는)이다. Kara는 ‘행함’의 의미로 ‘sakkato’(공경받는/환대받는)이다. Sakkāra는 ‘공경’의 의미로 ‘sakkārito’(공경받는) 등이 있다.

หุโต [Pg.390] หุตาวี หุตวา, วุฏฺโฐ วุสิต ชิณฺณโก;

ปกฺกํ ปกฺกนฺตโก ชาโต, ฐิโต รุฬฺโห พุภุกฺขิโต.

Huto(공양된), hutāvī, hutavā(공양한 자), vuṭṭho, vusita(머문/수행한), jiṇṇako(노쇠한); Pakkaṃ(익은), pakkantako(떠난), jāto(태어난), ṭhito(머문), ruḷho(성장한), bubhukkhito(배고픈).

คีตํ นจฺจํ ชิโต ทิฏฺโฐ, ตุฏฺโฐ ยิฏฺโฐ จ ภคฺควา;

วุตฺตญฺจ คุตฺโต อจฺฉินฺโน, ปหีโน คมิโต คโต.

Gītaṃ(노래된), naccaṃ(춤춘), jito(이긴), diṭṭho(보여진), tuṭṭho(기쁜), yiṭṭho(희생 제사 올린), bhaggavā(파괴한/세존); Vuttañca(말해진), gutto(보호된), acchinno(끊어지지 않은), pahīno(버려진), gamito(보내진), gato(간).

กโตภิสงฺขโต ภุตฺตํ, ฐานํ ครุมุปาสิโต;

ภีตญฺจ สมฺมโต พุทฺโธ, ปูชิโตตีตกาลิกา.

Kato(지어진), abhisaṅkhato(형성된), bhuttaṃ(먹은), ṭhānaṃ(장소/서 있음), garumupāsito(스승을 모신); Bhītañca(두려워하는), sammato(인정된), buddho(깨달은), pūjito(공경받는) 등은 과거 시제이다.

อตีตปฺปจฺจยนฺตนโย.

과거 접미사(Atīta-paccaya)의 방법.

ตเวตุนาทิปฺปจฺจยนฺตนย

Tavetuna 등 접미사의 방법.

‘‘ปุญฺญานิ กาตุมิจฺฉิ, อิจฺฉติ, อิจฺฉิสฺสติ วา’’ติ วิคฺคเห –

“공덕을 짓기를 원한다, 원한다, 혹은 원할 것이다”라는 분석(viggahe)에서:

๖๓๖. อิจฺฉตฺเถสุ สมาน กตฺตุ เกสุ ต เว ตุํ วา.

636. ‘원함’의 의미를 가진 어근들에서 주어가 동일할 때 ta, ve, tuṃ 등이 붙는다.

อิจฺฉา อตฺโถ เยสํ เต อิจฺฉตฺถา, เตสุ อิจฺฉตฺเถสุ ธาตูสุ สมานกตฺตุเกสุ สนฺเตสุ สพฺพธาตูหิ ตเวตุํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา, ‘‘ตเวตุํ วา’’ติ โยควิภาเคน ตทตฺถกฺริยายญฺจ, เต จ กิตกตฺตา กตฺตริ โหนฺติ.

‘원함’의 의미가 있는 어근들(icchattha), 즉 그러한 ‘원함’의 의미를 가진 어근들의 주어가 동일할(samānakattuka) 때, 모든 어근으로부터 ‘tavetuṃ’ 등의 접미사가 붙는다. 또한 ‘tavetuṃ vā’라는 규칙의 분할(yogavibhāga)에 의해 그 목적이 되는 행위에서도 이들이 쓰이며, 그것들은 키따(kita) 접미사로서 능동(kattari)의 의미를 가진다.

‘‘กโรติสฺส, วา’’ติ จ วตฺตเต.

“Karotissa vā”라는 규칙이 적용된다.

๖๓๗. ตเวตุนาทีสุ กา.

637. Tavetuna 등에서 kā(로의 변환).

ตเวตุนอิจฺเจวมาทีสุ ปจฺจเยสุ ปเรสุ กโรติสฺส ธาตุสฺส กาเทโส โหติ วา, อาทิสทฺเทน ตุํตฺวาน ตฺวา ตพฺเพสุ จ.

Tavetuna 등의 접미사가 뒤에 올 때, kara 어근은 ‘kā’로 바뀐다. ‘ādi’(등)라는 단어에 의해 tuṃ, tvāna, tvā, tabba 접미사 앞에서도 그러하다.

‘‘ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จา’’ติ เอตฺถ ‘‘อตเว ตุนาทีสู’’ติ นามพฺยปเทสสฺส นิเสธนโต ตทนฺตานํ นิปาตตฺตํ สิทฺธํ ภวติ, ตโต นิปาตตฺตา ตเวตุนมนฺตโต ‘‘สพฺพาสมาวุโส’’ติอาทินา วิภตฺติโลโป. โส ปุญฺญานิ กาตเว อิจฺฉติ, กาตุมิจฺฉติ.

“Taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā...” 규칙에서 “atave tunādīsū”라고 하여 명사라는 명칭을 부정함으로써, 그것들로 끝나는 단어들이 불변사(nipāta)임이 성립된다. 그 불변사의 성질 때문에 tavetuna로 끝나는 단어 뒤의 격변화는 “sabbāsamāvuso” 등의 규칙으로 생략된다. 그는 공덕을 짓기를(kātave) 원한다, 짓기를(kātuṃ) 원한다.

กาเทสาภาเว [Pg.391] ‘‘ตุํตุนตพฺเพสุ วา’’ติ รการสฺส ตตฺตํ. กตฺตุํ กาเมตีติ กตฺตุกาโม, อภิสงฺขริตุมากงฺขติ. ตถา สทฺธมฺมํ โสตเว, โสตุํ, สุณิตุํ วา ปตฺเถติ. เอวํ อนุภวิตุํ, ปจิตุํ, คนฺตุํ, คมิตุํ, ขนฺตุํ, ขนิตุํ, หนฺตุํ, หนิตุํ, มนฺตุํ, มนิตุํ, หริตุํ, อนุสฺสริตุมิจฺฉติ, เอตฺถ อิการยุตฺตตมฺหิ ‘‘นมกราน’’มิจฺจาทินา ปฏิสิทฺธตฺตา น ธาตฺวนฺตโลโป.

kā로의 변환이 없을 때는 “tuṃtunatabbesu vā” 규칙에 의해 r이 t로 변한다. ‘짓기를 원하다’는 kattukāmo이며, ‘형성하기를 열망하다’는 abhisaṅkharitumākaṅkhati이다. 이와 같이 정법을 ‘듣기 위해’(sotave, sotuṃ, suṇituṃ) 갈망한다. 이와 같이 맛보기 위해, 요리하기 위해, 가기 위해, 가기 위해, 참기 위해, 파기 위해, 죽이기 위해, 죽이기 위해, 생각하기 위해, 생각하기 위해, 가져가기 위해, 기억하기 위해 원한다. 여기서 i가 결합된 형태에서는 “namakarāna” 등의 규칙으로 금지되므로 어근 끝이 생략되지 않는다.

ตถา ตุทพฺยถเน, ตุทิตุํ, ปวิสิตุํ, อุทฺทิสิภุํ, โหตุํ, สยิภุํ, เนตุํ, ชุโหตุํ, ปชหิตุํ, ปหาตุํ, ทาตุํ. โรทฺธุํ, รุนฺธิตุํ, ตุํตุนาทีสุปิ โยควิภาเคน กตฺตริ วิกรณปฺปจฺจยา, สรโลปาทิ จ. โภตฺตุํ, ภุญฺชิตุํ, เฉตฺตุํ, ฉินฺทิตุํ. สิพฺพิตุํ, โพทฺธุํ, พุชฺฌิตุํ. ชายิตุํ, ชนิตุํ. ปตฺตุํ, ปาปุณิตุํ. เชตุํ, ชินิตุํ, เกตุํ, กิณิตุํ, วินิจฺเฉตุํ, วินิจฺฉินิตุํ, ญาตุํ, ชานิตุํ, คเหตุํ, คณฺหิตุํ. โจเรตุํ, โจรยิตุํ, ปาเลตุํ, ปาลยิตุํ.

이와 같이 괴롭히기 위해(tudituṃ), 들어가기 위해(pavisituṃ), 지시하기 위해(uddisituṃ), 되기 위해(hotuṃ), 눕기 위해(sayituṃ), 이끌기 위해(netuṃ), 공양하기 위해(juhotuṃ), 버리기 위해(pajahituṃ, pahātuṃ), 주기 위해(dātuṃ). 막기 위해(roddhuṃ, rundhituṃ). tuṃ, tuna 등에서도 규칙의 분할에 의해 능동의 의미에서 매개접미사(vikaraṇa)가 붙고 모음 생략 등이 일어난다. 먹기 위해(bhottuṃ, bhuñjituṃ), 끊기 위해(chettuṃ, chindituṃ). 바느질하기 위해(sibbituṃ), 알기 위해(boddhuṃ, bujjhituṃ). 태어나기 위해(jāyituṃ, janituṃ). 도달하기 위해(pattuṃ, pāpuṇituṃ). 이기기 위해(jetuṃ, jinituṃ), 사기 위해(ketuṃ, kiṇituṃ), 결정하기 위해(vinicchetuṃ, vinicchinituṃ), 알기 위해(ñātuṃ, jānituṃ), 잡기 위해(gahetuṃ, gaṇhituṃ). 훔치기 위해(coretuṃ, corayituṃ), 보호하기 위해(pāletuṃ, pālayituṃ).

การิเต ภาเวตุํ, ภาวยิตุํ, กาเรตุํ, การยิตุํ, การาเปตุํ, การาปยิตุมิจฺฉติ อิจฺจาทิ.

사동형(kārite)에서 수행하기 위해(bhāvetuṃ, bhāvayituṃ), 시키기 위해(kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayituṃ) 원한다 등.

‘‘ตเวตุํ วา’’ติ โยควิภาเคน กฺริยตฺถกฺริยายญฺจ คมฺมมานายํ ตุํปจฺจโย. ยถา – สุพุทฺธุํ วกฺขามิ, โภตฺตุํ วชติ, โภชนาย วชตีติ อตฺโถ. เอวํ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, คนฺตุมารภติ, คนฺตุํ ปโยชยติ, ทสฺเสตุมาห อิจฺจาทิ.

“Tavetuṃ vā” 규칙의 분할에 의해, 어떤 행위를 목적으로 하는 행위가 나타날 때 tuṃ 접미사가 쓰인다. 예: 잘 알기 위해(subuddhuṃ) 말하리라, 먹기 위해(bhottuṃ) 간다. 이는 먹음을 위해(bhojanāya) 간다는 의미이다. 이와 같이 보기 위해(daṭṭhuṃ) 간다, 가기 시작한다, 가도록 시킨다, 보여주기 위해 말한다 등.

‘‘ตุ’’มิติ วตฺตเต.

‘tuṃ’이 계속 적용된다.

๖๓๘. อรหสกฺกาทีสุ จ.

638. Araha, sakka 등의 단어들에서도 그러하다.

อรหสกฺกภพฺพานุจฺฉวิกานุรูปอิจฺเจวมาทีสฺวตฺเถสุ ปยุชฺชมาเนสุ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน กาลสมยเวลาทีสุปิ. นินฺท ครหายํ, โก ตํ นินฺทิตุมรหติ[Pg.392], ราชา อรหสิ ภวิตุํ, อรโห ภวํ วตฺตุํ. สกฺกา เชตุํ ธเนน วา, สกฺกา ลทฺธุํ, กาตุํ สกฺขิสฺสติ. ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ, อภพฺโพ กาตุํ. อนุจฺฉวิโก ภวํ ทานํ ปฏิคฺคเหตุํ. อิทํ กาตุํ อนุรูปํ. ทานํ ทาตุํ ยุตฺตํ, ทาตุํ วตฺตุญฺจ ลภติ, เอวํ วฏฺฏติ ภาสิตุํ, ฉินฺทิตุํ น จ กปฺปติ อิจฺจาทิ. ตถา กาโล ภุญฺชิตุํ, สมโย ภุญฺชิตุํ, เวลา ภุญฺชิตุํ.

Araha(마땅함), sakka(가능함), bhabba(가능함), anucchavika(적절함), anurūpa(적합함) 등의 의미를 가진 단어들과 함께 쓰일 때 모든 어근 뒤에 tuṃ 접미사가 붙는다. ‘ca’(또한)라는 단어에 의해 kāla(시간), samaya(때), velā(시각) 등에서도 그러하다. Ninda는 ‘비난’의 의미로, ‘누가 그를 비난할 만한가’(ninditumarahati), ‘왕께서는 [왕이] 되실 만합니다’(rājā arahasi bhavituṃ), ‘당신은 말씀하실 만합니다’(araho bhavaṃ vattuṃ). 재물로 이길 수 있다(sakkā jetuṃ dhanena vā), 얻을 수 있다(sakkā laddhuṃ), 행할 수 있을 것이다. 결정된 경지에 들 수 있다(bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ), [잘못을] 저지를 수 없다(abhabbo kātuṃ). 당신은 보시를 받기에 적절합니다. 이것을 하는 것이 적합하다. 보시를 주는 것이 마땅하다, 주고 말하는 것을 얻다, 이와 같이 말하는 것이 타당하다, 끊는 것이 허용되지 않는다 등. 또한 먹을 시간이다(kālo bhuñjituṃ), 먹을 때이다, 먹을 시각이다.

‘‘ตุ’’มิติ วตฺตเต.

‘tuṃ’이 계속 적용된다.

๖๓๙. ปตฺตวจเน อลมตฺเถสุ จ.

639. Pattavacana(도달을 말함)와 Alam(충분함)의 의미들에서도 그러하다.

อลมตฺเถสุ ปตฺตวจเน สติ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ, อลํสทฺทสฺส อตฺถา อลมตฺถา ภูสนปริยตฺตินิวารณา, เตสุ อลมตฺเถสุ. ปตฺตสฺส วจนํ ปตฺตวจนํ, อลเมว ทานานิ ทาตุํ, อลเมว ปุญฺญานิ กาตุํ, สมฺปตฺตเมว ปริยตฺตเมวาติ อตฺโถ.

Alam의 의미에서 도달을 말할 때 모든 어근에서 tuṃ 접미사가 붙는다. Alaṃ이라는 단어의 의미는 장식, 충족, 금지 등인데, 여기서는 충족의 의미이다. Pattavacana는 도달했다는 말이니, ‘참으로 보시를 주기에 충분하다’(alameva dānāni dātuṃ), ‘참으로 공덕을 짓기에 충분하다’(alameva puññāni kātuṃ)는 것이며, 도달했다거나 충족되었다는 의미이다.

กตฺวา กมฺมํ อคจฺฉิ, คจฺฉติ, คจฺฉิสฺสตีติ วา อตฺเถ –

“업(행위)을 하고 나서 갔다, 간다, 혹은 갈 것이다”라는 의미에서:

๖๔๐. ปุพฺพกาเลกกตฺตุกานํ ตุน ตฺวาน ตฺวา วา.

640. 이전의 시간(pubbakāla)이며 주어가 하나(ekakattuka)인 것들에 tuna, tvāna, tvā가 (붙는다).

ปุพฺพกาโลติ ปุพฺพกฺริยา, เอโก กตฺตา เยสํ เต เอกกตฺตุกา, เตสํ เอกกตฺตุกานํ สมานกตฺตุกานํ ธาตูนมนฺตเร ปุพฺพกาเล วตฺตมานธาตุมฺหา ตุน ตฺวาน ตฺวาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

Pubbakāla는 이전의 행위를 말하며, 하나의 주어를 가진 것을 ekakattuka라고 한다. 그 동일한 주어를 가진 어근들 중에서 이전 시점에 일어나는 행위의 어근 뒤에 tuna, tvāna, tvā라는 이 접미사들이 붙는다.

วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา ตุนปฺปจฺจโย กตฺถจิเยว ภวติ. เต จ กิตสญฺญตฺตา, ‘‘เอกกตฺตุกาน’’นฺติ วุตฺตตฺตา จ กตฺตริเยว ภวนฺติ. ตุเน ‘‘ตเวตุนาทีสุ กา’’ติ กาเทโส, นิปาตตฺตา สิโลโป. โส กาตุน กมฺมํ คจฺฉติ, อกาตุน ปุญฺญํ กิลมิสฺสนฺติ สตฺตา.

‘Vā’라는 단어의 규정된 선택성(vavatthitavibhāsā)으로 인해 tuna 접미사는 오직 어떤 경우에만 나타난다. 그리고 그것들은 kit(낏)이라는 명칭을 가지며, ‘동일한 행위자들의’라고 설해졌기 때문에 행위자의 의미에서만 나타난다. tuna에서 ‘tavetunādīsu kā’(3.3.16)에 의해 kā로의 대치가 일어나고, 불변사(nipāta)이기 때문에 격어미(si)가 생략된다. ‘So kātuna kammaṃ gacchati’(그는 업을 짓고 나서 간다), ‘akātuna puññaṃ kilamissanti sattā’(공덕을 짓지 않고 중생들은 괴로워할 것이다)와 같다.

ตฺวานตฺวาสุ [Pg.393] ‘‘รกาโร จา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, กมฺมํ กตฺวาน ภทฺรกํ, ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคํ คจฺฉติ, อภิสงฺขริตฺวา, กริตฺวา. ตถา สิพฺพิตฺวา, ชายิตฺวา, ชนิตฺวา, ธมฺมํ สุตฺวา, สุตฺวาน ธมฺมํ โมทติ, สุณิตฺวา, ปตฺวา, ปาปุณิตฺวา. กิณิตฺวา, เชตฺวา, ชินิตฺวา, ชิตฺวา. โจเรตฺวา, โจรยิตฺวา, ปูเชตฺวา, ปูชยิตฺวา. ตถา เมตฺตํ ภาเวตฺวา, ภาวยิตฺวา, วิหารํ กาเรตฺวา, การยิตฺวา, การาเปตฺวา, การาปยิตฺวา สคฺคํ คมิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

tvāna와 tvā 접미사에서 ‘rakāro cā’(3.3.15) 등에 의해 어근 끝이 생략되니, ‘kammaṃ katvāna bhadrakaṃ’(선한 업을 짓고 나서), ‘dānādīni puññāni katvā saggaṃ gacchati’(보시 등의 공덕을 쌓고 천상에 간다), abhisaṅkharitvā, karitvā 등이 그 예이다. 이와 같이 sibbitvā, jāyitvā, janitvā, dhammaṃ sutvā, ‘sutvāna dhammaṃ modati’(법을 듣고 나서 기뻐한다), suṇitvā, patvā, pāpuṇitvā가 있다. kiṇitvā, jetvā, jinitvā, jitvā도 있다. coretvā, corayitvā, pūjetvā, pūjayitvā도 있다. 이와 같이 ‘mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kārāpayitvā saggaṃ gamissanti’(자애를 닦고 나서, 혹은 사원을 짓게 하고 나서 천상에 갈 것이다) 등이다.

ปุพฺพกาเลติ กิมตฺถํ? ปฐติ, ปจติ. เอกกตฺตุกานนฺติ กึ? ภุตฺเต เทวทตฺเต ยญฺญทตฺโต วชติ.

‘이전의 시간(pubbakāle)’이라는 규정은 무엇을 위한 것인가? paṭhati(읽는다), pacati(요리한다) [와 같은 동시적 행위를 제외하기 위함이다]. ‘동일한 행위자(ekakattukānaṃ)’라는 규정은 무엇을 위한 것인가? ‘Bhutte devadatte yaññadatto vajati’(데와닷따가 먹었을 때 야냐닷따가 간다) [와 같이 행위자가 다른 경우를 제외하기 위함이다].

‘‘อปตฺวาน นทึ ปพฺพโต, อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที’’ติอาทีสุ ปน สพฺพตฺถ ‘‘ภวตี’’ติ สมฺพนฺธโต เอกกตฺตุกตา, ปุพฺพกาลตา จ คมฺยเต.

그러나 ‘Apatvāna nadiṃ pabbato(강에 닿지 않은 산), atikkamma pabbataṃ nadī(산을 넘어선 강)’ 등의 예문에서는 모든 곳에서 ‘있다(bhavati)’라는 동사와의 연결을 통해 동일한 행위자임과 이전의 시간임이 알려진다.

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

‘Vā(선택적으로)’라는 단어가 계속 적용된다.

๖๔๑. สพฺเพหิ ตุนาทีนํ โย.

641. 모든 어근 뒤에서 tunā 등의 접미사들 대신에 yo(ya)가 온다.

สพฺเพหิ โสปสคฺคานุปสคฺเคหิ ธาตูหิ ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ ยสทฺทาเทโส โหติ วา. วนฺท อภิวนฺทเน อภิปุพฺโพ, ตฺวาปจฺจยสฺส โย, อิการาคโม จ, อภิวนฺทิย ภาสิสฺสํ, อภิวนฺทิตฺวา, วนฺทิย, วนฺทิตฺวา. ตถา อภิภุยฺย, ทฺวิตฺตรสฺสตฺตานิ, อภิภวิตฺวา, อภิโภตฺวา.

