นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

សូមនមស្ការថ្វាយបង្គំ ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ អរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គនោះ។

ปทรูปสิทฺธิ

បទរូបសិទ្ធិ

คนฺถารมฺภ

គន្ថារម្ភ

[ก]

[ក]

วิสุทฺธสทฺธมฺมสหสฺสทีธิตึ[Pg.1],สุพุทฺธสมฺโพธิยุคนฺธโรทิตํ;

ติพุทฺธเขตฺเตกทิวากรํ ชินํ,สธมฺมสงฺฆํ สิรสา’ภิวนฺทิย.

ខ្ញុំព្រះករុណា សូមក្រាបថ្វាយបង្គំដោយសិរសា ចំពោះព្រះជិនស្រី ព្រះអង្គជាព្រះសូរិយាតែមួយក្នុងត្រីពុទ្ធខេត្ត ទ្រង់មានរស្មីរាប់ពាន់គឺព្រះសទ្ធម៌ដ៏បរិសុទ្ធ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសម្មាសម្ពោធិញាណដ៏ល្អ ហើយយាងឡើងរុងរឿងលើកំពូលភ្នំយុគន្ធរ ព្រមទាំងព្រះសទ្ធម៌ និងព្រះសង្ឃ។

[ข]

[ខ]

กจฺจายนญฺจาจริยํ นมิตฺวา,นิสฺสาย กจฺจายนวณฺณนาทึ;

พาลปฺปโพธตฺถมุชุํ กริสฺสํ,พฺยตฺตํ สุกณฺฑํ ปทรูปสิทฺธึ.

ខ្ញុំព្រះករុណា ក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះកច្ចាយនត្ថេរជាអាចារ្យហើយ អាស្រ័យគម្ពីរកច្ចាយនវណ្ណនាជាដើម នឹងធ្វើនូវគម្ពីរបទរូបសិទ្ធិ ដ៏ច្បាស់លាស់ មានកណ្ឌដ៏ល្អ ត្រង់ទៅរកសេចក្តី ដើម្បីញ៉ាំងពួកជនពាល (អ្នកទើបនឹងសិក្សា) ឱ្យយល់ដឹងច្បាស់។

๑. สนฺธิกณฺฑ

១. សន្ធិកណ្ឌ

ตตฺถ ชินสาสนาธิคมสฺส อกฺขรโกสลฺลมูลกตฺตา ตํ สมฺปาเทตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ อภิเธยฺยปฺปโยชนวากฺยมิทมุจฺจเต.

ក្នុងគម្ពីរនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា បុគ្គលគប្បីញ៉ាំងសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងអក្សរឱ្យសម្រេច ព្រោះសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងអក្សរនោះ ជាឫសគល់នៃការសម្រេចនូវព្រះជិនសាសនា ហេតុនោះ ទើបពាក្យសម្តែងនូវអភិធេយ្យ និងប្រយោជន៍នេះ ត្រូវបានពោលថា៖

๑. อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต.

១. សេចក្តី គប្បីដឹងបានដោយអក្សរ។

โย โกจิ โลกิยโลกุตฺตราทิเภโท วจนตฺโถ, โส สพฺโพ อกฺขเรเหว สญฺญายเต. สิถิลธนิตาทิอกฺขรวิปตฺติยญฺหิ อตฺถสฺส ทุนฺนยตา โหติ, ตสฺมา [Pg.2] อกฺขรโกสลฺลํ พหูปการํ พุทฺธวจเนสุ, เอตฺถ ปทานิปิ อกฺขรสนฺนิปาตรูปตฺตา อกฺขเรสฺเวว สงฺคยฺหนฺติ.

សេចក្តីនៃពាក្យនិយាយ ទោះជាប្រភេទលោកិយ ឬលោកុត្តរៈក្តី ទាំងអស់នោះ តែងដឹងបានដោយសារអក្សរទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា កាលបើមានសេចក្តីវិនាសនៃអក្សរ មានសិថិលៈ និងធនិតៈជាដើម សេចក្តីក៏រមែងយល់បានដោយពិបាក ហេតុនោះ សេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងអក្សរ ទើបមានឧបការៈច្រើនក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែបទទាំងឡាយ ព្រោះមានរូបកើតឡើងពីការប្រជុំនៃអក្សរ ទើបរាប់បញ្ចូលក្នុងអក្សរទាំងឡាយនោះឯង។

ตสฺมา อกฺขรโกสลฺลํ, สมฺปาเทยฺย หิตตฺถิโก;

อุปฏฺฐหํ ครุํ สมฺมา, อุฏฺฐานาทีหิ ปญฺจหิ.

ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ គប្បីញ៉ាំងសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងអក្សរឱ្យសម្រេច ដោយការចូលទៅបម្រើគ្រូអាចារ្យដោយប្រពៃ ដោយការក្រោកឈរទទួលជាដើមទាំង ៥ យ៉ាង។

สญฺญาวิธาน

សញ្ញាវិធាន

ตตฺถาโท ตาว สทฺทลกฺขเณ โวหารวิญฺญาปนตฺถํ สญฺญาวิธานมารภียเต.

ក្នុងសន្ធិកណ្ឌនោះ ជាដំបូង វិធីកំណត់ឈ្មោះ (សញ្ញាវិធាន) ក្នុងលក្ខណៈនៃសព្ទ ត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើង ដើម្បីឱ្យយល់ច្បាស់នូវវោហារ។

๒. อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสํ.

២. អក្សរទាំងឡាយ មានអក្សរ 'អ' ជាដើម មាន ៤១ តួ។

อกฺขรา อปิ อาทโย เอกจตฺตาลีสํ, เต จ โข ชินวจนานุรูปา อการาทโย นิคฺคหีตนฺตา เอกจตฺตาลีสมตฺตา วณฺณา ปจฺเจกํ อกฺขรา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา – อา อิ อี อุ อู เอ โอ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ-อิติ อกฺขรา.

អក្សរទាំងឡាយ សូម្បីមាន 'អ' ជាដើម មាន ៤១ តួ ម្យ៉ាងទៀត វណ្ណៈទាំងឡាយមានប្រមាណ ៤១ តួ មានអក្សរ 'អ' ជាដើម មាននិគ្គហិតជាទីបំផុត ដ៏សមគួរដល់ព្រះជិនវចនៈ តែងមានឈ្មោះជាអក្សរមួយៗ។ អក្សរទាំងនោះ ដូចជា៖ អ អា ឥ ឦ ឧ ឩ ឯ ឱ, ក ខ គ ឃ ង, ច ឆ ជ ឈ ញ, ដ ឋ ឌ ឍ ណ, ត ថ ទ ធ ន, ប ផ ព ភ ម, យ រ ល វ ស ហ ឡ អំ ទាំងនេះ ឈ្មោះថា អក្សរ។

นกฺขรนฺตีติ อกฺขรา, อ อาทิ เยสํ เต อาทโย. อการาทีนมนุกฺกโม ปเนส ฐานาทิกฺกมสนฺนิสฺสิโต, ตถา หิ ฐานกรณปฺปยตเนหิ วณฺณา ชายนฺเต, ตตฺถ ฉ ฐานานิ กณฺฐตาลุมุทฺธทนฺตโอฏฺฐนาสิกาวเสน.

សភាវៈទាំងឡាយដែលមិនចេះវិនាស ឈ្មោះថា អក្សរ, អក្សរទាំងឡាយដែលមាន 'អ' ជាដើម ឈ្មោះថា អាទិ។ ចំណែកឯលំដាប់នៃអក្សរមាន 'អ' ជាដើមនេះ គឺអាស្រ័យទៅតាមលំដាប់នៃឋានជាដើម ព្រោះថា វណ្ណៈទាំងឡាយរមែងកើតឡើងដោយសារ ឋាន ករណៈ និងបយត្នៈ ក្នុងឋានទាំងនោះ មានឋាន ៦ គឺ ក (កណ្ឌៈ) ពិដាន (តាលុ) ក្បាល (មុទ្ធៈ) ធ្មេញ (ទន្តៈ) បបូរមាត់ (ឱដ្ឋៈ) និងច្រមុះ (នាសិកា)។

ตตฺถ – อวณฺณ กวคฺค หการา กณฺฐชา.

ក្នុងឋានទាំងនោះ អវណ្ណៈ (អ អា) កវគ្គ (ក ខ គ ឃ ង) និងហការៈ (ហ) កើតអំពីក (កណ្ឌជៈ)។

อิวณฺณ จวคฺค ยการา ตาลุชา. ฏวคฺค รการ ฬการา มุทฺธชา. ตวคฺค ลการ สการา ทนฺตชา. อุวณฺณ ปวคฺคา โอฏฺฐชา. เอกาโร กณฺฐตาลุโช. โอกาโร กณฺโฐฏฺฐโช.

ឥវណ្ណៈ (ឥ ឦ) ចវគ្គ (ច ឆ ជ ឈ ញ) និងយការៈ (យ) កើតអំពីពិដាន (តាលុជៈ)។ ដវគ្គ (ដ ឋ ឌ ឍ ណ) រការៈ (រ) និងឡការៈ (ឡ) កើតអំពីក្បាល (មុទ្ធជៈ)។ តវគ្គ (ត ថ ទ ធ ន) លការៈ (ល) និងសការៈ (ស) កើតអំពីធ្មេញ (ទន្តជៈ)។ ឧវណ្ណៈ (ឧ ឩ) និងបវគ្គ (ប ផ ព ភ ម) កើតអំពីបបូរមាត់ (ឱដ្ឋជៈ)។ ឯការៈ (ឯ) កើតអំពីកនិងពិដាន (កណ្ឌតាលុជៈ)។ ឱការៈ (ឱ) កើតអំពីកនិងបបូរមាត់ (កណ្ឌោដ្ឋជៈ)។

วกาโร [Pg.3] ทนฺโตฏฺฐโช.

វការៈ (វ) កើតអំពីធ្មេញនិងបបូរមាត់ (ទន្តោដ្ឋជៈ)។

นิคฺคหีตํ นาสิกฏฺฐานชํ.

និគ្គហិត (អំ) កើតអំពីឋានគឺច្រមុះ (នាសិកដ្ឋានជៈ)។

ง ญ ณ น มา สกฏฺฐานชา, นาสิกฏฺฐานชา จาติ.

ង ញ ណ ន ម កើតអំពីឋានរបស់ខ្លួនផង កើតអំពីឋានគឺច្រមុះផង។

หการํ ปญฺจเมเหว, อนฺตฏฺฐาหิ จ สํยุตํ;

โอรสนฺติ วทนฺเตตฺถ, กณฺฐชํ ตทสํยุตํ.

ពួកអាចារ្យក្នុងគម្ពីរនេះ តែងពោលចំពោះហការៈ ដែលផ្សំជាមួយវគ្គន្តព្យញ្ជនៈ (ព្យញ្ជនៈទី ៥ នៃវគ្គទាំងឡាយ) និងអន្តស្ថព្យញ្ជនៈទាំងឡាយថា ជាឱរសៈ (កើតអំពីទ្រូង) ចំណែកឯហការៈដែលមិនបានផ្សំនោះ ថាជាកណ្ឌជៈ (កើតអំពីក)។

กรณํ ชิวฺหามชฺฌํ ตาลุชานํ, ชิวฺโหปคฺคํ มุทฺธชานํ, ชิวฺหาคฺคํ ทนฺตชานํ, เสสา สกฏฺฐานกรณา.

ករណៈ (គ្រឿងធ្វើសំឡេង) គឺ កណ្តាលអណ្តាត ជាករណៈនៃពួកអក្សរកើតអំពីពិដាន (តាលុជៈ), ជិតចុងអណ្តាត ជាករណៈនៃពួកអក្សរកើតអំពីក្បាល (មុទ្ធជៈ), ចុងអណ្តាត ជាករណៈនៃពួកអក្សរកើតអំពីធ្មេញ (ទន្តៈ), អក្សរដែលសេសសល់ មានឋានរបស់ខ្លួនជាករណៈ។

ปยตนํ สํวุตาทิกรณวิเสโส. สํวุตตฺตมการสฺส, วิวฏตฺตํ เสสสรานํ สการหการานญฺจ, ผุฏฺฐํ วคฺคานํ, อีสํผุฏฺฐํ ยรลวานนฺติ.

បយត្នៈ គឺសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការបន្លឺសំឡេង មានការបិទ (សំវុតៈ) ជាដើម។ ភាពបិទ (សំវុតភាព) ជាបយត្នៈរបស់អក្សរ 'អ', ភាពបើក (វិវុតភាព) ជាបយត្នៈរបស់ស្រៈដែលសេសសល់ និងសការៈ ហការៈ, ភាពប៉ះទង្គិច (ផុដ្ឋៈ) ជាបយត្នៈរបស់ព្យញ្ជនៈវគ្គ, ភាពប៉ះទង្គិចបន្តិចបន្តួច (អ៊ីសំផុដ្ឋៈ) ជាបយត្នៈរបស់អក្សរ យ រ ល វ។

เอวํ ฐานกรณปฺปยตนสุติกาลภินฺเนสุ อกฺขเรสุ สรา นิสฺสยา, อิตเร นิสฺสิตา. ตตฺถ –

កាលបើអក្សរទាំងឡាយ ត្រូវបានបែងចែកដោយឋាន ករណៈ បយត្នៈ និងកាលវេលានៃការបន្លឺសំឡេងយ៉ាងនេះហើយ ស្រៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា និស្សយៈ (ទីអាស្រ័យ) ឯអក្សរក្រៅពីនោះ (ព្យញ្ជនៈ) ឈ្មោះថា និស្សិតៈ (អ្នកអាស្រ័យ)។ ក្នុងចំណោមអក្សរទាំងនោះ៖

นิสฺสยาโท สรา วุตฺตา, พฺยญฺชนา นิสฺสิตา ตโต;

วคฺเคกชา พหุตฺตาโท, ตโต ฐานลหุกฺกมา.

ស្រៈទាំងឡាយដែលជាទីអាស្រ័យ ត្រូវបានពោលមុនគេ បន្ទាប់មក ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយដែលជាអ្នកអាស្រ័យ ទើបពោលតាមក្រោយ, បន្ទាប់មក ព្យញ្ជនៈដែលកើតក្នុងវគ្គជាមួយគ្នា ព្រោះមានចំនួនច្រើនជាដើម, បន្ទាប់មក ទើបពោលតាមលំដាប់នៃភាពស្រាលនៃឋាន។

วุตฺตญฺจ –

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘ปญฺจนฺนํ ปน ฐานานํ, ปฏิปาฏิวสาปิ จ;

นิสฺสยาทิปฺปเภเทหิ, วุตฺโต เตสมนุกฺกโม’’ติ.

«លំដាប់នៃអក្សរទាំងនោះ ត្រូវបានពោលទុក ដោយអំណាចនៃលំដាប់នៃឋានទាំង ៥ ផង ដោយការបែងចែកមាននិស្សយៈជាដើមផង»។

เอเกนาธิกา จตฺตาลีสํ เอกจตฺตาลีสํ, เอเตน คณนปริจฺเฉเทน –

ពាក្យថា ឯកចត្តាលីសំ គឺសែសិបដែលក្រៃលែងដោយមួយ (៤១)។ ដោយការកំណត់រាប់ចំនួននេះ៖

อธิกกฺขรวนฺตานิ, เอกตาลีสโต อิโต;

น พุทฺธวจนานีติ, ทีเปตาจริยาสโภ.

«ព្រះអាចារ្យដ៏ប្រសើរ តែងសម្តែងថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានអក្សរលើសពី ៤១ តួនេះទៅ ធម៌ទាំងនោះ មិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈឡើយ»។

อปิคฺคหณํ เหฏฺฐา วุตฺตานํ อเปกฺขากรณตฺถํ.

ការកាន់យកនូវសព្ទថា 'អបិ' (សូម្បី) គឺដើម្បីចង់សំដៅយកអក្សរទាំងឡាយដែលបានពោលខាងក្រោម។

๓. ตตฺโถทนฺตา [Pg.4] สรา อฏฺฐ.

៣. ក្នុងអក្សរទាំងនោះ អក្សរ ៨ តួ មាន 'ឱ' ជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ស្រៈ។

ตตฺถ เตสุ อกฺขเรสุ อการาทีสุ โอการนฺตา อฏฺฐ อกฺขรา สรา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา – อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ-อิติ สรา.

ក្នុងអក្សរទាំងនោះ បណ្តាអក្សរមាន 'អ' ជាដើម អក្សរ ៨ តួ មាន 'ឱ' ជាទីបំផុត តែងមានឈ្មោះថា ស្រៈ។ ស្រៈទាំងនោះ ដូចជា៖ អ អា ឥ ឦ ឧ ឩ ឯ ឱ ទាំងនេះ ឈ្មោះថា ស្រៈ។

โอ อนฺโต เยสํ เต โอทนฺตา, ทกาโร สนฺธิโช, สรนฺติ คจฺฉนฺตีติ สรา, พฺยญฺชเน สาเรนฺตีติปิ สรา.

អក្សរទាំងឡាយណា មាន 'ឱ' ជាទីបំផុត អក្សរទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ឱទន្តៈ, ចំណែកឯ ទការៈ ក្នុងពាក្យនេះ កើតអំពីសន្ធិ, ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិទាំងឡាយណា តែងរត់ទៅ (បន្លឺទៅ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ស្រៈ, ឬមួយ ធម្មជាតិទាំងឡាយណា តែងញ៉ាំងព្យញ្ជនៈឱ្យបន្លឺឡើង ហេតុនោះ ក៏ឈ្មោះថា ស្រៈ ដែរ។

‘‘ตตฺถา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «តត្ថ» តែងអន្ទោលទៅ។

๔. ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา.

៤. ស្រៈ ៣ តួ ដែលមានមាត្រាស្រាល ឈ្មោះថា រស្សៈ។

ตตฺถ อฏฺฐสุ สเรสุ ลหุมตฺตา ตโย สรา รสฺสา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา – อ อิ อุ-อิติ รสฺสา.

ក្នុងស្រៈទាំង ៨ នោះ ស្រៈ ៣ តួ ដែលមានមាត្រាស្រាល តែងមានឈ្មោះថា រស្សៈ។ ស្រៈទាំងនោះ ដូចជា៖ អ ឥ ឧ ទាំងនេះ ឈ្មោះថា រស្សៈ។

ลหุกา มตฺตา ปมาณํ เยสํ เต ลหุมตฺตา, มตฺตาสทฺโท เจตฺถ อจฺฉราสงฺฆาตอกฺขินิมีลนสงฺขาตํ กาลํ วทติ, ตาย มตฺตาย เอกมตฺตา รสฺสา, ทฺวิมตฺตา ทีฆา, อฑฺฒมตฺตา พฺยญฺชนา. ลหุคฺคหณญฺเจตฺถ ฉนฺทสิ ทิยฑฺฒมตฺตสฺสาปิ คหณตฺถํ. รสฺสกาลโยคโต รสฺสา, รสฺสกาลวนฺโต วา รสฺสา.

ស្រៈទាំងឡាយណា មានមាត្រាដ៏ស្រាលជាប្រមាណ ស្រៈទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា លហុមត្តៈ, មួយវិញទៀត សព្ទថា 'មត្តា' ក្នុងទីនេះ តែងពោលសំដៅយកកាលវេលាដែលរាប់ថាជាការខ្ទាស់ម្រាមដៃ ឬការធ្មេចភ្នែក, ដោយមាត្រានោះ ស្រៈរស្សៈ មានមាត្រាមួយ, ស្រៈទីឃៈ មានមាត្រាពីរ, ព្យញ្ជនៈ មានកន្លះមាត្រា។ ការពោលយកពាក្យថា 'លហុ' ក្នុងទីនេះ គឺដើម្បីរាប់បញ្ចូលសូម្បីតែស្រៈដែលមានមាត្រាមួយកន្លះក្នុងឆន្ទៈ។ ស្រៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រស្សៈ ព្រោះប្រកបដោយកាលដ៏ខ្លី ឬស្រៈទាំងឡាយដែលមានកាលដ៏ខ្លី ឈ្មោះថា រស្សៈ។

สรรสฺสคฺคหณานิ จ วตฺตนฺเต.

បទទាំងឡាយមាន «សរៈ» និង «រស្សៈ» តែងអន្ទោលទៅផង។

๕. อญฺเญ ทีฆา.

៥. ស្រៈក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា ទីឃៈ។

ตตฺถ อฏฺฐสุ สเรสุ รสฺเสหิ อญฺเญ ทฺวิมตฺตา ปญฺจ สรา ทีฆา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา – อา อี อู เอ โอ-อิติ ทีฆา.

ក្នុងស្រៈទាំង ៨ នោះ ស្រៈ ៥ តួ ក្រៅពីស្រៈរស្សៈ ដែលមានមាត្រាពីរ តែងមានឈ្មោះថា ទីឃៈ។ ស្រៈទាំងនោះ ដូចជា៖ អា ឦ ឩ ឯ ឱ ទាំងនេះ ឈ្មោះថា ទីឃៈ។

อญฺญคฺคหณํ ทิยฑฺฒมตฺติกานมฺปิ สงฺคหณตฺถํ. ทีฆกาเล นิยุตฺตา, ตพฺพนฺโต วา ทีฆา. กฺวจิ สํโยคปุพฺพา เอกาโรการา รสฺสา อิว วุจฺจนฺเต. ยถา – เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ. กฺวจีติ กึ? มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน. ปุตฺโต ตฺยาหํ มหาราช.

ការកាន់យកនូវសព្ទថា 'អញ្ញ' (ដទៃ) គឺដើម្បីរាប់បញ្ចូលសូម្បីតែស្រៈដែលមានមាត្រាមួយកន្លះ។ ស្រៈទាំងឡាយដែលប្រកបក្នុងកាលដ៏វែង ឬស្រៈទាំងឡាយដែលមានកាលដ៏វែងនោះ ឈ្មោះថា ទីឃៈ។ ក្នុងទីខ្លះ ឯការៈ និងឱការៈ ដែលមានសំយោគនៅខាងចុង តែងត្រូវបានពោលដូចជាស្រៈរស្សៈដែរ។ ដូចជាពាក្យថា៖ ឯត្ថ (ettha), សេយ្យោ (seyyo), ឱដ្ឋោ (oṭṭho), សោត្ថិ (sotthi)។ ពាក្យថា 'ក្នុងទីខ្លះ' (ក្វចិ) នោះ តើដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដូចជាក្នុងគាថាថា៖ 'មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ' និង 'បុត្តោ ត្យាហំ មហារាជ'។

๖. ทุมฺหิ [Pg.5] ครุ.

៦. ក្នុងពួកអក្សរពីរ (គឺសំយោគ) ស្រៈខាងដើម ឈ្មោះថា គរុ។

ทฺวินฺนํ สมูโห ทุ, ตสฺมึ ทุมฺหิ. สํโยคภูเต อกฺขเร ปเร โย ปุพฺโพ รสฺสกฺขโร, โส ครุสญฺโญ โหติ. ยถา – ทตฺวา, หิตฺวา, ภุตฺวา.

ប្រជុំនៃអក្សរពីរ ឈ្មោះថា ទុ, ក្នុងប្រជុំនៃអក្សរពីរនោះ ឈ្មោះថា ទុម្ហិ។ កាលបើមានអក្សរដែលជាសំយោគនៅខាងចុង ស្រៈរស្សៈដែលនៅខាងដើម តែងមានឈ្មោះថា គរុ។ ដូចជាពាក្យថា៖ ទត្វា (datvā), ហិត្វា (hitvā), ភុត្វា (bhutvā)។

‘‘ครู’’ติ วตฺตเต.

បទថា «គរុ» តែងអន្ទោលទៅ។

๗. ทีโฆ จ.

៧. ស្រៈទីឃៈផង ក៏ឈ្មោះថា គរុ។

ทีโฆ จ สโร ครุสญฺโญ โหติ. ยถา – นาวา, นที, วธู, ทฺเว, ตโย. ครุกโต อญฺโญ ‘‘ลหุโก’’ติ เวทิตพฺโพ.

ស្រៈទីឃៈផង តែងមានឈ្មោះថា គរុ។ ដូចជាពាក្យថា៖ នាវា (nāvā), នទី (nadī), វធូ (vadhū), ទ្វេ (dve), តយោ (tayo)។ ស្រៈដែលក្រៅពីស្រៈគរុ គប្បីដឹងថាជា «លហុ»។

๘. เสสา พฺยญฺชนา.

៨. អក្សរដែលសេសសល់ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។

ฐเปตฺวา อฏฺฐ สเร เสสา อฑฺฒมตฺตา อกฺขรา กการาทโย นิคฺคหีตนฺตา เตตฺตึส พฺยญฺชนา นาม โหนฺติ. วุตฺเตหิ อญฺเญ เสสา. พฺยญฺชียติ เอเตหิ อตฺโถติ พฺยญฺชนา. ตํ ยถา – ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ-อิติ พฺยญฺชนา. กการาทีสฺวกาโร อุจฺจารณตฺโถ.

លើកលែងតែស្រៈ ៨ តួចេញ អក្សរដែលសេសសល់មានកន្លះមាត្រា មានកការៈជាដើម មាននិគ្គហិតជាទីបំផុត ៣៣ តួ តែងមានឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។ ពាក្យថា សេសៈ គឺអក្សរក្រៅពីអក្សរដែលបានពោលហើយ។ សេចក្តីរមែងច្បាស់លាស់ដោយសារអក្សរទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។ ព្យញ្ជនៈទាំងនោះ ដូចជា៖ ក ខ គ ឃ ង, ច ឆ ជ ឈ ញ, ដ ឋ ឌ ឍ ណ, ត ថ ទ ធ ន, ប ផ ព ភ ម, យ រ ល វ ស ហ ឡ អំ ទាំងនេះ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ។ ចំណែកឯអក្សរ 'អ' ក្នុងកការៈជាដើមនោះ គឺដើម្បីសម្រួលដល់ការបន្លឺសំឡេង។

‘‘พฺยญฺชนา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «ព្យញ្ជនៈ» តែងអន្ទោលទៅ។

๙. วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา.

៩. ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយ មាន 'ម' ជាទីបំផុត បែងចែកជាប្រាំៗតួ ឈ្មោះថា វគ្គ។

เตสํ โข พฺยญฺชนานํ กการาทโย มการนฺตา ปญฺจวีสติ พฺยญฺชนา ปญฺจปญฺจวิภาเคน วคฺคา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา – ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม-อิติ วคฺคา.

បណ្តាព្យញ្ជនៈទាំងឡាយនោះ ព្យញ្ជនៈ ២៥ តួ មានកការៈជាដើម មានមការៈជាទីបំផុត ដោយការបែងចែកជាប្រាំៗតួ តែងមានឈ្មោះថា វគ្គ។ វគ្គទាំងនោះ ដូចជា៖ ក ខ គ ឃ ង, ច ឆ ជ ឈ ញ, ដ ឋ ឌ ឍ ណ, ត ថ ទ ធ ន, ប ផ ព ភ ម ទាំងនេះ ឈ្មោះថា វគ្គ។

เต ปน ปฐมกฺขรวเสน กวคฺคจวคฺคาทิโวหารํ คตา, วคฺโคติ สมูโห, ตตฺถ ปญฺจปญฺจวิภาเคนาติ วา ปญฺจ ปญฺจ เอเตสมตฺถีติ [Pg.6] วา ปญฺจปญฺจโส, โม อนฺโต เยสํ เต มนฺตา.

ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយនោះឯង ដោយអំណាចនៃអក្សរខាងដើម ទើបដល់នូវការហៅថា កវគ្គ ចវគ្គ ជាដើម, ពាក្យថា វគ្គ គឺប្រជុំ (ក្រុម), ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា បញ្ចបញ្ចសោ គឺដោយការបែងចែកជាប្រាំៗ ឬមួយថា ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយណា មានប្រាំៗ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បញ្ចបញ្ចសោ, ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយណា មានមការៈជាទីបំផុត ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា មន្តៈ។

๑๐. อํอิติ นิคฺคหีตํ.

១០. អក្សរថា 'អំ' ឈ្មោះថា និគ្គហិត។

อกาโร อุจฺจารณตฺโถ, อิติสทฺโท ปนานนฺตรวุตฺตนิทสฺสนตฺโถ, อํอิติ ยํ อการโต ปรํ วุตฺตํ พินฺทุ, ตํ นิคฺคหีตํ นาม โหติ. รสฺสสฺสรํ นิสฺสาย คยฺหติ, กรณํ นิคฺคเหตฺวา คยฺหตีติ วา นิคฺคหีตํ.

អក្សរ 'អ' គឺដើម្បីសម្រួលដល់ការបន្លឺសំឡេង, ចំណែកឯ ឥតិសព្ទ គឺដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលបានពោលរួចមកហើយ, ចំណុចសូន្យ (ពិន្ទុ) ណាដែលពោលខាងក្រោយអក្សរ 'អ' ថា 'អំ' ចំណុចសូន្យនោះ តែងមានឈ្មោះថា និគ្គហិត។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិណា តែងកាន់យកដោយអាស្រ័យនឹងរស្សស្រៈ ឬមួយ ធម្មជាតិណា តែងកាន់យកដោយការសង្កត់នូវករណៈ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និគ្គហិត។

กรณํ นิคฺคเหตฺวาน, มุเขนาวิวเฏน ยํ;

วุจฺจเต นิคฺคหีตนฺติ, วุตฺตํ พินฺทุ สรานุคํ.

«ចំណុចសូន្យ (ពិន្ទុ) ណា ដែលអន្ទោលទៅតាមស្រៈ គប្បីបន្លឺឡើងដោយការសង្កត់នូវករណៈ ដោយមាត់មិនបើកហើប ចំណុចសូន្យនោះ លោកហៅថា និគ្គហិត»។

อิธ อวุตฺตานํ ปรสมญฺญานมฺปิ ปโยชเน สติ คหณตฺถํ ปริภาสมาห.

ព្រះអាចារ្យបានពោលនូវបរិភាសា (វិធានទូទៅ) ដើម្បីកាន់យកនូវឈ្មោះរបស់ក្បួនដទៃ សូម្បីតែមិនបានពោលទុកក្នុងទីនេះ កាលបើមានប្រយោជន៍ត្រូវប្រើប្រាស់។

๑๑. ปรสมญฺญา ปโยเค.

១១. ឈ្មោះក្នុងក្បួនដទៃ តែងយកមកប្រើប្រាស់បានក្នុងទីនេះ។

ยา จ ปน ปรสฺมึ สกฺกตคนฺเถ, ปเรสํ วา เวยฺยากรณานํ สมญฺญา โฆสาโฆสโลปสวณฺณสํโยคลิงฺคาทิกา, ตา ปโยเค สติ เอตฺถาปิ ยุชฺชนฺเต.

មួយវិញទៀត ឈ្មោះទាំងឡាយណា ដូចជា ឃោសៈ អឃោសៈ លោបៈ សវណ្ណៈ សំយោគ និងលិង្គ ជាដើម របស់ពួកអាចារ្យដទៃ ក្នុងគម្ពីរសំស្ក្រឹត ឬរបស់ពួកវយ្យាករណ៍ដទៃ ឈ្មោះទាំងនោះ កាលបើមានប្រយោជន៍ត្រូវប្រើប្រាស់ ក៏តែងយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងគម្ពីរនេះបានដែរ។

ปรสฺมึ, ปเรสํ วา สมญฺญา ปรสมญฺญา, เวยฺยากรเณ, เวยฺยากรณมธีตานํ วา สมญฺญาตฺยตฺโถ. ปยุชฺชนํ ปโยโค, วินิโยโค.

សមញ្ញា (នាមបញ្ញត្តិ) ក្នុងក្បួនដទៃ ឬរបស់បុគ្គលដទៃ ឈ្មោះថា បរសមញ្ញា សេចក្តីថា ជាសមញ្ញាក្នុងវ្យាករណ៍ ឬរបស់ពួកជនអ្នករៀនវ្យាករណ៍។ ពាក្យថា បយុជ្ជនៈ គឺ បយោគៈ (ការប្រកប) ឬ វិនិយោគៈ (ការចាត់ចែង)។

ตตฺถ วคฺคานํ ปฐมทุติยา, สกาโร จ อโฆสา. วคฺคานํ ตติยจตุตฺถปญฺจมา, ย ร ลว ห ฬา จาติ เอกวีสติ โฆสา นาม.

ក្នុងព្យញ្ជនៈទាំងនោះ ព្យញ្ជនៈទី ១ និងទី ២ នៃវគ្គទាំងឡាយ និងសការៈ (អក្សរ ស) ឈ្មោះថា អឃោសៈ (សំឡេងខ្សឹប)។ ព្យញ្ជនៈទី ៣ ទី ៤ និងទី ៥ នៃវគ្គទាំងឡាយ និង យ រ ល វ ហ ឡ ទាំង ២១ នេះ ឈ្មោះថា ឃោសៈ (សំឡេងខ្លាំង)។

เอตฺถ จ วคฺคานํ ทุติยจตุตฺถา ธนิตาติปิ วุจฺจนฺติ, อิตเร สิถิลาติ. วินาโส โลโป. รสฺสสฺสรา สกทีเฆหิ อญฺญมญฺญํ สวณฺณา นาม, เย สรูปาติปิ วุจฺจนฺติ. สรานนฺตริตานิ [Pg.7] พฺยญฺชนานิ สํโยโค. ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺคํ. วิภตฺยนฺตํ ปทํ. อิจฺเจวมาทิ.

និងក្នុងព្យញ្ជនៈទាំងនេះ ព្យញ្ជនៈទី ២ និងទី ៤ នៃវគ្គទាំងឡាយ ហៅថា ធនិតៈ (សំឡេងធ្ងន់) ខ្លះដែរ ឯព្យញ្ជនៈក្រៅពីនោះ ហៅថា សិថិលៈ (សំឡេងស្រាល)។ ការវិនាស (ការបាត់បង់) ឈ្មោះថា លោបៈ (ការលុប)។ រស្សស្រៈទាំងឡាយ ជាមួយនិងទីឃស្រៈជារបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា សវណ្ណៈ (មានពណ៌ដូចគ្នា) ទៅវិញទៅមក ដែលហៅថា សរូបៈ ខ្លះដែរ។ ព្យញ្ជនៈទាំងឡាយដែលគ្មានស្រៈជ្រែកកណ្តាល ឈ្មោះថា សំយោគៈ។ សព្ទដែលមានសេចក្តី វៀរចាកធាតុ បច្ច័យ និងវិភត្តិ ឈ្មោះថា លិង្គ។ បទដែលមានវិភត្តិនៅចុង ឈ្មោះថា បទ។ ដូច្នេះជាដើម។

อิติ สญฺญาวิธานํ.

ចប់ សញ្ញាវិធាន (វិធីកំណត់សញ្ញា)។

สรสนฺธิวิธาน

សរៈសន្ធិវិធាន (វិធីតស្រៈ)

อถ สรสนฺธิ วุจฺจเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីសរៈសន្ធិ។

โลก อคฺคปุคฺคโล, ปญฺญา อินฺทฺริยํ, ตีณิ อิมานิ, โน หิ เอตํ, ภิกฺขุนี โอวาโท, มาตุ อุปฏฺฐานํ, สเมตุ อายสฺมา, อภิภู อายตนํ, ธนา เม อตฺถิ, สพฺเพ เอว, ตโย อสฺสุ ธมฺมา, อสนฺโต เอตฺถ น ทิสฺสนฺติ อิตีธ สราทิสญฺญายํ สพฺพสนฺธิกรณฏฺฐาเน พฺยญฺชนวิโยชนตฺถํ ปริภาสมาห.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanā me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti ក្នុងទីដែលត្រូវធ្វើសន្ធិទាំងអស់ ក្នុងការកំណត់មានសរៈជាដើមនេះ ព្រះអាចារ្យបានពោលនូវបរិភាសាសូត្រ ដើម្បីញែកព្យញ្ជនៈ (ចេញពីស្រៈ) ថា៖

๑๒. ปุพฺพมโธฐิตมสฺสรํ สเรน วิโยชเย.

១២. គួរញែកព្យញ្ជនៈតួមុន ដែលមិនមានស្រៈ ដែលតាំងនៅខាងក្រោម ចេញពីស្រៈ។

สเรนาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ, สหโยเค วา, สนฺธิตพฺเพ สรสหิตํ ปุพฺพพฺยญฺชนํ อนติกฺกมนฺโต อโธฐิตมสฺสรญฺจ กตฺวา สรโต วิโยชเยติ สรโต พฺยญฺชนํ วิโยเชตพฺพํ. เอตฺถ จ อสฺสรคฺคหณสามตฺถิเยน ‘‘พฺยญฺชน’’นฺติ ลทฺธํ.

ពាក្យថា សរេន នេះ ជាករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថន័យលះបង់ (អបាទាន) ឬក្នុងអត្ថន័យសហយោគៈ (រួមជាមួយ)។ មិនកន្លងនូវព្យញ្ជនៈតួមុនដែលប្រកបដោយស្រៈ ដែលត្រូវធ្វើសន្ធិ ហើយធ្វើឲ្យជាព្យញ្ជនៈមិនមានស្រៈ តាំងនៅខាងក្រោម ហើយញែកចេញពីស្រៈ គឺត្រូវញែកព្យញ្ជនៈចេញពីស្រៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា អស្សរៈ (មិនមានស្រៈ) ទើបបានពាក្យថា "ព្យញ្ជនៈ" មក។

๑๓. สรา สเร โลปํ.

១៣. លុបស្រៈខាងដើម ព្រោះស្រៈខាងចុង។

สรา โข สพฺเพปิ สเร ปเร ฐิเต โลปํ ปปฺโปนฺติ. โลโปติ อทสฺสนํ อนุจฺจารณํ. เอตฺถ สราติ การิยีนิทฺเทโส. พหุวจนํ ปเนตฺถ เอเกกสฺมึ สเร ปเร พหูนํ โลปญาปนตฺถํ. สเรติ นิมิตฺตนิทฺเทโส, นิมิตฺตสตฺตมี จายํ, นิมิตฺโตปาทานสามตฺถิยโต วณฺณกาลพฺยวธาเน สนฺธิการิยํ น โหติ. โลปนฺติ การิยนิทฺเทโส, อิทํ ปน สุตฺตํ [Pg.8] อุปริ ปรโลปวิธานโต ปุพฺพโลปวิธานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เอวํ สพฺพตฺถ สตฺตมีนิทฺเทเส ปุพฺพสฺเสว วิธิ, น ปรสฺส วิธานนฺติ เวทิตพฺพํ.

ស្រៈទាំងឡាយ សូម្បីទាំងអស់ កាលបើមានស្រៈខាងចុងឋិតនៅ តែងដល់នូវការលុប។ ពាក្យថា លោបៈ គឺការមិនប្រាកដ ការមិនបញ្ចេញសំឡេង។ ក្នុងសូត្រនេះ ពាក្យថា សរា ជាការចង្អុលបង្ហាញតួធ្វើ (ការិយីនិទ្ទេស)។ ឯពហុវចនៈក្នុងសូត្រនេះ ដើម្បីឲ្យដឹងនូវការលុបនៃស្រៈជាច្រើន ព្រោះស្រៈមួយៗនៅខាងចុង។ ពាក្យថា សរេ ជាការចង្អុលបង្ហាញហេតុ (និមិត្តនិទ្ទេស) ហើយសត្តមីវិភត្តិនេះ ជាសត្តមីក្នុងអត្ថហេតុ (និមិត្តសត្តមី) ដោយអំណាចនៃការកាន់យកហេតុ មិនមានកិច្ចសន្ធិឡើយ កាលបើមានអក្សរ ឬកាលៈ (ពេលវេលា) មកខណ្ឌកណ្តាល។ ពាក្យថា លោបំ ជាការចង្អុលបង្ហាញកិច្ចដែលត្រូវធ្វើ (ការិយនិទ្ទេស)។ ម្យ៉ាងទៀត សូត្រនេះ ត្រូវយល់ថាជាវិធីលុបស្រៈខាងដើម ព្រោះមានវិធីលុបស្រៈខាងចុងនៅខាងមុខ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីទាំងពួង កាលបើមានការចង្អុលបង្ហាញដោយសត្តមីវិភត្តិ ត្រូវដឹងថាជាវិធីនៃតួខាងដើមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាវិធីនៃតួខាងចុងឡើយ។

‘‘อสฺสรํ, อโธฐิต’’นฺติ จ วตฺตเต, สิลิฏฺฐกถเน ปริภาสมาห.

ពាក្យថា "អស្សរំ" និង "អធោឋិតំ" តែងអណ្តែតមក (តាមមក) ព្រះអាចារ្យបានពោលនូវបរិភាសាសូត្រ ក្នុងការនិយាយឲ្យពីរោះ (ភ្ជាប់គ្នា) ថា៖

๑๔. นเย ปรํ ยุตฺเต.

១៤. គួរនាំព្យញ្ជនៈទៅផ្សំនឹងស្រៈខាងចុង តាមសមគួរ។

สรรหิตํ โข พฺยญฺชนํ อโธฐิตํ ปรกฺขรํ นเย ยุตฺเต ฐาเนติ ปรนยนํ กาตพฺพํ. เอตฺถ ยุตฺตคฺคหณํ นิคฺคหีตนิเสธนตฺถํ, เตน ‘‘อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ ม’’นฺติอาทีสุ ปรนยนสนฺเทโห น โหติ.

ព្យញ្ជនៈដែលមិនមានស្រៈ ដែលតាំងនៅខាងក្រោម គួរនាំទៅផ្សំនឹងអក្សរខាងចុង ក្នុងទីដែលសមគួរ គឺត្រូវធ្វើការនាំទៅផ្សំនឹងតួខាងចុង។ ក្នុងសូត្រនេះ ការម៉ៅយកពាក្យថា យុត្តៈ ដើម្បីហាមឃាត់និគ្គហិត ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងការនាំទៅផ្សំនឹងតួខាងចុង ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយមាន "akkocchi maṃ avadhi maṃ" ជាដើម។

โลกคฺคปุคฺคโล, ปญฺญินฺทฺริยํ, ตีณิมานิ, โนเหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, มาตุปฏฺฐานํ, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ธนา มตฺถิ, สพฺเพว, ตยสฺสุ ธมฺมา, อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ.

Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, nohetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanā matthi, sabbeva, tayassu dhammā, asantettha na dissanti។

ยสฺส อิทานิ, สญฺญา อิติ, ฉายา อิว, กถา เอว กา, อิติ อปิ, อสฺสมณี อสิ, จกฺขุ อินฺทฺริยํ, อกตญฺญู อสิ, อากาเส อิว, เต อปิ, วนฺเท อหํ, โส อหํ, จตฺตาโร อิเม, วสโล อิติ, โมคฺคลฺลาโน อาสิ พีชโก, ปาโต เอวาตีธ ปุพฺพโลเป สมฺปตฺเต ‘‘สเร’’ติ อธิกาโร, อิธ ปน ‘‘อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม’’ติ กตฺวา ‘‘สโร, สรมฺหา, โลป’’นฺติ จ วตฺตมาเน –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, kathā eva kā, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno āsi bījako, pāto eva កាលបើការលុបស្រៈខាងដើមត្រូវដល់ (ត្រូវធ្វើ) មានអធិការសូត្រថា "សរេ" តែក្នុងទីនេះ ដោយធ្វើការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិទៅតាមអំណាចនៃសេចក្តី (អត្ថវសា វិភត្តិវិបរិណាមោ) កាលបើពាក្យថា "សរោ", "សរម្ហា", "លោបំ" តែងអណ្តែតមក៖

๑๕. วา ปโร อสรูปา.

១៥. លុបស្រៈខាងចុង ព្រោះស្រៈខាងដើមមិនដូចគ្នា ខ្លះ។

อสมานรูปมฺหา สรมฺหา ปโร สโร โลปํ ปปฺโปติ วา. สมานํ รูปํ อสฺสาติ สรูโป, น สรูโป อสรูโป, อสวณฺโณ[Pg.9]. ยสฺมา ปน มริยาทายํ, อภิวิธิมฺหิ จ วตฺตมาโน อาอุปสคฺโค วิย วาสทฺโท ทฺวิธา วตฺตเต, กตฺถจิ วิกปฺเป, กตฺถจิ ยถาววตฺถิตรูปปริคฺคเห, อิธ ปน ปจฺฉิเม, ตโต นิจฺจมนิจฺจมสนฺตญฺจ วิธิเมตฺถ วาสทฺโท ทีเปติ. ‘‘นเย ปรํ ยุตฺเต’’ติ ปรํ เนตพฺพํ.

ស្រៈខាងចុង តែងដល់នូវការលុបខ្លះ ព្រោះស្រៈខាងដើមដែលមានរូបមិនស្មើគ្នា។ ស្រៈដែលមានរូបស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សរូបៈ ស្រៈដែលមិនមែនជាសរូបៈ ឈ្មោះថា អសរូបៈ គឺ អសវណ្ណៈ (មានពណ៌មិនដូចគ្នា)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះពាក្យថា "វា" នេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅជាពីរយ៉ាង ដូចជា អា-ឧបសគ្គ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថកំណត់ព្រំដែន (មរិយាទា) និងអត្ថគ្របដណ្តប់ (អភិវិធិ) គឺ ក្នុងទីខ្លះជាវិកប្បៈ (មិនទៀងទាត់) ក្នុងទីខ្លះជាយថាវវត្ថិតរូបបរិគ្គហៈ (ការកំណត់រូបទុកជាប្រាកដ) តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកអត្ថក្រោយនេះ ហេតុនោះ ពាក្យថា "វា" ក្នុងសូត្រនេះ តែងសម្តែងនូវវិធីដែលទៀងទាត់ (និច្ច) មិនទៀងទាត់ (អនិច្ច) និងមិនមាន (អសន្តៈ)។ គួរនាំទៅផ្សំនឹងតួខាងចុង ដោយសូត្រថា "នយេ បរំ យុត្តេ"។

ยสฺสทานิ ยสฺส อิทานิ, สญฺญาติ สญฺญา อิติ, ฉายาว ฉายา อิว, กถาว กา กถา เอว กา, อิตีปิ อิติ อปิ, อสฺสมณีสิ อสฺสมณี อสิ. จกฺขุนฺทฺริย มิติ นิจฺจํ. อกตญฺญูสิ อกตญฺญู อสิ, อากาเสว อากาเส อิว, เตปิ เต อปิ, วนฺเทหํ วนฺเท อหํ, โสหํ โส อหํ, จตฺตาโรเม จตฺตาโร อิเม, วสโลติ วสโล อิติ, โมคฺคลฺลาโนสิ พีชโก โมคฺคลฺลาโน อาสิ พีชโก, ปาโตว ปาโต เอว.

Yassadāni (មកពី yassa idāni), saññāti (មកពី saññā iti), chāyāva (មកពី chāyā iva), kathāva kā (មកពី kathā eva kā), itīpi (មកពី iti api), assamaṇīsi (មកពី assamaṇī asi)។ បទថា Cakkhundriyaṃ នេះ ទៀងទាត់ (និច្ច)។ Akataññūsi (មកពី akataññū asi), ākāseva (មកពី ākāse iva), tepi (មកពី te api), vandehaṃ (មកពី vande ahaṃ), sohaṃ (មកពី so ahaṃ), cattārome (មកពី cattāro ime), vasaloti (មកពី vasalo iti), moggallānosi bījako (មកពី moggallāno āsi bījako), pātova (មកពី pāto eva)។

อิธ น ภวติ – ปญฺจินฺทฺริยานิ, สทฺธินฺทฺริยํ, สตฺตุตฺตโม, เอกูนวีสติ, ยสฺเสเต, สุคโตวาโท, ทิฏฺฐาสโว, ทิฏฺโฐโฆ, จกฺขายตนํ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา อิจฺจาทิ.

ក្នុងទីនេះ មិនមានវិធីនេះឡើយ ដូចជា៖ pañcindriyāni, saddhindriyaṃ, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā ដូច្នេះជាដើម។

ภวติ จ ววตฺถิตวิภาสาย.

និងរមែងមាន (មិនមាន) ដោយអំណាចនៃវវត្ថិតវិភាសា (ការចែកវិកប្បៈដែលកំណត់ទុក)។

อวณฺณโต สโรทานี-ตีเววาทึ วินา ปโร;

น ลุปฺปตญฺญโต ทีโฆ, อาเสวาทิวิวชฺชิโต.

ស្រៈខាងចុង ក្រៅពីស្រៈមាន "ឥទានិ, ឥតិ, ឥវ, ឯវ" ជាដើម ឋិតនៅខាងក្រោយអវណ្ណៈ (អ, អា) មិនត្រូវលុបឡើយ និងទីឃស្រៈ ឋិតនៅខាងក្រោយស្រៈដទៃ វៀរចាក "អាសិ, ឯវ" ជាដើម ក៏មិនត្រូវលុបឡើយ។

พนฺธุสฺส อิว, อุป อิกฺขติ, อุป อิโต, อว อิจฺจ, ชิน อีริตํ, น อุเปติ, จนฺท อุทโย, ยถา อุทเก อิตีธ ปุพฺพาวณฺณสฺสรานํ [Pg.10] โลเป กเต ‘‘ปโร, อสรูเป’’ติ จ วตฺตเต, ตถา ‘‘อิวณฺโณ ยํ นวา’’ติ อิโต อิวณฺณคฺคหณญฺจ, ‘‘วโมทุทนฺตาน’’นฺติ อิโต อุคฺคหณญฺจ สีหคติยา อิธานุวตฺเตตพฺพํ.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Bandhussa iva, upa ikkhati, upa ito, ava icca, jina īritaṃ, na upeti, canda udayo, yathā udake កាលបើការលុបស្រៈអវណ្ណៈខាងដើមត្រូវបានធ្វើហើយ ពាក្យថា "បរោ" និង "អសរូបេ" តែងអណ្តែតមក ព្រមទាំងការកាន់យកពាក្យថា "ឥវណ្ណោ" ពីសូត្រ "ឥវណ្ណោ យំ នវា" និងការកាន់យកពាក្យថា "ឧ" ពីសូត្រ "វមោទុទន្តានំ" គប្បីឲ្យអណ្តែតមកក្នុងសូត្រនេះ ដោយសីហគតិ (ដំណើរដូចជាសត្វសីហៈ)។

๑๖. กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต.

១៦. កាលបើស្រៈខាងដើមលុបហើយ ស្រៈខាងចុងដែលជាឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ តែងដល់នូវការប្រែប្រួលជាអសវណ្ណៈ (គឺ ឯ និង ឱ) ខ្លះ ព្រោះស្រៈមិនដូចគ្នា។

อิวณฺณภูโต, อุการภูโต จ ปโร สโร อสรูเป ปุพฺพสฺสเร ลุตฺเต กฺวจิ อสวณฺณํ ปปฺโปติ. นตฺถิ สวณฺณา เอเตสนฺติ อสวณฺณา, เอกาโรการา, ตตฺถ ฐานาสนฺนวเสน อิวณฺณุการานเมกาโรการา โหนฺติ.

ស្រៈខាងចុងដែលជាឥវណ្ណៈ និងឧការៈ កាលបើស្រៈខាងដើមលុបហើយ ក្នុងព្រោះស្រៈមិនដូចគ្នា តែងដល់នូវការប្រែប្រួលជាអសវណ្ណៈខ្លះ។ ស្រៈទាំងឡាយដែលមិនមានសវណ្ណៈ ឈ្មោះថា អសវណ្ណៈ គឺ ឯការៈ និងឱការៈ ក្នុងទីនោះ ដោយអំណាចនៃទីតាំងជិតគ្នា (ឋានាសន្នៈ) ឯការៈ និងឱការៈ តែងមានជំនួសឲ្យឥវណ្ណៈ និងឧការៈ។

พนฺธุสฺเสว, อุเปกฺขติ, อุเปโต, อเวจฺจ, ชิเนริตํ, โนเปติ, จนฺโททโย, ยโถทเก. กฺวจีติ กึ? ตตฺริเม, ยสฺสินฺทฺริยานิ, มหิทฺธิโก, สพฺพีติโย, เตนุปสงฺกมิ, โลกุตฺตโร. ลุตฺเตติ กึ? ฉ อิเม ธมฺมา, ยถา อิทํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา. อสรูเปติ กึ? จตฺตาริมานิ, มาตุปฏฺฐานํ.

Bandhusseva, upekkhati, upeto, avecca, jineritaṃ, nopeti, candodayo, yathodake។ ពាក្យថា ក្វចិ (ខ្លះ) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ៖ Tatrime, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttaro។ ពាក្យថា លុត្តេ (កាលបើលុបហើយ) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ៖ Cha ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā។ ពាក្យថា អសរូបេ (ព្រោះស្រៈមិនដូចគ្នា) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ៖ Cattārimāni, mātupaṭṭhānaṃ។

เอตฺถ จ สติปิ เหฏฺฐา วาคฺคหเณ กฺวจิกรณโต อวณฺเณ เอว ลุตฺเต อิธ วุตฺตวิธิ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตโต อิธ น ภวติ – ทิฏฺฐุปาทานํ, ปญฺจหุปาลิ, มุทินฺทฺริยํ, โย มิสฺสโรติ.

និងក្នុងទីនេះ សូម្បីតែមានការម៉ៅយកពាក្យថា "វា" ខាងក្រោម ដោយការធ្វើពាក្យថា "ក្វចិ" គប្បីជ្រាបថា វិធីដែលពោលហើយក្នុងទីនេះ រមែងមានតែក្នុងកាលដែលលុបអវណ្ណៈ (អ, អា) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះមិនមានវិធីនេះឡើយ ដូចជា៖ diṭṭhupādānaṃ, pañcahupāli, mudindriyaṃ, yo missaroti។

ตตฺร อยํ, พุทฺธ อนุสฺสติ, ส อตฺถิกา, ปญฺญวา อสฺส, ตทา อหํ, ยานิ อิธ ภูตานิ, คจฺฉามิ อิติ, อติ อิโต, กิกี อิว, พหุ อุปการํ, มธุ อุทกํ, สุ อุปธาริตํ, โยปิ อยํ[Pg.11], อิทานิ อหํ, สเจ อยํ, อปฺปสฺสุโต อยํ, อิตร อิตเรน, สทฺธา อิธ วิตฺตํ, กมฺม อุปนิสฺสโย, ตถา อุปมํ, รตฺติ อุปรโต, วิ อุปสโม อิจฺจตฺร ปุพฺพสฺสรานํ โลเป กเต –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Tatra ayaṃ, buddha anussati, sa atthikā, paññavā assa, tadā ahaṃ, yāni idha bhūtāni, gacchāmi iti, ati ito, kikī iva, bahu upakāraṃ, madhu udakaṃ, su upadhāritaṃ, yopi ayaṃ, idāni ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto ayaṃ, itara itarena, saddhā idha vittaṃ, kamma upanissayo, tathā upamaṃ, ratti uparato, vi upasamo កាលបើការលុបស្រៈខាងដើមត្រូវបានធ្វើហើយ៖

‘‘กฺวจี’’ติ อธิกาโร, ‘‘ปโร, ลุตฺเต’’ติ จ วตฺตเต.

មានអធិការសូត្រថា "ក្វចិ" ហើយពាក្យថា "បរោ" និង "លុត្តេ" តែងអណ្តែតមក។

๑๗. ทีฆํ.

១៧. ធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ខ្លះ។

สโร โข ปโร ปุพฺพสฺสเร ลุตฺเต กฺวจิ ทีฆภาวํ ปปฺโปตีติ ฐานาสนฺนวเสน รสฺสสฺสรานํ สวณฺณทีโฆ.

ស្រៈខាងចុង កាលបើស្រៈខាងដើមលុបហើយ តែងដល់នូវភាពជាទីឃៈខ្លះ គឺដោយអំណាចនៃទីតាំងជិតគ្នា (ឋានាសន្នៈ) រស្សស្រៈទាំងឡាយ តែងទៅជាសវណ្ណទីឃៈ (ស្រៈវែងដែលមានពណ៌ដូចគ្នា)។

ตตฺรายํ, พุทฺธานุสฺสติ, สาตฺถิกา, ปญฺญวาสฺส, ตทาหํ, ยานีธ ภูตานิ, คจฺฉามีติ, อตีโต, กิกีว, พหูปการํ, มธูทกํ, สูปธาริตํ, โยปายํ, อิทานาหํ, สจายํ, อปฺปสฺสุตายํ, อิตรีตเรน, สทฺธีธ วิตฺตํ, กมฺมูปนิสฺสโย, ตถูปมํ, รตฺตูปรโต, วูปสโม.

Tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, paññavāssa, tadāhaṃ, yānīdha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, yopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo។

กฺวจีติ กึ? อจิรํ วต’ยํ กาโย, กิมฺปิมาย, ตีณิมานิ, ปญฺจสุปาทานกฺขนฺเธสุ, ตสฺสตฺโถ, ปญฺจงฺคิโก, มุนินฺโท, สตินฺทฺริยํ, ลหุฏฺฐานํ, คจฺฉามหํ, ตตฺริทํ, ปญฺจหุปาลิ, นตฺถญฺญํ. ลุตฺเตติ กึ? ยถา อยํ, นิมิ อิว ราชา, กิกี อิว, สุ อุปธาริตํ.

ពាក្យថា ក្វចិ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ៖ Aciraṃ vata’yaṃ kāyo, kimpimāya, tīṇimāni, pañcasupādānakkhandhesu, tassattho, pañcaṅgiko, munindo, satindriyaṃ, lahuṭṭhānaṃ, gacchāmahaṃ, tatridaṃ, pañcahupāli, natthaññaṃ។ ពាក្យថា លុត្តេ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ៖ Yathā ayaṃ, nimi iva rājā, kikī iva, su upadhāritaṃ។

โลกสฺส [Pg.12] อิติ, เทว อิติ, วิ อติ ปตนฺติ, วิ อติ นาเมนฺติ, สงฺฆาฏิ อปิ, ชีวิตเหตุ อปิ, วิชฺชุ อิว, กึสุ อิธ วิตฺตํ, สาธุ อิติ อิตีธ ปรสฺสรานํ โลเป กเต –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Lokassa iti, deva iti, vi ati patanti, vi ati nāmenti, saṅghāṭi api, jīvitahetu api, vijju iva, kiṃsu idha vittaṃ, sādhu iti កាលបើការលុបស្រៈខាងចុងត្រូវបានធ្វើហើយ៖

‘‘ลุตฺเต, ทีฆ’’นฺติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា "លុត្តេ" និង "ទីឃំ" តែងអណ្តែតមក។

๑๘. ปุพฺโพ จ.

១៨. ធ្វើស្រៈខាងដើមឲ្យវែងខ្លះ។

ปุพฺโพ สโร ปรสฺสเร ลุตฺเต กฺวจิทีฆํ ปปฺโปติ. จคฺคหณํ ลุตฺตทีฆคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ, ตํ ‘‘จานุกฑฺฒิตมุตฺตรตฺร นานุวตฺตเต’’ติ ญาปนตฺถํ.

ស្រៈខាងដើម កាលបើស្រៈខាងចុងលុបហើយ តែងដល់នូវភាពជាទីឃៈខ្លះ។ ការម៉ៅយក ច-សព្ទ ដើម្បីទាញយកពាក្យថា "លុត្តេ" និង "ទីឃំ" មកផ្សំជាមួយ ការទាញយកនោះ ដើម្បីឲ្យដឹងថា "ពាក្យដែលទាញមកដោយ ច-សព្ទ មិនអណ្តែតទៅក្នុងសូត្រខាងមុខឡើយ"។

โลกสฺสาติ, เทวาติ, วีติปตนฺติ, วีตินาเมนฺติ, สงฺฆาฏีปิ, ชีวิตเหตูปิ, วิชฺชูว, กึสูธ วิตฺตํ, สาธูติ.

Lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti។

กฺวจีติ กึ? ยสฺสทานิ, อิติสฺส, อิทานิปิ, เตสุปิ, จกฺขุนฺทฺริยํ, กินฺนุมาว.

ពាក្យថា ក្វចិ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ៖ Yassadāni, itissa, idānipi, tesupi, cakkhundriyaṃ, kinnumāva។

อธิคโต โข เม อยํ ธมฺโม, ปุตฺโต เต อหํ, เต อสฺส ปหีนา, ปพฺพเต อหํ, เย อสฺส อิตีธ ปุพฺพโลเป สมฺปตฺเต –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā, pabbate ahaṃ, ye assa កាលបើការលុបស្រៈខាងដើមត្រូវដល់ (ត្រូវធ្វើ)៖

๑๙. ยเมทนฺตสฺสาเทโส.

១៩. ផ្លាស់ ឯ-ការៈ នៅចុងបទ ជា យ-ការៈ ខ្លះ ព្រោះស្រៈខាងចុង។

เอการสฺส ปทนฺตภูตสฺส ฐาเน สเร ปเร กฺวจิ ยการาเทโส โหติ. อกาเรเมเตเยสทฺทาทิสฺเสวายํ วิธิ, ยนฺติ ยํ รูปํ, เอ เอว อนฺโต เอทนฺโต, อาเทสิฏฺฐาเน อาทิสฺสตีติ อาเทโส. ‘‘พฺยญฺชเน’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘ทีฆ’’นฺติ ทีโฆ.

ក្នុងទីតាំងនៃឯការៈ ដែលជាចុងបទ កាលបើមានស្រៈខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ជាយការៈខ្លះ។ វិធីនេះ មានចំពោះតែសព្ទទាំងឡាយមាន "មេ, តេ, យេ" ជាដើម ដែលមានឯការៈនៅចុង។ ពាក្យថា យំ គឺរូបជា យ។ ឯការៈ នោះឯងជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ឯទន្តៈ។ អ្វីដែលត្រូវផ្លាស់ជំនួសក្នុងទីតាំងដើម ឈ្មោះថា អាទេសៈ។ ដោយអធិការសូត្រថា "ព្យញ្ជនេ" ទើបធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រថា "ទីឃំ"។

อธิคโต [Pg.13] โข มฺยายํ ธมฺโม, ปุตฺโต ตฺยาหํ, ตฺยาสฺส ปหีนา, ปพฺพตฺยาหํ, ยฺยาสฺส.

Adhigato kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā, pabbatyāhaṃ, yyāssa។

กฺวจีติ กึ? เต นาคตา, ปุตฺตา มตฺถิ. อนฺตคฺคหณํ กึ? ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺโต, ทเมนฺโต จิตฺตํ.

ពាក្យថា ក្វចិ ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ៖ Te nāgatā, puttā matthi។ ការម៉ៅយកពាក្យថា អន្តៈ (ចុងបទ) ដើម្បីអ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ៖ Dhammacakkaṃ pavattento, damento cittaṃ។

ยาวตโก อสฺส กาโย, ตาวตโก อสฺส พฺยาโม, โก อตฺโถ, อถ โข อสฺส, อหํ โข อชฺช, โย อยํ, โส อสฺส, โส เอว, ยโต อธิกรณํ, อนุ อทฺธมาสํ, อนุ เอติ, สุ อาคตํ, สุ อากาโร, ทุ อากาโร, จกฺขุ อาปาถํ, พหุ อาพาโธ, ปาตุ อกาสิ, น ตุ เอวาตีธ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, yo ayaṃ, so assa, so eva, yato adhikaraṇaṃ, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu eva ក្នុងទីនេះ៖

๒๐. วโมทุทนฺตานํ.

២០. ផ្លាស់ ឱ-ការៈ និង ឧ-ការៈ នៅចុងបទ ជា វ-ការៈ ខ្លះ ព្រោះស្រៈខាងចុង។

โอการุการานํ อนฺตภูตานํ สเร ปเร กฺวจิ วการาเทโส โหติ. ก ข ย ตสทฺทาทิโอการสฺเสทํ คหณํ.

ក្នុងទីតាំងនៃឱការៈ និងឧការៈ ដែលជាចុងបទ កាលបើមានស្រៈខាងចុង តែងមានការផ្លាស់ជាវការៈខ្លះ។ នេះជាការម៉ៅយកឱការៈនៃសព្ទទាំងឡាយមាន "កោ, ខោ, យោ, សោ" ជាដើម។

ยาวตกฺวสฺส กาโย, ตาวตกฺวสฺส พฺยาโม, กฺวตฺโถ, อถ ขฺวสฺส, อหํ ขฺวชฺช, ยฺวายํ, สฺวสฺส, สฺเวว, ยตฺวาธิกรณํ, อนฺวทฺธมาสํ, อนฺเวภิ, สฺวาคตํ, สฺวากาโร, ทฺวากาโร, จกฺขฺวาปาถํ, พหฺวาพาโธ, ปาตฺวากาสิ, น ตฺเวว.

Yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, yvāyaṃ, svassa, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, anvaddhamāsaṃ, anvebhi, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva។

กฺวจีติ กึ? โก อตฺโถ, อถ โข อญฺญตรา, โยหํ, โสหํ, จตฺตาโรเม, สาคตํ, สาธาวุโส, โหตูติ. อนฺตคฺคหณํ กึ? สวนียํ, วิรวนฺติ.

ពាក្យថា Kvacī (ខ្លះ) មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យទាំងនេះគឺ Ko attho, atha kho aññatarā, yohaṃ, sohaṃ, cattārome, sāgataṃ, sādhāvuso, hotūti។ ការកាន់យកនូវពាក្យថា Anta (ទីបំផុត) មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យទាំងនេះគឺ Savanīyaṃ, viravanti។

ปฏิสนฺถารวุตฺติ [Pg.14] อสฺส, สพฺพา วิตฺติ อนุภุยฺยเต, วิ อญฺชนํ, วิ อากโต, นที อาสนฺโน อิตีธ มณฺฑูกคติยา ‘‘อสรูเป’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Paṭisanthāravutti assa, sabbā vitti anubhuyyate, vi añjanaṃ, vi ākato, nadī āsanno ពាក្យថា «asarūpe» (ក្នុងស្រៈមានរូបមិនស្មើគ្នា) រមែងតាមមក (ក្នុងសូត្រនេះ) ដោយដំណើរដូចជាកង្កែបលោត (មណ្ឌូកគតិ)។

๒๑. อิวณฺโณ ยํ นวา.

២១. សូត្រថា Ivaṇṇo yaṃ navā (ឥវណ្ណៈ ដល់នូវការជា យការៈ ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង)។

ปุพฺโพ อิวณฺโณ อสรูเป สเร ปเร ยการํ ปปฺโปติ นวา. อิ เอว วณฺโณ อิวณฺโณ, นวาสทฺโท กฺวจิสทฺทปริยาโย.

ឥវណ្ណៈ (ស្រៈ អិ អី) ខាងដើម កាលបើមានស្រៈមានរូបមិនស្មើគ្នាខាងចុង រមែងដល់នូវការជា យការៈ ខ្លះ។ ស្រៈ អិ នោះឯង ឈ្មោះថា ឥវណ្ណៈ, ពាក្យថា navā នេះ ជាវេវចនៈ (ពាក្យប្រើជំនួស) នៃពាក្យថា kvaci។

ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส, สพฺพา วิตฺยานุภุยฺยเต, พฺยญฺชนํ, พฺยากโต, นทฺยาสนฺโน.

(ឧទាហរណ៍ដូចជា) Paṭisanthāravutyassa, sabbā vityānubhuyyate, byañjanaṃ, byākato, nadyāsanno។

นวาติ กึ? ปญฺจหงฺเคหิ, ตานิ อตฺตนิ, คจฺฉามหํ, มุตฺตจาคี อนุทฺธโต. อสรูเปติ กึ? อิติหิทํ, อคฺคีว, อตฺถีติ.

ពាក្យថា navā មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យទាំងនេះគឺ Pañcahaṅgehi, tāni attani, gacchāmahaṃ, muttacāgī anuddhato។ ពាក្យថា asarūpe មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យទាំងនេះគឺ Itihidaṃ, aggīva, atthīti។

อติ อนฺตํ, อติ โอทาตา, ปติ อโย, ปติ อาหรติ, ปติ เอติ, อิติ อสฺส, อิติ เอตํ, อิติอาทิ อิตีธ ‘‘อิวณฺโณ ยํ นวา’’ติ ยการาเทเส สมฺปตฺเต –

កាលបើការតាំងជា យការៈ ដោយសូត្រថា «ivaṇṇo yaṃ navā» ដល់ព្រមហើយ ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Ati antaṃ, ati odātā, pati ayo, pati āharati, pati eti, iti assa, iti etaṃ, itiādi ដូច្នេះ–

๒๒. สพฺโพ จนฺติ.

២២. សូត្រថា Sabbo ca (តសព្ទទាំងអស់ ដល់នូវការជា ចការៈ ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង)។

อติปติอิตีนํ ติสทฺทสฺเสทํ คหณํ.

ការកាន់យកនេះ គឺការកាន់យកនូវ តសព្ទ នៃសព្ទទាំងឡាយគឺ Ati, Pati, Iti។

สพฺโพ ติอิจฺเจโส สทฺโท สเร ปเร กฺวจิ จการํ ปปฺโปติ. ตีติ นิทฺเทสโต อกตยการสฺเสวายํ วิธิ, อิตรถา กฺวจิคฺคหณสฺส จ ‘‘อติสฺส จนฺตสฺสา’’ติสุตฺตสฺส จ นิรตฺถกตา สิยา. ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ ทฺวิตฺตํ.

តសព្ទ ទាំងអស់នេះ រមែងដល់នូវការជា ចការៈ ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង។ ព្រោះការសម្តែងថា Ti វិធីនេះ ទើបមានដល់ តសព្ទ ដែលមិនទាន់ធ្វើជា យការៈ, បើមិនដូច្នោះទេ ការកាន់យកនូវពាក្យថា kvaci ផង សូត្រថា «atissa cantassa» ផង គប្បីជាសូត្រឥតប្រយោជន៍។ ការធ្វើជាទ្វេភាវៈ (តម្រួតតួ) ដោយសូត្រថា «Paradvebhāvo ṭhāne»។

อจฺจนฺตํ[Pg.15], อจฺโจทาตา, ปจฺจโย, ปจฺจาหรติ, ปจฺเจติ, อิจฺจสฺส, อิจฺเจตํ, อิจฺจาทิ.

(ឧទាហរណ៍ដូចជា) Accantaṃ, accodātā, paccayo, paccāharati, pacceti, iccassa, iccetaṃ, iccādi។

กฺวจีติ กึ? อิติสฺส, อิติ อากงฺขมาเนน.

ពាក្យថា kvaci មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យទាំងនេះគឺ Itissa, iti ākaṅkhamānena។

‘‘เต น วาอิวณฺเณ’’ติ อิโต ‘‘น อิวณฺเณ’’ติ จ วตฺตเต.

ពីសូត្រថា «Te na vāivaṇṇe» នេះ ពាក្យថា «na ivaṇṇe» (មិនមែនក្នុងឥវណ្ណៈ) រមែងតាមមក។

๒๓. อติสฺส จนฺตสฺส.

២៣. សូត្រថា Atissa cantassa (តសព្ទ នៃ Ati ឧបសគ្គ មិនដល់នូវការជា ចការៈ ក្នុងឥវណ្ណៈខាងចុង)។

อติอิจฺเจตสฺส อนฺตภูตสฺส ติสทฺทสฺส อิวณฺเณ ปเร ‘‘สพฺโพ จํ ตี’’ติ วุตฺตรูปํ น โหติ. อติสฺสาติ อติอุปสคฺคานุกรณเมตํ. เตเนเวตฺถ วิภตฺติโลปาภาโว. เอตฺถ จ อนฺตสทฺโท สทฺทวิธินิเสธปฺปกรณโต อติสทฺทนฺตภูตํ ติสทฺทเมว วทติ, น อิวณฺณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, อิตรถา อิทํ สุตฺตเมว นิรตฺถกํ สิยา.

កាលបើមានឥវណ្ណៈខាងចុង តសព្ទ ដែលជាផ្នែកចុងនៃ Ati នេះ មិនមានរូបដែលពោលហើយដោយសូត្រថា «sabbo caṃ tī» ឡើយ។ ពាក្យថា Atissā នេះ ជាការធ្វើតាមនូវ Ati ឧបសគ្គ, ព្រោះហេតុនោះឯង ការលុបវិភត្តិទើបមិនមានក្នុងទីនេះ។ ហើយក្នុងទីនេះ អន្តសព្ទ ព្រោះតែជាប្រកាសនៈនៃការហាមឃាត់វិធីនៃសព្ទ ទើបពោលសំដៅយកតែ តសព្ទ ដែលជាផ្នែកចុងនៃ Atiសព្ទ ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនពោលសំដៅយក ឥវណ្ណៈ ឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ បើមិនដូច្នោះទេ សូត្រនេះឯង គប្បីជាសូត្រឥតប្រយោជន៍។

‘‘อิวณฺโณ ยํ นวา’’ตีธ, อสรูปาธิการโต;

อิวณฺณสฺส สรูปสฺมึ, ยาเทโส จ น สมฺภเว.

ក្នុងសូត្រថា «Ivaṇṇo yaṃ navā» នេះ ព្រោះតែមានអធិការនៃពាក្យថា asarūpe (ក្នុងស្រៈមិនដូចគ្នា) ហេតុនោះ ការតាំងជា យការៈ នៃឥវណ្ណៈ ក្នុងស្រៈដែលមានរូបដូចគ្នា (សរូបស្រៈ) មិនមានឡើយ។

จกาโร อนุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตน อิติปตีนมนฺตสฺส จ น โหติ. อติ อิสิคโณ อตีสิคโณ, เอวํ อตีโต, อตีริตํ, อิตีติ, อิตีทํ, ปตีโต.

ចការៈ មានអត្ថប្រមូលមកនូវពាក្យដែលមិនបានពោល (អនុត្តសមុច្ចយត្ថ) ព្រោះហេតុនោះ ការមិនមាន (ចការទេសៈ) គប្បីមានដល់ផ្នែកចុងនៃ Iti និង Pati សព្ទទាំងឡាយផង។ (ឧទាហរណ៍ដូចជា) Ati isigaṇo = atīsigaṇo, ដូចគ្នាដែរ atīto, atīritaṃ, itīti, itīdaṃ, patīto។

อภิ อกฺขานํ, อภิ อุคฺคโต, อภิ โอกาโส อิตีธ ยกาเร สมฺปตฺเต –

កាលបើការតាំងជា យការៈ ដល់ព្រមហើយ ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Abhi akkhānaṃ, abhi uggato, abhi okāso ដូច្នេះ–

‘‘สเร’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Sare» រមែងតាមមក។

๒๔. อพฺโภ อภิ.

២៤. សូត្រថា Abbho abhi (អភិ ឧបសគ្គ ដល់នូវការជា អព្ភៈ កាលបើមានស្រៈខាងចុង)។

อภิอิจฺเจตสฺส สพฺพสฺส สเร ปเร อพฺภาเทโส โหติ.

អភិសព្ទ ទាំងអស់នេះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង រមែងមានការតាំងជា អព្ភៈ។

‘‘อภี’’ติ ปฐมนฺตสฺส, วุตฺติยํ ฉฏฺฐิโยชนํ;

อาเทสาเปกฺขโต วุตฺตํ, ‘‘อํโม’’ติอาทิเก วิย.

ពាក្យថា «Abhi» ទោះបីជាបទមានវិភត្តិទី ១ (បឋមាវិភត្តិ) ក៏ដោយ តែការប្រកបជាវិភត្តិទី ៦ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ) ក្នុងវុត្តិ ព្រោះតែត្រូវរំពឹងរកអាទេសៈ (តួជំនួស) ដូចជាក្នុងសូត្រថា «aṃmo» ជាដើម។

ปุพฺพสฺสรโลโป[Pg.16], อพฺภกฺขานํ, อพฺภุคฺคโต, อพฺโภกาโส.

ការលុបស្រៈខាងដើម (មានរូបជា) abbhakkhānaṃ, abbhuggato, abbhokāso។

อธิ อคมา, อธิ อุปคโต, อธิ โอคาเหตฺวา อิตีธ

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Adhi agamā, adhi upagato, adhi ogāhetvā ដូច្នេះ

๒๕. อชฺโฌ อธิ.

២៥. សូត្រថា Ajjho adhi (អធិ ឧបសគ្គ ដល់នូវការជា អជ្ឈៈ កាលបើមានស្រៈខាងចុង)។

อธิอิจฺเจตสฺส สพฺพสฺส สเร ปเร อชฺฌาเทโส โหติ. อชฺฌคมา, อชฺฌุปคโต, อชฺโฌคาเหตฺวา.

អធិសព្ទ ទាំងអស់នេះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង រមែងមានការតាំងជា អជ្ឈៈ។ (ឧទាហរណ៍ដូចជា) Ajjhagamā, ajjhupagato, ajjhogāhetvā។

อภิ อิจฺฉิตํ, อธิ อีริตํ อิตีธ

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Abhi icchitaṃ, adhi īritaṃ ដូច្នេះ

‘‘อพฺโภ อภิ, อชฺโฌ อธี’’ติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Abbho abhi, ajjho adhi» រមែងតាមមក។

๒๖. เต น วา อิวณฺเณ.

២៦. សូត្រថា Te na vā ivaṇṇe (អភិ និង អធិ ឧបសគ្គ ទាំងនោះ មិនដល់នូវការជា អព្ភៈ និង អជ្ឈៈ ខ្លះ កាលបើមានឥវណ្ណៈខាងចុង)។

เต จ โข อภิอธิอิจฺเจเต อุปสคฺคา อิวณฺเณ ปเร อพฺโภ อชฺโฌอิติ วุตฺตรูปา น โหนฺติ วา. สรโลปปรนยนานิ. อภิจฺฉิตํ, อธีริตํ. วาติ กึ? อพฺภีริตํ, อชฺฌิณมุตฺโต, อชฺฌิฏฺโฐ.

អភិ និង អធិ ឧបសគ្គ ទាំងនោះឯង កាលបើមានឥវណ្ណៈខាងចុង មិនមានរូបដែលពោលហើយថា Abbho និង Ajjho ខ្លះឡើយ។ មានការលុបស្រៈ និងការនាំទៅផ្សំនឹងព្យញ្ជនៈខាងចុង (ឧទាហរណ៍) Abhicchitaṃ, adhīritaṃ។ ពាក្យថា vā មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យទាំងនេះគឺ Abbhīritaṃ, ajjhiṇamutto, ajjhiṭṭho។

เอกมิธ อหนฺตีธ

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Ekamidha ahaṃ នេះ

๒๗. โท ธสฺส จ.

២៧. សូត្រថា Do dhassa ca (ធការៈ ដល់នូវការជា ទការៈ ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង)។

ธอิจฺเจตสฺส สเร ปเร กฺวจิ ทกาโร โหติ. เอกสทฺทโต ปรสฺส อิธสฺส ธการสฺเสวายํ, สรโลปทีฆา. เอกมิทาหํ. กฺวจีติ กึ? อิเธว.

ធការៈ នេះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង រមែងដល់នូវការជា ទការៈ ខ្លះ។ វិធីនេះ មានដល់ ធការៈ នៃ Idha សព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយ ឯកសព្ទ ប៉ុណ្ណោះ, មានការលុបស្រៈ និងការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) (ឧទាហរណ៍) Ekamidāhaṃ។ ពាក្យថា kvaci មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យនេះគឺ Idheva។

จสทฺเทน กฺวจิ สาธุสฺส ธสฺส หกาโร, ยถา – สาหุ ทสฺสนํ.

ដោយអំណាច ចសព្ទ ធការៈ នៃ សាធុសព្ទ រមែងដល់នូវការជា ហការៈ ខ្លះ ដូចជា Sāhu dassanaṃ។

ยถา เอว ตถา เอวาตีธ

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Yathā eva, tathā eva ដូច្នេះ

‘‘นวา’’ติ วตฺตเต, ‘‘สรมฺหา’’ติ จ.

ពាក្យថា «Navā» ផង «Saramhā» ផង រមែងតាមមក។

๒๘. เอวาทิสฺส [Pg.17] ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส.

២៨. សូត្រថា Evādissa ri pubbo ca rasso (ឯការៈ នៃ ឯវសព្ទ ដល់នូវការជា រិការៈ ផង ស្រៈខាងដើមក៏ដល់នូវការជា រស្សៈ ផង ខ្លះ)។

ยถาตถาทฺวยปรสฺเสทํ คหณํ. ทีฆสรมฺหา ปรสฺส เอวสทฺทาทิภูตสฺส เอการสฺส ริกาโร โหติ, ปุพฺโพ จ สโร รสฺโส โหติ นวา. ยถริว, ตถริว. นวาติ กึ? ยเถว, ตเถว.

ការកាន់យកនេះ គឺការកាន់យកនូវ (ឯវសព្ទ) ដែលនៅខាងក្រោយសព្ទទាំងពីរគឺ Yathā និង Tathā។ ឯការៈ ដែលជាតួដើមនៃ ឯវសព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយស្រៈវែង រមែងដល់នូវការជា រិការៈ ផង ស្រៈខាងដើមក៏ដល់នូវការជា រស្សៈ ផង ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) Yathariva, tathariva។ ពាក្យថា navā មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យទាំងនេះគឺ Yatheva, tatheva។

ติ อนฺตํ,ติ อทฺธํ, อคฺคิ อคาเร, สตฺตมี อตฺเถ, ปญฺจมี อนฺตํ, ทุ องฺคิกํ, ภิกฺขุ อาสเน, ปุถุ อาสเน, สยมฺภู อาสเน อิตีธ ยวาเทเสสุ สมฺปตฺเตสุ –

កាលបើការតាំងជា យការៈ និង វការៈ ដល់ព្រមហើយ ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Ti antaṃ, ti addhaṃ, aggi agāre, sattamī atthe, pañcamī antaṃ, du aṅgikaṃ, bhikkhu āsane, puthu āsane, sayambhū āsane ដូច្នេះ–

‘‘สญฺญา’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Saññā» (សញ្ញា) រមែងតាមមក។

๒๙. อิวณฺณุวณฺณา ฌลา.

២៩. សូត្រថា Ivaṇṇuvaṇṇā jhalā (ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ឈ្មោះថា ឈៈ និង ឡៈ តាមលំដាប់)។

อิวณฺณอุวณฺณอิจฺเจเต ยถากฺกมํ ฌลสญฺญา โหนฺติ. วณฺณคฺคหณํ สวณฺณคฺคหณตฺถํ.

ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ទាំងនេះ រមែងមានឈ្មោះថា ឈៈ និង ឡៈ តាមលំដាប់។ ការកាន់យកនូវពាក្យថា Vaṇṇa ដើម្បីកាន់យកនូវស្រៈដែលមានរូបដូចគ្នា (សវណ្ណៈ)។

ฌลสญฺญา ปสญฺญาว, น ลิงฺคนฺตํว นิสฺสิตา;

อาขฺยาเต ลิงฺคมชฺเฌ จ, ทฺวิลิงฺคนฺเต จ ทสฺสนา.

ឈឡសញ្ញា ដូចជា បសញ្ញា ដែរ មិនមែនអាស្រ័យតែចុងនៃលិង្គប៉ុណ្ណោះទេ ព្រោះតែមានការឃើញក្នុងអាខ្យាត ក្នុងកណ្តាលនៃលិង្គ និងក្នុងចុងនៃលិង្គទាំងពីរផង។

๓๐. ฌลานมิยุวา สเร วา.

៣០. សូត្រថា Jhalānamiyuvā sare vā (ឈៈ និង ឡៈ ទាំងឡាយ ដល់នូវការជា អិយៈ និង ឧវៈ ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង)។

ฌลอิจฺเจเตสํ อิยอุวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา สเร ปเร, สรโลโป.

ឈៈ និង ឡៈ ទាំងនេះ រមែងមានការតាំងជា អិយៈ និង ឧវៈ ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង, មានការលុបស្រៈ។

ติยนฺตํ, ติยทฺธํ, อคฺคิยาคาเร, สตฺตมิยตฺเถ, ปญฺจมิยนฺตํ, ทุวงฺคิกํ, ภิกฺขุวาสเน, ปุถุวาสเน, สยมฺภุวาสเน. วาติ กึ? อคฺยาคาเร, สตฺตมีอตฺเถ, ภิกฺขุอาสเน นิสีทติ.

(ឧទាហរណ៍ដូចជា) Tiyantaṃ, tiyaddhaṃ, aggiyāgāre, sattamiyatthe, pañcamiyantaṃ, duvaṅgikaṃ, bhikkhuvāsane, puthuvāsane, sayambhuvāsane។ ពាក្យថា vā មានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យទាំងនេះគឺ Agyāgāre, sattamīatthe, bhikkhuāsane nisīdati។

โค อชินํ, โค เอฬกํ อิตีธ

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Go ajinaṃ, go eḷakaṃ ដូច្នេះ

‘‘โค, อโว, สมาเส’’ติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Go, avo, samāse» រមែងតាមមក។

๓๑. โอ [Pg.18] สเร จ.

៣១. សូត្រថា O sare ca (ឱការៈ នៃ គោសព្ទ ដល់នូវការជា អវៈ ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង ក្នុងសមាស)។

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส สเร ปเร อวาเทโส โหติ สมาเส. ควาชินํ, คเวฬกํ. จสทฺทคฺคหเณน อุวณฺณสฺส อุวอวาเทสา. ยถา – ภุวิ, ปสโว.

ឱការៈ នៃ គោសព្ទ នេះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង រមែងមានការតាំងជា អវៈ ក្នុងសមាស។ (ឧទាហរណ៍) Gavājinaṃ, gaveḷakaṃ។ ដោយការកាន់យកនូវ ចសព្ទ ឧវណ្ណៈ រមែងមានការតាំងជា ឧវៈ និង អវៈ ខ្លះ ដូចជា bhuvi, pasavo។

ปุถ เอวาตีธ

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Putha eva នេះ

๓๒. โค สเร ปุถสฺสาคโม กฺวจิ.

៣២. សូត្រថា Go sare puthassāgamo kvaci (គការាគម រមែងមានដល់ បុថសព្ទ ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង)។

ปุถอิจฺเจตสฺส นิปาตสฺส อนฺเต กฺวจิ คการาคโม โหติ สเร ปเร. อาคจฺฉตีติ อาคโม, อสนฺตุปฺปตฺติ อาคโม. เอตฺถ จ ‘‘สเร’’ติ นิมิตฺตาสนฺนวเสน ปุถสฺส อนฺเตติ ลพฺภติ. ปุถเคว, ปุถ เอว.

គការាគម រមែងមាននៅខាងចុងនៃ បុថនិបាត ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង។ ពាក្យថា អាគមៈ ព្រោះតែមកដល់, គឺការកើតឡើងនៃតួអក្សរដែលមិនធ្លាប់មាន។ ហើយក្នុងទីនេះ ព្រោះតែភាពជិតស្និទ្ធនឹងនិមិត្តគឺ «sare» ទើបបានសេចក្តីថា នៅខាងចុងនៃ បុថសព្ទ។ (ឧទាហរណ៍) Puthageva, putha eva។

ปา เอวาตีธ

ក្នុងឧទាហរណ៍ថា Pā eva នេះ

‘‘สเร, โค, อาคโม, กฺวจี’’ติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Sare, go, āgamo, kvaci» រមែងតាមមក។

๓๓. ปาสฺส จนฺโต รสฺโส.

៣៣. សូត្រថា Pāssa canto rasso (គការាគម រមែងមានដល់ បាសព្ទ ខ្លះ ស្រៈខាងចុងនៃ បាសព្ទ ក៏ដល់នូវការជា រស្សៈ ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង)។

ปาอิจฺเจตสฺส อนฺเต สเร ปเร กฺวจิ คการาคโม โหติ, ปาสฺส อนฺโต จ สโร รสฺโส โหติ. ปเคว วุตฺยสฺส, ปา เอว.

គការាគម រមែងមាននៅខាងចុងនៃ បាសព្ទ ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង ផង ស្រៈខាងចុងនៃ បាសព្ទ ក៏ដល់នូវការជា រស្សៈ ផង។ (ឧទាហរណ៍) Pageva ក្នុងវុត្តិ, pā eva។

‘‘วา, สเร’’ติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Vā, sare» រមែងតាមមក។

๓๔. ยว ม ท น ต ร ลา จาคมา.

៣៤. សូត្រថា Yava ma da na ta ra lā cāgamā (យការៈ វការៈ មការៈ ទការៈ នការៈ តការៈ រការៈ លការៈ ទាំងឡាយ ដល់នូវការជា អាគម ខ្លះ កាលបើមានស្រៈខាងចុង)។

สเร ปเร ยการาทโย อฏฺฐ อาคมา โหนฺติ วา. จสทฺเทน คการาคโม จ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

កាលបើមានស្រៈខាងចុង អាគមទាំង ៨ មាន យការៈ ជាដើម រមែងមានខ្លះ។ ដោយអំណាច ចសព្ទ គការាគមក៏មានផង, វាសព្ទ នេះ មានអត្ថកំណត់ការចែករំលែក (វវត្ថិតវិភាសា)។

ตตฺถ [Pg.19] ยการาคโม ยถาทิโภ อิกาเรการาทีสุ. ยถา อิทํ ยถยิทํ, พฺยญฺชเนติ อธิกิจฺจ ‘‘รสฺส’’นฺติ รสฺสตฺตํ, ยถา อิทํ วา, ยถา เอว, ยถาเยว, ยเถว, เอวํ มายิทํ, มาเยวํ, ตํยิทํ, ตํเยว, นยิทํ, นยิมสฺส, นยิมานิ, นวยิเม ธมฺมา, พุทฺธานํเยว, สนฺติเยว, โพธิยาเยว, สติเยว, ปถวีเยว, ธาตุเยว, เตสุเยว, โสเยว, ปาฏิเยกฺกํ.

ក្នុងសន្ធិនោះ ការចុះ យ អាគម រមែងមានក្នុងខាងដើមនៃស្រៈ មាន ឥការៈ និង ឯការៈ ជាដើម ដូចជា Yathā idaṃ ជា yathayidaṃ។ ដោយអធិការថា byañjane ក្នុងសូត្រថា “rassa” ឲ្យធ្វើរស្សៈ ដូចជា yathayidaṃ ម្យ៉ាងទៀត yathā eva ជា yathāyeva ឬ yatheva។ ដូចគ្នានេះដែរ māyidaṃ, māyevaṃ, taṃyidaṃ, taṃyeva, nayidaṃ, nayimassa, nayimāni, navayime dhammā, buddhānaṃyeva, santiyeva, bodhiyāyeva, satiyeva, pathavīyeva, dhātuyeva, tesuyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ។

ตถา สเร วิปริยาทิโต จ. วิ อญฺชนา วิยญฺชนา, พฺยญฺชนา วา, เอวํ วิยากาสิ, พฺยากาสิ. ปริอนฺตํ ปริยนฺตํ, เอวํ ปริยาทานํ, ปริยุฏฺฐานํ, ปริเยสติ, ปริโยสานมิติ นิจฺจํ. นิ อาโยโค นิยาโยโค. อิธ น ภวติ, ปริกฺขโต, อุปปริกฺขติ.

ដូចគ្នានោះដែរ (ការចុះ យ អាគម) រមែងមានក្នុងខាងចុងនៃស្រៈ (ឥ និង ឯ) តាមលំដាប់បញ្ច្រាស។ Vi añjanā ជា viyañjanā ឬ byañjanā។ ដូចគ្នានេះដែរ viyākāsi, byākāsi។ Pari antaṃ ជា pariyantaṃ។ ដូចគ្នានេះដែរ pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānaṃ ទាំងនេះជារូបទៀងទាត់ (niccaṃ)។ Ni āyogo ជា niyāyogo។ ក្នុងទីខ្លះមិនមាន (ការចុះ យ អាគម) ទេ ដូចជា parikkhato, upaparikkhati។

วกาโร ติสทฺทาทิโต อวณฺณุกาเรสุ. ติ องฺคุลํ ติวงฺคุลํ, เอวํ ติวงฺคิกํ, ภูวาทโย, มิคี ภนฺตา วุทิกฺขติ, ปวุจฺจติ, ปาคุญฺญวุชุตา.

ការចុះ វ អាគម រមែងមានក្នុងខាងដើមនៃ អវណ្ណៈ (អ អា) ពីក្រោយ តីសព្ទ ជាដើម។ Ti aṅgulaṃ ជា tivaṅgulaṃ។ ដូចគ្នានេះដែរ tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā។

มกาโร ลหุปฺปภุติโต สเร ฉนฺทานุรกฺขณาทิมฺหิ. ลหุ เอสฺสติ ลหุเมสฺสติ, เอวํ ครุเมสฺสติ, อิธมาหุ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ, ภทฺโร กสามิว, อากาเส มภิปูชยิ, เอกเมกสฺส, เยน มิเธกจฺเจ, อาสติเมว.

ការចុះ ម អាគម រមែងមានពីក្រោយ លហុសព្ទ ជាដើម កាលបើមានស្រៈនៅខាងចុង ដើម្បីរក្សាឆន្ទៈជាដើម។ Lahu essati ជា lahumessati។ ដូចគ្នានេះដែរ garumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjayi, ekamekassa, yena midhekacce, āsatimeva។

ทกาโร [Pg.20] อุอุปสคฺค สกิ เกนจิ กิญฺจิ กิสฺมิญฺจิ โกจิ สมฺมา ยาว ตาว ปุน ย เต’ตตฺตสาทีหิ. อุอุปสคฺคโต นิจฺจํ, อุ อคฺโค อุทคฺโค, เอวํ อุทโย, อุทปาทิ, อุทาหฏํ, อุทิโต, อุทีริตํ, อุเทติ.

ការចុះ ទ អាគម រមែងមានពីក្រោយ ឧបសគ្គគឺ ឧ និងសព្ទទាំងឡាយមាន saki, kenaci, kiñci, kismiñci, koci, sammā, yāva, tāva, puna, ya, te, ta, sa ជាដើម។ ពីក្រោយ ឧឧបសគ្គ រមែងចុះជាដាច់ខាត (niccaṃ) ដូចជា U aggo ជា udaggo។ ដូចគ្នានេះដែរ udayo, udapādi, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti។

นิปาตโต จ, สกิ เอว สกิเทว, เอวํ สกทาคามิ, มหาวุตฺติสุตฺเตน อิการสฺส อกาโร. ตถา เกนจิเทว, กิญฺจิเทว, กิสฺมิญฺจิเทว, โกจิเทว, สมฺมา อตฺโถ สมฺมทตฺโถ, รสฺสตฺตํ. เอวํ สมฺมทกฺขาโต, สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ, สมฺมเทว, ยาวทตฺถํ, ยาวเทว, ตาวเทว, ปุนเทว.

ពីក្រោយនិបាតផង (រមែងចុះ ទ អាគម) ដូចជា saki eva ជា sakideva។ ដូចគ្នានេះដែរ sakadāgāmi (ក្នុងទីនេះ) តាមមហាវុត្តិសូត្រ ឲ្យប្តូរ ឥការៈ ជា អការៈ។ ដូចគ្នានោះដែរ kenacideva, kiñcideva, kismiñcideva, kocideva, sammā attho ជា sammadattho (ធ្វើរស្សៈ)។ ដូចគ្នានេះដែរ sammadakkhāto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva។

นามโต, ยทตฺถํ, ตทตฺถํ, ยทนฺตรา, ตทนฺตรา, ตทงฺควิมุตฺติ, เอตทตฺถํ, อตฺตทตฺถํ, สทตฺถปสุโต สิยา. ยเตตตฺตเสหิ สมาเสเยว.

ពីក្រោយនាមសព្ទ (រមែងចុះ ទ អាគម) ដូចជា yadatthaṃ, tadatthaṃ, yadantarā, tadantarā, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, sadatthapasuto siyā។ ចំពោះសព្ទថា ya, te, ta, sa ទាំងនេះ រមែងចុះ (ទ អាគម) ក្នុងសមាសប៉ុណ្ណោះ។

อาทิสทฺเทน อญฺญทตฺถํ, มนสาทญฺญา วิมุตฺตานํ, พหุเทว รตฺตึ, อหุเทว ภยํ.

ដោយ អាទិសព្ទ (ក្នុងសូត្រ) មានឧទាហរណ៍ដូចជា aññadatthaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva rattiṃ, ahudeva bhayaṃ។

วาติ กึ? เกนจิ อตฺถกาเมน, สมฺมา อญฺญาย, ยาวาหํ, ตาวาหํ, ปุนาปรํ, อตฺตตฺถํ.

ពាក្យថា វ៉ា (vāti) តើដើម្បីអ្វី? (ដើម្បីបញ្ជាក់ថាមិនចុះក៏មាន) ដូចជា kenaci atthakāmena, sammā aññāya, yāvāhaṃ, tāvāhaṃ, punāparaṃ, attatthaṃ។

นกาโร อายตาทิมฺหิ. อิโต อายติ อิโต นายติ, จิรํ นายติ.

ការចុះ ន អាគម រមែងមានក្នុងបទមាន អាយតិ ជាដើម។ Ito āyati ជា ito nāyati, ciraṃ nāyati។

ตกาโร ยสฺมา ตสฺมา อชฺชาทิโต อิหคฺคาทิมฺหิ. ยสฺมาติห, ตสฺมาติห, อชฺชตคฺเค.

ការចុះ ត អាគម រមែងមានពីក្រោយ yasmā, tasmā, ajja ជាដើម ក្នុងបទមាន ឥហ, អគ្គ ជាដើម។ Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge។

รกาโร [Pg.21] นิ ทุปาตุ ปุน ธี ปาต จตุราทิโต. นิ อนฺตรํ นิรนฺตรํ, เอวํ นิราลโย, นิรินฺธโน, นิรีหกํ, นิรุตฺตโร, นิโรชํ. ทุ อติกฺกโม ทุรติกฺกโม, ทุราคตํ, ทุรุตฺตํ. ปาตุรโหสิ, ปาตุรเหสุํ. ปุนราคจฺเฉยฺย, ปุนรุตฺตํ, ปุนเรว, ปุนเรติ. ธิรตฺถุ. ปาตราโส.

ការចុះ រ អាគម រមែងមានពីក្រោយ ni, du, pātu, puna, dhī, pāta, catu ជាដើម។ Ni antaraṃ ជា nirantaraṃ។ ដូចគ្នានេះដែរ nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ។ Du atikkamo ជា duratikkamo, durāgataṃ, duruttaṃ។ Pāturahosi, pāturahesuṃ។ Punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punereva, punareti។ Dhiratthu, Pātarāso។

จตุสทฺทาทิโต, จตุรงฺคิกํ, จตุรารกฺขา, จตุริทฺธิปาทปฏิลาโภ, จตุโรฆนิตฺถรณตฺถํ. ภตฺตุรตฺเถ, วุตฺติเรสา, ปถวีธาตุเรเวสา.

ពីក្រោយ ចតុសព្ទ ជាដើម ដូចជា caturaṅgikaṃ, caturārakkhā, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ។ (ពីក្រោយសព្ទដទៃទៀត) bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā។

ตถา สรโต อิเวเวสุ ฉนฺทานุรกฺขเณ. นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ, วิชฺชุริวพฺภกูเฏ, อารคฺเคริว สาสโป, สาสโปริว อารคฺเค, อุสโภริว, สพฺภิเรว สมาเสถ.

ដូចគ្នានោះដែរ (ចុះ រ អាគម) ពីក្រោយស្រៈ ក្នុងបទ ឥវ និង ឯវ ដើម្បីរក្សាឆន្ទៈ។ Nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakūṭe, āraggeriva sāsapo, sāsaporiva āragge, usabhoriva, sabbhireva samāsetha។

วาติ กึ? ทฺวาธิฏฺฐิตํ, ปาตฺวากาสิ, ปุนปิ.

ពាក្យថា វ៉ា (vāti) តើដើម្បីអ្វី? (ដើម្បីបញ្ជាក់ថាមិនចុះក៏មាន) ដូចជា dvādhiṭṭhitaṃ, pātvākāsi, punapi។

ลกาโร ฉสงฺขฺยาหิ. ลฬานมวิเสโส. ฉ อภิญฺญา ฉฬภิญฺญา, ฉฬงฺคํ, ฉฬาสีติ, ฉฬํสา, สฬายตนํ.

ការចុះ ល អាគម រមែងមានពីក្រោយ ឆសង្ខ្យា។ (ក្នុងទីនេះ) ល និង ឡ មិនខុសគ្នាទេ។ Cha abhiññā ជា chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷāsīti, chaḷaṃsā, saḷāyatanaṃ។

วาติ กึ? ฉ อภิญฺญา.

ពាក្យថា វ៉ា (vāti) តើដើម្បីអ្វី? (ដើម្បីបញ្ជាក់ថាមិនចុះក៏មាន) ដូចជា cha abhiññā។

อิติ สรสนฺธิวิธานํ นิฏฺฐิตํ.

ការសម្តែងវិធីស្រៈសន្ធិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

อิตฺถิลิงฺค

ឥត្ថីលិង្គ (ភេទស្រី)

อถ [Pg.81] อิตฺถิลิงฺคานิ วุจฺจนฺเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីឥត្ថីលិង្គទាំងឡាយ។

อการนฺโต อิตฺถิลิงฺคสทฺโท อปฺปสิทฺโธ.

សព្ទឥត្ថីលិង្គដែលមាន អការៈ ជាបំផុត គឺរកបានដោយកម្រ។

อาการนฺโต อิตฺถิลิงฺโค กญฺญาสทฺโท. ‘‘กญฺญ’’อิติ ฐิเต –

កញ្ញាសព្ទ ជាឥត្ថីលិង្គ មាន អាការៈ ជាបំផុត។ កាលបើតាំង កញ្ញា (kañña) ទុកហើយ –

๑๗๖. อิตฺถิยมโต อาปฺปจฺจโย.

១៧៦. ចុះ អាបច្ច័យ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ។

อิตฺถิยํ วตฺตมานา อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา ปโร อาปฺปจฺจโย โหติ.

អាបច្ច័យ រមែងចុះខាងក្រោយអំពីលិង្គដែលមាន អការៈ ជាបំផុត កាលបើពោលក្នុងន័យជាឥត្ថីលិង្គ។

ปกตฺยตฺถโชตกา อิตฺถิ-ปฺปจฺจยา สฺยาทโย วิย;

ณาทโย ปจฺจยตฺถสฺส, สกตฺถสฺสาปิ วาจกา.

ឥត្ថីបច្ច័យទាំងឡាយ ជាគ្រឿងញ៉ាំងអត្ថនៃប្រក្រតីឲ្យប្រាកដ ដូចជា សិវិភត្តិ ជាដើម។ ចំណែក ណបច្ច័យ ជាដើម រមែងពោលនូវអត្ថរបស់បច្ច័យផង ឬពោលនូវអត្ថរបស់ខ្លួនឯង (សកត្ថៈ) ផង។

‘‘สรโลโป’’ติอาทินา ปุพฺพสฺสเร ลุตฺเต, ปรนยเน จ กเต ‘‘ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺค’’นฺติ วุตฺตตฺตาว ปจฺจยนฺตสฺสาปิ อลิงฺคตฺตา วิภตฺตุปฺปตฺติยมสมฺปตฺตายํ ‘‘ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํ วา’ตเวตุนาทีสุ จา’’ติ เอตฺถ วคฺคหเณน อิตฺถิปฺปจฺจยนฺตสฺสาปิ นามพฺยปเทโส. ปุเร วิย สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘‘เสสโต โลปํ คสิปี’’ติ สิโลโป. สา กญฺญา.

កាលបើលុបស្រៈខាងដើមដោយសូត្រថា “saralopo” ជាដើម និងនាំព្យញ្ជនៈទៅផ្សំនឹងស្រៈខាងក្រោយរួចហើយ ទោះបីជាបទដែលចុះបច្ច័យហើយក៏ដោយ ក៏មិនទាន់ឈ្មោះថាលិង្គនៅឡើយ ព្រោះលោកពោលថា “លិង្គ គឺជារបស់ដែលមានអត្ថ វៀរចាកធាតុ បច្ច័យ និងវិភត្តិ” ដូច្នេះ កាលបើមិនទាន់សម្រេចការចុះវិភត្តិ លោកក៏សន្មតឈ្មោះថា នាម ដល់បទដែលចុះឥត្ថីបច្ច័យនោះដែរ ដោយការកាន់យកនូវ វសព្ទ ក្នុងសូត្រថា “taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā’tavetunādīsu cā” នេះ។ ការចុះ សិវិភត្តិ ជាដើម ក៏មានដូចមុនដែរ រួចលុប សិ ចោលដោយសូត្រថា “sesato lopaṃ gasipī”។ សម្រេចរូបជា Sā kaññā (នាងកញ្ញានោះ)។

พหุวจเน ‘‘อาลปเน สิ คสญฺโญ’’ติ อิโต ‘‘สญฺโญ’’, ‘‘เต อิตฺถิขฺยา โป’’ติ อิโต ‘‘อิตฺถิขฺยา’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងពហុវចនៈ មានបទថា “sañño” មកពីសូត្រថា “ālapane si gasañño” និងបទថា “itthikhyā” មកពីសូត្រថា “te itthikhyā po” តាមមកជួយ។

๑๗๗. อา โฆ.

១៧៧. អា (ការៈ) ឈ្មោះ ឃៈ (gho)។

ลิงฺคสฺสนฺโต อากาโร ยทา อิตฺถิขฺโย, ตทา ฆสญฺโญ โหตีติ ฆสญฺญายํ ‘‘ฆปโต จ โยนํ โลโป’’ติ [Pg.82] วิกปฺเปน โยโลโป. ตา กญฺญา กญฺญาโย.

អាការៈបំផុតនៃលិង្គ កាលបើហៅថាឥត្ថី (ភេទស្រី) នោះ រមែងមានឈ្មោះថា ឃៈ។ កាលបើមានឈ្មោះថា ឃៈ ហើយ ឲ្យលុប យោវិភត្តិ ចេញខ្លះ ដោយសូត្រថា “ghapato ca yonaṃ lopo”។ សម្រេចរូបជា Tā kaññā, kaññāyo។

อาลปเน ‘‘สขโต คสฺเส วา’’ติ อิโต ‘‘คสฺสา’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងអាលបនៈ មានបទថា “gassā” មកពីសូត្រថា “sakhato gasse vā” តាមមកជួយ។

๑๗๘. ฆเต จ.

១៧៨. (ប្តូរ គៈ) ជា ឯ ក្នុងព្រោះ ឃៈ ផង។

ฆโต ปรสฺส คสฺส เอกาโร โหติ, สรโลปาทิ. โภติ กญฺเญ, โภติโย กญฺญา กญฺญาโย.

គៈ (សិអាលបនៈ) ដែលនៅខាងក្រោយអំពី ឃៈ (អាការៈ) ឲ្យប្តូរជា ឯការៈ រួចលុបស្រៈខាងដើមជាដើម។ សម្រេចរូបជា Bhoti kaññe, bhotiyo kaññā, kaññāyo។

อํมฺหิ สรโลปปกติภาวา กญฺญํ, กญฺญา กญฺญาโย.

ក្នុង អំវិភត្តិ មានការលុបស្រៈខាងដើម និងការទុកជាប្រក្រតី សម្រេចរូបជា kaññaṃ, kaññā, kaññāyo។

ตติยาทีสุ ‘‘อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู’’ติ อิโต ‘‘อาโย, เอกวจนาน’’นฺติ จ วตฺตเต.

ក្នុងតតិយាវិភត្តិ ជាដើម មានបទថា “āyo” និង “ekavacanānaṃ” មកពីសូត្រថា “āya catutthekavacanassa tū” តាមមកជួយ។

๑๗๙. ฆโต นาทีนํ.

១៧៩. (ប្តូរ នាវិភត្តិ) ជាដើម ពីក្រោយ ឃៈ។

ฆสญฺญโต ลิงฺคสฺสาการา ปเรสํ นาทีนํ สฺมึปริยนฺตานํ เอกวจนานํ วิภตฺติคณานํ อายาเทโส โหติ. สรโลปปรนยนานิ. กญฺญาย, กญฺญาหิ กญฺญาภิ, กญฺญาย, กญฺญานํ, กญฺญาย, กญฺญาหิ กญฺญาภิ, กญฺญาย, กญฺญานํ.

វិភត្តិទាំងឡាយជាឯកវចនៈ មាន នាវិភត្តិ ជាដើម រហូតដល់ ស្មឹវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីលិង្គដែលមានឈ្មោះថា ឃៈ ឲ្យប្តូរជា អាយៈ។ រួចលុបស្រៈខាងដើម និងនាំព្យញ្ជនៈទៅផ្សំនឹងស្រៈខាងក្រោយ។ សម្រេចរូបជា Kaññāya, kaññāhi, kaññābhi, kaññāya, kaññānaṃ, kaññāya, kaññāhi, kaññābhi, kaññāya, kaññānaṃ។

สฺมึมฺหิ –

ក្នុង ស្មឹវិភត្តិ –

๑๘๐. ฆปโต สฺมึ ยํ วา.

១៨០. ប្តូរ ស្មឹ ជា យំ ខ្លះ ពីក្រោយ ឃៈ និង បៈ។

ฆปโต ปรสฺส สฺมึวจนสฺส ยํ โหติ วา, อญฺญตฺถายาเทโส. กญฺญายํ กญฺญาย, กญฺญาสุ.

ស្មឹវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពី ឃៈ និង បៈ ឲ្យប្តូរជា យំ ខ្លះ បើមិនប្តូរទេ ឲ្យប្តូរជា អាយៈ។ សម្រេចរូបជា Kaññāyaṃ, kaññāya, kaññāsu។

เอวมญฺเญปิ –

សព្ទដទៃទៀតក៏ដូចគ្នានេះដែរ –

สทฺธา เมธา ปญฺญา วิชฺชา, จินฺตา มนฺตา วีณา ตณฺหา;

อิจฺฉา มุจฺฉา เอชา มายา, เมตฺตา มตฺตา สิกฺขา ภิกฺขา.

Saddhā (សទ្ធា), medhā (ប្រាជ្ញា), paññā (បញ្ញា), vijjā (វិជ្ជា), cintā (ការគិត), mantā (មន្ត), vīṇā (ពិណ), taṇhā (តណ្ហា), icchā (សេចក្តីប្រាថ្នា), mucchā (ការសន្លប់), ejā (តណ្ហា), māyā (មាយា), mettā (មេត្តា), mattā (ប្រមាណ), sikkhā (សិក្ខា), bhikkhā (ភិក្ខា)។

ชงฺฆา [Pg.83] คีวา ชิวฺหา วาจา,ฉายา อาสา คงฺคา นาวา;

คาถา เสนา เลขา สาลา,มาลา เวลา ปูชา ขิฑฺฑา.

Jaṅghā (ស្មងជើង), gīvā (ក), jivhā (អណ្តាត), vācā (វាចា), chāyā (ស្រមោល), āsā (សេចក្តីសង្ឃឹម), gaṅgā (ទន្លេគង្គា), nāvā (ទូក), gāthā (គាថា), senā (សេនា), lekhā (អក្សរ), sālā (សាលា), mālā (កម្រងផ្កា), velā (វេលា), pūjā (ការបូជា), khiḍḍā (ការលេង)។

ปิปาสา เวทนา สญฺญา, เจตนา ตสิณา ปชา;

เทวตา วฏฺฏกา โคธา, พลากา ปริสา สภา.

Pipāsā (ការស្រេក), vedanā (វេទនា), saññā (សញ្ញា), cetanā (ចេតនា), tasiṇā (តណ្ហា), pajā (សត្វលោក), devតā (ទេវតា), vaṭṭakā (សត្វក្រួច), godhā (សត្វទន្សង), balākā (សត្វកុក), parisā (បរិស័ទ), sabhā (សភា)។

อูกาเสผาลิกา ลงฺกา, สลากา วาลิกา สิขา;

วิสาขา วิสิขา สาขา, วจา วญฺฌา ชฏา ฆฏา.

Ūkā (ចៃ), sephālikā (ផ្កាកញ្ជើបាយ), laṅkā (កោះលង្កា), salākā (ស្លាក), vālikā (ខ្សាច់), sikhā (ចុងស្រួច), visākhā (នាងវិសាខា), visikhā (ផ្លូវ), sākhā (មែកឈើ), vacā (រុក្ខជាតិម្យ៉ាង), vañjhā (ស្រីអារ), jaṭā (ជដា), ghaṭā (ពួក)។

เชฏฺฐา โสณฺฑา วิตณฺฑา จ, กรุณา วนิตา ลตา;

กถา นิทฺทา สุธา ราธา, วาสนา สึสปา ปปา.

Jeṭṭhā (ស្រីច្បង), soṇḍā (ស្រីប្រមឹក), vitaṇ膽ā (ការំពោលវាទៈ), karuṇā (ករុណា), vanitā (ស្ត្រី), latā (វល្លិ), kathā (ការំពោល), niddā (ការដេក), sudhā (ទឹកអម្រឹត), rādhā (ឈ្មោះផ្កាយ), vāsanā (វាសនា), siṃsapā (ដើមធ្នង់), papā (សាលាសំណាក់)។

ปภา สีมา ขมา ชายา,ขตฺติยา สกฺขรา สุรา;

โทลา ตุลา สิลา ลีลา,ลาเล’ลา เมขลา กลา.

Pabhā (ពន្លឺ), sīmā (សីមា), khamā (ការអត់ធន់), jāyā (ភរិយា), khattiyā (ក្សត្រី), sakkharā (ស្ករក្រាម), surā (សុរា), dolā (អង្រឹង), tulā (ជញ្ជីង), silā (ថ្ម), līlā (លីលា), lālā (ទឹកមាត់), elā (ក្រវាញ), mekhalā (ខ្សែក្រវាត់), kalā (ចំណែក)។

วฬวา’ลมฺพุสา มูสา, มญฺชูสา สุลสา ทิสา;

นาสา ชุณฺหา คุหา อีหา, ลสิกา วสุธาทโย.

Vaḷavā (មេសេះ), alambusā (ឈ្មោះស្រីអប្សរ), mūsā (ពាក្យកុហក), mañjūsā (ហិប), sulasā (ឈ្មោះស្រីម្នាក់), disā (ទិស), nāsā (ច្រមុះ), juṇhā (ពន្លឺព្រះចន្ទ), guhā (គុហា), īhā (ការព្យាយាម), lasikā (ទឹកមាត់រំអិល), vasudhā (ផែនដី) ជាដើម។

อมฺมาทีนํ อาลปเนว รูปเภโท. อมฺมา, อมฺมา อมฺมาโย.

ចំពោះ Ammā សព្ទ ជាដើម មានរូបប្លែកគ្នា តែក្នុងអាលបនៈប៉ុណ្ណោះ។ Ammā, ammā, ammāyo។

คสฺส ‘‘ฆเต จา’’ติ เอกาเร สมฺปตฺเต –

កាលបើដល់កាលត្រូវប្តូរ គៈ ជា ឯ ដោយសូត្រថា “ghate ca” ហើយ –

๑๘๑. น อมฺมาทิโต.

១៨១. មិន (ប្តូរជា ឯ) ពីក្រោយ Ammā សព្ទ ជាដើម។

อมฺมา อนฺนาอิจฺเจวมาทิโต ปรสฺส คสฺส อาลปเนกวจนสฺส น เอการตฺตํ โหติ. ‘‘อากาโร วา’’ติ รสฺสตฺตํ.

គៈ (សិអាលបនៈ) ដែលនៅខាងក្រោយអំពី Ammā, Annā សព្ទ ជាដើម មិនត្រូវប្តូរជា ឯការៈ ឡើយ។ ឲ្យធ្វើរស្សៈដោយសូត្រថា “ākāro vā”។

โภติ อมฺม โภติ อมฺมา, โภติโย อมฺมา อมฺมาโย. เอวํ อนฺนา, อนฺนา อนฺนาโย, โภติ อนฺน โภติ อนฺนา, โภติโย อนฺนา อนฺนาโย. อมฺพา[Pg.84], อมฺพา อมฺพาโย, โภติ อมฺพ โภติ อมฺพา, โภติโย อมฺพา อมฺพาโย อิจฺจาทิ.

ភោតិ អម្ម, ភោតិ អម្មា, ភោតិយោ អម្មា, អម្មាយោ។ ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ អន្នា, អន្នា អន្នាយោ, ភោតិ អន្ន, ភោតិ អន្នា, ភោតិយោ អន្នា, អន្នាយោ។ អម្ពា, អម្ពា អម្ពាយោ, ភោតិ អម្ព, ភោតិ អម្ពា, ភោតិយោ អម្ពា, អម្ពាយោ ដូច្នេះជាដើម។

อาการนฺตํ.

អាការន្ត (សព្ទដែលមាន អា ជាទីបំផុត)។

อิการนฺโต อิตฺถิลิงฺโค รตฺติสทฺโท;

ตเถว สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป, รตฺติ.

រត្តិសព្ទ ជាឥត្ថីលិង្គ ឥការន្ត, ការកើតឡើងនៃវិភត្តិមាន សិ ជាដើម ក៏មានដូច្នោះដែរ, ការលុប សិ វិភត្តិ, សម្រេចរូបជា រត្តិ។

พหุวจเน ‘‘สญฺญา, อิวณฺณุวณฺณา’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងពហុវចនៈ បទថា “សញ្ញា, ឥវណ្ណុវណ្ណា” រមែងអន្ទោលទៅ។

๑๘๒. เต อิตฺถิขฺยา โป.

១៨២. សូត្រថា តេ ឥត្ថិខ្យា បោ។

อิตฺถิยา อาขฺยา สญฺญา อิตฺถิขฺยา, ลิงฺคสฺสนฺตา เต อิวณฺณุวณฺณา ยทา อิตฺถิขฺยา, ตทา ปสญฺญา โหนฺตีติ ปสญฺญายํ ‘‘ฆปโต จา’’ติอาทินา โยโลโป, ‘‘โยสุ กต’’อิจฺจาทินา ทีโฆ. รตฺตี รตฺติโย รตฺโย วา, เห รตฺติ, เห รตฺตี เห รตฺติโย.

ឈ្មោះថា ឥត្ថិខ្យា ព្រោះសំដែងនូវឥត្ថី (ភេទស្រី), ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយឯណា ដែលជាទីបំផុតនៃលិង្គ កាលបើជាឥត្ថិខ្យា កាលនោះ រមែងមានឈ្មោះថា បៈ, កាលបើមានឈ្មោះថា បៈ ហើយ រមែងមានការលុប យោ វិភត្តិ ដោយសូត្រជាដើមថា “ឃបតោ ច”, មានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រជាដើមថា “យោសុ កត”។ សម្រេចរូបជា រត្តី, រត្តិយោ ឬ រត្យោ, ហេ រត្តិ, ហេ រត្តី, ហេ រត្តិយោ។

‘‘อํโม’’ติอาทินา นิคฺคหีตํ, รตฺตึ, รตฺตี รตฺติโย;

ตติยาทีสุ ‘‘เอกวจนานํ, นาทีน’’นฺติ จ วตฺตเต.

មានការចុះនិគ្គហិត ដោយសូត្រជាដើមថា “អំមោ”, សម្រេចរូបជា រត្តិំ, រត្តី, រត្តិយោ។ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមានតតិយាវិភត្តិជាដើម បទថា “ឯកវចនានំ, នាទីនំ” រមែងអន្ទោលទៅ។

๑๘๓. ปโต ยา.

១៨៣. សូត្រថា បតោ យា។

ปสญฺญโต อิวณฺณุวณฺเณหิ ปเรสํ นาทีนเมกวจนานํ วิภตฺติคณานํ ยาอาเทโส โหติ. รตฺติยา, รตฺตีหิ รตฺตีภิ รตฺติหิ รตฺติภิ, รตฺติยา, รตฺตีนํ รตฺตินํ.

ការតម្រូវជា យា រមែងមានដល់ពួកវិភត្តិឯកវចនៈ មាន នា ជាដើម ដែលនៅខាងចុងអំពី ឥវណ្ណៈ និងឧវណ្ណៈ ដែលមានឈ្មោះថា បៈ។ សម្រេចរូបជា រត្តិយា, រត្តីហិ, រត្តីភិ, រត្តិហិ, រត្តិភិ, រត្តិយា, រត្តីនំ, រត្តិនំ។

ปญฺจมิยํ –

ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ –

๑๘๔. อมา ปโต สฺมึสฺมานํ วา.

១៨៤. អមា បតោ ស្មឹស្មានំ វា។

ปอิจฺเจตสฺมา ปเรสํ สฺมึ สฺมาอิจฺเจเตสํ ยถากฺกมํ อํ อาอาเทสา โหนฺติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท[Pg.85], เตน อุวณฺณนฺตโต น โหนฺติ, อิวณฺณนฺตโตปิ ยถาปโยคํ.

ខាងក្រោយអំពីបតិសព្ទនេះ អាទេសជា aṃ និង ā នៃស្មឹ និងស្មាវិភត្តិទាំងឡាយនេះ តាមលំដាប់ តែងមានខ្លះ។ វ៉ាសព្ទនេះ មានប្រយោជន៍ដល់ការកំណត់វិភាគ (វវត្ថិតវិភាសា) ហេតុនោះ ខាងក្រោយអំពីឧវណ្ណន្តៈ មិនមានឡើយ សូម្បីខាងក្រោយអំពីឥវណ្ណន្តៈ ក៏មានតាមការប្រើប្រាស់។

‘‘สเร, ยกาโร’’ติ จ วตฺตเต, สีหมณฺฑูกคตีหิ โยวจเนกวจนคฺคหณญฺจ.

បទថា “Sare, yakāro” តែងអន្ទោលទៅផង និងការកាន់យកនូវយោវិភត្តិ និងឯកវចនវិភត្តិ ដោយសីហមណ្ឌូកគតិផង។

๑๘๕. ปสญฺญสฺส จ.

១៨៥. បសញ្ញស្ស ច។

ปสญฺญสฺส อิวณฺณสฺส โยวจเนกวจนวิภตฺตีนมาเทเส สเร ปเร ยกาโร โหติ. เอตฺถ จ ยการสฺเสวาธิการโต ปสญฺญคฺคหเณน อิวณฺโณว คยฺหติ, จคฺคหณํ ‘‘รตฺโต’’ติอาทีสุ นิวตฺตนตฺถํ. รตฺยา รตฺติยา, รตฺตีหิ รตฺตีภิ รตฺติหิ รตฺติภิ, รตฺติยา, รตฺตีนํ รตฺตินํ. สฺมึวจเน อมาเทสยการาเทสา, รตฺยํ. ‘‘ฆปโต สฺมึ ยํ วา’’ติ ยํอาเทโส, รตฺติยํ.

កាលបើស្រៈនៅខាងក្រោយ ក្នុងកាលដែលអាទេសនៃយោវិភត្តិ និងឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសជាយការៈ តែងមានដល់ឥវណ្ណៈដែលមានឈ្មោះថា បៈ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះការអន្ទោលទៅនៃយការៈនោះឯង ដោយការកាន់យកនូវឈ្មោះថា បៈ ឥវណ្ណៈប៉ុណ្ណោះ តែងត្រូវបានកាន់យក, ចសព្ទ មានប្រយោជន៍ដើម្បីហាមឃាត់ក្នុងរូបទាំងឡាយមាន “ratto” ជាដើម។ Ratyā rattiyā, rattīhi rattībhi rattihi rattibhi, rattiyā, rattīnaṃ rattinaṃ។ ក្នុងស្មឹវិភត្តិ មានការអាទេសជាអំ និងអាទេសជាយការៈ ជា ratyaṃ។ ដោយសូត្រថា “Ghapato smiṃ yaṃ vā” មានអាទេសជាយំ ជា rattiyaṃ។

อญฺญตฺถ ‘‘อํ, สฺมึ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងទីដទៃ បទថា “aṃ, smiṃ, vā” តែងអន្ទោលទៅផង។

๑๘๖. อาทิโต โอ จ.

១៨៦. អាទិតោ ឱ ច។

อาทิอิจฺเจตสฺมา สฺมึวจนสฺส อํ โออาเทสา โหนฺติ วา. จสทฺเทน อญฺญสฺมาปิ อา อํ โออาเทสา. รตฺยา รตฺตึ รตฺโต รตฺติยา, รตฺตีสุ รตฺติสุ.

ខាងក្រោយអំពីអាទិសព្ទនេះ អាទេសជា aṃ និង o នៃស្មឹវិភត្តិ តែងមានខ្លះ។ ដោយចសព្ទ សូម្បីខាងក្រោយអំពីសព្ទដទៃ ក៏មានអាទេសជា ā, aṃ, o ដែរ។ Ratyā rattiṃ ratto rattiyā, rattīsu rattisu។

เอวมญฺญานิปิ –

សូម្បីនាមដទៃទាំងឡាយ ក៏ដូចគ្នាដែរ គឺ–

ปตฺติ ยุตฺติ วุตฺติ กิตฺติ, มุตฺติ ติตฺติ ขนฺติ กนฺติ;

สนฺติ ตนฺติ สิทฺธิ สุทฺธิ, อิทฺธิ วุทฺธิ พุทฺธิ โพธิ.

បត្តិ យុត្តិ វុត្តិ កិត្តិ, មុត្តិ តិត្តិ ខន្តិ កន្តិ; សន្តិ តន្តិ សិទ្ធិ សុទ្ធិ, ឥទ្ធិ វុទ្ធិ ពុទ្ធិ ពោធិ។

ภูมิ ชาติ ปีติ สูติ, นนฺทิ สนฺธิ สาณิ โกฏิ;

ทิฏฺฐิ วุฑฺฒิ ตุฏฺฐิ ยฏฺฐิ, ปาฬิ อาฬิ นาฬิ เกฬิ;

สติ มติ คติ จุติ, ธิติ ยุวติ วิกติ.

ភូមិ ជាតិ បីតិ សូតិ, នន្ទិ សន្ធិ សាណិ កោដិ; ទិដ្ឋិ វុឌ្ឍិ តុដ្ឋិ យដ្ឋិ, បាឡិ អាឡិ នាឡិ កេឡិ; សតិ មតិ គតិ ចុតិ, ធិតិ យុវតិ វិកតិ។

รติ รุจิ รสฺมิ อสนิ วสนิ โอสธิ องฺคุลิ ธูลิ ทุนฺทุภิ โทณิ อฏวิ ฉวิ อาทีนิ อิการนฺตนามานิ.

នាមទាំងឡាយមាន រតិ រុចិ រស្មិ អសនិ វសនិ ឱសធិ អង្គុលិ ធូលិ ទុន្ទុភិ ទោណិ អដវិ ឆវិ ជាដើម នេះជាឥការន្តនាម។

อิการนฺตํ.

ចប់ ឥការន្តៈ។

อีการนฺโต [Pg.86] อิตฺถิลิงฺโค อิตฺถีสทฺโท;

‘‘อิตฺถ’’อิตีธ ‘‘อิตฺถิยํ, ปจฺจโย’’ติ จ วตฺตเต.

ឦការន្តៈ ឥត្ថីលិង្គ គឺ ឥត្ថីសព្ទ; ក្នុងសូត្រនេះថា “Ittha” បទថា “itthiyaṃ” និង “paccayo” តែងអន្ទោលទៅ។

๑๘๗. นทาทิโต วา อี.

១៨៧. នទាទិតោ វា ឦ។

นทาทิโต วา อนทาทิโต วา อิตฺถิยํ วตฺตมานา ลิงฺคมฺหา อีปฺปจฺจโย โหติ. วาคฺคหณมนทาทิสมฺปิณฺฑนตฺถํ, เตน ปุถุควาทิโต จ อี.

ឦបច្ច័យ តែងចុះខាងក្រោយអំពីលិង្គដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ ខាងក្រោយអំពីនទាទិគណៈខ្លះ ឬខាងក្រោយអំពីអនទាទិគណៈខ្លះ។ ការកាន់យកនូវវ៉ាសព្ទ មានប្រយោជន៍ដើម្បីប្រមូលយកនូវអនទាទិគណៈផង ហេតុនោះ សូម្បីខាងក្រោយអំពីបុថុ និងគុសព្ទជាដើម ក៏មានឦបច្ច័យដែរ។

สรโลเป ‘‘กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต’’ติ อสวณฺเณ สมฺปตฺเต ปกติภาโว นามพฺยปเทโส, สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. อิตฺถี, อิตฺถี ‘‘อโฆ รสฺส’’นฺติอาทินา รสฺสตฺตํ, อิตฺถิโย. สมฺโพธเน ‘‘ฌลปา รสฺส’’นฺติ รสฺสตฺตํ. โภติ อิตฺถิ, โภติโย อิตฺถี อิตฺถิโย.

កាលបើលុបស្រៈហើយ ដោយសូត្រថា “kvacāsavaṇṇaṃ lutte” កាលបើដល់នូវភាពមិនមែនជាសវណ្ណៈ តែងមានប្រកតិភាវៈ និងការហៅថាជាឈ្មោះ ទើបចុះស្យាទិវិភត្តិ។ Itthī, itthī ដោយសូត្រមាន “agho rassaṃ” ជាដើម មានភាពជាស្រៈខ្លី ជា itthiyo។ ក្នុងសម្ពោធនៈ មានភាពជាស្រៈខ្លី ដោយសូត្រថា “jhalapā rassaṃ”។ Bhoti itthi, bhotiyo itthī itthiyo។

ทุติเยกวจเน ‘‘ฆปโต สฺมึ ยํ วา’’ติ อิโต ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈ បទថា “vā” ពីសូត្រថា “ghapato smiṃ yaṃ vā” នេះ តែងអន្ទោលទៅ។

๑๘๘. อํ ยมีโต ปสญฺญโต.

១៨៨. អំ យមីតោ បសញ្ញតោ។

ปสญฺญโต อีการโต ปรสฺส อํวจนสฺส ยํ โหติ วา. อิตฺถิยํ อิตฺถึ, อิตฺถี อิตฺถิโย, อิตฺถิยา, อิตฺถีหิ อิตฺถีภิ, อิตฺถิยา, อิตฺถีนํ, อิตฺถิยา, อิตฺถีหิ อิตฺถีภิ, อิตฺถิยา, อิตฺถีนํ, อิตฺถิยํ อิตฺถิยา, อิตฺถีสุ.

អាទេសជាយំ នៃអំវិភត្តិដែលនៅខាងក្រោយអំពីឦការន្តៈ ដែលមានឈ្មោះថា បៈ តែងមានខ្លះ។ Itthiyaṃ itthiṃ, itthī itthiyo, itthiyā, itthīhi itthībhi, itthiyā, itthīnaṃ, itthiyā, itthīhi itthībhi, itthiyā, itthīnaṃ, itthiyaṃ itthiyā, itthīsu។

เอวํ นที, นที. โยโลปาภาเว ‘‘ตโต โยนโม ตู’’ติ เอตฺถ ตุสทฺเทน โยนโมกาโร จ, ‘‘ปสญฺญสฺส จา’’ติ อีการสฺส ยกาโร, ‘‘ยวตํ ตลน’’อิจฺจาทินา ทฺยสฺส ชกาโร, ทฺวิตฺตํ. นชฺโช สนฺทนฺติ, นทิโย.

ដូចគ្នាដែរ គឺ nadī, nadī។ ក្នុងកាលដែលមិនមានការលុបយោវិភត្តិ ដោយតុសព្ទក្នុងសូត្រថា “tato yonamo tū” នេះ មានការអាទេសយោវិភត្តិជាឱផង, ដោយសូត្រថា “pasaññassa cā” មានការអាទេសឦការៈជាយការៈ, ដោយសូត្រមាន “yavataṃ talana” ជាដើម មានការអាទេសទ្យៈជាជការៈ និងធ្វើជាទ្វិត្តៈ។ Najjo sandanti, nadiyo។

เอตฺถ [Pg.87] เจวํ สิชฺฌนฺตานํ นชฺโชอาทีนํ วุตฺติยํ อานตฺตคฺคหณาทินา นิปฺผาทนํ อตฺรช สุคตาทีนํ วิย นิปฺผาทนูปายนฺตรทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ការសម្រេចរូបនៃណជ្ជោជាដើម ដែលសម្រេចយ៉ាងនេះ ក្នុងវុត្តិ ដោយការកាន់យកនូវអានត្តៈជាដើម គឺដើម្បីបង្ហាញនូវឧបាយដទៃនៃការសម្រេចរូប ដូចជាអត្រជៈ និងសុគតៈជាដើម។

เห นทิ, เห นที เห นชฺโช เห นทิโย, นทิยํ นทึ, นที นชฺโช นทิโย.

He nadi, he nadī he najjo he nadiyo, nadiyaṃ nadiṃ, nadī najjo nadiyo។

อมาทิสุตฺเต อา ปโตติ โยควิภาเคน กฺวจิ นาสานญฺจาตฺตํ, เตน น ชจฺจา วสโล โหติ, ปถพฺยา เอกรชฺเชนาติ อาทิ จ สิชฺฌติ, ปุเร วิย ยการชการาเทสทฺวิตฺตานิ.

ក្នុងអមាទិសូត្រ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “ā pato” ភាពជាអាការៈនៃណាសាសព្ទទាំងឡាយផង តែងមានខ្លះ, ហេតុនោះ រូបមាន “na jaccā vasalo hoti”, “pathabyā ekarajjena” ជាដើម តែងសម្រេច, និងមានការអាទេសជាយការៈ ជការៈ និងទ្វិត្តៈ ដូចមុនដែរ។

นชฺชา กตํ นทิยา, นทีหิ นทีภิ, นชฺชา นทิยา, นทีนํ, นชฺชา นทิยา, นทีหิ นทีภิ, นชฺชา นทิยา, นทีนํ, นชฺชํ นทิยํ นทิยา, นทีสุ.

Najjā kataṃ nadiyā, nadīhi nadībhi, najjā nadiyā, nadīnaṃ, najjā nadiyā, nadīhi nadībhi, najjā nadiyā, nadīnaṃ, najjaṃ nadiyaṃ nadiyā, nadīsu។

อญฺเญปิ –

សូម្បីនាមដទៃទាំងឡាយ ក៏ដូចគ្នាដែរ គឺ–

มหี เวตรณี วาปี, ปาฏลี กทลี ฆฏี;

นารี กุมารี ตรุณี, วารุณี พฺราหฺมณี สขี.

មហី វេតរណី វាបី, បាដលី កទលី ឃដី; នារី កុមារី តរុណី, វាវុណី ព្រាហ្មណី សខី។

คนฺธพฺพี กินฺนรี นาคี, เทวี ยกฺขี อชี มิคี;

วานรี สูกรี สีหี, หํสี กากี จ กุกฺกุฏี –

គន្ធព្វី កិន្នរី នាគី, ទេវី យក្ខី អជី មិគី; វានរី សូករី សីហី, ហំសី កាកី ច កុក្កុដី –

อิจฺจาทโย อิตฺถีสทฺทสมา.

សព្ទទាំងឡាយមានជាដើមយ៉ាងនេះ ស្មើគ្នាដោយឥត្ថីសព្ទ។

ตเถว มาตุลสทฺทโต อีปฺปจฺจเย กเต –

ដូចគ្នាដែរ កាលបើធ្វើឦបច្ច័យ ខាងក្រោយអំពីមាតុលសព្ទហើយ–

๑๘๙. มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร.

១៨៩. មាតុលាទីនមានត្តមីការេ។

มาตุล อยฺยกวรุณอิจฺเจวมาทีนมนฺโต อานตฺตมาปชฺชเต อีกาเร ปจฺจเย ปเร, อนฺตาเปกฺขายํ ฉฏฺฐี, สรโลปาทิ. มาตุลานี, เอวํ อยฺยกานี, วรุณานี, เสสํ อิตฺถีสทฺทสมํ.

ផ្នែកខាងចុងនៃមាតុលៈ អយ្យកៈ វរុណៈ ជាដើមយ៉ាងនេះ តែងដល់នូវភាពជាអានត្តៈ កាលបើឦការបច្ច័យនៅខាងក្រោយ, ឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការរំពឹងដល់ផ្នែកខាងចុង, មានការលុបស្រៈជាដើម។ Mātulānī, ដូចគ្នាដែរ ayyakānī, varuṇānī, ផ្នែកដែលសេសសល់ ស្មើគ្នាដោយឥត្ថីសព្ទ។

อนทาทีสุ [Pg.88] ปุถุสทฺทโต อีปฺปจฺจโย. ‘‘โอ สเร จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน อุการสฺส อวาเทโส. ปุถวี, ปุถวิโย. สสฺมา สฺมึสุ ปุถพฺยา ปุถวิยา, ปุถพฺยา ปุถวิยา, ปุถพฺยํ ปุถวิยํ ปุถวิยา อิจฺจาทิ.

ក្នុងអនទាទិគណៈ មានឦបច្ច័យ ខាងក្រោយអំពីបុថុសព្ទ។ ដោយចសព្ទក្នុងសូត្រថា “O sare cā” នេះ មានការអាទេសឧការៈជាអវៈ។ Puthavī, puthaviyo។ ក្នុងស, ស្មា, ស្មឹ វិភត្តិទាំងឡាយ ជា puthabyā puthaviyā, puthabyā puthaviyā, puthabyaṃ puthaviyaṃ puthaviyā ជាដើម។

โคสทฺทโต ‘‘นทาทิโต วา อี’’ติ อีปฺปจฺจโย. มหาวุตฺตินา วา ‘‘คาว เส’’ติ เอตฺถ คาวอิติ โยควิภาเคน วา โอการสฺส อาวาเทโส. คาวี, คาวี คาวิโย อิจฺจาทิ อิตฺถีสทฺทสมํ.

មានឦបច្ច័យ ខាងក្រោយអំពីគោសព្ទ ដោយសូត្រថា “nadādito vā ī”។ ឬមួយ ដោយមហាវុត្តិ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “gāva” ក្នុងសូត្រថា “gāva se” នេះ មានការអាទេសឱការៈជាអាវៈខ្លះ។ Gāvī, gāvī gāviyo ជាដើម ស្មើគ្នាដោយឥត្ថីសព្ទ។

‘‘มานว’’อิตีธ ‘‘อิตฺถิยํ, วา, อี’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងសូត្រថា “Mānava” នេះ បទថា “itthiyaṃ”, “vā”, “ī” តែងអន្ទោលទៅ។

๑๙๐. ณว ณิก เณยฺย ณนฺตุหิ.

១៩០. ណវ ណិក ណេយ្យ ណន្តុហិ។

ณว ณิก เณยฺย ณนฺตุปฺปจฺจยนฺเตหิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ ลิงฺเคหิ อีปฺปจฺจโย โหติ. วาธิกาโร กตฺถจิ นิวตฺตนตฺโถ, สรโลปาทิ. มานวี, เอวํ นาวิกี, เวนเตยฺยี, โคตมี.

ឦបច្ច័យ តែងចុះខាងក្រោយអំពីលិង្គទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ ដែលមានណវៈ ណិកៈ ណេយ្យៈ ណន្តុបច្ច័យជាទីបំផុត។ ការអន្ទោលទៅនៃវ៉ាសព្ទ មានប្រយោជន៍ដើម្បីហាមឃាត់ក្នុងទីខ្លះ, មានការលុបស្រៈជាដើម។ Mānavī, ដូចគ្នាដែរ nāvikī, venateyyī, gotamī។

‘‘คุณวนฺตุ อี’’อิตีธ ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងសូត្រថា “Guṇavantu ī” នេះ បទថា “vā” តែងអន្ទោលទៅ។

๑๙๑. นฺตุสฺส ตมีกาเร.

១៩១. ន្តុស្ស តមីការេ។

สพฺพสฺเสว นฺตุปฺปจฺจยสฺส ตกาโร โหติ วา อีการปฺปจฺจเย ปเร, อญฺญตฺถ สรโลปาทิ. คุณวตี, คุณวตี คุณวติโย, คุณวนฺตี, คุณวนฺตี คุณวนฺติโย อิจฺจาทิ อิตฺถีสทฺทสมํ.

ការអាទេសជាតការៈ នៃន្តុបច្ច័យទាំងអស់ តែងមានខ្លះ កាលបើឦការបច្ច័យនៅខាងក្រោយ, ក្នុងទីដទៃ មានការលុបស្រៈជាដើម។ Guṇavatī, guṇavatī guṇavatiyo, guṇavantī, guṇavantī guṇavantiyo ជាដើម ស្មើគ្នាដោយឥត្ថីសព្ទ។

เอวํ กุลวตี, สีลวตี, ยสวตี, รูปวตี, สติมตี, โคตฺตมตี.

ដូចគ្នាដែរ គឺ kulavatī, sīlavatī, yasavatī, rūpavatī, satimatī, gottamatī។

มหนฺตสทฺทโต ‘‘นทาทิโต วา อี’’ติ อีปฺปจฺจโย, นฺตุพฺยปเทโส วิกปฺเปน ตการาเทโส. มหตี มหนฺตี.

មានឦបច្ច័យ ខាងក្រោយអំពីមហន្តសព្ទ ដោយសូត្រថា “nadādito vā ī”, និងមានការអាទេសជាតការៈដោយវិកប្បៈ ព្រោះការហៅថាជាន្តុ។ Mahatī mahantī។

‘‘ภวนฺต อี’’อิตีธ ‘‘อีกาเร’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងសូត្រថា “Bhavanta ī” នេះ បទថា “īkāre” តែងអន្ទោលទៅ។

๑๙๒. ภวโต [Pg.89] โภโต.

១៩២. ភវតោ ភោតោ។

สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส โภตาเทโส โหติ อีกาเร อิตฺถิคเต ปเร. สา โภตี, โภตี โภติโย, เห โภติ, เห โภตี โภติโย อิจฺจาทิ.

ការអាទេសជាភោតៈ នៃភវន្តសព្ទទាំងអស់ តែងមាន កាលបើឦការបច្ច័យដែលដល់នូវភាពជាឥត្ថីនៅខាងក្រោយ។ Sā bhotī, bhotī bhotiyo, he bhoti, he bhotī bhotiyo ជាដើម។

‘‘ภิกฺขุ’’ อิตีธ ‘‘อิตฺถิย’’นฺติ วตฺตเต ‘‘วา’’ติ จ.

ក្នុងសូត្រថា “Bhikkhu” នេះ បទថា “itthiyaṃ” និង “vā” តែងអន្ទោលទៅ។

๑๙๓. ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี.

១៩៣. បតិភិក្ខុរាជីការន្តេហិ ឥនី។

ปติ ภิกฺขุ ราช อิจฺเจเตหิ อีการนฺเตหิ จ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ ลิงฺเคหิ อินีปฺปจฺจโย โหติ.

ឥនីបច្ច័យ តែងចុះខាងក្រោយអំពីបតិ ភិក្ខុ រាជសព្ទទាំងឡាយនេះ និងខាងក្រោយអំពីឦការន្តលិង្គទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ។

‘‘สรโลโป’มาเทส’’อิจฺจาทิสุตฺเต ตุคฺคหเณน กฺวจิ ปุพฺพโลปสฺส นิเสธนโต ‘‘วา ปโร อสรูปา’’ติ สรโลโป. ภิกฺขุนี, ภิกฺขุนี ภิกฺขุนิโย อิจฺจาทิ.

ដោយការកាន់យកនូវតុសព្ទ ក្នុងសូត្រមាន “saralopo’mādesa” ជាដើម ព្រោះការហាមឃាត់នូវបុព្វលុបៈក្នុងទីខ្លះ ទើបមានការលុបស្រៈដោយសូត្រថា “vā paro asarūpā”។ Bhikkhunī, bhikkhunī bhikkhuniyo ជាដើម។

คหปติสทฺทโต อินี, ‘‘อตฺต’’มิติ วตฺตเต.

មានឥនីបច្ច័យ ខាងក្រោយអំពីគហបតិសព្ទ, បទថា “attaṃ” តែងអន្ទោលទៅ។

๑๙๔. ปติสฺสินีมฺหิ.

១៩៤. បតិស្សិនិម្ហិ។

ปติสทฺทสฺส อนฺโต อตฺตมาปชฺชเต อินีปฺปจฺจเย ปเร. ตเถว ปรสเร ลุตฺเต ‘‘ปุพฺโพ จา’’ติ ทีโฆ, คหปตานี.

ផ្នែកខាងចុងនៃបតិសព្ទ តែងដល់នូវភាពជាអការៈ កាលបើឥនីបច្ច័យនៅខាងក្រោយ។ ដូចគ្នាដែរ កាលបើស្រៈខាងក្រោយត្រូវបានលុបហើយ មានការធ្វើឲ្យវែងដោយសូត្រថា “pubbo cā” ជា gahapatānī។

ตเถว ราชสทฺทโต อินี, สรโลปปกติภาวา, ราชินี. อีการนฺเตสุ ทณฺฑีสทฺทโต อินี, สรโลปาทิ, ทณฺฑินี, ทณฺฑินี ทณฺฑินิโย, เอวํ หตฺถินี, เมธาวินี, ตปสฺสินี, ปิยภาณินี อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ មានឥនីបច្ច័យ ខាងក្រោយអំពីរាជសព្ទ មានការលុបស្រៈ និងប្រកតិភាវៈ ជា rājinī។ ក្នុងពួកឦការន្តៈ មានឥនីបច្ច័យ ខាងក្រោយអំពីទណ្ឌីសព្ទ មានការលុបស្រៈជាដើម ជា daṇḍinī, daṇḍinī daṇḍiniyo, ដូចគ្នាដែរ hatthinī, medhāvinī, tapassinī, piyabhāṇinī ជាដើម។

‘‘โปกฺขรินี’’ อิตีธ ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อิการนการานํ อการณการาเทสา, โปกฺขรณี, โปกฺขรณี. ‘‘ตโต โยนโม ตู’’ติ สุตฺเต ตุคฺคหเณน โยนโมกาโร [Pg.90] จ, อีการสฺส ยกาโร, ‘‘ยวต’’มิจฺจาทิสุตฺเต การคฺคหเณน ณฺยสฺส ญกาโร, ทฺวิตฺตํ. โปกฺขรญฺโญ โปกฺขรณิโย วา อิจฺจาทิ.

ក្នុងសព្ទថា “Pokkharinī” នេះ មានការអាទេសឥការៈ និងនការៈ ជាអការៈ និងណការៈ ដោយសូត្រមាន “tesu vuddhī” ជាដើម ជា pokkharaṇī, pokkharaṇī។ ដោយការកាន់យកនូវតុសព្ទ ក្នុងសូត្រថា “tato yonamo tū” មានការអាទេសយោវិភត្តិជាឱផង, មានការអាទេសឦការៈជាយការៈ, ដោយការកាន់យកនូវការៈ ក្នុងសូត្រមាន “yavataṃ” ជាដើម មានការអាទេសណ្យៈជាញការៈ និងធ្វើជាទ្វិត្តៈ។ Pokkharañño pokkharaṇiyo vā ជាដើម។

วาธิกาโร อนุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตน วิทู ยกฺขาทิโตปิ อินี, ปรจิตฺตวิทุนี, สรโลปรสฺสตฺตานิ, ปรจิตฺตวิทุนี ปรจิตฺตวิทุนิโย, ยกฺขินี ยกฺขินิโย, สีหินี สีหินิโย อิจฺจาทิ.

ការអន្ទោលទៅនៃវ៉ាសព្ទ មានប្រយោជន៍ដើម្បីប្រមូលយកនូវពាក្យដែលមិនបានពោលទុក ហេតុនោះ សូម្បីខាងក្រោយអំពីវិទូ និងយក្ខសព្ទជាដើម ក៏មានឥនីបច្ច័យដែរ ជា paracittavidunī, មានការលុបស្រៈ និងធ្វើឲ្យខ្លី ជា paracittavidunī paracittaviduniyo, yakkhinī yakkhiniyo, sīhinī sīhiniyo ជាដើម។

อีการนฺตํ.

ចប់ ឦការន្តៈ។

อุการนฺโต อิตฺถิลิงฺโค ยาคุสทฺโท.

ឧការន្តៈ ឥត្ថីលិង្គ គឺ យាគុសព្ទ។

ตสฺส รตฺติสทฺทสฺเสว รูปนโย. อมาเทสาทิอภาโวว วิเสโส.

វិធីនៃការសម្រេចរូបនៃយាគុសព្ទនោះ ដូចជាវិធីនៃរត្តិសព្ទដែរ។ មានតែការមិនមានអាទេសជាអំជាដើមប៉ុណ្ណោះ ជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។

ยาคุ, ยาคู ยาคุโย, เห ยาคุ, เห ยาคู ยาคุโย, ยาคุํ, ยาคู ยาคุโย, ยาคุยา, ยาคูหิ ยาคูภิ ยาคุหิ ยาคุภิ, ยาคุยา, ยาคูนํ ยาคุนํ, ยาคุยา, ยาคูหิ ยาคูภิ ยาคุหิ ยาคุภิ, ยาคุยา, ยาคูนํ ยาคุนํ, ยาคุยํ ยาคุยา, ยาคูสุ ยาคุสุ.

Yāgu, yāgū yāguyo, he yāgu, he yāgū yāguyo, yāguṃ, yāgū yāguyo, yāguyā, yāgūhi yāgūbhi yāguhi yāgubhi, yāguyā, yāgūnaṃ yāgunaṃ, yāguyā, yāgūhi yāgūbhi yāguhi yāgubhi, yāguyā, yāgūnaṃ yāgunaṃ, yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu yāgusu។

เอวํ ธาตุ เธนุ กาสุ ททฺทุ กจฺฉุ กณฺฑุ รชฺชุ กเรณุ ปิยงฺคุ สสฺสุอาทีนิ.

យ៉ាងនេះ (ដូចជាសព្ទទាំងឡាយមាន) ធាតុ ធេនុ កាសុ ទទ្ទុ កច្ឆុ កណ្ឌុ រជ្ជុ ករេណុ បិយង្គុ សស្សុ ជាដើម។

มาตุสทฺทสฺส เภโท. ตสฺส ปิตุสทฺทสฺเสว รูปนโย. ‘‘อารตฺต’’มิติ ภาวนิทฺเทเสน อาราเทสาภาเว ‘‘ปโต ยา’’ติ ยาเทโสว วิเสโส.

វិធីប្លែកគ្នា (នៃរូបសព្ទ) នៃមាតុសព្ទ។ វិធីធ្វើរូបនៃមាតុសព្ទនោះ ដូចជាបិតុសព្ទដែរ។ ពិសេសត្រង់ថា ព្រោះការសម្តែងនូវភាវៈ (ភាវនិទ្ទេស) ថា «អារត្តំ» កាលបើមិនមានការទេសជា អារៈ ទេ ក៏មានតែការទេសជា យា ដោយសូត្រថា «បតោ យា» ប៉ុណ្ណោះ។

มาตา, มาตโร, โภติ มาต, โภติ มาตา โภติโย มาตโร, มาตรํ, มาตเร มาตโร, มาตรา มาตุยา มตฺยา, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อุการโลโป[Pg.91], รสฺสตฺตญฺจ. มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ มาตุหิ มาตุภิ, มาตุ มาตุสฺส มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ มาตุนํ, มาตรา มาตุยา, มาตเรหิ มาตเรภิ มาตูหิ มาตูภิ, มาตุ มาตุสฺส มาตุยา, มาตรานํ มาตานํ มาตูนํ มาตุนํ, มาตริ, มาตเรสุ มาตูสุ มาตุสุ.

មាតា, មាតរោ, ភោតិ មាត, ភោតិ មាតា ភោតិយោ មាតរោ, មាតរំ, មាតរេ មាតរោ, មាតរា មាតុយា មត្យា (ក្នុងរូបនេះ មានការលុប ឧការៈ និងធ្វើឲ្យមានសម្លេងខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រជាដើមថា «តេសុ វុទ្ធិ»)។ មាតរេហិ មាតរេភិ មាតូហិ មាតូភិ មាតុហិ មាតុភិ, មាតុ មាតុស្ស មាតុយា, មាតរានំ មាតានំ មាតូនំ មាតុនំ, មាតរា មាតុយា, មាតរេហិ មាតរេភិ មាតូហិ មាតូភិ, មាតុ មាតុស្ស មាតុយា, មាតរានំ មាតានំ មាតូនំ មាតុនំ, មាតរិ, មាតរេសុ មាតូសុ មាតុសុ។

เอวํ ธีตา, ธีตโร, ทุหิตา, ทุหิตโร อิจฺจาทิ.

យ៉ាងនេះ (ដូចជាសព្ទទាំងឡាយមាន) ធីតា, ធីតរោ, ទុហិតា, ទុហិតរោ ជាដើម។

อุการนฺตํ.

ចប់ ឧការន្ត។

อูการนฺโต อิตฺถิลิงฺโค ชมฺพูสทฺโท.

ជម្ពូសព្ទ ជាឥត្ថីលិង្គ ូការន្ត។

ชมฺพู, ชมฺพู ชมฺพุโย, เห ชมฺพุ, เห ชมฺพู ชมฺพุโย, ชมฺพุํ, ชมฺพู ชมฺพุโย อิจฺจาทิ อิตฺถีสทฺทสมํ.

ជម្ពូ, ជម្ពូ ជម្ពុយោ, ហេ ជម្ពុ, ហេ ជម្ពូ ជម្ពុយោ, ជម្ពុំ, ជម្ពូ ជម្ពុយោ ជាដើម ស្មើគ្នា (ដូចគ្នា) នឹងឥត្ថីសព្ទ។

เอวํ วธู จ สรภู, สรพู สุตนู จมู;

วามูรู นาคนาสูรู, สมานิ ขลุ ชมฺพุยา.

យ៉ាងនេះ សព្ទទាំងឡាយគឺ វធូ, សរភូ, សរបូ, សុតនូ, ចមូ, វាមូរូ, នាគនាសូរូ តែងស្មើគ្នា (ដូចគ្នា) នឹងជម្ពូសព្ទពិតប្រាកដមែន។

อูการนฺตํ.

ចប់ ូការន្ត។

โอการนฺโต อิตฺถิลิงฺโค โคสทฺโท.

គោសព្ទ ជាឥត្ថីលិង្គ ឱការន្ត។

ตสฺส ปุลฺลิงฺคโคสทฺทสฺเสว รูปนโย.

វិធីធ្វើរូបនៃគោសព្ទនោះ ដូចជាគោសព្ទក្នុងបុល្លិង្គដែរ។

กญฺญา รตฺติ นที อิตฺถี, มาตุลานี จ ภิกฺขุนี;

ทณฺฑินี ยาคุ มาตา จ, ชมฺพู โคติตฺถิสงฺคโห.

កញ្ញា, រត្តិ, នទី, ឥត្ថី, មាតុលានី, ភិក្ខុនី, ទណ្ឌិនី, យាគុ, មាតា, ជម្ពូ និងគោ នេះជាសង្គ្រោះនៃឥត្ថីលិង្គ។

อิตฺถิลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

ចប់ ឥត្ថីលិង្គ។

นปุํสกลิงฺค

នបុំសកលិង្គ

อถ [Pg.92] นปุํสกลิงฺคานิ วุจฺจนฺเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីនបុំសកលិង្គទាំងឡាយ។

อการนฺโต นปุํสกลิงฺโค จิตฺตสทฺโท.

ចិត្តសព្ទ ជានបុំសកលិង្គ អការន្ត។

ปุเร วิย สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘‘จิตฺต สิ’’ อิตีธ –

ការចុះវិភត្តិមាន សិ ជាដើម ដូចមុនដែរ ក្នុងទីនេះថា «ចិត្ត សិ» —

‘‘นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจ’’นฺติ จ วตฺตเต.

សូត្រថា «នបុំសកេហិ» និង «អតោ និច្ចំ» តែងអន្ទោលមក។

๑๙๕. สึ.

១៩៥. សូត្រថា «សិំ»។

สิ, อํอิติ ทฺวิปทมิทํ. อการนฺเตหิ นปุํสกลิงฺเคหิ ปรสฺส สิวจนสฺส อํ โหติ นิจฺจํ. สรโลปปกติภาวาทิ, จิตฺตํ.

សូត្រនេះមានពីរ បទ គឺ «សិ» និង «អំ»។ ការទេស សិ វិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីនបុំសកលិង្គ អការន្ត ទាំងឡាយ ជា អំ តែងមានជាប្រាកដ (ជានិច្ច)។ មានការលុបស្រៈ និងប្រកតិភាវៈជាដើម សម្រេចរូបជា «ចិត្តំ»។

พหุวจเน ‘‘โยนํ นิ นปุํสเกหี’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងពហុវចនៈ សូត្រថា «យោនំ និ នបុំសកេហិ» តែងអន្ទោលមក។

๑๙๖. อโต นิจฺจํ.

១៩៦. សូត្រថា «អតោ និច្ចំ»។

อการนฺเตหิ นปุํสกลิงฺเคหิ โยนํ นิจฺจํ นิ โหติ. ‘‘สพฺพโยนีนมาเอ’’ติ นิสฺส วา อากาโร. อญฺญตฺถ ‘‘โยสุ กต’’อิจฺจาทินา ทีโฆ. จิตฺตา จิตฺตานิ.

ការទេស យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា និ នៃនបុំសកលិង្គ អការន្ត ទាំងឡាយ តែងមានជានិច្ច។ ការទេស និ នោះ ជា អា ខ្លះ ដោយសូត្រថា «សព្វយោនីនមាឯ»។ ក្នុងទីដទៃ មានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រជាដើមថា «យោសុ កត»។ សម្រេចរូបជា «ចិត្តា, ចិត្តានិ»។

โยนํ นิภาเว จาเอตฺเต, สิทฺเธปิ อวิเสสโต;

‘‘อโต นิจฺจ’’นฺติ อารมฺภา, อาเอตฺตํ กฺวจิเทวิธ.

កាលបើការធ្វើ យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ឲ្យជា និភាវៈ និងឯត្តភាវៈ សម្រេចហើយដោយមិនប្លែកគ្នា ក៏ដោយ តែព្រោះការចាប់ផ្តើមសូត្រថា «អតោ និច្ចំ» ហេតុនោះ ការធ្វើជា អា និង ឯ តែងមានខ្លះក្នុងទីនេះ។

อาลปเน คโลโป. เห จิตฺต, เห จิตฺตา จิตฺตานิ, ทุติยายํ นิสฺส วิกปฺเปเนกาโร. จิตฺตํ, จิตฺเต จิตฺตานิ. เสสํ ปุริสสทฺเทน สมํ.

ក្នុងអាលបនៈ មានការលុប សិ វិភត្តិ។ ហេ ចិត្ត, ហេ ចិត្តា ចិត្តានិ។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ មានការទេស និ ជា ឯ ខ្លះ (ដោយវិកប្បៈ)។ ចិត្តំ, ចិត្តេ ចិត្តានិ។ ផ្នែកដែលសេសសល់ ស្មើគ្នា (ដូចគ្នា) នឹងបុរិសសព្ទ។

เอวมญฺญานิปิ –

សព្ទដទៃទៀត ក៏ដូចគ្នាដែរ គឺ —

ปุญฺญ ปาป ผล รูป สาธนํ,โสต ฆาน สุข ทุกฺข การณํ;

ทาน สีล ธน ฌาน โลจนํ,มูล กูล พล ชาลมงฺคลํ.

បុញ្ញ បាបំ ផល រូប សាធនំ, សោត ឃាន សុខ ទុក្ខ ការណំ, ទាន សីល ធន ឈាន លោចនំ, មូល គូល ពល ជាលមង្គលំ។

นฬิน [Pg.93] ลิงฺค มุข’งฺค ชล’มฺพุชํ,ปุลิน ธญฺญ หิรญฺญ ปทา’มตํ;

ปทุม วณฺณ สุสาน วนา’ยุธํ,หทย จีวร วตฺถ กุลิ’นฺทฺริยํ.

នឡិន លិង្គ មុខង្គ ជលម្ពុជំ, បុលិន ធញ្ញ ហិរញ្ញ បទាមតំ, បទុម វណ្ណ សុសាន វនាយុធំ, ហទយ ចីវរ វត្ថ កុលិន្ទ្រិយំ។

นยน วทน ยาโน’ทาน โสปาน ปานํ,ภวน ภุวน โลหา’ลาต ตุณฺฑ’ณฺฑ ปีฐํ;

กรณ มรณ ญาณา’รมฺมณา’รญฺญ ตาณํ,จรณ นคร ตีรจฺฉตฺต ฉิทฺโท’ทกานิ –

នយន វទន យានោទាន សោបាន បានំ, ភវន ភុវន លោហាលាត តុណ្ឌណ្ឌ បីឋំ, ករណ មរណ ញាណារម្មណារញ្ញ តាណំ, ចរណ នគរ តីរច្ឆត្ត ឆិទ្ទោទកានិ —

อิจฺจาทีนิ.

សព្ទទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះជាដើម។

กมฺมสทฺทสฺส ตติเยกวจนาทีสุ รูปเภโท.

វិធីប្លែកគ្នា (នៃរូបសព្ទ) នៃកម្មសព្ទ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈ ជាដើម។

กมฺมํ, กมฺมา กมฺมานิ, เห กมฺม, เห กมฺมา กมฺมานิ, กมฺมํ, กมฺเม กมฺมานิ.

កម្មំ, កម្មា កម្មានិ, ហេ កម្ម, ហេ កម្មា កម្មានិ, កម្មំ, កម្មេ កម្មានិ។

‘‘วา, อุ, นามฺหิ, จา’’ติ จ วตฺตเต.

សូត្រថា «វា» «ឧ» «ណាមិ» និង «ច» តែងអន្ទោលមក។

๑๙๗. อ กมฺมนฺตสฺส จ.

១៩៧. សូត្រថា «អ កម្មន្តស្ស ច»។

กมฺมสทฺทนฺตสฺส อุการ อการาเทสา โหนฺติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อนฺตคฺคหเณน ถามทฺธาทีนมนฺตสฺสปิ อุตฺตํ. จสทฺทคฺคหเณน ยุว มฆวานมนฺตสฺส อา โหติ กฺวจิ นา สุอิจฺเจเตสุ. กมฺมุนา กมฺมนา กมฺเมน วา, กมฺเมหิ กมฺเมภิ.

ការទេសជា ឧការៈ និង អការៈ នៃទីបំផុតនៃកម្មសព្ទ តែងមានខ្លះ ក្នុង ណា វិភត្តិ។ ព្រោះការកាន់យកនូវសព្ទថា «អន្ត» នាំឲ្យមានការទេសជា ឧការៈ សូម្បីតែទីបំផុតនៃសព្ទទាំងឡាយមាន ថាមៈ និង អទ្ធៈ ជាដើម។ ព្រោះការកាន់យកនូវ ចសព្ទ នាំឲ្យមានការទេសទីបំផុតនៃ យុវសព្ទ និង មឃវសព្ទ ជា អា ខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន ណា និង សុ ជាដើម។ សម្រេចរូបជា កម្មុនា, កម្មនា ឬ កម្មេន, កម្មេហិ កម្មេភិ។

สสฺมาสุ ‘‘อุ นามฺหิ จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน ปุม กมฺมถามนฺตสฺส จุกาโร วา สสฺมาสูติ อุตฺตํ. กมฺมุโน กมฺมสฺส, กมฺมานํ, กมฺมุนา กมฺมา กมฺมมฺหา กมฺมสฺมา, กมฺเมหิ กมฺเมภิ, กมฺมุโน กมฺมสฺส, กมฺมานํ.

ក្នុង ស និង ស្មា វិភត្តិ ព្រោះ ចសព្ទ ក្នុងសូត្រថា «ឧ ណាមិ ច» នេះ នាំឲ្យមានការទេសទីបំផុតនៃបុល្លិង្គ កម្មសព្ទ និង ថាមសព្ទ ជា ឧការៈ ខ្លះ ក្នុង ស និង ស្មា វិភត្តិទាំងឡាយ។ សម្រេចរូបជា កម្មុនោ កម្មស្ស, កម្មានំ, កម្មុនា កម្មា កម្មម្ហា កម្មស្មា, កម្មេហិ កម្មេភិ, កម្មុនោ កម្មស្ស, កម្មានំ។

สฺมึวจเน ‘‘พฺรหฺมโต ตุ สฺมึนี’’ติ เอตฺถ ตุสทฺเทน กฺวจิ นิ โหติ. กมฺมนิ กมฺเม กมฺมมฺหิ กมฺมสฺมึ, กมฺเมสุ.

ក្នុង ស្មឹ វិភត្តិ ព្រោះ តុសព្ទ ក្នុងសូត្រថា «ព្រហ្មតោ តុ ស្មឹនិ» នេះ នាំឲ្យមានការទេសជា និ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា កម្មនិ កម្មេ កម្មម្ហិ កម្មស្មឹ, កម្មេសុ។

เอวํ [Pg.94] ถามุนา ถาเมน ถามสา วา, ถามุโน ถามสฺส, ถามุนา ถามา. อทฺธุนา, อทฺธุโน อิจฺจาทิ ปุริมสมํ.

យ៉ាងនេះ (ដូចជាសព្ទទាំងឡាយមាន) ថាមុនា ថាមេន ឬ ថាមសា, ថាមុនោ ថាមស្ស, ថាមុនា ថាមា។ អទ្ធុនា, អទ្ធុនោ ជាដើម ស្មើគ្នា (ដូចគ្នា) នឹងសព្ទមុន។

คุณวนฺตุ สิ, ‘‘สวิภตฺติสฺส, นฺตุสฺส, สิมฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

គុណវន្តុ សិ, សូត្រថា «សវិភត្តិស្ស» «ន្តុស្ស» និង «សិម្ហិ» តែងអន្ទោលមក។

๑๙๘. อํ นปุํสเก.

១៩៨. សូត្រថា «អំ នបុំសកេ»។

นปุํสเก วตฺตมานสฺส ลิงฺคสฺส สมฺพนฺธิโน นฺตุปฺปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อํ โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. คุณวํ จิตฺตํ.

ការទេស ន្តុបច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ ដ៏មានចំណែកទាក់ទងនឹងលិង្គដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនបុំសកលិង្គ ជា អំ តែងមាន ក្នុង សិ វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា គុណវំ ចិត្តំ។

โยมฺหิ ‘‘นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จา’’ติ อตฺตํ, อิกาโร จ. คุณวนฺติ, คุณวนฺตานิ, เสสํ เญยฺยํ.

ក្នុង យោ វិភត្តិ មានការទេសជា អត្តៈ (អការៈ) និង ឥការៈ ដោយសូត្រថា «ន្តុស្សន្តោ យោសុ ច»។ សម្រេចរូបជា គុណវន្តិ, គុណវន្តានិ, ផ្នែកដែលសេសសល់ គប្បីដឹងចុះ។

คจฺฉนฺต สิ, ‘‘สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อ’’มิติ อํ. คจฺฉํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตา คจฺฉนฺตานิ.

គច្ឆន្ត សិ, មានការទេសជា អំ ដោយសូត្រថា «សិម្ហិ គច្ឆន្តាទីនំ ន្តសទ្ទោ អំ»។ សម្រេចរូបជា គច្ឆំ គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តា គច្ឆន្តានិ។

อการนฺตํ.

ប់ អការន្ត។

อาการนฺโต นปุํสกลิงฺโค อสฺสทฺธาสทฺโท.

អស្សទ្ធាសព្ទ ជានបុំសកលិង្គ អាការន្ត។

‘‘อสฺสทฺธา’’อิติ ฐิเต –

កាលបើតាំងទុកថា «អស្សទ្ធា» ដូច្នេះហើយ —

‘‘สมาสสฺสา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘สโร รสฺโส นปุํสเก’’ติ สมาสนฺตสฺส รสฺสตฺตํ, สมาสตฺตา นามพฺยปเทโส, สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. เสสํ จิตฺตสมํ.

ផ្ដើមអធិការដោយសូត្រថា «សមាសស្ស» ហើយធ្វើឲ្យមានសម្លេងខ្លី (រស្សៈ) នៃទីបំផុតនៃសមាស ដោយសូត្រថា «សរោ រស្សោ នបុំសកេ» ព្រោះភាពជាសមាស នាំឲ្យមានឈ្មោះថា នាម (នាមព្យបទេស) ហើយចុះវិភត្តិមាន សិ ជាដើម។ ផ្នែកដែលសេសសល់ ស្មើគ្នា (ដូចគ្នា) នឹងចិត្តសព្ទ។

อสฺสทฺธํ กุลํ, อสฺสทฺธา อสฺสทฺธานิ กุลานิ อิจฺจาทิ.

អស្សទ្ធំ កុលំ, អស្សទ្ធា អស្សទ្ធានិ កុលានិ ជាដើម។

ตถา มุขนาสิกาสทฺโท. ตสฺส ทฺวนฺเทกตฺตา สพฺพตฺเถกวจนเมว. มุขนาสิกํ, เห มุขนาสิก, มุขนาสิกํ, มุขนาสิเกน อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ មុខនាសិកាសព្ទ។ ព្រោះភាពជាទ្វន្ទ្វសមាសមានវចនៈតែមួយ (ទ្វន្ទ្វេកត្តៈ) នៃសព្ទនោះ នាំឲ្យមានតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។ សម្រេចរូបជា មុខនាសិកំ, ហេ មុខនាសិក, មុខនាសិកំ, មុខនាសិកេន ជាដើម។

อาการนฺตํ.

ចប់ អាការន្ត។

อิการนฺโต [Pg.95] นปุํสกลิงฺโค อฏฺฐิสทฺโท.

អដ្ឋិសព្ទ ជានបុំសកលិង្គ ឥការន្ត។

สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป, อฏฺฐิ.

ការចុះវិភត្តិមាន សិ ជាដើម, ការលុប សិ វិភត្តិ, សម្រេចរូបជា អដ្ឋិ។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

សូត្រថា «វា» តែងអន្ទោលមក។

๑๙๙. โยนํ นิ นปุํสเกหิ.

១៩៩. សូត្រថា «យោនំ និ នបុំសកេហិ»។

นปุํสกลิงฺเคหิ ปเรสํ สพฺเพสํ โยนํ นิ โหติ วา.

ការទេស យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ ទាំងពួង ដែលនៅខាងចុងពីនបុំសកលិង្គទាំងឡាយ ជា និ តែងមានខ្លះ។

อฏฺฐีนิ, อญฺญตฺถ นิจฺจํ โยโลโป, ทีโฆ จ, อฏฺฐี, ตถา เห อฏฺฐิ, เห อฏฺฐี อฏฺฐีนิ, อฏฺฐึ, อฏฺฐี อฏฺฐีนิ, อฏฺฐินา อิจฺจาทิ อคฺคิสทฺทสมํ.

សម្រេចរូបជា អដ្ឋីនិ, ក្នុងទីដទៃ មានការលុប យោ វិភត្តិ ជានិច្ច និងធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) សម្រេចរូបជា អដ្ឋី, ដូចគ្នាដែរ ហេ អដ្ឋិ, ហេ អដ្ឋី អដ្ឋីនិ, អដ្ឋិំ, អដ្ឋី អដ្ឋីនិ, អដ្ឋិនា ជាដើម ស្មើគ្នា (ដូចគ្នា) នឹងអគ្គិសព្ទ។

เอวํ สตฺถิ ทธิ วาริ อกฺขิ อจฺฉิ อจฺจิ อิจฺจาทีนิ.

យ៉ាងនេះ (ដូចជាសព្ទទាំងឡាយមាន) សត្ថិ (ភ្លៅ) ទធិ (ទឹកដោះជូរ) វារិ (ទឹក) អក្ខិ (ភ្នែក) អច្ឆិ (ភ្នែក) អច្ចិ (អណ្តាតភ្លើង) ជាដើម។

อิการนฺตํ.

ចប់ ឥការន្ត។

อีการนฺโต นปุํสกลิงฺโค สุขการีสทฺโท.

សុខការីសព្ទ ជានបុំសកលិង្គ ីការន្ត។

‘‘สุขภารี สิ’’ อิตีธ อนปุํสกตฺตาภาวา สิสฺมิมฺปิ ‘‘อโฆ รสฺส’’มิจฺจาทินา รสฺสตฺตํ, สิโลโป. สุขการิ ทานํ, สุขการี สุขการีนิ, เห สุขการิ, เห สุขการี เห สุขการีนิ, สุขการินํ สุขการึ, สุขการี สุขการีนิ.

ក្នុងទីនេះថា «សុខការី សិ» ព្រោះមិនមានភាពជាអនបុំសកលិង្គ សូម្បីតែក្នុង សិ វិភត្តិ ក៏មានការធ្វើឲ្យមានសម្លេងខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រជាដើមថា «អឃោ រស្សំ» ហើយលុប សិ វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា សុខការិ ទានំ, សុខការី សុខការីនិ, ហេ សុខការិ, ហេ សុខការី ហេ សុខការីនិ, សុខការិនំ សុខការិំ, សុខការី សុខការីនិ។

เสสํ ทณฺฑีสทฺทสมํ. เอวํ สีฆยายีอาทีนิ.

សេចក្ដីដែលនៅសល់ ស្មើនឹងទណ្ឌីសព្ទ។ ដូចជា សីឃយាយីសព្ទ ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

อีการนฺตํ.

ចប់ ឦការន្ត។

อุการนฺโต นปุํสกลิงฺโค อายุสทฺโท. ตสฺส อฏฺฐิสทฺทสฺเสว รูปนโย.

អាយុសព្ទ ជាឧការន្ត ក្នុងនបុំសកលិង្គ។ វិធីសម្រេចរូបនៃអាយុសព្ទនោះ ដូចជាអដ្ឋិសព្ទដែរ។

อายุ, อายู อายูนิ, เห อายุ, เห อายู เห อายูนิ, อายุํ, อายู อายูนิ, อายุนา อายุสาติ [Pg.96] มโนคณาทิตฺตา สิทฺธํ. อายูหิ อายูภิ, อายุโน อายุสฺส, อายูนมิจฺจาทิ.

អាយុ, អាយូ អាយូនិ, ហេ អាយុ, ហេ អាយូ ហេ អាយូនិ, អាយុំ, អាយូ អាយូនិ, អាយុនា (រូបថា អាយុសា សម្រេចដោយអំណាចនៃមនោគណាទិគណៈ)។ អាយូហិ អាយូភិ, អាយុនោ អាយុស្ស, អាយូនំ ជាដើម។

เอวํ จกฺขุ วสุ ธนุ ทารุ ติปุ มธุ หิงฺคุ สิคฺคุ วตฺถุ มตฺถุ ชตุ อมฺพุ อสฺสุอาทีนิ.

ដូចជា ចក្ខុ វសុ ធនុ ទារុ តិបុ មធុ ហិង្គុ សិគ្គុ វត្ថុ មត្ថុ ជតុ អម្ពុ អស្សុសព្ទ ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

อุการนฺตํ.

ចប់ ឧការន្ត។

อูการนฺโต นปุํสกลิงฺโค โคตฺรภูสทฺโท.

គោត្រភូសព្ទ ជាឩការន្ត ក្នុងនបុំសកលិង្គ។

โคตฺรภู สิ, นปุํสกตฺตา รสฺสตฺตํ, สิโลโป. โคตฺรภุ จิตฺตํ, โคตฺรภู โคตฺรภูนิ, เห โคตฺรภุ, เห โคตฺรภู เห โคตฺรภูนิ, โคตฺรภุํ, โคตฺรภู โคตฺรภูนิ, โคตฺรภุนา อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเค อภิภูสทฺทสมํ.

គោត្រភូ សព្ទ និង សិ វិភត្តិ, ព្រោះភាពជានបុំសកលិង្គ ធ្វើរស្សៈ និងលុប សិ វិភត្តិ។ គោត្រភុ ចិត្តំ, គោត្រភូ គោត្រភូនិ, ហេ គោត្រភុ, ហេ គោត្រភូ ហេ គោត្រភូនិ, គោត្រភុំ, គោត្រភូ គោត្រភូនិ, គោត្រភុនា ជាដើម ស្មើនឹងអភិភូសព្ទក្នុងបុល្លិង្គ។

เอวํ อภิภู สยมฺภู ธมฺมญฺญูอาทีนิ.

ដូចជា អភិភូ សយម្ភូ ធម្មញ្ញូសព្ទ ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

อูการนฺตํ.

ចប់ ឩការន្ត។

โอการนฺโต นปุํสกลิงฺโค จิตฺตโคสทฺโท.

ចិត្តគោសព្ទ ជាឱការន្ត ក្នុងនបុំសកលិង្គ។

‘‘จิตฺตา คาโว อสฺส กุลสฺสา’’ติ อตฺเถ พหุพฺพีหิสมาเส กเต ‘‘สโร รสฺโส นปุํสเก’’ติ โอการสฺส ฐานปฺปยตนาสนฺนตฺตา รสฺสตฺตมุกาโร, สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป. จิตฺตคุ กุลํ, จิตฺตคู จิตฺตคูนิ อิจฺจาทิ อายุสทฺทสมํ.

កាលបើធ្វើពហុវីហិសមាស ក្នុងអត្ថថា «ចិត្តា គាវោ អស្ស កុលស្ស» (ត្រកូលណា មានមេគោដ៏វិចិត្រ ត្រកូលនោះ ឈ្មោះថា ចិត្តគុ) ហើយ ដោយសូត្រថា «សរោ រស្សោ នបុំសកេ» ព្រោះភាពជិតស្និទ្ធដោយឋាននិងបយត្នៈ នៃឱការៈ ទើបធ្វើរស្សៈជាឧការៈ, ការកើតឡើងនៃសិវិភត្តិជាដើម, ការលុបសិវិភត្តិ។ ចិត្តគុ កុលំ, ចិត្តគូ ចិត្តគូនិ ជាដើម ស្មើនឹងអាយុសព្ទ។

โอการนฺตํ.

ចប់ ឱការន្ត។

จิตฺตํ กมฺมญฺจ อสฺสทฺธ-มถฏฺฐิ สุขการิ จ;

อายุ โคตฺรภู ธมฺมญฺญู, จิตฺตคูติ นปุํสเก.

សព្ទទាំងឡាយគឺ ចិត្តំ កម្មញ្ច អស្សទ្ធំ អដ្ឋិ សុខការិ អាយុ គោត្រភូ ធម្មញ្ញូ និងចិត្តគុ ទាំងនេះ ជានបុំសកលិង្គ។

นปุํสกลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

ចប់ នបុំសកលិង្គ។

สพฺพนาม

សព្វនាម

อถ [Pg.97] สพฺพนามานิ วุจฺจนฺเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីសព្វនាមទាំងឡាយ។

สพฺพ, กตร, กตม, อุภย, อิตร, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม, ปุพฺพ, ปร, อปร, ทกฺขิณ, อุตฺตร, อธร, ย, ต, เอต, อิม, อมุ, กึ, เอก, อุภ, ทฺวิ, ติ, จตุ, ตุมฺห, อมฺห อิติ สตฺตวีสติ สพฺพนามานิ, ตานิ สพฺพนามตฺตา ติลิงฺคานิ.

សព្វ, កតរ, កតម, ឧភយ, ឥតរ, អញ្ញ, អញ្ញតរ, អញ្ញតម, បុព្វ, បរ, អបរ, ទក្ខិណ, ឧត្តរ, អធរ, យ, ត, ឯត, ឥម, អមុ, កឹ, ឯក, ឧភ, ទ្វិ, តិ, ចតុ, តុម្ហ, អម្ហ។ សព្វនាមទាំងនោះ ព្រោះភាពជាសព្វនាម ទើបមានលិង្គទាំង ៣ (ត្រីលិង្គ)។

ตตฺถ สพฺพสทฺโท นิรวเสสตฺโถ, โส ยทา ปุลฺลิงฺควิสิฏฺฐตฺถาภิธายี, ตทา รูปนโย. ปุเร วิย สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘‘โส’’ติ สิสฺส โอกาโร, สรโลปปรนยนานิ. สพฺโพ ชโน.

ក្នុងសព្វនាមទាំងនោះ សព្វសព្ទ មានអត្ថថាមិនមានសេសសល់ (ទាំងអស់)។ កាលណាសព្វសព្ទនោះ សម្តែងនូវអត្ថដែលវិសេសដោយបុល្លិង្គ ពេលនោះ មានវិធីសម្រេចរូបដូចតទៅ៖ ការកើតឡើងនៃសិវិភត្តិជាដើមដូចមុន, ធ្វើសិវិភត្តិជាឱការៈ ដោយសូត្រថា «សោ», លុបស្រៈ និងនាំទៅផ្សំនឹងព្យញ្ជនៈខាងក្រោយ។ សព្វោ ជនោ។

พหุวจเน ‘‘สพฺพ โย’’ อิตีธ ‘‘ปรสมญฺญา ปโยเค’’ติ สพฺพาทีนํ สพฺพนามสญฺญา.

ក្នុងពហុវចនៈ គឺ «សព្វ យោ» ក្នុងទីនេះ ដោយសូត្រថា «បរសមញ្ញា បយោគេ» ឈ្មោះថា សព្វនាម នៃសព្វសព្ទជាដើម ក៏សម្រេច។

‘‘โย’’ติ วตฺตเต.

បទថា «យោ» តែងតាមមក។

๒๐๐. สพฺพนามการเต ปฐโม.

២០០. សូត្រថា «សព្វនាមកាលតោ បឋមោ»។

สพฺเพสํ อิตฺถิปุมนปุํสกานํ นามานิ สพฺพนามานิ, เตสํ สพฺเพสํ สพฺพนามสญฺญานํ ลิงฺคานํ อการโต ปโร ปฐโม โย เอตฺตมาปชฺชเต. สพฺเพ ปุริสา.

នាមទាំងឡាយរបស់លិង្គទាំងអស់ គឺឥត្ថីលិង្គ បុល្លិង្គ និងនបុំសកលិង្គ ឈ្មោះថា សព្វនាម។ យោ វិភត្តិ នៃបឋមវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីអការៈ នៃលិង្គទាំងឡាយ ដែលមានឈ្មោះថា សព្វនាម ទាំងអស់នោះ តែងដល់នូវភាពជាឯការៈ។ សព្វេ បុរិសា។

อการโตติ กึ? สพฺพา อมู.

ពាក្យថា «អំពីអការៈ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបថា សព្វា, អមូ។

เห สพฺพ สพฺพา, เห สพฺเพ, สพฺพํ, สพฺเพ, สพฺเพน, สพฺเพหิ สพฺเพภิ.

ហេ សព្វ សព្វា, ហេ សព្វេ, សព្វំ, សព្វេ, សព្វេន, សព្វេហិ សព្វេភិ។

จตุตฺเถกวจเน อายาเทเส สมฺปตฺเต –

កាលបើដល់នូវការតម្រូវឲ្យទេសជា «អាយ» ក្នុងចតុត្ថីវិភត្តិ ឯកវចនៈ -

‘‘อโต, อา เอ, สฺมาสฺมึนํ, อาย จตุตฺเถกวจนสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «អតោ», «អា ឯ», «ស្មាស្មឹនំ», «អាយ ចតុត្ថេកវចនស្ស» តែងតាមមក។

๒๐๑. ตโย [Pg.98] เนว จ สพฺพนาเมหิ.

២០១. សូត្រថា «តយោ នេវ ច សព្វនាមេហិ»។

อการนฺเตหิ สพฺพนาเมหิ ปเรสํ สฺมา สฺมึ อิจฺเจเตสํ, จตุตฺเถกวจนสฺส จ อา เอ อายอิจฺเจเต อาเทสา เนว โหนฺตีติ อายาเทสาภาโว. จคฺคหณํ กตฺถจิ ปฏิเสธนิวตฺตนตฺถํ, เตน ปุพฺพาทีหิ สฺมา สฺมึนํ อา เอ จ โหนฺติ. สพฺพสฺส.

ការទេសជា អា, ឯ, អាយ ទាំងឡាយនេះ នៃស្មាវិភត្តិ ស្មឹវិភត្តិ និងចតុត្ថីវិភត្តិ ឯកវចនៈ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីសព្វនាមទាំងឡាយ ជាអការន្ត មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានការទេសជាអាយ។ ការដាក់ ច-សព្ទ ដើម្បីឃាត់ការហាមឃាត់ក្នុងកន្លែងខ្លះ ព្រោះហេតុនោះ ការទេសជា អា និង ឯ នៃស្មាវិភត្តិ និងស្មឹវិភត្តិ តែងមានខ្លះ ពីខាងក្រោយបុព្វសព្ទជាដើម។ សព្វស្ស។

‘‘อกาโร, เอ’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «អការោ», «ឯ» តែងតាមមក។

๒๐๒. สพฺพนามานํ นํมฺหิ จ.

២០២. សូត្រថា «សព្វនាមានំ នំហិ ច»។

สพฺเพสํ สพฺพนามานํ อกาโร เอตฺตมาปชฺชเต นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

អការៈ នៃសព្វនាមទាំងឡាយទាំងអស់ តែងដល់នូវភាពជាឯការៈ ក្នុងកាលដែលមានណំវិភត្តិនៅខាងក្រោយ។

‘‘สพฺพนามโต’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «សព្វនាមតោ» តែងតាមមក។

๒๐๓. สพฺพโต นํ สํสานํ.

២០៣. សូត្រថា «សព្វតោ ណំ សំសានំ»។

สพฺพโต สพฺพนามโต ปรสฺส นํวจนสฺส สํ สานํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.

ការទេសជា សំ និង សានំ ទាំងឡាយនេះ នៃណំវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីសព្វនាមទាំងអស់ តែងមាន។

สพฺเพสํ สพฺเพสานํ, สพฺพสฺมา สพฺพมฺหา, สพฺเพหิ สพฺเพภิ, สพฺพสฺส, สพฺเพสํ สพฺเพสานํ, สพฺพสฺมึ สพฺพมฺหิ, สพฺเพสุ.

សព្វេសំ សព្វេសានំ, សព្វស្មា សព្វម្ហា, សព្វេហិ សព្វេភិ, សព្វស្ស, សព្វេសំ សព្វេសានំ, សព្វស្មឹ សព្វម្ហិ, សព្វេសុ។

อิตฺถิยํ ‘‘อิตฺถิยมโต อาปฺปจฺจโย’’ติ อาปฺปจฺจโย. อญฺญํ กญฺญาสทฺทสมํ อญฺญตฺร ส นํ สฺมึวจเนหิ. สพฺพา ปชา, สพฺพา สพฺพาโย, เห สพฺเพ, เห สพฺพา สพฺพาโย, สพฺพํ, สพฺพา สพฺพาโย, สพฺพาย, สพฺพาหิ สพฺพาภิ.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មាន អា បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «ឥត្ថិយមតោ អាប្បច្ចយោ»។ សេចក្ដីក្រៅពីនេះ ស្មើនឹងកញ្ញាសព្ទ វៀរលែងតែ ស, ណំ និងស្មឹវិភត្តិចេញ។ សព្វា បជា, សព្វា សព្វាយោ, ហេ សព្វេ, ហេ សព្វា សព្វាយោ, សព្វំ, សព្វា សព្វាយោ, សព្វាយ, សព្វាហិ សព្វាភិ។

จตุตฺเถกวจเน ‘‘สพฺพนามโต วา’’, สพฺพโต โกติ อิโต ‘‘สพฺพโต’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងចតុត្ថីវិភត្តិ ឯកវចនៈ បទថា «សព្វតោ» តែងតាមមក អំពីសូត្រថា «សព្វនាមតោ វា» និង «សព្វតោ កោ» នេះ។

๒๐๔. ฆปโต [Pg.99] สฺมึสานํ สํสา.

២០៤. សូត្រថា «ឃបតោ ស្មឹសានំ សំសា»។

สพฺพโต สพฺพนามโต ฆปสญฺญโต สฺมึ สอิจฺเจเตสํ ยถากฺกมํ สํสาอาเทสา โหนฺติ วา.

ការទេសជា សំ និង សា ទាំងឡាយនេះ នៃស្មឹវិភត្តិ និងសវិភត្តិ តាមលំដាប់ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីសព្វនាមទាំងអស់ ដែលមានឈ្មោះថា ឃ និង ព តែងមានខ្លះ។

‘‘สํสาสฺเวกวจเนสุ จา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «សំសាស្វេកវចនេសុ ច» តែងតាមមក។

๒๐๕. โฆ รสฺสํ.

២០៥. សូត្រថា «ឃោ រស្សំ»។

ฆสญฺโญ อากาโร รสฺสมาปชฺชเต สํสาสฺเวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ ปเรสุ.

អាការៈ ដែលមានឈ្មោះថា ឃ តែងដល់នូវភាពជារស្សៈ ក្នុងកាលដែលមានការទេសវិភត្តិជា សំ និង សា ក្នុងឯកវចនៈនៅខាងក្រោយ។

‘‘สาคโม’’ติ วตฺตเต.

បទថា «សាកមោ» តែងតាមមក។

๒๐๖. สํสาสฺเวกวจเนสุ จ.

២០៦. សូត្រថា «សំសាស្វេកវចនេសុ ច»។

สํ สาอิจฺเจเตสุ เอกวจนฏฺฐานสมฺภูเตสุ วิภตฺตาเทเสสุ ปเรสุ ลิงฺคมฺหา สการาคโม โหติ.

កាលបើការទេសវិភត្តិជា សំ និង សា ទាំងឡាយនេះ ដែលកើតឡើងក្នុងទីនៃឯកវចនៈនៅខាងក្រោយ តែងមាន សការាគម ពីខាងក្រោយលិង្គ។

สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ, สพฺพาย, สพฺพาหิ สพฺพาภิ, สพฺพสฺสา สพฺพาย, สพฺพาสํ สพฺพาสานํ.

សព្វស្សា សព្វាយ, សព្វាសំ សព្វាសានំ, សព្វាយ, សព្វាហិ សព្វាភិ, សព្វស្សា សព្វាយ, សព្វាសំ សព្វាសានំ។

สฺมึมฺหิ ‘‘สพฺพนามโต, ฆปโต’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងស្មឹវិភត្តិ បទថា «សព្វនាមតោ», «ឃបតោ» តែងតាមមក។

๒๐๗. เนตาหิ สฺมิมายยา.

២០៧. សូត្រថា «នេតាហិ ស្មិមាយយា»។

เอเตหิ สพฺพนาเมหิ ฆปสญฺเญหิ ปรสฺส สฺมึวจนสฺส เนว อาย ยาเทสา โหนฺตีติ อายาภาโว. วาธิการโต กฺวจิ โหติ ทกฺขิณาย อุตฺตรายาติ อาทิ.

ការទេសជា អាយ និង យា ទាំងឡាយនេះ នៃស្មឹវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីសព្វនាមទាំងឡាយ ដែលមានឈ្មោះថា ឃ និង ព ទាំងនេះ មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានការទេសជាអាយ។ ដោយអំណាចនៃវិកប្បៈ តែងមានខ្លះ ដូចជា ទក្ខិណាយ, ឧត្តរាយ ជាដើម។

สํยมาเทสา, สพฺพสฺสํ สพฺพายํ, สพฺพาสุ.

ការទេសជា សំ និង យំ ទាំងឡាយ គឺ សព្វស្សំ សព្វាយំ, សព្វាសុ។

นปุํสเก สพฺพํ จิตฺตํ, สพฺพานิ, เห สพฺพ, เห สพฺพานิ, สพฺพํ, สพฺพานิ. เสสํ ปุลฺลิงฺเค วิย เญยฺยํ.

ក្នុងនបុំសកលិង្គ គឺ សព្វំ ចិត្តំ, សព្វានិ, ហេ សព្វ, ហេ សព្វានិ, សព្វំ, សព្វានិ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងដូចជាក្នុងបុល្លិង្គដែរ។

เอวํ [Pg.100] กตราทีนํ อญฺญตมสทฺทปริยนฺตานํ ตีสุปิ ลิงฺเคสุ รูปนโย.

វិធីសម្រេចរូបក្នុងលិង្គទាំង ៣ នៃសព្វនាមទាំងឡាយ មានកតរសព្ទជាដើម រហូតដល់អញ្ញតមសព្ទជាទីបំផុត ក៏ដូច្នោះដែរ។

ตตฺถ กตรกตมสทฺทา ปุจฺฉนตฺถา.

ក្នុងសព្វនាមទាំងនោះ កតរសព្ទ និងកតមសព្ទ មានអត្ថជាសំនួរ។

อุภยสทฺโท ทฺวิอวยวสมุทายวจโน.

ឧភយសព្ទ សម្តែងនូវការរួមផ្សំគ្នានៃចំណែកទាំងពីរ។

อิตรสทฺโท วุตฺตปฺปฏิโยควจโน.

ឥតរសព្ទ សម្តែងនូវសេចក្ដីផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលហើយ។

อญฺญสทฺโท อธิกตาปรวจโน.

អញ្ញសព្ទ សម្តែងនូវសេចក្ដីផ្សេងពីអ្វីដែលកំពុងពោល។

อญฺญตร อญฺญตมสทฺทา อนิยมตฺถา.

អញ្ញតរសព្ទ និងអញ្ញតមសព្ទ មានអត្ថមិនកំណត់។

‘‘โย, สพฺพนามการเต ปฐโม’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «យោ», «សព្វនាមកាលតោ បឋមោ» តែងតាមមក។

๒๐๘. ทฺวนฺทฏฺฐา วา.

២០៨. សូត្រថា «ទ្វន្ទដ្ឋា វា»។

ทฺวนฺทสมาสฏฺฐา สพฺพนามการโต ปโร ปฐโม โย เอตฺตมาปชฺชเต วา. กตโร จ กตโม จาติ กตรกตเม, กตรกตมา วา อิจฺจาทิ.

យោវិភត្តិទី ១ (បឋមាវិភត្តិ ខាងចុង) ដ៏មាននៅក្រោយអំពីសព្វនាម ដែលឋិតនៅក្នុងទ្វន្ទសមាស តែងដល់នូវភាពជា ឯ (អេ) ខ្លះ។ ដូចជា កតរោ ច កតមោ ច ជា កតរកតមេ ឬ កតរកតមា ជាដើម។

ปุพฺพาทโย ทิสาทิววตฺถานวจนา.

សព្ទទាំងឡាយមាន បុព្វសព្ទ ជាដើម ជាសព្ទពោលនូវការកំណត់មានទិសជាដើម។

ปุพฺโพ กาโล. พหุวจเน ‘‘ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ปราติ นิทฺเทสโต ปุพฺพาทีหิ โยวจนสฺส วิกปฺเปเนกาโร.

បុព្វសព្ទ ក្នុងន័យថា កាលមុន។ ក្នុងពហុវចនៈ ព្រោះការសម្តែងថា «បរា» ក្នុងសូត្រថា «ធាតុលិង្គេហិ បរា បច្ចយា» នេះ យោវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីសព្ទមាន បុព្វសព្ទ ជាដើម តែងដល់នូវភាពជា ឯ (អេ) ដោយមិនទៀង (វិកប្ប)។

ปุพฺเพ ปุพฺพา, เห ปุพฺพ, เห ปุพฺเพ เห ปุพฺพา, ปุพฺพํ, ปุพฺเพ, ปุพฺเพน, ปุพฺเพหิ ปุพฺเพภิ, ปุพฺพสฺส, ปุพฺเพสํ ปุพฺเพสานํ. ‘‘สฺมาสฺมึนํ วา’’ติ วิกปฺเปนากาเรการา. ปุพฺพา ปุพฺพสฺมา ปุพฺพมฺหา, ปุพฺเพหิ ปุพฺเพภิ, ปุพฺพสฺส, ปุพฺเพสํ ปุพฺเพสานํ, ปุพฺเพ ปุพฺพสฺมึ ปุพฺพมฺหิ, ปุพฺเพสุ.

បុព្វេ បុព្វា, ហេ បុព្វ, ហេ បុព្វេ ហេ បុព្វា, បុព្វំ, បុព្វេ, បុព្វេន, បុព្វេហិ បុព្វេភិ, បុព្វស្ស, បុព្វេសំ បុព្វេសានំ។ ដោយសូត្រថា «ស្មាស្មឹនំ វា» តែងមានការផ្លាស់ជា អា និង ឯ ខ្លះ ដោយមិនទៀង។ បុព្វា បុព្វស្មា បុព្វម្ហា, បុព្វេហិ បុព្វេភិ, បុព្វស្ស, បុព្វេសំ បុព្វេសានំ, បុព្វេ បុព្វស្មឹ បុព្វម្ហិ, បុព្វេសុ។

อิตฺถิยํ ปุพฺพา ทิสา, ปุพฺพา ปุพฺพาโย อิจฺจาทิ สพฺพาสทฺทสมํ.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា បុព្វា ទិសា, បុព្វា បុព្វាយោ ជាដើម ស្មើគ្នាដោយ សព្វាសព្ទ។

นปุํสเก [Pg.101] ปุพฺพํ ฐานํ, ปุพฺพานิ, เห ปุพฺพ, เห ปุพฺพานิ, ปุพฺพํ, ปุพฺพานิ, เสสํ ปุลฺลิงฺคสมํ. เอวํ ปราปรทกฺขิณุตฺตราธรสทฺทา.

ក្នុងនបុំសកលិង្គ ជា បុព្វំ ឋានំ, បុព្វានិ, ហេ បុព្វ, ហេ បុព្វានិ, បុព្វំ, បុព្វានិ, ផ្នែកដែលសេសសល់ ស្មើគ្នាដោយបុល្លិង្គ។ សព្ទទាំងឡាយមាន បរ, អបរ, ទក្ខិណ, ឧត្តរ, អធរ ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘สพฺพนามโต, ทฺวนฺทฏฺฐา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «សព្វនាមតោ» និងបទថា «ទ្វន្ទដ្ឋា» តែងអធិការ (តាមទៅ)។

๒๐๙. นาญฺญํ สพฺพนามิกํ.

២០៩. វិធីដែលជារបស់សព្វនាមដទៃ មិនមានឡើយ។

ทฺวนฺทฏฺฐา สพฺพนามโต ปรสฺส โยวจนสฺส ฐเปตฺวา เอตฺตํ อญฺญํ สพฺพนามิกํ การิยํ น โหตีติ สํสานมาเทสาภาโว. ปุพฺพาปรานํ, ปุพฺพุตฺตรานํ อธรุตฺตรานํ, ‘‘นาญฺญํ สพฺพนามิก’’นฺติ วินาธิกาเรน โยเคน ตติยาสมาเสปิ. มาสปุพฺพาย, มาสปุพฺพานํ.

វិធីដែលជារបស់សព្វនាមដទៃ ក្រៅអំពីការធ្វើឲ្យទៅជា ឯ (អេ) នៃយោវិភត្តិ ខាងក្រោយអំពីសព្វនាមដែលឋិតនៅក្នុងទ្វន្ទសមាស មិនមានឡើយ គឺមិនមានការផ្លាស់ជា សំ និង សានំ ឡើយ។ ដូចជា បុព្វាបរានំ, បុព្វុត្តរានំ, អធរុត្តរានំ។ ព្រោះការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ដោយមិនមានអធិការនៃសូត្រថា «នាញ្ញំ សព្វនាមិកំ» នេះ ទោះបីក្នុងតតិយាសមាស ក៏មិនមានវិធីរបស់សព្វនាមដែរ ដូចជា មាសបុព្វាយ, មាសបុព្វានំ។

‘‘นาญฺญํ สพฺพนามิก’’นฺติ จ วตฺตเต.

បទថា «នាញ្ញំ សព្វនាមិកំ» តែងអធិការ (តាមទៅ)។

๒๑๐. พหุพฺพีหิมฺหิ จ.

២១០. ក្នុងពហុព្វិហិសមាសផង។

พหุพฺพีหิมฺหิ จ สมาเส สพฺพนามิกวิธานํ นาญฺญํ โหติ. ปิยปุพฺพาย, ปิยปุพฺพานํ, ปิยปุพฺเพ.

ក្នុងពហុព្វិហិសមាសផង វិធីដែលជារបស់សព្វនាមដទៃ មិនមានឡើយ។ ដូចជា បិយបុព្វាយ, បិយបុព្វានំ, បិយបុព្វេ។

จสทฺทคฺคหเณน ทิสตฺถสพฺพนามานํ พหุพฺพีหิมฺหิ สพฺพนามิกวิธานํว โหติ.

ដោយការកាន់យកនូវ ចសព្ទ វិធីដែលជារបស់សព្វនាម តែងមានប្រាកដ ដល់សព្វនាមដែលមានអត្ថជាទិស ក្នុងពហុព្វិហិសមាស។

ทกฺขิณสฺสา จ ปุพฺพสฺสา จ ยทนฺตราฬนฺติ อตฺเถ พหุพฺพีหิ, ทกฺขิณปุพฺพสฺสํ, ทกฺขิณปุพฺพสฺสา, เอวํ อุตฺตรปุพฺพสฺสํ, อุตฺตรปุพฺพสฺสา อิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថថា «ចន្លោះនៃទិសត្បូង និងទិសកើត» ឈ្មោះថា ពហុព្វិហិសមាស មានរូបជា ទក្ខិណបុព្វស្សំ, ទក្ខិណបុព្វស្សា, ដូចគ្នាដែរ ឧត្តរបុព្វស្សំ, ឧត្តរបុព្វស្សា ជាដើម។

ยเตตสทฺทาทีนมาลปเน รูปํ น สมฺภวติ. ยสทฺโท อนิยมตฺโถ.

រូបក្នុងអាលបនៈ នៃសព្ទទាំងឡាយមាន យ, ត, ឯត ជាដើម មិនមានឡើយ។ យសព្ទ មានអត្ថមិនកំណត់ (អនិយមត្ថ)។

โย ปุริโส, เย ปุริสา, ยํ, เย. ยา กญฺญา, ยา ยาโย, ยํ, ยา ยาโย. ยํ จิตฺตํ, ยานิ, ยํ, ยานิ. เสสํ สพฺพตฺถ สพฺพสทฺทสมํ.

យោ បុរិសោ, យេ បុរិសា, យំ, យេ។ យា កញ្ញា, យា យាយោ, យំ, យា យាយោ។ យំ ចិត្តំ, យានិ, យំ, យានិ។ ផ្នែកដែលសេសសល់ក្នុងលិង្គទាំងពួង ស្មើគ្នាដោយ សព្វសព្ទ។

ต [Pg.102] เอต อิม อมุ กึอิจฺเจเต ปรมฺมุข สมีป อจฺจนฺตสมีปทูร ปุจฺฉนตฺถวจนา.

សព្ទទាំងឡាយគឺ ត, ឯត, ឥម, អមុ, កឹ ទាំងនេះ ជាសព្ទពោលនូវអត្ថថា ទីកំបាំងភ្នែក (ឆ្ងាយ), ទីជិត, ទីជិតបំផុត, ទីឆ្ងាយ និងសេចក្តីសួរ។

ตสทฺทสฺส เภโท. ‘‘ต สิ’’ อิตีธ –

ការបំបែកនៃ តសព្ទ។ ក្នុងរូបថា «ត សិ» នេះ —

‘‘อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหีติ, ส’’มิติ จ วตฺตเต.

បទថា «អនបុំសកស្សាយំ សិម្ហិ» និងបទថា «ស» តែងអធិការ (តាមទៅ)។

๒๑๑. เอตเตสํ โต.

២១១. ការផ្លាស់ តការៈ នៃសព្ទទាំងឡាយគឺ ឯត និង ត ទៅជា សការៈ។

เอต ตอิจฺเจเตสํ อนปุํสกานํ ตกาโร สการมาปชฺชเต สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. โส ปุริโส.

តការៈ នៃសព្ទទាំងឡាយគឺ ឯត និង ត ដ៏ជាអនបុំសកលិង្គ តែងដល់នូវភាពជា សការៈ ក្នុងសិវិភត្តិ។ ដូចជា សោ បុរិសោ។

สพฺพนามคฺคหณญฺจ, อิโต ตคฺคหณญฺจ วตฺตเต.

ការកាន់យកនូវ សព្វនាមសព្ទ ផង និងការកាន់យកនូវ តសព្ទ ពីសូត្រនេះផង តែងអធិការ (តាមទៅ)។

๒๑๒. ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ.

២១២. ការផ្លាស់ តសព្ទ ទៅជា នការៈ ខ្លះ ក្នុងលិង្គទាំងពួង។

ตอิจฺเจตสฺส สพฺพนามสฺส ตการสฺส นตฺตํ โหติ วา สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ. เน เต, นํ ตํ, เน เต, เนน เตน, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ.

តការៈ នៃសព្វនាមគឺ ត នេះ តែងដល់នូវភាពជា នការៈ ខ្លះ ក្នុងលិង្គទាំងពួង។ ដូចជា នេ តេ, នំ តំ, នេ តេ, នេន តេន, នេហិ នេភិ តេហិ តេភិ។

‘‘สพฺพสฺส, ตสฺส วา สพฺพตฺถา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «សព្វស្ស», បទថា «តស្ស វា» និងបទថា «សព្វត្ថ» តែងអធិការ (តាមទៅ)។

๒๑๓. สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺตํ.

២១៣. ការធ្វើឲ្យទៅជា អការៈ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយគឺ ស, ស្មា, ស្មឹ, សំ, សា។

ตอิจฺเจตสฺส สพฺพนามสฺส สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ วา ส สฺมา สฺมึ สํ สาอิจฺเจเตสุ วจเนสุ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ. อสฺส นสฺส ตสฺส, เนสํ เตสํ เนสานํ เตสานํ.

តសព្ទ ដ៏ជាសព្វនាមនេះ ទាំងមូលតែងដល់នូវភាពជា អការៈ ខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយគឺ ស, ស្មា, ស្មឹ, សំ, សា ក្នុងលិង្គទាំងពួង។ ដូចជា អស្ស នស្ស តស្ស, នេសំ តេសំ នេសានំ តេសានំ។

‘‘สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา’’ติ อิโต ‘‘สฺมาสฺมึนํ, มฺหามฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «ស្មាស្មឹនំ» និងបទថា «ម្ហាម្ហិ» ពីសូត្រថា «ស្មាហិស្មឹនំ ម្ហាភិម្ហិ វា» នេះ តែងអធិការ (តាមទៅ)។

๒๑๔. น ติเมหิ กตากาเรหิ.

២១៤. មិនមាន (ការផ្លាស់) ខាងក្រោយអំពី តសព្ទ និង ឥមសព្ទ ដែលបានធ្វើជា អការៈ ហើយឡើយ។

ต อิมอิจฺเจเตหิ กตากาเรหิ ปเรสํ สฺมาสฺมึนํ มฺหา มฺหิอิจฺเจเต อาเทสา น โหนฺติ.

ការផ្លាស់ជា ម្ហា និង ម្ហិ នៃវិភត្តិទាំងឡាយគឺ ស្មា និង ស្មឹ ខាងក្រោយអំពីសព្ទទាំងឡាយគឺ ត និង ឥម ដែលបានធ្វើជា អការៈ ហើយ មិនមានឡើយ។

ปกติสนฺธิวิธาน

វិធីបកតិសន្ធិ

อถ [Pg.22] สรานเมว สนฺธิการิเย สมฺปตฺเต ปกติภาโว วุจฺจเต.

លំដាប់នោះ កាលបើវិធីសន្ធិនៃស្រៈទាំងឡាយ ដល់នូវការប្រកបហើយ ភាពជាបកតិ (សភាពដើម) តែងត្រូវបានពោល។

‘‘สรา, ปกตี’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «សរា» និងបទថា «បកតិ» តែងអធិការ (តាមទៅ)។

๓๕. สเร กฺวจิ.

៣៥. ក្នុងស្រៈខាងក្រោយ ខ្លះ។

สรา โข สเร ปเร กฺวจิ ฉนฺทเภทาสุขุจฺจารณฏฺฐาเน, สนฺธิจฺฉารหิตฏฺฐาเน จ ปกติรูปานิ โหนฺติ, น โลปาเทสวิการมาปชฺชนฺเตติ อตฺโถ.

ស្រៈទាំងឡាយ កាលបើមានស្រៈនៅខាងក្រោយ ក្នុងទីដែលខ្លាចខូចឆន្ទៈ ក្នុងទីដែលពិបាកបញ្ចេញសំឡេង និងក្នុងទីដែលមិនមានបំណងធ្វើសន្ធិ តែងមានរូបជាបកតិខ្លះ គឺមិនដល់នូវការលុប ការផ្លាស់ និងការប្រែប្រួលឡើយ នេះជាអត្ថ។

ตตฺถ ปกติฏฺฐานํ นาม อาลปนนฺตา อนิติสฺมึ อจฺฉนฺทานุรกฺขเณ อสมาเส ปทนฺตทีฆา จ อิการุการา จ นามปทนฺตาตีตกฺริยาทิมฺหีติ เอวมาทิ.

ក្នុងវិធីនោះ ទីតាំងនៃបកតិ គឺស្រៈខាងចុងនៃអាលបនៈ ក្នុងទីដែលមិនមាន ឥតិសព្ទ ក្នុងទីដែលមិនបាច់រក្សាឆន្ទៈ ក្នុងអសមាស (ពាក្យមិនមែនជាសមាស) ស្រៈវែងនៅខាងចុងបទ ស្រៈ ឥ និង ឧ នៅខាងចុងនាមបទ និងកិរិយាបទអតីតកាលជាដើម យ៉ាងនេះ។

อาลปนนฺเตสุ ตาว – กตมา จานนฺท อนิจฺจสญฺญา, กตมา จานนฺท อาทีนวสญฺญา, สาริปุตฺต อิเธกจฺโจ, เอหิ สิวิก อุฏฺเฐหิ, อุปาสกา อิเธกจฺโจ, โภติ อยฺเย, ภิกฺขุ อโรคํ ตว สีลํ, สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ, ภิกฺขเว เอวํ วทามิ, ปญฺจิเม คหปตโย อานิสํสา อิจฺเจวมาทีสุ ปกติภาโว, ปุพฺพสฺสรโลปยวาเทสาทโย น โหนฺติ.

ក្នុងស្រៈខាងចុងនៃអាលបនៈជាមុនសិន ដូចជា កតមា ចានន្ទ អនិច្ចសញ្ញា, កតមា ចានន្ទ អាទីនវសញ្ញា, សារិបុត្ត ឥធេកច្ចោ, ឯហិ សិវិក ឧដ្ឋេហិ, ឧបាសកា ឥធេកច្ចោ, ភោតិ អយ្យេ, ភិក្ខុ អរោគំ តវ សីលំ, សិញ្ច ភិក្ខុ ឥមំ នាវំ, ភិក្ខវេ ឯវំ វទាមិ, បញ្ចិមេ គហបតយោ អានិសំសា ជាដើម តែងមានភាពជាបកតិ មិនមានការលុបស្រៈខាងដើម និងការផ្លាស់ជា យ និង វ ជាដើមឡើយ។

กฺวจิคฺคหเณน อิติสฺมึ ฉนฺทานุรกฺขเณ สนฺธิ โหติ, ยถา – สกฺกา เทวีติ, นโม เต พุทฺธ วีรตฺถุ.

ដោយការកាន់យកនូវ គ្វចិសព្ទ តែងមានសន្ធិ ក្នុងទីដែលមាន ឥតិសព្ទ ដើម្បីរក្សាឆន្ទៈ ដូចជា សក្កា ទេវីតិ, នមោ តេ ពុទ្ធ វីរត្ថុ។

สเรติ กึ? สาธุ มหาราชาติ, เอวํ กิร ภิกฺขูติ.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «សរេ»? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ផ្ទុយ ដូចជា សាធុ មហារាជាតិ, ឯវំ កិរ ភិក្ខូតិ។

อสมาเส ปทนฺตทีเฆสุ – อายสฺมา อานนฺโท คาถา อชฺฌภาสิ, เทวา อาภสฺสรา ยถา, เตวิชฺชา อิทฺธิปฺปตฺตา [Pg.23] จ, ภควา อุฏฺฐายาสนา, ภควา เอตทโวจ, อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ, คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต, ภูตวาที อตฺถวาที, ยํ อิตฺถี อรหา อสฺส, สามาวตี อาห, ปาปการี อุภยตฺถ ตปฺปติ, นที โอตฺถรติ, เย เต ภิกฺขู อปฺปิจฺฉา, ภิกฺขู อามนฺเตสิ, ภิกฺขูอุชฺฌายึสุ, ภิกฺขู เอวมาหํสุ, อิมสฺมึ คาเม อารกฺขกา, สพฺเพ อิเม, กตเม เอกาทส, คมฺภีเร โอทกนฺติเก, อปฺปมาโท อมตปทํ, สงฺโฆ อาคจฺฉตุ, โก อิมํ ปถวึ วิจฺเจสฺสติ, อาโลโก อุทปาทิ, เอโก เอกาย, จตฺตาโร โอฆา.

ក្នុងអសមាស និងក្នុងស្រៈវែងខាងចុងបទ ដូចជា អាយស្មា អានន្ទោ គាថា អជ្ឈភាសិ, ទេវា អាភស្សរា យថា, តេវិជ្ជា ឥទ្ធិប្បត្តា ច, ភគវា ឧដ្ឋាយាសនា, ភគវា ឯតទវោច, អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ, គន្ត្វា ឱលោកេន្តោ, ភូតវាទី អត្ថវាទី, យំ ឥត្ថី អរហា អស្ស, សាមាវតី អាហ, បាបការី ឧភយត្ថ តប្បតិ, នទី ឱត្ថរតិ, យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា, ភិក្ខូ អាមន្តេសិ, ភិក្ខូឧជ្ឈាយឹសុ, ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ, ឥមស្មឹ គាមេ អារក្ខកា, សព្វេ ឥមេ, កតមេ ឯកាទស, គម្ភីរេ ឱទកន្តិកេ, អប្បមាទោ អមតបទំ, សង្ឃោ អាគច្ឆតុ, កោ ឥមំ បថវឹ វិច្ចេស្សតិ, អាលោកោ ឧទបាឌិ, ឯកោ ឯកាយ, ចត្តារោ ឱឃា។

นิปาเตสุปิ – อเร อหมฺปิ, สเจ อิมสฺส กายสฺส, โน อภิกฺกโม, อโห อจฺฉริโย, อโถ อนฺโต จ, อถ โข อายสฺมา, อโถ โอฏฺฐวจิตฺตกา, ตโต อามนฺตยี สตฺถา.

ទោះបីក្នុងនិបាតទាំងឡាយ ក៏មានបកតិដែរ ដូចជា អរេ អហម្ពិ, សចេ ឥមស្ស កាយស្ស, នោ អភិក្កមោ, អហោ អច្ឆរិយោ, អថោ អន្តោ ច, អថ ខោ អាយស្មា, អថោ ឱដ្ឋវចិត្តកា, តតោ អាមន្តយី សត្ថា។

กฺวจิคฺคหเณน อการ อิตีเวเวตฺถาทีสุ สนฺธิปิ. ยถา – อาคตตฺถ, อาคตมฺหา, กตมาสฺสุ จตฺตาโร, อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส, อิตฺถีติ, จ มรีว, สพฺเพว, สฺเวว, เอเสว นโย, ปริสุทฺเธตฺถายสฺมนฺโต, เนตฺถ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา, สเจส พฺราหฺมณ, ตถูปมํ, ยถาห.

ដោយការកាន់យកនូវ គ្វចិសព្ទ តែងមានសន្ធិខ្លះ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន អការៈ និង ឥតិសព្ទ ជាដើម។ ដូចជា អាគតត្ថ, អាគតម្ហា, កតមាស្សុ ចត្តារោ, អប្បស្សុតាយំ បុរិសោ, ឥត្ថីតិ, ច មរីវ, សព្វេវ, ស្វេវ, ឯសេវ នយោ, បរិសុទ្ធេត្ថាយស្មន្តោ, នេត្ថ, តំ កុតេត្ថ លព្ភា, សចេស ព្រាហ្មណ, តថូបមំ, យថាហ។

อสมาเสติ กึ? ชิวฺหายตนํ, อวิชฺโชโฆ, อิตฺถินฺทฺริยํ, อภิภายตนํ, ภยตุปฏฺฐานํ. อจฺฉนฺทานุรกฺขเณติ [Pg.24] กึ? สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ, โย มิสฺสโร.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «អសមាសេ»? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ផ្ទុយ ដូចជា ជិវ្ហាយតនំ, អវិជ្ជោឃោ, ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, អភិភាយតនំ, ភយតុបដ្ឋានំ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «អច្ឆន្ទានុរក្ខណេ»? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ផ្ទុយ ដូចជា សទ្ធីធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋំ, យោ មិស្សរោ។

นามปทนฺตอิการุกาเรสุ – คาถาหิ อชฺฌภาสิ, ปุปฺผานิ อาหรึสุ, สตฺถุ อทาสิ.

ក្នុងស្រៈ ឥ និង ឧ ខាងចុងនៃនាមបទ ដូចជា គាថាហិ អជ្ឈភាសិ, បុប្ផានិ អាហរឹសុ, សត្ថុ អទាសិ។

กฺวจีติ กึ? มนสากาสิ.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «គ្វចិ»? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ផ្ទុយ ដូចជា មនសាកាសិ។

๓๖. สรา ปกติ พฺยญฺชเน.

៣៦. ស្រៈទាំងឡាយ តែងមានរូបជាបកតិ ក្នុងព្យញ្ជនៈខាងក្រោយ។

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร ปกติรูปา โหนฺตีติ เยภุยฺเยน ทีฆรสฺสโลเปหิ วิการาภาโว. ยถา – อจฺจโย, ปจฺจโย, ภาสติ วา กโรติ วา, เวทนากฺขนฺโธ, ภาคฺยวา, ภทฺโร กสามิว, ทียติ, ตุณฺหีภูโต, โส ธมฺมํ เทเสติ.

ស្រៈទាំងឡាយ កាលបើមានព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ តែងមានរូបជាបកតិ គឺមិនមានការប្រែប្រួលដោយការធ្វើឲ្យវែង ឲ្យខ្លី និងការលុប ដោយច្រើនឡើយ។ ដូចជា អច្ចយោ, បច្ចយោ, ភាសតិ វា ករោតិ វា, វេទនាក្ខន្ធោ, ភាគ្យវា, ភទ្រោ កសាមិវ, ទីយតិ, តុណ្ហីភូតោ, សោ ធម្មំ ទេសេតិ។

อิติ ปกติสนฺธิวิธานํ นิฏฺฐิตํ.

វិធីបកតិសន្ធិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

พฺยญฺชนสนฺธิวิธาน

វិធីព្យញ្ជនសន្ធិ

อถ พฺยญฺชนสนฺธิ วุจฺจเต.

លំដាប់នោះ វិធីព្យញ្ជនសន្ធិ តែងត្រូវបានពោល។

‘‘พฺยญฺชเน’’ติ อธิกาโร, ‘‘สรา, กฺวจี’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «ព្យញ្ជនេ» ជាអធិការ, បទថា «សរា» និងបទថា «គ្វចិ» តែងអធិការ (តាមទៅ)។

๓๗. ทีฆํ.

៣៧. ការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ)។

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปนฺตีติ สุตฺตสุขุจฺจารณฉนฺทานุรกฺขณฏฺฐาเนสุ ทีโฆ.

ស្រៈទាំងឡាយ កាលបើមានព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ តែងដល់នូវភាពជាស្រៈវែងខ្លះ គឺការធ្វើឲ្យវែង ក្នុងទីដែលបញ្ចេញសំឡេងសូត្របានស្រួល និងដើម្បីរក្សាឆន្ទៈ។

ตฺยสฺส ปหีนา ตฺยาสฺส ปหีนา, สฺวสฺส สฺวาสฺส, มธุว มญฺญติ พาโล มธุวา มญฺญตี พาโล, ตถา เอวํ คาเม มุนี [Pg.25] จเร, ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา, น มงฺกู ภวิสฺสามิ, สฺวากฺขาโต, ยฺวาหํ, กามโต ชายตี โสโก, กามโต ชายตี ภยํ, สกฺโก อุชู จ สุหุชู จ, อนูปฆาโต, ทูรกฺขํ, ทูรมํ, สูรกฺขํ, ทูหรตา.

ត្យស្ស បហីនា ជា ត្យាស្ស បហីនា, ស្វស្ស ជា ស្វាស្ស, មធុវ មញ្ញតិ ពាលោ ជា មធុវា មញ្ញតី ពាលោ, តថា ឯវំ គាមេ មុនី ចរេ, ខន្តី បរមំ តបោ តិតិក្ខា, ន មង្កូ ភវិស្សាមិ, ស្វាក្ខាតោ, យ្វាហំ, កាមតោ ជាយតី សោកោ, កាមតោ ជាយតី ភយំ, សក្កោ ឧជូ ច សុហុជូ ច, អនូបឃាតោ, ទូរក្ខំ, ទូរមំ, សូរក្ខំ, ទូហរតា។

กฺวจีติ กึ? ตฺยชฺช, สฺวสฺส, ปติลิยฺยติ.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «គ្វចិ»? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ផ្ទុយ ដូចជា ត្យជ្ជ, ស្វស្ស, បតិលិយ្យតិ។

ยิฏฺฐํ วา หุตํ วา โลเก, ยทิ วา สาวเก, ปุคฺคลา ธมฺมทสา เต, โภวาที นาม โส โหติ, ยถาภาวี คุเณน โส อิตีธ –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយគឺ យិដ្ឋំ វា ហុតំ វា លោកេ, យទិ វា សាវកេ, បុគ្គលា ធម្មទសា តេ, ភោវាទី នាម សោ ហោតិ, យថាភាវី គុណេន សោ នេះ —

ปุพฺพสฺมึเยวาธิกาเร –

ក្នុងអធិការខាងដើមនោះឯង —

๓๘. รสฺสํ.

៣៨. ការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ)។

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ รสฺสํ ปปฺโปนฺตีติ ฉนฺทานุรกฺขเณ, อาคเม, สํโยเค จ รสฺสตฺตํ.

ស្រៈទាំងឡាយ កាលបើមានព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ តែងដល់នូវភាពជាស្រៈខ្លីខ្លះ គឺការធ្វើឲ្យខ្លី ដើម្បីរក្សាឆន្ទៈ ក្នុងអាគម និងក្នុងសំយោគ។

ฉนฺทานุรกฺขเณ ตาว ยิฏฺฐํว หุตํว โลเก, ยทิว สาวเก, ปุคฺคล ธมฺมทสา เต, โภวาทิ นาม โส โหติ, ยถาภาวิ คุเณน โส.

ក្នុងទីដែលត្រូវរក្សាឆន្ទៈជាមុនសិន ដូចជា យិដ្ឋំវ ហុតំវ លោកេ, យទិវ សាវកេ, បុគ្គល ធម្មទសា តេ, ភោវាទិ នាម សោ ហោតិ, យថាភាវិ គុណេន សោ។

อาคเม ยถยิทํ, สมฺมทกฺขาโต.

ក្នុងអាគម ដូចជាពាក្យថា yathayidaṃ, sammadakkhāto (ជាដើម)។

สํโยเค ปรากโม ปรกฺกโม, อาสาโท อสฺสาโท, เอวํ ตณฺหกฺขโย, ฌานสฺส ลาภิมฺหิ, วสิมฺหิ, ถุลฺลจฺจโย.

ក្នុងសំយោគ ដូចជា parākamo ជា parakkamo, āsādo ជា assādo, ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo (ជាដើម)។

กฺวจีติ กึ? มายิทํ, มนสา ทญฺญา วิมุตฺตานํ, ยถากฺกมํ, อาขฺยาติกํ, ทียฺยติ, สูยฺยติ.

ពាក្យថា kvaci (ខ្លះ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Māyidaṃ, manasā daññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ākhyātikaṃ, dīyyati, sūyyati ។

เอโส โข พฺยนฺตึ กาหิติ, โส คจฺฉํ น นิวตฺตติ อิจฺจตฺร –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Eso kho byantiṃ kāhiti, so gacchaṃ na nivattati ជាដើម —

ตสฺมึเยวาธิกาเร –

ក្នុងអធិការនោះឯង —

๓๙. โลปญฺจ [Pg.26] ตตฺรากาโร.

៣៩. ការលុបផង និងការចុះអក្សរ អ ក្នុងទីនោះផង (រមែងមាន)។

สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปนฺติ, ตตฺร ลุตฺเต ฐาเน อการาคโม จ โหติ. เอตตสทฺทนฺโตการสฺเสวายํ โลโป.

ស្រៈទាំងឡាយ កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង រមែងដល់នូវការលុបខ្លះ កាលបើលុបក្នុងទីនោះហើយ ការចុះអក្សរ អ (អការាគម) ក៏រមែងមាន។ ការលុបនេះ គឺការលុបនូវ ឱការៈ នៅខាងចុងនៃ ឯត និង ត សព្ទ នោះឯង។

เอส โข พฺยนฺตึ กาหิติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตติ, เอวํ เอส ธมฺโม, เอส ปตฺโตสิ, ส มุนิ, ส สีลวา.

ដូចជា Esa kho byantiṃ kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ esa dhammo, esa pattosi, sa muni, sa sīlavā ។

กฺวจีติ กึ? เอโส ธมฺโม, โส มุนิ, โส สีลวา.

ពាក្យថា kvaci (ខ្លះ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Eso dhammo, so muni, so sīlavā ។

จสทฺเทน เอตสทฺทนฺตสฺส สเรปิ กฺวจิ โลโป. ยถา – เอส อตฺโถ, เอส อาโภโค, เอส อิทานิ.

ដោយ ចសព្ទ ការលុបនូវស្រៈចុងនៃ ឯតសព្ទ សូម្បីកាលបើស្រៈនៅខាងចុង ក៏រមែងមានខ្លះ។ ដូចជា — esa attho, esa ābhogo, esa idāni ។

วิปริณาเมน ‘‘สรมฺหา, พฺยญฺชนสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

ដោយការប្រែសម្រួល (វិបរិណាម) បទថា “saramhā” និង “byañjanassa” រមែងតាមទៅ។

๔๐. ปรทฺเวภาโว ฐาเน.

៤០. ការធ្វើព្យញ្ជនៈខាងចុងឲ្យមានរូបពីរ ក្នុងឋានៈដែលគួរធ្វើ (រមែងមាន)។

สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส ทฺเวภาโว โหติ ฐาเน. ทฺวินฺนํ ภาโว ทฺวิภาโว, โส เอว ทฺเวภาโว.

ការធ្វើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុងពីស្រៈ ឲ្យមានរូបពីរ រមែងមានក្នុងឋានៈដែលគួរធ្វើ។ ភាវៈនៃអក្សរពីរ ឈ្មោះថា ទ្វិភាវៈ, ទ្វិភាវៈ នោះឯង ហៅថា ទ្វេភាវៈ។

เอตฺถ จ ฐานํ นาม รสฺสาการโต ปรํ ป ปติ ปฏิกมุกุส กุธ กี คห ชุต ญาสิ สุ สมฺภู สร สสาทีนมาทิพฺยญฺชนานํ ทฺเวภาวํ, ติก ตย ตึส วตาทีนมาทิ จ, วตุ วฏุทิสาทีนมนฺตญฺจ, อุ ทุ นิ-อุปสคฺค ต จตุ ฉ สนฺตสทฺทาเทสาทิปรญฺจ, อปทนฺตา นาการทีฆโต ยการาทิ จ,

ក្នុងសូត្រនេះ ឋានៈ នោះគឺ ការធ្វើព្យញ្ជនៈដើមនៃសព្ទទាំងឡាយមាន pa, pati, paṭi, kamu, kusa, kudha, kī, gaha, juta, ñā, si, su, sambhū, sara, sasa ជាដើម ដែលនៅខាងចុងពីស្រៈខ្លី ឲ្យមានរូបពីរ, និងការធ្វើព្យញ្ជនៈដើមនៃសព្ទទាំងឡាយមាន tika, taya, tiṃsa, vata ជាដើម ឲ្យមានរូបពីរ, និងការធ្វើព្យញ្ជនៈចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន vatu, vaṭu, disa ជាដើម ឲ្យមានរូបពីរ, និងការធ្វើព្យញ្ជនៈខាងចុងពី ឧបសគ្គ គឺ u, du, ni និងសព្ទទាំងឡាយគឺ ta, catu, cha, santa ដែលជាអាទេស ឲ្យមានរូបពីរ, និងការធ្វើព្យញ្ជនៈមាន យការៈ ជាដើម ដែលនៅខាងចុងពីស្រៈវែង មិនមែនជាអការៈ ក្នុងទីមិនមែនជាទីបំផុតនៃបទ ឲ្យមានរូបពីរ,

ยวตํ ตลนาทีน-มาเทโส จ สยาทินํ;

สห ธาตฺวนฺตสฺสาเทโส, สีสกาโร ตปาทิโต.

ការអាទេសនៃ ត ល ន ទាំងឡាយ ដែលមាន យការៈ នៅជាមួយ ទៅជា សយការៈ ជាដើម; ការអាទេសរួមជាមួយទីបំផុតនៃធាតុ, និងការចុះ សីសការៈ ពីតបសព្ទជាដើម។

ฉนฺทานุรกฺขเณ จ – ฆร เฌ ธํสุ ภมาทีนมาทิ จ, รสฺสาการโต วคฺคานํ จตุตฺถทุติยา จ อิจฺเจวมาทิ.

និងក្នុងការរក្សាឆន្ទៈ — ការធ្វើព្យញ្ជនៈដើមនៃសព្ទទាំងឡាយមាន ghara, jhe, dhaṃsu, bhama ជាដើម ឲ្យមានរូបពីរ, និងការធ្វើព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៃវគ្គទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីស្រៈខ្លី ឲ្យមានរូបពីរ ដូចពាក្យជាដើមយ៉ាងនេះ។

ตตฺถ [Pg.27] ป ปติ ปฏีสุ ตาว – อิธ ปมาโท อิธปฺปมาโท, เอวํ อปฺปมาโท, วิปฺปยุตฺโต, สุปฺปสนฺโน, สมฺมา ปธานํ สมฺมปฺปธานํ, รสฺสตฺตํ, อปฺปติวตฺติโย, อธิปติปฺปจฺจโย, สุปฺปติฏฺฐิโต, อปฺปฏิปุคฺคโล, วิปฺปฏิสาโร, สุปฺปฏิปนฺโน, สุปฺปฏิปตฺติ.

ក្នុងឋានៈទាំងនោះ ជាដំបូង ក្នុង pa, pati, paṭi សព្ទ ដូចជា — idha pamādo ជា idhappamādo, ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ ជា sammappadhānaṃ (មានការធ្វើឲ្យខ្លី), appativattiyo, adhipatippaccayo, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipanno, suppaṭipatti ។

กมาทิธาตูสุ – ปกฺกโม, ปฏิกฺกโม, เหตุกฺกโม, อากมติ อกฺกมติ, เอวํ ปรกฺกมติ, ยถากฺกมํ.

ក្នុងធាតុទាំងឡាយមាន kamu ជាដើម ដូចជា — pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati ជា akkamati, ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ parakkamati, yathākkamaṃ ។

ปกฺโกสติ, ปฏิกฺโกสติ, อนุกฺโกสติ, อาโกสติ, อกฺโกสติ.

pakkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati, akkosati ។

อกฺกุทฺโธ, อติกฺโกโธ.

akkuddho, atikkodho ។

ธนกฺกีโต, วิกฺกโย, อนุกฺกโย.

dhanakkīto, vikkayo, anukkayo ។

ปคฺคโห, วิคฺคโห, อนุคฺคโห, นิคฺคโห, จนฺทคฺคโห, ทิฏฺฐิคฺคาโห.

paggaho, viggaho, anuggaho, niggaho, candaggaho, diṭṭhiggāho ។

ปชฺโชโต, วิชฺโชตติ, อุชฺโชโต.

pajjoto, vijjotati, ujjoto ។

กตญฺญู, วิญฺญู, ปญฺญาณํ, วิญฺญาณํ, อนุญฺญา, มนุญฺญา, สมญฺญา.

kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anuññā, manuññā, samaññā ។

อวสฺสโย, นิสฺสโย, สมุสฺสโย.

avassayo, nissayo, samussayo ។

อปฺปสฺสุโต, วิสฺสุโต, พหุสฺสุโต, อาสวา อสฺสวา.

appassuto, vissuto, bahussuto, āsavā ជា assavā ។

ปสฺสมฺภนฺโต, วิสฺสมฺภติ.

passambhanto, vissambhati ។

อฏฺฏสฺสโร, วิสฺสรติ, อนุสฺสรติ.

aṭṭassaro, vissarati, anussarati ។

ปสฺสสนฺโต, วิสฺสสนฺโต, มหุสฺสสนฺโต, อาสาโส อสฺสาโส.

passasanto, vissasanto, mahussasanto, āsāso ជា assāso ។

อวิสฺสชฺเชนฺโต, วิสฺสชฺเชนฺโต, ปริจฺจชนฺโต, อุปทฺทโว, อุปกฺกิลิฏฺโฐ, มิตฺตทฺทุ, อายพฺพโย, อุทพฺพหิ อิจฺจาทิ.

avissajjento, vissajjento, pariccajanto, upaddavo, upakkiliṭṭho, mittaddu, āyabbayo, udabbahi ជាដើមយ៉ាងនេះ។

สรมฺหาติ [Pg.28] กึ? สมฺปยุตฺโต, สมฺปติชาโต, สมฺปฏิจฺฉนฺนํ, สงฺกมนฺโต, สงฺคโห.

ពាក្យថា saramhā (ពីស្រៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Sampayutto, sampatijāto, sampaṭicchannaṃ, saṅkamanto, saṅgaho ។

ฐาเนติ กึ? มา จ ปมาโท, ปติคยฺหติ, วจีปโกปํ รกฺเขยฺย, เย ปมตฺตา ยถา มตา, มโนปโกปํ รกฺเขยฺย, อิธ โมทติ, เปจฺจ โมทติ.

ពាក្យថា ṭhāne (ក្នុងឋានៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Mā ca pamādo, patigayhati, vacīpakopaṃ rakkheyya, ye pamattā yathā matā, manopakopaṃ rakkheyya, idha modati, pecca modati ។

ติกาทีสุ – กุสลตฺติกํ, ปีติตฺติกํ, เหตุตฺติกํ, เวทนาตฺติกํ, โลกตฺตยํ, โพธิตฺตยํ, วตฺถุตฺตยํ. เอกตฺตึส, ทฺวตฺตึส, จตุตฺตึส. สีลพฺพตํ, สุพฺพโต, สปฺปีติโก, สมนฺนาคโต, ปุนปฺปุนํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន tika ជាដើម ដូចជា — kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ, vedanāttikaṃ, lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ, ekattiṃsa, dvattiṃsa, catuttiṃsa, sīlabbataṃ, subbato, sappītiko, samannāgato, punappunaṃ ជាដើមយ៉ាងនេះ។

วตุ วฏุ ทิสาทีนมนฺเต ยถา – วตฺตติ, วฏฺฏติ, ทสฺสนํ, ผสฺโส อิจฺจาทิ.

ក្នុងទីបំផុតនៃសព្ទទាំងឡាយមាន vatu, vaṭu, disa ជាដើម ដូចជា — vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso ជាដើមយ៉ាងនេះ។

อุ ทุ นิ อุปสคฺคาทิปเรสุ – อุกํโส อุกฺกํโส. ทุกรํ ทุกฺกรํ, นิกงฺโข นิกฺกงฺเข.

កាលបើនៅខាងចុងពីឧបសគ្គគឺ u, du, ni ជាដើម ដូចជា — ukaṃso ជា ukkaṃso, dukaraṃ ជា dukkaraṃ, nikaṅkho ជា nikkaṅkhe ។

เอวํ อุคฺคตํ, ทุจฺจริตํ, นิชฺชฏํ, อุญฺญาตํ, อุนฺนติ, อุตฺตโร, ทุกฺกโร, นิทฺทโร, อุนฺนโต, ทุปฺปญฺโญ, ทุพฺพโล, นิมฺมโล, อุยฺยุตฺโต, ทุลฺลโภ, นิพฺพตฺโต, อุสฺสาโห, ทุสฺสโห, นิสฺสาโร.

ដូចគ្នា​នេះ​ដែរ uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, uññātaṃ, unnati, uttaro, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, dubbalo, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, dussaho, nissāro ។

ตถา ตกฺกโร, ตชฺโช, ตนฺนินฺโน, ตปฺปภโว, ตมฺมโย.

ដូចគ្នា​នោះ​ដែរ takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo ។

จตุกฺกํ, จตุทฺทิสํ, จตุปฺปาโท, จตุพฺพิธํ, จตุสฺสาลํ.

catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppādo, catubbidhaṃ, catussālaṃ ។

ฉกฺกํ, ฉนฺนวุติ, ฉปฺปทิกา, ฉพฺพสฺสานิ.

chakkaṃ, channavuti, chappadikā, chabbassāni ។

สกฺกาโร, สกฺกโต, สทฺทิฏฺฐิ, สปฺปุริโส, มหพฺพโล.

sakkāro, sakkato, saddiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo ។

ฐาเนติ กึ? นิกาโย, นิทานํ, นิวาโส, นิวาโต, ตโต, จตุวีสติ, ฉสฏฺฐิ.

ពាក្យថា ṭhāne (ក្នុងឋានៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Nikāyo, nidānaṃ, nivāso, nivāto, tato, catuvīsati, chasaṭṭhi ។

ยการาทิมฺหิ [Pg.29] – นียฺยติ, สูยฺยติ, อภิภูยฺย, วิเจยฺย, วิเนยฺย, เธยฺยํ, เนยฺยํ, เสยฺโย, เชยฺโย, เวยฺยากรโณ.

កាលបើព្យញ្ជនៈមាន យការៈ ជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា — nīyyati, sūyyati, abhibhūyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo ។

อาทิสทฺเทน เอตฺโต, เอตฺตาวตา.

ដោយ អាទិសព្ទ ដូចជា etto, ettāvatā (ជាដើម)។

อนาการคฺคหณํ กึ? มาลาย, โทลาย, สมาทาย.

ការមិនយក អការៈ ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Mālāya, dolāya, samādāya ។

ฐาเนติ กึ? อุปนียติ, สูยติ, โตยํ.

ពាក្យថា ṭhāne (ក្នុងឋានៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Upanīyati, sūyati, toyaṃ ។

ยวตมาเทเส – ชาติ อนฺโธ, วิปลิ อาโส, อนิ อาโย, ยทิ เอวํ, อปิ เอกจฺเจ, อปิ เอกทา อิจฺจตฺร, อิการสฺส ‘‘อิวณฺโณ ยํ นวา’’ติ ยกาเร กเต –

ក្នុងការអាទេសនៃ យការៈ ជាដើម ដូចជា — jāti andho, vipali āso, ani āyo, yadi evaṃ, api ekacce, api ekadā ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ កាលបើធ្វើ ឥការៈ ទៅជា យការៈ ដោយសូត្រថា “ivaṇṇo yaṃ navā” ហើយ —

‘‘สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา’’ติ อิโต มณฺฑูกคติยา วาติ วตฺตเต.

បទថា “vā” ពីសូត្រនេះគឺ “Sabbassa so dāmhi vā” រមែងតាមទៅ ដោយវិធីលោតផ្លោះដូចកង្កែប (មណ្ឌូកគតិ)។

๔๑. ยวตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตํ.

៤១. ការប្រែប្រួលនៃព្យញ្ជនៈ ត ល ន ទ ដែលមាន យការៈ នៅជាមួយ ទៅជា ច ល ញ ជ (រមែងមានខ្លះ)។

ยการวนฺตานํ ตลนทการานํ สํโยคพฺยญฺชนานิ ยถากฺกมํ จลญชการตฺตมาปชฺชนฺเต วา.

ព្យញ្ជនៈផ្សំទាំងឡាយ គឺ ត ល ន ទ ដែលមាន យការៈ នៅជាមួយ រមែងដល់នូវការប្រែប្រួលទៅជា ច ល ញ ជ តាមលំដាប់ ខ្លះ។

การคฺคหณํ ยวตํ สการ ก จ ฏ ปวคฺคานํ สการกจฏปวคฺคาเทสตฺถํ, ตถา ยวตํ ต ธ ณการานํ ฉ ฌญการาเทสตฺถญฺจ, ตโต ยวตมาเทสสฺส อเนน ทฺวิภาโว.

ការចុះ ការសព្ទ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការអាទេសនៃ សការៈ, កវគ្គ, ចវគ្គ, ដវគ្គ, បវគ្គ ដែលមាន យការៈ នៅជាមួយ ទៅជា សការៈ, កវគ្គ, ចវគ្គ, ដវគ្គ, បវគ្គ តាមលំដាប់, និងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការអាទេសនៃ តការៈ, ធការៈ, ណការៈ ដែលមាន យការៈ នៅជាមួយ ទៅជា ឆការៈ, ឈការៈ, ញការៈ តាមលំដាប់, បន្ទាប់មក ការធ្វើឲ្យមានរូបពីរ (ទ្វិភាវៈ) នៃតួអក្សរដែលអាទេសមាន យការៈ នៅជាមួយនោះ រមែងមានដោយសូត្រនេះ។

ชจฺจนฺโธ, วิปลฺลาโส, อญฺญาโย, ยชฺเชวํ, อปฺเปกจฺเจ อปฺเปกทา.

ដូចជា Jaccandho, vipallāso, aññāyo, yajjevaṃ, appekacce, appekadā ។

วาติ กึ? ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส, พาลฺยํ, อาลสฺยํ.

ពាក្យថា vā (ខ្លះ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Paṭisanthāravutyassa, bālyaṃ, ālasyaṃ ។

สรมฺหาติ กึ? อญาโย, อากาสานญฺจายตนํ.

ពាក្យថា saramhā (ពីស្រៈ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Añāyo, ākāsānañcāyatanaṃ ។

ตปาทิโต สิมฺหิ – ตปสฺสี, ยสสฺสี.

ពី តប សព្ទ ជាដើម កាលបើ សិ វិភត្តិ នៅខាងចុង ដូចជា — tapassī, yasassī ។

ฉนฺทานุรกฺขเณ [Pg.30] – นปฺปชฺชเห วณฺณพลํ ปุราณํ, อุชฺชุคเตสุ เสยฺโย, คจฺฉนฺติ สุคฺคตินฺติ.

ក្នុងការរក្សាឆន្ទៈ ដូចជា — nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggati យ៉ាងនេះ។

วคฺคจตุตฺถทุติเยสุ ปน ตสฺมึเยวาธิกาเร ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ จ วตฺตเต.

ប៉ុន្តែ ក្នុងព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៃវគ្គទាំងឡាយ ក្នុងអធិការនោះឯង បទថា “paradvebhāvo ṭhāne” ក៏រមែងតាមទៅ។

วคฺคจตุตฺถทุติยานํ สทิสวเสน ทฺวิภาเว สมฺปตฺเต นิยมตฺถมาห.

កាលបើការធ្វើឲ្យមានរូបពីរ (ទ្វិភាវៈ) ដោយសទិសវិធី នៃព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ នៃវគ្គទាំងឡាយ សម្រេចហើយ ព្រះអាចារ្យទើបពោលសូត្រនេះ ដើម្បីកំណត់និយម។

๔๒. วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

៤២. ក្នុងវគ្គ ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ រមែងជាទ្វិភាវៈនៃព្យញ្ជនៈឃោសៈ និងអឃោសៈទាំងឡាយ (ក្នុងឋានៈដែលគួរធ្វើ)។

สรมฺหา ปรภูตานํ วคฺเค โฆสาโฆสานํ พฺยญฺชนานํ ยถากฺกมํ วคฺคตติย ปฐมกฺขรา ทฺวิภาวํ คจฺฉนฺติ ฐาเนติ ฐานาสนฺนวเสน ตพฺพคฺเค ตติยปฐมาว โหนฺติ.

ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ នៃវគ្គ រមែងដល់នូវការធ្វើឲ្យមានរូបពីរ (ទ្វិភាវៈ) តាមលំដាប់ នៃព្យញ្ជនៈឃោសៈ និងអឃោសៈទាំងឡាយក្នុងវគ្គ ដែលនៅខាងចុងពីស្រៈ ក្នុងឋានៈដែលគួរធ្វើ គឺដោយអំណាចនៃភាពជិតស្និទ្ធនឹងឋានៈ ព្យញ្ជនៈទី ៣ និងទី ១ ក្នុងវគ្គនោះឯង រមែងមាន។

เอตฺถ จ สมฺปตฺเต นิยมตฺตา โฆสาโฆสคฺคหเณน จตุตฺถทุติยาว อธิปฺเปตา, อิตรถา อนิฏฺฐปฺปสงฺโคสิยา. เตน ‘‘กตญฺญู, ตนฺนโย, ตมฺมโย’’ติอาทีสุ วคฺคปญฺจมานํ สติปิ โฆสตฺเต ตติยปฺปสงฺโคน โหติ, ฐานาธิการโต วา.

ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះជាការកំណត់និយមចំពោះអ្វីដែលសម្រេចហើយ ដោយការយកពាក្យថា ឃោសៈ និងអឃោសៈ គឺសំដៅយកតែព្យញ្ជនៈទី ៤ និងទី ២ ប៉ុណ្ណោះ បើមិនដូច្នោះទេ នឹងមានការប្រែប្រួលមិនគួរប្រាថ្នាឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែកាលបើព្យញ្ជនៈទី ៥ នៃវគ្គទាំងឡាយ មានភាពជាឃោសៈ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “kataññū, tannayo, tammayo” ជាដើម ក៏មិនមានការប្រែប្រួលទៅជាព្យញ្ជនៈទី ៣ ឡើយ ឬក៏ដោយអំណាចនៃអធិការនៃឋានៈ។

ฆราทีสุ ป อุ ทุ นิอาทิปรจตุตฺเถสุ ตาว – ปฆรติ ปคฺฆรติ, เอวํ อุคฺฆรติ, อุคฺฆาเฏติ, ทุคฺโฆโส, นิคฺโฆโส, เอเสว จชฺฌานผโล, ปฐมชฺฌานํ, อภิชฺฌายติ, อุชฺฌายติ, วิทฺธํเสติ, อุทฺธํสิโต, อุทฺธาโร, นิทฺธาโร, นิทฺธโน, นิทฺธุโต, วิพฺภนฺโต, อุพฺภโต, ทุพฺภิกฺขํ, นิพฺภยํ, ตพฺภาโว, จตุทฺธา, จภุพฺภิ, ฉทฺธา, สทฺธมฺโม, สพฺภูโต, มหทฺธโน, มหพฺภยํ.

ជាដំបូង ក្នុងពួកសព្ទមាន ឃរៈ ជាដើម ដែលនៅខាងក្រោយឧបសគ្គមាន ប ឧ ទុ និ ជាដើម និងចតុត្ថអក្សរ (អក្សរទី ៤ នៃវគ្គ) ដូចជា៖ pagharati ជា paggharati, ដូចគ្នាដែរ uggharati, ugghāṭeti, dugghoso, nigghoso, នេះឯងជាផលនៃឈាន (cajjhānaphalo), paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati, viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhāro, niddhano, niddhuto, vibbhanto, ubbhato, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catuddhā, cabhubbhi, chaddhā, saddhammo, sabbhūto, mahaddhano, mahabbhayaṃ។

ยวต มาเทสาทีสุ – โพชฺฌงฺคา, อาสพฺภํ, พุชฺฌิตพฺพํ, พุชฺฌติ.

ក្នុងអាទេសៈទាំងឡាយមាន យការៈ ជាដើម ដូចជា bojjhaṅgā, āsabbhaṃ, bujjhitabbaṃ, bujjhati។

ฐาเนติ [Pg.31] กึ? สีลวนฺตสฺส ฌายิโน, เย ฌานปฺปสุตา ธีรา, นิธานํ, มหาธนํ.

ពាក្យថា "ក្នុងឋានៈ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ៖ Sīlavantassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhānaṃ, mahādhanaṃ។

รสฺสาการโตปรํ วคฺคทุติเยสุ – ปญฺจ ขนฺธา ปญฺจกฺขนฺธา, เอวํรูปกฺขนฺโธ, อกฺขโม, อภิกฺขณํ, อวิกฺเขโป, ชาติกฺเขตฺตํ, ธาตุกฺโขโภ, อายุกฺขโย. เสตฉตฺตํ เสตจฺฉตฺตํ, เอวํ สพฺพจฺฉนฺนํ, วิจฺฉินฺนํ, โพธิจฺฉายา, ชมฺพุจฺฉายา, สมุจฺเฉโท. ตตฺร ฐิโต ตตฺรฏฺฐิโต, เอวํ ถลฏฺฐํ, ชลฏฺฐํ, อธิฏฺฐิตํ, นิฏฺฐิตํ, จตฺตาริฏฺฐานานิ, ครุฏฺฐานิโย, สมุฏฺฐิโต, สุปฺปฏฺฐาโน. ยสตฺเถโร, ยตฺถ, ตตฺถ, ปตฺถรติ, วิตฺถาโร, อภิตฺถุโต, วิตฺถมฺภิโต, อนุตฺถุนํ, จตุตฺโถ, กุตฺถ. ปปฺโผเฏติ, มหปฺผลํ, นิปฺผลํ, วิปฺผาโร, ปริปฺผุเสยฺย, มธุปฺผาณิตํ.

ខាងក្រោយអំពីស្រៈខ្លី (រស្សៈ) កាលបើអក្សរទី ២ នៃវគ្គនៅខាងចុង (មានការតម្រួតអក្សរទី ១ ពីមុខ) ដូចជា៖ pañca khandhā ជា pañcakkhandhā, ដូចគ្នាដែរ rūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo។ setachattaṃ ជា setacchattaṃ, ដូចគ្នាដែរ sabbacchannaṃ, vicchinnaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo។ tatra ṭhito ជា tatraṭṭhito, ដូចគ្នាដែរ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, adhiṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito, suppaṭṭhāno។ yasatthero, yattha, tattha, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ, catuttho, kuttha។ papphoṭeti, mahapphalaṃ, nipphalaṃ, vipphāro, paripphuseyya, madhupphāṇitaṃ។

อาการโต – อาขาโต อากฺขาโต, เอวํ ตณฺหากฺขโย, อาณากฺเขตฺตํ, สญฺญากฺขนฺโธ, อาฉาทยติ, อาจฺฉาทยติ, เอวํ อาจฺฉินฺทติ, นาวาฏฺฐํ, อาตฺถรติ, อาปฺโผเฏติ.

ខាងក្រោយអំពី អាការៈ (ស្រៈ អា) ដូចជា៖ ākhāto ជា ākkhāto, ដូចគ្នាដែរ taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho, āchādayati ជា ācchādayati, ដូចគ្នាដែរ ācchindati, nāvāṭṭhaṃ, āttharati, āpphoṭeti។

สรมฺหาติ กึ? สงฺขาโร, ตงฺขเณ, สญฺฉนฺนํ, ตณฺฐานํ, สนฺถุโต, ตมฺผลํ.

ពាក្យថា "អំពីស្រៈ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ៖ Saṅkhāro, taṅkhaṇe, sañchannaṃ, taṇṭhānaṃ, santhuto, tamphalaṃ។

ฐาเนติ กึ? ปูวขชฺชกํ, ตสฺส ฉวิยาทีนิ ฉินฺทิตฺวา, ยถา ฐิตํ, กถํ, กมฺมผลํ.

ពាក្យថា "ក្នុងឋានៈ" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ៖ Pūvakhajjakaṃ, tassa chaviyādīni chinditvā, yathā ṭhitaṃ, kathaṃ, kammaphalaṃ។

นิกมติ, นิปตฺติ, นิจโย, นิจรติ, นิตรณํ อิจฺจตฺร – ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ เอตฺถ จคฺคหณสฺส พหุลตฺถตฺตา เตน จคฺคหเณน ยถาปโยคํ พหุธา อาเทโส สิยา.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន nikamati, nipatti, nicayo, nicarati, nitaraṇaṃ ជាដើមនេះ ព្រោះតែការកាន់យកនូវសព្ទថា "ច" ក្នុងសូត្រថា "do dhassa ca" មានសេចក្តីច្រើនយ៉ាង (ពហុលត្ថៈ) ដោយសារការកាន់យកនូវសព្ទថា "ច" នោះ អាទេសៈ (ការផ្លាស់ប្តូរ) តែងមានច្រើនយ៉ាងតាមការប្រើប្រាស់។

ยถา – นิ อุปสคฺคโต กมุ ปท จิ จร ตรานํ ปฐมสฺส วคฺคทุติโย อิมินา ทฺวิตฺตํ, นิกฺขมติ, นิปฺผตฺติ, นิจฺฉโย, นิจฺฉรติ, นิตฺถรณํ.

ដូចជា៖ ខាងក្រោយអំពីឧបសគ្គគឺ និ (ni) តម្រួតដោយអក្សរទី ២ នៃវគ្គ ជំនួសអក្សរទី ១ នៃធាតុទាំងឡាយមាន kamu, pada, ci, cara, tara ដូចជា nikkhamati, nipphatti, nicchayo, niccharati, nittharaṇaṃ។

ตถา [Pg.32] โพ วสฺส กุว ทิว สิว วชาทีนํ ทฺวิรูปสฺสาติ วการทฺวยสฺส พการทฺวยํ, ยถา – กุพฺพนฺโต, เอวํ กุพฺพาโน, กุพฺพนฺติ, สธาตฺวนฺตยาเทสสฺส ทฺวิตฺตํ. ทิวติ ทิพฺพติ, เอวํ ทิพฺพนฺโต, สิพฺพติ, สิพฺพนฺโต, ปวชติ ปพฺพชติ, ปพฺพชนฺโต, นิวานํ นิพฺพานํ, นิพฺพุโต, นิพฺพินฺทติ, อุทพฺพยํ อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ ការផ្លាស់ប្តូរ វការៈ ពីរតួ ទៅជា ពការៈ (បការៈ) ពីរតួ នៃធាតុទាំងឡាយមាន kuva, diva, siva, vaja ជាដើម ដូចជា kubbanto, ដូចគ្នាដែរ kubbāno, kubbanti, និងការតម្រួតនៃអាទេសៈដែលមានយការៈនៅខាងចុងធាតុ ដូចជា divati ជា dibbati, ដូចគ្នាដែរ dibbanto, sibbati, sibbanto, pavajati ជា pabbajati, pabbajanto, nivānaṃ ជា nibbānaṃ, nibbuto, nibbindati, udabbayaṃ ជាដើម។

โล รสฺส ปริ ตรุณาทีนํ กฺวจิ. ปริปนฺโน ปลิปนฺโน, เอวํ ปลิโพโธ, ปลฺลงฺกํ, ตรุโณ ตลุโน, มหาสาโล, มาลุโต, สุขุมาโล.

ជួនកាល ឡការៈ (លការៈ) ជំនួស រការៈ ក្នុងសព្ទមាន pari និង taruṇa ជាដើម ដូចជា៖ paripanno ជា palipanno, ដូចគ្នាដែរ palibodho, pallaṅkaṃ, taruṇo ជា taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo។

โฏ ตสฺส ทุกฺกตาทีนํ กฺวจิ. ยถา – ทุกฺกตํ ทุกฺกฏํ, เอวํ สุกฏํ, ปหโฏ, ปตฺถโฏ, อุทฺธโฏ, วิสโฏ อิจฺจาทิ.

ជួនកាល ដការៈ (ដ) ជំនួស តការៈ (ត) ក្នុងសព្ទមាន dukkata ជាដើម ដូចជា៖ dukkataṃ ជា dukkaṭaṃ, ដូចគ្នាដែរ sukaṭaṃ, pahaṭo, patthaṭo, uddhaṭo, visaṭo ជាដើម។

โก ตสฺส นิยตาทีนํ กฺวจิ. นิยโต นิยโก.

ជួនកាល កការៈ (ក) ជំនួស តការៈ (ត) ក្នុងសព្ទមាន niyata ជាដើម ដូចជា៖ niyato ជា niyako។

โย ชสฺส นิชาทิสฺส วา, นิชํปุตฺตํ นิยํปุตฺตํ.

ឬក៏ យការៈ (យ) ជំនួស ជការៈ (ជ) ក្នុងសព្ទមាន nija ជាដើម ដូចជា៖ nijaṃputtaṃ ជា niyaṃputtaṃ។

โก คสฺส กุลูปคาทีนํ, กุลูปโค กุลูปโก.

កការៈ (ក) ជំនួស គការៈ (គ) ក្នុងសព្ទមាន kulūpaga ជាដើម ដូចជា៖ kulūpago ជា kulūpako។

ตถา โณ นสฺส ป ปริอาทิโต. ปนิธานํ ปณิธานํ, เอวํ ปณิปาโต, ปณาโม, ปณีตํ, ปริณโต, ปริณาโม, นินฺนโย นิณฺณโย, เอวํ อุณฺณโต, โอณโต อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ ណការៈ (ណ) ជំនួស នការៈ (ន) ខាងក្រោយអំពីឧបសគ្គមាន ប (pa) និង បរិ (pari) ជាដើម ដូចជា៖ panidhānaṃ ជា paṇidhānaṃ, ដូចគ្នាដែរ paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, ninnayo ជា niṇṇayo, ដូចគ្នាដែរ uṇṇato, oṇato ជាដើម។

ปติอคฺคิ, ปติหญฺญติ อิตีธ –

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន patiaggi, patihaññati នេះ៖

๔๓. กฺวจิ ปฏิ ปติสฺส.

៤៣. សូត្រថា "Kvaci paṭi patissa" (ជួនកាល ផ្លាស់ pati ទៅជា paṭi)។

ปติอิจฺเจตสฺส อุปสคฺคสฺส สเร วา พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ ปฏิอาเทโส โหติ ปุพฺพสฺสรโลโป. ปฏคฺคิ, ปฏิหญฺญติ.

កាលបើស្រៈក្តី ព្យញ្ជនៈក្តី នៅខាងចុង តែងមានអាទេសៈជា paṭi ជំនួសឧបសគ្គគឺ pati នេះខ្លះ ហើយលុបស្រៈខាងដើម ដូចជា៖ paṭaggi, paṭihaññati។

กฺวจีติ กึ? ปจฺจตฺตํ, ปติลียติ.

ពាក្យថា "ខ្លះ (kvaci)" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ៖ paccattaṃ, patilīyati។

ปุถชโน ปุถภูตํ อิตีธ ‘‘อนฺโต’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន puthajano, puthabhūtaṃ នេះ បទថា "anto" តែងអន្ទោលទៅ (តាមទៅ)។

๔๔. ปุถสฺสุ [Pg.33] พฺยญฺชเน.

៤៤. សូត្រថា "Puthassu byañjane" (ផ្លាស់ស្រៈចុងនៃ putha ទៅជា ឧការៈ កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង)។

ปุถอิจฺเจตสฺส อนฺโต สโร อุกาโร โหติ พฺยญฺชเน ปเร, ทฺวิตฺตํ. ปุถุชฺชโน, ปุถุภูตํ.

ស្រៈខាងចុងនៃសព្ទគឺ putha នេះ តែងទៅជា ឧការៈ (ស្រៈ ឧ) កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង ហើយមានការតម្រួតព្យញ្ជនៈ ដូចជា៖ puthujjano, puthubhūtaṃ។

พฺยญฺชเนติ กึ? ปุถ อยํ. ‘‘ปุถสฺส อ ปุถ’’อิติ สมาเสเนว สิทฺเธ ปุน อนฺตคฺคหณาธิกาเรน กฺวจิ อปุถนฺตสฺสาปิ อุตฺตํ สเร.

ពាក្យថា "កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍៖ putha ayaṃ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែការសម្រេចដោយសមាសៈថា "puthassa a putha" តែងមានការអន្ទោលទៅនៃបទថា "anta" ម្តងទៀត ជួនកាលការផ្លាស់ទៅជា ឧការៈ (ឧត្តៈ) សូម្បីតែមិនមែនជាទីបំផុតនៃ putha ក៏មានដែរ កាលបើស្រៈនៅខាងចុង។

มโน อญฺญํ มนุญฺญํ, เอวํ อิมํ เอวุมํ, ปรโลโป, อิติ เอวํ อิตฺเววํ, อุการสฺส วกาโร.

ដូចជា mano aññaṃ ជា manuññaṃ, ដូចគ្នាដែរ evaṃ imaṃ ជា evumaṃ (ដោយលុបស្រៈខាងចុង), iti evaṃ ជា itvevaṃ (ដោយផ្លាស់ ឧការៈ ទៅជា វការៈ)។

อวกาโส, อวนทฺโธ, อววทติ, อวสานมิตีธ –

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន avakāso, avanaddho, avavadati, avasānaṃ នេះ៖

‘‘กฺวจิ พฺยญฺชเน’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា "kvaci byañjane" (ជួនកាល កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង) តែងអន្ទោលទៅ។

๔๕. โอ อวสฺส.

៤៥. សូត្រថា "O avassa" (ផ្លាស់ ava ទៅជា ឱការៈ)។

อวอิจฺเจตสฺส อุปสคฺคสฺส โอกาโร โหติ กฺวจิ พฺยญฺชเน ปเร. โอกาโส, โอนทฺโธ, โอวทติ, โอสานํ.

ឧបសគ្គគឺ ava នេះ តែងទៅជា ឱការៈ (ស្រៈ ឱ) ខ្លះ កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង ដូចជា៖ okāso, onaddho, ovadati, osānaṃ។

กฺวจีติ กึ? อวสานํ, อวสุสฺสตุ.

ពាក្យថា "ខ្លះ (kvaci)" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ៖ avasānaṃ, avasussatu។

พฺยญฺชเนติ กึ? อวยาคมนํ, อเวกฺขติ.

ពាក្យថា "កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង" ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះ៖ avayāgamanaṃ, avekkhati។

อวคเต สูริเย, อวคจฺฉติ, อวคเหตฺวา อิตีธ –

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន avagate sūriye, avagacchati, avagahetvā នេះ៖

‘‘อวสฺเส’’ติ วตฺตเต โอคฺคหณญฺจ.

បទថា "avasse" និងការកាន់យកនូវ ឱការៈ តែងអន្ទោលទៅ។

๔๖. ตพฺพิปรีตูปปเท พฺยญฺชเน จ.

៤៦. សូត្រថា "Tabbiparītūpapade byañjane ca" (និងកាលបើមានបទផ្ទុយពីនោះនៅជិត និងកាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង)។

อวสทฺทสฺส อุปปเท ติฏฺฐมานสฺส ตสฺโสการสฺส วิปรีโต จ โหติ พฺยญฺชเน ปเร.

កាលបើមានសព្ទថា ava ស្ថិតនៅជាឧបបទ តែងមានសេចក្តីផ្ទុយពី ឱការៈ នោះខ្លះ កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង។

ตสฺส วิปรีโต ตพฺพิปรีโต, อุโปจฺจาริตํ ปทํ อุปปทํ, โอการวิปรีโตติ อุการสฺเสตํ อธิวจนํ. จสทฺโท กตฺถจิ [Pg.34] นิวตฺตนตฺโถ, ทฺวิตฺตํ. อุคฺคเต สูริเย, อุคฺคจฺฉติ, อุคฺคเหตฺวา.

ពាក្យថា "tabbiparīto" គឺផ្ទុយពីនោះ, បទដែលពោលជិត ឈ្មោះថា "upapada", ពាក្យថា "ផ្ទុយពីឱការៈ" នេះជាឈ្មោះនៃ ឧការៈ (ស្រៈ ឧ)។ ចសព្ទ មានសេចក្តីឃាត់ក្នុងកន្លែងខ្លះ និងមានការតម្រួតព្យញ្ជនៈ ដូចជា៖ uggate sūriye, uggacchati, uggahetvā។

อติปฺปโข ตาว, ปรสตํ, ปรสหสฺสํ อิตีธ –

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន atippakho tāva, parasataṃ, parasahassaṃ នេះ៖

‘‘อาคโม’’ติ วตฺตเต.

បទថា "āgamo" (អាគម) តែងអន្ទោលទៅ។

๔๗. กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน.

៤៧. សូត្រថា "Kvaci o byañjane" (ជួនកាលមាន ឱការាគម កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង)។

พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โอการาคโม โหตีติ อติปฺป ปรสทฺเทหิ โอการาคโม ‘‘ยวมท’’อิจฺจาทิสุตฺเต จสทฺเทน อติปฺปโต คการาคโม จ.

កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង តែងមាន ឱការាគម ខ្លះ គឺមាន ឱការាគម ខាងក្រោយអំពីសព្ទថា atippa និង para, និងមាន គការាគម (គ) ខាងក្រោយអំពី atippa ដោយ ចសព្ទ ក្នុងសូត្រមាន "yavamada" ជាដើម។

อติปฺปโค โข ตาว, ปโรสตํ, ปโรสหสฺสํ, เอตฺถ ‘‘สรา สเร โลป’’นฺติ ปุพฺพสฺสรโลโป.

ដូចជា៖ atippago kho tāva, parosataṃ, parosahassaṃ, ក្នុងទីនេះ មានការលុបស្រៈខាងដើមដោយសូត្រថា "sarā sare lopaṃ"។

มนมยํ, อยมยํ อิตีธ ‘‘มโนคณาทีน’’นฺติ วตฺตเต.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន manamayaṃ, ayamayaṃ នេះ បទថា "manogaṇādīnaṃ" (នៃពួកសព្ទមាន មនោ ជាដើម) តែងអន្ទោលទៅ។

๔๘. เอเตสโม โลเป.

៤៨. សូត្រថា "Etesamo lope" (កាលបើមានការលុបវិភត្តិ ស្រៈចុងនៃពួកសព្ទមាន មនោ ជាដើមទាំងនេះ តែងទៅជា ឱការៈ)។

เอเตสํ มโนคณาทีนมนฺโต โอตฺตมาปชฺชเต วิภตฺติโลเป กเต.

កាលបើធ្វើការលុបវិភត្តិហើយ ស្រៈខាងចុងនៃពួកសព្ទមាន មនោ ជាដើមទាំងនេះ តែងដល់នូវភាពជា ឱការៈ (ស្រៈ ឱ)។

มโนมยํ, อโยมยํ, เอวํ มโนเสฏฺฐา, อโยปตฺโต, ตโปธโน, ตโมนุโท, สิโรรุโห, เตโชกสิณํ, รโชชลฺลํ, อโหรตฺตํ, รโหคโต.

ដូចជា៖ manomayaṃ, ayomayaṃ, ដូចគ្នាដែរ manoseṭṭhā, ayopatto, tapodhano, tamonudo, siroruho, tejokasiṇaṃ, rajojallaṃ, ahorattaṃ, rahogato។

อาทิสทฺเทน อาโปธาตุ, วาโยธาตุ.

ដោយ អាទិសព្ទ តែងរួមបញ្ចូលទាំង āpodhātu, vāyodhātu ផងដែរ។

สีหคติยา วาธิการโต อิธ น ภวติ, มนมตฺเตน มนจฺฉฏฺฐานํ, อยกปลฺลํ, ตมวิโนทโน, มนอายตนํ.

ដោយអំណាចនៃដំណើរដូចជាសីហៈ (សីហគតិ) ឬដោយអំណាចនៃអធិការនៃសព្ទថា "វា (vā)" ការផ្លាស់ប្តូរនេះមិនមានក្នុងទីនេះទេ ដូចជា៖ manamattena, manacchaṭṭhānaṃ, ayakapallaṃ, tamavinodano, manaāyatanaṃ។

อิติ พฺยญฺชนสนฺธิวิธานํ นิฏฺฐิตํ.

ចប់ ព្យញ្ជនសន្ធិវិធាន តែប៉ុណ្ណេះ។

นิคฺคหีตสนฺธิวิธาน

និគ្គហីតសន្ធិវិធាន

อถ [Pg.35] นิคฺคหีตสนฺธิ วุจฺจเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពី និគ្គហីតសន្ធិ។

ตณฺหํ กโร, รณํ ชโห, สํ ฐิโต, ชุตึ ธโร, สํ มโต อิตีธ ‘‘นิคฺคหีต’’นฺติ อธิกาโร, ‘‘พฺยญฺชเน’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន taṇhaṃ karo, raṇaṃ jaho, saṃ ṭhito, jutiṃ dharo, saṃ mato នេះ អធិការនៃបទថា "niggahītaṃ" និងបទថា "byañjane" តែងអន្ទោលទៅ។

๔๙. วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

៤៩. សូត្រថា "Vaggantaṃ vā vagge" (ផ្លាស់និគ្គហីតទៅជាអក្សរទីបំផុតវគ្គខ្លះ កាលបើព្យញ្ជនៈវគ្គនៅខាងចុង)។

วคฺคภูเต พฺยญฺชเน ปเร นิคฺคหีตํ โข วคฺคนฺตํ วา ปปฺโปตีติ นิมิตฺตานุสฺวรานํ ฐานาสนฺนวเสน ตพฺพคฺคปญฺจโม โหติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เตน ‘‘ตณฺหงฺกโร, รณญฺชโห, สณฺฐิโต, ชุตินฺธโร, สมฺมโต’’ติอาทีสุ นิจฺจํ.

កាលបើព្យញ្ជនៈដែលជាវគ្គនៅខាងចុង និគ្គហីតតែងដល់នូវភាពជាអក្សរទីបំផុតវគ្គខ្លះ គឺទៅជាអក្សរទី ៥ នៃវគ្គនោះ ដោយអំណាចនៃទីកន្លែងបញ្ចេញសំឡេងដ៏ជិតស្និទ្ធនៃនិគ្គហីត និងព្យញ្ជនៈដែលជាហេតុ។ វ៉ាសព្ទ (vā) នេះ មានសេចក្តីកំណត់ជម្រើស (វវត្ថិតវិភាសា)។ ព្រោះហេតុនោះ ការផ្លាស់ប្តូរនេះតែងមានជាប្រាកដ (និច្ចៈ) ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន "taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammato" ជាដើម។

ตงฺกโรติ ตํ กโรติ, ตงฺขณํ ตํขณํ, สงฺคโห สํคโห, ตงฺฆตํ ตํ ฆตํ. ธมฺมญฺจเร ธมฺมํ จเร, ตญฺฉนฺนํ ตํ ฉนฺนํ, ตญฺชาตํ ตํ ชาตํ, ตญฺญาณํ ตํ ญาณํ. ตณฺฐานํ ตํ ฐานํ, ตณฺฑหติ ภํ ฑหติ. ตนฺตโนติ ตํ ตโนติ, ตนฺถิรํ ตํ ถิรํ, ตนฺทานํ ตํ ทานํ, ตนฺธนํ ตํ ธนํ, ตนฺนิจฺจุตํ ตํ นิจฺจุตํ. ตมฺปตฺโต ตํ ปตฺโต, ตมฺผลํ ตํ ผลํ, เตสมฺโพโธ เตสํ โพโธ, สมฺภูโต สํภูโต, ตมฺมิตฺตํ ตํ มิตฺตํ. กิงฺกโต กึ กโต, ทาตุงฺคโต ทาตุํ คโตติ เอวมาทีสุ วิกปฺเปน.

ដូចជា៖ taṅkaroti មកពី taṃ karoti, taṅkhaṇaṃ មកពី taṃkhaṇaṃ, saṅgaho មកពី saṃgaho, taṅghataṃ មកពី taṃ ghataṃ។ dhammañcare មកពី dhammaṃ care, tañchannaṃ មកពី taṃ channaṃ, tañjātaṃ មកពី taṃ jātaṃ, taññāṇaṃ មកពី taṃ ñāṇaṃ។ taṇṭhānaṃ មកពី taṃ ṭhānaṃ, taṇḍahati មកពី bhaṃ ḍahati។ tantanoti មកពី taṃ tanoti, tanthiraṃ មកពី taṃ thiraṃ, tandānaṃ មកពី taṃ dānaṃ, tandhanaṃ មកពី taṃ dhanaṃ, tanniccutaṃ មកពី taṃ niccutaṃ។ tampatto មកពី taṃ patto, tamphalaṃ មកពី taṃ phalaṃ, tesambodho មកពី tesaṃ bodho, sambhūto មកពី saṃbhūto, tammittaṃ មកពី taṃ mittaṃ។ kiṅkato មកពី kiṃ kato, dātuṅgato មកពី dātuṃ gato ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះ តែងមានការផ្លាស់ប្តូរដោយវីកប្បៈ (មិនទៀងទាត់)។

อิธ น ภวติ, น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ, สรณํ คจฺฉามิ.

ការផ្លាស់ប្តូរនេះ មិនមានក្នុងទីនេះទេ ដូចជា៖ na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, saraṇaṃ gacchāmi។

สติ โจปริ วาคฺคหเณ วิชฺฌนฺตเร วา อิธ วาคฺคหณกรณมตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ, เตน นิคฺคหีตสฺส สํอุปสคฺคปุมนฺตสฺส เล ลกาโร. ยถา – ปฏิสํลีโน ปฏิสลฺลีโน, เอวํ ปฏิสลฺลาโณ, สลฺลกฺขณา, สลฺเลโข, สลฺลาโป, ปุํลิงฺคํ ปุลฺลิงฺคํ.

ទោះបីជាមានការកាន់យកនូវ វ៉ាសព្ទ (vā) ខាងលើ ឬក្នុងចន្លោះវិធានផ្សេងទៀតក៏ដោយ ការធ្វើនូវការកាន់យកនូវ វ៉ាសព្ទ ក្នុងទីនេះ គឺដើម្បីសំដែងនូវសេចក្តីផ្សេងទៀត ព្រោះហេតុនោះ និគ្គហីតនៃឧបសគ្គគឺ សំ (saṃ) និងសព្ទមាន បុមៈ (puma) ជាទីបំផុត តែងទៅជា លការៈ (ល) កាលបើ លការៈ នៅខាងចុង ដូចជា៖ paṭisaṃlīno ជា paṭisallīno, ដូចគ្នាដែរ paṭisallāṇo, sallakkhaṇā, sallekho, sallāpo, puṃliṅgaṃ ជា pulliṅgaṃ។

ปจฺจตฺตํ เอว, ตํ เอว, ตญฺหิ ตสฺส, เอวญฺหิ โว อิตีธ ‘‘วา’’ติ อธิกาโร.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន paccattaṃ eva, taṃ eva, tañhi tassa, evañhi vo នេះ អធិការនៃបទថា "vā" (ខ្លះ) តែងអន្ទោលទៅ។

๕๐. เอเห [Pg.36] ญํ.

៥០. សូត្រថា "Ehe ñaṃ" (ផ្លាស់និគ្គហីតទៅជា ញការៈ កាលបើ ឯការៈ និង ហការៈ នៅខាងចុង)។

เอการหกาเร ปเร นิคฺคหีตํ โข ญการํ ปปฺโปติ วา, เอกาเร ญาเทสสฺส ทฺวิภาโว.

កាលបើ ឯការៈ (ស្រៈ ឯ) និង ហការៈ (ហ) នៅខាងចុង និគ្គហីតតែងដល់នូវភាពជា ញការៈ (ញ) ខ្លះ, កាលបើ ឯការៈ នៅខាងចុង តែងមានការតម្រួត ញការៈ ដែលជាអាទេសៈនោះ។

ปจฺจตฺตญฺเญวปจฺจตฺตํ เอว, ตญฺเญว ตํ เอว, ตญฺหิ ตสฺส ตญฺหิ ตสฺส, เอวญฺหิ โว เอวญฺหิ โว.

ដូចជា៖ paccattaññeva មកពី paccattaṃ eva, taññeva មកពី taṃ eva, tañhi tassa មកពី tañhi tassa, evañhi vo មកពី evañhi vo។

ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาสทฺทสฺส เอวหินิปาตโต อญฺญตฺถ น โหติ, ยถา – เอวเมตํ, เอวํ โหติ.

ព្រោះភាពជាវិភាសាដែលកំណត់ទុក (វវត្ថិតវិភាសា) នៃសព្ទថា «វា» ការផ្លាស់ប្ដូរ (និគ្គហិតជា ម-ការ និង ទ-ការ) ក្រៅពីនិបាតគឺ «ឯវ» និង «ហិ» មិនមានឡើយ ដូចជា evametaṃ, evaṃ hoti។

สํโยโค, สํโยชนํ, สํยโต, สํยาจิกาย, ยํ ยเทว, อานนฺตริกํ ยมาหุ อิตีธ ‘‘ญ’’มิติ วตฺตเต.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya, yaṃ yadeva, ānantarikaṃ yamāhu បទថា «ញំ» (ញ) រមែងអណ្តែតមក (តាមទៅ)។

๕๑. ส เย จ.

៥១. សូត្រថា «ស យេ ច»។

นิคฺคหีตํ โข ยกาเร ปเร สห ยกาเรน ญการํ ปปฺโปติ วา, ญาเทสสฺส ทฺวิตฺตํ.

និគ្គហិត កាលបើ យ-អក្សរ នៅខាងចុង រមែងដល់នូវការផ្លាស់ជា ញ-អក្សរ ជាមួយនិង យ-អក្សរ ខ្លះ, (ហើយ) មានការតម្រួតតួ (ទ្វិត្តៈ) នៃ ញ-ទេស (តួដែលផ្លាស់ជា ញ នោះ)។

สญฺโญโค สํโยโค, สญฺโญชนํ สํโยชนํ, สญฺญโต สํยโต, สญฺญาจิกาย สํยาจิกาย, ยญฺญเทว ยํ ยเทว, อานนฺตริกญฺญมาหุ อานนฺตริกํ ยมาหุ.

Saññogo សម្រេចមកពី saṃyogo, saññojanaṃ សម្រេចមកពី saṃyojanaṃ, saññato សម្រេចមកពី saṃyato, saññācikāya សម្រេចមកពី saṃyācikāya, yaññadeva សម្រេចមកពី yaṃ yadeva, ānantarikaññamāhu សម្រេចមកពី ānantarikaṃ yamāhu។

วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตาว สํปทนฺตโต จ สพฺพนามยการปรโต จ นิคฺคหีตา อญฺญตฺถ น โหติ. ยถา – เอตํ โยชนํ, ตํ ยานํ, สรณํ ยนฺติ.

ព្រោះតែភាពជាវិភាសាដែលកំណត់ទុកនៃសព្ទថា «វា» នោះឯង ការផ្លាស់ប្ដូរ (និគ្គហិតជា ញ) ក្រៅពីនិគ្គហិតដែលនៅចុងបទ និងនៅខាងចុងនៃ យ-អក្សរ ជាសព្វនាម មិនមានឡើយ។ ដូចជា etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, saraṇaṃ yanti។

เอตฺถ จ ‘‘สห เย จา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ส เย จา’’ติ วจนโต สุตฺตนฺเตสุ สุขุจฺจารณตฺถมกฺขรโลโปปีติ ทฏฺฐพฺพํ, เตน ปฏิสงฺขาย โยนิโส ปฏิสงฺขา โยนิโส, สยํ อภิญฺญาย สจฺฉิกตฺวา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา, ปริเยสนาย ปริเยสนาติอาทิ สิชฺฌติ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ កាលបើគួរពោលថា «សហ យេ ច» តែបែរជាពោលថា «ស យេ ច» វិញ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែការលុបអក្សរ ដើម្បីសម្រួលដល់ការបញ្ចេញសំឡេងក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយ ក៏មានដែរ, ព្រោះហេតុនោះ បទទាំងឡាយមានជាអាទិថា paṭisaṅkhā yoniso (សម្រេចមកពី paṭisaṅkhāya yoniso), sayaṃ abhiññā sacchikatvā (សម្រេចមកពី sayaṃ abhiññāya sacchikatvā), pariyesanā (សម្រេចមកពី pariyesanāya) រមែងសម្រេចរូបបាន។

ตํ [Pg.37] อหํ พฺรูมิ, ยํ อาหุ, ธนํ เอว, กึ เอตํ, นินฺทิตุํ อรหติ, ยํ อนิจฺจํ, ตํ อนตฺตา, เอตํ อโวจ, เอตํ เอว อิจฺจตฺร –

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ taṃ ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva ជាដើមនេះ (មានសូត្រខាងក្រោមនេះចែងថា)៖

๕๒. มทา สเร.

៥២. សូត្រថា «មទា សរេ»។

นิคฺคหีตสฺส โข สเร ปเร มการทการาเทสา โหนฺติ วา. เอตฺถ จ วาสทฺทาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา ทกาโร ยเตตสทฺทโต ปรสฺเสว.

និគ្គហិត កាលបើស្រៈនៅខាងចុង រមែងមានការផ្លាស់ជា ម-ការ និង ទ-ការ ខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះភាពជាវិភាសាដែលកំណត់ទុកនៃសព្ទថា «វា» ដែលអណ្តែតមក ការផ្លាស់ជា ទ-ការ រមែងមានតែខាងចុងនៃ យ, ត, ឯត សព្ទ ប៉ុណ្ណោះ។

ตมหํ พฺรูมิ, ยมาหุ, ธนเมว, กิเมตํ, นินฺทิตุมรหติ, ยทนิจฺจํ, ตทนตฺตา, เอตทโวจ, เอตเทว.

Tamahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati, yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva (រមែងសម្រេចរូបយ៉ាងនេះ)។

วาติ กึ? ตํ อหํ, เอตํ เอว, อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ.

ពាក្យថា «វា» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ taṃ ahaṃ, etaṃ eva, akkocchi maṃ avadhi maṃ។

เอตฺถ จ มทาติ โยควิภาเคน พฺยญฺชเนปิ วา มกาโร. เตน ‘‘พุทฺธม สรณม คจฺฉามี’’ติอาทิ สิชฺฌติ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ដោយការចែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «មទា» ការផ្លាស់ជា ម-ការ សូម្បីតែនៅខាងមុខព្យញ្ជនៈ ក៏មានខ្លះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ បទមានជាអាទិថា «buddhama saraṇama gacchāmī» រមែងសម្រេចរូបបាន។

ตาสํ อหํ สนฺติเก, วิทูนํ อคฺคํ, ตสฺส อทาสึ อหํ อิตีธ ‘‘สเร’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ tāsaṃ ahaṃ santike, vidūnaṃ aggaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ បទថា «សរេ» រមែងអណ្តែតមក។

๕๓. กฺวจิ โลปํ.

៥៣. សូត្រថា «ក្វចិ លោបំ»។

นิคฺคหีตํ โข สเร ปเร โลปํ ปปฺโปติ กฺวจิ ฉนฺทานุรกฺขเณ สุขุจฺจารณฏฺฐาเน. ปุพฺพสฺสรโลโป, ปรสฺส อสํโยคนฺตสฺส ทีโฆ.

និគ្គហិត កាលបើស្រៈនៅខាងចុង រមែងដល់នូវការលុបខ្លះ ក្នុងទីដែលត្រូវរក្សាគាថា (ឆន្ទៈ) ឬក្នុងទីដែលសម្រួលដល់ការបញ្ចេញសំឡេង។ មានការលុបស្រៈខាងដើម និងការធ្វើស្រៈខាងចុងដែលមិនមែនជាសំយោគន្តៈឲ្យមានសំឡេងវែង (ទីឃៈ)។

ตาสาหํ สนฺติเก, วิทูนคฺคํ, ตสฺส อทาสาหํ, ตถาคตาหํ, เอวาหํ, กฺยาหํ.

Tāsāhaṃ santike, vidūnaggaṃ, tassa adāsāhaṃ, tathāgatāhaṃ, evāhaṃ, kyāhaṃ (រមែងសម្រេចរូបយ៉ាងនេះ)។

กฺวจีติ กึ? เอวมสฺส, กิมหํ.

ពាក្យថា «ក្វចិ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ evamassa, kimahaṃ។

อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ, เอตํ พุทฺธานํ สาสนํ, สํรตฺโต, สํราโค, สํรมฺโภ, อวิสํหาโร, จิรํ ปวาสึ, คนฺตุํ กาโม, คนฺตุํ มโน อิตีธ ‘‘กฺวจิ โลป’’นฺติ วตฺตเต.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ ariyasaccānaṃ dassanaṃ, etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ, saṃratto, saṃrāgo, saṃrambho, avisaṃhāro, ciraṃ pavāsiṃ, gantuṃ kāmo, gantuṃ mano បទថា «ក្វចិ លោបំ» រមែងអណ្តែតមក។

๕๔. พฺยญฺชเน [Pg.38] จ.

៥៤. សូត្រថា «ព្យញ្ជនេ ច»។

นิคฺคหีตํ โข พฺยญฺชเน จ ปเร โลปํ ปปฺโปติ กฺวจิ ฉนฺทานุรกฺขณาทิมฺหิ. รการหกาเรสุ อุปสคฺคนฺตสฺส ทีโฆ.

និគ្គហិត កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង រមែងដល់នូវការលុបខ្លះ ក្នុងទីដែលត្រូវរក្សាគាថាជាដើម។ កាលបើ រ-អក្សរ និង ហ-អក្សរ នៅខាងចុង ស្រៈនៅចុងឧបសគ្គ រមែងដល់នូវការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ)។

อริยสจฺจาน ทสฺสนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนํ, สารตฺโต, สาราโค, สารมฺโภ, อวิสาหาโร, จิรปฺปวาสึ, ทฺวิตฺตํ, คนฺตุกาโม, คนฺตุมโน.

Ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, sāratto, sārāgo, sārambho, avisāhāro, cirappavāsiṃ (មានការតម្រួតតួ), gantukāmo, gantumano (រមែងសម្រេចរូបយ៉ាងនេះ)។

กฺวจีติ กึ? เอตํ มงฺคลมุตฺตมํ.

ពាក្យថា «ក្វចិ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះគឺ etaṃ maṅgalamuttamaṃ។

กตํ อิติ, กึ อิติ, อภินนฺทุํ อิติ, อุตฺตตฺตํ อิว, จกฺกํ อิว, กลึ อิทานิ, กึ อิทานิ, ตฺวํ อสิ, อิทํ อปิ, อุตฺตรึ อปิ, ทาตุํ อปิ, สทิสํ เอว อิตีธ ‘‘นิคฺคหีตมฺหา, โลป’’นฺติ จ วตฺตเต.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ kataṃ iti, kiṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva បទថា «និគ្គហីតម្ហា» និង «លោបំ» រមែងអណ្តែតមក។

๕๕. ปโร วา สโร.

៥៥. សូត្រថា «បរោ វា សរោ»។

นิคฺคหีตมฺหา ปโร สโร โลปํ ปปฺโปติ วา. นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ.

ស្រៈដែលនៅខាងចុងពីនិគ្គហិត រមែងដល់នូវការលុបខ្លះ។ (កាលបើលុបស្រៈហើយ) និគ្គហិត រមែងដល់នូវការផ្លាស់ជាព្យញ្ជនៈវគ្គន្តៈ (ព្យញ្ជនៈចុងវគ្គ)។

กตนฺติ, กินฺติ, อภินนฺทุนฺติ, อุตฺตตฺตํว, จกฺกํว, กลินฺทานิ, กินฺทานิ, ตฺวํสิ, อิทมฺปิ, อุตฺตริมฺปิ, ทาตุมฺปิ, สทิสํว.

Katanti, kinti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kalindāni, kindāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva (រមែងសម្រេចរូបយ៉ាងនេះ)។

วาติ กึ? กตํ อิติ, กิมิติ, ทาตุมปิ, สามํ เอว.

ពាក្យថា «វា» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ kataṃ iti, kimiti, dātumapi, sāmaṃ eva។

อยมฺปิ วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา อิตีวีทานิสีเปวาทิโต อญฺญตฺถ น โหติ. ยถา – อหํ เอตฺถ, เอตํ อโหสิ.

ការលុបស្រៈខាងចុងនេះ សូម្បីតែព្រោះភាពជាវិភាសាដែលកំណត់ទុកនៃសព្ទថា «វា» ក៏មិនមានក្នុងទីដទៃ ក្រៅពីសព្ទទាំងឡាយមាន iti, iva, idāni, asi, api, eva ជាដើមឡើយ។ ដូចជា ahaṃ ettha, etaṃ ahosi។

เอวํ อสฺส เต อาสวา, ปุปฺผํ อสฺสา อุปฺปชฺชติ อิตีธ สเร ปเร ลุตฺเต วิปริณาเมน ‘‘ปรสฺมึ, สเร, ลุตฺเต’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ evaṃ assa te āsavā, pupphaṃ assā uppajjati កាលបើស្រៈខាងចុងត្រូវបានលុបហើយ បទថា «បរស្មឹ, សរេ, លុត្តេ» រមែងអណ្តែតមក ដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ (វិបរិណាម)។

๕๖. พฺยญฺชโน [Pg.39] จ วิสญฺโญโค.

៥៦. សូត្រថា «ព្យញ្ជនោ ច វិសញ្ញោគោ»។

นิคฺคหีตมฺหา ปรสฺมึ สเร ลุตฺเต พฺยญฺชโน สญฺโญโค เจ, วิสญฺโญโคว โหตีติ สํโยเคกเทสสฺส ปุริมพฺยญฺชนสฺส โลโป.

កាលបើស្រៈខាងចុងពីនិគ្គហិតត្រូវបានលុបហើយ ប្រសិនបើព្យញ្ជនៈជាសំយោគ (តម្រួត) រមែងដល់នូវភាពជាវិសំយោគ (មិនតម្រួត) គឺមានការលុបព្យញ្ជនៈខាងដើមដែលជាចំណែកមួយនៃសំយោគនោះ។

ทฺวินฺนํ พฺยญฺชนานเมกตฺร ฐิติ สญฺโญโค, อิธ ปน สํยุชฺชตีติ สญฺโญโค, ปุริโม วณฺโณ, วิคโต สญฺโญโค อสฺสาติ วิสญฺโญโค, ปโร.

ការស្ថិតនៅជាមួយគ្នានៃព្យញ្ជនៈពីរក្នុងទីជាមួយគ្នា ឈ្មោះថា សំយោគ, តែក្នុងទីនេះ បទថា «សំយោគ» សំដៅយកតួអក្សរខាងដើមដែលមកផ្សំគ្នា, បទថា «វិសំយោគ» សំដៅយកតួអក្សរខាងចុង ដែលប្រាសចាកសំយោគ (ការតម្រួត) នោះ។

เอวํ ส เต อาสวา, ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชติ.

Evaṃ sa te āsavā, pupphaṃsā uppajjati (រមែងសម្រេចរូបយ៉ាងនេះ)។

ลุตฺเตติ กึ? เอวมสฺส.

ពាក្យថា «លុត្តេ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍នេះគឺ evamassa។

จสทฺเทน ติณฺณํ พฺยญฺชนานํ สรูปสํโยโคปิ วิสญฺโญโค โหติ. ยถา – อคฺยาคารํ, วุตฺยสฺส.

ដោយសព្ទថា «ច» សូម្បីតែសំយោគនៃព្យញ្ជនៈបីដែលមានរូបដូចគ្នា ក៏ដល់នូវភាពជាវិសំយោគដែរ។ ដូចជា agyāgāraṃ, vutyassa។

จกฺขุ อุทปาทิ, อว สิโร, ยาวจิธ ภิกฺขเว, อณุถูลานิ, ต สมฺปยุตฺตา อิภีธ ‘‘สเร, อาคโม, กฺวจิ, พฺยญฺชเน’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ cakkhu udapādi, ava siro, yāvacidha bhikkhave, aṇuthūlāni, ta sampayuttā បទថា «សរេ, អាគមោ, ក្វចិ, ព្យញ្ជនេ» រមែងអណ្តែតមក។

๕๗. นิคฺคหิตญฺจ.

៥៧. សូត្រថា «និគ្គហិតញ្ច»។

นิคฺคหีตญฺจ อาคโม โหติ สเร วา พฺยญฺชเน วา กฺวจิ สุขุจฺจารณฏฺฐาเน. นิคฺคหีตสฺส รสฺสานุคตตฺตา รสฺสโตเยวายํ.

និគ្គហិត រមែងចុះជាអាគម ខាងមុខស្រៈក្តី ខាងមុខព្យញ្ជនៈក្តី ខ្លះ ក្នុងទីដែលសម្រួលដល់ការបញ្ចេញសំឡេង។ ព្រោះតែនិគ្គហិតរមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមក្រោយស្រៈខ្លី ការចុះអាគមនេះ រមែងមានតែក្រោយស្រៈខ្លីប៉ុណ្ណោះ។

จกฺขุํ อุทปาทิ, อวํสิโร, ยาวญฺจิธ ภิกฺขเว, อณุํถูลานิ, ตํสมฺปยุตฺตา, เอวํ ตงฺขเณ, ตํสภาโว.

Cakkhuṃ udapādi, avaṃsiro, yāvañcidha bhikkhave, aṇuṃthūlāni, taṃsampayuttā, evaṃ taṅkhaṇe, taṃsabhāvo (រមែងសម្រេចរូបយ៉ាងនេះ)។

กฺวจีติ กึ? น หิ เอเตหิ, อิธ เจว.

ពាក្យថា «ក្វចិ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ na hi etehi, idha ceva។

เอวํ วุตฺเต, ตํ สาธุ, เอกํ สมยํ ภควา, อคฺคึว สนมํ อิตีธ โลปาเทสการิเย สมฺปตฺเต เยภุยฺเยน ตทปวาทตฺถมาห.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងនេះគឺ evaṃ vutte, taṃ sādhu, ekaṃ samayaṃ bhagavā, aggiṃva sandhamaṃ កាលបើការលុប និងការផ្លាស់ប្ដូរត្រូវសម្រេចបានហើយ (អ្នកនិពន្ធ) រមែងពោលសូត្រនេះ ដើម្បីជាការឃាត់ (អបវាទ) នូវវិធីទាំងនោះដោយច្រើន។

๕๘. อํ [Pg.40] พฺยญฺชเน นิคฺคหีตํ.

៥៨. សូត្រថា «អំ ព្យញ្ជនេ និគ្គហិតំ»។

นิคฺคหีตํ โข พฺยญฺชเน ปเร อํอิติ โหติ.

និគ្គហិត កាលបើព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង រមែងនៅជា «អំ» យ៉ាងនោះឯង។

อกาโร อุจฺจารณตฺโถ, ‘‘สรโลโป’’ติอาทินา ปุพฺพสฺสรโลโป วา.

អ-ការៈ (ក្នុង អំ នោះ) មានប្រយោជន៍ក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង ឬមួយក៏មានការលុបស្រៈខាងដើម ដោយសូត្រជាអាទិថា «សរលោបោ»។

เอวํ วุตฺเต, ตํ สาธุ, เอกํ สมยํ ภควา, อคฺคึว สนฺธมํ.

Evaṃ vutte, taṃ sādhu, ekaṃ samayaṃ bhagavā, aggiṃva sandhamaṃ (រមែងសម្រេចរូបយ៉ាងនេះ)។

อิธ อวุตฺตวิเสสานมฺปิ วุตฺตนยาติเทสตฺถมติเทสมาห.

ក្នុងទីនេះ (អ្នកនិពន្ធ) បានពោលនូវសូត្រអតិទេស (សូត្រពង្រីកសេចក្តី) ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការអនុវត្តតាមវិធីដែលបានពោលហើយ សូម្បីតែចំពោះសេចក្តីលម្អិតដែលមិនបានពោលទុក។

๕๙. อนุปทิฏฺฐานํ วุตฺตโยคโต.

៥៩. សូត្រថា «អនុបទិដ្ឋាបំ វុត្តយោគតោ»។

เย อิธ อมฺเหหิ วิเสสโต น อุปทิฏฺฐา อุปสคฺคนิปาตาทโย, เตสํ วุตฺตโยคโต วุตฺตนเยน สรสนฺธาทีสุ วุตฺตนยานุสาเรน รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ពួកឧបសគ្គ និងនិបាតជាដើមណា ដែលយើងមិនបានបង្ហាញដោយឡែកក្នុងទីនេះ ការសម្រេចរូប (រូបសិទ្ធិ) នៃពួកវា ក្នុងសរៈសន្ធិជាដើម គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយ តាមលំអាននៃវិធីដែលបានពោលហើយនោះ។

เตน ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน ปริยาทีนํ รหนาทิวณฺณสฺส วิปริยโย ยวาทีหิ, ยถา – ปริยุทาหาสิ ปยิรุทาหาสิ, อริยสฺส อยิรสฺส, พหฺวาพาโธ พวฺหาพาโธ, น อภิเนยฺย อนภิเนยฺย.

ព្រោះហេតុនោះ ដោយសព្ទថា «ច» ក្នុងសូត្រថា «ទោ ធស្ស ច» ការផ្លាស់ប្តូរលំដាប់តួអក្សរ (វិបរិយាយ) នៃ រ-អក្សរ និង ហ-អក្សរ ជាដើម នៃ បរិយ-សព្ទ ជាដើម ជាមួយនិង យ-អក្សរ ជាដើម រមែងមាន ដូចជា pariyudāhāsi ទៅជា payirudāhāsi, ariyassa ទៅជា ayirassa, bahvābādho ទៅជា bavhābādho, na abhineyya ទៅជា anabhineyya។

‘‘ตํ อิมินาปิ ชานาถา’’ติ เอตฺถ ‘‘ปโร วา สโร’’ติ สเร ลุตฺเต ‘‘ตตฺรากาโร’’ติ โยควิภาเคน อกาโร นิคฺคหีตสฺส ทกาโร, ตทมินาปิ ชานาถ อิจฺจาทิ.

ក្នុងប្រយោគថា «taṃ imināpi jānātha» នេះ កាលបើស្រៈខាងចុងត្រូវបានលុបដោយសូត្រថា «បរោ វា សរោ» ហើយ ដោយការចែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «តត្រាការោ» រមែងមាន អ-ការៈ និងការផ្លាស់និគ្គហិតជា ទ-ការៈ សម្រេចរូបជា tadamināpi jānatha ជាដើម។

อิติ นิคฺคหีตสนฺธิวิธานํ นิฏฺฐิตํ.

ការចែងអំពីវិធីនិគ្គហិតសន្ធិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

สญฺญาวิธานํ สรสนฺธิ สนฺธิ,นิเสธนํ พฺยญฺชนสนฺธิ สนฺธิ;

โย นิคฺคหีตสฺส จ สนฺธิกปฺเป,สุนิจฺฉโย โสปิ มเยตฺถ วุตฺโต.