접두사가 붙었거나 붙지 않은 모든 어근들 뒤에서 tunā 등의 접미사들에 대해 ya 형태의 대치가 선택적으로 일어난다. vanda(예경하다) 어근이 abhi 접두사와 함께 쓰일 때, tvā 접미사 대신에 yo가 오고 i-모음 삽입(ikārāgamo)이 일어나 ‘abhivandiya bhāsissaṃ’(예경하고 나서 말하리라), abhivanditvā, vandiya, vanditvā가 된다. 이와 같이 abhibhuyya는 [y-앞에서] 이중 자음화와 단모음화가 일어난 것이며, abhibhavitvā, abhibhotvā 등이 있다.

สิ เสวายํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อิการสฺส อาตฺตํ, นิสฺสาย, นิสฺสิตฺวา.

섬김(sevā)의 의미인 si 어근에서 ‘kvaci dhātū’(3.3.1) 등에 의해 i-모음이 ā로 변하여 nissāya, nissitvā가 된다.

ภช เสวายํ, ‘‘ตถา กตฺตริ จา’’ติ ปุพฺพรูปตฺตํ, วิภชฺช, วิภชิย, วิภชิตฺวา.

섬김(sevā)의 의미인 bhaja 어근에서 ‘tathā kattari cā’(3.2.1) 등에 의해 이전 형태와 같아짐(pubbarūpa)이 일어나 vibhajja, vibhajiya, vibhajitvā가 된다.

ทิส [Pg.394] อติสชฺชเน, อุทฺทิสฺส, อุทฺทิสิย, อุทฺทิสิตฺวา. ปวิสฺส, ปวิสิย, ปวิสิตฺวา.

내줌(atisajjana)의 의미인 disa 어근에서 uddissa, uddisiya, uddisitvā가 된다. pavissa, pavisiya, pavisitvā도 마찬가지이다.

นี ปาปุณเน, อุปนีย, อุปเนตฺวา. อติเสยฺย, อติสยิตฺวา. โอหาย, โอหิตฺวา, ชหิตฺวา, หิตฺวา. อาทาย, อาทิยิตฺวา, ‘‘ทิวาทิโต โย’’ติ ยปฺปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตสฺสิกาโร จ, ทตฺวา, ทตฺวาน. ปิธาย, ปิทหิตฺวา. ภุญฺชิย, ภุญฺชิตฺวา, โภตฺวา. วิเจยฺย, วิจินิตฺวา. วิญฺญาย, วิชานิตฺวา, ญตฺวา.

도달함(pāpuṇana)의 의미인 nī 어근에서 upanīya, upanetvā가 된다. atiseyya, atisayitvā도 있다. ohāya, ohitvā, jahitvā, hitvā도 있다. ādāya, ādiyitvā의 경우 ‘divādito yo’(3.2.66)에 의해 y-접미사가 붙고 ‘kvaci dhātū’(3.3.1) 등에 의해 어근 끝에 i-모음이 오기도 한다. datvā, datvāna도 있다. pidhāya, pidahitvā도 있다. bhuñjiya, bhuñjitvā, bhotvā도 있다. viceyya, vicinitvā도 있다. viññāya, vijānitvā, ñatvā도 있다.

‘‘ยถาคมํ, ตุนาทีสู’’ติ จ วตฺตเต.

‘삽입음에 따라(yathāgamaṃ)’와 ‘tunā 등에서(tunādīsū)’라는 문구가 계속 적용된다.

๖๔๒. ทธนฺตโต โย กฺวจิ.

642. d와 dh로 끝나는 어근 뒤에서 때때로 yo(ya)가 온다.

ทการธการนฺเตหิ ธาตูหิ ยถาคมํ ยการาคโม โหติ กฺวจิ ตุนาทีสุ ปจฺจเยสุ. ยวโต ทการสฺส ชกาโร, สมาปชฺชิตฺวา, อุปฺปชฺชิตฺวา, ภิชฺชิตฺวา, ฉิชฺชิตฺวา คโต. พุธ อวคมเน, ‘‘ตถา กตฺตริ จา’’ติ สขาตฺวนฺตสฺส ยการสฺส จวคฺโค, พุชฺฌิย, พุชฺฌิตฺวา. วิรชฺฌิย, วิรชฺฌิตฺวา. รุนฺธิย, รุนฺธิตฺวา.

d와 dh로 끝나는 어근들로부터 삽입음에 따라 때때로 tunā 등의 접미사에서 y-모음 삽입(yakārāgamo)이 일어난다. y-모음으로 인해 d가 j로 변하여 samāpajjitvā, uppajjitvā, bhijjitvā, chijjitvā gato(끊어지고 나서 갔다) 등이 된다. 앎(avagamana)의 의미인 budha 어근에서 ‘tathā kattari cā’(3.2.1)에 의해 어근 끝과 y-모음이 c-그룹(cavaggo)으로 변하여 bujjhiya, bujjhitvā가 된다. virajjhiya, virajjhitvā, rundhiya, rundhitvā도 마찬가지이다.

‘‘ตุนาทีน’’นฺติ อธิกาโร, ‘‘วา’’ติ จ.

‘tunā 등의 접미사들의(tunādīnaṃ)’라는 문구가 관할하며, ‘선택적으로(vā)’ 또한 그러하다.

๖๔๓. จนนฺเตหิ รจฺจํ.

643. c와 n으로 끝나는 어근들 뒤에서 racca가 온다.

จการนการนฺเตหิ ธาตูหิ ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ รจฺจาเทโส โหติ วา, ‘‘รจฺจ’’นฺติ โยควิภาเคน อญฺญสฺมาปิ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, ราทิโลโป. วิจ วิเวจเน วิปุพฺโพ, วิวิจฺจ, วิวิจฺจิตฺวา, ‘‘โย กฺวจี’’ติ โยควิภาเคน ยการาคโม.

c와 n으로 끝나는 어근들 뒤에서 tunā 등의 접미사들에 대해 racca의 대치가 선택적으로 일어난다. ‘racca’라는 구절의 분할(yogavibhāga)에 의해 다른 어근에서도 일어날 수 있다. 여기서 ‘vā’라는 단어는 규정된 선택성의 의미이며, r 등의 생략이 일어난다. 구분함(vivecane)의 의미인 vica 어근에 vi-가 붙어 vivicca, viviccitvā가 되며, ‘yo kvacī’의 구절 분할에 의해 y-모음 삽입이 일어난다.

ปว ปาเก, ปจฺจ, ปจฺจิย, ปจฺจิตฺวา. วิมุจฺจ, วิมุจฺจิตฺวา.

요리함(pāka)의 의미인 paca 어근에서 pacca, pacciya, paccitvā가 된다. vimucca, vimuccitvā도 마찬가지이다.

หน [Pg.395] หึสาคตีสุ, อาหจฺจ, อุปหจฺจ, อาหนฺตฺวา, อุปหนฺตฺวา.

해침과 감(hiṃsāgati)의 의미인 hana 어근에서 āhacca, upahacca, āhantvā, upahantvā가 된다.

วาติ กึ? อวมญฺญ, อวมญฺญิตฺวา, มนฺตฺวา, นฺยสฺสญกาโร.

‘Vā(선택적으로)’라고 한 이유는 무엇인가? avamañña, avamaññitvā, mantvā 등을 허용하기 위해서이다. 여기서 ññ는 n과 y가 결합된 형태이다.

อิ คติมฺหิ, โยควิภาเคน รจฺจาเทโส, ปฏิจฺจ, อเวจฺจ, อุเปจฺจ อุเปตฺวา. กร กรเณ, สกฺกจฺจ, อธิกิจฺจ, อิการาคโม, กริย.

감(gati)의 의미인 i 어근에서 구절의 분할에 의해 racca 대치가 일어나 paṭicca, avecca, upecca, upetvā가 된다. 함(karaṇa)의 의미인 kara 어근에서 sakkacca, adhikicca가 되며, i-모음 삽입이 되어 kariya가 된다.

ทิส เปกฺขเณ –

봄(pekkhaṇa)의 의미인 disa 어근에 대하여 -

๖๔๔. ทิสา สฺวานสฺวานฺตโลโป จ.

644. disa 어근으로부터 [tunā 등의 접미사는] svāna와 svā가 되고 어근 끝은 생략된다.

ทิสอิจฺเจตาย ธาตุยา ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ สฺวาน สฺวาอิจฺจาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ, จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา.

disa라는 이 어근으로부터 tunā 등의 접미사들에 대해 svāna와 svā의 대치가 선택적으로 일어나고 어근 끝의 생략도 일어난다. ‘Disvānassa etadahosi’(그것을 보고 그에게 이 생각이 들었다), ‘cakkhunā rūpaṃ disvā’(눈으로 형상을 보고 나서)와 같다.

วาติ กึ? เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุํ, ทฏฺฐา. ปสฺสิย, ปสฺสิตุน, ปสฺสิตฺวา.

‘Vā’라고 한 이유는 무엇인가? ‘nekkhammaṃ daṭṭhuṃ’(출리함을 보기 위해), ‘daṭṭhā’(보고서) 등과 passiya, passituna, passitvā 등을 허용하기 위해서이다.

อนฺตคฺคหณํ อนฺตโลปคฺคหณญฺจานุวตฺตเต.

‘끝(anta)’이라는 단어와 ‘끝의 생략(antalopa)’이라는 단어가 계속 적용된다.

๖๔๕. ม ห ท เภหิ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธา จ.

645. m, h, d, bh로 끝나는 어근들로부터 mma, yha, jja, bbha, ddhā가 [대치된다].

ม ห ท ภอิจฺเจวมนฺเตหิ ธาตูหิ ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ ยถากฺกมํ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตโลโป จ. มการนฺเตหิ ตาว อาคมฺม, อาคนฺตฺวา. กมุ ปทวิกฺเขเป, โอกฺกมฺม, โอกฺกมิตฺวา, นิกฺขมฺม, นิกฺขมิตฺวา, อภิรมฺม, อภิรมิตฺวา.

m, h, d, bh와 같이 끝나는 어근들로부터 tunā 등의 접미사들에 대해 순서대로 mma, yha, jja, bbha, ddhā의 대치가 선택적으로 일어나고 어근 끝의 생략도 일어난다. 우선 m으로 끝나는 것들에서 āgamma, āgantvā가 된다. 발걸음을 뗌(padavikkhepa)의 의미인 kamu 어근에서 okkamma, okkamitvā, nikkhamma, nikkhamitvā, abhiramma, abhiramitvā가 된다.

หการนฺเตหิ ปคฺคยฺห, ปคฺคณฺหิตฺวา, ปคฺคเหตฺวา. มุห เวจิตฺเต, สมฺมุยฺห, สมฺมุยฺหิตฺวา, ยการาคโม, อารุยฺห, อารุหิตฺวา, โอคยฺห, โอคเหตฺวา.

h로 끝나는 것들에서 paggayha, paggaṇhitvā, paggahetvā가 된다. 어리석음(vecitta)의 의미인 muha 어근에서 sammuyha, sammuyhitvā가 되며, y-모음 삽입에 의해 āruyha, āruhitvā, ogayha, ogahetvā가 된다.

ทการนฺเตหิ [Pg.396] อุปฺปชฺช, อุปฺปชฺชิตฺวา, ปมชฺช, ปมชฺชิตฺวา, อุปสมฺปชฺช, อุปสมฺปชฺชิตฺวา. ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, อจฺฉิชฺช, ฉิชฺช, ฉิชฺชิตฺวา, ฉินฺทิย, ฉินฺทิตฺวา, เฉตฺวา.

d로 끝나는 것들에서 uppajja, uppajjitvā, pamajja, pamajjitvā, upasampajja, upasampajjitvā가 된다. 둘로 나눔(dvidhākaraṇa)의 의미인 chidi 어근에서 acchijja, chijja, chijjitvā, chindiya, chinditvā, chetvā가 된다.

ภการนฺเตหิ รภ ราภสฺเส, อารพฺภ กเถสิ, อารทฺธา, อารภิตฺวา. ลภ ลาเภ, อุปลพฺภ, อุปลทฺธา, สทฺธํ ปฏิลภิตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺติ อิจฺจาทิ.

bh-로 끝나는 어근들에서 'rabha'는 열중함(rābhasse)에 쓰이며, 'ārabbha'(시작하여), 'kathesi'(말했다), 'āraddhā'(시작된), 'ārabhitvā'(시작하여) 등이 있다. 'labha'는 얻음(lābhe)에 쓰이며, 'upalabbha'(얻어서), 'upaladdhā'(얻어진), 'saddhaṃ paṭilabhitvā puññāni karonti'(믿음을 얻어 공덕을 짓는다) 등이 있다.

ตเวตุนาทิปฺปจฺจยนฺตนโย.

'tave', 'tuna' 등으로 시작하는 접미사로 끝나는 방식이다.

วตฺตมานกาลิกมานนฺตปฺปจฺจยนฺตนย

현재 시제의 'māna'와 'anta' 접미사로 끝나는 방식이다.

๖๔๖. วตฺตมาเน มานนฺตา.

646. 현재 시제에 'māna'와 'anta'가 쓰인다.

อารทฺโธ อปริสมตฺโต อตฺโถ วตฺตมาโน, ตสฺมึ วตฺตมาเน กาเล คมฺมมาเน สพฺพธาตูหิ มานอนฺตอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. เต จ กิตสญฺญตฺตา ‘‘กตฺตริ กิต’’ติ กตฺตริ ภวนฺติ.

시작되었으나 완료되지 않은 의미가 현재이며, 그 현재의 시간이 알려질 때 모든 어근 뒤에 'māna'와 'anta'라는 접미사가 붙는다. 그것들은 'kita'라 불리며, "능동에 kita가 붙는다"는 규칙에 따라 능동의 의미로 쓰인다.

อนฺตมานปฺปจฺจยานญฺเจตฺถ ‘‘ปรสมญฺญาปโยเค’’ติ ปรสมญฺญาวเสน ปรสฺสปทตฺตโนปทสญฺญตฺตา ตฺยาทีสุ วิย อนฺตมาเนสุ จ วิกรณปฺปจฺจยา ภวนฺติ.

여기서 'anta'와 'māna' 접미사는 "다른 명칭을 적용할 때"라는 규칙에 의해, 'ti' 등에서처럼 'anta'와 'māna'에서도 따스마(parassapada)와 아따노빠다(attanopada)라는 명칭에 따라 매개 접미사(vikaraṇa)가 붙는다.

เตเนว มานปฺปจฺจโย ‘‘อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนี’’ติ ภาวกมฺเมสุปิ โหติ, ตสฺส จ ‘‘อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺต’’นฺติ กฺวจิ อนฺตปฺปจฺจยาเทโส จ.

그러므로 'māna' 접미사는 "상태와 수동에서 아따노빠다"라는 규칙에 의해 상태(bhāva)와 수동(kamma)에서도 쓰이며, "아따노빠다가 따스마의 상태가 됨"에 의해 어떤 경우에는 'anta' 접미사로 대치되기도 한다.

คมุ, สปฺป คติมฺหิ, คจฺฉตีติ อตฺเถ อนฺตปฺปจฺจโย, ‘‘ภูวาทิโต อ’’อิติ อปฺปจฺจโย, ‘‘คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสู’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส จฺฉาเทโส, สรโลปาทิ, นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. คจฺฉนฺต สิ อิตีธ ‘‘วา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ’’ อิติ นฺตสฺส อมาเทโส.

어근 'gamu'와 'sappa'는 감(gati)의 의미이다. 'gacchati'(그가 간다)라는 의미에서 'anta' 접미사가 붙고, "bhū 등으로부터 a"라는 규칙에 의해 'a' 접미사가 붙으며, "모든 상황에서 gamu의 끝에 ccha가 오기도 함"에 의해 어근 끝이 'ccha'로 대치되고, 모음 생략 등이 일어나며, 명사로 불릴 때 'si' 등의 격변화가 생긴다. 'gacchanta + si'에서 "선택적으로"라는 규칙이 적용될 때, "'si' 격에서 gacchanta 등의 'nta' 소리는 'aṃ'이 됨"에 의해 'nta'가 'aṃ'으로 대치된다.

วาสทฺทสฺส [Pg.397] ววตฺถิภวิภาสตฺตา เอกาโรการปรสฺส น ภวติ, สรโลปาทิ, โส ปุริโส คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต คณฺหาติ, เสสํ คุณวนฺตุสมํ.

'vā'라는 단어의 제한적 선택성 때문에 'e'나 'o' 뒤에서는 일어나지 않으며, 모음 생략 등이 일어나면, '그 사람은 가면서(gacchaṃ, gacchanto) 잡는다'가 된다. 나머지는 'guṇavantu'와 같다.

อิตฺถิยํ ‘‘นทาทิโต วา อี’’ติ อีปจฺจโย, ‘‘เสเสสุ นฺตุวา’’ติ นฺตุพฺยปเทเส ‘‘วา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘นฺตุสฺส ตมีกาเร’’ติ ตกาเร สรโลปสิโลปา, สา กญฺญา คจฺฉตี, คจฺฉนฺตี อิจฺจาทิ อิตฺถิสมํ.

여성형에서는 "nadā 등으로부터 선택적으로 ī"에 의해 'ī' 접미사가 붙고, "그 외의 경우 ntuvā"라는 규칙에 의해 'ntu'로 명명될 때 "선택적으로"라는 규칙을 적용하여 "'ī' 자음 뒤의 ntu는 t가 됨"에 의해 't'가 되고 모음 생략과 'si' 생략이 일어나, '그 소녀는 가는(gacchatī, gacchantī)' 등이 되며 여성형 명사와 같다.

นปุํสเก ปุเร วิย นฺตสฺส อมาเทโส, ตํ จิตฺตํ คจฺฉํ, คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตานิ อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

중성형에서는 이전처럼 'nta'가 'aṃ'으로 대치되어, '그 마음은 가는(gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchantāni)' 등이 되며 남성형과 같다.

ตถา คจฺฉตีติ อตฺเถ มานปฺปจฺจโย, จฺฉาเทสาทิ จ, โส คจฺฉมาโน คณฺหาติ, เต คจฺฉมานา อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ. สา คจฺฉมานา, ตา คจฺฉมานาโย อิจฺจาทิ กญฺญาสทฺทสมํ. ตํ คจฺฉมานํ, ตานิ คจฺฉมานานิ อิจฺจาทิ จิตฺตสทฺทสมํ.

마찬가지로 'gacchati'라는 의미에서 'māna' 접미사가 붙고 'ccha' 대치 등이 일어나면, '그는 가면서(gacchamāno) 잡는다', '그들은 가면서(gacchamānā)' 등이 되어 'purisa' 단어와 같다. '그녀는 가면서(sā gacchamānā)', '그녀들은 가면서(tā gacchamānāyo)' 등은 'kaññā' 단어와 같다. '그것은 가면서(taṃ gacchamānaṃ)', '그것들은 가면서(tāni gacchamānāni)' 등은 'citta' 단어와 같다.

คจฺฉียตีติ อตฺเถ ‘‘อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนี’’ติ กมฺมนิ มานปฺปจฺจโย, ‘‘ภาวกมฺเมสุ โย’’ติ ยปฺปจฺจโย, ‘‘อิวณฺณาคโม วา’’ติ อิการาคโม, จฺฉาเทโส, โส เตน คจฺฉิยมาโน, สา คจฺฉิยมานา, ตํ คจฺฉิยมานํ.

'gacchīyati'(그에 의해 가짐을 당한다)라는 의미에서 "상태와 수동에서 아따노빠다"라는 규칙에 의해 수동(kamma)에 'māna' 접미사가 붙고, "상태와 수동에서 ya"에 의해 'ya' 접미사가 붙으며, "선택적으로 i 소리의 삽입"에 의해 'i'가 삽입되고, 'ccha' 대치가 일어나면, '그는 그에 의해 가짐을 당하는(so tena gacchiyamāno)', '그녀는 가짐을 당하는(sā gacchiyamānā)', '그것은 가짐을 당하는(taṃ gacchiyamānaṃ)'이 된다.

จฺฉาเทสาภาเว ‘‘ปุพฺพรูปญฺจา’’ติ ยการสฺส มกาโร, ธมฺโม อธิคมฺมมาโน หิตาย ภวติ, อธิคมฺมมานา, อธิคมฺมมานํ.

'ccha' 대치가 없을 때 "이전 형태와 같이"에 의해 'y'가 'm'으로 변하여, '깨달아지는 법(dhammo adhigammamāno)은 이익을 위해 존재한다', 'adhigammamānā', 'adhigammamānaṃ'이 된다.

ตถา มห ปูชายํ, มหตีติ มหํ, มหนฺโต, มหตี, มหนฺตี, มหํ, มหนฺตํ, มหมาโน, มหมานา, มหมานํ. กมฺมนิ ‘‘ยมฺหิ ทาธามาฐาหาปา มห มถาทีนมี’’อิติ ธาตฺวนฺตสฺส อการสฺส อีกาโร, มหียมาโน, มหียมานา, มหียมานํ.

마찬가지로 'maha'는 숭배(pūjā)의 의미로, '존경하는(mahatī)'에서 'mahaṃ', 'mahanto', 'mahatī', 'mahantī', 'mahaṃ', 'mahantaṃ', 'mahamāno', 'mahamānā', 'mahamānaṃ'이 된다. 수동에서는 "'ya' 뒤에서 dā, dhā, mā, ṭhā, hā, pā와 maha, matha 등의 끝 'a'는 'ī'가 됨"에 의해 어근 끝 'a'가 'ī'가 되어 'mahīyamāno', 'mahīyamānā', 'mahīyamānaṃ'이 된다.