វិធីបញ្ញត្តិឈ្មោះ (សញ្ញាវិធាន) សរៈសន្ធិ វិធីហាមឃាត់ (និសេធនៈ) ព្យញ្ជនៈសន្ធិ និងការវិនិច្ឆ័យដ៏ត្រឹមត្រូវណា ក្នុងក្បួននិគ្គហិតសន្ធិ វិធីទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងទីនេះ។

อิติ รูปสิทฺธิยํ สนฺธิกณฺโฑ

វគ្គស្តីពីសន្ធិ ក្នុងគម្ពីររូបសិទ្ធិ

ปฐโม.

ទីមួយ (ចប់ហើយ)។

๒. นามกณฺฑ

២. នាមកណ្ឌ (វគ្គស្តីពីនាម)

อถ [Pg.41] นามิกวิภตฺยาวตาโร วุจฺจเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីការចុះវិភត្តិនាម (នាមិកវិភត្តិ)។

อตฺถาภิมุขํ นมนโต, อตฺตนิ จตฺถสฺส นามนโต นามํ, ทพฺพาภิธานํ.

ព្រោះតែការបង្អោនទៅរកសេចក្តី ឬព្រោះតែការបង្អោនសេចក្តីមកដាក់ក្នុងខ្លួន ឈ្មោះថា «នាម» (គឺពាក្យសម្រាប់ហៅ) ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវវត្ថុធាតុ (ទព្វៈ)។

ตํ ปน ทุวิธํ อนฺวตฺถรุฬฺหีวเสน, ติวิธํ ปุมิตฺถินปุํสกลิงฺควเสน. ยถา – รุกฺโข, มาลา, ธนํ.

នាមនោះឯង មាន ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃអន្វត្ថនាម (នាមមានន័យតាមតួសព្ទ) និងរូឡ្ហីនាម (នាមដែលហៅតាមការនិយម) មាន ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃលិង្គគឺ បុំលិង្គ ឥត្ថីលិង្គ និងនបុំសកលិង្គ។ ដូចជា rukkho, mālā, dhanaṃ។

จตุพฺพิธํ สามญฺญคุณกฺริยายทิจฺฉาวเสน, ยถา – รุกฺโข, นีโล, ปาจโก, สิริวฑฺโฒติอาทิ.

មាន ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសាមញ្ញនាម (នាមទូទៅ) គុណនាម (នាមសម្តែងគុណ) កិរិយានាម (នាមសម្តែងអំពើ) និងយទិច្ឆានាម (នាមតាំងឡើងតាមចិត្តប្រាថ្នា)។ ដូចជា rukkho, nīlo, pācako, sirivaḍḍho ជាដើម។

อฏฺฐวิธํ อวณฺณิวณฺณุวณฺโณการนิคฺคหีตนฺตปกติเภเทน.

(សន្ធិនោះ) មាន ៨ យ៉ាង ដោយការប្លែកគ្នាគឺ អវណ្ណៈ ឥវណ្ណៈ ឧវណ្ណៈ ឱការៈ និគ្គហិតៈ អន្តៈ និងបកតិ។

ปุลฺลิงฺค

បុល្លិង្គ

ตตฺถ ปฐมํ อการนฺตมฺหา ปุลฺลิงฺคา ชาตินิมิตฺตา ปุริสสทฺทา สฺยาทิวิภตฺติโย ปรา โยชียนฺเต.

ក្នុងបុល្លិង្គនោះ ជាដំបូង វិភត្តិទាំងឡាយមាន សិ ជាដើម តែងត្រូវគេផ្សំខាងចុងអំពី បុរិសសព្ទ ដែលមាន អការន្ត ជាបុល្លិង្គ មានជាតិជាគ្រឿងសម្គាល់។

๖๐. ชินวจนยุตฺตญฺหิ.

៦០. ព្រោះថា (ការសម្រេចរូបនោះ) ត្រូវស្របតាមព្រះពុទ្ធវចនៈ។

อธิกาโรยํ. ตตฺถ ปญฺจ มาเร ชิตวาติ ชิโน, พุทฺโธ. ชินสฺส วจนํ ชินวจนํ, ตสฺส ชินวจนสฺส ยุตฺตํ ชินวจนยุตฺตํ, เตปิฏกสฺส พุทฺธวจนสฺส มาคธิกาย สภาวนิรุตฺติยา ยุตฺตํ อนุรูปเมวาติ อิทํ อธิการตฺถํ เวทิตพฺพํ.

នេះជាអធិការសូត្រ។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ឈ្មោះថា ជិនៈ ព្រោះទ្រង់ឈ្នះមារទាំង ៥។ ព្រះវចនៈរបស់ព្រះជិនស្រី ឈ្មោះថា ជិនវចនៈ។ សេចក្តីដែលសមគួរដល់ព្រះជិនវចនៈនោះ ឈ្មោះថា ជិនវចនយុត្តៈ។ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាអធិការត្ថៈ គឺសមគួរ ស្របគ្នានឹងព្រះពុទ្ធវចនៈជាត្រៃបិដក ដោយភាសាមគធៈ ដែលជាសភាវនិរុត្តិ។

สา มาคธี มูลภาสา, นรา ยายาทิกปฺปิกา;

พฺรหฺมาโน จ’สฺสุตาลาปา, สมฺพุทฺธา จาปิ ภาสเร.

ភាសាមគធៈនោះ ជាភាសាដើម ដែលពួកមនុស្សក្នុងដើមកប្បក្តី ពួកព្រហ្មដែលមិនធ្លាប់ឮពាក្យនិយាយក្តី ព្រះសម្ពុទ្ធទាំងឡាយក្តី តែងត្រាស់សម្តែង។

อธิกาโร ปน ติวิโธ สีหคติกมณฺฑูกคติกยถานุปุพฺพิกวเสน, อยํ ปน สีหคติโก ปุพฺพาปรวิโลกนโต, ยถานุปุพฺพิโกเยว วา.

ក៏ឯអធិការៈនោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃសីហគតិ (ដំណើរដូចជាសីហៈ) មណ្ឌូកគតិ (ដំណើរដូចជាកង្កែបលោត) និងយថានុបុព្វិកៈ (ដំណើរតាមលំដាប់)។ ប៉ុន្តែ អធិការៈនេះ ជាសីហគតិ ព្រោះការមើលទៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ ឬថា ជាយថានុបុព្វិកៈតែម្តង។

สกฺกตวิสทิสํ [Pg.42] กตฺวา ชินวจนานุรูปวเสน ปกติฏฺฐปนตฺถํ ปริภาสมาห.

ព្រះអាចារ្យបានពោលនូវបរិភាសាសូត្រ ដើម្បីទុកជាប្រក្រតី តាមសមគួរដល់ព្រះជិនវចនៈ ដោយធ្វើមិនឲ្យដូចគ្នានឹងភាសាសំស្ក្រឹត។

๖๑. ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต.

៦១. លិង្គញ្ច និបច្ចតេ។ (និងលិង្គ តែងសម្រេចបាន)។

ลิงฺคํปาฏิปทิกํ, ยถา ยถา ชินวจนยุตฺตญฺหิ ลิงฺคํ, ตถา ตถา อิธ ลิงฺคํ นิปจฺจเต ฐปียติ. จสทฺเทน ธาตโว จาติ ชินวจนานุรูปโต ‘‘ปุริส’’อิติ ลิงฺเค ฐปิเต ตโต ตสฺส ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตสฺส อตฺถวโต สทฺทสฺส ‘‘ปรสมญฺญา ปโยเค’’ติ ปริภาสโต ลิงฺคสญฺญายํ –

ពាក្យថា លិង្គ បានដល់ បាតិបទិកៈ (នាមសព្ទដើម)។ លិង្គ ស្របគ្នានឹងព្រះជិនវចនៈ ដោយប្រការណាៗ លិង្គ តែងសម្រេច គឺតម្កល់ទុកក្នុងក្បួននេះ ដោយប្រការនោះៗ។ ដោយ ចសព្ទ ធាតុទាំងឡាយក្តី ក៏គប្បីសម្រេចដែរ។ កាលបើគេតម្កល់ទុកនូវលិង្គថា «បុរិស» ស្របតាមព្រះជិនវចនៈហើយ លំដាប់នោះ កាលបើមានការសន្មតឈ្មោះថា លិង្គ ចំពោះសព្ទដែលមានសេចក្តី ដែលវៀរចាកធាតុ បច្ច័យ និងវិភត្តិ តាមបរិភាសាសូត្រថា «បរសមញ្ញា បយោគេ» —

อิโต ปรํ วิภตฺติปฺปจฺจยาทิวิธาเน สพฺพตฺถ ลิงฺคคฺคหณมนุวตฺตเต.

តាំងពីនេះទៅ ក្នុងការបញ្ញត្តិវិភត្តិ និងបច្ច័យជាដើម ការយកលិង្គសព្ទ តែងតាមទៅក្នុងទីទាំងពួង។

๖๒. ตโต จ วิภตฺติโย.

៦២. តតោ ច វិភត្តិយោ។ (លំដាប់នោះ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងចុះខាងចុងអំពីលិង្គនោះ)។

ตโต ชินวจนยุตฺเตหิ ลิงฺเคหิ ปรา วิภตฺติโย โหนฺติ. จสทฺทคฺคหเณน ตเวตุนาทิปจฺจยนฺตนิปาตโตปิ. กมฺมาทิวเสน, เอกตฺตาทิวเสน จ ลิงฺคตฺถํ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย.

លំដាប់នោះ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងចុះខាងចុងអំពីលិង្គទាំងឡាយ ដែលស្របតាមព្រះជិនវចនៈ។ ដោយការកាន់យក ចសព្ទ វិភត្តិទាំងឡាយ តែងចុះសូម្បីអំពីនិបាត ដែលមានបច្ច័យមាន តវេ និង តុនា ជាដើមនៅចុង។ ឈ្មោះថា វិភត្តិ ព្រោះតែងចែករំលែកនូវអត្ថរបស់លិង្គ ដោយអំណាចនៃកម្មជាដើម និងដោយអំណាចនៃឯកវចនៈជាដើម។

กา จ ปน ตา วิภตฺติโย? ‘‘วิภตฺติโย’’ติ อธิกาโร.

ចុះវិភត្តិទាំងឡាយនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ? ពាក្យថា «វិភត្តិយោ» នេះ ជាអធិការសូត្រ។

๖๓. สิโย, อํโย, นาหิ, สนํ, สฺมาหิ, สนํ, สฺมึสุ.

៦៣. សិ យោ, អំ យោ, នា ហិ, ស នំ, ស្មា ហិ, ស នំ, ស្មឹ សុ។

สฺยาทโย ทฺวิสตฺต วิภตฺติโย นาม โหนฺติ. ตตฺถ สิ, โย อิติ ปฐมา, อํ, โย อิติ ทุติยา, นา, หิ อิติ ตติยา, ส, นํ อิติ จตุตฺถี, สฺมา, หิ อิติ ปญฺจมี, ส, นํ อิติ ฉฏฺฐี, สฺมึ, สุ อิติ สตฺตมี.

វិភត្តិទាំងឡាយ ១៤ មាន សិ ជាដើម ឈ្មោះថា វិភត្តិ។ ក្នុងវិភត្តិទាំងនោះ សិ និង យោ ជាបឋមាវិភត្តិ, អំ និង យោ ជាទុតិយាវិភត្តិ, នា និង ហិ ជាតតិយាវិភត្តិ, ស និង នំ ជាចតុត្ថីវិភត្តិ, ស្មា និង ហិ ជាបញ្ចមីវិភត្តិ, ស និង នំ ជាឆដ្ឋីវិភត្តិ, ស្មឹ និង សុ ជាសត្តមីវិភត្តិ។

อิทํ [Pg.43] ปน สญฺญาธิการปริภาสาวิธิสุตฺเตสุ สญฺญาสุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, วุตฺตญฺหิ วุตฺติยํ ‘‘วิภตฺติอิจฺจเนน กฺวตฺโถ, อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส’’ติ, อิตรถา ปุริมสุตฺเตน เอกโยโค กตฺตพฺโพติ. เอตฺถ จ ปฐมาทิโวหาโร, เอกวจนาทิโวหาโร จ อนฺวตฺถวเสน, ปรสมญฺญาวเสน วา สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ.

ក៏ឯសូត្រនេះ ក្នុងបណ្តាសូត្រទាំងឡាយមាន សញ្ញាសូត្រ អធិការសូត្រ បរិភាសាសូត្រ និងវិធិសូត្រ គប្បីជ្រាបថា ជាសញ្ញាសូត្រ ព្រោះលោកពោលទុកក្នុងវុត្តិថា «ការតម្កល់ឈ្មោះថា វិភត្តិ នេះ មានប្រយោជន៍ដូចម្តេច? មានប្រយោជន៍ក្នុងសូត្រជាដើមថា អម្ហស្ស មមំ សវិភត្តិស្ស សេ (កាលបើ ស វិភត្តិនៅខាងចុង ឲ្យមានរូបជា មមំ ព្រមទាំងវិភត្តិ)» បើមិនដូច្នោះទេ លោកគប្បីធ្វើឲ្យទៅជាសូត្រតែមួយ (ឯកយោគៈ) ជាមួយគ្នានឹងសូត្រមុនហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ការហៅថា បឋមាវិភត្តិ ជាដើម និងការហៅថា ឯកវចនៈ ជាដើម ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សម្រេចដោយអំណាចនៃសេចក្តីស្របតាមឈ្មោះ (អន្វត្ថវសៈ) ឬដោយអំណាចនៃការសន្មតឈ្មោះដទៃ (បរសមញ្ញាវសៈ)។

เอกสฺส วจนํ เอกวจนํ, พหูนํ วจนํ พหุวจนํ, ทฺวินฺนํ ปูรณี ทุติยาติอาทิ, อิตรถา ปุริมสุตฺเต จสทฺเทน สญฺญากรเณ อปฺปกตนิรตฺถกวิธิปฺปสงฺโค สิยา.

វចនៈសម្រាប់ពោលនូវរបស់តែមួយ ឈ្មោះថា ឯកវចនៈ, វចនៈសម្រាប់ពោលនូវរបស់ច្រើន ឈ្មោះថា ពហុវចនៈ, វិភត្តិជាគ្រឿងបំពេញនូវចំនួនពីរ ឈ្មោះថា ទុតិយាវិភត្តិ ជាដើម។ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើធ្វើការសន្មតឈ្មោះដោយ ចសព្ទ ក្នុងសូត្រមុន គប្បីមានការប្រកបដោយវិធីដែលមិនទាន់បានផ្តើម និងមិនមានប្រយោជន៍។

‘‘ชินวจนยุตฺตญฺหิ, ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต’’ติ จ วตฺตเต. อิธ ปน ปทนิปฺผาทนมฺปิ ชินวจนสฺสาวิโรเธนาติ ญาเปตุํ ปริภาสนฺตรมาห.

ពាក្យថា «ជិនវចនយុត្តញ្ហិ» និងពាក្យថា «លិង្គញ្ច និបច្ចតេ» តែងតាមទៅ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីឲ្យដឹងថា សូម្បីការសម្រេចបទ ក៏មិនឲ្យផ្ទុយគ្នានឹងព្រះជិនវចនៈដែរ ព្រះអាចារ្យទើបពោលនូវបរិភាសាសូត្រមួយទៀត។

๖๔. ตทนุปโรเธน.

៦៤. តទនុបരോധេន។ (ដោយមិនឲ្យផ្ទុយគ្នានឹងព្រះជិនវចនៈនោះ)។

ยถา ยถา เตสํ ชินวจนานํ อุปโรโธ น โหติ, ตถา ตถา อิธ ลิงฺคํ, จสทฺเทนาขฺยาตญฺจ นิปจฺจเต, นิปฺผาทียตีติ อตฺโถ. เตเนว อิธ จ อาขฺยาเต จ ทฺวิวจนาคฺคหณํ, สกฺกตวิสทิสโต วิภตฺติปฺปจฺจยาทิวิธานญฺจ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

សេចក្តីថា ព្រះជិនវចនៈទាំងឡាយនោះ មិនទើសទាល់ គឺមិនផ្ទុយគ្នាដោយប្រការណាៗ លិង្គក្នុងក្បួននេះ និងអាខ្យាត (ដោយអំណាច ចសព្ទ) តែងសម្រេច គឺធ្វើឲ្យសម្រេចរូប ដោយប្រការនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះឯង គប្បីជ្រាបថា ការមិនយកទ្វិវចនៈក្នុងក្បួននេះក្តី ក្នុងអាខ្យាតក្តី និងការបញ្ញត្តិវិភត្តិ និងបច្ច័យជាដើម ឲ្យប្លែកអំពីភាសាសំស្ក្រឹតក្តី ព្រះអាចារ្យបានធ្វើហើយ។

ตตฺถ อวิเสเสน สพฺพสฺยาทิวิภตฺติปฺปสงฺเค ‘‘วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปวตฺตี’’ติ วตฺติจฺฉาวสา –

ក្នុងទីនោះ កាលបើមានការប្រកបដោយវិភត្តិទាំងឡាយមាន សិ ជាដើមទាំងអស់ ដោយមិនមានការប្លែកគ្នា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នារបស់អ្នកពោល តាមវិធានថា «ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទ តែងមានសេចក្តីប្រាថ្នារបស់អ្នកពោលជាខាងដើម» —

๖๕. ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

៦៥. លិង្គត្ថេ បឋមា។ (បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថរបស់លិង្គ)។

ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ ปฐมา. ตตฺถาปิ อนิยเมเนกวจนพหุวจนปฺปสงฺเค ‘‘เอกมฺหี วตฺตพฺเพ เอกวจน’’นฺติ ปริภาสโต ลิงฺคตฺถสฺเสกตฺตวจนิจฺฉายํ ปฐเมกวจนํ สิ.

ឈ្មោះថា បឋមា ព្រោះបឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងសេចក្តីគ្រាន់តែសម្តែងនូវអត្ថរបស់លិង្គប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងអត្ថនោះ កាលបើមានការប្រកបដោយឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ ដោយមិនមានការកំណត់ តាមបរិភាសាសូត្រថា «កាលបើត្រូវពោលនូវរបស់តែមួយ ត្រូវប្រើឯកវចនៈ» កាលបើមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោលនូវភាពជាឯកវចនៈនៃអត្ថរបស់លិង្គ បឋមាវិភត្តិ ឯកវចនៈ គឺ សិ តែងចុះ។

‘‘อโต เนนา’’ติ อิโต ‘‘อโต’’ติ วตฺตเต, ลิงฺคคฺคหณญฺจ.

ពាក្យថា «អតោ» តែងតាមមកអំពីសូត្រថា «អតោ នេនា» នេះផង និងការយកលិង្គសព្ទផង។

๖๖. โส[Pg.44].

៦៦. សោ។ (សិវិភត្តិ ខាងចុងអំពីអការន្តលិង្គ តែងជា ឱ)។

สิ, โออิติ ทฺวิปทมิทํ. ลิงฺคสฺส อการโต ปรสฺส สิวจนสฺส โอกาโร โหติ.

សូត្រនេះ មានពីរ បទ គឺ សិ និង ឱ។ សិវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងអំពីអក្សរ អ របស់លិង្គ តែងទៅជា ឱ។

สุตฺเตสุ หิ ปฐมานิทฺทิฏฺฐสฺส การิยิโน ฉฏฺฐีวิปริณาเมน วิวรณํ อาเทสาเปกฺขนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ព្រោះថា ក្នុងសូត្រទាំងឡាយ ការពន្យល់នូវតួការិយៈ ដែលលោកសម្តែងដោយបឋមាវិភត្តិ គប្បីជ្រាបថា តែងរំពឹងរកអាទេស ដោយការផ្លាស់ប្តូរទៅជាឆដ្ឋីវិភត្តិ។

เอตฺถ จ สีติ วิภตฺติ คยฺหเต วิภตฺติการิยวิธิปฺปกรณโต, ‘‘ตโต จ วิภตฺติโย’’ติ อิโต วิภตฺติคฺคหณานุวตฺตนโต วา, เอวํ สพฺพตฺถ สฺยาทีนํ การิยวิธาเน วิภตฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា សិ លោកកាន់យកថាជាវិភត្តិ ព្រោះអំណាចនៃប្រកាសនៈដែលជាវិធីធ្វើវិភត្តិ ឬព្រោះការតាមទៅនៃវិភត្តិសព្ទអំពីសូត្រថា «តតោ ច វិភត្តិយោ» នេះ។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងការបញ្ញត្តិវិធីរបស់វិភត្តិមាន សិ ជាដើម ក្នុងទីទាំងពួង ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘วา ปโร อสรูปา’’ติ ปรโลเป สมฺปตฺเต ตทปวาเทน ปุพฺพโลปมาห.

កាលបើការលុបស្រៈក្រោយ នឹងត្រូវដល់ដោយសូត្រថា «វា បរោ អសរូបា» ព្រះអាចារ្យទើបពោលនូវការលុបស្រៈដើម ដើម្បីជាការឃាត់នូវវិធីនោះ។

๖๗. สรโลโป’มาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ.

៦៧. សរលោបោ’មាទេសប្បច្ចយាទិម្ហិ សរលោបេ តុ បកតិ។ (ការលុបស្រៈ តែងមាន តែថាកាលបើមានការលុបស្រៈ ក្នុងកាលដែល អំវិភត្តិ អាទេស និងបច្ច័យជាដើមនៅខាងចុង ស្រៈក្រោយត្រូវមានរូបជាប្រក្រតី)។

ปุพฺพสฺสรสฺส โลโป โหติ อํวจเน, อาเทสปฺปจฺจยาทิภูเต จ สเร ปเร, สรโลเป กเต ตุ ปรสรสฺส ปกติภาโว โหติ. เอตฺถ จ ‘‘สรโลเป’’ติ ปุนคฺคหณํ อิมินาว กตสรโลปนิมิตฺเตเยว ปรสฺส วิกาเร สมฺปตฺเต ปกติภาวตฺถํ. ปรสรสฺส ปกติภาววิธานสามตฺถิยโต อมาเทสปฺปจฺจยาทิภูเต สเร ปเรติปิ สิทฺธํ.

ការលុបស្រៈខាងដើម តែងមានក្នុងកាលដែល អំវិភត្តិ និងស្រៈដែលជាអាទេស និងបច្ច័យជាដើមនៅខាងចុង កាលបើការលុបស្រៈធ្វើរួចហើយ ស្រៈខាងចុង តែងមានសភាពជាប្រក្រតី។ ម្យ៉ាងទៀត ការពោលពាក្យថា «សរលោបេ» ម្តងទៀតក្នុងទីនេះ មានប្រយោជន៍ដើម្បីឲ្យមានសភាពជាប្រក្រតី កាលបើការប្រែប្រួលនៃស្រៈក្រោយនឹងត្រូវដល់ ព្រោះតែបច្ច័យនៃការលុបស្រៈដែលធ្វើហើយដោយសូត្រនេះឯង។ ដោយសមត្ថភាពនៃការបញ្ញត្តិឲ្យមានសភាពជាប្រក្រតីនៃស្រៈក្រោយ សូម្បីកាលបើស្រៈដែលជា អំវិភត្តិ អាទេស និងបច្ច័យជាដើមនៅខាងចុង ក៏សម្រេចបានដែរ។

ตฺยาทิวิภตฺติโย เจตฺถ, ปจฺจยตฺเตน คยฺหเร;

อาทิคฺคหณมาขฺยาต-กิตเกสฺวาคมตฺถิทํ.

វិភត្តិទាំងឡាយមាន តិ ជាដើម ក្នុងក្បួននេះ លោកកាន់យកដោយភាពជាបច្ច័យ។ ការយក អាទិសព្ទ ក្នុងសូត្រនេះ មានប្រយោជន៍ដល់អាគមក្នុងអាខ្យាត និងកិតកៈ។

ปจฺจยสาหจริยา, จาเทโส ปกตีปโร;

ปทนฺตสฺสรโลโป น, เตน’พฺภาหาทิเก ปเร.

ដោយការនៅរួមគ្នាជាមួយបច្ច័យ អាទេសក៏នៅខាងចុងអំពីប្រក្រតីដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ការលុបស្រៈនៅចុងបទ មិនមានឡើយ កាលបើ អព្ភាហៈ ជាដើមនៅខាងចុង។

ตุคฺคหณํ [Pg.45] ภิกฺขุนีอาทีสุ สรโลปนิวตฺตนตฺถํ, ‘‘นเย ปรํ ยุตฺเต’’ติ ปรํ เนตพฺพํ. ปุริโส ติฏฺฐติ.

ការយក តុសព្ទ មានប្រយោជន៍ដើម្បីឃាត់ការលុបស្រៈក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន ភិក្ខុនី ជាដើម។ គប្បីនាំទៅផ្សំនឹងអក្សរខាងចុង ដោយសូត្រថា «នយេ បរំ យុត្តេ»។ សម្រេចរូបជា បុរិសោ តិដ្ឋតិ (បុរស តែងឈរ)។

ปุริโส จ ปุริโส จาติ ปุริส ปุริสอิติ วตฺตพฺเพ –

កាលបើត្រូវពោលថា បុរិសោ ច បុរិសោ ច (បុរសផង បុរសផង) ឲ្យទៅជា បុរិស បុរិស ដូច្នេះ —

๖๘. สรูปานเมกเสสฺวสกึ.

៦៨. សរូបានមេកសេសោសកឹ។ (ក្នុងបណ្តាសព្ទដែលមានរូបដូចគ្នា តែងសល់នៅតែមួយគត់ មិនមែនតែម្តងឡើយ)។

สรูปานํ สมานรูปานํ ปทพฺยญฺชนานํ มชฺเฌ เอโกว สิสฺสเต, อญฺเญ โลปมาปชฺชนฺเต อสกินฺติ เอกเสโส. เอตฺถ จ ‘‘สรูปาน’’นฺติ วุตฺตตฺตาว สิทฺเธ อสกิมฺปโยเค ปุนาสกึคหณํ เอกวิภตฺติวิสยานเมวาสกิมฺปโยเค เอวายนฺติ ทสฺสนตฺถํ, น จ วิจฺฉาปโยเค’ติปฺปสงฺโค. ‘‘วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา’’ติ เอตฺถ ‘‘ปญฺจปญฺจโส’’ติ นิทฺเทเสเนว วิจฺฉาปโยคสิทฺธิยา ญาปิตตฺตา, อถ วา สหวจนิจฺฉาย’มย’เมกเสโส.

ក្នុងបណ្តាបទនិងព្យញ្ជនៈដែលមានរូបដូចគ្នា តែងសល់នៅតែមួយគត់ ឯបទដទៃទៀត តែងដល់នូវការលុប ឈ្មោះថា ឯកសេសៈ មិនមែនតែម្តងឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ កាលបើសម្រេចរួចហើយដោយពាក្យថា «សរូបានំ» ការពោលពាក្យថា «អសកឹ» ម្តងទៀត មានប្រយោជន៍ដើម្បីបង្ហាញថា វិធីនេះ តែងមានក្នុងការប្រើប្រាស់មិនមែនតែម្តង នៃបទដែលមានវិភត្តិជាមួយគ្នាប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានការហួសប្រមាណក្នុងការប្រើប្រាស់បែបវិច្ឆាឡើយ។ ព្រោះក្នុងពាក្យថា «វគ្គា បញ្ចបញ្ចសោ មន្តា» នេះ ដោយការសម្តែងពាក្យថា «បញ្ចបញ្ចសោ» នោះឯង ការសម្រេចនៃការប្រើប្រាស់បែបវិច្ឆា លោកបានញ៉ាំងឲ្យដឹងហើយ ឬមួយក៏ ឯកសេសៈនេះ តែងមានកាលបើមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោលរួមគ្នា។

โยควิภาคโต เจตฺถ, เอกเสสฺวสกึ อิติ;

วิรูเปกเสโส โหติ, วา ‘‘ปิตูน’’นฺติอาทิสุ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ដោយការបំបែកសូត្រថា «ឯកសេសោ» និង «អសកឹ» ឯកសេសៈនៃបទដែលមានរូបខុសគ្នា តែងមានខ្លះ ដូចជាក្នុងពាក្យថា «បិតូនំ» (មាតានិងបិតា ទៅជា បិតរោ) ជាដើម។

ตตฺเถว ลิงฺคตฺถสฺส พหุตฺตวจนิจฺฉายํ ‘‘พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจน’’นฺติ ปฐมาพหุวจนํ โย, ปุริส โย อิตีธ ‘‘อโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងលិង្គនោះឯង កាលបើមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោលនូវភាពជាពហុវចនៈនៃអត្ថរបស់លិង្គ តាមវិធានថា «កាលបើត្រូវពោលនូវរបស់ច្រើន ត្រូវប្រើពហុវចនៈ» បឋមាវិភត្តិ ពហុវចនៈ គឺ យោ តែងចុះ។ ក្នុងរូបថា «បុរិស យោ» នេះ ពាក្យថា «អតោ» និងពាក្យថា «វា» តែងតាមមកក្នុងទីនេះ។

๖๙. สพฺพโยนีนมาเอ.

៦៩. សព្វយោនីនមាឯ។ (កាលបើនៅខាងចុងអំពីអការន្តលិង្គ យោវិភត្តិទាំងពួង តែងជា អា និង អេ)។

อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา ปเรสํ สพฺเพสํ ปฐมาโยนีนํ, ทุติยาโยนีนญฺจ ยยากฺกมํ อากาเรการาเทสา โหนฺติ วาติ อากาโร, สพฺพคฺคหณํ สพฺพาเทสตฺถํ, สรโลปาทิ ปุริมสทิสเมว, ปุริสา ติฏฺฐนฺติ.

អាទេសគឺ អា និង អេ ទាំងឡាយ តែងមានជំនួស យោវិភត្តិ នៃបឋមាវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិទាំងអស់ ដែលនៅខាងចុងអំពីលិង្គមាន អការន្ត តាមលំដាប់ ខ្លះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានរូបជា អា។ ការយក សព្វសព្ទ ដើម្បីឲ្យជាអាទេសទាំងអស់។ វិធីមានការលុបស្រៈជាដើម ក៏ដូចជាមុនដែរ។ សម្រេចរូបជា បុរិសា តិដ្ឋន្តិ (ពួកបុរស តែងឈរ)។

วา อิจฺเจว รูปา รูปานิ, อคฺคโย, มุนโย.

ដោយអំណាចនៃ វាសព្ទ នោះឯង ទើបមានរូបជា រូបា, រូបានិ, អគ្គយោ, មុនយោ។

วาสทฺโทยํ ววตฺถิตปิภาสตฺโถ, เตน เจตฺถ –

វាសព្ទនេះ មានអត្ថជាវវត្ថិតវិភាសា ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ —

นิจฺจเมว [Pg.46] จ ปุลฺลิงฺเค, อนิจฺจญฺจ นปุํสเก;

อสนฺตํ เฌ กตตฺเต ตุ, วิธึ ทีเปติ วาสุติ.

វាសព្ទ តែងញ៉ាំងវិធីឲ្យច្បាស់លាស់ថា ជាវិធីទៀងទាត់ក្នុងបុល្លិង្គ, មិនទៀងទាត់ក្នុងនបុំសកលិង្គ, និងមិនមានក្នុងកាលដែលលិង្គមាន ឈៈ (ឥ, ឦ) និង គៈ (ឧ, ឩ) នៅចុង។

ตตฺเถวาลปนวจนิจฺฉายํ ‘‘ลิงฺคตฺเถ ปฐมา’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងលិង្គនោះឯង កាលបើមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោលនូវអាលបនៈ សូត្រថា «លិង្គត្ថេ បឋមា» តែងតាមទៅ។

๗๐. อาลปเน จ.

៧០. អាលបនេ ច។ (បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថជាអាលបនៈផង)។

อภิมุขํ กตฺวา ลปนํ อาลปนํ, สมฺโพธนํ. ตสฺมึ อาลปนตฺถาธิเก ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต จ ปฐมาวิภตฺติ โหติ. ปุเร วิย เอกวจนาทิ.

ការពោលដោយធ្វើឲ្យប្រឈមមុខ ឈ្មោះថា អាលបនៈ គឺ សម្ពោធនៈ។ កាលបើមានអត្ថជាអាលបនៈនោះបន្ថែមឡើងផង និងក្នុងសេចក្តីគ្រាន់តែសម្តែងនូវអត្ថរបស់លិង្គផង បឋមាវិភត្តិ តែងចុះ។ ឯកវចនៈជាដើម ក៏ដូចជាមុនដែរ។

ปุริส สิ อิจฺจตฺร –

ក្នុងរូបថា «បុរិស សិ» នេះ —

๗๑. อาลปเน สิ คสญฺโญ.

៧១. អាលបនេ សិ គសញ្ញោ។ (សិវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាអាលបនៈ ឈ្មោះថា គៈ)។

อาลปนตฺเถ วิหิโต สิ คสญฺโญ โหตีติ คสญฺญายํ ‘‘โภ เค ตู’’ติ อิโต ‘‘เค’’ติ วตฺตเต.

សិវិភត្តិ ដែលលោកបញ្ញត្តិក្នុងអត្ថជាអាលបនៈ តែងមានឈ្មោះថា គៈ។ កាលបើមានការសន្មតឈ្មោះថា គៈ ហើយ ពាក្យថា «គេ» តែងតាមមកអំពីសូត្រថា «ភោ គេ តុ» នេះ។

๗๒. อการปิตาทฺยนฺตานมา.

៧២. អការបិតាទ្យន្តានមា។ (អក្សរ អ របស់លិង្គក្តី ស្រៈចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន បិតុ ជាដើមក្តី តែងដល់នូវភាពជា អា កាលបើ គវិភត្តិនៅខាងចុង)។

ลิงฺคสฺส สมฺพนฺธี อกาโร จ ปิตุสตฺถุอิจฺเจวมาทีนมนฺโต จ อาการตฺตมาปชฺชเต เค ปเร.

អក្សរ អ ដែលជារបស់លិង្គផង និងស្រៈចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន បិតុ និង សត្ថុ ជាដើមផង តែងដល់នូវភាពជា អា កាលបើ គវិភត្តិនៅខាងចុង។

‘‘เค, รสฺส’’มิติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា «គេ» និងពាក្យថា «រស្សំ» តែងតាមទៅ។

๗๓. อากาโร วา.

៧៣. អាការោ វា។ (ស្រៈ អា តែងដល់នូវភាពជាស្រៈខ្លី ខ្លះ កាលបើ គវិភត្តិនៅខាងចុង)។

ลิงฺคสฺส สมฺพนฺธี อากาโร รสฺสมาปชฺชเต เค ปเร วิกปฺเปน, อทูรฏฺฐสฺสาลปเนวายํ.

ស្រៈ អា ដែលជារបស់លិង្គ តែងដល់នូវភាពជាស្រៈខ្លី តាមការវែកញែក កាលបើ គវិភត្តិនៅខាងចុង វិធីនេះ តែងមានក្នុងការហៅបុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយប៉ុណ្ណោះ។

๗๔. เสสโต โลปํ คสิปิ.

៧៤. សេសតោ លោបំ គសិបិ។ (ការលុប គវិភត្តិ និង សិវិភត្តិ តែងមាន អំពីលិង្គដែលសេសសល់)។

‘‘สึ, โส, สฺยา จ, สขโต คสฺเส วา, ฆเต จา’’ติ เอวมาทีหิ นิทฺทิฏฺเฐหิ อญฺโญ เสโส นาม, ตโต เสสโต ลิงฺคมฺหา คสิอิจฺเจเต โลปมาปชฺชนฺเต. อปิคฺคหณํ [Pg.47] ทุติยตฺถสมฺปิณฺฑนตฺถํ, เอตฺถ จ สติปิ สิคฺคหเณ วอิติ วจนเมว ญาปกมญฺญตฺถาปิ สิคฺคหเณ อาลปนาคฺคหณสฺส. เกจิ อาลปนาภิพฺยตฺติยา ภวนฺตสทฺทํ วา เหสทฺทํ วา ปยุชฺชนฺเต. โภ ปุริส ติฏฺฐ, เห ปุริสา วา.

លិង្គដទៃក្រៅអំពីលិង្គដែលលោកសម្តែងទុកដោយសូត្រទាំងឡាយមាន «សឹ, សោ, ស្យា ច, សខតោ គស្សេ វា, ឃតេ ច» ជាដើម ឈ្មោះថា សេសៈ គវិភត្តិ និង សិវិភត្តិ ទាំងឡាយនេះ តែងដល់នូវការលុប អំពីលិង្គដែលសេសសល់នោះ។ ការយក អបិសព្ទ ដើម្បីប្រមូលរួមនូវអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ សូម្បីមានការយក សិសព្ទ ក៏ដោយ ការពោលពាក្យថា «វា» នោះឯង ជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវការយកអាលបនៈ សូម្បីក្នុងទីដទៃដែលមានការយក សិសព្ទ ដែរ។ ជនខ្លះ តែងប្រើប្រាស់នូវ ភវន្តសព្ទ ឬ ហេសព្ទ ដើម្បីឲ្យច្បាស់នូវអាលបនៈ។ ដូចជា ភោ បុរិស តិដ្ឋ (នែបុរស ចូរឈរ) ឬ ហេ បុរិស។

พหุวจเน น วิเสโส, ภวนฺโต ปุริสา ติฏฺฐถ.

ក្នុងពហុវចនៈ មិនមានការប្លែកគ្នាឡើយ ដូចជា ភវន្តោ បុរិសា តិដ្ឋថ (ម្នាលបុរសទាំងឡាយដ៏ចម្រើន ចូរអ្នកទាំងឡាយឈរ)។

ตตฺเถว กมฺมตฺถวจนิจฺฉายํ ‘‘ว,’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងលិង្គនោះឯង កាលបើមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងពោលនូវកម្មត្ថៈ ពាក្យថា «វា» (ឬ វិភត្តិ) តែងតាមទៅ។

๗๕. ยํ กโรติ ตํ กมฺมํ.

៧៥. កិរិយាណាដែលបុគ្គលធ្វើ កិរិយានោះឈ្មោះថាកម្ម។

ยํ วา กโรติ, ยํ วา วิกโรติ, ยํ วา ปาปุณาติ, ตํ การกํ กฺริยานิมิตฺตํ กมฺมสญฺญํ โหติ.

មួយយ៉ាងទៀត អ្វីដែលបុគ្គលធ្វើក្តី អ្វីដែលបុគ្គលធ្វើឲ្យប្លែកក្តី អ្វីដែលបុគ្គលសម្រេចក្តី ការកៈនោះដែលជាហេតុនៃកិរិយា តែងមានឈ្មោះថាកម្ម។

๗๖. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

៧៦. ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថកម្ម។

กมฺมตฺเถ ทุติยาวิภตฺติ โหติ. ปุเร วิย ทุติเยกวจนํ อํ, ‘‘สรโลโป’’ติอาทินา สเร ลุตฺเต ‘‘ทีฆ’’นฺติ ทีเฆ สมฺปตฺเต ปกติภาโว จ, ปุริสํ ปสฺส.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថកម្ម។ ដូចក្នុងកាលមុនដែរ ទុតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈ គឺ អំ, កាលបើស្រៈខាងចុងលុបហើយដោយសូត្រថា «សរលោបោ» ជាដើម កាលបើដល់នូវការធ្វើឲ្យវែងដោយសូត្រថា «ទីឃំ» ក៏មានប្រកតិភាវៈ (រក្សារូបដើម) ខ្លះ, (ឧទាហរណ៍) បុរិសំ បស្ស (ចូរមើលនូវបុរស)។

พหุวจเน ‘‘สพฺพโยนีนมาเอ’’ติ โยวจนสฺเสกาโร, ปุริเส ปสฺส.

ក្នុងពហុវចនៈ មានការតម្រូវឲ្យធ្វើ យោវិភត្តិ ទៅជា ឯការៈ ដោយសូត្រថា «សព្វយោនីនមាឯ», (ឧទាហរណ៍) បុរិសេ បស្ស (ចូរមើលនូវបុរសទាំងឡាយ)។

ตตฺเถว กตฺตุวจนิจฺฉายํ –

ក្នុងទីនោះឯង កាលបើមានបំណងនឹងពោលនូវកត្តា —

๗๗. โย กโรติ ส กตฺตา.

៧៧. អ្នកណាធ្វើ អ្នកនោះឈ្មោះថាកត្តា។

โย อตฺตปฺปธาโน กฺริยํ กโรติ, โส กตฺตุสญฺโญ โหติ.

អ្នកណាមានខ្លួនជាប្រធាន ធ្វើនូវកិរិយា អ្នកនោះតែងមានឈ្មោះថាកត្តា។

‘‘ตติยา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «តតិយា» តែងតាមទៅ។

๗๘. กตฺตริ จ.

៧៨. និងក្នុងកត្តាផង។

กตฺตริ จ การเก ตติยาวิภตฺติ โหตีติ ตติเยกวจนํ นา.

តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកត្តាការកៈផង ហេតុនោះ តតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈ គឺ នា។

๗๙. อโต [Pg.48] เนน.

៧៩. ព្រោះអការន្ត ឲ្យប្តូរ នា ទៅជា ឯន។

เอนาติ อวิภตฺติกนิทฺเทโส. อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา ปรสฺส นาวจนสฺส เอนาเทโส โหติ, สรโลปาทิ, ปุริเสน กตํ.

ពាក្យថា «ឯនា» នេះ ជាការសម្តែងដែលមិនមានវិភត្តិ។ ការអាទេស (ប្តូរ) នាវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយអំពីលិង្គមានអការន្តជាទីបំផុត ទៅជា ឯន តែងមាន, ការលុបស្រៈជាដើម (ក៏មាន), (ឧទាហរណ៍) បុរិសេន កតំ (បុរសធ្វើហើយ)។

พหุวจนมฺหิ –

ក្នុងពហុវចនៈ —

๘๐. สุหิสฺวกาโร เอ.

៨០. ព្រោះ សុ និង ហិ វិភត្តិ ឲ្យប្តូរ អការៈ ទៅជា ឯការៈ។

สุ, หิอิจฺเจเตสุ วิภตฺติรูเปสุ ปเรสุ ลิงฺคสฺส สมฺพนฺธี อกาโร เอตฺตมาปชฺชเต.

កាលបើវិភត្តិរូបទាំងឡាយ គឺ សុ និង ហិ នេះនៅខាងចុង អការៈដែលទាក់ទងនឹងលិង្គ តែងដល់នូវភាពជា ឯការៈ។

๘๑. สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา.

៨១. ឲ្យប្តូរ ស្មា, ហិ, ស្មឹ ទៅជា ម្ហា, ភិ, ម្ហិ ខ្លះ។

สพฺพโต ลิงฺคมฺหา สฺมา หิ สฺมึอิจฺเจเตสํ ยถากฺกมํ มฺหา, ภิ, มฺหิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ปุริเสหิ, ปุริเสภิ กตํ.

ការអាទេសជា ម្ហា, ភិ, ម្ហិ ទាំងឡាយនេះ នៃវិភត្តិទាំងឡាយ គឺ ស្មា, ហិ, ស្មឹ នេះ តាមលំដាប់ អំពីលិង្គទាំងពួង តែងមានខ្លះ, (ឧទាហរណ៍) បុរិសេហិ, បុរិសេភិ កតំ (បុរសទាំងឡាយធ្វើហើយ)។

ตตฺเถว กรณวจนิจฺฉายํ –

ក្នុងទីនោះឯង កាលបើមានបំណងនឹងពោលនូវករណៈ —

๘๒. เยน วา กยิรเต ตํ กรณํ.

៨២. មួយយ៉ាងទៀត អំពើដែលគេធ្វើដោយឧបករណ៍ណា ឧបករណ៍នោះឈ្មោះថាករណៈ។

เยน วา กยิรเต, เยน วา ปสฺสติ, เยน วา สุณาติ, ตํ การกํ กรณสญฺญํ โหติ.

មួយយ៉ាងទៀត អំពើដែលគេធ្វើដោយឧបករណ៍ណា ឬឃើញដោយឧបករណ៍ណា ឬឮដោយឧបករណ៍ណា ការកៈនោះតែងមានឈ្មោះថាករណៈ។

๘๓. กรเณ ตติยา.

៨៣. តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថករណៈ។

กรณการเก ตติยาวิภตฺติ โหติ, เสสํ กตฺตุสมํ, อาวิฏฺเฐน ปุริเสน โส ปุญฺญํ กโรติ, ปุริเสหิ, ปุริเสภิ.

តតិយាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងករណការកៈ, សេចក្តីដែលនៅសល់ ស្មើដោយកត្តាដែរ, (ឧទាហរណ៍) អាវិដ្ឋេន បុរិសេន សោ បុញ្ញំ ករោតិ (បុគ្គលនោះធ្វើនូវបុណ្យដោយបុរសដែលខ្មោចចូល), បុរិសេហិ, បុរិសេភិ។

ตตฺเถว สมฺปทานวจนิจฺฉายํ –

ក្នុងទីនោះឯង កាលបើមានបំណងនឹងពោលនូវសម្បទាន —

๘๔. ยสฺส [Pg.49] ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานํ.

៨៤. បុគ្គលណាដែលគេចង់ឲ្យ ឬពេញចិត្ត ឬទ្រទ្រង់ទុក នោះឈ្មោះថាសម្បទាន។

ยสฺส วา ทาตุกาโม, ยสฺส วา โรจเต, ยสฺส วา ธารยเต, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ.

មួយយ៉ាងទៀត បុគ្គលណាដែលគេចង់ឲ្យក្តី ពេញចិត្តក្តី ទ្រទ្រង់ទុកក្តី ការកៈនោះតែងមានឈ្មោះថាសម្បទាន។

๘๕. สมฺปทาเน จตุตฺถี.

៨៥. ចតុត្ថីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថសម្បទាន។

สมฺปทานการเก จตุตฺถีวิภตฺติ โหตีติ จตุตฺถิยา เอกวจนํ ส.

ចតុត្ថីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងសម្បទានការកៈ ហេតុនោះ ចតុត្ថីវិភត្តិ ឯកវចនៈ គឺ ស។

๘๖. สาคโม เส.

៨៦. ព្រោះ ស វិភត្តិ ឲ្យចុះ ស អាគម។

สพฺพโต ลิงฺคมฺหา สการาคโม โหติ เส วิภตฺติมฺหิ ปเร. ปุริสสฺส ธนํ ททาติ.

ការចុះ សការាគម អំពីលិង្គទាំងពួង តែងមាន កាលបើ ស វិភត្តិនៅខាងចុង។ (ឧទាហរណ៍) បុរិសស្ស ធនំ ទទាតិ (តែងឲ្យនូវទ្រព្យដល់បុរស)។

พหุวจนมฺหิ ‘‘ทีฆ’’นฺติ วตฺตเต.

ក្នុងពហុវចនៈ បទថា «ទីឃំ» តែងតាមទៅ។

๘๗. สุนํหิสุ จ.

៨៧. និងព្រោះ សុ, ណំ, ហិ វិភត្តិទាំងឡាយផង។

สุ นํ หิอิจฺเจเตสุ ปเรสุ ลิงฺคสฺส อนฺตภูตา สพฺเพ รสฺสสรา ทีฆมาปชฺชนฺเต, จคฺคหณมิการุการานํ กฺวจิ นิวตฺตนตฺถํ. ปุริสานํ.

កាលបើវិភត្តិទាំងឡាយ គឺ សុ, ណំ, ហិ នេះនៅខាងចុង រស្សស្រៈទាំងពួងដែលជាផ្នែកខាងចុងនៃលិង្គ តែងដល់នូវការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ), ការកាន់យកនូវ ចសព្ទ ដើម្បីឃាត់នូវឥការៈនិងឧការៈក្នុងទីខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) បុរិសានំ។

ตตฺเถวาปาทานวจนิจฺฉายํ –

ក្នុងទីនោះឯង កាលបើមានបំណងនឹងពោលនូវអបាទាន —

๘๘. ยสฺมา ทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ.

៨៨. ទីណាដែលគេចៀសចេញ ឬខ្លាច ឬកាន់យក ទីនោះឈ្មោះថាអបាទាន។

ยสฺมา วา อวธิภูตา อเปติ, ยสฺมา วา ภยํ, ยสฺมา วา อาทตฺเต, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

មួយយ៉ាងទៀត ទីណាដែលជាដែនកំណត់ហើយចៀសចេញក្តី ខ្លាចក្តី កាន់យកក្តី ការកៈនោះតែងមានឈ្មោះថាអបាទាន។

๘๙. อปาทาเน [Pg.50] ปญฺจมี.

៨៩. បញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអបាទាន។

อปาทานการเก ปญฺจมีวิภตฺติ โหตีติ ปญฺจมิยา เอกวจนํ สฺมา.

បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអបាទានការកៈ ហេតុនោះ បញ្ចមីវិភត្តិ ឯកវចនៈ គឺ ស្មា។

‘‘อโต, สพฺเพสํ, อา เอ’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «អតោ, សព្វេសំ, អា ឯ» តែងតាមទៅផង។

๙๐. สฺมาสฺมึน วา.

៩០. ឲ្យប្តូរ ស្មា និង ស្មឹ ទៅជា អា និង ឯ ខ្លះ។

อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา สพฺเพสํ สฺมา สฺมึอิจฺเจเตสํ ยถากฺกมํ อากาเรการาเทสา โหนฺติ วา, อญฺญตฺถ มฺหาเทโส. ปุริสา อเปติ, ปุริสมฺหา, ปุริสสฺมา.

ការអាទេសជា អាការៈ និង ឯការៈ តាមលំដាប់ នៃវិភត្តិទាំងឡាយ គឺ ស្មា និង ស្មឹ នេះ របស់លិង្គទាំងពួង អំពីលិង្គមានអការន្តជាទីបំផុត តែងមានខ្លះ, ក្នុងទីដទៃ មានការអាទេសជា ម្ហា។ (ឧទាហរណ៍) បុរិសា អបេតិ, បុរិសម្ហា, បុរិសស្មា (តែងចៀសចេញអំពីបុរស)។

พหุวจเน สพฺพตฺถ ตติยาสมํ, หิสฺส ภิอาเทโส โหติ. ปุริเสหิ, ปุริเสภิ อเปติ.

ក្នុងពហុវចនៈ ក្នុងទីទាំងពួង ស្មើដោយតតិយាវិភត្តិដែរ, មានការអាទេស ហិ ទៅជា ភិ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) បុរិសេហិ, បុរិសេភិ អបេតិ (តែងចៀសចេញអំពីបុរសទាំងឡាយ)។

ตตฺเถว สามิวจนิจฺฉายํ –

ក្នុងទីនោះឯង កាលបើមានបំណងនឹងពោលនូវសាមិ (ម្ចាស់) —

๙๑. ยสฺส วา ปริคฺคโห ตํ สามิ.

៩១. មួយយ៉ាងទៀត ការគ្រប់គ្រងរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថាសាមិ។

ยสฺส วา ปริคฺคโห, ตํ สามิสญฺญํ โหติ.

មួយយ៉ាងទៀត ការគ្រប់គ្រងរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះតែងមានឈ្មោះថាសាមិ។

๙๒. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

៩២. ឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថសាមិ។

สามิสฺมึ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ. ฐเปตฺวา อายาเทสํ สพฺพตฺถ จตุตฺถีฉฏฺฐีนํ สมานํ รูปํ. ปุริสสฺส เอตํ ธนํ, ปุริสานํ.

ឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថសាមិ។ លើកលែងតែការអាទេសជា អាយ ចេញ រូបនៃចតុត្ថីវិភត្តិនិងឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងស្មើគ្នា ក្នុងទីទាំងពួង។ (ឧទាហរណ៍) បុរិសស្ស ឯតំ ធនំ (ទ្រព្យនេះជារបស់បុរស), បុរិសានំ។

ตตฺเถว โอกาสวจนิจฺฉายํ –

ក្នុងទីនោះឯង កាលបើមានបំណងនឹងពោលនូវឱកាស (ទីតាំង) —

๙๓. โยธาโร ตโมกาสํ.

៩៣. ទីណាជាទីទ្រទ្រង់ ទីនោះឈ្មោះថាឱកាស។

โย กตฺตุกมฺมานํ กฺริยาย อาธาโร, ตํ การกํ โอกาสสญฺญํ โหติ.

ទីណាជាទីទ្រទ្រង់នូវកិរិយារបស់កត្តានិងកម្ម ការកៈនោះតែងមានឈ្មោះថាឱកាស។

๙๔. โอกาเส [Pg.51] สตฺตมี.

៩៤. សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថឱកាស។

โอกาสการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหตีติ สตฺตมิยา เอกวจนํ สฺมึ, ตสฺส ‘‘สฺมาสฺมึนํ วา’’ติ เอกาโร, มฺหิอาเทโส จ, ปุริเส ปติฏฺฐิตํ, ปุริสมฺหิ, ปุริสสฺมึ.

សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងឱកាសការកៈ ហេតុនោះ សត្តមីវិភត្តិ ឯកវចនៈ គឺ ស្មឹ, ការអាទេស ស្មឹ នោះ ទៅជា ឯការៈ ដោយសូត្រថា «ស្មាស្មឹនំ វា» ផង ជា ម្ហិ ផង តែងមាន, (ឧទាហរណ៍) បុរិសេ បតិដ្ឋិតំ, បុរិសម្ហិ, បុរិសស្មឹ (តម្កល់នៅហើយក្នុងបុរស)។

พหุวจเน ‘‘สุหิสฺวกาโร เอ’’ติ เอกาโร, ปุริเสสุ.

ក្នុងពហុវចនៈ មានការធ្វើទៅជា ឯការៈ ដោយសូត្រថា «សុហិស្វការោ ឯ», (ឧទាហរណ៍) បុរិសេសុ។

ปุริโส, ปุริสา, โภ ปุริส โภ ปุริสา วา, ภวนฺโต ปุริสา, ปุริสํ, ปุริเส, ปุริเสน, ปุริเสหิ ปุริเสภิ, ปุริสสฺส, ปุริสานํ, ปุริสา ปุริสสฺมา ปุริสมฺหา, ปุริเสหิ ปุริเสภิ, ปุริสสฺส, ปุริสานํ, ปุริเส ปุริสสฺมึ ปุริสมฺหิ, ปุริเสสุ.

បុរិសោ, បុរិសា, ភោ បុរិស ភោ បុរិសា វា, ភវន្តោ បុរិសា, បុរិសំ, បុរិសេ, បុរិសេន, បុរិសេហិ បុរិសេភិ, បុរិសស្ស, បុរិសានំ, បុរិសា បុរិសស្មា បុរិសម្ហា, បុរិសេហិ បុរិសេភិ, បុរិសស្ស, បុរិសានំ, បុរិសេ បុរិសស្មឹ បុរិសម្ហិ, បុរិសេសុ។

ตถา สุคโต, สุคตา, โภ สุคต โภ สุคตา วา, ภวนฺโต สุคตา, สุคตํ, สุคเต, สุคเตน, สุคเตหิ สุคเตภิ, สุคตสฺส, สุคตานํ, สุคตา สุคตสฺมา สุคตมฺหา, สุคเตหิ สุคเตภิ, สุคตสฺส, สุคตานํ, สุคเต สุคตสฺมึ สุคตมฺหิ, สุคเตสุ.

ដូចគ្នាដែរ សុគតោ, សុគតា, ភោ សុគត ភោ សុគតា វា, ភវន្តោ សុគតា, សុគតំ, សុគតេ, សុគតេន, សុគតេហិ សុគតេភិ, សុគតស្ស, សុគតានំ, សុគតា សុគតស្មា សុគតម្ហា, សុគតេហិ សុគតេភិ, សុគតស្ស, សុគតានំ, សុគតេ សុគតស្មឹ សុគតម្ហិ, សុគតេសុ។

เอวํ สุรา’สุร นโร’รค นาค ยกฺขา,คนฺธพฺพ กินฺนร มนุสฺส ปิสาจ เปตา;

มาตงฺค ชงฺคม ตุรงฺค วราห สีหา,พฺยคฺฆ’จฺฉ กจฺฉป ตรจฺฉ มิค’สฺส โสณา.

សព្ទទាំងឡាយនេះ ក៏បំបែកយ៉ាងនេះដែរ គឺ សុរៈ (ទេវតា), អសុរៈ (អសុរ), នរៈ (មនុស្ស), អុរគៈ (សត្វលូនវារ/ពស់), នាគៈ (នាគ), យក្ខៈ (យក្ស), គន្ធព្វៈ (គន្ធព្វ), កិន្នរៈ (កិន្នរ), មនុស្សៈ (មនុស្ស), បិសាចៈ (បិសាច), បេតៈ (ប្រេត), មាតង្គៈ (ដំរី), ជង្គមៈ (សត្វមានជើងដើរបាន), តុរង្គៈ (សេះ), វរាហៈ (ជ្រូកព្រៃ), សីហៈ (សីហៈ/តោ), ព្យគ្ឃៈ (ខ្លាធំ), អច្ឆៈ (ខ្លាឃ្មុំ), កច្ឆបៈ (អណ្តើក), តរច្ឆៈ (ខ្លាឆ្កែ), មិគៈ (ម្រឹគ/សត្វព្រៃ), អស្សៈ (សេះ), សោណៈ (ឆ្កែ)។

อาโลก โลก นิลยา’นิล จาค โยคา, วายาม คามนิคมา’คม ธมฺม กามา;

สงฺโฆ’ฆ โฆส ปฏิฆา’สว โกธ โลภา,สารมฺภ ถมฺภ มท มาน ปมาท มกฺขา.

អាលោកៈ (ពន្លឺ), លោកៈ (លោក), និលយៈ (ទីលំនៅ), អនិលៈ (ខ្យល់), ចាគៈ (ការលះបង់), យោគៈ (យោគៈ), វាយាមៈ (ព្យាយាម), គាមៈ (ភូមិ), និគមៈ (និគម), អាគមៈ (គម្ពីរ/ការមកដល់), ធម្មៈ (ធម៌), កាមៈ (កាម), សង្ឃៈ (សង្ឃ), ឱឃៈ (ឱឃៈ), ឃោសៈ (សំឡេង), បដិឃៈ (បដិឃៈ), អាសវៈ (អាសវៈ), កោធៈ (ក្រោធ), លោភៈ (លោភៈ), សារម្ភៈ (ការប្រណាំងប្រជែង), ថម្ភៈ (ភាពរឹងត្អឹង), មទៈ (សេចក្តីស្រវឹង), មានៈ (មានះ), បមាទៈ (សេចក្តីប្រមាទ), មក្ខៈ (ការលុបគុណ)។

ปุนฺนาค [Pg.52] ปูค ปนสา’สน จมฺปก’มฺพา,หินฺตาล ตาล พกุล’ชฺชุน กึสุกา จ;

มนฺทาร กุนฺท ปุจิมนฺท กรญฺช รุกฺขา,เญยฺยา มยูร สกุนณฺฑช โกญฺจ หํสา –

បុន្នាគៈ (ដើមខ្ទឹង), ពូគៈ (ដើមស្លា), បនសៈ (ដើមខ្នុរ), អសនៈ (ដើមធ្នង់), ចម្បកៈ (ដើមចំប៉ា), អម្ពៈ (ដើមស្វាយ), ហិន្តាលៈ (ដើមចាក), តាលៈ (ដើមត្នោត), ពកុលៈ (ដើមពិកុល), អជ្ជុណៈ (ដើមរាំង), កឹសុកៈ (ដើមចារ), មន្ទារៈ (ដើមមន្ទារ), កុន្ទៈ (ផ្កាម្លិះតម្រួត), បុចិមន្ទៈ (ដើមស្តៅ), ករញ្ជៈ (ដើមរាំងភ្នំ/ដើមក្ទម្ព), រុក្ខៈ (ដើមឈើ), មយូរៈ (ក្ងោក), សកុណៈ (សត្វស្លាប), អណ្ឌជៈ (សត្វកើតពីពង), កោញ្ចៈ (សត្វក្រៀល), ហំសៈ (ហង្ស) ទាំងឡាយនេះ គប្បីដឹង (ថាបំបែកដូចគ្នា) —

อิจฺจาทโยปิ.

សព្ទទាំងឡាយ សូម្បីមានជាដើមយ៉ាងនេះ (ក៏បំបែកដូចគ្នាដែរ)។

มโนคณาทิสฺส ตุ นาสสฺมาสฺมึสุ วิเสโส. อญฺญตฺถ ปุริสสมํ.

ចំណែកឯ មនោគណសព្ទ ជាដើម តែងមានសេចក្តីប្លែកគ្នា ក្នុង នា, ស, ស្មា, ស្មឹ វិភត្តិទាំងឡាយ។ ក្នុងទីដទៃ ស្មើដោយបុរិសសព្ទដែរ។

มโน, มนา, เห มน เห มนา วา, ภวนฺโต มนา, มนํ, มเน.

មនោ, មនា, ហេ មន ហេ មនា វា, ភវន្តោ មនា, មនំ, មនេ។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «វា» តែងតាមទៅ។

๙๕. มโนคณาทิโต สฺมึนานมิอา.

៩៥. មនោគណាទិតោ ស្មឹនានមិអា។

มโนปภุติ คโณ มโนคโณ, มโนคณาทิโต สฺมึ, นาอิจฺเจเตสํ ยถากฺกมํ อิการาการาเทสา โหนฺติ วา. อาทิคฺคหเณน พิลปทาทิโตปิ.

ពួកសព្ទមាន «មនោ» ជាដើម ឈ្មោះថា «មនោគណៈ»។ ការអាទេសជា ឥការៈ និង អាការៈ នៃវិភត្តិទាំងឡាយនេះ គឺ ស្មឹ និង នា ដែលនៅខាងចុងពីមនោគណៈនោះជាដើម តាមលំដាប់ រមែងមានខ្លះ។ ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា «អាទិ» សូម្បីតែពួកសព្ទមាន «ពិលបទ» ជាដើម ក៏មានដែរ។

‘‘มโนคณาทิโต’’ติ วตฺตเต.

បទថា «មនោគណាទិតោ» តែងតាមទៅ។

๙๖. ส สเร วาคโม.

៩៦. ស សរេ វាគមោ។

เอเตเหว มโนคณาทีหิ สเร ปเร สาคโม โหติ วา. มนสา, มเนน.

កាលបើស្រៈនៅខាងចុង ស-អាគម រមែងចុះក្រោយពីមនោគណៈទាំងឡាយនេះឯងខ្លះ។ មនសា, មនេន។

ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, เตน ‘‘มโน มนา มนํ มเน มนอายตน’’นฺติอาทีสุ น โหติ. ‘‘มานสิกํ, เจตสิก’’นฺติอาทีสุ นิจฺจํ. มเนหิ, มเนภิ.

«វា» សព្ទនេះ មានប្រយោជន៍ជា វវត្ថិតវិភាសា ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «មនោ មនា មនំ មនេ មនាយតនំ» ជាដើម មិនមាន (ស-អាគម) ឡើយ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «មានសិកំ, ចេតសិកំ» ជាដើម រមែងមានជាប្រចាំ។ មនេហិ, មនេភិ។

‘‘มโนคณาทิโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «មនោគណាទិតោ» និង «វា» តែងតាមទៅ។

๙๗. สสฺส [Pg.53] โจ.

៩៧. សស្ស ចោ។

มโนคณาทิโต ปรสฺส สสฺส วิภตฺติสฺส โอกาโร โหติ วา. สาคโม.

ការអាទេសជា ឱការៈ នៃ ស-វិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីមនោគណៈ រមែងមានខ្លះ។ មាន ស-អាគម។

มนโส มนสฺส, มนานํ, มนา มนสฺมา มนมฺหา, มเนหิ มเนภิ, มนโส มนสฺส, มนานํ, มนสิ มเน มนสฺมึ มนมฺหิ, มเนสุ.

មនសោ មនស្ស, មនានំ, មនា មនស្មា មនម្ហា, មនេហិ មនេភិ, មនសោ មនស្ស, មនានំ, មនសិ មនេ មនស្មឹ មនម្ហិ, មនេសុ។

เอวํ วโจ วโย เตโช,ตโป เจโต ตโม ยโส;

อโย ปโย สิโร ฉนฺโท,สโร อุโร รโห อโห –

សព្ទទាំងឡាយគឺ វចោ វយោ តេជោ, តបោ ចេតោ តមោ យសោ, អយោ បយោ សិរោ ឆន្ទោ, សរោ ឧរោ រហោ អហោ ក៏ដូច្នោះដែរ –

อิจฺจาทิ มโนคโณ.

នេះជាដើម ឈ្មោះថា មនោគណៈ។

คุณวนฺตุสทฺทสฺส เภโท. คุณวนฺตุ สิ อิตีธ –

វិធីបំបែក គុណវន្តុសព្ទ។ ក្នុងទីនេះ គឺ គុណវន្តុ + សិ –

‘‘สวิภตฺติสฺส, นฺตุสฺสา’’ติ จ อธิกาโร.

អធិការ (ការគ្រប់គ្រង) នៃបទថា «សវិភត្តិស្ស» និង «ន្តុស្ស» តែងប្រព្រឹត្តទៅ។

๙๘. อา สิมฺหิ.

៩៨. អា សិម្ហិ។

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อาอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. คุณวา.

ការអាទេសជា អា នៃ ន្តុ-បច្ច័យ ទាំងស្រុង ព្រមទាំងវិភត្តិ រមែងមាន ក្នុងកាលបើ សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង។ គុណវា។

‘‘โยมฺหิ, ปฐเม’’สีหคติยา ‘‘วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «យោម្ហិ» និង «បឋមេ» (ដោយសីហគតិ) និងបទថា «វា» តែងតាមទៅ។

๙๙. นฺตุสฺส นฺโต.

៩៩. ន្តុស្ស ន្តោ។

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส นฺโตอาเทโส โหติ วา โยมฺหิ ปฐเม, คุณวนฺโต ติฏฺฐนฺติ.

ការអាទេសជា ន្តោ នៃ ន្តុ-បច្ច័យ ទាំងស្រុង ព្រមទាំងវិភត្តិ រមែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើ យោ-វិភត្តិ ទី១ នៅខាងចុង។ គុណវន្តោ តិដ្ឋន្តិ។

‘‘สุนํหิสุ, อตฺต’’นฺติ จ วตฺตเต.

បទថា «សុនំហិសុ» និង «អត្តំ» តែងតាមទៅ។

๑๐๐. นฺตุสฺสนฺโต [Pg.54] โยสุ จ.

១០០. ន្តុស្សន្តោ យោសុ ច។

นฺตุปจฺจยสฺส อนฺโต อุกาโร อตฺตมาปชฺชเต สุนํหิ โยอิจฺเจเตสุ, จคฺคหเณน อญฺเญสุ อํ นา สฺมาสฺมึสุ จ. คุณวนฺตา, ฉฏฺฐิยา สิทฺเธปิ อนฺตาเทเส ปุน อนฺตคฺคหณกรณโต โยนํ อิกาโร จ กฺวจิ. คุณวนฺติ.

ឧការៈ ខាងចុងនៃ ន្តុ-បច្ច័យ រមែងដល់នូវភាពជា អ-ការៈ ក្នុងកាលបើវិភត្តិទាំងឡាយនេះ គឺ សុ, នំ, ហិ, យោ នៅខាងចុង។ ដោយការកាន់យកនូវ ច-សព្ទ រមែងដល់នូវភាពជា អ-ការៈ ក្នុងវិភត្តិដទៃទៀត គឺ អំ, នា, ស្មា, ស្មឹ ផងដែរ។ គុណវន្តា។ ទោះបីការអាទេសជា អន្តៈ សម្រេចហើយដោយឆដ្ឋីវិភត្តិក៏ដោយ តែព្រោះការធ្វើនូវការកាន់យកនូវ អន្ត-សព្ទ ម្តងទៀត ការអាទេសជា ឥការៈ នៃ យោ-វិភត្តិទាំងឡាយ ក៏រមែងមានខ្លះ។ គុណវន្តិ។

‘‘อ’’มิติ วตฺตเต.

បទថា «អំ» តែងតាមទៅ។

๑๐๑. อวณฺณา จ เค.

១០១. អវណ្ណា ច គេ។

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อํ อวณฺณอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เค ปเร.

ការអាទេសទាំងឡាយនេះ គឺ អំ និង អវណ្ណៈ នៃ ន្តុ-បច្ច័យ ទាំងស្រុង ព្រមទាំងវិភត្តិ រមែងមាន ក្នុងកាលបើ គេ-វិភត្តិ នៅខាងចុង។

โภ คุณวํ โภ คุณว โภ คุณวา, ภวนฺโต คุณวนฺโต คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต.

ភោ គុណវំ, ភោ គុណវ, ភោ គុណវា, ភវន្តោ គុណវន្តោ គុណវន្តា, គុណវន្តំ, គុណវន្តេ។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «វា» តែងតាមទៅ។

๑๐๒. โตติตา สสฺมึนาสุ.

១០២. តោតិតា សស្មឹនាសុ។

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส โตติ ตาอาเทสา โหนฺติ วา สสฺมึนาอิจฺเจเตสุ ยถาสงฺขฺยํ. คุณวตา คุณวนฺเตน, คุณวนฺเตหิ คุณวนฺเตภิ.

ការអាទេសទាំងឡាយនេះ គឺ តោ និង តា នៃ ន្តុ-បច្ច័យ ទាំងស្រុង ព្រមទាំងវិភត្តិ រមែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើវិភត្តិទាំងឡាយនេះ គឺ ស, ស្មឹ, នា នៅខាងចុង តាមលំដាប់។ គុណវតា គុណវន្តេន, គុណវន្តេហិ គុណវន្តេភិ។

๑๐๓. นฺตสฺส เส วา.

១០៣. ន្តស្ស សេ វា។

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส นฺตสฺสอิจฺจยมาเทโส โหติ วา เส วิภตฺติมฺหิ. คุณวนฺตสฺส คุณวโต.

ការអាទេសនេះ គឺ ន្តស្ស នៃ ន្តុ-បច្ច័យ ទាំងស្រុង ព្រមទាំងវិភត្តិ រមែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើ សេ-វិភត្តិ នៅខាងចុង។ គុណវន្តស្ស គុណវតោ។

๑๐๔. นํมฺหิ ตํ วา.

១០៤. នម្ហិ តំ វា។

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส ตํอาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. คุณวตํ คุณวนฺตานํ.

ការអាទេសជា តំ នៃ ន្តុ-បច្ច័យ ទាំងស្រុង ព្រមទាំងវិភត្តិ រមែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើ នំ-វិភត្តិ នៅខាងចុង។ គុណវតំ គុណវន្តានំ។

‘‘อมฺห [Pg.55] ตุมฺห นฺตุ’’อิจฺจาทินา สฺมาวจนสฺส นาพฺยปเทโส.

ការហៅឈ្មោះថា នា នៃ ស្មា-វិភត្តិ រមែងមាន ដោយសូត្រជាដើមថា «អម្ហ តុម្ហ ន្តុ»។

คุณวตา คุณวนฺตา คุณวนฺตสฺมา คุณวนฺตมฺหา, คุณวนฺเตหิ คุณวนฺเตภิ, คุณวนฺตสฺส คุณวโต, คุณวตํ คุณวนฺตานํ, คุณวติ คุณวนฺเต คุณวนฺตสฺมึ คุณวนฺตมฺหี, คุณวนฺเตสุ.

គុណវតា គុណវន្តា គុណវន្តស្មា គុណវន្តម្ហា, គុណវន្តេហិ គុណវន្តេភិ, គុណវន្តស្ស គុណវតោ, គុណវតំ គុណវន្តានំ, គុណវតិ គុណវន្តេ គុណវន្តស្មឹ គុណវន្តម្ហិ, គុណវន្តេសុ។

เอวํ คณวา กุลวา พลวา ยสวา ธนวา สุตวา ภควา หิมวา ผลวา สีลวา ปญฺญวา อิจฺจาทโย.

សព្ទទាំងឡាយមាន គណវា កុលវា ពលវា យសវា ធនវា សុតវា ភគវា ហិមវា ផលវា សីលវា បញ្ញវា ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

หิมวนฺตุสทฺทโต สิมฺหิ กเต –

កាលបើ សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុងពី ហិមវន្តុសព្ទ –

‘‘อตฺตํ, นฺตุสฺส’นฺโต’’ติ จ วตฺตมาเน –

កាលបើបទថា «អត្តំ» និង «ន្តុស្សន្តោ» តែងតាមទៅ –

๑๐๕. สิมฺหี วา.

១០៥. សិម្ហី វា។

นฺตุปจฺจยสฺส อนฺโต อตฺตํ โหติ วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. หิมวนฺโต, หิมวา, เสสํ สมํ.

ការអាទេសជា អត្តៈ នៃភាគខាងចុងនៃ ន្តុ-បច្ច័យ រមែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើ សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង។ ហិមវន្តោ, ហិមវា, សេសៈ ដូចគ្នា។

ปุน วาคฺคหณกรณํ หิมวนฺตุสทฺทโต อญฺญตฺร อตฺตนิเสธนตฺถํ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เตน คุณวนฺตาทีสุ นาติปฺปสงฺโค.

ការធ្វើនូវការកាន់យកនូវ «វា» សព្ទ ម្តងទៀត ដើម្បីហាមឃាត់នូវការអាទេសជា អត្តៈ ក្នុងសព្ទដទៃក្រៅពី ហិមវន្តុសព្ទ, «វា» សព្ទនេះ មានប្រយោជន៍ជា វវត្ថិតវិភាសា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានការហួសព្រំដែនក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន គុណវន្តុ ជាដើម។

เอวํ สติมา ธิติมา คติมา มติมา มุติมา มุตฺติมา ชุติมา สิริมา หิริมา ถุติมา รติมา ยติมา สุจิมา กลิมา พลิมา กสิมา รุจิมา พุทฺธิมา จกฺขุมา พนฺธุมา เหตุมา เสตุมา เกตุมา ราหุมา ภาณุมา ขาณุมา วิชฺชุมา อิจฺจาทโย.

សព្ទទាំងឡាយមាន សតិមា ធិតិមា គតិមា មតិមា មុតិមា មុត្តិមា ជុតិមា សិរិមា ហិរិមា ថុតិមា រតិមា យតិមា សុចិមា កលិមា ពលិមា កសិមា រុចិមា ពុទ្ធិមា ចក្ខុមា ពន្ធុមា ហេតុមា សេតុមា កេតុមា រាហុមា ភាណុមា ខាណុមា វិជ្ជុមា ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

ตตฺถ สติมนฺตุ พนฺธุมนฺตุสทฺทานํ อํเสสุ รูปเภโท. ‘‘อตฺตํ, นฺตุสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងសព្ទទាំងនោះ ការប្លែកគ្នានៃរូប នៃ សតិមន្តុ និង ពន្ធុមន្តុសព្ទ ក្នុងកាលបើ អំ-វិភត្តិ និង ស-វិភត្តិ នៅខាងចុង រមែងមាន។ បទថា «អត្តំ» និង «ន្តុស្សា» តែងតាមទៅ។

๑๐๖. สพฺพสฺส วา อํเสสุ.

១០៦. សព្វស្ស វា អំសេសុ។

สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส อตฺตํ โหติ วา อํสอิจฺเจเตสุ. อิธาปิ วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นาติปฺปสงฺโค[Pg.56]. สติมํ สติมนฺตํ, พนฺธุมํ พนฺธุมนฺตํ, สติมสฺส สติมโต สติมนฺตสฺส, พนฺธุมสฺส พนฺธุมโต พนฺธุมนฺตสฺส, เสสํ สมํ.

ការអាទេសជា អត្តៈ នៃ ន្តុ-បច្ច័យ ទាំងស្រុង រមែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើវិភត្តិទាំងឡាយនេះ គឺ អំ និង ស នៅខាងចុង។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ព្រោះ «វា» សព្ទ មានប្រយោជន៍ជា វវត្ថិតវិភាសា ទើបមិនមានការហួសព្រំដែន។ សតិមំ សតិមន្តំ, ពន្ធុមំ ពន្ធុមន្តំ, សតិមស្ស សតិមតោ សតិមន្តស្ស, ពន្ធុមស្ស ពន្ធុមតោ ពន្ធុមន្តស្ស, សេសៈ ដូចគ្នា។

คจฺฉนฺตสทฺทสฺส เภโท, คจฺฉนฺต สิ,

វិធីបំបែក គច្ឆន្តសព្ទ, គច្ឆន្ត + សិ,

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «វា» តែងតាមទៅ។

๑๐๗. สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ.

១០៧. សិម្ហិ គច្ឆន្តាទីនំ ន្តសទ្ទោ អំ។

คจฺฉนฺติจฺเจวมาทีนํ อนฺตปฺปจฺจยนฺตานํ นฺตสทฺโท อํรูปํ อาปชฺชเต วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. สรโลปสิโลปา, โส คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต วา คณฺหาติ.

ន្ត-សព្ទ នៃសព្ទទាំងឡាយមាន គច្ឆន្ត ជាដើម ដែលមាន អន្ត-បច្ច័យ នៅខាងចុង រមែងដល់នូវរូបជា អំ ខ្លះ ក្នុងកាលបើ សិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង។ មានការលុបស្រៈ និងលុប សិ-វិភត្តិ, ដូចជា សោ គច្ឆំ, ឬ គច្ឆន្តោ គណ្ហាតិ។

‘‘คจฺฉนฺตาทีนํ, นฺตสทฺโท’’ติ จ วตฺตมาเน –

កាលបើបទថា «គច្ឆន្តាទីនំ» និង «ន្តសទ្ទោ» តែងតាមទៅ –

๑๐๘. เสเสสุ นฺตุว.

១០៨. សេសេសុ ន្តុវ។

คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท นฺตุปจฺจโยว ทฏฺฐพฺโพ เสเสสุ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ, อสฺมิมฺหิ การิยาติเทโสยํ. เสสํ คุณวนฺตุสมํ.

ន្ត-សព្ទ នៃសព្ទទាំងឡាយមាន គច្ឆន្ត ជាដើម គប្បីឃើញថាដូចជា ន្តុ-បច្ច័យ ក្នុងវិភត្តិបច្ច័យដែលសេសសល់ទាំងឡាយ, នេះជាការទេសនាប្រៀបធៀបកិច្ចក្នុងវិភត្តិនេះ។ សេសៈ ដូចជា គុណវន្តុសព្ទ។

เต คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา, โภ คจฺฉํ โภ คจฺฉ โภ คจฺฉา, ภวนฺโต คจฺฉนฺโต คจฺฉนฺตา, [คจฺฉํ] คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺเต, คจฺฉตา คจฺฉนฺเตน, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ, คจฺฉโต คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉตํ คจฺฉนฺตานํ, คจฺฉตา คจฺฉนฺตสฺมา คจฺฉนฺตมฺหา, คจฺฉนฺเตหิ คจฺฉนฺเตภิ, คจฺฉโต คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉตํ คจฺฉนฺตานํ, คจฺฉติ คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺตสฺมึ คจฺฉนฺตมฺหี, คจฺฉนฺเตสุ.

តេ គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តា, ភោ គច្ឆំ ភោ គច្ឆ ភោ គច្ឆា, ភវន្តោ គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តា, [គច្ឆំ] គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តេ, គច្ឆតា គច្ឆន្តេន, គច្ឆន្តេហិ គច្ឆន្តេភិ, គច្ឆតោ គច្ឆន្តស្ស, គច្ឆតំ គច្ឆន្តានំ, គច្ឆតា គច្ឆន្តស្មា គច្ឆន្តម្ហា, គច្ឆន្តេហិ គច្ឆន្តេភិ, គច្ឆតោ គច្ឆន្តស្ស, គច្ឆតំ គច្ឆន្តានំ, គច្ឆតិ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តស្មឹ គច្ឆន្តម្ហិ, គច្ឆន្តេសុ។

เอวํ มหํ จรํ ติฏฺฐํ, ททํ ภุญฺชํ สุณํ ปจํ;

ชยํ ชีรํ จวํ มียํ, สรํ กุพฺพํ ชปํ วชํ –

សព្ទទាំងឡាយគឺ មហំ ចរំ តិដ្ឋំ, ទទំ ភុញ្ជំ សុណំ បចំ, ជយំ ជីរំ ចវំ មីយំ, សរំ កុព្វំ ជបំ វជំ ក៏ដូច្នោះដែរ –

อิจฺจาทโย.

នេះជាដើម។

ภวนฺตสทฺทสฺส [Pg.57] ค โย นา สวจเนสุ วิเสโส. โส ภวํ.

សេចក្តីប្លែកគ្នានៃ ភវន្តុសព្ទ ក្នុងវចនៈទាំងឡាយគឺ គ, យោ, នា, ស រមែងមាន។ សោ ភវំ។

‘‘ภวโต’’ติ วตฺตเต.

បទថា «ភវតោ» តែងតាមទៅ។

๑๐๙. โอภาโว กฺวจิ โยสุ วการสฺส.

១០៩. ការអាទេសជា ឱភាវៈ នៃ វ-ការៈ ក្នុងកាលបើ យោ-វិភត្តិ នៅខាងចុង រមែងមានខ្លះ។

ภวนฺตอิจฺเจตสฺส วการสฺส โอภาโว โหติ กฺวจิ โยอิจฺเจเตสุ. เต โภนฺโต ภวนฺโต ภวนฺตา.

ការតម្រូវជា ឱ នៃ វ អក្សរ របស់ ភវន្តសព្ទ នេះ រមែងមានខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន យោ ជាដើម។ សម្រេចរូបជា តេ ភោន្តោ, ភវន្តោ, ភវន្តា។

‘‘ภวโต’’ติ วตฺตเต.

បទថា “ភវតោ” រមែងអន្ទោលទៅ។

๑๑๐. โภ เค ตุ.

១១០. សូត្រថា ភោ គេ តុ។

สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส โภ โหติ เค ปเร. ตุสทฺเทน ภนฺเต, โภนฺตาทิ จ, คโลโป, โภ ภนฺเต โภนฺต โภนฺตา, โภนฺโต ภวนฺโต ภวนฺตา, ภวนฺตํ, โภนฺเต ภวนฺเต.

ការតម្រូវជា ភោ រមែងមានដល់ ភវន្តសព្ទ ទាំងមូល កាលបើ គិ (សិ អាលបនៈ) នៅខាងចុង។ ដោយ តុសព្ទ រមែងមានការតម្រូវជា ភន្តេ, ភោន្តា ជាដើមផង និងការលុប គិ វិភត្តិផង, សម្រេចរូបជា ភោ, ភន្តេ, ភោន្ត, ភោន្តា, ភោន្តោ, ភវន្តោ, ភវន្តា, ភវន្តំ, ភោន្តេ, ភវន្តេ។

นาเสสุ ‘‘โอภาโว กฺวจี’’ติ โยควิภาเคน โอภาโว.

ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន នា ជាដើម រមែងមានការតម្រូវជា ឱ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “ឱភាវោ ក្វចិ”។

โภตา ภวตา ภวนฺเตน, โภโต ภวโต ภวนฺตสฺส อิจฺจาทิ.

សម្រេចរូបជា ភោតា, ភវតា, ភវន្តេន, ភោតោ, ភវតោ, ភវន្តស្ស ដូច្នេះជាដើម។

๑๑๑. ภทนฺตสฺส ภทฺทนฺต ภนฺเต.

១១១. សូត្រថា ភទន្តស្ស ភទ្ទន្ត ភន្តេ។

สพฺพสฺเสว ภทนฺตสทฺทสฺส ภทฺทนฺต ภนฺเตอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ กฺวจิ เค ปเร โยสุ จ. โภ ภทฺทนฺต ภนฺเต, ภทนฺต ภทนฺตา วา อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ.

ការតម្រូវជា ភទ្ទន្ត និង ភន្តេ ទាំងឡាយនេះ រមែងមានដល់ ភទន្តសព្ទ ទាំងមូល ខ្លះ កាលបើ គិ វិភត្តិ និង យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយនៅខាងចុង។ សម្រេចរូបជា ភោ ភទ្ទន្ត, ភន្តេ, ឬ ភទន្ត, ភទន្តា ដូច្នេះជាដើម ស្មើដោយ បុរិសសព្ទ។

๑๑๒. สนฺตสทฺทสฺส โส เภ โพ จนฺเต.

១១២. សូត្រថា សន្តសទ្ទស្ស សោ ភេ ពោ ចន្តេ។

สพฺพสฺเสว สนฺตสทฺทสฺส สสทฺทาเทโส โหติ ภกาเร ปเร, อนฺเต จ พการาคโม โหติ.

ការតម្រូវជា សសព្ទ រមែងមានដល់ សន្តសព្ទ ទាំងមូល កាលបើ ភ អក្សរ (ភិ វិភត្តិ) នៅខាងចុង, និងមានការចុះ ព អក្សរ (ពការាគម) ក្នុងខាងចុង (នៃ សសព្ទ) ផង។

จสทฺทคฺคหเณน [Pg.58] อภกาเรปิ สมาเส กฺวจิ สการาเทโส. สพฺภิ.

ដោយការកាន់យកនូវ ចសព្ទ ទោះបីមិនមែន ភ អក្សរ នៅខាងចុង ក៏រមែងមានការតម្រូវជា សការៈ ខ្លះ ក្នុងសមាស។ សម្រេចរូបជា សព្ភិ។

เภติ กึ? สนฺเตหิ, เสสํ คจฺฉนฺตสทฺทสมํ.

សួរថា ព្រោះ ភ អក្សរ ដើម្បីអ្វី? ឆ្លើយថា ដើម្បីជាគ្រឿងឃាត់ក្នុងរូបថា សន្តេហិ, សេចក្តីដែលសេសសល់ ស្មើដោយ គច្ឆន្តសព្ទ។

อตฺถิ ราช พฺรหฺม อตฺต สขสทฺทาทีนํ เภโท, ตเถว สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘‘ราช สิ’’อิติ ฐิเต –

សេចក្តីប្លែកគ្នានៃសព្ទទាំងឡាយមាន រាជ, ព្រហ្ម, អត្ត, សខសព្ទ ជាដើម មាននៅឡើយ, ការកើតឡើងនៃវិភត្តិមាន សិ ជាដើម ក៏មានដូច្នោះដែរ, កាលបើតាំងទុកថា “រាជ សិ” ហើយ –

‘‘พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต’’ติ อธิกาโร.

បទអធិការ (ដែលត្រូវតាមទៅ) គឺ “ព្រហ្មត្តសខរាជាទិតោ”។

๑๑๓. สฺยา จ.

១១៣. សូត្រថា ស្យា ច។

พฺรหฺม อตฺต สข ราชอิจฺเจวมาทิโต สิวจนสฺส อากาโร โหติ. อาทิสทฺเทน อาตุมาทิสทฺทโต จ. สรโลปาทิ. ราชา ติฏฺฐติ.

ការតម្រូវជា អាការៈ នៃ សិ វិភត្តិ រមែងមានអំពីសព្ទទាំងឡាយមាន ព្រហ្ម, អត្ត, សខ, រាជ ដូច្នេះជាដើម។ ដោយ អាទិសព្ទ រមែងមានអំពី អាតុមសព្ទ ជាដើមផង។ មានការលុបស្រៈជាដើម។ សម្រេចរូបជា រាជា តិដ្ឋតិ (ស្តេចគង់នៅ)។

๑๑๔. โยนมาโน.

១១៤. សូត្រថា យោនមានោ។

พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต โยนํ อาโนอาเทโส โหติ. ราชาโน ติฏฺฐนฺติ, โภ ราช โภ ราชา, ภวนฺโต ราชาโน.

ការតម្រូវជា អាណោ នៃ យោ វិភត្តិ ទាំងឡាយ រមែងមានអំពីសព្ទទាំងឡាយមាន ព្រហ្ម, អត្ត, សខ, រាជ ជាដើម។ សម្រេចរូបជា រាជានោ តិដ្ឋន្តិ, ភោ រាជ, ភោ រាជា, ភវន្តោ រាជានោ។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “វា” រមែងអន្ទោលទៅ។

๑๑๕. พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต อมานํ.

១១៥. សូត្រថា ព្រហ្មត្តសខរាជាទិតោ អមានំ។

พฺรหฺมาทีหิ ปรสฺส อํวจนสฺส อานํ โหติ วา. ราชานํ ปสฺส ราชํ วา, ราชาโน.

ការតម្រូវជា អានំ នៃ អំ វិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងអំពីសព្ទទាំងឡាយមាន ព្រហ្ម ជាដើម រមែងមានខ្លះ។ សម្រេចរូបជា រាជានំ បស្ស ឬ រាជំ (ចូរមើលនូវស្តេច), រាជានោ។

‘‘สวิภตฺติสฺส, ราชสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “សវិភត្តិស្ស, រាជស្ស” រមែងអន្ទោលទៅផង។

๑๑๖. นามฺหิ รญฺญา วา.

១១៦. សូត្រថា ណាមហិ រញ្ញា វា។

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญาอาเทโส โหติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ. รญฺญา กตํ ราเชน วา.

ការតម្រូវជា រញ្ញា នៃ រាជសព្ទ ទាំងមូល ព្រមទាំងវិភត្តិ រមែងមានខ្លះ ក្នុង នា វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា រញ្ញា កតំ ឬ រាជេន (ធ្វើហើយដោយស្តេច)។

๑๑๗. ราชสฺส [Pg.59] ราชุ สุนํหิสุ จ.

១១៧. សូត្រថា រាជស្ស រាជុ សុណំហិសុ ច។

สพฺพสฺส ราชสทฺทสฺส ราชุอาเทโส โหติ สุ นํ หิอิจฺเจเตสุ วจเนสุ. จสทฺโท วิกปฺปนตฺโถ, ‘‘สุนํหิสุ จา’’ติ ทีโฆ, ราชูหิ ราชูภิ, ราเชหิ ราเชภิ วา.

ការតម្រូវជា រាជុ នៃ រាជសព្ទ ទាំងមូល រមែងមានក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយគឺ សុ, ណំ, ហិ ទាំងនេះ។ ចសព្ទ មានសេចក្តីជាវិកប្បៈ (ជម្រើស), មានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រថា “សុណំហិសុ ច”, សម្រេចរូបជា រាជូហិ, រាជូភិ, ឬ រាជេហិ, រាជេភិ។

‘‘สวิภตฺติสฺสา’’ติ อธิกาโร.

បទអធិការ គឺ “សវិភត្តិស្ស”។

๑๑๘. ราชสฺส รญฺโญราชิโน เส.

១១៨. សូត្រថា រាជស្ស រញ្ញោរាជិនោ សេ។

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺโญ ราชิโนอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหิ. รญฺโญ, ราชิโน เทติ.

ការតម្រូវទាំងឡាយគឺ រញ្ញោ និង រាជិនោ ទាំងនេះ នៃ រាជសព្ទ ទាំងមូល ព្រមទាំងវិភត្តិ រមែងមានក្នុង ស វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា រញ្ញោ, រាជិនោ ទេតិ (រមែងប្រទានដល់ស្តេច)។

‘‘ราชสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “រាជស្ស” រមែងអន្ទោលទៅ។

๑๑๙. รญฺญํ นํ มฺหี วา.

១១៩. សូត្រថា រញ្ញំ ណំ ម្ហិ វា។

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญํอาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. รญฺญํ ราชูนํ ราชานํ.

ការតម្រូវជា រញ្ញំ នៃ រាជសព្ទ ទាំងមូល ព្រមទាំងវិភត្តិ រមែងមានខ្លះ ក្នុង ណំ វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា រញ្ញំ, រាជូនំ, រាជានំ។

ปญฺจมิยํ –

ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ –

๑๒๐. อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาว.

១២០. សូត្រថា អម្ហតុមហន្តុរាជព្រហ្មត្តសខសត្ថុបិតាទីហិ ស្មា នាវ។

อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตุอิจฺเจวมาทีหิ สฺมาวจนํ นาว ทฏฺฐพฺพนฺติ สฺมาวจนสฺส นาภาวาติเทโส. อติเทโส ปน ฉพฺพิโธ.

ការសំដែងនូវការតម្រូវជា នា នៃ ស្មា វិភត្តិ ថា ស្មា វិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងអំពីសព្ទទាំងឡាយមាន អម្ហ, តុមហ, អន្ត, រាជ, ព្រហ្ម, អត្ត, សខ, សត្ថុ, បិតុ ដូច្នេះជាដើម ត្រូវគប្បីឃើញដូចជា នា វិភត្តិ ដូច្នោះឯង។ ចំណែកឯអតិទេស (ការប្រៀបធៀប/ការអនុវត្តតាម) នោះ មាន ៦ ប្រការ។

วุตฺตญฺจ –

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកហើយថា –

‘‘พฺยปเทโส นิมิตฺตญฺจ, ตํรูปํ ตํสภาวตา;

สุตฺตญฺเจว ตถา การิ-ยาติเทโสติ ฉพฺพิโธ’’ติ.

“អតិទេស មាន ៦ ប្រការ គឺ វ្យបទេសាតិទេស, និមិត្តាតិទេស, តំរូបាតិទេស, តំសភាវតាតិទេស, សុត្តាតិទេស និងការិយាតិទេស ដូច្នោះឯង”។

ตตฺรายํ [Pg.60] พฺรหฺมตฺตสขาทีสุ ปาฐสามตฺถิยโต รูปาติเทโส. เสสํ ตติยาสมํ.

ក្នុងអតិទេសទាំងនោះ អតិទេសនេះ ក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន ព្រហ្ម, អត្ត, សខ ជាដើម ជា រូបាតិទេស ព្រោះអំណាចនៃបាឋៈ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ស្មើដោយតតិយាវិភត្តិ។

รญฺญา อเปติ, ราชูหิ ราชูภิ, ราเชหิ ราเชภิ, รญฺโญ, ราชิโน สนฺตกํ, รญฺญํ ราชูนํ ราชานํ.

សម្រេចរូបជា រញ្ញា អបេតិ (រមែងចៀសចេញអំពីស្តេច), រាជូហិ, រាជូភិ, រាជេហិ, រាជេភិ, រញ្ញោ, រាជិនោ សន្តកំ (ទ្រព្យរបស់ស្តេច), រញ្ញំ, រាជូនំ, រាជានំ។

‘‘ราชสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “រាជស្ស” រមែងអន្ទោលទៅ។

๑๒๑. สฺมึมฺหิ รญฺเญ ราชินิ.

១២១. សូត្រថា ស្មិម្ហិ រញ្ញេ រាជិនិ។

สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺเญราชินิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. รญฺเญ, ราชินิ ปติฏฺฐิตํ, ราชูสุ ราเชสุ.

ការតម្រូវទាំងឡាយគឺ រញ្ញេ និង រាជិនិ ទាំងនេះ នៃ រាជសព្ទ ទាំងមូល ព្រមទាំងវិភត្តិ រមែងមានក្នុង ស្មិំ វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា រញ្ញេ, រាជិនិ បតិដ្ឋិតំ (តាំងនៅហើយក្នុងស្តេច), រាជូសុ, រាជេសុ។

พฺรหฺมสทฺทสฺส จ ค นา ส สฺมึสุ วิเสโส. พฺรหฺมา, พฺรหฺมาโน.

សេចក្តីប្លែកគ្នានៃ ព្រហ្មសព្ទ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយគឺ គិ, នា, ស, ស្មិំ ក៏មានដែរ។ សម្រេចរូបជា ព្រហ្មា, ព្រហ្មានោ។

อาลปเน จ ‘‘เอ’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងអាលបនៈ បទថា “ឯ” រមែងអន្ទោលទៅផង។

๑๒๒. พฺรหฺมโต คสฺส จ.

១២២. សូត្រថា ព្រហ្មតោ គស្ស ច។

พฺรหฺมสทฺทโต คสฺส จ เอกาโร โหติ, จคฺคหณํ เอคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ, โภ พฺรหฺเม, ภวนฺโต พฺรหฺมาโน, พฺรหฺมานํ พฺรหฺมํ, พฺรหฺมาโน.

ការតម្រូវជា ឯការៈ នៃ គិ វិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងអំពី ព្រហ្មសព្ទ រមែងមាន, ការកាន់យកនូវ ចសព្ទ ដើម្បីទាញយកនូវការតម្រូវជា ឯការៈ, សម្រេចរូបជា ភោ ព្រហ្មេ, ភវន្តោ ព្រហ្មានោ, ព្រហ្មានំ, ព្រហ្មំ, ព្រហ្មានោ។

วิปริณาเมน ‘‘พฺรหฺมสฺส, อนฺโต’’ติ จ วตฺตเต.

ដោយការប្រែសម្រួល (វិបរិណាម) បទថា “ព្រហ្មស្ស, អន្តោ” រមែងអន្ទោលទៅផង។

๑๒๓. อุตฺตํ สนาสุ.

១២៣. សូត្រថា ឧត្តំ សនាសុ។

พฺรหฺมสทฺทสฺส อนฺโต อุตฺตมาปชฺชเต ส นาอิจฺเจเตสุ วจเนสุ. อุตฺตมิติ ภาวนิทฺเทโส กตฺถจิ อภาวทสฺสนตฺโถ. พฺรหฺมุนา, พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ.

ទីបំផុតនៃ ព្រហ្មសព្ទ រមែងដល់នូវភាពជា ឧការៈ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយគឺ ស និង នា ទាំងនេះ។ ពាក្យថា ឧត្តំ នេះ ជាភាវនិទ្ទេស ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមានក្នុងទីខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ព្រហ្មនា, ព្រហ្មេហិ, ព្រហ្មេភិ។

สสฺมึ อุตฺเต กเต ‘‘อิวณฺณุวณฺณา ฌลา’’ติ ลสญฺญายํ –

កាលបើការធ្វើឲ្យជា ឧការៈ ក្នុង ស វិភត្តិ ត្រូវបានធ្វើហើយ, ក្នុងកាលដែលឈ្មោះថា លៈ ដោយសូត្រថា “ឥវណ្ណុវណ្ណា ឈលា” –

๑๒๔. ฌลโต [Pg.61] สสฺส โน วา.

១២៤. សូត្រថា ឈលតោ សស្ស នោ វា។

ฌลสญฺเญหิ อิวณฺณุวณฺเณหิ ปรสฺส สอิจฺเจตสฺส วจนสฺส โนอิจฺจาเทโส โหติ วา. พฺรหฺมุโน พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมานํ พฺรหฺมูนํ วา, อุตฺตมิติ โยควิภาเคน อญฺญตฺถาปิ อุตฺตํ.

ក្នុងទីបំផុតនៃសព្ទដែលមានសញ្ញាថា ឈ និង ល (គឺ ឥ វណ្ណៈ និង ឧ វណ្ណៈ) ការអាទេស (ផ្លាស់) នូវ នោ-វិភត្តិ នៃសព្ទដែលមានសញ្ញាថា ស ខាងចុង ទៅជា ឥច្ចៈ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) Brahmuno, brahmassa, brahmānaṃ, brahmūnaṃ ខ្លះ។ ដោយការបំបែកយោគៈថា uttaṃ ដូច្នេះ ការផ្លាស់ទៅជា uttaṃ ក៏មានក្នុងទីដទៃទៀតដែរ។

ปญฺจมิยํ นาภาวาติเทโส. พฺรหฺมุนา, พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ, พฺรหฺมุโน พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมานํ พฺรหฺมูนํ วา.

ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ មានការអាទេស (ផ្លាស់) ទៅជា នា-ភាវៈ។ (ឧទាហរណ៍) Brahmunā, brahmehi, brahmebhi, brahmuno, brahmassa, brahmānaṃ, brahmūnaṃ ខ្លះ។

๑๒๕. พฺรหฺมโต ตุ สฺมึ นิ.

១២៥. ក្រោយពីព្រហ្មសព្ទ ផ្លាស់ ស្មឹ-វិភត្តិ ទៅជា និ។

พฺรหฺมสทฺทโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ. ตุสทฺเทน กมฺมจมฺมมุทฺธาทิโต จ กฺวจิ. พฺรหฺมนิ, พฺรหฺเมสุ.

ការផ្លាស់ ស្មឹ-វិភត្តិ ទៅជា និ រមែងមានក្រោយពីព្រហ្មសព្ទ។ ដោយសព្ទថា "តុ" ការផ្លាស់ (ស្មឹ ទៅជា និ) នេះ ក៏មានខ្លះក្រោយពីសព្ទមាន កម្មៈ ចម្មៈ និង មុទ្ធៈ ជាដើម។ (ឧទាហរណ៍) Brahmani, brahmesu។

อตฺตสทฺทสฺส ตติยาทีสฺเวว วิเสโส.

ចំពោះអត្តសព្ទ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាតែក្នុងតតិយាវិភត្តិជាដើមប៉ុណ្ណោះ។

อตฺตา, อตฺตาโน, โภ อตฺต โภ อตฺตา, ภวนฺโต อตฺตาโน, อตฺตานํ อตฺตํ, อตฺตาโน.

Attā, attāno (បឋមា), bho atta, bho attā, bhavanto attāno (អាលបនៈ), attānaṃ, attaṃ, attāno (ទុតិយា)។

นามฺหิ ‘‘อกมฺมนฺตสฺส จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน อตฺตนฺตสฺส อตฺตํ วา. อตฺตนา อตฺเตน วา.

ក្នុង នា-វិភត្តិ ដោយ ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រថា “akammantassa cā” នេះ ការផ្លាស់ទីបំផុតនៃអត្តសព្ទ ទៅជា អត្តៈ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) Attanā ឬ attena។

๑๒๖. อตฺตนฺโต หิสฺมิมนตฺตํ.

១២៦. ក្នុង ហិ-វិភត្តិ ខាងចុង ផ្លាស់ទីបំផុតនៃអត្តសព្ទ ទៅជា អនត្តៈ។

อตฺตสทฺทสฺส อนฺโต อนตฺตมาปชฺชเต หิสฺมึ ปเร. อตฺตเนหิ อตฺตเนภิ.

ទីបំផុតនៃអត្តសព្ទ ដល់នូវការផ្លាស់ជា អនត្តៈ កាលបើ ហិ-វិភត្តិ នៅខាងចុង។ (ឧទាហរណ៍) Attanehi, attanebhi។

‘‘ตโต, อตฺตโต’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “Tato” និង “attato” តែងតាមទៅ។

๑๒๗. สสฺส โน.

១២៧. (សូត្រថា) «Sassa no» (ព្រោះ ស-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរ ស ជា នោ)។

ตโต อตฺตสทฺทโต สสฺส วิภตฺติสฺส โน โหติ. อตฺตโน, อตฺตานํ.

ព្រោះអត្តសព្ទនោះ ឲ្យប្ដូរ ស-វិភត្តិ ជា នោ។ សម្រេចរូបជា Attano, attānaṃ។

๑๒๘. สฺมา [Pg.62] นา.

១២៨. (សូត្រថា) «Smā nā» (ព្រោះ ស្មា-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរ ស្មា ជា នា)។

ตโต อตฺตสทฺทโต สฺมาวจนสฺส นา โหติ. อตฺตนา อเปติ.

ព្រោះអត្តសព្ទនោះ ឲ្យប្ដូរ ស្មា-វិភត្តិ ជា នា។ សម្រេចរូបជា Attanā apeti។

นาภาวาติเทเสเนว สิทฺเธปิ อุตฺตรสุตฺเตน เอกโยคมกตฺวา ภินฺนโยคกรณํ อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ, เตน อตฺตนฺตตการสฺส รกาโร ชกาเร กฺวจิ. อตฺรโช อตฺตโช วา. อตฺตเนหิ อตฺตเนภิ, อตฺตโน, อตฺตานํ.

ទោះបីសម្រេចដោយការបញ្ជូននូវភាពជា នា នោះឯងក៏ដោយ ការធ្វើឲ្យបែកយោគៈ (បំបែកសូត្រ) ដោយមិនធ្វើជាឯកយោគៈ (សូត្រតែមួយ) ជាមួយសូត្រខាងចុង គឺដើម្បីឲ្យដឹងនូវសេចក្ដីផ្សេង ព្រោះហេតុនោះ ឲ្យប្ដូរ ត-អក្សរ ត្រង់បំផុតនៃអត្តសព្ទ ជា រ-អក្សរ ក្នុងព្រោះ ជ-អក្សរ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា Atrajo ឬ Attajo។ (ក្នុងវិភត្តិឯទៀត) Attanehi, attanebhi, attano, attānaṃ។

‘‘อตฺตโต’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Attato” តែងតាមទៅ។

๑๒๙. ตโต สฺมึ นิ.

១២៩. (សូត្រថា) «Tato smiṃ ni» (ព្រោះអត្តសព្ទនោះ ឲ្យប្ដូរ ស្មឹ-វិភត្តិ ជា និ)។

ตโต อตฺตสทฺทโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ. อตฺตนิ, อตฺเตสุ.

ព្រោះអត្តសព្ទនោះ ឲ្យប្ដូរ ស្មឹ-វិភត្តិ ជា និ។ សម្រេចរូបជា Attani, attesu។

สขสทฺทสฺส เภโท. สขา, สขาโน.

វិធីប្លែកគ្នានៃសខសព្ទ។ សម្រេចរូបជា Sakhā, sakhāno។

‘‘โยน’’มิติ วตฺตเต.

បទថា “Yonaṃ” តែងតាមទៅ។

๑๓๐. สขโต จาโยโน.

១៣០. (សូត្រថា) «Sakhato cāyono» (ព្រោះសខសព្ទ ឲ្យប្ដូរ យោ-វិភត្តិ ជា អាយោ និង នោ ខ្លះ)។

สขสทฺทโต โยนํ อาโย โนอาเทสา จ โหนฺติ. สขาโย.

ព្រោះសខសព្ទ ឲ្យប្ដូរ យោ-វិភត្តិ ទាំងឡាយ ជា អាយោ និង នោ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា Sakhāyo (និង Sakhāno)។

๑๓๑. สขนฺตสฺสิ โนนานํเสสุ.

១៣១. (សូត្រថា) «Sakhantassi nonānaṃsesu» (ព្រោះ នោ, នា, នំ, សុ វិភត្តិទាំងឡាយ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃសខសព្ទ ជា អិ)។

สขสทฺทนฺตสฺส อิการาเทโส โหติ โนนานํสอิจฺเจเตสุ ปเรสุ. สขิโน ติฏฺฐนฺติ.

ព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមាន នោ, នា, នំ, សុ ជាដើមនេះនៅខាងចុង ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃសខសព្ទ ជា អិ-ការៈ។ សម្រេចរូបជា Sakhino tiṭṭhanti។

อาลปเน คสญฺญายํ –

ក្នុងអាលបនៈ កាលបើមាន គ-សញ្ញា –

๑๓๒. สขโต [Pg.63] คสฺเส วา.

១៣២. (សូត្រថា) «Sakhato gasse vā» (ព្រោះសខសព្ទ ឲ្យប្ដូរ គ-សញ្ញា ជា អេ ខ្លះ)។

สขโต คสฺส อการ อาการ อิการ อีการเอการาเทสา โหนฺติ. วาสทฺเทน อญฺญสฺมาปิ กฺวจิ เอกาโร. ยถา – ภทฺทนฺเต อิเส อิติ.

ព្រោះសខសព្ទ ឲ្យប្ដូរ គ-សញ្ញា ជា អ-ការៈ, អា-ការៈ, អិ-ការៈ, អី-ការៈ និង អេ-ការៈ ទាំងឡាយ។ ដោយ វ៉ា-សព្ទ ឲ្យប្ដូរជា អេ-ការៈ ក្នុងសព្ទដទៃខ្លះ។ ដូចជា Bhaddante, ise ជាដើម។

อ จ อา จ อิ จ อี จ เอ จาติปิ เอ, ปุพฺพสฺสรานํ กเมน โลโป.

ទោះបីជា អ, អា, អិ, អី និង អេ ក៏ដោយ ក៏ហៅថា អេ ដែរ, ឲ្យលុបស្រៈខាងដើមតាមលំដាប់។

โภ สข โภ สขา โภ สขิ โภ สขี โภ สเข, ภวนฺโต สขาโน สขาโย สขิโน.

Bho sakha, bho sakhā, bho sakhi, bho sakhī, bho sakhe, bhavanto sakhāno, sakhāyo, sakhino។

‘‘สขนฺตสฺส, อาโร จา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “Sakhantassa” និង “āro ca” តែងតាមទៅ។

๑๓๓. สุนมํสุ วา.

១៣៣. (សូត្រថា) «Sunamaṃsu vā» (ព្រោះ សុ, នំ, អំ វិភត្តិទាំងឡាយ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃសខសព្ទ ជា អារៈ ខ្លះ)។

สขนฺตสฺส อาโร โภติ วา สุนํ อํอิจฺเจเตสุ ปเรสุ. สขารํ สขานํ สขํ, สขาโน สขาโย สขิโน, สขินา.

ព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយមាន សុ, នំ, អំ ទាំងនេះនៅខាងចុង ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃសខសព្ទ ជា អារៈ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា Sakhāraṃ, sakhānaṃ, sakhaṃ, sakhāno, sakhāyo, sakhino, sakhinā។

‘‘สขนฺตสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Sakhantassa” តែងតាមទៅ។

๑๓๔. อาโร หิมฺหิ วา.

១៣៤. (សូត្រថា) «Āro himhi vā» (ព្រោះ ហិ-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃសខសព្ទ ជា អារៈ ខ្លះ)។

สขนฺตสฺส อาโร โหติ วา หิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. สขาเรหิ สขาเรภิ, สเขหิ สเขภิ.

ព្រោះ ហិ-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃសខសព្ទ ជា អារៈ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា Sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi។

อิการาเทเส ‘‘ฌลโต สสฺส โน วา’’ติ โน. สขิโน สขิสฺส, สขารานํ สขีนํ.

ក្នុងកាលដែលប្ដូរជា អិ-ការៈ ឲ្យប្ដូរ ស ជា នោ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “jhalato sassa no vā”។ សម្រេចរូបជា Sakhino, sakhissa, sakhārānaṃ, sakhīnaṃ។

สฺมาวจนสฺส นาภาโว. สขินา, สขาเรหิ สขาเรภิ สเขหิ สเขภิ, สขิโน สขิสฺส, สขารานํ สขีนํ.

ការប្ដូរ ស្មា-វិភត្តិ ជា នា។ សម្រេចរូបជា Sakhinā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi, sakhino, sakhissa, sakhārānaṃ, sakhīnaṃ។

‘‘สขโต’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “Sakhato” តែងតាមទៅ។

๑๓๕. สฺมิเม[Pg.64].

១៣៥. (សូត្រថា) «Smime» (ព្រោះសខសព្ទ ឲ្យប្ដូរ ស្មឹ-វិភត្តិ ជា អេ)។

สขโต สฺมึวจนสฺส เอกาโร โหติ. นิจฺจตฺโถยมารมฺโภ. สเข, สขาเรสุ สเขสุ.

ព្រោះសខសព្ទ ឲ្យប្ដូរ ស្មឹ-វិភត្តិ ជា អេ-ការៈ។ វិធីនេះមានសេចក្ដីទៀងទាត់។ សម្រេចរូបជា Sakhe, sakhāresu, sakhesu។

อาตุมสทฺทสฺส ปฐมาทุติยาสุ อตฺตสทฺทสฺเสว รูปนโย. อาตุมา, อาตุมาโน, โภ อาตุม โภ อาตุมา, ภวนฺโต อาตุมาโน, อาตุมานํ อาตุมํ, อาตุมาโน, อาตุเมน อิจฺจาทิ ปุริสสมํ.

វិធីសម្រេចរូបនៃអាតុមសព្ទ ក្នុងបឋមាវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិ គឺដូចគ្នានឹងអត្តសព្ទដែរ។ សម្រេចរូបជា Ātumā, ātumāno, bho ātuma, bho ātumā, bhavanto ātumāno, ātumānaṃ, ātumaṃ, ātumāno, ātumena ជាដើម ដូចគ្នានឹងបុរិសសព្ទដែរ។

ปุมสทฺทสฺส เภโท. ปุม สิ,

វិធីប្លែកគ្នានៃបុមកសព្ទ។ Puma si (បុមកសព្ទ និង សិ-វិភត្តិ) –

‘‘สวิภตฺติสฺสา’’ติ อธิกาโร.

បទថា “Savibhattissa” ជាអធិការ។

๑๓๖. ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ.

១៣៦. (សូត្រថា) «Pumantassā simhi» (ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា អា)។

ปุมสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อาการาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อนฺตคฺคหเณน มฆวยุวาทีนมนฺตสฺส จ. ปุมา.

ព្រោះ សិ-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា អា-ការៈ។ ដោយការកាន់យកនូវបទថា “anta” ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃមឃវសព្ទ និងយុវសព្ទជាដើមផងដែរ។ សម្រេចរូបជា Pumā។

‘‘ปุมนฺตสฺสา’’ติ อธิกาโร.

បទថា “Pumantassa” ជាអធិការ។

๑๓๗. โยสฺวาโน.

១៣៧. (សូត្រថា) «Yosvāno» (ព្រោះ យោ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា អានោ)។

ปุมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาโนอาเทโส โหติ โยสุ วิภตฺตีสุ. ปุมาโน.

ព្រោះ យោ-វិភត្តិទាំងឡាយ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា អានោ-ការៈ។ សម្រេចរូបជា Pumāno។

๑๓๘. อมาลปเนกวจเน.

១៣៨. (សូត្រថា) «Amālapanekavacane» (ព្រោះអាលបនឯកវចនៈ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា អំ)។

ปุมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อํ โหติ อาลปเนกวจเน ปเร. เห ปุมํ, เห ปุมาโน, ปุมํ, ปุมาโน.

ព្រោះអាលបនឯកវចនៈនៅខាងចុង ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា អំ។ សម្រេចរូបជា He pumaṃ, he pumāno, pumaṃ, pumāno។

‘‘อา, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “Ā” និង “vā” តែងតាមទៅ។

๑๓๙. อุ [Pg.65] นามฺหิ จ.

១៣៩. (សូត្រថា) «U nāmhi ca» (ព្រោះ ណា-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ជា អា និង អុ ខ្លះ)។

ปุมนฺตสฺส อาอุอาเทสา โหนฺติ วา นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ. จสทฺเทน ปุมกมฺมถามนฺตสฺส จุ’กาโร วา สสฺมาสุ. ปุมานา ปุมุนา ปุเมน วา.

ព្រោះ ណា-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ជា អា និង អុ ខ្លះ។ ដោយ ច-សព្ទ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ និងកម្មសព្ទ ថាមសព្ទ ជា អុ-ការៈ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស-វិភត្តិ និងស្មា-វិភត្តិទាំងឡាយ។ សម្រេចរូបជា Pumānā, pumunā ឬ Pumena។

‘‘อาเน’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Āne” តែងតាមទៅ។

๑๔๐. หิวิภตฺติมฺหิ จ.

១៤០. (សូត្រថា) «Hivibhattimhi ca» (ព្រោះ ហិ-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ជា អានេ ផង)។

ปุมนฺตสฺส หิวิภตฺติมฺหี จ อาเนอาเทโส โหติ. วิภตฺติคฺคหณํ สวิภตฺติคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ. ปุมาเนหิ ปุมาเนภิ.

ព្រោះ ហិ-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ជា អានេ-ការៈ ផង។ ការកាន់យកនូវបទថា “vibhatti” គឺដើម្បីឃាត់ការកាន់យកនូវបទថា “savibhatti”។ សម្រេចរូបជា Pumānehi, pumānebhi។

จสทฺเทน ยุวมฆวาทีนมนฺตสฺส วา อานาเทโส โหติ สพฺพวิภตฺตีสุ. ‘‘อุ นามฺหิ จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน ปุมนฺตสฺสุกาโร วา สสฺมาสุ วิภตฺตีสุ. ‘‘ฌลโต สสฺส โน วา’’ติ โน. ปุมุโน ปุมสฺส, ปุมานํ.

ដោយ ច-សព្ទ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃយុវសព្ទ និងមឃវសព្ទជាដើម ជា អាន-ការៈ ខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។ ក្នុងសូត្រថា “U nāmhi ca” នេះ ដោយ ច-សព្ទ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ជា អុ-ការៈ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ស-វិភត្តិ និងស្មា-វិភត្តិទាំងឡាយ។ ឲ្យប្ដូរ ស ជា នោ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “jhalato sassa no vā”។ សម្រេចរូបជា Pumuno, pumassa, pumānaṃ។

‘‘สฺมา, นา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Smā” និង “nā” តែងតាមទៅ។

๑๔๑. ฌลโต จ.

១៤១. (សូត្រថា) «Jhalato ca» (ពីក្រោយ ឈ-សញ្ញា និង ឡ-សញ្ញា ឲ្យប្ដូរ ស្មា-វិភត្តិ ជា នា ផង)។

ฌลอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส นา โหติ. จคฺคหณํ กฺวจิ นิวตฺตนตฺถํ. ปุมานา ปุมุนา ปุมา ปุมสฺมา ปุมมฺหา, ปุมาเนหิ ปุมาเนภิ ปุเมหิ ปุเมภิ, ปุมุโน ปุมสฺส, ปุมานํ.

ព្រោះសព្ទទាំងឡាយដែលមាន ឈ-សញ្ញា និង ឡ-សញ្ញា ទាំងនេះ ឲ្យប្ដូរ ស្មា-វិភត្តិ ជា នា។ ការកាន់យកនូវ ច-សព្ទ គឺដើម្បីឃាត់ក្នុងកន្លែងខ្លះ។ សម្រេចរូបជា Pumānā, pumunā, pumā, pumasmā, pumamhā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi, pumuno, pumassa, pumānaṃ។

๑๔๒. อาเน สฺมึมฺหิ วา.

១៤២. (សូត្រថា) «Āne smiṃmhi vā» (ព្រោះ ស្មឹ-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា អានេ ខ្លះ)។

ปุมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาเนอาเทโส โหติ วา สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ปุมาเน ปุเม ปุมสฺมึ ปุมมฺหิ.

ព្រោះ ស្មឹ-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា អានេ-ការៈ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា Pumāne, pume, pumasmiṃ, pumamhi។

๑๔๓. สุสฺมิมา [Pg.66] วา.

១៤៣. (សូត្រថា) «Susmimā vā» (ព្រោះ សុ-វិភត្តិ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ជា អា ខ្លះ)។

ปุมนฺตสฺส สุอิจฺเจตสฺมึ ปเร อาอาเทโส โหติ วา. ปุมาสุ ปุเมสุ.

ព្រោះ សុ-វិភត្តិ នេះនៅខាងចុង ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃបុមកសព្ទ ជា អា-ការៈ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា Pumāsu, pumesu។

ยุวาทีสุ ‘‘ยุว สิ’’ อิตีธ –

ក្នុងសព្ទទាំងឡាយមានយុវសព្ទជាដើម ដូចជា “yuva si” នេះ –

‘‘ปุมนฺตสฺสา สิมฺหี’’ติ เอตฺถ อนฺตคฺคหเณน อากาโร, ‘‘หิวิภตฺติมฺหิ จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน อานาเทโส จ.

ក្នុងសូត្រថា “Pumantassā simhi” នេះ ដោយការកាន់យកនូវបទថា “anta” ឲ្យប្ដូរជា អា-ការៈ និងក្នុងសូត្រថា “hivibhattimhi ca” ដោយ ច-សព្ទ ឲ្យប្ដូរជា អាន-ការៈ ផង។

ยุวา ยุวาโน, ยุวานา ยุวา, เห ยุว เห ยุวา เห ยุวาน เห ยุวานา, ภวนฺโต ยุวานา, ยุวานํ ยุวํ, ยุวาเน ยุเว.

Yuvā, yuvāno, yuvānā, yuvā, he yuva, he yuvā, he yuvāna, he yuvānā, bhavanto yuvānā, yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve។

‘‘อกมฺมนฺตสฺส จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน ยุวมฆวาทีนมนฺตสฺส อา โหติ วา นาสุอิจฺเจเตสูติ อาตฺตํ.

ក្នុងសូត្រថា “Akammantassa ca” នេះ ដោយ ច-សព្ទ ឲ្យប្ដូរទីបំផុតនៃយុវសព្ទ និងមឃវសព្ទជាដើម ជា អា ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ណា-វិភត្តិ ជាដើម ដូច្នេះ ទើបមានភាពជា អា (អាត្តៈ)។

ยุวานา ยุเวน ยุวาเนน วา, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ ยุเวหิ ยุเวภิ, ยุวานสฺส ยุวสฺส, ยุวานานํ ยุวานํ, ยุวานา ยุวานสฺมา ยุวานมฺหา, ยุวาเนหิ ยุวาเนภิ ยุเวหิ ยุเวภิ, ยุวานสฺส ยุวสฺส, ยุวานานํ ยุวานํ, ยุวาเน ยุวานสฺมึ ยุวานมฺหิ ยุเว ยุวมฺหิ ยุวสฺมึ, ยุวาเนสุ ยุวาสุ ยุเวสุ.

Yuvānā, yuvena ឬ Yuvānena, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi, yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ, yuvānā, yuvānasmā, yuvānamhā, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi, yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ, yuvāne, yuvānasmiṃ, yuvānamhi, yuve, yuvamhi, yuvasmiṃ, yuvānesu, yuvāsu, yuvesu។

เอวํ มฆวา มฆวาโน, มฆวานา อิจฺจาทิ ยุวสทฺทสมํ.

យ៉ាងនេះ ពាក្យថា មឃវា មឃវានោ មឃវានា ជាដើម ស្មើគ្នាជាមួយនឹងយុវសព្ទ។

อการนฺตํ.

ចប់អការន្ត។

อาการนฺโต ปุลฺลิงฺโค สาสทฺโท.

សាសព្ទ ជាអាការន្ត បុល្លិង្គ។

สา สิ, สิโลโป, สา สุนโข.

សា + សិ, លុបសិ, ជា សា (ប្រែថា ឆ្កែ)។

พหุวจเน –

ក្នុងពហុវចនៈ –

๑๔๔. อโฆ [Pg.67] รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ.

១៤៤. សូត្រថា «អឃោ រស្សមេកវចនយោស្វបិ ច»។

ฆสญฺญกอาการวชฺชิโต ลิงฺคสฺสนฺโต สโร รสฺสมาปชฺชเต เอกวจเนสุ โยสุ จ ปเรสูติ รสฺสตฺตํ. อปิคฺคหณํ สิมฺหิ นิวตฺตนตฺถํ. เสสํ เนยฺยํ.

ស្រៈចុងលិង្គ វៀរលែងតែអាករៈដែលមានឈ្មោះថា ឃៈ ដល់នូវភាពជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) កាលបើឯកវចនវិភត្តិទាំងឡាយ និងយោវិភត្តិទាំងឡាយនៅខាងចុង នេះជាការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សភាព)។ ការកាន់យកនូវសព្ទថា «អបិ» ដើម្បីឃាត់ (មិនឲ្យធ្វើរស្សៈ) ក្នុងសិវិភត្តិ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងតាមវិធីនេះចុះ។

สา ติฏฺฐนฺติ, เห ส เห สา, เห สา, สํ, เส, เสน, สาหิ สาภิ, สสฺส สาย, สานํ, สา สสฺมา สมฺหา, สาหิ สาภิ, สสฺส, สานํ, เส สสฺมึ สมฺหิ, สาสุ.

សា តិដ្ឋន្តិ, ហេ ស, ហេ សា, ហេ សា, សំ, សេ, សេន, សាហិ សាភិ, សស្ស សាយ, សានំ, សា សស្មា សម្ហា, សាហិ សាភិ, សស្ស, សានំ, សេ សស្មឹ សម្ហិ, សាសុ។

เอวํ ปจฺจกฺขธมฺมา คาณฺฑีวธนฺวาปภุตโย.

ដូចគ្នាខ្លះដែរ ពាក្យថា បច្ចក្ខធម្មា គណ្ឌីវធន្វា ជាដើម។

อาการนฺตํ.

ចប់អាការន្ត។

อิการนฺโต ปุลฺลิงฺโค อคฺคิสทฺโท. สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อคฺคิ สิ,

អគ្គិសព្ទ ជាឥការន្ត បុល្លិង្គ។ ការចុះស្យាទិវិភត្តិ គឺ អគ្គិ + សិ,

‘‘อนฺโต, สิมฺหิ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «អន្តោ», «សិម្ហិ», «វា» តែងអន្ទោលទៅ។

๑๔๕. อคฺคิสฺสินิ.

១៤៥. សូត្រថា «អគ្គិស្សិនិ»។

อคฺคิสฺส อนฺโต อินิ โหติ วา สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ‘‘เสสโต โลปํ คสิปี’’ติ สิโลโป. อคฺคินิ อคฺคิ.

ស្រៈចុងនៃអគ្គិសព្ទ ទៅជា ឥនិ ខ្លះ កាលបើ សិវិភត្តិ នៅខាងចុង។ លុបសិវិភត្តិ ដោយសូត្រថា «សេសតោ លោបំ គសិបិ»។ សម្រេចរូបជា អគ្គិនិ, អគ្គិ។

พหุวจเน ‘‘อิวณฺณุวณฺณา ฌลา’’ติ ฌลสญฺญายํ –

ក្នុងពហុវចនៈ កាលបើមានឈ្មោះថា ឈលៈ ដោយសូត្រថា «ឥវណ្ណុវណ្ណា ឈលា» –

‘‘ฌลโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «ឈលតោ», «វា» តែងអន្ទោលទៅ។

๑๔๖. ฆปโต จ โยนํ โลโป.

១៤៦. សូត្រថា «ឃបតោ ច យោនំ លោបោ»។

ฆปสญฺเญหิ อิตฺถิวาจเกหิ อาการิวณฺณุวณฺเณหิ, ฌลสญฺเญหิ จ ปเรสํ โยวจนานํ โลโป โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสายํ.

ការលុបយោវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពីលិង្គដែលមានឈ្មោះថា ឃៈ និង បៈ ជាឥត្ថីលិង្គ មានអាករៈ ឥវណ្ណៈ ឧវណ្ណៈ និងលិង្គដែលមានឈ្មោះថា ឈលៈ តែងមានខ្លះ។ ក្នុងវិធីនេះ ជាវវត្ថិតវិភាសា (ការកំណត់វិភត្តិ)។

๑๔๗. โยสุ [Pg.68] กตนิการโลเปสุ ทีฆํ.

១៤៧. សូត្រថា «យោសុ កតនិការលោបេសុ ទីឃំ»។

ลิงฺคสฺสนฺตภูตา สพฺเพ รสฺสสรา โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆมาปชฺชนฺเต. กตา นิการโลปา เยสํ เต กตนิการโลปา. อคฺคี.

ស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ទាំងអស់ ដែលជាផ្នែកចុងនៃលិង្គ តែងដល់នូវភាពជាស្រៈវែង (ទីឃៈ) ក្នុងកាលបើ យោវិភត្តិ ដែលមានការធ្វើនិការៈ (ការប្រែប្រួល) និងលុបហើយនៅខាងចុង។ យោវិភត្តិទាំងឡាយណា ដែលមានការធ្វើនិការៈ និងលុបហើយ ឈ្មោះថា កតនិការលោបៈ។ សម្រេចរូបជា អគ្គី។

‘‘ปญฺจาทีนมตฺต’’นฺติ อิโต ‘‘อตฺต’’มิติ วตฺตเต.

បទថា «អត្តំ» តែងអន្ទោលមកពីសូត្រថា «បញ្ចាទីនមត្តំ» នេះ។

๑๔๘. โยสฺวกตรสฺโส โฌ.

១៤៨. សូត្រថា «យោស្វកតរស្សោ ឈោ»។

โยสุ ปเรสุ อกตรสฺโส โฌ อตฺตมาปชฺชเต. อคฺคโย.

ឈលសញ្ញៈ (ស្រៈ ឥ ឧ) ដែលមិនទាន់បានធ្វើរស្សៈ តែងដល់នូវភាពជា អការៈ កាលបើ យោវិភត្តិ នៅខាងចុង។ សម្រេចរូបជា អគ្គយោ។

โฌติ กึ? รตฺติโย.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ឈោ»? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា រត្តិយោ។

อาลปเนเปวํ. เห อคฺคิ, เห อคฺคี เห อคฺคโย.

ក្នុងអាលបនៈ ក៏ដូចគ្នាដែរ គឺ ហេ អគ្គិ, ហេ អគ្គី, ហេ អគ្គយោ។

ทุติเยกวจเน ปุพฺพสฺสรโลเป สมฺปตฺเต –

ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈ កាលបើដល់នូវការលុបស្រៈខាងដើម –

๑๔๙. อํ โม นิคฺคหีตํ ฌลเปหิ.

១៤៩. សូត្រថា «អំ មោ និគ្គហីតំ ឈលបេហិ»។

ฌลปอิจฺเจเตหิ ปรสฺส อํวจนสฺส, มการสฺส จ นิคฺคหีตํ อาเทโส โหติ. อคฺคึ.

ការផ្លាស់ អំវិភត្តិ និង មអក្សរ ដែលនៅខាងចុងពី ឈលៈ និង បៈ ទាំងឡាយនេះ ទៅជានិគ្គហិត តែងមាន។ សម្រេចរូបជា អគ្គឹ។

อคฺคี อคฺคโย, อคฺคินา, อคฺคีหิ อคฺคีภิ, ‘‘สุนํหิสุ จา’’ติ เอตฺถ จคฺคหเณน กตฺถจิ ทีฆาภาโว. อคฺคิหิ อคฺคิภิ.

អគ្គី, អគ្គយោ, អគ្គិនា, អគ្គីហិ, អគ្គីភិ, ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា «ច» ក្នុងសូត្រថា «សុនំហិសុ ច» នេះ ភាពជាស្រៈវែង (ទីឃៈ) មិនមានក្នុងទីខ្លះឡើយ។ សម្រេចរូបជា អគ្គិហិ, អគ្គិភិ។

‘‘ฌลโต สสฺส โน วา’’ติ โน. อคฺคิโน อคฺคิสฺส, อคฺคีนํ.

ផ្លាស់ សវិភត្តិ ទៅជា នោ ខ្លះ ដោយសូត្រថា «ឈលតោ សស្ស នោ វា»។ សម្រេចរូបជា អគ្គិនោ, អគ្គិស្ស, អគ្គីនំ។

‘‘สฺมา นา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ฌลโต จา’’ติ วิกปฺเปน นา. อคฺคินา อคฺคิสฺมา อคฺคิมฺหา, อคฺคีหิ อคฺคีภิ อคฺคิหิ อคฺคิภิ, อคฺคิโน อคฺคิสฺส, อคฺคีนํ อคฺคินํ, อคฺคิมฺหิ อคฺคิสฺมึ, อคฺคีสุ อคฺคิสุ.

កាលបើបទថា «ស្មា នា» តែងអន្ទោលទៅ ផ្លាស់ ស្មាវិភត្តិ ទៅជា នា ខ្លះ ដោយសូត្រថា «ឈលតោ ច»។ សម្រេចរូបជា អគ្គិនា, អគ្គិស្មា, អគ្គិម្ហា, អគ្គីហិ, អគ្គីភិ, អគ្គិហិ, អគ្គិភិ, អគ្គិនោ, អគ្គិស្ស, អគ្គីនំ, អគ្គិនំ, អគ្គិម្ហិ, អគ្គិស្មឹ, អគ្គីសុ, អគ្គិសុ។

เอวมญฺเญปิ –

សព្ទដទៃទៀត ក៏ដូចគ្នាដែរ គឺ –

โชติ ปาณิ คณฺฐิ มุฏฺฐิ, กุจฺฉิ วตฺถิ สาลิ วีหิ;

พฺยาธิ โอธิ โพธิ สนฺธิ, ราสิ เกสิ สาติ ทีปิ.

ជោតិ បាណិ គណ្ឋិ មុដ្ឋិ, កុច្ឆិ វត្ថិ សាលិ វីហិ; ព្យាធិ ឱធិ ពោធិ សន្ធិ, រាសិ កេសិ សាតិ ទីបិ។

อิสิ [Pg.69] มุนิ มณิ ธนิ ยติ คิริ รวิ กวิ,กปิ อสิ มสิ นิธิ วิธิ อหิ กิมิ ปติ;

หริ อริ ติมิ กลิ พลิ ชลธิ คหปติ,อุรุธิติ วรมติ นิรุปธิ อธิปติ.

ឥសិ មុនិ មណិ ធនិ យតិ គិរិ រវិ កវិ, កបិ អសិ មសិ និធិ វិធិ អហិ កិមិ បតិ; ហរិ អរិ តិមិ កលិ ពលិ ជលធិ គហបតិ, ឧរុធិតិ វរមតិ និរុបធិ អធិបតិ។

อญฺชลิ สารถิ อติถิ สมาธิ อุทธิปฺปภุตโย.

អញ្ជលិ, សារថិ, អតិថិ, សមាធិ, ឧទធិ ជាដើម។

อิการนฺตํ.

ចប់ឥការន្ត។

อีการนฺโต ปุลฺลิงฺโค ทณฺฑีสทฺโท.

ទណ្ឌីសព្ទ ជាអីការន្ត បុល្លិង្គ។

‘‘ทณฺฑี สิ’’ อิตีธ –

ក្នុងទីនេះ គឺ ទណ្ឌី + សិ –

‘‘อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จา’’ติ รสฺสตฺเต สมฺปตฺเต เอตฺเถวาปิคฺคหเณน สิสฺมึ ตทภาเว สิทฺเธ นิยมตฺถมาห.

កាលបើដល់នូវភាពជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «អឃោ រស្សមេកវចនយោស្វបិ ច» ភាពមិនមានរស្សៈនោះក្នុងសិវិភត្តិ សម្រេចបានដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា «អបិ» ក្នុងសូត្រនោះឯង ទើបលោកពោលសូត្រនេះឡើង ដើម្បីជាការកំណត់ (និយម)។

‘‘รสฺส’’นฺติ วตฺตมาเน –

កាលបើបទថា «រស្សំ» តែងអន្ទោលទៅ –

๑๕๐. น สิสฺมิมนปุํสกานิ.

១៥០. សូត្រថា «ន សិស្មិមនបុំសកានិ»។

สิสฺมึ นปุํสกวชฺชิตานิ ลิงฺคานิ น รสฺสมาปชฺชนฺเตติ รสฺสตฺตาภาโว, สิโลโป. ทณฺฑี ติฏฺฐติ.

លិង្គទាំងឡាយដែលវៀរលែងតែនបុំសកលិង្គ មិនដល់នូវភាពជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ក្នុងកាលបើ សិវិភត្តិ នៅខាងចុងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានរស្សភាព និងមានការលុបសិវិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា ទណ្ឌី តិដ្ឋតិ។

อนปุํสกานีติ กึ? สุขการิ ทานํ.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «អនបុំសកានិ»? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា សុខការិ ទានំ។

เอตฺถ จ –

និងក្នុងទីនេះ –

วิสทาวิสทาการ-โวหาโรภยมุตฺตกา;

ปุมาทิชานเน เหตุ-ภาวโต ลิงฺคมีริตา.

វិសទាវិសទាការ-វោហារោភយមុត្តកា; បុមាទិជាននេ ហេតុ-ភាវតោ លិង្គមីរិតា។

โยโลเป ทณฺฑี ติฏฺฐนฺติ.

កាលបើលុបយោវិភត្តិ សម្រេចរូបជា ទណ្ឌី តិដ្ឋន្តិ។

อิตรตฺร ‘‘อโฆ รสฺส’’มิจฺจาทินา รสฺสตฺเต กเต –

ក្នុងវិធីម្យ៉ាងទៀត កាលបើបានធ្វើរស្សៈដោយសូត្រថា «អឃោ រស្សំ» ជាដើមហើយ –

‘‘ฌโต, กตรสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «ឈតោ», «កតរស្សា» តែងអន្ទោលទៅ។

๑๕๑. โยนํ [Pg.70] โน.

១៥១. សូត្រថា «យោនំ នោ»។

สพฺเพสํ โยนํ สาลปนานํ ฌโต กตรสฺสา ปเรสํ โนอิจฺจาเทโส โหติ. ทณฺฑิโน ติฏฺฐนฺติ.

ការផ្លាស់ យោវិភត្តិ ទាំងអស់ ព្រមទាំងអាលបនៈ ដែលនៅខាងចុងពី ឈលសញ្ញៈ ដែលបានធ្វើរស្សៈហើយ ទៅជា នោ តែងមាន។ សម្រេចរូបជា ទណ្ឌិនោ តិដ្ឋន្តិ។

กตรสฺสาติ กึ? อคฺคโย.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «កតរស្សា»? ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា អគ្គយោ។

อธิการํ วินา ‘‘โยนํ,โน’’ติ โยควิภาคโต;

กฺวจิ อกตรสฺสาปิ,โน สารมติโน ยถา.

អធិការំ វិនា «យោនំ, នោ»តិ យោគវិភាគតោ; គ្វចិ អកតរស្សាបិ, នោ សារមតិនោ យថា។

อาลปเน ‘‘เค’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងអាលបនៈ បទថា «គេ» តែងអន្ទោលទៅ។

๑๕๒. ฌลปา รสฺสํ.

១៥២. សូត្រថា «ឈលបា រស្សំ»។

ฌลปอิจฺเจเต รสฺสมาปชฺชนฺเต เค ปเร. โภ ทณฺฑิ.

ឈលៈ និង បៈ ទាំងឡាយនេះ តែងដល់នូវភាពជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) កាលបើ គេវិភត្តិ នៅខាងចុង។ សម្រេចរូបជា ភោ ទណ្ឌិ។

‘‘อโฆ รสฺส’’นฺติอาทินาว สิทฺเธปิ รสฺสตฺเต ปุนารมฺโภ นิยมตฺโถ, เตน ‘‘โภ โค’’ติอาทีสุ น ภวติ. ทณฺฑี ทณฺฑิโน.

ទោះបីជាសម្រេចរស្សភាពដោយសូត្រថា «អឃោ រស្សំ» ជាដើមហើយក៏ដោយ ការផ្តើមសូត្រនេះឡើងវិញ គឺដើម្បីជាការកំណត់ (និយម) ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានក្នុងពាក្យថា «ភោ គោ» ជាដើមឡើយ។ សម្រេចរូបជា ទណ្ឌី, ទណ្ឌិនោ។

ทุติยายํ รสฺสตฺเต กเต ‘‘อ’’มิติ วตฺตเต, ‘‘ฆปโต สฺมึ ยํ วา’’ติ อิโต มณฺฑูกคติยา ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ កាលបើបានធ្វើរស្សៈហើយ បទថា «អំ» តែងអន្ទោលទៅ, បទថា «វា» តែងអន្ទោលមកពីសូត្រថា «ឃបតោ ស្មឹ យំ វា» ដោយមណ្ឌូកគតិ (ដំណើរលោតដូចកង្កែប)។

๑๕๓. นํ ฌโต กตรสฺสา.

១៥៣. សូត្រថា «នំ ឈតោ កតរស្សា»។

ฌโต กตรสฺสา ปรสฺส อํวจนสฺส นํ โหติ วา. ทณฺฑินํ ทณฺฑึ, ทณฺฑี ทณฺฑิโน, ทณฺฑินา, ทณฺฑีหิ ทณฺฑีภิ, ทณฺฑิโน ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑีนํ.

ផ្លាស់ អំវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពី ឈលសញ្ញៈ ដែលបានធ្វើរស្សៈហើយ ទៅជា នំ ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា ទណ្ឌិនំ, ទណ្ឌឹ, ទណ្ឌី, ទណ្ឌិនោ, ទណ្ឌិនា, ទណ្ឌីហិ, ទណ្ឌីភិ, ទណ្ឌិនោ, ទណ្ឌិស្ស, ទណ្ឌីនំ។

‘‘ฌลโต จา’’ติ นา. ทณฺฑินา ทณฺฑิสฺมา ทณฺฑิมฺหา, ทณฺฑีหิ ทณฺฑีภิ, ทณฺฑิโน ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑีนํ.

ផ្លាស់ ស្មាវិភត្តិ ទៅជា នា ដោយសូត្រថា «ឈលតោ ច»។ សម្រេចរូបជា ទណ្ឌិនា, ទណ្ឌិស្មា, ទណ្ឌិម្ហា, ទណ្ឌីហិ, ទណ្ឌីភិ, ទណ្ឌិនោ, ទណ្ឌិស្ស, ទណ្ឌីនំ។

‘‘ฌโต, กตรสฺสา’’ติ จ วตฺตเต, ปุเร วิย ‘‘วา’’ติ จ.

បទថា «jhato» និង «katarassā» តែងតាមមកផង បទថា «vā» តែងតាមមកដូចមុនផង។

๑๕๔. สฺมึ [Pg.71] นิ.

១៥៤. ព្រះសូត្រថា Smiṃ ni។

ฌโต กตรสฺสา ปรสฺส สฺมึวจนสฺส นิอิจฺจาเทโส โหติ วา. ทณฺฑินิ ทณฺฑิสฺมึ ทณฺฑิมฺหิ, ทณฺฑีสุ.

ក្រោយពីនាមជាជ្ហៈ (ជ្ហសញ្ញៈ) ដែលមិនទាន់ធ្វើឲ្យមានរស្សៈ អាទេស smiṃ វិភត្តិ ជា ni ខ្លះ។ សម្រេចរូបជា Daṇḍini daṇḍismiṃ daṇḍimhi, daṇḍīsu។

เอวมญฺญานิปิ –

នាមដទៃទៀត ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ គឺ៖

ธมฺมี สงฺฆี ญาณี หตฺถี, จกฺกี ปกฺขี ทาฐี รฏฺฐี;

ฉตฺตี มาลี วมฺมี โยคี, ภาคี โภคี กามี สามี.

Dhammī saṅghī ñāṇī hatthī, cakkī pakkhī dāṭhī raṭṭhī; Chattī mālī vammī yogī, bhāgī bhogī kāmī sāmī។

ธชี คณี สสี กุฏฺฐี, ชฏี ยานี สุขี สิขี;

ทนฺตี มนฺตี กรี จาคี, กุสลี มุสลี พลี.

Dhajī gaṇī sasī kuṭṭhī, jaṭī yānī sukhī sikhī; Dantī mantī karī cāgī, kusalī musalī balī។

ปาปการี สตฺตุฆาตี, มาลฺยการี ทีฆชีวี;

ธมฺมจารี สีฆยายี, สีหนาที ภูมิสายี –

Pāpakārī sattughātī, mālyakārī dīghajīvī; Dhammacārī sīghayāyī, sīhanādī bhūmisāyī –

อิจฺจาทีนิ อีการนฺตนามานิ.

នេះជាដើម ជានាមដែលមាន ី (អ៊ី) ជាទីបំផុត (អ៊ីការន្តនាម)។

คามณีสทฺทสฺส ตุ สตฺตมิยํ เภโท.

ចំណែកឯពាក្យថា Gāmaṇī មានការប្លែកគ្នាក្នុងសត្តមីវិភត្តិ។

คามณี, คามณี คามณิโน, โภ คามณิ, โภนฺโต คามณี โภนฺโต คามณิโน, คามณินํ คามณึ, คามณี คามณิโน.

Gāmaṇī, gāmaṇī gāmaṇino, bho gāmaṇi, bhonto gāmaṇī bhonto gāmaṇino, gāmaṇinaṃ gāmaṇiṃ, gāmaṇī gāmaṇino។

เสสํ ทณฺฑีสมํ. นิอาเทสาภาโวว วิเสโส. เอวํ เสนานี สุธีปฺปภุตโย.

វិធីដែលនៅសល់ ដូចគ្នានឹង Daṇḍī ដែរ។ មានតែការមិនមានអាទេសជា ni ប៉ុណ្ណោះដែលប្លែកគ្នា។ ដូចគ្នាពាក្យថា senānī, sudhī ជាដើម។

อีการนฺตํ.

ចប់ អ៊ីការន្ត។

อุการนฺโต ปุลฺลิงฺโค ภิกฺขุสทฺโท.

ភិក្ខុសព្ទ ជាឧការន្ត (មាន ុ ជាទីបំផុត) ក្នុងបុល្លិង្គ។

ตเถว ภิกฺขุสทฺทโต สิ, สิโลโป. โส ภิกฺขุ.

ដូចគ្នានោះដែរ ចុះ si វិភត្តិ ក្រោយភិក្ខុសព្ទ ហើយលុប si ចោល។ សម្រេចរូបជា So bhikkhu។

พหุวจเน ‘‘ฆปโต จ โยนํ โลโป’’ติ โยโลโป, ‘‘โยสุ กต’’อิจฺจาทินา ทีโฆ. เต ภิกฺขู.

ក្នុងពហុវចនៈ លុប yo វិភត្តិ ដោយសូត្រថា «ghapato ca yonaṃ lopo» ហើយធ្វើឲ្យមានទីឃៈដោយសូត្រថា «yosu kata» ជាដើម។ សម្រេចរូបជា Te bhikkhū។

โลปาภาเว ‘‘วา, โยน’’นฺติ จ วตฺตเต.

ក្នុងកាលដែលមិនមានការលុប បទថា «vā» និង «yonaṃ» តែងតាមមក។

๑๕๕. ลโต [Pg.72] โวกาโร จ.

១៥៥. ព្រះសូត្រថា Lato vokāro ca។

ลสญฺญโต ปเรสํ โยวจนานํ โวการาเทโส โหติ วา. การคฺคหเณน โยนํ โน จ โหติ. จสทฺทคฺคหณํ กตฺถจิ นิวตฺตนตฺถํ. อถ วา จคฺคหณํ โนคฺคหณานุวตฺตนตฺถํ, เตน ชนฺตุสพฺพญฺญูอาทิโต โยนํ โน จ โหติ. วาสทฺโท ววตฺถิตวิภาสตฺโถ. เตน –

ក្រោយពីនាមដែលមានឈ្មោះថា លៈ (លសញ្ញៈ) អាទេស yo វិភត្តិទាំងឡាយ ជា vo ខ្លះ។ ដោយការកាន់យកអក្សរ kārā (ក្នុងពាក្យ vokāro) អាទេស yo ទាំងឡាយ ជា no ផង។ ការកាន់យកសព្ទថា ca គឺដើម្បីហាមឃាត់ក្នុងកន្លែងខ្លះ។ មួយវិញទៀត ការកាន់យកសព្ទថា ca គឺដើម្បីឲ្យអនុវត្តតាមការកាន់យក no ហេតុនោះ ក្រោយពី jantu និង sabbaññū ជាដើម អាទេស yo ទាំងឡាយ ជា no ផង។ វ៉ាសព្ទ (vā) មានសេចក្ដីកំណត់ជម្រើស (វវត្ថិតវិភាសា)។ ព្រោះហេតុនោះ –

ภิกฺขุปฺปภุติโต นิจฺจํ, โว โยนํ เหตุอาทิโต;

วิภาสา น จ โว โน จ, อมุปฺปภุติโต ภเว.

អាទេស yo វិភត្តិ ជា vo តែងមានជាប្រាកដ (និច្ចៈ) ក្រោយពី bhikkhu សព្ទជាដើម, តែងមានជាជម្រើស (វិភាសា) ក្រោយពី hetu សព្ទជាដើម, ហើយមិនមាន vo និង no ឡើយ ក្រោយពី amu សព្ទជាដើម។

‘‘อตฺตํ, อกตรสฺโส’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «attaṃ» និង «akatarasso» តែងតាមមក។

๑๕๖. เวโวสุ โล จ.

១៥៦. ព្រះសូត្រថា Vevosu lo ca។

เว โวอิจฺเจเตสุ จ ปเรสุ อกตรสฺโส โล อตฺตมาปชฺชเต. ภิกฺขโว, โภ ภิกฺขุ, ภวนฺโต ภิกฺขู.

កាលបើ ve និង vo ទាំងនេះនៅខាងចុង ស្រៈជាលៈ (លសញ្ញៈ) ដែលមិនទាន់ធ្វើឲ្យមានរស្សៈ តែងដល់នូវភាពជា អៈ (អត្តៈ)។ សម្រេចរូបជា Bhikkhavo, bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū។

โลปาภาเว –

ក្នុងកាលដែលមិនមានការលុប –

๑๕๗. อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโว.

១៥៧. ព្រះសូត្រថា Akatarassā lato yvālapanassa vevo។

อกตรสฺสา ลโต ปรสฺส อาลปเน วิหิตสฺส โยอิจฺเจตสฺส เว โวอาเทสา โหนฺติ. อตฺตํ. ภวนฺโต ภิกฺขเว ภิกฺขโว. ‘‘อํ โม นิคฺคหีตํ ฌลเปหี’’ติ นิคฺคหีตํ.

ក្រោយពីស្រៈជាលៈ (លសញ្ញៈ) ដែលមិនទាន់ធ្វើឲ្យមានរស្សៈ អាទេស yo វិភត្តិ ដែលបានបញ្ញត្តិក្នុងអាលបនៈ ជា ve និង vo។ មានការធ្វើជា អៈ (អត្តៈ)។ សម្រេចរូបជា Bhavanto bhikkhave bhikkhavo។ ដោយសូត្រថា «aṃ mo niggahītaṃ jhalapehi» ធ្វើជា និគ្គហិត។

ภิกฺขุํ, ภิกฺขู ภิกฺขโว, ภิกฺขุนา, ภิกฺขูหิ ภิกฺขูภิ ภิกฺขุหิ ภิกฺขุภิ, ภิกฺขุโน ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขูนํ [Pg.73] ภิกฺขุนํ, ภิกฺขุนา ภิกฺขุสฺมา ภิกฺขุมฺหา, ภิกฺขูหิ ภิกฺขูภิ ภิกฺขุหิ ภิกฺขุภิ, ภิกฺขุโน ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนํ, ภิกฺขุมฺหิ ภิกฺขุสฺมึ, ภิกฺขูสุ ภิกฺขุสุ.

Bhikkhuṃ, bhikkhū bhikkhavo, bhikkhunā, bhikkhūhi bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhubhi, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ bhikkhunaṃ, bhikkhunā bhikkhusmā bhikkhumhā, bhikkhūhi bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhubhi, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ bhikkhunaṃ, bhikkhumhi bhikkhusmiṃ, bhikkhūsu bhikkhusu។

เอวํ เสตุ เกตุ ราหุ ภานุ ปงฺคุ อุจฺฉุ เวฬุ มจฺจุ สินฺธุ พนฺธุ เนรุ เมรุ สตฺตุ การุ เหตุ ชนฺตุ รุรุ ปฏุ อิจฺจาทโย.

ដូចគ្នានេះដែរ ពាក្យថា setu ketu rāhu bhānu paṅgu ucchu veḷu maccu sindhu bandhu neru meru sattu kāru hetu jantu ruru paṭu ជាដើម។

เหตุชนฺตุสทฺทานํ ปฐมาทุติยาสุ วิเสโส.

សម្រាប់ហេតុសព្ទ និងជន្តុសព្ទ មានសេចក្ដីប្លែកគ្នាក្នុងបឋមាវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិ។

เหตุ, เหตู เหตโว เหตุโย, โภ เหตุ, โภนฺโต เหตู เหตเว เหตโว, เหตุํ, เหตู เหตโว เหตุโย. เสสํ ภิกฺขุสมํ.

Hetu, hetū hetavo hetuyo, bho hetu, bhonto hetū hetave hetavo, hetuṃ, hetū hetavo hetuyo។ វិធីដែលនៅសល់ ដូចគ្នានឹង Bhikkhu ដែរ។

ชนฺตุ, ชนฺตู ชนฺตโว. การคฺคหเณน โยนํ โน จ โหติ. ชนฺตุโน ชนฺตุโย, โภ ชนฺตุ, ชนฺตู ชนฺตเว ชนฺตโว, ชนฺตุํ, ชนฺตู ชนฺตโว ชนฺตุโน ชนฺตุโย อิจฺจาทิ.

Jantu, jantū jantavo។ ដោយការកាន់យកអក្សរ kārā អាទេស yo ទាំងឡាយ ជា no ផង។ សម្រេចរូបជា Jantuno jantuyo, bho jantu, jantū jantave jantavo, jantuṃ, jantū jantavo jantuno jantuyo ជាដើម។

สตฺถุสทฺทสฺส เภโท. ‘‘สตฺถุ สิ’’อิตีธ –

វិធីប្លែកគ្នានៃសត្ថុសព្ទ។ ក្នុងទីនេះ ក្នុងរូបថា «satthu si» –

‘‘อนฺโต’’ติ วตฺตเต.

បទថា «anto» តែងតាមមក។

๑๕๘. สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป จ.

១៥៨. ព្រះសូត្រថា Satthupitādīnamā sismiṃ silopo ca។

สตฺถุ ปิตุ มาตุ ภาตุ ธีตุ กตฺตุอิจฺเจวมาทีนมนฺโต อาตฺตมาปชฺชเต สิสฺมึ, สิโลโป จ โหติ. สตฺถา.

ស្រៈខាងចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន satthu, pitu, mātu, bhātu, dhītu, kattu ជាដើម តែងដល់នូវភាពជា អា (អាត្តៈ) ក្នុងព្រោះ si វិភត្តិ ហើយលុប si វិភត្តិ ចោលផង។ សម្រេចរូបជា Satthā។

‘‘สตฺถุ ปิตาทีน’’นฺติ อธิกาโร.

បទថា «satthu pitādīnaṃ» ជាអធិការ។

๑๕๙. อญฺเญสฺวารตฺตํ[Pg.74].

១៥៩. ព្រះសូត្រថា Aññesvārattaṃ។

สตฺถุ ปิตาทีนมนฺโต สิวจนโต อญฺเญสุ วจเนสุ อารตฺตมาปชฺชเต. อารตฺตมิติภาวนิทฺเทเสน กตฺถจิ อนิยมํ ทสฺเสติ.

ស្រៈខាងចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន satthu, pitu ជាដើម តែងដល់នូវភាពជា āra (អារត្តៈ) ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយដទៃក្រៅពី si វិភត្តិ។ ដោយការសម្ដែងនូវភាវៈថា «ārattaṃ» តែងបង្ហាញនូវភាពមិនទៀងទាត់ក្នុងកន្លែងខ្លះ។

อารคฺคหณมนุวตฺตเต.

ការកាន់យកបទថា āra តែងតាមទៅ។

๑๖๐. ตโต โยนโม ตุ.

១៦០. ព្រះសូត្រថា Tato yonamo tu។

ตโต อาราเทสโต สพฺเพสํ โยนํ โอการาเทโส โหติ.

ក្រោយពីអាទេសជា āra នោះមក អាទេស yo វិភត្តិទាំងពួង ជា o។

ตุคฺคหเณน อญฺเญหิปิ จตุอุภนทีควาทีหิ โยนโมกาโร โหติ, สรโลปาทิ. สตฺถาโร.

ដោយការកាន់យកសព្ទថា tu អាទេស yo វិភត្តិ ជា o តែងមានសូម្បីក្រោយពីសព្ទដទៃទៀតមាន catu, ubha, nadī, go ជាដើម ព្រមទាំងមានការលុបស្រៈជាដើម។ សម្រេចរូបជា Satthāro។

อาลปเน ‘‘อการปิตาทฺยนฺตานมา’’ติ อาตฺตํ. ‘‘เค รสฺส’’นฺติ อธิกิจฺจ ‘‘อากาโร วา’’ติ วิกปฺเปน รสฺสตฺตํ, วโลโป. โภ สตฺถ โภ สตฺถา, ภวนฺโต สตฺถาโร, สตฺถารํ, สตฺถาเร สตฺถาโร.

ក្នុងអាលបនៈ ធ្វើជា អា (អាត្តៈ) ដោយសូត្រថា «akārapitādyantānamā»។ ដោយផ្អែកលើអធិការសូត្រថា «ge rassa» ហើយធ្វើរស្សៈជាជម្រើសដោយសូត្រថា «ākāro vā» និងលុប v វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា Bho sattha bho satthā, bhavanto satthāro, satthāraṃ, satthāre satthāro។

‘‘ตโต’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «tato» តែងតាមមកផង។

๑๖๑. นา อา.

១៦១. ព្រះសូត្រថា Nā ā។

ตโต อาราเทสโต นาวจนสฺส อาการาเทโส โหติ. สตฺถารา, สตฺถุนาติ อารตฺตมิติภาวนิทฺเทเสน สิทฺธํ. สตฺถาเรหิ สตฺถาเรภิ.

ក្រោយពីអាទេសជា āra នោះមក អាទេស nā វិភត្តិ ជា អា (ā)។ សម្រេចរូបជា Satthārā ចំណែករូបថា satthunā សម្រេចបានដោយការសម្ដែងនូវភាវៈថា «ārattaṃ»។ សម្រេចរូបជា Satthārehi satthārebhi។

‘‘วา นํมฺหี’’ติ อิโต ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «vā» តែងតាមមកពីសូត្រនេះគឺ «vā naṃmhi»។

๑๖๒. อุ [Pg.75] สสฺมึ สโลโป จ.

១៦២. ព្រះសូត្រថា U sasmiṃ salopo ca។

สตฺถุ ปิตุอิจฺเจวมาทีนมนฺตสฺส อุตฺตํ โหติ วา สสฺมึ, สโลโป จ โหติ. อาราเทสาปวาโทยํ. สตฺถุ, อญฺญตฺถ ภาวนิทฺเทเสนาราภาโว. สตฺถุสฺส สตฺถุโน.

ស្រៈខាងចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន satthu, pitu ជាដើម តែងដល់នូវភាពជា ឧ (ឧត្តៈ) ខ្លះ ក្នុងព្រោះ sa វិភត្តិ ហើយលុប sa វិភត្តិ ចោលផង។ វិធីនេះជាអបវាទនៃអាទេសជា āra។ សម្រេចរូបជា Satthu ចំណែកក្នុងទីដទៃ មិនមានអាទេសជា āra ឡើយ ព្រោះការសម្ដែងនូវភាវៈ។ សម្រេចរូបជា Satthussa satthuno។

‘‘อารตฺต’’นฺติ วตฺตเต.

បទថា «ārattaṃ» តែងតាមមក។

๑๖๓. วา นํมฺหิ.

១៦៣. ព្រះសូត្រថា Vā naṃmhi។

สตฺถุ ปิตุอาทีนมนฺโต อารตฺตมาปชฺชเต วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. สตฺถารานํ.

ស្រៈខាងចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន satthu, pitu ជាដើម តែងដល់នូវភាពជា āra (អារត្តៈ) ខ្លះ ក្នុងព្រោះ naṃ វិភត្តិ។ សម្រេចរូបជា Satthārānaṃ។

อาราภาเว ‘‘วา นํมฺหี’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងកាលដែលមិនមានអាទេសជា āra បទថា «vā naṃmhi» តែងតាមមក។

๑๖๔. สตฺถุนตฺตญฺจ.

១៦៤. ព្រះសូត្រថា Satthunattañca។

สตฺถุสทฺทนฺตสฺส, ปิตาทีนมนฺตสฺส จ อตฺตํ โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ, ปุน สตฺถุคฺคหณํ สตฺถุโน นิจฺจวิธานตฺถํ. สตฺถานํ.

ស្រៈខាងចុងនៃសត្ថុសព្ទក្ដី ស្រៈខាងចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន pitu ជាដើមក្ដី តែងដល់នូវភាពជា អៈ (អត្តៈ) ខ្លះ ក្នុងព្រោះ naṃ វិភត្តិ ការពោលពាក្យថា satthu ម្តងទៀត គឺដើម្បីបញ្ញត្តិជាប្រាកដដល់សត្ថុសព្ទ។ សម្រេចរូបជា Satthānaṃ។

‘‘อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาวา’’ติ สฺมาวจนสฺสนาภาโว. สตฺถารา, สตฺถาเรหิ สตฺถาเรภิ, สตฺถุ สตฺถุโน สตฺถุสฺส, สตฺถารานํ สตฺถานํ.

ដោយសូត្រថា «amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smā nāvā» អាទេស smā វិភត្តិ ជា nā ឬ អា (ā)។ សម្រេចរូបជា Satthārā, satthārehi satthārebhi, satthu satthuno satthussa, satthārānaṃ satthānaṃ។

‘‘อารโต’’ติ วตฺตเต.

បទថា «ārato» តែងតាមមក។

๑๖๕. ตโต สฺมิมิ.

១៦៥. ព្រះសូត្រថា Tato smimi។

ตโต อาราเทสโต สฺมึวจนสฺส อิการาเทโส โหติ. ปุน ตโตคฺคหเณน อญฺญสฺมาปิ สฺมึวจนสฺส อิกาโร. ยถา – ภุวิ, ทิวิ.

ក្រោយពីអាទេសជា āra នោះមក អាទេស smiṃ វិភត្តិ ជា ឥ (i)។ ដោយការកាន់យកបទថា tato ម្តងទៀត អាទេស smiṃ វិភត្តិ ជា ឥ (i) តែងមានសូម្បីក្រោយពីសព្ទដទៃទៀត។ ដូចជា bhuvi, divi។

๑๖๖. อาโร [Pg.76] รสฺสมิกาเร.

១៦៦. ព្រះសូត្រថា Āro rassamikāre។

อาราเทโส รสฺสมาปชฺชเต อิกาเร ปเร, สตฺถริ, สตฺถาเรสุ.

អាទេសជា āra តែងដល់នូវភាពជារស្សៈ ក្នុងកាលបើ ឥ (i) នៅខាងចុង។ សម្រេចរូបជា Satthari, satthāresu។

เอวํ กตฺตา, กตฺตาโร, โภ กตฺต โภ กตฺตา, ภวนฺโต กตฺตาโร, กตฺตารํ, กตฺตาเร กตฺตาโร, กตฺตารา, กตฺตาเรหิ กตฺตาเรภิ. ‘‘อุ สสฺมึ สโลโป จา’’ติ อุตฺตํ, สโลโป จ. กตฺตุ กตฺตุโน กตฺตุสฺส, กตฺตารานํ กตฺตานํ กตฺตูนํ กตฺตุนํ, กตฺตารา, กตฺตาเรหิ กตฺตาเรภิ, กตฺตุ กตฺตุโน กตฺตุสฺส, กตฺตารานํ กตฺตานํ กตฺตูนํ กตฺตุนํ, กตฺตริ, กตฺตาเรสุ, อาราภาเว กตฺตูสุ กตฺตุสุ.

យ៉ាងនេះគឺ kattā (អ្នកធ្វើ), kattāro, bho katta bho kattā, bhavanto kattāro, kattāraṃ, kattāre kattāro, kattārā, kattārehi kattārebhi។ ក្នុងសូត្រថា “U sasmiṃ salopo cā” នេះ មានការផ្លាស់ជា u និងការលុប s វិភត្តិ។ Kattu kattuno kattussa, kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ kattunaṃ, kattārā, kattārehi kattārebhi, kattu kattuno kattussa, kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ kattunaṃ, kattari, kattāresu, ក្នុងកាលដែលមិនមានការផ្លាស់ជា āra គឺ kattūsu kattusu។

เอวํ –

យ៉ាងនេះដែរគឺ –

ภตฺตุ วตฺตุ เนตุ โสตุ, ญาตุ เชตุ เฉตฺตุ เภตฺตุ. ทาตุ ธาตุ นตฺตุ โพทฺธุ, วิญฺญาเปตุ อาทโยปิ.

សព្ទទាំងឡាយមាន bhattu (ប្ដី), vattu (អ្នកនិយាយ), netu (អ្នកដឹកនាំ), sotu (អ្នកស្ដាប់), ñātu (អ្នកដឹង), jetu (អ្នកឈ្នះ), chettu (អ្នកកាត់), bhettu (អ្នកបំផ្លាញ), dātu (អ្នកឲ្យ), dhātu (អ្នកទ្រទ្រង់), nattu (ចៅ), boddhu (អ្នកត្រាស់ដឹង), viññāpetu (អ្នកញ៉ាំងឲ្យដឹង) ជាដើម ក៏យ៉ាងនេះដែរ។

‘‘อุ สสฺมึ สโลโป จา’’ติ วตฺตเต.

សូត្រថា “U sasmiṃ salopo cā” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๑๖๗. สกมนฺธาตาทีนญฺจ.

១៦៧. សូត្រថា Sakamandhātādīnañca (ក៏មានដល់សព្ទទាំងឡាយមាន Sakamandhātu ជាដើម)។

สกมนฺธาตุอิจฺเจวมาทีนมนฺโต จ อุตฺตมาปชฺชเต สสฺมึ, สโลโป จ, นิจฺจํ ปุนพฺพิธานา. สกมนฺธาตุ วิย อสฺส ราชิโน วิภโว, เสสํ สมํ. เอวํ มหามนฺธาตุปฺปภุตโย.

ស្រៈទីបំផុតនៃសព្ទទាំងឡាយមាន Sakamandhātu ជាដើមនេះ តែងដល់នូវការផ្លាស់ជា u ក្នុង s វិភត្តិ និងមានការលុប s វិភត្តិផង ជានិច្ច ព្រោះការចែងជាថ្មី។ (ឧទាហរណ៍) Sakamandhātu viya assa rājino vibhavo (សម្បត្តិរបស់ស្ដេចនោះ ប្រៀបដូចជាសម្បត្តិរបស់ស្ដេចសក្កមន្ធាតុ), សេចក្ដីដែលសេសសល់គឺដូចគ្នា។ សព្ទទាំងឡាយមាន Mahāmandhātu ជាដើម ក៏យ៉ាងនេះដែរ។

ปิตุสทฺทสฺส เภโท. สิมฺหิ อาตฺตํ, สิโลโป, ปิตา.

វិធីប្លែកគ្នានៃ pitusadda (ឪពុក)។ មានការផ្លាស់ជា ā ក្នុង si វិភត្តិ និងការលុប si វិភត្តិ ជា pitā។

โยมฺหิ ‘‘อาโร, รสฺส’’นฺติ จ วตฺตเต.

ក្នុង yo វិភត្តិ សូត្រថា “āro” និង “rassaṃ” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๑๖๘. ปิตาทีนมสิมฺหิ[Pg.77].

១៦៨. សូត្រថា Pitādīnamasimhi (ការផ្លាស់ជា ār នៃសព្ទមាន pitā ជាដើម ក្នុង a វិភត្តិ)។

ปิตาทีนมาราเทโส รสฺสมาปชฺชเต อสิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. สิสฺมึ อาราเทสาภาเวปิ อสิมฺหีติ อธิกวจนมตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ, เตน โตอาทิมฺหิ ปิตาทีนมิกาโร จ. ยถา – ปิติโต, มาติโต, ภาติโต, ธีติโต, ปิติปกฺโข, มาติปกฺโขติ.

ការផ្លាស់ជា ār នៃសព្ទទាំងឡាយមាន pitā ជាដើម តែងដល់នូវការធ្វើឲ្យរស្សៈ (សំឡេងខ្លី) ក្នុង a វិភត្តិ (គឺ yo វិភត្តិដែលផ្លាស់ជា a)។ ទោះបីជាមិនមានការផ្លាស់ជា ār ក្នុង si វិភត្តិក៏ដោយ ការពោលពាក្យបន្ថែមថា “asimhi” គឺដើម្បីឲ្យដឹងនូវសេចក្ដីផ្សេងទៀត ព្រោះហេតុនោះ ស្រៈ i នៃសព្ទទាំងឡាយមាន pitā ជាដើម ក្នុងវិភត្តិមាន to ជាដើម ក៏មានដែរ។ ដូចជា pitito (អំពីឪពុក), mātito (អំពីម្ដាយ), bhātito (អំពីបងប្អូនប្រុស), dhītito (អំពីកូនស្រី), pitipakkho (ខាងចំណែកឪពុក), mātipakkhoti (ខាងចំណែកម្ដាយ)។

ปิตโร, เสสํ กตฺตุสมํ. โภ ปิต โภ ปิตา, ภวนฺโต ปิตโร, ปิตรํ, ปิตเร ปิตโร, ปิตรา ปิตุนา, ปิตเรหิ ปิตเรภิ. ภาวนิทฺเทเสน อาราเทสาภาเว ปิตูหิ ปิตูภิ ปิตุหิ ปิตุภิ, ปิตุ ปิตุโน ปิตุสฺส, ปิตรานํ ปิตานํ ปิตูนํ, ทีฆาภาเว ปิตุนํ วา, ปิตรา, ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ ปิตุหิ ปิตุภิ, ปิตุ ปิตุโน ปิตุสฺส, ปิตรานํ ปิตานํ ปิตูนํ ปิตุนํ, ปิตริ, ปิตเรสุ ปิตูสุ ปิตุสุ.

ជា pitaro, សេចក្ដីដែលសេសសល់គឺដូចគ្នានឹង kattusadda ដែរ។ Bho pita bho pitā, bhavanto pitaro, pitaraṃ, pitare pitaro, pitarā pitunā, pitarehi pitarebhi។ ព្រោះការសម្ដែងដោយភាវៈ ក្នុងកាលដែលមិនមានការផ្លាស់ជា ār គឺ pitūhi pitūbhi pituhi pitubhi, pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ, ក្នុងកាលដែលមិនមានទីឃៈ (សំឡេងវែង) គឺ pitunaṃ ខ្លះ, pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi pituhi pitubhi, pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ pitunaṃ, pitari, pitaresu pitūsu pitusu។

เอวํ ภาตา, ภาตโร อิจฺจาทิ.

យ៉ាងនេះដែរគឺ bhātā (បងប្អូនប្រុស), bhātaro ជាដើម។

อุการนฺตํ.

ចប់ ឧការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន u ជាទីបំផុត)។

อูการนฺโต ปุลฺลิงฺโค อภิภูสทฺโท.

អូការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ū ជាទីបំផុត) បុល្លិង្គ គឺ abhibhūsadda (ព្រះអភិភូ, អ្នកគ្របសង្កត់)។

ตเถว สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป. โส อภิภู, โยโลเป กเต เต อภิภู.

ការចុះវិភត្តិមាន si ជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ រួចលុប si វិភត្តិ។ ជា so abhibhū, កាលបើធ្វើការលុប yo វិភត្តិហើយ ជា te abhibhū។

‘‘อโฆ รสฺส’’นฺติอาทินา รสฺสตฺตํ, โวกาโร. กตรสฺสตฺตา อตฺตาภาโว. อภิภุโว, โภ อภิภุ, ภวนฺโต อภิภู อภิภุโว.

មានការធ្វើឲ្យរស្សៈដោយសូត្រមាន “Agho rassa” ជាដើម និងការផ្លាស់ yo ជា vo។ ព្រោះការធ្វើឲ្យរស្សៈហើយ មិនមានការផ្លាស់ជា a ឡើយ។ ជា abhibhuvo, bho abhibhu, bhavanto abhibhū abhibhuvo។

กตรสฺสตฺตา เวอาเทโส น โหติ. เสสํ ภิกฺขุสทฺทสมํ, รสฺสตฺตเมว วิเสโส. อภิภุํ, อภิภู อภิภุโว[Pg.78], อภิภุนา, อภิภูหิ อภิภูภิ, อภิภุโน อภิภุสฺส, อภิภูนํ อิจฺจาทิ.

ព្រោះការធ្វើឲ្យរស្សៈហើយ មិនមានការផ្លាស់ជា ve ឡើយ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់គឺដូចគ្នានឹង bhikkhusadda ដែរ មានតែការធ្វើឲ្យរស្សៈប៉ុណ្ណោះជាការប្លែកគ្នា។ ជា abhibhuṃ, abhibhū abhibhuvo, abhibhunā, abhibhūhi abhibhūbhi, abhibhuno abhibhussa, abhibhūnaṃ ជាដើម។

เอวํ สยมฺภู, เวสฺสภู, ปราภิภู, สหภูอาทโย. สหภูสทฺทสฺส โยนํ โนอาเทโสว วิเสโส. สหภู, สหภู สหภุโว สหภุโน อิจฺจาทิ.

សព្ទទាំងឡាយមាន sayambhū (ព្រះស្វយម្ភូ), vessabhū (ព្រះវេស្សភូ), parābhibhū (អ្នកគ្របសង្កត់នូវអ្នកដទៃ), sahabhū (កើតជាមួយគ្នា) ជាដើម ក៏យ៉ាងនេះដែរ។ សម្រាប់ sahabhūsadda មានតែការផ្លាស់ yo វិភត្តិទាំងឡាយជា no ប៉ុណ្ណោះជាការប្លែកគ្នា។ ជា sahabhū, sahabhū sahabhuvo sahabhuno ជាដើម។

ตถา สพฺพญฺญูสทฺทสฺส โยสฺเวว วิเสโส. โส สพฺพญฺญู เต สพฺพญฺญู, โยโลปาภาเว รสฺสตฺตํ, ‘‘ลโต โวกาโร จา’’ติ เอตฺถ การคฺคหเณน โยนํ โนอาเทโส. วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา น จ โวกาโร. สพฺพญฺญุโน, โภ สพฺพญฺญุ, โภนฺโต สพฺพญฺญู สพฺพญฺญุโน, สพฺพญฺญุํ, สพฺพญฺญู สพฺพญฺญุโน อิจฺจาทิ.

យ៉ាងនោះដែរ សម្រាប់ sabbaññūsadda (ព្រះសព្វញ្ញូ) មានតែក្នុង yo វិភត្តិទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះជាការប្លែកគ្នា។ ជា so sabbaññū, te sabbaññū, ក្នុងកាលដែលមិនមានការលុប yo វិភត្តិ មានការធ្វើឲ្យរស្សៈ និងការផ្លាស់ yo វិភត្តិទាំងឡាយជា no ដោយការកាន់យកអក្សរ kāra ក្នុងសូត្រថា “lato vokāro cā” នេះ។ ព្រោះការកំណត់ចែកវិភាសានៃអធិការថា vā មិនមានការផ្លាស់ជា vo ឡើយ។ ជា sabbaññuno, bho sabbaññu, bhonto sabbaññū sabbaññuno, sabbaññuṃ, sabbaññū sabbaññuno ជាដើម។

เอวํ มคฺคญฺญู ธมฺมญฺญู อตฺถญฺญู กาลญฺญู รตฺตญฺญู มตฺตญฺญู กตญฺญู ตถญฺญู วิญฺญู วิทู เวทคู ปารคู อิจฺจาทโย.

សព្ទទាំងឡាយមាន maggaññū (អ្នកដឹងផ្លូវ), dhammaññū (អ្នកដឹងធម៌), atthaññū (អ្នកដឹងសេចក្ដី), kālaññū (អ្នកដឹងកាល), rattaññū (អ្នកដឹងរាត្រី), mattaññū (អ្នកដឹងប្រមាណ), kataññū (អ្នកដឹងគុណដែលគេធ្វើហើយ), tathaññū (អ្នកដឹងសេចក្ដីពិត), viññū (អ្នកដឹងខុសត្រូវ), vidū (អ្នកដឹងច្បាស់), vedagū (អ្នកដល់នូវវេទ), pāragū (អ្នកដល់ត្រើយ) ជាដើម ក៏យ៉ាងនេះដែរ។

อูการนฺตํ.

ចប់ អូការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន ū ជាទីបំផុត)។

เอการนฺโต อปฺปสิทฺโธ.

ឯការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន e ជាទីបំផុត) មិនមានឡើយ។

โอการนฺโต ปุลฺลิงฺโค โคสทฺโท.

ឱការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន o ជាទីបំផុត) បុល្លិង្គ គឺ gosadda (គោ)។

ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป, โค คจฺฉติ.

បន្ទាប់ពីនោះមក មានការចុះវិភត្តិមាន si ជាដើម និងការលុប si វិភត្តិ ជា go gacchati (គោដើរទៅ)។

‘‘คาว เส’’ติ อิโต ‘‘โค’’ติ อธิกาโร, ‘‘อาวา’’ติ จ วตฺตเต.

អធិការថា “go” និងពាក្យថា “āva” តែងតែអន្ទោលទៅពីសូត្រថា “Gāva se” នេះ។

๑๖๙. โยสุ จ.

១៦៩. សូត្រថា Yosu ca (ការផ្លាស់ជា āva ក្នុង yo វិភត្តិទាំងឡាយផង)។

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาวาเทโส โหติ โยสุ. จสทฺเทน นา สฺมา สฺมึสุอิจฺเจเตสุ จ. ‘‘ตโต โยนโม ตู’’ติ เอตฺถ ตุคฺคหเณน โยนโมกาโร, สรโลปาทิ. คาโว ติฏฺฐนฺติ.

ការផ្លាស់ជា āva នៃស្រៈ o របស់ gosadda នេះ តែងមានក្នុង yo វិភត្តិទាំងឡាយ។ ដោយសព្ទថា ca (ក្នុងសូត្រ) ក៏មានការផ្លាស់ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន nā, smā, smiṃ, su ជាដើមផងដែរ។ ដោយការកាន់យកអក្សរ tu ក្នុងសូត្រថា “Tato yonamo tū” នេះ មានការផ្លាស់ yo វិភត្តិទាំងឡាយជា o និងការលុបស្រៈជាដើម។ ជា gāvo tiṭṭhanti (ហ្វូងគោទាំងឡាយឈរនៅ)។

๑๗๐. อวํมฺหิ [Pg.79] จ.

១៧០. សូត្រថា Avaṃmhi ca (ការផ្លាស់ជា āva និង ava ក្នុង aṃ វិភត្តិផង)។

โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาว อวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. เสทฺเทน โย นา ส สฺมาสฺมึสุอิจฺเจเตสุ จ อวาเทโส โหติ. คโว คจฺฉนฺติ, เห โค, เห คาโว เห คโว.

ការផ្លាស់ទាំងឡាយគឺ āva និង ava នៃស្រៈ o របស់ gosadda នេះ តែងមានក្នុង aṃ វិភត្តិ។ ដោយសព្ទថា ca (ក្នុងសូត្រ) ការផ្លាស់ជា ava ក៏មានក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន yo, nā, sa, smā, smiṃ, su ជាដើមផងដែរ។ ជា gavo gacchanti (ហ្វូងគោទាំងឡាយដើរទៅ), he go, he gāvo he gavo។

ทุติยายํ ‘‘อํมฺหี’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ពាក្យថា “aṃmhi” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๑๗๑. อาวสฺสุ วา.

១៧១. សូត្រថា Āvassu vā (ការផ្លាស់ជា u នៃស្រៈទីបំផុតរបស់ gāva ខ្លះ)។

อาวอิจฺเจตสฺส คาวาเทสสฺส อนฺตสรสฺส อุการาเทโส โหติ วา อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อาวสฺส อ อาว, ตสฺส อาวสทฺทนฺตสฺส. ‘‘อํโม’’ติอาทินา นิคฺคหีตํ. คาวุํ คาวํ ควํ, คาโว คโว.

ការផ្លាស់ជាស្រៈ u នៃស្រៈទីបំផុតរបស់ gāvādesa (ការផ្លាស់ជា gāva) គឺ āva នេះ តែងមានខ្លះក្នុង aṃ វិភត្តិ។ ពាក្យថា āvassa គឺស្រៈ a នៃ āva, គឺស្រៈទីបំផុតនៃ āvasadda នោះ។ មានការចុះនិគ្គហិតដោយសូត្រមាន “Aṃmo” ជាដើម។ ជា gāvuṃ gāvaṃ gavaṃ, gāvo gavo។

‘‘โคณ, วา’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា “goṇa” និង “vā” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๑๗๒. สุหินาสุ จ.

១៧២. សូត្រថា Suhināsu ca (ការផ្លាស់ជា goṇa ក្នុង su, hi, nā វិភត្តិទាំងឡាយផង)។

สุ หิ นาอิจฺเจเตสุ สพฺพสฺส โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วา. จสทฺเทน เสเสสุ จ. โคโณ, โคณา, เห โคณ เห โคณา, โคณํ, โคเณ, โคเณน, โคเณหิ โคเณภิ, โคณสฺส.

ការផ្លាស់ជា goṇa នៃ gosadda ទាំងមូល តែងមានខ្លះក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយគឺ su, hi, nā នេះ។ ដោយសព្ទថា ca (ក្នុងសូត្រ) ក៏មានក្នុងវិភត្តិដែលសេសសល់ទាំងឡាយផងដែរ។ ជា goṇo, goṇā, he goṇa he goṇā, goṇaṃ, goṇេ, goṇena, goṇehi goṇebhi, goṇassa។

๑๗๓. โคณ นํมฺหิ วา.

១៧៣. សូត្រថា Goṇa naṃmhi vā (ការផ្លាស់ជា goṇa ក្នុង naṃ វិភត្តិខ្លះ)។

สพฺพสฺส โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วา นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. โคณานํ, โคณา โคณสฺมา โคณมฺหา, โคเณหิ โคเณภิ, โคณสฺส, โคณานํ, โคเณ โคณสฺมึ โคณมฺหิ, โคเณสุ.

ការផ្លាស់ជា goṇa នៃ gosadda ទាំងមូល តែងមានខ្លះក្នុង naṃ វិភត្តិ។ ជា goṇānaṃ, goṇā goṇasmā goṇamhā, goṇehi goṇebhi, goṇassa, goṇānaṃ, goṇe goṇasmiṃ goṇamhi, goṇesu។

โคณาเทสาภาเว คาเวน คเวน, โคหิ โคภิ.

ក្នុងកាលដែលមិនមានការផ្លាស់ជា goṇa គឺ gāvena gavena, gohi gobhi។

๑๗๔. คาว [Pg.80] เส.

១៧៤. សូត្រថា Gāva se (ការផ្លាស់ជា gāva ក្នុង sa វិភត្តិ)។

‘‘โค อาว เส’’อิติ ติปทมิทํ. โคสฺส โอ โค, โคสทฺโทการสฺส อาวาเทโส โหติ เส วิภตฺติมฺหิ. คาวสฺส ควสฺส.

សូត្រនេះមានបីបទគឺ “Go āva se”។ ពាក្យថា gossa o គឺ go, ការផ្លាស់ជា āva នៃស្រៈ o របស់ gosadda តែងមានក្នុង sa វិភត្តិ។ ជា gāvassa gavassa។

นํมฺหิ ‘‘โค, อวา’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុង naṃ វិភត្តិ ពាក្យថា “go” និង “ava” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๑๗๕. ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเส.

១៧៥. សូត្រថា Tato namaṃ patimhālutte ca samāse (ការផ្លាស់ naṃ វិភត្តិជា aṃ និងការផ្លាស់ជា ava នៃ gosadda ក្នុងកាលដែលមានសព្ទថា pati នៅខាងចុង និងក្នុងសមាសដែលមិនលុបវិភត្តិ)។

ตโต โคสทฺทโต ปรสฺส นํวจนสฺส อํอาเทโส โหติ, โคสทฺโทการสฺส อวาเทโส จ ปติมฺหิ ปเร อลุตฺเต จ สมาเส. จสทฺเทน อสมาเสปิ อํ อวาเทสา. ควํปติสฺส เถรสฺส, ควํ.

ការផ្លាស់ជា aṃ នៃ naṃ វិភត្តិដែលនៅខាងចុងពី gosadda នោះ និងការផ្លាស់ជា ava នៃស្រៈ o របស់ gosadda តែងមានក្នុងកាលដែលមានសព្ទថា pati នៅខាងចុង និងក្នុងសមាសដែលមិនលុបវិភត្តិ។ ដោយសព្ទថា ca (ក្នុងសូត្រ) ទោះបីជាមិនមែនជាសមាសក៏មានការផ្លាស់ជា aṃ និង ava ដែរ។ ជា gavaṃpatissa therassa (របស់ព្រះថេរៈឈ្មោះគវម្បតិ), gavaṃ។

‘‘สุหินาสุ จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน นํมฺหิ คุอาเทโส. ‘‘โน จ ทฺวาทิโต นํมฺหี’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน นการาคโม จ. คุนฺนํโคนํ วา.

ដោយសព្ទថា ca ក្នុងសូត្រថា “Suhināsu ca” នេះ មានការផ្លាស់ជា gu ក្នុង naṃ វិភត្តិ។ និងដោយសព្ទថា ca ក្នុងសូត្រថា “No ca dvādito naṃmhi” មានការចុះ n អក្សរាគមផងដែរ។ ជា gunnaṃ gonaṃ ខ្លះ។

คาวา คาวมฺหา คาวสฺมา ควา ควมฺหา ควสฺมา, โคหิ โคภิ, คาวสฺส ควสฺส, ควํ คุนฺนํ โคนํ, คาเว คาวมฺหิ คาวสฺมึ คเว ควมฺหิ ควสฺมึ, คาเวสุ คเวสุ โคสุ.

ជា gāvā gāvamhā gāvasmā gavā gavamhā gavasmā, gohi gobhi, gāvassa gavassa, gavaṃ gunnaṃ gonaṃ, gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ, gāvesu gavesu gosu។

โอการนฺตํ.

ចប់ ឱការន្ត (នាមសព្ទដែលមាន o ជាទីបំផុត)។

ปุริโส คุณวา ราชา, สา’คฺคิ ทณฺฑี จ ภิกฺขุ จ;

สตฺถา’ภิภู จ สพฺพญฺญู, โคติ ปุลฺลิงฺคสงฺคโห.

ពាក្យសង្ខេបនៃបុល្លិង្គគឺ puriso (បុរស), guṇavā (អ្នកមានគុណ), rājā (ស្ដេច), sā (ឆ្កែ), aggi (ភ្លើង), daṇḍī (អ្នកមានដំបង), bhikkhu (ភិក្ខុ), satthā (ព្រះសាស្តា), abhibhū (ព្រះអភិភូ), sabbaññū (ព្រះសព្វញ្ញូ), go (គោ) ទាំងនេះជាបុល្លិង្គ។

ปุลฺลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

ចប់ បុល្លិង្គ (ភេទប្រុស)។

อสฺมา [Pg.103] นสฺมา ตสฺมา นมฺหา ตมฺหา, เนหิ เนภิ เตหิ เตภิ, อสฺส นสฺส ตสฺส, เนสํ เตสํ เนสานํ เตสานํ, อสฺมึ นสฺมึ ตสฺมึ นมฺหิ ตมฺหิ, เนสุ เตสุ.

ជា asmā nasmā tasmā namhā tamhā, nehi nebhi tehi tebhi, assa nassa tassa, nesaṃ tesaṃ nesānaṃ tesānaṃ, asmiṃ nasmiṃ tasmiṃ namhi tamhi, nesu tesu។

อิตฺถิยํ ‘‘ตา สิ’’ อิตีธ สาเทสสิโลปา. สา กญฺญา, นตฺตํ. นา ตา นาโย ตาโย, นํ ตํ, นา ตา นาโย ตาโย, นาย ตาย, นาหิ ตาหิ นาภิ ตาภิ.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ក្នុងរូបថា “tā si” នេះ មានការផ្លាស់ជា sā និងការលុប si វិភត្តិ។ ជា sā kaññā (នាងកញ្ញានោះ), មានការផ្លាស់ជា n ខ្លះ។ ជា nā tā nāyo tāyo, naṃ taṃ, nā tā nāyo tāyo, nāya tāya, nāhi tāhi nābhi tābhi។

‘‘เอติมาสมี’’ติ อิโต เอติมาคฺคหณญฺจ ‘‘ตสฺสา วา’’ติ อิโต ตคฺคหณญฺจ ปญฺจมิยนฺตวเสน วตฺตเต ‘‘วา’’ติ จ.

ការកាន់យកសព្ទថា etā និង imā ពីសូត្រថា “Etimāsamī” នេះ និងការកាន់យកសព្ទថា ta ពីសូត្រថា “Tassā vā” នេះ តែងតែអន្ទោលទៅដោយអំណាចនៃបញ្ចមីវិភត្តិ និងពាក្យថា “vā” ផងដែរ។

๒๑๕. ตโต สสฺส สฺสาย.

២១៥. សូត្រថា Tato sassa ssāya (ការផ្លាស់ sa វិភត្តិជា ssāya ពីសព្ទទាំងនោះ)។

ตโต ตา เอตา อิมาโต ปรสฺส สสฺส วิภตฺติสฺส สฺสายาเทโส โหติ วา.

ការផ្លាស់ជា ssāya នៃ sa វិភត្តិដែលនៅខាងចុងពីសព្ទទាំងឡាយគឺ tā, etā, imā នោះ តែងមានខ្លះ។

‘‘สํสาสฺเวกวจเนสุ จ, อิ’’อิติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា “Saṃsāsvekavacanesu ca” និង “i” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๒๑๖. ตสฺสา วา.

២១៦. សូត្រថា Tassā vā (ការផ្លាស់ជា i នៃស្រៈទីបំផុតរបស់ tā សព្ទខ្លះ)។

ตาอิจฺเจตสฺส อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส อนฺตสฺส อิกาโร โหติ วา สํ สาสฺเวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ. ติสฺสาย ตสฺสาย อสฺสาย นสฺสาย อสฺสา นสฺสา ติสฺสา ตสฺสา นาย ตาย, นาสํ ตาสํ.

ការផ្លាស់ជាស្រៈ i នៃស្រៈទីបំផុតរបស់ tā សព្ទនេះ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងមានខ្លះក្នុងកាលដែលមានការផ្លាស់វិភត្តិជា saṃ, sā និងឯកវចនៈទាំងឡាយ។ ជា tissāya tassāya assāya nassāya assā nassā tissā tassā nāya tāya, nāsaṃ tāsaṃ។

ปญฺจมีฉฏฺฐีสุ ตติยาจตุตฺถีสมํ. สตฺตมิยํ อสฺสํ นสฺสํ ติสฺสํ ตสฺสํ นายํ ตายํ, นาสุ ตาสุ.

ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ គឺដូចគ្នានឹងតតិយាវិភត្តិ និងចតុត្ថីវិភត្តិដែរ។ ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ ជា assaṃ nassaṃ tissaṃ tassaṃ nāyaṃ tāyaṃ, nāsu tāsu។

นปุํสเก สิมฺหิสาเทสาภาวา นตฺตํ. นํ ตํ, นานิ ตานิ, นํ ตํ, นานิ ตานิ, เนน เตน อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

ក្នុងនបុំសកលិង្គ ព្រោះមិនមានការផ្លាស់ជា sā ក្នុង si វិភត្តិ ទើបមានការផ្លាស់ជា n ខ្លះ។ ជា naṃ taṃ, nāni tāni, naṃ taṃ, nāni tāni, nena tena ជាដើម គឺដូចគ្នានឹងបុល្លិង្គដែរ។

เอต สิ, ‘‘เอตเตสํ โต’’ติ สการาเทโส. เอโส ปุริโส, เอเต, เอตํ, เอเต อิจฺจาทิ สพฺพสทฺทสมํ.

ក្នុងរូបថា eta si នេះ មានការផ្លាស់ជា s អក្សរដោយសូត្រថា “Etatesaṃ to”។ ជា eso puriso (បុរសនោះ), ete, etaṃ, ete ជាដើម គឺដូចគ្នានឹង sabbasadda ដែរ។

อิตฺถิยํ [Pg.104] เอตา สิ, สาเทโส. เอสา กญฺญา, เอตา เอตาโย, เอตํ, เอตา เอตาโย, เอตาย, เอตาหิ เอตาภิ.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ក្នុងរូបថា etā si នេះ មានការផ្លាស់ជា sā។ ជា esā kaññā (នាងកញ្ញានោះ), etā etāyo, etaṃ, etā etāyo, etāya, etāhi etābhi។

ส สฺมึสุ ปน ‘‘สํสาสฺเวกวจเนสุ จา’’ติ วตฺตเต.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន ស និង ស្មឹ នោះ រមែងមានការតាមទៅ (នៃសូត្រ) ថា “saṃsāsvekavacanesu ca” ផងដែរ។

๒๑๗. เอติมาสมิ.

២១៧. (សូត្រថា) Etimāsami។

อนฺตาเปกฺขายํ ฉฏฺฐี, เอตา อิมาอิจฺเจเตสมนฺโต สโร อิกาโร โหติ สํสาสฺเวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ. สาเทสคติกตฺตา สฺสายาเทเสปิ. จสทฺทาธิการโต อญฺเญกาสทฺทาทีนมนฺตสฺส จ.

វិភត្តិទី ៦ (ក្នុងសូត្រនេះ) មានអត្ថសម្លឹងរកទីបំផុត (អន្តាបេក្ខា)។ ស្រៈចុងក្រោយនៃសព្ទទាំងឡាយនេះគឺ etā និង imā រមែងទៅជា ឥការៈ (ស្រៈ អិ) ក្នុងកាលដែលវិភត្តិឯកវចនៈគឺ សំ និង សា ត្រូវបានអាទេស។ ដោយហេតុតែដំណើរនៃការអាទេសជា សា នោះ ទើបមានការអាទេសជា ស្សាយ ផងដែរ។ ដោយអំណាចនៃពាក្យ ច (ចសទ្ទ) ដែលតាមមក ស្រៈចុងក្រោយនៃសព្ទដទៃទៀតមាន aññā និង ekā ជាដើម ក៏រមែងមានការផ្លាស់ប្ដូរ (ជា ឥការៈ) ដែរ។

เอติสฺสาย เอติสฺสา เอตาย, เอตาสํ เอตาสานํ, เอตาย, เอตาหิ เอตาภิ, เอติสฺสาย เอติสฺสา เอตาย, เอตาสํ เอตาสานํ, เอติสฺสํ เอตายํ, เอตาสุ.

(មានរូបជា) etissāya etissā etāya, etāsaṃ etāsānaṃ, etāya, etāhi etābhi, etissāya etissā etāya, etāsaṃ etāsānaṃ, etissaṃ etāyaṃ, etāsu។

จสทฺทโต อญฺญิสฺสา อญฺญาย, อญฺญิสฺสํ อญฺญายํ. เอกิสฺสา เอกาย, เอกิสฺสํ เอกายํ. อิตริสฺสา อิตราย, อิตริสฺสํ อิตรายํ อิจฺจาทิ.

ដោយអំណាចនៃ ចសទ្ទ (រមែងសម្រេចរូបជា) aññissā aññāya, aññissaṃ aññāyaṃ។ ekissā ekāya, ekissaṃ ekāyaṃ។ itarissā itarāya, itarissaṃ itarāyaṃ ជាដើម។

นปุํสเก เอตํ, เอตานิ, เอตํ, เอตานิ, เสสํ เญยฺยํ.

ក្នុងណបុំសកលិង្គ (រមែងសម្រេចរូបជា) etaṃ, etāni, etaṃ, etāni សេសសល់ពីនេះ គប្បីដឹង (ដូចក្នុងបុល្លិង្គ)។

อิมสทฺทสฺส เภโท. อิม สิ –

វិធីបំបែកនៃ ឥមសព្ទ។ ឥមសព្ទ និង សិវិភត្តិ —

‘‘สพฺพสฺสิมสฺสา’’ติ วตฺตเต.

(សូត្រថា) “Sabbassimassa” រមែងតាមទៅ។

๒๑๘. อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ.

២១៨. (សូត្រថា) Anapuṃsakassāyaṃ simhi។

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อนปุํสกสฺส อยํอาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ, สิโลโป. อยํ ปุริโส, อิเม, อิมํ, อิเม.

ការអាទេសជា ayaṃ រមែងមានដល់ ឥមសព្ទ ទាំងមូលដែលមិនមែនជាណបុំសកលិង្គ ក្នុងកាលដែល សិវិភត្តិ នៅខាងចុង, ហើយលុប សិវិភត្តិ ចោល។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ayaṃ puriso, ime, imaṃ, ime។

๒๑๙. อนิมิ [Pg.105] นามฺหิ จ.

២១៩. (សូត្រថា) Animi nāmhi ca។

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อน อิมิอาเทสา โหนฺติ นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อนิตฺถิลิงฺคสฺเสเวตํ คหณํ. อเนน อิมินา.

ការអាទេសជា ana និង imi រមែងមានដល់ ឥមសព្ទ ទាំងមូល ក្នុងកាលដែល នាវិភត្តិ នៅខាងចុង។ ការកាន់យក (ឥមសព្ទ) នេះ គឺសម្រាប់តែអនិតថីលិង្គ (លិង្គដែលមិនមែនជាឥត្ថីលិង្គ) ប៉ុណ្ណោះ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) anena, iminā។

‘‘สุนํหิสู’’ติ วตฺตเต.

(សូត្រថា) “Sunaṃhisu” រមែងតាមទៅ។

๒๒๐. สพฺพสฺสิมสฺเส วา.

២២០. (សូត្រថា) Sabbassimasse vā។

สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส เอกาโร โหติ วา สุ นํ หิอิจฺเจเตสุ วจเนสุ.

ឯការៈ (ស្រៈ អេ) រមែងមានខ្លះ ដល់ ឥមសព្ទ ទាំងមូល ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយគឺ សុ, នំ, ហិ។

อาปฺปจฺจยนฺตานิทฺเทสา, สพฺพตฺถาติ อวุตฺตโต;

อนิตฺถิลิงฺคสฺเสเวตฺถ, คหณญฺหิ อิมสฺสิติ.

ព្រោះមិនបានសម្ដែងដល់សព្ទដែលមាន អាបច្ច័យ នៅខាងចុង និងព្រោះមិនបានពោលថា “sabbattha” (ក្នុងលិង្គទាំងពួង) ហេតុនោះ ការកាន់យកនូវ ឥមសព្ទ ក្នុងទីនេះ គឺសម្រាប់តែអនិតថីលិង្គប៉ុណ្ណោះ។

เอหิ เอภิ อิเมหิ อิเมภิ.

(រមែងសម្រេចរូបជា) ehi ebhi imehi imebhi។

‘‘สพฺพสฺส, วา, สพฺพตฺถ, สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺต’’นฺติ จ วตฺตเต.

(សូត្រទាំងឡាយមាន) “Sabbassa, vā, sabbattha, sasmāsmiṃsaṃsāsvattaṃ” រមែងតាមទៅ។

๒๒๑. อิมสทฺทสฺส จ.

២២១. (សូត្រថា) Imaddassa ca។

อิมสทฺทสฺส จ สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ วา ส สฺมา สฺมึสํ สาอิจฺเจเตสุ วจเนสุ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ.

ម៉្យាងទៀត អាទេសជា អការៈ (អត្តំ) រមែងមានខ្លះ ដល់ ឥមសព្ទ ទាំងមូល ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយគឺ ស, ស្មា, ស្មឹ, សំ, សា ក្នុងលិង្គទាំងពួង។

อสฺส อิมสฺส, เอสํ เอสานํ อิเมสํ อิเมสานํ, อสฺมา อิมสฺมา อิมมฺหา, เอหิ เอภิ อิเมหิ อิเมภิ, อสฺส อิมสฺส, เอสํ เอสานํ อิเมสํ อิเมสานํ, อสฺมึ อิมสฺมึ อิมมฺหิ, เอสุ อิเมสุ.

(រមែងសម្រេចរូបជា) assa imassa, esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ, asmā imasmā imamhā, ehi ebhi imehi imebhi, assa imassa, esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ, asmiṃ imasmiṃ imamhi, esu imesu។

อิตฺถิยํ อิมา สิ, อยมาเทสสิโลปา.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ឥមា និង សិវិភត្តិ មានការអាទេសជា ayaṃ និងការលុប សិវិភត្តិ។

อยํ กญฺญา, อิมา อิมาโย, อิมํ, อิมา อิมาโย, อิมาย, อิมาหิ อิมาภิ. จตุตฺถิยํ อตฺตํ, อิการ- สฺสายาเทสา [Pg.106] จ, อสฺสาย อิมิสฺสาย อสฺสา อิมิสฺสา อิมาย, อิมาสํ อิมาสานํ. สตฺตมิยํ อสฺสํ อิมิสฺสํ อิมิสฺสา วา, ‘‘เตสุ วุทฺธิโลปา’’ทินา สฺมึวจนสฺส วา สาเทโส. อิมายํ, อิมาสุ. เสสํ เญยฺยํ.

(រមែងសម្រេចរូបជា) ayaṃ kaññā, imā imāyo, imaṃ, imā imāyo, imāya, imāhi imābhi។ ក្នុងចតុត្ថីវិភត្តិ មានការអាទេសជា អការៈ (អត្តំ) និងការអាទេសជា ឥការៈ និង ស្សាយ៉ា (រមែងសម្រេចរូបជា) assāya imissāya assā imissā imāya, imāsaṃ imāsānaṃ។ ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ (រមែងសម្រេចរូបជា) assaṃ imissaṃ ឬ imissā ខ្លះ, ដោយសូត្រមាន “tesu vuddhilopa” ជាដើម រមែងមានការអាទេស សិវិភត្តិ ជា សា ខ្លះ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) imāyaṃ, imāsu។ សេសសល់ពីនេះ គប្បីដឹង។

นปุํสเก อิม สิ, ‘‘สวิภตฺติสฺส, วา’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងណបុំសកលិង្គ ឥមសព្ទ និង សិវិភត្តិ, (សូត្រថា) “savibhattissa” និង “vā” រមែងតាមទៅ។

๒๒๒. อิมสฺสิทมํสิสุ น ปุํสเก.

២២២. (សូត្រថា) Imassidamaṃsisu na puṃsake។

นปุํสเก วตฺตมานสฺส สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อิทํ โหติ วา อํ สิสุ ปเรสุ.

ការអាទេសជា idaṃ រមែងមានខ្លះ ដល់ ឥមសព្ទ ទាំងមូលព្រមទាំងវិភត្តិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងណបុំសកលិង្គ ក្នុងកាលដែល អំវិភត្តិ និង សិវិភត្តិ នៅខាងចុង។

อิทํ จิตฺตํ วิโรจติ, อิมํ, อิมานิ, อิทํ ปุปฺผํ ปสฺสสิ, อิมํ, อิมานิ, อเนน อิมินา, เอหิ เอภิ อิเมหิ อิเมภิ อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺเค วิย เญยฺยํ.

(រមែងសម្រេចរូបជា) idaṃ cittaṃ virocati, imaṃ, imāni, idaṃ pupphaṃ passasi, imaṃ, imāni, anena iminā, ehi ebhi imehi imebhi ជាដើម គប្បីដឹងដូចជាក្នុងបុល្លិង្គដែរ។

อมุสทฺทสฺส เภโท. อมุ สิ –

វិធីបំបែកនៃ អមុសព្ទ។ អមុសព្ទ និង សិវិភត្តិ —

‘‘วา, อนปุํสกสฺส, สิมฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

(សូត្រទាំងឡាយមាន) “Vā, anapuṃsakassa, simhi” រមែងតាមទៅ។

๒๒๓. อมุสฺส โม สํ.

២២៣. (សូត្រថា) Amussa mo saṃ។

อนปุํสกสฺส อมุสทฺทสฺส มกาโร สการมาปชฺชเต วา สิมฺหิ ปเร. อสุ ราชา.

មការៈ (តួ ម) នៃអមុសព្ទ ដែលមិនមែនជាណបុំសកលិង្គ រមែងដល់នូវការអាទេសជា សការៈ (តួ ស) ខ្លះ ក្នុងកាលដែល សិវិភត្តិ នៅខាងចុង។ (រមែងសម្រេចរូបជា) asu rājā។

‘‘สพฺพนามโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

(សូត្រទាំងឡាយមាន) “Sabbanāmato, vā” រមែងតាមទៅ។

๒๒๔. สพฺพโต โก.

២២៤. (សូត្រថា) Sabbato ko។

สพฺพโต สพฺพนามโต ปโร กอิจฺจยมาคโม โหติ วา. ปุน สพฺพโตคฺคหเณน หีนาทิโตปิ โก. ‘‘อมุสฺส โม ส’’นฺติ วินาธิกาเรน โยเคน กกาเรปิ สาเทโส.

អាគមគឺ ក (កការៈ) រមែងមានខ្លះ ខាងចុងនៃសព្វនាមទាំងពួង។ ដោយការកាន់យកពាក្យថា sabbato ម្តងទៀត អាគម ក ក៏មានក្រោយពីសព្ទថោកទាបជាដើមដែរ។ ដោយមិនបាច់មានអំណាចនៃសូត្រ “amussa mo saṃ” ទេ តែដោយការផ្សារភ្ជាប់សូត្រ អាទេសជា ស ក៏មានដែរ ទោះបីជាមាន កការៈ ក៏ដោយ។

อสุโก[Pg.107], อสุกา, อสุกํ. สาเทสาภาเว อมุโก, อมุกา, อมุกํ อิจฺจาทิ.

(រមែងសម្រេចរូបជា) asuko, asukā, asukaṃ។ ក្នុងកាលដែលគ្មានការអាទេសជា ស (រមែងសម្រេចរូបជា) amuko, amukā, amukaṃ ជាដើម។

พหุวจเน ‘‘ลโต โวกาโร จา’’ติ สุตฺเต อนุวตฺตมานวาคฺคหเณน โวกาโร น โหติ, นิจฺจํ โยโลโป, ทีโฆ จ.

ក្នុងពហុវចនៈ ដោយការកាន់យកពាក្យ វ៉ា (vā) ដែលតាមមកក្នុងសូត្រ “lato vokāro ca” ការអាទេសជា វោការៈ មិនមានឡើយ, រមែងមានការលុប យោវិភត្តិ ជាប្រចាំ និងធ្វើឲ្យមានសំឡេងវែង (ទីឃៈ)។

อมู ปุริสา, อมุํ, อมู, อมุนา, อมูหิ อมูภิ อมุหิ อมุภิ, อมุสฺส. ‘‘อมุสฺสาทุ’’นฺติ วินาธิกาเรน โยเคน อทุํอาเทโส, อทุสฺส, อมูสํ อมูสานํ อมุสํ อมุสานํ, อมุสฺมา อมุมฺหา, อมูหิ อมูภิ อมุหิ อมุภิ, อมุสฺส อทุสฺส, อมูสํ อมูสานํ อมุสํ อมุสานํ, อมุสฺมึ อมุมฺหิ, อมูสุ อมุสุ.

(រមែងសម្រេចរូបជា) amū purisā, amuṃ, amū, amunā, amūhi amūbhi amuhi amubhi, amussa។ ដោយមិនបាច់មានអំណាចនៃសូត្រ “amussāduṃ” ទេ តែដោយការផ្សារភ្ជាប់សូត្រ រមែងមានការអាទេសជា aduṃ (រមែងសម្រេចរូបជា) adussa, amūsaṃ amūsānaṃ amusaṃ amusānaṃ, amusmā amumhā, amūhi amūbhi amuhi amubhi, amussa adussa, amūsaṃ amūsānaṃ amusaṃ amusānaṃ, amusmiṃ amumhi, amūsu amusu។

อิตฺถิยํ สิมฺหิ สาเทสาทิ.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ កាលបើ សិវិភត្តិ នៅខាងចុង រមែងមានការអាទេសជា ស ជាដើម។

อสุ กญฺญา อสุกา อมุกา วา, อมู อมุโย, อมุํ, อมู อมุโย, อมุยา, อมูหิ อมูภิ, อมุสฺสา อมุยา, อมูสํ อมูสานํ, อมุยา, อมูหิ อมูภิ, อมุสฺสา อมุยา, อมูสํ อมูสานํ, อมุสฺสํ อมุยํ อมุยา, อมูสุ.

(រមែងសម្រេចរូបជា) asu kaññā, asukā ឬ amukā, amū amuyo, amuṃ, amū amuyo, amuyā, amūhi amūbhi, amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ, amuyā, amūhi amūbhi, amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ, amussaṃ amuyaṃ amuyā, amūsu។

นปุํสเก อมุสิ. ‘‘สวิภตฺติสฺส’’, อิมสฺสิทมิจฺจาทิโต ‘‘อํสิสุ นปุํสเก’’ติ จ วตฺตเต.

ក្នុងណបុំសកលិង្គ អមុសព្ទ និង សិវិភត្តិ, (សូត្រថា) “savibhattissa” និង “aṃsisu napuṃsake” ពីសូត្រមាន “imassidaṃ” ជាដើម រមែងតាមទៅ។

๒๒๕. อมุสฺสาทุํ.

២២៥. (សូត្រថា) Amussāduṃ។

นปุํสเก วตฺตมานสฺส สพฺพสฺเสว อมุสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อทุํ โหติ อํสิสุ ปเรสุ. อทุํ ปุปฺผํ, อมู อมูนิ, อทุํ, อมู อมูนิ, อมุนา อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

ការអាទេសជា aduṃ រមែងមានដល់ អមុសព្ទ ទាំងមូលព្រមទាំងវិភត្តិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងណបុំសកលិង្គ ក្នុងកាលដែល អំវិភត្តិ និង សិវិភត្តិ នៅខាងចុង។ (រមែងសម្រេចរូបជា) aduṃ pupphaṃ, amū amūni, aduṃ, amū amūni, amunā ជាដើម ដូចជាក្នុងបុល្លិង្គដែរ។

กึสทฺทสฺส เภโท. ‘‘กึ สิ’’ อิตีธ –

វិធីបំបែកនៃ កឹសព្ទ។ ក្នុងទីនេះ កឹសព្ទ និង សិវិភត្តិ —

‘‘กิสฺส [Pg.108] ก เว จา’’ติ อิโต ‘‘กิสฺส, ก’’อิติ จ วตฺตเต.

ពីសូត្រថា “kissa ka ve ca” នេះ ពាក្យថា “kissa” និង “ka” រមែងតាមទៅ។

๒๒๖. เสเสสุ จ.

២២៦. (សូត្រថា) Sesesu ca។

กิมิจฺเจตสฺส กสทฺโท อาเทโส โหติ วปฺปจฺจยโต เสเสสุ วิภตฺติเภเทสุ. เอตฺถ จ ‘‘กิสฺส ก เว จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน วปฺปจฺจยาวสิฏฺฐ ถมาทิปฺปจฺจยานํ คหิตตฺตา เสสคฺคหเณน วิภตฺติโยว คยฺหนฺเต. จคฺคหณํ กตฺถจิ นิวตฺตนตฺถํ, เตน ‘‘กิสฺส, กิสฺมิ’’นฺติอาทิ จ สิชฺฌติ. ‘‘โส’’ติ สิสฺส โอ, สรโลปาทิ.

ការអាទេសជា កសព្ទ (តួ ក) រមែងមានដល់ កឹសព្ទ ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយដែលសេសសល់ក្រៅពី វបច្ច័យ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយមាន ថំ ជាដើម ដែលសេសសល់ពី វបច្ច័យ ត្រូវបានកាន់យកដោយ ចសទ្ទ ក្នុងសូត្រថា “kissa ka ve ca” ហេតុនោះ ដោយការកាន់យកពាក្យថា sesesu (ក្នុងវិភត្តិដែលសេសសល់) គឺសំដៅយកតែវិភត្តិទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ការកាន់យក ចសទ្ទ គឺដើម្បីឃាត់ឃាំងក្នុងកន្លែងខ្លះ ហេតុនោះ ទើបសម្រេចរូបជា kissa, kismiṃ ជាដើមផងដែរ។ ដោយសូត្រថា “so” រមែងមានការផ្លាស់ សិវិភត្តិ ជា ឱ, ការលុបស្រៈ ជាដើម។

โก เอโส, เก, กํ, เก, เกน, เกหิ เกภิ, กสฺส กิสฺส, นิคฺคหีตโลปาทิ, เกสํ เกสานํ, กสฺมา กมฺหา, เกหิ เกภิ, กสฺส กิสฺส, เกสํ เกสานํ, กสฺมึ กิสฺมึ กมฺหิ กิมฺหิ, เกสุ.

(រមែងសម្រេចរូបជា) ko eso, ke, kaṃ, ke, kena, kehi kebhi, kassa kissa, ការលុបនិគ្គហិតជាដើម, kesaṃ kesānaṃ, kasmā kamhā, kehi kebhi, kassa kissa, kesaṃ kesānaṃ, kasmiṃ kismiṃ kamhi kimhi, kesu។

อิตฺถิยํ ‘‘กึ สิ’’อิตีธ ‘‘เสเสสุ จา’’ติ วิภตฺติยํ ปรายํ กาเทเส กเต ‘‘อิตฺถิยมโต อาปฺปจฺจโย’’ติ มชฺเฌ อาปฺปจฺจโย, สิโลโป.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ កឹសព្ទ និង សិវិភត្តិ ក្នុងទីនេះ កាលបើវិភត្តិនៅខាងចុង ដោយសូត្រថា “sesesu ca” កាលបើធ្វើការអាទេសជា ក រួចហើយ រមែងមាន អាបច្ច័យ ក្នុងចន្លោះកណ្ដាល ដោយសូត្រថា “itthiyamato āppaccayo” និងមានការលុប សិវិភត្តិ។

กา เอสา กญฺญา, กา กาโย, กํ, กา กาโย อิจฺจาทิ สพฺพาสทฺทสมํ.

(រមែងសម្រេចរូបជា) kā esā kaññā, kā kāyo, kaṃ, kā kāyo ជាដើម ដូចជាសព្វាសព្ទដែរ។

นปุํสเก กึ สิ, โลปวิธิสฺส พลวตรตฺตา ปฐมํ สิโลเป กเต ปุน วิภตฺติปรตฺตาภาวา, ‘‘ตทนุปโรเธนา’’ติ ปริภาสโต วา กาเทสาภาโว. กึ เอตํ, กานิ.

ក្នុងណបុំសកលិង្គ កឹសព្ទ និង សិវិភត្តិ ព្រោះតែវិធីលុបមានកម្លាំងជាង កាលបើធ្វើការលុប សិវិភត្តិ ជាមុនហើយ មិនមានភាវៈនៃវិភត្តិនៅខាងចុងទៀតឡើយ ឬមួយក៏ដោយសារបរិភាសាថា “tadanuparodhena” ទើបមិនមានការអាទេសជា ក។ (រមែងសម្រេចរូបជា) kiṃ etaṃ, kāni។

ทุติเยกวจเน ‘‘กฺวจิ โลป’’นฺติ นิคฺคหีตโลเป กเต ‘‘อํโม นิคฺคหีตํ ฌลเปหี’’ติ นิคฺคหีตํ. กึ, กานิ อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈ កាលបើធ្វើការលុបនិគ្គហិតដោយសូត្រថា “kvaci lopaṃ” ហើយ រមែងមាននិគ្គហិតដោយសូត្រថា “aṃmo niggahītaṃ jhalapehi”។ (រមែងសម្រេចរូបជា) kiṃ, kāni ជាដើម ដូចជាក្នុងបុល្លិង្គដែរ។

เอกสทฺโท [Pg.109] สงฺขฺยาตุลฺยาสหายญฺญวจโน. ยทา สงฺขฺยาวจโน, ตทา สพฺพตฺเถกวจนนฺโตว, อญฺญตฺถ พหุวจนนฺโตปิ. เอโก, เอกา, เอกํ อิจฺจาทิ สพฺพตฺถ สพฺพสทฺทสมํ. สํสาสฺเวว วิเสโส.

ឯកសព្ទ រមែងពោលនូវអត្ថគឺ ចំនួន (សង្ខ្យា), ស្មើគ្នា (តុល្យ), គ្មានគូកន (អសហាយ) និងដទៃ (អញ្ញ)។ កាលណាពោលនូវអត្ថជាចំនួន រមែងមានតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះក្នុងទីទាំងពួង, ក្នុងអត្ថដទៃ រមែងមានពហុវចនៈផងដែរ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) eko, ekā, ekaṃ ជាដើម ដូចជាសព្វសព្ទក្នុងទីទាំងពួង។ មានសេចក្ដីប្លែកគ្នាតែក្នុង សំ និង សា វិភត្តិប៉ុណ្ណោះ។

อุภสทฺโท ทฺวิสทฺทปริยาโย, สทา พหุวจนนฺโตว.

ឧភសព្ទ ជាវេវចនៈនៃ ទ្វិសព្ទ (ពីរ) រមែងមានតែពហុវចនៈជាប្រចាំប៉ុណ្ណោះ។

‘‘อุภ โย’’ อิตีธ ‘‘ตโต โยนโม ตู’’ติ เอตฺถ ตุคฺคหเณน กฺวจิ โยนโมกาโร. อุโภ ปุริสาอุเภ วา, อุโภ ปุริเส อุเภ. สุ หิสุ ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา กฺวจิ เอการสฺโสกาโร. อุโภหิ อุโภภิ อุเภหิ อุเภภิ.

ក្នុងទីនេះ ឧភសព្ទ និង យោវិភត្តិ ដោយការកាន់យកពាក្យ តុ (tu) ក្នុងសូត្រថា “tato yonamo tu” រមែងមានការអាទេស យោវិភត្តិ ជា ឱការៈ ខ្លះ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ubho purisā ឬ ubhe, ubho purise ឬ ubhe។ ក្នុង សុ និង ហិ វិភត្តិ ដោយសូត្រមាន “tesu vuddhi” ជាដើម រមែងមានការអាទេស ឯការៈ ជា ឱការៈ ខ្លះ។ (រមែងសម្រេចរូបជា) ubhohi ubhobhi ubhehi ubhebhi។

๒๒๗. อุภาทิโต นมินฺนํ.

២២៧. (សូត្រថា) Ubhādito naminnaṃ។

อุภอิจฺเจวมาทิโต นํวจนสฺส อินฺนํ โหติ.

ក្រោយពីសព្ទទាំងឡាយមាន ឧភសព្ទ ជាដើម រមែងមានការអាទេស នំវិភត្តិ ជា អិន្នំ (innaṃ)។

อุภินฺนํ, อุโภหิ อุโภภิ อุเภหิ อุเภภิ, อุภินฺนํ, อุโภสุ อุเภสุ.

(រមែងសម្រេចរូបជា) ubhinnaṃ, ubhohi ubhobhi ubhehi ubhebhi, ubhinnaṃ, ubhosu ubhesu។

ทฺวิอาทโย สงฺขฺยาสงฺขฺเยยฺยวจนา, พหูนํ วาจิตตฺตา สทา พหุวจนนฺตาว.

សព្ទទាំងឡាយមាន ទ្វិសព្ទ (ពីរ) ជាដើម រមែងពោលនូវសង្ខ្យា (ចំនួន) និងសង្ខេយ្យ (វត្ថុដែលត្រូវរាប់) ព្រោះតែពោលនូវរបស់ច្រើន ហេតុនោះ រមែងមានតែពហុវចនៈជាប្រចាំប៉ុណ្ណោះ។

‘‘ทฺวิ โย’’อิตีธ ‘‘สวิภตฺติสฺส, อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺย’’นฺติ จ อธิกาโร.

ក្នុងទីនេះ ទ្វិសព្ទ និង យោវិភត្តិ, (សូត្រថា) “savibhattissa” និង “itthipumanapuṃsakasaṅkhyaṃ” រមែងជាអធិការ (តាមទៅគ្រប់គ្រង)។

๒๒๘. โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จ.

២២៨. (សូត្រថា) Yosu dvinnaṃ dve ca។

ทฺวิอิจฺเจตสฺส สงฺขฺยาสทฺทสฺส อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานสฺส สวิภตฺติสฺส ทฺเวอิจฺจาเทโส โหติ โยสุ ปเรสุ. จสทฺเทน ทุเว จ, กฺวจิ ทุวิ จ นํมฺหิ. พหุวจนุจฺจารณํ ทฺวิสทฺทโต [Pg.110] พหุวจนเมว โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺเว ธมฺมา, ทฺเว อิตฺถิโย, ทฺเว รูปานิ, ทุเว วา, เอวํ ทุติยายมฺปิ, ทฺวีหิ ทฺวีภิ.

កាលបើ យោ វិភត្តិ ខាងចុង, ការផ្លាស់ប្ដូរជា «ទ្វេ» រមែងមានដល់ «ទ្វិ» សង្ខ្យាសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ បុំលិង្គ និងនបុំសកលិង្គ។ ដោយ ចសព្ទ ផ្លាស់ជា «ទុវេ» ខ្លះ, និងក្នុង ណំវិភត្តិ ផ្លាស់ជា «ទុវិ» ខ្លះ ដោយ ក្វចិសព្ទ។ ការបញ្ចេញសំឡេងជាពហុវចនៈ គឺដើម្បីឲ្យដឹងថា វិភត្តិដែលកើតអំពី ទ្វិសព្ទ ត្រូវតែជាពហុវចនៈតែម្យ៉ាង។ ឧទាហរណ៍៖ dve dhammā, dve itthiyo, dve rūpāni ឬ duve, ក្នុងទុតិយាវិភត្តិក៏ដូចគ្នាដែរ, dvīhi, dvībhi។

นํมฺหิ ทีเฆ สมฺปตฺเต –

កាលបើការធ្វើឲ្យមានសំឡេងវែង (ទីឃៈ) ក្នុង ណំវិភត្តិ ដល់ព្រមហើយ–

๒๒๙. โน จ ทฺวาทิโต นํมฺหิ.

២២៩. (សូត្រថា) នោ ច ទ្វាទិតោ ណម្ហិ។

ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต สงฺขฺยาโต นการาคโม โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. จสทฺทคฺคหเณน อิตฺถิยํ ติ จ ตุสทฺทโต สฺสญฺจาคโม นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ทฺวินฺนํ ทุวินฺนํ วา, ทฺวีหิ ทฺวีภิ, ทฺวินฺนํ ทุวินฺนํ, ทฺวีสุ.

ណការាគម (ការចុះ ន-អក្សរ) រមែងមាន ក្រោយអំពីសង្ខ្យាមាន ទ្វិ ជាដើម ក្នុង ណំវិភត្តិ។ ដោយការកាន់យក ចសព្ទ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ និងដោយ តុសព្ទ ចុះ ស្សញ្ចាគម (ស្ស-អក្សរ) ក្នុង ណំវិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ dvinnaṃ ឬ duvinnaṃ, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīsu។

ติสทฺทสฺส เภโท. ‘‘ติ โย’’อิตีธ

ការប្លែកគ្នា (វិធី) នៃ តិសព្ទ។ ក្នុងរូបនេះគឺ “Ti yo”

โยโลเป สมฺปตฺเต

កាលបើការលុប យោវិភត្តិ ដល់ព្រមហើយ

‘‘โยสู’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Yosū” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๒๓๐. ติ จตุนฺนํ ติสฺโส จตสฺโส ตโยจตฺตาโรตีณิ จตฺตาริ.

២៣០. (សូត្រថា) តិ ចតន្នំ តិស្សោ ចតស្សោ តយោចត្តារោតីណិ ចត្តារិ។

ติ จตุนฺนํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานํ สวิภตฺตีนํ ยถากฺกมํ ติสฺโส จตสฺโส ตโย จตฺตาโรตีณิ จตฺตาริอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ โยสุ ปเรสุ. ตโย ปุริสา, ตโย ปุริเส ปสฺส, ตีหิ ตีภิ.

កាលបើ យោ វិភត្តិ ខាងចុង, ការផ្លាស់ប្ដូរទាំងឡាយគឺ tisso, catasso, tayo, cattāro, tīṇi, cattāri ទាំងនេះ រមែងមានដល់ តិ និង ចតុ សង្ខ្យា ព្រមទាំងវិភត្តិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ បុំលិង្គ និងនបុំសកលិង្គ តាមលំដាប់។ ឧទាហរណ៍៖ tayo purisā, tayo purise passa, tīhi, tībhi។

‘‘น’’มิติ วตฺตเต.

បទថា “Naṃ” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๒๓๑. อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหิ.

២៣១. (សូត្រថា) ឥណ្ណមិណ្ណន្នំ តីហិ សង្ខ្យាហិ។

ติอิจฺเจตสฺมา สงฺขฺยาสทฺทา ปรสฺส นํวจนสฺส อิณฺณํ อิณฺณนฺนํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ, สรโลปาทิ. ติณฺณํ ติณฺณนฺนํ, ตีหิ ตีภิ, ติณฺณํ ติณฺณนฺนํ, ตีสุ.

ការផ្លាស់ប្ដូរជា iṇṇaṃ និង iṇṇannaṃ ទាំងឡាយនេះ រមែងមានដល់ ណំវិភត្តិ ខាងចុងអំពីសង្ខ្យាសព្ទគឺ តិ, ហើយមានការលុបស្រៈជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu។

อิตฺถิยํ [Pg.111] ติสฺโส อิตฺถิโย, ติสฺโส, ตีหิ ตีภิ, นํมฺหิ สฺสญฺจาคโม, ติสฺสนฺนํ, สฺสํพฺยวธานโต อิณฺณาภาโว, เสสํ สมํ.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ៖ tisso itthiyo, tisso, tīhi, tībhi, ក្នុង ណំវិភត្តិ មានការចុះ ស្សញ្ចាគម ជា tissannaṃ, ព្រោះការរារាំងដោយ ស្ស-អក្សរ ទើបមិនមានការផ្លាស់ជា iṇṇa, វិធីដែលសេសសល់គឺដូចគ្នា។

นปุํสเก ตีณิ, ตีณิ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสมํ.

ក្នុងនបុំសកលិង្គ៖ tīṇi, tīṇi។ វិធីដែលសេសសល់គឺដូចគ្នានឹងបុំលិង្គ។

ตถา จตุสทฺทสฺสปิ โยสุ ‘‘ติจตุนฺน’’นฺติอาทินา ยถาวุตฺตาเทโส, ‘‘ตโต โยนโม ตู’’ติ เอตฺถ ตุสทฺเทน กฺวจิ โอกาโร จ. จตฺตาโร จตุโร วา, จตฺตาโร จตุโร, จตูหิ จตูภิ จตุพฺภิ, จตุนฺนํ, นการาคโม. จตูหิ จตูภิ จตุพฺภิ, จตุนฺนํ, จตูสุ.

ដូចគ្នាដែរ ចំពោះ ចតុសព្ទ កាលបើ យោ វិភត្តិ ខាងចុង មានការផ្លាស់ប្ដូរតាមដែលពោលហើយ ដោយសូត្រមានជាដើមថា “ticatunnaṃ”, និងដោយ តុសព្ទ ក្នុងសូត្រថា “tato yonamo tu” នេះ ជួនកាលមានការផ្លាស់ជា ឱការៈ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ cattāro ឬ caturo, cattāro, caturo, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ (មានការចុះណការាគម), catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu។

อิตฺถิยํ จตสฺโส, จตสฺโส, นํมฺหิ สฺสญฺจาคโม, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา จตุรุการสฺส อกาโร. จตสฺสนฺนํ. เสสํ สมํ.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ៖ catasso, catasso, ក្នុង ណំវិភត្តិ មានការចុះ ស្សញ្ចាគម, មានការផ្លាស់ ឧការៈ នៃ ចតុសព្ទ ជា អការៈ ដោយសូត្រមានជាដើមថា “tesu vuddhī” ជា catassannaṃ។ វិធីដែលសេសសល់គឺដូចគ្នា។

นปุํสเก จตฺตาริ, จตฺตาริ. เสสํ ปุลฺลิงฺคสมํ.

ក្នុងនបុំសកលិង្គ៖ cattāri, cattāri។ វិធីដែលសេសសល់គឺដូចគ្នានឹងបុំលិង្គ។

ตถา –

ដូចគ្នាដែរ–

นีลาทิคุณนามญฺจ, พหุพฺพีหิ จ ตทฺธิตํ;

สามญฺญวุตฺยตีตาทิ-กิตนฺตํ วาจฺจลิงฺคิกํ.

គុណនាមមាន នីលៈ (ពណ៌ខៀវ) ជាដើម, ពហុព្វិហិសមាស, តទ្ធិត, និងកិតក្កៈមានអតីតកាលជាដើម ដែលមានអត្ថជាទូទៅ តែងមានលិង្គទៅតាមនាមដែលខ្លួនសំដែង (វាច្យលិង្គ)។

เอตฺเถทํ วุจฺจเต –

ក្នុងទីនេះ លោកពោលគាថានេះថា–

เอเส’โส เอตมิติ จ,ปสิทฺธิ อตฺเถสุ เยสุ โลกสฺส;

ถีปุนฺนปุํสกานิติ,วุจฺจนฺเต ตานิ นามานิ.

សព្ទទាំងឡាយគឺ esa, eso, etaṃ នេះ សម្រេចក្នុងអត្ថទាំងឡាយណា របស់សត្វលោក, នាមទាំងឡាយនោះ លោកហៅថា ឥត្ថីលិង្គ បុំលិង្គ និងនបុំសកលិង្គ។

ติลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

ចប់ តិលិង្គ (លិង្គទាំងបី)។

อลิงฺคนาม

អលិង្គនាម (នាមដែលគ្មានលិង្គ)

อถาลิงฺเคสุ [Pg.112] นาเมสุ ตุมฺหมฺหสทฺทา วุจฺจนฺเต.

លំដាប់នោះ ក្នុងអលិង្គនាមទាំងឡាយ លោកនឹងពោលអំពី តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ។

เตสํ ปนาลิงฺคตฺตา ตีสุ ลิงฺเคสุ สมานรูปํ. ‘‘ตุมฺหมฺห’’อิติ ฐิเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

ក៏សព្ទទាំងនោះ ព្រោះតែជាអលិង្គ ទើបមានរូបស្មើគ្នា (ដូចគ្នា) ក្នុងលិង្គទាំងបី។ កាលបើឋិតនៅជា “Tumhamha” ហើយ វិភត្តិមាន សិ ជាដើម រមែងកើតឡើង។

‘‘สวิภตฺตีนํ, ตุมฺหมฺหาก’’นฺติ อธิกาโร.

បទថា “Savibhattīnaṃ, tumhamhākaṃ” ជាបទអធិការ (អន្ទោលទៅកាន់សូត្រខាងមុខ)។

๒๓๒. ตฺวมหํ สิมฺหิ จ.

២៣២. (សូត្រថា) ត្វមហំ សិម្ហិ ច។

สพฺเพสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยถากฺกมํ ตฺวํอหํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. จสทฺเทน ตุมฺหสฺส ตุวญฺจ โหติ. ตฺวํ ปุมา, ตฺวํ อิตฺถี, ตฺวํ นปุํสกํ, ตุวํ สตฺถา วา. อหํ ปุมา, อหํ อิตฺถี, อหํ นปุํสกํ.

ការផ្លាស់ប្ដូរជា tvaṃ និង ahaṃ ទាំងឡាយនេះ រមែងមានដល់ តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងអស់ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់ ក្នុង សិវិភត្តិ។ ដោយ ចសព្ទ តុម្ហសព្ទ ផ្លាស់ជា tuvaṃ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ tvaṃ pumā (អ្នកជាបុរស), tvaṃ itthī (អ្នកជាស្ត្រី), tvaṃ napuṃsakaṃ (អ្នកជានបុំសកៈ) ឬ tuvaṃ satthā, ahaṃ pumā (ខ្ញុំជាបុរស), ahaṃ itthī (ខ្ញុំជាស្ត្រី), ahaṃ napuṃsakaṃ (ខ្ញុំជានបុំសកៈ)។

พหุวจเน ‘‘สพฺพนามการเต ปฐโม’’ติ เอกาโร. ตุมฺเห ติฏฺฐถ, ภิยฺโย อมฺเห มเหมเส.

ក្នុងពហុវចនៈ មានការផ្លាស់ជា ឯការៈ ដោយសូត្រថា “sabbanāmakārate paṭhamo”។ ឧទាហរណ៍៖ tumhe tiṭṭhatha (អ្នកទាំងឡាយចូរឈរ), bhiyyo amhe mahemase (យើងទាំងឡាយចូរបូជាឲ្យក្រៃលែងឡើង)។

‘‘อมฺหสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Amhassa” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๒๓๓. มยํ โยมฺหิ ปฐเม.

២៣៣. (សូត្រថា) មយំ យោម្ហិ បឋមេ។

สพฺพสฺส อมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส มยํอาเทโส โหติ โยมฺหิ ปฐเม. มยํ คจฺฉาม.

ការផ្លាស់ជា mayaṃ រមែងមានដល់ អម្ហសព្ទ ទាំងអស់ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុង យោបឋមាវិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ mayaṃ gacchāma (យើងទាំងឡាយទៅ)។

เอตฺถ จ เอกสฺมิมฺปิ คารวพหุมาเนน พหุตฺตสมาโรปา พหุวจนํ โหติ.

ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែក្នុងបុគ្គលម្នាក់ ក៏ប្រើប្រាស់ជាពហុវចនៈបានដែរ ដោយការលើកតម្កើងដោយសេចក្ដីគោរពកោតក្រែង។

‘‘อํมฺหี’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Aṃmhi” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๒๓๔. ตวํ มมญฺจ นวา.

២៣៤. (សូត្រថា) តវំ មមញ្ច នវា។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตวํ มมํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ นวา ยถากฺกมํ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ตวํ, มมํ ปสฺส.

ការផ្លាស់ប្ដូរជា tavaṃ និង mamaṃ ទាំងឡាយនេះ រមែងមានខ្លះ (navā) ដល់ តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងអស់ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់ ក្នុង អំវិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ tavaṃ passa (ចូរមើលនូវអ្នក), mamaṃ passa (ចូរមើលនូវខ្ញុំ)។

๒๓๕. ตํ [Pg.113] มมํมฺหิ.

២៣៥. (សូត្រថា) តំ មមម្ហិ។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ มํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ตํ, มํ.

ការផ្លាស់ប្ដូរជា taṃ និង maṃ ទាំងឡាយនេះ រមែងមានដល់ តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងអស់ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់ ក្នុង អំវិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ taṃ, maṃ។

๒๓๖. ตุมฺหสฺส ตุวํ ตฺวมํมฺหิ.

២៣៦. (សូត្រថា) តុម្ហស្ស តុវំ ត្វមម្ហិ។

สพฺพสฺส ตุมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํตฺวํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ตุวํ ตฺวํ.

ការផ្លាស់ប្ដូរជា tuvaṃ និង tvaṃ ទាំងឡាយនេះ រមែងមានដល់ តុម្ហសព្ទ ទាំងអស់ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុង អំវិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ tuvaṃ, tvaṃ។

พหุวจเน ‘‘ตุมฺหมฺเหหิ, อาก’’นฺติ จ วตฺตเต.

ក្នុងពហុវចនៈ បទថា “tumhamhehi” និង “ākaṃ” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๒๓๗. วา ยฺวปฺปฐโม.

២៣៧. (សូត្រថា) វា យ្វប្បឋមោ។

ตุมฺหมฺเหหิ ปโร อปฺปฐโม โย อากํ โหติ วา. ตุมฺหากํ ปสฺสามิ, ตุมฺเห ปสฺสามิ, อมฺหากํ ปสฺสสิ, อมฺเห ปสฺสสิ.

យោវិភត្តិ ក្រៅពីបឋមាវិភត្តិ (គឺទុតិយាវិភត្តិ) ខាងចុងអំពី តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ ផ្លាស់ជា ākaṃ ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ tumhākaṃ passāmi (ខ្ញុំមើលនូវអ្នកទាំងឡាយ), tumhe passāmi, amhākaṃ passasi (អ្នកមើលនូវយើងទាំងឡាយ), amhe passasi។

๒๓๘. นามฺหิ ตยา มยา.

២៣៨. (សូត្រថា) ណាមិ តយា មយា។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยา มยาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ.

ការផ្លាស់ប្ដូរជា tayā និង mayā ទាំងឡាយនេះ រមែងមានដល់ តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងអស់ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់ ក្នុង ណាវិភត្តិ។

๒๓๙. ตยาตยีนํ ตกาโร ตฺวตฺตํ วา.

២៣៩. (សូត្រថា) តយាតយីនំ តការោ ត្វត្តំ វា។

ตยา ตยิอิจฺเจเตสํ ตกาโร ตฺวตฺตมาปชฺชเต วา. ตฺวยา ตยา, มยา, ตุมฺเหหิ ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ อมฺเหภิ.

ត-អក្សរ នៃ tayā និង tayi ទាំងឡាយនេះ តែងដល់នូវការផ្លាស់ជា ត្វ-អក្សរ (tvatta) ខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ tvayā ឬ tayā, mayā, tumhehi, tumhebhi, amhehi, amhebhi។

‘‘สสฺมึ, วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Sasmiṃ” និង “vā” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๒๔๐. สสฺสํ.

២៤០. (សូត្រថា) សស្សំ។

ตุมฺหมฺเหหิ สสฺส วิภตฺติสฺส อมาเทโส โหติ วา. ตุมฺหํ, อมฺหํ ทียเต.

ការផ្លាស់ប្ដូរជា អំ (aṃ) នៃ សវិភត្តិ ខាងចុងអំពី តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ រមែងមានខ្លះ។ ឧទាហរណ៍៖ tumhaṃ dīyate (រមែងប្រគេនដល់អ្នក), amhaṃ dīyate (រមែងប្រគេនដល់ខ្ញុំ)។

๒๔๑. ตว [Pg.114] มม เส.

២៤១. (សូត្រថា) តវ មម សេ។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยถากฺกมํ ตวมมอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหิ, วิกปฺเปนายํ วิชฺฌนฺตรสฺส วิชฺชมานตฺตา.

ការផ្លាស់ប្ដូរជា tava និង mama ទាំងឡាយនេះ រមែងមានដល់ តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងអស់ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់ ក្នុង សវិភត្តិ ដោយវិកប្ប (ជម្រើស) ព្រោះមានវិធីផ្សេងទៀត។

‘‘เส’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Se” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๒๔๒. ตุยฺหํ มยฺหญฺจ.

២៤២. (សូត្រថា) តុយ្ហំ មយ្ហញ្ច។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยถากฺกมํ ตุยฺหํมยฺหํอิจฺเจเต อาเทสา จ โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหิ. ตว, มม ตุยฺหํ, มยฺหํ วา ทียเต.

ការផ្លាស់ប្ដូរជា tuyhaṃ និង mayhaṃ ទាំងឡាយនេះ រមែងមានដល់ តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងអស់ ព្រមទាំងវិភត្តិ តាមលំដាប់ ក្នុង សវិភត្តិ ផងដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ tava, mama ឬ tuyhaṃ, mayhaṃ dīyate។

๒๔๓. อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส.

២៤៣. (សូត្រថា) អម្ហស្ស មមំ សវិភត្តិស្ស សេ។

สพฺพสฺเสว อมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส มมํอาเทโส โหติ เส วิภตฺติมฺหิ. มมํ ทียเต.

ការផ្លាស់ជា mamaṃ រមែងមានដល់ អម្ហសព្ទ ទាំងអស់ ព្រមទាំងវិភត្តិ ក្នុង សវិភត្តិ។ ឧទាហរណ៍៖ mamaṃ dīyate។

‘‘สสฺส’’นฺติ อิโต สีหคติยา ‘‘อ’’มิติ วตฺตเต.

បទថា “aṃ” តែងតែអន្ទោលមកអំពីសូត្រថា “Sassaṃ” នេះ ដោយសីហគតិ (ដំណើរដូចសីហៈ)។

๒๔๔. ตุมฺหมฺเหหิ นมากํ.

២៤៤. (សូត្រថា) តុម្ហម្ហេហិ នមាកំ។

ตุมฺหมฺเหหิ ปรสฺส นํวจนสฺส อากมิจฺจาเทโส โหติ, อญฺจ. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อมฺหสฺส กฺวจิ อสฺมาเทโส. ตุมฺหํ ตุมฺหากํ, อมฺหํ อมฺหากํ อสฺมากํ วา.

ការផ្លាស់ជា ākaṃ និង អំ (aṃ) រមែងមានដល់ ណំវិភត្តិ ខាងចុងអំពី តុម្ហសព្ទ និង អម្ហសព្ទ ទាំងឡាយ។ មានការផ្លាស់ អម្ហសព្ទ ជា asmā ខ្លះ ដោយសូត្រមានជាដើមថា “tesu vuddhī”។ ឧទាហរណ៍៖ tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ ឬ asmākaṃ។

ปญฺจมิยํ ‘‘อมฺหตุมฺหนฺตุราช’’อิจฺจาทินา สฺมาวจนสฺส นาภาวาติเทโส. ตยา, มยา อเปติ, ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ ตุมฺเหภิ อมฺเหภิ, ตุมฺหํ อมฺหํ ตว มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ มมํ ปริคฺคโห, ตุมฺหํ ตุมฺหากํ, อมฺหํ อมฺหากํ อสฺมากํ ธมฺมตา.

ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ មិនមានការទេសនា (ការបញ្ជូន) នូវភាវៈជា នា ជំនួស ស្មាវិភត្តិ ដោយសូត្រថា «អម្ហតុមហន្តុរាជ...» ជាដើមឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Tayā, mayā apeti (ចៀសចេញពីអ្នក, ចៀសចេញពីខ្ញុំ), tumhehi, amhehi, tumhebhi, amhebhi, tumhaṃ, amhaṃ, tava, mama, tuyhaṃ, mayhaṃ, mamaṃ pariggaho (ការហួងហែងរបស់អ្នក, របស់ខ្ញុំ), tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ dhammatā (ធម្មតារបស់អ្នកទាំងឡាយ, របស់យើងទាំងឡាយ)។

‘‘สฺมึมฺหี’’ติ วตฺตเต.

បទថា «smiṃmhi» (ក្នុងស្មឹវិភត្តិ) រមែងអន្ទោលទៅ។

๒๔๕. ตุมฺหมฺหากํ [Pg.115] ตยิ มยิ.

២៤៥. «Tumhamhākaṃ tayi mayi» (ក្នុងស្មឹវិភត្តិ អាទេសតុមហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ជា តយិ និង មយិ)។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยิ มยิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ตการสฺส ตฺวตฺตํ. ตฺวยิ ตยิ มยิ, ตุมฺเหสุ อมฺเหสุ.

ការអាទេសជា «tayi» និង «mayi» ទាំងឡាយនេះ រមែងមានដល់តុមហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិទាំងពួង តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលស្មឹវិភត្តិនៅខាងចុង។ ការធ្វើតការៈជាត្វៈ (មានរូបជា tvayi)។ (ឧទាហរណ៍) Tvayi, tayi, mayi, tumhesu, amhesu។

เตสํ เอว ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ ปทโต ปเรสํ กฺวจิ อาเทสนฺตรวิธาเน รูปเภโท.

ភាពប្លែកគ្នានៃរូប (រមែងមាន) ក្នុងកាលខ្លះ ដោយវិធីនៃការអាទេសដទៃ ដល់តុមហសព្ទ និងអម្ហសព្ទទាំងនោះឯង ដែលនៅខាងក្រោយបទដទៃ។

‘‘นวา’’ติ อธิกาโร.

បទថា «navā» (ខ្លះ) ជាអធិការបទ (រមែងអន្ទោលទៅ)។

๒๔๖. ปทโต ทุติยาจตุตฺถีฉฏฺฐีสุ โว โน.

២៤៦. «Padato dutiyācatutthīchaṭṭhīsu vo no» (ក្រោយពីបទដទៃ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ចតុត្ថីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិទាំងឡាយ អាទេសតុមហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ជា វោ និង នោ ខ្លះ)។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทสฺมา ปเรสํ โว โนอาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ ทุติยาจตุตฺถีฉฏฺฐีสุ พหุวจเนสุ นวา. เอตฺถ จ ‘‘เอกวจเนสู’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘พหุวจเนสู’’ติ ลทฺธํ. ปหาย โว คมิสฺสามิ, มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ, ธมฺมํ โว ภิกฺขเว เทสิสฺสามิ, สํวิภเชถ โน รชฺเชน, ตุฏฺโฐสฺมิ โว ปกติยา, สตฺถา โน ภควา อนุปฺปตฺโต.

ការអាទេសជា «vo» និង «no» ទាំងឡាយ រមែងមានដល់តុមហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងក្រោយបទដទៃ តាមលំដាប់ ក្នុងពហុវចនៈនៃទុតិយាវិភត្តិ ចតុត្ថីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិទាំងឡាយ ខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះតែលោកនឹងពោលខាងមុខថា «ekavacanesu» (ក្នុងឯកវចនៈទាំងឡាយ) ទើបបានសេចក្តីថា «bahuvacanesu» (ក្នុងពហុវចនៈទាំងឡាយ) នេះមក។ (ឧទាហរណ៍) Pahāya vo gamissāmi (ខ្ញុំនឹងលះបង់អ្នកទាំងឡាយហើយទៅ), mā no ajja vikantiṃsu (ពួកវាសូមកុំកាត់សម្លាប់យើងទាំងឡាយក្នុងថ្ងៃនេះឡើយ), dhammaṃ vo bhikkhave desissāmi (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្ដែងធម៌ដល់អ្នកទាំងឡាយ), saṃvibhajetha no rajjena (សូមអ្នកចែករំលែករាជ្យសម្បត្តិដល់យើងទាំងឡាយផង), tuṭṭhosmi vo pakatiyā (ខ្ញុំត្រេកអរហើយចំពោះសភាវៈធម្មតារបស់អ្នកទាំងឡាយ), satthā no bhagavā anuppatto (ព្រះភគវន្តជាសាស្តារបស់យើងទាំងឡាយ យាងមកដល់ហើយ)។

นวาติ กึ? ภยํ ตุมฺหาก โน สิยา, เอโส อมฺหากํ สตฺถา.

បទថា «navā» (ខ្លះ) ធ្វើប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីកុំឲ្យអាទេសក្នុងរូបខ្លះ ដូចជា) Bhayaṃ tumhākaṃ no siyā (ភ័យកុំបីមានដល់អ្នកទាំងឡាយឡើយ), eso amhākaṃ satthā (ព្រះសាស្តានេះជាសាស្តារបស់យើងទាំងឡាយ)។

‘‘ปทโต, จตุตฺถีฉฏฺฐีสู’’ติ วตฺตเต.

បទថា «padato» និង «catutthīchaṭṭhīsu» រមែងអន្ទោលទៅ។

๒๔๗. เตเมกวจเนสุ จ.

២៤៧. «Temekavacanesu ca» (ក្រោយពីបទដទៃ ក្នុងចតុត្ថីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ អាទេសតុមហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ជា តេ និង មេ ក្នុងឯកវចនៈទាំងឡាយផង ខ្លះ)។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทสฺมา ปเรสํ เต เมอาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ จตุตฺถีฉฏฺฐีสุ เอกวจเนสุ [Pg.116] นวา. ททามิ เต คามวรานิ ปญฺจ, ททาหิ เม คามวรํ, อิทํ เต รฏฺฐํ, อยํ เม ปุตฺโต.

ការអាទេសជា «te» និង «me» ទាំងឡាយ រមែងមានដល់តុមហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងក្រោយបទដទៃ តាមលំដាប់ ក្នុងឯកវចនៈនៃចតុត្ថីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិទាំងឡាយ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) Dadāmi te gāmavarāni pañca (ខ្ញុំឲ្យស្រុកដ៏ប្រសើរប្រាំដល់អ្នក), dadāhi me gāmavaraṃ (សូមអ្នកឲ្យស្រុកដ៏ប្រសើរដល់ខ្ញុំ), idaṃ te raṭṭhaṃ (រដ្ឋនេះជារបស់អ្នក), ayaṃ me putto (កូននេះជាកូនរបស់ខ្ញុំ)។

นวาติ กึ? อิทํ จีวรํ ตุยฺหํ วิกปฺปนตฺถาย ทมฺมิ, สุณาถ วจนํ มม.

បទថា «navā» ធ្វើប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីកុំឲ្យអាទេសក្នុងរូបខ្លះ ដូចជា) Idaṃ cīvaraṃ tuyhaṃ vikappanatthāya dammi (ខ្ញុំប្រគេនចីវរនេះដល់លោកដើម្បីវិកប្ប), suṇātha vacanaṃ mama (អ្នកទាំងឡាយចូរស្ដាប់ពាក្យរបស់ខ្ញុំ)។

นวาธิการโต เจตฺถ,โว โน เต เมติ เย อิเม;

ปาทาโท จ จ วา เอวา-ทิโยเค จ น โหนฺติ เต.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះតែអធិការៈនៃបទថា «navā» អាទេសទាំងឡាយណា គឺ «vo, no, te, me» ទាំងនេះ រមែងមិនមានឡើយ ក្នុងដើមបាទគាថា និងក្នុងកាលដែលប្រកបដោយសព្ទមាន «ca, vā, eva» ជាដើម។

ยถา –

ដូចជា៖

น โสจามิ น โรทามิ, ตว สุตฺวาน มาณว;

ตุยฺหญฺจาปิ มหาราช, มยฺหญฺจ รฏฺฐวฑฺฒน.

«Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇava; Tuyhañcāpi mahārāja, mayhañca raṭṭhavaḍḍhana» (ម្នាលមាណព ខ្ញុំមិនសោកសៅ មិនយំឡើយ ព្រោះបានឮពាក្យរបស់អ្នក, បពិត្រមហារាជ ព្រះអង្គជាអ្នកធ្វើដែនដីឲ្យចម្រើន ទាំងរបស់ព្រះអង្គផង ទាំងរបស់ខ្ញុំផង)។

เอวมิทํ ทีฆมทฺธานํ สนฺธาวิตํ สํสริตํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจาติ.

«Evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañcāti» (សង្សារវដ្តនេះ ខ្ញុំផង អ្នកទាំងឡាយផង បានអន្ទោលទៅហើយ បានត្រេកត្រអាលហើយ អស់កាលដ៏វែងយ៉ាងនេះ)។

ปทโตติ กึ? ตว ญาติ, มม ญาติ.

បទថា «padato» (ក្រោយពីបទ) ធ្វើប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីកុំឲ្យអាទេសក្នុងកាលដែលមិននៅក្រោយបទដទៃ ដូចជា) Tava ñāti (ញាតិរបស់អ្នក), mama ñāti (ញាតិរបស់ខ្ញុំ)។

‘‘เต เม’’ติ วตฺตเต.

បទថា «te me» រមែងអន្ទោលទៅ។

๒๔๘. น อํมฺหิ.

២៤៨. «Na aṃmhi» (មិនអាទេសជា តេ និង មេ ក្នុងអំវិភត្តិឡើយ)។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทสฺมา ปเรสํ เต เมอาเทสา น โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. ปสฺเสยฺย ตํ วสฺสสตํ อาโรคฺยํ. โส มมพฺรวีติ.

ការអាទេសជា «te» និង «me» ទាំងឡាយ រមែងមិនមានដល់តុមហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងក្រោយបទដទៃ ក្នុងកាលដែលអំវិភត្តិនៅខាងចុងឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Passeyya taṃ vassasataṃ ārogyaṃ (សូមឲ្យបុគ្គលនោះឃើញអ្នកមានសេចក្ដីសុខគ្មានរោគអស់រយឆ្នាំ), So mamabravīti (បុគ្គលនោះបានពោលនឹងខ្ញុំ)។

‘‘เตเมกวจเน’’ติ วตฺตเต.

បទថា «te me ekavacane» រមែងអន្ទោលទៅ។

๒๔๙. วา ตติเย จ.

២៤៩. «Vā tatiye ca» (អាទេសជា តេ និង មេ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈ ខ្លះផង)។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทสฺมา ปเรสํ เต เม อาเทสา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ ตติเยกวจเน ปเร[Pg.117]. กตํ เต ปาปํ, กตํ ตยา ปาปํ, กตํ เม ปุญฺญํ, กตํ มยา ปุญฺญํ.

ការអាទេសជា «te» និង «me» ទាំងឡាយ រមែងមានខ្លះ ដល់តុមហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងក្រោយបទដទៃ តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលតតិយាវិភត្តិ ឯកវចនៈ នៅខាងចុង។ (ឧទាហរណ៍) Kataṃ te pāpaṃ, kataṃ tayā pāpaṃ (បាបគឺអ្នកបានធ្វើហើយ), kataṃ me puññaṃ, kataṃ mayā puññaṃ (បុណ្យគឺខ្ញុំបានធ្វើហើយ)។

‘‘วา, ตติเย’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «vā» និង «tatiye» រមែងអន្ទោលទៅផង។

๒๕๐. พหุวจเนสุ โว โน.

២៥០. «Bahuvacanesu vo no» (អាទេសជា វោ និង នោ ក្នុងតតិយាវិភត្តិ ពហុវចនៈទាំងឡាយ ខ្លះ)។

สพฺเพสํ ตุมฺห อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทสฺมา ปเรสํ โว โนอาเทสา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ ตติยาพหุวจเน ปเร. กตํ โว กมฺมํ, กตํ โน กมฺมํ.

ការអាទេសជា «vo» និង «no» ទាំងឡាយ រមែងមានខ្លះ ដល់តុមហសព្ទ និងអម្ហសព្ទ ព្រមទាំងវិភត្តិទាំងពួង ដែលនៅខាងក្រោយបទដទៃ តាមលំដាប់ ក្នុងកាលដែលតតិយាវិភត្តិ ពហុវចនៈ នៅខាងចុង។ (ឧទាហរណ៍) Kataṃ vo kammaṃ (កម្មគឺអ្នកទាំងឡាយបានធ្វើហើយ), kataṃ no kammaṃ (កម្មគឺយើងទាំងឡាយបានធ្វើហើយ)។

พหุวจนนิทฺเทเสน กฺวจิ โยมฺหิ ปฐเม จ โว โน โหนฺติ. คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ, คามํ โน คจฺเฉยฺยาม.

ដោយការសម្ដែងនូវបទថា «bahuvacana» ក្នុងកាលខ្លះ ការអាទេសជា «vo» និង «no» ទាំងឡាយ រមែងមានក្នុងបឋមាវិភត្តិ យោវិភត្តិផង។ (ឧទាហរណ៍) Gāmaṃ vo gaccheyyātha (អ្នកទាំងឡាយចូរទៅកាន់ស្រុក), gāmaṃ no gaccheyyāma (យើងទាំងឡាយចូរទៅកាន់ស្រុក)។

ตถา ปญฺจาทีนมฏฺฐารสนฺตานํ, กติสทฺทสฺส จาลิงฺคตฺตา ติลิงฺเคปิ สมานรูปํ, อลิงฺคตฺตา เอว ปญฺจาทิโต อิตฺถิปฺปจฺจยาภาโว.

ដូចគ្នាដែរ ចំពោះសព្ទទាំងឡាយមាន «pañca» (ប្រាំ) ជាដើម រហូតដល់ «aṭṭhārasa» (ដប់ប្រាំបី) និងកតិសព្ទ ព្រោះតែជាអលិង្គ (គ្មានលិង្គ) ទើបមានរូបស្មើគ្នា សូម្បីក្នុងលិង្គទាំងបី។ ព្រោះតែជាអលិង្គនោះឯង ទើបមិនមានឥត្ថីបច្ច័យ (បច្ច័យជាគ្រឿងសម្គាល់ឥត្ថីលិង្គ) ខាងចុងសព្ទមាន «pañca» ជាដើមឡើយ។

‘‘ปญฺจ โย’’อิตีธ –

ក្នុងរូបថា «pañca yo» នេះ –

‘‘โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว จา’’ติ อิโต ‘‘โยสู’’ติ วตฺตเต, ‘‘อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺย’’นฺติ จ.

បទថា «yosu» រមែងអន្ទោលមកពីសូត្រនេះគឺ «Yosu dvinnaṃ dve ca» ផង បទថា «itthipumanapuṃsakasaṅkhyaṃ» (សង្ខ្យាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ បុំលិង្គ និងនបុំសកលិង្គ) ផង។

๒๕๑. ปญฺจาทีนมกาโร.

២៥១. «Pañcādīnamakāro» (អាទេសស្រៈចុងនៃសង្ខ្យាមានប្រាំជាដើម ព្រមទាំងវិភត្តិ ជា អការៈ ក្នុងយោវិភត្តិទាំងឡាយ)។

อนฺตาเปกฺขายํ ฉฏฺฐี, ปญฺจาทีนํ อฏฺฐารสนฺตานํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อกาโร โหติ โยสุ ปเรสุ. อา เออาเทสาปวาโทยํ, ปญฺจกฺขนฺธา, ปญฺจ คติโย, ปญฺจ อินฺทฺริยานิ. เอวํ ทุติยายญฺจ.

ឆដ្ឋីវិភត្តិ (ក្នុងបទថា pañcādīnaṃ) ព្រោះចង់បាននូវអន្តៈ (ស្រៈចុង)។ ស្រៈចុងព្រមទាំងវិភត្តិនៃសង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «pañca» ជាដើម រហូតដល់ «aṭṭhārasa» ជាទីបំផុត ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ បុំលិង្គ និងនបុំសកលិង្គ រមែងជា អការៈ ក្នុងកាលដែលយោវិភត្តិទាំងឡាយនៅខាងចុង។ វិធីនេះជាអបវាទ (ការឃាត់) នូវការអាទេសជា អា និង អេ។ (ឧទាហរណ៍) Pañcakkhandhā (ខន្ធប្រាំ), pañca gatiyo (គតិប្រាំ), pañca indriyāni (ឥន្ទ្រីយ៍ប្រាំ)។ ក្នុងទុតិយាវិភត្តិ ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘สุนํหิสู’’ติ วตฺตเต.

បទថា «sunaṃhisu» (ក្នុងសុ ណំ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ) រមែងអន្ទោលទៅ។

๒๕๒. ปญฺจาทีนมตฺตํ.

២៥២. «Pañcādīnamattaṃ» (ធ្វើស្រៈចុងនៃសង្ខ្យាមានប្រាំជាដើម ជា អការៈ ក្នុងសុ ណំ និងហិវិភត្តិទាំងឡាយ)។

ปญฺจาทีนมฏฺฐารสนฺตานํ สงฺขฺยานมนฺโต อตฺตมาปชฺชเต สุ นํ หิอิจฺเจเตสุ ปเรสุ. เอตฺตทีฆาปวาโทยํ. ปญฺจหิ ปญฺจภิ[Pg.118], ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ ปญฺจภิ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจสุ. เอวํ ฉ ส ตฺต อฏฺฐนว ทสสทฺทา.

ស្រៈចុងនៃសង្ខ្យាទាំងឡាយមាន «pañca» ជាដើម រហូតដល់ «aṭṭhārasa» ជាទីបំផុត រមែងដល់នូវភាពជា អការៈ (ស្រៈ អ ខ្លី) ក្នុងកាលដែលវិភត្តិទាំងឡាយមាន សុ, ណំ, ហិ នៅខាងចុង។ វិធីនេះជាអបវាទ (ការឃាត់) នូវការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ក្នុងទីនេះ។ (ឧទាហរណ៍) Pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ, pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu។ សព្ទទាំងឡាយគឺ cha (ប្រាំមួយ), satta (ប្រាំពីរ), aṭṭha (ប្រាំបី), nava (ប្រាំបួន), dasa (ដប់) ក៏មានរូបយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘เอกญฺจ ทส จา’’ติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาเส, ‘‘เอเกน อธิกา ทสา’’ติ อตฺเถ ตปฺปุริเส วา กเต

កាលបើធ្វើទ្វន្ទសសមាស ក្នុងអត្ថថា «ekañca dasa ca» (មួយផង ដប់ផង) ឬធ្វើតប្បុរិសសមាស ក្នុងអត្ថថា «ekena adhikā dasā» (ដប់ក្រៅពីមួយ គឺដប់មួយ) ហើយ៖

‘‘สงฺขฺยาเน’’ติ วตฺตเต.

បទថា «saṅkhyāne» (ក្នុងសង្ខ្យា) រមែងអន្ទោលទៅ។

๒๕๓. ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา.

២៥៣. «Dvekaṭṭhānamākāro vā» (អាទេសស្រៈចុងនៃ ទ្វិ ឯក និងអដ្ឋសព្ទ ជា អាការៈ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទនៅខាងចុង)។

ทฺวิเอกอฏฺฐอิจฺเจเตสมนฺโต อากาโร โหติ วา สงฺขฺยาเน อุตฺตรปเท ปเร. ววตฺถิตวิภาสายํ. เอกาทส, ทฺวาทส, อฏฺฐารส.

ស្រៈចុងនៃសព្ទទាំងឡាយនេះគឺ ទ្វិ, ឯក, អដ្ឋ រមែងជា អាការៈ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលមានសង្ខ្យាសព្ទជាឧត្តរបទ (បទខាងចុង) នៅខាងក្រោយ។ វិធីនេះជាវវត្ថិតវិភាសា (ការចែកវិភាគដែលកំណត់ទុកច្បាស់លាស់)។ (ឧទាហរណ៍) Ekādasa (ដប់មួយ), dvādasa (ដប់ពីរ), aṭṭhārasa (ដប់ប្រាំបី)។

สงฺขฺยาเนติ กิมตฺถํ? เอกทนฺโต, ทฺวิทนฺโต, อฏฺฐตฺถมฺโภ.

បទថា «saṅkhyāne» ធ្វើប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីកុំឲ្យអាទេសជា អា ក្នុងកាលដែលបទខាងចុងមិនមែនជាសង្ខ្យា ដូចជា) Ekadanto (សត្វមានធ្មេញមួយ), dvidanto (សត្វមានធ្មេញពីរ), aṭṭhatthambho (សាលាមានសសរប្រាំបី)។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «vā» រមែងអន្ទោលទៅ។

๒๕๔. เอกาทิโต ทสฺส ร สงฺขฺยาเน.

២៥៤. «Ekādito dassa ra saṅkhyāne» (អាទេស ទការៈ នៃទសសព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយសព្ទមានឯកជាដើម ជា រការៈ ខ្លះ ក្នុងសង្ខ្យា)។

เอกาทิโต สงฺขฺยาโต ปรสฺส ทสสฺส อาทิสฺส ทสฺส รกาโร โหติ วา สงฺขฺยาเน. เสสํ สมํ. เอการส, เอกาทส.

ទការៈជាតួដើមនៃទសសព្ទ ដែលនៅខាងក្រោយសង្ខ្យាសព្ទមាន «eka» ជាដើម រមែងជា រការៈ ខ្លះ ក្នុងសង្ខ្យា។ វិធីដែលសេសសល់គឺដូចគ្នា។ (ឧទាហរណ៍) Ekārasa, ekādasa (ដប់មួយ)។

ทฺเว จ ทส จ, ทฺวีหิ วา อธิกา ทสาติ ทฺวิทส อิตีธ –

ក្នុងរូបថា «dvidasa» នេះ ក្នុងអត្ថថា «dve ca dasa ca» (ពីរផង ដប់ផង) ឬ «dvīhi vā adhikā dasā» (ដប់ក្រៅពីពីរ គឺដប់ពីរ) –

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «vā» រមែងអន្ទោលទៅ។

๒๕๕. วีสติทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตุ.

២៥៥. «Vīsatidasesu bā dvissa tu» (អាទេស ទ្វិសព្ទ ជា បា ខ្លះ ក្នុងកាលដែល វីសតិ និងទសសព្ទ នៅខាងចុង)។

วีสติ ทสอิจฺเจเตสุ ปเรสุ ทฺวิสทฺทสฺส พา โหติ วา. ตุสทฺเทน ตึสายมฺปิ. รกาโร, อาตฺตญฺจ. พารส, ทฺวาทส.

ក្នុងកាលដែលសព្ទទាំងឡាយគឺ វីសតិ និងទស នៅខាងចុង ទ្វិសព្ទ រមែងជា បា ខ្លះ។ ដោយសារ «tu» សព្ទ វិធីនេះក៏មានសូម្បីក្នុងកាលដែលតឹសាសព្ទ (សាមសិប) នៅខាងចុងដែរ។ ព្រមទាំងមានការអាទេសជា រការៈ និងការធ្វើជា អាការៈ ផង។ (ឧទាហរណ៍) Bārasa, dvādasa (ដប់ពីរ)។

ตโย จ ทส จ, ตีหิ วา อธิกา ทสาติ เตรส. เอตฺถ ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ติสทฺทสฺส เตอาเทโส อานวุติยา.

ក្នុងអត្ថថា «tayo ca dasa ca» (បីផង ដប់ផង) ឬ «tīhi vā adhikā dasā» (ដប់ក្រៅពីបី) មានរូបជា «terasa» (ដប់បី)។ ក្នុងទីនេះ ដោយសូត្រថា «tesu vuddhī...» ជាដើម រមែងមានការអាទេសតិសព្ទជា តេ រហូតដល់នវុតិសព្ទ (កៅសិប)។

จตฺตาโร [Pg.119] จ ทส จ, จตูหิ วา อธิกา ทสาติ จตุทฺทส อิจฺจตฺร –

ក្នុងរូបថា «catuddasa» នេះ ក្នុងអត្ថថា «cattāro ca dasa ca» (បួនផង ដប់ផង) ឬ «catūhi vā adhikā dasā» (ដប់ក្រៅពីបួន) –

‘‘คณเน, ทสสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «gaṇane» (ក្នុងការរាប់) និង «dasassa» (នៃទសសព្ទ) រមែងអន្ទោលទៅផង។

๒๕๖ . จตูปปทสฺส โลโป ตุตฺตรปทาทิ จสฺส จุ โจปิ นวา.

២៥៦ . «Catūpapadassa lopo tuttarapadādi cassa cu copi navā» (ក្នុងការរាប់ លុបចតុសព្ទដែលជាឧបបទ ឯចការៈដែលនៅដើមនៃឧត្តរបទ រមែងអាទេសជា ចុ និង ចោ ខ្លះ)។

คณเน ทสสฺสาทิมฺหิ ฐิตสฺส จตุอิจฺเจตสฺส อุปปทสฺส ตุสทฺโท โลโป โหติ, อุตฺตรปทาทิมฺหิ ฐิตสฺส จตูปปทสฺส จการสฺส จุ โจอาเทสา โหนฺติ นวา. จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส.

ក្នុងការរាប់ លុបចតុសព្ទដែលជាឧបបទ ដែលស្ថិតនៅខាងដើមនៃទសសព្ទ (ដោយសារ តុសព្ទ) ឯចការៈដែលស្ថិតនៅដើមនៃឧត្តរបទ (គឺទសសព្ទ) ដែលមានចតុសព្ទជាឧបបទ រមែងអាទេសជា ចុ និង ចោ ខ្លះ។ (ឧទាហរណ៍) Cuddasa, coddasa, catuddasa (ដប់បួន)។

อปิคฺคหเณน อนุปปทสฺสาปิ คณเน ปทาทิจการสฺส โลโป, จุ โจ โหนฺติ นวา. ยถา – ตาลีสํ, จุตฺตาลีสํ, โจตฺตาลีสํ, จตฺตาลีสํ.

ដោយការកាន់យកនូវ «api» សព្ទ សូម្បីសព្ទដែលមិនមានឧបបទ ក្នុងការរាប់ ក៏មានការលុបចការៈដើមបទ ឬអាទេសជា ចុ និង ចោ ខ្លះដែរ។ ដូចជា tālīsaṃ (សែសិប), cuttālīsaṃ, cottālīsaṃ, cattālīsaṃ (សែសិបបួន)។

ปญฺจ จ ทส จ, ปญฺจหิ วา อธิกา ทสาติ อตฺเถ ปญฺจทส. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ปญฺจสทฺทสฺส ทส วีสตีสุ กฺวจิ ปนฺนปณฺณอาเทสา. ปนฺนรส, ปณฺณรส.

ក្នុងអត្ថថា «pañca ca dasa ca» (ប្រាំផង ដប់ផង) ឬ «pañcahi vā adhikā dasā» (ដប់ក្រៅពីប្រាំ) មានរូបជា «pañcadasa» (ដប់ប្រាំ)។ ដោយសូត្រថា «tesu vuddhī...» ជាដើម បញ្ចសព្ទ រមែងអាទេសជា បន្នៈ និង បណ្ណៈ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលទសសព្ទ និងវីសតិសព្ទនៅខាងចុង។ (ឧទាហរណ៍) Pannarasa, paṇṇarasa (ដប់ប្រាំ)។

ฉ จ ทส จ, ฉหิ วา อธิกา ทสาติ อตฺเถ ฉทส อิตีธ –

ក្នុងរូបថា «chadasa» នេះ ក្នុងអត្ថថា «cha ca dasa ca» (ប្រាំមួយផង ដប់ផង) ឬ «chahi vā adhikā dasā» (ដប់ក្រៅពីប្រាំមួយ) –

‘‘ฉสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «chassa» (នៃឆសព្ទ) រមែងអន្ទោលទៅ។

๒๕๗. ทเส โส นิจฺจญฺจ.

២៥៧. «Dase so niccañca» (អាទេសឆសព្ទ ជា សោ ជានិច្ច ក្នុងកាលដែលទសសព្ទនៅខាងចុង)។

ฉอิจฺเจตสฺส สงฺขฺยาสทฺทสฺส นิจฺจํ โส โหติ ทเส ปเร.

ឆសព្ទដែលជាសង្ខ្យានេះ រមែងជា សោ ជានិច្ច ក្នុងកាលដែលទសសព្ទនៅខាងចុង។

‘‘สงฺขฺยานํ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «saṅkhyānaṃ» (នៃសង្ខ្យាទាំងឡាយ) និង «vā» (ខ្លះ) រមែងអន្ទោលទៅផង។

๒๕๘. ล ทรานํ.

២៥៨. ឡ-ការៈ (អាទេស) នៃ ទ-ការៈ និង រ-ការៈ ទាំងឡាយ (ក្នុងសំខ្យា)។

สงฺขฺยานํ ทการรการานํ ลการาเทโส โหติ วา.

ការទេសជា ឡ-ការៈ នៃ ទ-ការៈ និង រ-ការៈ ទាំងឡាយ ក្នុងសំខ្យា តែងមានខ្លះ។

ลฬานมวิเสโส[Pg.120]. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, เตน ‘‘โสฬส’’ อิติ นิจฺจํ, ‘‘เตฬส, เตรส, จตฺตาลีสํ, จตฺตารีส’’มิติ วิภาสา, ทส ปนฺนรสาทีสุ น จ โหติ.

ឡ-ការៈ និង ឡ-ការៈ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ។ វ៉ា-សព្ទ នេះ មានសេចក្តីកំណត់វិភាសា ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «សោឡស» តែងមានជាប្រាកដ, ពាក្យថា «តេឡស, តេរស, ចត្តាលីសំ, ចត្តារីសំ» តែងមានជាវិភាសា, ឯក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «ទស» និង «បន្នរស» ជាដើម មិនមានឡើយ។

สตฺต จ ทส จ, สตฺตหิ วา อธิกา ทสาติ อตฺเถ สตฺตรส, สตฺตทส.

ក្នុងអត្ថថា «សត្ត ច ទស ច» (៧ ផង ១០ ផង) ឬ «សត្តហិ វា អធិកា ទស» (ដប់ក្រៅដោយប្រាំពីរ) សម្រេចរូបជា «សត្តរស, សត្តទស»។

อฏฺฐ จ ทส จ, อฏฺฐหิ วา อธิกา ทสาติ อตฺเถ อฏฺฐทส อิตีธ อาตฺเต กเต –

ក្នុងអត្ថថា «អដ្ឋ ច ទស ច» (៨ ផង ១០ ផង) ឬ «អដ្ឋហិ វា អធិកា ទស» (ដប់ក្រៅដោយប្រាំបី) សម្រេចរូបជា «អដ្ឋទស» ក្នុងទីនេះ កាលបើធ្វើ អា-ការៈ រួចហើយ–

‘‘วา, ทสฺส, ร, สงฺขฺยาเน’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «វា» ក្តី «ទស្ស» ក្តី «រ» ក្តី «សង្ខ្យានេ» ក្តី តែងអណ្តែតមក។

๒๕๙. อฏฺฐาทิโต จ.

២៥៩. អដ្ឋាទិតោ ច (ការទេសជា រ-ការៈ នៃ ទ-ការៈ នៃ ទសសព្ទ ខាងចុងពី អដ្ឋ ជាដើម តែងមានខ្លះ)។

อฏฺฐาทิโต จ ทสสทฺทสฺส ทการสฺส รกาโร โหติ วา สงฺขฺยาเน. อฏฺฐารส, อฏฺฐาทส.

ការទេសជា រ-ការៈ នៃ ទ-ការៈ នៃ ទសសព្ទ ខាងចុងពី អដ្ឋ ជាដើម តែងមានខ្លះ ក្នុងសំខ្យា។ សម្រេចរូបជា «អដ្ឋារស, អដ្ឋាទស»។

อฏฺฐาทิโตติ กึ? จตุทฺทส.

ពាក្យថា «អដ្ឋាទិតោ» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យដូចជា) «ចតុទ្ទស»។

กติสทฺโท พหุวจนนฺโตว, ‘‘กติ โย’’ อิตีธ

កតិសព្ទ តែងមានវិភត្តិខាងចុងជាពហុវចនៈប៉ុណ្ណោះ, ក្នុងរូបថា «កតិ យោ» នេះ

นิจฺจํ โยโลปาทิ, รสฺสตฺตํ, กติ ติฏฺฐนฺติ, กติ ปสฺสสิ, กติหิ กติภิ, กตินํ, กติหิ กติภิ, กตินํ, กติสุ.

ការលុប យោ-វិភត្តិ ជាដើម និងការធ្វើជា រស្សៈ តែងមានជាប្រាកដ, (សម្រេចរូបជា) កតិ តិដ្ឋន្តិ, កតិ បស្សសិ, កតិហិ កតិភិ, កតិនំ, កតិហិ កតិភិ, កតិនំ, កតិសុ។

อลิงฺคนามํ นิฏฺฐิตํ.

អលិង្គនាម ចប់ហើយ។

วิภตฺติปฺปจฺจยวิธาน

វិភត្តិប្បច្ចយវិធាន

อถ วิภตฺติปฺปจฺจยนฺตา วุจฺจนฺเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីសព្ទដែលមានវិភត្តិបច្ច័យនៅខាងចុង។

เตสํ ปนาลิงฺคตฺตา, นิปาตตฺตา จ ติลิงฺเค, วจนทฺวเย จ สมานํ รูปํ.

ក៏សព្ទទាំងឡាយនោះ ព្រោះភាពជាអលិង្គ និងព្រោះភាពជានិបាត តែងមានរូបស្មើគ្នា ក្នុងលិង្គទាំងបី និងក្នុងវចនៈទាំងពីរ។

ปุริสสฺมา, ปุริเสหิ วาติ อตฺเถ –

ក្នុងអត្ថថា «បុរិសស្មា» ឬ «បុរិសេហិ»–

๒๖๐. กฺวจิ [Pg.121] โต ปญฺจมฺยตฺเถ.

២៦០. តោ បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិខ្លះ។

สพฺพสฺมา สุทฺธนามโต, สพฺพนามโต จ ลิงฺคมฺหา กฺวจิ โตปจฺจโย โหติ ปญฺจมฺยตฺเถ.

តោ បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិខ្លះ ខាងចុងពីលិង្គទាំងពួង ដែលជានាមសុទ្ធក្តី ជាសព្វនាមក្តី។

๒๖๑. ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญา.

២៦១. បច្ច័យទាំងឡាយមាន តោ ជាដើម ឈ្មោះថា វិភត្តិ។

โตอาทิ เยสํ ทานิปริยนฺตานํ ปจฺจยานํ เต โหนฺติ ปจฺจยา ตฺวาทโย, เต ปจฺจยา วิภตฺติสญฺญา โหนฺติ. เตน ตทนฺตานมฺปิ วิภตฺยนฺตปทตฺตํ สิทฺธํ โหติ.

បច្ច័យទាំងឡាយណា មាន តោ បច្ច័យ ជាដើម មាន ទានិ បច្ច័យ ជាទីបំផុត បច្ច័យទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ត្វាទិបច្ច័យ, បច្ច័យទាំងឡាយនោះ តែងមានឈ្មោះថា វិភត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពនៃបទមានវិភត្តិខាងចុង សូម្បីនៃសព្ទដែលមានបច្ច័យនោះនៅខាងចុង ក៏សម្រេចដែរ។

ปุริสโต, เอวํ ราชโต วา, โจรโต วา, อคฺคิโต วา, คหปติโต วา, หตฺถิโต, เหตุโต, สพฺพญฺญุโต, กญฺญโต, ยุตฺติโต, อิตฺถิโต, ภิกฺขุนิโต, เอตฺถ จ ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสาปจฺจเยสุ จา’’ติ โตปจฺจเย รสฺสตฺตํ. ยาคุโต, ชมฺพุโต, จิตฺตโต, อายุโต อิจฺจาทิ.

សម្រេចរូបជា បុរិសតោ, ដូចគ្នាគឺ រាជតោ វា, ចោរតោ វា, អគ្គិតោ វា, គហបតិតោ វា, ហត្ថិតោ, ហេតុតោ, សព្វញ្ញុតោ, កញ្ញតោ, យុត្តិតោ, ឥត្ថិតោ, ភិក្ខុនិតោ, ក្នុងទីនេះ ព្រោះ តោ បច្ច័យ តែងមានការធ្វើជា រស្សៈ ដោយសូត្រថា «ក្វចាទិមជ្ឈុត្តរានំ ទីឃរស្សាបច្ចយេសុ ច»។ យាគុតោ, ជម្ពុតោ, ចិត្តតោ, អាយុតោ ជាដើម។

สพฺพนามโต สพฺพสฺมา, สพฺเพหีติ วา อตฺเถ สพฺพโต, เอวํ ยโต, ตโต, กตรโต, กตมโต, อิตรโต, อญฺญโต, เอกโต, อุภยโต, ปุพฺพโต, ปรโต, อปรโต, ทกฺขิณโต, อุตฺตรโต, อมุโต.

ខាងចុងពីសព្វនាម ក្នុងអត្ថថា «សព្វស្មា» ឬ «សព្វេហិ» សម្រេចរូបជា សព្វតោ, ដូចគ្នាគឺ យតោ, តតោ, កតរតោ, កតមតោ, ឥតរតោ, អញ្ញតោ, ឯកតោ, ឧភយតោ, បុព្វតោ, បរតោ, អបរតោ, ទក្ខិណតោ, ឧត្តរតោ, អមុតោ។

‘‘กิสฺส, กุ’’อิติ จ วตฺตเต.

បទថា «កិស្ស» ក្តី «កុ» ក្តី តែងអណ្តែតមក។

๒๖๒. ตฺรโตเถสุ จ.

២៦២. ត្រតោថេសុ ច (ការទេសជា កុ នៃ កិសព្ទ ក្នុងព្រោះ ត្រ, តោ, ថ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ)។

กิมิจฺเจตสฺส กุ โหติ ตฺรโต ถอิจฺเจเตสุ จ ปเรสุ. กสฺมา, เกหีติ วา กุโต.

ការទេសជា កុ នៃ កិសព្ទនេះ តែងមាន ក្នុងកាលបើ ត្រ, តោ, ថ បច្ច័យទាំងឡាយនេះនៅខាងចុង។ ក្នុងអត្ថថា «កស្មា» ឬ «កេហិ» សម្រេចរូបជា កុតោ។

‘‘โตเถสู’’ติ วตฺตเต.

បទថា «តោថេសុ» តែងអណ្តែតមក។

๒๖๓. สพฺพสฺเสตสฺสากาโร [Pg.122] วา.

២៦៣. សព្វស្សេតស្សាការោ វា (ការទេសជា អា នៃ ឯតសព្ទ ទាំងមូល ក្នុងព្រោះ តោ និង ថ បច្ច័យ តែងមានខ្លះ)។

สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส อกาโร โหติ วา โตถอิจฺเจเตสุ. เอตสฺมา, เอเตหีติ วา อโต.

ការទេសជា អា-ការៈ នៃ ឯតសព្ទ ទាំងមូល តែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើ តោ និង ថ បច្ច័យទាំងឡាយនេះនៅខាងចុង។ ក្នុងអត្ថថា «ឯតស្មា» ឬ «ឯតេហិ» សម្រេចរូបជា អតោ។

‘‘สพฺพสฺเสตสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «សព្វស្សេតស្ស» តែងអណ្តែតមកផង។

๒๖๔. เอ โตเถสุ จ.

២៦៤. ឯ តោថេសុ ច (ការទេសជា ឯ នៃ ឯតសព្ទ ទាំងមូល ក្នុងព្រោះ តោ និង ថ បច្ច័យ តែងមានខ្លះ)។

สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส เอกาโร โหติ วา โตถอิจฺเจเตสุ. ทฺวิตฺตํ, เอตฺโต.

ការទេសជា ឯ-ការៈ នៃ ឯតសព្ទ ទាំងមូល តែងមានខ្លះ ក្នុងកាលបើ តោ និង ថ បច្ច័យទាំងឡាយនេះនៅខាងចុង។ (មាន) ទ្វិត្តៈ សម្រេចរូបជា ឯត្តោ។

‘‘สพฺพสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «សព្វស្ស» តែងអណ្តែតមក។

๒๖๕. อิมสฺสิ ถํทานิหโตเธสุ จ.

២៦៥. ឥមស្សិ ថំដានិហតោធេសុ ច (ការទេសជា ឥ នៃ ឥមសព្ទ ទាំងមូល ក្នុងព្រោះ ថំ, ទានិ, ហ, តោ, ធ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ)។

อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว อิกาโร โหติ ถํทานิหโตธอิจฺเจเตสุ จ. อิมสฺมาติ อิโต.

ការទេសជា ឥ-ការៈ នៃ ឥមសព្ទ ទាំងមូលនោះឯង តែងមាន ក្នុងកាលបើ ថំ, ទានិ, ហ, តោ, ធ បច្ច័យទាំងឡាយនេះនៅខាងចុង។ ក្នុងអត្ថថា «ឥមស្មា» សម្រេចរូបជា ឥតោ។

‘‘กฺวจิ โต’’ติ โยควิภาเคน อาทิปฺปภุตีหิ โต สตฺตมิยตฺเถ. อนิจฺจาทีหิ ตติยตฺเถ จ. ยถา – อาทิมฺหีภิ อตฺเถ อาทิโต. เอวํ มชฺฌโต, เอกโต, ปุรโต, ปจฺฉโต, ปสฺสโต, ปิฏฺฐิโต, ปาทโต, สีสโต, อคฺคโต, มูลโต, ปรโต อิจฺจาทโย.

ដោយការបំបែកសូត្រថា «ក្វចិ តោ» តោ បច្ច័យ តែងចុះខាងចុងពីសព្ទទាំងឡាយមាន អាទិ ជាដើម ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ។ និងចុះខាងចុងពីសព្ទទាំងឡាយមាន អនិច្ច ជាដើម ក្នុងអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ។ ដូចជា– ក្នុងអត្ថថា «អាទិម្ហិ» សម្រេចរូបជា អាទិតោ។ ដូចគ្នាគឺ មជ្ឈតោ, ឯកតោ, បុរតោ, បច្ឆតោ, បស្សតោ, បិដ្ឋិតោ, បាទតោ, សីសតោ, អគ្គតោ, មូលតោ, បរតោ ជាដើម។

ตติยตฺเถ อนิจฺเจนาติ อนิจฺจโต, อนิจฺจโต สมฺมสติ. เอวํ ทุกฺขโต, โรคโต, คณฺฑโต อิจฺจาทโย.

ក្នុងអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា «អនិច្ចេន» សម្រេចរូបជា អនិច្ចតោ, (ដូចក្នុងប្រយោគថា) អនិច្ចតោ សម្មសតិ។ ដូចគ្នាគឺ ទុក្ខតោ, រោគតោ, គណ្ឌតោ ជាដើម។

‘‘อตฺเถ, กฺวจี’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «អត្ថេ» ក្តី «ក្វចិ» ក្តី តែងអណ្តែតមកផង។

๒๖๖. ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ.

២៦៦. ត្រថ សត្តមិយា សព្វនាមេហិ (ត្រ និង ថ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះខាងចុងពីសព្វនាមទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ)។

สพฺพนาเมหิ ปรา ตฺร ถอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. สพฺพสฺมึ, สพฺเพสุ จาติ สพฺพตฺร สพฺพตฺถ. เอวํ [Pg.123] ยตฺร ยตฺถ, ตตฺร ตตฺถ, อิตรตฺร อิตรตฺถ, อญฺญตฺร อญฺญตฺถ, อุภยตฺร อุภยตฺถ, ปรตฺร ปรตฺถ, กุตฺร กุตฺถ, ‘‘ตฺรโตเถสุ จา’’ติ กุตฺตํ. ‘‘กิสฺส ก เว จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน กาเทโส. กตฺถ, อมุตฺร อมุตฺถ.

ត្រ និង ថ បច្ច័យទាំងឡាយនេះ តែងចុះខាងក្រោយពីសព្វនាមទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ។ ក្នុងអត្ថថា «សព្វស្មឹ» ឬ «សព្វេសុ» សម្រេចរូបជា សព្វត្រ, សព្វត្ថ។ ដូចគ្នាគឺ យត្រ យត្ថ, តត្រ តត្ថ, ឥតរត្រ ឥតរត្ថ, អញ្ញត្រ អញ្ញត្ថ, ឧភយត្រ ឧភយត្ថ, បរត្រ បរត្ថ, កុត្រ កុត្ថ, (ក្នុង កុត្រ កុត្ថ នេះ) មានការទេសជា កុ ដោយសូត្រថា «ត្រតោថេសុ ច»។ មានការទេសជា ក-អក្សរ ដោយ ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រថា «កិស្ស ក វេ ច»។ កត្ថ, អមុត្រ អមុត្ថ។

‘‘สพฺพสฺเสตสฺสากาโร’’ติ วตฺตเต.

បទថា «សព្វស្សេតស្សាការោ» តែងអណ្តែតមក។

๒๖๗. ตฺเร นิจฺจํ.

២៦៧. ត្រេ និច្ចំ (ការទេសជា អា នៃ ឯតសព្ទ ទាំងមូល ក្នុងព្រោះ ត្រ បច្ច័យ តែងមានជាប្រាកដ)។

สพฺพสฺเสว เอตสทฺทสฺส อกาโร โหติ นิจฺจํ ตฺเร ปเร. อตฺร. ‘‘สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา’’ติ อตฺตํ, ‘‘เอ โตเถสุ จา’’ติ เอกาโร, อตฺถ, เอตฺถ.

ការទេសជា អា-ការៈ នៃ ឯតសព្ទ ទាំងមូលនោះឯង តែងមានជាប្រាកដ ក្នុងកាលបើ ត្រ បច្ច័យនៅខាងចុង។ សម្រេចរូបជា អត្រ។ (ក្នុងកាលបើ ថ បច្ច័យនៅខាងចុង) មានការទេសជា អា ដោយសូត្រថា «សព្វស្សេតស្សាការោ វា» ក្តី, មានការទេសជា ឯ ដោយសូត្រថា «ឯ តោថេសុ ច» ក្តី, សម្រេចរូបជា អត្ថ, ឯត្ថ។

‘‘กฺวจิ, อตฺเถ, สตฺตมิยา’’ติ จ อธิกาโร, สพฺพสฺมินฺติ อตฺเถ –

អធិការនៃបទថា «ក្វចិ, អត្ថេ, សត្តមិយា» តែងមាន, ក្នុងអត្ថថា «សព្វស្មឹ»–

๒๖๘. สพฺพโต ธิ.

២៦៨. សព្វតោ ធិ (ធិ បច្ច័យ តែងចុះខាងចុងពី សព្វសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ)។

สพฺพอิจฺเจตสฺมา ธิปฺปจฺจโย โหติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. สพฺพธิ.

ធិ បច្ច័យ តែងចុះខាងចុងពី សព្វសព្ទ នេះ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ។ សម្រេចរូបជា សព្វធិ។

๒๖๙. กิสฺมา โว.

២៦៩. កិស្មា វោ (វ បច្ច័យ តែងចុះខាងចុងពី កិសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ)។

กิมิจฺเจตสฺมา วปฺปจฺจโย โหติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ.

វ បច្ច័យ តែងចុះខាងចុងពី កិសព្ទ នេះ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ។

๒๗๐. กิสฺส ก เว จ.

២៧០. កិស្ស ក វេ ច (ការទេសជា ក-សព្ទ នៃ កិសព្ទ ក្នុងព្រោះ វ បច្ច័យ តែងមានខ្លះ)។

กิมิจฺเจตสฺส กสทฺโท อาเทโส โหติ วปฺปจฺจเยปเร. จคฺคหเณน ถหมาทิอวปฺปจฺจเยปิ. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา กกาเร อการสฺส โลโป จ วมฺหิ. กฺว คโตสิ ตฺวํ.

ការទេសជា ក-សព្ទ នៃ កិសព្ទ នេះ តែងមាន ក្នុងកាលបើ វ បច្ច័យនៅខាងចុង។ ដោយ ច-គ្គហណៈ សូម្បីក្នុងព្រោះបច្ច័យមិនមែនជា វ មាន ថ, ហ ជាដើម ក៏មានដែរ។ និងមានការលុប អ-ការៈ នៃ ក-ការៈ ក្នុងព្រោះ វ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «តេសុ វុទ្ធិ» ជាដើម។ (សម្រេចរូបជា ក្វ, ដូចក្នុងប្រយោគថា) ក្វ គតោសិ ត្វំ។

‘‘กิสฺมา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «កិស្មា» តែងអណ្តែតមក។

๒๗๑. หึหํหิญฺจนํ[Pg.124].

២៧១. ហឹហំហិញ្ចនំ (ហឹ, ហំ, ហិញ្ចន បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះខាងចុងពី កិសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ)។

กิมิจฺเจตสฺมา หึ หํ หิญฺจนํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ.

ហឹ, ហំ, ហិញ្ចន បច្ច័យទាំងឡាយនេះ តែងចុះខាងចុងពី កិសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ។

‘‘กิสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «កិស្ស» តែងអណ្តែតមក។

๒๗๒. กุ หึหํสุ จ.

២៧២. កុ ហឹហំសុ ច (ការទេសជា កុ នៃ កិសព្ទ ក្នុងព្រោះ ហឹ, ហំ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ)។

กิมิจฺเจตสฺส กุ โหติ หึ หํ อิจฺเจเตสุ. จคฺคหเณน หิญฺจนํทาจนมิจฺจาทีสุปิ. กิสฺมินฺติ กุหึ, กุหํ, กุหิญฺจนํ, กหํ กาเทโส.

ការទេសជា កុ នៃ កិសព្ទ នេះ តែងមាន ក្នុងកាលបើ ហឹ, ហំ បច្ច័យទាំងឡាយនេះនៅខាងចុង។ ដោយ ច-គ្គហណៈ សូម្បីក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយមាន ហិញ្ចនៈ, ទាចនៈ ជាដើម ក៏មានដែរ។ ក្នុងអត្ថថា «កិស្មឹ» សម្រេចរូបជា កុហឹ, កុហំ, កុហិញ្ចនំ, (និងមាន) ការទេសជា ក-អក្សរ សម្រេចរូបជា កហំ។

‘‘หึ ห’’นฺติ วตฺตเต.

បទថា «ហឹ ហំ» តែងអណ្តែតមក។

๒๗๓. ตมฺหา จ.

២៧៣. តម្ហា ច (ហឹ និង ហំ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះខាងចុងពី តសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ)។

ตอิจฺเจตสฺมา จ สพฺพนามโต หึหํปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. ตสฺมินฺติ ตหึ, ตหํ.

ហឹ និង ហំ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះខាងចុងពី តសព្ទ នេះ ដែលជាសព្វនាម ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ។ ក្នុងអត្ថថា «តស្មឹ» សម្រេចរូបជា តហឹ, តហំ។

๒๗๔. อิมสฺมา หธา จ.

២៧៤. ឥមស្មា ហធា ច (ហ និង ធ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះខាងចុងពី ឥមសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ)។

อิมสทฺทโต หธปฺปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. ‘‘อิมสฺสิ ถ’’นฺติอาทินา อิกาโร. อิมสฺมินฺติ อิห, อิธ.

ហ និង ធ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងចុះខាងចុងពី ឥមសព្ទ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិខ្លះ។ មានការទេសជា ឥ-ការៈ ដោយសូត្រថា «ឥមស្សិ ថ» ជាដើម។ ក្នុងអត្ថថា «ឥមស្មឹ» សម្រេចរូបជា ឥហ, ឥធ។

๒๗๕. ยโต หึ.

២៧៥. យតោ ហិំ។

ยอิจฺเจตสฺมา สพฺพนามโต หึปจฺจโย โหติ กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. ยสฺมินฺติ ยหึ.

ហិំបច្ច័យ តែងចុះក្រោយយសព្វនាមនេះខ្លះ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ។ យស្មិំ (ក្នុងទីណា) សម្រេចរូបជា យហិំ។

‘‘กาเล’’ติ อธิกาโรยํ.

ពាក្យថា «កាលេ» នេះ ជាអធិការសូត្រ (សូត្រដែលតាមទៅក្នុងសូត្រខាងមុខ)។

กสฺมึ กาเลติ อตฺเถ

ក្នុងអត្ថថា «ក្នុងកាលណា»

๒๗๖. กึสพฺพญฺเญกยกุหิ [Pg.125] ทา ทาจนํ.

២៧៦. កិំសព្វញ្ញេកយកុហិ ទា ទាចនំ។

กึ สพฺพอญฺญเอกยอิจฺเจเตหิ สพฺพนาเมหิ ทาปจฺจโย โหติ. กุอิจฺเจตสฺมา ทาจนญฺจ กาเล กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ.

ទាបច្ច័យ តែងចុះក្រោយសព្វនាមទាំងឡាយនេះគឺ កិំ សព្វ អញ្ញ ឯក យ។ ចំណែកឯក្រោយ កុសព្វនាម តែងចុះ ទា និង ទាចនបច្ច័យ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិជាកាលខ្លះ។

‘‘กิสฺส ก เว จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน กาเทโส, กทา.

ដោយ ចសព្ទ ក្នុងសូត្រថា «កិស្ស ក វេ ច» ឲ្យធ្វើ កិំសព្វនាម ជា កា, សម្រេចរូបជា កទា។

๒๗๗. สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา.

២៧៧. សព្វស្ស សោ ទាម្ហិ វា។

สพฺพอิจฺเจตสฺส สทฺทสฺส สสทฺทาเทโส โหติ วา ทาปจฺจเย ปเร. สพฺพสฺมึ กาเลติ สทา, สพฺพทา.

ការតម្រូវឲ្យធ្វើ សព្វសព្ទ នេះជា សសព្ទ ខ្លះ កាលបើមាន ទាបច្ច័យ នៅខាងចុង។ សព្វស្មិំ កាលេ (ក្នុងកាលទាំងពួង) សម្រេចរូបជា សទា, សព្វទា។

เอวํ อญฺญทา, เอกทา, ยทา, กสฺมึ กาเลติ กุทาจนํ, ‘‘กุ หึหํสุ จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน กุตฺตํ, ‘‘กุ’’อิติ นิปาตเนน วา.

ដូចគ្នាដែរ អញ្ញទា, ឯកទា, យទា។ កស្មិំ កាលេ (ក្នុងកាលណា) សម្រេចរូបជា កុទាចនំ, ដោយ ចសព្ទ ក្នុងសូត្រថា «កុ ហិំហំសុ ច» ឲ្យធ្វើជា កុ ឬដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) ជា កុ តែម្តង។

‘‘ทา’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា «ទា» តែងតាមទៅ។

๒๗๘. ตมฺหา ทานิ จ.

២៧៨. តម្ហា ទានិ ច។

ตอิจฺเจตสฺมา สพฺพนามโต ทานิทาปจฺจยา โหนฺติ กาเล กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ. ตสฺมึ กาเลติ ตทานิ, ตทา.

ទានិ និង ទាបច្ច័យ តែងចុះក្រោយតសព្វនាមនេះ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិជាកាលខ្លះ។ តស្មិំ កាលេ (ក្នុងកាលនោះ) សម្រេចរូបជា តទានិ, តទា។

๒๗๙. อิมสฺมา รหิธุนาทานิ จ.

២៧៩. ឥមស្មា រហិធុនាទានិ ច។

อิมสทฺทโต รหิ ธุนา ทานิอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กาเล กฺวจิ สตฺตมฺยตฺเถ.

ក្រោយឥមសព្ទ តែងចុះបច្ច័យទាំងឡាយនេះគឺ រហិ ធុនា ទានិ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិជាកាលខ្លះ។

‘‘สพฺพสฺส, อิมสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា «សព្វស្ស» និង «ឥមស្ស» តែងតាមទៅ។

๒๘๐. เอต [Pg.126] รหิมฺหิ.

២៨០. ឯត រហិម្ហិ។

สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส เอตาเทโส โหติ รหิมฺหิ ปจฺจเย ปเร. อิมสฺมึ กาเลติ เอตรหิ.

ការតម្រូវឲ្យធ្វើ ឥមសព្ទ ទាំងមូលជា ឯត កាលបើមាន រហិបច្ច័យ នៅខាងចុង។ ឥមស្មិំ កាលេ (ក្នុងកាលនេះ) សម្រេចរូបជា ឯតរហិ។

๒๘๑. อ ธุนามฺหิ จ.

២៨១. អ ធុណាម្ហិ ច។

สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส อกาโร โหติ ธุนาปจฺจเย ปเร. อธุนา, อิมสทฺทสฺส อิกาโร. อิมสฺมึ กาเลติ อิทานิ.

ការតម្រូវឲ្យធ្វើ ឥមសព្ទ ទាំងមូលជា អក្សរ អ កាលបើមាន ធុនាបច្ច័យ នៅខាងចុង សម្រេចរូបជា អធុនា, ការតម្រូវឲ្យធ្វើ ឥមសព្ទ ជា អក្សរ ឥ (កាលបើមាន ទានិបច្ច័យ នៅខាងចុង)។ ឥមស្មិំ កាលេ (ក្នុងកាលនេះ) សម្រេចរូបជា ឥទានិ។

วิภตฺติปฺปจฺจยวิธานํ นิฏฺฐิตํ.

វិធីនៃវិភត្តិបច្ច័យ ចប់ហើយ។

โอปสคฺคิกปท

ឱបសគ្គិកបទ (បទដែលប្រកបដោយឧបសគ្គ)

อถาลิงฺคสงฺขฺยาวิภตฺติเภทา อุปสคฺคนิปาตา วุจฺจนฺเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីឧបសគ្គ និងនិបាត ដែលមិនមានការបែកចែកភេទ (លិង្គ) ចំនួន (សង្ខ្យា) និងវិភត្តិ។

ป ปรา นิ นี อุ ทุ สํ วิ อว อนุ ปริ อธิ อภิ ปติ สุ อา อติ อปิ อป อุป อิติ ปีสติ อุปสคฺคา.

ឧបសគ្គទាំងឡាយ ២០ គឺ ប បរា និ នី ឧ ទុ សំ វិ អវ អនុ បរិ អធិ អភិ បតិ សុ អា អតិ អបិ អប ឧប។

ตตฺถ ปสทฺโท ปการา’ทิกมฺม ปธานิ’สฺสริย’นฺโตภาววิโยค ตปฺปร ภุสตฺถ สมฺภวติตฺติ อนาวิล ปตฺถนาทีสุ. ปอิติ อยมุปสคฺโค เอเตสุ ปการาทีสุ อตฺเถสุ วตฺตติ, ยถา – ปกาเร ปญฺญา, อาทิกมฺเม วิปฺปกตํ, ปธาเน ปณีตํ, ปธานํ ปธานตฺตํ, อิสฺสริเย ปภู อยํ เทสสฺส, อนฺโตภาเว ปกฺขิตฺตํ, วิโยเค ปวาสี, ตปฺปเร ปาจริโย, ภุสตฺเถ ปวุทฺธกาโย, สมฺภเว หิมวตา คงฺคา ปภวติ, ติตฺติยํ ปหูตมนฺนํ, อนาวิเล ปสนฺนมุทกํ, ปตฺถเน ปณิหิตํ.

ក្នុងឧបសគ្គទាំងនោះ បសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ប្រការ, កិរិយាផ្តើម, ប្រធាន, ភាពជាធំ, ភាពខាងក្នុង, វិយោគ (ការប្រាសប្រាស), ការខ្វល់ខ្វាយ, ច្រើនពេក, កំណើត, ភាពឆ្អែតស្កប់ស្កល់, មិនល្អក់, និងការប្រាថ្នាជាដើម។ ឧបសគ្គគឺ ប នេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានប្រការជាដើមនោះ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ប្រការ ដូចជា បញ្ញា, ក្នុងអត្ថថា កិរិយាផ្តើម ដូចជា វិប្បកតំ (ការធ្វើដែលផ្តើមទុក), ក្នុងអត្ថថា ប្រធាន ដូចជា បណីតំ (របស់ដ៏ឧត្តម), បធានំ បធានត្តំ, ក្នុងអត្ថថា ភាពជាធំ ដូចជា បភូ អយំ ទេសស្ស (បុគ្គលនេះជាធំក្នុងប្រទេស), ក្នុងអត្ថថា ភាពខាងក្នុង ដូចជា បក្ខិត្តំ (ការបោះបញ្ចូលទៅខាងក្នុង), ក្នុងអត្ថថា វិយោគ ដូចជា បវាសី (អ្នកទៅប្រាស), ក្នុងអត្ថថា ការខ្វល់ខ្វាយ ដូចជា បាចរិយោ (អាចារ្យធំ), ក្នុងអត្ថថា ច្រើនពេក ដូចជា បវុទ្ធកាយោ (អ្នកមានកាយចម្រើនខ្លាំង), ក្នុងអត្ថថា កំណើត ដូចជា ហិមវតា គង្គា បភវតិ (ទន្លេគង្គាតែងហូរចេញអំពីព្រៃហេមពាន្ត), ក្នុងអត្ថថា ភាពឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ដូចជា ពហូតមន្នំ (ភោជនាហារដ៏ច្រើន), ក្នុងអត្ថថា មិនល្អក់ ដូចជា បសន្នមុទកំ (ទឹកថ្លា), ក្នុងអត្ថថា ការប្រាថ្នា ដូចជា បណិហិតំ (ការតាំងចិត្តទុក)។

ปราอิติ [Pg.127] ปริหานิ ปราชย คติวิกฺกมา’มสนาทีสุ. ยถา – ปริหานิยํ ปราภโว, ปราชเย ปราชิโต, คติยํ ปรายนํ. วิกฺกเม ปรกฺกมติ, อามสเน องฺคสฺส ปรามสนํ.

បរាសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន វិនាស, ចាញ់, ដំណើរ, ព្យាយាម, និងការស្ទាបអង្អែលជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា វិនាស ដូចជា បរាភវោ (សេចក្តីវិនាស), ក្នុងអត្ថថា ចាញ់ ដូចជា បរាជិតោ (អ្នកចាញ់), ក្នុងអត្ថថា ដំណើរ ដូចជា បរាយនំ (ទីពឹង ឬដំណើរទៅខាងមុខ), ក្នុងអត្ថថា ព្យាយាម ដូចជា បរក្កមតិ (តែងព្យាយាម), ក្នុងអត្ថថា ការស្ទាបអង្អែល ដូចជា អង្គស្ស បរាមសនំ (ការស្ទាបអង្អែលនូវអវយវៈ)។

นิอิติ นิสฺเสส นิคฺคต นีหรณ’นฺโตปเวสนา’ภาวนิเสธ นิกฺขนฺต ปาตุภาวา’วธารณ วิภชน อุปมู’ปธารณา’วสานเฉกาทีสุ. นิสฺเสเส นิรุตฺติ, นิรวเสสํ เทติ, นิคฺคเต นิกฺกิเลโส, นิยฺยาติ, นีหรเณ นิทฺธารณํ, อนฺโตปเวสเน นิขาโต, อภาเว นิมฺมกฺขิกํ, นิเสเธ นิวาเรติ, นิกฺขนฺเต นิพฺพาโน, นิพฺพานํ, ปาตุภาเว นิมฺมิตํ, อวธารเณ นิจฺฉโย, วิภชเน นิทฺเทโส, อุปมายํ นิทสฺสนํ, อุปธารเณ นิสามนํ, อวสาเน นิฏฺฐิตํ, เฉเก นิปุโณ.

និសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន មិនមានសេសសល់, ចេញទៅ, នាំចេញ, ចូលទៅខាងក្នុង, មិនមាន, ហាមឃាត់, កន្លងផុត, ប្រាកដឡើង, កំណត់, ចែកចេញ, ប្រៀបធៀប, ពិចារណា, ទីបំផុត, និងឈ្លាសវៃជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា មិនមានសេសសល់ ដូចជា និរុត្តិ (ភាសាដែលពោលមិនមានសេសសល់), និរវសេសំ ទេតិ (តែងឲ្យមិនមានសេសសល់), ក្នុងអត្ថថា ចេញទៅ ដូចជា និក្កិលេសោ (អ្នកមិនមានកិលេស), និយ្យាតិ (តែងចេញទៅ), ក្នុងអត្ថថា នាំចេញ ដូចជា និទ្ធារណំ (ការដកចេញ), ក្នុងអត្ថថា ចូលទៅខាងក្នុង ដូចជា និខាតោ (កប់ទុក), ក្នុងអត្ថថា មិនមាន ដូចជា និម្មក្ខិកំ (ទីមិនមានរបោម), ក្នុងអត្ថថា ហាមឃាត់ ដូចជា និវារេតិ (តែងហាមឃាត់), ក្នុងអត្ថថា កន្លងផុត ដូចជា និព្វានោ, និព្វានំ (ព្រះនិព្វាន), ក្នុងអត្ថថា ប្រាកដឡើង ដូចជា និម្មិតំ (ការនិម្មិត), ក្នុងអត្ថថា កំណត់ ដូចជា និច្ឆយោ (ការសម្រេចចិត្ត), ក្នុងអត្ថថា ចែកចេញ ដូចជា និទ្ទេសោ (ការសំដែងចែកចេញ), ក្នុងអត្ថថា ប្រៀបធៀប ដូចជា និទស្សនំ (ការបង្ហាញជាឧទាហរណ៍), ក្នុងអត្ថថា ពិចារណា ដូចជា និសាមនំ (ការស្តាប់ ឬការពិចារណា), ក្នុងអត្ថថា ទីបំផុត ដូចជា និដ្ឋិតំ (ការសម្រេច ឬចប់សព្វគ្រប់), ក្នុងអត្ថថា ឈ្លាសវៃ ដូចជា និបុណោ (អ្នកឈ្លាសវៃ)។

นีอิติ นีหรณา’วรณาทีสุ. นีหรเณ นีหรติ, อาวรเณ นีวรณํ.

នីសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន នាំចេញ និងរារាំងជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា នាំចេញ ដូចជា នីហរតិ (តែងនាំចេញ), ក្នុងអត្ថថា រារាំង ដូចជា នីវរណំ (ធម៌រារាំង)។

อุอิติ อุคฺคตุ’ทฺธกมฺม ปธาน วิโยค สมฺภว อตฺถลาภสตฺติ สรูปกถนาทีสุ. อุคฺคเต อุคฺคจฺฉติ, อุทฺธกมฺเม อาสนา อุฏฺฐิโต, อุกฺเขโป, ปธาเน อุตฺตโม, โลกุตฺตโร, วิโยเค อุพฺพาสิโต, สมฺภเว อุพฺภูโต, อตฺถลาเภ อุปฺปนฺนํ ญาณํ, สตฺติยํ อุสฺสหติ คนฺตุํ, สรูปกถเน อุทฺทิสติ สุตฺตํ.

ឧសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ឡើងលើ, កិរិយាធ្វើឡើងលើ, ប្រធាន, វិយោគ, កំណើត, ការបានផល, កម្លាំង, និងការសំដែងរូបរាងជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ឡើងលើ ដូចជា ឧគ្គច្ឆតិ (តែងឡើងទៅ), ក្នុងអត្ថថា កិរិយាធ្វើឡើងលើ ដូចជា អាសនា ឧដ្ឋិតោ (ក្រោកឡើងអំពីអាសនៈ), ឧក្ខេបោ (ការលើកឡើង), ក្នុងអត្ថថា ប្រធាន ដូចជា ឧត្តមោ (បុគ្គលដ៏ឧត្តម), លោកុត្តរោ (ធម៌ដ៏ក្រៅអំពីលោក), ក្នុងអត្ថថា វិយោគ ដូចជា ឧព្វាសិតោ (អ្នកដែលគេបណ្តេញចេញ), ក្នុងអត្ថថា កំណើត ដូចជា ឧព្វហូតោ (កើតឡើងហើយ), ក្នុងអត្ថថា ការបានផល ដូចជា ឧប្បន្នំ ញាណំ (ញាណកើតឡើងហើយ), ក្នុងអត្ថថា កម្លាំង ដូចជា ឧស្សហតិ គន្តុំ (តែងព្យាយាមដើម្បីទៅ), ក្នុងអត្ថថា ការសំដែងរូបរាង ដូចជា ឧទ្ទិសតិ សុត្តំ (តែងសំដែងនូវសូត្រ)។

ทุอิติ อโสภนา’ภาวกุจฺฉิตา’สมิทฺธิ กิจฺฉ วิรูปตาทีสุ. อโสภเน ทุคฺคนฺโธ, อภาเว ทุพฺภิกฺขํ, กุจฺฉิเต ทุกฺกฏํ, อสมิทฺธิยํ ทุสฺสสฺสํ, กิจฺเฉ ทุกฺกรํ, วิรูปตายํ ทุพฺพณฺโณ, ทุมฺมุโข.

ទុសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន មិនល្អ, មិនមាន, គួរខ្ពើម, មិនសម្រេច, ក្រ, និងរូបអាក្រក់ជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា មិនល្អ ដូចជា ទុគ្គន្ធោ (ក្លិនអាក្រក់), ក្នុងអត្ថថា មិនមាន ដូចជា ទុព្ភិក្ខំ (ទុរភិក្ស ឬការខ្សត់អាហារ), ក្នុងអត្ថថា គួរខ្ពើម ដូចជា ទុក្កដំ (អំពើអាក្រក់), ក្នុងអត្ថថា មិនសម្រេច ដូចជា ទុស្សស្សំ (ស្រូវមិនលូតលាស់ល្អ), ក្នុងអត្ថថា ក្រ ដូចជា ទុក្ករំ (ការធ្វើបានដោយក្រ), ក្នុងអត្ថថា រូបអាក្រក់ ដូចជា ទុព្វណ្ណោ (អ្នកមានសម្បុរអាក្រក់), ទុម្មុខោ (អ្នកមានមុខអាក្រក់)។

สํอิติ สโมธาน สมฺมาสม สมนฺตภาวสงฺคต สงฺเขปภุสตฺถ สหตฺถ อปฺปตฺถ ปภวา’ภิมุขภาว สงฺคห ปิธาน ปุนปฺปุนกรณ สมิทฺธาทีสุ. สโมธาเน สนฺธิ, สมฺมาสเมสุ สมาธิ[Pg.128], สมฺปยุตฺโต, สมนฺตภาเว สํกิณฺณา สมุลฺลปนา, สงฺคเต สงฺคโม, สงฺเขเป สมาโส, ภุสตฺเถ สารตฺโต, สหตฺเถ สํวาโส, อปฺปตฺเถ สมคฺโฆ. ปภเว สมฺภโว, อภิมุขภาเว สมฺมุขํ, สงฺคเห สงฺคณฺหาติ, ปิธาเน สํวุตํ, ปุนปฺปุนกรเณ สนฺธาวติ, สมิทฺธิยํ สมฺปนฺโน.

សំសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ការរួមចូលគ្នា, ស្មើល្អ, ជុំវិញ, ព្រមព្រៀង, សង្ខេប, ខ្លាំង, ជាមួយគ្នា, តិចតួច, កំណើត, ឆ្ពោះទៅរក, សង្គ្រោះ, បិទបាំង, ការធ្វើរឿយៗ, និងការសម្រេចជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ការរួមចូលគ្នា ដូចជា សន្ធិ (ការតភ្ជាប់), ក្នុងអត្ថថា ស្មើល្អ ដូចជា សមាធិ (ការតាំងចិត្តមាំ), សម្បយុត្តោ (ការប្រកបព្រម), ក្នុងអត្ថថា ជុំវិញ ដូចជា សំកិណ្ណា (ច្របូកច្របល់), សមុល្លបនា (ការនិយាយចរចា), ក្នុងអត្ថថា ព្រមព្រៀង ដូចជា សង្គមោ (ការជួបជុំ), ក្នុងអត្ថថា សង្ខេប ដូចជា សមាសោ (ការសង្ខេបពាក្យ), ក្នុងអត្ថថា ខ្លាំង ដូចជា សារត្តោ (អ្នកត្រេកអរខ្លាំង), ក្នុងអត្ថថា ជាមួយគ្នា ដូចជា សំវាសោ (ការនៅរួមគ្នា), ក្នុងអត្ថថា តិចតួច ដូចជា សមគ្ឃោ (មានតម្លៃតិច), ក្នុងអត្ថថា កំណើត ដូចជា សម្ភវោ (ការកើតឡើង), ក្នុងអត្ថថា ឆ្ពោះទៅរក ដូចជា សម្មុខំ (ចំពោះមុខ), ក្នុងអត្ថថា សង្គ្រោះ ដូចជា សង្គណ្ហាតិ (តែងសង្គ្រោះ), ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង ដូចជា សំវុតំ (ការសង្រួម ឬបិទបាំង), ក្នុងអត្ថថា ការធ្វើរឿយៗ ដូចជា សន្ធាវតិ (តែងអន្ទោលទៅរឿយៗ), ក្នុងអត្ថថា ការសម្រេច ដូចជា សម្បន្នោ (អ្នកបរិបូណ៌ ឬសម្រេចហើយ)។

วิอิติ วิเสส วิวิธ วิรุทฺธ วิคต วิโยค วิรูปตาทีสุ. วิเสเส วิมุตฺติ วิสิฏฺโฐ, วิวิเธ วิมติ วิจิตฺรํ, วิรุทฺเธ วิวาโท, วิคเต วิมลํ, วิโยเค วิปฺปยุตฺโต, วิรูปตายํ วิรูโป.

វិសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន វិសេស, ប្លែកៗ, ផ្ទុយគ្នា, ប្រាសទៅ, វិយោគ, និងរូបអាក្រក់ជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា វិសេស ដូចជា វិមុត្តិ (ការរួចចាក), វិសិដ្ឋោ (ប្រសើរវិសេស), ក្នុងអត្ថថា ប្លែកៗ ដូចជា វិមតិ (សេចក្តីសង្ស័យផ្សេងៗ), វិចិត្រំ (របស់ដ៏វិចិត្រ), ក្នុងអត្ថថា ផ្ទុយគ្នា ដូចជា វិវាទោ (ការជជែកទាស់ទែង), ក្នុងអត្ថថា ប្រាសទៅ ដូចជា វិមលំ (របស់ដែលប្រាសចាកមន្ទិល), ក្នុងអត្ថថា វិយោគ ដូចជា វិប្បយុត្តោ (អ្នកប្រាសព្រាត់), ក្នុងអត្ថថា រូបអាក្រក់ ដូចជា វិរូបោ (អ្នកមានរូបអាក្រក់)។

อวอิติ อโธภาค วิโยค ปริภว ชานน สุทฺธิ นิจฺฉยเทส เถยฺยาทีสุ. อโธภาเค อวกฺขิตฺตจกฺขุ, วิโยเค โอมุกฺกอุปาหโน อวโกกิลํ วนํ, ปริภเว อวชานนํ อวมญฺญติ, ชานเน อวคจฺฉติ, สุทฺธิยํ โวทานํ, นิจฺฉเย อวธารณํ, เทเส อวกาโส, เถยฺเย อวหาโร.

អវសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ផ្នែកខាងក្រោម, វិយោគ, មើលងាយ, ដឹង, ស្អាតស្អំ, កំណត់, ទីកន្លែង, និងការលួចជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ផ្នែកខាងក្រោម ដូចជា អវក្ខិត្តចក្ខុ (អ្នកមានភ្នែកឱនចុះក្រោម), ក្នុងអត្ថថា វិយោគ ដូចជា ឱមុុក្កឧបាហនោ (អ្នកដោះទ្រនាប់ជើងចេញ), អវកោកិលំ វនំ (ព្រៃដែលប្រាសចាកសត្វតាវៅ), ក្នុងអត្ថថា មើលងាយ ដូចជា អវជាននំ (ការមើលងាយ), អវមញ្ញតិ (តែងមើលងាយ), ក្នុងអត្ថថា ដឹង ដូចជា អវគច្ឆតិ (តែងដឹងច្បាស់), ក្នុងអត្ថថា ស្អាតស្អំ ដូចជា វោទានំ (សេចក្តីផូរផង់), ក្នុងអត្ថថា កំណត់ ដូចជា អវធារណំ (ការកំណត់), ក្នុងអត្ថថា ទីកន្លែង ដូចជា អវកាសោ (ឱកាស ឬទីទំនេរ), ក្នុងអត្ថថា ការលួច ដូចជា អវហារោ (ការលួចប្លន់)។

อนุอิติ อนุคตา’นุปจฺฉินฺน ปจฺฉตฺถ ภุสตฺถ สาทิสฺส หีนตติยตฺถ ลกฺขณิ’ตฺถมฺภูตกฺขาน ภาค วิจฺฉาทีสุ. อนุคเต อนฺเวติ, อนุปจฺฉินฺเน อนุสโย, ปจฺฉาสทฺทตฺเถ อนุรถํ, ภุสตฺเถ อนุรตฺโต, สาทิสฺเส อนุรูปํ. หีเน อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญวนฺโต, ตติยตฺเถ นทิมนฺววสิตา เสนา, ลกฺขเณ รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, อิตฺถมฺภูตกฺขาเน สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ อนุ, ภาเค ยเทตฺถ มํ อนุสิยา ตํ ทียตุ, วิจฺฉายํ รุกฺขํ รุกฺขํ อนุ วิชฺโชตเต จนฺโท.

អនុសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន តាមទៅ, មិនដាច់ខ្សែ, ខាងក្រោយ, ខ្លាំង, ប្រហាក់ប្រហែល, ថោកទាប, អត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ, គ្រឿងសម្គាល់, ការសំដែងហេតុនោះ, ចំណែក, និងការផ្ទួនៗជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា តាមទៅ ដូចជា អន្វេតិ (តែងតាមទៅ), ក្នុងអត្ថថា មិនដាច់ខ្សែ ដូចជា អនុសយោ (កិលេសដែលដេកត្រាំមិនដាច់ខ្សែ), ក្នុងអត្ថថា ខាងក្រោយ ដូចជា អនុរថំ (រថដែលតាមក្រោយ), ក្នុងអត្ថថា ខ្លាំង ដូចជា អនុរត្តោ (អ្នកត្រេកអរខ្លាំង), ក្នុងអត្ថថា ប្រហាក់ប្រហែល ដូចជា អនុរូបំ (របស់ដែលសមគួរ), ក្នុងអត្ថថា ថោកទាប ដូចជា អនុសារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ (អ្នកមានប្រាជ្ញាថោកទាបជាងព្រះសារីបុត្រ), ក្នុងអត្ថថា តតិយាវិភត្តិ ដូចជា នទិមន្វវសិតា សេនា (កងទ័ពដែលតាំងនៅតាមបណ្តោយដងទន្លេ), ក្នុងអត្ថថា គ្រឿងសម្គាល់ ដូចជា រុក្ខំ អនុ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោរតែងភ្លឺស្វាងសំដៅទៅរកដើមឈើ), ក្នុងអត្ថថា ការសំដែងហេតុនោះ ដូចជា សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ អនុ (ទេវទត្តជាអ្នកល្អចំពោះមាតា), ក្នុងអត្ថថា ចំណែក ដូចជា យទេត្ថ មំ អនុសិយា តំ ទីយតុ (ចំណែកណាដែលជារបស់ខ្ញុំក្នុងរបស់នេះ សូមឲ្យចំណែកនោះដល់ខ្ញុំចុះ), ក្នុងអត្ថថា ការផ្ទួនៗ ដូចជា រុក្ខំ រុក្ខំ អនុ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ (ព្រះចន្ទតែងភ្លឺស្វាងចំពោះដើមឈើនីមួយៗ)។

ปริอิติ สมนฺตโตภาว ปริจฺเฉท วชฺชนา’ลิงฺคน นิวาสนปูชาโภชนา’วชานน โทสกฺขาน ลกฺขณาทีสุ. สมนฺตโตภาเว ปริวุโต, ปริจฺเฉเท ปริญฺเญยฺยํ, วชฺชเน ปริหรติ[Pg.129], อาลิงฺคเน ปริสฺสชติ, นิวาสเน วตฺถํ ปริธสฺสติ, ปูชายํ ปาริจริยา, โภชเน ภิกฺขุํ ปริวิสติ. อวชานเน ปริภวติ, โทสกฺขาเน ปริภาสติ, ลกฺขณาทีสุ รุกฺขํ ปริ วิชฺโชตเต วิชฺชุอิจฺจาทิ.

បរិសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ជុំវិញ, កំណត់, វៀរចាក, ឱបក្រសោប, ស្លៀកដណ្តប់, បូជា, បរិភោគ, មើលងាយ, ពោលទោស, និងគ្រឿងសម្គាល់ជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ជុំវិញ ដូចជា បរិវុតោ (អ្នកដែលគេចោមរោមជុំវិញ), ក្នុងអត្ថថា កំណត់ ដូចជា បរិញ្ញេយ្យំ (ធម៌ដែលគួរកំណត់ដឹង), ក្នុងអត្ថថា វៀរចាក ដូចជា បរិហរតិ (តែងវៀរចាក ឬរក្សា), ក្នុងអត្ថថា ឱបក្រសោប ដូចជា បរិស្សជតិ (តែងឱបក្រសោប), ក្នុងអត្ថថា ស្លៀកដណ្តប់ ដូចជា វត្ថំ បរិធស្សតិ (តែងស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់), ក្នុងអត្ថថា បូជា ដូចជា បារិចរិយា (ការបម្រើបូជា), ក្នុងអត្ថថា បរិភោគ ដូចជា ភិក្ខុំ បរិវិសតិ (តែងអង្គាសភិក្ខុ)។ ក្នុងអត្ថថា មើលងាយ ដូចជា បរិភវតិ (តែងមើលងាយ), ក្នុងអត្ថថា ពោលទោស ដូចជា បរិភាសតិ (តែងជេរប្រមាថ), ក្នុងអត្ថថា គ្រឿងសម្គាល់ជាដើម ដូចជា រុក្ខំ បរិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ (ផ្លេកបន្ទោរតែងភ្លឺស្វាងសំដៅទៅរកដើមឈើ) ជាដើម។

อธิอิติ อธิกิ’สฺส’รูปริภาวา’ธิภวนชฺฌายนา’ธิฏฺฐานนิจฺฉยปาปุณนาทีสุ. อธิเก อธิสีลํ, อิสฺสเร อธิปติ, อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อุปริภาเว อธิโรหติ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, อธิภวเน อธิภวติ, อชฺฌายเน พฺยากรณมธีเต, อธิฏฺฐาเน ภูมิกมฺปาทึ อธิฏฺฐาติ, นิจฺฉเย อธิโมกฺโข, ปาปุณเน โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ.

អធិសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន លើសលុប, ភាពជាធំ, ផ្នែកខាងលើ, គ្របសង្កត់, រៀនសូត្រ, អធិដ្ឋាន, សម្រេចចិត្ត, និងការបានសម្រេចជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា លើសលុប ដូចជា អធិសីលំ (សីលដ៏លើសលុប), ក្នុងអត្ថថា ភាពជាធំ ដូចជា អធិបតិ (អ្នកជាធំ), អធិ ព្រហ្មទត្តេ បញ្ចាលា (ដែនបញ្ចាលៈស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទព្រហ្មទត្ត), ក្នុងអត្ថថា ផ្នែកខាងលើ ដូចជា អធិរោហតិ (តែងឡើងលើ), បថវិំ អធិសេស្សតិ (នឹងដេកលើផែនដី), ក្នុងអត្ថថា គ្របសង្កត់ ដូចជា អធិភវតិ (តែងគ្របសង្កត់), ក្នុងអត្ថថា រៀនសូត្រ ដូចជា វ្យាករណមធិតេ (តែងរៀនសូត្រនូវវ្យាករណ៍), ក្នុងអត្ថថា អធិដ្ឋាន ដូចជា ភូមិកម្បាទិំ អធិដ្ឋាតិ (តែងអធិដ្ឋាននូវការញាប់ញ័រនៃផែនដីជាដើម), ក្នុងអត្ថថា សម្រេចចិត្ត ដូចជា អធិមោក្ខោ (ការសម្រេចចិត្តស៊ប់), ក្នុងអត្ថថា ការបានសម្រេច ដូចជា ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆតិ (តែងបានសម្រេចនូវគំនរនៃភោគៈ)។

อภิอิติ อภิมุขภาว วิสิฏฺฐา’ธิ กุ’ทฺธกมฺม กุล สารุปฺปวนฺทน ลกฺขณิ’ตฺถมฺภูตกฺขาน วิจฺฉาทีสุ. อภิมุขภาเว อภิมุโข อภิกฺกมติ, วิสิฏฺเฐ อภิธมฺโม, อธิเก อภิวสฺสติ, อุทฺธกมฺเม อภิรุหติ, กุเล อภิชาโต, สารุปฺเป อภิรูโป, วนฺทเน อภิวาเทติ, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ.

អភិសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ឆ្ពោះទៅរក, វិសេស, លើសលុប, កិរិយាធ្វើឡើងលើ, ត្រកូល, ភាពសមគួរ, ថ្វាយបង្គំ, គ្រឿងសម្គាល់, ការសំដែងហេតុនោះ, និងការផ្ទួនៗជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ឆ្ពោះទៅរក ដូចជា អភិមុខោ (អ្នកបែរមុខទៅរក), អភិក្កមតិ (តែងឈានទៅមុខ), ក្នុងអត្ថថា វិសេស ដូចជា អភិធម្មោ (ធម៌ដ៏វិសេស), ក្នុងអត្ថថា លើសលុប ដូចជា អភិវស្សតិ (តែងបង្អុរភ្លៀងចុះយ៉ាងខ្លាំង), ក្នុងអត្ថថា កិរិយាធ្វើឡើងលើ ដូចជា អភិរុហតិ (តែងឡើងទៅលើ), ក្នុងអត្ថថា ត្រកូល ដូចជា អភិជាតោ (អ្នកកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់), ក្នុងអត្ថថា ភាពសមគួរ ដូចជា អភិរូបោ (អ្នកមានរូបសមគួរ ឬស្រស់ស្អាត), ក្នុងអត្ថថា ថ្វាយបង្គំ ដូចជា អភិវាទេតិ (តែងថ្វាយបង្គំ), ក្នុងអត្ថថា គ្រឿងសម្គាល់ជាដើម គឺដូចគ្នានឹងពាក្យមុន (អនុសព្ទ) ដែរ។

ปติอิติ ปติคต ปฏิโลมปตินิธิ ปติทาน นิเสธนิวตฺตน สาทิสฺส ปติกรณา’ทาน ปติโพธ ปฏิจฺจ ลกฺขณิ’ตฺถมฺภูตกฺขาน ภาควิจฺฉาทีสุ. ปติคเต ปจฺจกฺขํ, ปฏิโลเม ปติโสตํ, ปตินิธิมฺหิ อาจริยโต ปติ สิสฺโส, ปติทาเน เตลตฺถิกสฺส ฆตํ ปติ ททาติ, นิเสเธ ปฏิเสธนํ, นิวตฺตเน ปฏิกฺกมติ, สาทิสฺเส ปติรูปกํ, ปติกรเณ ปติกาโร, อาทาเน ปติคฺคณฺหาติ, ปติโพเธ ปฏิเวโธ, ปฏิจฺเจ ปจฺจโย, ลกฺขณาทีสุ ปุริมสมํ.

បតិសព្ទ (ឬ បដិសព្ទ) តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ត្រឡប់ទៅរក, ច្រាសទិស, តំណាង, ការឲ្យជំនួស, ហាមឃាត់, ថយក្រោយ, ប្រហាក់ប្រហែល, ការតបស្នង, ទទួលយក, ត្រាស់ដឹង, អាស្រ័យ, គ្រឿងសម្គាល់, ការសំដែងហេតុនោះ, ចំណែក, និងការផ្ទួនៗជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ត្រឡប់ទៅរក ដូចជា បច្ចក្ខំ (ចំពោះមុខ), ក្នុងអត្ថថា ច្រាសទិស ដូចជា បដិសោតំ (ច្រាសទឹក), ក្នុងអត្ថថា តំណាង ដូចជា អាចរិយតោ បដិ សិស្សោ (សិស្សជាតំណាងនៃអាចារ្យ), ក្នុងអត្ថថា ការឲ្យជំនួស ដូចជា តេលត្ថិកស្ស ឃតំ បដិ ទទាតិ (តែងឲ្យទឹកដោះថ្លាជំនួសដល់អ្នកត្រូវការប្រេង), ក្នុងអត្ថថា ហាមឃាត់ ដូចជា បដិសេធនំ (ការហាមឃាត់), ក្នុងអត្ថថា ថយក្រោយ ដូចជា បដិក្កមតិ (តែងថយក្រោយ), ក្នុងអត្ថថា ប្រហាក់ប្រហែល ដូចជា បដិរូបកំ (របស់ប្រហាក់ប្រហែល ឬក្លែងក្លាយ), ក្នុងអត្ថថា ការតបស្នង ដូចជា បដិការោ (ការតបស្នង), ក្នុងអត្ថថា ទទួលយក ដូចជា បដិគ្គណ្ហាតិ (តែងទទួលយក), ក្នុងអត្ថថា ត្រាស់ដឹង ដូចជា បដិវេធោ (ការត្រាស់ដឹងចាក់ធ្លុះ), ក្នុងអត្ថថា អាស្រ័យ ដូចជា បច្ចយោ (បច្ច័យ ឬហេតុដែលអាស្រ័យ), ក្នុងអត្ថថា គ្រឿងសម្គាល់ជាដើម គឺដូចគ្នានឹងពាក្យមុនដែរ។

สุอิติ โสภน สุฏฺฐุสมฺมา สมิทฺธิ สุขตฺถาทีสุ. โสภเน สุคนฺโธ, สุฏฺฐุสมฺมาทตฺเถสุ สุฏฺฐุ คโต สุคโต, สมฺมา คโตติปิ สุคโต, สมิทฺธิยํ สุภิกฺขํ, สุขตฺเถ สุกโร.

សុសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ល្អ, យ៉ាងល្អ ឬដោយប្រពៃ, សម្រេច, និងងាយស្រួលជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ល្អ ដូចជា សុគន្ធោ (ក្លិនល្អ ឬក្លិនក្រអូប), ក្នុងអត្ថថា យ៉ាងល្អ និងដោយប្រពៃ ដូចជា សុដ្ឋុ គតោ សុគតោ (ព្រះសាស្តាទ្រង់យាងទៅល្អហើយ), សម្មា គតោតិបិ សុគតោ (សូម្បីតែទ្រង់យាងទៅដោយប្រពៃ ក៏ហៅថា ព្រះសុគត), ក្នុងអត្ថថា សម្រេច ដូចជា សុភិក្ខំ (សុភិក្ស ឬការសម្បូរអាហារ), ក្នុងអត្ថថា ងាយស្រួល ដូចជា សុករំ (ការធ្វើបានដោយងាយ)។

อาอิติ [Pg.130] อภิมุขภาวุ’ทฺธกมฺม มริยาทา’ภิวิธิ ปตฺติ’จฺฉาปริสฺสชน อาทิกมฺมคฺคหณ นิวาส สมีป’วฺหานาทีสุ. อภิมุขภาเว อาคจฺฉติ, อุทฺธกมฺเม อาโรหติ, มริยาทายํ อาปพฺพตา เขตฺตํ, อภิวิธิมฺหิ อากุมารํ ยโส กจฺจายนสฺส, ปตฺติยํ อาปตฺติมาปนฺโน, อิจฺฉายํ อากงฺขา, ปริสฺสชเน อาลิงฺคนํ, อาทิกมฺเม อารมฺโภ, คหเณ อาทียติ อาลมฺพติ, นิวาเส อาวสโถ, สมีเป อาสนฺนํ, อวฺหาเน อามนฺเตสิ.

អាសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ឆ្ពោះទៅរក, កិរិយាធ្វើឡើងលើ, ព្រំដែន, គ្របដណ្តប់, ការដល់, សេចក្តីប្រាថ្នា, ការឱបក្រសោប, ការផ្តើម, ការកាន់យក, ទីលំនៅ, ជិតខាង, និងការហៅរកជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ឆ្ពោះទៅរក ដូចជា អាគច្ឆតិ (តែងមក), ក្នុងអត្ថថា កិរិយាធ្វើឡើងលើ ដូចជា អារោហតិ (តែងឡើង), ក្នុងអត្ថថា ព្រំដែន ដូចជា អាបព្វតា ខេត្តំ (ស្រែមានព្រំប្រទល់ត្រឹមភ្នំ), ក្នុងអត្ថថា គ្របដណ្តប់ ដូចជា អាកុមារំ យសោ កច្ចាយនស្ស (កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ព្រះកច្ចាយនៈល្បីល្បាញគ្របដណ្តប់រហូតដល់ក្មេងៗ), ក្នុងអត្ថថា ការដល់ ដូចជា អាបត្តឹ អាបន្នោ (អ្នកដល់នូវអាបត្តិ), ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីប្រាថ្នា ដូចជា អាកង្ខា (សេចក្តីប្រាថ្នា), ក្នុងអត្ថថា ការឱបក្រសោប ដូចជា អាលិង្គនំ (ការឱបក្រសោប), ក្នុងអត្ថថា ការផ្តើម ដូចជា អារម្ភោ (ការផ្តើម), ក្នុងអត្ថថា ការកាន់យក ដូចជា អាទិយតិ (តែងកាន់យក), អាលម្ពតិ (តែងតោងទប់), ក្នុងអត្ថថា ទីលំនៅ ដូចជា អាវសថោ (ទីលំនៅ), ក្នុងអត្ថថា ជិតខាង ដូចជា អាសន្នំ (ទីជិត), ក្នុងអត្ថថា ការហៅរក ដូចជា អាមន្តេសិ (បានហៅរកហើយ)។

อติอิติ อภิกฺกมนา’ติกฺกนฺตา’ติสย ภุสตฺถาทีสุ. อติกฺกมเน อติโรจติ อมฺเหหิ, อตีโต, อติกฺกนฺเต อจฺจนฺตํ, อติสเย อติกุสโล, ภุสตฺเถ อติกฺโกโธ อติวุทฺธิ.

អតិសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន កន្លងទៅ, កន្លងហួស, លើសលុប, និងខ្លាំងក្លាជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា កន្លងទៅ ដូចជា អតិរោចតិ អម្ហេហិ (តែងរុងរឿងកន្លងហួសពួកយើង), អតីតោ (កន្លងទៅហើយ), ក្នុងអត្ថថា កន្លងហួស ដូចជា អច្ចន្តំ (កន្លងហួសពេក ឬក្រៃលែង), ក្នុងអត្ថថា លើសលុប ដូចជា អតិកុសលោ (អ្នកឈ្លាសវៃលើសលុប), ក្នុងអត្ថថា ខ្លាំងក្លា ដូចជា អតិក្កោធោ (សេចក្តីខឹងខ្លាំងក្លា), អតិវុទ្ធិ (ការចម្រើនខ្លាំងក្លា)។

อปิอิติ สมฺภาวนา’เปกฺขา สมุจฺจย ครห ปญฺหาทีสุ. สมฺภาวนายํ อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ, เมรุมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺเฉยฺย, อเปกฺขายํ อยมฺปิ ธมฺโม อนิยโต, สมุจฺจเย อิติปิ อรหํ, อนฺตมฺปิ อนฺตคุณมฺปิ อาทาย, ครเห อปิ อมฺหากํ ปณฺฑิตก, ปญฺเห อปิ ภนฺเต ภิกฺขํ ลภิตฺถ.

អបិសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ការសរសើរ, ការរំពឹងទុក, ការប្រមូលផ្តុំ, ការតិះដៀល, និងសំណួរជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ការសរសើរ ដូចជា អបិ ទិព្វេសុ កាមេសុ (សូម្បីក្នុងកាមទាំងឡាយជាទិព្វ), មេរុម្បិ វិនិវិជ្ឈិត្វា គច្ឆេយ្យ (សូម្បីតែភ្នំព្រះសុមេរុ ក៏អាចទម្លុះទៅបាន), ក្នុងអត្ថថា ការរំពឹងទុក ដូចជា អយម្បិ ធម្មោ អនិយតោ (សូម្បីធម៌នេះ ក៏ជាអនិយតធម៌ដែរ), ក្នុងអត្ថថា ការប្រមូលផ្តុំ ដូចជា ឥតិបិ អរហំ (ព្រះអង្គជាព្រះអរហន្តព្រោះហេតុនេះផង), អន្តម្បិ អន្តគុណម្បិ អាទាយ (កាន់យកទាំងពោះវៀនធំទាំងពោះវៀនតូចផង), ក្នុងអត្ថថា ការតិះដៀល ដូចជា អបិ អម្ហាកំ បណ្ឌិតក (នែអ្នកប្រាជ្ញកំសាករបស់យើងអើយ), ក្នុងអត្ថថា សំណួរ ដូចជា អបិ ភន្តេ ភិក្ខំ លភិត្ថ (បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន លោកម្ចាស់បានចង្ហាន់ខ្លះដែរឬទេ)។

อปอิติ อปคต ครห วชฺชน ปูชา ปทุสฺสนาทีสุ. อปคเต อปมาโน อเปโต, ครเห อปคพฺโภ, วชฺชเน อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปูชายํ วุทฺธาปจายี, ปทุสฺสเน อปรชฺฌติ.

អបសព្ទ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ប្រាសទៅ, តិះដៀល, វៀរចាក, បូជា, និងការប្រទូស្តជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា ប្រាសទៅ ដូចជា អបមានោ (ការមិនមានមានៈ ឬការមើលងាយ), អបេតោ (ប្រាសទៅហើយ), ក្នុងអត្ថថា តិះដៀល ដូចជា អបគព្ភោ (អ្នកមិនមានគភ៌ ឬអ្នកមិនគួររាប់អាន), ក្នុងអត្ថថា វៀរចាក ដូចជា អបសាលាយ អាយន្តិ វាណិជា (ពួកឈ្មួញតែងមកដោយវៀរចាកសាលា), ក្នុងអត្ថថា បូជា ដូចជា វុទ្ធាបចាយី (អ្នកគោរពកោតក្រែងចំពោះបុគ្គលជាច្បង), ក្នុងអត្ថថា ការប្រទូស្ត ដូចជា អបរជ្ឈតិ (តែងធ្វើខុស ឬប្រទូស្ត)។

อุปอิติ อุปคมน สมีปู’ปปตฺติ สาทิสฺสา’ธิกู’ปริภาวา’นสน โทสกฺขาน สญฺญา ปุพฺพกมฺม ปูชา คยฺหาการ ภุสตฺถาทีสุ. อุปคมเน นิสินฺนํ วา อุปนิสีเทยฺย, สมีเป อุปนครํ, อุปปตฺติยํ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ, อถ วา อุปปตฺติ ยุตฺติ, ยถา [Pg.131]– อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา, สาทิสฺเส อุปมานํ อุปมา, อธิเก อุป ขาริยํ โทโณ, อุปริภาเว อุปสมฺปนฺโน, อนสเน อุปวาโส, โทสกฺขาเน ปรํ อุปปทติ, สญฺญายํ อุปธา อุปสคฺโค, ปุพฺพกมฺเม อุปกฺกโม อุปกาโร, ปูชายํ พุทฺธุปฏฺฐาโก, มาตุปฏฺฐานํ, คยฺหากาเร โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, ภุสตฺเถ อุปาทานํ, อุปายาโส, อุปนิสฺสโยติ. อิติ อเนกตฺถา หิ อุปสคฺคา.

ឧប-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ឧបគមនៈ (ការចូលទៅជិត) សមីបៈ (ទីជិត) ឧបបត្តិ (ការកើតឡើង) សាទិស្សៈ (ភាពដូចគ្នា) អធិកៈ (ការលើសលប់) ឧបរិភាវៈ (ភាពខាងលើ) អនសនៈ (ការមិនបរិភោគអាហារ) ទោសក្ខានៈ (ការនិយាយទោស) សញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់) បុព្វកម្ម (អំពើមុន) បូជា (ការបូជា) គយ្ហាកាល (អាការៈនៃការកាន់យក) និងភុសត្ថៈ (អត្ថដ៏ខ្លាំងក្លា) ជាដើម។ ក្នុងអត្ថ ឧបគមនៈ ដូចជា nisinnaṃ vā upanisīdeyya (គួរចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលដែលអង្គុយហើយ) ក្នុងអត្ថ សមីបៈ ដូចជា upanagaraṃ (ទីជិតនៃនគរ) ក្នុងអត្ថ ឧបបត្តិ ដូចជា saggaṃ lokaṃ upapajjati (រមែងទៅកើតក្នុងសួគ៌លោក) មួយយ៉ាងទៀត ឧបបត្តិ គឺយុត្តិ (សេចក្តីសមគួរ) ដូចជា upapattito ikkhatīti upekkhā (ការរំលែកមើលដោយហេតុដ៏សមគួរ ឈ្មោះថា ឧបេក្ខា) ក្នុងអត្ថ សាទិស្សៈ ដូចជា upamānaṃ upamā (ការប្រៀបធៀប ឈ្មោះថា ឧបមា) ក្នុងអត្ថ អធិកៈ ដូចជា upa khāriyaṃ doṇo (ធុងដែលលើសជាងខារី) ក្នុងអត្ថ ឧបរិភាវៈ ដូចជា upasampanno (អ្នកដល់ព្រមហើយ) ក្នុងអត្ថ អនសនៈ ដូចជា upavāso (ការរក្សាសីលឧបោសថ) ក្នុងអត្ថ ទោសក្ខានៈ ដូចជា paraṃ upapadati (រមែងពោលទោសចំពោះបុគ្គលដទៃ) ក្នុងអត្ថ សញ្ញា ដូចជា upadhā (ឧបធិ) ជាឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថ បុព្វកម្ម ដូចជា upakkamo (ការព្យាយាម) upakāro (ការជួយទំនុកបម្រុង) ក្នុងអត្ថ បូជា ដូចជា buddhupaṭṭhāko (អ្នកបម្រើព្រះពុទ្ធ) mātupaṭṭhānaṃ (ការបម្រើមាតា) ក្នុងអត្ថ គយ្ហាកាល ដូចជា soceyyapaccupaṭṭhānaṃ (ការប្រាកដឡើងនៃភាពស្អាតស្អំ) ក្នុងអត្ថ ភុសត្ថៈ ដូចជា upādānaṃ (ឧបាទាន) upāyāso (ឧបាយាស) upanissayoti (ឧបនិស្ស័យ)។ ឧបសគ្គទាំងឡាយ រមែងមានអត្ថច្រើនយ៉ាង ដោយប្រការដូច្នេះឯង។

วุตฺตญฺจ –

សមដូចពាក្យដែលលោកពោលទុកថា —

‘‘อุปสคฺค นิปาตา จ, ปจฺจยา จ อิเม ตโย;

เนเกเนกตฺถวิสยา, อิติ เนรุตฺติกาพฺรวุ’’นฺติ.

«ឧបសគ្គ និបាត និងបច្ច័យ ទាំង ៣ នេះ រមែងមានអត្ថច្រើនយ៉ាងផ្សេងៗ គ្នា ពួកអ្នកនិរុត្តិសាស្ត្រ តែងពោលយ៉ាងនេះ»។

ตตฺถ อุปสคฺคานํ นามาขฺยาตวิเสสกตฺตา ลิงฺคสญฺญายํ อนิยเมน สฺยาทิมฺหิ สมฺปตฺเต เตสํ สงฺขฺยากมฺมาทิเภทาภาวา เตหิ ปฐเมกวจนเมว ภวติ.

ក្នុងបណ្តាពាក្យទាំងនោះ ព្រោះឧបសគ្គទាំងឡាយជាគុណនាមសម្រាប់បំភ្លឺនាម និងអាខ្យាត កាលបើវិភត្តិមានសិជាដើម ដល់ព្រមហើយក្នុងលិង្គសញ្ញាដោយមិនកំណត់ ព្រោះគ្មានការបែងចែកជាសង្ខ្យា និងកម្មជាដើម វិភត្តិទី ១ ឯកវចនៈ ប៉ុណ្ណោះ រមែងចុះបន្ទាប់ពីឧបសគ្គទាំងនោះ។

‘‘โลป’’นฺติ วตฺตมาเน

កាលបើបទថា «លោបំ» កំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅ

๒๘๒. สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จ.

២៨២. សព្វាសមាវុសោបសគ្គនិបាតាទីហិ ច។

อาวุโสสทฺทโต, อุปสคฺคนิปาเตหิ จ สพฺพาสํ ปราสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ. อาทิสทฺเทน กฺวจิ สุตฺตปทาทีหิ จ. เอตฺถ จ อาวุโสติมสฺส วิสุํ คหณํ สสงฺขฺยตฺตทีปนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ការលុបវិភត្តិទាំងពួងដែលនៅខាងចុង រមែងមានក្រោយពីអាវុសោសព្ទ ឧបសគ្គ និងនិបាតទាំងឡាយ។ ដោយអាទិសព្ទ រមែងលុបក្រោយពីសូត្រ និងបទជាដើមខ្លះ។ ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកនូវអាវុសោសព្ទដោយឡែក គឺដើម្បីបង្ហាញថាជាសព្ទដែលមានសង្ខ្យា។

อุเปจฺจตฺถํ สชฺชนฺตีติ, อุปสคฺคา หิ ปาทโย;

จาที ปทาทิมชฺฌนฺเต, นิปาตา นิปตนฺติติ.

«ព្រោះថា ពួកសព្ទមាន បា ជាដើម តែងចូលទៅជិតហើយតែងតាក់តែងនូវអត្ថ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបសគ្គ។ ចំណែកឯពួកសព្ទមាន ច ជាដើម តែងធ្លាក់ចុះក្នុងខាងដើម ខាងកណ្តាល និងខាងចុងនៃបទ ហេតុនោះ ទើបហៅថា និបាត»។

ปหรณํ ปหาโร, เอวํ ปราภโว, นิวาโส, นีหาโร, อุหาโร, ทุหาโร, สํหาโร, วิหาโร, อวหาโร, อนุหาโร, ปริหาโร, อธิหาโร, อภิหาโร, ปติหาโร, สุหาโร, อาหาโร, อติหาโร, อปิหาโร, อปหาโร[Pg.132], อุปหาโร. ปหรติ, ปราภวติ, นิวสติ, นีหรติ, อุทฺธรติ อิจฺจาทิ โยเชตพฺพํ.

ការវាយ ឈ្មោះថា បហារៈ, ដូចគ្នាដែរ បរាភវៈ (សេចក្តីវិនាស), និវាសៈ (ទីលំនៅ), នីហារៈ (ការនាំចេញ), ឧហារៈ (ការនាំឡើង), ទុហារៈ (ការនាំទៅដោយលំបាក), សំហារៈ (ការប្រមូលមក), វិហារៈ (ការនៅ), អវហារៈ (ការលួច), អនុហារៈ (ការនាំទៅតាម), បរិហារៈ (ការរក្សា), អធិហារៈ (ការនាំមកក្រៃលែង), អភិហារៈ (ការនាំមកចំពោះ), បដិហារៈ (ការកម្ចាត់ចោល), សុហារៈ (ការនាំទៅដោយងាយ), អាហារៈ (ការនាំមក), អតិហារៈ (ការនាំទៅហួស), អបិហារៈ (ការបិទបាំង), អបហារៈ (ការនាំចេញទៅ), ឧបហារៈ (ការនាំចូលទៅជិត)។ គប្បីផ្សំយ៉ាងនេះថា paharati (រមែងវាយ), parābhavati (រមែងវិនាស), nivasati (រមែងនៅ), nīharati (រមែងនាំចេញ), uddharati (រមែងលើកឡើង) ជាដើម។

ธาตฺวตฺถํ พาธเต โกจิ, โกจิ ตมนุวตฺตเต;

ตเมวญฺโญ วิเสเสติ, อุปสคฺคคตี ติธา.

«ឧបសគ្គខ្លះ រមែងរារាំងនូវអត្ថរបស់ធាតុ, ឧបសគ្គខ្លះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមអត្ថរបស់ធាតុនោះឯង, ឧបសគ្គដទៃទៀត រមែងធ្វើអត្ថរបស់ធាតុនោះឱ្យប្លែកទៅ, ដំណើររបស់ឧបសគ្គ មាន ៣ ប្រការ យ៉ាងនេះ»។

โอปสคฺคิกปทํ นิฏฺฐิตํ.

ចប់ ឱបសគ្គិកបទ។

เนปาติกปท

នេបាតិកបទ

สมุจฺจยวิกปฺปนปฏิเสธปูรณาทิอตฺถํ อสตฺววาจกํ เนปาติกํ ปทํ.

បទដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវអត្ថមាន សមុច្ចយៈ (ការប្រមូលមក) វិកប្បនៈ (ការចែករំលែក) បដិសេធ (ការហាមឃាត់) និងបូរណៈ (ការបំពេញ) ជាដើម ដែលមិនមែនជាសត្វ ឈ្មោះថា នេបាតិកបទ។

ตตฺร จอิติ สมุจฺจยา’นฺวาจเย’ตรีตรโยคสมาหารา’วธารณาทีสุ.

ក្នុងបណ្តានិបាតទាំងនោះ ច-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន សមុច្ចយៈ (ការប្រមូលរួមគ្នា), អន្វាចយៈ (ការប្រមូលដោយមិនសំខាន់), ឥតរេតរយោគៈ (ការរួមគ្នានៃវត្ថុផ្សេងគ្នា), សមាហារៈ (ការរួមគ្នាជាក្រុមតែមួយ), អវធារណៈ (ការកំណត់) ជាដើម។

วาอิติ วิกปฺปนู’ปมาน สมุจฺจย ววตฺถิตวิภาสาสุ.

វា-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន វិកប្បនៈ (ការចែករំលែក), ឧបមានៈ (ការប្រៀបធៀប), សមុច្ចយៈ (ការប្រមូលរួមគ្នា), វវត្ថិតវិភាសា (ការកំណត់ជម្រើស) ជាដើម។

น โน มา อ อลํ หลํ อิจฺเจเต ปฏิเสธนตฺเถ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ ន, នោ, មា, អ, អលំ, ហលំ ប្រើក្នុងអត្ថបដិសេធ។

อลํ ปริยตฺติ ภูสเนสุ จ.

អលំ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថ បរិយត្តិ (ការគ្រប់គ្រាន់) និងភូសនៈ (ការតាក់តែង) ផងដែរ។

ปูรณตฺถํ ทุวิธํ อตฺถปูรณํ ปทปูรณญฺจ.

អត្ថបូរណៈ មាន ២ យ៉ាងគឺ អត្ថបូរណៈ (ការបំពេញអត្ថ) និងបទបូរណៈ (ការបំពេញបទ)។

ตตฺถ อถ ขลุ วต วถ อโถ อสฺสุ ยคฺเฆ หิ จรหิ นํ ตํ วา จ ตุว โว ปน หเว กีว ห ตโต ยถา สุทํ โข เว หํ เอนํ เสยฺยถิทํ อิจฺเจวมาทีนิ ปทปูรณานิ.

ក្នុងបណ្តាបូរណត្ថទាំងនោះ សព្ទទាំងឡាយមាន អថ, ខលុ, វត, វថ, អថោ, អស្សុ, យគ្ឃេ, ហិ, ចរហិ, នំ, តំ, វា, ច, តុវ, វោ, បន, ហវេ, កីវ, ហ, តតោ, យថា, សុទំ, ខោ, វេ, ហំ, ឯនំ, សេយ្យថិទំ ជាដើម ឈ្មោះថា បទបូរណៈ។

ตตฺถ – อถอิติ ปญฺหา’นนฺตริยา’ธิการาทีสุ จ.

ក្នុងបណ្តាបទបូរណៈទាំងនោះ អថ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន បញ្ហា (សំនួរ), អនន្តរិយៈ (លំដាប់បន្ទាប់), អធិការៈ (អធិការកិច្ច) ជាដើមផង។

ขลุอิติ ปฏิเสธา’วธารณ ปสิทฺธีสุ จ.

ខលុ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន បដិសេធ (ការហាមឃាត់), អវធារណៈ (ការកំណត់), បសិទ្ធិ (ការល្បីល្បាញ) ជាដើមផង។

วตอิติ เอกํส เขทา’นุกมฺปสงฺกปฺเปสุ จ.

វត-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ឯកំសៈ (ការទៀងទាត់), ខេទៈ (សេចក្តីនឿយហត់), អនុកម្បា (សេចក្តីអនុគ្រោះ), សង្កប្បៈ (សេចក្តីត្រិះរិះ) ជាដើមផង។

อโถอิติ อนฺวาเทเส จ.

អថោ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថ អន្វាទេសៈ ផង។

หิอิติ [Pg.133] เหตุ อวธารเณสุ จ.

ហិ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ហេតុ និងអវធារណៈ ជាដើមផង។

ตุอิติ วิเสส เหตุ นิวตฺตนาทีสุ จ.

តុ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន វិសេសៈ, ហេតុ, និវត្តនៈ ជាដើមផង។

ปนอิติ วิเสเสปิ.

បន-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថ វិសេសៈ ផងដែរ។

หเว, เวอิจฺเจเต เอกํสตฺเถปิ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ ហវេ, វេ ប្រើក្នុងអត្ថ ឯកំសៈ ផងដែរ។

หํอิติ วิสาท สมฺภเมสุปิ.

ហំ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន វិសាទៈ និងសម្ភមៈ ផងដែរ។

เสยฺยถิทนฺติ ตํ กตมนฺติ อตฺเถปิ.

សេយ្យថិទំ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថថា តំ កតមំ ផងដែរ។

อตฺถปูรณํ ทุวิธํ วิภตฺติยุตฺตํ, อวิภตฺติยุตฺตญฺจ.

អត្ថបូរណៈ មាន ២ យ៉ាងគឺ វិភត្តិយុត្តៈ (ប្រកបដោយវិភត្តិ) និងអវិភត្តិយុត្តៈ (មិនប្រកបដោយវិភត្តិ)។

อตฺถิ สกฺกา ลพฺภา อิจฺเจเต ปฐมายํ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ អត្ថិ, សក្កា, លព្ភា ប្រើក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្តិ។

อาวุโส อมฺโภ หมฺโภ เร อเร หเร เชอิจฺเจเต อามนฺตเน.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ អាវុសោ, អម្ភោ, ហម្ភោ, រេ, អរេ, ហរេ, ជេ ប្រើក្នុងអត្ថ អាមន្តនៈ។

ทิวา ภิยฺโย นโม อิจฺเจเต ปฐมายํ, ทุติยายญฺจ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ ទិវា, ភិយ្យោ, នមោ ប្រើក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិផង។

สยํ สามํ สํ สมฺมา กินฺติ อิจฺเจเต ตติยตฺเถ, โสโต ธาปจฺจยนฺตา จ. สุตฺตโส ปทโส อนิจฺจโต ทุกฺขโต เอกธา ทฺวิธา อิจฺจาทิ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ សយំ, សាមំ, សំ, សម្មា, កិន្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ និងសព្ទទាំងឡាយដែលមាន សោ-បច្ច័យ, តោ-បច្ច័យ និងធា-បច្ច័យនៅខាងចុង ដូចជា suttaso (ដោយសូត្រ), padaso (ដោយបទ), aniccato (ដោយមិនទៀង), dukkhato (ដោយជាទុក្ខ), ekadhā (ដោយចំណែកមួយ), dvidhā (ដោយចំណែកពីរ) ជាដើម។

ตเว ตุํปจฺจยนฺตา จตุตฺถิยา, กาตเว ทาตเว กาตุํ กาเรตุํ ทาตุํ ทาเปตุํ อิจฺจาทิ.

សព្ទទាំងឡាយដែលមាន តវេ-បច្ច័យ និងតុំ-បច្ច័យនៅខាងចុង ប្រើក្នុងអត្ថនៃចតុត្ថីវិភត្តិ ដូចជា kātave (ដើម្បីធ្វើ), dātave (ដើម្បីឲ្យ), kātuṃ (ដើម្បីធ្វើ), kāretuṃ (ដើម្បីឲ្យធ្វើ), dātuṃ (ដើម្បីឲ្យ), dāpetuṃ (ដើម្បីឲ្យគេឲ្យ) ជាដើម។

โส โตปจฺจยนฺตา ปญฺจมิยตฺเถ, ทีฆโส โอรโส ราชโต วา โจรโต วา อิจฺจาทิ.

សព្ទទាំងឡាយដែលមាន សោ-បច្ច័យ និងតោ-បច្ច័យនៅខាងចុង ប្រើក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិ ដូចជា dīghaso (ដោយបណ្តោយ), oraso (អំពីឱរ៉ាស), rājato vā (អំពីស្តេច ឬ), corato vā (អំពីចោរ ឬ) ជាដើម។

โต สตฺตมฺยตฺเถปิ, ตฺรถาทิปจฺจยนฺตา จ. เอกโต ปุรโต ปจฺฉโต ปสฺสโต ปิฏฺฐิโต ปาทโต สีสโต อคฺคโต มูลโต ยตฺร ยตฺถ ยหึ ตตฺร ตตฺถ ตหึ ตหํ อิจฺจาทิ.

តោ-បច្ច័យ ប្រើក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិផងដែរ និងសព្ទទាំងឡាយដែលមាន ត្រ, ថា-បច្ច័យជាដើមនៅខាងចុង ដូចជា ekato (ក្នុងចំណែកមួយ), purato (ខាងមុខ), pacchato (ខាងក្រោយ), passato (ខាងចំហៀង), piṭṭhito (ខាងខ្នង), pādato (ទៀបជើង), sīsato (លើក្បាល), aggato (ខាងចុង), mūlato (ទៀបគល់), yatra, yattha, yahiṃ (ក្នុងកន្លែងណា), tatra, tattha, tahiṃ, tahaṃ (ក្នុងកន្លែងនោះ) ជាដើម។

สมนฺตา สามนฺตา ปริโต อภิโต สมนฺตโต เอกชฺฌํ เอกมนฺตํ เหฏฺฐา อุปริ อุทฺธํ อโธ ติริยํ สมฺมุขา [Pg.134] ปรมฺมุขา อาวิ รโห ติโร อุจฺจํ นีจํ อนฺโต อนฺตรา อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา พาหิรา พาหิรํ พหิ โอรํ ปารํ อารา อารกา ปจฺฉา ปุเร หุรํ เปจฺจ อิจฺเจเต สตฺตมิยา.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ សមន្តា (ជុំវិញ), សាមន្តា (ជិតខាង), បរិតោ (ជុំវិញ), អភិតោ (ខាងមុខ/ជិតខាង), សមន្តតោ (ដោយជុំវិញ), ឯកជ្ឈំ (ជាមួយគ្នា), ឯកមន្តំ (ក្នុងទីដ៏សមគួរ), ហេដ្ឋា (ខាងក្រោម), ឧបរិ (ខាងលើ), ឧទ្ធំ (ខាងលើ), អធោ (ខាងក្រោម), តិរិយំ (ទទឹង), សម្មុខា (ចំពោះមុខ), បរម្មុខា (កំបាំងមុខ), អាវិ (ចំហ), រហោ (ទីកំបាំង), តិរោ (កំបាំង/នាយ), ឧច្ចំ (ខ្ពស់), នីចំ (ទាប), អន្តោ (ខាងក្នុង), អន្តរា (ក្នុងចន្លោះ), អជ្ឈត្តំ (ក្នុងខ្លួន), ពហិទ្ធា (ខាងក្រៅ), ពាហិរា (ខាងក្រៅ), ពាហិរំ (ខាងក្រៅ), ពហិ (ខាងក្រៅ), ឱរំ (ត្រើយខាងនេះ), បារំ (ត្រើយខាងនាយ), អារា (ឆ្ងាយ), អារកា (ឆ្ងាយ), បច្ឆា (ខាងក្រោយ), បុរេ (ខាងមុខ/មុន), ហុរំ (លោកដទៃ), បេច្ច (លុះលះលោកនេះទៅហើយ) ប្រើក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ។

สมฺปติ อายติ อชฺช อปรชฺชุ ปรชฺช สุเว สฺเว ปรสุเว หิยฺโย ปเร สชฺชุ สายํ ปาโต กาลํ กลฺลํ ทิวา นตฺตํ นิจฺจํ สตตํ อภิณฺหํ อภิกฺขณํ มุหุํ มุหุตฺตํ ภูตปุพฺพํ ปุรา ยทา ตทา กทา อิจฺจาทโย กาลสตฺตมิยา. อิติ วิภตฺติยุตฺตานิ.

សព្ទទាំងឡាយមាន សម្បតិ (ឥឡូវនេះ), អាយតិ (តទៅ), អជ្ជ (ថ្ងៃនេះ), អបរជ្ជុ (ថ្ងៃស្អែក), បរជ្ជុ (ថ្ងៃបន្ទាប់), សុវេ, ស្វេ (ថ្ងៃស្អែក), បរស្វេ (ខានស្អែក), ហិយ្យោ (ម្សិលមិញ), បរេ (ថ្ងៃដទៃ), សជ្ជុ (ភ្លាមៗ), សាយំ (ពេលល្ងាច), បាតោ (ពេលព្រឹក), កាលំ (តាមកាល), កល្លំ (សមគួរ), ទិវា (ថ្ងៃ), នត្តំ (យប់), និច្ចំ (ជានិច្ច), សតតំ (ជានិច្ច), អភិណ្ហំ (រឿយៗ), អភិក្ខណំ (រឿយៗ), មុហុំ (មួយរំពេច), មុហុត្តំ (មួយរំពេច), ភូតបុព្វំ (ធ្លាប់មានមកហើយ), បុរា (ក្នុងកាលមុន), យទា (ក្នុងកាលណា), តទា (ក្នុងកាលនោះ), កទា (ក្នុងកាលណា) ជាដើម ឈ្មោះថា កាលសត្តមី។ និបាតដែលប្រកបដោយវិភត្តិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

อวิภตฺติยุตฺเตสุ จ อปฺเปว อปฺเปวนาม นุ อิจฺเจเต สํสยตฺเถ.

ក្នុងបណ្តានិបាតដែលមិនប្រកបដោយវិភត្តិទាំងឡាយ សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ អប្បេវ, អប្បេវនាម, នុ ប្រើក្នុងអត្ថ សំសយៈ (សេចក្តីសង្ស័យ)។

อทฺธา อญฺญทตฺถุ ตคฺฆ ชาตุ กามํ สสกฺกํอิจฺเจเต เอกํสตฺเถ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ អទ្ធា, អញ្ញទត្ថុ, តគ្ឃ, ជាតុ, កាមំ, សសក្កំ ប្រើក្នុងអត្ថ ឯកំសៈ (ការទៀងទាត់)។

เอวอิติ อวธารเณ.

ឯវ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថ អវធារណៈ (ការកំណត់)។

กจฺจินุ’กินฺนุนนุกถํ กึสุ กึอิจฺเจเต ปุจฺฉนตฺเถ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ កច្ចិនុ, កិន្នុ, ននុ, កថំ, កឹសុ, កឹ ប្រើក្នុងអត្ថ បុច្ឆនៈ (ការសួរ)។

เอวํ อิติ อิตฺถํ อิจฺเจเต นิทสฺสเน.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ ឯវំ, ឥតិ, ឥត្ថំ ប្រើក្នុងអត្ថ និទស្សនៈ (ការបង្ហាញ)។

อิติ เหตุ วากฺยปริสมตฺตีสุ จ.

ឥតិ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថ ហេតុ និងវាក្យបរិសមត្តិ (ការបញ្ចប់សេចក្តីនៃប្រយោគ) ផងដែរ។

ยาว ตาว ยาวตา ตาวตา กิตฺตาวตา เอตฺตาวตา กีว อิจฺเจเต ปริจฺเฉทนตฺเถ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ យាវ, តាវ, យាវតា, តាវតា, កិត្តាវតា, ឯត្តាវតា, កីវ ប្រើក្នុងអត្ថ បរិច្ឆេទនៈ (ការកំណត់ភាគ)។

เอวํ สาหุ ลหุ โอปายิกํ ปติรูปํ อาม สาธุ อิติ สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ ឯវំ, សាហុ, លហុ, ឱបាយិកំ, បដិរូបំ, អាម, សាធុ ប្រើក្នុងអត្ថ សម្បដិច្ឆនៈ (ការទទួលព្រម)។

ยถา ตถา ยเถว ตเถว เอวํ เอวเมว เอวเมวํ เอวมฺปิ ยถาปิ เสยฺยถาปิ เสยฺยถาปินาม วิย อิว ยถริว ตถริว ยถานาม ตถานาม ยถาหิ ตถาหิ ยถาจตถาจ อิจฺเจเต ปฏิภาคตฺเถ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ យថា, តថា, យថេវ, តថេវ, ឯវំ, ឯវមេវ, ឯវមេវំ, ឯវម្បិ, យថាបិ, សេយ្យថាបិ, សេយ្យថាបិនាម, វិយ, ឥវ, យថរិវ, តថរិវ, យថានាម, តថានាម, យថាហិ, តថាហិ, យថាចតថាច ប្រើក្នុងអត្ថ បដិភាគៈ (ការប្រៀបធៀប)។

ยถาอิติ [Pg.135] โยคฺคตา วิจฺฉา ปทตฺถานติวตฺตนิทสฺสเนสุ จ.

យថា-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន យោគ្គតា (ភាពសមគួរ), វិច្ឆា (ការដដែលៗ), បទត្ថានតិវត្តនៈ (ការមិនកន្លងនូវអត្ថនៃបទ), និទស្សនៈ (ការបង្ហាញ) ជាដើមផង។

เอวํอิติ อุปเทส ปญฺหาทีสุ จ.

ឯវំ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ឧបទេសៈ (ការណែនាំ), បញ្ហា (សំនួរ) ជាដើមផង។

กิญฺจาปิอิติ อนุคฺคหตฺเถ.

កិញ្ចាបិ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថ អនុគ្គហៈ (ការអនុគ្រោះ) ផងដែរ។

อโหอิติ ครห ปสํสน ปตฺถเนสุ จ.

អហោ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន គរហៈ (ការតិះដៀល), បសំសនៈ (ការសរសើរ), បត្ថនៈ (ការប្រាថ្នា) ជាដើមផង។

นามอิติ ครห ปสํสน สญฺญา ปญฺเหสุ จ.

នាម-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន គរហៈ (ការតិះដៀល), បសំសនៈ (ការសរសើរ), សញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់), បញ្ហា (សំនួរ) ជាដើមផង។

สาธุอิติ ปสํสน ยาจเนสุ จ.

សាធុ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន បសំសនៈ (ការសរសើរ) និងយាចនៈ (ការសូម) ផងដែរ។

อิงฺฆ หนฺท อิจฺเจเต โจทนตฺเถ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ ឥង្ឃ, ហន្ទ ប្រើក្នុងអត្ថ ចោទនៈ (ការដាស់តឿន)។

สาธุ สุฏฺฐุ เอวเมตนฺติ อนุโมทเน.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ សាធុ, សុដ្ឋុ, ឯវមេតំ ប្រើក្នុងអត្ថ អនុមោទនៈ (ការត្រេកអរតាម)។

กิรอิติ อนุสฺสวณ อสฺสทฺเธยฺเยสุ.

កិរ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន អនុស្សវណៈ (ការឮមក) និងអសទ្ធេយ្យៈ (ការមិនគួរជឿ) ផងដែរ។

นูนอิติ อนุมานา’นุสฺสรณ ปริวิตกฺกเนสุ.

នូន-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន អនុមានៈ (ការស្មាន), អនុស្សរណៈ (ការរលឹកនឹក), បរិវិតក្កនៈ (ការត្រិះរិះ) ផងដែរ។

กสฺมาอิติ การณปุจฺฉเน.

កស្មា-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថ ការណបុច្ឆនៈ (ការសួររកហេតុផល)។

ยสฺมา ตสฺมา ตถาหิ เตน อิจฺเจเต การณจฺเฉทนตฺเถ.

សព្ទទាំងឡាយនេះគឺ យស្មា, តស្មា, តថាហិ, តេន ប្រើក្នុងអត្ថ ការណច្ឆេទនៈ (ការកាត់សេចក្តីនៃហេតុផល)។

สห สทฺธึ สมํ อมาอิติ สมกฺริยายํ.

សព្ទទាំងឡាយគឺ Saha, saddhiṃ, samaṃ, amā ប្រើក្នុងន័យធ្វើកិរិយាស្មើគ្នា (ធ្វើរួមគ្នា)។

วินา ริเตอิติ วิปฺปโยเค.

សព្ទទាំងឡាយគឺ Vinā, rite ប្រើក្នុងន័យប្រាសចាក (ការព្រាត់ប្រាស)។

นานา ปุถุ พหุปฺปกาเร.

សព្ទទាំងឡាយគឺ Nānā, puthu ប្រើក្នុងន័យផ្សេងៗ ឬច្រើនប្រការ។

ปุถุ วิสุํ อสงฺฆาเต จ.

សព្ទទាំងឡាយគឺ Puthu, visuṃ ប្រើក្នុងន័យផ្សេងគ្នា និងមិនរួមផ្សំគ្នា។

ทุฏฺฐุ กุ ชิคุจฺฉายํ.

សព្ទទាំងឡាយគឺ Duṭṭhu, ku ប្រើក្នុងន័យខ្ពើមរអើម (ឬអាក្រក់)។

ปุน อปฺปฐเม.

សព្ទគឺ Puna ប្រើក្នុងន័យមិនមែនជាដំបូង (គឺម្តងទៀត)។

กถญฺจิ กิจฺฉตฺเถ จ.

សព្ទគឺ Kathañci ប្រើក្នុងន័យលំបាកក្រៃលែង។

ธา กฺขตฺตุํ สกิญฺจ สงฺขฺยาวิภาเค.

សព្ទទាំងឡាយគឺ Dhā, kkhattuṃ, sakiṃ ប្រើក្នុងន័យបែងចែកចំនួន (ឬការរាប់ចំនួនដង)។

อีสกํ [Pg.136] อปฺปตฺเถ.

សព្ទគឺ Īsakaṃ ប្រើក្នុងន័យបន្តិចបន្តួច។

สณิกํ มนฺทตฺเถ.

សព្ទគឺ Saṇikaṃ ប្រើក្នុងន័យយឺតៗ (ឬថ្នមៗ)។

ขิปฺปํ อรํ ลหุ อาสุํ ตุณฺณํ อจิรํ สีฆตฺเถ.

សព្ទទាំងឡាយគឺ Khippaṃ, araṃ, lahu, āsuṃ, tuṇṇaṃ, aciraṃ ប្រើក្នុងន័យឆាប់រហ័ស។

จิรํ จิรสฺสํ ทีฆกาเล.

សព្ទទាំងឡាយគឺ Ciraṃ, cirassaṃ ប្រើក្នុងន័យកាលដ៏យូរ។

เจ ยทิ สงฺกาวฏฺฐาเน.

សព្ទទាំងឡាយគឺ Ce, yadi ប្រើក្នុងន័យសង្ស័យ ឬការកំណត់លក្ខខណ្ឌ (បើ, ប្រសិនបើ)។

ธุวํ ถิราวธารเณสุ.

សព្ទគឺ Dhuvaṃ ប្រើក្នុងន័យមាំមួន និងការសង្កត់ធ្ងន់ (ពិតប្រាកដ)។

หา วิสาเท.

សព្ទគឺ Hā ប្រើក្នុងន័យសោកស្តាយ (ឱហ្ន៎!)។

ตุณฺหี อภาสเน.

សព្ទគឺ Tuṇhī ប្រើក្នុងន័យស្ងៀមស្ងាត់ (មិននិយាយ)។

สจฺฉิ ปจฺจกฺเข.

សព្ទគឺ Sacchi ប្រើក្នុងន័យចំពោះមុខ (ការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់)។

มุสา มิจฺฉา อลิกํ อสจฺเจ.

សព្ទទាំងឡាយគឺ Musā, micchā, alikaṃ ប្រើក្នុងន័យមិនពិត (កុហក, ខុស)។

สุวตฺถิ อาสีสตฺเถ อิจฺจาทิ.

សព្ទគឺ Suvatthi ប្រើក្នុងន័យប្រាថ្នា (សួស្តី, ពរជ័យ) ជាដើម។

ตุน ตฺวาน ตฺวาปจฺจยนฺตา อุสฺสุกฺกนตฺเถ ภวนฺติ.

បច្ច័យទាំងឡាយមាន Tuna, tvāna, tvā ជាទីបំផុត ប្រើក្នុងន័យខ្វល់ខ្វាយ (ឬប្រឹងប្រែង)។

ยถา – ปสฺสิตุน ปสฺสิย ปสฺสิตฺวาน ปสฺสิตฺวา ทิสฺวา ทิสฺวานทสฺเสตฺวา ทาตุน ทตฺวาน ทตฺวา อุปาทาย ทาเปตฺวา วิญฺญาเปตฺวา วิเจยฺย วิเนยฺย นิหจฺจ สเมจฺจ อเปจฺจ อุเปจฺจ อารพฺภ อาคมฺม อิจฺจาทิ.

ដូចជា៖ passituna, passiya, passitvāna, passitvā, disvā, disvāna (ឃើញហើយ), dassetvā (បង្ហាញហើយ), dātuna, datvāna, datvā (ឲ្យហើយ), upādāya (កាន់យកហើយ), dāpetvā (ឲ្យគេឲ្យហើយ), viññāpetvā (ញ៉ាំងគេឲ្យដឹងច្បាស់ហើយ), viceyya (ជ្រើសរើសហើយ), vineyya (កំចាត់បង់ហើយ), nihacca (សម្លាប់ហើយ), samecca (ត្រាស់ដឹងហើយ), apecca (ចៀសចេញហើយ), upecca (ចូលទៅជិតហើយ), ārabbha (ប្រារព្ធហើយ), āgamma (អាស្រ័យហើយ) ជាដើម។

เอวํ นามาขฺยาโตปสคฺควินิมุตฺตํ ยทพฺยยลกฺขณํ, ตํ สพฺพํ นิปาตปทนฺติ เวทิตพฺพํ.

លក្ខណៈនៃអព្យយសព្ទណា ដែលរួចផុតចាកនាម អាខ្យាត និងឧបសគ្គ យ៉ាងនេះ លក្ខណៈទាំងអស់នោះ គប្បីជ្រាបថាជា និបាតបទ។

วุตฺตญฺจ –

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘มุตฺตํ ปทตฺตยา ยสฺมา, ตสฺมา นิปตตฺยนฺตรา;

เนปาติกนฺติ ตํ วุตฺตํ, ยํ อพฺยย สลกฺขณ’’นฺติ.

«ព្រោះហេតុតែរួចផុតចាកបទទាំង ៣ (នាម អាខ្យាត ឧបសគ្គ) ហេតុនោះ ទើបធ្លាក់ចុះក្នុងចន្លោះ (នៃបទទាំងនោះ) សព្ទណាដែលមានលក្ខណៈជាអព្យយៈ សព្ទនោះ លោកហៅថា នេបាតិកៈ (និបាតបទ)»។

เนปาติกปทํ นิฏฺฐิตํ.

និបាតបទ ចប់ហើយ។

ปุลฺลิงฺคํ อิตฺถิลิงฺคญฺจ, นปุํสกมถาปรํ;

ติลิงฺคญฺจ อลิงฺคญฺจ, นามิกํ ปญฺจธา ฐิตํ.

នាមសព្ទ (នាមិកៈ) ឋិតនៅជា ៥ ប្រការ គឺ បុល្លិង្គ ឥត្ថីលិង្គ នបុំសកលិង្គ តិលិង្គ និងអលិង្គ។

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ นามกณฺโฑ ทุติโย.

ចប់ នាមកណ្ឌ ទី២ ក្នុងគម្ពីរ បទរូបសិទ្ធិ តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. การกกณฺฑ

៣. ការកកណ្ឌ

อถ [Pg.137] วิภตฺตีนมตฺถเภทา วุจฺจนฺเต.

លំដាប់នេះ នឹងសម្តែងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអត្ថរបស់វិភត្តិទាំងឡាយ។

ตตฺถ เอกมฺปิ อตฺถํ กมฺมาทิวเสน, เอกตฺตาทิวเสน จ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย, สฺยาทโย. ตา ปน ปฐมาทิเภเทน สตฺตวิธา.

ក្នុងវិភត្តិទាំងនោះ ពួកវិភត្តិមាន សិ និង យោ ជាដើម តែងបែងចែកសូម្បីតែអត្ថតែមួយ ដោយអំណាចនៃកម្មជាដើម និងដោយអំណាចនៃឯកវចនៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបហៅថា វិភត្តិ។ វិភត្តិទាំងនោះ មាន ៧ យ៉ាង ដោយការបែងចែកមានបឋមាវិភត្តិជាដើម។

ตตฺถ กสฺมึ อตฺเถ ปฐมา?

ក្នុងវិភត្តិទាំងនោះ តើបឋមាវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថដូចម្តេច?

๒๘๓. ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

២៨៣. បឋមាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថនៃលិង្គ (លិង្គត្ថ)។

ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ.

បឋមាវិភត្តិ តែងមានក្នុងសេចក្តីសំដែងត្រឹមតែអត្ថនៃលិង្គ (លិង្គត្ថ) ប៉ុណ្ណោះ។

ลิงฺคสฺส อตฺโถ ลิงฺคตฺโถ. เอตฺถ จ ลีนํ องฺคนฺติ ลิงฺคํ, อปากโฏ อวยโว, ปุริโสติอาทีนญฺหิ ปกติปฺปจฺจยาทิวิภาคกปฺปนาย นิปฺผาทิตานํ สทฺทปฺปติรูปกานํ นามิกปทานํ ปฐมํ ฐเปตพฺพํ ปกติรูปํ อปากฏตฺตา, อวยวตฺตา จ ลิงฺคนฺติ วุจฺจติ. อถ วา วิสทาวิสโทภยรหิตาการโวหารสงฺขาเตน ติวิธลิงฺเคน สหิตตฺถสฺส, ตพฺพินิมุตฺตสฺสุปสคฺคาทีนมตฺถสฺส จ ลีนสฺส คมนโต, ลิงฺคนโต วา ลิงฺคนฺติ อนฺวตฺถนามวเสน วา ‘‘ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺค’’นฺติ วจนโต ปรสมญฺญาวเสน วา ลิงฺคนฺติ อิธ ปาฏิปทิกาปรนามเธยฺยํ สฺยาทิวิภตฺยนฺตปทปกติรูปเมว วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

អត្ថរបស់លិង្គ ឈ្មោះថា លិង្គត្ថ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា លិង្គ គឺ អវយវៈដែលលាក់កំបាំង (លីនំ អង្គំ) ឬចំណែកដែលមិនប្រាកដច្បាស់។ ព្រោះថា រូបដើម (បកតិរូប) ដែលត្រូវតម្កល់ទុកមុនគេ នៃនាមសព្ទទាំងឡាយ មានពាក្យថា បុរិសោ ជាដើម ដែលសម្រេចឡើងដោយការកំណត់បែងចែកបកតិ និងបច្ច័យជាដើម ដែលមានសភាពដូចជាសម្លេង ហៅថា លិង្គ ព្រោះតែមិនប្រាកដច្បាស់ និងព្រោះតែជាចំណែក (អវយវៈ)។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែការទៅដល់ ឬការសំដែងនូវអត្ថដែលលាក់កំបាំង ដែលប្រកបដោយលិង្គ ៣ គឺលិង្គច្បាស់លាស់ លិង្គមិនច្បាស់លាស់ និងលិង្គដែលវៀរចាកលក្ខណៈទាំងពីរ ដែលហៅថាវោហារ និងអត្ថរបស់ឧបសគ្គជាដើម ដែលរួចផុតចាកលិង្គទាំងនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា លិង្គ ដោយអំណាចនៃនាមសមស្របតាមសេចក្តី (អន្វត្ថនាម) ឬដោយអំណាចនៃសេចក្តីសន្មតរបស់គ្រូដទៃ តាមវចនៈថា «សព្ទដែលមានអត្ថ វៀរចាកធាតុ បច្ច័យ និងវិភត្តិ ឈ្មោះថា លិង្គ» ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា លិង្គ ដែលមានឈ្មោះមួយទៀតថា បាដិបទិកៈ នោះ សំដៅយករូបដើម (បកតិរូប) នៃបទដែលមានវិភត្តិមាន សិ ជាទីបំផុតប៉ុណ្ណោះ។

ลิงฺคสฺสตฺโถ นาม ปพนฺธวิเสสากาเรน ปวตฺตมาเน รูปาทโย อุปาทาย ปญฺญาปียมาโน ตทญฺญานญฺญภาเวน อนิพฺพจนีโย สมูหสนฺตานาทิเภโท อุปาทาปญฺญตฺติสงฺขาโต ฆฏปฏาทิโวหารตฺโถ จ ปถวีธาตุผสฺสาทีนํ สภาวธมฺมานํ [Pg.138] กาลเทสาทิเภทภินฺนานํ วิชาติยวินิวตฺโต สชาติยสาธารโณ ยถาสงฺเกตมาโรปสิทฺโธ ตชฺชาปญฺญตฺติสงฺขาโต กกฺขฬตฺตผุสนาทิสามญฺญากาโร จ.

ឯអត្ថរបស់លិង្គ (លិង្គត្ថ) នោះ គឺវោហារត្ថ មានក្អម និងសំពត់ជាដើម ដែលហៅថា ឧបាទាបញ្ញត្តិ ដែលលោកបញ្ញត្តឡើងដោយអាស្រ័យនូវរូបជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនៃសន្តានដ៏វិសេស ដែលមិនអាចពោលបានថាជាសភាវៈដទៃ ឬមិនមែនជាសភាវៈដទៃចាករូបទាំងនោះ ដែលបែងចែកជាក្រុម និងសន្តានជាដើម និងអាការៈទូទៅ មានភាពរឹង និងការប៉ះពាល់ជាដើម ដែលហៅថា តជ្ជាបញ្ញត្តិ ដែលសម្រេចដោយការសន្មតតាមសញ្ញា ដែលទូទៅដល់សភាវៈដែលមានជាតិស្មើគ្នា និងវៀរចាកសភាវៈដែលមានជាតិផ្សេងគ្នា នៃសភាវធម៌ទាំងឡាយ មានបឋវីធាតុ និងផស្សៈជាដើម ដែលប្លែកគ្នាដោយការបែងចែកមានកាល និងទេសៈជាដើម។

โส ปน กมฺมาทิสํสฏฺโฐ, สุทฺโธ จาติ ทุวิโธ. ตตฺถ กมฺมาทีสุ ทุติยาทีนํ วิธียมานตฺตา กมฺมาทิสํสคฺครหิโต ลิงฺคสงฺขฺยาปริมาณยุตฺโต, ตพฺพินิมุตฺตุปสคฺคาทิปทตฺถภูโต จ สุทฺโธ สทฺทตฺโถ อิธ ลิงฺคตฺโถ นาม.

អត្ថរបស់លិង្គនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ អត្ថដែលច្រឡំដោយកម្មជាដើម ១ និងអត្ថដ៏បរិសុទ្ធ (សុទ្ធត្ថ) ១។ ក្នុងអត្ថទាំងពីរនោះ សទ្ទត្ថដ៏បរិសុទ្ធ ដែលមិនច្រឡំដោយកម្មជាដើម ព្រោះតែវិភត្តិមានទុតិយាវិភត្តិជាដើម ត្រូវបានបញ្ញត្តក្នុងកម្មជាដើម ដែលប្រកបដោយលិង្គ ចំនួន (សង្ខ្យា) និងប្រមាណ និងដែលជាអត្ថនៃបទមានឧបសគ្គជាដើម ដែលរួចផុតចាកលិង្គទាំងនោះ ឈ្មោះថា លិង្គត្ថ ក្នុងទីនេះ។

โย ปน อาขฺยาตกิตกตทฺธิตสมาเสหิ วุตฺโต กมฺมาทิสํสฏฺโฐ อตฺโถ, โสปิ ทุติยาทีนํ ปุน อตฺตนา วตฺตพฺพสฺส อตฺถวิเสสสฺสาภาเวน อวิสยตฺตา, ลิงฺคตฺถมตฺตสฺส สมฺภวโต จ ปฐมาเยว วิสโย.

ចំណែកឯអត្ថដែលច្រឡំដោយកម្មជាដើម ដែលសម្តែងដោយអាខ្យាត កិតកៈ តទ្ធិត និងសមាស ក៏ជាវិស័យនៃបឋមាវិភត្តិប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែមិនមែនជាវិស័យនៃវិភត្តិមានទុតិយាវិភត្តិជាដើម ដោយគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលខ្លួនត្រូវនិយាយម្តងទៀត និងព្រោះតែមានត្រឹមតែអត្ថរបស់លិង្គ (លិង្គត្ថមត្ត) ប៉ុណ្ណោះ។

โหติ เจตฺถ –

និងមានគាថាពោលទុកក្នុងទីនេះថា៖

ปฐมาวุปสคฺคตฺเถ, เกสญฺจตฺเถ นิปาตสทฺทานํ;

ลิงฺคาทิเก จ สุทฺเธ-ภิหิเต กมฺมาทิอตฺเถปิ.

«បឋមាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថរបស់ឧបសគ្គ ក្នុងអត្ថរបស់និបាតសព្ទខ្លះ ក្នុងលិង្គត្ថដ៏បរិសុទ្ធជាដើម និងក្នុងអត្ថមានកម្មជាដើម ដែលត្រូវបានសម្តែងរួចហើយ»។

สลิงฺเค ตาว – เอโส ปุริโส, เอเต ปุริสา, เอสา กญฺญา, เอตา กญฺญาโย, เอตํ จิตฺตํ, เอตานิ จิตฺตานิ.

ក្នុងបទដែលមានលិង្គ (សលិង្គ) ជាមុនសិន ដូចជា៖ eso puriso (បុរសនេះ), ete purisā (បុរសទាំងឡាយនេះ), esā kaññā (នាងកញ្ញានេះ), etā kaññāyo (នាងកញ្ញាទាំងឡាយនេះ), etaṃ cittaṃ (ចិត្តនេះ), etāni cittāni (ចិត្តទាំងឡាយនេះ)។

สสงฺขฺเย – เอโก ทฺเว.

ក្នុងបទដែលមានចំនួន (សសង្ខ្យៈ) ដូចជា៖ eko (មួយ), dve (ពីរ)។

สปริมาเณ – โทโณ ขารี อาฬฺหกํ.

ក្នុងបទដែលមានគ្រឿងវាល់ (សបរិមាណ) ដូចជា៖ doṇo (រង្វាល់ទោណៈ), khārī (រង្វាល់ខារី), āḷhakaṃ (រង្វាល់អាឡហកៈ)។

ลิงฺคาทิวินิมุตฺเต สตฺตามตฺเต – จ วา ห อหํ อตฺถิ สกฺกาลพฺภา อิจฺจาทิ.

ក្នុងបទដែលរួចផុតចាកលិង្គជាដើម គឺមានត្រឹមតែសភាពពិត ដូចជា៖ ca (និង), vā (ឬ), ha (ពិតប្រាកដ), ahaṃ (ខ្ញុំ), atthi (មាន), sakkā (អាច), labbhā (គួរ) ជាដើម។

‘‘ลิงฺคตฺเถ ปฐมา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘อาลปเน จา’’ติ อาลปนตฺเถ จ ปฐมา, อภิมุขํ กตฺวา ลปนํ อาลปนํ, อามนฺตนํ อวฺหานนฺติ อตฺโถ.

ដោយតម្កល់សូត្រថា «Liṅgatthe paṭhamā» ទុកជាអធិការ ហើយចុះបឋមាវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃការហៅ (អាលបនៈ) ដោយសូត្រថា «ālapane ca»។ ការនិយាយធ្វើឱ្យប្រឈមមុខ ឈ្មោះថា អាលបនៈ សេចក្តីថា ការហៅរក ឬការអញ្ជើញ។

เอตฺถ จ อามนฺตนํ นาม ปเคว ลทฺธสรูปสฺส สทฺเทน อภิมุขีกรณํ, กตาภิมุโข ปน ‘‘คจฺฉา’’ติอาทินา นเยน กฺริยาย [Pg.139] โยชียติ, ตสฺมา อามนฺตนสมเย กฺริยาโยคาภาวโต อิทํ การกโวหารํ น ลภติ.

ក្នុងទីនេះ ឯការហៅរក (អាមន្តនៈ) នោះ គឺការធ្វើបុគ្គលដែលស្គាល់រូបរាងពីមុនមកហើយ ឱ្យប្រឈមមុខដោយសម្លេង។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលត្រូវបានធ្វើឱ្យប្រឈមមុខហើយ តែងត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងកិរិយា ដោយន័យមានពាក្យថា «gaccha» (ចូរទៅ) ជាដើម ហេតុនោះ ក្នុងខណៈនៃការហៅរក ព្រោះតែគ្មានការប្រកបដោយកិរិយា ហេតុនេះ ទើបមិនបាននូវឈ្មោះថា ការកៈ (កត្តា, កម្ម ជាដើម) ឡើយ។

วุตฺตญฺจ

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘สทฺเทนาภิมุขีกาโร, วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน;

อามนฺตนํ วิธาตพฺเพ, นตฺถิ ‘ราชา ภเว’ติท’’นฺติ.

«ការធ្វើវត្ថុដែលមានស្រាប់ឱ្យប្រឈមមុខដោយសម្លេង ឈ្មោះថា អាមន្តនៈ។ ក្នុងការហៅរកដែលត្រូវធ្វើ មិនមានពាក្យថា 'សូមទ្រង់ជាស្តេច' ឡើយ»។

โภ ปุริส เอหิ, โภ ปุริสา วา, ภวนฺโต ปุริสา เอถ.

bho purisa ehi (នែបុរស ចូរមក), bho purisā (នែបុរសទាំងឡាយ) ឬ bhavanto purisā etha (លោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ ចូរមក)។

กสฺมึ อตฺเถ ทุติยา?

តើទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថដូចម្តេច?

๒๘๔. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

២៨៤. ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថនៃកម្ម (កម្មត្ថ)។

กมฺมตฺเถ ลิงฺคมฺหา ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

ទុតិយាវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីលិង្គ ក្នុងអត្ថនៃកម្ម។

อนภิหิเต เอวายํ, ‘‘กมฺมนิ ทุติยายํ ตฺโต’’ติ วจนญฺเจตฺถ ญาปกํ.

វិភត្តិនេះ តែងចុះក្នុងអត្ថដែលមិនទាន់សម្តែង (អនភិហិតៈ) ប៉ុណ្ណោះ វចនៈក្នុងទីនេះថា «kammani dutiyā...» ជាគ្រឿងញ៉ាំងឱ្យដឹង (ញាបកៈ)។

กึ กมฺมํ?

តើអ្វីជាកម្ម?

‘‘เยน วา กยิรเต ตํ กรณ’’นฺติ อิโต ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា «vā» (តាមការគួរ) តែងអូសមកពីសូត្រនេះថា «Yena vā kayirate taṃ karaṇaṃ»។

๒๘๕. ยํ กโรติ ตํ กมฺมํ.

២៨៥. បុគ្គលធ្វើនូវវត្ថុណា វត្ថុនោះឈ្មោះថា កម្ម។

ยํ วา กโรติ, ยํ วา วิกโรติ, ยํ วา ปาปุณาติ, ตํ การกํ กมฺมสญฺญํ โหติ.

ម៉្យាងទៀត បុគ្គលធ្វើនូវវត្ថុណា ឬធ្វើឱ្យប្រែប្រួលនូវវត្ថុណា ឬទៅដល់នូវវត្ថុណា ការកៈនោះ តែងបានឈ្មោះថា កម្ម។

อิธ ลิงฺคกาลวจนมตนฺตํ. กรียตีติ กมฺมํ. ตตฺถ การกํ, สาธกํ กฺริยานิปฺผตฺติยา การณมุจฺจเต, ตํ ปน การกํ ฉพฺพิธํ กมฺมํ กตฺตา กรณํ สมฺปทานมปาทานโมกาโส จาติ. ตตฺถ สภาวโต, ปริกปฺปโต วา กมฺมาทิมฺหิ สติเยว กฺริยาภาวโต กมฺมาทีนํ ฉนฺนมฺปิ การกโวหาโร สิทฺโธว โหติ.

ក្នុងទីនេះ លិង្គ កាល និងវចនៈ មិនមានការកំណត់ឡើយ។ វត្ថុដែលគេធ្វើ ឈ្មោះថា កម្ម។ ក្នុងកម្មនោះ ការកៈ លោកហៅថា គ្រឿងសម្រេច ឬជាហេតុនៃការញ៉ាំងកិរិយាឱ្យសម្រេច។ ឯការកៈនោះ មាន ៦ យ៉ាង គឺ កម្ម កត្តា ករណៈ សម្បទាន អបាទាន និងឱកាស។ ក្នុងទីនោះ ព្រោះតែកិរិយាមានឡើងបាន លុះត្រាតែមានកម្មជាដើម ដោយសភាវៈពិត ឬដោយការសន្មត ហេតុនោះ ការហៅថា ការកៈ នៃធម៌ទាំង ៦ យ៉ាង មានកម្មជាដើម ទើបសម្រេចបានពិតប្រាកដ។

ตํ [Pg.140] ปน กมฺมํ ติวิธํ นิพฺพตฺตนียํ วิกรณียํ ปาปณียญฺจาติ. ยถา – มาตา ปุตฺตํ วิชายติ, อาหาโร สุขํ ชนยติ. ฆฏํ กโรติ เทวทตฺโต, กฏฺฐมงฺคารํ กโรติ, สุวณฺณํ เกยูรํ, กฏกํ วา กโรติ, วีหโย ลุนาติ. เทวทตฺโต นิเวสนํ ปวิสติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ, ธมฺมํ สุณาติ, ปณฺฑิเต ปยิรุปาสติ.

ឯកម្មនោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺ និព្វត្តនីយកម្ម (កម្មដែលត្រូវបង្កើតឡើង) វិករណីយកម្ម (កម្មដែលត្រូវធ្វើឱ្យប្រែប្រួល) និងបាបណីយកម្ម (កម្មដែលត្រូវទៅដល់)។ ដូចជា៖ mātā puttaṃ vijāyati (មាតាបង្កើតនូវបុត្រ), āhāro sukhaṃ janayati (អាហារញ៉ាំងសេចក្តីសុខឱ្យកើតឡើង) [នេះជានិព្វត្តនីយកម្ម]។ ghaṭaṃ karoti devadatto (ទេវទត្តធ្វើនូវក្អម), kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti (ធ្វើនូវឈើឱ្យទៅជាធ្យូង), suvaṇṇaṃ keyūraṃ, kaṭakaṃ vā karoti (ធ្វើនូវមាសឱ្យទៅជាកងដៃ ឬចិញ្ចៀន), vīhayo lunāti (ច្រូតនូវស្រូវទាំងឡាយ) [នេះជាវិករណីយកម្ម]។ devadatto nivesanaṃ pavisati (ទេវទត្តចូលទៅកាន់ផ្ទះ), ādiccaṃ passati (មើលនូវព្រះអាទិត្យ), dhammaṃ suṇāti (ស្តាប់នូវធម៌), paṇḍite payirupāsati (ចូលទៅអង្គុយជិតនូវពួកបណ្ឌិត) [នេះជាបាបណីយកម្ម]។

วุตฺตญฺจ

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘นิพฺพตฺติวิกติปฺปตฺติ-เภเทน ติวิธํ มตํ;

กตฺตุ กฺริยาภิคมฺมํ ตํ, สุขงฺคารํ นิเวสน’’นฺติ.

«កម្មដែលកត្តាត្រូវទៅដល់ដោយកិរិយា នោះ លោកដឹងថាមាន ៣ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជា និព្វត្តិ (ការកើតឡើង) វិកតិ (ការប្រែប្រួល) និងបត្តិ (ការទៅដល់) ដូចជា សេចក្តីសុខ ធ្យូង និងផ្ទះ ជាដើម»។

เอตฺถ จ อิจฺฉิตานิจฺฉิตกถิตากถิตาทิเภทมนเปกฺขิตฺวา สพฺพสงฺคาหกวเสน ‘‘ยํ กโรติ ตํ กมฺม’’นฺติ วุตฺตตฺตา, อตฺถนฺตรวิกปฺปนวาธิการโต จ สพฺพตฺถ อิมินาว กมฺมสญฺญา โหติ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ដោយមិនគិតដល់ការបែងចែកជាដើមថា អិច្ឆិតកម្ម អនិច្ឆិតកម្ម កថិតកម្ម និងអកថិតកម្ម ព្រោះមានពាក្យពោលទុកដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះទាំងអស់ថា «បុគ្គលធ្វើនូវសភាវៈណា សភាវៈនោះឈ្មោះថាកម្ម» និងព្រោះអំណាចនៃអធិការដែលបែងចែកសេចក្តីផ្សេងៗ ទៀត ឈ្មោះថាកម្ម (កម្មសញ្ញា) រមែងមានក្នុងទីទាំងពួង ដោយសូត្រនេះឯង។

ตตฺถ อนิจฺฉิตกมฺมํ ยถา – กณฺฏกํ มทฺทติ, วิสํ คิลติ, คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูลํ อุปคจฺฉติ.

ក្នុងកម្មទាំងនោះ អនិច្ឆិតកម្ម (កម្មដែលមិនប្រាថ្នា) ដូចជា ជាន់បន្លា, លេបថ្នាំពិស, ដើរទៅកាន់ស្រុក ក៏ចូលទៅជិតគល់ឈើ។

อกถิตกมฺมํ ยถา – ยญฺญทตฺตํ กมฺพลํ ยาจเต พฺราหฺมโณ. เอตฺถ หิ ‘‘กมฺพล’’มิติ กถิตกมฺมํ ทฺวิกมฺมิกาย ยาจนกฺริยาย ปตฺตุมิจฺฉิตตรตฺตา. ‘‘ยญฺญทตฺต’’มิติ อปฺปธานตฺตา อกถิตกมฺมํ. ตถา สมิทฺธํ ธนํ ภิกฺขเต, อชํ คามํ นยติ, ปราภวนฺตํ ปุริสํ, มยํ ปุจฺฉาม โคตมํ, ภควา ภิกฺขู เอตทโวจ อิจฺจาทิ.

អកថិតកម្ម (កម្មដែលមិនបានពោលទុក) ដូចជា ព្រាហ្មណ៍សូមភួយនឹងយញ្ញទត្ត។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «កម្ពលៈ (ភួយ)» ជាកថិតកម្ម (កម្មដែលពោលទុក) ព្រោះជាសភាវៈដែលបុគ្គលប្រាថ្នាចង់បានក្រៃលែង ដោយកិរិយាសុំដែលមានកម្មពីរ (ទ្វិកម្មិកៈ)។ ពាក្យថា «យញ្ញទត្ត» ជាអកថិតកម្ម ព្រោះមិនមែនជាប្រធាន (មិនសំខាន់)។ ដូចគ្នានោះដែរ ដូចជា សូមទ្រព្យនឹងសមិទ្ធៈ, នាំពពែទៅកាន់ស្រុក, សួរនូវបុរសដែលវិនាស (ក្នុងប្រយោគថា) យើងទាំងឡាយសូមទូលសួរព្រះគោតម នូវបុរសដែលវិនាស, ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានត្រាស់ពាក្យនេះនឹងភិក្ខុទាំងឡាយ ជាដើម។

อภิหิตกมฺเม ปน น โหติ, ยถา – กโฏ กรียเต เทวทตฺเตน, สุคเตน เทสิโต ธมฺโม, ยญฺญทตฺโต กมฺพลํ ยาจียเต พฺราหฺมเณน อิจฺจาทิ.

ចំណែកឯក្នុងអភិហិតកម្ម (កម្មដែលត្រូវបានពោលរួចហើយ) រមែងមិនមាន (ទុតិយាវិភត្តិ) ឡើយ ដូចជា កន្ទេល ត្រូវទេវទត្តធ្វើ, ធម៌ ត្រូវព្រះសុគតសម្តែងហើយ, យញ្ញទត្ត ត្រូវព្រាហ្មណ៍សូមភួយ ជាដើម។

‘‘ทุติยา’’ติ อธิกาโร.

ពាក្យថា «ទុតិយា» ជាអធិការ។

๒๘๖. คติ [Pg.141] พุทฺธิ ภุช ปฐ หร กร สยาทีนํ การิเต วา.

២៨៦. ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងកម្មរបស់ការិតកត្តា ក្នុងព្រះយោគនៃធាតុទាំងឡាយមាន គតិ, ពុទ្ធិ, ភុជៈ, បឋៈ, ហរៈ, ករៈ និងសយៈ ជាដើម ខ្លះ។

คมุ สปฺป คติมฺหิ, พุธ โพธเน, พุธ อวคมเน วา, ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, ปฐ พฺยตฺติยํ วาจายํ, หร หรเณ, กร กรเณ, สิ สเย อิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ ปโยเค การิเต สติ ปโยชฺชกกตฺตุภูเต กมฺมนิ ลิงฺคมฺหา ทุติยาวิภตฺติ โหติ วา. นิจฺจสมฺปตฺเต วิกปฺปตฺโถยํ, เตน ตสฺส ปกฺเข ตติยา โหติ.

កាលបើមានការប្រើប្រាស់ការិតប្បច្ច័យ ក្នុងព្រះយោគនៃធាតុទាំងឡាយមានជាដើមយ៉ាងនេះគឺ គមុ ធាតុ និងសប្ប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ទៅ (គតិ), ពុធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ដឹង (ពោធនៈ) ឬ ពុធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា យល់ដឹង (អវគមនៈ), ភុជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ថែរក្សានិងបរិភោគ (បាលនៈ និងព្យវហរណៈ), បឋ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ពោលឲ្យច្បាស់លាស់ (ព្យត្តិយំ វាចាយំ), ហរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា នាំទៅ (ហរណៈ), ករ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ធ្វើ (ករណៈ), សិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ដេក (សយៈ) ទុតិយាវិភត្តិ រមែងចុះខ្លះ ពីនាមសព្ទដែលជាកម្មដែលជាកត្តាត្រូវគេប្រើ (បយោជ្យកត្តា)។ សូត្រនេះមានសេចក្តីបែងចែក (វិកប្បត្ថៈ) ក្នុងកាលដែលត្រូវចុះជាប្រចាំ (និច្ចសម្បត្តិ) ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងចំណែករបស់វា តតិយាវិភត្តិ រមែងមានខ្លះ។

โย โกจิ ปุริโส คามํ คจฺฉติ, ตมญฺโญ ปโยชยติ. ปุริโส ปุริสํ คามํ คมยติ, ปุริเสน วา คามํ คมยติ. เอวํ สิสฺสํ ธมฺมํ โพเธติ อาจริโย, มาตา ปุตฺตํ โภชนํ โภชยติ, สิสฺสํ ธมฺมํ ปาเฐติ อาจริโย, ปุริโส ปุริสํ ภารํ หาเรติ, ตถา ปุริโส ปุริสํ กมฺมํ การยติ, ปุริเสน วา กมฺมํ การาปยติ, ปุริโส ปุริสํ สยาปยติ. เอวํ สพฺพตฺถ การิเต กตฺตุกมฺมนิ ทุติยา.

បុរសណាម្នាក់ដើរទៅកាន់ស្រុក បុរសម្នាក់ទៀតប្រើប្រាស់បុរសនោះ។ (ឧទាហរណ៍ថា) បុរស ញ៉ាំងបុរស ឲ្យទៅកាន់ស្រុក ឬ ញ៉ាំងបុរស ឲ្យទៅកាន់ស្រុក ដោយបុរស។ ដូចគ្នានេះដែរ អាចារ្យ ញ៉ាំងសិស្ស ឲ្យដឹងនូវធម៌, មាតា ញ៉ាំងបុត្រ ឲ្យបរិភោគនូវភោជន, អាចារ្យ ញ៉ាំងសិស្ស ឲ្យរៀននូវធម៌, បុរស ញ៉ាំងបុរស ឲ្យនាំទៅនូវភារៈ, ដូចគ្នានោះដែរ បុរស ញ៉ាំងបុរស ឲ្យធ្វើនូវការងារ ឬ បុរស ញ៉ាំងបុរស ឲ្យធ្វើនូវការងារ, បុរស ញ៉ាំងបុរស ឲ្យដេក។ យ៉ាងនេះ ទុតិយាវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងកត្តុកម្មនៃការិតប្បច្ច័យក្នុងទីទាំងពួង។

การิเตติ กึ? ปุริโส คามํ คจฺฉติ.

ពាក្យថា «កាលបើមានការិតប្បច្ច័យ (kārite)» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងទីដែលមិនមានការិតប្បច្ច័យ ដូចជា) បុរសដើរទៅកាន់ស្រុក។

อภิหิเต น ภวติ, ปุริเสน ปุริโส คามํ คมียเต, สิสฺโส ธมฺมํ โพธียเต อิจฺจาทิ.

កាលបើកម្មត្រូវបានពោលរួចហើយ (អភិហិតកម្ម) រមែងមិនមាន (ទុតិយាវិភត្តិ) ឡើយ ដូចជា បុរស ត្រូវបុរស ញ៉ាំងឲ្យទៅកាន់ស្រុក, សិស្ស ត្រូវគេញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវធម៌ ជាដើម។

๒๘๗. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค.

២៨៧. ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងនាមសព្ទដែលពោលនូវកាល និងផ្លូវ ក្នុងកាលដែលមានការទាក់ទងគ្នាដោយមិនដាច់ (អច្ចន្តសញ្ញោគ)។

อจฺจนฺตํ นิรนฺตรํ สํโยโคอจฺจนฺตสํโยโค. กาลทฺธานํ ทพฺพคุณกฺริยาหิ อจฺจนฺตสํโยเค เตหิ กาลทฺธานวาจีหิ ลิงฺเคหิ ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

ការទាក់ទងគ្នាដោយមិនដាច់ ឥតមានចន្លោះ ឈ្មោះថា អច្ចន្តសញ្ញោគ។ កាលបើមានការទាក់ទងគ្នាដោយមិនដាច់នៃកាល និងផ្លូវ ជាមួយនឹងទ្រព្យ គុណ និងកិរិយា ទុតិយាវិភត្តិ រមែងចុះពីនាមសព្ទដែលពោលនូវកាល និងផ្លូវទាំងនោះ។

กาเล ตาว – สตฺตาหํ ควปานํ, มาสํ มํโสทนํ, สรทํ รมณียา นที, สพฺพกาลํ รมณียํ นนฺทนํ, มาสํ สชฺฌายติ, ตโย มาเส อภิธมฺมํ เทเสสิ.

ក្នុងកាលជាមុនសិន ដូចជា ការផឹកទឹកដោះគោអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ, ការបរិភោគបាយលាយដោយសាច់អស់មួយខែ, ស្ទឹងគួរជាទីរីករាយអស់រដូវសរទៈ, សួននន្ទនវ័នគួរជាទីរីករាយសព្វកាល, ស្វាធ្យាយអស់មួយខែ, សម្តែងព្រះអភិធម្មអស់បីខែ។

อทฺธาเน [Pg.142] – โยชนํ วนราชิ, โยชนํ ทีโฆ ปพฺพโต, โกสํ สชฺฌายติ.

ក្នុងផ្លូវ (អទ្ធានៈ) ដូចជា ជួរព្រៃអស់មួយយោជន៍, ភ្នំវែងអស់មួយយោជន៍, ស្វាធ្យាយអស់មួយកោសៈ។

อจฺจนฺตสํโยเคติ กึ? มาเส มาเส ภุญฺชติ, โยชเน โยชเน วิหารํ ปติฏฺฐาเปสิ.

ពាក្យថា «ក្នុងកាលដែលមានការទាក់ទងគ្នាដោយមិនដាច់ (accantasaṃyoge)» ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងទីដែលមិនមានការទាក់ទងគ្នាដោយមិនដាច់ ដូចជា) បរិភោគរាល់ៗ ខែ, បានស្ថាបនាវិហាររាល់ៗ យោជន៍។

๒๘๘. กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต.

២៨៨. ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងនាមសព្ទដែលប្រកបដោយកម្មប្បវចនីយសព្ទ។

กมฺมปฺปวจนีเยหิ นิปาโตปสคฺเคหิ ยุตฺเต โยเค สติ ลิงฺคมฺหา ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

កាលបើមានការប្រកបដោយកម្មប្បវចនីយសព្ទ ដែលជានិបាត និងឧបសគ្គ ទុតិយាវិភត្តិ រមែងចុះពីនាមសព្ទ។

กมฺมํ ปวจนียํ เยสํ เต กมฺมปฺปวจนียา, ปรสมญฺญาวเสน วา อนฺวาทโย กมฺมปฺปวจนียา.

សព្ទទាំងឡាយណាដែលពោលនូវកម្ម (កិរិយាដែលរលត់ទៅហើយ) សព្ទទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា កម្មប្បវចនីយៈ ឬមួយក៏សព្ទទាំងឡាយមាន អនុ សព្ទជាដើម ឈ្មោះថា កម្មប្បវចនីយៈ ដោយអំណាចនៃសញ្ញារបស់ក្បួនដទៃ (សំស្ក្រឹត)។

ตตฺถ อนุสทฺทสฺส ลกฺขเณ, สหตฺเถ, หีเน จ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา. ยถา – ปพฺพชิตมนุ ปพฺพชึสุ, นทิมนฺววสิตา พาราณสี, นทิยา สห อวพทฺธาติ อตฺโถ, อนุ สาริปุตฺตํ ปญฺญวา.

ក្នុងកម្មប្បវចនីយសព្ទទាំងនោះ ឈ្មោះថាកម្មប្បវចនីយៈ ត្រូវបានពោលទុកសម្រាប់ អនុ សព្ទ ក្នុងអត្ថថា គ្រឿងសម្គាល់ (លក្ខណៈ), ក្នុងអត្ថថា ជាមួយគ្នា (សហត្ថៈ) និងក្នុងអត្ថថា ថោកទាប (ហីនៈ)។ ដូចជា ពួកជនបួសហើយតាមក្រោយព្រះអ្នកបួស, ក្រុងពារាណសីតាំងនៅជាប់នឹងស្ទឹង សេចក្តីថា ជាប់ទាក់ទងជាមួយស្ទឹង, ព្រះសារីបុត្រមានប្រាជ្ញាថយថោកជាង (ព្រះមានព្រះភាគ)។

ลกฺขณาทีสุ ‘‘ลกฺขณิ’ตฺถมฺภูตกฺขานภาค วิจฺฉาสุ ปติ ปริ อนโว’’ติ ปติ ปริ อนูนํ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา.

ក្នុងអត្ថមានលក្ខណៈជាដើម ឈ្មោះថាកម្មប្បវចនីយៈ ត្រូវបានពោលទុកសម្រាប់ បតិ, បរិ និងអនុ សព្ទ តាមសូត្រថា «lakkhaṇi’tthambhūtakkhānabhāga vicchāsu pati pari anavo» (បតិ បរិ និងអនុ សព្ទ ឈ្មោះថាកម្មប្បវចនីយៈ ក្នុងអត្ថថា លក្ខណៈ, ឥត្ថម្ភូតក្ខានៈ, ភាគៈ និងវិច្ឆា)។

ลกฺขเณ สูริยุคฺคมนํ ปติ ทิพฺพา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุํ, รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต จนฺโท, รุกฺขํ ปริ, รุกฺขํ อนุ.

ក្នុងអត្ថថា លក្ខណៈ ដូចជា ភោជនទិព្វទាំងឡាយ គប្បីប្រាកដឡើង ចំពោះការរះឡើងនៃព្រះអាទិត្យ, ព្រះចន្ទរមែងភ្លឺចិញ្ចាចចំពោះដើមឈើ, ចំពោះដើមឈើ (rukkhaṃ pari), ចំពោះដើមឈើ (rukkhaṃ anu)។

อิตฺถมฺภูตกฺขาเน สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปติ, มาตรํ ปริ, มาตรํ อนุ.

ក្នុងអត្ថថា ឥត្ថម្ភូតក្ខានៈ (ការសម្តែងនូវសភាវៈដែលជាយ៉ាងនោះ) ដូចជា ទេវទត្តជាអ្នកល្អចំពោះមាតា, ចំពោះមាតា (mātaraṃ pari), ចំពោះមាតា (mātaraṃ anu)។

ภาเค ยเทตฺถ มํ ปติ สิยา, มํ ปริ, มํ อนุ, ตํ ทียตุ.

ក្នុងអត្ថថា ភាគៈ (ចំណែក) ដូចជា ចំណែកណាដែលគប្បីមានដល់ខ្ញុំក្នុងទ្រព្យនេះ, ដល់ខ្ញុំ (maṃ pari), ដល់ខ្ញុំ (maṃ anu) សូមឲ្យនូវចំណែកនោះចុះ។

วิจฺฉาโยเค [Pg.143] อตฺถมตฺถํ ปติ สทฺโท นิวิสติ, รุกฺขํ รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต จนฺโท, รุกฺขํ รุกฺขํ ปริ, รุกฺขํ รุกฺขํ อนุ.

ក្នុងវិច្ឆាយោគ (ការនិយាយផ្ទួនៗ គ្នា) ដូចជា សព្ទរមែងតាំងនៅចំពោះសេចក្តីនីមួយៗ, ព្រះចន្ទរមែងភ្លឺចិញ្ចាចចំពោះដើមឈើនីមួយៗ, ចំពោះដើមឈើនីមួយៗ (rukkhaṃ rukkhaṃ pari), ចំពោះដើមឈើនីមួយៗ (rukkhaṃ rukkhaṃ anu)។

‘‘อภิรภาเค’’ติ อภิสฺส ภาควชฺชิเตสุ ลกฺขณาทีสุ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ อภิ.

តាមសូត្រថា «abhirabhāge» ឈ្មោះថាកម្មប្បវចនីយៈ ត្រូវបានពោលទុកសម្រាប់ អភិ សព្ទ ក្នុងអត្ថមានលក្ខណៈជាដើម វៀរលែងតែភាគៈ (ចំណែក) ចេញ។ ដូចជា កិត្តិសព្ទដ៏ពីរោះយ៉ាងនេះ របស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ខ្ចរខ្ចាយទៅហើយ, ទេវទត្តជាអ្នកល្អចំពោះមាតា។

นิปาเต ธิ พฺราหฺมณสฺส หนฺตาร มิจฺเจวมาทิ.

ក្នុងនិបាតសព្ទ ដូចជា គួរឲ្យខ្ពើមណាស់ ចំពោះអ្នកសម្លាប់ព្រាហ្មណ៍ ជាដើមយ៉ាងនេះ។

๒๘๙. กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ.

២៨៩. ទុតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថរបស់ឆដ្ឋីវិភត្តិខ្លះ។

ฉฏฺฐีนํ อตฺเถ กฺวจิ ทุติยาวิภตฺติ โหติ. อนฺตราอภิโต ปริโต ปติ ปฏิภาติโยเค อยํ. อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน, ราชคหสฺส จ นาฬนฺทาย จ มชฺเฌติ อตฺโถ. อภิโต คามํ วสติ, ปริโต คามํ วสติ, นทึ เนรญฺชรํ ปติ, เนรญฺชราย นทิยา สมีเปติ อตฺโถ. ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคา, อุปมา มํ ปฏิภาติ, อุปมา มยฺหํ อุปฏฺฐหตีติ อตฺโถ.

ទុតិយាវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងអត្ថរបស់ឆដ្ឋីវិភត្តិខ្លះ។ វិភត្តិនេះ រមែងចុះក្នុងព្រះយោគនៃសព្ទទាំងឡាយគឺ អន្តរា, អភិតោ, បរិតោ, បតិ និងបដិភាតិ។ ដូចជា ដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងចន្លោះក្រុងនាឡន្ទា សេចក្តីថា ក្នុងចន្លោះនៃក្រុងរាជគ្រឹះ និងក្រុងនាឡន្ទា។ រស់នៅជិតស្រុក, រស់នៅជុំវិញស្រុក, ជិតស្ទឹងនេរញ្ជរា សេចក្តីថា ក្នុងទីជិតនៃស្ទឹងនេរញ្ជរា។ ម្នាលចុន្ទៈ សូមពោធិជ្ឈង្គទាំងឡាយភ្លឺច្បាស់ដល់អ្នក, សេចក្តីឧបមារមែងភ្លឺច្បាស់ដល់ខ្ញុំ សេចក្តីថា សេចក្តីឧបមារមែងប្រាកដដល់ខ្ញុំ។

‘‘กฺวจิ ทุติยา, อตฺเถ’’ติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា «kvaci dutiyā» (ទុតិយាវិភត្តិខ្លះ) និងពាក្យថា «atthe» (ក្នុងអត្ថ) តែងតាមទៅ។

๒๙๐. ตติยาสตฺตมีนญฺจ.

២៩០. និងក្នុងអត្ថរបស់តតិយាវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិផង។

ตติยาสตฺตมีนมตฺเถ จ กฺวจิ ลิงฺคมฺหา ทุติยาวิภตฺติ โหติ.

ទុតិយាវិភត្តិ រមែងចុះពីនាមសព្ទខ្លះ ក្នុងអត្ថរបស់តតិយាវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិផង។

ตติยตฺเถ สเจ มํ นาลปิสฺสติ, ตฺวญฺจ มํ นาภิภาสสิ, วินา สทฺธมฺมํ กุโต สุขํ, อุปายมนฺตเรน น อตฺถสิทฺธิ.

ក្នុងអត្ថរបស់តតិយាវិភត្តិ ដូចជា ប្រសិនបើ (នាង) មិននិយាយរកខ្ញុំ, ហើយអ្នកមិននិយាយរកខ្ញុំ, វៀរលែងតែព្រះសទ្ធម៌ សេចក្តីសុខរមែងមានមកពីណា, បើគ្មានឧបាយទេ ការសម្រេចប្រយោជន៍រមែងមិនមានឡើយ។

สตฺตมิยตฺเถ [Pg.144]– กาเล, อุปานฺวชฺฌาวสสฺส ปโยเค, อธิสิฏฺฐาวสานํ ปโยเค, ตปฺปานจาเร จ ทุติยา.

ក្នុងអត្ថរបស់សត្តមីវិភត្តិ ទុតិយាវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងកាល, ក្នុងព្រះយោគនៃ វស ធាតុ ដែលមាន ឧប, អនុ, អធិ និងអា ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, ក្នុងព្រះយោគនៃ ឋា, វស ធាតុ ដែលមាន អធិ និងអជ្ឈិ ឧបសគ្គនៅខាងមុខ និងក្នុងកិរិយាផឹកនិងត្រេចទៅជាដើម។

กาเล ตาว – ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา. อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาโน.

ក្នុងកាលជាមុនសិន ដូចជា ស្លៀកស្បង់ក្នុងសម័យព្រឹកព្រហាម, ក្នុងសម័យមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ..., ក្នុងរាត្រីនេះ ស្តេចមហារាជទាំងបួន...។

อุปาทิปุพฺพสฺส วสธาตุสฺส ปโยเค – คามํ อุปวสติ, คามํ อนุวสติ, วิหารํ อธิวสติ, คามํ อาวสติ, อคารํ อชฺฌาวสติ. ตถา ปถวึ อธิเสสฺสติ, คามํ อธิติฏฺฐติ, คามํ อชฺฌาวสติ.

ក្នុងព្រះយោគនៃ វស ធាតុ ដែលមាន ឧប ឧបសគ្គជាដើមនៅខាងមុខ ដូចជា រស់នៅជិតស្រុក, រស់នៅតាមក្រោយស្រុក, រស់នៅក្នុងវិហារ, រស់នៅក្នុងស្រុក, គ្រប់គ្រងផ្ទះ។ ដូចគ្នានោះដែរ នឹងដេកលើផែនដី, ស្ថិតនៅក្នុងស្រុក, គ្រប់គ្រងផ្ទះ។

ตปฺปานจาเรสุ – นทึ ปิวติ, คามํ จรติ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកិរិយាផឹកនិងត្រេចទៅជាដើម ដូចជា ផឹកទឹកក្នុងស្ទឹង, ត្រេចទៅក្នុងស្រុក ជាដើម។

กสฺมึ อตฺเถ ตติยา?

តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអ្វី?

๒๙๑. กรเณ ตติยา.

២៩១. តតិយាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថករណៈ (គ្រឿងធ្វើ)។

กรณการเก ตติยาวิภตฺติ โหติ.

តតិយាវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងករណការកៈ។

กึ กรณํ?

អ្វីជាករណៈ?

๒๙๒. เยน วา กยิรเต ตํ กรณํ.

២៩២. ម្យ៉ាងទៀត ម្ចាស់ការធ្វើនូវកិរិយាដោយវត្ថុណា វត្ថុនោះឈ្មោះថា ករណៈ។

เยน วา กตฺตา อุปกรณภูเตน วตฺถุนา กฺริยํ อพฺยวธาเนน กโรติ, เยน วา วิกโรติ, เยน วา ปาปุณาติ, ตํ การกํ กรณสญฺญํ โหติ.

ម្យ៉ាងទៀត កត្តា (អ្នកធ្វើ) ធ្វើនូវកិរិយាដោយមិនមានចន្លោះ ដោយវត្ថុណាដែលជាគ្រឿងឧបការៈ ឬកែប្រែដោយវត្ថុណា ឬទៅដល់ដោយវត្ថុណា ការកៈនោះ ឈ្មោះថា ករណៈ (ករណសញ្ញា)។

กรียเต อเนนาติ กรณํ, เอตฺถ จ สติปิ สพฺพการกานํ กฺริยาสาธกตฺเต ‘‘เยน วา กยิรเต’’ติ วิเสเสตฺวา วจนํ กตฺตูปกรณภูเตสุ การเกสุ สาธกตมสฺเสว คหณตฺถํ.

វិគ្រោះថា «karīyate anenāti karaṇaṃ» (កិរិយា ត្រូវគេធ្វើដោយវត្ថុនេះ ព្រោះហេតុនោះ វត្ថុនេះឈ្មោះថា ករណៈ)។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាការកៈទាំងអស់មានសភាវៈសម្រេចនូវកិរិយាក៏ដោយ ការពោលដោយឡែកថា «yena vā kayirate» គឺដើម្បីយកតែវត្ថុដែលសម្រេចកិរិយាបានល្អបំផុត (សាធកតមៈ) ក្នុងចំណោមការកៈទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងឧបការៈរបស់កត្តា។

วุตฺตญฺจ [Pg.145]

ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា

‘‘ยสฺส สพฺพวิเสเสน, กฺริยาสํสิทฺธิเหตุตา;

สมฺภาวียติ ตํ วุตฺตํ, กรณํ นาม การก’’นฺติ.

«សភាវៈណាដែលជាហេតុសម្រេចនូវកិរិយា ដោយសេចក្តីវិសេសជាងគេទាំងអស់ សភាវៈនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យពោលថា ជាការកៈឈ្មោះថា ករណៈ»។

ตํ ปน ทุวิธํ อชฺฌตฺติก พาหิรวเสน.

ករណៈនោះ មានពីរយ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃករណៈខាងក្នុង (អជ្ឈត្តិកៈ) និងករណៈខាងក្រៅ (ពាហិរៈ)។

ยถา – หตฺเถน กมฺมํ กโรติ, จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย. ทตฺเตน วีหโย ลุนาติ, อคฺคินา กุฏึ ฌาเปติ.

ដូចជា ធ្វើការងារដោយដៃ, មើលរូបដោយភ្នែក, ដឹងនូវធម៌ដោយចិត្ត [ទាំងនេះជាអជ្ឈត្តិកករណៈ]។ ច្រូតស្រូវដោយកណ្តៀវ, ដុតកុដិដោយភ្លើង [ទាំងនេះជាពាហិរករណៈ]។

‘‘ตติยา’’ติ อธิกาโร.

ពាក្យថា «តតិយា» ជាអធិការ។

๒๙๓. กตฺตริ จ.

២៩៣. និងចុះក្នុងអត្ថកត្តាផង។

กตฺตริ จ การเก ลิงฺคมฺหา ตติยาวิภตฺติ โหติ. จคฺคหเณน อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ, กฺริยาปวคฺเค, ปุพฺพสทิสสมูนตฺถ กลห นิปุณ มิสฺสก สขิลตฺถาทิโยเค, กาลทฺธาเนสุ, ปจฺจตฺตกมฺมตฺถปญฺจมิยตฺถาทีสุ จ ตติยา.

តតិយាវិភត្តិ រមែងចុះពីនាមសព្ទ ក្នុងកត្តុការកៈផង។ ដោយការកាន់យកនូវ ច សព្ទ (ក្នុងសូត្រនេះ) តតិយាវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងអត្ថ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណៈ, ក្នុងកិរិយាដែលសម្រេចផល (កិរិយាបវគ្គៈ), ក្នុងព្រះយោគនៃសព្ទទាំងឡាយមាន បុព្វៈ, សទិសៈ, សមៈ, ឧនត្ថៈ (អត្ថថយចុះ), កលហៈ, និបុណៈ, មិស្សកៈ និងសខិលត្ថៈ ជាដើម, ក្នុងកាលនិងផ្លូវ, និងក្នុងអត្ថបច្ចត្តកម្ម និងអត្ថបញ្ចមីវិភត្តិជាដើមផង។

โก จ กตฺตา?

ចុះអ្វីជាកត្តា?

๒๙๔. โย กโรติ ส กตฺตา.

២៩៤. បុគ្គលណាធ្វើ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា កត្តា។

โย กฺริยํ อตฺตปฺปธาโน หุตฺวา กโรติ, โส กตฺตุสญฺโญ โหติ.

បុគ្គលណាធ្វើនូវកិរិយា ដោយខ្លួនឯងជាប្រធាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា កត្តា (កត្តុសញ្ញា)។

โส ติวิโธ สุทฺธกตฺตา เหตุกตฺตา กมฺมกตฺตาติ. ตตฺถ โย สยเมว กฺริยํ กโรติ, โส สุทฺธกตฺตา. โย อญฺญํ กาตุํ สมตฺถํ อกโรนฺตํ กมฺมํ นิโยเชติ, โส เหตุกตฺตา, ยถา – คนฺตุํ สมตฺโถ เทวทตฺโต, ตมญฺโญ ปโยเชติ ‘‘คมยติ เทวทตฺต’’นฺติ.

កត្តានោះ មានបីយ៉ាង គឺ សុទ្ធកត្តា ហេតុកត្តា និងកម្មកត្តា។ ក្នុងកត្តាទាំងនោះ បុគ្គលណាធ្វើនូវកិរិយាដោយខ្លួនឯង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សុទ្ធកត្តា។ បុគ្គលណាប្រើប្រាស់បុគ្គលដទៃដែលសមគួរនឹងធ្វើ តែមិនទាន់បានធ្វើការងារនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ហេតុកត្តា ដូចជា ទេវទត្តជាអ្នកអាចនឹងទៅបាន បុគ្គលម្នាក់ទៀតប្រើប្រាស់ទេវទត្តនោះថា «ញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យទៅ» (gamayati devadattaṃ)។

ยํ ปน ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉติ เทวทตฺโต, ตมญฺโญ ปโยชยติ ‘‘คมยติ เทวทตฺต’’นฺติ เหตฺวตฺถนิทสฺสนํ, ตมฺปิ สามตฺถิยทสฺสนวเสน [Pg.146] วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. อญฺญถา ยทิ สยเมว คจฺฉติ, กึ ตตฺถ ปโยชกพฺยาปาเรน อกโรนฺตํ พเลน การยติ, ปาสาณํ อุฏฺฐาปยตีติอาทิกญฺจ น สิชฺเฌยฺย.

ម៉្យាងទៀត ការសម្តែងនូវហេតុអត្ថថា «ទេវទត្តដើរទៅក្នុងទីនោះៗ បុគ្គលម្នាក់ទៀតប្រើប្រាស់ទេវទត្តនោះថា ញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យទៅ (gamayati devadattaṃ)» គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនោះលោកពោលទុកដោយអំណាចនៃការសម្តែងនូវសមត្ថភាព។ បើមិនដូច្នោះទេ ប្រសិនបើដើរទៅដោយខ្លួនឯងហើយ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយកិច្ចរបស់បយោជកៈ (អ្នកប្រើ) ក្នុងទីនោះ ម្យ៉ាងទៀត ការប្រើប្រាស់ដោយកម្លាំងចំពោះបុគ្គលដែលមិនធ្វើ ដូចជា ញ៉ាំងថ្មឲ្យងើបឡើងជាដើម ក៏មិនគប្បីសម្រេចបានឡើយ។

เอตฺถ ปน

ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ

‘‘กตฺตา’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា «កត្តា» តែងតាមទៅ។

๒๙๓. โย กาเรติ ส เหตุ.

២៩៣. បុគ្គលណាប្រើឲ្យធ្វើ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ហេតុ។

โย กตฺตารํ กาเรติ, โส เหตุสญฺโญ โหติ, กตฺตา จาติ เหตุกตฺตุสญฺญา.

បុគ្គលណាប្រើកត្តាឲ្យធ្វើ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ហេតុ (ហេតុសញ្ញា) និងឈ្មោះថា កត្តា (កត្តុសញ្ញា) ផង។

โย ปน ปรสฺส กฺริยํ ปฏิจฺจ กมฺมภูโตปิ สุกรตฺตา สยเมว สิชฺฌนฺโต วิย โหติ, โส กมฺมกตฺตา นาม, ยถา – สยํ กรียเต กโฏ, สยเมว ปจฺจเต โอทโนติ.

ចំណែកឯ បុគ្គលណាអាស្រ័យនូវកិរិយារបស់បុគ្គលដទៃ ទោះបីជាខ្លួនជាកម្មក៏ដោយ តែព្រោះជាសភាវៈងាយនឹងធ្វើ ទើបហាក់ដូចជាសម្រេចបានដោយខ្លួនឯង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា កម្មកត្តា ដូចជា កន្ទេល ត្រូវគេធ្វើដោយខ្លួនឯង (sayaṃ karīyate kaṭo), បាយ ឆ្អិនដោយខ្លួនឯង (meyameva paccate odano) ដូច្នេះជាដើម។

วุตฺตญฺจ

ម្យ៉ាងទៀត មានពាក្យពោលថា

‘‘อตฺตปฺปธาโน กิริยํ, โย นิพฺพตฺเตติ การโก;

อปฺปยุตฺโต ปยุตฺโต วา, ส กตฺตาติ ปวุจฺจติ.

«បុគ្គលណាមានខ្លួនជាប្រធាន ញ៉ាំងកិរិយាឲ្យសម្រេច ជាអ្នកធ្វើ បុគ្គលនោះ ទោះបីមិនត្រូវគេប្រើប្រាស់ក្តី ត្រូវគេប្រើប្រាស់ក្តី លោកហៅថា កត្តា (អ្នកធ្វើ)។

เหตุกตฺตาติ กถิโต,กตฺตุโน โย ปโยชโก;

กมฺมกตฺตาติ สุกโร,กมฺมภูโต กถียเต’’ติ.

បុគ្គលណាជាអ្នកប្រើប្រាស់កត្តា បុគ្គលនោះលោកហៅថា ហេតុកត្តា។ កម្មណាដែលងាយធ្វើ ក្លាយជាដូចជាកត្តា កម្មនោះលោកហៅថា កម្មកត្តា»។

นนุ จ ‘‘สํโยโค ชายเต’’ติอาทีสุ กถํ ปุเร อสโต ชนนกฺริยาย กตฺตุภาโวสิยาติ? วุจฺจเต – โลกสงฺเกตสิทฺโธ หิ สทฺทปฺปโยโค, อวิชฺชมานมฺปิ หิ โลโก สทฺทาภิเธยฺยตาย วิชฺชมานํ วิย คเหตฺวา โวหรติ[Pg.147], วิกปฺปพุทฺธิคหิตากาโรเยว หิ สทฺเทนาภิธียเต, น ตุ วตฺถุสภาโว, อญฺญถา สุตมยญาเณนปิ ปจฺจกฺเขน วิย วตฺถุสภาวสจฺฉิกรณปฺปสงฺโค จ มุสาวาท กุทิฏฺฐิวาทาทีนมภาวปฺปสงฺโค จ สิยา, ตสฺมา พุทฺธิปริกปฺปิตปญฺญตฺติวเสนปิ สทฺทปฺปวตฺติ โหตีติ อสโต สํโยคาทิสฺสปิ โหเตว ชนนกฺริยาย กตฺตุการกตาติ.

មិនមែនដូច្នោះទេឬ? ក្នុងប្រយោគទាំងឡាយមានជាដើមថា «សំយោគៈ (ការផ្សំគ្នា) កើតឡើង» នោះ តើរបស់ដែលមិនទាន់មានពីមុន នឹងមានភាពជាកត្តា (អ្នកធ្វើ) ក្នុងកិរិយាបង្កើតឡើងដូចម្តេចបាន? ដោះស្រាយថា ការប្រើប្រាស់ពាក្យសម្តី សម្រេចទៅបានដោយសន្មតរបស់លោក ព្រោះថាលោក (មនុស្សលោក) ទោះបីជារបស់ដែលមិនមានពិត ក៏តែងកាន់យកមកនិយាយប្រៀបដូចជាមានពិត ដោយសារការបញ្ចេញឈ្មោះហៅ ព្រោះថា អាការៈដែលចិត្តត្រិះរិះកាន់យកប៉ុណ្ណោះ ទើបលោកហៅដោយពាក្យសម្តី មិនមែនសភាវៈពិតនៃវត្ថុនោះទេ បើមិនដូច្នោះទេ នឹងមានការចោទឡើងថា សូម្បីតែសុតមយញ្ញាណ ក៏អាចធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសភាវៈពិតនៃវត្ថុបាន ដូចជាការឃើញផ្ទាល់ភ្នែកដែរ ហើយក៏នឹងនាំឲ្យគ្មានពាក្យកុហក និងវាទៈយល់ខុស (ទិដ្ឋិខុស) ជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃពាក្យសម្តី សម្រេចទៅបានដោយអំណាចនៃបញ្ញត្តិដែលចិត្តត្រិះរិះសន្មតឡើង សូម្បីតែរបស់ដែលមិនទាន់មាន ដូចជាសំយោគៈជាដើម ក៏នៅតែមានភាពជាកត្តុការកៈ ក្នុងកិរិយាបង្កើតឡើងបានដែរ។

ยถาห

ដូចដែលលោកពោលទុកថា

‘‘โวหารวิสโย สทฺโท, เนกนฺตปรมตฺถิโก;

พุทฺธิสงฺกปฺปิโต อตฺโถ, ตสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

«ពាក្យសម្តីមានវោហារជាវិស័យ មិនមែនមានបរមត្ថតែម៉្យាងនោះទេ សេចក្តីដែលចិត្តត្រិះរិះសន្មតឡើង លោកហៅថាជាអត្ថន័យរបស់ពាក្យនោះ។

พุทฺธิยา คหิตตฺตา หิ, สํโยโค ชายเต อิติ;

สํโยโค วิชฺชมาโนว, กตฺตา ภวติ ชาติยา’’ติ.

ព្រោះតែចិត្តកាន់យកយ៉ាងនោះ ទើបពោលថា សំយោគៈកើតឡើង សំយោគៈនោះហាក់ដូចជាមានពិត ក៏ក្លាយជាកត្តាក្នុងការកើតឡើង»។

ตตฺร ตติยา ชิเนน เทสิโต ธมฺโม, พุทฺเธน ชิโต มาโร, อหินา ทฏฺโฐ นโร, พุทฺเธน โพธิโต โลโก, สทฺเธหิ การิโต วิหาโร.

ក្នុងអត្ថនោះ វិភត្តិទី ៣ (តតិយាវិភត្តិ) ដូចជា៖ ធម៌ដែលព្រះជិនស្រីទ្រង់សម្តែងហើយ (jinena desito dhammo), មារដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់ផ្ចាញ់ហើយ (buddhena jito māro), នរជនដែលពស់ខាំហើយ (ahinā daṭṭho naro), លោកដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់ឲ្យត្រាស់ដឹងហើយ (buddhena bodhito loko), វិហារដែលជនទាំងឡាយមានសទ្ធាឲ្យសាងសង់ហើយ (saddhehi kārito vihāro)។

อภิหิเต น ภวติ. กฏํ กโรติ เทวทตฺโต, กาเรติ วา.

កាលបើកត្តាដែលលោកពោលរួចហើយ (អភិហិតកត្តា) មិនបាច់មានតតិយាវិភត្តិឡើយ ដូចជា៖ ទេវទត្តធ្វើនូវកន្ទេល (kaṭaṃ karoti devadatto) ឬញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យធ្វើ (kāreti vā)។

อิตฺถมฺภูตสฺส ลกฺขเณ – สา ภินฺเนน สีเสน ปคฺฆรนฺเตน โลหิเตน ปฏิวิสฺสกานํ อุชฺฌาเปสิ, อูนปญฺจพนฺธเนน ปตฺเตน อญฺญํ นวํ ปตฺตํ เจตาเปยฺย, ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชกมทฺทกฺขิ.

ក្នុងអត្ថសម្គាល់លក្ខណៈរបស់បុគ្គល ឬវត្ថុដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ (ឥត្ថម្ភូតលក្ខណៈ) ដូចជា៖ នាងនោះមានក្បាលបែក មានឈាមហូរស្រោចស្រព ធ្វើឲ្យអ្នកជិតខាងខឹងសម្បារ (sā bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭivissakānaṃ ujjhāpesi), ភិក្ខុគប្បីស្វែងរកបាត្រថ្មីផ្សេងទៀត ដោយបាត្រដែលមានធ្លាយមិនដល់ប្រាំកន្លែង (ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya), គាត់បានឃើញបរិព្វាជកដែលមានឈើច្រត់បី (tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhi)។

อปวคฺเค – เอกาเหเนว พาราณสึ ปายาสิ, นวหิ มาเสหิ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ, โยชเนน อธีตํ พฺยากรณํ, กฺริยาปวคฺโคติ กฺริยาย อาสุํ ปรินิฏฺฐาปนํ.

ក្នុងអត្ថសម្រេចកិច្ច (អបវគ្គ) ដូចជា៖ គាត់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងពារាណសីដោយប្រើពេលត្រឹមតែមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ (ekāheneva bārāṇasiṃ pāyāsi), គាត់បានធ្វើវិហារឲ្យសម្រេចដោយប្រើពេលប្រាំបួនខែ (navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi), រៀនវេយ្យាករណ៍ចប់ក្នុងចម្ងាយមួយយោជន៍ (yojanena adhītaṃ byākaraṇaṃ)។ ពាក្យថា «កិរិយាបវគ្គ» គឺការធ្វើកិច្ចការឲ្យសម្រេចបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

ปุพฺพาทิโยเค [Pg.148]– มาเสน ปุพฺโพ, ปิตรา สทิโส, มาตรา สโม, กหาปเณน อูโน, ธเนน วิกโล, อสินา กลโห, อาจาเรน นิปุโณ, วาจาย นิปุโณ, คุเฬน มิสฺสกํ, ติเลน มิสฺสกํ, วาจาย สขิโล, มณินา อตฺโถ, ธเนน อตฺโถ, ปิตรา ตุลฺโย.

ក្នុងកាលប្រកបដោយពាក្យមាន «បុព្វៈ» ជាដើម ដូចជា៖ មុនមួយខែ (māsena pubbo), ដូចជាឪពុក (pitarā sadiso), ស្មើនឹងម្តាយ (mātarā samo), ខ្វះមួយកហាបណៈ (kahāpaṇena ūno), ខ្វះខាតទ្រព្យ (dhanena vikalo), ឈ្លោះគ្នាដោយដាវ (asinā kalaho), ឈ្លាសវៃក្នុងមារយាទ (ācārena nipuṇo), ឈ្លាសវៃក្នុងសម្តី (vācāya nipuṇo), លាយដោយស្ករអំពៅ (guḷena missakaṃ), លាយដោយល្ង (tilena missakaṃ), ទន់ភ្លន់ដោយសម្តី (vācāya sakhilo), ត្រូវការដោយកែវមណី (maṇinā attho), ត្រូវការដោយទ្រព្យ (dhanena attho), ស្មើនឹងឪពុក (pitarā tulyo)។

กาลทฺธาเนสุ – มาเสน ภุญฺชติ, โยชเนน คจฺฉติ.

ក្នុងអត្ថកាលនិងផ្លូវ (កាលទ្ធាន) ដូចជា៖ បរិភោគអស់មួយខែ (māsena bhuñjati), ដើរទៅអស់ចម្ងាយមួយយោជន៍ (yojanena gacchati)។

ปจฺจตฺเต – อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนติ.

ក្នុងអត្ថជាបច្ចត្តៈ (ខ្លួនឯង) ដូចជា៖ ខ្លួនឯងសន្មតខ្លួនឯង (attanāva attānaṃ sammannati)។

กมฺมตฺเถ – ติเลหิ เขตฺเต วปติ.

ក្នុងអត្ថជាកម្ម (កម្មត្ថ) ដូចជា៖ ដាំគ្រាប់ល្ងក្នុងស្រែ (tilehi khette vapati)។

ปญฺจมิยตฺเถ – สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณน.

ក្នុងអត្ថជាបញ្ចមីវិភត្តិ (បញ្ចម្យត្ថ) ដូចជា៖ យើងទាំងឡាយរួចចាកផុតល្អហើយ អំពីព្រះមហាសមណៈនោះ (sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena)។

๒๙๖. สหาทิโยเค จ.

២៩៦. និងក្នុងកាលប្រកបដោយពាក្យមាន «សហ» ជាដើម។

สห สทฺธึ สมํ นานา วินา อลํ กิมิจฺเจวมาทีหิ โยเค ลิงฺคมฺหา ตติยาวิภตฺติ โหติ, จสทฺเทน สหตฺเถปิ.

កាលបើប្រកបដោយពាក្យទាំងឡាយមានជាដើមថា សហ, សទ្ធិំ, សមំ, នានា, វិនា, អលំ, កិំ យ៉ាងនេះ តតិយាវិភត្តិរមែងចុះក្រោយនាមសព្ទ (លិង្គ) ហើយដោយសារ «ច» សព្ទ សូម្បីក្នុងអត្ថថា «ជាមួយគ្នា» (សហត្ថ) ក៏ចុះតតិយាវិភត្តិដែរ។

ตตฺถ สหสทฺเทน โยโค กฺริยา คุณ ทพฺพ สมวาเย สมฺภวติ. ยถา – วิตกฺเกน สห วตฺตติ, ปุตฺเตน สห ถูโล, อนฺเตวาสิกสทฺธิวิหาริเกหิ สห อาจริยุปชฺฌายานํ ลาโภ, นิสีทิ ภควา สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน, สหสฺเสน สมํ มิตา, สพฺเพหิ เม ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว, สงฺโฆ วินาปิ คคฺเคน อุโปสถํ กเรยฺย, อลํ เต อิธ วาเสน, กึ เม เอเกน ติณฺเณน, ปุริเสน ถามทสฺสินา, กึ เต ชฏาหิ ทุมฺเมธ, กึ เต อชินสาฏิยา.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ការប្រកបដោយ «សហ» សព្ទ រមែងមានបានក្នុងកិរិយា គុណ ទ្រព្យ និងសមវាយៈ។ ដូចជា៖ ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយវិតក្កៈ (vitakkena saha vattati), ធាត់ជាមួយដោយកូនប្រុស (puttena saha thūlo), លាភរបស់អាចារ្យនិងឧបជ្ឈាយ៍ ជាមួយដោយអន្តេវាសិកនិងសទ្ធិវិហារិកទាំងឡាយ (antevāsikasaddhivihārikehi saha ācariyupajjhāyānaṃ lābho), ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់ហើយ ជាមួយដោយភិក្ខុសង្ឃ (nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena), វាស់ស្មើដោយមួយពាន់ (sahassena samaṃ mitā), ភាពផ្សេងៗគ្នា ភាពព្រាត់ប្រាសគ្នា អំពីសត្វនិងសង្ខារជាទីស្រឡាញ់ជាទីគាប់ចិត្តទាំងពួងរបស់ខ្ញុំ (sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo), សង្ឃគប្បីធ្វើឧបោសថ ទោះបីវៀរចាកគគ្គភិក្ខុក៏ដោយ (saṅgho vināpi gaggena uposathaṃ kareyya), ល្មមហើយសម្រាប់ការរស់នៅទីនេះរបស់អ្នក (alaṃ te idha vāsena), តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ ដោយបុរសម្នាក់ដែលឆ្លងផុតហើយ ដែលបង្ហាញតែកម្លាំងនោះ (kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā), នែបុគ្គលមានប្រាជ្ញាទន់ទាប តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយផ្នួងសក់របស់អ្នក តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយស្បែកខ្លាឃ្មុំរបស់អ្នក (kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā)។

สหตฺเถ [Pg.149]– เทวทตฺโต ราชคหํ ปาวิสิ โกกาลิเกน ปจฺฉาสมเณน, ทุกฺโข พาเลหิ สํวาโส.

ក្នុងអត្ថថា «ជាមួយគ្នា» (សហត្ថ) ដូចជា៖ ទេវទត្តបានចូលទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ជាមួយដោយកោកាលិកភិក្ខុជាបច្ឆាសមណៈ (devadatto rājagahaṃ pāvisi kokālikena pacchāsamaṇena), ការរស់នៅជាមួយដោយជនពាលទាំងឡាយ នាំមកនូវទុក្ខ (dukkho bālehi saṃvāso)។

๒๙๗. เหตฺวตฺเถ จ.

២៩៧. និងក្នុងអត្ថជាហេតុ (ហេត្វត្ថ)។

โยคคฺคหณมิหานุวตฺตเต, เหตฺวตฺเถ, เหตฺวตฺถปฺปโยเค จ ลิงฺคมฺหา ตติยาวิภตฺติ โหติ.

ពាក្យថា «យោគៈ» រមែងតាមមកក្នុងសូត្រនេះ, តតិយាវិភត្តិរមែងចុះក្រោយនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថជាហេតុ និងក្នុងកាលប្រកបដោយពាក្យជាហេតុ។

กิสฺมิญฺจิ ผเล ทิฏฺฐสามตฺถิยํ การณํ เหตุ, โสเยว อตฺโถ, ตสฺมึ เหตฺวตฺเถ, อนฺเนน วสติ, ธมฺเมน วสติ, วิชฺชาย วสติ.

ហេតុ គឺមូលហេតុដែលគេឃើញថាមានសមត្ថភាពញ៉ាំងផលណាមួយឲ្យសម្រេចបាន នោះឯងជាអត្ថរបស់វា, ក្នុងអត្ថជាហេតុនោះ ដូចជា៖ រស់នៅព្រោះតែអាហារ (annena vasati), រស់នៅដោយធម៌ (dhammena vasati), រស់នៅដោយវិជ្ជា (vijjāya vasati)។

น ชจฺจาวสโล โหติ,น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ;

กมฺมุนา วสโล โหติ,กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ.

«បុគ្គលមិនមែនជាអ្នកថោកទាបព្រោះជាតិកំណើតឡើយ មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ព្រោះជាតិកំណើតឡើយ គឺបុគ្គលជាអ្នកថោកទាបព្រោះតែអំពើ (កម្ម) ជាព្រាហ្មណ៍ក៏ព្រោះតែអំពើ (កម្ម) ដែរ»។

ทาเนน โภควา, อาจาเรน กุลี.

ជាអ្នកមានទ្រព្យច្រើនព្រោះតែការឲ្យទាន (dānena bhogavā), ជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ព្រោះតែមារយាទ (ācārena kulī)។

เกน ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว;

เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ.

«តើដៃរបស់អ្នកឲ្យនូវវត្ថុគួរប្រាថ្នាបានព្រោះហេតុអ្វី? តើដៃរបស់អ្នកមានទឹកឃ្មុំហូរចេញព្រោះហេតុអ្វី? តើបុណ្យសម្រេចក្នុងដៃរបស់អ្នក ព្រោះតែព្រហ្មចរិយធម៌ដូចម្តេច?»

เหตฺวตฺถปฺปโยเค – เกน นิมิตฺเตน, เกน ปโยชเนน, เกนฏฺเฐน, เกน เหตุนา วสติ.

ក្នុងកាលប្រកបដោយពាក្យជាហេតុ ដូចជា៖ រស់នៅព្រោះនិមិត្តអ្វី (kena nimittena), ព្រោះប្រយោជន៍អ្វី (kena payojanena), ព្រោះសេចក្តីអ្វី (kenaṭṭhena), ព្រោះហេតុអ្វី (kena hetunā vasati)។

๒๙๘. สตฺตมฺยตฺเถ จ.

២៩៨. និងក្នុងអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិ (សត្តម្យត្ថ)។

สตฺตมฺยตฺเถ จ ลิงฺคมฺหา ตติยาวิภตฺติ โหติ.

តតិយាវិភត្តិរមែងចុះក្រោយនាមសព្ទ សូម្បីក្នុងអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិ។

กาลทฺธานทิสาเทสาทีสุ จายํ. เตน สมเยน, เตน กาเลน, กาเลน ธมฺมสฺสวณํ, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา, มาเสน ภุญฺชติ, โยชเนน ธาวติ. ปุรตฺถิเมน ธตรฏฺโฐ, ทกฺขิเณน วิรูฬฺหโก, ปจฺฉิเมน วิรูปกฺโข, อุตฺตเรน [Pg.150] กสิวนฺโต ชโนฆมปเรน จ, เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ อิจฺจาทิ.

វិភត្តិនេះ រមែងចុះក្នុងអត្ថជាកាល ផ្លូវ ទិស និងប្រទេស (កន្លែង) ជាដើម។ ដូចជា៖ ក្នុងសម័យនោះ (tena samayena), ក្នុងកាលនោះ (tena kālena), ការស្តាប់ធម៌តាមកាល (kālena dhammassavaṇaṃ), ធម៌និងវិន័យនោះ នឹងជាសាស្តារបស់អ្នកទាំងឡាយ ក្នុងកាលជាចំណែកខាងក្រោយនៃខ្ញុំកន្លងទៅ (so vo mamaccayena satthā), បរិភោគក្នុងមួយខែ (māsena bhuñjati), រត់ទៅក្នុងចម្ងាយមួយយោជន៍ (yojanena dhāvati)។ ព្រះបាទធតរដ្ឋ ស្ថិតនៅទិសខាងកើត (puratthimena dhataraṭṭho), ព្រះបាទវិរុឡហកៈ ស្ថិតនៅទិសខាងត្បូង (dakkhiṇena virūḷhako), ព្រះបាទវិរូបក្ខៈ ស្ថិតនៅទិសខាងលិច (pacchimena virūpakkho), ព្រះបាទកុវេរៈ (កសិវន្ត) ស្ថិតនៅទិសខាងជើង (uttarena kasivanto) និងពួកជនដ៏ច្រើនទៀត ស្ថិតនៅទិសខាងលិច (janoghamaparena ca), ព្រះមានព្រះភាគ គង់នៅកន្លែងណា ក៏ចូលទៅជិតកន្លែងនោះ (yena bhagavā tenupasaṅkami) ជាដើម។

๒๙๙. เยนงฺควิกาโร.

២៩៩. ចុះតតិយាវិភត្តិក្រោយនាមសព្ទដែលជាអវយវៈជាហេតុធ្វើឲ្យខូចទ្រង់ទ្រាយ (យេនង្គវិការៈ)។

เยน พฺยาธิมตา องฺเคน องฺคิโน วิกาโร ลกฺขียเต, ตตฺถ ตติยาวิภตฺติ โหติ. เอตฺถ จ องฺคมสฺส อตฺถีติ องฺคํ, สรีรํ. อกฺขินา กาโณ, หตฺเถน กุณี, ปาเทน ขญฺโช, ปิฏฺฐิยา ขุชฺโช.

អវយវៈដែលមានជំងឺណា ធ្វើឲ្យគេសម្គាល់ឃើញសេចក្តីខូចទ្រង់ទ្រាយនៃម្ចាស់អវយវៈនោះបាន តតិយាវិភត្តិរមែងចុះក្រោយអវយវៈនោះ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «អង្គៈ» សំដៅដល់រូបកាយដែលមានអវយវៈ។ ដូចជា៖ ខ្វាក់ភ្នែកម្ខាង (akkhinā kāṇo), ក្រញង់ដៃ (hatthena kuṇī), ជើងខើច (pādena khañjo), ខ្នងគម (piṭṭhiyā khujjo)។

๓๐๐. วิเสสเน จ.

៣០០. និងក្នុងអត្ថជាវិសេសនៈ (វិសេសនៈ)។

วิเสสียติ วิเสสิตพฺพํ อเนนาติ วิเสสนํ, โคตฺตาทิ. ตสฺมึ โคตฺตนามชาติสิปฺปวโยคุณสงฺขาเต วิเสสนตฺเถ ตติยาวิภตฺติ โหติ, จสทฺเทน ปกติอาทีหิ จ. โคตฺเตน โคตโม นาโถ.

វត្ថុណាដែលគេប្រើសម្រាប់ញែកវត្ថុដែលត្រូវញែក វត្ថុនោះហៅថា វិសេសនៈ មានគោត្រជាដើម។ តតិយាវិភត្តិរមែងចុះក្នុងអត្ថជាវិសេសនៈ ដែលរាប់បញ្ចូលទាំងគោត្រ នាម ជាតិកំណើត សិល្បៈ វ័យ គុណធម៌ និងចំនួន ហើយដោយសារ «ច» សព្ទ ក៏ចុះក្រោយពាក្យមាន «បកតិ» (ប្រក្រតី) ជាដើមដែរ។ ដូចជា៖ ព្រះលោកនាថ មានគោត្រថា គោតមៈ (gottena gotamo nātho)។

สาริปุตฺโตติ นาเมน, วิสฺสุโต ปญฺญวา จ โส;

ชาติยา ขตฺติโย พุทฺโธ, โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล.

«លោកល្បីល្បាញដោយឈ្មោះថា សារីបុត្ត ហើយលោកជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ព្រះពុទ្ធជាក្សត្រដោយជាតិកំណើត ទ្រង់ជាបុគ្គលរកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មានក្នុងលោក»។

ตทหุ ปพฺพชิโต สนฺโต, ชาติยา สตฺตวสฺสิโก;

โสปิ มํ อนุสาเสยฺย, สมฺปฏิจฺฉามิ มตฺถเก.

«ទោះបីលោកជាអ្នកបួសក្នុងថ្ងៃនោះ មានអាយុប្រាំពីរឆ្នាំដោយជាតិកំណើតក៏ដោយ ប្រសិនបើលោកប្រដៅខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងទទួលទុកលើក្បាលដោយគោរព»។

สิปฺเปน นฬกาโร โส, เอกูนตึโส วยสา, วิชฺชาย สาธุ, ปญฺญาย สาธุ, ตปสา อุตฺตโม, สุวณฺเณน อภิรูโป.

គាត់ជាជាងត្បាញប្ញស្សីដោយសិល្បៈ (sippena naḷakāro so), មានអាយុម្ភៃប្រាំបួនឆ្នាំដោយវ័យ (ekūnatiṃso vayasā), ល្អដោយវិជ្ជា (vijjāya sādhu), ល្អដោយប្រាជ្ញា (paññāya sādhu), ឧត្តមដោយតបៈ (tapasā uttamo), មានរូបល្អដោយសម្បុរមាស (suvaṇṇena abhirūpo)។

ปกติอาทีสุ – ปกติยา อภิรูโป, เยภุยฺเยน มตฺติกา, สเมน ธาวติ, วิสเมน ธาวติ, ทฺวิโทเณน ธญฺญํ กิณาติ, สหสฺเสน อสฺสเก กิณาติ อิจฺจาทิ.

ក្រោយពាក្យមាន «ប្រក្រតី» ជាដើម ដូចជា៖ មានរូបល្អដោយប្រក្រតី (pakatiyā abhirūpo), ច្រើនតែជាដីឥដ្ឋ (yebhuyyena mattikā), រត់ទៅដោយស្មើ (samena dhāvati), រត់ទៅដោយមិនស្មើ (visamena dhāvati), ទិញស្រូវដោយរង្វាល់ពីរដូនៈ (dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti), ទិញសេះទាំងឡាយដោយប្រាក់មួយពាន់ (sahassena assake kiṇāti) ជាដើម។

กสฺมึ อตฺเถ จตุตฺถี?

តើចតុត្ថីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអ្វី?

๓๐๑. สมฺปทาเน [Pg.151] จตุตฺถี.

៣០១. ចតុត្ថីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថជាសម្បទាន (អ្នកទទួល)។

สมฺปทานการเก ลิงฺคมฺหา จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ.

ចតុត្ថីវិភត្តិរមែងចុះក្រោយនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថជាសម្បទានការកៈ។

กิญฺจ สมฺปทานํ?

ចុះអ្វីទៅជាសម្បទាន?

๓๐๒. ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานํ.

៣០២. បុគ្គលណាដែលគេចង់ឲ្យ ឬពេញចិត្ត ឬជំពាក់បំណុល បុគ្គលនោះហៅថា សម្បទាន។

ยสฺส วา ทาตุกาโม, ยสฺส วา โรจเต, ยสฺส วา ธารยเต, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ. สมฺมา ปทียเต อสฺสาติ สมฺปทานํ, ปฏิคฺคาหโก.

មួយវិញទៀត បុគ្គលណាដែលគេចង់ឲ្យ ឬពេញចិត្ត ឬជំពាក់បំណុល ការកៈនោះរមែងបានឈ្មោះថា សម្បទាន។ ពាក្យថា «សម្បទាន» គឺរបស់ដែលគេប្រគល់ឲ្យដោយត្រឹមត្រូវ សំដៅដល់អ្នកទទួល (បដិគ្គាហកៈ)។

ตํ ปน ติวิธํ ทิยฺยมานสฺสานิวารณชฺเฌสนานุมติวเสน. ยถา – พุทฺธสฺส ปุปฺผํ ยชติ, โพธิรุกฺขสฺส ชลํ ททาติ. อชฺเฌสเน – ยาจกานํ ธนํ ททาติ. อนุมติยํ – ภิกฺขูนํ ทานํ เทติ.

សម្បទាននោះមាន ៣ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃការមិនហាមឃាត់វត្ថុដែលគេកំពុងឲ្យ ការអង្វរករ និងការអនុញ្ញាត។ ដូចជា៖ បូជាផ្កាចំពោះព្រះពុទ្ធ (buddhassa pupphaṃ yajati), ស្រោចទឹកដល់ដើមពោធិព្រឹក្ស (bodhirukkhassa jalaṃ dadāti)។ ក្នុងអត្ថអង្វរករ ដូចជា៖ ឲ្យទ្រព្យដល់ពួកស្មូម (yācakānaṃ dhanaṃ dadāti)។ ក្នុងអត្ថអនុញ្ញាត ដូចជា៖ ប្រគេនទានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ (bhikkhūnaṃ dānaṃ deti)។

ยถาห

ដូចដែលលោកពោលទុកថា

‘‘อนิรากรณาราธ-นาพฺภนุญฺญวเสน หิ;

สมฺปทานํ ติธา วุตฺตํ, รุกฺข ยาจก ภิกฺขโว’’ติ.

«ពិតណាស់ សម្បទានលោកពោលថាមាន ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការមិនហាមឃាត់ ការអង្វរករ និងការអនុញ្ញាត ដូចជាដើមឈើ ពួកស្មូម និងភិក្ខុទាំងឡាយ»។

ทาตุกาโมติ กึ? รญฺโญ ทณฺฑํ ททาติ.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ចង់ឲ្យ»? ដូចជា៖ ថ្វាយការផាកពិន័យដល់ព្រះរាជា (rañño daṇḍaṃ dadāti)។

โรจนาทีสุ ปน – สมณสฺส โรจเต สจฺจํ, มายสฺมนฺตานมฺปิ สงฺฆเภโท รุจฺจิตฺถ, ยสฺสายสฺมโต ขมติ, เทวทตฺตสฺส สุวณฺณจฺฉตฺตํ ธารยเต ยญฺญทตฺโต.

ចំណែកក្នុងអត្ថមានការពេញចិត្តជាដើម ដូចជា៖ សច្ចធម៌រមែងពេញចិត្តដល់សមណៈ (samaṇassa rocate saccaṃ), ការបំបែកសង្ឃរមែងពេញចិត្តសូម្បីដល់លោកម្ចាស់ទាំងឡាយ (māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha), ការបំបែកសង្ឃនោះ ពេញចិត្តដល់លោកម្ចាស់អង្គណា (yassāyasmato khamati), យញ្ញទត្តជំពាក់ឆ័ត្រមាសដល់ទេវទត្ត (devadattassa suvaṇṇacchattaṃ dhārayate yaññadatto)។

‘‘สมฺปทานํ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា «សម្បទានំ» និង «វា» រមែងតាមមកក្នុងសូត្រនេះ។

๓๐๓. สิลาฆ หนุ ฐา สป ธาร ปิห กุธ ทุหิ สฺสาสูย ราธิกฺข ปจฺจาสุณ อนุปติคิณปุพฺพกตฺตาโรจนตฺถตทตฺถ ตุมตฺถาลมตฺถ มญฺญานาทรปฺปาณินิ คตฺยตฺถกมฺมนิ อาสิสตฺถ สมฺมุติ ภิยฺยสตฺตมฺยตฺเถสุ จ.

៣០៣. ចតុត្ថីវិភត្តិរមែងចុះក្នុងកាលប្រកបដោយធាតុទាំងឡាយមាន៖ សិលាឃៈ (ក្នុងអត្ថសរសើរ), ហនុ (ក្នុងអត្ថលាក់បាំង), ឋា (ក្នុងអត្ថបញ្ឈប់កិរិយា), សបៈ (ក្នុងអត្ថជេរប្រទេច ឬស្បថ), ធារៈ (ក្នុងអត្ថជំពាក់), បិហៈ (ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា), កុធៈ (ក្នុងអត្ថខឹង), ទុហៈ (ក្នុងអត្ថព្យាបាទ), ឥស្សៈ (ក្នុងអត្ថច្រណែន), ឧសូយៈ (ក្នុងអត្ថទោសខុស) និងធាតុដែលមានអត្ថដូចគ្នាទាំងនេះ; និងរាធៈ (ក្នុងអត្ថបៀតបៀន ឬសម្រុះសម្រួល), ឥក្ខៈ (ក្នុងអត្ថមើល ឬទាយ); និងស្រុធាតុ ដែលមាន បដិ ឬ អា នាំមុខ (ក្នុងអត្ថសន្យា), និងគិធាតុ ដែលមាន អនុ ឬ បដិ នាំមុខ (ក្នុងអត្ថឆ្លើយតប); និងកត្តាមុន (បុព្វកត្តា) ក្នុងអត្ថប្រាប់ឲ្យដឹង (អរោចនត្ថ), ក្នុងអត្ថសម្រាប់វត្ថុនោះ (តទត្ថ), ក្នុងអត្ថនៃកិរិយាធំ (តុមត្ថ), ក្នុងអត្ថល្មម (អលមត្ថ), ក្នុងកាលប្រកបដោយមញ្ញធាតុ ក្នុងអត្ថមើលងាយចំពោះវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណ (អនាទរៈ អបាណិនិ), ក្នុងកម្មនៃធាតុមានអត្ថទៅ (គត្យត្ថកម្ម), ក្នុងអត្ថប្រាថ្នាពរ (អាសីសត្ថ), ក្នុងអត្ថយល់ព្រម (សម្មុតិ), ក្នុងអត្ថក្រៃលែង (ភិយ្យៈ) និងក្នុងអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិ (សត្តម្យត្ថ)។

จตุปฺปทมิทํ[Pg.152]. สิลาฆ กตฺถเน, หนุ อปนยเน, ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, สป อกฺโกเส, ธร ธารเณ, ปิห อิจฺฉายํ อิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ปโยเค, กุธ โกเป, ทุห ชิฆํสายํ, อิสฺส อิสฺสายํ, อุสูย โทสาวิกรเณ อิจฺเจเตสํ ตทตฺถวาจีนญฺจ ธาตูนํ ปโยเค จ ราธ หึสาสํราเธสุ, อิกฺข ทสฺสนงฺเกสูติ อิเมสํ ปโยเค จ ปติ อาปุพฺพสฺส สุ สวเณติ อิมสฺส จ อนุปติปุพฺพสฺส เคสทฺเทติ อิมสฺส จ ปุพฺพกตฺตา จ อาโรจนตฺถปฺปโยเค, ตทตฺเถ, ตุมตฺเถ, อลมตฺถปฺปโยเค จ มญฺญติปฺปโยเค อนาทเร อปฺปาณินิ จ คตฺยตฺถานํ กมฺมนิ จ อาสิสตฺถปฺปโยเค จ สมฺมุติ ภิยฺยปฺปโยเคสุ จ สตฺตมฺยตฺเถ จาติ ตํ กมฺมาทิการกํ สมฺปทานสญฺญํ โหติ, จสทฺทคฺคหเณน ปหิณติกปฺปติ ปโหติ อุปมาญฺชลิกรณ ผาสุ อตฺถเสยฺยปฺปภุติโยเค จ ปุเร วิย จตุตฺถี.

សូត្រនេះមាន ៤ បទ។ គឺ សិលាឃធាតុ ក្នុងអត្ថសរសើរ, ហនុធាតុ ក្នុងអត្ថនាំចេញ (លាក់បាំង), ឋាធាតុ ក្នុងអត្ថបញ្ឈប់ដំណើរ, សបធាតុ ក្នុងអត្ថជេរប្រទេច, ធរធាតុ ក្នុងអត្ថទ្រទ្រង់ (ជំពាក់), បិហធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា ក្នុងកាលប្រកបដោយធាតុទាំងនេះ; កុធធាតុ ក្នុងអត្ថខឹង, ទុហធាតុ ក្នុងអត្ថសម្លាប់ (បៀតបៀន), ឥស្សធាតុ ក្នុងអត្ថច្រណែន, ឧសូយធាតុ ក្នុងអត្ថសម្តែងទោស ក្នុងកាលប្រកបដោយធាតុទាំងនេះ និងធាតុដទៃដែលមានអត្ថដូចគ្នា; រាធធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀននិងសម្រុះសម្រួល, ឥក្ខធាតុ ក្នុងអត្ថមើលនិងសម្គាល់ ក្នុងកាលប្រកបដោយធាតុទាំងនេះ; សុធាតុ (ស្តាប់) មាន បដិ ឬ អា នាំមុខ; គីធាតុ (ច្រៀង/បន្លឺ) មាន អនុ និង បដិ នាំមុខ; និងកត្តាមុន ក្នុងកាលប្រកបដោយអត្ថប្រាប់ឲ្យដឹង, ក្នុងអត្ថសម្រាប់វត្ថុនោះ, ក្នុងអត្ថនៃកិរិយាធំ, ក្នុងកាលប្រកបដោយអត្ថល្មម, ក្នុងកាលប្រកបដោយមញ្ញធាតុ ក្នុងអត្ថមើលងាយចំពោះវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណ, ក្នុងកម្មនៃធាតុមានអត្ថទៅ, ក្នុងកាលប្រកបដោយអត្ថប្រាថ្នាពរ, ក្នុងកាលប្រកបដោយអត្ថយល់ព្រម និងអត្ថក្រៃលែង និងក្នុងអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិ ការកៈមានកម្មជាដើមនោះ រមែងបានឈ្មោះថា សម្បទាន។ ហើយដោយសារការកាន់យក «ច» សព្ទ ចតុត្ថីវិភត្តិរមែងចុះក្នុងកាលប្រកបដោយពាក្យមាន បហិណតិ (បញ្ជូនទៅ), កប្បតិ (គួរ), បហោតិ (អាច), ការប្រៀបធៀប, ការធ្វើអញ្ជលី, ភាពសប្បាយ, ទីដេក ជាដើម ដូចជាក្នុងកាលមុនដែរ។

สิลาฆาทิปฺปโยเค ตาว – พุทฺธสฺส สิลาฆเต. อุปชฺฌายสฺส สิลาฆเต, โถเมตีติ อตฺโถ.

ជាដំបូង ក្នុងកាលប្រកបដោយសិលាឃធាតុជាដើម ដូចជា៖ សរសើរចំពោះព្រះពុទ្ធ (buddhassa silāghate)។ សរសើរចំពោះព្រះឧបជ្ឈាយ៍ (upajjhāyassa silāghate) មានន័យថា លើកតម្កើង (thometi)។

หนุเต มยฺหเมว, หนุเต ตุยฺหเมว, อปลปตีติ อตฺโถ.

លាក់បាំងចំពោះខ្ញុំតែម្តង (hanute mayhameva), លាក់បាំងចំពោះអ្នកតែម្តង (hanute tuyhameva) មានន័យថា បដិសេធ ឬលាក់បាំង (apalapati)។

อุปติฏฺเฐยฺย สกฺยปุตฺตานํ วฑฺฒกี, เอตฺถ จ อุปฏฺฐานํ นาม อุปคมนํ. ภิกฺขุสฺส ภุญฺชมานสฺส ปานีเยน วา วิธูปเนน วา อุปติฏฺเฐยฺย.

ជាងឈើគប្បីចូលទៅបម្រើពួកសក្យបុត្រ (upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ឧបដ្ឋានៈ» គឺការចូលទៅជិត។ គប្បីចូលទៅបម្រើភិក្ខុដែលកំពុងឆាន់ ដោយទឹកផឹកក្តី ដោយផ្លិតក្តី (bhikkhussa bhuñjamānassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya)។

ตุยฺหํ สปเต, มยฺหํ สปเต, เอตฺถ จ สปนํ นาม สจฺจกรณํ.

ស្បថចំពោះអ្នក (tuyhaṃ sapate), ស្បថចំពោះខ្ញុំ (mayhaṃ sapate) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សបនៈ» គឺការធ្វើសច្ចការៈ (ការស្បថសច្ចា)។

ธารยติปฺปโยเค ธนิโกเยว สมฺปทานํ, สุวณฺณํ เต ธารยเต, อิณํ ธารยตีติ อตฺโถ. ตสฺส รญฺโญ มยํ นาคํ ธารยาม.

ក្នុងកាលប្រកបដោយធារយតិសព្ទ (ជំពាក់) ម្ចាស់បំណុលប៉ុណ្ណោះជាសម្បទាន ដូចជា៖ ជំពាក់មាសរបស់អ្នក (suvaṇṇaṃ te dhārayate) មានន័យថា ជំពាក់បំណុល (iṇaṃ dhārayati)។ យើងទាំងឡាយជំពាក់ដំរីចំពោះព្រះរាជានោះ (tassa rañño mayaṃ nāgaṃ dhārayāma)។

ปิหปฺปโยเค [Pg.153] อิจฺฉิโตเยว, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน, เทวาปิ เตสํ ปิหยนฺติ, สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ, ปตฺเถนฺตีติ อตฺโถ.

ក្នុងកាលប្រកបដោយបិហធាតុ (ប្រាថ្នា) វត្ថុឬបុគ្គលដែលគេប្រាថ្នានោះឯងជាសម្បទាន ដូចជា៖ សូម្បីទេវតាទាំងឡាយក៏ប្រាថ្នាចំពោះបុគ្គលបែបនោះ (devāpi tassa pihayanti tādino), សូម្បីទេវតាទាំងឡាយក៏ប្រាថ្នាចំពោះព្រះសម្ពុទ្ធទាំងឡាយដែលមានសតិទាំងនោះ (devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmataṃ) មានន័យថា ប្រាថ្នាចង់បាន (patthenti)។

โกธาทิอตฺถานํ ปโยเค ยํ ปติ โกโป, ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, ยทิหํ ตสฺส กุปฺเปยฺยํ.

ក្នុងកាលប្រកបដោយពាក្យមានអត្ថថាខឹងជាដើម បុគ្គលណាដែលជាទីតាំងនៃសេចក្តីខឹង បុគ្គលនោះជាសម្បទាន ដូចជា៖ បពិត្រព្រះមហាវីរៈ សូមព្រះអង្គខឹងចំពោះបុគ្គលនោះចុះ (tassa kujjha mahāvīra), ប្រសិនបើខ្ញុំខឹងចំពោះបុគ្គលនោះ (yadihaṃ tassa kuppeyyaṃ)។

ทุหยติ ทิสานํ เมโฆ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

មេឃរមែងធ្វើឲ្យខូចខាតដល់ទិសទាំងឡាយ (duhayati disānaṃ megho), បុគ្គលណាដែលមិនប្រទូស្តចំពោះមិត្តទាំងឡាយ (yo mittānaṃ na dubbhati)។

ติตฺถิยา อิสฺสนฺติ สมณานํ.

ពួកអន្យតីរ្ថីតែងច្រណែនចំពោះសមណៈទាំងឡាយ។

ทุชฺชนา คุณวนฺตานํ อุสูยนฺติ, กา อุสูยา วิชานตํ.

ជនអាក្រក់ទាំងឡាយតែងឈ្នានីសចំពោះបុគ្គលអ្នកមានគុណទាំងឡាយ ការឈ្នានីសរបស់ជនអ្នកដឹង (អ្នកមានប្រាជ្ញា) នឹងមានមកពីណា?

ราธิกฺขปฺปโยเค ยสฺส วิปุจฺฉนํ กมฺมวิขฺยาปนตฺถํ, วาธิการโต ทุติยา จ. อาราโธ เม รญฺโญ, รญฺโญ อปรชฺฌติ, ราชานํ วา อปรชฺฌติ, กฺยาหํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, กฺยาหํ อยฺเย อปรชฺฌามิ วา.

ក្នុងការប្រកបធាតុមាន រាធ និង ឥក្ខុ របស់បុគ្គលណាដែលជាអ្នកសួរ ដើម្បីប្រកាសនូវកម្ម តែងចុះចតុត្ថីវិភត្តិ និងមានទុតិយាវិភត្តិខ្លះ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា «វា»។ ដូចជា Ārādho me rañño (ការធ្វើឲ្យពេញចិត្តរបស់ខ្ញុំ ចំពោះព្រះរាជា), rañño aparajjhati (តែងប្រទូស្តចំពោះព្រះរាជា) ឬ rājānaṃ vā aparajjhati (តែងប្រទូស្តចំពោះព្រះរាជា), kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi (តើខ្ញុំបានប្រទូស្តអ្វីចំពោះលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ?) ឬ kyāhaṃ ayye aparajjhāmi vā (ឬតើខ្ញុំបានប្រទូស្តអ្វីចំពោះលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ?)។

อายสฺมโต อุปาลิตฺเถรสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข อุปติสฺโส, อายสฺมนฺตํ วา.

ឧបតិស្សៈជាអ្នកសង្ឃឹមនូវឧបសម្បទាចំពោះព្រះឧបាលិត្ថេរដ៏មានអាយុ ឬចំពោះព្រះដ៏មានអាយុ។

ปจฺจาสุณ อนุปติคิณานํ ปุพฺพกตฺตา จ สุโณติสฺส ธาตุสฺส ปจฺจาโยเค, คิณสฺส จ อนุปติโยเค ปุพฺพสฺส กมฺมุโน โย กตฺตา, โส สมฺปทานสญฺโญ โหติ. ยถา – ภควา ภิกฺขู เอตทโวจ, เอตฺถ ‘‘ภิกฺขู’’ติ อกถิตกมฺมํ, ‘‘เอต’’นฺติ กถิตกมฺมํ, ปุพฺพสฺส วจนกมฺมสฺส กตฺตา ภควา. ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, อาสุณนฺติ พุทฺธสฺส ภิกฺขู, ตถา ภิกฺขุ ชนํ ธมฺมํ สาเวติ, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโน อนุคิณาติ, ตสฺส ภิกฺขุโน ชโน ปติคิณาติ, สาธุการทานาทินา ตํ อุสฺสาหยตีติ อตฺโถ.

ក្នុងការប្រកប សុណោតិធាតុ ជាមួយ បតិ និង អា (បច្ចាសុណ) និងក្នុងការប្រកប គិណធាតុ ជាមួយ អនុ និង បតិ (អនុបតិគិណ) ជនណាដែលជាកត្តា (អ្នកធ្វើ) នៃកម្មមុន ជននោះឈ្មោះថា សម្បទាន។ ដូចជា – bhagavā bhikkhū etadavoca (ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានត្រាស់ពាក្យនេះចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ) ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ពាក្យថា «bhikkhū» ជាអកថិតកម្ម ពាក្យថា «etaṃ» ជាកថិតកម្ម ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាកត្តានៃវចនកម្មមុន។ Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ (ភិក្ខុទាំងឡាយបានទទួលព្រះពុទ្ធដីកាចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ), āsuṇanti buddhassa bhikkhū (ភិក្ខុទាំងឡាយតែងស្តាប់ចំពោះព្រះពុទ្ធ), យ៉ាងនោះដែរ bhikkhu janaṃ dhammaṃ sāveti (ភិក្ខុតែងញ៉ាំងជនឲ្យស្តាប់នូវធម៌), tassa bhikkhuno jano anugiṇāti (ជនតែងពោលតាមចំពោះភិក្ខុនោះ), tassa bhikkhuno jano patigiṇāti (ជនតែងទទួលចំពោះភិក្ខុនោះ) មានន័យថា ជនតែងញ៉ាំងភិក្ខុនោះឲ្យអង់អាច ដោយការឲ្យនូវសាធុការជាដើម។

โย วเทติ ส กตฺตาติ, วุตฺตํ กมฺมนฺติ วุจฺจติ;

โย ปฏิคฺคาหโก ตสฺส, สมฺปทานํ วิชานิยาติ.

ជនណាពោល ជននោះឈ្មោះថា កត្តា, សេចក្តីដែលពោលហើយ ឈ្មោះថា កម្ម, ជនណាជាអ្នកទទួលនូវកម្មនោះ គប្បីដឹងនូវជននោះថាជា សម្បទាន។

อาโรจนตฺถปฺปโยเค [Pg.154] ยสฺส อาโรเจติ, ตํ สมฺปทานํ. อาโรจยามิ โว ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว ภิกฺขเว, อามนฺตยามิ เต มหาราช, อามนฺต โข ตํ คจฺฉามาติ วา. เอตฺถ จ อาโรจนสทฺทสฺส กถนปฺปการตฺถตฺตา เทสนตฺถาทิปฺปโยเคปิ จตุตฺถี. ธมฺมํ โว เทเสสฺสามิ, เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ ภิกฺขูนํ, ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย, นิรุตฺตึ เต ปวกฺขามิ อิจฺจาทิ.

ក្នុងការប្រកបពាក្យដែលមានសេចក្តីថា ប្រាប់ (អាវោចនៈ) បុគ្គលណាដែលគេប្រាប់ឲ្យដឹង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សម្បទាន។ ដូចជា Ārocayāmi vo bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតប្រាប់ចំពោះអ្នកទាំងឡាយ), paṭivedayāmi vo bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតឲ្យដឹងចំពោះអ្នកទាំងឡាយ), āmantayāmi te mahārāja (បពិត្រមហារាជ អាត្មាភាពហៅចំពោះព្រះអង្គ) ឬ āmanta kho taṃ gacchāmāti (ម្នាលអ្នក អាត្មាភាពលាចេញទៅហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ដោយហេតុតែពាក្យថា អាវោចនៈ មានន័យថាជាវិធីនៃការនិយាយ ដូច្នេះ ទោះបីជាក្នុងការប្រកបពាក្យដែលមានន័យថា សម្តែង (ទេសនា) ជាដើម ក៏ចុះចតុត្ថីវិភត្តិដែរ ដូចជា Dhammaṃ vo desessāmi (តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ចំពោះអ្នកទាំងឡាយ), desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគសម្តែងធម៌ចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ), yathā no bhagavā byākareyya (ដើម្បីឲ្យព្រះដ៏មានព្រះភាគព្យាករចំពោះយើងទាំងឡាយ), niruttiṃ te pavakkhāmi (តថាគតនឹងពោលនូវនិរុត្តិ ចំពោះអ្នក) ជាដើម។

ตทตฺเถ สมฺปทานสญฺญา, จตุตฺถี จ.

ក្នុងសេចក្តីដែលមានប្រយោជន៍សម្រាប់វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សម្បទាន និងចុះចតុត្ថីវិភត្តិផង។

‘‘อโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Ato» និង «vā» តែងអន្ទោលទៅ។

๓๐๔. อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ.

៣០៤. ចំណែកឯការផ្លាស់ប្តូរ ចតុត្ថីវិភត្តិឯកវចនៈ ទៅជា «អាយ»។

อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา ปรสฺส จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทโส โหติ วา, สรโลปาทิ.

តែងមានការផ្លាស់ប្តូរ ចតុត្ថីវិភត្តិឯកវចនៈ នៅខាងចុងអំពីលិង្គដែលមាន អការន្ត ទៅជា «អាយ» ខ្លះ និងមានការលុបស្រៈជាដើម។

พุทฺธสฺสตฺถาย ธมฺมสฺสตฺถาย สงฺฆสฺสตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, ปิณฺฑปาตํ ปฏิเสวามิ เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย, อูนสฺส ปาริปูริยา, อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ.

Buddhassatthāya dhammassatthāya saṅghassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi (ខ្ញុំព្រះករុណាសូមលះបង់ជីវិត ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះពុទ្ធ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះធម៌ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះសង្ឃ), piṇḍapātaṃ paṭisevāmi neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya (ខ្ញុំសេពសោយនូវបិណ្ឌបាត មិនមែនដើម្បីលេង មិនមែនដើម្បីស្រវឹង មិនមែនដើម្បីតុបតែង មិនមែនដើម្បីលម្អឡើយ), ūnassa pāripūriyā (ដើម្បីបំពេញនូវចំណែកដែលខ្វះខាត), atthāya hitāya sukhāya saṃvattati (តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីចម្រើន ដើម្បីសេចក្តីសុខ)។

ตุมตฺเถ – โลกานุกมฺปาย, โลกมนุกมฺปิตุนฺติ อตฺโถ. ตถา ผาสุวิหาราย.

ក្នុងសេចក្តីនៃ តុ-បច្ច័យ ដូចជា lokānukampāya មានន័យថា lokamanukampituṃ (ដើម្បីអនុគ្រោះដល់សត្វលោក)។ យ៉ាងនោះដែរ phāsuvihārāya (ដើម្បីការនៅជាសុខ)។

อลํสทฺทสฺส อตฺถา อรหปฏิกฺเขปา. อรหตฺเถ – อลํ เม รชฺชํ, อลํ ภิกฺขุ ปตฺตสฺส, อกฺขธุตฺโต ปุริสปุคฺคโล นาลํ ทารภรณาย, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺส.

សេចក្តីរបស់ពាក្យថា «អលំ» មានពីរគឺ ភាពសមគួរ (អរហៈ) និងការហាមឃាត់ (បដិក្ខេបៈ)។ ក្នុងសេចក្តីថា សមគួរ ដូចជា alaṃ me rajjaṃ (រាជសម្បត្តិល្មមដល់ខ្ញុំហើយ), alaṃ bhikkhu pattassa (ភិក្ខុល្មមដល់បាត្រហើយ), akkhadhutto purisapuggalo nālaṃ dārabharaṇāya (បុគ្គលអ្នកលេងល្បែងភ្នាល់ មិនសមគួរដើម្បីចិញ្ចឹមភរិយាឡើយ), alaṃ mallo mallassa (អ្នកចំបាប់ម្នាក់ ល្មមនឹងអ្នកចំបាប់ម្នាក់ទៀត) មានន័យថា arahati mallo mallassa (អ្នកចំបាប់ម្នាក់ សមគួរនឹងអ្នកចំបាប់ម្នាក់ទៀត)។

ปฏิกฺเขเป [Pg.155]– อลํ เต อิธ วาเสน, อลํ เม หิรญฺญสุวณฺเณน, กึ เม เอเกน ติณฺเณน, กึ เต ชฏาหิ ทุมฺเมธ, กึ เตตฺถ จตุมฏฺฐสฺส.

ក្នុងការហាមឃាត់ ដូចជា alaṃ te idha vāsena (ការនៅក្នុងទីនេះ ល្មមដល់អ្នកហើយ), alaṃ me hiraññasuvaṇṇena (ប្រាក់និងមាស ល្មមដល់ខ្ញុំហើយ), kiṃ me ekena tiṇṇena (តើការឆ្លងរួចតែម្នាក់ឯង មានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ?), kiṃ te jaṭāhi dummedha (ម្នាលបុគ្គលមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ តើការជឿនសក់ មានប្រយោជន៍អ្វីដល់អ្នក?), kiṃ tettha catumaṭṭhassa (តើការស្អាតស្អំទាំងបួនយ៉ាង មានប្រយោជន៍អ្វីក្នុងទីនោះ?)។

มญฺญติปฺปโยเค อนาทเร อปฺปาณินิ กมฺมนิเยว – กฏฺฐสฺส ตุวํ มญฺเญ, กฬิงฺครสฺส ตุวํ มญฺเญ, ชีวิตํ ติณายปิ น มญฺญมาโน.

ក្នុងការប្រកប មញ្ញតិ-កិរិយា ក្នុងសេចក្តីមើលងាយ ចំពោះតែកម្មដែលគ្មានជីវិត តែងចុះចតុត្ថីវិភត្តិ ដូចជា kaṭṭhassa tuvaṃ maññe (ខ្ញុំស្មានថាអ្នកដូចជាកំណាត់ឈើ), kaḷiṅgarassa tuvaṃ maññe (ខ្ញុំស្មានថាអ្នកដូចជាអង្កត់អុស), jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamāno (មិនសំគាល់នូវជីវិត សូម្បីតែដូចជាស្មៅ)។

อนาทเรติ กึ? สุวณฺณํ ตํ มญฺเญ. อปฺปาณินีติ กึ? คทฺรภํ ตุวํ มญฺเญ.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ក្នុងសេចក្តីមើលងាយ»? ដើម្បីជាការបដិសេធក្នុងឧទាហរណ៍នេះ៖ Suvaṇṇaṃ taṃ maññe (ខ្ញុំស្មានថាវត្ថុនោះជាមាស)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «គ្មានជីវិត»? ដើម្បីជាការបដិសេធក្នុងឧទាហរណ៍នេះ៖ Gadrabhaṃ tuvaṃ maññe (ខ្ញុំស្មានថាអ្នកជាសត្វលា)។

คตฺยตฺถกมฺมนิ วาธิการโต ทุติยา จ. อปฺโป สคฺคาย คจฺฉติ, อปฺโป สคฺคํ คจฺฉติ, นิพฺพานาย วชนฺติยา, มูลาย ปฏิกสฺเสยฺย, มูลํ ปฏิกสฺเสยฺย.

ចំពោះកម្មនៃធាតុដែលមានសេចក្តីថា ទៅ តែងចុះចតុត្ថីវិភត្តិ និងចុះទុតិយាវិភត្តិខ្លះ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា «វា» ដូចជា Appo saggāya gacchati (ជនតិចតួច តែងទៅកាន់ឋានសួគ៌) ឬ appo saggaṃ gacchati (ជនតិចតួច តែងទៅកាន់ឋានសួគ៌), nibbānāya vajantiyā (នៃស្រ្តីអ្នកទៅកាន់ព្រះនិព្វាន), mūlāya paṭikasseyya (គប្បីអូសទាញទៅកាន់គល់) ឬ mūlaṃ paṭikasseyya (គប្បីអូសទាញទៅកាន់គល់)។

อาสีสนตฺเถ อายุภทฺทกุสลาทิโยเคเยว, อายสฺมโต ทีฆายุ โหตุ, ‘‘โตติตา สสฺมึนาสู’’ติ นฺตุสฺส สวิภตฺติสฺส โต อาเทโส. ภทฺทํ ภวโต โหตุ, กุสลํ ภวโต โหตุ, อนามยํ ภวโต โหตุ, สุขํ ภวโต โหตุ, อตฺถํ ภวโต โหตุ, หิตํ ภวโต โหตุ, สฺวาคตํ ภวโต โหตุ, โสตฺถิ โหตุ สพฺพสตฺตานํ.

ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នា (ពរជ័យ) ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យមាន អាយុ ភទ្រៈ កុសល ជាដើមប៉ុណ្ណោះ តែងចុះចតុត្ថីវិភត្តិ ដូចជា āyasmato dīghāyu hotu (សូមព្រះដ៏មានអាយុ មានអាយុវែង) (តាមសូត្រថា «totitā sasmiṃnāsū» មានការផ្លាស់ប្តូរ nt-បច្ច័យ ព្រមទាំងវិភត្តិ ទៅជា to), Bhaddaṃ bhavato hotu (សូមសេចក្តីចម្រើន មានដល់លោក), kusalaṃ bhavato hotu (សូមសេចក្តីកុសល មានដល់លោក), anāmayaṃ bhavato hotu (សូមភាពគ្មានរោគ មានដល់លោក), sukhaṃ bhavato hotu (សូមសេចក្តីសុខ មានដល់លោក), atthaṃ bhavato hotu (សូមប្រយោជន៍ មានដល់លោក), hitaṃ bhavato hotu (សូមសេចក្តីចម្រើន មានដល់លោក), svāgataṃ bhavato hotu (សូមការមកល្អ មានដល់លោក), sotthi hotu sabbasattānaṃ (សូមសេចក្តីសួស្តី មានដល់សត្វទាំងឡាយទាំងពួង)។

สมฺมุติปฺปโยเค – สาธุ สมฺมุติ เม ตสฺส ภควโต ทสฺสนาย.

ក្នុងការប្រកបពាក្យ សម្មុតិ ដូចជា sādhu sammuti me tassa bhagavato dassanāya (ការយល់ព្រមរបស់ខ្ញុំ ដើម្បីការជួបនូវព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ជាការល្អហើយ)។

ภิยฺยปฺปโยเค ภิยฺโยโส มตฺตาย.

ក្នុងការប្រកបពាក្យ ភិយ្យោ ដូចជា bhiyyoso mattāya (កាន់តែខ្លាំងឡើងតាមប្រមាណ)។

สตฺตมิยตฺเถ อาวิกรณ ปาตุภวนาทิโยเค – ตุยฺหญฺจสฺส อาวิกโรมิ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ.

ក្នុងសេចក្តីនៃសត្តមីវិភត្តិ ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យមាន ការធ្វើឲ្យច្បាស់ (អាវិករណៈ) និងការប្រាកដឡើង (បាតុភវនៈ) ជាដើម ដូចជា tuyhañcassa āvikaromi (ខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យច្បាស់ចំពោះអ្នក), tassa me sakko pāturahosi (ព្រះសក្កៈបានប្រាកដឡើងចំពោះខ្ញុំនោះ)។

จสทฺทคฺคหเณน [Pg.156] ปหิณาทิกฺริยาโยเค, ผาสุอาทินามปโยเค จ – ตสฺส ปหิเณยฺย, ภิกฺขูนํ ทูตํ ปาเหสิ, กปฺปติ สมณานํ อาโยโค, เอกสฺส ทินฺนํ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ ปโหติ, อุปมํ เต กริสฺสามิ, อญฺชลึ เต ปคฺคณฺหามิ. ตถา ตสฺส ผาสุ โหติ, โลกสฺสตฺโถ, มณินา เม อตฺโถ, เสยฺโย เม อตฺโถ อิจฺจาทิ.

ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា «ច» ក្នុងការប្រកបជាមួយកិរិយាមានការបញ្ជូនទៅជាដើម និងក្នុងការប្រកបជាមួយនាមមាន ផាសុ ជាដើម តែងចុះចតុត្ថីវិភត្តិ ដូចជា tassa pahiṇeyya (គប្បីបញ្ជូនទៅចំពោះបុគ្គលនោះ), bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi (បានបញ្ជូនទូតទៅចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ), kappati samaṇānaṃ āyogo (ការព្យាយាមតែងសមគួរចំពោះសមណៈទាំងឡាយ), ekassa dinnaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ pahoti (វត្ថុដែលឲ្យដល់មនុស្សម្នាក់ តែងល្មមដល់មនុស្សពីរនាក់ ឬបីនាក់), upamaṃ te karissāmi (តថាគតនឹងធ្វើនូវឧបមា ចំពោះអ្នក), añjaliṃ te paggaṇhāmi (ខ្ញុំបង្គំអញ្ជលី ចំពោះអ្នក)។ យ៉ាងនោះដែរ tassa phāsu hoti (សេចក្តីសប្បាយតែងមានដល់បុគ្គលនោះ), lokassattho (ប្រយោជន៍របស់សត្វលោក), maṇinā me attho (ខ្ញុំមានប្រយោជន៍ដោយកែវមណី), seyyo me attho (ខ្ញុំមានប្រយោជន៍ដ៏ប្រសើរ) ជាដើម។

‘‘จตุตฺถี’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Catutthī» តែងអន្ទោលទៅ។

๓๐๕. นโมโยคาทีสฺวปิ จ.

៣០៥. និងក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យមាន នមោ ជាដើមផង។

นโมสทฺทโยเค, โสตฺถิสฺวาคตาทีหิ จ โยเค ลิงฺคมฺหา จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ. นโม เต พุทฺธ วีรตฺถุ, นโม กโรหิ นาคสฺส, นมตฺถุ พุทฺธานํ, นมตฺถุ โพธิยา, โสตฺถิ ปชานํ, สฺวาคตํ เต มหาราช, อโถ เต อทุราคตํ.

ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យថា នមោ និងក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យមាន សោត្ថិ និង ស្វាគតៈ ជាដើម តែងចុះចតុត្ថីវិភត្តិ អំពីលិង្គ ដូចជា Namo te buddha vīratthu (បពិត្រព្រះពុទ្ធជាបុរសអាជានេយ្យ សូមនមស្ការមានដល់ព្រះអង្គ), namo karohi nāgassa (ចូរធ្វើនូវការនមស្ការចំពោះនាគ), namatthu buddhānaṃ (សូមការនមស្ការមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ), namatthu bodhiyā (សូមការនមស្ការមានដល់ព្រះពោធិញ្ញាណ), sotthi pajānaṃ (សូមសេចក្តីសួស្តីមានដល់ប្រជាជនទាំងឡាយ), svāgataṃ te mahārāja (បពិត្រមហារាជ សូមការមកល្អមានដល់ព្រះអង្គ) មួយវិញទៀត atho te adurāgataṃ (ការមករបស់ព្រះអង្គ មិនមែនជាការមកអាក្រក់ឡើយ)។

‘‘กาเล, ภวิสฺสตี’’ติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Kāle» និង «bhavissatī» តែងអន្ទោលទៅ។

๓๐๖. ภาววาจิมฺหิ จตุตฺถี.

៣០៦. ចតុត្ថីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងពាក្យដែលពោលនូវភាវៈ។

ภาววาจิมฺหิ จตุตฺถีวิภตฺติ โหติ ภวิสฺสติกาเล. ภวนํ ภาโว. ปจฺจิสฺสเต, ปจนํ วา ปาโก, ปากาย วชติ, ปจิตุํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. เอวํ โภคาย วชติ อิจฺจาทิ.

ចតុត្ថីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងពាក្យដែលពោលនូវភាវៈ ក្នុងអនាគតកាល។ ធម្មជាតិដែលជាគ្រឿងកើត ឈ្មោះថា ភាវៈ។ ដូចជា Paccissate (នឹងស្ល), pacanaṃ vā pāko (ការស្ល ឈ្មោះថា បាកៈ), pākāya vajati (តែងទៅដើម្បីការស្ល) មានន័យថា pacituṃ gacchati (តែងទៅដើម្បីស្ល)។ យ៉ាងនោះដែរ bhogāya vajati (តែងទៅដើម្បីបរិភោគ) ជាដើម។

กสฺมึ อตฺเถ ปญฺจมี?

តើបញ្ចមីវិភត្តិ ចុះក្នុងសេចក្តីណា?

๓๐๗. อปาทาเน ปญฺจมี.

៣០៧. បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអបាទាន។

กิมปาทานํ?

តើអ្វីជាអបាទាន?

๓๐๘. ยสฺมาทเปติ [Pg.157] ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ.

៣០៨. វត្ថុណាដែលជាទីចៀសចេញទៅ ឬជាទីនាំមកនូវភ័យ វត្ថុនោះឈ្មោះថា អបាទាន។

ยสฺมา วา อวธิโต อเปติ, ยสฺมา วา ภยเหตุโต ภยํ ภวติ, ยสฺมา วา อกฺขาตารา วิชฺชํ อาททาติ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ. อปเนตฺวา อิโต อาททาตีติ อปาทานํ.

ម្យ៉ាងទៀត វត្ថុណាដែលជាដែនកំណត់ដែលគេចៀសចេញទៅ ឬហេតុនៃភ័យណាដែលនាំឲ្យកើតភ័យ ឬគ្រូអ្នកប្រាប់ណាដែលសិស្សរៀនយកនូវវិជ្ជា ការកៈនោះឈ្មោះថា អបាទាន។ ធម្មជាតិដែលគេនាំចេញហើយកាន់យកអំពីទីនេះ ឈ្មោះថា អបាទាន។

ตํ ปน ติวิธํ วิสยเภเทน นิทฺทิฏฺฐวิสยํ, อุปาตฺตวิสยํ, อนุเมยฺยวิสยญฺจาติ.

ក៏អបាទាននោះ មាន ៣ យ៉ាង ដោយការបែងចែកតាមវិស័យ គឺ និទ្ទិដ្ឋវិស័យ, ឧបាត្តវិស័យ និងអនុមេយ្យវិស័យ។

อปาทานสญฺญาวิสยสฺส กฺริยาวิเสสสฺส นิทฺทิฏฺฐตฺตา นิทฺทิฏฺฐวิสยํ. ยถา – คามา อเปนฺติ มุนโย, นครา นิคฺคโต ราชา.

ឈ្មោះថា និទ្ទិដ្ឋវិស័យ ព្រោះកិរិយាពិសេសដែលជាវិស័យនៃឈ្មោះថាអបាទាន ត្រូវបានសម្តែងទុកច្បាស់លាស់ហើយ។ ដូចជា gāmā apenti munayo (មុនីទាំងឡាយ តែងចៀសចេញអំពីស្រុក), nagarā niggato rājā (ព្រះរាជា យាងចេញហើយអំពីនគរ)។

เอตฺถ จ ‘‘ปาปา จิตฺตํ นิวารเย, ปาปา นิวาเรนฺตี’’ติอาทีสุ ยทิปิ กายสํโยคปุพฺพกาปคมนํ นตฺถิ, ตถาปิ จิตฺตสํโยคปุพฺพกสฺส อปคมนสฺส สมฺภวโต อิมินา จ อปาทานสญฺญา.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងឧទាហរណ៍មាន «pāpā cittaṃ nivāraye» (គប្បីរារាំងចិត្តអំពីបាប), «pāpā nivārenti» (តែងរារាំងអំពីបាប) ជាដើម ទោះបីជាគ្មានការចៀសចេញទៅដោយមានការប៉ះពាល់កាយជាមុនក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយហេតុតែមានការចៀសចេញទៅដោយមានការប៉ះពាល់ចិត្តជាមុន ហេតុនោះ ទើបមានឈ្មោះថា អបាទាន ដោយសូត្រនេះ។

ยตฺถ ปน อปคมนกฺริยํ อุปาตฺตํ อชฺฌาหฏํ วิสยํ กตฺวา ปวตฺตติ, ตํ อุปาตฺตวิสยํ. ยถา – วลาหกา วิชฺโชตเต วิชฺชุ, กุสูลโต ปจตีติ. เอตฺถ จ ‘‘วลาหกา นิกฺขมฺม, กุสูลโต อปเนตฺวา’’ติ จ ปุพฺพกฺริยา อชฺฌาหรียติ.

ចំណែកឯក្នុងទីណា កិរិយានៃការចៀសចេញទៅដែលគេនាំមក (ឧបាត្តៈ) ធ្វើឲ្យជាវិស័យហើយប្រព្រឹត្តទៅ ទីនោះឈ្មោះថា ឧបាត្តវិស័យ។ ដូចជា valāhakā vijjotate vijju (ផ្លេកបន្ទោរ តែងភ្លឺផ្លេកអំពីពពក), kusūlato pacatīti (តែងស្លអំពីជង្រុក)។ ក្នុងទីនេះ កិរិយាមុនគឺ «valāhakā nikkhamma» (ចេញអំពីពពកហើយ) និង «kusūlato apanetvā» (នាំចេញអំពីជង្រុកហើយ) ត្រូវបាននាំមកបំពេញ។

อนุเมยฺยวิสยํ ยถา – มาถุรา ปาฏลิปุตฺตเกหิ อภิรูปา. เอตฺถ หิ เกนจิ คุเณน อุกฺกํสียนฺตีติ อนุเมยฺโยว กฺริยาวิเสโส. อิธ ปน ทูรนฺติกาทิสุตฺเต วิภตฺตคฺคหเณน อปาทานสญฺญา.

ឈ្មោះថា អនុមេយ្យវិស័យ ដូចជា māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpā (ពួកអ្នកស្រុកមធុរា មានរូបល្អជាងពួកអ្នកស្រុកបាដលិបុត្ត)។ ព្រោះក្នុងទីនេះ កិរិយាពិសេសដែលថា វិសេសជាងដោយគុណណាមួយ គ្រាន់តែជាការអនុមានប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មានឈ្មោះថា អបាទាន ដោយការកាន់យកនូវវិភត្តិក្នុងសូត្រមាន ទូរន្តិកៈ ជាដើម។

วุตฺตญฺจ

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘นิทฺทิฏฺฐวิสยํ กิญฺจิ, อุปาตฺตวิสยํ ตถา;

อนุเมยฺยวิสยญฺจาติ, อปาทานํ ติธา มต’’นฺติ.

«អបាទាន លោកដឹងថាមាន ៣ យ៉ាង គឺ និទ្ទិដ្ឋវិស័យខ្លះ, ឧបាត្តវិស័យខ្លះ និងអនុមេយ្យវិស័យខ្លះ»។

ตเทว [Pg.158] จลาจลวเสน ทุวิธมฺปิ โหติ.

អបាទាននោះឯង ក៏មាន ២ យ៉ាងទៀត ដោយអំណាចនៃវត្ថុមានចលនា (ចលៈ) និងវត្ថុគ្មានចលនា (អចលៈ)។

จลํ ยถา – ธาวตา หตฺถิมฺหา ปติโต องฺกุสธารี.

វត្ថុមានចលនា ដូចជា dhāvatā hatthimhā patito aṅkusadhārī (ហ្មដំរី ធ្លាក់ចុះហើយអំពីដំរីដែលកំពុងរត់)។

อจลํ ยถา – ปพฺพตา โอตรนฺติ วนจรา.

វត្ថុគ្មានចលនា ដូចជា pabbatā otaranti vanacarā (ពួកព្រានព្រៃ តែងចុះអំពីភ្នំ)។

ภยเหตุมฺหิ – โจรา ภยํ ชายติ, ตณฺหาย ชายตี ภยํ, ปาปโต อุตฺตสติ, อกฺขาตริ – อุปชฺฌายา สิกฺขํ คณฺหาติ, อาจริยมฺหา อธีเต, อาจริยโต สุณาติ.

ក្នុងហេតុនៃភ័យ ដូចជា corā bhayaṃ jāyati (ភ័យតែងកើតអំពីចោរ), taṇhāya jāyatī bhayaṃ (ភ័យតែងកើតអំពីតណ្ហា), pāpato uttasati (តែងតក់ស្លុតអំពីបាប)។ ក្នុងគ្រូអ្នកប្រាប់ ដូចជា upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti (តែងរៀនយកនូវសិក្ខាអំពីព្រះឧបជ្ឈាយ៍), ācariyamhā adhīte (តែងរៀនសូត្រអំពីអាចារ្យ), ācariyato suṇāti (តែងស្តាប់អំពីអាចារ្យ)។

‘‘อปาทาน’’นฺติ อธิกาโร.

ពាក្យថា «Apādānaṃ» ជាអធិការ។

๓๐๙. ธาตุนามานมุปสคฺคโยคาทีสฺวปิ จ.

៣០៩. និងក្នុងការប្រកបជាមួយធាតុ នាម ឧបសគ្គ ជាដើមផង។

ธาตโว จ นามานิ จ ธาตุนามานิ, เตสํ อวิหิตลกฺขณานํ ธาตุนามานํ ปโยเค, อุปสคฺคโยเค จ อาทิสทฺเทน นิปาตโยเค จ ตํยุตฺตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ.

ធាតុទាំងឡាយផង នាមទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា ធាតុនាម។ ក្នុងការប្រកបនៃធាតុនាមទាំងនោះ ដែលមិនទាន់បានកំណត់លក្ខណៈ និងក្នុងការប្រកបជាមួយឧបសគ្គ ព្រមទាំងការប្រកបជាមួយនិបាត ដោយអំណាចនៃពាក្យថា «អាទិ» ការកៈដែលប្រកបដោយពាក្យទាំងនោះ ឈ្មោះថា អបាទាន។

ธาตุปฺปโยเค ตาว – ปราชิโยเค โย อสยฺโห, ปภูโยเค ปภโว, ชนิโยเค ชายมานสฺส ปกติ จ. ยถา – พุทฺธสฺมา ปราเชนฺติ อญฺญติตฺถิยา. หิมวตา ปภวนฺติ ปญฺจ มหานทิโย, อนวตตฺตมฺหา มหาสรา ปภวนฺติ, อจิรวติยา ปภวนฺติ กุนฺนทิโย. กามโต ชายตี โสโก, ยสฺมา โส ชายเต คินิ, อุรสฺมา ชาโต ปุตฺโต, กมฺมโต ชาตํ อินฺทฺริยํ.

ជាដំបូង ក្នុងការប្រកបជាមួយធាតុ៖ ក្នុងការប្រកបជាមួយ បរាជិធាតុ វត្ថុណាដែលមិនអាចអត់ទ្រាំបាន, ក្នុងការប្រកបជាមួយ បភូធាតុ វត្ថុដែលជាប្រភព, និងក្នុងការប្រកបជាមួយ ជនិធាតុ វត្ថុដែលជាប្រភពដើមនៃវត្ថុដែលកំពុងកើតឡើង តែងចុះបញ្ចមីវិភត្តិ។ ដូចជា buddhasmā parājenti aññatitthiyā (ពួកអន្យតីរ្ថី តែងចាញ់អំពីព្រះពុទ្ធ), Himavatā pabhavanti pañca mahānadiyo (ស្ទឹងធំៗទាំងប្រាំ តែងហូរចេញអំពីព្រៃហេមពាន្ត), anavatattamhā mahāsarā pabhavanti (ស្រះធំៗ តែងហូរចេញអំពីស្រះអនវតត្ត), aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo (ស្ទឹងតូចៗ តែងហូរចេញអំពីស្ទឹងអចិរវតី), Kāmato jāyatī soko (សេចក្តីសោក តែងកើតអំពីកាម), yasmā so jāyate gini (ភ្លើងនោះ តែងកើតអំពីឈើណា), urasmā jāto putto (កូនដែលកើតអំពីទ្រូង), kammato jātaṃ indriyaṃ (ឥន្ទ្រិយដែលកើតអំពីកម្ម)។

นามปฺปโยเค อญฺญตฺถิตราทีหิ ยุตฺเต – นาญฺญตฺร ทุกฺขา สมฺโภติ, นาญฺญํ ทุกฺขา นิรุชฺฌติ, ตโต อญฺเญน กมฺเมน, ตโต อิตรํ, อุภโต สุชาโต ปุตฺโต อิจฺจาทิ.

ក្នុងការប្រកបជាមួយនាម ដែលប្រកបដោយពាក្យមាន អញ្ញ, អត្ថ, ឥតរៈ ជាដើម ដូចជា nāññatra dukkhā sambhoti (ធម៌ដទៃក្រៅអំពីទុក្ខ មិនមានកើតឡើងឡើយ), nāññaṃ dukkhā nirujjhati (ធម៌ដទៃក្រៅអំពីទុក្ខ មិនមានរលត់ទៅឡើយ), tato aññena kammena (ដោយកម្មដទៃអំពីកម្មនោះ), tato itaraṃ (វត្ថុដទៃអំពីវត្ថុនោះ), ubhato sujāto putto (កូនដែលកើតល្អហើយអំពីភាគទាំងពីរ) ជាដើម។

อุปสคฺคยุตฺเตสุ [Pg.159] อปปรีหิ วชฺชนตฺเถหิ โยเค, มริยาทาภิวิธิอตฺเถ อาโยเค ปตินา ปตินิธิปติทานตฺเถน โยเค จ. ยถา – อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, สาลํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. ตถา ปริปพฺพตา เทโว วสฺสติ, ปพฺพตํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. มริยาทายํ – อาปพฺพตา เขตฺตํ. อภิวิธิมฺหิ – อาพฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, พฺรหฺมโลกํ อภิพฺยาเปตฺวาติ อตฺโถ. ปตินิธิมฺหิ – พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต ธมฺมเทสนาย อาลปติ เตมาสํ. ปติทาเน – ฆตมสฺส เตลสฺมา ปติ ททาติ, กนกมสฺส หิรญฺญสฺมา ปติ ททาติ.

ក្នុងការប្រកបជាមួយឧបសគ្គ៖ ក្នុងការប្រកបជាមួយ អប និង បរិ ក្នុងសេចក្តីវៀរចាក, ក្នុងការប្រកបជាមួយ អា ក្នុងសេចក្តីកំណត់ដែន និងការគ្របដណ្តប់ទូទៅ, និងក្នុងការប្រកបជាមួយ បតិ ក្នុងសេចក្តីតំណាង និងការសងវិញ តែងចុះបញ្ចមីវិភត្តិ។ ដូចជា apasālāya āyanti vāṇijā (ពួកឈ្មួញតែងមកវៀរចាកសាលា) មានន័យថា វៀរចាកសាលា, យ៉ាងនោះដែរ paripabbatā devo vassati (ភ្លៀងតែងបង្អុរចុះវៀរចាកភ្នំ) មានន័យថា វៀរចាកភ្នំ។ ក្នុងសេចក្តីកំណត់ដែន ដូចជា āpabbatā khettaṃ (ស្រែមានត្រឹមតែភ្នំ)។ ក្នុងសេចក្តីគ្របដណ្តប់ទូទៅ ដូចជា ābrahmalokā saddo abbhuggacchati (សំឡេងតែងលាន់ឮឡើងទៅដល់ព្រហ្មលោក) មានន័យថា ផ្សាយទៅគ្របដណ្តប់ដល់ព្រហ្មលោក។ ក្នុងសេចក្តីតំណាង ដូចជា buddhasmā pati sāriputto dhammadesanāya ālapati temāsaṃ (ព្រះសារីបុត្តពោលសម្តែងធម៌តំណាងព្រះពុទ្ធ អស់រយៈពេលបីខែ)។ ក្នុងសេចក្តីសងវិញ ដូចជា ghatamassa telasmā pati dadāti (គាត់តែងឲ្យទឹកដោះថ្លាសងវិញជំនួសប្រេងរបស់បុគ្គលនោះ), kanakamassa hiraññasmā pati dadāti (គាត់តែងឲ្យមាសសងវិញជំនួសប្រាក់របស់បុគ្គលនោះ)។

นิปาตยุตฺเตสุ ริเต นานา วินาทีหิ โยเค – ริเต สทฺธมฺมา กุโต สุขํ ลภติ. เต ภิกฺขู นานากุลา ปพฺพชิตา. วินา สทฺธมฺมา นตฺถญฺโญ โกจิ นาโถ โลเก วิชฺชติ. อริเยหิ ปุถเควายํ ชโน, ยาว พฺรหฺมโลกา สทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ.

ក្នុងការប្រកបជាមួយនិបាតមាន រិតេ, នានា, វិនា ជាដើម ដូចជា rite saddhammā kuto sukhaṃ labhati (វៀរចាកព្រះសទ្ធម៌ហើយ តើបុគ្គលបានសេចក្តីសុខមកពីណា?), Te bhikkhū nānākulā pabbajitā (ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ បួសហើយអំពីត្រកូលផ្សេងៗគ្នា), Vinā saddhammā natthañño koci nātho loke vijjati (វៀរចាកព្រះសទ្ធម៌ហើយ ទីពឹងដទៃទៀតក្នុងលោក មិនមានឡើយ), Ariyehi puthagevāyaṃ jano (ជននេះ ផ្សេងគ្នាអំពីព្រះអរិយទាំងឡាយ), yāva brahmalokā saddo abbhuggacchati (សំឡេងតែងលាន់ឮឡើងរហូតដល់ព្រហ្មលោក)។

อปิคฺคหเณน กมฺมาปาทานการกมชฺเฌปิ ปญฺจมี กาลทฺธาเนหิ, ปกฺขสฺมา วิชฺฌติ มิคํ ลุทฺทโก, อิโต ปกฺขสฺมา มิคํ วิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ มาสสฺมา ภุญฺชติ โภชนํ, โกสา วิชฺฌติ กุญฺชรํ.

ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា «អបិ» តែងចុះបញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងចន្លោះនៃកម្មការកៈ និងអបាទានការកៈ ជាមួយកាល និងផ្លូវ ដូចជា pakkhasmā vijjhati migaṃ luddako (ព្រានព្រៃតែងបាញ់សត្វម្រឹគ អំពីកន្លះខែ) មានន័យថា ព្រានព្រៃតែងបាញ់សត្វម្រឹគ អំពីកន្លះខែនេះទៅ។ យ៉ាងនោះដែរ māsasmā bhuñjati bhojanaṃ (តែងបរិភោគភោជន អំពីមួយខែ), kosā vijjhati kuñjaraṃ (តែងបាញ់ដំរី អំពីចម្ងាយមួយកោសៈ)។

จสทฺทคฺคหเณน ปภุตฺยาทิอตฺเถ, ตทตฺถปฺปโยเค จ – ยโตหํ ภคินิ อริยาย ชาติยา ชาโต, ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ, ยตฺวาธิกรณเมนํ, ยโต ปภุติ, ยโต ปฏฺฐาย, ตโต ปฏฺฐาย อิจฺจาทิ.

ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា «ច» ក្នុងសេចក្តីមានពាក្យថា ចាប់ផ្តើម (បភុតិ) ជាដើម និងក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យដែលមានសេចក្តីនោះ ដូចជា yatohaṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto (ម្នាលប្អូនស្រី ចាប់តាំងពីខ្ញុំកើតហើយដោយជាតិដ៏ប្រសើរ), yato sarāmi attānaṃ (ចាប់តាំងពីខ្ញុំរលឹកដឹងខ្លួន), yato pattosmi viññutaṃ (ចាប់តាំងពីខ្ញុំដល់នូវភាពជាអ្នកដឹងក្តី), yatvādhikaraṇamenaṃ (ព្រោះអធិករណ៍ណា), yato pabhuti (ចាប់តាំងពីកាលណា), yato paṭṭhāya (ចាប់តាំងពីពេលណា), tato paṭṭhāya (ចាប់តាំងពីពេលនោះមក) ជាដើម។

๓๑๐. รกฺขณตฺถานมิจฺฉิตํ[Pg.160].

៣១០. វត្ថុដែលគេប្រាថ្នា ក្នុងការប្រកបជាមួយធាតុដែលមានសេចក្តីថា រក្សា ឈ្មោះថា អបាទាន។

รกฺขณตฺถานํ ธาตูนํ ปโยเค ยํ อิจฺฉิตํ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ, จการาธิการโต อนิจฺฉิตญฺจ. รกฺขณญฺเจตฺถ นิวารณํ, ตายนญฺจ. กาเก รกฺขนฺติ ตณฺฑุลา, ยวา ปฏิเสเธนฺติ คาโว.

ក្នុងការប្រើប្រាស់ធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា រក្សា (ការពារ) អ្វីដែលគេប្រាថ្នា (ចង់ការពារ) ការកៈនោះ ឈ្មោះថា អបាទានសញ្ញា និងអ្វីដែលមិនប្រាថ្នាក៏ដោយ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ច (និង)។ ម៉្យាងទៀត ការរក្សាក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ការឃាត់ និងការការពារ។ ឧទហរណ៍៖ Kāke rakkhanti taṇḍulā (ពួកអ្នករក្សា រមែងការពារនូវអង្ករទាំងឡាយ ពីពួកក្អែក), yavā paṭisedhenti gāvo (ពួកអ្នករក្សា រមែងឃាត់នូវមេគោទាំងឡាយ ពីស្រូវបាលី)។

อนิจฺฉิตํ ยถา – ปาปา จิตฺตํ นิวารเย, ปาปานิวาเรนฺติ, ราชโต วา โจรโต วา อคฺคิโต วา อุทกโต วา นานาภยโต วา นานาโรคโต วา นานาอุปทฺทวโต วา อารกฺขํ คณฺหนฺตุ.

អ្វីដែលមិនប្រាថ្នា ដូចជា៖ pāpā cittaṃ nivāraye (បុគ្គលគប្បីឃាត់ចិត្តចាកបាប), pāpā nivārenti (ពួកអ្នករក្សា រមែងឃាត់ចាកបាប), rājato vā corato vā aggito vā udakato vā nānābhayato vā nānārogato vā nānāupaddavato vā ārakkhaṃ gaṇhantu (សូមពួកអ្នករក្សា ទទួលយកនូវការការពារ ចាកស្តេចក្តី ចាកចោរក្តី ចាកភ្លើងក្តី ចាកទឹកក្តី ចាកភ័យផ្សេងៗក្តី ចាករោគផ្សេងៗក្តី ចាកឧបទ្រពផ្សេងៗក្តី)។

‘‘อิจฺฉิต’’มิติ วตฺตเต.

បទថា “icchita” រមែងតាមទៅ។

๓๑๑. เยน วา’ทสฺสนํ.

៣១១. សូត្រថា៖ យេន វាទស្សនំ។

เยน อทสฺสนมิจฺฉิตํ อนฺตรธายนฺเตน, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ วา, อนฺตรธาเนวายํ. อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ สิสฺโส, นิลียตีติ อตฺโถ. มาตาปิตูหิ อนฺตรธายติ ปุตฺโต.

បុគ្គលកាលបាត់ខ្លួនទៅ ប្រាថ្នានូវការមិនឱ្យឃើញដោយបុគ្គលណា ការកៈនោះ ឈ្មោះថា អបាទានសញ្ញា ខ្លះ (ដោយជម្រើស) វិធាននេះប្រើក្នុងករណីបាត់ខ្លួន។ ឧទាហរណ៍៖ Upajjhāyā antaradhāyati sisso (សិស្សរមែងបាត់ខ្លួនចាកឧបជ្ឈាយ៍) មានន័យថា ពួន (nilīyati)។ Mātāpitūhi antaradhāyati putto (កូនរមែងបាត់ខ្លួនចាកមាតាបិតាទាំងឡាយ)។

วาติ กึ? เชตวเน อนฺตรหิโต. เยนาติ กึ? ยกฺโข ตตฺเถว อนฺตรธายติ.

ពាក្យថា វា (ខ្លះ) មានប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា៖ Jetavane antarahito (បាត់ខ្លួនក្នុងព្រៃជេតពន)។ ពាក្យថា យេន (ដោយបុគ្គលណា) មានប្រយោជន៍អ្វី? ឆ្លើយថា៖ Yakkho tattheva antaradhāyati (យក្សរមែងបាត់ខ្លួនក្នុងទីនោះឯង)។

๓๑๒. ทูรนฺติกทฺธกาลนิมฺมานตฺวาโลปทิสาโยควิภตฺตารปฺปโยค สุทฺธปฺปโมจน เหตุ วิวิตฺตปฺปมาณ ปุพฺพโยค พนฺธน คุณวจน ปญฺห กถนโถกากตฺตูสุ จ.

៣១២. សូត្រថា៖ ទូរន្តិកទ្ធកាលនិម្មានត្វាលោបវិសាយោគវិភត្តារប្បយោគ សុទ្ធប្បមោចន ហេតុ វិវិត្តប្បមាណ បុព្វយោគ ពន្ធន គុណវចន បញ្ហ កថនថោកាកត្តូសុ ច។

ทูรตฺเถ, อนฺติกตฺเถ, อทฺธนิมฺมาเน, กาลนิมฺมาเน, ตฺวาโลเป, ทิสาโยเค, วิภตฺเต, อารติปฺปโยเค, สุทฺธตฺถปฺปโยเค, ปโมจนตฺถปฺปโยเค, เหตฺวตฺเถ, วิวิตฺตตฺถปฺปโยเค, ปมาณตฺเถ, ปุพฺพโยเค, พนฺธนตฺถปฺปโยเค, คุณวจเน[Pg.161], ปญฺเห, กถเน, โถกตฺเถ, อกตฺตริ จ ยทวธิภูตํ, เหตุกมฺมาทิภูตญฺจ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหติ, จสทฺเทน ยถาโยคํ ทุติยา, ตติยา, ฉฏฺฐี จ.

ក្នុងអត្ថថា ឆ្ងាយ, ក្នុងអត្ថថា ជិត, ក្នុងការកំណត់ចម្ងាយផ្លូវ, ក្នុងការកំណត់ពេលវេលា, ក្នុងការលុបបច្ច័យ -ត្វា, ក្នុងការប្រកបជាមួយទិស, ក្នុងការបែងចែក (វិភត្តៈ), ក្នុងការប្រើប្រាស់អត្ថវៀរចាក, ក្នុងការប្រើប្រាស់អត្ថបរិសុទ្ធ, ក្នុងការប្រើប្រាស់អត្ថរួចផុត, ក្នុងអត្ថថា ហេតុ, ក្នុងការប្រើប្រាស់អត្ថស្ងាត់, ក្នុងអត្ថថា ប្រមាណ, ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យមុន, ក្នុងការប្រើប្រាស់អត្ថចំណង, ក្នុងគុណវចនៈ, ក្នុងសំណួរ, ក្នុងការពោល (ចម្លើយ), ក្នុងអត្ថថា តិចតួច, និងក្នុងអកត្តា អ្វីដែលជាដែនកំណត់ (អវធិ) និងជាហេតុកម្មជាដើម ការកៈនោះ ឈ្មោះថា អបាទានសញ្ញា។ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ច (និង) វិភត្តិទាំងឡាយមាន ទុតិយាវិភត្តិ តតិយាវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ រមែងចុះតាមការគួរ។

เอตฺถ จ ทูรนฺติกญฺจ ทูรนฺติกตฺถญฺจาติ ทูรนฺติกนฺติ สรูเปกเสสํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เตน ทูรนฺติกตฺถปฺปโยเค, ตทตฺเถ จ อปาทานสญฺโญ โหติ.

ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា dūrantika (ឆ្ងាយនិងជិត) និង dūrantikattha (អត្ថនៃឆ្ងាយនិងជិត) គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយធ្វើឱ្យទៅជា សរូបេកសេសៈ (ការសល់ទុកតែរូបមួយដែលមានរូបដូចគ្នា) ហេតុនោះ ក្នុងការប្រើប្រាស់ពាក្យដែលមានអត្ថថា ឆ្ងាយនិងជិត និងក្នុងអត្ថនោះ ការកៈនោះ រមែងមានឈ្មោះថា អបាទានសញ្ញា។

ทูรตฺถปฺปโยเค ตาว – กีวทูโร อิโต นฬการคาโม, ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ, คามโต นาติทูเร. อารกา เต โมฆปุริสา อิมสฺมา ธมฺมวินยา, อารกา เตหิ ภควา. ทูรตฺเถ – ทูรโตว นมสฺสนฺติ, อทฺทส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ.

ជាដំបូង ក្នុងការប្រើប្រាស់ពាក្យដែលមានអត្ថថា ឆ្ងាយ ដូចជា៖ kīvadūro ito naḷakāragāmo (ភូមិជាងបបុស ចាកទីនេះ ឆ្ងាយប៉ុនណា?), tato have dūrataraṃ vadanti (ពួកអ្នកប្រាជ្ញ រមែងពោលថា ឆ្ងាយជាងនោះទៅទៀត), gāmato nātidūre (មិនឆ្ងាយពេក ចាកភូមិ)។ Ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā (មោឃបុរសទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ឆ្ងាយចាកធម៌វិន័យនេះ), ārakā tehi bhagavā (ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឈ្មោះថា ឆ្ងាយចាកមោឃបុរសទាំងឡាយនោះ)។ ក្នុងអត្ថថា ឆ្ងាយ ដូចជា៖ dūratova namassanti (ពួកជន រមែងថ្វាយបង្គំអំពីចម្ងាយ), addasa dūratova āgacchantaṃ (បានឃើញនូវបុគ្គលកំពុងមកអំពីចម្ងាយ)។

อนฺติกตฺถปฺปโยเค – อนฺติกํ คามา, อาสนฺนํ คามา, สมีปํ คามา, คามสฺส สมีปนฺติ อตฺโถ.

ក្នុងការប្រើប្រាស់ពាក្យដែលមានអត្ថថា ជិត ដូចជា៖ antikaṃ gāmā (ជិតចាកភូមិ), āsannaṃ gāmā (ជិតចាកភូមិ), samīpaṃ gāmā (ជិតចាកភូមិ) មានន័យថា ជិតនៃភូមិ (gāmassa samīpaṃ)។

ทุติยา, ตติยา จ, ทูรํ คามํ อาคโต, ทูเรน คาเมน อาคโต, ทูรโต คามา อาคโตติ อตฺโถ. ทูรํ คาเมน วา. อนฺติกํ คามํ อาคโต, อนฺติกํ คาเมน วา, อาสนฺนํ คามํ, อาสนฺนํ คาเมน วา อิจฺจาทิ.

និងទុតិយាវិភត្តិ និងតតិយាវិភត្តិ ដូចជា៖ dūraṃ gāmaṃ āgato (មកកាន់ភូមិឆ្ងាយ), dūrena gāmena āgato (មកដោយភូមិឆ្ងាយ) មានន័យថា មកអំពីភូមិឆ្ងាយ (dūrato gāmā āgato)។ ឬ dūraṃ gāmena។ antikaṃ gāmaṃ āgato (មកកាន់ភូមិជិត), ឬ antikaṃ gāmena, āsannaṃ gāmaṃ (មកកាន់ភូមិជិត), ឬ āsannaṃ gāmena ជាដើម។

อทฺธกาลนิมฺมาเน นิมฺมานํ นาม ปริมาณํ, ตสฺมึ คมฺยมาเน – อิโต มถุราย จตูสุ โยชเนสุ สงฺกสฺสํ, ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺถเก สาวตฺถิ.

ក្នុងការកំណត់ចម្ងាយផ្លូវនិងពេលវេលា ពាក្យថា និម្មានៈ គឺការវាស់វែង (បរិមាណ) កាលបើអត្ថនោះដឹងបាន ដូចជា៖ ito mathurāya catūsu yojanesu saṅkassaṃ (ក្រុងសង្កស្សៈ ស្ថិតនៅក្នុងយោជន៍ទាំងឡាយ ៤ ចាកក្រុងមធុរា អំពីទីនេះ), rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi (ក្រុងសាវត្ថី ស្ថិតនៅលើកំពូលនៃយោជន៍ ៤៥ ចាកក្រុងរាជគ្រឹះ)។

กาลนิมฺมาเน – อิโต เอกนวุติกปฺปมตฺถเก วิปสฺสี ภควา โลเก อุทปาทิ, อิโต วสฺสสหสฺสจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ.

ក្នុងការកំណត់ពេលវេលា ដូចជា៖ ito ekanavutikappamatthake vipassī bhagavā loke udapādi (ព្រះវិបស្សីដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានកើតឡើងក្នុងលោក លើកំពូលនៃកប្បទី ៩១ អំពីទីនេះ), ito vassasahassaccayena buddho loke uppajjissati (ព្រះពុទ្ធ រមែងត្រាស់ដឹងក្នុងលោក ដោយការកន្លងទៅនៃមួយពាន់ឆ្នាំ អំពីទីនេះ)។

ตฺวาปจฺจยนฺตสฺส โลโป นาม ตทตฺถสมฺภเวปิ อวิชฺชมานตา, ตสฺมึ ตฺวาโลเป กมฺมาธิกรเณสุ – ปาสาทา สงฺกเมยฺย, ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สงฺกเมยฺยาติ อตฺโถ[Pg.162]. ตถา หตฺถิกฺขนฺธา สงฺกเมยฺย, อภิธมฺมา ปุจฺฉนฺติ, อภิธมฺมํ สุตฺวา วา, อภิธมฺมา กถยนฺติ, อภิธมฺมํ ปฐิตฺวา วา, อาสนา วุฏฺฐเหยฺย, อาสเน นิสีทิตฺวา วา.

ការលុបបច្ច័យដែលមាន -ត្វា ជាទីបំផុត គឺការមិនមានបច្ច័យនោះ ទោះបីជាមានអត្ថរបស់វាគ្គក៏ដោយ កាលបើមានការលុបបច្ច័យ -ត្វា នោះ ក្នុងកម្មនិងអធិករណ៍ ដូចជា៖ pāsādā saṅkameyya (គប្បីឈានទៅចាកប្រាសាទ) មានន័យថា ឡើងកាន់ប្រាសាទហើយ គប្បីឈានទៅ (pāsādaṃ abhiruhitvā saṅkameyya)។ ដូចគ្នាដែរ hatthikkhandhā saṅkameyya (គប្បីឈានទៅចាកក្បាលដំរី)។ abhidhammā pucchanti (ពួកជន រមែងសួរចាកអភិធម្ម) ឬមានន័យថា ស្តាប់នូវអភិធម្មហើយ (abhidhammaṃ sutvā vā)។ abhidhammā kathayanti (ពួកជន រមែងសម្តែងចាកអភិធម្ម) ឬមានន័យថា រៀននូវអភិធម្មហើយ (abhidhammaṃ paṭhitvā vā)។ āsanā vuṭṭhaheyya (គប្បីក្រោកឡើងចាកអាសនៈ) ឬមានន័យថា អង្គុយលើអាសនៈហើយ (āsane nisīditvā vā)។

ทิสตฺถวาจีหิ โยเค, ทิสตฺเถ จ – อิโต สา ปุริมา ทิสา, อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา, อิโต สา ปจฺฉิมา ทิสา, อิโต สา อุตฺตรา ทิสา, อวีจิโต อุปริภวคฺคา, อุทฺธํ ปาทตลา, อโธ เกสมตฺถกา อิจฺจาทิ. ทิสตฺเถ – ปุรตฺถิมโต ทกฺขิณโตติอาทิ. เอตฺถ ปน สตฺตมิยตฺเถ โตปจฺจโยปิ ภวิสฺสติ.

ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យសម្តែងអត្ថនៃទិស និងក្នុងអត្ថនៃទិស ដូចជា៖ ito sā purimā disā (នោះជាទិសខាងកើត ចាកទីនេះ), ito sā dakkhiṇā disā (នោះជាទិសខាងត្បូង ចាកទីនេះ), ito sā pacchimā disā (នោះជាទិសខាងលិច ចាកទីនេះ), ito sā uttarā disā (នោះជាទិសខាងជើង ចាកទីនេះ)។ avīcito uparibhavaggā (អំពីអវីចិមហានរក ទៅខាងលើរហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម), uddhaṃ pādatalā (ទៅខាងលើ ចាកបាតជើង), adho kesamatthakā (ទៅខាងក្រោម ចាកចុងសក់) ជាដើម។ ក្នុងអត្ថនៃទិស ដូចជា៖ puratthimato (អំពីទិសខាងកើត), dakkhiṇato (អំពីទិសខាងត្បូង) ជាដើម។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ បច្ច័យ -តោ ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ ក៏រមែងមានដែរ។

วิภตฺตํ นาม สยํ วิภตฺตสฺเสว ตทญฺญโต คุเณน วิภชนํ, ตสฺมึ วิภตฺเต – ยโต ปณีตตโร วา วิสิฏฺฐตโร วา นตฺถิ, อตฺตทนฺโต ตโต วรํ. กิญฺจาปิ ทานโต สีลเมว วรํ, ตโต มยา สุตา อสฺสุตเมว พหุตรํ, สีลเมว สุตา เสยฺโย. ฉฏฺฐี จ, ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ ปวรํ ยทิทํ สุคตวินโย.

ពាក្យថា វិភត្តៈ (ការបែងចែក) គឺការបែងចែកវត្ថុដែលបែងចែកខ្លួនឯង ចាកវត្ថុដទៃដោយគុណ កាលបើមានការបែងចែកនោះ ដូចជា៖ yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi (បុគ្គលដែលថ្លៃថ្លាជាង ឬវិសេសជាងចាកបុគ្គលណា មិនមានឡើយ), attadanto tato varaṃ (បុគ្គលដែលទូន្មានខ្លួនឯងហើយ ប្រសើរជាងបុគ្គលនោះ)។ kiñcāpi dānato sīlameva varaṃ (ទោះបីជាសីល ប្រសើរជាងទានក៏ដោយ), tato mayā sutā assutameva bahutaraṃ (ធម៌ដែលខ្ញុំមិនធ្លាប់ឮ ច្រើនជាងធម៌ដែលខ្ញុំធ្លាប់ឮចាកបុគ្គលនោះទៅទៀត), sīlameva sutā seyyo (សីល ប្រសើរជាងការចេះដឹង)។ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ ដូចជា៖ channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo (វិន័យរបស់ព្រះសុគតណា នេះជាធម៌ដ៏ប្រសើរ ក្នុងចំណោមលទ្ធិទាំងឡាយកៅសិបប្រាំមួយ)។

อารติปฺปโยโค นาม วิรมณตฺถสทฺทปฺปโยโค. ตตฺถ – อสทฺธมฺมา อารติ, วิรติ ปาปา, ปาณาติปาตา เวรมณี, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต, อปฺปฏิวิรโต มุสาวาทา.

ការប្រើប្រាស់អត្ថវៀរចាក គឺការប្រើប្រាស់ពាក្យដែលមានអត្ថថា វៀរចាក។ ក្នុងអត្ថនោះ ដូចជា៖ asaddhammā ārati (ការវៀរចាកអសទ្ធម៌), virati pāpā (ការវៀរចាកបាប), pāṇātipātā veramaṇī (ការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ), adinnādānā paṭivirato (វៀរចាកការកាន់យករបស់ដែលគេមិនបានឱ្យ), appaṭivirato musāvādā (មិនវៀរចាកការនិយាយកុហក)។

สุทฺธตฺถปฺปโยเค – โลภนีเยหิ ธมฺเมหิ สุทฺโธ อสํสฏฺโฐ, มาติโต จ ปิติโต จ สุทฺโธ อนุปกฺกุฏฺโฐ อครหิโต.

ក្នុងការប្រើប្រាស់អត្ថបរិសុទ្ធ ដូចជា៖ lobhanīyehi dhammehi suddho asaṃsaṭṭho (បរិសុទ្ធ មិនច្រឡូកច្រឡំដោយធម៌ជាទីតាំងនៃលោភៈ), mātito ca pitito ca suddho anupakkuṭṭho agarahito (ជាអ្នកបរិសុទ្ធ មិនត្រូវគេតិះដៀល មិនត្រូវគេបង្កាច់បង្ខូច ទាំងខាងមាតា ទាំងខាងបិតា)។

ปโมจนตฺถปฺปโยเค [Pg.163]– ปริมุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ วทามิ, มุตฺโต มารพนฺธนา, น เต มุจฺจนฺติ มจฺจุนา, มุตฺโตหํ สพฺพปาเสหิ.

ក្នុងការប្រើប្រាស់អត្ថរួចផុត ដូចជា៖ parimutto dukkhasmāti vadāmi (តថាគតពោលថា រួចផុតចាកទុក្ខ), mutto mārabandhanā (រួចផុតចាកចំណងនៃមារ), na te muccanti maccunā (ពួកជនទាំងនោះ មិនរួចផុតចាកសេចក្តីស្លាប់ឡើយ), muttohaṃ sabbapāsehi (តថាគតរួចផុតហើយ ចាកអន្ទាក់ទាំងពួង)។

เหตฺวตฺเถ, สรูเปกเสสสฺส คหิตตฺตา เหตฺวตฺถปฺปโยเค จ สพฺพนามโต – กสฺมา นุ ตุมฺหํ ทหรา น มียเร, กสฺมา อิเธว มรณํ ภวิสฺสติ, กสฺมา เหตุนา, ยสฺมา จ กมฺมานิ กโรนฺติ, ยสฺมา ติห ภิกฺขเว, ตสฺมา ติห ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ, ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณ, ยสฺมา การณา, ตสฺมา การณา, กึ การณา. ทุติยา, ฉฏฺฐี จ, กึ การณํ, ตํ กิสฺส เหตุ, กิสฺส ตุมฺเห กิลมถ.

ក្នុងអត្ថថា ហេតុ និងដោយសារការកាន់យកនូវសរូបេកសេសៈ ក្នុងការប្រើប្រាស់អត្ថថា ហេតុ ចាកសព្វនាម ដូចជា៖ kasmā nu tumhaṃ daharā na mīyare (ហេតុអ្វីហ្ន៎ ពួកក្មេងៗរបស់លោក មិនស្លាប់?), kasmā idheva maraṇaṃ bhavissati (ហេតុអ្វី ការស្លាប់នឹងមានក្នុងទីនេះឯង?), kasmā hetunā (ដោយហេតុអ្វី?), yasmā ca kammāni karonti (និងព្រោះតែពួកជនធ្វើនូវកម្មទាំងឡាយ), yasmā tiha bhikkhave (ព្រោះហេតុនោះពិតមែន ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ), tasmā tiha bhikkhave evaṃ sikkhitabbaṃ (ព្រោះហេតុនោះពិតមែន ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកអ្នកគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះ), tasmā buddhosmi brāhmaṇa (ព្រោះហេតុនោះ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតទើបឈ្មោះថាជាព្រះពុទ្ធ), yasmā kāraṇā (ព្រោះហេតុណា), tasmā kāraṇā (ព្រោះហេតុនោះ), kiṃ kāraṇā (ព្រោះហេតុអ្វី?)។ និងទុតិយាវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិ ដូចជា៖ kiṃ kāraṇaṃ (ព្រោះហេតុអ្វី?), taṃ kissa hetu (នោះព្រោះហេតុអ្វី?), kissa tumhe kilamatha (ហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកលំបាក?)។

เกน เหตุนา, เกน การเณน, เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา, เตน นิมิตฺเตน, เตน วุตฺตมิจฺจาทีสุ ‘‘เหตฺวตฺเถ จา’’ติ ตติยา.

ក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយមាន៖ kena hetunā (ដោយហេតុអ្វី?), kena kāraṇena (ដោយហេតុអ្វី?), yena midhekacce sattā (ព្រោះហេតុណា សត្វខ្លះក្នុងលោកនេះ...), tena nimittena (ដោយនិមិត្តនោះ), tena vuttaṃ (ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា) ជាដើម វិភត្តិដែលចុះគឺ តតិយាវិភត្តិ ដោយសូត្រថា “hetvatthe ca” (និងក្នុងអត្ថថា ហេតុ)។

วิวิตฺตํ นาม วิเวจนํ, ตทตฺถปฺปโยเค – วิวิตฺโต ปาปกา ธมฺมา, วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ.

ពាក្យថា វិវិត្តៈ គឺការស្ងាត់ (ការវែកញែក) ក្នុងការប្រើប្រាស់អត្ថនោះ ដូចជា៖ vivitto pāpakā dhammā (ស្ងាត់ចាកធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយ), vivicceva kāmehi (ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយឯង), vivicca akusalehi dhammehi (ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ)។

ปมาณตฺเถ ตติยา จ, อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนํ, คมฺภีรโต จ ปุถุลโต จ โยชนํ จนฺทภาคาย ปริมาณํ, ปริกฺเขปโต นวโยชนสตปริมาโณ มชฺฌิมปเทโส.

ក្នុងអត្ថថា ប្រមាណ និងតតិយាវិភត្តិ ដូចជា៖ āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ (មួយយោជន៍ ដោយបណ្តោយផង ដោយទទឹងផង), gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ (ការវាស់វែងនៃទន្លេចន្ទភាគា គឺមួយយោជន៍ ដោយជម្រៅផង ដោយទទឹងផង), parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimapadeso (មជ្ឈិមប្រទេស មានប្រមាណប្រាំបួនរយយោជន៍ ដោយជុំវិញ)។

ทีฆโส นว วิทตฺถิโย สุคตวิทตฺถิยา ปมาณิกา กาเรตพฺพา.

dīghaso nava vidatthiyo sugatavidatthiyā pamāṇikā kāretabbā (បុគ្គលគប្បីធ្វើឱ្យមានប្រមាណប្រាំបួនចំអាម ដោយបណ្តោយ ដោយចំអាមព្រះសុគត)។

เอตฺถ จ ‘‘สฺมาหิสฺมึน’’มิจฺจาทิโต ‘‘สฺมา’’ติ จ ‘‘โส, วา’’ติ จ วตฺตมาเน

ក្នុងទីនេះ កាលបើបទថា “smā” ចាកសូត្រជាដើមថា “smāhismiṃnam...” និងបទថា “so, vā” រមែងតាមទៅ

๓๑๓. ทีโฆเรหิ[Pg.164].

៣១៣. សូត្រថា៖ ទីឃោរេហិ។

ทีฆ โอรอิจฺเจเตติ สฺมาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วา.

ការទេសៈ (ផ្លាស់ប្តូរ) វិភត្តិ -ស្មា ទៅជា -សោ ក្រោយពីសព្ទថា dīgha និង ora ទាំងឡាយនេះ រមែងមានខ្លះ។

ทีฆโส, ทีฆมฺหา วา, [โอรโส, โอรมฺหา วา] ตติยา จ, โยชนํ อายาเมน, โยชนํ วิตฺถาเรน, โยชนํ อุพฺเพเธน สาสปราสิ.

ដូចជា៖ Dīghaso ឬ dīghamhā, [oraso ឬ oramhā] និងតតិយាវិភត្តិ ដូចជា៖ yojanaṃ āyāmena (មួយយោជន៍ ដោយបណ្តោយ), yojanaṃ vitthārena (មួយយោជន៍ ដោយទទឹង), yojanaṃ ubbedhena sāsaparāsi (គំនរគ្រាប់ស្ពៃ មានកម្ពស់មួយយោជន៍)។

ปฐมตฺถวาจเกน ปุพฺพสทฺเทน โยโค ปุพฺพโยโค, เอตฺถ จ ปุพฺพคฺคหณํ อทิสตฺถวุตฺติโน ปุพฺพาทิคฺคหณสฺสุปลกฺขณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เตน ปราทิโยเคปิ. ยถา – ปุพฺเพว เม ภิกฺขเว สมฺโพธา, อิโต ปุพฺเพนาโหสิ, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา, ตโต อปเรน สมเยน, ตโต อุตฺตริมฺปิ อิจฺจาทิ.

ការប្រកបជាមួយសព្ទថា បុព្វៈ (មុន) ដែលសម្តែងអត្ថដំបូង ឈ្មោះថា បុព្វយោគ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកនូវពាក្យថា បុព្វៈ គឺការសំដៅយកនូវពាក្យមាន បុព្វៈ ជាដើម ដែលសម្តែងអត្ថនៃទិស ហេតុនោះ ទើបប្រើប្រាស់ក្នុងការប្រកបជាមួយពាក្យមាន បរៈ (ក្រោយ) ជាដើមផងដែរ។ ដូចជា៖ pubbeva me bhikkhave sambodhā (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មុនការត្រាស់ដឹងរបស់តថាគតឯង), ito pubbenāhosi (បានមានមុនចាកទីនេះ), tato paraṃ paccantimā janapadā (បន្ទាប់ពីនោះទៅ ជាបច្ចន្តជនបទទាំងឡាយ), dhātuliṅgehi parā paccayā (បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងនៅខាងក្រោយចាកធាតុនិងលិង្គ), tato aparena samayena (សម័យដទៃទៀត បន្ទាប់ពីនោះមក), tato uttarimpi (ក្រៅពីនោះទៅទៀត) ជាដើម។

พนฺธนตฺถปฺปโยเค พนฺธนเหตุมฺหิ อิเณ ปญฺจมี, ตติยา จ โหติ, สตสฺมา พทฺโธ นโร รญฺญา, สเตน วา พทฺโธ นโร.

ក្នុងការប្រើប្រាស់អត្ថចំណង បញ្ចមីវិភត្តិ និងតតិយាវិភត្តិ រមែងចុះក្នុងបំណុលដែលជាហេតុនៃចំណង ដូចជា៖ satasmā baddho naro raññā (បុរស ត្រូវស្តេចចងហើយ ព្រោះតែប្រាក់មួយរយ), ឬ satena vā baddho naro (បុរស ត្រូវចងហើយ ព្រោះតែប្រាក់មួយរយ)។

ผลสาธนเหตุภูตสฺส คุณสฺส วจนํ คุณวจนํ, ตสฺมึ คุณวจเน ปญฺจมี, ตติยา จ, อิสฺสริยา ชนํ รกฺขติ ราชา, อิสฺสริเยน วา, สีลโต นํ ปสํสนฺติ, สีเลน วา, ปญฺญาย วิมุตฺติมโน อิจฺจาทิ.

ពាក្យសម្តែងនូវគុណដែលជាហេតុសម្រេចផល ឈ្មោះថា គុណវចនៈ។ ក្នុងគុណវចនៈនោះ បញ្ចមីវិភត្តិ និងតតិយាវិភត្តិ រមែងចុះ ដូចជា៖ issariyā janaṃ rakkhati rājā (ស្តេច រមែងរក្សានូវជន ព្រោះតែឥស្សរិយយស), ឬ issariyena vā (ដោយឥស្សរិយយស)។ sīlato naṃ pasaṃsanti (ពួកជន រមែងសរសើរនូវបុគ្គលនោះ ព្រោះតែសីល), ឬ sīlena vā (ដោយសីល)។ paññāya vimuttimano (បុគ្គលមានចិត្តរួចផុតហើយ ដោយបញ្ញា) ជាដើម។

ปญฺหกถเนสุ – กุโตสิ ตฺวํ, กุโต ภวํ, ปาฏลิปุตฺตโต. เอตฺถ จ กถนํ นาม วิสฺสชฺชนํ.

ក្នុងសំណួរនិងការពោល (ចម្លើយ) ដូចជា៖ kutosi tvaṃ (អ្នកមកអំពីណា?), kuto bhavaṃ (លោកដ៏ចម្រើន មកអំពីណា?), pāṭaliputtato (អំពីក្រុងបាដលីបុត្ត)។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា កថនៈ គឺការឆ្លើយ (វិស្សជ្ជនា)។

โถกตฺเถ อสตฺววจเน กรเณ ตติยา จ, โถกา มุจฺจติ, โถเกน มุจฺจติ วา, อปฺปมตฺตกา มุจฺจติ, อปฺปมตฺตเกน วา, กิจฺฉา มุจฺจติ, กิจฺเฉน วา.

ក្នុងអត្ថថា តិចតួច ដែលមិនសម្តែងនូវរូបធាតុ ក្នុងករណៈ តតិយាវិភត្តិ ក៏រមែងចុះដែរ ដូចជា៖ thokā muccati (រួចផុតដោយតិចតួច), ឬ thokena muccati vā (ដោយតិចតួច)។ appamattakā muccati (រួចផុតដោយបន្តិចបន្តួច), ឬ appamattakena vā (ដោយបន្តិចបន្តួច)។ kicchā muccati (រួចផុតដោយលំបាក), ឬ kicchena vā (ដោយលំបាក)។

อกตฺตริ [Pg.165] อการเก ญาปกเหตุมฺหิ – กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา วิปุลตฺตา อุปฺปนฺนํ โหติ จกฺขุวิญฺญาณ, น ตาวิทํ นามรูปํ อเหตุกํ สพฺพตฺถ สพฺพทา สพฺเพสญฺจ เอกสทิสภาวาปตฺติโต.

ក្នុងអកត្តា ដែលមិនមែនជាការកៈ ក្នុងញាបកហេតុ (ហេតុជាគ្រឿងឱ្យដឹង) ដូចជា៖ kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā uppannaṃ hoti cakkhuviññāṇaṃ (ចក្ខុវិញ្ញាណ រមែងកើតឡើង ព្រោះតែការធ្វើ ព្រោះតែការសន្សំ ព្រោះតែការកើនឡើង ព្រោះតែភាពធំទូលាយនៃកម្ម)។ na tāvidaṃ nāmarūpaṃ ahetukaṃ sabbattha sabbadā sabbesañca ekasadisabhāvāpattito (នាមរូបនេះ មិនមែនជាគ្មានហេតុនោះទេ ព្រោះតែការដល់នូវភាពដូចគ្នា នៃសត្វទាំងពួង ក្នុងកាលទាំងពួង ក្នុងទីទាំងពួង)។

หุตฺวา อภาวโต นิจฺจา, อุทยพฺพยปีฬนา;

ทุกฺขา อวสวตฺติตฺตา, อนตฺตาติ ติลกฺขณํ.

គាថា៖ Hutvā abhāvato aniccā, udayabbayapīḷanā; Dukkhā avasavattittā, anattāti tilakkhaṇaṃ។ (ព្រោះតែការមិនមាន បន្ទាប់ពីមានហើយ ទើបឈ្មោះថា អនិច្ចៈ, ព្រោះតែការបៀតបៀនដោយការកើតនិងការរលត់ ទើបឈ្មោះថា ទុក្ខៈ, ព្រោះតែភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច ទើបឈ្មោះថា អនត្តា នេះជាត្រីលក្ខណ៍)។

‘‘ปญฺจมี’’ติ วตฺตเต.

បទថា “pañcamī” រមែងតាមទៅ។

๓๑๔. การณตฺเถ จ.

៣១៤. សូត្រថា៖ ការណត្ថេ ច។

กโรติ อตฺตโน ผลนฺติ การณํ, การกเหตุ [ชนกเหตุ], ตสฺมึ การณตฺเถ จ ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ, วิกปฺเปนายํ, เหตฺวตฺเถ ตติยาย จ วิหิตตฺตา, อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อทสฺสนา เอวมิทํ ทีฆมทฺธานํ สนฺธาวิตํ สํสริตํ, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ, วิญฺญาณนิโรธา อิจฺจาทิ.

អ្វីដែលធ្វើនូវផលរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា ការណៈ គឺការកហេតុ [ជនកហេតុ]។ ក្នុងអត្ថថា ហេតុនោះ បញ្ចមីវិភត្តិ ក៏រមែងចុះដែរ វិធាននេះជាជម្រើស (មិនទៀងទាត់) ព្រោះតែតតិយាវិភត្តិ ត្រូវបានបញ្ញត្តិទុកក្នុងអត្ថថា ហេតុរួចហើយ ដូចជា៖ ananubodhā appaṭivedhā catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ adassanā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ (ព្រោះតែការមិនដឹងច្បាស់ ព្រោះតែការមិនចាក់ធ្លុះ ព្រោះតែការមិនឃើញតាមពិត នូវអរិយសច្ចៈទាំងឡាយបួន ដំណើរអន្ទោលទៅ អន្ទោលមក អស់កាលដ៏វែងនេះ ទើបមានប្រព្រឹត្តទៅ)។ avijjāpaccayā saṅkhārā (ព្រោះតែអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សង្ខារទាំងឡាយទើបកើតមាន), saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ (ព្រោះតែសង្ខារជាបច្ច័យ វិញ្ញាណទើបកើតមាន)។ avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho (ប៉ុន្តែ ព្រោះតែការរលត់ទៅដោយមិនសេសសល់នៃអវិជ្ជា សង្ខារទើបរលត់), saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho (ព្រោះតែការរលត់នៃសង្ខារ វិញ្ញាណទើបរលត់), viññāṇanirodhā (ព្រោះតែការរលត់នៃវិញ្ញាណ...) ជាដើម។

กสฺมึ อตฺเถ ฉฏฺฐี?

តើឆដ្ឋីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថណា?

๓๑๕. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

៣១៥. សូត្រថា៖ សាមិស្មឹ ឆដ្ឋី។

โก จ สามี?

ចុះអ្វីជាសាមី?

๓๑๖. ยสฺส วา ปริคฺคโห ตํ สามี.

៣១៦. ម្យ៉ាងទៀត របស់ដែលជាគ្រឿងហួងហែង (ការគ្រប់គ្រង) របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សាមី។

ปริคฺคยฺหตีติ ปริคฺคโห, โย ยสฺส ปริคฺคโห อายตฺโต สมฺพนฺธี, ตํ ปติ โส อตฺโถ สามิสญฺโญ โหติ. วาคฺคหเณน สามิตพฺพ รุชาทิโยเคปิ.

វត្ថុដែលគេហួងហែង ឈ្មោះថា បរិគ្គហៈ អ្វីដែលជាគ្រឿងហួងហែង អាស្រ័យ ឬទាក់ទងនឹងបុគ្គលណា ក្នុងទំនាក់ទំនងនឹងបុគ្គលនោះ អត្ថនោះឈ្មោះថា សាមីសញ្ញា។ ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា វា (ខ្លះ) ទើបប្រើប្រាស់ក្នុងការប្រកបជាមួយភាពជាម្ចាស់ និងរោគឈឺក្បាលជាដើមផងដែរ។

เอตฺถ [Pg.166] จ กฺริยาภิสมฺพนฺธาภาวา น การกตา สมฺภวติ. สามิภาโว หิ กฺริยาการกภาวสฺส ผลภาเวน คหิโต, ตถา หิ ‘‘รญฺโญ ปุริโส’’ติ วุตฺเต ยสฺมา ราชา ททาติ, ปุริโส จ ปติคฺคณฺหาติ, ตสฺมา ‘‘ราชปุริโส’’ติ วิญฺญายติ. เอวํ โย ยสฺส อายตฺโต เสวกาทิภาเวน วา ภณฺฑภาเวน วา สมีป สมูหาวยววิการ การิยอวตฺถา ชาติ คุณ กฺริยาทิวเสน วา, ตสฺส สพฺพสฺสาปิ โส สมฺพนฺธาธารภูโต วิเสสนฏฺฐานี อาคมีวเสน ติวิโธปิ อตฺโถ สามี นามาติ คเหตพฺโพ.

ក្នុងទីនេះ ដោយសារតែមិនមានការទាក់ទងនឹងកិរិយា ភាពជាការកៈ ទើបមិនអាចមានបាន។ ព្រោះថា ភាពជាសាមី (ម្ចាស់) ត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាផលនៃទំនាក់ទំនងរវាងកិរិយានិងការកៈ ដូចដែលលោកពោលថា “rañño puriso” (បុរសរបស់ស្តេច) កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះតែស្តេចជាអ្នកប្រគល់ឱ្យ ហើយបុរសជាអ្នកទទួលយក ហេតុនោះ ទើបយល់បានថា “rājapuriso” (បុរសរបស់ស្តេច)។ យ៉ាងនេះ អ្វីដែលអាស្រ័យនឹងបុគ្គលណា ដោយភាពជាអ្នកបម្រើជាដើមក្តី ដោយភាពជាទ្រព្យសម្បត្តិក្តី ឬដោយអំណាចនៃទីជិត ក្រុម ផ្នែក ការប្រែប្រួល ផល ស្ថានភាព ជាតិ គុណ កិរិយាជាដើមក្តី សម្រាប់វត្ថុទាំងពួងនោះ អត្ថទាំងបីយ៉ាងដែលជាទីតាំងនៃទំនាក់ទំនង ស្ថិតក្នុងឋានៈជាវិសេសនៈ ដោយអំណាចនៃអាគមៈ (ការមកដល់) ឈ្មោះថា សាមី គប្បីជ្រាប។

วุตฺตญฺจ

និងពាក្យដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘กฺริยาการกสญฺชาโต,อสฺเสทํ ภาวเหตุโก;

สมฺพนฺโธ นาม โส อตฺโถ,ตตฺถ ฉฏฺฐี วิธียเต.

គាថា៖ “Kriyākārakasañjāto, Assedaṃ bhāvahetuko; Sambandho nāma so attho, Tattha chaṭṭhī vidhīyate។ (អត្ថដែលឈ្មោះថា ទំនាក់ទំនង (សម្ពន្ធៈ) កើតឡើងអំពីកិរិយានិងការកៈ និងជាហេតុនៃភាពថា ‘នេះជារបស់នេះ’ ក្នុងអត្ថនោះ ឆដ្ឋីវិភត្តិ រមែងត្រូវបានបញ្ញត្តិទុក។

ปารตนฺตฺยญฺหิ สมฺพนฺโธ,ตตฺถ ฉฏฺฐี ภเวติโต;

อุปาธิฏฺฐานา คมิโต,น วิเสสฺยาทิโต ติโต’’ติ.

Pāratantyañhi sambandho, Tattha chaṭṭhī bhavetito; Upādhiṭṭhānā gamito, Na visesyādito tito”ti។ (ព្រោះថា ទំនាក់ទំនង គឺភាពជាអធិនៃវត្ថុដទៃ ហេតុនោះ ឆដ្ឋីវិភត្តិ គប្បីមានក្នុងទីនោះ។ ទំនាក់ទំនងនោះ ដឹងបានអំពីទីតាំងនៃឧបាធិ (លក្ខខណ្ឌ) មិនមែនដឹងបានអំពីវិសេស្យៈជាដើមឡើយ)។

วิเสสนโต ตาว – รญฺโญ ปุริโสติ, เอตฺถ จ ราชา ปุริสํ อญฺญสามิโต วิเสเสติ นิวตฺเตตีติ วิเสสนํ, ปุริโส เตน วิเสสียตีติ วิเสสิตพฺโพ, เอวํ สพฺพตฺถ วิเสสิตพฺพโยเค วิเสสนโตว ฉฏฺฐี.

ជាដំបូង ដោយអំណាចនៃវិសេសនៈ (គុណនាម ឬពាក្យបញ្ជាក់ន័យ) — ក្នុងពាក្យថា «រញ្ញោ បុរិសោ» (បុរសរបស់ព្រះរាជា) នេះ ព្រះរាជា តែងញែកចេញ បដិសេធបុរស ចាកម្ចាស់ដទៃ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «វិសេសនៈ» (ពាក្យបញ្ជាក់ន័យ), បុរស ត្រូវបានព្រះរាជានោះបញ្ជាក់ន័យឲ្យ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «វិសេសិតព្វៈ» (ពាក្យដែលត្រូវបញ្ជាក់ន័យ), យ៉ាងនេះ ក្នុងទីទាំងពួង កាលបើមានការប្រកបជាមួយវិសេសិតព្វៈ ឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថវិសេសនៈតែម្ដង។

ภณฺเฑน สมฺพนฺเธ – ปหูตํ เม ธนํ สกฺก, เอตสฺส ปฏิวีโส, ภิกฺขุสฺส ปตฺตจีวรํ.

ក្នុងទំនាក់ទំនងនឹងទ្រព្យសម្បត្តិ (ភណ្ឌៈ) — ដូចជា «ពហូតំ មេ ធនំ សក្ក» (ម្នាលសក្កៈ ទ្រព្យរបស់ខ្ញុំមានច្រើន), «ឯតស្ស បដិវីសោ» (ចំណែករបស់បុគ្គលនោះ), «ភិក្ខុស្ស បត្តចីវរំ» (បាត្រនិងចីវររបស់ភិក្ខុ)។

สมีปสมฺพนฺเธ – อมฺพวนสฺส อวิทูเร, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก.

ក្នុងទំនាក់ទំនងជិតដិត (សមីបៈ) — ដូចជា «អម្ពវនស្ស អវិទូរេ» (ក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីព្រៃស្វាយ), «និព្វានស្សេវ សន្តិកេ» (ក្នុងទីជិតនៃព្រះនិព្វាននោះឯង)។

สมูหสมฺพนฺเธ [Pg.167]– สุวณฺณสฺส ราสิ, ภิกฺขูนํ สมูโห.

ក្នុងទំនាក់ទំនងជាក្រុម ឬពួក (សមូហៈ) — ដូចជា «សុវណ្ណស្ស រាសិ» (គំនរនៃមាស), «ភិក្ខូនំ សមូហោ» (ពួកនៃភិក្ខុទាំងឡាយ)។

อวยวสมฺพนฺเธ – มนุสฺสสฺเสว เต สีสํ, รุกฺขสฺส สาขา.

ក្នុងទំនាក់ទំនងជាចំណែក ឬអវយវៈ (អវយវៈ) — ដូចជា «មនុស្សស្សេវ តេ សីសំ» (ក្បាលរបស់អ្នក ដូចជាក្បាលនៃមនុស្សដែរ), «រុក្ខស្ស សាខា» (មែកនៃដើមឈើ)។

วิการสมฺพนฺเธ – สุวณฺณสฺส วิกติ, ภฏฺฐธญฺญานํ สตฺตุ.

ក្នុងទំនាក់ទំនងជាវិការៈ (របស់ដែលកែច្នៃមក) — ដូចជា «សុវណ្ណស្ស វិកតិ» (គ្រឿងកែច្នៃនៃមាស), «ភដ្ឋធញ្ញានំ សត្តុ» (ម្សៅលីងនៃធញ្ញជាតិទាំងឡាយដែលលីងហើយ)។

การิยสมฺพนฺเธ – ยวสฺส องฺกุโร, เมฆสฺส สทฺโท, ปุตฺตาปิ ตสฺส พหโว, กมฺมานํ ผลํ วิปาโก.

ក្នុងទំនាក់ទំនងជាផល (ការិយៈ) — ដូចជា «យវស្ស អង្កុរោ» (ពន្លកនៃស្រូវយ័វ), «មេឃស្ស សទ្ទោ» (សំឡេងនៃមេឃ), «បុត្តាបិ តស្ស ពហវោ» (កូនទាំងឡាយរបស់គាត់ សូម្បីច្រើនក៏មាន), «កម្មានំ ផលំ វិបាកោ» (ផលនិងវិបាកនៃកម្មទាំងឡាយ)។

อวตฺถาสมฺพนฺเธ – ขนฺธานํ ปาตุภาโว, ขนฺธานํ ชรา, ขนฺธานํ เภโท.

ក្នុងទំនាក់ទំនងជាអវត្ថា (សភាព ឬដំណាក់កាល) — ដូចជា «ខន្ធានំ បាតុភាវោ» (ការប្រាកដឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយ), «ខន្ធានំ ជរា» (សេចក្ដីគ្រាំគ្រានៃខន្ធទាំងឡាយ), «ខន្ធានំ ភេទោ» (ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ)។

ชาติสมฺพนฺเธ – มนุสฺสสฺส ภาโว, มนุสฺสานํ ชาติ.

ក្នុងទំនាក់ទំនងជាជាតិ (កំណើត ឬភាពជា) — ដូចជា «មនុស្សស្ស ភាវោ» (ភាពនៃមនុស្ស), «មនុស្សានំ ជាតិ» (ជាតិ ឬកំណើតនៃមនុស្សទាំងឡាយ)។

คุณสมฺพนฺเธ – สุวณฺณสฺส วณฺโณ, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺส, พุทฺธสฺส คุณโฆโส, ปุปฺผานํ คนฺโธ, ผลานํ รโส, จิตฺตสฺส ผุสนา, สิปฺปิกานํ สตํ นตฺถิ, ติลานํ มุฏฺฐิ, เตสํ สมาโยโค, สนฺธิโน วิโมกฺโข, ตถาคตสฺส ปญฺญาปารมึ อารพฺภ, ปุพฺพจริยํ วา, สุขํ เต, ทุกฺขํ เต, เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, ปญฺญาย ปฏุภาโว, รูปสฺส ลหุตา, รูปสฺส มุทุตา, รูปสฺส อุปจโย.

ក្នុងទំនាក់ទំនងជាគុណ (គុណសម្បត្តិ ឬលក្ខណៈ) — ដូចជា «សុវណ្ណស្ស វណ្ណោ» (ពណ៌នៃមាស), «វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្ស» (គុណកថា ឬសេចក្ដីសរសើររបស់ព្រះតថាគត មិនចេះអស់ឡើយ), «ពុទ្ធស្ស គុណឃោសោ» (សំឡេងល្បីនៃព្រះពុទ្ធគុណ), «បុប្ផានំ គន្ធោ» (ក្លិននៃផ្កាទាំងឡាយ), «ផលានំ រសោ» (រសនៃផ្លែឈើទាំងឡាយ), «ចិត្តស្ស ផុសនា» (ការប៉ះពាល់នៃចិត្ត), «សិប្ពិកានំ សតំ នត្ថិ» (ចំនួនមួយរយនៃខ្ចៅខ្យង មិនមានឡើយ), «តិលានំ មុដ្ឋិ» (ក្តាប់នៃល្ងទាំងឡាយ), «តេសំ សមាយោគោ» (ការជួបជុំគ្នានៃវត្ថុទាំងនោះ), «សន្ធិនោ វិមោក្ខោ» (ការរួចផុតនៃសន្លាក់), «តថាគតស្ស បញ្ញាបារមិំ អារព្ភ» (ប្រារព្ធនូវបញ្ញាបារមីរបស់ព្រះតថាគត), «បុព្វចរិយំ វា» (ឬក៏ការប្រព្រឹត្តក្នុងកាលមុន), «សុខំ តេ» (សេចក្ដីសុខ ចូរមានដល់អ្នក), «ទុក្ខំ តេ» (សេចក្ដីទុក្ខ ចូរមានដល់អ្នក), «ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាដិ» (សេចក្ដីត្រិះរិះនៃចិត្ត កើតឡើងហើយ), «បញ្ញាយ បដុភាវោ» (ការប្រាកដឡើងនៃបញ្ញា), «រូបស្ស លហុតា» (ភាពស្រាលនៃរូប), «រូបស្ស មុទុតា» (ភាពទន់នៃរូប), «រូបស្ស ឧបចយោ» (ការសន្សំឡើងនៃរូប)។

กฺริยาสมฺพนฺเธ – ปาทสฺส อุกฺขิปนํ, ปาทสฺส อวกฺเขปนํ วา, หตฺถสฺส สมิญฺชนํ, ปาทานํ ปสารณํ, ธาตูนํ คมนํ, ธาตูนํเยว ฐานํ, นิสชฺชา, สยนํ วา. ตถา ตสฺส นามโคตฺตาทิ, ตสฺส การณํ, ตสฺส มาตาปิตโร, ตสฺส ปุรโต ปาตุรโหสิ, ตสฺส ปจฺฉโต, นครสฺส ทกฺขิณโต, วสฺสานํ ตติเย มาเส, น ตสฺส อุปมา, กุเวรสฺส พลิ อิจฺจาทิ.

ក្នុងទំនាក់ទំនងជាកិរិយា (កិរិយាសម្ពន្ធ) — ដូចជា «បាទស្ស ឧក្ខិបនំ» (ការលើកឡើងនៃជើង), «បាទស្ស អវក្ខិបនំ វា» (ឬការដាក់ចុះនៃជើង), «ហត្ថស្ស សមិញ្ជនំ» (ការបត់ចូលនៃដៃ), «បាទានំ បសារណំ» (ការលាតចេញនៃជើងទាំងឡាយ), «ធាតុនំ គមនំ» (ការទៅនៃធាតុទាំងឡាយ), «ធាតុនំយេវ ឋានំ» (ការឈរនៃធាតុទាំងឡាយនោះឯង), «និសជ្ជា» (ការអង្គុយ), «សយនំ វា» (ឬការដេក)។ ព្រមទាំង «តស្ស នាមគោត្តាទិ» (នាមនិងគោត្រជាដើមរបស់គាត់), «តស្ស ការណំ» (ហេតុរបស់គាត់), «តស្ស មাতាបិតរោ» (មាតានិងបិតារបស់គាត់), «តស្ស បុរតោ បាតុរហោសិ» (បានប្រាកដឡើងនៅខាងមុខរបស់គាត់), «តស្ស បច្ឆតោ» (នៅខាងក្រោយរបស់គាត់), «នគរស្ស ទក្ខិណតោ» (នៅខាងត្បូងនៃទីក្រុង), «វស្សានំ តតិយេ មាសេ» (ក្នុងខែទីបីនៃវស្សានរដូវ), «ន តស្ស ឧបមា» (ការប្រៀបធៀបនឹងទ្រង់ មិនមានឡើយ), «កុវេរស្ស ពលិ» (ការសែនព្រេនដល់ស្តេចកុវេរៈ) ជាដើម។

ฐานิโต [Pg.168]– ยเมทนฺตสฺสาเทโส, โอ อวสฺส.

ដោយអំណាចនៃឋានី (តួដើមដែលត្រូវជំនួស) — ដូចជា «យមេទន្តស្សាទេសោ» (ការទេសៈជា «ឯ» នៃ «យ» អក្សរដែលមាន «អ» នៅខាងចុង), «ឱ អវស្ស» (ការទេសៈជា «ឱ» នៃ «អវ» សព្ទ)។

อาคมิโต – ปุถสฺสาคโม อิจฺจาทิ.

ដោយអំណាចនៃអាគម (តួអក្សរដែលចុះថែម) — ដូចជា «បុថស្សាគមោ» (ការចុះ «បុថ» អាគម) ជាដើម។

สามิโยเค – เทวานมินฺโท, มิคานํ ราชา.

ក្នុងទំនាក់ទំនងជាម្ចាស់ (សាមិយោគៈ) — ដូចជា «ទេវានមិន្ទោ» (ព្រះឥន្ទ្រនៃទេវតាទាំងឡាយ), «មិគានំ រាជា» (ស្តេចនៃម្រឹគទាំងឡាយ)។

ตพฺพ รุชาทิโยเค – มหาเสนาปตีนํ อุชฺฌาเปตพฺพํ วิกนฺทิตพฺพํ วิรวิตพฺพํ, เทวทตฺตสฺส รุชติ, ตสฺส โรโค อุปฺปชฺชติ, รชกสฺส วตฺถํ ททาติ, มุสาวาทสฺส โอตฺตปฺปํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងទំនាក់ទំនងនឹងតព្វបច្ច័យ និងរុជាធាតុជាដើម — ដូចជា «មហាសេនាបតីនំ ឧជ្ឈាបេតព្វំ វិកន្ទិតព្វំ វិរវិតព្វំ» (សេនាបតីធំទាំងឡាយ គួរតែតិះដៀល គួរតែយំទួញ គួរតែស្រែកយំ), «ទេវទត្តស្ស រុជតិ» (ញ៉ាំងសេចក្ដីឈឺចាប់ឲ្យកើតឡើងដល់ទេវទត្ត), «តស្ស រោគោ ឧប្បជ្ជតិ» (រោគកើតឡើងដល់គាត់), «រជកស្ស វត្ថំ ទទាតិ» (ឲ្យសម្លៀកបំពាក់ដល់ជាងជ្រលក់), «មុសាវាទស្ស ឱត្តប្បំ» (សេចក្ដីតក់ស្លុតចំពោះមុសាវាទ) ជាដើម។

‘‘กฺวจิ, ตติยาสตฺตมีน’’นฺติ จ วตฺตเต.

បទថា «ក្វចិ» និងបទថា «តតិយាសត្តមីនំ» តែងអន្ទោលទៅ (ក្នុងសូត្រខាងមុខ)។

๓๑๗. ฉฏฺฐี จ.

៣១៧. សូត្រថា «ឆដ្ឋី ច»។

ตติยาสตฺตมีนมตฺเถ กฺวจิ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ.

ក្នុងអត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ ឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងចុះខ្លះ។

ยชสฺส กรเณ – ปุปฺผสฺส พุทฺธํ ยชติ, ปุปฺเผน วา, ฆตสฺส อคฺคึ ชุโหติ.

ក្នុងអត្ថជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) នៃយជធាតុ — ដូចជា «បុប្ផស្ស ពុទ្ធំ យជតិ» (បូជាចំពោះព្រះពុទ្ធដោយផ្កា) ឬ «បុប្ផេន វា» (ដោយផ្កា), «ឃតស្ស អគ្គិំ ជុហោតិ» (បូជាភ្លើងដោយទឹកដោះថ្លា)។

สุหิตตฺถโยเค – ปตฺตํ โอทนสฺส ปูเรตฺวา, โอทเนนาติ อตฺโถ. อิมเมว กายํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขติ, ปูรํ หิรญฺญสุวณฺณสฺส, ปูรติ พาโล ปาปสฺส.

ក្នុងទំនាក់ទំនងនឹងពាក្យមានអត្ថថាពេញ ឬឆ្អែត (សុហិតត្ថៈ) — ដូចជា «បត្តំ ឱទនស្ស បូរេត្វា» (បំពេញបាត្រដោយបាយ) សេចក្ដីថា «ឱទនេន» (ដោយបាយ)។ «ឥមមេវ កាយំ បូរំ នានប្បការស្ស អសុចិនោ បច្ចវេក្ខតិ» (រមែងពិចារណានូវកាយនេះឯង ដែលពេញដោយវត្ថុមិនស្អាតមានប្រការផ្សេងៗ), «បូរំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស» (ពេញដោយប្រាក់និងមាស), «បូរតិ ពាលោ បាពស្ស» (បុគ្គលពាល រមែងពេញដោយបាប)។

ตุลฺยตฺถกิมลมาทิโยเค – ปิตุสฺส ตุลฺโย, ปิตรา วา ตุลฺโย, มาตุ สทิโส, มาตรา สทิโส วา, กึ ตสฺส จ ตุฏฺฐสฺส, กึ เตน ตุฏฺเฐนาติ อตฺโถ. อลํ ตสฺส จ ตุฏฺฐสฺส.

ក្នុងទំនាក់ទំនងនឹងពាក្យមានអត្ថថាស្មើគ្នា (តុល្យៈ) និងពាក្យថា កិំ, អលំ ជាដើម — ដូចជា «បិតុស្ស តុល្យោ» (ស្មើនឹងបិតា) ឬ «បិតរា វា តុល្យោ» (ស្មើដោយបិតា), «មាតុ សទិសោ» (ដូចជាមាតា) ឬ «មាតរា សទិសោ វា» (ដូចដោយមាតា), «កិំ តស្ស ច តុដ្ឋស្ស» (តើសេចក្ដីត្រេកអររបស់បុគ្គលនោះ មានប្រយោជន៍អ្វី?) សេចក្ដីថា «កិំ តេន តុដ្ឋេន» (តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយសេចក្ដីត្រេកអរនោះ)។ «អលំ តស្ស ច តុដ្ឋស្ស» (ល្មមហើយ ចំពោះសេចក្ដីត្រេកអររបស់បុគ្គលនោះ)។

กตฺตริ กิตปฺปจฺจยโยเค – โสภนา กจฺจายนสฺส กติ, กจฺจายเนน วา, รญฺโญ สมฺมโต, รญฺญา วา, เอวํ รญฺโญ [Pg.169] ปูชิโต, รญฺโญ สกฺกโต, รญฺโญ อปจิโต, รญฺโญ มานิโต, อมตํ เตสํ ภิกฺขเว อปริภุตฺตํ, เยสํ กายคตาสติ อปริภุตฺตา อิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថជាកត្វា (អ្នកធ្វើ) កាលបើប្រកបដោយកិតបច្ច័យ — ដូចជា «សោភនា កច្ចាយនស្ស កតិ» (ការតាក់តែងរបស់ព្រះកច្ចាយនៈ ល្អណាស់) ឬ «កច្ចាយនេន វា» (ដោយព្រះកច្ចាយនៈ), «រញ្ញោ សម្មតោ» (ដែលព្រះរាជាយល់ព្រមហើយ) ឬ «រញ្ញា វា» (ដោយព្រះរាជា), យ៉ាងនេះដែរ «រញ្ញោ បូជិតោ» (ដែលព្រះរាជាបូជាហើយ), «រញ្ញោ សក្កតោ» (ដែលព្រះរាជាធ្វើសក្ការៈហើយ), «រញ្ញោ អបចិតោ» (ដែលព្រះរាជាកោតក្រែងហើយ), «រញ្ញោ មានិតោ» (ដែលព្រះរាជាគោរពហើយ), «អមតំ តេសំ ភិក្ខវេ អបរិភុត្តំ, យេសំ កាយគតាសតិ អបរិភុត្តា» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌មិនស្លាប់ ឈ្មោះថាពួកជនទាំងនោះមិនបានបរិភោគហើយ គឺពួកជនណាដែលមិនបានបរិភោគកាយគតាសតិ) ជាដើម។

สตฺตมิยตฺเถ กุสลาทิโยเค – กุสลา นจฺจคีตสฺส สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย, กุสโล ตฺวํ รถสฺส องฺคปจฺจงฺคานํ, กุสโล มคฺคสฺส, กุสโล อมคฺคสฺส, สนฺติ หิ ภนฺเต อุฬารา ยกฺขา ภควโต ปสนฺนา, ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ, ทิวเส ติกฺขตฺตุํ วา, มาสสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ កាលបើប្រកបដោយពាក្យថា កុសលៈ ជាដើម — ដូចជា «កុសលា នច្ចគីតស្ស សិក្ខិតា ចាតូរិត្តិយោ» (ស្ត្រីទាំងឡាយដែលមានល្បិចឈ្លាសវៃ បានសិក្សាហើយ តែងឈ្លាសវៃក្នុងការរាំនិងច្រៀង), «កុសលោ ត្វំ រថស្ស អង្គបច្ចង្គានំ» (អ្នកឯងជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងគ្រឿងបន្លាស់តូចធំនៃរថ), «កុសលោ មគ្គស្ស» (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងផ្លូវ), «កុសលោ អមគ្គស្ស» (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងផ្លូវមិនមែន), «សន្តិ ហិ ភន្តេ ឧឡារា យក្ខា ភគវតោ បសន្នា» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន យក្សទាំងឡាយដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ដែលជ្រះថ្លាចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ពិតជាមានមែន), «ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ» (បីដងក្នុងមួយថ្ងៃ) ឬ «ទិវសេ តិក្ខត្តុំ វា» (ក្នុងមួយថ្ងៃបីដង), «មាសស្ស ទ្វិក្ខត្តុំ» (ពីរដងក្នុងមួយខែ) ជាដើម។

‘‘กฺวจิ, ฉฏฺฐี’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «ក្វចិ» និងបទថា «ឆដ្ឋី» តែងអន្ទោលទៅ (ក្នុងសូត្រខាងមុខ)។

๓๑๘. ทุติยาปญฺจมีนญฺจ.

៣១៨. សូត្រថា «ទុតិយាបញ្ចមីនញ្ច»។

ทุติยาปญฺจมีนมตฺเถ จ กฺวจิ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ.

ក្នុងអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ និងបញ្ចមីវិភត្តិ ឆដ្ឋីវិភត្តិ តែងចុះខ្លះ។

ทุติยตฺเถ กมฺมนิ กิตกโยเค – ตสฺส ภวนฺติ วตฺตาโร, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, อมตสฺส ทาตา, ภินฺนานํ สนฺธาตา, สหิตานํ อนุปฺปทาตา, โพเธตา ปชาย, กมฺมสฺส การโก นตฺถิ, วิปากสฺส จ เวทโก, อวิสํวาทโก โลกสฺส, ปาปานํ อกรณํ สุขํ, จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท, อจฺฉริโย อรชเกน วตฺถานํ ราโค, อจฺฉริโย อโคปาลเกน คาวีนํ โทโห.

ក្នុងអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិជាកម្ម កាលបើប្រកបដោយកិតកបច្ច័យ — ដូចជា «តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ» (ពួកជនអ្នកនិយាយនូវពាក្យនោះ តែងមាន), «សហសា កម្មស្ស កត្តារោ» (ពួកជនអ្នកធ្វើនូវកម្មដោយរួសរាន់), «អមតស្ស ទាតា» (ព្រះអង្គអ្នកប្រទាននូវធម៌មិនស្លាប់), «ភិន្នានំ សន្ធាតា» (ព្រះអង្គអ្នកផ្សះផ្សានូវពួកជនដែលបែកបាក់គ្នា), «សហិតានំ អនុប្បទាតា» (ព្រះអង្គអ្នកជួយឧបត្ថម្ភដល់ពួកជនដែលព្រមព្រៀងគ្នា), «ពោធេតា បជាយ» (ព្រះអង្គអ្នកញ៉ាំងប្រជារាស្ត្រឲ្យត្រាស់ដឹង), «កម្មស្ស ការកោ នត្ថិ, វិបាកស្ស ច វេទកោ» (អ្នកធ្វើនូវកម្ម មិនមានឡើយ, និងអ្នកទទួលនូវផលវិបាក ក៏មិនមានឡើយ), «អវិសំវាទកោ លោកស្ស» (អ្នកមិនពោលពាក្យបញ្ឆោតដល់សត្វលោក), «បាបានំ អករណំ សុខំ» (ការមិនធ្វើនូវបាបទាំងឡាយ នាំមកនូវសេចក្ដីសុខ), «ចតުންនំ មហាកភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ» (សេចក្ដីជ្រះថ្លាដែលអាស្រ័យនូវមហាភូតរូបទាំងបួន), «អច្ឆរិយោ អរជកេន វត្ថានំ រាគោ» (ការជ្រលក់នូវសម្លៀកបំពាក់ទាំងឡាយ ដោយបុគ្គលមិនមែនជាជាងជ្រលក់ គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់), «អច្ឆរិយោ អគោបាលកេន គាវីនំ ទោហោ» (ការរិតយកទឹកដោះគោទាំងឡាយ ដោយបុគ្គលមិនមែនជាអ្នកគង្វាលគោ គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់)។

ตถา สริจฺฉาทีนํ กมฺมนิ – มาตุ สรติ, มาตรํ สรติ, น เตสํ โกจิ สรติ, สตฺตานํ กมฺมปฺปจฺจยา, ปุตฺตสฺส อิจฺฉติ, ปุตฺตมิจฺฉติ.

យ៉ាងនោះដែរ ក្នុងកម្មនៃធាតុមាន សរិធាតុ (រលឹក) ជាដើម — ដូចជា «មាតុ សរតិ» (រលឹកដល់មាតា) សេចក្ដីថា «មាតរំ សរតិ», «ន តេសំ កោចិ សរតិ» (នរណាម្នាក់ មិនរលឹកដល់ពួកជនទាំងនោះឡើយ), «សត្តានំ កម្មប្បច្ចយា» (ព្រោះបច្ច័យគឺកម្មនៃសត្វទាំងឡាយ), «បុត្តស្ស ឥច្ឆតិ» (ប្រាថ្នានូវកូន) សេចក្ដីថា «បុត្តមិច្ឆតិ»។

กโรติสฺส [Pg.170] ปติยตเน จ – ปติยตนํ อภิสงฺขาโร, อุทกสฺส ปติกุรุเต, อุทกํ ปติกุรุเต, กณฺฑสฺส ปติกุรุเต, กณฺฑํ ปติกุรุเต.

និងក្នុងអត្ថជាបដិយតនៈ (ការតាក់តែង ឬការកែច្នៃ) នៃករធាតុ — ពាក្យថា បដិយតនៈ គឺ អភិសង្ខារ (ការតាក់តែង), ដូចជា «ឧទកស្ស បតិkុរុដេ» (តាក់តែងនូវទឹក) សេចក្ដីថា «ឧទកំ បតិkុរុដេ», «កណ្ឌស្ស បតិkុរុដេ» (តាក់តែងនូវព្រួញ) សេចក្ដីថា «កណ្ឌំ បតិkុរុដេ»។

ปญฺจมิยตฺเถ ปริหานิภยตฺถโยเค – อสฺสวนตา ธมฺมสฺส ปริหายนฺติ, กึ นุ โข อหํ ตสฺส สุขสฺส ภายามิ, สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สพฺเพ ภายนฺติ มจฺจุโน, ภีโต จตุนฺนํ อาสิวิสานํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិ កាលបើប្រកបដោយពាក្យមានអត្ថថា សេចក្ដីសាបសូន្យ (បរិហានិ) និងសេចក្ដីខ្លាច (ភយៈ) — ដូចជា «អស្សវនតា ធម្មស្ស បរិហាយន្តិ» (ព្រោះការមិនស្ដាប់ តែងសាបសូន្យចាកធម៌), «កិំ នុ ខោ អហំ តស្ស សុខស្ស ភាយាមិ» (តើហេតុអ្វីបានជាខ្ញុំត្រូវខ្លាចចំពោះសេចក្ដីសុខនោះ?), «សព្វេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស» (សត្វទាំងពួង តែងតក់ស្លុតចំពោះអាជ្ញា), «សព្វេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ» (សត្វទាំងពួង តែងខ្លាចចំពោះសេចក្ដីស្លាប់), «ភីតោ ចតުންនំ អាសីវិសានំ» (ខ្លាចចំពោះពស់វែកទាំងបួន) ជាដើម។

กฺวจีติ กึ? คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, กาเลน ธมฺมึ กถํ ภาสิตา โหติ, ปเรสํ ปุญฺญานิ อนุโมทิตา, พุชฺฌิตา สจฺจานิ, กฏํ การโก, ปสโว ฆาตโก.

ពាក្យថា «ក្វចិ» មានប្រយោជន៍អ្វី? (ដើម្បីបញ្ជាក់ថា មិនមែនចុះគ្រប់កន្លែងឡើយ ដូចជា) «គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា» (អ្នកពោលនូវពាក្យដ៏ជ្រាលជ្រៅ), «កាលេន ធម្មិំ កថំ ភាសិតា ហោតិ» (ជាអ្នកពោលនូវធម្មកថាដោយកាលដ៏គួរ), «បរេសំ បុញ្ញានិ អនុមោទិតា» (អ្នកអនុមោទនានូវបុណ្យទាំងឡាយរបស់បុគ្គលដទៃ), «ពុជ្ឈិតា សច្ចានិ» (អ្នកត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ), «កដំ ការកោ» (អ្នកធ្វើនូវកន្ទេល), «បសវោ ឃាតកោ» (អ្នកសម្លាប់នូវសត្វពាហនៈទាំងឡាយ)។

ตถา น นิฏฺฐาทีสุ จ – สุขกามี วิหารํ กโต, รถํ กตวนฺโต, รถํ กตาวี, กฏํ กตฺวา, กฏํ กโรนฺโต, กฏํ กราโน, กฏํ กุรุมาโน อิจฺจาทิ.

យ៉ាងនោះដែរ មិនចុះក្នុងបច្ច័យមាន និដ្ឋាបច្ច័យ ជាដើមឡើយ — ដូចជា «សុខកាមី វិហារំ កតោ» (បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាសេចក្ដីសុខ ធ្វើហើយនូវវិហារ), «រថំ កតវន្តោ» (អ្នកធ្វើហើយនូវរថ), «រថំ កតាវី» (អ្នកធ្លាប់ធ្វើហើយនូវរថ), «កដំ កត្វា» (ធ្វើហើយនូវកន្ទេល), «កដំ ករោន្តោ» (កាលធ្វើនូវកន្ទេល), «កដំ ករាណោ» (កាលធ្វើនូវកន្ទេល), «កដំ កុរុមានោ» (កាលធ្វើនូវកន្ទេល) ជាដើម។

กสฺมึ อตฺเถ สตฺตมี?

តើសត្តមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអ្វី?

๓๑๙. โอกาเส สตฺตมี.

៣១៩. សូត្រថា «ឱកាសេ សត្តមី»។

โอกาสการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងឱកាសការកៈ (ទីតាំងនៃកិរិយា)។

โก จ โอกาโส?

ចុះអ្វីទៅជា «ឱកាសៈ»?

๓๒๐. โยธาโร ตโมกาสํ.

៣២០. សូត្រថា «យោធារោ តមោកាសំ» (យោ អាធារោ តំ ឱកាសំ)។

อาธารียติ อสฺมินฺติ อาธาโร, อธิกรณํ. กตฺตุกมฺมสมเวตานํ นิสชฺชปจนาทิกฺริยานํ ปติฏฺฐานฏฺเฐน โย อาธาโร, ตํ การกํ โอกาสสญฺญํ โหติ.

វត្ថុជាទីតម្កល់ទុកនៃកិរិយាក្នុងវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា «អាធារៈ» គឺ អធិករណៈ។ អាធារៈណា ដោយអត្ថថាជាទីតាំងនៃកិរិយាទាំងឡាយមានការអង្គុយនិងការស្លជាដើម ដែលប្រកបដោយកត្វានិងកម្ម ការកៈនោះ តែងមានឈ្មោះថា «ឱកាសៈ»។

กเฏ [Pg.171] นิสีทติ เทวทตฺโต, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ. เอตฺถ หิ เทวทตฺตตณฺฑุลานํ กตฺตุกมฺมานํ ธารณโต ตํสมเวตํ อาสนปจนสงฺขาตํ กฺริยํ ธาเรติ นาม.

ដូចជា «កដេ និសីទតិ ទេវទត្តោ» (ទេវទត្ត អង្គុយលើកន្ទេល), «ថាលិយំ ឱទនំ បចតិ» (ស្លបាយក្នុងឆ្នាំង)។ ព្រោះថា ក្នុងឧទាហរណ៍នេះ ដោយសារការទ្រទ្រង់នូវទេវទត្តនិងអង្ករ ដែលជាកត្វានិងកម្ម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទ្រទ្រង់នូវកិរិយាពោលគឺការអង្គុយនិងការស្ល ដែលប្រកបនៅក្នុងកត្វានិងកម្មនោះ។

โส ปนายโมกาโส จตุพฺพิโธ พฺยาปิโก โอปสิเลสิโก สามีปิโก เวสยิโกติ.

ក៏ឯឱកាសៈនោះ មាន ៤ ប្រការ គឺ ព្យាពិកៈ (ផ្សព្វផ្សាយទៅសព្វ), ឱបសិលេសិកៈ (ប៉ះពាល់ ឬផ្អែកផ្ទាល់), សមីបិកៈ (ជិតដិត), និង វេសយិកៈ (ជាវិស័យ)។

ตตฺถ พฺยาปิโก นาม ยตฺถ สกโลปิ อาธารภูโต อตฺโถ อาเธยฺเยน ปตฺถโฏ โหติ, ยสฺมิญฺจ อาเธยฺยภูตํ กิญฺจิ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติ, ตํ ยถา – ติเลสุ เตลํ อตฺถิ, ขีเลสุ ชลํ, ทธิมฺหิ สปฺปีติ.

ក្នុងឱកាសៈទាំងនោះ ឱកាសៈឈ្មោះថា «ព្យាពិកៈ» គឺទីតាំងដែលត្រូវវត្ថុជាទីតម្កល់ (អាធេយ្យៈ) ផ្សព្វផ្សាយទៅសព្វពេញទាំងស្រុង និងជាទីដែលវត្ថុជាទីតម្កល់នោះជ្រាបចូលទៅសព្វហើយស្ថិតនៅ ដូចជា «តិលេសុ តេលំ អត្ថិ» (ប្រេងមាននៅក្នុងគ្រាប់ល្ងទាំងឡាយ), «ខីរេសុ ជលំ» (ទឹកមាននៅក្នុងទឹកដោះទាំងឡាយ), «ទធិម្ហិ សប្ពី» (ទឹកដោះថ្លាមាននៅក្នុងទឹកដោះជូរ)។

โอปสิเลสิโก นาม ปจฺเจกสิทฺธานํ ภาวานํ ยตฺถ อุปสิเลเสน อุปคโม โหติ, ยสฺมิญฺจ อาเธยฺโย อุปสิลิสฺสติ อลฺลียิตฺวา ติฏฺฐติ, ตํ ยถา – อาสเน นิสินฺโน สงฺโฆ, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, ฆเฏสุ อุทกํ อตฺถิ, ทูเร ฐิโต, สมีเป ฐิโตติ.

ឱកាសៈឈ្មោះថា «ឱបសិលេសិកៈ» គឺទីតាំងដែលវត្ថុពីរផ្សេងគ្នាបានមកប៉ះពាល់ ឬផ្អែកផ្ទាល់នឹងគ្នា និងជាទីដែលវត្ថុជាទីតម្កល់មកប៉ះពាល់ ឬតោងទាក់ហើយស្ថិតនៅ ដូចជា «អាសនេ និសិន្នោ សង្ឃោ» (ព្រះសង្ឃអង្គុយលើអាសនៈ), «ថាលិយំ ឱទនំ បចតិ» (ស្លបាយក្នុងឆ្នាំង), «ឃដេសុ ឧទកំ អត្ថិ» (ទឹកមាននៅក្នុងក្អមទាំងឡាយ), «ទូរេ ឋិតោ» (ឈរក្នុងទីឆ្ងាយ), «សមីបេ ឋិតោ» (ឈរក្នុងទីជិត)។

สามีปิโก นาม ยตฺถ สมีเป สมีปิโวหารํ กตฺวา ตทายตฺตวุตฺติตาทีปนตฺถํ อาธารภาโว วิกปฺปียติ, ตํ ยถา – คงฺคายํ โฆโส วสติ, คงฺคาย สมีเป วโช วสตีติ อตฺโถ. ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน, สาวตฺถิยา สมีเปติ อตฺโถ.

ឱកាសៈឈ្មោះថា «សមីបិកៈ» គឺទីតាំងដែលប្រើពាក្យហៅទីជិត ដើម្បីបង្ហាញពីការរស់នៅអាស្រ័យនឹងទីនោះ ដោយឧបចារៈជាទីតាំង ដូចជា «គង្គាយំ ឃោសោ វសតិ» (ភូមិអ្នកគង្វាលគោរស់នៅលើទន្លេគង្គា) សេចក្ដីថា «គង្គាយ សមីបេ វជោ វសតិ» (ក្រោលគោស្ថិតនៅជិតទន្លេគង្គា)។ «ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គង់នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី ក្នុងព្រៃជេតពន) សេចក្ដីថា «សាវត្ថិយា សមីបេ» (ក្នុងទីជិតនៃក្រុងសាវត្ថី)។

เวสยิโก นาม ยตฺถ อญฺญตฺถาภาววเสน, เทสนฺตราวจฺเฉทวเสน วา อาธารภาโว ปริกปฺโป, ตํ ยถา – อากาเส สกุณา ปกฺขนฺติ, ภูมีสุ มนุสฺสา จรนฺติ, ชเลสุ มจฺฉา, ปาเทสุ ปติโต, ปาปสฺมึ รมตี มโน, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน, ปญฺญาย สาธุ, วินเย นิปุโณ, มาตริ สาธุ, ปิตริ นิปุโณ อิจฺจาทิ.

ឱកាសៈឈ្មោះថា «វេសយិកៈ» គឺទីតាំងដែលសន្មតឡើងដោយអំណាចនៃភាពមិនមាននៅក្នុងទីដទៃ ឬដោយអំណាចនៃការកំណត់ដែនដីផ្សេង ដូចជា «អាកាសេ សកុណា បក្ខន្តិ» (សត្វស្លាបទាំងឡាយហើរលើអាកាស), «ភូមីសុ មនុស្សា ចរន្តិ» (មនុស្សទាំងឡាយដើរលើផែនដី), «ជលេសុ មច្ឆា» (ត្រីទាំងឡាយនៅក្នុងទឹក), «បាទេសុ បតិតោ» (ធ្លាក់ចុះទាបទាបក្បែរជើង), «បាបស្មិំ រមតី មនោ» (ចិត្តរមែងត្រេកអរក្នុងបាប), «បសន្នោ ពុទ្ធសាសនេ» (ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា), «បញ្ញាយ សាធុ» (ល្អដោយបញ្ញา), «វិនយេ និបុណោ» (ឈ្លាសវៃក្នុងវិន័យ), «មាតរិ សាធុ» (ល្អចំពោះមាតា), «បិតរិ និបុណោ» (ឈ្លាសវៃចំពោះបិតា) ជាដើម។

สพฺโพปิ [Pg.172] จายมาธาโร ปธานวเสน วา ปริกปฺปิตวเสน วา กฺริยาย ปติฏฺฐา ภวตีติ โอกาโสตฺเวว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

គប្បីជ្រាបថា អាធារៈទាំងអស់នេះ ទោះបីដោយអំណាចនៃអត្ថចម្បង (ប្រធាន) ឬដោយអំណាចនៃការសន្មតឡើងក្តី តែងជាទីតាំងនៃកិរិយា ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ឱកាសៈ» តែម្ដង។

วุตฺตญฺเจตํ

សេចក្ដីនេះ ត្រូវបានពោលទុកមកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘กิริยา กตฺตุกมฺมานํ,ยตฺถ โหติ ปติฏฺฐิตา;

‘โอกาโส’ติ ปวุตฺโต โส,จตุธา พฺยาปิกาทิโต.

«កិរិយានៃកត្វានិងកម្ម ស្ថិតនៅក្នុងទីណា ទីនោះលោកហៅថា "ឱកាសៈ" មាន ៤ ប្រការ មានព្យាពិកៈជាដើម។

พฺยาปิโก ติลขีราทิ,กโฏ โอปสิเลสิโก;

สามีปิโก ตุ คงฺคาทิ,อากาโส วิสโย มโต’’ติ.