เอวํ [Pg.398] จรตีติ จรํ, จรตี, จรนฺตี, จรนฺตํ, จรมาโน, จริยมาโน, ปจตีติ ปจํ, ปจตี, ปจนฺตี, ปจนฺตํ, ปจมาโน, ปจฺจมาโน, ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา จวคฺคตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ.

이와 같이 '행하는(caratī)'에서 'caraṃ', 'caratī', 'carantī', 'carantaṃ', 'caramāno', 'cariyamāno'가 된다. '요리하는(pacatī)'에서 'pacaṃ', 'pacatī', 'pacantī', 'pacantaṃ', 'pacamāno', 'paccamāno'가 되는데, "그것의 ca-부류" 등에 의해 'ca-부류'가 되고 중복(dvitta)이 일어난다.

ภู สตฺตายํ, ภวตีติ อตฺเถ อนฺตปฺปจฺจโย, อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสาทิ, โส ภวํ, ภวนฺโต. อิตฺถิยํ อีปจฺจโย, ‘‘ภวโต โภโต’’ติ โภตาเทโส, โภตี, โภตี, โภติโย. นปุํสเก ภวํ, ภวนฺตํ, ภวนฺตานิ, อภิภวมาโน. ภาเว ภูยมานํ. กมฺมนิ อภิภูยมาโน.

어근 'bhū'는 존재(sattā)의 의미이다. '존재하는(bhavatī)'이라는 의미에서 'anta' 접미사가 붙고 'a' 접미사와 강화(vuddhi), 'av' 대치 등이 일어나, '그는 존재하는(so bhavaṃ, bhavanto)'이 된다. 여성형에서는 'ī' 접미사가 붙고 "bhavanta가 bhoto가 됨"에 의해 'bhoto'로 대치되어 'bhotī', 'bhotī', 'bhotiyo'가 된다. 중성형에서는 'bhavaṃ', 'bhavantaṃ', 'bhavantāni'이며, 능동으로 'abhibhavamāno'가 있다. 상태에서는 'bhūyamānaṃ'이고, 수동에서는 'abhibhūyamāno'이다.

ชร วโยหานิมฺหิ, ‘‘ชร มราน’’นฺติอาทินา ชีร ชียฺยาเทสา, ชีรตีติ ชีรํ, ชีรนฺตี, ชีรนฺตํ, ชีรมาโน, ชีรียมาโน, ชียํ, ชียนฺตี, ชียนฺตํ, ชียมาโน, ชียฺยมาโน.

어근 'jara'는 수명의 쇠퇴(vayohāni)의 의미로, "jara와 mara의" 등에 의해 'jīra'와 'jīyya'로 대치되어, '늙어가는(jīratī)'에서 'jīraṃ', 'jīrantī', 'jīrantaṃ', 'jīramāno', 'jīrīyamāno', 'jīyaṃ', 'jīyantī', 'jīyantaṃ', 'jīyamāno', 'jīyyamāno'가 된다.

มร ปาณจาเค, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา เอกสฺส ยการสฺส โลโป, มรตีติ มียํ, มียนฺตี, มียนฺตํ, มียมาโน, มียฺยมาโน, มรํ, มรนฺตี, มรนฺตํ, มรมาโน, มรียมาโน. ลภํ, ลภนฺตี, ลภนฺตํ, ลภมาโน, ลพฺภมาโน. วหํ, วหนฺตี, วหนฺตํ, วหมาโน, วุยฺหมาโน. ‘‘อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา’’ติ จฺฉาเทโส, อิจฺฉตีติ อิจฺฉํ, อิจฺฉนฺตี, อิจฺฉนฺตํ, อิจฺฉมาโน, อิจฺฉียมาโน, อิสฺสมาโน.

어근 'mara'는 생명을 버림(pāṇacāga)의 의미로, "어떤 어근에서" 등에 의해 하나의 'y'가 생략되어, '죽어가는(maratī)'에서 'mīyaṃ', 'mīyantī', 'mīyantaṃ', 'mīyamāno', 'mīyyamāno', 'maraṃ', 'marantī', 'marantaṃ', 'maramāno', 'marīyamāno'가 된다. 'labhaṃ', 'labhantī', 'labhantaṃ', 'labhamāno', 'labbhamāno'가 있다. 'vahaṃ', 'vahantī', 'vahantaṃ', 'vahamāno', 'vuyhamāno'가 있다. "isu, yamu 등의 끝이 선택적으로 ccha가 됨"에 의해 'ccha' 대치가 일어나, '바라는(icchatī)'에서 'icchaṃ', 'icchantī', 'icchantaṃ', 'icchamāno', 'icchīyamāno', 'issamāno'가 된다.

‘‘ทิสสฺส ปสฺสทิสฺสทกฺขา วา’’ติ ปสฺส ทิสฺส ทกฺขาเทสา, ปสฺสตีติ ปสฺสํ, ปสฺสนฺตี, ปสฺสนฺตํ, ปสฺสมาโน, วิปสฺสียมาโน, ทิสฺสมาโน, ทิสฺสนฺโต, มานสฺส อนฺตาเทโส, ทิสฺสํ, ทิสฺสนฺตี, ทิสฺสนฺตํ, ทกฺขํ, ทกฺขนฺตี, ทกฺขนฺตํ, ทกฺขมาโน ทกฺขิยมาโน อิจฺจาทิ.

"disa의 passa, dissa, dakkha로의 선택적 대치"에 의해 'passa', 'dissa', 'dakkha'가 되어, '보는(passatī)'에서 'passaṃ', 'passantī', 'passantaṃ', 'passamāno', 'vipassīyamāno', 'dissamāno', 'dissanto'가 된다. 'māna'가 'anta'로 대치되면 'dissaṃ', 'dissantī', 'dissantaṃ', 'dakkhaṃ', 'dakkhantī', 'dakkhantaṃ', 'dakkhamāno', 'dakkhiyamāno' 등이 된다.

ตุท พฺยถเน, ตุทตีติ ตุทํ, ตุทนฺตี, ตุทนฺตํ, ตุทมาโน, ตุชฺชมาโน. ปวิสตีติ ปวิสํ, ปวิสนฺตี, ปวิสนฺตํ, ปวิสมาโน, ปวิสียมาโน อิจฺจาทิ.

어근 'tuda'는 괴롭힘(byathana)의 의미로, '괴롭히는(tudatī)'에서 'tudaṃ', 'tudantī', 'tudantaṃ', 'tudamāno', 'tujjamāno'가 된다. '들어가는(pavisatī)'에서 'pavisaṃ', 'pavisantī', 'pavisantaṃ', 'pavisamāno', 'pavisīyamāno' 등이 된다.

หู, [Pg.399] ภู สตฺตายํ, อปฺปจฺจยโลโป, ปโหตีติ ปโหนฺโต, ปโหนฺตี, ปโหนฺตํ, ปหูยมานํ เตน. เสตีติ เสนฺโต, เสนฺตี, เสนฺตํ, เสมาโน, สยํ, สยนฺตี, สยนฺตํ, สยมาโน, สยาโน วา, มานสฺส อานาเทโส, อติสียมาโน.

어근 'hū'와 'bhū'는 존재(sattā)의 의미로, 'a' 접미사가 생략되어, '충분한(pahotī)'에서 'pahonto', 'pahontī', 'pahontaṃ', 수동으로 'pahūyamānaṃ'이 된다. '눕는(setī)'에서 'sento', 'sentī', 'sentaṃ', 'semāno'가 되며, 'sayaṃ', 'sayantī', 'sayantaṃ', 'sayamāno' 혹은 'sayāno'('māna'가 'āna'로 대치됨), 'atisīyamāno' 등이 된다.

อส สพฺภาเว, ‘‘สพฺพตฺถาสสฺสาทิโลโป จา’’ติ อการสฺส โลโป, อตฺถีติ สํ, สนฺโต, สตี, สนฺตี, สนฺตํ, สมาโน, สมานา, สมานํ.

어근 'asa'는 존재(sabbhāva)의 의미로, "모든 경우에 asa의 첫 자가 생략됨"에 의해 'a'가 생략되어, '있는(atthī)'에서 'saṃ', 'santo', 'satī', 'santī', 'santaṃ', 'samāno', 'samānā', 'samānaṃ'이 된다.

ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ‘‘วา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ฐา ติฏฺโฐ’’ติ ติฏฺฐาเทโส, ติฏฺฐํ, ติฏฺฐนฺตี, ติฏฺฐนฺตํ, ติฏฺฐมาโน. ติฏฺฐาภาเว ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ฐาโต หการาคโม, รสฺสตฺตญฺจ, อุปฏฺฐหํ, อุปฏฺฐหนฺตี, อุปฏฺฐหนฺตํ, อุปฏฺฐหมาโน. ฐียมานํ เตน, อุปฏฺฐียมาโน, อุปฏฺฐหียมาโน.

어근 'ṭhā'는 움직임의 멈춤(gatinivatti)의 의미로, "선택적으로"라는 규정 하에 "ṭhā는 tiṭṭha가 됨"에 의해 'tiṭṭha'가 되어, 'tiṭṭhaṃ', 'tiṭṭhantī', 'tiṭṭhantaṃ', 'tiṭṭhamāno'가 된다. 'tiṭṭha' 대치가 없을 때 "어떤 어근에서" 등에 의해 'ṭhā' 뒤에 'h'가 삽입되고 단모음화되어 'upaṭṭhahaṃ', 'upaṭṭhahantī', 'upaṭṭhahantaṃ', 'upaṭṭhahamāno'가 된다. 수동으로는 'ṭhīyamānaṃ', 'upaṭṭhīyamāno', 'upaṭṭhahīyamāno'가 된다.

ปา ปาเน, ‘‘ปา ปิโพ’’ติ ปิพาเทโส, ปิพตีติ ปิพํ, ปิพนฺตี, ปิพนฺตํ, ปิพมาโน, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา พการสฺส วตฺตํ, ปิวํ, ปิวนฺตี, ปิวนฺตํ, ปิวมาโน, ปียมาโน, ปียมานา, ปียมานํ อิจฺจาทิ.

어근 'pā'는 마심(pāna)의 의미로, "pā는 piba가 됨"에 의해 'piba' 대치가 일어나, '마시는(pibatī)'에서 'pibaṃ', 'pibantī', 'pibantaṃ', 'pibamāno'가 되고, "어떤 어근에서" 등에 의해 'b'가 'v'가 되어 'pivaṃ', 'pivantī', 'pivantaṃ', 'pivamāno'가 되며, 수동으로는 'pīyamāno', 'pīyamānā', 'pīyamānaṃ' 등이 된다.

หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, อปฺปจฺจเย ปุเร วิย ทฺวิภาวาทิ, ชุโหตีติ ชุหํ, ชุหนฺตี, ชุหนฺตํ, ชุหมาโน, หูยมาโน. เอวํ ชหํ, ชหนฺตี, ชหนฺตํ, ชหมาโน, ชหียมาโน. ททาตีติ ททํ, ททนฺตี, ททนฺตํ, ททมาโน, ทฺวิตฺตาภาเว ทานํ เทนฺโต, เทนฺตี, เทนฺตํ, ทียมาโน.

Hu 어근은 보시, 수용, 공양의 의미에서, 'a' 접미사가 붙을 때 이전처럼 중복(dvibhāva) 등이 일어난다. '공양을 올린다'는 뜻에서 juhotī라고 할 때 juhaṃ, juhantī, juhantaṃ, juhamāno(능동/중간태), hūyamāno(수동)가 된다. 이와 같이 jahaṃ, jahantī, jahantaṃ, jahamāno, jahīyamāno가 된다. '준다'는 뜻에서 dadātī라고 할 때 dadaṃ, dadantī, dadantaṃ, dadamāno가 되며, 중복이 없을 때는 dānaṃ dento, dentī, dentaṃ, dīyamāno가 된다.

รุธิ อาวรเณ, ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ อปฺปจฺจยนิคฺคหีตาคมา, รุนฺธตีติ รุนฺธํ, รุนฺธนฺตี, รุนฺธนฺตํ, รุนฺธมาโน, รุชฺฌมาโน. ภุญฺชตีติ ภุญฺชํ, ภุญฺชนฺตี, ภุญฺชนฺตํ, ภุญฺชมาโน, ภุชฺชมาโน อิจฺจาทิ.

Rudhi 어근은 가로막음(āvaraṇa)의 의미이다. 'rudhādito niggahītapubbañca'라는 규칙에 의해 'a' 접미사와 닛가히타(niggahīta) 삽입이 일어난다. '가로막는다'는 뜻에서 rundhatī라고 할 때 rundhaṃ, rundhantī, rundhantaṃ, rundhamāno, rujjhamāno가 된다. '먹는다'는 뜻에서 bhuñjatī라고 할 때 bhuñjaṃ, bhuñjantī, bhuñjantaṃ, bhuñjamāno, bhujjamāno 등도 마찬가지이다.

ทิวุ [Pg.400] กีฬายํ, ‘‘ทิวาทิโต โย’’ติ ยปฺปจฺจโย, ‘‘ตถา กตฺตริ จา’’ติ ปุพฺพรูปตฺตํ, พตฺตญฺจ, ทิพฺพตีติ ทิพฺพํ, ทิพฺพนฺตี, ทิพฺพนฺตํ, ทิพฺพมาโน. เอวํ พุชฺฌตีติ พุชฺฌํ, พุชฺฌนฺโต, พุชฺฌมาโน, จวคฺคาเทโส. ชนี ปาตุภาเว, ‘‘ชนาทีนมา’’ติ โยควิภาเคน อาตฺตํ, ชายตีติ ชายํ, ชายมาโน, ชญฺญมาโน.

Divu 어근은 놀이(kīḷā)의 의미이다. 'divādito yo'라는 규칙에 의해 'ya' 접미사가 붙고, 'tathā kattari cā'에 의해 전향 동화(pubbarūpatta)와 b의 중첩이 일어나 dibbatī라고 할 때 dibbaṃ, dibbantī, dibbantaṃ, dibbamāno가 된다. 이와 같이 '깨닫는다'는 뜻에서 bujjhatī라고 할 때 bujjhaṃ, bujjhanto, bujjhamāno가 되며, 구개음화(cavaggādeso)가 일어난다. Janī 어근은 출현(pātubhāva)의 의미이다. 'janādīnamā'라는 요가위바가(yogavibhāga)에 의해 'ā'로 변하여, '태어나는'이라는 뜻에서 jāyatī라고 할 때 jāyaṃ, jāyamāno, jaññamāno가 된다.

สุ สวเณ, ‘‘สฺวาทิโต’’ติอาทินา ณุ ณา อุณา จ, สุณาตีติ สุณํ, สุณนฺโต, สุณมาโน, สูยมาโน, สุยฺยมาโน. ปาปุณาตีติ ปาปุณํ, ปาปุณมาโน, ปาปียมาโน.

Su 어근은 들음(savaṇa)의 의미이다. 'svādito' 등의 규칙에 의해 ṇu, ṇā, uṇā 접미사가 붙는다. '듣는다'는 뜻에서 suṇātī라고 할 때 suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, sūyamāno, suyyamāno가 된다. '도달한다'는 뜻에서 pāpuṇātī라고 할 때 pāpuṇaṃ, pāpuṇamāno, pāpīyamāno가 된다.

‘‘กิยาทิโต นา’’ติ นา, รสฺสตฺตํ, กิณาตีติ กิณํ, กีณมาโน, กียมาโน. วินิจฺฉินาตีติ วินิจฺฉินํ, วินิจฺฉินมาโน, วินิจฺฉียมาโน, จินํ, จียมาโน. ชานาตีติ ชานํ, ชานมาโน, ชาเทโส, ญายมาโน. คณฺหาตีติ คณฺหํ, คณฺหมาโน, คยฺหมาโน.

'kiyādito nā'라는 규칙에 의해 nā 접미사가 붙고 (어근 모음의) 단모음화가 일어난다. '산다(구매한다)'는 뜻에서 kiṇātī라고 할 때 kiṇaṃ, kīṇamāno, kīyamāno가 된다. '판단한다'는 뜻에서 vinicchinātī라고 할 때 vinicchinaṃ, vinicchinamāno, vinicchīyamāno가 되며, cinaṃ, cīyamāno도 그러하다. '안다'는 뜻에서 jānātī라고 할 때 jānaṃ, jānamāno가 되며, jā로 대치(ādeso)되고 수동은 ñāyamāno가 된다. '잡는다'는 뜻에서 gaṇhātī라고 할 때 gaṇhaṃ, gaṇhamāno, gayhamāno가 된다.

กร กรเณ, กโรตีติ อตฺเถ ‘‘วตฺตมาเน มานนฺตา’’ติ อนฺตปฺปจฺจโย, ‘‘ตนาทิโต โอยิรา’’ติ โอ, ‘‘ตสฺส วา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘อุตฺตโมกาโร’’ติ อุตฺตํ, ‘‘กรสฺสากาโร จา’’ติ อการสฺสุกาโร. ‘‘ยวการา จา’’ติ สเร อุการสฺส วตฺตํ, ทฺวิตฺตํ, ‘‘โพ วสฺสา’’ติ พการทฺวยญฺจ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา รโลโป, โส กุพฺพํ, กุพฺพนฺโต, กุพฺพตี, กุพฺพนฺตี, กุพฺพนฺตํ. อุตฺตาภาเว – กมฺมํ กโรนฺโต, กโรนฺตี, กโรนฺตํ. มาเน – อุตฺตทฺวยํ, กุรุมาโน, กุรุมานา, กุรุมานํ, กุพฺพาโน วา. กมฺมนิ กยิรมาโน, กรียมาโน วา อิจฺจาทิ.

Kara 어근은 행함(karaṇa)의 의미이다. '행한다(karotī)'는 뜻에서 'vattamāne mānantā'에 의해 anta 접미사가 붙고, 'tanādito oyirā'에 의해 o가, 'tassa vā'를 근거로 한 'uttamokāro'에 의해 u가 되며, 'karassākāro cā'에 의해 akāra가 u로 변한다. 'yavakārā cā'에 의해 모음 앞에서 ukāra가 v로 변하고 중첩이 일어나며, 'bo vassā'에 의해 두 개의 b가 되고, 'kvaci dhātū' 등에 의해 r이 생략되어 kubbaṃ, kubbanto, kubbatī, kubbantī, kubbantaṃ이 된다. u로 변하지 않을 때는 업(kamma)을 행하는 자라는 뜻에서 karonto, karontī, karontaṃ이 된다. māne 접미사에서는 두 가지 u의 형태인 kurumāno, kurumānā, kurumānaṃ 또는 kubbāno가 된다. 수동에서는 kayiramāno 또는 karīyamāno 등이 된다.

จุร เถยฺเย, ‘‘จุราทิโต’’ติอาทินา เณ ณยา, โจเรตีติ โจเรนฺโต, โจเรนฺตี, โจเรนฺตํ, โจรยํ, โจรยตี, โจรยนฺตํ, โจรยมาโน, โจรียมาโน. ปาเลตีติ ปาเลนฺโต, ปาเลนฺตี, ปาเลนฺตํ, ปาลยํ, ปาลยนฺตี, ปาลยนฺตํ, ปาลยมาโน, ปาลียมาโน อิจฺจาทิ.

Cura 어근은 도둑질(theyya)의 의미이다. 'curādito' 등에 의해 ṇe, ṇaya 접미사가 붙는다. '훔친다(coretī)'는 뜻에서 corento, corentī, corentaṃ, corayaṃ, corayatī, corayantaṃ, corayamāno, corīyamāno가 된다. '보호한다(pāletī)'는 뜻에서 pālento, pālentī, pālentaṃ, pālayaṃ, pālayantī, pālayantaṃ, pālayamāno, pālīyamāno 등도 마찬가지이다.

การิเต [Pg.401] ภาเวตีติ ภาเวนฺโต, ภาเวนฺตี, ภาเวนฺตํ, ภาวยํ, ภาวยนฺตี, ภาวยนฺตํ, ภาวยมาโน, ภาวียมาโน. กาเรตีติ กาโรนฺโต, กาเรนฺตี, กาเรนฺตํ, การยํ, การยนฺตี, การยนฺตํ, การยมาโน, การียมาโน, การาเปนฺโต, การาเปนฺตี, การาเปนฺตํ, การาปยํ, การาปยนฺตี, การาปยนฺตํ, การาปยมาโน, การาปียมาโน อิจฺจาทิ.

사동(kārita)의 의미에서 '수행하게 한다(bhāvetī)'는 bhāvento, bhāventī, bhāventaṃ, bhāvayaṃ, bhāvayantī, bhāvayantaṃ, bhāvayamāno, bhāvīyamāno가 된다. '하게 한다(kāretī)'는 kāronto, kārentī, kārentaṃ, kārayaṃ, kārayantī, kārayantaṃ, kārayamāno, kārīyamāno, kārāpento, kārāpentī, kārāpentaṃ, kārāpayaṃ, kārāpayantī, kārāpayantaṃ, kārāpayamāno, kārāpīyamāno 등이 된다.

วตฺตมานกาลิกมานนฺตปฺปจฺจยนฺตนโย.

현재 시제의 māna와 anta 접미사에 관한 방법이다.

อนาคตกาลิกปฺปจฺจยนฺตนย

미래 시제의 접미사에 관한 방법이다.

‘‘กาเล’’ติ อธิกาโร.

'Kāle(때에)'라는 용어는 지배 범위를 나타내는 규정(adhikāra)이다.

๖๔๗. ภวิสฺสติ คมาทีหิ ณี ฆิณ.

647. 미래 시제에서 gam(가다) 등의 어근 뒤에 ṇī, ghiṇa 접미사가 온다.