ព្យាពិកៈ ដូចជាល្ងនិងទឹកដោះជាដើម, ឱបសិលេសិកៈ ដូចជាកន្ទេល, សមីបិកៈ ដូចជាទន្លេគង្គាជាដើម, ចំណែកឯអាកាស លោកដឹងថាជាវេសយិកៈ (វិស័យ)»។

‘‘ฉฏฺฐี, สตฺตมี’’ติ จ อธิกาโร.

បទថា «ឆដ្ឋី» និង «សត្តមី» ជាអធិការ (បទដែលគ្រប់គ្រងទៅមុខ)។

๓๒๑. สามิสฺสราธิปติทายาทสกฺขีปติภูปสูตกุสเลหิ จ.

៣២១. សូត្រថា «សាមិស្សរាធិបតិទាយាទសក្ខីបដិភូបសូតកុសលេហិ ច»។

สามี อิสฺสร อธิปติ ทายาท สกฺขิปติภู ปสูต กุสลอิจฺเจเตหิ โยเค ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ. อุภยตฺถํ วจนํ.

កាលបើប្រកបដោយពាក្យទាំងនេះ គឺ សាមិ, ឥស្សរ, អធិបតិ, ទាយាទ, សក្ខី, បដិភូ, បសូត, កុសល ឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ តែងចុះ។ ពាក្យនេះ គឺសម្រាប់វិភត្តិទាំងពីរ។

ควํ สามิ, โคสุ สามิ, ควํ อิสฺสโร, โคสุ อิสฺสโร, ควํ อธิปติ, โคสุ อธิปติ, ควํ ทายาโท, โคสุ ทายาโท, ควํ สกฺขิ, โคสุ สกฺขิ, ควํ ปติภู, โคสุ ปติภู, ควํ ปสูโต, โคสุ ปสูโต, ควํ กุสโล, โคสุ กุสโล.

«គវំ សាមិ» ឬ «គោសុ សាមិ» (ម្ចាស់នៃមេគោទាំងឡាយ), «គវំ ឥស្សរោ» ឬ «គោសុ ឥស្សរោ» (ធំលើមេគោទាំងឡាយ), «គវំ អធិបតិ» ឬ «គោសុ អធិបតិ» (អធិបតីលើមេគោទាំងឡាយ), «គវំ ទាយាទោ» ឬ «គោសុ ទាយាទោ» (អ្នកទទួលមរតកនៃមេគោទាំងឡាយ), «គវំ សក្ខី» ឬ «គោសុ សក្ខី» (សាក្សីនៃមេគោទាំងឡាយ), «គវំ បដិភូ» ឬ «គោសុ បដិភូ» (អ្នកធានាចំពោះមេគោទាំងឡាយ), «គវំ បសូតោ» ឬ «គោសុ បសូតោ» (កើតអំពីមេគោទាំងឡាយ), «គវំ កុសលោ» ឬ «គោសុ កុសលោ» (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងមេគោទាំងឡាយ)។

๓๒๒. นิทฺธารเณ จ.

៣២២. សូត្រថា «និទ្ធារណេ ច»។

นีหริตฺวา ธารณํ นิทฺธารณํ, ชาติ คุณ กฺริยา นาเมหิ สมุทายโต เอกเทสสฺส ปุถกฺกรณํ, ตสฺมึ นิทฺธารณตฺเถ คมฺยมาเน [Pg.173] ตโต สมุทายวาจิลิงฺคมฺหา ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ.

ការដកចេញហើយកំណត់ទុក ឈ្មោះថា «និទ្ធារណៈ» គឺការញែកចំណែកមួយចេញពីក្រុមទាំងមូល ដោយអំណាចនៃជាតិ គុណ កិរិយា និងនាម។ កាលបើអត្ថនិទ្ធារណៈនោះប្រាកដច្បាស់ ឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីនាមសព្ទដែលសម្ដែងនូវក្រុមទាំងមូលនោះ។

มนุสฺสานํ ขตฺติโย สูรตโม, มนุสฺเสสุ ขตฺติโย สูรตโม, กณฺหา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา, กณฺหา คาวีสุ สมฺปนฺนขีรตมา, อทฺธิกานํ ธาวนฺโต สีฆตโม, อทฺธิเกสุ ธาวนฺโต สีฆตโม, อายสฺมา อานนฺโท อรหตํ อญฺญตโร อโหสิ, อรหนฺเตสุ วา อิจฺจาทิ.

ដូចជា «មនុស្សានំ ខត្តិយោ សូរតមោ» ឬ «... ខត្តិយោ សូរតមោ» (ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងឡាយ ក្សត្រជាអ្នកក្លាហានបំផុត), «កណ្ហា គាវីនំ សម្បន្នខីរតមា» ឬ «... គាវីសុ សម្បន្នខីរតមា» (ក្នុងចំណោមមេគោទាំងឡាយ មេគោខ្មៅមានទឹកដោះច្រើនបំផុត), «អទ្ធិកានំ ធាវន្តោ សីឃតមោ» ឬ «... អទ្ធិកេសុ ធាវន្តោ សីឃតមោ» (ក្នុងចំណោមអ្នកដំណើរទាំងឡាយ អ្នកដែលរត់ជាអ្នកលឿនបំផុត), «អាយស្មា អានន្ទោ អរហតំ អញ្ញតរោ អហោសិ» ឬ «... អរហន្តេសុ វា» (ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ជាព្រះអរហន្តមួយអង្គ ក្នុងចំណោមព្រះអរហន្តទាំងឡាយ) ជាដើម។

๓๒๓. อนาทเร จ.

៣២៣. សូត្រថា «អនាទរេ ច»។

อนาทเร คมฺยมาเน ภาววตา ลิงฺคมฺหา ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ. อกามกานํ มาตาปิตูนํ รุทนฺตานํ ปพฺพชิ, มาตาปิตูสุ รุทนฺเตสุ ปพฺพชิ.

កាលបើអត្ថអនាទរៈ (ការមិនអើពើ ឬមិនគោរព) ប្រាកដច្បាស់ ឆដ្ឋីវិភត្តិ និងសត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីនាមសព្ទដែលមានកិរិយាសម្ដែងនូវសភាព (ភាវៈ) ដូចជា «អកាមកានំ មាតាបិតូនំ រុទន្តានំ បព្វជិ» ឬ «មាតាបិតូសុ រុទន្តេសុ បព្វជិ» (កាលបើមាតានិងបិតាទាំងឡាយមិនប្រាថ្នា យំទួញនៅ ក៏ចេញទៅបួសហើយ)។

อาโกฏยนฺโต โส เนติ,สิวิราชสฺส เปกฺขโต;

มจฺจุ คจฺฉติ อาทาย,เปกฺขมาเน มหาชเน.

«បុគ្គលនោះ វាយដំហើយនាំទៅ កាលបើព្រះរាជាសិវិ កំពុងទតមើលនៅ, សេចក្ដីស្លាប់ តែងនាំយកទៅ កាលបើមហាជន កំពុងមើលនៅ»។

๓๒๔. กมฺมกรณนิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี.

៣២៤. សូត្រថា «កម្មករណនិមិត្តត្ថេសុ សត្តមី»។

กมฺมกรณนิมิตฺตอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ ลิงฺคมฺหา สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះបន្ទាប់ពីនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយនេះ គឺ កម្ម, ករណៈ, និង និមិត្ត។

กมฺมตฺเถ – ภิกฺขูสุ อภิวาเทนฺติ, มุทฺธนิ จุมฺพิตฺวา, ปุริสสฺส พาหาสุ คเหตฺวา.

ក្នុងអត្ថជាកម្ម (កម្មត្ថ) ដូចជា bhikkhūsu abhivādenti (ថ្វាយបង្គំចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ), muddhani cumbitvā (ថើបត្រង់ក្បាល), purisassa bāhāsu gahetvā (ចាប់ត្រង់ដៃទាំងឡាយនៃបុរស)។

กรณตฺเถ – หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, ปตฺเตสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, ปเถสุ คจฺฉนฺติ, โสปิ มํ อนุสาเสยฺย, สมฺปฏิจฺฉามิ มตฺถเก.

ក្នុងអត្ថជាករណៈ (ករណត្ថ) ដូចជា hatthesu piṇḍāya caranti (ត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតដោយដៃទាំងឡាយ), pattesu piṇḍāya caranti (ត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតដោយសបាត្រទាំងឡាយ), pathesu gacchanti (ទៅដោយផ្លូវទាំងឡាយ), sopi maṃ anusāseyya (សូមលោកនោះប្រដៅខ្ញុំផងចុះ), sampaṭicchāmi matthake (ខ្ញុំទទួលតម្កល់ទុកលើក្បាល)។

นิมิตฺตตฺเถ [Pg.174]– ทีปิ จมฺเมสุ หญฺญเต, กุญฺชโร ทนฺเตสุ หญฺญเต, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติยํ, มุสาวาทนิมิตฺตํ มุสาวาทปฺปจฺจยาติ อตฺโถ.

ក្នុងអត្ថជានិមិត្ត (និមិត្តត្ថ) ដូចជា dīpi cammesu haññate (ខ្លាធំ គេសម្លាប់ព្រោះស្បែកទាំងឡាយ), kuñjaro dantesu haññate (ដំរី គេសម្លាប់ព្រោះភ្លុកទាំងឡាយ), aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī (អ្នកមានប្រក្រតីឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច), sampajānamusāvāde pācittiyaṃ (កាលបើដឹងខ្លួនហើយនិយាយកុហក ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ) សេចក្តីថា មានការនិយាយកុហកជានិមិត្ត មានការនិយាយកុហកជាបច្ច័យ។

‘‘สตฺตมี’’ติ อธิกาโร.

ពាក្យថា «Sattamī» ជាអធិការ (វិធានដែលត្រូវតាមទៅត្រួតត្រាក្នុងសូត្រខាងមុខ)។

๓๒๕. สมฺปทาเน จ.

៣២៥. និងក្នុងអត្ថជាសម្បទាន (សម្បទានេ ច)។

สมฺปทานตฺเถ จ ลิงฺคมฺหา สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ, สงฺเฆ โคตมิ เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ.

សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្រោយពីលិង្គ ក្នុងអត្ថជាសម្បទានផង។ ដូចជា saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ (ទានដែលបុគ្គលថ្វាយហើយដល់សង្ឃ មានផលច្រើន), saṅghe gotami dehi (នែគោតមី នាងចូរថ្វាយដល់សង្ឃចុះ), saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi (កាលបើទានដែលនាងថ្វាយហើយដល់សង្ឃ តថាគតក៏ឈ្មោះថាជាបុគ្គលដែលនាងបូជាហើយដែរ)។

ยา ปลาลมยํ มาลํ, นารี ทตฺวาน เจติเย;

อลตฺถ กญฺจนมยํ, มาลํ โพชฺฌงฺคิกญฺจ สา.

ស្រីណា បានថ្វាយកម្រងផ្កាធ្វើដោយចំបើង ដល់ចេតិយ ស្រីនោះបានទទួលកម្រងផ្កាធ្វើដោយមាស និងពោជ្ឈង្គធម៌។

๓๒๖. ปญฺจมฺยตฺเถ จ.

៣២៦. និងក្នុងអត្ថជាបញ្ចមី (បញ្ចម្យត្ថេ ច)។

ปญฺจมฺยตฺเถ จ ลิงฺคมฺหา สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. กทลีสุ คเช รกฺขนฺติ.

សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្រោយពីលិង្គ ក្នុងអត្ថជាបញ្ចមីផង។ ដូចជា kadalīsu gaje rakkhanti (ពួកជនរក្សាដំរីទាំងឡាយ ចាកដើមចេកទាំងឡាយ)។

๓๒๗. กาลภาเวสุ จ.

៣២៧. និងក្នុងអត្ថជាកាល និងភាវៈ (កាលភាវេសុ ច)។

กาโล นาม นิเมส ขณ ลย มุหุตฺต ปุพฺพณฺหาทิโก, ภาโว นาม กฺริยา, สา เจตฺถ กฺริยนฺตรูปลกฺขณาว อธิปฺเปตา, ตสฺมึ กาลตฺเถ จ ภาวลกฺขเณ ภาวตฺเถ จ ลิงฺคมฺหา สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

ឯកាល គឺការប៉ប្រិចភ្នែក ខណៈ លយៈ មុហុត្តៈ ព្រឹកព្រហាមជាដើម។ ភាវៈ គឺកិរិយា កិរិយានោះក្នុងទីនេះ សំដៅយកកិរិយាដែលជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាដទៃ។ សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្រោយពីលិង្គ ក្នុងអត្ថជាកាលនោះផង ក្នុងអត្ថជាភាវៈដែលជាគ្រឿងសម្គាល់នូវភាវៈដទៃ (ភាវលក្ខណៈ) នោះផង។

กาเล – ปุพฺพณฺหสมเย คโต, สายนฺหสมเย อาคโต, อกาเล วสฺสติ ตสฺส, กาเล ตสฺส น วสฺสติ, ผุสฺสมาสมฺหา ตีสุ มาเสสุ เวสาขมาโส, อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา.

ក្នុងអត្ថជាកាល ដូចជា pubbaṇhasamaye gato (ទៅក្នុងវេលាព្រឹក), sāyanhasamaye āgato (មកក្នុងវេលាល្ងាច), akāle vassati tassa (ភ្លៀងបង្អុរចុះមកដល់បុគ្គលនោះក្នុងកាលមិនគួរ), kāle tassa na vassati (ភ្លៀងមិនបង្អុរចុះមកដល់បុគ្គលនោះក្នុងកាលគួរ), phussamāsamhā tīsu māsesu vesākhamāso (ខែវិសាខ មានក្នុងចន្លោះ៣ខែ អំពីខែបុស្ស), ito satasahassamhi kappe uppajji cakkhumā (ព្រះមានព្រះភាគ ព្រះអង្គមានចក្ខុ ទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងក្នុងកប្បទីមួយសែន អំពីកប្បនេះ)។

ภาเวนภาวลกฺขเณ [Pg.175]– ภิกฺขุสงฺเฆสุ โภชียมาเนสุ คโต, ภุตฺเตสุ อาคโต, โคสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโต, ชายมาเน โข สาริปุตฺต โพธิสตฺเต อยํ ทสสหสฺสิโลกธาตุ สํกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธิ.

ក្នុងអត្ថជាភាវៈដែលជាគ្រឿងសម្គាល់នូវភាវៈដទៃ (ភាវេនភាវលក្ខណៈ) ដូចជា bhikkhusaṅghesu bhojīyamānesu gato (ទៅកាលបើភិក្ខុសង្ឃទាំងឡាយ កំពុងឆាន់), bhuttesu āgato (មកកាលបើភិក្ខុសង្ឃទាំងឡាយ ឆាន់រួចហើយ), gosu duyhamānāsu gato (ទៅកាលបើមេគោទាំងឡាយ កំពុងត្រូវគេរិតទឹកដោះ), duddhāsu āgato (មកកាលបើមេគោទាំងឡាយ ត្រូវគេរិតទឹកដោះរួចហើយ), jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassilokadhātu saṃkampi sampakampi sampavedhi (ម្នាលសារីបុត្ត កាលបើព្រះពោធិសត្វកំពុងប្រសូត ម៉ឺនលោកធាតុនេះ ក៏កម្រើក ញាប់ញ័រ រញ្ជួយទៅ)។

ปาสาณา สกฺขรา เจว, กฐลา ขาณุกณฺฏกา;

สพฺเพ มคฺคา วิวชฺเชนฺติ, คจฺฉนฺเต โลกนายเก.

ថ្មទាំងឡាយផង ក្រួសទាំងឡាយផង អំបែងទាំងឡាយផង បង្គោលនិងបន្លាទាំងឡាយផង ផ្លូវទាំងអស់រមែងវៀរចេញ (ស្រឡះល្អ) កាលបើព្រះលោកនាយក (ព្រះពុទ្ធ) កំពុងយាងទៅ។

อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ อิจฺจาทิ.

ដូចជាពាក្យថា imasmiṃ sati idaṃ hoti (កាលបើអាវៈនេះមាន អាវៈនេះរមែងមាន) ជាដើម។

๓๒๘. อุปาฌาธิกิสฺสรวจเน.

៣២៨. ក្នុងអត្ថនិយាយអំពីការក្រៃលែង និងភាពជាធំ ដែលប្រកបដោយឧបសគ្គគឺ ឧប និង អធិ (ឧបាជ្ឈាធិកិស្សរវចនេ)។

ทฺวิปทมิทํ. อธิกตฺเถ, อิสฺสรตฺเถ จ วตฺตมาเนหิ อุปอธิอิจฺเจเตหิ โยเค อธิกิสฺสรวจเน คมฺยมาเน ลิงฺคมฺหา สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

សូត្រនេះមាន ២ បទ។ កាលបើមានការប្រកបដោយឧបសគ្គទាំងឡាយគឺ ឧប និង អធិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថក្រៃលែង និងអត្ថជាធំ កាលបើអត្ថក្រៃលែង និងអត្ថជាធំត្រូវបានដឹងច្បាស់ សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្រោយពីលិង្គ។

อธิกวจเน – อุป ขาริยํ โทโณ, ขาริยา โทโณ อธิโกติ อตฺโถ. ตถา อุป นิกฺเข กหาปณํ, อธิ เทเวสุ พุทฺโธ, สมฺมุติอุปปตฺติวิสุทฺธิเทวสงฺขาเตหิ ติวิเธหิปิ เทเวหิ สพฺพญฺญู พุทฺโธว อธิโกติ อตฺโถ.

ក្នុងអត្ថនិយាយអំពីការក្រៃលែង ដូចជា upa khāriyaṃ doṇo សេចក្តីថា រង្វាល់ដោណៈ ក្រៃលែងជាងរង្វាល់ខារី។ ដូចគ្នាដែរ upa nikkhe kahāpaṇaṃ (កហាបណៈ ក្រៃលែងជាងនិក្ខៈ)។ adhi devesu buddho សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធជាសព្វញ្ញូ ក្រៃលែងជាងទេវតាទាំងឡាយ ទោះបីជាទេវតាទាំង ៣ ប្រភេទ គឺសម្មតិទេវតា ឧបបត្តិទេវតា និងវិសុទ្ធិទេវតាក៏ដោយ។

อิสฺสรวจเน – อธิ พฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, พฺรหฺมทตฺติสฺสรา ปญฺจาลาติ อตฺโถ.

ក្នុងអត្ថនិយាយអំពីភាពជាធំ ដូចជា adhi brahmadatte pañcālā សេចក្តីថា ដែនបញ្ចាលៈទាំងឡាយ មានព្រះបាទព្រហ្មទត្តជាធំ (ជាម្ចាស់)។

๓๒๙. มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ ตติยา จ.

៣២៩. តតិយាវិភត្តិផង (និងសត្តមីវិភត្តិផង) ចុះក្នុងអត្ថជាមណ្ឌិតៈ (ជ្រះថ្លា) និងឧស្សុក្កៈ (ខ្វល់ខ្វាយ)។

มณฺฑิตอุสฺสุกฺกอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ คมฺยมาเนสุ ลิงฺคมฺหา ตติยาวิภตฺติ โหติ, สตฺตมี จ. มณฺฑิตสทฺโท ปเนตฺถ ปสนฺนตฺถวาจโก, อุสฺสุกฺกสทฺโท สอีหตฺโถ. ญาเณน ปสนฺโน, ญาณสฺมึ ปสนฺโน, ญาเณน อุสฺสุกฺโก, ญาณสฺมึ อุสฺสุกฺโก สปฺปุริโส.

កាលបើអត្ថទាំងឡាយគឺ មណ្ឌិតៈ និងឧស្សុក្កៈ ត្រូវបានដឹងច្បាស់ តតិយាវិភត្តិផង សត្តមីវិភត្តិផង ចុះក្រោយពីលិង្គ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ មណ្ឌិតសព្ទ ជាសព្ទពោលនូវអត្ថថា ជ្រះថ្លា (បសន្នៈ), ឧស្សុក្កសព្ទ មានអត្ថថា ប្រកបដោយសេចក្តីព្យាយាម (សីហៈ)។ ដូចជា ñāṇena pasanno ឬ ñāṇasmiṃ pasanno (ជ្រះថ្លាក្នុងញាណ), ñāṇena ussukko ឬ ñāṇasmiṃ ussukko sappuriso (សប្បុរស អ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងញាណ)។

การกํ [Pg.176] ฉพฺพิธํ สญฺญา-วสา ฉพฺพีสตีวิธํ;

ปเภทา สตฺตธา กมฺมํ, กตฺตา ปญฺจวิโธ ภเว.

ការកៈ មាន ៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសញ្ញា (ឈ្មោះ) មាន ២៦ យ៉ាង។ កម្ម មានការបែងចែកជា ៧ យ៉ាង, កត្តា (អ្នកធ្វើ) គប្បីមាន ៥ យ៉ាង។

กรณํ ทุวิธํ โหติ, สมฺปทานํ ติธา มตํ;

อปาทานํ ปญฺจวิธํ, อาธาโร ตุ จตุพฺพิโธ.

ករណៈ មាន ២ យ៉ាង, សម្បទាន លោកដឹងថាមាន ៣ យ៉ាង, អបាទាន មាន ៥ យ៉ាង, ចំណែកឯអាធារៈ មាន ៤ យ៉ាង។

วิภตฺติโย ปน ปจฺจตฺตวจนาทิวเสน อฏฺฐวิธา ภวนฺติ. ยถาห

ចំណែកឯវិភត្តិទាំងឡាយ រមែងមាន ៨ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃបច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ) ជាដើម។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘ปจฺจตฺตมุปโยคญฺจ, กรณํ สมฺปทานิยํ;

นิสฺสกฺกํ สามิวจนํ, ภุมฺมาลปนมฏฺฐม’’นฺติ.

«បច្ចត្តៈ (បឋមា), ឧបយោគៈ (ទុតិយា), ករណៈ (តតិយា), សម្បទានីយៈ (ចតុត្ថី), និស្សក្កៈ (បញ្ចមី), សាមីវចនៈ (ឆដ្ឋី), ភុម្មៈ (សត្តមី) និងអាលបនៈ ជាទី ៨»។

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ การกกณฺโฑ

ចប់ កណ្ឌស្តីអំពីការកៈ ក្នុងគម្ពីរបទរូបសិទ្ធិ

ตติโย.

ទី ៣។

๔. สมาสกณฺฑ

៤. សមាសកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីអំពីសមាសៈ)

อถ นามเมว อญฺญมญฺญสมฺพนฺธีนํ สมาโสติ นามนิสฺสิตตฺตา, สยญฺจ นามิกตฺตา นามานนฺตรํ สมาโส วุจฺจเต.

លំដាប់នេះ សមាសៈ គឺការរួមចូលគ្នានៃនាមទាំងឡាយដែលមានទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមក ព្រោះតែសមាសៈនោះអាស្រ័យនូវនាមផង ខ្លួនឯងជាចំណែកនៃនាម (នាមិកៈ) ផង ហេតុនោះ លោកទើបពោលអំពីសមាសៈក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីនាម។

โส จ สญฺญาวเสน ฉพฺพิโธ อพฺยยีภาโว กมฺมธารโย ทิคุ ตปฺปุริโส พหุพฺพีหิ ทฺวนฺโท จาติ.

សមាសៈនោះ ដោយអំណាចនៃសញ្ញា (ឈ្មោះ) មាន ៦ យ៉ាង គឺ អព្យយីភាវៈ, កម្មធារយៈ, ទិគុ, តបបុរិសៈ, ពហុព្វីហិ និងទ្វន្ទៈ។

อพฺยยีภาวสมาส

អព្យយីភាវសមាសៈ

ตตฺร ปฐมํ อพฺยยีภาวสมาโส วุจฺจเต;

โส จ นิจฺจสมาโสติ อสฺสปทวิคฺคโห.

ក្នុងសមាសៈទាំងនោះ លោកពោលអំពីអព្យយីភាវសមាសៈមុនគេ។ អព្យយីភាវសមាសៈនោះ ឈ្មោះថា និច្ចសមាសៈ គឺមានវិគ្គហៈមិនប្រើប្រាស់បទរបស់ខ្លួន (អស្សបទវិគ្គហៈ)។

‘‘อุปนครํ’’อิตีธ – อุปสทฺทโต ปฐเมกวจนํ สิ, ตสฺส อุปสคฺคปรตฺตา ‘‘สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จา’’ติ โลโป, นครสทฺทโต ฉฏฺเฐกวจนํ ส, นครสฺส สมีปนฺติ อญฺญปเทน วิคฺคเห –

ក្នុងពាក្យថា «upanagaraṃ» នេះ — ចុះសិ-បឋមាវិភត្តិឯកវចនៈ ក្រោយពីឧបសព្ទ ហើយលុបសិវិភត្តិនោះ ព្រោះនៅខាងចុងឧបសគ្គ ដោយសូត្រថា «sabbāsamāvusopasagganipātādīhi ca» ចុះស-ឆដ្ឋីវិភត្តិឯកវចនៈ ក្រោយពីនគរសព្ទ កាលបើធ្វើវិគ្គហៈដោយបទដទៃថា nagarassa samīpaṃ (ទីជិតនៃនគរ) —

‘‘นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ’’ติ สมาสวิธาเน สพฺพตฺถ วตฺตเต.

សូត្រថា «Nāmānaṃ samāso yuttattho» នេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិធាននៃសមាសៈទាំងអស់។

๓๓๐. อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก อพฺยยีภาโว.

៣៣០. អព្យយីភាវសមាសៈ មានឧបសគ្គ ឬនិបាតនៅខាងដើម (ឧបសគ្គនិបាតបុព្វកោ អព្យយីភាវោ)។

อุปสคฺคปุพฺพโก, นิปาตปุพฺพโก จ นามิโก ยุตฺตตฺโถ เตเหว อตฺตปุพฺพเกหิ อุปสคฺคนิปาเตหิ สห นิจฺจํ สมสียเต, โส จ สมาโส อพฺยยีภาวสญฺโญ โหติ. อิธ อพฺยยีภาวาทิสญฺญาวิธายกสุตฺตาเนว วา สญฺญาวิธานมุเขน สมาสวิธายกานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

នាមិកបទដែលមានអត្ថប្រកបគ្នា (យុត្តត្ថៈ) មានឧបសគ្គនៅខាងដើម ឬមាននិបាតនៅខាងដើម រមែងរួមចូលគ្នាជាប្រចាំ (និច្ចសមាសៈ) ជាមួយនឹងឧបសគ្គ និងនិបាតដែលមាននៅខាងដើមនោះឯង ហើយសមាសៈនោះ ក៏មានឈ្មោះថា អព្យយីភាវៈ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សូត្រទាំងឡាយដែលបញ្ញត្តិឈ្មោះមានអព្យយីភាវៈជាដើមនោះឯង ឈ្មោះថាជាសូត្របញ្ញត្តិសមាសៈ តាមរយៈការបញ្ញត្តិឈ្មោះ។

ตตฺถ อพฺยยมิติ อุปสคฺคนิปาตานํ สญฺญา, ลิงฺควจนเภเทปิ พฺยยรหิตตฺตา, อพฺยยานํ อตฺถํ วิภาวยตีติ อพฺยยีภาโว อพฺยยตฺถปุพฺพงฺคมตฺตา, อนพฺยยํ อพฺยยํ ภวตีติ วา [Pg.178] อพฺยยีภาโว. ปุพฺพปทตฺถปฺปธาโน หิ อพฺยยีภาโว, เอตฺถ จ ‘‘อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก’’ติ วุตฺตตฺตา อุปสคฺคนิปาตานเมว ปุพฺพนิปาโต.

ក្នុងសមាសៈនោះ ពាក្យថា អព្យយៈ គឺជាឈ្មោះរបស់ឧបសគ្គ និងនិបាតទាំងឡាយ ព្រោះតែគ្មានការប្រែប្រួល (វិនាស) សូម្បីតែកាលបែកចែកលិង្គ និងវចនៈក៏ដោយ។ ឈ្មោះថា អព្យយីភាវៈ ព្រោះញ៉ាំងអត្ថនៃអព្យយសព្ទទាំងឡាយឲ្យប្រាកដច្បាស់ ដោយមានអត្ថនៃអព្យយសព្ទជាប្រធាន ឬមួយទៀត ឈ្មោះថា អព្យយីភាវៈ ព្រោះបទដែលមិនមែនជាអព្យយៈ ត្រឡប់ជាអព្យយៈវិញ។ ព្រោះថា អព្យយីភាវសមាសៈ មានអត្ថនៃបទខាងដើមជាប្រធាន ហើយក្នុងទីនេះ ព្រោះតែលោកពោលថា «upasagganipātapubbako» ហេតុនោះ ការដាក់បទខាងដើម ទើបមានដល់ឧបសគ្គ និងនិបាតទាំងឡាយនោះឯង។

๓๓๑. นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ.

៣៣១. ការរួមចូលគ្នានៃនាមទាំងឡាយ ដែលមានអត្ថប្រកបគ្នា (នាមាណំ សមាសោ យុត្តត្ថោ)។

เตสํ นามานํ ปยุชฺชมานปทตฺถานํ โย ยุตฺตตฺโถ, โส สมาสสญฺโญ โหติ, ตทญฺญํ วากฺยมิติ รุฬฺหํ.

ក្នុងបណ្តានាមទាំងឡាយនោះ អត្ថនៃបទដែលលោកកំពុងប្រើប្រាស់ណា ដែលមានអត្ថប្រកបគ្នា (យុត្តត្ថៈ) អត្ថនោះ រមែងមានឈ្មោះថា សមាសៈ, បទដែលក្រៅពីនោះ លោកសន្មតហៅថា វាច្យៈ (ប្រយោគ)។

นามานิ สฺยาทิวิภตฺยนฺตานิ, สมสฺสเตติ สมาโส, สงฺขิปิยตีติ อตฺโถ.

នាមទាំងឡាយ គឺបទដែលមានវិភត្តិមានសិជាដើមនៅខាងចុង。 ឈ្មោះថា សមាសៈ ព្រោះលោកបង្រួញចូលគ្នា សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យខ្លីខ្លឹម។

วุตฺตญฺหิ

ព្រោះថាលោកពោលទុកថា៖

‘‘สมาโส ปทสงฺเขโป, ปทปฺปจฺจยสํหิตํ;

ตทฺธิตํ นาม โหเตวํ, วิญฺเญยฺยํ เตสมนฺตร’’นฺติ.

«សមាសៈ គឺការបង្រួញបទ, តទ្ធិតៈ គឺបទដែលប្រកបដោយបច្ច័យនៃបទ, គប្បីជ្រាបនូវសេចក្តីខុសគ្នានៃសមាសៈ និងតទ្ធិតៈទាំងនោះ យ៉ាងនេះចុះ»។

ทุวิธญฺจสฺส สมสนํ สทฺทสมสนมตฺถสมสนญฺจ, ตทุภยมฺปิ ลุตฺตสมาเส ปริปุณฺณเมว ลพฺภติ. อลุตฺตสมาเส ปน อตฺถสมสนเมว วิภตฺติโลปาภาวโต, ตตฺถาปิ วา เอกปทตฺตูปคมนโต ทุวิธมฺปิ ลพฺภเตว. ทฺเว หิ สมาสสฺส ปโยชนานิ เอกปทตฺตเมกวิภตฺติตฺตญฺจาติ.

ម៉្យាងទៀត ការបង្រួញ (សមសនៈ) នៃសមាសៈនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ ការបង្រួញសព្ទ (សទ្ទសមសនៈ) និងការបង្រួញអត្ថ (អត្ថសមសនៈ)។ ការបង្រួញទាំងពីរយ៉ាងនោះ រមែងបានពេញលេញក្នុងលុត្តសមាសៈ (សមាសៈដែលលុបវិភត្តិ)។ ចំណែកឯក្នុងអលុត្តសមាសៈ (សមាសៈដែលមិនលុបវិភត្តិ) រមែងបានតែការបង្រួញអត្ថប៉ុណ្ណោះ ព្រោះតែគ្មានការលុបវិភត្តិ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ព្រោះតែការចូលទៅដល់ភាពជាបទតែមួយ ទើបការបង្រួញទាំងពីរយ៉ាងនោះ លោកក៏បានទាំងពីរដដែល។ ព្រោះថា ប្រយោជន៍នៃសមាសៈ មាន ២ យ៉ាង គឺ ភាពជាបទតែមួយ (ឯកបទតា) និងភាពមានវិភត្តិតែមួយ (ឯកវិភត្តិលតា)។

ยุตฺโต อตฺโถ ยุตฺตตฺโต, อถ วา ยุตฺโต สงฺคโต, สมฺพนฺโธ วา อตฺโถ ยสฺส โสยํ ยุตฺตตฺโถ, เอเตน สงฺคตตฺเถน ยุตฺตตฺถวจเนน ภินฺนตฺถานํ เอกตฺถีภาโว สมาสลกฺขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ จ ‘‘นามาน’’นฺติ วจเนน ‘‘เทวทตฺโต ปจตี’’ติอาทีสุ อาขฺยาเตน สมาโส น โหตีติ ทสฺเสติ. สมฺพนฺธตฺเถน ปน ยุตฺตตฺถคฺคหเณน ‘‘ภโฏ รญฺโญ ปุตฺโต เทวทตฺตสฺสา’’ติอาทีสุ อญฺญมญฺญานเปกฺเขสุ, ‘‘เทวทตฺตสฺส กณฺหา ทนฺตา’’ติอาทีสุ จ อญฺญสาเปกฺเขสุ [Pg.179] อยุตฺตตฺถตาย สมาโส น โหตีติ ทีเปติ.

អត្ថដែលប្រកបគ្នា ឈ្មោះថា យុត្តត្ថៈ ឬមួយទៀត បទណាមានអត្ថប្រកបគ្នា គឺសមគួរគ្នា ឬទាក់ទងគ្នា បទនោះឈ្មោះថា យុត្តត្ថៈ។ ដោយពាក្យថា យុត្តត្ថៈ ដែលមានអត្ថប្រកបគ្នានេះ លោកពោលថា ភាពជាអត្ថតែមួយនៃបទទាំងឡាយដែលមានអត្ថផ្សេងគ្នា គឺជាលក្ខណៈនៃសមាសៈ។ ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា «nāmānaṃ» លោកបង្ហាញថា មិនមានសមាសៈជាមួយនឹងអាខ្យាត ដូចជាពាក្យថា devadatto pacati (ទេវទត្តកំពុងស្ល) ជាដើមឡើយ។ ប៉ុន្តែ ដោយការកាន់យកនូវយុត្តត្ថសព្ទ ក្នុងអត្ថជាទំនាក់ទំនង លោកបង្ហាញថា មិនមានសមាសៈក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន bhaṭo rañño putto devadattassa (សេនាជារបស់ព្រះរាជា កូនជារបស់ទេវទត្ត) ជាដើម ដែលមិនអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក និងក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន devadattassa kaṇhā dantā (ធ្មេញទាំងឡាយរបស់ទេវទត្តខ្មៅ) ជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងបទដទៃ ព្រោះតែគ្មានអត្ថប្រកបគ្នា (អយុត្តត្ថតា)។

‘‘อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม’’ติ วิปริณาเมน ‘‘ยุตฺตตฺถาน’’นฺติ วตฺตเต.

ដោយពាក្យថា «Atthavasā vibhattivipariṇāmo» (ការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិដោយអំណាចនៃអត្ថ) ដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ ទើបពាក្យថា «yuttatthānaṃ» (នៃបទទាំងឡាយដែលមានអត្ថប្រកបគ្នា) រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។

๓๓๒. เตสํ วิภตฺติโย โลปา จ.

៣៣២. ការលុបនូវវិភត្តិទាំងឡាយរបស់បទទាំងនោះផង (តេសំ វិភត្តិយោ លោបា ច)។

อิธ ปทนฺตเรน วา ตทฺธิตปฺปจฺจเยหิ วา อายาทิปฺปจฺจเยหิ วา เอกตฺถีภูตา ยุตฺตตฺถา นาม, เตน ‘‘เตสํ ยุตฺตตฺถานํ สมาสานํ, ตทฺธิตายาทิปฺปจฺจยนฺตานญฺจ วิภตฺติโย โลปนียา โหนฺตี’’ติ อตฺโถ. สมาสคฺคหณาธิกาเร ปน สติ เตสํคหเณน วา ตทฺธิตายาทิปฺปจฺจยนฺต วิภตฺติโลโป. จคฺคหณํ ‘‘ปภงฺกโร’’ติอาทีสุ โลปนิวตฺตนตฺถํ.

ក្នុងទីនេះ បទទាំងឡាយដែលមានអត្ថតែមួយ ដោយបទដទៃក្តី ដោយតទ្ធិតបច្ច័យទាំងឡាយក្តី ដោយអាយបច្ច័យជាដើមក្តី ឈ្មោះថា យុត្តត្ថៈ។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីថា «វិភត្តិទាំងឡាយនៃសមាសៈទាំងឡាយដែលមានអត្ថប្រកបគ្នានោះផង នៃបទដែលមានតទ្ធិតបច្ច័យ និងអាយបច្ច័យជាដើមនៅចុងនោះផង គប្បីត្រូវលុបចេញ»។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានអធិការនៃការកាន់យកសមាសៈ ការលុបវិភត្តិនៃបទដែលមានតទ្ធិតបច្ច័យ និងអាយបច្ច័យជាដើមនៅចុង រមែងមានដោយការកាន់យកនូវតេសំសព្ទ。 ការកាន់យកចសព្ទ គឺដើម្បីឃាត់ការលុបវិភត្តិក្នុងបទទាំងឡាយមាន pabhaṅkaro (អ្នកធ្វើនូវពន្លឺ) ជាដើម។

วิปริณาเมน ‘‘ลุตฺตาสุ, วิภตฺตีสู’’ติ วตฺตเต, ยุตฺตตฺถคฺคหณญฺจ.

ដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ ពាក្យថា «luttāsu vibhattīsu» (កាលបើវិភត្តិទាំងឡាយត្រូវលុបហើយ) រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះការកាន់យកនូវយុត្តត្ថសព្ទផង。

๓๓๓. ปกติ จสฺส สรนฺตสฺส.

៣៣៣. និងភាពជាប្រក្រតីនៃបទនោះដែលមានស្រៈនៅខាងចុង (បកតិ ចស្ស សរន្តស្ស)។

ลุตฺตาสุ วิภตฺตีสุ สรนฺตสฺส อสฺส ยุตฺตตฺถภูตสฺส ติวิธสฺสปิ ลิงฺคสฺส ปกติภาโว โหติ. จสทฺเทน กึสมุทย อิทปฺปจฺจยตาทีสุ นิคฺคหีตนฺตสฺสปิ. นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺตกาภาวสฺส อิธ อนิจฺฉิตตฺตา อยมติเทโส.

កាលបើវិភត្តិទាំងឡាយត្រូវលុបហើយ ភាពជាប្រក្រតីរមែងមានដល់លិង្គទាំង ៣ យ៉ាងនេះ ដែលមានស្រៈនៅខាងចុង ដែលជាយុត្តត្ថៈ។ ដោយចសព្ទ ភាពជាប្រក្រតីក៏មានដល់បទដែលមាននិគ្គហិតនៅខាងចុង ដូចជា kiṃsamudaya (មានអ្វីជាហេតុ), idappaccayatā (ភាពមានធម៌នេះជាបច្ច័យ) ជាដើមផង។ ព្រោះតែការមិនចង់បាននូវការមិនមានផល កាលបើមិនមានហេតុក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ វិធាននេះទើបឈ្មោះថា អតិទេស (ការអនុវត្តតាម)។

สกตฺถวิรเหนิธ สมาสสฺส จ ลิงฺคภาวาภาวา วิภตฺตุปฺปตฺติยมสมฺปตฺตายํ นามพฺยปเทสาติเทสมาห.

ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែការមិនមានអត្ថរបស់ខ្លួន និងការមិនមានភាពជាលិង្គនៃសមាសៈ កាលបើការកើតឡើងនៃវិភត្តិមិនទាន់សម្រេចបាន លោកទើបពោលនូវអតិទេសនៃការហៅឈ្មោះថានាម។

๓๓๔. ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวา’ตเวตุนาทีสุ จ.

៣៣៤. តទ្ធិតៈ សមាសៈ និងកិតកៈ គប្បីដឹងថាដូចជានាម លើកលែងតែបទដែលមានតវេតុនត្វានត្វាទិបច្ច័យនៅខាងចុងចេញ (តទ្ធិតសមាសកិតកា នាមំវាតវេតុនាទីសុ ច)។

ตทฺธิตนฺตา[Pg.180], กิตนฺตา, สมาสา จ นามมิว ทฏฺฐพฺพา ตเวตุน ตฺวาน ตฺวาทิปฺปจฺจยนฺเต วชฺเชตฺวา. จคฺคหณํ กิจฺจปฺปจฺจยอาอีอินีอิตฺถิปฺปจฺจยนฺตาทิสฺสปิ นามพฺยปเทสตฺถํ. อิธ สมาสคฺคหณํ อตฺถวตํ สมุทายานํ นามพฺยปเทโส สมาสสฺเสวาติ นิยมตฺถนฺติ อปเร.

បទដែលមានតទ្ធិតបច្ច័យនៅចុង បទដែលមានកិតបច្ច័យនៅចុង និងសមាសៈទាំងឡាយ គប្បីមើលឃើញថាដូចជានាម វៀរលែងតែបទដែលមានតវេតុនៈ ត្វានៈ ត្វា ជាដើមបច្ច័យនៅខាងចុងចេញ។ ការកាន់យកចសព្ទ គឺដើម្បីហៅឈ្មោះថានាម សូម្បីតែបទដែលមានកិច្ចបច្ច័យ និងឥត្ថីបច្ច័យជាដើមនៅខាងចុង។ អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា ការកាន់យកសមាសសព្ទក្នុងទីនេះ គឺដើម្បីកំណត់ថា ការហៅឈ្មោះថានាមនៃសហគមន៍បទដែលមានអត្ថ រមែងមានតែចំពោះសមាសៈប៉ុណ្ណោះ។

‘‘อพฺยยีภาโว’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Abyayībhāvo» រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។

๓๓๕. โส นปุํสกลิงฺโค.

៣៣៥. សមាសៈនោះ ជានបុំសកលិង្គ (សោ នបុំសកលិង្គោ)។

โส อพฺยยีภาวสมาโส นปุํสกลิงฺโคว ทฏฺฐพฺโพติ นปุํสกลิงฺคตฺตํ. เอตฺถ หิ สติปิ ลิงฺคาติเทเส ‘‘อธิปญฺญ’’นฺติอาทีสุ ‘‘อธิญาณํ’’นฺติอาทิ รูปปฺปสงฺโค น โหติ สทฺทนฺตรตฺตา, ‘‘ติปญฺญ’’นฺติอาทีสุ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ, น จายํ อติเทโส, สุตฺเต อติเทสลิงฺคสฺส อิวสทฺทสฺส อทสฺสนโต. ปุเร วิย สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

អព្យយីភាវសមាសៈនោះ គប្បីមើលឃើញថាជានបុំសកលិង្គតែម្យ៉ាង ហេតុនោះ ទើបមានភាពជានបុំសកលិង្គ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាមានអតិទេសនៃលិង្គក៏ដោយ ក៏ក្នុងបទទាំងឡាយមាន adhipaññaṃ ជាដើម មិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូបមាន adhiñāṇaṃ ជាដើមឡើយ ព្រោះតែជាសព្ទផ្សេងគ្នា ដូចជាក្នុងបទទាំងឡាយមាន tipaññaṃ ជាដើម គប្បីជ្រាបថា វិធាននេះមិនមែនជាអតិទេសទេ ព្រោះមិនឃើញអតិទេសលិង្គគឺឥវសព្ទក្នុងសូត្រឡើយ។ ការកើតឡើងនៃវិភត្តិមានសិជាដើម រមែងមានដូចមុន។

‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Kvaci» រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។

๓๓๖. อํ วิภตฺตีนมการนฺตา อพฺยยีภาวา.

៣៣៦. ការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិទាំងឡាយជា អំ ក្រោយពីអព្យយីភាវសមាសៈដែលមានអការន្ត (អំ វិភត្តីនមការន្តា អព្យយីភាវា)។

ตสฺมา อการนฺตา อพฺยยีภาวา ปราสํ วิภตฺตีนํ กฺวจิ อํ โหติ, เสสํ เนยฺยํ.

ព្រោះហេតុនោះ ក្រោយពីអព្យយីភាវសមាសៈដែលមានអការន្ត វិភត្តិទាំងឡាយដែលនៅខាងចុង រមែងមានការផ្លាស់ប្តូរជា អំ ខ្លះ, សេចក្តីដែលសេសសល់ គប្បីយល់ដឹងចុះ។

ตํ อุปนครํ, นครสฺส สมีปํ ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. ตานิ อุปนครํ, อาลปเนเปวํ, ตํ อุปนครํ ปสฺส, ตานิ อุปนครํ.

ដូចជា taṃ upanagaraṃ សេចក្តីថា វត្ថុនោះស្ថិតនៅជិតនៃនគរ។ tāni upanagaraṃ (វត្ថុទាំងឡាយនោះស្ថិតនៅជិតនៃនគរ), ក្នុងអាលបនៈក៏ដូចគ្នាដែរ, taṃ upanagaraṃ passa (ចូរមើលនូវវត្ថុដែលនៅជិតនៃនគរនោះ), tāni upanagaraṃ (ចូរមើលនូវវត្ថុទាំងឡាយដែលនៅជិតនៃនគរនោះ)។

น ปญฺจมฺยายมมฺภาโว, กฺวจีติ อธิการโต;

ตติยาสตฺตมีฉฏฺฐี-นนฺตุ โหติ วิกปฺปโต.

ការแปลงជា អំ នេះ មិនមានក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិឡើយ ដោយអធិការៈថា «ក្វចិ» ចំណែកឯក្នុងតតិយាវិភត្តិ សត្តមីវិភត្តិ និងឆដ្ឋីវិភត្តិទាំងឡាយ តែងមាន (ការแปลงជា អំ) តាមវិកប្បៈ។

เตน อุปนครํ กตํ, อุปนคเรน วา, เตหิ อุปนครํ, อุปนคเรหิ วา, ตสฺส อุปนครํ เทหิ, เตสํ อุปนครํ, อุปนครา อานย, อุปนครมฺหา อุปนครสฺมา, อุปนคเรหิ, อุปนครํ สนฺตกํ, อุปนครสฺส วา, เตสํ อุปนครํ, อุปนครานํ วา[Pg.181], อุปนครํ นิเธหิ, อุปนครมฺหิ อุปนครสฺมึ, อุปนครํ อุปนคเรสุ วา. เอวํ อุปกุมฺภํ.

ដោយហេតុនោះ (មានឧទាហរណ៍ថា) upanagaraṃ kataṃ (កិច្ចការដែលគេធ្វើហើយជិតនគរ) ឬ upanagarena vā, tehi upanagaraṃ ឬ upanagarehi vā, tassa upanagaraṃ dehi, tesaṃ upanagaraṃ, upanagarā ānaya, upanagaramhā upanagarasmā, upanagarehi, upanagaraṃ santakaṃ ឬ upanagarassa vā, tesaṃ upanagaraṃ ឬ upanagarānaṃ vā, upanagaraṃ nidhehi, upanagaramhi upanagarasmiṃ, upanagaraṃ ឬ upanagaresu vā។ ដូចគ្នាពាក្យថា upakumbhaṃ។

อภาเว – ทรถานํ อภาโว นิทฺทรถํ, นิมฺมสกํ.

ក្នុងអត្ថថា មិនមាន (អភាវៈ) ដូចជា សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយមិនមាន ឈ្មោះថា niddarathaṃ (មិនមានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ), មូសមិនមាន ឈ្មោះថា nimmasakaṃ (មិនមានមូស)។

ปจฺฉาอตฺเถ – รถสฺส ปจฺฉา อนุรถํ, อนุวาตํ.

ក្នុងអត្ថថា ខាងក្រោយ (បច្ឆា) ដូចជា ខាងក្រោយរថ ឈ្មោះថា anurathaṃ (តាមក្រោយរថ), តាមខ្យល់ ឈ្មោះថា anuvātaṃ (តាមខ្យល់)។

โยคฺคตายํ – ยถาสรูปํ, อนุรูปํ, รูปโยคฺคนฺติ อตฺโถ.

ក្នុងអត្ថថា ភាពសមគួរ (យោគ្យតា) ដូចជា yathāsarūpaṃ, anurūpaṃ មានសេចក្តីថា សមគួរដល់រូប (រូបយោគ្យៈ)។

วิจฺฉายํ – อตฺตานมตฺตานํ ปติ ปจฺจตฺตํ, อทฺธมาสํ อทฺธมาสํ อนุ อนฺวทฺธมาสํ.

ក្នុងអត្ថថា ការផ្ទួនៗ (វិច្ឆា) ដូចជា ចំពោះខ្លួននិងខ្លួន ឈ្មោះថា paccattaṃ (ចំពោះខ្លួន), រាល់កន្លះខែនិងកន្លះខែ ឈ្មោះថា anvaddhamāsaṃ (រាល់កន្លះខែ)។

อนุปุพฺพิยํ – เชฏฺฐานํ อนุปุพฺโพ อนุเชฏฺฐํ.

ក្នុងអត្ថថា តាមលំដាប់ (អានុបុព្វិ) ដូចជា លំដាប់នៃបុគ្គលជាច្បង ឈ្មោះថា anujeṭṭhaṃ (តាមលំដាប់ច្បង)។

ปฏิโลเม – โสตสฺส ปฏิโลมํ ปฏิโสตํ, ปฏิปถํ, ปติวาตํ, อตฺตานํ อธิกิจฺจ ปวตฺตา อชฺฌตฺตํ.

ក្នុងអត្ថថា បញ្ច្រាស (បដិលោម) ដូចជា បញ្ច្រាសខ្សែទឹក ឈ្មោះថា paṭisotaṃ (បញ្ច្រាសទឹក), បញ្ច្រាសផ្លូវ ឈ្មោះថា paṭipathaṃ, បញ្ច្រាសខ្យល់ ឈ្មោះថា pativātaṃ, សេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅប្រារព្ធចំពោះខ្លួន ឈ្មោះថា ajjhattaṃ (ក្នុងខ្លួន)។

ปริยาทาภิวิธีสุ อาปาณโกฏิยา อาปาณโกฏิกํ, ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ กปฺปจฺจโย, อากุมาเรหิ ยโส กจฺจายนสฺส อากุมารํ.

ក្នុងអត្ថថា កំណត់ និងការគ្របដណ្តប់ (បរិយាទាន និងអភិវិធិ) ដូចជា ដរាបដល់ទីបំផុតនៃជីវិត ឈ្មោះថា āpāṇakoṭikaṃ (ដរាបដល់អស់ជីវិត) មាន ក-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «kvaci samāsantagatānamakāranto», កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ព្រះកច្ចាយនៈ ដរាបដល់ក្មេងៗ ឈ្មោះថា ākumāraṃ (ដរាបដល់ក្មេង)។

สมิทฺธิยํ – ภิกฺขาย สมิทฺธีติ อตฺเถ สมาเสว นปุํสกลิงฺคตฺเต จ กเต –

ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីចម្រើន (សមិន្ធិ) ដូចជា សេចក្តីចម្រើននៃភិក្ខា (អាហារ) កាលបើធ្វើសមាស និងធ្វើឲ្យមាននបុំសកលិង្គហើយ–

‘‘สมาสสฺส, อนฺโต’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «samāsassa» និង «anto» តែងអធិការទៅ។

๓๓๗. สโร รสฺโส นปุํสเก.

៣៣៧. ស្រៈចុងក្រោយ (នៃសមាស) តែងដល់នូវភាពជាស្រៈរស្សៈ ក្នុងនបុំសកលិង្គ។

นปุํสเก วตฺตมานสฺส สมาสสฺส อนฺโต สโร รสฺโส โหติ. เอตฺถ จ อพฺยยีภาวคฺคหณํ นานุวตฺเตตพฺพํ, เตน ทิคุทฺวนฺทพหุพฺพีหีสุปิ นปุํสเก วตฺตมานสฺส สมาสนฺตสฺสรสฺส รสฺสตฺตํ สิทฺธํ โหติ. ‘‘อํ วิภตฺตีน’’มิจฺจาทินา อมาเทโส, สุภิกฺขํ. คงฺคาย สมีเป วตฺตตีติ อุปคงฺคํ, มณิกาย สมีปํ อุปมณิกํ.

ស្រៈចុងក្រោយនៃសមាសដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនបុំសកលិង្គ តែងជាស្រៈរស្សៈ។ ក្នុងសូត្រនេះ មិនត្រូវនាំយកបទថា អព្យយីភាវៈ មកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីក្នុងទិគុ សមាស ទ្វន្ទសមាស និងពហុព្វិហិសមាស ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនបុំសកលិង្គ ក៏សម្រេចនូវភាពជាស្រៈរស្សៈនៃស្រៈចុងក្រោយរបស់សមាសបានដែរ។ មានការแปลงជា អំ ដោយសូត្រថា «aṃ vibhattīnaṃ» ជាដើម ដូចជា subhikkhaṃ (ភិក្ខាស្រួល/សម្បូរអាហារ)។ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីជិតនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា upagaṅgaṃ (ជិតទន្លេគង្គា), ទីជិតនៃក្អមទឹក ឈ្មោះថា upmaṇikaṃ (ជិតក្អមទឹក)។

อิตฺถีสุ [Pg.182] อมิกิจฺจาติ อตฺเถ สมาสนปุํสกรสฺสตฺตาทีสุ กเตสุ –

ក្នុងអត្ថថា ប្រារព្ធចំពោះស្រីទាំងឡាយ (ឥត្ថីសុ អធិកិច្ច) កាលបើធ្វើសមាស នបុំសកលិង្គ និងរស្សៈជាដើមហើយ–

‘‘อพฺยยีภาวา, วิภตฺตีน’’นฺติ จ วตฺตเต.

បទថា «abyayībhāvā» និង «vibhattīnaṃ» តែងអធិការទៅ។

๓๓๘. อญฺญสฺมา โลโป จ.

៣៣៨. ការលុបវិភត្តិ តែងមានខ្លះ ពីខាងក្រោយអព្យយីភាវសមាសដ៏ទៃ (ពីអការន្ត)។

อการนฺตโต อญฺญสฺมา อพฺยยีภาวสมาสา ปราสํ วิภตฺตีนํ โลโป จ โหติ. อธิตฺติ, อิตฺถีสุ อธิกิจฺจ กถา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. อธิตฺถิ ปสฺส, อธิตฺถิ กตํ อิจฺจาทิ, เอวํ อธิกุมาริ, วธุยา สมีปํ อุปวธุ, คุนฺนํ สมีปํ อุปคุ, โอการสฺส รสฺสตฺตํ อุกาโร. เอวํ อุปสคฺคปุพฺพโก.

ការលុបវិភត្តិទាំងឡាយដែលនៅខាងក្រោយអំពីអព្យយីភាវសមាសដ៏ទៃពីអការន្ត តែងមានខ្លះ។ ដូចជា adhitti មានសេចក្តីថា ការពោលប្រារព្ធចំពោះស្រីទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅ។ ឧទាហរណ៍ថា adhitthi passa (ចូរមើលនូវរឿងប្រារព្ធនឹងស្រី), adhitthi kataṃ (កិច្ចការដែលធ្វើប្រារព្ធនឹងស្រី) ជាដើម, ដូចគ្នាពាក្យថា adhikumāri, ទីជិតនៃកូនក្រមុំ ឈ្មោះថា upavadhu, ទីជិតនៃហ្វូងគោ ឈ្មោះថា upagu (ការធ្វើ ឱការៈ ឲ្យជារស្សៈគឺ ឧការៈ)។ នេះជាអព្យយីភាវសមាសដែលមានឧបសគ្គនៅខាងដើម (ឧបសគ្គបុព្វកៈ)។

นิปาตปุพฺพโก ยถา – วุฑฺฒานํ ปฏิปาฏิ, เย เย วุฑฺฒา วา ยถาวุฑฺฒํ, ปทตฺถานติกฺกเม – ยถากฺกมํ, ยถาสตฺติ, ยถาพลํ กโรติ, พลมนติกฺกมิตฺวา กโรตีติ อตฺโถ. ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํ, ยาวตายุกํ, กปฺปจฺจโย. ยตฺตเกน อตฺโถ ยาวทตฺถํ, ปพฺพตสฺส ปรภาโค ติโรปพฺพตํ, ติโรปาการํ, ติโรกุฏฺฏํ, ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทํ, อนฺโตนครํ, อนฺโตวสฺสํ, นครสฺส พหิ พหินครํ, ปาสาทสฺส อุปริ อุปริปาสาทํ, อุปริมญฺจํ, มญฺจสฺส เหฏฺฐา เหฏฺฐามญฺจํ, เหฏฺฐาปาสาทํ, ภตฺตสฺส ปุเร ปุเรภตฺตํ, เอวํ ปจฺฉาภตฺตํ.

ចំណែកឯអព្យយីភាវសមាសដែលមាននិបាតនៅខាងដើម (និបាតបុព្វកៈ) ដូចជា លំដាប់នៃបុគ្គលចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ ឬបុគ្គលចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យទាំងឡាយណា ឈ្មោះថា yathāvuḍḍhaṃ (តាមលំដាប់អាយុ)។ ក្នុងអត្ថថាមិនកន្លងនូវសេចក្តីនៃបទ ដូចជា yathākkamaṃ (តាមលំដាប់), yathāsatti (តាមសមត្ថភាព), yathābalaṃ karoti មានសេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យកន្លងនូវកម្លាំង (ធ្វើតាមកម្លាំង)។ កំណត់ត្រឹមណាដែលជាអាយុ ឈ្មោះថា yāvajīvaṃ (ដរាបដល់អស់ជីវិត), yāvatāyukaṃ (មាន ក-បច្ច័យ)។ សេចក្តីត្រូវការមានត្រឹមណា ឈ្មោះថា yāvadatthaṃ (តាមតម្រូវការ)។ ផ្នែកខាងនាយនៃភ្នំ ឈ្មោះថា tiropabbataṃ (នាយភ្នំ), នាយកំពែង ឈ្មោះថា tiropākāraṃ, នាយជញ្ជាំង ឈ្មោះថា tirokuṭṭaṃ។ ខាងក្នុងប្រាសាទ ឈ្មោះថា antopāsādaṃ (ក្នុងប្រាសាទ), ក្នុងនគរ ឈ្មោះថា antonagaraṃ, ក្នុងវស្សា ឈ្មោះថា antovassaṃ។ ខាងក្រៅនគរ ឈ្មោះថា bahinagaraṃ (ក្រៅនគរ)។ ខាងលើប្រាសាទ ឈ្មោះថា uparipāsādaṃ (លើប្រាសាទ), លើគ្រែ ឈ្មោះថា uparimañcaṃ។ ខាងក្រោមគ្រែ ឈ្មោះថា heṭṭhāmañcaṃ (ក្រោមគ្រែ), ក្រោមប្រាសាទ ឈ្មោះថា heṭṭhāpāsādaṃ។ មុនភត្ត (មុនបាយ) ឈ្មោះថា purebhattaṃ, ដូចគ្នាដែរ ក្រោយភត្ត ឈ្មោះថា pacchābhattaṃ។

สากลฺลตฺเถ – สห มกฺขิกาย สมกฺขิกํ ภุญฺชติ, น กิญฺจิ ปริวชฺเชตีติ อตฺโถ. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา สหสทฺทสฺส สาเทโส. คงฺคาย โอรํ โอรคงฺคมิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថថា ទាំងអស់ ឬព្រមទាំង (សាកល្យៈ) ដូចជា បរិភោគព្រមទាំងរុយ ឈ្មោះថា samakkhikaṃ មានសេចក្តីថា មិនវៀរចោលអ្វីបន្តិចឡើយ។ មានការแปลง សហ-សព្ទ ជា ស-អក្សរ ដោយសូត្រថា «tesu vuddhī» ជាដើម។ ខាងអាយនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា oragaṅgaṃ ជាដើម។

อพฺยยีภาวสมาโส นิฏฺฐิโต.

អព្យយីភាវសមាស ចប់ហើយ។

กมฺมธารยสมาส

កម្មធារយសមាស

อถ [Pg.183] กมฺมธารยสมาโส วุจฺจเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីកម្មធារយសមាស។

โส จ นววิโธ วิเสสนปุพฺพปโท วิเสสนุตฺตรปโท วิเสสโนภยปโท อุปมานุตฺตรปโท สมฺภาวนาปุพฺพปโท อวธารณปุพฺพปโท นนิปาตปุพฺพปโท กุปุพฺพปโท ปาทิปุพฺพปโท จาติ.

កម្មធារយសមាសនោះ មាន ៩ ប្រការគឺ វិសេសនបុព្វបទ ១, វិសេសនុត្តរបទ ១, វិសេសនោភយបទ ១, ឧបមានុត្តរបទ ១, សម្ភាវនាបុព្វបទ ១, អវធារណបុព្វបទ ១, ននិបាតបុព្វបទ ១, កុបុព្វបទ ១ និង បាទិបុព្វបទ ១។

ตตฺถ วิเสสนปุพฺพปโท ตาว – ‘‘มหนฺต ปุริส’’อิตีธ อุภยตฺถ ปฐเมกวจนํ สิ, ตุลฺยาธิกรณภาวปฺปสิทฺธตฺถํ จสทฺท ตสทฺทปฺปโยโค, มหนฺโต จ โส ปุริโส จาติ วิคฺคเห –

ក្នុងសមាសទាំងនោះ វិសេសនបុព្វបទ មុនដំបូងបង្អស់ ដូចជាពាក្យថា «mahanta purisa» ក្នុងទីនេះ បទទាំងពីរមាន សិ-វិភត្តិ ឯកវចនៈ ក្នុងបឋមាវិភត្តិដូចគ្នា ដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាតុល្យាធិករណ៍ តែងមានការប្រើប្រាស់ ច-សព្ទ និង ត-សព្ទ ក្នុងវិគ្គហៈថា «mahanto ca so puriso ca» (បុរសនោះផង ជាអ្នកធំផង)–

อิโต ปรํ ‘‘วิภาสา รุกฺขติณ’’อิจฺจาทิโต ‘‘วิภาสา’’ติ สมาสวิธาเน สพฺพตฺถ วตฺตเต.

តាំងពីអត្ថនេះទៅ បទថា «vibhāsā» ពីសូត្រថា «vibhāsā rukkhatiṇa» ជាដើម តែងអធិការទៅក្នុងវិធីសមាសទាំងពួង។

๓๓๙. ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย.

៣៣៩. កាលបើបទទាំងពីរមានវិភត្តិស្មើគ្នា (តុល្យាធិករណ៍) ឈ្មោះថា កម្មធារយសមាស។

ทฺเว ปทานิ นามิกานิ ตุลฺยาธิกรณานิ อญฺญมญฺเญน สห วิภาสา สมสฺยนฺเต, ตสฺมึ ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ สติ โส สมาโส กมฺมธารยสญฺโญ จ โหติ.

នាមបទពីរដែលមានវិភត្តិស្មើគ្នា តែងចូលសមាសជាមួយគ្នាបានខ្លះ (តាមវិកប្បៈ) កាលបើបទទាំងពីរមានវិភត្តិស្មើគ្នានោះ សមាសនោះ តែងមានឈ្មោះថា កម្មធារយៈ។

ทฺเว ปทานิ ทฺวิปทํ, ตุลฺยํ สมานํ อธิกรณํ อตฺโถ ยสฺส ปททฺวยสฺส ตํ ตุลฺยาธิกรณํ, ตสฺมึ ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ. ภินฺนปฺปวตฺตินิมิตฺตานํ ทฺวินฺนํ ปทานํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน เอกสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ ตุลฺยาธิกรณตา. กมฺมมิว ทฺวยํ ธารยตีติ กมฺมธารโย. ยถา หิ กมฺมํ กฺริยญฺจ ปโยชนญฺจ ทฺวยํ ธารยติ, กมฺเม สติ กฺริยาย, ปโยชนสฺส จ สมฺภวโต, ตถา อยํ สมาโส เอกสฺส อตฺถสฺส ทฺเว นามานิ ธารยติ, ตสฺมึ สมาเส สติ เอกตฺถโชตกสฺส นามทฺวยสฺส สมฺภวโต.

បទពីរ ឈ្មោះថា ទ្វិបទៈ, បទទាំងពីរដែលមានអធិករណ៍ (គឺអត្ថ) ស្មើគ្នា ឈ្មោះថា តុល្យាធិករណ៍, ក្នុងបទទាំងពីរដែលមានវិភត្តិស្មើគ្នានោះ។ ភាពជាតុល្យាធិករណ៍ គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃបទទាំងពីរដែលមានប្រវត្តិកាលខុសគ្នា ក្នុងអត្ថតែមួយ ដោយភាពជាវិសេសនៈ និងវិសេសិតព្វៈ (គុណនាម និងនាម)។ សមាសដែលទ្រទ្រង់នូវរបស់ពីរ ដូចជាកម្ម ឈ្មោះថា កម្មធារយៈ។ ព្រោះថា កម្ម តែងទ្រទ្រង់នូវរបស់ពីរ គឺកិរិយា និងប្រយោជន៍ ព្រោះកាលបើមានកម្ម កិរិយានិងប្រយោជន៍ក៏រមែងមាន យ៉ាងណាមិញ សមាសនេះ ក៏រមែងទ្រទ្រង់នូវនាមពីរសម្រាប់អត្ថតែមួយ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះកាលបើមានសមាសនេះ នាមទាំងពីរដែលសំដែងអត្ថតែមួយ ក៏រមែងមានឡើង។

ปุเร [Pg.184] วิย สมาสสญฺญาวิภตฺติโลปปกติภาวา, สมาเสเนว ตุลฺยาธิกรณภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ จสทฺท ตสทฺทานมปฺปโยโค.

ការតាំងឈ្មោះសមាស ការលុបវិភត្តិ និងប្រកតិភាវៈ តែងមានដូចមុន, ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះភាពជាតុល្យាធិករណ៍ ត្រូវបានសមាសសំដែងរួចហើយ ហេតុនោះ មិនបាច់ប្រើប្រាស់ ច-សព្ទ និង ត-សព្ទ ឡើយ ដោយវិធានថា «vuttatthānamappayogo» (ការមិនប្រើប្រាស់បទដែលសំដែងអត្ថរួចហើយ)។

๓๔๐. มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท.

៣៤០. ការแปลง មហន្ត-សព្ទ ជា មហា តែងមាន កាលបើមានបទដែលមានវិភត្តិស្មើគ្នា (តុល្យាធិករណ៍) នៅខាងចុង។

มหนฺต สทฺทสฺส มหา โหติ ตุลฺยาธิกรเณ อุตฺตรปเท ปเร. มหตนฺติ พหุวจนคฺคหเณน กฺวจิ มหอาเทโส จ, เอตฺถ จ วิเสสนสฺส ปุพฺพนิปาโต วิเสสนภูตสฺส ปุพฺพปทสฺส มหาเทสวิธานโตว วิญฺญายติ.

មហន្ត-សព្ទ តែងមានការแปลงជា មហា កាលបើមានឧត្តរបទដែលមានវិភត្តិស្មើគ្នា (តុល្យាធិករណ៍) នៅខាងចុង។ ដោយការកាន់យកពហុវចនៈថា «mahataṃ» តែងមានការแปลงជា មហ (មហ-អាទេស) ខ្លះ, ម្យ៉ាងទៀត ការដាក់វិសេសនៈនៅខាងដើម (បុព្វនិបាត) ក្នុងទីនេះ ត្រូវដឹងបានតាមរយៈវិធីនៃការแปลงជា មហា នៃបុព្វបទដែលជាវិសេសនៈនោះឯង។

‘‘กมฺมธารโย, ทิคู’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «kammadhārayo» និង «digū» តែងអធិការទៅ។

๓๔๑. อุเภ ตปฺปุริสา.

៣៤១. សមាសទាំងពីរ (គឺកម្មធារយៈ និងទិគុ) ឈ្មោះថា តប្បុរិសៈ។

อุเภ กมฺมธารยทิคุสมาสา ตปฺปุริสสญฺญา โหนฺติ.

សមាសទាំងពីរ គឺកម្មធារយសមាស និងទិគុសមាស តែងមានឈ្មោះថា តប្បុរិសៈ។

ตสฺส ปุริโส ตปฺปุริโส, ตปฺปุริสสทิสตฺตา อยมฺปิ สมาโส อนฺวตฺถสญฺญาย ตปฺปุริโสติ วุตฺโต. ยถา หิ ตปฺปุริสสทฺโท คุณมติวตฺโต, ตถา อยํ สมาโสปิ. อุตฺตรปทตฺถปฺปธาโน หิ ตปฺปุริโสติ. ตโต นามพฺยปเทโส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. อยํ ปน ตปฺปุริโส อภิเธยฺยวจโน, ปรลิงฺโค จ.

បុរសរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា តប្បុរិសៈ, ព្រោះភាពស្រដៀងគ្នានឹងតប្បុរិសៈ សមាសនេះឯង ក៏លោកហៅថា តប្បុរិសៈ ដោយអនុវត្តសញ្ញា (ឈ្មោះសមស្របតាមអត្ថ)។ ព្រោះថា តប្បុរិស-សព្ទ តែងប្រព្រឹត្តទៅហួសពីគុណធម៌ យ៉ាងណាមិញ សមាសនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា តប្បុរិសសមាស តែងមានអត្ថនៃឧត្តរបទជាប្រធាន។ អំពីសមាសនោះ តែងមានការតាំងឈ្មោះជានាម និងការចុះវិភត្តិមាន សិ-វិភត្តិ ជាដើម។ ចំណែកឯតប្បុរិសសមាសនេះ តែងមានវចនៈតាមអភិធេយ្យ (វត្ថុដែលត្រូវសំដែង) និងមានលិង្គតាមបទដទៃ (គឺឧត្តរបទ)។

มหาปุริโส, มหาปุริสา อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ, เอวํ มหาวีโร, มหามุนิ, มหนฺตญฺจ ตํ พลญฺจาติ มหาพลํ, มหพฺภยํ, มหอาเทโส. สนฺโต จ โส ปุริโส จาติ สปฺปุริโส, ‘‘สนฺตสทฺทสฺส โส เภ โพ จนฺเต’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน สนฺตสทฺทสฺส สมาเส อภกาเรปิ สาเทโส, ตถา ปุพฺพปุริโส, ปรปุริโส, ปฐมปุริโส, มชฺฌิมปุริโส, อุตฺตมปุริโส, ทนฺตปุริโส, ปรมปุริโส, วีรปุริโส, เสตหตฺถี, กณฺหสปฺโป, นีลุปฺปลํ, โลหิตจนฺทนํ.

ពាក្យថា mahāpuriso, mahāpurisā ជាដើម តែងមានរូបស្មើនឹង បុរិស-សព្ទ, ដូចគ្នាដែរ mahāvīro, mahāmuni, កម្លាំងដ៏ធំ ឈ្មោះថា mahābalaṃ, ភ័យដ៏ធំ ឈ្មោះថា mahabbhayaṃ (មានការแปลงជា មហ), បុរសល្អ ឈ្មោះថា sappuriso, ដោយ ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រថា «santasaddassa so bhe bo cante» តែងមានការแปลง សន្ត-សព្ទ ជា ស-អក្សរ ក្នុងសមាស ទោះបីមិនមាន ភ-អក្សរ នៅខាងចុងក៏ដោយ, ដូចគ្នាដែរ pubbapuriso (បុរសមុន), parapuriso (បុរសដទៃ), paṭhamapuriso (បុរសទីមួយ), majjhimapuriso (បុរសកណ្តាល), uttamapuriso (បុរសខ្ពង់ខ្ពស់), dantapuriso (បុរសដែលទូន្មានហើយ), paramapuriso (មហាបុរស), vīrapuriso (បុរសក្លាហាន), setahatthī (ដំរីស), kaṇhasappo (ពស់ខ្មៅ), nīluppalaṃ (ផ្កាឈូកខៀវ), lohitacandanaṃ (ខ្លឹមច័ន្ទក្រហម)។

กฺวจิ [Pg.185] วิภาสาธิการโต น ภวติ, ยถา – ปุณฺโณ มนฺตานิปุตฺโต, จิตฺโต คหปติ, สกฺโก เทวราชาติ.

ដោយអធិការៈនៃបទថា «vibhāsā» តែងមិនមានសមាសខ្លះ ដូចជា puṇṇo mantāniputto (ព្រះបុណ្ណមន្តានីបុត្ត), citto gahapati (ចិត្តគហបតី), sakko devarājā (សក្កទេវរាជ)។

ปุมา จ โส โกกิโล จาติ อตฺเถ สมาเส กเต –

កាលបើធ្វើសមាសក្នុងអត្ថថា «សត្វនោះជាសត្វឈ្មោលផង ជាសត្វតាវៅផង» (pumā ca so kokilo ca) ហើយ–

‘‘โลป’’นฺติ วตฺตเต.

បទថា «lopa» តែងអធិការទៅ។

๓๔๒. ปุมสฺส ลิงฺคาทีสุ สมาเสสุ.

៣៤២. ការលុប (ស្រៈចុងក្រោយ) នៃ បុម-សព្ទ តែងមាន ក្នុងសមាសដែលមាន លិង្គ-សព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង។

ปุมอิจฺเจตสฺส อนฺโต อกาโร โลปมาปชฺชเต ลิงฺคาทีสุ ปรปเทสุ สมาเสสุ, ‘‘อํโม นิคฺคหีตํ ฌลเปหี’’ติ มการสฺส นิคฺคหีตํ. ปุงฺโกกิโล. เอวํ ปุนฺนาโค.

ស្រៈ អ-ការន្ត នៅខាងចុងនៃ បុម-សព្ទ នេះ តែងដល់នូវការលុប ក្នុងសមាសដែលមានបទដទៃមាន លិង្គ-សព្ទ ជាដើម នៅខាងចុង, មានការแปลง ម-អក្សរ ជា និគ្គហិត ដោយសូត្រថា «aṃmo niggahītaṃ jhalapehī» ដូចជា puṅkokilo (សត្វតាវៅឈ្មោល)។ ដូចគ្នាដែរ punnāgo (ដំរីឈ្មោល ឬបុរសប្រសើរ)។

ขตฺติยา จ สา กญฺญา จาติ วิคฺคยฺห สมาเส กเต –

កាលបើវិគ្គហៈថា «នាងជាក្សត្រីផង ជានាងក្រមុំផង» (khattiyā ca sā kaññā ca) ហើយធ្វើសមាស–

‘‘ตุลฺยาธิกรเณ, ปเท, อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «tulyādhikaraṇe», «pade», «itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce» តែងអធិការទៅ។

๓๔๓. กมฺมธารยสญฺเญ จ.

៣៤៣. និងក្នុងសមាសដែលមានឈ្មោះថា កម្មធារយៈ។

กมฺมธารยสญฺเญ จ สมาเส อิตฺถิยํ วตฺตมาเน ตุลฺยาธิกรเณ อุตฺตรปเท ปเร ปุพฺพภูโต อิตฺถิวาจโก สทฺโท ปุพฺเพ ภาสิตปุมา เจ, โส ปุมา อิว ทฏฺฐพฺโพติ ปุพฺพปเท อิตฺถิปฺปจฺจยสฺส นิวตฺติ โหติ.

ក្នុងសមាសដែលមានឈ្មោះថា កម្មធារយៈ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ មានឧត្តរបទដែលមានវិភត្តិស្មើគ្នា (តុល្យាធិករណ៍) នៅខាងចុង បើបុព្វបទដែលជាគ្រឿងសំដែងនូវឥត្ថីលិង្គនោះ ជាបទដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គពីមុនមក (ភាសិតបុមកៈ) បទនោះ ត្រូវគេចាត់ទុកដូចជាបុល្លិង្គដែរ គឺតែងមានការលុបចោលនូវឥត្ថីបច្ច័យក្នុងបុព្វបទនោះឯង។

ขตฺติยกญฺญา, ขตฺติยกญฺญาโย อิจฺจาทิ. เอวํ รตฺตลตา, ทุติยภิกฺขา, พฺราหฺมณี จ สา ทาริกา จาติ พฺราหฺมณทาริกา, นาคมาณวิกา.

ដូចជា khattiyakaññā (នាងក្រមុំជាក្សត្រី), khattiyakaññāyo ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ rattalatā (វល្លិក្រហម), dutiyabhikkhā (ចង្ហាន់ទីពីរ), នាងជាព្រាហ្មណីផង ជានាងកុមារីផង ឈ្មោះថា brāhmaṇadārikā (នាងកុមារីព្រាហ្មណ៍), nāgamāṇavikā (នាងនាគកញ្ញា)។

ปุพฺพปทสฺเสวายํ ปุมฺภาวาติเทโส, เตน ‘‘ขตฺติยกุมารี กุมารสมณี ตรุณพฺราหฺมณี’’ติอาทีสุ อุตฺตรปเทสุ อิตฺถิปฺปจฺจยสฺส น นิวตฺติ โหติ.

ការកំណត់យកភាពជាបុល្លិង្គនេះ គឺសម្រាប់តែបុព្វបទប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងឧត្តរបទទាំងឡាយមាន «khattiyakumārī, kumārasamaṇī, taruṇabrāhmaṇī» ជាដើម តែងមិនមានការលុបចោលនូវឥត្ថីបច្ច័យឡើយ។

อิตฺถิยมิจฺเจว [Pg.186] กึ? กุมารีรตนํ, สมณีปทุมํ.

ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលថា «ក្នុងឥត្ថីលិង្គ» (itthiyaṃ)? (ដើម្បីការពាររូបដូចជា) kumārīratanaṃ (កែវគឺនាងកុមារី), samaṇīpadumaṃ (ផ្កាឈូកគឺនាងសមណី)។

ภาสิตปุมาติ กึ? คงฺคานที, ตณฺหานที, ปถวีธาตุ. ‘‘นนฺทาโปกฺขรณี, นนฺทาเทวี’’ติอาทีสุ ปน สญฺญาสทฺทตฺตา น โหติ.

ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលថា «ធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ» (bhāsitapumā)? (ដើម្បីការពាររូបដូចជា) gaṅgānadī (ទន្លេគង្គា), taṇhānadī (ស្ទឹងគឺតណ្ហា), pathavīdhātu (បឋវីធាតុ)។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យថា «nandāpokkharaṇī, nandādevī» ជាដើម ព្រោះជាសញ្ញាសព្ទ (ឈ្មោះជាក់លាក់) ទើបមិនមានការលុប (ឥត្ថីបច្ច័យ) ឡើយ។

ตถา ปุรตฺถิโม จ โส กาโย จาติ ปุรตฺถิมกาโย, เอตฺถ จ กาเยกเทโส กายสทฺโท. เอวํ ปจฺฉิมกาโย, เหฏฺฐิมกาโย, อุปริมกาโย, สพฺพกาโย, ปุราณวิหาโร, นวาวาโส, กตรนิกาโย, กตมนิกาโย, เหตุปฺปจฺจโย, อพหุลํ พหุลํ กตนฺติ พหุลีกตํ, ชีวิตปฺปธานํ นวกํ ชีวิตนวกํ อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ ផ្នែកខាងកើតផង ជាកាយផង ឈ្មោះថា puratthimakāyo (កាយផ្នែកខាងកើត) ក្នុងទីនេះ កាយសព្ទ សំដៅលើចំណែកនៃកាយ។ ដូចគ្នាដែរ pacchimakāyo (កាយផ្នែកខាងលិច), heṭṭhimakāyo (កាយផ្នែកខាងក្រោម), uparimakāyo (កាយផ្នែកខាងលើ), sabbakāyo (កាយទាំងពួង), purāṇavihāro (វិហារចាស់), navāvāso (អាវាសថ្មី), kataranikāyo (និកាយណា), katamanikāyo (និកាយណាខ្លះ), hetuppaccayo (ហេតុបច្ច័យ), ធ្វើឲ្យច្រើនដែលមិនទាន់ច្រើន ឈ្មោះថា bahulīkataṃ (ការធ្វើឲ្យច្រើន), ធម៌ពួកប្រាំបួនមានជីវិតជាប្រធាន ឈ្មោះថា jīvitanavakaṃ (ជីវិតនវកកលាប) ជាដើម។

วิเสสนุตฺตรปเท ชินวจนานุปโรธโต เถราจริยปณฺฑิตาทิ วิเสสนํ ปรญฺจ ภวติ. ยถา – สาริปุตฺโต จ โส เถโร จาติ สาริปุตฺตตฺเถโร. เอวํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร, มหากสฺสปตฺเถโร, พุทฺธโฆสาจริโย, ธมฺมปาลาจริโย, อาจริยคุตฺติโลติ วา, มโหสโธ จ โส ปณฺฑิโต จาติ มโหสธปณฺฑิโต. เอวํ วิธุรปณฺฑิโต, วตฺถุวิเสโส.

ក្នុងវិសេសនុត្តរបទ (សមាសដែលមានវិសេសនៈនៅខាងចុង) ដើម្បីកុំឲ្យផ្ទុយនឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ វិសេសនសព្ទទាំងឡាយមាន ថេរៈ, អាចារ្យ, បណ្ឌិត ជាដើម តែងនៅខាងចុង។ ដូចជា ព្រះសារីបុត្តផង លោកជាថេរៈផង ឈ្មោះថា sāriputtatthero (ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ)។ ដូចគ្នាដែរ mahāmoggallānatthero (ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ), mahākassapatthero (ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ), buddhaghosācariyo (ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ), dhammapālācariyo (ព្រះធម្មបាលាចារ្យ) ឬ ācariyaguttilo (អាចារ្យគុត្តិលៈ), មហោសថផង លោកជាបណ្ឌិតផង ឈ្មោះថា mahosadhapaṇḍito (មហោសថបណ្ឌិត)។ ដូចគ្នាដែរ vidhurapaṇḍito (វិធុរបណ្ឌិត), vatthuviseso (វត្ថុដ៏វិសេស)។

วิเสสโนภยปโท ยถา – สีตญฺจ ตํ อุณฺหญฺจาติ สีตุณฺหํ, สินิทฺโธ จ โส อุณฺโห จาติ สินิทฺธุณฺโห, มาโส. ขญฺโช จ โส ขุชฺโช จาติ ขญฺชขุชฺโช. เอวํ อนฺธพธิโร, กตากตํ, ฉิทฺทาวฉิทฺทํ, อุจฺจาวจํ, ฉินฺนภินฺนํ, สิตฺตสมฺมฏฺฐํ, คตปจฺจาคตํ.

ចំណែកឯវិសេសនោភយបទ (សមាសដែលមានវិសេសនៈទាំងពីរ) ដូចជា ត្រជាក់ផង ក្តៅផង ឈ្មោះថា sītuṇhaṃ (ត្រជាក់និងក្តៅ), ស្អិតរលោងផង ក្តៅផង ឈ្មោះថា siniddhuṇho (ខែដែលមានលក្ខណៈស្អិតរលោងនិងក្តៅ)។ ជើងខ្វិនផង ខ្នងគមផង ឈ្មោះថា khañjakhujjo (មនុស្សខ្វិននិងគម)។ ដូចគ្នាដែរ andhabadhiro (មនុស្សខ្វាក់និងថ្លង់), katākataṃ (កិច្ចការដែលធ្វើហើយនិងមិនទាន់ធ្វើ), chiddāvachiddaṃ (មានប្រហោងតូចនិងប្រហោងធំ), uccāvacaṃ (ទាបនិងខ្ពស់ ឬផ្សេងៗ), chinnabhinnaṃ (ដាច់និងធ្លាយ), sittasammaṭṭhaṃ (ការស្រោចទឹកនិងបោសសម្អាត), gatapaccāgataṃ (ការទៅនិងការត្រឡប់មកវិញ)។

อุปมานุตฺตรปเท อภิธานานุโรธโต อุปมานภูตํ วิเสสนํ ปรํ ภวติ. ยถา – สีโห วิย สีโห, มุนิ จ โส สีโห จาติ มุนิสีโห. เอวํ มุนิวสโภ, มุนิปุงฺคโว, พุทฺธนาโค, พุทฺธาทิจฺโจ, รํสิ วิย รํสิ, สทฺธมฺโม จ [Pg.187] โส รํสิ จาติ สทฺธมฺมรํสิ. เอวํ วินยสาคโร, ปุณฺฑรีกมิว ปุณฺฑรีโก, สมโณ จ โส ปุณฺฑรีโก จาติ สมณปุณฺฑรีโก, สมณปทุโม. จนฺโท วิย จนฺโท, มุขญฺจ ตํ จนฺโท จาติ มุขจนฺโท. เอวํ มุขปทุมํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងឧបមានុត្តរបទកម្មធារយសមាស ព្រោះអនុលោមតាមការហៅ (ការបញ្ចេញឈ្មោះ) វិសេសនៈដែលជាឧបមាន (គ្រឿងប្រៀបធៀប) តែងនៅខាងចុង។ ដូចជា៖ សីហៈ ដូចជាសីហៈ, ព្រះមុនីផង ជាសីហៈផង ឈ្មោះថា មុនិសីហោ (ព្រះមុនីដូចជាសីហៈ)។ ដូចគ្នាដែរ៖ មុនិវសភោ (ព្រះមុនីដូចជាគោឧសភៈ), មុនិបុង្គវោ (ព្រះមុនីដូចជាគោឧសភៈដ៏ប្រសើរ), ពុទ្ធនាគោ (ព្រះពុទ្ធដូចជាដំរីដ៏ប្រសើរ), ពុទ្ធាទិច្ចោ (ព្រះពុទ្ធដូចជាព្រះអាទិត្យ), រស្មី ដូចជារស្មី, ព្រះសទ្ធម៌ផង ជារស្មីផង ឈ្មោះថា សទ្ធម្មរំសិ (ព្រះសទ្ធម៌ដូចជារស្មី)។ ដូចគ្នាដែរ៖ វិនយសាគរោ (ព្រះវិន័យដូចជាមហាសមុទ្រ), ផ្កាឈូកស ដូចជាផ្កាឈូកស, សមណៈផង ជាផ្កាឈូកសផង ឈ្មោះថា សមណបុណ្ឌរីកោ (សមណៈដូចជាផ្កាឈូកស), សមណបទុមោ (សមណៈដូចជាផ្កាឈូកក្រហម)។ ព្រះចន្ទ ដូចជាព្រះចន្ទ, មុខផង ជាព្រះចន្ទផង ឈ្មោះថា មុខចន្ទោ (មុខដូចជាព្រះចន្ទ)។ ដូចគ្នាដែរ៖ មុខបទុមំ (មុខដូចជាផ្កាឈូក) ជាដើម។

สมฺภาวนาปุพฺพปโท ยถา – ธมฺโม อิติ พุทฺธิ ธมฺมพุทฺธิ. เอวํ ธมฺมสญฺญา, ธมฺมสงฺขาโต, ธมฺมสมฺมโต, ปาณสญฺญิตา, อสุภสญฺญา, อนิจฺจสญฺญา, อนตฺตสญฺญา, ธาตุสญฺญา, ธีตุสญฺญา, อตฺตสญฺญา, อตฺถิสญฺญา, อตฺตทิฏฺฐิ อิจฺจาทิ.

សម្ភាវនាបុព្វបទកម្មធារយសមាស ដូចជា៖ សេចក្តីដឹង ថា ធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មពុទ្ធិ (សេចក្តីដឹងថាធម៌)។ ដូចគ្នាដែរ៖ ធម្មសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ថាធម៌), ធម្មសង្ខាតោ (ដែលរាប់ថាជាធម៌), ធម្មសម្មតោ (ដែលសន្មតថាជាធម៌), បាណសញ្ញិតា (សេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វមានជីវិត), អសុភសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ថាមិនល្អ), អនិច្ចសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ថាមិនទៀង), អនត្តសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ថាមិនមែនខ្លួន), ធាតុសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ថាជាធាតុ), ធីតុសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ថាកូនស្រី), អត្តសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ថាខ្លួន), អត្ថិសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ថាមាន), អត្តទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាខ្លួន) ជាដើម។

อวธารณปุพฺพปโท ยถา – คุโณ เอว ธนํ คุณธนํ. เอวํ สทฺธาธนํ, สีลธนํ, ปญฺญาธนํ, จกฺขุ เอว อินฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริยํ. เอวํ จกฺขายตนํ, จกฺขุธาตุ, จกฺขุทฺวารํ, รูปารมฺมณมิจฺจาทิ.

អវធារណបុព្វបទកម្មធារយសមាស ដូចជា៖ គុណ គឺទ្រព្យ ឈ្មោះថា គុណធនំ (គុណជាទ្រព្យ)។ ដូចគ្នាដែរ៖ សទ្ធាធនំ (សទ្ធាជាទ្រព្យ), សីលធនំ (សីលជាទ្រព្យ), បញ្ញាធនំ (បញ្ញាជាទ្រព្យ), ចក្ខុ គឺឥន្ទ្រិយ ឈ្មោះថា ចក្ខុន្ទ្រិយំ (ចក្ខុឥន្ទ្រិយ)។ ដូចគ្នាដែរ៖ ចក្ខាយតនំ (ចក្ខាយតនៈ), ចក្ខុធាតុ (ចក្ខុធាតុ), ចក្ខុទ្វារំ (ចក្ខុទ្វារ), រូបារម្មណំ (រូបារម្មណ៍) ជាដើម។

นนิปาตปุพฺพปโท ยถา – น พฺราหฺมโณติ อตฺเถ กมฺมธารยสมาเส, วิภตฺติโลปาทิมฺหิ จ กเต –

ននិបាតបុព្វបទកម្មធារយសមាស ដូចជា៖ ក្នុងអត្ថថា មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ (na brāhmaṇo) កាលបើធ្វើកម្មធារយសមាស លុបវិភត្តិជាដើមហើយ—

‘‘อุเภ ตปฺปุริสา’’ติ ตปฺปุริสสญฺญา.

ដោយសូត្រថា «Ubhe tappurisā» តែងបានឈ្មោះថា តប្បុរិសៈ។

๓๔๔. อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส.

៣៤៤. «Attaṃ nassa tappurise» (សូត្រ)។

นสฺส นิปาตปทสฺส ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท ปเร สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ. ตปฺปุริเสกเทสตฺตา ตปฺปุริโส, อพฺราหฺมโณ.

កាលបើមានបទខាងចុងក្នុងតប្បុរិសសមាសនៅខាងក្រោយ តែងមានការផ្លាស់ប្តូរទាំងស្រុងនៃ «ន» និបាតបទ ទៅជា «អ»។ ព្រោះជាផ្នែកមួយនៃតប្បុរិសសមាស ទើបហៅថា តប្បុរិសៈ, ដូចជា អព្រាហ្មណោ (មិនមែនព្រាហ្មណ៍)។

น นิเสโธ สโต ยุตฺโต,เทสาทินิยมํ วินา;

อสโต จาผโล ตสฺมา,กถมพฺราหฺมโณติ เจ?

ប្រសិនបើមានចម្ងល់ថា៖ «ការហាមឃាត់ (បដិសេធ) ចំពោះវត្ថុដែលមានពិត មិនសមគួរឡើយ វៀរលែងតែមានការកំណត់ទីកន្លែងជាដើម, ចំណែកការហាមឃាត់ចំពោះវត្ថុដែលមិនមានពិត ក៏គ្មានផលប្រយោជន៍ដែរ, បើដូច្នោះ តើពាក្យថា អព្រាហ្មណោ (មិនមែនព្រាហ្មណ៍) សម្រេចបានដោយរបៀបណា?»

นิเสธตฺถานุวาเทน, ปฏิเสธวิธิ กฺวจิ;

ปรสฺส มิจฺฉาญาณตฺตา-ขฺยาปนาโยปปชฺชเต.

(ឆ្លើយថា) វិធីបដិសេធ ជួនកាលសម្រេចបានដោយការអនុវាទ (ពោលតាម) នូវសេចក្តីបដិសេធ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីយល់ខុស (មិច្ឆាញាណ) របស់បុគ្គលដទៃ។

ทุวิโธ จสฺสตฺโถ ปสชฺชปฺปฏิเสธปริยุทาสวเสน.

ម្យ៉ាងទៀត អត្ថនៃ «ន» នោះ មានពីរយ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃ បសជ្ជប្បដិសេធ (ការបដិសេធទាំងស្រុង) និង បរិយុទាសៈ (ការបដិសេធដោយលើកលែង)។

ตตฺถ [Pg.188] โย ‘‘อสูริยปสฺสา ราชทารา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทตฺถสฺส สพฺพถา อภาวํ ทีเปติ, โส ปสชฺชปฺปฏิเสธวาจี นาม. โย ปน ‘‘อพฺราหฺมณ อมนุสฺสา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทตฺถํ ปริยุทาสิตฺวา ตํสทิเส วตฺถุมฺหิ การิยํ ปฏิปาทยติ, โส ปริยุทาสวาจี นาม.

ក្នុងចំណោមអត្ថទាំងពីរនោះ «ន» ណាដែលបង្ហាញនូវការមិនមានទាំងស្រុងនៃសេចក្តីរបស់បទខាងចុង ដូចជាក្នុងពាក្យថា «asūriyapassā rājadārā» (ព្រះរាជទេវីដែលមិនធ្លាប់ឃើញព្រះអាទិត្យទាល់តែសោះ) ជាដើម «ន» នោះ ឈ្មោះថា បសជ្ជប្បដិសេធវាចី (ពាក្យបដិសេធទាំងស្រុង)។ ចំណែក «ន» ណាដែលបដិសេធសេចក្តីរបស់បទខាងចុង ដោយលើកលែងទុក ហើយសម្តែងនូវកិច្ចក្នុងវត្ថុដែលស្រដៀងនឹងវត្ថុនោះ ដូចជាក្នុងពាក្យថា «abrāhmaṇa» (មិនមែនព្រាហ្មណ៍ គឺអ្នកស្រដៀងនឹងព្រាហ្មណ៍) «amanussā» (មិនមែនមនុស្ស គឺយក្សជាដើមដែលស្រដៀងនឹងមនុស្ស) ជាដើម «ន» នោះ ឈ្មោះថា បរិយុទាសវាចី (ពាក្យបដិសេធដោយលើកលែង)។

วุตฺตญฺจ

ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា៖

‘‘ปสชฺชปฺปฏิเสธสฺส, ลกฺขณํ วตฺถุนตฺถิตา;

วตฺถุโต อญฺญตฺร วุตฺติ, ปริยุทาสลกฺขณ’’นฺติ.

«លក្ខណៈនៃបសជ្ជប្បដិសេធ គឺការមិនមាននៃវត្ថុ, ចំណែកលក្ខណៈនៃបរិយុទាសៈ គឺការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវត្ថុដទៃក្រៅពីវត្ថុនោះ»។

นนฺเววํ สนฺเตปิ ‘‘อพฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ กถมุตฺตรปทตฺถปฺปธานตา สิยาติ?

ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ក្នុងពាក្យថា «abrāhmaṇo» ជាដើម តើធ្វើដូចម្តេចទើបមានសេចក្តីនៃបទខាងចុងជាប្រធានបាន?

วุจฺจเต – พฺราหฺมณาทิสทฺทานํ พฺราหฺมณาทิอตฺถสฺเสว ตํสทิสาทิอตฺถสฺสาปิ วาจกตฺตา, พฺราหฺมณาทิสทฺทา หิ เกวลาพฺราหฺมณาทิอตฺเถสฺเวว ปากฏา, ภูสทฺโท วิยสตฺตายํ, ยทา เต ปน อญฺเญน สทิสาทิวาจเกน นอิติ นิปาเตน ยุชฺชนฺติ, ตทา ตํสทิสตทญฺญตพฺพิรุทฺธตทภาเวสุปิ วตฺตนฺติ, ภูสทฺโท วิย อนฺวภิยาทิโยเค อนุภวนอภิภวนาทีสุ, ตสฺมา อุตฺตรปทตฺถโชตโกเยเวตฺถ นอิติ นิปาโตติ น โทโส, เตน อพฺราหฺมโณติ พฺราหฺมณสทิโสติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อมนุสฺโส, อสฺสมโณ.

ដោះស្រាយថា— ព្រោះសព្ទទាំងឡាយមាន «ព្រាហ្មណ៍» ជាដើម ក្រៅពីសម្តែងនូវអត្ថថា «ព្រាហ្មណ៍» ជាដើមហើយ ក៏នៅសម្តែងនូវអត្ថដែលស្រដៀងនឹងព្រាហ្មណ៍នោះជាដើមផងដែរ។ ពិតណាស់ សព្ទមាន «ព្រាហ្មណ៍» ជាដើម កាលបើនៅតែឯកឯង តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងអត្ថថា «ព្រាហ្មណ៍» ជាដើមប៉ុណ្ណោះ ដូចជា «ភូ» សព្ទ ក្នុងអត្ថថា «មាន/កើត» (sattā) ប៉ុន្តែ កាលណាដែលសព្ទទាំងនោះផ្សំជាមួយ «ន» និបាត ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវសេចក្តីស្រដៀងគ្នាជាដើម កាលនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងអត្ថដែលស្រដៀងនឹងវត្ថុនោះ អត្ថដទៃពីវត្ថុនោះ អត្ថផ្ទុយពីវត្ថុនោះ និងការមិនមាននៃវត្ថុនោះ ដូចជា «ភូ» សព្ទ កាលបើផ្សំជាមួយឧបសគ្គមាន «អនុ» និង «អភិ» ជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា «ទទួលរង» (anubhavana) និង «គ្របសង្កត់» (abhibhavana) ជាដើម។ ហេតុនោះ «ន» និបាតក្នុងទីនេះ គ្រាន់តែជាគ្រឿងញ៉ាំងអត្ថនៃបទខាងចុងឲ្យភ្លឺច្បាស់ប៉ុណ្ណោះ ដូច្នេះទើបគ្មានទោសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «abrāhmaṇo» ទើបលោកពោលថា «អ្នកស្រដៀងនឹងព្រាហ្មណ៍»។ ដូចគ្នាដែរ៖ amanusso (មិនមែនមនុស្ស គឺយក្សជាដើម), assamaṇo (មិនមែនសមណៈ)។

อญฺญตฺเถ – น พฺยากตา อพฺยากตา, อสํกิลิฏฺฐา, อปริยาปนฺนา.

ក្នុងអត្ថដទៃ (aññattha) ដូចជា៖ ធម៌មិនមែនជាព្យាកតៈ ឈ្មោះថា អព្យាកតា (ធម៌អព្យាក្រឹត), អសង្កិលិដ្ឋា (ធម៌មិនសៅហ្មង), អបរិយាបន្នា (ធម៌មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងលោកិយ)។

วิรุทฺธตฺเถ – น กุสลา อกุสลา, กุสลปฏิปกฺขาติ อตฺโถ. เอวํ อโลโภ, อมิตฺโต.

ក្នុងអត្ថផ្ទុយគ្នា (viruddhattha) ដូចជា៖ ធម៌មិនមែនជាកុសល ឈ្មោះថា អកុសលា, មានន័យថា ជាបដិបក្ខនឹងកុសល។ ដូចគ្នាដែរ៖ អលោភោ (មិនមែនលោភៈ គឺអលោភៈ), អមិត្តោ (មិនមែនមិត្ត គឺសត្រូវ)។

ปสชฺชปฺปฏิเสเธ – น กตฺวา อกตฺวา, อกาตุน ปุญฺญํ อกโรนฺโต.

ក្នុងបសជ្ជប្បដិសេធ (ការបដិសេធទាំងស្រុង) ដូចជា៖ មិនធ្វើហើយ ឈ្មោះថា អកត្វា, អកាតុន (មិនធ្វើ), មិនធ្វើនូវបុណ្យ ឈ្មោះថា បុញ្ញំ អករោន្តោ។

‘‘นสฺส, ตปฺปุริเส’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «Nassa» និង «tappurise» តែងអន្ទោលទៅ (តាមទៅ)។

๓๔๕. สเร [Pg.189] อน.

៣៤៥. «Sare ana» (សូត្រ)។

นอิจฺเจตสฺส ปทสฺส ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท อน โหติ สเร ปเร.

កាលបើមានស្រៈនៅខាងក្រោយ តែងមានការផ្លាស់ប្តូរ «ន» និបាតបទនេះ ទៅជា «អន» ក្នុងតប្បុរិសសមាសដែលមានបទខាងចុងនៅខាងក្រោយ។

น อสฺโส อนสฺโส, น อริโย อนริโย. เอวํ อนิสฺสโร, อนิฏฺโฐ, อนุปวาโท, น อาทาย อนาทาย, อโนโลเกตฺวา อิจฺจาทิ.

មិនមែនសេះ ឈ្មោះថា អនស្សោ, មិនមែនអរិយៈ ឈ្មោះថា អនរិយោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ អនិស្សរោ (មិនមែនជាធំ), អនិដ្ឋោ (មិនជាទីប្រាថ្នា), អនុបវាទោ (ការមិនតិះដៀល), មិនកាន់យកហើយ ឈ្មោះថា អនាទាយ, មិនមើលហើយ ឈ្មោះថា អនលោកេត្វា ជាដើម។

กุปุพฺพปโท ยถา – กุจฺฉิตมนฺนนฺติ นิจฺจสมาสตฺตา อญฺญปเทน วิคฺคโห, กมฺมธารยสมาเส กเต –

គុបុព្វបទកម្មធារយសមាស ដូចជា៖ បាយដ៏យឺតថោក (kucchitamannaṃ) ព្រោះជាកិច្ចនៃនិច្ចសមាស ទើបវិគ្គហៈដោយបទដទៃ, កាលបើធ្វើកម្មធារយសមាសហើយ—

‘‘ตปฺปุริเส, สเร’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «Tappurise» និង «sare» តែងអន្ទោលទៅ។

๓๔๖. กทท กุสฺส.

៣៤៦. «Kadada kussa» (សូត្រ)។

กุอิจฺเจตสฺส นิปาตสฺส ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท กท โหติ สเร ปเร. กทนฺนํ. เอวํ กทสนํ.

កាលបើមានស្រៈនៅខាងក្រោយ តែងមានការផ្លាស់ប្តូរ «កុ» និបាតនេះ ទៅជា «កទ» ក្នុងតប្បុរិសសមាសដែលមានបទខាងចុងនៅខាងក្រោយ។ ដូចជា កទន្នំ (បាយដ៏យឺតថោក)។ ដូចគ្នាដែរ៖ កទសនំ (អាហារដ៏យឺតថោក)។

สเรติ กึ? กุทารา, กุปุตฺตา, กุทาสา, กุทิฏฺฐิ.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «sare» (កាលបើមានស្រៈនៅខាងក្រោយ)? (ឆ្លើយថា ដើម្បីឃាត់ក្នុងទីដែលមានព្យញ្ជនៈនៅខាងក្រោយ ដូចជា) កុទារា (ប្រពន្ធអាក្រក់), កុបុត្តា (កូនអាក្រក់), កុទាសា (ខ្ញុំបម្រើអាក្រក់), កុទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញដ៏អាក្រក់)។

‘‘กุสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «Kussa» តែងអន្ទោលទៅ។

๓๔๗. กาปฺปตฺเถสุ จ.

៣៤៧. «Kāppatthesu ca» (សូត្រ)។

กุอิจฺเจตสฺส อปฺปตฺเถ วตฺตมานสฺส กา โหติ ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท ปเร. พหุวจนุจฺจารณโต กุจฺฉิตตฺเถ จ กฺวจิ ตปฺปุริเส. อปฺปกํ ลวณํ กาลวณํ. เอวํ กาปุปฺผํ, กุจฺฉิโต ปุริโส กาปุริโส, กุปุริโส วา.

កាលបើមានបទខាងចុងក្នុងតប្បុរិសសមាសនៅខាងក្រោយ តែងមានការផ្លាស់ប្តូរ «កុ» និបាតដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា «តិចតួច» (appattha) ទៅជា «កា»។ ព្រោះការបញ្ចេញសំឡេងជាពហុវចនៈ (ក្នុងសូត្រថា appatthesu) ជួនកាលការផ្លាស់ប្តូរនេះក៏មានក្នុងអត្ថថា «គួរខ្ពើម/អាក្រក់» (kucchitattha) ក្នុងតប្បុរិសសមាសផងដែរ។ អំបិលបន្តិចបន្តួច ឈ្មោះថា កាលវណំ (អំបិលបន្តិចបន្តួច)។ ដូចគ្នាដែរ៖ កាបុប្ផំ (ផ្កាអាក្រក់ ឬផ្កាតិចតួច), បុរសដ៏យឺតថោក ឈ្មោះថា កាបុរិសោ ឬ កុបុរិសោ។

ปาทิปุพฺพปโท จ นิจฺจสมาโสว, ปธานํ วจนํ ปาวจนํ, ภุสํ วทฺธํ ปวทฺธํ, สรีรํ, สมํ, สมฺมา วา อาธานํ สมาธานํ, วิวิธา มติ วิมติ, วิวิโธ กปฺโป วิกปฺโป, วิสิฏฺโฐ วา กปฺโป [Pg.190] วิกปฺโป, อธิโก เทโว อติเทโว. เอวํ อธิเทโว, อธิสีลํ, สุนฺทโร คนฺโธ สุคนฺโธ, กุจฺฉิโต คนฺโธ ทุคฺคนฺโธ, โสภนํ กตํ สุกตํ, อโสภนํ กตํ ทุกฺกฏํ อิจฺจาทิ.

ចំណែកឯ បាទិបុព្វបទកម្មធារយសមាស ក៏ជាគូនៃនិច្ចសមាសដែរ ដូចជា៖ ព្រះវាចាដ៏ជាប្រធាន ឈ្មោះថា បាវចនំ (ព្រះពុទ្ធវចនៈ), ការចម្រើនខ្លាំង ឈ្មោះថា បវឌ្ឍំ (ការចម្រើនខ្លាំង), ការតម្កល់ទុកនូវរូបកាយ ឬការតម្កល់ទុកស្មើៗគ្នា ឬការតម្កល់ទុកដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សមាធានំ (ការសមាទាន), គំនិតផ្សេងៗ ឈ្មោះថា វិមតិ (សេចក្តីសង្ស័យ), តម្រិះផ្សេងៗ ឬតម្រិះដ៏វិសេស ឈ្មោះថា វិកប្បោ (ការវិកប្ប), ទេវតាដ៏ក្រៃលែង ឈ្មោះថា អតិទេវោ (ព្រះអតិទេវៈ)។ ដូចគ្នាដែរ៖ អធិទេវោ (ព្រះអធិទេវៈ), អធិសីលំ (អធិសីល), ក្លិនដ៏ល្អ ឈ្មោះថា សុគន្ធោ (ក្លិនក្រអូប), ក្លិនដ៏អាក្រក់ ឈ្មោះថា ទុគ្គន្ធោ (ក្លិនស្អុយ), អំពើដែលធ្វើល្អហើយ ឈ្មោះថា សុកតំ (សុកតៈ), អំពើដែលធ្វើមិនល្អហើយ ឈ្មោះថា ទុក្កដំ (ទុក្កដៈ) ជាដើម។

เย อิธ อวิหิตลกฺขณา นามนิปาโตปสคฺคา, เตสํ ‘‘นามานํ สมาโส’’ติ โยควิภาเคน สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. ยถา – อปุนเคยฺยา คาถา, อจนฺทมุลฺโลกิกานิ มุขานิ, อสฺสทฺธโภชี, อลวณโภชีติอาทีสุ อยุตฺตตฺถตฺตา นาญฺเญน สมาโส.

នាម និបាត និងឧបសគ្គទាំងឡាយណា ដែលមិនមានលក្ខណៈចែងទុកក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ការផ្សំសមាសនៃពាក្យទាំងនោះ សម្រេចបានដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «Nāmānaṃ samāso»។ ដូចជា ក្នុងពាក្យថា apunageyyā gāthā (គាថាដែលមិនគប្បីច្រៀងម្តងទៀត), acandamullokikāni mukhāni (មុខទាំងឡាយដែលមិនមើលព្រះចន្ទ), assaddhabhojī (អ្នកបរិភោគដោយគ្មានជំនឿ), alavaṇabhojī (អ្នកបរិភោគដោយគ្មានអំបិល) ជាដើម ព្រោះមិនមានអត្ថសមគួរ ទើបមិនមានសមាសជាមួយបទដទៃ។

ตถา ทิฏฺโฐ ปุพฺพนฺติ ทิฏฺฐปุพฺโพ ตถาคตํ. เอวํ สุตปุพฺโพ ธมฺมํ, คตปุพฺโพ มคฺคํ, กมฺมนิ ทิฏฺฐา ปุพฺพนฺติ ทิฏฺฐปุพฺพา เทวา เตน. เอวํ สุตปุพฺพา ธมฺมา, คตปุพฺพา ทิสา, ปหาโร, ปราภโว, วิหาโร, อาหาโร, อุปหาโร อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ៖ ឃើញហើយក្នុងកាលមុន ឈ្មោះថា ទិដ្ឋបុព្វោ (ធ្លាប់ឃើញក្នុងកាលមុន) នូវព្រះតថាគត (diṭṭhapubbo tathāgataṃ)។ ដូចគ្នាដែរ៖ សុតបុព្វោ ធម្មំ (ធ្លាប់ឮធម៌ក្នុងកាលមុន), គតបុព្វោ មគ្គំ (ធ្លាប់ទៅកាន់ផ្លូវក្នុងកាលមុន)។ ក្នុងកម្មវាចកៈ៖ ទេវតាទាំងឡាយដែលគាត់ធ្លាប់ឃើញក្នុងកាលមុន ឈ្មោះថា ទិដ្ឋបុព្វា ទេវា តេន (ទេវតាទាំងឡាយដែលគាត់ធ្លាប់ឃើញក្នុងកាលមុន)។ ដូចគ្នាដែរ៖ សុតបុព្វា ធម្មា (ធម៌ទាំងឡាយដែលធ្លាប់ឮក្នុងកាលមុន), គតបុព្វា ទិសា (ទិសទាំងឡាយដែលធ្លាប់ទៅក្នុងកាលមុន), បហារោ (ការប្រហារ), បរាភវោ (សេចក្តីវិនាស), វិហារោ (វិហារ), អាហារោ (អាហារ), ឧបហារោ (ការបូជា) ជាដើម។

กมฺมธารยสมาโส.

ចប់ កម្មធារយសមាស។

ทิคุสมาส

ទិគុសមាស

อถ ทิคุสมาโส วุจฺจเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីទិគុសមាស។

ตโย โลกา สมาหฏา จิตฺเตน สมฺปิณฺฑิตา, ติณฺณํ โลกานํ สมาหาโรติ วา อตฺเถ –

ក្នុងអត្ថថា លោកទាំងឡាយបីដែលប្រមូលមកហើយ (គឺប្រមូលផ្តុំដោយចិត្ត) ឬថា ការប្រមូលផ្តុំនៃលោកទាំងឡាយបី—

‘‘นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ทฺวิปเท’’ติอาทินา กมฺมธารยสมาโส, ตโต สมาสสญฺญายํ, วิภตฺติโลเป, ปกติภาเว จ กเต –

កាលបើបទថា «Nāmānaṃ samāso yuttattho» តែងអន្ទោលទៅ ក៏សម្រេចជាកម្មធារយសមាសដោយសូត្រថា «Dvipade» ជាដើម, បន្ទាប់មក កាលបើបានឈ្មោះថា សមាស លុបវិភត្តិ និងធ្វើប្រក្រតីភាពហើយ—

‘‘กมฺมธารโย’’ติ วตฺตเต.

បទថា «Kammadhārayo» តែងអន្ទោលទៅ។

๓๔๘. สงฺขฺยาปุพฺโพ [Pg.191] ทิคุ.

៣៤៨. «Saṅkhyāpubbo digu» (សូត្រ)។

สงฺขฺยาปุพฺโพ กมฺมธารยสมาโส ทิคุสญฺโญ โหติ.

កម្មធារយសមាសដែលមានសង្ខ្យាសព្ទ (ចំនួនលេខ) នៅខាងដើម តែងបានឈ្មោះថា ទិគុ។

ทฺเว คาโว ทิคุ, ทิคุสทิสตฺตา อยมฺปิ สมาโส ทิคูติ วุตฺโต. อถ วา สงฺขฺยาปุพฺพตฺตนปุํสเกกตฺตสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ ลกฺขเณหิ คโต อวคโตติ ทิคูติ วุจฺจติ, ทฺวีหิ วา ลกฺขเณหิ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ ทิคุ. เอตฺถ จ ‘‘สงฺขฺยาปุพฺโพ’’ติ วุตฺตตฺตา สงฺขฺยาสทฺทสฺเสว ปุพฺพนิปาโต, ‘‘อุเภ ตปฺปุริสา’’ติ ตปฺปุริสสญฺญา.

មេគោទាំងឡាយពីរ ឈ្មោះថា ទិគុ (digu), ព្រោះស្រដៀងនឹងពាក្យថា ទិគុ សមាសនេះសូម្បីទាំងអស់ក៏លោកហៅថា ទិគុ ដែរ។ ម៉្យាងទៀត សមាសដែលដឹងច្បាស់ដោយលក្ខណៈពីរយ៉ាង គឺមានសង្ខ្យាសព្ទនៅខាងដើម និងមានឯកវចនៈជាណបុំសកលិង្គ ឈ្មោះថា ទិគុ, ឬសមាសដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយលក្ខណៈពីរយ៉ាង ឈ្មោះថា ទិគុ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះលោកពោលថា «saṅkhyāpubbo» (មានសង្ខ្យាសព្ទនៅខាងដើម) ទើបមានការដាក់សង្ខ្យាសព្ទនៅខាងដើមប៉ុណ្ណោះ, ហើយបានឈ្មោះថា តប្បុរិសៈ ដោយសូត្រថា «Ubhe tappurisā»។

‘‘นปุํสกลิงฺโค’’ติ วตฺตเต.

បទថា «Napuṃsakaliṅgo» តែងអន្ទោលទៅ។

๓๔๙. ทิคุสฺเสกตฺตํ.

៣៤៩. «Digussekattaṃ» (សូត្រ)។

ทิคุสฺส สมาสสฺส เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ.

ទិគុសមាស តែងមានឯកវចនៈ និងមានណបុំសកលិង្គ។

สมาหารทิคุสฺเสตํ คหณํ, ตตฺถ สพฺพตฺเถกวจนเมว โหติ, อญฺญตฺร ปน พหุวจนมฺปิ, นามพฺยปเทสสฺยาทฺยุปฺปตฺติ อมาเทสาทิ.

នេះជាការកាន់យកនូវសមាហារទិគុសមាស, ក្នុងសមាហារទិគុសមាសនោះ តែងមានតែឯកវចនៈក្នុងគ្រប់វិភត្តិទាំងអស់, ចំណែកក្នុងសមាសដទៃ (អសមាហារទិគុ) តែងមានពហុវចនៈផងដែរ, ការកើតឡើងនៃវិភត្តិមាន «អំ» អាទេសជាដើម តាមការកំណត់ឈ្មោះនៃនាម។

ติโลกํ, เห ติโลก, ติโลกํ, ติโลเกน, ติโลกสฺส, ติโลกา ติโลกสฺมา ติโลกมฺหา, ติโลกสฺส, ติโลเก ติโลกมฺหิ ติโลกสฺมึ.

តិលោកំ (លោកទាំងបី), ហេ តិលោក (នែ លោកទាំងបី), តិលោកំ (កាន់លោកទាំងបី), តិលោកេន (ដោយលោកទាំងបី), តិលោកស្ស (ដល់លោកទាំងបី), តិលោកា តិលោកស្មា តិលោកម្ហា (អំពីលោកទាំងបី), តិលោកស្ស (នៃលោកទាំងបី), តិលោកេ តិលោកម្ហិ តិលោកស្មឹ (ក្នុងលោកទាំងបី)។

เอวํ ตโย ทณฺฑา ติทณฺฑํ, ตีณิ มลานิ สมาหฏานิ, ติณฺณํ มลานํ สมาหาโรติ วา ติมลํ, ติลกฺขณํ, จตุสฺสจฺจํ, จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ, ‘‘สโร รสฺโส นปุํสเก’’ติ รสฺสตฺตํ, ปญฺจสิกฺขาปทํ, สฬายตนํ, สตฺตาหํ, อฏฺฐสีลํ, นวโลกุตฺตรํ, ทสสีลํ, สตโยชนํ.

ដូចគ្នាដែរ៖ ឈើច្រត់ទាំងឡាយបី ឈ្មោះថា តិទណ្ឌំ (ឈើច្រត់បី), មន្ទិលទាំងឡាយបីដែលប្រមូលមកហើយ ឬការប្រមូលផ្តុំនៃមន្ទិលទាំងឡាយបី ឈ្មោះថា តិមលំ (មន្ទិលបី), តិលក្ខណំ (លក្ខណៈបី), ចតុសច្ចំ (សច្ចៈបួន), ទិសទាំងឡាយបួន ឈ្មោះថា ចតុទ្ទិសំ (ទិសទាំងបួន), មានការធ្វើស្រៈឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «Saro rasso napuṃsake», បញ្ចសិក្ខាបទំ (សិក្ខាបទប្រាំ), សឡាយតនំ (អាយតនៈប្រាំមួយ), សត្តាហំ (ប្រាំពីរថ្ងៃ), អដ្ឋសីលំ (សីលប្រាំបី), នវលោកុត្តរំ (លោកុត្តរធម៌ប្រាំបួន), ទសសីលំ (សីលដប់), សតយោជនំ (មួយរយយោជន៍)។

ตถา – ทฺเว รตฺติโย ทฺวิรตฺตํ, ติสฺโส รตฺติโย ติรตฺตํ, ทฺเว องฺคุลิโย ทฺวงฺคุลํ, สตฺต โคทาวริโย, ตาสํ สมาหาโรติ วา สตฺตโคทาวรํ.

ដូចគ្នាដែរ៖ រាត្រីទាំងឡាយពីរ ឈ្មោះថា ទ្វិរត្តំ (ពីររាត្រី), រាត្រីទាំងឡាយបី ឈ្មោះថា តិរត្តំ (បីរាត្រី), ម្រាមដៃទាំងឡាយពីរ ឈ្មោះថា ទ្វង្គុលំ (ពីរធ្នាប់), ទន្លេគោទាវរីទាំងឡាយប្រាំពីរ ឬការប្រមូលផ្តុំនៃទន្លេគោទាវរីទាំងឡាយប្រាំពីរ ឈ្មោះថា សត្តគោទាវរំ (ទន្លេគោទាវរីប្រាំពីរ)។

เอตฺถ จ รตฺติ องฺคุลิ โคทาวรีนมนฺตสฺส –

ក្នុងទីនេះ នៃទីបំផុតនៃសព្ទថា រត្តិ, អង្គុលិ, និងគោទាវរី—

๓๕๐. กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต.

៣៥០. «Kvaci samāsantagatānamakāranto» (សូត្រ)។

ราชาทิคณสฺเสตํ คหณํ, เตน สมาสนฺตคตานํ ราชาทีนํ นามานํ อนฺโต กฺวจิ อกาโร โหตีติ อตฺโถ. การคฺคหเณน พหุพฺพีหาทิมฺหิ สมาสนฺเต กฺวจิ กปฺปจฺจโย โหติ, สุรภิ สุ ทุ ปูตีหิ คนฺธนฺตสฺสิกาโร จ.

នេះជាការកាន់យកនូវរាជាទិគណៈ, ហេតុនោះ មានសេចក្តីថា ទីបំផុតនៃនាមទាំងឡាយមាន «រាជ» ជាដើម ដែលដល់នូវទីបំផុតនៃសមាស ជួនកាលតែងមាន «អ» ការន្ត។ ដោយការកាន់យកនូវអក្សរ «ក» (ក្នុងសូត្រ) ជួនកាលតែងមាន «ក» បច្ច័យ ក្នុងទីបំផុតនៃសមាសមានពហុវីហិសមាសជាដើម, និងមានការផ្លាស់ប្តូរទីបំផុតនៃ «គន្ធ» សព្ទ ទៅជា «អិ» ក្រោយពីសព្ទថា សុរភិ, សុ, ទុ, និងពូតិ។

อถ วา อ จ โก จ อกา, รกาโร ปทสนฺธิกโร, เตน กฺวจิ สมาสนฺตคตานมนฺโต หุตฺวา อ ก อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ อตฺโถ. เตน ปญฺจ คาโว สมาหฏาติ อตฺเถ สมาสาทึ กตฺวา สมาสนฺเต อปฺปจฺจเย, ‘‘โอ สเร จา’’ติ อวาเทเส จ กเต ‘‘ปญฺจคว’’นฺติอาทิ จ สิชฺฌติ. ‘‘ทฺวิรตฺต’’นฺติอาทีสุ ปน อปฺปจฺจเย กเต ปุพฺพสรสฺส ‘‘สรโลโป’’ติอาทินา โลโป.

ម៉្យាងទៀត «អ» ផង «ក» ផង ឈ្មោះថា «អកា» (aka), ចំណែកអក្សរ «រ» គឺដើម្បីធ្វើបទសន្ធិ, ហេតុនោះ មានសេចក្តីថា ទីបំផុតនៃបទដែលដល់នូវទីបំផុតនៃសមាស ជួនកាលតែងមានបច្ច័យទាំងឡាយគឺ «អ» និង «ក» នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអត្ថថា មេគោទាំងឡាយប្រាំដែលប្រមូលមកហើយ (pañca gāvo samāhaṭā) កាលបើធ្វើសមាសជាដើមហើយ មាន «អ» បច្ច័យក្នុងទីបំផុតនៃសមាស និងមានការផ្លាស់ប្តូរទៅជា «អវ» ដោយសូត្រថា «O sare cā» ទើបសម្រេចរូបជា «Pañcagavaṃ» ជាដើម។ ចំណែកក្នុងពាក្យថា «Dvirattaṃ» ជាដើម កាលបើមាន «អ» បច្ច័យហើយ តែងមានការលុបស្រៈខាងដើមដោយសូត្រថា «Saralopo» ជាដើម។

อสมาหารทิคุ ยถา – เอโก จ โส ปุคฺคโล จาติ เอกปุคฺคโล. เอวํ เอกธมฺโม, เอกปุตฺโต, ตโย ภวา ติภวา, จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสา, ทสสหสฺสจกฺกวาฬานิ อิจฺจาทิ.

ចំណែកអសមាហារទិគុសមាស ដូចជា៖ បុគ្គលម្នាក់ផង នោះផង ឈ្មោះថា ឯកបុគ្គលោ (បុគ្គលម្នាក់)។ ដូចគ្នាដែរ៖ ឯកធម្មោ (ធម៌តែមួយ), ឯកបុត្តោ (កូនតែមួយ), ភពទាំងឡាយបី ឈ្មោះថា តិភវា (ភពទាំងបី), ទិសទាំងឡាយបួន ឈ្មោះថា ចតុទ្ទិសា (ទិសទាំងបួន), ទសសហស្សចក្កវាឡានិ (ម៉ឺនលោកធាតុ) ជាដើម។

ทิคุสมาโส.

ចប់ ទិគុសមាស។

ตปฺปุริสสมาส

តប្បុរិសសមាស

อถ ตปฺปุริสสมาโส วุจฺจเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីតប្បុរិសសមាស។

โส ปน ทุติยาทีสุ ฉสุ วิภตฺตีสุ ภาวโต ฉพฺพิโธ. ตตฺถ ทุติยาตปฺปุริโส คตนิสฺสิตาตีตาติกฺกนฺตปฺปตฺตาปนฺนาทีหิ ภวติ.

តប្បុរិសសមាសនោះ ព្រោះមាននៅក្នុងវិភត្តិទាំងប្រាំមួយមានទុតិយាវិភត្តិជាដើម ទើបមានប្រាំមួយយ៉ាង។ ក្នុងចំណោមតប្បុរិសសមាសទាំងនោះ ទុតិយាតប្បុរិសសមាស តែងមានជាមួយបទមាន «គត» (ទៅហើយ), «និស្សិត» (អាស្រ័យហើយ), «អតីត» (កន្លងហើយ), «អតិក្កន្ត» (កន្លងហួសហើយ), «បត្ត» (ដល់ហើយ), «អាបន្ន» (ដល់ហើយ) ជាដើម។

สรณํ คโตติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា ទៅកាន់ទីពឹង (saraṇaṃ gato)—

‘‘ตปฺปุริโส’’ติ วตฺตเต.

បទថា «Tappuriso» តែងអន្ទោលទៅ។

๓๕๑. อมาทโย[Pg.193] ปรปเทภิ.

៣៥១. បទទាំងឡាយមាន អំ វិភត្តិជាដើម តែងចូលសមាសជាមួយបទដទៃខាងចុង។

อมาทิวิภตฺยนฺตานิ ยุตฺตตฺถานิ ปุพฺพปทานิ นาเมหิ ปรปเทภิ สห วิภาสา สมสฺยนฺเต, โส สมาโส ตปฺปุริสสญฺโญ โหติ. อยญฺจ ตปฺปุริโส อภิเธยฺยวจนลิงฺโค.

បទខាងដើមទាំងឡាយ ដែលមានវិភត្តិមាន អំ វិភត្តិជាដើមនៅខាងចុង មានសេចក្ដីសមគួរគ្នា តែងចូលសមាសជាមួយនាមសព្ទទាំងឡាយជាបទខាងចុងតាមការកំណត់ សមាសនោះមានឈ្មោះថា តបបុរិសសមាស។ ក៏ឯតបបុរិសសមាសនេះ មានលិង្គនិងវចនៈតាមបទដែលខ្លួនសម្ដែង។

คตาทิสทฺทา กิตนฺตตฺตา ติลิงฺคา, วิภตฺติโลปาทิ สพฺพํ ปุพฺพสมํ. โส สรณคโต, เต สรณคตา. สา สรณคตา, ตา สรณคตาโย. ตํ กุลํ สรณคตํ, ตานิ กุลานิ สรณคตานิ อิจฺจาทิ.

សព្ទទាំងឡាយមានគតសព្ទជាដើម ព្រោះជាកិតន្តសព្ទ ទើបមានលិង្គ ៣, ការលុបវិភត្តិជាដើម ទាំងអស់គឺដូចមុន។ (ឧទាហរណ៍ដូចជា) បុគ្គលនោះ ដល់ហើយនូវសរណៈ (សោ សរណគតោ), បុគ្គលទាំងឡាយនោះ ដល់ហើយនូវសរណៈ (តេ សរណគតា)។ ស្រីនោះ ដល់ហើយនូវសរណៈ (សា សរណគតា), ស្រីទាំងឡាយនោះ ដល់ហើយនូវសរណៈ (តា សរណគតាយោ)។ ត្រកូលនោះ ដល់ហើយនូវសរណៈ (តំ កុលំ សរណគតំ), ត្រកូលទាំងឡាយនោះ ដល់ហើយនូវសរណៈ (តានិ កុលានិ សរណគតានិ) ជាដើម។

เอวํ อรญฺญคโต, ภูมิคโต, ธมฺมํ นิสฺสิโต ธมฺมนิสฺสิโต, อตฺถนิสฺสิโต, ภวํ อตีโต ภวาตีโต, กาลาตีโต, ปมาณํ อติกฺกนฺตํ ปมาณาติกฺกนฺตํ. โลกาติกฺกนฺตํ, สุขํ ปตฺโต สุขปฺปตฺโต, ทุกฺขปฺปตฺโต, โสตํ อาปนฺโน โสตาปนฺโน, นิโรธสมาปนฺโน, รถํ อารุฬฺโห รถารุฬฺโห, สพฺพรตฺตึ โสภโน สพฺพรตฺติโสภโน, มุหุตฺตสุขํ.

ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) អរញ្ញគតោ (ទៅកាន់ព្រៃ), ភូមិគតោ (ទៅកាន់ផែនដី), ធម្មំ និស្សិតោ ជា ធម្មនិស្សិតោ (អាស្រ័យនូវធម៌), អត្ថនិស្សិតោ (អាស្រ័យនូវសេចក្ដី), ភវំ អតីតោ ជា ភវាតីតោ (កន្លងនូវភព), កាលាតីតោ (កន្លងនូវកាល), បមាណំ អតិក្កន្តំ ជា បមាណាតិក្កន្តំ (កន្លងនូវប្រមាណ)។ លោកាតិក្កន្តំ (កន្លងនូវលោក), Sukhaṃ patto sukhappatto (ដល់នូវសុខ), ទុក្ខប្បត្តោ (ដល់នូវទុក្ខ), សោតំ អាបន្នោ ជា សោតាបន្នោ (ចុះចូលនូវខ្សែគឺអរិយមគ្គ), និរោធសមាបន្នោ (ចូលកាន់និរោធ), រថំ អារុឡ្ហោ ជា រថារុឡ្ហោ (ឡើងកាន់រថ), សព្វរត្តិំ សោភនោ ជា សព្វរត្តិសោភនោ (ល្អអស់រាត្រីទាំងពួង), មុហុត្តសុខំ (សុខមួយរំពេច)។

อุปปทสมาเส ปน วุตฺติเยว ตสฺส นิจฺจตฺตา. ยถา – กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร, กุมฺภกาโร, อตฺถํ กาเมตีติ อตฺถกาโม, ธมฺมกาโม, ธมฺมํ ธาเรตีติ ธมฺมธโร, วินยธโร, สจฺจํ วทิตุํ สีลมสฺสาติ สจฺจวาที อิจฺจาทิ.

ចំណែកឯក្នុងឧបបទសមាស តែងមានតែវុត្តិ (រូបសម្រេចជាសមាស) តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះភាពជាសមាសកាលកំណត់ (និច្ចសមាស)។ ដូចជា– កម្មំ ករោតីតិ ជា កម្មការោ (អ្នកធ្វើនូវការងារ), កុម្ភការោ (អ្នកធ្វើនូវឆ្នាំង), អត្ថំ កាមេតីតិ ជា អត្ថកាមោ (អ្នកប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍), ធម្មកាមោ (អ្នកប្រាថ្នានូវធម៌), ធម្មំ ធារេតីតិ ជា ធម្មធរោ (អ្នកទ្រទ្រង់នូវធម៌), វិនយធរោ (អ្នកទ្រទ្រង់នូវវិន័យ), សច្ចំ វទិតុំ សីលមស្សាតិ ជា សច្ចវាទី (អ្នកមានសីលគឺការនិយាយនូវពាក្យពិត) ជាដើម។

ตวนฺตุมานนฺตาทิกิตนฺเตหิ วากฺยเมว ววตฺถิตวิภาสาธิการโต. ยถา – โอทนํ ภุตฺตวา, ธมฺมํ สุณมาโน, ธมฺมํ สุณนฺโต, กฏํ กราโน, อนภิธานโต วา, อภิธานลกฺขณา หิ ตทฺธิตสมาสกิตกาติ.

ឯបទកិតន្តៈទាំងឡាយដែលមាន តវន្តុ បច្ច័យ, មានៈ បច្ច័យ និង អន្ត បច្ច័យ ជាដើមខាងចុង តែងមានតែវាក្យៈ (មិនចូលសមាស) ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះអំណាចនៃអធិការៈគឺវវត្ថិតវិភាសា។ ដូចជា– ឱទនំ ភុត្តវា (អ្នកបរិភោគហើយនូវបាយ), ធម្មំ សុណមានោ (អ្នកស្ដាប់នូវធម៌), ធម្មំ សុណន្តោ (អ្នកស្ដាប់នូវធម៌), កដំ ករានោ (អ្នកធ្វើនូវកន្ទេល) ឬព្រោះមិនមានការសម្ដែងសេចក្ដី (អនភិធានៈ) ព្រោះថា តទ្ធិតៈ សមាស និងកិតកៈ តែងមានការសម្ដែងសេចក្ដីជាលក្ខណៈ។

ทุติยาตปฺปุริโส.

ទុតិយាតបបុរិសសមាស។

ตติยา [Pg.194] กิตก ปุพฺพ สทิส สมูนตฺถ กลห นิปุณ มิสฺสสขิลาทีหิ.

បទមានតតិយាវិភត្តិ តែងចូលសមាសជាមួយកិតកសព្ទ និងសព្ទទាំងឡាយមាន បុព្វៈ (មុន), សទិសៈ (ដូចគ្នា), សមៈ (ស្មើ), ឧនត្ថៈ (មានសេចក្ដីថយចុះ), កលហៈ (ជម្លោះ), និបុណៈ (ឈ្លាសវៃ), មិស្សៈ (លាយឡំ), សខិលៈ (ទន់ភ្លន់) ជាដើម។

พุทฺเธน ภาสิโต พุทฺธภาสิโต, ธมฺโม. เอวํ ชินเทสิโต, สตฺถารา วณฺณิโต สตฺถุวณฺณิโต, วิญฺญูหิ ครหิโต วิญฺญุครหิโต, วิญฺญุปฺปสตฺโถ, อิสฺสรกตํ, สยํกตํ, สุเกหิ อาหฏํ สุกาหตํ, รญฺญา หโต ราชหโต, โรคปีฬิโต, อคฺคิทฑฺโฒ, สปฺปทฏฺโฐ, สลฺเลน วิทฺโธ สลฺลวิทฺโธ, อิจฺฉาย อปกโต อิจฺฉาปกโต, สีเลน สมฺปนฺโน สีลสมฺปนฺโน. เอวํ สุขสหคตํ, ญาณสมฺปยุตฺตํ, มิตฺตสํสคฺโค, ปิยวิปฺปโยโค, ชาติตฺถทฺโธ, คุณหีโน, คุณวุฑฺโฒ, จตุวคฺคกรณียํ, จตุวคฺคาทิกตฺตพฺพํ, กาเกหิ เปยฺยา กากเปยฺยา, นที.

ពុទ្ធេន ភាសិតោ ជា ពុទ្ធភាសិតោ (ធម៌ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្ដែងហើយ)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) ជិនទេសិតោ (ដែលព្រះជិនស្រីទ្រង់សម្ដែងហើយ), សត្ថារា វណ្ណិតោ ជា សត្ថុវណ្ណិតោ (ដែលព្រះសាស្តាទ្រង់សរសើរហើយ), វិញ្ញូហិ គរហិតោ ជា វិញ្ញុគរហិតោ (ដែលអ្នកប្រាជ្ញាទាំងឡាយតិះដៀលហើយ), វិញ្ញុប្បសត្ថោ (ដែលអ្នកប្រាជ្ញាសរសើរហើយ), ឥស្សរកតំ (ដែលព្រះឥសូរធ្វើហើយ ឬដែលព្រះអ្នកជាធំធ្វើហើយ), សយំកតំ (ដែលធ្វើដោយខ្លួនឯង), សុកេហិ អាហដំ ជា សុកាហដំ (ដែលសេកទាំងឡាយនាំមកហើយ), រញ្ញា ហតោ ជា រាជហតោ (ដែលស្តេចសម្លាប់ហើយ), រោគបីឡិតោ (ដែលរោគបៀតបៀនហើយ), អគ្គិទឌ្ឍោ (ដែលភ្លើងឆេះហើយ), សប្បទដ្ឋោ (ដែលពស់ខាំហើយ), សល្លេន វិទ្ធោ ជា សល្លវិទ្ធោ (ដែលមុតដោយព្រួញ), ឥច្ឆាយ អបកតោ ជា ឥច្ឆាបកតោ (ដែលសេចក្តីប្រាថ្នាបៀតបៀនហើយ), សីលេន សម្បន្នោ ជា សីលសម្បន្នោ (ដែលបរិបូណ៌ដោយសីល)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) សុខសហគតំ (ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយសុខ), ញាណសម្បយុត្តំ (ដែលប្រកបដោយញាណ), មិត្តសំសគ្គោ (ការសេពគប់ដោយមិត្ត), បិយវិប្បយោគោ (ការប្រាសចាកសត្វនិងសង្ខារជាទីស្រឡាញ់), ជាតិត្ថទ្ធោ (រឹងត្អឹងដោយជាតិ), គុណហីនោ (សូន្យចាកគុណ), គុណវុឌ្ឍោ (ចម្រើនដោយគុណ), ចតុវគ្គករណីយំ (កិច្ចដែលគប្បីធ្វើដោយក្រុមមានបុគ្គល ៤ រូប), ចតុវគ្គាទិកត្តព្វំ (កិច្ចដែលគប្បីធ្វើដោយក្រុមមានបុគ្គល ៤ រូបជាដើម), កាកេហិ បេយ្យា ជា កាកបេយ្យា នទី (ស្ទឹងដែលក្អែកគប្បីផឹកបានដោយងាយ)។

กฺวจิ วุตฺติเยว, อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค, ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. กฺวจิ วากฺยเมว, ปรสุนา ฉินฺนวา, กาเกหิ ปาตพฺพา, ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.

ក្នុងកន្លែងខ្លះ តែងមានតែវុត្តិ (រូបសមាស) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា– ឧរេន គច្ឆតីតិ ជា ឧរគោ (សត្វដែលទៅដោយទ្រូង គឺពស់), បាទេន បិវតីតិ ជា បាទបោ (ដើមឈើដែលផឹកទឹកដោយឫស គឺជើង)។ ក្នុងកន្លែងខ្លះ តែងមានតែវាក្យៈ (មិនចូលសមាស) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា– បរសុនា ឆិន្នវា (អ្នកកាប់ហើយដោយពូថៅ), កាកេហិ បាតព្វា (ទឹកដែលក្អែកទាំងឡាយគប្បីផឹក), ទស្សនេន បហាតព្វា (ធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីលះបង់ដោយការឃើញ)។

ปุพฺพาทิโยเค – มาเสน ปุพฺโพ มาสปุพฺโพ. เอวํ มาตุสทิโส, ปิตุสโม, เอกูนวีสติ, สีลวิกโล, อสิกลโห, วาจานิปุโณ, ยาวกาลิกสํมิสฺสํ, วาจาสขิโล, สตฺถารา สทิโส สตฺถุกปฺโป, ปุญฺเญน อตฺถิโก ปุญฺญตฺถิโก, คุณาธิโก, คุเฬน สํสฏฺโฐ โอทโน คุโฬทโน, ขีโรทโน, อสฺเสน ยุตฺโต รโถ อสฺสรโถ, มคฺคจิตฺตํ, ชมฺพุยา ปญฺญาโต ลกฺขิโต ทีโป ชมฺพุทีโป, เอเกน อธิกา ทส เอกาทส, ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ, ปกติยา เมธาวี ปกติเมธาวี อิจฺจาทิ.

ក្នុងការប្រកបជាមួយសព្ទមាន បុព្វៈ ជាដើម– ម៉ាសេន បុព្វោ ជា ម៉ាសបុព្វោ (មុនជាងមួយខែ)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) មាតុសទិសោ (ដូចជាម្តាយ), បិតុសមោ (ស្មើដោយឪពុក), ឯកូនវីសតិ (ដកមួយចេញពីម្ភៃ គឺដប់ប្រាំបួន), សីលវិកលោ (ខ្វះខាតសីល), អសិកលហោ (ការឈ្លោះគ្នាដោយដាវ), វាចានិបុណោ (ឈ្លាសវៃក្នុងវាចា), យាវកាលិកសំមិស្សំ (លាយឡំដោយរបស់ជាយាវកាលិក), វាចាសខិលោ (ទន់ភ្លន់ក្នុងវាចា), សត្ថារា សទិសោ ជា សត្ថុកប្បោ (ប្រហែលដោយព្រះសាស្តា), បុញ្ញេន អត្ថិកោ ជា បុញ្ញត្ថិកោ (អ្នកមានសេចក្តីត្រូវការដោយបុណ្យ), គុណាធិកោ (ក្រៃលែងដោយគុណ), គុឡេន សំសដ្ឋោ ឱទនោ ជា គុឡោទនោ (បាយដែលលាយឡំដោយស្ករអំពៅ), ខីរោទនោ (បាយដែលលាយឡំដោយទឹកដោះស្រស់), អស្សេន យុត្តោ រថោ ជា អស្សរថោ (រថដែលទឹមដោយសេះ), មគ្គចិត្តំ (ចិត្តដែលប្រកបដោយមគ្គ), ជម្ពុយា បញ្ញាតោ លក្ខិតោ ទីបោ ជា ជម្ពុទីបោ (ទ្វីបដែលគេស្គាល់ឬសម្គាល់ដោយដើមព្រីង), ឯកេន អធិកា ទស ជា ឯកាទស (ដប់ក្រៃលែងដោយមួយ គឺដប់មួយ), ជាតិយា អន្ធោ ជា ជច្ចន្ធោ (ខ្វាក់តាំងពីកំណើត), បកតិយា មេធាវី ជា បកតិមេធាវី (អ្នកមានប្រាជ្ញាដោយប្រក្រតី) ជាដើម។

ตติยาตปฺปุริโส.

តតិយាតបបុរិសសមាស។

จตุตฺถี [Pg.195] ตทตฺถอตฺถหิตเทยฺยาทีหิ.

បទមានចតុត្ថីវិភត្តិ តែងចូលសមាសជាមួយសព្ទដែលមានសេចក្ដីថា តទត្ថៈ (ប្រយោជន៍ចំពោះវត្ថុនោះ), អត្ថៈ (ប្រយោជន៍), ហិតៈ (សេចក្ដីចម្រើន), ទេយ្យៈ (វត្ថុគប្បីប្រគល់ឲ្យ) ជាដើម។

ตทตฺเถ – กถินสฺส ทุสฺสํ กถินทุสฺสํ, กถินจีวรตฺถายาติ อตฺโถ. เอวํ จีวรทุสฺสํ, จีวรมูลฺยํ, ยาคุยา อตฺถาย ตณฺฑุลา ยาคุตณฺฑุลา, ภตฺตตณฺฑุลา, สงฺฆสฺสตฺถาย ภตฺตํ สงฺฆภตฺตํ, อาคนฺตุกานมตฺถาย ภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ. เอวํ คมิกภตฺตํ, ปาสาทาย ทพฺพํ ปาสาททพฺพํ.

ក្នុងសេចក្ដីថា តទត្ថៈ នោះ ដូចជា– កឋិនស្ស ទុស្សំ ជា កឋិនទុស្សំ (សំពត់សម្រាប់កឋិន) សេចក្ដីថា សំពត់ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់កឋិនចីវរ។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) ចីវរទុស្សំ (សំពត់សម្រាប់ចីវរ), ចីវរមូល្យំ (តម្លៃសម្រាប់ចីវរ), យាគុយា អត្ថាយ តណ្ឌុលា ជា យាគុតណ្ឌុលា (អង្ករដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បបរ), ភត្តតណ្ឌុលា (អង្ករដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភត្ត), សង្ឃស្សត្ថាយ ភត្តំ ជា សង្ឃភត្តំ (ភត្តដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សង្ឃ), អាគន្តុកានមត្ថាយ ភត្តំ ជា អាគន្តុកភត្តំ (ភត្តដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះភិក្ខុអ្នកមកដល់)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) គមិកភត្តំ (ភត្តដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះភិក្ខុអ្នកនឹងធ្វើដំណើរទៅ), បាសាទាយ ទព្វំ ជា បាសាទទទព្វំ (គ្រឿងឧបករណ៍ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ប្រាសាទ)។

อตฺเถ ภิกฺขุสงฺฆสฺสตฺถาย วิหาโร ภิกฺขุสงฺฆตฺโถ วิหาโร, ภิกฺขุสงฺฆตฺถา ยาคุ, ภิกฺขุสงฺฆตฺถํ จีวรํ. ยสฺสตฺถาย ยทตฺโถ, ยทตฺถา, ยทตฺถํ. เอวํ ตทตฺโถ, ตทตฺถา. ตทตฺถํ. เอตทตฺโถ วายาโม, เอตทตฺถา กถา, เอตทตฺถํ โสตาวธานํ. กิมตฺถํ, อตฺตตฺถํ, ปรตฺถํ, วินโย สํวรตฺถาย, สุขํ สมาธตฺถาย, นิพฺพิทา วิราคตฺถาย, วิราโค วิมุตฺตตฺถาย. ตถา โลกสฺส หิโต โลกหิโต, พุทฺธสฺส เทยฺยํ พุทฺธเทยฺยํ, ปุปฺผํ. สงฺฆเทยฺยํ, จีวรํ. อิธ น ภวติ, สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ, สงฺฆสฺส ทาตุํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងសេចក្ដីថា អត្ថៈ នោះ ដូចជា– ភិក្ខុសង្ឃស្សត្ថាយ វិហារោ ជា ភិក្ខុសង្ឃត្ថោ វិហារោ (វិហារដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុសង្ឃ), ភិក្ខុសង្ឃត្ថា យាគុ (បបរដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុសង្ឃ), ភិក្ខុសង្ឃត្ថំ ចីវរំ (ចីវរដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុសង្ឃ)។ យស្សត្ថាយ ជា យទត្ថោ, យទត្ថា, យទត្ថំ (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលណា ឬវត្ថុណា)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) តទត្ថោ, តទត្ថា, តទត្ថំ (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលនោះ ឬវត្ថុនោះ)។ ឯតទត្ថោ វាទាមោ (ការព្យាយាមដើម្បីប្រយោជន៍នេះ), ឯតទត្ថា កថា (ធម៌កថាដើម្បីប្រយោជន៍នេះ), ឯតទត្ថំ សោតាវធានំ (ការផ្ទៀងត្រចៀកស្ដាប់ដើម្បីប្រយោជន៍នេះ)។ កិមត្ថំ (ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី?), អត្តត្ថំ (ដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន), បរត្ថំ (เพื่อប្រយោជន៍អ្នកដទៃ), វិនយោ សំវរត្ថាយ (វិន័យដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការសង្រួម), សុខំ សមាធត្ថាយ (សុខដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សមាធិ), និព្វិទា វិរាគត្ថាយ (សេចក្ដីនឿយណាយដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការប្រាសចាកតម្រេក), វិរាគោ វិមុត្តត្ថាយ (ការប្រាសចាកតម្រេកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរួចចាកទុក្ខ)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) លោកស្ស ហិតោ ជា លោកហិតោ (ជាប្រយោជន៍ដល់លោក), ពុទ្ធស្ស ទេយ្យំ ជា ពុទ្ធទេយ្យំ បុប្ផំ (ផ្កាដែលគប្បីថ្វាយដល់ព្រះពុទ្ធ)។ សង្ឃទេយ្យំ ចីវរំ (ចីវរដែលគប្បីប្រគល់ដល់សង្ឃ)។ ក្នុងទីនេះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា– សង្ឃស្ស ទាតព្វំ (វត្ថុដែលគប្បីប្រគល់ដល់សង្ឃ), សង្ឃស្ស ទាតុំ (ដើម្បីប្រគល់ដល់សង្ឃ) ជាដើម។

จตุตฺถีตปฺปุริโส.

ចតុត្ថីតបបុរិសសមាស។

ปญฺจมี อปคมน ภย วิรติ โมจนตฺถาทีหิ.

បទមានបញ្ចមីវិភត្តិ តែងចូលសមាសជាមួយសព្ទដែលមានសេចក្ដីថា អបគមនៈ (ការចៀសចេញទៅ), ភយៈ (ភ័យ), វិរតិ (ការវៀរចាក), មោចនៈ (ការរួចផុត) ជាដើម។

เมถุนสฺมา อเปโต เมถุนาเปโต. เอวํ ปลาปาปคโต, นครนิคฺคโต, ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต. คามโต นิกฺขนฺตํ คามนิกฺขนฺตํ, รุกฺขคฺคา ปติโต รุกฺขคฺคปติโต, สาสนจุโต, อาปตฺติวุฏฺฐานํ, ธรณิตลุคฺคโต, สพฺพภเวหิ นิสฺสโฏ สพฺพภวนิสฺสโฏ.

មេថុនស្មា អបេតោ ជា មេថុនាបេតោ (អ្នកចៀសចេញហើយចាកមេថុនធម្ម)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) បលាបាបគតោ (អ្នកចៀសចេញហើយចាកពាក្យរោយរាយ), នគរនិគ្គតោ (អ្នកចេញទៅហើយចាកនគរ), បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ (អ្នកត្រឡប់មកវិញហើយចាកបិណ្ឌបាត)។ គាមតោ និក្ខន្តំ ជា គាមនិក្ខន្តំ (អ្នកចេញទៅហើយចាកស្រុក), រុក្ខគ្គា បតិតោ ជា រុក្ខគ្គបតិតោ (អ្នកធ្លាក់ចុះហើយចាកចុងឈើ), សាសនចុតោ (អ្នកឃ្លាតចាកសាសនា), អាបត្តិវុដ្ឋាណំ (ការងើបឡើងចាកអាបត្តិ), ធរណិតលុគ្គតោ (អ្នកដុះឡើងចាកផ្ទៃផែនដី), សព្វភវេហិ និស្សដោ ជា សព្វភវនិស្សដោ (អ្នករំដោះចេញហើយចាកភពទាំងពួង)។

ภยตฺถาทิโยเค ยถา – ราชโต ภยํ ราชภยํ, โจเรหิ ภยํ โจรภยํ, อมนุสฺเสหิ ภยํ อมนุสฺสภยํ, อคฺคิโต ภยํ อคฺคิภยํ. ปาปโต ภีโต ปาปภีโต[Pg.196], ปาปภีรุโก, อกตฺตพฺพโต วิรติ อกตฺตพฺพวิรติ. เอวํ กายทุจฺจริตวิรติ, วจีทุจฺจริตวิรติ, พนฺธนา มุตฺโต พนฺธนมุตฺโต, วนมุตฺโต, พนฺธนโมกฺโข, กมฺมโต สมุฏฺฐิตํ กมฺมสมุฏฺฐิตํ, อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐํ, โอมโกมกํ.

ក្នុងការប្រកបជាមួយសព្ទមានសេចក្ដីថា ភ័យ ជាដើម ដូចជា– រាជតោ ភយំ ជា រាជភយំ (ភ័យអំពីស្តេច), ចោរេហិ ភយំ ជា ចោរភយំ (ភ័យអំពីចោរទាំងឡាយ), អមនុស្សេហិ ភយំ ជា អមនុស្សភយំ (ភ័យអំពីអមនុស្សទាំងឡាយ), អគ្គិតោ ភយំ ជា អគ្គិភយំ (ភ័យអំពីភ្លើង)។ បាបតោ ភីតោ ជា បាបភីតោ (អ្នកខ្លាចចាកបាប), បាបភីរុកោ (អ្នកខ្លាចចាកបាប), អកត្តព្វតោ វិរតិ ជា អកត្តព្វវិរតិ (ការវៀរចាកអំពើដែលមិនគប្បីធ្វើ)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) កាយទុច្ចរិតវិរតិ (ការវៀរចាកកាយទុច្ចរិត), វចីទុច្ចរិតវិរតិ (ការវៀរចាកវចីទុច្ចរិត), ពន្ធនា មុត្តោ ជា ពន្ធនមុត្តោ (អ្នករួចហើយចាកចំណង), វនមុត្តោ (អ្នករួចហើយចាកព្រៃ), ពន្ធនមោក្ខោ (ការរួចចាកចំណង), កម្មតោ សមុដ្ឋិតំ ជា កម្មសមុដ្ឋិតំ (វត្ថុដែលតាំងឡើងព្រោះតែកម្ម), ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋំ (ដ៏ឧត្តមក្រៃលែង), ឱមកោមកំ (ដ៏ថោកទាបក្រៃលែង)។

กฺวจิ วุตฺติเยว, กมฺมโต ชาตํ กมฺมชํ. เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ. อิธ น ภวติ, ปาสาทา ปติโต.

ក្នុងកន្លែងខ្លះ តែងមានតែវុត្តិ (រូបសមាស) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា– កម្មតោ ជាតំ ជា កម្មជំ (រូបដែលកើតអំពីកម្ម)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) ចិត្តជំ (ដែលកើតអំពីចិត្ត), ឧតុជំ (ដែលកើតអំពីឧតុ), អាហារជំ (ដែលកើតអំពីអាហារ)។ ក្នុងទីនេះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា– បាសាទា បតិតោ (ធ្លាក់ចុះចាកប្រាសាទ)។

ปญฺจมีตปฺปุริโส.

បញ្ចមីតបបុរិសសមាស។

ฉฏฺฐี รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโต. เอวํ ราชปุริโส, อาจริยปูชโก, พุทฺธสาวโก, พุทฺธรูปํ, ชินวจนํ, สมุทฺทโฆโส, ธญฺญานํ ราสิ ธญฺญราสิ, ปุปฺผคนฺโธ, ผลรโส, กายสฺส ลหุตา กายลหุตา, มรณสฺสติ, รุกฺขมูลํ, อยสฺส ปตฺโต อโยปตฺโต, เอวํ สุวณฺณกฏาหํ, ปานียถาลกํ, สปฺปิกุมฺโภ.

បទមានឆដ្ឋីវិភត្តិ ដូចជា– រញ្ញោ បុត្តោ ជា រាជបុត្តោ (បុត្ររបស់ស្តេច)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) រាជបុរិសោ (បុរសរបស់ស្តេច), អាចរិយបូជកោ (អ្នកបូជាចំពោះអាចារ្យ), ពុទ្ធសាវកោ (សាវករបស់ព្រះពុទ្ធ), ពុទ្ធរូបំ (រូបរបស់ព្រះពុទ្ធ), ជិនវចនំ (ព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះជិនស្រី), សមុទ្ទឃោសោ (សំឡេងនៃសមុទ្រ), ធញ្ញានំ រាសិ ជា ធញ្ញរាសិ (គំនរនៃស្រូវ), បុប្ផគន្ធោ (ក្លិននៃផ្កា), ផលរលោ (រសនៃផលឈើ), កាយស្ស លហុតា ជា កាយលហុតា (ភាពស្រាលនៃកាយ), មរណស្សតិ (សេចក្តីរលឹកដល់សេចក្តីស្លាប់), រុក្ខមូលំ (គល់នៃឈើ), អយស្ស បត្តោ ជា អយោបត្តោ (បាត្រដែលធ្វើដោយដែក)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) សុវណ្ណកដាហំ (ខ្ទះមាស), បានីយថាលកំ (ភាជន៍ទឹកផឹក), សប្បិកុម្ភោ (ឆ្នាំងទឹកដោះថ្លា)។

‘‘เทวานํ ราชา’’ติ อตฺเถ สมาสาทิมฺหิ กเต ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ อกาโร, ตโต ‘‘สฺยา จา’’ติ อาตฺตํ น ภวติ. เทวราโช, เทวราชา, เทวราชํ, เทวราเช อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ. อตฺตาภาเว โส เทวราชา, เต เทวราชาโน อิจฺจาทิ ราชสทฺทสมํ. ตถา เทวานํ สขา เทวสโข, เทวสขา, โส เทวสขา, เต เทวสขาโน อิจฺจาทิ.

ក្នុងសេចក្ដីថា «ទេវានំ រាជា» (ស្ដេចនៃទេវតាទាំងឡាយ) កាលបើធ្វើសមាសជាដើមហើយ ដោយសូត្រថា «ក្វចិ សមាសន្តគតានមការន្តោ» តែងមានអក្សរ អ ជាខាងចុង, ពីនោះមក ដោយសូត្រថា «ស្យា ចា» ការធ្វើជា អា មិនមានឡើយ។ (ទើបមានរូបជា) ទេវរាជោ, ទេវរាជា, ទេវរាជំ, ទេវរាជេ ជាដើម ស្មើដោយបុរិសសព្ទ។ កាលបើមិនមានការធ្វើជា អក្សរ អ ទេ (អត្តាភាវៈ) តែងមានរូបជា សោ ទេវរាជា, តេ ទេវរាជានោ ជាដើម ស្មើដោយរាជសព្ទ។ ដូចគ្នាដែរ ទេវានំ សខា ជា ទេវសខោ, ទេវសខា, សោ ទេវសខា, តេ ទេវសខានោ ជាដើម។

ปุมสฺส ลิงฺคํ ปุลฺลิงฺคํ. เอวํ ปุมฺภาโว, ปุมนฺตโลปาทิ.

បុមស្ស លិង្គំ ជា បុល្លិង្គំ (លិង្គរបស់បុរស គឺបុល្លិង្គ)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) បុម្ភាវោ (ភាពជាបុរស), បុមន្តលោបាទិ (ការលុបអក្សរខាងចុងនៃបុសព្ទជាដើម)។

หตฺถิปทํ, อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขุนิสงฺโฆ, ชมฺพุสาขา, เอตฺถ จ ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน’’นฺติอาทินา มชฺเฌ อีการูการานํ รสฺสตฺตํ.

ហត្ថិបទំ (ជើងដំរី), ឥត្ថិរូបំ (រូបស្រី), ភិក្ខុនិសង្ឃោ (សង្ឃនៃភិក្ខុនី), ជម្ពុសាខា (មែកព្រីង), ក្នុងទីនេះ ដោយសូត្រថា «ក្វចាទិមជ្ឈុត្តរានំ» ជាដើម តែងមានការធ្វើ ឦការ និង ឧការ ក្នុងកណ្ដាលឲ្យទៅជា រស្សៈ (គឺ ឥ និង ឧ)។

วิภาสาธิการโต [Pg.197] กฺวจิ วากฺยเมว, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, ภินฺนานํ สนฺธาตา, กปฺปสฺส ตติโย ภาโค, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี, มนุสฺสานํ ขตฺติโย สูรตโม.

ព្រោះអំណាចនៃអធិការៈគឺវិភាសា ក្នុងកន្លែងខ្លះ តែងមានតែវាក្យៈ (មិនចូលសមាស) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា– សហសា កម្មស្ស កត្តារោ (អ្នកធ្វើនូវការងារដោយរួសរាន់), ភិន្នានំ សន្ធាតា (អ្នកតភ្ជាប់នូវមនុស្សទាំងឡាយដែលបែកបាក់គ្នា), កប្បស្ស តតិយោ ភាគោ (ភាគទីបីនៃកប្ប), យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី (ថ្ងៃទីប្រាំបីនៃបក្ខណា), មនុស្សានំ ខត្តិយោ សូរតមោ (ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងឡាយ ក្សត្រជាអ្នកក្លាហានបំផុត)។

ยุตฺตตฺโถ อิจฺเจว? ‘‘ภโฏ รญฺโญ ปุริโส เทวทตฺตสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘ภฏสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี’’ติ อญฺญมญฺญานเปกฺขตาย อยุตฺตตฺถภาวโต สมาโส น ภวติ, ‘‘โกสลสฺส รญฺโญ ปุตฺโต’’ติอาทีสุ ปน สาเปกฺขตาย อสมตฺถตฺตา น ภวติ, สมฺพนฺธีสทฺทานํ ปน นิจฺจํ สาเปกฺขตฺเตปิ คมกตฺตา สมาโส, ยถา – เทวทตฺตสฺส คุรุกุลํ, ภควโต สาวกสงฺโฆติอาทิ.

ពាក្យថា «យុត្តត្ថោ» (មានសេចក្ដីសមគួរគ្នា) នោះ ដើម្បីអ្វី? ក្នុងប្រយោគថា «ភដោ រញ្ញោ បុរិសោ ទេវទត្តស្ស» (សេនាជារបស់ស្តេច បុរសជារបស់ទេវទត្ត) ក្នុងទីនេះ ព្រោះមានឆដ្ឋីវិភត្តិប្រកបជាមួយភដសព្ទ ព្រោះមិនមានការរំពឹងរកគ្នាទៅវិញទៅមក (អញ្ញមញ្ញានបេក្ខតា) ទើបមិនមានសេចក្ដីសមគួរគ្នា (អយុត្តត្ថភាវៈ) ហេតុនោះទើបមិនមានសមាសឡើយ។ ចំណែកឯក្នុងប្រយោគមាន «កោសលស្ស រញ្ញោ បុត្តោ» (បុត្ររបស់ស្តេចកោសល) ជាដើម ព្រោះមានការរំពឹងរកគ្នា (សាបេក្ខតា) ទើបមិនមានសមត្ថភាព (អសមត្ថភាព) ហេតុនោះទើបមិនមានសមាសឡើយ។ ប៉ុន្តែ ចំពោះសព្ទដែលជាសម្ពន្ធី (សព្ទដែលទាក់ទងគ្នា) ទោះបីជាមានការរំពឹងរកគ្នាជាប្រចាំក៏ដោយ ក៏ព្រោះតែអាចយល់សេចក្ដីបាន (គមកភាព) ទើបមានសមាសបាន ដូចជា– ទេវទត្តស្ស គុរុកុលំ (ត្រកូលគ្រូរបស់ទេវទត្ត), ភគវតោ សាវកសង្ឃោ (សង្ឃសាវករបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ) ជាដើម។

ฉฏฺฐีตปฺปุริโส.

ឆដ្ឋីតបបុរិសសមាស។

สตฺตมี รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, เอวํ รูปสญฺเจตนา, สํสารทุกฺขํ, จกฺขุมฺหิ สนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ, ธมฺเม รโต ธมฺมรโต, ธมฺมาภิรติ, ธมฺมรุจิ, ธมฺมคารโว, ธมฺเมสุ นิรุตฺติ ธมฺมนิรุตฺติ, ทานาธิมุตฺติ, ภวนฺตรกตํ, ทสฺสเน อสฺสาโท ทสฺสนสฺสาโท, อรญฺเญ วาโส อรญฺญวาโส, วิกาเล โภชนํ วิกาลโภชนํ, กาเล วสฺสํ กาลวสฺสํ, วเน ปุปฺผํ วนปุปฺผํ. เอวํ วนมหิโส, คามสูกโร, สมุทฺทมจฺโฉ, อาวาฏกจฺฉโป, อาวาฏมณฺฑูโก, กูปมณฺฑูโก, ติตฺถนาวา, อิตฺถีสุ ธุตฺโต อิตฺถิธุตฺโต ฉายาย สุกฺโข ฉายาสุกฺโข, องฺคารปกฺกํ, จารกพทฺโธ.

បទមានសត្តមីវិភត្តិ ដូចជា– រូបេ សញ្ញា ជា រូបសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូប)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) រូបសញ្ចេតនា (សេចក្តីគិតក្នុងរូប), សំសារទុក្ខំ (ទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្ត), ចក្ខុម្ហិ សន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ជា ចក្ខុវិញ្ញាណំ (វិញ្ញាណដែលអាស្រ័យនៅក្នុងចក្ខុ), ធម្មេ រតោ ជា ធម្មរតោ (អ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌), ធម្មាភិរតិ (សេចក្តីត្រេកអរក្រៃលែងក្នុងធម៌), ធម្មរុចិ (សេចក្តីពេញចិត្តក្នុងធម៌), ធម្មគារវោ (សេចក្តីគោរពក្នុងធម៌), ធម្មេសុ និរុត្តិ ជា ធម្មនិរុត្តិ (ភាសានិរុត្តិក្នុងធម៌ទាំងឡាយ), ទានាធិមុត្តិ (សេចក្តីបង្អោនទៅក្នុងទាន), ភវន្តរកតំ (វត្ថុដែលធ្វើហើយក្នុងភពដទៃ), ទស្សនេ អស្សាដោ ជា ទស្សនស្សាដោ (សេចក្តីត្រេកអរក្នុងការឃើញ), អរញ្ញេ វាសោ ជា អរញ្ញវាសោ (ការនៅក្នុងព្រៃ), វិកាលេ ភោជនំ ជា វិកាលភោជនំ (ការបរិភោគក្នុងកាលខុសខ្នាត), កាលេ វស្សំ ជា កាលវស្សំ (ភ្លៀងធ្លាក់តាមកាល), វនេ បុប្ផំ ជា វនបុប្ផំ (ផ្កាក្នុងព្រៃ)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) វនមហិសោ (ក្របីព្រៃ), គាមសូករោ (ជ្រូកស្រុក), សមុទ្ទមច្ឆោ (ត្រីសមុទ្រ), អាវាដកច្ឆបោ (អណ្តើកក្នុងរណ្តៅ), អាវាដមណ្ឌូកោ (កង្កែបក្នុងរណ្តៅ), គូបមណ្ឌូកោ (កង្កែបក្នុងអណ្តូង), តិត្ថនាវា (ទូកចម្លងនៅកំពង់), ឥត្ថីសុ ធុត្តោ ជា ឥត្ថិធុត្តោ (អ្នកលេងស្រី), ឆាយាយ សុខោ ជា ឆាយាសុខោ (វត្ថុដែលស្ងួតក្នុងម្លប់), អង្គារបក្កំ (វត្ថុដែលឆ្អិនដោយរងើកភ្លើង), ចារកពទ្ធោ (អ្នកដែលគេចងទុកក្នុងគុក)។

อิธ วุตฺติเยว, ยถา – วเน จรตีติ วนจโร, กุจฺฉิมฺหิ สยตีติ กุจฺฉิสโย, ถเล ติฏฺฐตีติ ถลฏฺโฐ. เอวํ ชลฏฺโฐ, ปพฺพตฏฺโฐ, มคฺคฏฺโฐ, ปงฺเก ชาตํ ปงฺกชํ, สิเร รุหตีติ สิโรรุหํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងទីនេះ តែងមានតែវុត្តិ (រូបសមាស) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា– វនេ ចរតីតិ ជា វនចរោ (អ្នកត្រេកអរឬត្រេចទៅក្នុងព្រៃ), កុច្ឆិម្ហិ សយតីតិ ជា កុច្ឆិសយោ (សត្វដែលដេកក្នុងផ្ទៃ), ថលេ តិដ្ឋតីតិ ជា ថលដ្ឋោ (វត្ថុដែលតាំងនៅលើគោក)។ ដូចគ្នាដែរ (ពាក្យថា) ជលដ្ឋោ (ដែលតាំងនៅក្នុងទឹក), បព្វតដ្ឋោ (ដែលតាំងនៅលើភ្នំ), មគ្គដ្ឋោ (ដែលតាំងនៅក្នុងផ្លូវ), បង្កេ ជាតំ ជា បង្កជំ (ផ្កាឈូកដែលកើតក្នុងភក់), សិរេ រុហតីតិ ជា សិរោរុហំ (សក់ដែលដុះលើក្បាល) ជាដើម។

อิธ [Pg.198] น ภวติ, โภชเน มตฺตญฺญุตา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, อาสเน นิสินฺโน, อาสเน นิสีทิตพฺพํ.

ក្នុងទីនេះ មិនមានសមាសឡើយ ដូចជា– ភោជនេ មត្តញ្ញុតា (ភាពជាអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងភោជន), ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា (ភាពជាអ្នកមានទ្វារគ្រប់គ្រងហើយក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ), អាសនេ និសិន្នោ (អ្នកអង្គុយលើអាសនៈ), អាសនេ និសីទិតព្វំ (វត្ថុដែលគប្បីអង្គុយលើអាសនៈ)។

สตฺตมีตปฺปุริโส.

សត្តមីតបបុរិសសមាស។

‘‘ตทนุปโรเธนา’’ติ วุตฺตตฺตา ยถาภิธานํ ตปฺปุริเส กฺวจิ อจฺจนฺตาทีสุ อมาทิวิภตฺยนฺตํ ปุพฺพปทํ ปรํ สมฺภวติ.

ព្រោះពាក្យដែលពោលថា «តទនុបരോധេន» (ដោយមិនជំទាស់នឹងសេចក្ដីនោះ) ក្នុងតបបុរិសសមាសខ្លះ ដូចជាសព្ទមាន អច្ចន្តៈ ជាដើម បទខាងដើមដែលមានវិភត្តិមាន អំ វិភត្តិជាដើមនៅខាងចុង តែងមាននៅខាងក្រោយបានតាមការប្រើប្រាស់។

ยถา – อนฺตํ อติกฺกนฺตํ อจฺจนฺตํ, อจฺจนฺตานิ, เวลํ อติกฺกนฺโต อติเวโล, รสฺสตฺตํ. เอวํ มาลํ อตีโต อติมาโล, ปตฺตชีวิโก, อาปนฺนชีวิโก, อกฺขํ ปติคตํ นิสฺสิตนฺติ ปจฺจกฺขํ ทสฺสนํ, ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว, ปจฺจกฺขา พุทฺธิ, อตฺถํ อนุคตํ อนฺวตฺถํ, โกกิลาย อวกุฏฺฐํ อวโกกิลํ วนํ, ปริจฺจตฺตนฺติ อตฺโถ. อวมยูรํ, อชฺฌยนาย ปริคิลาโน ปริยชฺฌยโน, กมฺมสฺส อลํ สมตฺโถติ อลํกมฺโม, วจนาย อลนฺติ อลํวจโน, วานโต นิกฺขนฺตํ นิพฺพานํ, กิเลเสหิ นิกฺขนฺโต นิกฺกิเลโส, นิรงฺคโณ, โกสมฺพิยา นิกฺขนฺโต นิกฺโกสมฺพี, วนโต นิยฺยาโต นิพฺพโน, อาจริยโต ปโร ปาจริโย. เอวํ ปยฺยโก, ปรหิยฺโย, คงฺคาย อุปริ อุปริคงฺคํ. เอวํ เหฏฺฐานที, อนฺโตสมาปตฺติ, หํสานํ ราชา ราชหํโส, หํสราชา วา, มาสสฺส อทฺธํ อทฺธมาสํ, มาสทฺธํ วา, อามลกสฺส อทฺธํ อทฺธามลกํ, อามลกทฺธํ วา, กหาปณสฺส อฑฺฒํ อฑฺฒกหาปณํ, อฑฺฒมาสกํ, รตฺติยา อฑฺฒํ อฑฺฒรตฺตํ, รตฺติยา ปุพฺพํ ปุพฺพรตฺตํ, รตฺติยา ปจฺฉา ปจฺฉารตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ รตฺติสทฺทนฺตสฺส อตฺตํ, อหสฺส ปุพฺพํ ปุพฺพนฺหํ. เอวํ สายนฺหํ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อหสฺส อนฺหาเทโส.

ដូចជា – កន្លងហួសនូវទីបំផុត ឈ្មោះថា អច្ចន្តៈ (កន្លងបំផុត), អច្ចន្តានិ, កន្លងហួសនូវច្រាំង (ឬវេលា) ឈ្មោះថា អតិវេលៈ (ហួសវេលា), រស្សត្តៈ (ភាពជាតួខ្លី)។ ដូចគ្នាភ្នែនោះ កន្លងហួសនូវកម្រងផ្កា ឈ្មោះថា អតិមាលៈ, បត្តជីវីកៈ (អ្នកបានចិញ្ចឹមជីវិត), អាបន្នជីវីកៈ (អ្នកដល់នូវការចិញ្ចឹមជីវិត), អាស្រ័យចំពោះភ្នែក ឈ្មោះថា បច្ចក្ខៈ (ប្រចក្ស) ដូចជា បច្ចក្ខទស្សនៈ (ការឃើញជាក់ស្តែង), បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ (អត្តភាពជាក់ស្តែង), បច្ចក្ខា ពុទ្ធិ (ប្រាជ្ញាជាក់ស្តែង), អនុវត្តតាមសេចក្តី ឈ្មោះថា អន្វត្ថៈ, ព្រៃដែលសត្វតាវៅយំយែក ឈ្មោះថា អវកោកិលំ វនំ មានន័យថា ព្រៃដែលលះបង់ហើយ។ អវមយូរៈ, ខ្ជិលច្រអូសក្នុងការរៀនសូត្រ ឈ្មោះថា បរិយជ្ឈយនៈ, ពេញសមត្ថភាពចំពោះការងារ ឈ្មោះថា អលង្កម្មៈ, ពេញសមត្ថភាពចំពោះវាចា ឈ្មោះថា អលំវចនៈ, ចេញចាកគ្រឿងចាក់ស្រែះ (តណ្ហា) ឈ្មោះថា និព្វានៈ, ចេញចាកកិលេស ឈ្មោះថា និក្កិលេសៈ, និរង្គណៈ (មិនមានគ្រឿងហ្មងសៅ), ចេញចាកក្រុងកោសម្ពី ឈ្មោះថា និក្កោសម្ពី, ចេញចាកព្រៃ ឈ្មោះថា និព្វនៈ, ក្រៅពីអាចារ្យ ឈ្មោះថា បាចរិយៈ។ ដូចគ្នាភ្នែនោះ បយ្យកៈ, បរហិយ្យោ (ម្សិលម្ងៃ), ខាងលើនៃទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា ឧបរិគង្គំ។ ដូចគ្នាភ្នែនោះ ហេដ្ឋាណទី (ខាងក្រោមនៃទន្លេ), អន្តោសម៉ាបត្តិ (ក្នុងសមាបត្តិ), ស្តេចនៃហង្សទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រាជហំសោ ឬ ហំសរាជា, ពាក់កណ្តាលនៃខែ ឈ្មោះថា អឌ្ឍមាសំ ឬ មាសឌ្ឍំ, ពាក់កណ្តាលនៃផ្លែម្កាក់ ឈ្មោះថា អឌ្ឍាមលកំ ឬ អាមលកឌ្ឍំ, ពាក់កណ្តាលនៃកហាបណៈ ឈ្មោះថា អឌ្ឍកហាបណំ, អឌ្ឍមាសកំ, ពាក់កណ្តាលនៃរាត្រី ឈ្មោះថា អឌ្ឍរត្តំ, ភាគខាងដើមនៃរាត្រី ឈ្មោះថា បុព្វរត្តំ, ភាគខាងចុងនៃរាត្រី ឈ្មោះថា បច្ឆារត្តំ។ ក្នុងទីនេះផងដែរ ដោយសូត្រថា “kvaci samāsantagatānamakāranto” ធ្វើឱ្យអក្សរខាងចុងនៃរត្តិសព្ទទៅជា អ-ការៈ, ភាគខាងដើមនៃថ្ងៃ ឈ្មោះថា បុព្វណ្ហៈ។ ដូចគ្នាភ្នែនោះ សាយណ្ហៈ, ដោយសូត្រថា “tesu vuddhī” ជាដើម ធ្វើការទេសៈ អហសព្ទ ជា អណ្ហៈ។

อมาทิปรตปฺปุริโส.

អមាទិបរតប្បុរិសសមាស (តប្បុរិសសមាសដែលមាន អំ-វិភត្តិ ជាដើមនៅខាងចុង)។

กฺวจิ [Pg.199] ตปฺปุริเส ‘‘ปภงฺกรา’’ทีสุ วิภตฺติโลโป น ภวติ.

ក្នុងតប្បុរិសសមាសខ្លះ ដូចជា “បភង្ករៈ” ជាដើម មិនមានការលុបវិភត្តិឡើយ។

ยถา – ปภํ กโรตีติ อตฺเถ ‘‘อมาทโย ปรปเทภี’’ติ สมาโส, ‘‘นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ’’ติ สมาสสญฺญา, ตโต ‘‘เตสํ วิภตฺติโย โลปา จา’’ติ วิภตฺติโลเป สมฺปตฺเต ตตฺเถว จคฺคหเณน ปุพฺพปเท วิภตฺติโลปาภาโว. เสสํ สมํ. ปภงฺกโร, อมตํ ททาตีติ อมตนฺทโท, รณํ ชหาตีติ รณญฺชโห, ชุตึ ธาเรตีติ ชุตินฺธโร, ตถา สหสากตํ, ปรสฺสปทํ. อตฺตโนปทํ, ภยโต อุปฏฺฐานํ ภยตูปฏฺฐานํ, ปรโตโฆโส, ควํปติตฺเถโร, มนสิกาโร, ปุพฺเพนิวาโส, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ, มชฺเฌกลฺยาณํ, อนฺเตวาสี, อนฺเตวาสิโก, ชเนสุโต, อุรสิโลโม, กณฺเฐกาโฬ, สรสิชมิจฺจาทิ.

ដូចជា – ក្នុងអត្ថថា ធ្វើនូវពន្លឺ (pabhaṃ karoti) សម្រេចជាសមាសដោយសូត្រថា “amādayo parapadebhi”, មានឈ្មោះថាសមាសដោយសូត្រថា “nāmānaṃ samāso yuttattho”, កាលបើដល់នូវការលុបវិភត្តិដោយសូត្រថា “tesaṃ vibhattiyo lopā ca” ហើយ ព្រោះមាន ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រនោះឯង ទើបមិនមានការលុបវិភត្តិក្នុងបុព្វបទ។ សេចក្តីដែលសេសសល់គឺដូចគ្នា។ បភង្ករោ (អ្នកធ្វើនូវពន្លឺ), ឲ្យនូវអម្រឹត ឈ្មោះថា អមតន្ទទោ, លះបង់នូវចម្បាំង ឈ្មោះថា រណញ្ជហោ, ទ្រទ្រង់នូវពន្លឺ ឈ្មោះថា ជុតិន្ធរោ, ព្រមទាំង សហសាកតំ, បរស្សបទំ។ អត្តនោបទំ, ការតាំងឡើងអំពីភ័យ ឈ្មោះថា ភយតូបដ្ឋានំ, សំឡេងអំពីអ្នកដទៃ ឈ្មោះថា បរតោឃោសោ, គវម្បតិត្ថេរោ, មនសិការោ, បុព្វេនិវាសោ, បុព្វេនិវាសានុស្សតិ, មជ្ឈេkល្យាណំ, អន្តេវាសី, អន្តេវាសិកោ, ជនេសុតោ, ឧរសិលោមោ, កណ្ឋេកាឡោ, សរសិជំ ជាដើម។

อโลปตปฺปุริโส.

អលុបតប្បុរិសសមាស។

ตปฺปุริสสมาโส นิฏฺฐิโต.

តប្បុរិសសមាស ចប់ហើយ។

พหุพฺพีหิสมาส

ពហុព្វីហិសមាស

อถ พหุพฺพีหิสมาโส วุจฺจเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីពហុព្វីហិសមាស។

โส จ นววิโธ ทฺวิปโท ตุลฺยาธิกรโณ, ทฺวิปโท ภินฺนาธิกรโณ, ติปโท นนิปาตปุพฺพปโท, สหปุพฺพปโท อุปมานปุพฺพปโท สงฺขฺโยภยปโท ทิสนฺตราฬตฺโถ พฺยติหารลกฺขโณ จาติ.

ពហុព្វីហិសមាសនោះ មាន ៩ យ៉ាង គឺ ទ្វិបទតុល្យាធិករណ៍, ទ្វិបទភិន្នាធិករណ៍, តិបទ, ននិបាតបុព្វបទ, សហបុព្វបទ, ឧបមានបុព្វបទ, សង្ខ្យោភយបទ, ទិសន្តរាឡត្ថៈ និង វ្យតិហារលក្ខណៈ។

ตตฺถ ทฺวิปโท ตุลฺยาธิกรโณ พหุพฺพีหิ กมฺมาทีสุ ฉสุ วิภตฺยตฺเถสุ ภวติ.

ក្នុងពហុព្វីហិសមាសទាំងនោះ ទ្វិបទតុល្យាធិករណ៍ពហុព្វីហិសមាស តែងមានក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិទាំង ៦ មានកម្មវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ជាដើម។

ตตฺถ [Pg.200] ทุติยตฺเถ ตาว – ‘‘อาคตา สมณา อิมํ สงฺฆาราม’’นฺติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិភត្តិទាំងនោះ ជាដំបូង ក្នុងអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ ដូចជាក្នុងវិគ្គហៈថា “āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmaṃ” (សមណៈទាំងឡាយ មកហើយកាន់សង្ឃារាមនេះ) –

๓๕๒. อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ.

៣៥២. ពហុព្វីហិសមាស ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ (អញ្ញបទត្ថេសុ ពហុព្វីហិ)។

สมสฺยมานปทโต อญฺเญสํ ปฐมทุติยาทิวิภตฺยนฺตานํ ปทานมตฺเถสุ ยุตฺตตฺถานิ นามานิ วิภาสา สมสฺยนฺเต, โส สมาโส พหุพฺพีหิสญฺโญ จ โหติ.

នាមសព្ទទាំងឡាយដែលមានអត្ថសមគួរ តែងចូលសមាសជាជម្រើស (វិភាសា) ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃក្រៅពីបទដែលកំពុងចូលសមាស ដែលមានវិភត្តិខាងចុង មានបឋមាវិភត្តិ និងទុតិយាវិភត្តិជាដើម, សមាសនោះ ឈ្មោះថា ពហុព្វីហិសមាស។

พหโว วีหโย ยสฺส โส พหุพฺพีหิ, พหุพฺพีหิสทิสตฺตา อยมฺปิสมาโส อนฺวตฺถสญฺญาวเสน พหุพฺพีหีติ วุตฺโต, อญฺญปทตฺถปฺปธาโน หิ พหุพฺพีหิ.

ស្រូវទាំងឡាយច្រើនរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ពហុព្វីហិ (អ្នកមានស្រូវច្រើន), ព្រោះតែសមាសនេះមានសភាពដូចជាពហុព្វីហិសព្ទ ទើបហៅថាសមាសនេះថា ពហុព្វីហិ ដោយអំណាចនៃអន្វត្ថសញ្ញា (ឈ្មោះសមស្របតាមសេចក្តីពិត) ព្រោះថា ពហុព្វីហិសមាស មានអត្ថនៃបទដទៃជាប្រធាន។

ทุวิโธ จายํ พหุพฺพีหิ ตคฺคุณสํวิญฺญาณาตคฺคุณสํวิญฺญาณวเสน, เตสุ ยตฺถ วิเสสนภูโต อตฺโถ อญฺญปทตฺถคฺคหเณน คยฺหติ, โส ตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา – ลมฺพกณฺณมานยาติ.

ពហុព្វីហិសមាសនេះ មាន ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃ តគ្គុណសំវិញ្ញាណ និង អតគ្គុណសំវិញ្ញាណ, ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ សមាសណាដែលអត្ថជាវិសេសនៈ ត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវអត្ថនៃបទដទៃ សមាសនោះឈ្មោះថា តគ្គុណសំវិញ្ញាណ ដូចជា “lambakaṇṇamānaya” (ចូរនាំមកនូវបុរសមានត្រចៀកយារធ្លាក់)។

ยตฺถ ปน น คยฺหติ, โส อตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา – พหุธนมานยาติ.

ចំណែកឯសមាសណាដែលមិនត្រូវបានកាន់យក (នូវអត្ថជាវិសេសនៈ) សមាសនោះឈ្មោះថា អតគ្គុណសំវិញ្ញាណ ដូចជា “bahudhanamānaya” (ចូរនាំមកនូវបុរសមានទ្រព្យច្រើន)។

อิธ พหุพฺพีหิสทฺเท วิย วิเสสนสฺส ปุพฺพนิปาโต, เสสํ ปุพฺพสมํ.

ក្នុងទីនេះ ការដាក់វិសេសនៈទុកខាងមុខ គឺដូចជាក្នុងពាក្យថា ពហុព្វីហិ ដែរ, សេចក្តីដែលសេសសល់គឺដូចមុន។

อาคตสมโณ สงฺฆาราโม. เอตฺถ จ อาคตสทฺโท, สมณสทฺโท จ อตฺตโน อตฺเถ อฏฺฐตฺวา ทุติยาวิภตฺยตฺถภูเต สงฺฆารามสงฺขาเต อญฺญปทตฺเถ วตฺตนฺติ, ตทตฺถโชตนตฺถเมว ตทนนฺตรํ ‘‘สงฺฆาราโม’’ติ ปทนฺตรํ ปยุชฺชติ, ตโต สมาเสเนว กมฺมตฺถสฺส อภิหิตตฺตา ปุน ทุติยา น โหติ. อิทํสทฺทสฺส จ อปฺปโยโค, เอวํ สพฺพตฺถ. พหุพฺพีหิ จายํ อภิเธยฺยลิงฺควจโน.

អាគតសមណោ សង្ឃារាមោ (សង្ឃារាមដែលមានសមណៈទាំងឡាយមកដល់ហើយ)។ ក្នុងទីនេះ អាគតសព្ទ និងសមណសព្ទ មិនស្ថិតនៅក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួនឡើយ តែតែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ ពោលគឺសង្ឃារាម ដែលជាអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ, ម៉្យាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនោះឯង ទើបប្រើប្រាស់បទដទៃថា “saṅghārāmo” ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីនោះ, ហេតុនោះ ព្រោះតែអត្ថនៃកម្មត្រូវបានពោលរួចហើយដោយសមាសនោះឯង ទើបមិនបាច់មានទុតិយាវិភត្តិម្តងទៀតឡើយ។ និងមិនមានការប្រើប្រាស់ ឥទំសព្ទ ឡើយ, ក្នុងទីទាំងពួងក៏ដូចគ្នាដែរ។ ហើយពហុព្វីហិសមាសនេះ មានលិង្គ និងវចនៈទៅតាមបទដែលខ្លួនសម្តែង (អភិធេយ្យលិង្គវចនៈ)។

ตถา อาคตสมณา สาวตฺถิ, อาคตสมณํ เชตวนํ, ปฏิปนฺนา อทฺธิกา ยํ ปถํ โสยํ ปฏิปนฺนทฺธิโก ปโถ[Pg.201], อภิรุฬฺหา วาณิชา ยํ นาวํ สา อภิรุฬฺหวาณิชา นาวา. เอวํ กมฺมตฺเถ พหุพฺพีหิ.

ដូចគ្នាភ្នែនោះ អាគតសមណា សាវត្ថិ (ក្រុងសាវត្ថីដែលមានសមណៈទាំងឡាយមកដល់ហើយ), អាគតសមណំ ជេតវនំ (ព្រៃជេតពនដែលមានសមណៈទាំងឡាយមកដល់ហើយ), ពួកអ្នកដំណើរដើរទៅហើយកាន់ផ្លូវណា ផ្លូវនោះឈ្មោះថា បដិបន្នទ្ធិកោ បថោ (ផ្លូវដែលពួកអ្នកដំណើរដើរទៅហើយ), ពួកឈ្មួញឡើងកាន់ទូកណា ទូកនោះឈ្មោះថា អភិរុឡ្ហវាណិជា នាវា (ទូកដែលពួកឈ្មួញឡើងហើយ)។ នេះជាពហុព្វីហិសមាសក្នុងកម្មត្ថៈ (អត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ)។

ตติยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา – ชิตานิ อินฺทฺริยานิ เยน สมเณน โสยํ ชิตินฺทฺริโย สมโณ. เอวํ ทิฏฺฐธมฺโม, ปตฺตธมฺโม, กตกิจฺโจ, ชิตา มารา อเนนาติ ชิตมาโร ภควา, ปฏิวิทฺธสพฺพธมฺโม.

ពហុព្វីហិសមាសក្នុងតតិយត្ថៈ (អត្ថនៃតតិយាវិភត្តិ) ដូចជា – ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយដែលសមណៈណាឈ្នះហើយ សមណៈនោះឈ្មោះថា ជិតិន្ទ្រិយោ សមណោ (សមណៈអ្នកមានឥន្ទ្រីយឈ្នះហើយ)។ ដូចគ្នាភ្នែនោះ ទិដ្ឋធម្មោ (អ្នកមានធម៌ឃើញហើយ), បត្តធម្មោ (អ្នកមានធម៌ដល់ហើយ), កតកិច្ចោ (អ្នកមានកិច្ចធ្វើហើយ), មារទាំងឡាយដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគណាឈ្នះហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះឈ្មោះថា ជិតមារោ ភគវា (ព្រះដ៏មានព្រះភាគអ្នកមានមារឈ្នះហើយ), បដិវិទ្ធសព្វធម្មោ (អ្នកមានធម៌ទាំងពួងត្រាស់ដឹងហើយ)។

จตุตฺถิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา – ทินฺโน สุงฺโก ยสฺส รญฺโญ โสยํ ทินฺนสุงฺโก ราชา, อุปนีตํ โภชนํ อสฺส สมณสฺสาติ อุปนีตโภชโน สมโณ, อุปหโฏ พลิ อสฺสาติ อุปหฏพลิ ยกฺโข.

ពហុព្វីហិសមាសក្នុងចតុត្ថិយត្ថៈ (អត្ថនៃចតុត្ថិវិភត្តិ) ដូចជា – សួយសារអាករដែលគេថ្វាយហើយដល់ស្តេចណា ស្តេចនោះឈ្មោះថា ទិន្នសុង្កោ រាជា (ស្តេចដែលគេថ្វាយសួយសារអាករហើយ), ភោជនដែលគេនាំចូលទៅជិតហើយដល់សមណៈណា សមណៈនោះឈ្មោះថា ឧបនីតភោជនោ សមណោ (សមណៈអ្នកមានភោជននាំចូលទៅជិតហើយ), គ្រឿងពលិការដែលគេនាំចូលទៅជិតហើយដល់យក្សណា យក្សនោះឈ្មោះថា ឧបហតពលិ យក្ខោ (យក្សអ្នកមានគ្រឿងពលិការនាំចូលទៅជិតហើយ)។

ปญฺจมิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา – นิคฺคตา ชนา อสฺมา คามา โสยํ นิคฺคตชโน คาโม, นิคฺคโต อโย อสฺมาติ นิรโย, นิคฺคตา กิเลสา เอตสฺมาติ นิกฺกิเลโส, อเปตํ วิญฺญาณํ อสฺมาติ อเปตวิญฺญาโณ มตกาโย, อปคตํ ภยเภรวํ อสฺมาติ อปคตภยเภรโว อรหา.

ពហុព្វីហិសមាសក្នុងបញ្ចមិយត្ថៈ (អត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិ) ដូចជា – ជនទាំងឡាយចេញទៅហើយអំពីស្រុកណា ស្រុកនោះឈ្មោះថា និគ្គតជនោ គាមោ (ស្រុកមានជនចេញទៅហើយ), ដែក (ឬសេចក្តីចម្រើន) ចេញទៅហើយអំពីទីណា ទីនោះឈ្មោះថា និរយោ (នរក), កិលេសទាំងឡាយចេញទៅហើយអំពីបុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា និក្កិលេសោ (អ្នកមិនមានកិលេស), វិញ្ញាណប្រាសចេញទៅហើយអំពីកាយណា កាយនោះឈ្មោះថា អបេតវិញ្ញាណោ មតកាយោ (រាងកាយស្លាប់ដែលប្រាសចាកវិញ្ញាណហើយ), ភ័យនិងសេចក្តីតក់ស្លុតប្រាសចេញទៅហើយអំពីព្រះអរហន្តណា ព្រះអរហន្តនោះឈ្មោះថា អបគតភយភេរវោ អរហា (ព្រះអរហន្តអ្នកមានភ័យនិងសេចក្តីតក់ស្លុតប្រាសចេញទៅហើយ)។

ฉฏฺฐิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา – ฉินฺนา หตฺถา ยสฺส ปุริสสฺส โสยํ ฉินฺนหตฺโถ ปุริโส. เอวํ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป, ขีณาสโว, วีโต ราโค อสฺสาติ วีตราโค, ทฺเว ปทานิ อสฺสาติ ทฺวิปโท, ทฺวิหตฺโถ ปโฏ, เตวิชฺโช, จตุปฺปโท, ปญฺจ จกฺขูนิ อสฺสาติ ปญฺจจกฺขุ ภควา, ฉฬภิญฺโญ, รสฺสตฺตํ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ, ทสพโล, อนนฺตญาโณ, ตีณิ ทส ปริมาณเมเตสนฺติ ติทสา เทวา, สมาสนฺตสฺส อตฺตํ, อิธ ปริมาณสทฺทสฺส สนฺนิธานโต [Pg.202] ทสสทฺโท สงฺขฺยาเน วตฺตเต, อยํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ อิทปฺปจฺจยา, โก ปภโว อสฺสาติ กึปภโว อยํ กาโย, วิคตํ มลมสฺสาติ วิมโล, สุนฺทโร คนฺโธ อสฺสาติ สุคนฺธํ จนฺทนํ. เอวํ สุสีโล, สุมุโข, กุจฺฉิโต คนฺโธ อสฺสาติ ทุคฺคนฺธํ กุณปํ, ทุฏฺฐุ มโน อสฺสาติ ทุมฺมโน. เอวํ ทุสฺสีโล, ทุมฺมุโข, ตโป เอว ธนํ อสฺสาติ ตโปธโน, ขนฺติสงฺขาตํ พลํ อสฺสาติ ขนฺติพโล, อินฺโทติ นามํ เอตสฺสาติ อินฺทนาโม.

ពហុព្វីហិសមាសក្នុងឆដ្ឋិយត្ថៈ (អត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ) ដូចជា – ដៃទាំងឡាយរបស់បុរសណាដាច់ហើយ បុរសនោះឈ្មោះថា ឆិន្នហត្ថោ បុរិសោ (បុរសមានដៃដាច់ហើយ)។ ដូចគ្នាភ្នែនោះ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ (អ្នកមានសេចក្តីត្រិះរិះពេញលេញហើយ), ខីណាសវោ (ព្រះខីណាសព), រាគៈប្រាសចេញហើយពីបុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វីតរាគោ (អ្នកមានរាគៈប្រាសចេញហើយ), ជើងទាំងឡាយពីររបស់សត្វណា សត្វនោះឈ្មោះថា ទ្វិបទោ (សត្វមានជើងពីរ), សំពត់មានប្រវែងពីរហត្ថ ឈ្មោះថា ទ្វិហត្ថោ បដោ, តេវិជ្ជោ (អ្នកមានវិជ្ជាបី), ចតុប្បទោ (សត្វមានជើងបួន), ចក្ខុទាំងឡាយប្រាំរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះឈ្មោះថា បញ្ចចក្ខុ ភគវា (ព្រះដ៏មានព្រះភាគអ្នកមានចក្ខុប្រាំ), ឆឡភិញ្ញោ (អ្នកមានអភិញ្ញាប្រាំមួយ), រស្សត្តំ (ភាពជាតួខ្លី), ព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តាមានអង្គប្រាំបួន ឈ្មោះថា នវង្គំ សត្ថុសាសនំ, ទសពលោ (ព្រះទសពល), អនន្តញាណោ (អ្នកមានប្រាជ្ញាមិនមានទីបំផុត), ទេវតាទាំងឡាយមានចំនួនបីដងដប់ (គឺសាមសិបបី) ជាប្រមាណ ឈ្មោះថា តិទសា ទេវា, ធ្វើឱ្យអក្សរខាងចុងនៃសមាសទៅជា អ-ការៈ, ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែមានការនៅជិតនៃបរិមាណសព្ទ ទើប ទសសព្ទ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសង្ខ្យា (ការរាប់), បច្ច័យនេះរបស់ធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយា, អ្វីជាហេតុបង្កើតរបស់កាយនេះ កាយនេះឈ្មោះថា កិម្បភវោ អយំ កាយោ, គ្រឿងហ្មងសៅប្រាសចេញហើយពីវត្ថុណា វត្ថុនោះឈ្មោះថា វិមលោ (វត្ថុមិនមានគ្រឿងហ្មងសៅ), ក្លិនដ៏ល្អរបស់ខ្លឹមចន្ទន៍ណា ខ្លឹមចន្ទន៍នោះឈ្មោះថា សុគន្ធំ ចន្ទនំ (ខ្លឹមចន្ទន៍មានក្លិនក្រអូប)។ ដូចគ្នាភ្នែនោះ សុសីលោ (អ្នកមានសីលល្អ), សុមុខោ (អ្នកមានមុខល្អ), ក្លិនដ៏គួរខ្ពើមរបស់ខ្មោចណា ខ្មោចនោះឈ្មោះថា ទុគ្គន្ធំ កុណបំ (ខ្មោចមានក្លិនស្អុយ), ចិត្តអាក្រក់របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទុម្មនោ (អ្នកមានចិត្តអាក្រក់ ឬតូចចិត្ត)។ ដូចគ្នាភ្នែនោះ ទុស្សីលោ (អ្នកទ្រុស្តសីល), ទុម្មុខោ (អ្នកមានមុខអាក្រក់), តបៈជាទ្រព្យរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា តបោធនោ (អ្នកមានតបៈជាទ្រព្យ), កម្លាំងដែលពោលគឺសេចក្តីអត់ធន់របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ខន្តិពលោ (អ្នកមានសេចក្តីអត់ធន់ជាកម្លាំង), ឈ្មោះថា ឥន្ទៈ របស់បុគ្គលនេះ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ឥន្ទនាមោ (អ្នកមានឈ្មោះថាឥន្ទៈ)។

ฉนฺทชาตาทีสุ วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ ยถิจฺฉิตตฺตา อุภยํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา – ฉนฺโท ชาโต อสฺสาติ ฉนฺทชาโต, ชาโต ฉนฺโท อสฺสาติปิ ชาตฉนฺโท. เอวํ สญฺชาตปีติโสมนสฺโส, ปีติโสมนสฺสสญฺชาโต, มาสชาโต, ชาตมาโส, ฉินฺนหตฺโถ, หตฺถจฺฉินฺโน.

ក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន ឆន្ទជាតៈ ជាដើម ព្រោះតែការចង់បាននូវវិសេសនៈនិងវិសេសិតព្វៈតាមចិត្តប្រាថ្នា បទទាំងពីរទើបធ្លាក់ចុះមកខាងមុខបានតាមចិត្ត, ដូចជា – សេចក្តីពេញចិត្តកើតឡើងហើយដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ឆន្ទជាតោ, ឬក៏កើតឡើងហើយនូវសេចក្តីពេញចិត្តដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ជាតឆន្ទោ ក៏បាន។ ដូចគ្នាភ្នែនោះ សញ្ជាតបីតិសោមនស្សោ, បីតិសោមនស្សសញ្ជាតោ, មាសជាតោ, ជាតមាសោ, ឆិន្នហត្ថោ, ហត្ថច្ឆិន្នោ។

‘‘ทีฆา ชงฺฆายสฺสา’’ติ วิคฺคยฺห สมาสาทิมฺหิ กเต –

កាលបើធ្វើសមាសជាដើម ដោយវិគ្គហៈថា “dīghā jaṅghā yassa” (ស្មងជើងទាំងឡាយវែងរបស់បុរសណា) ហើយ –

‘‘ตุลฺยาธิกรเณ, ปเท’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “tulyādhikaraṇe” និង “pade” តែងប្រព្រឹត្តទៅ (តាមមក) ផងដែរ។

๓๕๓. อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ.

៣៥៣. (សូត្រថា) "Itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce"។

อิตฺถิยํ วตฺตมาเน ตุลฺยาธิกรเณ ปเท ปเร ปุพฺเพ ภาสิตปุมา อิตฺถิวาจโก สทฺโท อตฺถิ เจ, โส ปุมา อิว ทฏฺฐพฺโพติ ปุพฺพปเท อิตฺถิปฺปจฺจยาภาโว, พหุพฺพีหิวิสโยยํ, อุปริ ‘‘กมฺมธารยสญฺเญ จา’’ติ วกฺขมานตฺตา.

កាលបើមានតុល្យាធិករណ៍បទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គនៅខាងចុង បើមានសព្ទជាឥត្ថីវាចកៈដែលធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គពីមុនមកនៅខាងដើម សព្ទនោះត្រូវចាត់ទុកដូចជាបុល្លិង្គដែរ គឺមិនមានឥត្ថីបច្ច័យក្នុងបុព្វបទឡើយ, នេះជាវិស័យរបស់ពហុព្វីហិសមាស ព្រោះនឹងមានពោលខាងមុខទៀតថា “kammadhārayasaññe ca”។

๓๕๔. กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสาปจฺจเยสุ จ.

៣៥៤. (សូត្រថា) "Kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu ca"។

กฺวจิ ตทฺธิตสมาสนาโมปสคฺคาทีสุ ปเทสุ อาทิมชฺฌุตฺตรภูตานํ สรานํ ชินวจนานุปโรเธน ทีฆรสฺสา โหนฺติ ปจฺจเยสุ, อปจฺจเยสุ ปเรสุ, อปรภูเตสุ จ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានតទ្ធិតសមាស នាម និងឧបសគ្គជាដើមខ្លះ ស្រៈទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅខាងដើម ខាងកណ្តាល និងខាងចុង តែងដល់នូវភាពជាតួវែង (ទីឃៈ) និងតួខ្លី (រស្សៈ) ដោយមិនឱ្យផ្ទុយនឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ កាលបើមានបច្ច័យក្តី មិនមានបច្ច័យក្តីនៅខាងចុង ឬកាលបើមានបទដទៃនៅខាងចុង។

ตตฺถ [Pg.203]

ក្នុងទីនោះ (មានគាថាពោលថា)៖

ทีฆตฺตํ ปากฏานูป- ฆาตาโท มธุวาทิสุ;

รสฺสตฺตํ อชฺชเว อิตฺถิ- รูปาโท จ ก, ตาทิสูติ.

"ភាពជាតួវែង (ទីឃៈ) មានក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន បាកដៈ អនូបៈ ឃាតៈ ជាដើម និងក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន មធុ ជាដើម; ភាពជាតួខ្លី (រស្សៈ) មានក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន អជ្ជវៈ ឥត្ថីរូបៈ ជាដើម និងកាលបើមាន ក-បច្ច័យ និង តាទិស-បច្ច័យ ជាដើមនៅខាងចុង"។

พหุพฺพีหิสมาเส สติ ปุลฺลิงฺเค อุตฺตรปทนฺตสฺส รสฺสตฺตํ. ทีฆชงฺโฆ ปุริโส, ตถา ปหูตา ชิวฺหา อสฺสาติ ปหูตชิวฺโห ภควา. มหตี ปญฺญา อสฺสาติ มหาปญฺโญ. ‘‘มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท’’ติ มหาเทโส.

កាលបើមានពហុព្វីហិសមាស ក្នុងបុល្លិង្គ តែងមានការធ្វើឱ្យរស្សៈ (តួខ្លី) នូវអក្សរខាងចុងនៃឧត្តរបទ។ ទីឃជង្ឃោ បុរិសោ (បុរសមានស្មងជើងវែង), ដូចគ្នាភ្នែនោះ អណ្តាតដ៏ធំទូលាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះឈ្មោះថា ពហូតជិវ្ហោ ភគវា (ព្រះដ៏មានព្រះភាគអ្នកមានអណ្តាតធំទូលាយ)។ ប្រាជ្ញាដ៏ធំរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មហាបញ្ញោ (អ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន)។ ដោយសូត្រថា “mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade” ធ្វើការទេសៈ មហន្តសព្ទ ជា មហា។

อิตฺถิยมิติ กึ? ขมาธโน. ภาสิตปุมาติ กึ? สทฺธาธุโร, สทฺธาปกติโก, ปญฺญาปกติโก, ปญฺญาวิสุทฺธิโก, เอตฺถ จ ‘‘กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ กปฺปจฺจโย. ตุลฺยาธิกรเณ อิจฺเจว? สมณิภตฺติโก, กุมาริภตฺติโก, กุมาริภตฺติ.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា “itthiyam” (ក្នុងឥត្ថីលិង្គ)? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា ខមាធនោ (អ្នកមានសេចក្តីអត់ធន់ជាទ្រព្យ)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា “bhāsitapumā” (ធ្លាប់ពោលជាបុល្លិង្គ)? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា សទ្ធាធុរោ, សទ្ធាបកតិកោ, បញ្ញាបកតិកោ, បញ្ញាវិសុទ្ធិកោ, ហើយក្នុងទីនេះ ដោយសូត្រថា “kvaci samāsantagatānamakāranto” ធ្វើឱ្យមាន ក-បច្ច័យ។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា “tulyādhikaraṇe” (មានអធិករណ៍ស្មើគ្នា)? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា សមណិភត្តិកោ, កុមារិភត្តិកោ, កុមារិភត្តិ។

ปุพฺพปทสฺเสวายํ ปุมฺภาวาติเทโส, เตน อิธ น ภวติ. พหุทาสิโก ปุริโส. พหุกุมาริกํ กุลํ.

ការកំណត់ឱ្យមានភាពជាបុល្លិង្គនេះ គឺសម្រាប់តែបុព្វបទប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះមិនមានឡើយ ដូចជា ពហុទាសិកោ បុរិសោ (បុរសមានស្រីបម្រើច្រើន)។ ពហុកុមារិកំ កុលំ (ត្រកូលមានកុមារីច្រើន)។

‘‘คาณฺฐิโว ธนุ อสฺสา’’ติ วิคฺคยฺห สมาสาทิมฺหิ กเต –

កាលបើធ្វើសមាសជាដើម ដោយវិគ្គហៈថា “gāṇṭhivo dhanu assa” (ធ្នូឈ្មោះគណ្ឌីវៈរបស់បុគ្គលណា) ហើយ –

๓๕๕. ธนุมฺหา จ.

៣៥៥. (សូត្រថា) "Dhanumhā ca"។

ติปทมิทํ. กฺวจิสมาสนฺตคตา ธนุสทฺทา อาปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน ธมฺมาทิโต จ, ‘‘วโมทุทนฺตาน’’นฺติ วกาโร, คาณฺฐิวธนฺวา. เอวํ ปจฺจกฺขธมฺมา.

នេះជាសូត្រមាន ៣ បទ។ អា-បច្ច័យ តែងមាននៅខាងចុងនៃធនុសព្ទដែលដល់នូវចុងសមាសខ្លះ, ដោយ ច-សព្ទ តែងមាននៅខាងចុងនៃធម្មសព្ទជាដើមផងដែរ, ដោយសូត្រថា “vamodudantānaṃ” ធ្វើជា វ-ការៈ, សម្រេចរូបជា គាណ្ឋិវធន្វា។ ដូចគ្នាភ្នែនោះ បច្ចក្ខធម្មា។

กฺวจีติ กึ? สหสฺสถามธนุ, ปจฺจกฺขธมฺโม, วิทิตธมฺโม.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា “kvaci” (ខ្លះ)? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា សហស្សថាមធនុ, បច្ចក្ខធម្មោ, វិទិតធម្មោ។

นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ อิจฺจตฺร – นานปฺปการา ทุมา นานาทุมา, นานาทุเมหิ ปติตานิ นานาทุมปติตานิ, นานาทุมปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ จาติ นานาทุมปติตปุปฺผานิ, เตหิ วาสิตา นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา, นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา สานู ยสฺส ปพฺพตสฺส โสยํ นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ [Pg.204] ปพฺพโต. อยํ ปน กมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ.

ក្នុងពាក្យថា នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតសានុ នេះ – ដើមឈើទាំងឡាយមានប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា នានាទុមៈ, ផ្កាទាំងឡាយធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើមានប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា នានាទុមបតិតៈ, ផ្កាទាំងឡាយធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើមានប្រការផ្សេងៗផង ផ្កាទាំងឡាយនោះផង ឈ្មោះថា នានាទុមបតិតបុប្ផៈ, ទីខ្ពង់រាបដែលអប់ដោយផ្កាទាំងឡាយធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើមានប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតៈ, ទីខ្ពង់រាបដែលអប់ដោយផ្កាទាំងឡាយធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើមានប្រការផ្សេងៗ របស់ភ្នំណា ភ្នំនោះឈ្មោះថា នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតសានុ បព្វតោ (ភ្នំមានទីខ្ពង់រាបអប់ដោយផ្កាធ្លាក់ចុះអំពីដើមឈើផ្សេងៗ)។ ម៉្យាងទៀត នេះជាតុល្យាធិករណ៍ពហុព្វីហិសមាសដែលមានកម្មធារយសមាស និងតប្បុរិសសមាសនៅក្នុងផ្ទៃ។

ตถา พฺยาลมฺโพ อมฺพุธโร พฺยาลมฺพมฺพุธโร, ตสฺส พินฺทูนิ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทูนิ, เตหิ จุมฺพิโต พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิโต, ตาทิโส กูโฏ ยสฺส โสยํ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏ อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាភ្នែនោះ ពពកដែលយារធ្លាក់ចុះ ឈ្មោះថា វ្យាលម្ពម្ពុធរោ, ដំណក់ទឹកទាំងឡាយនៃពពកនោះ ឈ្មោះថា វ្យាលម្ពម្ពុធរបិន្ទូនិ, កំពូលភ្នំដែលប៉ះពាល់ដោយដំណក់ទឹកនៃពពកដែលយារធ្លាក់ចុះ ឈ្មោះថា វ្យាលម្ពម្ពុធរបិន្ទុចុម្ពិតោ, កំពូលភ្នំមានសភាពបែបនោះរបស់ភ្នំណា ភ្នំនោះឈ្មោះថា វ្យាលម្ពម្ពុធរបិន្ទុចុម្ពិតកូដោ (ភ្នំមានកំពូលប៉ះពាល់ដោយដំណក់ទឹកនៃពពកដែលយារធ្លាក់ចុះ) ជាដើម។

สตฺตมิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา – สมฺปนฺนานิ สสฺสานิ ยสฺมึ ชนปเท โสยํ สมฺปนฺนสสฺโส ชนปโท, สุลโภ ปิณฺโฑ อิมสฺมินฺติ สุลภปิณฺโฑ เทโส. อากิณฺณา มนุสฺสา ยสฺสํ ราชธานิยํ สา อากิณฺณมนุสฺสา ราชธานี, พหโว ตาปสา เอตสฺมินฺติ พหุตาปโส อสฺสโม, อุปจิตํ มํสโลหิตํ อสฺมินฺติ อุปจิตมํสโลหิตํ สรีรํ, พหโว สามิโน อสฺมินฺติ พหุสฺสามิกํ นครํ.

សត្តមីអត្ថពហុព្វិហិ ដូចជា៖ ស្រូវទាំងឡាយបរិបូណ៌ហើយ ក្នុងជនបទណា ជនបទនោះ (ឈ្មោះថា) សម្បន្នសស្សជនបទ (ជនបទមានស្រូវបរិបូណ៌)។ ដុំបាយគឺបុគ្គលរកបានដោយងាយ ក្នុងប្រទេសនេះ ហេតុនោះ ប្រទេសនេះ (ឈ្មោះថា) សុលភបិណ្ឌទេសៈ (ប្រទេសមានដុំបាយរកបានដោយងាយ)។ មនុស្សទាំងឡាយកកកុញក្នុងរាជធានីណា រាជធានីនោះ (ឈ្មោះថា) អាគិណ្ណមនុស្សារាជធានី (រាជធានីមានមនុស្សកកកុញ)។ តាបសទាំងឡាយច្រើនក្នុងអាស្រមនេះ ហេតុនោះ អាស្រមនេះ (ឈ្មោះថា) ពហុតាបសអស្សមៈ (អាស្រមមានតាបសច្រើន)។ សាច់និងឈាមចម្រើនហើយក្នុងរាងកាយនេះ ហេតុនោះ រាងកាយនេះ (ឈ្មោះថា) ឧបចិតមំសលោហិតសរីរៈ (រាងកាយមានសាច់និងឈាមចម្រើនហើយ)។ ម្ចាស់ទាំងឡាយច្រើនក្នុងនគរនេះ ហេតុនោះ នគរនេះ (ឈ្មោះថា) ពហុស្សាមិកនគរ (នគរមានម្ចាស់ច្រើន)។

‘‘พหู นทิโย อสฺมิ’’นฺติ อตฺเถ สมาสาทิมฺหิ กเต –

កាលបើធ្វើសមាសជាដើម ក្នុងអត្ថថា “Bahū nadiyo asmiṃ” (ស្ទឹងទាំងឡាយច្រើន ក្នុងជនបទនេះ) ដូច្នេះហើយ—

สมาสนฺตคฺคหณํ, กปฺปจฺจโย จ วตฺตเต.

ការកាន់យកនូវសព្ទថា សមាសន្តៈ ផង កប្បច្ច័យ (ក-បច្ច័យ) ផង រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។

๓๕๖. นทิมฺหา จ.

៣៥៦. (សូត្រថា) Nadimhā ca។

สมาสนฺตคตา นทิมฺหา กปฺปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน ตุอนฺตา จ. นิจฺจตฺถํ วจนํ. นทีติ เจตฺถ อิตฺถิวาจกานํ อีการูการานํ ปรสมญฺญา, ตโต ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน’’นฺติอาทินา นทิสญฺญสฺส กปฺปจฺจเย รสฺสตฺตํ, พหุนทิโก ชนปโท. เอวํ พหุชมฺพุกํ วนํ. พหุนาริโกติ ฉฏฺฐีพหุพฺพีหินา สิทฺธํ. พหโว กตฺตาโร อสฺมึ, อสฺสาติ วา พหุกตฺตุโก เทโส. เอวํ พหุภตฺตุโก.

កប្បច្ច័យ រមែងចុះខាងចុងនៃសមាស ពីក្រោយនទីសព្ទ, ដោយ ចសព្ទ ក៏ចុះក្រោយពាក្យដែលមាន តុ-អន្តៈ ផង។ ព្រះសូត្រនេះ លោកពោលទុក ដើម្បីសេចក្តីទៀងទាត់។ ពាក្យថា នទី ក្នុងសូត្រនេះ ជាឈ្មោះដទៃនៃ ឦការ និង ឧការ ដែលជាឥត្ថីលិង្គ, ពីនោះមក រមែងមានការធ្វើឲ្យទៅជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) នៃសព្ទដែលមានឈ្មោះថា នទី កាលបើមាន កប្បច្ច័យ នៅខាងចុង ដោយសូត្រជាដើមថា “Kvacādimajjhuttarānaṃ” (សម្រេចរូបជា) ពហុនទិកោ ជនបទោ (ជនបទមានស្ទឹងច្រើន)។ ដូចគ្នាដែរ ពហុជម្ពុកំ វនំ (ព្រៃមានដើមព្រីងច្រើន)។ ពាក្យថា ពហុណារិកោ សម្រេចដោយឆដ្ឋីពហុព្វិហិសមាស។ អ្នកធ្វើទាំងឡាយច្រើន ក្នុងប្រទេសនេះ ឬ របស់ប្រទេសនេះ ហេតុនោះ ប្រទេសនោះ ឈ្មោះថា ពហុកត្តុកោ ទេសោ (ប្រទេសមានអ្នកធ្វើច្រើន)។ ដូចគ្នាដែរ ពហុភត្តុកោ (មានភត្តច្រើន)។

ภินฺนาธิกรโณ ยถา – เอกรตฺตึ วาโส อสฺสาติ เอกรตฺติวาโส, สมาเนน ชเนน สทฺธึ วาโส อสฺสาติ สมานวาโส [Pg.205] ปุริโส. อุภโต พฺยญฺชนมสฺส อตฺถีติ อุภโภพฺยญฺชนโก, ฉตฺตํ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ ฉตฺตปาณิ ปุริโส. เอวํ ทณฺฑปาณิ, สตฺถปาณิ, วชิรปาณิ, ขคฺคหตฺโถ, สตฺถหตฺโถ, ทาเน อชฺฌาสโย อสฺสาติ ทานชฺฌาสโย, ทานาธิมุตฺติโก, พุทฺธภตฺติโก, สทฺธมฺมคารโว อิจฺจาทิ.

ភិន្នាធិករណ៍ (ពហុព្វិហិដែលមានវិភត្តិផ្សេងគ្នា) ដូចជា៖ ការនៅអស់រាត្រីតែមួយ របស់បុគ្គលនោះ មាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ (ឈ្មោះថា) ឯករត្តិវាសោ (អ្នកមានការនៅអស់រាត្រីតែមួយ)។ ការនៅជាមួយដោយជនស្មើគ្នា របស់បុរសនោះ មាន ហេតុនោះ បុរសនោះ (ឈ្មោះថា) សមានវាសោ បុរិសោ (បុរសមានការនៅជាមួយដោយជនស្មើគ្នា)។ គ្រឿងសម្គាល់ទាំងពីរចំណែក របស់បុគ្គលនោះ មាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ (ឈ្មោះថា) ឧភតោព្យញ្ជនកោ (អ្នកមានភេទទាំងពីរ)។ ឆត្រក្នុងដៃ របស់បុរសនោះ មាន ហេតុនោះ បុរសនោះ (ឈ្មោះថា) ឆត្តបាណិ បុរិសោ (បុរសមានឆត្រក្នុងដៃ)។ ដូចគ្នាដែរ ទណ្ឌបាណិ (មានដំបងក្នុងដៃ), សត្ថបាណិ (មានគ្រឿងសស្ត្រាក្នុងដៃ), វជិរបាណិ (មានវជិរៈក្នុងដៃ), ខគ្គហត្ថោ (មានព្រះខ័នក្នុងដៃ), សត្ថហត្ថោ (មានគ្រឿងសស្ត្រាក្នុងដៃ)។ អធ្យាស្រ័យក្នុងការបរិច្ចាគទាន របស់បុគ្គលនោះ មាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ (ឈ្មោះថា) ទានជ្ឈាសយោ (អ្នកមានអធ្យាស្រ័យក្នុងទាន), ទានាធិមុត្តិកោ (អ្នកមានការបង្ោនចិត្តទៅក្នុងទាន), ពុទ្ធភត្តិកោ (អ្នកមានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះពុទ្ធ), សទ្ធម្មគារវោ (អ្នកមានសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះសទ្ធម៌) ជាដើម។

ติปโท ยถา – ปรกฺกเมนาธิคตา สมฺปทา เยหิ เต ภวนฺติ ปรกฺกมาธิคตสมฺปทา มหาปุริสา. เอวํ ธมฺมาธิคตโภคา, โอณีโต ปตฺตโต ปาณิ เยน โสยํ โอณีตปตฺตปาณิ, สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ วิย กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย, มตฺตา พหโว มาตงฺคา อสฺมินฺติ มตฺตพหุมาตงฺคํ วนํ อิจฺจาทิ.

តិបទពហុព្វិហិ (ពហុព្វិហិមានបីបទ) ដូចជា៖ សម្បទាគឺមហាបុរសទាំងឡាយណា បានសម្រេចហើយដោយសេចក្តីព្យាយាម មហាបុរសទាំងឡាយនោះ (ឈ្មោះថា) បរក្កមាធិគតសម្បទា មហាបុរិសា (មហាបុរសទាំងឡាយមានសម្បទាដែលបានសម្រេចហើយដោយសេចក្តីព្យាយាម)។ ដូចគ្នាដែរ ធម្មាធិគតភោគា (អ្នកមានភោគៈដែលបានសម្រេចហើយដោយធម៌)។ ដៃគឺព្រះសាស្តាអង្គណា នាំចេញហើយចាកបាត្រ ព្រះសាស្តាអង្គនោះ (ឈ្មោះថា) ឱណីតបត្តបាណិ (ព្រះសាស្តាមានព្រះហស្តនាំចេញហើយចាកបាត្រ)។ កាយរបស់បុគ្គលនោះ ដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសត្វសីហៈ មាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ (ឈ្មោះថា) សីហបុព្វឌ្ឍកាយោ (អ្នកមានកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈ)។ ដំរីសារទាំងឡាយចុះប្រេងច្រើនក្នុងព្រៃនេះ ហេតុនោះ ព្រៃនេះ (ឈ្មោះថា) មត្តពហុមាតង្គំ វនំ (ព្រៃមានដំរីសារចុះប្រេងច្រើន) ជាដើម។

นนิปาตปุพฺพปโท ยถา – นตฺถิ เอตสฺส สโมติ อสโม ภควา. อิธ ‘‘อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส’’ติ สุตฺเต ‘‘อตฺตํ นสฺสา’’ติ โยควิภาเคน นสฺส อตฺตํ. เอวํ อปฺปฏิปุคฺคโล, อปุตฺตโก, อเหตุโก, ‘‘กฺวจิ สมาสนฺต’’อิจฺจาทินา กปฺปจฺจโย, นตฺถิ สํวาโส เอเตสนฺติ อสํวาสา, น วิชฺชเต วุฏฺฐิ เอตฺถาติ อวุฏฺฐิโก ชนปโท, อภิกฺขุโก วิหาโร, นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร, ‘‘สเร อน’’ติ อน, ตปฺปุริสคฺคหณมุปลกฺขณํ, อถวา ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา นสฺส อน. เอวํ นตฺถิ อนฺโต อสฺสาติ อนนฺตํ, น วิชฺชนฺติ อาสวา เอเตสนฺติ อนาสวา อิจฺจาทิ.

ននិបាតបុព្វបទ (ពហុព្វិហិមាន ន-និបាត ជាបទខាងមុខ) ដូចជា៖ បុគ្គលស្មើរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ (ឈ្មោះថា) អសមោ (ព្រះអង្គមិនមានបុគ្គលស្មើ)។ ក្នុងសមាសនេះ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ក្នុងសូត្រថា “Attaṃ nassa tappurise” យកត្រឹមតែ “Attaṃ nassa” ទើបមានការแปลง ន ជា អ។ ដូចគ្នាដែរ អប្បដិបុគ្គលោ (មិនមានបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹម), អបុត្តកោ (មិនមានកូន), អហេតុកោ (មិនមានហេតុ), ចុះ កប្បច្ច័យ ដោយសូត្រជាដើមថា “Kvaci samāsanta...”។ ការនៅរួមគ្នារបស់បុគ្គលទាំងឡាយនោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ បុគ្គលទាំងឡាយនោះ (ឈ្មោះថា) អសំវាសា (អ្នកមិនមានការនៅរួមគ្នា)។ ភ្លៀងមិនមានក្នុងជនបទនេះ ហេតុនោះ ជនបទនេះ (ឈ្មោះថា) អវុដ្ឋិកោ ជនបទោ (ជនបទមិនមានភ្លៀង)។ អភិក្ខុកោ វិហារោ (វិហារមិនមានភិក្ខុ)។ ធម៌ដទៃក្រៃលែងជាងរបស់ធម៌នោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ធម៌នោះ (ឈ្មោះថា) អនុត្តរោ (ធម៌មិនមានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង), แปลង ន ជា អន ដោយសូត្រថា “Sare ana”។ ការកាន់យកពាក្យថា តប្បុរិសៈ (ក្នុងសូត្រនោះ) ជាឧបលក្ខណៈ, មួយវិញទៀត แปลង ន ជា អន ដោយសូត្រជាដើមថា “Tesu vuddhī...”។ ដូចគ្នាដែរ ទីបំផុតរបស់អ្វីមួយមិនមានឡើយ ហេតុនោះ អ្វីនោះ (ឈ្មោះថា) អនន្តំ (មិនមានទីបំផុត)។ អាសវៈទាំងឡាយមិនមានដល់ធម៌ទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ (ឈ្មោះថា) អនាសវា (ធម៌មិនមានអាសវៈ) ជាដើម។

ปฐมายตฺเถ สหปุพฺพปโท ยถา – สห เหตุนา โย วตฺตเตติ สเหตุโก, สเหตุ วา, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา [Pg.206] สหสทฺทสฺส สาเทโส, ‘‘กฺวจิ สมาสนฺต’’อิจฺจาทินา กปฺปจฺจโย จ, สห ปีติยา อิเม วตฺตนฺตีติ สปฺปีติกา. เอวํ สห ปจฺจเยหิ วตฺตนฺตีติ สปฺปจฺจยา, สกิเลโส, สอุปาทาโน, สปริวาโร, สห มูเลน อุทฺธโต สมูลุทฺธโต รุกฺโข.

សហបុព្វបទ ក្នុងបឋមាវិភត្តិអត្ថ ដូចជា៖ ធម៌ណាប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយហេតុ ធម៌នោះ (ឈ្មោះថា) សហេតុកោ ឬ សហេតុ (ធម៌ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយហេតុ)។ មានការแปลง សហសព្ទ ជា ស ដោយសូត្រជាដើមថា “Tesu vuddhī...” និងចុះ កប្បច្ច័យ ដោយសូត្រជាដើមថា “Kvaci samāsanta...” ផង។ ធម៌ទាំងឡាយនេះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយបីតិ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនេះ (ឈ្មោះថា) សប្បីតិកា (ធម៌ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយបីតិ)។ ដូចគ្នាដែរ ធម៌ទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយបច្ច័យ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ (ឈ្មោះថា) សប្បច្ចយា (ធម៌មានបច្ច័យ), សកិលេសោ (មានកិលេស), សឧបាទានោ (មានឧបាទាន), សបរិវារោ (មានបរិវារ)។ ដើមឈើគឺបុគ្គលដកឡើងហើយជាមួយដោយឫស ហេតុនោះ ដើមឈើនោះ (ឈ្មោះថា) សមូលុទ្ធតោ រុក្ខោ (ដើមឈើដែលគេដកឡើងទាំងឫស)។

อุปมานปุพฺพปโท ปฐมายตฺเถ ตาว – อุปมาโนปเมยฺยภาวปฺปสิทฺธตฺถํ อิวสทฺทปฺปโยโค, กายพฺยามานํ สมปฺปมาณตาย นิคฺโรโธ อิว ปริมณฺฑโล โย ราชกุมาโร โสยํนิคฺโรธปริมณฺฑโล ราชกุมาโร. ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ อิวสทฺทสฺส อปฺปโยโค, สงฺโข วิย ปณฺฑโร อยนฺติ สงฺขปณฺฑโร, กาโก วิย สูโร อยนฺติ กากสูโร, จกฺขุ อิว ภูโต อยํ ปรมตฺถทสฺสนโตติ จกฺขุภูโต ภควา. เอวํ อตฺถภูโต. ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, อนฺโธ วิย ภูโต อยนฺติ อนฺธภูโต พาโล. มุญฺชปพฺพชมิว ภูตา อยนฺติ มุญฺชปพฺพชภูตา กุทิฏฺฐิ. ตนฺตากุลกมิว ชาตา อยนฺติ ตนฺตากุลกชาตา.

ឯឧបមានបុព្វបទ ក្នុងបឋមាវិភត្តិអត្ថ ជាដំបូង៖ ការប្រើប្រាស់ ឥវសព្ទ ដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាឧបមាន និងឧបមេយ្យ, ព្រះរាជកុមារណាមានរាងមូលដូចជាដើមជ្រៃ ព្រោះភាពមានប្រវែងកាយនិងប្រវែងព្យាមស្មើគ្នា ព្រះរាជកុមារនោះ (ឈ្មោះថា) និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ រាជកុមារោ (ព្រះរាជកុមារមានរាងមូលដូចជាដើមជ្រៃ)។ មិនបាច់ប្រើប្រាស់ ឥវសព្ទ ឡើយ ដោយវិធានថា “Vuttatthānamappayogo”។ បុគ្គលនេះ ဖြូកដូចជាសង្ខ ហេតុនោះ បុគ្គលនេះ (ឈ្មោះថា) សង្ខបណ្ឌរោ (អ្នកមានសម្បុរဖြូកដូចសង្ខ)។ បុគ្គលនេះ ក្លាហានដូចជាក្អែក ហេតុនោះ បុគ្គលនេះ (ឈ្មោះថា) កាកសូរោ (អ្នកក្លាហានដូចក្អែក)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនេះ ប្រៀបដូចជាភ្នែកកើតឡើងហើយ ព្រោះការឃើញនូវបរមត្ថធម៌ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ (ឈ្មោះថា) ចក្ខុភូតោ ភគវា (ព្រះដ៏មានព្រះភាគប្រៀបដូចជាភ្នែក)។ ដូចគ្នាដែរ អត្ថភូតោ, ធម្មភូតោ, ព្រហ្មភូតោ។ មនុស្សពាលនេះ ប្រៀបដូចជាមនុស្សខ្វាក់កើតឡើងហើយ ហេតុនោះ មនុស្សពាលនោះ (ឈ្មោះថា) អន្ធភូតោ ពាលោ (មនុស្សពាលប្រៀបដូចជាមនុស្សខ្វាក់)។ ទិដ្ឋិអាក្រក់នេះ ប្រៀបដូចជាស្មៅយាប្លងនិងស្មៅដំណេកទន្សាយកើតឡើងហើយ ហេតុនោះ ទិដ្ឋិអាក្រក់នោះ (ឈ្មោះថា) មុញ្ជបព្វជភូតា កុទិដ្ឋិ (មិច្ឆាទិដ្ឋិប្រៀបដូចជាស្មៅយាប្លងនិងស្មៅដំណេកទន្សាយ)។ សត្វលោកនេះ កើតឡើងហើយ ប្រៀបដូចជាចង្កោមអំបោះដែលជំពាក់គ្នា ហេតុនោះ សត្វលោកនោះ (ឈ្មោះថា) តន្តាកុលកជាតា (កើតឡើងប្រៀបដូចជាចង្កោមអំបោះដែលជំពាក់គ្នា)។

ฉฏฺฐิยตฺเถ – สุวณฺณวณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺส โสยํ สุวณฺณวณฺโณ ภควา. อุตฺตรปทโลโป, นาคสฺส วิย อสฺส คตีติ นาคคติ. เอวํ สีหคติ, นาควิกฺกโม, สีหวิกฺกโม, สีหหนุ, เอณิสฺส วิย อสฺส ชงฺฆาติ เอณิชงฺโฆ, สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ วิย อสฺส กาโยติ สีหปุพฺพทฺธกาโย, พฺรหฺมุโน วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สโร อสฺสาติ พฺรหฺมสฺสโร.

ក្នុងឆដ្ឋីវិភត្តិអត្ថ៖ ពណ៌សម្បុររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគណា ដូចជាពណ៌នៃមាស ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ (ឈ្មោះថា) សុវណ្ណវណ្ណោ ភគវា (ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានពណ៌សម្បុរដូចជាពណ៌នៃមាស)។ មានការលុបបទខាងចុង (ឧត្តរបទលោប)។ ដំណើររបស់បុគ្គលនោះ ដូចជាដំណើរនៃដំរីសារ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ (ឈ្មោះថា) នាគគតិ (អ្នកមានដំណើរដូចជាដំណើរនៃដំរីសារ)។ ដូចគ្នាដែរ សីហគតិ (ដំណើរដូចសីហៈ), នាគវិក្កមោ (ជំហានស្វាហាប់ដូចដំរីសារ), សីហវិក្កមោ (ជំហានស្វាហាប់ដូចសីហៈ), សីហហនុ (ចង្កាដូចសីហៈ)។ ស្មងជើងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ដូចជាស្មងជើងនៃសត្វទ្រាយ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ (ឈ្មោះថា) ឯណិជង្ឃោ (ព្រះអង្គមានស្មងជើងដូចជាស្មងជើងនៃសត្វទ្រាយ)។ កាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសត្វសីហៈ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ (ឈ្មោះថា) សីហបុព្វឌ្ឍកាយោ (ព្រះអង្គមានកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈ)។ ព្រះសូរเสียงប្រកបដោយអង្គ ៨ របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ដូចជាសំឡេងនៃព្រះព្រហ្ម ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ (ឈ្មោះថា) ព្រហ្មស្សរោ (ព្រះអង្គមានព្រះសូរเสียงដូចជាសំឡេងនៃព្រះព្រហ្ម)។

วาสทฺทตฺเถ [Pg.207] สงฺขฺโยภยปโท ยถา – ทฺเว วา ตโย วา ปตฺตา ทฺวตฺติปตฺตา, ‘‘ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา’’ติ ทฺวิสทฺทนฺตสฺส อาตฺตํ, รสฺสตฺตํ, ทฺวีหํ วา ตีหํ วา ทฺวีหตีหํ, ฉ วา ปญฺจ วา วาจา ฉปฺปญฺจวาจา. เอวํ สตฺตฏฺฐมาสา, เอกโยชนทฺวิโยชนานิ.

សង្ខ្យោភយបទ (សមាសមានសង្ខ្យាសព្ទទាំងសងខាង) ក្នុងអត្ថនៃ វាសព្ទ (ឬ) ដូចជា៖ បាត្រទាំងឡាយ ២ ឬ ៣ (ឈ្មោះថា) ទ្វត្តិបត្តា (បាត្រ ២ ឬ ៣)។ មានការធ្វើ ទ្វិសព្ទ ឲ្យទៅជា អាការៈ និងធ្វើឲ្យទៅជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា “Dvekaṭṭhānamākāro vā”។ ថ្ងៃ ២ ឬ ថ្ងៃ ៣ (ឈ្មោះថា) ទ្វីហតីហំ (២ ឬ ៣ ថ្ងៃ)។ វាចា ៥ ឬ ៦ ម៉ាត់ (ឈ្មោះថា) ឆប្បញ្ចវាចា (វាចា ៥ ឬ ៦ ម៉ាត់)។ ដូចគ្នាដែរ សត្តដ្ឋមាសា (៧ ឬ ៨ ខែ), ឯកយោជនទ្វិយោជនានិ (១ ឬ ២ យោជន៍)។

ทิสนฺตราฬตฺโถ ยถา – ปุพฺพสฺสา จ ทกฺขิณสฺสา จ ทิสาย ยทนฺตราฬํ สายํ ปุพฺพทกฺขิณา วิทิสา. เอตฺถ ตุลฺยาธิกรณปทปรตฺตาภาวา น ปุมฺภาวาติเทโส, ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน’’นฺติอาทินา ทิสนฺตราฬตฺเถ ปุพฺพปทสฺส รสฺสตฺตํ. เอวํ ปุพฺพุตฺตรา, อปรทกฺขิณา, ปจฺฉิมุตฺตรา. ยทา ปน ทกฺขิณา จ สา ปุพฺพา จาติ กมฺมธารยสมาโส โหติ, ตทา ปุมฺภาวาติเทโส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตา, สพฺพนามิกวิธานมฺปิ นิจฺจํ ภวติเยว, ยถา – ทกฺขิณปุพฺพสฺสา, ทกฺขิณปุพฺพสฺสมิติ.

ក្នុងអត្ថនៃចន្លោះទិស (ទិសអនុទិស) ដូចជា៖ ចន្លោះណានៃទិសបូព៌ានិងទិសទក្សិណ ចន្លោះនោះ (ឈ្មោះថា) បុព្វទក្ខិណា វិទិសា (ទិសអាគ្នេយ៍)។ ក្នុងសមាសនេះ មិនមានការសម្រេចរូបជាបុល្លិង្គ (បុម្ភាវាតិទេស) ឡើយ ព្រោះមិនមានតុល្យាធិករណ៍នៅខាងចុង, មានការធ្វើបទខាងមុខឲ្យទៅជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ក្នុងអត្ថនៃចន្លោះទិស ដោយសូត្រជាដើមថា “Kvacādimajjhuttarānaṃ”។ ដូចគ្នាដែរ បុព្វុត្តរា (ទិសឦសាន), អបរទក្ខិណា (ទិសនិរតី), បច្ឆិមុត្តរា (ទិសពាយព្យ)។ តែថា កាលណាជាកម្មធារយសមាស ដូចជា “Dakkhiṇā ca sā pubbā ca” ពេលនោះ រមែងមានការសម្រេចរូបជាបុល្លិង្គ ព្រោះភាពមានអត្ថនៃឧត្តរបទជាប្រធាន, សូម្បីតែវិធីនៃសព្វនាម ក៏រមែងមានជាប្រាកដ ដូចជា Dakkhiṇapubbassā, Dakkhiṇapubbassami ដូច្នេះជាដើម។

พฺยติหารลกฺขโณ ยถา – เกเสสุ จ เกเสสุ จ คเหตฺวา อิทํ ยุทฺธํ ปวตฺตตีติ เกสาเกสิ, ทณฺเฑหิ จ ทณฺเฑหิ จ ปหริตฺวา อิทํ ยุทฺธํ ปวตฺตตีติ ทณฺฑาทณฺฑิ, ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน’’นฺติอาทินา มชฺเฌทีโฆ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อนฺตสฺสิกาโร.

ព្យតិហារលក្ខណៈ (សមាសសម្គាល់ការធ្វើតបតគ្នា) ដូចជា៖ ការច្បាំងនេះប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយការចាប់សក់ទាំងឡាយផង សក់ទាំងឡាយផង ហេតុនោះ ការច្បាំងនេះ (ឈ្មោះថា) កេសាកេសិ (ការច្បាំងដោយការចាប់សក់គ្នាទៅវិញទៅមក)។ ការច្បាំងនេះប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដោយការវាយនឹងដំបងទាំងឡាយផង ដំបងទាំងឡាយផង ហេតុនោះ ការច្បាំងនេះ (ឈ្មោះថា) ទណ្ឌាទណ្ឌិ (ការច្បាំងដោយការវាយនឹងដំបងតបតគ្នា)។ មានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ត្រង់កណ្តាល ដោយសូត្រជាដើមថា “Kvacādimajjhuttarānaṃ” និងមានការធ្វើឲ្យទៅជា ឥការៈ នៅខាងចុង ដោយសូត្រជាដើមថា “Tesu vuddhī...”។

ปฐมาวิภตฺยตฺถพหุพฺพีหิ.

បឋមាវិភត្តិអត្ថពហុព្វិហិ។

พหุพฺพีหิสมาโส นิฏฺฐิโต.

ពហុព្វិហិសមាស ចប់ហើយ។

ทฺวนฺทสมาส

ទ្វន្ទសមាស

อถ ทฺวนฺทสมาโส วุจฺจเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីទ្វន្ទសមាស។

โส จ ทุวิโธ อิตรีตรโยค สมาหารตฺถเภเทน.

ទ្វន្ទសមាសនោះ មាន ២ យ៉ាង ដោយការបែងចែកអត្ថជា ឥតរេតរយោគៈ និង សមាហារៈ។

ตตฺถ [Pg.208] อิตรีตรโยเค ตาว – ‘‘สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาน’’อิตีธ อุภยตฺถาปิ ปฐเมกวจนํ, สมุจฺจยโชตนตฺถํ จสทฺทปฺปโยโค จ.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសទាំងពីរនោះ ក្នុងឥតរេតរយោគៈ ជាដំបូង៖ ក្នុងពាក្យថា “Sāriputtamoggallāna” នេះ សូម្បីតែក្នុងបទទាំងពីរក៏ជាបឋមាវិភត្តិ ឯកវចនៈ និងមានការប្រើប្រាស់ ចសព្ទ ដើម្បីបង្ហាញអត្ថប្រមូលផ្តុំ (សមុច្ចយៈ) ផង។

‘‘สาริปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จา’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “Sāriputto ca moggallāno ca” (ព្រះសារីបុត្តផង ព្រះមោគ្គល្លានផង) ដូច្នេះ—

๓๕๗. นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท.

៣៥៧. (សូត្រថា) Nāmānaṃ samuccayo dvando។

นานานามานเมว เอกวิภตฺติกานํ ยุตฺตตฺถานํ โย สมุจฺจโย, โส วิภาสา สมาโส ภวติ, ทฺวนฺทสญฺโญ จ.

ការប្រមូលផ្តុំនៃនាមសព្ទផ្សេងៗគ្នា ដែលមានវិភត្តិជាមួយគ្នា និងមានអត្ថសមគួរគ្នាណា សមាសនោះ រមែងជាសមាសមិនទៀងទាត់ (វិភាសាសមាស) ផង មានឈ្មោះថា ទ្វន្ទៈ ផង។

เอตฺถ จ สมุจฺจโย นาม สมฺปิณฺฑนํ, โส ปน อตฺถวเสน เกวลสมุจฺจโย อนฺวาจโย อิตรีตรโยโค สมาหาโร จาติ จตุพฺพิโธ.

ក្នុងសមាសនេះ ពាក្យថា សមុច្ចយៈ បានដល់ការរួមបញ្ចូលគ្នា, ម្យ៉ាងទៀត សមុច្ចយៈនោះ ដោយអំណាចនៃអត្ថ មាន ៤ យ៉ាង គឺ៖ កេវលសមុច្ចយៈ, អន្វាចយៈ, ឥតរេតរយោគៈ និង សមាហារៈ។

ตตฺถ เกวลสมุจฺจเย, อนฺวาจเย จ สมาโส น ภวติ, กฺริยาสาเปกฺขตาย นามานํ อญฺญมญฺญํ อยุตฺตตฺถภาวโต, ยถา – จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ อทาสิ, ทานญฺจ เทหิ, สีลญฺจ รกฺขาหิ. อิตรีตรโยเค, สมาหาเร จ สมาโส ภวติ, ตตฺถ นามานํ อญฺญมญฺญํ ยุตฺตตฺถภาวโต.

ក្នុងសមុច្ចយៈទាំងនោះ ក្នុងកេវលសមុច្ចយៈ និងអន្វាចយៈ មិនមានសមាសឡើយ ព្រោះនាមសព្ទទាំងឡាយត្រូវរំពឹងរកកិរិយា ទើបមិនមានអត្ថសមគួរទៅវិញទៅមក ដូចជា៖ “Cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi” (បានថ្វាយនូវចីវរផង នូវបិណ្ឌបាតផង នូវសេនាសនបច្ច័យផង), “Dānañca dehi, sīlañca rakkhāhi” (ចូរឲ្យនូវទានផង ចូររក្សានូវសីលផង)។ ចំណែកក្នុងឥតរេតរយោគៈ និងសមាហារៈ រមែងមានសមាស ព្រោះនាមសព្ទទាំងឡាយមានអត្ថសមគួរទៅវិញទៅមកក្នុងសមាសនោះ។

ทฺเว ทฺเว ปทานิ ทฺวนฺทา, ทฺวนฺทฏฺฐา วา ทฺวนฺทา, ทฺวนฺทสทิสตฺตา อยํ สมาโสปิ อนฺวตฺถสญฺญาย ทฺวนฺโทติ วุจฺจติ, อุภยปทตฺถปฺปธาโน หิ ทฺวนฺโท.

បទទាំងឡាយពីរៗ ឈ្មោះថា ទ្វន្ទៈ (គូ) ឬមួយ បទទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងភាពជាគូ ឈ្មោះថា ទ្វន្ទៈ, ព្រោះភាពស្រដៀងគ្នានឹងគូ សូម្បីតែសមាសនេះ ក៏លោកហៅថា ទ្វន្ទៈ ដោយឈ្មោះសមស្របតាមសេចក្តីពិត (អន្វត្ថសញ្ញា) ព្រោះថា ទ្វន្ទសមាស មានអត្ថនៃបទទាំងពីរជាប្រធាន។

นนุ จ อุภยปทตฺถปฺปธานตฺเต สติ ทฺวนฺเท กถเมกตฺถีภาโว สิยาติ? วุจฺจเต – สทิสาทิอตฺเถปิ สทฺทปฺปวตฺติสมฺภเวนทฺวินฺนํ ปทานํ เอกกฺขเณเยว อตฺถทฺวยทีปกตฺตา น วิโรโธ, ตญฺจ ทฺวนฺทวิสยเมว, เตสมตฺถทฺวยทีปกตฺตา. ยถา หิ ภูสทฺโท อนุภวอภิภวาทิเก อตฺเถ อนฺวภิอาทิอุปสคฺคสหิโตว ทีเปติ, น เกวโล, เอวํ ‘‘ควสฺสก’’นฺติอาทีสุ [Pg.209] ควาทีนํ อสฺสาทิสทฺทนฺตรสหิตานเมว อตฺถทฺวยทีปนํ, น เกวลานนฺติ ตญฺจ ทฺวนฺทวิสยเมว, น สพฺพตฺถาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ทฺวินฺนมฺปิ ยถาวุตฺตสมุจฺจยทีปกตฺตา อตฺถิ ทฺวนฺเทเปกตฺถิตาติ น โกจิ วิโรโธ, ตโต สมาสสญฺญาวิภตฺติโลปาทิ วุตฺตนยเมว, สมาเสเนว จตฺถสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ จสทฺทสฺส อปฺปโยโค.

សួរថា៖ កាលបើទ្វន្ទសមាសមានអត្ថនៃបទទាំងពីរជាប្រធានហើយ តើធ្វើដូចម្តេចនឹងមានភាពជាអត្ថតែមួយ (ឯកត្ថីភាវៈ) បាន? ឆ្លើយថា៖ សូម្បីតែក្នុងអត្ថមានសទិសៈ (ភាពដូចគ្នា) ជាដើម ដោយការកើតឡើងនៃសព្ទប្រព្រឹត្តទៅ បទទាំងពីររមែងសម្តែងអត្ថទាំងពីរក្នុងខណៈតែមួយ ហេតុនោះ មិនមានការទាស់ខុសគ្នាឡើយ, ហើយការសម្តែងអត្ថទាំងពីរនោះ ជាវិស័យនៃទ្វន្ទសមាសពិតប្រាកដ ព្រោះបទទាំងនោះសម្តែងអត្ថទាំងពីរ។ ដូចជា ភូសព្ទ រមែងសម្តែងអត្ថមានការសោយ (អនុភវៈ) និងការគ្របសង្កត់ (អភិភវៈ) ជាដើម លុះត្រាតែប្រកបជាមួយឧបសគ្គមាន អនុ និង អភិ ជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្តែងតែឯកឯងឡើយ, យ៉ាងណាមិញ ក្នុងពាក្យជាដើមថា “Gavassakaṃ” (គោនិងសេះ) ការសម្តែងអត្ថទាំងពីរនៃគោជាដើម រមែងមានបាន លុះត្រាតែប្រកបជាមួយសព្ទដទៃមានសេះជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្តែងតែឯកឯងឡើយ, គប្បីជ្រាបថា ការសម្តែងអត្ថបែបនោះ ជាវិស័យនៃទ្វន្ទសមាសប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានក្នុងទីទាំងពួងឡើយ។ មួយវិញទៀត ព្រោះបទទាំងពីរសម្តែងអត្ថប្រមូលផ្តុំ (សមុច្ចយៈ) ដូចដែលបានពោលហើយ ភាពជាអត្ថតែមួយ (ឯកត្ថីភាវៈ) ក៏រមែងមានក្នុងទ្វន្ទសមាសដែរ ហេតុនោះ មិនមានការទាស់ខុសគ្នាឡើយ, ពីនោះមក ការតាំងឈ្មោះជាសមាស និងការលុបវិភត្តិជាដើម ក៏មានតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ព្រោះអត្ថនៃ ចសព្ទ ត្រូវបានពោលរួចហើយដោយសមាសនោះឯង ហេតុនោះ មិនបាច់ប្រើប្រាស់ ចសព្ទ ឡើយ ដោយវិធានថា “Vuttatthānamappayogo”។

อิธ ทฺวนฺเท อจฺจิตตรํ ปุพฺพํ นิปตติ, ปรสฺเสว ลิงฺคญฺจ. อิตรีตรโยคสฺส อวยวปฺปธานตฺตา สพฺพตฺถ พหุวจนเมว.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនេះ បទដែលគួរគោរពជាង រមែងធ្លាក់ចុះក្នុងទីខាងមុខ និងមានលិង្គដូចជាបទខាងចុងផង។ ព្រោះឥតរេតរយោគៈ មានចំណែករង (អវយវៈ) ជាប្រធាន ហេតុនោះ ក្នុងទីទាំងពួង រមែងជាពហុវចនៈតែម៉្យាង។

สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนหิ อิจฺจาทิ, สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา. เอวํ พฺราหฺมณคหปติกา, ขตฺติยพฺราหฺมณา, เทวมนุสฺสา, จนฺทิมสูริยา, มาตา จ ปิตา จ มาตาปิตโร, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ทฺวนฺเท มาตุอาทิปุพฺพปทุการสฺส อากาโร. เอวํ ปิตาปุตฺตา.

សារីបុត្តមោគ្គល្លានា, សារីបុត្តមោគ្គល្លានេ, សារីបុត្តមោគ្គល្លានេហិ ជាដើម។ សមណៈផង ព្រាហ្មណ៍ផង (ឈ្មោះថា) សមណព្រាហ្មណា (សមណៈនិងព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ)។ ដូចគ្នាដែរ ព្រាហ្មណគហបតិកា (ព្រាហ្មណ៍និងគហបតីទាំងឡាយ), ខត្តិយព្រាហ្មណា (ក្សត្រនិងព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ), ទេវមនុស្សា (ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ), ចន្ទិមសូរិយា (ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យទាំងឡាយ)។ ម្តាយផង ឪពុកផង (ឈ្មោះថា) មាតាបិតរោ (មាតានិងបិតាទាំងឡាយ), មានការធ្វើ ឧការៈ នៃបទខាងមុខមាន មាតុសព្ទ ជាដើម ឲ្យទៅជា អាការៈ ក្នុងទ្វន្ទសមាស ដោយសូត្រជាដើមថា “Tesu vuddhī...”។ ដូចគ្នាដែរ បិតាបុត្តា (ឪពុកនិងកូនទាំងឡាយ)។

‘‘ชายา จ ปติ จาติ ชายาปติ’’อิตีธ –

ក្នុងពាក្យថា “Jāyā ca pati cāti jāyāpati” (ប្រពន្ធផង ប្តីផង ឈ្មោះថា ជាយាបតិ) នេះ—

‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตเต.

(ពាក្យថា) “Kvaci” រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។

๓๕๘. ชายาย ตุทํ ชานิ ปติมฺหิ.

៣៥៨. (សូត្រថា) Jāyāya tudaṃ jāni patimhi។

ชายาสทฺทสฺส ตุทํ ชานิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ปติสทฺเท ปเร กฺวจิ. ตุทํปติ, ชานิปติ, ชยมฺปติกา. เอตฺถ นิคฺคหีตาคโม, ‘‘กฺวจา’’ทินา รสฺสตฺตญฺจ.

ការแปลง ជាយាសព្ទ ទៅជា តុទំ និង ជានិ ទាំងឡាយនេះ រមែងមានខ្លះ កាលបើមាន បតិសព្ទ នៅខាងចុង (សម្រេចរូបជា) តុទម្បតិ, ជានិបតិ, ជយម្បតិកា។ ក្នុងរូបទាំងនេះ មានការចុះនិគ្គហិតាគម និងការធ្វើឲ្យទៅជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា “Kvaci...” ផង។

กฺวจิ อปฺปสรํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา – จนฺโท จ สูริโย จ จนฺทสูริยา, นิคมา จ ชนปทา จ นิคมชนปทา, สุรา จ อสุรา [Pg.210] จ ครุฬา จ มนุชา จ ภุชคา จ คนฺธพฺพา จ สุราสุรครุฬมนุชภุชคคนฺธพฺพา.

ជួនកាល បទដែលមានស្រៈតិចជាង រមែងធ្លាក់ចុះក្នុងទីខាងមុខ ដូចជា៖ ព្រះចន្ទផង ព្រះអាទិត្យផង (ឈ្មោះថា) ចន្ទសូរិយា (ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យទាំងឡាយ)។ និគមទាំងឡាយផង ជនបទទាំងឡាយផង (ឈ្មោះថា) និគមជនបទា (និគមនិងជនបទទាំងឡាយ)។ ទេវតាទាំងឡាយផង អសូរទាំងឡាយផង គ្រុឌទាំងឡាយផង មនុស្សទាំងឡាយផង នាគទាំងឡាយផង គន្ធព្វទាំងឡាយផង (ឈ្មោះថា) សុរាសុរគរុឡមនុស្សភុជគគន្ធព្វា (ទេវតា អសូរ គ្រុឌ មនុស្ស នាគ និងគន្ធព្វទាំងឡាយ)។

กฺวจิ อิวณฺณุวณฺณนฺตานํ ปุพฺพนิปาโต, ยถา – อคฺคิ จ ธูโม จ อคฺคิธูมา. เอวํ คติพุทฺธิภุชปฐหรกรสยา, ธาตโว จ ลิงฺคานิ จ ธาตุลิงฺคานิ.

ជួនកាល បទដែលមាន ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ នៅខាងចុង រមែងធ្លាក់ចុះក្នុងទីខាងមុខ ដូចជា៖ ភ្លើងផង ផ្សែងផង (ឈ្មោះថា) អគ្គិធូមា (ភ្លើងនិងផ្សែងទាំងឡាយ)។ ដូចគ្នាដែរ គតិពុទ្ធិភុជបឋហរករសយា, ធាតុទាំងឡាយផង លិង្គទាំងឡាយផង (ឈ្មោះថា) ធាតុលិង្គានិ (ធាតុនិងលិង្គទាំងឡាយ)។

กฺวจิ สราทิอการนฺตานํ ปุพฺพนิปาโต, ยถา – อตฺโถ จ ธมฺโม จ อตฺถธมฺมา. เอวํ อตฺถสทฺทา, สทฺทตฺถา วา.

ជួនកាល បទដែលមានស្រៈជាខាងដើម និងមាន អការៈ នៅខាងចុង រមែងធ្លាក់ចុះក្នុងទីខាងមុខ ដូចជា៖ សេចក្តីផង ធម៌ផង (ឈ្មោះថា) អត្ថធម្មា (អត្ថនិងធម៌ទាំងឡាយ)។ ដូចគ្នាដែរ អត្ថសទ្ទា (អត្ថនិងសព្ទទាំងឡាយ) ឬ សទ្ទត្ថា (សព្ទនិងអត្ថទាំងឡាយ)។

สมาหาเร ปน – ‘‘จกฺขุ จ โสตญฺจา’’ติ อตฺเถ ‘‘นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท’’ติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา วิภตฺติโลปาทิมฺหิ กเต –

ចំណែកក្នុងសមាហារទ្វន្ទសមាសវិញ៖ ក្នុងអត្ថថា “Cakkhu ca sotañca” (ភ្នែកផង ត្រចៀកផង) កាលបើធ្វើទ្វន្ទសមាសដោយសូត្រថា “Nāmānaṃ samuccayo dvando” ហើយលុបវិភត្តិជាដើមរួចហើយ—

‘‘นปุํสกลิงฺคํ, เอกตฺตญฺจา’’ติ วตฺตเต.

«នបុំសកលិង្គំ ឯកត្តញ្ច» រមែងតាមទៅ។

๓๕๙. ตถา ทฺวนฺเท ปาณิ ตูริย โยคฺค เสนงฺค ขุทฺทชนฺตุก วิวิธ วิรุทฺธ วิสภาคตฺถาทีนญฺจ.

៣៥៩. ដូចគ្នានោះដែរ ក្នុងទ្វន្ទសមាស (រមែងមានឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គ) នៃសព្ទទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាអវយវៈនៃប្រាណី គ្រឿងតន្ត្រី គ្រឿងទឹម អវយវៈនៃកងទ័ព សត្វល្អិតតូចៗ សត្វដែលជាសត្រូវនឹងគ្នាយ៉ាងផ្សេងៗ និងធម៌ដែលមានសភាវៈខុសគ្នាជាដើម។

ยถา ทิคุสมาเส, ตถา สมาหารทฺวนฺทสมาเสปิ ปาณิ ตูริย โยคฺค เสนงฺคตฺถานํ, ขุทฺทชนฺตุกวิวิธ วิรุทฺธวิสภาคตฺถอิจฺเจวมาทีนญฺจ เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ.

ដូចជាក្នុងទិគុសមាសយ៉ាងណា ក្នុងសមហរទ្វន្ទសមាស ក៏រមែងមានឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គ នៃសព្ទទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាអវយវៈនៃប្រាណី គ្រឿងតន្ត្រី គ្រឿងទឹម អវយវៈនៃកងទ័ព សត្វល្អិតតូចៗ សត្វដែលជាសត្រូវនឹងគ្នាយ៉ាងផ្សេងៗ និងធម៌ដែលមានសភាវៈខុសគ្នាជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។

ปาณิโน จ ตูริยานิ จ โยคฺคานิ จ เสนา จาติ ปาณิตูริย โยคฺคเสนา, ตาสมงฺคานิ ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคานิ, ทฺวนฺทโต ปรตฺตา องฺคสทฺโท ปจฺเจกมภิสมฺพชฺฌเต. ขุทฺทา จ เต ชนฺตุกา เจติ ขุทฺทชนฺตุกา, วิวิเธนากาเรน วิรุทฺธา วิวิธวิรุทฺธา, นิจฺจวิโรธิโน. สมาโน ภาโค เยสํ เต สภาคา, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา สมานสฺส สอาเทโส, วิวิธา จ เต ลกฺขณโต สภาคา จ กิจฺจโตติ วิสภาคา. ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคานิ จ ขุทฺทชนฺตุกา จ วิวิธวิรุทฺธา จ วิสภาคา จาติ ทฺวนฺโท, อิธ พหุตฺตา ปุพฺพนิปาตสฺส อนิยโม, เต อตฺถา เยสํ [Pg.211] เต ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถา, เต อาทโย เยสํ เต ตทาทโย.

វិគ្រោះថា៖ បាណីផង គ្រឿងតន្ត្រីទាំងឡាយផង គ្រឿងទឹមទាំងឡាយផង កងទ័ពផង ឈ្មោះថា បាណិតូរិយយោគ្គសេនា, អវយវៈនៃរបស់ទាំងនោះ ឈ្មោះថា បាណិតូរិយយោគ្គសេនង្គៈ, សព្ទថា អង្គៈ ដែលនៅខាងចុងនៃទ្វន្ទសមាស រមែងភ្ជាប់ទៅនឹងសព្ទនីមួយៗ។ សត្វល្អិតផង ជាសត្វតូចៗផង ឈ្មោះថា ខុទ្ទជន្តុកៈ, សត្វទាំងឡាយដែលជាសត្រូវនឹងគ្នាដោយអាការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា វិវិធវិរុទ្ធៈ គឺសត្វដែលជាសត្រូវនឹងគ្នានិច្ចកាល។ ធម៌ទាំងឡាយណាមានចំណែកស្មើគ្នា ធម៌ទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា សភាគៈ, ការទេសៈសមានសព្ទជា សៈ ដោយសូត្រថា «តេសុ វុទ្ធិ» ជាដើម, ធម៌ទាំងឡាយណាផ្សេងគ្នាដោយលក្ខណៈ តែមានចំណែកស្មើគ្នាដោយកិច្ច ធម៌ទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា វិសភាគៈ។ បាណិតូរិយយោគ្គសេនង្គៈផង ខុទ្ទជន្តុកៈផង វិវិធវិរុទ្ធៈផង វិសភាគៈផង ឈ្មោះថា ទ្វន្ទសមាស, ក្នុងសមាសនេះ ព្រោះមានសព្ទច្រើន មិនមានការកំណត់ច្បាស់លាស់ក្នុងការដាក់សព្ទទុកខាងដើម (បុព្វនិបាត) ឡើយ, សព្ទទាំងឡាយណាមានអត្ថទាំងនោះ សព្ទទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា បាណិតូរិយយោគ្គសេនង្គខុទ្ទជន្តុកវិវិធវិរុទ្ធវិសភាគត្ថៈ, សព្ទទាំងឡាយណាមានសព្ទទាំងនោះជាដើម សព្ទទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា តទាទិ។

อาทิคฺคหเณน อญฺโญญฺญลิงฺควิเสสิต สงฺขฺยาปริมาณตฺถ ปจนจณฺฑาลตฺถ ทิสตฺถาทีนญฺจ ทฺวนฺเท เอกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ, อิติ ปาณฺยงฺคตฺถภาวโต จกฺขุโสตสทฺทานํ อิมินา เอกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา นามพฺยปเทเส กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ อมาเทสาทิ.

ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា «អាទិ» រមែងមានឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គ ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃសព្ទទាំងឡាយដែលមានលិង្គប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមក សព្ទមានអត្ថជាចំនួននិងប្រមាណ សព្ទមានអត្ថជាអ្នកស្លនិងចណ្ឌាល និងសព្ទមានអត្ថជាទិសជាដើម, ព្រោះហេតុនោះ ដោយភាពជាអត្ថនៃអវយវៈនៃប្រាណី នៃសព្ទថា ចក្ខុ និងសោតៈ ទាំងឡាយ កាលបើធ្វើឱ្យមានឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គដោយសូត្រនេះហើយ កាលបើការហៅថា នាម ព្រោះភាពជាសមាសត្រូវបានធ្វើហើយ ការកើតឡើងនៃវិភត្តិមាន សិ ជាដើម និងការទេសៈជា អំ ជាដើម រមែងមាន។

จกฺขุโสตํ, เห จกฺขุโสต, จกฺขุโสตํ, จกฺขุโสเตน. เอวํ สพฺพตฺเถกวจนเมว. มุขญฺจ นาสิกา จ มุขนาสิกํ, ‘‘สโร รสฺโส นปุํสเก’’ติ อนฺตสฺส รสฺสตฺตํ, หนุ จ คีวา จ หนุคีวํ. เอวํ กณฺณนาสํ, ปาณิปาทํ, ฉวิมํสโลหิตํ. หตฺถปาทา มํสโลหิตานีติอาทีนํ ปน อิตรีตรโยเคน สิทฺธํ. เอวํ ปาณฺยงฺคตฺเถ.

ឧទាហរណ៍៖ ចក្ខុសោតំ (ភ្នែកនិងត្រចៀក), នែចក្ខុសោតៈ, នូវចក្ខុសោតៈ, ដោយចក្ខុសោតៈ។ យ៉ាងនេះ រមែងមានតែឯកវចនៈក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។ មាត់ផង ច្រមុះផង ឈ្មោះថា មុខនាសិកំ, ការធ្វើស្រៈខាងចុងឱ្យជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «សរោ រស្សោ នបុំសកេ», ថ្គាមផង កផង ឈ្មោះថា ហនុគីវំ។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ កណ្ណនាសំ (ត្រចៀកនិងច្រមុះ), បាណិបាទំ (ដៃនិងជើង), ឆវិមំសលោហិតំ (ស្បែក សាច់ និងឈាម)។ ចំណែកឯពាក្យថា ហត្ថបាទា (ដៃនិងជើងទាំងឡាយ) និង មំសលោហិតានិ (សាច់និងឈាមទាំងឡាយ) ជាដើម រមែងសម្រេចដោយឥតរេតរយោគទ្វន្ទសមាស។ យ៉ាងនេះ ក្នុងអត្ថជាអវយវៈនៃប្រាណី។

ตูริยงฺคตฺเถ คีตญฺจ วาทิตญฺจ คีตวาทิตํ, สมฺมญฺจ ตาฬญฺจ สมฺมตาฬํ, สมฺมนฺติ กํสตาฬํ. ตาฬนฺติ หตฺถตาฬํ. สงฺเข จ ปณโว จ ฑิณฺฑิโม จ, สงฺขา จ ปณวา จ ฑํณฺฑิมา จาติ วา สงฺขปณวฑิณฺฑิมํ, ปณวาทโย ทฺเวปิ เภริวิเสโส.

ក្នុងអត្ថជាគ្រឿងតន្ត្រី៖ ចម្រៀងផង ភ្លេងប្រគំផង ឈ្មោះថា គីតវាទិតំ, ឈិងផង ស្គរផង ឈ្មោះថា សម្មតាលំ, សព្ទថា សម្មៈ គឺឈិងលង្ហិន, សព្ទថា តាលៈ គឺការទះដៃ។ ស័ង្ខផង ស្គរតូចផង ស្គរធំផង ឬថា ស័ង្ខទាំងឡាយផង ស្គរតូចទាំងឡាយផង ស្គរធំទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា សង្ខបណវឌិណ្ឌិមំ, សព្ទទាំងពីរមាន បណវៈ ជាដើម គឺជាប្រភេទនៃស្គរពិសេស។

โยคฺคงฺคตฺเถ ยถา – ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ, ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ ยุคนงฺคลํ.

ក្នុងអត្ថជាគ្រឿងទឹម ដូចជា៖ ផាលផង រំពាត់ដេញគោផង ឈ្មោះថា ផាលបាចនំ, នឹមផង នង្គ័លផង ឈ្មោះថា យុគនង្គលំ។

เสนงฺคตฺเถ หตฺถิโน จ อสฺสา จ หตฺถิอสฺสํ, รถา จ ปตฺติกา จ รถปตฺติกํ, อสิ จ จมฺมญฺจ อสิจมฺมํ, จมฺมนฺติ สรวารณผลกํ. ธนุ จ กลาโป จ ธนุกลาปํ, กลาโปติ ตูณีรํ.

ក្នុងអត្ថជាអវយវៈនៃកងទ័ព៖ ដំរីទាំងឡាយផង សេះទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា ហត្ថិអស្សំ, រថទាំងឡាយផង ថ្មើរជើងទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា រថបត្តិកំ, ដាវផង ខែលផង ឈ្មោះថា អសិចម្មំ, សព្ទថា ចម្មៈ គឺខែលការពារព្រួញ, ធ្នូផង បំពង់ព្រួញផង ឈ្មោះថា ធនុកលាបំ, សព្ទថា កលាបៈ គឺបំពង់ព្រួញ។

ขุทฺทชนฺตุกตฺเถ ฑํสา จ มกสา จ ฑํสมกสํ. เอวํ กุนฺถกิปิลฺลิกํ, กีฏปฏงฺคํ, กีฏสรีสปํ. ตตฺถ กุนฺถา สุขุมกิปิลฺลิกา, กีฏา กปาลปิฏฺฐิกปาณา.

ក្នុងអត្ថជាសត្វល្អិតតូចៗ៖ របោមទាំងឡាយផង មូសទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា ឌំសមកសំ។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ កុន្ថកិបិល្លិកំ (ស្រមោចតូចនិងស្រមោចធំ), គីដបដង្គំ (ដង្កូវនិងកណ្តូប), គីដសរីសបំ (ដង្កូវនិងសត្វលូនវារ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ សព្ទថា កុន្ថា គឺស្រមោចតូចៗល្អិត, សព្ទថា គីដា គឺសត្វមានស្នូកនៅខាងខ្នង។

วิวิธวิรุทฺธตฺเถ [Pg.212] อหิ จ นกุโล จ, อหี จ นกุลา จาติ วา อหินกุลํ. เอวํ พิฬารมูสิกํ, อนฺตสฺส รสฺสตฺตํ, กาโกลูกํ, สปฺปมณฺฑูกํ, ครุฬสปฺปํ.

ក្នុងអត្ថជាសត្វដែលជាសត្រូវនឹងគ្នាយ៉ាងផ្សេងៗ៖ ពស់ផង ស្កាផង ឬថា ពស់ទាំងឡាយផង ស្កាទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា អហិនកុលំ។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ ពិឡារមូសិកំ (ឆ្មាកណ្តុរ) មានការធ្វើស្រៈខាងចុងឱ្យជាស្រៈខ្លី, កាកោលូកំ (ក្អែកនិងទីទុយ), សប្បមណ្ឌូកំ (ពស់និងកង្កែប), គរុឡសប្បំ (គ្រុឌនិងពស់)។

วิสภาคตฺเถ สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ. เอวํ นามรูปํ, หิโรตฺตปฺปํ. สติสมฺปชญฺญํ, โลภโมหํ, โทสโมหํ, อหิริกาโนตฺตปฺปํ, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจมิจฺจาทิ. ‘‘อํโม นิคฺคหีตํ ฌลเปหี’’ติ เอตฺถ ‘‘อํโม’’ติ นิทฺเทสทสฺสนโต กตฺถจิ นปุํสกลิงฺคตฺตํ น โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ, เตน อาธิปจฺจปริวาโร ฉนฺทปาริสุทฺธิ ปฏิสนฺธิปฺปวตฺติยนฺติอาทิ สิชฺฌติ.

ក្នុងអត្ថជាធម៌ដែលមានសភាវៈខុសគ្នា៖ សីលផង បញ្ញាផង ឈ្មោះថា សីលបញ្ញាណំ, សមថៈផង វិបស្សនាផង ឈ្មោះថា សមថវិបស្សនំ។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ នាមរូបំ (នាមនិងរូប), ហិរោត្តប្បំ (ហិរិនិងឱត្តប្បៈ), សតិសម្បជញ្ញំ (សតិនឹងសម្បជញ្ញៈ), លោភមោហំ (លោភៈនិងមោហៈ), ទោសមោហំ (ទោសៈនិងមោហៈ), អហិរិកានោត្តប្បំ (អហិរិកៈនិងអនោត្តប្បៈ), ថិនមិទ្ធំ (ថីនៈនិងមិទ្ធៈ), ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ (ឧទ្ធច្ចៈនិងកុក្កុច្ចៈ) ជាដើម។ ក្នុងសូត្រថា «អំមោ និគ្គហីតំ ឈលបេហិ» នេះ ព្រោះការសម្តែងនូវសព្ទថា «អំមោ» គួរជ្រាបថា ក្នុងកន្លែងខ្លះ ភាពជានបុំសកលិង្គរមែងមិនមានឡើយ, ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា អាធិបច្ចបរិវារោ (ความเป็นใหญ่និងបរិវារ), ឆន្ទបារិសុទ្ធិ (សេចក្តីពេញចិត្តនិងសេចក្តីបរិសុទ្ធ), បដិសន្ធិប្បវត្តិយំ (ក្នុងបដិសន្ធិនិងបវត្តិកាល) ជាដើម រមែងសម្រេច។

อญฺโญญฺญลิงฺควิเสสิตานํ ทฺวนฺเท ทาสี จ ทาโส จ ทาสิทาสํ, ‘‘กฺวจาที’’ติอาทินา มชฺเฌ รสฺสตฺตํ. เอวํ อิตฺถิปุมํ, ปตฺตจีวรํ, สาขาปลาสมิจฺจาทิ.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃសព្ទទាំងឡាយដែលមានលិង្គប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមក៖ ស្រីបម្រើផង ប្រុសបម្រើផង ឈ្មោះថា ទាសិទាសំ, មានការធ្វើស្រៈត្រង់កណ្តាលឱ្យជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «ក្វចាទិ» ជាដើម។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ ឥត្ថិបុបំ (ស្រីនិងប្រុស), បត្តចីវរំ (បាត្រនិងចីវរ), សាខាបលាសំ (មែកនិងស្លឹក) ជាដើម។

สงฺขฺยาปริมาณตฺถานํ ทฺวนฺเท เอกกญฺจ ทุกญฺจ เอกกทุกํ, สงฺขฺยาทฺวนฺเท อปฺปสงฺขฺยา ปุพฺพํ นิปตติ. เอวํ ทุกติกํ, ติกจตุกฺกํ, จตุกฺกปญฺจกํ, ทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃសព្ទទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាចំនួននិងប្រមាណ៖ ពួកមួយផង ពួកពីរផង ឈ្មោះថា ឯកកទុកំ, ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃសង្ខ្យា សង្ខ្យាតិចរមែងធ្លាក់ចុះក្នុងខាងដើម (ដាក់ទុកខាងដើម)។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ ទុកតិកំ (ពួកពីរនិងពួកបី), តិកចតុសក្កំ (ពួកបីនិងពួកបួន), ចតុសក្កបញ្ចកំ (ពួកបួននិងពួកប្រាំ), វែងផង កណ្តាលផង ឈ្មោះថា ទីឃមជ្ឈិមំ។

ปจนจณฺฑาลตฺถานํ ทฺวนฺเท โอรพฺภิกา จ สูกริกา จ โอรพฺภิกสูกริกํ. เอวํ สากุณิกมาควิกํ, สปาโก จ จณฺฑาโล จ สปากจณฺฑาลํ, ปุกฺกุสฉวฑาหกํ, เวนรถการํ. ตตฺถ เวนา ตจฺฉกา, รถการา จมฺมการา.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃសព្ទទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាអ្នកស្លនិងចណ្ឌាល៖ អ្នកសម្លាប់ចៀមទាំងឡាយផង អ្នកសម្លាប់ជ្រូកទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា ឱរព្ភិកសូករិកំ។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ សាកុណិកមាគវិកំ (ព្រានបក្សីនិងព្រានម្រឹគ), អ្នកស៊ីឆ្កែផង ចណ្ឌាលផង ឈ្មោះថា សបាកចណ្ឌាលំ, បុក្កុសៈនិងអ្នកដុតខ្មោច ឈ្មោះថា បុក្កុសឆវឌាហកំ, ជាងកន្ត្រកនិងជាងរថ ឈ្មោះថា វេនរថការំ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ សព្ទថា វេនា គឺជាងចិត (ជាងឈើ/ជាងឫស្សី), សព្ទថា រថការា គឺជាងស្បែក។

ทิสตฺถานํ ทฺวนฺเท ปุพฺพา จ อปรา จาติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาสํ, วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวา อิธาทิคฺคหเณน เอกตฺเต, นปุํสกลิงฺคตฺเต จ กเต ‘‘สโร รสฺโส นปุํสเก’’ติ รสฺสตฺตํ, ปุพฺพาปรํ[Pg.213], เห ปุพฺพาปร, ปุพฺพาปรํ, ปุพฺพาปเรน, ปุพฺพาปรสฺส อิจฺจาทิ. เอวํ ปุรตฺถิมปจฺฉิมํ, ทกฺขิณุตฺตรํ, อธรุตฺตรํ.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃសព្ទទាំងឡាយដែលមានអត្ថជាទិស៖ ក្នុងអត្ថថា ខាងកើតផង ខាងលិចផង (ឬ មុនផង ក្រោយផង) កាលបើធ្វើទ្វន្ទសមាស និងលុបវិភត្តិហើយ ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា «អាទិ» ក្នុងទីនេះ កាលបើធ្វើឱ្យមានឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គហើយ រមែងមានការធ្វើស្រៈឱ្យខ្លីដោយសូត្រថា «សរោ រស្សោ នបុំសកេ» សម្រេចជា បុព្វាបរំ, នែបុព្វាបរៈ, នូវបុព្វាបរៈ, ដោយបុព្វាបរៈ, នៃបុព្វាបរៈ ជាដើម។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ បុរត្ថិមបច្ឆិមំ (ខាងកើតនិងខាងលិច), ទក្ខិណុត្តរំ (ខាងត្បូងនិងខាងជើង), អធរុត្តរំ (ខាងក្រោមនិងខាងលើ)។

‘‘นปุํสกลิงฺคํ, เอกตฺตํ, ทฺวนฺเท’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «Napuṃsakaliṅgaṃ, ekattaṃ, dvande» (ជានបុំសកលិង្គ ជាឯកវចនៈ ក្នុងទ្វន្ទសមាស) រមែងតាមទៅ។

๓๖๐. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปทาทีนญฺจ.

៣៦០. (សូត្រ) វិភាសា រុក្ខ តិណ បសុ ធន ធញ្ញ ជនបទាទីនញ្ច។ (រមែងមានឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គ តាមចំណង់ (ជាវិកប្ប) នៃសព្ទទាំងឡាយមានដើមឈើ ស្មៅ សត្វពាហនៈ ទ្រព្យ ធញ្ញជាតិ និងជនបទជាដើម ក្នុងទ្វន្ទសមាស)។

รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปทาทีนเมกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ วิภาสา โหติ ทฺวนฺเท สมาเส. เอกตฺตาภาเว พหุวจนํ, ปรสฺเสว ลิงฺคญฺจ.

ក្នុងទ្វន្ទសមាស រមែងមានឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គ តាមចំណង់ (ជាវិកប្ប) នៃសព្ទទាំងឡាយមានដើមឈើ ស្មៅ សត្វពាហនៈ ទ្រព្យ ធញ្ញជាតិ និងជនបទជាដើម។ កាលបើមិនមានឯកវចនៈទេ រមែងមានពហុវចនៈ និងមានលិង្គនៃសព្ទខាងចុងនោះឯង។

ตตฺถ รุกฺขานํ ทฺวนฺเท อสฺสตฺถา จ กปิตฺถา จาติ อตฺเถ สมาหาเร ทฺวนฺทสมาสาทิมฺหิ กเต อิมินา วิกปฺเปเนกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ. อสฺสตฺถกปิตฺถํ, อสฺสตฺถกปิตฺถา วา. เอวํ อมฺพปนสํ, อมฺพปนสา วา, ขทิรปลาสํ, ขทิรปลาสา วา, ธวสฺสกณฺณกํ, ธวสฺสกณฺณกา วา.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃដើមឈើទាំងឡាយ៖ ក្នុងអត្ថថា ដើមពោធិ៍ទាំងឡាយផង ដើមខ្វិតទាំងឡាយផង កាលបើធ្វើសមហរទ្វន្ទសមាសជាដើមហើយ រមែងមានឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គដោយវិកប្បនេះ សម្រេចជា អស្សត្ថកបិត្ថំ ឬជា អស្សត្ថកបិត្ថា។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ អម្ពបនសំ ឬ អម្ពបនសា (ស្វាយនិងខ្នុរ), ខទិរបលាសំ ឬ ខទិរបលាសា (ធ្នង់និងចង្ក្រង់), ធវស្សកណ្ណកំ ឬ ធវស្សកណ្ណកា (ដើមធវៈនិងដើមអស្សកណ្ណៈ)។

ติณานํ ทฺวนฺเท อุสีรานิ จ พีรณานิ จ อุสีรพีรณํ, อุสีรพีรณานิ วา. เอวํ มุญฺชปพฺพชํ, มุญฺชปพฺพชา วา, กาสกุสํ, กาสกุสา วา.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃស្មៅទាំងឡាយ៖ ស្មៅលំពង់ទាំងឡាយផង ស្មៅស្រគីញទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា ឧសីរបីរណំ ឬ ឧសីរបីរណានិ។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ មុញ្ជបព្វជំ ឬ មុញ្ជបព្វជា (ស្មៅស្បូវនិងស្មៅបព្វជៈ), កាសកុសំ ឬ កាសកុសា (ស្មៅកាសៈនិងស្មៅស្បូវភ្លាំង)។

ปสูนํ ทฺวนฺเท อชา จ เอฬกา จ อเชฬกํ, อเชฬกา วา, หตฺถี จ คาโว จ อสฺสา จ วฬวา จ หตฺถิควสฺสวฬวํ, หตฺถิควสฺสวฬวา วา, ‘‘กฺวจา’’ติอาทินา รสฺสตฺตํ, ‘‘โอสเร จา’’ติ อวาเทโส จ, โคมหึสํ, โคมหึสา วา, เอเณยฺยวราหํ, เอเณยฺยวราหา วา, สีหพฺยคฺฆตรจฺฉํ, สีหพฺยคฺฆตรจฺฉา วา.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃសត្វពាហនៈទាំងឡាយ៖ ពពែទាំងឡាយផង ចៀមទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា អជេឡកំ ឬ អជេឡកា, ដំរីផង គោទាំងឡាយផង សេះទាំងឡាយផង មេសេះទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា ហត្ថិគវស្សវឡវំ ឬ ហត្ថិគវស្សវឡវា, 有ការធ្វើស្រៈឱ្យខ្លីដោយសូត្រថា «ក្វចិ» ជាដើម និងការទេសៈជា អវៈ ដោយសូត្រថា «ឱសរេ ច»។ គោនិងក្របី ឈ្មោះថា គោហិំសំ ឬ គោហិំសា, ម្រឹគនិងជ្រូកព្រៃ ឈ្មោះថា ឯណេយ្យវរាហំ ឬ ឯណេយ្យវរាហា, សីហៈ ខ្លាធំ និងខ្លាឃ្មុំ ឈ្មោះថា សីហព្យគ្ឃតរច្ឆំ ឬ សីហព្យគ្ឃតរច្ឆា។

ธนานํ ทฺวนฺเท หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ หิรญฺญสุวณฺณํ, หิรญฺญสุวณฺณานิ วา. เอวํ ชาตรูปรชตํ, ชาตรูปรชตานิ วา, มณิมุตฺตสงฺขเวฬุริยํ, มณิมุตฺตสงฺขเวฬุริยา วา.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃទ្រព្យទាំងឡាយ៖ ប្រាក់កាក់ផង មាសផង ឈ្មោះថា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ឬ ហិរញ្ញសុវណ្ណានិ។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ ជាតរូបរជតំ ឬ ជាតរូបរជតានិ (មាសនិងប្រាក់), មណិមុត្តាសង្ខវេឡុរិយំ ឬ មណិមុត្តាសង្ខវេឡុរិយា (កែវមណី កែវមុក្តា ស័ង្ខ និងកែវពិទូរ្យ)។

ธญฺญานํ [Pg.214] ทฺวนฺเท สาลี จ ยวา จ สาลิยวํ, สาลิยวา วา. เอวํ ติลมุคฺคมาสํ, ติลมุคฺคมาสา วา.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃធញ្ញជាតិទាំងឡាយ៖ ស្រូវសាលីផង ស្រូវយវៈផង ឈ្មោះថា សាលិយវំ ឬ សាលិយវា។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ តិលមុគ្គមាសំ ឬ តិលមុគ្គមាសា (ល្ង សណ្តែកខៀវ និងសណ្តែកបាយ)។

ชนปทานํ ทฺวนฺเท กาสี จ โกสลา จ กาสิโกสลํ, กาสิโกสลา วา, วชฺชี จ มลฺลา จ วชฺชิมลฺลํ, วชฺชิมลฺลา วา, องฺคา จ มคธา จ องฺคมคธํ, องฺคมคธา วา.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃជនបទទាំងឡាយ៖ ដែនកាសីផង ដែនកោសលទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា កាសិកោសលំ ឬ កាសិកោសលា, ដែនវជ្ជីផង ដែនមល្លៈទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា វជ្ជីមល្លំ ឬ វជ្ជីមល្លា, ដែនអង្គៈទាំងឡាយផង ដែនមគធៈទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា អង្គមគធំ ឬ អង្គមគធា។

อาทิคฺคหเณน อญฺโญญฺญปฺปฏิปกฺขธมฺมานํ, สกุณตฺถานญฺจ ทฺวนฺเท วิภาสา เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ. กุสลญฺจ อกุสลญฺจ กุสลากุสลํ, กุสลากุสลา วา, เอวํ สาวชฺชานวชฺชํ, สาวชฺชานวชฺชา วา, หีนปฺปณีตํ, หีนปฺปณีตา วา, กณฺหสุกฺกํ, กณฺหสุกฺกา วา, สุขทุกฺขํ, สุขทุกฺขานิ วา, ปฏิฆานุนยํ, ปฏิฆานุนยา วา, ฉายาตปํ, ฉายาตปา วา, อาโลกนฺธการํ, อาโลกนฺธการา วา, รตฺติ จ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, รตฺตินฺทิวา วา, อหญฺจ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, อโหรตฺตา วา, ‘‘กฺวจิ สมาสนฺต’’อิจฺจาทินา อาการิการานมตฺตํ.

ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា «អាទិ» រមែងមានឯកវចនៈ និងនបុំសកលិង្គតាមវិកប្ប ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃធម៌ទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក និងសព្ទមានអត្ថជាសត្វស្លាប។ កុសលផង អកុសលផង ឈ្មោះថា កុសលាកុសលំ ឬ កុសលាកុសលា។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ សាវជ្ជាណវជ្ជំ ឬ សាវជ្ជាណវជ្ជា (មានទោសនិងមិនមានទោស), ហីនប្បណីតំ ឬ ហីនប្បណីតា (ថោកទាបនិងឧត្តម), កណ្ហសុក្កំ ឬ កណ្ហសុក្កា (ខ្មៅនិងស), សុខទុក្ខំ ឬ សុខទុក្ខានិ (សុខនិងទុក្ខ), បដិឃានុនយំ ឬ បដិឃានុនយា (ការថ្នាំងថ្នាក់និងការស្រឡាញ់), ឆាយាតបំ ឬ ឆាយាតបា (ម្លប់និងកំដៅថ្ងៃ), អាលោកន្ធការំ ឬ អាលោកន្ធការា (ពន្លឺនិងងងឹត), យប់ផង ថ្ងៃផង ឈ្មោះថា រត្តិន្ទិវំ ឬ រត្តិន្ទិវា, ថ្ងៃផង យប់ផង ឈ្មោះថា អហោរត្តំ ឬ អហោរត្តា, មានការទេសៈ អាការៈ និង ិការៈ ជា អការៈ ដោយសូត្រថា «ក្វចិ សមាសន្តៈ» ជាដើម។

สกุณานํ ทฺวนฺเท หํสา จ พกา จ หํสพกํ, หํสพกา วา. เอวํ การณฺฑวจกฺกวากํ, การณฺฑวจกฺกวากา วา, มยูรโกญฺจํ, มยูรโกญฺจา วา, สุกสาลิกํ, สุกสาลิกา วา.

ក្នុងទ្វន្ទសមាសនៃសត្វស្លាបទាំងឡាយ៖ ហង្សទាំងឡាយផង ក្រសារទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា ហង្សពកំ ឬ ហង្សពកា។ ដូចគ្នានេះដែរ៖ ការណ្ឌវចក្កវាកំ ឬ ការណ្ឌវចក្កវាកា (ទាទឹកនិងសត្វចក្កវាក), មយូរគោញ្ចំ ឬ មយូរគោញ្ចា (ក្ងោកនិងគ្រលិក), សុកសាលិកំ ឬ សុកសាលិកា (សត្វសេកនិងសត្វសារិកា)។

สมาหารทฺวนฺโท.

ចប់ សមហរទ្វន្ទសមាស។

เยภุยฺเยน เจตฺถ –

ម៉្យាងទៀត ក្នុងសមាសនេះ ជាភាគច្រើន៖

อจฺจิตปฺปสรํ ปุพฺพํ, อิวณฺณุวณฺณกํ กฺวจิ;

ทฺวนฺเท สราทฺยการนฺตํ, พหูสฺวนิยโม ภเว.

សព្ទដែលមានស្រៈតិច (អច្ចិតប្បសរៈ) ត្រូវដាក់ទុកខាងដើម, ក្នុងកន្លែងខ្លះ សព្ទដែលមាន ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ត្រូវដាក់ទុកខាងដើម, ក្នុងទ្វន្ទសមាស សព្ទដែលមានស្រៈជាខាងដើម និងមាន អការៈជាខាងចុង ត្រូវដាក់ទុកខាងដើម, កាលបើមានសព្ទច្រើន ការមិនកំណត់ច្បាស់លាស់ (ក្នុងការដាក់ទុកខាងដើម) រមែងមាន។

ทฺวนฺทสมาโส นิฏฺฐิโต.

ចប់ ទ្វន្ទសមាស។

ปุพฺพุตฺตรุภยญฺญตฺถ-ปฺปธานตฺตา [Pg.215] จตุพฺพิโธ;

สมาโสยํ ทิคุ กมฺม-ธารเยหิ จ ฉพฺพิโธ.

សមាសនេះ មាន ៤ យ៉ាង ព្រោះភាពជាធំនៃអត្ថខាងដើម អត្ថខាងចុង អត្ថទាំងពីរ និងអត្ថដទៃ, និងមាន ៦ យ៉ាង ដោយរួមបញ្ចូលទាំង ទិគុ និង កម្មធារយសមាស ផង។

ทุวิโธ อพฺยยีภาโว, นวธา กมฺมธารโย;

ทิคุ ทุธา ตปฺปุริโส, อฏฺฐธา นวธา ภเว;

พหุพฺพีหิ ทฺวิธา ทฺวนฺโท, สมาโส จตุรฏฺฐธาติ.

អព្យយីភាវសមាស មាន ២ យ៉ាង, កម្មធារយសមាស មាន ៩ យ៉ាង, ទិគុមាន ២ យ៉ាង, តប្បុរិសសមាស មាន ៨ យ៉ាង ឬ ៩ យ៉ាង, ពហុព្វិហិសមាស មាន ៨ យ៉ាង, ទ្វន្ទសមាស មាន ២ យ៉ាង, សមាសទាំងអស់មាន ៤៨ យ៉ាង ដោយប្រការដូច្នេះ។

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ สมาสกณฺโฑ

ចប់ កណ្ឌស្តីអំពីសមាស ក្នុងគម្ពីរបទរូបសិទ្ធិ

จตุตฺโถ.

ទី៤។

๕. ตทฺธิตกณฺฑ

៥. តទ្ធិតកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីអំពីតទ្ធិត)

อปจฺจตทฺธิต

អបច្ចតទ្ធិត (តទ្ធិតសម្តែងនូវអត្ថថា កូន/កូនចៅ)

อถ [Pg.216] นามโต เอว วิภตฺยนฺตา อปจฺจาทิอตฺถวิเสเส ตทฺธิตุปฺปตฺตีติ นามโต ปรํ ตทฺธิตวิธานมารภียเต.

លំដាប់នោះ ព្រោះការកើតឡើងនៃតទ្ធិតបច្ច័យ រមែងមានបន្ទាប់ពីនាមសព្ទដែលមានវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថពិសេសមានកូនចៅជាដើម ហេតុនោះ ទើបការសម្តែងនូវវិធីនៃតទ្ធិតបច្ច័យខាងក្រោយនាមសព្ទ ត្រូវបានចាប់ផ្តើម។

ตตฺถ ตสฺมา ติวิธลิงฺคโต ปรํ หุตฺวา หิตา สหิตาติ ตทฺธิตา, ณาทิปจฺจยานเมตํ อธิวจนํ, เตสํ วา นามิกานํ หิตา อุปการา ตทฺธิตาติ อนฺวตฺถภูตปรสมญฺญาวเสนาปิ ณาทิปฺปจฺจยาว ตทฺธิตา นาม.

ក្នុងតទ្ធិតនោះ ព្រោះហេតុតែជាបច្ច័យដែលនៅខាងក្រោយលិង្គទាំង ៣ យ៉ាង ហើយជាប្រយោជន៍ (ហិតៈ) ឬប្រកបព្រម (សហិតៈ) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា តទ្ធិតៈ, នេះជាឈ្មោះនៃបច្ច័យទាំងឡាយមាន ណបច្ច័យ ជាដើម, ម៉្យាងទៀត ព្រោះជាប្រយោជន៍ គឺជួយឧបការៈដល់នាមសព្ទទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា តទ្ធិតៈ, ដោយអំណាចនៃនាមបញ្ញត្តិដែលសមស្របតាមអត្ថនេះ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ណបច្ច័យ ជាដើម ឈ្មោះថា តទ្ធិតៈ ដោយពិត។

‘‘วสิฏฺฐสฺส อปจฺจ’’นฺติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្រោះថា «Vasiṭṭhassa apaccaṃ» (កូនរបស់ព្រះវសិដ្ឋៈ) —

‘‘ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต’’ติ อิโต ลิงฺคคฺคหณมนุวตฺตเต.

បទថា «លិង្គៈ» រមែងតាមមកពីសូត្រថា «លិង្គញ្ច និបច្ចតេ» នេះ។

๓๖๑. วา ณ’ปจฺเจ.

៣៦១. (សូត្រ) វា ណបច្ចេ។ (ណបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា កូនចៅ តាមចំណង់ (ជាវិកប្ប))។

ฉฏฺฐิยนฺตโต ลิงฺคมฺหา ณปฺปจฺจโย โหติ วิกปฺเปน ‘‘ตสฺส อปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

ណបច្ច័យ រមែងចុះជាវិកប្ប ខាងក្រោយលិង្គដែលមានវិភត្តិទី៦ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ) នៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «កូនរបស់បុគ្គលនោះ»។

โส จ –

ហើយបច្ច័យនោះ —

๓๖๒. ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา.

៣៦២. (សូត្រ) ធាតុលិង្គេហិ បរា បច្ចយា។ (បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះខាងក្រោយធាតុនិងលិង្គទាំងឡាយ)។

ธาตูหิ, ลิงฺเคหิ จ ปจฺจยา ปราว โหนฺตีติ ปริภาสโต อปจฺจตฺถสมฺพนฺธิลิงฺคโต ฉฏฺฐิยนฺตาเยว ปโร โหติ. ปฏิจฺจ เอตสฺมา อตฺโถ เอตีติ ปจฺจโย, ปตียนฺติ อเนน อตฺถาติ วา ปจฺจโย, ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ อปจฺจสทฺทสฺส อปฺปโยโค, ‘‘เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ’’ติ วิภตฺติโลโป จ.

ដោយបរិភាសាថា «បច័្ចយទាំងឡាយ រមែងចុះខាងក្រោយធាតុនិងលិង្គទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ» បច្ច័យនោះ រមែងចុះខាងក្រោយលិង្គដែលមានវិភត្តិទី៦ នៅខាងចុង ដែលទាក់ទងនឹងអត្ថថា កូនចៅ។ ពាក្យថា បច្ច័យ ព្រោះវិគ្រោះថា «អាស្រ័យនូវលិង្គនេះហើយ អត្ថរមែងទៅ (កើតឡើង)» ឬថា «អត្ថទាំងឡាយ រមែងត្រូវបានដឹងដោយសារបច្ច័យនេះ»។ ព្រោះការមិនប្រើប្រាស់នូវសព្ទដែលមានអត្ថត្រូវបានសម្តែងរួចហើយ (វុត្តត្ថានមប្បយោគោ) ហេតុនោះ ទើបមិនមានការប្រើប្រាស់នូវសព្ទថា «អបច្ចៈ» ឡើយ, និងមានការលុបវិភត្តិដោយសូត្រថា «តេសំ វិភត្តិយោ លោបា ច»។

๓๖๓. เตสํ [Pg.217] โณ โลปํ.

៣៦៣. (សូត្រ) តេសំ ណោ លោបំ។ (ការលុបនូវ ណការៈ នៃតទ្ធិតបច្ច័យទាំងឡាយនោះ រមែងមាន)។

เตสํ ตทฺธิตปฺปจฺจยานํ ณานุพนฺธานํ ณกาโร โลปมาปชฺชเต.

ណការៈ នៃតទ្ធិតបច្ច័យទាំងឡាយនោះ ដែលមាន ណការៈ ជាអនុពន្ធ រមែងដល់នូវការលុប។

๓๖๔. วุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ จ.

៣៦៤. (សូត្រ) វុទ្ធាទិសរស្ស វាសំយោគន្តស្ស សណេ ច។ (ការធ្វើវុទ្ធិនូវស្រៈខាងដើម ដែលមិនមានព្យញ្ជនៈសង្យោគនៅខាងចុង រមែងមានខ្លះ កាលបើមាន សបច្ច័យ និង ណបច្ច័យ នៅខាងចុង)។

อาทิสรสฺส วา อาทิพฺยญฺชนสฺส วา อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ โหติ สณการปฺปจฺจเย ปเร. สํโยโค อนฺโต อสฺสาติ สํโยคนฺโต, ตทญฺโญ อสํโยคนฺโต. อถ วา ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, ตทา จ ปกติภูเต ลิงฺเค สรานมาทิสรสฺส อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ โหติ สณกาเร ตทฺธิตปฺปจฺจเย ปเรติ อตฺโถ.

ការធ្វើវុទ្ធិ (ការធ្វើឲ្យចំរើន) នៃស្រៈដើម ឬព្យញ្ជនៈដើម ដែលមិនមានសំយោគនៅខាងចុង តែងមាន ក្នុងកាលដែលបច្ច័យមាន ណ-អក្សរជាអនុពន្ធនៅខាងចុង។ ពាក្យថា សំយោគន្តៈ គឺសព្ទដែលមានសំយោគនៅខាងចុង, សព្ទក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា អសំយោគន្តៈ (មិនមានសំយោគនៅខាងចុង)។ មួយវិញទៀត វ៉ាសព្ទនេះ មានអត្ថជាវវត្ថិតវិភាសា (ការបែងចែកមិនទៀងទាត់) ក្នុងកាលនោះ កាលបើលិង្គជាប្រកតី វុទ្ធិនៃស្រៈដើមក្នុងចំណោមស្រៈទាំងឡាយ ដែលមិនមានសំយោគនៅខាងចុង តែងមាន ក្នុងកាលដែលតទ្ធិតបច្ច័យមាន ណ-អក្សរជាអនុពន្ធនៅខាងចុង នេះជាអត្ថ។

เตน –

ព្រោះហេតុនោះ (លោកទើបពោលថា) -

วาสิฏฺฐาทีสุ นิจฺจายํ, อนิจฺโจฬุมฺปิกาทิสุ;

น วุทฺธิ นีลปีตาโท, ววตฺถิตวิภาสโต.

វុទ្ធិនេះ តែងមានជាប្រាកដ (ទៀងទាត់) ក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន វ៉ាសិដ្ឋៈ ជាដើម, មិនទៀងទាត់ ក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន ឱឡុម្បិកៈ ជាដើម, មិនមានវុទ្ធិឡើយ ក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន នីលៈ និង បីតៈ ជាដើម ព្រោះជាវវត្ថិតវិភាសា។

จสทฺทคฺคหณมวธารณตฺถํ.

ការកាន់យក ច-សព្ទ មានអត្ថជាអវធារណៈ (កំណត់)។

ตสฺสา วุทฺธิยา อนิยมปฺปสงฺเค นิยมตฺถํ ปริภาสมาห.

ដើម្បីកំណត់ក្នុងកាលដែលវុទ្ធិនោះមិនមានការកំណត់ លោកទើបពោលនូវបរិភាសា (វិធានទូទៅ) ថា៖

๓๖๕. อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธี.

៣៦៥. «អយុវណ្ណានញ្ចាយោ វុទ្ធី» (វុទ្ធិនៃ អ-អក្សរ និងយុវណ្ណៈទាំងឡាយ គឺ អា, អេ, ឱ)។

เตสํ อการอิวณฺณุวณฺณานเมว ยถากฺกมํ อา เอโออิจฺเจเต วุทฺธิโย โหนฺติ. จสทฺทคฺคหณมวุทฺธิสมฺปิณฺฑนตฺถํ, อวธารณตฺถํ วา. อิ จ อุ จ ยุ, ยุ เอว วณฺณา ยุวณฺณา, อ จ ยุวณฺณา จ อยุวณฺณา. อา จ เอ จ โอ จ อาโย. ปุน วุทฺธิคฺคหณํ ‘‘เนคมชานปทา’’ติอาทีสุ อุตฺตรปทวุทฺธิภาวตฺถํ, เอตฺถ จ ‘‘อยุวณฺณาน’’นฺติ ฐานนิยมวจนํ อาโยนํ วุทฺธิภาวปฺปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ.

វុទ្ធិទាំងឡាយគឺ អា, អេ, ឱ ទាំងនេះ តែងមានដល់ អ-អក្សរ, ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ទាំងនោះឯង តាមលំដាប់។ ការកាន់យក ច-សព្ទ មានអត្ថជាការប្រមូលផ្តុំនូវអវុទ្ធិ (ការមិនធ្វើវុទ្ធិ) ឬមានអត្ថជាអវធារណៈ។ ឥ ផង ឧ ផង ឈ្មោះថា យុ, យុ នោះឯងជាវណ្ណៈ ឈ្មោះថា យុវណ្ណៈ, អ ផង យុវណ្ណៈ ផង ឈ្មោះថា អយុវណ្ណៈ។ អា ផង អេ ផង ឱ ផង ឈ្មោះថា អាយោ។ ការកាន់យកពាក្យថា វុទ្ធិ ម្តងទៀត ដើម្បីឲ្យមានសភាវៈជាវុទ្ធិនៃឧត្តរបទ (បទក្រោយ) ក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន «នេគមជានបទា» ជាដើម, ហើយក្នុងសូត្រនេះ ពាក្យថា «អយុវណ្ណានំ» ជាពាក្យកំណត់ទីតាំង ដើម្បីការពារការចូលទៅដល់នូវសភាវៈជាវុទ្ធិនៃ អាយោ (អា, អេ, ឱ) ទាំងឡាយ។

ยถา [Pg.218] หิ กตวุทฺธีนํ, ปุน วุทฺธิ น โหติห;

ตถา สภาววุทฺธีนํ, อาโยนํ ปุน วุทฺธิ น.