ภวิสฺสติ กาเล คมฺมมาเน คมาทีหิ ธาตูหิ ณี ฆิณอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. ณการา วุทฺธตฺถา. อายติ คมนํ สีลมสฺสาติ อตฺเถ ณี, วุทฺธิณโลปา. คามี, คามิโน, อาคามี กาโล. ฆิณปจฺจเย – ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ฆโลโป, คามํ คามิ, คามี, คามโย.

미래 시제가 의미될 때 gam 등의 어근 뒤에 ṇī, ghiṇa라는 접미사들이 붙는다. ṇ은 모음 증대(vuddhi)를 위한 것이다. '미래에 가는 습성이 있는 자'라는 의미에서 ṇī 접미사가 붙고 증대와 ṇ 탈락이 일어난다. Gāmī, gāmino가 되며, āgāmī kālo(미래/다가올 시간)도 그러하다. ghiṇa 접미사에서는 'kvaci dhātū' 등에 의해 gh가 탈락하여 gāmaṃ gāmi, gāmī, gāmayo가 된다.

ภช เสวายํ, อายติ ภชิตุํ สีลมสฺสาติ ภาชี, ภาชิ, ‘‘น กคตฺตํ จชา’’ติ โยควิภาเคน นิเสธนโต ‘‘สจชานํ กคา ณานุพนฺเธ’’ติ คตฺตํ น ภวติ.

Bhaja 어근은 섬김(sevā)의 의미이다. 미래에 섬기는 습성이 있는 자라는 뜻에서 bhājī, bhāji가 된다. 'na kagattaṃ cajā'라는 요가위바가(문구 분할)에 의한 금지 규칙 때문에 'sacajānaṃ kagā ṇānubandhe'에 따른 g로의 변화는 일어나지 않는다.

สุ คติมฺหิ, การิเต วุทฺธิอาวาเทสา จ, อายติ ปสฺสวิตุํ สีลมสฺสาติ ปสฺสาวี, ปสฺสาวิ. อายติ ปฏฺฐานํ สีลมสฺสาติ ปฏฺฐายี, ปฏฺฐายิ, ‘‘อาการนฺตานมาโย’’ติ อายาเทโส.

Su 어근은 감(gati)의 의미이다. 사동에서 증대(vuddhi)와 av 대치(ādesa)가 일어나며, 미래에 흐르게 하는(또는 낳게 하는) 습성이 있는 자라는 뜻에서 passāvī, passāvi가 된다. 미래에 출발하는 습성이 있는 자는 paṭṭhāyī, paṭṭhāyi가 되며, 'ākārantānamāyo'에 의해 āya 대치가 일어난다.

‘‘ภวิสฺสตี’’ติ อธิกาโร.

'Bhavissatī(미래에)'라는 용어는 지배 범위를 나타내는 규정(adhikāra)이다.

๖๔๘. กิริยายํ [Pg.402] ณฺวุตโว.

648. 행위(의 목적)를 위한 행위의 의미에서 ṇvu와 tu 접미사가 붙는다.

กิริยายํ กิริยตฺถายํ คมฺมมานายํ ธาตูหิ ณฺวุตุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวิสฺสติ กาเล. ณฺวุมฺหิ – ณโลปวุทฺธิอกาเทสา, กริสฺสํ วชตีติ การโก วชติ.

행위의 목적을 위한 행위가 의미될 때, 미래 시제에서 어근 뒤에 ṇvu와 tu라는 접미사들이 붙는다. ṇvu에서는 ṇ의 탈락, 증대, ak 대치가 일어나, '행하기 위해 간다'는 뜻에서 kārako vajati가 된다.

ตุมฺหิ – ‘‘กรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมิ’’นฺติ ตกาโร, เสสํ กตฺตุสมํ, กตฺตา วชติ, กตฺตุํ วชตีติ อตฺโถ. เอวํ ปจิสฺสํ วชตีติ ปาจโก วชติ, ปจิตา วชติ. ภุญฺชิสฺสํ วชตีติ ภุญฺชโก วชติ, โภตฺตา วชติ อิจฺจาทิ.

tu 접미사에서는 'karassa ca tattaṃ tusmiṃ'에 의해 t로 변하며, 나머지는 kattar와 같다. kattā vajati는 kattuṃ vajati(행하기 위해 간다)는 의미이다. 이와 같이 '요리하기 위해 간다'는 pācako vajati, pacitā vajati가 된다. '먹기 위해 간다'는 bhuñjako vajati, bhottā vajati 등이 된다.

๖๔๙. กมฺมนิ โณ.

649. 목적어(kamma)의 의미에서 ṇo 접미사가 붙는다.

กมฺมสฺมึ อุปปเท ธาตูหิ ณปฺปจฺจโย โหติ ภวิสฺสติ กาเล ณโลปวุทฺธี. นครํ กริสฺสตีติ นครกาโร วชติ. ลู เฉทเน, สาลึ ลวิสฺสตีติ สาลิลาโว วชติ. วป พีชสนฺตาเน, ธญฺญํ วปิสฺสตีติ ธญฺญวาโป วชติ. โภคํ ททิสฺสตีติ โภคทาโย วชติ, สินฺธุํ ปิวิสฺสตีติ สินฺธุปาโย วชติ อิจฺจาทิ.

목적어가 앞에 오는 경우(upapada), 미래 시제에서 어근 뒤에 ṇ 접미사가 오며 ṇ 탈락과 증대가 일어난다. '도시를 건설할 자가 간다'는 뜻에서 nagarakāro vajati가 된다. Lū 어근은 자름의 의미이며, '벼를 벨 자가 간다'는 sālilāvo vajati가 된다. Vapa 어근은 씨뿌림의 의미이며, '곡식을 뿌릴 자가 간다'는 dhaññavāpo vajati가 된다. '재물을 줄 자'는 bhogadāyo vajati, '강물을 마실 자'는 sindhupāyo vajati 등이 된다.

‘‘กมฺมนี’’ติ วตฺตเต.

'Kammani(목적어에서)'라는 용어가 계속 적용된다.

๖๕๐. เสเส สฺสํ นฺตุ มานานา.

650. 나머지 미래의 의미에서 ssaṃ, ntu, māna, āna 접미사가 붙는다.

กมฺมสฺมึ อุปปเท เสเส อปริสมตฺตตฺเถ ธาตูหิ สฺสํนฺตุ มาน อานอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวิสฺสติ กาเล คมฺมมาเน, เต จ กิตกตฺตา กตฺตริ ภวนฺติ. กมฺมํ กริสฺสตีติ อตฺเถ สฺสํปจฺจโย, อิการาคโม, สิโลโป, กมฺมํ กริสฺสํ วชติ, สาเปกฺขตฺตา น สมาโส. นฺตุปจฺจเย ‘‘ตนาทิโต โอยิรา’’ติ โอ, ‘‘สิมฺหิ วา’’ติ นฺตฺว’นฺตสฺส อตฺตํ, กมฺมํ กริสฺสตีติ กมฺมํ กโรนฺโต วชติ อิจฺจาทิ คุณวนฺตุสมํ.

목적어가 앞에 오고 아직 끝나지 않은 나머지 의미에서, 미래 시제가 의미될 때 어근 뒤에 ssaṃ, ntu, māna, āna라는 접미사들이 붙는다. 이것들은 낏(kita) 접미사이므로 능동(kattar)의 의미가 된다. '업(행위)을 할 것이다'라는 뜻에서 ssaṃ 접미사가 붙고, i 모음 삽입과 s 탈락이 일어나 kammaṃ karissaṃ vajati가 된다. (이것은) 의존적이므로 복합어(samāsa)가 되지 않는다. ntu 접미사에서는 'tanādito oyirā'에 의해 o가 붙고, 'simhi vā'에 의해 ntu-ant의 끝이 a로 변하여 '업을 할 자가 간다'는 뜻에서 kammaṃ karonto vajati 등이 되며 guṇavant와 같다.

อถ [Pg.403] วา ‘‘ภวิสฺสติ คมาทีหิ ณี ฆิณ’’ติ เอตฺถ ‘‘ภวิสฺสตี’’ติ วจนโต ‘‘สฺสนฺตุ’’อิติ เอโกว ปจฺจโย ทฏฺฐพฺโพ, ตโต ‘‘สิมฺหิ วา’’ติ อตฺตํ, ‘‘นฺตสทฺโท อ’’มิติโยควิภาเคน อมาเทโส, สิโลโป, กริสฺสํ กริสฺสนฺโต, กริสฺสนฺตา, กริสฺสนฺตํ, กริสฺสนฺเต, กริสฺสตา กริสฺสนฺเตน, กริสฺสนฺเตหิ, กริสฺสโต กริสฺสนฺตสฺส, กริสฺสตํ กริสฺสนฺตานํ, กริสฺสตา, กริสฺสนฺเตหิ, กริสฺสโต กริสฺสนฺตสฺส, กริสฺสตํ กริสฺสนฺตานํ, กริสฺสติ กริสฺสนฺเต, กริสฺสนฺเตสูติอาทิ คุณวนฺตุสทิสํ เนยฺยํ.

또는 'bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa'라는 문구에서 'bhavissatī'라는 말 때문에 'ssantu'를 하나의 접미사로 보아야 한다. 그 후 'simhi vā'에 의해 a로 변하고, 'ntasaddo am'이라는 요가위바가에 의해 am으로 대치되며, s가 탈락하여 karissaṃ, karissanto, karissantā, karissantaṃ, karissante, karissataṃ, karissantena, karissantehi, karissato, karissantassa, karissataṃ, karissantānaṃ, karissatā, karissantehi, karissato, karissantassa, karissataṃ, karissantānaṃ, karissati, karissante, karissantesū 등과 같이 guṇavant와 유사하게 알아야 한다.

มานมฺหิ – โอการาการานํ อุตฺตํ, กมฺมํ กริสฺสตีติ กมฺมํ กุรุมาโน, กมฺมํ กราโน วชติ. เอวํ โภชนํ ภุญฺชิสฺสํ วชติ, โภชนํ ภุญฺชนฺโต, ภุญฺชมาโน, ภุญฺชาโน วชติ.

māna 접미사에서 - o와 a의 소리가 u로 변한다. '업을 지을 것이다'라는 뜻에서 업을 짓는 자(kurumāno), 업을 지으면서(karāno) 간다. 이와 같이 '음식을 먹을 것이다'라는 뜻에서 음식을 먹으러(bhuñjissaṃ) 간다, 음식을 먹으면서(bhuñjanto), 음식을 먹는 중인(bhuñjamāno), 음식을 먹으면서(bhuñjāno) 간다.

สพฺพตฺถ กตฺตริ นฺตุมาเนสุ สกสกวิกรณปฺปจฺจโย กาตพฺโพ.

모든 능동의 의미에서 ntu와 māna 접미사가 쓰일 때, 각각의 결합 방식(vikaraṇa)에 따른 접미사를 적용해야 한다.

ขาทนํ ขาทิสฺสตีติ ขาทนํ ขาทิสฺสํ วชติ, ขาทนํ ขาทนฺโต, ขาทนํ ขาทมาโน, ขาทนํ ขาทาโน วชติ. มคฺคํ จริสฺสตีติ มคฺคํ จริสฺสํ, มคฺคํ จรนฺโต, มคฺคํ จรมาโน, มคฺคํ จราโน วชติ. ภิกฺข อายาจเน, ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสตีติ ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสํ จรติ, ภิกฺขํ ภิกฺขนฺโต, ภิกฺขํ ภิกฺขมาโน, ภิกฺขํ ภิกฺขาโน จรติ อิจฺจาทิ.

'음식을 씹어 먹을 것이다'라는 뜻에서 음식을 씹으러(khādissaṃ) 간다, 음식을 씹으면서(khādanto), 음식을 씹는 중인(khādamāno), 음식을 씹으면서(khādāno) 간다. '길을 갈 것이다'라는 뜻에서 길을 가려(carissaṃ), 길을 가면서(caranto), 길을 가는 중인(caramāno), 길을 가면서(carāno) 간다. bhikkha는 구걸함에 있으니, '음식을 구걸할 것이다'라는 뜻에서 음식을 구걸하러(bhikkhissaṃ) 다닌다, 음식을 구걸하면서(bhikkhanto), 음식을 구걸하는 중인(bhikkhamāno), 음식을 구걸하면서(bhikkhāno) 다닌다 등등이다.

อนาคตกาลิกปฺปจฺจยนฺตนโย.

미래 시제 접미사로 끝나는 방식이다.

อุณาทิปฺปจฺจยนฺตนย

우나디(Uṇādi) 접미사로 끝나는 방식.

อถ อุณาทโย วุจฺจนฺเต.

이제 우나디(uṇādi) 접미사들에 대해 설명한다.

‘‘ธาตุยา’’ติ อธิกาโร.

'어근으로부터(Dhātuyā)'라는 것이 지배 규칙이다.

๖๕๑. [Pg.404] กาเล วตฺตมานาตีเต ณฺวาทโย.

651. 현재와 과거의 시간에서 ṇvu 등의 접미사가 붙는다.

อตีเต กาเล, วตฺตมาเน จ คมฺมมาเน ธาตูหิ ณุปฺปจฺจโย โหติ. อาทิสทฺเทน ยุ กฺต มิอิจฺจาทโย จ โหนฺติ.

과거의 시간과 현재가 이해될 때 어근들로부터 ṇu 접미사가 붙는다. '등등(ādi)'이라는 말에 의해 yu, kta, mi 등도 붙는다.

กร กรเณ, อกาสิ, กโรตีติ วา อตฺเถ ณุปฺปจฺจโย, ณโลโป, วุทฺธิ, การุ สิปฺปี, การู การโว. วา คติคนฺธเนสุ, อวายิ, วายตีติ วา วายุ, อายาเทโส. สท อสฺสาทเน, อสฺสาทียตีติ สาทุ. ราธ, สาธ สํสิทฺธิมฺหิ, สาธียติ อเนน หิตนฺติ สาธุ. พนฺธ พนฺธเน, อตฺตนิ ปรํ พนฺธตีติ พนฺธุ. จกฺข วิยตฺติยํ วาจายํ, จกฺขตีติ จกฺขุ. อิ คติมฺหิ, เอนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ. ทร วิทารเณ, ทรียตีติ ทารุ กฏฺฐํ. สนุ ทาเน. สโนตีติ สานุ ปพฺพเตกเทโส. ชนียตีติ ชานุ ชงฺฆาสนฺธิ. จรียตีติ จารุ ทสฺสนีโย. รห จาเค, รหียตีติ ราหุ อสุรินฺโท. ตร ตรเณ, ตาลุ, โล รสฺส.

kara는 행함(karaṇa)에 있으니, '하였다' 또는 '한다'라는 의미에서 ṇu 접미사가 붙고, ṇ이 탈락하며, 모음 증대가 일어나서 기술자(kāru), 장인들(kārū, kāravo)이 된다. vā는 감과 냄새 풍김(gatigandhana)에 있으니, '불었다' 또는 '분다'라는 의미에서 vāyu(바람)가 되며, āy의 대치가 일어난다. sada는 맛봄(assādana)에 있으니, '맛보아진다'는 의미에서 sādu(달콤한)가 된다. rādha, sādha는 성취(saṃsiddhi)에 있으니, '이것에 의해 이익이 성취된다'는 의미에서 sādhu(선한/좋은)가 된다. bandha는 묶음(bandhana)에 있으니, '자신에게 타인을 묶는다'는 의미에서 bandhu(친척)가 된다. cakkha는 말의 분명함(viyatti vācā)에 있으니, '말한다'는 의미에서 cakkhu(눈)가 된다. i는 감(gati)에 있으니, '중생들이 이것에 의해 가고, 진행한다'는 의미에서 āyu(수명)가 된다. dara는 쪼갬(vidāraṇa)에 있으니, '쪼개진다'는 의미에서 dāru(나무)가 된다. sanu는 줌(dāna)에 있으니, '준다'는 의미에서 sānu(산마루)가 된다. '태어난다'는 의미에서 jānu(무릎)가 된다. '다녀진다'는 의미에서 cāru(아름다운)가 된다. raha는 버림(cāga)에 있으니, '버려진다'는 의미에서 rāhu(라후)가 된다. tara는 건너감(taraṇa)에 있으니, tālu(입천장)가 되며, l이 오고 r이 탈락한다.

มราทีนํ ปเนตฺถ ณุมฺหิ ‘‘ฆฏาทีนํ วา’’ติ เอตฺถ วาสทฺเทน น วุทฺธิ, มรุ, ตรุ, ตนุ, ธนุ, หนุ, มนุ, อสุ, วสุ, วฏุ, ครุ อิจฺจาทิ.

여기서 maru 등의 어근들에 ṇu가 붙을 때 'ghaṭā 등의 어근들에 대해 선택적으로(vā)'라는 규칙의 vā라는 말에 의해 모음 증대가 일어나지 않아, maru, taru, tanu, dhanu, hanu, manu, asu, vasu, vaṭu, garu 등이 된다.

จทิ หิลาทเน, ยุปฺปจฺจโย, ‘‘นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จา’’ติ อนาเทโส, นิคฺคหีตาคโม จ, จนฺทนํ. ภวติ เอตฺถาติ ภุวนํ, ‘‘ฌลานมิยุวาสเร วา’’ติ อุวาเทโส. กิร วิกฺเขเป, กิรโณ. วิจกฺขโณ, กมฺปนํ กโรตีติ กรุณา, อการสฺสุตฺตํ.

cadi는 기쁘게 함(hilādana)에 있으니, yu 접미사가 붙고, 'nudā 등으로부터 yu와 ṇvu는 ana와 aka가 된다'는 규칙에 의해 ana로 대치되며 비음이 삽입되어 candana(백단향)가 된다. '여기에서 존재한다'는 의미에서 bhuvana(세상)가 되며, 'jhalā들의 뒤에... uv가 온다'는 규칙에 의해 uv로 대치된다. kira는 흩뿌림(vikkhepa)에 있으니 kiraṇo(광선)가 된다. vicakkhaṇo(현명한), '동요를 일으킨다'는 의미에서 karuṇā(자비)가 되며, a가 u로 변한다.

กฺตปฺปจฺจเย [Pg.405] – กโลโป, อภวิ, ภวตีติ วา ภูตํ ยกฺขาทิ, ภูตานิ. วายตีติ วาโต, ตายตีติ ตาโต. มิมฺหิ – ภวนฺติ เอตฺถาติ ภูมิ, เนตีติ เนมิ อิจฺจาทิ.

kta 접미사에서 - k가 탈락하고, '있었다' 또는 '있다'라는 의미에서 bhūta(야차 등), bhūtāni(존재들)가 된다. '분다'는 의미에서 vāto(바람)가 되고, '보호한다'는 의미에서 tāto(아버지)가 된다. mi 접미사에서 - '이곳에 존재한다'는 의미에서 bhūmi(대지), '이끈다'는 의미에서 nemi(바퀴테) 등등이다.

๖๕๒. ขฺยาทีหิ มน ม จ โต วา.

652. khyā 등의 어근들로부터 mana 접미사가 붙고, m은 선택적으로 t가 된다.

ขี ภี สุ รุ หุ วา ธู หิ ลูปี อทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ มนปจฺจโย โหติ, มสฺส จ โต โหติ วา.

khī, bhī, su, ru, hu, vā, dhū, hi, lū, pī, ada 등과 같은 어근들로부터 mana 접미사가 붙으며, m은 선택적으로 t가 된다.

อทธาตุปรสฺเสว, มการสฺส ตการตา;

ตทญฺญโต น โหตายํ, ววตฺถิตวิภาสโต.

ada 어근의 뒤에 있는 경우에만 m 문자가 t가 됨이 있다. 그 외의 경우에는 정해진 선택에 따라 이것이 일어나지 않는다.

ขี ขเย, ขียนฺติ เอตฺถ อุปทฺทวุปสคฺคาทโยติ อตฺเถ มนปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา นโลโป, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ, เขโม. ตถา ภี ภเย, ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีโม, วาธิการโต น วุทฺธิ. สุ อภิสเว, สวตีติ โสโม. รุ คติมฺหิ, โรโม. หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, หูยตีติ โหโม. วา คติคนฺธเนสุ, วาโม. ธู กมฺปเน, ธุนาตีติ ธูโม. หิ คติมฺหิ, หิโนตีติ เหโม. ลู เฉทเน, ลูยตีติ โลโม. ปี ตปฺปเน, ปีณนํ เปโม. อท ภกฺขเณ, อทตีติ อตฺเถ มน, มสฺส จ วา ตกาโร, ‘‘โต ทสฺสา’’ติ ตกาโร, อตฺตา, อาตุมา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อทสฺส ทีโฆ, อุการาคโม จ. ยา ปาปเณ, ยาโม.

khī는 멸함(khaya)에 있으니, '이곳에서 재난과 장애 등이 멸한다'는 의미에서 mana 접미사가 붙고, '어떤 어근에서는' 등의 규칙으로 n이 탈락하며, '다른 것들에서' 규칙으로 모음 증대가 일어나 khemo(안온)가 된다. 그와 같이 bhī는 두려움(bhaya)에 있으니, '이것으로부터 두려워한다'는 의미에서 bhīmo(무서운)가 되며, 선택적 규칙에 따라 모음 증대가 일어나지 않는다. su는 즙을 냄(abhisava)에 있으니, '흐른다'는 의미에서 somo(소마)가 된다. ru는 감(gati)에 있으니 romo(털)가 된다. hu는 공양물을 드림(dānādana...)에 있으니, '드려진다'는 의미에서 homo(제사)가 된다. vā는 감과 냄새 풍김에 있으니 vāmo(아름다운)가 된다. dhū는 흔듦(kampana)에 있으니, '흔든다'는 의미에서 dhūmo(연기)가 된다. hi는 감(gati)에 있으니, '간다'는 의미에서 hemo(금)가 된다. lū는 자름(chedane)에 있으니, '잘려진다'는 의미에서 lomo(털)가 된다. pī는 만족함(tappana)에 있으니, 만족시키는 것인 pemo(사랑)가 된다. ada는 먹음(bhakkhaṇa)에 있으니, '먹는다'는 의미에서 mana가 붙고 m이 선택적으로 t가 되며, 'd의 뒤에 t가 온다'는 규칙으로 t가 되어 attā, ātumā(자아)가 되며, '어떤 어근에서는' 등의 규칙으로 ada의 a가 장음화되고 u가 삽입된다. yā는 도달함(pāpaṇa)에 있으니 yāmo(시간)가 된다.