ព្រោះថា វុទ្ធិមិនមានម្តងទៀតឡើយ ដល់សព្ទទាំងឡាយដែលបានធ្វើវុទ្ធិរួចហើយ ក្នុងលោកនេះ យ៉ាងណា, វុទ្ធិមិនមានម្តងទៀតឡើយ ដល់ អាយោ (អា, អេ, ឱ) ទាំងឡាយ ដែលជាវុទ្ធិដោយសភាវៈស្រាប់ យ៉ាងនោះដែរ។

ตโต อการสฺส อากาโร วุทฺธิ, ‘‘สรโลโปมาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี’’ติ สรโลปปกติภาวา, ‘‘นเย ปรํ ยุตฺเต’’ติ ปรนยนํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา ‘‘ตทฺธิตสมาส’’อิจฺจาทินา นามพฺยปเทเส กเต ปุเร วิย สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

លំដាប់នោះ ការធ្វើ អា-ការៈ ជាវុទ្ធិនៃ អ-ការៈ, ការលុបស្រៈ និងការធ្វើជាប្រកតី ដោយសូត្រថា «សរលោបោមាទេសប្បច្ចយាទិម្ហិ សរលោបេ តុ បកតី», ការនាំទៅផ្សំនឹងព្យញ្ជនៈខាងចុង ដោយសូត្រថា «នយេ បរំ យុត្តេ», កាលបើបានធ្វើនាមវ្យបទេស (ការហៅឈ្មោះថានាម) ដោយសូត្រមាន «តទ្ធិតសហសាមាសៈ» ជាដើម ព្រោះជាតទ្ធិតៈហើយ ការចុះសិ-វិភត្តិជាដើម តែងមានដូចមុន។

วาสิฏฺโฐ, วสิฏฺฐสฺส ปุตฺโต วา, วาสิฏฺฐา อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ. ตสฺส นตฺตุปนตฺตาทโยปิ ตทุปจารโต วาสิฏฺฐาเยว. เอวํ สพฺพตฺถ โคตฺตตทฺธิเต ปฐมปฺปกติโตเยว ปจฺจโย โหติ.

ពាក្យថា វ៉ាសិដ្ឋោ (កូនប្រុសរបស់វសិដ្ឋៈ ឬវសិដ្ឋៈខ្លួនឯង), វ៉ាសិដ្ឋា ជាដើម ស្មើនឹង បុរិសសព្ទ។ សូម្បីតែចៅ និងចៅទួតជាដើមរបស់វសិដ្ឋៈនោះ ក៏ហៅថា វ៉ាសិដ្ឋៈ ដូចគ្នាដែរ ដោយឧបចារៈ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងគោត្តតទ្ធិតៈទាំងពួង បច្ច័យតែងចុះពីប្រកតីដើម (តួដើម) តែម៉្យាង។

อิตฺถิยํ ณปฺปจฺจยนฺตตฺตา ‘‘ณว ณิก เณยฺย ณ นฺตูหี’’ติ วาสิฏฺฐสทฺทโต อีปจฺจโย. สรโลปาทึ กตฺวา อิตฺถิปฺปจฺจยนฺตตฺตา ‘‘ตทฺธิตสมาส’’อิจฺจาทิสุตฺเต จคฺคหเณน นามพฺยปเทเส กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, วาสิฏฺฐี กญฺญา, วาสิฏฺฐี, วาสิฏฺฐิโย อิจฺจาทิ อิตฺถิสทฺทสมํ.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ព្រោះជាសព្ទមាន ណ-បច្ច័យនៅខាងចុង ទើបចុះ ឦ-បច្ច័យ ពី វ៉ាសិដ្ឋសព្ទ ដោយសូត្រថា «ណវ ណិក ណេយ្យ ណ ន្តូហិ»។ លុះធ្វើការលុបស្រៈជាដើមរួចហើយ ព្រោះជាសព្ទមានឥត្ថីបច្ច័យនៅខាងចុង កាលបើបានធ្វើនាមវ្យបទេស ដោយការកាន់យក ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រមាន «តទ្ធិតសហសាមាសៈ» ជាដើមហើយ ការចុះសិ-វិភត្តិជាដើម តែងមាន, ដូចជា វ៉ាសិដ្ឋី កញ្ញា (នាងក្រមុំជាកូនស្រីរបស់វសិដ្ឋៈ), វ៉ាសិដ្ឋី, វ៉ាសិដ្ឋិយោ ជាដើម ស្មើនឹង ឥត្ថីសព្ទ។

นปุํสเก วาสิฏฺฐํ อปจฺจํ, วาสิฏฺฐานิ อปจฺจานิ อิจฺจาทิ จิตฺตสทฺทสมํ. เอวํ อุปริปิ ตทฺธิตนฺตสฺส ติลิงฺคตา เวทิตพฺพา.

ក្នុងនបុំសកលិង្គ ដូចជា វ៉ាសិដ្ឋំ អបច្ចំ (កូនរបស់វសិដ្ឋៈ), វ៉ាសិដ្ឋានិ អបច្ចានិ ជាដើម ស្មើនឹង ចិត្តសព្ទ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែក្នុងតទ្ធិតន្តសព្ទខាងលើៗទៅទៀត ក៏គប្បីដឹងថាលិង្គទាំងបី (តិលិង្គភាព) យ៉ាងនេះដែរ។

ภารทฺวาชสฺส ปุตฺโต ภารทฺวาโช, เวสามิตฺตสฺส ปุตฺโต เวสามิตฺโต, โคตมสฺส ปุตฺโต โคตโม. เอตฺถ จ อยุวณฺณตฺตาภาวา อาการาทีนํ น วุทฺธิ โหติ. วสุเทวสฺส อปจฺจํ วาสุเทโว, พลเทโว. ‘‘จิตฺตโก’’ติอาทีสุ ปน สํโยคนฺตตฺตา วุทฺธิ น ภวติ.

កូនប្រុសរបស់ភារទ្វាជៈ ឈ្មោះថា ភារទ្វាជោ, កូនប្រុសរបស់វិសាមិត្តៈ ឈ្មោះថា វេសាមិត្តោ, កូនប្រុសរបស់គោតមៈ ឈ្មោះថា គោតមោ។ ក្នុងសព្ទទាំងនេះ ព្រោះមិនមានសភាវៈជាអយុវណ្ណៈ វុទ្ធិនៃ អា-ការៈ ជាដើម ទើបមិនមាន។ កូនរបស់វសុទេវៈ ឈ្មោះថា វ៉ាសុទេវោ, ពាលទេវោ (កូនរបស់ពលទេវៈ)។ ចំណែកក្នុងសព្ទទាំងឡាយមាន «ចិត្តកោ» ជាដើម វុទ្ធិមិនមានឡើយ ព្រោះមានសំយោគនៅខាងចុង។

‘‘วจฺฉสฺส อปจฺจ’’นฺติ วิคฺคเห ณมฺหิ สมฺปตฺเต ‘‘วา ณ’ปจฺเจ’’ติ อิโต วาติ ตทฺธิตวิธาเน สพฺพตฺถ วตฺตเต, เตน สพฺพตฺถ วากฺยวุตฺติโย ภวนฺติ. ‘‘อปจฺเจ’’ติ ปทํ ยาว สํสฏฺฐคฺคหณาว วตฺตเต.

ក្នុងវិគ្គហៈថា «វច្ឆស្ស អបច្ចំ» កាលបើ ណ-បច្ច័យ ដល់ព្រមហើយ, ពាក្យថា «វា» ពីសូត្រនេះគឺ «វា ណបច្ចេ» តែងអន្ទោលទៅក្នុងវិធីតទ្ធិតៈទាំងពួង, ព្រោះហេតុនោះ វាក្យវុត្តិ (ការប្រើប្រាស់ជាប្រយោគ) ទាំងឡាយ តែងមានក្នុងទីទាំងពួង។ បទថា «អបច្ចេ» តែងអន្ទោលទៅ ដរាបដល់ការកាន់យកពាក្យថា សំសដ្ឋៈ។

๓๖๖. ณายน [Pg.219] ณาน วจฺฉาทิโต.

៣៦៦. «ណាយន ណាន វច្ឆាទិតោ» (ចុះ ណាយន និង ណាន បច្ច័យ ក្រោយពី វច្ឆសព្ទ ជាដើម)។

วจฺฉ กจฺจอิจฺเจวมาทิโต ฉฏฺฐิยนฺตโต โคตฺตคณโต ณายน ณานอิจฺจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. สพฺพตฺถ ณการานุพนฺโธ วุทฺธตฺโถ, เสสํ ปุพฺพสมํ, สํโยคนฺตตฺตา วุทฺธิอภาโวว วิเสโส.

ណាយន និង ណាន បច្ច័យទាំងឡាយនេះ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា «តស្សាបច្ចំ» ក្រោយពីគោត្តគណៈ ដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិនៅខាងចុង មាន វច្ឆៈ និង កច្ចៈ ជាដើម។ ក្នុងទីទាំងពួង ណ-អក្សរជាអនុពន្ធ មានអត្ថជាវុទ្ធិ, សេចក្តីដែលនៅសល់ ស្មើនឹងសេចក្តីមុន, មានសេចក្តីប្លែកត្រង់ការមិនមានវុទ្ធិ ព្រោះមានសំយោគនៅខាងចុងប៉ុណ្ណោះ។

วจฺฉายโน วจฺฉาโน วจฺฉสฺส ปุตฺโต วา. เอวํ กจฺจสฺส ปุตฺโต กจฺจายโน กจฺจาโน, โมคฺคลฺลสฺส ปุตฺโต โมคฺคลฺลายโน โมคฺคลฺลาโน. เอวํ อคฺคิเวสฺสายโน อคฺคิเวสฺสาโน, กณฺหายโน กณฺหาโน, สากฏายโน สากฏาโน, มุญฺจายโน มุญฺจาโน, กุญฺชายโน กุญฺชาโน อิจฺจาทิ. อากติคโณ’ยํ.

ពាក្យថា វច្ឆាយនោ ឬ វច្ឆានោ (កូនប្រុសរបស់វច្ឆៈ)។ យ៉ាងនេះ កូនប្រុសរបស់កច្ចៈ ឈ្មោះថា កច្ចាយនោ, កច្ចានោ, កូនប្រុសរបស់មោគ្គល្លៈ ឈ្មោះថា មោគ្គល្លាយនោ, មោគ្គល្លានោ។ យ៉ាងនេះ អគ្គិវេសាយនោ, អគ្គិវេសានោ, កណ្ហាយនោ, កណ្ហានោ, សាកដាយនោ, សាកដានោ, មុញ្ចាយនោ, មុញ្ចានោ, កុញ្ចាយនោ, កុញ្ចានោ ជាដើម។ គណៈនេះជាអាកតិគណៈ (គណៈដែលសម្រេចរូបតាមបែបយ៉ាង)។

‘‘กตฺติกาย อปจฺจ’’นฺติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា «កត្តិកាយ អបច្ចំ» (កូនរបស់នាងកត្តិកា) -

๓๖๗. เณยฺโย กตฺติกาทีหิ.

៣៦៧. «ណេយ្យោ កត្តិកាទីហិ» (ចុះ ណេយ្យ បច្ច័យ ក្រោយពី កត្តិកាសព្ទ ជាដើម)។

อาทิสทฺโทยํ ปกาเร วตฺตเต. กตฺติกา วินตาโรหิณีอิจฺเจวมาทีหิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ ลิงฺเคหิ เณยฺยปฺปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.

អាទិសព្ទនេះ មានអត្ថជាប្រការៈ (បែបយ៉ាង)។ ណេយ្យបច្ច័យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា «តស្សាបច្ចំ» ក្រោយពីលិង្គទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥត្ថីលិង្គ មាន កត្តិកា, វិនតា, រោហិណី ជាដើម។

วิภตฺติโลเป ‘‘ปกติ จสฺส สรนฺตสฺสา’’ติ ปกติภาโว. กตฺติเกยฺโย, กตฺติกาย ปุตฺโต วา. เอวํ วินตาย อปจฺจํ เวนเตยฺโย, อิการสฺเสกาโร วุทฺธิ, โรหิณิยา ปุตฺโต โรหิเณยฺโย, คงฺคาย อปจฺจํ คงฺเคยฺโย, ภคินิยา ปุตฺโต ภาคิเนยฺโย, นทิยาปุตฺโต นาเทยฺโย. เอวํ อนฺเตยฺโย, อาเหยฺโย, กาเมยฺโย. สุจิยา [Pg.220] อปจฺจํ โสเจยฺโย, เอตฺถ อุการสฺโสกาโร วุทฺธิ, พาลาย อปจฺจํ พาเลยฺโย อิจฺจาทิ.

កាលបើលុបវិភត្តិហើយ មានសភាវៈជាប្រកតី ដោយសូត្រថា «បកតិ ចស្ស សរន្តស្ស»។ ពាក្យថា កត្តិកេយ្យោ (កូនប្រុសរបស់នាងកត្តិកា)។ យ៉ាងនេះ កូនរបស់នាងវិនតា ឈ្មោះថា វេនតេយ្យោ (ធ្វើ ឥ-ការៈ ជា អេ-ការៈ ដោយវុទ្ធិ), កូនប្រុសរបស់នាងរោហិណី ឈ្មោះថា រោហិណេយ្យោ, កូនរបស់នាងគង្គា ឈ្មោះថា គង្គេយ្យោ, កូនប្រុសរបស់បងស្រីឬប្អូនស្រី ឈ្មោះថា ភាគិនេយ្យោ, កូនប្រុសរបស់ស្ទឹង ឈ្មោះថា នាទេយ្យោ។ យ៉ាងនេះ អន្តេយ្យោ, អាហេយ្យោ, កាមេយ្យោ។ កូនរបស់នាងសុចិ ឈ្មោះថា សោចេយ្យោ (ក្នុងទីនេះ ធ្វើ ឧ-ការៈ ជា ឱ-ការៈ ដោយវុទ្ធិ), កូនរបស់នាងពាលា ឈ្មោះថា បាលេយ្យោ ជាដើម។

‘‘ทกฺขสฺสาปจฺจ’’นฺติ วิคฺคเห ณมฺหิ สมฺปตฺเต –

ក្នុងវិគ្គហៈថា «ទក្ខស្សាបច្ចំ» (កូនរបស់ទក្ខៈ) កាលបើ ណ-បច្ច័យ ដល់ព្រមហើយ -

๓๖๘. อโต ณิ วา.

៣៦៨. «អតោ ណិ វា» (ចុះ ណិ បច្ច័យ ខ្លះ ក្រោយពីអការន្តលិង្គ)។

อการนฺตโต ลิงฺคมฺหา ณิปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. ทกฺขิ, ทกฺขี, ทกฺขโย, โทณสฺส อปจฺจํ โทณิ. เอวํ วาสวิ, สกฺยปุตฺติ, นาฏปุตฺติ, ทาสปุตฺติ, ทาสรถิ. วารุณิ, กณฺฑิ, พาลเทวิ, ปาวกิ, ชินทตฺตสฺส อปจฺจํ เชนทตฺติ, สุทฺโธทนิ, อนุรุทฺธิ อิจฺจาทิ.

ណិបច្ច័យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា «តស្សាបច្ចំ» ក្រោយពីលិង្គដែលមាន អ-ការៈ នៅខាងចុង។ ពាក្យថា ទក្ខិ, ទក្ខី, ទក្ខយោ, កូនរបស់ទោណៈ ឈ្មោះថា ទោណិ។ យ៉ាងនេះ វាសវិ, សក្យបុត្តិ, នាដបុត្តិ, ទាសបុត្តិ, ទាសរថិ, វារុណិ, កណ្ឌិ, ពាលទេវិ, បាវកិ, កូនរបស់ជិនទត្តៈ ឈ្មោះថា ជេនទត្តិ, សុទ្ធោទនិ, អនុរុទ្ធិ ជាដើម។

ปุน วาคฺคหเณน อปจฺจตฺเถ ณิกปฺปจฺจโย, อทิติอาทิโต ณฺยปฺปจฺจโย จ. ยถา – สกฺยปุตฺตสฺส ปุตฺโต สกฺยปุตฺติโก, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา กการสฺส ยกาโร, สกฺยปุตฺติโย. เอวํ นาฏปุตฺติโก, เชนทตฺติโก, วิมาตุยา ปุตฺโต เวมาติโก.

ដោយការកាន់យកពាក្យថា «វា» ម្តងទៀត ណិកបច្ច័យ ក៏ចុះក្នុងអត្ថថា កូន (អបច្ចៈ) ខ្លះ, និង ណ្យបច្ច័យ ក្រោយពី អទិតិសព្ទ ជាដើម ខ្លះ។ ដូចជា កូនប្រុសរបស់សក្យបុត្តៈ ឈ្មោះថា សក្យបុត្តិកោ, ធ្វើ ក-អក្សរ ជា យ-អក្សរ ដោយសូត្រមាន «តេសុ វុទ្ធិ» ជាដើម សម្រេចរូបជា សក្យបុត្តិយោ។ យ៉ាងនេះ នាដបុត្តិកោ, ជេនទត្តិកោ, កូនប្រុសរបស់ម្តាយចុង ឈ្មោះថា វេមាតិកោ។

‘‘อทิติยา ปุตฺโต’’ติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย, วุทฺธิ จ.

ក្នុងអត្ថថា «កូនប្រុសរបស់នាងអទិតិ» ចុះ ណ្យបច្ច័យ និងធ្វើវុទ្ធិ។

๓๖๙. อวณฺโณ เย โลปญฺจ.

៣៦៩. «អវណ្ណោ យេ លោបញ្ច» (លុបអវណ្ណៈ និងចុះ យ-ការៈ ខ្លះ)។

อวณฺโณ ตทฺธิตภูเต ยปฺปจฺจเย ปเร โลปมาปชฺชเต. จสทฺเทน อิวณฺโณปีติ อิการโลโป, ‘‘ยวตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จ ล ญ ชการตฺต’’นฺติ ตฺยการสํโยคสฺส จกาโร, ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ ทฺวิตฺตํ, อาทิจฺโจ. เอวํ ทิติยา ปุตฺโต เทจฺโจ.

អវណ្ណៈ តែងដល់នូវការលុប ក្នុងកាលដែល យ-បច្ច័យ ដែលជាតទ្ធិតៈនៅខាងចុង។ ដោយ ច-សព្ទ សូម្បីតែ ឥវណ្ណៈ ក៏លុបដែរ គឺការលុប ឥ-ការៈ, ធ្វើត្យការសំយោគ (ត្យ) ជា ច-ការៈ ដោយសូត្រថា «យវតំ តលនទការានំ ព្យញ្ជនានិ ច ល ញ ជការត្តំ», ធ្វើទ្វិត្តៈ (តម្រួត) ដោយសូត្រថា «បរទ្វេភាវោ ឋានេ» សម្រេចរូបជា អាទិច្ចោ (ព្រះអាទិត្យ)។ យ៉ាងនេះ កូនប្រុសរបស់នាងទិតិ ឈ្មោះថា ទេច្ចោ។

‘‘กุณฺฑนิยา ปุตฺโต’’ติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจเย กเต –

ក្នុងអត្ថថា «កូនប្រុសរបស់នាងកុណ្ឌនី» កាលបើបានធ្វើ ណ្យបច្ច័យ ហើយ -

‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตเรสู’’ติ วตฺตเต.

សូត្រថា «ក្វចាទិមជ្ឈុត្តរេសុ» តែងអន្ទោលទៅ។

๓๗๐. เตสุ [Pg.221] วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา จ.

៣៧០. «តេសុ វុទ្ធិលោបាគមវិការវិបរីតាទេសា ច» (ក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ តែងមានវុទ្ធិ លុប អាគម វិការៈ វិបរីតៈ និងអាទេស ខ្លះ)។

เตสุ อาทิมชฺฌุตฺตเรสุ อวิหิตลกฺขเณสุ ชินวจนานุปโรเธน กฺวจิ วุทฺธิ โลป อาคม วิการ วิปรีตอาเทสา โหนฺตีติ สํโยคนฺตตฺเตปิ อาทิวุทฺธิ, อิการโลเป นฺยสฺสญาเทโส, โกณฺฑญฺโญ, กุรุโน ปุตฺโต โกรพฺโย, เอตฺถาปิ เตเนว อุการสฺส อวาเทโส, ภาตุโน ปุตฺโต ภาตพฺโย.

ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយនោះ គឺក្នុងអក្សរដើម កណ្តាល និងចុង ដែលមិនមានលក្ខណៈចែងទុក វុទ្ធិ លុប អាគម វិការៈ វិបរីតៈ និងអាទេស តែងមានខ្លះ ដោយមិនឲ្យផ្ទុយនឹងព្រះជិនវចនៈ, ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែមានសំយោគនៅខាងចុង ក៏មានវុទ្ធិដើមដែរ, លុប ឥ-ការៈ ហើយអាទេស ន្យ ជា ញ្ញ សម្រេចរូបជា កោណ្ឌញ្ញោ, កូនរបស់កុរុ ឈ្មោះថា កោរព្យោ, ក្នុងទីនេះ ក៏មានការអាទេស ឧ-ការៈ ជា អវៈ ដោយសូត្រនោះឯង, កូនរបស់បងប្អូនប្រុស ឈ្មោះថា ភាតព្យោ។

‘‘อุปคุสฺส อปจฺจ’’นฺติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា «ឧបគុស្ស អបច្ចំ» (កូនរបស់ឧបគុ) -

๓๗๑. ณโวปคฺวาทีหิ.

៣៧១. «ណវោបគ្វាទីហិ» (ចុះ ណវ បច្ច័យ ក្រោយពី ឧបគុ សព្ទ ជាដើម)។

อุปคุ มนุอิจฺเจวมาทีหิ อุการนฺเตหิ โคตฺตคเณหิ ณวปฺปจฺจโย โหติ วา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. อาทิสทฺทสฺส เจตฺถ ปการวาจกตฺตา อุการนฺตโตเยวายํ. โอปคโว, โอปควี, โอปควํ, มนุโน อปจฺจํ มานโว, ‘‘มานุโส’’ติ ณปฺปจฺจเย, สาคเม จ กเต รูปํ, ภคฺคุโน อปจฺจํ ภคฺคโว, ปณฺฑุโน อปจฺจํ ปณฺฑโว, อุปวินฺทุสฺส อปจฺจํ โอปวินฺทโว อิจฺจาทิ.

ណវបច្ច័យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា «តស្សាបច្ចំ» ក្រោយពីគោត្តគណៈដែលមាន ឧ-ការៈ នៅខាងចុង មាន ឧបគុ និង មនុ ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះអាទិសព្ទក្នុងទីនេះ មានអត្ថជាប្រការៈ (បែបយ៉ាង) សព្ទនេះទើបមាន ឧ-ការៈ នៅខាងចុងតែម៉្យាង។ ពាក្យថា ឱបគវោ, ឱបគវី, ឱបគវំ, កូនរបស់មនុ ឈ្មោះថា មានវោ, កាលបើចុះ ណ-បច្ច័យ និង ស-អាគម សម្រេចរូបជា «មានុសោ», កូនរបស់ភគ្គុ ឈ្មោះថា ភគ្គវោ, កូនរបស់បណ្ឌុ ឈ្មោះថា បណ្ឌវោ, កូនរបស់ឧបវិន្ទុ ឈ្មោះថា ឱបវិន្ទវោ ជាដើម។

‘‘วิธวาย อปจฺจ’’นฺติ อตฺเถ –

ក្នុងអត្ថថា «កូនរបស់ស្រីមេម៉ាយ» -

๓๗๒. เณร วิธวาทิโต.

៣៧២. «ណេរ វិធវាទិតោ» (ចុះ ណេរ បច្ច័យ ក្រោយពី វិធវាសព្ទ ជាដើម)។

วิธวาทิโต เณรปฺปจฺจโย โหติ วา อปจฺจตฺเถ. วิคโต ธโว ปติ เอติสฺสาติ วิธวา, เวธเวโร, พนฺธุกิยา อภิสาริณิยา ปุตฺโต พนฺธุเกโร, สมณสฺส อุปชฺฌายสฺส ปุตฺโต ปุตฺตฏฺฐานิยตฺตาติ สามเณโร, นาฬิเกโร อิจฺจาทิ.

ណេរបច្ច័យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថថា កូន (អបច្ចៈ) ក្រោយពី វិធវាសព្ទ ជាដើម។ ស្រីណាមានប្តីទៅប្រាសហើយ ស្រីនោះឈ្មោះថា វិធវា (ស្រីមេម៉ាយ), កូនរបស់ស្រីមេម៉ាយ ឈ្មោះថា វេធវេរោ, កូនរបស់ស្រីពេស្យា (ពន្ធុកី) ឈ្មោះថា ពន្ធុកេរោ, កូនរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ជាសមណៈ ព្រោះមានឋានៈដូចជាកូន ឈ្មោះថា សាមណេរោ (សាមណេរ), នាឡិកេរោ (ដូង) ជាដើម។

อปจฺจตทฺธิตํ.

ចប់ គោត្តតទ្ធិតៈ (ឬ អបច្ចតទ្ធិតៈ)។

สํสฏฺฐาทิอเนกตฺถตทฺธิต

អនេកត្ថតទ្ធិតៈ មានសំសដ្ឋតទ្ធិតៈជាដើម

‘‘ติเลน [Pg.222] สํสฏฺฐ’’นฺติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា «តិលេន សំសដ្ឋំ» (លាយដោយល្ង) -

๓๗๓. เยน วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก.

៣៧៣. «យេន វា សំសដ្ឋំ តរតិ ចរតិ វហតិ ណិកោ» (ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា លាយហើយ ឆ្លង ដើរទៅ ឬនាំទៅ ដោយវត្ថុណា ខ្លះ)។

เยน วา สํสฏฺฐํ, เยน วา ตรติ, เยน วา จรติ, เยน วา วหติ, ตโต ตติยนฺตโต ลิงฺคมฺหา เตสุ สํสฏฺฐาทีสฺวตฺเถสุ ณิกปฺปจฺจโย โหติ วา. เตลิกํ โภชนํ, ติเลน อภิสงฺขตนฺติ อตฺโถ. เตลิกี ยาคุ. คุเฬน สํสฏฺฐํ เอคาฬิกํ. เอวํ ฆาติกํ, ทาธิกํ, มาริจิกํ, โลณิกํ.

ណិកបច្ច័យ តែងចុះខ្លះ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន សំសដ្ឋៈ ជាដើម ក្រោយពីលិង្គដែលមានតតិយាវិភត្តិនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា លាយដោយវត្ថុណា ឬឆ្លងដោយវត្ថុណា ឬដើរទៅដោយវត្ថុណា ឬនាំទៅដោយវត្ថុណា។ ពាក្យថា តេលិកំ ភោជនំ (ភោជនដែលលាយដោយប្រេងល្ង) មានអត្ថថា ផ្សំឡើងដោយល្ង។ តេលិកី យាគុ (បបរលាយដោយប្រេងល្ង)។ វត្ថុដែលលាយដោយស្ករអំពៅ ឈ្មោះថា ឯកាឡិកំ។ យ៉ាងនេះ ឃាតិកំ, ទាធិកំ, ម៉ារិចិកំ, លោណិកំ។

นาวาย ตรตีติ นาวิโก, อุฬุมฺเปน ตรตีติ โอฬุมฺปิโก, วุทฺธิอภาวปกฺเข อุฬุมฺปิโก. เอวํ กุลฺลิโก, โคปุจฺฉิโก. สกเฏน จรตีติ สากฏิโก. เอวํ ปาทิโก, ทณฺฑิโก, ธมฺเมน จรติ ปวตฺตตีติ ธมฺมิโก. สีเสน วหตีติ สีสิโก, วาคฺคหเณน อีการสฺส วุทฺธิ น โหติ. เอวํ อํสิโก, ขนฺธิโก, หตฺถิโก, องฺคุลิโก.

អ្នកឆ្លងដោយទូក ឈ្មោះថា នាវិកោ, អ្នកឆ្លងដោយក្បូន ឈ្មោះថា ឱឡុម្បិកោ, ក្នុងចំណែកដែលមិនមានវុទ្ធិ សម្រេចរូបជា ឧឡុម្បិកោ។ យ៉ាងនេះ កុល្លិកោ, គោបុច្ឆិកោ។ អ្នកដើរទៅដោយរទេះ ឈ្មោះថា សាកដិកោ។ យ៉ាងនេះ បាទិកោ, ទណ្ឌិកោ, អ្នកប្រព្រឹត្តដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មិកោ។ អ្នកនាំទៅដោយក្បាល ឈ្មោះថា សីសិកោ, ដោយការកាន់យកពាក្យថា «វា» វុទ្ធិនៃ ឦ-ការៈ មិនមានឡើយ។ យ៉ាងនេះ អំសិកោ, ខន្ធិកោ, ហត្ថិកោ, អង្គុលិកោ។

ปุน วาคฺคหเณน อญฺญตฺเถสุปิ ณิกปฺปจฺจโย, ปรทารํ คจฺฉตีติ ปารทาริโก, ปถํ คจฺฉตีติ ปถิโก.

ដោយការកាន់យកពាក្យថា «វា» ម្តងទៀត ណិកបច្ច័យ ក៏ចុះក្នុងអត្ថដទៃទៀតខ្លះដែរ, ដូចជា អ្នកទៅកាន់ភរិយារបស់អ្នកដទៃ ឈ្មោះថា បារទារិកោ, អ្នកទៅកាន់ផ្លូវ ឈ្មោះថា បថិកោ។

‘‘วินยมธีเต, อเวจฺจาธีเต’’ติ วา วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា «វិនយំ អធិតេ» (រៀននូវវិន័យ) ឬ «អវេច្ច អធិតេ» (រៀនដោយដឹងច្បាស់) -

‘‘ณิโก’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា «ណិកោ» តែងអន្ទោលទៅ។

๓๗๔. ตมธีเต เตนกตาทิสนฺนิธานนิโยคสิปฺปภณฺฑชีวิกตฺเถสุ จ.

៣៧៤. «តមធិតេ តេនកតាទិសន្និធាននិយោគសិប្បភណ្ឌជីវីកត្ថេសុ ច» (ចុះ ណិក បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា រៀននូវវត្ថុនោះ, ធ្វើដោយវត្ថុនោះជាដើម, នៅក្នុងទីជិតនោះ, តែងតាំងក្នុងទីនោះ, ជាសិល្បៈរបស់បុគ្គលនោះ, ជាភណ្ឌៈរបស់បុគ្គលនោះ, ជាគ្រឿងចិញ្ចឹមជីវិតរបស់បុគ្គលនោះ ខ្លះ)។

จตุปฺปทมิทํ. ตมธีเตติ อตฺเถ, เตน กตาทีสฺวตฺเถสุ จ ตมฺหิ สนฺนิธาโน, ตตฺถ นิยุตฺโต, ตมสฺส สิปฺปํ, ตมสฺส ภณฺฑํ[Pg.223], ตมสฺส ชีวิกา อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ จ ทุติยาทิวิภตฺยนฺเตหิ ลิงฺเคหิ ณิกปฺปจฺจโย โหติ วา. เวนยิโก. เอวํ สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก.

សូត្រនេះមានបួនបទ។ ណិកបច្ច័យ តែងចុះខ្លះ ក្រោយពីលិង្គដែលមានទុតិយាវិភត្តិជាដើមនៅខាងចុង ក្នុងអត្ថថា រៀននូវវត្ថុនោះ, ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ធ្វើដោយវត្ថុនោះ ជាដើម, នៅក្នុងទីជិតនោះ, តែងតាំងក្នុងទីនោះ, ជាសិល្បៈរបស់បុគ្គលនោះ, ជាភណ្ឌៈរបស់បុគ្គលនោះ, ជាគ្រឿងចិញ្ចឹមជីវិតរបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា វេនយិកោ (អ្នករៀននូវវិន័យ)។ យ៉ាងនេះ សុត្តន្តិកោ, អភិធម្មិកោ។

‘‘พฺยากรณมธีเต’’ติ อตฺเถ ณิกปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต –

ក្នុងអត្ថថា «រៀននូវវ្យាករណ៍» កាលបើបានធ្វើ ណិកបច្ច័យ ជាដើមហើយ -

‘‘วุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ จา’’ติ วตฺตมาเน –

កាលបើពាក្យថា «វុទ្ធាទិសរស្ស វាសំយោគន្តស្ស សណេ ច» តែងអន្ទោលទៅ -

๓๗๕. มายูนมาคโม ฐาเน.

៣៧៥. «មាយូណមាគមោ ឋានេ» (មិនមានវុទ្ធិនៃ យុវណ្ណៈទាំងឡាយ តែមានអាគមក្នុងទីនោះខ្លះ)។

อิ อุอิจฺเจเภสํ อาทิสรานํ อสํโยคนฺตานํ มา วุทฺธิ โหติ สเณ, ตตฺเรว วุทฺธิ อาคโม โหติ จ ฐาเนติ เอการวุทฺธาคโม.

វុទ្ធិនៃស្រៈដើមទាំងឡាយគឺ ឥ និង ឧ ដែលមិនមានសំយោគនៅខាងចុង មិនមានឡើយ ក្នុងកាលដែលបច្ច័យមាន ណ-អក្សរជាអនុពន្ធនៅខាងចុង, តែក្នុងទីនោះឯង វុទ្ធិអាគមតែងមាន គឺការចុះ អេ-ការវុទ្ធិអាគម ក្នុងទីនោះ។

‘‘ฐาเน’’ติ วจนา เจตฺถ, ยูนมาเทสภูตโต;

ยเวหิ ปุพฺเพว เอโอ-วุทฺธิโย โหนฺติ อาคมา.

ព្រោះពាក្យថា «ឋានេ» ក្នុងទីនេះ, វុទ្ធិអាគមទាំងឡាយគឺ អេ និង ឱ តែងមាន មុន យ-ការៈ និង វ-ការៈ ពីតួអក្សរដែលជាអាទេសនៃយុវណ្ណៈទាំងឡាយ។

ยการสฺส ทฺวิภาโว.

ការធ្វើទ្វិត្តៈ (តម្រួត) នៃ យ-អក្សរ។

เวยฺยากรณิโก, นฺยายมธีเตติ เนยฺยายิโก. เอวํ ตกฺกิโก, เวทิโก, เนมิตฺติโก, กาเยน กโต ปโยโค กายิโก, กาเยน กตํ กมฺมํ กายิกํ, วจสา กตํ กมฺมํ วาจสิกํ. เอวํ มานสิกํ, เอตฺถ จ ‘‘สสเร วาคโม’’ติ สุตฺเต ววตฺถิตวาสทฺเทน ปจฺจเย ปเรปิ สาคโม, เถเรหิ กตา สงฺคีติ เถริกา. เอวํ ปญฺจสติกา, สตฺตสติกา, เอตฺถ ‘‘ณวณิกา’’ทิสุตฺเต อนุวตฺติตวาคฺคหเณน อีปจฺจโย น โหติ.

ពាក្យថា វេយ្យាករណិកោ (អ្នករៀននូវវ្យាករណ៍), អ្នករៀននូវញាយធម៌ ឈ្មោះថា នេយ្យាយិកោ។ យ៉ាងនេះ តក្កិកោ, វេទិកោ, នេមិត្តិកោ, ប្រយោគដែលធ្វើដោយកាយ ឈ្មោះថា កាយិកោ, កម្មដែលធ្វើដោយកាយ ឈ្មោះថា កាយិកំ, កម្មដែលធ្វើដោយវាចា ឈ្មោះថា វាចសិកំ។ យ៉ាងនេះ មានសិកំ, ហើយក្នុងទីនេះ ដោយ វវត្ថិតវាសព្ទ ក្នុងសូត្រថា «សសរេ វាគមោ» សូម្បីតែបច្ច័យនៅខាងចុង ក៏ចុះ ស-អាគម ដែរ, សង្គីតិដែលព្រះថេរៈទាំងឡាយធ្វើហើយ ឈ្មោះថា ថេរិកា។ យ៉ាងនេះ បញ្ចសតិកា, សត្តសតិកា, ក្នុងទីនេះ ដោយការកាន់យកពាក្យថា «វា» ដែលអន្ទោលមកក្នុងសូត្រមាន «ណវណិកា» ជាដើម ឦ-បច្ច័យ មិនមានឡើយ។

สนฺนิธานตฺเถ สรีเร สนฺนิธานา เวทนา สารีริกา, สารีริกํ ทุกฺขํ. เอวํ มานสิกา, มานสิกํ.

ក្នុងអត្ថថា «តម្កល់ទុក» (សន្និធានៈ) វេទនាដែលតម្កល់ទុកក្នុងរាងកាយ ឈ្មោះថា សារីរិកា, ទុក្ខដែលតម្កល់ទុកក្នុងរាងកាយ ឈ្មោះថា សារីរិកំ។ ដូចគ្នាដែរ (វេទនាដែលតម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា) មានសិកា, (ទុក្ខដែលតម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា) មានសិកំ។

นิยุตฺตตฺเถ [Pg.224] ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, เอตฺถ ‘‘มายูนมาคโม ฐาเน’’ติ วการโต ปุพฺเพโอการาคโม. เอวํ ภณฺฑาคาริโก, นาคริโก, นวกมฺมิโก, วนกมฺมิโก, อาทิกมฺมิโก, โอทริโก, รถิโก, ปถิโก, อุปาเย นิยุตฺโต โอปายิโก, เจตสิ นิยุตฺตา เจตสิกา.

ក្នុងអត្ថថា «តែងតាំង/ប្រកប» (និយុត្តៈ) បុគ្គលដែលគេតែងតាំងទុកក្នុងទ្វារ ឈ្មោះថា ទោវារិកោ, ក្នុងពាក្យនេះ តាមសូត្រថា «មាយូនមាគមោ ឋានេ» មានការចុះ ឱ-អាគម ខាងមុខ វ-អក្សរ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ភណ្ឌាគារិកោ, នាគរិកោ, នវកម្មិកោ, វនកម្មិកោ, អាទិកម្មិកោ, ឱទរិកោ, រថិកោ, បថិកោ, បុគ្គលដែលប្រកបក្នុងឧបាយ ឈ្មោះថា ឱបាយិកោ, ធម៌ដែលប្រកបក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា ចេតសិកា។

สิปฺปตฺเถ วีณาวาทนํ วีณา, วีณา อสฺส สิปฺปํ เวณิโก. เอวํ ปาณวิโก, โมทิงฺคิโก, วํสิโก.

ក្នុងអត្ថថា «សិល្បៈ» (សិប្បៈ) ការដេញពិណ ឈ្មោះថា ពិណ, ពិណជាសិល្បៈរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វេណិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ បាណវិកោ, មោទិង្គិកោ, វំសិកោ។

ภณฺฑตฺเถ คนฺโธ อสฺส ภณฺฑนฺติ คนฺธิโก. เอวํ เตลิโก, โคฬิโก, ปูวิโก, ปณฺณิโก, ตมฺพูลิโก, โลณิโก.

ក្នុងអត្ថថា «ទំនិញ» (ភណ្ឌៈ) គ្រឿងក្រអូបជាទំនិញរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា គន្ធិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ តេលិកោ, គោឡិកោ, ពូវិកោ, បណ្ណិកោ, តម្ពូលិកោ, លោណិកោ។

ชีวิกตฺเถ อุรพฺภํ หนฺตฺวา ชีวติ, อุรพฺภมสฺส ชีวิกาติ วา โอรพฺภิโก. เอวํ มาควิโก, เอตฺถ วการาคโม. สูกริโก, สากุณิโก, มจฺฉิโก อิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថថា «ការចិញ្ចឹមជីវិត» (ជីវីកៈ) បុគ្គលសម្លាប់ចៀមហើយរស់នៅ ឬថា ចៀមជាគ្រឿងចិញ្ចឹមជីវិតរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ឱរព្ភិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ មាគវិកោ, ក្នុងពាក្យនេះមានការចុះ វ-អាគម។ សូករិកោ, សាកុណិកោ, មច្ឆិកោ ជាដើម។

‘‘เตน กตาที’’ติ เอตฺถ อาทิคฺคหเณน เตน หตํ, เตน พทฺธํ, เตน กีตํ, เตน ทิพฺพติ, โส อสฺส อาวุโธ, โส อสฺส อาพาโธ, ตตฺถ ปสนฺโน, ตสฺส สนฺตกํ, ตมสฺส ปริมาณํ, ตสฺส ราสิ, ตํ อรหติ, ตมสฺส สีลํ, ตตฺถ ชาโต, ตตฺถ วสติ, ตตฺร วิทิโต, ตทตฺถาย สํวตฺตติ, ตโต อาคโต, ตโต สมฺภูโต, ตทสฺส ปโยชนนฺติ เอวมาทิอตฺเถ จ ณิกปฺปจฺจโย โหติ. ยถา – ชาเลน หโต, หนตีติ วา ชาลิโก. เอวํ พาฬิสิโก, วากริโก, สุตฺเตน พทฺโธ สุตฺติโก, วรตฺตาย พทฺโธ วารตฺติโก นาโค.

ក្នុងសូត្រថា «តេន កតាទិ» នេះ ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា «អាទិ» (ជាដើម) ណិកប្បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ វត្ថុដែលគេសម្លាប់ដោយឧបករណ៍នោះ, វត្ថុដែលគេចងដោយខ្សែនោះ, វត្ថុដែលគេទិញដោយប្រាក់នោះ, បុគ្គលលេងដោយល្បែងនោះ, វត្ថុនោះជាអាវុធរបស់បុគ្គលនោះ, ជំងឺនោះជាអាពាធរបស់បុគ្គលនោះ, បុគ្គលជ្រះថ្លាក្នុងទីនោះ, វត្ថុនោះជារបស់បុគ្គលនោះ, វត្ថុនោះជាប្រមាណរបស់វត្ថុនោះ, គំនរនោះជារបស់បុគ្គលនោះ, បុគ្គលឬវត្ថុនោះសមគួរនឹងរបស់នោះ, ធម៌នោះជាសីលរបស់បុគ្គលនោះ, បុគ្គលកើតក្នុងទីនោះ, បុគ្គលរស់នៅក្នុងទីនោះ, វត្ថុដែលគេដឹងក្នុងទីនោះ, វត្ថុប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍នោះ, វត្ថុមកពីទីនោះ, វត្ថុកើតឡើងពីទីនោះ, វត្ថុនោះជាប្រយោជន៍របស់បុគ្គលនោះ ជាដើម។ ដូចជា៖ សត្វដែលគេសម្លាប់ដោយសំណាញ់ ឬបុគ្គលសម្លាប់ដោយសំណាញ់ ឈ្មោះថា ជាលិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ពាឡិសិកោ, វាករិកោ, វត្ថុដែលគេចងដោយសរសៃអំបោះ ឈ្មោះថា សុត្តិកោ, ដំរីដែលគេចងដោយខ្សែតី ឈ្មោះថា វារត្តិកោ នាគោ។

วตฺเถน [Pg.225] กีตํ ภณฺฑํ วตฺถิกํ. เอวํ กุมฺภิกํ, ผาลิกํ, โสวณฺณิกํ, สาติกํ. อกฺเขน ทิพฺพตีติ อกฺขิโก. เอวํ สาลากิโก, ตินฺทุกิโก, อมฺพผลิโก. จาโป อสฺส อาวุโธติ จาปิโก. เอวํ โตมริโก, มุคฺคริโก, โมสลิโก.

ទំនិញដែលគេទិញដោយសំពត់ ឈ្មោះថា វត្ថិកំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ កុម្ភិកំ, ផាលិកំ, សោវណ្ណិកំ, សាតិកំ។ បុគ្គលលេងដោយគ្រាប់ឡុកឡាក់ ឈ្មោះថា អក្ខិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សាលាកិកោ, តិន្ទุกិកោ, អម្ពផលិកោ។ ធ្នូជាអាវុធរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ចាបិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ តោបរិកោ, មុគ្គរិកោ, មោសលិកោ។

วาโต อสฺส อาพาโธติ วาติโก. เอวํ เสมฺหิโก, ปิตฺติโก.

ខ្យល់ជាអាពាធរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វាតិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សេម្ហិកោ, បិត្តិកោ។

พุทฺเธ ปสนฺโน พุทฺธิโก. เอวํ ธมฺมิโก, สงฺฆิโก. พุทฺธสฺส สนฺตโก พุทฺธิโก. เอวํ ธมฺมิโก, สงฺฆิโก วิหาโร, สงฺฆิกา ภูมิ, สงฺฆิกํ จีวรํ, ปุคฺคลิกํ.

បុគ្គលជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធ ឈ្មោះថា ពុទ្ធិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ធម្មិកោ, សង្ឃិកោ។ វត្ថុជារបស់ព្រះពុទ្ធ ឈ្មោះថា ពុទ្ធិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ធម្មិកោ, សង្ឃិកោ វិហារោ, សង្ឃិកា ភូមិ, សង្ឃិកំ ចីវរំ, បុគ្គលិកំ។

กุมฺโภ อสฺส ปริมาณนฺติ กุมฺภิกํ. เอวํ ขาริกํ, โทณิกํ. กุมฺภสฺส ราสิ กุมฺภิโก. กุมฺภํ อรหตีติ กุมฺภิโก. เอวํ โทณิโก, อฏฺฐมาสิโก, กหาปณิโก, อาสีติกา คาถา, นาวุติกา, สาติกํ, สาหสฺสิกํ. สนฺทิฏฺฐมรหตีติ สนฺทิฏฺฐิโก, ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ อิมํ วิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก.

ឆ្នាំងជាប្រមាណរបស់វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា កុម្ភិកំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ខារិកំ, ទោណិកំ។ គំនរនៃឆ្នាំង ឈ្មោះថា កុម្ភិកោ។ វត្ថុដែលសមគួរនឹងឆ្នាំង ឈ្មោះថា កុម្ភិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ទោណិកោ, អដ្ឋមាសិកោ, កហាបណិកោ, អាសីតិកា គាថា, នាវុតិកា, សាតិកំ, សាហស្សិកំ។ ធម៌ដែលសមគួរនឹងការឃើញផ្ទាល់ខ្លួន ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋិកោ, ធម៌ដែលសមគួរនឹងវិធីអញ្ជើញថា «ចូរមកមើលចុះ» ឈ្មោះថា ឯហិបស្សិកោ។

สีลตฺเถ ปํสุกูลธารณํ ปํสุกูลํ, ตํ สีลมสฺสาติ ปํสุกูลิโก. เอวํ เตจีวริโก, เอกาสเน โภชนสีโล เอกาสนิโก, รุกฺขมูเล วสนสีโล รุกฺขมูลิโก, ตถา อารญฺญิโก, โสสานิโก.

ក្នុងអត្ថថា «សីល» (សីលៈ) ការទ្រទ្រង់នូវសំពត់បង្សុកូល ឈ្មោះថា បង្សុកូល, ការទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូលនោះជាសីលរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បំសុកូលិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ តេចីវរិកោ, បុគ្គលមានការឆាន់ក្នុងអាសនៈតែមួយជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា ឯកាសនិកោ, បុគ្គលមានការនៅក្នុងគល់ឈើជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា រុក្ខមូលិកោ, ព្រមទាំង អារញ្ញិកោ, សោសានិកោ។

ชาตตฺเถ อปาเย ชาโต อาปายิโก. เอวํ เนรยิโก, สามุทฺทิโก มจฺโฉ, วสฺเสสุ ชาโต วสฺสิโก, วสฺสิกา, วสฺสิกํ ปุปฺผํ, สารทิโก, เหมนฺติโก, วาสนฺติโก, จาตุทฺทสิโก, ราชคเห ชาโต, ราชคเห [Pg.226] วสตีติ วา ราชคหิโก ชโน, มคเธสุ ชาโต, วสตีติ วา มาคธิโก, มาคธิกา, มาคธิกํ, สาวตฺถิยํ ชาโต, วสตีติ วา สาวตฺถิโก, กาปิลวตฺถิโก, เวสาลิโก.

ក្នុងអត្ថថា «កើត» (ជាតៈ) សត្វដែលកើតក្នុងអបាយ ឈ្មោះថា អាបាយិកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ នេរយិកោ, សាមុទ្ទិកោ មច្ឆោ, ផ្កាដែលកើតក្នុងវស្សានរដូវ ឈ្មោះថា វស្សិកោ, វស្សិកា, វស្សិកំ បុប្ផំ, សារទិកោ, ហេមន្តិកោ, វាសន្តិកោ, ចាតុទ្ទសិកោ, មនុស្សដែលកើតក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ឬរស់នៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ឈ្មោះថា រាជគហិកោ ជនោ, មនុស្សដែលកើតក្នុងដែនមគធៈ ឬរស់នៅក្នុងដែនមគធៈ ឈ្មោះថា មាគធិកោ, មាគធិកា, មាគធិកំ, មនុស្សដែលកើតក្នុងក្រុងសាវត្ថី ឬរស់នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី ឈ្មោះថា សាវត្ថិកោ, កាបិលវត្ថិកោ, វេសាលិកោ។

โลเก วิทิโต โลกิโก, โลกาย สํวตฺตตีติปิ โลกิโก. ตถา มาติโต อาคตํ มาติกํ, ปิติโต อาคตํ เปตฺติกํ นามํ.

អ្វីដែលគេដឹងក្នុងលោក ឈ្មោះថា លោកិកោ, ឬមួយថា អ្វីដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលោក ក៏ឈ្មោះថា លោកិកោ ដែរ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ឈ្មោះដែលមកខាងម្តាយ ឈ្មោះថា ម៉ាតិកំ, ឈ្មោះដែលមកខាងឪពុក ឈ្មោះថា បេត្តិកំ នាមំ។

สมฺภูตตฺเถ มาติโต สมฺภูตํ มตฺติกํ. เอวํ เปตฺติกํ. อุปธิตสฺส ปโยชนํ โอปธิกํ.

ក្នុងអត្ថថា «កើតឡើង» (សម្ភូតៈ) អ្វីដែលកើតឡើងអំពីម្តាយ ឈ្មោះថា ម៉ត្តិកំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ បេត្តិកំ។ អ្វីដែលមានឧបធិជាប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា ឱបធិកំ។

สกตฺเถปิ อสงฺขาโรเยว อสงฺขาริกํ. เอวํ สสงฺขาริกํ, นามเมว นามิกํ. เอวํ อาขฺยาติกํ, โอปสคฺคิกํ, เนปาติกํ, จตุมหาราเช ภตฺติ เอเตสนฺติ จาตุมหาราชิกา. เอวํ อญฺญตฺเถปิ โยเชตพฺพํ.

សូម្បីក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ)៖ អសង្ខារហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា អសង្ខារិកំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សសង្ខារិកំ, នាមហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា ណាមិកំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ អាខ្យាតិកំ, ឱបសគ្គិកំ, នេបាតិកំ, ពួកទេវតាដែលមានសេចក្តីស្រឡាញ់ពេញចិត្តក្នុងស្តេចមហារាជទាំងបួន ឈ្មោះថា ចាតុម្មហារាជិកា។ គប្បីផ្សំផ្គុំក្នុងអត្ថដទៃទៀតយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘กสาเวน รตฺต’’นฺติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា «កសាវិន រត្តំ» (សំពត់ដែលជ្រលក់ដោយទឹកអម្ពរ) -

๓๗๖. ณ ราคา เตนรตฺตํ ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ จ.

៣៧៦. ណប្បច្ច័យ តែងចុះក្រោយនាមសព្ទដែលពោលនូវគ្រឿងជ្រលក់ ក្នុងអត្ថថា «ជ្រលក់ដោយគ្រឿងជ្រលក់នោះ» ផង ចុះក្រោយនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា «នេះជារបស់បុគ្គលនោះ» ផង និងក្នុងអត្ថដទៃទៀតផង។

ราคตฺถวาจกา ลิงฺคมฺหา ‘‘เตน รตฺต’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ, ‘‘ตสฺเส’’ติ ฉฏฺฐิยนฺตโต ‘‘อิท’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ จ อญฺญตฺเถสุ จ ณปฺปจฺจโย โหติ วา.

ណប្បច្ច័យ តែងចុះជាជម្រើស (ខ្លះ) ខាងចុងនាមសព្ទដែលសម្តែងនូវអត្ថថាគ្រឿងជ្រលក់ ក្នុងអត្ថថា «ជ្រលក់ដោយគ្រឿងជ្រលក់នោះ» ផង ខាងចុងនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា «នេះជារបស់បុគ្គលនោះ» ផង និងក្នុងអត្ថដទៃទៀតផង។

กาสาวํ วตฺถํ. เอวํ กาสายํ, กุสุมฺเภน รตฺตํ โกสุมฺภํ, หลิทฺทิยา รตฺตํ หาลิทฺทํ, ปตฺตงฺคํ, มญฺชิฏฺฐํ, กุงฺกุมํ, นีเลน รตฺตํ นีลํ. เอวํ ปีตํ.

សំពត់ដែលជ្រលក់ដោយទឹកអម្ពរ ឈ្មោះថា កាសាវំ វត្ថំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ កាសាយំ, សំពត់ដែលជ្រលក់ដោយផ្កាចារ ឈ្មោះថា គោស៊ុម្ភំ, សំពត់ដែលជ្រលក់ដោយរមៀត ឈ្មោះថា ហាលិទ្ទំ, បត្តង្គំ, មញ្ជិដ្ឋំ, កុង្កុមំ, សំពត់ដែលជ្រលក់ដោយពណ៌ខៀវ ឈ្មោះថា នីលំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ បីតំ។

อิทมตฺเถ [Pg.227] มหึสสฺส อิทํ มาหึสํ มํสํ, ทธิ สปฺปิ จมฺมาทิกํ วา, สูกรสฺส อิทํ สูกรํ, กจฺจายนสฺส อิทํ กจฺจายนํ พฺยากรณํ. เอวํ โสคตํ สาสนํ.

ក្នុងអត្ថថា «នេះជារបស់បុគ្គលនោះ» (ឥទមត្ថៈ)៖ សាច់ជារបស់ក្របី ឈ្មោះថា ម៉ាហិំសំ មំសំ, ឬទឹកដោះជូរ ទឹកដោះថ្លា ស្បែក ជាដើម ក៏ដោយ។ សាច់ជារបស់ជ្រូក ឈ្មោះថា សូករំ។ វ្យាករណ៍ជារបស់ព្រះកច្ចាយនៈ ឈ្មោះថា កច្ចាយនំ វ្យាករណំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សោគតំ សាសនំ។

‘‘อิสิสฺส อิท’’นฺติ อตฺเถ ณปฺปจฺจเย กเต วุทฺธิมฺหิ สมฺปตฺเต –

ក្នុងអត្ថថា «របស់ឥសី» (ឥសិស្ស ឥទំ) កាលបើចុះ ណប្បច្ច័យ ហើយ ដល់នូវការធ្វើវុទ្ធិ -

‘‘สเณ, ยูนมาคโม ฐาเน’’ติ จ วตฺตเต.

សូត្រថា «សណេ, យូនមាគមោ ឋានេ» តែងប្រព្រឹត្តទៅ (តាមមក)។

๓๗๗. อาตฺตญฺจ.

៣៧៧. អាត្តញ្ច (មានការធ្វើជា អា ផង)។

อิ อุอิจฺเจเตสํ อาทิสรานํ อาตฺตญฺจ โหติ สณการปฺปจฺจเย ปเร, จสทฺเทน ริการาคโม จ ฐาเนติ อิการสฺส อาตฺตํ.

ការធ្វើជា អា (អាត្តៈ) នៃស្រៈដើមទាំងឡាយគឺ ឥ និង ឧ តែងមាន ក្នុងកាលដែល សណការប្បច្ច័យ ខាងចុង, ដោយ ច-សព្ទ ក៏មានការចុះ រិការាគម ផង, ពាក្យថា ឋានេ គឺការធ្វើ ឥ-ការៈ ទៅជា អា។

ฐานาธิการโต อาตฺตํ, อิสูสภอุชาทินํ;

อิสิสฺส ตุ ริการาค-โม จาตฺตานนฺตเร ภเว.

ដោយអំណាចនៃពាក្យថា ឋានៈ ការធ្វើជា អា តែងមានដល់ស្រៈដើមនៃសព្ទទាំងឡាយមាន ឥសិ ឧសភៈ និង ឧជៈ ជាដើម, ចំណែកឯ ឥសិ-សព្ទ វិញ តែងមានការចុះ រិ-អាគម ផង និងការធ្វើជា អា ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ផង។

อาริสฺยํ, อุสภสฺส อิทํ อาสภํ ฐานํ, อาสภี วาจา.

របស់ឥសី ឈ្មោះថា អារិស្យំ។ របស់ឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភំ ឋានំ, អាសភី វាចា។

อญฺญตฺถคฺคหเณน ปน อวิทูรภโว, ตตฺร ภโว, ตตฺร ชาโต, ตโต อาคโต, โส อสฺส นิวาโส, ตสฺส อิสฺสโร, กตฺติกาทีหิ นิยุตฺโต มาโส, สาสฺส เทวตา, ตมเวจฺจาธีเต, ตสฺส วิสโย เทโส, ตสฺมึ เทเส อตฺถิ, เตน นิพฺพตฺตํ, ตํ อรหติ, ตสฺส วิกาโร, ตมสฺส ปริมาณนฺติ อิจฺเจวมาทีสฺวตฺเถสุ จ ณปฺปจฺจโย. ยถา – วิทิสาย อวิทูเร ภโว เวทิโส คาโม, อุทุมฺพรสฺส อวิทูเร ภวํ โอทุมฺพรํ วิมานํ.

ម៉្យាងទៀត ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា «អញ្ញត្ថៈ» (ក្នុងអត្ថដទៃទៀត) ណប្បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ វត្ថុដែលកើតមិនឆ្ងាយពីទីនោះ, វត្ថុដែលកើតក្នុងទីនោះ, បុគ្គលកើតក្នុងទីនោះ, វត្ថុមកពីទីនោះ, ទីនោះជាទីលំនៅរបស់បុគ្គលនោះ, បុគ្គលនោះជាធំក្នុងទីនោះ, ខែដែលប្រកបដោយផ្កាយកត្តិកាជាដើម, ទេវតានោះជាទេវតារបស់បុគ្គលនោះ, បុគ្គលដែលដឹងច្បាស់ហើយរៀននូវធម៌នោះ, ប្រទេសនោះជាវិស័យរបស់វត្ថុនោះ, វត្ថុមាននៅក្នុងប្រទេសនោះ, វត្ថុដែលកើតឡើងដោយសាររបស់នោះ, បុគ្គលឬវត្ថុនោះសមគួរនឹងរបស់នោះ, វត្ថុនោះជាវិការៈរបស់វត្ថុនោះ, វត្ថុនោះជាប្រមាណរបស់វត្ថុនោះ ជាដើម។ ដូចជា៖ ភូមិដែលកើតមិនឆ្ងាយពីក្រុងវិទិសា ឈ្មោះថា វេទិសោ គាមោ, វិមានដែលកើតមិនឆ្ងាយពីដើមល្វា ឈ្មោះថា ឱទុម្ពរំ វិមានំ។

ภวตฺเถ มนสิ ภวํ มานสํ สุขํ, สาคโม. สเร ภโว สารโส สกุโณ, สารสา สกุณี, สารสํ ปุปฺผํ[Pg.228], อุรสิ ภโว โอรโส ปุตฺโต, อุรสิ สํวฑฺฒิตตฺตา, มิตฺเต ภวา เมตฺตา, เมตฺตี วา, ปุเร ภวา โปรี วาจา.

ក្នុងអត្ថថា «កើតក្នុង» (ភវៈ)៖ សេចក្តីសុខដែលកើតក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា មានសំ សុខំ (មានការចុះ ស-អាគម)។ សត្វស្លាបដែលកើតក្នុងស្រះ ឈ្មោះថា សារសោ សកុណោ, សារសា សកុណី, ផ្កាដែលកើតក្នុងស្រះ ឈ្មោះថា សារសំ បុប្ផំ។ កូនដែលកើតក្នុងទ្រូង ឈ្មោះថា ឱរសោ បុត្តោ (ព្រោះតែចិញ្ចឹមបីបាច់នៅនឹងទ្រូង)។ ធម៌ដែលកើតក្នុងមិត្ត ឈ្មោះថា មេត្តា ឬ មេត្តី។ វាចាដែលកើតក្នុងក្រុង ឈ្មោះថា បោរី វាចា។

ชาตาทีสุ ปาวุเส ชาโต ปาวุโส เมโฆ, ปาวุสา รตฺติ, ปาวุสํ อพฺภํ, สรเท ชาโต สารโท มาโส, สารทา รตฺติ, สารทํ ปุปฺผํ. เอวํ สิสิโร, เหมนฺโต, วสนฺโต, วิมฺโห, มถุรายํ ชาโต มาถุโร ชโน, มาถุรา คณิกา, มาถุรํ วตฺถํ. มถุราย อาคโต มาถุโร, มถุรา อสฺส นิวาโสติ มาถุโร, มถุราย อิสฺสโร มาถุโร ราชา. ‘‘สพฺพโต โก’’ติ เอตฺถ ปุน สพฺพโตคฺคหเณน ตทฺธิตโตปิ กฺวจิ สสรกการาคโม, มาถุรโก วา, ราชคเห ชาโต, ราชคหา อาคโต, ราชคโห อสฺส นิวาโสติ วา, ราชคหสฺส อิสฺสโรติ วา ราชคโห, ราชคหโก วา. เอวํ สาคโล, สาคลโก วา, ปาฏลิปุตฺโต, ปาฏลิปุตฺตโก วา, เวสาลิยํ ชาโตติอาทิอตฺเถ เวสาโล, เวสาลโก วา, กุสินาเร ชาโต โกสินาโร, โกสินารโก วา. เอวํ สาเกโต, สาเกตโก วา, โกสมฺโพ, โกสมฺพโก วา, อินฺทปตฺโต, อินฺทปตฺตโก วา, กปิลฺโล, กปิลฺลโก วา, ภารุกจฺโฉ, ภารุกจฺฉโก วา, นคเร ชาโต, นครา อาคโต, นคเร วสตีติ วา นาคโร, นาครโก วา. เอวํ ชานปโท.

ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន «កើត» ជាដើម៖ ផែនមេឃដែលកើតក្នុងវស្សានរដូវ ឈ្មោះថា បាវុសោ មេឃោ, រាត្រីដែលកើតក្នុងវស្សានរដូវ ឈ្មោះថា បាវុសា រត្តិ, ពពកដែលកើតក្នុងវស្សានរដូវ ឈ្មោះថា បាវុសំ អព្ភំ។ ខែដែលកើតក្នុងសរទរដូវ ឈ្មោះថា សារទោ មាសោ, រាត្រីដែលកើតក្នុងសរទរដូវ ឈ្មោះថា សារទា រត្តិ, ផ្កាដែលកើតក្នុងសរទរដូវ ឈ្មោះថា សារទំ បុប្ផំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សិសិរោ, ហេមន្តោ, វសន្តោ, វិម្ហោ, មនុស្សដែលកើតក្នុងក្រុងមថុរា ឈ្មោះថា មាថុរោ ជនោ, ស្រីពេស្យាដែលកើតក្នុងក្រុងមថុរា ឈ្មោះថា មាថុរា គណិកា, សំពត់ដែលកើតក្នុងក្រុងមថុរា ឈ្មោះថា មាថុរំ វត្ថំ។ មនុស្សដែលមកពីក្រុងមថុរា ឈ្មោះថា មាថុរោ, ក្រុងមថុរាជាទីលំនៅរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មាថុរោ, ស្តេចដែលជាធំក្នុងក្រុងមថុរា ឈ្មោះថា មាថុរោ រាជា។ ក្នុងសូត្រថា «សព្វតោ កោ» នេះ ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា «សព្វតោ» ម្តងទៀត សូម្បីតែខាងចុងតទ្ធិតប្បច្ច័យ ក៏មានការចុះ ក-ការាគម ព្រមទាំងស្រៈខ្លះដែរ ដូចជា មាថុរកោ ខ្លះ, មនុស្សដែលកើតក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ មកពីក្រុងរាជគ្រឹះ ក្រុងរាជគ្រឹះជាទីលំនៅរបស់បុគ្គលនោះ ឬជាធំក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ឈ្មោះថា រាជគហោ ឬ រាជគហកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សាគលោ ឬ សាគលកោ, បាដលិបុត្តោ ឬ បាដលិបុត្តកោ, ក្នុងអត្ថថា កើតក្នុងក្រុងវេសាលី ជាដើម ឈ្មោះថា វេសាលោ ឬ វេសាលកោ, កើតក្នុងក្រុងកុសិនារា ឈ្មោះថា កោសិនារោ ឬ កោសិនារកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សាកេតោ ឬ សាកេតកោ, គោសម្ពោ ឬ គោសម្ពកោ, ឥន្ទបត្តោ ឬ ឥន្ទបត្តកោ, កបិល្លោ ឬ កបិល្លកោ, ភារុកច្ឆោ ឬ ភារុកច្ឆកោ, មនុស្សដែលកើតក្នុងនគរ មកពីនគរ ឬរស់នៅក្នុងនគរ ឈ្មោះថា នាគរោ ឬ នាគរកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ជានបទោ។

ชนปทนาเมสุ ปน สพฺพตฺถ พหุวจนเมว ภวติ. ยถา – องฺเคสุ ชาโต, องฺเคหิ อาคโต, องฺคา อสฺส นิวาโส, องฺคานํ อิสฺสโร วา องฺโค, องฺคโก วา, มาคโธ, มาคธโก วา, โกสโล, โกสลโก วา[Pg.229], เวเทโห, เวเทหโก วา, กมฺโพโช, กมฺโพชโก วา, คนฺธาโร, คนฺธารโก วา, โสวีโร, โสวีรโก วา, สินฺธโว, สินฺธวโก วา, อสฺสโก, กาลิงฺโค, ปญฺจาโล, สกฺโก, ตถา สุรฏฺเฐ ชาโต, สุรฏฺฐสฺส อิสฺสโร วา โสรฏฺโฐ, โสรฏฺฐโก วา. เอวํ มหารฏฺโฐ, มหารฏฺฐโก วา อิจฺจาทิ.

ចំណែកឯក្នុងឈ្មោះនៃជនបទទាំងឡាយ តែងប្រើជាពហុវចនៈជានិច្ចគ្រប់ទីកន្លែង។ ដូចជា៖ មនុស្សដែលកើតក្នុងដែនអង្គៈទាំងឡាយ មកពីដែនអង្គៈទាំងឡាយ ដែនអង្គៈទាំងឡាយជាទីលំនៅរបស់បុគ្គលនោះ ឬជាធំក្នុងដែនអង្គៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អង្គោ ឬ អង្គកោ, មាគធោ ឬ មាគធកោ, កោសលោ ឬ កោសលកោ, វេទេហោ ឬ វេទេហកោ, កម្ពោជោ ឬ កម្ពោជកោ, គន្ធារោ ឬ គន្ធារកោ, សោវីរោ ឬ សោវីរកោ, សិន្ធវោ ឬ សិន្ធវកោ, អស្សកោ, កាលិង្គោ, បញ្ចាលោ, សក្កោ, ព្រមទាំង មនុស្សដែលកើតក្នុងដែនសុរដ្ឋៈ ឬជាធំក្នុងដែនសុរដ្ឋៈ ឈ្មោះថា សោរដ្ឋោ ឬ សោរដ្ឋកោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ មហារដ្ឋោ, មហារដ្ឋកោ ជាដើម។

นกฺขตฺตโยเค กตฺติกาย ปุณฺณจนฺทยุตฺตาย ยุตฺโต มาโส กตฺติโก, มคสิเรน จนฺทยุตฺเตน นกฺขตฺเตน ยุตฺโต มาโส มาคสิโร. เอวํ ผุสฺเสน ยุตฺโต มาโส ผุสฺโส, มฆาย ยุตฺโต มาโส มาโฆ, ผคฺคุนิยา ยุตฺโต มาโส ผคฺคุโน, จิตฺตาย ยุตฺโต มาโส จิตฺโต, วิสาขาย ยุตฺโต มาโส เวสาโข, เชฏฺฐาย ยุตฺโต มาโส เชฏฺโฐ, อุตฺตราสาฬฺหาย ยุตฺโต มาโส อาสาฬฺโห, อาสาฬฺหี วา, สวเณน ยุตฺโต มาโส สาวโณ, สาวณี. ภทฺเทน ยุตฺโต มาโส ภทฺโท, อสฺสยุเชน ยุตฺโต มาโส อสฺสยุโช, พุทฺโธ อสฺส เทวตาติ พุทฺโธ. เอวํ โสคโต, มาหินฺโท, ยาโม, โสโม.

ក្នុងការពាក់ព័ន្ធនឹងនក្សត្រ៖ ខែដែលប្រកបដោយផ្កាយកត្តិកាមានព្រះចន្ទពេញវង់ ឈ្មោះថា កត្តិកោ, ខែដែលប្រកបដោយនក្សត្រគឺផ្កាយមគសិរៈមានព្រះចន្ទពេញវង់ ឈ្មោះថា មាគសិរោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ ខែដែលប្រកបដោយផ្កាយបុស្សៈ ឈ្មោះថា បុស្សោ, ប្រកបដោយផ្កាយមាឃៈ ឈ្មោះថា មាឃោ, ប្រកបដោយផ្កាយផល្គុនី ឈ្មោះថា ផល្គុនោ, ប្រកបដោយផ្កាយចិត្តៈ ឈ្មោះថា ចិត្តោ, ប្រកបដោយផ្កាយវិសាខា ឈ្មោះថា វេសាខោ, ប្រកបដោយផ្កាយជេដ្ឋា ឈ្មោះថា ជេដ្ឋោ, ប្រកបដោយផ្កាយឧត្តរាសាឡ្ហៈ ឈ្មោះថា អាសាឡ្ហោ ឬ អាសាឡ្ហី, ប្រកបដោយផ្កាយសវណៈ ឈ្មោះថា សាវណោ ឬ សាវណី, ប្រកបដោយផ្កាយភទ្ទៈ ឈ្មោះថា ភទ្ទោ, ប្រកបដោយផ្កាយអស្សយុជៈ ឈ្មោះថា អស្សយុជោ។ ព្រះពុទ្ធជាទេវតារបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សោគតោ, មាហិន្ទោ, យាមោ, សោមោ។

พฺยากรณํ อเวจฺจาธีเต เวยฺยากรโณ. เอวํ โมหุตฺโต, เนมิตฺโต, องฺควิชฺโช, วตฺถุวิชฺโช. วสาตีนํ วิสโย เทโส วาสาโต, อุทุมฺพรา อสฺมึ ปเทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร เทโส.

បុគ្គលដែលដឹងច្បាស់ហើយរៀននូវវ្យាករណ៍ ឈ្មោះថា វេយ្យាករណោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ មោហុត្តោ, នេមិត្តោ, អង្គវិជ្ជោ, វត្ថុវិជ្ជោ។ ប្រទេសដែលជាវិស័យរបស់ពួកវសាតៈ ឈ្មោះថា វាសាតោ, ប្រទេសដែលមានដើមល្វាច្រើន ឈ្មោះថា ឱទុម្ពរោ ទេសោ។

สหสฺเสน นิพฺพตฺตา สาหสฺสี ปริขา, ปยสา นิพฺพตฺตํ ปายาสํ, สหสฺสํ อรหตีติ สาหสฺสี คาถา, อยโส [Pg.230] วิกาโร อายโส. เอวํ โสวณฺโณ, ปุริโส ปริมาณมสฺสาติ โปริสํ อุทกํ.

គូទឹកដែលគេធ្វើឡើងដោយប្រាក់មួយពាន់ ឈ្មោះថា សាហស្សី បរិខា, ភោជនដែលគេធ្វើឡើងដោយទឹកដោះស្រស់ ឈ្មោះថា បាយាសំ, គាថាដែលសមគួរនឹងប្រាក់មួយពាន់ ឈ្មោះថា សាហស្សី គាថា, វត្ថុដែលជាវិការៈនៃដែក ឈ្មោះថា អាយសោ។ ដូចគ្នាដែរ៖ សោវណ្ណោ, ទឹកដែលមានបុរសម្នាក់ជាប្រមាណ ឈ្មោះថា បោរិសំ ឧទកំ។

จคฺคหเณน ตตฺถ ชาโต, ตตฺถ วสติ, ตสฺส หิตํ, ตํ อรหตีติอาทีสุ เณยฺยปฺปจฺจโย. พาราณสิยํ ชาโต, วสตีติ วา พาราณเสยฺยโก, ปุเร วิย กการาคโม. เอวํ จมฺเปยฺยโก, สาคเลยฺยโก, มิถิเลยฺยโก ชโน, คงฺเคยฺโย มจฺโฉ, สิลาย ชาตํ เสเลยฺยกํ, กุเล ชาโต โกเลยฺยโก สุนโข, วเน ชาตํ วาเนยฺยํ ปุปฺผํ. เอวํ ปพฺพเตยฺโย มานุโส, ปพฺพเตยฺยา นที, ปพฺพเตยฺยํ โอสธํ, ปถสฺส หิตํ ปาเถยฺยํ, สปติสฺส หิตํ สาปเตยฺยํ ธนํ, ปทีเปยฺยํ เตลํ, มาตุ หิตํ มตฺเตยฺยํ. เอวํ เปตฺเตยฺยํ. ทกฺขิณมรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย อิจฺจาทิ.

ដោយការកាន់យកនូវ ច-សព្ទ ណេយ្យប្បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន៖ កើតក្នុងទីនោះ, រស់នៅក្នុងទីនោះ, ជាប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលនោះ, សមគួរនឹងរបស់នោះ ជាដើម។ មនុស្សដែលកើតក្នុងក្រុងពារាណសី ឬរស់នៅក្នុងក្រុងពារាណសី ឈ្មោះថា ពារាណសេយ្យកោ (មានការចុះ ក-អាគម ដូចមុន)។ ដូចគ្នាដែរ៖ ចម្បេយ្យកោ, សាគលេយ្យកោ, មិថិលេយ្យកោ ជនោ, ត្រីដែលកើតក្នុងទន្លេគង្គា ឈ្មោះថា គង្គេយ្យោ មច្ឆោ, វត្ថុដែលកើតលើថ្មភ្នំ ឈ្មោះថា សេលេយ្យកំ, ឆ្កែដែលកើតក្នុងត្រកូលល្អ ឈ្មោះថា កោលេយ្យកោ សុនខោ, ផ្កាដែលកើតក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា វាណេយ្យំ បុប្ផំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ បព្វតេយ្យោ មានុសោ, បព្វតេយ្យា នទី, បព្វតេយ្យំ ឱសធំ, វត្ថុដែលជាប្រយោជន៍ដល់ផ្លូវដើរ ឈ្មោះថា បាថេយ្យំ, ទ្រព្យដែលជាប្រយោជន៍ដល់ម្ចាស់ ឈ្មោះថា សាបតេយ្យំ ធនំ, ប្រេងដែលជាប្រយោជន៍ដល់ប្រទីប ឈ្មោះថា បទីបេយ្យំ តេលំ, បុគ្គលដែលធ្វើនូវសេចក្តីល្អដល់ម្តាយ ឈ្មោះថា មត្តេយ្យំ។ ដូចគ្នាដែរ៖ បេត្តេយ្យំ។ បុគ្គលដែលសមគួរនឹងទក្ខិណាទាន ឈ្មោះថា ទក្ខិណេយ្យោ ជាដើម។

๓๗๘. ชาตาทีนมิมิยา จ.

៣៧៨. (សូត្រថា) ជាតាទីនមិមិយា ច។

ชาตอิจฺเจวมาทีนํ สทฺทานํ อตฺเถ อิม อิยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

ក្នុងអត្ថនៃសព្ទទាំងឡាយមាន «កើត» (ជាតៈ) ជាដើម ឥម និង ឥយប្បច្ច័យ ទាំងនេះ តែងចុះជាជម្រើស (ខ្លះ)។

ปจฺฉา ชาโต ปจฺฉิโม, ปจฺฉิมา ชนตา, ปจฺฉิมํ จิตฺตํ, อนฺเต ชาโต อนฺติโม, อนฺติมา, อนฺติมํ. เอวํ มชฺฌิโม, ปุริโม, อุปริโม, เหฏฺฐิโม, ปจฺจนฺติโม, โคปฺผิโม, คนฺถิโม.

ជនកើតខាងក្រោយ ឈ្មោះថា បច្ឆិមោ, ពួកជនជាបច្ឆិមៈ ឈ្មោះថា បច្ឆិមា, ចិត្តជាបច្ឆិមៈ ឈ្មោះថា បច្ឆិមំ, ជនកើតក្នុងទីបំផុត ឈ្មោះថា អន្តិមោ, អន្តិមា, អន្តិមំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ មជ្ឈិមោ, បុរិមោ, ឧបរិមោ, ហេដ្ឋិមោ, បច្ចន្តិមោ, គោប្ផិមោ, គន្ថិមោ។

ตถา [Pg.231] อิยปฺปจฺจเย มนุสฺสชาติยา ชาโต มนุสฺสชาติโย, มนุสฺสชาติยา, มนุสฺสชาติยํ. เอวํ อสฺสชาติโย, หตฺถิชาติโย, โพธิสตฺตชาติโย, ทพฺพชาติโย, สมานชาติโย, โลกิโย อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ ក្នុងព្រោះឥយបច្ច័យ (មានរូបវិគ្គហៈថា) កើតដោយមនុស្សជាតិ ឈ្មោះថា មនុស្សជាតិយោ, មនុស្សជាតិយា, មនុស្សជាតិយំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ អស្សជាតិយោ, ហត្ថិជាតិយោ, ពោធិសត្តជាតិយោ, ទព្វជាតិយោ, សមានជាតិយោ, លោកិយោ ជាដើម។

อาทิคฺคหเณน ตตฺถ นิยุตฺโต, ตทสฺส อตฺถิ, ตตฺถ ภโวติอาทีสฺวปิ อิม อิยปฺปจฺจยา โหนฺติ, จสทฺเทน อิกปฺปจฺจโย จ. อนฺเต นิยุตฺโต อนฺติโม, อนฺติโย, อนฺติโก, ปุตฺโต อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปุตฺติโม, ปุตฺติโย, วุตฺติโก, กปฺโป อสฺส อตฺถีติ กปฺปิโย, ชฏา อสฺส อตฺถีติ ชฏิโย, หานภาโค อสฺส อตฺถีติ หานภาคิโย. เอวํ ฐิติภาคิโย, โพธิสฺส ปกฺเข ภวา โพธิปกฺขิยา, ปญฺจวคฺเค ภวา ปญฺจวคฺคิยา. เอวํ ฉพฺพคฺคิยา, อุทริยํ, อตฺตโน อิทนฺติ อตฺตนิยํ, นการาคโม.

ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា «អាទិ» ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន «តាំងនៅក្នុងទីនោះ» (តត្ថ និយុត្តោ), «របស់នោះមានដល់បុគ្គលនោះ» (តទស្ស អត្ថិ), «កើតក្នុងទីនោះ» (តត្ថ ភវោ) ជាដើម សូម្បីឥមបច្ច័យ និងឥយបច្ច័យទាំងឡាយនេះ ក៏រមែងចុះដែរ, និងដោយ «ចសព្ទ» ឥកបច្ច័យក៏ចុះដែរ។ (វិគ្គហៈថា) តាំងនៅក្នុងទីបំផុត ឈ្មោះថា អន្តិមោ, អន្តិយោ, អន្តិកោ; កូនរបស់បុគ្គលនោះមាន ឬ កូនមាននៅក្នុងបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បុត្តិមោ, បុត្តិយោ, វុត្តិកោ (បុត្តិកោ); កប្បៈ (ការគួរ) របស់វត្ថុនោះមាន ឈ្មោះថា កប្បិយោ; ជដា (សក់ជំពាក់) របស់បុគ្គលនោះមាន ឈ្មោះថា ជដិយោ; ភាគនៃសេចក្តីសាបសូន្យរបស់ធម៌នោះមាន ឈ្មោះថា ហានភាគិយោ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ឋិតិភាគិយោ; ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតក្នុងចំណែកនៃពោធិញ្ញាណ ឈ្មោះថា ពោធិបក្ខិយា; ភិក្ខុទាំងឡាយដែលកើតក្នុងពួក ៥ ឈ្មោះថា បញ្ចវគ្គិយា។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ឆព្វគ្គិយា, ឧទរិយំ, (វិគ្គហៈថា) របស់នេះជារបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តនិយំ (ក្នុងរូបនេះមាន នការាគម ចុះមក)។

จสทฺทคฺคหเณน กิย ยณฺยปฺปจฺจยา จ. ชาติยา นิยุตฺโต ชาติกิโย. เอวํ อนฺธกิโย, ชจฺจนฺเธ นิยุตฺโต ชจฺจนฺธกิโย. สสฺส อยนฺติ สกิโย. เอวํ ปรกิโย.

ដោយការកាន់យកនូវ «ចសព្ទ» គិយបច្ច័យ និងយណ្យបច្ច័យទាំងឡាយ ក៏ចុះដែរ។ (វិគ្គហៈថា) តាំងនៅក្នុងជាតិ ឈ្មោះថា ជាតិកិយោ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ អន្ធកិយោ; តាំងនៅក្នុងបុគ្គលខ្វាក់ពីកំណើត ឈ្មោះថា ជច្ចន្ធកិយោ; របស់នេះជារបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា សកិយោ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ បរកិយោ។

ยปฺปจฺจโย สาธุหิตภวชาตาทิอตฺเถสุ. ยถา – กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ. สภายํ สาธุ สพฺภํ, ‘‘ยวตํ ตลนา’’ทินา อุการาทิ. เอวํ เมธาย หิตํ เมชฺฌํ ฆฏํ. ปาทานํ หิตํ ปชฺชํ เตลํ, รถสฺส หิตา รจฺฉา, คาเม ภโว คมฺโม[Pg.232], คเว ภวํ คพฺยํ, ‘‘โอสเร จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน ยปฺปจฺจเย ปเรปิ อวาเทโส. กวิมฺหิ ภวํ กพฺยํ, ทิวิ ภวา ทิพฺยา, ถนโต ชาตํ ถญฺญํ, ธนาย สํวตฺตตีติ ธญฺญํ.

យបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ល្អ (សាធុ), ជាប្រយោជន៍ (ហិត), កើត (ភវ), កើត (ជាត) ជាដើម។ ដូចជា ល្អក្នុងកម្ម ឈ្មោះថា កម្មញ្ញំ; ល្អក្នុងសភា ឈ្មោះថា សព្ភំ (មានការលុប ឧការៈ ជាដើម ដោយសូត្រថា «យវតំ តលនា» ជាដើម)។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ទឹកដោះថ្លាដែលជាប្រយោជន៍ដល់ប្រាជ្ញា ឈ្មោះថា មេជ្ឈំ ឃដំ; ប្រេងជាប្រយោជន៍ដល់ជើងទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បជ្ជំ តេលំ; ផ្លូវជាប្រយោជន៍ដល់រថ ឈ្មោះថា រច្ឆា; កើតក្នុងភូមិ ឈ្មោះថា គម្មោ; កើតក្នុងមេគោ ឈ្មោះថា គព្យំ (មានការទេសជា អវៈ ក្នុងព្រោះ យបច្ច័យ ខាងចុង ដោយ ចសព្ទ ក្នុងសូត្រថា «ឱសរេ ច»); កើតក្នុងកវី ឈ្មោះថា កព្យំ; កើតក្នុងសួគ៌ ឈ្មោះថា ទិព្យា; កើតអំពីដោះ ឈ្មោះថា ថញ្ញំ; ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីទ្រព្យ ឈ្មោះថា ធញ្ញំ។

ณฺยปฺปจฺจโย ปริสายํ สาธุ ปาริสชฺโช, ทการาคโม, สมณานํ หิตา สามญฺญา ชนา, พฺราหฺมณานํ หิตา พฺราหฺมญฺญา, อรูเป ภวา อารุปฺปา อิจฺจาทิ.

ណ្យបច្ច័យ (ដូចជា វិគ្គហៈថា) ល្អក្នុងបរិស័ទ ឈ្មោះថា បារិសជ្ជោ (មាន ទការាគម ចុះមក); ពួកជនជាប្រយោជន៍ដល់សមណៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សាមញ្ញា ជនា; ពួកជនជាប្រយោជន៍ដល់ព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ព្រាហ្មញ្ញា; កើតក្នុងអរូបភព ឈ្មោះថា អារុប្បា ជាដើម។

‘‘ราชปุตฺตานํ สมูโห’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា «រាជបុត្តានំ សមូហោ» (ប្រជុំនៃរាជបុត្រទាំងឡាយ) -

๓๗๙. สมูหตฺเถ กณณา.

៣៧៩. កណ និង ណ បច្ច័យទាំងឡាយ ចុះក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ (សមូហៈ)។

ฉฏฺฐิยนฺตโต ‘‘เตสํ สมูโห’’ติ อตฺเถ กณณอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. ราชปุตฺตโก, ราชปุตฺตกํ วา, ราชปุตฺโต. เอวํ มานุสฺสโก, มานุสฺโส, มาถุรโก, มาถุโร, โปริสโก, โปริโส, วุทฺธานํ สมูโห วุทฺธโก, วุทฺโธ. เอวํ มายูรโก, มายูโร, กาโปโต, โกกิโล, มาหึสโก, มาหึโส, โอฏฺฐโก, โอรพฺภโก, อฏฺฐนฺนํ สมูโห อฏฺฐโก, ราชานํ สมูโห ราชโก, ภิกฺขานํ สมูโห ภิกฺโข, สิกฺขานํ สมูโห สิกฺโข, ทฺวินฺนํ สมูโห ทฺวยํ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อิการสฺส อยาเทโส. เอวํ ติณฺณํ สมูโห ตยํ อิจฺจาทิ.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ កណ និង ណ ទាំងនេះ រមែងចុះអំពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ប្រជុំនៃវត្ថុទាំងឡាយនោះ» (តេសំ សមូហោ)។ (ដូចជា) រាជបុត្តកោ ឬ រាជបុត្តកំ, រាជបុត្តោ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ មានុស្សកោ, មានុស្សោ, មាថុរកោ, មាថុរោ, បោរិសកោ, បោរិសោ; ប្រជុំនៃមនុស្សចាស់ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វុទ្ធកោ, វុទ្ធោ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ម៉ាយូរកោ, ម៉ាយូរោ, កាបោតោ, កោកិលោ, ម៉ាហិំសកោ, ម៉ាហិំសោ, ឱដ្ឋកោ, ឱរព្ភកោ; ប្រជុំនៃធម៌ ៨ ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អដ្ឋកោ; ប្រជុំនៃស្តេចទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រាជកោ; ប្រជុំនៃភិក្ខុទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ភិក្ខោ; ប្រជុំនៃសិក្ខាទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សិក្ខោ; ប្រជុំនៃវត្ថុពីរទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទ្វយំ (មានការទេស ឥការៈ ជា អយៈ ដោយសូត្រថា «តេសុ វុទ្ធិ» ជាដើម)។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ប្រជុំនៃវត្ថុបីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា តយំ ជាដើម។

‘‘สมูหตฺเถ’’ติ วตฺตเต.

បទថា «សមូហត្ថេ» តែងតាមទៅ។

๓๘๐. คามชนพนฺธุสหายาทีหิ ตา.

៣៨០. តាបច្ច័យ ចុះអំពីសព្ទទាំងឡាយមាន គាម, ជន, ពន្ធុ, សហាយ ជាដើម។

คามชนพนฺธุสหายอิจฺเจวมาทีหิ ตาปจฺจโย โหติ สมูหตฺเถ. คามานํ สมูโห คามตา. เอวํ ชนตา, พนฺธุตา, สหายตา, นาครตา. ‘‘ตา’’ติ โยควิภาเคน สกตฺเถปิ เทโวเยว เทวตา, ตาปจฺจยนฺตสฺส นิจฺจมิตฺถิลิงฺคตา.

តាបច្ច័យ រមែងចុះអំពីសព្ទទាំងឡាយមាន គាម, ជន, ពន្ធុ, សហាយ ជាដើមនេះ ក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ។ (វិគ្គហៈថា) ប្រជុំនៃភូមិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា គាមតា។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ជនតា, ពន្ធុតា, សហាយតា, នាគរតា។ ដោយការបំបែកសូត្រថា «តា» សូម្បីក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ) ក៏ចុះដែរ ដូចជា ទេវៈ នោះឯង ឈ្មោះថា ទេវតា; នាមសព្ទដែលមាន តាបច្ច័យ ជាខាងចុង តែងជាឥត្ថីលិង្គជានិច្ច។

๓๘๑. ตทสฺส ฐานมิโย จ.

៣៨១. ឥយបច្ច័យ ក៏ចុះក្នុងអត្ថថា «ទីនោះជាទីតាំងនៃវត្ថុនោះ» ដែរ។

‘‘ตทสฺส ฐาน’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ ฉฏฺฐิยนฺตโต อิยปฺปจฺจโย โหติ. มทนสฺส ฐานํ มทนิโย, มทนิยา, มทนิยํ, พนฺธนสฺส ฐานํ พนฺธนิยํ. เอวํ มุจฺฉนิยํ. รชนิยํ, คมนิยํ, ทสฺสนิยํ, อุปาทานิยํ, ปสาทนิยํ. จสทฺเทน หิตาทิอตฺเถปิ อุปาทานานํ หิตา อุปาทานิยา อิจฺจาทิ.

ឥយបច្ច័យ រមែងចុះអំពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ទីនោះជាទីតាំងនៃវត្ថុនោះ» (តទស្ស ឋានំ)។ (វិគ្គហៈថា) ទីតាំងនៃសេចក្តីស្រវឹង ឈ្មោះថា មទនិយោ, មទនិយា, មទនិយំ; ទីតាំងនៃការចង ឈ្មោះថា ពន្ធនិយំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ មុច្ឆនិយំ, រជនិយំ, គមនិយំ, ទស្សនិយំ, ឧបាទានិយំ, បសាទនិយំ។ ដោយ «ចសព្ទ» សូម្បីក្នុងអត្ថមានប្រយោជន៍ជាដើម ក៏ចុះដែរ ដូចជា ជាប្រយោជន៍ដល់ឧបាទានទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឧបាទានិយា ជាដើម។

๓๘๒. อุปมตฺถายิตตฺตํ.

៣៨២. អាយិតត្តបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថប្រៀបធៀប (ឧបមា)។

อุปมตฺเถ อุปมาวาจิลิงฺคโต อายิตตฺตปฺปจฺจโย โหติ. ธูโม วิย ทิสฺสตีติ ธูมายิตตฺตํ. เอวํ ติมิรายิตตฺตํ.

អាយិតត្តបច្ច័យ រមែងចុះអំពីលិង្គដែលពោលនូវសេចក្តីប្រៀបធៀប ក្នុងអត្ថប្រៀបធៀប។ (វិគ្គហៈថា) ឃើញដូចជាផ្សែង ឈ្មោះថា ធូមាយិតត្តំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ តិមិរាយិតត្តំ។

‘‘ตทสฺส ฐาน’’นฺติ วตฺตเต.

បទថា «តទស្ស ឋានំ» តែងតាមទៅ។

๓๘๓. ตนฺนิสฺสิตตฺเถ โล.

៣៨៣. លបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថថា «អាស្រ័យនូវវត្ថុនោះ»។

‘‘ตนฺนิสฺสิต’’นฺติ อตฺเถ, ‘‘ตทสฺสฐาน’’นฺติ อตฺเถ จ ลปฺปจฺจโย โหติ. ทุฏฺฐุ นิสฺสิตํ, ทุฏฺฐุ ฐานํ วา ทุฏฺฐุลฺลํ, ทุฏฺฐุลฺลา วาจา, ลสฺส ทฺวิภาโว. เอวํ เวทลฺลํ.

លបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា «អាស្រ័យនូវវត្ថុនោះ» (តន្និស្សិតំ) និងក្នុងអត្ថថា «ទីនោះជាទីតាំងនៃវត្ថុនោះ» (តទស្ស ឋានំ) ដែរ។ (វិគ្គហៈថា) អាស្រ័យអាក្រក់ ឬ ទីតាំងអាក្រក់ ឈ្មោះថា ទុដ្ឋុល្លំ, វាចាអាក្រក់ ឈ្មោះថា ទុដ្ឋុល្លា វាចា (មានការធ្វើទ្វិភាវៈនៃ លការៈ)។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ វេទល្លំ។

‘‘อภิชฺฌา [Pg.234] อสฺส ปกติ, อภิชฺฌา อสฺส พหุลา’’ติ วา วิคฺคเห –

ឬក្នុងវិគ្គហៈថា «អភិជ្ឈា អស្ស បកតិ» (អភិជ្ឈាជាប្រក្រតីរបស់បុគ្គលនោះ) ឬ «អភិជ្ឈា អស្ស ពហុលា» (អភិជ្ឈាច្រើនដល់បុគ្គលនោះ) -

๓๘๔. อาลุ ตพฺพหุเล.

៣៨៤. អាលុបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថថា «វត្ថុនោះច្រើន» (តព្វហុលៈ)។

ปฐมาวิภตฺยนฺตโต อาลุปฺปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺส พหุล’’มิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. อภิชฺฌาลุ, อภิชฺฌาลู, อภิชฺฌาลโว. เอวํ สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ. ‘‘สพฺพโต โก’’ติ เอตฺถ ปุน สพฺพโตคฺคหเณน กการาคโม, อภิชฺฌาลุโก, อภิชฺฌาลุกา, อภิชฺฌาลุกํ. เอวํ สีตาลุโก, ทยาลุโก, ตถา หีโนว หีนโก. เอวํ โปตโก, กุมารโก, มาณวโก, มุทุโก, อุชุโก, อปฺปมตฺตกํ, โอรมตฺตกํ, สีลมตฺตกํ อิจฺจาทิ.

អាលុបច្ច័យ រមែងចុះអំពីនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិជាខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «វត្ថុនោះច្រើនដល់បុគ្គលនោះ» (តទស្ស ពហុលំ)។ (ដូចជា) អភិជ្ឈាលុ, អភិជ្ឈាលូ, អភិជ្ឈាលវោ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ សីតាលុ, ធជាលុ, ទយាលុ។ ក្នុងសូត្រថា «សព្វតោ កោ» នេះ ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា «សព្វតោ» ម្តងទៀត ទើបមាន កការាគម ចុះមក ជា អភិជ្ឈាលុកោ, អភិជ្ឈាលុកា, អភិជ្ឈាលុកំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ សីតាលុកោ, ទយាលុកោ, ដូចគ្នាដែរ ថោកទាបនោះឯង ឈ្មោះថា ហីនកោ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ បោតកោ, កុមារកោ, មាណវកោ, មុទុកោ, ឧជុកោ, អប្បមត្តកំ, ឱរមត្តកំ, សីលមត្តកំ ជាដើម។

‘‘ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี’’ติ อิมินา ปฏิภาคกุจฺฉิตสญฺญานุกมฺปาทิอตฺเถสุ กปฺปจฺจโย. ปฏิภาคตฺเถ หตฺถิโน อิว หตฺถิกา. เอวํ อสฺสกา. กุจฺฉิตตฺเถ กุจฺฉิโต สมโณ สมณโก. เอวํ พฺราหฺมณโก, มุณฺฑโก, ปณฺฑิตโก, เวยฺยากรณโก. สญฺญายํ กตโก, ภฏโก. อนุกมฺปายํ ปุตฺตโก.

ដោយសូត្រនេះថា «យទនុបបន្នា និបាតនា សិជ្ឈន្តិ» កបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ប្រហាក់ប្រហែល (បដិភាគ), គួរខ្ពើម (កុច្ឆិតៈ), សញ្ញា, អនុគ្រោះ (អនុកម្មា) ជាដើម។ ក្នុងអត្ថប្រហាក់ប្រហែល (ដូចជា) ដូចជាដំរីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ហត្ថិកា។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ អស្សកា។ ក្នុងអត្ថគួរខ្ពើម (ដូចជា) សមណៈគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា សមណកោ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ព្រាហ្មណកោ, មុណ្ឌកោ, បណ្ឌិតកោ, វេយ្យាករណកោ។ ក្នុងអត្ថជាសញ្ញា គឺ កតកោ, ភដកោ។ ក្នុងអត្ថអនុគ្រោះ គឺ បុត្តកោ។

ตถา กึยเตตโต ปริมาณตฺเถ ตฺตกวนฺตุปฺปจฺจยา. กึ ปริมาณมสฺสาติ กิตฺตกํ. เอวํ ยตฺตกํ, ตตฺตกํ, เอตฺตกํ. วนฺตุมฺหิ อาตฺตญฺจ, ยํ ปริมาณมสฺสาติ ยาวา, ยาวนฺโต[Pg.235], คุณวนฺตุสมํ. เอวํ ตาวา, ตาวนฺโต. เอตาวา, เอตาวนฺโต อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ តកបច្ច័យ និងវន្តុបច្ច័យទាំងឡាយ ចុះក្នុងអត្ថវាស់វែង (បរិមាណ) អំពីសព្ទទាំងឡាយគឺ កិំ, យ, ត, ឯត។ (វិគ្គហៈថា) ប្រមាណរបស់វត្ថុនេះប៉ុន្មាន ឈ្មោះថា កិត្តកំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ យត្តកំ, តត្តកំ, ឯត្តកំ។ ក្នុងព្រោះ វន្តុបច្ច័យ មានការធ្វើជា អាការៈ ផង (វិគ្គហៈថា) ប្រមាណរបស់វត្ថុនេះប៉ុន្មាន ឈ្មោះថា យាវា, យាវន្តោ (មានរូបស្មើនឹង គុណវន្តុសព្ទ)។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ តាវា, តាវន្តោ, ឯតាវា, ឯតាវន្តោ ជាដើម។

‘‘สุวณฺเณน ปกต’’นฺติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា «សុវណ្ណេន បកតំ» (ធ្វើហើយដោយមាស) -

๓๘๕. ตปฺปกติวจเน มโย.

៣៨៥. មយបច្ច័យ ចុះក្នុងអត្ថពោលនូវប្រក្រតីនៃវត្ថុនោះ (តប្បកតិវចនៈ)។

ตปฺปกติวจนตฺเถ มยปฺปจฺจโย โหติ, ปกรียตีติ ปกติ, เตน ปกติ ตปฺปกติ, ตปฺปกติยา วจนํ กถนํ ตปฺปกติวจนํ. สุวณฺณมโย รโถ, โสวณฺณมโย วา, สุวณฺณมยา ภาชนวิกติ, สุวณฺณมยํ ภาชนํ. เอวํ รูปิยมยํ, รชตมยํ, ชตุมยํ, ทารุมยํ, มตฺติกามยํ, อิทฺธิยา นิพฺพตฺตํ อิทฺธิมยํ.

មយបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថពោលនូវប្រក្រតីនៃវត្ថុនោះ (វិគ្គហៈថា) វត្ថុដែលគេធ្វើឱ្យប្លែក ឈ្មោះថា ប្រក្រតី (បកតិ), ប្រក្រតីនៃវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តប្បកតិ, ការពោលនូវប្រក្រតីនៃវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា តប្បកតិវចនៈ។ (ដូចជា) រថធ្វើហើយដោយមាស ឈ្មោះថា សុវណ្ណមយោ រថោ ឬ សោវណ្ណមយោ, ភាជនវិកតិធ្វើហើយដោយមាស ឈ្មោះថា សុវណ្ណមយា, ភាជនៈធ្វើហើយដោយមាស ឈ្មោះថា សុវណ្ណមយំ ភាជនំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ រូបិយមយំ, រជតមយំ, ជតុមយំ, ទារុមយំ, មត្តិកាមយំ, កើតអំពីឫទ្ធិ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិមយំ។

มนโต นิปฺผนฺนา มโนมยา, อยสาปกตํ อโยมยํ. เอตฺถ จ ‘‘มโนคณาทีน’’นฺติ วตฺตมาเน –

សម្រេចអំពីចិត្ត ឈ្មោះថា មនោមយា, ធ្វើហើយដោយដែក ឈ្មោះថា អយោមយំ។ និងក្នុងទីនេះ កាលបើបទថា «មនោគណាទីនំ» តែងតាមទៅ -

๓๘๖. เอเตสโม โลเป.

៣៨៦. ឱការៈ រមែងមានដល់សព្ទទាំងឡាយមាន មនោគណៈ ជាដើមទាំងនេះ ក្នុងព្រោះការលុបវិភត្តិ។

เอเตสํ มโนคณาทีนํ อนฺโต โอตฺตมาปชฺชเต วิภตฺติโลเป กเตติ โอกาโร.

ផ្នែកខាងចុងនៃសព្ទទាំងឡាយមាន មនោគណៈ ជាដើមទាំងនេះ រមែងដល់នូវភាពជា ឱការៈ កាលបើការលុបវិភត្តិត្រូវបានធ្វើហើយ ហេតុនោះ ទើបមាន ឱការៈ។

คเวน ปกตํ กรีสํ, โคโต นิพฺพตฺตนฺติ วา โคมยํ. ‘‘มโย’’ติโยควิภาเคน สกตฺเถปิ ทานเมว ทานมยํ, สีลมยํ อิจฺจาทิ.

អាចម៍ដែលធ្វើដោយមេគោ ឬ កើតអំពីមេគោ ឈ្មោះថា គោលមយំ (gomayaṃ)។ ដោយការបំបែកសូត្រថា «មយោ» សូម្បីក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ) ក៏ចុះដែរ ដូចជា ទាននោះឯង ឈ្មោះថា ទានមយំ, សីលមយំ ជាដើម។

สํสฏฺฐาทิอเนกตฺถตทฺธิตํ.

ចប់ សំសដ្ឋាទិអនេកត្ថតទ្ធិត។

ภาวตทฺธิต

ភាវតទ្ធិត

‘‘อลสสฺส [Pg.236] ภาโว’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា «អលសស្ស ភាវោ» (ភាពនៃបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស) -

๓๘๗. ณฺยตฺตตา ภาเว ตุ.

៣៨៧. ណ្យ, ត្ត, តា បច្ច័យទាំងឡាយ ចុះក្នុងអត្ថថា ភាព (ភាវៈ)។

ฉฏฺฐิยนฺตโต ณฺยตฺตตาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ‘‘ตสฺส ภาโว’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ, ตุสทฺทคฺคหเณน ตฺตนเณยฺยาทิปฺปจฺจยา จ. ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทา อิติ ภาโว, สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ วุจฺจติ, วุตฺตญฺจ – ‘‘ยสฺส คุณสฺส หิ ภาวา ทพฺเพ สทฺทนิเวโส ตทภิธาเนณฺยตฺตตาทโย’’ติ. ณฺยตฺตตฺตนนฺตานํ นิจฺจํ นปุํสกตฺตํ, ตาปจฺจยนฺตสฺส สภาวโต นิจฺจมิตฺถิลิงฺคตา. ณฺยปฺปจฺจโยยํ คุณวจเน พฺราหฺมณาทีหิ, ตตฺถ ‘‘อวณฺโณ เย โลปญฺจา’’ติ อวณฺณโลโป, อาทิวุทฺธิ.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ណ្យ, ត្ត, តា ទាំងនេះ រមែងចុះអំពីនាមសព្ទដែលមានឆដ្ឋីវិភត្តិជាខាងចុង ក្នុងអត្ថថា «ភាពនៃវត្ថុនោះ» (តស្ស ភាវោ), និងដោយការកាន់យកនូវ «តុសព្ទ» បច្ច័យទាំងឡាយមាន ត្តន, ណេយ្យ ជាដើម ក៏ចុះដែរ។ សេចក្តីដឹង និងពាក្យទាំងឡាយ រមែងកើតឡើងអំពីហេតុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភាវៈ, ភាវៈនោះ លោកហៅថា ហេតុជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទ។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា «ព្រោះតែភាពនៃគុណណា ទើបមានការតាំងឡើងនៃសព្ទក្នុងទ្រព្យ, បច្ច័យទាំងឡាយមាន ណ្យ, ត្ត, តា ជាដើម រមែងចុះក្នុងការពោលនូវគុណនោះ»។ នាមសព្ទដែលមាន ណ្យ, ត្ត, ត្តន បច្ច័យជាខាងចុង តែងជាណបុំសកលិង្គជានិច្ច, ចំណែកនាមសព្ទដែលមាន តាបច្ច័យ ជាខាងចុង ដោយសភាវៈ តែងជាឥត្ថីលិង្គជានិច្ច។ ណ្យបច្ច័យនេះ ចុះអំពីគុណវាចកសព្ទ និងព្រាហ្មណសព្ទជាដើម, ក្នុងរូបនោះ មានការលុប អវណ្ណៈ ដោយសូត្រថា «អវណ្ណោ យេ លោបញ្ច» និងមាន អាទិវុទ្ធិ។

อาลสฺยํ. เอวํ อาโรคฺยํ, อุทคฺคสฺส ภาโว โอทคฺยํ, สขิโน ภาโว สขฺยํ, อณณสฺส ภาโว อาณณฺยํ, วิธวาย ภาโว เวธพฺยํ, ทุพฺพลสฺส ภาโว ทุพฺพลฺยํ, จปลสฺส ภาโว จาปลฺยํ.

អាលស្យំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ អារោគ្យំ; ភាពនៃបុគ្គលរីករាយ ឈ្មោះថា ឱទគ្យំ; ភាពនៃសម្លាញ់ ឈ្មោះថា សខ្យំ; ភាពនៃបុគ្គលមិនមានបំណុល ឈ្មោះថា អាណណ្យំ; ភាពនៃស្រីមេម៉ាយ ឈ្មោះថា វេធព្យំ; ភាពនៃបុគ្គលមានកម្លាំងខ្សោយ ឈ្មោះថា ទុព្វល្យំ; ភាពនៃបុគ្គលឃ្លេងឃ្លោង ឈ្មោះថា ចាបល្យំ។

วิยตฺตสฺส ภาโว เวยฺยตฺติยํ, มจฺฉรสฺส ภาโว มจฺฉริยํ. เอวํ อิสฺสริยํ, อาลสิยํ, มุณฺฑิยํ, มูฬฺหิยํ. เอตฺถ ‘‘เวยฺยตฺติย’’นฺติอาทีสุ ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ยมฺหิ อิการาคโม.

ភាពនៃបុគ្គលឈ្លាសវៃ ឈ្មោះថា វេយ្យត្តិយំ; ភាពនៃបុគ្គលកំណាញ់ ឈ្មោះថា មច្ឆរិយំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ឥស្សរិយំ, អាលសិយំ, មុណ្ឌិយំ, មូឡ្ហិយំ។ ក្នុងរូបទាំងឡាយមាន «វេយ្យត្តិយំ» ជាដើមនេះ មាន ឥការាគម ចុះមកក្នុងព្រោះ យការៈ ដោយសូត្រថា «តេសុ វុទ្ធិ» ជាដើម។

‘‘ปณฺฑิตสฺส ภาโว ปณฺฑิตฺย’’นฺติอาทีสุ ‘‘ยวตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺต’’นฺติ ตฺยการสํโยคาทีนํ จลญชการาเทสา[Pg.237], ทฺวิตฺตํ. ปณฺฑิจฺจํ, พหุสฺสุตสฺส ภาโว พาหุสฺสจฺจํ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อุการสฺส อกาโร, เอวํ โปโรหิจฺจํ, อธิปติสฺส ภาโว อาธิปจฺจํ, มุฏฺฐสฺสติสฺส ภาโว มุฏฺฐสฺสจฺจํ, อิวณฺณโลโป. กุสลสฺส ภาโว โกสลฺลํ. เอวํ เวปุลฺลํ, สมานานํ ภาโว สามญฺญํ, คิลานสฺส ภาโว เคลญฺญํ, ‘‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรา’’ทิสุตฺเตน สํโยเค ปเร รสฺสตฺตํ.

ក្នុងរូបទាំងឡាយមាន «បណ្ឌិតស្ស ភាវោ បណ្ឌិត្យំ» ជាដើម ដោយសូត្រថា «យវតំ តលនទការានំ ព្យញ្ជនា ចលញជការត្តំ» មានការទេស ត្យការសំយោគ ជាដើម ជា ចលញជការៈ ទាំងឡាយ និងមានទ្វិភាវៈ ជា បណ្ឌិច្ចំ; ភាពនៃបុគ្គលជាពហុស្សូត ឈ្មោះថា ពាហុស្សច្ចំ (មានការទេស ឧការៈ ជា អការៈ ដោយសូត្រថា «តេសុ វុទ្ធិ» ជាដើម)។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ បោរោហិច្ចំ; ភាពនៃអធិបតី ឈ្មោះថា អាធិបច្ចំ; ភាពនៃបុគ្គលមានស្មារតីភ្លេចភ្លាំង ឈ្មោះថា មុដ្ឋស្សច្ចំ (មានការលុប ឥវណ្ណៈ); ភាពនៃបុគ្គលឈ្លាស ឈ្មោះថា កោសល្លំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ វេបុល្លំ; ភាពនៃបុគ្គលស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សាមញ្ញំ; ភាពនៃបុគ្គលឈឺ ឈ្មោះថា គេលញ្ញំ (មានការធ្វើឱ្យរស្សៈក្នុងព្រោះសំយោគខាងចុង ដោយសូត្រថា «ក្វចាទិមជ្ឈុត្តរា» ជាដើម)។

สุหทสฺส ภาโวโสหชฺชํ. เอวํ เวสารชฺชํ, กุสีทสฺสภาโวโกสชฺชํ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อีการสฺส อกาโร. ตถา ‘‘ปุริสสฺส ภาโว โปริส’’นฺติอาทีสุ ‘‘ยวตํ ตลนา’’ทิสุตฺเต การคฺคหเณน ยวตํ สการกจฏปวคฺคานํ สการกจฏปวคฺคาเทสา. สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺสํ. เอวํ โทมนสฺสํ, โสวจสฺสํ, โทวจสฺสํ, เอตฺถ สการาคโม. ตถา นิปกสฺส ภาโว เนปกฺกํ, ทฺวิตฺตํ. เอวํ อาธิกฺกํ, ทุภคสฺส ภาโว โทภคฺคํ, วาณิชสฺส ภาโว วาณิชฺชํ, ราชิโน ภาโว รชฺชํ, ‘‘กฺวจา’’ทินา รสฺสตฺตํ. สรูปสฺส ภาโว สารุปฺปํ. เอวํ โอปมฺมํ, โสขุมฺมํ.

ភាពនៃបុគ្គលមានចិត្តល្អ ឈ្មោះថា សោហជ្ជំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ វេសារជ្ជំ; ភាពនៃបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស ឈ្មោះថា កោសជ្ជំ (មានការទេស ីការៈ ជា អការៈ ដោយសូត្រថា «តេសុ វុទ្ធិ» ជាដើម)។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងរូបទាំងឡាយមាន «បុរិសស្ស ភាវោ បោរិសំ» ជាដើម ដោយការកាន់យកនូវ «ការសព្ទ» ក្នុងសូត្រថា «យវតំ តលនា» ជាដើម មានការទេស យការៈ ជាដើម ជាមួយនឹង សការៈ និង ក-ច-ដ-ប-វគ្គ ជា សការៈ និង ក-ច-ដ-ប-វគ្គ ទាំងឡាយ។ ភាពនៃបុគ្គលមានចិត្តល្អ ឈ្មោះថា សោមនស្សំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ទោមនស្សំ, សោវចស្សំ, ទោវចស្សំ (ក្នុងរូបទាំងនេះមាន សការាគម ចុះមក)។ ដូចគ្នាដែរ ភាពនៃបុគ្គលមានប្រាជ្ញាការពារខ្លួន ឈ្មោះថា នេបក្កំ (មានទ្វិភាវៈ)។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ អាធិក្កំ; ភាពនៃបុគ្គលមានលាភតិច ឈ្មោះថា ទោភគ្គំ; ភាពនៃឈ្មួញ ឈ្មោះថា វាណិជ្ជំ; ភាពនៃស្តេច ឈ្មោះថា រជ្ជំ (មានការធ្វើឱ្យរស្សៈ ដោយសូត្រថា «ក្វចិ» ជាដើម); ភាពនៃរូបស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សារុប្បំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ឱបម្មំ, សោខុម្មំ។

ตถสฺส ภาโว ตจฺฉํ, ทุมฺเมธสฺส ภาโว ทุมฺเมชฺฌํ, สมณสฺส ภาโว สามญฺญํ. เอวํ พฺราหฺมญฺญํ, นิปุณสฺส ภาโว เนปุญฺญํ. ‘‘ตจฺฉ’’นฺติอาทีสุปิ การคฺคหเณเนว ยวตํ ถธณการานํ ฉฌญการาเทสา.

ភាពនៃសេចក្តីពិត ឈ្មោះថា តច្ឆំ; ភាពនៃបុគ្គលមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ ឈ្មោះថា ទុម្មេជ្ឈំ; ភាពនៃសមណៈ ឈ្មោះថា សាមញ្ញំ។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ ព្រាហ្មញ្ញំ; ភាពនៃបុគ្គលឈ្លាសវៃ ឈ្មោះថា នេបុញ្ញំ។ សូម្បីក្នុងរូបទាំងឡាយមាន «តច្ឆំ» ជាដើមនេះ ដោយការកាន់យកនូវ «ការសព្ទ» នោះឯង មានការទេស យការៈ ជាដើម ជាមួយនឹង ថ-ធ-ណ-ការៈ ជា ឆ-ឈ-ញ-ការៈ ទាំងឡាយ។

ตฺตตาปจฺจเยสุ [Pg.238]– ปํสุกูลิกสฺส ภาโว ปํสุกูลิกตฺตํ, ปํสุกูลิกตา. เอวํ เตจีวริกตฺตํ, เตจีวริกตา, โอทริกตฺตํ, โอทริกตา, มนุสฺสตฺตํ, มนุสฺสตา ชาติ, นีลตฺตํ, นีลตา คุโณ, ยาจกตฺตํ, ยาจกตา กฺริยา, ทณฺฑิตฺตํ, ทณฺฑิตา ทพฺพํ, สจฺจวาทิตา, ปารมิตา, กตญฺญุตา, สพฺพญฺญุตา, ‘‘กฺวจา’’ทินา ตาปจฺจเย รสฺสตฺตํ, อปฺปิจฺฉตา, อสํสคฺคตา, ภสฺสารามตา, นิทฺทารามตา, ลหุตา อิจฺจาทิ.

ក្នុងព្រោះ ត្ត និង តា បច្ច័យទាំងឡាយ (ដូចជា) ភាពនៃបុគ្គលទ្រទ្រង់នូវសំពត់បង្សុកូល ឈ្មោះថា បំសុកូលិកត្តំ, បំសុកូលិកតា។ យ៉ាងនេះដែរ គឺ តេចីវរិកត្តំ, តេចីវរិកតា; ឱទរិកត្តំ, ឱទរិកតា; មនុស្សត្តំ, មនុស្សតា (ជាជាតិ); នីលត្តំ, នីលតា (ជាគុណ); យាចកត្តំ, យាចកតា (ជាកិរិយា); ទណ្ឌិត្តំ, ទណ្ឌិតា (ជាទ្រព្យ); សច្ចវាទិតា, បារមីតា, កតញ្ញុតា, សព្វញ្ញុតា (មានការធ្វើឱ្យរស្សៈក្នុងព្រោះ តាបច្ច័យ ដោយសូត្រថា «ក្វចិ» ជាដើម); អប្បិច្ឆតា, អសំសគ្គតា, ភស្សារាមតា, និទ្ទារាមតា, លហុតា ជាដើម។

ตฺตนปจฺจเย – ปุถุชฺชนสฺส ภาโว ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ.

ក្នុងត្តនបច្ច័យ — ភាវៈនៃបុថុជ្ជន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជនត្តនៈ, វេទនត្តនៈ, ជាយត្តនៈ។

เณยฺเย – สุจิสฺส ภาโว โสเจยฺยํ. เอวํ อาธิปเภยฺยํ, กวิสฺส ภาโวกาเวยฺยํ, เถนสฺส ภาโว เถยฺยํ, มหาวุตฺตินา นการสฺส โลโป.

ក្នុងណេយ្យបច្ច័យ — ភាវៈនៃបុគ្គលអ្នកស្អាត ឈ្មោះថា សោចេយ្យៈ។ អាធិបតេយ្យៈ, ភាវៈនៃកវី ឈ្មោះថា កាវេយ្យៈ, ភាវៈនៃចោរ ឈ្មោះថា ថេយ្យៈ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ, មានការលុប ណ-អក្សរ ដោយមហាវុត្តិ។

‘‘ณฺยตฺตตา’’ติ โยควิภาเคน กมฺมนิ, สกตฺเถ จ ณฺยาทโย, วีรานํ ภาโว, กมฺมํ วา วีริยํ, ปริภฏสฺส กมฺมํ ปาริภฏฺยํ, ปาริภฏฺยสฺส ภาโว ปาริภฏฺยตา. เอวํ โสวจสฺสตา, ภิสคฺคสฺส กมฺมํ เภสชฺชํ, พฺยาวฏสฺส กมฺมํ เวยฺยาวจฺจํ, สฐสฺส ภาโว, กมฺมํ วา สาเฐยฺยํ.

ដោយការបំបែកសូត្រថា “ណ្យត្តតា” ណ្យបច្ច័យជាដើម តែងចុះក្នុងកម្ម និងសកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន), ភាវៈ ឬកម្មនៃជនទាំងឡាយអ្នកក្លាហាន ឈ្មោះថា វីរិយៈ, កម្មនៃបុគ្គលដែលគេចិញ្ចឹម ឈ្មោះថា បារិភដ្យៈ, ភាវៈនៃបារិភដ្យៈ ឈ្មោះថា បារិភដ្យតា។ សោវចស្សតា, កម្មនៃគ្រូពេទ្យ ឈ្មោះថា ភេសជ្ជៈ, កម្មនៃបុគ្គលអ្នកខ្វល់ខ្វាយ ឈ្មោះថា វេយ្យាវច្ចៈ, ភាវៈ ឬកម្មនៃបុគ្គលអ្នកកំភូច ឈ្មោះថា សាឋេយ្យៈ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

สกตฺเถ ปน – ยถาภูตเมว ยถาภุจฺจํ, กรุณาเยว การุญฺญํ, ปตฺตกาลเมว ปตฺตกลฺลํ, อากาสานนฺตเมว [Pg.239] อากาสานญฺจํ, กายปาคุญฺญเมว กายปาคุญฺญตา อิจฺจาทิ.

ចំណែកក្នុងសកត្ថៈ (អត្ថរបស់ខ្លួន) ដូចជា — យថាភូតៈហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា យថាភុច្ចៈ, ករុណាដដែល ឈ្មោះថា ការុញ្ញៈ, បត្តកាលដដែល ឈ្មោះថា បត្តកល្លៈ, អាកាសានន្តៈដដែល ឈ្មោះថា អាកាសានញ្ចៈ, កាយបាគុញ្ញៈដដែល ឈ្មោះថា កាយបាគុញ្ញតា ជាដើម។

‘‘วิสมสฺส ภาโว’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “visamassa bhāvo” (ភាវៈនៃវត្ថុមិនស្មើ) ដូច្នេះ —

‘‘ตฺตตา, ภาเว’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “ttatā” និងបទថា “bhāve” តែងតាមមក។

๓๘๘. ณ วิสมาทีหิ.

៣៨៨. (សូត្រថា) ណ វិសមាទីហិ។

วิสมอิจฺเจวมาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ ณปฺปจฺจโย โหติ, ตฺต ตา จ ‘‘ตสฺส ภาโว’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. อากติคโณยํ. เวสมํ, วิสมตฺตํ, วิสมตา. สุจิสฺส ภาโว โสจํ, สุจิตฺตํ, สุจิตา, ครุโน ภาโว คารโว, อาทิวุทฺธิ, ‘‘โอ สเร จา’’ติ สุตฺเต จสทฺทคฺคหเณน อุการสฺส จ อวาเทโส. ปฏุโน ภาโว ปาฏวํ, ปฏุตฺตํ, ปฏุตา.

ណបច្ច័យ ត្តបច្ច័យ និងតាប្រត្យ័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទមាន វិសមកៈ ជាដើម ដែលមានវិភត្តិទី ៦ ក្នុងអត្ថថា “tassa bhāvo” (ភាវៈនៃសព្ទនោះ)។ នេះជាអាកតិគណៈ។ វេសមៈ, វិសមត្តៈ, វិសមតា។ ភាវៈនៃបុគ្គលស្អាត ឈ្មោះថា សោចៈ, សុចិត្តៈ, សុចិតា, ភាវៈនៃគ្រូ ឈ្មោះថា គារវៈ, មានការធ្វើអាទិវុទ្ធិ និងការទេសៈ ឧ-អក្សរ ជា អវ-អក្សរ ដោយការកាន់យក ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រថា “o sare ca”។ ភាវៈនៃបុគ្គលឈ្លាសវៃ ឈ្មោះថា បាដវៈ, បដុត្តៈ, បដុតា។

อุชุโน ภาโว อชฺชวํ, มุทุโน ภาโว มทฺทวํ อิจฺจตฺร ‘‘อาตฺตญฺจา’’ติ ณมฺหิ อิการุการานํ อาตฺตํ, ทฺวิภาโว, สํโยเค อาทิรสฺสตฺตญฺจ. อุชุตา, มุทุตา. เอวํ อิสิสฺส ภาโว อาริสฺยํ, อาสภํ, กุมารสฺส ภาโวโกมารํ, ยุวสฺส ภาโว โยพฺพนํ, มหาวุตฺตินา นการาคโม, ปรมานํ ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี ทานาทิกฺริยา, ‘‘ณวณิกา’’ทิสุตฺเตน อีปจฺจโย, สมคฺคานํ ภาโว สามคฺคี.

ភាវៈនៃបុគ្គលត្រង់ ឈ្មោះថា អជ្ជវៈ, ភាវៈនៃបុគ្គលទន់ភ្លន់ ឈ្មោះថា មទ្ទវៈ, ក្នុងទីនេះ ព្រោះ ណបច្ច័យ មានការធ្វើ ឥ-អក្សរ និង ឧ-អក្សរ ជា អា-អក្សរ, ការធ្វើទ្វិភាវៈ និងការធ្វើអាទិរស្សៈក្នុងសំយោគ ដោយសូត្រថា “āttañca”។ ឧជុតា, មុទុតា។ ភាវៈនៃឥសី ឈ្មោះថា អារិស្យៈ, អាសភៈ, ភាវៈនៃកុមារ ឈ្មោះថា កោម៉ារៈ, ភាវៈនៃជនកំលោះ ឈ្មោះថា យោព្វនៈ (មានការចុះ ន-អាគម ដោយមហាវុត្តិ), ភាវៈ ឬកម្មនៃបុគ្គលដ៏ឧត្តម គឺកិរិយាមានទានជាដើម ឈ្មោះថា បារមី (ចុះ ីបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ṇavaṇikā” ជាដើម), ភាវៈនៃជនទាំងឡាយអ្នកព្រមព្រៀងគ្នា ឈ្មោះថា សាមគ្គី ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

๓๘๙. รมณียาทิโต กณ.

៣៨៩. (សូត្រថា) រមណីយាទិតោ កណ។

รมณียอิจฺเจวมาทิโต กณปจฺจโย โหติ, ตฺต ตา จ ภาวตฺเถ. รมณียสฺส ภาโว รามณียกํ, รมณียตฺตํ, รมณียตา[Pg.240]. เอวํ มานุญฺญกํ, มนุญฺญตฺตํ, มนุญฺญตา, ปิยรูปกํ, ปิยรูปตฺตํ, ปิยรูปตา, กลฺยาณกํ, กลฺยาณตฺตํ, กลฺยาณตา, โจรกํ, โจริกา วา, โจรตฺตํ, โจรตา, อฑฺฒกํ, อฑฺฒตฺตํ, อฑฺฒตา อิจฺจาทิ.

កណបច្ច័យ ត្តបច្ច័យ និងតាប្រត្យ័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទមាន រមណីយសព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា ភាវៈ។ ភាវៈនៃទីគួរត្រេកអរ ឈ្មោះថា រាមណីយកៈ, រមណីយត្តៈ, រមណីយតា។ ម៉ានុញ្ញកៈ, មនុញ្ញត្តៈ, មនុញ្ញតា, បិយរូបកៈ, បិយរូបត្តៈ, បិយរូបតា, កល្យាណកៈ, កល្យាណត្តៈ, កល្យាណតា, ចោរកៈ ឬ ចោរិកា, ចោរត្តៈ, ចោរតា, អឌ្ឍកៈ, អឌ្ឍត្តៈ, អឌ្ឍតា ជាដើម ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

ภาวตทฺธิตํ.

ចប់ ភាវតទ្ធិត។

วิเสสตทฺธิต

វិសេសតទ្ធិត

‘‘สพฺเพ อิเม ปาปา อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโป’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “sabbe ime pāpā ayamimesaṃ visesena pāpo” (ជនទាំងឡាយនេះទាំងអស់គ្នាជាមនុស្សលាមក ជននេះជាមនុស្សលាមកក្រៃលែងជាងជនទាំងឡាយនេះ) ដូច្នេះ —

๓๙๐. วิเสเส ตรตมิสิกิยิฏฺฐา.

៣៩០. (សូត្រថា) វិសេសេ តរតមិសិកិយិដ្ឋា។

วิเสสตฺเถ ตร ตม อิสิก อิย อิฏฺฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. ปาปตโร, ปาปตรา, ปาปตรํ. ตโตปิ อธิโก ปาปตโม, ปาปตมา, ปาปตมํ. ปาปิสิโก, ปาปิสิกา, ปาปิสิกํ. ปาปิโย, ปาปิยา, ปาปิยํ. ปาปิฏฺโฐ, ปาปิฏฺฐา, ปาปิฏฺฐํ. อติสเยน ปาปิฏฺโฐ, ปาปิฏฺฐตโร. เอวํ ปฏุตโร, ปฏุตโม, ปฏิสิโก, ปฏิโย, ปฏิฏฺโฐ. สพฺเพสํ อติสเยน วโร วรตโร, วรตโม, วริสิโก, วริโย, วริฏฺโฐ. เอวํ ปณีตตโร, ปณีตตโม.

បច្ច័យទាំងឡាយនេះ គឺ តរ, តម, អិសិក, អិយ, ឥដ្ឋ តែងចុះក្នុងអត្ថវិសេស។ បាបតរៈ, បាបតរា, បាបតរំ។ លាមកក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត ឈ្មោះថា បាបតមៈ, បាបតមា, បាបតមំ។ បាបិសិកៈ, បាបិសិកា, បាបិសិកំ។ បាបិយោ, បាបិយា, បាបិយំ។ បាបិដ្ឋៈ, បាបិដ្ឋា, បាបិដ្ឋំ។ បុគ្គលលាមកបំផុត ឈ្មោះថា បាបិដ្ឋតរៈ។ បដុតរៈ, បដុតមៈ, បដិសិកៈ, បដិយោ, បដិដ្ឋៈ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ បុគ្គលប្រសើរបំផុតជាងជនទាំងអស់ ឈ្មោះថា វរតរៈ, វរតមៈ, វរិសិកៈ, វរិយោ, វរិដ្ឋៈ។ បណីតតរៈ, បណីតតមៈ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘สพฺเพ อิเม วุฑฺฒา อยมิเมสํ วิเสเสน วุฑฺโฒ’’ติ อตฺเถ อิยอิฏฺฐปฺปจฺจยา โหนฺติ.

ក្នុងអត្ថថា “sabbe ime vuḍḍhā ayamimesaṃ visesena vuḍḍho” (ជនទាំងឡាយនេះទាំងអស់គ្នាជាចាស់ទុំ ជននេះជាចាស់ទុំក្រៃលែងជាងជនទាំងឡាយនេះ) អិយ និងឥដ្ឋបច្ច័យ តែងចុះ។

๓๙๑. วุฑฺฒสฺส [Pg.241] โช อิยิฏฺเฐสุ.

៣៩១. (សូត្រថា) វុឌ្ឍស្ស ជោ អិយិដ្ឋេសុ។

สพฺพสฺเสว วุฑฺฒสทฺทสฺส โช โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ. เชยฺโย, เชฏฺโฐ, เอตฺถ จ ‘‘สรโลปาทิ’’สุตฺเต ตุคฺคหเณน โลปมกตฺวา ‘‘สรา สเร โลป’’นฺติ ปุพฺพสเร ลุตฺเต ‘‘กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต’’ติ เอกาโร.

ការទេសៈ វុឌ្ឍសព្ទ ទាំងមូលជា ជ តែងមានក្នុងព្រោះ អិយ និងឥដ្ឋបច្ច័យទាំងឡាយនេះ។ ជេយ្យោ, ជេដ្ឋោ, ក្នុងទីនេះ មិនមានការលុបដោយការកាន់យក ត-អក្សរ ក្នុងសូត្រថា “saralopādi” ឡើយ កាលបើលុបស្រៈខាងដើមដោយសូត្រថា “sarā sare lopaṃ” ហើយ តែងមានការទេសៈជា ឯ-អក្សរ ដោយសូត្រថា “kvacāsavaṇṇaṃ lutte”។

‘‘อิยิฏฺเฐสู’’ติ อธิกาโร, ‘‘โช’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “iyiṭṭhesu” ជាអធិការ និងបទថា “jo” តែងតាមមក។

๓๙๒. ปสตฺถสฺส โส จ.

៣៩២. (សូត្រថា) បសត្ថស្ស សោ ច។

สพฺพสฺเสว ปสตฺถสทฺทสฺส สาเทโส โหติ, โช จ อิยิฏฺเฐสุ. อยญฺจ ปสตฺโถ อยญฺจ ปสตฺโถ สพฺเพ อิเม ปสตฺถา อยมิเมสํ วิเสเสน ปสตฺโถติ เสยฺโย, เสฏฺโฐ, เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

ការទេសៈ បសត្ថសព្ទ ទាំងមូលជា ស និងជា ជ តែងមានក្នុងព្រោះ អិយ និងឥដ្ឋបច្ច័យទាំងឡាយ។ វិគ្គហៈថា ជននេះក៏គួររសើរ ជននេះក៏គួររសើរ ជនទាំងឡាយនេះទាំងអស់គ្នាគួររសើរ ជននេះគួររសើរក្រៃលែងជាងជនទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា សេយ្យោ, សេដ្ឋោ, ជេយ្យោ, ជេដ្ឋោ។

๓๙๓. อนฺติกสฺส เนโท.

៣៩៣. (សូត្រថា) អន្តិកស្ស នេដោ។

สพฺพสฺเสว อนฺติกสทฺทสฺส เนทาเทโส โหติ อิยิฏฺเฐสุ. วิเสเสน อนฺติโกติ เนทิโย, เนทิฏฺโฐ.

ការទេសៈ អន្តិកសព្ទ ទាំងមូលជា នេទទោ តែងមានក្នុងព្រោះ អិយ និងឥដ្ឋបច្ច័យទាំងឡាយ។ ជិតក្រៃលែង ឈ្មោះថា នេជិយោ, នេជិដ្ឋោ។

๓๙๔. พาฬฺหสฺส สาโธ.

៣៩៤. (សូត្រថា) ពាឡ្ហស្ស សាធោ។

สพฺพสฺเสว พาฬฺหสทฺทสฺส สาธาเทโส โหติ อิยิฏฺเฐสุ. วิเสเสน พาฬฺโหติ สาธิโย, สาธิฏฺโฐ.

ការទេសៈ ពាឡ្ហសព្ទ ទាំងមូលជា សាធ តែងមានក្នុងព្រោះ អិយ និងឥដ្ឋបច្ច័យទាំងឡាយ។ ខ្លាំងក្លាក្រៃលែង ឈ្មោះថា សាធិយោ, សាធិដ្ឋោ។

๓๙๕. อปฺปสฺส กณ.

៣៩៥. (សូត្រថា) អប្បស្ស កណ។

สพฺพสฺส อปฺปสทฺทสฺส กณ โหติ อิยิฏฺเฐสุ. วิเสเสน อปฺโปติ กณิโย, กณิฏฺโฐ.

ការទេសៈ អប្បសព្ទ ទាំងមូលជា កណ តែងមានក្នុងព្រោះ អិយ និងឥដ្ឋបច្ច័យទាំងឡាយ។ តិចតួចក្រៃលែង ឈ្មោះថា កណិយោ, កណិដ្ឋោ។

‘‘วิเสเสน ยุวา’’ติ อตฺเถ ‘‘กณ’’อิติ วตฺตเต.

ក្នុងអត្ថថា “visesena yuvā” (កំលោះក្រៃលែង) បទថា “kaṇa” តែងតាមមក។

๓๙๖. ยุวานญฺจ[Pg.242].

៣៩៦. (សូត្រថា) យុវានញ្ច។

สพฺพสฺส ยุวสทฺทสฺส กณ โหติ อิยิฏฺเฐสุ. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ณการสฺส นกาโร. กนิโย, กนิฏฺโฐ.

ការទេសៈ យុវសព្ទ ទាំងមូលជា កណ តែងមានក្នុងព្រោះ អិយ និងឥដ្ឋបច្ច័យទាំងឡាយ។ មានការទេសៈ ណ-អក្សរ ជា ន-អក្សរ ដោយសូត្រថា “tesu vuddhī” ជាដើម។ កនិយោ, កនិដ្ឋោ។

๓๙๗. วนฺตุ มนฺตุ วีนญฺจ โลโป.

៣៩៧. (សូត្រថា) វន្តុ មន្តុ វីនញ្ច លោបោ។

วนฺตุมนฺตุวี อิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ โลโป โหติ อิยิฏฺเฐสุ. สพฺเพ อิเม คุณวนฺโต อยมิเมสํ วิเสเสน คุณวาติ คุณิโย, คุณิฏฺโฐ, วิเสเสน สติมาติ สติโย, สติฏฺโฐ, วิเสเสน เมธาวีติ เมธิโย, เมธิฏฺโฐ อิจฺจาทิ.

ការលុបបច្ច័យទាំងឡាយនេះ គឺ វន្តុ, មន្តុ, វី តែងមានក្នុងព្រោះ អិយ និងឥដ្ឋបច្ច័យទាំងឡាយ។ វិគ្គហៈថា ជនទាំងឡាយនេះទាំងអស់គ្នាជាអ្នកមានគុណ ជននេះជាអ្នកមានគុណក្រៃលែងជាងជនទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា គុណិយោ, គុណិដ្ឋោ, មានសតិក្រៃលែង ឈ្មោះថា សតិយោ, សតិដ្ឋោ, មានប្រាជ្ញាក្រៃលែង ឈ្មោះថា មេធិយោ, មេធិដ្ឋោ ជាដើម។

วิเสสตทฺธิตํ.

ចប់ វិសេសតទ្ធិត។

อสฺสตฺถิตทฺธิต

អស្សត្ថិតទ្ធិត

‘‘เมธา ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “medhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjati” (ប្រាជ្ញារបស់បុគ្គលណាមាន ឬប្រាជ្ញាតែងមានក្នុងបុគ្គលណា) ដូច្នេះ —

๓๙๘. ตทสฺสตฺถีติ วี จ.

៣៩៨. (សូត្រថា) តទស្សត្ថីតិ វី ច។

ปฐมาวิภตฺยนฺตา ‘‘ตทสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชติ’’ อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ วีปจฺจโย โหติ. เมธามายา สทฺเทหิ จายํ. เมธาวี, เมธาวิโน. อิตฺถิยํ อีการนฺตตฺตา ‘‘ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี’’ติ อินี, เมธาวินี, เมธาวินิโย. นปุํสเก เมธาวิ กุลํ. เอวํ มายาวี, มายาวินี, มายาวิ จิตฺตํ.

វីបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីនាមសព្ទដែលមានបឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយថា “tadassa atthi, tasmiṃ vā vijjati” នេះ។ បច្ច័យនេះ តែងចុះក្រោយពី មេធា និងមាយា សព្ទ។ មេធាវី, មេធាវិទោ។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ព្រោះជា ីការន្ត តែងចុះ ឥនីបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “patibhikkhurājīkārantehi inī” ជា មេធាវិនី, មេធាវិនីយោ។ ក្នុងនបុំសកលិង្គ ជា មេធាវិ កុលំ។ មាយាវី, មាយាវិនី, មាយាវិ ចិត្តំ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

จคฺคหเณน โส อิ ลว อาลาทิปฺปจฺจยา จ. ยถา – สุเมธา ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ สุเมธโส, รสฺสตฺตํ. เอวํ โลมโส. ปิจฺฉํ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ [Pg.243] วา วิชฺชตีติ ปิจฺฉิโล. เอวํ เผนิโล, ตุณฺฑิโล, ชฏิโล. เกสา อสฺส อตฺถีติ เกสโว, วาจาโล อิจฺจาทิ.

ដោយការកាន់យក ច-សព្ទ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ស, ឥ, ល, វ, អាល ជាដើម ក៏តែងចុះដែរ។ ដូចជា — ប្រាជ្ញាល្អរបស់បុគ្គលណាមាន ឬប្រាជ្ញាល្អតែងមានក្នុងបុគ្គលណា ឈ្មោះថា សុមេធសោ (មានការធ្វើរស្សៈ)។ លោមសោ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ រោមស្លាបរបស់សត្វណាមាន ឬរោមស្លាបតែងមានក្នុងសត្វណា ឈ្មោះថា បិច្ឆិលោ។ ផេនិលោ, តុណ្ឌិលោ, ជដិលោ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ សក់របស់បុគ្គលណាមាន ឈ្មោះថា កេសវោ, វាចាលោ ជាដើម។

‘‘ตโป อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “tapo assa atthi, tasmiṃ vā vijjati” (តបៈរបស់បុគ្គលណាមាន ឬតបៈតែងមានក្នុងបុគ្គលណា) ដូច្នេះ —

‘‘ตทสฺสตฺถี’’ติ อธิกาโร.

បទថា “tadassatthi” ជាអធិការ។

๓๙๙. ตปาทิโต สี.

៣៩៩. (សូត្រថា) តបាទិតោ សី។

ตปอิจฺเจวมาทิโต สีปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. สสฺส ทฺวิภาโว. ตปสฺสี, ตปสฺสิโน, ตปสฺสินี, ตปสฺสิ. เอวํ เตชสฺสี, ยสสฺสี, มนสฺสี, ปยสฺสี.

សីបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទមាន តបសព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា “tadassatthi” នេះ។ មានការធ្វើទ្វិភាវៈនៃ ស-អក្សរ។ តបស្សី, តបស្សិនោ, តបស្សិនី, តបស្សិ។ តេជស្សី, យសស្សី, មនស្សី, បយស្សី ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘ทณฺโฑ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “daṇḍo assa atthi, tasmiṃ vā vijjati” (ដំបងរបស់បុគ្គលណាមាន ឬដំបងតែងមានក្នុងបុគ្គលណា) ដូច្នេះ —

๔๐๐. ทณฺฑาทิโต อิกอี.

៤០០. (សូត្រថា) ទណ្ឌាទិតោ អិកអ៊ី។

อาทิสทฺโทยํ ปการตฺโถ, ทณฺฑอิจฺเจวมาทิโต อวณฺณนฺตา อิก อี อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’ อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. ทณฺฑิโก, ทณฺฑี, ทณฺฑิโน, ทณฺฑินี. เอวํ มาลิโก, มาลี, มาลินี, ฉตฺติโก, ฉตฺตี, รูปิโก, รูปี, เกสิโก, เกสี, สงฺฆี, ญาณี, หตฺถี อิจฺจาทิ.

អាទិសព្ទនេះ មានអត្ថជាប្រការ, វិក និង ី បច្ច័យទាំងឡាយនេះ តែងចុះក្រោយពីសព្ទមាន ទណ្ឌសព្ទ ជាដើម ដែលមាន អវណ្ណៈជាទីបំផុត ក្នុងអត្ថថា “tadassatthi” នេះ។ ទណ្ឌិកោ, ទណ្ឌី, ទណ្ឌិនោ, ទណ្ឌិនី។ មាលិកោ, មាលី, មាលិនី, ឆត្តិកោ, ឆត្តី, រូបិកោ, រូបី, កេសិកោ, កេសី, សង្ឃី, ញាណី, ហត្ថី ជាដើម ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

๔๐๑. มธฺวาทิโต โร.

៤០១. (សូត្រថា) មធ្វាទិតោ រោ។

มธุอาทิโต รปฺปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถี’’ติ อตฺเถ. มธุ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ มธุโร คุโฬ, มธุรา สกฺขรา, มธุรํ ขีรํ, กุญฺชา หนู เอตสฺส สนฺตีติ กุญฺชโร, สพฺพสฺมึ [Pg.244] วตฺตพฺเพ มุขมสฺส อตฺถีติ มุขโร, สุสิ อสฺส อตฺถีติ สุสิโร. เอวํ รุจิโร, นคโร.

រប្រត្យ័យ តែងចុះក្រោយពី មធុសព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា “tadassatthi”។ ទឹកឃ្មុំរបស់វត្ថុណាមាន ឬទឹកឃ្មុំតែងមានក្នុងវត្ថុណា ឈ្មោះថា មធុរោ គុឡោ, មធុរា សក្ខរា, មធុរំ ខីរំ, ឆ្អឹងថ្គាមដូចជាគុម្ពោតព្រៃរបស់ដំរីណាមាន ឈ្មោះថា គុញ្ជរោ, មាត់របស់បុគ្គលណាមានក្នុងកាលដែលគួរនិយាយទាំងអស់ ឈ្មោះថា មុខរោ, ប្រហោងរបស់វត្ថុណាមាន ឈ្មោះថា សុសិរោ។ រុចិរោ, នគរោ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘คุโณ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “guṇo assa atthi, tasmiṃ vā vijjati” (គុណរបស់បុគ្គលណាមាន ឬគុណតែងមានក្នុងបុគ្គលណា) ដូច្នេះ —

๔๐๒. คุณาทิโตวนฺตุ.

៤០២. (សូត្រថា) គុណាទិតោវន្តុ។

คุณอิจฺเจวมาทิโต วนฺตุปฺปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺส อตฺถี’’ติ อตฺเถ. วิภตฺติโลเป, นามพฺยปเทเส จ กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. คุณวนฺตุ สิ, ‘‘สวิภตฺติสฺส, นฺตุสฺสา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘อา สิมฺหี’’ติ อาตฺตํ, คุณวา ปุริโส, เสสํ เญยฺยํ. เอวํ คณวา, กุลวา อิจฺจาทโย. อิตฺถิยํ ‘‘ณว ณิก เณยฺยณนฺตูหี’’ติ อีปจฺจโย, ‘‘วา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘นฺตุสฺส ตมีกาเร’’ติ ตกาโร, คุณวตี, คุณวนฺตี อิจฺจาทิ. นปุํสเก ‘‘อํ นปุํสเก’’ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อมาเทโส, คุณวํ อิจฺจาทิ.

វន្តុបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីសព្ទមាន គុណសព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា “tadassa atthi”។ កាលបើលុបវិភត្តិ និងតាំងជាណាមរួចហើយ តែងមានការចុះ សិ-វិភត្តិ ជាដើម។ គុណវន្តុ + សិ, ព្រោះមានអធិការថា “savibhattissa, ntussa” តែងមានការធ្វើជា អា-អក្សរ ដោយសូត្រថា “ā simhi” ជា គុណវា បុរិសោ, សេចក្តីក្រៅពីនេះ គប្បីដឹងចុះ។ គណវា, កុលវា ជាដើម ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ តែងចុះ ីបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ṇava ṇika ṇeyyaṇantūhi” កាលបើបទថា “vā” តាមមក តែងមានការទេសៈ ន្ត-អក្សរ ជា ត-អក្សរ ក្នុងព្រោះ ី-ស្រៈ ដោយសូត្រថា “ntussa tamīkāre” ជា គុណវតី, គុណវន្តី ជាដើម។ ក្នុងនបុំសកលិង្គ មានការទេសៈ ន្ត-អក្សរ ព្រមទាំងវិភត្តិជា អំ-អក្សរ ដោយសូត្រថា “aṃ napuṃsake” ជា គុណវំ ជាដើម។

‘‘สติ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “sati assa atthi, tasmiṃ vā vijjati” (សតិរបស់បុគ្គលណាមាន ឬសតិតែងមានក្នុងបុគ្គលណា) ដូច្នេះ —

‘‘ตทสฺสตฺถี’’ติ วตฺตเต.

បទថា “tadassatthi” តែងតាមមក។

๔๙๓. สตฺยาทีหิ มนฺตุ.

៤៩៣. (សូត្រថា) សត្យាទីហិ មន្តុ។

สติอิจฺเจวมาทีหิ อวณฺณนฺตรหิเตหิ ปฐมาวิภตฺยนฺเตหิ ลิงฺเคหิ มนฺตุปฺปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถี’’ติ อตฺเถ. เสสํ คุณวนฺตุสมํ. สติมา, สติมตี, สติมนฺตี, สติมํ. เอวํ ธิติมา, คติมา อิจฺจาทโย.

មន្តុបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីលិង្គទាំងឡាយដែលមានបឋមាវិភត្តិជាទីបំផុត វៀរចាក អវណ្ណៈជាទីបំផុត មាន សតិសព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា “tadassatthi”។ សេចក្តីក្រៅពីនេះ ស្មើនឹង គុណវន្តុបច្ច័យ ដែរ។ សតិមា, សតិមតី, សតិមន្តី, សតិមំ។ ធិតិមា, គតិមា ជាដើម ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

ตถา ‘‘อายุ อสฺส อตฺถีติ อายุ มนฺตุ’’อิจฺจตฺร –

ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះថា “āyu assa atthīti āyu mantu” (អាយុរបស់បុគ្គលណាមាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អាយុមន្តុ) ដូច្នេះ —

๔๐๔. อายุสฺสุการาสมนฺตุมฺหิ[Pg.245].

៤០៤. (សូត្រថា) អាយុស្សុការាសមន្តុម្ហិ។

อายุสฺส อุกาโร อส โหติ มนฺตุมฺหีติ อสาเทโส. อายสฺมา, เสสํ สมํ. คาโว อสฺส สนฺตีติ โคมา, โคมนฺโต, โคมตี, โคมนฺตี, โคมํ กุลํ อิจฺจาทิ.

ការទេសៈ ឧ-អក្សរ នៃ អាយុសព្ទ ជា អស តែងមានក្នុងព្រោះ មន្តុបច្ច័យ។ អាយស្មា, សេចក្តីក្រៅពីនេះ ស្មើគ្នា។ គោទាំងឡាយរបស់បុគ្គលណាមាន ឈ្មោះថា គោមា, គោមន្តោ, គោមតី, គោមន្តី, គោមំ កុលំ ជាដើម។

‘‘สทฺธา อสฺส อตฺถี’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “saddhā assa atthi” (សទ្ធារបស់បុគ្គលណាមាន) ដូច្នេះ —

๔๐๕. สทฺธาทิโต ณ.

៤០៥. (សូត្រថា) សទ្ធាទិតោ ណ។

สทฺธา ปญฺญาอิจฺเจวมาทิโต ณปฺปจฺจโย โหติ ‘‘ตทสฺสตฺถิ’’อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ. สทฺโธ ปุริโส, สทฺธา กญฺญา, สทฺธํ กุลํ. เอวํ ปญฺโญ, อมจฺฉโร, ตถา พุทฺธํ, พุทฺธิ อสฺส อตฺถีติ พุทฺโธ อิจฺจาทิ.

ណ-បច្ច័យ រមែងមានក្រោយពីសព្ទមាន សទ្ធា និង បញ្ញា ជាដើម ក្នុងអត្ថថា “របស់នោះមានដល់បុគ្គលនោះ”។ (ឧទាហរណ៍) Saddho puriso (បុរសអ្នកមានសទ្ធា), saddhā kaññā (នាងកញ្ញាអ្នកមានសទ្ធា), saddhaṃ kulaṃ (ត្រកូលដែលមានសទ្ធា)។ ដូចគ្នាដែរ Pañño (អ្នកមានបញ្ញា), amaccharo (អ្នកមិនមានមច្ឆរិយៈ), ព្រមទាំង Buddhaṃ, buddho (អ្នកមានពុទ្ធិ គឺការដឹង) ជាដើម។

อสฺสตฺถิตทฺธิตํ.

អស្សត្ថិតទ្ធិត។

สงฺขฺยาตทฺธิต

សង្ខ្យាតទ្ធិត។

‘‘ปญฺจนฺนํ ปูรโณ’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “Pañcannaṃ pūraṇo” (ធម្មជាតិដែលបំពេញនូវចំនួនប្រាំ) -

๔๐๖. สงฺขฺยาปูรเณ โม.

៤០៦. ម-បច្ច័យ មានក្នុងអត្ថថា សង្ខ្យាបូរណៈ (ការបំពេញចំនួន)។

ปูรยติ สงฺขฺยา อเนนาติ ปูรโณ, สงฺขฺยาย ปูรโณ สงฺขฺยาปูรโณ, ตสฺมึ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ ฉฏฺฐิยนฺตโต มปฺปจฺจโย โหติ. ปญฺจโม, ปญฺจนฺนํ ปูรณี ปญฺจมี, ‘‘นทาทิโต วา อี’’ติ อีปจฺจโย. ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อาปจฺจโย, ปญฺจมา วีริยปารมี, ปญฺจมํ ฌานํ. เอวํ สตฺตโม, สตฺตมี, สตฺตมา, สตฺตมํ, อฏฺฐโม, อฏฺฐมี, อฏฺฐมา, อฏฺฐมํ, นวโม[Pg.246], นวมี, นวมา, นวมํ, ทสโม, ทสมี, ทสมา, ทสมํ อิจฺจาทิ.

ចំនួនរមែងពេញដោយធម្មជាតិនោះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បូរណៈ, ការបំពេញនូវចំនួន ឈ្មោះថា សង្ខ្យាបូរណៈ, ក្នុងអត្ថជាសង្ខ្យាបូរណៈនោះ ម-បច្ច័យ រមែងមានក្រោយពីសព្ទដែលចុះឆដ្ឋីវិភត្តិ។ (ឧទាហរណ៍) Pañcamo (ទី ៥), Pañcamī (ទី ៥ - ឥត្ថីលិង្គ) ចុះ ី-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “nadādito vā ī”, Pañcamā (ទី ៥ - ឥត្ថីលិង្គ) ចុះ ា-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “itthiyamato āpaccayo” ដូចជា Pañcamā vīriyapāramī (វីរិយបារមីទី ៥), Pañcamaṃ jhānaṃ (ឈានទី ៥)។ ដូចគ្នាដែរ Sattamo, sattamī, sattamā, sattamaṃ (ទី ៧), aṭṭhamo, aṭṭhamī, aṭṭhamā, aṭṭhamaṃ (ទី ៨), navamo, navamī, navamā, navamaṃ (ទី ៩), dasamo, dasamī, dasamā, dasamaṃ (ទី ១០) ជាដើម។

‘‘สงฺขฺยาปูรเณ’’ติ อธิกาโร.

បទថា “Saṅkhyāpūraṇe” ជាអធិការ (បទសម្រាប់តាមទៅ)។

๔๐๗. จตุจฺเฉหิ ถฐา.

៤០៧. ថ-បច្ច័យ និង ឋ-បច្ច័យ រមែងមានក្រោយពី ចតុសព្ទ និង ឆសព្ទ។

จตุฉอิจฺเจเตหิ ถฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ. จตุนฺนํ ปูรโณ จตุตฺโถ, ทฺวิตฺตํ, จตุตฺถี, จตุตฺถา, จตุตฺถํ, ฉนฺนํ ปูรโณ ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐา, ฉฏฺฐํ, ฉฏฺโฐ เอว ฉฏฺฐโม.

ថ-បច្ច័យ និង ឋ-បច្ច័យ ទាំងនេះ រមែងមានក្រោយពី ចតុសព្ទ និង ឆសព្ទ ក្នុងអត្ថជាសង្ខ្យាបូរណៈ។ (ឧទាហរណ៍) Catuttho (ទី ៤) មកពី Catunnaṃ pūraṇo មានការធ្វើទ្វិត្តៈ (តម្រួត ថ), Catutthī, Catutthā, Catutthaṃ។ Chaṭṭho (ទី ៦) មកពី Channaṃ pūraṇo, Chaṭṭhī, Chaṭṭhā, Chaṭṭhaṃ។ ពាក្យថា Chaṭṭho នោះឯង ក៏ប្រើជា Chaṭṭhamo ក៏បាន។

ฉาหํ, ฉฬายตนํ อิจฺจตฺร –

ក្នុងពាក្យថា Chāhaṃ និង Chaḷāyatanaṃ នេះ -

๔๐๘. ส ฉสฺส วา.

៤០៨. ផ្លាស់ ឆសព្ទ ទៅជា ស ខ្លះ។

ฉสฺส สการาเทโส โหติ วา สงฺขฺยาเน. ฉาหมสฺส ชีวิตํ สาหํ, ฉาหํ วา, สฬายตนํ.

ការអាទេស (ផ្លាស់) ឆសព្ទ ទៅជា ស-អក្សរ រមែងមានខ្លះ ក្នុងសង្ខ្យានៈ (ការរាប់)។ (ឧទាហរណ៍) ជីវិតរបស់បុគ្គលនោះមាន ៦ ថ្ងៃ ឈ្មោះថា Sāhaṃ ឬ Chāhaṃ, និងពាក្យថា Saḷāyatanaṃ។

‘‘ทฺวินฺนํ ปูรโณ’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា “Dvinnaṃ pūraṇo” (ធម្មជាតិដែលបំពេញនូវចំនួនពីរ) -

๔๐๙. ทฺวิตีหิ ติโย.

៤០៩. តិយ-បច្ច័យ រមែងមានក្រោយពី ទ្វិសព្ទ និង តិសព្ទ។

ทฺวิติอิจฺเจเตหิ ติยปฺปจฺจโย โหติ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ. วิปริณาเมน ‘‘ทฺวิ ติณฺณ’’นฺติ วตฺตมาเน –

តិយ-បច្ច័យ រមែងមានក្រោយពី ទ្វិសព្ទ និង តិសព្ទ ក្នុងអត្ថជាសង្ខ្យាបូរណៈ។ កាលបើបទថា “dvi tiṇṇaṃ” កំពុងតាមទៅដោយការប្រែប្រួលរូប (វិបរិណាមៈ) -

๔๑๐. ติเย ทุตาปิ จ.

៤១០. កាលបើ តិយ-បច្ច័យ នៅខាងចុង ផ្លាស់ (ទ្វិ និង តិ) ទៅជា ទុ និង ត ខ្លះ។

ทฺวิติอิจฺเจเตสํ ทุตอิจฺจาเทสา โหนฺติ ติยปฺปจฺจเย ปเร. ทุติโย ปุริโส, ทุติยา, ทุติยํ. เอวํ ติณฺณํ ปูรโณ ตติโย, ตติยา, ตติยํ. อปิคฺคหเณน อญฺญตฺถาปิ ทฺวิสทฺทสฺส ทุอาเทโส โหติ, จสทฺเทน ทิ จ. ทฺเว รตฺติโย ทุรตฺตํ, ทุวิธํ, ทุวงฺคํ, ทิรตฺตํ, ทิคุณํ, ทิคุ.

ការអាទេស (ផ្លាស់) ទ្វិ និង តិសព្ទ ទាំងនេះ ទៅជា ទុ និង ត រមែងមាន កាលបើ តិយ-បច្ច័យ នៅខាងចុង។ (ឧទាហរណ៍) Dutiyo puriso (បុរសទី ២), Dutiyā, Dutiyaṃ។ ដូចគ្នាដែរ Tatiyo (ទី ៣) មកពី Tiṇṇaṃ pūraṇo, Tatiyā, Tatiyaṃ។ ដោយការកាន់យកនូវ អបិ-សព្ទ ការផ្លាស់ ទ្វិសព្ទ ទៅជា ទុ ក៏មានក្នុងទីដទៃទៀតដែរ ហើយដោយ ច-សព្ទ ក៏ផ្លាស់ទៅជា ទិ ដែរ។ (ឧទាហរណ៍) Durattaṃ (យប់ ២), Duvidhaṃ (មាន ២ បែប), Duvaṅgaṃ (មាន ២ អង្គ), Dirattaṃ (យប់ ២), Diguṇaṃ (មាន ២ គុណ), Digu (សមាសទិគុ)។

๔๑๑. เตสมฑฺฒูปปเทน อฑฺฒุฑฺฒทิวฑฺฒทิยฑฺฒฑฺฒติยา.

៤១១. សព្ទទាំងនោះ (ចតុត្ថៈ ទុតិយៈ តតិយៈ) កាលបើមាន អឌ្ឍសព្ទ នៅខាងដើម រមែងផ្លាស់ទៅជា អឌ្ឍុឌ្ឍៈ ទិវឌ្ឍៈ ទិយឌ្ឍៈ និង អឌ្ឍតិយៈ។

เตสํ จตุตฺถทุติยตติยานํ อฑฺฒูปปทานํ อฑฺฒูปปเทน สห อฑฺฒุฑฺฒทิวฑฺฒทิยฑฺฒอฑฺฒติยาเทสา โหนฺติ.

ការអាទេស (ផ្លាស់) នៃសព្ទទាំងនោះ គឺ ចតុត្ថៈ ទុតិយៈ និង តតិយៈ ដែលមាន អឌ្ឍសព្ទ នៅខាងដើម ជាមួយនិង អឌ្ឍសព្ទ ទៅជា អឌ្ឍុឌ្ឍៈ ទិវឌ្ឍៈ ទិយឌ្ឍៈ និង អឌ្ឍតិយៈ រមែងមាន។

เอตฺถ จ –

និងក្នុងទីនេះ (មានពាក្យពន្យល់ថា) -

อฑฺฒูปปทปาทาน-สามตฺถา อฑฺฒปุพฺพกา;

เตสํสทฺเทน คยฺหนฺเต, จตุตฺถทุติยาทโย.

ដោយសមត្ថភាពនៃការកាន់យកនូវបទដែលមាន អឌ្ឍសព្ទ នៅខាងដើម សព្ទទាំងឡាយមាន ចតុត្ថៈ និង ទុតិយៈ ជាដើម ដែលមាន អឌ្ឍសព្ទ នៅខាងមុខ រមែងត្រូវបានកាន់យកដោយ តេសំ-សព្ទ។

อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ, อฑฺเฒน ทุติโย ทิวฑฺโฒ, ทิยฑฺโฒ, อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย.

ចតុត្ថៈ (ទី ៤) ជាមួយនិងពាក់កណ្តាល (អឌ្ឍៈ) ហៅថា អឌ្ឍុឌ្ឍៈ (៣ កន្លះ), ទុតិយៈ (ទី ២) ជាមួយនិងពាក់កណ្តាល ហៅថា ទិវឌ្ឍៈ ឬ ទិយឌ្ឍៈ (១ កន្លះ), តតិយៈ (ទី ៣) ជាមួយនិងពាក់កណ្តាល ហៅថា អឌ្ឍតិយៈ (២ កន្លះ)។

‘‘เอกญฺจ ทส จา’’ติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาเส, ‘‘เอเกน อธิกา ทสา’’ติ อตฺเถ ตปฺปุริสสมาเส วา กเต ‘‘สงฺขฺยาเน’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา’’ติ อาตฺตํ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

ក្នុងអត្ថថា “Ekañca dasa ca” (មួយផង ដប់ផង) ជាទ្វន្ទសមាស ឬក្នុងអត្ថថា “ekena adhikā dasā” (ដប់ដែលលើសដោយមួយ) ជាតប្បុរិសសមាស កាលបើបទថា “saṅkhyāne” កំពុងតាមទៅ ការធ្វើជា អា-អក្សរ (អាត្តៈ) រមែងមានដោយសូត្រថា “dvekaṭṭhānamākāro vā”។ វ-សព្ទ ក្នុងទីនេះ មានអត្ថជា វវត្ថិតវិភាសា (កំណត់យកខ្លះ មិនយកខ្លះ)។

เตน เจตฺถ –

ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ (មានពាក្យពន្យល់ថា) -

ทฺเวกฏฺฐานํ ทเส นิจฺจํ, ทฺวิสฺสา’นวุติยา นวา;

อิตเรส’มสนฺตญฺจ, อาตฺตํ ทีเปติ วาสุติ.

វ-សព្ទ រមែងសម្តែងនូវការធ្វើជា អា-អក្សរ ថាៈ ជានិច្ចចំពោះ ទ្វិសព្ទ ឯកសព្ទ និង អដ្ឋសព្ទ ដែលនៅមុខ ទសសព្ទ, ជាការមិនទៀង (នវា) ចំពោះ ទ្វិសព្ទ ដែលនៅមុខ អនវុតិសព្ទ, និងមិនមាន (អសន្តៈ) ចំពោះសព្ទដទៃក្រៅពីនេះ។

‘‘เอกาทิโต ทสร สงฺขฺยาเน’’ติ รตฺตํ.

ការផ្លាស់ជា រ-អក្សរ (រត្តៈ) រមែងមានដោយសូត្រថា “Ekādito dasara saṅkhyāne”។

ราเทโส วณฺณมตฺตตฺตา, วณฺณมตฺตปฺปสงฺคิปิ;

สิยา ทสสฺส ทสฺเสว, นิมิตฺตาสนฺนภาวโต.

ការអាទេសជា រ-អក្សរ ទុកជាការអាទេសត្រឹមតែតួអក្សរ (វណ្ណមត្តៈ) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការអាទេសនោះ រមែងមានដល់ ទសសព្ទ តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះភាពនៃ ទសសព្ទ នោះ ជាសភាវៈនៅជិតនឹងនិមិត្ត។

ตโต พหุวจนํ โย, ‘‘ปญฺจาทีนมกาโร’’ติ สวิภตฺติสฺส อนฺตสฺส อตฺตํ. เอการส, เอกาทส, ลิงฺคตฺตเยปิ สมานํ.

បន្ទាប់មក ចុះ យោ-វិភត្តិ ជាពហុវចនៈ ហើយធ្វើទីបំផុតនៃសព្ទព្រមទាំងវិភត្តិឱ្យទៅជា អ-អក្សរ (អត្តៈ) ដោយសូត្រថា “pañcādīnamakāro”។ (ឧទាហរណ៍) Ekārasa, ekādasa (១១) ដូចគ្នាទាំងក្នុងលិង្គទាំង ៣។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Vā” កំពុងតាមទៅ។

๔๑๒. เอกาทิโต [Pg.248] ทสสฺสี.

៤១២. ី-បច្ច័យ រមែងមានដល់ ទសសព្ទ ដែលនៅក្រោយពី ឯកសព្ទ ជាដើម។

เอกาทิโต ปรสฺส ทสสฺส อนฺเต อีปจฺจโย โหติ วา ปูรณตฺเถ.

ី-បច្ច័យ រមែងមានខ្លះ ក្នុងទីបំផុតនៃ ទសសព្ទ ដែលនៅក្រោយពី ឯកសព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថជាបូរណៈ។

ทสสฺส ปจฺจยาโยคา, ลทฺธมนฺเตติ อตฺถโต;

ตทนฺตสฺส สภาเวน, อิตฺถิยํเยว สมฺภโว.

ព្រោះការមិនប្រកបបច្ច័យដល់ ទសសព្ទ (ដោយផ្ទាល់) ទើបបាននូវទីបំផុត (នៃសព្ទ) ដោយអត្ថ, ដោយសភាវៈនៃសព្ទដែលមានបច្ច័យនោះនៅខាងចុង ការប្រើប្រាស់រមែងមានតែក្នុងឥត្ថីលិង្គប៉ុណ្ណោះ។

เอกาทสนฺนํ ปูรณี เอกาทสี, อญฺญตฺร เอกาทสโม, เอกาทสมํ.

ធម្មជាតិដែលបំពេញនូវចំនួន ១១ ឈ្មោះថា Ekādasī (ទី ១១ - ឥត្ថីលិង្គ), ក្នុងទីដទៃទៀត (ប្រើជា) Ekādasamo, Ekādasamaṃ។

ทฺเว จ ทส จ, ทฺวีหิ วา อธิกา ทสาติ ‘‘ทฺวิ ทส’’อิจฺจตฺร ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងពាក្យថា “dvi dasa” ដែលមានវិគ្គហៈថា “Dve ca dasa ca” ឬ “dvīhi vā adhikā dasā” នេះ បទថា “vā” កំពុងតាមទៅ។

‘‘วีสติ ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตู’’ติ พาเทโส, ทสฺส ราเทโส. พารส, อญฺญตฺร อาตฺตํ, ทฺวาทส. ทฺวาทสนฺนํ ปูรโณ พารสโม, ทฺวาทสโม, ทฺวาทสี.

មានការអាទេស (ផ្លាស់) ជា បា ដោយសូត្រថា “Vīsati dasesu bā dvissa tu” និងផ្លាស់ ទ-អក្សរ ជា រ-អក្សរ។ (ឧទាហរណ៍) Bārasa (១២), ក្នុងទីដទៃទៀត មានការធ្វើជា អា-អក្សរ (អាត្តៈ) ជា Dvādasa (១២)។ ធម្មជាតិដែលបំពេញនូវចំនួន ១២ ឈ្មោះថា Bārasamo, Dvādasamo, Dvādasī។

ตโย จ ทส จ, ตีหิ วา อธิกา ทสาติ เตรส, ‘‘เตสุ วุทฺธิ โลปา’’ทินา ติสฺส เตอาทโส อานวุติยา, เตรสโม, เตรสี.

ក្នុងអត្ថថា “Tayo ca dasa ca” ឬ “tīhi vā adhikā dasā” ជា Terasa (១៣), ដោយសូត្រមាន “tesu vuddhi lopā” ជាដើម មានការអាទេស តិសព្ទ ទៅជា តេ រហូតដល់ អនវុតិសព្ទ, (រូបបូរណៈជា) Terasamo, Terasī។

จตฺตาโร จ ทส จ, จตูหิ วา อธิกา ทสาติ จตุทฺทส อิจฺจตฺร ‘‘คณเน ทสสฺสา’’ติ จ วตฺตมาเน ‘‘จตูปปทสฺส โลโป ตุตฺตรปทาทิ จสฺส จุโจปิ นวา’’ติ ตุโลโป, จุโจ จ. จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส. จุทฺทสโม, จตุทฺทสโม, จกุทฺทสี, จาตุทฺทสี วา.

ក្នុងអត្ថថា “Cattāro ca dasa ca” ឬ “catūhi vā adhikā dasā” ជា Catuddasa (១៤) ក្នុងទីនេះ កាលបើបទថា “gaṇane dasassa” កំពុងតាមទៅ មានការលុប ទុ-អក្សរ និងផ្លាស់ជា ចុ និង ចោ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “catūpapadassa lopo tuttarapadādi cassa cucopi navā”។ (ឧទាហរណ៍) Cuddasa, Coddasa, Catuddasa។ (រូបបូរណៈជា) Cuddasamo, Catuddasamo, Cakkuddasī ឬ Cātuddasī ខ្លះ។

ปญฺจ จ ทส จ, ปญฺจหิ วา อธิกา ทสาติ ปญฺจทส, ‘‘เตสุ วุทฺธิ โลปา’’ทินา ปญฺจสทฺทสฺส ทส วีเสสุ ปนฺนปณฺณอาเทสาปิ, ‘‘อฏฺฐาทิโต จา’’ติ รตฺตํ. ปนฺนรส, ปญฺจทส. ปนฺนรสโม, ปญฺจทสโม, ปนฺนรสี, ปญฺจทสี.

ក្នុងអត្ថថា “Pañca ca dasa ca” ឬ “pañcahi vā adhikā dasā” ជា Pañcadasa (១៥), ដោយសូត្រមាន “tesu vuddhi lopā” ជាដើម ក៏មានការអាទេស បញ្ចសព្ទ ទៅជា បន្នៈ និង បណ្ណៈ ក្នុងទីដែលមាន ទសសព្ទ និង វីសតិសព្ទ នៅខាងចុង, និងមានការផ្លាស់ជា រ-អក្សរ (រត្តៈ) ដោយសូត្រថា “aṭṭhādito cā”។ (ឧទាហរណ៍) Pannarasa, Pañcadasa។ (រូបបូរណៈជា) Pannarasamo, Pañcadasamo, Pannarasī, Pañcadasī។

‘‘ฉ [Pg.249] จ ทส จ, ฉหิ วา อธิกา ทสา’’ติ สมาเส กเต ‘‘ฉสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ทเส โส นิจฺจญฺจา’’ติ โส, ‘‘สงฺขฺยานํ, วา’’ติ จ วตฺตเต, ‘‘ล ทราน’’นฺติ ลตฺตํ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

កាលបើធ្វើសមាសក្នុងអត្ថថា “Cha ca dasa ca” ឬ “chahi vā adhikā dasā” ហើយ កាលបើបទថា “chassa” កំពុងតាមទៅ មានការផ្លាស់ជា សោ-អក្សរ ជានិច្ច ដោយសូត្រថា “dase so niccañcā” និងកាលបើបទថា “saṅkhyānaṃ” និង “vā” កំពុងតាមទៅ ក៏មានការផ្លាស់ជា ល-អក្សរ (លត្តៈ) ដោយសូត្រថា “la darānaṃ”។ វ-សព្ទ ក្នុងទីនេះ មានអត្ថជា វវត្ថិតវិភាសា។

โฬ นิจฺจํ โสฬเส ทสฺส, จตฺตาลีเส จ เตรเส;

อญฺญตฺร น จ โหตายํ, ววตฺถิตวิภาสโต.

Ḷ ការផ្លាស់ ទ-អក្សរ ទៅជា ល-អក្សរ រមែងមានជានិច្ចក្នុងសព្ទថា Soḷasa (១៦), Cattālīsa (៤០) និង Terasa (១៣), ក្នុងទីដទៃទៀត ការផ្លាស់នេះមិនមានឡើយ ព្រោះជា វវត្ថិតវិភាសា។

ลฬานมวิเสโส กฺวจิ, โสฬส. เตฬส, จตฺตาลีสํ, จตฺตารีสํ. โสฬสโม, โสฬสี.

ក្នុងទីខ្លះ ល-អក្សរ និង ឡ-អក្សរ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ។ (ឧទាហរណ៍) Soḷasa, Teḷasa, Cattālīsaṃ, Cattārīsaṃ។ (រូបបូរណៈជា) Soḷasamo, Soḷasī។

‘‘วา, ทสร สงฺขฺยาเน’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘อฏฺฐาทิโต จา’’ติ รตฺตํ. อฏฺฐารส, อฏฺฐาทส, อาตฺตํ. อฏฺฐารสนฺนํ ปูรโณ อฏฺฐารสโม, อฏฺฐาทสโม. เอวํ สตฺตรส, สตฺตทส. สตฺตรสโม, สตฺตทสโม.

ដោយយោងតាមសូត្រថា “Vā, dasara saṅkhyāne” ការផ្លាស់ជា រ-អក្សរ (រត្តៈ) រមែងមានដោយសូត្រថា “aṭṭhādito cā”។ (ឧទាហរណ៍) Aṭṭhārasa, Aṭṭhādasa និងមានការធ្វើជា អា-អក្សរ (អាត្តៈ)។ ធម្មជាតិដែលបំពេញនូវចំនួន ១៨ ឈ្មោះថា Aṭṭhārasamo, Aṭṭhādasamo។ ដូចគ្នាដែរ Sattarasa, Sattadasa (១៧)។ (រូបបូរណៈជា) Sattarasamo, Sattadasamo។

อฏฺฐาทิโตติ กิมตฺถํ? จตุทฺทส.

បទថា “Aṭṭhādito” (តាំងពីអដ្ឋសព្ទជាដើម) តើមានប្រយោជន៍អ្វី? (ឆ្លើយថា) ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យថា Catuddasa (១៤)។

เอเกน อูนา วีสตีติ ตปฺปุริโส, เอกูนวีสติ. เอกูนวีสตาทโย อานวุติยา เอกวจนนฺตา, อิตฺถิลิงฺคา จ ทฏฺฐพฺพา, เต จ สงฺขฺยาเน, สงฺขฺเยยฺเย จ วตฺตนฺเต, ยทา สงฺขฺยาเน วตฺตนฺเต, ตทา ภิกฺขูนเมกูนวีสติ ติฏฺฐติ, โภติ ภิกฺขูนเมกูนวีสติ ติฏฺฐตุ, ภิกฺขูนเมกูนวีสตึ ปสฺส, ภิกฺขูนเมกูนวีสติยา กตํ อิจฺจาทิ.

ចំនួន ២០ ដែលថយចេញមួយ ឈ្មោះថា Ekūnavīsati (១៩) ជាតប្បុរិសសមាស។ សព្ទទាំងឡាយមាន ឯកូនវីសតិ ជាដើម រហូតដល់ អនវុតិសព្ទ គប្បីជ្រាបថា ជាឯកវចនៈ និងជាឥត្ថីលិង្គជានិច្ច ហើយសព្ទទាំងនោះ រមែងប្រើក្នុងអត្ថជា សង្ខ្យានៈ (ចំនួនរាប់) និង សង្ខ្យេយ្យៈ (វត្ថុដែលត្រូវរាប់)។ កាលបើប្រើក្នុងអត្ថជាសង្ខ្យានៈ (ឧទាហរណ៍) ចំនួន ១៩ នៃភិក្ខុទាំងឡាយ រមែងស្ថិតនៅ (bhikkhūnam ekūnavīsati tiṭṭhati), បពិត្រអ្នកដ៏ចម្រើន សូមចំនួន ១៩ នៃភិក្ខុទាំងឡាយ ស្ថិតនៅចុះ (bhoti bhikkhūnam ekūnavīsati tiṭṭhatu), ចូរមើលនូវចំនួន ១៩ នៃភិក្ខុទាំងឡាយ (bhikkhūnam ekūnavīsatiṃ passa), កិច្ចដែលចំនួន ១៩ នៃភិក្ខុទាំងឡាយ ធ្វើហើយ (bhikkhūnam ekūnavīsatiyā kataṃ) ជាដើម។

สงฺขฺเยยฺเย ปน เอกูนวีสติ ภิกฺขโว ติฏฺฐนฺติ, โภนฺโต เอกูนวีสติ ภิกฺขโว ติฏฺฐถ, เอกูนวีสตึ ภิกฺขู ปสฺส, เอกูนวีสติยา ภิกฺขูหิ กตํ อิจฺจาทิ. เอวํ วีสตาทีสุปิ โยเชตพฺพํ, เอกูนวีสติยา ปูรโณ เอกูนวีสติโม.

ក្នុងសង្ខេយ្យធម៌ (វត្ថុដែលត្រូវរាប់) វិញថា ភិក្ខុ ១៩ រូប ឈរនៅ, បពិត្រលោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ សូមលោកទាំងឡាយ ១៩ រូប ឈរនៅចុះ, អ្នកចូរមើលនូវភិក្ខុ ១៩ រូប, កិច្ចដែលភិក្ខុ ១៩ រូប ធ្វើហើយ ជាដើម។ សូម្បីក្នុងសព្ទមាន ២០ ជាដើម ក៏ត្រូវប្រកបយ៉ាងនេះដែរ។ លំដាប់បំពេញនៃ ១៩ ហៅថា ទី ១៩ (ឯកូនវីសតិមោ)។

ทส จ ทส จาติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา ‘‘ทสทสา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สรูปานเมกเสสฺวสกิ’’นฺติ เอกเสเส กเต [Pg.250] ทสสทฺทโต ปฐมาพหุวจนํ โย. ‘‘ทส โย’’อิตีธ –

ក្នុងអត្ថថា ១០ ផង ១០ ផង ធ្វើទ្វន្ទសមាសហើយ កាលបើត្រូវពោលថា "ទសទស" ដូច្នេះ កាលបើធ្វើឯកសេសដោយសូត្រថា "សរូបានមេកសេស្វសកឹ" ហើយ ចុះ យោ បឋមវិភត្តិពហុវចនៈ ខាងក្រោយទសសព្ទ។ ក្នុងរូបថា "ទស យោ" នេះ—

๔๑๓. คณเน ทสสฺส ทฺวิติ จตุ ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐนวกานํ วีติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺตาส นวา โยสุ โยนญฺจี สมาสํ ฐิริ ตีตุติ.

៤១៣. ក្នុងកាលរាប់ (សង្ខ្យា) អាទេសជា វី, តិ, ចត្តារ, បញ្ញា, ឆ, សត្ត, អស, នវ នៃទសសព្ទ ដែលប្រកបដោយ ទ្វិ, តិ, ចតុ, បញ្ច, ឆ, សត្ត, អដ្ឋ, នវៈ កាលបើ យោ វិភត្តិនៅខាងក្រោយ; និងអាទេស យោ វិភត្តិ ជា ីសំ, ាសំ, ឋិ, រិ, តិ, ុតិ តាមលំដាប់។

คณเน ทสสฺส สมฺพนฺธีนํ ทฺวิก ติก จตุกฺก ปญฺจก ฉกฺกสตฺตก อฏฺฐก นวกานํ กเตกเสสานํ ยถากฺกมํ วีติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺต อส นว อิจฺจาเทสา โหนฺติ โยสุ ปเรสุ, โยนญฺจ อีสํ อาสํ ฐิ ริติ อีติ อุติอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตีติ ทฺวิทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส วีอาเทโส โหติ, โยวจนสฺส อีสญฺจ, สรโลปาทิ.

ក្នុងកាលរាប់ អាទេសទាំងឡាយមាន វី, តិ, ចត្តារ, បញ្ញា, ឆ, សត្ត, អស, នវ ជាដើម នៃទសសព្ទដែលទាក់ទងនឹង ទ្វិកៈ, តិកៈ, ចតុុកៈ, បញ្ចកៈ, ឆក្កៈ, សត្តកៈ, អដ្ឋកៈ, នវកៈ ដែលធ្វើឯកសេសហើយ តាមលំដាប់ កាលបើ យោ វិភត្តិទាំងឡាយនៅខាងក្រោយ; និងអាទេសទាំងឡាយមាន ីសំ, ាសំ, ឋិ, រិ, ីតិ, ុតិ ទាំងនេះ នៃ យោ វិភត្តិទាំងឡាយ ក៏មានខ្លះ។ អាទេសជា វី នៃទសសព្ទដែលពោលនូវអត្ថថា ១០ ពីរដង (២០) ក៏មាន, អាទេសជា ីសំ នៃ យោ វិភត្តិ ក៏មាន, រួចលុបស្រៈជាដើម។

‘‘สงฺขฺยานํ, วา, อนฺเต’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា "សង្ខ្យានំ, វា, អន្តេ" តែងតាមមក (ក្នុងសូត្រខាងមុខ)។

๔๑๔. ติ จ.

៤១៤. បទថា តិ ច (ក៏មាន)។

ตาสํ สงฺขฺยานมนฺเต ติการาคโม โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

ក្នុងខាងចុងនៃសង្ខ្យាទាំងឡាយនោះ តែងមាន តិ អក្សរាគមខ្លះ។ បទថា វា នេះ សម្រាប់កំណត់វិភាសា (ជម្រើសដែលកំណត់ទុក)។

วิภาสา วีส ตึสาน-มนฺเต โหติ ติอาคโม;

อญฺญตฺถ น จ โหเตว, ววตฺถิตวิภาสโต.

តិ អក្សរាគម តែងមានក្នុងខាងចុងនៃ វីស និង តិំសៈ តាមវិភាសា (មិនទៀង); ក្នុងទីដទៃ មិនមានឡើយ ព្រោះកំណត់វិភាសាទុក។

‘‘พฺยญฺชเน จา’’ติ นิคฺคหีตโลโป, ปุน ตทฺธิตตฺตา นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. ภิกฺขูนํ วีสติ, วีสํ วา, วีสติ ภิกฺขู, วีสํ วา อิจฺจาทิ. วีสติโม. ตถา เอกวีสติ กุสลจิตฺตานิ, เอกวีสํ วา. เอกวีสติโม. พาวีสติ, พาวีสํ วา. พาวีสติโม. ทฺวาวีสติ, ทฺวาวีสํ วา. ทฺวาวีสติโม. เตวีสติ, เตวีสํ วา. เตวีสติโม. จตุวีสติ, จตุวีสํ วา. จตุวีสติโม. ปณฺณวีสติ, ปณฺณวีสํ วา. ปณฺณวีสติโม. ปญฺจวีสติ, ปญฺจวีสํ วา. ปญฺจวีสติโม. ฉพฺพีสติ[Pg.251], ฉพฺพีสํ วา. ฉพฺพีสติโม. สตฺตวีสติ, สตฺตวีสํ วา. สตฺตวีสติโม. อฏฺฐวีสติ, อฏฺฐวีสํ วา. อฏฺฐวีสติโม. เอกูนตึสติ, เอกูนตึสํวา. เอกูนตึสติโม.

លុបនិគ្គហិតដោយសូត្រថា "ព្យញ្ជនេ ច", ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះជាតទ្ធិតៈ ទើបសម្រេចឈ្មោះជានាម ហើយចុះវិភត្តិមាន សិ ជាដើម។ វីសតិ នៃភិក្ខុទាំងឡាយ ឬ វីសំ, ភិក្ខុ ២០ រូប (វីសតិ ភិក្ខូ) ឬ វីសំ ជាដើម។ វីសតិមោ (ទី ២០)។ ដូចគ្នាដែរ ឯកវីសតិ កុសលចិត្ត ឬ ឯកវីសំ (កុសលចិត្ត ២១)។ ឯកវីសតិមោ (ទី ២១)។ ពាវីសតិ ឬ ពាវីសំ (២២)។ ពាវីសតិមោ (ទី ២២)។ ទ្វាវីសតិ ឬ ទ្វាវីសំ (២២)។ ទ្វាវីសតិមោ (ទី ២២)។ តេវីសតិ ឬ តេវីសំ (២៣)។ តេវីសតិមោ (ទី ២៣)។ ចតុវីសតិ ឬ ចតុវីសំ (២៤)។ ចតុវីសតិមោ (ទី ២៤)។ បណ្ណវីសតិ ឬ បណ្ណវីសំ (២៥)។ បណ្ណវីសតិមោ (ទី ២៥)។ បញ្ចវីសតិ ឬ បញ្ចវីសំ (២៥)។ បញ្ចវីសតិមោ (ទី ២៥)។ ឆព្វីសតិ ឬ ឆព្វីសំ (២៦)។ ឆព្វីសតិមោ (ទី ២៦)។ សត្តវីសតិ ឬ សត្តវីសំ (២៧)។ សត្តវីសតិមោ (ទី ២៧)។ អដ្ឋវីសតិ ឬ អដ្ឋវីសំ (២៨)។ អដ្ឋវីសតិមោ (ទី ២៨)។ ឯកូនតិំសតិ ឬ ឯកូនតិំសំ (២៩)។ ឯកូនតិំសតិមោ (ទី ២៩)។

ทส จ ทส จ ทส จาติ ‘‘ทส ทส ทสา’’ติ วตฺตพฺเพ เอกเสเส กเต ‘‘คณเน ทสสฺสา’’ติอาทินา ติอีสมาเทสา, ‘‘กฺวจา’’ทินา รสฺสตฺตํ, นิคฺคหีตาคโม จ, เสสํ วีสติสมํ. ตึสติ, ตึสํ, ตึส วสฺสานิ, นิคฺคหีตโลโป, ตึสํ, ตึสาย อิจฺจาทิ. เอกตึสติ, เอกตึสํ วา, พาตฺตึสํ, ทฺวตฺตึสํ, เตตฺตึสํ อิจฺจาทิ.

១០ ផង ១០ ផង ១០ ផង កាលបើត្រូវពោលថា "ទស ទស ទស" ដូច្នេះ កាលបើធ្វើឯកសេសហើយ អាទេសជា តិ និង ីសំ ដោយសូត្រថា "គណនេ ទសស្ស" ជាដើម, ធ្វើឲ្យស្រៈខ្លីដោយសូត្រថា "ក្វចិ" ជាដើម និងចុះនិគ្គហិតាគម, សេសសល់ពីនោះ ដូចជា វីសតិសព្ទដែរ។ តិំសតិ, តិំសំ, ឆ្នាំ ៣០ (តិំស វស្សានិ), លុបនិគ្គហិត, តិំសំ, តិំសាយ (ដោយ ៣០) ជាដើម។ ឯកតិំសតិ ឬ ឯកតិំសំ, ពាត្តិំសំ (៣២), ទ្វត្តិំសំ (៣២), តេត្តិំសំ (៣៣) ជាដើម។

จตุทสตฺถวาจกสฺส กเตกเสสสฺส ทสสฺส จตฺตาร, โยวจนสฺส อีสํ, จตฺตาลีสํ, ‘‘ล ทราน’’นฺติ รสฺส ลตฺตํ, ตาลีสํ วา. จตฺตาลีสติโม. เอกจตฺตาลีสํ, ทฺวาจตฺตาลีสํ, ทฺวิจตฺตาลีสํ, เตจตฺตาลีสํ, ติจตฺตาลีสํ อิจฺจาทิ.

អាទេសជា ចត្តារ នៃទសសព្ទដែលពោលនូវអត្ថថា ១០ បួនដង (៤០) ដែលធ្វើឯកសេសហើយ, អាទេសជា ីសំ នៃ យោ វិភត្តិ, សម្រេចជា ចត្តាលីសំ, អាទេស រ ជា ល ដោយសូត្រថា "ល ទរានំ", ឬថា តាលីសំ ក៏បាន។ ចត្តាលីសតិមោ (ទី ៤០)។ ឯកចត្តាលីសំ, ទ្វាចត្តាលីសំ, ទ្វិចត្តាលីសំ, តេចត្តាលីសំ, តិចត្តាលីសំ ជាដើម។

ปญฺจทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส ปญฺญา, โยวจนสฺส อาสญฺจ. ปญฺญาสํ, ‘‘เตสุ วุทฺธิ โลปา’’ทินา ปณฺณาเทโส, ปณฺณาสํ วา. เอกปญฺญาสํ, ทฺเวปญฺญาสํ, ทฺวิปญฺญาสํ.

អាទេសជា បញ្ញា នៃទសសព្ទដែលពោលនូវអត្ថថា ១០ ប្រាំដង (៥០), និងអាទេសជា ាសំ នៃ យោ វិភត្តិ។ បញ្ញាសំ, អាទេសជា បណ្ណា ដោយសូត្រថា "តេសុ វុទ្ធិ លោបា" ជាដើម, ឬថា បណ្ណាសំ ក៏បាន។ ឯកបញ្ញាសំ, ទ្វេបញ្ញាសំ, ទ្វិបញ្ញាសំ។

ฉทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส ฉ, โยวจนสฺส ฐิอาเทโส, ‘‘ส ฉสฺส วา’’ติ สการาเทโส, สฏฺฐิ, ทฺวาสฏฺฐิ, ทฺเวสฏฺฐิ, ทฺวิสฏฺฐิ, เตสฏฺฐิ, ติสฏฺฐิ.

អាទេសជា ឆ នៃទសសព្ទដែលពោលនូវអត្ថថា ១០ ប្រាំមួយដង (៦០), អាទេសជា ឋិ នៃ យោ វិភត្តិ, អាទេសជា សការៈ ដោយសូត្រថា "ស ឆស្ស វា", សម្រេចជា សដ្ឋិ, ទ្វាសដ្ឋិ, ទ្វេសដ្ឋិ, ទ្វិសដ្ឋិ, តេសដ្ឋិ, តិសដ្ឋិ។

สตฺตทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส สตฺต, โยวจนสฺส ริ, ติ จ. สตฺตริ, สตฺตติ, ทฺวาสตฺตริ, ทฺวาสตฺตติ, ทฺวิสตฺตริ, ทิสตฺตติ, เตสตฺตติ, ติสตฺตติ อิจฺจาทิ.

អាទេសជា សត្ត នៃទសសព្ទដែលពោលនូវអត្ថថា ១០ ប្រាំពីរដង (៧០), និងអាទេសជា រិ និង តិ នៃ យោ វិភត្តិ។ សត្តរិ, សត្តតិ, ទ្វាសត្តរិ, ទ្វាសត្តតិ, ទ្វិសត្តរិ, ទិសត្តតិ, តេសត្តតិ, តិសត្តតិ ជាដើម។

อฏฺฐทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส อส, โยวจนสฺส อีติอาเทโส จ. อสีติ, เอกาสีติ, ทฺเวอสีติ, เตอสีติ, จตุราสีติ, ‘‘กฺวจา’’ทินา ทีโฆ.

អាទេសជា អស នៃទសសព្ទដែលពោលនូវអត្ថថា ១០ ប្រាំបីដង (៨០), និងអាទេសជា ីតិ នៃ យោ វិភត្តិ។ អសីតិ, ឯកាសីតិ, ទ្វេអសីតិ, តេអសីតិ, ចតុរាសីតិ, ធ្វើឲ្យវែងដោយសូត្រថា "ក្វចិ" ជាដើម។

นวทสตฺถวาจกสฺส [Pg.252] ทสสฺส นว, โยวจนสฺส อุติ จ, นวุติ, ทฺวานวุติ, ทฺเวนวุติ, ทฺวินวุติ, เตนวุติ, ตินวุติ, จตุนวุติ, ฉนฺนวุติยา, ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ.

ក្នុងអត្ថដែលសំដែងនូវចំនួនប្រាំបួនដងនៃដប់ (៩០) យក "នវ" ជំនួស "ទស" និងយក "ឧតិ" ជំនួស "យោ" វិភត្តិ, សម្រេចរូបជា នវុតិ (៩០), ទ្វានវុតិ (៩២), ទ្វេនវុតិ (៩២), ទ្វិនវុតិ (៩២), តេនវុតិ (៩៣), តិនវុតិ (៩៣), ចតុនវុតិ (៩៤), ឆន្នវុតិយា, ឆន្នវុតីនំ បាសណ្ឌានំ (នៃលទ្ធិទាំងឡាយ ៩៦)។

‘‘คณเน, ทสสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា "គណនេ" និង "ទសស្ស" រមែងអន្ទោលទៅ។

๔๑๕. ทสทสกํ สตํ ทสกานํ สตํ สหสฺสญฺจ โยมฺหิ.

៤១៥. ដប់ដងនៃដប់ ជា "សត" (១០០), ដប់ដងនៃរយ ជា "សហស្ស" (១០០០) ក្នុង "យោ" វិភត្តិ។

คณเน ปริยาปนฺนสฺส ทสทสกตฺถวาจกสฺส ทสสทฺทสฺส สตํ โหติ, สตทสกตฺถวาจกสฺส ทสสฺส สหสฺสํ โหติ โยมฺหิ. อิมินา นิปาตเนน โยโลโป, ตทฺธิตตฺตา ปุน นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, นิคฺคหีตสฺส โลโป, ‘‘สิ’’นฺติ อมาเทโส, โยชนานํ สตํ, สหสฺสํ. สตํ นปุํสกเมกวจนนฺตญฺจ, ตถา สหสฺสํ, วคฺคเภเท สพฺพตฺถ พหุวจนมฺปิ ภวติ. ทฺเว วีสติโย. เอวํ ตึสาทีสุปิ, ทฺเว สตานิ, พหูนิ สตานิ, ทฺเว สหสฺสานิ, พหูนิ สหสฺสานิ.

ក្នុងអត្ថនៃការរាប់ យក "សត" ជំនួស "ទស" សព្ទដែលសំដែងនូវដប់ដងនៃដប់, យក "សហស្ស" ជំនួស "ទស" សព្ទដែលសំដែងនូវដប់ដងនៃរយ ក្នុង "យោ" វិភត្តិ។ ដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) នេះ ឱ្យលុប "យោ" វិភត្តិ, ព្រោះជាតទ្ធិតៈ ទើបតាំងជាណាមសព្ទម្តងទៀត ហើយចុះសិវិភត្តិជាដើម, លុបនិគ្គហិត, យក "សិ" ជា "អំ", សម្រេចរូបជា យោជនានំ សតំ (មួយរយយោជន៍), សហស្សំ (មួយពាន់យោជន៍)។ សតសព្ទ ជាណបុំសកលិង្គ និងឯកវចនៈ, សហស្សសព្ទ ក៏ដូច្នោះដែរ, កាលបើបែកពួក (វគ្គភេទ) រមែងមានពហុវចនៈក្នុងទីទាំងពួងផង។ ដូចជា ទ្វេ វីសតិយោ (ម្ភៃពីរដង)។ ក្នុងពួកសព្ទមានតឹសៈជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ ដូចជា ទ្វេ សតានិ (ពីររយ), ពហូនិ សតានិ (ច្រើនរយ), ទ្វេ សហស្សានិ (ពីរពាន់), ពហូនិ សហស្សានិ (ច្រើនពាន់)។

สตสฺส ทฺวิกนฺติ อตฺเถ ฉฏฺฐีตปฺปุริสํ กตฺวา ‘‘สตํ ทฺวิก’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘ทฺวิกาทีนํ ตทุตฺตรปทานญฺจ นิปจฺจนฺเต’’ติ วุตฺติยํ วจนโต อิมินา นิปาตเนน อุตฺตรปทสฺส ปุพฺพนิปาโต, กการโลโป จ โหติ. ทฺวิสตํ. เอวํ สตสฺส ติกํ ติสตํ, ตถา จตุสตํ, ปญฺจสตํ, ฉสตํ, สตฺตสตํ, อฏฺฐสตํ, นวสตํ, ทสสตํ สหสฺสํ โหติ. อถ วา ทฺเว สตานิ ทฺวิสตนฺติ ทิคุสมาโส. เอวํ ติสตํ, จตุสตํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថថា "សតស្ស ទ្វិកំ" (ពីរនៃរយ) ធ្វើឆដ្ឋីតប្បុរិសសមាសហើយ កាលដែលគួរពោលថា "សតំ ទ្វិកំ" ព្រោះពាក្យក្នុងវុត្តិថា "ទ្វិកាទីនំ តទុត្តរបទានញ្ច និបច្ចន្តេ" ដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) នេះ ឱ្យនាំយកឧត្តរបទមកទុកខាងមុខ (បុព្វនិបាត) និងលុបកការៈ។ សម្រេចរូបជា ទ្វិសតំ (ពីររយ)។ ដូចគ្នាដែរ បីនៃរយ ជា តិសតំ (បីរយ), ចតុសតំ (បួនរយ), បញ្ចសតំ (ប្រាំរយ), ឆសតំ (ប្រាំមួយរយ), សត្តសតំ (ប្រាំពីររយ), អដ្ឋសតំ (ប្រាំបីរយ), នវសតំ (ប្រាំបួនរយ), ទសសតំ (ដប់រយ) គឺ សហស្សំ (មួយពាន់)។ មួយម៉្យាងទៀត ពីរនៃរយ ជា ទ្វិសតំ គឺជាទិគុស្មាស។ តិសតំ, ចតុសតំ ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

๔๑๖. ยาว ตทุตฺตริ ทสคุณิตญฺจ.

៤១៦. ដរាបដល់ចំនួនខ្ពស់ឡើងទៅ និងគុណនឹងដប់។

ยาว ตาสํ สงฺขฺยานมุตฺตริ, ตาว ทสคุณิตญฺจ กาตพฺพํ, เอตฺถ ทกาโร สนฺธิโช. ยถา – ทสสฺส คณนสฺส ทสคุณิตํ [Pg.253] สตํ โหติ, สตสฺส ทสคุณิตํ สหสฺสํ, สหสฺสสฺส ทสคุณิตํ ทสสหสฺสํ, อิทํ นหุตนฺติปิ วุจฺจติ, ทสสหสฺสสฺส ทสคุณิตํ สตสหสฺสํ, ตํ ลกฺขนฺติปิ วุจฺจติ, สตสหสฺสสฺส ทสคุณิตํ ทสสตสหสฺสํ.

ការរាប់ទាំងឡាយនោះ ខ្ពស់ឡើងទៅត្រឹមណា ត្រូវធ្វើការគុណនឹងដប់ត្រឹមណោះ, ក្នុងទីនេះ "ទ" អក្សរ កើតអំពីសន្ធិ។ ដូចជា— ចំនួនដប់គុណនឹងដប់ ជា មួយរយ (សតំ), មួយរយគុណនឹងដប់ ជា មួយពាន់ (សហស្សំ), មួយពាន់គុណនឹងដប់ ជា មួយម៉ឺន (ទសសហស្សំ) នេះហៅថា នហុតំ ខ្លះ, មួយម៉ឺនគុណនឹងដប់ ជា មួយសែន (សតសហស្សំ) នេះហៅថា លក្ខំ ខ្លះ, មួយសែនគុណនឹងដប់ ជា ដប់សែន (ទសសតសហស្សំ)។

‘‘ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี’’ติ วตฺตเต.

បទថា "យទនុបបន្នា និបាតនា សិជ្ឈន្តិ" រមែងអន្ទោលទៅ។

๔๑๗. สกนาเมหิ.

៤១៧. ដោយឈ្មោះរបស់ខ្លួន។

ยาสํ ปน สงฺขฺยานํ อนิทฺทิฏฺฐนามเธยฺยานํ ยานิ รูปานิ, ตานิ สเกหิ นาเมหิ นิปจฺจนฺเต. สตสหสฺสานํ สตํ โกฏิ, อิตฺถิลิงฺคา, เอกวจนนฺตา จ, วคฺคเภเท พหุวจนญฺจ ภวติ, โกฏิสตสหสฺสานํ สตํ ปโกฏิ, ปโกฏิสตสหสฺสานํ สตํ โกฏิปฺปโกฏิ. เอวํ นหุตํ, นินฺนหุตํ, อกฺโขภินี, พินฺทุ, อพฺพุทํ, นิรพฺพุทํ, อหหํ, อพพํ, อฏฏํ, โสคนฺธิกํ, อุปฺปลํ, กุมุทํ, ปุณฺฑรีกํ, ปทุมํ, กถานํ, มหากถานํ, อสงฺขฺเยยฺยนฺติ.

ចំណែកឯរូបទាំងឡាយណា នៃចំនួនដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ឈ្មោះ រូបទាំងឡាយនោះ តែងសម្រេចដោយឈ្មោះរបស់ខ្លួន។ មួយរយនៃសែន ជា មួយកោដិ (កោដិ), ជាឥត្ថីលិង្គ និងឯកវចនៈ, កាលបើបែកពួក រមែងមានពហុវចនៈផង, មួយរយសែននៃកោដិ ជា បកោដិ, មួយរយសែននៃបកោដិ ជា កោដិប្បកោដិ។ ដូចគ្នាដែរ នហុតំ, និន្នហុតំ, អក្ខោភិនី, ពិន្ទុ, អព្វុទំ, និរព្វុទំ, អហហំ, អពពំ, អដដំ, សោគន្ធិកំ, ឧប្បលំ, កុមុទំ, បុណ្ឌរីកំ, បទុមំ, កថានំ, មហាកថានំ, អសង្ខេយ្យំ។

อิจฺเจวํ ฐานโต ฐานํ, สตลกฺขคุณํ มตํ;

โกฏิปฺปภุตินํ วีส-สงฺขฺยานญฺจ ยถากฺกมํ.

ការកើនឡើងពីឋានៈមួយទៅឋានៈមួយ នៃចំនួនទាំងឡាយមានកោដិជាដើម ចំនួន ២០ តាមលំដាប់ ត្រូវដឹងថាមានគុណមួយរយសែន (គុណនឹង ១០០,០០០) យ៉ាងនេះឯង។

‘‘ทฺเว ปริมาณานิ เอตสฺสา’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា "ទ្វេ បរិមាណានិ ឯតស្ស" (ការវាស់វែងទាំងឡាយពីរ នៃរបស់នេះ) —

๔๑๘. ทฺวาทิโต โกเนกตฺเถ จ.

៤១៨. ចុះ ក បច្ច័យ ក្រោយពី ទ្វិ សព្ទជាដើមផង ក្នុងអត្ថច្រើនយ៉ាងផង។

ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต คณนโต กปฺปจฺจโย โหติ อเนกตฺเถ. ทฺวิโก ราสิ ทฺวิกํ. เอวํ ติกํ, จตุกฺกํ, ปญฺจกํ, ฉกฺกํ, สตฺตกํ, อฏฺฐกํ, นวกํ, ทสกํ, ปณฺณาสกํ, สตกํ, สหสฺสกํ อิจฺจาทิ.

ចុះ ក បច្ច័យ ក្រោយពីចំនួនមាន ទ្វិ ជាដើម ក្នុងអត្ថច្រើនយ៉ាង។ ទ្វិកំ (ពួកពីរ)។ ដូចគ្នាដែរ តិកំ (ពួកបី), ចតុក្កំ (ពួកបួន), បញ្ចកំ (ពួកប្រាំ), ឆក្កំ (ពួកប្រាំមួយ), Sត្តកំ (ពួកប្រាំពីរ), អដ្ឋកំ (ពួកប្រាំបី), នវកំ (ពួកប្រាំបួន), ទសកំ (ពួកដប់), បណ្ណាសកំ (ពួកហាសិប), សតកំ (ពួកមួយរយ), សហស្សកំ (ពួកមួយពាន់) ជាដើម។

สงฺขฺยาตทฺธิตํ.

ចប់ សង្ខ្យាតទ្ធិត។

อพฺยยตทฺธิต

អព្យយតទ្ធិត

‘‘เอกสฺมึ [Pg.254] วาเร ภุญฺชติ, ทฺวิวาเร ภุญฺชตี’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា "ឯកស្មឹ វារេ ភុញ្ជតិ" (ស៊ីម្តង), "ទ្វិវារេ ភុញ្ជតិ" (ស៊ីពីរដង) —

๔๑๙. เอกาทิโต สกิสฺส กฺขตฺตุํ.

៤១៩. ចុះ ក្ខត្តុំ បច្ច័យ ក្រោយពី ឯក សព្ទជាដើម ក្នុងអត្ថថា វារៈ ជំនួស សកឹ សព្ទ។

เอกทฺวิติอิจฺเจวมาทิโต คณนโต สกิสฺส ฐาเน วารตฺเถ กฺขตฺตุํปจฺจโย โหติ. เอกกฺขตฺตุํ, ทฺวิกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ, ‘‘สพฺพาสมาวุโส’’ติอาทินา สิโลโป. เอวํ ติกฺขตฺตุํ, จตุกฺขตฺตุํ, ปญฺจกฺขตฺตุํ, ฉกฺขตฺตุํ, สตฺตกฺขตฺตุํ, อฏฺฐกฺขตฺตุํ, นวกฺขตฺตุํ, ทสกฺขตฺตุํ, สตกฺขตฺตุํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ, พหุกฺขตฺตุํ, กติกฺขตฺตุํ.

ចុះ ក្ខត្តុំ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា វារៈ ជំនួស សកឹ សព្ទ ក្រោយពីចំនួនមាន ឯក, ទ្វិ, តិ ជាដើម។ ភុញ្ជតិ ឯកក្ខត្តុំ (ស៊ីម្តង), ទ្វិក្ខត្តុំ (ស៊ីពីរដង), លុប សិ វិភត្តិ ដោយសូត្រថា "សព្វាសមាវុសោ" ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ តិក្ខត្តុំ (បីដង), ចតុក្ខត្តុំ (បួនដង), បញ្ចក្ខត្តុំ (ប្រាំដង), ឆក្ខត្តុំ (ប្រាំមួយដង), សត្តក្ខត្តុំ (ប្រាំពីរដង), អដ្ឋក្ខត្តុំ (ប្រាំបីដង), នវក្ខត្តុំ (ប្រាំបួនដង), ទសក្ខត្តុំ (ដប់ដង), សតក្ខត្តុំ (មួយរយដង), សហស្សក្ខត្តុំ (មួយពាន់ដង), ពហុក្ខត្តុំ (ច្រើនដង), កតិក្ខត្តុំ (ប៉ុន្មានដង)។

‘‘เอเกน วิภาเคนา’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្គហៈថា "ឯកេន វិភាគេន" (ដោយចំណែកមួយ) —

มณฺฑูกคติยา สงฺขฺยาคฺคหณมนุวตฺตเต.

ការកាន់យកនូវ សង្ខ្យា រមែងអន្ទោលទៅ ដោយដំណើរដូចជាកង្កែបលោត (មណ្ឌូកគតិ)។

๔๒๐. วิภาเค ธา จ.

៤២០. ចុះ ធា បច្ច័យផង ក្នុងអត្ថថា ចំណែក។

วิภาคตฺเถ เอกาทิสงฺขฺยาโต ธาปจฺจโย โหติ. จสทฺเทน เอกทฺวิโต ชฺฌ จ, สุตฺตาทิโต โส จ. เอกธา. ทฺวีหิ วิภาเคหิ ทฺวิธา, ทุธา วา, ทฺเวธา. ตีหิ วิภาเคหิ ติธา, เตธา วา, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อิการสฺเสกาโร. เอวํ จตุธา, ปญฺจธา, ฉธา, สตฺตธา, อฏฺฐธา, นวธา, ทสธา, สตธา, สหสฺสธา, กติธา, พหุธา.

ចុះ ធា បច្ច័យ ក្រោយពីចំនួនមាន ឯក ជាដើម ក្នុងអត្ថថា ចំណែក។ ដោយ ច សព្ទ ចុះ ជ្ឈ បច្ច័យ ក្រោយពី ឯក និង ទ្វិ ផង, ចុះ ស បច្ច័យ ក្រោយពី សុត្ត ជាដើមផង។ ឯកធា (ដោយចំណែកមួយ)។ ដោយចំណែកពីរ ជា ទ្វិធា ឬ ទុធា ឬ ទ្វេធា។ ដោយចំណែកបី ជា តិធា ឬ តេធា, យក ឥការៈ ជា ឯការៈ ដោយសូត្រថា "តេសុ វុទ្ធិ" ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ ចតុធា (បួនចំណែក), បញ្ចធា (ប្រាំចំណែក), ឆធា (ប្រាំមួយចំណែក), សត្តធា (ប្រាំពីរចំណែក), អដ្ឋធា (ប្រាំបីចំណែក), នវធា (ប្រាំបួនចំណែក), ទសធា (ដប់ចំណែក), សតធា (មួយរយចំណែក), សហស្សធា (មួយពាន់ចំណែក), កតិធា (ប៉ុន្មានចំណែក), ពហុធា (ច្រើនចំណែក)។

ชฺฌปฺปจฺจเย เอกธา กโรตีติ เอกชฺฌํ. เอวํ ทฺเวชฺฌํ.

ក្នុង ជ្ឈ បច្ច័យ ធ្វើឱ្យមានចំណែកតែមួយ សម្រេចរូបជា ឯកជ្ឈំ។ ដូចគ្នាដែរ ទ្វេជ្ឈំ។

โสปจฺจเย สุตฺเตน วิภาเคน สุตฺตโส. เอวํ พฺยญฺชนโส, ปทโส, อตฺถโส, พหุโส, สพฺพากาเรน สพฺพโส[Pg.255], อุปายโส, เหตุโส, ฐานโส, โยนิโส.

ក្នុង ស បច្ច័យ ដោយចំណែកនៃសូត្រ សម្រេចរូបជា សុត្តសោ។ ដូចគ្នាដែរ ព្យញ្ជនសោ (ដោយព្យញ្ជនៈ), បទសោ (ដោយបទ), អត្ថសោ (ដោយអត្ថ), ពហុសោ (ដោយច្រើន), សព្វសោ (ដោយប្រការទាំងពួង), ឧបាយសោ (ដោយឧបាយ), ហេតុសោ (ដោយហេតុ), ឋានសោ (ដោយឋានៈ), យោនិសោ (ដោយឧបាយដ៏សម្របសម្រួល)។

๔๒๑. สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา.

៤២១. ចុះ ថា បច្ច័យ ក្រោយពីសព្វនាមទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថសំដែងនូវប្រការ ចំណែកឯ តុ សព្ទ ចុះ ថត្តា បច្ច័យផង។

สพฺพนาเมหิ ปการวจนตฺเถ ถาปจฺจโย โหติ, ตุสทฺเทน ถตฺตาปจฺจโย จ. สามญฺญสฺส เภทโก วิเสโส ปกาโร, ตสฺสาภิธาเนติ อตฺโถ, โส ปกาโร ตถา, ตํ ปการํ ตถา, เตน ปกาเรน ตถา, เยน ปกาเรน ยถา. เอวํ สพฺพถา, อญฺญถา, อิตรถา, อุภยถา, ถตฺตาปจฺจเย เตน ปกาเรน ตถตฺตา. เอวํ ยถตฺตา, อญฺญถตฺตา.

ចុះ ថា បច្ច័យ ក្រោយពីសព្វនាមទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថសំដែងនូវប្រការ, ដោយ តុ សព្ទ ចុះ ថត្តា បច្ច័យផង។ សេចក្តីប្លែកគ្នាដែលជាគ្រឿងចែកនូវសាមញ្ញៈ ឈ្មោះថា ប្រការ, មានអត្ថថា ការពោលនូវប្រការនោះ, ប្រការនោះ ជា តថា, នូវប្រការនោះ ជា តថា, ដោយប្រការនោះ ជា តថា, ដោយប្រការណា ជា យថា។ ដូចគ្នាដែរ សព្វថា (ដោយប្រការទាំងពួង), អញ្ញថា (ដោយប្រការដទៃ), ឥតរថា (ដោយប្រការក្រៅពីនេះ), ឧភយថា (ដោយប្រការទាំងពីរ), ក្នុង ថត្តា បច្ច័យ ដោយប្រការនោះ ជា តថត្តា។ ដូចគ្នាដែរ យថត្តា, អញ្ញថត្តា។

โก ปกาโรติ อตฺเถ –

ក្នុងអត្ថថា "តើប្រការដូចម្តេច?" —

๔๒๒. กิมิเมหิ ถํ.

៤២២. ចុះ ថំ បច្ច័យ ក្រោយពី កឹ និង ឥម សព្ទទាំងឡាយ។

กึอิมอิจฺเจเตหิ ถํปจฺจโย โหติ ปการวจนตฺเถ. ‘‘กิสฺส ก เว จา’’ติ เอตฺถ จสทฺเทน กิสฺส กาเทโส. กถํ, กํ ปการํ กถํ, เกน ปกาเรน กถํ, อยํ ปกาโร อิตฺถํ, อิมํ ปการํ อิตฺถํ. อเนน ปกาเรน อิตฺถํ, ‘‘อิมสฺสิ ถํ ทานิห โต เธสุ จา’’ติ อิมสทฺทสฺส อิกาโร, ทฺวิตฺตํ. เอตฺถ หิ กฺขตฺตุํ อาทิถํปริโยสานปฺปจฺจยนฺตานํ อพฺยยตทฺธิตตฺตา นามพฺยปเทสํ กตฺวา วิภตฺติมฺหิ กเต ‘‘สพฺพาสมาวุโส’’ติอาทินา วิภตฺติโลโป, ‘‘กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ’’ติอาทินา วุตฺตโตอาทิปฺปจฺจยนฺตา จ อิเธว อพฺยยตทฺธิเต สงฺคยฺหนฺติ.

ចុះ ថំ បច្ច័យ ក្រោយពី កឹ និង ឥម សព្ទទាំងនេះ ក្នុងអត្ថសំដែងនូវប្រការ។ ដោយ ច សព្ទ ក្នុងសូត្រថា "កិស្ស ក វេ ចា" ឱ្យយក កឹ ជា ក។ សម្រេចរូបជា កថំ (ដូចម្តេច), នូវប្រការដូចម្តេច ជា កថំ, ដោយប្រការដូចម្តេច ជា កថំ, ប្រការនេះ ជា ឥត្ថំ, នូវប្រការនេះ ជា ឥត្ថំ, ដោយប្រការនេះ ជា ឥត្ថំ, ដោយសូត្រថា "ឥមស្សិ ថំ ដានិហ តោ ធេសុ ចា" ឱ្យយក ឥម ជា ឥ និងតម្រួត (ទ្វិត្តៈ)។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ក្ខត្តុំ ជាដើម និងមាន ថំ ជាទីបំផុត ព្រោះជាអព្យយតទ្ធិត ទើបតាំងជាណាមសព្ទ ហើយកាលបើចុះវិភត្តិហើយ ឱ្យលុបវិភត្តិដោយសូត្រថា "សព្វាសមាវុសោ" ជាដើម, ចំណែកឯបច្ច័យមាន តោ ជាដើម ដែលចុះក្នុងអត្ថបញ្ចមីវិភត្តិ ដោយសូត្រថា "ក្វចិ តោ បញ្ចម្យត្ថេ" ជាដើម ក៏រមែងសង្គ្រោះចូលក្នុងអព្យយតទ្ធិតនេះឯង។

๔๒๓. ยทนุปปนฺนา [Pg.256] นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

៤២៣. ពាក្យទាំងឡាយណាដែលមិនសម្រេចដោយលក្ខណៈ តែងសម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ)។

เย สทฺทา ลกฺขเณน อนุปปนฺนา อนิทฺทิฏฺฐลกฺขณา อกฺขราทิโต, นาโมปสคฺคนิปาตโต วา สมาสตทฺธิตาทิโต วา, เต นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

សព្ទទាំងឡាយណាដែលមិនសម្រេចដោយលក្ខណៈ គឺមិនមានលក្ខណៈដែលបានបញ្ជាក់ទុក ដោយអក្ខរៈជាដើម ឬដោយនាម ឧបសគ្គ និបាត ឬដោយសមាស តទ្ធិតជាដើម សព្ទទាំងឡាយនោះ តែងសម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ)។

ตทฺธิตโต ตาว –

ជាដំបូង ក្នុងតទ្ធិតៈ —

อิมสฺมา ชฺช สิยา กาเล, สมานาปรโต ชฺชุ จ;

อิมสทฺทสฺส’กาโร จ, สมานสฺส จ โส สิยา.

ចុះ ជ្ជ បច្ច័យ ក្រោយពី ឥម សព្ទ ក្នុងអត្ថជាកាល, ចុះ ជ្ជុ បច្ច័យ ក្រោយពី សមាន និង អបរ សព្ទ, និងយក ឥម ជា អ, យក សមាន ជា ស។

อิมสฺมึ กาเล, อิมสฺมึ ทิวเส วา อชฺช, สมาเน กาเล สชฺชุ, อปรสฺมึทิวเส อปรชฺชุ. นิปาเตหิ ภวตฺเถ ตนปฺปจฺจโย. อชฺช ภวํ อชฺชตนํ, อชฺช ภวา อชฺชตนี, สฺเว ภวํ สฺวาตนํ. เอวํ ปุราตนํ, หิยฺโย ภวํ หิยฺยตฺตนํ, หิยฺโย ภวา หิยฺยตฺตนี อิจฺจาทิ.

ក្នុងកាលនេះ ឬក្នុងថ្ងៃនេះ ជា អជ្ជ (ថ្ងៃនេះ), ក្នុងកាលស្មើគ្នា ជា សជ្ជុ (ភ្លាមៗ), ក្នុងថ្ងៃដទៃ ជា អបរជ្ជុ (ថ្ងៃស្អែក)។ ចុះ តន បច្ច័យ ក្រោយពីនិបាតទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថថា កើតឡើង។ កើតឡើងក្នុងថ្ងៃនេះ ជា អជ្ជតនំ, កើតឡើងក្នុងថ្ងៃនេះ (ឥត្ថីលិង្គ) ជា អជ្ជតនី, កើតឡើងក្នុងថ្ងៃស្អែក ជា ស្វាតនំ។ ដូចគ្នាដែរ បុរាតនំ (របស់ចាស់បុរាណ), កើតឡើងក្នុងថ្ងៃម្សិលមិញ ជា ហិយ្យត្តនំ, កើតឡើងក្នុងថ្ងៃម្សិលមិញ (ឥត្ថីលិង្គ) ជា ហិយ្យត្តនី ជាដើម។

อพฺยยตทฺธิตํ.

ចប់ អព្យយតទ្ធិត។

สามญฺญวุตฺติภาวตฺถา-พฺยยโต ตทฺธิตํ ติธา;

ตตฺราทิ จตุธาปจฺจา-เนกตฺถสฺสตฺถิสงฺขฺยาโต.

តទ្ធិតៈ មាន ៣ ប្រការ គឺ សាមញ្ញតទ្ធិត ភាវតទ្ធិត និងអព្យយតទ្ធិត; ក្នុងតទ្ធិតៈទាំងនោះ តទ្ធិតទីមួយ (សាមញ្ញតទ្ធិត) មាន ៤ យ៉ាង គឺ អនេកត្ថតទ្ធិត អត្ថិតទ្ធិត និងសង្ខ្យាតទ្ធិត (រួមទាំងតទ្ធិតដទៃទៀត)។

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ ตทฺธิตกณฺโฑ

ក្នុងគម្ពីរបទរូបសិទ្ធិ ផ្នែកតទ្ធិតកណ្ឌ

ปญฺจโม.

ទីប្រាំ (ចប់)។

๖. อาขฺยาตกณฺฑ

៦. អាខ្យាតកណ្ឌ

ภูวาทิคณ

ភូវាទិគណៈ

วิภตฺติวิธาน

វិភត្តិវិធាន

อถ [Pg.257] อาขฺยาตวิภตฺติโย กฺริยาวาจีหิ ธาตูหิ ปรา วุจฺจนฺเต.

លំដាប់នេះ អាខ្យាតវិភត្តិទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងនៃធាតុទាំងឡាយដែលសំដែងនូវកិរិយា នឹងត្រូវពោលទៅ។

ตตฺถ กฺริยํ อาจิกฺขตีติ อาขฺยาตํ, กฺริยาปทํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘กาลการกปุริสปริทีปกํ กฺริยาลกฺขณมาขฺยาติก’’นฺติ. ตตฺถ กาโลติ อตีตาทโย, การกมิติ กมฺมกตฺตุภาวา, ปุริสาติ ปฐมมชฺฌิมุตฺตมา, กฺริยาติ คมนปจนาทิโก ธาตฺวตฺโถ, กฺริยาลกฺขณํ สญฺญาณํ เอตสฺสาติ กฺริยาลกฺขณํ, อติลิงฺคญฺจ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទដែលសំដែងនូវកិរិយា ឈ្មោះថា អាខ្យាត គឺកិរិយាបទ។ ព្រោះមានពាក្យពោលទុកថា "បទណាដែលសំដែងនូវកាល ការកៈ និងបុរស មានកិរិយាជាលក្ខណៈ បទនោះឈ្មោះថា អាខ្យាត"។ ក្នុងបទនោះ កាល គឺអតីតកាលជាដើម, ការកៈ គឺកម្មការកៈ កត្តុការកៈ និងភាវការកៈ, បុរស គឺបឋមបុរស មជ្ឈិមបុរស និងឧត្តមបុរស, កិរិយា គឺសេចក្តីនៃធាតុមានការទៅ និងការស្លជាដើម, បទដែលមានកិរិយាជាគ្រឿងសម្គាល់ ឈ្មោះថា មានកិរិយាជាលក្ខណៈ និងមិនមានលិង្គ (អតិលិង្គ)។

วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ពាក្យនេះ ព្រះបុរាណាចារ្យបានពោលទុកមកហើយថា —

‘‘ยํ ติกาลํ ติปุริสํ, กฺริยาวาจิ ติการกํ;

อติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ, ตทาขฺยาตนฺติ วุจฺจตี’’ติ.

"បទណាមានកាល ៣ មានបុរស ៣ សំដែងនូវកិរិយា មានការកៈ ៣ មិនមានលិង្គ មានវចនៈ ២ បទនោះលោកហៅថា អាខ្យាត"។

กาลาทิวเสน ธาตฺวตฺถํ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย, ตฺยาทโย, ตา ปน วตฺตมานา ปญฺจมี สตฺตมี ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนี อชฺชตนี ภวิสฺสนฺตี กาลาติปตฺติ จาติ อฏฺฐวิธา ภวนฺติ.

ពួកវិភត្តិមាន តិ ជាដើម តែងចែកនូវសេចក្តីនៃធាតុដោយអំណាចនៃកាលជាដើម ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វិភត្តិ, វិភត្តិទាំងឡាយនោះ រមែងមាន ៨ យ៉ាង គឺ វត្តមានា, បញ្ចមី, សត្តមី, បរោក្ខា, ហិយ្យត្តនី, អជ្ជតនី, ភវិស្សន្តី និងកាលាតិបត្តិ។

กฺริยํ ธาเรนฺตีติ ธาตโว, ภูวาทโย, ขาทิธาตุปฺปจฺจยนฺตา จ, เต ปน อตฺถวสา ทฺวิธา ภวนฺติ สกมฺมกา, อกมฺมกา จาติ. ตตฺร สกมฺมกา เย ธาตโวกมฺมาเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา – กฏํ กโรติ, คามํ คจฺฉติ, โอทนํ ปจตีติอาทโย, อกมฺมกา เย กมฺมนิรเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา – อจฺฉติ, เสติ, ติฏฺฐตีติอาทโย.

សព្ទទាំងឡាយដែលទ្រទ្រង់នូវកិរិយា ឈ្មោះថា ធាតុ មានពួកភូធាតុជាដើម និងធាតុដែលមានបច្ច័យនៅចុងមានខាទិធាតុជាដើម, ធាតុទាំងឡាយនោះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តី រមែងមាន ២ យ៉ាង គឺ សកម្មកធាតុ (ធាតុមានកម្ម) និងអកម្មកធាតុ (ធាតុមិនមានកម្ម)។ ក្នុងធាតុទាំងនោះ ធាតុទាំងឡាយណាដែលពោលនូវកិរិយាដែលរំពឹងរកកម្ម ឈ្មោះថា សកម្មកធាតុ ដូចជា កដំ ករោតិ (ធ្វើនូវកន្ទេល), គាមំ គច្ឆតិ (ទៅកាន់ស្រុក), ឱទនំ បចតិ (ស្លនូវបាយ) ជាដើម, ធាតុទាំងឡាយណាដែលពោលនូវកិរិយាមិនរំពឹងរកកម្ម ឈ្មោះថា អកម្មកធាតុ ដូចជា អច្ឆតិ (អង្គុយ), សេតិ (ដេក), តិដ្ឋតិ (ឈរ) ជាដើម។

เต [Pg.258] ปน สตฺตวิธา ภวนฺติ วิกรณปฺปจฺจยเภเทน, กถํ? อวิกรณา ภูวาทโย. นิคฺคหีตปุพฺพกอวิกรณา รุธาทโย, ยวิกรณา ทิวาทโย, ณุณา อุณาวิกรณา สฺวาทโย, นาปฺปณฺหาวิกรณา กิยาทโย, โอยิรวิกรณา ตนาทโย, สกตฺเถ เณ ณยนฺตา จุราทโยติ.

ធាតុទាំងឡាយនោះ រមែងមាន ៧ យ៉ាង ដោយការប្លែកគ្នានៃវិករណបច្ច័យ, តើដូចម្តេច? គឺ ពួកភូធាតុជាដើម មិនមានវិករណបច្ច័យ (អវិករណៈ)។ ពួករុធធាតុជាដើម មានវិករណបច្ច័យមាននិគ្គហិតនៅខាងមុខ។ ពួកទិវធាតុជាដើម មាន យ វិករណបច្ច័យ។ ពួកសុធាតុជាដើម មាន ណុ, ណា, ឧ វិករណបច្ច័យ។ ពួកកិយធាតុជាដើម មាន នា, ប្ប, ណ្ហា វិករណបច្ច័យ។ ពួកតនធាតុជាដើម មាន ឱ, យិរ វិករណបច្ច័យ។ ពួកចុរធាតុជាដើម មាន ណេ, ណយ បច្ច័យក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន (សកត្ថៈ)។

ตตฺถ ปฐมํ อวิกรเณสุ ภูวาทีสุ ธาตูสุ ปฐมภูตา อกมฺมกา ภูอิจฺเจตสฺมา ธาตุโต ตฺยาทโย ปรา โยชียนฺเต.

ក្នុងធាតុទាំងនោះ ជាដំបូង ក្នុងបណ្តាធាតុទាំងឡាយមានភូធាតុជាដើមដែលមិនមានវិករណបច្ច័យ វិភត្តិទាំងឡាយមាន តិ ជាដើម តែងត្រូវផ្សំនៅខាងចុងនៃ ភូ ធាតុនេះ ដែលជាអកម្មកធាតុមុនគេ។

ภูสตฺตายํ, ‘‘ภู’’อิจฺจยํ ธาตุ สตฺตายมตฺเถ วตฺตเต, กฺริยาสามญฺญภูเต ภวเน วตฺตเตติ อตฺโถ.

ភូ សត្តាយំ, ភូ ធាតុនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា ភាពមាន (សត្តា) មានសេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកិរិយាជាសាមញ្ញ គឺការកើតឡើង (ភវនៈ)។

‘‘ภู’’อิติ ฐิเต –

កាលបើដំកល់ "ភូ" ទុកហើយ —

๔๒๔. ภูวาทโย ธาตโว.

៤២៤. សព្ទទាំងឡាយមាន ភូ ជាដើម ឈ្មោះថា ធាតុ។

ภูอิจฺเจวมาทโย เย กฺริยาวาจิโน สทฺทคณา, เต ธาตุสญฺญา โหนฺติ. ภู อาทิ เยสํ เต ภูวาทโย, อถ วา ภูวา อาที ปการา เยสํ เต ภูวาทโย.

ពួកសព្ទដែលសំដែងនូវកិរិយាមាន ភូ ជាដើមទាំងនេះ រមែងមានឈ្មោះថា ធាតុ។ សព្ទទាំងឡាយណាមាន ភូ ជាដើម សព្ទទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា ភូវាទិ, មួយម៉្យាងទៀត សព្ទទាំងឡាយណាមានប្រការដូចជា ភូ និង វា ជាដើម សព្ទទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា ភូវាទិ។

ภูวาทีสุ วกาโรยํ, เญยฺโย อาคมสนฺธิโช;

ภูวาปฺปการา วา ธาตู, สกมฺมากมฺมกตฺถโต.

វ អក្សរ ក្នុងពាក្យថា ភូវាទិ នេះ ត្រូវដឹងថា កើតអំពីអាគមសន្ធិ, មួយម៉្យាងទៀត ធាតុទាំងឡាយ មានប្រការដូចជា ភូ និង វា ព្រោះមានអត្ថជាសកម្មកៈ និងអកម្មកៈ។

‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทิโต ‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตเต.

បទថា "ក្វចិ" ពីរូបសូត្រថា "ក្វចិ ធាតុ" ជាដើម រមែងអន្ទោលទៅ។

๔๒๕. ธาตุสฺสนฺโต โลโปเนกสฺสรสฺส.

៤២៥. ឱ្យលុបទីបំផុតនៃធាតុដែលមានស្រៈច្រើន ខ្លះ។

อเนกสฺสรสฺส ธาตุสฺส อนฺโต กฺวจิ โลโป โหติ.

ទីបំផុតនៃធាតុដែលមានស្រៈច្រើន រមែងត្រូវលុប ខ្លះ។

กฺวจิคฺคหณํ ‘‘มหียติ สมโถ’’ติอาทีสุ นิวตฺตนตฺถํ, อิติ อเนกสฺสรตฺตาภาวา อิธ ธาตฺวนฺตโลโป น โหติ.

ការដាក់បញ្ចូល "ក្វចិ" សព្ទ ដើម្បីឃាត់ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន "មហីយតិ សមថោ" ជាដើម, ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះមិនមានភាពជាធាតុមានស្រៈច្រើន ក្នុងទីនេះទើបមិនមានការលុបទីបំផុតនៃធាតុ។

ตโต [Pg.259] ธาตฺวาธิการวิหิตาเนกปฺปจฺจยปฺปสงฺเค ‘‘วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี’’ติ กตฺวา วตฺตมานวจนิจฺฉายํ –

លំដាប់នោះ កាលបើមានការប្រកបដោយបច្ច័យច្រើនដែលបានបញ្ញត្តិទុកក្នុងអធិការនៃធាតុ ដោយយល់ថា "ការសម្រេចនៃសព្ទ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់នៃសេចក្តីប្រាថ្នារបស់អ្នកពោល" ក្នុងកាលដែលប្រាថ្នានឹងពោលនូវវត្តមានាកាល —

๔๒๖. วตฺตมานา ติอนฺติ, สิถ, มิม, เตอนฺเต, เสวฺเห, เอมฺเห.

៤២៦. វត្ដមានាវិភត្តិ គឺ តិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម, តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ។

ตฺยาทโย ทฺวาทส วตฺตมานาสญฺญา โหนฺตีติ ตฺยาทีนํ วตฺตมานตฺถวิสยตฺตา วตฺตมานาสญฺญา.

វិភត្តិទាំង ១២ មាន តិ ជាដើម ឈ្មោះថា វត្ដមានា។ ព្រោះវិភត្តិមាន តិ ជាដើមនោះ មានអត្ថជាវិស័យក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ទើបឈ្មោះថា វត្ដមានា។

๔๒๗. กาเล.

៤២៧. ក្នុងកាល។

อยมธิกาโร.

នេះជាអធិការសូត្រ។

อิโต ปรํ ตฺยาทิวิภตฺติวิธาเน สพฺพตฺถ วตฺตเต.

តាំងពីសូត្រនេះទៅ ក្នុងវិធីចាត់ចែងវិភត្តិមាន តិ ជាដើម រមែងអន្ទោលទៅក្នុងទីទាំងពួង។

๔๒๘. วตฺตมานา ปจฺจุปฺปนฺเน.

៤២៨. វត្ដមានាវិភត្តិ ចុះក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។

ปจฺจุปฺปนฺเน กาเล คมฺยมาเน วตฺตมานาวิภตฺติ โหติ, กาโลติ เจตฺถ กฺริยา, กรณํ กาโร, รการสฺส ลกาโร, กาโล.

កាលបើបច្ចុប្បន្នកាលដឹងបានច្បាស់ វត្ដមានាវិភត្តិរមែងចុះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «កាល» ក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកកិរិយា, គ្រឿងធ្វើ ឈ្មោះថា ការៈ, ការបំលែង រ-អក្សរ ជា ល-អក្សរ ជា កាលៈ។

ตสฺมา –

ព្រោះហេតុនោះ -

กฺริยาย คมฺยมานาย, วิภตฺตีนํ วิธานโต;

ธาตูเหว ภวนฺตีติ, สิทฺธํ ตฺยาทิวิภตฺติโย.

កាលបើកិរិយាដឹងបានច្បាស់ ព្រោះការចាត់ចែងវិភត្តិទាំងឡាយ វិភត្តិមាន តិ ជាដើម រមែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ នេះជាការសម្រេច។

อิธ ปน กาลสฺส อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาณตฺติปริกปฺปกาลาภิปตฺติวเสน ฉธา ภินฺนตฺตา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺเน’’ติ วิเสเสติ. ตํ ตํ การณํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺโน ปจฺจุปฺปนฺโน, ปฏิลทฺธสภาโว, น ตาว อตีโตติ อตฺโถ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះកាលចែកចេញជា ៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃអតីតកាល អនាគតកាល បច្ចុប្បន្នកាល អាណត្តិ បរិកប្ប និងកាលាភិបត្តិ ទើបលោកធ្វើការវិសេសនៈថា «paccuppanne» (ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល)។ សភាវៈដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យហេតុនោះៗ ឈ្មោះថា បច្ចុប្បន្ន មានន័យថា បានសម្រេចសភាវៈហើយ មិនទាន់កន្លងទៅនៅឡើយ។

ปจฺจุปฺปนฺนสมีเปปิ, ตพฺโพหารูปจารโต;

วตฺตมานา อตีเตปิ, ตํกาลวจนิจฺฉยาติ.

សូម្បីក្នុងកាលជិតបច្ចុប្បន្ន និងសូម្បីក្នុងអតីតកាល ក៏ចុះវត្ដមានាវិភត្តិបានដែរ ដោយការប្រើប្រាស់ឧបចារវោហារក្នុងកាលនោះៗ តាមបំណងនៃការនិយាយ។

ตสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺเน วตฺตมานาวิภตฺตึ กตฺวา, ตสฺสา ฐานานิยเม ‘‘ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา’’ติ ปริภาสโต ธาตุโต [Pg.260] ปรํ วตฺตมานปฺปจฺจเย กตฺวา, เตสมนิยมปฺปสงฺเคสติ ‘‘วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี’’ติ ปรสฺสปทวจนิจฺฉายํ –

កាលបើចុះវត្ដមានាវិភត្តិក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនោះហើយ កាលបើមិនមានការកំណត់ទីតាំងនៃវិភត្តិនោះ ដោយកំណត់តាមបរិភាសាសូត្រថា «dhātuliṅgehi parā paccayā» (បច្ច័យទាំងឡាយចុះខាងចុងនៃធាតុនិងលិង្គ) ទើបចុះវត្ដមានាវិភត្តិខាងចុងនៃធាតុ កាលបើមានការមិនកំណត់កើតឡើង ក៏កំណត់យកតាមបំណងរបស់អ្នកនិយាយ តាមលំដាប់នៃការប្រើប្រាស់ពាក្យ ក្នុងបំណងចង់និយាយជាបរស្សបទថា -

๔๒๙. อถ ปุพฺพานิ วิภตฺตีนํ ฉ ปรสฺสปทานิ.

៤២៩. លំដាប់នោះ វិភត្តិ ៦ តួខាងដើម ឈ្មោះថា បរស្សបទ។

อถ ตทฺธิตานนฺตรํ วุจฺจมานานํ สพฺพาสํ วตฺตมานาทีนํ อฏฺฐวิธานํ วิภตฺตีนํ ยานิ ยานิ ปุพฺพกานิ ฉ ปทานิ, ตานิ ตานิ อตฺถโต อฏฺฐจตฺตาลีสมตฺตานิ ปรสฺสปทสญฺญานิ โหนฺตีติอาทิมฺหิ ฉนฺนํ ปรสฺสปทสญฺญา, ปรสฺสตฺถานิ ปทานิ ปรสฺสปทานิ, ตพฺพาหุลฺลโต ตพฺโพหาโร.

លំដាប់នោះ ក្នុងបណ្តាវិភត្តិទាំង ៨ យ៉ាង មានវត្ដមានាវិភត្តិជាដើម ដែលពោលខាងក្រោយអំពីតទ្ធិត វិភត្តិ ៦ តួខាងដើមណាខ្លះ វិភត្តិទាំងនោះ (បើគិតតាមអត្ថ) មានប្រមាណ ៤៨ តួ ឈ្មោះថា បរស្សបទ។ ក្នុងទីនេះជាដើម ការតាំងឈ្មោះថា បរស្សបទ ដល់វិភត្តិទាំង ៦ តួ, បទទាំងឡាយដែលមានអត្ថដើម្បីអ្នកដទៃ ឈ្មោះថា បរស្សបទ ការហៅឈ្មោះនោះ ព្រោះការប្រើប្រាស់ច្រើនដោយអំណាចនៃបទនោះ។

‘‘ธาตูหิ เณ ณย’’อิจฺจาทิโต ‘‘ธาตูหี’’ติ วตฺตมาเน –

កាលបើបទថា «dhātūhi» អន្ទោលមកពីសូត្រថា «Dhātūhi ṇe ṇaya» ជាដើម -

๔๓๐. กตฺตริ ปรสฺสปทํ.

៤៣០. បរស្សបទ ចុះក្នុងកត្តុការកៈ។

กตฺตริการเก อภิเธยฺเย สพฺพธาตูหิ ปรสฺสปทํ โหตีติ ปรสฺสปทํ กตฺวา, ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค วตฺติจฺฉาวสา –

កាលបើកត្តុការកៈជាអត្ថដែលត្រូវពោល បរស្សបទរមែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងពួង។ កាលបើចុះបរស្សបទហើយ កាលបើមានការមិនកំណត់កើតឡើង ក៏កំណត់យកតាមបំណងរបស់អ្នកនិយាយថា -

วิปริณาเมน ‘‘ปรสฺสปทานํ, อตฺตโนปทาน’’นฺติ จ วตฺตเต.

បទថា «parassapadānaṃ» និង «attanopadānaṃ» ដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ រមែងអន្ទោលទៅ។

๔๓๑. ทฺเว ทฺเว ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสา.

៤៣១. វិភត្តិពីរៗ តួ ឈ្មោះថា បឋមបុរិស មជ្ឈិមបុរិស និងឧត្តមបុរិស។

ตาสํ วิภตฺตีนํ ปรสฺสปทาน’มตฺตโนปทานญฺจ ทฺเว ทฺเว วจนานิ ยถากฺกมํ ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสสญฺญานิ โหนฺติ. ตํ ยถา? ติ อนฺติอิติ ปฐมปุริสา, สิ ถอิติ มชฺฌิมปุริสา, มิ มอิติ อุตฺตมปุริสา. อตฺตโนปเทสุปิ เต อนฺเตอิติ ปฐมปุริสา, เส วฺเหอิติ มชฺฌิมปุริสา, เอ มฺเหอิติ อุตฺตมปุริสา. เอวํ เสสาสุ สตฺตสุ วิภตฺตีสุปิ โยเชตพฺพนฺติ[Pg.261]. เอวํ อฏฺฐวิภตฺติวเสน ฉนฺนวุติวิเธ อาขฺยาตปเท ทฺวตฺตึส ทฺวตฺตึส ปฐมมชฺฌิมอุตฺตมปุริสา โหนฺตีติ วตฺตมานปรสฺสปทาทิมฺหิ ทฺวินฺนํ ปฐมปุริสสญฺญา.

វចនៈពីរៗ នៃវិភត្តិទាំងឡាយនោះ ទាំងផ្នែកបរស្សបទ និងអត្តនោបទ ឈ្មោះថា បឋមបុរិស មជ្ឈិមបុរិស និងឧត្តមបុរិស តាមលំដាប់។ តើដូចម្តេច? គឺ តិ អន្តិ ជាបឋមបុរិស, សិ ថ ជាមជ្ឈិមបុរិស, មិ ម ជាឧត្តមបុរិស។ សូម្បីក្នុងអត្តនោបទ តេ អន្តេ ជាបឋមបុរិស, សេ វ្ហេ ជាមជ្ឈិមបុរិស, ឯ ម្ហេ ជាឧត្តមបុរិស។ គប្បីផ្សំយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងវិភត្តិ ៧ យ៉ាងដែលនៅសល់។ យ៉ាងនេះ ក្នុងអាខ្យាតបទដែលមាន ៩៦ បែប ដោយអំណាចនៃវិភត្តិទាំង ៨ នោះ រមែងមានបឋមបុរិស មជ្ឈិមបុរិស និងឧត្តមបុរិស ម្យ៉ាងៗ ៣២ តួ។ ក្នុងទីនេះជាដើម នៃវត្ដមានាវិភត្តិ បរស្សបទ ការតាំងឈ្មោះថា បឋមបុរិស ដល់វិភត្តិ ២ តួខាងដើម។

๔๓๒. นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม.

៤៣២. កាលបើមាននាមសព្ទដែលមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា ប្រកបជាមួយ ទោះបីប្រើប្រាស់ក្តី មិនប្រើប្រាស់ក្តី ក៏ចុះបឋមបុរិស។

ตุมฺหามฺหสทฺทวชฺชิเต ตุลฺยาธิกรณภูเต สาธกวาจเก นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ธาตูหิ ปฐมปุริโส โหตีติ ปฐมปุริสํ กตฺวา, ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค กฺริยาสาธกสฺส กตฺตุโน เอกตฺเต วตฺตุมิจฺฉิเต ‘‘เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจน’’นฺติ วตฺตมานปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ ติ.

កាលបើមាននាមសព្ទជាតួសម្រេចសេចក្តី ដែលមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា វៀរលែងតែ «តុម្ហ» និង «អម្ហ» សព្ទ ទោះបីប្រើប្រាស់ក្តី មិនប្រើប្រាស់ក្តី បឋមបុរិសរមែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ។ កាលបើចុះបឋមបុរិសហើយ កាលបើមានការមិនកំណត់កើតឡើង កាលបើចង់និយាយនូវភាពជាឯកវចនៈនៃកត្តុដែលជាតួសម្រេចកិរិយា ដោយសូត្រថា «ekamhi vattabbe ekavacanaṃ» វិភត្តិដែលចុះនោះគឺ «តិ» ដែលជាឯកវចនៈ បឋមបុរិស បរស្សបទ នៃវត្ដមានាវិភត្តិ។

‘‘ปโร, ปจฺจโย, ธาตู’’ติ จ อธิกาโร, ‘‘ยถา กตฺตริ จา’’ติ อิโต ‘‘กตฺตรี’’ติ วิกรณปฺปจฺจยวิธาเน สพฺพตฺถ วตฺตเต.

បទអធិការថា «paro» «paccayo» «dhātū» និងបទថា «kattari» ពីសូត្រថា «yathā kattari ca» រមែងអន្ទោលទៅក្នុងទីទាំងពួង ក្នុងវិធីចាត់ចែងវិករណបច្ច័យ។

๔๓๓. ภูวาทิโต อ.

៤៣៣. ចុះ អ បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ភូ ជាដើម។

ภูอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต ปโร อปจฺจโย โหติ กตฺตริ วิหิเตสุ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ ปเรสุ. สพฺพธาตุกมฺหิเยวายมิสฺสเต.

អ បច្ច័យ រមែងចុះខាងចុងនៃក្រុមធាតុមាន ភូ ជាដើម កាលបើមានវិភត្តិនិងបច្ច័យដែលលោកចាត់ចែងក្នុងកត្តុការកៈនៅខាងចុង។ វិធីនេះលោកប្រាថ្នាប្រើតែក្នុងសព្វធាតុករវិភត្តិប៉ុណ្ណោះ។

‘‘อสํโยคนฺตสฺส, วุทฺธี’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «asaṃyogantassa» និង «vuddhi» រមែងអន្ទោលទៅ។

๔๓๔. อญฺเญสุ จ.

៤៣៤. ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយដទៃផង។

การิตโต อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ อสํโยคนฺตานํ ธาตูนํ วุทฺธิ โหติ. จคฺคหเณน ณุปฺปจฺจยสฺสาปิ วุทฺธิ โหติ. เอตฺถ จ ‘‘ฆฏาทีนํ วา’’ติ อิโต วาสทฺโท อนุวตฺเตตพฺโพ, โส จ ววตฺถิตวิภาสตฺโถ. เตน –

កាលបើមានបច្ច័យទាំងឡាយដទៃក្រៅពីការិតបច្ច័យនៅខាងចុង ការធ្វើវុទ្ធិនៃធាតុទាំងឡាយដែលមិនមានព្យញ្ជនៈសង្យោគនៅខាងចុង រមែងមាន។ ដោយការកាន់យក ច-សព្ទ សូម្បីការធ្វើវុទ្ធិនៃ ណុ-បច្ច័យ ក៏រមែងមានដែរ។ ក្នុងសូត្រនេះ បទថា «vā» ពីសូត្រថា «ghaṭādīnaṃ vā» គប្បីអន្ទោលមក, វ៉ា-សព្ទនោះ មានអត្ថជាវវត្ថិតវិភាសា (កំណត់ជម្រើស)។ ព្រោះហេតុនោះ -

อิวณฺณุวณฺณนฺตานญฺจ, ลหูปนฺตาน ธาตุนํ;

อิวณฺณุวณฺณานเมว, วุทฺธิ โหติ ปรสฺส น.

ការធ្វើវុទ្ធិ រមែងមានតែដល់ ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ នៃធាតុទាំងឡាយដែលមាន ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ នៅខាងចុង និងធាតុទាំងឡាយដែលមានលហុអក្សរនៅខាងចុង (ឧបធា) ប៉ុណ្ណោះ, មិនមានដល់អក្សរដទៃឡើយ។

ยุวณฺณานมฺปิ [Pg.262] ย ณุ ณา-นานิฏฺฐาทีสุ วุทฺธิ น;

ตุทาทิสฺสาวิกรเณ, น เฉตฺวาทีสุ วา สิยา.

សូម្បីដល់ ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ទាំងឡាយ កាលបើមានបច្ច័យមាន យ, ណុ, ណា, នា, ណិដ្ឋា ជាដើមនៅខាងចុង ការធ្វើវុទ្ធិមិនមានឡើយ។ ក្នុងវិករណបច្ច័យនៃទុទាទិគណធាតុ ក៏មិនមានវុទ្ធិដែរ ឬក្នុងពាក្យមាន «ឆេត្វា» ជាដើម ក៏មិនមានវុទ្ធិខ្លះដែរ។

ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค – ‘‘อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธี’’ติ ปริภาสโต อูการสฺโสกาโร วุทฺธิ.

កាលបើមានការមិនកំណត់កើតឡើង សូម្បីក្នុងវិធីនោះ ដោយអំណាចនៃបរិភាសាសូត្រថា «ayuvaṇṇānañcāyo vuddhī» ការធ្វើវុទ្ធិ ឧ-ការៈ ជា ឱ-ការៈ រមែងមាន។

วิปริณาเมน ‘‘ธาตูน’’นฺติ วตฺตเต.

បទថា «dhātūnaṃ» ដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ រមែងអន្ទោលទៅ។

๔๓๕. โอ อว สเร.

៤៣៥. ឱ-ការៈ ជា អវៈ កាលបើមានស្រៈនៅខាងចុង។

โอการสฺส ธาตฺวนฺตสฺส สเร ปเร อวาเทโส โหติ. ‘‘สรโลโป มาเทส’’อิจฺจาทินา สรโลปาทิมฺหิ กเต ‘‘นเย ปรํ ยุตฺเต’’ติ ปรนยนํ กาตพฺพํ.

ការទេសៈ ឱ-ការៈ នៅខាងចុងនៃធាតុ ជា អវៈ រមែងមាន កាលបើមានស្រៈនៅខាងចុង។ កាលបើធ្វើការលុបស្រៈជាដើម ដោយសូត្រថា «Saralopo mādesa» ជាដើមហើយ គប្បីនាំព្យញ្ជនៈទៅផ្សំនឹងស្រៈខាងក្រោយ ដោយសូត្រថា «naye paraṃ yutte»។

โส ปุริโส สาธุ ภวติ, สา กญฺญา สาธุ ภวติ, ตํ จิตฺตํ สาธุ ภวติ.

បុរសនោះ រមែងជាមនុស្សល្អ, នាងកញ្ញានោះ រមែងជាមនុស្សល្អ, ចិត្តនោះ រមែងជាចិត្តល្អ។

เอตฺถ หิ –

ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ -

กตฺตุโนภิหิตตฺตาว, อาขฺยาเตน น กตฺตริ;

ตติยา ปฐมา โหติ, ลิงฺคตฺถํ ปนเปกฺขิย.

ព្រោះតែកត្តុត្រូវបានពោលដោយអាខ្យាតហើយ វិភត្តិទី ៣ (តតិយាវិភត្តិ) មិនចុះក្នុងកត្តុឡើយ ប៉ុន្តែចុះបឋមាវិភត្តិ ដោយអាស្រ័យអត្ថនៃលិង្គ។

สติปิ กฺริยาเยกตฺเต กตฺตูนํ พหุตฺตา ‘‘พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจน’’นฺติ วตฺตมานปรสฺสปทปฐมปุริสพหุวจนํ อนฺติ, ปุเร วิย อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสา, สรโลปาทิ. เต ปุริสา ภวนฺติ, อปฺปยุชฺชมาเนปิ ภวติ, ภวนฺติ.

ទោះបីកិរិយាមានឯកវចនៈក៏ដោយ តែព្រោះកត្តុទាំងឡាយមានច្រើន ដោយសូត្រថា «bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ» វិភត្តិដែលចុះនោះគឺ «អន្តិ» ដែលជាពហុវចនៈ បឋមបុរិស បរស្សបទ នៃវត្ដមានាវិភត្តិ, ការចុះ អ-បច្ច័យ ការធ្វើវុទ្ធិ ការទេសៈជា អវៈ និងការលុបស្រៈជាដើម រមែងមានដូចមុន។ សម្រេចរូបជា «Te purisā bhavanti» (បុរសទាំងឡាយនោះ រមែងជា...) ទោះបីមិនប្រើប្រាស់ (នាមសព្ទ) ក៏សម្រេចរូបជា «bhavati, bhavanti»។

‘‘ปยุชฺชมาเนปิ, ตุลฺยาธิกรเณ’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «payujjamānepi» និង «tulyādhikaraṇe» រមែងអន្ទោលទៅ។

๔๓๖. ตุมฺเห มชฺฌิโม.

៤៣៦. កាលបើមាន តុម្ហសព្ទ ប្រកបជាមួយ ចុះមជ្ឈិមបុរិស។

ตุลฺยาธิกรณภูเต ตุมฺหสทฺเท ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ธาตูหิ มชฺฌิมปุริโส โหตีติ วตฺตมานปรสฺสปทมชฺฌิมปุริเสกวจนํสิ, เสสํ ปุริมสมํ. ตฺวํ ภวสิ, ตุมฺเห ภวถ, อปฺปยุชฺชมาเนปิ ภวสิ, ภวถ.

កាលបើមាន តុម្ហសព្ទ ដែលមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា ទោះបីប្រើប្រាស់ក្តី មិនប្រើប្រាស់ក្តី មជ្ឈិមបុរិសរមែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ។ វិភត្តិដែលចុះនោះគឺ «សិ» ដែលជាឯកវចនៈ មជ្ឈិមបុរិស បរស្សបទ នៃវត្ដមានាវិភត្តិ, វិធីដែលនៅសល់ ស្មើនឹងវិធីមុន។ សម្រេចរូបជា «Tvaṃ bhavasi» (អ្នក រមែងជា), «tumhe bhavatha» (អ្នកទាំងឡាយ រមែងជា), ទោះបីមិនប្រើប្រាស់ (តុម្ហសព្ទ) ក៏សម្រេចរូបជា «bhavasi, bhavatha»។

ตุลฺยาธิกรเณติ [Pg.263] กิมตฺถํ? ตยา ปจฺจเต โอทโน.

បទថា «tulyādhikaraṇe» ដាក់ចូលមកដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា «Tayā paccate odano» (បាយ ត្រូវអ្នកដណ្តាំ)។

ตสฺมึเยวาธิกาเร –

ក្នុងអធិការសូត្រនោះឯង -

๔๓๗. อมฺเห อุตฺตโม.

៤៣៧. កាលបើមាន អម្ហសព្ទ ប្រកបជាមួយ ចុះឧត្តមបុរិស។

ตุลฺยาธิกรณภูเต อมฺหสทฺเท ปยุชฺชมาเนปิ อปฺปยุชฺชมาเนปิ ธาตูหิ อุตฺตมปุริโส โหตีติ วตฺตมานปรสฺสปทอุตฺตมปุริเสกวจนํ มิ, อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสา.

កាលបើមាន អម្ហសព្ទ ដែលមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា ទោះបីប្រើប្រាស់ក្តី មិនប្រើប្រាស់ក្តី ឧត្តមបុរិសរមែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ។ វិភត្តិដែលចុះនោះគឺ «មិ» ដែលជាឯកវចនៈ ឧត្តមបុរិស បរស្សបទ នៃវត្ដមានាវិភត្តិ, ការចុះ អ-បច្ច័យ ការធ្វើវុទ្ធិ និងការទេសៈជា អវៈ រមែងមាន។

๔๓๘. อกาโร ทีฆํ หิมิเมสุ.

៤៣៨. ធ្វើ អ-ការៈ ជា ទីឃៈ កាលបើមាន ហិ, មិ, ម វិភត្តិនៅខាងចុង។

อกาโร ทีฆมาปชฺชเต หิมิมอิจฺเจตาสุ วิภตฺตีสุ. อหํ ภวามิ, มยํ ภวาม. ภวามิ, ภวาม.

អ-ការៈ រមែងដល់នូវភាពជាទីឃៈ កាលបើមានវិភត្តិទាំងឡាយ គឺ ហិ, មិ, ម ទាំងនេះនៅខាងចុង។ សម្រេចរូបជា «Ahaṃ bhavāmi» (ខ្ញុំ រមែងជា), «mayaṃ bhavāma» (យើងទាំងឡាយ រមែងជា)។ ទោះបីមិនប្រើប្រាស់ (អម្ហសព្ទ) ក៏សម្រេចរូបជា «bhavāmi, bhavāma»។

‘‘วิภตฺตีนํ, ฉา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «vibhattīnaṃ» និង «cha» រមែងអន្ទោលទៅ។

๔๓๙. ปราณฺยตฺตโนปทานิ.

៤៣៩. វិភត្តិ ៦ តួខាងចុង ឈ្មោះថា អត្តនោបទ។

สพฺพาสํ วตฺตมานานํ อฏฺฐวิธานํ วิภตฺตีนํ ยานิ ยานิ ปรานิ ฉ ปทานิ, ตานิ ตานิ อตฺตโนปทสญฺญานิ โหนฺตีติ เตอาทีนํ อตฺตโนปทสญฺญา.

ក្នុងបណ្តាវិភត្តិទាំង ៨ យ៉ាង មានវត្ដមានាវិភត្តិជាដើម វិភត្តិ ៦ តួខាងចុងណាខ្លះ វិភត្តិទាំងនោះ ឈ្មោះថា អត្តនោបទ។ ក្នុងទីនេះជាដើម ការតាំងឈ្មោះថា អត្តនោបទ ដល់វិភត្តិមាន តេ ជាដើម។

‘‘ธาตูหิ, อตฺตโนปทานี’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «dhātūhi» និង «attanopadāni» រមែងអន្ទោលទៅ។

๔๔๐. กตฺตริ จ.

៤៤០. ក្នុងកត្តុការកៈផង។

กตฺตริ จ การเก อภิเธยฺเย ธาตูหิ อตฺตโนปทานิ โหนฺติ. จคฺคหณํ กตฺถจิ นิวตฺตนตฺถํ, เสสํ ปรสฺสปเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ภวเต, ภวนฺเต, ภวเส, ภววฺเห, ภเว, ภวามฺเห.

កាលបើកត្តុការកៈជាអត្ថដែលត្រូវពោល អត្តនោបទទាំងឡាយ រមែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ។ ការកាន់យក ច-សព្ទ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការឃាត់ក្នុងទីខ្លះ, វិធីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងបរស្សបទនោះឯង។ សម្រេចរូបជា «bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavāmhe»។

ปจ ปาเก, ธาตุสญฺญายํ ธาตฺวนฺตโลโป, วุตฺตนเยเนว ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อิวณฺณุวณฺณานมภาวา วุทฺธิอภาโวเวตฺถ วิเสโส. โส เทวทตฺโต โอทนํ ปจติ, ปจนฺติ, ปจสิ[Pg.264], ปจถ, ปจามิ, ปจาม, โส โอทนํ ปจเต, เต ปจนฺเต, ตฺวํ ปจเส, ตุมฺเห ปจวฺเห, อหํ ปเจ, มยํ ปจามฺเห.

បច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្អិន, កាលបើមានការតាំងឈ្មោះថាធាតុហើយ លុបស្រៈខាងចុងធាតុ, ការចុះវិភត្តិមាន តិ ជាដើម តាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង, ក្នុងទីនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នា គឺមិនមានការធ្វើវុទ្ធិ ព្រោះមិនមាន ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ។ សម្រេចរូបជា «So devadatto odanaṃ pacati» (ទេវទត្តនោះ ដណ្តាំនូវបាយ), «pacanti, pacasi, pacatha, pacāmi, pacāma», «so odanaṃ pacate, te pacante, tvaṃ pacase, tumhe pacavhe, ahaṃ pace, mayaṃ pacāmhe»។

ปฐมปุริสาทีนเมกชฺฌปฺปวตฺติปฺปสงฺเค ปริภาสมาห –

កាលបើមានការចុះបឋមបុរិសជាដើម ព្រមគ្នា លោកទើបពោលនូវបរិភាសាសូត្រថា -

๔๔๑. สพฺเพสเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส.

៤៤១. កាលបើពោលរួមគ្នានៃបុរិសទាំងពួង ចុះបុរិសខាងចុង។

สพฺเพสํ ปฐมมชฺฌิมานํ, ปฐมุตฺตมานํ, มชฺฌิมุตฺตมานํ ติณฺณํ วา ปุริสานํ เอกโตภิธาเน กาตพฺเพ ปโร ปุริโส โยเชตพฺโพ. เอกกาลานเมวาภิธาเน จายํ. โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสีติ ปริยายปฺปสงฺเค ตุมฺเห ปจถาติ ภวติ. เอวํ โส จ ปจติ, อหญฺจ ปจามีติ มยํ ปจาม, ตถา ตฺวญฺจ ปจสิ, อหญฺจ ปจามิ, มยํ ปจาม, โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ, อหญฺจ ปจามิ, มยํ ปจาม. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ.

កាលបើត្រូវពោលរួមគ្នា នៃបុរិសទាំងឡាយទាំងពួង គឺ បឋមបុរិសនិងមជ្ឈិមបុរិស, បឋមបុរិសនិងឧត្តមបុរិស, មជ្ឈិមបុរិសនិងឧត្តមបុរិស ឬបុរិសទាំង ៣ គប្បីផ្សំបុរិសខាងចុង។ វិធីនេះមានតែក្នុងការនិយាយអំពីកាលតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើមានការប្រើប្រាស់តាមលំដាប់ថា «So ca pacati, tvañca pacasi» (គាត់ផង ដណ្តាំ, អ្នកផង ដណ្តាំ) រមែងសម្រេចរូបជា «tumhe pacatha» (អ្នកទាំងឡាយ ដណ្តាំ)។ យ៉ាងនេះ «So ca pacati, ahañca pacāmi» (គាត់ផង ដណ្តាំ, ខ្ញុំផង ដណ្តាំ) សម្រេចរូបជា «mayaṃ pacāma» (យើងទាំងឡាយ ដណ្តាំ), ដូចគ្នាដែរ «tvañca pacasi, ahañca pacāmi» សម្រេចរូបជា «mayaṃ pacāma», «so ca pacati, tvañca pacasi, ahañca pacāmi» សម្រេចរូបជា «mayaṃ pacāma»។ គប្បីផ្សំយ៉ាងនេះ ក្នុងទីទាំងពួង។

เอกาภิธาเนติ กิมตฺถํ? ‘‘โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจิสฺสสิ, อหํ ปจึ’’ เอตฺถ ภินฺนกาลตฺตา ‘‘มยํ ปจิมฺหา’’ติ น ภวติ.

បទថា «ekābhidhāne» ដាក់ចូលមកដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ក្នុងឧទាហរណ៍ថា «So ca pacati, tvañca pacissasi, ahaṃ paciṃ» (គាត់ផង ដណ្តាំ, អ្នកផង នឹងដណ្តាំ, ខ្ញុំផង បានដណ្តាំហើយ) ក្នុងទីនេះ ព្រោះកាលខុសគ្នា ទើបមិនសម្រេចរូបជា «mayaṃ pacimhā» (យើងទាំងឡាយ បានដណ្តាំហើយ)។

คมุ สปฺป คติมฺหิ, ปุเร วิย ธาตุสญฺญายํ ธาตฺวนฺตโลโป.

គមុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដើរទៅ, កាលបើមានការតាំងឈ្មោះថាធាតុហើយ លុបស្រៈខាងចុងធាតុ ដូចមុន។

กตฺตริ ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

ការចុះវិភត្តិមាន តិ ជាដើម ក្នុងកត្តុការកៈ។

๔๔๒. คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสุ.

៤៤២. គមិស្សន្តោ ច្ឆោ វា សព្វាសុ។

คมุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺสนฺโต มกาโร จฺโฉ โหติ วา สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ, สพฺพคฺคหเณน มานนฺต ย การิตปฺปจฺจเยสุ จ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เตนายํ –

មការៈជាទីបំផុតនៃធាតុនេះគឺ គមុ តែងជា ច្ឆៈ ខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង, ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា សព្វ (សព្វគ្គហណ) ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយមាន មានៈ អន្តៈ យៈ និងការិតបច្ច័យផង។ វាសព្ទនេះ មានសេចក្តីកំណត់ជម្រើស (វវត្ថិតវិភាសា)។ ព្រោះហេតុនោះ គាថានេះ (តែងមាន) ថា—

วิธึ นิจฺจญฺจ วาสทฺโท, มาน’นฺเตสุ ตุ กตฺตริ;

ทีเปตานิจฺจมญฺญตฺถ, ปโรกฺขายมสนฺตกํ.

វាសព្ទ តែងសម្តែងនូវវិធីដ៏ទៀងទាត់ (និច្ចវិធី) ក្នុងកត្តុការកៈ ខាងចុងនៃ មានៈ និងអន្តបច្ច័យ; តែងសម្តែងនូវវិធីមិនទៀងទាត់ (អនិច្ចវិធី) ក្នុងទីដទៃ និងក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ ដែលមិនមានអការៈជាទីបំផុត។

อปฺปจฺจยปรนยนานิ[Pg.265], โส ปุริโส คามํ คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ครุปุพฺพรสฺสโต ปรสฺส ปฐมปุริสพหุวจนสฺส เร วา โหติ, คจฺฉเร. ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม.

ការនាំទៅនូវ អបច្ច័យ ខាងចុង [មានឧទាហរណ៍ថា] សោ បុរិសោ គាមំ គច្ឆតិ (បុរសនោះ តែងទៅកាន់ស្រុក), តេ គច្ឆន្តិ (ជនទាំងឡាយនោះ តែងទៅ)។ ដោយសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម រេវិភត្តិ តែងមានខ្លះ ជំនួសបឋមបុរិសពហុវចនៈ ដែលនៅខាងក្រោយពីអក្សររស្សៈមានលហុនៅខាងមុខ, ជា គច្ឆរេ។ ត្វំ គច្ឆសិ (អ្នក តែងទៅ), តុម្ហេ គច្ឆថ (អ្នកទាំងឡាយ តែងទៅ)។ អហំ គច្ឆាមិ (ខ្ញុំ តែងទៅ), មយំ គច្ឆាម (យើងទាំងឡាយ តែងទៅ)។

จฺฉาเทสาภาเว ‘‘โลปญฺเจตฺตมกาโร’’ติ อปฺปจฺจยสฺส เอกาโร. คเมติ, คเมนฺติ, สรโลโป. คเมสิ, คเมถ. คเมมิ, คเมม.

ក្នុងកាលដែលមិនមានការអាទេសជា ច្ឆៈ ដោយសូត្រថា «លោបញ្ចេត្តមកោរោ» អបច្ច័យ តែងដល់នូវការជា ឯការៈ។ គមេតិ, គមេន្តិ, (មាន) ការលុបស្រៈ។ គមេសិ, គមេថ។ គមេមិ, គមេម។

อตฺตโนปเทปิ โส คามํ คจฺฉเต, คจฺฉนฺเต, คจฺฉเร. คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห. คจฺเฉ, คจฺฉามฺเห.

ទុកជាក្នុងអត្តនោបទ ក៏ដូច្នោះដែរ [ដូចជា] សោ គាមំ គច្ឆតេ, គច្ឆន្តេ, គច្ឆរេ។ គច្ឆសេ, គច្ឆវ្ហេ។ គច្ឆេ, គច្ឆាម្ហេ។

‘‘กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ, ราชคหโต อาคจฺฉามี’’ติอาทีสุ ปน ปจฺจุปฺปนฺนสมีเป วตฺตมานวจนํ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងប្រយោគទាំងឡាយជាដើមថា «កុតោ នុ ត្វំ អាគច្ឆសិ, រាជគហតោ អាគច្ឆាមិ» (អ្នកមកពីណា? ខ្ញុំមកពីក្រុងរាជគ្រឹះ) នេះជាការនិយាយក្នុងបច្ចុប្បន្នដ៏ជិត (បច្ចុប្បន្នសមីបៈ)។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «វា» តែងអណ្តែតទៅ (តាមទៅ)។

๔๔๓. คมิสฺส ฆมฺมํ.

៤៤៣. គមិស្ស ឃម្មំ។

คมุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ฆมฺมาเทโส โหติ วา. ฆมฺมติ, ฆมฺมนฺติ อิจฺจาทิ.

ការអាទេសជា ឃម្មៈ នៃគមុធាតុទាំងមូល តែងមានខ្លះ។ ឃម្មតិ, ឃម្មន្តិ ជាដើម។

ภาวกมฺเมสุ ปน –

ចំណែកក្នុងភាវការកៈ និងកម្មការកៈ—

๔๔๔. อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนิ.

៤៤៤. អត្តនោបទានិ ភាវេ ច កម្មនិ។

ภาเว จ กมฺมนิ จ การเก อภิเธยฺเย อตฺตโนปทานิ โหนฺติ, จสทฺเทน กมฺมกตฺตริปิ. ภวนํ ภาโว, โส จ การกนฺตเรน อสํสฏฺโฐ เกวโล ภวนลวนาทิโก ธาตฺวตฺโถ. กรียตีติ กมฺมํ. อกมฺมกาปิ ธาตโว โสปสคฺคา สกมฺมกาปิ ภวนฺติ, ตสฺมา กมฺมนิ อนุปุพฺพา ภูธาตุโต วตฺตมานตฺตโนปทปฐมปุริเสกวจนํ เต.

កាលបើភាវការកៈ និងកម្មការកៈ គួរពោល អត្តនោបទវិភត្តិទាំងឡាយ តែងចុះ, ដោយ ចសព្ទ តែងចុះក្នុងកម្មកត្តុការកៈផង។ ធម្មជាតិដែលញ៉ាំងឲ្យកើត ឈ្មោះថា ភាវៈ, ភាវៈនោះ មិនច្រឡំដោយការកៈដទៃ គឺគ្រាន់តែជាអត្ថនៃធាតុ សុទ្ធសាធ មានការកើតឡើង និងការច្រូតកាត់ជាដើម។ អ្វីដែលគេធ្វើ ឈ្មោះថា កម្ម។ ធាតុទាំងឡាយ ទោះបីជាអកម្មកៈ កាលបើមានឧបសគ្គ ក៏តែងជាសកម្មកៈបានដែរ, ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកម្មការកៈ វិភត្តិគឺ តេ ដែលជាបឋមបុរិសឯកវចនៈ នៃវត្ដមានាវិភត្តិ អត្តនោបទ តែងចុះបន្ទាប់ពីភូធាតុ ដែលមាន អនុ បុព្វបទ។

‘‘ธาตูหิ [Pg.266] เณ ณย’’อิจฺจาทิโต ‘‘ธาตูหี’’ติ วตฺตมาเน –

កាលបើបទថា «ធាតុហិ» អណ្តែតមកពីសូត្រថា «ធាតុហិ ណេ ណយ» ជាដើម—

๔๔๕. ภาวกมฺเมสุ โย.

៤៤៥. ភាវកម្មេសុ យោ។

สพฺพธาตูหิ ปโร ภาวกมฺเมสุ ยปฺปจฺจโย โหติ. อตฺตโนปทวิสเยวายมิสฺสเต, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ สุตฺเต อนุวตฺติตวาคฺคหเณน ยปฺปจฺจเย วุทฺธิ น ภวติ, อนุภูยเต สุขํ เทวทตฺเตน.

យបច្ច័យ តែងចុះខាងចុងនៃធាតុទាំងពួង ក្នុងភាវការកៈ និងកម្មការកៈ។ យបច្ច័យនេះ តែងប្រាថ្នាទុកក្នុងវិស័យនៃអត្តនោបទវិភត្តិប៉ុណ្ណោះ, ដោយការយកនូវ វាសព្ទ ដែលអណ្តែតមកក្នុងសូត្រថា «អញ្ញេសុ ច» ការវុឌ្ឍិ មិនមានឡើយ កាលបើមាន យបច្ច័យ, [ដូចជា] អនុភូយតេ សុខំ ទេវទត្តេន (សុខ តែងត្រូវទេវទត្តទទួល)។

อาขฺยาเตน อวุตฺตตฺตา, ตติยา โหติ กตฺตริ;

กมฺมสฺสาภิหิตตฺตา น, ทุติยา ปฐมาวิธ.

ព្រោះកត្តុការកៈ អាខ្យាតមិនបានពោល ទើបតតិយាវិភត្តិ តែងមានក្នុងកត្តុការកៈ; ព្រោះកម្មការកៈ ត្រូវអាខ្យាតពោលហើយ ទើបទុតិយាវិភត្តិ មិនមានឡើយ តែជាបឋមាវិភត្តិវិញ ក្នុងទីនេះ។

อนุภูยนฺเต สมฺปตฺติโย ตยา. อนุภูยเส ตฺวํ เทวทตฺเตน, อนุภูยวฺเห ตุมฺเห. อหํ อนุภูเย ตยา, มยํ อนุภูยามฺเห.

អនុភូយន្តេ សម្បត្តិយោ តយា (សម្បត្តិទាំងឡាយ តែងត្រូវអ្នកទទួល)។ អនុភូយសេ ត្វំ ទេវទត្តេន (អ្នក តែងត្រូវទេវទត្តទទួល), អនុភូយវ្ហេ តុម្ហេ (អ្នកទាំងឡាយ តែងត្រូវគេទទួល)។ អហំ អនុភូយេ តយា (ខ្ញុំ តែងត្រូវអ្នកទទួល), មយំ អនុភូយាម្ហេ (យើងទាំងឡាយ តែងត្រូវគេទទួល)។

‘‘กฺวจิ ธาตุ’’อิจฺจาทิโต ‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตมาเน –

កាលបើបទថា «ក្វចិ» អណ្តែតមកពីសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម—

๔๔๖. อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺตํ.

៤៤៦. អត្តនោបទានិ បរស្សបទត្តំ។

อตฺตโนปทานิ กฺวจิ ปรสฺสปทตฺตมาปชฺชนฺเต, อกตฺตริเยเวตํ. ยการสฺส ทฺวิตฺตํ, อนุภูยฺยติ มยา สุขํ, อนุภูยฺยเต วา, อนุภูยฺยนฺติ. อนุภูยฺยสิ, อนุภูยฺยถ. อนุภูยฺยามิ, อนุภูยฺยาม. ทฺวิตฺตาภาเว – อนุภูยติ, อนุภูยนฺติ.

អត្តនោបទវិភត្តិទាំងឡាយ តែងដល់នូវភាពជាបរស្សបទខ្លះ, វិធីនេះ តែងមានក្នុងអកត្តុការកៈ (គឺក្នុងភាវៈ និងកម្ម) ប៉ុណ្ណោះ។ ការតម្រួតតួ (ទ្វិត្តៈ) នៃយការៈ [ដូចជា] អនុភូយ្យតិ មយា សុខំ (សុខ តែងត្រូវខ្ញុំទទួល) ឬ អនុភូយ្យតេ, អនុភូយ្យន្តិ។ អនុភូយ្យសិ, អនុភូយ្យថ។ អនុភូយ្យាមិ, អនុភូយ្យាម។ ក្នុងកាលដែលមិនមានទ្វិត្តៈ—អនុភូយតិ, អនុភូយន្តិ។

กฺวจีติ กึ? อนุภูยเต.

ពាក្យថា «ក្វចិ» ធ្វើអ្វី? [ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា] អនុភូយតេ។

ภาเว อทพฺพวุตฺติโน ภาวสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว, ตญฺจ ปฐมปุริสสฺเสว, ภูยเต เทวทตฺเตน, เทวทตฺเตน สมฺปติ ภวนนฺติ อตฺโถ.

ក្នុងភាវការកៈ ព្រោះមិនពោលនូវទ្រព្យ (អទព្វវុត្តិ) ភាវៈទើបមានតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ ហើយឯកវចនៈនោះ ក៏មានតែក្នុងបឋមបុរិសៈប៉ុណ្ណោះ [ដូចជា] ភូយតេ ទេវទត្តេន មានសេចក្តីពន្យល់ថា ទេវទត្តេន សម្បតិ ភវនំ (ការកើតឡើង ដោយទេវទត្ត ក្នុងកាលឥឡូវនេះ)។

ปจธาตุโต [Pg.267] กมฺมนิ อตฺตโนปเท ยปฺปจฺจเย จ กเต –

កាលបើធ្វើ យបច្ច័យ និងអត្តនោបទវិភត្តិ ក្នុងកម្មការកៈ ខាងចុងនៃបចធាតុហើយ—

วิปริณาเมน ‘‘ยสฺสา’’ติ วตฺตมาเน –

កាលបើបទថា «យស្ស» អណ្តែតមក ដោយការប្រែប្រួលរូប (វិបរិណាមៈ)—

๔๔๗. ตสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ สธาตฺวนฺตสฺส.

៤៤៧. តស្ស ចវគ្គយការវការត្តំ សធាតុន្តស្ស។

ตสฺส ภาวกมฺมวิสยสฺส ยปฺปจฺจยสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ โหติ ธาตฺวนฺเตน สห ยถาสมฺภวํ. เอตฺถ จ ‘‘อิวณฺณาคโม วา’’ติ อิโต สีหคติยา วาสทฺโท อนุวตฺเตตพฺโพ, โส จ ววตฺถิตวิภาสตฺโถ. เตน –

យបច្ច័យនោះ ដែលជាវិស័យនៃភាវៈ និងកម្ម តែងដល់នូវការជា ចវគ្គ យការៈ និងវការៈ ជាមួយគ្នានឹងអក្សរជាទីបំផុតនៃធាតុ តាមដែលគួរជាទៅបាន។ ហើយក្នុងសូត្រនេះ បទថា «វា» ពីសូត្រថា «ឥវណ្ណាកមោ វា» គប្បីឲ្យអណ្តែតមក ដោយសីហគតិ (ដំណើរដូចជាសីហៈ) ហើយវាសព្ទនោះ មានសេចក្តីកំណត់ជម្រើស (វវត្ថិតវិភាសា)។ ព្រោះហេតុនោះ—

จวคฺโค จ ต วคฺคานํ, ธาตฺวนฺตานํ ยวตฺตนํ;

รวานญฺจ สยปฺปจฺจ-ยานํ โหติ ยถากฺกมนฺติ.

ការជា ចវគ្គ នៃតវគ្គទាំងឡាយ ដែលជាទីបំផុតនៃធាតុ, ការជា យការៈ នៃយការៈ, និងការជា វការៈ នៃវការៈ ព្រមទាំងយបច្ច័យ តែងមានតាមលំដាប់។

ธาตฺวนฺตสฺส จวคฺคาทิตฺตา จกาเร กเต ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ จการสฺส ทฺวิตฺตํ. ปจฺจเต โอทโน เทวทตฺเตน, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ครุปุพฺพรสฺสโต ปรสฺส ปฐมปุริสพหุวจนสฺส กฺวจิ เร โหติ. ปจฺจเร, ปจฺจนฺเต. ปจฺจเส, ปจฺจวฺเห. ปจฺเจ, ปจฺจามฺเห.

ព្រោះអក្សរជាទីបំផុតនៃធាតុ ដល់នូវការជា ចវគ្គ គឺ ចការៈ ហើយ ដោយសូត្រថា «បរទ្វេភាវោ ឋានេ» ទើបមានការតម្រួត ចការៈ។ បច្ចតេ ឱទនោ ទេវទត្តេន (បាយ តែងត្រូវទេវទត្តដណ្តាំ)។ ដោយសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម រេវិភត្តិ តែងមានខ្លះ ជំនួសបឋមបុរិសពហុវចនៈ ដែលនៅខាងក្រោយពីអក្សររស្សៈមានលហុនៅខាងមុខ។ បច្ចរេ, បច្ចន្តេ។ បច្ចសេ, បច្ចវ្ហេ។ បច្ចេ, បច្ចាម្ហេ។

ปรสฺสปทาเทเส ปจฺจติ, ปจฺจนฺติ. ปจฺจสิ, ปจฺจถ. ปจฺจามิ, ปจฺจาม. ตถา กมฺมกตฺตริ ปจฺจเต โอทโน สยเมว, ปจฺจนฺเต. ปจฺจติ, ปจฺจนฺติ วา อิจฺจาทิ.

កាលបើអាទេសជាបរស្សបទ [ដូចជា] បច្ចតិ, បច្ចន្តិ។ បច្ចសិ, បច្ចថ។ បច្ចាមិ, បច្ចាម។ ដូចគ្នានោះដែរ ក្នុងកម្មកត្តុការកៈ [ដូចជា] បច្ចតេ ឱទនោ សយមេវ (បាយ តែងឆ្អិនឯង), បច្ចន្តេ។ ឬ បច្ចតិ, បច្ចន្តិ វា ជាដើម។

คมิโต กมฺมนิ อตฺตโนปเท, ยปฺปจฺจเย จ กเต –

កាលបើធ្វើ យបច្ច័យ និងអត្តនោបទវិភត្តិ ក្នុងកម្មការកៈ ខាងចុងនៃគមុធាតុហើយ—

‘‘ธาตูหิ, ตสฺมึ, เย’’ติ จ วตฺตเต.

បទទាំងឡាយថា «ធាតុហិ», «តស្មឹ», និង «យេ» តែងអណ្តែតទៅ។

๔๔๘. อิวณฺณาคโม วา.

៤៤៨. ឥវណ្ណាកមោ វា។

สพฺเพหิ ธาตูหิ ตสฺมึ ภาวกมฺมวิสเย ยปฺปจฺจเย ปเร อิวณฺณาคโม โหติ วาติ อีการาคโม. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. จฺฉาเทโส, คจฺฉียเต คาโม เทวทตฺเตน[Pg.268], คจฺฉียนฺเต. คจฺฉียเส, คจฺฉียวฺเห. คจฺฉีเย, คจฺฉียามฺเห.

កាលបើ យបច្ច័យ ដែលជាវិស័យនៃភាវៈ និងកម្មនោះនៅខាងចុង ឥវណ្ណអាគម គឺ ឦការអាគម តែងចុះខ្លះ ខាងចុងនៃធាតុទាំងពួង។ វាសព្ទនេះ មានសេចក្តីកំណត់ជម្រើស (វវត្ថិតវិភាសា)។ (កាលបើមាន) ការអាទេសជា ច្ឆៈ [ដូចជា] គច្ឆីយតេ គាមោ ទេវទត្តេន (ស្រុក តែងត្រូវទេវទត្តទៅកាន់), គច្ឆីយន្តេ។ គច្ឆីយសេ, គច្ឆីយវ្ហេ។ គច្ឆីយេ, គច្ឆីយាម្ហេ។

จฺฉาเทสาภาเว –

ក្នុងកាលដែលមិនមានការអាទេសជា ច្ឆៈ—

‘‘ธาตูหิ, โย, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទទាំងឡាយថា «ធាតុហិ», «យោ», និង «វា» តែងអណ្តែតទៅ។

๔๔๙. ปุพฺพรูปญฺจ.

៤៤៩. បុព្វរូបញ្ច។

เหฏฺฐานุตฺเตหิ ปรสฺเสเวทํ, เตน กฏปวคฺคยการลสนฺเตเหว ธาตูหิ ปโร ยปฺปจฺจโย ปุพฺพรูปมาปชฺชเต วาติ มการา ปรสฺส ยการสฺส มกาโร. คมฺมเต, คมียเต, คมฺมนฺเต, คมียนฺเต. คมฺมเส, คมียเส, คมฺมวฺเห, คมียวฺเห. คมฺเม, คมีเย, คมฺมามฺเห, คมียามฺเห.

វិធីនេះ តែងមានខាងចុងនៃធាតុដែលមិនបានពោលខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ, ព្រោះហេតុនោះ យបច្ច័យ ដែលនៅខាងចុងនៃធាតុទាំងឡាយ ដែលមាន ក-វគ្គ, ត-វគ្គ, ប-វគ្គ, យការៈ, លការៈ និងសការៈ ជាទីបំផុត តែងដល់នូវការធ្វើឲ្យមានរូបដូចតួខាងមុខខ្លះ គឺការអាទេស យការៈ ដែលនៅខាងក្រោយ មការៈ ឲ្យជា មការៈ។ គម្មតេ, គមីយតេ, គម្មន្តេ, គមីយន្តេ។ គម្មសេ, គមីយសេ, គម្មវ្ហេ, គមីយវ្ហេ។ គម្មេ, គមីយេ, គម្មាម្ហេ, គមីយាម្ហេ។

ปรสฺสปทตฺเต – คจฺฉียฺยติ, คจฺฉียฺยนฺติ. คจฺฉียติ, คจฺฉียนฺติ วา. คมฺมติ, คมฺมนฺติ. คมียติ, คมียนฺติ. อิการาคเม คมิยฺยติ, คมิยฺยนฺติ. ตถา ฆมฺมียติ, ฆมฺมียนฺติ อิจฺจาทิ.

កាលបើជាបរស្សបទ—គច្ឆីយ្យតិ, គច្ឆីយ្យន្តិ។ ឬ គច្ឆីយតិ, គច្ឆីយន្តិ។ គម្មតិ, គម្មន្តិ។ គមីយតិ, គមីយន្តិ។ កាលបើមាន ឥការអាគម [ដូចជា] គមិយ្យតិ, គមិយ្យន្តិ។ ដូចគ្នានោះដែរ ឃម្មីយតិ, ឃម្មីយន្តិ ជាដើម។

วตฺตมานาวิภตฺติ.

[ចប់] វត្ដមានាវិភត្តិ។

๔๕๐. ปญฺจมี ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิ ม, ตํ อนฺตํ, สฺสุวฺโห, เอ อามเส.

៤៥០. បញ្ចមី តុ អន្តុ, ហិ ថ, មិ ម, តំ អន្តំ, ស្សុវ្ហោ, ឯ អាមសេ។

ตฺวาทโย ทฺวาทส ปญฺจมีสญฺญา โหนฺติ.

វិភត្តិទាំង ១២ មាន តុ ជាដើម តែងមានឈ្មោះថា បញ្ចមី។

๔๕๑. อาณตฺยาสิฏฺเฐนุตฺตกาเล ปญฺจมี.

៤៥១. អាណត្យាសិដ្ឋេនុត្តកាលេ បញ្ចមី។

อาณตฺยตฺเถ จ อาสีสตฺเถ อนุตฺตกาเล ปญฺจมีวิภตฺติ โหติ.

បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថបង្គាប់ (អាណត្តិ) ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (អាសីសៈ) និងក្នុងកាលមិនទាន់ពោល (អនុត្តកាល)។

สติปิ กาลาธิกาเร ปุน กาลคฺคหเณน วิธินิมนฺตนาชฺเฌสนานุมติปตฺถนาปตฺตกาลาทีสุ จ ปญฺจมี. อาณาปนมาณตฺติ, อาสีสนมาสิฏฺโฐ, โส จ อิฏฺฐสฺส อสมฺปตฺตสฺส [Pg.269] อตฺถสฺส ปตฺถนํ, ตสฺมึ อาณตฺยาสิฏฺเฐ. อนุ สมีเป อุตฺตกาโล อนุตฺตกาโล, ปจฺจุปฺปนฺนกาโลติ อตฺโถ, น อุตฺตกาโลติ วา อนุตฺตกาโล, ตสฺมึ อนุตฺตกาเล, กาลมนามสิตฺวา โหตีติ อตฺโถ.

ទុកជាមានអធិការៈនៃកាលក៏ដោយ តែដោយការយកនូវពាក្យថា កាល ម្តងទៀត បញ្ចមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថបង្គាប់ (វិធិ), អញ្ជើញ (និមន្តនៈ), ស្ម័គ្រ (អជ្ឈេសនៈ), អនុញ្ញាត (អនុមតិ), ប្រាថ្នា (បត្ថនា) និងកាលដ៏គួរ (បត្តកាល) ជាដើម។ ការបង្គាប់ ឈ្មោះថា អាណត្តិ, ការប្រាថ្នា ឈ្មោះថា អាសិដ្ឋៈ, អាសិដ្ឋៈនោះ គឺការប្រាថ្នានូវអត្ថដែលជាទីគាប់ចិត្ត ដែលមិនទាន់បានសម្រេច, ក្នុងអត្ថបង្គាប់ និងអត្ថប្រាថ្នានោះ។ កាលដែលជិតនឹងកាលដែលពោលហើយ ឈ្មោះថា អនុត្តកាល គឺបច្ចុប្បន្នកាល, មួយវិញទៀត កាលដែលមិនមែនជាកាលដែលពោលហើយ ឈ្មោះថា អនុត្តកាល, ក្នុងអនុត្តកាលនោះ មានសេចក្តីថា តែងមានដោយមិនកំណត់កាល។

ตตฺถ อาสีสนตฺเถ ภูธาตุโต ปญฺจมีปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ ตุ, อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสา. โส สุขี ภวตุ, เต สุขิตา ภวนฺตุ.

ក្នុងអត្ថប្រាថ្នានោះ វិភត្តិគឺ តុ ដែលជាបឋមបុរិសឯកវចនៈ នៃបញ្ចមីវិភត្តិ បរស្សបទ តែងចុះខាងចុងនៃភូធាតុ, (មាន) អបច្ច័យ ការវុឌ្ឍិ និងការអាទេសជា អវៈ។ សោ សុខី ភវតុ (សូមឲ្យបុគ្គលនោះ ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ), តេ សុខិតា ភវន្តុ (សូមឲ្យជនទាំងឡាយនោះ ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ)។

วิปริณาเมน ‘‘อการโต’’ติ วตฺตเต.

បទថា «អការតោ» តែងអណ្តែតមក ដោយការប្រែប្រួលរូប (វិបរិណាមៈ)។

๔๕๒. หิโลปํ วา.

៤៥២. ហិលោបំ វា។

อการโต ปโร หิวิภตฺติ โลปมาปชฺชเต วา. ตฺวํ สุขี ภว, ภวาหิ วา, หิมฺหิ ทีโฆ. ตุมฺเห สุขิตา ภวถ. อหํ สุขี ภวามิ, มยํ สุขิโน ภวาม.

ហិវិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយពីអការៈ តែងដល់នូវការលុបខ្លះ។ ត្វំ សុខី ភវ (សូមឲ្យអ្នក ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ) ឬ ភវាហិ, (កាលបើមាន) ហិវិភត្តិ តែងមានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ)។ តុម្ហេ សុខិតា ភវថ (សូមឲ្យអ្នកទាំងឡាយ ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ)។ អហំ សុខី ភវាមិ (សូមឲ្យខ្ញុំ ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ), មយំ សុខិនោ ភវាម (សូមឲ្យយើងទាំងឡាយ ជាអ្នកមានសេចក្តីសុខ)។

อตฺตโนปเท โส สุขี ภวตํ, เต สุขิตา ภวนฺตํ. ตฺวํ สุขี ภวสฺสุ, ตุมฺเห สุขิตา ภววฺโห. อหํ สุขี ภเว, มยํ สุขิตา ภวามเส.

ក្នុងអត្តនោបទ [ដូចជា] សោ សុខី ភវតំ, តេ សុខិតា ភវន្តំ។ ត្វំ សុខី ភវស្សុ, តុម្ហេ សុខិតា ភវវ្ហោ។ អហំ សុខី ភវេ, មយំ សុខិតា ភវាមសេ។

กมฺมนิ อนุภูยตํ ตยา, อนุภูยนฺตํ. อนุภูยสฺสุ, อนุภูยวฺโห. อนุภูเย, อนุภูยามเส. ปรสฺสปทตฺเต อนุภูยฺยตุ, อนุภูยฺยนฺตุ. อนุภูยตุ, อนุภูยนฺตุ วา, อนุภูยฺยาหิ อิจฺจาทิ. ภาเว ภูยตํ.

ក្នុងកម្មការកៈ [ដូចជា] អនុភូយតំ តយា (សូមឲ្យអ្នកទទួល), អនុភូយន្តំ។ អនុភូយស្សុ, អនុភូយវ្ហោ។ អនុភូយេ, អនុភូយាមសេ។ កាលបើជាបរស្សបទ [ដូចជា] អនុភូយ្យតុ, អនុភូយ្យន្តុ។ ឬ អនុភូយតុ, អនុភូយន្តុ, អនុភូយ្យាហិ ជាដើម។ ក្នុងភាវការកៈ [ដូចជា] ភូយតំ។

อาณตฺติยํ กตฺตริ เทวทตฺโต ทานิ โอทนํ ปจตุ, ปจนฺตุ. ปจ, ปจาหิ, ปจถ. ปจามิ, ปจาม. ปจตํ, ปจนฺตํ. ปจสฺสุ, ปจวฺโห. ปเจ, ปจามเส.

ក្នុងអត្ថបង្គាប់ (អាណត្តិ) ក្នុងកត្តុការកៈ [ដូចជា] ទេវទត្តោ ទានិ ឱទនំ បចតុ (សូមទេវទត្តដណ្តាំបាយក្នុងកាលឥឡូវនេះ), បចន្តុ។ បច, បចាហិ, បចថ។ បចាមិ, បចាម។ បចតំ, បចន្តំ។ បចស្សុ, បចវ្ហោ។ បចេ, បចាមសេ។

กมฺมนิ ยปฺปจฺจยจวคฺคาทิ, ปจฺจตํ โอทโน เทวทตฺเตน, ปจฺจนฺตํ. ปจฺจสฺสุ, ปจฺจวฺโห. ปจฺเจ, ปจฺจามเส. ปรสฺสปทตฺเต ปจฺจตุ, ปจฺจนฺตุ. ปจฺจ, ปจฺจาหิ, ปจฺจถ. ปจฺจามิ, ปจฺจาม.

ក្នុងកម្មការកៈ (មាន) យបច្ច័យ និងការជា ចវគ្គ ជាដើម [ដូចជា] បច្ចតំ ឱទនោ ទេវទត្តេន (សូមបាយត្រូវទេវទត្តដណ្តាំ), បច្ចន្តំ។ បច្ចស្សុ, បច្ចវ្ហោ។ បច្ចេ, បច្ចាមសេ។ កាលបើជាបរស្សបទ [ដូចជា] បច្ចតុ, បច្ចន្តុ។ បច្ច, បច្ចាហិ, បច្ចថ។ បច្ចាមិ, បច្ចាម។

ตถา [Pg.270] โส คามํ คจฺฉตุ, คจฺฉนฺตุ. คจฺฉ, คจฺฉาหิ, คจฺฉถ. คจฺฉามิ, คจฺฉาม. คเมตุ, คเมนฺตุ. คม, คมาหิ, คเมถ. คเมมิ, คเมม. คจฺฉตํ, คจฺฉนฺตํ. คจฺฉสฺสุ, คจฺฉวฺโห. คจฺเฉ, คจฺฉามเส. ฆมฺมาเทเส ฆมฺมตุ, ฆมฺมนฺตุ อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នានោះដែរ សោ គាមំ គច្ឆតុ (សូមបុគ្គលនោះទៅកាន់ស្រុក), គច្ឆន្តុ។ គច្ឆ, គច្ឆាហិ, គច្ឆថ។ គច្ឆាមិ, គច្ឆាម។ គមេតុ, គមេន្តុ។ គម, គមាហិ, គមេថ។ គមេមិ, គមេម។ គច្ឆតំ, គច្ឆន្តំ។ គច្ឆស្សុ, គច្ឆវ្ហោ។ គច្ឆេ, គច្ឆាមសេ។ កាលបើមានការអាទេសជា ឃម្មៈ [ដូចជា] ឃម្មតុ, ឃម្មន្តុ ជាដើម។

กมฺมนิ คจฺฉียตํ, คจฺฉียตุ, คมียตํ, คมียตุ, คมฺมตํ, คมฺมตุ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មការកៈ [ដូចជា] គច្ឆីយតំ, គច្ឆីយតុ, គមីយតំ, គមីយតុ, គម្មតំ, គម្មតុ ជាដើម។

วิธิมฺหิ อิธ ปพฺพโต โหตุ, อยํ ปาสาโท สุวณฺณมโย โหตูติอาทิ.

ក្នុងអត្ថបង្គាប់ (វិធិ) [ដូចជា] ឥធ បព្វតោ ហោតុ (សូមភ្នំចូរមានក្នុងទីនេះ), អយំ បាសាទោ សុវណ្ណមយោ ហោតុ (សូមប្រាសាទនេះ ចូរជាប្រាសាទសម្រេចដោយមាស) ជាដើម។

นิมนฺตเน อธิวาเสตุ เม ภนฺเต ภควา โภชนํ, อิธ นิสีทตุ ภวํ.

ក្នុងអត្ថអញ្ជើញ (និមន្តនៈ) [ដូចជា] អធិវាសេតុ មេ ភន្តេ ភគវា ភោជនំ (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទទួលនូវភោជនរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ), ឥធ និសីទតុ ភវំ (សូមលោកដ៏ចម្រើន គង់ក្នុងទីនេះ)។

อชฺเฌสเน เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ.

ក្នុងអត្ថស្ម័គ្រ (អជ្ឈេសនៈ) [ដូចជា] ទេសេតុ ភន្តេ ភគវា ធម្មំ (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ សម្តែងនូវធម៌)។

อนุมติยํ ปุจฺฉตุ ภวํ ปญฺหํ, ปวิสตุ ภวํ, เอตฺถ นิสีทตุ.

ក្នុងអត្ថអនុញ្ញាត (អនុមតិ) [ដូចជា] បុច្ឆតុ ភវំ បញ្ហំ (សូមលោកដ៏ចម្រើន សួរនូវប្រស្នា), បវិសតុ ភវំ (សូមលោកដ៏ចម្រើន ចូលទៅ), ឯត្ថ និសីទតុ (សូមគង់ក្នុងទីនេះ)។

ปตฺถนา ยาจนา, ททาหิ เม คามวรานิ ปญฺจ, เอกํ เม นยนํ เทหิ.

បត្ថនា គឺការសូម [ដូចជា] ទទាហិ មេ គាមវរានិ បញ្ច (សូមលោកឲ្យនូវស្រុកដ៏ប្រសើរទាំង ៥ ដល់ខ្ញុំ), ឯកំ មេ នយនំ ទេហិ (សូមលោកឲ្យនូវភ្នែកមួយដល់ខ្ញុំ)។

ปตฺตกาเล สมฺปตฺโต เต กาโล กฏกรเณ, กฏํ กโรตุ ภวํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថដល់កំណត់វេលា (បត្តកាល) ដូចជា «sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ» (វេលាធ្វើកន្ទេលមកដល់អ្នកហើយ សូមលោកដ៏ចម្រើនធ្វើនូវកន្ទេលចុះ) ជាដើម។

ปญฺจมีวิภตฺติ.

បញ្ចមីវិភត្តិ។

๔๕๓. สตฺตมี เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิเอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาวฺโห, เอยฺยํเอยฺยามฺเห.

៤៥៣. សត្តមីវិភត្តិ មានវិភត្តិគឺ៖ eyya, eyyuṃ, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma (ក្នុងបរស្សបទ) និង etha, eraṃ, etho, eyyāvho, eyyaṃ, eyyāmhe (ក្នុងអត្តនោបទ)។

เอยฺยาทโย ทฺวาทส สตฺตมีสญฺญา โหนฺติ.

វិភត្តិទាំង ១២ មាន eyya ជាដើមនេះ ឈ្មោះថា សត្តមីវិភត្តិ។

‘‘อนุตฺตกาเล’’ติ วตฺตเต.

បទថា «Anuttakāle» តែងតែតាមទៅ (ក្នុងសូត្រខាងមុខ)។

๔๕๔. อนุมติปริกปฺปตฺเถสุ [Pg.271] สตฺตมี.

៤៥៤. សត្តមីវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអនុញ្ញាត (អនុមតិ) និងអត្ថតម្រិះ/ការសន្មត (បរិកប្ប)។

อนุมตฺยตฺเถ จ ปริกปฺปตฺเถ จ อนุตฺตกาเล สตฺตมีวิภตฺติ โหติ.

សត្តមីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថអនុញ្ញាតផង ក្នុងអត្ថសន្មតផង ក្នុងកាលដែលមិនទាន់កន្លងទៅ (អនុត្តកាល)។

อตฺถคฺคหเณน วิธินิมนฺตนาทีสุ จ สตฺตมี. กตฺตุมิจฺฉโต ปรสฺส อนุชานนํ อนุมติ, ปริกปฺปนํ ปริกปฺโป, ‘‘ยทิ นาม ภเวยฺยา’’ติ สลฺลกฺขณํ นิรูปนํ, เหตุกฺริยาย สมฺภเว ผลกฺริยาย สมฺภวปริกปฺโป จ.

ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា «Attha» សត្តមីវិភត្តិ ក៏ចុះក្នុងអត្ថបង្គាប់ (វិធិ) និងអត្ថអញ្ជើញ (និមន្តនៈ) ជាដើមផងដែរ។ ការយល់ព្រមចំពោះអ្នកដទៃដែលចង់ធ្វើ ឈ្មោះថា អនុមតិ (ការអនុញ្ញាត)។ ការសន្មត ឈ្មោះថា បរិកប្ប (ការសន្មត) គឺការកំណត់ពិចារណាថា «ប្រសិនបើមានយ៉ាងនេះមែន» និងការសន្មតនូវការកើតឡើងនៃផលកិរិយា ក្នុងកាលដែលមានការកើតឡើងនៃហេតុកិរិយា។

ตตฺถ ปริกปฺเป สตฺตมีปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ เอยฺย, อปฺปจฺจยวุทฺธาทิ ปุริมสมํ, ‘‘กฺวจิ ธาตุ วิภตฺตี’’ติอาทินา เอยฺย เอยฺยาสิ เอยฺยามิ เอยฺยํอิจฺเจเตสํ วิกปฺเปน เอการาเทโส. โส ทานิ กึ นุ โข ภเว, ยทิ โส ปฐมวเย ปพฺพเชยฺย, อรหา ภเวยฺย, สเจ สงฺขารา นิจฺจา ภเวยฺยุํ, น นิรุชฺเฌยฺยุํ. ยทิ ตฺวํ ภเวยฺยาสิ, ตุมฺเห ภเวยฺยาถ. กถมหํ เทโว ภเวยฺยามิ, กึ นุ โข มยํ ภเวยฺยาม. ตถา ภเวถ, ภเวรํ. ภเวโถ, ภเวยฺยาวฺโห.