‘‘วา’’ติ วตฺตมาเน –

'선택적으로(Vā)'라는 말이 계속되는 중에 -

๖๕๓. สมาทิหิ ถมา.

653. sama 등의 어근들로부터 tha와 ma가 붙는다.

สมทมทร รห ลป วส ยุ ทุ หิ สิ ทา สา ฐา ภส พหอุสุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ถ มอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

sama, dama, dara, raha, lapa, vasa, yu, du, hi, si, dā, sā, ṭhā, bhasa, baha, usu 등과 같은 어근들로부터 tha와 ma 이 접미사들이 선택적으로 붙는다.

สม [Pg.406] อุปสเม, กฺวจิคฺคหณาธิการา น ธาตฺวนฺตโลโป, กิเลเส สเมตีติ สมโถ สมาธิ. เอวํ ทมนํ ทมโถ. ทร ทาเห, ทรณํ ทรโถ ปริทาโห. รห อุปาทาเน, รหียตีติ รโถ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา หโลโป. สป อกฺโกเส, สปนํ สปโถ. วส นิวาเส, อาวสนฺติ เอตสฺมินฺติ อาวสโถ. ยุ มิสฺสเน, ยูโถ, ทีโฆ. ทุ คติวุทฺธิมฺหิ, ทวติ วฑฺฒตีติ ทุโม. หิโนตีติ หิโม อุสฺสาโว. สิ พนฺธเน, สียตีติ สีมา, ทีโฆ. ทา อวขณฺฑเน, ทาโม. สา สามตฺเถ, สาโม. ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ถาโม, ฐสฺส ถตฺตํ. ภส ภสฺมีกรเณ, ภสฺมา, พฺรหฺมาทิตฺตา ‘‘สฺยา จา’’ติ อาตฺตํ. พห วุทฺธิมฺหิ, พฺรหฺมา, นิปาตนโต พฺโร พสฺส. อุสุ ทาเห, อุสฺมา อิจฺจาทิ.

sama는 가라앉음(upasame)에 있으니, kvaci 규칙의 적용으로 어근 끝이 탈락하지 않아, '번뇌를 가라앉힌다'는 의미에서 samatho(그침), samādhi(삼매)가 된다. 이와 같이 길들임은 damatho(길들임)이다. dara는 타오름(dāhe)에 있으니, 쪼개짐은 daratho(고뇌), 주위의 타오름이다. raha는 취함(upādāne)에 있으니, '취해진다'는 의미에서 ratho(수레)가 되며, '어떤 어근에서' 등의 규칙으로 ha가 탈락한다. sapa는 저주함(akkose)에 있으니, 저주함은 sapatho(맹세)이다. vasa는 거주함(nivāse)에 있으니, '이곳에 거주한다'는 의미에서 āvasatho(거처)가 된다. yu는 섞음(missane)에 있으니 yūtho(무리)가 되며 장음화된다. du는 이동과 증대(gativuddhi)에 있으니, '달리고 자란다'는 의미에서 dumo(나무)가 된다. '간다'는 의미에서 himo(눈), 이슬이다. si는 묶음(bandhane)에 있으니, '묶여진다'는 의미에서 sīmā(경계)가 되며 장음화된다. dā는 쪼갬(avakhaṇḍane)에 있으니 dāmo(끈)가 된다. sā는 능력(sāmatthe)에 있으니 sāmo(평화로운)가 된다. ṭhā는 움직임의 멈춤(gatinivatti)에 있으니 thāmo(힘)가 되며 ṭha가 tha가 된다. bhasa는 재로 만듦(bhasmīkaraṇe)에 있으니 bhasmā(재)가 되며 brahmā 등과 같이 ā가 된다. baha는 증대(vuddhimhi)에 있으니 brahmā(브라만)가 되며 예외적으로 ba가 bra가 된다. usu는 타오름(dāhe)에 있으니 usmā(열기) 등이다.

๖๕๔. มสุสฺส สุสฺส จฺฉ ร จฺเฉรา.

654. masu라는 이 어근의 su에 대해 cchara와 cchera가 대치된다.

มสุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สุสฺส จฺฉรจฺเฉรอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ. มสุ มจฺเฉเร, กฺวิปฺปจฺจโย, จฺฉรจฺเฉราเทสา, มจฺฉโร, มจฺเฉโร.

masu라는 이 어근의 su 자리에 cchara, cchera 이 대치어들이 온다. masu는 인색함(macchere)에 있으니, kvi 접미사가 붙고 cchara, cchera로 대치되어 maccharo(인색함), macchero(인색함)가 된다.

‘‘จฺฉร จฺเฉรา’’ติ วตฺตเต.

'cchara ccherā'가 계속 적용된다.

๖๕๕. อาปุพฺพจรสฺส จ.

655. ā가 앞에 붙은 cara 어근에 대해서도 그러하다.

อาปุพฺพสฺส จรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส จฺฉรจฺเฉราเทสา โหนฺติ, จสทฺเทน จฺฉริยาเทโส จ. ภุโส จรณนฺติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย, จฺฉริยาทิอาเทโส, รสฺสตฺตญฺจ. อจฺฉริยํ[Pg.407], อจฺฉรํ, อจฺเฉรํ. อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติปิ อจฺฉริยํ.

ā가 앞에 붙은 cara라는 이 어근에 cchara, cchera의 대치가 일어나며, ca라는 단어에 의해 cchariyā 대치도 일어난다. '매우 행함'이라는 의미에서 kvi 접미사가 붙고 cchariya 등이 대치되며 단음화가 일어난다. acchariyaṃ(경이로움), accharaṃ(손가락 튕김), accheraṃ(경이로운 것). '손가락을 튕기기에 적당한 것'도 acchariyaṃ이라 한다.

๖๕๖. อล กล สเลหิ ลยา.

656. ala, kala, sale 어근들로부터 la와 ya가 붙는다.

อล กล สล อิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ล ยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. อล ปริสมตฺติมฺหิ, อลฺลํ, อลฺยํ. กล สงฺขฺยาเน, กลฺลํ, กลฺยํ. สล, หุล, ปท คติมฺหิ, สลฺลํ, สลฺยํ.

ala는 완성(parisamatti)에 있으니 allaṃ(젖은), alyaṃ이 된다. kala는 계산(saṅkhyāna)에 있으니 kallaṃ(건강한), kalyaṃ이 된다. sala, hula, pada는 감(gati)에 있으니 sallaṃ(화살), salyaṃ이 된다.

‘‘กล สเลหี’’ติ วตฺตเต.

'kala와 sale로부터'가 계속 적용된다.

๖๕๗. ยาณ ลาณา.

657. yāṇa와 lāṇā가 된다.

เตหิ กล สลอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ยาณ ลาณปฺปจฺจยา โหนฺติ. กลฺยาณํ, ปฏิสลฺยาณํ, กลฺลาโณ, ปฏิสลฺลาโณ. ยทา ปน ลี สิเลสเนติ ธาตุ, ตทา ‘‘ปฏิสลฺลยนํ, ปฏิสลฺลาณ’’นฺติ ยุปฺปจฺจเยน สิทฺธํ, อุปสคฺคนฺตสฺส นิคฺคหีตสฺส ลตฺตํ, รหาทิปรตฺตา นสฺส ณตฺตํ, เอการสฺส ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อตฺตญฺจ.

이러한 kala, sala 등의 어근들로부터 yāṇa, lāṇa 접미사가 붙는다. kalyāṇa(훌륭함), paṭisalyāṇa(은둔), kallāṇa, paṭisallāṇa가 된다. 그러나 lī silesane(밀착하다)라는 어근일 때는, 그때는 'paṭisallayanaṃ, paṭisallāṇaṃ'이 yu 접미사에 의해 성립되며, 접두사 뒤의 니가히타(niggahīta)가 l로 변하고, ra, ha 등이 뒤에 오므로 n이 ṇ으로 변하며, 'kvaci dhātū' 등에 의해 e가 a로 변한다.

๖๕๘. มถิสฺส ถสฺส โล จ.

658. matha 어근의 tha가 la로 변하기도 한다.

มถอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ถสฺส ลาเทโส โหติ, จสทฺเทน ลปฺปจฺจโย, มถ วิโลฬเน, มลฺโล, โส เอว มลฺลโก, ยถา หีนโก.

matha라는 어근에서 tha가 la로 대치되고, casadda(및)라는 말에 의해 la 접미사가 붙는다. matha viloḷane(휘젓다)에서 malla(장사, 레슬러)가 되며, 그것이 바로 mallako인데, 이는 hīnako와 같다.

‘‘กิจฺจา’’ติ วตฺตเต.

“Kiccā”(의무)라는 규정이 계속 적용된다.

๖๕๙. อวสฺสกาธมิเณสุ ณี จ.

659. 필연(avassaka)과 채무(adhamiṇa)의 의미에서 ṇī 접미사가 또한 붙는다.

อวสฺสก อธมิณอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ, ณีปจฺจโย โหติ, กิจฺจา จาติ ณีปจฺจโย, ณโลป วุทฺธิสิโลปา, อวสฺสํ [Pg.408] เม กมฺมํ กาตุํ ยุตฺโตสีติ การีสิ เม กมฺมํ อวสฺสํ, การิโน เม กมฺมํ อวสฺสํ, หารีสิ เม ภารํ อวสฺสํ.

필연과 채무의 의미에서 ṇī 접미사가 붙고, kiccā에 의해 ṇī 접미사가 오며, ṇ의 생략, 증장(vuddhi), i의 생략이 일어난다. ‘그대는 반드시 나의 일을 해야 한다’는 뜻에서 kārī(나의 일을 반드시 하는 자), kārino, ‘그대는 반드시 나의 짐을 날라야 한다’는 뜻에서 hārī가 된다.

อธมิเณ – สตํ เม อิณํ ทาตุํ ยุตฺโตสีติ ทายีสิ เม สตํ อิณํ, ธารีสิ เม สหสฺสํ อิณํ อิจฺจาทิ, กิจฺจปฺปจฺจยา ปน เหฏฺฐาเยว ทสฺสิตา.

채무에 관해서는 - ‘그대는 나에게 백 전의 빚을 갚아야 한다’는 뜻에서 dāyī(나에게 백 전의 빚을 진 자), dhārī(나에게 천 전의 빚을 진 자) 등이며, kiccā 접미사들은 이미 앞에서 보여주었다.

๖๖๐. วชาทีหิ ปพฺพชฺชาทโย นิปจฺจนฺเต.

660. vaja 등의 어근에서 pabbajjā 등의 단어들이 불규칙적으로 형성된다.

อากติคโณยํ. วชอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปจฺจยาเทสโลปาคมนิเสธลิงฺคาทิวิธินา ยถาภิธานํ ปพฺพชฺชาทโย สทฺทา นิปจฺจนฺเต.

이것은 유취(ākatigaṇo)이다. vaja 등과 같은 어근들로부터 접미사, 대치, 생략, 첨가, 금지, 성(gender)의 지정 등의 규칙에 따라 명칭대로 pabbajjā 등의 단어들이 불규칙적으로 형성된다.

วช คติมฺหิ ปปุพฺโพ, ปฐมเมว วชิตพฺพนฺติ อตฺเถ ‘‘ภาวกมฺเมสู’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘ณฺโยจา’’ติ ณฺยปฺปจฺจโย, ณโลปาทิ. ‘‘ปวฺวชฺย’’นฺติ รูเป สมฺปตฺเต อิมินา ชฺฌสฺส ชฺชาเทโส, วการทฺวยสฺส พการทฺวยํ, วุทฺธินิเสโธ, อิตฺถิลิงฺคตฺตญฺจ นิปจฺจนฺเต, ปพฺพชฺชา.

vaja gatimhi(가다)에 pa가 접두사로 붙어, ‘먼저 가야 한다’는 의미에서 ‘bhāvakammesū’를 근거로 ‘ṇyocā’에 의해 ṇya 접미사가 붙고, ṇ이 생략되는 등이다. ‘pavvajya’라는 형태에 이르렀을 때, 이 규칙에 의해 jjha가 jja로 대치되고, 두 개의 v가 두 개의 b가 되며, 증장이 금지되고, 여성 명사임이 불규칙적으로 결정되어 pabbajjā(출가)가 된다.

ตถา อิญฺช กมฺปเน, อิญฺชนํ อิชฺชา. ยช เทวปูชายํ, ยชนํ อิชฺชา, ‘‘ยชสฺสาทิสฺสี’’ติ อิตฺตํ. อญฺช พฺยตฺติคตีสุ สํปุพฺโพ, สมญฺชนํ สมชฺชา, ญฺฌสฺส ชฺชาเทโส. สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ, นิสีทนํ นิสชฺชา. วิท ญาเณ, วิชานนํ, วิทตีติ วา วิชฺชา. สช วิสฺสคฺเค, วิสฺสชฺชนํ วิสฺสชฺชา. ปท คติมฺหิ, นิปชฺชนํ นิปชฺชา.

그와 같이 iñja kampane(흔들리다)에서 iñjanaṃ(흔들림)이 ijjā가 된다. yaja devapūjāyaṃ(공양하다)에서 yajanaṃ(공양)이 ijjā가 되는데, ‘yajassādissī’에 의해 i로 변한 것이다. añja byattigatīsu(나타나다)에 saṃ이 접두사로 붙어 samañjanaṃ이 samajjā(모임)가 되는데, ñjha가 jja로 대치된 것이다. sada visaraṇagatyāvasānesu(앉다)에서 nisīdanaṃ(앉음)이 nisajjā가 된다. vida ñāṇe(알다)에서 vijānanaṃ(앎) 혹은 vidatī(알다)라는 뜻에서 vijjā(학문, 지혜)가 된다. saja vissagge(내놓다)에서 vissajjanaṃ(방출)이 vissajjā가 된다. pada gatimhi(가다)에서 nipajjanaṃ(눕다)이 nipajjā가 된다.

หน หึสาคตีสุ, หนฺตพฺพนฺติ อตฺเถ ณฺยมฺหิ กเต ‘‘วโธ วา สพฺพตฺถา’’ติ หนสฺส วธาเทโส, ฌสฺสิมินา ชฺฌาเทโส จ, โส วชฺโฌ, สา วชฺฌา. สี สเย, สยนํ, สยนฺติ เอตฺถาติ วา เสยฺยา, วุทฺธิ, ยการสฺส ทฺวิตฺตญฺจ[Pg.409]. ธา ธารเณ สํปุพฺโพ, สมฺมา จิตฺตํ นิเธติ เอตาย, สยํ วา สทฺทหตีติ อตฺเถ ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อปฺปจฺจโย, ‘‘สนฺธา’’ติ รูเป สมฺปตฺเต อิมินา นการสฺส ทกาโร, สทฺธา. จร จรเณ, จรณนฺติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจเย, อิการาคเม จ กเต อิมินา วุทฺธินิเสโธ, จริยา.

hana hiṃsāgatīsu(죽이다)에서 ‘죽여야 한다’는 뜻으로 ṇya가 붙었을 때, ‘vadho vā sabbatthā’에 의해 hana가 vadha로 대치되고, jha가 이 규칙에 의해 jjhā로 대치되어 vajjho(죽여야 할 자), 여성형으로는 vajjhā가 된다. sī saye(눕다)에서 sayanaṃ(누움), 혹은 ‘여기에 눕는다’는 뜻에서 seyyā(침상)가 되는데, 증장과 y의 중첩이 일어난다. dhā dhāraṇe(유지하다)에 saṃ이 접두사로 붙어, ‘이것에 의해 마음을 바르게 둔다’ 혹은 ‘스스로 믿는다’는 의미에서 ‘itthiyamatiyavo vā’에 의해 a 접미사가 붙어 ‘sandhā’라는 형태에 이르렀을 때, 이 규칙에 의해 n이 d로 변하여 saddhā(믿음)가 된다. cara caraṇe(행하다)에서 caraṇaṃ(행함)이라는 의미로 ṇya 접미사가 붙고 i가 삽입되었을 때, 이 규칙에 의해 증장이 금지되어 cariyā(행실)가 된다.

รุช โรเค, รุชนนฺติ อตฺเถ อิมินา ฉปฺปจฺจโย, ‘‘พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จา’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส จกาโร, รุจฺฉา, รุชาติ อปฺปจฺจเยน สิทฺธํ. ตถา กุจ สงฺโกจเน, ฉปฺปจฺจโย, โกจนํ กุจฺฉา. ลภ ลาเภ, ฉมฺหิ จาเทโส, ลจฺฉา. รท วิเลขเน, รจฺฉา. มุห เวจิตฺเต, มุยฺหนํ มุจฺฉา, มุจฺฉนํ วา มุจฺฉา. วส นิวาเส, วจฺฉา. กจ ทิตฺติมฺหิ, กจฺฉา. กถ กถเน สํปุพฺโพ, สทฺธึ กถนนฺติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย, อิมินา ถฺยสฺส จฺฉาเทโส, สํสทฺทสฺส สาเทโส จ, สากจฺฉา. ตุท พฺยถเน, ตุจฺฉา. ปท คติมฺหิ, พฺยาปชฺชนนฺติ อตฺเถ ณฺยมฺหิ กเต ‘‘พฺยาปาทฺยา’’ติ รูเป สมฺปตฺเต อิมินา นิปาตเนน ทฺยสฺส ชฺชาเทโส, รสฺสตฺตญฺจ, พฺยาปชฺชา.

ruja roge(아프다)에서 rujananti(아픔)라는 의미로 이 규칙에 의해 cha 접미사가 붙고, ‘byañjanantassa co chappaccayesu cā’에 의해 어근 끝의 c가 되어 rucchā가 되며, rujan은 a 접미사로 성립된다. 그와 같이 kuca saṅkocane(수축하다)에서 cha 접미사가 붙어 kocanaṃ이 kucchā가 된다. labha lābhe(얻다)에서 cha가 올 때 c로 대치되어 lacchā가 된다. rada vilekhane(파다)에서 racchā가 된다. muha vecitte(미혹하다)에서 muyhanaṃ이 mucchā(기절)가 되거나, mucchanaṃ이 mucchā가 된다. vasa nivāse(살다)에서 vacchā가 된다. kaca dittimhi(빛나다)에서 kacchā가 된다. katha kathane(말하다)에 saṃ이 접두사로 붙어 ‘함께 말함’이라는 의미로 ṇya 접미사가 붙었을 때, 이 규칙에 의해 thya가 cchā로 대치되고 saṃ이 sā로 변하여 sākacchā(대론)가 된다. tuda byathane(찌르다)에서 tucchā(텅 빈)가 된다. pada gatimhi(가다)에서 ‘잘못 행함(악의)’이라는 의미로 ṇya가 붙어 ‘byāpādyā’라는 형태에 이르렀을 때, 이 불규칙 규칙에 의해 dya가 jja로 대치되고 단모음화되어 byāpajjā(악의)가 된다.

มร ปาณจาเค, มรติ มรณนฺติ จ อตฺเถ อิมินา ตฺยตฺยุปฺปจฺจยา, ธาตฺวนฺตโลโปจ, ตโต ‘‘ยวต’’มิจฺจาทินา จกาโร, มจฺโจ, มจฺจุ. สต สาตจฺเจ, อิมินา ยปฺปจฺจโย, ตฺยสฺส จกาโร, สจฺจํ. ตถา นต คตฺตวินาเม, นจฺจํ. นิติ นิจฺเจ, นิจฺจํ. มา มาเน, มายา. ชน ชนเน, ชายา, กน ทิตฺติกนฺตีสุ, นฺยสฺส ญตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ, กญฺญา. ธน ธญฺเญ, ธญฺญํ. ปุนาตีติ ปุญฺญํ, นการาคโม อิจฺจาทิ.

mara pāṇacāge(죽다)에서 marati(죽다)와 maraṇaṃ(죽음)이라는 의미로 이 규칙에 의해 ty, atyu 접미사가 붙고 어근 끝이 생략된 후, ‘yavata’ 등에 의해 c가 되어 macco, maccu(죽음)가 된다. sata sātacce(계속되다)에서 이 규칙에 의해 ya 접미사가 붙고 tya가 ca가 되어 saccaṃ(진리)이 된다. 그와 같이 nata gattavināme(굽히다)에서 naccaṃ(춤)이 된다. niti nicce(영원하다)에서 niccaṃ(영원함)이 된다. mā māne(재다)에서 māyā(환술)가 된다. jana janane(태어나다)에서 jāyā(아내)가 된다. kana dittikantīsu(빛나다)에서 nya가 ña가 되고 중첩되어 kaññā(소녀)가 된다. dhana에서 dhaññaṃ(곡물)이 된다. ‘깨끗이 한다’는 뜻에서 puññaṃ(복)이 되며 n이 삽입되는 등이다.

๖๖๑. เว [Pg.410] ปุ สี ทวว มุ กุ ทา ภูหฺวาทีหิ ถุตฺติม ณิมา นิพฺพตฺเต.

661. vepu, sī, dava, vamu, ku, dā, bhū, hū 등의 어근 뒤에 ‘~로부터 생긴 것’이라는 의미로 thu, ttima, ṇima 접미사가 붙는다.

เวปุสีทววมุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, กุ ทา ภูอาทิโต, หฺวาทิโต จ ยถากฺกมํ ถุตฺติมณิมอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ นิพฺพตฺตตฺเถ. เวปุ กมฺปเน, ถุปฺปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อการาคโม, อถ วา ‘‘อถู’’ติ วตฺตพฺเพ สรโลปํ กตฺวา ‘‘ถู’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เวเปน นิพฺพตฺโต เวปถุ. สี สเย, สยเนน นิพฺพตฺโต สยถุ. ทว ทวเน, ทเวน นิพฺพตฺโต ทวถุ. วมุ อุคฺคิรเณ, วเมน นิพฺพตฺโต วมถุ.

vepu, sī, dava, vamu 등과 같은 어근들, 그리고 ku, dā, bhū 등과 hū 등으로부터 순서대로 thu, ttima, ṇima 접미사가 생긴 것의 의미로 붙는다. vepu kampane(떨다)에서 thu 접미사가 붙고 ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 a가 삽입되거나, 혹은 ‘athu’라고 말해야 할 것을 모음을 생략하여 ‘thu’라고 말한 것으로 보아야 하니, 떨림으로부터 생긴 것은 vepathu(떨림)이다. sī saye(눕다)에서 누움으로부터 생긴 것은 sayathu(수면)이다. dava davane(달리다)에서 달림으로부터 생긴 것은 davathu(고뇌)이다. vamu uggiraṇe(토하다)에서 토함으로부터 생긴 것은 vamathu(구토)이다.

กุตฺติ กรณํ, เตน นิพฺพตฺตํ กุตฺติมํ, ‘‘กุ’’อิติ นิปาตนโต กรสฺส กุตฺตํ. ทา ทาเน, ทาติ ทานํ, เตน นิพฺพตฺตํ ทตฺติมํ, รสฺสตฺตํ. ภูติ ภวนํ, เตน นิพฺพตฺตํ โภตฺติมํ. อวหุติ อวหนํ, เตน นิพฺพตฺตํ โอหาวิมํ, ณโลปวุทฺธิอาวาเทสา.

kutti는 ‘만듦’이니, 그것으로 만들어진 것은 kuttimaṃ(인공적인 것)이며, ‘ku’라는 불규칙 규정에 의해 kara의 ku가 되었다. dā dāne(주다)에서 dā는 ‘줌’이니, 그것으로 주어진 것은 dattimaṃ(양자로 삼은)이며 단모음화되었다. bhūti는 ‘있음’이니, 그것으로 된 것은 bhottimaṃ이다. avahuti는 ‘아래로 가져옴’이니, 그것으로 된 것은 ohāvimaṃ인데, ṇ의 생략, 증장, āva 대치가 일어났다.

๖๖๒. อกฺโกเส นมฺหานิ.

662. 비난(akkosa)의 의미에서 na 뒤에 āni가 붙는다.

อกฺโกเส คมฺมมาเน นมฺหิ นิปาเต อุปปเท สติ ธาตุโต อานิปฺปจฺจโย โหติ. น คมิตพฺโพ เต ชมฺม เทโสติ อตฺเถ อานิปฺปจฺจโย, กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา สิมฺหิ กเต น คมานีติ อตฺเถ กมฺมธารยสมาโส, นสฺส อตฺตํ, ปุน สมาสตฺตา นามมิว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อคมานิ เต ชมฺม เทโส. น กตฺตพฺพํ เต ชมฺม กมฺมนฺติ อกรานิ เต ชมฺม กมฺมํ.

비난의 뜻이 나타날 때 na라는 부정어가 앞에 오는 경우, 어근 뒤에 āni 접미사가 붙는다. ‘천한 자여, 네가 그곳에 가서는 안 된다’는 뜻에서 āni 접미사가 붙고, 키타(kita) 접미사이므로 명사처럼 취급하여 si를 붙이면 ‘na gamānī’라는 뜻에서 한정복합어(kammadhāraya)가 되고, na의 a가 ā가 되며, 다시 복합어이므로 명사처럼 취급하여 si 등을 붙이면 agamāni(가지 마라)가 되니, ‘천한 자여, 그것이 네가 가지 말아야 할 곳이다’라는 뜻이다. ‘천한 자여, 네가 그 업을 지어서는 안 된다’는 뜻에서 akarāni(짓지 마라)가 된다.

นมฺหีติ กึ? วิปตฺติ เต. อกฺโกเสติ กึ? อคติ เต.

왜 ‘na 뒤에’라고 했는가? vipatti te(너의 실패)와 같은 경우를 제외하기 위해서이다. 왜 ‘비난에서’라고 했는가? agati te(너의 가지 않음)와 같은 경우를 제외하기 위해서이다.

๖๖๓. สุนสฺสุนสฺโสณวานุวานุนุนขุณานา[Pg.411].

663. suna(개)라는 명사 어간의 una 부분에 oṇa, vāna, uvāna, una, unakha, uṇa, ā, āna가 대치물로 온다.

สุนอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส สมฺพนฺธิโน อุนสทฺทสฺส โอณ วาน อุวาน อุน อุนข อุณ อา อานอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ. สุนสฺสุนสฺส โอณาทิอาเทเส, ปรนยเน จ กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, โสโณ, โสณา, สฺวาโน, สฺวานา, สุวาโน, สุวานา, สุโน, สุนา, สุนโข, สุนขา, สุโณ, สุณา, สา สาโน, สานา อิจฺจาทิ.

suna라는 어간에 속한 una 대신에 oṇa 등의 대치물들이 온다. suna의 una가 oṇa 등으로 대치되고 뒤의 글자와 결합한 뒤 si 등을 붙이면 soṇo, soṇā, svāno, svānā, suvāno, suvānā, suno, sunā, sunakho, sunakhā, suṇo, suṇā, sā, sāno, sānā 등이 된다.

๖๖๔. ตรุณสฺส สุสุ จ.

664. taruṇa(젊은이) 대신에 susu도 쓰인다.

ตรุณอิจฺเจตสฺส สทฺทสฺส สุสุอิจฺจาเทโส โหติ. จสทฺโท อนิยมตฺโถ, สุสุ, ตรุโณ วา.

'Taruṇa'라는 단어에 'susu'라는 치환이 일어난다. 'ca'라는 단어는 규칙이 일정하지 않음을 뜻하므로, 'susu' 또는 'taruṇa'가 된다.

๖๖๕. ยุวสฺสุวสฺสุวุวานุนูนา.

665. Yuva에 대해 uva, suv, uvāna, un, ūn의 치환이 있다.

ยุวอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส อุวสทฺทสฺส อุวอุวานอุนอูนอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ. ยุวา ติฏฺฐติ, ยุวาโน ติฏฺฐติ, ยุโน ติฏฺฐติ, ยูโน ติฏฺฐติ.

'Yuva'라는 어간에 'uva', 'uvāna', 'una', 'ūna'라는 치환들이 일어난다. [예:] 'Yuvā tiṭṭhati', 'yuvāno tiṭṭhati', 'yuno tiṭṭhati', 'yūno tiṭṭhati'.

๖๖๖. ฉทาทีหิ ตตฺรณ.

666. Chada 등의 어근 뒤에 tra, ṇa 접미사가 붙는다.

ฉทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตตฺรณอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. ฉท อปวารเณ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตสฺส ตกาโร. อาตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ, ฉตฺรํ, พฺยญฺชนตฺตเย สรูปานเมกสฺส โลโป.

'Chada' 등의 어근들 뒤에 'tra', 'ṇa'라는 접미사들이 붙는다. 'Chada'는 가림(apavāraṇa)의 의미이며, 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 어근 끝 글자가 't'로 바뀐다. 열기(햇빛)를 가린다고 하여 'chattaṃ' 또는 'chatraṃ'이라 하며, 세 개의 자음 중 같은 형태의 하나가 생략된다.

จินฺต จินฺตายํ, จินฺเตตีติ จิตฺตํ, นการสฺส สํโยคาทิตฺตา นิคฺคหีตํ, ตสฺส ‘‘พฺยญฺชเน จา’’ติ โลโป, จิตฺรํ, ‘‘ฆฏาทีนํ วา’’ติ น วุทฺธิ.

'Cinta'는 생각함(cintā)의 의미이며, 생각한다고 해서 'cittaṃ'이다. 'n' 자음이 결합 자음이므로 닛가히타(niggahīta)가 되고, 그것이 'byañjane cā' 규칙에 의해 생략된다. 또한 'citraṃ'도 되며, 'ghaṭādīnaṃ vā' 규칙에 의해 장음화(vuddhi)는 일어나지 않는다.

สุ [Pg.412] อภิสเว, ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ ตสฺส ทฺวิตฺตํ, อตฺเถ อภิสเวตีติ สุตฺตํ, สุตฺรํ.

'Su'는 흘러나옴(abhisava)의 의미이며, 'paradvebhāvo ṭhāne' 규칙에 의해 그것(t)이 중첩된다. 의미를 흘러나오게 한다고 해서 'suttaṃ' 또는 'sutraṃ'이라 한다.

สูท ปคฺฆรเณ, อตฺเถ สูเทตีติ สุตฺตํ, รสฺสตฺตํ, ภุชาทิตฺตา ทโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ. สุ สวเน, สุณาตีติ โสตํ, โสตฺรํ, วุทฺธิ.

'Sūda'는 흘러내림(paggharaṇa)의 의미이며, 의미를 흘러내리게 한다고 해서 'suttaṃ'이다. 단음화가 일어나고, bhujādi 규칙에 의해 'd'가 생략되며 중첩된다. 'Su'는 들음(savana)의 의미이며, 듣는다고 해서 'sotaṃ' 또는 'sotraṃ'이라 하며 장음화(vuddhi)가 일어난다.

นิ ปาปเณ, เนตีติ เนตฺตํ, เนตฺรํ. วิท มงฺคลฺเล, โต ทสฺส, ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ. ปู ปวเน, ปุนาตีติ ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ, อิการาคโม, วุทฺธิอวาเทสา จ.

'Ni'는 인도함(pāpaṇa)의 의미이며, 인도한다고 해서 'nettaṃ' 또는 'netraṃ'이다. 'Vida'는 상서로움(maṅgalla)의 의미이며, 'd'가 't'로 바뀌어 'pavittaṃ', 'pavitraṃ'이 된다. 'Pū'는 정화함(pavana)의 의미이며, 깨끗하게 한다고 해서 'pavittaṃ' 또는 'pavitraṃ'이다. 'i'음의 삽입과 장음화(vuddhi) 및 'av' 치환이 일어난다.

ปต คติมฺหิ, ปตตีติ ปตฺตํ, ปตฺรํ, ปตโต ตายตีติ ปตฺโต, ปตฺโร. ตนุ วิตฺถาเร, ตญฺญตีติ ตนฺตํ, ตนฺตฺรํ. ยต ยตเน, ยตฺตํ, ยตฺรํ. ยา ปาปเณ, ยาปนา ยตฺรา. ยมุ อุปรเม, ยนฺตํ, ยนฺตฺรํ. อท ภกฺขเณ, อทตีติ อตฺตํ, อตฺรํ. ยุช โยเค, ยุชฺชตีติ โยตฺตํ, โยตฺรํ, ภุชาทิตฺตา ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ.

'Pata'는 감(gati)의 의미이며, 떨어진다고 해서 'pattaṃ' 또는 'patraṃ'이다. 떨어지는 것을 보호한다고 해서 'patto' 또는 'patro'이다. 'Tanu'는 펼침(vitthāra)의 의미이며, 펼쳐진다고 해서 'tantaṃ' 또는 'tantraṃ'이다. 'Yata'는 노력함(yatana)의 의미에서 'yattaṃ', 'yatraṃ'이 된다. 'Yā'는 인도함(pāpaṇa)의 의미에서 'yāpanā', 'yatrā'가 된다. 'Yamu'는 멈춤(uparama)의 의미에서 'yantaṃ', 'yantraṃ'이 된다. 'Ada'는 먹음(bhakkhaṇa)의 의미이며, 먹는다고 해서 'attaṃ', 'atraṃ'이다. 'Yuja'는 결합(yoga)의 의미이며, 결합된다고 해서 'yottaṃ', 'yotraṃ'이다. bhujādi 규칙에 의해 어근 끝 글자의 생략과 중첩이 일어난다.

วตุ วตฺตเน, วตฺตํ, วตฺรํ. มิท สิเนหเน, มิชฺชตีติ มิตฺตํ, มิตฺรํ. มา ปริมาเณ, มตฺตา ปริมาณํ, ทฺวิตฺตรสฺสตฺตานิ. เอวํ ปุนาตีติ ปุตฺโต, ปุตฺโร. กล สงฺขฺยาเน, กลตฺตํ, กลตฺรํ ภริยา. วร สํวรเณ, วรตฺตํ, วรตฺรํ จมฺมมยโยตฺตํ. เวปุ กมฺปเน, เวปตีติ เวตฺตํ, เวตฺรํ.

'Vatu'는 회전함(vattana)의 의미에서 'vattaṃ', 'vatraṃ'이 된다. 'Mida'는 애정(sinehana)의 의미이며, 사랑한다고 해서 'mittaṃ', 'mitraṃ'이다. 'Mā'는 측정함(parimāṇa)의 의미에서 'mattā'가 되며, 중첩과 단음화가 일어난다. 이와 같이 깨끗하게 한다고 해서 'putto', 'putro'가 된다. 'Kala'는 계산(saṅkhyāna)의 의미에서 'kalattaṃ', 'kalatraṃ'(아내)이 된다. 'Vara'는 제어함(saṃvaraṇa)의 의미에서 'varattaṃ', 'varatraṃ'(가죽 끈)이 된다. 'Vepu'는 떨림(kampana)의 의미이며, 떤다고 해서 'vettaṃ', 'vetraṃ'이다.

คุป สํวรเณ, โคตฺตํ, โคตฺรํ, ‘‘คุปาทีนญฺจา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ, คตฺตํ วา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อุการสฺส อกาโร. ทา อวขณฺฑเน, ทาตฺตํ, ทาตฺรํ. หุ หวเน, อคฺคิหุตฺตํ. วห ปาปเณ, วหิตฺตํ, วหิตฺรํ. จร จรเณ, จริตฺตํ, จริตฺรํ. มุจ โมจเน, มุตฺตํ ปสฺสาโว. ภาส ทิตฺติมฺหิ, ภสฺตฺรา อิจฺจาทิ.

'Gupa'는 갈무리함(saṃvaraṇa)의 의미에서 'gottaṃ', 'gotraṃ'이 된다. 'gupādīnañca' 규칙에 의해 어근 끝 글자가 생략되고 중첩된다. 또한 'gattaṃ'도 되는데, 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 'u'음이 'a'음으로 바뀐 것이다. 'Dā'는 자름(avakhaṇḍana)의 의미에서 'dāttaṃ', 'dātraṃ'이 된다. 'Hu'는 제사 지냄(havana)의 의미에서 'aggihuttaṃ'이 된다. 'Vaha'는 운반함(pāpaṇa)의 의미에서 'vahittaṃ', 'vahitraṃ'이 된다. 'Cara'는 행함(caraṇa)의 의미에서 'carittaṃ', 'caritraṃ'이 된다. 'Muca'는 내보냄(mocana)의 의미에서 'muttaṃ'(소변)이 된다. 'Bhāsa'는 빛남(ditti)의 의미에서 'bhastrā' 등이 된다.

๖๖๗. วทาทีหิ [Pg.413] ณิตฺโต คเณ.

667. Vada 등의 어근 뒤에 무리(gaṇa)라는 의미일 때 ṇitto 접미사가 붙는다.

วท จร วรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณิตฺตปฺปจฺจโย โหติ คเณ คมฺมมาเน. วท วิยตฺติยํ วาจายํ, วทิตานํ คโณ วาทิตฺตํ. จร จรเณ, จริตานํ คโณ จาริตฺตํ. วร วรเณ, วริตานํ คโณ วาริตฺตํ. อถ วา จรนฺติ ตสฺมึ ปริปูรการิตายาติ จาริตฺตํ. วาริตํ ตายนฺติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา วาริตฺตํ.

'Vada', 'cara', 'vara' 등의 어근들 뒤에 무리(gaṇa)라는 의미가 나타날 때 'ṇitta' 접미사가 붙는다. 'Vada'는 분명한 말(viyatti vācā)의 의미이며, 말해진 것들의 무리가 'vādittaṃ'(기악)이다. 'Cara'는 행함(caraṇa)의 의미이며, 행해진 것들의 무리가 'cārittaṃ'이다. 'Vara'는 억제함(varaṇa)의 의미이며, 억제된 것들의 무리가 'vārittaṃ'이다. 또는 그것 안에서 원만하게 행해지기에 'cārittaṃ'이라 한다. 여기서 억제된 것을 지키거나 이것에 의해 지키기에 'vārittaṃ'이라 한다.

๖๖๘. มิทาทีหิ ตฺติติโย.

668. Midādīhi 뒤에 tti, ti 접미사가 붙는다.

มิท ปท รนฺช ตนุ ธาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ยถาภิธานํ ตฺติ ติอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. มิชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺติ, ธาตฺวนฺตโลโป. ปชฺชตีติ ปตฺติ. รนฺช ราเค, รนฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ. วิตฺถารียตีติ ตนฺติ. ธาเรตีติ ธาติ. ปา รกฺขเณ, ปาติ. วส นิวาเส, วสติ.

'Mida', 'pada', 'ranja', 'tanu', 'dhā' 등의 어근들 뒤에 호칭에 따라 'tti', 'ti'라는 접미사들이 붙는다. 사랑한다(siniyhati)고 해서 'metti'이며 어근 끝 글자가 생략된다. 도달한다고 해서 'patti'이다. 'Ranja'는 탐착(rāga)의 의미이며, 여기에 탐착한다고 해서 'ratti'이다. 펼쳐진다고 해서 'tanti'이다. 유지한다고 해서 'dhāti'이다. 'Pā'는 보호함(rakkhaṇa)의 의미에서 'pāti'이다. 'Vasa'는 거주함(nivāsa)의 의미에서 'vasati'이다.

๖๖๙. อุสุรนฺชทํสานํ ทํสสฺส ทฑฺโฒ ฒ ฐา จ.

669. Usu, ranja, daṃsa 어근들 중에서 daṃsa는 daḍḍha로 치환되고, 나머지 어근들 뒤에는 ḍha, ṭha 접미사가 붙는다.

อุสุ รนฺช ทํสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺตเร ทํสสฺส ทฑฺฒาเทโส โหติ, เสเสหิ ธาตูหิ ฒ ฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. อุสุ ทาเห, รนฺช ราเค, ฒ ฐปฺปจฺจยา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตํ, อุฑฺโฒ, รฏฺฐํ. ทํส ทํสเน, กฺวิปฺปจฺจโย, กฺวิโลโป, ทํสสฺส ทฑฺฒาเทโส จ, ทฑฺฒํ.

'Usu'는 태움(dāha)의 의미이고 'ranja'는 물듦(rāga)의 의미이며, ḍha, ṭha 접미사가 붙고 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 어근 끝 글자가 생략되고 중첩되어 'uḍḍho', 'raṭṭhaṃ'이 된다. 'Daṃsa'는 묾(daṃsana)의 의미이며, kvi 접미사가 붙어 kvi가 생략되고 'daṃsa'가 'daḍḍha'로 치환되어 'daḍḍhaṃ'이 된다.

๖๗๐. สูวุสานมูวุสานมโต โถ จ.

670. Sū, vu, asa 어근들의 ū, u, as는 ata로 치환되고 끝에 tha 접미사가 붙는다.

สู วุ อสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อู อุ อสานํ อตอิจฺจาเทโส โหติ, อนฺเต ถปฺปจฺจโย จ.

Sū, vu, asa라는 이 어근들의 ū, u, as는 ata로 치환되고, 끝에 tha 접미사가 붙는다.

สู [Pg.414] หึสายํ, สตฺถํ. วุ สํวรเณ, วตฺถํ. อส ภุวิ, อตฺโถ. ยทา ปน สสุ หึสายํ, วส อจฺฉาทเน, อร คติมฺหีติ จ ธาตุ, ตทา ‘‘สมาทีหิ ถ มา’’ติ ถปฺปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตโลโป, ‘‘วคฺเค โฆสา’’ติอาทินา ทฺวิตฺตํ, สสตีติ สตฺถํ, วสียตีติ วตฺถํ, อรียตีติ อตฺโถ.