ក្នុងអត្ថសន្មតនោះ សត្តមីវិភត្តិ បរស្សបទ បឋមបុរិស ឯកវចនៈ គឺ eyya, ការចុះ អ បច្ច័យ និងការធ្វើវុទ្ធិជាដើម មានន័យដូចមុន, ដោយសូត្រថា «kvaci dhātu vibhattī» ជាដើម តែងមានការតម្រូវជំនួស eyya, eyyāsi, eyyāmi, eyyaṃ ទាំងនេះ ជា ឯការៈ (e) តាមការកំណត់។ ឧទាហរណ៍៖ So dāni kiṃ nu kho bhave (ឥឡូវនេះ តើបុគ្គលនោះនឹងទៅជាអ្វីហ្ន៎?), yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya (ប្រសិនបើបុគ្គលនោះបួសក្នុងបឋមវ័យ គប្បីបានជាព្រះអរហន្ត), sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ (ប្រសិនបើសង្ខារទាំងឡាយជាធម្មជាតិទៀងទាត់ មិនគប្បីរលត់ទៅឡើយ)។ Yadi tvaṃ bhaveyyāsi (ប្រសិនបើអ្នកគប្បីជា), tumhe bhaveyyātha (អ្នកទាំងឡាយគប្បីជា)។ Kathamahaṃ devo bhaveyyāmi (ធ្វើដូចម្តេច ទើបខ្ញុំគប្បីកើតជាទេវតា?), kiṃ nu kho mayaṃ bhaveyyāma (តើយើងទាំងឡាយគប្បីជាអ្វីហ្ន៎?)។ ព្រមទាំងអត្តនោបទ៖ bhavetha, bhaveraṃ, bhavetho, bhaveyyāvho។

ปตฺถเน ตุ อหํ สุขี ภเว, พุทฺโธ ภเวยฺยํ, ภเวยฺยามฺเห.

ចំណែកក្នុងអត្ថប្រាថ្នា (បត្ថនា) ដូចជា៖ ahaṃ sukhī bhave (សូមឲ្យខ្ញុំមានសេចក្តីសុខ), buddho bhaveyyaṃ (សូមឲ្យខ្ញុំបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ), bhaveyyāmhe។

กมฺมนิ สุขํ ตยา อนุภูเยถ, อนุภูเยรํ. อนุภูเยโถ, อนุภูเยยฺยาวฺโห. อนุภูเย, อนุภูเยยฺยํ, อนุภูเยยฺยามฺเห. ปรสฺสปทตฺเต อนุภูเยยฺย, อนุภูเยยฺยุํ. อนุภูเยยฺยาสิ อิจฺจาทิ. ภาเว ภูเยถ.

ក្នុងកម្មវាចក ដូចជា៖ sukhaṃ tayā anubhūyetha (សេចក្តីសុខ គប្បីត្រូវបានសោយដោយអ្នក), anubhūyeraṃ, anubhūyetho, anubhūyeyyāvho, anubhūye, anubhūyeyyaṃ, anubhūyeyyāmhe។ បើជាបរស្សបទវិញ ដូចជា៖ anubhūyeyya, anubhūyeyyuṃ, anubhūyeyyāsi ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក ដូចជា៖ bhūyetha។

วิธิมฺหิ โส โอทนํ ปเจ, ปเจยฺย, ปเจยฺยุํ. ตฺวํ ปเจ, ปเจยฺยาสิ, ตุมฺเห ปเจยฺยาถ. อหํ ปเจ, ปเจยฺยามิ, มยํ ปเจยฺยาม. ปเจถ, ปเจรํ. ปเจโถ, ปเจยฺยาวฺโห. ปเจ, ปเจยฺยํ, ปเจยฺยามฺเห.

ក្នុងអត្ថបង្គាប់ (វិធិ) ដូចជា៖ so odanaṃ pace, paceyya (បុគ្គលនោះគប្បីដាំបាយ), paceyyuṃ (ជនទាំងឡាយនោះគប្បីដាំ)។ tvaṃ pace, paceyyāsi (អ្នកគប្បីដាំ), tumhe paceyyātha (អ្នកទាំងឡាយគប្បីដាំ)។ ahaṃ pace, paceyyāmi (ខ្ញុំគប្បីដាំ), mayaṃ paceyyāma (យើងទាំងឡាយគប្បីដាំ)។ ព្រមទាំងអត្តនោបទ៖ pacetha, paceraṃ, pacetho, paceyyāvho, pace, paceyyaṃ, paceyyāmhe។

กมฺมนิ [Pg.272] ปจฺเจถ, ปจฺเจรํ. ปจฺเจโถ, ปจฺเจยฺยาวฺโห. ปจฺเจ, ปจฺเจยฺยํ, ปจฺเจยฺยามฺเห. ปรสฺสปทตฺเต ปจฺเจ, ปจฺเจยฺย, ปจฺเจยฺยุํ. ปจฺเจยฺยาสิ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចក ដូចជា៖ paccetha, pacceraṃ, paccetho, pacceyyāvho, pacce, pacceyyaṃ, pacceyyāmhe។ បើជាបរស្សបទវិញ ដូចជា៖ pacce, pacceyya, pacceyyuṃ, pacceyyāsi ជាដើម។

อนุมติยํ โส คามํ คจฺเฉ, คจฺเฉยฺย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา เอยฺยุสฺส อุํ วา, คจฺฉุํ, คจฺเฉยฺยุํ. ตฺวํ คจฺเฉ, คจฺเฉยฺยาสิ, คจฺเฉยฺยาถ. คจฺเฉ, คจฺเฉยฺยามิ, คจฺเฉยฺยาม. คเม, คเมยฺย, คมุํ, คเมยฺยุํ. คเม, คเมยฺยาสิ, คเมยฺยาถ. คเม, คเมยฺยามิ, คเมยฺยาม. คจฺเฉถ, คจฺเฉรํ. คจฺเฉโถ, คจฺเฉยฺยาวฺโห. คจฺเฉ, คจฺเฉยฺยํ, คจฺเฉยฺยามฺเห. คเมถ, คเมรํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថអនុញ្ញាត (អនុមតិ) ដូចជា៖ so gāmaṃ gacche, gaccheyya (បុគ្គលនោះគប្បីទៅកាន់ស្រុក), ដោយសូត្រថា «kvaci dhātū» ជាដើម តែងបំប្លែង eyya ទៅជា uṃ ខ្លះ ទៅជា gacchuṃ, gaccheyyuṃ។ tvaṃ gacche, gaccheyyāsi (អ្នកគប្បីទៅ), gaccheyyātha (អ្នកទាំងឡាយគប្បីទៅ)។ gacche, gaccheyyāmi (ខ្ញុំគប្បីទៅ), gaccheyyāma (យើងទាំងឡាយគប្បីទៅ)។ game, gameyya, gamuṃ, gameyyuṃ។ game, gameyyāsi, gameyyātha។ game, gameyyāmi, gameyyāma។ ព្រមទាំងអត្តនោបទ៖ gacchetha, gaccheraṃ, gacchetho, gaccheyyāvho, gacche, gaccheyyaṃ, gaccheyyāmhe, gametha, gameraṃ ជាដើម។

กมฺมนิ คจฺฉีเยถ, คมีเยถ, คจฺฉีเยรํ, คมีเยรํ อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต คจฺฉีเยยฺย, คมีเยยฺย, คมฺเมยฺย, คมฺเมยฺยุํ อิจฺจาทิ. ตถา ฆมฺเม, ฆมฺเมยฺย, ฆมฺเมยฺยุํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចក ដូចជា៖ gacchīyetha, gamīyetha, gacchīyeraṃ, gamīyeraṃ ជាដើម។ បើជាបរស្សបទវិញ ដូចជា៖ gacchīyeyya, gamīyeyya, gammeyya, gammeyyuṃ ជាដើម។ ព្រមទាំង៖ ghamme, ghammeyya, ghammeyyuṃ ជាដើម។

สตฺตมีวิภตฺติ.

សត្តមីវិភត្តិ។

ปจฺจุปฺปนฺนาณตฺติปริกปฺปกาลิกวิภตฺตินโย.

វិធីនៃវិភត្តិដែលជាគ្រឿងសម្គាល់បច្ចុប្បន្នកាល (វត្ដមានា), បង្គាប់ (បញ្ចមី) និងសន្មត (សត្តមី)។

๔๕๕. หิยฺยตฺตนี อาอู, โอตฺถ, อํมฺหา, ตฺถตฺถุํ, เสวฺหํ, อึมฺหเส.

៤៥៥. ហិយ្យត្តនីវិភត្តិ មានវិភត្តិគឺ៖ ā, ū, o, ttha, aṃ, mhā (ក្នុងបរស្សបទ) និង ttha, tthuṃ, se, vhaṃ, iṃ, mhase (ក្នុងអត្តនោបទ)។

อาอาทโย ทฺวาทส หิยฺยตฺตนีสญฺญา โหนฺติ.

វិភត្តិទាំង ១២ មាន ā ជាដើមនេះ ឈ្មោះថា ហិយ្យត្តនីវិភត្តិ។

‘‘อปฺปจฺจกฺเข, อตีเต’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «Appaccakkhe» ផង បទថា «atīte» ផង តែងតែតាមទៅ (ក្នុងសូត្រខាងមុខ)។

๔๕๖. หิยฺโยปภุติ ปจฺจกฺเข หิยฺยตฺตนี.

៤៥៦. ហិយ្យត្តនីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអត្ថអតីតកាលរាប់ចាប់តាំងពីម្សិលមិញ (ហិយ្យោបភុតិ) ដែលជាទីប្រចក្ស (បច្ចក្ខៈ)។

หิยฺโยปภุติ อตีเต กาเล ปจฺจกฺเข วา อปฺปจฺจกฺเข วา หิยฺยตฺตนีวิภตฺติ โหตีติ หิยฺยตฺตนีปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ อา.

ហិយ្យត្តនីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអតីតកាលរាប់ចាប់តាំងពីម្សិលមិញ ទោះបីជាទីប្រចក្សក្តី ឬមិនប្រចក្សក្តី ហេតុនោះ វិភត្តិឯកវចនៈ បឋមបុរិស បរស្សបទ នៃហិយ្យត្តនីវិភត្តិ គឺ ā។

‘‘กฺวจิ ธาตุ’’อิจฺจาทิโต ‘‘กฺวจิ, ธาตูน’’นฺติ จ วตฺตเต.

ពីសូត្រថា «Kvaci dhātu» ជាដើម បទថា «kvaci» ផង បទថា «dhātūnaṃ» ផង តែងតែតាមទៅ។

๔๕๗. อการาคโม [Pg.273] หิยฺยตฺตนี อชฺชตนีกาลาติปตฺตีสุ.

៤៥៧. ការចុះ អ ការាគម (អក្សរ អ) តែងមានក្នុងហិយ្យត្តនីវិភត្តិ, អជ្ជតនីវិភត្តិ និងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ។

กฺวจิ ธาตูนมาทิมฺหิ อการาคโม โหติ หิยฺยตฺตนีอชฺชตนีกาลาติปตฺติอิจฺเจตาสุ ตีสุ วิภตฺตีสุ. กถมยมการาคโม ธาตฺวาทิมฺหีติ เจ?

ការចុះ អ ការាគម នៅខាងដើមនៃធាតុទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំង ៣ គឺ ហិយ្យត្តនី, អជ្ជតនី និងកាលាតិបត្តិ។ ប្រសិនបើមានសំណួរថា «តើ អ ការាគម នេះ ចុះនៅខាងដើមនៃធាតុដោយរបៀបណា?»

สติสฺสเรปิ ธาตฺวนฺเต, ปุนการาคมสฺสิธ;

นิรตฺถตฺตา ปโยคานุ โรธา ธาตฺวาทิโต อยํ.

«ទោះបីជាមានស្រៈនៅខាងចុងនៃធាតុក៏ដោយ ការចុះ អ ការាគម ម្តងទៀតក្នុងទីនេះ គឺមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ស្របតាមការប្រើប្រាស់ (ប្រយោគ) ការចុះ អ ការាគម នេះ ត្រូវធ្វើនៅខាងដើមនៃធាតុវិញ»។

อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสสรโลปาทิ วุตฺตนยเมว.

ការចុះ អ បច្ច័យ, ការធ្វើវុទ្ធិ, ការបំប្លែងជា អវៈ និងការលុបស្រៈជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។

อภวา, อภวู. อภโว, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา โอการสฺส ออาเทโส วา, อภว, อภวตฺถ. อภวํ, อภวมฺหา. อภวตฺถ, อภวตฺถุํ. อภวเส, อภววฺหํ. อภวึ, อภวมฺหเส.

ឧទាហរណ៍៖ Abhavā, abhavū។ abhavo, ដោយសូត្រថា «kvaci dhātū» ជាដើម តែងបំប្លែង ឱការៈ ជា អការៈ ខ្លះ ទៅជា abhava, abhavattha។ abhavaṃ, abhavamhā។ abhavattha, abhavatthuṃ។ abhavase, abhavavhaṃ។ abhaviṃ, abhavamhase។

กมฺมนิ ยปฺปจฺจโย, ตยา สุขมนฺวภูยตฺถ, อการาคมาภาเว อนุภูยตฺถ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ตฺถสฺส ถาเทโส, อนฺวภูยถ, อนุภูยถ, อนฺวภูยตฺถุํ, อนุภูยตฺถุํ. อนฺวภูยเส, อนุภูยเส, อนฺวภูยวฺหํ, อนุภูยวฺหํ. อนฺวภูยึ, อนุภูยึ, อนฺวภูยมฺหเส, อนุภูยมฺหเส. ปรสฺสปทตฺเต อนฺวภูยา, อนุภูยา อิจฺจาทิ. ภาเว อนฺวภูยตฺถ.

ក្នុងកម្មវាចក ចុះ យ បច្ច័យ ដូចជា៖ tayā sukhamanvabhūyattha (សេចក្តីសុខ ត្រូវបានសោយហើយដោយអ្នក), ក្នុងកាលដែលមិនមាន អ ការាគម ទៅជា anubhūyattha, ដោយសូត្រថា «kvaci dhātū» ជាដើម តែងបំប្លែង ttha ជា tha ទៅជា anvabhūyatha, anubhūyatha, anvabhūyatthuṃ, anubhūyatthuṃ។ anvabhūyase, anubhūyase, anvabhūyavhaṃ, anubhūyavhaṃ។ anvabhūyiṃ, anubhūyiṃ, anvabhūyamhase, anubhūyamhase។ បើជាបរស្សបទវិញ ដូចជា៖ anvabhūyā, anubhūyā ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក ដូចជា៖ anvabhūyattha។

ตถา โส โอทนํ อปจา, ปจา, อปจู, ปจู. อปโจ, ปโจ, อปจตฺถ, ปจตฺถ. อปจํ, ปจํ, อปจมฺหา, ปจมฺหา. อปจตฺถ, ปจตฺถ, อปจตฺถุ, ปจตฺถุํ. อปจเส, ปจเส, อปจวฺหํ, ปจวฺหํ. อปจึ, ปจึ, อปจมฺหเส, ปจมฺหเส.

ដូចគ្នាដែរ ក្នុងកត្តុវាចក ដូចជា៖ so odanaṃ apacā, pacā (បុគ្គលនោះបានដាំហើយនូវបាយ), apacū, pacū។ apaco, paco, apacattha, pacattha។ apacaṃ, pacaṃ, apacamhā, pacamhā។ apacattha, pacattha, apacatthu, pacatthuṃ។ apacase, pacase, apacavhaṃ, pacavhaṃ។ apaciṃ, paciṃ, apacamhase, pacamhase។

กมฺมนิ [Pg.274] อปจฺจถ, อปจฺจตฺถ, อปจฺจตฺถุํ. อปจฺจเส, อปจฺจวฺหํ. อปจฺจึ, อปจฺจมฺหเส. อปจฺจา, อปจฺจู อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចក ដូចជា៖ apaccatha, apaccattha, apaccatthuṃ។ apaccase, apaccavhaṃ។ apacciṃ, apaccamhase។ apaccā, apaccū ជាដើម។

ตถา อคจฺฉา, อคจฺฉู. อคจฺโฉ, อคจฺฉ, อคจฺฉตฺถ. อคจฺฉํ, อคจฺฉมฺหา. อคจฺฉตฺถ, อคจฺฉตฺถุํ. อคจฺฉเส, อคจฺฉวฺหํ. อคจฺฉึ, อคจฺฉมฺหเส. อคมา, อคมู. อคโม, อคม, อคมตฺถ. อคมํ, อคมมฺหา. อคมตฺถ, อคมตฺถุํ. อคมเส, อคมวฺหํ. อคมึ, อคมมฺหเส.

ដូចគ្នាដែរ ដូចជា៖ agacchā, agacchū។ agaccho, agaccha, agacchattha។ agacchaṃ, gacchamhā។ agacchattha, agacchatthuṃ។ agacchase, agacchavhaṃ។ agacchiṃ, agacchamhase។ agamā, agamū។ agamo, agama, agamattha។ agamaṃ, agamamhā។ agamattha, agamatthuṃ។ agamase, agamavhaṃ។ agamiṃ, agamamhase។

กมฺมนิ อคจฺฉียตฺถ, คจฺฉียตฺถ, อคมียตฺถ, คมียตฺถ, อคจฺฉียตฺถุํ, คจฺฉียตฺถุํ, อคมียตฺถุํ, คมียตฺถุํ อิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมา, อฆมฺมู อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចក ដូចជា៖ agacchīyattha, gacchīyattha, agamīyattha, gamīyattha, agacchīyatthuṃ, gacchīyatthuṃ, agamīyatthuṃ, gamīyatthuṃ ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ ដូចជា៖ aghammā, aghammū ជាដើម។

หิยฺยตฺตนีวิภตฺติ.

ហិយ្យត្តនីវិភត្តិ។

๔๕๘. หิยฺยตฺตนี สตฺตมี ปญฺจมี วตฺตมานา สพฺพธาตุกํ.

៤៥៨. ហិយ្យត្តនី សត្តមី បញ្ចមី និងវត្ដមានា ឈ្មោះថា សព្វធាតុករួម។

หิยฺยตฺตนาทโย จตสฺโส วิภตฺติโย สพฺพธาตุกสญฺญา โหนฺตีติ หิยฺยตฺตนาทีนํ สพฺพธาตุกสญฺญตฺตา ‘‘อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหี’’ติ วุตฺโต อิการาคโม น ภวติ.

វិភត្តិទាំង ៤ មានហិយ្យត្តនីជាដើម ឈ្មោះថា សព្វធាតុករួម ព្រោះហេតុនោះ ដោយសារវិភត្តិមានហិយ្យត្តនីជាដើមនោះមានឈ្មោះថា សព្វធាតុករួម ការចុះ អិ ការាគម (ikārāgama) ដែលបានពោលទុកក្នុងសូត្រថា «ikārāgamo asabbadhātukamhi» នោះ ទើបមិនមានឡើយ។

สพฺพธาตุกํ.

សព្វធាតុករួម។

๔๕๙. ปโรกฺขา อ อุ, เอ ตฺถ, อํ มฺห, ตฺถ เร, โถ วฺโห, อึมฺเห.

៤៥៩. បរោក្ខាវិភត្តិ មានវិភត្តិគឺ៖ a, u, e, ttha, aṃ, mha (ក្នុងបរស្សបទ) និង ttha, re, tho, vho, iṃ, mhe (ក្នុងអត្តនោបទ)។

ออาทโย ทฺวาทส ปโรกฺขาสญฺญา โหนฺติ. อกฺขานํ อินฺทฺริยานํ ปรํ ปโรกฺขา, ตทฺทีปกตฺตา อยํ วิภตฺติ ปโรกฺขาติ วุจฺจติ.

វិភត្តិទាំង ១២ មាន a ជាដើមនេះ ឈ្មោះថា បរោក្ខាវិភត្តិ។ ពាក្យថា «បរោក្ខា» គឺកន្លងហួស (para) នូវភ្នែក ឬឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ (akkha) ព្រោះជាគ្រឿងសម្គាល់នូវអត្ថនោះ វិភត្តិនេះទើបឈ្មោះថា បរោក្ខា។

๔๖๐. อปจฺจกฺเข [Pg.275] ปโรกฺขาตีเต.

៤៦០. បរោក្ខាវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថអតីតកាលដែលមិនចំពោះមុខ (អប្រចក្ស)។

อปจฺจกฺเข วตฺตุโน อินฺทฺริยาวิสยภูเต อตีเต กาเล ปโรกฺขาวิภตฺติ โหติ. อติกฺกมฺม อิโตติ อตีโต, หุตฺวา อติกฺกนฺโตติ อตฺโถ.

បរោក្ខាវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអតីតកាលដែលមិនចំពោះមុខ គឺមិនមែនជាវិស័យនៃឥន្ទ្រិយរបស់អ្នកនិយាយ។ ពាក្យថា «អតីត» គឺកន្លងហួសអំពីទីនេះ មានន័យថា កើតឡើងហើយកន្លងហួសទៅ។

เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปโรกฺขาปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ อ. ‘‘ภู อ’’อิตีธ –

តាមវិធីដែលបានពោលខាងក្រោម វិភត្តិឯកវចនៈ បឋមបុរិស បរស្សបទ នៃបរោក្ខាវិភត្តិ គឺ a។ ក្នុងរូបថា «bhū + a» នេះ —

วิปริณาเมน ‘‘ธาตูน’’นฺติ วตฺตเต.

ដោយការបំប្លែងវិភត្តិ (វិបរិណាមៈ) បទថា «dhātūnaṃ» តែងតែតាមទៅ។

๔๖๑. กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว.

៤៦១. ការធ្វើទ្វេភាវៈ (តម្រួតតួ) នៃអក្សរខាងដើមដែលមានស្រៈតែមួយរបស់ធាតុទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ។

ธาตูนมาทิภูตานํ วณฺณานเมกสฺสรานํ กฺวจิ ทฺเวภาโว โหติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ กฺวจิสทฺโท, เตน –

ការធ្វើទ្វេភាវៈនៃអក្សរខាងដើមដែលមានស្រៈតែមួយរបស់ធាតុទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ។ សព្ទថា «kvaci» នេះ មានអត្ថជា វវត្ថិតវិភាសា (ជម្រើសដែលបានកំណត់ទុក) ព្រោះហេតុនោះ —

ข ฉ เสสุ ปโรกฺขายํ, ทฺเวภาโว สพฺพธาตุนํ;

อปฺปจฺจเย ชุโหตฺยาทิ-สฺสปิ กิจฺจาทิเก กฺวจิ.

«ការធ្វើទ្វេភាវៈនៃធាតុទាំងពួង តែងមានក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ ខាងមុខមានបច្ច័យគឺ kha, cha, sa ជាដើម និងមានខ្លះក្នុងកាលដែលមិនមានបច្ច័យ ដូចជាពួកជុហោត្យាទិធាតុ និងក្នុងកិច្ចាទិបច្ច័យជាដើម»។

‘‘ภู ภู อ’’อิตีธ –

ក្នុងរូបថា «bhū + bhū + a» នេះ —

๔๖๒. ปุพฺโพพฺภาโส.

៤៦២. តួខាងដើម ឈ្មោះថា អព្ភាស (បុព្វព្ភាស)។

ทฺเวภูตสฺส ธาตุสฺส โย ปุพฺโพ อวยโว, โส อพฺภาสสญฺโญ โหตีติ อพฺภาสสญฺญา.

ចំណែកខាងដើមនៃធាតុដែលបានធ្វើទ្វេភាវៈហើយនោះ ឈ្មោះថា អព្ភាស (abbhāsa) នេះជាការកំណត់ឈ្មោះថា អព្ភាស។

อพฺภาสคฺคหณมนุวตฺตเต.

ការកាន់យកនូវបទថា «abbhāsa» តែងតែតាមទៅ។

๔๖๓. อนฺตสฺสิวณฺณากาโร วา.

៤៦៣. ការបំប្លែងស្រៈខាងចុង [នៃអព្ភាស] ជា ឥការៈ ឬ អការៈ ខ្លះ។

อพฺภาสสฺส อนฺตสฺส อิวณฺโณ โหติ วา, อกาโร จ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เตน –

ស្រៈខាងចុងនៃអព្ភាស តែងបំប្លែងជា ឥការៈ ខ្លះ និងជា អការៈ ខ្លះ។ សព្ទថា «vā» នេះ មានអត្ថជា វវត្ថិតវិភាសា។ ព្រោះហេតុនោះ —

ข [Pg.276] ฉ เสสุ อวณฺณสฺส,อิกาโร สคุปุสฺส อี;

วาสฺส ภูสฺส ปโรกฺขายํ,อกาโร นาปรสฺสิเมติ.

«ការបំប្លែង អវណ្ណៈ ជា ឥការៈ ខាងមុខមានបច្ច័យគឺ kha, cha, sa ជាដើម, ការបំប្លែងជា អីការៈ នៃធាតុមាន gup ជាដើម, ការបំប្លែងជា អការៈ នៃធាតុមាន bhū ជាដើម ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ តែងមានខ្លះ តែមិនមានក្នុងធាតុដទៃឡើយ»។

อูการสฺส อกาโร.

ការបំប្លែង ូ (អូការៈ) ជា អ (អការៈ)។

๔๖๔. ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา.

៤៦៤. ការបំប្លែងព្យញ្ជនៈទី ២ និងទី ៤ ជាព្យញ្ជនៈទី ១ និងទី ៣។

อพฺภาสคตานํ ทุติยจตุตฺถานํ วคฺคพฺยญฺชนานํ ยถากฺกมํ ปฐมตติยา โหนฺตีติ ภการสฺส พกาโร.

ព្យញ្ជនៈវគ្គទី ២ និងទី ៤ ដែលស្ថិតក្នុងអព្ភាស តែងបំប្លែងជាព្យញ្ជនៈទី ១ និងទី ៣ តាមលំដាប់ ហេតុនោះ ភការៈ (ភ) ទើបបំប្លែងជា បការៈ (ប)។

๔๖๕. พฺรูภูนมาหภูวา ปโรกฺขายํ.

៤៦៥. ការបំប្លែងធាតុគឺ brū និង bhū ជា āha និង bhūva ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ។

พฺรูภูอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อาหภูวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ปโรกฺขาวิภตฺติยนฺติ ภูสทฺทสฺส ภูวอาเทโส, ‘‘สรโลโป มาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหี’’ติอาทินา สรโลปาทิ, โส กิร ราชา พภูว, เต กิร พภูวุ. ตฺวํ กิร พภูเว.

ការបំប្លែងជា āha និង bhūva ទាំងនេះ តែងមានដល់ធាតុទាំងឡាយគឺ brū និង bhū ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ ហេតុនោះ ទើបបំប្លែងសព្ទថា bhū ជា bhūva, ដោយសូត្រថា «saralopo mādesappaccayādimhi» ជាដើម តែងមានការលុបស្រៈជាដើម។ ឧទាហរណ៍៖ so kira rājā babhūva (ស្តេចនោះ ឮថាបានជាហើយ), te kira babhūvu (ជនទាំងឡាយនោះ ឮថាបានជាហើយ)។ tvaṃ kira babhūve (អ្នក ឮថាបានជាហើយ)។

‘‘ธาตูหี’’ติ วตฺตเต, สีหคติยา กฺวจิคฺคหณญฺจ.

បទថា «dhātūhi» តែងតែតាមទៅ និងការកាន់យកនូវបទថា «kvaci» ដោយសីហគតិ (ដំណើររាជសីហ៍)។

๔๖๖. อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหิ.

៤៦៦. ការចុះ អិ ការាគម ក្នុងអសព្វធាតុករួម (វិភត្តិដែលមិនមែនជាសព្វធាតុករួម)។

สพฺพสฺมึ อสพฺพธาตุกมฺหิ ปเร กฺวจิ ธาตูหิ ปโร อิการาคโม โหติ.

កាលបើអសព្វធាតុវិភត្តិនៅខាងក្រោយ តែងមាន ឥ អក្សរាគម ខាងក្រោយធាតុទាំងឡាយខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។

อสพฺพธาตุเก พฺยญฺช-นาทิมฺเห วายมาคโม;

กฺวจาธิการโต พฺยญฺช-นาโทปิ กฺวจิ โน สิยา.

ក្នុងអសព្វធាតុវិភត្តិ ខាងដើមនៃព្យញ្ជនៈ មានអាគមគឺ វ (វការាគម) ខ្លះ។ ព្រោះអធិការៈ (ការតាមទៅ) នៃពាក្យថា ក្វចិ ព្យញ្ជនៈជាដើមនោះ មិនមានខ្លះ។

เอตฺถ จ ‘‘น สพฺพธาตุกํ อสพฺพธาตุก’’มิติ กตฺวา ‘‘หิยฺยตฺตนี สตฺตมี ปญฺจมี วตฺตมานา สพฺพธาตุก’’นฺติ หิยฺยตฺตนีอาทีนํ สพฺพธาตุกสญฺญาย วุตฺตตฺตา ตทญฺญา จตสฺโส วิภตฺติโย อสพฺพธาตุกนฺติ วุจฺจติ.

ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះធ្វើវិគ្គហៈថា «na sabbadhātukaṃ asabbadhātukaṃ» (វិភត្តិឯណា មិនមែនជាសព្វធាតុ វិភត្តិនោះឈ្មោះថា អសព្វធាតុ) ហើយព្រោះការដែលវិភត្តិទាំងឡាយមានហិយ្យត្តនីជាដើម ត្រូវបានហៅថា សព្វធាតុ ដោយសូត្រថា «hiyyattanī sattamī pañcamī vattamānā sabbadhātukaṃ» ហេតុនោះ វិភត្តិ ៤ ផ្សេងពីនោះ (គឺ បរោក្ខា អជ្ជតនី ភវិស្សន្តី កាលាតិបត្តិ) ទើបហៅថា អសព្វធាតុ។

ตุมฺเห [Pg.277] กิร พภูวิตฺถ. อหํ กิร พภูวํ, มยํ กิร พภูวิมฺห. อตฺตโนปเท โส พภูวิตฺถ, พภูวิเร. พภูวิตฺโถ, พภูวิวฺโห. พภูวึ, พภูวิมฺเห.

ឮថា អ្នកទាំងឡាយ បានកើតមានហើយ (babhūvittha)។ ឮថា ខ្ញុំ បានកើតមានហើយ (babhūvaṃ) ឮថា យើងទាំងឡាយ បានកើតមានហើយ (babhūvimha)។ ក្នុងអត្តនោបទ (រូបតួយ៉ាងគឺ)៖ so babhūvittha, babhūvire។ babhūvittho, babhūvivho។ babhūviṃ, babhūvimhe។

กมฺมนิ อตฺตโนปเท อีการาคมยปฺปจฺจยิการาคมา, อนุพภูวียิตฺถ, ยปฺปจฺจยสฺส อสพฺพธาตุกมฺหิ ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา โลเป กเต อิวณฺณาคโม น ภวติ, ตยา กิร อนุพภูวิตฺถ, อนุพภูวิเร อิจฺจาทิ. ภาเว พภูวียิตฺถ, พภูวิตฺถ วา.

ក្នុងកម្មសាធនៈ អត្តនោបទ មានការចុះ ីការាគម យប្បច្ច័យ និង ិការាគម ជា anubabhūvīyittha កាលបើលុប យប្បច្ច័យ ក្នុងអសព្វធាតុវិភត្តិ ដោយសូត្រថា «kvaci dhātū» ជាដើមហើយ ិវណ្ណាគម (ិការាគម) ក៏មិនមាន ដូចជា tayā kira anubabhūvittha, anubabhūvire ជាដើម។ ក្នុងភាវសាធនៈ ជា babhūvīyittha ឬ babhūvittha។

ตถา ปปจ, ปปจู. ปปเจ, ปปจิตฺถ. ปปจํ, ปปจิมฺห. ปปจิตฺถ, ปปจิเร. ปปจิตฺโถ, ปปจิวฺโห. ปปจึ, ปปจิมฺเห.

ដូចគ្នាដែរ (រូបតួយ៉ាងនៃ បច ធាតុ គឺ) papaca, papacū។ papace, papacittha។ papacaṃ, papacimha។ papacittha, papacire។ papacittho, papacivho។ papaciṃ, papacimhe។

กมฺมนิ ปปจฺจิตฺถ, ปปจฺจิเร อิจฺจาทิ. ตถา อปจฺจ, อปจฺจู อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មសាធនៈ ជា papaccittha, papaccire ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ (ក្នុងហិយ្យត្តនី) ជា apacca, apaccū ជាដើម។

คมิมฺหิ ‘‘กฺวจาทิวณฺณาน’’นฺติอาทินา ทฺเวภาโว, ‘‘ปุพฺโพพฺภาโส’’ติ อพฺภาสสญฺญา.

ក្នុងគមិធាតុ មានទ្វេភាវៈ (ការធ្វើជាពីរតួ) ដោយសូត្រថា «kvacādivaṇṇānaṃ» ជាដើម ហើយមានឈ្មោះថា អព្ភសៈ ដោយសូត្រថា «pubbobbhāso»។

‘‘อพฺภาเส’’ติ วตฺตเต.

បទថា «abbhāse» តែងតាមទៅ។

๔๖๗. กวคฺคสฺส จวคฺโค.

៤៦៧. ការទេស កវគ្គ ទៅជា ចវគ្គ (ក្នុងអព្ភសៈ)។

อพฺภาเส วตฺตมานสฺส กวคฺคสฺส จวคฺโค โหตีติ วการสฺส ชกาโร, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อนพฺภาสสฺส ปฐมปุริเสกวจนมฺหิ ทีโฆ. โส คามํ ชคาม กิร, ชคม วา, ชคมุ. ชคเม, ชคมิตฺถ. ชคมํ, ชคมิมฺห. ชคมิตฺถ, ชคมิเร. ชคมิตฺโถ, ชคมิวฺโห. ชคมึ, ชคมิมฺเห.

កវគ្គ ដែលមាននៅក្នុងអព្ភសៈ តែងទៅជា ចវគ្គ គឺ វការៈ ទៅជា ជការៈ ហើយមានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) នៃអនព្ភសៈ ក្នុងបឋមបុរិសៈ ឯកវចនៈ ដោយសូត្រថា «kvaci dhātū» ជាដើម។ (រូបតួយ៉ាងគឺ) so gāmaṃ jagāma kira ឬ jagama, jagamu។ jagame, jagamittha។ jagamaṃ, jagamimha។ jagamittha, jagamire។ jagamittho, jagamivho។ jagamiṃ, jagamimhe។

กมฺมนิ ชคมียิตฺถ, ชคมิตฺถ วา อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មសាធនៈ ជា jagamīyittha ឬ jagamittha ជាដើម។

ปโรกฺขาวิภตฺติ.

បរោក្ខាវិភត្តិ (ចប់)។

๔๖๘. อชฺชตนี [Pg.278] อี อุํ, โอ ตฺถ, อึ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อมฺเห.

៤៦៨. អជ្ជតនីវិភត្តិ គឺ ី ឧំ, អោ ត្ថ, អឹ ម្ហា (ក្នុងបរស្សបទ) និង អា អូ, សេ វ្ហំ, អម្ហេ (ក្នុងអត្តនោបទ)។

อีอาทโย ทฺวาทส อชฺชตนีสญฺญา โหนฺติ. อชฺช ภโว อชฺชตโน, ตทฺทีปกตฺตา อยํ วิภตฺติ อชฺชตนีติ วุจฺจติ.

វិភត្តិទាំង ១២ មាន ី ជាដើមនេះ ឈ្មោះថា អជ្ជតនី។ អ្វីដែលកើតឡើងក្នុងថ្ងៃនេះ ឈ្មោះថា អជ្ជតនៈ ព្រោះវិភត្តិនេះជាគ្រឿងសំដែងនូវកាលនោះ ទើបហៅថា អជ្ជតនី។

‘‘อปจฺจกฺเข, อตีเต, ปจฺจกฺเข’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «apaccakkhe» ក្តី «atīte» ក្តី «paccakkhe» ក្តី តែងតាមទៅ។

๔๖๙. สมีเปชฺชตนี.

៤៦៩. សមីបេជ្ជតនី (អជ្ជតនីក្នុងកាលដ៏ជិត)។

สมีเป สมีปโต ปฏฺฐาย อชฺชปฺปภุติ อตีเต กาเล ปจฺจกฺเข จ อปจฺจกฺเข จ อชฺชตนีวิภตฺติ โหตีติ อชฺชตนีปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ อี.

អជ្ជតនីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកាលកន្លងទៅហើយដ៏ជិត ចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះទៅ ទាំងក្នុងទីចំពោះមុខ និងទីកំបាំងមុខ ហេតុនោះ ី គឺ បឋមបុរិសៈ ឯកវចនៈ ក្នុងបរស្សបទ នៃអជ្ជតនីវិភត្តិ។

ปุเร วิย อการาคโม, วุทฺธาทิ จ, ‘‘กฺวจิ ธาตุวิภตฺตี’’ติอาทินา อีมฺหาทิวิภตฺตีนํ กฺวจิ รสฺสตฺตํ, โออาอวจนานํ อิตฺถอมาเทสา จ, สรโลปาทิ, โส อภวิ, อภวี วา, อการาคมาภาเว ภวิ.

មានការចុះ អការាគម ដូចមុនដែរ និងការធ្វើវុទ្ធិជាដើម ហើយមានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃវិភត្តិទាំងឡាយមាន ី ជាដើមខ្លះ ដោយសូត្រថា «kvaci dhātuvibhattī» ជាដើម និងការទេសជា ឥត្ថ និង អ នៃវិភត្តិទាំងឡាយមាន អោ ជាដើមខ្លះ ការលុបស្រៈជាដើមខ្លះ (រូបតួយ៉ាងគឺ) so abhavi ឬ abhavī, កាលបើគ្មានអការាគម ជា bhavi។

มณฺฑูกคติยา ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «vā» តែងតាមទៅ ដោយលោតផ្លោះដូចជាលោតនៃកង្កែប (មណ្ឌូកគតិ)។

๔๗๐. สพฺพโต อุํ อึ สุ.

៤៧០. សព្វតោ ឧំ ឹសុ។

สพฺเพหิ ธาตูหิ อุํวิภตฺติสฺส อึสฺวาเทโส โหติ วา.

ការទេស ឧំ វិភត្តិ ទៅជា ឹសុ ក្រោយពីធាតុទាំងពួង តែងមានខ្លះ។

เต อภวึสุ, ภวึสุ วา, อภวุํ, ภวุํ วา. ตฺวํ อภวิ, ภวิ วา, อภโว, ภโว วา, ตุมฺเห อภวิตฺถ, ภวิตฺถ วา, อิการาคโม. อหํ อภวึ, ภวึ วา, มยํ อภวิมฺห, ภวิมฺห วา, อภวิมฺหา, ภวิมฺหา วา. โส อภวิตฺถ, ภวิตฺถ วา, อภวา, ภวา วา, อภวู, ภวู วา. อภวิเส, ภวิเส วา, อภวิวฺหํ, ภวิวฺหํ วา. อภวํ[Pg.279], ภวํ วา, อภว, ภว วา, อภวิมฺเห, ภวิมฺเห วา.

te abhaviṃsu ឬ bhaviṃsu, abhavuṃ ឬ bhavuṃ។ tvaṃ abhavi ឬ bhavi, abhavo ឬ bhavo, tumhe abhavittha ឬ bhavittha (មានការចុះ ិការាគម)។ ahaṃ abhaviṃ ឬ bhaviṃ, mayaṃ abhavimha ឬ bhavimha, abhavimhā ឬ bhavimhā។ so abhavittha ឬ bhavittha, abhavā ឬ bhavā, abhavū ឬ bhavū។ abhavise ឬ bhavise, abhavivhaṃ ឬ bhavivhaṃ។ abhavaṃ ឬ bhavaṃ, abhava ឬ bhava, abhavimhe ឬ bhavimhe។

กมฺมนิ ยปฺปจฺจยโลเป วุทฺธิอวาเทสาทิ, สุขํ ตยา อนุภวิตฺถ, อนฺวภูยิตฺถ, อนุภูยิตฺถ วา อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต ตยา อนฺวภูยิ, อนุภูยิ, อนฺวภูยี, อนุภูยี วา, อนฺวภูยึสุ, อนุภูยึสุ, อนฺวภูยุํ, อนุภูยุํ. ตฺวํ อนฺวภูยิ, อนุภูยิ, ตุมฺเห อนฺวภูยิตฺถ, อนุภูยิตฺถ. อหํ อนฺวภูยึ, อนุภูยึ, มยํ อนฺวภูยิมฺห, อนุภูยิมฺห, อนฺวภูยิมฺหา, อนุภูยิมฺหา วา. ภาเว อภวิตฺถ, อภูยิตฺถ ตยา.

ក្នុងកម្មសាធនៈ កាលបើលុប យប្បច្ច័យ មានការធ្វើវុទ្ធិ និងទេសជា អវ ជាដើម ដូចជា sukhaṃ tayā anubhavittha, anvabhūyittha ឬ anubhūyittha ជាដើម។ ក្នុងភាពជាបរស្សបទ ជា tayā anvabhūyi, anubhūyi, anvabhūyī ឬ anubhūyī, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu, anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ។ tvaṃ anvabhūyi, anubhūyi, tumhe anvabhūyittha, anubhūyittha។ ahaṃ anvabhūyiṃ, anubhūyiṃ, mayaṃ anvabhūyimha, anubhūyimha, anvabhūyimhā ឬ anvabhūyimhā។ ក្នុងភាវសាធនៈ ជា abhavittha, abhūyittha tayā។

โส อปจิ, ปจิ, อปจี, ปจี วา, เต อปจึสุ, ปจึสุ, อปจุํ, ปจุํ. ตฺวํ อปจิ, ปจิ, อปโจ, ปโจ วา, ตุมฺเห อปจิตฺถ, ปจิตฺถ. อหํ อปจึ, ปจึ, มยํ อปจิมฺห, ปจิมฺห, อปจิมฺหา, ปจิมฺหา วา. โส อปจิตฺถ, ปจิตฺถ, อปจา, ปจา วา, อปจู, ปจู. อปจิเส, อปจิวฺหํ. อปจํ, ปจํ, อปจ, ปจ วา, อปจิมฺเห, ปจิมฺเห.

so apaci, paci, apacī ឬ pacī, te apaciṃsu, paciṃsu, apacuṃ, pacuṃ។ tvaṃ apaci, paci, apaco ឬ paco, tumhe apacittha, pacittha។ ahaṃ apaciṃ, paciṃ, mayaṃ apacimha, pacimha, apacimhā ឬ pacimhā។ so apacittha, pacittha, apacā ឬ pacā, apacū, pacū។ apacise, apacivhaṃ។ apacaṃ, pacaṃ, apaca ឬ paca, apacimhe, pacimhe។

กมฺมนิ อปจฺจิตฺถ, ปจฺจิตฺถ อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต อปจฺจิ, ปจฺจิ, อปจฺจี, ปจฺจี วา, อปจฺจึสุ, ปจฺจึสุ, อปจฺจุํ, ปจฺจุํ. อปจฺจิ, ปจฺจิ, อปจฺโจ, ปจฺโจ วา, อปจฺจิตฺถ, ปจฺจิตฺถ. อปจฺจึ, ปจฺจึ, อปจฺจิมฺห, ปจฺจิมฺห, อปจฺจิมฺหา, ปจฺจิมฺหา วา.

ក្នុងកម្មសាធនៈ ជា apaccittha, paccittha ជាដើម។ ក្នុងភាពជាបរស្សបទ ជា apacci, pacci, apaccī ឬ paccī, apacciṃsu, pacciṃsu, apaccuṃ, paccuṃ។ apacci, pacci, apacco ឬ pacco, apaccittha, paccittha។ apacciṃ, pacciṃ, apaccimha, paccimha, apaccimhā ឬ paccimhā។

โส คามํ อคจฺฉี, คจฺฉี, อคจฺฉิ, คจฺฉิ วา, เต อคจฺฉึสุ, คจฺฉึสุ, อคจฺฉุํ, คจฺฉุํ. ตฺวํ อคจฺฉิ, คจฺฉิ, อคจฺโฉ, คจฺโฉ วา, ตุมฺเห อคจฺฉิตฺถ, คจฺฉิตฺถ. อหํ อคจฺฉึ, คจฺฉึ, มยํ อคจฺฉิมฺห, คจฺฉิมฺห, อคจฺฉิมฺหา, คจฺฉิมฺหา วา.

so gāmaṃ gacchī, gacchī, agacchi ឬ gacchi, te agacchiṃsu, gacchiṃsu, agacchuṃ, gacchuṃ។ tvaṃ agacchi, gacchi, agaccho ឬ gaccho, tumhe agacchittha, gacchittha។ ahaṃ agacchiṃ, gacchiṃ, mayaṃ agacchimha, gacchimha, agacchimhā ឬ gacchimhā។

‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อชฺชตนิมฺหิ คมิสฺส จฺฉสฺส กฺวจิ ญฺฉาเทโส, อคญฺฉิ, คญฺฉิ, อคญฺฉี, คญฺฉี วา, เต อคญฺฉึสุ[Pg.280], คญฺฉึสุ, อคญฺฉุํ, คญฺฉุํ. ตฺวํ อคญฺฉิ, คญฺฉิ, อคญฺโฉ, คญฺโฉ วา, ตุมฺเห อคญฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ. อหํ อคญฺฉึ, คญฺฉึ, มยํ อคญฺฉิมฺห, คญฺฉิมฺห, อคญฺฉิมฺหา, คญฺฉิมฺหา วา.

ដោយសូត្រថា «kvaci dhātū» ជាដើម ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ មានការទេស ច្ឆ នៃគមិធាតុ ទៅជា ញ្ឆ ខ្លះ (រូបតួយ៉ាងគឺ) agañchi, gañchi, agañchī ឬ gañchī, te agañchiṃsu, gañchiṃsu, agañchuṃ, gañchuṃ។ tvaṃ agañchi, gañchi, agañcho ឬ gañcho, tumhe agañchittha, gañchittha។ ahaṃ agañchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ agañchimha, gañchimha, agañchimhā ឬ gañchimhā។

จฺฉาเทสาภาเว โส อคมิ, คมิ, อคมี, คมี วา, ‘‘กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ เอตฺถ ภาวนิทฺเทเสน, ‘‘สตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ โยควิภาเคน วา สาคเม ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา พฺยญฺชนโต อาการาคโม, อคมาสิ, อุํวจนสฺส กฺวจิ อํสฺวาเทโส, อุจาคโม ตฺถมฺเหสุ กฺวจิ, อคมึสุ, คมึสุ, อคมํสุ, คมํสุ, อคมุํ, คมุํ, ตฺวํ อคมิ, คมิ, อคโม, คโม วา, อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคมุตฺถ, คมุตฺถ. อหํ อคมึ, คมึ, อคมิมฺห, คมิมฺห, อคมุมฺห, คมุมฺห, อคมิมฺหา, คมิมฺหา วา.

កាលបើគ្មានការទេសជា ច្ឆ ទេ (រូបតួយ៉ាងគឺ) so agami, gami, agamī ឬ gamī។ ព្រោះការសំដែងនូវភាវៈក្នុងសូត្រថា «karassa kāsattamajjatanimhi» នេះ ឬដោយការចែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «sattamajjatanimhi» កាលបើមាន សការាគម ក៏មានការចុះ អាការាគម ខាងចុងព្យញ្ជនៈ ដោយសូត្រថា «kvaci dhātū» ជាដើម ជា agamāsi, មានការទេស ឧំ វចនៈ ទៅជា អំសុ ខ្លះ, មានការចុះ ឧការាគម ក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន ត្ថ និង ម្ហ ខ្លះ ជា agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, agamuṃ, gamuṃ។ tvaṃ agami, gami, agamo ឬ gamo, agamittha, gamittha, agamuttha, gamuttha។ ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, agamimha, gamimha, agamumha, gamumha, agamimhā ឬ gamimhā។

‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา คมิสฺส อชฺชตนิมฺหิ คาเทโส จ, โส อชฺฌคา, ปรโลโป, เต อชฺฌคุํ. ตฺวํ อชฺฌโค, ตุมฺเห อชฺฌคุตฺถ. อหํ อชฺฌคึ, มยํ อชฺฌคุมฺห.

ដោយសូត្រថា «kvaci dhātū» ជាដើម មានការទេស គមិធាតុ ទៅជា គា ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិផង (រូបតួយ៉ាងគឺ) so ajjhagā (មានការលុបស្រៈខាងចុង), te ajjhaguṃ។ tvaṃ ajjhago, tumhe ajjhaguttha។ ahaṃ ajjhagiṃ, mayaṃ ajjhagumha។

อตฺตโนปเท โส อคจฺฉิตฺถ, คจฺฉิตฺถ, อคญฺฉิตฺถ, คญฺฉิตฺถ อิจฺจาทิ. จฺฉาเทสาภาเว โส อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคมา, คมา, เต อคมู, คมู, อชฺฌคู, อคู. ตฺวํ อคมิเส, คมิเส, อคมิวฺหํ, คมิวฺหํ. อหํ อคมํ, คมํ, อคม, คม, อชฺฌคํ วา, อคมิมฺเห, คมิมฺเห.

ក្នុងអត្តនោបទ ជា so gacchittha, gacchittha, agañchittha, gañchittha ជាដើម។ កាលបើគ្មានការទេសជា ច្ឆ ទេ ជា so agamittha, gamittha, agamā, gamā, te agamū, gamū, ajjhagū, agū។ tvaṃ agamise, gamise, agamivhaṃ, gamivhaṃ។ ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, agama, gama ឬ ajjhagaṃ, agamimhe, gamimhe។

กมฺเม คาโม อคจฺฉียิตฺถ เตน, คจฺฉียิตฺถ, อคญฺฉิยิตฺถ, คญฺฉิยิตฺถ, อคมียิตฺถ, คมียิตฺถ, อคมิตฺถ, คมิตฺถ อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต อคจฺฉียิ, คจฺฉียิ วา, อคมียิ, คมียิ [Pg.281] วา, อคจฺฉียุํ, อคมียุํ วา. ตถา อฆมฺมียิ, อฆมฺมียึสุ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មសាធនៈ ជា gāmo gacchīyittha tena, gacchīyittha, agañchiyittha, gañchiyittha, agamīyittha, gamīyittha, agamittha, gamittha ជាដើម។ ក្នុងភាពជាបរស្សបទ ជា gacchīyi ឬ gacchīyi, agamīyi ឬ gamīyi, gacchīyuṃ ឬ agamīyuṃ។ ដូចគ្នាដែរ ជា aghammīyi, aghammīyiṃsu ជាដើម។

‘‘หิยฺยตฺตนี, อชฺชตนี’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «hiyyattanī» ក្តី «ajjatanī» ក្តី តែងតាមទៅ។

๔๗๑. มาโยเค สพฺพกาเล จ.

៤៧១. ក្នុងកាលប្រកបដោយ មា សព្ទ (វិភត្តិទាំងឡាយ តែងចុះ) ក្នុងកាលទាំងពួងផង។

ยทามาโยโค, ตทา หิยฺยตฺตนชฺชตนีวิภตฺติโย สพฺพกาเลปิ โหนฺติ, จสทฺเทน ปญฺจมี จ. มา ภวติ, มา ภวา, มา ภวิสฺสตีติ วา อตฺเถ หิยฺยตฺตนชฺชตนีปญฺจมี วิภตฺติโย, เสสํ เนยฺยํ, โส มา ภวา, มา ภวี, มา เต ภวนฺตฺวนฺตรายา. มา ปจา, มา ปจี, มา ปจตุ. มา คจฺฉา, มา คจฺฉี, มา คจฺฉตุ. มา กญฺจิ ปาปมาคมา, มา อคมิ, มา คมา, มา คมี, มา คเมตุ. ตฺวํ มา คจฺโฉ, มา คจฺฉิ, มา คจฺฉาหิ อิจฺจาทิ.

កាលបើមានការប្រកបដោយ មា សព្ទ កាលនោះ ហិយ្យត្តនីវិភត្តិ និងអជ្ជតនីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងកាលទាំងពួងផង ដោយសព្ទថា ច (ចសព្ទ) បញ្ចមីវិភត្តិក៏ចុះផង។ ក្នុងអត្ថថា mā bhavati (កុំកើតមានឡើយ), mā bhavā, mā bhavissati វិភត្តិទាំងឡាយមាន ហិយ្យត្តនី អជ្ជតនី និងបញ្ចមី តែងចុះ ឯសេចក្តីដែលសេសសល់ គប្បីដឹងចុះ (រូបតួយ៉ាងគឺ) so mā bhavā, mā bhavī, mā te bhavantvantarāyā (កុំឲ្យមានអន្តរាយដល់អ្នកឡើយ)។ mā pacā, mā pacī, mā pacatu។ mā gacchā, mā gacchī, mā gacchatu។ mā kañci pāpamāgamā, mā agami, mā gamā, mā gamī, mā gametu។ tvaṃ mā gaccho, mā gacchi, mā gacchāhi ជាដើម។

อตีตกาลิกวิภตฺติ.

អតីតកាលិកវិភត្តិ (ចប់)។

๔๗๒. ภวิสฺสนฺตี สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิสฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสํสฺสามฺเห.

៤៧២. ភវិស្សន្តីវិភត្តិ គឺ ស្សតិ ស្សន្តិ, ស្សសិ ស្សថ, ស្សាមិ ស្សាម (ក្នុងបរស្សបទ) និង ស្សតេ ស្សន្តេ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សំ ស្សាម្ហេ (ក្នុងអត្តនោបទ)។

สฺสตฺยาทีนํ ทฺวาทสนฺนํ วจนานํ ภวิสฺสนฺตีสญฺญา โหติ. ภวิสฺสตีติ ภวิสฺสนฺโต, ตํกาลทีปกตฺตา อยํ วิภตฺติ ภวิสฺสนฺตีติ วุจฺจติ.

វិភត្តិទាំង ១២ មាន ស្សតិ ជាដើមនេះ ឈ្មោះថា ភវិស្សន្តី។ អ្វីដែលនឹងកើតឡើង ឈ្មោះថា ភវិស្សន្តៈ ព្រោះវិភត្តិនេះជាគ្រឿងសំដែងនូវកាលនោះ ទើបហៅថា ភវិស្សន្តី។

๔๗๓. อนาคเต ภวิสฺสนฺตี.

៤៧៣. ភវិស្សន្តីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអនាគតកាល។

อนาคเต กาเล ภวิสฺสนฺตีวิภตฺติ โหติ.

ភវិស្សន្តីវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអនាគតកាល។

อตีเตปิ ภวิสฺสนฺตี, ตํกาลวจนิจฺฉยา;

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺส’’นฺติอาทิสุ.

ភវិស្សន្តីវិភត្តិ តែងចុះសូម្បីក្នុងអតីតកាល ព្រោះមានបំណងចង់ពោលនូវកាលនោះ ដូចជាក្នុងគាថាជាដើមថា «Anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ» (តថាគតបានអន្ទោលទៅកាន់សង្សារវដ្តមានជាតិមិនមែនតែមួយ)។

น [Pg.282] อาคโต อนาคโต, ปจฺจยสามคฺคิยํ สติ อายตึ อุปฺปชฺชนารโหติ อตฺโถ, อิการาคโม, วุทฺธิอวาเทสา, สรโลปาทิ จ.

កាលដែលមិនទាន់មកដល់ ឈ្មោះថា អនាគត មានសេចក្តីថា កាលដែលគួរនឹងកើតឡើងក្នុងខាងមុខ កាលបើមានការព្រមព្រៀងនៃបច្ច័យ មានការចុះ ិការាគម ការធ្វើវុទ្ធិ និងទេសជា អវ និងការលុបស្រៈជាដើម។

ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. ภวิสฺสสิ, ภวิสฺสถ. ภวิสฺสามิ, ภวิสฺสาม. ภวิสฺสเต, ภวิสฺสนฺเต. ภวิสฺสเส, ภวิสฺสวฺเห. ภวิสฺสํ, ภวิสฺสามฺเห.

bhavissati, bhavissanti។ bhavissasi, bhavissatha។ bhavissāmi, bhavissāma។ bhavissate, bhavissante។ bhavissase, bhavissavhe។ bhavissaṃ, bhavissāmhe។

กมฺเม ยปฺปจฺจยโลโป, สุขํ ตยา อนุภวิสฺสเต, อนุภวิสฺสนฺเต. อนุภวิสฺสเส, อนุภวิสฺสวฺเห. อนุภวิสฺสํ, อนุภวิสฺสามฺเห. ปรสฺสปทตฺเต อนุภวิสฺสติ เทวทตฺเตน, อนุภวิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. ภาเว ภวิสฺสเต เตน, ยปฺปจฺจยโลปาภาเว อนุภูยิสฺสเต, อนุภูยิสฺสนฺเต อิจฺจาทิ. ภาเว ภูยิสฺสเต.

ក្នុងកម្មសាធនៈ មានការលុប យប្បច្ច័យ (រូបតួយ៉ាងគឺ) sukhaṃ tayā anubhavissate, anubhavissante។ anubhavissase, anubhavissavhe។ anubhavissaṃ, anubhavissāmhe។ ក្នុងភាពជាបរស្សបទ ជា anubhavissati devadattena, anubhavissanti ជាដើម។ ក្នុងភាវសាធនៈ ជា bhavissate tena, កាលបើគ្មានការលុប យប្បច្ច័យ ជា anubhūyissate, anubhūyissante ជាដើម។ ក្នុងភាវសាធនៈ (នៃភូ ធាតុ) ជា bhūyissate។

ตถา ปจิสฺสติ, ปจิสฺสนฺติ. ปจิสฺสสิ, ปจิสฺสถ. ปจิสฺสามิ, ปจิสฺสาม. ปจิสฺสเต, ปจิสฺสนฺเต. ปจิสฺสเส, ปจิสฺสวฺเห. ปจิสฺสํ, ปจิสฺสามฺเห.

ដូចគ្នាដែរ (រូបតួយ៉ាងនៃ បច ធាតុ គឺ) pacissati, pacissanti។ pacissasi, pacissatha។ pacissāmi, pacissāma។ pacissate, pacissante។ pacissase, pacissavhe។ pacissaṃ, pacissāmhe។

กมฺเม ปจฺจิสฺสเต โอทโน เทวทตฺเตน, ปจฺจิสฺสนฺเต อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต ปจฺจิสฺสติ, ปจฺจิสฺสนฺติ. ปจฺจิสฺสสิ, ปจฺจิสฺสถ. ปจฺจิสฺสามิ, ปจฺจิสฺสาม.

ក្នុងកម្មសាធនៈ ជា paccissate odano devadattena, paccissante ជាដើម។ ក្នុងភាពជាបរស្សបទ ជា paccissati, paccissanti។ paccissasi, paccissatha។ paccissāmi, paccissāma។

คจฺฉิสฺสติ, คจฺฉิสฺสนฺติ. คจฺฉิสฺสสิ, คจฺฉิสฺสถ. คจฺฉิสฺสามิ, คจฺฉิสฺสาม. คจฺฉิสฺสเต, คจฺฉิสฺสนฺเต. คจฺฉิสฺสเส, คจฺฉิสฺสวฺเห. คจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสามฺเห. โส สคฺคํ คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ. คมิสฺสสิ, คมิสฺสถ. คมิสฺสามิ, คมิสฺสาม อิจฺจาทิ.

gacchissati, gacchissanti។ gacchissasi, gacchissatha។ gacchissāmi, gacchissāma។ gacchissate, gacchissante។ gacchissase, gacchissavhe។ gacchissaṃ, gacchissāmhe។ so saggaṃ gamissati, gamissanti។ gamissasi, gamissatha។ gamissāmi, gamissāma ជាដើម។

กมฺเม คจฺฉียิสฺสเต, คจฺฉียิสฺสนฺเต. คจฺฉียิสฺสติ, คจฺฉียิสฺสนฺติ วา, คมียิสฺสเต, คมียิสฺสนฺเต. คมียิสฺสติ, คมียิสฺสนฺติ วา อิจฺจาทิ. ยปฺปจฺจยโลเป คมิสฺสเต[Pg.283], คมิสฺสนฺเต. คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ วา. ตถา ฆมฺมิสฺสติ, ฆมฺมิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចក មានរូបជា គច្ឆីយិស្សតេ, គច្ឆីយិស្សន្តេ។ ឬ គច្ឆីយិស្សតិ, គច្ឆីយិស្សន្តិ, គមីយិស្សតេ, គមីយិស្សន្តេ។ ឬ គមីយិស្សតិ, គមីយិស្សន្តិ ជាដើម។ កាលបើលុបយបច្ច័យ មានរូបជា គមិស្សតេ, គមិស្សន្តេ។ ឬ គមិស្សតិ, គមិស្សន្តិ។ ដូចគ្នាដែរ ឃម្មិស្សតិ, ឃម្មិស្សន្តិ ជាដើម។

ภวิสฺสนฺตีวิภตฺติ.

ភវិស្សន្តីវិភត្តិ។

๔๘๔. กาลาติปตฺติ สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํสฺสามฺหา, สฺสถ สฺสิสุ, สฺสเส สฺสวฺเห, สฺสึสฺสามฺหเส.

៤៨៤. កាលាតិបត្តិវិភត្តិ គឺ ស្សា ស្សំសុ, ស្សេ ស្សថ, ស្សំ ស្សាម្ហា, ស្សថ ស្សិសុ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សិំ ស្សាម្ហសេ។

สฺสาทีนํ ทฺวาทสนฺนํ กาลาติปตฺติสญฺญา โหติ. กาลสฺส อติปตนํ กาลาติปตฺติ, สา ปน วิรุทฺธปจฺจยูปนิปาตโต, การณเวกลฺลโต วา กฺริยาย อนภินิพฺพตฺติ, ตทฺทีปกตฺตา อยํ วิภตฺติ กาลาติปตฺตีติ วุจฺจติ.

វិភត្តិទាំង ១២ មាន ស្សា ជាដើម តែងមានឈ្មោះថា កាលាតិបត្តិ។ ការកន្លងហួសទៅនៃកាល ឈ្មោះថា កាលាតិបត្តិ, ម្យ៉ាងទៀត កាលាតិបត្តិនោះ គឺការមិនសម្រេចនៃកិរិយា ព្រោះការធ្លាក់ចុះនៃបច្ច័យដែលផ្ទុយគ្នា ឬព្រោះការខ្វះខាតនៃហេតុ, ព្រោះជាតួសម្តែងនូវសេចក្តីនោះ វិភត្តិនេះទើបឈ្មោះថា កាលាតិបត្តិ។

๔๗๕. กฺริยาติปนฺเนตีเต กาลาติปตฺติ.

៤៧៥. កាលាតិបត្តិវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអតីតកាល ដែលកិរិយាមិនសម្រេច (កន្លងហួសទៅ)។

กฺริยาติปนฺนมตฺเต อตีเต กาเล กาลาติปตฺติวิภตฺติ โหติ. กฺริยาย อติปตนํ กฺริยาติปนฺนํ, ตํ ปน สาธกสตฺติวิรเหน กฺริยาย อจฺจนฺตานุปฺปตฺติ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ น กฺริยา อตีตสทฺเทน โวหริตพฺพา, ตถาปิ ตกฺกิริยุปฺปตฺติปฺปฏิพนฺธกรกฺริยาย กาลเภเทน อตีตโวหาโร ลพฺภเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

កាលាតិបត្តិវិភត្តិ តែងចុះក្នុងអតីតកាល គ្រាន់តែជាការមិនសម្រេចនៃកិរិយាប៉ុណ្ណោះ។ ការកន្លងហួសនៃកិរិយា ឈ្មោះថា គ្រិយាតិបន្នៈ (កិរិយាមិនសម្រេច), ម្យ៉ាងទៀត គ្រិយាតិបន្នៈនោះ គឺការមិនកើតឡើងជាដាច់ខាតនៃកិរិយា ព្រោះខ្វះអំណាចដែលធ្វើឲ្យសម្រេច។ ហើយក្នុងទីនេះ ទោះបីជាកិរិយាមិនគួរហៅដោយពាក្យថា អតីត ក៏ដោយ, ប៉ុន្តែ ការប្រើប្រាស់ពាក្យថា អតីត តែងបានមកដោយការបែងចែកកាលនៃកិរិយាដែលជាឧបសគ្គរារាំងដល់ការកើតឡើងនៃកិរិយានោះ, គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

กาลาติปตฺติปรสฺสปทปฐมปุริเสกวจนํ สฺสา, อการิการาคมา, วุทฺธิอวาเทสา จ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา สฺสา สฺสามฺหาวิภตฺตีนํ กฺวจิ รสฺสตฺตํ, สฺเสวจนสฺส จ อตฺตํ.

វិភត្តិឯកវចនៈ បឋមបុរិសៈ បរស្សបទ នៃកាលាតិបត្តិ គឺ ស្សា, មានការចុះ អ-អក្សរ និង ឥ-អក្សរជាអាគម, និងការធ្វើវុទ្ធិ និងទេសជា អវ, ដោយសូត្រថា “kvaci dhātū” ជាដើម តែងមានការធ្វើឲ្យស្រាល (រស្សៈ) ខ្លះ នៃវិភត្តិ ស្សា និង ស្សាម្ហា, និងការធ្វើឲ្យទៅជា អ-អក្សរ នៃវិភត្តិ ស្សេ។

โส เจ ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺส, อรหา อภวิสฺส, ภวิสฺส, อภวิสฺสา, ภวิสฺสาวา, เต เจ ตํ อลภิสฺสํสุ, อรหนฺโต อภวิสฺสํสุ, ภวิสฺสํสุ. เอวํ ตฺวํ อภวิสฺส, ภวิสฺส, อภวิสฺเส วา, ตุมฺเห อภวิสฺสถ, ภวิสฺสถ. อหํ อภวิสฺสํ, ภวิสฺสํ, มยํ [Pg.284] อภวิสฺสมฺห, ภวิสฺสมฺห, อภวิสฺสามฺหา, ภวิสฺสามฺหา วา. โส อภวิสฺสถ, อภวิสฺสิสุ. อภวิสฺสเส, อภวิสฺสวฺเห. อภวิสฺสึ, อภวิสฺสามฺหเส.

ប្រសិនបើគាត់បានបួសក្នុងបឋមវ័យ គាត់គប្បីបានជាព្រះអរហន្ត (មានរូបជា) អលភិស្ស, អរហា អភវិស្ស, ភវិស្ស, អភវិស្សា, ភវិស្សា វា, ប្រសិនបើពួកគាត់បានបួស ពួកគាត់គប្បីបានជាព្រះអរហន្ត (មានរូបជា) អលភិស្សំសុ, អរហន្តោ អភវិស្សំសុ, ភវិស្សំសុ។ ដូចគ្នាដែរ ត្វំ អភវិស្ស, ភវិស្ស, អភវិស្សេ វា, តុម្ហេ អភវិស្សថ, ភវិស្សថ។ អហំ អភវិស្សំ, ភវិស្សំ, មយំ អភវិស្សម្ហ, ភវិស្សម្ហ, អភវិស្សាម្ហា, ភវិស្សាម្ហា វា។ សោ អភវិស្សថ, អភវិស្សិសុ។ អភវិស្សសេ, អភវិស្សវ្ហេ។ អភវិស្សិំ, អភវិស្សាម្ហសេ។

กมฺเม อนฺวภวิสฺสถ, อนฺวภวิสฺสิสุ. อนฺวภูยิสฺสถ วา อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต อนฺวภวิสฺส, อนฺวภวิสฺสํสุ. อนฺวภูยิสฺส วา อิจฺจาทิ. ภาเว อภวิสฺสถ เทวทตฺเตน, อภูยิสฺสถ.

ក្នុងកម្មវាចក (មានរូបជា) អន្វភវិស្សថ, អន្វភវិស្សិសុ។ ឬ អន្វភូយិស្សថ ជាដើម។ ក្នុងភាពជាបរស្សបទ (មានរូបជា) អន្វភវិស្ស, អន្វភវិស្សំសុ។ ឬ អន្វភូយិស្ស ជាដើម។ ក្នុងភាវវាចក (មានរូបជា) អភវិស្សថ ទេវទត្តេន, អភូយិស្សថ។

ตถา โส เจ ตํ ธนํ อลภิสฺส, โอทนํ อปจิสฺส, ปจิสฺส, อปจิสฺสา, ปจิสฺสา วา, อปจิสฺสํสุ, ปจิสฺสํสุ. อปจิสฺส, ปจิสฺส, อปจิสฺเส, ปจิสฺเส วา, อปจิสฺสถ, ปจิสฺสถ. อปจิสฺสํ, ปจิสฺสํ, อปจิสฺสมฺห, ปจิสฺสมฺห, อปจิสฺสามฺหา, ปจิสฺสามฺหา วา. อปจิสฺสถ, ปจิสฺสถ, อปจิสฺสิสุ, ปจิสฺสิสุ. อปจิสฺสเส, ปจิสฺสเส, อปจิสฺสวฺเห, ปจิสฺสวฺเห. อปจิสฺสึ, ปจิสฺสึ, อปจิสฺสามฺหเส, ปจิสฺสามฺหเส.

ដូចគ្នាដែរ ប្រសិនបើគាត់បានទ្រព្យនោះ គាត់គប្បីបានដាំបាយ (មានរូបជា) អលភិស្ស, ឱទនំ អបចិស្ស, បចិស្ស, អបចិស្សា, បចិស្សា វា, អបចិស្សំសុ, បចិស្សំសុ។ អបចិស្ស, បចិស្ស, អបចិស្សេ, បចិស្សេ វា, អបចិស្សថ, បចិស្សថ។ អបចិស្សំ, បចិស្សំ, អបចិស្សម្ហ, បចិស្សម្ហ, អបចិស្សាម្ហា, បចិស្សាម្ហា វា។ អបចិស្សថ, បចិស្សថ, អបចិស្សិសុ, បចិស្សិសុ។ អបចិស្សសេ, បចិស្សសេ, អបចិស្សវ្ហេ, បចិស្សវ្ហេ។ អបចិស្សិំ, បចិស្សិំ, អបចិស្សាម្ហសេ, បចិស្សាម្ហសេ។

กมฺเม อปจิสฺสถ โอทโน เทวทตฺเตน, อปจิสฺสิสุ. ยปฺปจฺจยโลปาภาเว อปจียิสฺสถ อิจฺจาทิ. ปรสฺสปทตฺเต อปจฺจิสฺส เตน, ปจฺจิสฺส, อปจฺจิสฺสา, ปจฺจิสฺสา วา, อปจฺจิสฺสํสุ, ปจฺจิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចក (មានរូបជា) អបចិស្សថ ឱទនោ ទេវទត្តេន, អបចិស្សិសុ។ កាលបើមិនមានការលុបយបច្ច័យ (មានរូបជា) អបចីយិស្សថ ជាដើម។ ក្នុងភាពជាបរស្សបទ (មានរូបជា) អបច្ចិស្ស តេន, បច្ចិស្ស, អបច្ចិស្សា, បច្ចិស្សា វា, អបច្ចិស្សំសុ, បច្ចិស្សំសុ ជាដើម។

โส อคจฺฉิสฺส, คจฺฉิสฺส, อคจฺฉิสฺสา, คจฺฉิสฺสาวา, อคจฺฉิสฺสํสุ, คจฺฉิสฺสํสุ. ตฺวํ อคจฺฉิสฺส, คจฺฉิสฺส, อคจฺฉิสฺเส, คจฺฉิสฺเส วา, อคจฺฉิสฺสถ, คจฺฉิสฺสถ. อคจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสํ, อคจฺฉิสฺสมฺห, คจฺฉิสฺสมฺห, อคจฺฉิสฺสามฺหา, คจฺฉิสฺสามฺหา วา. อคมิสฺส, คมิสฺส, อคมิสฺสา, คมิสฺสา วา, อคมิสฺสํสุ, คมิสฺสํสุ. อคมิสฺส, คมิสฺส, อคมิสฺเส วา, อคมิสฺสถ, คมิสฺสถ. อคมิสฺสํ[Pg.285], คมิสฺสํ, อคมิสฺสมฺห, คมิสฺสมฺห, อคมิสฺสามฺหา, คมิสฺสามฺหา วา. อคจฺฉิสฺสถ, คจฺฉิสฺสถ วา อิจฺจาทิ.

សោ អគច្ឆិស្ស, គច្ឆិស្ស, អគច្ឆិស្សា, គច្ឆិស្សា វា, អគច្ឆិស្សំសុ, គច្ឆិស្សំសុ។ ត្វំ អគច្ឆិស្ស, គច្ឆិស្ស, អគច្ឆិស្សេ, គច្ឆិស្សេ វា, អគច្ឆិស្សថ, គច្ឆិស្សថ។ អគច្ឆិស្សំ, គច្ឆិស្សំ, អគច្ឆិស្សម្ហ, គច្ឆិស្សម្ហ, អគច្ឆិស្សាម្ហា, គច្ឆិស្សាម្ហា វា។ អគមិស្ស, គមិស្ស, អគមិស្សា, គមិស្សា វា, អគមិស្សំសុ, គមិស្សំសុ។ អគមិស្ស, គមិស្ស, អគមិស្សេ វា, អគមិស្សថ, គមិស្សថ។ អគមិស្សំ, គមិស្សំ, អគមិស្សម្ហ, គមិស្សម្ហ, អគមិស្សាម្ហា, គមិស្សាម្ហា វា។ អគច្ឆិស្សថ, គច្ឆិស្សថ វា ជាដើម។

กมฺเม อคจฺฉียิสฺสถ, อคมียิสฺสถ, อคจฺฉียิสฺส, อคมียิสฺสอิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมิสฺสา, อฆมฺมิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចក (មានរូបជា) អគច្ឆីយិស្សថ, អគមីយិស្សថ, អគច្ឆីយិស្ស, អគមីយិស្ស ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ អឃម្មិស្សា, អឃម្មិស្សំសុ ជាដើម។

กาลาติปตฺติวิภตฺติ.

កាលាតិបត្តិវិភត្តិ។

ปญฺจมี สตฺตมี วตฺต-มานา สมฺปตินาคเต;

ภวิสฺสนฺตี ปโรกฺขาที, จตสฺโสตีตกาลิกา.

បញ្ចមីវិភត្តិ សត្តមីវិភត្តិ និងវត្តមានាវិភត្តិ ប្រើក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល និងអនាគតកាល, ភវិស្សន្តីវិភត្តិ ប្រើក្នុងអនាគតកាល, វិភត្តិទាំង ៤ មានបោក្ខាវិភត្តិជាដើម ប្រើក្នុងអតីតកាល។

ฉกาลิกวิภตฺติวิธานํ.

ឆកាលិកវិភត្តិវិធាន (វិធីចាត់ចែងវិភត្តិក្នុងកាលទាំង ៦)។

วิกรณวิธาน

វិករណវិធាន (វិធីចាត់ចែងវិករណបច្ច័យ)។

อิสุ อิจฺฉากนฺตีสุ, ปุเร วิย ธาตฺวนฺตโลโป, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อปฺปจฺจโย จ.

ឥសុធាតុ (isu) ក្នុងសេចក្តីប្រាថ្នានិងតម្រេក (icchākantīsu), មានការលុបទីបំផុតនៃធាតុដូចមុន, ការចុះវិភត្តិមាន ti ជាដើម, និងចុះ អ-បច្ច័យ។

‘‘ธาตูน’’นฺติ วตฺตมาเน –

កាលបើបទថា “Dhātūnaṃ” នៅតែតាមទៅ -

๔๗๖. อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา.

៤៧៦. Isuyamūnamanto ccho vā។ (ការធ្វើទីបំផុតនៃឥសុធាតុ និងយមុធាតុ ឲ្យទៅជា ccha ខ្លះ)។

อิสุยมุอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺโต จฺโฉ โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, ‘‘อนฺโต จฺโฉ วา’’ติ โยควิภาเคน อาสสฺสปิ. โส สคฺคํ อิจฺฉติ, อิจฺฉนฺติ. อิจฺฉสิ, อิจฺฉถ. อิจฺฉามิ, อิจฺฉาม. จฺฉาเทสาภาเว อสํโยคนฺตตฺตา ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ, เอสติ, เอสนฺติ อิจฺจาทิ.

ទីបំផុតនៃធាតុទាំងឡាយគឺ ឥសុ និងយមុ តែងទៅជា ccha ខ្លះ។ ពាក្យថា vā នេះ មានប្រយោជន៍ដល់ការបែងចែកដែលកំណត់ទុក, ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “anto ccho vā” គប្បីបានដល់ អាសធាតុ ផងដែរ។ សោ សគ្គំ អិច្ឆតិ, អិច្ឆន្តិ។ អិច្ឆសិ, អិច្ឆថ។ អិច្ឆាមិ, អិច្ឆាម។ កាលបើមិនមានទេសជា ccha ព្រោះមិនមានព្យញ្ជនៈសង្យោគនៅខាងចុង ទើបមានវុទ្ធិដោយសូត្រថា “aññesu ca” (មានរូបជា) ឯសតិ, ឯសន្តិ ជាដើម។

กมฺเม อตฺตโนปทสฺส เยภุยฺเยน ปรสฺสปทตฺตเมว ปโยชียติ, เตน เจตฺถ อตฺตโนปเท รูปานิ สงฺขิปิสฺสาม. โส อิจฺฉียติ, เอสียติ, อิสฺสเต, อิสฺสติ, ยการสฺส [Pg.286] ปุพฺพรูปตฺตํ. ตถา อิจฺฉตุ, เอสตุ. อิจฺเฉยฺย, เอเสยฺย. ปโรกฺขาหิยฺยตฺตนีสุ ปน รูปานิ สพฺพตฺถ ปโยคมนุคมฺม ปโยเชตพฺพานิ, อิจฺฉิ, เอสิ. อิจฺฉิสฺสติ, เอสิสฺสติ. อิจฺฉิสฺสา, เอสิสฺสา อิจฺฉาทิ.

ក្នុងកម្មវាចក ភាគច្រើនតែងប្រើប្រាស់បរស្សបទជំនួសអត្តនោបទ, ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ យើងនឹងសង្ខេបរូបនៃអត្តនោបទ។ សោ អិច្ឆីយតិ, ឯសីយតិ, អិស្សតេ, អិស្សតិ (មានការធ្វើ យ-អក្សរ ឲ្យមានរូបដូចតួខាងដើម)។ ដូចគ្នាដែរ អិច្ឆតុ, ឯសតុ។ អិច្ឆេយ្យ, ឯសេយ្យ។ ចំណែកក្នុងបោក្ខាវិភត្តិ និងហិយ្យត្តនីវិភត្តិ គប្បីប្រើប្រាស់រូបទាំងឡាយទៅតាមការប្រើប្រាស់ក្នុងទីទាំងពួង គឺ អិច្ឆិ, ឯសិ។ អិច្ឆិស្សតិ, ឯសិស្សតិ។ អិច្ឆិស្សា, ឯសិស្សា ជាដើម។

ยมุ อุปรเม, นิปุพฺโพ, จฺฉาเทโส จ. นิยจฺฉติ, นิยจฺฉนฺติ. นิยมติ, นิยมนฺติ. สํปุพฺโพ ‘‘สเย จา’’ติ ญตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ. สญฺญมติ, สญฺญมนฺติ.

យមុធាតុ (yamu) ក្នុងសេចក្តីបញ្ឈប់ (uparame), មាន និ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម និងមានទេសជា ccha ផង (មានរូបជា) និយច្ឆតិ, និយច្ឆន្តិ។ និយមតិ, និយមន្តិ។ មាន សំ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម មានការធ្វើឲ្យទៅជា ញ-អក្សរ និងការធ្វើទ្វេភាវៈ ដោយសូត្រថា “saye ca” (មានរូបជា) សញ្ញមតិ, សញ្ញមន្តិ។

กมฺเม นิยจฺฉียติ, นิยมียติ, นิยมฺมติ, สญฺญมียติ วา. ตถา นิยจฺฉตุ, สญฺญมตุ. นิยจฺเฉยฺย, สญฺญเมยฺย. นิยจฺฉี, สญฺญมี. นิยจฺฉิสฺสติ, สญฺญมิสฺสติ. นิยจฺฉิสฺส, สญฺญมิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចក (មានរូបជា) និយច្ឆីយតិ, និយមីយតិ, និយម្មតិ, ឬ សញ្ញមីយតិ។ ដូចគ្នាដែរ និយច្ឆតុ, សញ្ញមតុ។ និយច្ឆេយ្យ, សញ្ញមេយ្យ។ និយច្ឆី, សញ្ញមី។ និយច្ឆិស្សតិ, សញ្ញមិស្សតិ។ និយច្ឆិស្សា, សញ្ញមិស្សា ជាដើម។

อาส อุปเวสเน, โยควิภาเคน จฺฉาเทโส, รสฺสตฺตํ. อจฺฉติ, อจฺฉนฺติ. อจฺฉสิ, อจฺฉถ. อจฺฉามิ, อจฺฉาม. อญฺญตฺร อุปปุพฺโพ อุปาสติ, อุปาสนฺติ. อจฺฉียติ, อุปาสียติ. อจฺฉตุ, อุปาสตุ. อจฺเฉยฺย, อุปาเสยฺย. อจฺฉี, อุปาสี. อจฺฉิสฺสติ, อุปาสิสฺสติ. อจฺฉิสฺส, อุปาสิสฺส อิจฺจาทิ.

អាសធាតុ (āsa) ក្នុងសេចក្តីអង្គុយ (upavesane), ដោយការបំបែកសូត្រ មានទេសជា ccha និងការធ្វើឲ្យស្រាល (រស្សៈ) (មានរូបជា) អច្ឆតិ, អច្ឆន្តិ។ អច្ឆសិ, អច្ឆថ។ អច្ឆាមិ, អច្ឆាម។ ក្នុងទីដទៃ មាន ឧប-ឧបសគ្គនៅខាងដើម (មានរូបជា) ឧបាសតិ, ឧបាសន្តិ។ អច្ឆីយតិ, ឧបាសីយតិ។ អច្ឆតុ, ឧបាសតុ។ អច្ឆេយ្យ, ឧបាសេយ្យ។ អច្ឆី, ឧបាសី។ អច្ឆិស្សតិ, ឧបាសិស្សតិ។ អច្ឆិស្សា, ឧបាសិស្សា ជាដើម។

ลภ ลาเภ, ลภติ, ลภนฺติ. ลภสิ, ลภถ. ลภามิ, ลภาม. ลภเต, ลภนฺเต. ลภเส, ลภวฺเห. ลเภ, ลภามฺเห.

លភធាតុ (labha) ក្នុងសេចក្តីបាន (lābhe) (មានរូបជា) លភតិ, លភន្តិ។ លភសិ, លភថ។ លភាមិ, លភាម។ លភតេ, លភន្តេ។ លភសេ, លភវ្ហេ។ លភេ, លភាម្ហេ។

กมฺเม ยการสฺส ปุพฺพรูปตฺเต กเต ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ปุริมภการสฺส พกาโร, ลพฺภเต, ลพฺภนฺเต. ลพฺภติ, ลพฺภนฺติ. ลพฺภตํ, ลพฺภตุ. ลพฺเภ, ลพฺเภยฺย.

ក្នុងកម្មវាចក កាលបើធ្វើ យ-អក្សរ ឲ្យមានរូបដូចតួខាងដើមហើយ ដោយសូត្រថា “kvaci dhātū” ជាដើម តែងមានការធ្វើ ភ-អក្សរ ខាងដើម ឲ្យទៅជា ព-អក្សរ (មានរូបជា) លព្ភតេ, លព្ភន្តេ។ លព្ភតិ, លព្ភន្តិ។ លព្ភតំ, លព្ភតុ។ លព្ភេ, លព្ភេយ្យ។

อชฺชตนิมฺหิ ‘‘วา, อนฺตโลโป’’ติ จ วตฺตมาเน –

ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ កាលបើបទថា “vā” និង “antalopo” នៅតែតាមទៅ -

๔๗๗. ลภสฺมา อี อึนํ ตฺถตฺถํ.

៤៧៧. Labhasmā ī iṃnaṃ tthatthaṃ។ (ការធ្វើវិភត្តិ ī និង iṃ ខាងក្រោយពីលភធាតុ ឲ្យទៅជា ttha និង tthaṃ ខ្លះ)។

ลภอิจฺเจตสฺมา ธาตุโต ปเรสํ อีอึนํ วิภตฺตีนํ ตฺถ ตฺถํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป [Pg.287] จ. อลตฺถ, อลภิ, ลภิ, อลภึสุ, ลภึสุ. อลโภ, ลโภ, อลภิ, ลภิ, อลภิตฺถ, ลภิตฺถ. อลตฺถํ, อลภึ, ลภึ, อลภิมฺห, ลภิมฺห อิจฺจาทิ.

ក្រោយពីលភធាតុនេះ វិភត្តិទាំងឡាយគឺ ī និង iṃ តែងមានទេសជា ttha និង tthaṃ ខ្លះ, និងមានការលុបទីបំផុតនៃធាតុផង។ អលត្ថ, អលភិ, លភិ, អលភិំសុ, លភិំសុ។ អលភោ, លភោ, អលភិ, លភិ, អលភិត្ថ, លភិត្ថ។ អលត្ថំ, អលភិំ, លភិំ, អលភិម្ហ, លភិម្ហ ជាដើម។

ภวิสฺสนฺติมฺหิ ‘‘กรสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาโห’’ติ เอตฺถ สปฺปจฺจยคฺคหเณน วจ มุจ ภุชาทิโต สฺสสฺสขาเทโส, วส ฉิท ลภาทิโต ฉาเทโส จ วา โหตีติ สฺสสฺส ฉาเทโส, ‘‘พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จา’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส จกาโร, ลจฺฉติ, ลจฺฉนฺติ. ลจฺฉสิ, ลจฺฉถ. ลจฺฉามิ, ลจฺฉาม. ฉาเทสาภาเว ลภิสฺสติ, ลภิสฺสนฺติ. ลภิสฺสสิ, ลภิสฺสถ. ลภิสฺสามิ, ลภิสฺสาม อิจฺจาทิ. อลภิสฺส, อลภิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា “sappaccaya” (ព្រមទាំងបច្ច័យ) ក្នុងសូត្រថា “karassa sappaccayassa kāho” តែងមានទេសនៃ ssa ជា kha ខ្លះ ខាងក្រោយពីវចធាតុ មុចធាតុ ភុជធាតុជាដើម, និងមានទេសជា cha ខ្លះ ខាងក្រោយពីវសធាតុ ឆិទធាតុ លភធាតុជាដើម, ដូច្នេះ ទើបមានទេសនៃ ssa ជា cha, ដោយសូត្រថា “byañjanantassa co chappaccayesu ca” ទីបំផុតនៃធាតុតែងទៅជា ច-អក្សរ (មានរូបជា) លច្ឆតិ, លច្ឆន្តិ។ លច្ឆសិ, លច្ឆថ។ លច្ឆាមិ, លច្ឆាម។ កាលបើមិនមានទេសជា cha (មានរូបជា) លភិស្សតិ, លភិស្សន្តិ។ លភិស្សសិ, លភិស្សថ។ លភិស្សាមិ, លភិស្សាម ជាដើម។ អលភិស្ស, អលភិស្សំសុ ជាដើម។

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, วจติ, วจนฺติ. วจสิ, วจถ. วจามิ, วจาม.

វចធាតុ (vaca) ក្នុងសេចក្តីពោលវាចាច្បាស់លាស់ (viyattiyaṃ vācāyaṃ) (មានរូបជា) វចតិ, វចន្តិ។ វចសិ, វចថ។ វចាមិ, វចាម។

กมฺเม อตฺตโนปเท, ยปฺปจฺจเย จ กเต –

ក្នុងកម្មវាចក អត្តនោបទ កាលបើចុះ យ-បច្ច័យហើយ -

๔๗๘. วจ วส วหาทีนมุกาโร วสฺส เย.

៤៧៨. Vaca vasa vahādīnamukāro vassa ye។ (ការធ្វើ វ-អក្សរ នៃវចធាតុ វសធាតុ វហធាតុជាដើម ឲ្យទៅជា ឧ-អក្សរ ក្នុងកាលដែលមាន យ-បច្ច័យនៅខាងចុង)។

วจ วส วหอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ วการสฺส อุกาโร โหติ ยปฺปจฺจเย ปเร, อาทิสทฺเทน วฑฺฒสฺส จ. ‘‘วสฺส อ ว’’อิติ สมาเสน ทุติยญฺเจตฺถ วคฺคหณํ อิจฺฉิตพฺพํ, เตน อการสฺสปิ อุกาโร โหติ, ปุริมปกฺเข ปรโลโป. ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา สธาตฺวนฺตสฺส ยการสฺส จกาโร, ทฺวิตฺตํ. อุจฺจเต, อุจฺจนฺเต. วุจฺจเต, วุจฺจนฺเต. วุจฺจติ, วุจฺจนฺติ วา อิจฺจาทิ. ตถา วจตุ, วุจฺจตุ. วเจยฺย, วุจฺเจยฺย. อวจา, อวจฺจา, อวจู, อวจฺจู. อวจ, อวโจ, อวจุตฺถ. อวจ, อวจํ, อวจมฺหา. อวจุตฺถ อิจฺจาทิ.

វ-អក្សរ នៃធាតុទាំងឡាយមាន វច វស វហ ជាដើម តែងទៅជា ឧ-អក្សរ កាលបើមាន យ-បច្ច័យនៅខាងចុង, និងដោយសព្ទថា ādi គប្បីបានដល់ វឌ្ឍធាតុ ផងដែរ។ ដោយសមាសថា “vassa a va” គប្បីយល់ព្រមនូវការកាន់យក វ-អក្សរ ទីពីរក្នុងទីនេះ, ដោយហេតុនោះ ទោះបីជា អ-អក្សរ ក៏ទៅជា ឧ-អក្សរ ដែរ, ក្នុងផ្នែកខាងដើម មានការលុបតួខាងក្រោយ។ ដោយសូត្រថា “tassa cavagga” ជាដើម យ-បច្ច័យ ព្រមទាំងទីបំផុតនៃធាតុ តែងទៅជា ច-អក្សរ, និងមានការធ្វើទ្វេភាវៈ (មានរូបជា) ឧច្ចតេ, ឧច្ចន្តេ។ វុច្ចតេ, វុច្ចន្តេ។ ឬ វុច្ចតិ, វុច្ចន្តិ ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ វចតុ, វុច្ចតុ។ វចេយ្យ, វុច្ចេយ្យ។ អវចា, អវច្ចា, អវចូ, អវច្ចូ។ អវច, អវចោ, អវចុត្ថ។ អវច, អវចំ, អវចម្ហ។ អវចុត្ថ ជាដើម។

๔๗๙. วจสฺสชฺชตนิมฺหิ [Pg.288] มกาโร โอ.

៤៧៩. Vacassajjatanimhi akāro o។ (ការធ្វើ អ-អក្សរ នៃវចធាតុ ឲ្យទៅជា ឱ-អក្សរ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ)។

วจอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อกาโร โอตฺตมาปชฺชเต อชฺชตนิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ. อโวจิ, อโวจุํ. อโวโจ, อโวจุตฺถ. อโวจึ, อโวจุมฺห, อุการาคโม. อโวจ, รสฺสตฺตํ, อโวจุ อิจฺจาทิ. อวุจฺจิตฺถ.

អ-អក្សរ នៃវចធាតុនេះ តែងដល់នូវភាពជា ឱ-អក្សរ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ។ អវោចិ, អវោចុំ។ អវោចោ, អវោចុត្ថ។ អវោចិំ, អវោចុម្ហ (មានការចុះ ឧ-អក្សរជាអាគម)។ អវោច (មានការធ្វើឲ្យស្រាល), អវោចុ ជាដើម។ អវុច្ចិត្ថ។

ภวิสฺสนฺติมฺหิ สปฺปจฺจยคฺคหเณน สฺสสฺส ขาเทโส, ‘‘พฺยญฺชนนฺตสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘โก เข จา’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส กาเทโส, วกฺขติ, วกฺขนฺติ. วกฺขสิ, วกฺขถ. วกฺขามิ, วกฺขาม อิจฺจาทิ.

ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា sappaccaya តែងមានទេសនៃ ssa ជា kha, កាលបើបទថា “byañjanantassa” នៅតែតាមទៅ ដោយសូត្រថា “ko khe ca” ទីបំផុតនៃធាតុតែងទៅជា ក-អក្សរ (មានរូបជា) វក្ខតិ, វក្ខន្តិ។ វក្ខសិ, វក្ខថ។ វក្ខាមិ, វក្ខាម ជាដើម។

วส นิวาเส, วสติ, วสนฺติ.

វសធាតុ (vasa) ក្នុងសេចក្តីនៅអាស្រ័យ (nivāse) (មានរូបជា) វសតិ, វសន្តិ។

กมฺเม อุตฺตํ, ปุพฺพรูปตฺตญฺจ วุสฺสติ, วุสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. วสตุ. วเสยฺย. อวสิ, วสิ.

ក្នុងកម្មវាចក មានការធ្វើឲ្យទៅជា ឧ-អក្សរ និងការធ្វើឲ្យមានរូបដូចតួខាងដើម (មានរូបជា) វុស្សតិ, វុស្សន្តិ ជាដើម។ វសតុ។ វសេយ្យ។ អវសិ, វសិ។

ภวิสฺสนฺติยํ สฺสสฺส ฉาเทโส, ธาตฺวนฺตสฺส จกาโร จ, วจฺฉติ, วจฺฉนฺติ. วจฺฉสิ, วจฺฉถ. วจฺฉามิ, วจฺฉาม. วสิสฺสติ, วสิสฺสนฺติ. อวสิสฺส, อวสิสฺสํสุ.

ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ មានទេសនៃ ssa ជា cha, និងការធ្វើទីបំផុតនៃធាតុឲ្យទៅជា ច-អក្សរ (មានរូបជា) វច្ឆតិ, វច្ឆន្តិ។ វច្ឆសិ, វច្ឆថ។ វច្ឆាមិ, វច្ឆាម។ ឬ វសិស្សតិ, វសិស្សន្តិ។ អវសិស្ស, អវសិស្សំសុ។

ตถา รุท อสฺสุวิโมจเน, โรทติ, รุจฺฉติ. โรทิสฺสติ อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ រុទធាតុ (ruda) ក្នុងសេចក្តីបង្ហូរទឹកភ្នែក (assuvimocane) (មានរូបជា) រោទតិ, រុច្ឆតិ។ រោទិស្សតិ ជាដើម។

กุส อกฺโกเส, อาปุพฺโพ ทฺวิตฺตรสฺสตฺตานิ, อปฺปจฺจยวุทฺธิโย จ. อกฺโกสติ. อกฺโกสตุ. อกฺโกเสยฺย.

កុសធាតុ (kusa) ក្នុងសេចក្តីជេរប្រទេច (akkose), មាន អា-ឧបសគ្គនៅខាងដើម មានការធ្វើទ្វេភាវៈ ការធ្វើឲ្យស្រាល (រស្សៈ), និងការចុះ អ-បច្ច័យ និងការធ្វើវុទ្ធី (មានរូបជា) អក្កោសតិ។ អក្កោសតុ។ អក្កោសេយ្យ។

‘‘อนฺตโลโป’’ติ วตฺตเต, มณฺฑูกคติยา ‘‘วา’’ติ จ.

បទថា “antalopo” នៅតែតាមទៅ, និងបទថា “vā” ក៏តាមទៅដោយលោតផ្លោះដូចកង្កែប (មណ្ឌូកគតិ) ផងដែរ។

๔๘๐. กุสสฺมา ที จฺฉิ.

៤៨០. Kusasmā ī cchi។ (ការធ្វើវិភត្តិ ī ខាងក្រោយពីកុសធាតុ ឲ្យទៅជា cchi ខ្លះ)។

กุส อิจฺเจตสฺมา ธาตุโต อีวิภตฺติสฺส จฺฉิอาเทโส โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. อกฺโกจฺฉิ มํ, อกฺโกสิ วา. อกฺโกสิสฺสติ. อกฺโกสิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្រោយពីកុសធាតុនេះ វិភត្តិ ī តែងមានទេសជា cchi, និងមានការលុបទីបំផុតនៃធាតុផង។ អក្កោច្ឆិ មំ, ឬ អក្កោសិ។ អក្កោសិស្សតិ។ អក្កោសិស្ស ជាដើម។

วห [Pg.289] ปาปุณเน, วหติ, วหนฺติ.

វហធាតុ (vaha) ក្នុងសេចក្តីនាំទៅដល់ (pāpuṇane) (មានរូបជា) វហតិ, វហន្តិ។

กมฺเม อตฺตโนปเท, ยปฺปจฺจเย จ กเต –

ក្នុងកម្មវាចក អត្តនោបទ កាលបើចុះ យ-បច្ច័យហើយ -

‘‘เย’’ติ วตฺตเต.

បទថា “ye” នៅតែតាមទៅ។

๔๘๑. ห วิปริยโย โล วา.

៤៨១. ការត្រឡប់នៃហការៈ និងការតាំងឡើងនៃលការៈ តែងមានខ្លះ។

หการสฺส วิปริยโย โหติ ยปฺปจฺจเย ปเร, ยปฺปจฺจยสฺส จ ลกาโร โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, เตน ‘‘คยฺหตี’’ติอาทีสุ ลตฺตํ น โหติ, นิมิตฺตภูตสฺส ยการสฺเสเวตํ ลตฺตํ, ‘‘วจวส’’อิจฺจาทินา อุตฺตํ. วุยฺหติ, วุลฺหติ, วุยฺหนฺติ. วหตุ, วุยฺหตุ. วเหยฺย, วุยฺเหยฺย. อวหี, อวุยฺหิตฺถ, อวหิตฺถ. อวหิสฺสติ, วุยฺหิสฺสติ. อวหิสฺส, อวุยฺหิสฺส อิจฺจาทิ.

កាលបើ យបច្ច័យ នៅខាងចុង ការត្រឡប់នៃហការៈ (និងយការៈ) តែងមាន, និងការតាំងឡើងនៃលការៈ ជំនួសយបច្ច័យ តែងមានខ្លះ។ វ៉ាសព្ទនេះ មានសេចក្តីកំណត់ (វវត្ថិតវិភាសា), ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាលការៈ មិនមានក្នុងរូបទាំងឡាយមាន "គយ្ហតិ" ជាដើម, ភាពជាលការៈនេះ មានដល់តែយការៈដែលជាបុព្វហេតុប៉ុណ្ណោះ, ការធ្វើជាឧការៈ សម្រេចដោយសូត្រមាន "វចវស" ជាដើម។ វុយ្ហតិ, វុល្ហតិ, វុយ្ហន្តិ។ វហតុ, វុយ្ហតុ។ វហេយ្យ, វុយ្ហេយ្យ។ អវហិ, អវុយ្ហិត្ថ, អវហិត្ថ។ អវហិស្សតិ, វុយ្ហិស្សតិ។ អវហិស្ស, អវុយ្ហិស្ស ជាដើម។

ชร วโยหานิมฺหิ.

ជរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសាបសូន្យនៃវ័យ (គ្រាំគ្រា)។

๔๘๒. ชรมรานํ ชีรชียฺยมียฺยา วา.

៤៨២. ការតាំងឡើងនៃ ជីរ ជីយ្យ និង មីយ្យ ជំនួស ជរ និង មរ ធាតុទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ។

ชรมร อิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ชีรชียฺยมียฺยาเทสา โหนฺติ วา, สรโลปาทิ. ชีรติ, ชีรนฺติ. ชียฺยติ, ชียฺยนฺติ. ‘‘กฺวจา’’ทิสุตฺเตน เอกยการสฺส กฺวจิ โลโป โหติ. ชียติ, ชียนฺติ.

ការតាំងឡើងនៃអាទេសទាំងឡាយគឺ ជីរ ជីយ្យ និង មីយ្យ ជំនួសធាតុទាំងឡាយគឺ ជរ និង មរ នេះ តែងមានខ្លះ, ការលុបស្រៈជាដើម (តែងមាន)។ ជីរតិ, ជីរន្តិ។ ជីយ្យតិ, ជីយ្យន្តិ។ ដោយសូត្រមាន "ក្វចិ" ជាដើម ការលុបនៃយការៈមួយ តែងមានខ្លះ។ ជីយតិ, ជីយន្តិ។

กมฺเม ชีรียติ, ชีรียนฺติ. ชียิยฺยติ, ชียิยฺยนฺติ. ชีรตุ, ชียฺยตุ. ชีเรยฺย, ชียฺเยยฺย. อชีรี, ชีรี, ชียฺยี. ชีริสฺสติ, ชียฺยิสฺสติ. อชีริสฺส, อชียฺยิสฺส.

ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា ជីរីយតិ, ជីរីយន្តិ។ ជីយិយ្យតិ, ជីយិយ្យន្តិ។ ជីរតុ, ជីយ្យតុ។ ជីរេយ្យ, ជីយ្យេយ្យ។ អជីរី, ជីរី, ជីយ្យី។ ជីរិស្សតិ, ជីយ្យិស្សតិ។ អជីរិស្ស, អជីយ្យិស្ស។

มร ปาณจาเค, มียฺยาเทโส, มียฺยติ, มียฺยนฺติ. มียติ, มียนฺติ วา. มรติ, มรนฺติ อิจฺจาทิ.

មរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលះបង់នូវជីវិត (ស្លាប់), មានការតាំងឡើងនៃមីយ្យាទេស, ជា មីយ្យតិ, មីយ្យន្តិ។ ឬជា មីយតិ, មីយន្តិ ខ្លះ។ មរតិ, មរន្តិ ជាដើម។

ทิส เปกฺขเณ.

ទិស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីមើល (ឃើញ)។

๔๘๓. ทิสสฺส [Pg.290] ปสฺส ทิสฺส ทกฺขา วา.

៤៨៣. ការតាំងឡើងនៃ បស្ស ទិស្ស និង ទក្ខ ជំនួស ទិសធាតុ តែងមានខ្លះ។

ทิสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปสฺส ทิสฺส ทกฺขอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, เตน ทิสฺสาเทโส กมฺมนิ สพฺพธาตุเก เอว. ปสฺสติ, ปสฺสนฺติ. ทกฺขติ, ทกฺขนฺติ.

ការតាំងឡើងនៃអាទេសទាំងឡាយគឺ បស្ស ទិស្ស និង ទក្ខ ជំនួសទិសធាតុនេះ តែងមានខ្លះ។ វ៉ាសព្ទនេះ មានសេចក្តីកំណត់ (វវត្ថិតវិភាសា), ព្រោះហេតុនោះ ការតាំងឡើងនៃទិស្សាទេស តែងមានក្នុងកម្មវាចកៈ និងសព្វធាតុករកៈប៉ុណ្ណោះ។ បស្សតិ, បស្សន្តិ។ ទក្ខតិ, ទក្ខន្តិ។

กมฺมนิ ยการโลโป, ทิสฺสเต, ทิสฺสนฺเต. ทิสฺสติ, ทิสฺสนฺติ. วิปสฺสียติ, ทกฺขียติ. ปสฺสตุ, ทกฺขตุ, ทิสฺสตุ. ปสฺเสยฺย, ทกฺเขยฺย, ทิสฺเสยฺย.

ក្នុងកម្មវាចកៈ មានការលុបយការៈ, ជា ទិស្សតេ, ទិស្សន្តេ។ ទិស្សតិ, ទិស្សន្តិ។ វិបស្សីយតិ, ទក្ខីយតិ។ បស្សតុ, ទក្ខតុ, ទិស្សតុ។ បស្សេយ្យ, ទក្ខេយ្យ, ទិស្សេយ្យ។

หิยฺยตฺตนิยํ ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตุอิการสฺส อตฺตํ, อทฺทสา, อทฺทส. กมฺมนิ อทิสฺส.

ក្នុងហិយ្យត្តនីវិភត្តិ ដោយសូត្រមាន "ក្វចិ ធាតុ" ជាដើម មានការធ្វើឥការៈនៃធាតុឲ្យជាអការៈ, ជា អទ្ទសា, អទ្ទស។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា អទិស្ស។

ตถา อปสฺสิ, ปสฺสิ, อปสฺสึสุ, ปสฺสึสุ. อปสฺสิ, ปสฺสิ, อปสฺสิตฺถ, ปสฺสิตฺถ. อปสฺสึ, ปสฺสึ, อปสฺสิมฺห, ปสฺสิมฺห. อทฺทสิ, ทสิ, อทฺทสํสุ, ทสํสุ. กมฺมนิ อทิสฺสํสุ. อทฺทกฺขิ, อทฺทกฺขึสุ.

ដូចគ្នាដែរ អបស្សិ, បស្សិ, អបស្សឹសុ, បស្សឹសុ។ អបស្សិ, បស្សិ, អបស្សិត្ថ, បស្សិត្ថ។ អបស្សឹ, បស្សឹ, អបស្សិម្ហ, បស្សិម្ហ។ អទ្ទសិ, ទសិ, អទ្ទសំសុ, ទសំសុ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា អទិស្សំសុ។ អទ្ទក្ខិ, អទ្ទក្ខឹសុ។

ปสฺสิสฺสติ, ปสฺสิสฺสนฺติ. ‘‘ภวิสฺสนฺติมฺหิ สฺสสฺส จา’’ติ โยควิภาเคน สฺสสฺส โลโป, อิการาคโม จ, ทกฺขิติ, ทกฺขินฺติ. โลปาภาเว ทกฺขิสฺสติ, ทกฺขิสฺสนฺติ. อปสฺสิสฺส, อทกฺขิสฺส อิจฺจาทิ.

បស្សិស្សតិ, បស្សិស្សន្តិ។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា "ភវិស្សន្តិម្ហិ ស្សស្ស ច" មានការលុបនៃស្សបច្ច័យ និងមានឥការាគម, ជា ទក្ខិតិ, ទក្ខិន្តិ។ កាលបើមិនមានការលុប ជា ទក្ខិស្សតិ, ទក្ខិស្សន្តិ។ អបស្សិស្ស, អទក្ខិស្ស ជាដើម។

สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ.

សទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសាបសូន្យ (វិសរណៈ) ដំណើរទៅ (គតិ) និងការឈប់ (អវសាន)។

‘‘สพฺพตฺถา’’ติ วตฺตเต, มณฺฑูกคติยา ‘‘กฺวจี’’ติ จ.

បទថា "សព្វត្ថ" តែងអណ្តែតមក, និងបទថា "ក្វចិ" តែងអណ្តែតមកដោយមណ្ឌូកគតិ (លោតដូចកង្កែប)។

๔๘๔. สทสฺส สีทตฺตํ.

៤៨៤. ភាពជាសីទៈ ជំនួសសទធាតុ (តែងមាន)។

สทอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สีทาเทโส โหติ สพฺพตฺถ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ กฺวจิ. เสสํ เนยฺยํ. นิสีทติ, นิสีทนฺติ. ภาเว นิสชฺชเต, อิธ กฺวจาธิกาเรน สีทา-เทโส [Pg.291] น ภวติ. นิสีทตุ. นิสีเท. นิสีทิ. นิสีทิสฺสติ. นิสีทิสฺส อิจฺจาทิ.

ការតាំងឡើងនៃសីទាទេស ជំនួសសទធាតុនេះ តែងមានក្នុងវិភត្តិនិងបច្ច័យទាំងពួងខ្លះ។ សេចក្តីដែលសេស គប្បីដឹងចុះ។ និសីទតិ, និសីទន្តិ។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា និសជ្ជតេ, ក្នុងរូបនេះ ព្រោះអធិការនៃបទថា "ក្វចិ" ការតាំងឡើងនៃសីទាទេស មិនមានឡើយ។ និសីទតុ។ និសីទេ។ និសីទិ។ និសីទិស្សតិ។ និសីទិស្ស ជាដើម។

ยช เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ. ยชติ, ยชนฺติ.

យជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបូជាទេវតា (ទេវបូជា) ការសេពគប់ (សង្គតិករណៈ) និងការឲ្យ (ទាន)។ យជតិ, យជន្តិ។

กมฺมนิ ‘‘ยมฺหี’’ติ วตฺตเต.

ក្នុងកម្មវាចកៈ បទថា "យម្ហិ" តែងអណ្តែតមក។

๔๘๕. ยชสฺสาทิสฺสิ.

៤៨៥. ឥការៈ តែងមានជំនួសអក្សរខាងដើមនៃយជធាតុ។

ยชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อาทิสฺส ยการสฺส อิการาเทโส โหติ ยปฺปจฺจเย ปเร, สรโลโป. อิชฺชเต มยา พุทฺโธ. ตถา ยชตุ, อิชฺชตํ. ยเช, อิชฺเชถ. ยชิ, อิชฺชิตฺถ. ยชิสฺสติ, อิชฺชิสฺสเต. ยชิสฺส, อิชฺชิสฺสถ อิจฺจาทิ.

ការតាំងឡើងនៃឥការាទេស ជំនួសយការៈដែលជាអក្សរខាងដើមនៃយជធាតុនេះ តែងមាន កាលបើ យបច្ច័យ នៅខាងចុង, មានការលុបស្រៈ។ ឥជ្ជតេ មយា ពុទ្ធោ (ព្រះពុទ្ធ ខ្ញុំព្រះករុណាបានបូជាហើយ)។ ដូចគ្នាដែរ យជតុ, ឥជ្ជតំ។ យជេ, ឥជ្ជេថ។ យជិ, ឥជ្ជិត្ថ។ យជិស្សតិ, ឥជ្ជិស្សតេ។ យជិស្ស, ឥជ្ជិស្សថ ជាដើម។

วท วิยตฺติยํ วาจายํ, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อปฺปจฺจโย จ.

វទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពោលវាចាច្បាស់លាស់ (វ្យត្តិវាចា), ការចុះវិភត្តិមាន "តិ" ជាដើម និង អបច្ច័យ (តែងមាន)។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា "វា" តែងអណ្តែតមក។

๔๘๖. วทสฺส วชฺชํ.

៤៨៦. វជ្ជៈ តែងមានជំនួសវទធាតុ។

วทอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส วชฺชาเทโส โหติ วา สพฺพาสุ วิภตฺตีสุ. วิภตฺยาธิการตฺตา เจตฺถ สพฺพาสูติ อตฺถโต สิทฺธํ.

ការតាំងឡើងនៃវជ្ជាទេស ជំនួសវទធាតុទាំងមូលនេះ តែងមានខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង។ ព្រោះតែអធិការនៃវិភត្តិក្នុងទីនេះ ពាក្យថា "ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង" គឺសម្រេចដោយអត្ថ។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា "វា" តែងអណ្តែតមក។

๔๘๗. โลปญฺเจตฺตมกาโร.

៤៨៧. ការលុបផង និងការធ្វើឲ្យជាឯការៈផង នៃអការៈ (តែងមានខ្លះ)។

ภูวาทิโต ปโร อปฺปจฺจโย เอตฺตมาปชฺชเต, โลปญฺจ วา. วิกรณการิยวิธิปฺปกรณโต เจตฺถ อกาโรติ อปฺปจฺจโย คยฺหติ.

អបច្ច័យ នៅខាងចុងពីភូធាតុជាដើម តែងដល់នូវភាពជាឯការៈផង និងការលុបផង ខ្លះ។ ព្រោះតែប្រកបដោយវិធីនៃវិករណបច្ច័យ ក្នុងទីនេះ អការៈ គឺលោកកាន់យកនូវអបច្ច័យ។

ภูวาทิโต ชุโหตฺยาทิ-โต จ อปฺปจฺจโย ปโร;

โลปมาปชฺชเต นาญฺโญ, ววตฺถิตวิภาสโตติ.

អបច្ច័យ នៅខាងចុងពីភូធាតុជាដើម និងជុហោត្យាទិធាតុជាដើម តែងដល់នូវការលុប, បច្ច័យដទៃមិនដល់ឡើយ, ព្រោះតែវវត្ថិតវិភាសា (ការកំណត់ផ្សេងៗ)។

อปฺปจฺจยสฺส เอกาโร, สรโลปาทิ, วชฺเชติ, วเทติ, วทติ, อนฺติมฺหิ –

ការធ្វើអបច្ច័យឲ្យជាឯការៈ, ការលុបស្រៈជាដើម, ជា វជ្ជេតិ, វទេតិ, វទតិ, កាលបើ អន្តិវិភត្តិ នៅខាងចុង –

๔๘๘. กฺวจิ [Pg.292] ธาตุวิภตฺติปฺปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา จ.

៤៨៨. ការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ការធ្វើផ្ទុយពីនោះ (រស្សៈ) ការតាំងឡើង (អាទេស) ការលុប (លោបៈ) និងការចុះតួអក្សរថ្មី (អាគម) នៃធាតុ វិភត្តិ និងបច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានខ្លះ។

อิธ ธาตฺวาธิกาเร อาขฺยาเต, กิตเก จ อวิหิตลกฺขเณสุ ปโยเคสุ กฺวจิ ธาตูนํ, ตฺยาทิวิภตฺตีนํ, ธาตุวิหิตปฺปจฺจยานญฺจ ทีฆตพฺพิปรีตอาเทสโลปาคมอิจฺเจตานิ การิยานิ ชินวจนานุรูปโต ภวนฺติ. ตตฺถ –

ក្នុងអធិការនៃធាតុនេះ ក្នុងអាខ្យាត និងកិតកៈ ក្នុងរូបដែលមិនបានសម្តែងទុកនូវលក្ខណៈ តែងមានការធ្វើឲ្យវែង ភាពផ្ទុយពីនោះ (ការធ្វើឲ្យខ្លី) ការតាំងឡើង ការលុប និងការចុះតួអក្សរថ្មី នៃធាតុទាំងឡាយ វិភត្តិមាន "តិ" ជាដើម និងបច្ច័យដែលកំណត់ទុកក្នុងធាតុទាំងឡាយ តាមសមគួរដល់ព្រះពុទ្ធវចនៈ។ ក្នុងរូបទាំងនោះ –

นามฺหิ รสฺโส กิยาทีนํ, สํโยเค จญฺญธาตุนํ;

อายูนํ วา วิภตฺตีนํ, มฺหา, สฺสานฺตสฺส จ รสฺสตา.

ភាពជាតួខ្លី (រស្សៈ) នៃកិយាទិធាតុជាដើម កាលបើ ណា បច្ច័យនៅខាងចុង, និងនៃធាតុដទៃទៀត កាលបើមានសំយោគនៅខាងចុង, ភាពជាតួខ្លីនៃអា និង ឧ ទាំងឡាយ ឬនៃវិភត្តិទាំងឡាយ, និងនៃ ម្ហា និង ស្ស ដែលមាននៅខាងចុង (តែងមាន)។

คมิโต จฺฉสฺส ญฺโฉ วาสฺส, คมิสฺสชฺชตนิมฺหิ คา;

อุจาคโม วา ตฺถมฺเหสุ, ธาตูนํ ยมฺหิ ทีฆตา.

ការតាំងឡើងនៃ ញ្ឆ ជំនួស ច្ឆ នៃគមធាតុ តែងមានខ្លះ, ការតាំងឡើងនៃ គា ជំនួសគមធាតុ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ, ការចុះ ឧច អាគម ខ្លះ កាលបើ ត្ថ និង ម្ហ នៅខាងចុង, ភាពជាតួវែងនៃធាតុទាំងឡាយ កាលបើ យបច្ច័យ នៅខាងចុង (តែងមាន)។

เอยฺเยยฺยาเสยฺยาเมตฺตญฺจ, วา สฺเสสฺเสตฺตญฺจ ปาปุเณ;

โอการา อตฺตมิตฺตญฺจ, อาตฺถา ปปฺโปนฺติ วา ตฺถเถ.

ការដល់នូវភាពជាឯការៈនៃ េយ្យ េយ្យាសិ និង េយ្យាមិ ផង, ការដល់នូវភាពជាឯការៈនៃ ស្ស ផង ខ្លះ, ការដល់នូវភាពជាអការៈ និងឥការៈ ជំនួសឱការៈ ផង, ការដល់នូវភាពជា អាត្ថ ជំនួស ត្ថ និង ថ ខ្លះ (តែងមាន)។

ตถา พฺรูโตติ อนฺตีนํ, ออุ วาห จ ธาตุยา;

ปโรกฺขาย วิภตฺติมฺหิ, อนพฺภาสสฺส ทีฆตา.

ដូចគ្នាដែរ ការតាំងឡើងនៃ អា និង ឧ ជំនួស ព្រូ និង តិ អន្តិ ទាំងឡាយ, និងការតាំងឡើងនៃ អាហ ជំនួសវហធាតុ, ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ ភាពជាតួវែងនៃធាតុដែលមិនមានទ្វិត្ត (អនព្ភាសៈ) (តែងមាន)។

สํโยคนฺโต อกาเรตฺถ, วิภตฺติปฺปจฺจยาทิ ตุ;

โลป มาปชฺชเต นิจฺจ-เมกาโรการโต ปโรติ.

ក្នុងទីនេះ អការៈដែលមានសំយោគនៅខាងចុង, តែចំណែកឯអក្សរខាងដើមនៃវិភត្តិនិងបច្ច័យ តែងដល់នូវការលុបជានិច្ច កាលបើនៅខាងចុងពីឯការៈនិងឱការៈ។

เอการโต ปรสฺส อนฺติอการสฺส โลโป, วชฺเชนฺติ, วเทนฺติ, วทนฺติ. วชฺเชสิ, วเทสิ, วทสิ, วชฺเชถ, วเทถ, วทถ. วชฺเชมิ, วชฺชามิ, วเทมิ, วทามิ, วชฺเชม, วเทม, วชฺชาม, วทาม.

មានការលុបអការៈនៃអន្តិវិភត្តិ ដែលនៅខាងចុងពីឯការៈ, ជា វជ្ជេន្តិ, វទេន្តិ, វទន្តិ។ វជ្ជេសិ, វទេសិ, វទសិ, វជ្ជេថ, វទេថ, វទថ។ វជ្ជេមិ, វជ្ជាមិ, វទេមិ, វទាមិ, វជ្ជេម, វទេម, វជ្ជាម, វទាម។

กมฺมนิ วชฺชียติ, วชฺชียนฺติ. วชฺชติ, วชฺชนฺติ. วทียติ วา. วชฺเชตุ, วเทตุ, วทตุ. วชฺเช, วชฺเชยฺย, วเท, วเทยฺย, วชฺเชยฺยุํ, วเทยฺยุํ. วชฺเชยฺยาสิ, วชฺเชสิ, วเทยฺยาสิ. อวทิ, วทิ, วทึสุ. วทิสฺสติ, วทิสฺสนฺติ. อวทิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា វជ្ជីយតិ, វជ្ជីយន្តិ។ វជ្ជតិ, វជ្ជន្តិ។ ឬជា វទីយតិ ខ្លះ។ វជ្ជេតុ, វទេតុ, វទតុ។ វជ្ជេ, វជ្ជេយ្យ, វទេ, វទេយ្យ, វជ្ជេយ្យុំ, វទេយ្យុំ។ វជ្ជេយ្យាសិ, វជ្ជេសិ, វទេយ្យាសិ។ អវទិ, វទិ, វទឹសុ។ វទិស្សតិ, វទិស្សន្តិ។ អវទិស្ស ជាដើម។

กมุ [Pg.293] ปทวิกฺเขเป, อปฺปจฺจเย กเต ‘‘กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว’’ติ ทฺวิตฺตํ, กวคฺคสฺส จวคฺโค.

កមុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឈានជើងដើរ (បទទិក្ខេបៈ), កាលបើធ្វើអបច្ច័យរួចហើយ មានទ្វិត្ត (ការធ្វើជាពីរតួ) ដោយសូត្រថា "ក្វចាទិវណ្ណានមេកស្សរានំ ទ្វេភាវោ", មានការធ្វើកវគ្គឲ្យជាចវគ្គ។

อพฺภาสคฺคหณมนฺตคฺคหณํ, วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต.

ការកាន់យកនូវអព្ភាសៈ ការកាន់យកនូវអន្តៈ និងការកាន់យកនូវ "វា" តែងអណ្តែតមក។

๔๘๙. นิคฺคหีตญฺจ.

៤៨៩. និគ្គហិតផង (តែងមាន)។

อพฺภาสนฺเต นิคฺคหีตญฺจาคโม โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, เตน กมาทีนเมเวตํ. จงฺกมติ, จงฺกมนฺติ อิจฺจาทิ. กมติ, กมนฺติ อิจฺจาทิ.

និគ្គហិតាគម តែងចុះនៅខាងចុងនៃអព្ភាសៈ ខ្លះ។ វ៉ាសព្ទនេះ មានសេចក្តីកំណត់ (វវត្ថិតវិភាសា), ព្រោះហេតុនោះ វិធីនេះ តែងមានដល់កមុធាតុជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ចង្កមតិ, ចង្កមន្តិ ជាដើម។ កមតិ, កមន្តិ ជាដើម។

จล กมฺปเน, จญฺจลติ, จลติ.

ចល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីញាប់ញ័រ (កម្បនៈ), ចញ្ចលតិ, ចលតិ។

จล ทลเน, ททฺทลฺลติ.

ចល ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរុងរឿង (ទលនៈ), ទទ្ទល្លតិ។

เฌจินฺตายํ, อปฺปจฺจเย ‘‘โอ, สเร, เอ’’ติ จ อธิกิจฺจ ‘‘เต อาวายา’’ติ โยควิภาเคน อการิเตปิ เอการสฺส อายาเทโส, ฌายติ, ฌายนฺติ อิจฺจาทิ, วิเสสวิธานํ.

ឈេ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីគិត (ចិន្តា), កាលបើអបច្ច័យនៅខាងចុង ផ្ដើមអំពីសូត្រថា "ឱ, សរេ, ឯ" ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា "តេ អាវាយា" ទោះបីមិនមែនជាការិតបច្ច័យ ក៏មានការតាំងឡើងនៃអាយាទេស ជំនួសឯការៈ, ជា ឈាយតិ, ឈាយន្តិ ជាដើម, នេះជាវិធីពិសេស។

อวุทฺธิกภูวาทินโย.

ន័យនៃភូវាទិធាតុដែលមិនមានវុឌ្ឍិ (ចប់)។

ตุท พฺยถเน, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ อปฺปจฺจโย, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ เอตฺถานุวตฺติต วาคฺคหเณน ตุทาทีนํ วุทฺธิอภาโวว วิเสโส, ตุทติ, ตุทนฺติ. ตุทสิ, ตุทถ. ตุทามิ, ตุทาม.

តុទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចាក់ដោត (ព្យថនៈ), ការចុះវិភត្តិមាន "តិ" ជាដើម និង អបច្ច័យ, ដោយការកាន់យកនូវ "វា" សព្ទ ដែលអណ្តែតមកក្នុងសូត្រថា "អញ្ញេសុ ច" ភាពមិនមានវុឌ្ឍិនៃតុទាទិធាតុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ជាសេចក្តីប្លែក, ជា តុទតិ, តុទន្តិ។ តុទសិ, តុទថ។ តុទាមិ, តុទាម។

กมฺเม ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา สทการสฺส ยปฺปจฺจยสฺส ชกาโร ทฺวิตฺตํ, ตุชฺชเต, ตุชฺชนฺเต. ตุชฺชติ, ตุชฺชนฺติ, ตุชฺชเร วา. ตถา ตุทตุ, ตุทนฺตุ. ตุเท, ตุเทยฺย, ตุเทยฺยุํ. อตุทิ, ตุทึสุ. อตุทิ, อตุทิตฺถ. อตุทึ, อตุทิมฺห. อตุชฺชิตฺถ, อตุชฺชิ. ตุทิสฺสติ. อตุทิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ ដោយសូត្រមាន "តស្ស ចវគ្គ" ជាដើម មានការធ្វើទការៈ និងយបច្ច័យ ឲ្យជាជការៈ និងមានទ្វិត្ត, ជា តុជ្ជតេ, តុជ្ជន្តេ។ ឬជា តុជ្ជតិ, តុជ្ជន្តិ, តុជ្ជរេ ខ្លះ។ ដូចគ្នាដែរ តុទតុ, តុទន្តុ។ តុទេ, តុទេយ្យ, តុទេយ្យុំ។ អតុទិ, តុទឹសុ។ អតុទិ, អតុទិត្ថ។ អតុទឹ, អតុទិម្ហ។ អតុជ្ជិត្ថ, អតុជ្ជិ។ តុទិស្សតិ។ អតុទិស្ស ជាដើម។

วิส ปเวสเน ปปุพฺโพ, โส คามํ ปวิสติ, ปวิสนฺติ. ปวิสสิ, ปวิสถ. ปวิสามิ, ปวิสาม.

វិស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចូលទៅ (បវេសនៈ) មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, ជននោះ តែងចូលទៅកាន់ស្រុក ជា បវិសតិ, បវិសន្តិ។ បវិសសិ, បវិសថ។ បវិសាមិ, បវិសាម។

กมฺเม [Pg.294] ปวิสิยฺยเต, ปวิสิยฺยนฺเต. ปวิสิยฺยติ, ปวิสิยฺยนฺติ. ปวิสฺสเต วา. ตถา ปวิสตุ, ปวิสนฺตุ. ปวิเสยฺย. ปาวิสิ, ปวิสิ, ปาเวกฺขิ ปถวึ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อชฺชตนิมฺหิ วิสสฺส เวกฺขาเทโส จ. ปาวิสึสุ, ปวิสึสุ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា បវិសិយ្យតេ, បវិសិយ្យន្តេ។ បវិសិយ្យតិ, បវិសិយ្យន្តិ។ ឬជា បវិស្សតេ ខ្លះ។ ដូចគ្នាដែរ បវិសតុ, បវិសន្តុ។ បវិសេយ្យ។ បាវិសិ, បវិសិ, បាវេក្ខិ បថវឹ (បានចូលទៅកាន់ផែនដីហើយ), ដោយសូត្រមាន "ក្វចិ ធាតុ" ជាដើម ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ មានការតាំងឡើងនៃវេក្ខាទេស ជំនួសវិសធាតុផង។ បាវិសឹសុ, បវិសឹសុ។

กมฺเม ปาวิสียิตฺถ, ปวิสียิตฺถ, ปาวิสียิ, ปวิสียิ. ปวิสิสฺสติ, ปวิสิสฺสนฺติ. ปวิสียิสฺสเต, ปวิสิสฺสเต. ปาวิสิสฺส. ปาวิสียิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា បាវិសីយិត្ថ, បវិសីយិត្ថ, បាវិសីយិ, បវិសីយិ។ បវិសិស្សតិ, បវិសិស្សន្តិ។ បវិសីយិស្សតេ, បវិសិស្សតេ។ បាវិសិស្ស។ បាវិសីយិស្ស ជាដើម។

นุท เขเป, นุทติ, นุทนฺติ.

ណុទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបន្ទោបង់ (ខេបៈ), ណុទតិ, ណុទន្តិ។

ทิส อติสชฺชเน, อุทฺทิสติ, อุทฺทิสนฺติ.

ទិស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសំដែង (អតិសជ្ជនៈ), ឧទ្ទិសតិ, ឧទ្ទិសន្តិ។

ลิข เลขเน, ลิขติ, ลิขนฺติ.

លិខ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសរសេរ (លេខនៈ), លិខតិ, លិខន្តិ។

ผุส สมฺผสฺเส, ผุสติ, ผุสนฺติ อิจฺจาทิ.

ផុស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពាល់ត្រូវ (សម្ផស្សៈ), ផុសតិ, ផុសន្តិ ជាដើម។

ตุทาทินโย.

ន័យនៃតុទាទិធាតុ (ចប់)។

หู, ภู สตฺตายํ, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ ‘‘ภูวาทิโต อ’’อิติ อปฺปจฺจโย, ‘‘วา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘โลปญฺเจตฺตมกาโร’’ติ ภูวาทิโต ปรสฺส อปฺปจฺจยสฺส โลโป, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ. โส โหติ, เต โหนฺติ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ปรสรสฺส โลโป. โหสิ, โหถ. โหมิ, โหม. ภาเว หูยเต.

ហូ, ភូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីមាន សេចក្តីជា (សត្តា), ការចុះវិភត្តិមាន "តិ" ជាដើម និង អបច្ច័យ ដោយសូត្រថា "ភូវាទិតោ អ", ផ្ដើមអំពីបទថា "វា" ដោយសូត្រថា "លោបញ្ចេត្តមកោរោ" មានការលុបអបច្ច័យដែលនៅខាងចុងពីភូធាតុជាដើម, មានវុឌ្ឍិដោយសូត្រថា "អញ្ញេសុ ច"។ ជា សោ ហោតិ, តេ ហោន្តិ, ដោយសូត្រមាន "ក្វចិ ធាតុ" ជាដើម មានការលុបស្រៈខាងចុង។ ហោសិ, ហោថ។ ហោមិ, ហោម។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា ហូយតេ។

ตถา โหตุ, โหนฺตุ. โหหิ, อนการปรตฺตา หิโลโป น ภวติ, โหถ. โหมิ, โหม. ภาเว หูยตํ.

ដូចគ្នាដែរ ហោតុ, ហោន្តុ។ ហោហិ, ព្រោះមិនមែនជាអការៈនៅខាងចុង ការលុបហិវិភត្តិ មិនមានឡើយ, ហោថ។ ហោមិ, ហោម។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា ហូយតំ។

สตฺตมิยํ สรโลปาทิ, เหยฺย, เหยฺยุํ. เหยฺยาสิ, เหยฺยาถ. เหยฺยามิ, เหยฺยาม. เหยฺยํ วา. ภาเว หูเยถ.

ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ មានការលុបស្រៈជាដើម (សម្រេចរូបជា) ហេយ្យ, ហេយ្យុំ។ ហេយ្យាសិ, ហេយ្យាថ។ ហេយ្យាមិ, ហេយ្យាម។ ឬក៏ ហេយ្យំ។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា ហូយេថ។

หิยฺยตฺตนิยํ [Pg.295] อปฺปจฺจยโลเป ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา หูธาตุสฺส อูการสฺส อุวาเทโส. อหุวา, อหุวุ, อหุวู. อหุว, อหุโว, อหุวตฺถ. อหุวํ, อหุวมฺห. อหุวตฺถ, อหุวตฺถุํ. อหุวเส, อหุววฺหํ. อหุวึ, อหุวมฺหเส. ภาเว อหูยตฺถ.

ក្នុងហិយ្យត្តនីវិភត្តិ កាលបើលុប អ-បច្ច័យហើយ មានការផ្លាស់ ូ (អូការៈ) នៃហូធាតុ ជា ឧវៈ ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» (សម្រេចរូបជា) អហុវា, អហុវុ, អហុវូ។ អហុវ, អហុវោ, អហុវត្ថ។ អហុវំ, អហុវម្ហ។ អហុវត្ថ, អហុវត្ថុំ។ អហុវសេ, អហុវវ្ហំ។ អហុវិំ, អហុវម្ហសេ។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា អហូយត្ថ។

อชฺชตนิมฺหิ ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา หูโต อีวิภตฺติสฺส โลโป รสฺสตฺตํ, โส อหุ, โลปาภาเว ‘‘กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ เอตฺถ ‘‘สตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ โยควิภาเคน สาคโม, วุทฺธิ, อโหสิ, อเหสุํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา โอการสฺเสกาโร. อหวุํ วา. อโหสิ, อโหสิตฺถ. อโหสึ, อหุํ, ปรสรสฺส โลโป, รสฺสตฺตญฺจ, อโหสิมฺห, อหุมฺห, รสฺสตฺตํ. ภาเว อหูยิตฺถ.

ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ មានការលុប ឦវិភត្តិ ពីក្រោយហូធាតុ និងធ្វើជារស្សៈ ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» នោះសម្រេចរូបជា អហុ, ក្នុងកាលដែលមិនមានការលុប (ឦវិភត្តិ) ដោយការបំបែកសូត្រថា «សត្តមជ្ជតនិម្ហិ» ក្នុងសូត្រនេះថា «ករស្ស កាសត្តមជ្ជតនិម្ហិ» ទើបមាន ស-អាគម និងវុទ្ធិ (សម្រេចរូបជា) អហោសិ, អហេសុំ, មានការផ្លាស់ ឱការៈ ជា ឯការៈ ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ»។ ឬជា អហវុំ។ អហោសិ, អហោសិត្ថ។ អហោសិំ, អហុំ (មានការលុបស្រៈខាងក្រោយ និងធ្វើជារស្សៈ), អហោសិម្ហ, អហុម្ហ (ធ្វើជារស្សៈ)។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា អហូយិត្ថ។

‘‘หิ โลปํ วา’’ติ อิโต ‘‘โลโป, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «លោបោ» និង «វា» រមែងតាមមក ពីសូត្រនេះថា «ហិ លោបំ វា»។

๔๙๐. โหติสฺสเร’โหเห ภวิสฺสนฺติมฺหิ สฺสสฺส จ.

៤៩០. «ហោតិស្សរេហោហេ ភវិស្សន្តិម្ហិ ស្សស្ស ច»។

หูอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สโร เอห โอห เอตฺตมาปชฺชเต ภวิสฺสนฺติมฺหิ วิภตฺติมฺหิ, สฺสสฺส จ โลโป โหติ วา. อิการาคโม, สรโลปาทิ.

ស្រៈនៃហូធាតុនេះ រមែងដល់នូវការផ្លាស់ជា ឯហៈ ឱហៈ និង ឯតៈ ក្នុងភវិស្សន្តិវិភត្តិ និងមានការលុប ស្ស-បច្ច័យ ខ្លះ។ មាន ឥ-អាគម និងការលុបស្រៈជាដើម។

เหหิติ, เหหินฺติ. เหหิสิ, เหหิถ. เหหามิ, เหหาม. โลปาภาเว – เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ. เหหิสฺสสิ, เหหิสฺสถ. เหหิสฺสามิ, เหหิสฺสาม. โอหาเทเส – โหหิติ, โหหินฺติ. โหหิสิ, โหหิถ. โหหามิ, โหหาม. ตถา โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติ. โหหิสฺสสิ, โหหิสฺสถ. โหหิสฺสามิ, โหหิสฺสาม. เอการาเทเส – เหติ, เหนฺติ. เหสิ, เหถ. เหมิ[Pg.296], เหม. เหสฺสติ, เหสฺสนฺติ. เหสฺสสิ, เหสฺสถ. เหสฺสามิ, เหสฺสาม. ภาเว หูยิสฺสเต.

ហេហិតិ, ហេហិន្តិ។ ហេហិសិ, ហេហិថ។ ហេហាមិ, ហេហាម។ ក្នុងកាលដែលមិនមានការលុប (ស្ស-បច្ច័យ) – ហេហិស្សតិ, ហេហិស្សន្តិ។ ហេហិស្សសិ, ហេហិស្សថ។ ហេហិស្សាមិ, ហេហិស្សាម។ ក្នុងកាលដែលផ្លាស់ជា ឱហៈ – ហោហិតិ, ហោហិន្តិ។ ហោហិសិ, ហោហិថ។ ហោហាមិ, ហោហាម។ ដូចគ្នាដែរ ហោហិស្សតិ, ហោហិស្សន្តិ។ ហោហិស្សសិ, ហោហិស្សថ។ ហោហិស្សាមិ, ហោហិស្សាម។ ក្នុងកាលដែលផ្លាស់ជា ឯការៈ – ហេតិ, ហែន្តិ។ ហេ សិ, ហេថ។ ហេមិ, ហេម។ ហេស្សតិ, ហេស្សន្តិ។ ហេស្សសិ, ហេស្សថ។ ហេស្សាមិ, ហេស្សាម។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា ហូយិស្សតេ។

กาลาติปตฺติยํ อหวิสฺส, อหวิสฺสํสุ. อหุยิสฺสถ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ ជា អហវិស្ស, អហវិស្សំសុ។ អហុយិស្សថ ជាដើម។

หู, ภู สตฺตายํ, ภู อิตีธ อนุปุพฺโพ, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ อปฺปจฺจยสฺส โลปวุทฺธิโย, อนุโภติ, อนุโภนฺติ. อนุโภสิ, อนุโภถ. อนุโภมิ, อนุโภม.

ហូ និង ភូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា មាន (ភាវៈ) ក្នុងទីនេះ ភូធាតុ មាន អនុ-ឧបសគ្គ នៅខាងមុខ មានការចុះវិភត្តិមាន តិ ជាដើម ការចុះ អ-បច្ច័យ ការលុប និងការធ្វើវុទ្ធិ (សម្រេចរូបជា) អនុភោតិ, អនុភោន្តិ។ អនុភោសិ, អនុភោថ។ អនុភោមិ, អនុភោម។

กมฺเม อนุภูยติ, อนุภูยนฺติ. ตถา อนุโภตุ, อนุโภนฺตุ. อนุโภหิ, อนุโภถ. อนุโภมิ, อนุโภม. อนุภูยตุ, อนุภูยนฺตุ. อนุภเว, อนุภเวยฺย. อนุภูเยยฺย. อนุโภสิ, อนุภวิ. อนุโภสฺสติ, อนุโภสฺสนฺติ. อนุโภสฺสสิ, อนุโภสฺสถ. อนุโภสฺสามิ, อนุโภสฺสาม. อนุภวิสฺสติ วา. อนุโภสฺส, อนุภวิสฺส วา อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា អនុភូយតិ, អនុភូយន្តិ។ ដូចគ្នាដែរ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ) អនុភោតុ, អនុភោន្តិ។ អនុភោហិ, អនុភោថ។ អនុភោមិ, អនុភោម។ អនុភូយតុ, អនុភូយន្តុ។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ) អនុភវេ, អនុភវេយ្យ។ អនុភូយេយ្យ។ (ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ) អនុភោសិ, អនុភវិ។ (ក្នុងភវិស្សន្តិវិភត្តិ) អនុភោស្សតិ, អនុភោស្សន្តិ។ អនុភោស្សសិ, អនុភោស្សថ។ អនុភោស្សាមិ, អនុភោស្សាម។ ឬក៏ អនុភវិស្សតិ។ (ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ) អនុភោស្ស, ឬ អនុភវិស្ស ជាដើម។

สี สเย อปฺปจฺจยโลโป, วุทฺธิ จ, เสติ, เสนฺติ. เสสิ, เสถ. เสมิ, เสม. เสเต, เสนฺเต อิจฺจาทิ.

សី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ដេក មានការលុប អ-បច្ច័យ និងការធ្វើវុទ្ធិ (សម្រេចរូបជា) សេតិ, សេន្តិ។ សេសិ, សេថ។ សេមិ, សេម។ សេតេ, សេន្តេ ជាដើម។

อปฺปจฺจยโลปาภาเว –

ក្នុងកាលដែលមិនមានការលុប អ-បច្ច័យ –

‘‘สเร’’ติ วตฺตเต, ธาตุคฺคหณญฺจ.

បទថា «សរេ» និងការកាន់យកនូវបទថា «ធាតុ» ផង រមែងតាមទៅ។

๔๙๑. เอ อย.

៤៩១. «ឯ អយ»។

เอการสฺส ธาตฺวนฺตสฺส สเร ปเร อยาเทโส โหติ, สรโลปาทิ. สยติ, สยนฺติ. สยสิ, สยถ. สยามิ, สยาม.

មានការផ្លាស់ ឯការៈដ៏ជាទីបំផុតនៃធាតុ ជា អយៈ កាលបើមានស្រៈនៅខាងក្រោយ មានការលុបស្រៈជាដើម (សម្រេចរូបជា) សយតិ, សយន្តិ។ សយសិ, សយថ។ សយាមិ, សយាម។

กมฺเม [Pg.297] อติปุพฺโพ, ‘‘กฺวจิ ธาตฺวา’’ทินา ยมฺหิ รสฺสสรสฺส ธาตฺวนฺตสฺส ทีโฆ, อติสียเต, อติสียนฺเต. อติสียติ, อติสียนฺติ. ภาเว สียเต.

ក្នុងកម្មវាចកៈ មាន អតិ-ឧបសគ្គ នៅខាងមុខ កាលបើមាន យ-បច្ច័យនៅខាងក្រោយ មានការធ្វើស្រៈខ្លីដ៏ជាទីបំផុតនៃធាតុឲ្យជាស្រៈវែង ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» (សម្រេចរូបជា) អតិសីយតេ, អតិសីយន្តេ។ អតិសីយតិ, អតិសីយន្តិ។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា សីយតេ។

ตถา เสตุ, เสนฺตุ. เสหิ, เสถ. เสมิ, เสม. สยตุ, สยนฺตุ. สย, สยาหิ, สยถ. สยามิ, สยาม. สยตํ, สยนฺตํ. สยสฺสุ, สยวฺโห. สเย, สยามเส. อติสียตํ, อติสียนฺตํ. อติสียตุ, อติสียนฺตุ. ภาเว สียตํ.

ដូចគ្នាដែរ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ) សេតុ, សេន្តុ។ សេហិ, សេថ។ សេមិ, សេម។ សយតុ, សយន្តុ។ សយ, សយាហិ, សយថ។ សយាមិ, សយាម។ សយតំ, សយន្តំ។ សយស្សុ, សយវ្ហោ។ សយេ, សយាមសេ។ អតិសីយតំ, អតិសីយន្តំ។ អតិសីយតុ, អតិសីយន្តុ។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា សីយតំ។

สเย, สเยยฺย, สเยยฺยุํ. อติสีเยยฺย. ภาเว สีเยถ.

(ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ) សយេ, សយេយ្យ, សយេយ្យុំ។ អតិសីយេយ្យ។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា សីយេថ។

อสยิ, สยิ, อสยึสุ, สยึสุ, อสยุํ. สาคเม อติเสสิ, อติเสสุํ. กมฺเม อจฺจสียิตฺถ, อจฺจสียิ, อติสียิ. ภาเว สียิตฺถ.

(ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ) អសយិ, សយិ, អសយិំសុ, សយិំសុ, អសយុំ។ កាលបើមាន ស-អាគម ជា អតិសេសិ, អតិសេសុំ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា អច្ចសីយិត្ថ, អច្ចសីយិ, អតិសីយិ។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា សីយិត្ថ។

สยิสฺสติ, สยิสฺสนฺติ. อิการาคมาภาเว เสสฺสติ, เสสฺสนฺติ. กมฺเม อติสียิสฺสถ, อติสียิสฺสติ. ภาเว สียิสฺสเต.

(ក្នុងភវិស្សន្តិវិភត្តិ) សយិស្សតិ, សយិស្សន្តិ។ ក្នុងកាលដែលមិនមាន ឥ-អាគម ជា សេស្សតិ, សេស្សន្តិ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា អតិសីយិស្សថ, អតិសីយិស្សតិ។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា សីយិស្សតេ។

อสยิสฺสา, อสยิสฺสํสุ. กมฺเม อจฺจสียิสฺสถ อิจฺจาทิ.

(ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ) អសយិស្សា, អសយិស្សំសុ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា អច្ចសីយិស្សថ ជាដើម។

นี ปาปุณเน, ทฺวิกมฺมโกยํ, อชํ คามํ เนติ, เนนฺติ. เนสิ, เนถ. เนมิ, เนม. โลปาภาเว นยติ, นยนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม นียเต คามํ อโช เทวทตฺเตน, นียเร, นียนฺเต. นียติ, นียนฺติ.

នី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ដល់ ធាតុនេះមានកម្មពីរ (ទ្វិកម្មកៈ) ដូចជាប្រយោគថា អជំ គាមំ នេតិ, នេន្តិ។ នេសិ, នេថ។ នេមិ, នេម។ ក្នុងកាលដែលមិនមានការលុប (អ-បច្ច័យ) ជា នយតិ, នយន្តិ ជាដើម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ជា នីយតេ គាមំ អជោ ទេវទត្តេន, នីយរេ, នីយន្តេ។ នីយតិ, នីយន្តិ។

ตถา เนตุ, นยตุ. นียตํ, นียนฺตํ. นเย, นเยยฺย. นีเยถ, นีเยยฺย. อนยิ, นยิ, อนยึสุ, นยึสุ. วิเนสิ, วิเนสุํ. อนียิตฺถ, นียิตฺถ. นยิสฺสติ[Pg.298], เนสฺสติ. นยิสฺสเต, นียิสฺสเต, นียิสฺสติ. อนยิสฺส, อนียิสฺส อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ) នេតុ, នយតុ។ នីយតំ, នីយន្តំ។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ) នយេ, នយេយ្យ។ នីយេថ, នីយេយ្យ។ (ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ) អនយិ, នយិ, អនយិំសុ, នយិំសុ។ វិនេសិ, វិនេសុំ។ អនីយិត្ថ, នីយិត្ថ។ (ក្នុងភវិស្សន្តិវិភត្តិ) នយិស្សតិ, នេស្សតិ។ នយិស្សតេ, នីយិស្សតេ, នីយិស្សតិ។ (ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ) អនយិស្សា, អនីយិស្សា ជាដើម។

ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

ឋា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ឈប់ (ការត្រឡប់មកវិញនៃដំណើរ) បទថា «វា» រមែងតាមទៅ។

๔๙๒. ฐา ติฏฺโฐ.

៤៩២. «ឋា តិដ្ឋោ»។

ฐาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ติฏฺฐาเทโส โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, อปฺปจฺจยโลโป. ติฏฺฐติ, ติฏฺฐนฺติ. ฐาติ, ฐนฺติ. โลปาภาเว ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ฐาโต หการาคโม จ รสฺสตฺตํ, สํปุพฺโพ สณฺฐหติ, สณฺฐหนฺติ. เอตฺเต อธิฏฺเฐติ, อธิฏฺเฐนฺติ.

មានការផ្លាស់ ឋាធាតុនេះ ជា តិដ្ឋ ខ្លះ។ វ៉ាសព្ទនេះ មានអត្ថកំណត់ជម្រើស (វវត្ថិតវិភាសា) មានការលុប អ-បច្ច័យ (សម្រេចរូបជា) តិដ្ឋតិ, តិដ្ឋន្តិ។ ឋាតិ, ឋន្តិ។ ក្នុងកាលដែលមិនមានការលុប (អ-បច្ច័យ) មាន ហ-អាគម ពីក្រោយឋាធាតុ និងធ្វើជារស្សៈ ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» កាលបើមាន សំ-ឧបសគ្គ នៅខាងមុខ ជា សណ្ឋហតិ, សណ្ឋហន្តិ។ ក្នុងកាលដែលផ្លាស់ជា ឯការៈ (កាលបើមាន អធិ-ឧបសគ្គ នៅខាងមុខ) ជា អធិដ្ឋេតិ, អធិដ្ឋេន្តិ។

กมฺเม –

ក្នុងកម្មវាចកៈ –

๔๙๓. ยมฺหิ ทาธา มา ฐา หา ปา มห มถาทีนมี.

៤៩៣. «យម្ហិ ទាធា មា ឋា ហា បា មហ មថទីនមី»។

ภาวกมฺมวิสเย ยมฺหิ ปจฺจเย ปเร ทา ธา มา ฐา หาปา มห มถ อิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ อนฺโต อีการมาปชฺชเต, นิจฺจตฺโถยมารมฺโภ. อุปฏฺฐียติ, อุปฏฺฐียนฺติ. หการาคเม รสฺสตฺตํ, อีการาคโม จ, ปติฏฺฐหียติ, ปติฏฺฐหียนฺติ. ภาเว ฐียเต.

ក្នុងវិស័យនៃភាវៈនិងកម្ម កាលបើមាន យ-បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ ទីបំផុតនៃធាតុទាំងឡាយមាន ទា ធា មា ឋា ហា បា មហ មថ ជាដើមនេះ រមែងដល់នូវការផ្លាស់ជា ឦការៈ ការចាប់ផ្តើមនេះ មានអត្ថជាការកំណត់ពិតប្រាកដ (សម្រេចរូបជា) ឧបដ្ឋីយតិ, ឧបដ្ឋីយន្តិ។ កាលបើមាន ហ-អាគម ធ្វើជារស្សៈ និងមាន ឦ-អាគម ជា បតិដ្ឋហីយតិ, បតិដ្ឋហីយន្តិ។ ក្នុងភាវវាចកៈ ជា ឋីយតេ។

ตถา ติฏฺฐตุ, ติฏฺฐนฺตุ. ฐาตุ, ฐนฺตุ. สณฺฐหตุ, สณฺฐหนฺตุ. ติฏฺเฐ, ติฏฺเฐยฺย. สณฺเฐ, สณฺเฐยฺย, สณฺเฐยฺยุํ. สณฺฐเห, สณฺฐเหยฺยุํ. อฏฺฐาสิ, อฏฺฐํสุ. สณฺฐหิ, สณฺฐหึสุ. ปกิฏฺฐิสฺสติ, ปติฏฺฐิสฺสนฺติ. ฐสฺสติ, ฐสฺสนฺติ. ปติฏฺฐหิสฺสติ, ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ. ปติฏฺฐิสฺส, ปติฏฺฐิสฺสํสุ. ปติฏฺฐหิสฺส, ปติฏฺฐหิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ) តិដ្ឋតុ, តិដ្ឋន្តុ។ ឋាតុ, ឋន្តុ។ សណ្ឋហតុ, សណ្ឋហន្តុ។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ) តិដ្ឋេ, តិដ្ឋេយ្យ។ សណ្ឋេ, សណ្ឋេយ្យ, សណ្ឋេយ្យុំ។ សណ្ឋហេ, សណ្ឋេយ្យុំ។ (ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ) អដ្ឋាសិ, អដ្ឋំសុ។ សណ្ឋហិ, សណ្ឋហិំសុ។ (ក្នុងភវិស្សន្តិវិភត្តិ) បកិដ្ឋិស្សតិ, បតិដ្ឋិស្សន្តិ។ ឋស្សតិ, ឋស្សន្តិ។ បតិដ្ឋហិស្សតិ, បតិដ្ឋហិស្សន្តិ។ (ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ) បតិដ្ឋិស្សា, បតិដ្ឋិស្សំសុ។ បតិដ្ឋហិស្សា, បតិដ្ឋហិស្សំសុ ជាដើម។

ปา ปาเน, ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ផឹក បទថា «វា» រមែងតាមទៅ។

๔๙๔. ปา [Pg.299] ปิโพ.

៤៩៤. «បា បិពោ»។

ปาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปิพาเทโส โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

មានការផ្លាស់ បាធាតុនេះ ជា បិពៈ ខ្លះ។ វ៉ាសព្ទនេះ មានអត្ថកំណត់ជម្រើស (វវត្ថិតវិភាសា)។

ปิพติ. ปิพตุ. ปิเพยฺย. ‘‘กฺวจิ ธาตฺวา’’ทินา พการสฺส วกาโร, ปิวติ, ปิวนฺติ. ปาติ, ปานฺติ, ปนฺติ วา. ปียเต, ปียนฺเต. ปียติ, ปียนฺติ. ปิวตุ. ปิเวยฺย. อปายิ, ปิวิ. ปิวิสฺสติ. อปิวิสฺส อิจฺจาทิ.

បិពតិ។ បិពតុ។ បិពេយ្យ។ មានការផ្លាស់ ពការៈ (ប) ជា វការៈ (វ) ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» ជា ពិវតិ, ពិវន្តិ។ ឬជា បាតិ, បាន្តិ, បន្តិ។ (ក្នុងកម្មវាចកៈ) បីយតេ, បីយន្តេ។ បីយតិ, បីយន្តិ។ ពិវតុ។ ពិវេយ្យ។ អបាយិ, ពិវិ។ ពិវិស្សតិ។ អពិវិស្សា ជាដើម។

อส ภุวิ, วิภตฺตุปฺปตฺติ, อปฺปจฺจยโลโป, อส อิตีธ –

អស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា មាន (ភូ) មានការចុះវិភត្តិ ការលុប អ-បច្ច័យ អសធាតុ ក្នុងទីនេះ –

‘‘อสสฺมา, อนฺตโลโป’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «អសស្មា» និង «អន្តលោបោ» រមែងតាមទៅផង។

๔๙๕. ติสฺส ตฺถิตฺตํ.

៤៩៥. «តិស្ស ត្ថិត្តំ»។

อสอิจฺเจตสฺมา ธาตุมฺหา ปรสฺส ติสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถิตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. อตฺถิ.

មានការផ្លាស់ តិវិភត្តិ ពីក្រោយអសធាតុនេះ ជា ត្ថៈ និងមានការលុបទីបំផុតនៃធាតុផង (សម្រេចរូបជា) អត្ថិ។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «វា» រមែងតាមទៅ។

๔๙๖. สพฺพตฺถาสสฺสาทิ โลโป จ.

៤៩៦. «សព្វត្ថាសស្សាទិ លោបោ ច»។

สพฺพตฺถ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ จ อสอิจฺเจตาย ธาตุยา อาทิสฺส โลโป โหติ วา, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. สนฺติ.

ក្នុងវិភត្តិនិងបច្ច័យទាំងពួងផង មានការលុបដើមនៃអសធាតុនេះ ខ្លះ វ៉ាសព្ទនេះ មានអត្ថកំណត់ជម្រើស (សម្រេចរូបជា) សន្តិ។

‘‘อสสฺมา, อนฺตโลโป’’ติ จ อธิกาโร.

បទថា «អសស្មា» និង «អន្តលោបោ» ជាអធិការផង។

๔๙๗. สิมฺหิ จ.

៤៩៧. «សិម្ហិ ច»។

อสธาตุสฺส อนฺตโลโป โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ จ. ตฺวํ อสิ.

មានការលុបទីបំផុតនៃអសធាតុ ក្នុងសិវិភត្តិផង (ដូចជាប្រយោគថា) ត្វំ អសិ។

๔๙๘. ถสฺส [Pg.300] ตฺถตฺตํ.

៤៩៨. «ថស្ស ត្ថត្តំ»។

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส ถสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. ตุมฺเห อตฺถ.

មានការផ្លាស់ ថវិភត្តិ ពីក្រោយអសធាតុនេះ ជា ត្ថៈ និងមានការលុបទីបំផុតនៃធាតុផង (ដូចជាប្រយោគថា) តុម្ហេ អត្ថ។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «វា» រមែងតាមទៅ។

๔๙๙. อสสฺมา มิมานํ มฺหิมฺหานฺตโลโป จ.

៤៩៩. «អសស្មា មិមានំ ម្ហិម្ហាន្តលោបោ ច»។

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ปราสํ มิ มอิจฺเจตาสํ วิภตฺตีนํ มฺหิมฺหอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. อมฺหิ, อมฺห. อสฺมิ, อสฺม.

មានការផ្លាស់ មិ និង ម វិភត្តិ ពីក្រោយអសធាតុនេះ ជា ម្ហិ និង ម្ហ ខ្លះ និងមានការលុបទីបំផុតនៃធាតុផង (សម្រេចរូបជា) អម្ហិ, អម្ហ។ អស្មិ, អស្ម។

๕๐๐. ตุสฺส ตฺถุตฺตํ.

៥០០. «តុស្ស ត្ថុត្តំ»។

อสอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส ตุสฺส วิภตฺติสฺส ตฺถุตฺตํ โหติ, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. อตฺถุ. อสสฺสาทิโลโป จ, สนฺตุ. อาหิ, อตฺถ. อสฺมิ, อสฺม.

មានការផ្លាស់ តុវិភត្តិ ពីក្រោយអសធាតុនេះ ជា ត្ថុ និងមានការលុបទីបំផុតនៃធាតុផង (សម្រេចរូបជា) អត្ថុ។ មានការលុបដើមនៃអសធាតុផង ជា សន្តុ។ អាហិ, អត្ថ។ អស្មិ, អស្ម។

สตฺตมิยํ อสสฺสาทิโลโป, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อสโต เอยฺยเอยฺยุํ วิภตฺตีนํ อิยาอิยุญฺจ โหนฺติ. สิยา, สิยุํ.

ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ មានការលុបដើមនៃអសធាតុ មានការផ្លាស់ េយ្យ និង េយ្យុំ វិភត្តិ ពីក្រោយអសធាតុ ជា ិយា និង ិយុំ ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» (សម្រេចរូបជា) សិយា, សិយុំ។

โลปาภาเว ‘‘กฺวจิ ธาตฺวา’’ทินา อสโต เอยฺยาทีนํ สธาตฺวนฺตานํ สฺส สฺสุ สฺส สฺสถ สฺสํ สฺสามอาเทสา โหนฺติ.

ក្នុងកាលដែលមិនមានការលុប (ដើមនៃអសធាតុ) មានការផ្លាស់ េយ្យវិភត្តិជាដើម ព្រមទាំងទីបំផុតនៃធាតុ ពីក្រោយអសធាតុ ជា ស្ស, ស្សុ, ស្ស, ស្សថ, ស្សំ, ស្សាម ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ»។

เอวมสฺส วจนีโย, อสฺสุ. อสฺส, อสฺสถ. อสฺสํ, อสฺสาม.

គប្បីពោលយ៉ាងនេះថា អស្ស, អស្សុ។ អស្ស, អស្សថ។ អស្សំ, អស្សាម។

อชฺชตนิยํ อการาคโม, ทีโฆ จ, อาสิ, อาสึสุ, อาสุํ. อาสิ, อาสิตฺถ. อาสึ, อาสิมฺห.

ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ មាន អ-អាគម និងការធ្វើជាទីឃៈ (សម្រេចរូបជា) អាសិ, អាសិំសុ, អាសុំ។ អាសិ, អាសិត្ថ។ អាសិំ, អាសិម្ហ។

‘‘วา[Pg.301], อสสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «វា» និង «អសស្ស» រមែងតាមទៅផង។

๕๐๑. อสพฺพธาตุเก ภู.

៥០១. «អសព្វធាតុគេ ភូ»។

อสสฺเสว ธาตุสฺส ภูอาเทโส โหติ วา อสพฺพธาตุเก. ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. อภวิสฺส, อภวิสฺสํสุ.

មានការផ្លាស់អសធាតុនោះឯង ជា ភូ ខ្លះ ក្នុងអសព្វធាតុកវិភត្តិ (សម្រេចរូបជា) ភវិស្សតិ, ភវិស្សន្តិ។ អភវិស្ស, អភវិស្សំសុ។

วาติ กิมตฺถํ? อาสุํ.

បទថា «វា» មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា អាសុំ។

พฺรู วิยตฺติยํ วาจายํ, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อปฺปจฺจยโลโป จ.

ព្រូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ពោលវាចាច្បាស់លាស់ មានការចុះវិភត្តិមាន តិ ជាដើម និងការលុប អ-បច្ច័យផង។

‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตเต.

បទថា «ក្វចិ» តែងតាមទៅ។

๕๐๒. พฺรูโต อี ติมฺหิ.

៥០២. ខាងក្រោយអំពីព្រូធាតុ មានការចុះ ឦ-អាគម ក្នុងព្រោះតិវិភត្តិ។

พฺรูอิจฺเจตาย ธาตุยา ปโร อีการาคโม โหติ ติมฺหิ วิภตฺติมฺหิ กฺวจิ, วุทฺธิอวาเทสา, สรโลปาทิ. พฺรวีติ, พฺรูติ, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ สุตฺตานุวตฺติตวาคฺคหเณน พฺรูธาตุสฺส พฺยญฺชเน วุทฺธิ น โหติ, พหุวจเน ‘‘ฌลานมิยุวา สเร วา’’ติ อูการสฺส สเร อุวาเทโส, พฺรุวนฺติ. ‘‘กฺวจิ ธาตฺวา’’ทินา พฺรูโต ติอนฺตีนํ วา อ อุ อาเทสา พฺรูสฺส อาหาเทโส จ.

ខាងក្រោយអំពីធាតុនេះគឺ ព្រូ តែងមាន ឦការអាគម ក្នុងព្រោះវិភត្តិ តិ ខ្លះ, ការធ្វើវុទ្ធិ និងការទេសជា អវ, ការលុបស្រៈជាដើម រមែងមាន។ (សម្រេចរូបជា) ព្រវីតិ, ព្រូតិ។ ដោយការកាន់យកនូវសព្ទ «វា» ដែលអនុវត្តតាមមកពីសូត្រថា «អញ្ញេសុ ច» ការធ្វើវុទ្ធិនៃព្រូធាតុក្នុងព្រោះព្យញ្ជនៈ មិនមានឡើយ, ក្នុងពហុវចនៈ ព្រោះស្រៈ តែងមានការទេស ឧការៈ ជា ឧវ ដោយសូត្រថា «ឈលានមិយុវា សរេ វា» (សម្រេចរូបជា) ព្រុវន្តិ។ ដោយសូត្រមានដើមថា «ក្វចិ ធាតុ...» តែងមានការទេស តិ និង អន្តិ ខាងក្រោយអំពីព្រូធាតុ ជា អ និង ឧ ខ្លះ និងការទេស ព្រូធាតុ ជា អាហ ខ្លះ។

อาห, อาหุ. พฺรูสิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูเต, พฺรุวนฺเต. พฺรูเส, พฺรุววฺเห. พฺรุเว, พฺรูมฺเห. พฺรูตุ, พฺรุวนฺตุ. พฺรูหิ, พฺรูถ. พฺรูมิ, พฺรูม. พฺรูตํ, พฺรุวนฺตํ. พฺรุเว, พฺรุเวยฺย, พฺรุเวยฺยุํ. พฺรุเวยฺยาสิ, พฺรุเวยฺยาถ. พฺรุเวยฺยามิ, พฺรุเวยฺยาม. พฺรุเวถ, พฺรุเวรํ. อพฺรุวา, อพฺรุวู.

អាហ, អាហុ។ ព្រូសិ, ព្រូថ។ ព្រូមិ, ព្រូម។ ព្រូតេ, ព្រុវន្តេ។ ព្រូសេ, ព្រុវវ្ហេ។ ព្រុវេ, ព្រូម្ហេ។ ព្រូតុ, ព្រុវន្តុ។ ព្រូហិ, ព្រូថ។ ព្រូមិ, ព្រូម។ ព្រូតំ, ព្រុវន្តំ។ ព្រុវេ, ព្រុវេយ្យ, ព្រុវេយ្យុំ។ ព្រុវេយ្យាសិ, ព្រុវេយ្យាថ។ ព្រុវេយ្យាមិ, ព្រុវេយ្យាម។ ព្រុវេថ, ព្រុវេរំ។ អព្រុវា, អព្រុវូ។

ปโรกฺขายํ [Pg.302] ‘‘พฺรูภูนมาหภูวา ปโรกฺขาย’’นฺติ พฺรูธาตุสฺส อาหอาเทโส, สรโลปาทิ, สุปิเน กิร มาห, เตนาหุ โปราณา, อาหํสุ วา อิจฺจาทิ.

ក្នុងបរោក្ខាវិភត្តិ តែងមានការទេស ព្រូធាតុ ជា អាហ ដោយសូត្រថា «ព្រូភូនមាហភូវា បរោក្ខាយំ» ការលុបស្រៈជាដើម រមែងមាន, ដូចជាពាក្យថា សុបិនេ កិរ មាហ (ឮថា និយាយក្នុងយល់សប្តិ), តេនាហុ បោរាណា (ព្រោះហេតុនោះ បុរាណាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា), ឬ អាហំសុ ជាដើម។

อชฺชตนิยํ อพฺรวิ, อพฺรุวิ, อพฺรวุํ. พฺรวิสฺสติ. อพฺรวิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ (សម្រេចរូបជា) អព្រវិ, អព្រុវិ, អព្រវុំ។ ព្រវិស្សតិ។ អព្រវិស្ស ជាដើម។

หน หึสาคตีสุ, ติมฺหิ กฺวจิ อปฺปจฺจยโลโป, หนฺติ, หนติ, หนนฺติ. หนสิ, หนถ. หนามิ, หนาม.

ហនធាតុ ក្នុងអត្ថសម្លាប់ និងការទៅ, ក្នុងព្រោះតិវិភត្តិ តែងមានការលុប អប្បច្ច័យ ខ្លះ, (សម្រេចរូបជា) ហន្តិ, ហនតិ, ហនន្តិ។ ហនសិ, ហនថ។ ហនាមិ, ហនាម។

กมฺเม ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา ญตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ, หญฺญเต, หญฺญนฺเต, หญฺญเร. หญฺญติ, หญฺญนฺติ. หนตุ, หนนฺตุ. หเนยฺย.

ក្នុងកម្មវាចកៈ តែងមានការទេសជា ញ និងការធ្វើទ្វិត្តៈ ដោយសូត្រមានដើមថា «តស្ស ចវគ្គ...» (សម្រេចរូបជា) ហញ្ញតេ, ហញ្ញន្តេ, ហញ្ញរេ។ ហញ្ញតិ, ហញ្ញន្តិ។ ហនតុ, ហនន្តុ។ ហនេយ្យ។

‘‘หนสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «ហនស្ស» តែងតាមទៅ។

๕๐๓. วโธ วา สพฺพตฺถ.

៥០៣. (សូត្រថា) វធោ វា សព្វត្ថ។ (ការទេសជា វធ ខ្លះ ក្នុងវិភត្តិទាំងពួង)។

หนอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส วธาเทโส โหติ วา สพฺพตฺถ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. วเธติ. วธียติ. วเธตุ. วธียตุ. วเธยฺย. อวธิ, อวธึสุ. อหนิ, อหนึสุ. วธิสฺสติ, หนิสฺสติ. ขาเทเส ปฏิหงฺขามิ, ปฏิหนิสฺสามิ. อวธิสฺส, อหนิสฺส อิจฺจาทิ.

តែងមានការទេស ហនធាតុ នេះជា វធ ខ្លះ ក្នុងវិភត្តិ និងបច្ច័យទាំងពួង, វសព្ទ ក្នុងសូត្រនេះ មានអត្ថកំណត់ជម្រើស។ (សម្រេចរូបជា) វធេតិ។ វធិយតិ។ វធេតុ។ វធិយតុ។ វធេយ្យ។ អវធិ, អវធិំសុ។ អហនិ, អហនិំសុ។ វធិស្សតិ, ហនិស្សតិ។ ក្នុងព្រោះការទេសជា ខ (សម្រេចរូបជា) បដិហង្ខាមិ, បដិហនិស្សាមិ។ អវធិស្ស, អហនិស្ស ជាដើម។

หูวาทินโย.

ន័យនៃហូធាតុជាដើម (ចប់ហើយ)។

หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อปฺปจฺจโย จ, ‘‘กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว’’ติ ทฺวิตฺตํ, ‘‘ปุพฺโพพฺภาโส’’ติ อพฺภาสสญฺญา.

ហុធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការឲ្យ ការស៊ី និងការបូជា, ការចុះវិភត្តិមាន តិ ជាដើម និង អប្បច្ច័យ, ការធ្វើទ្វិត្តៈ ដោយសូត្រថា «ក្វចាទិវណ្ណានមេកស្សរានំ ទ្វេភាវោ», ការតាំងឈ្មោះថា អព្ភសៈ ដោយសូត្រថា «បុព្វោព្ភាសោ»។

‘‘อพฺภาเส’’ติ วตฺตเต.

បទថា «អព្ភាសេ» តែងតាមទៅ។

๕๐๔. หสฺส [Pg.303] โช.

៥០៤. (សូត្រថា) ហស្ស ជោ។ (ការទេស ហ ជា ជ ក្នុងអព្ភសៈ)។

หการสฺส อพฺภาเส วตฺตมานสฺส โช โหติ. ‘‘โลปญฺเจตฺต มกาโร’’ติ อปฺปจฺจยโลโป, วุทฺธิ. ชุโหติ.

តែងមានការទេស ហការៈ ដែលមាននៅក្នុងអព្ភសៈ ជា ជ។ ការលុប អប្បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «លោបញ្ចេត្តមកោរោ» និងការធ្វើវុទ្ធិ។ (សម្រេចរូបជា) ជុហោតិ។

โลปาภาเว ‘‘ฌลานํ, สเร’’ติ จ วตฺตมาเน –

កាលបើមិនមានការលុប (អប្បច្ច័យ) និងកាលដែលបទថា «ឈលានំ» និង «សរេ» តែងតាមទៅ –

๕๐๕. ยวการา จ.

៥០៥. (សូត្រថា) យវការា ច។ (ការទេសជា យ និង វ ខ្លះ)។

ฌลสญฺญานํ อิวณฺณุวณฺณานํ ยการวการาเทสา โหนฺติ สเร ปเรติ อปทนฺตสฺส อุการสฺส วกาโร.

តែងមានការទេស ឥវណ្ណៈ និង ឧវណ្ណៈ ដែលមានឈ្មោះថា ឈលៈ ជា យការៈ និង វការៈ ក្នុងព្រោះស្រៈខាងក្រោយ គឺការទេស ឧការៈ មិនមែនចុងបទ ជា វការៈ។

ชุหฺวติ, ชุโหติ, ชุหฺวนฺติ, ชุโหนฺติ. ชุหฺวสิ, ชุโหสิ, ชุหฺวถ, ชุโหถ. ชุหฺวามิ, ชุโหมิ, ชุหฺวาม, ชุโหม.

ជុហ្វតិ, ជុហោតិ, ជុហ្វន្តិ, ជុហោន្តិ។ ជុហ្វសិ, ជុហោសិ, ជុហ្វថ, ជុហោថ។ ជុហ្វាមិ, ជុហោមិ, ជុហ្វាម, ជុហោម។

กมฺเม ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทีโฆ, หูยเต, หูยนฺเต. หูยติ, หูยนฺติ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ តែងមានការធ្វើឱ្យវែង ដោយសូត្រមានដើមថា «ក្វចិ ធាតុ...» (សម្រេចរូបជា) ហូយតេ, ហូយន្តេ។ ហូយតិ, ហូយន្តិ។

ตถา ชุโหตุ, ชุโหนฺตุ, ชุหฺวนฺตุ วา. ชุเห, ชุเหยฺย, ชุเหยฺยุํ. อชุหวิ, อชุหวุํ. อชุโหสิ, อชุโหสุํ. อหูยิตฺถ อคฺคิ. ชุหิสฺสติ, ชุหิสฺสนฺติ. ชุโหสฺสติ, ชุโหสฺสนฺติ วา. อชุหิสฺส, อชุหิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ (សម្រេចរូបជា) ជុហោតុ, ជុហោន្តុ, ឬ ជុហ្វន្តុ។ ជុហេ, ជុហេយ្យ, ជុហេយ្យុំ។ អជុហវិ, អជុហវុំ។ អជុហោសិ, អជុហោសុំ។ អហូយិត្ថ អគ្គិ (ភ្លើងត្រូវបានគេបូជាហើយ)។ ជុហិស្សតិ, ជុហិស្សន្តិ។ ឬ ជុហោស្សតិ, ជុហោស្សន្តិ។ អជុហិស្ស, អជុហិស្សំសុ ជាដើម។

หา จาเค, ปุเร วิย ทฺเวภาวชาเทส อปฺปจฺจยโลปา.

ហាធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការលះបង់, ការធ្វើទ្វិត្តៈ ការទេសជា ជ និងការលុប អប្បច្ច័យ ដូចមុនដែរ។

‘‘อพฺภาเส’’ติ วตฺตเต.

បទថា «អព្ភាសេ» តែងតាមទៅ។

๕๐๖. รสฺโส.

៥០៦. (សូត្រថា) រស្សោ។ (ការធ្វើឱ្យខ្លី)។

อพฺภาเส วตฺตมานสฺส สรสฺส รสฺโส โหติ.

តែងមានការធ្វើស្រៈដែលមាននៅក្នុងអព្ភសៈ ឱ្យទៅជាស្រៈខ្លី។

ชหาติ, ชหนฺติ. ชหาสิ, ชหาถ. ชหามิ, ชหาม.

ជហាតិ, ជហន្តិ។ ជហាសិ, ជហាថ។ ជហាមិ, ជហាម។

กมฺเม [Pg.304] ‘‘ยมฺหิ ทาธามาฐาหาปามหมถาทีนมี’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส อีกาโร. หียเต, หียนฺเต, หียเร. หียติ, หียนฺติ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ តែងមានការទេសស្រៈចុងធាតុជា ឦការៈ ដោយសូត្រថា «យម្ហិ ទាធាមាឋាហាបាមហមថទីនមី»។ (សម្រេចរូបជា) ហីយតេ, ហីយន្តេ, ហីយរេ។ ហីយតិ, ហីយន្តិ។

ตถา ชหาตุ, ชหนฺตุ. ชเห, ชเหยฺย, ชเหยฺยุํ. หีเยถ, หีเยยฺย. อชหาสิ, อชหึสุ, อชหาสุํ. ปชหิ, ปชหึสุ, ปชหํสุ, ปชหุํ. กมฺเม ปชหียิตฺถ, ปชหียิ. ปชหิสฺสติ, ปชหิสฺสนฺติ. หียิสฺสติ, หียิสฺสนฺติ. ปชหิสฺส, ปชหิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ (សម្រេចរូបជា) ជហាតុ, ជហន្តុ។ ជហេ, ជហេយ្យ, ជហេយ្យុំ។ ហីយេថ, ហីយេយ្យ។ អជហាសិ, អជហិំសុ, អជហាសុំ។ បជហិ, បជហិំសុ, បជហំសុ, បជហុំ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ បជហីយិត្ថ, បជហីយិ។ បជហិស្សតិ, បជហិស្សន្តិ។ ហីយិស្សតិ, ហីយិស្សន្តិ។ បជហិស្ស, បជហិស្សំសុ ជាដើម។

ทา ทาเน, ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ทฺเวภาวรสฺสตฺตานิ, อปฺปจฺจยสฺส โลโป, ททาติ, ททนฺติ. ททาสิ, ททาถ. ททามิ, ททาม.

ទាធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការឲ្យ, ការចុះវិភត្តិមាន តិ ជាដើម, ការធ្វើទ្វិត្តៈ និងការធ្វើឱ្យខ្លី, និងការលុប អប្បច្ច័យ, (សម្រេចរូបជា) ទទាតិ, ទទន្តិ។ ទទាសិ, ទទាថ។ ទទាមិ, ទទាម។

ทฺวิตฺตาภาเว มณฺฑูกคติยา ‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

កាលបើមិនមានការធ្វើទ្វិត្តៈ បទថា «វា» តែងតាមទៅដោយដំណើរដូចជាកង្កែបលោត។

๕๐๗. ทาธาตุสฺส ทชฺชํ.

៥០៧. (សូត្រថា) ទាទាតិស្ស ទជ្ជំ។ (ការទេស ទាធាតុ ជា ទជ្ជ)។

ทาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส ทชฺชาเทโส โหติ วา, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, อปฺปจฺจยโลโป. ทชฺชติ, ทชฺชนฺติ. ทชฺชสิ, ทชฺชถ. ทชฺชามิ, ทชฺชาม. ทชฺชาเทสาภาเว ‘‘โลปญฺเจตฺตมกาโร’’ติ อปฺปจฺจยสฺส เอกาโร, ทานํ เทติ, เทนฺติ. เทสิ, เทถ.

តែងមានការទេស ទាធាតុ ទាំងមូលនេះជា ទជ្ជ ខ្លះ, វសព្ទ ក្នុងសូត្រនេះ មានអត្ថកំណត់ជម្រើស, ការលុប អប្បច្ច័យ រមែងមាន។ (សម្រេចរូបជា) ទជ្ជតិ, ទជ្ជន្តិ។ ទជ្ជសិ, ទជ្ជថ។ ទជ្ជាមិ, ទជ្ជាម។ កាលបើមិនមានការទេសជា ទជ្ជ តែងមានការទេស អប្បច្ច័យ ជា ឯការៈ ដោយសូត្រថា «លោបញ្ចេត្តមកោរោ» (សម្រេចរូបជា) ទានំ ទេតិ, ទេន្តិ។ ទេសិ, ទេថ។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «វា» តែងតាមទៅ។

๕๐๘. ทาทนฺตสฺสํ มิเมสุ.

៥០៨. (សូត្រថា) ទាទន្តស្សំ មិមេសុ។ (ការទេសស្រៈចុងនៃទាធាតុ ជា អំ ក្នុងព្រោះ មិ និង ម)។

ทาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส อํ โหติ วา มิมอิจฺเจเตสุ ปเรสุ, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ. ทมฺมิ, ทมฺม. เทมิ, เทม.

តែងមានការទេសស្រៈចុងនៃទាធាតុនេះ ជា អំ ខ្លះ ក្នុងព្រោះវិភត្តិទាំងឡាយនេះគឺ មិ និង ម ខាងក្រោយ, ការទេសនិគ្គហិតជាព្យញ្ជនៈទីបំផុតវគ្គ រមែងមាន។ (សម្រេចរូបជា) ទម្មិ, ទម្ម។ ទេមិ, ទេម។

กมฺเม ‘‘ยมฺหิ ทาธา’’อิจฺจาทินา อีกาโร, ทียเต, ทียนฺเต. ทียติ, ทียนฺติ. ทียฺยเต, ทียฺยนฺเต. ทียฺยติ, ทียฺยนฺติ วา อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ តែងមានការទេសជា ឦការៈ ដោយសូត្រមានដើមថា «យម្ហិ ទាធា...» (សម្រេចរូបជា) ទីយតេ, ទីយន្តេ។ ទីយតិ, ទីយន្តិ។ ឬ ទីយ្យតេ, ទីយ្យន្តេ។ ទីយ្យតិ, ទីយ្យន្តិ ខ្លះជាដើម។

ททาตุ[Pg.305], ททนฺตุ. ททาหิ, ททาถ. ททามิ, ททาม. ททตํ, ททนฺตํ. ททสฺสุ, ททวฺโห. ทเท, ททามเส. ทชฺชตุ, ทชฺชนฺตุ อิจฺจาทิ. เทตุ, เทนฺตุ. เทหิ, เทถ. เทมิ, เทม. กมฺเม ทียตํ, ทียนฺตํ. ทียตุ, ทียนฺตุ.

ទទាតុ, ទទន្តុ។ ទទាហិ, ទទាថ។ ទទាមិ, ទទាម។ ទទតំ, ទទន្តំ។ ទទស្សុ, ទទវ្ហោ។ ទទេ, ទទាមសេ។ ទជ្ជតុ, ទជ្ជន្តុ ជាដើម។ ទេតុ, ទេន្តុ។ ទេហិ, ទេថ។ ទេមិ, ទេម។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ទីយតំ, ទីយន្តំ។ ទីយតុ, ទីយន្តុ។

สตฺตมิยํ ทเท, ทเทยฺย, ทเทยฺยุํ. ทเทยฺยาสิ, ทเทยฺยาถ. ทเทยฺยามิ, ทเทยฺยาม. ทเทถ, ทเทรํ. ทเทโถ, ทเทยฺยาวฺโห. ทเทยฺยํ, ทเทยฺยามฺเห. ทชฺเช, ทชฺเชยฺย.

ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ (សម្រេចរូបជា) ទទេ, ទទេយ្យ, ទទេយ្យុំ។ ទទេយ្យាសិ, ទទេយ្យាថ។ ទទេយ្យាមិ, ទទេយ្យាម។ ទទេថ, ទទេរំ។ ទទេថោ, ទទេយ្យាវ្ហោ។ ទទេយ្យំ, ទទេយ្យាម្ហេ។ ទជ្ជេ, ទជ្ជេយ្យ។

‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา เอยฺยสฺสาตฺตญฺจ, ทชฺชา, ทชฺชุํ, ทชฺเชยฺยุํ. ทชฺเชยฺยาสิ, ทชฺเชยฺยาถ. ทชฺชํ, เอยฺยามิสฺส อมาเทโส จ, ทชฺเชยฺยามิ, ทชฺเชยฺยาม. ทฺวิตฺตาภาเว เทยฺย, เทยฺยุํ. เทยฺยาสิ, เทยฺยาถ. ทีเยถ, ทีเยยฺย.

តែងមានការទេស េយ្យ ជា អា ខ្លះ ដោយសូត្រមានដើមថា «ក្វចិ ធាតុ...» (សម្រេចរូបជា) ទជ្ជា, ទជ្ជុំ, ទជ្ជេយ្យុំ។ ទជ្ជេយ្យាសិ, ទជ្ជេយ្យាថ។ ទជ្ជំ និងការទេស េយ្យាមិ ជា អំ (សម្រេចរូបជា) ទជ្ជេយ្យាមិ, ទជ្ជេយ្យាម។ កាលបើមិនមានការធ្វើទ្វិត្តៈ (សម្រេចរូបជា) ទេយ្យ, ទេយ្យុំ។ ទេយ្យាសិ, ទេយ្យាថ។ ទីយេថ, ទីយេយ្យ។

หิยฺยตฺตนิยํ อททา, อททู. อทโท, อททตฺถ. อททํ, อททมฺห. อททตฺถ, อททมฺหเส. กมฺเม อทียิตฺถ.

ក្នុងហិយ្យត្តនីវិភត្តិ (សម្រេចរូបជា) អទទា, អទទូ។ អទទោ, អទទត្ថ។ អទទំ, អទទម្ហ។ អទទត្ថ, អទទម្ហសេ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ អទីយិត្ថ។

อชฺชตนิมฺหิ อททิ, อททึสุ, อททุํ. อทชฺชิ, อทชฺชึสุ. อทาสิ, อทํสุ. อทาสิ, อโท, อทิตฺถ. อทาสึ, อทาสิมฺห, อทมฺห. อทาทานํ ปุรินฺทโท. กมฺเม อทียิตฺถ, อทียฺยิ.

ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ (សម្រេចរូបជា) អទទិ, អទទិំសុ, អទទុំ។ អទជ្ជី, អទជ្ជីំសុ។ អទាសិ, អទំសុ។ អទាសិ, អទោ, អទិត្ថ។ អទាសិំ, អទាសិម្ហ, អទម្ហ។ (ដូចជាពាក្យថា) អទាទានំ បុរិន្ទទោ (ព្រះឥន្ទ្រជាអ្នកប្រទាននូវទានក្នុងកាលមុន)។ ក្នុងកម្មវាចកៈ អទីយិត្ថ, អទីយ្យិ។

ภวิสฺสนฺติยํ อิการาคโม, สรโลปาทิ, ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ. ทชฺชิสฺสติ, ทชฺชิสฺสนฺติ. รสฺสตฺตํ, ทสฺสติ, ทสฺสนฺติ. ทสฺสสิ, ทสฺสถ. ทสฺสามิ, ทสฺสาม. ทสฺสเต. ทียิสฺสเต, ทียิสฺสติ.

ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ តែងមានការចុះ ឥការអាគម, ការលុបស្រៈជាដើម រមែងមាន (សម្រេចរូបជា) ទទិស្សតិ, ទទិស្សន្តិ។ ទជ្ជីស្សតិ, ទជ្ជីស្សន្តិ។ ការធ្វើឱ្យខ្លី (សម្រេចរូបជា) ទស្សតិ, ទស្សន្តិ។ ទស្សសិ, ទស្សថ។ ទស្សាមិ, ទស្សាម។ ទស្សតេ។ ទីយិស្សតេ, ទីយិស្សតិ។

กาลาติปตฺติยํ อททิสฺส, อทชฺชิสฺส, อทชฺชิสฺสา, อทสฺส, อทสฺสา, อทสฺสํสุ. อทียิสฺสถ, อทียิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ (សម្រេចរូបជា) អទទិស្ស, អទជ្ជីស្ស, អទជ្ជីស្សា, អទស្ស, អទស្សា, អទស្សំសុ។ អទីយិស្សថ, អទីយិស្ស ជាដើម។

ธา [Pg.306] ธารเณ, ปุเร วิย วิภตฺตุปฺปตฺติ, ทฺวิตฺตรสฺสตฺตานิ, อปฺปจฺจยโลโป จ, ‘‘ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา’’ติ ธการสฺส ทกาโร, ทธาติ, ทธนฺติ. อปิปุพฺโพ ตสฺส ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อการโลโป, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธการสฺส หกาโร, รสฺสตฺตญฺจ, ทฺวารํ ปิทหติ, ปิทหนฺติ. ทฺเวภาวาภาเว นิธึ นิเธติ, นิเธนฺติ.

ធាធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការទ្រទ្រង់, ការចុះវិភត្តិ ការធ្វើទ្វិត្តៈ និងការធ្វើឱ្យខ្លី និងការលុប អប្បច្ច័យ ដូចមុនដែរ, ការទេស ធការៈ ជា ទការៈ ដោយសូត្រថា «ទុតិយចតុត្ថានំ បឋមតតិយា» (សម្រេចរូបជា) ទធាតិ, ទធន្តិ។ កាលបើមាន អបិ-ឧបសគ្គ ខាងដើម តែងមានការលុប អការៈ ដោយសូត្រមានដើមថា «តេសុ វុទ្ធិ...» និងការទេស ធការៈ ជា ហការៈ និងការធ្វើឱ្យខ្លី ដោយសូត្រមានដើមថា «ក្វចិ ធាតុ...» (សម្រេចរូបជា) ទ្វារំ បិទហតិ, បិទហន្តិ។ កាលបើមិនមានការធ្វើទ្វិត្តៈ (សម្រេចរូបជា) និធិំ និធេតិ, និធេន្តិ។

กมฺเม ธียเต, ธียติ, ปิธียเต, ปิธียติ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ (សម្រេចរូបជា) ធីយតេ, ធីយតិ, បិធីយតេ, បិធីយតិ។

ตถา ทธาตุ, ปิทหตุ, นิเธตุ, นิเธนฺตุ. ทเธ, ทเธยฺย, ปิทเห, ปิทเหยฺย, นิเธ, นิเธยฺย. ทธาสิ, ปิทหิ. ธสฺสติ, ปิทหิสฺสติ, ปริทเหสฺสติ. อธสฺส, ปิทหิสฺส อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ (សម្រេចរូបជា) ទធាតុ, បិទហតុ, និធេតុ, និធេន្តុ។ ទធេ, ទធេយ្យ, បិទហេ, បិទហេយ្យ, និធេ, និធេយ្យ។ ទធាសិ, បិទហិ។ ធស្សតិ, បិទហិស្សតិ, បរិទហិស្សតិ។ អធស្ស, បិទហិស្ស ជាដើម។

ชุโหตฺยาทินโย.

ន័យនៃជុហោត្យាទិគណៈ (ចប់ហើយ)។

อวุทฺธิกา ตุทาที จ, หูวาทิ จ ตถาปโร;

ชุโหตฺยาทิ จตุทฺเธวํ, เญยฺยา ภูวาทโย อิธ.

គប្បីដឹងថា ភូវាទិគណៈ ក្នុងទីនេះ មាន ៤ យ៉ាង គឺ ទុទាទិគណៈ ដែលមិនមានវុទ្ធិ, ហូវាទិគណៈ និងជុហោត្យាទិគណៈ យ៉ាងនោះដែរ។

ภูวาทิคโณ.

ភូវាទិគណៈ (ចប់ហើយ)។

รุธาทิคณ

រុធាទិគណៈ

รุธ อาวรเณ, ปุเร วิย ธาตุสญฺญาทิมฺหิ กเต วิภตฺตุปฺปตฺติ.

រុធធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការបិទបាំង, កាលបើការតាំងឈ្មោះថាធាតុជាដើមធ្វើរួចហើយ តែងមានការចុះវិភត្តិ ដូចមុនដែរ។

‘‘อ’’อิติ วตฺตเต.

បទថា «អ» តែងតាមទៅ។

๕๐๙. รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจ.

៥០៩. (សូត្រថា) រុធាទិតោ និគ្គហីតបុព្វញ្ច។ (ការចុះ អប្បច្ច័យ ក្រោយអំពីធាតុមានរុធៈជាដើម និងការចុះនិគ្គហិតអាគមខាងដើម)។

จตุปฺปทมิทํ. รุธอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต อปฺปจฺจโย โหติ กตฺตริ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ, นิคฺคหีตญฺจ ตโต ปุพฺพํ [Pg.307] หุตฺวา อาคโม โหติ, ตญฺจ นิคฺคหีตํ ปกติยา สรานุคตตฺตา ธาตุสฺสรโต ปรํ โหติ. จสทฺเทน อิอีเอโอปจฺจยา จ, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ. อิธ สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ โหติ, ตทาคมสฺส ตคฺคหเณน คหณโต.

សូត្រនេះមាន ៤ បទ។ តែងមាន អប្បច្ច័យ ក្រោយអំពីធាតុគណៈមាន រុធៈ ជាដើមនេះ ក្នុងព្រោះវិភត្តិ និងបច្ច័យទាំងឡាយក្នុងកត្តុវាចកៈ, និងមាននិគ្គហិតជាអាគមចុះខាងដើម គឺនិគ្គហិតនោះ តែងនៅខាងក្រោយអំពីស្រៈនៃធាតុ ព្រោះដើរតាមស្រៈជាប្រក្រតី។ ដោយ ចសព្ទ តែងមានការចុះបច្ច័យទាំងឡាយមាន ឥ, ឦ, ឯ, ឱ ខ្លះ, និងការទេសនិគ្គហិតជាព្យញ្ជនៈទីបំផុតវគ្គ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមានសំយោគនៅខាងចុង ការធ្វើវុទ្ធិមិនមានឡើយ ព្រោះការកាន់យកនូវអាគមនោះ ដោយការកាន់យកនូវធាតុនោះ។

โส มคฺคํ รุนฺธติ, รุนฺธนฺติ. รุนฺธสิ, รุนฺธถ. รุนฺธามิ, รุนฺธาม. รุนฺธเต, รุนฺธนฺเต อิจฺจาทิ, อิการาทิปฺปจฺจเยสุ ปน รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, รุนฺโธตีติปิ โหติ.

សោ មគ្គំ រុន្ធតិ (បុគ្គលនោះតែងបិទបាំងនូវផ្លូវ), រុន្ធន្តិ។ រុន្ធសិ, រុន្ធថ។ រុន្ធាមិ, រុន្ធាម។ រុន្ធតេ, រុន្ធន្តេ ជាដើម, ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងព្រោះបច្ច័យមាន ឥការៈ ជាដើម តែងមានរូបជា រុន្ធិតិ, រុន្ធីតិ, រុន្ធេតិ, រុន្ធោតិ ខ្លះដែរ។

กมฺเม นิปุพฺโพ ยปฺปจฺจยสฺส ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา สธาตฺวนฺตสฺส ฌกาเร กเต ‘‘วคฺเค โฆสา’’ติอาทินา ทฺวิตฺตํ, มคฺโค นิรุชฺฌเต เตน, นิรุชฺฌนฺเต. ปรสฺสปทตฺเต นิรุชฺฌติ, นิรุชฺฌนฺติ. นิรุชฺฌสิ, นิรุชฺฌถ. นิรุชฺฌามิ, นิรุชฺฌาม.

ក្នុងកម្មវាចកៈ កាលបើមាន និ-ឧបសគ្គ ខាងដើម ព្រោះ យបច្ច័យ កាលបើការទេសចុងធាតុព្រមទាំង យបច្ច័យ ជា ឈការៈ ដោយសូត្រមានដើមថា «តស្ស ចវគ្គ...» ធ្វើរួចហើយ តែងមានការធ្វើទ្វិត្តៈ ដោយសូត្រមានដើមថា «វគ្គេ ឃោសា...» (សម្រេចរូបជា) មគ្គោ និរុជ្ឈតេ តេន, និរុជ្ឈន្តេ។ ក្នុងបរស្សបទ (សម្រេចរូបជា) និរុជ្ឈតិ, និរុជ្ឈន្តិ។ និរុជ្ឈសិ, និរុជ្ឈថ។ និរុជ្ឈាមិ, និរុជ្ឈាម។

รุนฺธตุ, รุนฺธนฺตุ. รุนฺธาหิ, รุนฺธถ. รุนฺธามิ, รุนฺธาม. รุนฺธตํ, รุนฺธนฺตํ. รุนฺธสฺสุ, รุนฺธวฺโห. รุนฺเธ, รุนฺธามเส. นิรุชฺฌตํ, นิรุชฺฌนฺตํ. นิรุชฺฌตุ, นิรุชฺฌนฺตุ. รุนฺเธ, รุนฺเธยฺย, รุนฺเธยฺยุํ. รุนฺเธถ, รุนฺเธรํ. นิรุชฺเฌถ, นิรุชฺเฌยฺย อิจฺจาทิ. รุนฺธิ, รุนฺธึสุ. อรุนฺธิ, นิรุชฺฌิตฺถ. นิรุชฺฌิ, นิรุชฺฌึสุ. รุนฺธิสฺสติ, รุนฺธิสฺสนฺติ. นิรุชฺฌิสฺสเต, นิรุชฺฌิสฺสนฺเต. นิรุชฺฌิสฺสติ, นิรุชฺฌิสฺสนฺติ. อรุนฺธิสฺส, อรุนฺธิสฺสํสุ. นิรุชฺฌิสฺสถ, นิรุชฺฌิสฺส อิจฺจาทิ.

រុន្ធតុ, រុន្ធន្តុ។ រុន្ធាហិ, រុន្ធថ។ រុន្ធាមិ, រុន្ធាម។ រុន្ធតំ, រុន្ធន្តំ។ រុន្ធស្សុ, រុន្ធវ្ហោ។ រុន្ធេ, រុន្ធាមសេ។ និរុជ្ឈតំ, និរុជ្ឈន្តំ។ និរុជ្ឈតុ, និរុជ្ឈន្តុ។ រុន្ធេ, រុន្ធេយ្យ, រុន្ធេយ្យុំ។ រុន្ធេថ, រុន្ធេរំ។ និរុជ្ឈេថ, និរុជ្ឈេយ្យ ជាដើម។ រុន្ធិ, រុន្ធិំសុ។ អរុន្ធិ, និរុជ្ឈិត្ថ។ និរុជ្ឈិ, និរុជ្ឈិំសុ។ រុន្ធិស្សតិ, រុន្ធិស្សន្តិ។ និរុជ្ឈិស្សតេ, និរុជ្ឈិស្សន្តេ។ និរុជ្ឈិស្សតិ, និរុជ្ឈិស្សន្តិ។ អរុន្ធិស្ស, អរុន្ធិស្សំសុ។ និរុជ្ឈិស្សថ, និរុជ្ឈិស្ស ជាដើម។

ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, ฉินฺทติ, ฉินฺทนฺติ. กมฺเม ฉิชฺชเต, ฉิชฺชนฺเต. ฉิชฺชติ, ฉิชฺชนฺติ. ตถา ฉินฺทตุ, ฉินฺทนฺตุ. ฉิชฺชตุ, ฉิชฺชนฺตุ. ฉินฺเท, ฉินฺเทยฺย. ฉิชฺเชยฺย. อฉินฺทิ, ฉินฺทิ, ฉินฺทึสุ. อฉิชฺชิตฺถ, ฉิชฺชิ. ฉินฺทิสฺสติ, ฉินฺทิสฺสนฺติ. สฺสสฺส ฉาเทเส – เฉจฺฉติ, เฉจฺฉนฺติ. เฉจฺฉิติ วา. กมฺเม ฉิชฺชิสฺสเต, ฉิชฺชิสฺสนฺเต. ฉิชฺชิสฺสติ, ฉิชฺชิสฺสนฺติ. อฉินฺทิสฺส. อฉิชฺชิสฺส อิจฺจาทิ.

ឆិទិធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការធ្វើជាពីរចំណែក, (សម្រេចរូបជា) ឆិន្ទតិ, ឆិន្ទន្តិ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ឆិជ្ជតេ, ឆិជ្ជន្តេ។ ឆិជ្ជតិ, ឆិជ្ជន្តិ។ ដូចគ្នាដែរ ឆិន្ទតុ, ឆិន្ទន្តុ។ ឆិជ្ជតុ, ឆិជ្ជន្តុ។ ឆិន្ដេ, ឆិន្ទេយ្យ។ ឆិជ្ជេយ្យ។ អឆិន្ទិ, ឆិន្ទិ, ឆិន្ទិំសុ។ អឆិជ្ជិត្ថ, ឆិជ្ជិ។ ឆិន្ទិស្សតិ, ឆិន្ទិស្សន្តិ។ ក្នុងព្រោះការទេស ស្ស ជា ឆ (សម្រេចរូបជា) ឆេច្ឆតិ, ឆេច្ឆន្តិ។ ឬ ឆេច្ឆិតិ។ ក្នុងកម្មវាចកៈ ឆិជ្ជិស្សតេ, ឆិជ្ជិស្សន្តេ។ ឆិជ្ជិស្សតិ, ឆិជ្ជិស្សន្តិ។ អឆិន្ទិស្ស។ អឆិជ្ជិស្ស ជាដើម។

ภิทิ [Pg.308] วิทารเณ, ภินฺทติ, ภินฺทนฺติ อิจฺจาทิ.

ភិទិធាតុ ក្នុងអត្ថនៃការបំបែក, (សម្រេចរូបជា) ភិន្ទតិ, ភិន្ទន្តិ ជាដើម។

ยุช โยเค, ยุญฺชติ, ยุญฺชนฺติ. ยุชฺชเต, ยุชฺชนฺเต. ยุชฺชติ, ยุชฺชนฺติ. ยุญฺชตุ. ยุชฺชตํ. ยุญฺเช. ยุชฺเชถ. อยุญฺชิ, อยุญฺชึสุ. อยุชฺชิตฺถ, อยุชฺชิ. ยุญฺชิสฺสติ, ยุญฺชิสฺสนฺติ. ยุชฺชิสฺสเต, ยุชฺชิสฺสนฺเต. ยุชฺชิสฺสติ, ยุชฺชิสฺสนฺติ. อยุญฺชิสฺส. อยุชฺชิสฺสถ, อยุชฺชิสฺส อิจฺจาทิ.

យុជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចង (ឬប្រកប), យុញ្ជតិ, យុញ្ជន្តិ។ យុជ្ជតេ, យុជ្ជន្តេ។ យុជ្ជតិ, យុជ្ជន្តិ។ យុញ្ជតុ។ យុជ្ជតំ។ យុញ្ជេ។ យុជ្ជេថ។ អយុញ្ជិ, អយុញ្ជឹសុ។ អយុជ្ជិត្ថ, អយុជ្ជិ។ យុញ្ជិស្សតិ, យុញ្ជិស្សន្តិ។ យុជ្ជិស្សតេ, យុជ្ជិស្សន្តេ។ យុជ្ជិស្សតិ, យុជ្ជិស្សន្តិ។ អយុញ្ជិស្ស។ អយុជ្ជិស្សថ, អយុជ្ជិស្ស ជាដើម។

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, ภุญฺชติ, ภุญฺชนฺติ อิจฺจาทิ.

ភុជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរក្សា និងបរិភោគ (ឬប្រើប្រាស់), ភុញ្ជតិ, ភុញ្ជន្តិ ជាដើម។

ภวิสฺสนฺติยํ ‘‘กรสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาโห’’ติ สุตฺเต สปฺปจฺจยคฺคหเณน ภุชโต สฺสสฺส ขาเทโส, ‘‘โก เข จา’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส กกาโร, วุทฺธิ, โภกฺขติ, โภกฺขนฺติ. โภกฺขสิ, โภกฺขถ. โภกฺขามิ, โภกฺขาม. ขาเทสาภาเว ภุญฺชิสฺสติ, ภุญฺชิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា សប្បច្ចយ ក្នុងសូត្រថា «ករស្ស សប្បច្ចយស្ស កាហោ» មានការទេសៈ ស្ស-បច្ច័យ របស់ភុជធាតុ ជា ខ, ដោយសូត្រថា «កោ ខេ ច» មានការធ្វើទីបំផុតធាតុជា កការៈ និងវុទ្ធិ សម្រេចរូបជា ភោក្ខតិ, ភោក្ខន្តិ។ ភោក្ខសិ, ភោក្ខថ។ ភោក្ខាមិ, ភោក្ខាម។ កាលបើគ្មានការទេសៈជា ខ ទេ សម្រេចរូបជា ភុញ្ជិស្សតិ, ភុញ្ជិស្សន្តិ ជាដើម។

มุจ โมจเน, มุญฺจติ, มุญฺจนฺติ. มุจฺจเต, มุจฺจนฺเต. มุญฺจตุ, มุญฺจนฺตุ. มุจฺจตํ, มุจฺจนฺตํ. มุญฺเจ, มุญฺเจยฺย, มุญฺเจยฺยุํ. มุจฺเจถ, มุจฺเจรํ. อมุญฺจิ, อมุญฺจึสุ. อมุจฺจิตฺถ. โมกฺขติ, โมกฺขนฺติ. มุญฺจิสฺสติ, มุญฺจิสฺสนฺติ. มุจฺจิสฺสเต, มุจฺจิสฺสนฺเต. อมุญฺจิสฺส, อมุจฺจิสฺสถ อิจฺจาทิ.

មុច ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរួច (ឬលែង), មុញ្ចតិ, មុញ្ចន្តិ។ មុច្ចតេ, មុច្ចន្តេ។ មុញ្ចតុ, មុញ្ចន្តុ។ មុច្ចតំ, មុច្ចន្តំ។ មុញ្ចេ, មុញ្ចេយ្យ, មុញ្ចេយ្យុំ។ មុច្ចេថ, មុច្ចេរំ។ អមុញ្ចិ, អmuញ្ចឹសុ។ អមុច្ចិត្ថ។ មោក្ខតិ, មោក្ខន្តិ។ មុញ្ចិស្សតិ, មុញ្ចិស្សន្តិ។ មុច្ចិស្សតេ, មុច្ចិស្សន្តេ។ អមុញ្ចិស្ស, អមុច្ចិស្សថ ជាដើម។

รุธาทิคโณ.

រុធាទិគណៈ (ចប់)។

ทิวาทิคณ

ទិវាទិគណៈ។

ทิวุ กีฬาวิชิคีสาพฺยวหารชุติถุติกนฺติคตีสุ. ปุเร วิย ธาตฺวนฺตโลปวิภตฺตุปฺปตฺติโย.

ទិវុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលេង, ការប្រាថ្នាឈ្នះ, ការជួញដូរ, ការរុងរឿង, ការសរសើរ, ការស្រឡាញ់ និងការទៅ។ ការលុបទីបំផុតធាតុ និងការចុះវិភត្តិ មានដូចមុនដែរ។

๕๑๐. ทิวาทิโต [Pg.309] โย.

៥១០. «ទិវាទិតោ យោ»។

ทิวาทิโต ธาตุคณโต ยปฺปจฺจโย โหติ กตฺตริ วิหิเตสุ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ.

យ-បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីធាតុគណៈមានទិវធាតុជាដើម កាលបើវិភត្តិបច្ច័យទាំងឡាយត្រូវបានកំណត់ក្នុងកត្តុការកៈ។

‘‘ยคฺคหณํ, จวคฺค ยการ วการตฺตํ สธาตฺวนฺตสฺส, ปุพฺพรูป’’นฺติ จ วตฺตเต.

បទថា «យគ្គហណំ, ចវគ្គ យការ វការត្តំ សធាតុវន្តស្ស, បុព្វរូបំ» រមែងអណ្តែតមក (ក្នុងសូត្រនេះ)។

๕๑๑. ตถา กตฺตริ จ.

៥១១. «តថា កត្តរិ ច»។

ยถา ภาวกมฺเมสุ ยปฺปจฺจยสฺสาเทโส โหติ, ตถา กตฺตริปิ ยปฺปจฺจยสฺส สธาตฺวนฺตสฺส จวคฺค ยการวการาเทโส, ปุพฺพรูปญฺจ กาตพฺพานีติ ธาตฺวนฺตสฺส วการตฺตา สห เตน ยการสฺส วกาเร กเต ทฺวิภาโว, ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ เอตฺถ จคฺคหเณน ‘‘โพ วสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา วการทฺวยสฺส พการทฺวยํ, ทิพฺพติ, ทิพฺพนฺติ. ทิพฺพสิ, ทิพฺพถ. ทิพฺพามิ, ทิพฺพาม.

ដូចជាការទេសៈ យ-បច្ច័យ ក្នុងភាវការកៈ និងកម្មការកៈយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងកត្តុការកៈ ក៏ត្រូវធ្វើការទេសៈ យ-បច្ច័យ ព្រមទាំងទីបំផុតធាតុជា ចវគ្គ យការៈ និងវការៈ និងការធ្វើបុព្វរូបយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុតែទីបំផុតធាតុជា វការៈ កាលបើធ្វើ យ-ការៈ ជាមួយគ្នានោះឲ្យទៅជា វការៈ ហើយ ធ្វើទ្វិភាវៈ (តម្រួត) ដោយ ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រថា «ទោ ធស្ស ច» ព្រោះលោកពោលថា «ពោ វស្ស» ទើបផ្លាស់ វការៈទាំងពីរ ទៅជា ពការៈទាំងពីរ (ព្វ) សម្រេចរូបជា ទិព្វតិ, ទិព្វន្តិ។ ទិព្វសិ, ទិព្វថ។ ទិព្វាមិ, ទិព្វាម។

กมฺเม ทิพฺพเต, ทิพฺพนฺเต. ทิพฺพติ, ทิพฺพนฺติ. ทิพฺพตุ. ทิพฺพตํ. ทิพฺเพ. ทิพฺเพถ. อทิพฺพิ. อทิพฺพิตฺถ. ทิพฺพิสฺสติ. ทิพฺพิสฺสเต. อทิพฺพิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មការកៈ ទិព្វតេ, ទិព្វន្តេ។ ទិព្វតិ, ទិព្វន្តិ។ ទិព្វតុ។ ទិព្វតំ។ ទិព្វេ។ ទិព្វេថ។ អទិព្វិ។ អទិព្វិត្ថ។ ទិព្វិស្សតិ។ ទិព្វិស្សតេ។ អទិព្វិស្ស ជាដើម។

สิวุ ตนฺตสนฺตาเน, สิพฺพติ, สิพฺพนฺติ. สิพฺพตุ. สิพฺเพยฺย. อสิพฺพิ, สิพฺพิ. สิพฺพิสฺสติ. อสิพฺพิสฺส อิจฺจาทิ.

សិវុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដេរ (ឬតភ្ជាប់សរសៃអំបោះ), សិព្វតិ, សិព្វន្តិ។ សិព្វតុ។ សិព្វេយ្យ។ អសិព្វិ, សិព្វិ។ សិព្វិស្សតិ។ អសិព្វិស្ស ជាដើម។

ปท คติมฺหิ, อุปุพฺโพ ทฺวิตฺตํ, ‘‘ตถา กตฺตริ จา’’ติ สธาตฺวนฺตสฺส ยการสฺส ชกาโร, ทฺวิตฺตญฺจ.

បទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ មាន ឧ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ មានទ្វិភាវៈ ដោយសូត្រថា «តថា កត្តរិ ច» ផ្លាស់ យ-បច្ច័យ ព្រមទាំងទីបំផុតធាតុជា ជការៈ និងធ្វើទ្វិភាវៈ (តម្រួត)។

อุปฺปชฺชติ, อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปชฺชเต, อุปฺปชฺชนฺเต, อุปฺปชฺชเร.

ឧបស្បជ្ជតិ, ឧប្បជ្ជន្តិ។ ឧប្បជ្ជតេ, ឧប្បជ្ជន្តេ, ឧប្បជ្ជរេ។

กมฺเม ปฏิปชฺชเต, ปฏิปชฺชนฺเต. ปฏิปชฺชติ, ปฏิปชฺชนฺติ. ภาเว อุปฺปชฺชเต ตยา.

ក្នុងកម្មការកៈ បដិបជ្ជតេ, បដិបជ្ជន្តេ។ បដិបជ្ជតិ, បដិបជ្ជន្តិ។ ក្នុងភាវការកៈ ឧប្បជ្ជតេ តយា (ការកើតឡើង ដោយអ្នក)។

ตถา [Pg.310] อุปฺปชฺชตุ. อุปฺปชฺเชยฺย. อุทปชฺชา. อุทปชฺชถ. อุทปาทิ, อุปฺปชฺชี. อุปฺปชฺชิตฺถ. อุปฺปชฺชิสฺสติ. อุปฺปชฺชิสฺส, อุปฺปชฺชิสฺสา อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ ឧប្បជ្ជតុ។ ឧប្បជ្ជេយ្យ។ ឧទបជ្ជា។ ឧទបជ្ជថ។ ឧទបាទិ, ឧប្បជ្ជី។ ឧប្បជ្ជិត្ថ។ ឧប្បជ្ជិស្សតិ។ ឧប្បជ្ជិស្ស, ឧប្បជ្ជិស្សា ជាដើម។

พุธ อวคมเน, ยปฺปจฺจยปรตฺตา น วุทฺธิ, ฌการาเทโสว วิเสโส, ธมฺมํ พุชฺฌติ, พุชฺฌนฺติ. พุชฺฌเต, พุชฺฌนฺเต, พุชฺฌเร วา.

ពុធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដឹង ព្រោះមាន យ-បច្ច័យនៅខាងចុង ទើបគ្មានវុទ្ធិ មានតែការប្លែកគឺការទេសៈជា ឈការៈ ប៉ុណ្ណោះ សម្រេចរូបជា ធម្មំ ពុជ្ឈតិ, ពុជ្ឈន្តិ។ ពុជ្ឈតេ, ពុជ្ឈន្តេ ឬ ពុជ្ឈរេ។

กมฺเม พุชฺฌเต มยา ธมฺโม, พุชฺฌนฺเต. พุชฺฌติ, พุชฺฌนฺติ. พุชฺฌตุ. พุชฺเฌยฺย. อพุชฺฌิ. อพุชฺฌิตฺถ. พุชฺฌิสฺสติ. อพุชฺฌิสฺส.

ក្នុងកម្មការកៈ ពុជ្ឈតេ មយា ធម្មោ, ពុជ្ឈន្តេ។ ពុជ្ឈតិ, ពុជ្ឈន្តិ។ ពុជ្ឈតុ។ ពុជ្ឈេយ្យ។ អពុជ្ឈិ។ អពុជ្ឈិត្ថ។ ពុជ្ឈិស្សតិ។ អពុជ្ឈិស្ស។

ยุธ สมฺปหาเร, ยุชฺฌติ, ยุชฺฌนฺติ.

យុធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីច្បាំង (ឬប្រហារ), យុជ្ឈតិ, យុជ្ឈន្តិ។

กุธ โกเป, กุชฺฌติ, กุชฺฌนฺติ.

កុធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីខឹង, កុជ្ឈតិ, កុជ្ឈន្តិ។

วิธ ตาฬเน, วิชฺฌติ, วิชฺฌนฺติ อิจฺจาทิ.

វិធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីវាយ (ឬចាក់, បាញ់), វិជ្ឈតិ, វិជ្ឈន្តិ ជាដើម។

นห พนฺธเน, ‘‘ห วิปริยโย’’ติ โยควิภาเคน วิปริยโย. สนฺนยฺหติ, สนฺนยฺหนฺติ อิจฺจาทิ.

នហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចង, ដោយការបំបែកសូត្រថា «ហ វិបរិយយោ» ទើបមានការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងគ្នា (រវាង ហ និង យ) សម្រេចរូបជា សន្នយ្ហតិ, សន្នយ្ហន្តិ ជាដើម។

มน ญาเณ, ญาเทโสว วิเสโส, มญฺญติ, มญฺญนฺติ อิจฺจาทิ.

មន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដឹង មានតែការប្លែកគឺការទេសៈជា ញការៈ ប៉ុណ្ណោះ សម្រេចរូបជា មញ្ញតិ, មញ្ញតិ ជាដើម។

ทา อาทาเน, สํอาปุพฺโพ ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ยมฺหิ ธาตฺวนฺตสฺส อิกาโร, สีลํ สมาทิยติ, สมาทิยนฺติ อิจฺจาทิ.

ទា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកាន់យក មាន សំ និង អា ឧបសគ្គនៅខាងមុខ ដោយសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម កាលបើមាន យ-បច្ច័យ ទីបំផុតធាតុរមែងទៅជា ឥការៈ សម្រេចរូបជា សីលំ សមាទិយតិ, សមាទិយន្តិ ជាដើម។

ตุส ปีติมฺหิ, ยปฺปจฺจยสฺส ปุพฺพรูปตฺตํ, ตุสฺสติ, ตุสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

ទុស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីត្រេកអរ មានការធ្វើបុព្វរូបនៃ យ-បច្ច័យ សម្រេចរូបជា តុស្សតិ, តុស្សន្តិ ជាដើម។

ตถา สมุ อุปสเม, สมฺมติ, สมฺมนฺติ.

ដូចគ្នាដែរ សមុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្ងប់, សម្មតិ, សម្មន្តិ។

กุป โกเป, กุปฺปติ, กุปฺปนฺติ.

កុប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីខឹង, កុប្បតិ, កុប្បន្តិ។

ชนชนเน, ‘‘ชนาทีนมา ติมฺหิ จา’’ติ เอตฺถ ‘‘ชนาทีนมา’’ติ โยควิภาเคน ยมฺหิ ธาตฺวนฺตสฺส อากาโร. ชายติ, ชายนฺติ. ชายเต, ชายนฺเต.

ជន ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកើត, ក្នុងសូត្រថា «ជនាទីនមា តិម្ហិ ច» នេះ ដោយការបំបែកសូត្រថា «ជនាទីនមា» កាលបើមាន យ-បច្ច័យ ទីបំផុតធាតុរមែងទៅជា អាការៈ សម្រេចរូបជា ជាយតិ, ជាយន្តិ។ ជាយតេ, ជាយន្តេ។

กมฺเม [Pg.311] ชนียติ, ชนียนฺติ. ชายตุ. ชาเยยฺย. อชายิ, อชนิ. ชายิสฺสติ, ชนิสฺสติ. อชายิสฺส, อชนิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មការកៈ ជនីយតិ, ជនីយន្តិ។ ជាយតុ។ ជាយេយ្យ។ អជាយិ, អជនិ។ ជាយិស្សតិ, ជនិស្សតិ។ អជាយិស្ស, អជនិស្ស ជាដើម។

ทิวาทิคโณ.

ទិវាទិគណៈ (ចប់)។

สฺวาทิคณ

ស្វាទិគណៈ។

สุ สวเณ, ปุเร วิย วิภตฺตุปฺปตฺติ.

សុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឮ, ការចុះវិភត្តិមានដូចមុនដែរ។

๕๑๒. สฺวาทิโต ณุณาอุณา จ.

៥១២. «ស្វាទិតោ ណុណាឧណា ច»។

สุอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต ณุ ณาอุณาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ วิหิเตสุ วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ. ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ เอตฺถ จคฺคหเณน ณุปฺปจฺจยสฺส วุทฺธิ. ตตฺเถวานุวตฺติตวาคฺคหเณน สฺวาทีนํ ณุณาทีสุ น วุทฺธิ.

ណុ, ណា, ឧណា បច្ច័យទាំងឡាយនេះ រមែងចុះក្រោយពីធាតុគណៈមាន សុ-ធាតុ ជាដើម កាលបើវិភត្តិបច្ច័យទាំងឡាយត្រូវបានកំណត់ក្នុងកត្តុការកៈ។ ដោយ ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រថា «អញ្ញេសុ ច» មានការវុទ្ធិនៃ ណុ-បច្ច័យ។ ដោយការអនុវត្តន៍មកនៃ វ៉ា-សព្ទ ក្នុងសូត្រនោះឯង ទើបគ្មានការវុទ្ធិរបស់ស្វាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកាលដែលមាន ណុ និង ណា បច្ច័យជាដើមនៅខាងចុង។

ธมฺมํ สุโณติ, สรโลปาทิ, สุณนฺติ. สุโณสิ, สุโณถ. สุโณมิ, สุโณม. ณาปจฺจเย สุณาติ, สุณนฺติ. สุณาสิ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา รสฺสตฺตํ, สุณสิ, สุณาถ, สุณถ. สุณามิ, สุณาม.

ធម្មំ សុណោតិ, មានការលុបស្រៈជាដើម សម្រេចរូបជា សុណន្តិ។ សុណោសិ, សុណោថ។ សុណោមិ, សុណោម។ ក្នុងកាលមាន ណា-បច្ច័យ សម្រេចរូបជា សុណាតិ, សុណន្តិ។ សុណាសិ, ដោយសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) សម្រេចរូបជា សុណសិ, សុណាត្ហ, សុណថ។ សុណាមិ, សុណាម។

กมฺเม ยปฺปจฺจเย ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทีโฆ, สูยเต, สูยนฺเต. สูยติ, สูยนฺติ. ทฺวิตฺเต รสฺสตฺตํ, สุยฺยติ, สุยฺยนฺติ. สูยฺยติ, สูยฺยนฺติ วา.

ក្នុងកម្មការកៈ កាលបើមាន យ-បច្ច័យ ដោយសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម មានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) សម្រេចរូបជា សូយតេ, សូយន្តេ។ សូយតិ, សូយន្តិ។ កាលបើមានទ្វិភាវៈ មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) សម្រេចរូបជា សុយ្យតិ, សុយ្យន្តិ។ ឬ សូយ្យតិ, សូយ្យន្តិ ខ្លះ។

สุโณตุ, สุณนฺตุ. สุโณหิ, สุโณถ. สุโณมิ, สุโณม. สุณาตุ, สุณนฺตุ. สุณ, สุณาหิ, สุณาถ. สุณามิ, สุณาม. สุณตํ, สุณนฺตํ[Pg.312]. สุณสฺสุ, สุณวฺโห. สุเณ, สุณามเส. กมฺเม สูยตํ, สูยนฺตํ. สูยตุ, สูยนฺตุ.

សុណោតុ, សុណន្តុ។ សុណោហិ, សុណោថ។ សុណោមិ, សុណោម។ សុណាតុ, សុណន្តុ។ សុណ, សុណាហិ, សុណាថ។ សុណាមិ, សុណាម។ សុណតំ, សុណន្តំ។ សុណស្សុ, សុណវ្ហោ។ សុណេ, សុណាមសេ។ ក្នុងកម្មការកៈ សូយតំ, សូយន្តំ។ សូយតុ, សូយន្តុ។

สุเณ, สุเณยฺย, สุเณยฺยุํ. สุเณยฺยาสิ, สุเณยฺยาถ. สุเณยฺยามิ, สุเณยฺยาม. สุเณถ, สุเณรํ. สุเณโถ, สุเณยฺยาวฺโห. สุเณยฺยํ, สุเณยฺยามฺเห. สูเยถ, สูเยยฺย.

សុណេ, សុណេយ្យ, សុណេយ្យុំ។ សុណេយ្យាសិ, សុណេយ្យាថ។ សុណេយ្យាមិ, សុណេយ្យាម។ សុណេថ, សុណេរំ។ សុណេថោ, សុណេយ្យាវ្ហោ។ សុណេយ្យំ, សុណេយ្យាម្ហេ។ សូយេថ, សូយេយ្យ។

อสุณิ, สุณิ, อสุณึสุ, สุณึสุ. อสุณิ, อสุณิตฺถ. อสุณึ, สุณึ, อสุณิมฺห, สุณิมฺห. อสุณิตฺถ, สุณิตฺถ. ณาปจฺจยโลโป, วุทฺธิ, สสฺส ทฺวิภาโว, สาคโม, อสฺโสสิ, อสฺโสสึสุ, ปจฺจสฺโสสุํ. อสฺโสสิ, อสฺโสสิตฺถ. อสฺโสสึ, อสฺโสสิมฺห, อสฺโสสิมฺหา วา, อสฺโสสิตฺถ. อสูยิตฺถ, อสฺสูยิ.

អសុណិ, សុណិ, អសុណឹសុ, សុណឹសុ។ អសុណិ, អសុណិត្ថ។ អសុណឹ, សុណឹ, អសុណិម្ហ, សុណិម្ហ។ អសុណិត្ថ, សុណិត្ថ។ មានការលុប ណា-បច្ច័យ, វុទ្ធិ, ធ្វើទ្វិភាវៈនៃ សការៈ, ចុះ ស-អាគម សម្រេចរូបជា អស្សោសិ, អស្សោសឹសុ, បច្ចស្សោសុំ។ អស្សោសិ, អស្សោសិត្ថ។ អស្សោសឹ, អស្សោសិម្ហ ឬ អស្សោសិម្ហា, អស្សោសិត្ថ។ អសូយិត្ថ, អស្សូយិ។

สรโลปาทิ, สุณิสฺสติ, สุณิสฺสนฺติ. สุณิสฺสสิ, สุณิสฺสถ. สุณิสฺสามิ, สุณิสฺสาม. สุณิสฺสเต, สุณิสฺสนฺเต. สุณิสฺสเส, สุณิสฺสวฺเห. สุณิสฺสํ, สุณิสฺสามฺเห. ณาปจฺจยโลโป, วุทฺธิ, โสสฺสติ, โสสฺสนฺติ. โสสฺสสิ, โสสฺสถ. โสสฺสามิ, โสสฺสาม. โสสฺสเต. สูยิสฺสเต, สูยิสฺสติ. อสุณิสฺส. อสูยิสฺส อิจฺจาทิ.

មានការលុបស្រៈជាដើម សម្រេចរូបជា សុណិស្សតិ, សុណិស្សន្តិ។ សុណិស្សសិ, សុណិស្សថ។ សុណិស្សាមិ, សុណិស្សាម។ សុណិស្សតេ, សុណិស្សន្តេ។ សុណិស្សសេ, សុណិស្សវ្ហេ។ សុណិស្សំ, សុណិស្សាម្ហេ។ មានការលុប ណា-បច្ច័យ និងវុទ្ធិ សម្រេចរូបជា សោស្សតិ, សោស្សន្តិ។ សោស្សសិ, សោស្សថ។ សោស្សាមិ, សោស្សាម។ សោស្សតេ។ សូយិស្សតេ, សូយិស្សតិ។ អសុណិស្ស។ អសូយិស្ស ជាដើម។

หิ คติมฺหิ, ปปุพฺโพ ณาปจฺจโย, ปหิณาติ, ปหิณติ วา, ปหิณนฺติ. ปหิณาตุ, ปหิณนฺตุ. ปหิเณยฺย. ปหิณิ, ทูตํ ปาเหสิ. ปหิณิสฺสติ. ปหิณิสฺส อิจฺจาทิ.

ហិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ មាន ណា-បច្ច័យ សម្រេចរូបជា បហិណាតិ ឬ បហិណតិ, បហិណន្តិ។ បហិណាតុ, បហិណន្តុ។ បហិណេយ្យ។ បហិណិ, ទូតំ បាហេសិ (បញ្ជូនទៅនូវទូត)។ បហិណិស្សតិ។ បហិណិស្ស ជាដើម។

วุ สํวรเณ, อาวุณาติ, อาวุณนฺติ อิจฺจาทิ.

វុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបិទបាំង (ឬរារាំង), អាវុណាតិ, អាវុណន្តិ ជាដើម។

มิ ปกฺเขเป, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ณสฺส นตฺตํ, มิโนติ, มินนฺติ อิจฺจาทิ.

មិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបោះចោល (ឬដាក់បញ្ចូល), ដោយសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម មានការផ្លាស់ ណការៈ ជា នការៈ សម្រេចរូបជា មិនោតិ, មិនន្តិ ជាដើម។

อป [Pg.313] ปาปุณเน, ปปุพฺโพ สรโลเป ‘‘ทีฆ’’นฺติ ทีโฆ, อุณาปจฺจโย, สมฺปตฺตึ ปาปุณาติ, ปาปุณนฺติ. ปาปุณาสิ, ปาปุณาถ. ปาปุณามิ, ปาปุณาม.

អប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដល់, មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ កាលបើលុបស្រៈហើយ មានការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រថា «ទីឃំ» មាន ឧណា-បច្ច័យ សម្រេចរូបជា សម្បត្តឹ បាបុណាតិ, បាបុណន្តិ។ បាបុណាសិ, បាបុណាថ។ បាបុណាមិ, បាបុណាម។

กมฺเม ปาปียติ, ปาปียนฺติ. ตถา ปาปุณาตุ. ปาปียตุ. ปาปุเณ, ปาปุเณยฺย. ปาปีเยยฺย. ปาปุณิ, ปาปุณึสุ. ปาปียิ. ปาปุณิสฺสติ. ปาปียิสฺสติ. ปาปุณิสฺส. ปาปียิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មការកៈ បាបីយតិ, បាបីយន្តិ។ ដូចគ្នាដែរ បាបុណាតុ។ បាបីយតុ។ បាបុណេ, បាបុណេយ្យ។ បាបីយេយ្យ។ បាបុណិ, បាបុណឹសុ។ បាបីយិ។ បាបុណិស្សតិ។ បាបីយិស្សតិ។ បាបុណិស្ស។ បាបីយិស្ស ជាដើម។

สก สตฺติมฺหิ, ทฺวิภาโว, สกฺกุณาติ, สกฺกุณนฺติ. ภาเว ‘‘ปุพฺพรูปญฺจา’’ติ ปุพฺพรูปตฺตํ, สกฺกเต ตยา, สกฺกติ วา, สกฺกุณาตุ. สกฺกุเณยฺย. ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา สกนฺตสฺส ขาเทโส อชฺชตนาทิมฺหิ, อสกฺขิ, สกฺขิ, อสกฺขึสุ, สกฺขึสุ. สกฺขิสฺสติ, สกฺขิสฺสนฺติ. อสกฺขิสฺส, อสกฺขิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

សក ធាតុ ក្នុងសេចក្តីអាច (ឬមានកម្លាំង), មានទ្វិភាវៈ សម្រេចរូបជា សក្កុណាតិ, សក្កុណន្តិ។ ក្នុងភាវការកៈ មានការធ្វើបុព្វរូប ដោយសូត្រថា «បុព្វរូបញ្ច» សម្រេចរូបជា សក្កតេ តយា (ការអាច ដោយអ្នក) ឬ សក្កតិ។ សក្កុណាតុ។ សក្កុណេយ្យ។ ដោយសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម មានការទេសៈទីបំផុតនៃ សក-ធាតុ ជា ខការៈ ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិជាដើម សម្រេចរូបជា អសក្ខិ, សក្ខិ, អសក្ខឹសុ, សក្ខឹសុ។ សក្ខិស្សតិ, សក្ខិស្សន្តិ។ អសក្ខិស្ស, អសក្ខិស្សំសុ ជាដើម។

สฺวาทิคโณ.

ស្វាទិគណៈ (ចប់)។

กิยาทิคณ

កិយាទិគណៈ។

กี ทพฺพวินิมเย, วิปุพฺโพ ทฺวิตฺตํ, ปุเร วิย วิภตฺตุปฺปตฺติ.

កី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដោះដូរទ្រព្យ (ឬទិញដូរ), មាន វិ-ឧបសគ្គនៅខាងមុខ មានទ្វិភាវៈ ការចុះវិភត្តិមានដូចមុនដែរ។

๕๑๓. กิยาทิโต นา.

៥១៣. «កិយាទិតោ នា»។

กีอิจฺเจว มาทิโต ธาตุคณโต นาปจฺจโย โหติ กตฺตริ. นาปรตฺตา น วุทฺธิ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา กิยาทีนํ นามฺหิ รสฺสตฺตํ, กีโต นาปจฺจยนการสฺส ณตฺตญฺจ.

នា-បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីធាតុគណៈមាន កី-ធាតុ ជាដើម ក្នុងកត្តុការកៈ។ ព្រោះមាន នា-បច្ច័យនៅខាងចុង ទើបគ្មានវុទ្ធិ, ដោយសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃកិយាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងកាលដែលមាន នា-បច្ច័យ និងមានការផ្លាស់ នការៈ នៃនា-បច្ច័យ ទៅជា ណការៈ ក្រោយពី កី-ធាតុ។

ภณฺฑํ วิกฺกิณาติ, วิกฺกิณนฺติ. วิกฺกียติ, วิกฺกียนฺติ. วิกฺกิณาตุ, วิกฺกิณนฺตุ. วิกฺกียตุ, วิกฺกียนฺตุ. วิกฺกิเณ, วิกฺกิเณยฺย[Pg.314]. วิกฺกีเยยฺย, วิกฺกีเยยฺยุํ. อวิกฺกิณิ, วิกฺกิณิ. วิกฺกียิตฺถ, วิกฺกียิ. วิกฺกิณิสฺสติ, วิกฺกิณิสฺสนฺติ. วิกฺกียิสฺสติ, วิกฺกียิสฺสนฺติ. อวิกฺกิณิสฺส, อวิกฺกิณิสฺสํสุ. วิกฺกียิสฺส, วิกฺกียิสฺสํสุ อิจฺจาทิ.

ភណ្ឌំ វិក្កិណាតិ, វិក្កិណន្តិ។ វិក្កីយតិ, វិក្កីយន្តិ។ វិក្កិណាតុ, វិក្កិណន្តុ។ វិក្កីយទុ, វិក្កីយន្តុ។ វិក្កិណេ, វិក្កិណេយ្យ។ វិក្កីយេយ្យ, វិក្កីយេយ្យុំ។ អវិក្កិណិ, វិក្កិណិ។ វិក្កីយិត្ថ, វិក្កីយិ។ វិក្កិណិស្សតិ, វិក្កិណិស្សន្តិ។ វិក្កីយិស្សតិ, វិក្កីយិស្សន្តិ។ អវិក្កិណិស្ស, អវិក្កិណិស្សំសុ។ វិក្កីយិស្ស, វិក្កីយិស្សំសុ ជាដើម។

ชิ ชเย, กิเลเส ชินาติ, ชินนฺติ. ชียติ, ชียนฺติ. เอวํ ชินาตุ. ชียตุ. ชิเนยฺย. ชีเยยฺย. อชินิ, ชินิ, อชินึสุ, ชินึสุ. อเชสิ, อเชสุํ. อชินิตฺถ. อชียิตฺถ, อชียิ. ชินิสฺสติ, ชินิสฺสนฺติ. วิเชสฺสติ, วิเชสฺสนฺติ. ชียิสฺสติ, ชียิสฺสนฺติ. อชินิสฺส. อชียิสฺส อิจฺจาทิ.

ជិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឈ្នះ, កិលេសេ ជិនាតិ, ជិនន្តិ។ ជីយតិ, ជីយន្តិ។ ដូចគ្នាដែរ ជិនាតុ។ ជីយទុ។ ជិនេយ្យ។ ជីយេយ្យ។ អជិនិ, ជិនិ, អជិនឹសុ, ជិនឹសុ។ អជេសិ, អជេសុំ។ អជិនិត្ថ។ អជីយិត្ថ, អជីយិ។ ជិនិស្សតិ, ជិនិស្សន្តិ។ វិជេស្សតិ, វិជេស្សន្តិ។ ជីយិស្សតិ, ជីយិស្សន្តិ។ អជិនិស្ស។ អជីយិស្ស ជាដើម។

ตถา จิ จเย, จินาติ, จินนฺติ อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ ចិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសន្សំ (ឬប្រមូល), ចិនាតិ, ចិនន្តិ ជាដើម។

ญา อวโพธเน นาปจฺจโย.

ញា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដឹង មាន នា-បច្ច័យ។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «វា» រមែងអណ្តែតមក។

๕๑๔. ญาสฺส ชา ชํ นา.

៥១៤. «ញាស្ស ជា ជំ នា»។

ญาอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ชา ชํ นาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา.

ការទេសៈជា ជា, ជំ, នា ទាំងឡាយនេះ របស់ញាធាតុនេះ រមែងមានខ្លះ។

ชาเทโส นามฺหิ ชํ ญามฺหิ, นาภาโว ติมฺหิ เอวิธ;

ววตฺถิตวิภาสตฺถ-วาสทฺทสฺสานุวตฺตนา;

ธมฺมํ วิชานาติ, วินายติ วา, วิชานนฺติ.

អាទេសជា ជា ក្នុងកាល នា បច្ច័យនៅខាងក្រោយ, អាទេសជា ជំ ក្នុងកាល ញា បច្ច័យនៅខាងក្រោយ, ការមិនមាននៃ នា បច្ច័យ ក្នុងកាល តិ វិភត្តិនៅខាងក្រោយ ក្នុងទីនេះ; ព្រោះការតាមមកនៃ វា សព្ទ សម្រាប់កំណត់វិភាសា; តែងដឹងច្បាស់នូវធម៌ (ធម្មំ វិជានាតិ), ឬ វិណាយតិ, តែងដឹងច្បាស់ទាំងឡាយ (វិជានន្តិ)។

กมฺเม วิญฺญายติ, วิญฺญายนฺติ. อิวณฺณาคเม ปุพฺพโลโป, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา เอกาโร, ทฺวิตฺตญฺจ, เญยฺยติ, เญยฺยนฺติ. วิชานาตุ, วิชานนฺตุ, รสฺสตฺตํ. วิชาน, วิชานาหิ, วิชานาถ. วิชานามิ, วิชานาม. วิชานตํ, วิชานนฺตํ. วิชานสฺสุ. วิญฺญายตุ, วิญฺญายนฺตุ.

ក្នុងកម្មវាចកថា វិញ្ញាយតិ, វិញ្ញាយន្តិ។ កាលបើមាន ឥវណ្ណអាគម លុបស្រៈខាងដើម, អាទេសជា ឯការៈ ដោយសូត្រថា "ក្វចិ ធាតុ" ជាដើម និងធ្វើទ្វិត្តៈ (តម្រួត), សម្រេចជា ញេយ្យតិ, ញេយ្យន្តិ។ វិជានាតុ, វិជានន្តុ, ធ្វើឲ្យខ្លី។ វិជាន, វិជានាហិ, វិជានាថ។ វិជានាមិ, វិជានាម។ វិជានតំ, វិជានន្តំ។ វិជានស្សុ។ វិញ្ញាយតុ, វិញ្ញាយន្តុ។

๕๑๕. เอยฺยสฺส [Pg.315] ญาโต อิยา ญา วา.

៥១៥. អាទេសជា ឥយា និង ញា នៃ េយ្យ វិភត្តិ ខាងក្រោយ ញា ធាតុ ខ្លះ។

เอยฺยสฺส วิภตฺติสฺส ญาอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส อิยา ญาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, สรโลปาทิ. วิชานิยา.

អាទេសទាំងឡាយគឺ ឥយា និង ញា នៃ េយ្យ វិភត្តិ ដែលនៅខាងក្រោយ ញា ធាតុនេះ តែងមានខ្លះ, រួចលុបស្រៈជាដើម។ វិជានិយា។

ญาเทเส ญาสฺส ชํอาเทโส.

កាលបើមានអាទេសជា ញា, អាទេសជា ជំ នៃ ញា ធាតុ (ក៏មាន)។

‘‘ญาโต, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា "ញាតោ, វា" តែងតាមមក។

๕๑๖. นาสฺส โลโป ยการตฺตํ.

៥១៦. ការលុបនៃ នា បច្ច័យ និងការជា យការៈ (នៃ នា បច្ច័យ)។

ญาอิจฺเจตาย ธาตุยา ปรสฺส นาปจฺจยสฺส โลโป โหติ วา, ยการตฺตญฺจ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เตน –

ការលុបនៃ នា បច្ច័យ ដែលនៅខាងក្រោយ ញា ធាតុនេះ តែងមានខ្លះ និងការជា យការៈ ក៏មាន, បទថា វា នេះ សម្រាប់កំណត់វិភាសា។ ព្រោះហេតុនោះ—

ญามฺหิ นิจฺจญฺจ นาโลโป,วิภาสาชฺชตนาทิสุ;

อญฺญตฺถ น จ โหตายํ,นาโต ติมฺหิ ยการตา.

ការលុប នា បច្ច័យ តែងមានជាដាច់ខាត ក្នុងកាល ញា វិភត្តិនៅខាងក្រោយ, មានមិនទៀងក្នុងវិភត្តិមាន អជ្ជតនី ជាដើម; ក្នុងទីដទៃ ការលុបនេះមិនមានឡើយ, ការជា យការៈ នៃ នា បច្ច័យ ក្នុងកាល តិ វិភត្តិនៅខាងក្រោយ (ក៏មាន)។

นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ, วิชญฺญา, วิชาเนยฺย, วิชาเนยฺยุํ. วิชาเนยฺยาสิ, วิชาเนยฺยาถ. วิชาเนยฺยามิ, วิชาเนยฺยาม, วิชาเนมุ วา. วิชาเนถ. วิญฺญาเยยฺย, วิญฺญาเยยฺยุํ.

ការជាវគ្គន្តៈនៃនិគ្គហិត, វិជញ្ញា, វិជានេយ្យ, វិជានេយ្យុំ។ វិជានេយ្យាសិ, វិជានេយ្យាថ។ វិជានេយ្យាមិ, វិជានេយ្យាម, ឬ វិជានេមុ។ វិជានេថ។ វិញ្ញាយេយ្យ, វិញ្ញាយេយ្យុំ។

สมชานิ, สญฺชานิ, สญฺชานึสุ. นาโลเป อญฺญาสิ, อญฺญาสุํ. วิชานิตฺถ. วิญฺญายิตฺถ. ปญฺญายิ, ปญฺญายึสุ. วิชานิสฺสติ, วิชานิสฺสนฺติ. ญสฺสติ, ญสฺสนฺติ. วิญฺญายิสฺสเต, วิญฺญายิสฺสนฺเต. ปญฺญายิสฺสติ, ปญฺญายิสฺสนฺติ. ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา สฺสสฺส [Pg.316] หิ จ, ปญฺญายิหิติ, ปญฺญายิหินฺติ. อชานิสฺส. อชานิสฺสถ. อญฺญายิสฺสถ, อญฺญายิสฺส อิจฺจาทิ.

សមជានិ, សញ្ជានិ, សញ្ជានឹសុ។ កាលបើលុប នា បច្ច័យហើយ ជា អញ្ញាសិ, អញ្ញាសុំ។ វិជានិត្ថ។ វិញ្ញាយិត្ថ។ បញ្ញាយិ, បញ្ញាយឹសុ។ វិជានិស្សតិ, វិជានិស្សន្តិ។ ញស្សតិ, ញស្សន្តិ។ វិញ្ញាយិស្សតេ, វិញ្ញាយិស្សន្តេ។ បញ្ញាយិស្សតិ, បញ្ញាយិស្សន្តិ។ ការជា ហិ និង ស្ស ដោយសូត្រថា "ក្វចិ ធាតុ" ជាដើម, បញ្ញាយិហិតិ, បញ្ញាយិហិន្តិ។ អជានិស្ស។ អជានិស្សថ។ អញ្ញាយិស្សថ, អញ្ញាយិស្ស ជាដើម។

มา มาเน, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา มานฺตสฺส อิกาโร, มินาติ, มินนฺติ. กมฺเม มียติ, มียนฺติ อิจฺจาทิ.

មា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វាស់វែង, អាទេសជា ឥការៈ នៃ មា ធាតុ ដោយសូត្រថា "ក្វចិ ធាតុ" ជាដើម, សម្រេចជា មិនាតិ, មិនន្តិ។ ក្នុងកម្មវាចកថា មីយតិ, មីយន្តិ ជាដើម។

ลู เฉทเน, นามฺหิ รสฺสตฺตํ, ลุนาติ, ลุนนฺติ. ลูยติ, ลูยนฺติ อิจฺจาทิ.

លូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់, ធ្វើឲ្យខ្លីក្នុងកាល នា បច្ច័យនៅខាងក្រោយ, សម្រេចជា លុនាតិ, លុនន្តិ។ លូយតិ, លូយន្តិ ជាដើម។

ธู กมฺปเน, ธุนาติ, ธุนนฺติ. ธูยติ, ธูยนฺติ อิจฺจาทิ.

ធូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ, ធុនាតិ, ធុនន្តិ។ ធូយតិ, ធូយន្តិ ជាដើម។

คห อุปาทาเน, นามฺหิ สมฺปตฺเต –

គហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាន់យក, កាលបើដល់នូវ នា បច្ច័យហើយ—

๕๑๗. คหาทิโตปฺปณฺหา.

៥១៧. ចុះ ប្ប និង ណ្ហា បច្ច័យ ខាងក្រោយពី គហ ធាតុ ជាដើម។

คหอิจฺเจวมาทิโต ธาตุโต ปฺป ณฺหาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ. อาทิสทฺโทยํ ปกาโร.

ប្ប និង ណ្ហា បច្ច័យទាំងនេះ តែងមានក្នុងកត្តុវាចក ខាងក្រោយពីធាតុមាន គហ ធាតុ នេះជាដើម។ បទថា អាទិ នេះ គឺ ប្រភេទ។

‘‘คหสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា "គហស្ស" តែងតាមមក។

๕๑๘. หโลโป ณฺหามฺหิ.

៥១៨. ការលុប ហការៈ ក្នុងកាល ណ្ហា បច្ច័យនៅខាងក្រោយ។

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส หการสฺส โลโป โหติ ณฺหามฺหิ ปจฺจเย ปเร. สีลํ คณฺหาติ, รสฺสตฺเต คณฺหติ วา, คณฺหนฺติ. คณฺหาสิ, คณฺหาถ. คณฺหามิ, คณฺหาม.

ការលុបនៃ ហការៈ នៃ គហ ធាតុ នេះ តែងមាន កាលបើ ណ្ហា បច្ច័យនៅខាងក្រោយ។ តែងកាន់យកនូវសីល (សីលំ គណ្ហាតិ), ឬ គណ្ហតិ កាលបើធ្វើឲ្យខ្លី, គណ្ហន្តិ។ គណ្ហាសិ, គណ្ហាថ។ គណ្ហាមិ, គណ្ហាម។

กมฺเม ‘‘เย’’ติ วตฺตมาเน ‘‘หวิปริยโย โล วา’’ติ หการสฺส ยกาเรน วิปริยโย โหติ. คยฺหติ, คยฺหนฺติ.

ក្នុងកម្មវាចក កាលបើបទថា "យេ" តាមមក ដោយសូត្រថា "ហវិបរិយយោ លោ វា" ការឆ្លាស់គ្នានៃ ហការៈ ជាមួយ យការៈ តែងមាន។ គយ្ហតិ, គយ្ហន្តិ។

คณฺหาตุ, คณฺหนฺตุ. คณฺห, คณฺหาหิ, คณฺหาถ. คณฺหามิ, คณฺหาม. คณฺหตํ, คณฺหนฺตํ. คยฺหตํ, คยฺหนฺตํ. คยฺหตุ, คยฺหนฺตุ. คณฺเห, คณฺเหยฺย, คณฺเหยฺยุํ. คยฺเหยฺย, คยฺเหยฺยุํ. อคฺคณฺหิ, คณฺหิ, อคฺคณฺหึสุ, คณฺหึสุ.

គណ្ហាតុ, គណ្ហន្តុ។ គណ្ហ, គណ្ហាហិ, គណ្ហាថ។ គណ្ហាមិ, គណ្ហាម។ គណ្ហតំ, គណ្ហន្តំ។ គយ្ហតំ, គយ្ហន្តំ។ គយ្ហតុ, គយ្ហន្តុ។ គណ្ហេ, គណ្ហេយ្យ, គណ្ហេយ្យុំ។ គយ្ហេយ្យ, គយ្ហេយ្យុំ។ អគ្គណ្ហិ, គណ្ហិ, អគ្គណ្ហឹសុ, គណ្ហឹសុ។

ยทา [Pg.317] ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อสพฺพธาตุเก วิกรณปจฺจยสฺส โลโป, อิการาคมสฺส เอกาโร จ, ตทา สาคโม.

កាលណាមានការលុបវិករណបច្ច័យក្នុងអសព្វធាតុវិភត្តិ ដោយសូត្រថា "ក្វចិ ធាតុ" ជាដើម និងអាទេសជា ឯការៈ នៃ ឥ អក្សរាគម, ក្នុងកាលនោះ តែងមាន ស អក្សរាគម។

อคฺคเหสิ, อคฺคเหสุํ. อคฺคหิ, อคฺคหึสุ, อคฺคหุํ. อคฺคยฺหิตฺถ, อคฺคยฺหิ. คณฺหิสฺสติ, คณฺหิสฺสนฺติ. คเหสฺสติ, คเหสฺสนฺติ. คหียิสฺสเต, คหียิสฺสนฺเต. คยฺหิสฺสติ, คยฺหิสฺสนฺติ. อคฺคณฺหิสฺส, อคฺคหิสฺส. อคฺคณฺหิสฺสถ, อคฺคหิสฺสถ. อคฺคยฺหิสฺสถ, อคฺคยฺหิสฺส อิจฺจาทิ.

អគ្គហេសិ, អគ្គហេសុំ។ អគ្គហិ, អគ្គហិំសុ, អគ្គហុំ។ អគ្គយ្ហិត្ថ, អគ្គយ្ហិ។ គណ្ហិស្សតិ, គណ្ហិស្សន្តិ។ គហេស្សតិ, គហេស្សន្តិ។ គហីយិស្សតេ, គហីយិស្សន្តេ។ គយ្ហិស្សតិ, គយ្ហិស្សន្តិ។ អគ្គណ្ហិស្ស, អគ្គហិស្ស។ អគ្គណ្ហិស្សថ, អគ្គហិស្សថ។ អគ្គយ្ហិស្សថ, អគ្គយ្ហិស្ស ជាដើម។

ปฺปปฺปจฺจเย –

ក្នុងព្រោះ ប្ប-បច្ច័យ —

๕๑๙. คหสฺส เฆ ปฺเป.

៥១៩. គហស្ស ឃេ ប្បេ។

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส เฆอาเทโส โหติ ปฺปปฺปจฺจเย ปเร. เฆปฺปติ อิจฺจาทิ.

ការអាទេសជា ឃេ ទាំងមូល នៃធាតុនេះគឺ គហៈ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ ប្បបច្ច័យខាងចុង។ ឃេប្បតិ ជាដើម។

กิยาทิคโณ.

កិយាទិគណៈ។

ตนาทิคณ

តនាទិគណៈ។

ตนุ วิตฺถาเร, ปุเร วิย ธาตฺวนฺตโลปวิภตฺตุปฺปตฺติโย.

តនុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ផ្សាយទៅ, ការលុបទីបំផុតធាតុ និងការចុះវិភត្តិ ដូចមុនដែរ។

๕๒๐. ตนาทิโต โอยิรา.

៥២០. តនាទិតោ ឱយិរា។

ตนุอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต โอยิรอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ. กรโตวายํ ยิรปฺปจฺจโย.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ឱ និង យិរ ទាំងនេះ រមែងមាន ក្នុងកត្តុការកៈ ពីធាតុគណៈមាន តនុ ជាដើមនេះ។ ឯ យិរបច្ច័យ នេះ ជារបស់ ករធាតុ។

ธมฺมํ ตโนติ, ตโนนฺติ. ตโนสิ, ตโนถ. ตโนมิ, ตโนม.

ធម្មំ តនោតិ, តនោន្តិ។ តនោសិ, តនោថ។ តនោមិ, តនោម។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «វា» រមែងតាមទៅ។

๕๒๑. อุตฺตโมกาโร[Pg.318].

៥២១. ឧត្តមោការោ។

ตนาทิโต โอการปฺปจฺจโย อุตฺตมาปชฺชเต วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท. เอตฺถ จ วิกรณการิยวิธิปฺปกรณโต ‘‘โอกาโร’’ติ โอวิกรณํ คยฺหติ. ตนุเต, พหุวจเน ‘‘ยวการา จา’’ติ วตฺตํ, ตนฺวนฺเต. ตนุเส, ตนุวฺเห. ตนฺเว, ตนุมฺเห.

ឱការបច្ច័យ ពីតនាទិគណៈ រមែងដល់នូវភាពជា ឧ ខ្លះ។ វ៉ាសព្ទនេះ មានប្រយោជន៍ដល់ការចែកវិភាគដែលកំណត់ទុក (វវត្ថិតវិភាសា)។ ហើយក្នុងទីនេះ ព្រោះអធិការនៃវិធីធ្វើវិករណបច្ច័យ បទថា «ឱការោ» គឺលោកកាន់យកនូវ ឱវិករណបច្ច័យ។ តនុតេ, ក្នុងពហុវចនៈ ព្រោះមានការតាមទៅនៃសូត្រថា «យវការា ច» សម្រេចរូបជា តន្វន្តេ។ តនុសេ, តនុវ្ហេ។ តន្វេ, តនុម្ហេ។

กมฺเม ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ตนุธาตฺวนฺตสฺส ยมฺหิ อากาโร, ปตายเต, ปตายนฺเต. ปตายติ, ปตายนฺติ. อาการาภาเว ปตญฺญติ, ปตญฺญนฺติ. ตโนตุ, ตโนนฺตุ. ตเนยฺย, ตเนยฺยุํ. อตนิ, อตนึสุ. อตายิตฺถ, ปตายิ. ตนิสฺสติ, ตนิสฺสนฺติ. ปตายิสฺสติ, ปตายิสฺสนฺติ. อตนิสฺส. ปตายิสฺส อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មការកៈ ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» ទីបំផុតនៃតនុធាតុ ដល់នូវភាពជា អាការៈ ក្នុងព្រោះ យបច្ច័យ សម្រេចរូបជា បតាយតេ, បតាយន្តេ។ បតាយតិ, បតាយន្តិ។ កាលបើគ្មានអាការៈ សម្រេចរូបជា បតញ្ញតិ, បតញ្ញន្តិ។ តនោតុ, តនោន្តុ។ តនេយ្យ, តនេយ្យុំ។ អតនិ, អតនិំសុ។ អតាយិត្ថ, បតាយិ។ តនិស្សតិ, តនិស្សន្តិ។ បតាយិស្សតិ, បតាយិស្សន្តិ។ អតនិស្ស។ បតាយិស្ស ជាដើម។

กร กรเณ, ปุญฺญํ กโรติ.

ករ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ធ្វើ, បុញ្ញំ ករោតិ។

พหุวจเน ‘‘วา’’ติ วตฺตมาเน, ‘‘อุตฺตโมกาโร’’ติ อุตฺเต กเต –

ក្នុងពហុវចនៈ កាលបើបទថា «វា» តាមទៅ, កាលបើការធ្វើឲ្យជា ឧ (ឧត្តៈ) ដោយសូត្រថា «ឧត្តមោការោ» ធ្វើហើយ —

‘‘วา, อุตฺต’’นฺติ จ วตฺตเต.

បទថា «វា» និង «ឧត្តំ» រមែងតាមទៅ។

๕๒๒. กรสฺสากาโร จ.

៥២២. ករស្សាការោ ច។

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อกาโร อุตฺตมาปชฺชเต วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, ‘‘ยวการา จา’’ติ อปทนฺตสฺส ปรอุการสฺส วกาโร, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตุรการสฺส วการสฺมึ โลโป, วการสฺส ทฺวิตฺเต ตสฺส ‘‘พฺโพ วฺวสฺสา’’ติ พการทฺวยํ, กุพฺพนฺติ, กโรนฺติ. กโรสิ, กโรถ. กโรมิ, กโรม. ตถา กุรุเต, กุพฺพนฺเต. กุรุเส, กุรุวฺเห. กุพฺเพ, กุรุมฺเห. ยิรปฺปจฺจเย รการโลโป, กยิรติ, กยิรนฺติ อิจฺจาทิ.

អការៈ នៃធាតុនេះគឺ ករៈ រមែងដល់នូវភាពជា ឧ ខ្លះ។ វ៉ាសព្ទនេះ មានប្រយោជន៍ដល់ការចែកវិភាគដែលកំណត់ទុក (វវត្ថិតវិភាសា), ដោយសូត្រថា «យវការា ច» មានការប្រែជា វការៈ នៃឧការៈខាងចុងដែលមិនមែនជាទីបំផុតបទ, ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» មានការលុប រការៈ នៃធាតុ ក្នុងព្រោះ វការៈ, កាលបើធ្វើ វការៈ ឲ្យមានទ្វេភាវៈ (តម្រួត) ដោយសូត្រថា «ព្ពោ វ្វស្ស» ក៏មានការប្រែជា ពការៈពីរ (ព្ព), សម្រេចរូបជា កុព្វន្តិ, ករោន្តិ។ ករោសិ, ករោថ។ ករោមិ, ករោម។ ដូចគ្នាដែរ កុរុតេ, កុព្វន្តេ។ កុរុសេ, កុរុវ្ហេ។ កុព្វេ, កុរុម្ហេ។ ក្នុងព្រោះ យិរបច្ច័យ មានការលុប រការៈ សម្រេចរូបជា កយិរតិ, កយិរន្តិ ជាដើម។

กมฺเม [Pg.319] ยปฺปจฺจเย ‘‘อิวณฺณาคโม วา’’ติ อีการาคโม, ยการสฺส ทฺวิตฺตํ, กรียฺยเต กโฏ เตน, กรียฺยติ, กรียฺยนฺติ. กรียติ, กรียนฺติ วา. อีการาภาเว ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา สธาตฺวนฺตสฺส ยการตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ. กยฺยติ, กยฺยนฺติ. อิการาคเม ‘‘กฺวจิ ธาตุ’’อิจฺจาทิสุตฺเต จคฺคหเณน รยานํ วิปริยโย, กยิรติ กโฏ เตน, กยิรนฺติ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មការកៈ កាលបើ យបច្ច័យ ខាងចុង ដោយសូត្រថា «ឥវណ្ណាកមោ វា» មានការចុះ ឦការាគម, ការធ្វើទ្វេភាវៈនៃ យការៈ, សម្រេចរូបជា ករីយ្យតេ កដោ តេន, ករីយ្យតិ, ករីយ្យន្តិ។ ឬ ករីយតិ, ករីយន្តិ។ កាលបើគ្មាន ឦការាគម ដោយសូត្រជាដើមថា «តស្ស ចវគ្គ» មានការប្រែជា យការៈ ព្រមទាំងទីបំផុតនៃធាតុ និងការធ្វើទ្វេភាវៈ សម្រេចរូបជា កយ្យតិ, កយ្យន្តិ។ កាលបើចុះ ឥការាគម ដោយការកាន់យក ចសព្ទ ក្នុងសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» មានការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងគ្នា (វិបរិយាយ) នៃ រការៈ និង យការៈ សម្រេចរូបជា កយិរតិ កដោ តេន, កយិរន្តិ ជាដើម។

ตถา กุสลํ กโรตุ, กุรุตุ วา, กุพฺพนฺตุ, กโรนฺตุ. กโรหิ, กโรถ. กโรมิ, กโรม. กุรุตํ, กุพฺพนฺตํ. กุรุสฺสุ, กุรสฺสุ วา, กุรุวฺโห. กุพฺเพ, กุพฺพามเส.

ដូចគ្នាដែរ កុសលំ ករោតុ, កុរុតុ វា, កុព្វន្តុ, ករោន្តុ។ ករោហិ, ករោថ។ ករោមិ, ករោម។ កុរុតំ, កុព្វន្តំ។ កុរុស្សុ, កុរស្សុ វា, កុរុវ្ហោ។ កុព្វេ, កុព្វាមសេ។

กมฺเม กรียตุ, กรียนฺตุ, กยฺยตํ, กยิรตํ, กยิรตุ.

ក្នុងកម្មការកៈ ករីយតុ, ករីយន្តុ, កយ្យតំ, កយិរតំ, កយិរតុ។

สตฺตมิยํ กเร, กเรยฺย, กเรยฺยุํ. กเรยฺยาสิ, กเรยฺยาถ. กเรยฺยามิ, กเรยฺยาม. อุตฺเต กุพฺเพ, กุพฺเพยฺย.

ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ ករេ, ករេយ្យ, ករេយ្យុំ។ ករេយ្យាសិ, ករេយ្យាថ។ ករេយ្យាមិ, ករេយ្យាម។ កាលបើធ្វើជា ឧ (ឧត្តៈ) សម្រេចរូបជា កុព្វេ, កុព្វេយ្យ។

ยิรปฺปจฺจเย –

កាលបើ យិរបច្ច័យ ខាងចុង —

ยิรโต อาตฺตเมยฺยสฺส, เอถาทิสฺเสยฺยุมาทิสุ;

เอยฺยสทฺทสฺส โลโป จ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา.

យិរតោ អាត្តមេយ្យស្ស, េថាទិស្សេយ្យុម្មាទីសុ; េយ្យសទ្ទស្ស លោបោ ច, «ក្វចិ ធាតុ»តិអាទិនា។

สรโลปาทิ, กยิรา, กยิรุํ. กยิราสิ, กยิราถ. กยิรามิ, กยิราม. อตฺตโนปเท กยิราถ ธีโร, กุพฺเพถ, กเรถ วา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา กุสฺส กฺรุ จ, กฺรุพฺเพถ, กฺรุพฺเพรํ. กฺรุพฺเพโถ, กฺรุพฺเพยฺยาวฺโห. กฺรุพฺเพยฺยํ, กฺรุพฺเพยฺยามฺเห. กมฺเม กรีเยยฺย, กรีเยยฺยุํ.

ការលុបស្រៈជាដើម សម្រេចរូបជា កយិរា, កយិរុំ។ កយិរាសិ, កយិរាថ។ កយិរាមិ, កយិរាម។ ក្នុងអត្តនោបទ កយិរាថ ធីរោ, កុព្វេថ, ឬ ករេថ។ ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» មានការប្រែ កៈ ជា គ្រុ ខ្លះ សម្រេចរូបជា គ្រុព្វេថ, គ្រុព្វេរំ។ គ្រុព្វេថោ, គ្រុព្វេយ្យាវ្ហោ។ គ្រុព្វេយ្យំ, គ្រុព្វេយ្យាម្ហេ។ ក្នុងកម្មការកៈ ករីយេយ្យ, ករីយេយ្យុំ។

หิยฺยตฺตนิยํ [Pg.320] ‘‘กรสฺส กา’’ติ โยควิภาเคน กา โหติ, สรโลปาทิ.

ក្នុងហិយ្យត្តនីវិភត្តិ ដោយការបំបែកសូត្រថា «ករស្ស កា» មានការប្រែជា កា, ការលុបស្រៈជាដើម។

อกา, อกรา, อกรู. อกโร, อกตฺถ, อกโรตฺถ. อกํ, อกรํ, อกมฺห, อกรมฺห. อกตฺถ. อกรึ, อกรมฺหเส.

អកា, អករា, អករូ។ អករោ, អកត្ថ, អករោត្ថ។ អកំ, អករំ, អកម្ហ, អករម្ហ។ អកត្ថ។ អករិំ, អករម្ហសេ។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «វា» រមែងតាមទៅ។

๕๒๓. กรสฺส กาสตฺตมชฺชตนิมฺหิ.

៥២៣. ករស្ស កាសត្តមជ្ជតនិម្ហិ។

กร อิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺเสว กาสตฺตํ โหติ วา อชฺชตนิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ ปเร. ‘‘กาสตฺต’’มิติ ภาวนิทฺเทเสน อญฺญสฺมาปิ ธาตุโต สาคโม. อถ วา ยทา กรสฺส กา โหติ, สตฺตญฺจาคโม อชฺชตนิมฺหิ วาติ อตฺโถ, ตทา ‘‘สตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ โยควิภาเคน อญฺญสฺมาปิ ธาตุโต สาคโมปิ สิชฺฌติ, ‘‘โยควิภาคโต อิฏฺฐปฺปสิทฺธี’’ติ เยภุยฺเยน ทีฆโตว โหติ, ‘‘กรสฺส กา’’ติ โยควิภาเคน กาภาโว จ หิยฺยตฺตนิยํ สิทฺโธ โหติ.

ការប្រែជា កា និងការចុះ សការាគម (កាសត្តៈ) ទាំងមូល នៃធាតុនេះគឺ ករៈ រមែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះអជ្ជតនីវិភត្តិខាងចុង។ ដោយការសម្តែងនូវភាវៈថា «កាសត្តំ» សូម្បីតែការចុះ សការាគម ពីធាតុដទៃ ក៏មានដែរ។ មួយវិញទៀត ក្នុងកាលណាមានការប្រែ ករធាតុ ជា កា និងការចុះ សការាគម ក្នុងព្រោះអជ្ជតនីវិភត្តិខ្លះ នេះជាអត្ថ, ក្នុងកាលនោះ ដោយការបំបែកសូត្រថា «សត្តមជ្ជតនិម្ហិ» សូម្បីតែការចុះ សការាគម ពីធាតុដទៃ ក៏សម្រេចបានដែរ, ដោយពាក្យថា «ការសម្រេចបាននូវរូបដែលប្រាថ្នា ដោយការបំបែកសូត្រ» ជាទូទៅ រមែងមានសម្លេងវែង តែម្តង, និងដោយការបំបែកសូត្រថា «ករស្ស កា» ភាពមិនមានការប្រែជា កា ក៏សម្រេចបានក្នុងហិយ្យត្តនីវិភត្តិដែរ។

อกาสิ, อกาสุํ. อกาสิ, อกาสิตฺถ. อกาสึ, อกาสิมฺห. อกาสิตฺถ. กาสตฺตาภาเว อกริ, กริ, อกรึสุ, กรึสุ, อกํสุ, อกรุํ. อกริ, อกริตฺถ. อกรึ, กรึ, อกริมฺห, กริมฺห. อกริตฺถ. อกรียิตฺถ, อกรียิ วา.

អកាសិ, អកាសុំ។ អកាសិ, អកាសិត្ថ។ អកាសិំ, អកាសិម្ហ។ អកាសិត្ថ។ កាលបើគ្មានការប្រែជា កា និងចុះ សការាគម សម្រេចរូបជា អករិ, ករិ, អករិំសុ, ករិំសុ, អកំសុ, អករុំ។ អករិ, អករិត្ថ។ អករិំ, ករិំ, អករិម្ហ, ករិម្ហ។ អករិត្ថ។ អករីយិត្ថ, អករីយិ វា។

‘‘วา, โลโป, ภวิสฺสนฺติมฺหิ สฺสสฺส จา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា «វា», «លោបោ», «ភវិស្សន្តិម្ហិ» និង «ស្សស្ស ច» រមែងតាមទៅ។

๕๒๔. กรสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาโห.

៥២៤. ករស្ស សប្បច្ចយស្ស កាហោ។

กรอิจฺเจตสฺส [Pg.321] ธาตุสฺส สปฺปจฺจยสฺส กาหาเทโส โหติ วา ภวิสฺสนฺติมฺหิ, สฺสสฺส จ โลโป โหติ. อธิกภูตสปฺปจฺจยคฺคหเณน วจมุจภุชาทิโต สฺสสฺส ขาเทโส, วส ฉิทิ ลภาทิโต ฉาเทโส จ โหติ.

ការអាទេសជា កាហៈ នៃធាតុនេះគឺ ករៈ ព្រមទាំងបច្ច័យ រមែងមានខ្លះ ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ, និងមានការលុប ស្សការៈ ផង។ ដោយការកាន់យកនូវបទថា «សប្បច្ចយ» ដែលលើសមក មានការអាទេស ស្សការៈ ជា ខការៈ ពីធាតុទាំងឡាយមាន វចៈ មុចៈ ភុជៈ ជាដើម, និងមានការអាទេសជា ឆការៈ ពីធាតុទាំងឡាយមាន វសៈ ឆិទៈ លភៈ ជាដើម។

กาหติ, กาหนฺติ. กาหสิ, กาหถ. กาหามิ, กาหาม. อิการาคเม กาหิติ, กาหินฺติ อิจฺจาทิ. กาหาภาเว กริสฺสติ, กริสฺสนฺติ. กริสฺสสิ, กริสฺสถ. กริสฺสามิ, กริสฺสาม. กริสฺสเต, กริสฺสนฺเต. กริสฺสเส, กริสฺสวฺเห. กริสฺสํ, กริสฺสามฺเห. กรียิสฺสติ, กรียิสฺสนฺติ. อกริสฺส. อกรียิสฺสา อิจฺจาทิ.

កាហតិ, កាហន្តិ។ កាហសិ, កាហថ។ កាហាមិ, កាហាម។ កាលបើចុះ ឥការាគម សម្រេចរូបជា កាហិតិ, កាហិន្តិ ជាដើម។ កាលបើគ្មានការប្រែជា កាហៈ សម្រេចរូបជា ករិស្សតិ, ករិស្សន្តិ។ ករិស្សសិ, ករិស្សថ។ ករិស្សាមិ, ករិស្សាម។ ករិស្សតេ, ករិស្សន្តេ។ ករិស្សសេ, ករិស្សវ្ហេ។ ករិស្សំ, ករិស្សាម្ហេ។ ករីយិស្សតិ, ករីយិស្សន្តិ។ អករិស្ស។ អករីយិស្សា ជាដើម។

ยทา สํปุพฺโพ, ตทา ‘‘ปุรสมุปปรีหิ กโรติสฺส ข ขรา วา’’ติ โยควิภาเคน ตฺยาทิวิภตฺตีสุปิ สํปุพฺพกโรติสฺส ขราเทโส.

ក្នុងកាលណាមាន សំ-ឧបសគ្គ នៅខាងមុខ, ក្នុងកាលនោះ ដោយការបំបែកសូត្រថា «បុរាសមុបបរីហិ ករោតិស្ស ខ ខរា វា» សូម្បីតែក្នុងវិភត្តិទាំងឡាយមាន តិ ជាដើម ក៏មានការអាទេសជា ខរៈ នៃករធាតុដែលមាន សំ-ឧបសគ្គ នៅខាងមុខដែរ។

อภิสงฺขโรติ, อภิสงฺขโรนฺติ. อภิสงฺขรียติ, อภิสงฺขรียนฺติ. อภิสงฺขโรตุ. อภิสงฺขเรยฺย. อภิสงฺขริ, ขาเทเส อภิสงฺขาสิ วา. อภิสงฺขริสฺสติ. อภิสงฺขริสฺส อิจฺจาทิ.

អភិសង្ខរោតិ, អភិសង្ខរោន្តិ។ អភិសង្ខរីយតិ, អភិសង្ខរីយន្តិ។ អភិសង្ខរោតុ។ អភិសង្ខរេយ្យ។ អភិសង្ខរិ, ឬក្នុងកាលដែលមានការប្លែងជា ខាការៈ ជា អភិសង្ខាសិ ខ្លះ។ អភិសង្ខរិស្សតិ។ អភិសង្ខរិស្ស ជាដើម។

สก สตฺติมฺหิ, โอปจฺจโย, สกฺโกติ, สกฺโกนฺติ. สกฺโกสิ, สกฺโกถ. สกฺโกมิ, สกฺโกม อิจฺจาทิ.

សកធាតុ ក្នុងអត្ថថាមានសមត្ថភាព (សក្តិ), ចុះ ឱបច្ច័យ, សក្កោតិ, សក្កោន្តិ។ សក្កោសិ, សក្កោថ។ សក្កោមិ, សក្កោម ជាដើម។

อป ปาปุณเน, ปปุพฺโพ, ปปฺโปติ, ปปฺโปนฺติ. ปปฺโปสิ, ปปฺโปถ. ปปฺโปมิ, ปปฺโปม. ปปฺโปตุ, ปปฺโปนฺตุ อิจฺจาทิ.

អបធាតុ ក្នុងអត្ថថាដល់, មាន បបុព្វបទ, បប្បោតិ, បប្បោន្តិ។ បប្បោសិ, បប្បោថ។ បប្បោមិ, បប្បោម។ បប្បោតុ, បប្បោន្តុ ជាដើម។

ตนาทิคโณ.

តនាទិគណៈ។

จุราทิคณ

ចុរាទិគណៈ។

ธุร [Pg.322] เถยฺเย, ปุเร วิย ธาตฺวนฺตโลโป, วิภตฺตุปฺปตฺติ.

ធុរធាតុ ក្នុងអត្ថថាលួច, ការលុបទីបំផុតធាតុដូចមុន, ការចុះវិភត្តិ។

‘‘ตถา กตฺตริ จา’’ติ อิโต ‘‘กตฺตรี’’ติ จ สีหวิโลกเนน ภาวกมฺมคฺคหณานิ จ วตฺตนฺเต, มณฺฑูกคติยา การิตคฺคหณญฺจ.

បទថា “កត្តរិ” ពីសូត្រនេះថា “តថា កត្តរិ ច” ក្តី, ការកាន់យកនូវភាវៈនិងកម្មដោយសីហវិលោកនវិធីក្តី, និងការកាន់យកនូវការិតៈដោយមណ្ឌូកគតិវិធីក្តី រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។

๕๒๕. จุราทิโต เณณยา.

៥២៥. “ចុរាទិតោ ណេណយា” (ចុះ ណេ និង ណយ បច្ច័យ ក្រោយពីចុរាទិគណៈ)។

จุรอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคณโต เณ ณยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กตฺตริ, ภาเว จ กมฺมนิ, วิภตฺติปฺปจฺจเยสุ. ‘‘การิตํ วิย ณานุพนฺโธ’’ติ เณ ณยานํ การิตพฺยปเทโส.

ណេ និង ណយ បច្ច័យទាំងឡាយនេះ រមែងមានក្រោយពីធាតុគណៈមានចុរធាតុជាដើម ក្នុងកត្តុអត្ថ ភាវអត្ថ និងកម្មអត្ថ ក្នុងកាលដែលវិភត្តិជាបច្ច័យនៅខាងចុង។ ការហៅឈ្មោះថា ការិតៈ នៃណេ និងណយបច្ច័យទាំងឡាយ ព្រោះមាន ណអនុពន្ធ ដូចជាការិតបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ការិតំ វិយ ណានុពន្ធោ”។

๕๒๖. การิตานํ โณ โลปํ.

៥២៦. “ការិតានំ ណោ លោបំ” (លុប ណអក្សរ នៃកាលិតបច្ច័យទាំងឡាយ)។

การิตปฺปจฺจยานํ ณกาโร โลปมาปชฺชเต.

ណការៈ (អក្សរ ណ) នៃកាលិតបច្ច័យទាំងឡាយ រមែងដល់នូវការលុប។

๕๒๗. อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต.

៥២៧. “អសំយោគន្តស្ស វុទ្ធិ ការិតេ” (ធ្វើវុទ្ធិធាតុដែលមានទីបំផុតមិនមែនជាសំយោគ កាលបើកាលិតបច្ច័យនៅខាងចុង)។

อสํโยคนฺตสฺส ธาตุสฺส การิเต ปเร วุทฺธิ โหตีติ อุการสฺโสกาโร วุทฺธิ.

ការធ្វើវុទ្ធិ រមែងមានដល់ធាតុដែលមានទីបំផុតមិនមែនជាសំយោគ កាលបើកាលិតបច្ច័យនៅខាងចុង គឺការធ្វើវុទ្ធិ ឧការៈ ជា ឱការៈ។

ธนํ โจเรติ, โจเรนฺติ. โจเรสิ, โจเรถ. โจเรมิ, โจเรม. ณยปฺปจฺจเย – โจรยติ, โจรยนฺติ. โจรยสิ, โจรยถ. โจรยามิ, โจรยาม. โจรยเต, โจรยนฺเต. โจรยเส, โจรยวฺเห. โจรเย, โจรยามฺเห.

ធនំ ចោរេតិ, ចោរេន្តិ។ ចោរេសិ, ចោរេថ។ ចោរេមិ, ចោរេម។ ក្នុងណយបច្ច័យ – ចោរយតិ, ចោរយន្តិ។ ចោរយសិ, ចោរយថ។ ចោរយាមិ, ចោរយាម។ ចោរយតេ, ចោរយន្តេ។ ចោរយសេ, ចោរយវ្ហេ។ ចោរយេ, ចោរយាម្ហេ។

กมฺเม ยปฺปจฺจเย อีการาคโม, สรโลปาทิ จ, โจรียเต เทวทตฺเตน, โจรียติ, โจรียนฺติ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកម្មអត្ថ កាលបើ យបច្ច័យនៅខាងចុង មានការចុះ ឦការាគម និងការលុបស្រៈជាដើម ដូចជា ចោរីយតេ ទេវទត្តេន, ចោរីយតិ, ចោរីយន្តិ ជាដើម។

โจเรตุ[Pg.323], โจเรนฺตุ. โจเรหิ. โจรยตุ, โจรยนฺตุ. โจรย, โจรยาหิ.

ចោរេតុ, ចោរេន្តុ។ ចោរេហិ។ ចោរយតុ, ចោរយន្តុ។ ចោរយ, ចោរយាហិ។

โจเรยฺย, โจเรยฺยุํ. โจรเย, โจรเยยฺยุํ. อโจเรสิ, โจเรสิ, อโจเรสุํ, โจเรสุํ. อโจรยิ, โจรยิ, อโจรยึสุ, โจรยึสุ, อโจรยุํ, โจรยุํ. อโจเรสิ, อโจเรสิตฺถ. ตฺวํ อโจรยิ, อโจรยิตฺถ. อโจเรสึ, อโจเรสิมฺห. อโจรยึ, อโจรยิมฺห. อโจรยิตฺถ. อโจรียิตฺถ, อโจรียิ.

ចោរេយ្យ, ចោរេយ្យុំ។ ចោរយេ, ចោរយេយ្យុំ។ អចោរេសិ, ចោរេសិ, អចោរេសុំ, ចោរេសុំ។ អចោរយិ, ចោរយិ, អចោរយិំសុ, ចោរយិំសុ, អចោរយុំ, ចោរយុំ។ អចោរេសិ, អចោរេសិត្ថ។ ត្វំ អចោរយិ, អចោរយិត្ថ។ អចោរេសិំ, អចោរេសិម្ហ។ អចោរយិំ, អចោរយិម្ហ។ អចោរយិត្ថ។ អចោរីយិត្ថ, អចោរីយិ។

โจริสฺสติ, โจริสฺสนฺติ. โจรยิสฺสติ, โจรยิสฺสนฺติ. โจรียิสฺสเต, โจรียิสฺสนฺเต. โจรียิสฺสติ, โจรียิสฺสนฺติ. อโจริสฺส, อโจรยิสฺส. อโจรียิสฺสถ, อโจรียิสฺส อิจฺจาทิ.

ចោរិស្សតិ, ចោរិស្សន្តិ។ ចោរយិស្សតិ, ចោរយិស្សន្តិ។ ចោរីយិស្សតេ, ចោរីយិស្សន្តេ។ ចោរីយិស្សតិ, ចោរីយិស្សន្តិ។ អចោរិស្ស, អចោរយិស្ស។ អចោរីយិស្សថ, អចោរីយិស្ស ជាដើម។

ตถา จินฺต จินฺตายํ, สํโยคนฺตตฺตา วุทฺธิอภาโวว วิเสโส.

ដូចគ្នាដែរ ចិន្តធាតុ ក្នុងអត្ថថាគិត, មានសេចក្តីប្លែកត្រង់មិនមានវុទ្ធិ ព្រោះមានទីបំផុតជាសំយោគ។

จินฺเตติ, จินฺตยติ, จินฺเตนฺติ, จินฺตยนฺติ. จินฺเตตุ, จินฺตยตุ. จินฺเตยฺย, จินฺตเยยฺย. อจินฺเตสิ, จินฺเตสิ, อจินฺตยิ, จินฺตยิ. จินฺเตสฺสติ, จินฺตยิสฺสติ. อจินฺติสฺส, อจินฺตยิสฺส อิจฺจาทิ.

ចិន្តេតិ, ចិន្តយតិ, ចិន្តេន្តិ, ចិន្តយន្តិ។ ចិន្តេតុ, ចិន្តយតុ។ ចិន្តេយ្យ, ចិន្តយេយ្យ។ អចិន្តេសិ, ចិន្តេសិ, អចិន្តយិ, ចិន្តយិ។ ចិន្តេស្សតិ, ចិន្តយិស្សតិ។ អចិន្តិស្ស, អចិន្តយិស្ស ជាដើម។

มนฺต คุตฺตภาสเน, มนฺเตติ, มนฺตยติ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ.

មន្តធាតុ ក្នុងអត្ថថានិយាយការសម្ងាត់, មន្តេតិ, មន្តយតិ ជាដើម ស្មើនឹងធាតុមុន។

ปาล รกฺขเณ, ธมฺมํ ปาเลติ, ปาลยติ. ปาลียติ. ปาเลตุ, ปาลยตุ อิจฺจาทิ.

បាលធាតុ ក្នុងអត្ថថារក្សា, ធម្មំ បាលេតិ, បាលយតិ។ បាលីយតិ។ បាលេតុ, បាលយតុ ជាដើម។

ฆฏ ฆฏเน, ฆาเฏติ, ฆาฏยติ, ฆเฏติ, ฆฏยติ, ฆฏาทิตฺตา วิกปฺเปน วุทฺธิ.

ឃដធាតុ ក្នុងអត្ថថាព្យាយាម, ឃាដេតិ, ឃាដយតិ, ឃដេតិ, ឃដយតិ, មានការធ្វើវុទ្ធិដោយមិនទៀងទាត់ (វិកប្បៈ) ព្រោះជាឃដាទិគណៈ។

วิท ญาเณ, เวเทติ, เวทยติ.

វិទធាតុ ក្នុងអត្ថថាដឹង, វេទេតិ, វេទយតិ។

คณ [Pg.324] สงฺขฺยาเน, ‘‘ฆฏาทีนํ วา’’ติ น วุทฺธิ, คเณติ, คณยติ อิจฺจาทิ, สพฺพตฺถ สุโพธํ.

គណធាតុ ក្នុងអត្ថថារាប់, មិនមានវុទ្ធិដោយសូត្រថា “ឃដាទីនំ វា”, គណេតិ, គណយតិ ជាដើម, ងាយយល់ក្នុងទីទាំងពួង។

จุราทิคโณ.

ចុរាទិគណៈ។

ภูวาที จ รุธาที จ, ทิวาที สฺวาทโย คณา;

กิยาที จ ตนาที จ, จุราที จิธ สตฺตธา.

ភូវាទិគណៈ និងរុធាទិគណៈ, ទិវាទិគណៈ និងស្វាទិគណៈ, កិយាទិគណៈ និងតនាទិគណៈ, និងចុរាទិគណៈ ក្នុងទីនេះ មាន ៧ ប្រការ។

วิกรณวิธานํ สมตฺตํ.

វិធីចាត់ចែងវិករណបច្ច័យ ចប់ហើយ។

ธาตุปฺปจฺจยนฺตนย

វិធីនៃធាតុដែលមានបច្ច័យនៅខាងចុង (ធាតុប្បច្ចយន្តន័យ)។

อถ ธาตุปฺปจฺจยนฺตา วุจฺจนฺเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីធាតុប្បច្ច័យទាំងឡាយ។

ตตฺถ ธาตฺวตฺเถ นิทฺทิฏฺฐา ขาทิการิตนฺตา ปจฺจยา ธาตุปฺปจฺจยา นาม.

បណ្តាធាតុប្បច្ច័យទាំងនោះ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ខបច្ច័យជាដើម និងការិតបច្ច័យជាទីបំផុត ដែលសម្តែងក្នុងអត្ថរបស់ធាតុ ឈ្មោះថា ធាតុប្បច្ច័យ។

ติช นิสาน พนฺธนขมาสุ, ธาตุสญฺญาทิ.

តិជធាតុ ក្នុងអត្ថថាធ្វើឲ្យមុត ជំពាក់ និងអត់ធន់, ការតាំងឈ្មោះថាធាតុជាដើម។

‘‘ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา’’ติ อิโต ธาตุคฺคหณํ อนุวตฺตเต, ‘‘ปรา, ปจฺจยา’’ติ จ อธิกาโร.

បទថា “ធាតុ” ពីរូបសូត្រនេះថា “ធាតុលិង្គេហិ បរា បច្ចយា” រមែងតាមទៅ, និងបទថា “បរា, បច្ចយា” ជាអធិការៈ។

๕๒๘. ติช คุป กิต มาเนหิ ข ฉ สา วา.

៥២៨. “តិជ គុប កិត មានេហិ ខ ឆ សា វា” (ចុះ ខ ឆ ស បច្ច័យ ក្រោយពីតិជៈ គុបៈ កិតៈ និងមានធាតុទាំងឡាយខ្លះ)។

ติช คุป กิต มาน อิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ข ฉ ส อิจฺเจเต ปจฺจยา ปรา โหนฺติ วา.

ខ ឆ ស បច្ច័យទាំងឡាយនេះ រមែងចុះខាងចុងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ គឺ តិជៈ គុបៈ កិតៈ និងមានៈ ទាំងឡាយនេះខ្លះ។

ติชโต ขนฺติยํ โขว, นินฺทายํ คุปโต ตุ โฉ;

กิตา โฉ โสว มานมฺหา, ววตฺถิตวิภาสโต.

ព្រោះការកំណត់វិភាសា (ការចែកមិនទៀងទាត់) ខបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីតិជធាតុ ក្នុងអត្ថថាអត់ធន់ប៉ុណ្ណោះ, ឆបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីគុបធាតុ ក្នុងអត្ថថាដៀលដៀម, ឆបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីកិតធាតុ, សបច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីមានធាតុប៉ុណ្ណោះ។

‘‘กฺวจาทิวณฺณานเมกสฺสรานํ ทฺเวภาโว’’ติ ธาตฺวาทิสฺส ทฺวิภาโว.

ការធ្វើទ្វេភាវៈ (តម្រួត) នៃតួដើមរបស់ធាតុ ដោយសូត្រថា “ក្វចាទិវណ្ណានមេកស្សរានំ ទ្វេភាវោ”។

‘‘พฺยญฺชนนฺตสฺสา’’ติ วตฺตมาเน –

កាលបើបទថា “ព្យញ្ជនន្តស្ស” កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ –

๕๒๙. โก เข จ.

៥២៩. “កោ ខេ ច” (កាលបើ ខបច្ច័យនៅខាងចុង ឲ្យប្លែងព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុជា ក)។

ธาตฺวนฺตสฺส [Pg.325] พฺยญฺชนสฺส กการาเทโส โหติ ขปฺปจฺจเย ปเร.

ការប្លែងជា កការៈ នៃព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ រមែងមាន កាលបើ ខបច្ច័យនៅខាងចុង។

ติติกฺข อิติ ฐิเต –

កាលបើតាំងរូបទុកថា តិតិក្ខៈ ដូច្នេះហើយ –

ธาตุวิหิตานํ ตฺยาทิวิภตฺตีนํ อธาตุโต อปฺปวตฺติยมาห.

(ព្រះអាចារ្យ) ពោលនូវការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃត្យាទិវិភត្តិទាំងឡាយដែលកំណត់ទុកសម្រាប់ធាតុ ក្រោយពីអធាតុ (អ្វីដែលមិនមែនជាធាតុ)។

๕๓๐. ธาตุปฺปจฺจเยหิ วิภตฺติโย.

៥៣០. “ធាតុប្បច្ចយេហិ វិភត្តិយោ” (ចុះវិភត្តិទាំងឡាយ ក្រោយពីធាតុប្បច្ច័យ)។

ธาตฺวตฺเถ นิทฺทิฏฺเฐหิ ขาทิการิตนฺเตหิ ปจฺจเยหิ ตฺยาทโย วิภตฺติโย โหนฺตีติ ปุเร วิย วตฺตมานาทโย โยเชตพฺพา.

វិភត្តិទាំងឡាយមាន ត្យាទិវិភត្តិជាដើម រមែងចុះក្រោយពីបច្ច័យទាំងឡាយ មាន ខបច្ច័យជាដើម និងការិតបច្ច័យជាទីបំផុត ដែលសម្តែងក្នុងអត្ថរបស់ធាតុ ដូច្នេះ គួរផ្សំវត្តិមានាវិភត្តិជាដើមដូចមុន។

อติวากฺยํ ติติกฺขติ, ติติกฺขนฺติ. กมฺเม ติติกฺขียติ. ตถา ติติกฺขตุ, ติติกฺขนฺตุ. ติติกฺเขยฺย, ติติกฺเขยฺยุํ. อติติกฺขิ, อติติกฺขึสุ. ติติกฺขิสฺสติ. อติติกฺขิสฺส อิจฺจาทิ.

អតិវាក្យំ តិតិក្ខតិ, តិតិក្ខន្តិ។ ក្នុងកម្មអត្ថ តិតិក្ខីយតិ។ ដូចគ្នាដែរ តិតិក្ខតុ, តិតិក្ខន្តុ។ តិតិក្ខេយ្យ, តិតិក្ខេយ្យុំ។ អតិតិក្ខិ, អតិតិក្ខិំសុ។ តិតិក្ខិស្សតិ។ អតិតិក្ខិស្ស ជាដើម។

ขปฺปจฺจยาภาเว อปฺปจฺจยสฺส เอกาโร, เตเชติ, เตชติ วา, เตชนฺติ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកាលដែលមិនមាន ខបច្ច័យ មានការប្លែង អបច្ច័យ ជា ឯការៈ ខ្លះ ដូចជា តេជេតិ, តេជតិ ឬ តេជន្តិ ជាដើម។

คุป โคปเน, ฉปฺปจฺจเย ทฺวิภาโว, ‘‘ปุพฺโพพฺภาโส’’ติ อพฺภาสสญฺญา, ‘‘อพฺภาสสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘อนฺตสฺสิวณฺณากาโร วา’’ติ อพฺภาสนฺตสฺสิกาโร, ‘‘กวคฺคสฺส จวคฺโค’’ติ อพฺภาสคการสฺส ชกาโร จ.

គុបធាតុ ក្នុងអត្ថថារក្សា, កាលបើ ឆបច្ច័យនៅខាងចុង មានទ្វេភាវៈ, ការតាំងឈ្មោះថា អព្ភសៈ ដោយសូត្រថា “បុព្វោព្ភាសោ”, កាលបើបទថា “អព្ភសស្ស” កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ មានការប្លែងស្រៈបំផុតនៃអព្ភសៈជា ឥការៈ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “អន្តស្សិវណ្ណាកោរោ វា”, និងការប្លែង គការៈ នៃអព្ភសៈជា ជការៈ ដោយសូត្រថា “កវគ្គស្ស ចវគ្គោ”។

๕๓๑. พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จ.

៥៣១. “ព្យញ្ជនន្តស្ស ចោ ឆប្បច្ចយេសុ ច” (កាលបើ ឆបច្ច័យទាំងឡាយនៅខាងចុង ឲ្យប្លែងព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុជា ច)។

ธาตฺวนฺถสฺส พฺยญฺชนสฺส จการาเทโส โหติ ฉปฺปจฺจเยสุ ปเรสุ. ตโต วิภตฺติโย, กายํ ชิคุจฺฉติ, ชิคุจฺฉนฺติ. เสสํ ปุริมสมํ. ฉาภาเว โคเปติ, โคเปนฺติ อิจฺจาทิ.

ការប្លែងជា ចការៈ នៃព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ រមែងមាន កាលបើ ឆបច្ច័យទាំងឡាយនៅខាងចុង។ បន្ទាប់មក ចុះវិភត្តិទាំងឡាយ ដូចជា កាយំ ជិគុច្ឆតិ, ជិគុច្ឆន្តិ។ សេចក្តីដែលសល់ ស្មើនឹងផ្នែកមុន។ ក្នុងកាលដែលមិនមាន ឆបច្ច័យ គោបេតិ, គោបេន្តិ ជាដើម។

กิต โรคาปนยเน, ฉปฺปจฺจโย, ทฺวิตฺตญฺจ.

កិតធាតុ ក្នុងអត្ថថាកម្ចាត់រោគ, ចុះ ឆបច្ច័យ និងធ្វើទ្វេភាវៈ។

อพฺภาสคฺคหณมนุวตฺตเต[Pg.326].

បទថា “អព្ភសៈ” រមែងតាមទៅ។

๕๓๒. มานกิตานํ วตตฺตํ วา.

៥៣២. “មានកិតានំ វតត្តំ វា” (ប្លែងអព្ភសៈនៃមានធាតុ និងកិតធាតុ ជា វការៈ និង តការៈ ខ្លះ)។

อพฺภาสคตานํ มาน กิตอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ วการตการตฺตํ โหติ วา ยถากฺกมนฺติ ตกาโร, ธาตฺวนฺตสฺส จกาโร, เสสํ สมํ. โรคํ ติกิจฺฉติ, ติกิจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ. ตการาภาเว ‘‘กวคฺคสฺส จวคฺโค’’ติ จกาโร, วิจิกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉนฺติ อิจฺจาทิ.

ការប្លែងជា វការៈ និង តការៈ នៃអព្ភសៈរបស់ធាតុទាំងឡាយ គឺ មានៈ និង កិតៈ ទាំងឡាយនេះ រមែងមានខ្លះតាមលំដាប់ គឺប្លែងជា តការៈ, ប្លែងព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុជា ចការៈ, សេចក្តីដែលសល់ ស្មើគ្នា។ ដូចជា រោគំ តិកិច្ឆតិ, តិកិច្ឆន្តិ ជាដើម។ ក្នុងកាលដែលមិនមាន តការៈ មានការប្លែងជា ចការៈ ដោយសូត្រថា “កវគ្គស្ស ចវគ្គោ” ដូចជា វិចិកិច្ឆតិ, វិចិកិច្ឆន្តិ ជាដើម។

มาน วีมํสปูชาสุ, สปฺปจฺจยทฺวิภาวอีการวการา.

មានធាតុ ក្នុងអត្ថថាពិចារណា និងបូជា, ចុះ សបច្ច័យ, ធ្វើទ្វេភាវៈ, ប្លែងជា ឦការៈ និង វការៈ។

๕๓๓. ตโต ปามานานํ วา มํ เสสุ.

៥៣៣. “តតោ បាមានានំ វា មំ សេសុ” (ប្លែង បា និង មាន ក្រោយពីអព្ភសៈ ជា វ និង មំ ខ្លះ កាលបើ សបច្ច័យនៅខាងចុង)។

ตโต อพฺภาสโต ปราสํ ปามานานํ ธาตูนํ วามํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถากฺกมํ สปฺปจฺจเย ปเร. เสสูติ พหุวจนนิทฺเทโส ปโยเคปิ วจนวิปลฺลาสญาปนตฺถํ. อตฺถํ วีมํสติ, วีมํสนฺติ อิจฺจาทิ.

ការប្លែងជា វ និង មំ ទាំងឡាយនេះ នៃធាតុទាំងឡាយ គឺ បា និង មានៈ នៅខាងចុងក្រោយពីអព្ភសៈ រមែងមានតាមលំដាប់ កាលបើ សបច្ច័យនៅខាងចុង។ បទថា “សេសុ” នេះ ជាការសម្តែងដោយពហុវចនៈ ដើម្បីបញ្ជាក់ពីការផ្លាស់ប្តូរវចនៈសូម្បីតែក្នុងប្រយោគប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែង។ ដូចជា អត្ថំ វីមំសតិ, វីមំសន្តិ ជាដើម។

อญฺญตฺถ ‘‘โลปญฺเจตฺตมกาโร’’ติ อปฺปจฺจยสฺเสกาโร, มาเนติ, มาเนนฺติ.

ក្នុងទីដទៃ មានការប្លែង អបច្ច័យ ជា ឯការៈ ដោយសូត្រថា “លោបញ្ចេត្តមកោរោ” ដូចជា មានេតិ, មានេន្តិ។

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, โภตฺตุมิจฺฉตีติ อตฺเถ –

ភុជធាតុ ក្នុងអត្ថថារក្សា និងបរិភោគ, ក្នុងអត្ថថាប្រាថ្នានឹងបរិភោគ (ភោត្តុំ ឥច្ឆតិ) –

‘‘ข ฉ สา, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “ខ ឆ សា” និងបទថា “វា” រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។

๕๓๔. ภุช ฆส หร สุ ปาทีหิ ตุมิจฺฉตฺเถสุ.

៥៣៤. “ភុជ ឃស ហរ សុ បាទីហិ តុមិច្ឆត្ថេសុ” (ចុះ ខ ឆ ស បច្ច័យ ក្រោយពីភុជៈ ឃសៈ ហរៈ សុ និងបាទិធាតុទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថនៃ តុំបច្ច័យ ដែលមានន័យថាប្រាថ្នា)។

ภุช ฆส หร สุ ปา อิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตุมิจฺฉตฺเถสุ จ ข ฉ สอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา. ตุมิจฺฉานํ, ตุมนฺตยุตฺตอิจฺฉาย วา อตฺถา ตุมิจฺฉตฺถา, เตน ตุมนฺตรหิเตสุ ‘‘โภชนมิจฺฉตี’’ติอาทีสุ น โหนฺติ, ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ วากฺยสฺส อปฺปโยโค, ธาตฺวาทิสฺส ทฺเวภาเว กเต [Pg.327] ‘‘ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา’’ติ อพฺภาสภการสฺส พกาโร, ธาตฺวนฺตสฺส ‘‘โก เข จา’’ติ กกาโร, พุภุกฺขติ, พุภุกฺขนฺติ อิจฺจาทิ.

ពួកបច្ច័យទាំងឡាយគឺ ខ ឆ ស ទាំងនេះ តែងចុះខ្លះ (វ៉ា) ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ភុជៈ ឃសៈ ហរៈ សុ បា ជាដើម ក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីប្រាថ្នានឹងធ្វើ (តុមិន្ដត្ថ)។ ពាក្យថា តុមិន្ដត្ថ នោះ បានដល់ អត្ថនៃសេចក្តីប្រាថ្នាដែលប្រកបដោយបច្ច័យមាន តុ បច្ច័យជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពាក្យដែលមិនមាន តុ បច្ច័យ ដូចជា “bhojanamicchatī” (ប្រាថ្នានូវភោជន) ជាដើម មិនមានចុះបច្ច័យទាំងនេះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត តាមវិធានថា “vuttatthānamappayogo” (ការមិនប្រើប្រាស់ពាក្យដែលមានអត្ថពោលរួចហើយ) មិនត្រូវប្រើប្រាស់ពាក្យ (ដែលសម្តែងសេចក្តីប្រាថ្នា) ឡើយ។ កាលបើធ្វើទ្វេភាវៈ (តម្រួត) ដើមធាតុហើយ ដោយសូត្រថា “dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā” ផ្លាស់ ភ-អក្សរ នៃអព្ភសៈ ជា ប-អក្សរ, ផ្លាស់ទីបំផុតធាតុជា ក-អក្សរ ដោយសូត្រថា “ko khe cā” សម្រេចរូបជា bubhukkhati (ចង់ស៊ី, ចង់បរិភោគ), bubhukkhanti ជាដើម។

วาติ กิมตฺถํ? โภตฺตุมิจฺฉติ, อิจฺฉตฺเถสูติ กิมตฺถํ? โภตฺตุํ คจฺฉติ.

ពាក្យថា វ៉ា (ខ្លះ) មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបជា Bhottumicchati (ចង់បរិភោគ)។ ពាក្យថា icchatthesu (ក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីប្រាថ្នា) មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីការពារក្នុងពាក្យថា Bhottuṃ gacchati (ទៅដើម្បីបរិភោគ)។

ฆส อทเน, ฆสิตุมิจฺฉตีติ อตฺเถ ฉปฺปจฺจโย, ทฺวิตฺตํ, ตติย จวคฺค อิการ จการาเทสา, ชิฆจฺฉติ, ชิฆจฺฉนฺติ.

ឃស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស៊ី (បរិភោគ) ក្នុងអត្ថថា ghasitumicchati (ចង់ស៊ី) ចុះ ឆ បច្ច័យ ធ្វើទ្វេភាវៈ ផ្លាស់ជាតតិយអក្សរនៃចវគ្គ (ជ) ផ្លាស់ជាឥការៈ និងចការៈ សម្រេចរូបជា jighacchati, jighacchanti។

หร หรเณ, หริตุมิจฺฉตีติ อตฺเถ สปฺปจฺจโย.

ហរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ, ក្នុងអត្ថថា haritumicchati (ចង់នាំទៅ) ចុះ ស បច្ច័យ។

๕๓๕. หรสฺส คี เส.

៥៣៥. (មានសូត្រថា) Harassa gī se។

หรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สพฺพสฺส คี โหติ เส ปจฺจเย ปเร. ‘‘คีเส’’ติ โยควิภาเคน ชิสฺสปิ, ฐานูปจาเรนาเทสสฺสาปิ ธาตุโวหารตฺตา ทฺวิตฺตํ, ภิกฺขํ ชิคีสติ, ชิคีสนฺติ.

ធាតុទាំងមូលគឺ ហរៈ នេះ តែងផ្លាស់ជា គី (gī) កាលបើ ស បច្ច័យនៅខាងចុង។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “gīse” សូម្បីធាតុ ជិ ក៏ផ្លាស់យ៉ាងនេះដែរ។ ដោយឧបចារៈនៃទីតាំង ព្រោះការហៅពាក្យដែលផ្លាស់ហើយថាជាធាតុ ទើបធ្វើទ្វេភាវៈ សម្រេចរូបជា bhikkhaṃ jigīsati (ចង់បាននូវចង្ហាន់បិណ្ឌបាត), jigīsanti។

สุ สวเณ, โสตุมิจฺฉติ สุสฺสูสติ, สุสฺสูสนฺติ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทีโฆ.

សុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្ដាប់, sotumicchati (ចង់ស្ដាប់) សម្រេចរូបជា sussūsati, sussūsanti ធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រថា “kvaci dhātu...” ជាដើម។

ปา ปาเน, ปาตุมิจฺฉตีติ อตฺเถ สปฺปจฺจยทฺวิตฺตรสฺสตฺตอิการาเทสา, ‘‘ตโต ปามานานํ วามํ เสสู’’ติ วาเทโส, ปิวาสติ, ปิวาสนฺติ อิจฺจาทิ.

បា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផឹក, ក្នុងអត្ថថា pātumicchati (ចង់ផឹក) ចុះ ស បច្ច័យ ធ្វើទ្វេភាវៈ ធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) និងផ្លាស់ជា ឥការៈ, ផ្លាស់ជា វ-អក្សរ ដោយសូត្រថា “tato pāmānānaṃ vāmaṃ sesū” សម្រេចរូបជា pivāsati, pivāsanti ជាដើម។

ชิ ชเย, วิเชตุมิจฺฉติ วิชิคีสติ อิจฺจาทิ.

ជិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈ្នះ, vijetumicchati (ចង់ឈ្នះ) សម្រេចរូបជា vijigīsati ជាដើម។

สงฺโฆ ปพฺพตมิว อตฺตานมาจรติ, ปพฺพโต อิว อาจรตีติ วา อตฺเถ –

ក្នុងអត្ថថា Saṅgho pabbatamiva attānamācarati (ព្រះសង្ឃប្រព្រឹត្តខ្លួនដូចជាភ្នំ) ឬក្នុងអត្ថថា pabbato iva ācarati (ប្រព្រឹត្តដូចជាភ្នំ) —

๕๓๖. อาย นามโต กตฺตุปมานาทาจาเร.

៥៣៦. (មានសូត្រថា) Āya nāmato kattupamānādācāre។

อาจรณกฺริยาย กตฺตุโน อุปมานภูตมฺหา นามโต อายปฺปจฺจโย โหติ อาจารตฺเถ. อุปมียติ เอเตนาติ [Pg.328] อุปมานํ, กตฺตุโน อุปมานํ กตฺตุปมานํ, ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ อิวสทฺทนิวตฺติ, ธาตุปฺปจฺจยนฺตตฺตา ‘‘เตสํ วิภตฺติโย โลปา จา’’ติ สุตฺเต เตสํคหเณน วิภตฺติโลโป, ‘‘ปกติ จสฺส สรนฺตสฺสา’’ติ ปกติภาโว, สรโลปาทิ, ‘‘ธาตุปฺปจฺจเยหิ วิภตฺติโย’’ติ วิภตฺตุปฺปตฺติ, ปพฺพตายติ สงฺโฆ, เอวํ สมุทฺทมิว อตฺตานมาจรติ สมุทฺทายติ, จิจฺจิฏมิว อตฺตานมาจรติ จิจฺจิฏายติ สทฺโท. เอวํ ธูมายติ.

ចុះ អាៈយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្ត (អាចារត្ថ) ក្រោយនាមសព្ទដែលជាឧបមាន (គ្រឿងប្រៀបធៀប) នៃកត៌ុក្នុងកិរិយាប្រព្រឹត្ត។ ធម្មជាតិដែលគេយកមកប្រៀបធៀប ឈ្មោះថា ឧបមាន, ឧបមាននៃកត៌ុ ឈ្មោះថា កត្តុបមាន។ ដោយវិធានថា “vuttatthānamappayogo” ត្រូវលុប ឥវ សព្ទ ចេញ។ ព្រោះជាពាក្យមានបច្ច័យនៃធាតុនៅចុង ទើបលុបវិភត្តិដោយពាក្យថា តេសំ ក្នុងសូត្រថា “tesaṃ vibhattiyo lopā cā”។ ធ្វើប្រក្រតីភាវៈដោយសូត្រថា “pakati cassa sarantassā” និងលុបស្រៈជាដើម រួចចុះវិភត្តិដោយសូត្រថា “dhātuppaccayehi vibhattiyo” សម្រេចរូបជា pabbatāyati saṅgho (ព្រះសង្ឃប្រព្រឹត្តខ្លួនដូចជាភ្នំ)។ ដូចគ្នាដែរ samuddamiva attānamācarati (ប្រព្រឹត្តខ្លួនដូចជាសមុទ្រ) សម្រេចរូបជា samuddāyati, cicciṭamiva attānamācarati (សំឡេងប្រព្រឹត្តខ្លួនដូចជាសំឡេងរោទ៍/ប្រេះឆា) សម្រេចរូបជា cicciṭāyati saddo។ ដូចគ្នាដែរ dhūmāyati (ហុយផ្សែងដូចជាផ្សែង)។

‘‘นามโต, อาจาเร’’ติ จ วตฺตเต.

ពាក្យថា “Nāmato” និង “ācāre” តែងអណ្តែតតាមមក។

๕๓๗. อียูปมานา จ.

៥៣៧. (មានសូត្រថា) Īyūpamānā ca។

อุปมานภูตา นามโต อียปฺปจฺจโย โหติ อาจารตฺเถ. ปุน อุปมานคฺคหณํ กตฺตุคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ, เตน กมฺมโตปิ สิชฺฌติ, เสสํ สมํ. อฉตฺตํ ฉตฺตมิวาจรติ ฉตฺตียติ, อปุตฺตํ ปุตฺตมิวาจรติ ปุตฺตียติ สิสฺสมาจริโย.

ចុះ អីយ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្ត ក្រោយនាមសព្ទដែលជាឧបមាន។ ការពោលពាក្យថា ឧបមាន ម្តងទៀត ដើម្បីលុបការយក កត៌ុ (កត្តុគ្គហណៈ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបសម្រេចរូបសូម្បីអំពីកម្មផងដែរ, ក្រៅពីនេះ ដូចគ្នា។ ពាក្យថា Achattaṃ chattamivācarati (ប្រព្រឹត្តចំពោះវត្ថុមិនមែនឆត្រ ដូចជាឆត្រ) សម្រេចរូបជា chattīyati, aputtaṃ puttamivācarati puttīyati sissamācariyo (អាចារ្យប្រព្រឹត្តចំពោះសិស្សដែលមិនមែនជាកូន ដូចជាកូន) សម្រេចរូបជា puttīyati។

อุปมานาติ กึ? ธมฺมมาจรติ, อาจาเรติ กึ? อฉตฺตํ ฉตฺตมิว รกฺขติ.

ពាក្យថា Upamāna មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីការពារក្នុងពាក្យថា Dhammamācarati (ប្រព្រឹត្តធម៌)។ ពាក្យថា ācāre មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីការពារក្នុងពាក្យថា Achattaṃ chattamiva rakkhati (រក្សាវត្ថុមិនមែនឆត្រ ដូចជាឆត្រ)។

‘‘อีโย’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា “Īyo” តែងអណ្តែតមក។

๕๓๘. นามมฺหาตฺติจฺฉตฺเถ.

៥៣៨. (មានសូត្រថា) Nāmamhātticchatthe។

นามมฺหา อตฺตโน อิจฺฉตฺเถ อียปฺปจฺจโย โหติ. อตฺตโน ปตฺตมิจฺฉติ ปตฺตียติ, เอวํ วตฺถียติ, ปริกฺขารียติ, จีวรียติ, ปฏียติ, ธนียติ, ปุตฺตียติ.

ចុះ អីយ បច្ច័យ ក្រោយនាមសព្ទ ក្នុងអត្ថថា ប្រាថ្នាដើម្បីខ្លួនឯង។ ពាក្យថា Attano pattamicchati (ប្រាថ្នានូវបាត្រដើម្បីខ្លួនឯង) សម្រេចរូបជា pattīyati, ដូចគ្នាដែរ vatthīyati (ចង់បានសម្លៀកបំពាក់), parikkhārīyati (ចង់បានបរិក្ខារ), cīvarīyati (ចង់បានចីវរ), paṭīyati (ចង់បានសំពត់), dhanīyati (ចង់បានទ្រព្យ), puttīyati (ចង់បានកូន)។

อตฺติจฺฉตฺเถติ กิมตฺถํ? อญฺญสฺส ปตฺตมิจฺฉติ.

ពាក្យថា Atticchatthe មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីការពារក្នុងពាក្យថា Aññassa pattamicchati (ប្រាថ្នានូវបាត្ររបស់បុគ្គលដទៃ)។

ทฬฺหํ กโรติ วีริยนฺติ อตฺเถ –

ក្នុងអត្ថថា Daḷhaṃ karoti vīriyaṃ (ធ្វើសេចក្តីព្យាយាមឲ្យមាំមួន) —

การิตคฺคหณมนุวตฺตเต.

ពាក្យថា Kārita តែងអណ្តែតតាមមក។

๕๓๙. ธาตุรูเป [Pg.329] นามสฺมา ณโยจ.

៥៣៩. (មានសូត្រថា) Dhāturūpe nāmasmā ṇayoca។

ธาตุยา รูเป นิปฺผาเทตพฺเพ, ‘‘ตํ กโรติ, เตน อติกฺกมติ’’อิจฺจาทิเก ปยุชฺชิตพฺเพ วา สติ นามมฺหา ณยปฺปจฺจโย โหติ, การิตสญฺญา จ. ณโลเป, วิภตฺติโลปสรโลปาทีสุ กเตสุ วิภตฺตุปฺปตฺติ, ทฬฺหยติ วีริยํ, เอวํ ปมาณยติ, อมิสฺสยติ, ตถา หตฺถินา อติกฺกมติ อติหตฺถยติ, วีณาย อุปคายติ อุปวีณยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธยติ, กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลยติ อิจฺจาทิ.

កាលបើត្រូវសម្រេចរូបឲ្យដូចជាធាតុ ឬកាលបើត្រូវប្រើប្រាស់ក្នុងអត្ថថា “taṃ karoti” (ធ្វើនូវវត្ថុនោះ), “tena atikkamati” (កន្លងហួសដោយវត្ថុនោះ) ជាដើម ចុះ ណយ បច្ច័យ ក្រោយនាមសព្ទ និងមានឈ្មោះថា ការិតៈ។ កាលបើលុប ណ-អក្សរ លុបវិភត្តិ និងលុបស្រៈជាដើមហើយ ទើបចុះវិភត្តិ សម្រេចរូបជា daḷhayati vīriyaṃ (ធ្វើសេចក្តីព្យាយាមឲ្យមាំមួន)។ ដូចគ្នាដែរ pamāṇayati (ធ្វើឲ្យមានប្រមាណ), amissayati (ធ្វើមិនឲ្យលាយឡំ)។ ដូចគ្នាដែរ hatthinā atikkamati (កន្លងហួសដោយដំរី) សម្រេចរូបជា atihatthayati, vīṇāya upagāyati (ច្រៀងបន្ទរដោយពិណ) សម្រេចរូបជា upavīṇayati, visuddhā hoti ratti (រាត្រីស្អាតស្អំ) សម្រេចរូបជា visuddhayati, kusalaṃ pucchati (សួររកសេចក្តីសុខ) សម្រេចរូបជា kusalayati ជាដើម។

๕๔๐. ธาตูหิ เณ ณย ณาเป ณาปยา การิตานิ เหตฺวตฺเถ.

៥៤០. (មានសូត្រថា) Dhātūhi ṇe ṇaya ṇāpe ṇāpayā kāritāni hetvatthe។

สพฺเพหิ ธาตูหิ เหตฺวตฺเถ อภิเธยฺเย เณ ณยณาเป ณาปย อิจฺเจเต ปจฺจยา ปรา โหนฺติ, เต การิตสญฺญา จ โหนฺติ. เหตุเยว อตฺโถ เหตฺวตฺโถ, โส จ ‘‘โย กาเรติ ส เหตู’’ติ ลทฺธเหตุสญฺโญ สุทฺธกตฺตุโน ปโยชโก เหตุกตฺตา, อตฺถโต เปสนชฺเฌสนาทิโก ปโยชกพฺยาปาโร อิธ เหตุ นาม.

កាលបើត្រូវសម្តែងអត្ថហេតុ (ហេត្វត្ថ) ចុះបច្ច័យទាំងឡាយគឺ ណេ ណយ ណាបេ ណាបយ ទាំងនេះ ខាងចុងធាតុទាំងពួង ហើយបច្ច័យទាំងនោះមានឈ្មោះថា ការិតៈ។ អត្ថនៃហេតុផ្ទាល់ ឈ្មោះថា ហេត្វត្ថ, ហេតុនោះបានដល់ កត៌ុអ្នកបង្គាប់ (បយោជកកត៌ុ) ដែលបានឈ្មោះថា ហេតុ តាមវិធានថា “yo kāreti sa hetū” (អ្នកណាធ្វើឲ្យគេធ្វើ អ្នកនោះឈ្មោះថា ហេតុ)។ ដោយអត្ថ គឺសកម្មភាពរបស់អ្នកបង្គាប់ មានការបញ្ជូន (បេសនៈ) និងការអារាធនា (អជ្ឈេសនៈ) ជាដើម ឈ្មោះថា ហេតុ ក្នុងទីនេះ។

เอตฺถ จ –

និងក្នុងទីនេះ —

เณ ณยาว อุวณฺณนฺตา, อาโต ทฺเว ปจฺฉิมา สิยุํ;

เสสโต จตุโร ทฺเว วา, วาสทฺทสฺสานุวตฺติโต.

(មានគាថាថា) ក្រោយពីធាតុមាន ឧ-វណ្ណៈ ជាទីបំផុត ចុះតែ ណេ និង ណយ បច្ច័យ, ក្រោយពីធាតុមាន អា-អក្សរ ជាទីបំផុត ចុះបច្ច័យពីរខាងចុង (ណាបេ, ណាបយ), ក្រោយពីធាតុដែលសេសសល់ ចុះបច្ច័យទាំងបួន ឬពីរ ព្រោះការអណ្តែតតាមមកនៃ វ៉ា សព្ទ។

อกมฺมา ธาตโว โหนฺติ, การิเต ตุ สกมฺมกา;

สกมฺมกา ทฺวิกมฺมาสฺสุ, ทฺวิกมฺมา ตุ ติกมฺมกา.

ធាតុទាំងឡាយដែលមិនមានកម្ម (អកម្មកធាតុ) កាលបើចុះការិតបច្ច័យហើយ តែងមានកម្ម (សកម្មកធាតុ), ធាតុដែលមានកម្មស្រាប់ តែងមានកម្មពីរ (ទ្វិកម្មកធាតុ), ឯធាតុដែលមានកម្មពីរស្រាប់ តែងមានកម្មបី (តិកម្មកធាតុ)។

ตสฺมา กตฺตริ กมฺเม จ, การิตาขฺยาตสมฺภโว;

น ภาเว สุทฺธกตฺตา จ, การิเต กมฺมสญฺญิโต.

ព្រោះហេតុនោះ ការិតអាខ្យាត តែងមានក្នុងកត៌ុវាចកៈ និងកម្មវាចកៈ ប៉ុណ្ណោះ មិនមានក្នុងភាវវាចកៈឡើយ, ហើយកត៌ុ (ក្នុងកិរិយាដើម) តែងបានឈ្មោះថា កម្ម ក្នុងកាលដែលចុះការិតបច្ច័យ។

นิยาทีนํ [Pg.330] ปธานญฺจ, อปฺปธานํ ทุหาทินํ;

การิเต สุทฺธกตฺตา จ, กมฺมมาขฺยาตโคจรนฺติ.

កម្មដ៏សំខាន់ (បធានកម្ម) នៃធាតុទាំងឡាយមាន នី ធាតុ ជាដើម និងកម្មមិនសំខាន់ (អប្បធានកម្ម) នៃធាតុទាំងឡាយមាន ទុហៈ ធាតុ ជាដើម តែងជាគោលដៅនៃអាខ្យាត (ជាកត៌ុក្នុងកម្មវាចកៈ) ក្នុងកាលដែលចុះការិតបច្ច័យ។

ตตฺถ โย โกจิ ภวติ, ตมญฺโญ ‘‘ภวาหิ ภวาหิ’’ อิจฺเจวํ พฺรวีติ, อถ วา ภวนฺตํ ภวิตุํ สมตฺถํ ปโยชยติ, ภวิตุํ ปโยเชตีติ วา อตฺเถ อิมินา เณณยปฺปจฺจยา, การิตสญฺญา จ, ‘‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค’’ติ วากฺยสฺส อปฺปโยโค, ‘‘การิตานํ โณ โลป’’นฺติ ณโลโป, ‘‘อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต’’ติ อูการสฺโสกาโร วุทฺธิ.

ក្នុងបណ្តាអត្ថទាំងនោះ បុគ្គលណាមួយរមែងកើតមាន (bhavati) បុគ្គលម្នាក់ទៀតពោលនឹងបុគ្គលនោះថា “ចូរមាន ចូរមាន” (bhavāhi bhavāhi) ឬមួយក៏ញ៉ាំងបុគ្គលដែលកំពុងមាន និងអាចមានបាន ឲ្យកើតមានឡើង ក្នុងអត្ថថា “ញ៉ាំង...ឲ្យមាន” (bhavituṃ payojeti) នេះ ចុះ ណេ និង ណយ បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ និងមានឈ្មោះថា ការិតៈ។ ដោយវិធានថា “vuttatthānamappayogo” មិនត្រូវប្រើប្រាស់ប្រយោគ (ដែលសម្តែងសេចក្តីបង្គាប់) ឡើយ។ លុប ណ-អក្សរ ដោយសូត្រថា “kāritānaṃ ṇo lopo” ធ្វើវុឌ្ឍិ ឧ-ការៈ ជា ឱ-ការៈ ដោយសូត្រថា “asaṃyogantassa vuddhi kārite”។

‘‘โอ, เอ’’ติ จ วตฺตเต, ธาตุคฺคหณญฺจ.

ពាក្យថា “O, e” និង “dhātu” តែងអណ្តែតតាមមក។

๕๔๑. เต อาวายา การิเต.

៥៤១. (Ref: Te āvāyā kārite) Te āvāyā kārite។

เต ธาตฺวนฺตภูตา โอกาเรการา อาวอายาเทเส ปาปุณนฺติ การิเต ปเร. ‘‘เต อาวายา’’ติ โยควิภาเคน เฌอาทีนํ อการิเตปิ โหนฺตีติ โอการสฺส อาวาเทโส, สรโลปาทิ, ‘‘ธาตุปฺปจฺจเยหิ วิภตฺติโย’’ติ ตฺยาทโย.

ឱ-ការៈ និង ឯ-ការៈ ដែលជាទីបំផុតនៃធាតុទាំងឡាយនោះ តែងដល់នូវការផ្លាស់ជា អាវៈ និង អាយៈ កាលបើមានការិតបច្ច័យនៅខាងចុង។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “te āvāyā” សូម្បីក្នុងអការិតបច្ច័យនៃធាតុទាំងឡាយមាន ឈេ (jhe) ជាដើម ក៏មានការផ្លាស់ដែរ គឺផ្លាស់ ឱ-ការៈ ជា អាវៈ, លុបស្រៈជាដើម រួចចុះវិភត្តិមាន តិ ជាដើម ដោយសូត្រថា “dhātuppaccayehi vibhattiyo”។

โส สมาธึ ภาเวติ, ภาวยติ, ภาเวนฺติ, ภาวยนฺติ. ภาเวสิ, ภาวยสิ, ภาเวถ, ภาวยถ. ภาเวมิ, ภาวยามิ, ภาเวม, ภาวยาม. ภาวยเต, ภาวยนฺเต.

បុគ្គលនោះ តែងចម្រើននូវសមាធិ (bhāveti, bhāvayati), តែងចម្រើន (bhāventi, bhāvayanti)។ អ្នក តែងចម្រើន (bhāvesi, bhāvayasi), អ្នកទាំងឡាយ តែងចម្រើន (bhāvetha, bhāvayatha)។ ខ្ញុំ តែងចម្រើន (bhāvemi, bhāvayāmi), យើងទាំងឡាយ តែងចម្រើន (bhāvema, bhāvayāma)។ (ក្នុងអត្តនោបទ) bhāvayate, bhāvayante។

กมฺเม อตฺตโนปทยปฺปจฺจยอีการาคมา, สรโลปาทิ จ, เตน ภาวียเต สมาธิ, ภาวียนฺเต. ภาวียติ, ภาวียนฺติ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ ចុះអត្តនោបទវិភត្តិ យ បច្ច័យ និង ឌី-អាគម (īkārāgama) និងលុបស្រៈជាដើម ព្រោះហេតុនោះ សម្រេចរូបជា bhāvīyate samādhi (សមាធិ តែងត្រូវបុគ្គលនោះចម្រើន), bhāvīyante។ (ក្នុងបរស្សបទ) bhāvīyati, bhāvīyanti។

ตถา ภาเวตุ, ภาวยตุ, ภาเวนฺตุ, ภาวยนฺตุ. ภาเวหิ, ภาวย, ภาวยาหิ, ภาเวถ, ภาวยถ[Pg.331]. ภาเวมิ, ภาวยามิ, ภาเวม, ภาวยาม. ภาวยตํ, ภาวยนฺตํ.

ដូចគ្នាដែរ (ក្នុងបញ្ចមីវិភត្តិ) bhāvetu, bhāvayatu, bhāventu, bhāvayantu។ bhāvehi, bhāvaya, bhāvayāhi, bhāvetha, bhāvayatha។ bhāvemi, bhāvayāmi, bhāvema, bhāvayāma។ (ក្នុងអត្តនោបទ) bhāvayataṃ, bhāvayantaṃ។

กมฺเม ภาวียตํ, ภาวียตุ, ภาวียนฺตุ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ bhāvīyataṃ, bhāvīyatu, bhāvīyantu។

ภาเวยฺย, ภาวเย, ภาวเยยฺย, ภาเวยฺยุํ, ภาวเยยฺยุํ. ภาเวยฺยาสิ, ภาวเยยฺยาสิ, ภาเวยฺยาถ, ภาวเยยฺยาถ. ภาเวยฺยามิ, ภาวเยยฺยามิ, ภาเวยฺยาม, ภาวเยยฺยาม. ภาเวถ, ภาวเยถ, ภาเวรํ, ภาวเยรํ.

(ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ) bhāveyya, bhāvaye, bhāvayeyya, bhāveyyuṃ, bhāvayeyyuṃ។ bhāveyyāsi, bhāvayeyyāsi, bhāveyyātha, bhāvayeyyātha។ bhāveyyāmi, bhāvayeyyāmi, bhāveyyāma, bhāvayeyyāma។ (ក្នុងអត្តនោបទ) bhāvetha, bhāvayetha, bhāveraṃ, bhāvayeraṃ។

กมฺเม ภาวีเยยฺย, ภาวีเยยฺยุํ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ។

อชฺชตนิยํ ‘‘สตฺตมชฺชตนิมฺหี’’ติ โยควิภาเคน การิตนฺตาปิ ทีฆโต สการาคโม.

ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “sattamajjatanimhī” សូម្បីពាក្យដែលមានការិតបច្ច័យនៅចុង កាលបើមានស្រៈវែង (ទីឃៈ) ក៏ចុះ ស-អាគម (sakārāgama) ដែរ។

อภาเวสิ, ภาเวสิ, อภาวยิ, ภาวยิ, อภาเวสุํ, ภาเวสุํ, อภาวยึสุ, ภาวยึสุ, อภาวยุํ, ภาวยุํ. อภาเวสิ, อภาวยสิ, อภาวิตฺถ, อภาวยิตฺถ. อภาเวสึ, ภาเวสึ, อภาวยึ, ภาวยึ, อภาวิมฺห, อภาวยิมฺห.

(ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ) abhāvesi, bhāvesi, abhāvayi, bhāvayi, abhāvesuṃ, bhāvesuṃ, abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu, abhāvayuṃ, bhāvayuṃ។ abhāvesi, abhāvayasi, abhāvittha, abhāvayittha។ abhāvesiṃ, bhāvesiṃ, abhāvayiṃ, bhāvayiṃ, abhāvimha, abhāvayimha។

กมฺเม อภาวียิตฺถ, อภาวียิ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ abhāvīyittha, abhāvīyi។

ภาเวสฺสติ, ภาวยิสฺสติ, ภาเวสฺสนฺติ, ภาวยิสฺสนฺติ. ภาเวสฺสสิ, ภาวยิสฺสสิ, ภาวิสฺสถ, ภาวยิสฺสถ. ภาเวสฺสามิ, ภาวยิสฺสามิ, ภาเวสฺสาม, ภาวยิสฺสาม.

(ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ) bhāvessati, bhāvayissati, bhāvessanti, bhāvayissanti។ bhāvessasi, bhāvayissasi, bhāvissatha, bhāvayissatha។ bhāvessāmi, bhāvayissāmi, bhāvessāma, bhāvayissāma។

กมฺเม ภาวียิสฺสเต, ภาวียิสฺสนฺเต. ภาวียิสฺสติ, ภาวียิสฺสนฺติ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ bhāvīyissate, bhāvīyissante។ bhāvīyissati, bhāvīyissanti។

อภาวิสฺส, อภาวยิสฺส, อภาวิสฺสํสุ, อภาวยิสฺสํสุ. กมฺเม อภาวียิสฺสถ, อภาวียิสฺส อิจฺจาทิ.

(ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ) abhāvissa, abhāvayissa, abhāvissaṃsu, abhāvayissaṃsu។ ក្នុងកម្មវាចកៈ abhāvīyissatha, abhāvīyissa ជាដើម។

ตถา [Pg.332] โย โกจิ ปจติ, ตมญฺโญ ‘‘ปจาหิ ปจาหิ’’ อิจฺเจวํ พฺรวีติ, อถ วา ปจนฺตํ ปโยเชติ, ปจิตุํ วา ปโยเชตีติ อตฺเถ วุตฺตนเยน เณ ณยาทโย, อการสฺสากาโร วุทฺธิ, เสสํ เนยฺยํ.

ដូចគ្នាដែរ បុគ្គលណាមួយរមែងស្ល (pacati) បុគ្គលម្នាក់ទៀតពោលនឹងបុគ្គលនោះថា “ចូរស្ល ចូរស្ល” (pacāhi pacāhi) ឬមួយក៏ញ៉ាំងបុគ្គលដែលកំពុងស្លឲ្យស្ល ឬញ៉ាំង...ឲ្យស្ល ក្នុងអត្ថនេះ ចុះបច្ច័យទាំងឡាយមាន ណេ ណយ ជាដើម តាមវិធីដែលពោលរួចហើយ ធ្វើវុឌ្ឍិ អ-ការៈ ជា អា-ការៈ, សេចក្តីដែលសេសសល់ គប្បីដឹងតាមវិធីនេះចុះ។

โส เทวทตฺตํ โอทนํ ปาเจติ, ปาเจนฺติ. ปาเจสิ, ปาเจถ. ปาเจมิ, ปาเจม. ปาจยติ, ปาจยนฺติ. ปาจยสิ, ปาจยถ. ปาจยามิ, ปาจยาม. ณาเปณาปเยสุ ปน โส ปุริโส ตํ ปุริสํ โอทนํ ปาจาเปติ, ปาจาเปนฺติ. ปาจาปยติ, ปาจาปยนฺติ.

បុគ្គលនោះ ញ៉ាំងទេវទត្តឲ្យស្លនូវបាយ (pāceti), តែងញ៉ាំងឲ្យស្ល (pācenti)។ អ្នក តែងញ៉ាំងឲ្យស្ល (pācesi), អ្នកទាំងឡាយ តែងញ៉ាំងឲ្យស្ល (pācetha)។ ខ្ញុំ តែងញ៉ាំងឲ្យស្ល (pācemi), យើងទាំងឡាយ តែងញ៉ាំងឲ្យស្ល (pācema)។ (កាលបើចុះ ណយ បច្ច័យ) pācayati, pācayanti។ pācayasi, pācayatha។ pācayāmi, pācayāma។ ចំណែកឯកាលបើចុះ ណាបេ និង ណាបយ បច្ច័យវិញ បុរសនោះ ញ៉ាំងបុរសនោះឲ្យស្លនូវបាយ (pācāpeti), តែងញ៉ាំងឲ្យស្ល (pācāpenti)។ pācāpayati, pācāpayanti។

กมฺเม โส โอทนํ ปาจียติ เตน, ปาจยียติ, ปาจาปียติ, ปาจาปยียติ.

ក្នុងកម្មវាចកៈ បាយនោះ តែងត្រូវបុគ្គលនោះញ៉ាំងឲ្យស្ល (pācīyati tena), pācayīyati, pācāpīyati, pācāpayīyati។

ตถา ปาเจตุ, ปาจยตุ, ปาจาเปตุ, ปาจาปยตุ. ปาจียตํ, ปาจียตุ, ปาจยียตํ, ปาจยียตุ, ปาจาปียตํ, ปาจาปียตุ, ปาจาปยียตํ, ปาจาปยียตุ. ปาเจยฺย, ปาจเยยฺย, ปาจาเปยฺย, ปาจาปเยยฺย. ปาจีเยยฺย, ปาจีเยยฺยุํ. อปาเจสิ, อปาจยิ, อปาจาเปสิ, อปาจาปยิ. ปาเจสฺสติ, ปาจยิสฺสติ, ปาจาเปสฺสติ, ปาจาปยิสฺสติ. อปาจิสฺส, อปาจยิสฺส, อปาจาปิสฺส, อปาจาปยิสฺส อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ pācetu, pācayatu, pācāpetu, pācāpayatu។ (ក្នុងកម្មវាចកៈ) pācīyataṃ, pācīyatu, pācayīyataṃ, pācayīyatu, pācāpīyataṃ, pācāpīyatu, pācāpayīyataṃ, pācāpayīyatu។ (ក្នុងសត្តមីវិភត្តិ) pāceyya, pācayeyya, pācāpeyya, pācāpayeyya។ (ក្នុងកម្មវាចកៈ) pācīyeyya, pācīyeyyuṃ។ (ក្នុងអជ្ជតនីវិភត្តិ) apācesi, apācayi, apācāpesi, apācāpayi។ (ក្នុងភវិស្សន្តីវិភត្តិ) pācessati, pācayissati, pācāpessati, pācāpayissati។ (ក្នុងកាលាតិបត្តិវិភត្តិ) apācissa, apācayissa, apācāpissa, apācāpayissa ជាដើម។

คจฺฉนฺตํ, คนฺตุํ วา ปโยเชตีติ อตฺเถ เณ ณยาทโย, วุทฺธิยํ สมฺปตฺตายํ –

ក្នុងអត្ថថា ញ៉ាំងបុគ្គលដែលកំពុងទៅឲ្យទៅ ឬញ៉ាំង...ឲ្យទៅ ចុះបច្ច័យទាំងឡាយមាន ណេ ណយ ជាដើម កាលបើការធ្វើវុឌ្ឍិដល់ព្រមហើយ —

‘‘อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា “Asaṃyogantassa vuddhi kārite” តែងអណ្តែតតាមមក។

๕๔๒. ฆฏาทีนํ วา.

៥៤២. (មានសូត្រថា) Ghaṭādīnaṃ vā។

ฆฏาทีนํ ธาตูนํ อสํโยคนฺตานํ วุทฺธิ โหติ วา การิเตติ เอตฺถ วาคฺคหเณน วุทฺธิ น โหติ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

ការធ្វើវុឌ្ឍិនៃធាតុទាំងឡាយមាន ឃដៈ ជាដើម ដែលមិនមានព្យញ្ជនៈសង្យោគនៅចុង តែងមានខ្លះ កាលបើមានការិតបច្ច័យនៅខាងចុង ក្នុងទីនេះ ព្រោះការយក វ៉ា សព្ទ ទើបមិនធ្វើវុឌ្ឍិ (ក្នុងខ្លះ) ព្រោះ វ៉ា សព្ទ នេះ មានអត្ថជា វវត្ថិតវិភាសា (ការចែកវិភជន៍ដែលកំណត់ទុកជាប្រាកដ)។

โส [Pg.333] ตํ ปุริสํ คามํ คเมติ, คมยติ, คจฺฉาเปติ, คจฺฉาปยติ. โส คามํ คมียติ เตน, คมยียติ, คจฺฉาปียติ, คจฺฉาปยียติ อิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. เอวํ อุปริปิ.

បុរសនោះ ញ៉ាំងបុរសនោះឲ្យទៅកាន់ស្រុក (gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati)។ ស្រុកនោះ តែងត្រូវបុគ្គលនោះញ៉ាំងឲ្យទៅ (gamīyati tena), gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati ជាដើម។ គប្បីផ្សំផ្គុំយ៉ាងនេះក្នុងទីទាំងពួង។ ខាងមុខក៏ដូចគ្នាដែរ។

ฆฏ อีหายํ, ฆฏนฺตํ ปโยชยติ, ฆเฏติ, ฆฏาทีนํ วาติ น วุทฺธิ, ฆฏยติ, ฆฏาเปติ, ฆฏาปยติ.

ឃដ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ព្យាយាម, ញ៉ាំងបុគ្គលដែលកំពុងព្យាយាមឲ្យព្យាយាម សម្រេចរូបជា ghaṭeti, ព្រោះសូត្រថា “ghaṭādīnaṃ vā” ទើបមិនធ្វើវុឌ្ឍិ សម្រេចរូបជា ghaṭayati, ghaṭāpeti, ghaṭāpayati។

‘‘การิเต’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា “Kārite” តែងអណ្តែតតាមមក។

๕๔๓. คุห ทุสานํ ทีฆํ.

៥៤៣. (មានសូត្រថា) Guha dusānaṃ dīghaṃ។

คุหทุสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ สโร ทีฆมาปชฺชเต การิเต ปเร, วุทฺธาปวาโทยํ.

ស្រៈនៃធាតុទាំងឡាយគឺ គុហៈ និង ទុសៈ ទាំងនេះ តែងដល់នូវការធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ) កាលបើមានការិតបច្ច័យនៅខាងចុង, វិធាននេះជាអបវាទ (ការលើកលែង) នៃការធ្វើវុឌ្ឍិ។

คุห สํวรเณ, คุหิตุํ ปโยชยติ คูหยติ, คูหยนฺติ. ทุส อปฺปีติมฺหิ, ทุสฺสนฺตํ ปโยชยติ ทูสยติ, ทูสยนฺติ อิจฺจาทิ.

គុហ ធាតុ ក្នុងអត្ថបិទបាំង (ការលាក់បាំង), ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យលាក់បាំង សម្រេចរូបជា គូហយតិ, គូហយន្តិ។ ទុស ធាតុ ក្នុងអត្ថមិនត្រេកអរ (សេចក្តីមិនពេញចិត្ត), ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យប្រទូស្ត សម្រេចរូបជា ទូសយតិ, ទូសយន្តិ ជាដើម។

ตถา อิจฺฉนฺตํ ปโยชยติ อิจฺฉาเปติ, อิจฺฉาปยติ, เอเสติ, เอสยติ. นิยจฺฉนฺตํ ปโยชยติ นิยาเมติ, นิยามยติ. อาสนฺตํ ปโยชยติ อาเสติ, อาสยติ, อจฺฉาเปติ, อจฺฉาปยติ. ลภนฺตํ ปโยชยติ ลาเภติ, ลาภยติ. วจนฺตํ ปโยชยติ วาเจติ, วาจยติ, วาจาเปติ, วาจาปยติ. เอวํ วาเสติ, วาสยติ, วาสาเปติ, วาสาปยติ. วาเหติ, วาหยติ, วาหาเปติ, วาหาปยติ. ชีเรติ, ชีรยติ, ชีราเปติ, ชีราปยติ. มาเรติ, มารยติ, มาราเปติ, มาราปยติ. ทสฺเสติ, ทสฺสยติ อิจฺจาทิ.

ដូចគ្នាដែរ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យប្រាថ្នា សម្រេចរូបជា ឥច្ឆាបេតិ, ឥច្ឆាបយតិ, ឯសេតិ, ឯសយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យសង្រួម សម្រេចរូបជា និយាមេតិ, និយាមយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យអង្គុយ សម្រេចរូបជា អាសេតិ, អាសយតិ, អច្ឆាបេតិ, អច្ឆាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យបាន សម្រេចរូបជា លាភេតិ, លាភយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យនិយាយ សម្រេចរូបជា វាចេតិ, វាចយតិ, វាចាបេតិ, វាចាបយតិ។ ដូចគ្នាដែរ វាសេតិ, វាសយតិ, វាសាបេតិ, វាសាបយតិ។ វាហេតិ, វាហយតិ, វាហាបេតិ, វាហាបយតិ។ ជីរេតិ, ជីរយតិ, ជីរាបេតិ, ជីរាបយតិ។ ម៉ារេតិ, ម៉ារយតិ, ម៉ារាបេតិ, ម៉ារាបយតិ។ ទស្សេតិ, ទស្សយតិ ជាដើម។

ตถา ตุทนฺตํ ปโยชยติ โตเทติ, โตทยติ, โตทาเปติ, โตทาปยติ. ปวิสนฺตํ ปโยชยติ, ปวิสิตุํ วา ปเวเสติ, ปเวสยติ, ปเวสาเปติ[Pg.334], ปเวสาปยติ. อุทฺทิสนฺตํ ปโยชยติ อุทฺทิสาเปติ, อุทฺทิสาปยติ. ปโหนฺตํ ปโยชยติ ปหาเวติ, ปหาวยติ. สยนฺตํ ปโยชยติ สาเยติ, สายยติ, สายาเปติ, สายาปยติ. เอตฺถ เอการสฺส อายาเทโส, สยาเปติ, สยาปยติ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ณาเปณาปเยสุ อายาเทสสฺส รสฺสตฺตํ. นยนฺตํ ปโยชยติ นยาเปติ, นยาปยติ. ปติฏฺฐนฺตํ ปโยชยติ ปติฏฺฐาเปติ, ปติฏฺฐาปยติ, ปติฏฺฐเปติ วา.

ដូចគ្នាដែរ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យចាក់ សម្រេចរូបជា តោទេតិ, តោទយតិ, តោទាបេតិ, តោទាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យចូលទៅ ឬដើម្បីចូលទៅ សម្រេចរូបជា បវេសេតិ, បវេសយតិ, បវេសាបេតិ, បវេសាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យសំដែង ឬឧទ្ទិស សម្រេចរូបជា ឧទ្ទិសាបេតិ, ឧទ្ទិសាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យអាច ឬល្មម សម្រេចរូបជា បហាវេតិ, បហាវយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដេក សម្រេចរូបជា សាយេតិ, សាយយតិ, សាយាបេតិ, សាយាបយតិ។ ក្នុងរូបទាំងនេះ មានការទេសៈ (ផ្លាស់) ឯការៈ ជា អាយៈ សម្រេចរូបជា សយាបេតិ, សយាបយតិ, ដោយសូត្រថា «kvaci dhātū» ជាដើម មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) នៃអាយាទេសៈ ក្នុងព្រោះ ណាបេ និង ណាបយេ បច្ច័យ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យនាំទៅ សម្រេចរូបជា នយាបេតិ, នយាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យតាំងនៅមាំ សម្រេចរូបជា បតិដ្ឋាបេតិ, បតិដ្ឋាបយតិ ឬ បតិដ្ឋបេតិ។

หนนฺตํ ปโยชยตีติ อตฺเถ เณณยาทโย.

ក្នុងអត្ថថា «ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យសម្លាប់» មានបច្ច័យទាំងឡាយមាន ណេ និង ណយ ជាដើម។

‘‘ณมฺหี’’ติ วตฺตเต.

បទថា «Ṇamhī» តែងតែអវត្តមាន (តាមមក)។

๕๔๔. หนสฺส ฆาโต.

៥៤៤. ហនស្ស ឃាតោ។ (ការផ្លាស់ ហន ធាតុ ជា ឃាត)។

หนอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ฆาตาเทโส โหติ ณการวติ การิตปฺปจฺจเย ปเร. ฆาเตติ, ฆาตยติ, ฆาตาเปติ, ฆาตาปยติ, ‘‘วโธ วา สพฺพตฺถา’’ติ วธาเทเส วเธติ, วธาเปติ.

ការផ្លាស់ជា ឃាត តែងមានដល់ ហន ធាតុ នេះ ក្នុងព្រោះការិតបច្ច័យដែលមាន ណ អក្សរជាអនុពន្ធនៅខាងចុង។ សម្រេចរូបជា ឃាតេតិ, ឃាតយតិ, ឃាតាបេតិ, ឃាតាបយតិ, ដោយសូត្រថា «vadho vā sabbatthā» កាលបើមានការផ្លាស់ជា វធៈ សម្រេចរូបជា វធេតិ, វធាបេតិ។

ชุโหนฺตํ ปโยชยติ ชุหาเวติ, ชุหาวยติ. ชหนฺตํ ปโยชยติ ชหาเปติ, ชหาปยติ, หาเปติ, หาปยติ. ททนฺตํ ปโยชยติ ทาเปติ, ทาปยติ. ปิทหนฺตํ ปโยชยติ ปิธาเปติ, ปิธาปยติ, ปิทหาเปติ, ปิทหาปยติ.

ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យបូជា សម្រេចរូបជា ជុហាវេតិ, ជុហាវយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យលះបង់ សម្រេចរូបជា ជហាបេតិ, ជហាបយតិ, ហាបេតិ, ហាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឲ្យ សម្រេចរូបជា ដាបេតិ, ដាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យបិទបាំង សម្រេចរូបជា បិធាបេតិ, បិធាបយតិ, បិទហាបេតិ, បិទហាបយតិ។

รุนฺธนฺตํ ปโยชยติ โรเธติ, โรธยติ, โรธาเปติ, โรธาปยติ. ฉินฺทนฺตํ ปโยชยติ เฉเทติ, เฉทยติ, เฉทาเปติ, เฉทาปยติ. ยุญฺชนฺตํ ปโยชยติ [Pg.335] โยเชติ, โยชยติ, โยชาเปติ, โยชาปยติ. ภุญฺชนฺตํ ปโยชยติ โภเชติ, โภชยติ, โภชาเปติ, โภชาปยติ. มุญฺจนฺตํ ปโยชยติ โมเจติ, โมจยติ, โมจาเปติ, โมจาปยติ.

ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យរារាំង សម្រេចរូបជា រោធេតិ, រោធយតិ, រោធាបេតិ, រោធាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យកាត់ សម្រេចរូបជា ឆេទេតិ, ឆេទយតិ, ឆេទាបេតិ, ឆេទាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យប្រកប សម្រេចរូបជា យោជេតិ, យោជយតិ, យោជាបេតិ, យោជាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យបរិភោគ សម្រេចរូបជា ភោជេតិ, ភោជយតិ, ភោជាបេតិ, ភោជាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យរួចផុត ឬលែង សម្រេចរូបជា មោចេតិ, មោចយតិ, មោចាបេតិ, មោចាបយតិ។

ทิพฺพนฺตํ ปโยชยติ เทเวติ, เทวยติ. อุปฺปชฺชนฺตํ ปโยชยติ อุปฺปาเทติ, อุปฺปาทยติ. พุชฺฌนฺตํ ปโยชยติ โพเธติ, โพธยติ. ‘‘ทาธานฺตโต โย กฺวจี’’ติ ยการาคโม, พุชฺฌาเปติ, พุชฺฌาปยติ. ตุสฺสนฺตํ ปโยชยติ โตเสติ, โตสยติ, โตสาเปติ, โตสาปยติ. สมฺมนฺตํ ปโยชยติ สเมติ, สมยติ, ฆฏาทิตฺตา น วุทฺธิ. กุปฺปนฺตํ ปโยชยติ โกเปติ, โกปยติ. ชายนฺตํ ปโยชยติ ชเนติ, ชนยติ, ฆฏาทิตฺตา น วุทฺธิ.

ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យលេង ឬរុងរឿង សម្រេចរូបជា ទេវេតិ, ទេវយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យកើតឡើង សម្រេចរូបជា ឧប្បាទេតិ, ឧប្បាទយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដឹង ឬត្រាស់ដឹង សម្រេចរូបជា ពោធេតិ, ពោធយតិ។ ដោយសូត្រថា «Dādhāntato yo kvaci» មានយការាគម (ការចុះ យ អក្សរជាអាគម) សម្រេចរូបជា ពុជ្ឈាបេតិ, ពុជ្ឈាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យត្រេកអរ សម្រេចរូបជា តោសេតិ, តោសយតិ, តោសាបេតិ, តោសាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យស្ងប់ សម្រេចរូបជា សមេតិ, សមយតិ, មិនមានវុឌ្ឍិព្រោះជាឃដាទិគណៈ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យខឹង សម្រេចរូបជា កោបេតិ, កោបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យកើត សម្រេចរូបជា ជនេតិ, ជនយតិ, មិនមានវុឌ្ឍិព្រោះជាឃដាទិគណៈ។

สุณนฺตํ ปโยชยติ ธมฺมํ สาเวติ, สาวยติ. ปาปุณนฺตํ ปโยชยติ ปาเปติ, ปาปยติ.

ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យស្តាប់ធម៌ សម្រេចរូបជា សាវេតិ, សាវយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដល់ សម្រេចរូបជា បាបេតិ, បាបយតិ។

วิกฺกิณนฺตํ ปโยชยติ วิกฺกายาเปติ, วิกฺกายาปยติ. ชินนฺตํ ปโยชยติ ชยาเปติ, ชยาปยติ. ชานนฺตํ ปโยชยติ ญาเปติ, ญาปยติ. คณฺหนฺตํ ปโยชยติ คาเหติ, คาหยติ, คาหาเปติ, คาหาปยติ, คณฺหาเปติ, คณฺหาปยติ.

ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យលក់ សម្រេចរូបជា វិក្កាយាបេតិ, វិក្កាយាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឈ្នះ សម្រេចរូបជា ជយាបេតិ, ជយាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដឹង សម្រេចរូបជា ញាបេតិ, ញាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យកាន់យក សម្រេចរូបជា គាហេតិ, គាហយតិ, គាហាបេតិ, គាហាបយតិ, គណ្ហាបេតិ, គណ្ហាបយតិ។

วิตนนฺตํ ปโยชยติ วิตาเนติ, วิตานยติ. โย โกจิ กโรติ, ตมญฺโญ ‘‘กโรหิ กโรหิ’’อิจฺเจวํ พฺรวีติ, กโรนฺตํ ปโยชยติ, กาตุํ วา กาเรติ, การยติ, การาเปติ, การาปยติ อิจฺจาทิ.

ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យផ្សាយទៅ សម្រេចរូបជា វិតានេតិ, វិតានយតិ។ បុគ្គលណាមួយធ្វើ ជនដទៃពោលនឹងបុគ្គលនោះយ៉ាងនេះថា «ចូរធ្វើ ចូរធ្វើ» ឈ្មោះថា ញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកធ្វើឲ្យធ្វើ ឬដើម្បីធ្វើ សម្រេចរូបជា ការេតិ, ការយតិ, ការាបេតិ, ការាបយតិ ជាដើម។

โจเรนฺตํ ปโยชยติ โจราเปติ, โจราปยติ. จินฺเตนฺตํ ปโยชยติ จินฺตาเปติ, จินฺตาปยติ[Pg.336], ปูเชนฺตํ ปโยชยติ ปูชาเปติ, ปูชาปยติ อิจฺจาทิ. สพฺพตฺถ สุโพธํ.

ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យលួច សម្រេចរូបជា ចោរាបេតិ, ចោរាបយតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យគិត សម្រេចរូបជា ចិន្តាបេតិ, ចិន្តាបយតិ, ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យបូជា សម្រេចរូបជា បូជាបេតិ, បូជាបយតិ ជាដើម។ ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ណាស់។

ธาตุปฺปจฺจยโต จาปิ, การิตปฺปจฺจยา สิยุํ;

สการิเตหิ ยุณฺวูนํ, ทสฺสนญฺเจตฺถ ญาปกํ.

ការិតបច្ច័យទាំងឡាយ គប្បីមានក្រោយពីធាតុបច្ច័យផងដែរ, ម្យ៉ាងទៀត ការឃើញនូវ យុ និង ណ្វុ បច្ច័យទាំងឡាយ ជាមួយនឹងការិតបច្ច័យ គឺជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹង (ញាបកៈ) ក្នុងទីនេះ។

เตน ติติกฺขนฺตํ ปโยชยติ ติติกฺเขติ, ติติกฺขาเปติ. ติกิจฺฉนฺตํ ปโยชยติ ติกิจฺเฉติ, ติกิจฺฉยติ, ติกิจฺฉาเปติ, ติกิจฺฉาปยติ. เอวํ พุภุกฺเขติ, พุภุกฺขยติ, พุภุกฺขาเปติ, พุภุกฺขาปยติ, ปพฺพตายนฺตํ ปโยชยติ ปพฺพตายยติ. ปุตฺตียยติ อิจฺจาทิปิ สิทฺธํ ภวติ.

ព្រោះហេតុនោះ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យអត់ធន់ សម្រេចរូបជា តិតិក្ខេតិ, តិតិក្ខាបេតិ។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យរក្សា ឬព្យាបាល សម្រេចរូបជា តិកិច្ឆេតិ, តិកិច្ឆយតិ, តិកិច្ឆាបេតិ, តិកិច្ឆាបយតិ។ ដូចគ្នាដែរ ពុភុក្ខេតិ, ពុភុក្ខយតិ, ពុភុក្ខាបេតិ, ពុភុក្ខាបយតិ, ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យប្រព្រឹត្តដូចជាភ្នំ សម្រេចរូបជា បព្វតាយយតិ។ រូបថា បុត្តីយយតិ ជាដើម ក៏សម្រេចដូចគ្នា។

ธาตุปฺปจฺจยนฺตนโย.

វិធីនៃធាតុបច្ចយន្តន័យ (វិធីដែលចប់ដោយធាតុបច្ច័យ) ចប់។

สาสนตฺถํ สมุทฺทิฏฺฐํ, อาขฺยาตํ สกพุทฺธิยา;

พาหุสจฺจพเลนีทํ, จินฺตยนฺตุ วิจกฺขณา.

កណ្ឌអាខ្យាតនេះ ខ្ញុំបានសំដែងទុកហើយ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះសាសនា តាមប្រាជ្ញារបស់ខ្លួន, សូមអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ ពិចារណានូវកណ្ឌអាខ្យាតនេះ ដោយកម្លាំងនៃពហុស្សូតចុះ។

ภวติ ติฏฺฐติ เสติ, อโหสิ เอวมาทโย;

อกมฺมกาติ วิญฺเญยฺยา, กมฺมลกฺขณวิญฺญุนา.

កិរិយាទាំងឡាយមានជាដើមថា ភវតិ (រមែងមាន), តិដ្ឋតិ (រមែងតាំងនៅ), សេតិ (រមែងដេក), អហោសិ (បានមានហើយ) យ៉ាងនេះជាដើម, បុគ្គលអ្នកដឹងនូវលក្ខណៈនៃកម្ម គប្បីដឹងថា ជាអកម្មកៈ (មិនមានកម្ម)។

อกมฺมกาปิ เหตฺวตฺถ-ปฺปจฺจยนฺตา สกมฺมกา;

ตํ ยถา ภิกฺขุ ภาเวติ, มคฺคํ ราคาทิทูสกนฺติ.

ទោះបីជាអកម្មកធាតុ កាលបើចុះហេត្វត្ថបច្ច័យ (បច្ច័យក្នុងអត្ថញ៉ាំងឲ្យធ្វើ) ខាងចុងហើយ ក៏រមែងជាសកម្មកៈ (មានកម្ម) បាន, ដូចជាសេចក្តីថា ភិក្ខុរមែងចម្រើន (bhāveti) នូវមគ្គ (maggaṃ) ដែលជាគ្រឿងកំចាត់បង់នូវរាគៈជាដើម។

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ อาขฺยาตกณฺโฑ

សេចក្តីក្នុងអាខ្យាតកណ្ឌ ក្នុងគម្ពីរបទរូបសិទ្ធិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ฉฏฺโฐ.

ទី៦។

๗. กิพฺพิธานกณฺฑ

៧. កិព្វិធានកណ្ឌ (កណ្ឌស្តីអំពីកិព្វិធានបច្ច័យ)

เตกาลิก

តេកាលិកៈ (បច្ច័យជាទៅក្នុងកាលទាំងបី)

กิจฺจปฺปจฺจยนฺตนย

កិច្ចបច្ចយន្តន័យ (វិធីនៃបច្ច័យដែលជាកិច្ចៈ)

อถ ธาตูหิเยว ภาวกมฺมกตฺตุกรณาทิสาธนสหิตํ กิพฺพิธานมารภียเต.

លំដាប់នោះ ខ្ញុំនឹងចាប់ផ្តើមពោលនូវកិព្វិធាន (ការចាត់ចែងកិតបច្ច័យ) ព្រមទាំងសាធនៈទាំងឡាយមាន ភាវៈ កម្ម កត្តុ ករណៈ ជាដើម ពីធាតុទាំងឡាយនោះឯង។

ตตฺถ กิจฺจกิตกวเสน ทุวิธา หิ ปจฺจยา, เตสุ กิจฺจสญฺญาย ปฐมํ วุตฺตตฺตา, กิจฺจานมปฺปกตฺตา จ กิจฺจปฺปจฺจยา ตาว วุจฺจนฺเต.

ក្នុងកិព្វិធាននោះ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ២ ប្រការ គឺដោយអំណាចនៃកិច្ចបច្ច័យ និងកិតកបច្ច័យ, ក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ ព្រោះកិច្ចសញ្ញា (ឈ្មោះថាកិច្ចៈ) លោកពោលមុនគេផង និងព្រោះកិច្ចបច្ច័យទាំងឡាយមានចំនួនតិចផង ហេតុនោះ ខ្ញុំនឹងពោលនូវកិច្ចបច្ច័យមុនសិន។

ภู สตฺตายํ, ‘‘ภูยเต, อภวิตฺถ, ภวิสฺสเต วา เทวทตฺเตนา’’ติ วิคฺคเห –

ភូ ធាតុ ក្នុងអត្ថមាន ឬកើត, ក្នុងវិគ្គហៈថា «bhūyate, abhavittha, bhavissate vā devadattenā» (ការមាន ធ្លាប់មាន ឬនឹងមាន ដោយទេវទត្ត) -

‘‘ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ’’ติ อิโต ‘‘ธาตุยา’’ติ สพฺพตฺถ ปจฺจยาทิวิธาเน วตฺตเต, ‘‘ปรา, ปจฺจยา’’ติ จ อธิกาโร.

បទថា «dhātuyā» ពីសូត្រនេះថា «Dhātuyā kammādimhi ṇo» តែងតែអវត្តមាន (តាមមក) ក្នុងវិធីនៃបច្ច័យជាដើមក្នុងទីទាំងពួង, ម្យ៉ាងទៀត បទថា «parā» និង «paccayā» ក៏ជាអធិការៈ (បទដែលតាមទៅ) ដែរ។

๕๔๕. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา.

៥៤៥. (សូត្រ) ភាវកម្មេសុ តព្វានីយា។ (តព្វ និង អនីយ បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម)។

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ สพฺพธาตูหิ ตพฺพ อนียอิจฺเจเต ปจฺจยา ปรา โหนฺติ. โยควิภาเคน อญฺญตฺถาปิ.

ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានភាវៈ និងកម្មនេះ បច្ច័យទាំងឡាយគឺ តព្វ និង អនីយ ទាំងនេះ តែងចុះខាងចុងពីធាតុទាំងពួង។ ដោយការបំបែកសូត្រ តែងចុះក្នុងអត្ថដទៃទៀតផងដែរ។

ตตฺถ –

ក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ -

อกมฺมเกหิ ธาตูหิ, ภาเว กิจฺจา ภวนฺติ เต;

สกมฺมเกหิ กมฺมตฺเถ, อรหสกฺกตฺถทีปกา.

កិច្ចបច្ច័យទាំងឡាយនោះ តែងចុះក្នុងអត្ថភាវៈ ពីអកម្មកធាតុទាំងឡាយ, តែងចុះក្នុងអត្ថកម្ម ពីសកម្មកធាតុទាំងឡាយ ដោយសំដែងនូវអត្ថគួរ (អរហៈ) និងអត្ថអាច (សក្កៈ)។

เต จ –

ម្យ៉ាងទៀត បច្ច័យទាំងនោះ -

๕๔๖. ณาทโย [Pg.338] เตกาลิกา.

៥៤៦. (សូត្រ) ណទយោ តេកាលិកា។ (បច្ច័យទាំងឡាយមាន ណ ជាដើម ជាទៅក្នុងកាលទាំងបី)។

ติกาเล นิยุตฺตา เตกาลิกา, เย อิธ ตติเย ธาตฺวาธิกาเร วิหิตา อนิทฺทิฏฺฐกาลา ณาทโย ปจฺจยา, เต เตกาลิกา โหนฺตีติ ปริภาสโต กาลตฺตเยปิ โหนฺติ.

បច្ច័យដែលប្រកបក្នុងកាលទាំងបី ឈ្មោះថា តេកាលិកៈ, បច្ច័យទាំងឡាយមាន ណ ជាដើម ដែលលោកចែងទុកក្នុងអធិការនៃធាតុទីបីនេះ ដោយមិនបានបញ្ជាក់កាលពិតប្រាកដ តែងជាតេកាលិកៈ គឺរមែងចុះក្នុងកាលទាំងបី ដោយអំណាចនៃបរិភាសា (វិធានទូទៅ)។

สีหคติยา ‘‘กฺวจี’’ติ วตฺตเต.

បទថា «kvaci» តែងតែអវត្តមាន (តាមមក) ដោយសីហគតិ (ដំណើរដូចជាសីហៈ)។

๕๔๗. ยถาคมมิกาโร.

៥៤៧. (សូត្រ) យថាកមមិការោ។ (ការចុះ ឥ អក្សរជាអាគមតាមសមគួរ)។

ยถาคมํ ยถาปโยคํ ชินวจนานุปโรเธน ธาตูหิ ปโร อิการาคโม โหติ กฺวจิ พฺยญฺชนาทิเกสุ กิจฺจกิตกปฺปจฺจเยสุ, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ, ‘‘โอ อว สเร’’ติ อวาเทโส, ‘‘นเย ปรํ ยุตฺเต’’ติ ปรํ เนตพฺพํ.

ការចុះ ឥ អក្សរជាអាគមខាងចុងពីធាតុ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះកិច្ចបច្ច័យ និងកិតកបច្ច័យដែលមានព្យញ្ជនៈជាដើម តាមអាគម តាមការប្រើប្រាស់ ដោយមិនឲ្យផ្ទុយនឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ, មានវុឌ្ឍិដោយសូត្រថា «aññesu cā», មានការផ្លាស់ ឱ ជា អវៈ ដោយសូត្រថា «o ava sare», ហើយគប្បីផ្សំបញ្ចូលគ្នាទៅខាងចុងដោយសូត្រថា «naye paraṃ yutte»។

๕๔๘. เต กิจฺจา.

៥៤៨. (សូត្រ) តេ កិច្ចា។ (បច្ច័យទាំងនោះ ឈ្មោះថា កិច្ចៈ)។

เย อิธ วุตฺตา ตพฺพานียณฺย เตยฺย ริจฺจปฺปจฺจยา, เต กิจฺจสญฺญา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ตโต ‘‘อญฺเญ กิติ’’ติ วจนโต กิจฺจปฺปจฺจยานมกิตกตฺตา นามพฺยปเทเส อสมฺปตฺเต ‘‘ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จา’’ติ เอตฺถ จคฺคหเณน นามพฺยปเทโส, ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. ภาเว ภาวสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว, ‘‘สิ’’นฺติ อมาเทโส. ภวิตพฺพํ ภวตา ปญฺเญน, ภวนียํ.

បច្ច័យទាំងឡាយដែលលោកពោលក្នុងទីនេះ គឺ តព្វ, អនីយ, ណ្យ, តេយ្យ, រិច្ច, គប្បីដឹងថា មានឈ្មោះថា កិច្ចៈ។ លំដាប់នោះ ព្រោះព្រះវចនៈថា «aññe kiti» កាលបើកិច្ចបច្ច័យទាំងឡាយមិនមែនជាកិតកៈ មិនទាន់បានដល់នូវការហៅថា នាម នៅឡើយ, តែដោយការកាន់យកនូវ ច សព្ទ ក្នុងសូត្រនេះថា «taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā tavetunādīsu cā» ទើបបានដល់នូវការហៅថា នាម, បន្ទាប់មក ទើបមានការចុះវិភត្តិមាន សិ ជាដើម។ ក្នុងអត្ថភាវៈ ព្រោះភាវៈមានតែឯកវចនៈ ទើបមានតែឯកវចនៈប៉ុណ្ណោះ, មានការផ្លាស់ សិ ជា អំ។ សម្រេចរូបជា ភវិតព្វំ (គប្បីមាន ដោយលោកអ្នកមានប្រាជ្ញា), ភវនីយំ។

อิธ พฺยญฺชนาทิตฺตาภาวา อนุวตฺติตกฺวจิคฺคหเณน อิการาคมาภาโว. ภาเว กิจฺจปฺปจฺจยนฺตา นปุํสกา. กมฺเม ติลิงฺคา.

ក្នុងរូបនេះ (ភវនីយំ) ព្រោះមិនមានការផ្តើមដោយព្យញ្ជនៈ និងដោយការតាមមកនៃបដិសេធ «kvaci» ទើបមិនមានការចុះ ឥ អក្សរជាអាគម។ ក្នុងអត្ថភាវៈ នាមសព្ទដែលចប់ដោយកិច្ចបច្ច័យ តែងជាណបុំសកលិង្គ។ ក្នុងអត្ថកម្ម តែងមានលិង្គទាំងបី។

กมฺมนิ อภิปุพฺโพ, อภิภูยเต, อภิภูยิตฺถ, อภิภูยิสฺสเตติ อภิภวิตพฺโพ โกโธ ปณฺฑิเตน, อภิภวิตพฺพา [Pg.339] ตณฺหา, อภิภวิตพฺพํ ทุกฺขํ, เอวํ อภิภวนีโย, อภิภวนียา, อภิภวนียํ, ปุริส กญฺญา จิตฺตสทฺทนเยน เนตพฺพํ, เอวํ สพฺพตฺถ.

ក្នុងអត្ថកម្ម មាន អភិ ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, វិគ្គហៈថា abhibhūyate, abhibhūyittha, abhibhūyissate -> អភិភវិតព្វោ កោធោ បណ្ឌិតេន (សេចក្តីក្រោធ គប្បីគ្របសង្កត់ ដោយអ្នកប្រាជ្ញ), អភិភវិតព្វា តណ្ហា (តណ្ហា គប្បីគ្របសង្កត់), អភិភវិតព្វំ ទុក្ខំ (ទុក្ខ គប្បីគ្របសង្កត់)។ ដូចគ្នាដែរ អភិភវនីយោ, អភិភវនីយា, អភិភវនីយំ, គប្បីនាំទៅតាមលំដាប់នៃសព្ទគឺ បុរិស, កញ្ញា, ចិត្ត, យ៉ាងនេះក្នុងទីទាំងពួង។

เอตฺถ หิ –

ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ -

ตพฺพาทีเหว กมฺมสฺส, วุตฺตตฺตาว ปุนตฺตนา;

วตฺตพฺพสฺส อภาวา น, ทุติยา ปฐมา ตโต.

ព្រោះតែកម្ម ត្រូវបានពោលរួចហើយ ដោយតព្វបច្ច័យជាដើមនោះឯង, ព្រោះមិនមានសេចក្តីដែលត្រូវពោលម្តងទៀត ហេតុនោះ ទើបមិនចុះទុតិយាវិភត្តិ តែចុះបឋមាវិភត្តិវិញ។

อาส อุปเวสเน, อาสียิตฺถ, อาสียเต, อาสียิสฺสเตติ อาสิตพฺพํ ตยา, อาสนียํ. กมฺเม อุปาสิตพฺโพ ครุ, อุปาสนีโย.

អាស ធាតុ ក្នុងអត្ថអង្គុយ, វិគ្គហៈថា āsīyittha, āsīyate, āsīyissate -> អាសិតព្វំ តយា (គប្បីអង្គុយ ដោយអ្នក), អាសនីយំ។ ក្នុងអត្ថកម្ម៖ ឧបាសិតព្វោ គរុ (គ្រូ គប្បីចូលទៅអង្គុយជិត ឬបម្រើ), ឧបាសនីយោ។

สี สเย, อสียิตฺถ, สียเต, สียิสฺสเตติ สยิตพฺพํ ภวตา, สยนียํ, ‘‘เอ อยา’’ติ อยาเทโส, อติสยิตพฺโพ ปโร, อติสยนีโย.

សី ធាតុ ក្នុងអត្ថដេក, វិគ្គហៈថា asīyittha, sīyate, sīyissate -> សយិតព្វំ ភវតា (គប្បីដេក ដោយលោក), សយនីយំ, មានការផ្លាស់ ឯ ជា អយ ដោយសូត្រថា «e ayā»។ អតិសយិតព្វោ បរោ (បុគ្គលដទៃ គប្បីកន្លង ឬគ្របសង្កត់), អតិសយនីយោ។

ปท คติมฺหิ, อุปฺปชฺชิตฺถ, อุปฺปชฺชเต, อุปฺปชฺชิสฺสเตติ อุปฺปชฺชิตพฺพํ เตน, อุปฺปชฺชนียํ, เอตฺถ จ ‘‘กตฺตรี’’ติ อธิการํ วินา ‘‘ทิวาทิโต โย’’ติ วินาธิการโยควิภาเคน ยปฺปจฺจโย, ‘‘ตสฺส จวคฺคยการ’’อิจฺจาทินา จวคฺโค, ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ ทฺวิภาโว, ปฏิปชฺชิตพฺโพ มคฺโค, ปฏิปชฺชนีโย.

បទ ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, វិគ្គហៈថា uppajjittha, uppajjate, uppajjissate -> ឧប្បជ្ជិតព្វំ តេន (គប្បីកើតឡើង ដោយបុគ្គលនោះ), ឧប្បជ្ជនីយំ។ ក្នុងរូបនេះ វៀរលែងតែអធិការៈថា «kattarī» ចេញ ដោយការបំបែកសូត្រ វៀរលែងតែអធិការៈថា «divādito yo» ទើបមាន យ បច្ច័យ, មានការផ្លាស់ជា ចវគ្គ ដោយសូត្រថា «tassa cavaggayakāra» ជាដើម, មានទ្វេភាវៈដោយសូត្រថា «paradvebhāvo ṭhāne»។ បដិបជ្ជិតព្វោ មគ្គោ (ផ្លូវ គប្បីប្រតិបត្តិ), បដិបជ្ជនីយោ។

พุธ อวคมเน, อพุชฺฌิตฺถ, พุชฺฌเต, พุชฺฌิสฺสเตติ พุชฺฌิตพฺโพ ธมฺโม, พุชฺฌนีโย.

ពុធ ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង ឬយល់, វិគ្គហៈថា abujjhittha, bujjhate, bujjhissate -> ពុជ្ឈិតព្វោ ធម្មោ (ធម៌ គប្បីដឹង), ពុជ្ឈនីយោ។

สุ สวเณ, อสูยิตฺถ, สูยเต, สูยิสฺสเตติ โสตพฺโพ ธมฺโม, อิธ ยถาคมคฺคหเณน อิการาคมาภาโว, สุณิตพฺโพ, ‘‘สฺวาทิโต ณุ ณา อุณา จา’’ติ วินาธิการโยควิภาเคน ณาปจฺจโย, สวณีโย.

សុ ធាតុ ក្នុងអត្ថស្តាប់, វិគ្គហៈថា asūyittha, sūyate, sūyissate -> សោតព្វោ ធម្មោ (ធម៌ គប្បីស្តាប់)។ ក្នុងរូបនេះ ព្រោះការកាន់យកនូវបទថា «yathāgama» ទើបមិនមានការចុះ ឥ អក្សរជាអាគម។ រូបថា សុណិតព្វោ - ដោយការបំបែកសូត្រវៀរលែងតែអធិការៈថា «svādito ṇu ṇā uṇā cā» ទើបមាន ណា បច្ច័យ, សវណីយោ។

กร กรเณ, กรียิตฺถ, กรียติ, กรียิสฺสตีติ อตฺเถ ตพฺพา’นียา.

ករ ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើ, ក្នុងអត្ថថា karīyittha, karīyati, karīyissati មាន តព្វ និង អនីយ បច្ច័យ។

‘‘อนฺตสฺส, กรสฺส, จ, ตตฺต’’นฺติ จ วตฺตเต.

បទទាំងឡាយថា «antassa», «karassa», «ca», និង «tattaṃ» តែងតែអវត្តមាន (តាមមក)។

๕๔๙. ตุํ [Pg.340] ตุ น ตพฺเพสุ วา.

៥៤៩. (សូត្រ) តុំ តុ ន តព្វេសុ វា។ (ការផ្លាស់ រ អក្សរជាទីបំផុតនៃ ករ ធាតុ ជា ត អក្សរ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ តុំ, តុ, ន និង តព្វ បច្ច័យ)។

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตภูตสฺส รการสฺส ตการตฺตํ โหติ วา ตุํ ตุ น ตพฺพอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ ปเรสุ. กตฺตพฺโพ ภวตา ธมฺโม, กตฺตพฺพา ปูชา, กตฺตพฺพํ กุสลํ, ตตฺตาภาเว ‘‘กโรติสฺสา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ตเวตุนาทีสุ กา’’ติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ตพฺเพปิ กาเทโส, กาตพฺพํ หิตํ.

ការផ្លាស់ រ អក្សរដែលជាទីបំផុតនៃ ករ ធាតុ នេះ ជា ត អក្សរ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយមាន តុំ, តុ, ន, តព្វ ទាំងនេះនៅខាងចុង។ រូបថា កត្តព្វោ ភវតា ធម្មោ (ធម៌ គប្បីធ្វើ ដោយលោក), កត្តព្វា បូជា (ការបូជា គប្បីធ្វើ), កត្តព្វំ កុសលំ (កុសល គប្បីធ្វើ)។ កាលបើមិនមានការផ្លាស់ជា ត អក្សរទេ កាលបើបទថា «karotissā» តាមមក ដោយ អាទិ សព្ទ ក្នុងសូត្រថា «tavetunādīsu kā» នេះ ទើបមានការផ្លាស់ជា កា សូម្បីក្នុងព្រោះ តព្វ បច្ច័យ សម្រេចរូបជា កាតព្វំ ហិតំ (ប្រយោជន៍ គប្បីធ្វើ)។

๕๕๐. รหาทิโต ณ.

៥៥០. (សូត្រ) រហាទិតោ ណ។ (ការផ្លាស់ ន អក្សរ នៃបច្ច័យមាន អនីយ ជាដើម ដែលនៅខាងចុងពីធាតុមាន រ និង ហ ជាដើម ជា ណ អក្សរ)។

รการ หหาราทฺยนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส อนานียาทินการสฺส ณกาโร โหติ. อาทิสทฺเทน รมุ อปญาตาทิโตปิ.

ការផ្លាស់ ន អក្សរ នៃបច្ច័យមាន អនីយ ជាដើម ដែលនៅខាងចុងពីធាតុទាំងឡាយមាន រ និង ហ ជាដើម ជា ណ អក្សរ តែងមាន។ ដោយ អាទិ សព្ទ តែងមានសូម្បីតែក្រោយពី រមុ ធាតុ ជាដើម។

รหาทิโต ปรสฺเสตฺถ, นการสฺส อสมฺภวา;

อนานียาทินสฺเสว, สามถฺยายํ ณการตา.

ព្រោះតែក្នុងទីនេះ មិនមានការកើតឡើងនៃ ន អក្សរ ខាងចុងពីធាតុមាន រ និង ហ ជាដើមឡើយ, ហេតុនោះ ការផ្លាស់ជា ណ អក្សរនេះ សម្រេចបានដោយសមត្ថភាពនៃ ន អក្សរ របស់ អនីយ បច្ច័យជាដើមនោះឯង។

กรณีโย ธมฺโม, กรณารโหติ อตฺโถ, กรณียา, กรณียํ.

ករណីយោ ធម្មោ (ធម៌ គប្បីធ្វើ), មានអត្ថថា គួរធ្វើ, ករណីយា, ករណីយំ។

ภร ภรเณ, ภรียตีติ ภริตพฺโพ, ภรณีโย.

ភរ ធាតុ ក្នុងអត្ថចិញ្ចឹម ឬទ្រទ្រង់, វិគ្គហៈថា bharīyati -> ភរិតព្វោ, ភរណីយោ។

คห อุปาทาเน, อคยฺหิตฺถ, คยฺหติ, คยฺหิสฺสตีติ คเหตพฺโพ, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อิการสฺเสกาโร, สงฺคณฺหิตพฺโพ, ‘‘คหาทิโต ปฺปณฺหา’’ติ วินาธิการโยควิภาเคน ณฺหาปจฺจโย, หโลปสรโลปาทิ, สงฺคณฺหณีโย, คหณีโย.

គហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឧបាទាន (ការប្រកាន់មាំ), (រូបវិគ្រោះថា) agayhittha, gayhati, gayhissatīti = gaho (អ្វីៗដែលគេគប្បីកាន់យក)។ ផ្លាស់ ឥ-ស្រៈ ជា អេ-ស្រៈ ដោយសូត្រថា “tesu vuddhī” ជាដើម។ (សម្រេចរូបជា) saṅgaṇhitabbo។ ចុះ ណហា-បច្ច័យ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ក្រៅពីអធិការ ដោយសូត្រថា “gahādito ppaṇhā” ហើយលុបព្យញ្ជនៈ និងលុបស្រៈជាដើម សម្រេចរូបជា saṅgaṇhaṇīyo, gahaṇīyo។

อาทิคฺคหเณน รมุ กีฬายํ, รมียิตฺถ, รมียติ, รมียิสฺสตีติ รมิตพฺโพ, รมณีโย วิหาโร.

ដោយការកាន់យកសព្ទថា “អាទិ” (ក្នុងសូត្រមុន) នាំយក រមុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កីឡា (ការលេង/ការត្រេកអរ), (រូបវិគ្រោះថា) ramīyittha, ramīyati, ramīyissatīti = ramitabbo, ramaṇīyo vihāro (វិហារដែលគប្បីត្រេកអរ)។

อป [Pg.341] ปาปุณเน, อุณาปจฺจโย, ปาปียตีติ ปาปุณิตพฺโพ, ‘‘คุปาทีนญฺจา’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส โลโป, ทฺวิตฺตญฺจ, ปตฺตพฺโพ, ปตฺเตยฺโย, ปาปุณณีโย, ปาปณีโย.

អប ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាបុណនៈ (ការដល់), ចុះ ឧណា-បច្ច័យ, (រូបវិគ្រោះថា) pāpīyatīti = pāpuṇitabbo។ លុបទីបំផុតធាតុ និងតម្រួត (ទ្វិត្តៈ) ដោយសូត្រថា “gupādīnañca” សម្រេចរូបជា pattabbo, patteyyo, pāpuṇaṇīyo, pāpaṇīyo។

‘‘อนฺตสฺส, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “antassa” និងបទថា “vā” រមែងអធិវត្ត (តាមទៅ)។

๕๕๑. คม ขน หนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ น.

៥៥១. (សូត្រថា) Gama khana hanādīnaṃ tuṃtabbādīsu na (ការផ្លាស់ទីបំផុតនៃធាតុទាំងឡាយមាន គមុ ខនុ ហនុ ជាដើម ជា ន-អក្សរ ក្នុងព្រោះ ទុំ និង តព្វ-បច្ច័យជាដើម)។

คม ขน หนอิจฺเจวมาทีนํ มการ นการนฺตานํ ธาตูนมนฺตสฺส นกาโร โหติ วา ตุํ ตพฺพ ตเว ตุน ตฺวานตฺวาอิจฺเจวมาทีสุ ตการาทิปฺปจฺจเยสุ ปเรสุ. อคจฺฉียิตฺถ, คจฺฉียติ, คจฺฉียิสฺสตีติ คนฺตพฺโพ มคฺโค, คมิตพฺพํ, คมนียํ.

ទីបំផុតនៃធាតុទាំងឡាយមាន គមុ ខនុ ហនុ ជាដើម ដែលមាន ម-អក្សរ និង ន-អក្សរ ជាទីបំផុត រមែងមានការផ្លាស់ជា ន-អក្សរ ខ្លះ ក្នុងកាលដែលនៅពីមុខបច្ច័យមាន ត-អក្សរ ជាដើម គឺ ទុំ, តព្វ, តវេ, តុនា, ត្វា, ត្វាន។ (រូបវិគ្រោះថា) Agacchīyittha, gacchīyati, gacchīyissatīti = gantabbo maggo (ផ្លូវដែលគប្បីទៅ), gamitabbaṃ, gamanīyaṃ។

ขนุ อวทารเณ, อขญฺญิตฺถ, ขญฺญติ, ขญฺญิสฺสตีติ ขนฺตพฺพํ อาวาฏํ, ขนิตพฺพํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ขนนฺตสฺส ณตฺตญฺจ, ขณิตพฺพํ, ขณณียํ, ขนนียํ วา.

ខនុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អវទារណៈ (ការជីក), (រូបវិគ្រោះថា) akhaññittha, khaññati, khaññissatīti = khantabbaṃ āvāṭaṃ (រណ្តៅដែលគប្បីជីក), khanitabbaṃ។ ម្យ៉ាងទៀត មានការផ្លាស់ ន-អក្សរ នៃទីបំផុត ខន ធាតុ ជា ណ-អក្សរ ដោយសូត្រថា “kvaci dhātū” ជាដើម សម្រេចរូបជា khaṇitabbaṃ, khaṇaṇīyaṃ ឬ khananīyaṃ។

หน หึสา คตีสุ, อหญฺญิตฺถ, หญฺญเต, หญฺญิสฺสเตติ หนฺตพฺพํ, หนิตพฺพํ, หนนียํ.

ហន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហិង្សា (ការបៀតបៀន/សម្លាប់) និងគតិ (ការទៅ), (រូបវិគ្រោះថា) ahaññittha, haññate, haññissateti = hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីសម្លាប់ ឬគប្បីទៅ)។

มน ญาเณ, อมญฺญิตฺถ, มญฺญเต, มญฺญิสฺสเตติ มนฺตพฺโพ, มนิตพฺโพ, ยปฺปจฺจเย จวคฺคาทิ, มญฺญิตพฺพํ, มญฺญนียํ.

មន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាណ (ការដឹង), (រូបវិគ្រោះថា) amaññittha, maññate, maññissateti = mantabbo, manitabbo។ កាលបើចុះ យ-បច្ច័យ ផ្លាស់ជា ច-វគ្គ ជាដើម សម្រេចរូបជា maññitabbaṃ, maññanīyaṃ។

ปูช ปูชายํ, อปูชียิตฺถ, ปูชียติ, ปูชียิสฺสตีติ อตฺเถ ตพฺพานียา. ‘‘จุราทิโต เณ ณยา’’ติ อกตฺตริปิ เณณยา, อิการาคมานีเยสุ ‘‘สรโลโป’’ติอาทินา การิตสรสฺส โลโป, ปูเชตพฺโพ, ปูชยิตพฺโพ, ปูชนีโย ภควา.

បូជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា, ក្នុងអត្ថថា apūjīyittha, pūjīyati, pūjīyissatīti ចុះ តព្វ និង អនីយ-បច្ច័យ។ ចុះ ណេ និង ណយ-បច្ច័យ សូម្បីក្នុងអត្ថដែលមិនមែនជាកត្តុ (គឺកម្ម ឬភាវៈ) ដោយសូត្រថា “Curādito ṇe ṇayā”។ ក្នុងកាលដែលមាន ឥ-អាគម និង អនីយ-បច្ច័យ រមែងលុបស្រៈនៃការិតបច្ច័យ ដោយសូត្រថា “saralopo” ជាដើម សម្រេចរូបជា pūjetabbo, pūjayitabbo, pūjanīyo bhagavā (ព្រះភគវន្តដែលគប្បីបូជា)។

‘‘ตพฺพานียา’’ติ โยควิภาเคน กตฺตุกรเณสุปิ, ยา ปาปุณเน, นิยฺยาตีติ นิยฺยานีโก มคฺโค. คจฺฉนฺตีติ คมนียา [Pg.342] โภคา. นห โสเจ, นหายติ เอเตนาติ นหานียํ จุณฺณํ.

ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “tabbānīyā” តព្វ និង អនីយ-បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះសូម្បីក្នុងអត្ថ កត្តុ និង ករណៈ។ យា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាបុណនៈ (ការដល់), (រូបវិគ្រោះថា) niyyātīti = niyyānīko maggo (ផ្លូវជាគ្រឿងចេញទៅ)។ (រូបវិគ្រោះថា) Gacchantīti = gamanīyā bhogā (ភោគៈទាំងឡាយដែលរមែងទៅ)។ នហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សោចៈ (ការជម្រះកាយ/ងូតទឹក), (រូបវិគ្រោះថា) nahāyati etenāti = nahānīyaṃ cuṇṇaṃ (លម្អិតសម្រាប់ងូត)។

‘‘ภาวกมฺเมสู’’ติ อธิกาโร.

បទថា “bhāvakammesu” ជាអធិការ (សូត្រដឹកនាំទៅ)។

๕๕๒. ณฺโย จ.

៥៥២. (សូត្រថា) Ṇyo ca (ចុះ ណ្យ-បច្ច័យផង)។

ภาวกมฺเมสุ สพฺพธาตูหิ ณฺยปฺปจฺจโย โหติ, จคฺคหเณน ‘‘ญาเตยฺย’’นฺติอาทีสุ เตยฺยปฺปจฺจโย จ.

ក្នុងអត្ថ ភាវៈ និង កម្ម រមែងចុះ ណ្យ-បច្ច័យ ពីធាតុទាំងពួង។ ដោយការកាន់យក ច-សព្ទ (ក្នុងសូត្រនេះ) រមែងចុះ តេយ្យ-បច្ច័យ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “ñāteyyaṃ” ជាដើមផង។

๕๕๓. การิตํ วิย ณานุพนฺโธ.

៥៥៣. (សូត្រថា) Kāritaṃ viya ṇānubandho (បច្ច័យដែលមាន ណ-អក្សរ ជាអនុពន្ធ រមែងដូចជាការិតបច្ច័យ)។

อนุพนฺโธ อปฺปโยคี, ณการานุพนฺโธ ปจฺจโย การิตํ วิย ทฏฺฐพฺโพติ การิตพฺยปเทโส, ‘‘การิตานํ โณ โลป’’นฺติ ณโลโป, ‘‘อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต’’ติ วุทฺธิ, อิการาคโม, กตฺตพฺพํ การิยํ.

អនុពន្ធ គឺតួអក្សរដែលមិនយកមកប្រើប្រាស់ផ្ទាល់, បច្ច័យដែលមាន ណ-អក្សរ ជាអនុពន្ធ គប្បីយល់ថាដូចជាការិតបច្ច័យ ហៅថា ការិតវ្យបទេស (ការតាំងឈ្មោះថាការិតៈ)។ លុប ណ-អក្សរ ដោយសូត្រថា “kāritānaṃ ṇo lopaṃ”។ ធ្វើវុទ្ធិដោយសូត្រថា “asaṃyogantassa vuddhi kārite”។ ចុះ ឥ-អាគម សម្រេចរូបជា kattabbaṃ, kāriyaṃ (កិច្ចការដែលគប្បីធ្វើ)។

หร หรเณ, อหรียิตฺถ, หรียติ, หรียิสฺสตีติ วา หริตพฺพํ หาริยํ.

ហរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហរណៈ (ការនាំទៅ), (រូបវិគ្រោះថា) aharīyittha, harīyati, harīyissatīti = haritabbaṃ, hāriyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីនាំទៅ) ខ្លះ។

ภร ภรเณ, ภริตพฺพํ ภาริยํ.

ភរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ភរណៈ (ការចិញ្ចឹម/ទ្រទ្រង់), សម្រេចរូបជា bharitabbaṃ, bhāriyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីចិញ្ចឹម ឬគប្បីទ្រទ្រង់)។

ลภ ลาเภ, ลภิตพฺพํ ลพฺภํ, ‘‘ยวตํ ตลน’’อิจฺจาทิสุตฺเต การคฺคหเณน ยวโต ภการสฺส ภกาโร, ทฺวิตฺตํ.

លភ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា លាភ (ការបាន), សម្រេចរូបជា labhitabbaṃ, labbhaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីបាន)។ ដោយការកាន់យក ក-អក្សរ ក្នុងសូត្រមាន “yavataṃ talana” ជាដើម ផ្លាស់ ភ-អក្សរ នៃ យ-បច្ច័យ ជា ភ-អក្សរ ហើយតម្រួត (ទ្វិត្តៈ)។

สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ, สาสิตพฺโพ สิสฺโส, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อาการสฺสิกาโร.

សាស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អនុសិដ្ឋិ (ការប្រដៅ), (រូបវិគ្រោះថា) sāsitabbo sisso (សិស្សដែលគប្បីប្រដៅ)។ ផ្លាស់ អា-ស្រៈ ជា ឥ-ស្រៈ ដោយសូត្រថា “kvaci dhātū” ជាដើម។

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, ณฺยปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต ‘‘อนฺตานํ, ณานุพนฺเธ’’ติ จ วตฺตเต.

វច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វិយត្តិវាចា (វាចាច្បាស់លាស់), កាលបើចុះ ណ្យ-បច្ច័យ ជាដើមហើយ បទថា “antānaṃ” និងបទថា “ṇānubandhe” រមែងអធិវត្ត (តាមទៅ)។

๕๕๔. กคา [Pg.343] จชานํ.

៥៥៤. (សូត្រថា) Kagā cajānaṃ (ផ្លាស់ ច-អក្សរ និង ជ-អក្សរ ជា ក-អក្សរ និង គ-អក្សរ)។

จชอิจฺเจเตสํ ธาตฺวนฺตานํ กการ คการาเทสา โหนฺติ ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเรติ จสฺส กาเทโส. วจนียํ วากฺยํ.

ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យមាន ណ-អក្សរ ជាអនុពន្ធនៅពីមុខ រមែងមានការផ្លាស់ទីបំផុតនៃធាតុទាំងឡាយមាន ច និង ជ ជាដើម ជា ក-អក្សរ និង គ-អក្សរ គឺផ្លាស់ ច-អក្សរ ជា ក-អក្សរ។ សម្រេចរូបជា vacanīyaṃ, vākyaṃ (វាចាដែលគប្បីពោល)។

ภช เสวายํ, ภชนียํ ภาคฺยํ, ชสฺส คาเทโส.

ភជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេវា (ការសេពគប់), សម្រេចរូបជា bhajanīyaṃ, bhāgyaṃ (ភ័ព្វដែលគប្បីសេពគប់)។ ផ្លាស់ ជ-អក្សរ ជា គ-អក្សរ។

จิ จเย, อจียิตฺถ, จียติ, จียิสฺสตีติ เจตพฺพํ เจยฺยํ, อิการสฺเสกาโร วุทฺธิ, ยการสฺส ทฺวิตฺตํ, วินิปุพฺโพ ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ สุตฺเต จคฺคหเณน จการสฺส ฉกาโร, วินิจฺเฉยฺยํ, วินิจฺฉิตพฺพํ, วินิจฺฉนียํ. ‘‘กิยาทิโต นา’’ติ วินาธิการโยควิภาเคน ตพฺพานีย ตุํ ตุนา ทีสุ จ นาปจฺจโย, วินิจฺฉินิตพฺพํ, วินิจฺฉินนียํ.

ចិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចយៈ (ការសន្សំ/ប្រមូល), (រូបវិគ្រោះថា) acīyittha, cīyati, cīyissatīti = cetabbaṃ, ceyyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីសន្សំ)។ ធ្វើវុទ្ធិ ឥ-ស្រៈ ជា អេ-ស្រៈ, តម្រួត យ-អក្សរ។ បើមាន វិ-ឧបសគ្គ នៅខាងដើម ផ្លាស់ ច-អក្សរ ជា ឆ-អក្សរ ដោយការកាន់យក ច-សព្ទ ក្នុងសូត្រថា “do dhassa cā” សម្រេចរូបជា viniccheyyaṃ, vinicchitabbaṃ, vinicchanīyaṃ (សេចក្តីសម្រេចដែលគប្បីវិនិច្ឆ័យ)។ ចុះ នា-បច្ច័យ ក្នុងព្រោះ តព្វ, អនីយ, ទុំ, តុនា ជាដើម ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ក្រៅពីអធិការ ដោយសូត្រថា “kiyādito nā” និងចុះ ឥ-អាគម សម្រេចរូបជា vinicchinitabbaṃ, vinicchinanīyaṃ។

นี ปาปุณเน, อนียิตฺถ, นียติ, นียิสฺสตีติ เนยฺโย, เนยฺยา, เนยฺยํ. เนตพฺพํ.

នី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាបុណនៈ (ការដល់/ការនាំទៅ), (រូបវិគ្រោះថា) anīyittha, nīyati, nīyissatīti = neyyo, neyyā, neyyaṃ (ធម៌ដែលគប្បីណែនាំ)។ Netabbaṃ (ដែលគប្បីនាំទៅ)។

ณฺยคฺคหณํ ฉฏฺฐียนฺตวเสนานุวตฺตเต, มณฺฑูกคติยา อนฺตคฺคหณญฺจ ตติยนฺตวเสน.

ការកាន់យក ណ្យ-សព្ទ រមែងអធិវត្តទៅដោយអំណាចនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ, និងការកាន់យក អន្ត-សព្ទ ដោយមណ្ឌូកគតិ (លោតដូចកង្កែប) ដោយអំណាចនៃតតិយាវិភត្តិ។

๕๕๕. ภูโตพฺพ.

៥៥៥. (សូត្រថា) Bhūtobba (ផ្លាស់ ណ្យ-បច្ច័យ ជាមួយទីបំផុត ភូ ធាតុ ជា អព្វ)។

ภู อิจฺเจตสฺมา ปรสฺส ณฺยปฺปจฺจยสฺส สห ธาตฺวนฺเตน อพฺพาเทโส โหติ. ภวิตพฺโพ ภพฺโพ, ภพฺพา, ภพฺพํ.

រមែងមានការផ្លាស់ ណ្យ-បច្ច័យ ដែលនៅពីក្រោយ ភូ ធាតុ ជាមួយនិងទីបំផុតធាតុ ជា អព្វ-អាទេស។ សម្រេចរូបជា bhavitabbo, bhabbo, bhabbā, bhabbaṃ (អ្នកដែលគួរ/សមគួរ)។

‘‘ณฺยสฺส, อนฺเตนา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “ṇyassa” និងបទថា “antenā” រមែងអធិវត្ត (តាមទៅ)។

๕๕๖. วท มท คมุ ยุช ครหาการาทีหิ ชฺชมฺมคฺคยฺเหยฺยาคาโร วา.

៥៥៦. (សូត្រថា) Vada mada gamu yuja garahākārādīhi jjammaggayheyyāgāro vā (ផ្លាស់ ណ្យ-បច្ច័យ ជាមួយទីបំផុតធាតុទាំងឡាយមាន វទ មទ គមុ យុជ គរហ និងធាតុមាន អា-អក្សរ ជាទីបំផុត ជា ជ្ជ, ម្ម, គ្គ, យ្ហ, អេ, យ្យ តាមលំដាប់ ខ្លះ, និងផ្លាស់ គរ ជា គារ ខ្លះ)។

วท มท คมุ ยุช ครหอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, อาการนฺเตหิ จ ปรสฺส ณฺยปฺปจฺจยสฺส ธาตฺวนฺเตน สห ยถากฺกมํ [Pg.344] ชฺช มฺม คฺค ยฺห เอ ยฺยอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ครสฺส จ คาราเทโส, ครหสฺส ครสฺเสวายํ คาโร. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

រមែងមានការផ្លាស់ ណ្យ-បច្ច័យ ដែលនៅពីក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន វទ, មទ, គមុ, យុជ, គរហ ជាដើម និងធាតុដែលមាន អា-អក្សរ ជាទីបំផុត ជាមួយនិងទីបំផុតធាតុ ជា ជ្ជ, ម្ម, គ្គ, យ្ហ, អេ, យ្យ តាមលំដាប់ ខ្លះ, និងផ្លាស់ គរ ជា គារ ខ្លះ, ការផ្លាស់ជា គារ នេះ រមែងមានដល់ គរ-សព្ទ នៃ គរហ ធាតុ នោះឯង។ វ៉ា-សព្ទ នេះ មានអត្ថជា វវត្ថិតវិភាសា (ការចែកវិភត្តិដែលកំណត់ទុកច្បាស់លាស់)។

วท วิยตฺติยํ วาจายํ, อวชฺชิตฺถ, วชฺชติ, วชฺชิสฺสตีติ วา วชฺชํ วทนียํ, รสฺสตฺตํ. วชฺชํ โทโส.

វទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វិយត្តិវាចា (វាចាច្បាស់លាស់), (រូបវិគ្រោះថា) avajjittha, vajjati, vajjissatīti = vajjaṃ, vadanīyaṃ (ពាក្យដែលគប្បីពោល) ខ្លះ, ធ្វើរស្សៈ។ Vajjaṃ ប្រែថា ទោស។

มท อุมฺมาเท, อมชฺชิตฺถ, มชฺชเต, มชฺชิสฺสติ เอเตนาติ มชฺชํ มทนียํ. มทคฺคหเณน กรเณปิ ณฺยปฺปจฺจโย. คมุ สปฺป คติมฺหิ, คนฺตพฺพํ คมฺมํ.

មទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឧម្មាទ (ការស្រវឹង/ឆ្កួត), (រូបវិគ្រោះថា) amajjittha, majjate, majjissati etenāti = majjaṃ, madanīyaṃ (ទឹកស្រវឹងជាគ្រឿងស្រវឹង)។ ដោយការកាន់យក មទ ធាតុ ណ្យ-បច្ច័យ រមែងចុះសូម្បីក្នុងអត្ថ ករណៈ។ គមុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សប្បគតិ (ការទៅយឺតៗ), សម្រេចរូបជា gantabbaṃ, gammaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីទៅ)។

ยุช โยเค, อยุชฺชิตฺถ, ยุชฺชเต, ยุชฺชิสฺสตีติ โยคฺคํ, นิโยชฺโช วา.

យុជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា យោគៈ (ការប្រកប), (រូបវិគ្រោះថា) ayujjittha, yujjate, yujjissatīti = yoggaṃ (យានដែលគប្បីប្រកប), ឬ niyojjo (អ្នកដែលគប្បីតែងតាំង)។

ครห นินฺทายํ, อครยฺหิตฺถ, ครหียติ, ครหียิสฺสตีติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย, ตสฺสิมินา ธาตฺวนฺเตน สห ยฺหาเทโส, ครสฺส คาราเทโส จ, คารยฺโห, คารยฺหา, คารยฺหํ, ครหณียํ.

គរហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា និន្ទា (ការតិះដៀល), ក្នុងអត្ថថា agarayhittha, garahīyati, garahīyissatīti ចុះ ណ្យ-បច្ច័យ, ផ្លាស់ ណ្យ-បច្ច័យ នោះ ជាមួយនិងទីបំផុតធាតុនេះ ជា យ្ហ-អាទេស, និងផ្លាស់ គរ ជា គារ សម្រេចរូបជា gārayho, gārayhā, gārayhaṃ (បុគ្គលដែលគប្បីតិះដៀល), garahaṇīyaṃ។

อาทิสทฺเทน อญฺเญปิ ทมชหนฺตา คยฺหนฺเต. คท วิยตฺติยํ วาจายํ, คชฺชเต, คทนียํ วา คชฺชํ. ปท คติมฺหิ, ปชฺชนียํ ปชฺชํ คาถา. ขาท ภกฺขเณ, ขชฺชเตติ ขชฺชํ ขาทนียํ. ทมุ ทมเน, อทมฺมิตฺถ, ทมฺมเต, ทมียิสฺสตีติ ทมฺโม ทมนีโย. ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, อภุชฺชิตฺถ, ภุชฺชติ, ภุชฺชิสฺสตีติ โภคฺคํ, โภชฺชํ วา, การคฺคหเณน ยสฺส ชกาโร. คเหตพฺพํ คยฺหมิจฺจาทิ.

ដោយ អាទិ-សព្ទ ធាតុទាំងឡាយដទៃទៀតមាន ទមុ និង ជហន្តៈ ជាដើម រមែងត្រូវបានកាន់យកផង។ គទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វិយត្តិវាចា (វាចាច្បាស់លាស់), (រូបវិគ្រោះថា) gajjate = gadanīyaṃ ឬ gajjaṃ (ពាក្យដែលគប្បីពោល)។ បទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា គតិ (ការទៅ), សម្រេចរូបជា pajjanīyaṃ, pajjaṃ (គាថាដែលគប្បីទៅ/ដំណើរ)។ ខាទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ភក្ខណៈ (ការស៊ី/ស៊ីចុក), (រូបវិគ្រោះថា) khajjateti = khajjaṃ, khādanīyaṃ (បង្អែម/របស់ដែលគប្បីស៊ី)។ ទមុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទមនៈ (ការទូន្មាន), (រូបវិគ្រោះថា) adammittha, dammate, damīyissatīti = dammo, damanīyo (សត្វដែលគប្បីទូន្មាន)។ ភុជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាលនៈ (ការរក្សា) និងព្យវហរណៈ (ការប្រើប្រាស់), (រូបវិគ្រោះថា) abhujjittha, bhujjati, bhujjissatīti = bhoggaṃ ឬ bhojjaṃ (របស់ដែលគប្បីបរិភោគ) ខ្លះ, ផ្លាស់ យ-អក្សរ ជា ជ-អក្សរ ដោយការកាន់យក ក-អក្សរ។ Gahetabbaṃ, gayhaṃ ជាដើម។

อาการนฺตโต ปน ทา ทาเน, อทียิตฺถ, ทียติ, ทียิสฺสตีติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย, ตสฺสิมินา ธาตฺวนฺเตน อากาเรน สห เอยฺยาเทโส, เทยฺยํ, ทาตพฺพํ. อนีเย ‘‘สรโลโป’’ติอาทินา ปุพฺพสรสฺส โลเป สมฺปตฺเต ตตฺเถว [Pg.345] ตุคฺคหเณน นิเสเธตฺวา ‘‘สรา สเร โลป’’นฺติ อากาเร ลุตฺเต ปรสรสฺส ทีโฆ, ทานียํ.

ចំណែកឯពីធាតុមាន អា-អក្សរ ជាទីបំផុត គឺ ទា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទាន (ការឲ្យ), ក្នុងអត្ថថា adīyittha, dīyati, dīyissatīti ចុះ ណ្យ-បច្ច័យ, ផ្លាស់ ណ្យ-បច្ច័យ នោះ ជាមួយនិង អា-ស្រៈ នៃទីបំផុតធាតុនេះ ជា អេយ្យ-អាទេស សម្រេចរូបជា deyyaṃ, dātabbaṃ (ទានវត្ថុដែលគប្បីឲ្យ)។ ក្នុងកាលដែលចុះ អនីយ-បច្ច័យ កាលបើការលុបស្រៈខាងដើមនឹងត្រូវសម្រេចដោយសូត្រថា “saralopo” ជាដើម ហាមឃាត់ការលុបនោះដោយការកាន់យក ត-អក្សរ ក្នុងសូត្រនោះឯង ហើយលុប អា-ស្រៈ ដោយសូត្រថា “sarā sare lopaṃ” រួចធ្វើស្រៈខាងចុងឲ្យជាទីឃៈ សម្រេចរូបជា dānīyaṃ។

ปา ปาเน, อปียิตฺถ, ปียติ, ปียิสฺสตีติ เปยฺยํ, ปาตพฺพํ, ปานียํ. หา จาเค, อหียิตฺถ, หียติ, หียิสฺสตีติ เหยฺยํ, หาตพฺพํ, หานียํ. มา มาเน, อมียิตฺถ, มียติ, มียิสฺสตีติ เมยฺยํ, มาตพฺพํ, มินิตพฺพํ, เมตพฺพํ วา. ญา อวโพธเน, อญฺญายิตฺถ, ญายติ, ญายิสฺสตีติ เญยฺยํ, ญาตพฺพํ, ญาเตยฺยํ. ‘‘ญาสฺส ชา ชํ นา’’ติ ชาเทเส ‘‘กิยาทิโต นา’’ติ วินาธิการโยควิภาเคน นาปจฺจโย, อิการาคโม จ, ชานิตพฺพํ, วิชานนียํ. ขฺยาปกถเน, สงฺขฺยาตพฺพํ, สงฺขฺเยยฺยํ อิจฺจาทิ.

បា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បានៈ (ការផឹក), (រូបវិគ្រោះថា) apīyittha, pīyati, pīyissatīti = peyyaṃ, pātabbaṃ, pānīyaṃ (ទឹកដែលគប្បីផឹក)។ ហា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចាគៈ (ការលះបង់), (រូបវិគ្រោះថា) ahīyittha, hīyati, hīyissatīti = heyyaṃ, hātabbaṃ, hānīyaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីលះបង់)។ មា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មានៈ (ការវាស់វែង), (រូបវិគ្រោះថា) amīyittha, mīyati, mīyissatīti = meyyaṃ, mātabbaṃ, minitabbaṃ ឬ metabbaṃ (អ្វីៗដែលគប្បីវាស់វែង) ខ្លះ។ ញា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អវពោធនៈ (ការដឹងច្បាស់), (រូបវិគ្រោះថា) aññāyittha, ñāyati, ñāyissatīti = ñeyyaṃ, ñātabbaṃ, ñāteyyaṃ (ធម៌ដែលគប្បីដឹង)។ កាលបើផ្លាស់ជា ជា-អាទេស ដោយសូត្រថា “Ñāssa jā jaṃ nā” ចុះ នា-បច្ច័យ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ក្រៅពីអធិការ ដោយសូត្រថា “kiyādito nā” និងចុះ ឥ-អាគម សម្រេចរូបជា jānitabbaṃ, vijānanīyaṃ។ ខ្យា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កថនៈ (ការប្រាប់/ពោល), សម្រេចរូបជា saṅkhyātabbaṃ, saṅkhyeyyaṃ ជាដើម។

๕๕๗. กรมฺหา ริจฺจ.

៥៥៧. (សូត្រថា) Karamhā ricca (ចុះ រិច្ច-បច្ច័យ ពី ករ ធាតុ)។

กรธาตุโต ริจฺจปฺปจฺจโย โหติ ภาวกมฺเมสุ.

រមែងចុះ រិច្ច-បច្ច័យ ពី ករ ធាតុ ក្នុងអត្ថ ភាវៈ និង កម្ម។

๕๕๘. รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน.

៥៥៨. (សូត្រថា) Ramhi ranto rādi no (ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យមាន រ-អក្សរ ជាអនុពន្ធនៅពីមុខ ទីបំផុតនៃធាតុទាំងពួង រមែងមិនមាន រួមទាំង រ-អក្សរ នៃបច្ច័យផង)។

รการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร สพฺโพ ธาตฺวนฺโต ราทิ ปจฺจยรการมริยาโท โน โหติ, โลปมาปชฺชเตติ อตฺโถ. รนฺโตติ เอตฺถ รกาโร สนฺธิโช, กตฺตพฺพํ กิจฺจํ. ‘‘ริจฺจา’’ติ โยควิภาเคน ภราทิโตปิ ริจฺจปฺปจฺจโย, ยถา, ภรียตีติ ภจฺโจ, สรโลโป. อิ คติมฺหิ, ปติ เอตพฺโพ ปฏิจฺโจ.

ក្នុងកាលដែលមានបច្ច័យមាន រ-អក្សរ ជាអនុពន្ធនៅពីមុខ ទីបំផុតនៃធាតុទាំងពួង រួមទាំង រ-អក្សរ នៃបច្ច័យជាដើម រមែងមិនមាន គឺមានន័យថា ដល់នូវការលុប។ រ-អក្សរ ក្នុងបទថា “ranto” នេះ កើតអំពីសន្ធិ។ សម្រេចរូបជា kattabbaṃ, kiccaṃ (កិច្ចការដែលគប្បីធ្វើ)។ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “riccā” រមែងចុះ រិច្ច-បច្ច័យ សូម្បីពី ភរ ធាតុ ជាដើម ដូចជា (រូបវិគ្រោះថា) bharīyatīti = bhacco (អ្នកដែលគប្បីចិញ្ចឹម), លុបស្រៈ។ ឥ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា គតិ (ការទៅ), (រូបវិគ្រោះថា) pati etabbo = paṭicco (ធម៌ដែលគប្បីអាស្រ័យកើតឡើង)។

๕๕๙. เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุ กิจฺจา.

៥៥៩. (សូត្រថា) Pesātisaggapattakālesu kiccā (ចុះ កិច្ច-បច្ច័យទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថ បេសនៈ អតិសគ្គៈ និង បត្តកាល)។

เปส อติสคฺค ปตฺตกาลอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ กิจฺจปฺปจฺจยา โหนฺติ. เปสนํ นาม ‘‘กตฺตพฺพมิทํ ภวตา’’ติ อาณาปนํ, อชฺเฌสนญฺจ. อติสคฺโคนาม ‘‘กิมิทํ มยา กตฺตพฺพ’’นฺติ ปุฏฺฐสฺส วา [Pg.346] ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ปฏิปตฺติทสฺสนมุเขน วา กตฺตพฺพสฺส อนุญฺญา. ปตฺตกาโล นาม สมฺปตฺตสมโย โย อตฺตโน กิจฺจกรณสมยมนุปปริกฺขิตฺวา น กโรติ, ตสฺส สมยาโรจนํ, น ตตฺถ อชฺเฌสนมตฺถีติ. เต จ ‘‘ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺตกฺขตฺถา’’ติ วุตฺตตฺตา ภาวกมฺเมสฺเวว ภวนฺติ.

កិច្ច-បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្នុងអត្ថទាំងឡាយនេះ គឺ បេសនៈ, អតិសគ្គៈ, បត្តកាល។ ដែលហៅថា បេសនៈ គឺការបង្គាប់បញ្ជាថា “កិច្ចការនេះ លោកគប្បីធ្វើ” និងការអារាធនា (អញ្ជើញ)។ ដែលហៅថា អតិសគ្គៈ គឺការអនុញ្ញាតឲ្យធ្វើ ចំពោះបុគ្គលដែលសួរថា “តើកិច្ចការនេះ ខ្ញុំគប្បីធ្វើឬ?” ឬការបង្ហាញការបដិបត្តិជាដើមថា “មិនគប្បីសម្លាប់សត្វឡើយ”។ ដែលហៅថា បត្តកាល គឺពេលវេលាដែលមកដល់ សម្រាប់ប្រាប់ពេលវេលាដល់បុគ្គលដែលមិនធ្វើកិច្ចការ ដោយមិនបានពិចារណាពេលវេលាធ្វើកិច្ចការរបស់ខ្លួន, ក្នុងទីនោះមិនមានការអារាធនាឡើយ។ កិច្ច-បច្ច័យទាំងនោះ រមែងចុះក្នុងអត្ថ ភាវៈ និង កម្ម តែប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមានពាក្យពោលទុកថា “kiccattakkhatthā bhāvakammesu” (កិច្ច-បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះក្នុងអត្ថ ភាវៈ និង កម្ម)។

เปสเน ตาว – กรียตุ ภวตา กมฺมนฺติ อตฺเถ อิมินา ตพฺพานียา, เสสํ วุตฺตนยเมว, กตฺตพฺพํ กมฺมํ ภวตา, กรณียํ กิจฺจํ ภวตา.

ក្នុងអត្ថ បេសនៈ ជាដំបូង – ក្នុងអត្ថថា karīyatu bhavatā kammaṃ (សូមលោកធ្វើនូវការងារចុះ) ចុះ តព្វ និង អនីយ-បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ, សេចក្តីដែលសេសសល់ គឺដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង សម្រេចរូបជា kattabbaṃ kammaṃ bhavatā (ការងារដែលលោកគប្បីធ្វើ), karaṇīyaṃ kiccaṃ bhavatā (កិច្ចការដែលលោកគប្បីធ្វើ)។

อติสคฺเค ภุชฺชตุ ภวตาติ อตฺเถ ตพฺพาทิ, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ.

ក្នុងអត្ថ អតិសគ្គៈ ក្នុងអត្ថថា bhujjatu bhavatā (សូមលោកបរិភោគចុះ) ចុះ តព្វ-បច្ច័យជាដើម, ធ្វើវុទ្ធិដោយសូត្រថា “aññesu ca”។

‘‘ตสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “tassā” រមែងអធិវត្ត (តាមទៅ)។

๕๖๐. ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ.

៥៦០. (សូត្រថា) Bhujādīnamanto no dvi ca (ផ្លាស់ទីបំផុតនៃធាតុទាំងឡាយមាន ភុជ ជាដើម ជា ន-អក្សរ និងតម្រួត ត-អក្សរ នៃបច្ច័យផង)។

ภุชอิจฺเจวมาทีนํ ชการาทิอนฺตานํ ธาตูนมนฺโต โน โหติ, ปรสฺส กิจฺจกิตกปฺปจฺจยตการสฺส จ ทฺเวภาโว โหติ. โภตฺตพฺพํ โภชนํ ภวตา, โภชนียํ โภชฺชํ ภวตา.

ទីបំផុតនៃធាតុទាំងឡាយមាន ភុជ ជាដើម ដែលមាន ជ-អក្សរ ជាដើមជាទីបំផុត រមែងមានការផ្លាស់ជា ន-អក្សរ, និងមានការតម្រួត (ទ្វេភាវៈ) នៃ ត-អក្សរ នៃកិច្ច-កិតកបច្ច័យដែលនៅពីក្រោយ។ សម្រេចរូបជា bhottabbaṃ bhojanaṃ bhavatā (ភោជនដែលលោកគប្បីបរិភោគ), bhojanīyaṃ bhojjaṃ bhavatā (របស់ដែលលោកគប្បីបរិភោគ)។

อิการาคมยุตฺตตกาเร ปน – ‘‘นมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี’’ติ เอตฺถ ‘‘อนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี’’ติ โยควิภาเคน ธาตฺวนฺตโลปาทินิเสโธ, ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพ’’นฺติ วินาธิการโยควิภาเคน, ‘‘นิคฺคหีตญฺจา’’ติ วา นิคฺคหีตาคโม, ภุญฺชิตพฺพํ ตยา, ยุญฺชิตพฺพํ.

ចំណែកឯក្នុងព្រោះ ត-អក្សរ ដែលប្រកបដោយ ឥ-អាគម – ក្នុងសូត្រថា “namakarānamantānaṃ niyuttatamhi” នេះ ហាមឃាត់ការលុបទីបំផុតធាតុជាដើម ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “antānaṃ niyuttatamhi”។ ចុះ និគ្គហីត-អាគម ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ក្រៅពីអធិការ ដោយសូត្រថា “rudhādito niggahītapubbaṃ” ឬដោយសូត្រថា “niggahītañca” ខ្លះ សម្រេចរូបជា bhuñjitabbaṃ tayā (របស់ដែលអ្នកគប្បីបរិភោគ), yuñjitabbaṃ (ដែលគប្បីប្រកប)។

สมยาโรจเน ปน – อิ อชฺฌยเน อธิปุพฺโพ, อธียตํ ภวตาติ อตฺเถ ตพฺพานียาทิ, อิการาคมวุทฺธิอยาเทสอชฺฌาเทสา จ, ณฺยปฺปจฺจเย ตุ วุทฺธิ, ยการสฺส ทฺวิตฺตญฺจ, อชฺฌยิตพฺพํ, อชฺเฌยฺยํ ภวตา, อชฺฌยนียํ ภวตา, อวสฺสํ [Pg.347] กตฺตพฺพนฺติ วากฺเย ปน ‘‘กิจฺจา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘อวสฺสกาธมิเณสุ ณี จา’’ติ อวสฺสกาธมิณตฺเถ จ ตพฺพาทโย, กตฺตพฺพํ เม ภวตา เคหํ, กรณียํ, การิยํ. เอวํ ทาตพฺพํ เม ภวตา สตํ, ทานียํ, เทยฺยํ.

ចំណែកឯក្នុងអត្ថ សមយារោចនៈ (ការប្រាប់ពេលវេលា) – ឥ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អជ្ឈយនៈ (ការរៀនសូត្រ) មាន អធិ-ឧបសគ្គ នៅខាងដើម, ក្នុងអត្ថថា adhīyataṃ bhavatā (សូមលោកសិក្សាចុះ) ចុះ តព្វ និង អនីយ-បច្ច័យជាដើម, មានការចុះ ឥ-អាគម, ធ្វើវុទ្ធិ, ផ្លាស់ជា អយ-អាទេស និង អជ្ឈ-អាទេស។ ចំណែកក្នុង ណ្យ-បច្ច័យ ធ្វើវុទ្ធិ និងតម្រួត យ-អក្សរ សម្រេចរូបជា ajjhayitabbaṃ, ajjheyyaṃ bhavatā (ការសិក្សាដែលលោកគប្បីធ្វើ), ajjhayanīyaṃ bhavatā។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងប្រយោគដែលមានអត្ថថា “គប្បីធ្វើជាប្រាកដ” ផ្ដើមអំពីអធិការថា “kiccā” ហើយចុះ តព្វ-បច្ច័យជាដើម ក្នុងអត្ថ គប្បីធ្វើជាប្រាកដ (អវស្សកៈ) និងបំណុល (អធមិណៈ) ដោយសូត្រថា “avassakādhamiṇesu ṇī ca” សម្រេចរូបជា kattabbaṃ me bhavatā gehaṃ (ផ្ទះដែលលោកគប្បីធ្វើដល់ខ្ញុំជាប្រាកដ), karaṇīyaṃ, kāriyaṃ។ ដូចគ្នាដែរ dātabbaṃ me bhavatā sataṃ (ប្រាក់មួយរយដែលលោកគប្បីឲ្យដល់ខ្ញុំ), dānīyaṃ, deyyaṃ។

ธร ธารเณ, จุราทิตฺตา เณณยา, วุทฺธิ, อิการาคโม จ, ธาเรตพฺพํ, ธารยิตพฺพํ อิจฺจาทิ.

ធរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធារណៈ (ការទ្រទ្រង់), ចុះ ណេ និង ណយ-បច្ច័យ ព្រោះជាចុរាទិគណៈ, ធ្វើវុទ្ធិ និងចុះ ឥ-អាគម សម្រេចរូបជា dhāretabbaṃ, dhārayitabbaṃ ជាដើម។

‘‘นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จา’’ติ สการิเตหิปิ ยุณฺวูนมาเทสวิธานโตเยว ธาตุปฺปจฺจยนฺตโตปิ กิจฺจกิตกปฺปจฺจยา ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺโพ. เตน ติติกฺขาปียตีติ ติติกฺขาเปตพฺโพ. เอวํ ติกิจฺฉาเปตพฺโพ ติกิจฺฉาปนีโย. อภาวียิตฺถ, ภาวียติ, ภาวียิสฺสตีติ ภาเวตพฺโพ มคฺโค. ภาวยิตพฺโพ, ภาวนีโย, ภาวนียํ, ภาวนียา, อการียิตฺถ, การียติ, การียิสฺสตีติ กาเรตพฺพํ, การยิตพฺพํ, การาเปตพฺพํ, การาปยิตพฺพํ, การาปนียมิจฺจาทิ จ สิทฺธํ ภวติ.

គប្បីជ្រាបថា ដោយសូត្រថា "Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cā" នេះ ព្រោះតែការបញ្ញត្តិនូវការទេស (ជំនួស) នៃយុ និងណ្វុបច្ច័យទាំងឡាយ សូម្បីដែលមានសការិតបច្ច័យ កិច្ចបច្ច័យ និងកិតកបច្ច័យទាំងឡាយ រមែងមាន សូម្បីតែខាងចុងនៃធាតុបច្ច័យ។ ព្រោះហេតុនោះ (រូបថា) titikkhāpetabbo (គប្បីឲ្យអត់ធន់) សម្រេចមកពី titikkhāpīyati។ ដូចគ្នាដែរ tikicchāpetabbo, tikicchāpanīyo (គប្បីឲ្យរក្សា)។ ផ្លូវដែលគេធ្លាប់ចម្រើនហើយ កំពុងចម្រើន នឹងចម្រើន ឈ្មោះថា bhāvetabbo maggo (មគ្គគប្បីចម្រើន)។ សូម្បីតែរូបទាំងឡាយមាន bhāvayitabbo, bhāvanīyo, bhāvanīyaṃ, bhāvanīyā និងរូបថា kāretabbaṃ, kārayitabbaṃ, kārāpetabbaṃ, kārāpayitabbaṃ, kārāpanīyaṃ ជាដើម ដែលសម្រេចមកពីពាក្យថា akārīyittha (គេបានឲ្យធ្វើហើយ), kārīyati (គេកំពុងឲ្យធ្វើ), kārāyissati (គេនឹងឲ្យធ្វើ) ក៏រមែងសម្រេចទៅបាន។

กตฺตพฺพํ กรณียญฺจ, การิยํ กิจฺจมิจฺจปิ;

กาเรตพฺพํ ตถา การา-เปตพฺพํ กิจฺจสงฺคโห.

ពាក្យថា Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kāriyaṃ, kiccaṃ, kāretabbaṃ និង kārāpetabbaṃ ទាំងនេះ គឺជាសង្គ្រោះនៃកិច្ចបច្ច័យ។

กิจฺจปฺปจฺจยนฺตนโย.

ចប់ វិធីនៃកិច្ចបច្ច័យជាទីបំផុត។

เตกาลิก

ត្រៃកាលិកៈ (កាលទាំង ៣)

กิตกปฺปจฺจยนฺตนย

វិធីនៃកិតកបច្ច័យជាទីបំផុត

อิทานิ กิตกปฺปจฺจยา วุจฺจนฺเต.

ឥឡូវនេះ នឹងពោលអំពីកិតកបច្ច័យទាំងឡាយ។

กร กรเณ, ปุเร วิย ธาตุสญฺญาทิ.

ករ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ធ្វើ, ការតាំងឈ្មោះថាធាតុជាដើម ដូចក្នុងកាលមុន។

กุมฺภอิจฺจุปปทํ, ตโต ทุติยา.

មានកុម្ភសព្ទជាឧបបទ, បន្ទាប់មក ចុះទុតិយាវិភត្តិ។

‘‘กุมฺภํ กโรติ, อกาสิ, กริสฺสตี’’ติ วา วิคฺคเห –

ឬក្នុងវិគ្គហៈថា "Kumbhaṃ karoti, akāsi, karissati" (អ្នកណាធ្វើ ធ្លាប់ធ្វើ ឬនឹងធ្វើនូវក្អម) -

‘‘ปรา, ปจฺจยา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា "Parā" និង "paccayā" រមែងអន្ទោលទៅ។

๕๖๑. ธาตุยา [Pg.348] กมฺมาทิมฺหิ โณ.

៥៦១. ចុះណបច្ច័យ ខាងចុងនៃធាតុ កាលបើមានកម្មជាដើម (ជាឧបបទ)។

กมฺมสฺมึ อาทิมฺหิ สติ ธาตุยา ปโร ณปฺปจฺจโย โหติ.

កាលបើមានកម្មជាដើមនៅខាងដើម ណបច្ច័យរមែងចុះខាងចុងនៃធាតុ។

โส จ –

ហើយណបច្ច័យនោះ -

๕๖๒. อญฺเญ กิต.

៥៦២. បច្ច័យឯទៀត ឈ្មោះថា កិតៈ។

ตติเย ธาตฺวาธิกาเร วิหิตา กิจฺเจหิ อญฺเญ ปจฺจยา กิติจฺเจว สญฺญา โหนฺตีติ กิตสญฺญา กตา.

បច្ច័យទាំងឡាយឯទៀតក្រៅពីកិច្ចបច្ច័យ ដែលបានបញ្ញត្តិទុកក្នុងធាត្វធិការៈទី ៣ រមែងមានឈ្មោះថា កិតៈ ដូចនេះ ការតាំងឈ្មោះថា កិតៈ ត្រូវបានធ្វើហើយ។

๕๖๓. กตฺตริ กิต.

៥៦៣. កិតបច្ច័យ ចុះក្នុងកត្តុការកៈ។

กตฺตริ การเก กิตปจฺจโย โหตีติ นิยมโต กตฺตริ ภวติ, โส จ ‘‘ณาทโย เตกาลิกา’’ติ วุตฺตตฺตา กาลตฺตเย จ โหติ. ปุเร วิย การิตพฺยปเทสณโลปวุทฺธิโย, ปจฺจยนฺตสฺสาลิงฺคตฺตา สฺยาทิมฺหิ อสมฺปตฺเต ‘‘ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จา’’ติ กิตกนฺตตฺตา นามํว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ตโต กุมฺภํ กโรตีติ อตฺเถ ‘‘อมาทโย ปรปเทภี’’ติ ทุติยาตปฺปุริสสมาโส, ‘‘นามาน’’นฺติอาทินา สมาสสญฺญา, ‘‘เตสํ วิภตฺติโย โลปา จา’’ติ วิภตฺติโลโป, ‘‘ปกติ จสฺส สรนฺตสฺสา’’ติ ปกติภาโว, ปุน สมาสตฺตา นามมิว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

កិតបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ ព្រោះហេតុនោះ ដោយការកំណត់ ទើបចុះក្នុងកត្តុការកៈ ហើយបច្ច័យនោះ រមែងមានក្នុងកាលទាំងបី ព្រោះពោលទុកថា "ណបច្ច័យជាដើម ជាត្រៃកាលិកៈ"។ ការហៅថាការិតបច្ច័យ ការលុបណ និងការវុទ្ធិ រមែងមានដូចក្នុងកាលមុន, កាលបើមិនទាន់ដល់នូវការចុះសិវិភត្តិជាដើម ព្រោះភាពគ្មានលិង្គនៃបច្ច័យជាទីបំផុត ដោយសូត្រថា "taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā" កាលបើធ្វើឲ្យដូចជានាម ព្រោះភាពជាកិតកន្តៈហើយ ទើបមានការចុះសិវិភត្តិជាដើម, បន្ទាប់មក ក្នុងសេចក្តីថា ធ្វើនូវក្អម (kumbhaṃ karoti) រមែងជាទុតិយាតប្បុរិសសមាស ដោយសូត្រថា "amādayo parapadebhi", ការតាំងឈ្មោះថា សមាស ដោយសូត្រថា "nāmānaṃ", ការលុបវិភត្តិ ដោយសូត្រថា "tesaṃ vibhattiyo lopā ca", ភាពជាប្រក្រតី ដោយសូត្រថា "pakati cassa sarantassa", កាលបើធ្វើឲ្យដូចជានាមម្តងទៀត ព្រោះភាពជាសមាស ទើបមានការចុះសិវិភត្តិជាដើម។

โส กุมฺภกาโร, เต กุมฺภการา อิจฺจาทิ. อิตฺถิยํ กุมฺภการี, กุมฺภการิโย อิจฺจาทิ, ตถา กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร. เอวํ มาลากาโร, กฏฺฐกาโร, รถกาโร, สุวณฺณกาโร, สุตฺตกาโร, วุตฺติกาโร, ฏีกากาโร.

រូបនោះគឺ kumbhakāro (ជាងឆ្នាំងម្នាក់), te kumbhakārā (ជាងឆ្នាំងទាំងឡាយ) ជាដើម។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា kumbhakārī, kumbhakāriyo ជាដើម, ដូចគ្នាដែរ អ្នកណាធ្វើនូវការងារ ឈ្មោះថា kammakāro (អ្នកធ្វើការងារ)។ ដូចគ្នាដែរ mālākāro (ជាងផ្កា), kaṭṭhakāro (ជាងឈើ), rathakāro (ជាងរទេះ), suvaṇṇakāro (ជាងមាស), suttakāro (អ្នកតែងសូត្រ), vuttikāro (អ្នកតែងវុត្តិ), ṭīkākāro (អ្នកតែងដីកា)។

คห อุปาทาเน, ปตฺตํ อคณฺหิ, คณฺหาติ, คณฺหิสฺสตีติ วา ปตฺตคฺคาโห. เอวํ รสฺมิคฺคาโห, รชฺชุคฺคาโห.

គហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា កាន់យក, អ្នកណាបានកាន់យក កំពុងកាន់យក ឬនឹងកាន់យកនូវបាត្រ ឈ្មោះថា pattaggāho (អ្នកកាន់បាត្រ)។ ដូចគ្នាដែរ rasmiggāho (អ្នកកាន់ខ្សែញៀន), rajjuggāho (អ្នកកាន់ខ្សែ)។

เว [Pg.349] ตนฺตสนฺตาเน, ตนฺตํ อวายิ, วายติ, วายิสฺสตีติ วา ตนฺตวาโย, ‘‘เต อาวายา การิเต’’ติ อายาเทโส, วากฺเย ปเนตฺถ ‘‘เต อาวายา’’ติ โยควิภาเคน อายาเทโส. เอวํ ตุนฺนวาโย.

វេ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ត្បាញអំបោះ, អ្នកណាបានត្បាញ កំពុងត្បាញ ឬនឹងត្បាញនូវសំពត់ ឈ្មោះថា tantavāyo (ជាងត្បាញអំបោះ), មានការទេសជា អាយ ដោយសូត្រថា "te āvāyā kārite", ប៉ុន្តែក្នុងវាក្យៈនេះ មានការទេសជា អាយ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា "te āvāyā"។ ដូចគ្នាដែរ tunnavāyo (ជាងកាត់ដេរ)។

มา ปริมาเณ, ธญฺญํ อมินิ, มินาติ, มินิสฺสตีติ วา อตฺเถ ณปฺปจฺจเย กเต –

មា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា វាល់, ក្នុងសេចក្តីថា បានវាល់ កំពុងវាល់ ឬនឹងវាល់នូវស្រូវ កាលបើចុះណបច្ច័យហើយ -

‘‘ณมฺหี’’ติ วตฺตเต.

បទថា "Ṇamhi" រមែងអន្ទោលទៅ។

๕๖๔. อาการนฺตานมาโย.

៥៦៤. ការទេសជា អាយ នៃធាតុទាំងឡាយដែលមាន អា ជាទីបំផុត។

อาการนฺตานํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อายาเทโส โหติ ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร, สรโลปาทิ. ธญฺญมาโย. เอวํ ทานํ ททาตีติ ทานทาโย.

ការទេសជា អាយ រមែងមានដល់ទីបំផុតនៃធាតុទាំងឡាយដែលមាន អា ជាទីបំផុត កាលបើមានបច្ច័យមាន ណ ជាអនុពន្ធនៅខាងចុង, មានការលុបស្រៈជាដើម។ (សម្រេចរូបជា) dhaññamāyo (អ្នកវាល់ស្រូវ)។ ដូចគ្នាដែរ អ្នកណាឲ្យនូវទាន ឈ្មោះថា dānadāyo (អ្នកឲ្យទាន)។

กมุ กนฺติมฺหิ, ธมฺมํ อกามยิ, กามยติ, กามยิสฺสตีติ วา ธมฺมกาโม ปุริโส, ธมฺมกามา กญฺญา, ธมฺมกามํ จิตฺตํ. เอวํ อตฺถกาโม, หิตกาโม, สุขกาโม, ธมฺมํ ปาเลตีติ ธมฺมปาโล อิจฺจาทิ.

កមុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ប្រាថ្នា, ក្នុងសេចក្តីថា បានប្រាថ្នា កំពុងប្រាថ្នា ឬនឹងប្រាថ្នានូវធម៌ ឈ្មោះថា dhammakāmo puriso (បុរសអ្នកប្រាថ្នាធម៌), dhammakāmā kaññā (នាងក្រមុំអ្នកប្រាថ្នាធម៌), dhammakāmaṃ cittaṃ (ចិត្តដែលប្រាថ្នាធម៌)។ ដូចគ្នាដែរ atthakāmo (អ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍), hitakāmo (អ្នកប្រាថ្នាសេចក្តីចម្រើន), sukhakāmo (អ្នកប្រាថ្នាសេចក្តីសុខ), អ្នកណាថែរក្សានូវធម៌ ឈ្មោះថា dhammapālo (អ្នករក្សាធម៌) ជាដើម។

ทมุ ทมเน, ‘‘อรึ อทมิ, ทเมติ, ทมิสฺสตี’’ติ วิคฺคเห ‘‘ธาตุยา’’ติ อธิกาโร, ‘‘กมฺมาทิมฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

ទមុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ទូន្មាន, ក្នុងវិគ្គហៈថា "ariṃ adami, dameti, damissati" (អ្នកណាបានទូន្មាន កំពុងទូន្មាន ឬនឹងទូន្មាននូវសត្រូវ) មានការអន្ទោលទៅនៃបទថា "dhātuyā" និង "kammādimhi"។

๕๖๕. สญฺญายมนุ.

៥៦៥. ចុះ អ បច្ច័យ និង នុ អាគម ក្នុងកាលមានឈ្មោះសម្គាល់។

กมฺมูปปเท อาทิมฺหิ สติ สญฺญายํ คมฺยมานายํ ธาตุยา อปฺปจฺจโย โหติ, อุปปทนฺเต นุการาคโม จ. เอตฺถ จ ‘‘นุ นิคฺคหีตํ ปทนฺเต’’ติ สุตฺเต ‘‘ปทนฺเต’’ติ วจนโต อุปปทนฺเตเยว นุการาคโม โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อุการโลโป. อยํ ปน นฺวาคโม สมาสํ [Pg.350] กตฺวา อุปปทวิภตฺติโลเป กเตเยว โหตีติ เวทิตพฺพํ.

កាលបើមានកម្មជាឧបបទនៅខាងដើម កាលបើឈ្មោះសម្គាល់ត្រូវបានដឹងច្បាស់ អបច្ច័យរមែងចុះខាងចុងនៃធាតុ និងមាន នុការាគម នៅខាងចុងនៃឧបបទ។ ហើយក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះពាក្យថា "padante" ក្នុងសូត្រថា "nu niggahītaṃ padante" នុការាគម រមែងមាននៅខាងចុងនៃឧបបទតែប៉ុណ្ណោះ។ មានការលុប ឧការៈ ដោយសូត្រថា "tesu vuddhi" ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីដឹងថា នុអាគមនេះ រមែងមានលុះត្រាតែបានធ្វើសមាស និងលុបវិភត្តិរបស់ឧបបទរួចហើយ។

๕๖๖. นุ นิคฺคหีตํ ปทนฺเต.

៥៦៦. នុ អាគម នៅខាងចុងនៃបទ រមែងដល់នូវភាពជានិគ្គហិត។

อุปปทภูตนามปทนฺเต วตฺตมาโน นุการาคโม นิคฺคหีตมาปชฺชเต, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ, เสสํ สมํ, วุทฺธาภาโวว วิเสโส, อรินฺทโม ราชา.

នុការាគម ដែលមាននៅខាងចុងនៃនាមបទជាឧបបទ រមែងដល់នូវភាពជានិគ្គហិត, មានការទេសនិគ្គហិតជាវគ្គន្តៈ, ក្រៅពីនោះដូចគ្នា, មានតែភាពមិនមានវុទ្ធិប៉ុណ្ណោះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា, (សម្រេចរូបជា) arindamo rājā (ព្រះរាជាអ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ)។

ตถา ตร ตรเณ, เวสฺสํ ตรตีติ เวสฺสนฺตโร, ตณฺหํ กโรติ หึสตีติ ตณฺหงฺกโร ภควา. เอวํ เมธงฺกโร, สรณงฺกโร, ทีปงฺกโร.

ដូចគ្នាដែរ តរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ឆ្លង, អ្នកណាឆ្លងនូវពួកវែស្សៈ ឈ្មោះថា vessantaro (ព្រះវេស្សន្តរ), ព្រះមានព្រះភាគអង្គណាធ្វើ ឬកម្ចាត់បង់នូវតណ្ហា ឈ្មោះថា taṇhaṅkaro bhagavā (ព្រះតណ្ហង្ករពុទ្ធ)។ ដូចគ្នាដែរ medhaṅkaro (ព្រះមេធង្ករ), saraṇaṅkaro (ព្រះសរណង្ករ), dīpaṅkaro (ព្រះទីបង្ករ)។

‘‘อาทิมฺหิ, อ’’อิติ จ วตฺตเต.

បទថា "Ādimhi" និង "a" រមែងអន្ទោលទៅ។

๕๖๗. ปุเร ททา จ อึ.

៥៦៧. កាលបើមាន បុរេ សព្ទនៅខាងដើម ចុះ អ បច្ច័យ ពី ទទ ធាតុ និងទេសជា អិំ។

ปุรสทฺเท อาทิมฺหิ สติ ‘‘ทท ทาเน’’อิจฺเจตาย ธาตุยา อปฺปจฺจโย โหติ, ปุรสทฺเท อการสฺส อิญฺจ โหติ. เอตฺถ จ ‘‘ตทนุปโรเธนา’’ติ ปริภาสโต ปุรสทฺทนฺตสฺเสว อึ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ณาทีนํ เตกาลิกตฺเตปิ อุปปทตฺถวิเสเสน อตีเตเยวายมปฺปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุเร ทานํ อททีติ ปุรินฺทโท สกฺโก. อิธาปิ วิภตฺติโลเป กเตเยว อึอาเทโส.

កាលបើមាន បុរេ សព្ទនៅខាងដើម អបច្ច័យរមែងចុះពី "ទទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ឲ្យ" នេះ និងមានការទេស អការៈ នៃបុរេសព្ទ ជា អិំ។ ហើយក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ដោយបរិភាសាថា "tadanuparodhena" ការទេសជា អិំ រមែងមានដល់ទីបំផុតនៃបុរេសព្ទតែប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែណបច្ច័យជាដើមជាត្រៃកាលិកៈក៏ដោយ ក៏អបច្ច័យនេះ រមែងមានក្នុងអតីតកាលតែប៉ុណ្ណោះ ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអត្ថរបស់ឧបបទ។ ព្រះឥន្ទ្រអង្គណាបានឲ្យនូវទានក្នុងកាលមុន ឈ្មោះថា purindado sakko (ព្រះសក្កៈអ្នកឲ្យទានក្នុងកាលមុន)។ ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែការទេសជា អិំ ក៏មានលុះត្រាតែបានលុបវិភត្តិរួចហើយដែរ។

‘‘กมฺมาทิมฺหิ, อ’’อิติ จ วตฺตเต.

បទថា "Kammādimhi" និង "a" រមែងអន្ទោលទៅ។

๕๖๘. สพฺพโต ณฺวุ ตฺวาวี วา.

៥៦៨. ចុះ ណ្វុ, តុ, អាវី បច្ច័យ ពីធាតុទាំងពួង ខ្លះ។

สพฺพโต ธาตุโต กมฺมาทิมฺหิ วา อกมฺมาทิมฺหิ วา สติ อ ณฺวุ ตุ อาวี อิจฺเจเต จตฺตาโร ปจฺจยา โหนฺติ. วาคฺคหณํ ‘‘อกมฺมาทิมฺหิ วา’’ติ วิกปฺปนตฺถํ.

បច្ច័យទាំង ៤ គឺ អ, ណ្វុ, តុ, អាវី ទាំងនេះ រមែងចុះពីធាតុទាំងពួង កាលបើមានកម្មជាដើម ឬមិនមានកម្មជាដើម (ជាឧបបទ) ខ្លះ។ ការដាក់ពាក្យថា "vā" ដើម្បីជាការចែកជម្រើសថា "ឬមិនមានកម្មជាដើម"។

อปฺปจฺจเย [Pg.351] ตาว – ธร ธารเณ, ธมฺมํ อธริ, ธรติ, ธริสฺสตีติ วา ธมฺมธโร. เอวํ วินยธโร. ตถา ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ทฺวิตฺตํ. เอวํ หิตกโร, ทิวสกโร, ทินกโร, ทิวากโร, นิสากโร, ธนุํ คณฺหาตีติ ธนุคฺคโห. เอวํ กฏคฺคโห, สพฺพกามํ ททาตีติ สพฺพกามทโท, สพฺพทโท.

ជាដំបូង ក្នុងអបច្ច័យ - ធរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ទ្រទ្រង់, អ្នកណាបានទ្រទ្រង់ កំពុងទ្រទ្រង់ ឬនឹងទ្រទ្រង់នូវធម៌ ឈ្មោះថា dhammadharo (អ្នកទ្រទ្រង់ធម៌)។ ដូចគ្នាដែរ vinayadharo (អ្នកទ្រទ្រង់វិន័យ)។ ដូចគ្នាដែរ អ្នកណាធ្វើនូវការនោះ ឈ្មោះថា takkaro (អ្នកធ្វើការនោះ), មានតម្រួតតួ (ទ្វិត្តៈ)។ ដូចគ្នាដែរ hitakaro (អ្នកធ្វើប្រយោជន៍), divasakaro (ព្រះអាទិត្យ - អ្នកធ្វើនូវថ្ងៃ), dinakaro (ព្រះអាទិត្យ), divākaro (ព្រះអាទិត្យ), nisākaro (ព្រះចន្ទ - អ្នកធ្វើនូវយប់), អ្នកណាកាន់យកនូវធ្នូ ឈ្មោះថា dhanuggaho (អ្នកកាន់ធ្នូ)។ ដូចគ្នាដែរ kaṭaggaho (អ្នកលេងល្បែង - អ្នកកាន់កន្ទេល), អ្នកណាឲ្យនូវសេចក្តីប្រាថ្នាទាំងពួង ឈ្មោះថា sabbakāmadado (អ្នកឲ្យនូវសេចក្តីប្រាថ្នាទាំងពួង), sabbadado (អ្នកឲ្យនូវរបស់ទាំងពួង)។

อาโต ปน – อนฺนํ อทาสิ, ททาติ, ททิสฺสตีติ อนฺนโท. เอวํ ธนโท, สจฺจํ สนฺทหตีติ สจฺจสนฺโธ. ปา ปาเน, มชฺชํ ปิวตีติ มชฺชโป. ตา ปาลเน, ควํ สทฺทํ ตายตีติ โคตฺตํ. เอวํ กตฺตริ.

ចំណែកឯពីធាតុដែលមាន អា ជាទីបំផុត - អ្នកណាបានឲ្យ កំពុងឲ្យ ឬនឹងឲ្យនូវបាយ ឈ្មោះថា annado (អ្នកឲ្យបាយ)។ ដូចគ្នាដែរ dhanado (អ្នកឲ្យទ្រព្យ), អ្នកណាដំកល់ទុកនូវសេចក្តីពិត ឈ្មោះថា saccasandho (អ្នកមានសេចក្តីសត្យ)។ បា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ផឹក, អ្នកណាផឹកនូវទឹកស្រវឹង ឈ្មោះថា majjapo (អ្នកផឹកទឹកស្រវឹង)។ តា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា រក្សា, អ្វីដែលរក្សានូវសំឡេងនៃគោ ឈ្មោះថា gottaṃ (គោត្រ)។ ដូចគ្នានេះ ក្នុងកត្តុការកៈ។

อกมฺมาทิมฺหิ ปน ‘‘ยสฺมา ทเปตี’’ติ สุตฺเต ภยคฺคหเณน เสสสาธเนปิ อปฺปจฺจโย.

ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលដែលមិនមានកម្មជាដើម (ជាឧបបទ) សូម្បីក្នុងសាធនៈដែលសេសសល់ ក៏ចុះអបច្ច័យបានដែរ ដោយការកាន់យកនូវភ័យសព្ទ ក្នុងសូត្រថា "yasmā dapeti"។

นี ปาปุณเน วิปุพฺโพ, วิเนสิ, วิเนติ, วิเนสฺสติ เอเตน, เอตฺถาติ วา วินโย, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ, อยาเทโส จ, นยนํ นโย. สิ เสวายํ นิปุพฺโพ, นิสฺสียิตฺถ, นิสฺสียติ, นิสฺสียิสฺสตีติ วา นิสฺสโย. สิ สเย, อนุสยิ, อนุเสติ, อนุเสสฺสตีติ วา อนุสโย.

នី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ដល់ នាំទៅ មាន វិ ជាបុព្វបទ, គេបានណែនាំ កំពុងណែនាំ ឬនឹងណែនាំ ដោយធម៌នេះ ឬក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា vinayo (វិន័យ), មានវុទ្ធិ ដោយសូត្រថា "aññesu ca" និងមានការទេសជា អយ, ការនាំទៅ ឈ្មោះថា nayo (ន័យ)។ សិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា សេព មាន និ ជាបុព្វបទ, គេបានអាស្រ័យ កំពុងអាស្រ័យ ឬនឹងអាស្រ័យ ឈ្មោះថា nissayo (និស្ស័យ)។ សិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ដេក, ធម៌ដែលដេកត្រាំ កំពុងដេកត្រាំ ឬនឹងដេកត្រាំ ឈ្មោះថា anusayo (អនុស័យ)។

อิ คติมฺหิ ปติปุพฺโพ, ปฏิจฺจ เอกสฺมา ผลเมตีติ ปจฺจโย, สมุทโย. จิ จเย, วินิจฺฉียเต อเนน, วินิจฺฉยนํ วา วินิจฺฉโย, อุจฺจยนํ อุจฺจโย, สญฺจโย, ธมฺมํ วิจินาตีติ ธมฺมวิจโย. ขี ขเย, ขยนํ ขโย. ชิ ชเย, วิชยนํ วิชโย, ชโย. กี ทพฺพวินิมเย, วิกฺกยนํ วิกฺกโย, กโย. ลี สิเลสเน, อลฺลียติ เอตฺถาติ อาลโย, ลโย. เอวํ อิวณฺณนฺตโต.

ឥ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ទៅ មាន បដិ ជាបុព្វបទ, ផលរមែងអាស្រ័យនូវហេតុមួយហើយកើតឡើង ឈ្មោះថា paccayo (បច្ច័យ), samudayo (សមុទ័យ)។ ចិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា សន្សំ, គេរមែងវិនិច្ឆ័យដោយធម៌នេះ ឬការវិនិច្ឆ័យ ឈ្មោះថា vinicchayo (វិនិច្ឆ័យ), ការសន្សំឡើង ឈ្មោះថា uccayo (ឧច្ច័យ), sañcayo (សញ្ច័យ), អ្នកណាជ្រើសរើសនូវធម៌ ឈ្មោះថា dhammavicayo (ធម្មវិច័យ)។ ខី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា អស់ទៅ, ការអស់ទៅ ឈ្មោះថា khayo (ខ័យ)។ ជិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ឈ្នះ, ការឈ្នះវិសេស ឈ្មោះថា vijayo (វិជ័យ), jayo (ជ័យ)។ កី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ដោះដូររបស់, ការលក់ ឈ្មោះថា vikkayo (វិក្កយៈ), kayo (កយៈ - ការទិញ)។ លី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ជាប់ជំពាក់, គេរមែងជាប់ជំពាក់ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា ālayo (អាល័យ), layo (ល័យ)។ ដូចគ្នានេះ ពីធាតុដែលមាន ឥវណ្ណៈ ជាទីបំផុត។

อาสุณนฺตีติ [Pg.352] อสฺสวา, อวาเทโส, ปฏิสฺสวนํ ปฏิสฺสโว. สุ คติมฺหิ, อาภวคฺคา สวนฺตีติ อาสวา. รุ สทฺเท, รวตีติ รโว. ภวตีติ ภโว. ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโว. ลู เฉทเน, ลวนํ ลโว. เอวํ อุวณฺณนฺตโต.

ជនទាំងឡាយរមែងស្តាប់ដោយគោរព ឈ្មោះថា assavā (អ្នកស្តាប់បង្គាប់), មានការទេសជា អវ, ការទទួលស្តាប់ ឈ្មោះថា paṭissavo (ការទទួលព្រម)។ សុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ហូរទៅ, ធម៌ទាំងឡាយរមែងហូរទៅរហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម ឈ្មោះថា āsavā (អាសវៈ)។ រុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា យំ ស្រែក, អ្វីដែលរមែងបន្លឺសំឡេង ឈ្មោះថា ravo (សំឡេង)។ អ្វីដែលរមែងកើតឡើង ឈ្មោះថា bhavo (ភព)។ អ្វីដែលរមែងកើតឡើងពីហេតុនេះ ឈ្មោះថា pabhavo (ប្រភព)។ លូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា កាត់, ការច្រូតកាត់ ឈ្មោះថា lavo (ការច្រូតកាត់)។ ដូចគ្នានេះ ពីធាតុដែលមាន ឧវណ្ណៈ ជាទីបំផុត។

นิคฺคณฺหาติ, นิคฺคหณํ วา นิคฺคโห, ปคฺคโห, สงฺคณฺหาติ เตน, สงฺคหณํ วา สงฺคโห. วร วรเณ, สํวรณํ สํวโร. ทร อาทเร, อาทรณํ อาทโร. อาคจฺฉติ, อาคมนนฺติ วา อาคโม, อาคมียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา อตฺถาติ อาคโม ปริยตฺติ. สปฺปตีติ สปฺโป. ทิพฺพตีติ เทโว. กมุ ปทวิกฺเขเป, ปกฺกมนํ, ปกฺกมตีติ วา ปกฺกโม. เอวํ วิกฺกโม.

អ្នកណាខំសង្កត់សង្កិន ឬការសង្កត់សង្កិន ឈ្មោះថា niggaho (និគ្គហៈ), paggaho (បគ្គហៈ - ការផ្គរផ្គង), គេរមែងសង្គ្រោះដោយធម៌នេះ ឬការសង្គ្រោះ ឈ្មោះថា saṅgaho (សង្គ្រោះ)។ វរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា រារាំង, ការរារាំង ឈ្មោះថា saṃvaro (សង្វរ)។ ទរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា អើពើ, ការអើពើ ឈ្មោះថា ādaro (អាទរ)។ អ្វីដែលរមែងមកដល់ ឬការមកដល់ ឈ្មោះថា āgamo (អាគម), ម្យ៉ាងទៀត អត្ថទាំងឡាយ គេរមែងមកដល់ក្នុងគម្ពីរនេះ ឬដោយគម្ពីរនេះ ឈ្មោះថា āgamo (គម្ពីរអាគម គឺព្រះបរិយត្តិ)។ អ្វីដែលរមែងវារទៅ ឈ្មោះថា sappo (ពស់)។ អ្វីដែលរមែងរុងរឿង ឈ្មោះថា devo (ទេវតា)។ កមុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ឈានជើង, ការឈានទៅមុខ ឬអ្នកណាឈានទៅមុខ ឈ្មោះថា pakkamo (ការឈានទៅមុខ)។ ដូចគ្នាដែរ vikkamo (សេចក្តីព្យាយាម)។

จร จรเณ, วเน จรตีติ วนจโร, กาโม อวจรติ เอตฺถาติ กามาวจโร โลโก, กามาวจรา สญฺญา, กามาวจรํ จิตฺตํ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, ฉฏฺฐีตปฺปุริโส.

ចរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ត្រេចទៅ, អ្នកណាត្រេចទៅក្នុងព្រៃ ឈ្មោះថា vanacaro (អ្នកត្រេចព្រៃ), កាមរមែងត្រេចទៅក្នុងលោកនេះ ឈ្មោះថា kāmāvacaro loko (កាមាវចរលោក), kāmāvacarā saññā (កាមាវចរសញ្ញា), kāmāvacaraṃ cittaṃ (កាមាវចរចិត្ត)។ គោទាំងឡាយរមែងត្រេចទៅក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា gocaro (គោចរ), ជាឆដ្ឋីតប្បុរិសសមាស។

ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. เอวํ กจฺฉโป, ตติยาตปฺปุริโส.

អ្វីដែលផឹកទឹកដោយឫស (ជើង) ឈ្មោះថា pādapo (ដើមឈើ)។ ដូចគ្នាដែរ kacchapo (អណ្តើក - អ្នករក្សានូវក្លៀក), ជាតតិយាតប្បុរិសសមាស។

รุห ชนเน, สิรสฺมึ รุหตีติ สิโรรุโห, คุหายํ สยตีติ คุหาสยํ จิตฺตํ. เอวํ กุจฺฉิสยา วาตา. ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ปพฺพเต อฏฺฐาสิ, ติฏฺฐติ, ฐสฺสตีติ วา ปพฺพตฏฺโฐ ปุริโส, ปพฺพตฏฺฐา นที, ปพฺพตฏฺฐํ โอสธํ. เอวํ ถลฏฺฐํ, ชลฏฺฐํ, สตฺตมีตปฺปุริโส.

រុហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា កើតឡើង, អ្វីដែលកើតឡើងលើក្បាល ឈ្មោះថា siroruho (សក់)។ ចិត្តដែលដេកក្នុងគុហា ឈ្មោះថា guhāsayaṃ cittaṃ (ចិត្តមានគុហាជាទីអាស្រ័យ)។ ដូចគ្នាដែរ ខ្យល់ទាំងឡាយដែលដេកក្នុងពោះ ឈ្មោះថា kucchisayā vātā។ ឋា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ឈប់ឈរ, បុរសណាបានឈរ កំពុងឈរ ឬនឹងឈរលើភ្នំ ឈ្មោះថា pabbataṭṭho puriso (បុរសអ្នកស្ថិតនៅលើភ្នំ), pabbataṭṭhā nadī (ស្ទឹងដែលស្ថិតនៅលើភ្នំ), pabbataṭṭhaṃ osadhaṃ (ថ្នាំដែលស្ថិតនៅលើភ្នំ)។ ដូចគ្នាដែរ thalaṭṭhaṃ (ដែលស្ថិតនៅលើគោក), jalaṭṭhaṃ (ដែលស្ថិតនៅក្នុងទឹក), ជាសត្តមីតប្បុរិសសមាស។

๕๖๙. คหสฺสุปธสฺเส วา.

៥៦៩. ការទេសជា ឯ នៃឧបធានៃ គហ ធាតុ ខ្លះ។

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อุปธสฺส เอตฺตํ โหติ วา, อุปธาติ อนฺตกฺขรโต ปุพฺพกฺขรสฺส ปรสมญฺญา, คยฺหตีติ เคหํ, คหํ วา.

ការទេសជា ឯ នៃឧបធានៃ គហ ធាតុ នេះ រមែងមានខ្លះ, ពាក្យថា ឧបធា គឺជាឈ្មោះរបស់អក្សរដែលនៅខាងដើមនៃអក្សរចុងក្រោយ, អ្វីដែលគេរមែងកាន់យក ឈ្មោះថា gehaṃ (ផ្ទះ) ឬ gahaṃ (ផ្ទះ)។

ณฺวุปฺปจฺจเย [Pg.353] รถํ กโรตีติ อตฺเถ ณฺวุปฺปจฺจโย, โส จ ‘‘อญฺเญ กิต’’ติ กิตสญฺญตฺตา ‘‘กตฺตริ กิต’’ติ กตฺตริเยว ภวติ, ตโต การิตพฺยปเทส ณโลปวุทฺธิโย.

ក្នុងណ្វុបច្ច័យ ក្នុងសេចក្តីថា ធ្វើនូវរទេះ (rathaṃ karoti) ចុះណ្វុបច្ច័យ, ហើយណ្វុបច្ច័យនោះ ព្រោះមានឈ្មោះថា កិតៈ ដោយសូត្រថា "aññe kita" ទើបចុះក្នុងកត្តុការកៈតែប៉ុណ្ណោះ ដោយសូត្រថា "kattari kita", បន្ទាប់មក មានការហៅថាការិតបច្ច័យ ការលុបណ និងការវុទ្ធិ។

๕๗๐. อนกา ยุณฺวูนํ.

៥៧០. ការទេសជា អន និង អក នៃ យុ និង ណ្វុ បច្ច័យទាំងឡាយ។

ยุณฺวุอิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ อน อกอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตีติ อกาเทโส. เสสํ กุมฺภการสทฺทสมํ, รถการโก. ตถา อนฺนํ ททาตีติ อนฺนทายโก, ‘‘อาการนฺตานมาโย’’ติ อายาเทโส, ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อาปจฺจโย, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา อการสฺส อิกาโร, อนฺนทายิกา กญฺญา, อนฺนทายกํ กุลํ. โลกํ เนตีติ โลกนายโก, วิเนติ สตฺเตติ วินายโก, ‘‘เต อาวายา การิเต’’ติ อายาเทโส.

ការទេសជា អន និង អក ទាំងឡាយ នៃបច្ច័យទាំងឡាយគឺ យុ និង ណ្វុ នេះ រមែងមាន ដូចនេះ ទើបមានការទេសជា អក។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ដូចគ្នានឹងសព្ទថា kumbhakāra ដែរ, (សម្រេចរូបជា) rathakārako (ជាងរទេះ)។ ដូចគ្នាដែរ អ្នកណាឲ្យនូវបាយ ឈ្មោះថា annadāyako (អ្នកឲ្យបាយ), មានការទេសជា អាយ ដោយសូត្រថា "ākārantānamāyo", ចុះ អា បច្ច័យ ដោយសូត្រថា "itthiyamato āpaccayo", មានការទេស អការៈ ជា អិការៈ ដោយសូត្រថា "tesu vuddhi" ជាដើម, (សម្រេចរូបជា) annadāyikā kaññā (នាងក្រមុំអ្នកឲ្យបាយ), annadāyakaṃ kulaṃ (ត្រកូលអ្នកឲ្យបាយ)។ អ្នកណានាំទៅនូវលោក ឈ្មោះថា lokanāyako (អ្នកដឹកនាំលោក), អ្នកណាណែនាំនូវសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា vināyako (ព្រះវិនាយក), មានការទេសជា អាយ ដោយសូត្រថា "te āvāyā kārite"។

อกมฺมูปปเท กโรตีติ การโก, การิกา, การกํ. ททาตีติ ทายโก, ทายิกา, ทายกํ. เนตีติ นายโก, นายิกา, นายกํ. ภควโต โอวาทานุสาสนึ อสุณิ, สุณาติ, สุณิสฺสตีติ วา สาวโก, สาวิกา, อาวาเทโส. ลุนาตีติ ลาวโก. ปุ ปวเน, ปุนาตีติ ปาวโก, ภวตีติ ภาวโก, อุปาสตีติ อุปาสโก, อุปาสิกา. คณฺหาตีติ คาหโก.

ក្នុងកាលដែលមិនមានកម្មជាឧបបទ អ្នកណាធ្វើ ឈ្មោះថា kārako (អ្នកធ្វើ), kārikā, kārakaṃ។ អ្នកណាឲ្យ ឈ្មោះថា dāyako (ទាយក), dāyikā (ទាយិកា), dāyakaṃ។ អ្នកណានាំទៅ ឈ្មោះថា nāyako (អ្នកដឹកនាំ), nāyikā, nāyakaṃ។ អ្នកណាបានស្តាប់ កំពុងស្តាប់ ឬនឹងស្តាប់នូវឱវាទនិងអនុសាសនីរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ឈ្មោះថា sāvako (សាវក), sāvikā (សាវិកា), មានការទេសជា អាវ។ អ្នកណាច្រូតកាត់ ឈ្មោះថា lāvako (អ្នកច្រូត)។ បុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ជម្រះ, អ្វីដែលរមែងជម្រះ ឈ្មោះថា pāvako (ភ្លើង), អ្វីដែលរមែងជាទៅ ឈ្មោះថា bhāvako, អ្នកណាចូលទៅអង្គុយជិត ឈ្មោះថា upāsako (ឧបាសក), upāsikā (ឧបាសិកា)។ អ្នកណាកាន់យក ឈ្មោះថា gāhako (អ្នកកាន់យក)។

ปจตีติ ปาจโก. อยชิ, ยชติ, ยชิสฺสตีติ วา ยาชโก. เอตฺถ หิ ‘‘กคา จชาน’’นฺติ จชานํ กคตฺเต สมฺปตฺเต –

អ្នកណាដណ្តាំ ឈ្មោះថា pācako (អ្នកដណ្តាំ)។ អ្នកណាបានបូជា កំពុងបូជា ឬនឹងបូជា ឈ្មោះថា yājako (អ្នកបូជា)។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ កាលបើដល់នូវភាពជា ក និង គ នៃ ច និង ជ ទាំងឡាយ ដោយសូត្រថា "kagā cajānaṃ" -

๕๗๑. น [Pg.354] กคตฺตํ จชา ณฺวุมฺหิ.

៥៧១. មិនមានភាពជា ក និង គ នៃ ច និង ជ ទាំងឡាយ កាលបើមាន ណ្វុ បច្ច័យ នៅខាងចុង។

ธาตฺวนฺตภูตา จการชการา กการ คการตฺตํ นาปชฺชนฺเต ณฺวุปฺปจฺจเย ปเรติ ปฏิสิทฺธตฺตา น ภวติ.

ចការៈ និង ជការៈ ដែលជាទីបំផុតនៃធាតុ មិនដល់នូវភាពជា កការៈ និង គការៈ កាលបើមានណ្វុបច្ច័យនៅខាងចុង ព្រោះការហាមឃាត់ ដូចនេះ ទើបមិនមាន (ការទេសជា ក និង គ)។

ชน ชนเน, ชเนตีติ ชนโก, ชนิกา, ‘‘ฆฏาทีนํ วา’’ติ เอตฺถ วาคฺคหเณน วุทฺธิ น โหติ. เอวํ ขนตีติ ขนโก, สเมตีติ สมโก, คเมตีติ คมโก, ทเมตีติ ทมโก, อหนิ, หนฺติ, หนิสฺสตีติ วา วธโก, ‘‘วโธ วา สพฺพตฺถา’’ติ หนสฺส วธาเทโส, หนฺตีติ ยาตโก, ‘‘หนสฺส ฆาโต’’ติ ณฺวุมฺหิ ฆาตาเทโส, คาโว หนตีติ โคฆาตโก, รุนฺธตีติ รุนฺธโก, นิคฺคหีตาคโม, สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ โหติ. เอวํ ภุญฺชตีติ ภุญฺชโก, กิณาตีติ กายโก, ปาเลตีติ ปาลโก, ปูเชตีติ ปูชโก.

ជន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញ៉ាំង...ឱ្យកើត, បុគ្គលណា ញ៉ាំង...ឱ្យកើត ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ជនកៈ, នាងណា ញ៉ាំង...ឱ្យកើត ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា ជនិកា, ក្នុងសូត្រថា “ghaṭādīnaṃ vā” នេះ ដោយការកាន់យកនូវសព្ទថា vā វុទ្ធិមិនមានឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ បុគ្គលណា ជីក ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ខនកៈ, បុគ្គលណា រម្ងាប់ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សមកៈ, បុគ្គលណា ទៅ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា គមកៈ, បុគ្គលណា ទូន្មាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទមកៈ, បុគ្គលណា បានសម្លាប់ហើយ តែងសម្លាប់ ឬនឹងសម្លាប់ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វធកៈ, ដោយសូត្រថា “vadho vā sabbatthā” មានការទេសៈ ហន ធាតុ ជា វធ ក្នុងទីទាំងពួង, បុគ្គលណា សម្លាប់ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា យាតកៈ, ដោយសូត្រថា “hanassa ghāto” មានការទេសៈ ហន ធាតុ ជា ឃាត ក្នុងព្រោះ ណ្វុ បច្ច័យ, បុគ្គលណា សម្លាប់នូវគោទាំងឡាយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា គោឃាតកៈ, បុគ្គលណា រារាំង ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា រុន្ធកៈ, មាននិគ្គហីតអាគម ព្រោះមានសយោគៈនៅខាងចុង វុទ្ធិមិនមានឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ បុគ្គលណា បរិភោគ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ភុញ្ជកៈ, បុគ្គលណា ទិញ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា កាយកៈ, បុគ្គលណា រក្សា ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាលកៈ, បុគ្គលណា បូជា ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បូជកៈ។

๕๗๒. นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จ.

៥៧២. ការទេសៈ យុ និង ណ្វុ បច្ច័យទាំងឡាយ ជា អន, អានន, អក និង អាននកៈ ក្រោយពី នុទ ធាតុជាដើមផង ក្រោយពីធាតុដែលមានការិតបច្ច័យផង (តែងមាន)។

นุทาทีหิ ธาตูหิ, สการิเตหิ จ ธาตูหิ ปเรสํ ยุณฺวุปฺปจฺจยานํ ยถากฺกมํ อน อานน อก อานนกอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.

ការទេសៈទាំងឡាយគឺ អន, អានន, អក, អាននកៈ ទាំងនេះ តែងមានដល់ យុ និង ណ្វុ បច្ច័យទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុងពី នុទ ធាតុជាដើមផង ពីធាតុដែលមានការិតបច្ច័យផង តាមលំដាប់។

เอตฺถ หิ –

ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ (មានពាក្យពោលថា) -

สการิเตหิ ยุณฺวูนํ, การิยสฺส วิธานโต;

กิจฺจกิตฺถมฺภโว ธาตุ-ปฺปจฺจเยหิปิ เวทิโย.

ព្រោះការបញ្ញត្តិនូវកិច្ចដែលត្រូវធ្វើ ដល់ យុ និង ណ្វុ បច្ច័យទាំងឡាយ ក្រោយពីធាតុដែលមានការិតបច្ច័យ, ភាពជាកិច្ច និងឥត្ថម្ភាវៈ គប្បីដឹងបាន សូម្បីដោយធាតុបច្ច័យទាំងឡាយ។

นุท เขเป ปปุพฺโพ, ปนุทิ, ปนุทติ, ปนุทิสฺสตีติ วา อตฺเถ ณฺวุปฺปจฺจโย, ตสฺสิมินา อกาเทโส, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา นุทิสฺส ทีโฆ, ปนูทโก.

នុទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កម្ចាត់ចោល មាន ប បុព្វបទ, បុគ្គលណា បានកម្ចាត់ចោលហើយ តែងកម្ចាត់ចោល ឬនឹងកម្ចាត់ចោល ក្នុងអត្ថនេះ មាន ណ្វុ បច្ច័យ, មានការទេសៈ ណ្វុ នោះ ជា អក ដោយសូត្រនេះ, មានការធ្វើ នុទ ឱ្យមានសំឡេងវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រជាដើមថា “kvaci dhātū” សម្រេចរូបជា បនូទកៈ។

สูท [Pg.355] ปคฺฆรเณ, สูทตีติ สูทโก. ญา อวโพธเน, อญฺญาสิ, ชานาติ, ชานิสฺสตีติ วา อตฺเถ ณฺวุปฺปจฺจโย, ตสฺสาเนน อานนกาเทโส, ‘‘ญาสฺส ชาชํนา’’ติ ชาเทโส, สรโลปาทิ, ชานนโก.

សូទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហូរចេញ, បុគ្គលណា ញ៉ាំង...ឱ្យហូរចេញ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សូទកៈ។ ញា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹងច្បាស់, បុគ្គលណា បានដឹងហើយ តែងដឹង ឬនឹងដឹង ក្នុងអត្ថនេះ មាន ណ្វុ បច្ច័យ, មានការទេសៈ ណ្វុ នោះ ជា អាននកៈ ដោយសូត្រនេះ, មានការទេសៈ ញា ជា ជា ដោយសូត្រថា “ñāssa jājaṃnā”, មានការលុបស្រៈជាដើម សម្រេចរូបជា ជាននកៈ។

สการิเตหิ ปน อาณ เปสเน, อาณาเปสิ, อาณาเปติ, อาณาเปสฺสตีติ วา อตฺเถ ‘‘สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา’’ติ ณฺวุปฺปจฺจโย, ตสฺสิมินา อกาเทโส, สรโลปาทิ, อาณาปโก, สญฺญาเปตีติ สญฺญาปโก, สญฺชานนโก, เอตฺถ อานนกาเทโส, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา การิตโลโป. ตถา ทาเปตีติ ทาปโก, ‘‘อนกา ยุณฺวูน’’นฺติ อกาเทโส, ปติฏฺฐาเปตีติ ปติฏฺฐาปโก, นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ นิพฺพานสมฺปาปโก, การาเปตีติ การาปโก, การาปิกา อิจฺจาทิ.

ចំណែកឯ ក្រោយពីធាតុដែលមានការិតបច្ច័យ ដូចជា អាណ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បញ្ជា, បុគ្គលណា បានបញ្ជាហើយ តែងបញ្ជា ឬនឹងបញ្ជា ក្នុងអត្ថនេះ មាន ណ្វុ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “sabbato ṇvutvāvī vā”, មានការទេសៈ ណ្វុ នោះ ជា អក ដោយសូត្រនេះ, មានការលុបស្រៈជាដើម សម្រេចរូបជា អាណាបកៈ។ បុគ្គលណា ញ៉ាំង...ឱ្យដឹងច្បាស់ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សញ្ញាបកៈ, សញ្ជាននកៈ ក្នុងរូបនេះ មានការទេសៈជា អាននកៈ, មានការលុបការិតបច្ច័យ ដោយសូត្រជាដើមថា “kvaci dhātū”។ ដូចគ្នាដែរ បុគ្គលណា ញ៉ាំង...ឱ្យប្រគល់ឱ្យ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទាបកៈ, មានការទេសៈជា អក ដោយសូត្រថា “anakā yuṇvūnaṃ”, បុគ្គលណា ញ៉ាំង...ឱ្យតាំងនៅមាំ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បតិដ្ឋាបកៈ, បុគ្គលណា ញ៉ាំង...ឱ្យដល់នូវព្រះនិព្វាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា និព្វានសម្បាបកៈ, បុគ្គលណា ញ៉ាំង...ឱ្យធ្វើ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ការាបកៈ, នាងណា ញ៉ាំង...ឱ្យធ្វើ ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា ការាបិកា ជាដើម។

ตุปฺปจฺจเย อกาสิ, กโรติ, กริสฺสตีติ วา อตฺเถ ‘‘สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา’’ติ ตุปฺปจฺจโย, โส จ กิตสญฺญตฺตา ณฺวุปฺปจฺจโย วิย สพฺพตฺถ กตฺตริเยว ภวติ.

ក្នុងព្រោះ តុ បច្ច័យ, បុគ្គលណា បានធ្វើហើយ តែងធ្វើ ឬនឹងធ្វើ ក្នុងអត្ថនេះ មាន តុ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “sabbato ṇvutvāvī vā”, ហើយ តុ បច្ច័យនោះ ព្រោះមានឈ្មោះថា កិតៈ ទើបតែងចុះក្នុងអត្ថកត្តុប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីទាំងពួង ដូចជា ណ្វុ បច្ច័យដែរ។

‘‘อนฺตสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Antassa” តែងអធិបតេយ្យ (តាមទៅ)។

๕๗๓. กรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมึ.

៥៧៣. ការទេសៈ អន្តៈ នៃ ករ ធាតុ ជា តការៈ ក្នុងព្រោះ តុ បច្ច័យ (តែងមាន) ផង។

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส รการสฺส ตการตฺตํ โหติ ตุปฺปจฺจเย ปเร. จสทฺเทน ภราทีนญฺจ, ตโต นามมิว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘‘สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป จา’’ติ อาตฺตํ, สิโลโป, ตสฺส กตฺตา ตกฺกตฺตา, ฉฏฺฐีสมาโส. ตถา ภรตีติ ภตฺตา.

ការទេសៈ រការៈ ដែលជាអន្តៈ នៃ ករ ធាតុនេះ ជា តការៈ តែងមាន ក្នុងព្រោះ តុ បច្ច័យនៅខាងចុង។ ដោយសព្ទថា ca (ក្នុងសូត្រ) តែងមានការទេសៈ (រការៈ ជា តការៈ) នៃ ភរ ធាតុជាដើមផង, បន្ទាប់មក កាលបើធ្វើដូចជានាមហើយ ការចុះ សិ បច្ច័យជាដើម (ក៏មាន), មានការទេសៈជា អា និងការលុប សិ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “satthupitādīnamā sismiṃ silopo cā”, សម្រេចរូបជា កត្តា, ភាពជាកត្តានោះ ឈ្មោះថា តក្កត្តា, ជាឆដ្ឋីសមាស្ប។ ដូចគ្នាដែរ បុគ្គលណា ចិញ្ចឹម ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ភត្តា។

หร หรเณ, หรตีติ หตฺตา, ภินฺทตีติ เภตฺตา, เภทิตา วา, ฉินฺทตีติ เฉตฺตา, ททาตีติ ทาตา, โภชนสฺส ทาภา โภชนทาตา, สนฺทหตีติ สนฺธาตา, อวจิ, วจติ[Pg.356], วกฺขตีติ วา วตฺตา, ‘‘ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ, ภุญฺชตีติ โภตฺตา, อพุชฺฌิ, พุชฺฌติ, พุชฺฌิสฺสตีติ วา พุชฺฌิตา, ยการิการาคมา, ชานาตีติ ญาตา, ชินาตีติ เชตา, สุณาตีติ โสตา, คณฺหาตีติ คเหตา, ภวตีติ ภวิตา, สรตีติ สริตา, คจฺฉตีติ คนฺตา. ‘‘คม ขน หนาทีนํ ตุํ ตพฺพาทีสุ น’’อิติ ธาตฺวนฺตสฺส นตฺตํ. เอวํ ขนตีติ ขนฺตา, หนตีติ หนฺตา, มญฺญตีติ มนฺตา, ปาเลตีติ ปาเลตา, ปาลยิตา.

ហរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ, បុគ្គលណា នាំទៅ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ហត្តា។ បុគ្គលណា ទម្លាយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ភេត្តា ឬ ភេទិតា។ បុគ្គលណា កាត់ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ឆេត្តា។ បុគ្គលណា ឱ្យ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទាតា, អ្នកឱ្យនូវភោជន ឈ្មោះថា ភោជនទាតា។ បុគ្គលណា តភ្ជាប់ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សន្ធាតា។ បុគ្គលណា បានពោលហើយ តែងពោល ឬនឹងពោល ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វត្តា, មានការលុបអន្តៈនៃធាតុ និងការធ្វើទ្វេភាវៈ ដោយសូត្រថា “bhujādīnamanto no dvi cā”, បុគ្គលណា បរិភោគ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ភោត្តា។ បុគ្គលណា បានដឹងហើយ តែងដឹង ឬនឹងដឹង ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ពុជ្ឈិតា, មានការចុះ យការ និង ឥការអាគម។ បុគ្គលណា ដឹង ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ញាតា។ បុគ្គលណា ឈ្នះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ជេតា។ បុគ្គលណា ស្ដាប់ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សោតា។ បុគ្គលណា កាន់យក ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា គហេតា។ បុគ្គលណា កើតមាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ភវិតា។ បុគ្គលណា រលឹក ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សរិតា។ បុគ្គលណា ទៅ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា គន្តា, មានការទេសៈអន្តៈនៃធាតុ ជា នការៈ ដោយសូត្រថា “Gama khana hanādīnaṃ tuṃ tabbādīsu na”។ ដូចគ្នាដែរ បុគ្គលណា ជីក ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ខន្តា, បុគ្គលណា សម្លាប់ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ហន្តា, បុគ្គលណា គិត ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មន្តា, បុគ្គលណា រក្សា ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាលេតា ឬ បាលយិតា។

การิเต ภาเวตีติ ภาเวตา, ภาวยิตา. เอวํ สาเรตา, สารยิตา, ทาเปตา, ทาปยิตา, หาเปตา, หาปยิตา, นิโรเธตา, นิโรธยิตา, โพเธตา, โพธยิตา, ญาเปตา, ญาปยิตา, สาเวตา, สาวยิตา, คาเหภา, คาหยิตา, กาเรตา, การยิตา, การาเปตา, การาปยิตา อิจฺจาทิ.

ក្នុងព្រោះការិតបច្ច័យ បុគ្គលណា ញ៉ាំង...ឱ្យចម្រើន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ភាវេតា ឬ ភាវយិតា។ ដូចគ្នាដែរ សារេតា, សារយិតា, ទាបេតា, ទាបយិតា, ហាបេតា, ហាបយិតា, និរោធេតា, និរោធយិតា, ពោធេតា, ពោធយិតា, ញាបេតា, ញាបយិតា, សាវេតា, សាវយិតា, គាហេតា, គាហយិតា, ការេតា, ការយិតា, ការាបេតា, ការាបយិតា ជាដើម។

อาวีปจฺจเย ทิส เปกฺขเน, ภยํ อปสฺสิ, ปสฺสติ, ปสฺสิสฺสตีติ วา อตฺเถ อาวีปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทิสสฺส ทสฺสาเทโส, ภยทสฺสาวี, ภยทสฺสาวิโน อิจฺจาทิ ทณฺฑีว เนยฺยํ. อิตฺถิยํ ภยทสฺสาวินี. นปุํสเก ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ.

ក្នុងព្រោះ អាវី បច្ច័យ, ទិស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឃើញ, បុគ្គលណា បានឃើញហើយ តែងឃើញ ឬនឹងឃើញនូវភ័យ ក្នុងអត្ថនេះ មាន អាវី បច្ច័យ, មានការទេសៈ ទិស ធាតុ ជា ទស្ស ដោយសូត្រជាដើមថា “kvaci dhātū”, សម្រេចរូបជា ភយទស្សាវី, ភយទស្សាវិណោ ជាដើម គប្បីដឹងដូចជា ទណ្ឌី សព្ទ។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ជា ភយទស្សាវិនី។ ក្នុងនបុំសកលិង្គ ជា ភយទស្សាវិ ចិត្តំ។

สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ, สเทวกํ โลกํ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิวเสน สาสตีติ อตฺเถ –

សាស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រដៅ, បុគ្គលណា តែងប្រដៅនូវលោកព្រមទាំងទេវតា ដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្នជាដើម ក្នុងអត្ថនេះ -

๕๗๔. สาสาทีหิ รตฺถุ.

៥៧៤. រត្ថុ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី សាស ធាតុជាដើម។

สาสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รตฺถุปฺปจฺจโย โหติ.

រត្ថុ បច្ច័យ តែងមាន ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន សាស ធាតុជាដើមនេះ។

‘‘รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน’’ติ ราทิโลโป, สรโลปาทิ, นามพฺยปเทโส, สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อาตฺตํ, สิโลโป. สตฺถา, สตฺถาโร.

មានការលុប រការៈជាដើម ដោយសូត្រថា “Ramhi ranto rādi no”, មានការលុបស្រៈជាដើម, ការតាំងឈ្មោះជានាម, ការចុះ សិ បច្ច័យជាដើម, ការទេសៈជា អា, ការលុប សិ បច្ច័យ។ សម្រេចរូបជា សត្ថា, សត្ថារោ។

ปา รกฺขเณ, ปุตฺตํ ปาตีติ อตฺเถ –

បា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រក្សា, បុគ្គលណា តែងរក្សានូវកូន ក្នុងអត្ថនេះ -

๕๗๕. ปาทิโต [Pg.357] ริตุ.

៥៧៥. រិតុ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី បា ធាតុជាដើម។

ปาอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคฺคณโต ริตุปฺปจฺจโย โหติ, ราทิโลโป สรโลปาทิ. ปิตา. ธร ธารเณ, มาตาปิตูหิ ธรียตีติ ธีตา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อิการสฺส ทีโฆ.

រិតុ បច្ច័យ តែងមាន ក្រោយពីក្រុមធាតុមាន បា ធាតុជាដើមនេះ, មានការលុប រការៈជាដើម និងការលុបស្រៈជាដើម។ សម្រេចរូបជា បិតា។ ធរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់, នាងណា ដែលមាតានិងបិតា ទ្រទ្រង់ ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា ធីតា, មានការធ្វើ ឥការៈ ឱ្យមានសំឡេងវែង (ទីឃៈ) ដោយសូត្រជាដើមថា “kvaci dhātū”។

มาน ปูชายํ, ธมฺเมน ปุตฺตํ มาเนตีติ อตฺเถ –

មាន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា, នាងណា តែងរាប់អាននូវកូនដោយធម៌ ក្នុងអត្ថនេះ -

๕๗๖. มานาทีหิ ราตุ.

៥៧៦. រាតុ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី មាន ធាតុជាដើម។

มาน ภาสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ราตุปฺปจฺจโย โหติ, ราทิโลโป, มาตา. ภาส วิยตฺติยํ วาจายํ, ปุพฺเพ ภาสตีติ ภาตา อิจฺจาทิ.

រាតុ បច្ច័យ តែងមាន ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន មាន ធាតុ និង ភាស ធាតុជាដើមនេះ, មានការលុប រការៈជាដើម, សម្រេចរូបជា មាតា។ ភាស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វាចាច្បាស់លាស់, បុគ្គលណា តែងនិយាយមុន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ភាតា ជាដើម។

วิส ปเวสเน ปปุพฺโพ, ปาวิสิ, ปวิสติ, ปวิสิสฺสตีติ วา อตฺเถ –

វិស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចូលទៅ មាន ប បុព្វបទ, បុគ្គលណា បានចូលទៅហើយ តែងចូលទៅ ឬនឹងចូលទៅ ក្នុងអត្ថនេះ -

๕๗๗. วิส รุช ปทาทิโต ณ.

៥៧៧. ណ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី វិស, រុជ និង បទ ធាតុជាដើម។

วิส รุช ปทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปโร ณปฺปจฺจโย โหตีติ ณปฺปจฺจโย. โส จ กิตสญฺญตฺตา กตฺตริ ภวติ, การิตพฺยปเทสณโลป วุทฺธิโย, ปเวโส.

ណ បច្ច័យ ដែលនៅខាងចុង តែងមាន ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន វិស, រុជ និង បទ ធាតុជាដើមនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ណ បច្ច័យ។ ហើយ ណ បច្ច័យនោះ ព្រោះមានឈ្មោះថា កិតៈ ទើបចុះក្នុងអត្ថកត្តុ, មានការហៅថាការិតៈ ការលុប ណ បច្ច័យ និងការធ្វើវុទ្ធិ, សម្រេចរូបជា បវេសៈ។

ตถา รุช โรเค, อรุชิ, รุชติ, รุชิสฺสตีติ วา โรโค, ‘‘กคาจชาน’’นฺติ ชการสฺส คกาโร, อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาโท. ผุส ผุสเน, อผุสิ, ผุสติ, ผุสิสฺสติ, ผุสนฺติ วา เตน สมฺปยุตฺตาติ ผสฺโส, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ผุสสฺส ผสฺโส, สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ. ภวตีติ ภาโว. อุจ สมวาเย, อุจตีติ โอโก, จการสฺส กกาโร. อย คติมฺหิ, อยิ, อยติ, อยิสฺสติ, อยติ วา อิโตติ อาโย. พุธ อวคมเน, สมฺมา พุชฺฌตีติ สมฺโพโธ, อาหรตีติ [Pg.358] อาหาโร, อุปหนตีติ อุปฆาโต, ‘‘หนสฺส ฆาโต’’ติ ฆาตาเทโส.

ដូចគ្នាដែរ រុជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈឺ, អ្វីដែលបានឈឺហើយ តែងឈឺ ឬនឹងឈឺ ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា រោគៈ, មានការទេសៈ ជការៈ ជា គការៈ ដោយសូត្រថា “kagācajānaṃ”។ អ្វីដែលតែងកើតឡើង ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា ឧប្បាទៈ។ ផុស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពាល់ត្រូវ, អ្វីដែលបានពាល់ត្រូវហើយ តែងពាល់ត្រូវ នឹងពាល់ត្រូវ ឬធម៌ទាំងឡាយដែលតែងពាល់ត្រូវ គឺសម្បយុត្តដោយផុសៈនោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា ផស្សៈ, មានការទេសៈ ផុស ធាតុ ជា ផស្ស ដោយសូត្រជាដើមថា “kvaci dhātū”, ព្រោះមានសយោគៈនៅខាងចុង ទើបមិនមានវុទ្ធិ。 អ្វីដែលតែងមាន ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា ភាវៈ។ ឧច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រជុំ, អ្វីដែលតែងប្រជុំ ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា ឱកៈ, មានការទេសៈ ចការៈ ជា កការៈ។ អយ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, អ្វីដែលបានទៅហើយ តែងទៅ នឹងទៅ ឬតែងទៅអំពីលោកនេះ ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា អាយោ។ ពុធ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង, ធម៌ណាដែលតែងដឹងដោយប្រពៃ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សម្ពោធៈ។ អ្វីដែលតែងនាំមក ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា អាហារៈ។ អ្វីដែលតែងកម្ចាត់ចោល ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា ឧបឃាតៈ, មានការទេសៈ ហន ជា ឃាត ដោយសូត្រថា “hanassa ghāto”។

รนฺช ราเค, รนฺชตีติ อตฺเถ ณปฺปจฺจโย.

រញ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្រេកអរ, អ្វីដែលតែងត្រេកអរ ក្នុងអត្ថនេះ មាន ណ បច្ច័យ។

๕๗๘. นิคฺคหีต สํโยคาทิ โน.

៥៧៨. នការៈ ដែលជាខាងដើមនៃសយោគៈ តែងដល់នូវភាពជានិគ្គហីត។

สํโยคสฺมึ อาทิภูโต นกาโร นิคฺคหีตมาปชฺชเต. นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ, ชการสฺส คตฺตํ, รงฺโค.

នការៈ ដែលជាខាងដើមក្នុងសយោគៈ តែងដល់នូវភាពជានិគ្គហីត។ មានការធ្វើនិគ្គហីតឱ្យជាវគ្គន្តៈ, មានការទេសៈ ជការៈ ជា គការៈ, សម្រេចរូបជា រង្គៈ។

๕๗๙. ณมฺหิ รนฺชสฺส โช ภาวกรเณสุ.

៥៧៩. ការទេសៈ ជការៈ នៃ រញ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ភាវៈ និង ករណៈ ក្នុងព្រោះ ណ បច្ច័យ (តែងមាន)។

รนฺชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตภูตสฺส นฺชสฺส ชการาเทโส โหติ ภาวกรณอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ วิหิเต ณการวติปฺปจฺจเย ปเร.

ការទេសៈជា ជការៈ នៃ ញ្ជ ដែលជាអន្តៈ នៃ រញ្ជ ធាតុនេះ តែងមាន ក្នុងព្រោះបច្ច័យដែលមាន ណ អក្សរជាតួសំគាល់ ដែលគេបញ្ញត្តិក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន ភាវៈ និង ករណៈ នៅខាងចុង។

เอตฺถ หิ –

ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ (មានពាក្យពោលថា) -

ณมฺหิ รนฺชสฺส กรเณ, ชาเทสสฺส วิธานโต;

อกตฺตริปิ วิญฺเญยฺโย, การเก ณสฺส สมฺภโวติ.

ព្រោះការបញ្ញត្តិនូវការទេសៈជា ជការៈ នៃ រញ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថករណៈ ក្នុងព្រោះ ណ បច្ច័យ, ភាពកើតឡើងនៃ ណ បច្ច័យ គប្បីដឹងបាន សូម្បីក្នុងការកៈដែលមិនមែនជាកត្តុ។

รนฺชนฺติ อเนนาติ ราโค, รญฺชียติ อเนนาติ วา ราโค, สยํ รญฺชตีติปิ ราโค. ‘‘ณมฺหิ รนฺชสฺส โช’’ติ โยควิภาเคน ชกาโร. ปชฺชเต อเนนาติ ปาโท, ปตุชฺชเต อเนนาติ ปโตโท, ชรียติ อเนนาติ ชาโร. เอวํ ทาโร. ตถา กมฺมาทีสุ, ภุชฺชตีติ โภโค. เอวํ ภาโค, ภาโร, ลพฺภตีติ ลาโภ, โวหรียตีติ โวหาโร, ทียตีติ ทาโย, วิหญฺญติ เอตสฺมาติ วิฆาโต, วิหรนฺติ เอตฺถาติ วิหาโร, อารมนฺติ เอตสฺมินฺติ อาราโม. เอวํ ปปาโต อิจฺจาทิ.

ពួកសត្វតែងត្រេកអរដោយធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា រាគៈ, ឬម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលគេតែងត្រេកអរដោយធម៌នោះ ឈ្មោះថា រាគៈ, សូម្បីតែងត្រេកអរឯង ក៏ឈ្មោះថា រាគៈ។ មានការទេសៈជា ជការៈ ដោយការបំបែកសូត្រថា “Ṇamhi ranjassa jo”។ បុគ្គលតែងដើរទៅដោយអវយវៈនោះ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា បាទៈ។ គេតែងចាក់ដោតដោយវត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បតោទៈ។ នាងណាដែលគេតែងធ្វើឱ្យទ្រុឌទ្រោម ហេតុនោះ នាងនោះ ឈ្មោះថា ជារៈ។ ដូចគ្នាដែរ ទារៈ។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងអត្ថកម្មជាដើម អ្វីដែលគេតែងបរិភោគ ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា ភោគៈ។ ដូចគ្នាដែរ ភាគៈ, ភារៈ, អ្វីដែលគេតែងបាន ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា លាភៈ, អ្វីដែលគេតែងចរចា ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា វោហារៈ, អ្វីដែលគេតែងប្រគល់ឱ្យ ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា ទាយៈ, បុគ្គលតែងលំបាកចាកវត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា វិឃាតៈ, ពួកជនតែងនៅទីនេះ ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា វិហារៈ, ពួកជនតែងត្រេកអរក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា អារាមៈ។ ដូចគ្នាដែរ បបាតៈ ជាដើម។

‘‘ณ’’อิติ วตฺตเต.

បទថា “Ṇa” តែងអធិបតេយ្យ (តាមទៅ)។

๕๘๐. ภาเว จ.

៥៨០. ក្នុងអត្ថភាវៈផង。

ภาวตฺเถ ภาวาภิเธยฺเย ธาตูหิ ณปฺปจฺจโย โหติ. ภูยเต, ภวนํ วา ภาโว, ปจฺจเต, ปจนํ วา ปาโก, ‘‘กคา จชาน’’นฺติ กาเทโส.

ណ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ ក្នុងអត្ថភាវៈ ដែលមានភាវៈជាអត្ថត្រូវពោល។ ការកើតឡើង ឬការមាន ឈ្មោះថា ភាវៈ, ការស្ល ឬការដុត ឈ្មោះថា បាកៈ, មានការទេសៈជា កការៈ ដោយសូត្រថា “kagā cajānaṃ”។

สิจ ปคฺฆรเณ, เสจนํ เสโก. สุจ โสเก, โสจนํ โสโก. จช หานิมฺหิ, อจชฺชิตฺถ, จชฺชเต, จชฺชิสฺสเต, จชนํ วา จาโค. ยช เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, อิชฺชิตฺถ, อิชฺชเต, อิชฺชิสฺสเต, ยชนํ วา ยาโค, ยุญฺชนํ โยโค. ภช เสวายํ, อภชฺชิตฺถ, ภชฺชเต, ภชฺชิสฺสเต, ภชนํ วา ภาโค, อรชฺชิตฺถ, รชฺชเต, รชฺชิสฺสเต, รชนํ วา ราโค, ชสฺส คกาโร.

សិច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រោចស្រព, ការស្រោចស្រព ឈ្មោះថា សេកៈ។ សុច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សោកសៅ, ការសោកសៅ ឈ្មោះថា សោកៈ。 ចជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា លះបង់, បានលះបង់ហើយ តែងលះបង់ នឹងលះបង់ ឬការលះបង់ ឈ្មោះថា ចាគៈ។ យជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជាទេវតា ការសេពគប់ និងការប្រគល់ឱ្យ, បានបូជាហើយ តែងបូជា នឹងបូជា ឬការបូជា ឈ្មោះថា យាគៈ, ការប្រកប ឈ្មោះថា យោគៈ។ ភជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេពគប់, បានសេពគប់ហើយ តែងសេពគប់ នឹងសេពគប់ ឬការសេពគប់ ឈ្មោះថា ភាគៈ, បានត្រេកអរហើយ តែងត្រេកអរ នឹងត្រេកអរ ឬការត្រេកអរ ឈ្មោះថា រាគៈ, មានការទេសៈ ជការៈ ជា គការៈ។

ทห ภสฺมีกรเณ, ปริฑยฺหิตฺถ, ปริฑยฺหติ, ปริฑยฺหิสฺสติ, ปริฑยฺหนํ วาติ อตฺเถ ณปฺปจฺจโย.

ទហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើឱ្យជាផេះ, បានឆេះសព្វហើយ តែងឆេះសព្វ នឹងឆេះសព្វ ឬការឆេះសព្វ ក្នុងអត្ថនេះ មាន ណ បច្ច័យ។

‘‘ณมฺหิ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “Ṇamhi” និងបទថា “vā” តែងអធិបតេយ្យ (តាមទៅ) ផង។

๕๘๑. ทหสฺส โท ลํ.

៥៨១. ការទេសៈ ទការៈ នៃ ទហ ធាតុ ជា ឡការៈ (តែងមាន)។

ทหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ทกาโร ลตฺตมาปชฺชเต ณปฺปจฺจเย ปเร วา. ปริฬาโห, ปริทาโห. ภนฺช อวมทฺทเน, ภญฺชนํ ภงฺโค. สนฺช สงฺเค, สญฺชนํ สงฺโค, นสฺส นิคฺคหีตํ.

ទការៈ នៃ ទហ ធាតុនេះ តែងដល់នូវភាពជា ឡការៈ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ណ បច្ច័យនៅខាងចុង។ សម្រេចរូបជា បរិឡាហៈ, បរិទាហៈ។ ភញ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កិនកំទេច, ការកិនកំទេច ឈ្មោះថា ភង្គៈ។ សញ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជាប់ជំពាក់, ការជាប់ជំពាក់ ឈ្មោះថា សង្គៈ, មានការទេសៈ នការៈ ជា និគ្គហីត។

ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กรียติ, สงฺขรียติ เตน วาติ อตฺเถ วิสรุชปทาทินา, สงฺขรณนฺติ อตฺเถ ‘‘ภาเว จา’’ติ วา ณปฺปจฺจโย.

អ្វីដែលគេតែងធ្វើដោយការប្រជុំគ្នានៃបច្ច័យទាំងឡាយ ឬអ្វីដែលគេតែងតាក់តែងដោយបច្ច័យនោះ ក្នុងអត្ថនេះ មាន ណ បច្ច័យ ដោយសូត្រជាដើមថា “visarujapadādi”, ឬក្នុងអត្ថថា ការតាក់តែង មាន ណ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “bhāve ca” ខ្លះ។

‘‘ณมฺหี’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Ṇamhi” តែងអធិបតេយ្យ (តាមទៅ)។

๕๘๒. ปุรสมุปปรีหิ [Pg.360] กโรติสฺส ขขรา วา ตปฺปจฺจเยสุ จ.

៥៨២. ការទេសៈ ករ ធាតុ ដែលនៅខាងចុងពី បុរ, សំ, ឧប និង បរិ ទាំងឡាយ ជា ខ និង ខរ ខ្លះ ក្នុងព្រោះបច្ច័យនោះ និង ណ បច្ច័យ (តែងមាន) ផង។

ปุร สํ อุป ปริอิจฺเจเตหิ ปรสฺส กโรติสฺส ธาตุสฺส ข ขรอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา ตปฺปจฺจเย, ณปฺปจฺจเย จ ปเร. ‘‘ตปฺปจฺจเยสู’’ติ พหุวจนนิทฺเทเสน ตุํ ตฺวาทีสุปิ. ธาตฺวาเทสสฺสาปิ ฐาโนปจาเรน ธาตุโวหารโต ‘‘อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต’’ติ วุทฺธิ, สงฺขาโร. เอวํ ปริกฺขาโร, ปุเรกฺขาโร.

ការទេសៈទាំងឡាយគឺ ខ និង ខរ ទាំងនេះ នៃ ករ ធាតុ ដែលនៅខាងចុងពី បុរ, សំ, ឧប, បរិ ទាំងនេះ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះបច្ច័យនោះ និង ណ បច្ច័យ នៅខាងចុង។ ព្រោះការសម្តែងដោយពហុវចនៈថា “tappaccayesu” សូម្បីក្នុងព្រោះ តុំ និង ត្វា បច្ច័យជាដើម (ក៏មានការទេសៈនេះដែរ)។ សូម្បីការទេសៈនៃធាតុ ក៏ហៅថាធាតុដោយឧបចារៈនៃទីតាំង ទើបមានវុទ្ធិ ដោយសូត្រថា “asaṃyogantassa vuddhi kārite”, សម្រេចរូបជា សង្ខារោ។ ដូចគ្នាដែរ បរិក្ខារោ, បុរេក្ខារោ។

วาติ กึ? อุปกาโร.

ពាក្យថា vā (ខ្លះ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងរូបថា ឧបការោ។

ลุภ คิทฺธิมฺหิ, ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. ทุส อปฺปีติมฺหิ, ทุสฺสนฺติ เตน, สยํ วา ทุสฺสติ, ทุสฺสนมตฺตเมว วา ตนฺติ โทโส. มุห เวจิตฺเต, มุยฺหนฺติ เตน, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมว วา ตนฺติ โมโห อิจฺจาทิ กตฺตุกรณภาเวสุ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

លុភ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា លោភលន់, ពួកជនតែងលោភលន់ដោយធម៌នោះ ឬខ្លួនឯងតែងលោភលន់ ឬគ្រាន់តែជាការលោភលន់ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា លោភៈ។ ទុស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មិនត្រេកអរ, ពួកជនតែងប្រទូស្តដោយធម៌នោះ ឬខ្លួនឯងតែងប្រទូស្ត ឬគ្រាន់តែជាការប្រទូស្តប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា ទោសៈ។ មុហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វង្វេង, ពួកជនតែងវង្វេងដោយធម៌នោះ ឬខ្លួនឯងតែងវង្វេង ឬគ្រាន់តែជាការវង្វេងប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា មោហៈ ជាដើម គប្បីប្រកបក្នុងអត្ថកត្តុ, ករណៈ និងភាវៈ តាមដែលគួរ។

คห อุปาทาเน, คยฺหตีติ อตฺเถ วิสรุชปทาทินา กมฺมนิ ณปฺปจฺจโย.

គហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាន់យក, អ្វីដែលគេតែងកាន់យក ក្នុងអត្ថនេះ មាន ណ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថកម្ម ដោយសូត្រជាដើមថា “visarujapadādi”។

๕๘๓. คหสฺส ฆร เณ วา.

៥៨៣. ការទេសៈ គហ ធាតុ ជា ឃរ ខ្លះ ក្នុងព្រោះ ណ បច្ច័យ (តែងមាន)។

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ฆราเทโส โหติ วา ณปฺปจฺจเย ปเร, สรโลปาทิ, ฆรํ, ฆรานิ.

ការទេសៈជា ឃរ នៃ គហ ធាតុនេះ តែងមានខ្លះ ក្នុងព្រោះ ណ បច្ច័យនៅខាងចុង, មានការលុបស្រៈជាដើម, សម្រេចរូបជា ឃរំ, ឃរានិ។

วาติ กึ? คณฺหาติ, คหณํ วา คาโห.

ពាក្យថា vā (ខ្លះ) ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងរូបថា គណ្ហាតិ, ឬការកាន់យក ឈ្មោះថា គាហោ។

สมฺภวตีติ อตฺเถ –

អ្វីដែលតែងកើតឡើង ក្នុងអត្ថនេះ -

๕๘๔. กฺวิ [Pg.361] จ.

៥៨៤. ក្វិ បច្ច័យផង。

สพฺพธาตูหิ กฺวิปจฺจโย โหติ, โส จ กิตสญฺญตฺตา กตฺตริ ภวติ.

ក្វិ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងពួង, ហើយ ក្វិ បច្ច័យនោះ ព្រោះមានឈ្មោះថា កិតៈ ទើបចុះក្នុងអត្ថកត្តុ។

๕๘๕. กฺวิโลโป จ.

៥៨៥. ការលុប ក្វិ បច្ច័យផង។

กฺวิโน สพฺพสฺส โลโป โหติ. กิตนฺตตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป, สมฺภู. เอวํ วิภวตีติ วิภู, อภิภู, สยมฺภู.

ការលុបទាំងស្រុងនៃក្វិប្បច្ច័យ រមែងមាន។ ព្រោះភាពជាកិតន្តៈ ធ្វើឲ្យដូចជាណាមនាម (នាមសព្ទ) ហើយការកើតឡើងនៃស្យាទិវិភត្តិ ការលុបសិវិភត្តិ សម្រេចរូបជា «សម្ភូ»។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា «វិភវតីតិ វិភូ» (លោកអ្នកចម្រើន ឈ្មោះថា វិភូ), «អភិភូ», «សយម្ភូ»។

ตถา ธู กมฺปเน, สนฺธุนาตีติ สนฺธู. ภา ทิตฺติมฺหิ, วิภาตีติ วิภา, ปภาตีติ ปภา, สห, สงฺคมฺม วา ภนฺติ, ภาสนฺติ วา เอตฺถาติ สภา, สหสฺส สาเทโส, นิคฺคหีตโลโป จ.

ដូចគ្នាដែរ ធូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ (កម្បនៈ), «សន្ធុណាតីតិ សន្ធូ»។ ភា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង (ទិត្តិ), «វិភាតីតិ វិភា», «បភាតីតិ បភា», មួយទៀត ជនទាំងឡាយរមែងរុងរឿង ឬនិយាយរួមគ្នា ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា «សភា», មានការទេសៈ សហ ជា ស និងលុបនិគ្គហិត។

ภุเชน คจฺฉตีติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย.

ក្នុងអត្ថថា «ភុជេន គច្ឆតីតិ» (ទៅដោយផ្នត់ ឬដោយទ្រូង) មានក្វិប្បច្ច័យ។

๕๘๖. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหิ.

៥៨៦. ការលុបខាងចុងនៃធាតុ កាលបើក្វិប្បច្ច័យនៅខាងចុង។

ธาตฺวนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ กฺวิปฺปจฺจเย ปเร. กฺวิโลโป, ภุชโค. เอวํ อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค, ตุรํ สีฆํ ตุริตตุริโต คจฺฉตีติ ตุรโค, เข คจฺฉตีติ ขโค, วิหายเส คจฺฉตีติ วิหโค, วิหาเทโส, น คจฺฉตีติ อโค, นโค.

ការលុបព្យញ្ជនៈខាងចុងនៃធាតុ រមែងមាន កាលបើក្វិប្បច្ច័យនៅខាងចុង។ ការលុបក្វិប្បច្ច័យ សម្រេចរូបជា «ភុជគោ»។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា «ឧរសា គច្ឆតីតិ ឧរគោ» (សត្វទៅដោយទ្រូង ឈ្មោះថា ឧរគៈ), «តុរំ សីឃំ តុរិតតុរិតោ គច្ឆតីតិ តុរគោ» (សត្វទៅយ៉ាងលឿន រហ័សរហួន ឈ្មោះថា តុរគៈ), «ខេ គច្ឆតីតិ ខគោ» (សត្វទៅក្នុងអាកាស ឈ្មោះថា ខគៈ), «វិហាយសេ គច្ឆតីតិ វិហគោ» (សត្វទៅក្នុងអាកាស ឈ្មោះថា វិហគោ មានការទេសៈជា វិហា), «ន គច្ឆតីតិ អគោ, នគោ» (វត្ថុមិនទៅ ឈ្មោះថា អគៈ ឬ នគៈ)។

ขนุ อวธารเณ สํปุพฺโพ, สงฺขนิ, สงฺขนติ, สงฺขนิสฺสตีติ วา สงฺโข. รมุ กีฬายํ, กุญฺเช รมตีติ กุญฺชโร. ชน ชนเน, กมฺมโต ชาโตติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย, ธาตฺวนฺตสฺส โลปาทิ ปุริมสมํ, ปญฺจมีตปฺปุริโสว วิเสโส. กมฺมโช วิปาโก, กมฺมชา ปฏิสนฺธิ, กมฺมชํ รูปํ[Pg.362]. เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ, อตฺตโช ปุตฺโต. วาริมฺหิ ชาโต วาริโช. เอวํ ถลโช, ปงฺกชํ, ชลชํ, อณฺฑชํ, สิรชํ, สตฺตมีสมาโส. ทฺวิกฺขตฺตุํ ชาโต ทฺวิโช, ปจฺฉา ชาโต อนุโช อิจฺจาทิ.

ខនុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាយ ឬជីក (អវធារណៈ) មាន សំ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, «សង្ខនិ, សង្ខនតិ, សង្ខនិស្សតីតិ វា សង្ខោ» (សង្ខ)។ រមុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា លេង (កីឡា), «កុញ្ជេ រមតីតិ កុញ្ជរោ» (ដំរីលេងក្នុងគុម្ពឈើ)។ ជន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បង្កើត (ជននៈ), ក្នុងអត្ថថា «កម្មតោ ជាតោ» (កើតអំពីកម្ម) មានក្វិប្បច្ច័យ ការលុបខាងចុងនៃធាតុជាដើម ដូចមុនដែរ ប្លែកតែជាបញ្ចមីតប្បុរិសសមាសប៉ុណ្ណោះ។ «កម្មជោ វិបាកោ» (វិបាកកើតអំពីកម្ម), «កម្មជា បដិសន្ធិ» (បដិសន្ធិកើតអំពីកម្ម), «កម្មជំ រូបំ» (រូបកើតអំពីកម្ម)។ ដូចគ្នាដែរ «ចិត្តជំ» (កើតអំពីចិត្ត), «ឧតុជំ» (កើតអំពីឧតុ), «អាហារជំ» (កើតអំពីអាហារ), «អត្តជោ បុត្តោ» (កូនកើតអំពីខ្លួន)។ កើតក្នុងទឹក ឈ្មោះថា «វារិជោ»។ ដូចគ្នាដែរ «ថលជោ» (កើតលើគោក), «បក្កជំ» (កើតក្នុងភក់), «ជលជំ» (កើតក្នុងទឹក), «អណ្ឌជំ» (កើតក្នុងស៊ុត), «សិរជំ» (កើតលើក្បាល) ទាំងនេះជាសត្តមីសមាស។ កើតពីរដង ឈ្មោះថា «ទ្វិជោ» (ព្រាហ្មណ៍ ឬសត្វស្លាប), កើតជាខាងក្រោយ ឈ្មោះថា «អនុជោ» (ប្អូន) ជាដើម។

วิท ญาเณ, โลกํ อเวทีติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย.

វិទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង (ញាណ), ក្នុងអត្ថថា «លោកំ អវេទិ» (បានដឹងនូវលោក) មានក្វិប្បច្ច័យ។

‘‘กฺวิมฺหี’’ติ วตฺตเต.

បទថា «ក្វិម្ហិ» តែងតែតាមទៅ។

๕๘๗. วิทนฺเต อู.

៥៨៧. អូការអាគម រមែងមាននៅខាងចុងនៃវិទធាតុ។

วิทธาตุโน อนฺเต อูการาคโม โหติ กฺวิมฺหิ, กฺวิโลโป. โลกวิทู.

អូការអាគម រមែងមាននៅខាងចុងនៃវិទធាតុ កាលបើក្វិប្បច្ច័យនៅខាងចុង, និងមានការលុបក្វិប្បច្ច័យ។ សម្រេចរូបជា «លោកវិទូ»។

ทิส เปกฺขเณ, อิมมิว นํ อปสฺสิ, ปสฺสติ, ปสฺสิสฺสตีติ, อยมิว ทิสฺสตีติ วา อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย.

ទិស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មើលឃើញ (បេក្ខណៈ), ក្នុងអត្ថថា «ឥមមីវ នំ អបស្សិ, បស្សតិ, បស្សិស្សតីតិ» (បានឃើញ ឃើញ ឬនឹងឃើញជននោះ ដូចជាបុគ្គលនេះ) ឬ «អយមីវ ទិស្សតីតិ» (ប្រាកដដូចជាបុគ្គលនេះ) មានក្វិប្បច្ច័យ។

‘‘ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหี’’ติ ธาตฺวนฺตโลเป สมฺปตฺเต –

កាលបើការលុបខាងចុងនៃធាតុ នឹងត្រូវសម្រេចដោយសូត្រថា «ធាត្វន្តស្ស លោបោ ក្វិម្ហិ» –

๕๘๘. อิยตมกิเอสานมนฺตสฺสโร ทีฆํ กฺวจิ ทิสสฺส คุณํ โท รํ สกฺขี จ.

៥៨៨. «ឥយតមកិឯសានមន្តស្សរោ ទីឃំ ក្វចិ ទិសស្ស គុណំ ទោ រំ សក្ខី ច»។ (ស្រៈខាងចុងនៃសព្វនាមទាំងឡាយមាន ឥម យ ត អម្ហ កិំ ឯត សមានៈ ទាំងនេះ រមែងដល់នូវការធ្វើឲ្យវែងខ្លះ, និងមានការធ្វើគុណនៃទិសធាតុ, ការទេសៈ ទ ជា រ, និងការទេសៈ ស ជា ក្ខ ឬ ី)

อิม ย ต อมฺห กึ เอต สมานอิจฺเจเตสํ สพฺพนามานํ อุปมานุปปทภาเวน ทิสสฺส ธาตุสฺส คุณภูตานํ อนฺโต สโร ทีฆมาปชฺชเต, ทิสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส ส กฺข อีอิจฺเจเต อาเทสา จ โหนฺติ. ทิสสฺส ทกาโร รการมาปชฺชเตติ กฺวิมฺหิ ธาตฺวนฺตสฺส สสทฺทาเทสํ กตฺวา กฺวิโลปาทิมฺหิ จ กเต อิอิติ นิปาตเนน อิมสทฺทสฺสิกาเร, ตสฺสิมินา ทีเฆ จ กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

ស្រៈខាងចុងនៃសព្វនាមទាំងឡាយគឺ ឥម, យ, ត, អម្ហ, កិំ, ឯត, សមានៈ ទាំងនេះ ដែលជាឧបបទៈក្នុងន័យប្រៀបធៀប របស់ទិសធាតុដែលជាគុណ រមែងដល់នូវការធ្វើឲ្យវែង, និងមានការទេសៈខាងចុងនៃទិសធាតុនេះជា ស, ក្ខ, ី ខ្លះ។ តួ ទ នៃទិសធាតុ រមែងដល់នូវការទេសៈជា រ។ កាលបើក្វិប្បច្ច័យនៅខាងចុង ធ្វើការទេសៈតួខាងចុងនៃធាតុជា ស-សព្ទ ហើយធ្វើការលុបក្វិប្បច្ច័យជាដើមរួចហើយ ដោយការធ្លាក់ចុះ (និបាតនៈ) នៃ ឥ-ការៈ ក្នុង ឥម-សព្ទ, និងការធ្វើឲ្យវែងដោយសូត្រនេះ ទើបមានការកើតឡើងនៃស្យាទិវិភត្តិ។

อีทิโส [Pg.363] ปุริโส, อีทิสา กญฺญา, อีทิสี วา, อีทิสํ จิตฺตํ. ตถา ยมิว นํ ปสฺสติ, โย วิย ทิสฺสตีติ วา ยาทิโส, ยาทิสา, ยาทิสี, ยาทิสํ. ตมิว นํ ปสฺสติ, โส วิย ทิสฺสตีติ วา ตาทิโส, ตาทิสา, ตาทิสี, ตาทิสํ. มมิว นํ ปสฺสติ, อหํ วิย โส ทิสฺสตีติ วา มาทิโส, มาทิสา, มาทิสี, มาทิสํ, มอิติ นิปาตเนน อมฺหสทฺทสฺส มสทฺทาเทโส. กิมิว นํ ปสฺสติ, โก วิย ทิสฺสตีติ วา กีทิโส, กีทิสา, กีทิสี, กีทิสํ. เอตมิว นํ ปสฺสติ, เอโส วิย ทิสฺสตีติ วา เอทิโส, เอตาทิโส วา, เอทิสา, เอทิสี, เอทิสํ, เออิติ นิปาตเนน เอตสทฺทสฺส เอกาโร. สมานํ กตฺวา นํ ปสฺสติ, สมาโน วิย ทิสฺสตีติ สาทิโส, สทิโส, สอิติ นิปาตเนน สมานสฺส สาเทโส, ตทนฺตสฺส วา ทีโฆ, สาทิสา, สาทิสี, สทิสา, สทิสี, สาทิสํ, สทิสํ.

«អ៊ីទិសោ បុរិសោ» (បុរសមានសភាពបែបនេះ), «អ៊ីទិសា កញ្ញា» ឬ «អ៊ីទិសី», «អ៊ីទិសំ ចិត្តំ»។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា «យាទិសោ, យាទិសា, យាទិសី, យាទិសំ» (មានសភាពបែបណា)។ «តាទិសោ, តាទិសា, តាទិសី, តាទិសំ» (មានសភាពបែបនោះ)។ «មាទិសោ, មាទិសា, មាទិសី, មាទិសំ» (មានសភាពដូចជាខ្ញុំ មានការទេសៈ អម្ហសព្ទ ជា ម-សព្ទ ដោយនិបាតនៈ)។ «គីទិសោ, គីទិសា, គីទិសី, គីទិសំ» (មានសភាពដូចម្តេច)។ «ឯទិសោ» ឬ «ឯតាទិសោ», «ឯទិសា, ឯទិសី, ឯទិសំ» (មានសភាពបែបនេះ មានការទេសៈ ឯតសព្ទ ជា ឯ-ការៈ ដោយនិបាតនៈ)។ «សាទិសោ, សទិសោ» (មានសភាពដូចគ្នា មានការទេសៈ សមានសព្ទ ជា ស-សព្ទ ដោយនិបាតនៈ ឬធ្វើឲ្យវែងនូវស្រៈខាងចុងនៃសព្ទនោះ), «សាទិសា, សាទិសី, សទិសា, សទិសី, សាទិសំ, សទិសំ»។

ทการสฺส รการาเทเส ปน อีริโส, ยาริโส, ตาริโส, มาริโส, กีริโส, เอริโส, สาริโส, สริโส. กฺขาเทเส อีทิกฺโข, ยาทิกฺโข, ตาทิกฺโข, มาทิกฺโข, กีทิกฺโข, เอทิกฺโข, สาทิกฺโข, สทิกฺโข. รการาเทเส สาริกฺโข, สริกฺโข, อีการาเทเส อีที, ยาที, ตาที, มาที, กีที, เอที, สาที.

ម្យ៉ាងទៀត កាលបើមានការទេសៈ ទ-ការៈ ជា រ-ការៈ សម្រេចរូបជា «អ៊ីរិសោ, យារិសោ, តារិសោ, មារិសោ, គីរិសោ, ឯរិសោ, សារិសោ, សរិសោ»។ កាលបើមានការទេសៈជា ក្ខ-ការៈ សម្រេចរូបជា «អ៊ីទិក្ខោ, យាទិក្ខោ, តាទិក្ខោ, មាទិក្ខោ, គីទិក្ខោ, ឯទិក្ខោ, សាទិក្ខោ, សទិក្ខោ»។ កាលបើមានការទេសៈជា រ-ការៈ (ក្នុងរូប សារិក្ខៈ) សម្រេចរូបជា «សារិក្ខោ, សរិក្ខោ»។ កាលបើមានការទេសៈជា ី-ការៈ សម្រេចរូបជា «អ៊ីទី, យាទី, តាទី, មាទី, គីទី, ឯទី, សាទី»។

จสทฺเทน ตุมฺหาทิอุปปเทปิ ตุมฺเห วิย ทิสฺสตีติ ตุมฺหาทิโส, ตุมฺหาทิสี, ขนฺธา วิย ทิสฺสนฺตีติ ขนฺธาทิสา อิจฺจาทิ.

ដោយ ច-សព្ទ ទោះបីជាមាន តុម្ហសព្ទ ជាដើមជាឧបបទៈ ក៏សម្រេចរូបជា «តុម្ហាទិសោ» (មានសភាពដូចជាអ្នក), «តុម្ហាទិសី», «ខន្ធាទិសា» (មានសភាពដូចជាខន្ធ) ជាដើម។

ธร ธารเณ, อปาเยสฺวปตมาเน อธิคตมคฺคาทิเก สตฺเต ธาเรติ, ธรนฺติ เตนาติ วา, สลกฺขณํ ธาเรติ วา, ปจฺจเยหิ ธรียติ วาติ อตฺเถ –

ធរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ (ធារណៈ), ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់នូវសត្វទាំងឡាយដែលមិនធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយ មានសត្វដែលបានសម្រេចមគ្គជាដើម ឬសត្វទាំងឡាយរមែងទ្រទ្រង់ដោយធម៌នោះ ឬទ្រទ្រង់នូវលក្ខណៈរបស់ខ្លួន ឬធម៌ដែលបច្ច័យទាំងឡាយទ្រទ្រង់ទុក – ក្នុងអត្ថទាំងនេះ៖

๕๘๙. ธราทีหิ [Pg.364] รมฺโม.

៥៨៩. «ធរាទីហិ រម្មោ»។ (រម្មប្បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ធរ ធាតុ ជាដើម)

ธรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รมฺมปฺปจฺจโย โหติ.

រម្មប្បច្ច័យ រមែងមានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ធរ ធាតុ ជាដើម។

โส จ –

ហើយរម្មប្បច្ច័យនោះ –

กมฺมคฺคหณโภ ภาว- กมฺเมสูเตตฺถ เวทิโย;

อกตฺตริปิ โหตีติ, การเก รมฺมปฺปจฺจโย.

«កម្មគ្គហណភោ ភាវ- កម្មេសូតេត្ថ វេទិយោ; អកត្តរិបិ ហោតីតិ, ការកេ រម្មប្បច្ចយោ»។ (គប្បីដឹងថា រម្មប្បច្ច័យនេះ រមែងចុះក្នុងភាវសាធនៈ និងកម្មសាធនៈ ដោយការកាន់យកនូវកម្មសព្ទ និងចុះក្នុងអការកៈ [ការកៈក្រៅពីកត្តុការកៈ] ផងដែរ)

ราทิโลโป, ธมฺโม, เอวํ กรียตีติ กมฺมํ. วร วรเณ, วมฺมํ.

មានការលុបតួ រ-ការៈ ខាងដើមនៃបច្ច័យ សម្រេចរូបជា «ធម្មោ»។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា «ករីយតីតិ កម្មំ» (អំពើដែលគេធ្វើ ឈ្មោះថា កម្ម)។ វរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង (វរណៈ), សម្រេចរូបជា «វម្មំ» (ក្រោះ)។

สํส ปสํสเน ปปุพฺโพ, ปิยอิจฺจุปปทํ, ปิยํ ปสํสิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ปิยํ ปสํสนสีโล, ปิยํ ปสํสนธมฺโม, ปิยํ ปสํสเน สาธุการีติ วา อตฺเถ –

សំស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សរសើរ (បសំសនៈ) មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងដើម និងមាន បិយ-សព្ទ ជាឧបបទៈ, ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការសរសើរនូវវត្ថុជាទីស្រឡាញ់» ឬ «មានធម្មជាតិសរសើរនូវវត្ថុជាទីស្រឡាញ់» ឬ «ជាអ្នកធ្វើបានល្អក្នុងការសរសើរនូវវត្ថុជាទីស្រឡាញ់» –

๕๙๐. ตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี จ.

៥៩០. «តស្សីលាទីសុ ណីត្វាវី ច»។ (ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន តស្សីលៈ ជាដើម ណី, តុ, និង អាវី បច្ច័យ រមែងចុះខ្លះ)

สีลํ ปกติ, ตสฺสีล ตทฺธมฺม ตสฺสาธุการีสฺวตฺเถสุ คมฺยมาเนสุ สพฺพธาตูหิ ณี ตุ อาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ กตฺตริ ณีปจฺจโย, สํโยคนฺตตฺตาน วุทฺธิ. เสสํ เนยฺยํ.

សីលៈ គឺប្រក្រតី។ កាលបើអត្ថទាំងឡាយមាន តស្សីលៈ (មានសីលធម៌នោះជាប្រក្រតី), តទ្ធម្មៈ (មានធម៌នោះជាប្រក្រតី), តស្សាធុការី (ជាអ្នកធ្វើបានល្អក្នុងអំពើនោះ) ប្រាកដច្បាស់ បច្ច័យទាំងឡាយមាន ណី, តុ, អាវី ទាំងនេះ រមែងមានក្រោយពីធាតុទាំងពួង ហេតុនោះ ទើបចុះ ណីប្បច្ច័យ ក្នុងកត្តុការកៈ, មិនមានការធ្វើវុទ្ធិ ព្រោះមានព្យញ្ជនៈសង្យោគនៅខាងចុង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងតាមវិធីនេះចុះ។

ปิยปสํสี ราชา. อถ วา ปิยํ ปสํสิ, ปสํสติ, ปสํสิสฺสติ วา สีเลน วา ธมฺเมน วา สาธุ วาติ ปิยปสํสี, ปิยปสํสินี, ปิยปสํสิ กุลํ. พฺรหฺมํ จริตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา พฺรหฺมํ จรติ สีเลน, ธมฺเมน, สาธุ วาติ พฺรหฺมจารี, พฺรหฺมจารินี, พฺรหฺมจาริ. เอวํ สจฺจวาที, ธมฺมวาที, สีฆยายี, ปาปการี, มาลาการี อิจฺจาทิ.

«បិយបសំសី រាជា» (ព្រះរាជាអ្នកសរសើរនូវវត្ថុជាទីស្រឡាញ់)។ មួយវិញទៀត ជនណាបានសរសើរ កំពុងសរសើរ ឬនឹងសរសើរនូវវត្ថុជាទីស្រឡាញ់ ដោយសីលធម៌ក្តី ដោយធម៌ក្តី ដោយការធ្វើបានល្អក្តី ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា «បិយបសំសី» (បុរស), «បិយបសំសិនី» (ស្ត្រី), «បិយបសំសិ កុលំ» (ត្រកូល)។ ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ ឬប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរដោយសីលធម៌ ដោយធម៌ ដោយការធ្វើបានល្អ ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា «ព្រហ្មចារី», «ព្រហ្មចារិនី», «ព្រហ្មចារិ»។ ដូចគ្នាដែរ «សច្ចវាទី» (អ្នកនិយាយពាក្យពិត), «ធម្មវាទី» (អ្នកនិយាយធម៌), «សីឃយាយី» (អ្នកទៅយ៉ាងលឿន), «បាបការី» (អ្នកធ្វើបាប), «មាលាការី» (អ្នកធ្វើកម្រងផ្កា) ជាដើម។

จสทฺเทน อตฺตมาเนปิ ณี, ปณฺฑิตํ อตฺตานํ มญฺญตีติ ปณฺฑิตมานี พาโล, พหุสฺสุตมานี อิจฺจาทิ.

ដោយ ច-សព្ទ ណីប្បច្ច័យ រមែងចុះក្នុងអត្ថថា នឹកគិតពីខ្លួនឯង (អត្តមានៈ) ផងដែរ ដូចជា «បណ្ឌិតំ អត្តានំ មញ្ញតីតិ បណ្ឌិតមានី ពាលោ» (ជនពាលដែលសំគាល់ខ្លួនថាជាបណ្ឌិត), «ពហុស្សុតមានី» (អ្នកសំគាល់ខ្លួនថាជាអ្នកចេះដឹងច្រើន) ជាដើម។

วตุ [Pg.365] วตฺตเน ปปุพฺโพ, ปสยฺห ปวตฺติตุํ สีลํ ยสฺสาติ อตฺเถ อิมินา ตุปฺปจฺจโย, ปสยฺหปวตฺตา. อถ วา วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, ปสยฺห ปวตฺติตุํ สีลมสฺสาติ ปสยฺหปวตฺตา, ปสยฺหปวตฺตาโร, ภุชาทิตฺตา ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ, เสสํ กตฺตุสมํ.

វតុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្តទៅ (វត្តនៈ) មាន ប-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅដោយសង្កត់សង្កិន» មានតុប្បច្ច័យដោយសូត្រនេះ សម្រេចរូបជា «បសយ្ហបវត្តា»។ មួយវិញទៀត វច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពោលវាចាច្បាស់លាស់ (វិយត្តិវាចា), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការនិយាយដោយសង្កត់សង្កិន» សម្រេចរូបជា «បសយ្ហបវត្តា», «បសយ្ហបវត្តារោ» មានការលុបខាងចុងនៃធាតុ និងការធ្វើទ្វិភាវៈ ព្រោះជាភុជាទិគណធាតុ, សេចក្តីដែលនៅសល់ ដូចគ្នានឹងកត្តុការកៈដែរ។

ภยํ ปสฺสิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ภยํ ทสฺสนสีโล, ภยํ ทสฺสนธมฺโม, ภยํ ทสฺสเน สาธุการีติ วา ภยทสฺสาวี, ภยทสฺสาวินี, ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ. เอวํ อาทีนวทสฺสาวี.

ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការឃើញនូវភ័យ» ឬ «មានធម្មជាតិឃើញនូវភ័យ» ឬ «ជាអ្នកធ្វើបានល្អក្នុងការឃើញនូវភ័យ» សម្រេចរូបជា «ភយទស្សាវី» (បុរស), «ភយទស្សាវិនិ» (ស្ត្រី), «ភយទស្សាវិ ចិត្តំ» (ចិត្ត)។ ដូចគ្នាដែរ «អាទីនវទស្សាវី» (អ្នកឃើញនូវទោស)។

‘‘ตสฺสีลาทีสู’’ติ อธิกาโร.

បទអធិការគឺ «តស្សីលាទីសុ» តែងតែតាមទៅ។

๕๙๑. สทฺท กุ ธ จ ล ม ณฺฑ ตฺถ รุจาทีหิ ยุ.

៥៩១. «សទ្ទ កុ ធ ច ល ម ណ្ឌ ត្ថ រុចាទីហិ យុ»។ (យុប្បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន សទ្ទ, កុ, ធ, ច, ល, មណ្ឌ, ត្ថ និង រុច ធាតុ ជាដើម)

สทฺท กุ ธ จ ล มณฺฑตฺเถหิ ธาตูหิ, รุจาทีหิ จ ยุปฺปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

យុប្បច្ច័យ រមែងមានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន សទ្ទ, កុ, ធ, ច, ល, មណ្ឌ, ត្ថ និង រុច ធាតុ ជាដើម ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន តស្សីលៈ ជាដើម។

ฆุส สทฺเท, โฆสิตุํ สีลํ อสฺสาติ วา โฆสนสีโลติ วา อโฆสยิ, โฆสยติ, โฆสยิสฺสติ สีเลน, ธมฺเมน, สาธุ วาติ อตฺเถ อิมินา ยุปฺปจฺจโย, ตสฺส ‘‘อนกา ยุณฺวูน’’นฺติ อนาเทโส, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ, โส โฆสโน, สา โฆสนา. ภาส วิยตฺติยํ วาจายํ, ภาสิตุํ สีลมสฺสาติ วา ภาสนสีโล, ภาสนธมฺโม, ภาสเน สาธุการีติ วา ภาสโน.

ឃុស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សំឡេង (សទ្ទៈ), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការបន្លឺសំឡេង» ឬ «បានបន្លឺ កំពុងបន្លឺ ឬនឹងបន្លឺសំឡេង ដោយសីលធម៌ ដោយធម៌ ដោយការធ្វើបានល្អ» មានយុប្បច្ច័យដោយសូត្រនេះ, មានការទេសៈ យុប្បច្ច័យ នោះជា អន ដោយសូត្រថា «អនកា យុណ្វូនំ», មានការធ្វើវុទ្ធិដោយសូត្រថា «អញ្ញេសុ ច», សម្រេចរូបជា «ឃោសនោ» (បុរស), «ឃោសនា» (ស្ត្រី)។ ភាស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពោលវាចាច្បាស់លាស់ (វិយត្តិវាចា), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការនិយាយ» ឬ «មានធម្មជាតិនិយាយ» ឬ «ជាអ្នកធ្វើបានល្អក្នុងការនិយាយ» សម្រេចរូបជា «ភាសនោ»។

กุธ โกเป, กุชฺฌิตุํ สีลมสฺสาติ วา กุชฺฌนสีโลติ วา โกธโน, โกธนา, โกธนํ.

កុធ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខឹង (កោបៈ), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការខឹង» សម្រេចរូបជា «កោធនោ» (បុរស), «កោធនា» (ស្ត្រី), «កោធនំ» (ចិត្ត)។

รุส โรเส, โรสิตุํ สีลมสฺสาติ วา โรสนสีโลติ วา โรสโน.

រុស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខឹងសម្បារ (រោសៈ), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការខឹងសម្បារ» សម្រេចរូបជា «រោសនោ»។

จล กมฺปเน, จลิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา จลติ สีเลนาติ วา จลโน. กปิจลเน, กมฺปิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา [Pg.366] อกมฺปิ, กมฺปติ, กมฺปิสฺสติ สีเลนาติ วา กมฺปโน, อิการานุพนฺธิธาตุสรโต ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา, ‘‘นิคฺคหีตญฺจา’’ติ วา นิคฺคหีตาคโม. ผทิ กิญฺจิจลเน, ผนฺทิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ผนฺทติ สีเลนาติ วา ผนฺทโน.

ចល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ (កម្បនៈ), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការញាប់ញ័រ» ឬ «រមែងញាប់ញ័រដោយសីលធម៌» សម្រេចរូបជា «ចលនោ»។ កបិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ (ចលនៈ), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការញាប់ញ័រ» ឬ «បានញាប់ញ័រ កំពុងញាប់ញ័រ ឬនឹងញាប់ញ័រដោយសីលធម៌» សម្រេចរូបជា «កម្បនោ» មាននិគ្គហិតអាគមក្រោយស្រៈនៃធាតុដែលមាន ឥ-ការៈ ជាអនុពន្ធ ដោយសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម ឬ «និគ្គហីតញ្ច»។ ផទិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័របន្តិចបន្តួច (កិញ្ចិចលនៈ), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការញាប់ញ័រ» ឬ «រមែងញាប់ញ័រដោយសីលធម៌» សម្រេចរូបជា «ផន្ទនោ»។

มฑิ ภูสายํ, มณฺฑยิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา มณฺฑยติ สีเลนาติ วา มณฺฑโน. ภูส อลงฺกาเร, ภูสนสีโลติ วา อภูสยิ, ภูสยติ, ภูยยิสฺสติ สีเลนาติ วา ภูสโน, ภูสนา, ภูสนํ.

មឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង (ភូសា), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការតុបតែង» ឬ «រមែងតុបតែងដោយសីលធម៌» សម្រេចរូបជា «មណ្ឌនោ»។ ភូស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង (អលង្ការៈ), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការតុបតែង» ឬ «បានតុបតែង កំពុងតុបតែង ឬនឹងតុបតែងដោយសីលធម៌» សម្រេចរូបជា «ភូសនោ» (បុរស), «ភូសនា» (ស្ត្រី), «ភូសនំ» (គ្រឿងតុបតែង)។

รุจ ทิตฺติมฺหิ, อรุจฺจิ, รุจฺจติ, รุจฺจิสฺสติ สีเลนาติ วา โรจโน. ชุต ทิตฺติมฺหิ, อโชติ, โชตติ, โชติสฺสติ สีเลนาติ วา โชตโน. วฑฺฒ วฑฺฒเน, วฑฺฒิตุํ สีลมสฺสาติ วฑฺฒโน อิจฺจาทิ.

រុច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង (ទិត្តិ), ក្នុងអត្ថថា «បានរុងរឿង កំពុងរុងរឿង ឬនឹងរុងរឿងដោយសីលធម៌» សម្រេចរូបជា «រោចនោ»។ ជុត ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង (ទិត្តិ), ក្នុងអត្ថថា «បានភ្លឺស្វាង កំពុងភ្លឺស្វាង ឬនឹងភ្លឺស្វាងដោយសីលធម៌» សម្រេចរូបជា «ជោតនោ»។ វឌ្ឍ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្រើន (វឌ្ឍនៈ), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការចម្រើន» សម្រេចរូបជា «វឌ្ឍនោ» ជាដើម។

๕๙๒. ปาราทิคมิมฺหา รู.

៥៩២. «បារាទិគមិម្ហា រូ»។ (រូប្បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីគមិធាតុដែលមាន បារ-សព្ទ ជាដើមជាឧបបទៈ)

ปาราทิอุปปเทหิ ปรสฺมา คมิอิจฺเจตสฺมา ธาตุมฺหา ปโร รูปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ กตฺตริเยว. ปาโร อาทิ เยสํ เต ปาราทโย, ปาราทีหิ คมิ ปาราทิคมิ. ราทิโลโป, ภวปารํ คนฺตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ภวปารํ คมนสีโล, ภวปารํ คมนธมฺโม, ภวปารํ คมเน สาธุการีติ วา ภวปารคู, ภวปารคุโน. อนฺตํ คมนสีโล อนฺตคู. เอวํ เวทคู, อทฺธคู.

រូប្បច្ច័យ រមែងមានក្រោយពីគមិធាតុនេះ ដែលមានឧបបទៈមាន បារ-សព្ទ ជាដើម ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន តស្សីលៈ ជាដើម ក្នុងកត្តុការកៈប៉ុណ្ណោះ។ បារ-សព្ទ ជាដើមនៃសព្ទទាំងឡាយណា សព្ទទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា បារាទិ, គមិធាតុដែលមាន បារាទិសព្ទជាឧបបទៈ ឈ្មោះថា បារាទិគមិ។ មានការលុបតួ រ-ការៈ ខាងដើមនៃបច្ច័យ, ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការទៅកាន់ត្រើយនៃភព» ឬ «មានធម្មជាតិទៅកាន់ត្រើយនៃភព» ឬ «ជាអ្នកធ្វើបានល្អក្នុងការទៅកាន់ត្រើយនៃភព» សម្រេចរូបជា «ភវបារគូ», «ភវបារគុនោ»។ «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការទៅដល់ទីបំផុត» សម្រេចរូបជា «អន្តគូ»។ ដូចគ្នាដែរ «វេទគូ», «អទ្ធគូ»។

‘‘รู’’ติ วตฺตเต.

បទថា «រូ» តែងតែតាមទៅ។

๕๙๓. ภิกฺขาทิโต จ.

៥៩៣. «ភិក្ខាទិតោ ច»។ (រូប្បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីភិក្ខធាតុជាដើមផងដែរ)

ภิกฺขอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รูปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ. ภิกฺข ยาจเน, ภิกฺขิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา อภิกฺขิ, ภิกฺขติ, ภิกฺขิสฺสติ สีเลนาติ วา ภิกฺขนธมฺโมติ [Pg.367] วา ภิกฺขเน สาธุการีติ วา ภิกฺขุ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา รสฺสตฺตํ. อิกฺข ทสฺสนงฺเกสุ, สํสาเร ภยํ อิกฺขตีติปิ ภิกฺขุ, วิชานิตุํ สีลํ ยสฺส, วิชานนสีโลติ วา วิญฺญู, สพฺพํ ชานาตีติ สพฺพญฺญู. เอวํ มตฺตญฺญู, ธมฺมญฺญู, อตฺถญฺญู, กาลญฺญู, กตญฺญู อิจฺจาทโย.

រូប្បច្ច័យ រមែងមានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ភិក្ខ ធាតុ ជាដើម ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន តស្សីលៈ ជាដើម។ ភិក្ខ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សូម (យាចនៈ), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការសូម» ឬ «បានសូម កំពុងសូម ឬនឹងសូមដោយសីលធម៌» ឬ «មានធម្មជាតិសូម» ឬ «ជាអ្នកធ្វើបានល្អក្នុងការសូម» សម្រេចរូបជា «ភិក្ខុ» មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម។ អិក្ខ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឃើញ និងសម្គាល់ (ទស្សនង្កៈ), ក្នុងអត្ថថា «ជនណាឃើញនូវភ័យក្នុងសង្សារវដ្ត» ឈ្មោះថា «ភិក្ខុ» ផងដែរ។ «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការដឹងច្បាស់» ឬ «មានធម្មជាតិដឹងច្បាស់» សម្រេចរូបជា «វិញ្ញូ»។ «ជនណាដឹងនូវធម៌ទាំងពួង» សម្រេចរូបជា «សព្វញ្ញូ»។ ដូចគ្នាដែរ «មត្តញ្ញូ», «ធម្មញ្ញូ», «អត្ថញ្ញូ», «កាលញ្ញូ», «កតញ្ញូ» ជាដើម។

๕๙๔. หนตฺยาทีนํ ณุโก.

៥៩៤. «ហនត្យាទីនំ ណុកោ»។ (ណុកប្បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ហន ធាតុ ជាដើម)

หนตฺยาทีนํ ธาตูนมนฺเต ณุกปฺปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ กตฺตริ, อนฺตาเปกฺขายํ ฉฏฺฐี, ณกาโร วุทฺธตฺโถ. อาหนนสีโล อาฆาตุโก, ฆาตาเทโส, สรโลปาทิ, กรณสีโล การุโก สิปฺปิ. ภี ภเย, ภายนสีโล ภีรุโก, รการาคโม. อว รกฺขเณ, อาวุโก ปิตา.

ណុកប្បច្ច័យ រមែងមាននៅខាងចុងនៃធាតុទាំងឡាយមាន ហន ធាតុ ជាដើម ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន តស្សីលៈ ជាដើម ក្នុងកត្តុការកៈ, វិភត្តិទី៦ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ ក្នុងបទថា ហនត្យាទីនំ) ប្រើក្នុងន័យរំពឹងដល់ខាងចុង (អន្តាបេក្ខា), តួ ណ-ការៈ មានប្រយោជន៍ក្នុងការធ្វើវុទ្ធិ។ «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការសម្លាប់ ឬបៀតបៀន» សម្រេចរូបជា «អាឃាតុកោ» មានការទេសៈជា ឃាតៈ និងការលុបស្រៈជាដើម។ «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការធ្វើ» សម្រេចរូបជា «ការុកោ» (ជាង ឬសិប្បករ)។ ភី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្លាច (ភយៈ), «ជនណាមានសីលធម៌ក្នុងការខ្លាច» សម្រេចរូបជា «ភីរុកោ» មាន រ-ការអាគម។ អវ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រក្សា (រក្ខណៈ), សម្រេចរូបជា «អាវុកោ» (ឪពុក)។

๕๙๕. สํหนญฺญาย วา โร โฆ.

៥៩៥. «សំហនញ្ញាយ វា រោ ឃោ»។ (រប្បច្ច័យ រមែងចុះក្រោយពី ហន ធាតុ ដែលមាន សំ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម និងក្រោយពី ញា ធាតុ ខ្លះ, និងមានការទេសៈ ហន ជា ឃោ ខ្លះ)

สํปุพฺพาย หนอิจฺเจตาย ธาตุยา, อญฺญาย จ ธาตุยา ปโร รปฺปจฺจโย โหติ, หนสฺส โฆ จ. วาคฺคหณํ สมฺปิณฺฑนตฺถํ, วิกปฺปนตฺถํ วา, เตน สงฺฆาโตติปิ สิทฺธํ โหติ.

រប្បច្ច័យ រមែងមានក្រោយពី ហន ធាតុ នេះ ដែលមាន សំ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម និងក្រោយពី ញា ធាតុ, និងមានការទេសៈ ហន ធាតុ ជា ឃោ។ ការកាន់យកនូវ វា-សព្ទ មានប្រយោជន៍ក្នុងការប្រមូលរួមគ្នា (សម្បិណ្ឌនៈ) ឬការចែករំលែក (វិកប្បនៈ), ដោយ វា-សព្ទ នោះ ទើបសម្រេចរូបជា «សង្ឃាតោ» ផងដែរ។

หนสฺเสวายํ โฆ โหติ, อภิธานานุรูปโต;

อสํปุพฺพา จ โร เตน, ปฏิโฆติปิ สิชฺฌติ.

នេះជា (ការផ្លាស់ប្តូរជា) ឃោ នៃហនធាតុ តាមសមគួរដល់ការហៅ (ការប្រើប្រាស់) និងមាន រោ បច្ច័យ នៅខាងក្រោយពី សំ ឧបសគ្គ ដោយសូត្រនោះ សម្រេចជា បដិឃោ ក៏បាន។

หน หึสาคตีสุ สํ ปุพฺโพ, สํหนติ สมคฺคํ กมฺมํ สมุปคจฺฉติ, สมฺมเทว กิเลสทรเถ หนตีติ วา สงฺโฆ, ราทิโลโป[Pg.368], สมนฺตโต นครสฺส พาหิเย ขญฺญตีติ ปริขา, อิตฺถิยํ อาปจฺจโย, อนฺตํ กโรตีติ อนฺตโก มจฺจุ.

ហនធាតុ ក្នុងអត្ថបៀតបៀន និងការទៅ មាន សំ ឧបសគ្គនៅខាងដើម, យល់ព្រមនូវកម្មដ៏ព្រមព្រៀងគ្នា គឺចូលទៅជិតដោយព្រមព្រៀងគ្នា ឬថា កម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេសដោយប្រពៃ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សង្ឃោ, លុប រ ជាដើម, ទឹកដែលគេជីកនៅខាងក្រៅនគរជុំវិញ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បរិខា, ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មាន អា បច្ច័យ, ធម្មជាតិដែលធ្វើនូវទីបំផុត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អន្តកោ គឺមច្ចុ។

‘‘ภาวกมฺเมสู’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Bhāvakammesu” (ក្នុងអត្ថភាវៈនិងកម្ម) តែងតែអន្ទោលទៅ។

๕๙๖. นนฺทาทีหิ ยุ.

៥៩៦. យុ បច្ច័យ ចុះក្រោយពីនន្ទធាតុជាដើម។

นนฺทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปโร ยุปฺปจฺจโย โหติ ภาวกมฺเมสุ. ‘‘อนกา ยุณฺวูน’’นฺติ ยุปฺปจฺจยสฺส อนาเทโส, นนฺท สมิทฺธิมฺหิ, นนฺท นนฺทเน วา. ภาเว – นนฺทียเต นนฺทนํ. กมฺเม – อนนฺทียิตฺถ, นนฺทียติ, นนฺทียิสฺสติ, นนฺทิตพฺพนฺติ วา นนฺทนํ วนํ, คยฺหติ, คหณียํ วา คหณํ, คณฺหนํ วา, จริตพฺพํ จรณํ, ภูยเต ภวนํ, หูยเต หวนํ. รุนฺธิตพฺพํ รุนฺธนํ, โรธนํ วา, ภุญฺชิตพฺพํ ภุญฺชนํ, โภชนํ วา. พุชฺฌิตพฺพํ พุชฺฌนํ, โพธนํ วา. สูยติ, สุติ วา สวณํ, ปาปียตีติ ปาปุณนํ, ปาปนํ วา, ปาลียตีติ ปาลนํ อิจฺจาทิ.

យុ បច្ច័យ តែងចុះខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន នន្ទធាតុ ជាដើម ក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម។ អាទេស យុ បច្ច័យ ជា អន ដោយសូត្រថា “Anakā yuṇvūnaṃ”, នន្ទធាតុ ក្នុងអត្ថសម្រេច ឬ នន្ទធាតុ ក្នុងអត្ថរីករាយ។ ក្នុងអត្ថភាវៈ – នន្ទនំ (ការរីករាយ)។ ក្នុងអត្ថកម្ម – ព្រៃជាទីរីករាយ ឈ្មោះថា នន្ទនំ វនំ ព្រោះអត្ថថា ព្រៃដែលគេធ្លាប់រីករាយហើយ គេកំពុងរីករាយ គេនឹងរីករាយ ឬគួររីករាយ, ធម្មជាតិដែលគេគប្បីកាន់យក ឈ្មោះថា គហណំ ឬ គណ្ហនំ, ធម៌ដែលគប្បីប្រព្រឹត្ត ឈ្មោះថា ចរណំ, ភាពជាទៅ ឈ្មោះថា ភវនំ, ការបូជា ឈ្មោះថា ហវនំ។ ធម្មជាតិដែលគប្បីរារាំង ឈ្មោះថា រុន្ធនំ ឬ រោធនំ, អ្វីៗដែលគប្បីបរិភោគ ឈ្មោះថា ភុញ្ជនំ ឬ ភោជនំ។ ធម៌ដែលគប្បីដឹង ឈ្មោះថា ពុជ្ឈនំ ឬ ពោធនំ។ ធម្មជាតិដែលគេស្តាប់ ឬការស្តាប់ ឈ្មោះថា សវណំ, ធម្មជាតិដែលគេសម្រេចបាន ឈ្មោះថា បាបុណនំ ឬ បាបនំ, ធម្មជាតិដែលគេរក្សា ឈ្មោះថា បาลនំ ជាដើម។

‘‘ยู’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Yū” (យុ បច្ច័យ) តែងតែអន្ទោលទៅ។

๕๙๗. กตฺตุกรณปเทเสสุ จ.

៥៩៧. និងក្នុងអត្ថកត្តុ ករណៈ និងអធិករណៈ។

กตฺตุกรณปเทสอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ จ สพฺพธาตูหิ ยุปฺปจฺจโย โหติ. เอตฺถ จ ปเทโสติ อธิกรณการกํ วุจฺจติ. กตฺตริ ตาว – รชํ หรตีติ รโชหรณํ โตยํ. อารมณํ วิชานาตีติ วิญฺญาณํ, วิชานนํ วา, อานนชาเทสา. ฆา คนฺโธปาทาเน, ฆายตีติ ฆานํ, เฌ จินฺตายํ, ฌายตีติ ฌานํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อาตฺตํ.

យុ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងពួង ក្នុងអត្ថទាំងឡាយនេះ គឺ កត្តុ ករណៈ និងអធិករណៈ។ ក្នុងទីនេះ បទថា បទេសៈ គឺលោកសំដៅយក អធិករណការកៈ។ ក្នុងអត្ថកត្តុ ជាដំបូង – ទឹកឯណា តែងនាំទៅនូវធូលី ហេតុនោះ ទឹកនោះ ឈ្មោះថា រជោហរណំ តោយំ (ទឹកលាងធូលី)។ ធម្មជាតិណា តែងដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា វិញ្ញាណំ ឬ វិជាននំ, មានការផ្លាស់ប្តូរជា អាណ និង អន។ ឃាធាតុ ក្នុងអត្ថហិតក្លិន, ធម្មជាតិណា តែងហិតក្លិន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឃានំ, ឈេធាតុ ក្នុងអត្ថគិត, ធម្មជាតិណា តែងគិត (សម្លឹង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឈានំ, មានការធ្វើជា អា ដោយសូត្រជាដើមថា “Kvaci dhātu”។

กรเณ [Pg.369] – กร กรเณ, กโรติ เตนาติ กรณํ, ยถาสรูปํ สทฺทา พฺยากรียนฺติ เอเตนาติ พฺยากรณํ. ปูร ปูรเณ, ปูรยติ เตนาติ ปูรณํ. ทียติ อเนนาติ ทานํ, ปมียติ อเนนาติ ปมานํ, วุจฺจติ อเนนาติ วจนํ, ปนุทติ, ปนุชฺชเต อเนนาติ วา ปนูทโน. สูท ปคฺฆรเณ, สูทติ, สุชฺชเต อเนนาติ วา สูทโน, สุณาติ, สูยติ เอเตนาติ วา สวณํ. ลู เฉทเน, ลุนาติ, ลูยติ อเนนาติ วา ลวนํ, ลวณํ, โลณํ วา. นยติ, นียติ เอเตนาติ วา นยนํ. ปู ปวเน, ปุนาติ, ปูยเต อเนนาติ วา ปวโน, สเมติ, สมียติ วา ปาปํ อเนนาติ สมโณ, สมณํ วา. ตถา ภาเวติ, ภาวียติ เอกายาติ วา ภาวนา. เอวํ ปาจนํ, ปาจาปนํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថករណៈ – ករធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើ, គេធ្វើដោយឧបករណ៍នោះ ហេតុនោះ ឧបករណ៍នោះ ឈ្មោះថា ករណំ, សព្ទទាំងឡាយ គេតែងពន្យល់តាមសភាពពិតដោយក្បួននោះ ហេតុនោះ ក្បួននោះ ឈ្មោះថា វ្យាករណំ។ បូរធាតុ ក្នុងអត្ថបំពេញ, គេបំពេញដោយវត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បូរណំ។ គេតែងឲ្យដោយវត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ទានំ, គេតែងវាស់វែងដោយឧបករណ៍នោះ ហេតុនោះ ឧបករណ៍នោះ ឈ្មោះថា បមាណំ, គេតែងនិយាយដោយពាក្យនោះ ហេតុនោះ ពាក្យនោះ ឈ្មោះថា វចនំ, គេតែងកំចាត់បង់ដោយវត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បនូទនោ។ សូទធាតុ ក្នុងអត្ថហូរចេញ, គេតែងហូរចេញដោយវត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សូទនោ, គេតែងស្តាប់ដោយវិញ្ញាណនោះ ហេតុនោះ វិញ្ញាណនោះ ឈ្មោះថា សវណំ។ លូធាតុ ក្នុងអត្ថកាត់, គេតែងកាត់ដោយឧបករណ៍នោះ ហេតុនោះ ឧបករណ៍នោះ ឈ្មោះថា លវនំ, លវណំ ឬ លោណំ។ គេតែងនាំទៅដោយអវយវៈនោះ ហេតុនោះ អវយវៈនោះ ឈ្មោះថា នយនំ។ ពូធាតុ ក្នុងអត្ថជម្រះ, គេតែងជម្រះដោយខ្យល់នោះ ហេតុនោះ ខ្យល់នោះ ឈ្មោះថា បវនោ, បុគ្គលតែងរំងាប់ ឬរំងាប់នូវបាបដោយគុណធម៌នោះ ហេតុនោះ គុណធម៌នោះ ឈ្មោះថា សមណោ ឬ សមណំ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលតែងចម្រើន ឬគេតែងចម្រើនដោយធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា ភាវនា។ ដូចគ្នាដែរ បាចនំ, បាចាបនំ ជាដើម។

อธิกรเณ – ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ติฏฺฐติ ตสฺมินฺติ ฐานํ. เอวํ สยนํ, เสนํ วา, อาสนํ, อธิกรียติ เอตฺถาติ อธิกรณํ.

ក្នុងអត្ថអធិករណៈ – ឋាធាតុ ក្នុងអត្ថបញ្ឈប់ការទៅ, បុគ្គលតែងឈរក្នុងទីនោះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា ឋានំ។ ដូចគ្នាដែរ សយនំ ឬ សេនំ, អាសនំ, គេតែងធ្វើកិច្ចក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា អធិករណំ។

จสทฺเทน สมฺปทานาปาทาเนสุปิ – สมฺมา ปกาเรน ททาติ อสฺสาติ สมฺปทานํ, อเปจฺจ เอตสฺมา อาททาตีติ อปาทานํ.

ដោយ ច សព្ទ សូម្បីក្នុងអត្ថសម្បទាន និងអបាទាន ក៏ចុះបានដែរ – គេតែងឲ្យដល់បុគ្គលនោះដោយប្រពៃ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សម្បទានំ, បុគ្គលតែងនាំចេញទៅចាកទីនោះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា អបាទានំ។

๕๙๘. สญฺญายํ ทาธาโต อิ.

៥៩៨. ចុះ អិ បច្ច័យ ក្រោយពី ទាធាតុ និង ធាធាតុ ក្នុងអត្ថជាសញ្ញា។

สญฺญายํ คมฺยมานายํ ทาธาอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ อิปฺปจฺจโย โหติ, ภาวกมฺมาทิอธิกาเรวายํ, สรโลปาทิ. ทา ทาเน อาปุพฺโพ, อาทียตีติอาทิ. เอวํ อุปาทิ. ธา ธารเณ[Pg.370], อุทกํ ทธาตีติ อุทธิ, เตสุ วุทฺธิโลปาทินา สญฺญายํ อุทกสฺส อุทาเทโส. ชลํ ธียเต อสฺมินฺติ ชลธิ, วาลานิ ทธาติ ตสฺมินฺติ วาลธิ, สนฺธียติ, สนฺทธาตีติ วา สนฺธิ, นิธียตีติ นิธิ. เอวํ วิธียติ, วิทธาติ, วิธานํ วา วิธิ, สมฺมา, สมํ วา จิตฺตํ อาทธาตีติ สมาธิ.

កាលបើអត្ថជាសញ្ញា គេដឹងបាន, អិ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយគឺ ទាធាតុ និង ធាធាតុ, នេះជាអធិការនៃភាវៈ និងកម្មជាដើម, មានការលុបស្រៈជាដើម។ ទាធាតុ ក្នុងអត្ថឲ្យ មាន អា ឧបសគ្គនៅខាងដើម, វត្ថុដែលគេកាន់យក ឈ្មោះថា អាទិ ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ ឧបាទិ។ ធាធាតុ ក្នុងអត្ថទ្រទ្រង់, ធម្មជាតិណាទ្រទ្រង់នូវទឹក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧទធិ, ក្នុងពាក្យទាំងនោះ មានការផ្លាស់ប្តូរ ឧទកៈ ជា ឧទៈ ក្នុងអត្ថជាសញ្ញា ដោយការធ្វើវុទ្ធិ និងលុបជាដើម។ ទឹកដែលគេទ្រទ្រង់ទុកក្នុងទីនោះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា ជលធិ, ទីណាទ្រទ្រង់នូវរោម (កន្ទុយ) ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា វាលធិ, ធម្មជាតិដែលគេតភ្ជាប់ ឬតភ្ជាប់គ្នា ឈ្មោះថា សន្ធិ, វត្ថុដែលគេតម្កល់ទុក ឈ្មោះថា និធិ។ ដូចគ្នាដែរ ធម្មជាតិដែលគេចាត់ចែង ឬចាត់ចែងទុក ឬការចាត់ចែង ឈ្មោះថា វិធិ, ធម្មជាតិដែលតម្កល់ទុកនូវចិត្តដោយប្រពៃ ឬដោយស្មើ ឈ្មោះថា សមាធិ។

๕๙๙. อิตฺถิยมติยโว วา.

៥៩៩. ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ចុះ អ, តិ, យុ បច្ច័យទាំងឡាយខ្លះ។

อิตฺถิยํ อภิเธยฺยายํ สพฺพธาตูหิ อการติยุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา ภาวกมฺมาทีสุ. อปฺปจฺจเย ตาว ชร วโยหานิมฺหิ, ชีรติ, ชีรณนฺติ วา ชรา, ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อาปจฺจโย, ปฏิสมฺภิชฺชตีติ ปฏิสมฺภิทา. ปฏิปชฺชติ เอตายาติ ปฏิปทา. เอวํ สมฺปทา, อาปทา. อุปาทียตีติ อุปาทา. สญฺชานาตีติ สญฺญา, ปชานาตีติ ปญฺญา. อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขา. จินฺตนํ จินฺตา. ปติฏฺฐานํ ปติฏฺฐา. สิกฺข วิชฺโชปาทาเน, สิกฺขนํ, สิกฺขียตีติ วา สิกฺขา. เอวํ ภิกฺขา. เฌ จินฺตายํ, ปรสมฺปตฺตึ อภิมุขํ ฌายตีติ อภิชฺฌา, หิเตสิตํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฌายตีติ อุปชฺฌา, อุปชฺฌาโย, สมฺมา ฌายติ เอตฺถาติ สชฺฌา.

កាលបើអត្ថដែលត្រូវសម្តែងជាឥត្ថីលិង្គ, បច្ច័យទាំងឡាយគឺ អ, តិ, យុ ទាំងនេះ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងពួងខ្លះ ក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្មជាដើម។ ក្នុង អ បច្ច័យ ជាដំបូង – ជរធាតុ ក្នុងអត្ថសាបសូន្យនៃវ័យ, ភាពចាស់ជរា ឬការទ្រុឌទ្រោម ឈ្មោះថា ជរា, ចុះ អា បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “Itthiyamato āpaccayo”, ធម្មជាតិដែលបែកធ្លាយដោយឡែក ឈ្មោះថា បដិសម្ភិទា។ បុគ្គលតែងប្រតិបត្តិដោយធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បដិបទា។ ដូចគ្នាដែរ សម្បទា, អាបទា។ ធម៌ដែលគេប្រកាន់យក ឈ្មោះថា ឧបាទា។ ធម្មជាតិដែលដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា សញ្ញា, ធម្មជាតិដែលដឹងច្បាស់ដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា បញ្ញា។ ធម្មជាតិដែលរមិលមើលដោយកណ្តាល ឈ្មោះថា ឧបេក្ខា។ ការគិត ឈ្មោះថា ចិន្តា。 ការតម្កល់មាំ ឈ្មោះថា បតិដ្ឋា។ សិក្ខធាតុ ក្នុងអត្ថរៀនសូត្រ, ការរៀនសូត្រ ឬធម៌ដែលគេគប្បីសិក្សា ឈ្មោះថា សិក្ខា។ ដូចគ្នាដែរ ភិក្ខា។ ឈេធាតុ ក្នុងអត្ថគិត, ធម្មជាតិដែលគិតចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ ឈ្មោះថា អភិជ្ឈា, ធម្មជាតិដែលតម្កល់នូវសេចក្តីប្រាថ្នាប្រយោជន៍ហើយគិត ឈ្មោះថា ឧបជ្ឈា, ឧបជ្ឈាយោ, ទីដែលគេសូត្រធម៌ដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សជ្ឈា។

อิสุ [Pg.371] อิจฺฉายํ, เอสนนฺติ อตฺเถ อปฺปจฺจโย, ‘‘อิสุ ยมูนมนฺโต จฺโฉ วา’’ติ จฺฉาเทโส, อิจฺฉา. ปุจฺฉ ปุจฺฉเน, ปุจฺฉนํ ปุจฺฉา, ติกิจฺฉนํ ติกิจฺฉา, ฆสิตุมิจฺฉา ชิฆจฺฉา, ติติกฺขา, พุภุกฺขา, ปาตุมิจฺฉา ปิปาสา, มณฺฑูกคติยา วาธิการโต วาเทสาภาโว. พฺยาปิตุมิจฺฉา วิจฺฉา อิจฺจาทิ.

ឥសុធាតុ ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា, ចុះ អ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថស្វែងរក, ផ្លាស់ប្តូរទីបំផុតនៃ ឥសុ និង យមុ ធាតុ ជា ច្ឆ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “Isu yamūnamanto ccho vā”, សម្រេចជា ឥច្ឆា។ បុច្ឆធាតុ ក្នុងអត្ថសួរ, ការសួរ ឈ្មោះថា បុច្ឆា, ការព្យាបាល ឈ្មោះថា តិកិច្ឆា, សេចក្តីប្រាថ្នាចង់ស៊ី ឈ្មោះថា ជិឃច្ឆា, តិទិក្ខា, ពុភុក្ខា, សេចក្តីប្រាថ្នាចង់ផឹក ឈ្មោះថា ពិបាសា, ព្រោះអធិការនៃពាក្យថា “វ៉ា” (ខ្លះ) ដើរដោយលំនាំលោតផ្លោះដូចកង្កែប មិនមានការផ្លាស់ប្តូរឡើយ។ សេចក្តីប្រាថ្នាចង់ផ្សព្វផ្សាយ ឈ្មោះថា វិច្ឆា ជាដើម។

ติปฺปจฺจเย สมฺภวนํ สมฺภูติ. วาธิการโต ติปฺปจฺจยมฺหิ น วุทฺธิ, สวณํ สุติ, นยนํ, นียติ เอตายาติ วา นีติ. มน ญาเณ, มญฺญตีติ มติ.

ក្នុង តិ បច្ច័យ – ការកើតឡើងព្រម ឈ្មោះថា សម្ភូតិ។ ព្រោះអធិការនៃពាក្យថា “វ៉ា” (ខ្លះ) មិនមានការធ្វើវុទ្ធិក្នុង តិ បច្ច័យឡើយ, ការស្តាប់ ឈ្មោះថា សុតិ, ការនាំទៅ ឬធម៌ដែលគេនាំទៅដោយច្បាប់នោះ ឈ្មោះថា នីតិ។ មនធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង, ធម្មជាតិដែលដឹង ឈ្មោះថា មតិ។

‘‘เต, โน, ติมฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “Te, no, timhi” តែងតែអន្ទោលទៅ។

๖๐๐. คมขนหนรมาทีนมนฺโต.

៦០០. លុបព្យញ្ជនៈបំផុតនៃគមធាតុ, ខនធាតុ, ហនធាតុ, រមធាតុជាដើម។

คม ขน หน รมอิจฺเจวมาทีนํ มการนการนฺตานํ ธาตูนํ อนฺโต พฺยญฺชโน โน โหติ ตปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จาติ ธาตฺวนฺตโลโป. คมนํ, คนฺตพฺพาติ วา คติ, อุปหนนํ อุปหติ, รมนฺติ ตาย, รมณํ วา รติ. ตนุ วิตฺถาเร, ตนนํ ตติ. ยมุ อุปรเม, นิยมนํ นิยติ. ‘‘รมโต, รมตี’’ติอาทีสุ ปน อการพฺยวหิตตฺตา น ธาตฺวนฺตโลโป, ภุญฺชนํ ภุตฺติ, ยุญฺชนํ ยุตฺติ, ‘‘ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ. สมาปชฺชนํ, สมาปชฺชเตติ วา สมาปตฺติ, สมฺปตฺติ, ‘‘คุปาทีนญฺจา’’ติ ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ. ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา หาทิโต ติสฺส นิ โหติ. หานิ, ชานิ อิจฺจาทิ.

ព្យញ្ជនៈបំផុតនៃធាតុទាំងឡាយមាន គមៈ, ខនៈ, ហនៈ, រមៈ ជាដើម ដែលមាន មការៈ និង នការៈ នៅចុង មិនមានឡើយ ក្នុង ត បច្ច័យ និង តិ បច្ច័យ គឺលុបព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ។ ការទៅ ឬសភាវៈដែលគប្បីទៅ ឈ្មោះថា គតិ, ការបៀតបៀន ឈ្មោះថា ឧបហតិ, ជនទាំងឡាយតែងត្រេកអរដោយសេចក្តីត្រេកអរនោះ ឬការត្រេកអរ ឈ្មោះថា រតិ។ តនុធាតុ ក្នុងអត្ថផ្សាយទៅ, ការផ្សាយទៅ ឈ្មោះថា តតិ។ យមុធាតុ ក្នុងអត្ថបញ្ឈប់, ការសង្រួម ឈ្មោះថា និយតិ។ ចំណែកក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “Ramato, ramati” ជាដើម មិនមានការលុបព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុឡើយ ព្រោះមាន អការៈ ជ្រៀតជ្រែក, ការបរិភោគ ឈ្មោះថា ភុត្តិ, ការប្រកប ឈ្មោះថា យុត្តិ, លុបព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ និងតម្រួតតួ ដោយសូត្រថា “Bhujādīnamanto no dvi ca”។ ការចូលកាន់ ឈ្មោះថា សមាបត្តិ, សម្បត្តិ, លុបព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ និងតម្រួតតួ ដោយសូត្រថា “Gupādīnañca”។ ផ្លាស់ប្តូរ តិ ជា និ ក្រោយពី ហាធាតុ ជាដើម ដោយសូត្រជាដើមថា “Kvaci dhātu”។ សម្រេចជា ហានិ, ជានិ ជាដើម។

ยุปฺปจฺจเย จิต สญฺเจตเน, เจตยตีติ อตฺเถ ยุปฺปจฺจโย, อนาเทสวุทฺธี, อาปจฺจโย, เจตนา. วิท อนุภวเน[Pg.372], เวทยตีติ เวทนา. ทิสี อุจฺจารเณ, เทสียตีติ เทสนา, ภาวียตีติ ภาวนา อิจฺจาทิ.

ក្នុង យុ បច្ច័យ – ចិតធាតុ ក្នុងអត្ថគិត, ចុះ យុ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថគិត, មានការផ្លាស់ប្តូរជា អន និងធ្វើវុទ្ធិ, ចុះ អា បច្ច័យ, សម្រេចជា ចេតនា។ វិទធាតុ ក្នុងអត្ថសោយ, ធម្មជាតិដែលសោយអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា វេទនា។ ទិសីធាតុ ក្នុងអត្ថសម្តែង, ធម៌ដែលគេសម្តែង ឈ្មោះថា ទេសនា, ធម៌ដែលគេចម្រើន ឈ្មោះថា ភាវនា ជាដើម។

‘‘อิตฺถิยํ, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “Itthiyaṃ” (ក្នុងឥត្ថីលិង្គ) និង “vā” (ខ្លះ) តែងតែអន្ទោលទៅ។

๖๐๑. กรโต ริริย.

៦០១. ចុះ រិរិយ បច្ច័យ ក្រោយពី ករធាតុ។

กรธาตุโต อิตฺถิยมนิตฺถิยํ วา อภิเธยฺยายํ ริริยปฺปจฺจโย โหติ, ราทิโลโป. กตฺตพฺพา กิริยา. กรณียํ กิริยํ.

រិរិយ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ករធាតុ កាលបើអត្ថដែលត្រូវសម្តែងជាឥត្ថីលិង្គ ឬមិនមែនឥត្ថីលិង្គខ្លះ, លុប រ ជាដើម។ អំពើដែលគប្បីធ្វើ ឈ្មោះថា កិរិយា។ អំពើដែលគប្បីធ្វើ ឈ្មោះថា កិរិយំ។

‘‘กตฺตรี’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Kattari” (ក្នុងអត្ថកត្តុ) តែងតែអន្ទោលទៅ។

๖๐๒. ชิโต อิน สพฺพตฺถ.

៦០២. ចុះ ឥន បច្ច័យ ក្រោយពី ជិធាតុ ក្នុងកាលទាំងពួង។

ชิอิจฺเจตาย ธาตุยา ปโร อินปฺปจฺจโย โหติ สพฺพกาเล กตฺตริ. ชิ ชเย, ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อชินิ, ชินาติ, ชินิสฺสตีติ วา ชิโน.

ឥន បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី ជិធាតុ ក្នុងអត្ថកត្តុ ក្នុងកាលទាំងពួង។ ជិធាតុ ក្នុងអត្ថឈ្នះ, ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គណា បានឈ្នះ កំពុងឈ្នះ ឬនឹងឈ្នះ នូវអកុសលធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គ ឈ្មោះថា ជិនោ។

‘‘อินา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Ina” (ឥន បច្ច័យ) តែងតែអន្ទោលទៅ។

๖๐๓. สุปโต จ.

៦០៣. និងចុះក្រោយពី សុបធាតុ ផង។

สุปอิจฺเจตาย ธาตุยา จ ปโร อินปฺปจฺจโย โหติ. สุป สเย, สุปติ, สุปนนฺติ วา สุปิโน, สุปินํ.

ឥន បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពី សុបធាតុ ផង។ សុបធាតុ ក្នុងអត្ថដេក, បុគ្គលតែងដេកលក់ ឬការដេកលក់ ឈ្មោះថា សុបិនោ ឬ សុបិនំ។

สี สเย, ‘‘อีสํ’’อิติ อุปปทํ, อีสํ สียติ ภวตาติ อตฺเถ –

សីធាតុ ក្នុងអត្ថដេក មាន “Īsaṃ” ជាឧបបទ, ក្នុងអត្ថថា គេដេកបានដោយក្រដោយលោកអ្នក –

๖๐๔. อีสํทุสูหิ ข.

៦០៤. ចុះ ខ បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ឦសំ, ទុ, សុ ជាឧបបទ។

อีสํทุสุอิจฺเจเตหิ อุปปเทหิ ปเรหิ ธาตูหิ ขปฺปจฺจโย โหติ.

ខ បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ឦសំ, ទុ, សុ ទាំងនេះជាឧបបទនៅខាងដើម។

โส จ –

និង ខ បច្ច័យនោះ –

๖๐๕. ภาวกมฺเมสุ [Pg.373] กิจฺจกฺตกฺขตฺถา.

៦០៥. កិច្ចបច្ច័យ, ត បច្ច័យ និងអត្ថនៃ ខ បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្ម។

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ กิจฺจกฺตกฺขตฺถอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ นิยมโต ภาวกมฺเมสฺเวว โหติ. ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติ กฺขการานุพนฺธสฺส โลโป, วุทฺธิ, อยาเทสทฺวิตฺตานิ, อีสสฺสโย ภวตา, ทุกฺเขน สียติ ทุสฺสโย, สุเขน สียติ สุสฺสโย.

ព្រោះមានការកំណត់ថា បច្ច័យទាំងឡាយគឺ កិច្ចបច្ច័យ, ត បច្ច័យ និងអត្ថនៃ ខ បច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្មទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ បច្ច័យទាំងនោះ តែងចុះក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្មតែប៉ុណ្ណោះ។ លុប ខការៈ ដែលជាអនុពន្ធ ដោយសូត្រថា “Kvaci dhātu”, ធ្វើវុទ្ធិ, ផ្លាស់ប្តូរជា អយ និងតម្រួតតួ, សម្រេចជា ឦសស្សយោ, គេដេកបានដោយលំបាក ឈ្មោះថា ទុស្សយោ, គេដេកបានដោយងាយ ឈ្មោះថា សុស្សយោ។

กมฺเม – อีสํ กรียตีติ อีสกฺกรํ กมฺมํ ภวตา. เอวํ ทุกฺเขน กรียตีติ ทุกฺกรํ หิตํ ภวตา, สุกรํ ปาปํ พาเลน, ทุกฺเขน ภรียตีติ ทุพฺภโร มหิจฺโฉ. สุเขน ภรียตีติ สุภโร อปฺปิจฺโฉ. ทุกฺเขน รกฺขิตพฺพนฺติ ทุรกฺขํ จิตฺตํ. ทุกฺเขน ปสฺสิตพฺโพติ ทุทฺทโส ธมฺโม. สุเขน ปสฺสิตพฺพนฺติ สุทสฺสํ ปรวชฺชํ. ทุกฺเขน อนุพุชฺฌิตพฺโพติ ทุรนุโพโธ ธมฺโม. สุเขน พุชฺฌิตพฺพนฺติ สุโพธมิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថកម្ម – អំពើដែលលោកអ្នកធ្វើបានដោយក្របន្តិច ឈ្មោះថា ឦសក្ករំ កម្មំ។ ដូចគ្នាដែរ អំពើជាប្រយោជន៍ដែលលោកអ្នកធ្វើបានដោយលំបាក ឈ្មោះថា ទុក្ករំ, អំពើបាបដែលមនុស្សពាលធ្វើបានដោយងាយ ឈ្មោះថា សុករំ, បុគ្គលដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាធំ គេចិញ្ចឹមបានដោយលំបាក ឈ្មោះថា ទុព្ភរោ។ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច គេចិញ្ចឹមបានដោយងាយ ឈ្មោះថា សុភរោ។ ចិត្តដែលគេគប្បីរក្សាបានដោយលំបាក ឈ្មោះថា ទុរក្ខំ ចិត្តំ។ ធម៌ដែលគេគប្បីឃើញបានដោយលំបាក ឈ្មោះថា ទុទ្ទសោ ធម្មោ។ ទោសរបស់អ្នកដទៃដែលគេគប្បីឃើញបានដោយងាយ ឈ្មោះថា សុទស្សំ។ ធម៌ដែលគេគប្បីត្រាស់ដឹងបានដោយលំបាក ឈ្មោះថា ទុរានុពោធោ ធម្មោ។ ធម៌ដែលគេគប្បីដឹងបានដោយងាយ ឈ្មោះថា សុពោធំ ជាដើម។

พุธ อวคมเน, สพฺเพ สงฺขตาสงฺขตสมฺมุติเภเท ธมฺเม อพุชฺฌิ, พุชฺฌติ, พุชฺฌิสฺสตีติ วา อตฺเถ –

ពុធធាតុ ក្នុងអត្ថដឹងច្បាស់, ក្នុងអត្ថថា ព្រះអង្គបានដឹង កំពុងដឹង ឬនឹងដឹង នូវធម៌ទាំងពួងដែលប្លែកគ្នាដោយសង្ខតធម៌ អសង្ខតធម៌ និងសម្មុតិធម៌ –

‘‘ต’’อิติ วตฺตเต.

បទថា “Ta” (ត បច្ច័យ) តែងតែអន្ទោលទៅ។

๖๐๖. พุธคมาทิตฺเถ กตฺตริ.

៦០៦. ចុះ ត បច្ច័យ ក្រោយពី ពុធធាតុ និង គមធាតុ ជាដើម ក្នុងអត្ថកត្តុ កាលបើអត្ថនោះ គេដឹងបាន។

พุธคมุอิจฺเจคมาทีหิ ธาตูหิ ตทตฺเถ คมฺยมาเน กตฺตริ ตปฺปจฺจโย โหติ สพฺพกาเล.

ត បច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ពុធធាតុ និង គមធាតុ ជាដើម ក្នុងអត្ថកត្តុ ក្នុងកាលទាំងពួង កាលបើអត្ថនោះ គេដឹងបាន។

‘‘ตสฺสา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Tassa” (នៃ ត បច្ច័យ) តែងតែអន្ទោលទៅ។

๖๐๗. ธฒภเหหิ ธ ฒา จ.

៦០៧. ផ្លាស់ប្តូរ ត បច្ច័យ ជា ធ និង ឍ ក្រោយពីធាតុដែលមាន ធ, ឍ, ភ, ហ ជាទីបំផុត។

ธฒนฺต ภหนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ปจฺจยตการสฺส ยถากฺกมํ ธการฒการาเทสา โหนฺตีติ ธภโต ตการสฺส [Pg.374] ธกาโร, ‘‘หจตุตฺถาน’’นฺติ เอตฺถ หการคฺคหณโต หการโตปิ กฺวจิ ธตฺตํ, อพฺยวธาเน จายํ, เตน ‘‘รุนฺธติ, อาราธิโต, วฑฺฒิโต, ลภิตฺวา, คหิโต’’ติอาทีสุ ปจฺจยาคมพฺยวหิตตฺตา น ภวติ.

ការផ្លាស់ប្តូរ តការៈ នៃបច្ច័យដែលនៅខាងក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ធ និង ឍ ជាទីបំផុត និងមាន ភ និង ហ ជាទីបំផុត ជា ធការៈ និង ឍការៈ តាមលំដាប់ ហេតុនោះ ផ្លាស់ប្តូរ តការៈ ជា ធការៈ ក្រោយពី ធ និង ភ ធាតុ, ព្រោះការកាន់យក ហការៈ ក្នុងសូត្រថា “Hacatutthānaṃ” សូម្បីក្រោយពី ហការៈ ក៏មានការផ្លាស់ប្តូរជា ធការៈ ខ្លះដែរ, និងការផ្លាស់ប្តូរនេះ តែងមានក្នុងកាលដែលមិនមានការជ្រៀតជ្រែក, ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “Rundhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā, gahito” ជាដើម មិនមានការផ្លាស់ប្តូរឡើយ ព្រោះមានការជ្រៀតជ្រែកដោយបច្ច័យ និងអាគម។

๖๐๘. หจตุตฺถานมนฺตานํ โท เธ.

៦០៨. ផ្លាស់ប្តូរ ហការៈ និងព្យញ្ជនៈវគ្គទី៤ ដែលជាទីបំផុតនៃធាតុ ជា ទការៈ កាលបើមាន ធការៈ នៅខាងក្រោយ។

หการวคฺคจตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตภูตานํ ทการาเทโส โหติ ธกาเร ปเร. พุทฺโธ ภควา. สรณํ อคจฺฉิ, คจฺฉติ, คจฺฉิสฺสตีติ วา สรณงฺคโต อุปาสโก, ‘‘คมขนหนรมาทีนมนฺโต’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป. เอวํ ชานาตีติ ญาโต. อิ คติมฺหิ, อุเปตีติ อุเปโต. จินฺต จินฺตายํ, จินฺเตตีติ จิตฺตํ, ‘‘คุปาทีนญฺจา’’ติ ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ. สนฺช สงฺเค, รูปาทีสุ อสชฺชิ, สชฺชติ, สชฺชิสฺสตีติ วา สตฺโต, ‘‘ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ.

ការផ្លាស់ប្តូរ ហការៈ និងព្យញ្ជនៈវគ្គទី៤ ដែលជាទីបំផុតនៃធាតុ ជា ទការៈ តែងមាន កាលបើមាន ធការៈ នៅខាងក្រោយ។ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ (ពុទ្ធោ)។ ឧបាសកអ្នកដល់នូវសរណៈ ឈ្មោះថា សរណង្គតោ ព្រោះអត្ថថា ឧបាសកណា បានដល់ កំពុងដល់ ឬនឹងដល់ នូវសរណៈ, លុបព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ ដោយសូត្រថា “Gamakhanahanaramādīnamanto”។ ដូចគ្នាដែរ បុគ្គលណាដឹង ឈ្មោះថា ញាតោ។ ឥធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, បុគ្គលណាចូលទៅជិត ឈ្មោះថា ឧបេតោ។ ចិន្តធាតុ ក្នុងអត្ថគិត, ធម្មជាតិណាគិត ឈ្មោះថា ចិត្តំ, លុបព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ និងតម្រួតតួ ដោយសូត្រថា “Gupādīnañca”។ សញ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថជាប់ជំពាក់, បុគ្គលណាបានជាប់ជំពាក់ កំពុងជាប់ជំពាក់ ឬនឹងជាប់ជំពាក់ ក្នុងរូបជាដើម ឈ្មោះថា សត្តោ, លុបព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ និងតម្រួតតួ ដោយសូត្រថា “Bhujādīnamanto no dvi ca”។

‘‘สญฺญาย’’มิติ วตฺตเต.

បទថា “Saññāyaṃ” (ក្នុងអត្ថជាសញ្ញា) តែងតែអន្ទោលទៅ។

๖๐๙. ติกิจฺจาสิฏฺเฐ.

៦០៩. ក្នុងអត្ថប្រាថ្នា និងព្យាបាល។

สญฺญายมภิเธยฺยายํ อาสิฏฺเฐ คมฺยมาเน ธาตูหิ ติปฺปจฺจโย โหติ, กิตปจฺจโย จ. ชิโน เอนํ พุชฺฌตูติ ชินพุทฺธิ, ธการทการาเทสา, ธนมสฺส ภวตูติ ธนภูติ.

កាលបើអត្ថដែលត្រូវសម្តែងជាសញ្ញា និងកាលបើអត្ថប្រាថ្នា គេដឹងបាន, តិ បច្ច័យ និង កិតបច្ច័យ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ។ សូមព្រះជិនស្រីទ្រង់ដឹងនូវបុគ្គលនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជិនពុទ្ធិ, មានការផ្លាស់ប្តូរជា ធការៈ និង ទការៈ, សូមទ្រព្យកើតមានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធនភូតិ។

กิตปจฺจเย ภวตูติ ภูโต, ธมฺโม เอนํ ททาตูติ ธมฺมทินฺโน, ‘‘ภิทาทิโต อินฺน อนฺน อีณา วา’’ติ ตปฺปจฺจยสฺส อินฺนาเทโส. วฑฺฒตูติ วฑฺฒมาโน, ‘‘ภูวาทิโต อ’’อิติ มานนฺเตสุ อปฺปจฺจโย, นนฺทตูติ นนฺทโก, ชีวตูติ ชีวโก อิจฺจาทิ.

ក្នុងកិតប្បច្ច័យ (ពាក្យថា) bhūto ព្រោះវិគ្រោះថា bhavatūti bhūto (របស់ដែលកើតឡើងហើយ ឈ្មោះថា ភូតៈ), (ពាក្យថា) dhammadinno ព្រោះវិគ្រោះថា dhammo enaṃ dadātūti dhammadinno (ធម៌រមែងប្រទាននូវបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ធម្មទិន្នៈ), ការបំលែង តប្បច្ច័យ ទៅជា ឥន្នៈ ដោយសូត្រថា “bhidādito inna anna īṇā vā”។ (ពាក្យថា) vaḍḍhamāno ព្រោះវិគ្រោះថា vaḍḍhatūti vaḍḍhamāno (បុគ្គលដែលចម្រើន ឈ្មោះថា វឌ្ឍមានៈ), អប្បច្ច័យ ក្នុងពាក្យដែលមាន មានៈ ជាទីបំផុត ដោយសូត្រថា “bhūvādito a”។ (ពាក្យថា) nandako ព្រោះវិគ្រោះថា nandatūti nandako (បុគ្គលដែលរីករាយ ឈ្មោះថា នន្ទកៈ), (ពាក្យថា) jīvako ព្រោះវិគ្រោះថា jīvatūti jīvako (បុគ្គលដែលរស់នៅ ឈ្មោះថា ជីវកៈ) ជាដើម។

๖๑๐. อาคมา [Pg.375] ตุโก.

៦១០. មកពី អា-បុព្វបទ និង គមុធាតុ មាន តុកប្បច្ច័យ។

อาปุพฺพา คมิโต ตุกปฺปจฺจโย โหติ, กิตกตฺตา กตฺตริ. อาคจฺฉตีติ อาคนฺตุโก.

តុកប្បច្ច័យ រមែងមាន ពីក្រោយគមុធាតុ ដែលមាន អា-បុព្វបទ, ព្រោះជាកិតកត្តា ក្នុងកត្តុវាចក។ (ពាក្យថា) āgantuko ព្រោះវិគ្រោះថា āgacchatīti āgantuko (អ្នកដែលមកដល់ ឈ្មោះថា អាគន្តុកៈ)។

‘‘คมา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Gamā” រមែងតាមទៅ។

๖๑๑. ภพฺเพ อิก.

៦១១. ឥកប្បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា គួរ។

คมิโต อิกปฺปจฺจโย โหติ ภพฺพตฺเถ. คนฺตุํ ภพฺโพติ คมิโก ภิกฺขุ.

ឥកប្បច្ច័យ រមែងមាន ពីក្រោយគមុធាតុ ក្នុងអត្ថថា គួរ។ (ពាក្យថា) gamiko bhikkhu ព្រោះវិគ្រោះថា gantuṃ bhabboti gamiko bhikkhu (ភិក្ខុដែលគួរដើម្បីទៅ ឈ្មោះថា គមិកភិក្ខុ)។

เตกาลิกปฺปจฺจยนฺตนโย.

ន័យនៃតេកាលិកប្បច្ច័យ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

อตีตปฺปจฺจยนฺตนย

ន័យនៃអតីតប្បច្ច័យ

๖๑๒. อตีเต ต ตวนฺตุ ตาวี.

៦១២. ត, តវន្តុ, តាវី បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងមាន ក្នុងអតីតកាល។

อตีเต กาเล สพฺเพหิ ธาตูหิ ต ตวนฺตุ ตาวี อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. เอเต เอว ปรสมญฺญาย นิฏฺฐสญฺญกาปิ, เต จ กิตสญฺญตฺตา กตฺตริ ภวนฺติ. อภวีติ ภูโต, ภูตา, ภูตํ, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ เอตฺถานุวตฺติตวาคฺคหเณน ต ตวนฺตุตาวีสุ วุทฺธิ น โหติ. หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, อหวีติ หุโต อคฺคึ.

ក្នុងអតីតកាល បច្ច័យទាំងឡាយនេះ គឺ ត តវន្តុ តាវី រមែងមាន ពីក្រោយធាតុទាំងពួង។ បច្ច័យទាំងឡាយនេះឯង សូម្បីមានឈ្មោះថា និដ្ឋាសញ្ញា ដោយបរញ្ញា (ឈ្មោះដទៃ) ហើយបច្ច័យទាំងនោះ ព្រោះមានឈ្មោះថា កិតសញ្ញា ទើបមានក្នុងកត្តុវាចក។ (ពាក្យថា) bhūto, bhūtā, bhūtaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា abhavīti bhūto... (របស់ដែលកើតមានហើយ)។ ការធ្វើវុទ្ធិ មិនមានឡើយ ក្នុង ត តវន្តុ តាវី បច្ច័យទាំងឡាយ ព្រោះការកាន់យកនូវ វ៉ាសព្ទ ដែលតាមមកក្នុងសូត្រនេះថា “aññesu cā”។ ហុធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ, ស៊ី និង បូជា, (ពាក្យថា) huto aggiṃ ព្រោះវិគ្រោះថា ahavīti huto aggiṃ (ភ្លើងដែលគេបូជាហើយ)។

ตวนฺตุปฺปจฺจเย – ‘‘อา สิมฺหี’’ติ อากาโร, อคฺคึ หุตวา, หุตวนฺโต อิจฺจาทิ คุณวนฺตุสมํ. ตาวีมฺหิ – อคฺคึ หุตาวี, อคฺคึ หุตาวิโน อิจฺจาทิ ทณฺฑีสมํ. อิตฺถิยํ อินีปจฺจโย – หุตาวินี, นปุํสเก – รสฺสตฺตํ หุตาวิ.

ក្នុងតវន្តុបច្ច័យ មានការបំលែងជា អាការៈ ដោយសូត្រថា “ā simhī” ដូចជា aggiṃ hutavā, hutavanto ជាដើម ស្មើនឹង គុណវន្តុសព្ទ។ ក្នុងតាវីបច្ច័យ ដូចជា aggiṃ hutāvī, aggiṃ hutāvino ជាដើម ស្មើនឹង ទណ្ឌីសព្ទ។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មានឥនីបច្ច័យ ជា hutāvinī, ក្នុងនបុំសកលិង្គ មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ជា hutāvi។

วส นิวาเส, วสฺสํ อวสีติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, สการนฺตตฺตา ‘‘สาทิสนฺต’’อิจฺจาทินา ฐาเทเส สมฺปตฺเต –

វសធាតុ ក្នុងអត្ថថា នៅ, មានតប្បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា vassaṃ avasī (បាននៅហើយអស់វស្សា) កាលបើដល់នូវការបំលែងទៅជា ឋការៈ ដោយសូត្រថា “sādisanta” ជាដើម ព្រោះមាន សការៈ ជាទីបំផុត–

‘‘ตสฺสา’’ติ อธิกาโร, ‘‘สาที’’ติ จ.

បទថា “Tassā” និងបទថា “sādī” ជាអធិការ។

๖๑๓. วสโต [Pg.376] อุตฺถ.

៦១៣. ការបំលែង តការៈ ទៅជា ឧត្ថៈ ពីក្រោយវសធាតុ។

วสอิจฺเจตสฺมา ธาตุมฺหา ปรสฺส ตการสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน อุตฺถาเทโส โหติ, สรโลปาทิ. วสฺสํ วุตฺโถ, วุตฺถา สา, ‘‘สรโลโป’’ติอาทิสุตฺเต ตุคฺคหณโต ปุพฺพโลปาภาเว ‘‘อธิวตฺถา เทวตา, วตฺถพฺพ’’นฺติอาทีสุ ปรโลโป.

ការបំលែង តការៈ ដែលនៅពីក្រោយ វសធាតុ នេះ ព្រមទាំងព្យញ្ជនៈខាងដើម ទៅជា ឧត្ថៈ រមែងមាន, មានការលុបស្រៈជាដើម។ (ពាក្យថា) vassaṃ vuttho (បុគ្គលដែលនៅហើយអស់វស្សា), vutthā sā (នាងនោះនៅហើយ)។ កាលបើមិនមានការលុបតួខាងដើម ព្រោះការកាន់យកនូវ តការៈ ក្នុងសូត្រថា “saralopo” ជាដើម តែងមានការលុបតួខាងចុង ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “adhivatthā devatā, vatthabbaṃ” ជាដើម។

‘‘วสสฺสา’’ติ วิปริณาเมน วตฺตเต.

បទថា “Vasassā” រមែងតាមទៅ ដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ។

๖๑๔. วสฺส วา วุ.

៦១៤. ការបំលែង វការៈ នៃវសធាតុ ទៅជា វុ ខ្លះ។

วสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส วการสฺส ตกาเร ปเร อุกาโร โหติ, ตตฺถ วการาคโม จ วา โหติ. นิฏฺฐตกาเร เอวายํ. อถ วา ‘‘วู’’ติ เอตฺถ วกาโร สนฺธิโช, ตนฺตญาเยน ทุติยญฺเจตฺถ วาคฺคหณมิจฺฉิตพฺพํ, เตน อการสฺสปิ อุกาโร สิทฺโธ ภวติ, อุสิโต พฺรหฺมจริยํ, วุสิโต, ตถา วุสิตวา, วุสิตาวี, อิการาคเมน พฺยวหิตตฺตา อุตฺถาเทโส น ภวติ.

ការបំលែង វការៈ នៃវសធាតុនេះ ទៅជា ឧការៈ កាលបើមាន តការៈ នៅខាងចុង រមែងមាន, និងមាន វការាគម ក្នុងទីនោះខ្លះ។ វិធីនេះមានតែក្នុង និដ្ឋាតការៈ ប៉ុណ្ណោះ។ មួយវិញទៀត វការៈ ក្នុងបទថា “vū” នេះ កើតអំពីសន្ធិ, គួរប្រាថ្នានូវការកាន់យក វ៉ាសព្ទ ទីពីរ ក្នុងទីនេះតាមតន្តន័យ, ដោយហេតុនោះ ការបំលែង អការៈ ទៅជា ឧការៈ ក៏សម្រេចបានដែរ ដូចជា usito brahmacariyaṃ (ព្រហ្មចរិយៈដែលបុគ្គលនៅហើយ), vusito, ព្រមទាំង vusitavā, vusitāvī, តែមិនមានការបំលែងទៅជា ឧត្ថៈ ឡើយ ព្រោះមាន ឥការាគម ជ្រែកកណ្តាល។

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, โอทนํ อภุญฺชีติ อตฺเถ ตตวนฺตุตาวี, ‘‘ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ตการสฺส ทฺวิตฺตญฺจ, ภุตฺโต, ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี. ตถา รนฺช ราเค, อรญฺชีติ รตฺโต, รตฺตา, รตฺตํ. ยุช โยเค, อยุญฺชีติ ยุตฺโต, ยุตฺตา, ยุตฺตํ. วิจ วิเวจเน วิปุพฺโพ, วิวิจฺจีติ วิวิตฺโต, วิวิตฺตา, วิวิตฺตํ. มุจ โมจเน, อมุจฺจีติ พนฺธนา มุตฺโต. ตถา ติปฺปจฺจเยปิ อิมินา ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ, อาสชฺชนํ อาสตฺติ, วิมุจฺจนํ, วิมุจฺจติ เอตายาติ วา วิมุตฺติ.

ភុជធាតុ ក្នុងអត្ថថា ថែរក្សា និង បរិភោគ, មាន ត តវន្តុ តាវី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា odanaṃ abhuñjī (បានបរិភោគហើយនូវបាយ), មានការលុបទីបំផុតធាតុ និងការធ្វើទ្វិត្តៈនៃតការៈ ដោយសូត្រថា “bhujādīnamanto no dvi cā” ជា bhutto, bhuttavā, bhuttāvī។ ដូចគ្នាដែរ រញ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្រេកអរ, (ពាក្យថា) ratto, rattā, rattaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា arañjīti ratto... (អ្នកដែលត្រេកអរហើយ)។ យុជធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រកប, (ពាក្យថា) yutto, yuttā, yuttaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា ayuñjīti yutto... (អ្នកដែលប្រកបហើយ)។ វិចធាតុ ក្នុងអត្ថថា វិនិច្ឆ័យ មាន វិ-បុព្វបទ, (ពាក្យថា) vivitto, vivittā, vivittaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា viviccīti vivitto... (កន្លែងដែលស្ងាត់ហើយ)។ មុចធាតុ ក្នុងអត្ថថា រួច, (ពាក្យថា) bandhanā mutto ព្រោះវិគ្រោះថា amuccīti mutto (អ្នកដែលរួចហើយចាកចំណង)។ ដូចគ្នាដែរ សូម្បីក្នុង តិបច្ច័យ ក៏មានការលុបទីបំផុតធាតុ និងការធ្វើទ្វិត្តៈ ដោយសូត្រនេះដែរ ដូចជា āsajjanaṃ āsatti (ការជាប់ជំពាក់ ឈ្មោះថា អាសត្តិ), vimuccanaṃ (ការរួចផុត) ឬ វិគ្រោះថា vimuccati etāyāti vā vimutti (ធម៌ជាគ្រឿងរួចផុតនៃចិត្តនោះ ឈ្មោះថា វិមុត្តិ)។

กุธ [Pg.377] โกเป, อกุชฺฌีติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, ตสฺส ‘‘ธฒภเหหิ ธฒา จา’’ติ ธตฺตํ, ‘‘หจตุตฺถานมนฺตานํ โทเธ’’ติ ธการสฺส ทกาโร, กุทฺโธ. ยุธ สมฺปหาเร, อยุชฺฌีติ ยุทฺโธ, ยุทฺธํ. สิธ สํสิทฺธิมฺหิ, อสิชฺฌีติ สิทฺโธ. อาปุพฺโพ รภ ราภสฺเส, อารภีติ อารทฺโธ คนฺตุํ. นห พนฺธเน สํปุพฺโพ, สนฺนยฺหีติ สนฺนทฺโธ, ‘‘ธฒภเหหิ ธฒา จา’’ติ นหาทิโต ตการสฺส ธกาโร.

កុធធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខឹង, មានតប្បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា akujjhī (បានខឹងហើយ), មានការបំលែង តការៈ នោះទៅជា ធការៈ ដោយសូត្រថា “dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā”, និងការបំលែង ធការៈ ទៅជា ទការៈ ដោយសូត្រថា “hacatutthānamantānaṃ dodhe” ជា kuddho។ យុធធាតុ ក្នុងអត្ថថា ច្បាំង, (ពាក្យថា) yuddho, yuddhaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា ayujjhīti yuddho... (ការច្បាំងហើយ)។ សិធធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្រេច, (ពាក្យថា) siddho ព្រោះវិគ្រោះថា asijjhīti siddho (សម្រេចហើយ)។ រភធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រារព្ធ មាន អា-បុព្វបទ, (ពាក្យថា) āraddho gantuṃ ព្រោះវិគ្រោះថា ārabhīti āraddho (ប្រារព្ធហើយដើម្បីទៅ)។ នហធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចង មាន សំ-បុព្វបទ, (ពាក្យថា) sannaddho ព្រោះវិគ្រោះថា sannayhīti sannaddho (ចងក្បែរហើយ ឬ ប្រដាប់ហើយ), មានការបំលែង តការៈ ពីក្រោយនហធាតុជាដើម ទៅជា ធការៈ ដោយសូត្រថា “dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā”។

วฑฺฒ วฑฺฒเน, อวฑฺฒีติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, ตสฺส ฒตฺตํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวาการสฺสุตฺตํ, ฑโลโป จ.

វឌ្ឍធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្រើន, មានតប្បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា avaḍḍhī (បានចម្រើនហើយ), មានការបំលែង តការៈ នោះទៅជា ឍការៈ, មានការធ្វើ ឧត្តៈ ដល់អការៈនៃធាតុ ដោយសូត្រថា “kvaci dhātū” ជាដើម, និងការលុប ឍការៈ ផង។

‘‘หจตุตฺถานมนฺตาน’’นฺติ วตฺตเต.

បទថា “Hacatutthānamantānaṃ” រមែងតាមទៅ។

๖๑๕. โฑ ฒกาเร.

៦១៥. ការបំលែងទៅជា ឌការៈ ក្នុងព្រោះ ឍការៈ។

หจตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตานํ ฑการาเทโส โหติ ฒกาเร ปเร. วุฑฺโฒ, วุฑฺฒา, ‘‘โพ วสฺสา’’ติ พตฺเต พุฑฺโฒ. ติปฺปจฺจเย – พุชฺฌนํ, พุชฺฌติ วา เอตายาติ พุทฺธิ. เอวํ สิทฺธิ, วฑฺฒิ. ตพฺพปฺปจฺจเย – โพทฺธพฺพมิจฺจาทิ.

ការបំលែង ហការៈ និងព្យញ្ជនៈទី ៤ នៃទីបំផុតធាតុ ទៅជា ឌការៈ រមែងមាន កាលបើមាន ឍការៈ នៅខាងចុង។ (ជាពាក្យថា) vuḍḍho, vuḍḍhā, និងបំលែង វការៈ ទៅជា ពការៈ ដោយសូត្រថា “bo vassā” ជា buḍḍho។ ក្នុងតិបច្ច័យ ដូចជា bujjhanaṃ (ការដឹង) ឬ វិគ្រោះថា bujjhati vā etāyāti buddhi (ធម៌ជាគ្រឿងដឹង ឈ្មោះថា ពុទ្ធិ)។ ដូចគ្នាដែរ siddhi, vaḍḍhi។ ក្នុងតព្វបច្ច័យ ដូចជា boddhabbaṃ ជាដើម។

‘‘อนฺโต, โน’’ติ จ อธิกาโร.

បទថា “Anto” និងបទថា “no” ជាអធិការ។

๖๑๖. ตราทีหิ อิณฺโณ.

៦១៦. ការបំលែង តប្បច្ច័យ ទៅជា ឥណ្ណៈ ពីក្រោយតរធាតុជាដើម។

ตรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส อิณฺณาเทโส โหติ, ธาตฺวนฺโต จ โน โหติ, สรโลปาทิ. ตร ตรเณ, สํสารณฺณวํ อตรีติ ติณฺโณ ตาเรยฺยํ. เอวํ อุตฺติณฺโณ, ติณฺณํ วา. ปูร ปูรเณ, สํปูรีติ สํปุณฺโณ, ‘‘สรโลโป’’ติอาทิสุตฺเต ตุคฺคหณโต ปุพฺพโลปาภาเว อุวณฺณโต ปรสฺส ‘‘วา ปโร อสรูปา’’ติ โลโป, สํโยเค รสฺสตฺตํ. ตุร เวเค, อตุรีติ ตุณฺณํ[Pg.378], ตุริตํ วา. ชร วโยหานิมฺหิ, ปริชีรีติ ปริชิณฺโณ. กิร วิกิรเณ, อากิรีติ อากิณฺโณ อิจฺจาทิ.

ការបំលែង តប្បច្ច័យ ដែលនៅពីក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន តរធាតុ ជាដើម ទៅជា ឥណ្ណៈ រមែងមាន, និងការលុបទីបំផុតធាតុ ព្រមទាំងការលុបស្រៈជាដើម។ តរធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឆ្លង, (ពាក្យថា) tiṇṇo tāreyyaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា saṃsāraṇṇavaṃ atarīti tiṇṇo (អ្នកដែលឆ្លងហើយនូវសមុទ្រគឺសង្សារ)។ ដូចគ្នាដែរ uttiṇṇo, ឬ tiṇṇaṃ។ បូរធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពេញ, (ពាក្យថា) saṃpuṇṇo ព្រោះវិគ្រោះថា saṃpūrīti saṃpuṇṇo (ពេញប្រៀបហើយ)។ កាលបើមិនមានការលុបតួខាងដើម ព្រោះការកាន់យកនូវ តការៈ ក្នុងសូត្រថា “saralopo” ជាដើម តែងមានការលុបស្រៈខាងចុងដែលនៅពីក្រោយ ឧវណ្ណៈ ដោយសូត្រថា “vā paro asarūpā” និងការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) ក្នុងព្យញ្ជនៈសង្យោគ។ តុរធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រញាប់, (ពាក្យថា) tuṇṇaṃ, ឬ turitaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា aturīti tuṇṇaṃ (ប្រញាប់ហើយ)។ ជរធាតុ ក្នុងអត្ថថា គ្រាំគ្រាដោយវ័យ, (ពាក្យថា) parijiṇṇo ព្រោះវិគ្រោះថា parijīrīti parijiṇṇo (គ្រាំគ្រាជរាហើយ)។ កិរធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាយព្រួស, (ពាក្យថា) ākiṇṇo ព្រោះវិគ្រោះថា ākirīti ākiṇṇo (រាយប៉ាយហើយ) ជាដើម។

๖๑๗. สุส ปจ สกโต กฺขกฺกา จ.

៦១៧. ការបំលែង តប្បច្ច័យ ទៅជា ក្ខៈ និង ក្កៈ ពីក្រោយសុសធាតុ បចធាតុ និង សកធាតុ ខ្លះ។

สุส ปจ สกอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส กฺขกฺกาเทสา โหนฺติ, อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ. จสทฺเทน มุจาทิโต กฺกาเทโส. สุส โสสเน, อสุสฺสีติ สุกฺโข รุกฺโข. อปจฺจีติ ปกฺกํ ผลํ. สก สามตฺเถ, อสกฺขีติ สกฺโก อสฺส, โอมุจฺจีติ โอมุกฺกา อุปาหนา. ‘‘ปจิตุํ, ปจิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ ปน น ภวติ, อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา. เอวํ สพฺพตฺถ พฺยวธาเน น ภวติ.

ការបំលែង តប្បច្ច័យ ដែលនៅពីក្រោយធាតុទាំងឡាយនេះ គឺ សុសៈ បចៈ សកៈ ទៅជា ក្ខៈ និង ក្កៈ រមែងមាន, និងការលុបព្យញ្ជនៈបំផុតធាតុ។ ដោយ ចសព្ទ តែងមានការបំលែងទៅជា ក្កៈ ពីក្រោយមុចធាតុជាដើម។ សុសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្ងួត, (ពាក្យថា) sukkho rukkho ព្រោះវិគ្រោះថា asussīti sukkho (ដើមឈើដែលស្ងួតហើយ)។ (ពាក្យថា) pakkaṃ phalaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា apaccīti pakkaṃ (ផ្លែឈើដែលទុំហើយ)។ សកធាតុ ក្នុងអត្ថថា អាច, (ពាក្យថា) sakko assa ព្រោះវិគ្រោះថា asakkhīti sakko (បុគ្គលដែលអាច)។ (ពាក្យថា) omukkā upāhanā ព្រោះវិគ្រោះថា omuccīti omukkā (ស្បែកជើងដែលដោះចេញហើយ)។ តែក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “pacituṃ, pacitabbaṃ” ជាដើម មិនមានឡើយ ព្រោះមាន ឥការៈ ជ្រែកកណ្តាល។ យ៉ាងនេះឯង ក្នុងទីទាំងពួង កាលបើមានការជ្រែកកណ្តាល មិនមានឡើយ។

สีหคติยา ติคฺคหณมนุวตฺตเต.

ការកាន់យកនូវ តិបច្ច័យ រមែងតាមទៅ ដោយសីហគតិ។

๖๑๘. ปกฺกมาทีหิ นฺโต จ.

៦១៨. ការបំលែង តប្បច្ច័យ ទៅជា ន្តៈ ពីក្រោយបក្កមធាតុជាដើម ខ្លះ។

ปกฺกมอิจฺเจวมาทีหิ มการนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส นฺตาเทโส โหติ, ธาตฺวนฺโต จ โน โหติ. จสทฺเทน ติปฺปจฺจยสฺส นฺติ จ โหติ. กมุ ปทวิกฺเขเป, ปกฺกมีติ ปกฺกนฺโต. เอวํ สงฺกนฺโต, นิกฺขนฺโต, ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ สุตฺเต จคฺคหเณน กสฺส ขตฺตํ. ภมุ อนวฏฺฐาเน, วิพฺภมีติ วิพฺภนฺโต, ภนฺโต. ขมุ สหเน, อกฺขมีติ ขนฺโต. สมุ อุปสเม, อสมีติ สนฺโต. ทมุ ทมเน, อทมีติ ทนฺโต.