'Sū'는 해침(hiṃsā)의 의미에서 'satthaṃ'이 된다. 'Vu'는 가림(saṃvaraṇa)의 의미에서 'vatthaṃ'이 된다. 'Asa'는 존재(bhū)의 의미에서 'attho'가 된다. 그러나 만약 어근이 해침의 'sasu', 덮음의 'vasa', 감의 'ara'라면, 그때는 'samādīhi tha mā' 규칙에 의해 tha 접미사가 붙고, 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 어근 끝 글자가 생략되며, 'vagge ghosā' 등의 규칙에 의해 중첩되어, 해친다고 해서 'satthaṃ', 입혀진다고 해서 'vatthaṃ', 도달된다고 해서 'attho'가 된다.

๖๗๑. รนฺชุทาทีหิ ธทิทฺทกิรา กฺวจิ ช ท โลโป จ.

671. Ranju, udi 등의 어근 뒤에 dha, da, idda, ka, ira 접미사가 붙고, 경우에 따라 어근 끝의 ja, da가 생략된다.

รนฺช อุทิอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ธ ท อิทฺท ก อิรอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ, ธาตฺวนฺตานํ ชทานํ โลโป จ โหติ.

'Ranja', 'udi' 등의 어근들 뒤에 dha, da, idda, ka, ira라는 이 접미사들이 경우에 따라 붙으며, 어근 끝의 j와 d의 생략도 일어난다.

รนฺช ราเค, ธปฺปจฺจโย, ชโลโป จ, รนฺธํ. อุทิ ปสวนกฺเลทเนสุ สํปุพฺโพ, ทปฺปจฺจโย, สมุทฺโท, อุทฺโท. ขุท ปิปาสายํ, ขุทฺโท. ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, ฉิทฺโท. รุทิ หึสายํ, รุทฺโท, ลุทฺโท, โล รสฺส. ภทิ กลฺยาเณ, ภทฺโท. นิทิ กุจฺฉายํ, นิทฺทา. มุท หาเส, มุทฺทา. ทล ทุคฺคติมฺหิ, อิทฺทปฺปจฺจโย, ทลิทฺโท.

'Ranja'는 탐착(rāga)의 의미이며, dha 접미사가 붙고 j가 생략되어 'randhaṃ'이 된다. 'Udi'는 흘러나옴과 젖음의 의미이며 saṃ이 앞에 붙고 da 접미사가 붙어 'samuddo' 또는 'uddo'가 된다. 'Khuda'는 갈증의 의미에서 'khuddo'가 된다. 'Chidi'는 둘로 나눔의 의미에서 'chiddo'가 된다. 'Rudi'는 해침의 의미에서 'ruddo' 또는 'luddo'가 되는데 r이 l로 바뀐 것이다. 'Bhadi'는 선함의 의미에서 'bhaddo'가 된다. 'Nidi'는 비난의 의미에서 'niddā'가 된다. 'Muda'는 기쁨의 의미에서 'muddā'가 된다. 'Dala'는 불행한 상태의 의미이며 idda 접미사가 붙어 'daliddo'가 된다.

สุส โสสเน, สุจ โสเก วา, กปฺปจฺจโย, ธาตฺวนฺตสฺส กกาโร, สุกฺกํ. วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, วก อาทาเน วา, วกฺกํ. สก สตฺติมฺหิ, สกฺโก. อุสุ ทาเห, อุกฺกา.

'Susa'는 말림의 의미 또는 'suca'는 슬픔의 의미이며, ka 접미사가 붙고 어근 끝 글자가 k로 바뀌어 'sukkaṃ'이 된다. 'Vaca'는 분명한 말의 의미 또는 'vaka'는 취함의 의미에서 'vakkaṃ'이 된다. 'Saka'는 능력의 의미에서 'sakko'가 된다. 'Usu'는 태움의 의미에서 'ukkā'가 된다.

วช คติมฺหิ, อิรปฺปจฺจโย, อปฺปฏิหตํ วชตีติ วชิรํ. มท อุมฺมาเท, มทิรา. เอวํ มนฺทิรํ, รุธิรํ, รุหิรํ, รุจิรํ. พธ พนฺธเน, พธิโร, พธิรา, พธิรํ, ติมิโร, ติมิรํ, สิโร. สร หึสายํ, สริรํ. ‘‘กลิลํ, สลิล’’นฺติอาทีสุ โล รสฺส. กุฏิโล, โกกิโล อิจฺจาทโย.

'Vaja'는 감의 의미이며 ira 접미사가 붙어, 장애 없이 간다고 해서 'vajiraṃ'이다. 'Mada'는 광기의 의미에서 'madirā'이다. 이와 같이 'mandiraṃ', 'rudhiraṃ', 'ruhiraṃ', 'ruciraṃ' 등이 된다. 'Badha'는 묶음의 의미에서 'badhiro', 'badhirā', 'badhiraṃ', 'timiro', 'timiraṃ', 'siro'가 된다. 'Sara'는 해침의 의미에서 'sariraṃ'이 된다. 'Kalilaṃ', 'salilaṃ' 등에서는 r이 l로 바뀌었다. 'Kuṭilo', 'kokilo' 등도 이와 같다.

๖๗๒. ปฏิโต [Pg.415] หิสฺส เหรณ หีรณ.

672. Paṭi 뒤에 있는 hi 어근은 heraṇa, hīraṇa로 치환된다.

ปฏิโต ปรสฺส หิอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส เหรณ หีรณอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ. หิ คติมฺหิ ปฏิปุพฺโพ, ปฏิปกฺเข มทฺทิตฺวา คจฺฉตีติ อตฺเถ ‘‘กฺวิ จา’’ติ กฺวิปฺปจฺจโย, กฺวิโลโป, อิมินา เหรณ หีรณอาเทสา, ณโลโป, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ปฏิสทฺทาทิสฺส วุทฺธิ, ปาฏิเหรํ, ปาฏิหีรํ, ยทา ปน หร หรเณติ ธาตุ, ตทา ปฏิปกฺเข หรตีติ ‘‘ปาฏิหาริย’’มิติ ณฺเยนปิ สิทฺธํ.

'Hi'는 감의 의미이며 paṭi가 앞에 붙어, 적대적인 측을 짓밟고 간다는 의미에서 'kvi ca' 규칙에 의해 kvi 접미사가 붙고 kvi가 생략되며, 이 규칙에 의해 heraṇa, hīraṇa로 치환되고 ṇa가 생략되며, 'tesu vuddhi' 등의 규칙에 의해 paṭi라는 말의 앞부분이 장음화되어 'pāṭiheraṃ', 'pāṭihīraṃ'이 된다. 그러나 만약 어근이 가져옴의 'hara'라면, 그때는 적대적인 측을 물리친다고 해서 ṇya 접미사에 의해 'pāṭihāriyaṃ'으로도 성립된다.

๖๗๓. กฑฺยาทีหิ โก.

673. Kaḍi 등의 어근 뒤에 ko(ka) 접미사가 붙는다.

กฑิอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ กปฺปจฺจโย โหติ.

'Kaḍi' 등의 어근들 뒤에 ka 접미사가 붙는다.

กฑิ เฉทเน, กปฺปจฺจเย กเต ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา, ‘‘นิคฺคหีตญฺจา’’ติ วา อิการานุพนฺธสฺส ธาตุสฺส นิคฺคหีตาคโม, กโลโป จ, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ, กณฺโฑ อุสุ, ปริมาณญฺจ. เอวํ ฆฏิ ฆฏฺฏเน, ฆณฺโฏ, ฆณฺฏา วา. วฏิ อาวตฺตเน, วฏิ ธารณพนฺธนสงฺฆาเตสุ วา, วณฺโฏ. กรฑิ ภาชนตฺเถ, กรณฺโฑ. มฑิ มณฺฑนตฺเถ, มณฺโฑ. สฑิ คุมฺพตฺเถ, สณฺโฑ. ภฑิ ภณฺฑตฺเถ, ภณฺฑํ. ปฑิ ลิงฺคเวกลฺลตฺเถ, ปณฺโฑ, โส เอว ปณฺฑโก. ทฑิ อาณายํ, ทณฺโฑ. รฑิ หึ สายํ, รณฺโฑ. ตฑิ จลนตฺเถ, วิตณฺโฑ. จฑิ จณฺฑตฺเถ, จณฺโฑ. คฑิ สนฺนิจฺจเย, คณฺโฑ. อฑิ อณฺฑตฺเถ, อณฺโฑ. ลฑิ ชิคุจฺฉายํ, ลณฺฑํ. เมฑิ กุฏิลตฺเถ, เมณฺโฑ, เมณฺฑโก วา. เอรฑิ หึสายํ, เอรณฺโฑ. ขฑิ เฉทนตฺเถ, ขณฺโฑ. มทิ หาเส, มนฺโท. อิทิ ปรมิสฺสริเย, อินฺโท. จทิ อิจฺฉากนฺตีสุ, จนฺโท. ขุร เฉทเน, ขุโร อิจฺจาทิ.

‘절단(chedane)’의 의미인 Kaḍi 어근에서 kappaccaya가 결합되었을 때, ‘kvaci dhātū’(Sadd 610) 등에 의해, 또는 ‘niggahītañca’(Sadd 611) 등에 의해 ikāra가 결합된 어근에 niggahīta(비음)가 삽입되고, ka가 생략되며, niggahīta가 뒤따르는 자음과 같은 계열의 콧소리(vaggantattaṃ)가 되면 ‘화살’이나 ‘분량’을 뜻하는 kaṇḍo가 된다. 이와 같이 ‘부딪힘(ghaṭṭane)’의 ghaṭi 어근에서는 ghaṇṭo 혹은 ghaṇṭā(종)가 된다. ‘회전(āvattane)’의 vaṭi 어근, 또는 ‘유지·결속·결합’의 의미인 vaṭi 어근에서는 vaṇṭo(자루)가 된다. ‘그릇’의 의미인 karaḍi에서는 karaṇḍo(바구니)가 된다. ‘장식’의 의미인 maḍi에서는 maṇḍo(거품/크림)가 된다. ‘덤불’의 의미인 saḍi에서는 saṇḍo(숲/무리)가 된다. ‘물건’의 의미인 bhaḍi에서는 bhaṇḍaṃ(재물/물건)이 된다. ‘성적 불능’의 의미인 paḍi에서는 paṇḍo가 되며, 이것이 곧 paṇḍako(내시)이다. ‘명령’의 의미인 daḍi에서는 daṇḍo(몽둥이/벌)가 된다. ‘상해(hiṃsāyaṃ)’의 raḍi에서는 raṇḍo(불구/황폐한)가 된다. ‘움직임’의 의미인 taḍi에서는 vitaṇḍo(궤변)가 된다. ‘사나움’의 의미인 caḍi에서는 caṇḍo(사나운)가 된다. ‘축적(sanniccaye)’의 gaḍi에서는 gaṇḍo(혹/종기)가 된다. ‘알(aṇḍa)’의 의미인 aḍi에서는 aṇḍo(알)가 된다. ‘혐오’의 의미인 laḍi에서는 laṇḍaṃ(똥)이 된다. ‘굽음’의 의미인 meḍi에서는 meṇḍo 혹은 meṇḍako(양)가 된다. ‘상해’의 eraḍi에서는 eraṇḍo(피마자)가 된다. ‘절단’의 의미인 khaḍi에서는 khaṇḍo(조각)가 된다. ‘미소(hāse)’의 madi에서는 mando(어리석은/느린)가 된다. ‘지고한 권능’의 idi에서는 indo(인드라/제석)가 된다. ‘욕망과 즐거움’의 cadi에서는 cando(달)가 된다. ‘절단’의 khura에서는 khuro(면도칼) 등이 된다.

‘‘โก’’ติ วตฺตเต.

‘ko’라는 접미사가 계속 적용된다.

๖๗๔. ขาทามคมานํ [Pg.416] ขนฺธนฺธคนฺธา.

674. Khāda, ama, gamu 어근들은 각각 khandha, andha, gandha가 된다.

ขาท อม คมุอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ขนฺธ อนฺธ คนฺธอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ, กปฺปจฺจโย จ โหติ. ขาท ภกฺขเน, ชาติชรามรณาทีหิ สํสารทุกฺเขหิ ขชฺชตีติ ขนฺโธ. อม โรเค, อนฺโธ. คมุ, สปฺป คติมฺหิ, คนฺโธ. กฺวจิคฺคหเณน กโลปาภาเว ขนฺธโก, อนฺธโก, คนฺธโก. อถ วา ราสฏฺเฐน ขนฺโธ. คนฺธ สูจเน, อตฺตโน นิสฺสยสฺส คนฺธนโต สูจนโต คนฺโธ.

Khāda, ama, gamu 이 어근들에 대해 khandha, andha, gandha라는 치환이 일어나고, kappaccaya가 결합된다. ‘먹음(bhakkhane)’의 khāda 어근은 태어남·늙음·죽음 등의 윤회의 괴로움에 의해 먹히기(khajjatī) 때문에 khandho(온/무더기)라 한다. ‘질병’의 ama는 andho(눈먼 자)가 된다. ‘부드러운 움직임’의 gamu는 gandho(냄새)가 된다. ‘kvaci’(때때로)라는 규정에 의해 ka의 생략이 일어나지 않을 때는 khandhako, andhako, gandhako가 된다. 또는 ‘쌓임(rāsaṭṭhena)’의 의미에서 khandho라 한다. ‘알림(sūcane)’의 의미인 gandha 어근은 자신의 의지처(nissaya)를 풍기거나 알리기 때문에 gandho(향기)라 한다.

๖๗๕. ปฏาทีหฺยลํ.

675. Paṭa 등 뒤에는 ala 접미사가 붙는다.

ปฏอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อลปฺปจฺจโย โหติ. อฏ, ปฏ คติมฺหิ, ปเฏ อลํ สมตฺถนฺติ อตฺเถ อิมินา อลปฺปจฺจโย, ‘‘สิ’’นฺติ อมาเทโส, ปฏลํ, ปฏลานิ. ตถา กล กลเล, กลลํ. กุส เฉทนภูต ทาน สญฺจเยสุ, กุสลํ, ยทา ปน สล ลู ลาอิติ ธาตุ, ตทา กุจฺฉิตานํ สลนโต, กุสานํ ลวนโต, กุโส วิย ลวนโต วา กุเสน ลาตพฺพตฺตา กุสลนฺติ อปฺปจฺจเยน กปฺปจฺจเยน วา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

Paṭa와 같은 어근들과 명사 어간(pāṭipadika)들 뒤에 alappaccaya가 붙는다. ‘움직임’의 aṭa, paṭa 어근에서, ‘두루 펼쳐지기에(paṭe) 충분하다(alaṃ)’는 의미에서 이 alappaccaya가 붙고, ‘si’(주격 어미)가 am으로 치환되어 paṭalaṃ(덮개/층), paṭalāni가 된다. 그와 같이 kala 어근에서 kalalaṃ(배아/진흙)이 된다. ‘절단·존재·보시·축적’의 의미인 kusa 어근에서 kusalaṃ(선/교묘함)이 된다. 만약 sala(움직이다), lū(베다), lā(잡다) 어근일 경우에는, 악한 것들을 물리치거나(salanato), kusa 풀처럼 베어버리거나(lavanato), 혹은 kusa 풀로 베는 것처럼(lavanato) 베기 때문에, 또는 kusa(지혜)에 의해 얻어져야(lātabbattā) 하기 때문에 kusala라고 하며, appaccaya나 kappaccaya에 의해 형태가 완성되는 것으로 알아야 한다.

กท มเท, กทลํ. ภคนฺท เสจเน, ภคนฺทลํ. เมข กฏิวิจิตฺเต, เมขลํ, เมขลา วา. วกฺก รุกฺขตเจ, วกฺกลํ. ตกฺก รุกฺขสิเลเส, ตกฺกลํ. ปลฺล นินฺนฏฺฐาเน, ปลฺลลํ. สทฺท หริเต, สทฺทลํ, ปรโลโป. มูล ปติฏฺฐายํ, มุลาลํ, รสฺสตฺตํ. พิล นิสฺสเย, พิลาลํ. วิท สตฺตายํ, วิทาลํ. จฑิ จณฺฑิกฺเก, จณฺฑาโล, ทีฆตฺตํ. วา คติคนฺธเนสุ, วาลํ. วส อจฺฉาทเน, วสโล. ปจิ วิตฺถาเร, ปจโล, ปญฺจาโล[Pg.417], ปญฺจนฺนํ ราชูนํ อลนฺติปิ ปญฺจาโล. มจ โจเร, มจโล. มุส เถยฺเย, มุสโล.

‘기쁨(made)’의 kada에서 kadalaṃ(바나나). ‘뿌림(secane)’의 bhaganda에서 bhagandalaṃ(치루). ‘허리 장식’의 mekha에서 mekhalaṃ 혹은 mekhalā(허리띠). ‘나무껍질’의 vakka에서 vakkalaṃ(껍질 옷). ‘나무의 결합’의 takka에서 takkalaṃ(덩이줄기). ‘낮은 곳’의 palla에서 pallalaṃ(웅덩이). ‘초록색’의 sadda에서 saddalaṃ(잔디), 여기서는 앞 글자가 생략된다. ‘토대’의 mūla에서 mulālaṃ(연꽃 줄기), 모음이 단음화된다. ‘의지처’의 bila에서 bilālaṃ(고양이). ‘존재’의 vida에서 vidālaṃ(고양이). ‘사나움’의 caḍi에서 caṇḍālo(천민), 모음이 장음화된다. ‘움직임과 냄새’의 vā에서 vālaṃ(털/짐승). ‘입음/덮음’의 vasa에서 vasalo(천민). ‘확장’의 paci에서 pacalo, pañcālo(판찰라 국), 다섯 왕들에게 충분하다(alanti)는 의미에서도 pañcālo이다. ‘도둑’의 maca에서 macalo(물고기). ‘도둑질’의 musa에서 musalo(절굿공이)가 된다.

โคตฺถุ วํเส, โคตฺถุโล. ปุถุ วิตฺถาเร, ปุถุโล. พหุ สงฺขฺยาเน, พหุลํ, ปรโลโป. ยทา ปน ลา อาทาเน อิติ ธาตุ, ตทา โคตฺถุํ ลาตีติ โคตฺถุโล. เอวํ ปุถุโล, พหุลํ.

‘가문’의 gotthu에서 gotthulo(도마뱀의 일종). ‘확장’의 puthu에서 puthulo(넓은). ‘계산’의 bahu에서 bahulaṃ(풍부한), 뒤의 글자가 생략된다. 만약 ‘취함(ādāne)’의 lā 어근일 경우, 가문을 취한다(gotthuṃ lātīti)는 의미에서 gotthulo가 된다. puthulo와 bahulaṃ도 이와 같다.

มงฺค มงฺคลฺเย, มงฺคลํ. พห วุทฺธิมฺหิ, พหลํ. กมฺพ สญฺจลเน, กมฺพลํ. สพิ มณฺฑเล, สมฺพลํ, นิคฺคหีตาคโม, สพโล วา. อคฺค คติโกฏิลฺเล, อคฺคลํ. มฑิ ภูสายํ, มณฺฑลํ. กุฑิ ทาเห, กุณฺฑลํ อิจฺจาทิ.

‘상서로움(maṅgalye)’의 maṅga에서 maṅgalaṃ(축복). ‘번성’의 baha에서 bahalaṃ(두꺼운). ‘흔들림’의 kamba에서 kambalaṃ(담요). ‘둥근 원’의 sabi에서 niggahīta가 삽입되어 sambalaṃ(양식), 혹은 sabalo(얼룩덜룩한). ‘움직임과 굽음’의 agga에서 aggalaṃ(빗장). ‘장식’의 maḍi에서 maṇḍalaṃ(원/영역). ‘연소(dāhe)’의 kuḍi에서 kuṇḍalaṃ(귀걸이) 등이 된다.

๖๗๖. ปุถสฺส ปุถุปถาโม วา.

676. Putha 어근은 때때로 puthu 혹은 patha가 되고 ama 접미사가 붙는다.

ปุถอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปุถุ ปถอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ, อมปฺปจฺจโย จ โหติ วา, กฺวจตฺโถยํ วาสทฺโท. ปุถ วิตฺถาเร, ปตฺถฏาติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย, อิมินา ปุถสฺส ปุถุปถาเทสา, กฺวิโลโป. อิตฺถิยํ อีปจฺจโย, ‘‘โอ สเร จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน อวาเทโส, ปุถวี, ปถวี, ปธวี, ถสฺส วตฺตํ, อมปฺปจฺจเย ปถาเทโส, ปถโม.

Putha 어근에 대해 puthu 혹은 patha라는 치환이 일어나고, 또한 amappaccaya가 선택적으로 붙는다. 여기서 vā라는 단어는 ‘때때로(kvaci)’라는 뜻이다. ‘확장’의 putha에서 ‘널리 퍼졌다(patthaṭā)’는 의미에서 kvippaccaya가 붙고, 이 규정에 의해 putha가 puthu 혹은 patha로 치환되며 kvi는 생략된다. 여성형에서는 īpaccaya가 붙고, ‘o sare cā’(Sadd 61) 경문의 ca-sadda에 의해 avādeso(v로 변함)가 되어 puthavī, pathavī, padhavī(대지)가 되는데, th가 d로 변하기도 한다. amappaccaya가 붙을 때 patha로 치환되어 pathamo(제일의)가 된다.

๖๗๗. สสฺวาทีหิ ตุทโว.

677. Sasu 등 뒤에는 tu, du 접미사가 붙는다.

สสุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตุ ทุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. สสุ หึสาคตีสุ, ตุปฺปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตสฺส ตกาโร, สตฺตุ. ชน ชนเน, ชตฺตุ. ทท ทาเน, ททฺทุ กุฏฺฐวิเสโส. อท ภกฺขเณ, อทฺทุ. มทอุมฺมาเท, มทฺทุ อิจฺจาทิ.