ការបំលែង តប្បច្ច័យ ដែលនៅពីក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន មការៈ ជាទីបំផុត មាន បក្កមធាតុ ជាដើម ទៅជា ន្តៈ រមែងមាន, និងការលុបទីបំផុតធាតុ។ ដោយ ចសព្ទ តែងមានការបំលែង តិបច្ច័យ ទៅជា ន្តិ ផង។ កមុធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈានជើង, (ពាក្យថា) pakkanto ព្រោះវិគ្រោះថា pakkamīti pakkanto (អ្នកដែលឈានទៅមុខហើយ)។ ដូចគ្នាដែរ saṅkanto, nikkhanto, មានការបំលែង កការៈ ទៅជា ខការៈ ដោយការកាន់យក ចសព្ទ ក្នុងសូត្រថា “do dhassa cā”។ ភមុធាតុ ក្នុងអត្ថថា វិលវល់, (ពាក្យថា) vibbhanto, bhanto ព្រោះវិគ្រោះថា vibbhamīti vibbhanto... (អ្នកដែលវិលវល់ហើយ)។ ខមុធាតុ ក្នុងអត្ថថា អត់ធន់, (ពាក្យថា) khanto ព្រោះវិគ្រោះថា akkhamīti khanto (អ្នកដែលអត់ធន់ហើយ)។ សមុធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្ងប់, (ពាក្យថា) santo ព្រោះវិគ្រោះថា asamīti santo (អ្នកដែលស្ងប់ហើយ)។ ទមុធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទូន្មាន, (ពាក្យថា) danto ព្រោះវិគ្រោះថា adamīti danto (អ្នកដែលទូន្មានហើយ)។

ติมฺหิ – สงฺกมนํ สงฺกนฺติ. เอวํ โอกฺกนฺติ, วิพฺภนฺติ, ขนฺติ, สนฺติ ทนฺติ อิจฺจาทิ.

ក្នុងតិបច្ច័យ ដូចជា saṅkamanaṃ saṅkanti (ការឈានទៅជិត ឈ្មោះថា សង្កន្តិ)។ ដូចគ្នាដែរ okkanti, vibbhanti, khanti, santi, danti ជាដើម។

๖๑๙. ชนาทีนมา [Pg.379] ติมฺหิ จ.

៦១៩. ការបំលែងទីបំផុតព្យញ្ជនៈ នៃជនធាតុជាដើម ទៅជា អាការៈ ក្នុងព្រោះ តប្បច្ច័យ និង តិបច្ច័យ ផង។

ชนอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนมนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส อาตฺตํ โหติ ตปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จ. โยควิภาเคน อญฺญตฺถาปิ. ชน ชนเน, อชนีติ ชาโต, วิชายีติ ปุตฺตํ วิชาตา, ชนนํ ชาติ. ตปฺปจฺจเย สติปิ ตกาเร ปุน ติคฺคหณกรณํ ปจฺจยนฺตรตกาเร อาตฺตนิวตฺตนตฺถํ, ยถา – ชนฺตุ. ‘‘ชนิตฺวา, ชนิตุ’’นฺติอาทีสุ ปน อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา น ภวติ.

ការបំលែងព្យញ្ជនៈបំផុត នៃធាតុទាំងឡាយមាន ជនធាតុ ជាដើម ទៅជា អាការៈ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ តប្បច្ច័យ និង តិបច្ច័យ។ ដោយការបំបែកសូត្រ តែងមានក្នុងទីដទៃទៀតដែរ។ ជនធាតុ ក្នុងអត្ថថា កើត, (ពាក្យថា) jāto ព្រោះវិគ្រោះថា ajanīti jāto (អ្នកដែលកើតហើយ), (ពាក្យថា) vijātā ព្រោះវិគ្រោះថា vijāyīti puttaṃ vijātā (ស្ត្រីដែលសម្រាលហើយនូវកូន), jananaṃ jāti (ការកើត ឈ្មោះថា ជាតិ)។ ការធ្វើ តិគ្គហណៈ ម្តងទៀត សូម្បីមាន តការៈ ក្នុងតប្បច្ច័យហើយក៏ដោយ គឺដើម្បីការពារការបំលែងជា អាការៈ ក្នុងតការៈនៃបច្ច័យដទៃ ដូចជា jantu។ តែក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “janitvā, janituṃ” ជាដើម មិនមានឡើយ ព្រោះមាន ឥការៈ ជ្រែកកណ្តាល។

‘‘อา, ติมฺหิ, จา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “Ā” បទថា “timhi” និងបទថា “cā” រមែងតាមទៅ។

๖๒๐. ฐาปานมิอี จ.

៦២០. ការបំលែង អាការៈ នៃឋាធាតុ និង បាធាតុ ទៅជា ឥការៈ និង អ៊ីការៈ តាមលំដាប់ ខ្លះ។

ฐา ปาอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อาการสฺส ยถากฺกมํ อิการอีการาเทสา โหนฺติ ตปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จ. จสทฺเทน อญฺญตฺราปิ กฺวจิ. ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, อฏฺฐาสีติ ฐิโต, อุปฏฺฐิโต ครุํ, ฐิตวา, อธิฏฺฐิตฺวา, ฐานํ ฐิติ. ปา ปาเน, อปายีติ ปีตา, ยาคุํ ปีตวา, ปานํ ปีติ, ปีตฺวา.

ការបំលែង អាការៈ នៃធាតុទាំងឡាយនេះ គឺ ឋាធាតុ និង បាធាតុ ទៅជា ឥការៈ និង អ៊ីការៈ តាមលំដាប់ រមែងមាន ក្នុងព្រោះ តប្បច្ច័យ និង តិបច្ច័យ។ ដោយ ចសព្ទ តែងមានក្នុងទីដទៃទៀតខ្លះ។ ឋាធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈប់, (ពាក្យថា) ṭhito ព្រោះវិគ្រោះថា aṭṭhāsīti ṭhito (អ្នកដែលឈរហើយ), upaṭṭhito garuṃ (អ្នកដែលចូលទៅបម្រើគ្រូហើយ), ព្រមទាំង ṭhitavā, adhiṭṭhitvā, ṭhānaṃ ṭhiti (ការឈរ ឈ្មោះថា ឋិតិ)។ បាធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផឹក, (ពាក្យថា) pītā ព្រោះវិគ្រោះថា apāyīti pītā (ទឹកដែលគេផឹកហើយ), yāguṃ pītavā (អ្នកដែលផឹកហើយនូវបបរ), pānaṃ pīti (ការផឹក ឈ្មោះថា បីតិ), pītvā (ផឹកហើយ)។

๖๒๑. หนฺเตหิ โห หสฺส โล วา อทหนหานํ.

៦២១. ការបំលែង តប្បច្ច័យ និង តិបច្ច័យ ទៅជា ហការៈ ពីក្រោយធាតុដែលមាន ហការៈ ជាទីបំផុត, និងការបំលែង ហការៈ នៃទីបំផុតធាតុ ទៅជា ឡការៈ ខ្លះ វៀរលែងតែ ទហធាតុ និង នហធាតុ។

หการนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส, ติสฺส จ หการาเทโส โหติ, หสฺส จ ธาตฺวนฺตสฺส ลกาโร โหติ วา ทหนเห วชฺเชตฺวา, ฒตฺตาปวาโทยํ. รุห ชนเน, อรุหีติ อารุฬฺโห รุกฺขํ. ลฬานมวิเสโส, อารุลฺโห วา, รุหนํ รุฬฺหี. คาหุ วิโลฬเน, อคาหีติ คาฬฺโห, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณวํ. พห วุทฺธิมฺหิ, อพหีติ พาฬฺโห, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทีโฆ. มุห เวจิตฺเต, อมุยฺหีติ มูฬฺโห. คุห สํวรเณ, อคุหีติ คูฬฺหํ. วห ปาปุณเน[Pg.380], อุปวหีติ อุปวุฬฺโห, ‘‘วจ วส วหาทีนมุกาโร วสฺสา’’ติ โยควิภาเคน อุตฺตํ.

ការបំលែង តប្បច្ច័យ និង តិបច្ច័យ ដែលនៅពីក្រោយធាតុដែលមាន ហការៈ ជាទីបំផុត ទៅជា ហការៈ រមែងមាន, និងការបំលែង ហការៈ នៃទីបំផុតធាតុ ទៅជា ឡការៈ ខ្លះ វៀរលែងតែ ទហធាតុ និង នហធាតុ ចេញ, វិធីនេះជាការបដិសេធនូវការបំលែងជា ឍការៈ។ រុហធាតុ ក្នុងអត្ថថា កើត, (ពាក្យថា) āruḷho rukkhaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា aruhīti āruḷho (អ្នកដែលឡើងហើយកាន់ដើមឈើ)។ មិនមានការខុសគ្នារវាង លការៈ និង ឡការៈ ឡើយ ដូចជា ārulho ខ្លះ, ruhanaṃ ruḷhī (ការលូតលាស់ ឈ្មោះថា រុឡ្ហិ)។ គាហុធាតុ ក្នុងអត្ថថា កូរ, (ពាក្យថា) gāḷho, ajjhogāḷho mahaṇṇavaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា agāhīti gāḷho... (ជ្រមុជចុះហើយកាន់មហាសមុទ្រ)។ ពហធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្រើន, (ពាក្យថា) bāḷho ព្រោះវិគ្រោះថា abahīti bāḷho (ខ្លាំងក្លាហើយ), មានការធ្វើឲ្យវែង ដោយសូត្រថា “kvaci dhātū” ជាដើម។ មុហធាតុ ក្នុងអត្ថថា វង្វេង, (ពាក្យថា) mūḷho ព្រោះវិគ្រោះថា amuyhīti mūḷho (អ្នកដែលវង្វេងហើយ)។ គុហធាតុ ក្នុងអត្ថថា លាក់បាំង, (ពាក្យថា) gūḷhaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា aguhīti gūḷhaṃ (កន្លែងដែលលាក់បាំងហើយ)។ វហធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅដល់, (ពាក្យថា) upavuḷho ព្រោះវិគ្រោះថា upavahīti upavuḷho (នាំទៅជិតហើយ), មានការធ្វើ ឧត្តៈ ដោយការបំបែកសូត្រថា “vaca vasa vahādīnamukāro vassā”។

อทหนหานนฺติ กิมตฺถํ? ทฑฺโฒ, สนฺนทฺโธ. วาติ กึ? ทุทฺโธ, สินิทฺโธ. ‘‘คหิตํ, มหิต’’นฺติอาทีสุ ปน อิการาคเมน พฺยวหิตตฺตา น ภวติ.

ពាក្យថា “adahanahānaṃ” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា daḍḍho, sannaddho។ បទថា “vā” ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីជាឧទាហរណ៍ក្នុងពាក្យថា duddho, siniddho។ តែក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “gahitaṃ, mahitaṃ” ជាដើម មិនមានឡើយ ព្រោះមាន ឥការាគម ជ្រែកកណ្តាល។

ธาตุปฺปจฺจยนฺตโตปิ ‘‘อตีเต ต ตวนฺตุตาวี’’ติ ตปฺปจฺจโย, อพุภุกฺขีติ พุภุกฺขิโต. เอวํ ชิฆจฺฉิโต, ปิปาสิโต อิจฺจาทิ.

សូម្បីពីក្រោយធាតុដែលសម្រេចអំពីបច្ច័យ ក៏មាន តប្បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា “atīte ta tavantutāvī” ដែរ ដូចជា bubhukkhito ព្រោះវិគ្រោះថា abubhukkhīti bubhukkhito (អ្នកដែលប្រាថ្នាដើម្បីបរិភោគហើយ)។ ដូចគ្នាដែរ jighacchito, pipāsito ជាដើម។

เอวํ กตฺตริ นิฏฺฐนโย.

ន័យនៃនិដ្ឋាបច្ច័យ ក្នុងកត្តុវាចក ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

‘‘อตีเต’’ติ วตฺตเต.

បទថា “Atīte” រមែងតាមទៅ។

๖๒๒. ภาวกมฺเมสุ ต.

៦២២. តប្បច្ច័យ ក្នុងភាវវាចក និង កម្មវាចក។

อตีเต กาเล คมฺยมาเน สพฺพธาตูหิ ตปฺปจฺจโย โหติ ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ.

កាលបើដឹងច្បាស់នូវអតីតកាល តប្បច្ច័យ រមែងមាន ពីក្រោយធាតុទាំងពួង ក្នុងអត្ថទាំងឡាយ គឺ ភាវៈ និង កម្ម។

ภาเว ตาว –

ក្នុងភាវវាចក ជាដំបូង–

เค สทฺเท, คายนํ, อคายิตฺถาติ วา อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

គេធាតុ ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង, មានតប្បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា gāyanaṃ (ការច្រៀង) ឬ វិភាគថា agāyitthā (បានច្រៀងហើយ)។

๖๒๓. สพฺพตฺถ เค คี.

៦២៣. ការបំលែង គេធាតុ ទៅជា គី ក្នុងទីទាំងពួង។

เคอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส คีอาเทโส โหติ สพฺพตฺถ, ตปฺปจฺจยติปจฺจเยสฺเววายํ. ตสฺส คีตํ, คายนํ, คายิตพฺพาติ วา คีติ.

ការបំលែង គេធាតុ នេះ ទៅជា គី រមែងមាន ក្នុងទីទាំងពួង, វិធីនេះមានតែក្នុង តប្បច្ច័យ និង តិបច្ច័យ ប៉ុណ្ណោះ។ (ជាពាក្យថា) gītaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា gāyanaṃ (ការច្រៀង), ឬ វិគ្រោះថា gāyitabbāti vā gīti (ការគួរច្រៀង ឈ្មោះថា គីតិ)។

ภาเว – ตปฺปจฺจยนฺตา นปุํสกา. กมฺมนิ – ติลิงฺคา.

ក្នុងភាវវាចក ពាក្យដែលមាន តប្បច្ច័យ ជាទីបំផុត ជា នបុំសកលិង្គ។ ក្នុងកម្មវាចក ជា ត្រីលិង្គ។

นต คตฺตวินาเม, นจฺจนํ, อนจฺจิตฺถาติ วา อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

នតធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឱនកាយ, មានតប្បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា naccanaṃ (ការរាំ) ឬ វិភាគថា anaccitthā (បានរាំហើយ)។

๖๒๔. ปจฺจยา ทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

៦២៤. បច្ច័យទាំងឡាយដែលមិនសម្រេចដោយត្រង់ រមែងសម្រេចបាន ដោយការធ្លាក់ចុះ។

เย อิธ สปฺปจฺจยา สทฺทา ปจฺจเยหิ น นิฏฺฐํ คตา, เต นิปาตนโต สิชฺฌนฺตีติ ธาตฺวนฺเตน สห ตปฺปจฺจยสฺส จฺจ ฏฺฏาเทสา. นจฺจํ, นฏฺฏํ. หส หสเน, หสนํ หสิตํ, อิการาคโม. คมนํ คตํ. เอวํ ฐิตํ, สยิตํ, วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา วุทฺธิ. รุท อสฺสุวิโมจเน, อรุชฺฌิตฺถาติ โรทิตํ, รุณฺณํ วา อิจฺจาทิ.

សព្ទទាំងឡាយណាដែលមានបច្ច័យក្នុងទីនេះ មិនដល់នូវការសម្រេចដោយបច្ច័យទាំងឡាយ សព្ទទាំងនោះ រមែងសម្រេចដោយការធ្លាក់ចុះ គឺការបំលែង តប្បច្ច័យ ព្រមទាំងទីបំផុតធាតុ ទៅជា ច្ចៈ និង ដ្ឋៈ។ (ជាពាក្យថា) naccaṃ, naṭṭaṃ។ ហសធាតុ ក្នុងអត្ថថា សើច, (ពាក្យថា) hasitaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា hasanaṃ (ការសើច), មាន ឥការាគម។ (ពាក្យថា) gataṃ ព្រោះវិគ្រោះថា gamanaṃ (ការទៅ)។ ដូចគ្នាដែរ ṭhitaṃ, sayitaṃ, មានការធ្វើវុទ្ធិ ព្រោះភាពជាវវត្ថិតវិភាសានៃ វ៉ាអធិការ។ រុទធាតុ ក្នុងអត្ថថា បង្ហូរទឹកភ្នែក, (ពាក្យថា) roditaṃ, ឬ ruṇṇaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា arujjhitthā (បានយំហើយ) ជាដើម។

กมฺมนิ –

ក្នុងកម្មវាចក–

อภิภูยิตฺถาติ อภิภูโต โกโธ ภวตา, อภิภูตา, อภิภูตํ. ภาส พฺยตฺติยํ วาจายํ, อภาสิตฺถ เตนาติ ภาสิโต ธมฺโม, ภาสิตา คาถา, ภาสิตํ สุตฺตํ. ทิสี อุจฺจารเณ, จุราทิตฺตา เณ. อเทสียิตฺถาติ เทสิโต ธมฺโม ภควตา, อิการาคเม การิตสรโลโป. ชิ ชเย, อชียิตฺถาติ ชิโต มาโร. นี ปาปุณเน, อนียึสูติ นีตา คามมชา, สุโต ตยา ธมฺโม, ญาโต.

(ពាក្យថា) abhibhūto kodho bhavatā (ក្រោធដែលលោកគ្របសង្កត់ហើយ), abhibhūtā, abhibhūtaṃ ព្រោះវិគ្រោះថា abhibhūyitthā (ត្រូវបានគ្របសង្កត់ហើយ)។ ភាសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពោលវាចាច្បាស់លាស់, (ពាក្យថា) bhāsito dhammo ព្រោះវិគ្រោះថា abhāsittha tena (ធម៌ដែលបុគ្គលនោះបានពោលហើយ), bhāsitā gāthā (គាថាដែលគេពោលហើយ), bhāsitaṃ suttaṃ (សូត្រដែលគេពោលហើយ)។ ទិសីធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្តែង, មាន ណេបច្ច័យ ព្រោះជាចុរាទិគណៈ។ (ពាក្យថា) desito dhammo bhagavatā ព្រោះវិគ្រោះថា adesīyitthā (ធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ), មានការលុបស្រៈនៃកាលិតបច្ច័យ ក្នុងព្រោះ ឥការាគម។ ជិធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈ្នះ, (ពាក្យថា) jito māro ព្រោះវិគ្រោះថា ajīyitthā (មារដែលព្រះអង្គឈ្នះហើយ)។ នីធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ, (ពាក្យថា) nītā gāmamajā ព្រោះវិគ្រោះថា anīyiṃsu (ពពែដែលគេនាំទៅកាន់ភូមិហើយ), suto tayā dhammo (ធម៌ដែលអ្នកស្តាប់ហើយ), ñāto (ដឹងហើយ)។

สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ, อนุสาสียิตฺถาติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

សាសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រដៅ, មានតប្បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា anusāsīyitthā (ត្រូវបានប្រដៅហើយ)។

๖๒๕. สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ.

៦២៥. ការបំលែង តប្បច្ច័យ ទៅជា រិដ្ឋៈ ពីក្រោយសាសធាតុ និង ទិសធាតុ ខ្លះ។

สาสทิสอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส ริฏฺฐาเทโส โหติ, จสทฺเทน ติสฺส ริฏฺฐิ จ, ทิสโต กิจฺจตการตุํตฺวาทีนญฺจ รฏฺฐ รฏฺฐุํ รฏฺฐาเทสา จ โหนฺติ, ราทิโลโป, อนุสิฏฺโฐ โส มยา, อนุสิฏฺฐา สา, อนุสิฏฺฐํ. ทิส เปกฺขเณ, อทิสฺสิตฺถาติ ทิฏฺฐํ เม รูปํ.

ការផ្លាស់ប្តូរជា រិដ្ឋៈ នៃ ត-បច្ច័យ ដ៏មាននៅខាងក្រោយ អំពីធាតុទាំងឡាយគឺ សាសុ និង ទិសៈ ទាំងនេះ រមែងមាន, ដោយ ច-សព្ទ ការផ្លាស់ប្តូរជា រិដ្ឋិ នៃ តិ-បច្ច័យ ផង, និងការផ្លាស់ប្តូរជា រដ្ឋៈ រដ្ឋុំ នៃកិច្ចបច្ច័យ តការៈ ទុំ និង ត្វា បច្ច័យជាដើម អំពី ទិសធាតុ ផង រមែងមាន, ការលុប រ-អក្សរ ជាដើម (រមែងមាន), ពាក្យថា អនុសិដ្ឋោ សោ មយា (ជននោះ ខ្ញុំបានប្រដៅហើយ), អនុសិដ្ឋា សា (នាងនោះ ខ្ញុំបានប្រដៅហើយ), អនុសិដ្ឋំ (វត្ថុនោះ ខ្ញុំបានប្រដៅហើយ)។ ទិសធាតុ ក្នុងអត្ថថា មើលឃើញ, ពាក្យថា អទិស្សិត្ថ សម្រេចរូបជា ទិដ្ឋំ ដូចជា ទិដ្ឋំ មេ រូបំ (រូប គឺខ្ញុំបានឃើញហើយ)។

ติมฺหิ – อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐิ, ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ.

ក្នុងកាលមាន តិ-បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ– ការប្រដៅ ឈ្មោះថា អនុសិដ្ឋិ, ការឃើញ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិ។

กิจฺจาทีสุ [Pg.382] – ทสฺสนียํ ทฏฺฐพฺพํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปสฺสิตุนฺติ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, ปสฺสิตฺวาติ เนกฺขมํ ทฏฺฐุํ, ทฏฺฐา, อิการาคเมน อนฺตริกสฺส น ภวติ, ยถา – อนุสาสิตํ, อนุสาสิตพฺพํ, อนุสาสิตุํ, อนุสาสิตฺวา, ทสฺสิตํ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកិច្ចបច្ច័យជាដើម– ទស្សនីយំ, ទដ្ឋព្វំ, ទដ្ឋេយ្យំ (គួរមើល), ពាក្យថា បស្សិតុំ សម្រេចរូបជា ទដ្ឋុំ ដូចជា ទដ្ឋុំ គច្ឆតិ (រមែងទៅដើម្បីមើល), ពាក្យថា បស្សិត្វា សម្រេចរូបជា នេក្ខមំ ទដ្ឋុំ (ឃើញនូវនេក្ខម្មៈហើយ), ទដ្ឋា, (ការផ្លាស់ប្តូរនេះ) មិនមានដល់បច្ច័យដែលមាន ឥ-ការាគម ជ្រែកក្នុងចន្លោះឡើយ ដូចជា– អនុសាសិតំ, អនុសាសិតព្វំ, អនុសាសិតុំ, អនុសាសិត្វា, ទស្សិតំ ជាដើម។

ตุส ปีติมฺหิ, อตุสฺสีติ อตฺเถ กตฺตริ ตปฺปจฺจโย.

តុសធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេចក្តីត្រេកអរ (បីតិ), ត-បច្ច័យ ចុះក្នុងកត្តុការកៈ ក្នុងអត្ថថា អតុស្សិ (ត្រេកអរហើយ)។

‘‘ตสฺสา’’ติ อธิกาโร.

សូត្រថា “តស្ស” ជាអធិការសូត្រ។

๖๒๖. สาทิ, สนฺตปุจฺฉภนฺชหนฺสาทีหิ ฏฺโฐ.

៦២៦. (សូត្រថា) សាទិ សន្តបុច្ឆភញ្ជហំសាទីហិ ដ្ឋោ។

อาทินา สห วตฺตตีติ สาทิ. สการนฺเตหิ, ปุจฺฉ ภนฺชหนฺสอิจฺเจวมาทีหิ จ ธาตูหิ ปรสฺส อนนฺตริกสฺส ตการสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน ธาตฺวนฺเตนฏฺฐาเทโส โหติ. หนฺสสฺส สติปิ สนฺตตฺเต ปุนคฺคภณํ กฺวจิ ฏฺฐาเทสสฺส อนิจฺจตาทีปนตฺถํ, เตน ‘‘วิทฺธสฺโต อุตฺรสฺโต’’ติอาทีสุ น โหติ. ตุฏฺโฐ, สนฺตุสิโต. ภส ภสฺสเน, อภสฺสีติ ภฏฺโฐ, ภสฺสิโต. นส อทสฺสเน, นสฺสีติ นฏฺโฐ. ทํส ทํสเน, อทํสียิตฺถาติ ทฏฺโฐ สปฺเปน, ฑํสิโต วา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทสฺส ฑตฺตํ. ผุส ผสฺสเน, อผุสียิตฺถาติ ผุฏฺโฐ โรเคน, ผุสฺสิโต วา. อิสุ อิจฺฉายํ, เอสียิตฺถาติ อิฏฺโฐ, อิจฺฉิโต, เอสิโต. มส อามสเน, อามสียิตฺถาติ อามโฐ. วสเสจเน, อวสฺสีติ วุฏฺโฐ เทโว, ปวิสียิตฺถาติ ปวิฏฺโฐ, อุทฺทิสียิตฺถาติ อุทฺทิฏฺโฐ. ปุจฺฉ ปุจฺฉเน, อปุจฺฉียิตฺถาติ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ, ปุจฺฉิโต. ภนฺช อวมทฺทเน, อภญฺชียิตฺถาติ ภฏฺฐํ ธญฺญํ. หนฺส ปีติมฺหิ, อหํสีติ หฏฺโฐ, ปหฏฺโฐ, ปหํสิโต.

ពាក្យថា សាទិ គឺធាតុដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយនិងអាទិសព្ទ (មាន ស-អក្សរ ជាដើម)។ ការផ្លាស់ប្តូរ ត-ការៈ ដ៏មាននៅខាងក្រោយ មិនមានអ្វីជ្រែកក្នុងចន្លោះ ជាមួយនិងព្យញ្ជនៈខាងដើមគឺព្យញ្ជនៈចុងធាតុ អំពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ស-ការៈ ជាទីបំផុត និងធាតុទាំងឡាយមាន បុច្ឆៈ ភញ្ជៈ ហំសៈ ជាដើម រមែងជា ដ្ឋៈ។ ទោះបីជា ហំសធាតុ មាន ស-ការៈ ជាទីបំផុតក៏ដោយ តែការយកមកពោលម្តងទៀត គឺដើម្បីបង្ហាញថា ការផ្លាស់ប្តូរជា ដ្ឋៈ នេះ មិនទៀងទាត់ (មានខ្លះ មិនមានខ្លះ) ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “វិទ្ធស្តោ, ឧត្រស្តោ” ជាដើម ទើបមិនមានការផ្លាស់ប្តូរនេះ។ ឧទាហរណ៍៖ តុដ្ឋោ (ត្រេកអរហើយ), សន្តុសិតោ។ ភសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្លាក់ចុះ, ពាក្យថា អភស្សិ សម្រេចរូបជា ភដ្ឋោ, ភស្សិតោ។ នសធាតុ ក្នុងអត្ថថា វិនាស/មិនប្រាកដ, ពាក្យថា នស្សិ សម្រេចរូបជា នដ្ឋោ។ ទំសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខាំ/ខ្វែរ, ពាក្យថា អទំសីយិត្ថ សម្រេចរូបជា ទដ្ឋោ សប្បេន (ពស់ខាំហើយ) ឬ ឌំសិតោ, ដោយសូត្រថា “ក្វចិ ធាតុ...” ជាដើម មានការផ្លាស់ប្តូរ ទ-ការៈ ជា ឌ-ការៈ។ ផុសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពាល់ត្រូវ, ពាក្យថា អផុសីយិត្ថ សម្រេចរូបជា ផុដ្ឋោ រោគេន (រោគពាល់ត្រូវហើយ/ឈឺ) ឬ ផុស្សិតោ។ ឥសុធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រាថ្នា, ពាក្យថា អេសីយិត្ថ សម្រេចរូបជា ឥដ្ឋោ, ឥច្ឆិតោ, អេសិតោ។ មសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពាល់ត្រូវ/ស្ទាបអង្អែល, ពាក្យថា អាមសីយិត្ថ សម្រេចរូបជា អាមឋោ។ វសធាតុ ក្នុងអត្ថថា បង្អុរចុះ/ស្រោចស្រព, ពាក្យថា អវស្សិ សម្រេចរូបជា វុដ្ឋោ ទេវោ (ភ្លៀងបង្អុរចុះហើយ), ពាក្យថា បវិសីយិត្ថ សម្រេចរូបជា បវិដ្ឋោ, ពាក្យថា ឧទ្ទិសីយិត្ថ សម្រេចរូបជា ឧទ្ទិដ្ឋោ។ បុច្ឆធាតុ ក្នុងអត្ថថា សួរ, ពាក្យថា អបុច្ឆីយិត្ថ សម្រេចរូបជា បុដ្ឋោ បញ្ហំ (សួរហើយនូវប្រស្នា), បុច្ឆិតោ។ ភញ្ជធាតុ ក្នុងអត្ថថា កិន/ញីញក់/លីង, ពាក្យថា អភញ្ជីយិត្ថ សម្រេចរូបជា ភដ្ឋំ ធញ្ញំ (ស្រូវលីងហើយ)។ ហំសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្រេកអរ, ពាក្យថា អហំសិ សម្រេចរូបជា ហដ្ឋោ, បហដ្ឋោ, បហំសិតោ។

อาทิสทฺเทน [Pg.383] ยช เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, อิชฺชิตฺถาติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, ตสฺส ฏฺฐาเทโส.

ដោយ អាទិ-សព្ទ យជធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជាទេវតា សេពគប់ និងការឲ្យទាន, ចុះ ត-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អិជ្ជិត្ថ, មានការផ្លាស់ប្តូរ ត-បច្ច័យ នោះជា ដ្ឋៈ។

๖๒๗. ยชสฺส สรสฺสิ ฏฺเฐ.

៦២៧. (សូត្រថា) យជស្ស សរស្សិ ដ្ឋេ។

ยชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สรสฺส อิการาเทโส โหติ ฏฺเฐ ปเร. ยิฏฺโฐ มยา ชิโน. สช วิสฺสคฺเค สํปุพฺโพ, สํสชฺชิตฺถาติ สํสฏฺโฐ เตน, วิสฺสฏฺโฐ. มช สุทฺธิมฺหิ, อมชฺชีติ มฏฺโฐ อิจฺจาทิ.

ការផ្លាស់ប្តូរជា ឥ-ការៈ នៃស្រៈរបស់ យជធាតុ នេះ រមែងមាន កាលបើ ដ្ឋ-បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។ ឧទាហរណ៍៖ យិដ្ឋោ មយា ជិនោ (ព្រះជិនស្រី ខ្ញុំបានបូជាហើយ)។ សជធាតុ ក្នុងអត្ថថា លះបង់/បញ្ចេញ មាន សំ-ឧបសគ្គនៅខាងដើម, ពាក្យថា សំសជ្ជិត្ថ សម្រេចរូបជា សំសដ្ឋោ តេន (ច្រឡូកច្រឡំហើយដោយបុគ្គលនោះ), វិស្សដ្ឋោ។ មជធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្អាត/ជម្រះ, ពាក្យថា អមជ្ជិ សម្រេចរូបជា មដ្ឋោ ជាដើម។

กิจฺจตการาทีสุ ตุสฺสิตพฺพํ โตฏฺฐพฺพํ, ผุสิตพฺพํ โผฏฺฐพฺพํ, ปุจฺฉิตุํ ปุฏฺฐุํ, ยชิตุํ ยิฏฺฐุํ, อภิหริตุํ อภิหฏฺฐุํ, โตสนํ ตุฏฺฐิ, เอสนํ เอฏฺฐิ, วสฺสนํ วุฏฺฐิ, วิสฺสชฺชนํ วิสฺสฏฺฐิ อิจฺจาทิ.

ក្នុងកិច្ចបច្ច័យ និង តការបច្ច័យជាដើម– តុស្សិតព្វំ សម្រេចរូបជា តុដ្ឋព្វំ (ឬ តោដ្ឋព្វំ), ផុស្សិតព្វំ ជា ផោដ្ឋព្វំ, បុច្ឆិតុំ ជា បុដ្ឋុំ, យជិតុំ ជា យិដ្ឋុំ, អភិហរិតុំ ជា អភិហដ្ឋុំ, ការធ្វើឲ្យត្រេកអរ ឈ្មោះថា តុដ្ឋិ, ការស្វែងរក ឈ្មោះថា ឯដ្ឋិ, ការបង្អុរភ្លៀង ឈ្មោះថា វុដ្ឋិ, ការលះបង់/ការបញ្ចេញ ឈ្មោះថា វិស្សដ្ឋិ ជាដើម។

‘‘ตสฺส, สาที’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “តស្ស” និង “សាទិ” រមែងតាមទៅ។

๖๒๘. ภนฺชโต คฺโค จ.

៦២៨. (សូត្រថា) ភញ្ជតោ គ្គោ ច។

ภนฺชโต ธาตุมฺหา ตปฺปจฺจยสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน คฺโค อาเทโส โหติ. ภคฺโค ราโค อเนน. วสนิวาเส, ปริวสียิตฺถาติ ปริวุฏฺโฐ ปริวาโส, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, อุฏฺฐ อุอาเทสา. วส อจฺฉาทเน, นิวสียิตฺถาติ นิวตฺถํ วตฺถํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา สฺตการสํโยคสฺส ตฺถตฺตํ, เอวํ นิวตฺถพฺพํ. สํส ปสํสเน, ปสํสียิตฺถาติ ปสตฺโถ ปสํสิโต, ปสํสนํ ปสตฺถิ. พธ พนฺธเน, อพชฺฌิตฺถาติ พทฺโธ รญฺญา, อลภียิตฺถาติ ลทฺธํ เม ธนํ, ธตฺตทตฺตานิ. รภ ราภสฺเส, อารภียิตฺถาติ อารทฺธํ วีริยํ. ทห ภสฺมีกรเณ[Pg.384], อทยฺหิตฺตาติ ทฑฺฒํ วนํ, อภุชฺชิตฺถาติ ภุตฺโต โอทโน, ภุชาทิตฺตา ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ. จช หานิมฺหิ, ปริจฺจชียิตฺถาติ ปริจฺจตฺตํ ธนํ, อมุจฺจิตฺถาติ มุตฺโต สโร.

ការផ្លាស់ប្តូរ ត-បច្ច័យ ជាមួយនិងព្យញ្ជនៈចុងធាតុ អំពី ភញ្ជធាតុ ជា គ្គៈ រមែងមាន។ ឧទាហរណ៍៖ ភគ្គោ រាគោ អនេន (រាគៈ គឺបុគ្គលនេះកម្ចាត់ចោលហើយ)។ វសធាតុ ក្នុងអត្ថថា រស់នៅ/ស្នាក់នៅ, ពាក្យថា បរិវសីយិត្ថ សម្រេចរូបជា បរិវុដ្ឋោ បរិវាសោ (បរិវាសកម្ម គឺភិក្ខុនៅគ្រប់គ្រងហើយ), វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ (ព្រហ្មចរិយធម៌ គឺភិក្ខុបាននៅរួចហើយ), មានការផ្លាស់ប្តូរជា ឧដ្ឋៈ និង ឧ-ការៈ។ វសធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្លៀកដណ្តប់, ពាក្យថា និវសីយិត្ថ សម្រេចរូបជា និវត្ថំ វត្ថំ (សំពត់ គឺបុគ្គលស្លៀកដណ្តប់ហើយ), ដោយសូត្រថា “ក្វចិ ធាតុ...” ជាដើម មានការផ្លាស់ប្តូរ ស-ត ព្យញ្ជនៈផ្សំ ជា ត្ថៈ, ដូចគ្នាដែរ និវត្ថព្វំ។ សំសធាតុ ក្នុងអត្ថថា សរសើរ, ពាក្យថា បសំសីយិត្ថ សម្រេចរូបជា បសត្ថោ, បសំសិតោ, ការសរសើរ ឈ្មោះថា បសត្តិ។ ពន្ធធាតុ (ឬ ពធធាតុ) ក្នុងអត្ថថា ចង, ពាក្យថា អពជ្ឈិត្ថ សម្រេចរូបជា ពទ្ធោ រញ្ញា (ស្តេចចងហើយ), ពាក្យថា អលភីយិត្ថ សម្រេចរូបជា លទ្ធំ មេ ធនំ (ទ្រព្យ គឺខ្ញុំបានហើយ), មានការផ្លាស់ប្តូរជា ធត្តៈ និង ទត្តៈ។ រភធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្មីឃ្មាត/ប្រឹងប្រែង, ពាក្យថា អារភីយិត្ថ សម្រេចរូបជា អារទ្ធំ វីរិយំ (ព្យាយាម គឺបុគ្គលបានផ្តើមហើយ)។ ទហធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើឲ្យទៅជាផេះ (ដុត), ពាក្យថា អទយ្ហិត្ថ សម្រេចរូបជា ទឌ្ឍំ វនំ (ព្រៃ គឺភ្លើងឆេះហើយ), ពាក្យថា អភុជ្ជិត្ថ សម្រេចរូបជា ភុត្តោ ឱទនោ (បាយ គឺបុគ្គលស៊ីហើយ), ព្រោះជាធាតុមាន ភុជៈ ជាដើម ទើបមានការលុបព្យញ្ជនៈចុងធាតុ និងធ្វើទ្វិត្តៈ (តម្រួត)។ ចជធាតុ ក្នុងអត្ថថា លះបង់, ពាក្យថា បរិច្ចជីយិត្ថ សម្រេចរូបជា បរិច្ចត្តំ ធនំ (ទ្រព្យ គឺបុគ្គលលះបង់ហើយ), ពាក្យថា អមុច្ចិត្ថ សម្រេចរូបជា មុត្តោ សរោ (ព្រួញ គឺបុគ្គលលែងហើយ)។

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, อวจียิตฺถาติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

វចធាតុ ក្នុងអត្ថថា វាចាច្បាស់លាស់, ចុះ ត-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អវចីយិត្ថ (ពាក្យដែលគេពោលហើយ)។

‘‘อนฺโต, โน, ทฺวิ, จา’’ติ จ อธิกาโร.

សូត្រថា “អន្តោ, នោ, ទ្វិ, ច” ជាអធិការសូត្រ។

๖๒๙. วจ วา วุ.

៦២៩. (សូត្រថា) វច វា វុ។

จตุปฺปทมิทํ. วจอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส วการสฺส อุการาเทโส โหติ วา, ธาตฺวนฺโต จ จกาโร โน โหติ, ตปฺปจฺจยสฺส จ ทฺวิภาโว โหติ. วาคฺคหณมวธารณตฺถํ, ธาตฺวาทิมฺหิ วการาคโม. วุตฺตมิทํ ภควตา, อุตฺตํ วา.

សូត្រនេះមាន ៤ បទ។ ការផ្លាស់ប្តូរ វ-ការៈ នៃ វចធាតុ នេះ ជា ឧ-ការៈ រមែងមានខ្លះ, ម្យ៉ាងទៀត ច-ការៈ ចុងធាតុ រមែងត្រូវលុប, និងមានការធ្វើទ្វិត្តៈ (តម្រួត) នៃ ត-បច្ច័យ។ ការដាក់ វ៉ា-សព្ទ គឺដើម្បីកំណត់, មាន វ-ការាគម ខាងដើមធាតុ។ ឧទាហរណ៍៖ វុត្តមិទំ ភគវតា (សាសនានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហើយ) ឬ ឧត្តំ។

๖๓๐. คุปาทีนญฺจ.

៦៣០. (សូត្រថា) គុបាទីនញ្ច។

คุปอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนมนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ, ปรสฺส ตการสฺส จ ทฺวิภาโว โหติ. คุป โคปเน, สุโคปียิตฺถาติ สุคุตฺโต, สุโคปิโต, อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา น ธาตฺวนฺตโลโป, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ สุตฺเต วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิฏฺฐตกาเรปิ กฺวจิ วุทฺธิ. โคปนํ คุตฺติ.

ព្យញ្ជនៈចុងធាតុ នៃធាតុទាំងឡាយមាន គុបៈ ជាដើម រមែងត្រូវលុប, និងមានការធ្វើទ្វិត្តៈ នៃ ត-ការៈ ខាងក្រោយ។ គុបធាតុ ក្នុងអត្ថថា រក្សា, ពាក្យថា សុគោបិយិត្ថ សម្រេចរូបជា សុគុត្តោ (រក្សាទុកល្អហើយ), សុគោបិតោ, ព្រោះមាន ឥ-ការៈ ជ្រែកក្នុងចន្លោះ ទើបមិនមានការលុបព្យញ្ជនៈចុងធាតុ, ដោយអំណាច វ៉ា-សព្ទ ដែលជាវវត្ថិតវិភាសា ក្នុងសូត្រថា “អញ្ញេសុ ច” ទើបមានការធ្វើវុទ្ធិខ្លះ សូម្បីក្នុងកាលមាន និដ្ឋាតការបច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។ ការរក្សា ឈ្មោះថា គុត្តិ។

ลิป ลิมฺปเน, อลิมฺปียิตฺถาติ ลิตฺโต สุคนฺเธน. ตป สนฺตาเป, สนฺตปียิตฺถาติ สนฺตตฺโต เตเชน. ทีป ทิตฺติมฺหิ, อาทีปียิตฺถาติอาทิตฺโต อคฺคินา, รสฺสตฺตํ, ทีปนํ ทิตฺติ. อป ปาปุณเน, ปาปียิตฺถาติ ปตฺโต คาโม, ปาปุณีติ ปตฺโต สุขํ, ปาปุณนํ ปตฺติ, ปตฺตพฺพํ. มท อุมฺมาเท, ปมชฺชีติ ปมตฺโต. สุป สยเน, อสุปีติ สุตฺโต อิจฺจาทิ.

លិបធាតុ ក្នុងអត្ថថា លាប/ប្រឡាក់, ពាក្យថា អលិម្បិយិត្ថ សម្រេចរូបជា លិត្តោ សុគន្ធេន (លាបហើយដោយគ្រឿងក្រអូប)។ តបធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើឲ្យក្តៅ, ពាក្យថា សន្តបិយិត្ថ សម្រេចរូបជា សន្តត្តោ តេជេន (ក្តៅក្រហាយហើយដោយតេជះ)។ ទីបធាតុ ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង/ភ្លឺស្វាង, ពាក្យថា អាទីបិយិត្ថ សម្រេចរូបជា អាទិត្តោ អគ្គិនា (ភ្លើងឆេះសន្ធោសន្ធៅហើយ), មានការធ្វើរស្សៈ (ស្រៈខ្លី), ការធ្វើឲ្យភ្លឺ ឈ្មោះថា ទិត្តិ។ អបធាតុ (ឬ អាបធាតុ) ក្នុងអត្ថថា ដល់, ពាក្យថា បាបិយិត្ថ សម្រេចរូបជា បត្តោ គាមោ (ភូមិ គឺបុគ្គលទៅដល់ហើយ), ពាក្យថា បាបុណិ សម្រេចរូបជា បត្តោ សុខំ (បានដល់នូវសេចក្តីសុខហើយ), ការដល់ ឈ្មោះថា បត្តិ, បត្តព្វំ។ មទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រវឹង/ប្រមាត់ប្រមង់, ពាក្យថា បមជ្ជិ សម្រេចរូបជា បមត្តោ (ធ្វេសប្រហែសហើយ)។ សុបធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដេក, ពាក្យថា អសុបិ សម្រេចរូបជា សុត្តោ (ដេកលក់ហើយ) ជាដើម។

จร [Pg.385] จรเณ, อจรียิตฺถาติ จิณฺโณ ธมฺโม, อิณฺณาเทโส, จริโต วา. เอวํ ปุณฺโณ, ปูริโต.

ចរធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្ត, ពាក្យថា អចរិយិត្ថ សម្រេចរូបជា ចិណ្ណោ ធម្មោ (ធម៌ គឺបុគ្គលប្រព្រឹត្តល្អហើយ), មានការផ្លាស់ប្តូរជា ឥណ្ណៈ, ឬ ចរិតោ។ ដូចគ្នាដែរ បុណ្ណោ, បូរិតោ។

นุท เขเป, ปนุชฺชิตฺถาติ ปณุนฺโน, นสฺส ณตฺตํ, ปนุทิโต. ทา ทาเน, อาทียิตฺถาติอาทินฺโน, อตฺโต วา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ทาสทฺทสฺส ตกาโร, รสฺสตฺตํ.

ណុទធាតុ ក្នុងអត្ថថា កម្ចាត់/ចោល, ពាក្យថា បនុជ្ជិត្ថ សម្រេចរូបជា បណុណ្ណោ (កម្ចាត់បង់ហើយ), មានការផ្លាស់ប្តូរ ន-ការៈ ជា ណ-ការៈ, ឬ បនុទិតោ។ ទាធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ, ពាក្យថា អាទិយិត្ថ សម្រេចរូបជា អាទិន្នោ (កាន់យកហើយ), ឬ អត្តោ, ដោយសូត្រថា “ក្វចិ ធាតុ...” ជាដើម មានការផ្លាស់ប្តូរ ទា-សព្ទ ជា ត-ការៈ និងធ្វើរស្សៈ។

๖๓๑. ภิทาทิโต อินฺนอนฺนอีณา วา.

៦៣១. (សូត្រថា) ភិទាទិតោ ឥន្នអន្នអ៊ីណា វា។

ภิทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส อินฺน อนฺนอีณอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, อนฺโต จ โน โหติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, สรโลปาทิ.

ការផ្លាស់ប្តូរ ត-បច្ច័យ ដ៏មាននៅខាងក្រោយ អំពីធាតុទាំងឡាយមាន ភិទៈ ជាដើម ជា ឥន្នៈ អន្នៈ និង អ៊ីណៈ ទាំងនេះ រមែងមានខ្លះ, ម្យ៉ាងទៀត ព្យញ្ជនៈចុងធាតុ រមែងត្រូវលុប។ វ៉ា-សព្ទ នេះ មានអត្ថជា វវត្ថិតវិភាសា, មានការលុបស្រៈជាដើម។

ภิทิ วิทารเณ, อภิชฺชิตฺถาติ ภินฺโน ฆโฏ ภวตา, ภิชฺชีติ วา ภินฺโน เทวทตฺโต. ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, อฉิชฺชิตฺถาติ ฉินฺโน รุกฺโข, อจฺฉินฺนํ จีวรํ, อุจฺฉิชฺชีติ อุจฺฉินฺโน. อทียิตฺถาภิ ทินฺโน สุงฺโก. สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ, นิสีทีติ นิสินฺโน. ขิท อุตฺตาสเน, ขิท ทีนภาเว วา, อขิชฺชีติ ขินฺโน.

ភិទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទម្លាយ/បំបែក, ពាក្យថា អភិជ្ជិត្ថ សម្រេចរូបជា ភិន្នោ ឃដោ ភវតា (ក្អម គឺអ្នកបានបំបែកហើយ), ពាក្យថា ភិជ្ជិ សម្រេចរូបជា ភិន្នោ ទេវទត្តោ (ទេវទត្ត វិនាសហើយ)។ ឆិទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើជាពីរចំណែក (កាត់), ពាក្យថា អឆិជ្ជិត្ថ សម្រេចរូបជា ឆិន្នោ រុក្ខោ (ដើមឈើ គឺបុគ្គលកាត់ហើយ), អច្ឆិន្នំ ចីវរំ (ចីវរដែលមិនបានកាត់/ឬចីវរដែលគេឆក់ប្លន់យកហើយ), ពាក្យថា ឧច្ឆិជ្ជិ សម្រេចរូបជា ឧច្ឆិន្នោ (ដាច់សូន្យហើយ)។ ពាក្យថា អទិយិត្ថ សម្រេចរូបជា ទិន្នោ សុង្កោ (ពន្ធដារ គឺគេបានឲ្យហើយ)។ សទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្ចាត់ខ្ចាយ ទៅ និងអស់ទៅ, ពាក្យថា និសីទិ សម្រេចរូបជា និសិន្នោ (អង្គុយហើយ)។ ខិទធាតុ ក្នុងអត្ថថា តក់ស្លុត ឬ ក្នុងអត្ថថា ក្រៀមក្រំ, ពាក្យថា អខិជ្ជិ សម្រេចរូបជា ខិន្នោ (នឿយហត់/ក្រៀមក្រំហើយ)។

อนฺนาเทเส ฉท อปวารเณ, อจฺฉาทียิตฺถาติ ฉนฺโน, ปฏิจฺฉนฺนํ เคหํ, ปสีทีติ ปสนฺโน. ปท คติมฺหิ, อุปฺปชฺชีติ อุปฺปนฺโน, ฌานํ สมาปนฺโน. รุทิ อสฺสุวิโมจเน, รุณฺโณ, ปรโลโป.

ក្នុងកាលមានការផ្លាស់ប្តូរជា អន្នៈ– ឆទធាតុ ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង, ពាក្យថា អច្ឆាទិយិត្ថ សម្រេចរូបជា ឆន្នោ (បិទបាំងហើយ), បដិច្ឆន្នំ គេហំ (ផ្ទះដែលបិទបាំងជិតហើយ), ពាក្យថា បសីទិ សម្រេចរូបជា បសន្នោ (ជ្រះថ្លាហើយ)។ បទធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, ពាក្យថា ឧប្បជ្ជិ សម្រេចរូបជា ឧប្បន្នោ (កើតឡើងហើយ), ឈានំ សមាបន្នោ (ចូលកាន់ឈានហើយ)។ រុទិធាតុ ក្នុងអត្ថថា បង្ហូរទឹកភ្នែក (យំ), សម្រេចរូបជា រុណ្ណោ, មានការលុបព្យញ្ជនៈខាងក្រោយ។

ขี ขเย อีณาเทโส, อขียีติ ขีโณ โทโส, ขีณา ชาติ, ขีณํ ธนํ. หา จาเค, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา หาทิโต อีณาเทเส ณการสฺส นตฺตํ, ปหียิตฺถาติ ปหีโน กิเลโส, ปริหายีติ ปริหีโน. อาส อุปเวสเน[Pg.386], อจฺฉีติ อาสีโน. ลี สิเลสเน, ลียีติ ลีโน, นิลีโน. ชิ ชเย, ชิยีติ ชีโน วิตฺตมนุโสจติ, ชิโต วา. ที ขเย, ทีโน. ปี ตปฺปเน, ปีโน. ลู เฉทเน, ลูยิตฺถาติ ลูโน อิจฺจาทิ.

ខីធាតុ ក្នុងអត្ថថា អស់ទៅ/វិនាស មានការផ្លាស់ប្តូរជា អ៊ីណៈ, ពាក្យថា អខីយិ សម្រេចរូបជា ខីណោ ទោសោ (ទោសៈអស់ហើយ), ខីណា ជាតិ (ជាតិអស់ហើយ), ខីណំ ធនំ (ទ្រព្យអស់ហើយ)។ ហាធាតុ ក្នុងអត្ថថា លះបង់, ដោយសូត្រថា “ក្វចិ ធាតុ...” ជាដើម មានការផ្លាស់ប្តូរជា អ៊ីណៈ ខាងក្រោយអំពី ហាធាតុ និងមានការផ្លាស់ប្តូរ ណ-ការៈ ជា ន-ការៈ, ពាក្យថា បហីយិត្ថ សម្រេចរូបជា បហីនោ កិលេសោ (កិលេសគឺបុគ្គលលះបង់ហើយ), ពាក្យថា បរិហាយិ សម្រេចរូបជា បរិហីនោ (សាបសូន្យហើយ)។ អាសធាតុ ក្នុងអត្ថថា អង្គុយ, ពាក្យថា អច្ឆិ សម្រេចរូបជា អាសីនោ (អង្គុយហើយ)។ លីធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជាប់/តោង, ពាក្យថា លីយិ សម្រេចរូបជា លីនោ (រួញរា/ពួន), និលីនោ។ ជិធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈ្នះ, ពាក្យថា ជិយិ សម្រេចរូបជា ជីនោ ដូចជា ជីនោ វិត្តមនុស្សោចតិ (បុគ្គលអ្នកសាបសូន្យរមែងសោកស្តាយនូវទ្រព្យ), ឬ ជិតោ។ ទីធាតុ ក្នុងអត្ថថា អស់ទៅ, សម្រេចរូបជា ទីនោ (ទន់ទាប/កំសត់)។ បីធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឆ្អែត/ធាត់, សម្រេចរូបជា បីនោ (ធាត់)។ លូធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់, ពាក្យថា លូយិត្ថ សម្រេចរូបជា លូនោ (កាត់ហើយ) ជាដើម។

วมุ อุคฺคิรเณ, วมียิตฺถาติ วนฺตํ, วมิตํ, ‘‘ปกฺกมาทีหิ นฺโต’’ติ นฺตาเทโส. อคจฺฉียิตฺถาติ คโต คาโม ตยา, คามํ คโต วา, ‘‘คมขนหนรมาทีนมนฺโต’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป. อขญฺญิตฺถาติ ขโต กูโป, อุปหญฺญิตฺถาติ อุปหตํ จิตฺตํ, อรมีติ รโต, อภิรโต. มน ญาเณ, อมญฺญิตฺถาติ มโต, สมฺมโต. ตนุ วิตฺถาเร, อตนิตฺถาติ ตตํ, วิตตํ. ยมุ อุปรเม, นิยจฺฉีติ นิยโต.

វមុធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្ជាក់/ក្អួត, ពាក្យថា វមិយិត្ថ សម្រេចរូបជា វន្តំ (ខ្ជាក់ហើយ), វមិតំ, ដោយសូត្រថា “បក្កមាទីហិ ន្តោ” មានការផ្លាស់ប្តូរជា ន្តៈ។ ពាក្យថា អគច្ឆិយិត្ថ សម្រេចរូបជា គតោ គាមោ តយា (ភូមិ គឺអ្នកទៅដល់ហើយ) ឬ គាមំ គតោ (ទៅកាន់ភូមិហើយ), ដោយសូត្រថា “គមខនហនរមាទីនមន្តោ” មានការលុបព្យញ្ជនៈចុងធាតុ។ ពាក្យថា អខញ្ញិត្ថ សម្រេចរូបជា ខតោ កូបោ (អណ្តូង គឺបុគ្គលជីកហើយ), ពាក្យថា ឧបហញ្ញិត្ថ សម្រេចរូបជា ឧបហតំ ចិត្តំ (ចិត្តដែលត្រូវគេកម្ចាត់/បៀតបៀនហើយ), ពាក្យថា អរមិ សម្រេចរូបជា រតោ (ត្រេកអរហើយ), អភិរតោ。 មនធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង, ពាក្យថា អមញ្ញិត្ថ សម្រេចរូបជា មតោ (ដឹងហើយ), សម្មតោ។ តនុធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផ្សាយទៅ/ពង្រីក, ពាក្យថា អតនិត្ថ សម្រេចរូបជា តតំ (ផ្សាយទៅហើយ), វិតតំ។ យមុធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈប់/សង្រួម, ពាក្យថា និយច្ឆិ សម្រេចរូបជា និយតោ (សង្រួមហើយ/ទៀងទាត់)។

‘‘โน, ตมฺหิ, ติมฺหี’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “នោ”, “តម្ហិ”, “តិម្ហិ” រមែងតាមទៅ។

๖๓๒. รกาโร จ.

៦៣២. (សូត្រថា) រការោ ច។

รกาโร จ ธาตูนมนฺตภูโต โน โหติ ตปฺปจฺจเย, ติปฺปจฺจเย จ ปเร. ปกรียิตฺถาติ ปกโต กโฏ ภวตา, กตา เม รกฺขา, กตํ เม ปุญฺญํ. ‘‘โท ธสฺส จา’’ติ เอตฺต จสทฺเทน โฏ ตสฺส, ยถา – สุกฏํ, ทุกฺกฏํ, ปุเร อกรียิตฺถาติ ปุรกฺขโต, ‘‘ปุรสมุปปรีหิ กโรติสฺส ขขรา วา ตปฺปจฺจเยสุ จา’’ติ ขกาโร, ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กรียิตฺถาติ สงฺขโต, อภิสงฺขโต, อุปกรียิตฺถาติ อุปกฺขโต, อุปกฺขโฏ, ปริกรียิตฺถาติ ปริกฺขโต.

និង រ-ការៈ ដ៏ជាចុងនៃធាតុទាំងឡាយ រមែងត្រូវលុប កាលបើ ត-បច្ច័យ និង តិ-បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។ ពាក្យថា បករិយិត្ថ សម្រេចរូបជា បកតោ កដោ ភវតា (កន្ទេល គឺអ្នកធ្វើល្អហើយ), កតា មេ រក្ខា (ការរក្សា គឺខ្ញុំធ្វើហើយ), កតំ មេ បុញ្ញំ (បុណ្យ គឺខ្ញុំធ្វើហើយ)។ ក្នុងសូត្រថា “ទោ ធស្ស ច” នេះ ដោយ ច-សព្ទ មានការផ្លាស់ប្តូរ ត-ការៈ ជា ដ្ឋ-ការៈ (ឬ ជើង ដ) ដូចជា– សុកតំ (សម្រេចរូបជា សុកដំ), ទុកតំ (សម្រេចរូបជា ទុកដំ), ពាក្យថា បុរេ អករិយិត្ថ សម្រេចរូបជា បុរេក្ខតោ (តម្កល់ទុកខាងមុខហើយ), ដោយសូត្រថា “បុរសមុបបរីហិ ករោតិស្ស ខខរា វា តប្បច្ចយេសុ ច” មាន ខ-ការៈ, ពាក្យថា បច្ចយេហិ សង្គម្ម ករិយិត្ថ សម្រេចរូបជា សង្ខតោ (បច្ច័យតាក់តែងហើយ), អភិសង្ខតោ, ពាក្យថា ឧបករិយិត្ថ សម្រេចរូបជា ឧបក្ខតោ, ឧបក្ខដោ, ពាក្យថា បរិករិយិត្ថ សម្រេចរូបជា បរិក្ខតោ។

ติปฺปจฺจเย ปกรณ ปกติ. สร คติจินฺตายํ, อสรีติ สโต, วิสรีติ วิสโฏ, สรณํ, สรติ เอตายาติ วา สติ, นีหรียิตฺถาติ นีหโฏ. ธร ธารเณ, อุทฺธรียิตฺถาติ [Pg.387] อุทฺธโฏ, อภรียิตฺถาติ ภโต, ภรณํ, ภรติ เอตายาติ วา ภติ.

ក្នុងកាលមាន តិ-បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ ការធ្វើ (បករណៈ) សម្រេចរូបជា បកតិ។ សរធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ និងគិត, ពាក្យថា អសរិ សម្រេចរូបជា សតោ (មានសតិ), ពាក្យថា វិសរិ សម្រេចរូបជា វិសដោ (ផ្សាយទៅហើយ), សរណំ, ឬវិគ្រោះថា សរតិ ឯតាយាតិ សម្រេចរូបជា សតិ, ពាក្យថា នីហរិយិត្ថ សម្រេចរូបជា នីហដោ។ ធរធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់, ពាក្យថា ឧទ្ធរិយិត្ថ សម្រេចរូបជា ឧទ្ធដោ (ដកឡើងហើយ), ពាក្យថា អភិរិយិត្ថ សម្រេចរូបជា ភតោ (ដែលគេចិញ្ចឹមហើយ), ភរណំ, ឬវិគ្រោះថា ភរតិ ឯតាយាតិ សម្រេចរូបជា ភតិ (ឈ្នួល/ការចិញ្ចឹមជីវិត)។

อิการาคมยุตฺเตสุ ‘‘คมิโต’’ติอาทีสุ ธาตฺวนฺตโลเป สมฺปตฺเต –

កាលបើការលុបព្យញ្ជនៈចុងធាតុ ហៀបនឹងសម្រេច ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “គមិតោ” ជាដើម ដែលប្រកបដោយ ឥ-ការាគម–

‘‘โลโป’’ติ วตฺตเต.

បទថា “លោបោ” រមែងតាមទៅ។

๖๓๓. นมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหิ.

៦៣៣. (សូត្រថា) នមករានមន្តានំ និយុត្តតម្ហិ។

นการ มการ กการ รการานํ ธาตฺวนฺตานํ โลโป น โหติ อิการาคมยุตฺเต ตกาเร ปเรติ โลปาภาโว. อคจฺฉี, คมียิตฺถาติ วา คมิโต, รมิตฺถาติ รมิโต. เอวํ วมิโต, นมิโต. สกิ สงฺกายํ, สงฺกิโต, สริโต, ภริโต. ตถา ขนิตพฺพํ, หนิตพฺพํ, คมิตพฺพํ, รมิตพฺพํ อิจฺจาทิ.

ការមិនលុប ន-ការៈ ម-ការៈ ក-ការៈ និង រ-ការៈ ដ៏ជាចុងនៃធាតុ រមែងមាន កាលបើ ត-ការៈ ដ៏ប្រកបដោយ ឥ-ការាគម នៅខាងក្រោយ គឺមិនមានការលុបឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ ពាក្យថា អគច្ឆិ ឬ គមិយិត្ថ សម្រេចរូបជា គមិតោ (ទៅហើយ), ពាក្យថា រមិត្ថ សម្រេចរូបជា រមិតោ (ត្រេកអរហើយ)។ ដូចគ្នាដែរ វមិតោ, នមិតោ។ សកិធាតុ ក្នុងអត្ថថា សង្ស័យ, សម្រេចរូបជា សង្កិតោ, សរិតោ, ភរិតោ។ ដូចគ្នាដែរ ខនិតព្វំ, ហនិតព្វំ, គមិតព្វំ, រមិតព្វំ ជាដើម។

นิธียิตฺถาติ นิหิโต, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธิสฺส หิ ตปฺปจฺจเย. เอวํ วิหิโต.

ពាក្យថា និធិយិត្ថ សម្រេចរូបជា និហិតោ (កប់ទុក/តម្កល់ទុកហើយ), ដោយសូត្រថា “ក្វចិ ធាតុ...” ជាដើម មានការផ្លាស់ប្តូរ ធិ-ការៈ ជា ហិ-ការៈ កាលបើ ត-បច្ច័យ នៅខាងក្រោយ។ ដូចគ្នាដែរ វិហិតោ។

การิเต อภาวียิตฺถาติ อตฺเถ ‘‘ภาวกมฺเมสุ ต’’อิติ ตปฺปจฺจโย, ‘‘ยถาคมมิกาโร’’ติ อิการาคโม, สรโลปาทิ, ภาวิโต มคฺโค เตน, ภาวยิโต, อปาจียิตฺถาติ ปาจิโต โอทนํ ยญฺญทตฺโต เทวทตฺเตน, ปาจยิโต, ปาจาปิโต, ปาจาปยิโต, กมฺมํ การียิตฺถาติ การิโต, การยิโต, การาปิโต, การาปยิโต อิจฺจาทิ.

ក្នុងកាលមានការិតបច្ច័យ (ហេតុ)– ចុះ ត-បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា អភាវិយិត្ថ ដោយសូត្រថា “ភាវកម្មេសុ ត”, មាន ឥ-ការាគម ដោយសូត្រថា “យថាកមមិការោ”, មានការលុបស្រៈជាដើម សម្រេចរូបជា ភាវិតោ ដូចជា ភាវិតោ មគ្គោ តេន (មគ្គ គឺបុគ្គលនោះចម្រើនហើយ), ភាវយិតោ, ពាក្យថា អបាចិយិត្ថ សម្រេចរូបជា បាចិតោ ដូចជា បាចិតោ ឱទនំ យញ្ញទត្តោ ទេវទត្តេន (បាយ គឺយញ្ញទត្តៈប្រើទេវទត្តឲ្យដាំហើយ), បាចយិតោ, បាចាបិតោ, បាចាបយិតោ, ពាក្យថា កម្មំ ការិយិត្ថ សម្រេចរូបជា ការិតោ (ការងារ គឺគេឲ្យធ្វើហើយ), ការយិតោ, ការាបិតោ, ការាបយិតោ ជាដើម។

‘‘ภาวกมฺเมสุ ต’’อิติ เอตฺถ ‘‘ต’’อิติ โยควิภาเคน อจลน คติ โภชนตฺถาทีหิ อธิกรเณปิ ตปฺปจฺจโย, ยถา – อาส อุปเวสเน, อธิกรเณ อจฺฉึสุ เอตฺถ เตติ อิทํ เตสํ อาสิตํ ฐานํ. ภาเว อิธ เตหิ อาสิตํ. กมฺมนิ อยํ เตหิ อชฺฌาสิโต คาโม. กตฺตริ [Pg.388] อิธ เต อาสิตา. ตถา อฏฺฐํสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ฐิตํ ฐานํ, อิธ เตหิ ฐิตํ, อยํ เตหิ อธิฏฺฐิโต โอกาโส, อิธ เต ฐิตา. นิสีทึสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ นิสินฺนํ ฐานํ, อยํ เตสํ นิสินฺนกาโล, เต อิธ นิสินฺนา. นิปชฺชึสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ นิปนฺนํ ฐานํ, อิธ เต นิปนฺนา.

ក្នុងសូត្រថា “Bhāvakammesu ta” នេះ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “ta” បច្ច័យនោះ (តបច្ច័យ) រមែងចុះសូម្បីក្នុងអធិករណ៍ (ទីកន្លែង) ពីធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថមិនញាប់ញ័រ (អចលនៈ) អត្ថទៅ (គតិ) និងអត្ថបរិភោគ (ភោជនៈ) ជាដើម ដូចជា អាស ធាតុ ក្នុងអត្ថអង្គុយ, ក្នុងអធិករណ៍ វិគ្រោះថា acchiṃsu ettha (ពួកជនទាំងឡាយអង្គុយហើយក្នុងទីនេះ) ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា āsitaṃ ṭhānaṃ (ទីកន្លែងដែលពួកជនអង្គុយហើយ) របស់ពួកជនទាំងនោះ។ ក្នុងភាវៈ វិគ្រោះថា idha tehi āsitaṃ (ការអង្គុយរបស់ពួកជនទាំងនោះមានហើយក្នុងទីនេះ)។ ក្នុងកម្ម វិគ្រោះថា ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo (ភូមិនេះជាភូមិដែលពួកជនទាំងនោះចូលទៅអាស្រ័យនៅហើយ)។ ក្នុងកត្តុ វិគ្រោះថា idha te āsitā (ពួកជនទាំងនោះអង្គុយហើយក្នុងទីនេះ)។ ដូចគ្នាដែរ វិគ្រោះថា aṭṭhaṃsu ettha (ពួកជនទាំងឡាយឈរហើយក្នុងទីនេះ) ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា ṭhitaṃ ṭhānaṃ (ទីកន្លែងដែលពួកជនឈរហើយ) របស់ពួកជនទាំងនោះ, ក្នុងភាវៈ វិគ្រោះថា idha tehi ṭhitaṃ (ការឈររបស់ពួកជនទាំងនោះមានហើយក្នុងទីនេះ), ក្នុងកម្ម វិគ្រោះថា ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso (ឱកាសនេះជាទីដែលពួកជនទាំងនោះឈរគ្របសង្កត់ហើយ), ក្នុងកត្តុ វិគ្រោះថា idha te ṭhitā (ពួកជនទាំងនោះឈរហើយក្នុងទីនេះ)។ វិគ្រោះថា nisīdiṃsu ettha (ពួកជនទាំងឡាយអង្គុយហើយក្នុងទីនេះ) ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា nisinnaṃ ṭhānaṃ (ទីកន្លែងដែលពួកជនអង្គុយហើយ) របស់ពួកជនទាំងនោះ, នេះជាកាលដែលពួកជនទាំងនោះអង្គុយហើយ (nisinnakālo), ពួកជនទាំងនោះអង្គុយហើយក្នុងទីនេះ (te idha nisinnā)។ វិគ្រោះថា nipajjiṃsu ettha (ពួកជនទាំងឡាយដេកហើយក្នុងទីនេះ) ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា nipannaṃ ṭhānaṃ (ទីកន្លែងដែលពួកជនដេកហើយ) របស់ពួកជនទាំងនោះ, ពួកជនទាំងនោះដេកហើយក្នុងទីនេះ (idha te nipannā)។

ยา คติปาปุณเน. อยาสุํ เต เอตฺถาติ อยํ เตสํ ยาโต มคฺโค, อิธ เตหิ ยาตํ, อยํ เตหิ ยาโต, มคฺโค, อิธ เต ยาตา. ตถา อิทํ เตสํ คตฏฺฐานํ, อยํ เตสํ คตกาโล, อิธ เตหิ คตํ, อยํ เตหิ คโต คาโม, อิธ เต คตา.

យា ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ និងដល់។ វិគ្រោះថា ayāsuṃ te ettha (ពួកជនទាំងឡាយទៅហើយតាមផ្លូវនេះ) ហេតុនោះ ផ្លូវនេះ ឈ្មោះថា yāto maggo (ផ្លូវដែលពួកជនទាំងនោះទៅហើយ) របស់ពួកជនទាំងនោះ, ក្នុងភាវៈ វិគ្រោះថា idha tehi yātaṃ (ការទៅរបស់ពួកជនទាំងនោះមានហើយក្នុងទីនេះ), ក្នុងកម្ម វិគ្រោះថា ayaṃ tehi yāto maggo (ផ្លូវនេះជាផ្លូវដែលពួកជនទាំងនោះទៅហើយ), ក្នុងកត្តុ វិគ្រោះថា idha te yātā (ពួកជនទាំងនោះទៅហើយក្នុងទីនេះ)។ ដូចគ្នាដែរ ទីនេះ ឈ្មោះថា gataṭṭhānaṃ (ទីកន្លែងដែលពួកជនទៅហើយ) របស់ពួកជនទាំងនោះ, នេះជាកាលដែលពួកជនទាំងនោះទៅហើយ (gatakālo), ក្នុងភាវៈ វិគ្រោះថា idha tehi gataṃ (ការទៅរបស់ពួកជនទាំងនោះមានហើយក្នុងទីនេះ), ក្នុងកម្ម វិគ្រោះថា ayaṃ tehi gato gāmo (ភូមិនេះជាភូមិដែលពួកជនទាំងនោះទៅហើយ), ក្នុងកត្តុ វិគ្រោះថា idha te gatā (ពួកជនទាំងនោះទៅហើយក្នុងទីនេះ)។

ภุญฺชึสุ เอตสฺมินฺติ อิทํ เตสํ ภุตฺตฏฺฐานํ, อยํ เตสํ ภุตฺตกาโล, อิธ เตหิ ภุตฺโต โอทโน, อิธ เต ภุตฺตา. ปิวึสุ เต เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ปีตํ ฐานํ, อิธ เตหิ ปีตา ยาคุ, อิธ เต ปีตา. ทิสฺสนฺติ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ทิฏฺฐฏฺฐานํ อิจฺจาทิ.

វិគ្រោះថា bhuñjiṃsu etasmiṃ (ពួកជនទាំងឡាយបរិភោគហើយក្នុងទីនេះ) ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា bhuttaṭṭhānaṃ (ទីកន្លែងដែលពួកជនបរិភោគហើយ) របស់ពួកជនទាំងនោះ, នេះជាកាលដែលពួកជនទាំងនោះបរិភោគហើយ (bhuttakālo), ក្នុងកម្ម វិគ្រោះថា idha tehi bhutto odano (បាយនេះជាបាយដែលពួកជនទាំងនោះបរិភោគហើយក្នុងទីនេះ), ក្នុងកត្តុ វិគ្រោះថា idha te bhuttā (ពួកជនទាំងនោះបរិភោគហើយក្នុងទីនេះ)។ វិគ្រោះថា piviṃsu te ettha (ពួកជនទាំងឡាយផឹកហើយក្នុងទីនេះ) ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា pītaṃ ṭhānaṃ (ទីកន្លែងដែលពួកជនផឹកហើយ) របស់ពួកជនទាំងនោះ, ក្នុងកម្ម វិគ្រោះថា idha tehi pītā yāgu (យ៉ាគូនេះជាយ៉ាគូដែលពួកជនទាំងនោះផឹកហើយក្នុងទីនេះ), ក្នុងកត្តុ វិគ្រោះថា idha te pītā (ពួកជនទាំងនោះផឹកហើយក្នុងទីនេះ)។ វិគ្រោះថា dissanti ettha (ពួកជនទាំងឡាយរមែងឃើញក្នុងទីនេះ) ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា diṭṭhaṭṭhānaṃ (ទីកន្លែងដែលពួកជនឃើញហើយ) របស់ពួកជនទាំងនោះ ជាដើម។

‘‘กตฺตริ กิติ’’ติ อิโต มณฺฑูกคติยา ‘‘กตฺตรี’’ติ วตฺตเต.

បទថា “kattarī” នេះ រមែងតាមទៅ ដោយការលោតទៅដូចកង្កែប (មណ្ឌូកគតិ) ពីសូត្រថា “Kattari kiti” នេះទៅ។

๖๓๔. กมฺมนิ ทุติยายํ กฺโต.

៦៣៤. សូត្រថា Kammani dutiyāyaṃ kto (តបច្ច័យ រមែងចុះក្នុងកត្តុអត្ថ កាលបើមានទុតិយាវិភត្តិជាកម្មអត្ថ)។

กมฺมตฺเถ ทุติยายํ วิภตฺติยํ วิชฺชมานายํ ธาตูหิ กตฺตริ กฺตปฺปจฺจโย โหติ. อิทเมว วจนํ ญาปกํ อภิหิเต กมฺมาทิมฺหิ ทุติยาทีนมภาวสฺส. ทานํ อทาสีติ อตฺเถ กฺตปฺปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ปจฺจยกการสฺส โลโป, ตสฺส อินฺนาเทโส, ทานํ ทินฺโน เทวทตฺโต. รกฺข ปาลเน, สีลํ อรกฺขีติ สีลํ รกฺขิโต, ภตฺตํ อภุญฺชีติ ภตฺตํ ภุตฺโต, ครุํ อุปาสีติ ครุมุปาสิโต อิจฺจาทิ.

កាលបើមានទុតិយាវិភត្តិក្នុងកម្មអត្ថ ក្តបច្ច័យ (តបច្ច័យ) រមែងចុះក្នុងកត្តុអត្ថ ពីធាតុទាំងឡាយ។ ព្រះវចនៈនេះឯង ជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹង (ញាបកៈ) នូវការមិនមានទុតិយាវិភត្តិជាដើម ក្នុងកម្មជាដើមដែលត្រូវគេពោលហើយ (អភិហិតកម្ម)។ ក្នុងអត្ថថា dānaṃ adāsī (បានឲ្យហើយនូវទាន) ចុះក្តបច្ច័យ, លុប ក-អក្សរ នៃបច្ច័យ ដោយសូត្រជាដើមថា “kvaci dhātū” អាទេសបច្ច័យនោះជា ឥន្នៈ សម្រេចរូបជា dānaṃ dinno devadatto (ទេវទត្តអ្នកឲ្យហើយនូវទាន)។ រក្ខ ធាតុ ក្នុងអត្ថរក្សា, វិគ្រោះថា sīlaṃ arakkhī (បានរក្សាហើយនូវសីល) សម្រេចរូបជា sīlaṃ rakkhito (អ្នករក្សាហើយនូវសីល), វិគ្រោះថា bhattaṃ abhuñjī (បានបរិភោគហើយនូវភត្ត) សម្រេចរូបជា bhattaṃ bhutto (អ្នកបរិភោគហើយនូវភត្ត), វិគ្រោះថា garuṃ upāsī (បានចូលទៅអង្គុយជិតហើយនូវគ្រូ) សម្រេចរូបជា garumupāsito (អ្នកចូលទៅអង្គុយជិតហើយនូវគ្រូ) ជាដើម។

๖๓๕. ภฺยาทีหิ มติพุธิปูชาทีหิ จ กฺโต.

៦៣៥. សូត្រថា Bhyādīhi matibudhipūjādīhi ca kto (តបច្ច័យ រមែងចុះពីធាតុទាំងឡាយមាន ភី ធាតុជាដើម និងពីធាតុទាំងឡាយមាន មតិ ពុធិ និងបូជាជាដើម)។

ภีอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, มติ พุธิ ปูชาทีหิ จ กฺตปฺปจฺจโย โหติ. โส จ ‘‘ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺตกฺขตฺถา’’ติ วุตฺตตฺตา ภาวกมฺเมสฺเวว ภวติ.

តបច្ច័យ រមែងចុះពីធាតុទាំងឡាយមាន ភី ធាតុជាដើម និងពីធាតុទាំងឡាយមាន មតិ ពុធិ និងបូជាជាដើម។ ហើយតបច្ច័យនោះ រមែងចុះក្នុងភាវៈនិងកម្មអត្ថទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះព្រះសូត្រពោលទុកថា “bhāvakammesu kiccattakkhatthā”។

ภี ภเย, อภายิตฺถาติ ภีตํ ภวตา. สุป สเย, อสุปียิตฺถาติ สุตฺตํ ภวตา. เอวํ สยิตํ ภวตา. อส โภชเน, อสิตํ ภวตา, ปจิโต โอทโน ภวตา.

ភី ធាតុ ក្នុងអត្ថខ្លាច, វិគ្រោះថា abhāyittha (លោកខ្លាចហើយ) សម្រេចរូបជា bhītaṃ bhavatā (ការខ្លាចរបស់លោកមានហើយ)។ សុប ធាតុ ក្នុងអត្ថដេក, វិគ្រោះថា asupīyittha (លោកដេកហើយ) សម្រេចរូបជា suttaṃ bhavatā (ការដេករបស់លោកមានហើយ)។ ដូចគ្នាដែរ sayitaṃ bhavatā (ការដេករបស់លោកមានហើយ)។ អស ធាតុ ក្នុងអត្ថបរិភោគ, asitaṃ bhavatā (ការបរិភោគរបស់លោកមានហើយ), pacito odano bhavatā (បាយដែលលោកដាំហើយ)។

อิธ มตฺยาทโย อิจฺฉตฺถา, พุธิอาทโย ญาณตฺถา.

ក្នុងទីនេះ ធាតុទាំងឡាយមាន មតិ ជាដើម មានអត្ថប្រាថ្នា (ឥច្ឆត្ថៈ), ធាតុទាំងឡាយមាន ពុធិ ជាដើម មានអត្ថដឹង (ញាណត្ថៈ)។

มน ญาเณ สํปุพฺโพ, ‘‘พุธคมาทิตฺเถ กตฺตรี’’ติ ตปฺปจฺจเย สมฺปตฺเต อิมินา กมฺมนิ กฺตปฺปจฺจโย, ‘‘คม ขนา’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตโลโป, รญฺญา สมฺมโต. กปฺป ตกฺกเน, สงฺกปฺปิโต. ธร ธารเณ, จุราทิตฺตา เณ, วุทฺธิ, อิการาคโม, สรโลปาทิ, อวธาริโต.

មន ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង មាន សំ ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, កាលបើការចុះតបច្ច័យក្នុងកត្តុអត្ថ ដល់ព្រមហើយ ដោយសូត្រថា “budhagamāditthe kattarī” តបច្ច័យក្នុងកម្មអត្ថ រមែងចុះដោយសូត្រនេះ (Bhyādīhi...) លុបទីបំផុតធាតុ ដោយសូត្រជាដើមថា “gama khanā” សម្រេចរូបជា raññā sammato (បុគ្គលដែលព្រះរាជាសរសើរហើយ)។ កប្ប ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រិះរិះ, (សម្រេចរូបជា) saṅkappito (ដែលត្រិះរិះហើយ)។ ធរ ធាតុ ក្នុងអត្ថទ្រទ្រង់, ចុះ ណេ បច្ច័យ ព្រោះជាចុរាទិគណៈ, វុទ្ធិ, ចុះ ឥ អាគម, លុបស្រៈជាដើម, (សម្រេចរូបជា) avadhārito (ដែលកំណត់ហើយ)។

พุธ อวคมเน, อวพุชฺฌิตฺถาติ พุทฺโธ ภควา มเหสกฺเขหิ เทวมนุสฺเสหิ. อิ อชฺฌยเน, อธียิตฺถาติ อธีโต.

ពុធ ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹងច្បាស់, វិគ្រោះថា avabujjhittha (ព្រះមានព្រះភាគ ត្រូវទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយមានសក្តិធំដឹងច្បាស់ហើយ) សម្រេចរូបជា buddho bhagavā mahesakkhehi devamanussehi (ព្រះមានព្រះភាគ ព្រះអង្គដែលទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយមានសក្តិធំដឹងច្បាស់ហើយ)។ ឥ ធាតុ ក្នុងអត្ថរៀន, វិគ្រោះថា adhīyittha (ត្រូវរៀនហើយ) សម្រេចរូបជា adhīto (ដែលរៀនហើយ)។

อิ คติมฺหิ, อภิสมิโต. วิท ญาเณ, อเวทียิตฺถาติ วิทิโต. ญา อวโพธเน, อญฺญายิตฺถาติ ญาโต. วิธ เวธเน, ปฏิวิชฺฌิตฺถาติ ปฏิวิทฺโธ ธมฺโม. ตกฺก วิตกฺเก, ตกฺกิโต.

ឥ ធាតុ ក្នុងអត្ថទៅ, (សម្រេចរូបជា) abhisamito (ដែលត្រាស់ដឹងហើយ)។ វិទ ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹង, វិគ្រោះថា avedīyittha (ត្រូវដឹងហើយ) សម្រេចរូបជា vidito (ដែលដឹងហើយ)។ ញា ធាតុ ក្នុងអត្ថដឹងច្បាស់, វិគ្រោះថា aññāyittha (ត្រូវដឹងច្បាស់ហើយ) សម្រេចរូបជា ñāto (ដែលដឹងច្បាស់ហើយ)។ វិធ ធាតុ ក្នុងអត្ថចាក់ធ្លុះ, វិគ្រោះថា paṭivijjhittha (ធម៌ដែលបុគ្គលចាក់ធ្លុះហើយ) សម្រេចរូបជា paṭividdho dhammo (ធម៌ដែលបុគ្គលចាក់ធ្លុះហើយ)។ តក្ក ធាតុ ក្នុងអត្ថត្រិះរិះ, (សម្រេចរូបជា) takkito (ដែលត្រិះរិះហើយ)។

ปูชนตฺเถสุ –

ក្នុងអត្ថបូជាទាំងឡាយ –

ปูช ปูชายํ, อปูชียิตฺถาติ ปูชิโต ภควา. จาย สนฺตานปูชเนสุ อปปุพฺโพ, อปจายิโต. มาน ปูชายํ, มานิโต. จิ จเย, อปจิโต. วนฺท อภิวนฺทเน, วนฺทิโต. กร กรเณ, สกฺกโต. สกฺการ ปูชายํ, สกฺการิโต อิจฺจาทิ.

បូជ ធាតុ ក្នុងអត្ថបូជា, វិគ្រោះថា apūjīyittha (ព្រះមានព្រះភាគ ត្រូវបុគ្គលបូជាហើយ) សម្រេចរូបជា pūjito bhagavā (ព្រះមានព្រះភាគ ព្រះអង្គដែលបុគ្គលបូជាហើយ)។ ចាយ ធាតុ ក្នុងអត្ថតពូជនិងបូជា មាន អប ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, (សម្រេចរូបជា) apacāyito (ដែលកោតក្រែងហើយ)។ មាន ធាតុ ក្នុងអត្ថបូជា, (សម្រេចរូបជា) mānito (ដែលរាប់អានហើយ)។ ចិ ធាតុ ក្នុងអត្ថសន្សំ, (សម្រេចរូបជា) apacito (ដែលបូជាហើយ)។ វន្ទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថ្វាយបង្គំ, (សម្រេចរូបជា) vandito (ដែលថ្វាយបង្គំហើយ)។ ករ ធាតុ ក្នុងអត្ថធ្វើ, (សម្រេចរូបជា) sakkato (ដែលធ្វើសក្ការៈហើយ)។ សក្ការ ធាតុ ក្នុងអត្ថបូជា, (សម្រេចរូបជា) sakkārito (ដែលធ្វើសក្ការៈហើយ) ជាដើម។

หุโต [Pg.390] หุตาวี หุตวา, วุฏฺโฐ วุสิต ชิณฺณโก;

ปกฺกํ ปกฺกนฺตโก ชาโต, ฐิโต รุฬฺโห พุภุกฺขิโต.

huto, hutāvī, hutavā, vuṭṭho, vusita, jiṇṇako, pakkaṃ, pakkantako, jāto, ṭhito, ruḷho, bubhukkhito,

คีตํ นจฺจํ ชิโต ทิฏฺโฐ, ตุฏฺโฐ ยิฏฺโฐ จ ภคฺควา;

วุตฺตญฺจ คุตฺโต อจฺฉินฺโน, ปหีโน คมิโต คโต.

gītaṃ, naccaṃ, jito, diṭṭho, tuṭṭho, yiṭṭho, bhaggavā, vuttañca, gutto, acchinno, pahīno, gamito, gato,

กโตภิสงฺขโต ภุตฺตํ, ฐานํ ครุมุปาสิโต;

ภีตญฺจ สมฺมโต พุทฺโธ, ปูชิโตตีตกาลิกา.

kato, abhisaṅkhato, bhuttaṃ, ṭhānaṃ, garumupāsito, bhītañca, sammato, buddho, pūjito ទាំងនេះ ជាពាក្យមានអត្ថជាអតីតកាល។

อตีตปฺปจฺจยนฺตนโย.

ចប់ វិធីនៃបច្ច័យមានអត្ថជាអតីតកាល។

ตเวตุนาทิปฺปจฺจยนฺตนย

វិធីនៃបច្ច័យមាន តវេ និង តុំ ជាដើម

‘‘ปุญฺญานิ กาตุมิจฺฉิ, อิจฺฉติ, อิจฺฉิสฺสติ วา’’ติ วิคฺคเห –

ក្នុងវិគ្រោះថា “Puññāni kātumicchi, icchati, icchissati vā” (បុគ្គលបានប្រាថ្នាហើយ ឬរមែងប្រាថ្នា ឬនឹងប្រាថ្នា ដើម្បីធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយ) –

๖๓๖. อิจฺฉตฺเถสุ สมาน กตฺตุ เกสุ ต เว ตุํ วา.

៦៣៦. សូត្រថា Icchatthesu samānakattukesu tavetuṃ vā (តវេ និង តុំ បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះខ្លះ ពីធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថប្រាថ្នា និងមានកត្តុជាមួយគ្នា)។

อิจฺฉา อตฺโถ เยสํ เต อิจฺฉตฺถา, เตสุ อิจฺฉตฺเถสุ ธาตูสุ สมานกตฺตุเกสุ สนฺเตสุ สพฺพธาตูหิ ตเวตุํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา, ‘‘ตเวตุํ วา’’ติ โยควิภาเคน ตทตฺถกฺริยายญฺจ, เต จ กิตกตฺตา กตฺตริ โหนฺติ.

ធាតុទាំងឡាយណា មានអត្ថប្រាថ្នា ធាតុទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ឥច្ឆត្ថៈ, កាលបើធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថប្រាថ្នា និងមានកត្តុជាមួយគ្នាទាំងនោះ មាននៅ បច្ច័យទាំងឡាយគឺ តវេ និង តុំ ទាំងនេះ រមែងចុះខ្លះ ពីធាតុទាំងពួង និងចុះក្នុងកិរិយាដែលមានអត្ថនោះ (តទត្ថកិរិយា) ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “tavetuṃ vā” ហើយបច្ច័យទាំងនោះ ព្រោះជាកិតកត្តា ទើបចុះក្នុងកត្តុអត្ថ។

‘‘กโรติสฺส, วา’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “karotissa” និងបទថា “vā” រមែងតាមទៅ។

๖๓๗. ตเวตุนาทีสุ กา.

៦៣៧. សូត្រថា Tavetunādīsu kā (កាលបើបច្ច័យទាំងឡាយមាន តវេ និង តុន ជាដើម នៅខាងចុង អាទេស ករ ធាតុ ជា កា ខ្លះ)។

ตเวตุนอิจฺเจวมาทีสุ ปจฺจเยสุ ปเรสุ กโรติสฺส ธาตุสฺส กาเทโส โหติ วา, อาทิสทฺเทน ตุํตฺวาน ตฺวา ตพฺเพสุ จ.

កាលបើបច្ច័យទាំងឡាយមាន តវេ និង តុន ជាដើម នៅខាងចុង អាទេស ករ ធាតុ ជា កា ខ្លះ, ដោយសព្ទថា “អាទិ” រួមយក តុំ, ត្វាន, ត្វា និង តព្វ បច្ច័យទាំងឡាយផង។

‘‘ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จา’’ติ เอตฺถ ‘‘อตเว ตุนาทีสู’’ติ นามพฺยปเทสสฺส นิเสธนโต ตทนฺตานํ นิปาตตฺตํ สิทฺธํ ภวติ, ตโต นิปาตตฺตา ตเวตุนมนฺตโต ‘‘สพฺพาสมาวุโส’’ติอาทินา วิภตฺติโลโป. โส ปุญฺญานิ กาตเว อิจฺฉติ, กาตุมิจฺฉติ.

ក្នុងសូត្រថា “Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā” នេះ ព្រោះការហាមឃាត់នូវនាមសមញ្ញា ដោយបទថា “atave tunādīsū” ភាពជាសព្ទនិបាត នៃបទដែលមានបច្ច័យទាំងនោះនៅខាងចុង ទើបសម្រេច, ព្រោះភាពជាសព្ទនិបាតនោះ ទើបមានការលុបវិភត្តិ ពីខាងចុងនៃ តវេ និង តុំ បច្ច័យ ដោយសូត្រជាដើមថា “sabbāsamāvuso”។ បុគ្គលនោះ រមែងប្រាថ្នាដើម្បីធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយ (សម្រេចរូបជា) kātave icchati ឬ kātumicchati។

กาเทสาภาเว [Pg.391] ‘‘ตุํตุนตพฺเพสุ วา’’ติ รการสฺส ตตฺตํ. กตฺตุํ กาเมตีติ กตฺตุกาโม, อภิสงฺขริตุมากงฺขติ. ตถา สทฺธมฺมํ โสตเว, โสตุํ, สุณิตุํ วา ปตฺเถติ. เอวํ อนุภวิตุํ, ปจิตุํ, คนฺตุํ, คมิตุํ, ขนฺตุํ, ขนิตุํ, หนฺตุํ, หนิตุํ, มนฺตุํ, มนิตุํ, หริตุํ, อนุสฺสริตุมิจฺฉติ, เอตฺถ อิการยุตฺตตมฺหิ ‘‘นมกราน’’มิจฺจาทินา ปฏิสิทฺธตฺตา น ธาตฺวนฺตโลโป.

កាលបើមិនមានការអាទេសជា កា ទេ រមែងមានការអាទេស រ-អក្សរ ជា ត-អក្សរ ដោយសូត្រថា “tuṃtunatabbesu vā”។ វិគ្រោះថា kattuṃ kāmeti (បុគ្គលណាប្រាថ្នាដើម្បីធ្វើ) សម្រេចរូបជា kattukāmo (បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាដើម្បីធ្វើ), abhisaṅkharitumākaṅkhati (រមែងប្រាថ្នាដើម្បីតាក់តែង)។ ដូចគ្នាដែរ រមែងប្រាថ្នាដើម្បីស្តាប់នូវព្រះសទ្ធម៌ (សម្រេចរូបជា) sotave, sotuṃ ឬ suṇituṃ pattheti។ ដូចគ្នាដែរ រមែងប្រាថ្នាដើម្បីទទួល (anubhavituṃ), ដើម្បីស្លដំ (pacituṃ), ដើម្បីទៅ (gantuṃ, gamituṃ), ដើម្បីអត់ធន់ (khantuṃ, khanituṃ), ដើម្បីសម្លាប់ (hantuṃ, hanituṃ), ដើម្បីដឹង (mantuṃ, manituṃ), ដើម្បីនាំទៅ (harituṃ), ដើម្បីរលឹកតាម (anussaritumicchati), ក្នុងទីនេះ កាលបើមានការផ្សំដោយ ឥ-ការៈ ព្រោះការហាមឃាត់ដោយសូត្រជាដើមថា “namakarānaṃ” ទើបមិនមានការលុបទីបំផុតធាតុ។

ตถา ตุทพฺยถเน, ตุทิตุํ, ปวิสิตุํ, อุทฺทิสิภุํ, โหตุํ, สยิภุํ, เนตุํ, ชุโหตุํ, ปชหิตุํ, ปหาตุํ, ทาตุํ. โรทฺธุํ, รุนฺธิตุํ, ตุํตุนาทีสุปิ โยควิภาเคน กตฺตริ วิกรณปฺปจฺจยา, สรโลปาทิ จ. โภตฺตุํ, ภุญฺชิตุํ, เฉตฺตุํ, ฉินฺทิตุํ. สิพฺพิตุํ, โพทฺธุํ, พุชฺฌิตุํ. ชายิตุํ, ชนิตุํ. ปตฺตุํ, ปาปุณิตุํ. เชตุํ, ชินิตุํ, เกตุํ, กิณิตุํ, วินิจฺเฉตุํ, วินิจฺฉินิตุํ, ญาตุํ, ชานิตุํ, คเหตุํ, คณฺหิตุํ. โจเรตุํ, โจรยิตุํ, ปาเลตุํ, ปาลยิตุํ.

ដូចគ្នាដែរ ទុទ ធាតុ ក្នុងអត្ថចាក់ដោត, (សម្រេចរូបជា) tudituṃ, pavisituṃ (ដើម្បីចូលទៅ), uddisibhuṃ (ដើម្បីឧទ្ទិស), hotuṃ (ដើម្បីមាន/ដើម្បីជា), sayibhuṃ (ដើម្បីដេក), netuṃ (ដើម្បីនាំទៅ), juhotuṃ (ដើម្បីបូជា), pajahituṃ, pahātuṃ (ដើម្បីលះបង់), dātuṃ (ដើម្បីឲ្យ)។ roddhuṃ, rundhituṃ (ដើម្បីឃាត់ខាំង), សូម្បីក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយមាន តុំ និង តុន ជាដើម ក៏មានការចុះវិករណបច្ច័យក្នុងកត្តុអត្ថ ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) និងការលុបស្រៈជាដើម។ bhottuṃ, bhuñjituṃ (ដើម្បីបរិភោគ), chettuṃ, chindituṃ (ដើម្បីកាត់)។ sibbituṃ (ដើម្បីដេរ), boddhuṃ, bujjhituṃ (ដើម្បីដឹង)។ jāyituṃ, janituṃ (ដើម្បីកើត)។ pattuṃ, pāpuṇituṃ (ដើម្បីដល់)។ jetuṃ, jinituṃ (ដើម្បីឈ្នះ), ketuṃ, kiṇituṃ (ដើម្បីទិញ), vinicchetuṃ, vinicchinituṃ (ដើម្បីវិនិច្ឆ័យ), ñātuṃ, jānituṃ (ដើម្បីដឹង), gahetuṃ, gaṇhituṃ (ដើម្បីកាន់យក)។ coretvā, corayitvā (ដើម្បីលួច), pāletuṃ, pālayituṃ (ដើម្បីរក្សា)។

การิเต ภาเวตุํ, ภาวยิตุํ, กาเรตุํ, การยิตุํ, การาเปตุํ, การาปยิตุมิจฺฉติ อิจฺจาทิ.

ក្នុងការិតបច្ច័យ សម្រេចរូបជា bhāvetuṃ, bhāvayituṃ (ដើម្បីញ៉ាំង...ឲ្យចម្រើន), kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayitumicchati (រមែងប្រាថ្នាដើម្បីញ៉ាំង...ឲ្យធ្វើ) ជាដើម។

‘‘ตเวตุํ วา’’ติ โยควิภาเคน กฺริยตฺถกฺริยายญฺจ คมฺมมานายํ ตุํปจฺจโย. ยถา – สุพุทฺธุํ วกฺขามิ, โภตฺตุํ วชติ, โภชนาย วชตีติ อตฺโถ. เอวํ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, คนฺตุมารภติ, คนฺตุํ ปโยชยติ, ทสฺเสตุมาห อิจฺจาทิ.

ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “tavetuṃ vā” កាលបើកិរិយាដែលមានអត្ថនោះ (កិរិយត្ថកិរិយា) ត្រូវគេដឹងច្បាស់ហើយ តុំបច្ច័យ រមែងចុះ។ ដូចជា subuddhuṃ vakkhāmi (ខ្ញុំនឹងពោលដើម្បីឲ្យដឹងច្បាស់), bhottuṃ vajati មានអត្ថថា bhojanāya vajati (រមែងទៅដើម្បីបរិភោគ)។ ដូចគ្នាដែរ daṭṭhuṃ gacchati (រមែងទៅដើម្បីមើល), gantumārabhati (រមែងផ្តើមដើម្បីទៅ), gantuṃ payojayati (រមែងប្រកបដើម្បីទៅ), dassetumāha (បានពោលដើម្បីបង្ហាញ) ជាដើម។

‘‘ตุ’’มิติ วตฺตเต.

បទថា “tuṃ” រមែងតាមទៅ។

๖๓๘. อรหสกฺกาทีสุ จ.

៦៣៨. សូត្រថា Arahasakkādīsu ca (តុំបច្ច័យ រមែងចុះពីធាតុទាំងពួង ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន អរហៈ និង សក្កៈ ជាដើមផង)។

อรหสกฺกภพฺพานุจฺฉวิกานุรูปอิจฺเจวมาทีสฺวตฺเถสุ ปยุชฺชมาเนสุ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน กาลสมยเวลาทีสุปิ. นินฺท ครหายํ, โก ตํ นินฺทิตุมรหติ[Pg.392], ราชา อรหสิ ภวิตุํ, อรโห ภวํ วตฺตุํ. สกฺกา เชตุํ ธเนน วา, สกฺกา ลทฺธุํ, กาตุํ สกฺขิสฺสติ. ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ, อภพฺโพ กาตุํ. อนุจฺฉวิโก ภวํ ทานํ ปฏิคฺคเหตุํ. อิทํ กาตุํ อนุรูปํ. ทานํ ทาตุํ ยุตฺตํ, ทาตุํ วตฺตุญฺจ ลภติ, เอวํ วฏฺฏติ ภาสิตุํ, ฉินฺทิตุํ น จ กปฺปติ อิจฺจาทิ. ตถา กาโล ภุญฺชิตุํ, สมโย ภุญฺชิตุํ, เวลา ภุญฺชิตุํ.

កាលបើអត្ថទាំងឡាយមាន អរហៈ, សក្កៈ, ភព្វៈ, អនុច្ឆវិកៈ និង អនុរូប ជាដើម ត្រូវគេប្រើប្រាស់ហើយ តុំបច្ច័យ រមែងចុះពីធាតុទាំងពួង, ដោយ ច-សព្ទ រមែងចុះសូម្បីក្នុងអត្ថទាំងឡាយមាន កាល, សម័យ និង វេលា ជាដើម។ និន្ទ ធាតុ ក្នុងអត្ថតិះដៀល, ko taṃ ninditumarahati (នរណាគួរដើម្បីតិះដៀលនូវបុគ្គលនោះ), rājā arahasi bhavituṃ (ព្រះរាជាគួរដើម្បីជា), araho bhavaṃ vattuṃ (លោកគួរដើម្បីពោល)។ sakkā jetuṃ dhanena vā (បុគ្គលអាចដើម្បីឈ្នះដោយទ្រព្យខ្លះ), sakkā laddhuṃ (អាចដើម្បីបាន), kātuṃ sakkhissati (នឹងអាចដើម្បីធ្វើ)។ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ (ជាបុគ្គលគួរដើម្បីចុះកាន់សម្មត្តនិយាម), abhabbo kātuṃ (ជាបុគ្គលមិនគួរដើម្បីធ្វើ)។ anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ (លោកសមគួរដើម្បីទទួលយកនូវទាន)។ idaṃ kātuṃ anurūpaṃ (ការនេះសមគួរដើម្បីធ្វើ)។ dānaṃ dātuṃ yuttaṃ (គួរដើម្បីឲ្យនូវទាន), dātuṃ vattuñca labhati (រមែងបានដើម្បីឲ្យនិងដើម្បីពោល), ដូចគ្នាដែរ vaṭṭati bhāsituṃ (គួរដើម្បីពោល), chindituṃ na ca kappati (មិនគួរដើម្បីកាត់ឡើយ) ជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ kālo bhuñjituṃ (ជាកាលដើម្បីបរិភោគ), samayo bhuñjituṃ (ជាសម័យដើម្បីបរិភោគ), velā bhuñjituṃ (ជាវេលាដើម្បីបរិភោគ)។

‘‘ตุ’’มิติ วตฺตเต.

បទថា “tuṃ” រមែងតាមទៅ។

๖๓๙. ปตฺตวจเน อลมตฺเถสุ จ.

៦៣៩. សូត្រថា Pattavacane alamatthesu ca (តុំបច្ច័យ រមែងចុះពីធាតុទាំងពួង ក្នុងអត្ថនៃពាក្យដល់ព្រម និងក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានអត្ថស្មើដោយ អលំ សព្ទផង)។

อลมตฺเถสุ ปตฺตวจเน สติ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ, อลํสทฺทสฺส อตฺถา อลมตฺถา ภูสนปริยตฺตินิวารณา, เตสุ อลมตฺเถสุ. ปตฺตสฺส วจนํ ปตฺตวจนํ, อลเมว ทานานิ ทาตุํ, อลเมว ปุญฺญานิ กาตุํ, สมฺปตฺตเมว ปริยตฺตเมวาติ อตฺโถ.

កាលបើមានពាក្យដល់ព្រម ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានអត្ថស្មើដោយ អលំ សព្ទ តុំបច្ច័យ រមែងចុះពីធាតុទាំងពួង, អត្ថទាំងឡាយរបស់ អលំ សព្ទ គឺការតាក់តែង (ភូសនៈ) ការគ្រប់គ្រាន់ (បរិយត្តិ) និងការឃាត់ខាំង (និវារណៈ) ឈ្មោះថា អលមត្ថៈ, ក្នុងអលមត្ថៈទាំងនោះ។ ពាក្យពោលនូវការដល់ព្រម ឈ្មោះថា បត្តវចនៈ, វិគ្រោះថា alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ មានអត្ថថា ដល់ព្រមហើយ ឬគ្រប់គ្រាន់ហើយ ដើម្បីឲ្យនូវទានទាំងឡាយ ដើម្បីធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយ។

กตฺวา กมฺมํ อคจฺฉิ, คจฺฉติ, คจฺฉิสฺสตีติ วา อตฺเถ –

ក្នុងអត្ថថា katvā kammaṃ agacchi, gacchati, gacchissatī vā (បុគ្គលធ្វើហើយនូវការងារ បានទៅហើយ ឬរមែងទៅ ឬនឹងទៅ) –

๖๔๐. ปุพฺพกาเลกกตฺตุกานํ ตุน ตฺวาน ตฺวา วา.

៦៤០. សូត្រថា Pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā (តុន, ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យទាំងឡាយ រមែងចុះខ្លះ ពីធាតុទាំងឡាយដែលមានកត្តុជាមួយគ្នា ក្នុងកាលមុន)។

ปุพฺพกาโลติ ปุพฺพกฺริยา, เอโก กตฺตา เยสํ เต เอกกตฺตุกา, เตสํ เอกกตฺตุกานํ สมานกตฺตุกานํ ธาตูนมนฺตเร ปุพฺพกาเล วตฺตมานธาตุมฺหา ตุน ตฺวาน ตฺวาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

បទថា បុព្វកាលោ គឺកិរិយាក្នុងកាលមុន, ធាតុទាំងឡាយណា មានកត្តុតែមួយ ធាតុទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ឯកកត្តុកៈ, ក្នុងចំណោមធាតុទាំងឡាយដែលមានកត្តុជាមួយគ្នាទាំងនោះ បច្ច័យទាំងឡាយគឺ តុន, ត្វាន និង ត្វា ទាំងនេះ រមែងចុះខ្លះ ពីធាតុដែលមានក្នុងកាលមុន។

วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา ตุนปฺปจฺจโย กตฺถจิเยว ภวติ. เต จ กิตสญฺญตฺตา, ‘‘เอกกตฺตุกาน’’นฺติ วุตฺตตฺตา จ กตฺตริเยว ภวนฺติ. ตุเน ‘‘ตเวตุนาทีสุ กา’’ติ กาเทโส, นิปาตตฺตา สิโลโป. โส กาตุน กมฺมํ คจฺฉติ, อกาตุน ปุญฺญํ กิลมิสฺสนฺติ สตฺตา.

ព្រោះ វ៉ា-សព្ទ មានការចែកជាវិភាសាដែលកំណត់ទុក (វវត្ថិតវិភាសា) តុនបច្ច័យ ទើបចុះក្នុងទីខ្លះប៉ុណ្ណោះ។ ហើយបច្ច័យទាំងនោះ ព្រោះមានឈ្មោះថាកិតៈ និងព្រោះពោលទុកថា “ekakattukānaṃ” ទើបចុះក្នុងកត្តុអត្ថប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុង តុន បច្ច័យ មានការអាទេសជា កា ដោយសូត្រថា “tavetunādīsu kā” និងលុប សិ វិភត្តិ ព្រោះភាពជាសព្ទនិបាត។ បុគ្គលនោះ ធ្វើហើយនូវការងារ រមែងទៅ (សម្រេចរូបជា) kātuna kammaṃ gacchati, សត្វទាំងឡាយ មិនធ្វើហើយនូវបុណ្យ នឹងលំបាក (សម្រេចរូបជា) akātuna puññaṃ kilamissanti sattā។

ตฺวานตฺวาสุ [Pg.393] ‘‘รกาโร จา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, กมฺมํ กตฺวาน ภทฺรกํ, ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคํ คจฺฉติ, อภิสงฺขริตฺวา, กริตฺวา. ตถา สิพฺพิตฺวา, ชายิตฺวา, ชนิตฺวา, ธมฺมํ สุตฺวา, สุตฺวาน ธมฺมํ โมทติ, สุณิตฺวา, ปตฺวา, ปาปุณิตฺวา. กิณิตฺวา, เชตฺวา, ชินิตฺวา, ชิตฺวา. โจเรตฺวา, โจรยิตฺวา, ปูเชตฺวา, ปูชยิตฺวา. ตถา เมตฺตํ ภาเวตฺวา, ภาวยิตฺวา, วิหารํ กาเรตฺวา, การยิตฺวา, การาเปตฺวา, การาปยิตฺวา สคฺคํ คมิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

ក្នុង ត្វាន និង ត្វា បច្ច័យទាំងឡាយ មានការលុបទីបំផុតធាតុ ដោយសូត្រថា “rakāro cā” (សម្រេចរូបជា) kammaṃ katvāna bhadrakaṃ (ធ្វើហើយនូវការងារដ៏ចម្រើន), dānādīni puññāni katvā saggaṃ gacchati (ធ្វើហើយនូវបុណ្យទាំងឡាយមានទានជាដើម រមែងទៅកាន់ឋានសួគ៌), abhisaṅkharitvā, karitvā (ធ្វើហើយ/តាក់តែងហើយ)។ ដូចគ្នាដែរ sibbitvā (ដេរហើយ), jāyitvā, janitvā (កើតហើយ), dhammaṃ sutvā, sutvāna dhammaṃ modati (ស្តាប់ហើយនូវធម៌ រមែងរីករាយ), suṇitvā (ស្តាប់ហើយ), patvā, pāpuṇitvā (ដល់ហើយ)។ kiṇitvā (ទិញហើយ), jetvā, jinitvā, jitvā (ឈ្នះហើយ)។ coretvā, corayitvā (លួចហើយ), pūjetvā, pūjayitvā (បូជាហើយ)។ ដូចគ្នាដែរ ចម្រើនហើយនូវមេត្តា (mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā), ញ៉ាំងវិហារឲ្យធ្វើហើយ (vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kārāpayitvā) នឹងទៅកាន់ឋានសួគ៌ ជាដើម។

ปุพฺพกาเลติ กิมตฺถํ? ปฐติ, ปจติ. เอกกตฺตุกานนฺติ กึ? ภุตฺเต เทวทตฺเต ยญฺญทตฺโต วชติ.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា “pubbakāle” (ក្នុងកាលមុន)? ដើម្បីឃាត់ខាំងរូបដូចជា paṭhati, pacati (រមែងរៀន រមែងស្លដំ - កិរិយាកើតក្នុងកាលជាមួយគ្នា)។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា “ekakattukānaṃ” (មានកត្តុជាមួយគ្នា)? ដើម្បីឃាត់ខាំងរូបដូចជា bhutte devadatte yaññadatto vajati (កាលបើទេវទត្តបរិភោគហើយ យញ្ញទត្តរមែងទៅ - កត្តុផ្សេងគ្នា)។

‘‘อปตฺวาน นทึ ปพฺพโต, อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที’’ติอาทีสุ ปน สพฺพตฺถ ‘‘ภวตี’’ติ สมฺพนฺธโต เอกกตฺตุกตา, ปุพฺพกาลตา จ คมฺยเต.

ចំណែកក្នុងឧទាហរណ៍ទាំងឡាយមាន “apatvāna nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī” ជាដើម ភាពជាកត្តុតែមួយ និងភាពជាកាលមុន រមែងត្រូវគេដឹងច្បាស់ ព្រោះការទាក់ទងនឹងបទថា “bhavati” ក្នុងទីទាំងពួង។

‘‘วา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “vā” រមែងតាមទៅ។

๖๔๑. สพฺเพหิ ตุนาทีนํ โย.

៦៤១. សូត្រថា Sabbehi tunādīnaṃ yo (អាទេស តុន បច្ច័យជាដើម ជា យ ខ្លះ ពីធាតុទាំងពួង)។

สพฺเพหิ โสปสคฺคานุปสคฺเคหิ ธาตูหิ ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ ยสทฺทาเทโส โหติ วา. วนฺท อภิวนฺทเน อภิปุพฺโพ, ตฺวาปจฺจยสฺส โย, อิการาคโม จ, อภิวนฺทิย ภาสิสฺสํ, อภิวนฺทิตฺวา, วนฺทิย, วนฺทิตฺวา. ตถา อภิภุยฺย, ทฺวิตฺตรสฺสตฺตานิ, อภิภวิตฺวา, อภิโภตฺวา.

អាទេសជា យ-សព្ទ នៃបច្ច័យទាំងឡាយមាន តុន ជាដើម ដែលនៅខាងចុងពីធាតុទាំងពួង ទោះបីមានឧបសគ្គក្តី មិនមានឧបសគ្គក្តី រមែងមានខ្លះ។ វន្ទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថ្វាយបង្គំ មាន អភិ ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, អាទេស ត្វា បច្ច័យ ជា យ និងចុះ ឥ អាគម, (សម្រេចរូបជា) abhivandiya bhāsissaṃ (ខ្ញុំថ្វាយបង្គំហើយនឹងពោល), abhivanditvā, vandiya, vanditvā។ ដូចគ្នាដែរ abhibhuyya (គ្របសង្កត់ហើយ - មានការធ្វើទ្វេភាវៈនិងធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី), abhibhavitvā, abhibhotvā។

สิ เสวายํ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อิการสฺส อาตฺตํ, นิสฺสาย, นิสฺสิตฺวา.

សិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេវនៈ (ការសេពគប់, ការអាស្រ័យ) មានការផ្លាស់ ឥការ ជា អាការ ដោយសូត្រជាដើមថា “ក្វចិ ធាតុ” សម្រេចរូបជា និស្សាយ, និស្សិត្វា (អាស្រ័យហើយ)។

ภช เสวายํ, ‘‘ตถา กตฺตริ จา’’ติ ปุพฺพรูปตฺตํ, วิภชฺช, วิภชิย, วิภชิตฺวา.

ភជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សេវនៈ (ការសេពគប់, ការបែងចែក) មានការធ្វើឲ្យមានរូបដូចតួដើម (បុព្វរូប) ដោយសូត្រថា “តថា កត្តរិ ច” សម្រេចរូបជា វិភជ្ជ, វិភជិយ, វិភជិត្វា (បែងចែកហើយ)។

ทิส [Pg.394] อติสชฺชเน, อุทฺทิสฺส, อุทฺทิสิย, อุทฺทิสิตฺวา. ปวิสฺส, ปวิสิย, ปวิสิตฺวา.

ទិស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អតិសជ្ជនៈ (ការលះបង់, ការសំដៅយក) សម្រេចរូបជា ឧទ្ទិស្ស, ឧទ្ទិសិយ, ឧទ្ទិសិត្វា (សំដៅហើយ, ឧទ្ទិសហើយ)។ បវិស្ស, បវិសិយ, បវិសិត្វា (ចូលទៅហើយ)។

นี ปาปุณเน, อุปนีย, อุปเนตฺวา. อติเสยฺย, อติสยิตฺวา. โอหาย, โอหิตฺวา, ชหิตฺวา, หิตฺวา. อาทาย, อาทิยิตฺวา, ‘‘ทิวาทิโต โย’’ติ ยปฺปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตสฺสิกาโร จ, ทตฺวา, ทตฺวาน. ปิธาย, ปิทหิตฺวา. ภุญฺชิย, ภุญฺชิตฺวา, โภตฺวา. วิเจยฺย, วิจินิตฺวา. วิญฺญาย, วิชานิตฺวา, ญตฺวา.

នី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាបុណនៈ (ការដល់, ការនាំទៅ) សម្រេចរូបជា ឧបនីយ, ឧបនេត្វា (នាំចូលទៅជិតហើយ)។ អតិសេយ្យ, អតិសយិត្វា (កន្លងហួសហើយ, ដេកលើសហើយ)។ ឱហាយ, ឱហិត្វា, ជហិត្វា, ហិត្វា (លះបង់ហើយ)។ អាទាយ, អាទិយិត្វា (កាន់យកហើយ) មាន យ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ទិវាទិតោ យោ” និងមានការធ្វើស្រៈខាងចុងធាតុឲ្យជា ឥការ ដោយសូត្រជាដើមថា “ក្វចិ ធាតុ”។ ទត្វា, ទត្វាន (ឲ្យហើយ)។ បិធាយ, បិទហិត្វា (បិទហើយ)។ ភុញ្ជិយ, ភុញ្ជិត្វា, ភោត្វា (បរិភោគហើយ)។ វិចេយ្យ, វិចិនិត្វា (ជ្រើសរើសហើយ, ពិចារណាហើយ)។ វិញ្ញាយ, វិជានិត្វា, ញត្វា (ដឹងច្បាស់ហើយ, ដឹងហើយ)។

‘‘ยถาคมํ, ตุนาทีสู’’ติ จ วตฺตเต.

បទថា “យថាកមំ” និងបទថា “តុនាទីសុ” តែងអណ្តែតទៅ (តាមទៅ)។

๖๔๒. ทธนฺตโต โย กฺวจิ.

៦៤២. សូត្រថា “ទធន្តតោ យោ ក្វចិ”។ (ក្រោយពីធាតុដែលមាន ទការ និង ធការ ជាទីបំផុត តែងមាន យ បច្ច័យ ខ្លះ)។

ทการธการนฺเตหิ ธาตูหิ ยถาคมํ ยการาคโม โหติ กฺวจิ ตุนาทีสุ ปจฺจเยสุ. ยวโต ทการสฺส ชกาโร, สมาปชฺชิตฺวา, อุปฺปชฺชิตฺวา, ภิชฺชิตฺวา, ฉิชฺชิตฺวา คโต. พุธ อวคมเน, ‘‘ตถา กตฺตริ จา’’ติ สขาตฺวนฺตสฺส ยการสฺส จวคฺโค, พุชฺฌิย, พุชฺฌิตฺวา. วิรชฺฌิย, วิรชฺฌิตฺวา. รุนฺธิย, รุนฺธิตฺวา.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ទការ និង ធការ ជាទីបំផុត តែងមាន យការាគម តាមសមគួរ ក្នុងព្រះសូត្រខ្លះ កាលបើមាន តុនាទិបច្ច័យ។ ព្រោះមាន យការាគម ផ្លាស់ ទការ ទៅជា ជការ សម្រេចរូបជា សមាបជ្ជិត្វា (ចូលសមាបត្តិហើយ), ឧប្បជ្ជិត្វា (កើតឡើងហើយ), ភិជ្ជិត្វា (ធ្លាយហើយ), ឆិជ្ជិត្វា គតោ (ដាច់ទៅហើយ)។ ពុធ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អវគមនៈ (ការដឹង) មានការផ្លាស់ ធការ ខាងចុងធាតុ ជាមួយ យការ ទៅជា វគ្គទី ២ (ចវគ្គ គឺ ជ្ឈ) ដោយសូត្រថា “តថា កត្តរិ ច” សម្រេចរូបជា ពុជ្ឈិយ, ពុជ្ឈិត្វា (ដឹងហើយ, ត្រាស់ដឹងហើយ)។ វិរជ្ឈិយ, វិរជ្ឈិត្វា (នឿយណាយហើយ)។ រុន្ធិយ, រុន្ធិត្វា (ឃាត់ហើយ, រាំងរាហើយ)។

‘‘ตุนาทีน’’นฺติ อธิกาโร, ‘‘วา’’ติ จ.

បទអធិការ (បទដែលត្រូវតាមទៅគ្រប់គ្រង) គឺ “តុនាទីនំ” និងបទថា “វា”។

๖๔๓. จนนฺเตหิ รจฺจํ.

៦៤៣. សូត្រថា “ចនន្តេហិ រច្ចំ”។ (ក្រោយពីធាតុដែលមាន ចការ និង នការ ជាទីបំផុត តែងមានការផ្លាស់ តុនាទិបច្ច័យ ទៅជា រច្ច ខ្លះ)។

จการนการนฺเตหิ ธาตูหิ ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ รจฺจาเทโส โหติ วา, ‘‘รจฺจ’’นฺติ โยควิภาเคน อญฺญสฺมาปิ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, ราทิโลโป. วิจ วิเวจเน วิปุพฺโพ, วิวิจฺจ, วิวิจฺจิตฺวา, ‘‘โย กฺวจี’’ติ โยควิภาเคน ยการาคโม.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន ចការ និង នការ ជាទីបំផុត តែងមានការផ្លាស់ តុនាទិបច្ច័យ ទាំងឡាយ ដែលនៅខាងចុង ទៅជា រច្ច ខ្លះ, ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា “រច្ចំ” ទោះបីជាក្រោយពីធាតុដទៃក៏មានការផ្លាស់ដែរ, វ៉ាសព្ទ ក្នុងសូត្រនេះ មានអត្ថជា វវត្ថិតវិភាសា (កំណត់យកខ្លះមិនយកខ្លះ), មានការលុប រការ ជាដើម។ វិច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វិវេចនៈ (ការស្ងាត់, ការវិនិច្ឆ័យ) មាន វិ ឧបសគ្គនៅខាងដើម សម្រេចរូបជា វិវិច្ច, វិវិច្ចិត្វា (ស្ងាត់ចាកហើយ) មាន យការាគម ដោយការបំបែកសូត្រថា “យោ ក្វចិ”។

ปว ปาเก, ปจฺจ, ปจฺจิย, ปจฺจิตฺวา. วิมุจฺจ, วิมุจฺจิตฺวา.

បច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាកៈ (ការចម្អិន) សម្រេចរូបជា បច្ច, បច្ចិយ, បច្ចិត្វា (ចម្អិនហើយ, ស្លហើយ)។ វិមុច្ច, វិមុច្ចិត្វា (រួចផុតហើយ)។

หน [Pg.395] หึสาคตีสุ, อาหจฺจ, อุปหจฺจ, อาหนฺตฺวา, อุปหนฺตฺวา.

ហន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហិង្សា (ការបៀតបៀន) និងគតិ (ការទៅ) សម្រេចរូបជា អាហច្ច, ឧបហច្ច, អាហន្ត្វា, ឧបហន្ត្វា (ប៉ះពាល់ហើយ, បៀតបៀនហើយ)។

วาติ กึ? อวมญฺญ, อวมญฺญิตฺวา, มนฺตฺวา, นฺยสฺสญกาโร.

ពាក្យថា “វា” មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីឃាត់ក្នុងរូបដទៃ ដូចជា អវមញ្ញ, អវមញ្ញិត្វា (មើលងាយហើយ), មន្ត្វា (គិតហើយ) មានការផ្លាស់ ន្យ ទៅជា ញការ។

อิ คติมฺหิ, โยควิภาเคน รจฺจาเทโส, ปฏิจฺจ, อเวจฺจ, อุเปจฺจ อุเปตฺวา. กร กรเณ, สกฺกจฺจ, อธิกิจฺจ, อิการาคโม, กริย.

ឥ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា គតិ (ការទៅ) មានការផ្លាស់ទៅជា រច្ច ដោយការបំបែកសូត្រ សម្រេចរូបជា បដិច្ច (អាស្រ័យហើយ), អវេច្ច (ដឹងច្បាស់ហើយ), ឧបេច្ច, ឧបេត្វា (ចូលទៅជិតហើយ)។ ករ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ករណៈ (ការធ្វើ) សម្រេចរូបជា សក្កច្ច (ដោយគោរព, ដោយផ្ចិតផ្ចង់), អធិកិច្ច (ផ្ដើមធ្វើហើយ, យោងទៅលើ) មាន ឥការាគម សម្រេចរូបជា ករិយ (ធ្វើហើយ)។

ทิส เปกฺขเณ –

ទិស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បេក្ខណៈ (ការមើល, ការឃើញ) -

๖๔๔. ทิสา สฺวานสฺวานฺตโลโป จ.

៦៤៤. សូត្រថា “ទិសា ស្វានស្វាន្តលោបោ ច”។ (ក្រោយពី ទិស ធាតុ តែងមានការផ្លាស់ តុនាទិបច្ច័យ ទៅជា ស្វាន និង ស្វា ខ្លះ និងលុបទីបំផុតធាតុផង)។

ทิสอิจฺเจตาย ธาตุยา ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ สฺวาน สฺวาอิจฺจาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ. ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ, จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา.

ក្រោយពី ទិស ធាតុនេះ តែងមានការផ្លាស់ តុនាទិបច្ច័យ ទាំងឡាយ ទៅជា ស្វាន និង ស្វា ខ្លះ និងលុបទីបំផុតរបស់ធាតុផង។ ឧទាហរណ៍៖ ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ (កាលបើគាត់បានឃើញហើយ សេចក្តីត្រិះរិះនេះក៏កើតមានឡើង), ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា (ឃើញរូបដោយភ្នែកហើយ)។

วาติ กึ? เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุํ, ทฏฺฐา. ปสฺสิย, ปสฺสิตุน, ปสฺสิตฺวา.

ពាក្យថា “វា” មានប្រយោជន៍អ្វី? ដើម្បីសម្រេចរូបដទៃ ដូចជា នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុំ (ដើម្បីឃើញនូវនេក្ខម្មៈ), ទដ្ឋា (ឃើញហើយ)។ បស្សិយ, បស្សិតុន, បស្សិត្វា (ឃើញហើយ)។

อนฺตคฺคหณํ อนฺตโลปคฺคหณญฺจานุวตฺตเต.

បទថា “អន្តគ្គហណំ” (ការកាន់យកនូវទីបំផុត) និងបទថា “អន្តលោបគ្គហណំ” (ការកាន់យកនូវការលុបទីបំផុត) តែងអណ្តែតទៅ (តាមទៅ)។

๖๔๕. ม ห ท เภหิ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธา จ.

៦៤៥. សូត្រថា “ម ហ ទ ភេហិ ម្ម យ្ហ ជ្ជ ព្ភ ទ្ធា ច”។ (ក្រោយពីធាតុដែលមាន មការ, ហការ, ទការ និង ភការ ជាទីបំផុត តែងមានការផ្លាស់ តុនាទិបច្ច័យ ទៅជា ម្ម, យ្ហ, ជ្ជ, ព្ភ, ទ្ធា តាមលំដាប់ខ្លះ និងលុបទីបំផុតរបស់ធាតុផង)។

ม ห ท ภอิจฺเจวมนฺเตหิ ธาตูหิ ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ ยถากฺกมํ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตโลโป จ. มการนฺเตหิ ตาว อาคมฺม, อาคนฺตฺวา. กมุ ปทวิกฺเขเป, โอกฺกมฺม, โอกฺกมิตฺวา, นิกฺขมฺม, นิกฺขมิตฺวา, อภิรมฺม, อภิรมิตฺวา.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយដែលមាន មការ, ហការ, ទការ និង ភការ ជាទីបំផុត តែងមានការផ្លាស់ តុនាទិបច្ច័យ ទាំងឡាយ ទៅជា ម្ម, យ្ហ, ជ្ជ, ព្ភ, ទ្ធា តាមលំដាប់ខ្លះ និងលុបទីបំផុតរបស់ធាតុផង។ ក្នុងបណ្តាធាតុទាំងនោះ ក្រោយពីធាតុដែលមាន មការ ជាទីបំផុត មុនដំបូង សម្រេចរូបជា អាគម្ម, អាគន្ត្វា (មកដល់ហើយ)។ កមុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បទវិក្ខេបៈ (ការឈានជើង, ការដើរ) សម្រេចរូបជា ឱក្កម្ម, ឱក្កមិត្វា (ឈានចុះហើយ, ចូលទៅហើយ), និក្ខម្ម, និក្ខមិត្វា (ចេញទៅហើយ), អភិរម្ម, អភិរមិត្វា (ត្រេកអរក្រៃលែងហើយ)។

หการนฺเตหิ ปคฺคยฺห, ปคฺคณฺหิตฺวา, ปคฺคเหตฺวา. มุห เวจิตฺเต, สมฺมุยฺห, สมฺมุยฺหิตฺวา, ยการาคโม, อารุยฺห, อารุหิตฺวา, โอคยฺห, โอคเหตฺวา.

ក្រោយពីធាតុដែលមាន ហការ ជាទីបំផុត សម្រេចរូបជា បគ្គយ្ហ, បគ្គណ្ហិត្វា, បគ្គហេត្វា (ផ្គងឡើងហើយ, លើកតម្កើងហើយ)។ មុហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វេចិត្តៈ (សេចក្តីវង្វេង, ភាពប្លែកនៃចិត្ត) សម្រេចរូបជា សម្មុយ្ហ, សម្មុយ្ហិត្វា (វង្វេងសប់ហើយ) មាន យការាគម សម្រេចរូបជា អារុយ្ហ, អារុហិត្វា (ឡើងហើយ), ឱគយ្ហ, ឱគហេត្វា (ចុះស៊ប់ហើយ, ជ្រមុជចុះហើយ)។

ทการนฺเตหิ [Pg.396] อุปฺปชฺช, อุปฺปชฺชิตฺวา, ปมชฺช, ปมชฺชิตฺวา, อุปสมฺปชฺช, อุปสมฺปชฺชิตฺวา. ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, อจฺฉิชฺช, ฉิชฺช, ฉิชฺชิตฺวา, ฉินฺทิย, ฉินฺทิตฺวา, เฉตฺวา.

ក្រោយពីធាតុដែលមាន ទការ ជាទីបំផុត សម្រេចរូបជា ឧប្បជ្ជ, ឧប្បជ្ជិត្វា (កើតឡើងហើយ), បមជ្ជ, បមជ្ជិត្វា (ប្រមាទហើយ), ឧបសម្បជ្ជ, ឧបសម្បជ្ជិត្វា (ចូលកាន់, ឧបសម្បជ្ជាហើយ)។ ឆិទិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្វិធាករណៈ (ការធ្វើជាពីរចំណែក, ការកាត់ដាច់) សម្រេចរូបជា អច្ឆិជ្ជ, ឆិជ្ជ, ឆិជ្ជិត្វា, ឆិន្ទិយ, ឆិន្ទិត្វា, ឆេត្វា (កាត់ដាច់ហើយ)។

ภการนฺเตหิ รภ ราภสฺเส, อารพฺภ กเถสิ, อารทฺธา, อารภิตฺวา. ลภ ลาเภ, อุปลพฺภ, อุปลทฺธา, สทฺธํ ปฏิลภิตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺติ อิจฺจาทิ.

ក្រោយពីធាតុដែលមាន ភការ ជាទីបំផុត ដូចជា រភ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាភស្សៈ (ការប្រឹងប្រែង, ការផ្តើម) សម្រេចរូបជា អារព្ភ កថេសិ (ផ្តើមនិយាយហើយ, សំដៅនិយាយហើយ), អារទ្ធា, អារភិត្វា (ប្រារព្ធហើយ, ផ្តើមហើយ)។ លភ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា លាភៈ (ការបាន) សម្រេចរូបជា ឧបលព្ភ, ឧបលទ្ធា, សទ្ធំ បដិលភិត្វា បុញ្ញានិ ករោន្តិ (បានចំពោះនូវសទ្ធាហើយ តែងធ្វើនូវបុណ្យទាំងឡាយ) ជាដើម។

ตเวตุนาทิปฺปจฺจยนฺตนโย.

នេះជាវិធីនៃបច្ច័យមាន តវេ និង តុនាទិបច្ច័យ ជាទីបំផុត។

วตฺตมานกาลิกมานนฺตปฺปจฺจยนฺตนย

វិធីនៃបច្ច័យមាន ម៉ាន និង អន្តបច្ច័យ ជាទីបំផុត ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។

๖๔๖. วตฺตมาเน มานนฺตา.

៦៤៦. សូត្រថា “វត្តមានេ មានន្តា”។ (កាលបើបច្ចុប្បន្នកាលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ តែងមាន ម៉ាន និង អន្តបច្ច័យ ខ្លះ)។

อารทฺโธ อปริสมตฺโต อตฺโถ วตฺตมาโน, ตสฺมึ วตฺตมาเน กาเล คมฺมมาเน สพฺพธาตูหิ มานอนฺตอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. เต จ กิตสญฺญตฺตา ‘‘กตฺตริ กิต’’ติ กตฺตริ ภวนฺติ.

សេចក្តីដែលផ្តើមហើយ តែមិនទាន់សម្រេចរួចរាល់ ឈ្មោះថា បច្ចុប្បន្ន, កាលបើបច្ចុប្បន្នកាលនោះដឹងបានហើយ តែងមានបច្ច័យទាំងឡាយគឺ ម៉ាន និង អន្ត ក្រោយពីធាតុទាំងពួង។ បច្ច័យទាំងនោះ ព្រោះមានឈ្មោះថា កិតៈ តែងចុះក្នុងអត្ថកត្តា (អ្នកធ្វើ) ដោយសូត្រថា “កត្តរិ កិត”។

อนฺตมานปฺปจฺจยานญฺเจตฺถ ‘‘ปรสมญฺญาปโยเค’’ติ ปรสมญฺญาวเสน ปรสฺสปทตฺตโนปทสญฺญตฺตา ตฺยาทีสุ วิย อนฺตมาเนสุ จ วิกรณปฺปจฺจยา ภวนฺติ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ កាលបើមាន អន្ត និង ម៉ានបច្ច័យ ព្រោះមានឈ្មោះថា បរស្សបទ និង អត្តនោបទ តាមសមគួរ ដោយសូត្រថា “បរសមញ្ញាបយោគេ” តែងមានវិករណបច្ច័យទាំងឡាយ ដូចជាក្នុង តិ វិភត្តិ ជាដើម ក្នុងកាលដែលមាន អន្ត និង ម៉ានបច្ច័យ នោះដែរ។

เตเนว มานปฺปจฺจโย ‘‘อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนี’’ติ ภาวกมฺเมสุปิ โหติ, ตสฺส จ ‘‘อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺต’’นฺติ กฺวจิ อนฺตปฺปจฺจยาเทโส จ.

ព្រោះហេតុនោះឯង ម៉ានបច្ច័យ តែងចុះក្នុងអត្ថភាវៈ និងកម្មផង ដោយសូត្រថា “អត្តនោបទានិ ភាវេ ច កម្មនិ” និងមានការផ្លាស់ ម៉ានបច្ច័យ នោះ ទៅជា អន្តបច្ច័យ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “អត្តនោបទានិ បរស្សបទត្តំ”។

คมุ, สปฺป คติมฺหิ, คจฺฉตีติ อตฺเถ อนฺตปฺปจฺจโย, ‘‘ภูวาทิโต อ’’อิติ อปฺปจฺจโย, ‘‘คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสู’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส จฺฉาเทโส, สรโลปาทิ, นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. คจฺฉนฺต สิ อิตีธ ‘‘วา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ’’ อิติ นฺตสฺส อมาเทโส.

គមុ, សប្ប ធាតុ ក្នុងអត្ថថា គតិ (ការទៅ) ក្នុងអត្ថថា គច្ឆតិ (កំពុងទៅ) មាន អន្តបច្ច័យ, មាន អ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ភូវាទិតោ អ”, មានការផ្លាស់ទីបំផុតរបស់ធាតុជា ច្ឆ ដោយសូត្រថា “គមិស្សន្តោ ច្ឆោ វា សព្វាសុ”, មានការលុបស្រៈជាដើម, កាលបើបានឈ្មោះថា នាម ហើយ តែងមានការចុះ សិ វិភត្តិ ជាដើម។ ក្នុងរូបថា គច្ឆន្ត + សិ នេះ កាលបើបទថា “វា” តែងអណ្តែតទៅ មានការផ្លាស់ ន្ត សព្ទ ទៅជា អំ ដោយសូត្រថា “សិម្ហិ គច្ឆន្តាទីនំ ន្តសទ្ទោ អំ”។

วาสทฺทสฺส [Pg.397] ววตฺถิภวิภาสตฺตา เอกาโรการปรสฺส น ภวติ, สรโลปาทิ, โส ปุริโส คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต คณฺหาติ, เสสํ คุณวนฺตุสมํ.

ព្រោះ វ៉ាសព្ទ មានអត្ថជា វវត្ថិតវិភាសា ការផ្លាស់នេះមិនមានឡើយ ក្នុងកាលដែលនៅខាងចុង ឯការ និង ឱការ, មានការលុបស្រៈជាដើម សម្រេចរូបជា សោ បុរិសោ គច្ឆំ, គច្ឆន្តោ គណ្ហាតិ (បុរសនោះ កាលកំពុងទៅ តែងកាន់យក), ផ្នែកដែលសេសសល់ ដូចជា គុណវន្តុសព្ទ។

อิตฺถิยํ ‘‘นทาทิโต วา อี’’ติ อีปจฺจโย, ‘‘เสเสสุ นฺตุวา’’ติ นฺตุพฺยปเทเส ‘‘วา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘นฺตุสฺส ตมีกาเร’’ติ ตกาเร สรโลปสิโลปา, สา กญฺญา คจฺฉตี, คจฺฉนฺตี อิจฺจาทิ อิตฺถิสมํ.

ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មាន ី បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “នទាទីតោ វា ី”, កាលបើបានឈ្មោះថា ន្តុ ដោយសូត្រថា “សេសេសុ ន្តុវា” មានបទថា “វា” ជាអធិការ មានការផ្លាស់ ន្តុ ទៅជា តការ ក្នុងកាលដែលមាន ីការ នៅខាងចុង ដោយសូត្រថា “ន្តុស្ស តមីការេ”, មានការលុបស្រៈ និងលុប សិ វិភត្តិ សម្រេចរូបជា សា កញ្ញា គច្ឆតី, គច្ឆន្តី (នាងកញ្ញានោះ កាលកំពុងទៅ) ជាដើម ដូចជា ឥត្ថីសព្ទ។

นปุํสเก ปุเร วิย นฺตสฺส อมาเทโส, ตํ จิตฺตํ คจฺฉํ, คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตานิ อิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.

ក្នុងនបុំសកលិង្គ មានការផ្លាស់ ន្ត ទៅជា អំ ដូចមុនដែរ សម្រេចរូបជា តំ ចិត្តំ គច្ឆំ, គច្ឆន្តំ, គច្ឆន្តានិ (ចិត្តនោះ កាលកំពុងទៅ) ជាដើម ដូចជា បុល្លិង្គ។

ตถา คจฺฉตีติ อตฺเถ มานปฺปจฺจโย, จฺฉาเทสาทิ จ, โส คจฺฉมาโน คณฺหาติ, เต คจฺฉมานา อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ. สา คจฺฉมานา, ตา คจฺฉมานาโย อิจฺจาทิ กญฺญาสทฺทสมํ. ตํ คจฺฉมานํ, ตานิ คจฺฉมานานิ อิจฺจาทิ จิตฺตสทฺทสมํ.

ដូចគ្នាដែរ ក្នុងអត្ថថា គច្ឆតិ មាន ម៉ានបច្ច័យ និងការផ្លាស់ជា ច្ឆ ជាដើម សម្រេចរូបជា សោ គច្ឆមានោ គណ្ហាតិ (គាត់ កាលកំពុងទៅ តែងកាន់យក), តេ គច្ឆមានា (ពួកគាត់ កាលកំពុងទៅ) ជាដើម ដូចជា បុរិសសព្ទ។ សា គច្ឆមានា, តា គច្ឆមានាយោ (នាងនោះ កាលកំពុងទៅ) ជាដើម ដូចជា កញ្ញាសព្ទ។ តំ គច្ឆមានំ, តានិ គច្ឆមានានិ (ចិត្តនោះ កាលកំពុងទៅ) ជាដើម ដូចជា ចិត្តសព្ទ។

คจฺฉียตีติ อตฺเถ ‘‘อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนี’’ติ กมฺมนิ มานปฺปจฺจโย, ‘‘ภาวกมฺเมสุ โย’’ติ ยปฺปจฺจโย, ‘‘อิวณฺณาคโม วา’’ติ อิการาคโม, จฺฉาเทโส, โส เตน คจฺฉิยมาโน, สา คจฺฉิยมานา, ตํ คจฺฉิยมานํ.

ក្នុងអត្ថថា គច្ឆីយតិ (កំពុងត្រូវគេទៅ) មាន ម៉ានបច្ច័យ ក្នុងកម្មអត្ថ ដោយសូត្រថា “អត្តនោបទានិ ភាវេ ច កម្មនិ”, មាន យ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ភាវកម្មេសុ យោ”, មាន ឥការាគម ដោយសូត្រថា “ឥវណ្ណាកមោ វា”, មានការផ្លាស់ជា ច្ឆ សម្រេចរូបជា សោ តេន គច្ឆិយមានោ (បុគ្គលនោះ ត្រូវបុគ្គលនោះកំពុងទៅរក), សា គច្ឆិយមានា, តំ គច្ឆិយមានំ។

จฺฉาเทสาภาเว ‘‘ปุพฺพรูปญฺจา’’ติ ยการสฺส มกาโร, ธมฺโม อธิคมฺมมาโน หิตาย ภวติ, อธิคมฺมมานา, อธิคมฺมมานํ.

កាលបើមិនមានការផ្លាស់ជា ច្ឆ ទេ មានការផ្លាស់ យការ ទៅជា មការ (គឺ ម្យ ទៅជា ម្ម) ដោយសូត្រថា “បុព្វរូបញ្ច” សម្រេចរូបជា ធម្មោ អធិគម្មមានោ ហិតាយ ភវតិ (ធម៌ដែលបុគ្គលកំពុងសម្រេច តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍), អធិគម្មមានា, អធិគម្មមានំ។

ตถา มห ปูชายํ, มหตีติ มหํ, มหนฺโต, มหตี, มหนฺตี, มหํ, มหนฺตํ, มหมาโน, มหมานา, มหมานํ. กมฺมนิ ‘‘ยมฺหิ ทาธามาฐาหาปา มห มถาทีนมี’’อิติ ธาตฺวนฺตสฺส อการสฺส อีกาโร, มหียมาโน, มหียมานา, มหียมานํ.

ដូចគ្នាដែរ មហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា (ការបូជា, ការគោរព) ក្នុងអត្ថថា មហតិ (កំពុងបូជា) សម្រេចរូបជា មហំ, មហន្តោ, មហតី, មហន្តី, មហំ, មហន្តំ, មហមានោ, មហមានា, មហមានំ។ ក្នុងកម្មអត្ថ មានការផ្លាស់ អការ ខាងចុងធាតុ ទៅជា ីការ ក្នុងកាលដែលមាន យការ នៅខាងចុង ដោយសូត្រថា “យម្ហិ ទាធាមាឋាហាបា មហ មថាទីនមី” សម្រេចរូបជា មហីយមានោ, មហីយមានា, មហីយមានំ (កំពុងត្រូវគេបូជា)។

เอวํ [Pg.398] จรตีติ จรํ, จรตี, จรนฺตี, จรนฺตํ, จรมาโน, จริยมาโน, ปจตีติ ปจํ, ปจตี, ปจนฺตี, ปจนฺตํ, ปจมาโน, ปจฺจมาโน, ‘‘ตสฺส จวคฺค’’อิจฺจาทินา จวคฺคตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ.

ដូចគ្នាដែរ ក្នុងអត្ថថា ចរតិ (កំពុងដើរទៅ) សម្រេចរូបជា ចរំ, ចរតី, ចរន្តី, ចរន្តំ, ចរមានោ, ចរិយមានោ។ ក្នុងអត្ថថា បចតិ (កំពុងស្ល) សម្រេចរូបជា បចំ, បចតី, បចន្តី, បចន្តំ, បចមានោ, បច្ចមានោ មានការផ្លាស់ជា ចវគ្គ និងការធ្វើទ្វេភាវៈ (តម្រួតតួ) ដោយសូត្រជាដើមថា “តស្ស ចវគ្គ”។

ภู สตฺตายํ, ภวตีติ อตฺเถ อนฺตปฺปจฺจโย, อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสาทิ, โส ภวํ, ภวนฺโต. อิตฺถิยํ อีปจฺจโย, ‘‘ภวโต โภโต’’ติ โภตาเทโส, โภตี, โภตี, โภติโย. นปุํสเก ภวํ, ภวนฺตํ, ภวนฺตานิ, อภิภวมาโน. ภาเว ภูยมานํ. กมฺมนิ อภิภูยมาโน.

ភូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សត្តា (ភាពមាន, ភាពជា) ក្នុងអត្ថថា ភវតិ (កំពុងមាន, កំពុងជា) មាន អន្តបច្ច័យ, មាន អ បច្ច័យ, មានការធ្វើវុទ្ធិ និងការផ្លាស់ជា អវ ជាដើម សម្រេចរូបជា សោ ភវំ, ភវន្តោ។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ មាន ី បច្ច័យ, មានការផ្លាស់ជា ភោត ដោយសូត្រថា “ភវតោ ភោតោ” សម្រេចរូបជា ភោតី, ភោតី, ភោតិយោ។ ក្នុងនបុំសកលិង្គ សម្រេចរូបជា ភវំ, ភវន្តំ, ភវន្តានិ, អភិភវមានោ (កំពុងគ្របសង្កត់)។ ក្នុងភាវអត្ថ សម្រេចរូបជា ភូយមានំ។ ក្នុងកម្មអត្ថ សម្រេចរូបជា អភិភូយមានោ (កំពុងត្រូវគេគ្របសង្កត់)។

ชร วโยหานิมฺหิ, ‘‘ชร มราน’’นฺติอาทินา ชีร ชียฺยาเทสา, ชีรตีติ ชีรํ, ชีรนฺตี, ชีรนฺตํ, ชีรมาโน, ชีรียมาโน, ชียํ, ชียนฺตี, ชียนฺตํ, ชียมาโน, ชียฺยมาโน.

ជរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វយោហានិ (ការសឹកហិននៃវ័យ, ការចាស់គ្រាំគ្រា) មានការផ្លាស់ជា ជីរ និង ជីយ្យ ជាដើម ដោយសូត្រជាដើមថា “ជរ មរានំ” ក្នុងអត្ថថា ជីរតិ (កំពុងចាស់) សម្រេចរូបជា ជីរំ, ជីរន្តី, ជីរន្តំ, ជីរមានោ, ជីរីយមានោ, ជីយំ, ជីយន្តី, ជីយន្តំ, ជីយមានោ, ជីយ្យមានោ។

มร ปาณจาเค, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา เอกสฺส ยการสฺส โลโป, มรตีติ มียํ, มียนฺตี, มียนฺตํ, มียมาโน, มียฺยมาโน, มรํ, มรนฺตี, มรนฺตํ, มรมาโน, มรียมาโน. ลภํ, ลภนฺตี, ลภนฺตํ, ลภมาโน, ลพฺภมาโน. วหํ, วหนฺตี, วหนฺตํ, วหมาโน, วุยฺหมาโน. ‘‘อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา’’ติ จฺฉาเทโส, อิจฺฉตีติ อิจฺฉํ, อิจฺฉนฺตี, อิจฺฉนฺตํ, อิจฺฉมาโน, อิจฺฉียมาโน, อิสฺสมาโน.

មរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាណចាគៈ (ការលះបង់ជីវិត, ការស្លាប់) មានការលុប យការ មួយតួ ដោយសូត្រជាដើមថា “ក្វចិ ធាតុ” ក្នុងអត្ថថា មរតិ (កំពុងស្លាប់) សម្រេចរូបជា មីយំ, មីយន្តី, មីយន្តំ, មីយមានោ, មីយ្យមានោ, មរំ, មរន្តី, មរន្តំ, មរមានោ, មរីយមានោ។ លភំ, លភន្តី, លភន្តំ, លភមានោ, លព្ភមានោ (កំពុងបាន)។ វហំ, វហន្តី, វហន្តំ, វហមានោ, វុយ្ហមានោ (កំពុងនាំទៅ)។ មានការផ្លាស់ជា ច្ឆ ដោយសូត្រថា “ឥសុយមូនមន្តោ ច្ឆោ វា” ក្នុងអត្ថថា ឥច្ឆតិ (កំពុងប្រាថ្នា) សម្រេចរូបជា ឥច្ឆំ, ឥច្ឆន្តី, ឥច្ឆន្តំ, ឥច្ឆមានោ, ឥច្ឆីយមានោ, ឥស្សមានោ។

‘‘ทิสสฺส ปสฺสทิสฺสทกฺขา วา’’ติ ปสฺส ทิสฺส ทกฺขาเทสา, ปสฺสตีติ ปสฺสํ, ปสฺสนฺตี, ปสฺสนฺตํ, ปสฺสมาโน, วิปสฺสียมาโน, ทิสฺสมาโน, ทิสฺสนฺโต, มานสฺส อนฺตาเทโส, ทิสฺสํ, ทิสฺสนฺตี, ทิสฺสนฺตํ, ทกฺขํ, ทกฺขนฺตี, ทกฺขนฺตํ, ทกฺขมาโน ทกฺขิยมาโน อิจฺจาทิ.

មានការផ្លាស់ជា បស្ស, ទិស្ស, ទក្ខ ខ្លះ ដោយសូត្រថា “ទិសស្ស បស្សទិស្សទក្ខា វា” ក្នុងអត្ថថា បស្សតិ (កំពុងមើល) សម្រេចរូបជា បស្សំ, បស្សន្តី, បស្សន្តំ, បស្សមានោ, វិបស្សីយមានោ, ទិស្សមានោ, ទិស្សន្តោ (មានការផ្លាស់ ម៉ាន ទៅជា អន្ត) សម្រេចរូបជា ទិស្សំ, ទិស្សន្តី, ទិស្សន្តំ, ទក្ខំ, ទក្ខន្តី, ទក្ខន្តំ, ទក្ខមានោ, ទក្ខិយមានោ ជាដើម។

ตุท พฺยถเน, ตุทตีติ ตุทํ, ตุทนฺตี, ตุทนฺตํ, ตุทมาโน, ตุชฺชมาโน. ปวิสตีติ ปวิสํ, ปวิสนฺตี, ปวิสนฺตํ, ปวิสมาโน, ปวิสียมาโน อิจฺจาทิ.

តុទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ព្យថនៈ (ការចាក់ដោត, ការធ្វើឲ្យឈឺចាប់) ក្នុងអត្ថថា តុទតិ (កំពុងចាក់ដោត) សម្រេចរូបជា តុទំ, តុទន្តី, តុទន្តំ, តុទមានោ, តុជ្ជមានោ (កំពុងត្រូវគេចាក់ដោត)។ ក្នុងអត្ថថា បវិសតិ (កំពុងចូលទៅ) សម្រេចរូបជា បវិសំ, បវិសន្តី, បវិសន្តំ, បវិសមានោ, បវិសីយមានោ ជាដើម។

หู, [Pg.399] ภู สตฺตายํ, อปฺปจฺจยโลโป, ปโหตีติ ปโหนฺโต, ปโหนฺตี, ปโหนฺตํ, ปหูยมานํ เตน. เสตีติ เสนฺโต, เสนฺตี, เสนฺตํ, เสมาโน, สยํ, สยนฺตี, สยนฺตํ, สยมาโน, สยาโน วา, มานสฺส อานาเทโส, อติสียมาโน.

ហូ, ភូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សត្តា (ភាពមាន, ភាពជា) មានការលុប អ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា បហោតិ (កំពុងគ្រាន់បើ, កំពុងអាច) សម្រេចរូបជា បហោន្តោ, បហោន្តី, បហោន្តំ, បហូយមានំ តេន (ការអាចដោយបុគ្គលនោះ)។ ក្នុងអត្ថថា សេតិ (កំពុងដេក) សម្រេចរូបជា សេន្តោ, សេន្តី, សេន្តំ, សេមានោ, សយំ, សយន្តី, សយន្តំ, សយមានោ ឬ សយានោ (មានការផ្លាស់ ម៉ាន ទៅជា អាន) សម្រេចរូបជា អតិសីយមានោ។

อส สพฺภาเว, ‘‘สพฺพตฺถาสสฺสาทิโลโป จา’’ติ อการสฺส โลโป, อตฺถีติ สํ, สนฺโต, สตี, สนฺตี, สนฺตํ, สมาโน, สมานา, สมานํ.

អស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សព្ភាវៈ (ភាពមានពិត) មានការលុប អការ ខាងដើម ដោយសូត្រថា “សព្វត្ថាសស្សាទិលោបោ ច” ក្នុងអត្ថថា អត្ថិ (កំពុងមាន) សម្រេចរូបជា សំ, សន្តោ, សតី, សន្តី, សន្តំ, សមានោ, សមានា, សមានំ។

ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ‘‘วา’’ติ วตฺตมาเน ‘‘ฐา ติฏฺโฐ’’ติ ติฏฺฐาเทโส, ติฏฺฐํ, ติฏฺฐนฺตี, ติฏฺฐนฺตํ, ติฏฺฐมาโน. ติฏฺฐาภาเว ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ฐาโต หการาคโม, รสฺสตฺตญฺจ, อุปฏฺฐหํ, อุปฏฺฐหนฺตี, อุปฏฺฐหนฺตํ, อุปฏฺฐหมาโน. ฐียมานํ เตน, อุปฏฺฐียมาโน, อุปฏฺฐหียมาโน.

ឋា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា គតិនីវត្តិ (ការឈប់ដើរ, ការឈរ) កាលបើបទថា “វា” តែងអណ្តែតទៅ មានការផ្លាស់ជា តិដ្ឋ ដោយសូត្រថា “ឋា តិដ្ឋោ” សម្រេចរូបជា តិដ្ឋំ, តិដ្ឋន្តី, តិដ្ឋន្តំ, តិដ្ឋមានោ។ កាលបើមិនមានការផ្លាស់ជា តិដ្ឋ ទេ មាន ហការាគម ក្រោយពី ឋា ធាតុ និងការធ្វើឲ្យមានសំឡេងខ្លី (រស្សៈ) ដោយសូត្រជាដើមថា “ក្វចិ ធាតុ” សម្រេចរូបជា ឧបដ្ឋហំ, ឧបដ្ឋហន្តី, ឧបដ្ឋហន្តំ, ឧបដ្ឋហមានោ។ ឋីយមានំ តេន (ការឈរដោយបុគ្គលនោះ), ឧបដ្ឋីយមានោ, ឧបដ្ឋហីយមានោ។

ปา ปาเน, ‘‘ปา ปิโพ’’ติ ปิพาเทโส, ปิพตีติ ปิพํ, ปิพนฺตี, ปิพนฺตํ, ปิพมาโน, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา พการสฺส วตฺตํ, ปิวํ, ปิวนฺตี, ปิวนฺตํ, ปิวมาโน, ปียมาโน, ปียมานา, ปียมานํ อิจฺจาทิ.

បា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បានៈ (ការផឹក) មានការផ្លាស់ជា បិព ដោយសូត្រថា “បា បិពោ” ក្នុងអត្ថថា បិពតិ (កំពុងផឹក) សម្រេចរូបជា បិពំ, បិពន្តី, បិពន្តំ, បិពមានោ មានការផ្លាស់ ពការ ទៅជា វការ ដោយសូត្រជាដើមថា “ក្វចិ ធាតុ” សម្រេចរូបជា បិវំ, បិវន្តី, បិវន្តំ, បិវមានោ, បីយមានោ, បីយមានា, បីយមានំ ជាដើម។

หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, อปฺปจฺจเย ปุเร วิย ทฺวิภาวาทิ, ชุโหตีติ ชุหํ, ชุหนฺตี, ชุหนฺตํ, ชุหมาโน, หูยมาโน. เอวํ ชหํ, ชหนฺตี, ชหนฺตํ, ชหมาโน, ชหียมาโน. ททาตีติ ททํ, ททนฺตี, ททนฺตํ, ททมาโน, ทฺวิตฺตาภาเว ทานํ เทนฺโต, เทนฺตี, เทนฺตํ, ทียมาโน.

ហុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទានៈ (ការឲ្យ), អាទានៈ (ការកាន់យក), ហព្យៈ (ការបូជាគ្រឿងសក្ការៈ), បទានៈ (ការប្រគល់ឲ្យ) កាលបើមាន អ បច្ច័យ មានការធ្វើទ្វេភាវៈជាដើមដូចមុន ក្នុងអត្ថថា ជុហោតិ (កំពុងបូជា) សម្រេចរូបជា ជុហំ, ជុហន្តី, ជុហន្តំ, ជុហមានោ, ហូយមានោ។ ដូចគ្នាដែរ ជហំ, ជហន្តី, ជហន្តំ, ជហមានោ, ជហីយមានោ។ ក្នុងអត្ថថា ទទាតិ (កំពុងឲ្យ) សម្រេចរូបជា ទទំ, ទទន្តី, ទទន្តំ, ទទមានោ កាលបើមិនមានទ្វេភាវៈ សម្រេចរូបជា ទានំ ទេន្តោ, ទេន្តី, ទេន្តំ, ទីយមានោ (កំពុងត្រូវគេឲ្យ)។

รุธิ อาวรเณ, ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ อปฺปจฺจยนิคฺคหีตาคมา, รุนฺธตีติ รุนฺธํ, รุนฺธนฺตี, รุนฺธนฺตํ, รุนฺธมาโน, รุชฺฌมาโน. ภุญฺชตีติ ภุญฺชํ, ภุญฺชนฺตี, ภุญฺชนฺตํ, ภุญฺชมาโน, ภุชฺชมาโน อิจฺจาทิ.

រុធិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីបិទបាំង (រាំងរា), ដោយសូត្រថា «rudhādito niggahītapubbañca» ឱ្យចុះ អ បច្ច័យ និងនិគ្គហិតអាគមខាងដើម, រុន្ធតិ (រមែងបិទបាំង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រុន្ធំ, រុន្ធន្តី, រុន្ធន្តំ, រុន្ធមានោ, រុជ្ឈមានោ។ ភុញ្ជតិ (រមែងស៊ី) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភុញ្ជំ, ភុញ្ជន្តី, ភុញ្ជន្តំ, ភុញ្ជមានោ, ភុជ្ជមានោ ជាដើម។

ทิวุ [Pg.400] กีฬายํ, ‘‘ทิวาทิโต โย’’ติ ยปฺปจฺจโย, ‘‘ตถา กตฺตริ จา’’ติ ปุพฺพรูปตฺตํ, พตฺตญฺจ, ทิพฺพตีติ ทิพฺพํ, ทิพฺพนฺตี, ทิพฺพนฺตํ, ทิพฺพมาโน. เอวํ พุชฺฌตีติ พุชฺฌํ, พุชฺฌนฺโต, พุชฺฌมาโน, จวคฺคาเทโส. ชนี ปาตุภาเว, ‘‘ชนาทีนมา’’ติ โยควิภาเคน อาตฺตํ, ชายตีติ ชายํ, ชายมาโน, ชญฺญมาโน.

ទិវុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលេង, ដោយសូត្រថា «divādito yo» ឱ្យចុះ យ បច្ច័យ, ដោយសូត្រថា «tathā kattari ca» ឱ្យមានរូបដូចតួខាងដើម (បុព្វរូប) និងផ្លាស់ជា ព (ពភាវៈ), ទិព្វតិ (រមែងលេង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទិព្វំ, ទិព្វន្តី, ទិព្វន្តំ, ទិព្វមានោ។ ដូចគ្នាដែរ ពុជ្ឈតិ (រមែងដឹង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពុជ្ឈំ, ពុជ្ឈន្តោ, ពុជ្ឈមានោ (មានការផ្លាស់ជាចវគ្គ)។ ជនី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីប្រាកដឡើង, ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ក្នុងសូត្រថា «janādīnamā» ឱ្យផ្លាស់ជា អា (អាភាវៈ), ជាយតិ (រមែងកើតឡើង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជាយំ, ជាយមានោ, ជញ្ញមានោ។

สุ สวเณ, ‘‘สฺวาทิโต’’ติอาทินา ณุ ณา อุณา จ, สุณาตีติ สุณํ, สุณนฺโต, สุณมาโน, สูยมาโน, สุยฺยมาโน. ปาปุณาตีติ ปาปุณํ, ปาปุณมาโน, ปาปียมาโน.

សុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស្តាប់, ដោយសូត្រជាដើមថា «svādito» ឱ្យចុះ ណុ ណា និង ឧណា បច្ច័យ, សុណាតិ (រមែងស្តាប់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សុណំ, សុណន្តោ, សុណមានោ, សូយមានោ, សុយ្យមានោ។ បាបុណាតិ (រមែងដល់) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បាបុណំ, បាបុណមានោ, បាបីយមានោ។

‘‘กิยาทิโต นา’’ติ นา, รสฺสตฺตํ, กิณาตีติ กิณํ, กีณมาโน, กียมาโน. วินิจฺฉินาตีติ วินิจฺฉินํ, วินิจฺฉินมาโน, วินิจฺฉียมาโน, จินํ, จียมาโน. ชานาตีติ ชานํ, ชานมาโน, ชาเทโส, ญายมาโน. คณฺหาตีติ คณฺหํ, คณฺหมาโน, คยฺหมาโน.

ដោយសូត្រថា «kiyādito nā» ឱ្យចុះ នា បច្ច័យ និងធ្វើឱ្យមានសំឡេងខ្លី (រស្សៈ), កិណាតិ (រមែងទិញ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កិណំ, កីណមានោ, កីយមានោ។ វិនិច្ឆិនាតិ (រមែងវិនិច្ឆ័យ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិនិច្ឆិនំ, វិនិច្ឆិនមានោ, វិនិច្ឆីយមានោ, ចិនំ, ចីយមានោ។ ជានាតិ (រមែងដឹង) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជានំ, ជានមានោ, (មានការផ្លាស់ ញា ជា ជាទេសៈ) ជា, ញាយមានោ។ គណ្ហាតិ (រមែងកាន់យក) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គណ្ហំ, គណ្ហមានោ, គយ្ហមានោ។

กร กรเณ, กโรตีติ อตฺเถ ‘‘วตฺตมาเน มานนฺตา’’ติ อนฺตปฺปจฺจโย, ‘‘ตนาทิโต โอยิรา’’ติ โอ, ‘‘ตสฺส วา’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘อุตฺตโมกาโร’’ติ อุตฺตํ, ‘‘กรสฺสากาโร จา’’ติ อการสฺสุกาโร. ‘‘ยวการา จา’’ติ สเร อุการสฺส วตฺตํ, ทฺวิตฺตํ, ‘‘โพ วสฺสา’’ติ พการทฺวยญฺจ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา รโลโป, โส กุพฺพํ, กุพฺพนฺโต, กุพฺพตี, กุพฺพนฺตี, กุพฺพนฺตํ. อุตฺตาภาเว – กมฺมํ กโรนฺโต, กโรนฺตี, กโรนฺตํ. มาเน – อุตฺตทฺวยํ, กุรุมาโน, กุรุมานา, กุรุมานํ, กุพฺพาโน วา. กมฺมนิ กยิรมาโน, กรียมาโน วา อิจฺจาทิ.

ករ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, ក្នុងអត្ថថា ករោតិ (រមែងធ្វើ) ដោយសូត្រថា «vattamāne mānantā» ឱ្យចុះ អន្ត បច្ច័យ, ដោយសូត្រថា «tanādito oyirā» ឱ្យចុះ ឱ បច្ច័យ, ដោយអធិការ (ការតាមទៅ) នៃសូត្រថា «tassa vā» ហើយដោយសូត្រថា «uttamokāro» ឱ្យផ្លាស់ ឱ ជា ឧ (ឧភាវៈ), ដោយសូត្រថា «karassākāro ca» ឱ្យផ្លាស់ អក្សរ អ នៃ ករ ធាតុ ជា ឧ (ឧការៈ)។ ដោយសូត្រថា «yavakārā ca» ក្នុងព្រោះស្រៈ ឱ្យផ្លាស់ ឧការៈ ជា វការៈ, ធ្វើទ្វិត្តៈ (តម្រួតតួ), និងដោយសូត្រថា «bo vassā» ឱ្យផ្លាស់ជា ពការៈពីរតួ, ដោយសូត្រជាដើមថា «kvaci dhātū» ឱ្យលុប រការៈ, សម្រេចរូបនោះជា កុព្វំ, កុព្វន្តោ, កុព្វតិ, កុព្វន្តី, កុព្វន្តំ។ ក្នុងកាលដែលមិនមានការផ្លាស់ជា ឧ (ឧត្តាភាវៈ) - កម្មំ ករោន្តោ, ករោន្តី, ករោន្តំ។ ក្នុងព្រោះ មានៈ បច្ច័យ - មានការផ្លាស់ជា ឧ ទាំងពីរតួ (ឧត្តទ្វយៈ) សម្រេចរូបជា កុរុមានោ, កុរុមានា, កុរុមានំ ឬ កុព្វានោ។ ក្នុងកម្មការកៈ សម្រេចរូបជា កយិរមានោ ឬ ករីយមានោ ជាដើម។

จุร เถยฺเย, ‘‘จุราทิโต’’ติอาทินา เณ ณยา, โจเรตีติ โจเรนฺโต, โจเรนฺตี, โจเรนฺตํ, โจรยํ, โจรยตี, โจรยนฺตํ, โจรยมาโน, โจรียมาโน. ปาเลตีติ ปาเลนฺโต, ปาเลนฺตี, ปาเลนฺตํ, ปาลยํ, ปาลยนฺตี, ปาลยนฺตํ, ปาลยมาโน, ปาลียมาโน อิจฺจาทิ.

ចុរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលួច, ដោយសូត្រជាដើមថា «curādito» ឱ្យចុះ ណេ និង ណយ បច្ច័យ, ចោរេតិ (រមែងលួច) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចោរេន្តោ, ចោរេន្តី, ចោរេន្តំ, ចោរយំ, ចោរយតិ, ចោរយន្តំ, ចោរយមានោ, ចោរីយមានោ។ បាលេតិ (រមែងរក្សា) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បាលេន្តោ, បាលេន្តី, បាលេន្តំ, បាលយំ, បាលយន្តី, បាលយន្តំ, បាលយមានោ, បាលីយមានោ ជាដើម។

การิเต [Pg.401] ภาเวตีติ ภาเวนฺโต, ภาเวนฺตี, ภาเวนฺตํ, ภาวยํ, ภาวยนฺตี, ภาวยนฺตํ, ภาวยมาโน, ภาวียมาโน. กาเรตีติ กาโรนฺโต, กาเรนฺตี, กาเรนฺตํ, การยํ, การยนฺตี, การยนฺตํ, การยมาโน, การียมาโน, การาเปนฺโต, การาเปนฺตี, การาเปนฺตํ, การาปยํ, การาปยนฺตี, การาปยนฺตํ, การาปยมาโน, การาปียมาโน อิจฺจาทิ.

ក្នុងកាលិតកិរិយា (ហេតុកត្តុ) ភាវេតិ (រមែងឱ្យចម្រើន) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភាវេន្តោ, ភាវេន្តី, ភាវេន្តំ, ភាវយំ, ភាវយន្តី, ភាវយន្តំ, ភាវយមានោ, ភាវីយមានោ។ ការេតិ (រមែងឱ្យធ្វើ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ការោន្តោ, ការេន្តី, ការេន្តំ, ការយំ, ការយន្តី, ការយន្តំ, ការយមានោ, ការីយមានោ, ការាបេន្តោ, ការាបេន្តី, ការាបេន្តំ, ការាបយំ, ការាបយន្តី, ការាបយន្តំ, ការាបយមានោ, ការាបីយមានោ ជាដើម។

วตฺตมานกาลิกมานนฺตปฺปจฺจยนฺตนโย.

វិធីនៃមានៈ និងអន្តបច្ច័យ ជាកាលបច្ចុប្បន្ន (វដ្តមានកាលិកមានន្តប្បច្ចយន័យ) ចប់ហើយ។

อนาคตกาลิกปฺปจฺจยนฺตนย

វិធីនៃបច្ច័យជាកាលអនាគត (អនាគតកាលិកប្បច្ចយន័យ)

‘‘กาเล’’ติ อธิกาโร.

សូត្រថា «Kāle» ជាអធិការសូត្រ (សូត្រសម្រាប់តាមទៅ)។

๖๔๗. ภวิสฺสติ คมาทีหิ ณี ฆิณ.

៦៤៧. សូត្រថា «Bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa»។

ภวิสฺสติ กาเล คมฺมมาเน คมาทีหิ ธาตูหิ ณี ฆิณอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. ณการา วุทฺธตฺถา. อายติ คมนํ สีลมสฺสาติ อตฺเถ ณี, วุทฺธิณโลปา. คามี, คามิโน, อาคามี กาโล. ฆิณปจฺจเย – ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ฆโลโป, คามํ คามิ, คามี, คามโย.

កាលបើអនាគតកាល ត្រូវបានដឹងច្បាស់ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន គមុ ធាតុជាដើម តែងចុះបច្ច័យទាំងឡាយនេះគឺ ណី និង ឃិណ។ ណការៈ មានប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើវុទ្ធិ។ ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលណាមានសេចក្តីទៅក្នុងអនាគតជាប្រក្រតី» ឱ្យចុះ ណី បច្ច័យ, ធ្វើវុទ្ធិ និងលុប ណការៈ។ (សម្រេចរូបជា) គាមី, គាមិនោ, អាគាមី កាលោ (កាលដែលនឹងមកដល់)។ ក្នុងព្រោះ ឃិណ បច្ច័យ - ដោយសូត្រជាដើមថា «kvaci dhātū» ឱ្យលុប ឃការៈ, (សម្រេចរូបជា) គាមំ គាមិ, គាមី, គាមយោ។

ภช เสวายํ, อายติ ภชิตุํ สีลมสฺสาติ ภาชี, ภาชิ, ‘‘น กคตฺตํ จชา’’ติ โยควิภาเคน นิเสธนโต ‘‘สจชานํ กคา ณานุพนฺเธ’’ติ คตฺตํ น ภวติ.

ភជ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសេពគប់, ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលណាមានសេចក្តីសេពគប់ក្នុងអនាគតជាប្រក្រតី» សម្រេចរូបជា ភាជី, ភាជិ, ព្រោះការហាមឃាត់ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «na kagattaṃ cajā» ហេតុនោះ ការផ្លាស់ជា គការៈ ដោយសូត្រថា «sacajānaṃ kagā ṇānubandhe» មិនមានឡើយ។

สุ คติมฺหิ, การิเต วุทฺธิอาวาเทสา จ, อายติ ปสฺสวิตุํ สีลมสฺสาติ ปสฺสาวี, ปสฺสาวิ. อายติ ปฏฺฐานํ สีลมสฺสาติ ปฏฺฐายี, ปฏฺฐายิ, ‘‘อาการนฺตานมาโย’’ติ อายาเทโส.

សុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ក្នុងកាលិតកិរិយា មានការធ្វើវុទ្ធិ និងផ្លាស់ជា អាវៈ ផង, ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលណាមានសេចក្តីបង្ហូរចេញក្នុងអនាគតជាប្រក្រតី» សម្រេចរូបជា បស្សាវី, បស្សាវិ។ ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលណាមានការចេញទៅក្នុងអនាគតជាប្រក្រតី» សម្រេចរូបជា បដ្ឋានយី, បដ្ឋានយិ, ដោយសូត្រថា «ākārantānamāyo» ឱ្យផ្លាស់ជា អាយៈ (អាយាទេសៈ)។

‘‘ภวิสฺสตี’’ติ อธิกาโร.

សូត្រថា «Bhavissatī» ជាអធិការសូត្រ។

๖๔๘. กิริยายํ [Pg.402] ณฺวุตโว.

៦៤៨. សូត្រថា «Kiriyāyaṃ ṇvutavo»។

กิริยายํ กิริยตฺถายํ คมฺมมานายํ ธาตูหิ ณฺวุตุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวิสฺสติ กาเล. ณฺวุมฺหิ – ณโลปวุทฺธิอกาเทสา, กริสฺสํ วชตีติ การโก วชติ.

កាលបើកិរិយាដើម្បីប្រយោជន៍ដល់កិរិយា ត្រូវបានដឹងច្បាស់ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ តែងចុះបច្ច័យទាំងឡាយនេះគឺ ណ្វុ និង តុ ក្នុងអនាគតកាល。 ក្នុងព្រោះ ណ្វុ បច្ច័យ - មានការលុប ណ, ធ្វើវុទ្ធិ និងផ្លាស់ជា អកៈ, ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលរមែងទៅដើម្បីនឹងធ្វើ» សម្រេចរូបជា ការកោ វជតិ (អ្នកធ្វើ រមែងទៅ)។

ตุมฺหิ – ‘‘กรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมิ’’นฺติ ตกาโร, เสสํ กตฺตุสมํ, กตฺตา วชติ, กตฺตุํ วชตีติ อตฺโถ. เอวํ ปจิสฺสํ วชตีติ ปาจโก วชติ, ปจิตา วชติ. ภุญฺชิสฺสํ วชตีติ ภุญฺชโก วชติ, โภตฺตา วชติ อิจฺจาทิ.

ក្នុងព្រោះ តុ បច្ច័យ - ដោយសូត្រថា «karassa ca tattaṃ tusmiṃ» ឱ្យផ្លាស់ជា តការៈ, ផ្នែកដែលសល់គឺដូចគ្នានឹងកត្តុការកៈដែរ, សម្រេចរូបជា កត្តា វជតិ មានសេចក្តីពន្យល់ថា កត្តុំ វជតិ (រមែងទៅដើម្បីធ្វើ)។ ដូចគ្នាដែរ ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលរមែងទៅដើម្បីនឹងស្ល» សម្រេចរូបជា បាចកោ វជតិ, បចិតា វជតិ។ ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលរមែងទៅដើម្បីនឹងស៊ី» សម្រេចរូបជា ភុញ្ជកោ វជតិ, ភោត្តា វជតិ ជាដើម។

๖๔๙. กมฺมนิ โณ.

៦៤៩. សូត្រថា «Kammani ṇo»។

กมฺมสฺมึ อุปปเท ธาตูหิ ณปฺปจฺจโย โหติ ภวิสฺสติ กาเล ณโลปวุทฺธี. นครํ กริสฺสตีติ นครกาโร วชติ. ลู เฉทเน, สาลึ ลวิสฺสตีติ สาลิลาโว วชติ. วป พีชสนฺตาเน, ธญฺญํ วปิสฺสตีติ ธญฺญวาโป วชติ. โภคํ ททิสฺสตีติ โภคทาโย วชติ, สินฺธุํ ปิวิสฺสตีติ สินฺธุปาโย วชติ อิจฺจาทิ.

កាលបើមានកម្មបទនៅខាងដើម (ឧបបទ) ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ តែងចុះ ណ បច្ច័យ ក្នុងអនាគតកាល, មានការលុប ណ និងធ្វើវុទ្ធិ។ ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងធ្វើនូវនគរ» សម្រេចរូបជា នគរការោ វជតិ (អ្នកធ្វើនគរ រមែងទៅ)។ លូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកាត់, ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងច្រូតនូវស្រូវសាលី» សម្រេចរូបជា សាលិលាវោ វជតិ។ វប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសាបព្រោះគ្រាប់ពូជ, ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងព្រោះនូវស្រូវ» សម្រេចរូបជា ធញ្ញវាបោ វជតិ។ ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងឱ្យនូវភោគៈ» សម្រេចរូបជា ភោគទាយោ វជតិ, ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងផឹកនូវទឹកទន្លេ» សម្រេចរូបជា សិន្ធុបាយោ វជតិ ជាដើម។

‘‘กมฺมนี’’ติ วตฺตเต.

ពាក្យថា «Kammani» តែងតាមទៅ។

๖๕๐. เสเส สฺสํ นฺตุ มานานา.

៦៥០. សូត្រថា «Sese ssaṃ ntu mānānā»។

กมฺมสฺมึ อุปปเท เสเส อปริสมตฺตตฺเถ ธาตูหิ สฺสํนฺตุ มาน อานอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวิสฺสติ กาเล คมฺมมาเน, เต จ กิตกตฺตา กตฺตริ ภวนฺติ. กมฺมํ กริสฺสตีติ อตฺเถ สฺสํปจฺจโย, อิการาคโม, สิโลโป, กมฺมํ กริสฺสํ วชติ, สาเปกฺขตฺตา น สมาโส. นฺตุปจฺจเย ‘‘ตนาทิโต โอยิรา’’ติ โอ, ‘‘สิมฺหิ วา’’ติ นฺตฺว’นฺตสฺส อตฺตํ, กมฺมํ กริสฺสตีติ กมฺมํ กโรนฺโต วชติ อิจฺจาทิ คุณวนฺตุสมํ.

កាលបើមានកម្មបទនៅខាងដើម ក្នុងអត្ថដែលនៅសល់ដែលមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ តែងចុះបច្ច័យទាំងឡាយនេះគឺ ស្សំ, ន្តុ, មានៈ, អានៈ ក្នុងកាលបើអនាគតកាលត្រូវបានដឹងច្បាស់, ហើយបច្ច័យទាំងនោះ ព្រោះជាកិតកត្តុ តែងចុះក្នុងកត្តុការកៈ។ ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងធ្វើនូវការងារ» ឱ្យចុះ ស្សំ បច្ច័យ, ចុះ ឥការាគម, លុប សិ, សម្រេចរូបជា កម្មំ ករិស្សំ វជតិ, ព្រោះមានសេចក្តីទាក់ទងគ្នា (សាបេក្ខភាព) ហេតុនោះ មិនមានសមាគម (មិនធ្វើសមាសម្រេច) ឡើយ។ ក្នុងព្រោះ ន្តុ បច្ច័យ - ដោយសូត្រថា «tanādito oyirā» ឱ្យចុះ ឱ, ដោយសូត្រថា «simhi vā» ឱ្យផ្លាស់ផ្នែកខាងចុងនៃ ន្តុ ជា អា (អាភាវៈ), ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងធ្វើនូវការងារ» សម្រេចរូបជា កម្មំ ករោន្តោ វជតិ ជាដើម ដូចគ្នានឹង គុណវន្តុ សព្ទ ដែរ។

อถ [Pg.403] วา ‘‘ภวิสฺสติ คมาทีหิ ณี ฆิณ’’ติ เอตฺถ ‘‘ภวิสฺสตี’’ติ วจนโต ‘‘สฺสนฺตุ’’อิติ เอโกว ปจฺจโย ทฏฺฐพฺโพ, ตโต ‘‘สิมฺหิ วา’’ติ อตฺตํ, ‘‘นฺตสทฺโท อ’’มิติโยควิภาเคน อมาเทโส, สิโลโป, กริสฺสํ กริสฺสนฺโต, กริสฺสนฺตา, กริสฺสนฺตํ, กริสฺสนฺเต, กริสฺสตา กริสฺสนฺเตน, กริสฺสนฺเตหิ, กริสฺสโต กริสฺสนฺตสฺส, กริสฺสตํ กริสฺสนฺตานํ, กริสฺสตา, กริสฺสนฺเตหิ, กริสฺสโต กริสฺสนฺตสฺส, กริสฺสตํ กริสฺสนฺตานํ, กริสฺสติ กริสฺสนฺเต, กริสฺสนฺเตสูติอาทิ คุณวนฺตุสทิสํ เนยฺยํ.

មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះពាក្យថា «bhavissatī» ក្នុងសូត្រថា «bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa» នេះ គួរយល់ថាមានតែបច្ច័យមួយគឺ «ssantu» ប៉ុណ្ណោះ, បន្ទាប់មក ដោយសូត្រថា «simhi vā» ឱ្យផ្លាស់ជា អា (អាភាវៈ), ដោយការបំបែកសូត្រ (យោគវិភាគ) ថា «ntasaddo aṃ» ឱ្យផ្លាស់ ន្តុ សព្ទ ជា អំ (អំអាទេសៈ), លុប សិ, សម្រេចរូបជា ករិស្សំ, ករិស្សន្តោ, ករិស្សន្តា, ករិស្សន្តំ, ករិស្សន្តេ, ករិស្សតា/ករិស្សន្តេន, ករិស្សន្តេហិ, ករិស្សតោ/ករិស្សន្តស្ស, ករិស្សតំ/ករិស្សន្តានំ, ករិស្សតា, ករិស្សន្តេហិ, ករិស្សតោ/ករិស្សន្តស្ស, ករិស្សតំ/ករិស្សន្តានំ, ករិស្សតិ/ករិស្សន្តេ, ករិស្សន្តេសុ ជាដើម គប្បីដឹងថាដូចគ្នានឹង គុណវន្តុ សព្ទ ដែរ។

มานมฺหิ – โอการาการานํ อุตฺตํ, กมฺมํ กริสฺสตีติ กมฺมํ กุรุมาโน, กมฺมํ กราโน วชติ. เอวํ โภชนํ ภุญฺชิสฺสํ วชติ, โภชนํ ภุญฺชนฺโต, ภุญฺชมาโน, ภุญฺชาโน วชติ.

ក្នុងព្រោះ មានៈ បច្ច័យ - ឱ្យផ្លាស់ ឱការៈ និង អការៈ ជា ឧ (ឧត្តៈ), ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងធ្វើនូវការងារ» សម្រេចរូបជា កម្មំ កុរុមានោ, កម្មំ ករាណោ វជតិ។ ដូចគ្នាដែរ ភោជនំ ភុញ្ជិស្សំ វជតិ, ភោជនំ ភុញ្ជន្តោ, ភុញ្ជមានោ, ភុញ្ជានោ វជតិ។

สพฺพตฺถ กตฺตริ นฺตุมาเนสุ สกสกวิกรณปฺปจฺจโย กาตพฺโพ.

ក្នុងកត្តុការកៈទាំងពួង កាលបើមាន ន្តុ និង មានៈ បច្ច័យ គប្បីចុះវិករណបច្ច័យជារបស់ខ្លួនៗ។

ขาทนํ ขาทิสฺสตีติ ขาทนํ ขาทิสฺสํ วชติ, ขาทนํ ขาทนฺโต, ขาทนํ ขาทมาโน, ขาทนํ ขาทาโน วชติ. มคฺคํ จริสฺสตีติ มคฺคํ จริสฺสํ, มคฺคํ จรนฺโต, มคฺคํ จรมาโน, มคฺคํ จราโน วชติ. ภิกฺข อายาจเน, ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสตีติ ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสํ จรติ, ภิกฺขํ ภิกฺขนฺโต, ภิกฺขํ ภิกฺขมาโน, ภิกฺขํ ภิกฺขาโน จรติ อิจฺจาทิ.

ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងស៊ីនូវបង្អែម» សម្រេចរូបជា ខាទនំ ខាទិស្សំ វជតិ, ខាទនំ ខាទន្តោ, ខាទនំ ខាទមានោ, ខាទនំ ខាទានោ វជតិ។ ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងដើរទៅកាន់ផ្លូវ» សម្រេចរូបជា មគ្គំ ចរិស្សំ, មគ្គំ ចរន្តោ, មគ្គំ ចរមានោ, មគ្គំ ចរានោ វជតិ។ ភិក្ខ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសូម, ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលនឹងសូមនូវចង្ហាន់» សម្រេចរូបជា ភិក្ខំ ភិក្ខិស្សំ ចរតិ, ភិក្ខំ ភិក្ខន្តោ, ភិក្ខំ ភិក្ខមានោ, ភិក្ខំ ភិក្ខានោ ចរតិ ជាដើម។

อนาคตกาลิกปฺปจฺจยนฺตนโย.

វិធីនៃបច្ច័យជាកាលអនាគត (អនាគតកាលិកប្បច្ចយន័យ) ចប់ហើយ។

อุณาทิปฺปจฺจยนฺตนย

វិធីនៃឧណាទិបច្ច័យ (ឧណាទិប្បច្ចយន័យ)

อถ อุณาทโย วุจฺจนฺเต.

លំដាប់នេះ នឹងពោលអំពីឧណាទិបច្ច័យទាំងឡាយ។

‘‘ธาตุยา’’ติ อธิกาโร.

សូត្រថា «Dhātuyā» ជាអធិការសូត្រ។

๖๕๑. [Pg.404] กาเล วตฺตมานาตีเต ณฺวาทโย.

៦៥១. សូត្រថា «Kāle vattamānātīte ṇvādayo»។

อตีเต กาเล, วตฺตมาเน จ คมฺมมาเน ธาตูหิ ณุปฺปจฺจโย โหติ. อาทิสทฺเทน ยุ กฺต มิอิจฺจาทโย จ โหนฺติ.

កាលបើអតីតកាល និងបច្ចុប្បន្នកាល ត្រូវបានដឹងច្បាស់ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយ តែងចុះ ណុ បច្ច័យ។ ដោយសព្ទថា «អាទិ» (ជាដើម) តែងចុះបច្ច័យទាំងឡាយមាន យុ, ក្ត, មិ ជាដើមផងដែរ។

กร กรเณ, อกาสิ, กโรตีติ วา อตฺเถ ณุปฺปจฺจโย, ณโลโป, วุทฺธิ, การุ สิปฺปี, การู การโว. วา คติคนฺธเนสุ, อวายิ, วายตีติ วา วายุ, อายาเทโส. สท อสฺสาทเน, อสฺสาทียตีติ สาทุ. ราธ, สาธ สํสิทฺธิมฺหิ, สาธียติ อเนน หิตนฺติ สาธุ. พนฺธ พนฺธเน, อตฺตนิ ปรํ พนฺธตีติ พนฺธุ. จกฺข วิยตฺติยํ วาจายํ, จกฺขตีติ จกฺขุ. อิ คติมฺหิ, เอนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ. ทร วิทารเณ, ทรียตีติ ทารุ กฏฺฐํ. สนุ ทาเน. สโนตีติ สานุ ปพฺพเตกเทโส. ชนียตีติ ชานุ ชงฺฆาสนฺธิ. จรียตีติ จารุ ทสฺสนีโย. รห จาเค, รหียตีติ ราหุ อสุรินฺโท. ตร ตรเณ, ตาลุ, โล รสฺส.

ករ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីធ្វើ, ក្នុងអត្ថថា «បានធ្វើហើយ» ឬ «រមែងធ្វើ» ឱ្យចុះ ណុ បច្ច័យ, លុប ណ, ធ្វើវុទ្ធិ, សម្រេចរូបជា ការុ (ជាង, អ្នកសិល្បៈ), ពហុវចនៈជា ការូ, ការវោ។ វា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅនិងធុំក្លិន, ក្នុងអត្ថថា «បានបក់ទៅហើយ» ឬ «រមែងបក់ទៅ» សម្រេចរូបជា វាយុ (ខ្យល់), មានការផ្លាស់ជា អាយៈ (អាយាទេសៈ)។ សទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីភ្លក្សរស, ក្នុងអត្ថថា «វត្ថុដែលគេរមែងភ្លក្សរស» សម្រេចរូបជា សាទុ (ផ្អែម, ឆ្ងាញ់)។ រាធ និង សាធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីសម្រេច, ក្នុងអត្ថថា «ប្រយោជន៍ដែលគេរមែងសម្រេចដោយវត្ថុនេះ» សម្រេចរូបជា សាធុ (ល្អ, ប្រពៃ)។ ពន្ធ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីចង, ក្នុងអត្ថថា «វត្ថុដែលរមែងចងបុគ្គលដទៃទុកនឹងខ្លួន» សម្រេចរូបជា ពន្ធុ (ផៅពង្ស)។ ចក្ខ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីពោលវាចាច្បាស់លាស់, ក្នុងអត្ថថា «រមែងពោល ឬ រមែងឃើញ» សម្រេចរូបជា ចក្ខុ (ភ្នែក)។ ឥ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ក្នុងអត្ថថា «សត្វទាំងឡាយរមែងទៅ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាយុនេះ» សម្រេចរូបជា អាយុ។ ទរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទម្លាយ, ក្នុងអត្ថថា «វត្ថុដែលគេរមែងទម្លាយ» សម្រេចរូបជា ទារុ (ឈើ, អុស)។ សនុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឱ្យ, ក្នុងអត្ថថា «រមែងឱ្យ» សម្រេចរូបជា សានុ (ចង្កេះភ្នំ)។ ក្នុងអត្ថថា «វត្ថុដែលគេរមែងកើត» សម្រេចរូបជា ជានុ (ជង្គង់)។ ក្នុងអត្ថថា «វត្ថុដែលគេរមែងប្រាថ្នា» សម្រេចរូបជា ចារុ (គួរពិតពិលរមិលមើល, ល្អ)。 រហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីលះបង់, ក្នុងអត្ថថា «បុគ្គលដែលគេរមែងលះបង់» សម្រេចរូបជា រាហុ (ស្តេចអសុរិន្ទរាហូ)។ តរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឆ្លង, សម្រេចរូបជា តាលុ (ពិដានមាត់), មានការធ្វើ លការៈ ឱ្យខ្លី (រស្សៈ)។

มราทีนํ ปเนตฺถ ณุมฺหิ ‘‘ฆฏาทีนํ วา’’ติ เอตฺถ วาสทฺเทน น วุทฺธิ, มรุ, ตรุ, ตนุ, ธนุ, หนุ, มนุ, อสุ, วสุ, วฏุ, ครุ อิจฺจาทิ.

ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន មរ ធាតុជាដើម កាលបើចុះ ណុ បច្ច័យ ព្រោះពាក្យថា «vā» ក្នុងសូត្រថា «ghaṭādīnaṃ vā» ហេតុនោះ មិនមានការធ្វើវុទ្ធិឡើយ, សម្រេចរូបជា មរុ, តរុ, តនុ, ធនុ, ហនុ, មនុ, អសុ, វសុ, វដុ, គរុ ជាដើម។

จทิ หิลาทเน, ยุปฺปจฺจโย, ‘‘นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จา’’ติ อนาเทโส, นิคฺคหีตาคโม จ, จนฺทนํ. ภวติ เอตฺถาติ ภุวนํ, ‘‘ฌลานมิยุวาสเร วา’’ติ อุวาเทโส. กิร วิกฺเขเป, กิรโณ. วิจกฺขโณ, กมฺปนํ กโรตีติ กรุณา, อการสฺสุตฺตํ.

ចទិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីរីករាយ (ឬញ៉ាំងឱ្យភ្លឺ), ចុះ យុ បច្ច័យ, ដោយសូត្រថា «nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi ca» ឱ្យផ្លាស់ជា អនៈ (អនាទេសៈ) និងចុះនិគ្គហិតអាគម, សម្រេចរូបជា ចន្ទនំ (ខ្លឹមចន្ទន៍)។ ក្នុងអត្ថថា «សត្វរមែងកើតក្នុងលោកនេះ» សម្រេចរូបជា ភុវនំ (ផែនដី, លោក), ដោយសូត្រថា «jhalānamiyuvāsare vā» ឱ្យផ្លាស់ជា ឧវៈ (ឧវាទេសៈ)។ កិរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកម្ចាត់កំចាយ, សម្រេចរូបជា កិរណោ (កាំរស្មី)។ វិចក្ខណោ (អ្នកឈ្លាសវៃ)។ ក្នុងអត្ថថា «ធម្មជាតិដែលរមែងធ្វើនូវការញាប់ញ័រ (អាណិតអាសូរ)» សម្រេចរូបជា ករុណា, មានការផ្លាស់ អការៈ ជា ឧ (ឧត្តៈ)។

กฺตปฺปจฺจเย [Pg.405] – กโลโป, อภวิ, ภวตีติ วา ภูตํ ยกฺขาทิ, ภูตานิ. วายตีติ วาโต, ตายตีติ ตาโต. มิมฺหิ – ภวนฺติ เอตฺถาติ ภูมิ, เนตีติ เนมิ อิจฺจาทิ.

ក្នុងព្រោះ ក្ត បច្ច័យ - មានការលុប កការៈ, ក្នុងអត្ថថា «បានកើតមានហើយ» ឬ «រមែងកើតមាន» សម្រេចរូបជា ភូតំ (យក្សជាដើម), ពហុវចនៈជា ភូតានិ (ភូតទាំងឡាយ)។ ក្នុងអត្ថថា «រមែងបក់ទៅ» សម្រេចរូបជា វាតោ (ខ្យល់)។ ក្នុងអត្ថថា «រមែងរក្សា» សម្រេចរូបជា តាតោ (ឪពុក)។ ក្នុងព្រោះ មិ បច្ច័យ - ក្នុងអត្ថថា «សត្វទាំងឡាយរមែងកើតមានលើផែនដីនេះ» សម្រេចរូបជា ភូមិ, ក្នុងអត្ថថា «រមែងនាំទៅ» សម្រេចរូបជា នេមិ (កងរទេះ) ជាដើម។

๖๕๒. ขฺยาทีหิ มน ม จ โต วา.

៦៥២. សូត្រថា «Khyādīhi mana ma ca to vā»។

ขี ภี สุ รุ หุ วา ธู หิ ลูปี อทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ มนปจฺจโย โหติ, มสฺส จ โต โหติ วา.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ឃី, ភី, សុ, រុ, ហុ, វា, ធូ, ហិ, លូ, ពី, អទ ជាដើម តែងចុះ មានៈ បច្ច័យ, និងផ្លាស់ មការៈ ជា តការៈ ខ្លះ (តាមការគួរ)។

อทธาตุปรสฺเสว, มการสฺส ตการตา;

ตทญฺญโต น โหตายํ, ววตฺถิตวิภาสโต.

ការផ្លាស់ មការៈ ជា តការៈ នេះ តែងមានក្រោយពី អទ ធាតុ ប៉ុណ្ណោះ, មិនមានក្រោយពីធាតុដទៃឡើយ ព្រោះការកំណត់វិភាសា (វវត្ថិតវិភាសា)។

ขี ขเย, ขียนฺติ เอตฺถ อุปทฺทวุปสคฺคาทโยติ อตฺเถ มนปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา นโลโป, ‘‘อญฺเญสุ จา’’ติ วุทฺธิ, เขโม. ตถา ภี ภเย, ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีโม, วาธิการโต น วุทฺธิ. สุ อภิสเว, สวตีติ โสโม. รุ คติมฺหิ, โรโม. หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, หูยตีติ โหโม. วา คติคนฺธเนสุ, วาโม. ธู กมฺปเน, ธุนาตีติ ธูโม. หิ คติมฺหิ, หิโนตีติ เหโม. ลู เฉทเน, ลูยตีติ โลโม. ปี ตปฺปเน, ปีณนํ เปโม. อท ภกฺขเณ, อทตีติ อตฺเถ มน, มสฺส จ วา ตกาโร, ‘‘โต ทสฺสา’’ติ ตกาโร, อตฺตา, อาตุมา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อทสฺส ทีโฆ, อุการาคโม จ. ยา ปาปเณ, ยาโม.

ឃី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីអស់ទៅ, ក្នុងអត្ថថា «ឧបទ្រពនិងឧបសគ្គជាដើមរមែងអស់ទៅក្នុងទីនេះ» ឱ្យចុះ មានៈ បច្ច័យ, ដោយសូត្រជាដើមថា «kvaci dhātū» ឱ្យលុប នការៈ, ដោយសូត្រថា «aññesu ca» ឱ្យធ្វើវុទ្ធិ, សម្រេចរូបជា ខេមោ (សេចក្តីក្សេមក្សាន្ត)។ ដូចគ្នាដែរ ភី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីខ្លាច, ក្នុងអត្ថថា «សត្វទាំងឡាយរមែងខ្លាចចំពោះបុគ្គលនេះ» សម្រេចរូបជា ភីមោ (គួរឱ្យខ្លាច), ព្រោះអធិការនៃពាក្យថា «vā» ហេតុនោះ មិនមានការធ្វើវុទ្ធិឡើយ។ សុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីញ៉ាំងទឹកឱ្យកើត (ឬការចម្រោះ), ក្នុងអត្ថថា «រមែងហូរចេញ» សម្រេចរូបជា សោមោ (ព្រះចន្ទ)។ រុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, សម្រេចរូបជា រោមោ (រោម)។ ហុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឱ្យ, ស៊ី និងបូជា, ក្នុងអត្ថថា «វត្ថុដែលគេរមែងបូជា» សម្រេចរូបជា ហោមោ (ការបូជា)。 វា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅនិងធុំក្លិន, សម្រេចរូបជា វាមោ (ខាងឆ្វេង, ស្រស់ស្អាត)។ ធូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីញាប់ញ័រ, ក្នុងអត្ថថា «រមែងញាប់ញ័រ» សម្រេចរូបជា ធូមោ (ផ្សែង)។ ហិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីទៅ, ក្នុងអត្ថថា «រមែងទៅ» សម្រេចរូបជា ហេមោ (មាស)។ លូ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីកាត់, ក្នុងអត្ថថា «វត្ថុដែលគេរមែងកាត់» សម្រេចរូបជា លោមោ (រោម)។ ពី ធាតុ ក្នុងសេចក្តីឆ្អែតស្កប់ស្កល់, ក្នុងអត្ថថា «សេចក្តីឆ្អែតចិត្ត» សម្រេចរូបជា បេមោ (សេចក្តីស្រឡាញ់)។ អទ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីស៊ី, ក្នុងអត្ថថា «រមែងស៊ី» ឱ្យចុះ មានៈ បច្ច័យ, និងផ្លាស់ មការៈ ជា តការៈ ខ្លះ, ដោយសូត្រថា «to dassa» ឱ្យផ្លាស់ជា តការៈ, សម្រេចរូបជា អត្តា, អាតុមា, ដោយសូត្រជាដើមថា «kvaci dhātū» ឱ្យធ្វើស្រៈរបស់ អទ ធាតុ ឱ្យវែង (ទីឃៈ) និងចុះ ឧការាគម។ យា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីដល់, សម្រេចរូបជា យាមោ (យាម)។

‘‘วา’’ติ วตฺตมาเน –

កាលបើពាក្យថា «Vā» តែងតាមទៅ –

๖๕๓. สมาทิหิ ถมา.

៦៥៣. សូត្រថា «Samādihi thamā»។

สมทมทร รห ลป วส ยุ ทุ หิ สิ ทา สา ฐา ภส พหอุสุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ถ มอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.

ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន សម, ទម, ទរ, រហ, លប, វស, យុ, ទុ, ហិ, សិ, ទា, សា, ឋា, ភស, ពហ, ឧសុ ជាដើម តែងចុះបច្ច័យទាំងឡាយនេះគឺ ថ និង ម ខ្លះ (តាមការគួរ)។

สม [Pg.406] อุปสเม, กฺวจิคฺคหณาธิการา น ธาตฺวนฺตโลโป, กิเลเส สเมตีติ สมโถ สมาธิ. เอวํ ทมนํ ทมโถ. ทร ทาเห, ทรณํ ทรโถ ปริทาโห. รห อุปาทาเน, รหียตีติ รโถ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา หโลโป. สป อกฺโกเส, สปนํ สปโถ. วส นิวาเส, อาวสนฺติ เอตสฺมินฺติ อาวสโถ. ยุ มิสฺสเน, ยูโถ, ทีโฆ. ทุ คติวุทฺธิมฺหิ, ทวติ วฑฺฒตีติ ทุโม. หิโนตีติ หิโม อุสฺสาโว. สิ พนฺธเน, สียตีติ สีมา, ทีโฆ. ทา อวขณฺฑเน, ทาโม. สา สามตฺเถ, สาโม. ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ถาโม, ฐสฺส ถตฺตํ. ภส ภสฺมีกรเณ, ภสฺมา, พฺรหฺมาทิตฺตา ‘‘สฺยา จา’’ติ อาตฺตํ. พห วุทฺธิมฺหิ, พฺรหฺมา, นิปาตนโต พฺโร พสฺส. อุสุ ทาเห, อุสฺมา อิจฺจาทิ.

សម ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ស្ងប់រម្ងាប់, ព្រោះអធិការនៃការកាន់យកបទថា «ក្វចិ» មិនមានការលុបទីបំផុតធាតុឡើយ, ធម៌ឯណា រមែងធ្វើកិលេសទាំងឡាយឲ្យស្ងប់ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សមថៈ ឬ សមាធិ។ ដូចគ្នាដែរ ការទូន្មាន ឈ្មោះថា ទមថៈ។ ទរ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ក្តៅក្រហាយ, សេចក្តីក្តៅក្រហាយ ឈ្មោះថា ទរថៈ ឬ បរិទាហៈ។ រហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា កាន់យក, អ្វីដែលគេតែងបរទៅ ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា រថៈ, ដោយសូត្រជាដើមថា «ក្វចិ ធាតុ» មានការលុប ហការៈ។ សប ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ជេរប្រទេច, ការជេរប្រទេច ឈ្មោះថា សបថៈ។ វស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា នៅអាស្រ័យ, ជនទាំងឡាយ រមែងនៅអាស្រ័យក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះ ឈ្មោះថា អាវសថៈ។ យុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា លាយឡំ, យូថៈ, មានការធ្វើឲ្យវែង។ ទុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ញ៉ាំងទៅ និងចម្រើន, អ្វីដែលរមែងលូតលាស់ចម្រើនទៅ ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា ទុមៈ។ អ្វីដែលរមែងត្រជាក់ ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា ហិមៈ ឬ ឧស្សាវៈ។ សិ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ចង, អ្វីដែលគេតែងចងទុក ហេតុនោះ អ្វីនោះ ឈ្មោះថា សីមា, មានការធ្វើឲ្យវែង។ ទា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា កាត់ផ្តាច់, ទាមោ។ សា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា សមត្ថភាព, សាមោ។ ឋា ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា បញ្ឈប់ដំណើរ, ថាមោ, មានការប្រែ ឋការៈ ជា ថការៈ។ ភស ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ធ្វើឲ្យទៅជាផេះ, ភស្មា, ព្រោះជាសព្ទមាន ព្រហ្ម ជាដើម ដោយសូត្រថា «ស្យា ច» មានការប្រែជា អាការៈ។ ពហ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ចម្រើន, ព្រហ្មា, ដោយការធ្លាក់ចុះ មានការប្រែ ពការៈ ជា ព្រ។ ឧសុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា ក្តៅក្រហាយ, ឧស្មា ជាដើម។

๖๕๔. มสุสฺส สุสฺส จฺฉ ร จฺเฉรา.

៦៥៤. មសុស្ស សុស្ស ច្ឆ រ ច្ឆេរា។

มสุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สุสฺส จฺฉรจฺเฉรอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ. มสุ มจฺเฉเร, กฺวิปฺปจฺจโย, จฺฉรจฺเฉราเทสา, มจฺฉโร, มจฺเฉโร.

ការអាទេសទាំងឡាយគឺ ច្ឆរៈ និង ច្ឆេរៈ ទាំងនេះ នៃសុការៈ របស់ធាតុនេះគឺ មសុ រមែងមាន។ មសុ ធាតុ ក្នុងសេចក្តីថា កំណាញ់, ចុះ ក្វិបច្ច័យ, មានការអាទេសជា ច្ឆរៈ និង ច្ឆេរៈ សម្រេចរូបជា មច្ឆរោ, មច្ឆេរោ។

‘‘จฺฉร จฺเฉรา’’ติ วตฺตเต.

បទថា «ច្ឆរ ច្ឆេរា» រមែងតាមទៅ។

๖๕๕. อาปุพฺพจรสฺส จ.

៦៥៥. អាបុព្វចរស្ស ច។

อาปุพฺพสฺส จรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส จฺฉรจฺเฉราเทสา โหนฺติ, จสทฺเทน จฺฉริยาเทโส จ. ภุโส จรณนฺติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย, จฺฉริยาทิอาเทโส, รสฺสตฺตญฺจ. อจฺฉริยํ[Pg.407], อจฺฉรํ, อจฺเฉรํ. อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติปิ อจฺฉริยํ.

ចំពោះ ចរ ធាតុ ដែលមាន អា បុព្វបទ តែងមានការអាទេសជា ច្ឆរ និង ច្ឆេរ, និងដោយសព្ទថា ច (ក្នុងសូត្រ) ក៏មានការអាទេសជា ច្ឆរិយៈ ដែរ។ ក្នុងអត្ថថា ការត្រឡប់ទៅមកយ៉ាងខ្លាំង (ភុសោ ចរណំ) មាន ក្វិ បច្ច័យ, ការអាទេសជា ច្ឆរិយៈ ជាដើម និងការធ្វើឲ្យស្រៈខ្លី (រស្សៈ)។ (សម្រេចរូបជា) អច្ឆរិយំ, អច្ឆរំ, អច្ឆេរំ។ សូម្បីតែក្នុងអត្ថថា គួរដល់ការផ្ទាត់ម្រាមដៃ ក៏ហៅថា អច្ឆរិយៈ ដែរ។

๖๕๖. อล กล สเลหิ ลยา.

៦៥៦. (ចុះ) ល និង យ បច្ច័យ ក្រោយពី អល កល និង សល ធាតុទាំងឡាយ។

อล กล สล อิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ล ยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. อล ปริสมตฺติมฺหิ, อลฺลํ, อลฺยํ. กล สงฺขฺยาเน, กลฺลํ, กลฺยํ. สล, หุล, ปท คติมฺหิ, สลฺลํ, สลฺยํ.

ល និង យ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយគឺ អល កល និង សល។ អល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការសម្រេច (បរិសមត្តិ), (សម្រេចរូបជា) អល្លំ, អល្យំ។ កល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការរាប់ (សង្ខ្យាន), (សម្រេចរូបជា) កល្លំ, កល្យំ។ សល ធាតុ, ហុល ធាតុ, បទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដំណើរ (គតិ), (សម្រេចរូបជា) សល្លំ, សល្យំ។

‘‘กล สเลหี’’ติ วตฺตเต.

បទថា “កល សលេហិ” តែងតាមទៅ។

๖๕๗. ยาณ ลาณา.

៦៥៧. (ចុះ) យាណ និង លាណ បច្ច័យ។

เตหิ กล สลอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ยาณ ลาณปฺปจฺจยา โหนฺติ. กลฺยาณํ, ปฏิสลฺยาณํ, กลฺลาโณ, ปฏิสลฺลาโณ. ยทา ปน ลี สิเลสเนติ ธาตุ, ตทา ‘‘ปฏิสลฺลยนํ, ปฏิสลฺลาณ’’นฺติ ยุปฺปจฺจเยน สิทฺธํ, อุปสคฺคนฺตสฺส นิคฺคหีตสฺส ลตฺตํ, รหาทิปรตฺตา นสฺส ณตฺตํ, เอการสฺส ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อตฺตญฺจ.

យាណ និង លាណ បច្ច័យទាំងឡាយ តែងមានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយគឺ កល និង សល នោះ។ (សម្រេចរូបជា) កល្យាណំ, បដិសល្យាណំ, កល្លាណោ, បដិសល្លាណោ។ ប៉ុន្តែ កាលបើ លី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការជាប់ជំពាក់ (សិលេសនៈ), គ្រានោះ ពាក្យថា “បដិសល្លយនំ, បដិសល្លាណំ” សម្រេចដោយ យុ បច្ច័យ, ការធ្វើ និគ្គហិត នៅខាងចុងឧបសគ្គ ឲ្យជា លៈ, ការធ្វើ នៈ ឲ្យជា ណៈ ព្រោះនៅខាងក្រោយ រៈ ហៈ ជាដើម, និងការធ្វើ ឯការៈ ឲ្យជា អការៈ ដោយសូត្រថា “ក្វចិ ធាតុ” ជាដើម។

๖๕๘. มถิสฺส ถสฺส โล จ.

៦៥៨. ការអាទេស ថៈ នៃ មថ ធាតុ ជា លៈ ផង (និងចុះ ល បច្ច័យផង)។

มถอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ถสฺส ลาเทโส โหติ, จสทฺเทน ลปฺปจฺจโย, มถ วิโลฬเน, มลฺโล, โส เอว มลฺลโก, ยถา หีนโก.

ការអាទេសជា លៈ នៃ ថៈ របស់ មថ ធាតុនេះ តែងមាន, ដោយសព្ទថា ច (ក្នុងសូត្រ) មាន ល បច្ច័យ, មថ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការកូរ (វិឡោឡនៈ), (សម្រេចរូបជា) មល្លោ, ពាក្យនោះឯងជា មល្លកោ ដូចជាពាក្យថា ហីនកោ។

‘‘กิจฺจา’’ติ วตฺตเต.

បទថា “កិច្ចា” តែងតាមទៅ។

๖๕๙. อวสฺสกาธมิเณสุ ณี จ.

៦៥៩. (ចុះ) ណី បច្ច័យ ក្នុងអត្ថថា ការចាំបាច់ និង កូនបំណុល ផង។

อวสฺสก อธมิณอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ, ณีปจฺจโย โหติ, กิจฺจา จาติ ณีปจฺจโย, ณโลป วุทฺธิสิโลปา, อวสฺสํ [Pg.408] เม กมฺมํ กาตุํ ยุตฺโตสีติ การีสิ เม กมฺมํ อวสฺสํ, การิโน เม กมฺมํ อวสฺสํ, หารีสิ เม ภารํ อวสฺสํ.

ក្នុងអត្ថទាំងឡាយគឺ ការចាំបាច់ (អវស្សកៈ) និង កូនបំណុល (អធមិណៈ) នេះ, ណី បច្ច័យ តែងមាន, ដោយសូត្រថា “កិច្ចា ច” ក៏មាន ណី បច្ច័យ, ការលុប ណៈ ការធ្វើវុឌ្ឍិ និងការលុបស្រៈចុងធាតុ, (ក្នុងអត្ថថា) អ្នកជាបុគ្គលគួរធ្វើនូវកម្មរបស់ខ្ញុំដោយពិតប្រាកដ ដូច្នេះ (សម្រេចរូបជា) ការីសិ មេ កម្មំ អវស្សំ (អ្នកតែងធ្វើនូវកម្មរបស់ខ្ញុំដោយពិត), ការិនោ មេ កម្មំ អវស្សំ, ហារីសិ មេ ភារំ អវស្សំ (អ្នកតែងនាំទៅនូវភារៈរបស់ខ្ញុំដោយពិត)។

อธมิเณ – สตํ เม อิณํ ทาตุํ ยุตฺโตสีติ ทายีสิ เม สตํ อิณํ, ธารีสิ เม สหสฺสํ อิณํ อิจฺจาทิ, กิจฺจปฺปจฺจยา ปน เหฏฺฐาเยว ทสฺสิตา.

ក្នុងអត្ថថា កូនបំណុល - (ក្នុងអត្ថថា) អ្នកជាបុគ្គលគួរឲ្យនូវបំណុលមួយរយដល់ខ្ញុំ ដូច្នេះ (សម្រេចរូបជា) ទាយីសិ មេ សតំ ឥណំ, ធារីសិ មេ សហស្សំ ឥណំ ជាដើម, ចំណែកឯ កិច្ចបច្ច័យ ទាំងឡាយ គឺបានបង្ហាញរួចមកហើយក្នុងខាងក្រោម។

๖๖๐. วชาทีหิ ปพฺพชฺชาทโย นิปจฺจนฺเต.

៦៦០. សព្ទទាំងឡាយមាន បព្វជ្ជា ជាដើម សម្រេចដោយការនិបាត (លើកលែងវិធាន) ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន វជ ធាតុ ជាដើម។

อากติคโณยํ. วชอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปจฺจยาเทสโลปาคมนิเสธลิงฺคาทิวิธินา ยถาภิธานํ ปพฺพชฺชาทโย สทฺทา นิปจฺจนฺเต.

នេះជា អាតតិគណៈ (ពួកនៃពាក្យដែលសម្រេចតាមរូបសព្ទ)។ សព្ទទាំងឡាយមាន បព្វជ្ជា ជាដើម សម្រេចដោយការនិបាត តាមសមគួរដល់ឈ្មោះ ដោយវិធីមាន បច្ច័យ ការអាទេស ការលុប ការចុះអាគម ការហាមឃាត់ និងការកំណត់លិង្គ ជាដើម ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន វជ ធាតុ ជាដើម។

วช คติมฺหิ ปปุพฺโพ, ปฐมเมว วชิตพฺพนฺติ อตฺเถ ‘‘ภาวกมฺเมสู’’ติ อธิกิจฺจ ‘‘ณฺโยจา’’ติ ณฺยปฺปจฺจโย, ณโลปาทิ. ‘‘ปวฺวชฺย’’นฺติ รูเป สมฺปตฺเต อิมินา ชฺฌสฺส ชฺชาเทโส, วการทฺวยสฺส พการทฺวยํ, วุทฺธินิเสโธ, อิตฺถิลิงฺคตฺตญฺจ นิปจฺจนฺเต, ปพฺพชฺชา.

វជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដំណើរ (គតិ) មាន ប បុព្វបទ, ក្នុងអត្ថថា គួរទៅមុនបង្អស់ ដូច្នេះ ដោយយោងតាមសូត្រថា “ភាវកម្មេសុ” ទើបចុះ ណ្យ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ណ្យោ ច”, មានការលុប ណៈ ជាដើម។ កាលបើសម្រេចរូបជា “បព្វជ្យ” ហើយ ដោយសូត្រនេះ (ទើបមាន) ការអាទេស ជ្ឈៈ ជា ជ្ជៈ, ការធ្វើ វការៈ ពីរ ឲ្យជា ពការៈ ពីរ (ព្វ), ការហាមឃាត់វុឌ្ឍិ និងការកំណត់ជាឥត្ថីលិង្គ សម្រេចដោយការនិបាត ជា បព្វជ្ជា។

ตถา อิญฺช กมฺปเน, อิญฺชนํ อิชฺชา. ยช เทวปูชายํ, ยชนํ อิชฺชา, ‘‘ยชสฺสาทิสฺสี’’ติ อิตฺตํ. อญฺช พฺยตฺติคตีสุ สํปุพฺโพ, สมญฺชนํ สมชฺชา, ญฺฌสฺส ชฺชาเทโส. สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ, นิสีทนํ นิสชฺชา. วิท ญาเณ, วิชานนํ, วิทตีติ วา วิชฺชา. สช วิสฺสคฺเค, วิสฺสชฺชนํ วิสฺสชฺชา. ปท คติมฺหิ, นิปชฺชนํ นิปชฺชา.

ដូចគ្នាដែរ ឥញ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការញាប់ញ័រ (កម្បនៈ), ការញាប់ញ័រ ឈ្មោះថា ឥជ្ជា។ យជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការបូជាទេវតា, ការបូជា ឈ្មោះថា ឥជ្ជា, មានការធ្វើជា ឥការៈ ដោយសូត្រថា “យជស្សាទិស្សិ”។ អញ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការប្រាកដ និងដំណើរ មាន សំ បុព្វបទ, ការប្រាកដព្រម ឈ្មោះថា សមជ្ជា, មានការអាទេស ញ្ឈៈ ជា ជ្ជៈ។ សទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការសាយភាយ ដំណើរ និងការឈប់, ការអង្គុយចុះ ឈ្មោះថា និសជ្ជា។ វិទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការដឹង (ញាណ), ការដឹងច្បាស់ ឬថា រមែងដឹង ឈ្មោះថា វិជ្ជា។ សជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការលះបង់ (វិស្សគ្គៈ), ការលះបង់ ឈ្មោះថា វិស្សជ្ជា។ បទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដំណើរ, ការដេកចុះ ឈ្មោះថា និបជ្ជា។

หน หึสาคตีสุ, หนฺตพฺพนฺติ อตฺเถ ณฺยมฺหิ กเต ‘‘วโธ วา สพฺพตฺถา’’ติ หนสฺส วธาเทโส, ฌสฺสิมินา ชฺฌาเทโส จ, โส วชฺโฌ, สา วชฺฌา. สี สเย, สยนํ, สยนฺติ เอตฺถาติ วา เสยฺยา, วุทฺธิ, ยการสฺส ทฺวิตฺตญฺจ[Pg.409]. ธา ธารเณ สํปุพฺโพ, สมฺมา จิตฺตํ นิเธติ เอตาย, สยํ วา สทฺทหตีติ อตฺเถ ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อปฺปจฺจโย, ‘‘สนฺธา’’ติ รูเป สมฺปตฺเต อิมินา นการสฺส ทกาโร, สทฺธา. จร จรเณ, จรณนฺติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจเย, อิการาคเม จ กเต อิมินา วุทฺธินิเสโธ, จริยา.

ហន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការបៀតបៀន និងដំណើរ, ក្នុងអត្ថថា គួរលះបង់ (សម្លាប់) កាលបើធ្វើ ណ្យ បច្ច័យហើយ មានការអាទេស ហន ធាតុ ជា វធៈ ដោយសូត្រថា “វធោ វា សព្វត្ថា” និងការអាទេស ធៈ ជា ជ្ឈៈ ដោយសូត្រនេះ, (សម្រេចរូបជា) វជ្ឈោ (បុរស), វជ្ឈា (ស្ត្រី)។ សី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការដេក, ការដេក ឬថា ទីជាទីដេកនៃសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សេយ្យា, មានវុឌ្ឍិ និងការធ្វើ យការៈ ជាទ្វេភាវៈ។ ធា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការទ្រទ្រង់ មាន សំ បុព្វបទ, បុគ្គលតម្កល់ទុកនូវចិត្តដោយប្រពៃដោយធម៌នេះ ឬថា ខ្លួនឯងរមែងជឿជាក់ ក្នុងអត្ថនេះ មាន អ បច្ច័យ ដោយសូត្រថា “ឥត្ថិយមតិយវោ វា”, កាលបើសម្រេចរូបជា “សន្ធា” ហើយ ដោយសូត្រនេះ (មាន) ការអាទេស នការៈ ជា ទការៈ សម្រេចជា សទ្ធា។ ចរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការប្រព្រឹត្ត, ក្នុងអត្ថថា ការប្រព្រឹត្ត កាលបើធ្វើ ណ្យ បច្ច័យ និងចុះ ឥការាគម ហើយ ដោយសូត្រនេះ (មាន) ការហាមឃាត់វុឌ្ឍិ សម្រេចជា ចរិយា។

รุช โรเค, รุชนนฺติ อตฺเถ อิมินา ฉปฺปจฺจโย, ‘‘พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จา’’ติ ธาตฺวนฺตสฺส จกาโร, รุจฺฉา, รุชาติ อปฺปจฺจเยน สิทฺธํ. ตถา กุจ สงฺโกจเน, ฉปฺปจฺจโย, โกจนํ กุจฺฉา. ลภ ลาเภ, ฉมฺหิ จาเทโส, ลจฺฉา. รท วิเลขเน, รจฺฉา. มุห เวจิตฺเต, มุยฺหนํ มุจฺฉา, มุจฺฉนํ วา มุจฺฉา. วส นิวาเส, วจฺฉา. กจ ทิตฺติมฺหิ, กจฺฉา. กถ กถเน สํปุพฺโพ, สทฺธึ กถนนฺติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย, อิมินา ถฺยสฺส จฺฉาเทโส, สํสทฺทสฺส สาเทโส จ, สากจฺฉา. ตุท พฺยถเน, ตุจฺฉา. ปท คติมฺหิ, พฺยาปชฺชนนฺติ อตฺเถ ณฺยมฺหิ กเต ‘‘พฺยาปาทฺยา’’ติ รูเป สมฺปตฺเต อิมินา นิปาตเนน ทฺยสฺส ชฺชาเทโส, รสฺสตฺตญฺจ, พฺยาปชฺชา.

រុជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រោគ, ក្នុងអត្ថថា ការបៀតបៀន (រុជនៈ) មាន ឆ បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ, មានការធ្វើព្យញ្ជនៈចុងធាតុជា ចការៈ ដោយសូត្រថា “ព្យញ្ជនន្តស្ស ចោ ឆប្បច្ចយេសុ ចា”, (សម្រេចរូបជា) រុច្ឆា, ចំណែកពាក្យថា រុជា សម្រេចដោយ អ បច្ច័យ។ ដូចគ្នាដែរ កុច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការរួញចូល (សង្កោចនៈ), មាន ឆ បច្ច័យ, ការរួញចូល ឈ្មោះថា កុច្ឆា។ លភ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការបាន, កាលបើមាន ឆ បច្ច័យ មានការអាទេសជា ចៈ, (សម្រេចរូបជា) លច្ឆា។ រទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការគូសវាស, (សម្រេចរូបជា) រច្ឆា។ មុហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការភាន់ច្រឡំ (វេចិត្តៈ), ការវង្វេង ឬការសន្លប់ ឈ្មោះថា មុច្ឆា។ វស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការនៅអាស្រ័យ, (សម្រេចរូបជា) វច្ឆា។ កច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការរុងរឿង, (សម្រេចរូបជា) កច្ឆា។ កថ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការពោល មាន សំ បុព្វបទ, ក្នុងអត្ថថា ការពោលជាមួយគ្នា មាន ណ្យ បច្ច័យ, ដោយសូត្រនេះ មានការអាទេស ថ្យៈ ជា ច្ឆៈ និងការអាទេស សំ សព្ទ ជា សា, (សម្រេចរូបជា) សាកច្ឆា។ តុទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការចាក់ដោត (ព្យថនៈ), (សម្រេចរូបជា) តុច្ឆា។ បទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដំណើរ, ក្នុងអត្ថថា ការប្រទូស្ត (ព្យាបជ្ជនៈ) កាលបើធ្វើ ណ្យ បច្ច័យហើយ កាលបើសម្រេចរូបជា “ព្យាបាទ្យា” ហើយ ដោយការនិបាតនេះ (មាន) ការអាទេស ទ្យៈ ជា ជ្ជៈ និងការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ) សម្រេចជា ព្យាបជ្ជា។

มร ปาณจาเค, มรติ มรณนฺติ จ อตฺเถ อิมินา ตฺยตฺยุปฺปจฺจยา, ธาตฺวนฺตโลโปจ, ตโต ‘‘ยวต’’มิจฺจาทินา จกาโร, มจฺโจ, มจฺจุ. สต สาตจฺเจ, อิมินา ยปฺปจฺจโย, ตฺยสฺส จกาโร, สจฺจํ. ตถา นต คตฺตวินาเม, นจฺจํ. นิติ นิจฺเจ, นิจฺจํ. มา มาเน, มายา. ชน ชนเน, ชายา, กน ทิตฺติกนฺตีสุ, นฺยสฺส ญตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ, กญฺญา. ธน ธญฺเญ, ธญฺญํ. ปุนาตีติ ปุญฺญํ, นการาคโม อิจฺจาทิ.

មរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការលះបង់ជីវិត, ក្នុងអត្ថថា រមែងស្លាប់ និងការស្លាប់ មាន ត្យ និង ត្យុ បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ និងការលុបចុងធាតុ, បន្ទាប់មក មានការធ្វើជា ចការៈ ដោយសូត្រថា “យវត” ជាដើម, (សម្រេចរូបជា) មច្ចោ, មច្ចុ។ សត ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការប្រព្រឹត្តទៅជានិច្ច (សាតច្ចៈ), មាន យ បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ, ការធ្វើ ត្យៈ ជា ចការៈ, (សម្រេចរូបជា) សច្ចំ។ ដូចគ្នាដែរ នត ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការឱនកាយ, (សម្រេចរូបជា) នច្ចំ។ និតិ ក្នុងអត្ថថា ទៀងទាត់, (សម្រេចរូបជា) និច្ចំ។ មា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការវាស់វែង, (សម្រេចរូបជា) មាយា។ ជន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការបង្កើត, (សម្រេចរូបជា) ជាយា។ កន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការរុងរឿង និងការប្រាថ្នា, ការធ្វើ ន្យៈ ជា ញ្ញៈ និងការធ្វើជាទ្វេភាវៈ, (សម្រេចរូបជា) កញ្ញា។ ធន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធញ្ញជាតិ, (សម្រេចរូបជា) ធញ្ញំ។ រមែងជម្រះឲ្យស្អាត ឈ្មោះថា បុញ្ញំ, មានការចុះ នការាគម ជាដើម។

๖๖๑. เว [Pg.410] ปุ สี ทวว มุ กุ ทา ภูหฺวาทีหิ ถุตฺติม ณิมา นิพฺพตฺเต.

៦៦១. (ចុះ) ថុ, ត្តិម និង ណិម បច្ច័យ ក្រោយពី វេ, បុ, សី, ទវ, វមុ ជាដើម និងក្រោយពី កុ, ទា, ភូ ជាដើម និងក្រោយពី ហ្វា ជាដើម ក្នុងអត្ថថា កើតឡើង (និព្វត្តៈ)។

เวปุสีทววมุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, กุ ทา ภูอาทิโต, หฺวาทิโต จ ยถากฺกมํ ถุตฺติมณิมอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ นิพฺพตฺตตฺเถ. เวปุ กมฺปเน, ถุปฺปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อการาคโม, อถ วา ‘‘อถู’’ติ วตฺตพฺเพ สรโลปํ กตฺวา ‘‘ถู’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เวเปน นิพฺพตฺโต เวปถุ. สี สเย, สยเนน นิพฺพตฺโต สยถุ. ทว ทวเน, ทเวน นิพฺพตฺโต ทวถุ. วมุ อุคฺคิรเณ, วเมน นิพฺพตฺโต วมถุ.

ថុ, ត្តិម និង ណិម បច្ច័យទាំងឡាយនេះ តែងមានក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន វេបុ, សី, ទវ, វមុ ជាដើម និងក្រោយពី កុ, ទា, ភូ ជាដើម និងក្រោយពី ហ្វា ជាដើម តាមលំដាប់ ក្នុងអត្ថថា កើតឡើង។ វេបុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការញាប់ញ័រ (កម្បនៈ), មាន ថុ បច្ច័យ, មានការចុះ អការាគម ដោយសូត្រថា “ក្វចិ ធាតុ” ជាដើម, ឬមួយទៀត គប្បីជ្រាបថា កាលបើគួរពោលថា “អថុ” ក៏ធ្វើការលុបស្រៈហើយពោលថា “ថុ” វិញ, ការញាប់ញ័រដែលកើតឡើងដោយការញ័រ ឈ្មោះថា វេបថុ។ សី ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការដេក, ការដេកដែលកើតឡើងដោយការដេក ឈ្មោះថា សយថុ។ ទវ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការរត់ទៅ, ការរត់ទៅដែលកើតឡើងដោយការរត់ ឈ្មោះថា ទវថុ. វមុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការខ្ជាក់ចេញ, ការខ្ជាក់ចេញដែលកើតឡើងដោយការខ្ជាក់ ឈ្មោះថា វមថុ។

กุตฺติ กรณํ, เตน นิพฺพตฺตํ กุตฺติมํ, ‘‘กุ’’อิติ นิปาตนโต กรสฺส กุตฺตํ. ทา ทาเน, ทาติ ทานํ, เตน นิพฺพตฺตํ ทตฺติมํ, รสฺสตฺตํ. ภูติ ภวนํ, เตน นิพฺพตฺตํ โภตฺติมํ. อวหุติ อวหนํ, เตน นิพฺพตฺตํ โอหาวิมํ, ณโลปวุทฺธิอาวาเทสา.

កុត្តិ គឺការធ្វើ, អ្វីដែលកើតឡើងដោយការធ្វើនោះ ឈ្មោះថា កុត្តិមំ, មានការធ្វើ ករៈ ជា កុត្តៈ ដោយការនិបាតថា “កុ”។ ទា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ការឲ្យ, ការឲ្យ ឈ្មោះថា ទានំ, អ្វីដែលកើតឡើងដោយការឲ្យនោះ ឈ្មោះថា ទត្តិមំ, មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ)។ ភូតិ គឺការកើតឡើង, អ្វីដែលកើតឡើងដោយការកើតឡើងនោះ ឈ្មោះថា ភោត្តិមំ។ អវហុតិ គឺការនាំទៅ, អ្វីដែលកើតឡើងដោយការនាំទៅនោះ ឈ្មោះថា ឱហាវីមំ, មានការលុប ណៈ ការធ្វើវុឌ្ឍិ និងការអាទេសជា អាវៈ។

๖๖๒. อกฺโกเส นมฺหานิ.

៦៦២. (ចុះ) អានិ បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុ កាលបើមាន ន សព្ទ ជាឧបបទ ក្នុងអត្ថថា ការជេរប្រទេច (អក្កោសៈ)។

อกฺโกเส คมฺมมาเน นมฺหิ นิปาเต อุปปเท สติ ธาตุโต อานิปฺปจฺจโย โหติ. น คมิตพฺโพ เต ชมฺม เทโสติ อตฺเถ อานิปฺปจฺจโย, กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา สิมฺหิ กเต น คมานีติ อตฺเถ กมฺมธารยสมาโส, นสฺส อตฺตํ, ปุน สมาสตฺตา นามมิว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อคมานิ เต ชมฺม เทโส. น กตฺตพฺพํ เต ชมฺม กมฺมนฺติ อกรานิ เต ชมฺม กมฺมํ.

កាលបើអត្ថថា ការជេរប្រទេច ដឹងបានច្បាស់ កាលបើមាន ន និបាត ជាឧបបទ, អានិ បច្ច័យ តែងមានក្រោយពីធាតុ។ ក្នុងអត្ថថា នែជនថោកទាប ប្រទេសនោះ អ្នកមិនគួរទៅឡើយ ដូច្នេះ មាន អានិ បច្ច័យ, ព្រោះជាកិតកៈ ទើបធ្វើឲ្យដូចជា នាមសព្ទ កាលបើចុះ សិ បច្ច័យហើយ ក្នុងអត្ថថា ន គមានិ (មិនគួរទៅ) មានកម្មធារយសមាស, ការធ្វើ នៈ ឲ្យជា អៈ, កាលបើធ្វើឲ្យដូចជា នាមសព្ទ ព្រោះជាសមាសម្តងទៀតហើយ ទើបមានការចុះ សិ បច្ច័យ ជាដើម, (សម្រេចរូបជា) អគមានិ តេ ជម្ម ទេសោ។ ក្នុងអត្ថថា នែជនថោកទាប កម្មនោះ អ្នកមិនគួរធ្វើឡើយ ដូច្នេះ (សម្រេចរូបជា) អករានិ តេ ជម្ម កម្មំ។

นมฺหีติ กึ? วิปตฺติ เต. อกฺโกเสติ กึ? อคติ เต.

បទថា នម្ហិ តើដើម្បីអ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) វិបត្តិ តេ (វិបត្តិរបស់អ្នក)។ បទថា អក្កោសេ តើដើម្បីអ្វី? (ដើម្បីឃាត់ក្នុងឧទាហរណ៍ថា) អគតិ តេ (ដំណើរមិនទៅរបស់អ្នក)។

๖๖๓. สุนสฺสุนสฺโสณวานุวานุนุนขุณานา[Pg.411].

៦៦៣. ការអាទេស ឧន សព្ទ ជារបស់ សុន បាតិបទិកៈ ជា ឱណ, វាន, ឧវាន, ឧន, ឧនខ, ឧណ, អា, អាន។

สุนอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส สมฺพนฺธิโน อุนสทฺทสฺส โอณ วาน อุวาน อุน อุนข อุณ อา อานอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ. สุนสฺสุนสฺส โอณาทิอาเทเส, ปรนยเน จ กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, โสโณ, โสณา, สฺวาโน, สฺวานา, สุวาโน, สุวานา, สุโน, สุนา, สุนโข, สุนขา, สุโณ, สุณา, สา สาโน, สานา อิจฺจาทิ.

ការអាទេសទាំងឡាយគឺ ឱណ, វាន, ឧវាន, ឧន, ឧនខ, ឧណ, អា, អាន នៃ ឧន សព្ទ ដែលទាក់ទងនឹង សុន បាតិបទិកៈនេះ តែងមាន។ កាលបើមានការអាទេសជា ឱណ ជាដើម នៃ ឧន សព្ទ របស់ សុន បាតិបទិកៈ និងការនាំទៅផ្សំក្នុងខាងក្រោយហើយ ទើបមានការចុះ សិ បច្ច័យ ជាដើម, (សម្រេចរូបជា) សោណោ, សោណា, ស្វានោ, ស្វានា, សុវានោ, សុវានា, សុនោ, សុនា, សុនខោ, សុនខា, សុណោ, សុណា, សា, សានោ, សានា ជាដើម។

๖๖๔. ตรุณสฺส สุสุ จ.

៦៦៤. ការអាទេស តរុណ សព្ទ ជា សុស៊ុ ផង។

ตรุณอิจฺเจตสฺส สทฺทสฺส สุสุอิจฺจาเทโส โหติ. จสทฺโท อนิยมตฺโถ, สุสุ, ตรุโณ วา.

ការអាទេសជា សុស៊ុ នៃ តរុណ សព្ទនេះ តែងមាន។ សព្ទថា ច មានអត្ថមិនកំណត់, (សម្រេចរូបជា) សុស៊ុ ឬ តរុណោ។

๖๖๕. ยุวสฺสุวสฺสุวุวานุนูนา.

៦៦៥. ការអាទេស ឧវ សព្ទ ជារបស់ យុវ សព្ទ ជា សុវ, ឧវុ, វាន, ឧន, ឧនា។

ยุวอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส อุวสทฺทสฺส อุวอุวานอุนอูนอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ. ยุวา ติฏฺฐติ, ยุวาโน ติฏฺฐติ, ยุโน ติฏฺฐติ, ยูโน ติฏฺฐติ.

អាទេសទាំងឡាយគឺ uva, uvāna, una និង ūna ទាំងនេះ រមែងមានជំនួស u-សព្ទ នៃយុវសព្ទដែលជាបាតិបទិក។ (ឧទាហរណ៍ថា) Yuvā tiṭṭhati, yuvāno tiṭṭhati, yuno tiṭṭhati, yūno tiṭṭhati។

๖๖๖. ฉทาทีหิ ตตฺรณ.

៦៦៦. បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ta និង traṇa រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន Chada ធាតុជាដើម។

ฉทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตตฺรณอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. ฉท อปวารเณ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตสฺส ตกาโร. อาตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ, ฉตฺรํ, พฺยญฺชนตฺตเย สรูปานเมกสฺส โลโป.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ta និង traṇa ទាំងនេះ រមែងចុះក្រោយធាតុទាំងឡាយមាន Chada ធាតុជាដើម។ Chada ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង, ការប្ដូរអក្សរខាងចុងធាតុជា t-អក្សរ ដោយសូត្រថា “kvaci dhātū” ជាដើម។ វត្ថុឯណា រមែងបិទបាំងនូវកម្ដៅ ហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា chatta, chatra (ឆត្រ), ការលុបព្យញ្ជនៈមួយចេញ ក្នុងកាលដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣ តម្រួតគ្នាដែលមានរូបដូចគ្នា។

จินฺต จินฺตายํ, จินฺเตตีติ จิตฺตํ, นการสฺส สํโยคาทิตฺตา นิคฺคหีตํ, ตสฺส ‘‘พฺยญฺชเน จา’’ติ โลโป, จิตฺรํ, ‘‘ฆฏาทีนํ วา’’ติ น วุทฺธิ.

Cinta ធាតុ ក្នុងអត្ថថា គិត, ធម្មជាតិឯណា រមែងគិត ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា citta (ចិត្ត), ព្រោះ n-អក្សរ នៅខាងដើមនៃសយោគៈ ទើបក្លាយជាឆ្មេញកណ្ដុរ (និគ្គហិត), ការលុបនិគ្គហិតនោះដោយសូត្រថា “byañjane cā”, (ម្យ៉ាងទៀត) citra, មិនមានវុទ្ធិដោយសូត្រថា “ghaṭādīnaṃ vā”។

สุ [Pg.412] อภิสเว, ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ ตสฺส ทฺวิตฺตํ, อตฺเถ อภิสเวตีติ สุตฺตํ, สุตฺรํ.

Su ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហូរចេញ, ការធ្វើទ្វិត្តៈ (តម្រួត) នៃ t-អក្សរនោះ ដោយសូត្រថា “paradvebhāvo ṭhāne”, ធម្មជាតិឯណា រមែងញ៉ាំងអត្ថឱ្យហូរចេញ (សម្ដែងអត្ថ) ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា sutta (សូត្រ), sutra (សូត្រ)។

สูท ปคฺฆรเณ, อตฺเถ สูเทตีติ สุตฺตํ, รสฺสตฺตํ, ภุชาทิตฺตา ทโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ. สุ สวเน, สุณาตีติ โสตํ, โสตฺรํ, วุทฺธิ.

Sūda ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហូរចេញ, ធម្មជាតិឯណា រមែងញ៉ាំងអត្ថឱ្យហូរចេញ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា sutta, ការធ្វើឱ្យរស្សៈ (សំឡេងខ្លី), ការលុប d-អក្សរ និងការធ្វើទ្វិត្តៈ ដោយសូត្រមាន bhujādi ជាដើម។ Su ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្ដាប់, ធម្មជាតិឯណា រមែងស្ដាប់ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា sota (សោតៈ), sotra, មានវុទ្ធិ។

นิ ปาปเณ, เนตีติ เนตฺตํ, เนตฺรํ. วิท มงฺคลฺเล, โต ทสฺส, ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ. ปู ปวเน, ปุนาตีติ ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ, อิการาคโม, วุทฺธิอวาเทสา จ.

Ni ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ, វត្ថុឯណា រមែងនាំទៅ ហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា netta (ភ្នែក/គ្រឿងនាំទៅ), netra។ Vida ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មង្គល, ការប្ដូរ d-អក្សរ ជា t-អក្សរ, (បានជាពាក្យថា) pavitta, pavitra។ Pū ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជម្រះឱ្យស្អាត, វត្ថុឯណា រមែងជម្រះឱ្យស្អាត ហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា pavitta, pavitra, មានការចុះ i-អាគម, មានវុទ្ធិ និងការប្ដូរជា ava-អាទេស។

ปต คติมฺหิ, ปตตีติ ปตฺตํ, ปตฺรํ, ปตโต ตายตีติ ปตฺโต, ปตฺโร. ตนุ วิตฺถาเร, ตญฺญตีติ ตนฺตํ, ตนฺตฺรํ. ยต ยตเน, ยตฺตํ, ยตฺรํ. ยา ปาปเณ, ยาปนา ยตฺรา. ยมุ อุปรเม, ยนฺตํ, ยนฺตฺรํ. อท ภกฺขเณ, อทตีติ อตฺตํ, อตฺรํ. ยุช โยเค, ยุชฺชตีติ โยตฺตํ, โยตฺรํ, ภุชาทิตฺตา ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ.

Pata ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ (ធ្លាក់ចុះ), វត្ថុឯណា រមែងធ្លាក់ចុះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា patta (ស្លឹក), patra, វត្ថុឯណា រមែងរក្សាទុកនូវរបស់ដែលធ្លាក់ចុះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា patto (បាត្រ), patro។ Tanu ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សាយភាយ, អ្វីដែលគេផ្សព្វផ្សាយ ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា tanta, tantra។ Yata ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ព្យាយាម, yatta, yatra។ Yā ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដល់, yāpanā, yatrā។ Yamu ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឈប់, yanta (យន្ត), yantra។ Ada ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស៊ី, អ្វីដែលស៊ី ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា atta, atra។ Yuja ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រកប, អ្វីដែលគេប្រកប ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា yotta, yotra, ការលុបអក្សរខាងចុងធាតុ និងការធ្វើទ្វិត្តៈ ដោយសូត្រមាន bhujādi ជាដើម។

วตุ วตฺตเน, วตฺตํ, วตฺรํ. มิท สิเนหเน, มิชฺชตีติ มิตฺตํ, มิตฺรํ. มา ปริมาเณ, มตฺตา ปริมาณํ, ทฺวิตฺตรสฺสตฺตานิ. เอวํ ปุนาตีติ ปุตฺโต, ปุตฺโร. กล สงฺขฺยาเน, กลตฺตํ, กลตฺรํ ภริยา. วร สํวรเณ, วรตฺตํ, วรตฺรํ จมฺมมยโยตฺตํ. เวปุ กมฺปเน, เวปตีติ เวตฺตํ, เวตฺรํ.

វតុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្តទៅ, សម្រេចរូបជា វត្តំ, វត្រំ។ មិទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រឡាញ់, ជនឯណាតែងស្រឡាញ់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មិត្តំ, មិត្រំ។ មា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វាស់វែង, សម្រេចរូបជា មត្តា ប្រែថា ប្រមាណ (មានការធ្វើទ្វេភាវៈ និងការធ្វើឲ្យរស្សៈជាដើម)។ ដូចគ្នាដែរ ជនឯណាតែងជម្រះ (ចិត្តមាតាបិតា) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុត្តោ, បុត្រោ។ កល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាប់, សម្រេចរូបជា កលត្តំ, កលត្រំ ប្រែថា ភរិយា។ វរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រារាំង, សម្រេចរូបជា វរត្តំ, វរត្រំ ប្រែថា ខ្សែតីធ្វើដោយស្បែក។ វេបុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ, អ្វីៗតែងញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វេត្តំ, វេត្រំ។

คุป สํวรเณ, โคตฺตํ, โคตฺรํ, ‘‘คุปาทีนญฺจา’’ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ, คตฺตํ วา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา อุการสฺส อกาโร. ทา อวขณฺฑเน, ทาตฺตํ, ทาตฺรํ. หุ หวเน, อคฺคิหุตฺตํ. วห ปาปเณ, วหิตฺตํ, วหิตฺรํ. จร จรเณ, จริตฺตํ, จริตฺรํ. มุจ โมจเน, มุตฺตํ ปสฺสาโว. ภาส ทิตฺติมฺหิ, ภสฺตฺรา อิจฺจาทิ.

គុប ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រារាំង (បិទបាំង), សម្រេចរូបជា គោត្តំ, គោត្រំ ដោយរូបសូត្រថា «គុបាទីនញ្ច» លុបទីបំផុតធាតុ និងធ្វើទ្វេភាវៈ ឬសម្រេចរូបជា គត្តំ ដោយការប្តូរ ឧ-អក្សរ ជា អ-អក្សរ ដោយរូបសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម។ ទា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់, សម្រេចរូបជា ទាត្តំ, ទាត្រំ។ ហុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា, សម្រេចរូបជា អគ្គិហុត្តំ។ វហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ, សម្រេចរូបជា វហិត្តំ, វហិត្រំ។ ចរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្ត, សម្រេចរូបជា ចរិត្តំ, ចរិត្រំ។ មុច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រួច (លែង), សម្រេចរូបជា មុត្តំ ប្រែថា ទឹកនោម។ ភាស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ភ្លឺស្វាង, សម្រេចរូបជា ភស្ត្រា ជាដើម។

๖๖๗. วทาทีหิ [Pg.413] ณิตฺโต คเณ.

៦៦៧. ចុះ ណិត្ត បច្ច័យ ក្រោយពី វទ ធាតុ ជាដើម ក្នុងអត្ថថា ពួក (ក្រុម)។

วท จร วรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณิตฺตปฺปจฺจโย โหติ คเณ คมฺมมาเน. วท วิยตฺติยํ วาจายํ, วทิตานํ คโณ วาทิตฺตํ. จร จรเณ, จริตานํ คโณ จาริตฺตํ. วร วรเณ, วริตานํ คโณ วาริตฺตํ. อถ วา จรนฺติ ตสฺมึ ปริปูรการิตายาติ จาริตฺตํ. วาริตํ ตายนฺติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา วาริตฺตํ.

ចុះ ណិត្ត បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន វទ, ចរ, វរ ជាដើម កាលបើអត្ថថា ពួក (ក្រុម) ត្រូវបានដឹងច្បាស់។ វទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពោលច្បាស់លាស់, ពួកនៃតន្ត្រីដែលគេប្រគំហើយ ឈ្មោះថា វាទិត្តំ។ ចរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រព្រឹត្ត, ពួកនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្ត ឈ្មោះថា ចារិត្តំ។ វរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រារាំង, ពួកនៃសេចក្តីហាមឃាត់ ឈ្មោះថា វារិត្តំ។ មួយម៉្យាងទៀត ពួកជនតែងប្រព្រឹត្តក្នុងធម៌នោះ ព្រោះធ្វើឲ្យពេញបរិបូណ៌ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចារិត្តំ។ ពួកជនតែងរក្សានូវសេចក្តីហាមឃាត់ក្នុងធម៌នេះ ឬដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វារិត្តំ។

๖๖๘. มิทาทีหิ ตฺติติโย.

៦៦៨. ចុះ ត្តិ និង តិ បច្ច័យ ក្រោយពី មិទ ធាតុ ជាដើម។

มิท ปท รนฺช ตนุ ธาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ยถาภิธานํ ตฺติ ติอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. มิชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺติ, ธาตฺวนฺตโลโป. ปชฺชตีติ ปตฺติ. รนฺช ราเค, รนฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ. วิตฺถารียตีติ ตนฺติ. ธาเรตีติ ธาติ. ปา รกฺขเณ, ปาติ. วส นิวาเส, วสติ.

ចុះ បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ត្តិ និង តិ ទាំងនេះ តាមសមគួរដល់ការសម្តែង ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន មិទ, បទ, រញ្ជ, តនុ, ធា ជាដើម។ ជនតែងស្រឡាញ់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មេត្តិ មានការលុបទីបំផុតធាតុ។ ធម្មជាតិឯណាតែងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បត្តិ។ រញ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្រេកអរ, ពួកសត្វតែងត្រេកអរក្នុងកាលនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រត្តិ។ ធម្មជាតិឯណាតែងផ្សាយទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តន្តិ។ ធម្មជាតិឯណាតែងទ្រទ្រង់ទុក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធាតិ។ បា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រក្សា, សម្រេចរូបជា បាតិ។ វស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នៅអាស្រ័យ, សម្រេចរូបជា វសតិ។

๖๖๙. อุสุรนฺชทํสานํ ทํสสฺส ทฑฺโฒ ฒ ฐา จ.

៦៦៩. ក្នុងចំណោម ឧសុ, រញ្ជ, ទំស ធាតុទាំងឡាយនេះ, ផ្លាស់ ទំស ធាតុ ជា ទឌ្ឍ, និងចុះ ឍ និង ឋ បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុដែលសេសសល់។

อุสุ รนฺช ทํสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺตเร ทํสสฺส ทฑฺฒาเทโส โหติ, เสเสหิ ธาตูหิ ฒ ฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. อุสุ ทาเห, รนฺช ราเค, ฒ ฐปฺปจฺจยา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตํ, อุฑฺโฒ, รฏฺฐํ. ทํส ทํสเน, กฺวิปฺปจฺจโย, กฺวิโลโป, ทํสสฺส ทฑฺฒาเทโส จ, ทฑฺฒํ.

ក្នុងចំណោមធាតុទាំងឡាយគឺ ឧសុ, រញ្ជ, ទំស ទាំងនេះ, ការផ្លាស់ជា ទឌ្ឍ មានដល់ ទំស ធាតុ, ចុះ បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ឍ និង ឋ ក្រោយពីធាតុដែលសេសសល់។ ឧសុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដុត, រញ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្រេកអរ, ចុះ ឍ និង ឋ បច្ច័យ, លុបទីបំផុតធាតុដោយរូបសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម, ធ្វើទ្វេភាវៈ, សម្រេចរូបជា ឧឌ្ឍោ, រដ្ឋំ។ ទំស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខាំ, ចុះ ក្វិ បច្ច័យ, លុប ក្វិ បច្ច័យ និងផ្លាស់ ទំស ជា ទឌ្ឍ, សម្រេចរូបជា ទឌ្ឍំ។

๖๗๐. สูวุสานมูวุสานมโต โถ จ.

៦៧០. ផ្លាស់ ូ, ុ, និង អស នៃ សូ, វុ, អស ធាតុទាំងឡាយ ជា អត និងចុះ ថ បច្ច័យ ខាងចុង។

สู วุ อสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อู อุ อสานํ อตอิจฺจาเทโส โหติ, อนฺเต ถปฺปจฺจโย จ.

ការផ្លាស់ជា អត មានដល់ ូ, ុ, និង អស នៃធាតុទាំងឡាយគឺ សូ, វុ, អស ទាំងនេះផង និងចុះ ថ បច្ច័យ ខាងចុងផង។

สู [Pg.414] หึสายํ, สตฺถํ. วุ สํวรเณ, วตฺถํ. อส ภุวิ, อตฺโถ. ยทา ปน สสุ หึสายํ, วส อจฺฉาทเน, อร คติมฺหีติ จ ธาตุ, ตทา ‘‘สมาทีหิ ถ มา’’ติ ถปฺปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตโลโป, ‘‘วคฺเค โฆสา’’ติอาทินา ทฺวิตฺตํ, สสตีติ สตฺถํ, วสียตีติ วตฺถํ, อรียตีติ อตฺโถ.

សូ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បៀតបៀន, សម្រេចរូបជា សត្ថំ។ វុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បិទបាំង, សម្រេចរូបជា វត្ថំ។ អស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មាន (កើតមាន), សម្រេចរូបជា អត្ថោ។ ប៉ុន្តែ កាលណា សសុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បៀតបៀន, វស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្លៀកដណ្តប់, អរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, ពេលនោះ ចុះ ថ បច្ច័យ ដោយរូបសូត្រថា «សមាទីហិ ថ មា», លុបទីបំផុតធាតុដោយរូបសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម, ធ្វើទ្វេភាវៈដោយរូបសូត្រថា «វគ្គេ ឃោសា» ជាដើម, ធម្មជាតិឯណាតែងបៀតបៀន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សត្ថំ, គ្រឿងឯណាក្រាលគ្រប ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វត្ថំ, ធម្មជាតិឯណាក្រុមជនតែងទៅរក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្ថោ។

๖๗๑. รนฺชุทาทีหิ ธทิทฺทกิรา กฺวจิ ช ท โลโป จ.

៦៧១. ចុះ ធ, ទ, ឥទ្ទ, ក, ឥរ បច្ច័យ ក្រោយពី រញ្ជ, ឧទិ ធាតុ ជាដើម ក្នុងកាលខ្លះ និងលុប ជ និង ទ ដែលនៅចុងធាតុខ្លះ។

รนฺช อุทิอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ธ ท อิทฺท ก อิรอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ, ธาตฺวนฺตานํ ชทานํ โลโป จ โหติ.

ចុះ បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ធ, ទ, ឥទ្ទ, ក, ឥរ ទាំងនេះ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន រញ្ជ, ឧទិ ជាដើម ក្នុងកាលខ្លះ និងមានការលុបអក្សរចុងធាតុគឺ ជ និង ទ ទាំងឡាយផង។

รนฺช ราเค, ธปฺปจฺจโย, ชโลโป จ, รนฺธํ. อุทิ ปสวนกฺเลทเนสุ สํปุพฺโพ, ทปฺปจฺจโย, สมุทฺโท, อุทฺโท. ขุท ปิปาสายํ, ขุทฺโท. ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, ฉิทฺโท. รุทิ หึสายํ, รุทฺโท, ลุทฺโท, โล รสฺส. ภทิ กลฺยาเณ, ภทฺโท. นิทิ กุจฺฉายํ, นิทฺทา. มุท หาเส, มุทฺทา. ทล ทุคฺคติมฺหิ, อิทฺทปฺปจฺจโย, ทลิทฺโท.

រញ្ជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្រេកអរ, ចុះ ធ បច្ច័យ និងលុប ជ-អក្សរ, សម្រេចរូបជា រន្ធំ។ ឧទិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហូរចេញ និងសើម មាន សំ ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, ចុះ ទ បច្ច័យ, សម្រេចរូបជា សមុទ្ទោ, ឧទ្ទោ។ ខុទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រេកឃ្លាន, សម្រេចរូបជា ខុទ្ទោ។ ឆិទិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្វើជាពីរចំណែក, សម្រេចរូបជា ឆិទ្ទោ។ រុទិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បៀតបៀន, សម្រេចរូបជា រុទ្ទោ, លុទ្ទោ ដោយការផ្លាស់ រ-អក្សរ ជា ល-អក្សរ។ ភទិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ល្អ, សម្រេចរូបជា ភទ្ទោ។ និទិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តិះដៀល, សម្រេចរូបជា និទ្ទា។ មុទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រីករាយ, សម្រេចរូបជា មុទ្ទា។ ទល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្លាក់ទៅក្នុងទុគ្គតិ, ចុះ ឥទ្ទ បច្ច័យ, សម្រេចរូបជា ទលិទ្ទោ។

สุส โสสเน, สุจ โสเก วา, กปฺปจฺจโย, ธาตฺวนฺตสฺส กกาโร, สุกฺกํ. วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, วก อาทาเน วา, วกฺกํ. สก สตฺติมฺหิ, สกฺโก. อุสุ ทาเห, อุกฺกา.

សុស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្ងួត, ឬ សុច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សោកសៅ, ចុះ ក បច្ច័យ, ផ្លាស់អក្សរចុងធាតុជា ក-អក្សរ, សម្រេចរូបជា សុរក្កំ។ វច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពោលច្បាស់លាស់, ឬ វក ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាន់យក, សម្រេចរូបជា វក្កំ។ សក ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អាច, សម្រេចរូបជា សក្កោ។ ឧសុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដុត, សម្រេចរូបជា ឧក្កា។

วช คติมฺหิ, อิรปฺปจฺจโย, อปฺปฏิหตํ วชตีติ วชิรํ. มท อุมฺมาเท, มทิรา. เอวํ มนฺทิรํ, รุธิรํ, รุหิรํ, รุจิรํ. พธ พนฺธเน, พธิโร, พธิรา, พธิรํ, ติมิโร, ติมิรํ, สิโร. สร หึสายํ, สริรํ. ‘‘กลิลํ, สลิล’’นฺติอาทีสุ โล รสฺส. กุฏิโล, โกกิโล อิจฺจาทโย.

វជ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, ចុះ ឥរ បច្ច័យ, ធម្មជាតិឯណាតែងទៅដោយមិនទើសទាក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វជិរំ។ មទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រវឹង, សម្រេចរូបជា មទិរា។ ដូចគ្នាដែរ មន្ទិរំ, រុធិរំ, រុហិរំ, រុចិរំ។ ពធ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចង, សម្រេចរូបជា ពធិរោ, ពធិរា, ពធិរំ, តិមិរោ, តិមិរំ, សិរោ។ សរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បៀតបៀន, សម្រេចរូបជា សរិរំ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «កលិលំ, សលិលំ» ជាដើម ផ្លាស់ រ-អក្សរ ជា ល-អក្សរ។ ពាក្យទាំងឡាយមាន កុដិលោ, កោកិលោ ជាដើម។

๖๗๒. ปฏิโต [Pg.415] หิสฺส เหรณ หีรณ.

៦៧២. ផ្លាស់ ហិ ធាតុ ដែលនៅខាងក្រោយពី បដិ ឧបសគ្គ ជា ហេរណ និង ហីរណ។

ปฏิโต ปรสฺส หิอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส เหรณ หีรณอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ. หิ คติมฺหิ ปฏิปุพฺโพ, ปฏิปกฺเข มทฺทิตฺวา คจฺฉตีติ อตฺเถ ‘‘กฺวิ จา’’ติ กฺวิปฺปจฺจโย, กฺวิโลโป, อิมินา เหรณ หีรณอาเทสา, ณโลโป, ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา ปฏิสทฺทาทิสฺส วุทฺธิ, ปาฏิเหรํ, ปาฏิหีรํ, ยทา ปน หร หรเณติ ธาตุ, ตทา ปฏิปกฺเข หรตีติ ‘‘ปาฏิหาริย’’มิติ ณฺเยนปิ สิทฺธํ.

ហិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ មាន បដិ ឧបសគ្គនៅខាងមុខ, ក្នុងអត្ថថា ញាំញីសត្រូវហើយទៅ ចុះ ក្វិ បច្ច័យ ដោយរូបសូត្រថា «ក្វិ ចា», លុប ក្វិ បច្ច័យ, ផ្លាស់ជា ហេរណ និង ហីរណ ដោយសូត្រនេះ, លុប ណ-អក្សរ, ធ្វើវុទ្ធិដើមស្រៈនៃ បដិ-សព្ទ ដោយរូបសូត្រថា «តេសុ វុទ្ធិ» ជាដើម, សម្រេចរូបជា បាដិហេរំ, បាដិហីរំ។ ប៉ុន្តែ កាលណា ហរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នាំទៅ, ក្នុងអត្ថថា នាំទៅនូវសត្រូវ សម្រេចរូបជា «បាដិហារិយំ» ដោយចុះ ណ្យ បច្ច័យ ក៏បាន។

๖๗๓. กฑฺยาทีหิ โก.

៦៧៣. ចុះ ក បច្ច័យ ក្រោយពី កឌិ ធាតុ ជាដើម។

กฑิอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ กปฺปจฺจโย โหติ.

ចុះ ក បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន កឌិ ជាដើម។

กฑิ เฉทเน, กปฺปจฺจเย กเต ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา, ‘‘นิคฺคหีตญฺจา’’ติ วา อิการานุพนฺธสฺส ธาตุสฺส นิคฺคหีตาคโม, กโลโป จ, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ, กณฺโฑ อุสุ, ปริมาณญฺจ. เอวํ ฆฏิ ฆฏฺฏเน, ฆณฺโฏ, ฆณฺฏา วา. วฏิ อาวตฺตเน, วฏิ ธารณพนฺธนสงฺฆาเตสุ วา, วณฺโฏ. กรฑิ ภาชนตฺเถ, กรณฺโฑ. มฑิ มณฺฑนตฺเถ, มณฺโฑ. สฑิ คุมฺพตฺเถ, สณฺโฑ. ภฑิ ภณฺฑตฺเถ, ภณฺฑํ. ปฑิ ลิงฺคเวกลฺลตฺเถ, ปณฺโฑ, โส เอว ปณฺฑโก. ทฑิ อาณายํ, ทณฺโฑ. รฑิ หึ สายํ, รณฺโฑ. ตฑิ จลนตฺเถ, วิตณฺโฑ. จฑิ จณฺฑตฺเถ, จณฺโฑ. คฑิ สนฺนิจฺจเย, คณฺโฑ. อฑิ อณฺฑตฺเถ, อณฺโฑ. ลฑิ ชิคุจฺฉายํ, ลณฺฑํ. เมฑิ กุฏิลตฺเถ, เมณฺโฑ, เมณฺฑโก วา. เอรฑิ หึสายํ, เอรณฺโฑ. ขฑิ เฉทนตฺเถ, ขณฺโฑ. มทิ หาเส, มนฺโท. อิทิ ปรมิสฺสริเย, อินฺโท. จทิ อิจฺฉากนฺตีสุ, จนฺโท. ขุร เฉทเน, ขุโร อิจฺจาทิ.

កឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់, កាលបើចុះ ក បច្ច័យហើយ ចុះនិគ្គហិតអាគមដល់ធាតុដែលមាន ឥ-អក្សរ ជាអនុពន្ធ និងលុប ក-បច្ច័យ ដោយរូបសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ឬ «និគ្គហីតញ្ច» ខ្លះ, ផ្លាស់និគ្គហិតជាវគ្គន្តៈ, សម្រេចរូបជា កណ្ឌោ ប្រែថា ព្រួញ ឬការកំណត់ប្រមាណ។ ដូចគ្នាដែរ ឃដិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប៉ះទង្គិច, សម្រេចរូបជា ឃណ្ឌោ ឬ ឃណ្ឌា។ វដិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វិលវល់, ឬ វដិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់ ចង និងប្រមូលផ្តុំ, សម្រេចរូបជា វណ្ឌោ។ ករឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ភាជន៍, សម្រេចរូបជា ករណ្ឌោ។ មឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តាក់តែង, សម្រេចរូបជា មណ្ឌោ។ សឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា គុម្ពោតព្រៃ, សម្រេចរូបជា សណ្ឌោ។ ភឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រព្យសម្បត្តិ, សម្រេចរូបជា ភណ្ឌំ។ បឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វិកលលិង្គ, សម្រេចរូបជា បណ្ឌោ, សព្ទនោះឯងជា បណ្ឌកោ។ ទឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បង្គាប់, សម្រេចរូបជា ទណ្ឌោ។ រឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បៀតបៀន, សម្រេចរូបជា រណ្ឌោ។ តឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ, សម្រេចរូបជា វិតណ្ឌោ។ ចឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាចសាហាវ, សម្រេចរូបជា ចណ្ឌោ។ គឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សន្សំទុក, សម្រេចរូបជា គណ្ឌោ។ អឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពង, សម្រេចរូបជា អណ្ឌោ។ លឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្ពើមរអើម, សម្រេចរូបជា លណ្ឌំ។ មេឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វៀចវេរ, សម្រេចរូបជា Meṇḍo ឬ មេណ្ឌកោ។ ឯរឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បៀតបៀន, សម្រេចរូបជា ឯរណ្ឌោ។ ខឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់, សម្រេចរូបជា ខណ្ឌោ។ មទិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រីករាយ, សម្រេចរូបជា មន្ទោ។ ឥទិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជាធំក្រៃលែង, សម្រេចរូបជា ឥន្ទោ។ ចទិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ប្រាថ្នានិងស្រឡាញ់, សម្រេចរូបជា ចន្ទោ។ ខុរ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់, សម្រេចរូបជា ខុរោ ជាដើម។

‘‘โก’’ติ วตฺตเต.

បទថា «កោ» តែងប្រព្រឹត្តទៅ។

๖๗๔. ขาทามคมานํ [Pg.416] ขนฺธนฺธคนฺธา.

៦៧៤. ផ្លាស់ ខាទ, អម, គមុ ធាតុទាំងឡាយ ជា ខន្ធ, អន្ធ, គន្ធ។

ขาท อม คมุอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ขนฺธ อนฺธ คนฺธอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ, กปฺปจฺจโย จ โหติ. ขาท ภกฺขเน, ชาติชรามรณาทีหิ สํสารทุกฺเขหิ ขชฺชตีติ ขนฺโธ. อม โรเค, อนฺโธ. คมุ, สปฺป คติมฺหิ, คนฺโธ. กฺวจิคฺคหเณน กโลปาภาเว ขนฺธโก, อนฺธโก, คนฺธโก. อถ วา ราสฏฺเฐน ขนฺโธ. คนฺธ สูจเน, อตฺตโน นิสฺสยสฺส คนฺธนโต สูจนโต คนฺโธ.

ការផ្លាស់ជា ខន្ធ, អន្ធ, គន្ធ ទាំងឡាយ មានដល់ធាតុទាំងឡាយគឺ ខាទ, អម, គមុ ទាំងនេះផង និងចុះ ក បច្ច័យ ផង។ ខាទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស៊ី, ធម្មជាតិឯណាតែងត្រូវខាំស៊ីដោយសង្សារទុក្ខទាំងឡាយមានជាតិ ជរា មរណៈ ជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខន្ធោ។ អម ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជំងឺ, សម្រេចរូបជា អន្ធោ។ គមុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ (ដូចជាពស់), សម្រេចរូបជា គន្ធោ។ ព្រោះមានពាក្យថា «ក្វចិ» កាលបើគ្មានការលុប ក-បច្ច័យ សម្រេចរូបជា ខន្ធកោ, អន្ធកោ, គន្ធកោ។ មួយម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា ខន្ធោ ព្រោះមានអត្ថថាជាគំនរ។ គន្ធ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្តែង, ឈ្មោះថា គន្ធោ ព្រោះសម្តែង ឬធុំក្លិននៃទីអាស្រ័យរបស់ខ្លួន។

๖๗๕. ปฏาทีหฺยลํ.

៦៧៥. ចុះ អល បច្ច័យ ក្រោយពី បដ ធាតុ ជាដើម និងក្រោយពីបាតិបទិកៈ។

ปฏอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อลปฺปจฺจโย โหติ. อฏ, ปฏ คติมฺหิ, ปเฏ อลํ สมตฺถนฺติ อตฺเถ อิมินา อลปฺปจฺจโย, ‘‘สิ’’นฺติ อมาเทโส, ปฏลํ, ปฏลานิ. ตถา กล กลเล, กลลํ. กุส เฉทนภูต ทาน สญฺจเยสุ, กุสลํ, ยทา ปน สล ลู ลาอิติ ธาตุ, ตทา กุจฺฉิตานํ สลนโต, กุสานํ ลวนโต, กุโส วิย ลวนโต วา กุเสน ลาตพฺพตฺตา กุสลนฺติ อปฺปจฺจเยน กปฺปจฺจเยน วา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ចុះ អល បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន បដ ជាដើម និងក្រោយពីបាតិបទិកៈទាំងឡាយ។ អដ, បដ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, ក្នុងអត្ថថា អាច (សមគួរ) ក្នុងសម្លៀកបំពាក់ ចុះ អល បច្ច័យ ដោយសូត្រនេះ, ផ្លាស់ សិ វិភត្តិ ជា អំ ដោយរូបសូត្រថា «សិំ», សម្រេចរូបជា បដលំ, បដលានិ។ ដូចគ្នាដែរ កល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ភក់, សម្រេចរូបជា កលលំ។ កុស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់, កើត, ឲ្យ, សន្សំ, សម្រេចរូបជា កុសលំ។ ប៉ុន្តែ កាលណា សល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់, ពេលនោះ ឈ្មោះថា កុសលំ ព្រោះកាត់នូវធម៌ដ៏លាមក ឬព្រោះច្រូតនូវស្មៅកុស្សៈ ឬព្រោះកាត់ធម៌លាមកដូចជាស្មៅកុស្សៈ ឬព្រោះធម៌ដែលគេត្រូវកាន់យកដោយប្រាជ្ញាដូចជាស្មៅកុស្សៈ, គប្បីដឹងការសម្រេចរូបដោយចុះ អ បច្ច័យ ឬ ក បច្ច័យ។

กท มเท, กทลํ. ภคนฺท เสจเน, ภคนฺทลํ. เมข กฏิวิจิตฺเต, เมขลํ, เมขลา วา. วกฺก รุกฺขตเจ, วกฺกลํ. ตกฺก รุกฺขสิเลเส, ตกฺกลํ. ปลฺล นินฺนฏฺฐาเน, ปลฺลลํ. สทฺท หริเต, สทฺทลํ, ปรโลโป. มูล ปติฏฺฐายํ, มุลาลํ, รสฺสตฺตํ. พิล นิสฺสเย, พิลาลํ. วิท สตฺตายํ, วิทาลํ. จฑิ จณฺฑิกฺเก, จณฺฑาโล, ทีฆตฺตํ. วา คติคนฺธเนสุ, วาลํ. วส อจฺฉาทเน, วสโล. ปจิ วิตฺถาเร, ปจโล, ปญฺจาโล[Pg.417], ปญฺจนฺนํ ราชูนํ อลนฺติปิ ปญฺจาโล. มจ โจเร, มจโล. มุส เถยฺเย, มุสโล.

កទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រវឹង, សម្រេចរូបជា កទលំ។ ភគន្ទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រោចស្រព, សម្រេចរូបជា ភគន្ទលំ។ មេខ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា គ្រឿងលម្អចង្កេះ, សម្រេចរូបជា មេខលំ ឬ មេខលា។ វក្ក ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សំបកឈើ, សម្រេចរូបជា វក្កលំ។ តក្ក ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជ័រឈើ, សម្រេចរូបជា តក្កលំ។ បល្ល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទីទំនាប, សម្រេចរូបជា បល្លលំ។ សទ្ទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពណ៌ខៀវខ្ចី, សម្រេចរូបជា សទ្ទលំ មានការលុបអក្សរខាងចុង។ មូល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តាំងនៅមាំ, សម្រេចរូបជា មុលាលំ មានការធ្វើឲ្យរស្សៈ។ ពល ធាតុ ក្នុងអត្ថថា អាស្រ័យ, សម្រេចរូបជា ពលាលំ។ វិទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា មាន (កើតមាន), សម្រេចរូបជា វិទាលំ។ ចឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាចសាហាវ, សម្រេចរូបជា ចណ្ឌាលោ មានការធ្វើឲ្យទីឃៈ។ វា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ និងធុំក្លិន, សម្រេចរូបជា វាលំ។ វស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្លៀកដណ្តប់, សម្រេចរូបជា វសលោ។ បច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផ្សព្វផ្សាយ, សម្រេចរូបជា បចលោ, បញ្ចាលោ, ដែនដែលគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ស្តេចទាំងប្រាំអង្គ ក៏ឈ្មោះថា បញ្ចាលោ។ មច ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចោរ, សម្រេចរូបជា មចលោ។ មុស ធាតុ ក្នុងអត្ថថា លួច, សម្រេចរូបជា មុសលោ។

โคตฺถุ วํเส, โคตฺถุโล. ปุถุ วิตฺถาเร, ปุถุโล. พหุ สงฺขฺยาเน, พหุลํ, ปรโลโป. ยทา ปน ลา อาทาเน อิติ ธาตุ, ตทา โคตฺถุํ ลาตีติ โคตฺถุโล. เอวํ ปุถุโล, พหุลํ.

គោត្ថុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា វង្សត្រកូល, សម្រេចរូបជា គោត្ថុលោ។ បុថុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផ្សព្វផ្សាយ, សម្រេចរូបជា បុថុលោ។ ពហុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រាប់, សម្រេចរូបជា ពហុលំ មានការលុបអក្សរខាងចុង។ ប៉ុន្តែ កាលណា លា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាន់យក, ពេលនោះ ធម្មជាតិឯណាតែងកាន់យកនូវវង្សត្រកូល ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គោត្ថុលោ។ ដូចគ្នាដែរ បុថុលោ, ពហុលំ។

มงฺค มงฺคลฺเย, มงฺคลํ. พห วุทฺธิมฺหิ, พหลํ. กมฺพ สญฺจลเน, กมฺพลํ. สพิ มณฺฑเล, สมฺพลํ, นิคฺคหีตาคโม, สพโล วา. อคฺค คติโกฏิลฺเล, อคฺคลํ. มฑิ ภูสายํ, มณฺฑลํ. กุฑิ ทาเห, กุณฺฑลํ อิจฺจาทิ.

មង្គ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សិរីសួស្តី, សម្រេចរូបជា មង្គលំ។ ពហ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចម្រើន, សម្រេចរូបជា ពហលំ។ កម្ព ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ, សម្រេចរូបជា កម្ពលំ។ សពិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រង្វង់, សម្រេចរូបជា សម្ពលំ មានចុះនិគ្គហិតអាគម ឬសម្រេចរូបជា សពលោ។ អគ្គ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ និងវៀច, សម្រេចរូបជា អគ្គលំ។ មឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា តុបតែង, សម្រេចរូបជា មណ្ឌលំ។ កុឌិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដុត, សម្រេចរូបជា កុណ្ឌលំ ជាដើម។

๖๗๖. ปุถสฺส ปุถุปถาโม วา.

៦៧៦. ផ្លាស់ បុថ ធាតុ ជា បុថុ និង បថ, និងចុះ អម បច្ច័យ ខ្លះ។

ปุถอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปุถุ ปถอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ, อมปฺปจฺจโย จ โหติ วา, กฺวจตฺโถยํ วาสทฺโท. ปุถ วิตฺถาเร, ปตฺถฏาติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย, อิมินา ปุถสฺส ปุถุปถาเทสา, กฺวิโลโป. อิตฺถิยํ อีปจฺจโย, ‘‘โอ สเร จา’’ติ สุตฺเต จสทฺเทน อวาเทโส, ปุถวี, ปถวี, ปธวี, ถสฺส วตฺตํ, อมปฺปจฺจเย ปถาเทโส, ปถโม.

ការផ្លាស់ជា បុថុ និង បថ ទាំងឡាយ មានដល់ បុថ ធាតុនេះផង និងចុះ អម បច្ច័យ ខ្លះផង, សព្ទថា «វា» នេះ មានអត្ថថា ក្នុងកាលខ្លះ។ បុថ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផ្សព្វផ្សាយ, ក្នុងអត្ថថា ផ្សាយទៅហើយ ចុះ ក្វិ បច្ច័យ, ផ្លាស់ បុថ ជា បុថុ និង បថ ដោយសូត្រនេះ, លុប ក្វិ បច្ច័យ។ ក្នុងឥត្ថីលិង្គ ចុះ ី បច្ច័យ, ផ្លាស់ ឧ ជា អវ ដោយ ច-សព្ទ ក្នុងរូបសូត្រថា «ឱ សរេ ចា», សម្រេចរូបជា បុថវី, បថវី, បធវី មានការផ្លាស់ ថ-អក្សរ ជា ធ-អក្សរ, កាលបើចុះ អម បច្ច័យ ផ្លាស់ជា បថ, សម្រេចរូបជា បឋមោ។

๖๗๗. สสฺวาทีหิ ตุทโว.

៦៧៧. ចុះ តុ និង ទុ បច្ច័យ ក្រោយពី សសុ ធាតុ ជាដើម។

สสุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตุ ทุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. สสุ หึสาคตีสุ, ตุปฺปจฺจโย, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา ธาตฺวนฺตสฺส ตกาโร, สตฺตุ. ชน ชนเน, ชตฺตุ. ทท ทาเน, ททฺทุ กุฏฺฐวิเสโส. อท ภกฺขเณ, อทฺทุ. มทอุมฺมาเท, มทฺทุ อิจฺจาทิ.

ចុះ បច្ច័យទាំងឡាយគឺ តុ និង ទុ ទាំងនេះ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន សសុ ជាដើម។ សសុ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បៀតបៀន និងទៅ, ចុះ តុ បច្ច័យ, ផ្លាស់អក្សរចុងធាតុជា ត-អក្សរ ដោយរូបសូត្រថា «ក្វចិ ធាតុ» ជាដើម, សម្រេចរូបជា សត្តុ។ ជន ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បង្កើត, សម្រេចរូបជា ជត្តុ។ ទទទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ, សម្រេចរូបជា ទទ្ទុ។ អទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស៊ី, សម្រេចរូបជា អទ្ទុ។ មទ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្រវឹង, សម្រេចរូបជា មទ្ទុ ជាដើម។

๖๗๘. ฌาทีหิ [Pg.418] อีวโร.

៦៧៨. ចុះ ីវរ បច្ច័យ ក្រោយពី ឈា ធាតុ ជាដើម។

จิปาธาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ อีวรปฺปจฺจโย โหติ. จิ จเย, จียตีติ จีวรํ. ปา ปาเน, ปาตีติ ปีวโร ปีโน. ธา ธารเณ, ธีวโร เกวฏฺโฏ.

ចុះ ីវរ បច្ច័យ ក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន ចិ, បា, ធា ជាដើម។ ចិ ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សន្សំ, ធម្មជាតិឯណាក្រុមជនតែងសន្សំ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចីវរំ។ បា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផឹក, ធម្មជាតិឯណាតែងផឹក ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បីវរោ។ ធា ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់, ធម្មជាតិឯណាតែងទ្រទ្រង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធីវរោ។

๖๗๙. มุนาทีหิ จิ.

៦៧៩. ចុះ ចិ បច្ច័យ ក្រោយពី មុ ធាតុ ជាដើម។

มุนาทีหิ ธาตูหิ อิปฺปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน ปาฏิปทิเกหิ จ. มุน ญาเณ, มุนาตีติ มุนิ, วาธิการา น วุทฺธิ. ยต ยตเน, ยตตีติ ยติ. อคฺค คติโกฏิลฺเล, อคฺคิ. ปต คติมฺหิ, ปติ. สุจ โสจกมฺมนิ, สุจิ. รุจ ทิตฺติมฺหิ, รุจิ. อิส ปริเยสเน, สีลาทิคุเณ เอสตีติ อิสิ. กุ สทฺเท, กวิ, วุทฺธิ, อวาเทโส จ. รุ สทฺเท, รวิ, ทธิ, กุฏิ. อสุ เขปเน, อสิ. ราช ทิตฺติมฺหิ, ราชิ. คปุ, สปฺป คติมฺหิ, สปฺปิ. อจฺจ ปูชายํ, อจฺจิ. ชุต ทิตฺติมฺหิ, โชติ, นนฺทิ, ทีปิ, กิมิ, อการสฺส อิตฺตํ. ตมุ กงฺขายํ, ติมิ. พุธ โพธเน, พุชฺฌตีติ โพธิ. กส วิเลขเน, กสิ. กปิ จลเน, กปิ, กลิ, พลิ, มสิ, ธนิ, หริ, อริ, คิริ อิจฺจาทโย.

ippaccayo (ឥ-បច្ច័យ) តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន muna (មុន) ជាដើមផង ក្រោយពីបាតិបទិកៈ (នាមសព្ទដើម) ទាំងឡាយផង ដោយអំណាចនៃ ca-sadda (ច-សព្ទ)។ muna ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង, ជនណាដឹង ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា muni (មុនី), មិនមានវុទ្ធិ (ការធ្វើឲ្យវែង) ដោយអំណាចនៃអធិការ (ការគ្រប់គ្រង) នៃ va-sadda។ yata ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ព្យាយាម, ជនណាព្យាយាម ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា yati (យតិ)។ agga ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ និងវៀច, ឈ្មោះថា aggi (អគ្គិ)។ pata ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, ឈ្មោះថា pati (បតិ)។ suca ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សោកសៅ, ឈ្មោះថា suci (សុចិ)។ ruca ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង, ឈ្មោះថា ruci (រុចិ)។ isa ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស្វែងរក, ជនណាស្វែងរកនូវគុណមានសីលជាដើម ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា isi (ឥសិ)។ ku ធាតុ ក្នុងអត្ថថា យំ ឬបន្លឺសំឡេង, ឈ្មោះថា kavi (កវិ), មានវុទ្ធិ និងការទេសជា ava។ ru ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង, ឈ្មោះថា ravi (រវិ), dadhi (ទធិ), kuṭi (កុដិ)។ asu ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចោល, ឈ្មោះថា asi (អសិ)។ rāja ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង, ឈ្មោះថា rāji (រាជិ)។ gapu, sappa ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, ឈ្មោះថា sappi (សប្ពិ)។ acca ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា, ឈ្មោះថា acci (អច្ចិ)។ juta ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង, ឈ្មោះថា joti (ជោតិ), nandi (នន្ទិ), dīpi (ទីបិ), kimi (កិមិ), មានការធ្វើអក្សរ a ឲ្យទៅជា i។ tamu ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សង្ស័យ, ឈ្មោះថា timi (តិមិ)។ budha ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង, ធម្មជាតិណាដឹង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា bodhi (ពោធិ)។ kasa ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ភ្ជួរ, ឈ្មោះថា kasi (កសិ)។ kapi ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញាប់ញ័រ, ឈ្មោះថា kapi (កបិ), kali (កលិ), bali (ពលិ), masi (មសិ), dhani (ធនិ), hari (ហរិ), ari (អរិ), giri (គិរិ) ជាដើម។

ปาฏิปทิกโต ปน มหาลิ, ภทฺทาลิ, มณิ, อรณิ, ตรณิ, ธรณิ, สรณิ, ธมณิ, อวนิ, อสนิ, วสนิ อิจฺจาทิ.

ចំណែកឯ ក្រោយពីបាតិបទិកៈ (នាមសព្ទដើម) ដូចជា mahāli (មហាលិ), bhaddāli (ភទ្ទាលិ), maṇi (មណិ), araṇi (អរណិ), taraṇi (តរណិ), dharaṇi (ធរណិ), saraṇi (សរណិ), dhamaṇi (ធមណិ), avani (អវនិ), asani (អសនិ), vasani (វសនិ) ជាដើម។

๖๘๐. วิทาทีหฺยูโร.

៦៨០. ūro-paccayo (អូរ-បច្ច័យ) តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន vida (វិទ) ជាដើម។

วิทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ อูรปฺปจฺจโย โหติ. วิท ลาเภ, วนฺทิตุํ อลํ อนาสนฺนตฺตาติ อตฺเถ อูรปฺปจฺจโย. วิทูโร, วิชฺชูโร วา, วิทูเร ชาโต เวทูโร มณิ. วล, วลฺล [Pg.419] สาธารณพนฺธเนสุ, วลฺลูโร. มส อามสเน, มสูโร. สิท สิงฺคาเร, สินฺทูโร, นิคฺคหีตาคโม. ทุ คติมฺหิ, ทูโร. กุ สทฺเท, กูโร. กปุ หึสาตกฺกลคนฺเธสุ, กปฺปูโร, ทฺวิตฺตํ. มย คติมฺหิ, มยูโร, มหิยํ รวตีติ วา มยูโรติ.

ūra-paccayo (អូរ-បច្ច័យ) តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន vida (វិទ) ជាដើម។ vida ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាន, ចុះ ūra-paccayo ក្នុងអត្ថថា 'គួរដើម្បីសរសើរ ព្រោះមិននៅជិត'។ សម្រេចរូបជា vidūro (វិទូរោ) ឬ vijjūro (វិជ្ជូរោ), កែវមណីដែលកើតក្នុងទីឆ្ងាយ ឈ្មោះថា vedūro (វេទូរោ)។ vala, valla ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចងទូទៅ, ឈ្មោះថា vallūro (វល្លូរោ)។ masa ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ពាល់ត្រូវ, ឈ្មោះថា masūro (មសូរោ)។ sida ធាតុ ក្នុងអត្ថថា លម្អ, ឈ្មោះថា sindūro (សិន្ទូរោ), មានការចុះនិគ្គហិតាគម។ du ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, ឈ្មោះថា dūro (ទូរោ)។ ku ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បន្លឺសំឡេង, ឈ្មោះថា kūro (កូរោ)។ kapu ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ គិត និងក្លិន, ឈ្មោះថា kappūro (កប្បូរោ), មានការធ្វើទ្វេភាវៈ (តម្រួតតួ)។ maya ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, ឈ្មោះថា mayūro (មយូរោ), មួយយ៉ាងទៀត សត្វណាស្រែកនៅលើផែនដី ហេតុនោះ សត្វនោះឈ្មោះថា mayūro (មយូរោ)។

‘‘วณฺณาคโม วณฺณวิปริยโย จ,ทฺเว จาปเร วณฺณวิการนาสา;

ธาตุสฺส จตฺถาติสเยน โยโค,ตทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺต’’นฺติ –

«ការចុះតួអក្សរថ្មី (វណ្ណគមៈ) ១, ការផ្លាស់ប្ដូរតួអក្សរ (វណ្ណវិបរិយាយៈ) ១, ការប្រែប្រួលតួអក្សរ (វណ្ណវិការៈ) និងការលុបតួអក្សរ (វណ្ណនាសៈ) ទាំងពីរនេះទៀត ១, ការប្រកបធាតុជាមួយនឹងអត្ថដ៏ក្រៃលែង ១, ទាំង ៥ យ៉ាងនេះ លោកហៅថា និរុត្តិ (វិធីសម្រេចពាក្យ)» ដូច្នេះ -

วุตฺตนิรุตฺติลกฺขณานุสาเรน ‘‘เตสุ วุทฺธี’’ติอาทินา, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา จ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ការសម្រេចរូប (រូបសិទ្ធិ) គប្បីដឹងតាមលក្ខណៈនៃនិរុត្តិដែលពោលហើយ ដោយសូត្រមានជាដើមថា «tesu vuddhī» និងសូត្រមានជាដើមថា «kvaci dhātū»។

อุทิ ปสวนกฺเลทเนสุ, อุนฺทิตุมลํ สมตฺโถติ อุนฺทูโร. ขชฺช ภกฺขเณ, ขาทิตุํ อลนฺติ ขชฺชูโร. กุร อกฺโกเส, อกฺโกสิตุมลนฺติ กุรูโร. สุ หึสายํ, สูโร.

udi ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ហូរចេញ និងសើម, ធម្មជាតិណាអាចសើមបាន ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា undūro (សត្វកណ្ដុរ)។ khajja ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ស៊ី, អ្វីដែលគួរដើម្បីស៊ី ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា khajjūro (ដើមល្មើ)។ kura ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជេរប្រទេច, ជនណាគួរដើម្បីជេរប្រទេច ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា kurūro (មនុស្សកាចសាហាវ)។ su ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់, ឈ្មោះថា sūro (អ្នកក្លាហាន)។

๖๘๑. หนาทีหิ ณุนุตโว.

៦៨១. ṇu, nu, tu-paccayo (ណុ, នុ, តុ-បច្ច័យ) ទាំងឡាយ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន hana (ហន) ជាដើម។

หนอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณุ นุ ตุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. ณุปฺปจฺจเย หน หึสาคตีสุ, หนตีติ หณุ. ชน ชนเน, ชายตีติ ชาณุ, ธาตฺวนฺตโลโป, ทีโฆ. ภา ทิตฺติมฺหิ, ภาตีติ ภาณุ. ริ สนฺตาเน, รยตีติ เรณุ รโช. ขนุ อวทารเณ, ขนฺติ, ขญฺญตีติ วา ขาณุ. อม คตฺยาทีสุ, อมตีติ อณุ, ธาตฺวนฺตโลโป.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ṇu, nu, tu ទាំងនេះ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន hana (ហន) ជាដើម។ ក្នុង ṇu-paccayo: hana ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ និងទៅ, អ្វីដែលតែងសម្លាប់ (ទំពារ) ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា haṇu (ចង្កា)។ jana ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កើត, អ្វីដែលតែងកើត ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា jāṇu (ជង្គង់), មានការលុបខាងចុងធាតុ និងធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ)។ bhā ធាតុ ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង, អ្វីដែលតែងរុងរឿង ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា bhāṇu (ព្រះអាទិត្យ)។ ri ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផ្សាយទៅ, អ្វីដែលតែងផ្សាយទៅ ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា reṇu (លម្អងធូលី)។ khanu ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ជីក, សម្រេចរូបជា khanti, មួយយ៉ាងទៀត អ្វីដែលគេតែងជីក ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា khāṇu (គល់ឈើ)។ ama ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅជាដើម, អ្វីដែលតែងទៅ ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា aṇu (កំទេចល្អិត), មានការលុបខាងចុងធាតុ។

นุปฺปจฺจเย – เว ตนฺตสนฺตาเน, วายตีติ เวนุ, เวณุ วา. เธ ปาเน, ธายติ วจฺฉํ ปาเยตีติ เธนุ, ภาตีติ ภานุ.

ក្នុង nu-paccayo: ve ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ត្បាញអំបោះ, អ្វីដែលគេតែងត្បាញ ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា venu (ឫស្សី) ឬ veṇu។ dhe ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផឹក, មេគោណាដែលតែងបំបៅកូន ហេតុនោះ មេគោនោះឈ្មោះថា dhenu (មេគោទឹកដោះ), សម្រេចរូបជា bhānu (ពន្លឺ) ពីធាតុ bhā ក្នុងអត្ថថា រុងរឿង។

ตุปฺปจฺจเย [Pg.420] – ธา ธารเณ, กฺริยํ, ลกฺขณํ วา ธาเรตีติ ธาตุ. สิ พนฺธเน, สียติ พนฺธียตีติ เสตุ. กี ธนวิโยเค, กิ อุนฺนติมฺหิ, อุทฺธํ คจฺฉตีติ เกตุ. หิ คติมฺหิ, หิโนตีติ เหตุ. ชน ชนเน, ชายตีติ ชนฺตุ. ตนุ วิตฺถาเร, ตโนตีติ ตนฺตุ. วส นิวาเส, วสติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ วตฺถุ, ‘‘กฺวจิ ธาตู’’ติอาทินา สตการสํโยคสฺส ตฺถาเทโส.

ក្នុង tu-paccayo: dhā ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់, ធម្មជាតិណាទ្រទ្រង់នូវកិរិយា ឬលក្ខណៈ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា dhātu (ធាតុ)។ si ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចង, អ្វីដែលគេតែងចង ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា setu (ស្ពាន)។ kī ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បាត់បង់ទ្រព្យ, ki ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្ពស់, អ្វីដែលតែងឡើងទៅលើ ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា ketu (ទង់)។ hi ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ទៅ, អ្វីដែលតែងញ៉ាំងផលឲ្យសម្រេច ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា hetu (ហេតុ)។ jana ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កើត, សត្វណាដែលតែងកើត ហេតុនោះ សត្វនោះឈ្មោះថា jantu (សត្វមានជីវិត)។ tanu ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ផ្សាយទៅ, អ្វីដែលតែងផ្សាយទៅ ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា tantu (ខ្សែអំបោះ)។ vasa ធាតុ ក្នុងអត្ថថា នៅ, ផលតែងនៅក្នុងវត្ថុនេះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅរបស់ផលនោះ អាស្រ័យនឹងវត្ថុនោះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា vatthu (វត្ថុ), មានការទេសសការៈ (s) ផ្សំគ្នាជា ttha ដោយសូត្រមានជាដើមថា «kvaci dhātū»។

๖๘๒. กุฏาทีหิโฐ.

៦៨២. ṭha-paccayo (ឋ-បច្ច័យ) តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន kuṭa (កុដ) ជាដើម។

กุฏาทีหิ ธาตูหิ ฐปฺปจฺจโย โหติ. กุฏ เฉทเน, กุฏติ ฉินฺทตีติ กุฏฺโฐ พฺยาธิ. กุส เฉทนปูรณคนฺเธสุ, กุสตีติ โกฏฺโฐ อุทรํ, ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ. กฏมทฺทเน, กฏติ มทฺทตีติ กฏฺฐํ. กณ นิมีลเน, กณฺโฐ.

ṭha-paccayo (ឋ-បច្ច័យ) តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន kuṭa (កុដ) ជាដើម។ kuṭa ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់, អ្វីដែលតែងកាត់ (បំផ្លាញស្បែក) ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា kuṭṭho (រោគស្រែង ឬឃ្លង់), មានការលុបខាងចុងធាតុ និងធ្វើទ្វេភាវៈ។ kusa ធាតុ ក្នុងអត្ថថា កាត់ ពេញ និងក្លិន, អ្វីដែលតែងកាត់ (អាហារ) ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា koṭṭho (ពោះវៀន ឬក្រពះ)។ kaṭa ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ញី, អ្វីដែលគេតែងញី (ខាត់) ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា kaṭṭhaṃ (ឈើ)។ kaṇa ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ធ្មេចភ្នែក, ឈ្មោះថា kaṇṭho (ក)។

๖๘๓. มนุปูรสุณาทีหิ อุสฺสนุสิสา.

៦៨៣. ussa, nusa, isa-paccayo (ឧស្ស, នុស្ស, ឥស-បច្ច័យ) ទាំងឡាយ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន manu (មនុ), pūra (បូរ), suṇa (សុណ) ជាដើមផង ក្រោយពីបាតិបទិកៈ (នាមសព្ទដើម) ទាំងឡាយផង។

มนุ ปูร สุณอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อุสฺสนุสอิสอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

បច្ច័យទាំងឡាយគឺ ussa, nusa, isa ទាំងនេះ តែងចុះក្រោយពីធាតុទាំងឡាយមាន manu, pūra, suṇa ជាដើមផង ក្រោយពីបាតិបទិកៈ (នាមសព្ទដើម) ទាំងឡាយផង។

มนุ โพธเน, อุสฺส นุสา, มนเต ชานาตีติ มนุสฺโส, มานุโส วา, ธาตฺวนฺตสฺส อาตฺตํ.

manu ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ដឹង, ចុះ ussa និង nusa បច្ច័យ, ជនណាដឹង (ខុសត្រូវ) ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា manusso (មនុស្ស) ឬ mānuso, មានការធ្វើខាងចុងធាតុឲ្យជា ā (អា)។

ปูร ทานปูรเณสุ, ปูรตีติ ปุริโส, รสฺสตฺตํ, โปโส, รการิการานํ โลโป, วุทฺธิ จ, ปุเร อุจฺเจ ฐาเน เสตีติ ปุริโส.

pūra ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ឲ្យ និងពេញ, ជនណាដែលតែងបំពេញ (សេចក្ដីប្រាថ្នា) ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា puriso (បុរស), មានការធ្វើឲ្យខ្លី (រស្សៈ), សម្រេចរូបជា poso (បុរស), មានការលុបអក្សរ r និង i និងមានវុទ្ធិ, មួយយ៉ាងទៀត ជនណាដេក (នៅ) ក្នុងទីខ្ពស់ ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា puriso។

สุณ หึสากุลสนฺธาเนสุ, สุณติ กุลํ สนฺทหตีติ สุณิสา. กุ กุจฺฉิเต, กวียตีติ กรีสํ มลํ, กุสฺส [Pg.421] กรตฺตํ, ทีโฆ จ. สุ หึสายํ, อนฺธการวิธมเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ สูริโย, รการาคโม, สการสฺส ยตฺตญฺจ. มห ปูชายํ, มหตีติ มหิโส, มหิยํ เสตีติปิ มหิโส. สิ พนฺธเน, สียติ พนฺธียตีติ สีสํ อิจฺจาทิ.

suṇa ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់ និងតភ្ជាប់ត្រកូល, នាងណាដែលតែងតភ្ជាប់ត្រកូល ហេតុនោះ នាងនោះឈ្មោះថា suṇisā (កូនប្រសារស្រី)។ ku ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ខ្ពើមឆ្អើម, អ្វីដែលគេតែងខ្ពើម ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា karīsaṃ (លាមក), មានការធ្វើ ku ឲ្យទៅជា kara និងធ្វើឲ្យវែង (ទីឃៈ)។ su ធាតុ ក្នុងអត្ថថា សម្លាប់, ធម្មជាតិណាដែលតែងកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីខ្លាចរបស់សត្វទាំងឡាយ ដោយការកម្ចាត់បង់នូវងងឹត ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា sūriyo (ព្រះអាទិត្យ), មានការចុះ r-āgama (រ-អាគម) និងការធ្វើ s ឲ្យទៅជា y។ maha ធាតុ ក្នុងអត្ថថា បូជា, សត្វណាដែលគេតែងបូជា ហេតុនោះ សត្វនោះឈ្មោះថា mahiso (ក្របី), មួយយ៉ាងទៀត សត្វណាដែលតែងដេកលើផែនដី ហេតុនោះ សត្វនោះឈ្មោះថា mahiso។ si ធាតុ ក្នុងអត្ថថា ចង, អ្វីដែលគេតែងចង ហេតុនោះ អ្វីនោះឈ្មោះថា sīsaṃ (ក្បាល) ជាដើម។

๖๘๔. อกฺขเรหิ การ.

៦៨៤. kāra-paccayo (ការ-បច្ច័យ) តែងចុះក្រោយពីអក្សរទាំងឡាយ។

อกฺขเรหิ อกฺขรวาจเกหิ วณฺเณหิ การปฺปจฺจโย โหติ. ตทฺธิตาทิสุตฺเต จคฺคหเณน นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อกาโร, อการํ, อกาเรน อิจฺจาทิ, อากาโร, โอกาโร, กกาโร, ยกาโร, หกาโร, ฬกาโร. เอวการาทีสุ ปน กรียติ อุจฺจารียตีติ กาโร สทฺโท, เอว จ โส กาโร จาติ เอวกาโร. เอวํ ธิกาโร, หุํกาโร, สาธุกาโร.

kāra-paccayo (ការ-បច្ច័យ) តែងចុះក្រោយពីអក្សរទាំងឡាយ ពោលគឺតួវណ្ណៈដែលសម្ដែងនូវអក្សរ។ ដោយការកាន់យក ca-sadda ក្នុងសូត្រមានតទ្ធិតសូត្រជាដើម តែងមានការចុះវិភត្តិមាន si ជាដើម ក្នុងនាមសព្ទ ដូចជា akāro (អការៈ), akāraṃ, akārena ជាដើម, ākāro, okāro, kakāro, yakāro, hakāro, ḷakāro។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យមាន evakāro ជាដើម សព្ទថា kāro ក្នុងអត្ថថា គេតែងធ្វើ ពោលគឺបញ្ចេញសំឡេង, សព្ទថា eva ផង សព្ទថា kāro នោះផង ឈ្មោះថា evakāro។ ដូចគ្នាដែរ dhikāro, huṃkāro, sādhukāro។

อิกาโร ธาตุนิทฺเทเส, วิกรณนฺธิโตติ จ;

ภวนฺเตตฺถ คมิสฺสาทิ, หนตฺยาทีติ ญาปกา.

«i-kāra (ឥ-ការៈ) តែងមានក្នុងការសម្ដែងធាតុ និងក្នុងទីបំផុតនៃវិករណៈ, ក្នុងទីនេះ តែងមានរូបជា gamissādi (គមិស្សាទិ) និង hanatyādi (ហនត្យាទិ) ព្រោះជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹង»។

อุณาทิปฺปจฺจยนฺตนโย.

វិធីនៃ uṇādi-paccayo (ឧណាទិបច្ច័យ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ตพฺพาที ณาทโย นิฏฺฐา, ตเว ตุนาทโย ตถา;

มานนฺตาทิ อุณาทีติ, ฉทฺธา กิตกสงฺคโห.

«ការសង្ខេបកិតកៈ មាន ៦ យ៉ាងគឺ៖ tabbādi (តព្វាទិ), ṇādi (ណាទិ), niṭṭhā (និដ្ឋា), tave-tunādi (តវេ-តុនាទិ), mānantādi (មានន្តាទិ) និង uṇādi (ឧណាទិ)»។

อิติ ปทรูปสิทฺธิยํ กิพฺพิธานกณฺโฑ

កណ្ឌស្តីអំពីកិព្វិធាន (កិតកៈ) ក្នុងគម្ពីរបទរូបសិទ្ធិ

สตฺตโม.

ទី៧ ចប់ហើយ។

นิคมน

និគមនកថា (ពាក្យបញ្ចប់)

สนฺธิ นามํ การกญฺจ, สมาโส ตทฺธิตํ ตถา;

อาขฺยาตํ กิตกํ กณฺฑา, สตฺติเม รูปสิทฺธิยํ.

«កណ្ឌទាំងឡាយ ៧ នេះគឺ សន្ធិ, នាម, ការកៈ, សមាស, តទ្ធិត, អាខ្យាត និងកិតកៈ មាននៅក្នុងគម្ពីរបទរូបសិទ្ធិ»។

เตธา สนฺธึ จตุทฺธา ปทมปิ จตุธา ปญฺจธา นามิกญฺจ,พฺยาสา ฉกฺการกํ ฉสฺสมสนมปิ ฉพฺเภทโต ตทฺธิตญฺจ;

อาขฺยาตํ อฏฺฐธา ฉพฺพิธมปิ กิตกํ ปจฺจยานํ ปเภทา,ทีเปนฺตี รูปสิทฺธี จิรมิธ ชนตาพุทฺธิวุฑฺฒึ กโรตุ.

«គម្ពីរបទរូបសិទ្ធិ ដែលបង្ហាញនូវសន្ធិមាន ៣ យ៉ាង, បទមាន ៤ យ៉ាង, នាមិកៈមាន ៥ យ៉ាង, ការកៈមាន ៦ យ៉ាងដោយពិស្តារ, សមាសមាន ៦ យ៉ាង, តទ្ធិតមាន ៦ យ៉ាង, អាខ្យាតមាន ៨ យ៉ាង និងកិតកៈមាន ៦ យ៉ាង ដោយការបែងចែកនៃបច្ច័យទាំងឡាយ សូមញ៉ាំងការចម្រើននៃប្រាជ្ញារបស់ជនទាំងឡាយក្នុងលោកនេះ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលជាអង្វែងតទៅ»។

วิขฺยาตานนฺทเถรวฺหยวรคุรุนํ ตมฺพปณฺณิทฺธชานํ,สิสฺโส ทีปงฺกราขฺยทฺทมิฬวสุมตี ทีปลทฺธปฺปกาโส;

พาลาทิจฺจาทิวาสทฺวิตยมธิวสํ สาสนํ โชตยี โย,โสยํ พุทฺธปฺปิยวฺโห ยติ อิมมุชุกํ รูปสิทฺธึ อกาสิ.

«ព្រះភិក្ខុអង្គណា ជាសិស្សរបស់ព្រះវរគ្រូដ៏ល្បីល្បាញព្រះនាមថា អានន្ទត្ថេរ ដែលជាទង់ជ័យនៃកោះតម្ពបណ្ណិ, ព្រះភិក្ខុនោះមាននាមថា ទីបង្ករៈ ទទួលបានការផ្សព្វផ្សាយល្បីល្បាញក្នុងដែនទមិឡ, បានញ៉ាំងព្រះសាសនាឲ្យរុងរឿង ដោយគង់នៅក្នុងអាវាសទាំងពីរមានពាលាទិច្ចៈជាដើម, ព្រះភិក្ខុនោះមាននាមថា ពុទ្ធប្បិយៈ បានធ្វើនូវគម្ពីរបទរូបសិទ្ធិដ៏ត្រង់នេះ»។

อิติ ปทรูปสิทฺธิปกรณํ นิฏฺฐิตํ.

គម្ពីរបទរូបសិទ្ធិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។