Sasu와 같은 어근들 뒤에 tu, du 접미사가 붙는다. ‘살상과 움직임’의 sasu에서 tuppaccaya가 붙고, ‘kvaci dhātū’ 등에 의해 어근 끝에 t가 붙어 sattu(원수)가 된다. ‘생산’의 jana에서 jattu(빗장뼈). ‘보시’의 dada에서 나병의 일종인 daddu(버짐)가 된다. ‘먹음’의 ada에서 addu. ‘광기’의 mada에서 maddu 등이 된다.

๖๗๘. ฌาทีหิ [Pg.418] อีวโร.

678. Jhā 등 뒤에는 īvaro 접미사가 붙는다.

จิปาธาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ อีวรปฺปจฺจโย โหติ. จิ จเย, จียตีติ จีวรํ. ปา ปาเน, ปาตีติ ปีวโร ปีโน. ธา ธารเณ, ธีวโร เกวฏฺโฏ.

Ci, pā, dhā와 같은 어근들 뒤에 īvarappaccaya가 붙는다. ‘쌓음(caye)’의 ci에서, ‘쌓이는 것’이라는 의미로 cīvaraṃ(가사)이 된다. ‘마심/보호(pāne)’의 pā에서 pīvaro(살찐/부푼). ‘지탱(dhāraṇe)’의 dhā에서 dhīvaro(어부)가 된다.

๖๗๙. มุนาทีหิ จิ.

679. Muna 등 뒤에는 i 접미사가 붙는다.

มุนาทีหิ ธาตูหิ อิปฺปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน ปาฏิปทิเกหิ จ. มุน ญาเณ, มุนาตีติ มุนิ, วาธิการา น วุทฺธิ. ยต ยตเน, ยตตีติ ยติ. อคฺค คติโกฏิลฺเล, อคฺคิ. ปต คติมฺหิ, ปติ. สุจ โสจกมฺมนิ, สุจิ. รุจ ทิตฺติมฺหิ, รุจิ. อิส ปริเยสเน, สีลาทิคุเณ เอสตีติ อิสิ. กุ สทฺเท, กวิ, วุทฺธิ, อวาเทโส จ. รุ สทฺเท, รวิ, ทธิ, กุฏิ. อสุ เขปเน, อสิ. ราช ทิตฺติมฺหิ, ราชิ. คปุ, สปฺป คติมฺหิ, สปฺปิ. อจฺจ ปูชายํ, อจฺจิ. ชุต ทิตฺติมฺหิ, โชติ, นนฺทิ, ทีปิ, กิมิ, อการสฺส อิตฺตํ. ตมุ กงฺขายํ, ติมิ. พุธ โพธเน, พุชฺฌตีติ โพธิ. กส วิเลขเน, กสิ. กปิ จลเน, กปิ, กลิ, พลิ, มสิ, ธนิ, หริ, อริ, คิริ อิจฺจาทโย.

Muna와 같은 어근들 뒤에 ippaccaya가 붙으며, ca-sadda에 의해 명사 어간 뒤에도 붙는다. ‘지혜’의 muna에서 ‘아는 자’이기에 muni(성자)가 되며, vādhikāra(선택적 규정)에 의해 모음 강화(vuddhi)가 일어나지 않는다. ‘정진(yatane)’의 yata에서 yati(수행자). ‘움직임과 굽음’의 agga에서 aggi(불). ‘움직임’의 pata에서 pati(주인). ‘정화/슬픔’의 suca에서 suci(청정한). ‘빛남’의 ruca에서 ruci(광채/기호). ‘탐구’의 isa에서 계율 등의 덕성을 찾으므로 isi(선인)이다. ‘소리’의 ku에서 kavi(시인), 여기서는 모음 강화와 av 치환이 일어난다. ‘소리’의 ru에서 ravi(태양), dadhi(우유/요구르트), kuṭi(오두막). ‘던짐’의 asu에서 asi(칼). ‘빛남’의 rāja에서 rāji(줄/선). ‘부드러운 움직임’의 gapu에서 sappi(정제 버터). ‘공양’의 acca에서 acci(불꽃). ‘빛남’의 juta에서 joti(빛), nandi(기쁨), dīpi(표범), kimi(벌레), 여기서 a가 i로 변한다. ‘의혹/어둠’의 tamu에서 timi(물고기). ‘깨달음’의 budha에서 깨닫는 자이기에 bodhi(보리/깨달음). ‘경작’의 kasa에서 kasi(농사). ‘움직임’의 kapi에서 kapi(원숭이), kali(불운), bali(공물), masi(검댕), dhani(부자), hari(황색/초록), ari(적), giri(산) 등이 있다.

ปาฏิปทิกโต ปน มหาลิ, ภทฺทาลิ, มณิ, อรณิ, ตรณิ, ธรณิ, สรณิ, ธมณิ, อวนิ, อสนิ, วสนิ อิจฺจาทิ.

명사 어간(pāṭipadika)으로부터는 mahāli, bhaddāli, maṇi(보석), araṇi(불 지피는 나무), taraṇi(배/태양), dharaṇi(대지), saraṇi(길), dhamaṇi(혈관), avani(대지), asani(벼락), vasani 등이 형성된다.

๖๘๐. วิทาทีหฺยูโร.

680. Vida 등 뒤에는 ūra 접미사가 붙는다.

วิทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ อูรปฺปจฺจโย โหติ. วิท ลาเภ, วนฺทิตุํ อลํ อนาสนฺนตฺตาติ อตฺเถ อูรปฺปจฺจโย. วิทูโร, วิชฺชูโร วา, วิทูเร ชาโต เวทูโร มณิ. วล, วลฺล [Pg.419] สาธารณพนฺธเนสุ, วลฺลูโร. มส อามสเน, มสูโร. สิท สิงฺคาเร, สินฺทูโร, นิคฺคหีตาคโม. ทุ คติมฺหิ, ทูโร. กุ สทฺเท, กูโร. กปุ หึสาตกฺกลคนฺเธสุ, กปฺปูโร, ทฺวิตฺตํ. มย คติมฺหิ, มยูโร, มหิยํ รวตีติ วา มยูโรติ.

Vida와 같은 어근들 뒤에 ūrappaccaya가 붙는다. ‘획득(lābhe)’의 vida에서 ‘가까이 있지 않아 예배하기에 충분하다’는 의미에서 ūrappaccaya가 붙어 vidūro(멀리 떨어진) 혹은 vijjūro가 된다. Vidūra에서 산출된 것이 vedūro(유리/보석)이다. ‘일반적인 결속’의 vala, valla에서 vallūro(말린 고기). ‘접촉’의 masa에서 masūro(렌즈콩). ‘장식’의 sida에서 niggahīta가 삽입되어 sindūro(주사/연단). ‘움직임’의 du에서 dūro(먼). ‘소리’의 ku에서 kūro(쌀밥/잔인한). ‘상해·추정·향기’의 kapu에서 글자가 겹쳐져 kappūro(장뇌). ‘움직임’의 maya에서 mayūro(공작), 혹은 땅(mahiyaṃ)에서 소리 낸다(ravatī)고 하여 mayūro라고 한다.

‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยโย จ,ทฺเว จาปเร วณฺณวิการนาสา;

ธาตุสฺส จตฺถาติสเยน โยโค,ตทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺต’’นฺติ –

“글자의 첨가(vaṇṇāgamo)와 글자의 위치 바뀜(vaṇṇavipariyayo), 그리고 다른 두 가지인 글자의 변형(vaṇṇavikāra)과 생략(vaṇṇanāsa), 그리고 어근의 의미가 확장되어 결합하는 것(catthātisayena yogo), 이를 다섯 가지 유형의 어원(nirutta)이라 한다.”

วุตฺตนิรุตฺติลกฺขณานุสาเรน ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา จ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

설해진 어원적 특징에 따라 'tesu vuddhī' 등으로, 'kvaci dhātū' 등으로 단어의 성립(rūpasiddhi)을 알아야 한다.

อุทิ ปสวนกฺเลทเนสุ, อุนฺทิตุมลํ สมตฺโถติ อุนฺทูโร. ขชฺช ภกฺขเณ, ขาทิตุํ อลนฺติ ขชฺชูโร. กุร อกฺโกเส, อกฺโกสิตุมลนฺติ กุรูโร. สุ หึสายํ, สูโร.

Udi는 분비함과 적심에 쓰이니, 적시기에 충분하고 능력이 있는 것이 undūro(쥐)이다. Khajja는 먹음에 쓰이니, 먹기에 충분한 것이 khajjūro(대추야자)이다. Kura는 욕설함에 쓰이니, 욕설하기에 충분한 것이 kurūro(잔인한 자)이다. Su는 해침에 쓰이니, sūro(영웅)이다.

๖๘๑. หนาทีหิ ณุนุตโว.

681. Han 등으로부터 ṇu, nu, tu 접미사들이 붙는다.

หนอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณุ นุ ตุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. ณุปฺปจฺจเย หน หึสาคตีสุ, หนตีติ หณุ. ชน ชนเน, ชายตีติ ชาณุ, ธาตฺวนฺตโลโป, ทีโฆ. ภา ทิตฺติมฺหิ, ภาตีติ ภาณุ. ริ สนฺตาเน, รยตีติ เรณุ รโช. ขนุ อวทารเณ, ขนฺติ, ขญฺญตีติ วา ขาณุ. อม คตฺยาทีสุ, อมตีติ อณุ, ธาตฺวนฺตโลโป.

Han 등과 같은 어근들로부터 ṇu, nu, tu라는 이 접미사들이 생긴다. Ṇu 접미사에서, hana는 해침과 감에 쓰이니, 해치는 것이 haṇu(턱)이다. Jana는 태어남에 쓰이니, 태어나는 것이 jāṇu(무릎)이며, 어근 끝 글자가 생략되고 길어진다. Bhā는 빛남에 쓰이니, 빛나는 것이 bhāṇu(태양)이다. Ri는 연속됨에 쓰이니, 흐르는 것이 reṇu(먼지)이다. Khanu는 파냄에 쓰이니, 파는 것 혹은 파여지는 것이 khāṇu(그루터기)이다. Ama는 감 등에 쓰이니, 가는 것이 aṇu(미세한 것)이며, 어근 끝 글자가 생략된다.

นุปฺปจฺจเย – เว ตนฺตสนฺตาเน, วายตีติ เวนุ, เวณุ วา. เธ ปาเน, ธายติ วจฺฉํ ปาเยตีติ เธนุ, ภาตีติ ภานุ.

Nu 접미사에서, ve는 실의 연속(직조)에 쓰이니, 짜는 것이 venu(대나무) 혹은 veṇu이다. Dhe는 마심에 쓰이니, 젖을 먹여 송아지를 마시게 하는 것이 dhenu(암소)이다. Bhā는 빛남에 쓰이니, bhānu(태양)이다.

ตุปฺปจฺจเย [Pg.420] – ธา ธารเณ, กฺริยํ, ลกฺขณํ วา ธาเรตีติ ธาตุ. สิ พนฺธเน, สียติ พนฺธียตีติ เสตุ. กี ธนวิโยเค, กิ อุนฺนติมฺหิ, อุทฺธํ คจฺฉตีติ เกตุ. หิ คติมฺหิ, หิโนตีติ เหตุ. ชน ชนเน, ชายตีติ ชนฺตุ. ตนุ วิตฺถาเร, ตโนตีติ ตนฺตุ. วส นิวาเส, วสติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ วตฺถุ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา สตการสํโยคสฺส ตฺถาเทโส.

Tu 접미사에서, dhā는 가짐에 쓰이니, 행위나 특징을 가지는 것이 dhātu(요소/계)이다. Si는 묶음에 쓰이니, 묶여지는 것이 setu(둑/다리)이다. Kī는 재물의 소모에, ki는 높음에 쓰이니, 위로 가는 것이 ketu(깃발)이다. Hi는 감에 쓰이니, (결과로) 가게 하는 것이 hetu(원인)이다. Jana는 태어남에 쓰이니, 태어나는 것이 jantu(생물)이다. Tanu는 펼침에 쓰이니, 펼쳐지는 것이 tantu(실)이다. Vasa는 거주함에 쓰이니, 그 의존적인 작용으로 인해 결과가 여기에 머무는 것이 vatthu(사물/토대)이며, 'kvaci dhātū' 등의 규칙에 의해 s와 t의 결합이 ttha로 바뀐 것이다.

๖๘๒. กุฏาทีหิโฐ.

682. Kuṭ 등으로부터 ṭha 접미사가 붙는다.

กุฏาทีหิ ธาตูหิ ฐปฺปจฺจโย โหติ. กุฏ เฉทเน, กุฏติ ฉินฺทตีติ กุฏฺโฐ พฺยาธิ. กุส เฉทนปูรณคนฺเธสุ, กุสตีติ โกฏฺโฐ อุทรํ, ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ. กฏมทฺทเน, กฏติ มทฺทตีติ กฏฺฐํ. กณ นิมีลเน, กณฺโฐ.

Kuṭ 등의 어근들로부터 ṭha 접미사가 생긴다. Kuṭa는 자름에 쓰이니, 자르는 것이 kuṭṭho(한센병)이다. Kusa는 자름, 채움, 냄새 풍김에 쓰이니, 채우는 것이 koṭṭho(배/위장)이며, 어근 끝 글자의 생략과 중복이 일어난다. Kaṭa는 으깨짐에 쓰이니, 으깨는 것이 kaṭṭhaṃ(나무)이다. Kaṇa는 눈을 감음에 쓰이니, kaṇṭho(목)이다.

๖๘๓. มนุปูรสุณาทีหิ อุสฺสนุสิสา.

683. Manu, pūra, suṇa 등으로부터 ussa, nu, isā 접미사들이 붙는다.

มนุ ปูร สุณอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อุสฺสนุสอิสอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

Manu, pūra, suṇa 등과 같은 어근들과 어간들로부터 ussa, nu, isā라는 이 접미사들이 생긴다.

มนุ โพธเน, อุสฺส นุสา, มนเต ชานาตีติ มนุสฺโส, มานุโส วา, ธาตฺวนฺตสฺส อาตฺตํ.

Manu는 깨달음에 쓰이며, ussa와 nusā 접미사가 붙어, 생각하고 아는 자가 manusso(인간) 혹은 mānuso이다. 어근 끝 글자가 ā로 변한다.

ปูร ทานปูรเณสุ, ปูรตีติ ปุริโส, รสฺสตฺตํ, โปโส, รการิการานํ โลโป, วุทฺธิ จ, ปุเร อุจฺเจ ฐาเน เสตีติ ปุริโส.

Pūra는 베풂과 채움에 쓰이니, 채우는 자가 puriso(사람)이며, 단모음화가 일어난다. 또한 poso는 r과 i의 생략과 강화(vuddhi)가 일어난 형태이다. 또는 높은 곳(pure)에 머무는 자가 puriso이다.

สุณ หึสากุลสนฺธาเนสุ, สุณติ กุลํ สนฺทหตีติ สุณิสา. กุ กุจฺฉิเต, กวียตีติ กรีสํ มลํ, กุสฺส [Pg.421] กรตฺตํ, ทีโฆ จ. สุ หึสายํ, อนฺธการวิธมเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ สูริโย, รการาคโม, สการสฺส ยตฺตญฺจ. มห ปูชายํ, มหตีติ มหิโส, มหิยํ เสตีติปิ มหิโส. สิ พนฺธเน, สียติ พนฺธียตีติ สีสํ อิจฺจาทิ.

Suṇa는 해침과 가문의 결합에 쓰이니, 가문을 결합하는 이가 suṇisā(며느리)이다. Ku는 혐오스러움에 쓰이니, 혐오스럽게 여겨지는 것이 karīsaṃ(대변)이다. ku가 kara로 변하고 길어진다. Su는 해침에 쓰이니, 어둠을 물리침으로써 중생들의 두려움을 해치는 것이 sūriyo(태양)이며, r의 삽입과 s의 y로의 변화가 일어난다. Maha는 숭배함에 쓰이니, 숭배받는 것이 mahiso(물소)이다. 혹은 땅(mahi)에 눕는 자라고 해서 mahiso이다. Si는 묶음에 쓰이니, 묶여지는 것이 sīsaṃ(머리) 등이다.

๖๘๔. อกฺขเรหิ การ.

684. 글자들 뒤에 kāra 접미사가 붙는다.

อกฺขเรหิ อกฺขรวาจเกหิ วณฺเณหิ การปฺปจฺจโย โหติ. ตทฺธิตาทิสุตฺเต จคฺคหเณน นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อกาโร, อการํ, อกาเรน อิจฺจาทิ, อากาโร, โอกาโร, กกาโร, ยกาโร, หกาโร, ฬกาโร. เอวการาทีสุ ปน กรียติ อุจฺจารียตีติ กาโร สทฺโท, เอว จ โส กาโร จาติ เอวกาโร. เอวํ ธิกาโร, หุํกาโร, สาธุกาโร.

글자들, 즉 소리를 나타내는 음절들 뒤에 kāra 접미사가 생긴다. 따디따(Taddhita) 등의 경구에서 ca(또한)라는 단어를 취함으로 인해 명사로 명명될 때 si 등의 격변화가 일어나 akāro, akāraṃ, akārena 등이 되며, ākāro, okāro, kakāro, yakāro, hakāro, ḷakāro 등도 마찬가지이다. 그러나 evakāra 등에서는 'kāro'라는 소리가 '만들어지다, 발음되다'라는 의미로 쓰여, 'eva'이면서 그 'kāra(소리)'인 것이 evakāro이다. 이와 같이 dhikāro, huṃkāro, sādhukāro가 있다.

อิกาโร ธาตุนิทฺเทเส, วิกรณนฺธิโตติ จ;

ภวนฺเตตฺถ คมิสฺสาทิ, หนตฺยาทีติ ญาปกา.

어근을 나타낼 때 ikāro가 붙고, 접합(sandhi)과 결합어(vikaraṇa)에서도 그러하다. 여기서 gamissādi, hanatyādi 등이 생겨나는 것이 그 증거이다.

อุณาทิปฺปจฺจยนฺตนโย.

우나디(Uṇādi) 접미사 체계가 끝났다.

ตพฺพาที ณาทโย นิฏฺฐา, ตเว ตุนาทโย ตถา;

มานนฺตาทิ อุณาทีติ, ฉทฺธา กิตกสงฺคโห.

Tabba 등, ṇa 등, Niṭṭhā, tave/tuṃ 등, māna/anta 등, 그리고 uṇādi까지 이 여섯 가지가 키따까(Kitaka)의 요약이다.

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ กิพฺพิธานกณฺโฑ

이로써 빠다루빠싯디(Padarūpasiddhi)의 동사 파생어 장(kibbidhānakaṇḍo)이

สตฺตโม.

일곱 번째이다.

นิคมน

결론

สนฺธิ นามํ การกญฺจ, สมาโส ตทฺธิตํ ตถา;

อาขฺยาตํ กิตกํ กณฺฑา, สตฺติเม รูปสิทฺธิยํ.

연성(Sandhi), 명사(Nāma), 격(Kāraka), 복합어(Samāso), 이차 파생어(Taddhita), 동사(Ākhyāta), 동사 파생어(Kitaka)의 일곱 장이 루빠싯디에 있다.

เตธา สนฺธึ จตุทฺธา ปทมปิ จตุธา ปญฺจธา นามิกญฺจ,พฺยาสา ฉกฺการกํ ฉสฺสมสนมปิ ฉพฺเภทโต ตทฺธิตญฺจ;

อาขฺยาตํ อฏฺฐธา ฉพฺพิธมปิ กิตกํ ปจฺจยานํ ปเภทา,ทีเปนฺตี รูปสิทฺธี จิรมิธ ชนตาพุทฺธิวุฑฺฒึ กโรตุ.

세 가지 연성, 네 가지 단어, 네 가지 혹은 다섯 가지 명사류, 상세하게는 여섯 가지 격, 여섯 가지 복합어, 그리고 여섯 종류의 이차 파생어, 여덟 가지 동사, 여섯 종류의 동사 파생어 등을 접미사의 구분에 따라 설명하는 이 루빠싯디가 이 세상 사람들의 지혜를 오랫동안 증장시키기를!

วิขฺยาตานนฺทเถรวฺหยวรคุรุนํ ตมฺพปณฺณิทฺธชานํ,สิสฺโส ทีปงฺกราขฺยทฺทมิฬวสุมตี ทีปลทฺธปฺปกาโส;

พาลาทิจฺจาทิวาสทฺวิตยมธิวสํ สาสนํ โชตยี โย,โสยํ พุทฺธปฺปิยวฺโห ยติ อิมมุชุกํ รูปสิทฺธึ อกาสิ.

스리랑카(Tambapaṇṇi)의 깃발이신 유명한 아난다(Ananda) 장로라 불리는 훌륭한 스승의 제자이며, 다밀라(Tamil) 땅에서 디빵까라(Dīpaṅkarā)라는 이름으로 널리 알려졌고, 발라딧짜(Bālādicca) 등 두 사찰에 머물며 교단을 빛낸 붓답삐야(Buddhappiya)라는 이름의 수행자가 이 올바른 루빠싯디를 저술하였다.

อิติ ปทรูปสิทฺธิปกรณํ นิฏฺฐิตํ.

이로써 빠다루빠싯디 주석서가 끝났다.